U thoma maga a u thusa vhatholi u langa ndaulo ya ḽivi na mbadelo phanḓa na khwaṱhisedzo khulwane . 
Hu na zwikhala zwi sumbedzisaho zwa nḓisedzo ya gese .
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza dokhumenthe dzi tevhelaho :
4.1.4 Arali vha sa tevhedzela iyi thendelano vha ḓo vha vha tshi khou ḓi vhea khomboni nahone vha nga bvisiwa kha Mbekanyamushumo
Mashango na madzangano a tevhelaho o dzhenela sa vhaeni vha Muvhuso wa Colombia : 
U pfukisa mbonalo ya ṱhoḓea dza fhethu ho khetheaho dzi tshi ya kha masipala
Mumaki muthihi ha maki bambiri ḽoṱhe . 
U shela mulenzhe ha vhukwamani
U bveledza puloto , vhaanewa/ vhabvumbedzwa na lingedza u ṱalutshedza nyimele
Malaṱwa a muḓagasi
Zwenezwoha , ṱhanzi a yo ngo tea u ṋekedza zwe zwa ṅwalwa sa vhuṱanzi , kana u tou zwi vhala zwaho khothe . 
U ṋekedza tshitshavha muvhigo na mafhungo na u humbela mihumbulo ya tshitshavha ndi muṅwe wa mishumo ya muraḓo wa Komiti ya Wadi .
Musi Muvhuso u tshi tikedza vhunzhi ha mabindu a muvhuso a itelaho mbuelo u dovha hafhu wa sedza mitikedzo yoṱhe nga kha mugaganyagwama . 
Mabambiri a kholekhole o shumiswa kha u tholiwa ha vhamaki kha mbudziso , wi tshi bva kha vhuronwane ha u maka mabambiri a kholekhole aya . 
o waho a nga ita khumbelo ya mvusuludzo ?
Nyito i leluwaho fhedzi i iteaho ine ra i dzhia ṋamusi ndi ndindakhombo ya matshelo u itela lushaka lwashu . 
I katela ndaulo ya mithelo yoṱhe kha tshiimiswa tshithihi . 
Fhethu hapo , vhathu vhapo , vhabebi vhomakhulu vha nga shuma mushumo wa ndeme kha u vhuisa ḽa mulovha na u ṱumanya ḽa mulovha na ḽa ṋamusi . 
Vha songo hangwa u lingedza risipi dzashu dzi rothisaho mare nahone vha ḓiphine nga maipfi a vhuṱali . 
Ṱhoḓea idzi dzi tea u tea kha u valelwa nga fhasi ha nyimele dzine dza tikedza u dzudza tshirunzi tsha muthu . 
Mbuelo ya buloko ya muṋetshedza ṱhogomelo
Heyi ndi mbekanyamushumo ya themamveledziso i tshimbidzwaho Afurika , yo itelwaho u kunda thandela dza themamveledziso dza nnḓa ha mikaṋo , ine ya ḓo vula zwikhala na khonadzeo dza ikonomi zwa dzhango na u ḓisa zwikhala zwa mveledziso kha zwitshavha , dziḓorobo na madzingu .
Ndo wana makumedzwa ayo a ndeme a tshi thusa nahone o pfuma vhukuma .
Arali vha phasa ndingo vha fanela u badela mbadelo dza u rengulula .
Ri tea u guda u tandulula phambano dzashu nga kha thendelano na nyambedzano dza poḽotiki . 
Mirafho ya tshifhinga tshi ḓaho i ḓo ri haṱula nga vhukoni hashu ha u sedzana na vhumatshelo ri si vhe mabofu kha vhutshilo hashu ha kale . 
Zwe ra zwi swikelela zwi tea u ḓivhiwa nga vhathu vhoṱhe u itela uri muthu muṅwe na muṅwe a kone u khoḓa uri mavhaka ane ra kha ḓi vha nao a nga valwa nga u dzhenelela ha vhathu vhoṱhe vha kwameaho . 
Nda tou vhamba maano uri ndi kone u ita mushumo wanga .
Zwishumiswa zwine muthu a kona u tsa zwi sa konḓi
( b ) mushumo muṅwe na muṅwe une wa ṱuṱuwedza u londola , u shumisa hu sa fheliho na mveledziso ya zwiko zwa zwi tshilaho zwapo zwo fanelaho;10
( i ) arali Mulangavunḓḓu o humbelwa u ita zwenezwo nga murangaphanḓḓa wa ḽihoro ḽine muraḓḓo wa Khorotshitumbe waḽo a kwameaho a vha e muraḓḓo , kana
Nḓivhadzo nga Minisiṱa wa Pfunzo dza Nṱha na Vhupfumbudzi nga ha maga ane a ḓo dzhielwa vha ndalukanyo dzi si dza vhukuma , ho katelwa tshigwevho na u vha shonisa nga u vha bula kha lushaka zwi ḓo thusa kha u fhungudza u hulela ha u bvelela ha ndalukanyo dzo fhurelwaho .
Hu sa khou thudzelwa thungo izwo zwi re afho nṱha , a si pfunzo kana nḓowetshumo ine ya nga swikelela tshithu nga u shuma i yoṱhe . 
Ni nga tenda u . . . ?
PH zwenezwo i a langiwa ; pH i engedzeaho i ṱuṱuwedza u vhumbea ha zwibveledzwa zwa esidi , ngeno pH i fhungudzeaho i tshi ṱuṱuwedza u sa elana ha ayoni dza mutheo . 
U fana na Muvhuso washu , ndi a tenda uri mitheo ye ya ranga phanḓa shango ḽashu miṅwahani ya 14 yo fhiraho i kha ḓi vha hone .
Mbekanyamaitele dza Muhasho
Hezwi zwi katela mbuedzedzo ya mavu , mveledziso ya mahayani , vhashumi , mbeu , zwifuwo , zwa vhulimi na thikhedzo ya mubveledzi .
U renda tshirendo kana ita raimi kana tshipiḓa tsha tshiṱori
goloi dza tshileme tshifhiraho 3 500 kg kana dzo itwelaho u halwa vhathu vha fumimbili kana u fhira .
Ezwi zwi ḓo tsireledza mushumi ane a khou ḓilugisela u litsha mushumo kha tshanduko dzi sokou bvelelaho kha mimaraga ya mbulungo ya masheleni ine i nga fhungudza nga maanḓa tshelede ya mbuelo ya anyuwithi i re hone . 
U wanala na u swikelelea ha ṱhoho dza zwa poḽitiki u bva kale zwo ḓisa khaedu kha tshumiso ya pulane dza zwa vhudavhidzani . 
Tsedzuluso dzi ima kha uri vhabebi vha shayaho ndi zwipondwa zwa khethululo iyi . 
Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Themamveledziso ya Lushaka i khou ya phanḓa na u vha musiki muhulwane wa mishumo na u vha zhendedzi ḽa nyaluwo ya ikonomi .
Ḽeveḽe dza nṱha dza vhubindudzi dzi na khonadzeo ya u alusa nyaluwo ya ikonomi . 
U engedza kana u ananya masia a re hone zwino a ḓoroboni kha masipala uyu nga u shumisa mveledziso dza mvalamavhaka na u phaḓaladza ; 
Izwi zwo sumbedziwa kha pulane ya u funza na uri zwi tea u vha hone kha bugupfarwa yo randelwaho .
A zwo ngo tea u sedzwa sa tshishumiswa tshi si tshavhuḓi , hone zwi tea vhonwa sa nḓila ya u khwiṋisa kushumele ku re na mbuelo kha masipala na nḓila ya u vha na vhuḓifhinduleli ha u shumisa zwiko zwa masipala na u ela u swikelela mvelelo dza masipala .
a ) Serisi ya Khoini ya Ḓivhashango ya Lushaka - Vhurangeli ha Zwimange Zwihulwane : ' The Cheetah ' .
Mushonga wo randelwaho u shuma fhedzi maḓuvha a 30 u bva ḓuvha ḽe wa ṅwalwa ngaḽo ;
Mbadelo dza u wa ha ndeme kha tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe zwi ḓivhea nga kha mbuelo na ṱhahelelo . 
Kha ri tikedze zwikhala zwa ikonomi yapo zwo ḓiswaho nga vhurangeli uhu sa afha zwi tshi vha zwo livhiswa kha u shandukisa mbonalo ya tshikolobulasi itshi . 
Wekishopho a i nga ḓo vha vhuṱambo ha u amba mawanwa a ngudo dza tshipiḓa tshithihi tsha muthu tsha u thoma . 
Mvelelo dza ngudo dzi swikeleleaho dzi ḓo sumbedza khonadzeo dza muhumbulo u dzhieleswaho nṱha , mbadelo dzawo dza ndeme , mbuelo , u timatima na khombo . 
Muhasho u tikedza fulo ḽa ḽifhasi ḽo livhiswaho kha u engedza kavhili mukovhe wa maraga wa vhuendi ha nnyi na nnyi nga 2025 . 
Vhathu vhane vha fulufhedzea kha vhafumakadzi kana vhunna vhavho vha nga wana vairasi arali vhafarisi vhavho vha sa khou fulufhedzea khavho . 
U ṱanganya , hetshi ndi tshiga tsha tsumboya vhuṱungu ha mveledziso ya mbuyelo ri tea u ṱandavhudza tshumelo ya vunḓuni na u thoma thandela yashu ya nḓowetshumo .
U vhambedza mihumbulo / vhuvha / nyito ...
Hezwi zwi amba uri vhagudi kha Vhuimo ha Fhasi , vhagudi vha lingwa nga nḓila ya nyambedzano , ḓirama ya u edzisela ( role play ) na u sumbembedza maitele nga maanḓa kha Vhutsila na Pfunzo ya Nyonyoloso , hu uri u vhiga ha u tou ṅwala hu tshi itea zwavhuḓi kha Nḓivho Thangeli na Mutakalo wa Vhuṋe na wa Tshitshavha .
U ita ṱhoḓisiso ya zwo bvelelaho
Miṅwaha ya 15 ya muvhuso wa dimokirasi
Vha tea u konanywa na u pfumbudzwa .
U pfesesa ndangulo ya mashumele na sisteme ya mveledziso . 
Thikho ya Vhuṋa ya Puḽane dza Tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi yo lavhelesa kha uri hu nga sikwa hani nyimele yo teaho ya mveledziso . 
Musimamilayo ha ngo tama u thoma u shumisa sisteme iyi i tshi humela murahu , sa afha ho dzhiwa muhumbulo wa uri vhamalani vho saina khonṱhiraka ya khumbelo ya masiandaitwa o ḓoweleaho a mbingano dzavho . 
3 . Muṱangano u ḓo dovha wa farwa nga ḽa 1 Khubvumedzi 2010 hanefhaḽa fhathu huthihi .
mbeu iṅwe na iṅwe i katela dziṅwe mbeu ; 
U nangiwa ha vhaḓisedzi nga dziwadi zwi re khagala
Vha humbule :
Ndaka i fareaho ine ya nga tshinyalelo i tshimbilelanaho na u waniwa na ndondolo ya ndaka ya muhasho i nga , nga fhasi ha nzudzanyo dza muvhalelano wa kheshe wa sialala , kwama lu vhonalaho u shela mulenzhe ha muhasho kha ndinganyiso ya mugaganyagwama nga u angaredza wa ṅwaha . 
Ezwo ndi phambano vhukati ha ndeme ya thundu na tshumelo zwo bveledzwaho na mbadelo ya matheriala a songo phurosesiwa na zwiṅwe zwiengedzwa , zwine zwa shumiswa hu tshi bveledzwa . 
5.2 . Khabinethe i farisana na Muphuresidennde Vho Zuma kha u amba vhuḓifulufheli havho ho fhelelaho kha Minisiṱa wa Gwama , vhane vhone na vhaṅwe miraḓo yo fhambanaho ya Khorondangi , mabindu , Vhashumi na tshitshavha tsha vhadzulapo vha khou ita mushumo wa vhuḓi kha u fhaṱa vhuḓifulufheli kha ikonomi yashu vhukati ha vhabindudzi vhapo na vha nnḓa .
matombo , mabogisi , puḽasiṱiki . Ṱhoho : Zwifanyiso zwa mapa - Awara 4
Zwiṱeshenari nga u tou angaredza zwa wadi nga wadi zwo sumbedzwa kha Tebulu ya 8 ;
Ndi ita hani khumelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ?
Masiandaitwa a ikonomi na matshilele a muthelo wa tshifhinga tshiṱuku wa miholo ya Maafrika Tshipembe vho pfumesaho na one a tea u sedziwa . 
Ndi zwa vhukuma ri na tshivhalo tsha vhathu vho litshaho sekondari na theshiari a zwi ṱanganedzei na luthihi , nahone sisteme ya pfunzo husi kale i tea u bveledza vhana vhare na vhukoni vhune ha ṱoḓiwa nga lushaka .
Fhedziha , i dovha ya sumbedzisa dziṅwe dza nyambo dzi ambiwaho Afurika Tshipembe sa , Khoi , Nama na Nyambo dza San , Luambo lwa Tswayo , Arabic , German , Greek , Gujarati , Hebrew , Hindi , Portuguese , Sanskrit , Tamil , Telegu na Urdu .
Khabinethe i dzula i kha ḓi vhilahedzwa nga ha masiandaitwa a ṱhahelelo ya muḓagasi a re hone zwino kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe na tshinyalelo kha muḓi muṅwe na muṅwe na kha mabindu u mona na shango .
U vhudzisa na u fhindula mbudziso dzi konḓaho
Mveledziso ya nḓila ya vhea iṱo , mathomo a mushumo na kuitele kwa u vhiga zwi vhanga khaedu khulwane , sa i zwi ri tshi ṱoḓea u dzudzanya mafhungo a Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Ṱanḓavhudzwaho . 
TISA i na vhuḓifhinduleli ha u takula zwi vhulungwaho thwii u bva nnḓa na u rengiselwa ha thundu dza Afrika Tshipembe na tshumelo u ya mimaraga ya dzitshaka . 
Sa afha mbilo i tshi katela zwitshavha zwivhili , ndivho ndi u badela nga dzifeisi . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo rwela ṱari Ṅwedzi wa Afrika nga Ḓuvha ḽa Lushaka ḽa Thabelo nga dzi 29 Lambamai 2016 .
Hu fanela u ombedzelwa kha u hudza vhuḽedzani na zwiṱori u bva kha vhe vha vhuelwa .
Bannga dza Switzerland dzo ḓa he dza phulusa . 
Ri tea u vha na tshumiso ya ṱhoḓisiso ya khwiṋe nahone yo ṱanḓavhuwaho u ya kha ṱhoḓea dza mafhungo a nnyi na nnyi . 
U shumisa thevhekano ya ndaela i re yone ( u dovha u dzudzanyulula u ya nga ngona yo teaho )
Izwi zwi nga livhisa kha nyimele iṅwe ya vhubva u bva kha sia ḽa ofisi ya madzhisiṱiraṱa sa izwi hu yone fhedzi i teaho u fhindula hu si na mbuelo nga nṱhani ha zwiṅwe u bva kha Ofisi dza Dzingu musi zwi tshi ṱoḓea . 
Ndi sisiṱeme ya ndeme i ṋeaho ngafhadzo u ṱavhanya musi hu tshi topolwa u sa shuma kana u shuma lu sa fushi , i ṋetshedza tshikhala uri hu vhe na u dzhenelela ho teaho u itela u khwiṋisa nga u ṱavhanya hu sa athu u lengwa .
Dzangalelo na madzangano kha tshitshavha , arali zwo dzudzanywa zwavhuḓi , zwi nga tikedza zwipikwa zwa muvhuso nga u swikela masia o fhambanaho kha tshitshavha hune a u koni u swika . 
Siani ḽa zwivhuya , vha a ḓihudza nga u topola u dzhielwa nṱha ha tshumelo ya maṱhakheni ine sibadela tsha ḓiimisela u i ṋetshedza ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Nga fhasi ha nyimele dza ikonomi dzi si na vhuṱanzi , fhedzi , mbambadzo ya dzitshaka na masheleni na zwone zwi nga kundisa mushumo wa ikonomi yapo . 
3.3 . Vho Sam Themba Mtshisa kha poso ya Mufarisa Mulanguli Muhulwane : Tshumelo dza Muṱanganelano kha Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha .
Hezwi zwi katela nḓivho na zwikili kha mushumo wa zwa malungu , muolokone wa sialala , u luka , na mishumo ya mahatsi . 
Vha humbelwa u amba na mushumi wavho wa zwa HR u vhona arali vha tshi tea u wana mutikedzelo u bva kha mutholi .
Nga nṱhani ha vhukonḓi ha zwa thekeniki ho fhambanaho , mulayo a wo ngo thoma u shuma . 
5.3 . Sibadela tsha mibete ya 526 tshi tikedzwa nga sisiṱeme ine ya ḓo khwinisa nḓisedzo ya tshiimo tsha ndondolamutakalo .
U vhala tshibveledzwa nga nḓila yavhuḓi zwi ita uri zwo ṅwalwaho zwi kone u ṱalusea , u sikea na u dzhiea nga muthu nga u shumisa maitele one a u sedzulusa .
Vhuitwa ha maraga vhu nga si vhe hone tshifhinga tshoṱhe na uri vhu nga dzhia masia o fhambanaho . 
Muhumbulo wa u ṱumanya CBP na IDP kha u shuma , u monithara na u ela wo ḓisendeka kha zwi tevhelwa :
Nḓowetshumo wa veini ya Burazili yo khaukana vhukuma . 
Hezwi zwi ṱoḓa kuitele kwo fhelelaho na kuitele kwa sisiṱemathiki nga tshitshavha u vhona zwauri ipfi ḽatsho ḽi khou pfala .
Shumisani zwiḽogeni na mafurase a no kunga u itela u ṱuṱula dzangalelo - tsumbo : " Homolowani - muṋani KIT KAT. "
1.3 . Tshiteṅwa 6 tsha Ndayotewa tshi khwaṱhisedza tshiimo tshi linganaho kha nyambo dza 11 dza tshiofisi , dzine dza vha Afrikaans ; English ; isiNdebele ; isiXhosa ; isiZulu ; Sepedi ; Sesotho ; Setswana ; Siswati , Tshivenḓa na Xitsonga .
Kha tshigwada tshavho vha dzhiele nṱha zwiteṅwa zwiraru zwi tevhelaho .
Tsheo ya ndaulo i fanela u itwa nga nḓila ine sa sa dzhie sia
Ri nga si kone u vhea vhana vho raliho dzhele , ngauri vha ḓo vha zwigevhenga zwo omaho dziṱhoho . 
Dza vhathu : Izwi zwi konisa vhathu u shumisa zwiko zwavho zwiṅwe .
U ita nyambedzano nga ha tshivhumbeo tsha ḽiiti ḽo shumiswaho henefho
Izwi naho zwo ralo , muhaṱuli o funzeaho u isa phanḓa na u ḓivhadza mbuelo dza bulasi , hu tshi katelwa lutamo lwa muhweleli wa vhuvhili , zwa dzhiululwa nga muhuso . 
Khabinethe i humbela vhathu vho teaho u vouta u vhona uri vha swikelela ṱhoḓea nga u ṋetshedza ḓiresi yavho kha ofisi ya Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho ( IEC ) .
Masheleni a tea u wanala a u shumiswa kha u hwesa na mbadelo zwa mithelo ya vhugembuḽi , na u thusa kha mafhungo maṅwe-vho a no yelana na eneo . 
Migaganyo iyi i nga vha ya vhuḓi , fhedzi mashudu mavhi , vha nga dovha vha vha vhashai tshiṅwe tshifhinga . 
Munna a humbula nga hazwo a vha vhudza uri u ḓo ita uri a iswe hayani nga tshikepe . 
Musi dzina lo tanganedzwa , li a andadzwa kha Gurannda ya Muvhuso .
Kha vundu , vhulimi ho itwa nga maanḓa nga zwifuwo ( kholomo ) na mavhele . 
Ngano , na Mbekanyamushumo ya Mitambo ya Zwikolo , zwi ḓo engedza tshileme tshi hulwane tsha Mbekanyamushumo dza u Shela mulenzhe nga Huhulu . 
Themendelo dza mbekanyamaitele dze dza ṋetshedzwa kha Muphuresidennde nga Khomishini dzo vhumbwa nga zwipiḓa zwiṱanu zwa ndeme : 
Ngeyi Yuropa , madzhendedzi a mishumo a phuraivethe o no vha tshipiḓa tshi aluwaho nga u ṱavhanyedza tshi tshoṱhe kha mimakete ya mishumo kha mashango manzhi . 
Maḓuvha a mbambadzo a ḓo katela vhaṱani vhaswa , hu tshi kateliwa USA na China , nahone vha lavhelelwa u ṱuṱuwedza vhubindudzi ha khamphani dzapo na dza dzitshaka dzo kwameaho kha vhufhufhi ha tshitshavha na ha maswole , tsireledzo , vhupileli ha shangoni na thekhinoḽodzhi dza lwanzheni . 
Ri tenda uri sunlight ndi gandululo ḽa khwiṋesa zwenezwo ri ḓo tshi tendela tshi tshi shelwa kha izwi zwine zwa khou itwa . 
Kha tshipiḓa tsha u thoma , nyombedzelo i kha u fhungudza u tambiswa ha masheleni na u shumiswa ha masheleni lu si lwa ndeme . 
Izwi zwi itwa kha Khothe ya Ndondolo .
Nga nṱha , mafhungo a u engedzedza a ṋetshedzwa kha notsi dza u dzumbulula kha zwitatamennde zwa masheleni hune zwa dzhiwa zwi na mushumo kha vhashumisi vha zwitatamennde zwa masheleni . 
Muhasho u ḓo khwinisa khathihi na u anḓadza tshibugwana tshawo tsho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ( 1 ) ya khethekanyo 14 , nga tshikhala tshi sa fhiriho ṅwaha arali zwi zwa ndeme .
Hezwi zwi itiwa nga u shela mulenzhe kha maitele a vhusimamilayo ha muvhuso na nga u ṋetshedza foramu ya lushaka u ṱanganedza mafhungo a kwamaho mavunḓu .
Zwiṅwe zwi tshi vha tshaka idzo dza u rwa dzo ṱumanywaho na khanedzano na khakhathi dza muṱani kana ṱhaṅwe i dziṅwe tshaka dza nyimele . 
Vha tshimbidze nyambedzano nga u thoma nga u vhudzisa vhai B uri vho ḓipfa hani musi vha tshi khou lingedza u anetshela vha sa thetsheleswi .
U shuma na /ngamafhungo : mafhungo tswititi mapfhufhi , pfano ya ṋefhungo na nyito
Zwitshavha zwi ṱangana kha makgotla u tandulula khanedzano , nahone khosi sa zwine Sachs a zwi ambisa zwone yo shuma sa muambeli kana vhakhantse?ara , vhane vha kona u bveledza na u khwaṱhisa maitele a murafho uyo .
ṱanganedza khaphu ( tshiphuga ) ya tshikolo tshavho .
U kuvhanganya / ṱuṱula mihumbulo nga u shumisa mapa wa muhumbulo / mitevhe
Muvhigo wa khonadzeo u kalaho arali kana zwi songo ralo zwi zwa ndeme u isa phanḓa na tshiimo tsha khonadzeo . 
Nḓowetshumo ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi dze dza ṱalutshedzwa mathomoni dzo elwa na sete ya khiraitheria yo tiwaho . 
Miṱangano ya malwadze na dzimpfu yo farwa u khwinisa ndangulo na u fhelisa khohakhombo dza mutakalo . 
Milayo yo tiwaho ya u shuma na khuḓano dza dzangalelo .
Tshikafhadzo i nga dovha hafhu ya vhanga thaidzo dza mutakalo nahone i nga tshinyadza vhupo ha zwa maḓini . 
Tshumelo dza madzangano
Tsha u fhedzisela , vha shumisana vhukuma na vharengi vhavho , vhaanḓadzi , u itela u khwaṱhisedza uri vha ḓisa matheriala une wa kona u itwa tshiputelo tsha vhathetshelesi vha shango ḽoṱhe . 
Thikhedzo ya zwa vhueletshedzi yo ṋekedzwa kha thandela dzo fhambanaho maelana na mveledziso ya maṅwalwakhau . 
Tshivhumbeo a tshi nga vhi nga mbumbo ya tshati ya dungo fhedzi tshi tea vho u sumbedza zwi khagala tshivhalo tsha mushumo wo lavhelelwaho u itwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Vha tea u dzhenisa luṱingo lwa mahala na u ita uri lu shume na zwenezwo . 
U tholwa ha maimo a bulwaho afho nṱha hu ḓo vha vhukoni ha mulanguli wa masipala nahone a hu nga vhi na u khampheina hu no tendelwa . 
U swikelela bono iḽi ho bveleldzwa theo ya milayo .
Kha nyimele idzi , kha vha litshe tsenguluso yo kalulaho na u ḓidzhenisa hu songo teaho ha thimu ya mbueledzo . 
Nga u pfufhifhadza , khaphasithi ya u bveledzulula na mvelelo dza vhuṱali zwi dzulela u vha zwiṱuku . 
Heḽi ḽiga ḽi katela miṱangano ya thangela u pulana kha u rwela ṱari tshitshavha .
Tshumelo dza ḽifhasi dza tshitshavha dzi itwa nga fhasi ha the Affiliation Contract between the Department of Social Development and the ISS : General Secretariat .
Mugaganyagwama u sumbedza tshanduko kha tsheledemviswa zwi tshi ḓa kha mbekanyamushumo dza nḓisedzo kha sia ḽa ṱhuṱhuwedzo ya thekhinoḽodzhi , mveledziso ya mabindu maṱuku , u maanḓafhadza ikonomi ya vharema na thikhedzo ya vhubindudzi ho tiwaho . 
U rekhoda maipfi maswa na ṱhalutshedzo dzao kha dikishinari ya ene muṋe .
U swika ha thekhinoḽodzhi na khwiniso dza mudzio , khonadzeo , mutengo na u kunga ha vhuendedzi ha lwanzheni zwo khwinisea zwinzhi . 
Kha dzangano iḽi , arali vhathu vha shuma zwavhuḓi , vha ya pfufhiwa . 
Rothoma u lwa na u tsa ha ikonomi kha kushumisele kwa masheleni nga muvhuso , nga maanḓa kha themamveledziso .
Thusedzo iyi yo tea kha u fhungudza masiandoitwa a vhakolodi vha sa lifhi milandu kha kushumiselwe kwa masheleni , u aluwa ha matshelo na nḓisedzo ya tshumelo dza masipala i sa thithisei . 
Na zwi takadzaho vhukuma , phasedzhi i fhira nga kha vhupo vhune ho pfuma nga zwiko zwa minerala na khonadzeo ya vhuendelamashango ho khwaṱhaho vhune a vhu athu u ṱanḓavhudzwa , vhune ha ḓo vulwa nga mveledziso ya themamveledziso yo teaho . 
Ndaka i sa fareiho ya nga ngomu nahone yo aluwaho i rekhodwa kha notsi u ya kha zwitatamennde zwa masheleni musi muhasho u tshi thoma luṱa lwa mveledziso ya thandela . 
Nga zwifhinga ezwi zwa mushumo wa muvhuso wo ṱanganelanaho , tsheo dzi anzela u fhira muhasho muthihi . 
Ndi a ṱamba zwanḓa musi ndi tshi bva thoiḽethe .
Hedzi pfanelo dzi ambiwa sa pfanelo dza murafho wa vhuvhili
Ri ita khumbelo ya uri vha pembele nga vhuḓifhinduleli , na u dovha , vha shumisa ngafhadzo musi vha tshi khou reila . 
U saukanya ha iyi data zwi ṋetshedza thimu ya u pulana vhubvo ho fhelelaho na u bvisela khagala nyimele ya tshitshavha , thaidzo , mikhwa , maitele , sisiṱeme na ndeme .
U ya nga mulayo , mbudziso yavho i ḓo fhindulwa nga u tou ṅwala . 
Arali muiti wa khumbelo a tama u isa phanḓa , khumbelo ya u thudzela kule u fheliswa ha tsengo i tea u itwa .
Mbalombalo dza vhugevhenga dzi shumiswa sa maitele a tsivhudzo zwi sa athu hulela u itela u khwaṱhisa mashumele a u thivhela vhugevhenga na zwiṱhirathedzhi zwa mihasho yo fhambanaho .
Ro dovha hafhu ra pfa zwililo nga ṱhahalelo ya vhashumi kha zwiṅwe zwa zwiimiswa zwa mutakalo ra ita nyavhelo ya muṅwe mugaganyagwama wa Mutakalo u tandulula ṱhahelelo . 
4 . Naa ndia kwama tshitshavha nga ṱhoḓea na zwithu zwa ndeme zwavho ?
Maelana na ḽevele dza madamu a re na masiandaitwa o livhaho kha khohakhombo ya tshiwo tsha muḓalo , vhuimo ndi vhu tevhelaho : 
Khumbelo ya thanziela ya tshifhinganyana
Sekithara iyi i nga kha ḓi livhana na khohakhombo ya u wa nga ṅwambo wa gomelelo , nahone mbambadzwaseli u bva kha sekithara iyi u ya kha mimaraga ya nnḓa dzi livhana na u shanduka ya ndeme ya tshelede . 
Muambeli wa EU a nga si ṱuwe a si na maitele a nga ngomu a mbuyedzedzo ya EU a songo dzudzanywa . 
Arali ra nga kona u ananisa vhuvhili ha hezwi zwithu ( u shumisa na u tsireledza zwiko zwa madi ) nga ndila ine ya edana , zwi amba uri ri nga kona u swikelela thodea dzashu dza madi khathihi na thodea dza vhana na vhaduhulu vhashu .
Ṱhoho ya tshikolo , naho zwo ralo , yo khwaṱhisedza uri ho shumiswa bisi tharu fhedzi . 
Komiti ya Vhubindudzi i na vhuḓifhinduleli hoṱhe ha u ṱola khohakhombo dza kushumele , khohakhombo dza ndindakhombo , khohakhombo dza maraga kana mutengo na khohakhombo ya phimo ya muingapfuma , khohakhombo ya u rengisea na Khohakhombo ya khiredithi , u shumiswa ha zwishumiswa zwa zwibveledzwa zwa masheleni na vhubindudzi ha u rengisea ho fhiraho . 
Shango , naho zwo ralo , ḽi kha ḓi ḓisendeka nga thuso ya nnḓa u thusa kha u linganyisa mugaganyagwama . 
Sa zwo bulwaho ngei murahu vhukhwine ha u fhaṱwa ha dzinnḓu zwo vha zwa maimo a fhasi ( nahone zwi zwa maimo a fhasisa kha huṅwe ha fhethu ) zwi ṱoḓaho muito wa ndulamiso na nga murahu ha musi dzinnḓu dzi tshi ṋetshedzwa vha vhuelwaho ngadzo . 
Phesenthe i fhiraho 30% ya vhalanguli vha maimo a nṱha muvhusoni ndi vhafumakadzi , fhedzi sekhithara ya phuraivethe yo salela murahu kha heḽi sia .
Mining Phakisa , yo sedzaho kha u vhuelwa kha zwa minerala , i ḓo ḓivhadzwa mafheloni a 2015 .
Hu re na vhukhakhi nga nṱha ha , vhune ha nga ho itwa nga ndulamiso dziṅwe dzine dza ṱoḓea nga maitele aya a u ṱola kana nyengedzedzo ya mutengo nga wa Thendara , vhukhakhi ho raloho vhu ḓo khakhululwa nga Mutholi a tshi khou ta Mutengo wa Khonṱhiraka . 
Tshitshavha tsho bvelelesaho , sa tsumbo , tshi ṋekedza vhadzulapo netiweke dzo vhalaho dzo khwaṱhaho . 
Tsumbo , arali wa setha tshibveledzwa tsha vhusiki kha Gireidi ya 7 , Themo ya 1 nahone wa ṱoḓa uri vhagudi vha ṅwale tshirendo , u nga lavhelela fhedzi ' vha tshi ṅwala mafhungo a vhulapfu vhu no eḓana ane a raima ' , vhunga zwi tshi ḓo vha zwi zwone zwe wa funza .
Thendelo dzine dza ḓo thomiwa u fhira ṅwaha muthihi .
Khakhathi dza zwenezwino dzo iteaho ngei KwaMashu , tsini na Durban dzo vhangwaho nga mivhigo i si yone ya vhana vho hombokwaho vhuponi uvho na mavharivhari a u hombokwa ha ṅwananyana wa Naledi , wa Soweto nga vhathu vhane vha khou tshimbila nga Toyota Quantum na nomboro yayo zwe zwa phaḓalala
Vundu ḽo mbulungo ya masheleni manzhi tshifhinga tsho fhelaho kha themamveledziso i elanaho na nḓowetshumo ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi mini ?
Tshikimu tsha thikhedzo tsha zwiambaro tshi ṋetshedza thikhedzo khulwane ya masheleni , tshi tshi tsireledza tshivhalo tsha dzifekiṱhiri na mishumo .
Mulanguli wa thendelo u na mushumo wa mulayo wa u tsireledza vhafaramikovhe avha vhe vha wanala .
Milayo i tou iledza zwi khagala zwa u lingwa ya dovha ya kombetshedza vhatholi uri vha ṱanganedze mbekanyamaitele dzi pfalaho dza u lwa na zwa khethululo . 
Ro no ḓi amba , nahone ro a dovholola , uri u fhela mbilu na u sa fushea ha vhathu zwavho kha tshiteṅwa itshi hu a pfesesea . 
Tshiimiswa tsho khwaṱhaho tsha milayo ya Afrika , zwilinganyo na zwiimiswa zwa vhuvhusi na dimokirasi tsho bveledzwa . 
Khethekanyo yo raliho a i nga ḓo konisa fhedzi vhashumi vha tsireledzo u shuma fhedzi i ḓo dovha ya vhea samba kha vhuḓifari vhukene nahone khamusi zwi ḓo ita uri vhaṱaleli vha ṱutshele u ḓidzhenisa khaho . 
( a ) nzudzanyo dza nga ngomu ;
8 . U thola
Hezwi zwi ḓo konisa tshitshavha u tshimbidza kuitele kwatsho kwa u pulana tshifhinga tshiḓaho , u fhungudza u ḓitika nga vhatshimbidzi vha nnḓa .
( a ) i fanela u ṱuṱuwedza ndeme dzine dza tikedza lushaka lu re khagala lwa demokirasi lwo ḓitikaho nga tshirunzi tsha vhuthu , ndinganyiso na mbofholowo ;
Tshishumiswa tshi kalaho u fushea ha khasiṱama tshi a shuma kha inthanethe na kha inthranethe . 
Tshumelo idzi dzi ḓo thivhela malwadze ngauralo ha vha u fhungudza mvelelo yadzo na mbadelo ya dzilafho dzo hwalwaho nga miṱa miṅwe na miṅwe na muvhuso vhuvhili havho . 
Khwaṱhisedzo ya ndeme ya maitele a ndangulo ya ndaka . 
Kha vha ṱhogomele : Arali nyimele yavho ya vhulwadze ha muhumbulo i tshutshedzo kha lushaka , khothe i nga vha kombetshedza uri vha valelwe kha tshiimiswa tsha zwa mutakalo wa muhumbulo vho tenda kana vha songo tenda .
Mushumo vhukuma u nḓilani u khwaṱhisedza uri hoyu mushumo u tshimbile nga tshifhinga .
Ndi ngadzwo ṋaṅwaha ri tshi ḓo ita zwi tevhelaho :
18.3 FEDSAS yo imela mini ?
Vha nga si kone u ita khumbelo ya
U ita khumbelo ya u londola vhana vha si na vhṱhogomeli
A hu na u ḓivhea nga tshivhumbeo tsha mbuno kha Garaṱa ya u kora yo Ḓoweleaho ha nga ṋewa mbilo i songo khwaṱhisedzwaho nga vhuṱanzi . 
U ita uri nyendo dzoṱhe dza vhuendi dzo tendelwaho dza vhalwadze , vhashumi , maṅwalo na ḽineni u ya fhethu ho fhambanaho dzi a farwa . 
Vhudzheneleli vhu katela mushumo wa ṱhanganelo u yaho phanḓa na mashango a ndeme a vhahura , khuvhangano yo khwiniswaho ya vhufogisi khathihi na u engedza tsireledzo dziphakhani na dzirezeve dza kha vunḓu hune ha vha na tshugulu .
Fhethu hashu ho tsireledzeaho hu nga , na uri hu tea u katela zwitshavha zwapo , zwo ralo zwa sika ikonomi dza dzingu na u ṱuṱuwedza mveledziso ya mahayani . 
Kha zwenezwi , vhuṱanzi ho vha ha uri miṅwe miraḓo ya khamphani ya tsireledzo ya Wolf vha na ḓivhazwakale ya nḓowelo yo raloho . 
Mulayo u sumbedza uri muthu murwe na murwe ane a wanala a na vhukhakhi ha u bvisela khagala zwidodombedzwa zwo kuvhanganyiwaho kha vharwe vhathu , o fanelwa nga u vhonwa mulandu u swika kha u letshedzwa ndaliso ine ya sa fhire R10 000 , kana u valelwa lwa tshifhinga tshi sa fhiri mirwedzi ya 6 kana zwolhe .
U ḓurelwa hune ha dzula hu tshi fana hu fariwa nga nḓila mbili dzo fhambana , phurofiti yo vhigiwaho tshenetsho tshifhinga tshithihi nga haya maitele mavhili , a ḓo fhambana . 
Nga murahu , vha sedzulusa mushumo vha dzhenisa ndulamiso khawo woṱhe . 
( f ) Tea u dzhia milayo ya u vha khagala na u ṱuṱuwedza u sa dzumbana , u fulufhedza na u thembea kha vhadzheneli kha phurosese ya u dzhenela , u ṱuṱuwedza u fulufhedzana na u ṱhonifhana u itela tshirunzi tsha vhadzheneli na vhuḓikumedzeli havho kha u ranga phanḓa zwipikwa zwa phurosese ho sedzwa madzangalelo na zwivhuya zwi fanaho ;
Ndaulo ntswa i dzhiela nzhele uri naho hu na khaedu dze ra livhana nadzo , zwi kha ḓi konadzeesa uri ri swikelele muloro wa Ndayotewa yashu . 
Khophi dzoṱhe dza dzidokhumenthe na afiadaviti yo aniwaho dzi tea u sethifaiwa nga Muimeleli wa Tshitshavha kana Khomishinari wa Miano .
U shumisa wiḽi
1.5. Khabinethe i ṱuṱuwedza vhabebi vhoṱhe na vhaunḓi u tikedza vhana vhavho kha u ḓilugisela ndingo dza Lushaka dza Ṅwaha nga Ṅwaha ( ANA ) kha zwa u vhala na ḓivhambalo zwine zwi ḓo vha hone vhukati ha dzi 10 na dzi 13 Khubvumedzi 2013 .
Oda dzi ḓo bula nomborokhethwa ya murengisi ye ya fhiwa vhone . 
Kha vha badele mbadelo dza R75 arali vha tshi khou ṋetshedza fomo nga tshanḓa na R50 arali vha tshi khou shumisa inthanethe .
Zwibveledzwa zwi khou kaṋiwa u itela u vhuelwa ha dzitsiwana na fhethu ha tsireledzo vhu wanalaho henefho vhuponi . 
Tshimedzi
Ri khou amba zwa uri ri tea u sumbedza nga kha nyito u fhirisa u amba nga ha mbekanyamushumo idzi .
Kuitele kwa mvelelo dza u khwaṱhisedza dzo gandiswaho . 
Hu uri vhunzhi ha zwikhala zwi nga elana na zwa mupo u re hone zwo teaho , aphiḽi i nga engedzwa nga u thomiwa ha mutshatshame wone , u vusuludzwa ha mupo khathihi na u dzhenelela ha zwitshavha zwapo . 
Phurogiremu ya Zwikili yo katela zwitandadi zwa yunithi zwi tevhelaho :
Afurika Tshipembe ḽi kha vhuimo ha vhuraru kha ḽifhasi nga vhuimeleli ha vhafumakadzi kha Phalamennde .
Kha vha ṅwale mbuno dza ndeme kha garaṱa ṱhukhu na bugu ya notsi dzine vha ḓo sedza khadzo .
VHATHU VHA KWAMEAHO
Ri nga kha ḓi lavhelesa na mitengo ya maḓi u itela u ṱuṱuwedza vhashumisa kha u fhungudza kushumisele kwa maḓi , sa tsumbo ri nga vha na zwikalo zwi no sielisana zwa maḓi kana zwibuḽoko zwa mithelo zwi zwa u laṱisa malugana na kushumisele kwo kalulaho kwa maḓi . 
U vhumba mafhungo hu tshi shumiswa maṱaluli e a ṋewa .
Lushaka lwa mbuelo lwo khakhea
U thoma ha iḽi fulo zwo itiswa nga muhumbulo wa uri mutakalo na pfunzo zwi tea u vha zwone zwa ndeme kha mbekanyamushumo ya tshandukiso ya matshilisano kha miṅwaha miṱanu i tevhelaho .
Musi themo i tsini na u swika magumoni , kha hu thomiwe ngudo dza u vhumba maḽeḓere a danzi ane a shumiseswa ( A , D , T , K , M , N , Ṋ , na maṅwe ) .
Magumoni a tshifhinga tsha thendelo , ndaka dza ndeme i fanaho dzi ḓo humiselwa kha Muhasho . 
( iii ) U shumisa lutendo na maitele a kwamaho vhuloi vhu vhaisaho kha u dzhenisa mutsiko wa muhumbulo kana nyofho .
Mbekanyamushumo ya Pfushi ya Tshikolo ya Lushaka i katela vhagudi vha re kha zwikolo zwa phuraivethe , hu tshi katelwa zwikolo zwa mabulasini . 
Tshiimiswa itshi tshi na vhagudi vho ṅwalisaho sa vhagudi vha tshifhinga nyana a vhagudi vhane vha khou dovholola kha senthara dzo fhambanaho kha Muhasho wa Pfunzo wa Gauteng . 
_ khwaḽithi i si yavhuḓi ya tshibveledzwa
Ngoho : A hu na vhathu vho tou tiwaho vhane vha tea u tzhipiwa , nahone vhuvha na kutshilele kwa mupondwa a zwi iti phambano .
No zwi pfa ?
Lushaka 1 lwa vhulwadze ha swigiri lu wanala musi muvhili u sa koni u bvisa phurotheini ya inisuḽini ( insulin ) nahone muthu u ṱoḓa heyi phurotheini nga misi kana mushonga u ngaho yone u thusedza .
ine ya
Kha vha kwame ofisi ya tsini ya zwa badani .
Nḓivho ya sialala nga fhasi ha Mulayo wa Zwitshilaho zwo Fhambanaho na Ndaulo dza BABS i amba nga ha u tumbulwa na u shumiswa ha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo .
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo khethekanywa wa bva zwipiḓa zwiraru .
Ezwi zwi amba uri hu tea u vha na faburiki ntswa ; zwi amba uri hu tea u vha na migodi miswa ; zwi amba uri ri tea u ita bada ntswa . 
Ndi khonani mbuya .
Vhudavhidzani ha Muvhuso na Sisiṱeme ya Mafhungo
Mishumo yoṱhe ya ndondolo ya misi nga misi hu tshi khou lugiselwa Tshiphuga tsha Feḓerasi yo khunyeledzwa , nahone Muhasho zwa zwino u kati na u ṱola . 
Tshenzhelo yo sikwaho ya tshumelo dzi re hone , hu tshi katela tshumelo nnzhi . 
Kha mushumo uyo , mbekanyamushumo ntswa a i nga ḓo swikela tshoṱhe tshipikwa tshayo tsha u khwaṱhisa tsireledzo ya matshilisano . 
Ḓaleḓale ḽi khou ḓala lwa u fhirisa mpimo
Mbuedzano ndi maitele a itwaho hu na muthu wa vhuraru a khou thusa , muvhuedzanyi .
Tshivhalo tshiṱukusa tshi ḓo tshikafhadza tsikila , tshipeiti na ṋeleṱe na u nga tshikhafhadza zwibveledzwa zwa malofha zwa kona u dzhena kha lutsinga lwa malaṱwa a re khombo zwa kona u fhiswa . 
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho nga nḓila yo teaho na u ḽingedza u peleṱa maipfi a so ngo ḓoweleaho hu tshi shumiswa nḓivho yo gudwaho nga tshifhinga tsha ngudo dza foniki kana mibvumo .
Nyaluwo ya tshiṱiriki i ṋetshedza tshumelo ya tshiṱiriki yo angalalaho , mishumo na zwikhala , zwo wanala zwo leluwa kha tswikelelo ya ngomu na nga nnḓa ha tshiṱiriki na u kuvhatedza mushumo ya ndaulo ya vhukati . 
U dzudzanya mafhungo a masheleni na a si a masheleni ane a ḓo katelwa kha muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha . 
Kha ḽiṅwe sia , vhaṅwe vho zwi sasaladza vhukuma vha zwi linganyisa na bulayo kha ḽiṅwe sia , vhaṅwe vha zwi phaḓaladza , sa i zwi vhafumakadzi vha tshi ḓiimisa nga vhoṱhe na u dzhia tsheo nga ha mivhili yavho . 
U kulumaga khaphethe dzoṱhe lu swikaho luvhili nga vhege . 
Tsha vhuvhili , zwiṅwe zwishumiswa zwi no nga sa mavhone na dzihitha na zwone zwi ḽa muḓagasi .
Naho zwo ralo , naho u ṱanganedza uhu hu re khagala ha ndeme ya ndinganyiso , ḽifhasi na vhuthihi hu sa itei zwavhukuma nga maanḓa . 
c ) Vho Nalini Maharaj ( Sa Muraḓo a sa Shumiho hone )
Ho sedzwa u shumiswa ha DSP ṱTmasanhdguoamknoeetlleoalandaazhamom
U dzhia maga na u ṱanganya Maafurika vhoṱhe na Khasekanyo u mona na bono ḽi fanaho ḽa mulalo , u ṱanganelana na mvelaphanḓa ya Afrika , vha tshi khou endedzwa nga vhadzulapo vhaḽo na u dzhia vhuimo haḽo ha vhukuma kha ḽifhasi ; 
( d ) Kha Zwikili zwa Vhutshilo , Nḓivho ya Muteo ( Beginning Knowledge ) yo avhelwa awara 1 kha Gireidi ya Ṱ-2 na awara dza 2 sa zwe zwa sumbedziswa nga awara kha zwitange ( buraketse ) kha Gireidi ya 3 .
Fhedzi arali muiti wa khumbelo e mubebi kana ṅwana wa mudzulapo , vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni , mutakalo na vhuḓifhinduleli a vhu ṱo ḓei .
Ḽiga ḽa zwiṱirathedzhi
U fhaṱa kha u shumisa masala masumbi ( tsmbo : hetshi , hetsho , havhala , hezwi )
Kha maṅwe masia , vhathu vha khou fana shango ḽoṱhe , ngeno kha maṅwe masia vhadzulapo vha tshi langa na u engedza zwipiḓa zwo khetheaho zwa mvelele yapo . 
MAITELE ANE A FANELA U TEVHEDZWA
u tea u dzhenela miṱangano ya komiti ya wadi , miṱangano ya vhukhethoni na miṱangano yo khetheaho ;
Muhasho wa zwa Muno u ḓo rangaphanḓa kha u thomiwa ha BMA .
Kha vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho :
Kuvhonele kwa vhafumakadzi kwo dzhielwa nṱha musi hu tshi khu bveledzwa phurogiremu ?
Kha hu shumiswe mabambiri a so ngo ṅwalelwaho tshithu kana a A4 a si na mitalo / a mitalo ya 17mm a u ṅwalela zwine zwa nga rekhodiwa .
luṅwalo lwa ofisi yo teaho ḽi khwaṱhisedzaho u vha mulayoni ha ḽaisentsi ya shango ḽa nnḓa .
Soccer City ndi tshiṱediamu_________________________________ .
Zwiṱuṱuwedzi zwa mbumbo ya netiweke ya nḓilamagondo zwine zwa kwamesa u vha hone ha tshumelo dzavhuḓi ndi u kukutele na kuṱulutshele kwa bada . 
Tsha ndeme kha u Dzudzanyululwa hohu ndi uri tshinwe na tshinwe tshine ro vhea masheleni khatsho ndi u itela u ṋetshedza tshirunzi kha vhutshilo ha vhashai . 
Kha mathemo a mulayo , vhuimo ha zwino ha mulayo ndi vhuswa vhukuma . 
Kuṱari kwo tshimbila hani ku tshi bva kha tshipuka tshiṅwe ku tshi ya kha tshiṅwe ?
Vunḓu ḽashu ḽi khou ṱangana na khaedu nnzhi musi muthu a tshi humbula muṋetshedzi muhulwanesa wa fulufulu , ine ya vha , Eskom . 
Musi no no fhufhela vhukati hazwo , zwi vheeni zwo no vha kule na kule ni vhone uri ndi nnyi ane a nga fhufha u fhira vhaṅwe .
Ri khou shuma kha u wana nḓila na maitele a u fhungudza tshinyadzo iyi badani dzashu , zwihulwane badani dza mavundu ashu . 
Ro ḓidzhenisa kha u engedza vhuvhudzisi ha mveledziso yo dzudzaneaho hu katelaho madzangano a vhudzulapo . 
miṱangano ya tshitshavha nga ha mafhungo a khoro , i ṋeaho datumu , zwiteṅwa na tshifhinga
Hu sumbedza vhukoni ha mugudi kha u swikelela nḓivho sa zwe zwa randelwa kha Kharikhulamu na Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha U linga .
Zwo fanela u ri zwo vha tshipiḓa tsha ndeme tsha thundu dzo shumiswaho nga muvhudziswa na vharathu vhawe vhararu vhe a alutshela navho bulasini vha tshi kha zwa binduṱhanganelwa . 
No / vho aluwa nga nḓilaḓe ?
Kha vha vhale vhunzhi ha zwibveledzwa kiḽasini , vha dovhe vha vhone uri zwirendo zwi vhaliwe kiḽasini na zwone .
U fhaṱa vhushaka vhu bvelaho phanḓa vhukati ha vhalambedzi , tshiṱiriki , muhasho wa vundu , zwikolo na tshitshavha
U vhiga malugana na mvelaphanḓa
Mabindu asi a mbuyelo ndi khamphani dzo ṅwaliswaho u ṋekedza tshumelo kana u ṱu ṱuwedza ṱho ḓea dza tshitshavha .
Zwenezwo hetsho ndi tshiteṅwa tshine , khatsho , vha tea u bvisela khagala matsheloni ano . 
Khabinethe i tamela mashudu muṱa uri vha wane ṋungo nga hetshi tshifhinga tshi konḓaho tsha zwililo .
**Zwikalo : 1 - I nga swikelea 2 - I nga swikelea zwihulwane 3 - Zwi nga itea ya swikelea zwiṱuku 4 - Zwi nga itea ya swikelea zwiṱuku ṱuku5 - Hu na khonadzeo ya u sa swikelea x - A zwi athu swika u ṋea khaṱhulo
Muṅwe ya mishumo ya vhurangaphanḓa i nga ṱanganelwa nga miraḓo i re na tshivhalo ya tshigwada , muṅwe mushumo ya vhurangaphanḓa i nga ṋewa miraḓo nga muthihi nga muthihi , vhathu vho fhambanaho vha nga ita mushumo mugede wa vhurangaphanḓa nga zwifhinga zwo fhambanaho . 
Muhasho u isa phanḓa na u tikedza vhuṱambo ha Tshifhinga tsha Muṅwali na Vhurendi ha Afrika zwi farwaho ṅwaha muṅwe na muṅwe ngei Durban . 
Sa musi kha miṱa minzhi vhafumakadzi vha kha ḓi vha na vhuḓifhinduleli ha u londola vhana , maitele aya a nga vha valela nga nnḓa kha zwikhala zwa mushumo . 
Ṋaṅwaha ri ḓo shumana na zwiṅwe zwa ndeme zwine zwa ṱoḓea kha nndwa ya u lwisa tsiku .
Mveledziso ya tshiimiswa tsha zwa u laṱa malaṱwa zwi sumbedzwa kha pulane ya kushumele . 
Ndi dovha u tama hafhu u livhuwa Springboks kha u sumbedza havho nḓila musi vha tshi thuba tshiphuga tsha Rugby World Cup mahoḽa .
Nazwino , ri nga , tikedza mbuno idzi dzoṱhe sa muhumbulo . 
Vho vha vho tshuwa ngauri Mulanga vho mu wana lini ?
Muhasho wa masipala u re na vhuḓifhinduleli ha u tikedza u shuma
Mbekanyamushumo ya Twende Mbele i ḓo thusa Afrika Tshipembe u fhaṱa na u ita fomala vhuḽedzani vhu re hone vhu si fomala , vhune hu nga katela thendelano dza vhavhili .
Khumbelo ya u walisa goloi
Vhathu vha sa koni u pfa vhane vha ṅwala nyimbo .
Ndi a vhavhalela khonani dzanga .
Vha ḓo kona u ḓadza na u rumela mbuyelo yavho lwa ḽekhi ṱhironiki .
U bveledza Nyendedzi dza u lugisela pulane dza ndangulo ya malaṱwa dzo ṱanganelaho u itela malaṱwa zwao , a re khombo na a nḓowetshumo ( hu tshi katelwa a zwa migodi , u fhiswa ha malasha na ane a fhisa )  . 
Vho lindela awara dza 3 u bva afho tsha vha tshiswiṱulo .
Zwi amba uri , muvhigo wa u khunyeledza a u athu rumelwa nahone mukumedzo a u athu u itiwa kha vhalanguli . 
Fhano Afrika Tshipembe , senthara dzoṱhe dza dza mbadelo dzi wanala kha khompyutha ; a hu tshe na mbadelo dzi itwaho nga zwanḓa . 
No no fhedza ni sumbedze khonani yaṋu phosiṱara .
Muambeli wa Khabinethe o tou Farelaho
Ngaha u ḓiṅwalisa sa mulondoli wa tshitshavha .
Miri i ḓo awela na u tshila nga zwiḽiwa zwe ya vhulunga tshilimo . 
Zwa zwino kha ṱhoḓisiso ya vhuvhili ri na muvhuso une wa khou lingedza u sa ṱhonifha vhuṱanzi , he muṱa wa vhu ṋetshedza , nga u lingedza u sumbedza zwiṅwevho zwa thungo , naho hu na vhuṱanzi . 
Nzwalelo i no waniwaho kha magavhelo a nyimele a songo shumisiwaho i kovhelwa thwii vhakolodisi . 
Shango ḽa vhudzulwa
( ii ) arali zwa ṱoḓea hu u itela Mulayotewa kana u itela dzangalelo ḽa muvhuso wavhuḓi , kana
Ndi mbuno dzifhio mbili dzine a bula a tshi ima na TV .
Thandela dza tsireledzo ya zwiḽiwa dzi re kha mutevhe wa tshanduko ya tshiimiswa . 
Khumbulelo dza tsini nahone dza vhukuma kha u badela zwo ralo zwi shuma sa mutheo wa ndangulo i pfadzaho ya vhuḓikumedzeli . 
I vhambedzwa hafhu na mbekanyamushumo dza dzitshakha .
Iyi ndi nzulele ya ndeme kha u vhona uri ṱhoḓea dza mutakalo wa muhumbulo wa vhathu dzi a swikelwa . 
Nga mulandu wa izwi , vhabveledzi vha zwiḽiwa vha shela dayi kha zwibveledzwa zwavho . 
Kha tshipiḓa tsha u thoma tsha ṅwaha , hu anzela u vha na lushaka luthihi lwa tshibveledzwa kana nyito nga sekele ya vhege mbili .
Nga nḓila yeneyo , vha talele uri tshitshavha tsha mashangoḓavha tshi tea u ḓibvisa kha u shumisa maga a vhatsireledzi . 
Ndangulo : U tshimbidza u bveledzwa ha mbekanyamaitele , ndangulo na thikhedzo ya ndaulo nga u angaredza ya muhasho , madzingu na zwiimiswa zwi re nga ngomu ha muhasho . 
Kha zwikalo zwoṱhe , ndi zwa ndeme u shumisa lwo fhelelaho mvelaphanḓa dza musudzuluwo , sa izwi zwi tshi ṱuṱuwedza zwinangwa na ṱhanganelano . 
Ḽitheresi ya khomphyutha ( Word ) u na u ombedzela ho khwaṱhaho kha MS Excel . 
Ndi khwine u shumisa ṋomboro ya vhuṋe .
( a ) vhusimamilayo ho dzhia tsheo ya uri vhu fhaladzwe nga vouthu dza vhunzhi ha miraḓo yaho;na
Puḽane iyi i ṋetshedza mutheo wa nzudzanyo .
Wo khwiniswa luvhili nga 2008 na 2009 .
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP ) a i ṱoḓi uri phethishini i tikedzwe nga MP .
Mivhigo i tevhelaho ya zwiimiswa i ṋetshedzwa kha Minisṱa wa Masheleni , Mveledziso ya Ikonomi na Vhuendelamashango : 
Maipfimaḓivhiwa baisigira hayani mashika thaela
Mbambedzo ya nḓowetshumo ya khuhu ya SA na ya Brazil i sumbedza uri hu na zwithu zwinzhi zwine zwa fana u fana na sisiṱeme dza mveledziso , na vhashumi vha si vhanzhi . 
Arali vha tshi khou ṱoḓou renga mishonga ya u haela i songo ṅwaliswaho hu u itela u i lingedza Afrika Tshipembe , vha ṱoḓa phemithi mbili .
U vhambedza ho shumiswa tshikalo tsha dzitshaka , mitengo ya ndivhanele na tsenguluso ya ikonomi a zwo ngo thoma u shumiswa u swika zwino ( nga nṱhani ha khaedu ya mulayo )  . 
Nda ya nda dzula na Malume Vho Jongi ngei Mqhekezweni , kushangoni kwa tsini .
U pulana na u dzudzanya , hu tshi katelwa na ndangulo ya thandela , u konesa kha sia ḽa mveledziso ya mahayani na Vhuinzhiniere na dzikonṱiraka dzi Bvelelaho . 
U londota dathabeisi ya midia . 
Honeha , ndingedzo dza u thoma u shumisa mbekanyamaitele dzi ḓo thithiswa arali theo ya mulayo ya vundu a i khou konanywa . 
Komiti yo humbulela uri zwine zwa khou ambiwa ndi muthu ane a ḓivha zwiṅwe fhedzi a hana u ṋea vhuṱanzi . 
( d ) vhushaka vhukati ha mukano na ndivho ; na
U kaṋa mikovhe ya tshanduko kha tshivhumbeo zwi ṋekedza tshikhala kha ḽa Afrika u bveledza zwikili zwa vhaswa kha saintsi , thekhinoḽodzhi na vhuthomi u itela u ṱaṱisana na ḽifhasi . 
a ya Zwikhala zwa Mishumo ya Muvhuso i ḓivhadza vhashumeli vha muvhuso nga ha zwikhala zwa mishumo zwine zwa vha hone kha Tshumelo ya Tshitshavha .
Madamu a maḓi o kunaho a vhulunga maḓi ane a sa vhe na mashika ane maḓi ayo kanzhi a bva kha mikumbela ya mupo ya nga nṱha kana ane a vha o tou dzhiiwa u bva kha mbulungelo ya maḓi , naho hu na uri a nga ḓi vha a songo kuna lune a nga nwiwa . 
Lavhelesani mutevhe wa maiti a re kha tshifhinga tsha zwino na a re kha tshifhinga tsho fhiraho .
Ri ṱoḓa u kunga ṱhuṱhuwedzo u bva kha matshilo a vharangaphanḓa avha vhahulwane na u isa phanḓa muloro wavho wa tshifhinga tshiḓaho une wa fhira zwithu zwashu zwa tshifhinga tsho fhiraho . 
Kuṅwe kwa mbo wa kwa ḓigekha ṱhoho .
Kha vha rambe vhaṅwe vhadzhenelei vha sedze nyolo na phositara dza vhaṅwe .
Masia a vhudzheneleli o faedzwaho afho nṱha a ṋetshedza mbonalonyangaredzwa ya maga a ndeme a ṱoḓeaho . 
Fhedzi-ha , fhethu ho songo tsesaho , kharenthe dzi re na maanḓa dzi anzela u vha dzo lingana u piḓimula philiphili dza vethikhaḽa , ha vho vha na sisiṱeme yo vanganaho . 
Ho bveledzwa ofisi ntswa kha zwitshavha zwe kale zwa vha zwo siwa nnḓa , nyengedzedzo ya fhethu ha u shumela , na yuniti dzine dza sudzulusea . 
U ṅwala mafhungo a 2 u ya kha 3
U itela u ṋetshedza tshumelo yavhuḓi nahone i vhetsheyaho fulufhelo khayo , i dzulela u sedzesa kha maitele a u fhungudza ḽivhaka ḽa vhukoni vhukati nḓivho i ṱoḓeaho na i re hone , zwikili na vhukoni vhukati ha vhashumi . 
Vhutshilo
( b ) u dzhenela khetho dza ofisi ya muvhuso , na u dzhena kha tshiimo tshenetsho , arali o khethiwa .
zwa u sengisa mulandu wa vhugevhenga kana mulandu zwawo zwo no thoma .
U WANA ZWINZHI NGAHA U SWIKELELA MUVHUSO KHA VHA KWAME ṰHINGO DZI TEVHELAHO :
Naho zwo ralo ri khou takadzwa nga u vhona mveledziso u mona na vundu . 
( a ) lavhelesa , phasisa , khwinisa na u landula mulayo ufhio na ufhio u re phanḓḓa ha Buthano ; na
ya phanḓa na u vha hone kha tshitshavha tshashu , na u sa vha hone ha ndinganyelo ya zwithu ndi ho fhiraho mpimo .
( 2 ) Arali Khoro ya Masipala ya phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka , kana musi tshifhinga tshayo tshi tshi fhela , hu fanela u farwa khetho hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva ḓuvha ḽine Khoro ya phaḓaladzwa kana tshifhinga tshayo tsha fhela .
U ṱumanya zwi re kha tshiṱori na tshenzhemo ya ene muṋe
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha tshirendo , mitaladzi , maipfi , zwitanza ,
Kufarele ku linganaho ku amba u vha na pfanelo kha maimo a fanaho a zwa u tshilisana , muholo , na nyimele ya mushumo kha vhoṱhe vhafumakadzi na vhanna .
Vhathu vha dzulaho vhuponi ha mahayani vha tea u vha na vhulondo kha u sa shumisa mulambo kana khunzikhunzi dza mulambo sa bunga .
Kha ri ite nyito nga phanḓa ha garaṱa .
Maga a kushumele kwa netiweke ya sisiṱeme ya u enda a fanela u , nga u ralo , a vhe muelo une netiweke ya kona u shuma zwavhuḓi u ṱanganedza phambano dza u shandukisa maitele a ḓoroboni . 
Zwo ralo , u shuma mushumo kwawo , tshifhinga tshoṱhe vha tshi tou thoma , zwi fhungudza u ḓurelwa ha rakonṱiraka , zwa khwinisa phurofiti na u sa nyeṱha ha mushumo , zwa fhedza zwo khwinisa nyanḓafhadzo . 
Sa izwi pfanelo ya ndifho ya zwipondwa zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu dzo swika he dza ṱanganedzwa nga vhunzhi kha mulayo wa pfanelo dza vhuthu na mulayo wa vhuthu , thendelano dzi pfalaho nga ha zwine ndifho dza tea u zwi katela dzi khou thoma u bvela khagala . 
Tshavhuvhili , roṱhe ri a ṱanganedza uri vhushayamushumo ya vhaswa vhu nṱhesa lu sa ṱanganedzei . 
10.3. Angola ndi ḽiṅwe ḽa vhafarani vha vhuvhambadzi vhahulwanesa na Afrika Tshipembe kha dzhango ḽa Afrika na uri mashango aya a khou isa phanḓa na u alusa vhushaka uvhu .
U tea u kona u shuma a eṱhe , a vhe na zwikili zwa u ṅwala muvhigo , vhulanguli ha tshifhinga na vhudavhidzani vhu pfalaho ( u ṅwala na u tou amba )  . 
Mililo yo thomaho u mona na ḓorobo yo kona u dzimiwa sa i zwi ḓorobo yo tingwa nga mishumo ya maḓaka . 
o Dzi vhea iṱo na u lavhelesa mushumo na mugaganyagwama zwa mihasho ya muvhuso wa lushaka na u ita uri i vhe na vhuḓifhinduleli
Mbigelamurahu yavhuḓi i khou mona vhukati ha mveledziso ya zwa ikonomi na zwa mupo i khwaṱhisa maitele . 
Hezwi , honeha , zwi na masiandaitwa a si avhuḓi kha vhukoni ha vhubvanyelelo ha nṱha u nwelela na u bvisa maḓi a mvula , u thivhela mikumbululo ya muḓalo , na u vusuludza tshisima tsha maḓi . 
U shumisa Pulane ya Mveledziso ya Zwikili nga murahu ha muvhalelano . 
Muhasho wa zwa Kuvhusele kwa Tshumisano na Mafhungo a Sialala wo fhindula zwililozwa masipala na miraḓo ya Komiti dza Wadi zwa uri modulu uyu u wanale-vho na nga nyambo dziṅwe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe .
Tshanḓanguvhoni tshi shushedza u fulufhedzea ha mimaraga , u dzhiela fhasi muṱaṱisano wo teaho , u kwama nyavhelo ya zwiko , u tshinyadza fulufhelo ḽa muvhuso , na u dzhiela fhasi mulayondango . 
Tshikalavhushai tsha vhukuma
Tshigwada tshi tea u ḓivhadzwa nga madalo o raliho hu tshe na tshifhinga . 
Vho malanaho vha tea u vha vhe na miṅwaha i fhiraho 18 .
U alusa mveledziso ya sainthifiki Afrika nga u dzhiela nzhele vhukoni vhukati ha dzisainthisti dza Afrika , vhafumakadzi , khathihi na vhanna na vhaṱoḓisisi vhaswa na u vha ṱuṱuwedza u konḓelela kha u ṱoḓisisa havho kana mabuḓo a akademi , na u alusa vhuhovheleli havho ; 
Zwa vhutshilo zwi dovha zwa khethekanywa uya nga maga a vhutshilo .
Tshi nga thusa u fhaṱa thimu , na u ita uri vha pfesese zwinzhi nga ha wadi yavho .
Phanḓa ha Khaṱhulo : Maitele kana mbekanyamushumo ya vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a nga katelwa sa tshipiḓa tsha maitele a u haṱula .
Iyi mbetshelo a i pfali nahone i lwa na Ndayotewa .
Arali kana musi vha tshi thoma u lwala kana vha vha khombo khulwane ya mutakalo kha vhaṅwe vhagudi vha tea u tendelwa uri vha gude vhe mahayani nahone mushumo wa tshikolo u tea u ita u ṋetshedzwa hu tshi itelwa zwenezwo . 
Khohakhombo i kha mishumo ya Tshikwama , fhedza i langulwa nga kha kuitele ku yaho phanḓa kwa u topola , u ela na u ṱola , ku kwameaho nga zwikalo zwa khohakhombo na dziṅwe ndangulo . 
Muvhigo wa thandela khulwane ya u shandukisa zwithu ya Ndima ya U Thoma wa Muhasho wa Zwa Vhuendedzi u na phimo dza nḓila nṋa dza kufhaṱelwe kwa ḓorobo dzi re na vhuṱumani na zwiimiswa zwa netiweke ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
- Vhudzulo ha dzibisi
Ḽitheresi ya Luambo lwa Hayani Giredi 1- 6 ( Nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi )
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha nga ḓiwana vha kha nyimele dza u livhana na muthu kana tshigwada tsho sinyuwaho , nga maanḓa ngauri Komiti ya Wadi i shuma sa tshanele vhukati ha masipala , mukhantseḽara wa wadi na tshitshavha .
Fhedzi zwi amba uri u ḓo bvelaphanḓa lwa tshikhala tshifhiraho miṅwedzi ya 12 .
U bva nga 1994 , ho dzulela u vha na nḓisedzo ine ya ḓi dzula i tshi khou khwinisea ya thusedzo ya zwa matshilisano kha vhavhuelwa vha fhiraho 16 miḽioni , zwine zwi dovha zwa vha vhuṱanzi ha uri zwi khou shumela vhashai nga ngoho kha matshilo avho .
Tsha ndemesa kha u sika mishumo ya sekhithara dza inifomaḽa ndi ḽevele dza nṱhesa dza u bindudza ha phuraivethe kha nḓowetshumo khulwane dza zwa mushumo . 
Ngoho kana khumbulelwa .
Nga eneyo mbuno ri ita saveyi ya tshifhinga tshoṱhe u wana zwine vha vhali vha lavhelela na zwine vha ṱoḓa . 
U sedzulusa u ḓala ha dzidzhele na uri zwi vhangiwa nga mini , hu tshi katelwa na mvelelo kana zwine zwa ḓiswa nga beiḽi na nḓila dza u gwevha na milayo ; na zwivhotshwa zwo lindelaho u senga kha dzhele dzo ḓalaho ,
( ii ) shaka ḽawe ;
( 3 ) Muvhuso a wo ngo tea u khethulula muthu na muthihi nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi , hu tshi katelwa lushaka , mbeu , vhuṱalulambeu , u vhifha muvhilini , murafho , u mala kana u sa mala , mvelele kana vhubvo , muvhala , dzangalelo ḽa zwa vhudzekani , vhukale , vhuhole , vhurereli , miṅwaha , milayo , fulufhelo , mvelele , luambo na mbebo , zwo livhana kana zwi songo livhana .
Fhedzisani mafhungo a tevhelaho ni tshi shumisa maiti a re zwitangeni e kha tshifhinga tsho fhiraho tsha khou .
Tshumelo iyi ndi mahala .
Arali shango ḽi sa wani nḓila ya u tandulula ino thaidzo , hu ḓo vha na masiandaitwa a makhaulambilu kha u dzika ha matshilisano na nyaluwo ya tshifhinga tshi ḓaho . 
Vhuvhi naho zwo ralo vhu vhonala u mutsiko wa u dzhenisa tshivhumbeo tsha ndaulo ntswa hu na u thomiwa ha mbekanyamushumo ntswa , na khaedu dza tshipetshela dzine tshiṅwe tshifhinga dza swikiswa kha u ṱalusa mihumbulo yo bviswaho i paḓalaho na zwisumbi zwa mvelelo . 
Ro ḓi sikela miḽoro ya u bvelaphanḓa na u fhungudza phambano ya nyimelo ya ṱhogomelo ya mutakalo , kha u ṱuṱuwedza vhukoni ha vhashumi , u vusuludza zwibadela na dzikiḽiniki na isa phanḓa na ulwa na HIV na AIDS , TB na maṅwe malwadze .
Miraḓo i nga founela kha khemisi yo themendelwaho ya DSP ya vhulwadze vhu sa fholi ya vhudzisa mbudziso nga ha mishonga yavho ya vhulwadze vhu sa fholi .
6.1 . Vho Mziwonke Dlabantu sa Muofisiri Mulangi Muhulwane wa Khoro ya Lushaka ya Vhuṅwalisi ha Vhafhaṱi vha Dzinnḓu .
Hu na vhuvhonadzi vhuṱuku kha mirengelano iyi yoṱhe . 
2.4 Khabinethe yo tswelwa nga ha u khwiniswa ho itwaho kha Muhanga wa Maano wa Tshifhinga tsha Vhukati ( MTSF ) Thero nga ha Mvelelo 12 na Mbekanyamushumo ya Nyito 2016 / 17 .
Deithi : Atikili iyi i amba nga mbuelo tharu dza nyonyoloso .
U anganya masheleni ndi zwa vhukuma nahone u laula tshikolodo zwo sendeka kha nḓila ya u laula tshikolodo yo bulwaho zwavhuḓi nahone i re khagala i re na u lavhelesa na u vhiga nga tshifhinga nga misi , nahone hu si na khakho nga ha zwikolodo zwoṱhe zwo fhelela . 
KOMITI DZA BUTHANIO LA LUSHAKA
30 U vhiga mafhungo
Fhedzi , IMF i nga shoniswa , ngauri China ḽi na sisteme ya tsireledzo ya matshilisano yo khulwane zwiṱuku u fhira maṅwe mashango na uri ezwi zwi ḓo konḓisela vhathu vha China uri vha shandukise phetheni dzavho dza u vhulunga masheleni . 
2.2 . Khabinethe yo tenda uri Afurika Tshipembe ḽi ṱanganedze Khwiniso ya Thivhelo nga fhasi ha Pfano ya Basel ya Ndangulo ya Tsudzuluso ya Malaṱwa a Khombo , Vhukati ha Mashango khathihi na u laṱwa hao .
Tshifhinga tsha vhukuma tsha u isa tshi tea u sumbedzwa . 
U ḓiimisa nga woṱhe zwi khwaṱhisedzwa ga Ndayotewa . 
Khoso ya maḓuvha mavhili i kwama zwiṱalusi zwa muteo zwa munono wa mavu , pfushi dza zwimela , zwiḽiwa na maḓi a khwaḽithi . 
Mudzulatshidulo , nyengedzedzo iyi kha zwibviswa i nga ṋekedzwa , nṱhani ha izwo ri lavhelela uri zwo salaho kha mugaganyagwama zwi ḓo vha mufhalala ṅwaha u ḓaho . 
Vhakhantselara vha PR vha tea u imela dzipholisi na zwine madzangano a zwa polotiki ane vha imela kha khantsela a tama .
2.2 . Khabinethe i fhululedza vhatambi vha Proteas kha u ita uri Afrika Tshipembe ḽi ḓihudze ngei kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Netibola ngei Sydney , kha ḽa Australia .
Kanzhi ri anzela u pfuka mutaladzi vhukati ha dziphara .
U linga ha fomaḽa na hu si ha fomaḽa hu ḓo thusa mudededzi u londa na sedzulusa u bvelela ha mugudi kha themo yoṱhe .
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u pfuka kha khaphethe tswuku kha nnḓu na kha vhuṅwe vhupo sa musi khaphethe tswuku i tshi ḓo vala kha minithi ya 10
Arali zwa sa ralo , vha fanela u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwalwaho hu saathu u fhela maḓuvha a 90 musi vho ṋewa tsheo .
Mveledzwa dza izwi ndi dza uri tsireledzo a yongo vhewa havhuḓi kha zwileludzi zwinzhi . 
Bugupfarwa i tea u vha i ire yone lwa mulayo na u sumbedza vhuimo ha tshizwino siani ḽa mulayo sa zwi wanalaho kha bugu ya mulayo , nyimele ya mulayo , mulayo wa kale na kale na mbekanyamaitele dza Muhasho . 
Ri livhuwa mafulo a nḓivhiso na nyelulo , phimo dza phirela dzo tsitselwa fhasi . 
Ndavhelelo dza maraga dzi wanala u bva kha modele wa maraga wa Vhufaragwama ha Muvhuso . 
Maṅwe mafhungo a iswa kha komiti dza phothifolio dza khoro u itela nyambedzano na themendelo .
U bveledza furemiweke dzo teaho dza tshiṱirathedzhi dza u ḓisedza nnyi na nnyi zwishumiswa nga vhuronwane
Hezwi zwi ḓo ita uri zwikolo zwi vhe na ndalamo nga murahu ha tshifhinga tshilapfu , sa izwi zwi tshi ḓo kokodza vhagudiswa vha bvaho vhuponi vhuhulwane , zwenezwo zwi fhungudza khombo ya u dzulela u shanduka kha vhathu vhapo . 
Kha vha vusuludze ḽaisentsi yavho Poswoni ya tsini .
Musi vho ṱanganedza u fhungudzea huhulwane kha vhuṅwe vhutshinyi , zwigwada zwo dovha zwa humbela muvhuso u sa nyeṱha kha u lwa na vhutshinyi . 
Mbetshelwa ya mbekanyamushumo idzi dzi fanela u vha dza ndeme kha zwiimiswa zwoṱhe zwine zwa valela zwiṱokisini hu na khonadzeo ya muvhuso . 
Zwikolo zwoṱhe zwo wana migaganyagwama yazwo hu si na vhukonḓi , nahone maitele a u lavhelesa uri migaganyagwama iyi i khou shumiswa hani , o thomiwa . 
I kovhelaniwa na phurothesisi ya nga ngomu ya sibadela ya R47 250 nga muṱa kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda
Mulangadzulo - u livhana na thaidzo
" Ri tea u ḓa na thandululo ntswa ya mupo na uri ri fanela u ḓilivhanya na kuhumbulele kwa ḽifhasi , " vho amba . 
U khwaṱhisedza mutakalo wa vhathu vho valelwaho nga u ṋetshedza tshumelo dzi sedzaho ṱhoḓea dzo fhambanaho . 
Ndima iyi i bvisela khagala zwine zwa khou bvelela zwa zwino kha ndangulo ya malaṱwa Afrika Tshipembe . 
Tshipikwa tsha Muhanga wa Mveledziso ya Vhupo ndi u sumba nḓila nga u angaredza sa ngeletshedzo kha u dzhia tsheo na nyito dzine dza tea u dzhiiwa kha tshifhinga tsha miṅwaha minzhi , khathihi na u bveledza muhanga wa ndeme wa u bveledzwa ha sisiṱeme yo teaho ya ndangulo ya kushumisele kwa mavu . 
Fhungo ḽihulwane ndi uri u ḓiimisela huhulwane na u shumesa ha vhashumi ṱuṱuwedzwa nga nḓila ifhio ḓuvha na ḓuvha , u itela uri ri livhe kha tshumelo yo ḓisendekaho nga mulwadze ho sedzeswa u khwiṋiswa ha khwaḽithi . 
Mafhungo a ṋamusi ngei Cape Town a wanala na zwenezwo kha puḽatifomo dzo fhambanaho dza nyanḓadzamafhungo na nyanḓadzamafhungo dza matshilisano kha muthu muṅwe na muṅwe ḽifhasini . 
Bambiri ḽa therisano ḽi dzhiela nzhele khonadzeo ya u thoma tshikimu tsha ndiliso ya mupondwa Afrika Tshipembe na mandeithi wo ṱanḓavhuwaho wa khomishini wa u sedza hafhu u konḓelwa ha vhapondwa vha vhugevhenga kha sisteme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga nga u angaredza . 
Kha vha rumele fomo yavho ya Z83 yo ḓadzwaho ya fhelela na maṅwalo oṱhe ane a ṱoḓea kha ḓiresi yo ṋetshedzwaho kha khunguwedzo .
Zwishumiswa na tshumelo zwi songo linganaho zwa pfunzo
Tsumbo , u rwa nga mpama , u likita , u sukumedza , u fara muthu nga zwanḓa nga nḓila isi yone , u tshea muthu , na tshumiso iṅwe na iṅwe ya dzikhemikha ḽa kana u ita uri muthu a kundelwe u ita zwine a ṱo ḓa , u ṋea mishonga isi yone kana u fhirisa ndinganyo ya mishonga kana zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vhanga khuvhalo , u vhaisa muvhili , u dzidzivhadza kana lufu .
U gavhela madzinginywa a mbekanyamaitele dza ndeme na vhuḓinangeli vhune ha vhumba mutheo wa tsedzuluso ya theo ya milayo wa tshumelo ya mililo une wa ḓo dzhena madzuloni a wa kale une wa vha Mulayo wa Tshumelo ya Tshigwada tsha Mulilo , 1987 ( Mulayo 99 wa 1987 ) .
Wang o sumbedzisa uri vhuendi ha khwine vhu nga ḓisa mveledziso kha dzingu , u ṱanganyisa madavhi oṱhe a lushaka a shango a zwa ikonomi khathihi na u khwinisa vhukoni ha zwa ikonomi . 
Ṱhahelelo ya ṋetshedzo ya maḓi a u shumiswa miṱani , kha mabindu na zwa vhulimi , zwo swikisa kha u tsela fhasi ha mveledzo na thaidzo dzi elanaho na zwa mutakalo zwo ṱumanaho na tshampungane tshi si tshavhuḓi . 
Senthara dza tsireledzo ya tshitshavha dzi tea u dzhielwa nṱha .
Maḓanzhe a nga , sa tsumbo , shumiswa sa zwipiḓa zwa u sika vhupo . 
Zwenezwoha , nga tshino tshifhinga , kuitele kwa zwithu kwe kwa shumiswa ndi ku no langwa ndaka ya muthu muthihi , lune ndaka ya ṱuṱuwedza maga a no ḓo dzhiwa . 
Tshumiso i fanaho
Mulanguli wa dzibannga hu si kale u ḓo vha na maanḓa a u ṱusa vhatshimbidzi vha sa ḓifari zwavhuḓi musi mikhwa yo kundelwa . 
Maitele a u engedza o dzudzanywa u itela vhuṱanzi ha uri mivhigo i ḓo rumelwa nga tshifhinga tshifhingani tshi ḓaho . 
Maga a tevhelaho a itwa nga tshenetsho tshigwada tshithihi tsha u swika kha vhathu vha 12 .
U sa tsha bvela phanḓa hu nga dovha ha shumiswa u ṱanganya vhupo ha mupo na ha mahayani na zwivhumbi zwine zwa vha hone kha mbonalo ya dziḓoroboni . 
Ṅwalani maṱaluli ane a ṱalutshedza uri Lulu o vha e muthuḓe mathomoni a tshiṱori na magumoni atsho .
Ṱhingo dzo ṋetshedzwaho sekhithara ya phuraivethe a dzo ngo sumbedziswa . 
Pfukiselo dzo itelwa Tshiimiswa tsha Ṱhoḓisiso tsha Ṅwovha tsha SA u thusa vhorabulasi vhaṱuku vho kwameaho nga gomelelo . 
Foramu dza Tshiṱiriki dzi ḓo dzhiela nṱha vhukoni ha vhagudi ha vhuimo ha nṱha
Vhunzhi ha mbilaelo dzo no tandululwa .
Zwenezwi hu tshi khou themendelwa mutikedzelo wo fhelelaho wa pfunzo kha vha shayaho nga tshivhumbeo tsha bazari na magavhelo , i dovha ya kumedza nga nḓila ya mvelaphanḓa u fhungudza bazari na magavhelo kha matshudeni a " miṱa ya vhukati " zwenezwi masheleni ane vha a wana muṱani a tshi khou gonya na u ola nyimele dzo fhambanaho dza uri izwi zwi nga swikelelwa hani nga u kuvhanganya masheleni u bva kha sekithara dza tshitshavha na dza phuraivethe .
I dzhiela nṱha uri maanḓa a sialala o lavhelelsaho sisiṱeme ya mulayo wa sialala u nga shuma , zwo ḓisendeka nga milayo na maitele o teaho .
Thetshelesani mudededzi waṋu vha tshi ri : " Gona fhasi !
U bvisela vhuḓipfi khagala ho ṱuṱulwaho nga tshirendo
Ri tea u hanedzana na nḓowelo dza u humbula nga maitele o ḓoweleaho nga ha tshipiḓa tshikene tsha ṱhaṱhuvho tshi tshi vha tshone khwine kha zwiṅwe : u sedza tshivhumbeo u songo sedza ndivho , ndi nungo dzo tambiseaho . 
Tshinyalelo dzi badelwa nga maanḓa nga khunguwedzo , fhedzi tshiṅwe tshifhinga muvhuso u shumisa tshelede ya vhatheli u badela midia . 
Ndi nnyi ane a nga wina arali mvula na yone ya nga dzhena kha muṱaṱisano ?
Ri ḓo ḓivhadza tshikimu tsha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka nga kha maga na nyaluwo yavhuḓi .
( b ) Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi .
Zwiwo zwi ngaho izwi zwi na masiandoitwa mavhi kha fulufhelo ḽa tshitshavha kha maanḓalanga a mulayo nahone zwi fanela u ṱavhanya u tandululwa .
U shumisa luambo lwa fomaḽa na lu si lwa fomaḽa ( luambo lwa tshiṱaraṱani , luambo lu shumiswaho kha tshiimiswa tshenetsho ) nga nḓila yo teaho .
Mutakalo wa muhumbulo
Tshitizi tsha fhasi tsha tshifhaṱo itsho tshi ḓo vha na zwigwada zwi tevhelaho zwa phera dzo ṱanganelanaho : 
Ro fhedza u tholwa ha vhaṅwaleli vha vhulangi ha dzingu na u dzheniswa havho kha sekhithara ya tshitshavha , i ḓaho na mbuelo dzoṱhe . 
Dzina ḽa khamphani i si ya mbuelo i ḓo fhela nga NPC " .
Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo washu , we wa imelwa hafha , na mazhendedzi a vhubindudzi ashu a vunḓu , oṱhe a khou lavhelela u thomiwa ha vhushaka ha bindu vhu vhuedzaho vhoṱhe . 
Ndayotewa i thivhela maanḓa a theo ya mulayo a muvhuso wa Mulanganelo ( feḓeraḽa ) , hu na vhupo vhu songo tendelwaho zwi khagala ho vhaledzelwa Mashango . 
Dziṅwe tshumelo dza tshitshavha : Dzi ṋetshedza tshumelo dza vhupo , mutakalo wa zwa vhuimazwikepe na dza dokotela wa hulumeni dzi si dza tshoṱhe , nz . 
Ri ḓo dzulela u vhuya hune u lingea na dzangalelo ḽa iwe muṋe , ḽa muthu nga eṱhe na tshigwada tshiṱuku , zwa vha tsumbanḓila ya u dzhia tsheo ya mikhwa . 
Tshivhalo tsha zwiḽiwa zwine tshinamana tsha ḽa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe tshi tea u kalwa . 
Ḽiga ḽa u fhedzisela ḽa sisteme dza mveledziso ndi u ṱhogomelwa ha sisteme na u sedzulusa , zwine zwa katela u tsheka na khwinisa sisteme u itela uri i ye phanḓa na u swikela ṱhoḓea dza bindu ḽi shandukaho . 
Khamphani Y i wana zwidodombedzwa zwa matheriala wa malaṱwa nga u ṱoḓa kha dathabeisi . 
U ṱambela bavuni huṅwe na huṅwe vha nga shumisa ḽithara dzi re vhukati ha 80 na 150 .
Nga nnḓa ha izwi , hu na u phambano khulwane ngomu muhashoni kha ḽevele dzoṱhe , ngauralo mahumbulwa a tevhelaho ha tei u tou angaredza . 
nyolo --- zwibveledzwa zwa vhutsila ha u ola
Zwenezwo , hu tea u vha na mbekanyamaitele nthihi fhano na kha ḽifhasi ḽothe u bva kha Muvhuso .
Ro takalela tshifhiwa itshi . 
Vhuṱambo ha ṋamusi zwenezwo vhu shuma sa vhuṱanzi kha u ḓigana uhu sa afha vhu tshi sumbedza uri ndi vhonnyi vhukati vhunzhi ha zwigidi zwa vhadededzi vhane vho ṋewa vhukoni kha masia a u guda o fhambanaho . 
Webusaithi ya SARS i ṋetshedza mafhungo , tsumbanḓila , na tshumelo malugana na mbuelo na muthelo wa zwa zwiṱunḓwa na zwivhambadzwaseli . 
2.7. Khabinethe yo tendela Afurika Tshipembe ḽi tshi vha ṋemuḓi wa Khonfarentsi ya vhuṋa ya Muṱaṱisano wa Dzitshaka wa BRICS nga 2015 .
" A si kale madokotela vho mmbudza uri vho wana muthu ane a ḓo ṋetshedza ṅwongo wa maramboni nahone vha khou lugisela muvhili wanga u ita muaro . "
IZWI ZWI TODANI ?
Ndi zwithu zwa tshifhinga tshoṱhe , phanḓa ha tshiimo tsha ikonomi ya ṅwaha wo faho 1980 na zwino nga 1990 , Afurika Tshipembe ḽo tshenzhela tshifhinga tshilapfu u thusa ikonomi u hula u bva kha heyo rikhodo ya mbalo mbalo dzo thomaho nga 1940 .
Ṱhoḓea dza u ridzhisiṱara
Ri ḓo dzula ri tshi fulufhedzea kha vhathu vhashu vha re kha zwitshavha zwa vhadzulapo , mahoro a poḽotiki , nyanḓadzamafhungo na zwiimiswa zwiṅwe zwoṱhe zwo imelelwaho afha . 
Khomishinari wa tshiṱitshi vha ḓo dzhiela muraḓo vha kwameaho maga a ndaṱiso . 
Tshikafhadzo ya madi I vhanga thaidzo nnzhi .
Kha ri ite mbambe .
Ṱanganelanaho - ṱumanywa , hu na zwipiḓa zwo itwaho tshithihi
Vhuimo vhu nga shumiswa sa tshishumiswa tsho ḓoweleaho kha u ṱalusa na u pfesesa mishumo na vhuḓifhinduleli hu tshi tevhedzwa vhupuḽani ho ḓoweleaho , mveledziso na vhuḓifhinduleli ha vhadzulapo , fhedzi vhu nga dovha hafhu u shumiswa kha thandela dzo khetheaho . 
U ṋetshedza ndondolo yavhuḓi khathihi na ndondolo yo dzudzanyeaho ya vhaeletshedzi vha tshipentshela kha maimo a dzingu kha mbonalo ya u ṱanganedza khathihi na maitele a zwithu a zwino u itela u tshimbidza nḓisedzo ya ndondolo ya mutakalo ya nṱha . 
4.1.4 Foramu ya IDP ndi mini ?
U vha khagala ha u shaea ha mishumo kha vhaswa zwi ḓo vha zwo fhedzwa tshoṱhe nahone vha ḓo swikelela nga vhuḓalo zwikhala zwa u pfumbudzwa zwa pfunzo , tshumelo dza mutakalo , na mishumo ya vhuḓimvumvusi na mvelele , khathihi na zwiko zwa masheleni u itela u tendela muswa muṅwe na muṅwe u kone u swikelela vhukoni hawe nga vhuḓalo . 
Vhaṋe vha maḓaka a muvhuso vha katela muthu muṅwe na muṅwe a langaho maḓaka a muvhuso u ya nga konṱiraka , wiḽi , kana mulayo . 
Ḽifhasi ḽi tea u shandukiswa u itela uri vhomme vha kone u tsireledzea na u unḓa vhana . 
Ṅwalani fhungo nga mushumo we na ita mulovha .
( 7 ) Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho ndaka nga murahu ha 19 Fulwi 1913 nga mulandu wa milayo kana zwiito zwa tshiṱalula , u na pfanelo , u ya nga zwo bulwaho kha Mulayo wa Phalamennde , ya u liliswa kana thandululo i linganaho .
U kopolola na u ṅwala mafhungo mapfufhi kha muṅwalo wa u pomba .
10.1 . Mbuletshedzo ya mafhungo na khethekanyo ya rekhodo dzine muhasho wa vha nadzo
Ri dovha ra ita , he zwa tea na u fanela , uri muṅwe na muṅwe a vhe na vhuḓifhinduleli musi na arali vhuḓifari hashu na / kana kuvhonele zwi tshi pfuka luṅwalo na muya wa vhurangaphanḓa ha poḽotiki vhu re na vhuḓifhinduleli ha Masipala washu na u ḓikumedzela kha : 
A hu na nzwalelo dzine dza ḓo badelwa kha tshelede dzo farwaho ngauralo . 
Kha tsumbo yo shumiswaho afho nṱha , mbudziso yo vhudziswaho yo vha ya uri naa ndi zwone kana zwo khakhea u ita dziṅwe nyito . 
Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo ( SALRC kana Khomishini ) i khou livhuwa avho vhe vha fhindula khuwelelo ya u humbela mihumbulo na vhe vha ṋetshedza mafhungo o teaho kha u ri hu bveledzwe iyi bammbiri ya u amba nga hayo .
U tandulula ṱhahelelo ya vhukoni ha ndangulo na ha thekiniki , muvhuso u tea u ḓa na muhumbulo wa tshifhinga tshilapfu kha u bveledza vhukoni vhune wa vhu ṱoḓa nga kha mabuḓo a mushumo , vhueletshedzi na u shumisana na dziyunivesithi na vhalanguli vha zwikolo .
Tshikwama a tshi na IT na khathihi . 
Vhu na maḓaka kana zwimela .
Izwi zwo swikisa kha u lavhelesa lwo khetheaho kha nḓisedzo ya tshumelo . 
Mitevhe iyi i bvisela khagala poswo dzi lambedzwaho u ya nga khethekanyo ya vhashumi nga tshiimiswa . 
Kha ri ṅwale dzoṱhe .
Fhedzi , ndivho ya poḽotiki yo rangwa phanḓa , nga maanḓa nga mafhungo a u ḓi bvisa kha zwavhukoḽoni , mbofholowo na nndwa ya u lwa na tshiṱalula . 
Thebulu ya zwi takadzaho zwi wanalaho tshilimo
Hune ha vha hu sa khou shumiswa zwikepe zwiṱuku , vha songo ṅwala tshithu kha kholomu . 
Masheleni aya a shumiswa kha mihasho ya vhashumi kana mihasho ya pfunzo ine ya ṋetshedza digirii dza tshiofisi na dziṅwe mbekanyamushumo dza vhadededzi vhaswa na vhare na tshenzhelo . 
U renga kha vhupo : Tshelede i shumiswa tshitshavhani ngauralo ha sikea mishumo yapo na maanḓa a u renga zwa hanefho .
Pfanelo idzi dzi a vhofha lwa mulayo nga nnḓani ha Thendelano dza Dzitshaka mbili , dzine vhunzhi a mashango a vha miraḓo . 
Mavhele ndi tshimela tshi limiwaho tsho dala nga maanḓa shangoni , hu na Free State ḽi ḽone mubveledzi muhulwanesa . 
Ndugiselo
South African Fisheries Authority i ḓo dzhia vhuḓifhinduleli ha u vhugwa ha u fashwa kha Regional Fisheries Management Organisations arali zwo tea
Komiti i na vhuswikeleli vhu sa thivhelwi kha mafhungo na vhashumi vha Muhasho . 
U fhaṱa bannga yawe ya maipfi na ṱhalusamaipfi ya ene muṋe .
Arali hezwo zwikimu zwi tshi tama u dzhenelela tshoṱhe kha mbadelo dza BEE zwi ḓo ṱoḓea u sumbedza uri vha vhukoni ha u shuma . 
U vhambadza vundu na zwone ndi vhuṅwe ha vhuḓifhinduleli vhune ha itwa nga muhasho . 
Pfarelo , ni vhona ndi tshi nga . . . ?
Ḽiṅwe fhungo ḽo ambiwa , ḽine ḽa sumbedza uri tshiṱuṱuwedzi hu si ṱhuṱhuwedzo zwi tea u ṱumanywa na vhupulani ha ngudo . 
2.2. Khabinethe yo themendela Puḽane ya Vhuitwa ya Vhana ya Lushaka ya 2012-2017 sa puḽane yo fhelelaho ya u endedza na u sumbedza nḓila kha mihasho ya muvhuso , tshitshavha tshapo na vhaṅwe vhashumisani kha sekithara ya vhana zwi tshi ya kha u limuwa pfanelo dza vhana .
Dokhumenthe iṅwe na iṅwe ine ya vha na Tshiganḓo Tshihulwane ina maanḓa mahulwane sa izwo zwi tshi amba uri yo tendelwa nga Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe .
Khabinethe i vha tamela mashudu na uri vha vhuye vho vhulungea .
Vha humbelwa u kwama 0860 00 4367 arali vha na dziṅwe mbudziso .
Vhana avho vho dzhenaho kha vhualuwa nga u ṱavhanya vha khou xelelwa nga pfanelo dzavho dza u sa vha na mulandu , a vha na vhuhana hune vha nga amba ngaho nahone vha tshila kha vhushai vhuhulu . 
Vhurumelwa ho sumbedza u vhilaedzwa nga ha mavu lwa thekiniki musi a kha ḓi vha nga fhasi ha vhuṋe ha phuraivethe . 
Zwenezwi ndi khou tama u amba zwa uri ari tikedzi ḽikumedzwa iḽi . 
Miṱa i renga zwiteṅwa ezwi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , vhege iṅwe na iṅwe kana ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Makumedzwa maṅwe a theo ya mulayo a elanaho na u dzhenela ha tshitshavha kha kuvhusele kwa masipala , na mulayo wo khwiniswaho zwino wa Muvhuso Wapo : Mulayo wa Masheleni a Masipala , 2003 .
Mepe u re afho fhasi u sumbedzisa tswikelelo kha zwibadela u mona na ḓorobo khulwane . 
Masiandaitwa a malwadze a phirela na malwadze a tshoṱhe i pfala kha ḽevele dzo fhambanaho nga sekhithara dzo fhambanaho . 
Tshanduko kha ofisi dza satheḽaithi dzi kwameaho nga khethekanyo ya Ndondolo dzi ḓo dzula i tshi khou itea . 
Miṱangano ya mbuedzanyo
Mimaraga ya u vhambadzela mashangoḓavha : vharengi kha maraga wa u vhambadzela mashangoḓavha u katela vhabveledzi vha dzinnḓu dza muṋukhelela , ndondolo ya mutakalo , zwinakisa khofheni , dzilafho nga zwibveledzwa zwi ṋukhelaho na zwiḽiwa . 
Vhukati ha zwiṅwe , mithelo ya zwiṱunḓwa na zwivhambadzwa zwi rumelwaho , mitengo ya vhuendi na ndaulo i sa pfadzi zwo fheliswa . 
Thempheretsha ya lwanzheni Muruhurela Luvhilo lwa muya
Zwi vhonala hu tshi nga mbetshelo a i pfadzi nahone zwo ralo i khou lwa na Ndayotewa .
U vhala tshibveledzwa tsha ḽitheretsha , sa , nganeapfufhi , nganea
_ Fulufulu ḽo linganaho , sa tsumbo , u bva kha matheriala o pwanyeledzwaho , zwisima kana haidrolikisi zwi khou phumulwa musi hu sa athu u thomiwa u shuma
Arali vhabebi vha ṅwana vho lovha nahone hu sina mulondoti wa ṅwana o khethwaho
Tsumbamaitele dzo Khwaṱhaho dza Mupo dzo lavhelesa kha zwithu zwiraru zwa ndeme zwi tevhelaho khathihi na masiandaitwa kha mupo : 
3.5.1 vhugudisi , mveledziso , na u ṋewa maanḓa ha vhashumi ; na
Naho zwo ralo , iḽi ndi sia ḽine ḽa ṱoḓa u lavheleswa na u bveledziswa lu sa khauwi . 
Ri nga fhedza - nahone ri nga wana mushumi wa khamphani iṅwe na iṅwe uri a ḓe a ṱanziele nahone ri nga ita mutevhe wa u swika tshoṱhe afho he thaidzo dzanga dza ndangulo dza vha dzi hone . 
Ezwi zwo vhumba vhunzhi ha vhashumi vha vhumbaho themamveledziso ine ya vho muṱoḓo wa u khwaṱhisedza kha vhudavhidzani ha eḽektroniki na sisteme ya murengelano . 
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani ya Afrika Tshipembe lu khwa ṱhisedzaho u rumelwa havho nga khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho , na zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone .
( Awara 2 nga vhege )
Tshiṱangu tsha Lushaka tshi dovha hafhu tsha vha tshipiḓa tsha Tshiganḓo Tshihulwane , tshine tsha dzhiwa sa luswayo luhulwane lwa shango .
a . U tendelwa kana u haniwa ha khumbelo :
Tshivhalo tsha miṅwedzi yo fhelelaho ye muholo wa u fhedzisa wa wanala ngawo .
Mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi dza GEMS
Ndaela ya mushumo wa tshigwada
Khaedu ine ya vha hone ndi ya u lugisa nzulele yo serekanaho ya sekhithara heyi ya nḓowetshumo ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi malugana na tshivhumbeo , ndangulo na uri tsheo dzi dzhiwa nga nḓila-ḓe malugana na nḓisedzo ya tshumelo dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Hu na ṱhoḓea dzine na dzone dza tea u ṱanganedzwa dzine muvhuso wapo wa vha na mushumo une wa tea u u ita hune kanzhi u dzulela u balelwa . 
Vho Caster Semenya vho wina u vha Razwipotso wa mufumakadzi wa Ṅwaha
Ri themendela nyambedzano ya vha khamphani dzi si nnzhi sa i zwi dzi tshi ḓo tshimbidza khonanyo , zwithu zwe zwa vha zwi tshi khou konḓa u swikelwa nga ḓuvha ḽine ha khou amba ngaḽo . 
U khwinisa Milayo yapo u itela u angaredza vhupo hoṱhe , na u dzudzanya na u khwinisa mbekanyamaitele . 
Nga tshifhinga tshithihi , dziṅwe khaedu dzo omelela .
U rangisa phanḓa ' tsheo ' yawe kha mushumo wo ṋekedzwaho
U ita uri ṋala dzi dzule dzo kuna .
Zwazwino vha vho kona u tsheka mimbete ire hone kha u shumiswa nga vhalwadze kha zwibadela zwa tshigwada itsho .
Vhaofisiri tshitumbe vha no shuma na zwiṱirathedzhi vho fhedza vho ḓivhadzwa nga ha mvelelo dza phungudzo idzi na u humbeliwa uri vha rangise phanḓa hafhu u shumiswa ha masheleni hu tshi edzwa zwiteṅwa ho sedzwa nḓila dziṅwe-vho dza nḓisedzo ya tshumelo na u vhuedza ha kushumele kuvhuya . 
Haya madzangalelo a nga fana kana a si fane na mishumo ya masipala .
Zwishumiswa zwa mvelele , zwine zwa vha nḓila dzi fareaho dza ḓivhazwakale , ndi zwo sedzwaho khazwo kha ngudo dza vhufa . 
U sumbedza pfanelo dza vhathu vhoṱhe vha shango na u khwaṱhisedza ndeme dza demokirasi dza tshirunzi tsha muthu , ndinganyiso na mbofholowo , wa ṋetshedza uri muvhuso u tea u tsireledza , u ṱuṱuwedza na u swikelela pfanelo dzi re kha Mulayo wa Pfanelo dza Vhathu.34
Vhuendi ha Tshitshavha
Fhedziha , kha dziṅwe nyimele , tshelede yaa thusedzo ya thekhinikhala i shumiswa u thola vhathu vhapo - kana na vhabvannḓa u bva kha mashango ane a si vhe dona . 
Vha nga ita izwi kha phetheni dzoṱhe dzo topolwaho .
Phambano vhukati ha u vhudzisa uhu huvhili ndi ya uri kha lwa u thoma , hu lavheleswa kha kuṱalutshedzele kwa pfanelo , ngeno kha lwa vhuvhili hu tshi sedzwa kha uri u pfukwa ha pfanelo zwi a pfadza naa.103
U shumisa maṱanganyi u itela u ṱumekanya
U dzhenisa tshitshavha
U tevhedza zwisumbi zwo bulwaho afho nṱha zwi tea u khwaṱhisedzwa , maga a ndaṱiso a ḓo itelwa vhaofisiri vhane vha sa tevhedze . 
U ṋetshedza Zwiṱiriki nḓila dza u tsireledzea na dza tsireledzo u itela u langa mitshimbilo ya vhadali na tsumbanḓila dza mbekanyamaitele
Tshiṋoni tsha muṅwaleli ( secretary bird )
Mupeleṱo na / nga ndongazwiga : Kushumisele kwa ṱhalusamaipfi
Vho engedza ngauri vhaaluwa , vhathu vha re na vhuholefhali na miṱa yo rangwaho phanḓa nga vhana ndi yone ine ya ḓo vhewa phanḓa . v
Ṱhiransekisheni dza masheleni kha ndaka na khwalo : Zwikolodo zwi thuthwa musi zwi tshi vhonala uri zwi nga si tsha wanala murahu . 
VHEGE YA MADALO A MAVUNḒU I ḒO VHUEDZA VUNḒU ḼAVHO NGA NḒILAḒE ?
Izwi zwo itiswa nga maanḓa nga u engedzea kha mbuelo i bvaho kha vhudzulo ha rennde , na nzwalelo , zwikovhiwa na rennde kha mavu . 
Nyimele iyi i khou lavheleswa vhukuma . 
2 . DTT ndi mini ?
Dziṅwe ndi khwine dzo litshwa dzi kha tshiimo tshadzo tsha mupo . 
Kha vha ṱalutshedze mbuelo yoṱhe yo ṱanḓavhuwaho ya khungedzelo u ṱuṱuwedza thengiso ya zwibveledzwa . 
Nga 1998 , Minisita vho ita khanḓiso ya mbekanyamaitele ya u ṅwalisa mulayo i kwamaho miṅwaha na gireidi , na mbekanyamaitele ya ngaganyo , izwo zwoṱhe zwo pika u fhungudza u ḓiṅwalisa ha vho fhirelwaho na ndovhololo yo kalulaho . 
U ṅwaliswa ha tshiendisi tshavho a hu ambi tshithu arali :
U ṅwala :
Masipala wa Buffalo City u kha ḓi vha wo vhofhiwa nga Mulayo nahone thendelo ya mbilo i ṋewa nga Khomishinari wa zwa Ndinganyiso . 
khaṱhululo ya nga ngomu , vha fanela u vhudza vhathu uri vha nga ḓi humbela khothe uri i sedzuluse tsheo ; na
Ndivhanyiso ya khalaṅwaha
U ṋea na u tevhedzela ndaela zwavhuḓi
Mawanwa a u ṱola thangeli a ṅwaha o livhaniwa nao vhukuma . 
adzwa ha fomo .
Mulayotibe wa Pfanelo u ombedzela uri maga a fanela u dzhiwa u bveledza vhuswikeli ha u eḓana kha masia oṱhe a tshitshavha .
Muṅwe na muṅwe a tshi khou imba na u vhanda zwanḓa .
India , sa tsumbo , ḽi na GDP ya fhasi nga muthu u fhira Afrika Tshipembe fhedzi ḽi na maanḓa manzhi a ikonomi ngauri ikonomi yaḽo ndi khulwane nga u angaredza . 
Tshifhaṱo
Pulane ya u swikelela ndivho i shumaho nga ndaṱiso , mulayotewa , midia na mbuedzedzo ya zwa khetho , mulayo , mbofholowo ya dzangano na buthano , adzhenda ya zwa vhusimamilayo na vhuḓikumedzeli na mafhungo a khetho a vhukuma . 
Thendelo ya mutikedzelo wa Dzinnḓu kha Vhashumi vha Masipala na Ndaulo ya Thandela dza Dzinnḓu dzi sa dza Mutengo wa Fhasi nga miṅwe Mihasho ya Dzinnḓu ya Vundu : 
Vha rumele khumbelo kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe : Private Bag X2 , Roggebaai , Cape Town , 8012 .
Ndi vhuḓifhinduleli ha muhumbeli wa mushumo u vhona uri khumbelo yawe i a swika kha Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi , Mupo na Vhuendelamashango hu sa athu u swika ḓuvha ḽa u vala ḽo bulwaho . 
Mbalo i anganyelwaho ya iṋa tsha ṱhanu ya vhaswa vha sa shumi yo katela avho vha songo ṱhaphudzaho pfunzo dza sekondari kana dza nṱha , nga 2003 . 
Ndivho khulwane ya ndondolo iyo yo vha ya u wana ṱhalutshedzo na kupfesesele zwine zwa ḓivhadza thimu idzi zwi tshi elana na mafhungo a ne i kwama . 
Musi vhasidzana vha tshi swika Afrika Tshipembe , vho shumiswa sa dziphuli dza zwa vhudzekani madzuloni a u iswa tshikoloni . 
Ḽiga ḽa nḓisedzo ya tshumelo
Kha zwa dzitshakatshaka , ro lavhelela u swielela Samithi ya vhuṱanu ya India-Brazil-Afurika Tshipembe uno ṅwaha .
Vhana vha anzela u sa vha na tswikelo yo linganaho kha dzilafho na ndondolo zwa AIDS ngauri tshumelo dzi re hone dzo dizainelwa vhaaluwa nga maanḓa . 
1 . Marangaphanḓa Mulayo wa Nyaluso ya Tswikelelo ya Mafhungo , wa 2000 , u amba zwa uri tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u vhea Muofisiri wa Mafhungo na Vhafarisa Muofisiri wa Mafhungo vhane vha ḓo fara vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza khumbelo dza tswikelelo ya mafhungo , na u thusa vha iti vha khumbelo uri vha ḓise khumbelo dzavho .
Nga murahu ha u pfumba ha u iswa vhathuni ha phurogireme iyi , Muhasho wa Pfunzo ya Muteo wo bvisa muhanga wayo wa pfunzo ya mirole kana vhashumisani ye ya pamba zwiṅwe kha vha Phurogireme ya Pfunzo ya Mirole ya Gavhelo ḽa Ḽifhasi . 
Fhethu ha mvelelo vhu na vhushaka na mishumo yoṱhe yo pulanwaho kha u engedza vhukhwine ha zwiḽiwa zwi re hone . 
Fhedziha , Mulayo wa Nyaluso ya Tswikelelo ya Mafhungo u nṱha ha mulayo kana u ufhio une wa nga vha dzivhisa kana u vha iledza uri vha swikele vhuṅwe vhuṱanzi
Masalavhukuma khea : nṋe ene tshone riṋe inwi iwe vhone
Minisiṱa wa Gwama na Muluvhisi wa Bannga ya Lushaka vha a ṱangana u amba nga ha nyanganyelo ya mugaganyagwama .
khamphani
Kha bodo ya vhurangaphanḓa , ine ya ḓo vulwa hu si kale , ro ita mutevhe wa madzangano oṱhe a poḽitiki ane a khou dzhenelela khetho kha mavundu mararu kana u fhira . 
Ri ḓo thoma thendelano dzi itwaho nga mubveledzi na murengi kha u vhambadzela ṋawa nnḓa , manngo na nguluvhe zwi yaho India .
Zwi dovha za vha zwa ndeme u dzhia tshino tshifhinga u rumela mulaedza u bvaho kha Muvhuso na Eskom wa u humbela vhathu vha ḽino shango pfarelo kha tshiimo tsha shishi tsha lushaka tsho vhangwaho nga u khaulwa ha muḓagasi hu sa fheli .
Ofisi ya fiḽimu , yo ṱumanywa na ndangulo ya mishumo , yo thomiwa u itela u bveledza mbekanyamaitele yo teaho na milayo yapo na u shuma sa vhubindudzi hu itaho mishumo minzhi ya u tshimbidza fiḽimu na khumbelo dza mushumo na phemithi . 
Yunithi ya Ndozwo ya Ndaka yo dzhia ndaka i na ndeme i fhiraho R541 miḽioni .
Ho no itwa mvelaphanḓa kha mavundu oṱhe u thoma tshileludzi tsha u tsireledza ndondolo vhuvhili ha zwileludzi izwi zwi khou shuma . 
Kushumisele kwa dikishinari
Kha vha nweledze zwo sumbedziswaho kha Zwipikwa zwa Mveledziso ya Miḽiniamu na uri mimasipala yapo i zwiitisa , yo ṱangana na tshitshavha , vha ṱoḓa u wana nḓila dza u shuma u swikela idzi ṱhoḓea .
Tshinyalelo yo zwinyanyuli kha puḽanthi iyi ya muḓagasi yo vha i si yavhuḓi nahone mihumbulo yashu i khou shuma i sa neti u swikesa zwinyanyuli kha nyimele dza u valwa zwi tshi rothola . 
U ṱolwa ha ṱhanziela dza zwikambi ho itwa u mona na vundu na thuso ya vhashelamulenzhe vho teaho . 
Bono na ndivho ya masipala zwo tou rali : 
Vhathu vhane vha ṱo ḓa dzinn ḓu vha nga kwama masipala wapo kana , arali zwo fanela , vha kwama Muhasho wa Dzinn ḓu wa vunḓu kana wa lushaka uri vha thusiwe .
Hu si na musudzuluwo : u khotha magona , shaḓa na u ita thitendeledzi nga zwiendanongo
Ezwi zwo vha na mveledzwa dza tshifhinga tshipfufhi dzine dzi nga vha na maanḓa a u thivhela u engedzea ha phimo dza u shela mulenzhe kha pfunzo ya nṱha . 
Tangedzelani maiti a re kha imeiḽi ya Jim .
Zwo itelwa u ṱuṱuwedza vhukoni ha u pulana themamveledziso na mugaganyagwama , u tikedza nyavhelo ya khwine ya zwishumiswa u mona na muvhuso . 
Matheriala a u tou vhona o shuma sa kharusi ya mufhindulano , dzo dzhia tshivhumbeo tsha inthaviwu dzi si dza tshiofisi , dzine dza kona u thoma vhuṅwe vhuṱumani kha tshaini . 
Kha nzulele dziṅwe , zwipikwa zwigede zwa konṱiraka zwi bulwa sa thagethe dza u ita mushumo dzi si dza u tou ḓinangela u itela u tikedza mveledziso yapo . 
Lwa nga ṅwaha nga ṅwaha , mushumo wo salelaho murahu kha vhaofisiri vha ndulamiso u a ṱanganedzwa nga tshifhinga tsha Awadi dza Vhukoni kha Ndulamiso dza Lushaka . 
U nanga ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo u ṋea nyimele ya pfunzo ya nyonyoloso ho fanelaho .
Hu tshe na maṅwe mafhungo a no bva kha matavhi a ndaela o itwaho . 
Maitele a vhukoni ho dzudzanyeaho na u vhekanya tshivhalo tsha zwiimiswa zwi vhigaho kha Minista u itela uri zwi vhe na tshikhala tsha ndango i bveledzaho . 
U vhuisa mihumbulo fhethu huthihi / u ṅwala manweledzo
Vha dzhenelela hani kha dzilafho ḽavho ?
Mushumo kha hezwi hu na thandela dzo fhambananaho dzo ṱanganelanaho dzine dza katela bada na zwiporo , vhupfuka mikano , fulufulu na mafhungo na thekhinoḽodzhi dza vhudavhidzani .
Phambano ndi ya uri vha kuvhatedza pulane u wana ndaulo hafhu , u khwinisa kha na u thoma u i shumisa phanḓa ha musi vha tshi ḓivha uri muholo u ḓo vha vhugai . 
Vho thomaho na iyi ṱhoḓisiso vho amba uri Mulayo u khou vha thivhela u ḓiphiṋa nga pfanelo dzavho dzo tsireledzwaho kha Ndayotewa - kha iyi nyimele , pfanelo dzavho ndi dza mbofholowo kha vhurereli , mbofholowo ya vhuḓibvukululi , ya u eḓana , tshirunzi , tsirereledzo,na pfanelo yavho ya u nanga na u ita zwine vha funa Afrika Tshipembe .
Ndangulo ya vhubindudzi i humbulela ndangulo ya mbuelo yo farwaho nga vho faraho tshiimiswa hu si mbuelo ya vhaṅwe . 
Hezwi zwi konisa vhuendi vhu fhiraho u " u dzhenela kha " kana " u sa dzhenela kha " u tshimbila kha ṱhumano ya lushaka lwo vangaho lwa maimo a nṱha , zwi tshi bva kha tshaka dzo fhambanaho dza mishumo ya ḓoroboni ine tswikelelo ya ṱoḓea . 
Kharikhuḽamu yo dzudzanyelwa vhege dza 40 nga ṅwaha .
Murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso u vhona uri Miraḓo ya Khabinethe vha a ita vhuḓifhinduleli havho ha phalamenndeni .
Zwa ino website
Zwibviswa zwine zwa tea u ṅwalwa kha khoḽumu iyi
PLC ya Barclays , zwihulusa CEO , o ambedzana na Vhufaragwama ha Lushaka na Bannga ya Mbulungelo kha nyambedzano , nahone i ṱanganedza u ḓikumedzela ha khamphani iyi u thoma maano ayo maswa nga nḓila ine ya fhungudza masiandoitwa kha ikonomi ine BAGL ya shuma khayo .
2.8 . Mapholisa vha SAPS hu si kale vha ḓo ganḓisa muvhigo muthihi nga ṅwaha wo fhelelaho na dzimbalombalo dza vhugevhenga ha kotara iṅwe na iṅwe .
( e ) ya uri arali a tshi khou ya khothe nga murahu ha musi o farwa , a hweswa kana u vhudzwa tshiitisi tsha uri a valelwe na u bvela phanḓa na u valelwa , kana u vhofholowa ; na
Arali Muvhuso une wa khou shuma zwavhuḓi ngaurali , u tshi nga tou sedzesa wa vhona vho ṱhoḓea kha ayo masia .
Hu khou dovha ha fulufhelwa , vho , uri mutengo wa ḽifhasi wa swigiri u ḓo khwinisa uri vhudziki ha ikonomi kha vhorabulasi vhoṱhe vhane vha khou bvelela zwazwino vhu ḓo tsireledzwa . 
Ri dovha ra khwaṱhisedza uri musi ni tshi pembelela u bvelela haṋu , ni humbule uri mushumo waṋu ndi hone wo thoma . 
Tshikolodo tsha muvhuso tshi vha hone musi muvhuso u tshi hadzima masheleni fhano hayani kana kha mashango a nnḓa u shumisa kha tshinyalelo dzawo .
Mbilaelo dzine za ḓo ṱahiswa nga tshifhinga tsha madalo dzi ḓo shumanwa nadzo nga mihasho yo teaho .
U shumisa zwipfi zwa u pfa : u tamba mudzumbamo , u lidza ḓilogo u itela uri vhaṅwe vha tevhele hu re mubvumo
Khetho ya vhuraru , ine ya vha ya vhubveledzi na u takadza , ndi ya u ṋetshedza tshumelo dza thikhedzo thendeleki ya fhethu ha u badela . 
U shayea ha vhupo ha zwa mabindu na mavhengeletserekano . 
Kapa Vhukovhela ndi vundu ḽi no wana nete fhano Afrika Tshipembe . 
_ u tshea , u bvisa maramboni , na u paṱulukanya zwinungo ,
Tsaukanyo ya u ḓiṱunḓela ha zwigwada
7 . Mafhungo anga a farwa lwa tshidzumbe ?
Kha tshipiḓa tshawo , muvhuso u ḓo unḓa indasiteriala ya ṋea masheleni na u ṱuṱuwedza nḓisedzo ya zwishumiswa u thusa u livhana na khaedu dzi sekhitharani dzo fhambanaho na u ṱuṱuwedza bveledziso ya zwiimiswa zwa masheleni u thusa zwihulu dzifeme dzo hanganeaho kha nyimele heyi isi ya vhuḓi .
Vhatambi ndi vhaponyi vha zwiito zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu , na uri ndi ngoho uri vha khou tamba izwi nga mulandu wa uri vha tshiteidzhini hune vha khou ita ḽitambwa nga ha zwe vha ṱangana nazwo . 
Notsi , milaedza , marifhi , garaṱa ndumeliso , thambo
ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
Maitele a Luisimane a ṱoḓa ṋetshedzo ya ṱhanziela ya vhutsireledzi nga maanḓalanga apo malugana na zwitediamu zwo nangiwaho . 
Tshiṱirathedzhi tsho tendelwa na u shumiswa . 
Vha ḓo humbulwa nga u shela havho mulenzhe kha mulalo na demokirasi .
Ro vha ri tshi zwi ḓivha uri ḓuvha ḽi fanaho na ḽa ṋamusi ḽi ḓo swika , fhedzi hu si ane a ḓo vha a fhano , uri nga zwivhumbeo ḓe na uri nga murahu ha u bva nḓilani na vhukonḓi . 
Kha miṅwaha ya zwenezwino , mbekanyamushumo dzoṱhe dzo vhambedzwa na dziṅwe na u itelwa odithi dza u pima ndeme yadzo . 
( c ) mafhungo maṅwe na maṅwe ane a nga kha ḓi rumelwa khayo u ya nga maitele ane a ḓo vha o tiwa nga Mulayo wa Phalamennde .
U vhala u woṱhe ho buletshedzwaho kha pulane dza u funza hu tea u itelwa mbetshelwa kha tshifhinga tsho tetshelwaho u vhala .
3.2.3 Dziphothifoḽio Komitini ya Wadi
Hu na nzudzanyo idzi dzoṱhe dza zwiimiswa zwa nga ngomu , Muvhuso u ṱoḓa u shuma zwavhuḓi , nahone ri sedza kha u swikelela mvelelo idzi zwino musi hu na tshihaḓu tshihulwane tshi elanaho na uri khetho dzo fhiraho dzo koniwa zwavhuḓi . 
Bono , Ndivhotiwa , Zwiṱirathedzhi , Thandela ya IDP
khwa ṱhisedzo ya uri vhuṋe ha mavu vhu khagala , a huna mbilo ya mavu , mavu o ṅwaliswa nga dzina ḽa murengisi na uri mutengo wo tendelanwaho khawo a u ho nṱha ha mutengo wa maraga wo tendelwaho
komiti dza wadi dzi hone sa tshiendedzi tsha mutheo kha u dzhenela ha tshitshavha kha mafhungo a masipala
Vha fhungudze khonadzeo dza u wa , u piringedzea na u suvha .
U ṱalusa na u ṱalutshedza kushumisele kwa luambo
Muṱangano wo sedzesa kha u khwaṱhisa mivhuso yapo kha dzhango ḽoṱhe ḽa Afrika , nga maanḓesa ndangulo ya masheleni na u thoma mutheo wo tsireledzeaho wa mbuelo , kha u ṱoḓa u swikelela Adzhenda 2063 - Afrika ḽine ra khou ḽi ṱoḓa .
U fana na kha vhaaluwa , fhedziha , hu na phambano kha tshaka dza mitaladzi zwi tshi ya nga lushaka lwa vhugevhenga . 
ṱhanziela yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa mme arali vhabebi vha songo malana nahone khotsi a sa tendi uri ṅwana ndi wawe .
Zwishumiswa zwi fanela u lugiswa na u ṱolwa tshifhinga tshoṱhe nga maanḓa kha tshumelo ha mutakalo , ngauri u kundelwa u ita nga u rali zwi nga vhanga u kundelwa ha zwishumiswa kha tshiimo tsha shishi . 
( 3 ) Khoro ya Masipala , iṅwe i si yo phaḓḓaladzwaho nga murahu ha u phaḓḓaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 139 , i dzula i tshi khou shuma u bva tshifhinga tshayo tshi tshi fhela kana i tshi phaḓḓaladzwa , u swikela Khoro ntswa yo khethiwaho i tshi ḓḓivhadzwa uri yo khethiwa .
Lavhelesani tshirendo itsho na nyolo i re afho fhasi .
Mulangadzulo a ṱhonifheaho , nga fhasi vhuṱhogwa ha u fhaṱa vhuthihi ha matshilisano ndi ḓo amba nga ndondolo ya ṅwana na mafhungo a tsireledzo nga vhuḓalo . 
Na , ho sedzwa mveledziso na saizi , zwiitisi zwa vhupo na zwa kale zwi fanela u kwama reshio . 
U shumisana na zwikolo u ṱuṱuwedza nyanḓano na vhuḓifhinduleli ha tshitshavha zwi nga fhaṱwa .
( b ) mulayo we wa vha u tshi khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma nahone u shumiswaho nga muvhuso wa lushaka ;
Vha fanela u dzhia ḽaisentsi ya u reila yavho ngei DLTC he vha ita hone khumbelo .
Phuindulo dzi nga kkatela : U shaya thikhedzo i no bva kha tshitshavha na /kana masipala , muṱangano wa u rangela u pulana wo dzudzanywa vhashelamulenzhe vha si ḓe , u shaya zwiko kha tsitshavha na vhatshimbidzi vha wadi u bvela phanḓa na phurosese .
Tshivhalo tsha tshumelo ya muvhuso na fhethu ha u swikelela mafhungo tsho gonya . 
( 2 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya tshirunzi tsha muvhili na tsha muhumbulo , ine ya katela pfanelo -
( b ) ya tsireledzo na ndangulo ya muvhili wawe ; na
Ndi nga mini ni tshi humbula izwo .
U kona u fhaṱa maipfi nga themba mbumbano ( u ṱanganyisa mibvumo , sa : -ela , lela , mela , xela ) .
U avhelwa ha tshiṱoko hu tshi dzhielwa nzhele tshiimo tsha tshiṱoko , phetheni dza u shumiswa ha tshishumiswa na tshiṅwe tshifhinga tshiimo tsha mugaganyagwama . 
Fhedzi , hu kha ḓi vha na vhuḓifhinduleli ha mbekanyamaitele i shandukaho nga ngomu kha Muhasho , thandela yo vha yo tea u olwa nga vhuswa . 
Muvhigo wa Vhuvhili wa Shango u ri gavhela mvelaphanḓa yo itwaho nga ha u thomiwa ha mbekanyamaitele dza mivhuso na vhusimamilayo u ṱuṱuwedza , u tsireledza na dzhiela nzhele pfanelo dza vhana .
Zwileludzi zwa mabunga zwi shumiswaho nga vhoṱhe , kha nyimele dzi re na tshivhalo , zwo livhisa vharengi u dzhena kha zwiito zwa vhudzekani mabungani . 
Muhasho wa Mishumo u ḓo sedza hafhu milayo i laulaho nyimele dza kushumele mishumoni kha sekithara dza vhulimi , ḓivhamiri , tsireledzo ya phuraivethe , sekithara dza holosele na thengo nga zwiṱuku .
Ofisi ya Mudzudzanyi wa Vhukhethelo i tshimbidzwa nga muraḓo wa Komiti ya Meyara wa Khorotshotumbe ane a tshimbidza na u pfananya u dzhenelela ha vhathu na u tikedza yo imela khoro nga nḓila i tevhelaho : 
A nga si pfesese zwine mugaganyagwama wa sumbedzisa zwone , nahone a ni humbela uri ni sumbedze ndeme ya masia ayo . 
Manweledzo a mbalelano ya zwo dzheniswaho ine ya sumbedza tshivhalo tsha zwivhambadzwaseli tsha vhukuma yaa miṅwaha miraru yo fhiraho a fanela u ṋetshedzwa . 
U bveledza adzhenda yavhuḓi ndi ṱshiṅwe tsha zwiṱaluli zwa ndeme zwa muṱangano wavhuḓi .
U fhura nga vhugevhenga
Vhalanguli vha tea u ita uri maga a ndaulo o buletshedzwaho kha bugu dza mbekanyamaitele a khou tevhedzwa nahone vhaṱoli vha tea u sedzulusa kushumele kwa ndaulo . 
Vhuimo vhuraru ha muvhuso vhu kombetshedzea nga Ndayotewa u shumisana na u ambedzana nga ha zwa ndaulo , polotiki na zwa masheleni .
Phurotokholo dza ndeme dzo salaho dzo sainwa nga mashango ane a vha miraḓo a henefha kha 50% . 
b ) Vho Seadimo Hessie Chaba ( u tholwa hafhu ) ;
Huṅwe , vhalwadze vho vha khwiṋe zwi tshi thoma fhedzi zwa vho ṋaṋa nga murahu . 
Mutevheṱhanḓu uyu u sumbedza maitele a u bveledza pulane ya nyito , u i shumisa na u i ṱola u khwaṱhisedza u tevhedza phanḓa ha u ṱolwa hu tevhelaho . 
Uhu ho vha u thoma ha maitele malapfu nahone kulaho nungo e na zwezwo a fhedzisela kha ndaela ya khothe ye ya si wane mulandu kha afho hune muiti wa khumbelo a ṱoḓa u ita aphiḽi . 
Ri dzulela u shuma na u zhaka nḓila malugana na u fhedza vhushayamishumo nahone ro topola uri thikhedzo ya nyito dza vhusimamabindu a SMME ndi iṅwe ya nḓila dzine ra nga dzi shumisa . 
Tshikeduḽu itshi tshi ḓo dzula tshi tshi dzheniswa zwiṅwe zwiswa na uri tshi ḓo wanala kha
Kha iṅwe nḓila , vha vha dzhenela nga maanḓa sa vhathu vha kwameaho vha mutheo vhane vha langa na u laula . 
U tamba matambwa , hu tshi shumiswa zwiṱori zwine zwa vha hone zwa sialala , zwirendo , zwidade kana nyimbo sa zwinyanyuli
Naho hu na u engedzea ha maitele a kushumisele kwa masheleni , masheleni o swika he a pfuluselwa kha maimo o teaho a tshumelo , ane a vha tshumelo dza mutakalo wa tshiṱiriki , u ya nga mbekanyamaitele ya muhasho yo buliwaho . 
Khethekanyo iyi i dovha ya shumana na ndangulo ya tshikwama tsha dzithandela hune khumbelo dza vha dzo ṱanganedzwa na u thoma u shuma hazwo . 
a vha tei u wana ndambedzo nahone vha kha tshiimo tshi shavhisaho
O kona u kwamana na Vho Montana uri hu khakhululwe mbonalelo mmbi . 
Tshipiḓa tsha u fhedzisela tsha ino khethekanyo tshi na nḓivhiso nga ha wadi hune thandela iṅwe na iṅwe i re hone kha vhupo ha masipala ya vha yo tou dodombedzwa . 
Vha songo ṅwalulula ndivho yao kana vha lingedza u a nweledza .
Ngaha redzhisiṱara tshiṱitshi tsha u linga mimoḓoro ( VTS )
U ṅwala tsedzuluso / vhurifhi
Uri ndivho ya muṱangano uno , ho vha hu u rerisana nga a u kundelwa ha mupoti wa mulandu , na u mu ṋekedza tshikhala tsha u fhindula kha mavharivhari a mupotiwa ho sedza uri hu nga wanala thasululo kha u kundelwa hawe . 
U shuma a ho ngo tendelwa nga ngomu ha fhethu ho iledzwaho u swikela thendelo dzo fanelaho dzo ṋetshedzwa nahone muthu ṅwaha nga ṅwaha a dzhenaho fhethu ho iledzwaho o ṋewa mafhungo o teaho malugana na kuitele kune kwa tea u tevhedzwa . 
Ḓuvha : 11 Fulwana u swika dzi 12 Fulwana 2016
Zwipikwa na Zwiṱirathedzhi zwa IDP malugana na mafhungo a ndeme - Khethekanyo ya E
Sa tshipiḓa tsha maitele a u vala mafheloni a ṅwaha akhaunthu dzoṱhe dza tshifhinga nyana dzi a kombetshedzwa u vala mafhelo a ṅwaha muṅwe na muṅwe u itela u leludza ṋetshedzo ya maṅwalo a tshiofisi a zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha . 
Muzika , ipfi na u dzinginyisa muvhili , hu tshi tevhelwa tshikalo tsha muungo(phitshi) : nṱha na fhasi
Bugu Tshumiswa
U humbiwa ha muya hu nga itea musi muelelo u nṱhesa kha mulondo wa mushululo , zwa vhanga u fhungudzea ha muelelo na u gonya ha phuresha . 
U renda zwirendo na raimi hu tshi itwa nyito .
Naa Mulayotewa u a tsireledza mufumakadzi Vho-Mali nga iṅwe nḓila ?
Zwi khagala uri nga kha tshanduko dza mbekanyamushumo idzi , sisiṱeme dza pfunzo dzo livhiswa kha u ṱuṱuwedza vhaswa vhashu u wana zwikili na u ṱoḓisisa zwikhala kha ikonomi ya ḽifhasi . 
* Arali shaka ḽa tsini ḽi sa ḓihwi kana mashaka vha sina tshelede ya u vhuisa tshitumbu kana u tshi fhisa , vha nga humbela uri mufu a vhulungwe sa mushai .
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo
Ndivhotiwa dza muvhuso wapo
U bva afho yo tsela fhasi hafhu , u swikela i tshi rwiwa nga muṋano wa masheleni a ḽifhasi . 
Nga kha u ḓidzhenisa na vhuḓikumedzi , zwitshavha , sekithara dza phuraivethe ( vhabveledzi , dzibannga , vhabindudzi ) nahone mivhuso yapo i nga nahone i tea u tamba tshipiḓa tsha ndeme kha mishumo u itela u tsireledza na u langa fhethu hu konḓaho nahone ho vuleaho . 
CM22 - Thendelo ya tshiimo tsha u aḓirese ya poswo yo ṅwaliswaho
vho tou hana u wana nyalafho ya mishonga .
Nahone , nṱhani ha izwo , hu na dziṅwe pfanelo dzo ṋekedzwaho tshavhi nga mulayo . 
Zwithivhelazwitshili zwo andiswaho zwo ḓo shumiswa kha maedza o vhalaho ḽaborothari u itela u bvisela khagala nḓila yo tevhelwaho nga sisiṱeme ya u thivhela vhulwadze ha mufumakadzi kha u ita tshithivhelazwitshili itshi .
U langa khombo : Bodo ya Khomishini ya Fiḽimu ya Gauteng i na vhuḓifhinduleli ha u topola na u tandulula ndangulo ya khombo dzoṱhe dza mashumele na masheleni . 
Zwigwada zwi rerisana na u fhindula mbudziso zwi kha zwigwada zwiṱuku .
Nga nnḓa ha izwi , a vha na tshelede ine ya tou vha yavho .
Arali ha vha na dziphambano , ndi zwa ndeme uri hu ambedzanwe nga ha zwiitisi zwa u sa tendelana na u ṱalutshedzwa zwavhuḓi , uri hu kone u vha na thendelano yo ṱanḓavhuwaho musi vha tshi ya phanḓa .
Mulwadze ane a sumbedza khonadzeo ya u thoma ya tshifhinga nyana kana vhufamuraḓo vhuṱuku u khomboni ya vhufamuraḓo ha vhuvhili . 
Ri a zwi ḓivha u bva kha tshenzhemo na saveyi ye ya itwa uri vhabebi vhanzhi vha ḓo ita khumbelo ya vhudzulo nga 2009 . 
15 Zwiḽiwa zwi no sina na zwi sa sini
Vho Ṱhoho vha vhona u muhumbulo wavhuḓi .
vha ḓo wanulusa nga ha matshimbidzele a muṱangano , zwine zwi ṱodea kha u shela mulenzhe lu vhonalaho muṱanganoni ;
Ri tshi pendela , Khabinethe i livhuha maAfrika Tshipembe vhe vha tevhela mulayo nga u humisa bambiri dza mithelo yavho zwe zwa ita uri hu swikelelwe ṱhanganyelo ya 5.94 miḽioni wa vho vhuisaho bambiri dzavho dza ṱanganedzwa u itela u sedzulusa lwa u thoma .
Ngona ya vhutshimbidzi : u ḓihumbulela , phere , zwigwada zwihulwane
U vhala vha vhavhili / u vhala ha mugudi a eṱhe
Ḽiṅwalo ḽa vhuṋe , ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana , zwitatamennde zwa bannga zwa vhabebi vhuvhili havho , mutevhe wa zwine vha badela wa vhabebi vhuvhili havho,nz .
Hu na zwifanyiso ya khamera dza CCTV , vhashumisi vha ḓo kona u kala vhuhulwane ha zwiwo zwa vhuendi na u kona u bvisa yunithi dza phindulo dzo teaho he zwa tea . 
U vhala tshiṱori tshi re na mufhindulano
1.2 Muhadzimi , musi hu si na phoḽisi dza ndindakhombo kana dzi sa fushi Muhadzimisi , u tea u dzhia phoḽisi , u dzi londota , u ḓiimisela u dzi kumedza Muhadzimi khathihi na u dzi badelela nga tshifhinga .
Mulevho u dovha wa dzhiela nṱha u dzhenelela hu vhuya ha ikonomi , matshilisano na mvelele ho itwaho nga vhapfuluwi na u dzhiela nṱha hu na mbilaelo u vha khomboni havho , vengo ḽa vhabvannḓa na u sa kona u konḓelelana hu tshenzhelwaho nga vhapfuluwi na khethululo dzine kanzhi dza shumiswa khavho . 
Muaro wo vha u sa ḓo konadzea hu si na vhulambedzi u bva kha madzangano a tshitshavha , nga maanḓa vha Kiḽabu ya Lions na Rotary . 
Dzi katela zwithusedza u pfa , wiḽitshee , silinda dza okisidzheni , guḽukhomitha , khithi dza kholosotomi , zwishumiswa zwa vhulwadze ha swigiri na phurotesisi ya nga nnḓa
Kha ri fhaṱe vhumatshelo ha khwine roṱhe . 
Mupeleṱo na ndongazwiga : tshithoma , khoma , kholoni,semi-kholoni , tshivhudzisi
Goloi dzoṱhe dzo itwaho Afrika Tshipembe kana dzo rengwaho nnḓa dzi tea u tevhedza ṱho ḓea dza National Road Traffic Act , 1996 .
( 5 ) Riphabuḽiki i vhofhwa nga thendelano dza dzitshaka dze dza vha dzi tshi vhofha Riphabuḽiki musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma .
Ni nyanyulwa nga mini ?
Kha ndingedzo dza u kunda zwithivheli izwi , muvhuso wo dzhena kha thendelano dzo fhambanaho na zwa mishumo . 
Pheleledzo i pfadzaho kha uho u ṱalutshedza zwi nga vha uri muvhuso sa a vhuelwaho u wana donesheni i si ya tshelede nahone mavhigele a masheleni izwo a tea u zwi sumbedza . 
Tshikimu tsha nga wana khothesheni dza u vhambedza kana u dzudzanya nḓisedzo ya phurothesisi
Pulane dza mveledziso dza U pulana lwa tshiṱhirathedzhi na Vhupfananyi .
Zwino vhalani tsumbambekanyamushumo ya TV nga vhuronwane ni fhindule mbudziso idzi .
U ṱuṱuwedza vhubveledzi nga kha u nanga hune ha shandukisea na u thengiselano ya mbeu . 
Odithi dza Zwitatamennde zwa Masheleni a Muhasho zwi khunyeledzwa hu sa athu fhela ṅwedzi muthihi zwa kona u rumelwa kha Ofisi ya Rambalelano Muhulwane u iṱa ṱhanyanyo . 
Kha dziṅwe nyimele Minisṱa a nga ṋea thendelo ya u khwiniswa ha thendelano ya u kovhekana mbuelo ine a i kwami ndeme ya thendelo .
U vhea rekhode ya garaṱa dza mushumo na u sala murahu mushumo u sa athu fhela u shumiwa . 
U vhea iṱo thandela dzoṱhe dzo lambedzwaho dza Khoro na u khwaṱhisedza u vhiga murahu kha vhalambedzi . 
Vhaṱaleli vha vhidzelela vho takala na mavuvuzeḽa a pfala u swika na kulekule .
Arali vho swikelela , Mulangidzhenerala wa DEA u ḓo vha ṋetshedza thendelo ya vhushumisamupo .
U shumisa fureme/ tshivhumbeo nga nḓila yone
Kha tshiteṅwa itshi , ri tea u dovha hafhu ra thivhela u vha na zwilinganyo zwivhili . 
Tshifanyiso tsho raliho tshi vhidzwa upfi ndi tshatidungo .
Zwifhaṱo zwi ḓo ṱhonifhiwa nga tshifhinga tsha Samithi , hu tshi katelwa na ḽiga ḽa mathomo na musi hu tshi khunyeledzwa . 
U ṋekedza tshumelo ya zwa vhueletshedzi kha vhahumbeli vha itaho khumbelo dza tshumiso ya maḓi . 
8 . Ndi ḓo ṱoḓa eriaḽa ntswa ya TV ?
1 . Ṅwedzi wa Vhuendi
Masiandaitwa a si gathi a u daha khea :
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe .
U haelwa u itela u thivhela khentsa ya mbumbelo zwi ḓo itwa kha vhasidzana vha miṅwaha ine ya vha vhukati ha 9 na 10 .
Kha vha humbule nga vhugudisi na mushumo une vha khou ṱo ḓa wone .
U bveledza wadi dza 5 dza u phaphelela
3.6 Khabinethe i ṱuṱuwedza vhadzulapo vha Afrika Tsipembe uri vha dzhenelele kha vhuṱambo ha
Nga u pfufhifhadza , kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi vhona u nga ndi tshiedziswa tshavhuḓi . 
Ndongazwiga na mupeleṱo : Phetheni dza mupeleṱo ; Ṱhukhufhadzo dza maipfi ( abriviesheni ) - ṱhukhufhadzo nga u shumisa maḽeḓere a u thoma ( inishiaḽaizesheni ) , akhironimi , pfufhifhadzo ya dzina ( ṱhirankhesheni ) , afesisi , phothimanteau
Ṱhahelelo ya zwikolo zwa sekondari na zwa phuraimari na zwikhala zwilapfu zwa u tshimbila u ya zwikoloni . 
U ita nyambedzano nga ha ndeme ya mafhungo
Kha vha ite humbelo kha Komoti ya tshumelo dza Ndeme ya Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱhulo .
Phambano dze dza vha hone tshi nga vha dzo vha dzi ṱhukhusa uri dzi nga vha na ndeme i no itwa . 
Mupeleṱo na ndongazwiga Khethekanyo ya maipfi , ṱhalusamaipfi , maḽeḓere- danzi
U vha na muvhili muhulwane kana u khwaṱhesa zwi khombo nga uri zwi vhanga malwadze a mbilu na u engedza ḽeveḽe ya khoḽesiṱiroḽo .
Mamudi a : Thendelo : tsumbo , Ndi shuma uri ndi pfume .
c Vothi ḽa kamara yawe ḽo vha ḽo pwashiwa . d Lindiwe o pfa muungo u no hwasa .
Vha seṱa zwitandadi zwiṱuku zwine zwa tea u swikelwa nga dzitshaka dza ḽifhasi kha u swikela ṱhoḓea dza mveledziso ya vhathu vhadzo . 
Thikhedzo ya NYDA nga muvhuso i dzula i hone .
Nwalani nga ngona
Ndivhotiwa : Nyisedzo ya tshumelo dza zwibadela , dzine dza swikelelea , dzo teaho , dzine dza shuma na u ṋetshedza tshumelo dza vhaḓivhi nga u angaredza , hu tshi katelwa na tshumelo dza mbueledzo dzo khetheaho , khathihi na tshikhala tsha vhugudisi ha vhaḓivhi vha zwa mutakalo na ṱhoḓisiso . 
Arali vha songo fushea nga mvelelo dza Komiti ya Khanedzano , vha nga dzhenisa mbilaelo kha Redzhisiṱara wa Zwikimu zwa Dzilafho u itela tsheo .
5-6 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba Nyambedzano dza tshigwada / kiḽasi nga ha u ṋea ndaela kana u tevhela maitele
Tsha u fhedzisela , ngauri tshibveledzwa tshi khwaṱhisedza musaukanyo wa tshiedza u itela vhorasaintsi , vhadededzi na vhashumi , mbudziso dzi elanaho na u bvisela khagala nyito dza vhuongi dzi wana khwaṱhisedza . 
O wana luvhudzi lu re na vhutshena dayarini yawe .
thetshelesana
Thendelano ya Tshiimo tsha Tshumelo ye ya dzhenwa khayo i ḓo ṱolwa nga Muhasho . 
Tshanduko kha maga na milayo iyi ya kushumiselwe dzi ḓo thoma u shuma musi tshanduko idzo dzo no dzheniswa kha webusaithi iyi 
Nṱhani ha izwo , mielo ya ndeme yo ḓoweleaho yo ṋetshedzwa . 
IMC ya Nḓila dza u Fhana Muthu - nga - Muthu yo rangwa phanḓa nga Minisiṱa Vho Nathi Mthethwa he vha swielela Muthusa Muphirimia Vho Lui Yandong na vhurumelwa u bva People's Republic ya China .
Vhudzhi ha ndango i tea u itwa zwi tshi kwama tshifhinga nyengedzedzwa nga muhasho muṅwe na muṅwe . 
Tshishumiswa tsha 2 A : Zwibuledzwa zwa masipala nga huswi zwa zwivhuyedzi na zwivhuya zwa vhupo na kuvhetshele zwi bvaho kha mabammbiri a data a CBP a ivhupo na kuvhetshele a ṱhoḓisiso yo itwaho tshitshavhani
Tshaka dzo fhambanaho dza maiti dzi fanela u itwa phanḓa ha musi vhonkhetheni vha tshi dzula u ṅwala milingo yavho . 
Lweṱolweṱo lune lwa ṱanganedzea nga zwenezwo a lu elei , na khonadzeo i nga si tiwe . 
Kha nzulele dzoṱhe , ndinganyiso ya vhashumi yo andesa kha vhashumi vha zwa dzilafho . 
Ndi vhufhio vhuimo fhethu ho kuvhanganiwaho ha nnyi na nnyi ?
Yo bveledzwa nga vha Tshumelo ya Vhudavhidzani ha Phalamenndeni
Rerani nga vhushaka vhukati ha Vho Ralph na Vho Piggy kha nganea . 
C. Milayotibe
Nyavhelo heyi i ṱoḓa khwaṱhisedzo ya mishumo ya dzitshaka yo vhalaho na u fhungudza tshivhalo tsha vhaofisiri vha fhiriselwaho na vhashumi vhapo vho tholwaho kha embasi dzo salaho . 
Ri tea u sika mishumo , u fhelisa vhushai , u fhungudza tshayandingano , na u kovhana mbuelo ya lushaka na lupfumo kha vhoṱhe . 
u vhona uri Dzhendedzi ḽa Mveledzisophanḓa ya Mabindu Maṱuku ( Seda ) ḽi shuma nga nḓila kwayo ;
Komiti ya Wadi i nga ita mushumo wa ndeme kha zwiga zwiraru zwa ndangulo ya kushumele .
Maipfi a ndeme ane a shumiswa kha maambiwa
_ Kha vha shumise u tshintsha mishumo hune zwa konadzea vha dzulele u awela .
U ya nga thendelano vhukati ha GEP na Muhasho wa zwa Vhulimi , Maḓaka na Vhureakhovhe , khadzimiso ya masheleni ya u nga swika kha R500 000.00 nga ramabindu i ḓo itelwa vha SMME vha zwa vhulimivhufuwi Gauteng .
Kha vha sumbedze kha puḽane ya saithi vhuimo ha tshifhaṱo tshi re tsini u itela u pima mveledzwa ya hone . 
Ndi u shela mulenzhe hu no vhonwa nga maṱo a vha re nnḓa ha luhura sa yone nḓila ine ha nga swikelwa zwipikwa zwa thandela , nga maanḓa zwi tshi ḓa kha u fhungudza tshinyalelo .
Khumbelo ya u thoma i dzulela u humbela thandululo ya mulayo zwine zwa ḓa zwo itiswa nga tsho vhangaho thaidzo . 
Vhashumi vha tshoṱhe vho tholiwaho kha mabulasi a zwienge vha vha vho tholelwa mishumo minzhi i ṱoḓaho vhukoni u fana na u tumulela na u tika miri . 
Vhashumi vho dovha vha sumbedzisa u sa fushea musi vha tshi vhudziswa arali vha tshi pfa vhe vha ndeme nahone vha tshi londotwa nga dzangano . 
Muengedzo 3 .
Yo rumelwa uri arali tshikoupu tsha mushumo wa khomishini tshi songo dodombedzwa , tshi fanela u khwiniswa na u ṱanḓavhudzwa . 
Hoyu a si muvhuso une wa ṋetshedza fhedzi zwiimiswa na themamveledziso zwine zwa ita uri ikonomi na tshitshavha zwi shume , ndi une wa vha na nḓila dza u tshimbidza tshanduko .
Mveledziso ya zwiko zwa vhathu ndi ya ndeme kha maano a mveledziso ya matshilisano na zwa ikonomi ho sedzwa globaḽaizesheni hune vhukoni hu si mutheo wa zwiko zwa dzingu zwi dzumbulula u vha mbambeni havho . 
Kheshe na zwi elanaho na kheshe : Kheshe na zwi elanaho na kheshe zwi elwa ho sedzwa mutengo . 
Tshanduko dzine dzo no vhigwa kha tshumelo ya nnyi na nnyi Afrika Tshipembe dzo vha dza ndeme nahone dzi takadzaho . 
Dzina ḽanga ndi : Kha ri ṅwale Livhanyani zwifanyiso .
Vhaimeli vha midia vho tendelwaho vha fanela u dzhia maimo avho nga 17:30
Afrika Tshipembe na Brazil o tamba kha thangela makhaulakhani Luvhanḓeni lwa Ellis Park ngei Johannesburg . 
Ri a zwi ḓivha uri haya maga na maṅwe a nga si fhungudze masiandoitwa a u tsa ha ikonomi .
Mutambo uyu wo vha u tshi fana na wa ragibii ya musalauno .
Fhedziha , maitele aya a shumiswa u bveledza zwibveledzwa zwa khemikhala u fhira zwivhaswa zwa luḓi . 
Hu na zwiitisi zwivhili zwa uri hu vhe na u monithara , u sedzulusa na u ela thandela musi i tshi khou shumiwa :
Vha nga humbelwa uri vha ḓe na iṅwe kana nnzhi dza dokhumenthe dzi tevhelaho :
( 1 ) A hu na muthu o fanelwaho u dzhielwa ndaka nga nnḓa ha musi hu tshi tevhedzwa mulayo wa u angaredza , nahone hu si na mulayo une wa tendela u sokou dzhielwa ndaka .
Tshumelo ya tshitshavha na zwiko zwa mivhuso yapo
Ikonomi ntswa zwino i ita khuwelelo ya mihumbulo ya vhubveledzi na maga o thomiwaho , madzuloni a vhuḓifari ha tshiimiswa , u dzudzanyulula na luvhilo luhulwane lwa u dzhia tsheo , zwine nṋe nda fanela u zwi amba uri ndi zwine Vhubindudzi ha vha zwone . 
zwi shumiswaho kha zwiḽiwa zwa na u viiwa ha phukha u itela vhubindudzi
Heyi ndi yone nḓila i funwaho ya u badela mbadelonyengedzedzwa dzavho .
U ṅwala fhasi ha ṱhingo dzo itwaho na tshiimo tsha lushaka lwa vhalwadze na mutevhe wa madzina na zwidodombedzwa zwavho zwa vhuṱumani zwi dzheniswa kha vhufaramafhungo ya mbekanyamushumo . 
Naho hezwi zwi sa hanedzi ṱhoḓea ya u angaredza mimoḓoro kha hugaledzwa , nzudzanyo ya hugaledzwa , nga maanḓa kha avho vhane vha sa kone u swikelela vhuendi ha nnyi na nnyi , i fanela u ṱuṱuwedza na u thusa musudzuluwo wa vhaenda nga ṋayo na sisiṱeme ya vhuendi ha nnyi na nnyi . 
4.1 Khabinethe yo tendela u tholwa ha vha tevhelaho kha Muhasho wa zwa Maḓi :
Mutevhe wo angalalaho wa mazhendedzi a muvhuso o ḓiimisaho khathihi na mabindu a muvhuso a hone Afrika Tshipembe ; hu tshi katelwa na sekitara ya fulufulu , vhudavhidzani , vhuendi , mutakalo , pfunzo , tsireledzo ya tshitshavha na phesheni . 
1.7.1. Khabinethe i khou vhilaedzwa ngaha khombo dza zwenezwino he vhana vha wanala vha tshi khou shuma mabulasini ngei Devhula Vhukovhela na Free State .
( 1 ) Mudzulapo muṅwe na muṅwe ane a tendelwa u khetha kha khetho dza Khoro ya Masipala u a tendelwa u vha Muraḓḓo wa Khoro , nga nnḓḓa ha -
( a ) I fanela u vhona uri zwiimiswa zwa masheleni zwi khou tevhedzela Mulayo na mbetshelo dza tshiteṅwa tsha vhu 4 tsha Sheduḽu ya Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Ndinganyiso na u Thivhela Tshiṱalula wa 2000 ( Mulayo wa vhu 4 wa 2000 ) ;
Nga zwenezwo , nga tshifhinga tsha u tsela fhasi na mbuelo dza fhasi dza mugaganyagwama , muvhuso wo kona u langa tshinyalelo dza ndivhiswa dza zwa matshilisano na u tikhedza u khwinisa ikonomi . 
U dzudzanya datumu yo teaho ya nḓisedzo ya mushonga muswa .
Midzinginyo ya zwenezwino kha davhi ḽa zwa poḽotiki zwi humbudza murero wa Swahili : Musi nḓou dzi tshi lwa mahatsi a ya huvhala . 
Nganea , ḓirama , nganeapfufhi , vhurendi - u ṅwala maanea
pfesesa fhethu ha CBP kha phurosese ya u pulana ya IDP
Ri kha therisano na Mulangi wa Tshikolodo wa Lushaka , Muhasho wa Vhulamukanyi na dzibannga , u vhona uri maraga wa u hadzima u thuse vhuḓifari hawo . 
Hu tshi itelwa avho vho ḓibulaho hu na maitele a nga ngomu a u humbela khaṱhululo kha mafhungo a muthelo wa zwiṱunḓwa o ṋetshedzwa . 
Mbekanyamaitele ya muvhalelano na ya zwa tshelede yo fha thikhedzo i no vhonala kha ikonomi nga tshifhinga tsha u tsela fhasi uhu . 
U pfananya ndaṱiso , khaṱhululo , mbilaelo na pulane dza u langula khakhathi . 
Pfunzo ya u alusa mutakalo na dzilafho zwa vhalwadze na vhaṋetshedzi vha ndondolo . 
3.1.7 . Ndaela ya mulayo na ndayotewa ya u alusa u shumiswa ha nyambo dzo fhambanaho u itela u vhona uri hu na vhudavhidzani vhu pfadzaho ha dovha ha shuma vhukati ha muvhuso na lushaka .
thendelano ya u dzula na mufunwa , arali vha tshi dzula na mufunwa ngeno vha songo vhingana
Zwenezwo , musi vha tshi vhala matheriala uyu , vha songo sokou u edzisela mafhungo o ṋekedzwaho vho kotamela . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi livhisa Milayotibe kha Komiti uri i sedziwe nahone ḽi ita khanedzano nga ha Milayotibe .
Tshelede ine ya shumiswa kha u bveledza ndaka kana tshumelo Afurika Tshipembe yo tsa u bva kha phesenthe dza 30 dza GDP mathomoni a 1980 , u swika kha phesenthe dza 16 mathomoni a 2000 .
Naa vhashumo vho tea u fhindulisa hani Vho Jones ?
Thendelano ye ya sainiwa ṅwaha wo fhiraho yo ṋetshedza u gonya ha muholo wa tshikati wa u lingana phesenthe nthihi nṱha ha reithi ya u gonya ha mitengo . 
Milayo i no shumiswa i ita uri vhuṋe ha mavu vhu si konadzea . 
Mufariwa o wana mafuvhalo o itwaho nga vhaofisiri nahone a hanelwa u wana dzilafho kha mafuvhalo ayo . 
Tsumbo , arali vhunzhi ha vhadzheneli vha tshi shuma muṱangano u ḓo tea u vha hone musi vhathu vhoṱhe vho no vhuya mishumoni .
Kha vha vhale Tshiṱoko na u tsheka musi zwi tshi ṱoḓea . 
kha vha ise zwi tevhelaho :
U isa kha fumi ḽa tsini .
zwivhangakhombo na u dzhia maga a u dzi fhungudza kana u dzi langa
Ri sumbedza u funana nga u kuvhatedzana khathihi na u thusana na u ṱhonifhana .
Hu tea u vha na vhathu vho gudelaho zwa mutakalo vhanzhi , nga maanḓa kha zwitshavha zwi shayaho .
Tshiimo itshi tsha thandela tshi katela u fhaṱiwa ha damu ḽa De Hoop na sisiṱeme dza phaḓaladzo ya maḓi a sa athu shumiswaho manzhi . 
Pulane ya tshiṱirathedzhiki ya Koporasi yo rerwa na u tendelwa nga Vhulaedzwa ha Khorondangi phanḓa ha u thoma ha ṅwaha wa muvhalelano u kwameaho . 
Naho zwo ralo , u sedza hafhu zwavhuḓivhuḓi hu nga livhisa Muvhuso u ita tsheo ya u dzudzanya . 
Ri na zwiimiswa zwa Chapter 9 zwi tikedzaho demokirasi na u tsireledza pfanelo dza vhadzulapo .
arali vha na akhanthu ya bannga , tshuṱatamennde tshaho tsha banngani tsha miṅwedzi miraru yo fhelaho
MBUDZISO 2 Ndi ngani u wa ndeme ?
Tshumelo dza Shishi dza Mutakalo ( EMS ) dzi shuma mushumo muhulwane kha muhasho kha tsedzuluso ya vhukhakhi ha dzilafho ḽa mutakalo u themendela tshanduko u khwinisa ndondolo . 
Mbudziso dzi tea u shumiswa u leludza nyambedzano yo vuleaho na u thusa muvhudzisi u itela u katela zwiteṅwa zwoṱhe zwa ndeme .
Vhagudi vha fhufha vha tshi ita muungo
Tholokanyonḓivho i re na mbudziso dza ṱhalaphindulo dzi no kwama vhaanewa .
Nga ḓuvha ḽa u ita ndingo vha fanela u ḓa na zwitevhelaho :
Thero dzi sumbedzisa Vhufa ha Afrika Tshipembe ( ha kale na ha zwino ) , phukha dza muno na zwe zwa swikelela zwitshavhani nahone a wela kha zwivhumbeo zwa mangwende zwa musalauno zwa ḽifhasi .
U kundelwa u engedza zwihulwane zwibveledzwa zwa vhulimi nga murahu ha miṅwaha ya fumbili ya mitikedzelo ya mutengo na ndaulo dza zwiṱunḓwa zwo ṱuṱuwedza muvhuso u sedzulusa mbekanyamaitele dza zwa vhulimi zwi tshi ima na mitengo yo tiwaho ya maraga na u katela zwithu zwo fhambanaho zwa vhubveledzi . 
Musi ndivho i tshi nga vha i khagala , mathomo a u shuma a ḓo ṱoḓa vhuḓikumedzeli na ndingedzo u mona na muvhuso . 
Ndi zwashu / riṋe .
Vha tea u ṅwalela mbilahelo dzavho hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha musi vho no ṱanganedza mvelelo dza uri khumbelo yavho a ingo phasa .
Zwenezwi ri tshi khou dzhena kha themo ya vhuṋa ya Afrika Tshipembe ḽa demokirasi , u dzhenelela ha tshitshavha , zwihulu sistemu ya u shela mulenzhe ha wadi , hu na mushumo muhulwane kha modele wa muvhuso wapo wa mveledziso washu .
Miṅwedzi miraru yo fhelaho ho vha hu na ḽiṅwe fulufhelo ḽa uri vhasiki vha mbekanyamaitele vha ḓo wana nḓila dza u langa ikonomi dzo bvelelaho kha u tsa ha ikonomi lwa tshifhinganyana . 
Phindulo ( yo ṅwalwaho kana ya u amba nga mulomo ) na khumbudzo dza u shandula khanedza ya vha thenda zwi tea u ṋekedzwa . 
U ṱola hu tea u itwa maelana na mbekanyamushumo ya u ṱola zwa vhufhaṱi , ine ya vha tshipiḓa tsha zwo bulwaho nga khonṱhiraka . 
Mbadelo malugana u shumiwa zwavhuḓi ha thundu dzire hone na nzwalelo dzine adzi tendi u badelwa nga maitele a thekhinoḽodzhi , dzo katelwa hanefha . 
Hezwi zwi sia hu na tshikhala tshihulwane kha mveledziso ya zwiḽiwa ya tshifhinga tshi ḓaho , zwine zwa ita uri hu vhe na ṱhahelelo ya zwiḽiwa khathihi na khaedu dza u bvela phanḓa ha mabindu a zwa vhulimi na tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Davhi ḽi na vhulanguli vhuhulwane vhu tevhelaho :
U ela masiandaitwa a Mulayo zwi a konḓa kha dziṅwe nyimele nga u vha hone ha data , zwi tshi katela maelana na nyimele dza mutheo phanḓa ha tshumiso ya Mulayo , na mvelelo dza maraga dza zwino , nga maanḓa kha sekithara i si ya tshiofisi . 
Ndovhololo iyi i katela u dzheniswa ha khonadzeo dza ndeme kha vhupo ha khophiraithi na tsireledzo ya vhatambi / vhabvumbedzwa .
Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka vha khethiwa hu tshi tevhedzwa maitele a vhidzwaho u pﬁ vhuimeli ha ndivhanele .
Tsha u thoma , hezwi zwi ḓo ṋetshedza vhukoni ho engedzwaho u itela u kunga maimo a zwikili zwa nṱha , u kona u shanduka huhulwane u itela u fhindula kha tshanduko , u shuma u mona na mikano ya tshiimiswa nga nḓila yo teaho zwihulwane . 
U ḓiṱola na u ḓisedzulusa musi a tshi vhala siani ḽa u elelwa ipfi na u ḽi pfesesa .
Nga u pfufhifhadza , arali vha posa mafhungo kha inthanethe ane a swikelelwa nga nnyi na nnyi , vha nga kha ḓi wana milaedza i songo teaho u bva kha maṅwe mahoro . 
U ṅwala na U ṋekedza
Musi muthu a tshi u kwama nga nḓila i no tshuwisa na u sinyusa u vha na vhuḓipfi ha uri " hai " .
Nga phanḓa ha uvhu vhuṱambo ha maṱhakheni , hu ḓo vha na u ṱana zwiendedzi zwa vhalwadze zwi swa , goloi na ambuḽese dza u fhindula . 
Bannga ya Mbetshelwa i ḓo fha zwidodombedzwa zwi no khou tevhela zwa tshanduko dzoṱhe dzi re afho nṱha . 
Thikhedzo ya muvhuso ine ya vha zwikhala zwa u renga yo ita uri hu vhe na nyengedzedzo dza u bvelela ha koporasi dza tshumelo na dza mishumominzhi . 
Miṱangano ya Vhukwamani ha Nnyi na Nnyi / Vhadzhiamikovhe
Izwi zwi balanganywa fhasi kha thebuḽu i re afho fhasi . 
Ṱhanziela ya zwa Mutakalo ya zwa Zwifuwo i tea u ḓadzwa nga Luisimane nga dokotela wa zwifuwo zwo tendelwa nga vha Thendelo ya zwa Zwifuwo kha shango ḽeneḽo ḽine ha khou rengiselwa khaḽo hu sa athu fhela maḓuvha a fumi a musi yo no takuwa.
Sethe ya u thoma i elana na ṋetshedzo ya vhurangaphanḓa , tsumbavhuyo na thikhedzo . 
Vho vha vhe murangaphanḓa a si na nyofho vha dovha vha vha mulwelambofholowo wa dzangano ḽashu a si na vhutshivha . 
Miraḓo i tea u ita mini ?
Sisiṱeme hedzi dzi ḓo ṱanganyiswa kha nyolo dza sisiṱeme dza muḓagasi dzine dza shumiselwa u dudedza maḓi kha zwiimiswa zwoṱhe zwa mutakalo . 
8.2 Laisentsi ya khombekhombe
Mulayo ndi wa ndeme nahone u fanela u tevhelwa tshifhinga tshoṱhe .
MULANGADZULO : Ndi khou tama u vha humbudza , muraḓo a huliseaho , fhungo ḽa vhululamisi ḽi fanela u tshimbilelana na maitele a dzulo ḽo farwaho zwenezwo .
Vhafariwa vha khou ḓala kha u thusa murahu zwitshavhani hu u itela u lilisa kha u vhaisa he vha hu ita nga zwiito zwavho zwa vhugevhenga . 
Vhupulani ha mveledziso yo ṱanganelaho ndi tshiṅwe tsha zwishumiswa zwa ndeme zwa muvhusowapo uri u kone u shuma zwavhuḓi kha vhuḓifhinduleli hawo vhuswa ha mveledziso . 
Tshigwada tsha u shuma tshi ḓo fhenḓa tshumiso ya tshelede kha masia oṱhe a muvhuso na u sedza u ita sheduḽu hafhu , khwiniso ya mashumele kana u fhelisa miṅwe mishumo , ngeno hu na nyengedzedzo ya thikhedzo ya ndivhiswa dza ndeme . 
Kha tshikalo tsha ikonomi ya ḽifhasi nga muthu tsha 2015 , Zwibveledzwa Guṱe ( GDP ) zwo vha nṱha ha zwa 1994 nga 33 phesenthe ; muholo u salaho musi muthu o no thela wo engedzea u bva kha R23,686 ya 1994 u swika kha R33,660 ya 2015 ( ine ya vha nyengedzeo nga 42 phesenthe ) , tshivhalo guṱe tsha vhathu vha re na mishumo tsho engedzea kavhili u bva kha 7.9-miḽioni ya 1994 u ya kha 15.6-miḽioni ya 2015 ; u vha hone ha dzinnḓu dza vhuḓi ho engedzea nga 131.3 phesenthe u bva 1996 u swika 2016 ; phimo dza u ḓiṅwalisa dziyunivesithi zwo engedzea nga 281.4 phesenthe u bva kha 211,756 ya 1985 u ya kha 807,663 ya 2014 ; tshivhalo tshiswa tsha vho kavhiwaho nga HIV tsho tsela fhasi u bva kha 646,806 ya 1999 u ya kha 321,497 ya 2015 ; ho vha na nyengedzeo ya 62.5 phesenthe ya vho gudelaho zwa ndondola mutakalo kha sekithara ya muvhuso vhukati ha 2000 u ya kha 2015 ; na tshivhalo tsha u vhulawa ha vhathu tsho tsa nga 49.3 phesenthe u bva 1994 .
Mbilaelo dzi fhindulwa u ya nga pulane yo tiwaho u itela u tandulula mafhungo kana u fhirisela mulandu kha maanḓalanga a nṱha . 
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
Musi vha tshi vhiga vhutshinyi na musi vha tshi ṋea vhuṱanzi khothe , vha vha vha tshi khou ita mushumo muhulwane kha u vhona uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i fhindula nga u ṱavhanya malugana na ṱhoḓea dza tshitshavha na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha vhatshinyi .
( m ) u sa sengiselwa mulandu une u ya nga nyito kana u sa ita nyito zwe a sa vhonwe mulandu tshifhinga tsho fhiraho kana zwe a sa gwevhelwe zwone ;
Nyito dza u linga ha fomaḽa 2 : U vhala ( orala na / kana nḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
Khethekanyo dza fomuḽa dzi dzudzwa tshifhingani ṅwaha nga ṅwaha hu tshi bviswa data ya tshiofisi . 
Hezwi zwi khou dzhiela nṱha mutevhe woṱhe wa zwa ndeme ya maḓi zwi tshi tshimbilelana na uri maḓi a nga thusa hani kha u swikela ndinganyiso , u vhuelwa na mveledziso ya tshoṱhe kha shango ḽoṱhe .
U khwinisa fulufhelo vhukati ha tshitshavha na masipala .
U ya kha baisikopo a zwo ngo sumbedza nyaluwo khulwane kha miṅwaha ya zwenezwino , zwine zwa nga kha ḓi sumbedza masiandaitwa a zwiimela , u bvelela ha thekhinoḽodzhi , na mushumo wa u bveledza mishumo ya vhaṅwe vhathu zwi si ho mulayoni . 
Ezwi zwo itiswa nga vhashumi vhane vha holelwa vha sa shumi hone vhe vha wanala musi ho no fhandekanywa , na uri ho vha na vhashumi vhe DID ya badela miholo vhe vha ya kha DRT . 
Tsha u fhedzisela , thendelano yo kunda uri zwiṱukusa zwo no itwa u ṅwala zwavhuḓi mafulo a vhudavhidzani , nga maanḓa u dzi rekhodiwa ngudo na u kovhekana idzi . 
Khumbelo ya uri vha renge u bva nnḓa kana u endedza dzibveledzwa zwa ṋama Afrika Tshipembe
Vho Mme Baloyi vha na makete wavho , vha vhilaedzwa nga vhathu vhane vhadaha tshidzidzivhadzi tsha Nyaope vhane vha tswela vharengisi thundu dzavho .
I dovha ya vhona uri khemikha ḽa dzi tshimbidzana na ṱho ḓea dza mupo .
U laṱwa ha thishu , zwikhokhonono na maṅwe malaṱwa zwi laṱwe ḓaleḓaleni u fhirisa bungani .
Vhunzhi ha zwitzhili zwa maḓini zwi tshila zwo vhofholowa nahone zwi ita mushumo wa ndeme u fana na u sinisa zwithu zwitshilaho . 
Muthusa Muphuresidennde , phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe , u fanela u ana / khwaṱhisa sa zwi tevhelaho :
Khwiniso dza Mulayo wa Mveledziso ya Zwiko zwa Mineraḽa na Pheṱiroreḽiamu nga Fulwi 2017 , na u gazethiwa ha Thendelanomviswa ntswa ya zwa Migodi nga Ṱhafamuhwe 2017 zwi thusedza kha u sika vhupo vhu koneaho u langea vhune ha ṱuṱuwedza vhubindudzi , mbambadzo na mveledziso ya mabindu nga nḓila i re na vhuḓifhinduleli vhu pfadzaho .
Tshivhalo tshi dovha hafhu tsha sumbedza u shela mulenzhe nga huhulu he ha itwa nga Muvhuso kha ikonomi . 
Mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa u nga pfufhifhadzwa , u leludzwa na u shandukiswa zwiṱuku u tshi yelana na nzulele yapo khathihi na tshikoupu tsha mushumo wa muṋetshedzi wa tshumelo ane a khou tea u inthavuwiwa .
Khumbelo ya fomuḽa yo bvaho kha Mulayotibe i nga sumbedzwa nga nḓila i tevhelaho zwi tshi tshimbilelana na ndivhanele ire hone ya vhuimeleli ha ḽihoro kha vhurumelwa vhukene ha Vundu ḽa Devhula Kapa na Vundu ḽa Kapa Vhukovhela : 
Themamveledziso ya tshiṱirathedzhi ndi muṱoḓo u ne wa ṱumetshedza ikonomi dza maḓuvhano . 
U anetshela tshiṱori tshi no ḓivhea tshi re na mathomo , vhukati na magumo .
Musi vha tshi khou vhala mushumo , kha vha humbule nga zwiṅwe zwiitisi zwine zwi nga bulwa vha ite notsi dzi si gathi ngazwo . 
C.Mbambadzo na Phaḓaladzo vhu vhona uri GCIS i na zwiṱirathedzhi zwa mbambadzo na phaḓaladzo zwo fanelaho kha zwibveledzwa na puḽatifomo yayo yoṱhe .
Vhashumi vha manese vha ṱhogomela ṱhoḓea dza muvhilini , dza matshilisano , dza mbiluni na dza muhumbulo dza vhalwadze khathihi na mashaka avho . 
Tshifhinga tsho anganyelwaho mishumo ya Ndima ya u Thoma ndi : Awara 3
I thoma nga u hohela maḓi musingoni .
U kombetshedza ha vhafariwa vho lindelaho tsengo u dzhenela kha mbekanyamushumo zwi ṱoḓa dziṅwe nyambedzano na u ya khothe hu tshi katelwa na maitele a ndugiselo zwi fanela u vha zwone zwi itwaho u thoma phanḓa ha u dzhenela kha mbekanyamushumo . 
Vhaimeleli vho khethwaho vha hwala vhuḓifhinduleli ha vhathu vho vha khethaho zwo ḓisendeka nga mbekanyamaitele na mafulufhedziso e vha ri vha ḓo a tevhedza kha hedzi mbekanyamaitele .
vha ḓo ita miṅwe mishumo ine vha vha makone khayo ine vha ḓo i shuma
Ipfi ḽo talelwaho nga fhasi ḽi ri vhudza mini nga vhuḓipfi ha mukololo ? 
Maitele a u shandukisa tshiimo tsha zwiimiswa o vha a neaho khaedu khulwanesa nahone a ḓo ṱoḓa mushumo wa tshifhinga tshilapfu kha miṅwaha i ḓaho . 
Vhafhinduli vha re fhasi ha hafu kha ṱhoḓisiso vho kona u khwaṱhisedza uri komiti dza wadi dzi a ṱuṱuwedza tsheo ya khoro .
Ṱhoḓea ya uri hu itwe zwa ndifho ndi ine ya vha hone kha mulayo wa Afrika Tshipembe wone uṋe . 
Mushumisi , fhedzi , u tenda kushumisele kwa data iyo u ya nga ha tshitatamende itshi tsha tshidzumbe . 
Kha hu fhungudzwe ndozwo ya mavu ine ya khou engedzea na u tshikafhadzwa ha milambo . 
Ṱholo ya rekhodo
Muingameli kha ofisi ya khethekanyo ya mahalwa u ḓo isa tsumbo dzavho ḽaborothari u itela ndingo .
Hu fanela u shumiswa nḓila ya u tandulula phambano i tevhelaho : 
Nga murahu ha madalo mararu afho mavhiḓani , miṱa yo ita vhukwamani na vhashumi vhavhili vhane vha kha ḓi humbula musi vha tshi vhulunga masalela . 
2.3 Phambanao vhukati ha ḽiga ḽa u tumbula na ḽiga ḽa mbambadzo
Samithi i khou ḓa na vhakwameaho u bva kha sekithara ya pfunzo ya nṱha u thusa kha mveledziso yayo na u thoma vhufarakani vhune ha sika zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha zwa nḓowetshumo dzo khwaṱhaho-dzo ḓilugiselaho .
Vha nga ḓi dzula fhethu havhuḓi kha bai na zwisiamelo ngeno fhethu ha u shumela hu tshi nga vha hone hune vha nga shumisa zwidulo na maṱafula , hune vha nga kona u tamba , u shuma na u monamona vho vhofholowa .
Nḓila ya / dza phurothokholo
Themamveledziso i ṱoliwa miṅwaha mivhili miṅwe na miṅwe na mivhigo ya vhulanguli i a khwiniswa . 
Nga nnḓa ha khaḽenda ya mutambo wa u sefa lwanzheni ine ya konḓa , Vho Dylan vho dovha hafhu vha sedza kha u vha vho lugela khaedu i re phanḓa nga muvhili na nga muhumbulo . 
Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tea u badela mbadelo dzaḽo . 
Muvhuso na vhathu vha Afurika Tshipembe ri ḓo ṱulutshelwa u shela mulenzhe ha mushumeli wa vhathu we a ḓikumedzela u fhaṱa Afurika Tshipembe ḽa khwine u swika a tshi lovha .
U dzudzanya mafhungo kha tshati kana thebuḽu .
Zwino , muvhigo wa lushaka ulu , wo ita nga vhone ? 
munna na mufumakadzi wawe ;
Tsaukanyo dzi sumbedza uri vhuendi na zwiṅwe zwishumiswa zwi bveledza tsengedzela tshifhinga tshi khou ḓi ya i badelaho mbadelo yo engedzwaho ya mavu . 
Musi sisiteme ya phemithi dza vhudzulo ha tshifhinga nyana ha vhatsinda yo shumiswa nga nḓila mmbi tshifhinga tsho fhiraho , zwo ḓo tea u ṱanganedza maga a ndaulo a shumaho . 
Ri ṱuṱuwedza matshudeni uri vha fungelele kha u ṱhaphudza pfunzo dzavho na u tendela Khomishini kha Khonadzeo ya Pfunzo ya Mahala kha Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi uri i khunyeledze mushumo wayo .
Nga ṅwaha hoyu wa kushumele , kha ri shume roṱhe u ri ri ite mivhuso yapo fhungo ḽa muṅwe na muṅwe .
Muhasho u ḓo bvela phanḓa na u khetha vhaṱanganedza bazari vho teaho u bva zwitshavhani zwawo vhane vha ḓo fhedza vha tshi khou shumela zwitshavha zwenezwo nga murahu ha u giraduweitha . 
Sosaithi i ri khomishinari kha Khothe ya Madzhisiṱiraṱa ya Johannesburg vha na pfelovhuṱungu na u vha phurofeshinaḽa kha sia iḽi . 
Nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Tshishavha , Milayo ya Vhufaragwama , Mulayo wa Muhanga wa Mbekanyamaitele ya u Renga ho Khetheaho khathihi na Milayo nga Muhanga wa Ndangulo ya u Renga Thundu na Tshumelo . 
Khumbelo iyi ndi khumbelo i iswaho kha South African Revenue Service musi ndaela ya muthelo i yelenaho na tshelede yo bedelwaho nga khathihi i bvaho kha vhatholi i tshi ṱo ḓea .
Arali tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe zwa nga wanala uri ndaka ya vhufa i hone , Muhasho u ḓo shumisa mbekanyamaitele yo teaho i re hone , wa i dzudzanya u ya nga ṱhoḓea dza muhasho . 
Hu katela mveledziso ya luvhanḓe , fhethu ha phikiniki , fhethu ha u gotsha hone ṋama , tshomedzo dza tshampungane , ha u paka zwiendedzi na ngade dzo adzwaho zwavhuḓi . 
Dzi fanela u lavheleswa sa zwishumiswa zwa u dzudzanyulula , nga nḓila ya uri dzi nga shumiswa u ṱanganyisa vhupo ha hugaledzwa ho khethekanywaho . 
Tshumisano ya tshitshavha yo khwaṱhaho i vhangwa nga zwiimiswa zwa nnyi na nnyo zwo khwaṱhaho nahone zwi re mulayoni .
Vhuḓifhinduleli vhu shumaho kha na vhulavhelesi kha kushumisele kwa zwiko zwa tshitshavha nga Vhusimamilayo na zwiṅwe zwiṱirakhitsha kha ḽevele ya masipala zwi a tikedzwa . 
Arali vha tshi ṱo ḓa u ḓivha nga ha phoḽisi ya u ṱun ḓwa na u rengiswa ha thundu vha tea u kwama ofisi ya Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa ine ya vha tshipi ḓa tsha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa thundu dzine vha tama u dzi ṱun ḓa kana u dzi rengisela nnḓa .
Ndi riṋe shango ḽa vhuvhili kha ḽifhasi ḽoṱhe kha e a fara tshiphuga tsha ḽifhasi tsha khirikhethe , ragabii na bola ya milenzhe .
Dza ḓo ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe ; kana
Phila ya vhuraru i amba uri hu tea u vha u pambuwa huṱuku vhukati ha mukovho na tshinyalelo . 
Lwo ṅwaliwa nga ḓuvha ḽifhio ?
U ṱanganyisa pennde yawe u itela u lulamisa nga nḓila ine ya fana
( b ) ṱanganedzwa nga Phalamennde .
2 . Nyambedzano na dzitsheo dza Ndeme dza Khabinethe
Hezwi zwi ṱuṱuwedza vhathu u bveledza bono ḽa vhukuma , ḽine ḽa swikelelea na maga a u swikelela bono .
( 1 ) Tsheo ya Mulangavunḓu wa vunḓu i fanela u vha yo tou ṅwalwa arali yo -
U lumelisa vhathu vhane ra vha ḓivha na vhane ra si vha ḓivhe
Ri khou dovha u zwi ḓivha hu na u livhuwa vhupo hu dzulelaho u vha ho dzikaho kha Vhusimamilayo kha sia ḽa Mushumo wo Dzudzaneaho na ndangulo , na dovha hafhu u ṱuṱuwedza ndangulo kha u shuma tshoṱhe na yunioni kha mafhungo a ne a a fana . 
Sethifikheithi ya OHSC kha zwishumiswa zwa mutakalo i ḓo vha kwathisedzo ya uri maimo a mutakalo , tsireledzo na ṱhonifho kha vhalwadze zwi khou swikelelwa .
Vhathu vhane vha nga lingana hafu ya miḽioni vho tholwa phanḓa ha musi hu tshi vha na tshiwo nahone zwa zwino a vha tshe na mushumo , zwine izwi zwo livhisa kha nyaluwo ya tshivhalo tsho dzheniswaho kha u fhungudzea ha miholo na ḽevheḽe khulwane dza zwikolodo . 
Miraḓo ya 10 yo nagwa nga tshitshavha na uri I fanela u imela madzangalelo o fhambanaho a tshitshavha na u imela vhafumakadzi nga nḓila i linganaho .
Wanani ni tangeledze phindulo yo teaho .
1.16 Miṱa ya 46 382 yo ṱumanywa na giridi kana tshikimu tshiṱuku tsha muḓagasi na uri miṱa ya 2116 yo ṱumanywa na giridi i si ya thekhinoḽodzhi .
Zwi dzhielwaho nṱha zwa vhuinzhiniara u itela nga ngomu ha ḓorobo na vhupo ha nga nnḓa na zwone zwo fhambana . 
Ngona dzi shumiswaho nga vhagidimi u swikelela tshivhumbeo tsha vhukuma tsha muvhili wavho dzi a sedzuluswa nga u dodombedza , kathihi na vhuṱanzi sa saintsi u itela zwiswikisedzi zwa zwiḽiwa zwo ḓoweleaho hu tshi itwa mbilo dzo fhambanaho dza kushumele kwo khwiṋiswaho . 
Arali muthu a gwevhelwa mulandu kha vhutshinyi honovhu , a zwi nga thudzeli kule u dzhiwa ha maga a ndaṱiso hu tshi itelwa muthu onoyo . 
( b ) Khothe i no ita ndaela ya uri a zwi shumi u ya nga ha Mulayotewa , i nga fha ndaela ya u thivhelwa tshifhinganyana kana thandululo ya tshifhinganyana kha muthu , kana i nga imisa maitele yo lindela tsheo ya Khothe ya zwa Mulayotewa kha u yelana na u shuma kana u sa shuma ha Mulayo kana Vhuḓḓifari .
Fomo ya khumbelo yo ḓadziwaho yoṱhe
Tshifhinga tshi ṱukusa tsha ephisodo iyi uri i ye phanḓa ndi vhege mbili . 
Na zwiṅwe zwa vhuṱhogwa , ipfi ḽashu ḽo pimiwa nga uri ikonomi dzashu dzo ṱhukhukana hani . 
Ro vha na mafhungo hafha a uri pulane iḽa na tsheo yo dzhiwaho zwo imiswa kha ḽevele ya lushaka . 
u vhona uri huna ndinganyo kha nḓowetshumo ya khasho nga u ṱu ṱuwedza u vha hone ha vhathu vhaswa kha nḓowetshumo ya khasho .
Hu itwa ṱhoḓisiso ha rekhodwa mafhungo
Lutombo ṱaḓulu ri tou vhona nga maṱo .
Thandela i takadzaho iyi ndi vhushumisani vhukati muvhuso wapo na wa vundu . 
U dudedza ipfi na u imba nyimbo ( nga u imba mazha , u sielisana , u vhidzelela na u fhindula kha nyimbo ) kha tshuni na tshifhinga .
Kha vha tupule miri ya tsheṋe muḓini wavho .
Hu vha ha vhukuma zwiḽa musi mushumo wo itwaho u tshi kala u swikelelwa ha zwikili zwe zwa funzwa zwi tshi tshimbilelana na zwikili zwo sumbedzwaho kha dokhumennde ya TPKL .
( u ḓivhadza tshibveledzwa )
U ṱanganedza tshiṱoko u bva kha vhaṋetshedzi na u tshi ṋetshedza kha vhashumisi . 
Vha ite mutevhe wa tshenzhemo ya mushumo khulwane ine ya fana na vhuvha ha ino thengophikhisano we vha u shuma zwavhuḓi nahone wa fhela ( kana une wa kha ḓi ya phanḓa ) kha miṅwaha miṱanu yo fhelaho : 
Naho zwo ralo , a ni nga wani phindulo ifhio na ifhio nga murahu ha vhege nṋa u bva nga ḓuvha ḽa u vala ḽa khunguwedzo iyi , dzhiani khumbelo yaṋu sa i songo swikelelaho . 
U pulanela u shuma - zwi kwama u pulana ho dodombedziwaho vhukuma siani ḽa uri thandela iyo i ḓo shumiwa nga nḓila-ḓe .
Malaṱwa a zwa mishonga ndi ḽiṅwe ḽa masia ane a khou vha thaidzo khulwane kha Masipala wa Prince Albert . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri tsumbanḓila dza MLṄṄ 2015 a dzi ambi uri tshikoupu tsho randiwaho ndi tshone fhedzi tshi teaho u funzwa na u gudwa kha ṅwaha wa tshikolo .
Maṅwalo a mugaganyagwama a ya sedzuluswa nga komiti dzo fhambanaho . 
Nga vhanga ḽa vhushai , zwiito zwa vhuaḓa , khethululano , u sa konḓelelana na vhushayavhulamukanyi , tshirunzi tsha muthu zwo khakhisea u mona na ḽifhasi ḽoṱhe . 
Zwipiḓa zwe zwa ombedzelwa nga muvhala ndi zwa mishumoitwa ye ya ingwa nṱha khathihi na zwishumiswa zwine zwa nga shumiswa kha ṅwaha wa 3 , zwo ṱanganywa na mishumoitwa ya vhuṱumanyi i elelaho i tshi bva kha miṅwaha 1 na 2 .
Ndingedzo dza tshifhinga tshipfufhi u itela u tikedza nyaluwo dzi tea u linganyiselwa na khwinifhala ya tshifhinga tshilapfu kha maimo a masheleni na tshikolodo tsho fhungudzeaho . 
Vho bula uri mupoti wa mulandu o vha o tea u rumela mbilaelo ngei Khothe ya Vhashumi . 
Tevhedzani milayo ya tshikolo .
( 1 ) Muoditha Dzhenerala u tea u oditha na u ṋea muvhigo malugana na mbadelano na zwitatamennde zwa gwama na ndangulo ya zwa gwama nga -
mulaedza na thero na uri zwi lunzhedzana hani na zwiṅwe zwiteṅwa zwa tshibveledzwa ;
zwa masheleni , mbambadzo , zwidodombedzwa zwa sainthifiki kana zwa thekeniki , nga nnḓa ha zwiphiri zwa mbambadzo , arali u bviselwa khagala ha zwidodombedzwa hu tshi nga vhanga mutshinyalo kha dzangalelo ḽa zwa mbambadzo kana masheleni a muraḓo kha thendelano kana kha muraḓo muṅwe na muṅwe :
Zwitshimbidzi zwa kuhumbulele ho vha hu u tevhedzela milayo ya maraga na u fhelelwa nga tshifhinga ha mbekanyamaitele ya Tshikwama tsha Tshelede ya Dzitshaka na Bannga ya Ḽifhasi . 
Phungudzo ndi ya u wana kupfesesele ku konadzeaho kwa sisiṱeme ya ndango ya ngangomu na u ṱola nyolo dza mimasipala ya maitele a pfulufhedziso . 
6.11. Mabindu na vhafarisani vha madzangano a vhashumi kha tshipiḓa tshine vha khou bvela phanḓa u tshi ita vha tshi itela uri Afrika Tshipembe ḽi vhe na fulufhelo ḽa nyaluwo ya ikonomi .
Mudededzi u tea u dzhiela nzhele uri musi a tshi funza girama , hu na maipfi ane a wela fhethu hunzhi ho fhambanaho zwi tshi bva kha nyimele .
Kha vha kumedze mawanwa avho kha puḽenari .
( 1 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya-
Ni vhona u nga ndi nga mini Sankambe tsho vhona aya
Hu na Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi kha Muhasho muṅwe na muṅwe wa lushaka na miṅwe mihasho ya muvhuso yo ṱumanaho nawo .
Naho zwo ralo , mbadelo dza nṱha dza vhubindudzi ha tshelede na vhukonḓi ha ndaulo zwi vhea zwithithisi zwihulwane kha khonadzeo ya u nanga uhu . 
repoto ya tshikoloni arali i hone .
Mulayo wa Khwiniso ya u Thoma ya Mulayotewa wa 1997
U ṅwala maipfi , tsumbo : mitevhe Maitele a u ṅwala :
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe musi ho itwa khuwelelo ya khumbelo kha Gazette ya Muvhuso .
Muhasho wo fara mushumo wa Pfufho dza Vhoramabindu vha Vhafumakadzi , Samithi ya Vhaswa ya Matshudeni o ṱhaphudzaho pfunzo a sa shumiho na vhupfumbudzi ha zwikili ha vhorabulasi vha vhafumakadzi . 
Fhedziha , hune , mbingano i re hone ndi ya tshihadzinga , fhungo ḽi a konḓa tshoṱhe . 
U shela mulenzhe ha muvhuso kha tshumelo dza dzinnḓu na dza mutheo dza masipala ndi khethekanyo ya ndeme ya muholo wa matshilisano . 
musi vha nnḓa ha shango .
U ela ndeme ya muhangarambo wa mashumele hu nga si fhambanywe u bva kha mugaganyagwama . 
U thetshelesa na u Amba - u haseledza ha muteo kha luambo lune lwa gudwa ngalwo ( tsumbo : dzindumeliso )
Kha vha dzhiele nzhele : 25% ya mbadelo dza Ruby dzi ya kha akhaundu ya u vhulunga ya iwe muṋe ( PMSA )
Ho vha na mbilaelo u bva kha vhaṋe vha mavhengele ya uri vha rengisi vha zwiṱaraṱani a a vha badeli rennde nga zwenezwo vha rengisa thundu dzavho nga mutengo wa fhasi na uri vha sia tshika kha phevimennde musi vha tshi paka ḓuvha ḽi tshi kovhela .
Zwiimiswa zwoṱhe zwi fanela u vha na mbekanyamaitele ya u sumbedzisa nḓila ya
Zwi tshi bva kha tshanduko dza vundu , tshiṱiriki na tshikolo tshi kwameaho , zwivhumbeo zwa QLTC a zwo ngo tea u katela fhedzi zwi tevhelaho :
Mandu ha ngo zwi vhona uri fhasi hu na dindi a mbo ḓi wela ngomu .
Kha tshipi ḓa tsha Manufacturer for AGOA Particulars , vha sumbedzise :
Vha ḓo zwi ḓivha hani arali vha na khoḽesitiroḽo ya nṱha ?
Ri ḓo dovha ra ṱavhanyisa mbekanyamushumo ya u fhaṱwa ha vhudzulo ho teaho ha vhathu na nga u ṱavhanya , u itela tswikelelo ya vhoṱhe kha maḓi , tshampungane na muḓagasi , u itela uri miṱa yoṱhe i kone u vha na vhudzulo ho teaho na tswikelelo kha tshumelo nga 2014 .
Muṱangano u tshimbilaho zwavhuḓi kana wekishopho u ṱoḓa ndugiselo na u pulana ho khwaṱhaho .
Tshiedziswa tsho sumbedzwaho afho nṱha tshi ḓo khwaṱhisedza uri zwithithisi ezwi zwi a bviswa , uri nyambo dzo ḓoweleaho dzi a bveledzwa na u fulufhelana nga vhoṱhe hu a fhaṱwa . 
Thaidzo ya madzangano haya o ḓoweleaho ndi ya uri mikaṋo yavho yo khwaṱhaho i ita uri hu si kone u bveledzwa tshanduko na u guda . 
Zwe vha ṱangana nazwo zwa u vhona muḓuhulu wavho a tshi vhulahwa henefho phanḓa havho zwi tou vha iṅwe ya tsumbo dza makhaulambilu manzhi . 
Arali ri tshi ḓivha nḓila ine ra nga i vhea ya u lingedza u shandukisa uri phindulo dzashu dzi fhungudzee hu si u engedza nyimele ya khuḓano .
Vhupfiwa ndi ha uri vhapalapali vha tea u dzhielwa nṱha lwa tshiofisi nga maanḓalanga apo , zwi fheletshedzwaho nga u thomiwa ha zwiṱitshi zwa mbuyedzedzamalaṱwa henengei maḓaleḓaleni kana henengei zwiṱitshini zwa vhupfukisi zwo kuvhanganywaho . 
Vha humbelwa u sedza Maga a Kushumiselwe u itela u wana maṅwe mafhungo . 
Vhalavhelesi vha nga lingedza fhedzi u lisa mapfeṋe u mona na ndaka ya phuraivethe na ya vhudzulo - a vho ngo tendelwa u dzhena nga ngomu kha ndaka ya phuraivethe nga nnḓani ha musi vha na thendelo ya u ita izwo . 
U humbula nga ha fhethu , kha mafhungo aya , zwi ṱoḓa uri fhethu ha nnyi na nnyi , ngamaanḓa-maanḓa zwiṱaraṱa , hu vhonwe sa fhethu ha nnyi na nnyi . 
Mafhungo a zwino a tshivhalo tsha amonia o ganḓiswa nga Dzangano ḽa Mutakalo wa Tshitshavha ḽa Amerika , Washington DC , USA . 
Zwenezwo-ha , lutendo ulu lwa thoma u vha lwo dzudzaneaho , vhathu vha thoma u bveledzisa vhurereli vhune ha kwama lutendo.Kha nyimele nnzhisa , lutendo ulu lwa sendeka kha zwiimiswa / zwithu zwa mupo zwine izwo zwi nga nḓila dzo fhambanaho , nahone zwa tendiwa u itela u ṱuṱuwedza vhutshilo ha vhathu nga nḓila dzo fhambanaho .
Musaukanyo zwa zwino u sedza kha therisano ya thusedzo dzo dzinginywaho , zwine zwa sumbedziswa kha milayo i songo tiwaho na luthihi . 
Ri khou sedzana na muhanga wa mbekanyamaitele ya 50 / 50 , u sumbedzisaho makumedzwa a pfanelo dza vhushaka ha vhathu vha dzulaho na vha shumaho mabulasini .
Kha maraga wa vhukuma , hu na mbofholowo yo fhelelaho u dzhena na u bva . 
Milayotibe ya Vhuḓifhinduleli ha Tshitshavha na Thendelano dza Zwikwama i shumana na thaidzo dza vhuḓifhinduleli na ndiliso dza u tshinyalelwa kana tshinyadzo zwo vhangiwaho nga tshikhafhadzo yo vhangiwaho nga u bvuḓa ha oiḽi kha mathannge .
Hafhu , mbekanyamushumo dzine dza katela ngudo ya zwa mbalo na saintsi dzi anzela u vha na ṱhoḓea dziṅwe dzo raliho . 
( c ) u yelana na Mulayotewa muswa .
11 . Arali ni so ngo kavhiwa , ḓitsireledzeni ni ḓithivhele inwi muṋe - nahone ni dzule
Kha vha ise ṱhanziela ya u ḓiṅwalisa ya vhukuma .
Ri ita khuwelelo kha vha kwameaho u shuma na riṋe u shandukisa izwi uri zwi ite .
Vhulimi ha dziḓoroboni ndi tshivhumbi tsha vhupo tshine tsha nga kona u shuma sa vhupo thuso i vhonalaho , nga maanḓa kha nyimele ine ha sa vhe na masheleni a u londola " fhethu ho vuleaho ha nnyi na nnyi "  . 
U elelwa vhuṱambo uhu , Ḓuvha ḽa Afurika ḽi ḓo vha ḽi tshi khou pembelelwa lwa vhu 48 uno ṅwaha
Fulo ḽashu ḽa maḓuvha a madakalo ḽi khou mvelaphanḓa zwavhuḓi , na hone ndi a vha humbela uri vha isa phanḓa vha sa imi na nungo dzavho dza u thivhela na u lwa na vhugevhenga u itela uri vhadzulapo vhashu na vhaeni vha ḓiphiṋe nga dziholodei . 
Tshiimo tsho raliho tshi ḓo ita uri zwi konḓele tshoṱhe khamphani dza fhano hayani u kunga vhubindudzi ha sili na u thivhela vhurangeli ha Afrika Tshipembe uri hu vhe na pfano ya tshumisano . 
Muhumbeli o bvelelaho u ḓo shuma mishumo i tevhelaho : U lavhelesa mbetshelwa ya thikhedzo ya thekhinikhala kha mveledziso , ṱhalutshedzo na ndaulo ya mbekanyamaitele ya muvhuso wapo na mulayo . 
Kha vha shumise mutshini wo fanelaho mushumo
Vhudzheneleli ha vhadzulapo vhu dovha hafhu ha thusa u vhona uri muvhuso u na vhuḓifhinduleli na u ṋetshedza mishumo yawo .
Khetho ya u fhedzisela i bva kha zwiitisi zwinzhi fhedzi i fanela swikelela ṱhoḓea dziṅwe dza fhasisa dza vhutsireledzi na mutakalo na mupo . 
Tsho vha tshi tshi khou shuma sa tshipiḓa tsha ndeme tsha Muhasho hu na u khethekanywa huṱuku nga maanḓa ha mishumo u bva kha Tshikwama Tshihulwane tsha Muhasho . 
Khabinethe i ḓivhofha nga tsheo iyo na uri yo vhumba tshigwada tsho hwedzwaho mushumo uri tshi ḓe na mapa une wa ḓo shumisiwa u anḓanaho na ṱhoḓea .
Tsireledzani zwipuka na zwimela .
Vhathu vho tholwaho nga Minista wa Pfunzo dza Nṱha na Vhupfumbudzi kha u tikedza mushumo wa Tshigwada tsha Mushumo wa Dziminista na u vhona uri mushumo wo sedzuluswa zwavhuḓi . 
1 . Kushumisele kwavhudi kwa zwiko zwi sa wanaliho nga vhunzhi
U bvelela hu dovha ha vha hone thikho kana tshiko tsha ndavhelelo dzi tutuwaho .
Dzangano ḽa mvutshelano ḽi sedza kha khethekanyo idzo dzo bvelelaho zwino dza vhathu , vhunzhi ha miraḓo ya mavhanga , u vha ḓisa kha nyito ya u ḓiṱama . 
Thandela yo tou ḓiimisaho ya mveledziso ya muḓagasi wa malasha i ḓo rwelwa ṱari mafheloni a ṅwedzi wa Phando 2015 na nḓisedzo ya voḽumu i linganaho megawatsi dza 2 500 .
Sisiṱeme dza vhubindudzi na ṱhumano dzazwo dzi re kha vhupo ho khetheaho ha matshudeni zwi ṱaluswa nga kha dzangano nahone mafhungo a ṋetshedzwa . 
1.7. Khabinethe yo sumbedzisa uri u bva dzi 1 u swika dzi 3 dza Fulwi 2013 Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo dalela Japan lwa tshiofisi vha dzhenelela Khuvhangano ya Dzitshaka ya Vhuṱanu ya Mveledziso ya Afurika ngei Tokyo ( TICAD V ) .
Muhasho wa Zwiko zwa Minerala u khou bvela phanḓa na u fha ndaela khamphani dzine dza sa khou tevhela mulayo .
Bulasi ya zwifuwo ( ndi ine ngamaanḓa i na kholomo , nngu na mbudzi ) ndi ya ndeme kha tshiṱiriki , fhedzi nga u angaredza i ṋetshedza mbuelo dza fhasisa kha vhorabulasi vha zwifuwo vha itelaho masheleni huṅwe fhethu kha Vundu . 
Sisiṱeme zwino dzi khou shumiswa lwa tshoṱhe , nahone thendelano dza mashumele na vhashumi kha ḽeveḽe dzoṱhe dzo sainiwa . 
Hu nga limuswa vhathu uri tshiṅwe tshifhinga hu tea u kombetshedziwa uri vhorakonṱiraka vhe vha ṋewa konṱiraka vha dzhenele na u phasa dziṅwe dza khoso dza muteo , musi vha sa athu tendelwa u thoma konṱiraka dzavho . 
b ) zwidodombedzwa na makumedzwa a ṱhoḓuluso .
Maḓuvha a vhukuma o sumbedzwa kha thandela dze dza vha na u khunyelela ha ngohongoho . 
Hu tea u dzudzanywa miṱangano miraru ya tshitshavha vhegeni ya u pulana nahone ndi mafhungo a ndeme u lingedza u vha na vhuṱanzi ha uri miṱangano iyi i vha na vhathu vhanzhi .
Tambelani kiḽasi ḽitambwa ḽaṋu .
Tsenguluso ya mashango ane a dzhiela nṱha khathihi na u lingedza u lwa na zwivhuya zwa u tinya u badela zwine zwa vha hone kha khadzimiso dza tshayanzwalelo , dzo dzumbulula uri a khethekanya thaidzo ya bva khethekanyo mbili : 
Khothe yo ombedzela nga vhuṱungu vhu pfiwaho nga vhathu vhane vha pomokwa vhuloi , zwine zwa katela " u shoniswa , u huvhadzwa na u vhulawa nga zwitshavha . "
Musi ikonomi idzi dzi tshi sumbedza u nga dzo khwaṱha , dzi isa phanḓa na u sumbedza maitele a ikonomi dzine dza kha ḓi bvelela . 
Zwa zwino , mamaga a zwa mafhi maṱuku maṅwe o fhambanaho o thoma u shuma na one . 
Thimbanywa dzi rengiwa kha vharengisi vhapo . 
Vhanna na vhafumakadzi khaphethe tswuku zwino yo vala lwa tshiofisi .
dzibada , phevimennde , maburoho na maḓi a mvula
Dokhumenthe dzi sumbedzaho uri vho mala / malwa naa , na afidaviti ya vhamu ṱani wavho na vhana arali vha tshi ḓo fhelekedzwa nga vhamu ṱani wavho na / kana vhana .
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa wa tshiṱiriki tsha hune vha dzula hone .
Ndaulo ya Sekhithara i dzulela u vha yo teaho na u vha ya vhukati kha tshiṱirathedzhi tshashu tsha u lwa na vhugevhenga na u khwinisa tshifhinga tsha ṋetshedza thuso kha vhavhilaeli . 
Tshaka dza tshikhafhadzo-maḓi , shango , muya , phosho
Fhungo ḽa uri pulane yo no thoma u shumiswa a ḽi ambi uri zwiṱuṱuwedzi zwoṱhe zwe zwa vha zwo lavhelelwa u rangani ha saikili ya thandela zwi ḓo dzula zwo ralo vhutshiloni hoṱhe ha thandela .
Khaedu ya vhurangaphanḓa ya nyaluwo ya ikonomi i ṱavhanyedzaho , tshanduko na mveledziso i sa nyeṱhi zwo livhanaho na ḽa Afrika ṋamusi zwi a konḓesa , naho zwi si na ṱhoḓea ṱhukhu , u fhira tshifhinga tsha muombano wa vhuḓivhusi u bva kha zwa vhukoloni . 
Zwitsireledzi zwoṱhe zwo kweiwa na u shuma lwo fanelaho
Vhukoni ho vhonalaho kha u ṱalutshedza na u shumisa mbekanyamaitele na tshiṱirathedzhi . 
Zwiṅwe zwa ṋetshedzo ya Mulayotibe wa Khwiniso zwi katela : u thivhela vha fhidzi vha u unḓa kha u isa phanḓa u ṋetshedzwa zwikolodo ngeno vha tshi khou koloda u unḓa , u vhea muhwalo kha vhalangi vha ṱhingo thendeleki kha u ṋetshedza vha khothe ya u unḓa zwidodombedzwa zwa ṱhingo dza avho vhane vha fhidza u unḓa , arali khothe i tshi khou fushea uri maga oṱhe a u wana fhethu vhupo ha vhafhidzi avho o sumbedza u sa vha na mbuelombuya , na u ita uri muthu o ṋetshedzwaho ndaela ya u unḓa a badele masalela a u unḓa .
Tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine , u ya nga muhumbulo wa muthu wa vhuraru tsha nga tsho bva nḓilani , musi hu tshi sedzwa kushumele kwa khamphani iyo ku tshi vhambedzwa na dziṅwe khamphani , zwi ḓo ḓivhadzwa muhasho hu sa bulwi dzina ḽa khamphani . 
Dzhendedzi ḽa Mbulungeo ya Matshilisano ḽa Afurika Tshipembe ( SASSA )
Vhuitwa / mushumo muhulwane nyito
Vhuṅwe vhusunzi vhu tshi bva tshiṱahani vhu nukhedza feḓa ḽeneḽo ha ḽi tevhela .
122 . Khumbelo nga Miraḓḓo kha Khothe ya zwa Mulayotewa
Ri fanela u ṱalutshedza vhudzheneli ha vhuphalalavhathu , zwa sa ralo vhaṅwe vhathu vha ḓo ri ṋea ṱhalutshedzo . 
Muhasho u ḓo dzhia tsheo ya uri zwo tea naa uri vha ṱun ḓe dzikhemikha ḽa .
Hezwi zwo swikelelwa nga kha miṱangano yo livhaho na mabembela o khetheaho , hu tshi katelwa u anḓadza ho livhaho . 
PHP ndi mbekanyamushumo ya dzinnḓu yo livhiswaho kha thikhedzo ya miṱa ine ya tama u khwinisa sabusidi yavho nga u ḓifhaṱela kana u langula u fhaṱwa ha nnḓu dzavho .
migaganyagwama zwo katela na migaganyagwama I no sokou netshedzwa zwo ṋetshedzwa
( 3 ) Dziṅwe mbetshelo dza Mulayotewa dzi nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga -
Khabinethe i fulufhela uri nungo idzi dzo rangwa phanḓa nga Muphuresidennde na Minisiṱa wa Pfunzo ya Nṱha zwi ḓo swika kule kha u tandulula mbilaelo dza vhagudi .
U langa nyavhelo ya ndaka kha ofisi . 
1.1. Afrika Tshipembe ḽi humbula Ṅwedzi wa Vhafumakadzi nga Ṱhangule , sa tshihumbudzo tsha vhafumakadzi vha fhiraho 20 000 vhe vha matsha vha ya Union Buildings nga ḽa 09 Ṱhangule 1956 vha tshi khou gwalabela vha tshi lwisana na milayo yo engedzwaho kha vhafumakadzi .
Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa ,
Muṱhonifhei Mulangadzulo na Muṱhonifhei Mudzulatshidulo
u ita dziṅwe ṱhoḓisiso nga ha thero
U vusuluswa ha poswo dzine dza vha hone zwazwino na tshomedzo dza nḓisedzo ya maṅwalo . 
U bula vhabvumbedzwa nga nḓila yone
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo .
Thikhedzo ya masheleni ya u dzhenisa muḓagasi yo ṋetshedzwa kha mimasipala i tevhelaho kha ṅwaha wa muvhalelano wa 2015-16 : Masipala wa Tshiṱiriki tsha Amathole , Masipala wa Tshiṱiriki tsha Umzinyathi , Masipala wa Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo , Masipala wa Lukhanji na Masipala wa Tshiṱiriki tsha O R Tambo .
Muofisiri Muṱolambalelano u na vhuḓifhinduleli ha u thoma na u ita sisiteme ya ndango ya nga ngomu yo itelwaho u ṋetshedza khwaṱhisedzo i pfalaho sa kha vhungoho na u thembea ha mafhungo a mashumele , mafhungo a vhashumi na zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha . 
10.4 Nga mulandu wa ṱhoḓea ya tshihaḓu ya u shandukisa ikonomi na u vhona uri ikonomi yo katela , hezwi a zwo ngo lingana .
_ Thukhitha dza mupo -asima ya mushumoni u bva kha mungu kana zwikhokhonono zwi shumiswaho u ḽa zwitumbudzi , pfudzethukhwi ya ngowa dza rabulasi ; kana thethanasi
Ṅwaha muṅwe na muṅwe vhathu vha khou vhulahwa nga nṱhani ha mishumo ya
( c ) ya u vha na mushumeli o tholelwaho mufariwa nga muvhuso nahone hu tshi khou badela muvhuso , u itela arali hu tshi nga vha na khaṱhulo i si kwayo , na u ḓivhadzwa nga ha hei pfanelo nga u ṱavhanya ;
( a ) mafhungo maṱuku ane a tshimbilelana na kukovhekanyele kwa tshelede ;
Mavhone a tshiṱaraṱani
Vhunzhi ha zwikili zwa Luambo zwa u thetshelesa na u amba , zwi ḓo bveledzwa kha Mathematiki na Zwikili zwa Vhutshilo , Saintsi Dzapo na Thekhinoḽodzhi na Saintsi dza Matshilisano .
Muvhuso u isa phanḓa na u livhisa u shumisa masheleni kha nnḓu , u na tshipikwa tsha u fhedza miḓi tshayanzudzanywa . 
Vhashumisi vha DeedsWeb vha nga wana mafhungo a tevhelaho kha website :
Hai , mafhungo a HIV ha nga dzheniswi kha PHR .
Yunivesithi iyi yo angaredzaho khamphasi ya kale ya MEDUNSA ya Yunivesithi ya Limpopo , yo thoma ṅwaha wayo wa u thoma wa akhademiki wa 2015 nga matshudeni a linganaho 5 000 .
vhu re na muṅwe muraḓo wa phalamennde kana wa vhusimamulayo ha vunḓu .
Izwi zwi ṱuṱuwedza u swikelela , u bveledza kha pfunzo ya vhupfumbudzi ha nṱha na ha magudedzi , hu tshi swikelelwa zwipikwa zwa Afrika Tshipembe zwa mveledziso ya vhashumi vha lushaka .
Miraḓo yo dzhenelaho kha Thendelano i fanela u dzulela u kwamana tshifhinga tshoṱhe , fhedzi lwa fhasisa lu vhe luthihi miṅwedzi miraru miṅwe na miṅwe u ya nga tshivhalo tsha phemithi dzo bviswaho nga maanḓalanga avho a re na vhukoni . 
Musi thempheretsha dza tshilimo na vhuḓipfi ha madakalo zwi tshi ita uri dzibitshi , milambo , phuḽu dza u bambela na maisha zwi tshi khou kunga nga maanḓa , Yuniti ya vhupholisa ha Maḓini ya ngomu Shangoni na ya u Bambela i humbela muṅwe na muṅwe uri a ḓivhe nga ha tsireledzo a sa athu dzhena maḓini . 
Friends of GEMS ndi tshumelo ya SMS na ya lubuvhisia ntswa i swikeleleaho ya SMS ine nga khayo vha nga humbela na u wana zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vha re kha vhupo havho .
Mushonga wo randelwaho a u dovhololwi lu fhiraho miṅwedzi ya rathi .
Huṅwe u dzudzanyululwa he ha itiwa hu yelana na nḓila dzashu dza u lingedza u khwinisa kushumele wavhuḓi nahone kwa khwine . 
Siḽedzhi i na phurotheini ṱhukhu fhedzi ya vha na faiba nnzhi nahone i ṱanganyisea khwine na urea , molasses na maḓi u itela u khwinisa vhuḓi ha pfushi dzayo . 
Mbuelo yo khethekanyiwa - Tshumelo dza mutakalo dzi elanaho
Ndavhelelo dzi katela na masiandaitwa a zwiteṅwa zwa masheleni zwo khetheaho . 
Thetshelesani ni kone u edzisela mudivhitho wawo nga minwe kha desike .
Ndi nga ita khumbelo ya sabusidi ya nnḓu nga kha NHFC ?
LINGA HA FOMAḼA
Hezwi zwo ṱalutshedzwa kha khethekanyo dzi tevhelaho : 
Kha miṅwe mihasho phindulo dzi khou lenga ngeno kha miṅwe hu si na phindulo na luthihi . 
Kha vha dzhie phindulo ngei kha vha pulenari .
Vhuvhambadzi ho vha vhu kungaho kha vundu u bva tsha tshilinganyisi tsha akhaunthu ya u vhambadza yo vha yavhuḓi kha miṅwaha miraru yo fhelaho . 
Ṱhuṱhuwedzo ya ndeme ya zwa mutakalo ndi u maanḓafhadza vhuṋe na nyito ya tshitshavha . 
U kovhela vhuḓifhinduleli
U vhala tshibveledzwa tsha ndaela
Afrika Tshipembe , nḓowetshumo ya vharengi vha thundu ndi yone ine ya langa nyaluwo ya ikonomi .
Zwo no ralo , vhurangaphanḓa ho khethwaho nga murahu ha dzikhetho ho no thoma u khwaṱhisedza fulo iḽi . 
U badela ho ḓisendeka kha nyimele i re kha thendelano ya masheleni . 
Luṅwalo lu tea u dzheniswa kha vhudavhidzani hoṱhe vhu tevhelaho vhu itwaho na EMIA .
A thi tou vha na vhuṱanzi , fhedzi ndi humbula . . .
Maṅwalo ane a langulea na u langulwa zwavhuḓi hu tshi tevhedzwa milayo , na u wana maṅwalo nga u ṱavhanya zwifhinga zwoṱhe . 
Vhupulani ha fhethu ha ḓaleḓale , u vhewa zwavhuḓi ha fhethu , zounu dza tsireledzo , u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi na matshimbidzele kwao a u shumisa o livhisa kha u khwinifhala ha u laṱiwa na ndangulo ya malaṱwa . 
1.5 . Khabinethe yo ṱalutshedzwa nga ha mivhigo ya zwo swikelwaho kha kotara ya u thoma , u bva nga Lambamai u swika nga Fulwi 2016 , nga ha mashumisele a Mvelele .
Vhege mbili dzo fhiraho iṅwe khombo yo itea KwaZulu-Natal , ye ya vhanga mpfu dza 19 , na vha ṱahe vho huvhala nga murahu ha musi thekhisi yo wela borohoni.
Vhutshilo ha zwa matshilisano ha muthu u bva mathomoni u swika magumoni hu ṱalulwa nga u dzhenelela kha nyitelatherelo . 
Vhushaka ha tshitshavha vhunzhi vhu fanela u itwa nga vhoṱhe Ofisiri wa Vhudavhidzani ha Masipala na Vhaeletshedzi nga mvelo na mbuelo dza thandela . 
U ( tamba ) bola zwino .
Vho J S MALEMA : A ri khou thithisa .
A hu na ndango ya zwimela na miri , khathihi na nyimele ya mavu i sa ḓivhei . 
Holu ndi luṱa lwa u fhedzisela kha u bveledza pulane ya wadi na uri ḽi fanela u dzhiela nṱha mugaganyagwama wa masheleni a langwaho nga nzulele une wa ṱoḓea u itela u isa pulane phanḓa , une wa bva kha maanḓalanga apo na thandela dzine dza tea u ṋetshedzwa u itelwa u dzhilea nṱha nga IDP .
Kha ḽiṅwe sia , kwama tshiṅwe tshithu u songo ita ṱhuṱhuwedzo ndi u sumbedza maanḓa . 
Pulane yo vusuludzwaho ya 2017 ya Firikhwentsi ya Radio ya Lushaka i vhona uri Afrika Tshipembe ḽi tshimbilelane na zwo tendelwaho zwa Vhulanguli ha Radio dza Dzitshakatshaka he ha tendelwa nga khonfarentsi ya Mbumbano ya Vhudavhidzani ha Dziṱhingo ya Dzitshakatshaka ya 2015 .
U thalangana ha zwikolo hu ṋaṋiswa nga tshikhala tshilapfu tshine vhaofisiri vha fanela u tshi ṱanganya , bada dzi si dzavhuḓi na zwikundisi zwa mugaganyagwama . 
Ndi khwiṋe vha khwaṱhisedze uri hezwi zwi fhelela magumoni a ndaka , kha zwikhala zwi langiwaho zwo vuleaho kana kha nḓila dza vhaendangaṋayo dzi vhonalaho . 
Ndingedzo dza u ḓisa thendelano ya mutendelo muswa wa zhendedzi vhukati ha muhasho na vha maanḓalanga a u ṅwalisa a masipala hu u itela u ita ṱhoḓisiso nga vhaḓivhi hu tshi sedzwa zwiito zwa vha maanḓalanga a u ṅwalisa khathihi na u ṱalukanya mbadelo dzi no fana , dzine dza khou themendelwa . 
U langula vhutshimbidzi
Fomo dza Ikhwithi dzo Ḓadzwaho na Ṱhanziela dza Muthelo wo Kunaho dzi fanela u nambatedzwa kha khothesheni . 
1.4.5. U dzhiiwa ha Mulevho wa Pulane ya Nyito wa BRICS Xiamen zwi sumbedzisa mutheo wo khwaṱhaho wo itwaho nga BRICS kha u thoma maitele a u thoma zwiimiswa zwa tshumisano i vhonalaho .
Minista vha nga bvisa maḓaka a muvhuso kana tshipiḓa tsha maḓaka a muvhuso ane ha tshi tsha ṱoḓea u vha maḓaka . 
Sisiteme dza ndangulo ya malaṱwa i sa thusi tshithu na dzone dzi khou tshinyadza vhupo .
U pfufhifhadza na u vhulunga mafhungo hu tshi shumiswa mapa wa muhumbulo .
Vha nga ita khumbelo kha ofisi dzapo kha dzingu ḽa havho , kha khethekanyo ya zwa dzinnḓu kana kha senthara ya thikhedzo ya vhashumelwa ya muvhuso wapo .
Sekhithara dza ikonomi dzi tamaho u ṱalutshedza mabindu maṱuku nga nḓila yo fhambanaho u bva kha ṱhalutshedzo ya dzikhoudu dzi nga ita ngauralo hu nga vha nga kha maitele a vhumba tshata yo tiwaho ya sekhithara kana vhurangeli ho tiwaho ha sekhithara iṅwe na iṅwe . 
Khumbelo ya ndambedzo ya thikhedzo ya vhana
Fomo RF2 , i ḓadzwe na u diswa nga mbili
Milandu yo lavheleswaho i sumbedza uri sisiṱeme ya vhulamukanyi i shumisa vhugevhenga vhune ho itelwa mbetshelo kha the Codification and Reform Act , hu si milandu yeneyo i re kha mutevhe tshipiḓa wa tsha vhu VI tsha Ndima ya 2 tsha the Codification and Reform Act .
U vhala zwe a ṅwala na zwa vhaṅwe .
Mushumo wa u thivhela u khou tea uya phanḓa uri ri kone u swikelela tshipikwa tsha u sa kavhiwa nga HIV hu si kale .
Tsheo iyi ndi tshipiḓa tsha vhuḓikumedzeli ha muvhuso ha u wana thandululo yo katelaho .
Muphuresidennde wa Phalamennde ya Pan African Vho Roger Nkodo Dang ,
Nyanḓanyiso ya tshanḓa na ḽiṱo : U posa bola khulwane kha tshikhala tsho anganywaho , u kungulusela bola ṱhukhu kha tshikhala tsho anganywaho .
Khabinethe i khoḓa mapholisa kha u dzhenelela havho vha dzikisa nyimelo iyo .
Nomboro ya Akhaunthu : R1 - 137 13SP1 na dzina ḽa fhethu ,
U thivhelwa ha thengiselano sa tsireledzo ya zwiḽiwa , pfanelo dza vhathu na maga a vhupo . 
( e ) Muraḓḓo wa iṅwe Khoro ya Masipala , fhedzi u iledzwa hohu a hu shumi kha Muraḓḓo wa Khoro ya Masipala o imelaho Khoro kha iṅwe Khoro ya Masipala ya khethekanyo iṅwe-vho .
Zwoṱhe hezwi zwo ita uri Afurika Tshipembe ḽi vhe fhethu ha khwine ha u dzula hone u fhira zwe ḽa vha ḽi zwone .
Tshumelo dza ndondolo ya mutakalo / mbilo dzine dza sa swike kha phurothokholo dza kiḽinikhaḽa dza Tshikimu kana ṱhoḓea dza u vhila ( hu tshi katelwa mbekanyamushumo dza ndondolo ya mutakalo dzi langwaho ) u ya nga ha ndangulo 5 kha mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho 131 wa 1998 a zwi nga katelwi hune phurothokholo idzo dza elana na nyendedzi dza mashangoḓavha dzi ṱanganedzwaho zwa dzilafho na phurothokholo .
U dzudzanya magudiswa nga nḓila i pfalaho
Maanḓalanga Apo a Vharema ha na mutheo wa mbuelo wa vhuṱhogwa , nahone o vhonala a siho mulayoni kha zwa poḽotiki u bva mathomoni . 
MVELELO DZI SHUMISWA NGA NḒILA-ḒE ?
Ndi tama u livhuwa vhathu vhoṱhe vhe vha ntikedza kha u ita khanḓiso idzi . 
Muvhuso u na zwiimiswa zwa sumbe zwi lwaho na vhugevhenga na zwipiḓa zwa 17 zwa vhusimamulayo zwo itelwaho u fhelisa vhugevhenga .
tsha u itwa ha
Zwi tea u dzhielwa nṱha uri mbuelo nthihi fhedzi ine ya pfala kha uno muhasho ndi iyo ya mbadelo dzi itwaho nga vhalwadze . 
U kundelwa uho ho dovha ha sumbedzwa hafhu ṋamusi , na kha luvhanḓe musi Minisṱa vho ḓa vha ḓivhadza tshiimiswa nga ha uri muvhigo vho u farisa hani . 
U ṱanganedzwa ha pulane nga tshitshavha
Ri ḓo khwaṱhisedza uri ri shumisa nḓivho ya vhashumeli vha tshitshavha u funza kha Tshumelo ya Tshitshavha . 
Mashango ayo o dzhia maga u vhona uri vhaofisiri vhao na miraḓo ya mmbi a vha nga vhi fhasi ha mikano ya ICC .
Zwiṱaluli izwi zwi ḓo ṋetshedza tsumbo zwi tshi ya kha tshivhalo tsha vhathu tshine tsha khou anganyelwa vho ḓitikaho nga Muvhuso kha u fhirisela , na tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou shuma zwa zwino . 
Maitele a u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ha mangaung o vha na luswayo kha mveledziso ya zwiṱirathedzhi zwiswa zwo sedzwaho nga masipala .
Mbuelo dzi bvaho kha zwa vhufaramikovhe dzi tea uri nga tshikalo tshi pfalaho dzi livhiswe kha u bveledzisa tshitshavha nga kha u sikwa ha mishumo , ndondolo , mveledziso ya zwikili , zwa mabindu na pfanelo dza vhuthu . 
Khemisi ṱhanu na vhuongelo vhuvhili vhu re yunithi dza onkhoḽodzhi ho vhudziswa . 
Vhatshutshisi vha nga fhasi ha ndaela ya uri zwiko a zwi ngo fanela u tambiswa kha u sala murahu milandu i songo teaho , fhedzi zwi fanela u shumiseswa kha milandu yo tewaho u tshutshiswa . 
Nomboro ya luṱingo :
Ḽinki ya u dzhena : Paka nga ha Ṱhoho ya Nzudzanyo nga u dzhenelela - Khethekanyo Ya u Thoma , Tshiimiswa tsha Ngudo dza Mveledziso , Univesithi ya Sussex .
Sisiteme yoṱhe ya vhulamukanyi ha vhugevhenga yo vha i si khagala hu si na vhuḓifhinduleli kha vhadzulapo . 
THENDELO YA MUGAGANYAGWAMA NDI ḼIGA ḼIHULWANE KHA U TA URI NDI LINI HUNE MAITELE A IDP NA CBP A NGA BVELELA .
Tshiṋoni tsha muṅwaleli tsho sumbedzwa tshi tshi khou fhufha - zwine zwa itea musi huna nyaluwo na tshipidi .
Muano ndi maipfi maṱuku o khetheaho ngeno tshiga hu tshifanyiso kana tshiga tsho khetheaho .
U ṱalukanya na u shumisa pfanywa na mafhambanyi .
Ṱhalutshedzo i bvaho kha Tshiisimane i ri :
4 . Maḓi na Zwivhaswa
2.5 . U itela u tandulula khaedu dza fulufulu shangoni ḽashu , Muhasho wa Fulufulu u ḓo fhedzisa Pulane yo Ṱanganelaho ya Fulufulu na Pulane yo Ṱanganelaho ya Zwiko zwa Muḓagasi mafheloni a 2016 u itela u ṋetshedza mutengo wa muḓagasi hu na vhuṱanzi na vhukoni ha vhubindudzi ha u bveledza fulufulu .
Muhasho u ṋekedza ndambedzo miṅwedzi mirari miṅwe na m'inwe .
Mbonalo dza luambo
Khunguwedzo dzo ṋetshedza mitengo ya u tshimbila i re fhasi musi i tshi vhambedzwa na mitengo ine khamphani dza mabufho dzapo na dza dzitshaka dza ṋetshedza dzone . 
Mutevhe wonoyo u fanela u wanalea na kha vhaṅwe vharangaphanḓa , kana muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo ḽihulwane . 
Vha i ḓiselwa nga Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS )
vhala mvetomveto nga vhusedzi na u wana muvhigo u bva kha vhaṅwe ( tsumbo , vhagudingae kana mudededzi ) ;
Ri ḓo isa phanḓa na u shuma nga maanḓa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽi bvelelaho na u kona , na vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe . 
Na vhuhulu he ya ṋetshedzwa , kha nyimele iṅwe na iṅwe , sa ndivhanele ya mulayo , themo i vha iṅwe ine ya dzinginywa nga mulayo . 
Vha na nzudzanyo dza u vhiga ? 
Nga vhuhulu , thandela dza khovhakhombo ya nṱha , komitinyendedzi i nga rumela mushumo wa u vhiga u ṱuṱuwedzwaho nga ṱhoḓea kha Mulambedzi wa Thandela kana komiti ṱhukhu , sa i zwi i tshi anzela u konḓa vhukuma u zwi u ṱangana na komitinyendedzi kha tshifhinga tshipfufhi . 
Tshipiḓa tsha vhudzulo
Muṅwe mululamisi a nga si vhe na vhutevheleli ngeno miṅwe a tshi nga vha na vhutevheli . 
Uho u vha khagala hu ṱoḓa uri Muvhuso u ṋea mafhungo o teaho nga nḓila ine a swikelelea u ya kule nga nḓila yo fhelelaho , i pfeseseaho nahone kha tshifhinga tsha zwino . 
Haya ndi maitele a no ya thambo a u lulamisa zwa mutakalo wa vhadzulapo nga vhuphara . 
Tshumisano na mihasho miṅwe ya ndeme na mazhendedzi , ri ḓo bvelaphanḓa na u bveledza shango ḽashu sa vhuyo ha vhuendelamashango na zwa u vhulunga vhu tamisaho . 
Mbekanyamaitele i ḓo tshimbilelana na mutheo wa ndaulo ya kushumele wa Tshumelo ya Tshitshavha .
Vha songo shumisa zwiṅwe zwiga zwa u fhandekanya phara kana mutaladzi magumoni a mitaladzi kana phara . 
Murengi nga u tou ṱavhanya u ḓo ḓivhadza muḓisedzi nga u tou ṅwala nga ha mbilo ifhio na ifhio i bvaho kha iyi phulufhedziso . 
U khwaṱhisedza uri ndi vhathu vho tendelwaho fhedzi vhane pfukwaho risepusheni u ya kha vhuṅwe vhupo . 
Ndi madzanga na ṱhoḓea dza u vhulungwa nga lushaka lwashu .
U sedzuluswa hu ṱoḓa u ṋetshedzwa malugana na tsudzuluwo ya matshudeni , sa izwi vha tshi nga shandukisa akhaunthu dza banngani . 
Thikhedzo ya muvhuso i isa phanḓa na u fhungudza zwiitisi zwa gomelelo nga kha mbetshelwa dza mugaganyagwama wa tshifhinga tshipfufhi , tsha vhukati na tshifhinga tshilapfu u lambedza mbekanyamushumo dza muhasho wa ngomu dzi fhundulaho ṱhoḓea dzo khetheaho dza vhupo vhu na gomelelo na ṱhoḓea ya u tandulula u lozwea ha maḓi kha nethiweke dza ndeme dza ṋetshedzo .
Tshivhalo tsha vhashumelwa vho ṱanganedzwaho kha mahaya a vhaaluwa a tshimbidzwaho nga Muvhuso . 
Muofisiri a sa tshimbidzi mbadelo nga tshifhinga . 
Ṱhanziela ya mbingano i si ya tshikhau : R53
A vha tami arali vho vha vhe na luvhilo sa nṋe ?
Zwo sedzwaho kha IDP & rekhodo dza Komiti ya Wadi zwi ṋea mihumbulo mivhigo wa thandela u vba kha mihasho ya masipala
Zwo ambwaho kha zwo bulwaho kha Khoro dza Dzingu kha phara ya u thoma a zwi khagala . 
Elekanyani nga zwiṅwe zwipuka zwine zwa shumisa mudzumbamo .
Masiandaitwa avhuḓi na a si avhuḓi : Mudzudzanyo wa masiandaitwa avhuḓi na a si avhuḓi wo katelwa lwo fhelelaho kha tsenguluso ya mupo . 
A thi tou vha na vhuṱanzi , fhedzi ndi humbula . . . . . .
Nga kupfesesele uku , ngauralo , ngeletshedzo ya vhaaluwa i dzhielwa nṱha na muthu u fanela u ṱanganedza . 
U ṅwala nga u thalanganya maipfi vhukati ha fhungo zwavhuḓi .
Fhedziha , ṱhoḓisiso , yo ṱangananesa kha u ita mibvumbo maelana na vhubveledzi ha mushumi . 
Hu vhonala hu tshi nga hu na u sa shumiswa ha masheleni lwo fhelelaho nga mulandu wa uri zwa u thoma u shuma ha luṱa ulu zwo lengiswa nga mvusuluso ya LAC , nahone vhunzhi ha mishumo ya ṅwaha wa u thoma i kha ḓi vha yo salela . 
Khothe i no shumana na milandu ya u unḓa i fhiraho 647 na 1949 ya dzikhakhathi dza miṱani , nga nṱha ha miṅwe . 
U engedza kha ezwo , vhashumela vhapo vho neta nga u shumesa na uri vho ṱungufhadzwa vha dovha vha ṱutshela phurofesheni . 
Konanya mishumo ya Komiti
Iṅwe ya ndivho khulwane ndi u ṋetshedza tshumelo dza theshiari na mveledziso ya mutakalo na u bveledzisa puḽatifomo ya u gudisa vhashumeli vha mutakalo na ṱhoḓisiso . 
Ndi uri , naho hu na u hanedza hu vhonalaho ha ngoho ya maitele eneo nyimele ya vhukuma i kha ḓi vha ya u sa lingana nga mbeu . 
shumisa kholoni nga murahu ha dzina ḽa mubvumbedzwa ane a khou amba ;
Dzimbalombalo dza zwa Masheleni a nnyi na nnyi khathihi na Ofisi ya Muṱolambalelano Muhulwane vha na vhuḓifhinduleli ha u katela na u londola tshati dza akhaunthu u itela u ṋetshedza thikhedzo kha mihasho na mavundu kha mushumo wo teaho wa zwibviswa . 
RI KHOU SEDZA KHA U VHUSA NYITO DZA VHATHU FHEDZI RI ṰOḒA URI VHA PFE NA U TSHILA MUYA WA UBUNTU .
U tsa ha netiweke kha phendelashango na mveledziso i ṱavhanyaho , ine ya sa fanyiswe nga nyaluwo ya zwibviswa zwa khephithala , zwi isa phanḓa na u ṋaṋisa nyimele . 
( 3 ) Milayotibe yoṱhe ya Tshelede i fanela u sedzuluswa hu tshi tevhedzwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ya 75 .
A vhaye ofisini ya
U vhambedza ha mabambiri o laulwaho na u sikeniwa ha mabambiri a u rekhoda maraga zwo khunyeledzwa zwa bambiri ḽa mulingo ḽiṅwe na ḽiṅwe phanḓa ha musi Mumaki Muhulwane a tshi bviswa kha vhupo ha u maka . 
Ndi ngani mashango o bvelaho phanḓa zwiṱuku a a ndeme kha musaukanyo wa poḽotiki ya u vhambedza ? 
Muhulisei Mulangadzulo , ndi pfanelo ya Nnḓu iyi na pfanelo ya lushaka nga u angaredza u ṋewa phindulo dzo teaho kha mafhungo o ṱahiswaho tshifhinga tsho fhiraho .
6.2 . Eskom yo no dzika kha masia oṱhe a mashumele a ḓuvha na ḓuvha na khwiniso ya mashumisele a masheleni .
Vhagudi vha khou dovha vha humbudzwa nga ha Tshikimu tsha Lushaka tsha Thuso ya Masheleni tsha Matshudeni(NSFAS) , tshine tsha ṋetshedza thuso ya masheleni kha matshudeni vha re na vhukoni ngeno vhe vhashai .
U vha mugudisi wa u ḓiraiva,vha tea u gudiswa nahone vha phase mulingo .
Muvhuso wo rangaphanḓa fulo ḽa zwa pfunzo nga kha khakhathi kha vhana . 
Phanḓa ha musi miraḓo ya Foramu i tshi tholiwa , Minisiṱa vha ḓo ramba zwa muto nga avho vha re na dzangalelo kha Gurannḓa ya Muvhuso , tenda Minisiṱa vha sa ḓo vhoxwa nga muto na muthihi wo itwaho . 
U leludza mveledziso ya vhashumi kha vhashumi vha mbueledzo vhoṱhe . 
Hu ḓo vha na mitambo ya tshivhalo tshidimelani , nga maanḓa u lugela u endedza , hu ḓo vhona uri lwendo lu nga lwo pfufhifha . 
Zwenezwo ri khou humbela uri hu vhe na u sa dzhia sia , u vha khagala na u vha nga nḓila i linganaho u bva kha vhahaṱuli . 
( e ) Ndinganyo
1.15. Khabinethe yo fhululedza u ṋetshedzwa ha masheleni nga Senthara ya Lushaka ya Vhulanguli ha Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho kha Muvhuso wa Vundu wa Kapa Vhukovhela .
Tsha ndeme ndi tshakha ya tshimela na vhuleme hatsho kha ikonomi ya Afrika Tshipembe .
U shuma hu kwama
Zwo ri , naho zwo ralo , tshi nṱha u fhira tshikati tsha lushaka . 
Ro ita na u vhala ṱhoḓisiso yo itelwaho u endedza na u tikedza maano ashu a nyaluwo . 
Kha ṅwaha uyo maanḓalanga o rwelaṱari vhurangeli nga maanḓa ho khwiniswaho u itela nḓila dzavho dza kutshilele . 
Mishonga yoṱhe ya zwa vhulimi ine ya ṱun ḓwa , u itwa , u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe i tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947 .
U khwiṋisa u langwa ha mveledziso nga tshitshavha
U rwela ṱari hu dovha hafhu ha sumbedza u kwiniswa ha inzhiniariṅi ya Transnet uri i vhe yo fhelelaho ya vhabveledzi vha zwishumiswa zwa vhukuma vhunga 85 wa zwidimela zwo bveledzwa ngei Koedoespoort , tsini na Pretoria .
Khoro ya Mugaganyagwama i tshimbidza vhushaka ha zwa masheleni vhukati ha muvhuso wa vundu na wa lushaka . 
Vhukoni ha u tshimbidza na u dzudzanya . 
Vhuongelo ha vhukati ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha puḽatifomo ya tshumelo yoṱhe . 
Hu na fomo dzo randelwaho dza ḽivi dzine dza
ndaela ya mulayo ya u fhandekana , arali zwo ralo
Zwenezwo , zwa zwino a ro ngo tou fara fhedzi u tsela fhasi hune ha vha ḓivhazwakale , fhedzi ro takula vundu u ya fhethu havhuḓi . 
Foramu ya zwa mutakalo ya wadi
( a ) vhunzhi ha Miraḓḓo ya Buthano i tea u vha i hone musi hu tshi vha na vouthu kha Mulayotibe kana u khwiniswa ha Mulayotibe ;
5.3 Vho Livhuwani Tommy Makhode sa Mufarisa Mulanguli Muhulwane : Kupulanele kwa Tshiimiswa na Thikhedzo kha Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi
U rumela khumbelo , vha humbelwa u ḓadza na u rumela fomo ya khumbelo yo dzheniswaho . 
Ndavheleso ya Zwigwada : Mveledziso ya Vhathu ; Tsireledzo ya Matshilisano na Mveledziso ya Tshitshavha ; Vhuvhusi na Zwigwada zwa Vhulangi
U ita nyambedzano nga ha zwine tshibveledzwa tsha amba nga hazwo
Sesheni dza vhupfumbudzi dzo thungo dzo farwa u itela Vhamaki Vhahulwane na Vhasedzulusi vha nga Ngomu . 
6 . Vhathu vho tholwaho
Masalela a bvaho musi ho bwiwa dindi . 
Ngaha ha u ḓiṅwalisa kha Senthara ya AET
Mashangohaya na mivhuso ya vhuḓilangi yo vha yo ṋewa maanḓa a u langa sisiṱeme yavho ya khothe ya sialalas .
U wa ha zwithu hune ra vha khaho ho vhea muhwalo muhulu kha mugaganyagwama washu ; naho zwo ralo , ri dzula ro dzivhuluwa ngauri naho hu na muhwalo uyo tshithu tshashu tshihulwane tshi dzula tshi u imelela vha si na nungo . 
Thulusi dzi no ḓo shumiswa kha ḽiga ḽino : Fureme ya ḽogo , ndingo ya ' Arali- Izwo '
" Fulo ḽi tea u vha ḽo katela muvhuso na lushaka lwoṱhe , nahone ḽi tshi khou rangwa phanḓa nga vhaswa , " vho ralo .
Tshiṅwe tsha zwipikwa zwa ndeme zwa muvhuso ṋaṅwaha ndi u khunyeledza na u ṱanganedza maano a mbuelo sa musi mbekanyamaitele ya tshiofisi ya muvhuso,u itela uri ri thome u kaṋa mbuelo dza zwiko zwibveledzwa washu .
Tshaka dzo nṋa dza Data Tswuku dzi itea nga ngomu Damu ḽa Tsireledzo ya Mupo ḽa Loskop , ine ya langiwa nga Bodo ya Dziphakha ya Mpumalanga . 
U vhona zwauri ngaganyo ya mugaganyagwama yo ṅwalwa nga nḓila yone kha sisiṱeme ya mbalelano . 
Masheleni enea maṱuku ane ra vha badela a shela mulenzhe kha u unḓa muṱa zwawo wa vhathu vhaṱanu kha mugudiswa muthihi . 
Khabinethe ai khou dzhia izwo sa vengo ḽa vhabvannḓa ngauri vhuṱanzi vhure hone ha zwo iteaho vhu khou sumbedzisa uri izwo zwi nga vha zwo vhangwa nga vhutshinyi kana vhuvemu .
Zwo gudwaho zwo saukanywa khathihi na uri phuregiremu malugana na uri zwiimiswa zwi vhe vharangaphanḓa vha mveledziso yo no bveledzwa , hu tshi katelwa na thikhedzo ine ya ḓo ṱoḓea
U dzudzanya khaseledzo nga nḓila i pfalaho
U sedzulusa khakhathi vhukati ha maitele a mvelele na Mulayotibe wa Pfanelo maelana na vhukomba / vhutuka na u mala/ u malwa .
Nga u ralo tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha khou tshi vhona kha tshipiḓa itshi tsha mulayo a tshi ngo vha afho nga phoswo . 
Vhashumi havha vho nangiwa nga zwigwada zwavho zwine vha shuma khazwo zwo fhambanaho kha zwithu zwo angalalaho - vhukoni ha u ita mushumo zwawo nga nḓila i akhamadzaho . 
U vhumba maḽeḓere maṱuku na maḽedere nga nḓila yo teaho a tshi tevhedzela saizi na vhuimo hao ; zwi amba uri a thoma na u guma vhudzuloni ho teaho .
Vhabvannḓa vha nga sengiswa khothe dza sialala .
Zhendedzi ḽi ḓo lingedza u dzudza masiandaitwa maṅwe na maṅwe fhasisa ane a sa vhe a vhuḓi nga ha nḓisedzo ya tshumelo . 
U fhambanya ipfi na luambo lwa tshifhaṱuwo
Mithelo i konisa muvhuso u lambedza puḽane dza mveledziso dza shango .
U topola fhethuvhupo na vhaanewa
Afidevithi dzi a wanala kha www.gems.gov.za , ofisi dza dzingu dza GEMS kana vha vhudzisa nga u founela kha 0860 00 4367 .
Zwo ralo , a thi humbuli uri Vho KG o bvelela kha u sumbedza uri u humela uhu hu ḓo ita uri T a ḓivhe nga khombo khulwane ya u vhaisala kha muvhili , kana muhumbulo , kana nga iṅwe nḓila ha mu vhea kha nyimele i sa konḓelelei . 
Ho fulufhelwa uri vhuḓiimiseli ha Vhaoditha Dzhenerala kha mbekanyamushumo iyi hu ḓo khwaṱhisa ndeme ya mushumo wa u oditha ha ngomu mivhusoni . 
Zwavhuḓi vhuḓi iyi ndi nḓila ine Komiti ya Wadi ya kona u sumbedza ndeme yayo .
Nomboro ya mahala i shumiswaho i dovha hafhu ya tendela u ranga phanḓa u bva kha tshitshavha uri hu itwe ṱhoḓisiso . 
Hu na masalela a zwileithi , musalasala , nikele na ḽaimi zwi ṱoḓaho uri zwi wanale . 
Vhathu kana zwiimiswa vha nga ita khumbelo ya uri maḓaka , miri , kana lushaka zwi tsireledzwe fhasi ha ndima iyi . 
Kha vha ri ndi dzhie hetshi tshifhinga hafhu u livhisa ndiliso dzashu zwi tshi bva mbiluni kha Muvhuso wa vhathu vha Haiti kha tshiwo tshine vha ḓo tshihumbula lwa tshifhinga tshilapfu tsho vha welaho .
Ho ambiwa izwi , zwivhumbeo zwoṱhe zwa madzangano zwi a tendelwa u shumana kha mishumo ya mbuelo ya vhathu . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha nyaluwo i si nnzhisa ya 6.6% itshi vhambedzwa na ya ṅwaha wo fhiraho ro sedza vhuleme ha mbuelo ya lushaka zwa zwino .
Vhaṅwe vhashumi vha tshikoloni a vha nga ḓo vhofholola . 
U ṱoḓisisa nga ha zwikhala kha mugodi wa Thini wa fhaḽa Gras Valley . 
Kha iyi nyimele,vhukhakhi vhu vha ho itwa musi muthu a tshi renga tshumelo ya muthu sa dokotela wa muloi uri a eletshedzwe malugana na u sumba muloi ( u vhonisa ) .
1 . Arali ho itwa vhutshinyi , u vhiga vhutshinyi honoho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya SA zwi ḓo ita uri sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i shumane naho .
Sisiṱeme ya Mbalelano dza Lushaka
Bugupfarwa yo itelwa u ṋetshedza vhakhantseḽara na miraḓo ya komiti dza wadi mutevhe wa maga ane vha tea u a shumisa musi vha tshi khou shuma kha komiti dza wadi dzavho .
Vha ḓadze , vha saine , na u rumela fomo ya khumbelo ya phemithi vho dzhenisa na maṅwalo a tevhelaho kha fomo ya khumbelo :
( c ) gavhelo kana u ṋea thendelo dza mithelo , miṅwe mithelo-vho , muingathengo wa vunḓḓu ; kana
Nganea , ḓirama , nganeapfufhi , vhurendi
6.1 . Khabinethe i fhululedza Muambasada Vho Xawier Carrim kha u dzhia ofisi sa Mudzulatshidulo wa Khoro Guṱe ya Tshiimiswa tsha Mbambadzo tsha Ḽifhasi nga 28 Luhuhi 2017 .
Dzi katela mbadelo dza phathoḽodzhi , radioḽodzhi , thekhinoḽodzhi dza zwa dzilafho na immunosuppressants
Ndi tshiimiswa tshifhio tshine na tama u guda khatsho ? 
Khabinethe i vha bvulela muṅadzi kha u shela havho mulenzhe kha mveledziso ya demokirasi yashu ya ndayotewa .
Tswikelelo ya zwipikwa izwi yo sumbedzisa u vha i konḓaho kha tshifhinga tsho fhiraho , zwi tshi khou vhangwa nga u wa ha ikonomi ya ḽifhasi .
Vhathu vhaṱanu vho wanala vho ḓidzhenisa kha vhuaḓa kana milandu ielanaho na vhuaḓa vhune masheleni ane a khou ambiwa nga hao nga mulandu kana milandu a fhira R5 miḽioni na uri ndeme ya u imisa dzi oda dzo wanwaho ndi R185 miḽioni .
Vha ḓo wana ho dzheniswa khophi ya tshiḽipi tsha diphosithi ya banngani ya gemo ḽoṱhe ḽo fhelela . 
Vhashumi vha Mveledziso ya Tshitshavha kha wadi ndi vhonnyi ngomu wadini , nahone ndi zwifhio zwine vha nga ita u tikedza Komiti ya Wadi ?
Ndi zwa ndeme
Risesheni yo swikisa kha uri phimo ya u shaea ha mishumo ya vundu i fhire iyo ya shango . 
Ni a tenda uri Mau Mau ḽo vha ḽi muvhi naa ? 
Thebuḽu ya 10 i sumbedza pulane ya fhethu ha miṱangano ya u rwela ṱari ;
Naho zwo ralo , ri tea u wana kupfesesele kwone kwa uri ndi ngano mitshelo ya nyaluwo ya ikonomi ya shango ḽashu ho ḓidzula yo tila i sa swiki kha u nga kwama tshipiḓa tshihulwane tsha tshitshavha nga u angaredza . 
U sumbedza kupfesesele kwa furemiweke ya pholisi na zwa mulayo zwine zwa sumba sisistemu dza Komiti ya Wadi na kushumele kwayo .
20 . Tshiṱirathedzhi u ya nga tshipikwa
Mivhuso minzhi i khou lingedza u sa tsha a shumisa - nahone zwi a dura u a londola .
Kha vha enedze vhadzhenelei kha mutevheṱhanḓu wa khuḓano , vha tshi shumisa notsi dza khoso kha Ndima ya 5 u vhs thusa .
Zwo tou ralo na kha miṱangano ye vhurumelwa hashu ha vha nayo kha maḓuvha o fhiraho , na vhukwamani hashu havhuḓi na vhathu vha Budapest . 
ya mbebo )
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani tshipfufhi : ndaela
U shumisa u vhudzisa , u kwengweledza , u ṅwala notsi , u nweledza , zwikili zwa u thetshelesa na zwi si zwa u thetshelesa nga ngona .
Mbekanyamaitele dza nga ngomu dzo vhalaho na maitele o vhewaho a kushumele o ṅwalwa lwa tshiofisi u khwaṱhisedza u kuvhanganywa ha data na kushumele zwine zwa langiwa u mona na dzangano . 
Vha nga khetha u sa ḓibula dzina arali vha sa todi u ḓibula dziṋa .
U khwinisa vhudzulo ha mikhukhu fhethu ho teaho .
U tea u vha a na rekhode yavhuḓi ya u fhaṱa na u ranga phanḓa thimu dzo bvelaho phanḓa zwavhuḓi na vhukoni ha u tshimbidza , u dzudzanya na u langa mutevhe wa mbekanyamushumo . 
Kha ṅwaha wa muvhalelano , vhunzhi ha tshiṱafu vho ṱutshela Tshikwama u ya kha poswo dzi vha alusaho kha tshumelo ya nnyi na nnyi nahone vhaṅwenyana vho ya kha mishumo ya kha sekithara ya phuraivethe . 
Ndi tshaka dzifhio dza mabunga dzi re hone ?
Muhumbulo wa khanedzano u khagala , fhedzi u bviselwa khagala ha vhupfiwa hu ṱoḓa huṅwe u dzhielwa nṱha  . 
Ngoho , nḓowetshumo ya u maga zwikambi Afrika Tshipembe yo ṱanganyiswa kha miṅwaha ya zwenezwino , ine zwihulwane ya tshimbilelana na maitele a dzitshaka kha u maga zwikambi . 
Madzhisiṱaraṱa a nga dzhia tsheo ya u khwaṱhisedza Ndaela , u vhetshela thungo Ndaela kana a fha ndaela ya uri vhuṱanzi ha u tou ṱalutshedza vhu thetsheleswe .
Ro dzhia tsheo , nga fhasi ha kushumele kwa Zwi sa Fani na Zwa nga Misi , u ta call centre ine vhabindudzi na muvhuso vha nga sedza mvelaphanḓa ya kushumele kwa muvhuso .
Kha masipala une wa vha na mutevhe wa milayo ya maitele o khwaṱhaho ane a davhidzanwa nga haho zwi khagala , ane a pfala nga nḓila yavhuḓi khathihi na u kovhekanywa , vhathu vha ḓo kona u dzhia tsheo dzi pfalaho dzine dza tshimbilelana na zwine masipala wa tenda khazwo . 
U ḓivha mbonalo dza tshibveledzwa tsha ndaela
Hezwi zwi itwa ngauri mitengo ya ndondolamutakalo ya phuraivethe,zwihulwane mitengo ya zwibadela na vhomakone , i ḓi gonya u fhirisa kutshilele kwa ḓuvha nga ḓuvha
Kana hu nga swika hune ' mishumo ' ya hone ya nga imelelwa nga mafhungo a vhuthu hayo musi hezwi zwi tshi vhonala sa zwo khetheaho arali zwi tshi vhambedzwa na maitele o ḓoweleaho a u vhuelwa ho sedzwa sisiṱeme ya tshikhetho yo ḓitikaho nga muvhala , lunyadzo , u vhulaha vhathu na vhudzhiandaka . 
Tshipiḓa tsha muvhibvelo ndi tsha ndeme nga maanḓa musi hu tshi ṋetshedzwa bere dza nduna maragani . 
U ita nyambedzano nga ha muhumbulo muhulwane
Mabinduṱhanganelwa a maano o thomiwa na u sedzuluswa na Muhasho wa Mutakalo na wa Zwa Muno u itela u vhona uri nḓisedzo ya tshumelo ndi ya vhukoni na vhubveledzi . 
U pfala ha u kandekanya pfanelo zwi na maga sa ayo o ṱalutshedzwaho afho nṱha .
Maipfi maambiwa
Musi ri tshi sedza kha sekithara dza phuraivethe nga maanḓa kha u ri thusa u sikavhunzhi ha mishumo , zwa vhukuma muvhuso u ḓo ita mushumo wawo .
Nomboro , Tswayo na Vhushaka
Zwenezwo , a zwi farisi tshithu u ṱoḓa ngoho , sa afha nḓivho na u vhuṋe zwi zwivhumbwa zwa matshilisano . 
Zwa u bviswa ha ' mbadelo dzo dzumbamaho ' zwi ḓo ita uri hu vhe na u fhungudzea ha mitengo ya zwiḽiwa na zwiṅwe . 
Atikili ye dizaini ya shumiswa yo vha i songo itelwa u shumiswa nga nḓila i si yone nga maitele a zwa nḓowetshumo . 
U shumisa bugu ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe lwa vhege nthihi .
Vhalanguli na vhashumi vha thandela , vhalambedzi na vhavhuelwa
Afurika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango o sainaho Milayo ya Ṱhunḓu ngei Geneva nahone ḽo ḓiimisela u tsireledza tshaka dza vhatsinda shangoni ḽino .
Hafhu , sa izwi zwi sa konadzei u bveledza tsumbo kha koporasi iṅwe na iṅwe ya phuraivethe , hu ḓo shumiswa tsumbo ya Anglo-American Corporation , hu si na vengo na nga vhukati . 
Kha vha dzhiele nzhele uri vha Senthara ya Vhugudi ha zwa Milayo Tshumiswa vha khou ita khumbelo kha khothe ya ndaela kha zwiteṅwa zwi tevhelaho : 
fhedzisa pulane yo lugelaho u ṋetshedzwa kha maanḓalanga a nṱha hu tshi tevhedzwa nḓila yo teaho ya tshitshavha .
" Ndi uri , " hu amba Sankambe , " Ndi na kholomo yo phirimelaho thopheni , hangei murahu ḓakani .
Ndivho ya tsedzuluso ndi u ṋetshedza tshikhala tsha vhakwameaho na tshitshavha tshe ra shuma natsho uri vha ṋee mahumbulwa na ngeletshedzo zwine zwa shumiswa u ḓivhadza na u khwiṋisa mbekanyamushumo dzashu .
Khumbelo dza phiriselo ya tshikwekwete a dzi badelwi zwazwino
a ) Vho Marjorie MM Letoaba ( Mudzulatshidulo ) ;
1.5.2. Khamphani ya oiḽi ya lushaka lwa Afrika Tshipembe , PetroSA , na khamphani ya ṱhoḓuluso ya dzhioḽodzhi ya Feḓeresheni ya Russia , Rosgeo , dzo tendelana u bveledza vhupo ha ṱhoḓuluso ha buḽoko 9 na 11a ha Phendelashango ya Tshipembe na Afrika Tshipembe .
Tshiimo tsha mbadelamurahu ha VAT kanzhisa tshi nṱha u fhirisa tsha mbuelo ya muthelo une wa sumbedza tshikalo tsha nṱha tsha u faela na vhuḓikwanyi tswi hune vha vha naho kha madzhenele a masheleni a bindu . 
Hu fanela u khwaṱhisedzwa uri vhashumi vhane ha pfi vho fhira tshivhalo vha a ḓivhadzwa nga ha poswo dzo kunguwedzwaho . 
Phesenthe dza vhuṋe dzi fanaho dzine Murengisi a nga dzi vhila u bva kha vhubindudzi ho ṱanganelaho ho ḓisendeka nga miṅwe milayo ndeme i elwaho ya vhuṋe . 
U thusa vhaofisiri vha masipala na vharangaphanḓa vho khethwaho kha u fhindula nga nḓila yavhuḓi vhadzulapo vhuponi havho,u dzhenelela ha tshitshavha ndi zwa ndeme .
Vha nga kha ḓi sa ṱanganedza vhuḓifhinduleli vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha nga ṱaha kha kana vhuṱumani na zwi re ngomu kha khanḓiso . 
d ) Vho Martha Mbhele ;
1.13. Khabinethe yo ṱanganedza zwe ya vhudzwa nga ha vhufarisani vhune ha khou itwa kha sekhithara ya zwa u fhaṱa .
Rathandela u khou eletshedzwa uri a ṱoḓe ngeletshedzo yo teaho malugana na ndindakhombo . 
U ṅwala notsi nga tshifhinga tsha u thetshelesa
TSUMBEDZO YA KUSHUMELE KHA KOMITI YA WADI
Thendelo idzi vhuvhili hadzo dzi tea u ṋekedzwa kha Muofisiri wa Phukha vhuimangalavha kana vhukavhamabufho kana mukaṋoni wa u dzhena Afrika Tshipembe , nahone zwi fhelekedzwe nga Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha yo bviswaho nga shango ḽine phukha dza bva hone .
Khamusi no hangwa u ...
U wanaLTSM(zwikolo zwoṱhe zwa Khethekanyo ya vhu20 na 21 )
Vhurangeli vhu fanaho na uhu a vhu anzeli u wanala na hone vhu ḓitika nga maanḓa nga masheleni o tou ṋetshedzwaho . 
vhuṱungu kha khana
Ndalukanyo ya senthara ya dziṱhingo kana i fanaho nayo i ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
Mafhungo aya ha na zwiitwa .
U vhala mvetomveto nga nḓila ya u ṱhaṱhuvha u itela u wana mahumbulwa u bva kha vhaṅwe , hu nga vha mudededzi .
Naho hu na uri malofha o shumiswaho kha mudzheniso wa malofha a tshi vha o lafhiwa vairasi , tshiṅwe tshifhinga hu a vha na vhukhakhi na uri naho zwi sa dzuleli u itea nga maanḓa mudzheniso wa malofha u nga vha tshivhangi tsha u kavhiwa . 
Ro shela mulenzhe kha nndwa ya mbofholowo , he ra fhedza ro iledzwa u vhuya u swikela hu tshi vha na muvhuso muswa na wonoyo muvhuso muswa wo swika he wa ri iledza . 
Rekhodo dza eḽekiṱhironiki dzi itwa nga nḓila ya eḽekiṱhironiki na u vhewa nga nḓila ya thekinolodzhi nga khompyutha . 
muvhigo wa ndingo ya mutakalo une wa sumbedza vhuholefhali ha ṅwana
VHAFUMAKADZI VHA NGA SHELA HANI MULENZHE KHA U SIKA MILAYO ?
A hu na u bvisa mihumbulo nga ha zwa masheleni kana mbekanyamaitele ya zwibviswa , kana i tshi nga amba nga ha mafhungo afhio na afhio a elanaho na vhukoni kana mveledziso ya vhukoni . 
Tshanele ya vhudavhidzani
Vhusaukanyi ha tshikhala tsha nḓisedzo ya tshumelo ho itwaho kha vhupo ha vhuvhekanyandeme ha ḓivhavhupo . 
Bugupfarwa ya u tholwa ha vhathu kha bodo dza muvhuso na zwiimiswa zwi langwaho nga muvhuso zwo tendelwa hu na khwiniso . 
Komiti ya Odithi i tama u khwaṱhisedza uri vhuḓidini vhuṅwe na vhuṅwe vhu tea u itwa u itela u thivhela mbadelo dzo fhiraho u bva nga nnḓa . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : mirero ; kha nyimele ; i re khagala ( ḽitheraḽa ) ; yo dzumbamaho
IDP ndi tshiṅwe tsha zwishumiswa zwa ndeme zwa u tshimbidza vhushumisani vhukati ha muvhuso wa vundu na muvhuso wapo .
Ḽiga 3 - Muvhigo u vhambedzwaho na mielo ya kushumele
Mbekanyamaitele khulwane i kombetshedza u shuma ha dzibada u ṋetshedza , na u dzudza lwo teaho vhuṱumani vhuhulwane ha bada vhuṋe ha swikelela ṱhoḓea dza u tshimbila nga bada u bva kha iṅwe ḓorobo u ya kha iṅwe kha shango ḽoṱhe nga nḓila yo tsireledzeaho , yo teaho ya u vhulunga . 
Maitele na tshifhinga
Khotsi anga vho mpfunza u vha na vhuhali .
Arali vha na mbudziso nga ha mutikedzelo , vha tea u ambedzana na vha Muhasho wa Zwiko zwa Vhathu ( HR ) .
Ḓiṱoleni Ndi khonani ya mbiluni .
Musi vhuitwa na zwileludzi zwo kalulaho zwi tshi fanela u vhewa nnḓa u ya na nḓila dzi bvelaho phanḓa , ndi zwa ndeme u ḓivha zwauri mveledziso yazwo a i nga ḓo lingana . 
Zwiko zwo teaho zwi tea u sumbedzwa nga vhuronwane .
Khumbelo ya ndaela ya muthelo - mutengo wo tiwaho
118. U kona u swikelelea na u dzhenelelea kha Vhusimamilayo ha Vunḓḓu
Afrika Tshipembe ḽo vhuya ḽa fara mishumo ya maimo a nṱha i ngaho sa Mitambo ya Afrika Ḽoṱhe , Khaphu ya Ḽifhasi ya Khirikhethe , 2010 FIFA World CupTM na vhunzhi ha khonferentsi dza ḽifhasi .
Dziṅwe tshumelo dzi katela ndangulo ya rebisi na maṅwe malwadze o ḓoweleaho , u fana na dali . 
U vha phurofeshinaḽa na vhukoni ha u pfuka ndavhelelo dza murengi . 
Vhavhilani ndivhiswa kha iṅwe khothe
Musi tshigwevho tsho fhela
Ri lushaka luthihi , ri fhambana nga nyambo , mvelele na ḓivhazwakale . 
Phimo dza nyingapfuma dzi re nṱha dzi ḓo vha tshivhumbi kha ikonomi ya ḽifhasi kha miṅwaha ine ya khou ḓa . 
U dubekanya mafhungomatsivhudzi a a ṋea ṱhoho .
Ni vhe na tshifhinga tshavhuḓi musi ni resituarenteni
Tibulani pani musi a si tsha thuthuba .
Uyo muthu a , si tshipiḓa tsha mushumo wawe a nga , ṱanganedza khumbelo ya uri a sumbe muloi , fhedzi ene a si na ndivho ya u vhaisa muthu .
( a ) Miraḓo yoṱhe ya Khoro yo thoma ya ḓivhadzwa zwavhuḓi ; na
9.1 Tingeledzani ḽeḓere ḽi re tsini na phindulo yone . .
Ndi nga zwenezwi zwine ri khou ṱanganedza u dzudzanyululwa ha mugaganyagwama kha ḽa Western Cape u itela Madzulo a Vhathu . 
U vhudzisa mbudziso
Rekhodo i vhonalaho ya vhuṱolamuvhalelano hoṱhe ho itwaho i tea u ḓiswa . 
U vhalulula u itela u khakhulula na u
Mudzulatshidulo vho khwaṱhisedza mafhungo a uri tshiteṅwa tsho vha tshi tsha poḽotiki u fhira u vha tsha mulayo , ngauri , zwenezwo ho ṱoḓea tsedzuluso iṅwe hafhu . 
vhuhulu ha bege kana mufaro zwi songo shandukiswa nga nnḓa ha thendelo ya Muṅwalisi .
Naho vhathu vha sa fani , hu na zwiṅwe zwiteṅwa zwine zwa elana vhukati ha zwiṅwe zwigwada zwa vhathu na vhathu , sa tsumbo , vharengi vha tshifumakadzini vhane vha sumbedza zwiṅwe zwine zwa elana . 
U bva kha muṅwalo wa u ṅwala nga nthihi nga nthihi ( muṅwalo wa u ganḓisa ) u ya kha wa u pomba ( ṱumekanya )
Rasaintsi wa Mupo a Pfumbudzwaho
Kha vha vhone uri vha dzula vho kuna zwavhuḓi , vha dzulele u ṱamba zwanḓa musi
Vha rambe muraḓo muthihi u kumedza thebuḽu yavho kha puḽenari .
Kha luṱa ulu lu re tsini na magumo , maitele a konanywaho a mbuedzedzo a re kha ndangulo nthihi a dzhiwa a sa tou shuma zwavhuḓi . 
Muambi muṅwe na muṅwe u amba nga ha tshiteṅwa tsho imaho nga uri tshi kwamaho ṱhoho
1.1 Mathomoni a ngudo sa thesite ya tsedzisiso ( diagnostic ) u itela u topola maanḓa na vhuṱudzeṱudze ha mugudi .
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme uri themamveledziso ya ḽaiburari i bveledzwa kha midzi yo khwaṱhaho ya mvelele ya u vhala , u sumbedza u ḓikumedzela kha u guda ha tshifhinga tshilapfu , na u livhuwa maitele a zwiko zwa vhufa ha vhongwaniwapo . 
Phurogiremu yo swikela hani zwithu zwa ndeme zwa zwigwada zwo tiwaho vhukati ha zwitshavha zwa vhanna na vhafumakadzi zwi kwameaho ?
Zwo sumbedzwa uri kha ḽa Afrika Tshipembe , u bula dzina ḽa muthu wa ri ndi muloi zwi ita uri muthu a tambudzwe lwa tshiṱuhu nahone zwo no ḓi bveledza khakhathi ya u lwa na uyo muthu.107 Sa izwi mbetshelo i ambaho nga vhutshinyi i tshi sumbedza uri , izwi zwi nga livhisa kha u fa ha muvhili na muhumbulo zwa muthu .
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . anzela nzie nzenene zwinwi tshinwiwa vhunwa nnzhi nnzhiela nnzhiya phuluswa luswielo swenda
Tshiṅwe tsha zwipikwa zwa tshiṱirathedzhiki ndi vhupulani na ndangulo i angaredzaho nahone yo ṱanganelaho . 
Ndi ngazwo zwi zwa ndeme u thoma u sedzulusa arali muthu a tshi nga phasa pfunzo sa rasaintsi kha nthihi ya mabuḓo a mushumo .
Khohakhombo ye tshiimiswa tsha ḓiimisela u ṱanganedza i tiwa nga ndaela ya vhubindudzi nga nḓila ya khohakhombo ine ya ṱanganedzea . 
Vhusikwamani
U vhumba maḽeḓere maṱuku na maḽedere nga nḓila yo teaho a tshi tevhedzela saizi na vhuimo hao zwi amba uri a thoma na u guma vhudzuloni ho teaho .
Muvhuso u tea u ya phanḓa na zwe wa thoma , ri tea u shuma nga u ṱhogomela na nga nungo . 
( b ) wa khakhisa u shumiswa ha phoḽisi dza ikonomi dza lushaka .
sumbedza uri i ḓo shumisa hani na u langiwa u itela maga oṱhe hu tshi katelwa na u vhiga
Ḽiga ḽa mathomo ḽi ḓo vhuedza nga u sika mishumo ya tshoṱhe na ya tshifhinganyana ngeno masiandoitwa a ikonomi a lavhelelwa kha R250 miḽioni nga ṅwaha miṅwaha miṱanu iḓaho .
Tsumbo , ri nga thoma nga tshibveledzwa tsha u vhala ra ita thesite ya tholokanyonḓivho .
Muvhuso u ḓo dzhenelela kha u tandulula khaedu dzo vhewaho khagala nga muvhigo nga kha Bono 2030 ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , ine ndi pulane ya vhathu nga vhathu .
Vha dovha vha ṱoḓa u bva kha Tshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo , phemithi ya u renga mishonga u bva nnḓa uri i tendelwe u dzhena shangoni .
U dzhia tsheo ya muhanga wa thandela dza khephithala
U tshi nyanyuwa kha khumbelo dza mabindu , muvhuso wo ita uri ngaganywa dza mveledzo dza mupo , tshumiso ya pfanelo dza maḓi na migodi zwi itea nga tshifhinga tshithihi nahone wo vhea gumofulu ḽa maḓuvha a 300 uri themendelo dzoṱhe dzi ṋetshedzwe .
Arali muraḓo wa khoro ya wadi a tshi khou kundelwa u thola mudzulatshidulomufareli , komiti ya wadi i fanela u ita ngauralo mathomoni a muṱangano . 
Tshumiso ya fulufulu i vhanga tshanduko khulwane ya mupo - ine ya dzhia tshivhumbeo tsha tshikafhadzo ya mufhe , tshikafhadzo ya maḓi , ndozwo ya vhutshilo ha zwimela na zwipuka , na tshanduko kha tshumiso ya mavu . 
Fhethu ha netiweke hu tea u ṱanganya zwipiḓa zwo salelaho zwa miri ya tshikale yo imelaho izwo , fhethu ha mupo hu tataho sa matjava , dzindunduma , milambo na khunzikhunzi zwa ndema kha mishumo i yaho phanḓa ya sisiṱeme ya mupo . 
kwengweledza / fhuredzela
Ro no ḓi livhana na u ṱhaselwa ha tshiṱuhu na ha dzikhakhathi na miraḓo yashu yo no vhulawa lwa tshiṱuhu . 
Miṱangano ya Komiti ya u Tshimbidza ya QLTC ya Lushaka i tea u tshimbidzwa nga Minisṱa / Mufarisa Minisṱa kana Mulangi-Dzhenerala fhedzi nahone i tea u ṱangana luthihi nga kotara .
U khwaṱhisedza uri hu na zwithivhela kha u phaḓalala ha mulilo vhukati ha yuniti dza zwigwada , zwine zwa nga elana na fhethu ho vuleaho ho khwaṱhaho kana hu songo khwaṱhaho kana kha dzi nḓila . 
Oho , na uri tshiṅwe tshifhinga ndi a saina ridzhisiṱara ya vha no ḓa u lenga . 
U dzudzanya ndaela dzo vilinganaho
Vho wina Tshiphuga tsha Dzitshakha tsha Afrika sa mutambi khathihi na sa mugudisi , nahone vho shela mulenzhe kha bola ya milenzhe ya Afrika na ya ḽifhasi .
Hedzwi zwi tea u itwa hu saathu u fhela awara dza 24 .
Kha ṅwaha wonoyu , ri khou ṱoḓa u khunyeledza thendelano na vha mavhengele uri vha renge zwiṱoko zwinzhi zwa fhano Afrika Tshipembe na u ṱuṱuwedza zwibveledzwa zwavhuḓi zwo itwaho nga vhashumi vha Afrika Tshipembe .
Ndayotewa ndi ndi yone mutheo wa tshitatamennde tsha bono ḽa Afurika Tshipembe , tshine tsha langa mbekanyamaitele na mishumo .
Muhasho u ḓo khunyeledza thengiso ya mishumo ya vhubvaḓuvha ya North West Star kha vhashumisi vha zwiendedzi vhane vha khou tou thoma . 
-- U shumisa digirii dza mbambedzo ya maṱaluli na maḓadzisi
Vharangaphanḓa na vhathu vha kwameaho kha Pulane ya Ndangulo ya Tshiwo vha na nḓivho yo fhelelaho na u kona u shela mulenzhe nga nḓila i shumaho kha nyimele i ya tshiwo . 
I shuma sa nḓisedzo ya matheriala a songo phurosesiwaho kha vhubveledzi nga tshivhumbeo tsha zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Mivhuso ya miraḓo ya EU i ḓo khwiṋisa maga ane ya a shumisa kha zwiṱunḓwa u itela uri a elane na tsheo nahone i ḓo ṋea nyanḓadzo yo teaho kha maga o ṱanganedzwaho . 
Khumbelo dza mushumo dzi sa tevhedzi ṱhoḓea dzo bulwaho afho nṱha a dzi nga dzhielwi nzhele . 
Hu na zwiwo zwo vhalaho zwa miḓi tshayanzudzanywa kha Masipala . 
vha vho shela mulenzhe kha zwa saintsi
U bvela phanḓa ha u kundela u kunga vhainzhiniara vha re na ndalukano dzo teaho kha mavundu zwi khou vhanga khaedu khulwane . 
Zwiimiswa zwa zwa ndaulo .
U swika zwino , thandela dza u engedza maḓi ntswa dza sumbe dzine dza ḓo isa maṅwe maḓi a u shumiswa miṱani , kha fulufulu , kha u sheledza na kha sekhithara dza nḓowetshumo dzi ḓo thoma u shumiswa kha tshifhinga tsha vhukati ha ṅwaha . 
Vhaimeli vha midia vhoṱhe vha khou vhidzelelwa uri vha dzhie maimo avho zwino .
Naho mbuno dza vengo ḽa vhabvannḓa , zwihulwane khakhathi dza zwenezwino dzi tshi konḓa , zwi khagala uri vengo ḽa vhabvannḓa ḽi tshinyadza tshitshavha tsha mupondwa na tshitshavha tsha mutshinyi , sa i zwi tshirunzi tsha vhoṱhe tsho kwamea . 
Hu uri tsumbedzo yo ḓisendeka kha nyaluwo ya khumbulelo dza vundu , zwi dovha hafhu zwa sumbedza uri nyaluwo i na khonadzeo ya u ṱuṱuwedzwa mupfuluwo wa vhathu kha vundu zwo ṱangana na nyaluwo ya tshikalo tsha u beba . 
Ri vhidza vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe uri vha ṱhomphane vha dovhe vha farane kha u lwa na zwa khethululo nga lukanda kha lushaka lwashu .
Fiḽithara iyi yo vhumbiwa nga mbemba dzo fhambanaho dza matheriala , na uri maḓi a a kunakiswa musi a tshi khou pfuka kha fiḽithara . 
Mushumoitwa wa IDP wa vhusumbe u kwama u kuvhanganywa ha thandela dzoṱhe dze dza dzinginywa nga dziwadi ha waniwa uri ndi dzifhio dzo teaho u dzheniswa kha IDP .
Khoso iyi i ḓo sedza thero dzi no ambeswa ngadzo dzi no kwama milayo ya muteo ya u fuwa mbudzi ngei KwaZulu-Natal : 
Vhunzhi ha haya maongelo ndi ane a vha fhasi ha vhuṋe na ndango ya zwigwada zwa madokotela a phuraivethe kana ha madzangano a mabindu mahulwane . 
Naa hu na nḓila yo leluwaho ya u swikelela izwi ?
Muvhuso u ḓo dovha hafhu wa ṋetshedza nnḓu dza tshivhalo tsha 5 000 kha maswole a kale .
Tshivhalo tshoṱhe tsha tsimbitswuku yo ṋokaho tshi elwa nga murahu ha u shelwa esidi kha sambula . 
U lavhelesa u tevhedzwa ha tshumiso ya thandela ya themamveledziso ya tshumelo dza zwa maḓi . 
tsha phensheni .
Tshikwama tshi na thimu ya Tshumelo ya zwa Mulayo tsho bveledziswaho zwavhuḓi u shumana na khohakhombo dzine dza nga bvelela . 
U raha bola i kunguluwaho na u shandukisa masia , ho livhanywa tshithu kana khonani
Arali vha tshi funa vha nga shandukisa nḓila ine burousa yavho ya farisa yone dzikhukhi . 
Vha vhone uri vho konou vha na tshifhinga tsha u ḓivhadza Komiti ya Wadi kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi re na dzangalelo na u ṋea zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani .
Hezwi zwi nga thusa kha u ṋea maanḓa miraḓo ya zwitshavha uri zwi tevhedze milayo .
Zwi shuma fhedzi kha vhaunḓiwa vha re fhasi ha miṅwaha ya 8 , vha re na vhuṱungu vhuhulu kana madzeu a kwameaho
Fhethu ha Kushumele kwa Ndeme
Muhangarambo uyu u tea u katela vhunzhi ha zwipiḓa zwine ndi maitele avhuḓi a ndededzo kha mashumele a mugaganyagwama na ndangulo khathihi na phuromosheni ya u monithara na u gaganya sa maitele a ndangulo ya maimo . 
Ndeme ya ḓuvha ḽithihi ya Gwama mafheloni a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Lwa na vhuthororisi ha dzitshakhatshakha
Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo ( DPSA ) .
Zwo dzhiiwa zwi tshi bva kha Toolkit for Programme Managers , dplg , 2006 , pg 87
Maṅwalo a muredzo a tea u ḓadziwa nga ennge , na uri mitengo a i tei u katela VAT . 
Hezwi zwi kwama milayo yo fhambanaho yo sikiwaho u vhumba zwiimiswa zwo imelaho demokirasi kana komiti dza wadi , u thusa izwo zwiimiswa u pulana kha ḽeveḽe yapo , u shumisa na u ṱoḽa idzo pulane hu tshi khou shumiswa zwigwada zwa u shuma zwo fhambanaho na dzi CBO , u tikedza tshumelo dzo ḓisendekaho nga tshitshavha , na u tikedza izwi zwiimiswa zwapo nga kha cadre nga kha mveledziso ya vhashumi vha tshitshavha .
Nṱhani ha zwitshavha zwi re khomboni , hu na zwitshavha zwi re khomboni zwi ṱoḓaho u sedziwa lwo khetheaho . 
Zwivhuya zwa phaiphi dza tsimbi zwi katela u kona u konḓelela hadzo kha bveledzwa nga u ṱavhanya na u dzheniswa , u vhofhelelwa ha ṱhanganyo ho khwaṱhaho ha dzo , u fulufhedzea kha tshivhumbeo tshadzo tsha vhukuma , na u vha na khaphasithi ya mufhiso ya nṱha . 
Fulo ḽa u ita ndingo dza HIV ḽo vhona u itwa ndingo ha HIV ha vhathu vha 35 miḽioni kha tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu .
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo dzhia tshitatamennde tshavho , tshine vha nga tshi ṋetshedza nga luambo lwavho , nazwenezwo pholisa ḽi ḓo ita nzudzanyo ya mupinduleli kana ḓologi .
Kha vha ṱalutshedze vhushaka vhukati ha mbuelo , mushumoni , mushumo wo itwaho na vhuḓifhinduleli vhu katelwaho . 
ṱanganyisa mihumbulo ; u nanga mihumbulo yo teaho ; u tevhekanya mihumbulo
9 . Tsumbo dza maitele a vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma na dzimbekanyamushumo
Thekhinolodzhi dza zwa dzilafho
Zwigwada zwi wana pulane ya kushumele i si na tshithu na u ita thasiki 2 .
Mulora u bva kha zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili i nga ṋokisa tshivhalo tshihulwane tsha tsimbi , dzi lemelaho , u fana na thambo ya muḓagasi , khuromiamu , na zinki . 
Ri isa maipfi ashu a u fhululedza vhathu vha Sudan kha u ita mbudzisavhathu ya vhuḓi , na u ṱanganedza Shango ḽiswa ḽa Southern Sudan .
Idzi ndi nḓila dza ndeme nga maanḓa kha u dzi dzhiela nṱha musi vha tshi khou ṱoḓa u wana arali mufaramukovhe hu ' tshitshavha ' nahone arali tshitshavha tsho vhuya tsha shumisa u wana mbuelo ya tshiko tsho fanelaho " zwi tshi yelana na milayo yo ṅwaliwaho na i songo ṅwaliwaho , u shumisa , mikhwa na maitele ane a thonifhiwa , a ṱanganedzwa na u dzhielwa nṱha ngavho " .
Maanḓalanga apo a ṱuṱuwedzwavho u tendela u dzhenelela ho engedzeaho ha sekhithara ya phuraivethe kha masia oṱhe a ndaulo ya malaṱwa . 
Dzibannga dzi dzhia uri dzitsheke dza vhashumisi dza vhuṱhogwa dzi ḓo tsitselwa fhasi tshiruzwi tshadzo nga u sa badelwa . 
Kuitele uku , u ya nga Vho Shah , kwo ḓisendeka nga vhuḓifhinduleli , u vha khagala , u dzhenelela ha tshitshavha ho teaho na vhuḓifhinduleli ha masheleni . 
Hafhu ri fulufhela nga tshino tshifhinga maḓuvhani a ḓaho , maanḓa maswa kha tshitshavha tsha ḽifhasi u wana thandululo ya khuḓano hei ine ya ḓo aṋwa mitshelo , uri ma-Israele na ma-Palesitina ḽido kona u ḓi phina nga mulalo na tsireledzo sa vhahura nga ngomu ha muvhuso wavho wa u shengedza .
Musi yo imiswa nga nḓila ya horizonthala , thambo ya u imisela nṱha i fanela u vha kha tsha monde tsha mulavhelesi na bennde tswuku i nga nṱha . 
Zwa zwino , kuitele kwo ita zwipiḓa hu si na mushumo wa ndaulo ya vhukati kana yuniti ya u shumana nga maanḓa na zwiteṅwa zwa lushaka ulu . 
Muvhigo wa Khothe u ḓo rumelwa kha muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano uri u sedzuluse maitele o tevhelwaho na u rekhoda zwidodombedzwa zwavho na zwa uyo ṅwana .
U livhanya zwiwo na vhaanewa/ vhabvumbedzwa na vhutshilo ha ene muṋe
Zwi shumiseni kha u bammbisa bola fhasi .
( a ) ane dzina ḽawe ḽa wanala kha mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo ane a khou bva tshidzuloni a vha o nangwa khawo ; na
Maitele a u vhala
U vha khomboni ha khovhe lwa tshifhinga tshilapfu nga u humela murahu ha tshivhalo tsha maḓi u ya kha tsha amonia ya malofha zwi ḓisa u fhambana ha mbonalo ya toksini ya ndondendonde . 
Mbuelo dza zwa vhuimana ( sibadela , u vhofholowela hayani na kha yuniti dza u bebela dzo akhiredithiwaho )
Fhedziha , nga mulandu wa uri vho ṱangana na zwine zwa khou ambiwa kha zwiṱori zwo ṱalutshedzwaho kha iḽi ḽitambwa , vho ḓiwana vha tshi khou kona u hangwela na u bva khazwo . 
Tshiṅwe tshikundisi tsha nḓisedzo ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi vhuponi ha mahayani ndi tshaeo ya zwikili na khaphasithi henefho kha maanḓalanga apo . 
Mbekanyamushumo I dovha ya tikedza nḓila dza u thomiwa ha CMA mathomoni na u ṋea nungo kha zwiimiswa zwiḽedzani , zwihulusa kha zwigwada zwo pwanyeledzwaho na ndaulo yapo . 
Tshelede ya u mala a si ṱho ḓea khulwane kha u tendelwa ha mbingano .
Tsumbadwadze dzi thoma kha thaidzo dza lukanda u ya kha u thoma ha nyimele i ngaho mphigela dzine dza nga livhisa kha vhulwadze ha tshifhinga tshilapfu nga nnḓa ha musi dzo lafhiwa .
Komiti dza Wadi dzi nga ḓiwana dzi kha nyimele ine ya nga ḓisa khuḓano na vhadzhiamikovhe vho fhambanaho vha muvhuso wapo vhane vha shuma navho , nahone u vha na zwikili zwa ndeme zwa u fhelisa kana u fhungudza kana u tandulula khuḓano zwi ḓo thusa uri vha shume mishumo yavho .
Ro thoma maano a u shandukisa muvhuso wapo , ro sedzesa nga maanḓa kha u khwaṱhiseda sisiṱeme ya vhulangi ya mutheo , vhulangi ha zwa masheleni na u ṱhogomela vhathusiwa .
Ngauralo mutengo wa khwine ndi houḽa we wa vhambadzwa . 
Fhedziha , kha baḽantsi , phindulo dzi sumbedza ṱhuṱhuwedzo yavhuḓi khulwane . 
Naho hu uri Khamphani ya Lottery ine mufhuri a amba uri u shuma khayo i nga vha i hone nahone ṋomboro dzi dzone dzo winaho , ndi vhufhura hovhu .
zwiiti zwa manyoro zwa vha zwi sa fhambani na zwo ṅwaliswaho
Mushumo u tevhelaho wa odithi ya nga ngomu wo fhedzwa nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano : 
A zwo ngo tou ralo tshoṱhe ṋamusi , fhedzi hezwo ḽo vha ḽi dandululo ḽa gurannḓa dza vhubindudzi . 
Zwibveledzwa zwa u vhalela nṱha ho lugiselwaho
U shuma na /nga maipfi : maḓadzisi a fhethu , maḓadzisi a digirii , zwifhinga , maṱanganyi , masala ( hu sedzeswa kha khontseputi dzo gudwaho )
8.2 . Mabindu maṱuku a tou vha mudivhitho wa ikonomi yashu na uri ndi one nzhini ya nyaluwo ya ikonmi na u sika mishumo Afrika Tshipembe , kathihi na uri u dzhenelela hashu kha vhuṱambo ha mbambadzo zwi alusa u vulea ha mimaraga na zwikhala zwa u aluwa ha mabindu .
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tshumelo ya zwiporo zwashu ndi ine ya thembea , zwo tea nahone zwo ṱanganaho na vhuima zwikepe .
Masheleni haaḽa ano poselwa aḓo ita uri tshikwama tsha vhashumi tshi vhe na masheleni manzhi a mbuelo musi vha tshiya u awela , hu songo khakhiswa maitele are hone zwa zwino . 
U rangela u vhala
Ḽiga 2 : Arali mbilaelo ya sa tandululwa nga nḓila i fushaho Muḓisi wa mbilaelo musi o no rwela luṱingo senthara ya ṱhingo , luṅwalo lwa mbilaelo lu tea u ṅwaliwa lwa livhiswa kha Muofisiri Muhulwane wa GEMS .
Muvhuso u ḓo khwaṱhisa mbekanyamushumo yawo ya tshampungane malugana na hezwi u itela u swikela vhupo hoṱhe vunduni . 
Sisiṱeme idzi dza eḽekiṱhironiki dzi fanela u vha nga nḓila ine dza ṱanganela na dziṅwe sisiṱeme . 
Nga kha tshifhinga tsha vhukati , zhendedzi ḽi ḓo bvela phanḓa na u khwaṱhisedza sekhithara nga u ṋetshedza na u shumisa zwiko , nḓivho na zwikili . 
Mikovhe yo kovhelwaho vhavhambadzelaseli i ḓo vha ya zwenezwo . 
Tshimedzi ______________ ______________
Vhukati : A huna ṱhumanyo ine yo teaho u vha nga u ralo kana vhushaka ha nga ngomu vhukati ha zwishumiswa ; khathihi na fhethu haho hune ha nga si vhe na mbuelo kana zwivhi zwaho . 
Muhasho wo ṱalusa vhaṋetshedzatshumelo vhane vha badelwa khomishini ya u kuvhanganya mbilo dza Tshikwama tsha Khombo dza Badani ( RAF ) na dza Mulayo wa Ndiliso ya Vhashumi vho imela Muhasho sa mazhendedzi u ya nga milayo yo bulwaho afho nṱha . 
Maraga hafhu dzi tea vho u ṋewa zwi khagala nahone nga nḓila ine zwo leluwa u pfesesa . 
Vhudavhidzani ho leluwaho , ṱhonifho kha vhashumisani na vhathu vhannḓa ndi ya ndeme nga maanḓa . 
Zwa mupo
Komiti ya Wadi yo vhumbwa nga Mukhantselara wa Wadi na vhathu vha fumi vhane vha vha vhakhethi kha wadi nahone vha khethwaho nga tshitshavha uri vha tshi shumele .
Khoso i funza mveledziso ya mathenga zwa muteo , hu tshi gudwa : 
THERO NA KHETHEKANYO
U ḓivha thero , u vhudzisa mbudziso na u vhambedza mihumbulo na tshenzhemo ya vhutshilo ha ene muṋe
Ndi nga ha u tikedza ndivho hu si muthu . 
Mulayo wa mulandu a u fhulufheli khothe wo wana uri kha zwifhinga zwo fhambanaho mutholi u khou tholwa nga zhendedzi , nga muthusiwa , nga vhuvhili havho kana hu si muṅwe wavho . 
Arali ni sa koni u pfesesa zwine maṅwe a maipfi a amba shumisani dikishinari ( ṱhalusamaipfi ) .
Zwileludzi zwi a ṱoḓea fhethu ho teaho . 
kha dikishinari ya ene muṋe .
Kha vha tshi longele kha tshipeisa .
U ita mvetomveto ya mbekanyamaitele ya zwa masheleni ya tshikolo tsha nnyi na nnyi
Hedzi ndingo a dzi tou vha makone kha u vhona kuphurotheini kuṱukuṱuku ; zwo ralo , hu tea u vha na sambula ine ya rumelwa ḽaborothari u itela dziṅwe ndingo .
Nga 1992 , zwiimiswa zwa siviki kha ḓorobo zwo thoma foramu ya mveledziso ya Seymour yo ḓisendekaho nga tshitshavha .
4.5 Vho Sunrise Vusumuzi Mkhize sa Mulanguli Muhulwane ( DG ) wa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele .
Minisiṱa wa zwa Madzulo a Vhathu , kana muthu o nangiwaho , nga u tou ṅwala nga Minisiṱa , ane a shumana na khaṱhululo dza nga ngomu sa zwo ṱalutshedzwaho nga tshipiḓa 1 tsha PAIA .
5 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 5 vhukati ha 0 na 1 000
U vhulungela
musidzana ku no dzula phanḓa ku
Vhathu vha bidaho vha humbelwa u rumela ḽikumedzwa ḽavho kha fulobo dzo fhambanaho , hune ḽikumedzwa ḽa tekeniki a vha o fhambanyiswa na makumedzwa a mutengo . 
U lavhelesa mufhindulano vhukati ha vhathu vhavhili kana u fhira .
Zwithu zwiṅwe na zwiṅwe , zwine nga muhumbulo wa muthu wa vhuraru nahone wa vhonala u wo bva nḓilani vhukuma , zwi ḓo ḓivhadzwa Muhasho hu songo bviselwa khagala khamphani i kwameaho . 
10 . TSWIKELELO DZO HANIWAHO NA KHAṰHULULO
Kutukana ku fhufhela maḓini .
U tikedza u funza u vhala na u vhalela kha gireidi dza fhasi , muvhuso u khou ṱoḓa u ṋetshedza bugu dza u shumela kha vhana vha zwikolo zwi shayaho . 
Haya masheleni a khou ya u shumiswa kha mbekanyamushumo dza mveledziso dza vhaswa , Vhaswa vha kha Samithi ya Mabindu , U Pembelela Ṅwedzi wa Vhaswa vha Afrika na Vhusiku ha Tshilalandoima ha vha Maṱiriki , " vho ralo .
Ndeme ya pH i shumiswa u wana phimo dza ḽaimi kha thebulu yo fhiwaho afho fhasi . 
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U vhala ( Orala / nḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
U sa vha hone ha sisiṱeme ya vhulamukanyi yo ṱanganelaho zwi bvela phanḓa na u khakhiso ndingedzo dzo livhiswaho kha u sedzana Ndangulo ya U valela vho Lindelaho tsengo . 
Mbudziso : Hu bvelelani arali mukhantseḽara wa wadi a sa vhudzi ofisi ya Tshipikara zwine komiti ya wadi ya ṱoḓa Tshipkara tshi tshi zwi ḓivha ?
Vha Kwame ofisi ya mulafhazwifuwo kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe wa vundu . Uri phukha i tendelwe u vha mulambedzi i fanela u vha i na mutakalo i si na malwadze .
Hezwi zwi ḓo konisa avho vha langulaho u vhona nga u ṱavhanya arali sitediamu tshi tshi khou ḓala . 
Vha dovhe vha sumbedzise zwiteṅwa zwine vha zwi dzhia sa zwi re na ndeme ṱhukhu u itela nḓowenḓowe . 
U tea u vha na vhukoni ha u shuma fhasi ha mutsiko a dovhe a vhe na vhukoni ha u humbulaho . 
Thangeladzina tswititi ( Thangeladzina ya ipfi ḽithihi ) tsumbo , kha , na , nga , ya ( tsumbo , Tshiṋoni tsho kavha kha muri ; O swika na Maemu ; Vele o ṱuwa nga bisi ya Enos ) .
QLTC i vhona uri nḓisedzo ya u guda na u gudisa ha ndeme i a bvelela nga kha tshumisano vhukati ha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo , Madzangano a vhagudisi , Bodo dza Vhulangi ha Zwikolo , Vhabebi , Vhagudi , Mahosi , Mabindu , Zwitshavha , ELRC , SACE na zwiṅwe zwigwada zwi re na dzangalelo nga ngomu na nnḓa ha pfunzo .
Phetheni dza u phaḓaladzwa ha u dunga ha maḓi kha gombame na zwone zwi a ṱuṱuwedza mvumbo dza zwi no tshila maḓini dzi no kwana phambano ya vhutsitsikani ha maḓi a re na muṋo na maḓi a milamboni . 
Hezwi zwi bveledza zwikili zwo fhambanaho zwa luambo ( zwo katela zwa u vhala ) zwi tshi bva kha ḽiṅwalo ḽi pfalaho na uri ḽi kha vhudzivha mbekanyamushumo yo linganelaho ya ndivho ya u vhala na u ṅwala .
( d ) sa u sumba kha Muphuresidennde wa Sinethe zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu ,
Thaidzo dzine sisiṱeme dzo fhambanaho dza ṱangana nadzo dzi a fhambana zwi tshi bva kha vhupo hu re kha sisiṱeme yeneyo kana tshifhinga tshauri ndi masiari kana vhusiku . 
Fomethe i re yone
Muhasho zwazwino wo sedza kha u ṱutshela kule kha nyalafho dza thakhula ya malwadze u ya kha mbekanyamushumo dzi yaho phanḓa dzo tewaho kha tshitshavha . 
U ita nyambedzano nga maipfi maswa a bvaho kha tshibveledzwa tsho vhalwaho
A huna tshipiḓa tsha mushumo tshine tsha ḓo iswa phanda natsho u swikela Muinzhiniara kana muimeli wawe a tshi fha thendelo ya luṱa lwo fhiraho . 
Maitele a Mbekanyamaitele a Mbadelo dzo fhiraho a Tshikwama a ṋetshedza mbetshelwa ya u fhelisa zwikolodo zwine zwi nga si tsha konadzea u zwi wana murahu ha musi ho no dzhiwa maga oṱhe a u wana murahu tshikolodo . 
Fhedziha , nyimele dza kushumele kwavho dzi wela nga nnḓa ha ṱhalutshedzo ya vhashumi . 
Madzhisiṱaraṱa u dzula na muraḓo wa tshitshavha tsha vhongwaniwapo are na nḓivho yavhuḓi ya mvelele na u kona u eletshedza khothe kha zwiṅwe zwithu .
Poswoni
Arali muthu ane athikili kana thukitha a vha o rengiselwa kana u isedzwa , u fanela u tou ṅwala maga o tiwaho u vhona uri athikili kana thukitha i ḓo kona u swikelela ṱhoḓea dzoṱhe dzo bulwaho , nahone i ḓo vha yo tsireledzeaho hu si na khombo kha mutakalo , mishumo ya muṱunḓi , muoli , murengisi , muisedzi kana mubveledzi zwi ḓo mbo ḓi pfukela kha muthu ane a dzhia maga aneo .
Mashango a Afrika o balelwa u bveledza na ita uri nyaluwo ya ikonomi ya tshifhinga tshilapfu i swikelele ṱhoḓea dza nyaluwo dza vhathu vhaḽo vhane vha khou engedzedzea . 
Tshigwada itsho tshi khou lavhelelwa u ambedzana na u dzhenelela kha mbilaelo idzo , ndivho khulwane iya u wana nḓila dza u tandulula masiandoitwa o ḓiswaho nga u thomiwa ha ndango iyi .
Khohakhombo ndi u phaḓaladza u dzhena na u bva ha tshelede u mona na mvelelo dzo lavhelelwaho . 
* Luṅwalo lune lwa vha na dzina ḽa mufu ; ḓuvha ḽe mufu a lovha ngaḽo ; shango ḽe mufu a lovhela khaḽo ; tshivhangi tsha lufu ; fhethu ha mbulungo ; ṋomboro dza luṱingo kana dza fax na khoudu ya fhethu ;
237 . U ita mishumo nga vhuronwane
oxymoron - ndi u ṱanganelana ha mishumo yo imelaho zwo fhambanaho zwo itwa nga khole u ri hu bvelele zwi ṱoḓwaho .
Heyi thaidzo yo dzhielwa nṱha nga huhulu nga dplg na vhugudisi ha IDPs ho farwaho nga 2001 u lingedza u engedza u pfesesa mveledziso zwi tshi hanedzana na u pulana fhethu .
U ṅwala maṅwalo a mulayo na u eletshedza kana u gudisa miraḓo ya vhashumi vhaṱuku nga u ṅwala maṅwalo a mulayo ane a ṋetshedza u ṱuṱuwedza hu re khagala malugana na vhuimo honoho kha mulandu , na u kumedza madzhenele ane a ḓo tevhelwa u vhona uri hu na mvelaphanḓa kha fhungo iḽi . 
Khetho dzi nga vhuimeleli ha ndingano kha mashango oṱhe , nga nnḓani ha Chile . 
Madalo o lugiselwaho o fhungudzwa u ya kha maṋa nga ṅwedzi u thivhela tshumiso mmbi . 
Khamphani iyi i ḓo dzhenelela kha ṋetshedzo ya philisi ya antirethirovairaḽa kha Muhasho wa Mutakalo ubva nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2016 / 17 .
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha mufhindulano
Zwiliṅwa , zwifuwo na fhethu ha pfulo hu ḓo tsireledzwa nga u ita khura .
Phindulo dzo ḓalesaho mbuya dzi bvaho kha vhalambedzi vhashu dzo livhuhiwa vhukuma nahone dzi sumbedza ndeme ine vhubindudzi ha phuraivethe ha i livhanyisa na thandela . 
Kha dza ya malo milandu ho ṱaluswa vhuaḓa na zwi songo tshimbilaho nga ngona , ngeno ho ṱaluswa u sa tevhedza kha mulandu muthihi hu uri kha milandu ya sumbe hu songo vha na ṱhoḓisiso dzo itwaho . 
Pulane ya Mveledziso ya Lushaka
Mueni / mudali wa dzitshaka
U bveledza , u thoma u shumisa na u sedzulusa mbekanyamaitele na kuitele zwa u bebisa na u ṱhogomela vhaimana . 
Mbekanyamushumo ya nga Ngomu ya Vhupileli i ṋetshedza ndugiselo na thikhedzo zwa vhukoni ha nga ngomu ha vhupileli na tsireledzo ya Afrika Tshipembe . 
Phurosese ya u pulana yo vhumbwa nga maga maṱanu na u rangela u pulana :
Vhana vha tea u vha kiḽasini nga tshifhinga vha tshi khou guda , vha tshi ṱhonifha vhagudisi na u
U ḓivha nga ha u aluwa ha masheleni nga miṅwedzi ya zwinozwino , Gwama ḽa Lushaka na Bannga ya Vhukati zwi ḓo khwaṱhisa mbekanyamaitele ya zwa khonanyo ya masheleni na tshelede u itela u tikedza infḽesheni i re fhasi na phimo ya thengiselano i sa ḓuri nahone yo dzikesaho . 
Tshati dza luvhondoni
Mvelaphanḓa i ḓo lavheleswa vhege iṅwe na iṅwe nga Muhasho wa Vhupulani , Vhulavhelesi na u Ṱola ofisini yanga , ofisi ya Muphuresidennde . 
Vhukhakhi ha muthu u sa vha na vhukoni ho vha tshone tshiga tsha mpfu , u fhirisa ṱhahelelo ya zwishumiswa na zwileludzi . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedza mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhaswa vhothe na vhakhethi lwa u thoma uri vha ḓiṅwalisele u khetha .
Fomo i fanela u vha yo sainiwa nga Khomishinari wa Miano
Uri vha tendelwe u ṱunḓa zwimela na zwibveledzwa zwa zwimela Afrika Tshipembe , vha fanela u ita khumbelo ya u ṋetshedzwa phemithi ya Dzangano ḽa Tsireledzo ya Zwimela ḽa Lushaka ḽa Afrika Tshipembe ( National Plant Protection Organisation of South Africa ( NPPOZA ) ) .
Musaukanyo wa mvelelo wo bva kha phesenthe ya vhagudi vho ṅwalaho milingo . 
Zwi kule na u vha muela kha zwiko , vha ḓo ṋekedza thikedzo khulwane kha ikonomi yashu na zwa Gwama . 
Khethekanyo , mbalavhathu / sentsasi
U thetshelesa na u nyanyuwankha nyambedzano dza oraḽa dzi sa konḓi / ṱhaluso
( b ) Miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka a i nga iswi khothe malugana na zwa vhukhakhi , u farwa , u honelwa kana u pfi vha na vhuḓḓifhinduleli kha zwo tshinyadzwaho nga nṱhani ha -
Vha na nḓivho ya zwine konṱiraka ya amba zwone na vhuḓifhinduleli vhune ya tshimbila naho
Mikano ya mavundu yo shumiswaho kha musaukanyi i sumbedza mikano nga nḓila ine ya vha ngayo sa zwe ya bulwa nga 1996 . 
-- U shumisa maipfi mapambwa , o tou waniho henefho na maipfi maswa
Tshiṅwe tshithu tsho khwaṱhisedzwaho , ro vha ri si tsha vha vhaswa . 
U pembelele tsha u thoma ndi nga ha vhathu : zwitshavha zwa tshikolo zwi re zwa ndeme fhedzi kanzhi zwa vha zwo fhumula nahone zwi vhashumisani vho hangwiwaho kha mveledziso ya vhupo ha mahayani . 
Kha vha ambedzane nga ha tsheo yavho ya u litsha na khonani na mashaka vha vha vhudze vha vha tikedze .
Fulo ḽa shango ḽoṱhe ngau angaredza ḽo thomiwa nga Mutheo wa Nelson Mandela na maṅwe madzangano a yelanaho na ḽo , a vhidzwaho upfi
Zwithu zwo khwinifhadzwa nga nḓila de ?
Vhashumi vha re hone vha masipala vha nga shumiswa u shuma mishumo ya ndangulo ya thandela ya masipala . 
Vhadzheneleli vha khethekana nga zwigwada vha fha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshipiḓa tsha tshumisano ya tshumelo dza masipala na maka
Thendara dzi nga ṋetshedzwa nga tshanḓa , kana nga poswo . 
Kuvhusele kwa tshikolo kha tshikolo tsha nnyi na nnyi
Dokotela wa maṋo u tea u rwela luṱingo senthara ya ṱhingo ya GEMS u itela u ḓivha arali muraḓo a na mbuelo kha dzilafho ḽine ḽa khou ṋetshedzwa kana u wana thendelo u thoma .
Tsedzuluso na Khwiniso ya Maga a Nḓisedzo ya Tshumelo kha mihasho ya Vundu , Bugu pfarwa 2 , Ofisi ya Mulangavundu , Eastern Cape & DPSA , 2005 , siaṱari 5
U ya fhethu he ha itea vhugevhenga
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa
U shumisa girama , mupeleṱo , na ndongazwiga zwo teaho
Foramu i ṋetshedza hafhu luvhanḓe mivhuso ya Afrika u vhea adzhenda ya u ṱanganedza maimo mathihi kha vhuvhusi ha inthanethe .
Ngona ine ya shuma i fanela u ṱola uri dziphambano dzi nga ṱanganedzwa hani na u dzhielwa nṱha uri miraḓo yoṱhe ya tshitshavha i nga dzheniswa nga nḓila ine zwa ḓo thusa masipala u swikela ndivhotiwa yawo ya u vhona uri hu vha na nḓisedzo ya tshumelo yo khwaṱhwaho nga u shela mulenzhe ha lushaka .
Ri themendela fulo ḽa u khwinisa themamveledziso kha zwikolo zwi shayaho , nga maanḓa kha vhupo ha mahayani .
Vhuṅwe vhuṱanzi ha mveledzwa dza luṱa lwa vhuvhili Afrika Tshipembe dzi nga wanala nga u sedza kha dziṅwe phaṱhekanyo . 
Musi ndi tshi ṅwala uyu Mulaedza , muṅwe washu o amba uri shango ḽashu ḽo tingwa nga mimuya mihulu ine ya ita uri zwi konḓe u ḓivha uri shango ḽashu ḽi ḓo vha ḽi ngafhi matshelo .
Zwitzhili ndi zwigwada zwa phurokhariyothiki , zwithu zwi tshilaho zwa sele nthihi zwine kanzhi zwa andiswa nga u fhandekana ha zwithu zwivhili hu si nga vhudzekani . 
U konadzea na u swikelea nga masheleni zwa u ṋetshedza muongi wa phurofeshinala wa vhugudeli kha mutakalo wa muhumbulo na vhubebisi zwi ḓo ṱoḓa u ṱolwa . 
KHA VHA AMBE NGA HA MILANDU YA ZWA VHUDZEKANI
Kha sekithara hune mbadelo na mbuelo zwa konḓa u kala sa kha mutakalo na pfunzo hu shumiswa u shuma zwavhuḓi ha mbadelo . 
Zwigwada zwa u shuma zwi shumaho na zwipikwa
4 . Maimo a Khabinethe kha Mafhungo a Zwino
U shumisa zwikhala zwone zwo teaho kha pharagirafu
vha si na thathu dzine dza vhonala
Ḽikumedzwa li katela u sa shandukiswa kha zwifhaṱo zwi re hone kha vhupo honovhu na hone azwi nga vhi na masiandaitwa kha kufhaṱelwe vhuponi uho . 
Vhanna avha vho vha vha khou ḓi sudzuluwa vhukati ha miṱa yavho na fhethu hune vha shuma hone zwi tshi leluwa na u konadzea . 
Sia /sekithara nzudzanywa
Dzi shuma na mukhentseḽara , vha tshi konanya na u langula kupulanele wadini khathihi na u shumiswa ha pulane wadini .
4.8 Khabinethe yo ṱahisa mbilaelo kha u khakhiswa ha Phalamennde , hune hu khou hulela .
Nḓila ya baisigira i ḓo thusa na kha vhuḓimvumvusi ha zwitshavha zwapo na vhaendelashango . 
_ mutsiko une wa vhangwa nga mushumo : une wa vhangwa nga nzudzanyo i si yavhuḓi ya mushumo
Mbalombalo ya vhugevhenga ndi tshisumbedzi tsha ndeme kha muvhuso kha u lwa hao na vhugevhenga u tshi farisana na zwitshavha , vhashumi na mabindu .
Ndivho ndi ya u sika zwikhala zwa vhatsila vha vhaswa uri vha ganḓise bugu dzavho dza u thoma , vha bveledze matambwa avho a u thoma , vha bveledze nyimbo dzavho dza u thoma kana vha ite maṱano avho a u thoma .
Ḓuvha ḽa u thoma Phurogiremu ya Zwikili
-- Mitambo yavhuḓi yo fhambanaho ine ya nga ' Hu na mini tshikwea ' ?
Kha dzingu Darfur , ḽine ḽo hula nga maanḓa u fhira France , hu si na tshishumiswa tsha thekhinikhala nomboro nga dzoṱhe a dzi nga vhi na mushumo nga maanḓa wa u ḓisa mulalo wa vhukuma kha dzingu iḽo . 
Hu itwa ṱhoḓisiso kha miṱa ya 300 ha rekhodwa mafhungo
U ṱalutshedza mvumbo dza vhabvumbedzwa kha zwiṱori kana thelevishini a ṋea muhumbulo .
Pfanelo ya tshisikwa i ṋ ea tsireledzo kha musiki .
Ri hone nga maanḓa kha nḓowetshumo na uri ro ita zwithu zwine zwigwada zwa vhatshini zwavho a vha athu vhuya vha zwi ita . 
Zwi ṋetshedza muṱa wa tshoṱhe kha ṅwana ane muṱa wo mu teaho a u khou wanala kha shango ḽe a bebwa khaḽo .
Mukovho wa mbuelo kha masia a muvhuso a lushaka , a vundu na apo sa zwi ṱoḓeaho nga Ndayotewa . 
Mbadelo dza zwa milayo dze dza itwa nga muhumbeli u tea u dzi badela . 
Reshio yo papamalaho ya fhasi ha nthihi i sumbedza mbuelo ya muthelo i khou aluwa nga u ongolowa u fhira ikonomi . 
Khanḓiso hafhu dza ṱhanziela ya u redzhisiṱara dzo xelaho dzi nga wanala nga murahu ha mbadelo ya u ita dziṅwe u bva kha ofisi ya muhasho we wa dzi ṋetshedza . 
Mishini na , madzhendedzi maṅwe oṱhe a Muvhuso zwi fanela u isa mishini uyu phanḓa na tshitshavha tshi fanela u u tikedza . 
U bva kha tsumbo ine ra vha nayo , ri nga lavhelesa zwiedza zwiraru zwa khabinethe yo sumbedzwaho , zwine zwa vha : 
U tumbulwa ha tshikhala itshi tsha tshi no khou ḓa zwo ḓiswa ngauri ndi nḓila i shumiseswaho nahone i sa ḓuri kha u tshimbidza mabindu maṱuku a ṱoḓaho saizi ṱhukhu ngamaanḓa kha vhubindudzi vhu re mahayani . 
Zwiitei zwi tevhelaho zwi no kwama ndambedzo ya khephithaḽa na u lugisa zwithu i ḓo kwama tshumiso ya masheleni zwi ngomu : 
Tsheledzo nga ḓiripi , naho zwi tshi ḓura u dzhenisa , zwo wanwa u vha nḓila yavhuḓisa kha vhunzhi ha miroho , sa maṱamaṱisi . 
U ita uri u takalela ha tshitaila , zwishumiswa zwa u fhuredzela na nyito zwi si gume .
6.5 . Sekithara ya Muvhuso ya Pfunzo na Maanḓalanga a Vhupfumbudzi .
U itela u vha na vhuṱanzi ha uri vhapfuki vha mulayo vha a laṱiswa , hu pfumbudzwa ha vhatshutshisi vha u sedza zwa u langa milandu vhutshinyi fhirisa tshivhalo tsha vhanameli hu ḓo itiwa nga Muhasho wa Tsireledzo ya Zwitshavha na Dairekhitha wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi . 
Tshiṱangu
U rangela u vhala ( u ḓivhadza
Thandela khulwane dzo katelwa kha phurogireme ya masheleni ya ha masipala . 
Lekizikhogirafi
Vha rumele fomo ya khumbelo kha ofisi ya musanda kana ofisi ya vhuponi havho i sainiwe kana u gandiwa tshiṱempe tsha tshiofisi .
Komiti ya Phothifoḽio nga ha Saintsi na Thekinoḽodzhi i ramba vhathu vha re na dzangalelo na vhakwameaho u swikisa makumedzwa o tou ṅwalwaho nga ha Mulayotibe wa Tsireledzo , Ṱhuṱhuwedzo , Mveledziso na Ndangulo ya Maitele a Nḓivho Yapo [ B 6 - 2016 ] .
Ndi tshipiḓa tsha ndeme kha u guda na u funza sa izwi tshi tshi ṋekedza muvhigo wa u funza na u guda .
Khothe dzo thomiwa nga murahu ha thendelo ya vha Maanḓalanga a Vhutshutshisi ha Lushaka . 
U kunakisa ha ḽevele ya nṱha ndi musi makhurooganizimu dzoṱhe , nga nnḓa ha tshivhalo tshiṱuku tsha bakitheria dza maswole a tsireledzo , dzi a vhulawa . 
Vhurereli ha musalauno ha vhathu a vhu topolwi nga u ḓibula ha zwa vhurereli ha lutendo , fhedzi nga milayo ya vhuthu ine ya sumba vhuya kha nyito ya vhathu na zwiimiswa zwa tshitshavha zwa ḽifhasi ḽa musalauno . 
U bveledza mikumedzo kha IDP
3 / 6 Zwipikwa
Tsireledzo kha thikho dza kokodza dzi nga swikelelwa nga u vhuedzedza zwo bviswaho nga nḓila yo teaho . 
Phaphethe dza minwe : Nangani tshipuka tshithihi ni ṅwale ḽeḓere ḽa u th1 oma ḽa dzina ḽaṋu kha tshikhipha tshatsho .
Manḓalanga a Vhutshutshisi ha Lushaka na Yunithi ya Ndozwo ya Ndaka dzo khunyeledza milandu ya 389 ya zwa ndozwo ine ya vha na ndeme ya R349 miḽioni .
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya u vha na phukha ine ya shumiswa u ṋetshedza vhunna a nga ita khumbelo ya mvusuludzo ya u ṅwalisa kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha .
Pfunzo nga ha zwi elanaho na vhudzekani , zwine zwa ṋea nḓivho na u funza ṱhonifho ya vhone vhaṋe na vhaṅwe , vha ḓo vha thusa u dzhia tsheo dza vhuṱali nga ha uri vha ṱoḓa naa nahone nga nḓilaḓe u ita zwa vhudzekani , na u dzula vho tsireledzea . 
Masiandaitwa a thekhinoḽodzhi kha mupo na ṱhoḓea ya u phasa Ndingo ya Masiandaitwa kha Mupo nga vhuḓalo ine ya katela u ṱoḓisisa kha tshitshavha . 
Mutengo une tshikwama tsha NML tsha ḓo badela ngayo ndondolo mutakalo ḓo vha i nṱha ha mbadelo ya zwino ya zwibadela zwa lushaka , fhedzi i ḓo vha i fhasi ha mutengo wa kha sekithara phuraivete .
Ndangulo ya khakhathi , u nḓila khasiṱama na u sedzesa kha khasiṱama . 
vhuthu vhu re na mukano
( 2 ) Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓḓa khetho dza Mulangadzulo , kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite ngauralo .
Zwino kha vha ole mitalo ya u ela phanḓa ha ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽe ḽa ombedzelwa . 
Tshipitshi tshi logiselwaho
Tsha vhuvhili , u dzhenelela ha sekhithara dzo fhambanaho dza zwa vhulimi , tsha vhuraru , u aluswa ha mabindu maṱuku . 
A huna ndiliso ine ya ḓo badelwa zwi tshi elana na u shumisa Zwiṱaniwa zwavho , sa zwe zwa ṋetshedzwa hafha . 
Muvhalelano ndi nḓila ya vhuṱhogwa ya ndaulo ya tshelede kha mushumo na zwiko . 
Tshivhalo tsho dzinginywaho , tshine tsha tea u tevhedza Khethekanyo ya 10 ya Mulayo
Hezwi zwi katela masheleni a tsireledzo ya zwa matshilisano , mavunḓu , zwiimiswa zwa mugaganyoingwa na muvhuso wapo . 
U kona u shumisa themba tharu kha u fhaṱa maipfi .
4.1 . Khabinethe i dzhiela nzhele phindulo kha mafhungo a zwino a mukumedzo wa mikaṋo na u ṱanganedza uri khaseledzo nga hazwo ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha dimokirasi yashu .
Haya a ḓo vha a Madalo a u tou thoma a Shango kha shango ḽashu u bva tshe vha vhewa tshiduloni .
Ndi hunbela u fariwa tshanḓa nga . . .
_________ ndi mimoḓoro .
MaAfrika Tshipembe kha mitambo yo fhambanaho vho ri ṱuṱuwedza nga zwikili zwavho na vhukoni nahone vha wana miṅene ya lushaka na ya dzitshakha .
3.2 Thebuḽu ya phaḓaladzo ya zwibveledzwa kha GIREIDI DZA 7- 9
Ḽekitshara u na vothi ḽi dzulaho ḽo vulea arali vha nga sumbedza uri vha shuma nga maanḓa , fhedzi vha ḓi ṱangana na thaidzo . 
Muvhusowapo u tea u ṱuṱuwedza nzulele ya vhupo ho tsireledzeaho hu re na mutakalo na u ṱuṱuwedza zwitshavha uri zwi shele mulenzhe kha mafhungo a muvhusowapo sa vhuendedzi ha masipala , tshumelo dza masipala dza mutakalo , bada dza masipala , na phakha na vhuḓimvumvusi ha masipala . 
Nga u ralo ro dzhenisa mbekanyandeme khulwane kha mbuedzedzo ya holosele ya sisiteme ya mugaganyagwama washu . 
Ngaganyo dza khombo dzo sumbedza uri mirundo ya vhathu yo tsireledzea u i shumisa arali yo vhulungwa lwa miṅwedzi ya rathi . 
Ḽiga ḽa 1 : Petani kha mutalo wa zwithoma . Ḽiga ḽa 3 : Siṱepulani kha sia iḽi.Ḽiga ḽa 2 : Petani kha mutalo wa zwithoma .
U shumisa luambo u bveledza zwiteṅwa
Nga nṱhani ha u ṱanḓavhuwa ha maanḓalanga ayo na vhukoni kha zwa milayo yo ḓoweleaho , mihumbulo yayo kha uri milayo yo ḓoweleaho i tea kana a i tei u bveledzwa kha mafhungo a ndayotewa na zwone ndi zwa ndeme . 
CM29 - Mbuyelo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhalanguli , vhaofisiri
Ro nanga vhumatshelo ho vhofholowaho u bva kha vengo nga murafho na vhundinṋe , vhumatshelo ho vhofholowaho u bva kha milayo ya u kandeledza na tshiṱuhu , nahone vhumatshelo ho vhofholowaho u bva kha khakhathi , vhushai na u shaea ha mishumo . 
5.1 Kha u tshimbidza u itwa ha khumbelo u ya nga Mulayo , thero dzine GCIS ya fara ngayo rekhodo na zwiteṅwa zwa rekhodo dzo farwaho kha thero iṅwe na iṅwe ndi dzi tevhelaho :
Zwo ralo , ro sedza kha nyimele i re hone ya ḽifhasi , vhuimo ha nyaluwo ho lavhelelwaho khathihi na u sika mishumo ho sedzwaho kha vundu vhu tea u dzudzanywa lwa fhasi . 
U dzula u tshi ḓivha mivhigo ya u kuvhanganywa ha mbuelo ya khoro na nḓisedzo ya tshumelo .
Arali vha sa ṋekedza aḓirese yavho ya e-mail , vha nga kwama davhi ḽa ofisi ya SARS ḽa tsinisa navho nga murahu ha ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo .
Ndi wonoyu mushonga une wa fha muloi maanḓa .
U vhala nga zwigwada hu na u sumbiwa nḓila Mudededzi u shuma na zwigwada zwoṱhe luvhli kha vhege lwa minethe ya 15 na tshigwada .
ngavhela
Kha nzulele ye ya bulwa afho nṱha , ho topolwa tshanduko khulwane dzi tevhelaho dza mbekanyamaitele : 
Hezwi zwi vhidzwa uri zwiimiswa zwa ' Ndima ya 9 ' sa zwe zwa sumbedziswa kha Ndayotewa kha Ndima ya 9 .
vho vhofhololwa mushumoni he vha vha vha tshi shuma hone nga nṱhani ha vhuhoṱa
( 3 ) Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Mulangavunḓu dzi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , fhedzi hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa .
Kha vha humbele mutholi wavho wa ḽino uri a ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738 .
U voutha hu khou vala nga dzi 20 Shundunthule 2015 na uri vho winaho vha ḓo ḓivhadzwa musi hu tshi pembelelwa Ḓuvha ḽa Afrika nga dzi ( 25 Shundunthule ) .
Muṅwe na muṅwe u tea u dzima mavhone musi a siho lufherani lugede .
U vhona uri khonṱhiraka dza zwiṱhavhane dzi khou ṱunḓeswa u bva nnḓa , Muvhuso na khamphani dza nḓisedzo vho tendelana kha mbekanyamushumo ya vhudzheneli ya zwa nḓowetshumo yo dizainwaho u engedzedza vhubindudzi na zwivhambadzwaseli . 
U khwaṱhisedza ṋetshedzo ya pfunzo ya vhupo na tshenzhelo . 
( a ) U ṱuṱuwedza ndeme na mitheo yo ṋewaho kha khethekanyo ya 195 , kha tshumelo ya vhathu nga u angaredza ;
Ndivho ndi ya u vhona uri hu vhe na u dzhenela ho angalalaho nahone hu pfadzaho kha ikonomi nga vhathu vha vharema . 
U shululela hu ḓo thoma nga ḽa 7 Lara nahone hu ḓo bvela phanḓa maḓuvha a eḓanaho 54 u swika 30 Nyendavhusiku .
Zwiṅwe hafhu ndi zwauri , TV i dovha hafhu ya funza vhathu nḓowelo dzonedzone dza kutshilele ku re na mutakalo ngomu .
Mupeleṱo na ndongazwiga Tshivhudzisi , kushumisele kwa ṱhalusamaipfi , thevhekano ya ya maipfi
Vhathu vhane vha ḓo thuswa kana vha vhuyelwa nga thandela
Hezwi zwi ḓo khwiṋisa u kona u ṱhaṱhuvha na u swikela zwifanyiso hoṱhe sibadela na kha sibadela tsha senthraḽa . 
Ndima ṱhukhu i na masia maṋa o sedzwaho a tevhelaho : 
U shumiswa ha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa theo ya mulayo musi hu tshi khou shumiwa na mabindu a vhupo ha Mpumalanga na Vundu ḽa Limpopo . 
Kha vha tevhedze idzi ndaela kha zwigwada zwiṱuku zwavho .
kusedzele kune kwa tea u tevhelwa kha mishumo ;
Khumbelo ya ndaela ya u kokodza muthelo phensheni
U bula uri tshiṱori tsho takalelwa naa a kona u imela phindulo yawe , tsumbo , " ndi funa hetshi tshiṱori ngauri tshi nkhumbudza . . . "
Vhaḓivhi vha ḓo vha na phurofaiḽi dzi tevhelaho : 
Kha vha dadze khethekanyo dzo teaho dza fomo SAPS 271 nga murahu ha u wana Ṱhanziela ya Vhukoni .
Milayo iyo ya mushumo yo ha i siho u bva kha ndaulo ya muvhuso wo fhelaho nahone yo ṱoḓa u thomiwa ha mbekanyamaitele ntswa , mulayo na ndayo . 
Tsha vhuvhili , vharema vha shumaho zwavhuḓi vho shuma zwavhuḓi u bva kha sisiteme ya zwa ikonomi nahone hu na khonadzeo ṱhukhu ya uri vha ḓo kungiwa tshigwada tshine tsha sasaladza tshiṱirakhitsha tsha zwa ikonomi . 
Dzhiminasiṱiki : nyito ya u ḓitika sa u ima nga zwanḓa u ima nga ṱhoho na u thoma tshithu tshiswa , n.z.
Mitambo
Ndi yone i no bveledza pulane ya u shuma , ye ya thomiwa kha Ndima ya 2 , Luṱa lwa 1 , uri i vhe ḽiṅwalwa ḽi no shumiwa ngaḽo ḽine ḽa bula nga vhuḓalo uri , vhukumakuma , ndi zwifhio zwine zwa tea u itwa , nga nnyi na hone nga tshifhinga tshifhio khathihi na migaganyagwama .
Hezwi zwi nga vhea mutsiko munzhi kha sisiṱeme sa musi vhanzhi vha sa koni u swikelela zwiko zwa maḓi avhuḓi . 
( b ) muṅwe na muṅwe a no khou itela muṅwe muthu ane a sa kone u zwi ita nga dzina ḽawe ;
Nnyi na nnyi u na ppfanelo dza u shela mulenzhe kha ndaulo ya shango ;
Mbekanyamushumo ine ya khou bvela phanḓa ṅwedzi woṱhe i na vhurangeli ho fhambanaho nga muvhuso , mabindu na zwitshavha kha u alusa mafhungo a vhaswa nga kha nyito dzo fhambanaho .
Nḓila ya vhukone ine ya vha ya ndeme ye vha tshimbidza ngayo mafhungo yo vha i yavhuḓi nga maanḓa . 
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Mathomoni a miṅwaha-fumi ya mbofholowo , vhanzhi vho vha vha tshe vho khethululwa kha ikonomi ya shango na kha u wana mukovhe wa khwine wa mitshelo ya nyaluwo .
MUVHUELWA
Ndima iyi i sedzana na zwa ndugiselo dza dzikhetho . 
U fhedza tshilengo tsha mbadelo na zwiitisi zwa u sa badela vhathu vhe vha ṋewa konṱiraka u itela u vha na vhuṱanzi uri nḓisedzo dza vhudzulo dzi itwe nga ngona . 
U humisa mbuyelo dza mithelo na mbadelo nga computer
Zwidodombedzwa zwa ḽisi dza zwa makwevho na zwone zwi a wanala sa zwithu zwo teaho u badelwa . 
Thandela dzi tshimbidzwa nga zwitshavha zwapo zwine zwa topola maanḓa a ikonomi ya vhupo ha hazwo , nga ndambedzo dzo ṋetshedzwaho kha madzinginywa a khwinesa . 
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele nyendedzi idzi musi vha tshi ḓadza fomo yavho . 
2.1 Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Thangela Mulayotibe ngaha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka ( NHI ) ya Afrika Tshipembe , u itela vhupfiwa ha vhathu .
Hu na tshifhinga na fhethu ha mishumo ho teaho ?
Ri tea u ita zwinzhi zwa khwine kha u ṱola ndondolo ya tshifhinga tshilapfu , u khwinisa na mbadelo dza thivhavhudzulo dza themamveledziso ya ndondolo ya theshiari yashu , zwine kha zwoṱhe nyimele nnzhi a dzo ngo lambedzwa lwo eḓanaho lwa miṅwaha minzhi . 
Ṱhalutshedzo dza u angaredza dza milayo ya ndeme kha maitele a u redzhisiṱara dzi ṋetshedzwa afha u itela u thusa mushumisi wa maḓi kha u ḓadza fomo dza u redzhisiṱara . 
Ri tama u kovhelana navho pulane yashu ya mbuno dza ṱahe dza u engedza nyaluso na u sika mishumo .
1.3 Ndivhonyangaredzi ya Kharikhuḽamu ya Afrika Tshipembe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
Thaidzo idzi dza ikonomi dza mutheo a dzi nga ḓo vha thaidzo arali zwiko zwo pimea . 
Vhuimeleli ha vhafumakadzi kha Buthano ḽa Lushaka ho engedzea u swika kha 45% .
Thendelo ya u ṱun ḓa phukha i a ṱo ḓea kha u ṱun ḓwa ha phukha kana zwibveledzwa zwa phukha u zwi ḓisa Afrika Tshipembe .
Vhunzhi ha nyolo dzine dza khou ṱoḓea vhu langwa nga mugaganyagwama une wa vha hone hu tshi itelwa u thomiwa ha thandela . 
Foramu ya Ikonomi ya Afurika ndi dzangano ḽi ḓilangaho ḽa dzitshakhatshakha ḽo ḓiimiselaho u khwinisa tshiimo tsha ḽifhasi nga u shumisa vharangaphanḓa vha mabindu , poḽitiki , akhademi na vhaṅwe vha tshitshavha u nea tshivhumbeo tshiswa tsha mbekanyamushumo dza ḽifhasi , dzingu na nḓowetshumo .
U shumisana u itela u swikelela ndivho dzo tiwaho kha puḽane zwi ḓo thusa u fhaṱa fhulufhelo nga ngomu na vhukati ha dzisekithara .
Zwikhala zwa mishumo
Vhavhambadzi vho badelwaho kheshe tshifhingani tsho fhiraho vha fanela u dzhia tshikhala itshi u wanulusa dziṅwe nḓila dza u badela VAT yavho . 
Khomishini i tea u ṋea muvhigo tshifhinga tshoṱhe kha Phalamennde na kha vhusimamilayo ha vunḓḓu
Pulane yo ḓisendekaho nga nyito
Mbekanyamushumo dza matshilisano dzo ita zwinzhi khau khwinifhadza matshilo a vhathu , fhedzi thandululo dza tshifhinga tshilapfu dzia shaeya .
1.4. Khabinethe i dovha ya isa ndiliso nga murahu ha musi ho vha na u tshoṱelwa hu si havhuḓi ha Khomphaundu ya Mbumbano ya Dzitshaka ( UN ) ngei Mogadishu , kha ḽa Somalia nga dzi 19 Fulwi 2013 he ha lovha vhathu vha 15 ho katelwa na maAfurika Tshipembe vhavhili .
Ri khou lavhelela u ṱanganedza phindulo dzavho . 
Ri themba na u fulufhela uri avho vhane vha ḓo vha vha tshi khou ḓa u vhudzisa mbudziso vha ḓo dzi vhudzisa thwii . 
a ) Vho MSB Matebesi sa Muthusa Mulanguli Guṱe : Tshumelo dza Pfanavhanzhi , na
Hezwi zwo tou ralo hu nga vha kha khoro ya ḓorobo khulwane , khoro yapo ya ḓorobo khulwane , khoro ya tshiṱiriki , khoro yapo , khoro ya mahayani kana khoro ya vhaimeli . 
Musi zwi tshi vhonala u tevhedzwa ha mulayo wa u humisela murahu zwo khakheaho zwo kwama u thomiwa ha ndinganelo ya mishumoni . 
Tshenzhemo i ḓo sumbedza u vha na mushumo kha dziṅwe sisteme dza pfunzo dze dza livhiswa kha u bveledza pfunzo i katelaho . 
Tshiimo tshi ṱanganedzeaho nga dzitshakatshaka kha u ṋetshedza vhalwadze mishonga yo tsireledzeaho , nahone i shumaho zwi ḓo ambwa nga hazwo . 
Ngeno hu na uri mimasipala yoṱhe i wana thikhedzo ya tshiimiswa , muvhuso u khou ya phanḓa na u shuma hu u itela uri ndambedzo yo raliho i avhelwa nga nḓila yo teaho hu ne ya khou ṱoḓea hone nga maanḓa . 
Zwo ḓisendeka nga ṱhingo idzo dzo tou raloho , embasi i ita mutevhe wa vhaṋameli avho vho hanganeaho na u sala murahu nga ngeletshedzo dzo teaho , thikhedzo na thuso ya mashango a nnḓa . 
ṱhanziela ya ndovhedzo arali i hone
Tshipiḓa tsha u livhanya uhu , ho lavheleswa nga maanḓa Mugaganyagwama , tsho itiswa nga mutsiko u vhewaho kha masheleni a muhasho nga mulandu wa shumiswa ha Ndavheleso yo Khetheaho ya Mushumo kha vhaofisiri vha zwa ndulamiso . 
Mbekanyamaitele iyi i dovha ya tshimbilelana na Mulayo wa Zwikolo wa Afrika Tshipembe , wa 1996 ( Mulayo wa vhu 84 wa 1996 ) .
Zwi nga dzhia miniti miṱanu uri vha ṱanganedzwe
Zwe vha zwi amba malugana na izwi zwo tikedzwa-vho nga vhuṱanzi ha muofisiri wa kale wa zwa zwiko zwa vhathu wa muaphiḽi . 
Nga u ralo , muvhuso u tikedza ṱhoḓea ya u khwaṱhisa mulayo nga ha ndifhelo dza maḓi na vhuṱoli . 
Stats SA i shumisa tshaka dzo fhambanaho dza ndaulo ya tsireledzo u tsireledza webusaithi yayo kha vhudzheno hu si na thendelo . 
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro u vusuludza u ṅwaliswa nahone vha tea u ita ngaurali miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hu tshi fhelelwa nga tshifhinga .
Muhaṱuli kana madzhisiṱaraṱa o nangiwaho nga Muhaṱuli Muhulwane nga murahu ho vha na eletshedzana na Minisṱa wa Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa ;
U shumisa tshitendeledzi tshoṱhe tsha CBP kha 30% ya dziwadi hu u itela u guda uri zwi ya hani phanḓa
Zwikhala zwa vhulimi ha dziḓoroboni zwi bveledzwa matungo a vhupo . 
Khabinethe i khoḓa vhudzheneleli ho itwaho nga mmbi dza tsireledzo kha u thusa u phulusa .
Kha vha sedze hafhu na rekhodo dza zwiwo zwo fhiraho , khombo kana thaidzo dza mutakalo .
Ndivho ndi u topola vhupo vhune ha nga vha ho adzelwa vhune ha nga shuma sa zinki ya zwipiḓa zwa khemikhala i re khombo , u bva kha maḓi a mashika , musi a tshi tzwonzwa matheriala o papamalaho . 
U ambara khondomu zwi nga vha tshipiḓa tshi takadzaho vhukuma tsha u tamba zwa vhudzekani . 
Ri ḓo ṱuṱuwedza vhathu uri vha si sedze magavhelo a mahayani sa muimawoga . 
Hedzi thendelano dzo itisa uri hu vhe na khumbulelo dzo swaiwaho dza mashelenimbaledzwa a mashango ane a vha na lupfumo lunzhi lwa musuku . 
Hafha kuswikele kwashu ku nga kha ḓi fhambana , ndivho ine ra ṱoḓa u i swikelela ndi ine ya vha khagala nahone i sa ḓaḓisi u setha ndayo tewa yashu : u vhumba tshithu tshithihi , husina khethululo nga lukanda , khethululano nga mbeu , demokhirasi na vhupo ho andaho vhune ha tshimbila nḓila nthihi ya u fhaṱa shango ḽakhwine .
Vhukoni ha ṱhoho dza zwikolo .
I vhalelwa nga vha maanḓalanga a vhulanguli u ri i shumiswe khathihi na mbadelotiwa na mikovhe u thusa zwi no khou itwa nga EU u tsireledza sisiṱeme yayo ya vhulimi . 
Ezwi zwi tevhelwa nga manweledzo a khamphani iṅwe na iṅwe , hu tshi katelwa na ḓivhazwakale yayo , zwibveledzwa na zwishumiswa zwa vunduni . 
U vhala / ṱalela u itela u pfesesa ( zwiṱirathedzhi )
U vhala wo tou fombe
Hu tshi itelwa u tevhedza ṱhoḓea dza Pulane ya u Shumiswa ha Maitele a u Ṋetshedza Khonṱhiraka kha Zwigwada zwa Vhathu vho Khetheaho , hu ḓo ṋetshedzwa zwidodombedzwa zwinzhi zwa mbalombalo kha Mulangi wa zwa u Maanḓafhadza . 
Lutamela lwa u ita hu na mbofholowo lu ḓo fhela na dimokirasi yashu ya khwaṱhiswa ngeno u vha mulayoni ha zwiimiswa zwa muvhuso hu tshi khwaṱhisedzwa . 
Mbilo dzine ra dzi wana dza dzilafho ḽa nga murahu ha musi muraḓo o ḓirula mushumo kha tshumelo ya nnyi na nnyi .
172. Maanḓa a Khothe kha mafhungo a zwa Mulayotewa
Vhuvhusi ndi themo ḽine ḽa katele vhushaka vhukati ha vhadzulapo na muvhuso . 
Muṅwe na muṅwe u na mulomo .
Vhathu vha vhutsireledzi vho vha vha tshi khou shuma hanefha , vha na ṱhalutshedzo ya mushumo wavho ine nda sa i ḓivhe . 
Minisiṱa wa Masheleni vha ḓo kumedza Tshitatamennde tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha nga ḽa 26 Tshimedzi 2016 tshine tsha ḓo sumbedza ṱhanḓavhuwo ya muhanga wa masheleni kha tshifhinga tsha vhukati .
Ndima i kona u ṱalutshedza vhuṱali ha ḽiedza na u amba nga ha lushaka lwa vhuṱali , hu tshi katelwa na phambano vhukati ha vhuṱali tshiedza na ha muthu . 
U ṋetshedza na u langula tsheledemviswa dza muhasho . 
( ii ) vhusimamilayo ha vunḓḓu vhu kwameaho na Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka ,
1 . Khumbelo dzoṱhe dza thendelo dzi ṋetshedzwa nomborondaula musi dzi tshi tou ṱanganedzwa .
Arali vho vha vhe Mulangavundu ḽa Gauteng lwa ḓuvha , vho vha vha tshi ḓo itani u ita uri vundu ḽi vhe ḽihulwane ? 
Maitele a kushumele o tiwaho a u kuvhanganya data na u i shuma kha tshileludzi , tshiṱiriki tshiṱuku na kha ḽeveḽe ya tshiṱiriki . 
Khethululo yo teaho ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo a i nga konadzei uri i swikelele hu si na mbekanyamushumo dza vhugudisi dzine dzo pfumaho nḓivho dzine dza katela u dovha hafhu ha gudiswa misi nga misi . 
Tshivhumbeo tsha tshilinganyo tsho ḓisendekaho nga Ndalukanyo tshi dzhiela nṱha khonadzeo ya u Dzhiela nṱha Ngudo Thangeli . 
Kha vha kwame murengisi wa shango ḽa nnḓa ane vha khou renga khae zwa dzikhuhu kana makumba .
Musi bugu ya nganea bulasi ya pfulo i tshi ṱuma , muhumbulo wa mushumo kha mavu , mupo na muvhala , tshifanyiso tsha mushumo ndi tshipiḓa tsha vhuṱhogwa tsha lushaka lwa pfulo . 
A ri khou amba uri ngoho , mbuno , zwe songo vhigwa . 
Vhulondoti vhu itwa duvha na duvha arali hu na thodea na uri vhu langwa nga Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha . 
A si zwinzhi zwiimiswa zwa muvhuso zwi re na vhukoni ha u thoma lwo fhelelaho sisiṱeme ya ndangulo ya maṅwalo o ṱanganelaho lwa mekhanikhala . 
kharikhatsha ---- u ola mubvumbedzwa nga u tou ṅwala kana u tou edzisela ngeno nyito yazwo yo kalula
U balelwa u fhindula nga hei nḓila zwi ḓo swikisa kha tshayavhudziki kha tshumiso ya masheleni a nnyi na nnyi , u tsa na u gonya ha vhunzhi ha nzwalelo na tshikalo tsha thengiselano , zwa tsitsela fhasi nyaluwo ya ikonomi lwa tshifhinga tshilapfu . 
Ṱhoḓea dza thengo khulwane vhukuma honeha dzi ṱaluswa thwii kha pulane dza mushumo dza mihasho . 
Ro wana luṱingo u bva kha mufumakadzi wa mufariwa . 
Kuitele kwo fhambanaho kwa idzo dza maṅwalo a nyendedzi a kale dzo ṱanganedzwa nga uri netiweke dza pfanelo ya nḓila ya tshitshavha ( musi zwi tshi vhambedzwa na nzudzanyo ya bada ) a amba nga ha u pulana na u dizainwa ; 
Vha fanela u ṱhaḓula malugana na mafhungo a u renga . 
Nga heyi nḓila , ri shela mulenzhe kha u shandukisa Afrika Tshipembe uya kha shango ḽine ḽavha a vhoṱhe vhano dzula khaḽo , vho farana naho ro fhambana . 
Mulangadzulo u ḓo kona u vhumba komiti ya khaṱhululo u itela u khunyeledza mafhungo . 
Sisiṱeme ntswa i khou bveledzwa hu na vhukwamani na vhaalafhi . 
Kha mafhungo a ndaka ya zwa masheleni hu nan deme yo i yone nga kha mbuelo kana ṱhahelelo , mbuelo na ndozwo dzo bvaho kha tshanduko kha ndeme yavhuḓi zwo katelwa kha mbuelo kana ṱhahelelo ya tshiṱatamennde tsha mashumele a zwa masheleni . 
V ha dzhenise m.gems.gov.za ha ḓiresi uri vha dzhene kha saithi ya GEMS DotMobi .
U konḓelela zwi dovha zwa amba uri vha ḓo dzula vha tshi londota kuvhonele kwa u sa dzhia sia kha vharengi vhoṱhe hu si na ndavha na vhukale , murafho , mbeu , mirafho , vhurereli kana ḽevele ya pfunzo . 
( c ) Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha yo livhanywa na mveledziso
Sisiṱeme yo ṱanḓavhuwaho ya u bveledza zwithu zwiswa ine ya ita uri dziyunivesithi , khoro dza zwa saintsi na dziṅwe ṱhoḓisiso na vhasheli vha mulenzhe kha mveledziso zwi vhe na vhushaka na masia a ndeme a ikonomi .
Ndayotewa ya Constitution i bula zwauri mimasipala i na vhuḓifhinduleli ha u vhona zwauri vhadzulapo vhoṱhe vha ṋetshedzwa tshumelo u fusha ṱhoḓea dzavho dza mutheo .
Pulane i themendela mutikedzo wa pfunzo wo fhelelaho kha vha shayesaho nga nḓila ya bazari na mphomali na u engedzea kha u fhungudza bazari na mphomali sa izwi mbuelo ya muṱani i tshi khou engedzea kha vhashai na matshudeni o " salelaho vhukati "  . 
Ndi lini he masheleni ane a langwa nga nzulele a badelwa ?
Zwenezwo khalaṅwaha a si zwithu zwi no dina , kana zwibveledzwa zwine zwa si rengiwe ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
U thusa vhafuwi vha sa athu u aluwa nga masheleni a u renga thannge ya mafhi
Mvelele dzine dza ḓo ḓadzisa , dzi katela u pfukisela zwikili u bva kha vhatambi , vhalanguli vha bola ya milenzhe , vhashumi vha vhomakone na vhaṅwe vha shelamulenzhe vho ḓidzhenisaho kha mveledziso ya bola ya mulenzhe kha vundu heḽi . 
Khetho dza masipala dza ṅwaha wa 2016 dzi ḓo vha dza vhuṋa u bva tshe demokirasi yashu nahone na ndugiselo dzo engedzwaho dzi ḓo vhona uri khetho idzo dzi tshimbile zwavhuḓi sa dzo fhiraho .
( a ) zwivhumbeo zwa vhusimamilayo ha vunḓu kana khorotshitumbe na matshimbidzele ane a fhambana na o tiwaho kha ndima iyi ; kana
U rangela u vhala : u vhala na u ita nyambedzano nga ha ṱhoho vha sedza na zwifanyiso/ dzidayagiramu / mimapa
Themamveledziso dza mafhungo dzine dza shuma zwavhuḓi dzine dza ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi na u katelwa huhulwane zwi ṱoḓa netiweke ya inthanete ya luvhilo luhulwane yo khwaṱhaho na ya vhudavhidzani , na mitengo ya fhasi .
Zwine vha tea u ita
Kha sia ḽa mbekanyamaitele ya ikonomi , ngoho na u bvisela khagala zwi tevhelaho u bva kha u maitele a u topola zwi a konḓa vhukuma u swikelelwa . 
Hafhu , izwi zwi ṋea tshikhala tsha u ṱuṱuwedza hu si u tshintshana mitambo fhedzi , fhedzi na vhuendelamashango hafhu . 
Vhakomana na dzikhaladzi , zwo lingana . 
Ḽiga ḽa 1 : Petani kha mutalo wa zwithoma .
Mveledziso i songo lingana nahone yo livhiswaho nga nḓila mmbi , ngeletshedzo i sa fushi nga ha mbekanyamaitele , mbudziso dzi konḓaho dza nga ha tsireledzo ya thengiso , sisiṱeme dza zwa masheleni dza mashangoḓavha dzi songo linganaho zwoṱhe zwi livha kha u sa lingana ha zwiimiswa zwa zwino zwi dzhiaho tsheo u itela mafhungo a ikonomi ya mashangoḓavha . 
Hu dovha ha vha vhuḓifhinduleli ha u vhona uri uri ndango dza mbalelano dza nga ngomu dzi khou shuma kha u vhona uri rekhodo dza zwa masheleni dzi nga vhewa khadzo fulufhelo . 
Tshikhala vhukati ha zwe zwa vha zwo vhewa uri zwi ḓo swikelelwa na zwe zwa swikelelwa . 
Nḓivho ya Mulayo wa Vhushaka ha Mushumoni na kuitele kwa u vhiga na vhupo ha mushumo kha Tshumelo ya Tshitshavha . 
48 . Miano kana u ḓḓivhofha
U ṱalutshedza mbono iyi na ndivhanele kha nyimele dza tshitandadi . 
Vhuṅwe vhuimo ha tshigwada tsha muṱa , hune ha vha na muḓi muthihi kana minzhi ya mashaka i dzulaho kha muvhundu muthihi wa shango .
Muraḓo muthihi wa komiti u tea u ḓivhadza na u thoma therisano .
Ṋetshedza u sedzwa hafhu ha ḽiga ḽa ndaulo nga khothe kana , ho teaho , nga khoro yo ḓiimisaho nga yoṱhe i sa dzhii sia
Ṅwalani khungedzelo ine na ḓo i vhea kha bodo ya nḓivhadzo , u ṱuṱuwedza vhagudi nga inwi u vouta kha khetho dzi khou ḓaho . 
Thusa vhathu vhenevho vhane pfanelo dzavho dza kwamea ;
Sa musi iyi i tshumelo ine tshifhinga tshinzhi ya tshimbidzwa nga matshudeni , zwi dzhia vhege dza rathi u ṱhaphudza tshishumiswa tsha phurosithethiki . 
( a ) u sa amba tshithu ;
Thandela dzi ṋetshedzwa kha IDP
Nḓivhiso nga ha zwi songo dzulaho zwavhuḓi , schizophrenia na PTSD zwo ṱalutshedzwa , khathihi-vho na nḓila dza uri zwi nga lafhiswa hani . 
Ṱhirafiki i no khou ṱoḓa u khauledza i vho thoma u anda u fhira ha vhafhiri vha gondo . 
Nḓivhadzo ya Ikonomi ya Afurika Tshipembe , yo bvaho nga Ḽavhuvhli ḽa dzi 04 Ḽara 2014 , yo sumbedzisa uri mbekanyamaitele dza ikonomi ya Afurika Tshipembe dzi khou fhungudza phimo ya vhushai na vhushaya ndinganyo , na uri mbuelo ya muthelo i khou vhuedza u bva kha vhapfumi uya kha vhashayaho .
U shuma na u ita odithi dzo fhambanaho na ndingo dza tsedzuluso kha dzangano . 
Tshino tshiwo tshi ḓo ita uri hu vhe na tshandukombuya . 
Muvula u shuma u aṋwisa mitshelo .
Musi tshitediamu tshi tshi fara mitambo ya ragabii , thikhithi iṅwe na iṅwe i ṋetshedzwa vhudzulo hayo . 
Muhasho a wo ngo fushea nga pfufho wo ita khumbelo ya vhulamukanyi ha u sedza hafhu Khothe ya Vhashumi . 
Zwazwino , Khabinethe i tama u livhisa ndiliso kha miṱa ya avho vho lovhelwaho nga miraḓo ya miṱa yavho na u tamela mashudu avho vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola .
Vhudavhidzani vhu tevhelaho vhu ḓo tshimbidzwa nga Luisimane , nga nnḓani ha musi ho sumbedzwa ṱhoḓea na u dzhiela nṱha mashumisele , khonadzeo , tshomedzo , nyimele dza vhupo honoho na ndinganyiso ya ṱhoḓea na zwine vhathu vhenevho vhane vha khou itelwa vha ṱoḓa zwone , vhudavhidzani vhu nga pindulelwa u bva kha Luisimane u ya kha luambo / nyambo dzo humbelwaho :
Minisita o maanḓafhadwzwa uri a hwese maanḓa a mashumele a ḓuvha na ḓuvha ḽa Gwama . 
Zwiṅwe zwifhaṱo zwa vhudzulo
Fhedzi , vhushaka vhakati ha Vhakhiresite na vhathu vha vhuṅwe vhurereli na hone vhu a kwamea . 
Ndayotewa i dovha hafhu ya vhea zwine Phalamennde ya shumisa zwone na uri miraḓo i khethiwa hani uri i ye Phalamenndeni .
U isa fomo kha vhatsivhudzi vha zwa Thekinini zwi ḓo lengisa khumbelo .
Vha rekhode zwiteṅwa zwa zwine zwa tea u itwa na tsheo kha themphuleithi sa zwe zwa vheiswa zwone - vha songo lindela muṱangano u tshi fhela u zwi bvisa kana zwi nga ita uri vha khakhe .
Arali mubebi muthihi fhedzi hu ene o ṋeaho thendelo , nahone muṅwe mubebi a songo kona u ṋea thendelo kana a sa tei u ṋea thendelo , khomishinari u ḓo khwaṱhisedza thendelo yo ṋewaho nahone a rumela nḓivhadzo kha muṅwe mubebi hu saathu u fhela maḓuvha a 14 .
( c ) kha u avhela vhathusa Muphurisidennde mishumo ;
o U bvela phanḓa Pulane Tshumisi ya u ita mushumo
Lavhelesani zwifanyiso na ṱhoho ya tshiṱori ni wane uri ni nga kona u pfesesa naa uri tshiṱori itshi tshi khou amba nga mini .
- Maṅwe mafhungo / a u angaredza*
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha nyambedzano dza u malana
Kha vha dzhenise dokhumenthe dzi tevhelaho :
Lushaka ulu lwa tshanduko ndi vhuṱanzi vhuhulwane kha vhupo ha mbambadzo kana na vhubindudzi hu na mulambwana nga phanḓa tshifhinga tshinzhi zwi a ṱoḓea uri fhethu hunzhi ha mveledziso hu fanela u ṋetshedzwa na uri ṱhoḓea dza u paka dzi a tevhedzwa . 
Kha SoNA yavho nga Luhuhi 2015 , Muphuresidennde Vho Zuma vho ḓivhadza Pulane ya Mbuno dza Ṱahe u itela u khwaṰhisa nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo ine ya khou lilwa .
U phurosesiwa ha zwikambi nga u angaredza hu itea tsinisa na fhethu ha u bveledza zwiengedzwa zwa phuraimari . 
g ) Vho Nomfundo Maseti ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Ri livhuwa madzangano a vhadededzi kha u tikedza iḽi fulo .
Muhasho wo thoma na kuitele kwa u rina madzina a vhupo na u rina hafhu u khwaṱhisedza uri mbono ya shango ḽa vhufa hashu i khou shandukiswa . 
Zwe ra sedza hu ḓo vha u swikelelea ha masheleni na u swikelela zwigwada zwashu zwo sedzwaho nga nḓila kwayo . 
Tshivhumbeo tsha tshibveledzwa
Fulwi 2004
Maitele a vhulamukanyi a u pandela nga tshiitisi a tea u ṱavhanyedziswa nahone a vhe a sa konḓi . 
Kha vha shumise Thebulu ya Khonadzeo dza Phungudzo ya Tshitandadi u humbulela uri ndi kha kheisi ifhio ya thukhitha ine ya ḓo vhumbiwa ? 
U tamba bola ya milenzhe .
Nga ṅwambo wa u shaya ndinganyiso ha kale , ndi zwa ndeme uri tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi i itwe nga nḓila ine ya sa nyeṱhe na nga nḓila ire na ndinganyiso u itela u lulamisa uhu u sa lingana . 
Tshavhuvhili , vhakuyi vha fanela u ṱaṱisana na makete wa dzitshaka ngauri ole i songo kunaho i a vhambadzea zwihulwane nahone ngauralo ya vhambadzwa nga vhunzhi . 
Muhasho wa Muvhuso wa Vundu na Wapo
Zwivhumbeo na mishumo ya khuvhangano ya nnyi na nnyi zwi ḓo fhambana vhukuma u ya nga fhethu , nahone mvelelo dziṅwe na dziṅwe dza tshivhumbeo tshi vhonalaho tsha tshileludzi tsho ṱanganelanaho zwi tea u fhambana nga u ya nga fhethu . 
Ro ḓivhadzwa uri mulambedzi a nga shumisa sambula dzo salaho u itela mushumo muṅwe wa u ṱoḓisisa . 
Naho zwo ralo , muthu a nga si thome mulayo nyangaredzi uyu nga kha maedza a kha mulandu muthihi fhedzi . 
Ndi hedzi : Ya u thoma , u tandulula khaedu ya fulufulu ; ya vhuvhili , u vusuludza vhulimivhufuwi na u phurosesa thevhekano ya ndeme ya zwa vhulimi ; ya vhuraru , u isa phanḓa phurosese ya u engedza ndeme kha minerala kana u engedza ndeme kha lupfumo lwashu lwa minerala ; ya vhuṋa , u thomiwa hu bveledzaho ha Phoḽisi ya Pulane ya Nyito ya Nḓowetshumo ya maanḓa , Ipap ; tsha vhuṱanu , u ṱuṱuwedza vhubindudzi kha sekithara ya phuraivethe ; ya vhurathi , u fhungudza khuḓano dza mushumoni ; ya vhusumbe , u bveledza vhukoni ha mabindu maṱuku , a vhukati na mabindu maṱuku , dziSMME , dzikoporasi , mabindu a zwikolobulasi na mabindu a mahayani ; ya vhumalo , u vusuludza shango kha u khwaṱhisa mushumo wa khamphani dza muvhuso , themamveledziso ya ICT kana u thomiwa ha burodobende , maḓi , vhuthathatshili na themamveledziso ya vhuendisi ; na hone ya vhuṱahe , Oparesheni Phakisa , yo livhiswaho kha u alusa ikonomi ya ḓanzheni na sekithara dziṅwe .
Zwenezwo nga nḓila dzo fhambanaho , ndi muhumbulo u fareaho wa dainamiki na mvelaphanḓa ine zwigwada zwo fhambanaho zwa tshila sa tshithihi na u fhambana zwi nga ḓisa arali zwo tumbukwa nga u ṱhonifhana . 
Naho hu na ṱhoḓea ya u shanduka , a vho ngo zwi hana , lwa tshiofisi . 
Madzangano ane a shuma na zwitshavha u bveledzisa na u ṋea maanḓa vhathu , a fanela u dzhiela nṱha fhungo ḽa mbeu .
Khumbelo ya u i walisela u rengisela mashangoni a nna
U shumisa maleḓere danzi kha madzina vhukuma , thaitili na inishiaḽa dza vhathu
Tsenguluso ya ndaulo ya senthara dza modele kha u khwaṱha hadzo na u shaea ha vhuḓifhinduleli . 
5.3 U lugisela kutshimbidzele kwa masipala nga u angaredza
Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na zwa luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo .
U vha na vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya zwa masheleni a khethekanyo . 
Miṅwe ya mihumbulo yo ṱaluswaho i tea u khwiniswa / u shandukiswa zwiṱuku uri i tshimbilelane na nyimele yeneyo ya masipala na wadi zwavho .
Midzi ya lutendo lwa vhureleli i kha ndingedzo dza muthu u aphiḽa na u laula maanḓa a mupo , hune hu sa vhe na u pfeseswa huhulwane na u humbulelwa u vha maanḓa mahulwane na u fana na muthu . 
Nga nnḓa ha hedzi khaedu , maano avhuḓi , khathihi na nungo dzo ṱanganelanaho dza Khoro na vhashumi , zwi ita uri hu vhe na nḓisedzo ya tshumelo ine ya khou bvela phanḓa . 
1 . U thomiwa ha Mbekanyamushumo dza Muvhuso dza Ndeme
Vhukwamani ha ndeme na miraḓo ya tshaka dza Yuropa na vha si gathi vho no thomiwa . 
Ndo vha fhindula .
Dziṅwe mbadelo na dzone dzo shandukaho . 
dzhia tsheo nga ha ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo a zwibveledzwa zwine zwa ḓo ṅwalwa na / kana u dizainiwa ;
U sedzwa kha mbekanyamushumo dzo khetheaho dza mveledziso ya vhaswa zwi kha u fhaṱa nḓadzo ya vhaswa nga kha mveledziso ya zwikili na vhupfumbudzi na u vha lugisela uri vha kone u shuma kha sekithara . 
Sa tsumbo , mukhantseḽara ane a kha ḓi bva u khethwa kana a vhonalaho a tshi swikelela zwiko kana iṅwe mbuelo na u dzhiiwa nga nḓila ya u sa thembiwa .
Nḓila ine vha pfa vhe na ndango , u ḓi pfa vhe na mannḓa na u ṋanga ha mishumo ya ḓuvha na ḓuvha zwoṱhe zwi shela mulenzhe kha nyangaredzo ya vhuvha havhuḓi . 
Musi na musi bakete i a dzhiwa zwi re ngomu zwa tevhulwa .
U shumisa zwikili zwa u ṋekedza , tsumbo , voḽumu , u awela na kuimele
Naho vha tshi nga kona , sa zwine vha khou tenda zwino , nahone vho tenda kale , nahone nga ngoho kha nyambedzano dza zwino vha khou sedza ḽia ḽiṅwalwa hafhu . 
U kovhana mihumbulo na tshenzhemo vhala
Muvhigo u khwaṱhisedza uri Iran i khou ṋetshedza mazhendedzi nḓila ya ṋetshedza matheriala a nyukiḽia na zwileludzi , na u ṋetshedza mivhigo ya zwa muvhalelano zwa matheriala a nyukiḽia malugana na matheriala aneo na zwileludzi . 
Makombikombi o wanala a tshi engedza tshivhalo tsha ṱhanganyoni kha bada dzine dziṅwe dza bva khadzo . 
Tshiṅwe hafhu , ri tea u bveledza uri vhalangi vha kone u thivhela tshiwo sa izwi Phurofesa Melody vho amba nga uri tshiimo tshi anzela u dzula tsho tou ralo kha muṋetshedzi muhulwane , zwi tshi khou itiswa nga lushaka lwa vhudavhidzani nga mitshini kana ICT , na nga phindulo yavhuḓi , u ḓura , hu anzela u vha na dzema ḽa uri hu vhe na khamphani kana muṋetshedzi muhulwane .
Nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano ho ḓo farwa miṱangano ye ya ḓo farwa nga Komiti ya Potofolio . 
Zwi tou nga tshumiso ya kathihi , musi yo fhambana na tshiṱirathedzhi tsha nga zwiṱuku nga zwiṱuku tshi no shumiswa musi wa mpimo , i nga shuma khwiṋe . 
Mikhwa ya vhuṋe , matshilisano na ṱhoḓea dza avho vho kwameaho nga mushumo wa inzhiniara . 
Ndi ngoho kana ndi khumbulelwa ?
( 2 ) Muphuresidennde a nga vhidza Khoro ya Lushaka tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe dzuloni ḽi songo ḓḓoweleaho u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓḓu .
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga ndavhuko ndi muthu mu ṅ we na mu ṅ we we a bebwa nn ḓ a ha Afrika Tshipembe fhedzi e ṅwana wa vhabebi vhane muthihi wavho a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe .
U vha hone hashu afha hu sumbedza u khoḓa na u swikisa ndivhuwo kha mushumo uyu . 
1.3 arali vho vhiga vhutshinyi kha pholisa , vha ḓo fhindula muvhigo wavho nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona .
Kha vha humbele khophi dza milayo iyi arali vha tshi i ṱoḓa ngei ha masipala .
Ndivho khulwane ya madzilafho oṱhe a vhufamuraḓo ndi u " shandukisa " vhufamuraḓo uri vhu vhe vhufamuraḓo vhu si na maanḓa . 
4.4 . Khabinethe yo tendela u tholwa ha vhathu vha tevhelaho sa miraḓo milanguli kha Vhulavhelesi ha Zwivhaswa ha Lushaka ha Afurika Tshipembe :
Hezwi - nga u angaredza - zwo swikisa kha u tshinyala ha vhupo ha lwanzheni kha Ḓanzhe ḽa Baltic . 
U pfesesa hu hulwane ha zwipiḓa zwoṱhe zwa tekeniki zwi elanaho na u vha hone ha zwipiḓa zwa Tshumelo dza Vhudavhidzani ha Dziminisṱa . 
U humbulela zwine zwa ḓo itea kha tshiṱori hu tshi shumiswa maipfi na zwifanyiso zwo ḓoweleaho .
Vhuimo ha zwithu ha zwino ha ndaulo ho nweledzwa kha thebulu ire afha fhasi . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 4 : Ndi zwa u shumiswa kha ṅwaha wa 3 nahone a si tshipiḓa tsha khethekanyo ino ya gaidi
Fhethu afha , vhafumakadzi na vhasidzana vhane vho dzhielwa tsireledzo yo khwaṱhaho tshifhinga tshoṱhe vha livhana na thaidzo dzenedzo . 
Tsheo ya khaṱhululo ya nga ngomu i nga kha ḓi lengiswa u swikela mutengo wa khaṱhululo u tshi badelwa .
Mvelelo idzi a dzi nga ḓo vhonala fhedzi dzi na zwiṅwe zwithithisi nahone ngauralo tshifhinga tshoṱhe dzi a konḓa u dzi kala . 
( ii ) disiki ya tsitsikana R40,00
zwithu zwenezwo zwo tsireledzea nahone a zwi bveledzi khombo kha mutakalo musi zwi tshi khou shumisiwa nga nḓila yo teaho
Mvelaphanḓa miṅwedzini mivhili yo fhiraho
Ri ḓo kwamana na sekhithara ya bannga u wanulusa uri u engedza ḽevele ya khadzimiso dza vhudzulo zwi itwa hani . 
Gudedzi ḽa Vhugudisi ha EMS : Vhugudisi ha vhashumi vha u phulusa na ambuḽentsi . 
Tshiṱangu tsha Lushaka , kana luswayo lwa lushaka , ndi tshone tshig
Muhasho u ita tsheo dza zwitepe nga zwitepe dza malugana na khwalithi ya madi na ndangulo ya tshikafhadzo .
Hu tshi tevhelwa ṱhoḓisiso kha sia iḽi ahuna vhutshinyi ha mulay wa sialala ho fhambanaho na uho vhu bvaho kha mulayo wa vhathu zwavho .
Thyiori ya tsatsaladzo i ṱumanywa zwihulwane na sialala ya Dzheremane , nga maanḓa sialala ya fiḽosofi yo ḓitikaho nga mishumo ya Karl Marx . 
Nga nṱha ha izwo zwoṱhe , vhaswa vha ḓo dovha u thuswa nga tswikelelo ya zwikhala zwa mbambadzo , hu tshi katelwa nḓisedzo ya zwibveledzwa u itela mbekanyamushumo ya zwiḽiwa zwikoloni . 
Musi nḓila dzoṱhe dza u thivhela , u langa , na u imisa nndwa dzo shumiswa , ndi hone hu tshi vhidzwa mapholisa . 
Vhathusa Muphuresidennde vha kale ;
( d ) u langula mafhungo a-
Fulufulu ḽi a vhulungiwa nahone ḽi a ita mushumo musi ḽo vuliwa . 
Nomboro , Tswayo na Vhushaka *
CAP ya GEP i ḓo vhumbwa nga ṱhanganelano ya :
Mafhungo a no nga a miṱa i tshi ita mushumo u itela u hola muholo , u vha vhabveledzi u itela u ita tshelede , u vha vhasiki vha mishumo nga u dzhia vhurangeli ha zwa mabindu na mabindu sa ezwi vhaṋetshedzi vha mishumo vha tshi khou shumiwa navho . 
Muhasho u fanela u shumisa tshenzhemo ya tshifhinga tsho fhiraho u sedzulusa zwivhumbi zwa nga ngomu . 
U humbulela ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho na zwifanyiso
Vhushumisamupo i katela zwigwada zwinzhi zwo fhambanaho .
( a ) vhidza muthu ufhio na ufhio u ḓḓa phanḓḓa haḽo , u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a ḓḓiana na u bvisa maṅwalo ;
Nga tshifhinga tshau thoma u shumisa , fhedzi , huṅwe u fhambana hu a topolwa : 
Dzingu ḽa ndeme vhukuma Asia u ya nga mbambadzelaseli ya zwienge zwa Afrika Tshipembe ndi Vhukovhela ha Asia . 
Musi fuḽaga yo imiswa tsini na kana nga murahu ha mulangadzulo muṱanganoni , i tea u vhewa kha tsha u ḽa tsha mulangadzulo . 
Musi thuso ya tshumelo ya thikhedzo , ḽeveḽe ya tshumelo na mitengo ya tshumelo ya thikhedzo yo tendelaniwaho khayo na phakhedzhi ya tshumelo yo sainiwaho kha mveledzwa idzi , mutengo wa tshumelo u ḓo shandukiswa u ya nga thendelano yo engedzwaho ya konṱiraka . 
Zwiimiswa zwa mabindu a vhushumisani na zwa vhudzulo zwi ṱalutshedzwa nga nḓila i tevhelaho : 
Muvhigo u sumbedzisa uri ri tshe kule na u swikelela tshiimo tsha mushumo tsho teaho na u sumbedza zwi imelaho shango ḽashu .
U vhala tshibveledzwa nga nḓila ya vhudzivha ( tholokanyonḓivho ya u vhala )
Izwi zwi swikisa kha ndeme ya vhulimi sa tshiḓisi tsha mishumo nga nnḓa ha uri sekithara iyi i shela mulenzhe kha ikonomi ya tshiṱiriki ngeno yo pimea . 
U pfesesa havhuḓi ha Mbekanyamaitele ya Zwidzidzivhadzi zwa Lushaka na ndededzo yavhuḓi ya maitele a khemisi . 
Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962 u sumbedzisa nyimelo ya zwithu
Zwi zwanḓani zwashu u imisa dzema ḽa u sa londwa , u tambudzwa , dzikhakhathi na u vhaiswa ha vhana .
Komiti ya Mbalelano yo vhona mvelaphanḓa yo itwaho kha u fhungudza khombo sa zwo vhigwaho nga ndangulo tshifhinga tshoṱhe . 
Wanani uri hu ḓo wina nnyi .
Vhashelamulenzhe vha shuma nga zwigwada zwa vhaṋa u swika kha vhaṱanu na u fhindula mbudziso dzi re afho fhasi .
Khemistiri ya analitikala ndi davhi ḽa khemistiri ine ya lingedza u fhindula mbudziso iyi . 
Uhumbulela zwine zwa ḓo bvelela
Nga murahu ha miṅwedzi ro lindela ro ṱalukanya uri phindulo dzine ra khou dzi ṱoḓa a dzi khou ḓa . 
Izwi zwileludzi fhedzi a zwi shumisiwi nga mulandu wa u shaea ha mbekanyamaitele ya mbadelo kha tshumiso ya ndaka dza masipala . 
Fhethu ha u tambala vhu si ha fomaḽa vhu baḓekanywa na zwikolo fhedzi vhu thusa na tshitshavha nga u angaredza . 
Tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi zwenezwo zwi katela nyito dzoṱhe dza vhuḓimvumvusi na Mishumo ine ya maḓi kana fhasi hu re na maḓi ha zwiko zwa maḓi u itela u bveledzwa zwavhuḓi . 
AU ḽo ḓisa dzhango ḽa Afurika huthihi , shuma na vhunzhi ha khaedu dzaḽo u fana na khuḓano dza u ḓiṱama nga zwiṱhavhane , tshanduko dza kilima , na vhushai .
Masipala u kha mushumo wa u kulumaga na u sedzulusa databeisi yawo kha miḓi i wanaho tshumelo . 
Zwa mitambo zwi dzhiwa sa tshiṅwe tsha zwiṱuṱuwedzi vhukuma tsha u fhaṱa
Vha na pfanelo dza u amba , u vhala na u guda zwine vha ṱoḓa , fhedzi luambo lwa vengo a lwo ngo tendelwa .
Nzwalelo , khovhi na rennde ya mavu i ṱanganedzwa kha tshitatamende tsha kushumele kwa masheleni musi kheshe i tshi ṱanganedzwa . 
U sedzesa kha u shumiswa ha masheleni kha themo ya vhukati zwi ḓo vha kha u dzudzanya mbilo dza mbuedzedzo ya zwo salelaho murahu . 
Tshiputelo tshi swaiwa sa " Refrigerated and Fragile " tsha rumelwa na zwiputelo sa aisi u itela uri maga a kuvhetshele a dzule e one .
6.3 . Muphuresidennde o nangwaho Vho Adama Barrow , vhe vha nangwa sa Muphuresidennde muswa wa Gambia vha na fulufhelo ḽa uri nyambedzano dzi ḓaho dzi ḓo vhuedza mashango aya mavhili .
( 1 ) Vhusimamilayo ha vunḓḓu vhu-
Mbadelo dza u shumiswa ha CBP dzi nga vha R252 000 kha Ṅwaha wa 1 hu tshi katelwa :
fhambanaho
Muvhigo u ṱalutshedza zwiraru zwa E na u buletshedza muhangarambo wa zwi sa farei kha u pfesesa ndeme ya nḓisedzo ya tshumelo ya tshelede . 
Watshi khulwane ya luvhondoni
U vhudzisa mbudziso u itela u pfesesa a kona u pulanela mushumo khathihi na u wana mafhungomatsivhudzi .
Tshikoro tsho vha vhugai ?
Garaṱa dza madzina a vhagudi
Musi mushumo wa vhuya wa ṱalutshedzwa , ndugiselo dza u ṋetshedza tshumelo dzi nga thoma . 
( 1 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela-
arali ho vha na vhukhakhi musi mundende wavho u tshi phasiswa .
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho rwela ṱari thandela dzi na tshivhalo dzo khunyeledzwaho sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Themamveledziso .
_ u wa u bva nṱha
Mashumele a Yuniti 6 a Tshiṱitshi tsha Fulufulu tsha Medupi ndi zwiṅwe zwa ndeme zwo swikelelwaho kha nungo dza u fhaṱa zwiṱitshi zwiswa zwa fulufulu .
Mbonalo dza ndeme dza tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : tsumbo , siangane , tshifhinga , fhethuvhupo , muanetsheli ,
Tshanduko dzine dza tea u itwa kha kutshimbidzele kwa mulandu u itela u khwinisa vhukoni na u shumisea ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ; na
Dzangano ḽa Mbambadzo ya Ḽiṅwalo ḽi tendela nḓisedzo ya zwiṱatamennde zwa bannga u bva kha mbadelo dza khasiṱama dza bannga ( bannga i bviselaho khagala ) u ya kha muṋetshedzi wa tshikolodo hune khasiṱama vha ita khumbelo ya tshikolodo , zwo sedza fhedzi kha thendelo nga khasiṱama . 
Vhakhantselara vho khethwaho
Mafhungo a vhushaka ha vhashumi nga nḓila ya u thetsheleswa ha ndaṱiso zwo dzhenelwa nahone mafheleloni a ṅwaha wa muvhalelani nyimele ya zwithu yo ambwa nga hayo . 
Nga maṅwe maipfi , arali mbalotshikati ya gireidi ya nṱhesa ya tshikolo ya engedzea kana arali phimo dza vhadovhololi dza tsitselwa fhasi , kushumele kha tshisumbedzi itshi ku nga engedzea . 
Kha heḽi ḽiga , hu tholiwa muthu kana phanele uri i thetshelese maambiwa a vhathu kha tsengo ya nnyi na nnyi .
Ngauralo , vundu ḽo ḓitika tshoṱhe nga mbekanyamaitele dza u maketa dza lushaka na ndingedzo . 
Thero ine ya bvelela lunzhi kha puḽane ndi ya uri ndunzhendunzhe ya vhuḓifhinduleli i tea u khwaṱhisedzwa .
Kha vha ite mutevhe wa zwithu zwiṱanu zwine zwa nga vha thusa u pulana muṱangano .
Vhomakone 100% ya mutengo wa Tshikimu
Komiti ya mashumele yo ṱanganelaho ya Ndindakhombo ya Vhushayamushumo na Bodo ya Tshikwama tsha Ndambedzo zwo thomiwa u itela u tsivhudza Minisiṱa nga ha mafhungo a mavhusele na u sengulusa mashaka kha zwiimiswa zwi re hone zwino . 
4.99 Lutendo lwa zwa vhuloi a zwi dzhiiwi hu nḓila ine ya nga leludza tshigwevho kha milandu ya zwa vhuloi , nga nnḓa ha musi tshipondwa tsho ḓifara nga nḓila ine ya ita uri muhwelelwa a tende uri nangoho tshipondwa ndi muloi .
U ṱalukanya maipfi a re na pfanapheledzo dzi no fana , tsumbo , khosi , gosi , musi .
Mavhuthu a ṱangana ṱhoho .
Pulanetshumisi ya Wadi
U bveledzisa zwishumiswa zwa mbekanyamaitele kha maanḓalanga o teaho kana nḓowetshumo u itela u fusha ṱhoḓea dza tsumbanḓila . 
Fhethu ha u thoma ha mushumo wa thimu iyi hu ḓo vha u sika muhanga wa u thoma u shumisa wo ṱanḓavhuwaho wa u ṋetshedzwa ha khoro na maṅwe masia a thandela dza muvhuso ngomu ha ḓorobo . 
Nga nnḓani ha kushumele kune kwa khou vhonala kha data , vundu ḽo dzhiela nṱha sekhithara ya vhuendelamashango sa ire na vhukoni vhuhulwane ha nyaluwo ya tshifhingani tshiḓaho . 
( b ) Mulayotewa wa vunḓu , arali Mulayotewa wo phasiselwa Vunḓu .
Mbekanyele ya uri ndi nnyi are tshipiḓa tsha lushaka lwa Sahrawi nayo yo ambiwa nga hayo . 
Pharagirafu ya u nanga : tsumbo , nga muhumbulo wanga , ndi tenda uri , ndi vhona unga , nga kuvhonele kwanga .
Mbekanyamushumo ya Ndinganyiselo ya Mishumo kha ḓorobo khulwane yo sumbedza mvelaphanḓa khulwane kha maimo o fhambanaho a vhulanguli . 
U ṱuṱuwedza mveledziso ya ikonomi ya tshifhinga tshilapfu kha Mabindu nyanḓano ane a ḓo shela mulenzhe lu vhonalaho kha nyaluwo ya ikonomi ya vundu ;
Kha vha rere nga mihumbulo yavho vha vhoṱhe , kha vha pulane tshiṅwe tshithu tshiswa vha vhoṱhe na u tshi ita vha vhoṱhe . 
Mbekanyamushumo dza zwa mvelele adzi ho na luthihi kana adzi khou langwa zwavhuḓi . 
( 2 ) Arali Phalamennde i songo dzula musi tshiimo tsha vhupileli tshi tshi vhewa , Muphuresidennde u tea u vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓḓoweleaho hu saathu fhela maḓḓuvha a sumbe tsho vhewa .
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U vhala ( orala na / kana nḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
Vhafarisa Vhamaki Vhahulwane vha khwaṱhisedza uri tshivhalo tsha fhasisa tsha phesenthe dza fumi dza mabambiri a tshi sedzuluswa kha betshe iṅwe na iṅwe , kha ḽevele ya Mumaki Muhulwane na Mufarisa Mumaki Muhulwane . 
Hezwi ndi u ya nga ha Milawana ya mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho .
Zwenezwi muhasho u tshi khou dzhiela nṱha uri mushumo munzhi u kha ḓi fanela u itwa kha sia iḽi , wo ḓi kumedzela u farana nga zwanḓa na vhane vho ḓiṋetshedzela u ḓisa phambano kha nyimele iyi i si yavhuḓi ya vhafumakadzi .
Luṱa lwa vhuvhili lu ḓo lavhelesa kha u wana dziṅwe khonadzeo dza u vhewa ha vhana vha re na miṅwaha i fhiraho mivhili , nnḓa ha zwileludzi zwa ndulamiso . 
Masheleni a u sokou ṋetshedza
Maitele a kale na a zwino a ndangulo ya malaṱwa o vhanga masiandoitwa mahulwane kha vhupo ha Afrika Tshipembe ha baiyofisikhala na ha matshilisano . 
Dziṅwe sinario dza u thoma komiti ya wadi
Modeḽe uyu u hwesa thimu idzi vhuḓifhinduleli ha zwa mutakalo wa vhadzulapo vhoṱhe vhe vha topolwa nga ngona , vha no lwala na vho takalaho , avho vha nao khetha u shumisa tshumelo na vhane vha si fune . 
Hu ḓo vha na ndaṱiso ya mbadelo dza mithelo ya u gembuḽa arali dza nga lenga . 
Thebulu dza nyangaredzo dza gireidi dzi sumbedza mbuletshedzo ya khontseputi na tshikili u buḓa na themo nṋa dza ṅwaha .
Hezwi zwo bveledza u fhedzwa ha nyendedzi ya maitele a thandela ane a nga shumiswa sa tshishumiswa tshi endedzaho vhashumisi vha thandela kha u tevhedza maitele musi vha khou langa na u lavhelesa thandela dzavho 
Phimo ya u bvelela u yaa nga milandu yo ṱoḓisiswaho na u tshutshiswa , hoṱhe kha muhasho kha vhugevhenga . 
Mitambo ya u engedzedza zwikoloni zwinzhi yo ḓalesa nga bola ya milenzhe , khirikhethe kana ragabii . 
Kha ndima iyi ri sedza nḓila yo ḓoweleaho , ngona ya u tandulula thaidzo .
Uno ndi ṅwaha vhu 50 musi vhathu vha Palestine vho dzhielwa tshipiḓa tsha shango ḽavho .
PHUROGIREME YA ZWIKILI
Vhusimamilayo vhu nga ṱoḓḓa murumelwa wa tshoṱhe a tshi dzhenelela na u amba kha vhusimamilayo na kha komiti .
Nga hetshi tshifhinga mugudisi ho ngo tea u dzhenelelwa kana u thithiswa nga vhaṅwe vhagudi vhane vha khou vhala vha vhoṱhe .
Zwithu zwi thusaho vhathu - sa mangilasi a u vhala , fereme dza u tshimbila ngadzo , mmbwa dza u dededza , thusedzi dza u pfa
Ndingedzo dza vhupfumbudzi ha vhadededzi ho pikwaho a dzi dzheni vhudzuloni ha vhudzheneli ho khwaṱhaho kha maitele a u khakhulula , a dzi khwaṱhisedzi tshanduko dzi sa nyeṱhi kha mikhwa na vhuḓifari , nahone a dzi khwaṱhisedzi vhuṋe na u thoma u shuma ha ḽidzinginywa ḽiswa . 
Vhasala mafhungo murahu u swika khoro itshi dzhena khao .
Kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka Komiti dza u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi dzi imela zwigwada zwa mihasho ya muvhuso .
Tshivhalo tsha amonia kanzhi tshi engedzedzea kha maḓi hune u sina zwi tshi bva kha zwi tshilaho zwi khou itea kha nyimele ya anarobiki . 
Afrika ḽi tea u vha tshipiḓa tsha maanḓa a tshanduko ya u pfulutshela dziḓoroboni ; ane a fha zwikhala zwa vhuṱhogwa zwa mveledziso ya ikonomi , u dzhenelela kha mimaraga ya u vhambadzela mashangoni a nnḓa na mveledziso na nḓisedzo ya tshumelo yavhuḓi ḽifhasini , khathihi na mveledziso ya zwamatshilisano na vhuthu . 
Mbudziso yo vhudziswaho : Ndi ya uri ḽikumedzwa li ṱanganedzwe . 
Khoro ina maanḓa oṱhe a u hwesa mulandu na u dzhia vhukando ha mulayo kha muthu ane a kwasha na u tswa . 
Vhaswa vha fhiraho 60% ndi vhone vho vhuelwaho nga kha mbekanyamushumo idzi .
Vha ḓo wana mafhungo nga ha mbuelo dzi ṋetshedzwaho nga GEMS musi vha muimana na nga murahu ha u vha na ṅwana wavho .
Vhafumakadzi vha vhaimana kana vha no mamisa , ngauralo , a vha faneli u shela mulenzhe kha ngudo iyi , kana vhafumakadzi vha no pulana u ḓihwala nga tshifhinga tsha ngudo . 
zwithu zwine zwa suvha
Ri fulufhela uri mawanwa a ḓo fhelisa phosho ya fhungo iḽi .
U tiwa ha lushaka lwa nnḓu zwi bva kha : 
Tsumbo , hu nga tendelaniwa uri nthihi ya ṱhanu dza idzi mvelelo dzi fanela u bva kha izwi zwigwada .
Ndi uri , tsha u thoma ndi phesenthe ya matshudeni yo vhalelwaho ya shango ḽiṅwe na ḽiṅwe vhe vha fhindulaho zwone kha tshiteṅwa . 
Dibeithi / inthaviyu / nyambedzano / tshipitshi tsho lugiselwaho/ tshi so ngo lugiselwaho
no sumbedza ḽithihi ḽao .
Phindulo idzi nangoho dzo vha dzi tshi pfadza na u pfesesea , musi hu na uri u xelelwa nga muthu ane wa mu funa a zwi leluwi na kathihi u zwi ṱanganedza , naho hu kha nyimele ifhio na ifhio kana maga afhio na afhio . 
Vharangaphanḓa vha zwa sialala
U wana mafhungo manzhi kha vha kwamane na :
Tsha vhuṋa , u dzhenelela ha muvhuso zwi na ndeme kha u tsireledza vhashai na vha songo tsireledzeaho , kha u thusa malugana na u thivhela mutevheṱhandu ya nyaluwo na u hwetekana ha ikonomi , u langula maraga ya zwa masheleni na u tikedza nyaluwo musi ṱhoḓea i tshi kundelwa . 
Musi vhudzulo ha tshoṱhe ho no waniwa , muiti wa khumbelo u tea u bvusuludza ṱhanziela yo itwaho nga chartered accountant nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u bviswa ha thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe , na nga murahu ha miṅwaha miraru u bva afho .
Na mbilaelo iyi i ḓo shumiwa kha khwiṋiso dza ndayotewa dzo dzinginywaho . 
Maitele a u badela hune zwikwama zwa ṋetshedzwa nga kha nḓila dzo teaho kha ṱhoḓea dzi tevhelaho : 
Maitele a mafulo o vha a uri hu fanela u itwa miaro minzhi ya maṱo fhethu ho tiwaho na uri kuitele hoku kwo thusa u swikelela tshivhalo tsho tiwaho hoyu ṅwaha . 
Tshivhumbeo tsha matshilisano tshi ḓo thusa nga u ṋea tshivhumbeo tsha ṱhoḓea ya zwiimiswa zwa tshitshavha , tsha fhelisa ṱhoḓea ya zwiṅwe , na u ombedzela kha ṱhoḓea ya zwiṅwe . 
( c ) tsengo ya khothe kha khothe yo ḓoweleaho ;
Fomo ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga muiti wa khumbelo hu si nga muṅwe muthu .
Zwi khagala uri nyito iyo ya u ' nanguludza ' dzi CSO na u linga uri ndi dzifhio dza ' vhadzulapo ' na dzifhio dza ' dza polotiki ' ndi tshikoupu tshi teaho u sedzwa na u ṱalutshedzwa .
Nḓila Ntswa ya Nyaluwo ( NGP )
U bveledza mishonga ya vhulimi Gauteng na nḓowetshumo ya u phaḓaladza i khou aluwa nga nṱhani ha beisi ya vharangi vhahulwane vha Vundu nga huṅwe , u wanalea ha thekhinoḽodzhi na zwikili , na tswikelo kha mimaraga ya u vhambadzela mashangoḓavha . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi u ḓo khunyeledza tshikwama Tshihulwane tsha Tshanduko ya Mveledziso , vhuḽedzani ha tshitshavha na phuraivethe vhu ḓo sedza kha mbuelo dza tshanduko ya mveledziso zwi bvaho kha mihumbulo ya sekithara dza tshitshavha na dza phuraivethe .
Miṱangano i ṱoḓa ndangulo yavhuḓi nahone hu tea u dzhielwa nṱha zwi tevhelaho :
Tshinyalelotshayandivhiswa
A hu na thendelo ine ya vha ya ndeme kha ḽiga ḽa u tumbula , fhedzi maitele a u ḓivhadza a fanela u tevhedzwa .
Vhunga Mulayo wo no vhulahwa , khethekanyo i no khou ambiwa a i na mushumo nahone i vhulahwa . 
Hafhu , u swikelela ha zwiimiswa zwa khadzimiso zwi fhasi nahone hu na u shaea ha themamveledziso dza vhulimi . 
Kuhumbulele kwa Zwi sa Fani na zwa nga Misi ku tea u dzhielwa nṱha nga vhashumi vhoṱhe vha muvhuso .
Data yo kuvhanganyiwa nga u shumisa tshirekhodi tsha vidio na dikithafounu . 
Kha tshiṱirathedzhi itshi , tsireledzo ya zwiḽiwa , u fhaṱwa ha matshilo lwa tshifhinga tshilapfu na pfumbudzo ya zwikili kha masia o sedzwaho khao ndi zwa ndeme kha mbekanyamushumo ya mveledziso ya mahayani . 
Kha zwiimo zwo fhambanaho , ṅwaha wa 2015 u swaya anivesari ya vhu 70 ya Mbumbano ya Dzitshaka i ḓisaho uri hu sedzwe kha ṱhoḓea ya u shandukisa Khantsele ya Vhutsireledzi ha Mbumbano ya Dzitshaka na zwiṅwe zwiimiswa zwa dzitshakatshaka .
Uhu ndi vhuḓikumedzeli nga u tou funa ho khetheaho ha khamphani kha BEE nahone zwi nga itea ha si shumiswe kha mushumo wa u ela vhuimo ha BEE , u itela mushumo wa u vhulunga tsenguluso ya nga ngomu . 
( ii ) tshitshavha na ogeni dzo teaho dza muvhuso .
Kha hezwi , vharangaphanḓa vha tshumelo ya tshitshavha ndi vhone vhane kanzhi vha vha vhathomi vha zwitumbulwa , hu si vhaḓisi vha tshumelo fhedzi . 
U wanwa ha ndango ya mbuelo nga mivhuso , zwiimiswa kana vhathu vha mabindu kha maṅwe mashango . 
-- U shumisa maipfi a sumbaho sia / nḓila
Tsheo u bva kha Mudzulatshidulo dzi ṋetshedzwa hu u fhindula ndaelandulamisi yo buliwaho kha dzikhanedzano nahone tsheo idzo ndi zwiko zwa ndeme zwa maitele a zwino . 
Muhasho a u na khoudu ya muhasho ya vhuḓifari . 
Zwishumiswa zwa mishonga na zwa muari na phurothesisi
Hu na zwilangi zwiṱanu zwihulwane zwe zwa topolwa kha muvhuso wa dzingu zwine zwa vha u londota , vhukoni , vhuḓifhinduleli , tshirunzi , na u kakarika . 
Tsha vhuṱanu , ri fanela u ḓihumbudza uri ndaulo ya tshelede na kuvhusele kwa mabindu ku livhana na khaedu dzi songo ḓoweleaho kha tshiimo tshashu . 
Muhasho u na u shaea ha zwiko zwa ndeme zwa vhathu ngei ofisini khulwane na kha ḽeveḽe ya tshiṱiriki . 
Khaedu dzi no fana dzo vhudzisa sekhithara dza phuraivethe .
Izwi zwa ita uri hu vhe na nyaluwo ya khakhathi ya u lwa na avho vha humbulelwaho uri vha a lowa kha zwitshavha zwinzhi .
U fhindula u vhudzisesa hoṱhe ha muṱalomuvhalelano kha khethekanyo na u kuvhanganya mafhungo u tandulula u vhudzisesa uhu . 
Zwi khunyeledzwa uri zwiko zwa maḓi a fhasi zwapo zwi nga shumiswa fhedzi u itela dziṅwe ṱhoḓea dzapo nahone zwi ḓo vha zwi songo lingana u itela mveledziso ya zwikimu zwihulwane . 
Fhedziha , phambano dzi re hone vhukati ha dzikhophi a dzo ngo vhuya dza livhisa kereke kha u xela . 
Ṱhoḓea ya vhuendelamashango a i gumi saizwi vhathu vha tshi dzuleli u enda kha vhukale ho fhambanaho musi wa vhutshilo havho . 
8 . Mbuletshedzo ya na tswikelelo kha nyendedzi
Naho yo bvelela kha vhuvhambedzi , themamveledziso i nga kha ḓi vha thaidzo , hu si kha u tshimbidza sekithara ya bannga fhedzi , fhedzi na kha nyaluwo khulwane . 
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela na gumofulu ḽituku ḽa ṅwaha nga ṅwaha ḽa R17 878 nga muṱa nga ṅwaha
Maḓaka kha mashangohaya a kale , ane vhulanguli hao ho dzhiwa nga Muhasho wa Zwa Maḓi na Maḓaka wa Lushaka , a khou ṱoḓa tshanduko nga u ṱavhanya . 
Tshenzhemo ya ngudo yo dzudzanywaho
Khethekanyo : Ndangulo ya Vhashumi khathihi na Khethekanyo : Zwa Vhuongi dzo ita odithi kha maitele a u thoma u shumisa kha zwiimiswa zwo fhambanaho . 
Sekithara ya muvhuso i takalela u shumisa u fhirisa u bindudza .
Zwifhinga ; tshivhumbeo tsha fhungo ; tshaka dza mafhungo
Kuvhetshele kwa maipfi a muhumbulo wanga zwo ralo ku sumbedza ṱhoḓea iyi . 
U ṱanganedza vhashumisi vho fhambanaho zwiṱaraṱani . 
Afrika Tshipembe ndi shango ḽa demokirasi ya ndayotewa hune mudzulapo muṅwe na muṅwe u na tshikhala tsha u shela mulenzhe kha maitele a demokirasi .
Paḓukanyani maipfi a ya a bve zwipiḓa . vhusunzi zwiḽiwani vhu / su / nzi magumoni yeneiḽa vhavhalela tshiṱaha
Nga tshifhinga tsha khanedzano kana musi miraḓo i tshi ita zwitatamennde vha anzela u shumisa phodiamu , fhedzi vha nga ṋetshedza nḓivhadzo ya ḽikumedzwa kana u vhudzisa mbudziso na u dzinginya ndaelandulamisi u bva he vha dzula hone , hune ha vha ho shomedzwa nga maikhurofouni .
maitele ane a fanela u tevhedzwa arali mushumi a nga ḓiwana o e khomboni ya zwithu kana thukitha i vhaisaho mutakalo wawe .
Tshumelo dza vhomakone 100% ya mutengo wa Tshikimu
zwavhuḓivhuḓi ri ḓisa dziṅwe khamphani dza tshumiso u ṱana zwine vha khou ita , ra kona u funza tshitshavha ngazwo . 
6 . Ṅwana muṅwe na muṅwe , kana muthu o imelaho ṅwana , a nga ya khothe a ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo .
Zwi ḓo dzhia maḓuvha a mishumo a 30 u ṱola khumbelo yavho na u ṅwalisa dzangano arali zwidodombedzwa zwoṱhe zwi ṱo ḓeaho zwo ṋekedzwa .
Izwi zwi vhidzwa u pfi tsaino .
60 . Kuvhumbelwe kwa Khoro ya Lushaka
U fanela u vha na vhukoni ha khomphyutha na u kona u amba zwavhuḓi na zwikili zwa maṱhakheni zwa u ṅwala . 
Thero iṅwe na iṅwe i tea u ṅwalelwa thungo i na ṱhoho ine ya tshimbilelana na tshiteṅwa tsha adzhenda .
Mufhe - mufhe wo kunaho
Mutevhe u tea u itwa u ya nga tshivhambadzwa na nga lushaka lwa tshumelo . 
5.1 . Khabinethe yo khwaṱhisa thikhedzo yayo ya Minisiṱa wa Masheleni , Vho Pravin Gordhan vhane fhasi ha Tshiteṅwa 35 tsha Ndayotewa a vha na mulandu u swika zwenezwo vha zwi tshi sedzuluswa nga khothe ya mulayo .
Vho Castro vho ima lurandala vha tshi lwela vhuthubwa kha dzhango ḽa Afrika nahone vho ita mushumo muhulu kha u ṱuṱuwedza nndwa ya mbofholowo ya Afrika Tshipembe .
Luvhonela lwa malofha lu lwoṱhe kha vhana nga mvelo lu ita uri vha ṱhogomele . 
U shumisa zwikili zwa u kona u humbula na u pfesesa zwithu zwa ḽeneḽo sia ( meta-cognitive ) u funḓedza vhagudi u ḓiṱola musi a tshi vhala siani ḽa u ṱalusa ipfi na u pfesesa .
Migaganyo ya mugaganyagwama a i ngo livhanywa na mutevheṱhandu wa mugaganyagwama wa SA . 
Phindulo dzi konadzeaho dza ṱhoḓea idzi dzi a kumedzwa na u shumiswa . 
Ndi zwa ndeme u ṱanganyisa vhupo na zwipiḓa zwa mavu . 
Masipala u bveledza tshigwada tsha vhathu vho gudelaho vha vhatshimbidzi vhane vha ḓo themenndelwa lwa tshiofisi .
Tshipikwa tsha ino mbekanyamushumo ndi u langa tshomedzo dzi vhonalaho dza muhasho , na u ṋetshedza hafhu dziṅwe tshomedzo ntswa hu tshi katelwa na u londota zwiimiswa zwine zwa vha hone . 
u ṋea ṱhalutshedzo ya mutheo nga ha uri sisiteme ya Komiti ya Wadi i shumisa hani kha masipala honoyo .
Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Mavunḓu ,
Zwiṅwe zwo swikelelwaho zwi katela fulo ḽa u Lingwa na Vhueletshedzi ha HIV ( HCT ) ḽe ḽa linga maAfrika Tshipembe vhulwadze ha HIV na AIDS vha miḽioni dza 18 nga tshifhinga tsha miṅwedzi ya 18 , ngeno vha miḽioni dza 10 vha tshi itwa ndingo ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Pholisa ḽa ridzeve ḽo khethwaho kha khethekanyo iṅwe ḽi nga fhiriselwa kha iṅwe khethekanyo arali ḽi tshi swikelela ṱho ḓea dza khethekanyo iyo musi ḽo ḓiimisela u gudiswa vhugudisi vhu toḓeaho kha khethekanyo iyo kana muthu o no wanaho vhugudisi uvho .
Thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe i ṋewa muthu wa nnḓa ane a vha muraḓo wa tshigwada tshi tshimbidzaho tshikepe .
A hu na nyimele ine tshigwada itshi tsha vhahumbeli tsha nga dzhielwa nṱha , ngauri u hanwa kha tshiimo itshi ndi nga nṱhani ha u kundelwa u swikelela ṱhoḓea dza fhasisa kana u iledzwa nga nṱhani ha iṅwe mbetshelwa ya mbekanyamaitele . 
7.15. Miraḓo ya Bodo ya Ndaulo ya Nyukuḽia ya Lushaka :
Afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane i khwaṱhisedzaho vhuunḓiwa ha zwa masheleni .
Bugupfurwa u ya nga Khethekanyo ya vhu 14 ya Mulayo wa Nyaluso ya Tswikelelo ya Mafhungo ( PAIA ) , 2000 ( Mulayo wa Vhuvhili wa 2000 )
VHAFUMAKADZI VHO IMELWA HANI KHA PHALAMENNDE ?
bugundaula ya tshifhinga nyana yo netshedzwaho nga Muhasho wa Muno ( arali zwitshikonadzea )
Zwiimiswa zwi si zwa vhubindudzi
U ya nga Ndaulo ya 78 miraḓo ya mashango i kombetshedzea u ṋetshedza zwileludzi zwa u ṱanganedza mashika vhuimangalavha na vhukavhamabufho . 
U sa bva kha ṱhoho
Tsumbamushumo na zwiko zwa ANA zwa 2014 zwi a wanala kha :
Vhashumi vha ḓo shumisana sa thimu dzi re na vhuthihi u itela tshumelo dza maṱhakheni . 
Vhushayamushumo vhu vhonalesa nga maanḓa vhukati ha vhaswa na avho vha songo ṱhaphudzaho pfunzo ya sekondari . 
( 5 ) Arali Khothe ya zwa Mulayotewa i tshi nga tshea uri Mulayotibe u a yelana na Mulayotewa , Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo kha Mulayotibe a u saina .
( b ) Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa ;
U engedza iṅwe ntswa kha dzire hone muṱani zwi nga engedza tshirunzi tsha vhabveledzi vhayo kha u kona u bveledza iṅwe ya goloi dzavhuḓi badani . 
Khamphani ya nnḓa ndi khamphani yo nwaliswaho shangoni ḽa nnḓa nahone ḽi tamaho u thoma khamphani Afrika Tshipembe .
Vharengi vha vhanna vha anzela u ṱunga vhasidzana nga zwikambi uri vha lavhelese vhone fhedzi , ngeno vhaṅwe vha tshi lavhelela vhuelwa nga zwa vhudzekani . 
Ndi zwa ndeme uri pulane i ṅwalwe zwavhuḓi u rekhoda bono ḽa tshitshavha na u vhona zwauri ḽi nga shumiswa nga amaanḓalanga a ḽeveḽe ya nṱha na vhaṅwe vhaṋetshedzi vha tshumelo .
Ho sedzwa gumofulu ḽa mushonga wa vhuṱungu
Pfanelo dza ndaka dza Abo ngei Zimbabwe dzo dzhiiwa lu siho mulayoni nga fhasi ha mulayo wa mashangoḓavha nahone hu si na ndiliso zwine zwa bveledza vhuḓifhinduleli ha Muvhuso ; 
Gireidi ya 4 150-200 / u swika kha minetse 5
Vhugudisi ha vhafhaṱi vha dzinnḓu zwine zwa katela vhafhaṱi vha bvelelaho , vha sa shumi , haswa , vhafumakadzi kathihi na vhathu vh re na vhuholefhali , zwi dzula zwi tshiṱirathedzhi tsha ndeme na zwo sedzwaho zwa kushumele kha khoro . 
Hafhu , vhathu vha nga wana madzangalelo avho a u dzhenela ha sekithara sa vhadzulapo zwavho zwi sa elani na mishumo ya ḓuvha na ḓuvha ya masipala zwi siaho miraḓo ya phothifolio i tshi dzula i sa shumi , zwa fhedzisela nga u sa fushea / sa shuma zwavhuḓi .
Burantshi i kati na u bveledza mbekanyamaitele i no kwama Vhaendivhakundelwa i tshi itelwa vhuendi ha nnyi na nnyi . 
Kha vha ite ndingo uri khonadzeo dza khombo nga tshivhangakhombo tsha ndeme tshiṅwe na tshiṅwe dzi khou langulwa hani .
Zwivhumbeo zwa muhumbulo ndi senthara dza vhukuma dzi re kha vhuluvhi dzine u shumiwa na u vhulungwa ha itea hone . 
Tsha vhuvhili : Masipala u tea u sedza uri ndi tshumelo dzifhio dzine dza tea u ṱanḓavhudzwa na u khwiniswa .
Kha fhungo ḽa u badela , ro dzhenisa u bva mathomoni , Vhufaragwama . 
Ro vha na u pomokwa uhu ha u dzhenelela havho , zwe zwa ṱalutshedzwa musi vha tshi ḓa na u amba phanḓa ha komiti . 
Kha ṅwedzi wo fhiraho , ndi maḓuvha mangana e ni si ye tshikoloni ? 
Zwazwino , hu na ṱhahelelo ya tshiṱafu tshi na vhukoni na uri izwi zwi thivhela u ya phanḓa ha ṱhanḓavhuwo ya tshumelo dza masheleni nga khamphani dza mashangoḓavha , nga mannḓa bannga khulwane . 
Musi mbofholowo i tshi swikelwa nga 1994 , Afurika Tshipembe ḽo wana thaidzo ya u shaea ha mishumo nga nṱhani ha tshanduko dza nḓowetshumo zwine zwi bva murahu kha vho 1970 .
Nyengedzo ya khonkhrithi i bvelaho phanḓa i nga shumiswa kha vhulunga zwiṱaluli zwa u bennda . 
Nga mulandu wa u anda ha masia a mishumo ya tshipentshela ya zwa mutakalo , u gudiswa ha vhathu vha re na nḓivho nngede ya mushumoni ho ḓisumbedza sa yone nḓila ya khwiṋesa ya u vha na vhuṱanzi ha tsireledzeo mishumoni . 
Komiti dza Wadi dzi na vhuḓifhinduleli kha tshitshavha ha u dzhia mbilaelo idzi dza ya kha khoro nga nḓila i pfadzaho .
Hu itea mini kha muḽa wo ṅwaliswaho ?
Ndi khombekhombe u badela tshelede ya vhuunḓi ?
Thendelo yo ṅwaliwaho a i ṱo ḓei arali :
Kuitele uku ku sumbedza ndeme ya mugaganyagwama u re hone na IDP kha u bula PMS .
Sumbedzani uri ni nga shumisa miraḓo yaṋu nga nḓilaḓe arali hu inwi ṅwana a re tshifanyisoni itshi .
Nḓivho yo angalalaho ya zwibveledzwa
Mbono yo dzikaho ndi mbono nga tshiwo ya fhethu ha nnyi na nnyi na fhethu ha phuraivethe nga vhashumisi na vhadzulapo musi vha khou shuma mishumo yavho yo ḓoweleaho . 
Kuvhonele kwa ngudo dza Anthropology ( Ngudamatshilele a mvelele ) ku fhaṱa iyi thero nga nḓila i vhilaedzisaho nahone i re na phambano na vhukonḓi vhu re na ṱhuṱhuwedzo yo livhaho kana i songo livhaho kha uri mihumbulo ya " sainthifiki " nahone " hu sa dzhiiwi sia " ya ḓo ṱanganedzwa .
2.2 Khabinethe yo tendela Mutheo wa u itela u ḓidzhenisa ha Afurika Tshipembe kha Tshiimiswa tsha Vhufarisani na Mveledziso ya Ikonomi ( OECD ) lwa tshifhinga tsha 2013 / 14-2016 / 17 .
U nweledza nga ngona hu si na u shanda ngoho
Thandela iyi zwino i khou khunyeledza u kuvhanganywa na u rekhodiwa ha ndaka iṅwe yoṱhe , nga maanḓa ine ya vha ya themamveledziso . 
NB : U kundelwa u tevhedza ndaela dzi re afho nṱha zwi ḓo balelisa muiti wa khumbelo u swikelela . 
Muvhigo wa thekhinikhala uyu u ṋetshedza mutheo wa kushumele kwa sisiṱeme , ine nga khayo ro ḓiimisela u ḓivhadza tshitshavha nga ha sisiṱeme ya pfunzo ya mutheo ya Gauteng . 
Miraḓo yo dzhia tsumbanḓila na pulane ya kushumele uya kha samithi ine ya ḓo farwa nga Fulwi 2016 .
Vhuḓikumedzeli
Zwauri fakhaḽithi dzi ḓo sedzulusa mbekanyamushumo dzi songo vhigaho vhuḓifhinduleli sa zwe muvhigo wa sumbedza . 
Hu nga nangiwa u bva kha zwiṱori zwo fhambanaho zwa maḓuvha ano , zwiṱori zwa u humbulela ( tsumbo , nyendo dza u sedzulusa , na zwiṱori zwa sialala , ( sa , ngano dza tsiko , dza vhahali na dza phukha ) zwine zwa khou wanala kana zwine zwa vha hone .
Muiti wa khumbelo a na tshelede na u swikelela mbekanyamaitele kha mishumo na luskaka .
Fhedzi-ha kha vhaḽa vho ḓiṋekedzelaho u sika vhudzivha ha demokirasi , zwi na mbuelo khulu sa musi zwo bulwa afho nṱha .
Mashumele a u vhiga na u vhuedzanya zwo ḓisendeka nga rasithi dza kha khomphyutha na sisiteme ya bugu ya tshelede . 
Musi Tshiimiswa tsho Elwaho tshi tshi ta u katela Vhubindudzi ho Tiwaho sa tshipiḓa tsha vhufaramukovhe hatsho , tshi tea u sumbedza ndeme i vhonalaho kha vhareme hu tshi tevhedzwa mbuelo dzoṱhe dza ikonomi khathihi na ndeme ya tshelede yo salaho . 
Ngudo dza kiḽasi yoṱhe luvhili kana luraru nga vhege minethe ya 15 vha tshi shumisa ḽiṅwalo ḽithihi nga vhege .
Dzhenani nḓuni ni ri makhulu , kha vha vale bommbi musi vha tshi tamba maṋo , ni vha sumbedze ni ri , kha vha sedze hu no khou bvuḓa , na hone vha hu sedzese . 
Senthara dza vhureleli ndi dza " nnyi na nnyi " zwi tshi kwama u shumela tshivhalo tshihulwane tsha vhathu na uri nda dza vhuṱhogwa zwihulwane zwitshavhani zwine dza shumela zwone . 
Ndi khou livhuwa ngamaanḓa tshivhalo itsho tsha nṱha tsha ḓuvha iḽi ḽa mabebo a vhu fumbili nthihi a mbofholowo yashu na demokirasi . 
Arali mbekanyamaitele i tshi katela u fhambanyisa uho , masipala u tea u khwaṱhisedza uri izwi a zwi vhi u khethulula hu si kwaho . 
Muvhuso wo swikelela hani kha unga ita zwe wa ta , nahone izwi zwi nga khwinifhadzwa hani ?
Fomo iyi ya khumbelo i tea u ḓiswa hu sa athu u fhela ṅwedzi muthihi kana u ṱavhanya phanḓa ha datumu ya u thoma ya mushumo . 
Vhunga zwo tea uri hu vusuludzwe na u vanganya sisiṱeme ya vhuendedzi ha phabuḽiki nge ha katelwa na vhatshimbidzi vhe kale vha vha vho thudzelwa thungo , hu na u vhilahela huhulwane uri ndambedzo dza sabusidi dzi no bva kha muvhuso wa lushaka dzo itelwaho mbadelo dzi nga vha dzi ṱhukhu . 
U dudedza muvhili : u shumisa vhuimo ho fhambanaho vhu no nga : u ka maapula , fhasi : u swenda na vhuimo ha vhukati , u tumba
U shumisa mafhungo a re na tshaka , vhulapfu na zwivhumbeo zwo fhambanaho
Vho Nkosi vho neta nga matope getheni ḽavho vha humbula u engedza fentsi yavho vha dzhenisa phaiphi nga ngomu ha dzharaṱa vha khia gethe .
Tshomedzo na matheriala oṱhe o tshinyalaho kana u haniwa a ḓo vha kha akhaunthu ya Rakhonṱhiraka nahone a tea u bviswa kha vhupo . 
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto .
Naho ho vha na u fhambanyisa mbuno zwi re khagala , Vho Van der Burg o vhe a fhasi ha mbekanyamaitele dziṅwe dzi laedzaho lwa kushumele kwa zwino . 
Ho sedzwa dziPMB DziGP : U tou funa u shumisa vhaṋetshedza tshumelo vha si ho kha netiweke 80% ya mutengo wa Tshikimu ( 20% mbadelo nyengedzedzwa ya muraḓo )
Vhathu , zwitshavha , sekithara na zwigwada vho fhambana na madzangalelo na zwine vha zwi sedza zwo fhambana .
Ri ḓo vha itela mini ?
kana nga kha Senthara ya Vhukwamani na Murengi ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ( dti ) kha 0861 843 384 .
U redzhisiṱara maṅwalo a ḓaho na u langa phaḓaladzo kha zwifhinga zwo vhewaho na u khwaṱhisedza u ṱanganedza maṅwalo , u sala murahu tsheo na nyito na u vhiga kha dziofisi dzo teaho kha Ofisi ya Muphuresidennde na dzone ndi dziṅwe dza ṱhoḓea dza ndeme . 
Sa tsumbo : vha tendele zwigwada zwoṱhe nga tshithhi zwi tshi ṱalutshedza khumbelo yazwo ; u amba nga kha mupfumedzanyi , a huna u vhidzana nga madzina nz .
Tshati ya dziakhaunthu i katela nahone i tou fana na nzudzanyo dza mugaganyagwama . 
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi , data ya mutheo ya thophogirafikhaḽa ya shango ḽoṱhe yo itwa uri i vhe kha fomethe ya didzhithala . 
Ho no sikwa mishumo thwii ya 100 na uri hu khou lavhelelwa u sikwa miṅwe ya 300 .
Hune ha ṱoḓa themamveledziso dzine dza ḓura u fhungudza maḓi uri hu swikelelwe , Tshikwama tshi ḓo lambedza u renga na u dzheniswa ha thekhinoḽodzhi iyi . 
Migodi i thola vhathu vhalinganaho hafu ya miḽioni .
Ho lambedzwa masheleni a eḓanaho R740 miḽioni kha thikhedzo ya u phaḓaladza uhu .
Kutshimbidzele : Zwigwada zwa vhararu na u humbula kha puḽenari
5 / 4 U dzhenisa / vhuḓifhinduleli malugana na u ṱahisa mihumbulo
Vho swika he vha vha luthihi na vhaofisiri vha zwiimiswa zwoṱhe . 
Muvhuso u dzula wo ḓivhofha u ita nga hune wa kona ngaho kha u lwa na khaedu dza tshayamishumo na u vhidzelela sekithara ya phuraivethe uri vha ite tshipiḓa tshavho .
Hezwi zwi ḓo ṱoḓa uri hu rangiswe phanḓa zwa mafhungo a u wana mavu a vhudzulo ha vhufhaṱelavhathu na ha vhathu vha miholo ya vhukati . 
Muofisiri u ḓo vha vhudzisesa dzimbudziso nahone u ḓo vha vhudza arali vha tshitea u wana mundende.Vha ḓo ṋewa rasithi .
Tshelede i linganaho R8,5 biḽiyoni i ḓo shumiswa nga vhabvannḓa fhano Afurika Tshipembe nga 2010 .
Khabinethe i khoḓa Namibia kha u pembelela haḽo Silver Jubilee na Muphuresidennde Vho Geingob kha u vha Muphuresidennde wa vhuraru wa Namibia .
U ṅwala luṅwalo lu sa konḓi lwa vhuṋe
A zwiho khagala uri ndi ngani iḽo vunḓu ḽo ṱoḓa uri ḽi ite mulayo wa u langula vhuloi , ngeno hu na mulayo wa lushaka wa u langula vhuloi - hu na Mulayo wa u langula vhuloi na Mulayo wa zwa u Gwevha .
U bvelaphanḓa na u shumisa webusaithi iyi nga mushumisi nga murahu ha u dzheniswa ha tshanduko kana u khwiṋiswa zwi ḓo dzhiiwa sa nḓivhadzo ya mushumisi ya u ṱanganedza u vhoxwa na u tevhedza maga na milayo ya kushumisele , hu tshi katelwa tshanduko kana u khwiṋisa uho . 
Thikhedzo ya mabindu maṱuku : Nga 1994 British aid agency yo ḓisa ndambedzo ya uri hu thomiwe desike ya LED .
Bugwana iyi i shumiswa hani . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 4 .
( 2 ) Tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho tshi ḓḓo isa phanḓḓa na u shuma u ya nga ha mulayo u no khou shuma khatsho , nahone muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi sa muraḓḓo wa khomishini , muraḓḓo wa Bodonyangaredzi ya nyambo dza Afurika Tshipembe , nnyi na nnyi kana Muoditha Dzhenerala , u ḓḓo isa phanḓḓa na u fara ofisi u ya nga ha mulayo u no khou shuma kha iyo ofisi , hu tshi tevhelwa -
( a ) lavhelesa , phasisa , khwinisa na u sa ṱanganedza mulayotibe ufhio na ufhio u re phanḓḓa ha Vhusimamilayo ; na
U lwisa nga nungo ho ṱanganelanaho ha muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha zwatsho hu kha gondo ḽa nṱhesa ḽa u limuwa Bono 2030 ḽa NDP .
Vhugudisi vhu dzula vhu tshi ṋekedza u itela u bveledza na u khwaṱhisedza u shuma zwavhuḓi ha sisiṱeme . 
Ḽiga 2 : Nyimele ya tshitshavha
U vhala zwibveledzwa zwa mafhungo kha zwine zwa tou vhonwa sa . mbekanyatshifhinga na nzudzanyo dza televishini / tshati / thebuḽu / dayagiramu / mapa wa muhumbulo / mimapa / zwifanyiso / girafu
U itela uri vha sa pfukiwe nga hezwi zwifhinga zwa magumo , dziNGO na dziCBO dzi fanela u fara milandu yoṱhe ine ya ḓiswa khadzo nga nḓila ya tshihaḓu .
Zwidodombedzwa zwo vhulungwa nga vha Muhasho wa Ṱhoḓisiso wa IMF na mihasho yapo vho ṱanganelana , hune avho vha u fhedzisela vha dzulela u vusulusa ndavhelelo dza shango vho ḓitika kha khumbulelo dza ḽifhasi . 
Zwo ḓa hani uri Jim a ḓivhaise ?
Fomuḽa i itiswa zwihulwane nga kutshimbidzele kwa vhathu ; ndi ngazwo nyavhelo dzi tshi dzhenisa tshanduko kha vhathu u mona na mavundu , zwine zwa livhisa kha tshanduko i elanaho na ṱhoḓea ya tshumelo dza tshitshavha na mishumo ya tsheledemviswa u mona na masia aya . 
Huna ṱhoḓea ya u tshimbidza u fheliswa ha izwi zwipiḽa zwo fhambanaho zwa vhusimamilayo u itela uri hu vhe na u thomiwa havhuḓi ha muhanga wa vhusimamilayo u re hone na u vulela nḓila Mulayo muthihi wa Phalamennde une wa ḓo shuma kha Riphabuliki yoṱhe .
U shumisa khoḽoni phanḓa ha dzina ḽa mubvumbedzwa ane a khou amba
U ita nyambedzano na u ṱalusa vhatambi kha tshiṱori .
Khabinethe i tikedza Maimo Mathihi a Afrika kha Habitat III ane a ḓo ambiwa ngao ngei kha Samiti ya Vhuthihi ha Afrika ya Vhurangaphanḓa ha Mivhuso na Muvhuso wa Kigali , nga Fulwana 2016 .
Ngauri vhufa ha vhuluvhi hawe na ha mbekanyamaitele vhu kha ḓi vha hone , zwi sa khathali uri muthu u a zwi funa kana hai . 
Ri nga si vhe na vhathu vha si gathi vha ḓidzhenisaho kha u tamba hohu , u ṱhukhukanya shango ḽashu na u shumisa tshakha dzoṱhe dza thukhwi , zwine nda zwi dzhia zwi vhutsilu . [ U vhanda zwanḓa . ]
4.4 . Khabinethe i humbudza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri vha shumise maḓi nga nḓila yavhuḓi u itela uri ri kone u a shumisa na tshifhinga tshi ḓaho , vhunga hu tshi kha di vha na vhupo kha shango ḽashu hune ha vha na gomelelo .
Tshifhinga tsho kalwaho : Tshumisano ya zwikhala zwa mbambadzo kha vhubindudzi , bisimusi na vhuendelamashango . 
Sa tsumbo , kha vha dzhiele tshitatamennde tsha u rangani malugana na maitele a zwa vhufarabugu . 
Ro dovha hafhu ra sumbedza uri u itela u thoma lwendo ulu khathihi na hu pfumbisa zwe ra ḓiganela zwone - ri ḓo tea u thuswa nga masheleni na zwa thekinini zwi no vhonala . 
thendelo ya u guda
Mushumo wo no thomiwa na uri thimu i ḓo ṋea muvhigo musi zwo tea kha puḽane dza Rustenburg , Lephalale , Emalahleni , West Rand , Welkom , Klerksdorp , Burgersfort / Steelport , Carletonville na Madibeng .
Naho ho vha na vhukonḓi ha mugaganyagwama , ro lwa ro ḓiimisela kha u bveledza zwipikwa zwihulwane naho tshivhalo tsha mpfu dza badani tshi kha ḓi vha tshi sa ṱanganedzei , vhuḓifhinduleli a vhu na muvhuso fhedzi . 
Nga murahu , vho nangwa sa Mukonanyi wa Lushaka wa Vhusevhi a re na vhuḓifhinduleli ha u konanya zwiimiswa zwoṱhe zwa vhusevhi . 
Vha nga ita mbilo arali :
Holosele / bindu thengiselamabindu
5.2. Khabinethe yo vhudzwa nga ha masiandoitwa a gomelelo kha nḓisedzo ya maḓi Afrika Tshipembe ho sedzeswa Gauteng ḽine ḽi ḓisedzwa maḓi u bva kha sisiṱeme ya Mulambo wa Vaal yo ṱanganelanaho .
Zwenezwo , musi ri tshi khou gudisa na u funza zwitshavha zwashu u ṱhonifha na u vhulunga vhufa ha mvelele yashu ri tea hafhu u ṱanganedza tshanduko . 
Mihasho i ḓo topola na u ṱhogomela mpho ya vhutsila vha tshe vhaṱuku , u alusa vhutsila sa buḓo ḽa u tou ḓikhethela na u bveledza u ṱanganedza ha vhutsila kha vhagudi . 
Maitele a katela ndingo na tsenguluso dza nga murahu ha mbambadzo na ndingo hafhu dza tshibveledzwa . 
( ii ) Muhweleli .
Ri a zwi ḓivha , sa tsumbo , uri vhugevhenga vhu ḓurela bindu . 
Ri songo vhuya ra vha khakhela kha uri vha shele mulenzhe nga huhulu u ya kha u shandukisa nyimele yavho i lemelaho . 
Nga murahu ha u ṋuvhedza phaiphi kha nḓila yo dzinginywaho , ndondolo i fanela u itwa ya uri hu sa vhe na muya u salaho kha phaiphi . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u shumisa vhukoni haḽo u engedza zwivhambadzelwannḓa .
U fanela u vha na vhukoni ha u kona u shandukisa shedulu ya mushumo u ya nga ṱhoḓea dza kushumele . 
Heyi ṱhahelelo i tea u lulamiswa . 
Nga maṅwe maipfi , Afrika Tshipembe a ḽi ḽoṱhe kha fulo ḽaḽo ḽa u lwa na zwidzidzivhadzi ; guḽobaḽaizesheni ine ya khou ṱavhanya ya zwa makwevho a zwidzidzivhadzi kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho zwo amba uri a hu na shango ḽi sa kwamei kha mushushedzo . 
U langula khombo
4.37 U tenda kha ṅanga dza sialala a zwi vhofhi uri muthu a vhe a luṅwe lushaka lwo imaho nga uri .
vhuḓi ( aesthetic)- --- zwi kwamaho lunako kana u takalela lunako
Vha rambe miraḓo ya tshitshavha ine ya vha vhaḓivhi kha masia avho a mushumo , tsumbo , dzipulambara , vhoramiḓagasi na vhafhaṱi u thusa tshikolo nga u tou funa kha ndondolo ya nga misi
tshiimo tsha mushumo tsha GMO .
Puḽane ya u Dzhenisa Mushumoni i ḓo tshimbila u swika nga 2017 , huno i ḓo thusa kha nungo dza u fhelisa vhugevhenga vhu katelaho phukha dza ḓaka , nga maanḓa u zwimiwa ha dzitshugulu .
Fhasi ho vha ho ḓala vhuṱala dza marimba a re na fuḽauru .
U shumisa dziṅwe thukhitha hune zwa konadzea
Muvhuso wo khethiwa lwa dimokirasi wa u thoma kha ḽa Afrika Tshipembe wo wana Tshumelo ya Tshitshavha ye mushumo wayo kha u ḓisa ndinganyelo ya ikonomi na matshilisano zwa vha zwa ndeme , fhedzi nungo dzayo dza u ita zwenezwo dzavha ṱhukhu . 
Zwo tea kana zwi songo tea vha fanela u vhiga kha dzangano ḽa vhuṱoli nga tshifhinga tsho tiwaho , u fana na Bodo ya Tshumelo dza zwa Masheleni , ndi fhungo ḽine ḽi nga tshewa kha datumu ya kale nyana . 
Pulanelani atikili ya inwi muṋe ya gurannḓa .
Ni songo tambisa maḓi na muḓagasi .
Hedzi ndi mbilaelo dza vhuṱhogwa dzine madzhendedzi a muvhuso vha fanela u a lugisa nga kha tshanele dza zwa poḽotiki . 
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 15 Ṱhafamuhwe 2017
Tshiṱatamennde tsha Muṱanganao wa Khabinethe wa ḽa 24 Shundunthule 2017
Zwine u vhona ha ri tsireledza ngazwo
Foniki : tsh , ṅw , dz , kw , nḓ Luambo : Livhanyani maipfi a tshifhinga tsha zwino na a tshifhinga tsho fhiraho .
Milandu ye vha i fara ndi ya mafhungo a konḓa vhukuma kha u pulana na mulayo wa zwa mupo . 
Vharengi vha ḓo wana tsumbo dza zwine vha tea u badela zwa vhukuma ubva kha masipala , dzine dza ḓo ṱanganyisa mbadelo dzoṱhe dza tshumelo kha ndaka yeneyo . 
U shuma na / nga maipfi : Madzina vhukuma na madzina zwao .
U ṅwala pharagirafu dzi si fhasi ha 2
Mulayo wa Muhanga wa Kushumele kwa Mbekanyamaitele ya Kurengele , 2000
vhurifhi ha thendelo ( zwi ṱoḓea fhedzi arali hu tshi vho vha na muṅwe ane a khou itela khumbelo muṋe wa tshikepe ) .
Vhagudisi vha tea u sumbedza mbavhalelo kha hezwi nahone vha vhofholole vhagudi vho raloho kha u shela havho mulenzhe arali zwo tea . 
Ri nga kona u zwi ita ra bvelela arali roṱhe ro ḓiimisela u dzhenela lu vhuedzaho kha mveledziso ya tshiṱirathedzhi tsha golfu nga maanḓa na mutambo na vhuḓimvumvusi nga u angaredza . 
Kha mbingano dzo fhelaho nga ṱhalano , vha Mbalombalo Afrika Tshipembe vho wana : 
Ho dovha hafhu ha vha tshifhinga tsha u humbula nga mushumo u thusaho kha matshilisano sa afha vhushaka ha matshilisano na ikonomi vhukati ha mushumi na mutholi vhu ha tshifhinga tshipfufhi . 
Zwibviswa zwi songo ḓowelelaho
Vharangaphanḓa vhafanela u kuvhanganyiwa vha tshi bva kha khethekanyo dzo fhambanaho dza tshitshavha u dzudzanya vhege ya u pulana na u ṱuṱuwedza vhuṋe kha tshitshavha na mushumo wa u khwiṋisa phurosese .
Vhuṱanzi hu fareaho ho thomiwa na zwa Muḓagasi na Mihasho ya Tshumelo dza Tshitshavha . 
Vha songo shavha u ri kwama kha 0860 00 4367 arali vha tshi ṱoḓa thuso ya nga ha u shumisa tshumelo .
11 Mikhwa mivhuya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22
Ro ṋetshedza thikhedzo vhuḓifari kha ndingedzo ya vhatsila vhashu vhoṱhe u ḓikuvhanganya uri vha kone u shuma zwavhuḓi . 
Ndo tenda ngauri vhaṅwe vha avha vhathu vho ntikedza maḓuvhani a musi ndi tshi kha ḓi tamba . 
Khotsi anga muṋango wa tshikolo vho vho vha vha sa u ḓivha Sa vhaṅwe vhatukana vha Qunu , ndo vha ndi tshi fuka nguvho fhedzi yo
Muhasho wa zwa
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vhona u sa londotwa ha mulala , u tambudzwa , u sa farwa zwavhu ḓi , kana ane a sola uri mulala u khou tambudzwa , u tea u vhiga thambudzo iyo .
Musi ni tshi khou vhala
U ṅwala : Itani garaṱa ya u tamela mulwadze mashudu .
HIV na AIDS zwi kwama nḓisedzo na ṱhoḓea zwa sisteme dza ndondolo ya mutakalo . 
7 Zwiitei zwa tshifhinga tshilapfu
Fhedzi-ha , mithelo yo engedzwaho tshiṅwe tshifhinga i a dzheniswa kha thundu dza maimo .
5.1 . Khabinethe i ṱanganedza zwipikwa zwo kumedzwaho vhukati ha Koporasi ya Ndangulo ya Vhuendi Nḓilani na maanḓalanga a vhuendi mavunḓuni u ḓivhadza u shuma ha mapholisa a vhuendi awara dza 24 uri hu tandululwe khombo dza mabulayo a vhathu magondoni ashu .
Tshifhinga tsho bulwaho kha maṅwalo a konṱiraka tsha u shuma mushumo ufhio na ufhio musi ho no ṋetshedzwa nḓivhadzo yo bulwaho afho nṱha , tshi ḓo katelwa nga u tou vhalela u bva kha ḓuvha ḽe nḓivhadzo iyo ya ḓivhadzwa . 
7.10. Vho Edward Xolisa Makaya sa DDG : Afrika ngei Muhashoni wa Vhushaka ha Dzitshakha na Nyanḓano .
U wana thendelo , vha fanela u :
Saizwi hu na mbudziso tharu fhedzi , zwiṅwe zwigwada zwi ḓo ṋewa mbudziso dzi fanaho .
U ita nyambedzano , nga ha ḓivhaipfi ntswa u bva kha tshibveledzwa tsho vhalwaho
6.6 Khabinethe yo tendela Mbekanyamaitele ya Vhuendi ha Zwikepe yo Fhelelaho .
Nomboro ya / dza Vhukwamani :
A hu na mitengo ya thengophikhisano ine ya ḓo ṱanganedzwa nga kha imeiḽi , fekisi kana theḽegiramu . 
U vhambedza zwithu zwo kuvhanganywaho u ya nga vhunzhi , vhuṱuku , zwinzhi / vhanzhi ,
Muraḓo muṅwe na muṅwe u ḓo hwala vhuḓifhinduleli ha u ḓibadelela mitengo yawe ; naho zwo ralo , Tshikwama a tshi athu u ṱanganedza tsumbathengo iṅwe na iṅwe ya mutengo u bva kha Vhoramilayo vha Muvhuso kha haya mafhungo . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou vhambadzela nnḓa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo hu na ndivho ya vhushumisamupokana iṅwe ṱhoḓisiso u fanela uri a vhe na thendelo .
U pulana na u ita uri hu si tsha vha na u dzima ha muḓagasi musi hu tshi khou khwiniswa nḓisedzo hu kati . 
Murongwe u o khou ṱoḓea vhukuma na wone wo ḓisa mvelelo dzavhuḓi kha dzingu ḽa mveledzo ḽa vhukovhela , naho tshifhinga tsha u lima mavhele matshena kha dzingu iḽo tsho vha tsho no fhira . 
2 . Ṅwedzi wa Vhufa
Vhuluvha : Ri ḓikumedzela u dzula ri na vhuluvha kha zwithu zwa ndeme kha dzangano ḽashu na vhashumisani na riṋe nga ngomu kha vhupo ha mikhwa . 
Konṱiraka i ḓo vha ya tshifhinga tsha miṅwaha mivhili na uri u engedzedzwa ha hone hu ḓo bva kha mashumele a fushaho . 
Vhagudisi vhoṱhe vha ḽiga ḽa mutheo na ḽa vhukati vha ḓo pfumbudziwa uri vha kone u funza u vhala nga Luisimane na nga nyambo dza Vharema , ri khou pfumbudza na u thola tshigwada tsha vhagudisi vha re na tshenzhemo u ṋetshedza thikhedzo ya maimo a nṱha henefho zwikoloni u itela u tikedza vhagudisi .
o ) Vho Mary Phadi ( Muimeleli wa Dzangano ḽa Vhafumakadzi )
1 . Thandela yo tea u monithariwa nahone ndeme ya u monithara ndangulo ya thandela ndi ifhio ?
138. U ṋewa ha maanḓa na mishumo zwa tshifhinganyana
Pombololani kana khurumululani afho he ha swa .
DEA i a ḓivha zwavhuḓi nga vhukonḓi vhune vha ḓo ṱangana naho nahone i ḓo dzhiela izwi zwithu nṱha musi vha tshi khou sedzulusa khumbelo yavho ya thendelo ya vhushumisamupo .
Vhushumisani ha yunioni dza vhulimi , nga maanḓa vhorabulasi nga muthihimuthihi na maṅwe madzangano ndi ha ndeme . 
Thendelano i tea u swikelelwa nga Yunivesithi dzoṱhe , Vhalambedzi vha Phuraivethe na vhashelamulenzhe vha Muvhuso . 
Izwi zwi amba uri zwiitisi zwa tsheo dza Minisṱa zwa u tendela kana u sa tendela thendelano na zwiitisi zwa tsheo nga vhalanguli vha u ṋetshedza kana u sa ṋetshedza thendelo zwi fanela u sumbedzwa nga nḓila ine ya sumbedza uri zwidodombedzwa zwo fanelaho zwoṱhe zwo dzhielwa nṱha .
Ḓuvha ḽe wiḽi ya itwa ngaḽo
Nga vhubveledzi vhunzhi ha khomphyutha ṱhukhu dza luvhilo , ri na nyimele ṋamusi hune mushumisi muṅwe na muṅwe a vha na khomphyutha yawe ene muṋe . 
A zwo ngo tou vhuedzedza fhedzi kana u fhaṱulula zwileludzi zwa mutakalo , fhedzi na u bveledza vhusweleli kha zwitshavha na u vusa vhuḓikumedzeli na u vha phurofeshinaḽa ha vhashumi vha mutakalo . 
Arali vhagudi vho vha vha fumi fhedzi kana fhasi , vhagudi vhoṱhe vho vha vha tshi ḓo vha sedzuluswa . 
U ṱahisa muhumbulo malugana na zwe zwa vhaliwa .
U dzhena ha Afrika kha ikonomi ya ḽifhasi zwi khwaṱhiswa nga mveledzo , lwa u tou thoma , ha Muvhigo wa Vhukoni ha Afrika . 
( a ) a tshi swika hune a vha a songo tsha fanelwa ; kana
Rekhodo dzi tea u vheiwa dzi tea u vha dzo linganaho dzi sumbedze tsheo na mbuno kha tsheo dza khothe dza sialala ( u itela u tendela u itwa ha pfanelo iṅwe na iṅwe , sa tsumbo , pfanelo ya khaṱhululo kha dziṅwe ndaela dza khothe kana pfanelo ya u ṱoḓa tsedzuluso ya matshimbidzele a khothe ) .
Ndi tshiga tsha tshifhinga tsha ndeme tsha nndwa nga vhaswa vha Afurika Tshipembe , ye ya thoma nga 1976 ya isa phanḓa u swika hu tshi vha na dimokirasi nga 1994 .
Pulane ya Vhudzhakanḓila i a ṱanganedza zwi tshee zwiṋu uri phurogireme ya vhudzulo i re hone zwino ya vhudzulo hu no ṱuṱula ikonomi na vhudzulo ho no ḓoweleaho i sumbedza i tshi peamela kha vhupo ha ḓoroboni fhedzi . 
Ngudo dzi sedzaho khwaḽithi na dzi sedzaho vhunzhi dzo ṱanḓavhuwaho dzo vha dzo ṋewa vhathu vha nnḓa nga konṱiraka . 
26 . Ndiliso kha Muṱa wa ha Lubisi
U sumbedza u pfesesa tshitaela na redzhisiṱara
Fhedzi , arali maḓi a na tshivhalo tsha nṱha tsha zwipali zwo iliswaho zwa vumba , u dzika zwi vha nga u ṱavhanya , nahone nyengedzedzo ya dziphoḽieḽekhiṱhiroḽaithi a dzi ṱoḓei . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo dovha ḽa vhona uri ECOSOC i khou iswa phanḓa na u khwaṱhisedzwa na u shandukiswa u itela u swikelela khaedu dza dzhango na ṱhoḓea dza mashango ane a khou bvelela .
Mveledziso ya siṱirathedzhi tsha nyaluwo kha nḓowetshumo dza mvelele . 
Khathekanyo iyi i lavhelasa mafhungo a ṱhoḓea dzo imaho nga dzoṱhe , vhathu vhahulwane khathihi na sisiteme zwine zwa ṱoḓea kha u langula sisiteme ya CBP
Vho Ruth First vho vhulawa lwa tshiṱuhu nga bomo ye ya vha i kha vhurifhi he ha rumelwa khavho ngei Mozambique .
Maanea a nganetshelo
Konanya mishumo ya Komiti
Uho u dzhiululwa ha ndaka ho sedza ngamaanḓa kha u hoṱefhadza kana u huvhadza mishumo i songo tendelwaho ine ya khou itwa . 
U ta hu fanela u swika kha Mulangidzhenerala wa Muhasho wa Vhutsila na Mvelele nga ḽa 30 Fulwi 2017 nga poswo : Private Bag X897 Pretoria 0001 ho livhiswa kha : Vho Nthabiseng Apies
Vhathu vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe vho ḓinekedzela u ita mishumo yavho na vhuḓifhinduleli havho ; na
U avhelwa ha Tshifhinga nga sekele ya Vhege Mbili ( Awara )
U khwinisa u shuma ha vhashumi u itela u khwinisa kuwanele kwa zwikili kana vhukoni , u vhambedza vhaṱoḓi vha mushumo , na u fhungudza khuḓano kana khakhathi .
Nga zwenezwo a zwi hanedzei uri vhubindudzi kha themamveledziso vhu shela mulenzhe kha mveledziso na nyaluwo ya ikonomi kha shango na , ngazwo , zwi tshi tea u itwa sa tshiṅwe tsha ndeme . 
Vhaeni vho rambiwaho ,
Mudzi -fulu -lume -ela
Tsumbavhukoni 242891
1.6 . Afrika Tshipembe ḽi pembelela u thoma ha Ṅwedzi wa Pfanelo dza Vhathu u thoma nga ḽa 1 Ṱhafamuhwe 2017 fhasi ha thero : " Ṅwaha wa Vho OR Tambo : Vhuthihi nga Nyito kha u Takulela Phanḓa Pfanelo dza Vhathu " u itela u takusa tsivhudzo na u alusa ṱhompho ya ndeme ya pfanelo dza vhathu .
U ḓivhadza ṱhuṱhuwedzo dzo teaho u khwinisa na u dzudza themamveledziso ya vundu na ya masipala . 
Zwigwada zwa u shuma kana dzikomiti dzo vhumbwaho kha tshitshavha u bveledza thandela dziṅwe zwi ḓo vhuyelwa nga nḓivho ya mutheo ya ndangulo ya thandela .
Tshandulo ya nzulele ya zwitsheṱi i tea u sedziwa musi hu tshi sedza zwivhalo zwa kutshimbidzele na pheleledzo ya bonze ḽa maḓimalaṱwa ngei bvungwi . 
Thomani humani nga maga a 10 khonani 2 humelani kha 1
Muṅwe na muṅwe ane a ita zwa vhuloi , manditi kana vhubvumbi u khou khakhisa mulayo wa tshitshavha kana vhudziki , kana u vhaisa muṅwe muthu , ndaka , hu nga vha nga u badelwa kana iṅwe nḓila , u ḓo pfiswa vhuṱungu nga u valelwa ṱironngoni lwa miṅwaha mivhili u ya kha ya fumi na nga mulifho wa francs dza zwigidi zwiṱanu u ya kha frans dza zwigidi zwa ḓana.124
3.3. Khabinethe yo tendela maitele maswa a ṋetshedzo .
Vhuṱambo wa lushaka kha Vundu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha na u ṋekedzwa ha dzinnḓu . 
Vhudzuloni ha mbofholowo , mulalo na u bvelela , mashango manzhi a nga murahu ha vhukoloni o tshenzhela zwo fhambanaho na izwo . 
Kha vha ṋee ICASA khophi dzo sethifaiwaho dza 16 dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo .
Wekishopho iṅwe na iṅwe yo vulwa lwa tshiofisi nga Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Mahosi ya Vundu ḽeneḽo ḽe ḽa dalelwa .
Khana yo thivheaho nga matsheloni .
Idzi ṱhuṱhuwedzo dzi sumbedza lutamo lwa Afrika ḽine vhafumakadzi , vhanna , vhaswa , vhaaluwa na mirafho yoṱhe ya dzhango vha ḓifhelwa nga mbofholowo dza vhuṱhogwa na pfanelo dza u dzhenela kha mveledziso ya tshitshavha tshiswa dzhangoni . 
Tsumbo , magavhelo a mindende na maṅwalo a vhuṋe zwazwino a zwi tsha dzhia tshifhinga tshilapfu uri zwi bveledzwe .
Tshandukiso dza gwama dza u linganyisa dzi a ṱoḓea u engedza mutengo wa khaboni wa u ṱuṱuwedza vhukoni ha ikonomi ha u shuma zwavhuḓi na vhubindudzi kha thekhinoḽodzhi dza ndangulo ya tshomedzo dza vhupo .
Tshumelo dza mutakalo dzi elanaho
Mbekanyamushumo ya Lushaka ya Vhugudisi ha Maguga a Vhaswa , yo rangelwaho nga Muhasho ya Vhuendelamashango , u ṋetshedza zwikili , nḓivho na tshenzhemo kha vhathu vhaswa uri vha kone u wana mishumo yo fareledzwaho kha nḓowetshumo ya mafunda na vhuendelamashango
Ngenovho mvula dza maḓuvhani a si gathi o fhiraho kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango ḽashu dzo fhungudza mutsiko , ṱhahelelo ya maḓi shangoni ḽashu i kha ḓi vha khaedu khulu nahone i ṱoḓa uri roṱhe ri shumise maḓi nga vhulondo na nga vhuḓifhinduleli .
U shela mulenzhe ha nnyi na nnyi hu tea u vha kha zwiimiswa u itela u vha na vhuṱanzi ha uri vhadzulapo vhoṱhe vha na pfanelo dzi no eḓana dza u shela mulenzhe , khathihi na u ṋea furemiweke i re khagala ya kudzudzanyelwe kwa zwithu ;
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme u ṱalutshedza vhukhwine ha zwisumbi , naho u ṱalustehdza zwisumbi izwo zwi tshi konḓa . 
U kuvhanganya maipfi ( tsumbo : ane a thoma nga mubvumo muthihi nahone u no fana sa , Mpho na Mikaele Takalani-Tshilidzi .
Khomishini yo zwenezwo dzhia tsheo ya uri mulayo u fanela u ṱanganedzwa u itela u ṋetshedza " khuvhanganyo " yo ṱanḓavhuwaho musi u tshi khou shuma na ṱhoḓea dza vhapondwa vha vhugevhenga . 
Zwi sa katelwi ndi thendelano dza lushaka lwa thekhinikaḽa , vhulanguli kana Khorondanguli , kana edzo dzine a dzi ṱoḓi u tendelana kana u tevhedzwa .
U guda u peḽeṱa a tshi bva kha mutevhe wa foniki wo gudwaho
5.1 Khabinethe i livhisa ndivhuwo dzayo kha maAfurika Tshipembe vhoṱhe vhe vha ḓa nga vhunzhi kha u shela mulenzhe kha vhudzheneleli na vhaimeleli vha tshitshavha nga tshifhinga tsha Vhege ya u sedza kha Imbizo ya Lushaka ine thero yayo ya vha " Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe Phanḓa " .
Ṱhoḓisiso nga nnḓa ha ya vhushumisamupo arali ṱhoḓisiso i tshi khou itwa kha ḽa Afrika Tshipembe nahone i sa khou itelwa ndivho dza u vhambadza
Ri na thusedzo na u ṱoḓa dza khwinesa kana ri ṱanganedza idzo dzine ra ḓo tea u fhindula khwine . 
Zwenezwi zwiṅwe zwa zwiṱaluli zwa dzisisiteme dza ndaulo ya ikonomi , u tou fana na ndangulo ya sekhithara ya zwa masheleni , zwo lavheleswa nga vhuronwane , vhunzhi ha vhuṱudzeṱudze he ha vhangula tshiwo vhu kha ḓi tea u tandululwa . 
Vhaimeli vho khethwaho vha ḓo dalela zwikolo vha songo ḓivhadzwa vha ḓisa mivhigo ya zwe vha vhona uri ambiwe ngazwo kha Vhusimamilayo na kha Khabinete . 
Musi ndalukanyo yo no wanwa , vhaongi vha phurofeshinaḽa vha re na tshenzhemo ya miṅwaha ine ya ṱoḓea vha ḓo vhewa kha poswo dza vhugudeli ho khetheaho . 
U alusa ndinganyo ya tswikelo kha vhafumakadzi kha tshumelo dza vhukuma ndi nga ha u vhona uri mbeu dzi khou dzhenisiwa kha tshumelo u itela uri vhoṱhe vhanna na vhafumakadzi vha vhuelwe u lingana . 
Honeha , Khabinethe i vhilaedziswa nga maAfrika Tshipembe vhane vha khou bvela phanḓa na u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho na vhafarisi vha tshivhalo .
Ndaka ya muhumbulo a i badelwi murahu sa izwi i tshi dzhiiwa sa i re na vhutshilo vhu shumaho lu sa gumi . 
Kha vha ṱanganedze ndangulo ya vhabebi ya tsheo na u ṱhonifha tsheo dzavho . 
Muvhuso u na vhuḓifhinduleli vhu re kha Mulayotewa wa u vhona uri - hune zwa ṱo ḓea nahone nga zwishumiswa zwi re hone - vhadzulapo vhoṱhe vha a ḓiphi ṋa nga pfanelo ya ndeme ya u vha na mavu/ kana dzinn ḓu .
Nga vhanga ḽa khaphasithi ya u kuya , hu na tshikhala tsha mushelamulenzhe kha nḓowetshumo u kuya thoro , u rengisi ole i songo kunaho nga mutengo wa fhasi u fhira tshiṱunḓwa kha mitengo i gonyiswaho kana i sa shandukiho fhedzi vha ḓi wana phurofithi . 
Ndango dza nga ngomu : Ndangulo dza Khomishini ya Fiḽimu ya Gauteng i bvelaphanḓa na u lwela u khwiṋisa hu sa nyeṱhi u ya kha ndango yayo . 
Hezwi zwi katela u ṱuṱuwedza vhushaka na nyanḓadzamafhungo na maṅwe mahoro kha muvhuso na tshitshavha nga vhuḓalo . 
9 . Arali ni na TB , ni nga ḓi dovha na vha ni na HIV .
U itela u shumiswa kha khanḓiso , vha humbelwa u wana thendelo ya Muhasho wa Pfunzo . 
12 . Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa thimu ya QLTC ya lushaka na vhakonanyi vha vundu . . . . . . . 64
A na mushumo une a tea u ita kha u bveledza zwibveledzwa zwa thikhedzo ya masheleni zwo tou itelwaho mveledziso ya dzikoporasi . 
Vhaḓivhi vha mulayo vha tea u shuma vha sa fheli mbilu nga nḓila i sa solisei .
A hu na tshine tsha nga thivhela u kavhiwa nga nnḓa ha vhuḓifari hashu . 
Hu ḓo dovha ha vha na ṱhoḓea kha zwitshavha zwa mahayani dzo fhambanaho na dza zwitshavha zwa ḓoroboni kha masipala .
Ndivho ya mbekanyamaitele ndi u ta muhanga wa ndaulo u itela u engedza mashumele kwao , vhubveledzi , u eḓanyisa , mupo na ikonomi i vhuedzaho u ya nga hu sa fheli kha sekithara ya vhulimi , maḓaka na vhureakhovhe .
( 4 ) Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u swikelelea nga vhathu vhoṱhe na nga zwitshavha zwoṱhe .
Hezwi ndi zwiito zwa vhugevhenga vhune mazhendedzi a zwa mulayo a tea u shumana naho vho khwaṱha .
Kha vha ri ndi dovhe ndi engedze Miraḓo i Ṱhonifheaho , uri vhutshilo vhuṅwe na vhuṅwe vhu lozweaho zwanḓani zwa mapholisa zwo vhangwa nga migwalabo ari zwi sedzelwi fhasi .
U bvisela khagala zwine zwa ṱoḓa u itwa kha muṱangano wa u rangela u pulana hu katelwa :
Dzibaḽantsi dzi tevhelaho dzo bvelela , kha zwiṅwe , kha muvhigo wa mathomoni a ṅwaha na mafhelo a ṅwaha wa muvhalelano : 
Zwiimiswa zwa sialala zwi kha ḓivha zwa ndeme kha vhupo ha mahayani .
Miraḓo yaḽo ndi vho nnyi ?
u thusa vhaṋetshedzi na vhashumisi vhuvhili havho kha vhushaka vhune ha vhuedza kha vhoṱhe nga kha u swikelela lwo leluwaho kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala , na u kovhekana lu sa dzhii sia hu linganaho ha mbuelo dzine dza bva kha vhushumisamupo .
Puḽane i tikedza ndivho ya muvhuso ya u shandukisa nga zwiṱuku nga zwiṱuku tshomedzo dza muvhuso dza vhubindudzi vhune ha ṱuṱuwedza hafhu ikonomi , u ṱanḓavhudza zwikhala na u khwinisa vhukoni .
Mulaedza Wa Muphuresidennde Kha Lushaka
Pholisi yashu ndi ya u ' nwala mafhungo musi a tshi wanalea .
Khumbelo dzi songo tevhedzaho zwi re afho nṱha , dzi ḓo bviswa . 
Pfanelo yavho ya tshidzumbe I katela muvhili wavho , haya na ndaka yavho .
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u fhululedza Muphuresidennde Vho-Nelson Mandela , muṅwe wa vhatumbuli vha dimokhirasi yashu , vhane vha ḓo pembelela miṅwaha ya 90 nga 18 Fulwana ṋaṅwaha .
U ita nyambedzano nga ha u tea ha zwifanyiso / girafiki kha tshibveledzwa
Minisita Vho Van Rooyen vho ḓivhadza gurannḓani ya muvhuso ḓuvha ḽa khetho dzapo dza muvhuso , vha tshi itela na uri vhakhethisi vha thome maitele avho a ndugiselo u ya nga tsumbatshifhinga ya khetho .
Muvhuso u ṋetshedza magavhelo a zwa matshilisano kha vhathu vhane vha dzhiiwa sa vha kundelwaho , kana vhane vha ṱoḓa thikhedzo ya zwa masheleni . 
Themamveledziso , hu nga vha themamveledziso ya ikonomi kana themamveledziso ya matshilisano , i ḓo vha tshiṅwe tsha zwipiḓa zwa zwihulwane maelana na u endedza phimo ya nṱha ya nyaluwo , vhungomu vhuhulwane ha mbulungo nga ngomu ha ikonomi . 
tshi tea u fhambana na zwiṅwe zwimela zwa lushaka luthihi
Maga a tshifhinganyana a khou shumiswa nga u shumisa ndambedzo ya ndondolo . 
( c ) Mbadelo ine ya badelelwa u swikelela rekhodo i bva kha tshivhumbeo tshine tswikelelo ya khou ṱoḓea ngatsho khathihi na tshifhinga tshine tsha ṱoḓea tsha u ṱoḓa na u lugisa rekhodo .
Mbekanyamushumo dza u alusa na u thivhela mutakalo wa muhumbulo na dzone ndi masia a ndeme a u phalala hu bvaho kha tshitshavha huṅwe na huṅwe . 
( b ) maitele a u shumana na dzimbilaelo malugana na vhaofisiri vha zwa khaṱhulo ; na
khepisheni ---- ṱhoho ya athikili , tshifanyiso na tshinepe , n.z
Khoro na mukhantseḽara wa wadi vha livhanyiswa hani na vhuḓifhinduleli ?
Kha ṅwongo wa milayo ya vhashumi ndi u sala murahu u alusa mveledziso ya ikonomi , u kovhekana ha zwikhala tshitshavhani , vhudziki kha vhashumi , na u vha na dimokirasi mishumoni .
Izwi zwi tshimbilelana na Tshiteṅwa 9(1) tsha Mulayo wa SAHRC , 2013 ( Mulayo 40 wa 2013 ) .
Izwi zwi shela mulenzhe kha u swikelela kha themendelo dza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka dza u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi na mishumo , u vhambedza vhashumi vho tholwaho na mishumo ; na u engedza mveledziso ya zwikili na tshivhalo tsha vho bvuledzaho pfunzo dzavho yunivesithi .
Ṱhalutshedzo dza maipfi : Mbudziso ine tendela phindulo dzo fhambanaho ( ambigwithi ) , tshumiso ya maipfi nga nḓila yo ḓowelaho fhedzi yo khakheaho ( kiḽitshi ) , tshumiso ya maipfi ane naho a bvisiwa a si thithise muhumbulo ( ridandentsi ) , ndovhololo ya maipfi a ambaho zwithu zwithihi , ( thothoḽodzhi ) , luambo lwa tshiṱaraṱani ( siḽeṅe ) , luambo lune lwa shumiswa kha tshiimiswa tsha henefho ( dzhagoni )
Ndi kuṋoni kuṱuku kwa mathenga matswuku .
Sa musi ho pfi arali ra sedza kha muṱa , muṱa u shuma mushumo muhulwane wa u fhaṱa u itela u langa vhutshilo ha vhana u ya kha nḓila dza akademi . 
Shuma mishumo yo laedzwaho nga Khethekanyo ya 59 ;
Vha fanela u vha na ofisi Afrika Tshipembe kana muthu wa zwa mulayo a re na ofisi Afrika Tshipembe uri vha tendelwe .
Nṱhani ha izwi , mabembela a tshenzhemo o sedzaho kha u bveledza tshenzhemo ya mvelelo na u konḓelela murafho u itela vhadzulapo , na kha vhaofisiri vha tshipholisa vha mirafho yo fhambanaho , a tea u itwa . 
Nyaluwo ya mishumo yo khwaṱhaho , u gonyisa miholo ya vhukuma zwo ṱangana na u rulwa muhwalo kha zwa muthelo u re nṱha na u gonyela nṱha zwihulu kha mphomali ya tshitshavha kha miṅwaha ya zwezwino zwo dovha hafhu u engedza u bviswa ha mbuelo nga miṱa khathihi na zwi shumiswaho muṱani . 
Madalo aya a u ṱola a ḓo sedza kha vhurangeli ho itelwaho u khwinisa matshilo a vhaswa vhashu na u vha manḓafhadza uri vha shele mulenzhe nga nḓila ya khwine kha ikonomi ya shango ḽashu .
mbuelo i pfukiselwa lwa miṅwaha miraru
Vharengi vha a tendelwa u humbela khwaṱhisedzo ya mbalo dzire kha mithara dzavho khathihi na vhuṅwe vhuṱanzi ha vhukuma fhedzi vha nga ḓi hwala vhuḓifhinduleli ha mbadelo nga murahu . 
Nga kha mushumo uyu ri ḓo kona u wana mivhigo ya zwibviswa i ṱanganyaho vhashumi na figara dza zwiimiswa nahone zwi ḓo ri thusa kha u vhulunga ndango dzone kha mavhengele ashu na rekhodo . 
Data iṅwe na iṅwe i re hone ya mufhiriselo wa maḓi na u khokhana ha philiphili . 
MFMA yo itwa ngauri hu na thaidzo dzi elanaho na kushumiselwe kwa masheleni a masipala .
( c ) u ṱahisa nḓila dza u ita uri hu vhe na u khwaṱhisa na tshumelo yo dziaho kha tshumelo ya vhathu ;
Uya nga Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 , khamphani ya phuraivete i tea u vha na vhafaramikovhe vhane vha si vhe fhasi ha 50 .
Sia ḽa kuelekanyele , u bva kha vhane kuelekanyele kwavho tshiṱori tsha ambiwa , ndi zwa vhuṱhogwa . 
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha sekhithara dzoṱhe u ita tshipiḓa tshadzo tsha u dzhia maga u itela u lwa na u sa lingana ha murahu nga u dzhia maga ho sedza u ongolowa ha tshanduko mishumoni .
Zwi tshi kwama mafhungo a tshitshavha nga ha u wana , hu na Ndivhadzo nga ha Thendara i anḓadzwaho vhege iṅwe na iṅwe sa hune ha itelwa uri dzibidi musi vhathu vha tshi dzi ṱoḓa vha dzi wane hone . 
Thandela dzi tevhelaho dzo kwamea nga mutsho , tshitshavha , u ima ha mushumo na vhukonḓi : 
Mbonalo dza nyolo dzi ṱuṱuwedzaho nyelelo wa vhaendangaṋayo dzi katela u tshimbila nnḓa ha bada hu yaho phanḓa , miri , dzibannga na fanitshara ya zwiṱaraṱa i ṋetshedzaho tsireledzo vhukati ha muelelo wa vhuendi na u tshimbila nnḓa ha bada . 
Nga vhanga ḽa izwi , zwi fanela u elana na makete wa ḓoroboni na maṅwe maitele a khuvhanganyo ya mbambadzo . 
U imisa nyiledzo ya mbambadzo ho itwa uri fhungo ḽa mishumo ya ikonomi ya dzitshaka ine ya vhanga tshinyalelo ya mupo i songo lilisaho kha vhaṅwe . 
Zwi tshi dzheniswa na phulufhedziso na u bvelela ha vhoṱhe , ṋamusi zwo bveledza nyofho , ngauri zwi ḓisa tshutshedzo khulwane kha vhuḓivhusi tshoṱhe hashu , vhuṋe na mvelelo na ḓivhazwakale hu tshi katelwa na u dzhiela fhasi vhukuma mbonelaphanḓa dzashu dza mveledzo . 
ṱalukanya naa .
U pembela hashu sa lushaka hu ḓo vha hone nga Ḓuvha ḽa Mbofholowo , dzi 27 Lambamai 2015 fhasi ha thero : " U pembelela u Thoma ha Dikheidi ya Vhuraru ya Mbofholowo yashu nga kha u Engedza Tshanduko ya Ikonomi " .
Sia , nḓalo na lushaka lwa nḓilamagodo ye ya ḓiswa na u kungwa nga mveledziso ye ya kumedzwa i ḓo ṱuṱuwedzwa nga zwishanduki zwi no nga saizi ya muṱa na kuvhumbelwe kwawo , masia a mishumo , mpimo wa vhuṋe ha mimoḓoro , na u shumiswa ha tshumelo dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Pfanelo na vhuḓifhinduleli a zwi koni u khethekanywa zwi dovha zwa lingana , kha zwavhuḓi na zwi si zwavhuḓi . 
ṱhuṱhuwedzo ya mabindu maṱuku na a vhukati ;
Hu na ṱhoḓea khulwane ya mushumo wa u vhuedzedza u dzikisa vhupo u tendela u shela mulenzhe kha ikonomi na ndondolo ya maḓi . 
Mushumo wavho ndi u khwaṱhisedza uri zwiimiswa izwi khou laulwa u ya nga milayo ine ya vha hone na ndaulo nahone hu na muhumbulo wa u ḓisa zwipikwa zwa tshumelo dza vhululamisi . 
7.1 U bveledzwa ha mulayo wa khothe dza sialala
Iṅwe nḓila ndi u shela maḓi tshiluḓi tsha fosfeithi na u bvisa aḽumini sa aḽumini fosfeithi i sa ṋoki . 
I ḓo saukanya tshaka dzo fhambanaho dza vhuṱanzi na u vha na mushumo haho fhethu ho fhambanaho . 
ḓilanga na u laula mishumo yavho nga nḓila i pfadzaho nahone ine ya nyaula ;
Batho Pele i ḓo tendela tshumelo yoṱhe ya muvhuso na u vhea ' tshifhaṱuwo ' tshi mwemwelaho tsha muvhuso kha khasiṱama dzawo .
Musi ho no swikelelwa thendelano , ri nga bva kha dibeithi ra ya kha tshumiso . 
Arali masipala a tshi ṋetshedza tshumelo kha ḽeveḽe ya nnḓa na mutengo wa u ṋetshedza tshumelo u a gonya zwenezwo na mutengo une masipala a ḓo badelisa khasiṱama na wone u ḓo vha nṱha .
U sa tendelwa nga fhasi ha iyi khethekanyo zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu u bva musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe .
Khumbelo ya u walisa sa dzhendedzi la CIPRO
Khemikhala i fhiraho nthihi i nga ṅwaliswa u itela ndangulo ya tshitumbudzi tshi imaho ngauri kha tshiliṅwa wo imaho ngauri . 
Muṱangano wo vhidzwa fhasi ha thero , " Tsedzuluso ya Kale na Ndugiselo ya Vhumatshelo " ho sedzeswa kha mafhungo a ndeme a re na vhushaka na mikano na u ṱola khaedu dzine sisiṱeme ya vhuvhusi ya dziḓorobo ya khou ṱangana nayo na u tea u ta dziwadi miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe .
Ndi nnyi a rengaho
Wadi kha i ṱalutshedzwe malugana na u bvela phanḓa ha u shuma ha IDP khathihi na u tikedzana hu no khou ṱoḓea ; na
Mudededzi u tea u topola ṱhoḓea dza ṅwana muṅwe na muṅwe nga u linga ha fomaḽa na hu si ha fomaḽa .
Vha nyanḓadzamafhungo Afrika Tshipembe vha khou rambiwa u ḓiṅwalisa u dzhenelela havho kha Muṱaṱisano wa Zwiphuga zwa SADC zwa Nyanḓadzamafhungo zwa 2017 , musi hu sa athu vala nga ḽa 20 Ṱhafamuhwe 2017 .
Ngudo dzi sumbedza honeha uri vhulwadze ha mbilu na ha u oma miraḓo zwi tshimbilelana na kunwele kwa halwa . 
ita vhukwamani na mufarwa nga u ṱavhanya nahone nga murahu ha u khwaṱhisedza uri mufarwa ndi mudzilapo wa Afrika Tshipembe .
Mudzulatshidulo
U pfesesa nzudzanyo ya londoria . 
( d ) u vha na tsengo ine ya thoma na u fhela hu songo vha na tshilengo ;
Tshifhinga tsha tshanduko tshi amba uri hu nga vha nga nḓila ya u ṱhonifhana na mulayo , kana nḓila ya thambulo na khakhathi . 
Fomo dzi a wanala ofisini dza dzingu dza DWAF
Muvhigo u ḓo swikiswa kha Tshigwada tsha Mushumo nga ha Tshanḓanguvhoni tsha OECD .
( a ) ṱuṱuwedza ṱhonifho ya pfanelo dza vhuthu na mveledziso ya mvelele ya zwa pfanelo dza vhuthu ;
Mithelo / lutho kha vhubveledzi na zwiṱundwa
Tshumelo dza Vhuimeli
10.2 Phaḓaladzo ya Muvhigo wa Khomishini ya Ndinganyo ya Vhutholi wa vhu17 nga Minisiṱa wa zwa Mishumo , Vho Mildred Oliphant i khou sumbedza tshanduko i ongolowaho mishumoni yo fhambanaho kha maraga wa vhashumi Afrika Tshipembe .
Vhukoni ha u dzhia tsheo kha mafhungo a zwa ndaulo na zwa dzilafho kha tshiimiswa , ho ṱangana na vhuḓifhinduleli havhuḓi
I dzinginya ḽa u simiwa ha zwiimiswa zwigede zwine ngazwo u shela mulenzhe ha itwa hu zwanḓani zwa zwiimiswa , sa Foramu dza Vhaimeli , thimu dza mushumo dza thandela na miṱangano ya zwiṱirathedzhi .
( 2 ) Khumbelo -
U shumisa tshakha dza maṱaluli dzo fhambanaho
Maga o thoma u vhewa u itela u isa dzingu kha u vha khwine , fhedzi tshiimo tsha u ḓiimisela tshi ṱoḓeaho nga maga aya o thoma nyito dza migwalabo . 
Tshavhuvhili , vha fanela u ṋetshedza dzikhothe na vhashumi u lugisa mafhungo aya nga u ṱavhanyedza . 
Malugana na izwo ndi ṱanganedza tshikhala itshi tsha u sumbedza ṱhonifho kha maanḓa avho , vhufhulufhedzei , na vhuḓikumedzeli kha vhutsila havho nyimele dzi anzelaho u konḓa , dza vhuludu vhuhulu na dzi shushaho , arali dzi si khombo , kha zwifhinga . 
Hezwi zwi amba vhuḓikumedzeli ha Muvhuso kha nyaluwo , mveledziso na tshanduko ya sekithara ya vhuendi ha zwikepe zwa Afrika Tshipembe , kha u tikedza mveledziso ya ikonomi ya matshilisano ngeno hu tshi khou shelwa mulenzhe kha mbambadzo ya dzitshakatshaka .
Mathukhwi a khemikhala na a mishonga kanzhi o vha a a tshi gwedzhiwa nga ḓireini kana a katelwa na mathukhwi a re khombo . 
Ni khou tou bva lwendo lwa Bayoḽodzhi kana Ḓivhashango zwenezwino . 
Thendelano ya Paris ndi tshishumiswa tsha mulayo tshine tsha ḓo endedza maitele a nyito ya hoṱhe nga ha tshanduko ya kilima .
Arali vha wana uri vha khou wana ndambedzo zwi songo tea , kha vha ḓivhadze ofisi ya Social Security ya tsini .
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u ṱhaṱhuvha )
U nangwa uhu hu ḓisa vhubindudzi vhu fhiraho R40 biḽioni vhune ha ḓo shumiswa u honolola themamveledziso kha sekithara ya fulufulu , zwi karusa thengo yapo na u sika mishumo ya 6 613 nga tshifhinga tsha u fhaṱwa na ya 13 524 hu tshi vho shumiwa .
Nzudzanyo yo bveledzwa nga nḓila dza u renga na u rengisa na nḓila dza u renga nga tshifhinga tsha u vhewa ha mitengo nga murengisi i ne ya ṋetshedza phirimiamu ya ziro mathomoni a nzudzanyo . 
Nga nṱha ha izwo , pfanelo dza tshirunzi dze dza pfukiselwa kha vhathu nga vhuvha havho ha vhuḓilisi i vha pfanelo i sa pfukhwi ine ya ḓo dzhielwa nṱha hoṱhe hune ya wanala hone . 
Dzi fhaṱa fulufhelo kha vhakhantseḽara , vhaofisiri , tshitshavha na zwigwada zwine zwa ṱaṱisana zwi re na madzangalelo o fhambanaho ngeno vha tshi dzudza u fulufhedzea ha vhuṋe . 
Khovhe dzo ṅwalwaho kha mutevhe wa Convention of International Trade in Endangered Species a dzo ngo tea u ṱun ḓwa .
Zwitshavha u bva mathomoni zwo bveledza na u shumisa milayo yapo nga nḓila ine vha tenda uri ndi ya khwiṋesa . 
Mulayo 10 wa Milayo ya Tshikimu , une wa nga vhaliwa kha webusaithi ya www.gems.gov.za , u vha ṋea mafhungo nga ha garaṱa ya vhuraḓo na ṱhanziela ya vhuraḓo .
Iṅwe ya nḓila dzi re hone dza u langa muvoni ndi sisiṱeme ya ndingo dza mutakalo . 
O dovha hafhu a nangiwa u konḓelela tshaka dzo fhambanaho dza vhuendi na u fara . 
Ndi nga kha u shela mulenzhe hashu roṱhe hune ha ita uri demokirasi yashu i khwaṱhe .
Sisiṱeme dze dza tendelaniwa khadzo dza Masipala dzine dza tshimbidza kurengele kwapo , hu tshi katelwa na zwi no bva kha sekhitha ya inifomaḽa
U linga ndi khombekhombe kha vhagudi vhoṱhe . 
Vhunzhi havho vho tambudzwa nga mazhuluzhulu na nyofho dza u ita ngauralo , na muthu muṅwe na muṅwe ane a vhulungela tshelede u ya u awela kana pfunzo ya ṅwana vho vhona vhubindudzi uvhu vhu tshi khou tsela fhasi u vha zwipiḓa zwa ndeme yaho . 
Komiti yo dzhiela nṱha muvhigo na u humbela uri mavundu oṱhe a tea u dzhielwa nṱha u itela vhupfumbudzi ha thandela dzo itwaho nga Tshikwama . 
U kovhelwa ha themamveledziso ho ṱumanywa na nḓila dza u pfukisa dza Vundu dzine dza buletshedza nḓila ine mulwadze a ḓo dzhia yone u vhuya a tshi swika Academic Complex . 
U ṱola thandela dzine dza vha phindulo dza u fhambana vhukati ha tshelede nga maipfi na tshelede nga dzinomboro . 
Kha vha ambedzane uri ndi nyimiso ifhio , u ya nga kuvhonele kwavho , ine ya vha na vhudziki ha khwiṋesa . 
Izwi zwo ṋetshedza muhumbulo une miraḓo ya zwa mitambo fhano Afurika Tshipembe ya shunduka ngayo nga murahu ha tshikhala tsha miṅwaha mivhili yo fhiraho u bva tshe ha vhewa phimo ya tshanduko kha zwa mitambo .
Ndivho i ḓo vha ya u ṋetshedza ḽevele ya fhasi ya phaiphi khulwane nga tsireledzo yeneyo , huṅwe fhethu , hu ḓo vha nṱha ha fhasi ha lwanzhe . 
( c ) Khoro i fanela uri , musi i tshi khou dzhenelela , i sedzuluse u dzhenelela tshifhinga tshoṱhe , i ite themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya vunḓḓu .
Kha mepe , swayani vunḓu ḽine na tama u ḽi dalela .
Mugaganyo wa ṱhanganyelo ya mbadelo ya vhudzulo ndi vhugai ? 
U engedzedza uri hu vhe na u vulea khathihi na u bvela khagala malugana na nḓila ine tshumelo ya bveledzwa ngayo .
Khumbelo ya thendelo ya shaka
IDP dza masipala dzi topola thandela dzi re na maḓuvha a u fhedzisela a re khagala na tsumbamvelaphanḓa .
Ri dovha ra isa phanḓa na u isa khwaṱhisedzo khulwane kha mutakalo na tsireledzo ya vhashumi vha migodini , zwine zwa dovha zwa vha zwa ndeme kha uri sekithara ya migodi i ye phanḓa na u shuma .
U swika izwi zwi tshi itea , vha nga si kone u vha na nyambedzano yavhuḓi .
Arali vha sa ḓivhi hoyu mulayo , vha nga fhedzisela vha tshi khou ita zwithu zwi siho mulayoni ;
Mukalaha Vho Sam vha i wana tshaini fhedzi zwa konḓa u i kwatula .
5.2 U engedzwa ha khonthiraka lwa miṅwedzi ya 12 ha Vho Nonkululeko Sindane - DG : Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa .
A huna foramu ntswa dza tshumisano ya mivhuso kana madzangano dzo sikwaho u itela ndivho ya phurosese ya u sedzuluswa ha IDP .
Linwalo la Mafhungo
Tshiwo itshi tsha mupo tsho tshinyadza zwipiḓa zwinzhi zwa shango , he ha lozwea matshilo manzhi , u tshinyidzwa ha zwifhaṱo na u sia tshinyalelo khulwanesa ya vilili kha matshilo a vhathu .
Mbilo dzi songo fhelela na zwiteṅwa zwa mbilo zwo wanalaho nga murahu ha miṅwedzi miraru zwi ḓo haniwa hu si na u sedzwa nga iṅwe nḓila . 
U dzhenelela nga tshitshavha kha maitele a munanguludzo wa thandela zwi tendela vhadzheneleli kha mbekanyamushumo uri vha vhe na lutamo na u dzhia vhuṋe ha thandela dza tsireledzo ya zwiḽiwa . 
Muvhuso wa Lushaka u ḓo khunyeledza vhuḓifhinduleli na mishumo vhukati ha maanḓalanga a zwa Sialala . 
Nazwino , mihumbulo ya ḽitambwa ḽavhuḓisa yo vha tshiko tsha nyambedzano i sa gumi . 
Vha bveledza u fulufhela maga a fanaho na u khwaṱhisa nga iyo nḓila kha netiweke dzavho . 
Maraga wa mashangoḓavha u khou thoma u titima hafhu fhedzi nyaluwo zwa zwino a i tou takadza . 
Tshithu tshi nga ḓi bveledzwa nga maitele maṅwe na maṅwe , u fana na u tshea , u tumukanya , u khethekanywa , u kunakiswa , u vhekanywa , u dubekanywa na u vhulungiwa zwavhuḓi .
Gurannḓa Dzapo a dzi koni u swikelela kha zwitshavha zwoṱhe . 
Nḓisedzo i kalwa sa khumbulelo yone yone ya masheleni a ṱoḓeaho u itela u dzudzanya vhuḓifhinduleli nga datumu ya u vhiga . 
u pulana hu fanela u fhaṱa zwikhala na u khwaṱhisedza
( i ) tshi shumisaho maanḓḓa kana u ita mushumo u ya nga ha Mulayotewa kana mulayotewa wa vunḓḓu ; kana
Ndo humbela Phalamennde uri i themendele vhuimo uhu ha u thoma ha u sedzwa hafhu ho khwaṱhisedzwaho nga Khabinethe . 
Naho zwo ralo , hezwi zwi ḓo swikelelwa zwiṱuku nga kha mveledzo kha vhuṅwe vhuimazwikepe ha dzingu . 
Mimaini yo rekhoda phesenthe dza nṱhesa dzo waho ya dovha ya badela u gonya ha masheleni ha nṱhesa . 
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele na tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
Vhonkhetheni vhoṱhe vho nangiwaho vha ḓo tea u ita nḓowenḓowe ya thekhinikhala ine yo itelwa u linga zwipiḓa zwa thekhenikhala zwa mushumo , ḽodzhisiṱiki dzine dza ḓo ḓivhadzwa nga Muhasho . 
Zwifhinga Tshifhinga tsha zwino , ( tsumbo , Ndi tamba thenisi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ) .
Heḽi ndi ḽiga ḽa ndeme ḽine ḽa ta tshikalo , nyolo , vhupo na thekhinoḽodzhi ine ya ḓo shumiswa nga thandela yo dzinginywaho . 
Muvhigo wa ṱoḓisiso , u sumbedzisa zwikhala zwa zwikili , dzithemendelo na pulane dza mushumo , zwo vetavetiwa . 
Hu si kale ri ḓo kona u vhuedzanya maitele , u kovhekana zwiko na u khwiṋisa u pfesesana na vhoṱhe . 
Manweledzo a nḓowetshumo o sumbedza uri Vundu ḽa Gauteng ḽi na u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi ho khwaṱhaho nga nṱhani ha u vha tsini haho na zwiengedzwa zwa vhulimi zwa ndeme na themamveledziso ya vhuendi . 
Hu tshi tevhedzwa lufu lu si lwa mupo kha tshumelo ya ndulamiso na dzhele hu dzulaho vhafariwa , zwivhangi zwihulu kha u shela mulenzhe zwo vha zwi nga nḓila i tevhelaho : 
Magavhelo o sedzaho nyimele a tikedza mbekanyamushumo dzo fhambanaho dzine tshipiḓa tshi badelwa nga vunḓu , u fana na themamveledziso na zwibadela , na u tikedza mbekanyamushumo dza ndeme dzo tiwaho . 
Ri ḓo kala mbekanyamushumo dzine dza ḓo swikiswa ṱafulani hafha ṋamusi nga komiti tharu dza khabinethe na muhanga wa zwipikwa ezwi . 
Thendelano nga u angaredza vhukati ha vhashumi vhoṱhe malugana na ndeme dza zwilangi zwine muhasho wa tama . 
Ndi vho nnyi vhane vha shela mulenzhe kha CBP ?
Mvumbo i si yavhuḓi kha Muhasho i nga sumbedzwa zwavhuḓi nga tshumelo ya muofisiri kha tshitshavha . 
Kha vha founele 0860 00 4367 u itela ngeletshedzo ya mutakalo : Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu u bva nga 08h00 u swika 17h00 na nga Migivhela u bva 08h00 u swika 12h00 .
Kha vha humbele zwigwada zwo fhambananaho uri zwi vhigele murahu malugana na sheduḽu dzazwo dza zwiko .
U luḓifhala hu no ṱoḓea hu ṱaluswa sa u luḓifhala ho teaho u itela vhuṱanzi ha u yelana na ndivho ya khwaḽithi ya vhupo he ha themendelwa zwitsheṱi zwigede , ho sedzwa mabwindi a re hone zwino maḓini a maḓanzhe na kha mabwindi o dzinginywaho a re kha maḓimalaṱwa . 
mbuelo ya mundende .
( b ) u wana tshifhinga na tshomedzo dzo linganaho dza u ḓḓilugisela u ḓḓiimelela ;
Hezwi ri a zwi livhuwa sa u dzhenelela ha ndeme hu shumaho kha u khwaṱhisa dimokirasi . 
Nga nnḓa ha musi kushumele kwavhuḓi ku tshi engedzwa na u fhungudzwa ha mbadelo dza mveledzo , sekhithara ya swigiri i ḓo livhana na vhumatshelo vhu si khagala . 
( 1 ) Khothe iṅwe na iṅwe ya mulayo zwi tshi katela khothe dza vharangaphanḓa vha zwa sialala dzine dza vha hone musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , i ḓo isa phanḓa na u shuma khathihi na u shumisa maanḓa a re nga fhasi ha vhupo hayo u ya nga ha mulayo une wa shuma khayo , nahone muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi sa muofisiri wa zwa vhuhaṱuli u ḓo isa phanḓa na u fara ofisi u ya nga ha mulayo u no khou shuma kha iyo ofisi , zwi tshi laulwa nga-
Uri hu na u maanḓafhadza ha tshitshavha- izwi zwi katela vhavhuelwa vha shumisaho vhafhaṱi vhapo u itela u fhaṱwa ha miḓi yavho . 
Ro vhetshela thungo R28 miḽioni ya hoyu mugaganyagwama u itela u bveledzisa tshikolobulasi tsha Hammarsdale uri tshi vhe tshiko tsha ikonomi , " vho ralo .
Ri fanela u vhea maga o khetheaho a tsireledzo na ndulamiso u itela u khwaṱhisa tsumbedzo dza u lulamisa na mbueledzo , sa zwine dza tshimbilelanisa zwone na vhafumakadzi . 
Thendara dzo poswaho dzi tea u swika ofisini phanḓa ha tshifhinga tsha u vala na datumu ya thendara . 
Hezwi zwi khou fhindula mupo u konḓaho une wa khou engedzea na u thivhela zwi songo dzudzanyeaho kana zwitatamennde zwi si zwone , zwi tendelaho mutheo wa masheleni wo shandulwaho wa mbalelano kha mihasho na mutheo wa nyengedzedzo ya mbalelano kha zwiimiswa . 
Mulayotibe wo rumelwa Phalamenndeni uri u ṱanganedzwe . 
Mbekanyamushumo yo vha yo ḓala vhukuma , nahone vhunzhi ha vhadzheneleli vho vha vha tshi konḓelwa u dzhia tsheo vhukati ha sesheni dza oraḽa dzi ḓaho kathihi , makumedzwa a phosiṱa na mbekanyamushumo dza tshitshavha . 
Arali u tshi ḓo ṱoḓa u dovha wa humbula mafhungo o khetheaho , topolani mihumbulo mihulwane na zwidodombedzwa zwi si gathi zwa u tikedza .
Muthu o huvhalaho a nga hwelela muṅwe na muṅwe wa vho tshinyaho vha vhoṱhe tshelede yo fhelelaho ya tshinyalelo . 
Mbekanyamushumo yo ḓivhadzwa nga ha nyimelo dzi konḓaho dza ikonomi .
Ndaela ya tshifhinganyana ndi ya tshifhinga tshiṱuku nahone I fhela musi hu tshi humelwa khothe nga yeneyo datumu ya u humela khothe .
Ngei Mauritania na Ghana , sa tsumbo , ndango khulwane yo ṋewa ṱhoho dza vhadededzi kha u akhireditha na u ṋekedza ṱhanziela , zwi fhungudzaho mushumo wa vhalavhelesi kha zwa u ṋekedza ṱhanziela . 
Zwikhala zwa mupo u ya nga khonadzeo ya vhulimi . 
Tshanduko kha kushumisele kwa mavu u bva kha zwa vhulimi u ya kha kushumisele kuṅwe na kuṅwe , u fana na u fhaṱiwa ha tshikolobulasi , bindu , nḓowetshumo , tshitshavha , kana mveledziso ya mugodi na tshomedzo dza vhuendelamashango . 
U sumbedza maitele ane a fanela u tevhedzwa nga miraḓo ya tshitshavha kha u wana mafhungo a re kha DHS , maelana na mbetshelo dza PAIA .
U vhala vhurifhi ha vhuṋe vhu sa konḓi u engedza nḓivho
bveledza kuitele kwa u vhea phanḓa ṱhoḓea dza u thusa kha zwa migodi na khwinifhadzo ya minirala , vhulimi na mveledziso ya zwibveledzwa zwa vhulimi , sekhithara ya zwishumiswa zwa nḓuni ; nḓowetshumo dza vhukoni , tshumelo dza tshitshavha na zwa khemisi .
Muṱangano uyo wo vha wo dzhenelwa na nga Muambasada wa Afrika Tshipembe na mukhantselara wa milayo wa muambasada .
U ṱuṱuwedza mutingati vhukati ha zwitshavha na vhomasipala kha u shumiwa ha thandela ;
Mveledziso ya mabindu maṱuku
Phuluphedziso dza zwa politiki na ndavhelelo tshitshavhani zwi tea u dzhenelelwa zwavhuḓi ; 
Sa tsumbo , u dzhia tshifhinga u tshi khou nwa kofi na bureiki ya tshiswiṱulo zwi na ndemesa kha vhukwamani ha muthu . 
Ee , thendelo ya bayoprospectingi i a ṱoḓea , naho thendelano dza u pfukisa zwishumiswa na dza u kovhekana mbuelo dzi tshi khou tikedza khumbelo ya thendelo .
U shuma na mbilaelo .
( 4 ) Khorotshitumbe ya vunḓu i na vhuḓifhinduleli ha mishumo ya vhupholisa -
Vhaṅwe vha dzhia u bvelela ha vhanna ho dzika , u kundelwa kha zwiitsi zwi songo dzikaho
Tshivhalo tsha mivhigo ya kotara kha tshumiso ya mugaganyagwama kha Khabinethe na Mivhigo ya Phalamenndeni yo ṋetshedzwaho kha Khabinethe na Phalamenndeni kha kushumele kwa tshumiso ya mugaganyagwama wa vundu . 
tshivhalo na ṱhaluso yo fhelelaho ya zwithu zwo rengwaho
Phalamennde ndi fhethu ha ndeme nga maanḓa ha nnyi na nnyi uri vha ambe nga mafhungo a kwamaho lushaka , sa tsumbo , vhugevhenga kana u wa ha ikonomi lwa tshifhinga tshilapfu .
Mulayo wa Lushaka wa Vhulanguli ha Mupo , wa 1998 u ṱalusa madzhenele a vhulanguli ha lushaka ane a tea u ṱanganyiswa na maṅwe u ya kha sekithara dzoṱhe , ho katelwa senthara ya migodi .
Fhedzi elementhe dza fomaḽa dza mutheo idzi , dzi sala dzi dzone dzine vhatsila vha shuma ngadzo kha miṅwaha ya maḓana . 
Zwipikwa izwi zwo vhetshelwa zwikolo na kiḽiniki na u itela vhuṱumanyi uho kha sekithara zwayo ya nnyi na nnyi .
2. Mushumo wa vhulavhelesi
Ngeletshedzo i re hone !
Mushumo wa u lwa na vhushai wo thomiwaho nga masipala u katela zwi tevhelaho : 
Mugodi ndi tshithu tshithihi na nḓowetshumo . 
12.1 Vho R Morar ( Mudzulatshidulo )
Sheduḽu ya mbuelo dza ṅwaha nga ṅwaha ya GEMS 2013
Hoṱhe kha tsumbanḓila iyi ho ambiwa nga ha vhapulani vha vhudzulo ha vhathu , fhedzi zwi khou anzela u vhonala zwi khagala uri vhudzulo ha vhathu ha ḓoroboni hu tea u vha zwibveledzwa zwa mushumo wa masia o ṱanganelanaho a no kwama vhaatshithekhitsha vha ngade , vhaatshithekhitsha , vhapulani vha vhupo ha ḓoroboni na vhadizaini khathihi na vhainzhiniara vha zwa vhuendedzi . 
Zwiṅwe hafhu , vhurangeli uvhu vhu ḓo vhona uri huvhe na ndango yo teaho ya u dzhiya vhukando nga u shumisa miṅwedzi miraru ( maḓuvha a 90 ) arali yo ḓalesa , kha u khunyeledza milandu iyo .
U ḓivha na u ita nyambedzano nga ha ndeme dza mvelele na matshilisano dzi re kha zwibveledzwa
U davhidzana na u tikedza mveledziso ya Tshumelo dza Mutakalo wa Vhana kha Ḓorobo khulwane ya Cape Town . 
Hezwi ndi zwa ndeme nga mulandu wa khombo ya mveledzwa na maṅwe malaṱwa na luvhemba lwa ḓaleḓale , khathihi na khonadzeo ya thaidzo ya lwefha na mveledzwa kha vhuvha ha maḓi ane a khou bvuḓa . 
WEF-Africa ndi foramu ya dzingu yo sedzesaho kha ikonomi ine ya ṋetshedza mabindu na vhabindudzi vhapo na vha dzingu na vhane vha vha na dzangalelo kha dzingu tshikhala tsha u rengiselana na u shumisana na mivhuso .
Khumbelo yavho i ḓo dovha ya ṱolwa nahone arali yo tendelwa , muhasho u ḓo vha ṋea ṱhanziela I sumbedzaho uri vho ṅwalisa .
Ngaganyo ya mbuno i fhambana u ya nga ṱhalutshedzo fhedzi i swikelela kha u dzinginya uri mashango o bvaho nnḓa ha nḓila tshoṱhe a ḓo tambulesa . 
Kha nyimele iyi , vhubindudzi vhutsireledzaho zwiko zwa mupo vhu amba nga ṱhoḓea dza mveledziso nga u ṋetshedza masheleni na mushumo kha DNA ya shango nga u bindudza kha thandela dzapo , fhedzi na u khwaṱhisedza uri iyi mveledziso ndi ya tshoṱhe . 
Thandela ya SKA i khou isa phanḓa na u shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi Afrika Tshipembe yo ṱangana na theḽesikoupu ya MeerKAT .
U bvela phanḓa ha u shumisa ndi mafhungo mahulwane ane a shumiswa u dzhiela nṱha nahone thendelo i nga humiselwa murahu arali zwi sa khou kona u sumbedzwa uri :
Khwiniso dzo dzinginywaho dzi khou lwisa kha u khwinisa mavhusele , vhuḓifhinduleli na u ḓitika kha zwa masheleni a Tshumelo ya Ḽaborothari ya Mutakalo ya Lushaka .
Nyaluwo ya zwibveledzwa zwa sekhithara ya vhumagi yo khwinisea zwi vhonalaho ho sedzwa vhubvo ha vhuḓifulufheli ha bindu kwaḽo . 
Muvhuso wo shuma zwavhuḓi hu tshi tevhedzwa nungo dzawo dza u wana vhuimeleli hu eḓanaho nahone wo thoma vhunzhi ha mashumele u itela u thusa kha sia iḽi . 
Nḓowetshumo ya zwiḽiwa i shumisa zwigwada zwivhili zwa zwitshili zwa tsumbo , zwine zwa vha : 
Ri khou ṱoḓa mapholisa manzhi vha holaho zwa khwine , vho pfumbudzwaho lwa khwine nahone vho shomedzwaho nga zwishumiswa zwinzhi . 
6.9 Arali vha ita khumbelo ya ndiliso khothe malugana na tshelede ye vha i shumisa kha zwa dzilafho kha mafuvhalo e vha a wana nga mulandu wa vhutshinyi , vhashumeli vha zwa mutakalo vhe vha vha alafha vha ḓo tikedza khumbelo yavho nga u ṋetshedza vhuṱanzi khothe na mafhungo o teaho khothe hu tshi katelwa na mivhigo ya zwa mutakalo .
Vhagudi vha tea uri vha vhale kana u vhalelwa zwiṱori , zwirendo , zwidade , na matambwa zwo fhambanaho , hu tshi katelwa ngomu zwibveledzwa zwa mafhungo na zwa zwifanyiso ( girafiki ) .
Fhedziha , muḓuhulu wawe wa mutukana u tea u wana thikhedzo ya zwa muhumbulo misi yoṱhe . 
Ndo sumbedzisa vhunzhi ha mbekanyamushumo ndivhiswa na mishumo ya muvhuso dzi shelaho mulenzhe kha nyaluwo yashu na ndivho dza mveledziso ya matshilisano . 
U thusa nga u lugisa mugaganyagwama na u ṱola . 
Musi wa zwi sa pfesesei kana u sa fana ha zwithu vhukati ha maga nyangaredzi na maga o khetheaho , tsha u fhedzisela tshi ḓo shuma . 
5.2 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo vha ṋemuṱa musi hu tshi dala Muphuresidennde wa Zimbabwe Vho Robert Mugabe u bva nga ḽa 8 u ya kha ḽa 9 Lambamai 2015 ngei Pretoria .
Thikhedzo ine i si vhe ya zwa masheleni
Khaseledzo , dibeithi , nyambedzano ya foramu / tshigwada / phaneḽe Mufhindulano Masia na ndaela Inthaviyu U vhala ho lugiselwaho Zwipitshi / ripoto / riviyu zwo lugiselwaho Zwipitshi zwi so ngo lugiselwaho U anetshela tshiṱori / lungano Miṱangano na matshimbidzele a muṱangano
Vhahumbeli vha tea u dovha vha ṋekedza ndaedzi tharu dzi re na mafhungo a tevhelaho : dzina na nomboro dza vhukwamani kathihi na tsumbo ya vhukoni hune vha ḓivhelwa hone nga ndaedzi sa muhumbeli . 
( b ) u vhumba komiti dzo ṱanganelaho dzo vhumbiwaho nga vhaimeleli vha bvaho kha Buthano na Khoro u itela u lavhelesa na u fha muvhigo nga ha Milayotibe i lavhelelwaho kha khethekanyo ya 74 na 75
U sika nyaluwo na lupfumo
U thetshelesa ndaela na nḓivhadzo na u fhindula nga ngona .
-- U shumisa maipfi a sumbaho sia
Lushaka na u anda ha mbilahelo zwi sumbedza u nyeṱha ha palane hu re na vhushaka . 
Ri a fulufhela uri maga ashu a u ṱuṱuwedza zwikhala izwi a ḓo u thusa u rumela mulaedza kha vhaswa uri zwikili zwa zwanḓa ndi zwa ndeme kha nyaluwo ya ikonomi nahone zwikili izwi zwi fana na dziṅwe pfunzo .
SDF i khou shumiseswa nga vhuimo ha muvhuso sa tshishumiswa tsha ndeme tsha u sumbedza nḓila , u tshimbidza na u endedza nyito dza u dzhia tsheo kha tshifhinga tsho linganelaho u ya kha tshilapfu .
Maitele aya a leludza vhushumisani vhukati ha khomishini na vhaṅwe vhatambi , a shuma u ḓivhadza mishumo ya khomishini , na u vhona uri u dovholola ha vhurangeli hu a thivhelwa . 
Ndi zwa ndeme uri vhana na thangana ya murole vha dzhenelele kha mitambo .
Kha tshumisano yavho na thusedzo roṱhe ri ḓo vha swikelela zwipikwa . 
U fhambanya vhukati ha zwiwo zwi tendiseaho na zwi sa tendesei
Zwi tshiya nga u ṱhaṱhuvha khonadzeo dza khombo ine ya nga bvelela mafhungo oṱhe are afho nṱha a yelana na zwiito zwa vhathu , zwivhangi zwa nga nnḓa kana mililo na zwiwo zwa mupo u fana na u thulana ha mabufho na zwiṅwe . 
17th Shundunthule 2010
1.5 . Khabinethe i ṱanganedza u ḓiṅwalisa hu fhiraho 80% ya vhakhethi vhoṱhe vho teaho sa mvelelo dza fulo ḽo bvelelaho ḽa u diṅwalisela khetho nga Khomishini ya Vhukhethi yo Ḓiimisaho ( IEC ) .
U ita mutevhe wa zwifanyiso zwa tshiṱori .
Muṱangano a si wone tshipikwa nga wone uṋe .
Mahoḽa nga Nyendavhusiku , tshivhalo tsha mbilo dza mavu ntswa dzine dzo no ṅwaliswa tsho vha tshi khou swika kha 120 000 .
Na nga u zwi ita nga nḓila yo fhambanaho , vha ḓo thoma u sika maitele maswa ane vhaṅwe vha kona u i edzisela na u a hudza tshifhingani tshiḓaho . 
Vhukozwana na khovhe khulwane dza thaḽapia dzi kona u tshila tshifhinga tshiṱuku arali dzi khomboni . 
Ndaulo dzi dovha dza vhea nyimele na nḓila dzo ṱanḓavhuwaho dza pfusho na mbilo dza mutakalo kha zwiṅwe zwinambatedzwa zwa zwiḽiwa na khungedzelo yazwo . 
KUSEDZELE NA KUVHONELE
Nga maṅwe maipfi , vhaṅwe vha vhathu vha na dzema ḽa u sa shanduka nahone vha na vhupfa ha u nyadza musi zwi tshi ḓa kha fesheni nahone zwihulwanesa vha tshi vhona kuitele kwa thathu dza u khavhisa hu maṱamba . 
Vundu ḽa Free State ḽi kha fulo ḽa vhuhovheleli ha Mbekanyamushumo ya Free State Didzhithala ho livhiswaho kha u shandukisa Free State ḽa vha tshitshavha tsha manḓafhadzwaho kha sia ḽa didzhithala na nḓivho ya ikonomi . 
Hezwi zwo swikelelwa nga mafulo manzhi o rangwaho phanḓa nga Ṋeḓorobo Muhulwane . 
MaAfrika Tshipembe nga mvele ndi vhadzulapo vha funaho mulalo na u ṱhompha mulayo .
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe .
Vha tea u kwama masipala wa havho u ḓivha nga tshakha ya zwiṅwe zwiko zwa nḓisedzo ya muḓagasi u ṋekedzwaho .
Kha mukumedzo wavho , a vho ngo bula uri tshitshavha tsha Musiḽamu tsho vhuelwa zwi tshi kwama bindu . 
Vho ita uri ri ḓihudze !
Tshumisano na sekhithara ya phuraivethe yo tea u itela uri vhalwadze vha wane ndondolo ya vhalwadze i re na khwaḽithi . 
Hezwi ndi u thoma nga u amba ndivhuwo nga vhuḓalo ya mbonalo na vhuhulu ha tshanduko dze dza itea . 
Hu fanela u bveledzwa muteo wa zwikili zwa vhudavhidzani .
Hezwi zwo ṱanzielwa nga u vha hone fhano ha muhali washu Vho-Madiba , vhe vha fhaṱa mutheo wa mvelaphanḓa ya shango , na muphuresidennde wa kale Vho-Thabo Mbeki , vhe vha isa phanḓa kha mutheo honoyo .
Tshifhinga tsha fhasisa : Awara 4 na minethe ya 30 nga vhege
Khumbelo ya u vha mudzulapo ha Afrika Tshipembe hafhu
MUSHUMO WA 8 : MULINGO WA VHUKATI HA ṄWAHA
Ni vhone ni sa ḓo swa .
Musi yo ṋetshedzwa a dzi sumbedzi ṅwaha wa muvhalelano kana u dzhiela nṱha zwitandadi zwa muvhalelano wa lushaka . 
Zwi nga zwi a ḓaḓisa fhedzi zwi nga ṱalutshedzwa nga hei nḓila :
Kha mathemo a siararu , tsireledzo ya tshikhala tsho vuleaho u itela mimatsho na fhethu ha u fara maḓi ha mahayani ndi zwa ndeme . 
Zwiito nga muṋe wa nzivhanyedziso kha vhukhakhi zwo lavhelelwa . 
Nga tshifhinga tsha wekishopho ya vhupulani ha tshiṱirathedzhiki , ndaela , mishumo na mishumo ya mutheo ya muhasho i fanela u sumbedzwa zwi khagala . 
U shuma mishumo ya ndaulo : U faela mivhigo na maṅwalo . 
Hu khou rambiwa khumbelo dzi no bva kha vhathu vha re na ndalukano kwadzo nahone vha re na vhukoni dza u tholelwa mushumo wa bulwaho afho fhasi . 
Ni khou ṱoḓa u dzula kha vhudzulo ha yunivesithi ? 
Ikonomi i dzula i ya mahayani , na vhulimi vhu wone mushumo muhulwane . 
Tshikwama tshi dovha tsha tikedza vhubveledzi vhu konisaho mashango a vhashumisani u alusa vhulamukanyi , pfanelo dza vhathu na u ṱhonifha milayo ya mashangoḓavha . 
Shumani ni na muṅwe
U dzhielwa nzhele ha masiandaitwa a vhupo a vhurangeli ha mveledziso hoṱhe u itela u fhungudza na u thivhela u tshinyala ha vhupo . 
Sa tsumbo , Komiti ya u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Mbambadzo na Nḓowetshumo i shuma na mafhungo oṱhe a kwamaho Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
muunḓi wa ṱhunḓu , thendelo ya ṱhunḓu na bungundaula ya ṱhunḓu
U dzudzanya tshitshavha
Maḓaka o ṱavhiwaho ( miri mihulwane ) a ṋea vhuḓipfi ho " ho thomiwaho " kha mveledziso ntswa na uri a nga tsireledzwa kha nyimele nnzhi kha khethekanyo ya mavu , hu na u kwamea huṱuku siani ḽa mutengo . 
muthu a vha nayo ) ya vha i nga fhasi ha ndangulo u swika musi
U lavhelesa hu sedzesa kha ndivho dza tshifhinga tshipfufhi dza kuitele kwo ṱanganelanaho kwa vhupulani ha vhulangi ha malaṱwa kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mbekanyo ya malaṱwa . 
A pfufhifhadza mafhungo na u ita uri zwi leluwe u a vhala .
Arali ha vha na u sa anḓana vhukati ha tshipiḓa kana zwipiḓa zwo Linganyiswaho na Zwidodombedzwa Zwenezwo na Zwidodombedzwa zwa Thandela , Zwidodombedzwa zwa Thandela zwi ḓo vha zwone zwine zwa ḓo dzhielwa nṱha . 
4 . Ndi ngani ri tshi fanela u shanduka u bva kha analogo u ya kha TV ya didzhithala ?
Vhaswa vhanzhi vha dzhena tshikolo , zwenezwo vhagudisi vha na tshikhala tshihulwane tsha u amba nga vhulwadze na u thusa vhaswa uri vha ḓi tsireledze kha u kavhiwa , u lwala na u lovha . 
zwipikwa
Vhutumbukisi , ṱhoḓisiso na mveledzo na zwone ndi zwa ndeme vhukuma . 
U shandukisa fhasi ha mulambo na khunzikhunzi dzawo zwi amba zwiito izwo zwine zwa bvelela kha kana tsini na mulambo , fhedzi zwine zwa sa thivhele kana u khelusa muelelo kha mulambo . 
Ngona dza u vhiga dzi nga katela zwivhumbeo zwa orala , u ṅwala , dziphothifoḽio . 
MAITELE A NDANGULO YA THANDELA
Arali ndeme ya ndaka ya vhudzulo ya nga engedzea u ya kha tshivhalo tshi linganaho na kana tshi fhiraho tshivhalo tshine ndaka ya vha natsho , mutengo wa u bva mvumbo ha ndaka ndi pumu u swika ndeme ya vhudzulo i tshi mbo ḓi tsa na zwezwo u swika kha tshivhalo tshi re fhasi ha tshine ndaka yo tshi fara . 
Hu dovha ha vha na fhethu ho fhambanaho , ho imelaho tshanduko u bva kha u tshila ho itesaho ha nnyi na nnyi u ya kha hune ha vha ha phuraivethe nga maanḓa . 
Zwo itisa uri hu vhe na ṱhoḓea dzi konḓaho kha u tendela maḓaleḓale . 
Nga nnḓa ha u swikelela phimo " ya vhuḓi " , tshigwada tsho dzinginywaho tsho ṱanganywa zwavhuḓi , nahone vhunzhi ha miraḓo vho no shuma vhoṱhe lunzhi tshifhingani tsho fhiraho . 
TSHUMISO YA ZWIKO ZWAPO ZWA ZWITSHILAHO U ITELA VHUSHUMISAMUPO 4
Vhone na muṱa wavho vho dzhia tsheo dza zwa poḽotiki he tshiṅwe tshifhinga vha vha vha tshi ṱuṱuwedzwa nga ndingedzo dza u tinya khakhathi na vhushai sa zwe vha ḓi ṱuṱuwedzwa na nga kuhumbulele . 
2.9 . Kha u ṱavhanyisa u shumiswa ha Maano a Vhutumekanyi a Afrika Tshipembe , Mbekanyamaite ya ICT i ḓo penndeliwa ya dovha ya ṱanganedzwa .
Tshanduko ya zwa Vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa , u lwa na vhushai , u fhambana kha vhubveledzi na vhuendelamashango zwo sumbedzwa kha mveledziso ya ikonomi ya masipala wapo . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : U vhala ( orala na / kana nḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
U ṱoḓa tshifhinga tshoṱhe zwi kombetshedza muhasho u dzhiela nṱha uri u na vhuḓifhinduleli ha tshitshavha na vhaimeleli vhe vha vha nanga . 
Ndivho yaḽo ndi u khwaṱhisa sisiṱeme ya vhudavhidzani ha muvhuso na u thoma mveledziso ya vhudavhidzani nga kha vhudavhidzani vhu songo anḓadzaho nga kha mutikedzamboho o khwaṱhaho na vhashumisani ; na u vhona uri tshitshavha tsho ḓivhadzwa ngaha mbekanyamaitele dza muvhuso na dzimbekanyamushumo uri vha kone u khwiṋisa matshilo avho .
Hezwi zwi ḓo ita uri khumbelo yavho i ṱanganedzwe na u shumiwa nga tshifhinga .
Tshikalavhungomu / -volumu ya vhubveledzavhumagi
Vhabvannḓa vhe vha vha si ṱanganedzwe u ya nga mulayo kana nga nḓila i si yone Afrika Tshipembe na vhone vho valelwaho vho lindela u humiselwa mashangoni a havho . 
Zwo ḓisendeka nga mvelelo dza tsenguluso ya thaidzo , fhethu ha mvelelo ho " bvukululwa " kha mishumo na mishumo miṱuku . 
Kuitele kwa tsedzuluso , khethekanyo ya ndima na dziṅwe ṱhalutshedzo dza ndeme dzi a ṱalutshedzwa na dzone . 
TSHIVENDA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
Vho sumbedzisa uri hezwi zwi khou itiswa nga mulandu wa maanḓa a ḽitambwa . 
( 7 ) Arali Khoro ya Vunḓu ya sa kona u ita tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30 a dzulo ḽayo ḽa u thoma u bva tshee mulayo wa fhiriselwa khayo , mulayo uyo u ḓo dzhiwa kha mishumo ya zwoṱhe sa wo tendelwaho nga Khoro .
dzhiela nṱha mvelelo dza ndeme dzine dza ḓo vhumba tshishumiswa tsha mveledziso ya pulane ya wadi .
Mbuno na kuvhonele kwau
Khoudu ya 1 : He ndi ya thuthuthu i re na kugoloi kana i si na kugoloi nga thungo , thuthuthu ya malinga mararu kana ya maṋa .
176. Zwifhinga zwa u vha ofisini na mbadelo
Phindulo ya izwo i fana na yeneyi ye nda vha fha zwinozwino . 
Ḓuvha ḽa u vala u nanga : Ḽavhuṱanu , 16 Fulwi 2017 nga 16:00 .
Tshiedza tsha kufunzele tsho sedza kha mufhindulano na u tumbula , na u ḓitika nga mulayo wa uri vhana vhoṱhe , mahayani na ḓoroboni , vha shumisa maitele a fanaho a u fhaṱa nḓivho , naho musi matheriaḽa kana ḽifhasi ḽa mvelele zwi tshi nga fhambana . 
Gumofulu ḽa R347 991 nga muṱa nga ṅwaha , ho sedzwa PMB
Mafhungo na mbudziso ezwi zwo vha zwi tshi kwamea nga u sa topola vhatambi vho teaho fhedzi na zwivhumbeo kha vhushaka ha dzitshaka , fhedzi na u ambulula tshanduko dza ḓivhazwakale dzazwo na u shumisana na zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa u laula na u khethulula . 
Pfananyo na thivhelo ya mbekanyamushumo yo itwa kha ḽevele ya ofisi ya tshiṱiriki . 
U vhalulula u itela u khakhulula ho khakheaho , na
Tshiṱediamu tsha Olympia Park tshi re Rustenburg .
Afrika Tshipembe ḽi khou shanduka . 
NIFW booklet- A5 - TshiVenda.indd 10
" Ndo ni vhudzisa luvhili lwoṱhe , " ndi mme anga vha no ralo , " uri ni ṱanzwe phuleithi yaṋu . "
" Ḓivhazwakale yashu yo ḓi dzulela u kombetshedza vhaswa vhashu u dzhia vhuḓifhinduleli u bva vhuṱukuni .
U dzhenelela ha tshitshavha tshapo kha kushumele kwa masipala ho khwaṱhisedzwaho nga kha Komiti dza Wadi nahone hu na ṱhoḓea ya mulayo ya uri masipala a katele zwitshavha zwapo , nga kha Komiti dza Wadi , kha u ita KPI na thagethe dza kushumele na u khwaṱhisedza u dzhenelela ha tshitshavha kha u ṱola na u sedzulusa izwi .
Hu na ndivhotiwa nṋa dzo fhambanaho dzo ḓowelwaho dza u sumbedza uri ndi ngani u pulana ha u shela mulenzhe hu tshi fanela u tikedzwa :
Nga u saina tshipiḓa itshi tsha fomo iyi ya thandela na u ṱanganedza , mutholi o topolwaho afho fhasi u ṱanganedza thandela ya rathandela . 
Hu fanela u dzhielwa nṱha uri thandela i ngafhi kha mutevheṱhandu a u ela u re na vhushaka na ṱhoḓea dza mugaganyagwama na muhasho kana tshiimiswa tsha muvhuso . 
Ndi pfana na mitshelo na miroho .
Tshipikwa ndi u simula muhanga wo dziaho wa mbalelano wa masheleni u shandukaho u itela u khwinisa vhuḓifhinduleli , vhukhagala na vhuvhusi havhuḓi . 
A huna maḓikita ane a tendelwa nga Swondaha na Holodeni dza Lushaka . 
Miṅwe miṱa ndi mihulwane miṅwe ndi miṱuku .
Zwi tea u ḓivhea uri mishumo i tea u tendelwa nga Minista wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , arali vha tshi ṱoḓa u ḓifhelwa nga u ḓihvea kha garaṱa ya zwikoro zwa vhuṋe . 
Zwiṅwe hafhu , hu na hune muvhuso wa vha na zwine wa ḓivha nga mutakalo wa muphuresidennde wa Zimbabwe ? 
Ḽiṅwalo ḽa Vhugudisi ;
Vhadzhiamikhovhe vhoṱhe kha wadi vha ṱuṱuwedzwa u dzhenela kha dzikomiti ṱhukhu dzine dza tshimbilelana na masia a dzangalelo ḽavho .
Maga a tshumelo a a swikelela maitele a SMART ?
mafhungo ane a kwama vhathu vhoṱhe ane a kwama mveledziso
Milayo yo teaho yo no ḓi tendelwa nga phaḽamennde , hu tshi katelwa na tshanduko dzo teaho .
u khwiṋiswa ha u fushea nga mushumo na vhuḓipfi ha vhashumi
Muthu ane a tshimbidza zwa u gandisa na u dzudzanya izwo ofisini yashu ndi Vho Morris Douglas . 
Zwa dzipulane na mveledziso dza madzingu .
U ita thebuḽu
[ Ro fara ] vhafumakadzi vhavhili vhe vha pomoka muṅwe vhuloi hu sina mbuno dzine dza pfala .
Vhakonṱiraka vha tea u tevhedza zwiteṅwa zwi re afha fhasi : 
Komiti dzo thomiwaho nga Bodo dzo nangwa u ya nga khethekanyo yo khekhwaho . 
Ri tshi sedza murahu kha ḓivhazwakale yashu ya u vhuswikeleli vhu bvelaho phanḓa , Minista u ri humbudza uri : 
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga muthu ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe , Mulanguli , Vhashumisani , Muraḓo Muimeli kha bindu ḽi si ḽa u ita mbuyelo kana muthu a langaho dzangano ) , a hiato khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa murengisi mashangoni a nnḓa kana / na murengisi mashangoni wa AGOA .
NDIVHO INE YA SWIKELELEA NGA NNYI NA NNYI 13
Vha nga shumisa vhuṱanzi vhufhio u khwaṱhisedza uri vho bvisela khagala zwidodombedzwa kha vhafaramikovhe ?
Ri murahu ha shedulu , ngauralo ndi khou ṱoḓa u ita zwi tevhelaho : Ri na miraḓo mivhili ya phanele ine ya ḓo ṱuṱula nyambedzano .
Masheleni a u fhirisela , ano katela a mishumo ya u fhirisela , khomishini ya vharengengisi vha ndaka , mbadelo dza mulayo malugana na u fhirisela ha ndaka , na one a wela kha mbadelo khulwane . 
U ita mvetamveto na u editha dzikhonṱhiraka na maṅwe maṅwalo a zwa mulayo u tou fana na maanḓa a ramilayo , vhulaedzwa , khwaṱhisedzo , zwiṅwe-vho . zwi dzulela u itwa . 
Kha vha ḓivhe uri vha ṱola hani guḽukhousu yavho nahone lini .
Zwa tsini na mafhedziselo ndi kwama nga maanḓa tshitshavha tshe tsha vhaisala nga u sa ṱhogomelwa nga muvhuso na nga u tambudzwa lwa miṅwaha i fhiraho fumi . 
U sedza kha maitele a u ṅwala
Vhathu vha dzhenelela nga kha nḓila dzo fhambanaho hu tshi katela u dzhenela miṱangano ya vhupfiwa ha nnyi na nnyi , u ḓisa maṅwalwa nga ha mvetomveto ya theo ya mulayo , musi hu tshi itwa milayo ya masipala .
Ithaviu dzo dzudzanywaho dzi farwa na vhaṋetshedzi vha tshumelo vho topolwaho kha nyolo ya Venn .
I ḓo sedzana na phambano kha mulayo i elanaho na maitele a ṱhanganyiso a Sedibeng na u tikedza maitele a zwa mulayo ngei Randfontein na Westonaria . 
Tshibveledzwa tshi tea u dovha tsha ṋekedza data ya mvelele , ḓivhazwakale na muya u bva kha zwavho zwa kale . 
U ita nyambedzano ya ḓivhaipfi ntswa i no bva kha tshibveledzwa tsho vhalwaho
Vidio a yo ngo tea u tou sedzesa thaidzo fhedzi na tshitshavha na mivhuso . 
Nyanḓadzo iyi i ṋetshedza ndivho na vhuḓifhinduleli ha ngoho ha sekithara ya nyanḓadzamafhungo ya shango .
Tshifhinga tsha nṱhesa tsho tendelwaho tsha u fhedza khonṱhiraka ndi ṅwedzi muthihi , hu so ngo katelwa maḓuvha ane a hu shumiwi na tshifhinga tsha u awela tsha mafheloni a ṅwaha , u bva ḓuvha ḽa U ṱanganedza Vhurifhi . 
Vhabindudzi nga muthihi nga muthihi vha nga tendelwa u dzudzanya mafulo apo a muimeli muthihi wa khamphani ya mashango a nnḓa u bindudza Afrika Tshipembe . 
Gumofulu nyangaredzi ḽa ṅwaha ḽa sibadela
U swika zwino , zwe vha zwi vhona ho tou vha fhedzi miduba miṱanu ya u thoma ya zwidzulo henefho luvhanḓeni , na u mona na mudavhi . 
_Mbadelo dza ndaulo - u sedzulusa tshiwo , u lugisa , nz
Ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo ya ndeme ya khwiṋe yo no vha tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme kha vhutshilo .
U rangani tsho vha tshi tshi shumiswa nga Nnḓu ya Vhurumelwa kha Phalamennde ya nnḓu tharu , hu sa athu swika 1987 .
1 . Mavhusele
U wa ha zwiko zwa maḓi , kathihi na u fhungudzwa ha ndeme ya maḓi kana vhunzhi ha maḓi zwi ḓo bveledza tshanduko kha phetheni da vhashumisi hu si na u dzhenelela kha u swikelela zwipikwa zwa NWA . 
Fhedzi u tou vha wone mushumo wa tsireledzo ya ndayotewa u shandukisa mashudumavhi uri a iswe phanḓa na u shaya vhulamukanyi vhune ha tea u tandululwa . 
( a ) Ṋetshedzani zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa rekhodo ine khumbelo ya u swikelela ya khou itelwa yone , ho katelwa na nomboro ya ndaulo arali ni tshi i ḓivha , u itela uri rekhodo i kone u wanala .
I ḓo ṋetshedza 30 miḽioni ya mithara dza khyubiki dza maḓi nga ṅwaha .
Izwi zwi tshimbilelana na miṅwaha yo fhelaho . 
Kha vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho
Vhege heyi IMF yo sedzulusa ngaganywa dza nyaluwo ya GDP , nyaluwo ya ikonomi ya ḽifhasi nga 2015 u swika fhasi kha 3,5% .
Nkhetheni u a kona u fhindula zwi khagala nahone lwo livhaho a tshi sumbedzisa na nga vhabvumbedzwa na madzangalelo avho . 
U khwaṱhisa uri zwiimiswa zwoṱhe zwiraru- muvhuso wapo , wa vunḓu na wa lushaka -i Khwinise nḓisedzo ya tshumelo , ri ḓo ṱavhanyisa u sikwa ha Mishumo ya Muvhuso i Fane tshitshavha .
u sedzulusa kana u shandukisa pulane ya u shumisa
kuṅwalele ( thaiphogirafi )
( h ) U ita themendelo kha Minisiṱa kha mafhungo o katelwaho nga Mulayo .
Matshudeni vha shayaho vha ḓo wana mutikedzo wa tshikwama wo fhelelaho u itela mbadelo dza ngudo arali arali vha nga fhedza na u wana vhutelwadigirii nga tshifhinga tsho kalwaho kha digirii iṅwe na iṅwe , diploma kana ṱhanziela . 
Tshigwada tsha u shuma , tsho vhumbwaho nga mashango a sumbe , tsho imelwa nga mashango mararu fhedzi . 
U ri ṋekedza maṅwe mafhungo ndi u tou funa ha mushumisi . 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo - dzindivhuwo
Hu na atikili mbili dza mafhungomaitei kha siaṱari ḽino .
Hune ra wana phukha dza ḓaka
tshiimiswa tshine tsha shuma sa ndaulo ya mundende ( tsumbo , madzangano a matshilisano ) .
U ṱalutshedzela na u ita nyambedzano nga ha zwibveledzwa zwi re na zwithu zwa u tou vhona zwi konḓaho
dzudzanya na u vhalulula mvetomveto ; na
KHETHEKANYO YA 1 : U ḒIVHADZATSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḽAMU NA U LINGA
Kutshimbidzele ku fanela u dzula ku khagala hu tshi itelwa u ḓadzisa na rekhodo dza tshitshavha .
Kha vha khwathisedze vhuḓifhinduleli nga vhashumi vhoṱhe nga kha u vhiga . 
Ri ḓisa nga u ḓiimisela zwanḓa zwashu zwa vhuthu na phodzo khavho . 
Ṱhalutshedzo na yone i na khonadzeo ya u vha i songo ḓoweleaho dza dziṅwe mveledziso kha sia ḽa mulayo wa khamphani . 
Phurogireme ya u pima , zwo ralo , i ṱoḓa u dizainiwa uri i kone u khethekanya vhushandukwa ha mifudafuda ya zwe mulamboni wa halwa zwa mashika , maitele a no langa vhushandukwa , khathihi na vhupo hune ha nga shululelwa khaho vhuponi ha ṱhoḓisiso . 
Tshiṱuṱuwedzi tsha nyaluwo ndi vhubindudzi , vhubindudzi kha dzifekiṱhiri na zwa mitshini , vhubindudzi kha dzibada na dzinnḓu na kiḽiniki , vhubindudzi kha vhathu na zwikili zwavho . 
Khumbulelo dza nyengedzedzo dza muholo dzo dzhielwa nṱha , kha zwiṅwe , ndivhanyiso dzo katelwa kha thendelano ya malamba . 
Vho Ebrahim Aboobaker Moolla ( themo ya vhuvhili ) ;
Ri ḓo vha rumela bege ya mahala ya vhuimana nga thiraimesiṱa ya vhuraru .
U dzudzanya pulane i ne ya ḓo vha kha Mbekanyamushumo dza Vhusimamulayo . 
Arali vha tshi khou tshimbila lwendo lwa muvhuso lwa tshiofisi , vha nga ita khumbelo ya phasipoto ya tshiofisi .
Khabinethe i khou ita bembela kha maAfrika Tshipembe u shumisa ṅwedzi wa Ṱhangule u pembelela tshiimo tsha vhafumakadzi kha tshitshavha tshashu .
U ṋea muvhigo wo lingelanaho , u fhaṱaho kha zwi tevhelaho : puloto , thero na fhethuvhupo
U sa dzhia sia , fhedziha , hu pfesesea nga u angaredza sa maitele a pfalaho , na u lingana zwi ambelwaho kha mvelelo .
Vhathu vha shumisaho muḓagasi wa nḓowelo kana wa u badela mafheloni a ṅwedzi zwi ' do vha konḓela u vhona musi vho fhedza unithi dza muḓagasi u sina mbadelo .
Vhutumbukisi ha zwibveledzwa vhu katela thundu dzoṱhe dzine kha khou ṱoḓa u rengiswa , hu si na ndavha uri dzi ngafhi . 
Vhalangi vha tsini vho takalela u vha tshipiḓa tsha uvhu vhuṱambo sa izwi vha tshi pfa vho huliswa nahone mihumbulo yavho zwazwino i vho ṱanganedzwa . 
U guda zwoṱhe zwine vha nga kona nga ha vhulwadze ha swigiri , ho katelwa na zwipikwa zwa dzilafho na uri vha nga vhona na u thivhela thaidzo hani .
Tsireledzo ya kushumele i ḓo badelwa nga murengi nahone ya humiselwa kha muḓisedzi hu saathu fhela maḓuvha a furaru nga murahu ha datumu ya musi muḓisedzi o shuma a fhedza mushumo u mu vhofhaho nga fhasi ha konṱiraka , hu tshi katelwa phulufhedziso ya mbofho iṅwe na iṅwe , nga nnḓa ha musi zwo tou ṱaluswa nga iṅwe nḓila . 
Mulayotibe wa Tshanduko ya Mvetamveto ya Mveledziso ya Zwishumiswa zwa Peṱiroḽiamu na Minerala wa 2012 ( Mulayotibe wa Mvetamveto ) u shandukisa Mulayo wa Mveledziso ya Zwishumiswa wa Peṱiroḽiamu na Minerala wa 2002 ( Mulayo wa vhu 28 wa 2002 ) sa zwo shandukiswaho nga Mulayo Tshanduko ya Mveledziso ya Zwishumiswa wa Peṱiroḽiamu na Minerala wa 2008 ( Mulayo wa vhu 49 wa 2008 ) .
Muvhigo khumela wo ṋekedzwa kha Komiti ya Vhalanguli vha Nṱha . 
u khwaṱhisedza uri hu na mbekanyamaitele dzi endedzaho tshiṱafu tsha masipala kha nḓila na mbuno dza u dzhenela
Ndo asesa u thembea ha mashumele o vhigwaho u itela u sedzulusa arali zwo vha zwi zwa vhukuma , zwi zwi re zwone nahone zwo fhelela . 
Mveledziso ya mavu i fanela u tevhedza theo ya mulayo ya zwa Vhupo . 
Madalo a ḓo ḓisa mveledziso ya nṱha kha Foramu ya Vhubindudzi ya Afurika Tshipembe na Zimbabwe yo vhekanyelwaho ḽa 9 Lambamai 2015 , ine tshipikwa tshayo ndi u engedza vhubindudzi na u zwala masheleni .
U fhambana u bva kha tshikalo tsho vhewaho kha tshivhalo tsha vhalwadze vha mutakalo vhane vha dala nga ṅwaha zwo vhangwa nga tshivhalo tsho vhewaho hu sina u dzhiela nṱha zwifhinga zwa u awela zwa matshudeni . 
Hu na khanedzano ya uri tsireledzo ya zwiḽiwa Afrika Tshipembe a si zwithu zwa tshiimo tsha tshifhinganyana kha vhutshilo ha vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe , fhedzi ndi mishushedzo ine ya khou ya phanḓa kha tshivhalo tshi no paḓa tshararu tsha vhathu . 
Tshigwevho tsha u dzula dzhele tshi vhavhaho na milifho zwi ḓo hweswa muthu ane a tshinya .
kwama khothe uri u ṋekedze ndaela ya u pandela vhadzulapo vha shango ḽa muvhuso ḽine ḽa langulwa ngawo tenda pfanelo dza ndeme dza vhadzulapo vhenevho vha siho mulayoni dza sa khakhise
2.2.5 a zwi nga vhangi u hwelelwa , u haṱulwa kana zwa zwino a huna vhukando hune ha khou dzhiwa lwa mulayoni hune ha ḓivhiwa nga khamphani iyi hune ha nga ita uri khamphani iyi i balelwe tshoṱhe nga u ita zwe ya ḓiganela zwone kha Thendelano iyi ;
Vha futelele kha u pfesesa zwine zwa khou ambiwa na u rekhoda zwe zwa ṋetshedzwa kana ha dzhiiwa tsheo ngazwo .
Vhulimi , vhunzhi ha mamaga a nḓowetshumo , tshumelo , holosela yo ṱanḓavhuwaho na ṱhumanyo ya nḓisedzo ya mavhengele , na zwiṅwe zwipiḓa vhutshilo ha ikonomi ho bveledzwaho ha fhelelaho u mona na sisiṱeme ya ndeme ya mbambadzelaseli . 
Khwiniso ya Milayotibe iyi mivhili i ṋetshedza Tshiimiswa tsha Ndango ya Tshoṱhe .
Ndi zwifhio zwine zwa tea u katelwa kha maambiwa ?
Masipala u khou thoma u shumisa zwiṱirathedzhi zwa thusedzo u tandulula khaedu ya HIV na EIDZI mushumoni . 
Miraḓo ya madavhi a vhudipuḽomati , vhaeni vho khetheaho ,
maṱano na miṱa ṱisano
u khwaṱhisa sekhithara ya tshitshavha na fulo ḽi lwisaho tshanḓanguvhoni na u khwinisa kushumele kwa vhukando hashu ha u lwisa tshanḓanguvhoni ;
( a ) ndi Ṱhoho ya muvhuso , na Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya lushaka ;
Ri tenda uri elementhe ngei Freedom Park dzo shela mulenzhe zwihulwane kha ṱhanganyo ya ḓivhazwakale , mvelele na zwa vhureleli , na uri phakha tshifhingani tshi ḓaho i nga shumiswa u sumbedzisa izwi kha u pembelela izwo zwi ri baḓekanyaho . 
Mbadelo dza matshilisano dzi ṱanganedzwa sa tshinyalelo kha tshitatamende tsha kushumele kwa masheleni musi thendelo ya u fhedzisela ya mbadelo i tshi kwamea kha sisiṱeme . 
Khophi ya sectional title plan kana milayo ya Sectional Title Scheme .
U leludza na u pfananya maitele a khaphasithi ya u fhaṱa ya u ṱanganedziwa ha mimasipala ya u thoma u shumisa mbekanyamushumo dza dzinnḓu dza lushaka . 
Ndi Tshipiḓa tsha ndeme kha u guda na u funza sa izwi tshi tshi ṋekedza muvhigo wa u funza na u guda .
Masiandaitwa a musaukanyo uyu ndi a uri maitele a tshitandadi tsha nṱha manzhi kha vhuṱaṱisani o tea . 
Zwitatamennde ezwi zwa masheleni ndi vhuḓifhinduleli ha muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli . 
Nṱhani ha izwo , u vha hone hayo kha senthara ya ḓorobo zwo ita uri ivhe fhethu ha vhukwamani kha madzhendedzi a mveledziso a nnḓa na tshitshavha tshapo .
Pfanelo dza u wana mafhungo
Kha milandu iyo , Tshikwama tshi ḓivha u kovhanywa ha mbuelo ya tshivhalo tsha tshelede yo kovhanywa yo imelwaho nga debithi yo tendelwaho sa vhubindu yo tendelwa u dzhiiwa sa vhubindudzi nyengedzedzwa . 
Hu na ṱhaluso isa fushi ya zwipiḓa zwine zwa tea u tambiwa nga vhorapolotiki na ya vha ndaulo . 
3 . Vhuimo ha Khabinethe kha Mafhungo a Zwino
Kha nyimele iyi , Muhasho wo sedzesa nga nḓila i engedzaho kha mbekanyamushumo ya u imisa , mveledziso ya tshikolo yoṱhe ya khwiniso ya kushumele kwa mugudi kwo fhelelaho , ine khayo vhurangeli hoṱhe na mishumo zwi tea u fhindula . 
Tshikwama tshi khou lavhelela u ḓo engedza vhaṅwe matshudeni vha 100 000 ṋaṅwaha .
3.1 Vhuloi vhu itwa nga zwitshavha zwinzhi zwo fhambanaho kha ḽifhasi .
Kha ulu lwendo lwa vhuthu , mvelele ntswa ya ṱhonifho ya pfanelo dza vhuthu na ṱhonifho ya muya wa muthu , ndi zwone mitheo ya Afrika Tshipembe .
Ri tea u dovha ra isa phanḓa na u ṱhompha mulayo na u amba ri tshi lwa nga ha khuwelelo dzi si dza mulayotewa dza u dzula kana u dzhia mavu zwitshavhani zwashu zwi siho mulayoni .
Ahuna muofisiri wa nyito na nthihi ya u renga ane a ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha ndozwo ya tshikhala tshine tsha nga vha hone kha thendara nga ṅwambo wa u khethekanya hu si hone hune ha nga itea kha ṱhoḓea . 
Naho hu si na vhushaka thwii na tshipikara , miraḓo ya Komiti ya Wadi vha ḓo vha na vhukwamani nga kha miṱangano , khoro na vhuṱambo .
khumbelo dza fax dzi nga rumelwa Call Centre ya SARS yo teaho kana davhini ḽa ofisini ya SARS vhuponi havho .
8.1 . Muvhuso wo khunyeledza Vhege ya Thusong Service Centre ya Ṅwaha nga Ṅwaha ya ṋaṅwaha zwavhuḓi yo vhaho hone u bva nga ḽa 18 u swika ḽa 22 Khubvumedzi 2017 fhasi ha thero : " Ṅwaha wa OR Tambo - U Bveledza Mabindu Maṱuku , a Vhukati na Mahulwane nga kha Thusong Service Centres " .
ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
Khirikhethe ṱhukhu : u gidima vhukati ha dziwikete
Zwa zwino , a huna zwi pandelaho dzangalelo lavho ḽa u lifhedza kha zwa khakhathi na nndwa . 
Ro dzhena mugodini muhulu __________________________________ .
( a ) khwiniso kana u fheliswa hufhio na hufhio ; na
1 . Vhuimo ha Khabinethe nga ha mafhungo a ndeme kha nyimele ya zwino
Ndi tshi ḓadzisa , Vho-Madiba vho ri funza zwavhuḓi zwa uri shango iḽi ḽi wela zwanḓani zwa vhoṱhe , vharema na vhatshena .
U pfananya na u vhea iṱo kha u thoma u shumiswa ha mbekanyamushumo ya Ndondolo Yavhuḓisa Tshifhinga Tshoṱhe . 
Musi tshigwada tsho no swikela tshifhinga tsha u ṱanganedzana nga pfano , miraḓo i thoma u davhidzana zwavhuḓi nga tshavho . 
Maga a u dzhenelela o teaho u itela u thusa kha thikhedzo na u dzhena kha maraga ha mabindu ane a khou bvelela kha zwa tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi a a ṱoḓea . 
Mihasaladzo ya mamagani ya zwithu zwa tshikafhadzo muya zwi vhidzwa zwivhangi zwo topolwaho , zwine zwa amba uri zwi bva kha tshivhangi tshapo . 
U thetshelesa atikili ya gurannḓa/ magazini
U ṋetshedzwa mavu nga vhuswa ho tshimbilaho zwavhuḓi , u sikwa ha mishumo na u engedzea ha zwibveledzwa zwa vhulimi zwi ḓo thusa kha mveledziso ya ikonomi ya mahayani i katelaho zwoṱhe .
Thero ya u pembelela Ṅwedzi wa Vhufa ṋaṅwaha ndi : Nḓivho yashu ya sialala , vhufa hashu : U ya kha u topola , u ṱuṱuwedza na u vhulunga vhufa ha Afrika Tshipembe . "
Midia wo ḓala nga zwiṱori nga ha dwadze . 
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe ha bindu phanḓa ha u ita khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe u itela bindu .
Ḽiṅwalwa ḽi topola zwo vhulungwaho kha masia a ndeme maṱanu a zwi vhonalaho na themamveledziso ya zwa matshilisano , zwi re fulufulu , vhuendi , vhudavhidzani , maḓi na nnḓu . 
Aged Persons Amendment Act , 1998 Mulayo wa Vhalala wo Shandukiswaho wa 1998
U shumisa luambo lwa muvhili nga nḓila yo teaho
U ṋea mihumbulo nga ha ndeme dza matshilisano , mikhwa na mvelele
Mikovho ya zwa poḽitiki ya bono iḽi ḽa mbonelakule i nga vhonala ṋamusi nga kha tshivhumbeo tsha vhudziki ha poḽitiki na u simiwa ha mvelaphanḓa ya nyito dza dimokirasi . 
" A u athu vhibva , " ndi Sankambe tshi no ralo .
Tshiṅwe hafhu , hu tea u ombedzelwa thikhedzo ya mabindu maṱuku , u ṱuṱuwedza muvhuso na sekithara ya phuraivete u renga kha feme ṱhukhu , na u khwinisa mveledziso ya vhalangi vha vhafumakadzi vha vharema na vhaḓivhi .
U tendelwa ha pulane nga wadi
Khohakhombo ndi ndozwo ya ndeme ya masheleni zwo bveledzwa nga u sudzuluswa kha ḽeveḽe kana u sa dzika ha mitengo ya mikovhe , zwine zwa kwama ndeme ya mikovhe na zwishumiswa zwa zwibveledzwa zwa mikovhe . 
6.5.3 muhadzimi a tshi nga engedza kubadelele kwa mbadelamurahu hu tshi tevhedzwa 6.3 ; na / kana
Vhuvhulungelo Ndivho dza Ndeme ya Tshiko ( Resource Quality Objectives)(RQO's)
U humbulela ( vhabvumbedzwa , nyimele , fhethuvhupo , mulaedza )
Ṱhoḓea dza fomethe
U kona khomphiyutha hu na nḓivho i pfadzaho ya MS Office , nga maanḓa Excel . 
Mbadelo
Ndugiselo dza u shumisa
thusa kha u tsireledza tshomedzo dza pfunzo u fana na bugu dza u guda , zwidulo , ṱafula na zwiṅwe ;
Khoro i maanḓa a u engedza tshikhala tsha thendara nga u ita nḓivhadzo kha khasho . 
U itela u swikelela u sa nyeṱha ha tshumiso iyi ndi khombekhombe uri zwiimiswa zwo teaho na vhuṱumani hu shumaho ha mabindu ha thomiwa . 
1.2 . Khwinisedzo dzi khwinisa nḓila dza vhuḓifhinduleli na vhuvhusi na u ita uri hu tholwe miṅwe miraḓo ya Bodo ya Ndango ya Savei , uri hu khwiniswe ndango ya savei ya mavu Afrika Tshipembe .
masaga a ṋawa , thambo , huḽahupu , bola dza mielo yo fhambanaho , bimu ya u linganyisa / mabulannga / mathaela , zwishumiswa zwa mitambo ya nnḓa ( mathaela , mutambo wa dembetete , u gonya nga thambo , miri ) , zwikhafu / makherulelo a zwiambaro , bethe , zwifaredzi ( ndongwana , mabakete , magokoko a shume sa thagethe ) , zwikitili / maboḓelo ( sa thagethe ) , ho omaho , ho itaho tswavhelele ha vulea , zwitanda zwi ngaho maboḓelo , zwifaredzi zwa u vhulunga , madembetete , zwidina , khounu , mabaloni
Yunivesithi mbili dzo ḓikumedzela u bvela phanḓa na u tandulula na u ambedzana nga mafhungo a tevhelaho : 
Ndaulo ya masipala yo vhumbwa nga vhaofisiri vha masipala .
Hu na maḓumbu ane a khou ḓa . "
Pfunzo ya vhadededzi , hu tshi katelwa u isa phanḓa mveledziso ya phurofeshinaḽa , i na mushumo wa ndeme wa u shomedza vhadededzi u ita mushumo uyu . 
U sa vha hone ha sisiṱeme ya ndangulo ya mafhungo yo eḓanaho nahone yo fanelaho zwi dzulela u konḓisa kha u dzhia mushumo uyu . 
Muhasho wa lushaka wo shumisana na mivhuso ya vundu na mimasipala nga vhuanḓani . 
Mashudumavhuya , ri nga swikelela hafhu vhabebi nga nḓila yo livhaho nga kha sisiṱeme ya zwikolo . 
U khwaṱhisedza khwaḽithi ya nṱha na u rekhoda ha tekeniki havhuḓi ha ndingo dzo itwaho . 
U shayea ha maḓi nga vhunzhi hune ha vha hone zwazwino hu ita uri hu vhe na nyiledzo dza maḓi nga tshifhinga tsha tshilimo musi ho oma . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi
Nyitothangeli dzi katela ṱhoḓisiso kha zwiimiswa zwi elanaho kha maṅwe mashango , vhuṱumani na yunivesithi dzapo , na mveledziso ya matheriaḽa wa khoso . 
U imelela vhuimo
Musi vha tshi ya hone vha khonela kha tsha monde .
Vho renga mutshini wa u gera hatsi .
U itela u ita ndingo nga inwi muṋe , ni tea u tevhedza zwiṱepe zwi tevhelaho : 
Mvelele i shuma mushumo wa ndeme kha maitele a mveledziso . 
Zwi anzela u vhuedza tshoṱhe vhudzulo arali khethekanyo dza buloko dzi tshi nga itwa uri dzi tendele mufhe u rotholaho wa tshilimo u tshi fhefheḓela kha vhudzulo ngeno muya wa vhuria u tshi iselwa thungo . 
Tshifhinga tsha fulufhelo tshi fanela u dzudzwa tsho ralo a tshi nga fhedzi tshifhinga tshilapfu arali ri sa shandukisa phatheni idzi dza matshilisano . 
Tshivhalo tsha vhaendelamashango Afurika Tshipembe tsho gonya nga phesenthe dza 10,2 nga 2012 - tshine tsha vha nṱha ha mbalokati ya ḽifhasi kavhili ya 4% .
Ḽaiburari dzi ṱoḓa tshivhalo tsha fhasisa tsha bugu mbili nga muthu , na uri saizi ya ḽaiburari i ḓo bva kha vhathu vhane vha khou shumelwa . 
Hu tea u shumiswa fulobo dzo fhambanaho u itela thambo ya thendara iṅwe na iṅwe . 
Izwi zwikatela u rengwa ha mathannge a maḓi a 45 u itela u ṋetshedzwa ha maḓi kha vhupo vhu kwameaho , u vhorwa ha maḓi fhasi na mbueledzo , u vhulunga maḓi na ndangulo ya ḓhoḓea na zwiko zwa maḓi .
4 wa vhu 3Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo wa 2000
Thendelo i tea itwa nga u tou ṅwala . 
U konadzea ha zwithu ndi ṱhanganelo yo khetheaho nahone i ṱuṱuwedzwa nga zwithu zwi shumaho na zwi re na mbumbo . 
Musi ri tshi khou khwiṋisa khaphasithi na kushumele kwavhuḓi kha themamveledziso ya zwidimela , ri tea u vha na vhuṱanzi na tshanduko ya vhukuma kha vhashumi vhashu . 
Ḽa 3 Ḽavhuṱanu Ḽikhethwa Ḽa 4-11 Passover Ḽa 5 Paseka Ḽa 6 Ḓuvha ḽa Miṱa Ḽa 7 Ḓuvha ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi Ḽa 22 Ḓuvha ḽa Tshaka Dzoṱhe ḽa Mme Ḽifhasi Ḽa 27 Ḓuvha ḽa Mbofholowo
Kha vha lingedze u sa ambesa ; kha vha thetshelese zwi ambiwaho nga vhaṅwe na u vhona uri a vha bvi kha adzhenda
A ro ngo tsireledzea kha muṅwe na muṅwe
Nahone nga u shumisana ri tsini na tsini , zwi nga vha u swikelela hune ra kovhelana roṱhe . 
Khophi dza zwifanyiso
1.19 vha ḓo vha tendela uri vha imele thungo na muhwelelwa kana ṱhanzi dzawe , arali dzi hone nahone arali vho humbela .
Uri muhasho wo thoma maga a u tsireledza vhashumi vha re na HIV kana avho vhane vha dzhiiwa sa vha re na HIV hu u vha ṱalula ? 
Vha fhambana nga mini ?
A hu na konṱiraka ine ya ḓo khunyeledzwa na murengiphikhisano ane mafhungo awe a muthelo ha ngo dzula zwavhuḓi . 
u ṱalutshedza vhuḓi ha mbeu na ndingano kha dzithandela dza mveledziso
U ḓadza bugu ya logo ya tshiendedzi sa zwe zwa randelwa nga mulayo hu sa athu u thomiwa lwendo . 
Nga nnḓani ha he mbekanyamaitele , dzo kalulaho dzi sa ḓivhalei dza susumedzwa uri dzi vha tsikeledze , nyito ya u ḓiimisa yo vula khonadzeo kha luvhemba ulu uri lu vhe lwone lu sumbedzaho lutamo lwa lushaka kha mveledziso na vhuḓikumedzeli ho kuvhanganaho . 
Vhupfiwa nga vhathu vhu dovha hafhu ha leludza vhukwamani vhukati ha tshitshavha na Miraḓo ya Phalamennde .
Ndivho ndi u bveledza vhukoni ha vhathu na ha shango , hu tshi khou sikwa zwikhala zwa vhoṱhe .
U ḓivha thero ,
A i iti swiswimmbadise sa tshishumiswa tsha u ita tsenguluso , fhedzi hu na zwiṅwe zwiteṅwa zwa maitele a zwithu a maimo a fhasi a ḓisaho tshedza kha zwi vhonalaho kha maimo a nṱha nahone izwo ndi zwa ndeme . 
Kha vha ri vhadzheneli vha lavhelese thebulu i re kha siaṱari ḽa 23 , kha vha ri vha haseledze nga mafhungo ane a kwama Komiti dza Wadi dza havho .
Saizi dzo fhambanaho dza zwitendeledzi zwi imelaho ndeme ya vhaṋetshedzi vha tshumelo ,
Sisiṱeme ya mabadelele nga Ḓorobo ya Buffalo i sia hu na zwinzhi zwi si na phindulo . 
Mutengo anganywa wa fhasisa we wa ṱanganedzwa u ḓo vha wone tshikalo tsha nṱha tsha masheleni a u enda o tendelwaho . 
Zwitshavha zwa phurofeshinala na mivhuso vha kwengweledzwa u khwaṱhisedza Mulevho na , hune ha vha na vhushai , u bveledza ndaulo dza u shumisa milayo ire nga ngomu . 
Gumofulu ḽa ṅwaha nga ṅwaha ḽa R1 560 nga muunḓiwa na R2 346 nga muṱa
Nga hetshi tshifhinga , muhasho a u athu kona u khunyeledza mushumo une wa ṱoḓea kha tsumbedzo dzoṱhe . 
9.3. Khabinethe i ṱuṱuwedza vhoṱhe vha kwameaho uri vha fhelise dzikhakhathi u thivhela u iswa phanḓa na u tambudzwa ha vhathu na u humbela uri nyimele kha Shango ḽa Rakhine i tandululwe nga tshanḓa tsha mulayo .
Nga nnḓa ha zwa vhuendi ha nnyi na nnyi , Sisiṱeme ya Vhuendi ha Tshihaḓu ( ITS ) i ḓo tea u bveledzwa u itela u leludza ndangulo ya vhuendi kha Ḓorobo khulwane nga maanḓa kha maḓuvha a mitambo . 
U ita modele wa nyito dza ene muṋe kha vhupo hawe a tshi shumisa vumba / vumba ḽa u tambisa ; U tuṱuwedza nḓivho ya vhone vhaṋe , kushumisele kwone kwa zwishumiswa na dzhiela nzhele tshikhala tshine tsha shumiswa
U farelwa ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA fhano zwi ita uri zwa vhukuma 2010 u vhe ṅwaha wa kushumele .
Muthu wa Vhudavhidzani : Vho Nandipha Sondati Nomboro : 072 611 3990 Muthu wa Vhudavhidzani : Vho Bongani Letlaka Nomboro : 071 287 3622
Nyendedzi ya Kuthomele na Kushumele kwa Komiti dza Wadi , Gurannḓa ya Muvhuso ya Vhu 27699 , Fulwana 2005 - Fulwi 2005 - Nyendedzi dzi ṱalutshedza uri Komiti ya Wadi ndi tshiimiswa tsha u eletshedza tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe nahone tshi tea u shuma mishumo yatsho tshi sa ofhi tshithu , u dzhia sia kana u vhavhalela nahone mushumo wa Ndeme wa Komiti ya Wadi ndi u vha dzhendedzi ḽi kungaho kha u dzhenelela ha tshitshavha .
Muhasho u tea u dzudzanya madzulo a mushumo na vhomadzhisiṱiraṱa na vhatshutshisi nga ha uri vha shumisa hani dzimbalombalo dza khothe u itela u bveledza maimo avho a mashumele . 
U khwinifhadza na u londa nga nḓila yo teaho kiḽiniki dzoṱhe dza muvhuso wa vunḓu dzine dza vha hone zwazwino . 
Hezwi zwi tendelana na vhuḓidini na nṱhesa ha Tshigwada tsha Afrika Tshipembe ha u vhona uri shango ḽo ḓikumedzela u fhaṱa vhufarani na Zimbabwe uri hu bveledzwe mbuelo dzi tamwaho dza ikonomi .
Hezwi zwi vhanga kushumele ku si kwavhuḓi kha mihasho , zwine zwi vhanga uri tshifhinga tshinzhi tshi fhedzwe hu sa khou sedzwa vhathu vhane vha wana tshumelo . 
Ndayo dza ndangulo i pfadzaho ya rekhodo i vhumba mutheo wa u kovhana na u shumiswa hafhu ha mafhungo khathihi na u ṋetshedza tswikelelo kha mafhungo . 
Zwiṅwe zwimela zwo fhambanaho zwi a ṱavhiwa nga maanḓa hu tshi itelwa u bveledza nnzi nahone mitshelo yazwo miṱuku i a bviswa u itela u ṋea tshimela itsho vhutshilo vhulapfu . 
( c ) ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo imelelwaho kha vhusimamilayo ḽi nga-
( 4 ) A hu na mulayo-wapo une wa phasiswa nga Khoro ya Masipala nga nnḓa ha musi-
Tsheo ya u thola i ḓo ḓivhadzwa nga Pulane ya Ndinganyiso ya Kutholele ya Muhasho . 
goloi ya u hwala thundu , goloi ya u kokodza goloi dzo tshinyalaho kana basi
Khumbelo i nga itwa arali foramu ya mushumoni i saathu vha hone nga fhasi ha Vhushaka ha Vhashumi wa1995 .
Zwiteṅwa izwi , zwine zwenezwo zwa ṱoḓa u dzhielwa nṱha nga vhulondo , zwo ṅwalwa afha fhasi maelana na themendelo na zwiṅwe zwine zwa nga itwa . 
Vha ite khophi tharu dza fomo vha pose kha : Muṅwalisi : Mulayo wa vhu 36 wa 1947 , Private Bag X343 , Pretoria , 0001 .
Hu na zwiteṅwa zwihulwane kha mishumo na vhuḓifhinduleli ha komiti ya SQLTC SGB .
Izwi zwi katela maḓi , tshampungane na thandela zwi elanaho na zwishumiswa zwa tshitshavha . 
Tsutsumedzo yashu kha u sika mazhendedzi a tshanduko dza matshilisano nga mitambo na vhuḓimvumvusi zwi nga si bvelele arali madzangano oṱhe kha sekhithara ya zwa mitambo na vhuḓimvumvusi a vha a sa khou dzhia maga o teaho a tshanduko khulwane na mveledziso i re na mvelaphanḓa ya mitambo kha shango ḽashu . 
Ho sedzwa thendelo u thoma , u ḓiṅwalisa na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na kuitele - Fisiotherapi , theraphi ya okhupheshinala na theraphi ya u amba
Zwisumbi ndi zwauri , naho dziṅwe tshanduko dzi tshi vhonala dzi tshi khou lavhelelwa nga mbekanyamaitele ntswa yo pulanwaho , milayo ya zwino yo katelwaho i ḓo dzula yo ralo . 
U shumiswa uhu ha maḓi ndi hune ha amba nga ha mitambo ya maḓini yo dzudzanywaho , miṱaṱisano ya vhureakhovhe , resitoranthi dza maḓini nz . 
U bva afho o fhisa ḓarasi ḽawe a dovha a vulela phaiphi dza maḓi . 
U ṋekedza nyendedzi kha vhashumisi nga ha uri ndaka i langiwa hani . 
4.3 Khabinethe i fhululedza vhuhali , vhuḓiimiseli , vhuḓikumedzeli na u shumesa ha vhanna na vhafumakadzi vhane vha khou shuma vha sa neti u tsireledza matshilo na u thivhela u tshinyadzwa ha ndaka , zwifuwo na mupo washu wavhuḓi nga mililo yo thomaho ngei Kapa .
( 1 ) Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ita ndayo dzi no bula -
8 . Arali mbilaelo yavho i tshi kwama khothe ya dzingu , vha nga ṅwalela kana vha langana na Phuresidennde wa Khothe ya Dzingu uri vha kone u vhonana nae .
Lavhelesani tshifanyiso ni ambe uri ni vhona u nga tshiṱori tshi khou amba nga mini .
Tsumbo : fana , fura , fara . ( U thoma kha mararu u ya kha maṋa )
Zwiito zwa vhugevhenga zwi bva kha milandu yo katelwaho nga Buthano iḽi kana ndaka ine ndeme ya tshimbilelana na zwiito zwenezwo ; 
Arali na nga ima phanḓa ha kiḽasi na sedza kiḽasi yaṋu , ni vhona mini ?
Arali rekhodo idzi dzi tshi itwa u itela u thusa u dzhiiwa ha tsheo na u ita zwa mbadelo dzi tikedzaho mishumo ya zwiimiswa zwa muvhuso , zwiimiswa zwa muvhuso zwi na vhuḓifhinduleli ha ndangulo yavhuḓi ya rekhodo idzi . 
Ḽiṅwe fhungo ḽi no tea u sedzuluswa ndi mushumo wa Phalamennde kha thendelano dza dzitshaka .
Hezwi zwi amba uri muunḓiwa muṅwe na muṅwe a nga vhila u swika kha gumofulu ḽa gumofulu ḽiṱuku nahone ṱhanganyelo ine muṱa wanga vhila yo elwa u swika kha ' gumofulu ḽa muṱa ' .
Ndi ngazwo Khabinethe i tshi dzhiela nṱha vhubindudzi ha R24 miḽioni nga vha Muhasho wa Dzibada na Vhuendi vha Gauteng u lugisa bada ya D904 , ine ya ḓivhiwa hafhu nga ḽa Evaton Road .
*Zwo fheliswa Nga ndaela ya Redzhisiṱara wa Zwikimu zwa Dzilafho , mbuelo ya miṅwaha mivhili kha tshiimiswa tsho ḓivhadzwaho u bva nga dzi 1 Phando 2010 ine ya ḓo fhela nga 31 Nyendavhusiku 2011 .
Mithelo / lutho kha mbuelo
1.7 . Khabinethe i ṱangedza nyambedzano kha u rwelwa ṱari ha Komiti ya Ndaulo yo Ṱanganelaho ya Maraga Zwayo ya Tshipembe ( MERCOSUR ) na Mbumbano ya Dzikhasiṱomu dza Tshipembe ha Afrika ( SACU ) dzo farelwaho fhano zwenezwino .
Tsha u fhedzisela , mitengo mihulwane yo bvaho kha zwikepe zwe zwa farwa na zwi sa khou shumaho . 
Arali vho bebiwa Afurika Tshipembe na uri arali muṅwe wa vhabebi vhavho a mudzulapo wa Afurika TShipembe kana a na phemithi ya vhudzalapo ha tshoṱhe ha Afurika Tshipembe , kana arali vho tou unḓwa nga mudzulapo wa Afurika Tshipembe kana mudzulapo wa tshoṱhe , vha tou vha mudzulapo zwi sa vhuyi zwa vhudziswa.
Naho hu si na vhathu vhaswa vhane vha khou kavhiwa , hu ḓo ḓi dzula hu na vhathu vhanzhi vhane vha vha na HIV vhane vha ṱoḓa dzilafho , zwine zwa ita uri hu vhe na u kavhiwa nga lufhia na khonadzeo ya u sa shuma ha mishonga .
U nanga mafhungo o teaho vhathetshelesi na ndivho ya tshiṱori
U thusana nga tshipanḓamalivha ha mulwadze na tshiṱafu zwi ḓo thusa u fhaṱa u fulufhedzana na vhuḓifulufheli . 
Ṱhumanyo idzi ndi dza ndeme kha mutevhe wa zwikalo . 
Hu na u laula hu songo linganelaho kha nyendedzo ya malaṱwa a re khombo . 
U ḓivha na u pfuka mulayo wo ḓiimisela ha khethekanyo iyi zwi bveledza mulandu . 
( 1 ) Masipala u na maanḓḓalanga malugana na , nahone u na pfanelo ya u langa -
1 . TSHOMEDZO DZA KHARIKHULAMU:-
Khwiniso dzi sedza kha mafhungo a u ḓo vhona uri ndugiselo na mashumele zwi tshimbile zwavhuḓi kha khetho dza 2016 dza muvhuso wapo .
Izwi zwi tea u dovha hafhu u kalwa u swika kha tshivhalo nga ṅwaha . 
U shumiswa hafhu ( zwithu zwine zwa nga shumiswa hafhu )
Zwine zwa tea u itwa ndi khethekanyo dza thandela dzine dza vha na elementhe dzi fanaho dza ndeme kha thandela fhedzi dzine dza sa ṱoḓee kana u vha hone kha thandela dzothe . 
Musi ri tshi khou davhidzana nga ha mbekanyamushumo idzi nga kha mafulo o fhambanaho , midia u ḓo dzulela u vhudzisa uri naa ri ita nga nḓila ifhio sa muvhuso . 
U dzudza tshifhingani na u sedzulusa hafhu maitele na bugupfarwa dza ndangulo ya thandela . 
Fomo ya ndaela ya tshikolodo yo ḓadziwaho yoṱhe ya dovha ya vha na tshiganḓo tsha banngani . 
I nga kwashekana arali vha sa i londoli .
Vha rumele fomo dza khumbelo kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe : Private Bag X2 , Roggebaai , Cape Town , 8012 .
Tshandulo ya mutengothikho
Zwi katela mushonga na matheriaḽa
Ndambedzo i fanela u ḓisendeka nga ha ṱhoḓea ya u ṱhaphudza kana u engedza thandela kana mbekanyamushumo dzi re hone . 
Muhasho wa Mutakalo wo bveledza garaṱa ya mutakalo wa mbebo ya vhafumakadzi u itela u khwinifhadza ndondolo ine ya khou bvela phanḓa khathihi na u ṱuṱuwedza matshilele a mutakalo wavhuḓi kha vhanna na vhafumakadzi . 
2.3 Zwishumiswa zwa Thikhedzo zwa U funza na U Guda
3 Ho bvelela mini nga murahu
Izwi zwo swikisa kha u thomiwa ha Foramu dza Vhaimeli vha IDP u itela u dzhenela ha nnyi na nnyi .
MUVHUSO U RE NA VHUḒIFHINDULELI
Ndaela dziṅwe na dziṅwe dzine dza vha kha mutumbu wa imeiḽi kana kha vhurifhi ha u fheletshedza dzine dza hanedzana na zwi re ngomu kha fomo ya nḓivhadzo a dzi nga ḓo dzhielwa nzhele . 
Izwi zwi shela mulenzhe kha u shumisa nḓila ya tshikhau kha ndangulo ya mawanele a zwithu kha dzinwe nyimele nahone zwi lengisa u bviswa ha oda ya zwirengwa nga u angaredza zwine zwa nga si ṱanganedze lwa tshoṱhe ṱhoḓea ya uri hu vhe na u monolodza kha u wanala ha zwibviswa lwo fhelelaho , zwine zwa nga shela mulenzhe kha dzieriasi a zwibviswa . 
" Vhukoni " zwi amba nḓila ya pfunzo , vhutsila , vhuḓifari , na mihumbulo ine onoyo muthu a nga kona u i shumisa mushumoni , zwine zwa sumbedza vhukoni ha uyo muthu u swikelela thoḓea dza poso iyo .
Vhashumisi vha re kha mutevhe u re afho nṱha vhane vha ṱoḓa u vha vhafaramikovhe vha khamphani idzi vha tea u badelela mikovhe yavho , zwenezwo vha wana zwinzhi kha khamphani dzavho . 
Khaedu dzo livhanaho na ḽa Durban dzi a konḓa nahone dzo serekana a si dzine dza nga sokou vuwa dzo tandululwa nga luthihi . 
Zwo ḓisendeka nga vhuyo ha tshiṱirathedzhi na Pulane ya Kushumele ya Ṅwaha nga ṅwaha hu khou itwa musaukanyo wa vhupo ha nga nnḓa na ha nga ngomu , nḓowelo na tshanduko dza vhupo vhuhulwane kathihi na vhashumi vha vhupo uvho . 
Kha u galatsha hohu ha zwino hu tea u itwa nungo dza u phaḓaladza Thendelano ya Mikhwa Yavhuḓi . 
Naa hu khou shumiswa thulusi kana mitshini yo teaho mushumo ?
Musi ho sedzwa ṱhoḓea ya zwiimiswa izwi , vhadzulapo nga thungo vha khou bveledza nyimele yo teaho ya u maanḓafhadza na mbofholowo u itela u bvisela khagala vhuṱali havho na mafulufulu kha zwa nyaluwo na tshanduko . 
Izwi zwo itiswa ngauri vho thoma mbekanyamushumo vha tshi itela miraḓo ya miṱa ya vhatshinyi uri vha iswe kha vhufhethu ha u dalela . 
Vhege yo vulelwaho vhathu vhoṱhe ndi vhege ya ndeme yo vhetshelwaho u ḓivhadza vhadzulapo nga ha tshumelo , mafhungo na zwikhala zwine vha nga zwi wana Thusong Service Centre ya tsini na ha havho na u vha ṱuṱuwedza uri vha dalele Thusong ya tsini na ha havho .
U bveledza nḓila dza u khwaṱhisedza u dzumbulula mafhungo ane a ṱoḓea u itela u tsireledza pfanelo dza vhupo dza vhathu . 
( a ) a i nga imisi u dzheniswa ha tshelede kha tshifhinga tshi fhiraho maḓuvha a 120 ; na uri
Ri khou livhuha zwihulwane madzangano aya nga vhuḓiimiseli hao tshifhinga tshoṱhe kha kuvhusele kwapo kwa demokirasi Afrika Tshipembe .
Izwi zwi ḓo engedza ṋetshedzo ya tshumelo dza ndeme kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe na u vha konisa uri vha swikelele tshumelo dza muvhuso .
Mulangadzulo a Ṱhonifheaho
Mapa wa vhu 32 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Yunithi ya Ndangulo ya Nyelelo ya Thundu i ṋetshedza mbekanyamaitele ya thengo , milayo na vhulavhelesi . 
Ndongazwiga na mupeleṱo : zwiḓevhe ; kupeleṱele ; ndongazwiga ( ndovhololo )
Hu na milayo yo vhalaho nga nnḓa ha Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho na Ndaulo dza BABS ine yo fanela kha nḓila ine tsheo dza dziiwa ngayo nahone tshitshavha tshi a dzhenelela .
Arali ha vha na tshikhala kha komiti ya wadi nga ṅwambo wa u litsha ha muṅwe muraḓo , Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 u zwi sia kha masipala u sedza nḓila ine tshikhaala tsha nga ḓadzwa ngayo .
Ḓorobo : Flagstaff Fhethu : Flagstaff Bargain Wholesaler
Mulayotibe wo livhiswa khau khwiṋisa Mulayo wa u Renga na u rengiswa ha thundu na Vhuendedzi nga Zwikepe , wa vhu , 57 wa 1951 une wa rangela ndayotewa ya 1996 zwi tshi u ita wa ndeme kha u livhanya ndeme na u ṋekedzwa ha ndayotewa na u livhanya na Thendelano ya zwino ya Dzitshaka .
( c ) mafhungo oṱhe ane a vha kha Vhusimamilayo ha Vunḓḓu a tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho ;
U vhiga murahu kha tshitshavha luvhili kha ṅwedzi
Kha vha vha vhudze uri dziṅwe khunguwedzo dzi lingedza u vha kunga uri arali vha renga hetsho tshithu vha ḓo ṱavhanya vha ḓivhea na u bvelela . 
2.4. Khabinethe yo tendela Milayo ya Vhuvhusi ha Muvhuso na Vhurumelwa ha Vhulangi ha Masheleni .
Vhathu , honeha , vhorakhonṱhiraka vha shumisanaho vha ḽifhasi , ngoho , zwitshavha na zwitshavha . 
Naa vhuvha / kutshilele / nyito ya muanewa ndi hone kana hu a ṱanganedzea kha inwi ?
_ Kha ndugiselo ya zwiḽiwa , vhu anzela u fara zwanḓa na zwifhanga
Tshifhinga tsho fhelaho tshisumbi itshi dzo bviselwa khagala sa phesenthedzhi . 
Khabinethe i humbela maAfrika Tshipembe u bvela phanḓa u wisa zwikhukhulisi , zwi thivhelaho vhathu vha re na vhuholefhali kha u shela mulenzhe tshoṱhe tshitshavhani na kha ikonomi .
i ḓo thusa maṅwe mannḓalanga a muvhuso kha u wana mavu o teaho a tshi wanelwa avho vha dzulaho lu si lwa mulayo vhane vha ṱoḓa madzulo
Ndivho ya muṱaṱisano yo katela u ḓivhisa vhathu ngaha mushumo wa vhoramafhungo nga tshifhinga tsha nndwa ya Afrurika Tshipembe .
Izwi zwi ḓa musi shango ḽi tshi khou ḓilugisela muratho wa u ya kha themo ya mivhuso yapo phanḓa ha khetho dza 2016 dza masipala .
Anasitethiki nyangaredzi na u dzidzivhadzwa wa sala u khou vhona zwi ṱoḓa thendelo u thoma nahone husedzwa milayo ya ndondolo i langwaho ( zwi shuma fhedzi kha vhaunḓiwa vha re nga fhasi ha miṅwaha ya 8 , vha re kha vhuṱungu vhuhulu na madzeu a vhuraru a kwameaho )
Vharathu na vhakomana ( vhana vha mme kana khotsi ) , vha si vha malofhani , vha mufarisi wa mme kana wa khotsi na vha ha vhomakhulu - arali vho ḓisendeka nga muraḓo muhulwane lwa masheleni .
U ṱavhanyisa maitele a u kovhanya mavu hu tshi itelwa zwa vhulimi . 
Nga ḽa 25 Lara 2016 , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo rwela ṱari Mifhindulano ya Lushaka ine ya ḓo vhona Mimasipala ya Zwiṱiriki i tshi ḓo tshimbidza mifhindulano iyi ṅwaha woṱhe .
Ho vha na tshanduko kha ngona ya u rekanya milandu ya vhuḓifhinduleli . 
Naho zwo ralo , mahoro aya oṱhe o ḓivhofha kha u dovholala zwa mveledziso ya mavu aya , ngamaanḓamaanḓa hu u tela ndivho ya mbuedzedzo ya mavu nahone u bva tshetsho mavu a khou pfukiselwa kha Ḓorobo ya Kapa . 
Mbambe dza u tshimbila - u tshimbila nga zwikunwe , u tshimbila nga zwirethe , u tshimbila nga khando ya mulenzhe
Nga u pfufhifhadza , themendelo yo vha ya uri zwivhumbeo a zwo ngo tsireledzea kha nyimele yazwo ya zwino . 
Makhuluwatsho : u bula ipfi u tshi ḽi bulela nṱha
Vhadzimamulilo vha tholwa u bva kha zwitshavha zwo tsikeledzwaho nahone vha pfumbudzwa nga ha u dzhiela nṱha mililo na pfunzo , u thivhela na zwikili zwa u fhelisa mililo .
Pfunzo ya tshitshavha i ḓo itiwa hu u itela u maanḓafhadza zwitshavha uri zwi tshile vhutshilo hu re na mutakalo na tsireledzo , ri tshi thivhela u ṱhuphana , vhutshinyi , malwadze na u fhaṱa tshitshavha tshi no vhavhalelana . 
Zwidulo zwi tea u vha na ha u gogoḓela uri u dzhena na u bva kha tshidulo zwi leluwe . 
Izwi zwi nga amba mini kha madzangano na mabindu fhaḽa Kapa Vhukovhela ? 
A hu na mbuno ya uri tsireledzo iyi i sa vhe hone musi tsheke yo tshinyadzwa . 
Naa vha shumisa hani zwukili izwi u vha thusa kha u ḓiṱunḓela ?
Rakhonṱhiraka u ḓo dzudzanya mishumo nga nḓila ine a hu nga vhi na u salela murahu . 
U topola na u khwaṱhisedzwa lutendo lwa muthu ene muṋe kha nyimele . 
Hune ndaela ya u dzhiulula ndaka ya ṱoḓea , khothe i ita tsenguluso dza zwiimo zwivhili . 
Vhadzheneli vha khethekanywa nga zwigwada na u sedzana na sinario zwa siaṱari 68 .
NGA TSHIVENḒA
Munothi / mundendi
Thero dzo nangwaho uno ṅwaha ndi dzi takalelwaho dza sia ḽithihi na maitele a u vhambadza a nyambo nnzhi , u bviswa ha zwithithisi kha tshumelo hu itea kha mupfuluwo wa tshifhinga nyana wa vhashumi , na tsumbo dza vhukuma dza fhethu . 
U ṅwala , u dzudzanya zwo khwaṱhaho zwe zwa khwaṱhisedzwa na zwiṅwe zwikili zwa nyanḓadzamafhungo . 
Nahone u nga ri ri nga dzuleli u takulela vhutshilo havho nṱha , tsumbo yavho nṱha na u ḓiṱukufhadza havho sa ḓenzhe ḽine ra vhonetshela ngaḽo vhumatshelo vhu sa ḓivhiwi vhune ra khou lugisela murafho u ḓaho . 
Zwi re afho nṱha , ndi a tenda , zwi murango kha vhuḓikumedzeli kha adzhenda khulwane ya vhupfumedzani shangoni ḽashu . 
Mufolo wa Khuliso wa Mmbi u dovha hafhu wa dzhenela kha vhuṱambo na bennde ya mmbi i tamba luimbo lwa lushaka lwa Afurika Tshipembe .
Hezwi ndi , naho zwo ralo , zwi fhindula lwo kalulaho kha zwigwada zwi re na dzangalelo zwi ambaho kha tshitshavha , hu si kha zwiteṅwa zwa vhugevhenga , zwi ne zwa sa tou vhesa khagala , fhedzi zwi zwa ndeme . 
Ndi khou zwi ḓivha u bva kha afidafiti idzo fhambanaho dzo vhewaho phanḓa ha Khothe i Huliseaho uri a huna mavharivhari o itwaho nga muhwelelwa afho zwine ndo vha tshipiḓa khazwo kana u vha na nḓivho ya mbadelo dzifhio na dzifhio dzi humbulelaho kha zwa u rengisa daimane lu si ho mulayoni . 
U ṱola na u ela vhashumi vha senthara ya ṱhingo vha FRAP . 
U kunakisa tshibveledzwa lwavhuvhili
Hu ṋewa tsivhudzo ya uri kha vhege mbili dza u thoma dza themo dzi shumiswe u linga ha muteo ha vhagudi .
Ndi zwa ndeme sa vhadzulapo zwauri nga tshino tshifhinga ri tea u ḓivhudzisa riṋe vhaṋe uri ndi zwini zwine ra nga ita nga riṋe vhaṋe u thusa u tikedza mbekanyamushumo iyi ya lushaka .
Miraḓo iyi i nga dzhenisa na miṅwe mikano kha thendelano iyi arali vha tshi tama u ita ngauralo .
Ndugiselo dza u pulana
Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wo shandukiswa zwiṅwe zwithu u itela u bvisa izwo zwi lwaho na ndeme dza ndayotewa , dzi ngaho , u pfiswa vhuṱungu muvhilini .
Mulayo wa Kubadelelwe kwa Vhorapolotiki vha re Ofisini , 1998
U vhala wo tou fombe
Phumla Williams ( Muambeli wa Khabinethe o tou Farelaho )
Zwi nga ḓi itwa nga ngomu , nga tshiimiswa tshithihi tsha masheleni , kana nga zwiimiswa zwo fhambanaho . 
Ṋetshedzo ya Gurannḓa ya muvhuso na Nḓivhadzo , u vhudzisesa na khothesheni , kha vha kwame : Senthara ya Vhukwamani ya Gurannḓa ya Muvhuso . 
Fomo dza khumbelo dzi rumelwe nga mbili , dzifomo dzi vhe dzo ḓadziwaho dza fhelela hu sina u dzhenisa khumbelo dza mulovha , masia ṱari kana zwin'we zwibveledzwa .
( ii ) u ṋea thendelo ya u setsha muthu muṅwe na muṅwe na , huṅwe na huṅwe ho teaho , u hanela u dzhena kha , kana u bvisa muthu muṅwe na muṅwe .
Inthaviwu dzo itwa vhukati ha vhege ye tshipiḓa tshihulwane tsha Gauteng tsha vha tshi na mutsho u re na manyaḓi . 
b ) Vho Dokotela Tebogo Job Mokgoro ( muraḓo a sa shumiho hone )
Vhuimo ha vhathu hu nga fhambana , fhedziha , sa i zwi vha si vhathu vhoṱhe vhane vha vha na vhukoni nga nḓila i fanaho . 
Vhadededzi vha Luambo lwa Hayani vha tea u vha na :
Zwiteṅwa izwi zwa u vhona mbuelo na u vhona ndeme zwenezwo zwi a dzhielwa nṱha . 
Mbetshelwa yo katelwa u itela u thivhela pfanelo dzi kuḓanaho kha maḓaka a Muvhuso . 
Nḓivhadzamulayotibe i khwaṱhisedza nyaluwo ya vhukateli na u thola zwine zwa vha zwa ndeme kha Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka .
Themphuḽeithi i katela maga a kushumele ane a shumiswa u lavhelesa u swikelelwa ha zwo sedzwaho zwi re kha Pulane ya Kushumele ya Ṅwaha nga Ṅwaha . 
Ndi mini zwine zwa tea u davhidzaniwa nga hazwo
Zwitshavha zwine zwa langulwa zwi tea u ṱuṱuwedzwa uri zwi tikedze mveledziso ya idzi tsumbamaitele . 
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe kana phasipoto kana ṱhanziela ya mabebo ya Afrika Tshipembe .
Tshiṱangu tsha Lushaka , kana luswayo lwa lushaka , ndi tshone tshiga tshihulwanesa tsha Shango .
Ni kone u ṅwala mvetamveto yaṋu kha kupiḓa kwa bammbiri .
WHO i ṱoḓa mannḓalanga a mulayo ( kha nyimele iyi , Khantsele ya Ndango ya Mishonga ine ya vha tshipiḓa tsha Muhasho wa Mutakalo ) na mushumo wayo wa vhulangi zwi tshi fhandekanywa na vhuṅwe vhubveledzi ha mishonga - kha iyi , Biovac . U sudzuluswa ha mikovhe ya Muhasho wa Mutakalo uri iye kha Muhasho wa Thekhinoḽodzhi , zwi ḓo konisa Biovac u vhambadzela nnḓa zwibveledzwa zwayo kha mashango ane a vhuelwa nga mbekanyamushumo ya mishonga ya WHO na UNICEF .
( Wa R 173 wa 2010 ) Dzi langula u ṱunḓa , u vhambadzela nnḓa na u vhambadzelwa hafhu nnḓa ha lushaka lwa tshipuka kana tshimela tshi re kha mutevhe kha Shedulu ya Ndaulo dza CITES
Nga nnḓa ha mihumbulo yo itwaho nga Honduras ya uri khothe i tou vha na maanḓa fhedzi a u ṋetshedza mbuelo dzavhuḓi nga fhasi ha mulayo wa Honduras hu tshi itelwa lufu lwa khombo , khothe yo dzhia tsheo ya uri mulayo wa ḽifhasi u ṱoḓa hu tshi vha na pfumedzano kha nyimele yeneyo phanḓa ha musi u kandekanywa hu tshi itea , afho hune zwa konadzea . 
Phurotokholo ya u ṱanganedza i fanela u bveledzwa , ine ya vhona uri vhalwadze na miṱa yavho vha pfa vho ṱanganedzea kha tshiimiswa u bva vha tshi tou dzhena zwifhaṱoni na kha lwendo lwavho lwoṱhe lwa tshiimiswa . 
2 . Vha ḓo tea u saina ino nḓivhadzo vha tshi khou itela u khwaṱhisedza uri hu na u anana na khethekanyo ya 2(2) ya Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 , na ndaulo ya 2 ya Ndaulo ya Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa ya , 2013 , yo itwaho zwi tshi ya nga uyo Mulayo , nahone une wa nkombetshedza - ( a ) u vha ṋekedza ino nḓivhadzo , ine ya fanela uri , arali zwi tshi konadzea hu pfalaho , uri I vhe kha luambo lwa tshiofisi lune vha tou nanga ; ( b ) uri I vhalwe zwi tshi pfala kana u ita uri ino nḓivhadzo I vhalwe zwi tshi pfala arali vha sa koni u vhala ; ( c ) u vha vhudzisa uri vha a pfesesa zwi re kha ino nḓivhadzo naa ; na ( d ) u ṱalutshedza tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha nḓivhadzo tshine a vha tshi pfesesi .
Zwililelwa zwihulwane na khaedu zwi no bva nnḓa zwo livhanaho na Muhasho ndi zwi tevhelaho : 
Khakhathi ndi vhuḓinyanyuli ha tseḓa kha vharangaphanḓa vha poḽotiki hu vhangwaho nga nḓaḓo ya poḽotiki . 
U fhungudzwa ha tshikalo hu ḓo vha khombo nga maanḓa kha avho vhorabulasi . 
Muongi wa ngudo u ḓo sedzulusa maitele oṱhe a ngudo na vhone nga u dodombedza . 
Maḓi a nga vha na okosidzheni nga dzikhemikhaḽa nga u shelwa kḽorini , gesemaḓi ya pheroxisaidi , ozounu kana dziṅwe zwi no ita okosidzheni zwi re na vhuhali . 
U fhaṱwa ha zwiṱitshi zwiraru zwiswa zwa muḓagasi Kusile , Medupi na Ingula , zwi engedza tshikhala tsha 10 000 megawatsi kha giridi ya lushaka .
Bindu ḽa muṱa / haya
Hu tshi vhambedzwa , sekhithara ya tshumelo yo alusa vhuṱhogwa hayo kha ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Mushumo wa u modela wo vha u ṋeaho khaedu ho sedzwa ṱhahelelo ya mafhungo o fulufhelwaho , ngamaanḓa zwi tshi kwama mbuelo ya muṱa , vhutelwadigirii na tshivhalo tsha vho shavhaho tshikolo . 
Mbetshelwa yo teaho ya mbuelo dzi sa athu u badelwa dzi tiwa nga u tshimbidza musaukanyo wo tshenzhelwaho lwa tshifhinga u bva kha u ṱolwa ho fhiraho . 
Nyolo i ḓo tendela u bwa hoṱhe ha gumoṱuku hu yaho phanḓa na u leludza u dzhenisa . 
Pulane ya u ṱola yo dzudzanywa na u tendelwa fhedzi a hu na madalo a u ṱola o itiwaho kha madzingu na vhupondaulwa sa zwe zwa pulaniswa zwone nga mulandu wa u ḓivhadzwa ha maga o khwaṱhaho . 
Ni tshi funa ni nga nnamela .
Komiti hedzi dzi na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi kha mafhungo a vhaswa na uri dzi fanela u shuma na milayo i kwamaho vhathu vhaṱuku .
Uku ndi kuvhonele kwa tshifhinga tshilapfu kwa mveledziso ya vundu yo pulaniwaho .
Fomo dzoṱhe dzi a wanala kha ofisi ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano ya tsini na ha havho
Zwine vha nga ita :
Sumbedza zwikili zwa u guda zwo teaho na zwiṱirathedzhi zwa u guda . 
U ṋetshedza vhupulani ha tshumelo , ndangulo , vhushumisani na vhulavhelesi ha tshumelo dza zwa mutakalo dza zwiṱiriki , hu tshi katelwa na idzo dzi ṋetshedzwaho nga khoro dza zwiṱiriki na madzangano ane a si vhe a muvhuso ; 
vhashumisani kha close corporation na vhuimeli ha dzangani ḽi si ḽa mbuyelo - miraḓo yoṱhe , Phathinara vhoṱhe , vhaimeli vhoṱhe vha dzangani ḽi si ḽa mbuyelo
Ngoho : Hai tshifhinga tshoṱhe i amba hai .
bviswa kha akhaunthu ya khasi
U bveledza nyambedzano na nyito nga mutevhe wone
U sumbedza vhukoni ha tshitaela na tshivhumbeo zwa u ṅwala ha akademi ho teaho . 
A huna tshanduko khulwane kha mbekanyamaitele kana mulayo u ṱuṱuwedzaho kha mishumo ya Tshikwama nga tshifhinga tsha u vhiga . 
Milandu i sedzuluswaho i elanaho na khumbulelo ya ndingedzo dza u ṱoḓa u vhulaha , u rwa , u fara muthu lu si lwa vhuthu . 
Khohakhombo dza u rengisea dzi bveledzwa musi hu sina ndaka i ne ya rengisea yo linganaho u fana na kheshe na vhubindudzi ha mikovhe i ne ya shandukisea , u vha hone u swikelela zwikolodo zwa masheleni . 
Musaukanyo wa ndeme u ṱoḓa kuvhudzisele kwae na ku sa dzhii sia kha u sedza uri naa zwipiḓa zwa sisiṱeme zwi na vhushaka naa nga nḓila i vhuedzaho . 
Theo ya mulayo ire hone na ndaulo , i katelaho masia a ngaho sa vhuendi ha shangoni , mveledzo dza tshumiso ya mavu na ndango , masiandaitwa a vhuendi , zwa vhupo na mveledzo ya vhuendelamashango , na zwone zwi ḓo shuma kha vhukavhamabufho . 
Masheleni o fhambananaho a o tshimbidzwa nga ndila-de ?
Mbekanyamushumo i swikisaho kha ndalukanyo iyi i na ṱhanganyelo ya ndeme , khulwane na khiredithi dza u tou nanga . 
Phesenthe ya mugaganyagwama wa masipala u shumiswaho lwa ngoho kha u shumisa pulane ya zwikili mushumoni .
Hu na , zwenezwo , u dzhena hu hulwane ha kholomo dzi bvaho mavunduni a tsini na Namibia , zwi tshi bva kha tshivhalo tshihulwane tsha fhethu hune zwifuwo zwa ḽela hone na mivoni na kha vundu . 
Muhanga wa kushumele uyu wo sumbedziswa kha nyolo i re afho fhasi .
Mudzhenelano vhukati ha rekhode idzi mbili , nga maitele a u wanulusa mbalotshikati ya vhukuma ya rekhode mbili dzi re henefho kha mbalotshikati ine ra i ṱoḓa : 
Ndivho ya tsumbanḓila idzi ndi :
Sa zwe vhathu vha amba uri , nyimele iyi ndi i shavhisaho . 
Mulayo wa lushaka kha zwoṱhe hezwi na maṅwe masia o teaho ane ha athu u tandululwa zwavhuḓi kha zwitandadi zwi re hone , i tea u bveledzwa . 
Ri tshi inga kha tshumelo dza mifudafuda tshumelo dza u lafha mutakalo wa mme mubebi na wa ṅwana , samithi yo dzinginya uri hu shumiswe zwithusedzi zwi tevhelaho : 
Mutambo wa tshifhinga - ndi nnyi ane a ḓo wina .
Ṱhoho : U tshila u na mutakalo - Awara 4
Dzangano ḽo pika u bveledza vhuanḓani ha mashangoḓavha na u pfesesa kha pfunzo ya nṱha kha mashango a Mulanganelano . 
Mbekanyamushumo ya Mveledziso yo Katelaho i shuma na mafhungo a no nga u shaea ha mveledziso , u kuvhanganya zwiḽiwa , tshaeo ya mishumo , vhushai na zwiṅwe zwi si zwavhudi zwa mtshilisano , zwine zwi vho tou ḓivhea sa zwine zwo tou tea vhuponi ha mahayani . v
" Ni dobele malakaṱi oṱhe , " ndi mudededzi vhe vha ralo .
U pfesesa na u shumisa madzina ( tsumbo : tshokho )
Musi hu na ṱhahelelo ya vhukoni kha sia ḽa zwa thekeniki kha dzinnḓu kha vundu , vhukoni hu re hone kha mimasipala nga u angaredza ndi ha fhasisa kha u swikelela mushumo yayo kha mveledziso ya dzinnḓu , hu na mimasipala i re kha EC i na yuniti dzi shumaho kana yuniti dzo linganelaho vhashumi kha zwa dzinnḓu . 
Naa vho khwaṱhisedza uri vhathu vha khou hwaliwa nga vhuendi ho itelwaho u hwala vhathu ?
KHA HU DZHIELWE NZHELE : Khwaṱhisedzo kha ngudo ya tshibveledzwa tsha fomaḽa i ḓo shanduka zwi tshi bva kha zwibveledzwa zwo nangiwaho .
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha , dzulo ḽa ṋamusi ḽo vhidzelwa ndivho yo tiwaho .
ḓi- nyito i tea kha muṋe wayo ra- mudzia / muṋe wa
Pulane dza zwa masheleni , u fana na mithelo ya zwiṱunḓwa , u ṱuṱuwedza mutakalo , u thivhela malwadze na u engedza mbuelo , dzi khou shumiswa lunzhi hu tshi itelwa zwenezwi . 
Fhedzi vhuḓikumedzeli hashu ha u wana thandululo dzi yaho phanḓa kha ndambedzo ya muholo wa matshilisano nga u angaredza , nga maanḓa na pfunzo , a vhu timatimisi .
Magudiswa a mulinga wa mafheleloni a ṅwaha a tea u bviswa kha mushumo wo itwaho kha ṅwaha nahone hu tea u ṋangiwa zwikili na nyito dzine dza ḓo ita uri mugudi a sumbedze uri o lugela u shuma mushumo wa ṅwaha u tevhelaho
Kha u sika na u ita uri TSP i shume , Congress yo tikedza nga nḓila i si na vhukono mulayo wa u dzudza polotiki nga nnḓa ha u vhulunga masheleni nga muvhuso . 
Yo avhelwa zwihulwane u ya nga kuvhonele kwa Muhasho wa Muvhuso Wapo , zwo sendekwa kha mugaganyagwama wa ṅwaha wo fhiraho . 
U imba nyimbo na zwidade na u tevhedza nyito nga ene muṋe .
Vhuṱumani uhu vhu katela kutshimbidzele na vhuṱumani ha zwibveledzwa .
U bvelela lwa ikonomi ya Seymour zwo guma nga vho 1970 .
Maitele a u shuma na phethishini o sumbedzwa kha milayo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu .
Mulovha , ṋamusi na matshelo
Izwi a si zwithu zwe nṋe nda tou zwi tumbula , Mudzulatshidzulo , ndi zwithu zwine mashango maṅwe a demokhrasi na vhahaṱuli kha maṅwe mashango a demokhrasi vha khou zwi amba . 
Zwikili zwa u guda u vhala
Muhasho u khou bvelaphanḓa na u vhulunga kha maga a u ṱandavhudza tshivhalo tsha vhathu vho teaho vha re na ndalukanyo vhane vha nga ṱaṱisana u itela zwikhala zwa mishumo zwawo u itela u ṱanḓavhudza vhuimeleli hawo vhu re na ndinganyiso kha khethekanyo dzoṱhe dza mishumo na ḽeveḽe dza vhashumi . 
Miṱa nayone i khou ṱuṱuwedzwa u shumisa xasi vhudzuloni ha muḓagasi kha u bika , u dudedza na kha zwiṅwe zwishumiswa .
Figara hedzi dzo tewa kha mbalo vhukuma dza milandu yo vhigwaho kha mapholisa nahone dzi ḓo sumbedza dzikhaedu na zwe zwa koniwa.
Vhashumi vha a ṱuṱuwedzwa nahone vha a shumisa thuso iyi . 
Buguni idzi hu na zwikhala zwe vhana vha ṋewa uri vha bveledze na u ḓiḓowedza zwikili zwine zwa ḓo vha pfundisela tshikolo tsha fomaḽa .
3.6 . Ubva dzi 16 u swika dzi 20 Shundunthule 2016 Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili u ḓo rangaphanḓa Vhege ya Vhuthathatshili na Tsiravhulwadze fhasi ha thero ine ya ri : " Asi ngaha u gwedzha " .
Ndo ita khumbelo ya nnḓu miṅwaha miṋa yo fhiraho .
Afho fahsi hu ṋewa tsedzuluso nga u angaredza ya nḓila nngede dzi re na vhushaka na khathegori tharu dza thandela .
Izwi zwi itwa nga nḓila ya u nanisa tshigwevho ( uri tshi vhe tshihulwane ) kana ya u tshi fhungudza ( uri tshi vhe tshiṱuku ) .
Mbekanyamushumo ya Tshanduko i tea u vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya vhupfumbudzi . 
Nyendo musi hu tshi pulanwa wadi
Nga vhuya musi ḓuvha ḽi tshi vho kovhela uḽa murunzi wa thoma u lapfa , wa lapfa , wa lapfa u swikela u tshi tiba nnḓu ya munna wa mbilummbi .
Vhunga hu na miṅwe mimasipala ine ya khou kundelwa kha nḓisedzo ya tshumelo nahone a i khou bveledzea nga mulandu wa ṱhahelelo ya masheleni na mavhusele a si avhuḓi , mikaṋo ya mimasipala i fanela u dzulela u sedzuluswa .
U THOLIWA
Thandela dza ndeme dzi katela zwi tevhelaho : 
( i ) mufarisi kana mufarakani wawe ;
Kha ri ṅwale bapu apula
Vhuṅwe ha vhuimo ho no ḓadzwa , nahone maitele a khou ya phanḓa . 
U vhudzisa na u fhindula mbudziso dzi sa konḓi
U ḓidzhenisa tshoṱhe na vhathu - sa musi vhana vha tshi khou aluwa zwi ṱoḓa tshikhala , mitambo nga tshigwada i tatamudzaho , khathihi na u engedzea ha ndugiselo dza mitambo . 
Tshumelo dza maḓi dzi ṱalutshedzwa sa nḓisedzo ya maḓi na vhuthathazwitzhili . 
Ngauralo , zwi na ndeme u sika nzulele i no thusa u vha hone ha kuvhusele kuvhuya , kune kwa tea u yelana na fhethuvhupo na nzulele yapo . 
Zwi tshi ya nga ha u kuvhanganya data ine wa tou ḓiitela , redzhisiṱara kana fomo dzo teaho zwi tea u vha hone . 
Vha ḓo takalela u dalela Phalamennde ?
5 . Naa masipala wanga u na miṱangano ya tshifhinga tshoṱhe na vhadzulapo ?
Zwi nga lwa na zwipikwa zwa Muvhuso zwa u bveledzisa mabindu maṱuku , nahone zwi nga vha khaedu khulwane kha Nyanḓafhadzo ya Vharema siani ḽa Ikonomi . 
Vhunzhi ha vhathu vha fhaḽa Alfred Nzo , vha ḓitika kha tshumelo dza mupo na dza ekhosisteme kha matshilo avho . 
Ḽa Thailand ḽo sumbedzisa tshiedza tsho fhambanaho , hune mbadelo dzo kumedzelwaho dza ḓivhadzwa u itela u lambedza Dzangano ḽa u Bveledza Mutakalo ḽa Thailand , sa zhendedzi ḽo thomiwaho u itela u livhana na zwiteṅwa zwa mutakalo shangoni . 
Kanzhi hu ṱoḓea nḓila dzo tiwaho dza phungudzo kana u bveledzulula malaṱwa , tsumbo u khethekanywa ha matheriala une wa bveledzululea kha tshiko , kana u iledza ḓaleḓale ḽa zwibveledzwa zwine zwa nga bveledzululwa . 
Vhana vha tshikolo a vha badeli .
Hezwi zwi ita mutheo wa u ṱanganyisa ṱholo ya u dzhenisa vhadzulapo kha maitele a ṱholo ya muvhuso .
Vhuḓikumedzi ha khadzimiso ya masheleni zwi rekhodwa kha notsi u ya kha zwitatamennde zwa masheleni nahone a zwi avhelwi vhukati ha zwipiḓa zwa masheleni na mbuelo . 
Ngoho ndi yauri Afrika ḽoṱhe ḽo tikedza mbofholowo yashu na u vhofhololwa hashu . 
Nga tshifhinga tsha tsedzuluso , zwo mbo ḓi vha khagala uri tshipiḓa tsha mavu tsho vha tshi si na tshithu na uri ndi tsha Khoro ya Ḓorobo ya Pretoria . 
Kotara tharu dza vhathu vha re na TB zwa zwino vha dovha vha vha na HIV . 
2.2 . Sa tshipiḓa tsha muvhuso tsha u u engedza nḓowetshumo ya vhubveledzi Afurika Tshipembe , u engedza mutheo wa nḓowetshumo ya shango na u sika mishumo minzhi ine ya khou ṱoḓea , ho rwelwa ṱari tshiimiswa tsha R80 miḽioni ngei Epping Kapa .
o Hu na dziṅwe-vho thandela dzi no nga dzenedzi u mona na wadi dzine dza nga vhuelwa nga kushumele kwa ha masipala kwo konanywaho zwavhuḓi uri ku swikele mbuelo ndangwa nga zwikalo na kushumisele kwa zwiko nga vhuronwane ?
Naho hu uri ikonomi ya maṅwe a mashango mahulwane i khou aluwa , vhunzhi ha mashango ane a khou bvela phanḓa a ḓo ḓi dzula e thovhoni dzi fhisaho lwa tshifhinga tshilapfu . 
Tshiwo tshithihi tsho tsireledzwaho - R80 , 000 , 000
Tshivhalo tsha themendelo tsha sekhithara zwa zwino dzi khou ṋetshedzwa . 
Zwiendedzi zwi a ḓura
Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma
U kuvhanganya na u vhala tshiphugaṱhalu na zwiṅwe zwibveledzwa zwi re kha mupo .
Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi
u ṱuṱuwedza tshitshavha u badela tshumelo
3.4.3 khwinisa themamveledziso ya Muhasho ;
Netiweke ya tsinga dza bada yo itelwa u thusa magondonḓila a ṱhirafiki nnzhi khathihi na u ṱumekanya zwiṱiriki zwihulwane dziḓorobo ṱhukhu na ḓorobo khulwane . 
U rangela u vhala : u humbulela zwine tshiṱori tsha vha zwone nga u thoma u ṱolela uri tshi na mini
5-6 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa dibeithi kha radio/ thelevishini
khothi yo sathisifaiwahoi sa vhuṱanzi ho bveledzwaho nga tshiimiswa tshe vha gudiswa hone sa mulondoli .
Zwiḽiwa musi ni kule na hune na dzulela u itela hone zwa vhubindudzi : Zwibviswa zwa vhukuma fhedzi zwo pimelwa u badetshela lwa gumofulu u tshifhinga tshoṱhe kha vhashumi vha Muvhuso . 
Huna maḓuvha a tshilidzi a 21 kha vhaṋe vha saathu u vusuludza ḽaisentsi dza goloi dzo fhelelwaho nga tshifhinga .
Zwidzheniswa / zwiṅwalwa zwi ṅwalwa tshifhinga tshoṱhe ( tsumbo , ḓuvha kana vhege iṅwe na iṅwe )
Musi vha tshi lingedza u mu vusa nga u bvisa nguvho khae , vho wana uri u na malofha dzinḓevheni dzawe nahone a na u sumbedza u tshewa kha mukulo . 
U langa kushumele kwa mavhiḓa na u a londola zwavhuḓi khathihi na u ita luhura . 
Migaganyagwama ya ndangulo dza zwa masheleni yo shumiswa zwavhuḓi zwi tshi elana na nḓisedzo ine ya khou lavhelelwa , u vhona zwauri hu khou ṋetshedzwa tshumelo yo teaho nga mutengo wo teaho kha mulwadze nga ḓuvha . 
Yo lambedzwa nga Charles Stewart Mott Foundation , Cordaid and KZE , na mbekanyamveledziso dzo tikedzwaho nga USAID
Ro dzula
Ṱhoḓea ya u shandukisa maitele a u vhambadza a ḽifhasi o ḓisendekaho nga milayo na u linganyisa maitele a zwithu zwi nga si dzhielwe fhasi musi hu tshi ambiwa nga khaedu dza mveledziso dza vhukuma dzine ra ṱangana nadzo mashangoni ashu dzi kwamaho ṱhahalelo ya zwiḽiwa na tswikelo ya mimaraga yo fhungudzwaho ya zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe tshi fanela u khwaṱhisedza uri tshi na nzudzanyo ya u laṱa dziphedze na themphoni . 
3.2 Mishumo ya vhashumisi na thendelano dzi yelanaho nayo
( a ) Buthano ḽa lushaka ; na
Tshikoupu tsha nyelulo tsho engedzwa uri tshi katele tsireledzo ya mupo kha pfuko . 
Tshumisano na u ṋetshedzwa ha muvhigo uyu zwi sumbedzisa u ḓinekedzela ha muvhuso kha nungo dza u tsireledza na u bveledzisa pfanelo dza vhathu .
Mushumo 2 Kha vha sokou humbula nga ḓuvha liṅwe-vho ḽa kha vhutshilo ha munna na mufumakadzi vho malanaho kha tshigwada tsha lushaka tshe vha khetha .
Mbuno dzi pfalaho dza ṱavhanyisa zwithu dzi fanela u vhonala kha tshitatamende tsha muano . 
Mawanwa haya , kana a na vhushaka na vhupo ha nnḓa kana thaidzo dze mimasipala ya ḓiitela , zwo ṱuṱuwedza kuhumbulele kwa vhathu na mbilaelo kha muvhuso zwauri sisiteme yoṱhe ya Muvhuso wapo i kha mutsiko hune zwa khou vhonala uri : 
Tshivhalo tsha vhashelamulenzhe tsho dzhenwa khatsho u mona na mafhungo aya khathihi na uri ṱhoḓisiso dzo vhewa u itela u ṱoḓisisa khonadzeo ya modele wa u ṋea masheleni . 
u elekanya na u humbula nga ha thero
Wanani ni talele nga fhasi maiti a re mafhungoni aya .
Fhethu ha Kushumele kwa Ndeme
Vhathu vha no shumisa madi a bohouḽu
U pulana kuitele
Arali ha tiwa vhathu vha fhiraho muthihi kha vhuimo ha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka , hu farwa voutu ya tshiphiri .
5.7. Khabinethe i fhululedza Transnet , Maanḓalanga Vhutshutshisi ha Lushaka , SABC na Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi , Vhashaka ha Dzitshakha na Nyanḓano , na Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndawotewa kha u vhewa sa " Mihasho i kungaho " kha u thola Afrika Tshipembe nga khamphani ya u i shumaho zwenezwo , UNIVERSUM .
Hezwi zwi do itea nga murahu ha musi madi o no vhetshelwa thungo u itela u dadza Riseva , u itela u anana na zwithu zwine zwa fanela u tevhedzelwa zwa dzitshakatshaka na tshumiso dza tshitirathedzhi sa madi a u bveledza mudagasi na madi a u rathisiwa ( kha vha sedze figa 6 ine ya talutshedza Riseva ) .
Tsheo yeneyo i vulela nḓila vhaṋe vha zwifhaṱo vha matshelo .
Mulanga vho mu wana Mulanga o vha a tshi khou ita mini musi vha tshi mu wana ?
Kha vha wane luṅwalo lwa thendelo u bva kha Muofisiri wa zwa Masheleni .
Hezwi zwo no lugiswa nga thendara ntswa nahone mishonga yo rengiwa na u kovhiwa . 
( b ) muthu muṅwe na muṅwe a re hone kana hu na muṱangano wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo imelelwaho muṱanganoni ḽi nga voutha luthihi fhedzi ; na uri
Mabambiri a u rekhoda maraga a vhukuma a re na betshe o kuvhanganywa na u rumelwa uri a dzheniswe nga thimu u bva kha Ndaulo ya Sisiṱeme . 
Zwo khakhea u humbula uri ri nga litshedzela infḽesheni yapo i tshi ṋaṋa u itela uri ikonomi i kone u aluwa . 
Nga nnḓa ha maga e ra ita , ri kha ḓi vha na milambo minzhi ine ra tea u i pfa . 
1 . U shumisa zwavhuḓi zwiko zwi konḓaho u wanala
U ṱuma nga mitshini zwi ḓo putelwa nga phaiphi i re na tsha u vhofha nga ngomu . 
Khonadzeo ya u nga shuma i ḓo engedzea arali vhugudisi ha vhadzulapo , kha kushumisele na ndondolo ya zwishumiswa , zwa tshimbila na mveledziso ya themamveledziso . 
Maitele a u nanga na u khetha
U nanga ṱhoho yo teaho
Vhashelamulenzhe adzhenda na minetse vhudavhidzani ha oraḽa
6.5.1 mbadelamurahu dziṅwe dza u phaphela zwi tshi langwa nga shedulu ya mbadelamurahu ; na / kana
Sa izwi Ṱhoho dza Mashango na Mivhuso ya malo vho farisana na vharangaphanḓa vha zwiimiswa zwa vhadzulapo zwa ṱahe musi vha tshi rwela ṱari Vhufarisani na Muvhuso vhu re Khagala kha mikano ya UNGA nga 2011 , vhufarisani hovhu vhu mangadzaho ho no aluwa u ya kha mivhuso ya 70 na zwigidi zwa zwiimiswa zwa vhadzulapo u ya kha shango ḽothe nga vhuphara , hu na u ḓivhofha ha vhukuma hu fhiraho 3 000 ha u alusa u vha khagala na u vha na vhuḓifhinduleli nga mivhuso khathihi na u khwinisa u shela mulenzhe nga tshitshavha .
Naho zwo ralo , zwiimiswa zwoṱhe zwo livhanwa na khaedu dza vhukoni dzi re khagala nahone zwi nga shuma fhedzi u ṋaṋisa mutsiko kha mazhendedzi . 
Rakhonṱhiraka u na vhuḓifhinduleli hafhu ha u shuma , u vusuludza na u londota mutengo wa tshumelo ine a khou i ṋekedza .
Vhunzhi 3 : vhunzhi , zwiṱuku , zwinzhi , zwiṱukuṱuku ( tsumbo : Tshikolo tshi na vhagudi vhanzhi . )
Aseniki nnzhi maḓini i itea kha muvhili kana makwiṱi a khovhe , zwine zwa bveledza luvhemba lwa maduda , vhunga mpfu dzi tshi vhangwa nga tshipfundamuya . 
Mbetshelwa dza Tshipiḓa tsha 2 tsha Ndima ya III ya Vhudavhidzani ha Eḽekiṱhironiki na Ṱhirantsekisheni , 2002 ha ngo katelwa kha u shuma kha vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe ha elekiṱhironiki na milaedza ya data ine mushumisi a rumela kha GCIS nga kha webusaithi . 
Ndi zwa ndeme u ṋetshedza tshumelo dza ndondolo ya mutakalo wa fhasi hu tshi itelwa ndangulo ya mutakalo wa vhupo hune ha katelwa vhulwadze ha dali , khathihi na mbekanyamushumo dza zwa mishonga dzo teaho . 
Pfunzo ya mutheo
Zwikhala kha Khoro ya Masipala zwi fanela u ḓadwa u ya nga mulayo wa Lusaka .
Maipfi o ḓoweleaho a nga gudwa nga heyi nḓila - u dzulela u dovholola ipfi iḽo .
" Mara mugudisi washu a vha nnangi na ḓuvha na ḽithihi , " a mba ngauralo o ṱungufhala .
U dzhia na u ṱanganedza khumbelo dza u ṋea dziḽaisentsi kana u redzhisiṱara . 
Sibusiso Vil-Nkomo ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
ṰHALUSO YA VHUKONI Vhuswikeleli ha ṋaledzi Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli vhu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikeleli ho linganelahonyana U sa swikelela
U langa khuḓano mishumoni . 7 .
Dzhango ḽi tea u sedzulusa nga nḓila ya vhuḓi zwiṅwe zwa zwikhala zwine zwa nga shandukisa khwine nzulele ya zwino ya mbadelo dza mutakalo . 
18 Khubvumedzi 2002
" Ri a vusa iwe kuṱari kuṱukuṱuku kwaṱaḓa , " hu amba tshiṋoni tshe tsha vha tshi tsini na bada .
ṱhanganyiso ( blends , blending ) - tshipiḓa tsha foniki hune vhagudi vha guda u ṱanganyisa maḽeḓere mavhili kana mararu u bveledza mubvumo ( tsumbo , ' fr ' kha ' Afrika ' )
Sa tsumbo , muimeleli muthihi u fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 21 u swika kha 100 .
Avho vhane vha khou ita zwa maitele a u londota vha tea u dzulela u kwamana na avho vha re na vhuḓifhinduleli ha fhethu kana kushumele u itela u khwaṱhisedza uri tsirakhombo na nzudzanyo dzau fhelisa , u fhungudza kana u langa khombo dzi khou shuma . 
vha songo ya mundendeni kana u dzhia masheleni a mundende lwa miṅwedzi miraru i tshi khou tou tevhekana .
Zwa zwino ri kati na u fhirisela mavu kha mimasipala , na hone ndi pfesesa uri musi ro no fhedza u ita hezwi zwa u ṋetshedza mavu , ri ḓo kona u ubva kha u badela mbadelo dzo bulwaho afha . 
Nga kha Mulangadzulo , ro ramba vhurumelwa ha mahoro o fhambanaho u bva Phaḽamenndeni u dalela senthara ya dziṱhingo , u itela uri dzi MP vha tou ḓivhonela nga vhone vhaṋe mushumo une wa khou itiwa .
U itela u ṱanziela mvelelo dza modeḽe , hu tea u shumiswa sethe ya data iṅwe-vho . 
Khethekanyo i topola masia a u dzhenelela ane masipala wa tea u a dzhiela nṱha musi hu tshi itwa zwiṱirathedzhi na u dzhia tsheo kha mugaganyagwama na nyavhelo ya zwiko . 
Ri tea u pfesesa tshitendeledzi tsha maḓi u itela u kona u pfesesa uri maḓi a bva ngafhi .
( e ) Vhukateli vhu tea u vha mudzi muhulwane siani ḽa u dzudzanya , u pulana na u gudisa tshikoloni tshiṅwe na tshiṅwe .
NGO zwino yo ṋeiwa mushumo wa wa u tikedza thikhedzo / u sumbedza kushumele nga kotara hu na tshumisano na vhashumi vhaswa vha mveledziso ya vhashumi .
Muvhuso wo ṱanganedza makumedzwa o fhambanaho e a ḓiswa nga fhethu ha vhukhethelo ho fhambanaho na vhakwameaho .
Ndivho ya AU ndi u tsireledza pfanelo dza vhathu na pfareledzo ya ikonomi dza Afurika , nga maanḓa u fhelisa khuḓano na u sika maraga muthihi u bveledzaho .
u pfesesa vhushaka vhukati ha vhathu na mupo ;
Kuitele a " vhuvhusi ho ṱumanaho " , hoṱhe nga ngomu na nga nnḓa ha zwiimiswa zwa muvhuso , hu ri ṋea nḓila i pfadzaho ya u sedzana na tshifhinga tshi konḓaho kana u tsa ha migaganyagwama . 
Nyambedzano dzo swikisa kha tshutshedzo ya mipfuluwo i si ho mulayoni , thengiso ya vhathu na thengadzumbe ya vhathu u ya hu tevhelaho : 
Kana , zwihuluhulu , ri ḓo ṱoḓa ndinganyo i tshi kalwa hani ? 
Hai , ndi humbela uri vha ntendele ndi fhindule .
Ndi nga ni thusa nga mini ṋamusi ?
Yo vha i tshi shumiswa sa ofisi ya Khomishinari Muhulwane wa Birithishi , hone zwino i dzula Komitiṱhanganelo ya Vhusevhi na ofisi dziṅwe dza Phalamennde .
U guma kha PMSA na Mbuelo ya buloko
Afurika Tshipembe ḽo wana vhuimo ha vhusumbe kha rennge dza mimendele , ḽa dovha ḽa vha shango ḽa Afurika ḽo shumesaho .
U ita khumbelo ya u wana thendelo ya u shuma kana ya vhudzulapo
Vhufa ha mvelele ho pfumaho na u fhambana vhu na khonadzeo ya u nga aluwa na u vha na u kunga dzitshaka nga u angaredza . 
Ndi zwa ndeme uri elementhe khulwane dzi ngaho bono na zwipikwa zwi pindulelwe kha luambo lwa vhuponi ha vhathu vhenevho .
Ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho
Ndi amba idzwi nga fulufhelo ngauri ndi a tenda uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha na vhukoni ha u sedzana na khaedu dza ḓivhadzwakale - u zwinga dza khwaṱha - u shumana na khaedu dza lushaka dza ṋamusi , hu tshi katelwa na dza ikonomi , tshiimo tsha poḽitiki na ikonomi Afrika na huṅwe ḽifhasini , na u dzhia zwikhala zwo ḓiswaho nga mvelaphanḓa ya shango miṅwahani ya fumiiṋa yo fhiraho .
Miṅwe mishumo ya vhulanguli na ya masheleni i nga itwa konṱiraka na dzifeme dza phuraivethe . 
Mundende wa ṅwana a sa koni u ḓi itela u ṱhogomela vhana vho holefhalaho u bva musi vha tshi bebiwa u swika musi vha tshifara miṅwaha ya 18 .
Arali Minista a hana u vha ṋekedza pfanelo ya u gwa mugodi , vha ḓo ḓivhadzwa nga luṅwalo lu sumbedzaho zwiitisi zwa u hanedziwa ha khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 30 .
Tshiṅwe tshe tsha vha tshi tshi khou takadza ndi zwauri ndingo dza vhukoni dzo itwa hu si u itela u khwinisa vhukoni , fhedzi hu u itela nyaluso . 
Nzimulo u itela u khwiṋisa vhubveledzi u ya kha iwe muṋe , vhukoni ha phurofeshinaḽa na ṱhuṱhuwedzo . 
U rangela u vhala ( u ḓivhadza tshibveledzwa )
khumbelo .
U shumisa ṱhalusamaipfi kha u wana nḓivho ntswa ya maipfi khathihi na u ṱola mupeleṱo .
l ) Phurofesa Vho Loyiso Nongxa ( Mudzulatshidulo ) ;
Ngona yo ṱalutshedzwaho afha , naho zwo ralo , i nga vha nḓila ya khwiṋesa ya u bvelaphanḓa arali ndeme ya data yo ita uri zwi konadzee . 
Lavhelesani zwifanyiso zwi re afho fhasi ni ṅwale Ee kha vhuḓipfi ha " ee " na Hai kha vhuḓipfi ha " hai " afho zwibuḽokoni .
U sumbedza vhukoni ha u shumisa ḽaiburari na zwiṅwe zwiko nga nḓila i bveledzaho u itela u ṱhaphudza mishumo . 
Arali zwi tshi konadzea , maṅwalo a fanela u ḓisendeka kha tshenzhelo ya vhuṋe na u vha a vhukuma , u fhirisa u sa londa na u fhaṱa hu si ha vhukuma . 
Vhagudi vha thoma u vhala vha tshi ḓiṱola ( ḓithetshelesa ) siani ḽa u elelwa ipfi na u ḽi pfesesa .
Tsenguluso yo dzhiiwa nga tshifhinga tshifhinga tsho vhewaho u itela u langa vhuhulwane ha ndivho dzo bulwaho dza vha dzo swikelelwa u itela u dzhia tsheo . 
Nga ṅwedzi wa Khubvumedzi , Lara , Luhuhi na Ṱhafamuhwe , Meyara Mulanguli wa Masipala u ita miṱangano ya u swikelela ya vho meyara kha vhupo hoṱhe ha masipala . 
muraḓo muṅwe na muṅwe wa WC a ṱoḓaho sabusidi ya tshiendedzi u ḓo ṋewa R20 musi komiti yo no tendela u badelwa ha mbadelo iyo
( a ) dzangalelo ḽa zwa vhulamukanyi ḽi tshi ṱoḓḓa uri hu itiwe ngauralo;-na
Sisteme dza fhethu ho tewaho dzo leluwesa u dzi langa , ngauri aitheme iṅwe na iṅwe i re kha tshiṱoko i vhulungwa fhethu huthihi . 
Kha khulwane , madzhendedzi a na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa vhurangeli ha u lwa na u tambudza na u tshimbidza adzhenda ya u lwa na u tambudza vhu nga vha ho vhewa nga ngomu ha mihasho ya muvhuso kana o vha a dzhendedzi o ḓiimisaho nga oṱhe , a langiwaho nga madzangano a tshitshavha , vhomakone vha zwa mutakalo , vhaimeli vha muvhuso kana ṱhanganyelo ya izwi . 
Vhunzhi ha avha matshudeni vha shayaho na vha re kha miṱa i shumaho a vha dzheneleli kha ngudo dza nṱha ha digirii nga nṱhani ha mbuno dzo fhambanaho hu tshi katelwa ṱhahelelo ya zwa masheleni na dziṅwe ṱhuṱhuwedzo u itela uri zwi leluwe kha vho u isa phanḓa na ngudo dza nṱha ha digirii . 
Mawanwa a u sa pfesesea a anzela u amba uri hu na tshiṅwe tshiitisi , hu nga vha tshi sa vhonalesi kana tsho vhumbwaho nga u vhonala ha u sa vha mulayoni . 
Pfudzungule na u shushedza a zwo ngo tendelwa .
U dzhia mabunga a nnyi na nnyi a vha mafhandeni sa tsumbo , ṋetshedzo ya izwi i tea u vha na vhuṱumani na tshivhalo tsha vhathu vha fhiraho henefho , vha kuvhanganaho kana vha rengisaho , nz . 
Vhaṋe vha mabindu a vha fari vhashumi vhavho zwavhuḓi ; vha shuma awara ndapfu nahone vha badelwa tshelede ya fhasi . 
U rwela ṱari u ḓivhadza tshitshavha nga nḓila yo navhaho
Mbudziso : Naa komiti dza wadi ndi yone nḓila i yoṱhe ine tshitshavha tsha kona u bvisa vhupfiwa nga ha u tshea mafhungo khoroni ?
Madalo aya a hayani a khou dzhiwa ṋamusi na matshelo nga vhaofisiri vhavhili na mazhendedzi a ḽihoro hune avho vha ḓo vha hone . 
DMP Mbekanyamushumo ya ndangulo ya vhulwadze
( 2 ) Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu ḓo ta nḓila ya -
luambo-tavhi ----- ndi luambo lu shumiswaho nga vhathu vha muvhundu muthihi .
Dziṅwe tshandukiso dzi nga ḓi vha dza tshifhinganyana nahone dza vha hone lwa tshifhinga tshiṱuku hune nga murahu mulambo wa u thoma wa dovha wa vhuedzedzwa . 
mafhungoni .
Zwenezwo , hu na vhupo vhu songo dzulisea ha nyaluwo na mveledziso ya ikonomi i sa nyeṱhi ; themamveledziso i songo khwaṱha kha sekithara nnzhi , tshumisano , nḓowetshumo , vhubveledzi , tshumelo , ikonomi na matshilisano , zwa mulayo , vhuendi , vhudavhidzani na thekhinoḽodzhi ya mafhungo . 
e ) Mutevhe wa Zwikokovhi zwa Afrika Tshipembe 2016 ( Luaviavi lwa Kapa )
Desike dza thuso ya tshumelo ya vharengi vha nga nnḓa na vha nga ngomu , maṱano a nnḓa , nz . 
5.18 Arali thelevishini ine ya khou shumiswa fhethu ho dzumbamaho ( closed circuit television ( CCTV ) ) i tshi ḓo shumiswa nga tshifhinga tsha tsengo , mutshutshisi u ḓo ṱalutshedza uri i shuma hani kana hune zwa konadzea u ḓo tendela vhone kana vhabebi vhavho kana muunḓi u vhona tsumbedzo dza tshishumiswa phanḓa ha musi tsengo i tshi thoma
U tholiwa hoṱhe ho itwa nga murahu ha musi ho sedzuluswa na u khwaṱhisedzwa ha ndalukanyo na u sedzwa arali vhathu a vho vha si na milandu .
Vhurendi
Thendelanonzwiwa ya Ndangulo ya Mveledzazwiwo i sumbedza vhuḓifhinduleli na mishumo ya Bodo , Vhulanguli na Vhashumi kha u ṱalusa , u lavhelesa na u fhungudza mveledzazwiwo dzi kwamaho Koporasi . 
U thoma u fhaṱa maipfi mapfufhi hu tshi shumiswa mibvumo ye vha guda .
Ri fhululedza Kiḽasi ya 2012 , vhadededzi vhavho , vhabebi na zwitshavha kha u khwiniswa hune ha kha ḓi ya phanḓa .
U shumisa mafurase a u ṱanganya na ngona dza nzudzanyo
Hafhuhafhu , tshomedzo ya ndeme i khou ṱoḓea kha senthara kana poswo heyo . 
ZWIBVELEDZWA
Hezwi ndi ndingedzo dza u ṱuṱula dzangalelo kha vhagudi uri vha gude vha tshi ya phanḓa nga vhone vhane .
Vha ḓo ita na u vha na vhuṱanzi uri tshiṱafu tshine tsha shuma mushumo uyu tshi shume nga vhuronwane nahone tshi sa lemelwi . 
Afurika Tshipembe a ḽi bvisi gese dza greenhouse fhedzi , ḽi dovha hafhu ḽa vha khomboni ya mvelelo dza tshanduko ya kilima kha mutakalo , mishumo , maḓi na zwiḽiwa , zwine zwa kwamesa nga maanḓa vhashai , nga maanḓesa vhana na vhafumakadzi .
Nṱhani ha izwo , vha ofisi ya Phuresidennde vha ḓo vhona uri data iyi na data ya zwibviswa zwa mugaganyagwama na tsumbo dza ḽevele dza zwibveledzwa , zwo vha zwi hone . 
U kundelwa u dzhia uho , thundu dzo lambiwaho dzi ḓo tea u humiswa hu tshi khou badela vhaḓisedzi nahone mulingo wa u dzi humisa u wa vhaḓisedzi . 
Mutevhe wa nyimele dza dzilafho dza 270 wo ṋetshedzwaho kha Milawana ya Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho .
Mugaganyagwama uyu u katela nḓisedzo ya Ndangulo yo Ḓiimisaho nga yoṱhe ya Vhudavhidzani , Ndangulo ya Milayo ya Vhudavhidzanikule ya SA na Dzhendedzi ḽa Tshumelo Nyangaredzi . 
Izwo ndi zwone zwe Khothe ya vhudza muvhigi wa mulandu we a vha e ṱhanzi yo ḓisaho mulandu maelana na pfanelo yawe ya u fhumula . 
Muhasho wo ta tshivhalo tshine tsha tea u swikelwa tsha phimo ya mpfu u vha ziro phesenthe kha zwisumbi zwivhili izwi Western Cape . 
Kha hezwi , Muphuresidennde Vho-FW de Klerk vho sumbedza u vha na tshivhindi na vhurangaphanḓa ho dziaho .
U bvisa bommbi khulwane dza maḓi dzi re hone zwino dza asibesitosi na dza tsimbi ha dzheniswa sisiṱeme ntswa ya u tshimbidza maḓi . 
Naho zwo ralo , muvhuso u ḓo dzhia nyito ya vhuḓifhinduleli nahone i kaleaho u fhungudza muhasaladzo musi tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya phanḓa . 
Mavu o farwaho nga fhasi ha mulayo wa sialala ndi ḽiṅwe fhungo , honeha , ngauri milayo i vhusaho u kovhiwa ha mavu i ṋea miṱa , vhalangi vha zwa sialala na tshitshavha nga vhuphara madzangalelo a mavu . 
Mawanwa a tikedza u dzudza Magavhelo a Mveledziso ya Vhudzulavhathu Dziḓoroboni sa magavhelo a u engedza ane a lambedza zwo ṱanḓavhuwaho zwi vhuedzaho na madzulo a vhathu a eḓanaho u itela mbuelo ya vhashayaho na miṱa ya mbuelo ya khwinenyana .
Fomo dzi teaho u
U shela mulenzhe kha u ṋea mihumbulo ya u sika bugu ya mafhungo a kiḽasini .
Mushumoitwa wa IDP wa 4 / 1 : Mukumedzo wa u thoma wa ḓirafuthi ya ḽiumedzwa ḽa thandela ;
Dr Vho Simelela vha ḓo vha ṱhoho ya Khethekanyo ya WHO ya Miṱa , Vhafumakadzi , Vhana , Vhasidzanyana na Vhaṱhanngana u bva nga ḽa 13 Lara 2017 .
Vhunzhi ha zwivhangi izwi zwoṱhe zwi sumbedza kha maṅwe maga a u dzhia pfanelo dza vhutshilotshedza dza vhathu kha vhupo na kha tshaka dza maikhirobiala dzine dza dzula vhuponi hashu . 
Nṱhani ha izwo , masia oṱhe o tendelana u wana tshanduko ya poḽitiki nga kha nyambedzano . 
Zwiṱhavhane zwiṱuku zwine zwa vhambadzwa nga nḓila i siho mulayoni zwi fhedza zwi zwanḓani zwa zwigwada zwo raliho zwine zwa zwi shumisa u lwa na dziṅwe mmbi kana zwigwada zwa vhathu vha re na zwihali , na vhadzulapo . 
Hafha hu katelwa u vhala : nganeapfufhi ( zwiṱori zwipfufhi ) , foḽokuḽoo ( ngano ) , nganetshelomuṋe , maṅwalo , imeiḽi , zwiṅwalwa kha dayari , matambwa , atikili dza gurannḓa , atikili dza magazini , inthaviwu dza radio , vhurendi , maṅwalwa a u ṱuṱuwedza , khungedzelo , ndaela , ndaedzanḓila na kuitelwe kwa zwithu .
Vhaḓivhimakone vha CBP
Mulayo wa ndeme u yelanaho na tswikelelo na u kovhekana ha mbuelo 65
Ri ṱoḓa mafhungo aya uri ri khwaṱhisedze uri ri khou badela mbilo nga nḓila yone na uri rekhodo dza miraḓo dzo dzula dzo fhelela nahone dzi na mafhungo a zwino zwino .
Eskom yo swikelela tshipikwa tshayo nga Ḽavhuvhili ḽa dzi 17 Ḽara 2015 .
U vhona uri hu na mbekanyamushumo ya vhuvhusi ha kiḽinikala vhu bveledzaho . 
Naho u dzhiwa na u ṱanganywa zwi si zwithu zwiswa , zwiitisi zwe khamphani yeneyo ya ita ezwi a zwi fani na zwiṅwe . 
u ita uri maṅwalo a tshiofisi a vhe mulayoni
u shumisa nḓivho ya saintsi kha kushumele kwa mulayo
A hu na nyilele na nthihi ine ya ḓo ita uri makhadibogisi ane a khou shumiswa zwino Afrika Tshipembe a dovhe a shumiswe hafho , naho o putelwa nga pulasitiki nga ngomu . 
a tshivhotshwa tsha zwidzidzivhadzi kana o tshi tshila nga zwidzidzivhadzi na u sa vha na thuso ya dzilafho kha u shumisa izwo zwidzidzivhadzi
U ṋea muhumbulo u itela u pfesesa ndaela
4.69 Tshiṅwe hafhu ndi tsha uri , iyi mbetshelo a yo ngo vetwa-vetwa zwavhuḓi .
Kha vha ṱalutshedze na u sumbedza u ṱola ha u ṱhogomela ha misi na u lugisa hu ṱoḓeaho u itela u vhona uri mashumele avhuḓi a zwiendedzi . 
Nahone vha humbule nga ha izwo , arali vhathu vha khou tea u badela na tshelede , vhathu vhane khavho tshelede i amba zwinzhi , zwenezwo khamusi zwi ḓo vha ḽiṅwe ḽiga ḽa u thivhela , a si zwone ? 
khoudu ya poswo ya fhethu hune bindu ḽa vha hone
U itela khwaṱhiso ya demokirasi ya mahoro a fhambanaho , milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i tea u ita uri hu vhe na thuso dza tshelede dzo itelwaho madzangano a poḽitiki a no khou dzhenelela kha zwa vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓḓu nga nḓḓila ya ndingano na u sendekwa kha u sielisana zwi tshi ya nga u linganelana .
Ambani uri hu nga bvelela mini arali ri tshi nga nwa maḓi a re na tshika ( a muhulu ) .
Zwi nga vhonala zwi tshi nga a si zwa maḓuvha ; tshiitisi tsha phambano zwi tshi khou vhangwa nga tshikhala tsha u hwala muhwalo i a konḓa u kala . 
Fhedzi , tshibveledzwa tsha vhuvhili , tshine ha vha aisoma ya tshivhumbeo tsha u thoma , i ḓo vhumbea hafhu . 
U vha hone na ngoho ya mafhungo ndi zwa ndeme kathihi na sisiṱeme dze dza vha dzi hone nga tshifhinga tshenetsho dza u vhulunga mafhungo dzo vha dzi sa shumi zwavhuḓi . 
Mbekanyamushumo i ḓo vha kha tshiimo tsha tshati ya dungo , u sumbedza nga vhuḓalo nḓila ine Rakhonṱhiraka a sumbedzisa uri u ḓo fhedza mushumo wo katelwaho kha iyi khonṱhiraka nga Ḓuvha ḽo Randelwaho u Fhedza . 
Milayo iyi ya masipala i vhidzwa upfi Milayo ya Masipala ya Tshumelo ya Mulilo na uri mbetshelwa dzayo dzi thoma u shuma nga ḓuvha ḽo vhewaho nga mulevho kha Gurannḓa ya Muvhuso . 
Vha tea u ḓadza afidavithi i kha tshiimeo tsha SASSA huna Mukhomishini wa Muano ane a vha uri a si muofisiri wa SASSA
Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo a u faneli u kwamiwa nga ha mafhungo o raliho . 
Vhashumisi vha tshikalo tshiṱuku vha nga ḓiimisa nga vhoṱhe fhedzi arali pfanelo dza vhukuma dzo rengiselwa vhone . 
Mavu na u vha hone ha tshiṱirathedzhi tsha u shumisa mavu u itela vhudzulo ndi tshithivheli tsha u thomiwa ha ndaka shangoni ḽashu . 
Milayo ya u swikelela kha akhaunthu dza u vhulunga dzi sa badeli muthelo ya diphosithi yo tiwaho u linga vhaṋetshedzi vha tshibveledzwa u ṋea vhubindudzi ha akhaunthu ya u vhulunga i sa badeli muthelo hu na mbuelo ya nṱhesa . 
WHO ḽi eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha .
Nga murahu ha miṅwaha ya fuṱhanuthihi , ri fhano , ri khou fhaṱa kha mutheo wo khwaṱhaho . 
U shuma na / nga mafhungo : mafhungo a ṱhoho ; tshitatamennde ; zwifhinga ; zwitatamennde zwihulwane na zwi tikedzaho ; mafhungo tswititi na mafhungo mbumbano
Musi muthu a tshi u kuvhatedza nga nḓila i no takadza u vha na vhuḓipfi ha uri " ee " mbiluni .
Arali ri tshi khou ṱoḓa u khwaṱhisedza uri kha miṅwaha ya fumi i ḓaho , ṅwana muṅwe na muṅwe wa miṅwaha ya fumi a ḓo vha a tshi kona u vhala na u tolokanya nḓivho , ri ḓo tea u kuvhanganya lushaka lwoṱhe uri lu tikedze fulo ḽihulwane vhukuma ḽa u vhala na u ṅwala .
7.1 . Khabinethe i ṭanganedza tswikelelo dza mveledziso ya ikonomi na matshilisandzo wanwaho kha vhubindudzi ho lumbamaho kha mveledziso ya matshilisano kha dzingu ḽa SKA ya Afrika Tshipembe .
U vhambedza nomboro u swika kha 20 na u amba uri ndi ifhio i re khulwane kana ṱhukhu nga 1 kana 2 .
" 00 " i sumbedza khoudu ya muunḓiwa ya muraḓo , hafha hu ḓo vha hu , muraḓo muhulwane .
Dzi dovha dza ṋetshedza tsivhudzo nga ha mushumo wa vhaofisiri kha u thusa miraḓo u ita nyambedzano na u khunyeledza thendelano na u sumbedza uri thendelano dza u kovhekana mbuelo dzi ḓo ṱhaṱhuvhiwa hani .
Masipala yo ḓivhudza kha zwa mavhusele o dzudzanyeaho hu na vhuḓifhinduleli na ndangulo dzi elanaho dzine dzo buletshedzwa zwavhuḓi na u ṱalutshedzwa . 
( a ) mafhungo , ane uyu Mulayotewa wa tou livhanyisa na u ṱoḓea kana u lavhelela u phasiswa ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka i ḓo langa nṱha ha mbetshelo dzi kwameaho dza Mulayotewa wa vunḓu ;
Minista vha nga ḓivhadza : muri mukene , tshigwada tshikene tsha miri , ḓaka ḽikene ; kana miri i welaho kha lushaka lukene , i vhe miri yo tsireledzwaho , tshigwada tsha miri , ḓaka kana lushaka . 
Kha hu shumiswe ngona dza u vhala na vhagudi na u vhala mugudi e eṱhe / nga vhavhili-vhavhili na u ita uri vhagudi vha ḓowele u vhala nga u engedza maitele a u vhala nge eṱhe .
1 / 7 Mafhungoa a ndeme
Mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka u tea u langa ndivho , maanḓa na mishumo ya tshumelo dza zwa vhusevhi zwi tshi katela tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa vhusevhi ha mmbi ya vhupileli kana Tshumelo ya Tshipholisa nahone u tea u ita uri -
Marifhi o iswa kha vhakolodi vhoṱhe hu tshi khou ṱalutshedzwa vhuimo ha u dzhena na u bva ha tshelede kha masipala . 
( b ) u ita uri hu vhe na vhuthihi ha ikonomi ;
Pulane ya mvetamveto ya vhudavhidzani ya u davhidzana na nnyi na nnyi khathihi na nḓowetshumo yo dzudzanywa . 
Metropolitan Health - Tshumelo ya vhuraḓo na mbilo
Ri tshi inga , vhaimeli vhaṅwe vha wadi vha no nga miraḓo ya komiti , vhadzulapo khathihi na vhaḓisedzi vha tshumelo vha henefho wadini vha na mushumo muhulwane une vha nga ita siani ḽa kutshimbidzele kwa IDP .
Masipala u na tsireledzo dza mupo dza fumithihi dzine mbili dzadzo dza vha kha maitele a mulevho nga fhasi ha mulayo uyu . 
Ndivho ndi ya u ṋetshedza ṱhanganelo ya dzikhasitama , u kuvhanganywa ha mafhungo , vhuṱanzi ha mafhungo o kuvhanganywaho na u rekhodiwa ha tshumelo dza ndangulo kha Vhufaragwama ha Vundu . 
Khothe dzo ya phanḓa na u shumana na milandu ya zwiwo zwa khakhathi dzi kwamaho vhuloi .
Muhasho u ṱoḓa u vusuludza tshiṱirathedzhi tsha pfunzo ya tsireledzo ya badani dzayo u itela uri u ḓe na thasululo dzi konadzeaho dzavhuḓisa dza u fhelisa u thulana ha zwiendedzi na mpfu dzibadani dzashu . 
Mbilaelo na khanedzano dzi sengiselwa ofisisni iṅwe na iṅwe ya ndaulo ya sialala , hu nga vha ofisini ya khosi kana bodorumu ya ofisi dza ndaulo ya sialala .
3.14 Tshifhingani tsha kale tshine tsha vhidzwa upfi " Dark Ages"ngauri ndi tshifhinga tshe tsha vhonala tshi na zwa vhuloi na nyofho , zwe zwa dzhenelelwa nga Kereke sa yone ye ya vha i na maanḓa mahulu nga itsho tshifhinga .
Misipha miṱuku ya vhuṱaledzi na vhuṱaledzi : ( maṱo-tshanḓa -muhumbulo ) u kona u shumisa zwigero na zwiṅwe zwishumiswa
Nḓivho ya zwiko zwa mupo yo tea kha vhaingameli vha mavu na vhapuḽaneli vha zwa tshumiso ya mavu u itela u tshea tsheo dzo teaho dza zwa tshumiso ya mavu . 
Vhukoni ha tsimbi kha sia ḽa vhuendi zwi ḓo engedza vhukoni u swika kha thani dza miḽioni dza 100 nga ṅwaha .
Musi vha tshi khou tshenzhela mutsiko muhulu wa vhupfiwa kha hezwi zwiwo , Khabinethe yo tandulula ngauri ndi vhuḓifhinduleli ha muvhuso wo dzika u ṋetshedza vhurangaphanḓa nga ha uri mafhungo aya a tea u shumisiswa hani . 
Kha vha ḓivhe uri hu ḓo sedzwa u thoma vhashumi vho fhiraho . 
Zwiṅwe zwitandadi zwa dzitshaka na nyendedzi zwine zwo bveledzwa fhano Afrika nga fhasi ha thikhedzo ya Khomishini ya Afrika nga ha Pfanelo dza Vhathu na Vhuthu dzi katela : 
3.1. Khabinethe yo themendela tshanduko dzo kumedzwaho kha Mulayotibe wa Vhulangi ha Vhuvhusi ha Mvetamveto ya Muvhuso ( PAM ) ine ya ḓo anḓadzwa u itela uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa .
Nga nṱha ha izwo , hu na ṱhoḓea ya u bveledzisa zwileludzi zwa kufarelwe kwa malaṱwa a re khombo . 
Nga mvelo yayo , mikhukhuni hu tshinyadzwa nga khombo dza mulilo . 
Khetho dza lushaka dzi ṋea vhathu vhoṱhe vha miṅwaha ya u fhira 18 u voutela ḽihoro ḽine vha ḽi funa .
Izwo ndi hune na ḓo haṱulwa ngaho , Ofisi ya Mulangavundu , kana hu tshi nga vha uri matshilo a vhathu vhashu o khwinisea kana hu na vhutshilo ha khwine kha vhathu vhoṱhe . 
U topola pfunzo/ mulaedza muhulwane wa tshiṱori
Nga maṅwe maipfi , u pfuluwa zwi tshi kwama u bva kha vhunzhi u ya kha vhukhwine zwi a ṱoḓea . 
kwamanya vha muṱa na vha vhulungi vha shango ḽe mufu a lovhela khaḽo
2.10. Khabinethe yo dovha hafhu ya themendela u ganḓiswa ha mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Pfanelo dza Vhaholefhali kha Gazette ya Muvhuso hu u itela u ḓinekedzela ha muvhuso .
Arali muthu o ita vhutshinyi
Fhedziha , mutsila nga ene muṋe , ha ṋuvheli fhedzi kha sialala , u ṋuvhela nga nḓila i fanaho kha mafhungo . 
A wana Hana Desai wa miṅwaha mivhili a tshi khou tshipiwa nga zwiḽiwa a tshi khou shanduka muvhala ngauri mafhafhuni awe ho vha hu si khou dzhena muya .
U ita nyambedzano nga ha maipfi maswa maṅwe na maṅwe a ndeme u itela u pfesesa mbekanyamushumo
U swika ha dimokirasi ho konisa u ambiwa nga maanḓa nga nyimele dza vhuaḓa . 
Minista vha ri vho swikisa khwiniso kha Khabinethe hune nga murahu Milayotibe ya ḓo iswa u wana mahumbulwa nga tshitshavha . 
Kha nyimele ya sisiṱeme dza fhethu ha ndondolo ya mupo ḓoroboni khulwane , u bvela phanḓa ndi ha ndeme kha u ṱuṱuwedza phambano ya zwa ekhoḽodzhi . 
4 . Dokotela wanga o shandukisa mushonga wanga vhukati ha ṅwedzi ?
Khwiniso iyi i engedza tsireledzo kha milandu yo raliho . 
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya mafhungo na u ita nyambedzano nga ha thero/ mafhungo
Tshigwada tshihulwane tsha vhashumi kha tshitshavha tshi shumisaho thekhinoḽodzhi u bveledza ndi tsha ndangulo . 
Mishumoitwa ya IDP 3 / 1 U vhumba Thimu dza mushumo dza thandela
Ndi tshiga tsha vhuimo vhuswa ha shango ḽashu na dzhango . 
Tsha vhuvhili , tsedzuluso dzashu dzo wana uri miṅwe mihasho minzhi i khou ṱoḓa u thoma , kana yo no thoma , ofisi dza tshiṱiriki kana dza dzingu - dzoṱhe sa maga o thomiwaho o fhambanaho . 
( a ) O kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓḓa vha mahoro vhane vha khou shela mulenzhe , u fanela -
Zwavhuḓi zwine ra lavhelela u zwi wana u bva kha u kovha masheleni a ḽotathari zwi katela , fhedzi naho zwi so ngo guma nga , ndambedzo . 
U shumisa maipfi na khathihi na ṱhalutshedzo dzi no nyanyula musi a tshi amba .
Muṅwe wa vharangaphanḓa avho vho vha Vho Moses Kotane , mufaragwama muhulwane wa kale wa ANC vha dovha vha vha muṅwaleli muhulwane wa SACP .
Mashumele a vhukuma a vhambedzwa na mashumele o puḽanwaho . 
Nwaha muṅwe na muṅwe Muoditha Dzheneraḽa u ḓisa mivhigo nga ha tshikwama na kulangelwe kwa masheleni kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho na zwiimiswa zwa Shango .
Ṱhoḓisiso nga nnḓa ha ya vhushumisamupo i ṱoḓa fhedzi thendelo nga fhasi ha muteo wa BABS arali i tshi khou bviselwa nnḓa ha shango .
Izwi zwi ḓo vhona uri zwishumiswa zwa nnyi na nnyi zwi a swikelelea nga skithara dzoṱhe dza tshitshavha . 
Ri livhuwa muvhuso na vhathu vha Feḓeresheni ya Russia kha u londa nga khuliso zwo salaho zwa vhahali vhashu lwa miṅwaha minzhi .
Sa tsumbo , mbekanyamushumo dza u ṋetshedza themamveledziso ntswa dzi tea u dovha dza katela na vhubveledzi hapo , mishumo , vhubveledzi na mbambadzo ya dzingu na uri i tea u sedza kha u fhungudza u sa lingana ha madzulo . 
' Vha songo vhilaela nga hazwo .
U wana vhorakhonṱhiraka na vhaeletshedzi hu tshi tevhedzwa vhuḓifhindulei ha khonṱhiraka dzavho . 
( 1 ) Musi ḽi tshi shumisa maanḓa aḽo a vhusimamilayo , Buthano ḽa Lushaka ḽi nga -
Nga u sa hanedzana na u ḓala ha zwiendedzi na dziṅwe tshumelo fhethu ho vhetshelwaho u itwa bada , tshumelo dzi wanalaho vhukati ha buloko dzi nga vhewa kha vhudzivha vhu songo tsaho . 
2 . Nyambedzano dza ndeme dza Khabinete na tsheo
2.2. Khabinete yo themendela uri edishini ya vhurathi ya Zwisumbi zwa Mveledziso i anḓadziwe .
U ya nga ha maitele a mashumele vhashumisi vha mitshini vha tea u dzima mutshini , nga u ṱavhanya nahone nga zwanḓa hu u itela uri yuniti i ime u isa muḓagasi na nḓisedzo ya muḓagasi kha vhuṱumanyi ha zwirathisi zwa lushaka . 
Mulayotibe wo no ya vhathuni u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi .
U ira ho khetheaho ha mivhala na zwivhumbeo ( mivhala ine ya kokodza maṱo na i sa kokodzi maṱo na zwivhumbeo zwo leluwaho zwa dzhomeṱiri ) na u fhambanyisa nga kufhindulele kwa mbudziso
Zwiko zwa mupo zwa Afrika zwi shuma mushumo muhulwane vhukuma u itela khethekanyo dzo angalalaho dza vhathu vha Afrika vha ḓisendekaho nga mutshatshame wa zwi tshilaho wa dzhango , maḓaka na mavu u itela u tshila lwo livhaho kana lu songo livha . 
Ndi kha zwifhio zwipiḓa zwa mveledziso ya musudzuluwo zwine vha nga ḓi sumbedza thaidzo na khazwo ? 
U shumisa zwiṱiratedzhi zwa u vhala
95% ya vhathu vha no tea u wana mphomali vha khou dzi wana
Vha fanela u ḓadza fomo iyo ya khaṱhululo ya nga ngomu , nga vhuḓalo , vha tshi khou sumbedza uri ndi tsheo ifhio ine vha khou ita iyo khumbelo ya khaṱhululo yayo .
Ngauralo ri ḓo vala muvhigo nga themendelo dzo livhiswaho kha dzidona . 
U dzhiela nṱha thandela dza ndeme ya nṱha , vhaṱoḓisisi na wekishopho vha ita uri mbekanyamushumo iyi ya masia mavhili i vhonale na u vha ya ndeme kha mashango oṱhe . 
Fhedzi , tenda mbonalo idzi dzi sa fhambane nga sisteme nga tshifhinga , maitele ane ra khou u a kumedza a tandulula thaidzo . 
2.3 . Khabinethe yo tendela pulane ya khwiniso yo ḓisendeka nga mawanwa na themendelo ya ṱholo dzo fhambanaho dzo itwaho u vhona arali u ṋetshedzwa ha nnḓu dzo badelelwaho nga muvhuso zwo tandulula khaedu ya vhushai ha ndaka kha miṱa na mimasipala yapo .
Thendelano ya mashango a BRICS kha Bannga Ntswa ya Mveledziso kana Bannga ya BRICS yo swika na uri bannga i khou tea u themendela thandela dzayo dza u dzhena vhudzuloni ṋaṅwaha nga Lambamai .
Vhone , fhedziha , vho sumbedzisa u kwamea nga ha mimasipala ye ya tsela fhasi . 
Hezwi zwi ḓo badela u fhaṱiwa ha dzipuḽanti dza vhubveledzi ha muḓagasi hu yaho phanḓa na mitevhe miswa ya vhuratheli , vhubindudzi ha reiḽi , mikano na dziphaiphiledzi , zwikimu zwihulwane zwiswa zwa vhuratheli ha maḓi , na khwinifhadzo dzo fhambanaho ha vhukavhamabupo . 
U wana tshelede ya Mundende ya muvhuso ya zwino , vha humbelwa u dalela webusaithi ya South African Social Security Agency kha www.sassa.gov.za kana vha kwamana navho kha 08600 601 011 .
Izwi ndi 11.52 wa phesenthe u fhira nga ṅwaha wa 2014 , nahone u tevhela mulayo nga vhatheli vha tshi ḓadza fomo dzavho nga tshifhinga zwo fhira phesenthe dza 90 miṅwaha miraru i tshi khou tevhekana .
( a ) u ḓivhadzwa hawo , arali Buthano hu musi ḽo dzula Mulayotibe u tshi ḓivhadzwa ; kana
Kushumele kwa zwithu kana sisiṱeme , sa zwine zwa anzela u ḓivheisa zwone , kanzhi zwi ṱalutshedzwa nga zwiedza zwa metse . 
Vhahumbeli vha mushumo vhe vha ita khumbelo ya poswo iyi tshifhinga tsho fhiraho a vha tei u ita khumbelo hafhu . 
Vhakhantseḽara vha Wadi a vha na vhuḓifhinduleli ha mulayo kha komiti dza wadi dzavho - vha na vhuḓifhinduleli kha khoro , tshipiḓa tshavho na tshitshavha .
humani nga
U khwinisa nḓisedzo ya tshumelo zwi ṱoḓa u dzudzanyululwa ha mushumo na u tholwa hafhu ha vhashumi vha muvhuso zwoṱhe kha u kunda tshayandinganelo khulwane i re hone kha dzingu zwo siiwaho nga muvhuso wa tshiṱalula , na u isa phanḓa na mbekanyamaitele ntswa na u fhindula nyimele ntswa . 
5 . Hu itea mini kha Fomo musi yo no rumelwa ?
Ndi vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea idzo dzo tevhedzwa . 
Gireidi 4-6 : nganetshelo / mbuletshedzo ( Kha hu dzhielwe nzhele uri tshivhalo tsha maipfi na tsha pharagirafu kha gireidi dzo fhambanaho tsho sumbedzwa )
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo kha nyimele
Sisiṱeme ya vhulamukanyi ha zwigevhenga i ḓo khwaṱhiswa na u bveledzwa .
Khothe dzo vhilaela nga milandu ye mabulayo a vha o tou thoma a dzudzanywa ( vhambelwa maano ) .
Tshi khou sedza kha u ṋetshedza pfunzo ya mabindu ine vhoramabindu vha vha vha tshi khou guda kushumele kwo teaho , ya dovha hafhu ya vha pfumbudza vhurangaphanḓa , zwa tevhelwa nga thikhedzo yo fhelelaho ya tshumelo .
Muṱangano muthihi u nga ṱanganya miṱangano mivhili kana u fhira ya tshakha dza miṱangano i tevhelaho .
muvhigo wa ENT u tea u fhelekedza muvhigo wa zwa nḓevhe
5.2. Khabinethe yo dzhiela nṱha u tholwa ha vha tevhelaho kha Khantsele ya Thendelonzwiwa ya u Manḓafhadzwa ha Ikonomi yo Engedzwaho yo Tewaho kha Vharema :
Thandela dzi katela Walmer Linkngei Kapa Vhubvaḓuvha , Lady Selbourne , Nellmapius , Bohlabela Borwa , Cosmo City na Fleurhof ngei Gauteng , Intabazwe Corridor Housing ngei Free State na Seraleng Devhula Vhukovhela .
MBUELO DZA NNḒA HA SIBADELA
Kha vha vhee tshumelo/ sthiimiswa tshine tsha swikelelea nga maanḓa kha tshitendeledzi tshi re tsinisa na tshitshavha .
Mulandu u ḓo pfiwa arali Sherifu o ḓisa ḽiṅwalo ḽa nothisi nahone mukolodi a hone . 
Mushumo munzhi kha maga a mathoma a thendelano dza dzitshaka na mushumo wa Phalamennde kha u isa phanḓa dimokirasi u tea u dzeulwa .
( 1 ) Muphuresidennde a nga ri , nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde vha Khorotshitumbe na vharangaphanḓa vha mahoro , vhane vha dzhenelela kha khabinethe vha vhumba poso dza vhathusa dziminisiṱa .
Zwi tshe zwo ralo , u gonya ha khirikhethe ḓoroboni zwi khou vhonala . 
Vhuḓikumedzeli havho kha u ranga phanḓa muhasho wo livhiswa kha u tikedza mimasipala na tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala ndi zwiṅwe zwa zwine vha ḓivhelwa zwone . 
U vhambedza rekhodo dza zwitatamennde zwa tsumbathengo na u badela vhaṋetshedzatshumelo . 
Kha mashango manzhi , u tsa ho bva kha maga o thomiwaho a u khwinisa ndeme sa zwe zwa sumbedzwa kha zwipikwa zwa lushaka zwa u fhungudza ndovhololo ya gireidi . 
Thandela dze dza shumisa ndingano u ya nga mbeu na u phuromota dzipulane dza ndingano nga nyito ya khwaṱhiso u katela u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha Komiti dza Wadi dzo shuma nga nḓila yavhuḓi i linganaho .
Mbekanyamaitele ya tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi zwenezwo i ḓo vha i shandukaho , hu na tshanduko dzo ḓisendekaho nga kushumele kwa ṅwaha nga ṅwaha na u ṱola u tevhedza naho hu na u katela maitele a u dzhenelela ha vhashumisani zwo ḓisendeka nga ṱhoḓea na ndavhelelo dza vhashumisi vho fhambanaho . 
Ndi vhona zwi zwa ndeme u bva kha muhaṱuli musi a tshi hana u ṋea ndaela yauri hu itwe mushumo nga nṱhani ha uri u ḓidzhia sa a sa koni u zwi ita sa mafhungo a zwa mulayo . 
MBEKANYAMUSHUMO YA 4 : U PULANA NA VHUṄWALELI HA KHOMISHINI YA U PULANA YA LUSHAKA
Phindulo : Kha heyi nyimele komiti ya wadi i nga tshea u amba thwii na ofisi ya Tshipikara nga ha u shaya thikhedzo i bvaho kha mukhantseḽara wa wadi .
u shumisa u vhofhea ha muvhuso nga ndayotewa ha u ṱuṱuwedza mvelele ya pfanelo dza vhathu na vhulamukanyi kha zwa matshilisano .
Hafhu : Vhunzhi ha khombo dza badani dzi shushaho dzi itea vhusiku hu na dzhenelela ha halwa huhulwane hu sa ṱanganedzei , tsha u thoma tshi tshone tshi vhilaedzaho nga maanḓa . 
O vha na u vhilahedzwa nga uri mivhigo ya mafhungo yo vha yo livha khae , hu tshi vhambedzwa na avho vhashumi vho imiswaho lwa tshifhinganyana . 
Mbudziso yauri ndi hungafhani he vhashumisi vha tea u tshimbila kana vha enda u itela u kona u wana tswikelelo ya tshumelo ya tshikhala tshi sa konḓi tsho vuleaho zwine zwi na vhushaka na tshwikelelo ya netiweke ya tshikhala , u fhirisa tshwikelelo ya tshivhumbeo tsho ḓoweleaho tsha muthu . 
Tshanduko khulwanesa ndi u shanduka u bva kha u ṋetshedza khadzimiso u ya kha ṋea magavhelo kha vhoramabindu vha vhaswa .
Sisiṱeme dzo fhambanaho , naho dzi na vhudziki vhukuma , dzi kha ḓi nangiwa dzo ima nga dzoṱhe nahone dzi si thasululo nthihi yo ṱanganelanaho . 
( c ) Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u a ṱoḓḓea kha -
6.7.10 Nḓila dzine dza tea u thomiwa u itela u rumelwa ha milandu ibvaho khothe dza sialala u ya kha khothe dza madzhisiṱiraṱa na u bva kha khothe dza madzhisiṱiraṱa u ya kha khothe dza sialala .
Ngeno mafulo a nyelulo o engedzea ḽifhasi ḽoṱhe , u katela hu kha ḓi vha hu sa takadzi , nga maanḓa kha madzingu a shayaho nga maanḓa . 
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ṱanganedzeaho sa zwine mulayo wa Afrika Tshipembe wa ṱo ḓa
Mbambadzelaseli ya Afrika Tshipembe kha Zambia nga 2014 yo vha R29.5 biḽioni , ngeno mbambadzelaseli ya Zambia kha Afrika Tshipembe yo swika R3.6 biḽioni .
Muvhigo wa u asesa wo swikiswaho nga tshifhinga tsho tendelanwaho . 
U shumisa fomethe i re yone
Ho sedzwa mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho na u shumisa vhuarelo ha masiari
Tambani mutambo wa tshifhinga tsha khou
Migaganyagwama i ṱoḓa u kovhelwa ya sisiṱeme dza ndeme u itela u vhea iṱo na u ela hu tshi katelwa saveyi ei dzo teaho u ṋetshedzwa u itela u kala mvelelo dza ndeme . 
Zwitentsi zwa zwiimiswa zwi a wanala nga kha tsheo dza Khoro . 
Sisiṱeme ya Ndangulo ya Nambaphuḽeithi : Sisiṱeme iyi i shumiswa kha u langa vhunzhi ha zwithu zwa tshumelo dza nambaphuḽeithi ye wa tou ḓinangela dzine dza ṋetshedzwa nga davhi . 
Ndi tenda uri vhathu vha re henefho , vhe vha ṱangana na hezwo zwithu , vha tea u ṋewa zwikhala , u fana na mushumo , bazari na zwiṅwe zwithu zwoṱhe . 
( 2 ) Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza khetho dzo vhofholowaho , dzo teaho nahone dza tshifhinga tshoṱhe dza vhusimamulayo vhufhio na vhufhio ho thomiwaho u ya nga Mulayotewa .
Zwimange zwi ri phrr , ndau dzi a vhomba ,
Khaedu kha phurogireme iyi ndi u sika zwikhala zwa mishumo i sa nyeṱhi ya vhathu vha si na mishumo , vhe vha pfumbudzwa , vha vhuya vha shuma na u shela mulenzhe kha u itiwa ha thandela . 
Pangani zwo salaho zwe na ḓodza kha pani , ni fhise ni dovhe ni ḓadzise nga khirimu na dzi khorienda dzo tshetshelelwaho . 
Vhunga miraḓo iyo itshi ḓo vha itshi khou shuma nga fhasi ha ndaela ya SADC , ahu nga vhi na Memorandamu wa u Pfesesa vhukati ha Afurika Tshipembe na Muvhuso wa Lesotho .
Naho ṱhoḓea idzi dzoṱhe dzi hone , zwihulwane ndi nḓila ine ṱhoḓea idzi dza konou swikelelwa .
Tshipikwa a tsho ngo swikelwa nahone tshi ḓo khunyeledzwa kha kotara ya u thoma ya ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho . 
Nga nṱha ha izwo , zwi nga vhonala zwo tea uri hu farwe miṱangano na khokhasi khulwane dza mahoro , khokhasi dzi bvaho kha ḽihoroḽivhusi na kha ḽihoroḽihanedzi ḽihulwane uri zwi vhonale uri CBP a si mafhungo a ḽihoro ḽigede , khathihi na u tikedza kutshimbidzele .
Vhuḓikumedzeli ho sumbedzwaho nga miraḓo yoṱhe vhu adza mutheo wo khwaṱhaho uri hu vhe na vhuambedzani vhu bvelaho phanḓa vhu isaho kha sekithara ya zwa vhulimi i re na vhutshilo vhulapfu .
U shumisa zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone zwi shela mulenzhe kha vhugevhenga , khakhathi dza miṱani , u khethekanywa ha miṱa na thaidzo dza matshilisano . 
U ḓadzisa kha mushumo wa u ṱoḓulusa , izwi zwi nga katela u ṱoḓa kha intanethe khathihi na tsedzuluso ya maṅwalo o vhulungwaho kana o anḓadziwaho .
Khumbulelo na dzone dzi khwaṱhisedza ' ndeme khulu ' ya vhathu vhoṱhe .
Ndi sia ḽa ngudo ya zwa ikonomi i elanaho na vhuḓifari ha dzifeme na vharengi vha zwibveledzwa . 
A ri nga tendi u shushedzwa , tshutshedzo kana zwiito zwa dzikhakhathi , kana zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwi si ho mulayoni . 
Ngauralo , tshiṱirathedzhi tshi ri katela uri ri fhaṱe bogisi ḽa anaḽogo ḽa vhukoni ha u ṋetshedza tshumelo dza muvhuso nga inthanethe hoṱhe kha pfunzo , mutakalo na dziṅwe tshumelo dza muvhuso . 
U modereitha zwi tea u itwa kha vhuimo ha tshikoloni , tshiṱirikini , vunḓuni na kha vhuimo ha lushaka .
Nga nnḓa ha izwi , zwi a konḓa u dzudzanya adzhenda na u wana vhathu vho teaho u rambiwa uri vha dzhenele muṱangano .
U tea u sedza mupeleṱo , ndogazwiga , u elela ha mihumbulo na u tevhekana ha zwiitei .
vha ṱanganedza dzimbudziso na dzimbilaelo u bva kha vhadzuli malugana na nḓisedzo ya tshumelo ya masipala , vha davhidzana na khoro na u ṋea tshitshavha phindulo dzi bvaho kha khoro .
Dziodithi dza tshifhinga tshoṱhe dzo itwa hu tshi khou tevhedzwa mulayo na tsheo dza Khoro dzo shumiswa . 
Imani nga mulenzhe muthihi .
Ndi tou tama fhedzi arali khotsi anga vha tshi nga ḓa uri ri kone u ya roṱhe metsheni wa bola .
Vhashumisi vho ḓivhadzwaho nga nḓila yone ndi vhone vhane vha ṱuṱuwedzea u ita uri sisiṱeme i shume . 
Kha vha ise phanḓa na mbudziso dzi ṱoḓaho mafhungo u swikela dzi tshi tandululwa vha ṋee na muvhigo . 
( a ) a tshi ima u vha muraḓo wo teaho wa vhusimamilayo ha vunḓu nga zwiitisi zwine zwi sa tshimbilelani na u vhewa hawe sa murumiwa wa tshoṱhe ;
Sa zwe zwa ṱoḓea nga Ndayotewa yashu ntswa , yo vha yo tea u thoma zwiimiswa zwa polotiki na vhulanguli zwiswa zwi re na milayo , maitele , nḓila dza u ita zwithu zwiswa na vhukoni vhu si ha u shumela vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe fhedzi , hone na ha u vha dzhenisa kha mushumo wayo .
Tshivhalo tsha mashango tshine tsha katela tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi sumbedza ayo ane zwidodombedzwa zwao zwa vha zwo dzheniswa kha mbalotshikati dza tshigwada . 
Maitele a CBP a ṋetshedza mimasipala nḓila dza u khwaṱhisedza masia a u shela mulenzhe kha dzi IDPdzadzo .
Muiti wa ḽiedza u dzhiela nṱha tshenzhemo ine ya thoma nga dzangalelo ḽa muthu ene muṋe , a ya kha u tevhela madzangalelo a vhathu o ḓoweleaho , na u bvela phanḓa na u vhea iṱo mvelelo dza u tevhela ho raliho u ya nga vhulamukanyi ha tshitshavha na ṱhalutshedzo ya vhuṋe ine ya vhuedza . 
Muvhuso na wone wo bindudza nga maanḓa kha thandela nnzhi dza zwifuwo , dzine khadzo ha ṱoḓea zwiḽiwa zwa zwifuwo . 
8.5 Afrika Tshipembe ḽi khou pembelela Ṅwedzi wa Afrika fhasi ha thero : U Fhaṱa Afrika ḽa Khwine na Ḽifhasi ḽa Khwine .
U fhaṱa nḓadzo ya vhashelamualenzhe vha dzhenelelaho kha foramu dza vhaimeleli vha IDP uri vha kone u shumana zwavhuḓi na zwa u pulana na tshumiso .
( b ) Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tshi ṱangana u khetha Mudzulatshidulo kana Muthusa Mudzulatshidulo ;
( b ) muṅwe na muṅwe o tholiwaho nga , kana a re kha tshumelo ya muvhuso nga ḽiṅwe sia nahone ane a lambedzwa kha mushumo wonoyo kana tshumelo , na ane o iledzwaho u vha Muraḓo wa Khoro nga mulayo wa lushaka , ;
I ita mushumo muhulu wa vhulavhelesi ha zwa masheleni kha zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso kha masia oṱhe a muvhuso . 
Ṅwalani ṱhoho
Hu ḓo sedzwa masia a tevhelaho : 
Ndaela ntswa ya dimokirasi yo ḓisa tshanduko dzi swikaho kule kha sisiṱeme yashu ya mulayo . 
Kha nyimele ine ha ha vha tshutshedzo ya khombo , tshipikiṱere a nga thivhela nyito nkene , maitele , kana u shumiswa ha mutshini kana tshishumiswa , nga nḓivhadzo ya u thivhela/ nzivhiso .
Kha tsha u thoma , thandela dza u thoma dzo vha dzo bveledzwa na u thoma u shumiswa 
Vho-Slot vho ri vho tenda uri thengiso ya ndaka ya nnḓa a i nga ḓo thivhelwa kha mvelaphanḓa ntswa fhedzi i ḓo katela ndaka dza ndeme dzi re hone . 
u kumedzwa ha Muvhigo wa Nwaha kha khoro hu tea u vha na tshipiḓa tsha samari ya komiti ya wadi .
U kuvhanganya data na ndaulo nyangaredzi ya ofisi u itela u ṅwaliswa ha tshumiso ya maḓi u ya nga ha Mulayo wa Maḓi wa Lushaka . 
Vha u banditsha vha vhudza Mandu uri a nga thoma hafhu u tamba bola zwenezwi a tshi vho pfa u tshi vho kandea ngawo .
Hu na vhashumisani vha tshumisano vha ngaho sa dziNGO vha ṋetshedzaho tshumelo dza zwa mulayo nga masheleni a ṋetshedzwaho nga Legal Aid SA . 
Hezwi zwi katela muthelo wa u pfukisela ndaka , muthelo wa u pfukisela mikovhe ire fhano hayani , muthelo wa ndambedzo na muthelo wa ndaka . 
vhuhulu ha bege kana mufaro zwi songo shandukiswa nga nnḓa ha thendelo ya Muṅwalisi .
U dovha hafhu wa ṋetshedza u kombetshedzea u vhiga maṅwe mafhungo mapholisani na u itela u shumiswa ha maanḓa a u dzhena , u setsha , u dzhia na u fara kha dziṅwe nyimele . 
Hune zwithu zwi engedzaho ndeme kha zwivhambadzwa zwa vha zwo ḓalesa vhashelamulenzhe vhahulwane vha si gathi , zwikhala zwa maimo a nṱha zwi nga kha ḓi wanala , zwine zwa nga ita uri hu vhe na u thomiwa ha mabindu maswa . 
Tshati ya thevhekano i sumbedza tsumbanḓila nga ḽiga nga ḽiga kha maitele a ABS kha vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya siala .
Khamphani dza fumbili dzo lambedzwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ( the dti ) ngeno a fumi o tikedzwa nga Zhendedzi ya Nyaluwo ya Ikonomi ḽa Mpumalanga .
Tsheledemviswa ya Tshitshavha ya Afrika Tshipembe na Vhuḓifhinduleli ha zwa Masheleni zwi dzhiwa zwi zwo khwaṱhaho na u vhonala zwi khephutshara mafhungo sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone fhedzi kushumisele kwazwo ku ya konḓesa zwi tshi ḓa u vhiga , u ṱoḓisisa data na zwa mimaini . 
Zwifhaṱo zwa Masipala zwo lugiswa sa na musi mbilaelo dzi tshi ḓa , naho mushumo wa ṱhogomelo muṱuku fhedzi wo itwa . 
Ḽitheresi ya khomphyutha na zwikili zwa vhudavhidzani ha u amba na u ṅwala zwa khwine ho vha iṅwe ṱhoḓea . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe - Vhamu ṱ ani
Tshifhingani tsho fhelaho , Mbekanyamushumoṱhukhu ya Vhadzulapo na Mveledziso yo vha i na zwikhala zwinzhi zwa mishumo zwi songo ḓadzwaho khathihi na phurofaela ya zwikili i songo linganaho . 
Ngauralo ngauralo .
Vhukoni ho vhonalaho kha u thoma tshumisano dza vhubindudzi vhukati ha muvhuso na vhashumisani vha si vha muvhuso . 
Muhumbulo wa uri Muafrika Tshipembe muthihi kha vhana u a lwala vhulwadze vhu isaho lufuni u a ofhisa u u ṱanganedza . 
Zwigwada zwo nangwaho ndi zwa ndeme kha vhupulani na u thomiwa ha mbekanyamushumo dza masipala . 
Ro guda zwinzhi u bva kha tshenzhemo ya England , sa zwine zwa ḓo sumbedziswa kha vhunzhi ha mihumbulo ye ra amba nga hayo . 
Ndi ngani vha tshi vhona zwo tea uri vha sa badele :
Fhedzi , badzhethe dzi re hone zwino a dzi tendi u ḓiṅwalisa ha guṱe kha tshumelo dza khwaḽithi nga 2010 . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala , tsumbo : u humbulela / bvumba ; luvhonela lwa zwi re kha tshibveledzwa
U ṅwala vhurifhi / tsedzuluso hu tshi tevhelwa maitele a u ṅwala
U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe/ yawe
Hu ḓo thuswa vharumelazwivhambadzwa vha sa fhiri fumi kha ṱano ḽeneḽo . 
Ṱhoḓea dza u tea dza ndambedzo ya muvhuso nga fhasi ha mulayo uyu dzi ṱalutshedzwa nga vhuḓalo . 
Zwipikwa zwa tshigwada itshi tsha u shuma ndi u fhungudza zwiitei zwa vhugevhenga ho dzudzanyiwaho vhu re khombo na u khwinisa nḓila dza u fara na u ṋea zwigwevho , nga maanḓa kha vhugevhenga ho dzudzanywaho . 
Zwo fhambanaho na ezwi zwi nga ḓi vha zwi ngoho , kha nyimele dzine vhaṅwe vhathu vho no ḓi tshenzhela tshibveledzwa tsha maitele a u fhungudzea u fana na kha vhualuwa . 
Mulayo wa mushumo wa mushumi wa tsireledzo . 
Hezwi zwi katela ndondolo ya vhurereli , pfunzo , vhugudisi , tshumelo dza zwa muhumbulo , mitambo ya vhuḓimvumvusi , thandela dza ḽaiburari , mbekanyamushumo dza u ḓiimisa nga woṱhe na zwikili . 
Tshumisano i ṱuṱuwedza na u tikedza maga o thomiwaho u khwaṱhisa tshumisano ya ikonomi , ine ya sumbedza vhushaka uvhu ha poḽotiki . 
Ndi khou koropa fhasi .
Miraḓo Zwi vhanga vhukonḓi ha vhulwadze ha tsinga dza malofha ( peripheral vascular ) .
3.1 . Khabinethe yo livhisa maipfi a ndiliso kha miṱa ya avho vho lovhaho zwenezwino kha khombo ya tshiendedzi tsha tshitshavha yo iteaho musi mabisi mavhili a tshi thulana ngei Johannesburg vhege yo fhiraho na u tshaisana ha zwidimela kha Tshiṱitshi tsha Denver hune ha vha tshipembe ha Johannesburg .
Ngauralo , thevhekano ya sambula ine ya vha fhasisa kha vhushandukwa ha zwa mupo , i ḓo ḓisa data i no dzhia sia ine ya konḓisa , sa tsumbo , u fhambanya zwa tshikafhadzo na zwa maḓi zwe zwa kombamiswa nga khwaḽithi yao . 
Naho zwo ralo , hezwi zwi fhambana nga senthara nga senthara uya nga ṱhoḓea dza tshitshavha . 
Milayotibe ya Khethekanyo 75 - Milayotibe zwayo ine a i kwami mavunḓu .
Vha dzhiele nzhele : A hu naa phoindi dza u engedzedza dzi ṋewaho kha u fhirisa tshipikwa . 
U sumbedza nga u pfufhifhadza mishumo mihulwane i no yelana na thandela iyi .
Mivhigo ya Zwidodombedzwa zwa u ita Khumbelo ya Thandela hu tshi itelwa dziṅwe thandela i khou wanala kha Modele , ho sedzwa Nomboro ya Thandela kha khoḽumu ya u thoma nga fhasi ha Pulane . 
Khetho dza mbekanyamaitele na madzinginywa zwi amba mafhungo a ndeme manzhi o topolwaho nga vhadzhiamukovhe vha zwa vhuendi nga tshifhinga tsha kuitele uku . 
Zwi nga dzhi
Phurotokholo ya uri u shumisa netiweke zwi nga dovha zwa ḓisa huṅwe u lenga kha netiweke . 
MAANḒA A FHETHU HA MISHUMO YA VHUSIMAMILAYO HA VUNḒU FHEDZI
U vhala voutu ho ya phanḓa lwe ḽihoro ḽe ḽa vha na voutu nnzhi ḽa wa sithi i tevhelaho ngauralo-ngauralo . 
Khoudu C : Iyi ndi ya tshiendisi , bisi , kana tshiendisi tsha u hwala thundu tshi re na guroso ya tshileme tsha tshiendisi tshine tsha fhira 16 000kg.
Smart ID ndi garaṱa isi na vhukwamani ine ya kona u vhulunga zwidodombedzwa zwi bvaho fhethu hunzhi zwazwino na kha ḽa matshelo .
U vhalula tshipiḓa arali u sa tshi pfesesi na luthihi .
Yuniti i kati na maitele a u thola u itela uri i vhe yo maanḓafhadzwaho . 
Khaedu kha Vhuimo ha Vhukati , honeha , ndi u ṋea thuso kha vhagudi avha nga tshifhinga tshithihi na u ṋea kharikhuḽamu ine ya ḓo thusa vhagudi u swikelela maimo a ṱoḓeaho kha gireidi dza phanḓa .
Nga kha Maitele a Nḓisedzo ya Themamveledziso ya Zwikolo yo Engedzwaho ( ASIDI ) ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo , muvhuso wo thutha tshivhalo tsha zwikolo zwi so ngo fhaṱwaho zwavhuḓi nahone wa sika vhupo ha khwine ha u gudela .
TSHIFANYISO TSHA VHU 6
Ro thoma Komiti ya Vhuminisiṱiri ha Ngangomu yo vhumbwaho nga Minisiṱa khulwane dza khabinethe uri i thuse miṱa nga tshifhinga itsho tsha musi zwithu zwi tshi khou lemela .
Tsumbo dza u thusa kha u gadza khwesheneya dzo newa kha zwinwe zwa zwipiga zwa yo .
Kushumisele kwa luambo
Murena na Khothe , kha u sedzulusa hufhio na hufhio kana ṱhoḓisiso yo livhiswaho khae . 
( b ) musi ho no fhela miṅwaha miraru tshe Buthano ḽa khethiwa .
Ndima iyi i sedzana na zwa maitele a u voutha , thuso kha vhakhethi , khanedzano dza zwa u voutha , maga ane a tea u dzhiiwa nga murahu ha u voutha na vouthu dzo khetheaho . 
Gumofulu ḽa R2 888 nga muṱa kha ṅwaha wa vhuvhili muṅwe na muṅwe
Dziṅwe bugu u itela huṅwe u vhala na u engedza nḓivho nga ha musaukanyo wa khohakhombo ndi dza ndeme . 
Mbekanyamushumo ya u swikela ya Dziakhaivi dza Lushaka i alusa u shumiswa ha zwiimiswa na mishumo yayo . 
U amba nga zwikhoḓo ra lushaka lwa maṅwalwa .
Izwi zwi ḓo thusa nga u konisa muhasho na u vhona uri wo ṋea vhashumi zwikili zwa u ita mushumo wawo . 
Ri tshi engedza kha zwiṱuṱuwedzi izwi zwa u fhungudza mbadelo , u ta mitengo kha maraga uyu ndi mbambe . 
Fhedzi ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita nyambedzano kana u davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma .
Musaukanyo wa vhudavhidzani ha imeiḽi u sumbedza uri zwi re ngomu a zwi konadzei uri zwi nga dzhiiwa sa tshithu tshi shushedzaho . 
Vha ṅwalele Muṅwalisi vhurifhi ha nga nṱha .
Fhedziha nga murahu , ifa ḽa vhukuma ḽi kha maanḓa a u bva fulo Afurika Tshipembe na u ṱanganedza vhueni na lushaka lwa ma Afurika - u shandukisa nḓila ine shango ḽashu ḽa ḓivhea ngayo na dzango vhukati ha vhathu vhaḽifhasi .
ṱhanziela ya DNA / tshakha ya malofha
Muḓini wa haṋu hu na vhathu vha ________________________________ .
U shumisa zwivhumbeo zwa mbeu zwa maṅwe madzina , sa mboho/ tsadzi
Nḓivho ya Pfungavhuṋe na u bveledza Kushumele na u dzudza ṱhoḓisiso yo ṱanganelaho na tshiṱirathedzhi tsha vhukoni ha u langula muhumbulo u mona na ḽifhasi na fhano hayani u ḓivhadza vhupulani , mbekanyamushumo na mveledziso ya maṅwalwa . 
3.2 . U ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Zwiimo zwa Zwibveledzwa zwa Vhulimi Phalamenndeni .
Nga tshifhinga itshi tsha dzikhushumusi , muvhuso u khou thoma mafulo o fhambanaho ane a ṱoḓa uri maAfrika Tshipembe vhoṱhe na vhadali vha shele mulenzhe nga u vhona uri tshifhinga itshi tsha khushumusi vha ḓiphina ngatsho nga nḓila yo tsireledzeaho nahone vhuponi ho tsireledzeaho .
U sumbedzela nga ha ulangula na u fhelisa zwitumbudzi / zwikhokhonono zwa vhulimi , na u langula u ṱunḓa nnḓa ha shango ha thundu dzi langulwaho .
Ndi khou ṱoḓa u vha fhululedza na uri ndi a livhuwa nga maanḓa kha mushumo woṱhe une vha khou ita wone . 
Mbekanyamaitele dzo fhambanaho dzo thomiwa u itela u sumba nḓila mashumele a masipala . 
( a ) nzudzanyo dza nga ngomu ;
Masipala wapo u vheiwa kha Khethekanyo B ya masipala hu na vhukoni vho vhuimo ha vhukati . 
1 . Kha vha rekhode nomboro dza thandela dzoṱhe , wadi nga wadi , hu tshi tevhedzwa nomboro ye ya ṋewa thandela hu tshi shumiswa Tshishumiswa tsha 11 afho fhasi .
O ita ndongazwiga mafhungoni Zwithu zwine zwa tea u elelwa zwa madzina a no vhalea .
U itwa nyambo dza musalauno ha nyambo idzo dzine zwino dza thivhelwa u shuma kha masia a nga ho sa saintsi ya mashangoḓavha na thekinoḽodzhi na ikonomi dza dzingu na dza lushaka , zwi tea u vha vhuvhekanyandeme ha shishi . 
U bveledza vhavhambadzi kha vhupo ha vhukati na u ṋetshedza tshomedzo dzo eḓanaho . 
Tshumiso dza bindu ḽa muhasho ḽihulwane ndi software yo shumiswaho u ita uri dzi shume nga dzoṱhe na u tikedza mubindudzelano na mushumo wa u saukanya wa masia a mashumele mahulwane a Muhasho . 
Hu tshi engedzwa izwo , nyengedzedzo ya muthelo wa zwikili i ḓo tevhelwa . 
Vha ho ṅwalwa datumu ye vha isa ngayo kha Mushumi wa Vhuṅwalisi ya vhukuma kana ya tsini nayo.
U vhala mutevhe wo fhelelaho wa zwi sa katelwi na zwo piṅwaho , vha humbelwa u ya kha Mulayo 16 na Anekidzha E ya Milayo ya Tshikimu .
Ri khou swikisa uri a zwi nga ḓo konadzea u wana muthu o ḓiimiselaho u shuma sa mulangi ane a si vhe tshipiḓa tsha vhulanguli o ḓilangaho kha komiti ya odithi hu si na maṅwe maitele a mbadelo ya tshumelo idzi . 
Vho no vhuya vha rengisela nnḓa zwiṅwe zwibveledzwa u ya kha ḽiṅwe shango ḽine vha khou ita khumbelo ya thuso ? 
Ri tama u isa vhuḓinekedzeli hashu tshitshavhani u itela vhuṱama ha tsinisa he ra vhusika na shango ḽa Brazil na India nga IBSA ; nahone ndi zwa vhukuma shango ḽashu ḽo sika vhuthihi ho khwaṱhaho na shango ḽa Russia , na mashango are Asia , na Vhubvaḓuvhakati na Latin na Devhula ha Amerika .
Muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u ita khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo u tea tea u ita khumbelo iyo nga u tou ṅwala nahone a ṋekane nga zwidodombedzwa zwo bulwaho afho fhasi .
( b ) U fhelisa tshiṱalula nga lushaka na nga mbeu .
Khabinethe i ṱanganedza vharangaphanḓa vhoṱhe vha polotiki na vha mabindu u mona na dzhango ḽa Afrika na zwiṅwe zwipiḓa zwa shango musi muṱangano uyo u tshi ḓo vha u tshi khou swaya miṅwaha ya 25 ya tshanduko kha ḽa Afrika .
1.4. Khabinete yo khoḓa u bvelela ha Mbekanyamushumo yo Ḓiimisaho ya u Wanwa ha Mveledziso ya Mannḓa a Fulufulu a Vhuedzedzeaho Mbekanyamushumo yo Ḓiimisaho ya u Wanwa ha Mveledziso ya Mannḓa a Fulufulu a Vhuedzedzeaho Afurika Tshipembe ( REIPPP ) ye ya livhuwiwa nga u wina Pfufho ya Ṅwaha ya Themamveledziso ya Thandela Yavhuḓi ( ya zwa Mupo ) nga Foramu ya Vharangaphanḓa ha themamveledziso ya Ḽifhasi .
ndi nnyi .
U vuwa ha ikonomi ya ḽifhasi na u khwinisea ha phurofithi dza khamphani ndi zwiṱuṱuwedzi zwihulwane vhukuma . 
Khophi dzoṱhe dza dzidokhumenthe na afiadaviti yo aniwaho dzi tea u sethifaiwa nga Muimeleli wa Tshitshavha kana Khomishinari wa Miano .
Zwa maitele a u galatsha na u nanga zwi a fhambana u ya nga mihasho , fhedzi tshipikwa ndi u fhedza aya maitele nga u ṱavhanya nga hune zwa konadzea ngaho .
Khumbulelo dza ṱhanganyelo ya zwa masheleni zwi lugiselwa lwa miṅwaha miraru , hu tshi katelwa mugaganyagwama wa ṅwaha . 
Mafhungo a Vhulwadze ha HIV na AIDS
Mbumbo ya thunduguṱetehwa ya vhuendelamashango
Nḓila ya 3 ya M & E : Nḓila ya u monithara , u pima na u tikedza ya 3 ; Thandela dza tshikalo tsha masipala dzi fanela u shumiswa na zwiko zwa nnḓa .
( ii ) phasisa Mulayotibe fhedzi ho sedzwa khwiniso yo anganyiwaho ; kana
Sheduḽu ya mishumo
U kona kufarele kwa penisela na khirayoni zwavhuḓi .
YA RIPHABUḼIKI YA AFURIKA TSHIPEMBE
Ofisi dza Phalamennde ya Demokirasi dzi khou thomiwa hu na ndivho ya u sika vhuhone ha tshihaḓu ha Phalamennde vhu sa nyeṱhi , zwihulwane kha vhupo ha mahayani tshoṱhe , zwitshavha zwapo zwa vhushayazwiko na vhushayatshumelo kha mavunḓu oṱhe a ṱahe , zwine nga vhanga ḽa zwiitisi zwo fhambanaho zwa wela nga nnḓa ha therisano dza lushuka tshitshavhani na kha mishumo yo ḓoweleaho ya vhushelamulenzhe nga tshitshavha .
_ Kha vha fhungudze khonadzeo ya u kavhiwa nga u dzudza sambi ḽi na mutakalo .
vhea fhethu huthhi muhanga wa kushumele kwa vhuḓifhinduleli uri minidzhere na vhashumi vha vhe na vhuḓifhinduleli kha nḓisedzo ya tshumelo
U zwima khovhe ya vhimbi , nga maanḓa phanḓa ha ndaulo zwo phasiswa fhethu ho vhalaho ḽifhasini , ha khwaṱhisedzwa uri dziṅwe tshaka dzo ṱoḓou tshinyadzwa lwa tshoṱhe . 
U ṋea muhumbulo nga ha u nanga zwifanyiso zwi re kha tshibveledzwa
Mulwadze u a lovha na vhathu vha vha vhea mulandu wa u vha na vhuḓifhinduleli ha lufu lwawe . 
Hezwi zwi fhungudza zwihulwane masiandaitwa a vhushai kha vhathu vhane vha dzula vhuponi ha mahayani . 
U ridzhisiṱara kushumisele kwa maḓi sa ḽiga ḽa u thoma ḽa ḽaisentsi hu fanela u itwa . 
Khosa o ri , " Ndi khou pfa ndo takala nga maanḓa uri ndo ḓa thoma Gireidi ya 6 yanga tshikoloni tshiswa .
U fhirisa bola u bva kha muraḓo wa tshigwada u ya kha muṅwe
10.7Vho Kevin Wakeford sa Muofisiri Muhulwane wa Tshumisano ya Mafumo a Afurika Tshipembe ( Armscor ) .
U ḓi ṅwalisa sa rasainsti wa phurefeshena ḽa kha buḓo ḽa Saintsi ya Forensikhi
Kha vha humbule-vho nga vhathu vha vhaisalaho kana vhaholefhali ; naa afho fhethu hu a swikelea nga vhoṱhe ?
monithare na u vhiga siani ḽa u bvelaphanḓa ha thandela .
( c ) Arali Khoro ya phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho , Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Buthano , nahone arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho , Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo .
Ri ḓo linganyisa zwine wa zwi funa na mafulufulu o sikwaho u khwaṱhaho u itela u khwaṱhisedza maga kha u swikelela ndaela a Muvhuso kha luvhanḓe lwa nnyi na nnyi . 
7.3 Munnawavhaṋe Vhafunzi Vho Stofile vha ḓo ya u awedzwa kha tshumelo ya mbulungo ine ya ḓo farelwa Yunivesithi ya Fort Hare he vha vha vha Tshantseḽa , nga ḽa 25 Ṱhangule 2016 ngei Alice , Vunḓuni ḽa Kapa Vhubvaḓuvha .
( b ) u phaḓaladzwa hu thoma ho no fhela maḓuvha a 14 u bva ḓuvha ḽine nḓivhadzo ya ṱanganedzwa nga Khoro nga nnḓa ha musi zwo vhetshelwa thungo nga onoyo muraḓo wa Khabinethe kana Khoro phanḓa ha ḓuvha ḽa u guma ḽa eneo maḓuvha a 14 .
Khwiniso ya ndangulo na khethekanyo dza khwine dza u fhambanya vhatshinyi dzo ambiwa nga hadzo . 
Vhahumbeli vha mushumo vha ṱoḓaho maṅwe mafhungo a elanaho na poswo ye ya kunguwedzwa , vha tea u livhisa mbudziso dzavho kha muhasho une tshikhala tsha mushumo tsha vha hone . 
Mbekanyamaitele yashu ya nḓowetshumo a i nga ḓo fhimiwa fhedzi kha zwa vhubveledzi ha sialala , fhedzi i ḓo dzhenisa na sekhithara dza ikonomi ntswa na u lwela u ṱanganyisa nyito dzavho na vhubveledzi ha sialala . 
Ridzhisiṱa
Mulanga dzingu u ḓo vha laela uri vha kwame muṋe wa mavu , vhadzulaho kha mavu ayo na vhoṱhe vha kwameaho .
Talelani masalavhukuma a re mafhungoni aya .
U bveledza zwiṱirathedzhi zwa ndondolo na pulane dza ndangulo ya zwimela na zwipuka zwo fhambanaho . 
3 . Komiti dza Phothifolio
Tshivhalo tsho fhelelaho tha Nḓila ya zwi wanalaho Muṱani tshi ḓo bveledzwa kha modele u ya nga khwanyeledzo ya tshikwama . 
Tsumbo dzo fhambanaho dza zwishumiswa zwa vhudavhidzani
U kopolola mafhungo maswa a bvaho kha bodo kana tshati nga ngona .
Na u shela mulenzhe havho vhafumakadzi a vho ngo ṋewa tshiimo tshavho tsha vhukuma tshitshavhani . 
Khombo ndi ya u vha na tsireledzo i songo linganaho na phaḓaladzo ya mafhungo kha Vhufaragwama ha Vundu . 
Madzadza a u ita ngao matambwa na miṅwe mitambo ya orala .
U buledzaa vhaanewa nga nḓila yone
Mafhungo a ṱoḓeaho a tea u wanala .
Heyi ndi call centre i shumaho awara dza 24 ine ya shumana na mbilahelo dza vhathu .
Kha vha bvele phanḓa na u vha tikedza musi vha tshi dzhia iḽi ḽiga ḽa u fhedzisela kha buḓo ḽavho ḽilapfu ḽa tshikolo . 
Tshivhalo tsha tshaka dzine dza khou ṱunḓiwa
Musi lwendo lu khou bvelaphanḓa , hu na zwiṅwe zwiteṅwa zwiṋe ndeme yazwo kha nḓisedzo ya tshumelo ya ri kombetshedza u dzula ri khou sedza khazwo : 
U thetshelesa ṱhalutshedzo , a konou ṱalutshedza fhethu/ zwimela / zwipuka / zwithu
Hezwi zwi katela vhakhantseḽara va wadi , vhaofisiri vha masipala na dzimeyara , minidzhere wa masipapa , vhashumi vha masipala , vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha , vharangaphanḓa vha sialala na zwitshavha , zwo itwaho nga tshivhalo tsha zwigwada zwi re na dzangalelo zwo fhambanaho sa madzangano a zwa lutendo , zwitshavha zwa vhoramabindu , zwigwada zwa vhaswa , zwigwada zwa vhafumakadzi , madzangano a vhorabulasi na zwiṅwe zwigwada zwa dzisekithara na madzangano .
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo .
Mulayotibe u ḓo tshimbidza na u khwinisa ndaulo na u u nwalisa ḽinwalo ḽa mulayo .
Tshiimiswa tsha vhaofisiri vha muvhuso vho tou tholwaho hu si vho tou khethiwaho , vha re , vha tshumelo ya muvhuso . 
Zwiṅwe hafhu , ro dovha hafhu ra bveledza mbonalo yashu u bva kha u ḓitana thwii u ya kha tshenzhemo ya nganea . 
ḼIGA ḼA 2 : U pulanela u shuma
zwo ḓisendeka nga kuvhonele kwa tshifhinga tshilapfu ngauri tshanduko vhathuni i dzhia tshifhinga .
Kha u phrogirema izwi hu katelwa ṱhalutshedzo ya khoudu - ndi ngani zwo ṅwaliwa nga nḓila iyi , khoudu i khou ita mini . 
Vhakonanyi vha QLTC vha vundu
U tshimbidza ngudo dza zwa vhudavhidzani na mveledziso ya zwikili zwa vhadavhidzani vha muvhuso
Mubvumo wa f funa fola fula kuṱoho tshiṱahani mushumoni
Zwidodombedzwa zwa bannga zwo sumbedziswaho kha fomo ya VAT101D zwi ḓo sudzulusa zwo ṅwalwaho kha mitshini ya VAT , arali zwi sa fani .
U vhona uri hu na nyelelo ya masheleni i bveledzaho na uri ndangulo ya vhubindudzi i ḓo khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na u londota ndeluwo ya u shandukiselwa ha ndaka kha masheleni kha mihasho na mimasipala . 
Muhumbeli u fanela u vha na bugupfarwa ya ḽaisentsi ya u reila . 
Nga ṅwambo wa vhukonḓi ha mugaganyagwama ndi nyito dzo fhimiwaho fhedzi dzo shumiswaho uno ṅwaha . 
Ndi tshone Tshiṱediamu tshihulwanesa Afurika , nahone tshi dzula vhathu vhane vha nga lingana 95 000 .
U topola fhethu ha kushumele ha ndeme kha wadi
U fha ṱhalutshedzo ya uri vhuloi vhune ha vhaisa ndi mini zwi nga si thivhelwe , sa izwi zwi zwa ndeme u wana zwine zwa fana kha vhafaramikovhe vhoṱhe vha kwameaho uri hu kone u vha na u ya phanḓa .
Kha vha vhone uri khumbelo i a sethifaiwa nga dokotela wa phukha o themendelwaho nga South African Veterinarian Authority .
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhoṱhe vho ṅwalisaho .
Ro takadzwa nga kushumele kwa sekithara yashu ya masheleni .
Mashumele oṱhe nga u angaredza a masipala a monithariwa nga kha Sisiṱeme ya Ndangulo ya Mashumele . 
Ṱhanganyelo ya u engedzwa ha tshifhinga tshine tsha ḓo ṋetshedzwa tshi ḓo vha ṱhanganyelo ya zwi elanaho na aldzhebura ya u engedzwa hoṱhe ha ṅwedzi nga ṅwedzi , tenda ha vha uri arali ṱhanganyelo iyi ndi i si yone zwenezwo tshifhinga tsha u fhedza a tshi nga fhungudzwi nga nṱhani ha mvula ya i sa swikeli tshitandadi . 
Vhoramabindu vha 62 916 vho wana thikhedzo nga kha tshumelo dza Thikhedzo dza Mveledziso ya Mabindu ya NYDA .
Roṱhe ri lavhelelwa u lwa nga nungo kha u khwaṱhisa dimokirasi yashu u itela u khwiṋisa vhutshilo ha vhathu vhoṱhe . 
U ombedzela zwine zwa vha muhumbuloni wawe , o dzinginya uri ndi tea u humbula maipfi a ḓivheaho e Vho-Charles Dickens vha vula ngao tswinga kha bugu yavho ya nganea i vhidzwaho
Zhendedzi heḽi ḽo ṅwaliwa ho sedzwa mutakalo na u tsireledzea zwa vhashumi vha Afrika Tshipembe .
Themendelo yo khetheaho ( nṱha ha thendelo u thoma ya sibadela ) i a ṱoḓea kha angiogirafi , zwikene zwa CT , zwikene zwa MDCT , angiorirafi ya khorinari , zwikene zwa MUGA , zwikene zwa PET , zwikene zwa MRI na ngudo dza radio-isotope Radioḽodzhi ( ya mutheo )
U THETSHELESA NA U AMBA ( ORALA ) MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI Nyito ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha masia oṱhe a Luambo na dziṅwe thero .
Vhuimeleli kha miṱangano ya tshigwada tshapo na zwiimiswa zwiṱuku . 
Kha tshitatamende muhwelelwa u bula zwipiḓa zwa vhugevhenga zwine a tenda zwenezwo a tenda na u zwi vhea nnḓa ha khanedzano , zwine zwa ḓo pfufhifhadza tsengo . 
U itela u dzhenelela nga huhulu na u kovhelana mafhungo u lingana nga vhunzhi , a hu na tshi no fhira nyimele ya u amba ho tou dzulwa . 
o thusa kha u tambudzwa ha ṅwana , u hahedzwa ha ṅwana , u tambudzwa ha ṅwana lwa vhudzekani , kana o itisa uri nwana uri a ite zwiito zwo bvaho kana u mu kha u ita zwiito zwo bvaho ;
Vhunzhi ha zwiito izwi zwo bvelela Kapa Vhubvaḓuvha .
Maraga i nga vhambedzwa sa miṱuku musi i tshi vhambedzwa na ya hayani , fhedzi vhukombo vhu tameaho na ndeluwo ya vhushaka ha kushumele vhu ḓifhisa vhukungi . 
U shumisa magudiswa o teaho ndivho na vhathetshelesi
U davhidzana na vhakwameaho kha nḓowetshumo ya zwikambi na mabindu . 
( d ) phanḓa ha musi a tshi ita mbeo ifhio na ifhio fhasi ha Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio zwi tshi katela na u vhewa ha vhaambasada kana vhaṅwe vhaimeleli vha zwa vhudipulomati ;
" Ndaulo ya Sialala " na " mulayo wa vhongwaniwapo na mulayo wa maitele a sialala " zwo vha zwi zwiṅwe zwa mishumo iyi .
Zwiṱanganyi tsha u thoma , zwenezwoha , ha tevhela , nga murahu , zwi sa athu ralo , ho no vha kale , zwa khunyelela , nga itsho tshifhinga .
Vhabvannḓa a vha nga ḓo tendelwa u langa mavu fhano Afurika Tshipembe , fhedzi vha ḓo ṋewa thentelo ya tshifhinga tshilapfu kana u hadzimiwa mavu lwa tshifhinga tshilapfu .
Ya wa nga ṱhoho
Vha SAPC vha themendela uri musi mafhungo a kwamaho vhugevhenga ha zwa vhuloi a tshi ḓiswa kha khothe dza sialala , a tea u iswa kha khothe dza mulayo .
Musi khetho dza Vhusimamilayo ha Vunḓḓu dzi tshi fariwa , khorotshitumbe na Miraḓḓo yayo vha ḓḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓḓu nga Vhusimamilayo vhu tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe .
Mushumo wanga wa tshikolo u khou tshimbila zwavhuḓi ; u melisa maṋo zwo pfuka fhedzi a thi athu lunguluwa . 
Dzina ḽa muṋe wa akhaunthu : NDA- Tshumelo ya Ndingo dza Mbeu .
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri Masipala u nga bvela phanḓa na u shumisa ndaela dzawo nga nḓila yone hu si na u tshinyadza mutheo wayo wa khephithala . 
Fhungodavhi ḽa ḽiṱalusi : tsumbo , Iyi ndi ḓorobo ye ra i dalela mahoḽa .
U ṅwaliswa ha ṅwana ho lengaho
U dzhielwa nṱha nga dzitshaka ha khonṱiraka yo dzudzanywaho zwavhuḓi na luvhilo lwa nḓisedzo . 
U bvisa Tshikwama kha mutevhe ndi nga ṅwambo wa Gwama ḽa Lushaka hune u bvelaphanḓa na u ha hone ha Tshikwama zwa si tsha vha zwa ndeme . 
Arali maitele a mulalo a si konadzee , masiandoitwa a vhathu vha ayo mashango na dzhango ḽa Afrika a ḓo vha makhaulambilu .
Mafhungo / rekhodo dzine dza dzula dzi hone dzi ḓo itwa uri dzi wanale nga eḽekiṱironiki kha webusaithi ya muhasho na ofisi dza muhasho nga nḓila kana tshivhumbeo tshe ya humbelwa ngatsho , arali izwo zwi tshi pfesesea nahone zwi tshi konadzea .
zwithu zwine zwa suvha Nyito dzine vha tou fombe
U ṱolwa u itela u vhona arali muthu a si khombo nga vha Tshumelo ya Tshipholisa vha Afrika Tshipembe kana maṅwe mazhendedzi a muvhuso o teaho hu ḓo itwa . 
Mutshimbidzi u ramba mudzheneli muthihi kana vhavhili vhane vha ṱoḓa u kumedza maambiwa avho kha tshigwada .
Ṅwalani phindulo yaṋu kha ḽidzinginywa iḽi . 
Tshimebi Tshihulwane , vha khou takutshela fhungo ḽa vhululamisi ? 
Vhugevhenga vhu bveledzwaho nga inthanethe Afrika Tshipembe vhu sumbedza elementhe dza vhugevhenga ho dzudzanywaho ha dzitshaka . 
Zwiwo izwo zwi songo ḓoweleaho zwi tea u dzheniswa kha u vhona muelo wa zwo vhulungwaho zwa ḓanzhe na ḽevele dzazwo dza tsireledzo , na zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa nga lavhelelwa u nga itea hanefha nḓilani . 
U fhindula nga ene muṋe kha ndaela
Naho vhunzhi ha vhashumi vha songo fushea na kathihi nga nyimele iyi . 
U ita ndovhololo
Vhuṱhogwa ha tshiga tshaho vhu nga khwaṱhisedza nga u vhu shumiswa u ṱalutshedza ndavhelelo na nga u zi fanyisa na zwiga zwa shango zwa mupo zwa vhuṱhogwa . 
Mbuedzedzo kha sekithara ya ndangulo ya nnyi na nnyi dzi ṱoḓa zwikili zwine a zwi dzuleli u vha hone kha vhashumeli vha muvhuso . 
U pembelela Duvha ḽa Afrika ṅwaha nga ṅwaha ndi luswayo lwa u thomiwa ha iḽo ḓuvha nga Tshiimiswa tsha Vhuthihi ha Afrika nga 1963 .
Ro kona u ḓisa vhavhuelwa vho tewaho vhanzhi kha sisiteme ya ndondolo . 
Zwisumbi zwa mbuelo , pfunzo na malaṱwa zwi fhasi tshoṱhe kha tshikati tsha vundu . 
Zwiṅwe hafhu kha khonadzeo ya u khakhiswa ha mbambadzo , dzhango ḽashu ḽo livhana na tshutshedzo ntswa dza u tswa phukha , u hwala zwidzidzivhadzi na u rengisa vhathu , zwo gonyaho u bva miṅwahani yo fhiraho . 
U thetshelesa mbudziso dzi sa konḓi na nḓivhadzo a kona u i fhindula nga nḓila yone .
Mulayo u laula murengelano nga tshikolodo na zwiṅwe zwiimiswa zwoṱhe zwine zwa ṋetshedza vharengi tshikolodo hu na ndivho ya u alusa maraga wa tshikolodo u fulufhedzeaho , hu u itela u tsireledza vharengi vha Afrika Tshipembe na u alusa mutakalo wavho . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u itela u sedzulusa mupeleṱo na ṱhalutshedzo ya maipfi
Vhaṱoḓisisi kha zwiiimiswa zwi ḓivheaho zwa lushaka na zwiṅwe zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso
U bvisela khagala vhuḓipfi nga ha tshibveledzwa
Hu na thendelano na Minisiṱa wa zwa Gwama , tshipiḓa tsho bulwaho tsha tshelede tshi a badelwa maelana na pfanelo ya u hirisiwa nga Muvhuso tshi ḓo badelelwa kha Tshikwama , ngeno zwo salaho zwi tshi ḓo badelelwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka . 
Hezwi zwi tikedza NDP ine ya vha yone i vhonaho ṱhoḓea ya Afrika Tshipembe kha u bindudza kha sisiṱeme yo khwaṱhaho ya themamveledziso ya ikonomi hune yo pulaniwa nga nḓila ya u tikedza zwipikwa zwa matshilisano na zwa ikonomi zwa vhukati na zwa tshifhinga tshilapfu .
U pfesesa ndaela , masia na maitele
Ndima ya vhuraru ( 3 ) ya Mulayo wa Lushaka wa Madi ( National Water Act ) , 1998 ( Mulayo wa vhu 36 wa 1998 ) , mulayo uyu wo itelwa uri hu vhe na tsireledzo ya vhudi kha zwiko zwothe zwa madi .
U kuvhanganya
a ) Phurofesa Vho Maxi Schoeman ( Vhoradzipfunzo ) ;
U shumisa ludungela / lusevheḓi na zwifanyiso zwi tshi bva buguni uri a pfesese .
Kha maṅwe masia , mureiwa a nga ṱanganedza phurophozaḽa i no nga i mulayoni nga nḓila iṅwe na iṅwe . 
PPC i ḓo vhumbwa nga vhaedithi vha polotiki , vhavhigi vha polotiki , vhoramafhungo vha polotiki na vhoramafhungo vha ikonomi vhe vha akhiredithiwa uri vha vha vhige Ofisi ya Muphuresidennde lwa tshoṱhe nahone tshifhinga tshoṱhe .
Ṋeani dzifigara dza u tikedza mbuno dzaṋu . 
C Ndavheleso ya Tshigwada : Sekithara ya Ikonomi na u Thola ; Mveledzo ya Themamveledziso ; Vhulamukanyi , Thivhelo ya Vhugevhenga na Vhutsireledzi ; Nyanḓano ya Dzitshaka , Zwigwada zwa Mbambadzo na Vhutsireledzi
garaṱa ya kiḽiniki
Vhashumisi vhane vha tama u shumisa zwi re ngomu u bva kha saithi iyi u itela zwa vhubindudzi vha nga ita izwo hu na thendelo yo tou ṅwalwaho u thoma fhedzi i bvaho kha minidzhere wa webusaithi . 
U ḓitika nga mulenzhe u sa shumiseswi
Wadi dzoṱhe na vhakhantseḽara dzo vhewa hagala kha CBP khathihi na mishumo ine vha tea u ita ;
Sekithara ya vhulimi , maḓaka na vhureakhovhe yo tsa nga -0.3% ; vhubveledzi nga -3.2% ; muḓagasi , gese na maḓi nga -2.9% ; na mbambadzo , u ṋetshedza zwiḽiwa na madzulo nga -2.1% .
e . themendelo ya u ya kha vhaeletshedzi vha phurofeshinala arali vhuṱungu kana thambulo yo no tou hulela nga murahu ha musi muthu o bvelelwa nga zwithu zwivhi
Vho dzinginya nḓila dzine masipala i nga kona u swikela ṱhoḓea dza Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 na Mulayo wa Sisiteme ya Masipala wa 2000 .
Ri a pfesesa maanḓa ayo nga milayo ya ḓivhambalo yo tiwaho . 
Zwazwino ro fhedza mushumo wa u nanga vharengi vha tshumelo vha khou takalelwaho vha Mbekhanyamushumo ya Thandela Ṱhukhu dza Vhabveledzi vha Muḓagasi vho Ḓiimisaho ( 1 - 5 MW ) , ine i sedza kha u thusa u ṋea tshenzhemo vhabveledzi vhaṱuku kha mveledziso ya thandela na u kuvhanganya masheleni a khou ṱoḓeaho u itela thandela dzi fanaho na dzenedzo .
U ṋetshedza na u ṱanganedza mafhungo na u dzulela u davhidzana
8 ya Ndaulo dza BABS i vha fha phurofoma ya BSA ine ya tea u ḓadziwa
Dzangano ḽi si ḽa muvhuso
Hayo ndi one manweledzo na mushumo wo ṋewaho Muhasho washu musi Mupresidennde vha tshi nkhwesa maanḓa a zwa mitambo na vhuḓimvumvusi kha shango ḽashu . 
Mbadelo i tiwa nga haya ha vhalala .
Uri ndi nnyi ane a dzudzanya adzhenda zwi laulwa nga nyimele .
Vhurendi Gireidi ya 7 : zwirendo -10
U vhulunga kha bindu na ha muṱa hoṱhe hu fhasi Afrika Tshipembe u ya nga zwilinganyo zwa dzitshaka . 
Vho Kunene vho vha na buḓo ḽavhuḓi nahone vho shela mulenzhe zwi vhonalaho kha u bveledzela phanḓa nḓowetshumo ya fiḽimu dzapo .
Ndangulo ya kushumele i tsinisa na nḓisedzo ya tshumelo , zwoṱhe zwi ṱalutshedzwa nga tshiṱirathedzhi tsha Batho Pele tsho ḓivhadzwaho nga 1997 .
MUGAGANYAGWAMA NDI PULANE YA MASHELELENI .
Mulayo uyu u itela muhanga wa muvhuso wa lushaka , mivhuso ya mavundu na mivhuso yapo uri i aluse na u leludza vhushaka ha mivhusomiḽedzani , u ṋetshedza mimekhenizimu na kuitele u itela u leludza u tandululwa phambano dza mivhusomiḽedzani . 
Afrika Tshipembe ḽo ita mvelaphanḓa yo khwaṱhaho kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho , fhedzi vhushayamushumo na vhushai zwi khou ḓi bvela phanḓa . 
Nzudzanyo ya Tshiṱarathedzhi Tshipiḓa / Zwipikwa zwa Tshiṱirathedzhi zwa Tshiimiswa Muvhigo
Shango ḽi ṱutshelwa nga rannda dza biḽioni dza 7 nga ṅwaha kha ndozwo ya maḓi .
U khwaṱhisa uri zwikolo zwoṱhe zwi wana gumoṱuku ḽa ndambedzo ya mugudi nga mugud i yo tiwaho kha vhuimo ha lushaka na uri masheleni ayo a ndambedzo a shumisiwa zwavhuḓi nahone zwi khagala .
Kha ri ambe
khethekanyo C : R1 900
Ndivho khulwane ya tsedzuluso ndi u sumbedza tshenzhelo na ngudo , u ṱola mvelaphanḓa kana u kundelwa u tandulula u kundelwa ha vhukoni ha kale na u sika vhubvo nyangaredzi na muhanga wa kushumele wa u topola ṱhoḓea ntswa .
Hezwi ndi nḓila ine Afurika Tshipembe ḽa khou shelamulenzhe ngayo kha u pembela ha dzingu u bva kha Dzangano ḽa Vhuthihi Afurika ḽe ḽa thomiwa nga ḽa 25 Shundunthule 1963 u ya kha Mbumbano ya Afurika ḽa zwino , na zwiimiswa na mbekanyamushumo dzaḽo .
U anganya thandululo ya khaedu nga maanḓa kha Mathematiki .
Muvhuso wo thoma matshimbidzele a u vhea milayo ine ya ḓo tikedza sisiteme ya NML .
Vhubindudzi ha tshika dzo fhambanaho dzi buletshedzwa sa tshiimiswa tshi elwaho na bisimusi Afrika Tshipembe na huṅwe , zwi imaho nga misanda ya dzitshaka dzi re nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Masheleni a songo linganaho a mashumele na ndondolo . 
Minisṱa wa Pfunzo ya Mutheo , vha tshi khou gudisa Ḽitheresi kha vhagudi vha Gireidi 3 musi vho dalela tshikolo tsha Phuraimari tsha Winnie Ngwekazi , ngei Soweto nga Fulwana 2010
Zwenezwo , naho Khomishini yo vhofhea nga vhuḓifhinduleli hayo ha u tou dzhiela nṱha fhedzi dziṅwe tshaka dza u tambudzwa , ndi zwa ndeme u ṱalutshedza nyimele dze u tambudzwa uhu ha bvelela fhasi hadzo . 
Hu tea u dzhielwa nṱha u dzudzanya mushumo wo teaho a ndaela ya sekhithara iyi i ṱanḓavhuwaho ya nyanḓadzamafhungo . 
Tshanduko kha u swikelela pfulo / tshipiḓa tsha pfulo tshi re hone ?
Hafha , rekhodo ya khasiṱama i ḓo dzudzanyululwa fhedzi arali khoudu ya rekhodo i sa lingani na ' 23 ' nahone khoudu ya u dzudzanyulula i sa tewi nga u thuthwa . 
Vhone , muraḓo , vha rumela khumbelo nga SMS vha wana phindulo nga SMS na zwenezwo i na mafhungo e vha a humbela .
U shumisa pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo nga vhathu vha vhurereli ha vha Pagans na dziṅanga a zwi tei u thivhela ndaulo ine ya ḓo thivhela u pfukwa ha pfanelo dza vhaṅwe vhathu-afha hu ambiwa pfanelo dza zwipondwa zwine zwa tea u tsireledzwa kha maitele a vhavhaho .
Mushonga a u tou ṱoḓea nga u tou ralo fhedzi u anzela u randelwa wo ṱanganyiswa na ayoni . 
Musi hu tshi kuvhanganywa data nga ha mitengo ya zwibveledzwa vhorakhonṱhiraka vha fanela u kwamiwa , ndi nga musi fhedzi musi zwibveledzwa zwi siho kha vhupo hapo hune ha tea u shumiswa mutengo wa u ṱunḓa . 
( 1 ) Nga murahu ha musi ho no fhedzwa u vhalwa dzivouthu , tshivhalo tsha vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tsho no wanala na mvelele dza khetho dzo no ṱanganedziwa u ya nga khethekanyo ya 190 ya Mulayotewa muswa , Khomishini i ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili mvelele dzo ṱanganedziwa , ya rwela ṱari vhonkhetheni vha re kha mutevhe , u anḓadza hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka , vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe vhusimamilayoni .
Kha vhaḓadze fomo yo teaho .
Khwinisa u kona u konḓelela ha vhathu na ikonomi kha tshanduko ya kilima .
NDIVHO YASHU NDI IFHIO
Zwivhalo zwoṱhe zwa masheleni zwi tea u tendelana na tshivhalo tsho bviselwaho khagala kha zwitatamennde dza masheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha . 
Ndi mini zwine mitaladzi iyi ya ni vhudza zwone nga mvumbo ya mudzulatsini ? 
3 Vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi vhune ha vhaisa
Masia a mveledziso ya mbekanyamaitele yo teaho e a wana tshenzhemo yo khetheaho ha athu shanduka . 
Kha nyimele dzo raliho , mufarisi o salaho na vhana vha nga dzhielwa nzhele kha vhaṅwe vhathu musi hu tshi waniwa mbadelo dza lufu dza tshelede i badelwaho khathihi yoṱhe . 
U thetshelesa na U amba
U pfesesa mushumo we wa rumelwa wone na mashumele a masipala , tshumelo ya nnyi na nnyi nga u angaredza na ṱhoḓea dza thandela , ndi zwa ndeme . 
Nyangangaredzo ya magudiswa , zwikili na zwiṱiratedzhi
Mbuelo dzi ḓivhiwa musi hu na khonadzeo dza mbuelo dza ikonomi tshifhingani tshiḓaho kana khonadzeaho ya tshumelo dzi ḓo iswa kha Masipala wa Buffalo City nahone hedzi mbuelo dzi nga vhaliwa nga nḓila i thembeaho . 
Arali vho no ṅwaliswa kha mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi nahone vha tshi khou ṱoḓa u khwinisa thendelo yavho ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi : Vha humbelwa u fekisela mushonga wo randelwaho kha DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi kha 0866 51 8009 ( nomboro yavho ya vhuraḓo kana ya phurofaiḽi na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwi tea u bviselwa khagala ) .
U monithara vhutshilo ha miri na zwimela a si tshipiḓa tsha tshoṱhe tsha mbekanyamushumo kha madzingu oṱhe . 
Naa muṋe wa khamphani ndi Mushumeli wa Muhasho ? 
Nga tshifhinga tsha u thetshelesa , vhuṱanzi ho ṋetshedzwa vhu sumbedzaho uri ho vha na u sa shumiswa zwavhuḓi ha masheleni . 
U otela pulane ya tshiṱirathedzi uri i vhe mutheo u pfalaho wa mashumele a mugaganyagwama , u tea u vha wo ṋetshedza zwododombedzwa tshivhumbeo tsha tshiimiswa . 
Ngauralo mugaganyagwama u fanela u tikedza vhafumakadzi u khwaṱhisedza u fhungudza zwithu zwi si zwavhuḓi zwe vha hweswa nga pfanelo dza tshitshavha . 
Thuso ya Phungudzo ya Tsiku i nga vha nga nḓila ya phasela dza zwiḽiwa kana vautshara ya u renga zwiḽiwa .
Vhathu vha ḓo vha vha tshi khou lavhelela tshumelo nnzhi u bva kha vhone . 
Tshanduko ya mbeu ndi tshipiḓa tsha adzhenda ya tshanduko yo ṱanḓavhuwaho ine ya dovha hafhu u ṱoḓa u fhungudza gake ḽi re vhukati ha vhapfumi na vhashai , na vhukati ha zwitshavha zwa vharema vhe vha vha vha kha vhuimo vhu si havhuḓi u ya nga ḓivhazwakale na zwitshavha zwa vhatshena zwi re na zwiko zwinzhisa . 
Sa zwo bulwaho kha ṱhalutshedzo miṅwe Mihasho sa wa Pfunzo i lugisela mivhigo ya zwibviswa lwa ṅwedzi nga ṅwedzi u itela ṱhoḓea dzavho dzi sa kateli u vhiga lwa vhuḓikumedzi ; naho zwo ralo , uyu a si mulandu u mona na Mihasho yoṱhe . 
U fara vhuṱambo uvhu zwi ita uri ri kunge vhabindudzi vha bvaho kha mashango a nnḓa , zwine zwa nga alusa ikonomi na u engedza vhubindudzi ha themamveledziso ya tshitshavha .
Hu na tshivhalo tsha maguvhangano a u ṋanga , a dzingu na a mbekanyamaitele kha ṅwaha uno . 
Musi mushumeli wa tshitshavha a tshi ṱanganedza vhukhakhi ho swikiswaho khae u bva huṅwe henefho kha tshiimiswa tshenetsho , a vhu nga ḓo fhiriselwa kha vhaṅwe . 
( 4 ) Khomishini i na maanḓḓa na mishumo zwo tewaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Ngudo nnzhi dzi sa vhaleiho dzo sumbedzisa uri zwiko zwa masheleni a nyengedzedzo zwi na khonadzeo ya u ita uri sisiṱeme ya pfunzo iṅwe i shume zwavhuḓi , u ṋea vhana zwikolo zwa tsini , vhagudisi vhanzhi vho ḓilugiselaho zwavhuḓi , na tshomedzo dzi ṱoḓeaho . 
U humbulela ṱhalutshedzo na zwifanyiso zwa maipfi a so ngo ḓoweleaho nga u sedza kha zwipiḓa
c ) Serisi ya Ḽingwende ḽa R1 ya Musuku : " Zwikokovhi zwa Afurika Tshipembe
Zwo ṋaṋaho , ri ḓo ṱana vhathu vhashu kha lufu na vhulwadze . 
Tsha ṋetshedza thikhedzo dza thekheniki , masheleni , na ndaulo kha miṱa ine ya khou ḓifhaṱela mahaya avho
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha tshumelo .
maṱhakhe-shandwa ---- musi zwo lavhhumbula ho zwa nṱhesa zwa ndeme kana zwi takadzaho zwi so ngo tsha swikhumbula kana zwi shushaho zwa puloto ya zwibveledzwa zwo dzhenhumbula nga zwa madakalo kana mafhungo
U shumiswa ha fhethu ha madanga a tshoṱhe tsini na milambo zwi ita uri hu vhe na tsitsikano . 
arali vha na dzi mbulungelo , zwidodombedzwa malugana na nzwalelo na dzi mbadelo .
Ro pfa mbilaelo dzi bvaho kha dzikhamphani ngaha u lenga u wana visa kha vhashumi vha na vhukoni vha bvaho mashangoni a seli .
Kuṅwalele kwa pharagirafu
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhoramimoḓoro vhoṱhe vhane vha anzela u shumisa bada khulwane dza Gauteng uri vha ḓiṅwalise kha sisiṱeme na uri vha renge e-tag u itela uri vha ḓiphine nga mbadelo dza luafhulelo .
Thandela yo thoma ya imiswa zwo itiswa nga khakhathi dza zwa masheleni dze vundu ḽa dzi tshenzhela nga tshenetsho tshifhinga . 
U ita mitsindo minzhi hu tshi shumiswa miraḓo ya muvhili na / kana zwilidzo
Fhedzi , ngauri ndi tshivhalo tshiṱuku mvelelo dzoṱhe a dzi nga fhambani nga maanḓa musi tsho katelwa kana tshi songo katelwa . 
Zwirengwa
Khombo dzi katela u shayea ha ṱhalutshedzo i fanaho ya zwilinganyo zwa mbalelano na nyengedzedzo i yaho phanḓa kha vhukonḓi ha zwilinganyo zwa mbalelano , khathihi na tshumiso dzi sa bveledzi dza sisiṱeme dza mbalelano ya masipala zwi ḓisaho tshivhalo tshihulwane tsha thengiselano dza manyuaḽa na murekano . 
( ii ) na u ita uri muthu ufhio na ufhio a setshiwe , nahone arali zwo tea , u hanela muthu a tshi dzhena kana u bviswa ha muthu ufhio na ufhio .
Zwidodombedzwa zwa rekhodo ( a ) Kha vha ṋetshedze zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa rekhodo ine ya khou humbelelwa tswikelelo , hu tshi katelwa nomboro ndaula arali vha tshi i ḓivha , u itela uri rekhodo i kone u wanala . ( b ) Arali tshipiḓa tsho ṋetshedzwaho tshi songo lingana , vha humbelwa uri vha ise phanḓa kha iṅwe foḽio ire thungo vha i nambatedze kha iyi fomo .
Saveyi yo dovha ya sumbedzisa hafhu u tsa u bva kha 23,8% u ya kha 11,8% ya miṱa i re na khaedu ya u shaya zwa uḽa , zwine zwa sumbedza mvelaphanḓa kha u thusa zwitshavha zwi tshilaho kha vhushai ho kalulaho .
5.13 Ṱhoḓisiso yo itwaho na makumedzwa o ṱanganedzwaho a tshi bva kha madzangano a re na dzangalelo o fhambanaho a sumbedza uri vhugevhenga ha u pomoka muthu vhuloi ndi vhuhulu .
Ḓuvha ḽa u fhedza Phurogiremu ya Zwikili
Tshitshavha tsho salaho tshi ṋekedzwa mabunga a VIP . 
U bvelela ha nḓila ine ya nga dzhiwa i yone yo teaho zwi nga dzhia miṅwe miṅwaha i si gathi .
Vho dovha vha wana digiri ya mastasi kha Ngudo ya zwa Lwanzheni u bva Yunivesithi ya Stellenbosch . 
Milandu ya Vhutshinyi i nga thuthiwa ?
vhathu vha re na vhulwadze ha mbilu kana vhulwadze ha mafhafhu
Khonanyo ya ndingedzo idzi dzo dzhia tshifhinga tshilapfu uri fhira tshe tsha vha tsho lavhelelwa , fhedzi mutheo wo khwaṱhaho wo fhaṱiwa u itela dziṅwe mvelaphanḓa . 
Ndangulo ya ndeme ya data , ine ya katela maga anea elana na vhukoni , vhuronwane na zwifhinga zwo tiwaho . 
Arali hu na lutamo lwa u ṋetshedza muthu nga kha tshirengwa tshinwe na tshinwe , zwenezwo zwi tea u itwa nga kha bambiri ḽo fodiwaho ḽine ha khou sedzwa ḽone . 
Dance Umbrella ndi puḽatifomo ya ṅwaha nga ṅwaha ya mitshino ya maḓuvhano ya Afrika Tshipembe ine khayo vhusiki ha khoriogirafu ha sumbedzwa . 
U langa nzudzanyo dza ḽodzhistikhaḽa dza vhashumi vha tshifhinga nyana vha tsedzuluso zwo vha khaedu khulwane . 
Komiti ya Mazhakanḓila a Tshilaho i khou rangwa phanḓa nga Vho Welcome Msomi vha tshi khou shumisana na ḽizhakanḓila ḽa muzika Vho Letta Mbulu , sa Mufarisa Mudzulatshidulo .
A ri a huna dziṅwe ndaulo dza u luala vhuloi .
Nga kha vhushumisani na vhashelamulenzhe vha re hone , sa mahosi , tshitshavha tsha vha vhurereli , vhoramabindu na vha zwa mushumo , ri khou isa phanḓa u khwaṱhisa nungo dzashu kha u vusuludza mikhwa , na u ṱanganedza matshilele . 
Naho hu na tshanduko khulwane kha theo ya mulayo maelana na nḓila ine zwa shumiswa ngayo , nga maanḓa zwi tshi elana na zwa mitambo , vhuendelamashango na vhuḓimvumvusi , ho itwa tshanduko dzi si dza ndeme kha nḓowetshumo idzi u itela u sa nyeṱha . 
Mbuelo ye ya i ḓisa mushumoni , mvelele ye ya i vusuludza , vhukoni he ya vhu thoma nga ngomu kha maraga washu wa zwa vhashumi , a zwi rekanyei . 
Mutsiko wa tshumiso ya masheleni kha masipala kanzhi u itiswa nga nyaluwo ya mutengo wa tshumelo guṱe dza mutheo , nyaluwo ya ṱhoḓea dza tshumelo dza mutheo dza mahala , mbetshelwa dza u tshintsha na u lugisa themamveledziso dzo no vha ho dza kale , na mbadelo dza vhuvhusi na vhulanguli . 
Naho zwo ralo , ndingedzo idzi a zwi kombetzhedzi uri u vha vhaimeli vha muhwalo u re hone . 
( 7 ) Vhaṅwe vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli vha tea u vheiwa u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde une wa tea u vhona uri u vhewa , u huliswa na u kaidza avha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli zwi tea u itwa hu si na u itela vhane wa tama vhone fhedzi kana luvhengelambiluni .
Zwa u shayea ha puḽane dza Vhupuḽani na Vhukunguwedzi ha LED zwo ṱanganedzwa sa zwipikwa zwihulwane zwa u thoma u sedza kha mveledziso ya ikonomi na u fhelisa u shayea ha mishumo na vhushai . 
Mmbwa a dzi tendelwi ngomu ḽaiburari .
-- U humbulela
Vhashumi vha re na phurofesheni vha na vhukoni kha zwa thekhinikhala na tshenzhemo kha nḓisedzo ya mavu . 
Muvhuso u ḓo dovha wa isa phanḓa na u bveledza mbekanyamaitele dzi ḓisaho nyengedzedzo kha u shela mulenzhe ha vhathu vharema na dziSMME , hu tshi katelwa dzi langwaho nga vhafumakadzi na vhaswa , kha sekithara ya thekhinoḽodzhi ya mafhungo na vhudavhidzani .
U ya nga vhupo ha mahayani , thaidzo dzo ḓoweleaho ndi u ṋetshedza , u bva mathomoni , tshivhumbeo tsha tshikhala tsha nnyi na nnyi u itela u thusa mveledziso ntswa . 
Puḽanelani makete uri u pfukisele phanḓa muya wa vhudziki . 
Nḓivho iyi ndi tshipiḓa tsha vhuṱhogwa vhukuma tsha u pulana na mveledziso . 
Tsengo yone iṋe yo dzhia vhege mbili vhudzuloni ha vhege nthihi ye ya vha yo anganyelwa . 
Ngauri ngoho ndi ya uri a thi vhuyi nda ḓiwana ndi ndoṱhe . 
Khonṱhiraka dza tshelede na vhuṱanzi zwi paka zwiko zwa mafhungo kha muthu wa Vhuraru : 
Ho tou sala maḓuvha phanḓa ha musi Ḓorobo itshi funga mavhone a tshilimo lwa tshiofisi , yunithi dzashu dza U londota mulayo dzi khou ḓilugisela u khwaṱhisedza uri hu vhe na tshifhinga tsha madakalo tsho tsireledzeaho . 
Nḓivho ya Muteo
Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u ṱalutshedza maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa vhapondwa vha vhutshinyi .
Mulayo u fanaho ndi wone une wa shuma kha Vhashumi vha zwa Masheleni . 
Komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo i vhumbwa nga miraḓo mingana ?
3.76 Iṅwe ya dzithaidzo dzine dza tea u kundwa kha honohu u ita ndaulo , arali iyi ya vha nḓila ine ya ḓo tevhelwa , hu ḓo vha u ṱalutshedza maipfi " vhuloi " kana " vhuloi vhune ha vhaisa " .
1.4. Khabinethe i fhululedza u shumisana hu khou bvelaho phanḓa ha Vhufarisani ha u lwa na HIV na AIDS , hune ho pembelela anivesari ya vhu 15 nga dzi 9 Tshimedzi 2013 .
( 1 ) Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , u mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓo fara ofisi kana a vha mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa .
Madokotela zwao ( GPs ) : Madokotela a ṋetshedzaho tshumelo ya ndondolo ya mutakalo nyangaredzi nahone a sa ṋetshedzi tshumelo dza vhomakone .
Mapa wa vhu 4 wa Nḓivhadzo ya 2008
mbilo ya ndiliso ya vhulwadze ho
vhuḓi ha luḓi lwa vhunna
Nga nnḓa ha mihumbulo yo bviswaho ya zwa thekeniki na yo dziaho , mishumo ya u pfumbudza yo sedzaho kha u khwinisa zwikili u itela u shumisa uyu muhumbulo wo khwaṱhiswaho na zwa thekinoḽodzhi na zwone zwo katelwa . 
ḽitheretsha , tsumbo , ḓirama/ nganeapfufhi / foḽukuḽoo Zwiṱirathedzhi zwa u vhala
Vhukoni ha u ita mishumo minzhi , u shumana na zwithu zwine zwi a kanakana na u langula nga fhasi ha tshanduko i ṱavhanyaho na nyimele dza mutsiko . 
Izwi zwo khwaṱhiswa musi vhorakoḽoni vha tshi guda-vho na uri vhunzhi ha vhathu vha Afrika vha na lutendo nga ha vhathu vhane vha shumisa maanḓa a vhuloi -lutendo lune lwa fana na ulwo lwo khwaṱhisaho lutendo lwa zwa vhuloi ha Europe kale .
ZWISUMBI ZWA KUSHUMELE KWA NDEME
Nyito i a ṱoḓea nga kha zwiimiswa zwa pfunzo , phurofesheni , zwa mabindu na vhuḓiṋetshedzi , na nga ngomu ha zwiimiswa zwone zwiṋe . 
Vho M Q NDLOZI : Muhulisei Mulangadzulo , ri khou humbela vhuḓipfi havho .
Musi u vha mulayoni ha thendelo ho fhela , vha tea u ita iṅwe khumbelo .
Mbekanyamushumo dza u Thusedza Vhubindudzi : Austin , Texas ho thomiwa Mbekanyamushumo ya Thusedzo ya Phungudzo ya Malaṱwa ( WRAP ) ine ya fha mabindu apo thuso ya thekhinikhala u itela u swikelela phungudzo kha tshivhalo na vhumulimo ha malaṱwa o sikwaho . 
rekhodo dza kushumele kwa phukha
Naho zwo ralo , ndi khaedu dzine vhunzhi havho vha ḓo ṱangana nadzo . 
MANWELEDZO
Vhatholi vha fanela u guda mbekanyamaitele dzavho , maitele , matshimbidzele na vhupo ha u shuma . 
Tshumiswa nga mueni / mudali
U ṱanganedzwa ha vhagudi vha ṅwaha uno ho khunyeledzwa nga tshifhinga ?
Khetho ya Sapphire na Beryl dzi ṋetshedza muunḓiwa muṅwe na muṅwe u dalela dokotela wa maṋo u itela ndondolo ya u ṱolwa na u thivhela luthihi nga ṅwaha .
Vhulangulivhukateli
U shumiswa ha u dzhenelela hu ḓo ya phanḓa na uri ri khou shuma zwavhuḓi na vunḓu kha heḽi fhungo .
Mulingo wa vhukati ha ṅwaha Bammbiri ḽa 2 : Tholokanyonḓivho ( U pfesesa ) , kushumisele kwa luambo na ḽitheretsha
b ) Vho Anil Bijman Singh kha poswo ya Mufarisa Mulangi Muhulwane : kha Vhulanguli na zwi Tendelanaho nazwo .
9 . Komiti ya wadi i vha na vhuṱanzi ha uri vhaimeli vha wadi vho teaho vha shele mulenzhe kha u shumiwa ha thandela khathihi na u vhigela murahu kha tshitshavha miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe .
Tshivhalo tsha vhurumelwa tshi ḓo fhungudzwa na u linganywa .
Dzina ḽa sibadela na nomboro dza luṱingo na nomboro dza fhethu ha u shumela , arali zwi hone .
4 . TSUMBANḒILA YA URI MANYUWAḼA UYU U SHUMISWA HANI ( TSHIPIḒA TSHA VHU 10 )
Vhuongelo ha mukoni nyangaredzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ḓo ṋetshedza tshumelo dza dzilafho ḽa vhulwadze ha muhumbulo ḽi elanaho na phakhedzhi ya ndondolo ya vhulwadze ha muhumbulo nyangaredzi . 
Zwenezwo , ndi zwi dzhia uri Nnḓu i khou tendelana na fhungo ḽe ḽa ṱahiswa nga Tshimebi Tshihulwane ? 
Mugaganyagwama wa vhukuma wa u lugisa zwithu u katela u lugisa ho tiwaho , ha u thivhela na ha ḓuvha na ḓuvha zwibadela . 
U amba nga ha kufarele kwa bugu na u londota .
Tshivhalo tsha madalo nga ṅwaha tshi ta tshivhalo tsha dziposo nga khethekanyo . 
18.2 Arali khanedzano i songo tandululwa lu fushaho , mushumi kana dzangano ḽa vhashumi kha thendelano iyi vha nga livhisa phambano dzavho nga ha ṱhalutshedzo kana kushumisele kwa thendelano iyi kha GPSSBC .
Therisano i ḓo ṱuṱuwedzwa nga nzulele ya polotiki , ya ikonomi na ya masheleni .
1 . Ndi Miraḓo Mihulwane fhedzi yo ḓiṅwalisaho nahone ine ya kha ḓi vha miraḓo ya Tshikimu nga ḽa 1 Luhuhi 2014 ine ya nga nanga kana u ima sa Nkhetheni .
Zwiṱaluli hezwi zwi dovha zwa vha na mushumo wa ndeme kha u avhela lwo teaho zwiko kha khethekanyo dzoṱhe dza Muvhuso . 
Vha ḓo ni vhudza fhedzi nga ha u ita vhupo vhuno fana na ha dziḓoroboni . 
Muvhuso u ne wa khou shanduka wa DRC wo ṱanganedza khakho dzo itwaho u swika zwino nga tshifhinga tsha tshandukiso na u limuwa ṱhoḓea ya khakhululo ya zwenezwo . 
U dzhenela kha u khwinisea , na ndinganyiso ya masiandaitwa a mutevheṱhaḓu wa u takuwa na u wa kha mishumo ya mabindu , muvhuso u langa mbekanyamaitele dza muvhalelano dza u lwa na maitele a sekele . 
Zwenezwo , sekithara ya vhupo ha mahayani ya Afrika i sala i sa wani tshumelo i fushaho . 
Muaro wa u tou funa u nga ṱoḓa muhumbulo wa vhuvhili na phurothokholo dza ndondolo i langwaho
Zwishandukisi zwa frikhwentsi kana dzhenereitha dzine dza vha na elementhe dzoṱhe dzi tevhelaho : 
Thundu dza tshelede a si dzine zwenezwo dza fusha ṱhoḓea dza murengi thwii , fhedzi dzi ita vhubveledzi vhuhulwane khathihi na uri dzi fushe ṱhoḓea huṅwe ṱhaṅwe kha ḽa matshelo . 
Zwamafhungo zwire na mafulufulu , zwo yaho nga u fhambana , u pfumbudzwa zwavhuḓi na u vha na vhuḓifhinduleli zwine zwa ita uri masia oṱhe a muvhuso a vhe na vhuḓifhinduleli zwi ḓo vha one maitele . 
U ita ndovhololo
Vhatikedzi vha vhapondwa kana vhaṋetshedzi vha tshumelo dza matshilisano vha ḓo -
Hafu ya vhadzulapo vha Afrika a vha na mahaya kana vha dzula kha vhudzulo vhune ha si vhe ha vhukuma , u fana na mikhukhu . 
Mabammbiri a muhumbulo wa thandela
Vhuḓifari ha vhana vho thanyaho lwo kalulaho vhu khou dzhielwa nṱha nga u sedzesa zwiito zwavho . 
Atikili iṅwe na iṅwe i amba nga zwiitei zwifhio ?
U na vhuḓifhinduleli ha u vhiga tshomedzo dzoṱhe dzo tshinyalaho . 
Labi ḽa pina ḽe ḽa itwa kha tshiṱangadzime tsha Panay ngei Phillipines na Taiwan ḽi dzhielwa nṱha vhukuma . 
Musi hu saathu itwa ndingo vha ḓo tea u ḓadza mbudzisavhathu ya ḓivhazwakale ya dzilafho , ine ya ṋetshedza phurofeshinala wa ndondolo ya mutakalo mafhungo nga ha khombo dzi re kha mutakalo wavho .
Naa Muvhuso u vhekanya hani Mugaganyagwama wawo ?
Mulayo uyu wa lushaka u tea u tikedzwa nga Milayo ya Vunḓu na Milayoyapo ya Masipala . 
Miṅwe mishumo i katela u kaṋa , vhulavhelesi , mishumo ya ngomu fhethu ha u paka , ndangulo ya tsheledzo , ṱhoḓisiso nga ha zwikhokhonono na malwadze nga khalaṅwaha , u reila gandakanda kana fokuḽifithi na u fhala fhasi . 
Khoḽomo iyi i na ' thevhekano ya zwipikwa u ya nga ndeme dzazwo '
Khampheini dza thikhedzo nahone dza mvelele dza vhushumisani he ra vhu fhaṱa na vhaimeleli vha madzangano zwigwada zwo pfiswaho vhuṱtungu , ro khwinisa vhuvha ha zwithu zwine zwa vhakwama , na khwinifhadzo ya ṱhuṱhuwedzo kha zwililo zwavho zwihulwane .
Fhedziha , nga u ita , hoku ndi kuitele ku shumaho u thusa vhathu vha shayaho na u sika tshikoupu na vhuleme ha zwa tinya na u shavha u badela muthelo . 
O LIVHAHO - ḽiga ḽa tshumelo ḽi tea u bula fhedzi zwine zwa khou elwa ?
Khumbelo ya aisentsi ya tshikwekwete tshapo tsha u
U bva tsha miṅwaha i fhiraho miraru tshiimiswa tsho vha tshi tshi khou ḓi bveledza maṅwe a matheriaḽa a vhudavhidzani tshi sa fhidzi nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi .
162. U anḓḓadzwa ha milayo-yapo ya masipala
Vhasaini kha thendelano vha vhumba thimu ya ndeme ya vhashumisani vha nḓisedzo . 
4 . Vhudavhidzani
Kale madzangano a vhashumi o shela mulenzhe kha zwa poḽitiki , na u pfesesa uri zwine zwa kwama miraḓo yao a zwi fheleli kha gethe ḽa feme .
Kha u tevhedza vhuḓikumedzeli ha u khwinisa mbuedzedzo na u ṱuṱuwedza ndulamiso sa vhuḓifhinduleli ha lushaka , ro khwaṱhisa tshumisano na vhuanḓani na Madzangano a si a Muvhuso , madzangano a lutendo , madzangano a tshitshavha kha vhurangeli hashu ha thivhelo ya vhugevhenga . 
Lavhelesani vhana vhoṱhe
NDIMA YA 8
Ndi nga mini vhaṅwe vhathu kana mashango o pfuma u fhira vhathu vhaṅwe kana maṅwe mashango ? 
Mavhiḓani a hu anzeli u dzhiwa sa u shumisa mavu ane a sa vhe na thaidzo na u shumisa mavu a vhudzulo na , sa tshi ḓa nga murahu , a ho ngo ambiwa ngao kha ḽiṅwalo iḽi . 
Muvhuso ho ima kha ḽa uri ho vha hu si na phambano dzo raloho dza matheriala . 
Madalo , ndingo , dzilafho na ngeletshedzo nga GP , saikhathirisithi , saikhoḽodzhisithi , saikhomeṱirisithi kana vhaeletshedzi vho ḓiṅwalisaho
PPP ndi tshishumiswa tsha ndeme tshishumiswaho u konisa zwiimiswa zwa muvhuso kha u fha khonṱhiraka vhadzheneli kha sekithara dza phuraivethe kha u dzhena mbadelo dza vhubindudzi ha mbuelo kha u diliva dziṅwe dza tshumelo dzine zwiimiswa zwa sekithara dza nnyi na nnyi dzi ṱoḓea uri dzi ṋetshedze kana u diliva . 
Vhanna na Vhafumakadzi , mishumo yo ṱuṱuwedzwaho afha i fanela u shuma u kunga muṅwe na muṅwe vhudzuloni ha u vha kula nungo . 
Ṱhanganyelo ya maga a ndaṱiso zwi amba mvelelo dza tshiofisi fhedzi nahone hu si u vhala vhathu nga muthihimuthihi . 
Hu tea u shumiswa zwithu zwine zwa tendisea zwi no nga sa mufhindulano , inthaviyu - zwi tea u ṱuṱuwedzwa .
Tshaka dza inisuḽini na uri dzi vheiwa hani nga nḓila yo tsireledzeaho .
U pfesesa tshibveledzwa
Naho u vhulunga ho swikelelwa nga kha thundu na tshumelo , vhunzhi ha zwo vhulungwaho zwo vhonala nga u fhungudza u enda na zwibviswa zwa u tshila na zwibviswa zwa khungedzelo . 
Fhedzi , mihumbulo iyi yoṱhe yavhuḓi a i ambi tshithu arali ya sa shumiswa zwavhuḓi na nga u ṱavhanya . 
Mbuno nga ha Tshipitshi tsha u Amba na Vundu , tsho swikisaho kha u amba uhu , ri na tshikhala tsha u ambedzana na vhashelamulenzhe vho fhambanaho hu tshi katelwa vhaswa na sekithara ya zwa vhubindudzi . 
Atikili yaṋu i tea u vha na vhulapfu ha maipfi a vhukati ha 60 na 80 .
U ita nyambedzano nga ha zwiitisi na zwi bveledwaho nga tshiṱori
U sa bva kha ṱhoho ya mafhungo
Fhedziha dzi kiḽiniki nnzhi a dzina mishonga , vhaongi vho teaho , na nḓisedzo ya tshumelo ya maḓi o kunaho na muḓagasi .
Zwi ṅwaleni nomboro , ni thome nga 1 kha tshiṱori tshe tsha ni takadzesa u swika kha 4 kha tshiṱori tshe tsha si ni takadze .
U vhudzisa na u fhindula mbudziso dzi sa konḓi
U vhona uri ndaka iṅwe na iṅwe i ya londolwa , zwi tevhelaho zwi a itwa : 
U shumisa zwivhumbeo zwa maṅwalo ane a ṋea mafhungo , tsumbo , maedza , risipi .
Nga nnḓani ha musi vho no tendelwa uri vha nga dzula vha saathu wana vhudzulapo ha ḽiṅwe shango , vha ḓo xelelwa nga u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe zwi sa vhuyi zwa vhudziswa.
Tshikwama tsha Ndiliso tshi ḓo badela mutholi tshelede yawe murahu .
ZWAVHUḒI NA ZWI SI ZWAVHUḒI NGA HA TSHAKHA DZO FHAMBANAHO DZA MBUELO 19
Muvhuso wa vundu u na vhuḓifhinduleli ha u khuruṱanya mihasho yoṱhe , masia maṅwe a muvhuso , madzangano a vhadzulapo na sekhithara ya mabindu uri hu khwiṋisiwe mutakalo wa tshitshavha tshoṱhe . 
Nda founela vha zwidzimamulilo .
Komiti ya u Ṱola yo ḓi vha i shumaho u bva tshe ya thomiwa . 
Ṱhoḓea ndi muṱaṱisano wa ikonomi . 
1.11.2. Hu khou lavhelelwa uri khonfarentsi i ḓo khunyeledza na u dzhia muhanga wa maano maswa wa 2018-2030 wo dzudzanywaho fhasi ha thero " U ya kha Mavu a Mutakalo na Mirafho ya Matshelo " .
Khomishinari a nag ṱanganedza khumbelo yo ṋetshedzwaho nga murahu ha phimo ya tshifhinga tsho randelwaho tsha vha tsho fhela nag zwo sumbedzwaho . 
Modulu uyu wo dzudzanywa nga EISA
U ṋea shedulu na mishumo kha vhashumi vha shumaho u kunakisa . 
( iii ) Muthu ufhio na ufhio ane Mulanguli wa Lushaka a vhona a tshi kwamea .
Nḓowetshumo ya odio na u vhona ya Gautengi i na mishumo ya u bveledza ha vhukoni i ne ya katela u bveledza fiḽimu , TV na dokhumenthari , zwivhambadzwa , zwifanyiso zwi sa sudzuluwi , na nyanḓadzamafhungo ṱhanganelo . 
Yo livhanywa hafhu na milayo ya Mulayo wa u Mannḓafhadzwa ha Ikonomi yo Ṱanḓavhudzwaho yo Tewaho kha Vharema , 2003 ( Mulayo 53 wa 2003 ) na khoudu dza Nḓowelo Yavhuḓi ( Khoudu dza DTI ) .
U ta zwipikwa zwi thusa masipala kha u avhela zwiko zwi sa wanali kha zwithu izwo zwo ombedzelwaho sa zwine zwa vha zwa ndeme vhukuma kana zwo dzhayaho . 
Naho zwo ralo , kha maṅwe masia , ndo vha ndi tshi ḓo vha ndo tama zwidodombedzwa zwo ṱanḓavhuwaho . 
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Maḓaka a Lushaka , 1998 ( Mulayo 84 wa 1998 ) .
( b ) Lutamo Iwa shango nga vhuḓalo lu tshi ṱoḓa uri mafhungo a shumaniwe nao nga nḓila i fanaho vhukati ha lushaka , na uri milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i tshi ḓo ita uri hu vhe na u fana nga u thoma -
U ḓidzhenisa kha u wana tshithu fhethu vhukatini ha zwiṅwe na u zwi khethulula nga ngona ( sa , u wana tshivhumbeo hu re na vilinga kana tshifanyiso tsho dodombedzwaho .
I katela muvhuso , Madzangano a si a muvhuso , Madzangano o Thewaho kha Tshitshavha , Madzangano o Thewaho kha zwa Lutendo , akhademia , zwiimiswa zwa tsedzuluso , zwigwada zwa vhanna , vhuimeleli ha vhafumakadzi , vhana na vhathu vho holefhalaho .
Anansi o ḓi lamukisa hani uri a si ṱhukhukane musi a tshi khou kokodzwa ?
Mbetshelwa dza Tshumelo dza Phathoḽodzhi dza Forensiki . 
Tshitatamennde tsha vhuṱanzi vhu sumbedzisaho uri zwidodombedzwa zwe vha ṋekedza kha khumbelo ya u thoma zwa u vhulaha miri zwi kha ḓi vha zwithihi na .
Nga u angaredza , zwi tou nga hu na vhupo vhu si gathi hune CDWs dzo iswa , ha thoma u bvelela vhushaka havhuḓi ha tshumisano .
Tshitshavha
U shumisa gwati ḽa bugu kha u humbulela zwine bugu ya ḓo fhelisa zwone .
Iyo ndi khetho ine mafhedziseloni vhone , sa vharangaphanḓa vha nḓowetshumo vha tea u i ita . 
MAGUDISA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI
Vhufarisani ho dovha ha shuma vhukuma kha u bveledza Puḽane ya Tshiṱirathedzhi ya Lushaka ( NSP ) 2012-2016 .
U pfukha u bva kha luṅwe luambo u ya kha luṅwe arali zwo tea
Mihumbulo
Tsumbo :
U fhaṱa kha u shumisa ḽimudi ḽa gonelo , tsumbo : " nga " na ḽimudi ḽa thendelo , " ḽiiti ḽi ṱhaphuwa nga -e Ndo mu vhudza uri a ḓe "
Shango ḽo vha na mvelaphanḓa kha u fhungudza tshivhalo tsha vhana kha dzisenthara dza ndulamiso .
Dzi tea u vhuswa na u langwa nga nḓila yone .
Nyimele ya Brazil i ṋetshedza zwikhala zwinzhi zwa u guda kha nḓowetshumo ya khuhu ya Afrika Tshipembe . 
( c ) Mulangadzulo , u swikela musi vhusimamilayo vhu tshi rumela muṅwe wa Miraḓo yaho .
Ndivho na Tshivhumbeo tsha thandela kha khonadzeo ya ngudo i shuṅwa arali magumo a ngudo thangeli ya khonadzeo ndi ya uri thandela i a konadzea . 
4.5 Ḓiresi ya poswo
Ndivho ya madalo aya ndi u khunyeledza Muhanga wa Tshumisano vhukati ha Afrika Tshipembe na China wa miṅwaha mitanu uya kha ya fumi une wa ḓo thoma u shumisa thendelano dzashu nga murahu ha u khunyeledzwa ha Mulevho wa Beijing nga 2010 .
Sa zwitaela zwoṱhe zwa vhuṱumani , u fulufhedzea ndi zwone zwa ndeme khulu kha vhuṱumanyi ha tshiṱirathedzhi vhu bvelelaho . 
1.3 Ndivhonyangaredzi ya Kharikhuḽamu ya Afrika Tshipembe
( 9 ) Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa we wa phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka , nahone hune zwa konadzea , nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , u tea u fhiriselwa kha Muphuresidennde uri u wane thendelo .
A huna o hanedzanaho nahone izwi zwa ḓurela masipala R2000 ya dzi phosiṱara na vhaanḓadzi vhapo na thannge dzi si gathi dza peṱirolo dza vhaofisiri vhatshimbidzi u dzhenela miṱangano .
thendelano dza kushumele
Hezwi zwi ḓo katela zwithu zwa ndeme , zwa khwinisa hafhu nzudzanyo ya fhethu ha u ṱanela , ho katelwa fanitshara dza mutheo dza thikho . 
U bvelela ha Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Vharema ndi zwa ndeme .
Komiti dza wadi dzi ṱahisa mafhungo nga ha wadi yapo kha mukhantseḽara wa wadi .
U bva kha mafhungo na nḓivho yo waniwaho kha muṱangano uyo , vha dovha vha pfumbudza vhamaki kha vundu . 
Zwino , ikonomi yo no vha na ṱhoḓea ya fhano hayani khulwane u fhira zwine ya nga zwi kona , sa zwe zwa sumbedzwa kha ṱhahelelo kha akhaunthu ya zwino . 
Hezwi ndi zwikhala zwa mishumo zwo sikelwaho u ṋetshedza vhathu vha sa shumi muholo , tshenzhemo ya u shuma na zwikhala zwa vhugudisi .
Minisiṱa idzi mbili dzi ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u bveledza mbekanyamushumo dzine ndivho yadzo ha vha u thivhela na u lwa na u shengedzwa hune ha ṱuṱuwedza ndeme ya pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo sa zwe zwa bulwa kha tshiteṅwa 12 tsha ndayotewa .
Ngeno hu uri hu na ṱhoḓea ya u swikiswa ha mivhigo ya zwa masheleni nga kotara , izwi a zwi athu tevhedzwa nga zwiimiswa zwoṱhe zwa ndeme zwa muvhuso . 
Vhulapfu ha tshifhinga kha u wana tsutsumedzo tsho engedziwa .
U bveledza nḓivho ya masia ( tsumbo : u isa zwipiḓa zwa muvhili thungo ya tshanḓa tshamonde kana kha tshauḽa .
Khabinethe i ṱahisa ndivhuho dzayo kha zwitshavha zwe nga muya wa vhuthu , zwa konana na muvhuso u thoma senthara dza ndondolo dza tshitshavha u ṱanganedza avho vhe vha pfuluswa .
Ino khethekanyo i tevhelwa nga ngaganyo ya masheleni a shumiswaho a masipala nga vouthu . 
Miraḓo i ṱhompheaho , maAfurika Tshipembe vhashu ,
Mbekanyamaitele a dzi ho dza u langa tshumiso ya mavhiḓa . 
Milayo yo kumedzwaho kha Nḓivhadzamulayotibe yo tikedzwa nga milayo yo fhambanaho ya phalamennde .
U fhindula mbudziso sa : mbudziso dzi elanaho na zwidodombedzwa nga ene muṋe .
Mushumo wa zwikepe wo livhiswa kha u ṱuṱuwedza na u tikedza nḓowetshumo ya vhuendi ha maḓini ya Afrika Tshipembe . 
U sedza muthu ane wa khou amba nae maṱoni
Mugudisi u tea u gudisa uri vha shumise zwikili zwa foniki kha u peleṱa maipfi a so ngo ḓoweleaho .
Sinaario ya vhuraru
Fhedzi , musadzi wa muhweleli a nga hana u fhindula mbudziso ifhio na ifhio nga nṱhani ha vhuṱalu ha mbingano arali phindulo ya mbudziso ye a vhudziswa i tshi nga bvisela khagala zwe munna wawe a mu vhudza . 
( 4 ) Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i na maanḓa na mishumo ye ya i ṋewa nga Mulayotewa na nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Zwi no dina , muhasho a wo ngo tendelwa u sumbedza tshumiso yo kalulaho ya masheleni . 
Ndi khophi fhedzi dza ndalukanyo dzo khwaṱhisedzwaho dzine dza ṱoḓea , ḽiṅwalo ḽa vhuṋe na maṅwe maṅwalo are kha mutevhe u ya nga khungedzelo , a fanela u katelwa kha khumbelo yavho . 
Izwi zwo khwiṋisa mveledziso ya ikonomi na matshilisano dzinguni ḽa Kapa Vhubvaḓuvha nga mveledziso ya zwikili , u fhirisela thekhinoḽodzhi na u sika mishumo . 
Dzibannga , nga kha Dzangano ḽa u Bannga ḽa Afrika Tshipembe , dzi ḓo thoma thandela ya u bveledza senthara ya vhukoni ha tshumelo dza masheleni na vhupfumbudzi ha vhurangaphanḓa .
Vhudzuloni hazwo , ḽo hira mazhendedzi apo a u tshimbidza , u khwaṱhisedza na u vhiga nga kushumele kwa magavhelo . 
Thusedzo dzo fhambanaho dzi nga shumiswa u tikedza nyaluwo ya ikonomi na mveledziso , u bva kha tshivhalo tsha ṱhanganedzo , u fana na : 
Ndeme idzi ndi maitele a sialala ane a lingedza u na u zwi ita a alusa vhuthihi ha lushaka , u farana ha lushaka , mulalo na vhudziki zwine nga huṅwe zwa pfi ubuntu , nga u sima ṱhonifho khulu kha mulayo na vhudziki , kha zwanḓa zwa ḽiṅwe sia na ndaulo kha ḽiṅwe sia .
Zwino ṅwalani fhungo nga fhasi ha tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe ni tshi amba uri ndi zwifhio zwine na vhona zwo tea kana zwi songo tea vhana .
Tshidzumbe tsho fhelelaho na mafhungo a dzilafho a dzulelaho u vheiwa lwa tshidzumbe - ha dzumbelwa na mutholi wavho
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
U hula ha vhulwadze uhu he ha ḓo vha hapo kha tshivhumbeo tsha tshitshavha tshashu , hune ha ṱahadza vhuthihi ha matshilisano na mikhwa ya vhuḓilisi . 
Vhupfiwa hu itwa zwavhuḓi nahone vhu a swikelea nga nnyi na nnyi . 
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi khaṱhiseza vhuvha ha muthu .
Nga nṱhani ha vhunzhi ha mbuno , vhaṅwe vha zwipondwa vho pfa uri mushumo wo ṋewaho Khomishini ho vha u ḓiitisa zwe ho vha na u kundelwa lu sa thivhelei kha ṋetshedza u fhaṱa huṅwe na huṅwe . 
Shumisani mafhungo a re kha Thebuḽu ya 1 na ya 2 kha u fhindula mbudziso dzi tevhelaho .
Tie ndi tshibveledzwa tshine tsha ṱunḓwa nga maanḓa nga zwenezwo i kwamea nga u tsa na u gonya ha phimo ya thengiselano . 
Khumbelo ya u ṅwalisa sa dzangano ḽa nzwaliso ya phukha kana dzangano ḽa u ṅwalisa
Izwi zwo vhonala zwo sedzesa tshifhinga ho sedzwa mbuno ya uri maitele a vhupulani maswa zwa zwino a kati kha mashango a re miraḓo hu tshi katelwa Ireland , Spain , Portugal , Luxembourg , United Kingdom , na France . 
Maṅwe maga a u lwa na vhutshinyi kha lushaka a ḓo katela u thomiwa ha yunithi dzo khetheaho , ho sedzwa kha vhutshinyi vhu kwamaho zwa zwidzidzivhadzi , khakhathi dza dzithekhisini na zwigidi , khathihi na u engedza zwishumiswa zwi thusaho kha u ita tsedzuluso sa mvelelo dza tsedzuluso dzi itwaho nga maitele a saintsi .
( 2 ) Vhusimamilayo ha vunḓḓu ho vhumbwa nga Miraḓḓo i re vhukati ha 30 na 80 .
Ho lavheleswa kha masia aya a o sedzwaho a vhuphalali , muṱangano wo themendela nḓila dza nyito dzo tiwaho kana themendelo dzine dza ḓo shuma sa zwishumiswa zwa u thoma sa zwi tevhelaho : 
A Vho vha vhe masimuni vha tshi khou shuma .
U swikela zwoṱhe vhubvelaphanḓa na ṱhanganelo , zwipiḓa zwi shumaho zwa rathi zwo topolwa sa zwine zwa ṱoḓa thuso malugana na milayo i re afho nṱha . 
Naa hu na mubidi kana muṅwe wa vhalangi vhavho o dzheniswaho kha mutevhe kha Dathabeisi ya Tshikwama tsha Lushaka ya Vhaḓisedzi vho Kalelwaho sa khamphani kana vhathu vho thivhelwaho u ita bindu na sekhithara dza lushaka ? 
Tshikalo tsha ṱhoḓisiso ya maraga kha vhukoni ha mimaraga ya vharumelazwivhambadzwa . 
U ṱahisa muhumbulo malugana na zwe zwa vhaliwa .
Miṱangano ya vhukhethoni - iyi ndi miṱangano vhukati ha mukhantseḽara wa wadi na na vhakhethi , izwi zwi amba , vhadzulapo .
Mugaganyagwama u fhindula zwine shango ḽa khou ṱoḓa zwone nahone u vusa fulufhelo kha ikonomi nga u vhea shango kha nḓila ya nyaluwo ya ikonomi i katelaho nahone ine ya nga fulufhelwa .
muhwelelwa uri a sa ye muḓini wa muhweleli
Miṅwe mishumo ya miraḓo ya tshitshavha i katela :
Kha fhungo ḽa zwino mulamuli o sumbedza uri mufhinduli wa u thoma na tshiṱafu ( vhaṅwe vhafhinduli ) vho vha vha na vhuḓifhinduleli vhune ha fana kha u lozwea ha tshiṱoko . 
Mishumo ya vhane vha khou shela mulenzhe
Ngudo dza khomphyutha dzi katela vhukoni ha u ṅwala na Ekiseḽe . 
Ndingo idzi dzo shumiswa sa mutheo wa u ṱalutshedza tambudzwa ha pfanelo dza vhathu huhulu , zwa zwino dzi ḓo shandukiswa nga vhunṋe naa ? Nga nḓila ifhio kana ifhio , ndingo dzo vha dzo ṱuṱuwedzwa nga poḽotiki . 
Mbekanyamushumo ya u ṋetshedza zwiḽiwa i khou tshimbila zwavhuḓi ?
( 3 ) Thendelano ya dzitshaka ya tshivhumbeo tsha thekheniki , ndaulo kana khorotshitumbe , kana thendelano i sa ṱoḓi themendelo kana u tendelwa , yo dzhenelelwaho nga khorotshitumbe ya lushaka , i vhofha Riphabuḽiki hu si na themendelo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , fhedzi i tea u vhewa ṱafulani kha Buthano na kha Khoro hu tshee na tshifhinga tshi pfeseseaho .
Ro dovha u ḓiimisela u ṋekedza tshumelo ya khasho ya didzhithaḽa kha 50% ya vhathu mafheloni a ṅwaha .
Mugaganyagwana
Ra vha na vhathu vhanzhi hafho zwi ita uri ri ṱavhanye u vha dzhenisa . 
Ndivho yayo ndi ndondolo na u shumisa lu sa fheli zwiko zwa dzhenetiki zwa zwimela u itela zwiḽiwa na vhulimi na u kovhekana lwo linganaho ha mbuelo dzi bvaho kha u shumiswa hazwo .
DZANGANO ḼA VHASHUMI VHA MUVHUSO
Tsedzuluso na khwiniso ya Maga a Tshumelo dza Muvhuso kha Mihasho ya Vundu , Bugupfarwa 1 , Ofisi ya Mulangavundu , Eastern Cape & DPSA , 2005 , siaṱari 14
Nahone ri tea u vhona uri ri khwaṱhisa kushumele ukwu .
( 1 ) Komiti ya u fhelisa dziphambano yo vhumbiwa nga -
Madzhisiṱiraṱa na Vhahaṱuli vha vhidzwaho sa Vhadzulatshidulo , vha dzhia tsheo arali vhathu vho pomokwaho vha tshi nga valelwa kana u vhofhololwa musi vho lindela tsengo . 
U engedza izwo , zwikhala zwa nnyi na nnyi zwo vuleaho tshiṅwe tshifhinga zwi shumiswa sa fhethu ha u eḓela vhusiku , musi vhukhudo ha vhusiku vhu tshi nga vha vhu tshi shumiswa kana hu si ho . 
Tshiṅwehafhu , khuwelelo ya u vhuedzedzwa ha muvhuso wa dimokirasi wa Honduras nga mulalo na nga u ṱavhanya . 
Zwi ḓo dzhia maḓuvha a 30 u tshimbidza khumbelo yavho .
Bulasi yo vha i ya vhahweleli , vho malanaho nga tshanga ndi tshaṋu tshaṋu ndi tshanga . 
Maitele a zwine zwa khou bvelela kha IRP a linganya tshivhalo tsha zwipikwa u itela tsireledzo ya nḓisedzo u itela u fhungudza mbadelo dza muḓagasi , u ṱuṱuwedza u sika mishumo , u fhungudza masiandoitwa mavhi kha mupo , u fhungudza tshumiso ya maḓi na u fhambanya zwiko zwa nḓisedzo .
Zwenezwo mulalo na vhutsireledzi zwo vha zwo tshivhilelani tsha mbilaelo dza vhurangaphanḓa ha ḽa Afrika u bva mathomoni . 
Hezwi zwi ḓo fhedzisela zwo vhuedzedzwa na u engedzwa kha nḓowetshumo ntswa dza muṱaṱisano . 
Mbambedzo ya kushumisele na ṱhoḓea ya muhumbulo yo ḓisendekaho nga zwo sedzwaho zwa mutakalo wa tshitshavha i nga vha na mushumo . 
Arali vha nga shumisa tshiṅwe tsha izwi zwithu , kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha tshi shumisa nga nḓila yone .
Tshileme tshavho kha mbambadzo ya ḽifhasi , zwa masheleni na vhubindudzi na kha u fhaṱulula nḓowetshumo dza ḽifhasi zwi kwama shango ḽiṅwe na ḽiṅwe , ḽimaga ḽiṅwe na ḽiṅwe , na , nga ngoho , muṱa muṅwe na muṅwe . 
Hezwi zwi thusedza kha kudzhenele kwashu kha mveledziso ya zwikili , hu na khwaṱhisedzo ya ṱhodea ya u dzhia zwivhuya nga nṱhani ha zwikhala zwa ikonomi na tswikelelo yo angalalaho kha ikonomi . 
Vha fare mabammbiri a tevhelaho :
U vhala risipi kana tshiṅwe tshibveledzwa tsha ndaela
Ri ṱuṱuwedza vhathu uri vha shumise nḓila idzi dza vhuḓifhinduleli u vhona uri Phalamennde i imela madzangalelo a vhathu vha Afurika Tshipembe .
Zwipikwa zwo tiwaho zwi tea u vha zwa vhukuma nahone zwi rekanyeaho zwa dovha zwa vha na magumo . 
Maitele a thendara na u renga a muhasho a a tevhelwa u itela u thola vhaṋetshedzatshumelo . 
Mimoḓoro ya shishi i lugiswa nga tshifhinga tsho tiwaho . 
Komiti ya vhueletshedzi kha zwa u lavhelesa Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi ndi yone yo vhaho na vuḓifhinduleli kha iyi thandela .
Pulane i na zwipiḓa zwivhili : Tsha u thoma , hu na tsheo ya khovhelo , tsha vhuvhili hu na nḓila dza u langa zwine zwa bvelela . 
Mapholisa , vha Mmbi na vha Vhusevhi ha Lushaka vho shumisana . 
Muvhuso u fanela u bvela phanḓa na u ṱanganedza ndeme ya pfunzo ya nṱha kha muthu a eṱhe na tshitshavha nga u ralo ; ndeme ya u ṱanḓavhudza vhudzheneli kha sekhithara iyi na uri pfunzo ya nṱha yeneyo i a ḓura na uri ṱhoḓea dza mbuelo dzi ḓo bvela phanḓa na u aluwa . 
Tswayo na rekhodo zwi tea u vusuluswa . 
Ri ḓo dovha hafhu ra isa phanḓa na u khwiṋisa themamveledziso zwikoloni na kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u itela u sika vhupo ho teaho ha u guda na u funza .
3 . Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya Minisiṱa na Vhathusa Minisiṱa
( 2 ) Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo .
Zwi ḓo tea u sumbedzwa arali Phalamennde i tshi imela nga nḓila yone lutamo lwa vhathu vha Afurika Tshipembe kha mafhungo a vhuvhusi ha dzitshaka a kwamaho vhutshilo havho .
( b ) u sa yelana na Mulayotewa muswa .
I fanela u kona u tambisa vidiyo ya MPEG-4 .
Mapa wa vhu 30 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Dzina na tshiimo tsha pholisa ḽi pomokwaho .
U engedzedzwa ha vhuvhili hu ḓo sedza kha data ya u dzhena na u shuma lushaka luthihi lwa u saukanya ha mbambedzo ha maga a u dzhena na u saukanya ha khumela murahu ha u dzhena na nyaluwo sa zwe ra itela u gonyiswa ha mitengo kha bammbiri iḽi . 
Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa vhudavhidzani ha oraḽa , tsumbo , u ṋea masia / ndaela
Thanda dza u sumba hu tshi vhaliwa maṅwalo o hudzwaho , zwiṱori zwa luvhondoni na zwiṱaṅwa .
Guḽuu na zwithu zwine zwa shumiswa u ḓodza guḽuu
6.1 . Khabinethe i tikedza vhudzheneleli nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , kha vhuimo havho sa Mudzulatshidulo wa Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( SADC ) kha u fhindula nyimele ya Zimbabwe .
Ho itwa mbekanyamushumo ṱhanu dzi tevhelaho : Mveledziso ya Vhuhanani , Thangela ABET , ABET , Pfunzo na Vhugudisi ha Nṱha na ha u bvela phanḓa . 
muthu a wanaho mbadelo ya tshelede yo vhulungwaho i sa fhiriho R18
Musi no no fhedza , lingedzani u pfukiselana bola nga nḓila dzo fhambananaho :
Vhuvha ha vhuḓifhinduleli ha muṱolamuvhalelano zwi tshi ya nga mulayo muṅwe na muṅwe ndi vhuṅwe ha u ṱalutshedza mulayo sa musi muṱolamuvhalelano a tshi nga vha a siho kha vhuimo havhuḓi , kana ngangoho a tshi ṱoḓa , u ṱola uri khasiṱama dzi khou tevhedza milayo yoṱhe . 
I ṋetshedza vhaiti vha dzifiḽimu na vhabveledzi vha bvaho mashangoni mavhili tshikhala tsha u ṋekana mihumbulo , u guda u bva kha vhaṅwe na u topola zwikhala zwa vhushumisani . 
Ndingo dza murundo na tswio
" Ni songo vuwa no zwi ita hezwo , Jacob , " ndi mme awe vha tshi mu vhudza .
( 3 ) Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi a nga si ite ṱhoḓisiso kha tsheo dza khothe .
( i ) u shumiswa ha maanḓḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka , zwi tshi katela u shumiswa ha milayo ; na
U bvelela uhu hu sumbedzisa ndeme ya muvhuso na maAfurika Tshipembe kha u ḓikwamanya na pfunzo sa tshipiḓa tsha mveledziso ya lushaka .
Ndi vhafhio vhane vha tea u dzhenelela ?
U vhala wo tou fombe
u thusa kha u kuvhanganya zwitshavha
u engedzwa ha tshileme tsho bviswaho kha tshiporo u bva kha 207 ya thani dza meṱiriki ( Mt ) dza 2013 uya kha 330 Mt ya 2019 .
Mushumo u khou ya phanḓa na u tandulula zwithithisi haya oṱhe , hu tshi katelwa na maraga wapo wo kalwaho na mafhungo a tshelede na masheleni . 
Iṅwe ya mbuelo ya u dzhena kha dimokirasi yo vha u kona u shela mulenzhe ha vhathu vha kwamea nga vhunzhi kha khanedzano dza mbekanyamaitele . 
3.4 . Khabinethe yo ṱanganedza phimo ya nyengedzo ya zwenezwino kha Tshumisano ya Mvelaphanḓa ya Nḓowetshumo ( IDC ) nga Fitch Ratings Agency .
U kopolola na u ṅwala maipfi nga u a khethekanya zwavhuḓi .
Naho zwo ralo , Vhatshena vha na vhuimeleli vhunzhi kha mushumo u fhirisa vhushayamushumo . 
Komiti dza wadi dzi tikedzwaho nga masipala dzi lavhelelwa u linga ṅwaha nga ṅwaha kufhaṱele kwa vhukoni ha ṱhoḓea dza vhugudisi u bveledza phurogireme ya muraḓo muṅwe na muṅwe wa komiti hu na mugaganyagwama wone .
Uri u shumisa tshishumiswa zwi vha zwiito zwa u shumisa lwo kalulaho zwi bva kha uri zwishumiswa zwi mulayoni naa kana a zwiho mulayoni na kha mikhwa ya muthu ene muṋe na mvelele . 
Samithi yo bvela phanḓa ya saina thendelano tharu dzine dza ḓo konisa dzingu u tandulula khaedu dza ndeme dza u shayea ha mishumo na u fhelisa vhushai nga nḓila i vhuedzaho .
g ) Vho Thandi Clarah Thankge ; na
Zwiimiswa izwi , nga hu?we , zwi ṋekedza tshumelo dzi elanaho na u tandulula khuḓano na nyambedzani musi wa khuḓano dzi pfaho kha Pfanelo dza Vhathu zwa thoma u ṱaṱisana na khothe dza sialala kha maṅwe masia .
fomo C i tea u ḓadzwa ya ṋekedzwa na fomo A.
Vhakhethi vhe vha khetha NP , nga maanḓa kha vundu iḽi vha nga vha vho ṱungufhadzwa nga tsheo ye vha ita . 
Zhendedzi ḽi ḓo vha na zwifhinga zwo tiwaho zwine khazwo ḽa ḓo redzhisiṱara zwibveledzwa zwa mutakalo na u tendela u ndingo dza mishonga . 
VHAṊETSHEDZATSHUMELO
R6 000 ya u dzhenisa na R400 nga waha ya u londola .
Ndi nnyi ane a dzi shumisa ?
Khoro i nga , nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano , u rumela kha Minista u itela themendelo yavho ya migaganyagwama yo engedzwaho kana yo vusuludzwaho ya ṅwaha wonoyo . 
Vhapondwa vha ḓivhangela u tzhipiwa nga u ya vhuponi hu songo tsireledzeaho .
Zwifhaṱo zwa kale zwinzhi , nga maanḓa zwa Greece na Italy , zwo fhaṱiwa nga muhangahwe zwoṱhe . 
u wana vhuṱanzi vhunzhi ha uri vha khwaṱhisedza hani ndalukanyo dzavho dza pfunzo .
Dza ikonomi : Hezwi ndi zwithu zwine vhathu vha zwi shumisa kha u ḓiṱunḓela , sa masheleni , u vhulunga masheleni , maḓulu / zwisiku / zwiṱaṱari zwa mavhele , thakha , thulusi na zwishumiswa .
Mashudumavhi , naho zwo ralo , mashango aya o pfumaho a shumisa zwiko zwihulwane u takadza na u kunga vhaṅwe vhashumi avho vha vha re na zwikili na phurofeshinala u bva kha mahaya a shayaho , u ḓa u shuma kha mashango o bvelelaho . 
Vho vha , vha tshi ḓivha vhushaka vhuṅwe na vhuṅwe vhukati ha mubidi muṅwe na muṅwe na vhathu vhaṅwe na vhaṅwe kha tshumelo ya muvhuso vhane vha nga dzhenela kha u ela na kana haṱulwa ha bidi iyi ? 
Nga Mugivhela Vhonani o hadzima basisigiri kha Anza .
U londota ofisi dzoṱhe dza vundu na u khwaṱhisedza u vhalwa ha ndaka ya kotara nga kotara na ya ṅwedzi nga ṅwedzi zwi khou itwa kha saithi dzoṱhe . 
Bodo zwazwino a ina zwiko zwo teaho na u sa vha na vhukoni . 
U ṱuṱula / karusa nḓivho ya siangane hu sa athu thetshelesiwa
Hu na u shaea ha nzudzanyo dza tshiofisi vhukati ha zwiimiswa zwo fhambanaho kha masia a u shumisa na ndaulo . 
Kha vha i ise Embasini kana Mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe .
Fhedzi hu tshi ṱoḓea mishumo i si na malamba tshitshavhani , hu humbulelwa uri vhafumakadzi ndi vhone vho teaho u shuma mushumo uyu sa i zwi vha na tshifhinga .
shumisa ndangulo ya kushumele ngomu kha pulane dza mveledziso yo ṱanganelanaho
U kuvhanganya ha fhethu ha tshiimiswa hu ṋetshedza zwiimiswa zwo teaho mashumele a mabindu maṱuku , na u kunga vharengi vhane vha nga vha hone huṅwe fhethu ho tiwaho kha tshikhala . 
Ndivho yashu kha u ḓivhisa nga huswa vhupo ha masheleni a tshitshavha ndi u khwaṱhisedza uri khephithala yo ṋetshedzwa nga nḓila i shumaho zwavhuḓi . 
Mulayotibe uyu wo no pfuka tshipiḓa tsha u ya tshitshavhani u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi .
Sa ene o thomaho kiḽiniki ya muvhibvelo ngei Vhuongeloni ha Park Lane kha ḽa Johannesburg , Vho Ṋetshidzivhani vho thusa maAfrika Tshipembe vhanzhi uri vha thome miṱa yavho .
6.3. Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe :
Ndivhonelo : U bveledza na u londola zwa u ola zwifhaṱo zwi shumaho na milayo ya thekeniki . 
Ho thomiwa vhushumisani na Muhasho wa Pfunzo . 
: Vhakhantseḽera vha fanela u dzhiela zwiga zwi tevhelaho nṱha musi vha tshi ta tshifhinga tsha mushumo :
U ḓivha uri ndi lini hune thendelano dza u pfukisa zwishumiswa na dza u kovhekana mbuelo dza ṱoḓea
Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho na Ndaulo dza BABS zwi sumbedza uri muvhuso u fanela u vhona uri thendelano vhukati ha vhaṋetshedzi na vhashumisi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo a dzi dzhii sia nahone dzi a lingana .
Tshumelo yo ṋetshedzwaho i kha mutengo wavhuḓi naa ? 
Ofisi ya Tshipikara i tea u ṋetshedza ndambedzo ya masheleni a khungedzelo ;
Khoro i ḓo dzhia tsheo nga ha u kalwa ha ndaka hu fanaho . 
Zwi nga konḓa u ḓivha arali hu tshi ṱoḓea kana hu sa ṱoḓei thendelo nahone vhaofisiri vha ḓo fanela u shumisa ṱhalutshedzo ya ' mbambadzo ' na mbetshelo dza u sa katelwa .
Hei i ḓo vha yone nomboro ya akhaunthu yavho ya zwoṱhe zwi tshimbilelanaho na masheleni .
Zwipikwa zwi sumbedza vhuḓiimiseli ha mbekanyamushumo na u thusa u endedza mveledziso ya mbekanyamushumo . 
Muhasho a wongo dzhena kha vhufarakani ha tshitshavha na phuraivethe vhufhio na vhufhio . 
NDIMAYA 2 MISHUMO
U bvisela khagala muhumbulo wa kuvhonele kwawe kwa zwithu a tshi fha zwiitisi ( ngani )
tshivhumbeo tsha nga ngomu tsha tshirendo , figara dza muambo/ zwifanyiso zwa muhumbulo ( imedzhari ) , pfanapheleledzo ( raimi ) , mutevhetsindo
Murambi ndi Minisiṱa wa Vhulamukanyi na Tshumelo dza Ndulamiso Vho Michael Masuṱha .
NAHONE vhathu vha a ṱanganedza milaedza ya u vha vhugudisi
Vha ṋetshedze zwitevhelaho :
Cape Agulhas LM i na wadi ṱhanu dze dza ṱaṱisaniwa khadzo kha khetho dza masipala miṅwahani mivhili yo fhiraho . 
U vhumba maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi nga nḓila yoneyone na nga u ṱavhanya nahone hu si na vhukhakhi .
Tsireledzo na Vhutsireledzi
Kha nyimele ya zwino , zwi sumba uri ndi zwa khwine u endedza mulayo wa vhukhagala na u vhea magaraṱa oṱhe khagala nahone ṱafulani . 
Muhasho u khou lingedza nḓila dza u lwa na khaedu . 
Ṱhalutshedzo yo shandukiswa u itela u edza vhuṱanzi nyengedzedzwa ho ṋetshedzwaho kha u vhiga ha zwa masheleni nga muvhuso . 
U swikelelwa ha zwibveledzwa zwi tea u swikisa thwii kha u humbula zwibveledzwa kana ndivho dzo buletshedzwaho hu tshi fhindulwa mbekanyamaitele dza muvhuso . 
Masia aya a kwama sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mveledziso na ḽa vhutshilo ha vhadzulapo vha shango ḽino . 
( b ) nga u tevhedza maanḓa a khomishinari dza lushaka a u vhusa
Ndi zwa ndeme u humbula uri mbuelo dzi nga fhambana zwi tshi langwa nga vhuhulwane na tshifhinga , nahone vhashumisi vho fhambanaho vha ṋetshedza tshaka dzo fhambanaho dza mbuelo .
Muraḓo wa tshitshavha u nga vha muimeleli wa vhadzhiamukovhe kha foramu ya IDP
* Luṅwalo lu bvaho kha muṱoli wa vhafu kana dokotela lu ambaho uri mufu o vha a sina vhulwadze ha phirela musi a tshi lovha ,
U itwa zwi bvelaho phanḓa ha mbekanyamaitele ya U Pwashekanya Luvhanḓe Luswa zwo ḓisendeka nga vhunzhi ha zwivhangi zwi teaho u swikelelwa . 
Demokirasi ya mulayotewa - zwiimiswa vhaimeleli vho khwaṱhaho na vhulamukanyi ho ḓiimisaho nga hoṱhe ho thomiwa .
U khunyeledzwani ha vhuṱanzi , vhaimeli vha zwa mulayo vha vhashelamulenzhe vho fhambanaho vho swikisa khanedzano dzo tou ṅwaliwaho . 
Nga kha NML tshipikwa tsha muvhuso ndi u vha na lushaka lu na mutakalo , hune vhathu vha si tsha ḓo tshila tshifhinga tshilapfu vha sa lwali .
Khombo ine ya nga vha hone kha thundu dzo rengwaho nga Vundu nga fhasi ha konṱiraka i ḓo vha kha Mukonṱiraka u swikela thundu idzi dzi tshi iswa kha Vundu . 
Muelo une muvhuso wa kona u fara tsiko ya mushumo u bva kha kushumisele kwa masheleni nga tshitshavha na ṋetshedzo zwi ḓo dzula zwi zwa vhuṱhogwa . 
KHETHEKANYO YA 2 : U ḓIVHADZA NYAMBO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
Zwiṅwe hafhu , nga vhanga ḽa kilima ya ṱiropika , mashango aya a Asia a nga kona u bveledza tshiliṅwa tsha tshienge nga ṅwaha muthihi ngeno Afrika Tshipembe zwi tshi dzhia miṅwaha mivhili u bveledza tshiliṅwa . 
Hu na ṱhoḓea dza vhurangaphanḓa vhu re na bono kha masia oṱhe na kha ḽevele dzoṱhe : poḽitiki , mabindu , nḓowetshumo , saintsi , vhurereli , pfunzo , na mvelele . 
Musi ikonomi i khou khwaṱha , phimo dza nzwalelo dza fhasi dza vhukuma dzi ḓo swikelelea , hu si na u vhea khomboni mbadelo dzo salaho kana u gonya ha mitengo . 
( e ) u shuma mishumo miṅwe na miṅwe ya khorotshitumbe yo tewaho kha mulayotewa kana mulayo wa vhusimamilayo .
( Khumbelo ya
Mbuelo nga kotara dzi vhigwa tshifhinga tshoṱhe kha Vudu na kha Gwama ḽa Lushaka . 
Nga kuvhonele kwavho , ndi kha vhupo vhufhio ha tshiedziswa hune ngudo dza ṱhoḓisiso kha vhupo ha havho ha dzangalelo kha zwa pfunzo ha vha ho ḓisendeka ngazwo nahone ndi ngani ? 
_ U endedzwa ha miri na zwimela nga zwanḓa kha zwikhala zwilapfu zwi fanela u ṱutshelwa arali zwi tshi konadzea u tsireledza mutakalo wa vhashumi .
U shumisa fureme nga nḓila yo teaho
6.1 . Tshigwada tsha Springbok Sevens kha u fhefheḓisa fuḽaga ya shango ḽashu nga u kunda Tsielano ya Ḽifhasi ya HSBC Rugby Sevens ngei Dubai .
Kha vha ambe nga ha milandu ya zwa vhudzekani .
Hu na zwithu zwivhili zwihulwane zwe zwa shuma zwavhuḓi nga 2011 , zwine zwa vha u shela mulenzhe kha hohu u bvelela ho ṱanganelaho .
U ṱalutshedza masiandaitwa a phambano dza mvelele na dza vhurereli kha vhushaka ha vhukati na ha nnḓa ha tshitshavha . 
Khumbelo idzi dzo ṱanganedzwa nga Bodo ya Mikano ya Masipala na Muhasho wa Tshumisano ya Muvhuso .
u bveledza vesheni ya u fhedzisela yo ṅwalwaho na u dzudzanywa zwavhuḓi .
Mafhungo a dinaho ndi ṱhahelelo ya tshimelo , vhulavhelesi ha tshiṱafu khathihi na ṱhahelelo ya tshumelo na themamveledziso . 
Ho thomiwa foramu dza QLTC dza Tshiṱiriki dzine dza vha na milayo 17 . i pfeseseaho u monithara u tevhedzelwa na u shuma ha zwine zwa kombetshedza
Ṱhumetshedzo
Tshidzumbe Mafhungo oṱhe na mvelelo dza ndingo ndi tshidzumbe nahone a zwi nga ṋetshedzwi Muhasho wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi na muthihi na vhaofisiri vhawo.
Arali muhumbeli wa mushumo a tshi tama u humisa khumbelo ya mushumo , zwi tea u itwa nga u tou ṅwala . 
Khumbelo ya ḽaisentsi ya thengiso ya zwivhaswa
Tshipiḓa tsha U thoma : tshi khavara masia o raliho sa milayo i dededzaho na mikhwa , ṱhoḓea dza senthara dzo teaho , u dzudzanya milayo , na mutheo wa u fhaṱa u itela u swikelela ṱhoḓea dza vhudzulo dzoṱhe dza vhana hu tshi katelwa na mbetshelwa ya tshumelo na mbekanyamushumo . 
Sisiṱeme ntswa ya kiḽasiṱa , u kuvhanganya ofisi dzo fhambanaho dza madzhisiṱiraṱa , zwo ṱanganedzwa u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na u humbula nga ha mishumo ya ndaulo . 
Kha vhege dzino nṋa ri ḓo sedza ngano dziṅwe .
u dzhiela nzhele vhukuma uri vhushaka ha zwa Mbalo vhu nga shumiswa hani kha zwa vhushaka ha matshilisano , zwa mupo , zwa mvelele na zwa vhubindudzi ;
U sedzwa hafhu ho bvela phanḓa kha vhuimo vhune tsheo yeneyo i nga dzhiwa . 
Maipfi a 20 - 30 Mafhungo a 4 - 6
Ndi nga mini Sankambe tsho gidimela ḓakani ?
( c ) Muhaṱuli Muphuresidennde muthihi o rumelwaho nga Vhahaṱuli Muphuresidennde ;
Mbilaelo nkene ya mbekanyamaitele ho vha sisiteme ya " thothotho " , ye ya phaḓalala nga tshifhinga tsha muvhuso wa tshiṱalula , na u vha na sisiteme ine vhorabulasi vha badela vhashumi vhavho nga waini vhudzuloni miholo ya tshelede . 
Hu na tshaka ṱhanu dza ndaka dzi re tshitshavhani :
Tshithu tshiswa kha kuitele ukwu kwa u pulana ndi uri ku sedzesa mvelelo , hu si thaidzo kwa dovha kwa sedza hafhu na mafhungo a u bveledza zwa ikonomi na kutshilele zwine zwa kwama zwitshavha .
Zwenezwino vhana vha 13 vho huvhala nga murahu ha musi ho pfala uri mureili we a vha o kambiwa o tshaisa muri nga thekhisi .
- Khabinethe yo khwaṱhisedza muhanga wa nḓisedzo ya themamveledziso wa U Shela Mulenzhe ha Sekithara ya Phuraivethe une wa ḓo endedza tshumisano vhukati ha dziSOC na sekithara ya phuraivethe .
MuphuresidenndePresid LeunṱitniagloFlSwDa
Phurotokholo i shuma na kuitele kwa u swikisa mbilaelo , khathihi na mekhenizimu ya u ṱoḓisisa kha u sa tevhedzwa ho kalulaho na ha sisteme ha pfanelo fhasi ha Guvhangano . 
Vha ḓo dovha vha kona u shumisa iyi nḓivho u ita ḽiedza nga luambo u itela u fhaṱa ṱhalutshedzo i bvaho kha vhuimo ha maipfi na mafhungo kha zwibveledzwa zwo fhelelaho na u vhona nḓila ine tshibveledzwa na nyimele yatsho zwa elana ngayo .
Nga tshiga itsho tshi fanaho , vhoramafhungo vha vharema vhe vha vha vha khou ḓala vhukuma pherani dza mafhungo dza khamphani , vho vha vha khou tikedza vhukuma zwiṱirathedzhi zwa u lwela mbofholowo , nahone vhunzhi ha vhoramafhungo vho vha vhe vhalwelambofholowo kha sia iḽo . 
U itela u tshimbidza ṱhumanyo iyi vhunzhi ha foramu dza tshumisano ( i tshi nga vha i re hone kana ntswa ) zwo dzinginywa sa zwo ṅwalwaho afho fhasi : 
Phanḓa ha 1994 , zwitshavha zwi sa kwamiwi nga ha mafhungo a no zwi kwama .
Kha sekithara ya mutakalo , uno ṅwaha , ri ḓo ombedzela u tholwa ha vhathu vha re na ndalukano dzo teaho kha zwiimo zwo teaho .
Ho sedzwa thendelo phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
I ṋetshedza thikhedzo kha sekhithara ya maḓi na zwiimiswa zwayo zwoṱhe zwo teaho na vhafarakani . 
U shumisa maṅwalo ane a ḓivhea kana are kha vhuimo ha u vhala ha u ḓiimisela ha ṅwana .
Nḓivhadzo : Figara dzi re kha zwitangi dzi sumbedza uri phesenthe ya ndingandinganyo tsukanyo ya amino esidi u ya nga u fhambana . 
Maitele na tshifhinga zwi a fhambana uya nga tshumelo .
8 . Mbekanyamushumo Dzine Dza Khou Ḓa
Miraḓo ya vhashumi i tevhelaho yo takuselwa nṱha kana u pfukiselwa kha vhuimo ha ndangulo ya nṱha : 
A zwi gumi U fhungudza maḓamu
Nne , A.B. , ndi a ana / khwaṱhisedza uri ndi ḓḓo fhulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , nahone ndi ḓḓo thetshelesa , ṱhonifha na u tikedza Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki , nahone ndi fhulufhedzisa u fara ofisi yanga sa Minisiṱa/ Muthusa Minisiṱa nga khuliso na tshirunzi , u vha mueletshedzi wa ngoho nahone a fulufhedzeaho ; u sa ambulula zwi tshi tou vha khagala mafhungo a tshiphiri e nda a fhiwa ; na u ita mishumo ya ofisi yanga nga nḓḓila ine luvalo Iwanga Iwa mmbudza zwone nahone nga vhukoni hanga hoṱhe .
Khumbelo nga muṋetshedzi wa vhugudisi u thoma vhugudisi sa a ṋekedzaho vhugudisi
u linga ha muteo ( baseline assessment ) - u linga ha mathomoni ha u ṱoḓou ḓivha zwine vhagudiswa vha zwi ḓivha u linga ha u bvela
2.3 . Mahumbulwa o ṱanganedzwa-vho na u bva kha vha tshiimiswa tsha SAPC.9Vha tshiimiswa tsha SAPC vha thoma nga u ṱanganedza nyimele ya Afrika Tshipembe , hune mafhungo ane a kwama vhuloi a vha a konḓaho .
g ) U kona u swikelela kha thusedzi dza u tou vhona / thetshelesa dzine dza nga shumiswa kiḽasini
U thomiwa ha Mipfuluwo ya Dzitshakha zwi ḓo ri swikisa tsini ha u swikelela ndinganyiso vhukati ha u swikelela ṱhoḓea dza Afrika Tshipembe dza mveledziso ngeno hu tshi tsireledzwa tshirunzi tsha Afrika Tshipembe na tsireledzo ya lushaka .
Tsedzuluso ya ḽiṅwalwa ḽo lugiswaho nga ofisi ya zwa mbalombalo yo katela khanḓiso dzi nga ho sa bugu ya ṅwaha nga ṅwaha . 
Mutakalo wa Mupo
Uri vho vha vhe zwivhotshwa zwa poḽitiki kana zwivhotshwa zwa mulayo wo ḓoweleaho , ngauri ro pfa uri ri tea u ita ḽikumedzwa iḽi . 
hune wa ḓo swikela hone
Ho sedzwa thendelo phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele
Maiti aya ndi a no fana na , tou nga , yelana , fana na , ḓivha , kona na ṱalukanya .
Nyofho ya u ṱaselwa nga matherorisi na khuḓano dza nga ngomu ndi tsumbo dza tshiimo tshi songo dzikaho , 
b ) Vho Mmakeaya Magoro Tryphosa Ramano ( Mufarisa Mudzulatshidulo vha sa shumiho hone ) ;
Mbadelo iṅwe na iṅwe yo badelwaho muthu kha tshumelo yo ṋekedzwaho kana i no ḓo ṋekedzwa i songo kokodzwaho muthelo .
Tsha u thoma ndi u ṱanganedza uri ndinganyiso a si ya vhupo nga maanḓa sa izwi i muhumbulo wa tshivhumbeo . 
Vhukati ha Gombame ḽa Finland , u ḓala ha dzingamufhe u re tsini na fhasi zwo vha zwi tshi pfala u , naho zwo ralo , mathomoni a luṱavula na mafheloni a Fulwana nga fhasi ha themo ya tshifhinga tshilapfu . 
Swigiri ndi u shumiswa ha mavu huhulwane fhethu ha u kuvhanganya maḓi zwi tshi ya kha u sika mishumo na u ḓisa vhudziki kha zwitshavha zwa mahayani . 
4 . Nḓisedzo ya tshumelo ya Masipala na sisiteme dza ndangulo ya kushumele .
U tshila nga halwa na zwidzidzivhadzi
Vhuḓifhinduleli ho raloho vhu amba uri ndifho dza tshipondwa dzi tou vha ṱhoḓea ya fhasisa afho hune tswikelelo yo ḓoweleaho ya khothe ya konḓa . 
( a ) kha fothokhophi inwe na inwe ya siaṱari ḽa saizi ya A4 kana tshipiḓa tsha hone ( b ) kha khophi iṅwe na iṅwe yo ganḓiswaho ya siaṱari ḽa saizi ya A4 kana tshipiḓa tshine
U ola phetheni hu tshi itelwa u ṅwala nga u pomba .
Kha ṅwaha wa muvhalelano wa 2013 / 14 , vhathu vha 52 vho wanwa mulandu i kwamaho masheleni a swikaho R5 miḽioni .
u ombedzela maga a ndango o teaho ho sedzwa mafhungo a mutakalo na tsireledzo
Maafrika nga riṋe , vha tshi khou shumisana na vhathu vha ṱoḓaho u bvela phanḓa ḽifhasini , vho tikedza mahoro ashu a mbofholowo vho ḓiimisela musi ri tshi khou lwa na sisteme ya tshiṱalula yo vhifhaho shangoni ḽashu . 
Hu bvelela mini ?
ṋea maanḓa tshitshavha a u ḓipulanela
Ndi a sea na vhaṅwe vhana vha kiḽasini yanga .
zwitshavha zwapo zwine u shumiswa ha nḓivho yazwo kana kushumisele kwa sialala kwa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo zwa ḓo dzhenelela kana zwo dzhenelela kha vhushumisamupo .
Vhupo uvhu a vhu na themamveledziso ya maḓi a elelaho na hone maitele aya a ḓo khwaṱhisedza uri zwitshavha kha vhupo uvhu zwi wana maḓi o kunaho . 
Ḽiṅwalo ḽa mvetomveto ḽo khwiniswa nga u sedza ṱhoḓisiso nyengedzedzwa , vhukatini ha zwinzhi , kha mafhungo a elanaho na u valelwa u itela u vhudziseswa . 
17.1. Khabinethe i sathula u tshoṱelwa ha miraḓo ya Tshumelo dza Mapholisa a Afrika Tshipembe vha rathi ngei Vanderbijlpark Gauteng nga ḽa 10 Tshimedzi 2017 nga miraḓo ya tshitshavha .
1.5 . Khabinethe i khoḓa mvelaphanḓa yo itwaho nga kha maele a zhendedzi ḽo ṱanḓavhuwaho yo vhaho hone sa phindulo ya vhudzheneleli ha Vhuphuresidennde nga Shundunthule 2013 ngei Eldorado Park , u fhelisa khakhathi dza vhugevhenga na zwidzidzivhadzi na khaedu dzi kwamaho ikonomi ya matshilisano .
Vhurangaphanḓa ha sialala hu tshi tevhedzwa ndima ya 12 ya Mulayotewa .
Dzhendedzi ḽa Mbulungeo ya Matshilisano ḽa Afurika Tshipembe ( SASSA )
Kha ri ambe Ambani nga zwine zwa khou bvelela tshifanyisoni .
2.5. Khabinethe yo ṱalutshedzwa ngaha miṱangano ya mvelaphanḓa kha u farwa ha Tshikimu tsha Maitele a u ṱanziela tsha Kimberley ( KPCS ) nga 2013 , i katelaho miṱangano ya u dzhenelela vhukati ha miňwe Kimberley u bva dzi 4 u swika 7 Fulwi na KPCS Gauteng u bva nga dzi 26 u swika 29 Ḽara 2013 .
Vhupo ha mvelele dza mbekanyamushumo ya tsireledzo ya zwiḽiwa ndi vhulanguli ha mbekanyamushumo na nzhudzanyo , themamveledziso , u fhaṱa vhukoni ha vhavhuelwa na ha madzhendedzi na vhashumi , mveledziso ya ikonomi na vhubveledzi ha mbuelo , na thikhedzo ya zwamutakalo na matshilisano . 
Vhatikedzi vha ṱhalutshedzo iyi ya themo vha ombedzela ndeme ya u wana nḓila ya iwe muṋe kha tshiṅwe na tshiṅwe tshi re kha mudzimu , madzuloni a u tevhela izwo zwine vhaṅwe vha themendela . 
( e ) muthu muṅwe na muṅwe ane , musi iyi khethekanyo i tshi thoma u shuma , a vha o wanala e na mulandu wa vhukhakhi he a gwevhiwa miṅwedzi i fhiraho 12 hu si na faini , nga ngomu kha Riphabuḽiki , kana nnḓa ha Riphabuḽiki arali nyito yo ḓisaho vhukhakhi yo vha i tshi ḓo dzhiwa sa vhukhakhi nga ngomu kha Riphabuḽiki ; fhedzi a hu na muthu ane a ḓo dzhiiwa uri o gwevhiwa u swikela musi khaṱhululo yawe kha u wanwa mulandu wa vhukhakhi na u ṋewa tshigwevho tshi saathu u pfiwa , kana u swika musi tshifhinga tsha khaṱhululo tsho no fhela .
Vhaṅwe vhavhili a vha ngo vhofholowa nga uri vha na miṅwe milandu i songo fhelaho . 
khophi yo khwaṱhisedzwaho ya ḽiṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe
Themo ya 1 - Vhege ya 1 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
Khumbulelo dzo shumiswaho kha u tewa ha mushumo na ndingano dza tshifhinga tshoṱhe ( dzi FTE ) dza vhashumi vha mbueledzo na madokotela vha muhumbulo vha ṱoḓeaho u ḓo ṋetshedza tshumelo kha zwiimiswa zwa ndondolo ya vhukati zwo ṅwalwa kha mutevhe afho fhasi . 
Zwiteṅwa nga ha vhoraphalamennde vho farwaho na mbadelo dze vha hweswa . 
Fhedzi vhathu vha tea u gudiswa kana u ṋewa nḓivho , vha tea u dzhenelela kha maitele .
Vha dzhiele nṱha uri saithi iyi i nga vha na vhuṱumani kha dziṅwe saithi dzine dza sa khou langiwa nga tshitatamende itshi tsha tshidzumbe . 
U fhungudza phindulo iṅwe na iṅwe ha khunguwedzo ya thandela kha thandela ya mbambedzo na u dzi ela a tshi shumisa ngona dza u elwa ha thandela na khiraitheria dza u ela dzi elanaho na zwikalo zwe zwa bulwa kha data ya thandela . 
Thundu dzi lalamaho nyana dzi fhambana na thundu dzi lalamaho nga uri tshifhinga tshadzo tsha u shumisa ho lavhelelwaho , naho tshi tshi fhira ṅwaha muthihi , tshi anzela u vha tshipfufhi nga maanḓa na ndeme ya vharengi vhadzo i ṱhukhu nga maanḓa . 
Ni nga vha hani ha vhuṱanzi uri maḓi o kuna nahone a a nwea .
Data ya phetheni dza u nwa i dzinginya uri u nwa hu re thaidzo hu nga fhungudzea u phaḓalala nga maanḓa kha mashango ane ḽevele dza kunwele lwa zwipiriṱi kwa vha nṱha , u fana na Ukraine na Brazil . 
Kha vha lavhelese kha nyanḓadzamafhungo u wana nḓivhadzo ya tshiofisi .
Ri ṱanganedza vhuḓifhinduleli ha u fhedza nndwa na khuḓano kha dzhango ḽashu , na u fhedza vhuvhusawoga na maanḓa a u langa nga vhathu vha re nṱha vha vhuaḓa . 
Mabalane wa Khothe u ḓo vha thusa u ḓadza fomo dzo teaho a vha isa ha Madzhisiṱaraṱa hune a ḓo dzhia tsheo ya uri u a vha ṋea Ndaela kana hai .
U sedza kha maitele a u ṅwala
-- U shumisa mafhungo mapfufhi a pfalaho
Mafhungo a sumbedza u thomiwa ha Mbekanyamushumo ya Nyito ya Muvhuso , khathihi na mvela phanḓa kha Muhanga wa Maano a Vhuṱali wa Tshifhinga tsha Vhukati na u thomiwa ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri khumbelo ya ṱhanziela ya mabebo kana ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe yo itwa kha Muhasho wa zwa Muno
Madokotela na vho makone vha maṱo vhane vha vha na tshenzhemo dzo khetheaho kha thaidzo dza maṱo dza vhathu vhane vha vha na vhulwadze ha swigiri vha tea u vha ṱola .
Naho vhathu vhanzhi vha tshi ṱoḓa uri vhubindudzi vhu vhe na u dzhenela , vhaṅwe a vha tendelani nazwo . 
Nyimele dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi
Sankambe tsha vhona u muhumbulo wavhuḓi .
Kha vha wane themamveledziso ya u bveledza mutakalo vhuponi , kha lushaka na kha dzitshakha . 
Zwiwo zwi re nṱha zwa vhuvhava zwo vhigwa nga vhashumi vhone vhaṋe , vhe vha khwaṱhisedza uri vha tswa tshelede kha muṋe wa bindu u itela u ḓadzisa miholo yavho . 
( 1 ) Nga nnḓḓa ha musi Mulayotewa u tshi bula nga iṅwe nḓḓila-
Vundu a ḽi nga vhi na vhuḓifhinduleli ha mutshinyalo , mbadelo dza u isa hafhu kana dziṅwe mbadelo dzo engedzwaho nga Spoornet . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha nga wana khopi ya IDP kha vhakhantselara vhavho kana ofisini ya Mulangadzulo .
ndeme ya tshaka dza khovhe dzine dza khou vhambadzelwa nnḓa
Vha tea u ṅwalisa bindu ḽavho u itela Muthelo Nyengedzedzwa kha Zwirengwa ( VAT ) arali ndeme ya thundu kana tshumelo yavho i tshi fhira miḽioni nthihi kha tshifhinga tsha miṅwedzi ya 12 , kana i tshi khou lavhelelwa u fhira afho .
U thoma u shumisa zwikili zwa u kona u humbula na u pfesesa zwithu zwa ḽeneḽo sia ( meta-cognative ) u ḓiṱola musi a tshi vhala na kha masia a u ṱalusa ipfi na u pfesesa .
Ndovhololo , u linga na u ṋea muvhigo zwi tea u itwa tshifhinga tshoṱhe . ( Tshifhinga tsho avhiwaho tshi a zwi tendela . )
Vhunzhi ha khadiamu milamboni i tshimbidzwa kha zwipali zwo omaho . 
Phimo ya vhuimo vhune Afrika ḽa vha khaho ṋamusi ho sedzwa zwithithisi zwiṋa zwine zwa vha zwa ndeme kha u swikelela zwo lavhelelwaho nga Afrika uri ḽi bvelele , zwo ḓi sendeka kha nyaluwo nyangaredzi na mveledziso ya tshifhinga tshilapfu , zwo ṋetshedzwa afho fhasi : 
Tshanduko i vhangwa nga u ḓivhea ha baḽantsi ya thunduthengisea kha zwitatamennde zwa masheleni khathihi na u sedzuluswa ha vhubindudzi ha mashangoḓavha , khadzimiso na u ḓivhea ha mbuelo na ndozwo dzine dza nga bvelela . 
Khaedu ndi yauri ndi tenda kha uri switshi dzi re ngomu kha Lufhera ndi dzone dzi itaho uri zwi konḓe kha vho uri vha shume musi dzulo ḽi kati . 
Kha vha ṋekane nga vhu ṱanzi ha ṅwaliso na dzangano kana bodo ya phurofeshenala , arai zwo tea .
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri gumofulu ḽa mbuelo dzavho ḽi ḓo rekanywa mayelana na tshikhala tsha vhuraḓo tsho salaho kha ṅwaha u bva kha datumu ya u dzhoina .
u khwinisa ndeme ya tshumelo
U konanya na masipla
Senthara dza u lugisa wiḽitshee dzo fhaṱiwa kha zwipiḓa zwinzhi zwa shango , hu tshi katelwa na vhupo ha mahayani . 
Ngeno hu na uri nḓowelo dzi re hone kha lushaka ulu lwa tshigwada dzi nga vha dzi dzo kaleaho kana nyangaredzi , dzi anzela u vha dzi fomaḽa . 
Schleswig-Holstein , Dzhemeni : U fana na Sweden na Denmark , vhubindudzi hu wanalaho kha hu ṱhogomelwaho soredzhi zwo fhungudza muhwalo wa zwiko zwa henefho . 
Maga a vhuṱoli a ḓo thomiwa u swikelela mvelelo kha u kona tswikelelo ya zwipikwa zwa ndinganyiselo kha muhasho nga misi yoṱhe . 
vha tea u ḓadza afidavithi i kha tshiimeo tsha SASSA huna Mukhomishini wa Muano ane a vha uri a si muofisiri wa SASSA
U monithara na u sengulusa u thomiwa ha mbekanyamaitele na u vhiga zwavhuḓi na u tikedza bodo dza u sedzulusa muhumbulo . 
Hu khou lavhelelwa uri Khomishini ya Tshoṱhe yo Ṱanganelanaho vhukati ha mashango aya mavhili i ḓo rwelwa ṱari , zwine zwa ḓo vhona Thendelano ya Guṱe ya 1996 na Nḓivhadzo ya 1999 ya u Ḓiimisela ye ya ranga phanḓa nyambedzano ya thendelano ya vhavhili .
Na u tsitsela nthihi fhasi u bva kha raka kha nṋe ndi ndavhelelo ya dakalo . 
Tshifhaṱo tshiṅwe na tshiṅwe , hu nga vha nga kha tshifhaṱo tshone tshiṋe , mbondo dzatsho , kana u ṱavhiwa , tshi fanela u shela mulenzhe kha u ṱalusa fhethu ha nnyi na nnyi ho vhandekanaho natsho . 
Tsumbo dzine dza ḓa muhumbuloni malugana na izwi ndi mashango ayo e a shuma sa zwidulo zwa madzangano a vhutherorisi na mbambadzo ya zwidzidzivhadzi dza dzitshaka . 
Themo ya 2 - Vhege ya 1 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
A hu na zwiṅwe zwine ra nga amba nga nnḓa ha uri milayo yoṱhe ya dzitshaka hu tshi katelwa na guvhangano ḽa vhuṋa i khou kandekanywa hu si na na ṱhonifho na nthihi na uri nga ngoho mbilaelo dza milayo ine ya vha ya dzitshaka na u vhofha . 
Nga u shumisana ro vhea thikho yo khwaṱhaho ine ri nga fhaṱa khayo shango ḽine roṱhe ri nga ḓivha mulalo na phumudzo ra dovha ra fushea .
1 . Vhuimo ha Khabinethe kha Mafhungo a Zwino
Fhethu ha mabindu ane a khou bvelela , ane a kha ḓi vha maṱuku kha vhupo ha mahayani tshoṱhe kanzhi hu itisa uri hu vhe na u shela mulenzhe ha maraga hune ha si vhe havhuḓi nga haya mabindu . 
Kha idzi nyimele , mabindu a Afurika Tshipembe a tea u humbula zwavhuḓi nga ha zwine a tea u bveledza , kha mimakete ifhio , nahone a tshi khou shumisa vhukoni vhufhio .
U shandukisa sisteme ya zwa mulayo yashu yo ṋea khaedu khulwane kha sia ḽa u khwinisa mulayo . 
U ṋea muhumbulo nga ha muṱoḓo wa tshiṱori
Mbudziso dzi tevhelaho dzi nga vha dza ndeme
Mivhigo ya kotara nga kotara , i no sumbedza tshumiso ya masheleni na zwibveledzwa zwa magavhelo , i rumelwa kha vha Muhasho wa Zwa Mutakalo wa Lushaka na kha Gwama ḽa Vundu . 
Mbalombalo dzi sumbedza uri muvhuso u khou shuma zwi vhonalalo kha u ṋetshedza dzinnḓu , hune miṱa ya Afrika Tshipembe ine ya dzula kha nnḓu dza ' RDP ' kana dza mutikedzo wa muvhuso ya khou engedzea u bva kha 5% ya 2002 uya kha 13,5% ya 2016 .
Athikili 98(2) ndi ya ndeme nahone a i kanganyisi .
U dzudzanya mathomo na magumo a re na mutsindo
Samithi i ḓa nga tshifhinga tsha musi hu tshi khou khwaṱhisedzwa kuvhusele kwo kunaho , vhuḓifhinduleli na nḓisedzo ya tshumelo dzo teaho kha vhathu zwavho vha dzhango ḽa Afurika .
( c ) u ṱuṱuwedza mveledziso siani ḽa zwa matshilisano na ikonomi ;
( Ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ḽo sainiwa nga Phuresidennde )
Vhugudisi ha dziminista ha u amba na midia ho vha hone , vhupulani ha khwine ha vhudavhidzani ho ombedzelwa na uri na mutevheṱhandu wa vhudavhidzani wo sedzuluswa na u thoma u shumiswa . 
Zwo ḓitika nga maanḓa nga zwiko zwa mbuelo ya vhuṋe u fhirisa magavhelo a muvhuso . 
U itela u swikela ṱhoḓisiso dza u tevhedza milayo dze dza bulwa afho nṱha , u pfumbudza hu no shuma ha fomaḽa na hu si ha fomaḽa khathihi na u saukanya hu sa imi ha khaphasithi i no ṱoḓea i no langwa nga zwiimiswa zwa dzangano zwi re hone kana zwi swa ndi tshone tshithu tshihulwane . 
Nga ḓuvha ḽi tevhelaho o wana uri u khou pfa vhuṱungu vhuhulu kha tswaro . 
Maitele aya o fanela nga fhasi ha tshiimo tsha u shumiswa hafhu ha maḓi , hu si kha tshiimo tsha mvelele ya madamu . 
Phasipoto kana khophi yo khwaṱhisedzwaho ya muendi o tendelwaho . 
Matshudeni o vhibvaho ane a khou telwa digirii ṋamusi , ri a ni livhuwa vhukuma . 
U lugisa mbekanyamitele na kuitele zwa ndangulo ya ndaka . 
Maitele oṱhe a vhupulani a vhuṱali o sedzaho kha mishumo iyi a tea u dzudzanywa nahone a ṱanganywe lwo fhelelaho u vhona uri hu na nyaluwo na mveledziso ya tshifhinga tshilapfu . 
Mbilo dza u tsa ha ndaka dzi lavhelelwa u dzula dzo dzika . 
U vhala bugu yawe ene muṋe a tshi vhalela nṱha e kha u vhala ha tshigwada tsha vhukoni ha u fana tshi no dededzwa nga mudededzi ; nga iṅwe nḓila tshigwada tshoṱhe tshi vhala bugu nthihi .
4.19 Khethekanyo ya 1(i) i ri ndi vhutshinyi hafha hune muthu a vhulawa zwo itwa nga vhuḓifari ho iledzwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu dza ( a ) kana ( b ) , kana hune muhumbulelwa a vha na dumo ḽa u sumba muloi .
Tshithu tsha u thoma tshine vhaofisiri vha fanela u dzhiela nṱha musi vha tshi ṱanganedza khumbelo ndi lushaka lwa mushumo une wa khou dzinginywa , ha kona u tevhela lushaka lwa thendelo ine ya khou ṱoḓea .
Ri nga kha ḓi amba rari , nga tshanduko dzi mangadzaho dza vhuvha , zwipiḓa zwinzhi zwa ndayotewa zwo no lingiwa uri zwi iteye ; muṅwe na muṅwe o phasa ndingo dza u bvisela demokhirasi khagala yo fhambanaho i konḓeleleaho .
Hu sa sedzwi u engedzea nga maanḓa ha ndambedzo ya muvhuso na u badelwa ha ḽouni havhuḓi , ṱhoḓea kha Tshikimu tshi khou ya phanḓa na u fhira zwiko zwi re hone . 
U langa kunakiswa ha dzigoloi na u sedzulusa hoṱhe . 
U ṱunḓa moḓoro yo no shumiswaho hu a lungulwa u itela u tsireledza nḓowetshumo yapo ya mveledziso ya mimoḓoro kha u khakhiswa nga u ṱunḓwa ha moḓoro yo no no shumiswaho nauri thendelo dzi ṋetshedzwa fhedzi nga fhasi ha nyimele dzo ṱaluswaho .
Nzulele ya pfunzo ya vhudzulapo ndi muvhuso wa lushaka , ngeno pfunzo ya ḽifhasi i tshi sedza kha u ṱumana ha ḽifhasi . 
Mushumo iyi yo ḓitika kha masheleni a u thoma kha phothifoḽio ya mikovhe . 
U alusa mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha yo engedzwaho na zwone ndi mbekanyandeme . 
Tshanduko idzi dzo sedzuluswaho dzo itelwa u thusa sekhithara ya nnyi na nnyi u kunga na vhulunga vhashumi vha re na vhukoni . 
o Tshivhangi tsha lufu
mbudzana mukukulume sinḓela
U engedza u wanala ha matshudeni a saintsi dza zwa mutakalo kha u livhana na zwikili zwi konḓaho . 
Khoro ya Vhuongi ya Afrika Tshipembe .
Haya maitele a ḽifhasi , ane a nga shanduka a vha khaedu , a ḓo shandukisa nzulele ya ḽifhasi kha miṅwaha ya mahumi ine ya khou ḓa . 
Vhuholefhali ha ṅwana nga vhanga ḽa u nwa halwa mme o ḓihwala , sa zwe zwa ṱalutshedzwa mathomoni , ndi thaidzo khulwane Afrika Tshipembe . 
Musi mbuyelo dzi tshi bveledza , SARS i ḓo rumela mbuyelo dza ḽekhi ṱhironiki kha tshumelo ya e-Filing .
Uri ndi zwa ndeme na u vhulunga rekhodo ya dzimbalombalo dza mathukhwi kana nḓila ine na langa ngayo maitele a u kunakisa maḓi a tshika , mafhungo nga ha ayo masia na vhuṅwe vhupo vhu elanaho . 
Zwi tshi bva kha nḓila ine zwiimiswa zwa vhumbwa ngayo , vhadavhidzani hazwo zwi ḓo tshimbidza kana zwa thivhela vhushelamulenzhe na vhushumisani . 
Tshenzhelo kha zwa vhubveledzi na khanḓiso ya mivhigo ya thekhinikhala zwi ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
A hu na nyito dzo tou tiwaho dzine dza ṱoḓea u amba nga ha tshisumbi itshi . 
Tshiṅwe hafhu , dzi nga ita uri hu vhe na vhupo vhu shandukaho nahone vhune ha si vhe havhuḓi vhune vhathu vhaswa vha si kone u wana mishumo , vhune ha ṱuṱuwedza dzikhakhathi , vhugevhenga na tshumiso mmbi ya zwikambi na zwiṅwe zwithu zwi si zwavhuḓi kha vhathu .
Asesimennde ya vhupo ha maḓini kha madzingu . 
Dzi katela mbuedzedzo ya muvhili kha nyimele dzo themendelwaho
Khethekanyo dzo bulwaho dzi dovha dza ṋekedza maga aya na khumbulelo dzi tea u bulwa kha luṅwalo lu vhusaho . 
Tshenzhemo ya u shuma kha ofisi ya khoro khulwane zwi ḓo thusa . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha masheleni o linganaho u ḓitshilisa
kha Redzhisitara ya Vhathu .
Pfanelo ya muraḓo ha yunioni ho rwelwa ṱari , fhedzi kanzhi i ya konḓa u i shumisa . 
Muhasho u fanela u dzhiela nṱha vhuhulu vhune thandela ya ḓo wana ngayo mitengo lwa miṅwaha . 
4 Petululani thoyi ya penisela ni ḓodze guḽuu .
Heyi ngudo i fanela u katela dzilafho ḽa zwilonda zwo vuleaho na u phaphamisa .
Kha ngano nnzhi , ni ḓo wana hu na phukha dzine dza amba sa vhathu , fhethuvhupo hu no tshila hu re na maṱaka na milambo .
Zwi dzhia tshifhinga tshi ngafhani ?
Mivhigo ya zwikolo i sumbedza zwi khagala uri musi zwikolo zwone zwiṋe zwi tshi imaime na u swikelela kha zwitshavha , zwi a kona u sika netiweke dza thikhedzo dzi pfadzaho . 
Muvhuso wo ḓilugisela u ṋea tshenzhemo yoṱhe kha maitele , ane a katela u elwa ha thendara , nyambedzano na vhaḓisi vha thendara , a u katela zwiteṅwa zwa u swikelelea , zwine zwa vha zwone zwo sedzeswaho kha vhaṋetshedzatshumelo ya zwa vhuendi na vhaṋameli . 
Komiti i tama u swikisa dzindivhuwo dzayo kha Muofisiri Mutshimbidzi na ndangulo ya Vhusimamilayo malugana na tshumisano yavho nga tshifhinga tsha miṱangano ya vhulavhelesi . 
Gumofulu ḽi kovhelaniwaho na radioḽodzhi yo ṋaṋaho ya nnḓa ha sibadela R14 238 nga muṱa nga ṅwaha Radioḽodzhi ( ya mutheo ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
7.1 . MANWELEDZO A NḒILA YA KUSHUMELE
humbelwa u ita mushumo wa ndeme kha miṱangao yeneyo hu tshi katelwa u rangela u pulana , u rwela ṱari , miṱangano ya zwithu zwa ndeme na u vhiga murahu .
Ndi pfa ndo takala hafhu musi ndi tshi ḓivhadza ngaha khamphani ya mishonga i langwaho nga muvhuso ine ya pfi Ketlaphela , yo thomiwaho .
muḓagasi u sa tshimbidzwi nga thambo
Ṱhanziela dzi ḓo ṱoḓea nga ḓuvha ḽa ṱholo henefho vhuponi . 
Nga kha , na , luambo ri ita na u ambedzana nga ṱhalutshedzo na kupfesesele . 
Thomani nga u ṅwala tshiṱori sa mvetamveto ni kone u humbela khonani yaṋu uri a tshi dzudzanye .
Kha nyimele iyi , miraḓo ya vhashumi vha nga ita zwa u pulana zwavho . 
Miṱa yavho i khou hanedzana tshoṱhe na vhuthihi havho , nahone vha na adzhenda dza vhone vhaṋe dza vhaswa . 
U khwinisa nyendedzi na maitele zwi tshi ya kha ndaulo dzi elanaho na mveledzwa dza vhupo ha migodi . 
Musi hu tshi rumelwa vhanangiwa , zwi tea u humbulwa uri vhathu vhane vha khou nangiwa u ya nga ha nḓivho yavho vha na vhukoni ha bveledza ndivho ya Vhuendela Mashango ha Afrika Tshipembe nga nḓila i sa dzhii sia nahone ya ngoho . 
Zwihulwane , ri ḓo tsireledza tshumelo mbuya ya sisteme ya ndango yakha thengiso ḽifhasini , u fhedzisa nyambedzano dza Doha Round ya nyambedzano dza mbambadzo ya ḽifhasi , na u vhona uri bvelaphanḓa a i tseli fhasi .
Awara mbili nga murahu ha tshiswiṱulo
Vhudavhidzani na vhadzulapo : Kha vhudavhidzani ha tshiofisi , hu tea u shumiswa luambo lune lwa takalelwa nga vhadzulapo .
Bammbiri ḽa muhumbulo wa mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa
Ndongazwiga na mupeleṱo : Phetheni dza mupeleṱo
Mutevhe wa u ṱola wa maṅwalo a tikedzaho u tea u katelwa : 
Fulufhelo ḽa vhathu kha tshumelo dza zwa mutakalo dza muhasho ndi u shela mulenzhe hu re na ndeme kha u khwaṱhisa u shumela zwa matshilisano vunduni . 
Vhaitanavho vhane vha a tea u wana thikhedzo ya u enda nga muyani vha ḓo dzhia vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza u khantsela dzine dza ḓo vha hone nga mulandu wa u khantsela thikhithi dza zwa vhufhufhi . 
Ndivho ya Pulane ya Ndangulo ya Tshinyalelo ndi u khwinisa vhukoni ha Masipala ha u thivhela na u shumana na zwiwo vhuponi ha masipala muhulwane , na u thivhela mveledziso na vhuitwa vhune ha vha na khombo khulwane ya tshinyalelo . 
Nga nṱhani ha izwi ri dzula ri songo imelelwa lwo eḓanaho kha maimo a vhurangaphanḓa mushumoni na kha mbumbano na maṅwe madzangano hune ra vhumba vhunzhi ha miraḓo . 
2.2.5 Mulayo wa Ndangulo ya zwa Masheleni a Masipala wa 2003
Zwikhafu zwa mbambe ya milenzhe miraru
Vha bule na khophi dza maṅwalwa a u tikedza dzine dza tea u failiwa na maambiwa .
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzo teaho dzine dza wanalea kha Muhahsho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
-- mabambiri a u shumela kana khadi dza mushumo , wa u vhala , wa u tamba nga nomboro , thaidzo dzo leluwao dzine dza wanala kha mbalo dza maipfi na dziṅwe .
Zwiko zwa mupo na zwone zwi a shela mulenzhe lwo livhaho kha mveledziso ya ikonomi nga kha vhuendelamashango , zwa vhulimi , vhudzulo na dziṅwe nyito . 
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u wana zwine ipfi ḽa amba zwone , nz .
2.2 . Khabinethe yo tendela Muvhigo wa Lushaka lwa Afurika Tshipembe kha zwa Dzinnḓu na Mveledziso ya Dziḓoroboni une wa ḓo ṋetshedzwa kha khonferentsi ya Mbumbano ya Dzitshaka ( HABITAT III ) nga 2016 .
Ḽiga a vhuvhili ; AG u oditha tshitatamennde hu saathu fhela miṅwedzi mivhili . 
Sa tsumbo , dziṅwe asesimende dza mveledziso na pulane dza ndondolo dzi itwa nga nḓila i si yavhuḓi , arali dzi sa khou itwa na luthihi . 
Kiḽasi ya vhoiwe i nga ita mini kha u kunakisa tshikolo ?
U sumbedza u dzhiela nzhele kushumisele kwone kwa luambo nga :
U bveledza ho bva kha sisiṱeme ya u ita nga zwanḓa u ya kha ya eḽekiṱhironiki . 
Kha asima , hu na u tswukuluwa ha nḓila ya muya .
SC i ḓo sedzulusa mivhigo yo ṱanganedzwaho nga CD na u themendela nḓila dza u tandulula thaidzo dzo waniwaho .
Ṅwana u khou ofha u vha o vuleaho kha mihumbulo i bvaho hune a dzula hone nga ṅwambo wa nyofho na u timatima . 
Vhupfumbudzi kha Blooms Taxonomy vhu a ṱoḓea u khwaṱhisa ḽevele dza u vhudzisa . 
Ro takala u vha na muwini wa pfufho ya u vhulunga Maḓi kha Vhafumakadzi sa mueni washu o khetheaho , Vho Mapule Phokompe vha bvaho Mahikeng ngei North West .
Uri khwaḽithi ya garaṱa dza Khiresimusi i ḓo khwiṋiswa musi ho no sikiwa ḽaiburari ya zwifanyiso . 
Sabusidi ya Dzinnḓu ya Zwiimiswa ndi mini ?
Tshiṱori itshi ndi lungano lwa sialala .
Tshenzhemo kha ndondolo yo ṱanḓavhuwaho na ndangulo ya vhuṱungu . 
Vhahumbeli vho bvelelaho vha ḓo tea u saina thendelano ya kushumele . 
Vha humbelwa u dzhiela nzhele : Nomboro ya ndivhanele na dzina ḽa vhuimo zwi tea u sumbedzwa kha fomo yavho ya khumbelo ya mushumo na CV . 
na U amba
tshumisano vhukati ha vha re na dzangalelo
Itani mbambe na khonani yaṋu .
U tandulula mafhungo a vhutsireledzi nga u ṋetshedza u redzhisiṱariwa ha vharengisi vha ndaka sa vhone vhashumisi vho tendelwaho vha sisiteme ya u redzhisiṱara ndaka lwa eḽekiṱhironiki .
Thimu yo Khetheaho ine ya Shuma zwa u Sedzulusa , ine ya vha nga ngomu ha Ndaulo , i sedzulusa mavharivhari a ndaulo i si yavhuḓi , u sa tshimbidza zwithu zwavhuḓi , vhufhura na vhuaḓa vhuelanaho na tshumiso ya mbekanyamushumo dza dzinnḓu dza lushaka . 
Atikiḽi ya 3 , ine ya katela mishumo ya vhadipulomati , a i ambi nga maitele a u farisa muthu ( kana u dzhia vhuṱanzi )  . 
Databeizi ya Muṋetshedzi wa Masipala i dzulela u wana mafhungo maswa tshifhinga tshoṱhe . 
Muṱaṱisano wo vulelwa fhedzi matshudeni o ḓiṅwalisaho na Zwimiswa Zwa Akhademi zwa Afrika Tshipembe . 
Mishumo tshifhinga tshoṱhe i fanela u fhambanyiswa zwi khagala , na mikano i pfeseswe na u ṱhonifhiwa . 
Ho sedzwa dziPMB Radioḽodzhi ( ya mutheo )
Ṅwalululani mafhungo a tevhelaho ni tshi a thoma nga Mulovha .
Ri khou dzhia maga o vhalaho u itela u bveledza , u tikedza na u tsireledza u mamisa mikando . 
Kha vha nange muṅwaleli ane a ḓo ṅwala phindulo dzavho kha fiḽipitshati .
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo ya tshiṱitshini tsha mapholisa a ṅwalisa mulandu kha Sisteme ya SAPS ya Ndango ya Vhugevhenga , a bvisa ṋomboro ya referentsi i vhidzwaho ṋomboro ya CAS .
Nyito dza zwiṱori zwa nyambedzano : u thetshelesa na u fhindula nga ngona kha khonani , sa u vhudzana zwiṱori ni nga vhavhili-vhavhili nga ha ' zwiḽiwa zwine nda zwi funa ' , zwiṱori zwo tou kuvhanganywaho , tshiṱori zwa muungo , n.z
Fhedzi , hu na masia manzhi a muvhuso ane ha khou shumelwa zwavhuḓi nga vhuṱoḓesi ha u shumisa dzimbalombalo , zwa sia hu na khanedzano nga ngona na zwishumiswa zwine zwa dzhiwa zwi zwa ndeme u itela u kuvhanganya vhuṱanzi ho teaho . 
Zwikimu zwa thikhedzo zwi a kunga vhukuma kana zwi sa fushe na luthihi , zwi tshi bva khauri zwikimu izwo zwo dzudzanywa hani . 
Mashudumavhi , tshanduko iyi kha zwiito i kha ḓi fanela u pindulelwa ya vha u engedzea zwihulwane ha mishumo na phungudzo ya vhushai ho vhangiwaho . 
Zwino , ndi a mangala uri lushaka lwa vhaongi vhane ra vha bveledza maḓuvhano a lu nga isi phanḓa na u tshinya dzina ḽa phurofesheni iyi ye ya vha i tshi ṱhonifhiwa . 
Khonadzeo ya u shandukisa na u livhanyisa uri u si mbwandamele kha tshayanyelelo , nayo ndi ya ndeme . 
U sa badelwa ha akhaundu nahone hu kwama nga nḓila ine ya si vhe yavhuḓi tshiimo tsha zwa masheleni tsha tshiimiswa . 
U SEDZULULUSA MASIANDOITWA A MAITELE A MUVHUSO
Mafhungo o livhaho o kumedzelwa thungo na kha tshitatamennde tsha vhuimo ha zwa masheleni sa : ( a ) zwi ṱanganedzwaho u bva ṱhiransekisheni dzi si dza thengiselano , hu tshi katelwaho mithelo na mithelo na pfukiselo ; ( b ) mithelo na pfukiselo ; ( c ) thengiso na zwiṅwe zwi badelwaho u bva kha ṱhiransekisheni dzi si dza thengiselano ; 
Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri i nga si tsha shuma musi ho no fhela miṅwaha mivhili nga murahu ha u pembelela miṅwaha ya 21 , nga nnḓa ha musi khumbelo ya khwaṱhisedzo ya vhudzulo yo itwa .
Vhuimo ha Nṱha , kha vhagudi vha so no vhaho na mashudu tshoṱhe vhu vha magumo a pfunzo ya khombe-khombe .
Zwileludzi zwa pfunzo zwi songo linganaho zwo sia vhana vha tshi vho ṱhogomelwa hayani . 
2.1 . U sudzuluswa ha Mikovhe ya Muhasho wa Mutakalo kha Khamphani ya Biological and Vaccines Institute ( Biovac )
3.1.5 U ṱumanya Milayo ya Batho Pele na Mishumo ya Komiti ya Wadi
Themendelo Ndi ngani ni tshi nga themendela itshi tshiṱori kha khonani yaṋu ?
Yunitiṱhanganeli ya Odithi Yapo i kha ḓi ṱangana na zwikhukhulisi siani ḽa khaphasithi . 
Vha rekhoda kha fiḽipitshati .
Foramu i nga katela vhakhantseḽara , miraḓo ya khorotshitumbe , vhaofisiri vhahulwane vha ndaulo , miraḓo ya Komiti ya Wadi na vhaimeleli vha bvaho kha zwigwada zwo dzudzanyeaho zwa vhadzheneli , vharangaphanḓa vha sialala na vhathu vha zwiko .
Vha nga shumisa hani tshifembedzi tsha mushonga wo kalwaho ( metered dose inhaler ( MDI ) )
Arali nomboro dza vhukuma dzi tshi ḓivhea , muthu a nga vhalela o sedza zwitevhelaho : 
Jacob u tea uri a kore .
Ndi pfesesa uri ri tea u ita zwinzhi kha muṅwe na muṅwe . 
6 . Khovhe ya Lushaka - Galjoen
U itela u nyanyulwa musi u tshi vhona lunako lu takadzaho lwa mipo . 
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela , tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela .
( b ) u ṋea muvhigo kha Phalamennde nga ndaulo yo fhelelaho nahone ya misi malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo .
Zwiteṅwa zwoṱhe zwe zwa bulwa afha kha ḽiṅwalo iḽi zwo dzudzanywa hu na vhushaka ha tsinisa na uno muhanga . 
( a ) u ḓḓivhadzwa hawo , arali Buthano hu musi ḽo dzula Mulayotibe u tshi ḓḓivhadzwa ; kana
Mihumbulo yashu na thabelo dzashu zwi kha vhathu vha Bangladesh .
Muvhuso u kati na u shuma kha mveledziso na u thoma mbekanyamushumo ya mveledziso ya mishumo ya muvhuso , ine ya ḓo ta maitele na tshikalo tsha vhashumi vha muvhuso kha zwiimiswa zwoṱhe .
ḓiresi vhupo na ḓiresi ya poswo
1.13. Dzikhantseḽara
Khabinethe i na fhulufhelo ḽa uri vhudzheneleli uvho vhure vhukati ha muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha vhu ḓo vhuedza kha nyaluwo khulwane ya ikonomi .
Tshivhalo tsha vhaṅwalisi vhane vha khou funzwa na u pfumbudza : 
Tshipiḓa tsha vhuvhili tsha mutevhe tsho faredza mashango hune CFC ya ḓo swikelela fhedzi arali i sa ḓifhelwi na zwiṅwe zwa vhubindudzi ha muthelo . 
Nyavhelo i re hone zwino ya mugaganyagwama i fhasi vhukuma kha zwo ḓowelwaho . 
Thetshelesa kha khasho ya khanedzano dzo khethiwaho na zwitatamennde kha Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka .
na kha zwitandadi zwa yuniti :
U thivhela ha u sa shumisa zwavhuḓi nga zwigwada zwa vhugevhenga ho dzudzanywaho ha kuitele kwa dzithendara ho itwaho nga maanḓalanga na ha mitikedzelo na ḽaisentsi dzo ṋewaho nga maanḓalanga muvhusoni u itela mushumo wa u vhambadza ; 
U bvela phanḓa na u ṋetshedza tshumelo dza u redzhisiṱara na ḽaisentsi . 
Naa komiti dza wadi dzi ḓo ḓidzhenisa hani kha IDPs ?
Tshiko tshiṅwe tsha thikhedzo tshi bva kha tshumisano ya phuraivethe hu tshi katelwa zhendezi ḽa sekithara dza phuraivethe . 
Ndi thetshelesa tshaka dzo fhambanaho dza muzika , zwi tshi bva kha uri ndi khou ḓipfa hani na hune nda vha hone nga tshifhinga tshenetsho . 
Vhulimi na mveledziso ya mahayani
Nzudzanyo ya mugaganyagwama , nzudzanyo dza tshiimiswa , u vhiga nga ha masheleni na akhaunthingi zwi a kona u tikedza kuitele kwa u gaganya gwama kwo sendekaho kha mbekanyamaitele . 
Mishumoni
- vhathu vha zwa thekiniki vha re na vhuḓifhinduleli
Zwi so ngo vhonala zwo fhambana na u nyito dza u guda dzi iteaho kiḽasini na uri hu nga shumiswa vhunzhi ha nyito dza u funza u linga vhukoni ha vhagudi dzi si dza fomaḽa .
Tshivhalo tsha vhashumelwa vho ṱanganedzwaho kha dzisenthara dza mbueledzo dza u shumisa zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone zwi tshimbidzwaho nga Muvhuso . 
Naho zwo ralo , hu na zwiṅwe zwiṱalusi zwa dzhenethiki zwine zwa vha kha mivhigo yavhuḓi , zwi nga ho sa : 
u ela vhuimo ha zwino ha mveledziso
Mbudziso dza nyambedzano
Mishumo iyi i katela :
U itela u vhona uri nangoho mutakalo na tsireledzo mishumoni zwi ngonani , ofisi dza mavunḓu dzo thomiwa kha mavunḓu oṱhe .
Nga nṱha ha phentsheni ya nga ṅwedzi , miraḓo ya muṱa vho tewa nga u wana mbadelo nthihi ya muholo wa nga ṅwaha . 
Ndaka na zwifhaṱo zwa tshiṱiriki zwa pfukiselwa kha u langwa nga muvhuso , izwi zwa wisa ikonomi ya vhupo uvhu .
Muhasho u ḓo khwiṋisa u swikelela tshumelo dza mutakalo nga u ela hu sa gumi , u pulana na mveledziso dza zwileludzi zwo teaho na sisiṱeme . 
Mushumeli wa call centre u ḓo vha dededza kha mbudziso nahone u ḓo vha ṋea khoudu yo khetheaho arali zwidodombedzwa zwe vha ṋekana ngazwo zwi tshi nga shumiswa .
U vha hone ha themamveledziso ya u tikedza zwi kwama zwiteṅwa zwa themamveledziso zwine zwa shela mulenzhe kha kushumele kwa nyimele dza u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi na mveledziso nga u angaredza . 
U tevhela mvelaphanḓa uno ṅwaha , ro thoma milingo ya ṅwaha ya lushaka kha u vhala na u ṅwala na mbalo ine ya vha tshikalo tsha dzitshakatshaka , wa gireidi 3 , 6 na 9 .
Masipala u ḓo khwaṱhisedza uri mbadelo dzawo dzi a elana nahone dzi shumiswa nga nḓila kwayo u mona na dzingu ḽa masipala . 
A sumbedza vhuḓifhinduleli ha muvhuso ha u shandukisa kana u lulamisa mvelelo dza khethululo , hune vhadzulapo vhoṱhe vha ḓipfa vha tshipiḓa tsha shango na mbekanyamushumo dzaḽo .
Mvelele ya khakhathi yo thoma kha khethululo dzo fhiraho .
-- U anana na ṱhoho ya mafhungo hu pfadzaho
Khathekanyo ya 1 ndi marangaphanḓa a Gaidi
Kilasi 2 ya zwiko zwa madi ndi ine ya shumiswa nyana , na nyimele ya tshiko i tsho tsha madi ya matshilisano a zwimedzwa yo shandukiswa zwiṱuku u bva kha tshiimo tsha phanḓa ha musi tshi tshi bveledziswa
Ri ḓo vhea nḓowetshumo nga nḓila yo tsireledzeaho vhukati ha tshanduko ya vhuendi ngei Gauteng . 
Ḽiṅwalo ḽo pika u langula u hiriwa ha nnḓa ha vhatshinyi kha u shela mulenzhe kha thandela dza tshitshavha . 
U ḓa ha vhaendelamashango ho aluwa lu takadzaho lwa phesenthe dzi linganaho 10.7 vhukati ha Phando na Khubvumedzi 2012 , hu ne ha vha nṱha ha tshikati tsha ḽifhasi tsha 4% ya mahoḽa .
Naho zwi sa tou konadzea tshoṱhe u dzudza thempheretsha dzi fhethu huthihi madamuni a khovhe , fhedzi hune dza thothonyela hone ndi zwa ndeme u dzudza thempheretsha yo linganelaho nahone phambano ine ya vha hone i tea u vha i ṱhukhusa . 
komiti dzoṱhe dza dziwadi dzi shuma dzi tshi tevhela pulane dza wadi
Lusunzi luṱukuṱuku lu a kona u gagamisa tshithu tshine tsha lu fhira kaṋa .
2.3 . Khabinethe i dovha ya ṱanganedza mushumo wa Pfufho dza Vhashumelannḓa vha Afrika Tshipembe une wa ḓo hulisa vhashumelannḓa vho khetheaho Afrika Tshipembe na maAfrika Tshipembe vha shumaho kha mashango a Afrika .
Tshirunzi tsha vhuthu
Khophi yavho yo ṱanzielwaho ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ( ID ) kana ID ya tshifhinganyana .
Ṱhalusamagudwa iyi ndi ya muthu ane a tshimbidza u dzhenelela ha tshitshavha kha maitele na zwiimiswa zwa demokirasi .
U shela mulenzhe ha sekhithara kha u sikwa ha zwikhala zwa mishumo kanzhi ho dzula hu sa shanduki . 
tshipikwa tsha thandela nga u angaredza
Luambo na maanḓa U amba nga ha ḽiṅwalovhuṋe sa ṱhoḓea ya u tholwa/ ṱanganedzwa
Vhabindudzi vha fhano hayani na vha mashango a sili vha khou lavhelelwa u fhindula nga nḓila i fanaho kha mitheo ya zwa ikonomi na mbonalo dza zwiṱirakitsha zwa mashango . 
Tsedzuluso ndivhiswakhaṋo
No wana mafhungo kha itshi tshiṱori ?
U tshimbidza nḓisedzo dza vhadzulo ho teaho vhathu afho hune ha vha na zwililo zwihulwane
Mawanwa / Vhuṱanzi
Mutandulo wa maga a vhubveledzi , u fana na mavhengele a shumisaho dzina ḽithihi a fomaḽa , u wana nga muvhuso na u wana u bva kha vhorabulasi vhaṱuku u itela u sika zwikhala zwa u bveledza . 
( ii ) ḓuvha ḽa u thoma ḽa khothe nga murahu ha u fhela ha awara dza 48 , arali awara dza 48 dza fhela nga nnḓa ha awara dza khothe kana nga ḓuvha ḽa khothe ḽi si ḓuvha ḽa khothe ḽo ḓoweleaho ;
12 Lwendo lwa tshikolo lwa vha takalelaho zwikhokhonono
Tshikolodo tsha muvhuso na mbadelo dza u tshimbidza tshikolodo zwi lavhelelwa u wela hafhu kha vhakati ha ṅwaha . 
Miraḓo nga muthihi vhane vha ita dziṅwe tshaka dza u shumiswa ha maḓi vha tea u redzhisiṱara kushumisele ukwo sa muthu o ḓiimisaho nga eṱhe . 
4.6.2 Mishumo ya U linga ya Oraḽa Gireidi dza 7-9
U shumisa maipfi na tshitaila zwo teaho
U sumbedza vhuimo ha mashumele ho khetheaho hune tshiimiswa , mbekanyamushumo kana muthu zwawe o puḽana u zwi swikelela nga tshifhinga tsho ṋetshedzwaho . 
Milayo mihulwane i langaho Tshumelo ya Muthelo ya Afrika Tshipembe ndi : Mulayo wa Maitele na zwa Mikano , Mulayo wa Muthelo wa Ndaka , Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo , Mulayo wa Mveledziso ya Zwikili zwa Muthelo , Mulayo wa Muthelo wa Tshitemmbe , Mulayo w Lweṱolweṱo lwa Ndindakhombo ya vha sa Shumi na Mulayo wa Muthelonyengedzedzwa . 
Wekishopho iṅwe na iṅwe i tou vha lwendo nga yoṱhe na ulwo lwa ṱhanganelano lwo livhiswaho kha u wana masiandaitwa a miṅwaha ya khethululo . 
U dovha hafhu wa vha ṅwaha wa u ḓiṋekedzela hafhu kha u fhelisa khethululo nga muvhala na zwiṅwe zwiito zwi si zwavhuḓi zwi ṱutshelanaho na izwo kha shango .
( b ) He zwa tea , ndangulo ya milayo ire hone i ḓo ṋetshedzwa ndaulo yo teaho kha vhuimo ho teaho ha muvhuso , sa zwine zwa vhonala zwo tea nga ndayotewa dzoṱhe.31 ( Mbuno ya nḓila iyi i thoma kha mbuno ya uri Ndayotewa ya Tshifhinganyana na Ndayotewa ya u fhedzisela dzo ita Netshedzo ya ndaulo ya mulayo uri i ṋewe vhuimo ho fhambanaho ha muvhuso .
9.5. MBADELO
Mbekanyamaitele i vhea tshirunzi tsha vhathu sa wone ṅwongo wa mveledziso nga u lingedza u eḓanya vhukati ha u avhela zwiko zwa masheleni kha thikhedzo dza vhubindudzi fhethu ha nṱhesa ha tshumelo , u ṋea tshumelo kha miṱa i sa i wani , ngeno hu tshi khou khwaṱhiswa na u vusuludza themamveledziso ya vhuthathatshili .
Ndi zwifhio zwigwada zwa kutshilele zwo fhambanaho kha tshitshavha na uri vha tshilisa hani ?
1.16 Miṱa ya 46 382 yo ṱumanywa na giridi kana tshikimu tshiṱuku tsha muḓagasi na uri miṱa ya 2116 yo ṱumanywa na giridi i si ya thekhinoḽodzhi .
Milayo yo fhambanaho ya vhudavhidzani vhu pfadzaho , u tandulula khuḓano , ndangulo ya kiḽasirumu na tshigwada , ndugiselo dza kiḽasi , vhulayi huvhuya na dziṅwe ngona dza vhulayi dzi themendeleaho na kuitele , zwi tea u dzhielwa nṱha . 
Tahifhinga tshiḓaho : tsumbo : Ṅwakni kiḽasi i ḓo funzwa nga Vho-Mudau. / Ṅwakani ḽaiburari ntswa i khou ya u fhaṱiwa .
Vho Socrates vho vha vha tshi tenda uri u vhudzisa hu sa gumi na u rerisana nga ha mikhwa ho vha zwi zwone zwithu zwa khwiṋesa zwine muthu ufhio na ufhio a nga ita . 
Vhunzhi ha sabusidi dzo tendelwaho , dzi wela fhasi ha lushaka lwa sabusidi dzo ṱumanywaho na thandela . 
Mbudzisombekanywa i vhudzisa mbudziso dzi thusaho u ela uri ri kala hani u ya nga ha : 
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi ḓo bviswa ḽa rumelwa kha muhumbeli .
Ngona na zwishumswa dza CBP
Vha " ḓivhonadza " fhedzi musi vhuendedzi ha u ya khothe ho no ṱuwa . 
4 . Thandea ii tshipiḓa tsha phurogiremenyangaredzi ya mveledziso ya masipala , tshiṱiriki kha vundu ?
Ri a fulufhela uri mivhuso na vhathu vha ḽifhasi vha ḓo shumisana u vhona uri Khonferentsi ya Tsedzuluso i swikelela ndivho dzayo , nahone ri fulufhela uri vha ḓo dededzwa nga muya wa u sanda khethekanyo nga muvhala .
Malaṱwa a khombo : malaṱwa ane a vhanga khonadzeo kana tshutshedzo khulwane kha mutakalo wa vhathu kana mupo . 
Vha nga kwama senthara ya vhashumi ya tsini arali vha tshi ṱo ḓa u swikelela mutevhe wa vhathu vha sa shumi .
U sa vha na tshidzumbe na u
U linga vhukoni ha luambo hu ḓo vha nga tshivhumbeo tsha u lavhelesa , mishumo ya u ṅwala , nyito dza oraḽa na u ṋekedza , thesithe dza u tou ṅwala , u vhalela nṱha na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u linga .
I kovhelaniwa na zwishumiswa zwa muaro na zwa dzilafho na phurothesisi ya nga nnḓa ya nnḓa ha sibadela kha gumofulu ḽa R30 068 nga muṱa nga ṅwaha
Ngeno hu na uri tshi na vhutepe ha vhuṱhogwa ha nzudzanyo na u tshumiso , tshi dovha hafhu tsha vha tshiko tsha vhukonḓi vhuhulu hune khwaṱhisedzo ya vhupo ha ḓoroboni ya ṱoḓea . 
6.7.11.3 Tshiimiswa tsha Vhurangaphanḓa ha Sialala nga kha khothe dza sialala , tshi na mushumo muhulwane wa u katela na u shumisa mbekanyamushumo ya vhulamukanyi ha mbuelano kha u tandulula khanedzano .
Masiaṱari a webe a Muhasho wa Vhutsila na Mvelele a dzulela u dzudzwa tshifhingani na u khwiniswa . 
Ndaela dza Masheleni dzi a ṋetshedzwa u itela u linganyisa maitele a muhasho a re na vhushaka kushumele kwa vhurumelwa . 
NDIMA YA 4
I dovha hafhu ya sumbedza uri shango ḽashu ḽi kha nḓila yo teaho ya u vuwa nahone ḽi khou bvela phanḓa u ḽone ḽa khwine kha u bindudza .
Zwiṅwe zwivhangi zwivhili zwa khombo na zwone zwo sedzuluswa na u aseswa . 
Arali vha balelwa u ṱhaphudza bono ḽavho vha fanela u ya phanḓa na mushumo u swika hune vha nga kona .
Zwi bvisela khagala zwiṱuṱuwedzi zwi re na ndeme zwine zwa tea u sedziwa musi hu tshi itwa tsenguluso ya data na hone a si zwi no fhela . 
U konḓelwa zwi tshi ḓa kha u vhofholola uri mavu a shumiwe malugana na mveledziso nga nṱhani ha U vhilwa ha Mavu , ndaulo ya mavu , nz .
6 . Muṱangano wa khoro u dzhia tsheo kha mafhungo a re kha adzhenda minidzhere dza khoro dza fhirisa phurosese nga fhasi ha nyito ya u thoma u ya phanḓa na mutevheṱhanḓu .
Kha u sikwa ha vhupo ho tsireledzwaho , vhunzhi ha zwitshavha zwo bviswa nga khani hu si na ndiliso yo linganaho . 
VEP yo khetha u sedzana na vhafumakadzi na vhana .
ṱhalutshedzo dza tshaka dzo fhambanaho dza nomboro ;
Muhwalo wa HIV na AIDS kha vhana wo engedzea nga maanḓa . 
Binduṱhanganelwa ḽa konṱiraka / ḽo sainelwaho mbofho
Pfukiselo kana thengiso ya ndaka
A mbo ḓala fhasi .
Milayo yo vhewaho kha u ḓivhiwa ha Mbekanyamaitele dza Ndinganelo i Eḓanaho : 
1.5 . Kha u ḓisa tshumelo ya u thivhela vhugevhenga tsini ha vhathu , Khabinethe yo ṱanganedza tshiṱitshi tshiswa tsha mapholisa tsha Keimos ngei Devhula Vhukovhela , tshine tsha ḓo thusa vhadzulapo vha anganyelwaho kha 23 000 .
Fhethu hashu ho vhalaho na ho fhambanaho ha vhuendelamashango hu ḓivhea ḽifhasi ḽoṱhe , nahone ri bvela phanḓa na u vha vhukati ha vharangaphanḓa kha zwa nyaluwo ya mbalombalo dza vhuendelamashango . 
U tou fombe kha u ṋea ṱhalutshedzo ya u tou ita ene muṋe
U ya nga milayo miswa yo kumedzwaho , tshikalo tsha nṱhesa tsha vhuṋe ha mavu tshi khou tea u vha hekithare dza 12 000 .
Ndi zwa ndeme kha u bvelela ha mbekanyamushumo uri hu vhe na vhudavhidzani na u konanya ho teaho na tshitshavha malugana na vhupulani na u itiwa ha thandela u itela u khwaṱhisedza u ṱanganedzwa na u londolea ha tshifhinga tshilapfu ha thandela . 
U shaya vhupfiwa ha vhafumakdzi vhaswa
Matheriala oṱhe o ambiwaho afho nṱha a tea u vha e na luswayo lwa SABS . 
Fhedzi , hu tou nga , vha tongolela maḓuvha a khethululo , musi vhatholi vha tshi langa vhashumi vhe vha vha vhe na mutsukunyeo muṱuṱukuṱuku . 
VAT i ḓo dzheniswa sa tshidzheniswa tshithihi kha manweledzo . 
Vhuṱambo hovhu sa tsumbo , ho ṋetshedza tshikhala tsha maṱhakheni u ita khumbelo ya tshihaḓu kha vhafumakadzi , nga maanḓa havho vha re kha ḽeveḽe ya fhasi , u vhona zwauri vha tshipiḓa tsha thimu . 
Ambani ngauri ndi ngafhi afha tshikoloni hu re na tshika .
Mbekanyamushumo idzi dza thikhedzo dzi fanela u livhiswa kha vhuvhili havho vhashumi na kha matshudeni . 
3.1 . Khabinethe yo ṱanganedza Nḓivhadzamulayotibe ngaha Tshipholisa .
Kha masia manzhi hune vhushaka ha mashango mavhili na mafhungo o angalalaho a dzitshakatshaka zwa dzheniswa , hu ṱoḓea zwithu zwine zwi tshi thomiwa zwa vha zwo thoma zwa pulanwa khathihi na uri ndivho dzo khetheaho dzi a ṱoḓea . 
Ho vha hu tshi khou fhisa 15 .
Malugana na u ita khumbelo ya fhethu ha u rengisela pitirolo na thanziela ya u i rengisa
Kha ḽiṅwe sia miraḓo ya Komiti ya Wadi i nga pfa uri yone yo vhigela tshitshavha , fhedzi tshitshavha tshe vha tshi imela a tshi pfesesi vhuleme kana kutshimbidzele kwa khoro na uri khumbelo dzavho a dzi pfesesei .
B Ndangulo ya zwa Vhashumi
Naho zwo ralo , arali zwa bala tshoṱhe , PIC i ḓo tea u humela kha ndangulo ya nyito i vhonalaho ya vhafaramikovhe . 
ZWIGWADA ZWA VHADZHIAMIKOVHE
U xuxwa na u netulusa muvhili : ' u ḓipfa sa muthenga na fhufha wo papamala muyani ' , nz .
U ṋetshedza mihumbulo ya zwa mulayo nga u tou amba na yo tou ṅwalwaho nga mafhungo o fhambanaho a elanaho na muhasho . 
5 . U fhululedza
Themamveledziso ya masipala : mishumo na Vhuḓifhinduleli na Mihasho ya Sekhithara ya Vhukati , Zwipiḓa zwa Vundu na Masipala , dplg , siaṱari 13
Tsha humbula uri ndi muloro .
Fomethe ya mabammbiri a mulingo - Gireidi ya 7-9
Zwipiḓa nyangaredzi , zwine vhathu vhoṱhe vha tendelana , ndi zwi tevhelaho : 
4.50 Vha zwiimiswa zwa THO na SAPRA a vho ngo ṱanganedza Mulayotibe nahone vha isa mihumbulo yavho kha muvhuso wa vunḓu ḽa Mpumalanga .
Haho muthu o teaho u ṱun ḓa khovhe dza lwanzeni nga nnḓa ha thendelo ya u ṱun ḓa ya vhuḓimvumvusi .
Mutholi ha kombetshedzei u ṱanganedza khunguwedzo ya thandela ya fhasisa kana iṅwe na iṅwe . 
Ḓorobo ya khulwane ya Swaziland ndi Mbabane . 
CDS ine ya khou thoma yo tumbulwa kha phuphu nṋa dza u ṱhogomela vhupo ha ḓoroboni , u khwaṱhisa kiḽasiṱa ya ikonomi , u pembelela khephithala na u fhaṱa vhuthihi ha matshilisano . 
Vhukoni na / kana tshenzhemo yo teaho tshikhala
U vhona muhumbuloni zwine wa khou vhala .
Milayo ya kale yo vha yo ḓitika kha madokotela a muhumbulo na maṅwe madokotela musi hu tshi dzhiiwa tsheo , fhedzi Mulayotibe muswa u dzhiela nṱha uri a hu tou vha na madokotela a zwa muhumbulo vho eḓanaho , nga maanḓa kha vhupo ha mahayani . 
Khothesheni a i nga si shandukiswe musi wa tshifhinga tsha u tea tsho bulwaho . 
Ngaha khumbelo ya u ita thengiselo dza dzi khemikhaḽa kha mashangoḓavha
vhaimeli vhatsho vho hweswa maanḓa a u dzhenelela kha thendelano ya u kovhekana mbuelo vho imela tshitshavha ;
Ndongazwiga na mupeleṱo : Phetheni dza mupeleṱo
muthu o dzhielwaho thundu nga ṅwambo wa u koloda
U kona u pomba maḽeḓere maṱuku na madanzi zwavhuḓi zwo tou leluwa .
U itela u wanulula zwavhuḓi izdo khombo , zwiko zwi tea u ḓivhadzwa na u sedzesa kha u ṱalusa vhuṋe ho angalalaho ha vhukoni khathihi na khombo dzi tutuwaho . 
U bula vhabvumbedzwa kha tshiṱori
Afrika Tshipembe ḽo vha ḽo ḓivhofha kha tshikalo tsha nyaluwo ya phesenthe ṱhanu nga 2019 , fhedzi tshikalo tsha nyaluwo ya ikonomi tsha 1,5% tsho swikelwaho nga 2014 tshi kulesa na tshipikwa tsha NDP .
Rain Forest Vhugalaphukha ha Hapiḽane Phakha ya Nḓou dza Addo
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha Radioḽodzhi ( yo ṋaṋaho )
Vhatambi a vha na vhukwamani thwii na vhashumisi , nahone mutambo wo ḓitika tshoṱhe nga netiweke dza u fhulufhela . 
Zwine vhathu vha fanela u zwi ḓivha Mafhungo a Ndeme
Hune ho sumbedziswa vhuḓifhinduleli , u fhiriselwa ha ṱhanziela ya u ṱusa kha mushumo i tea u ṋetshedzwa hu si na u lenga . 
c ) Vho Graeme Alvan Victor ( u tholwa hafhu ) ;
Masia o sedzwaho a vhuṱhogwa a Puḽane ya Mveledziso ya Tshumelo ya Maḓi a katela zwi tevhelaho : 
U ṋekedza mvetomveto yavhuḓi yo kunaho ya u fhedza
Khumbelo ya tshifhinga nyana ya u renga na u vhambadzela nnḓa hu na zwe vha tou sedza khazwo
Muvhuso u na mihasho , tshumelo na mbekanyamushumo dzo fhambanaho dzine dza nga thusa kha u khwinisa matshilo a vhaswa .
2.1 . Khabinethe ya tshipentshela ya ḽa 1 Lara 2016 , yo ṱanganedza mivhigo ya mvelephanḓa nga ha mushumo wa Komiti ya Dziminisiṱa nga ha Mvusuludzo ya Khamphani dza Muvhuso ( SOC ) , ane mudzulatshidulo wayo ndi Muthusa Muphuresidennde , Vho Cyril Ramaphosa .
Ndivho ya khoniferentse yo vha i ya u kovhana na u ṱalutshedza nga ha maitele a khwinesa kha maṅwe masia a mbekanyamaitele u fana na a zwa mutakalo , vhulondavhathu ho khwaṱhaho , vhutshinyi vhu elanaho na zwidzidzivhadzi , mvelele dzo fhambanaho , mveledziso yo khwaṱhaho , phambano vhukati ha vhathu vhane vha kona u swikele inthanethe na vha sa koni na mvelelo dza matshilisano dza dzitshaka . 
U lwa na vhutshinyi kha tshumelo dza tshitshavha zwi khou ḓisa mvelelo .
Yuniti ya tshipentshela i shumanaho na ndangulo ya zwa khombo ; i asesa khombo ya tshikolodo na u vhulunga tshelede ya muvhuso . 
U vhala nga ha zwifanyiso a tshi itela u sika tshiṱori tsha ene muṋe .
Vhadzulapo vho ḓalaho mafulufulu na vho ḓidzhenisaho vha ḓo shela mulenzhe nga mihumbulo miswa , u ḓadzisa mulayo kha kuitele , na u engedza nungo dza u tevhelela mvelelo dzo wanwaho kha maitele ayo a bveledzaho bono ḽa tshitshavha . 
Bunga a ḽo ngo tea u shumiswa kha malaṱwa maṅwe na maṅwe arali hu a malaṱwa a bungani . 
U shumisa thounu nga nḓila yo teaho
U shayea ha ndondolo na luhura lwa mavhiḓa . 
GIREIDI YA 4 maipfi a 50-60 mafhungo 5-6 pharagirafu 2-3 minetse 2
Ri ḓo ḓisa mvumelano na tshirunzi kha miṱa minzhi nga maanḓa iyo yo rangwaho phanḓa nga vhafumakadzi . 
Ndi dovha nda takalela mveledziso ya vhathu . 
Muvhuso wo vha mudzulatshidulo wa khoniferentsi ya Oslo wa saina thendelano ya u iledza ye ya ḓo bva khayo . 
arali mutshimbidzaifa o bulwaho o lovha kana o hana u tshimbidza ifa .
Tshumelo iyi ndi ya mubvann ḓa ane a vha nga fhasi ha minwaha ya 21 nahone ane a vha ṅwana wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe .
Vhapuḽani vha vhudzulo ha vhathu vha tea u ṱalukanya uri nḓila dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi dzi tea u aluswa dza bva kha vhuḽedzani ha vhanameli kana nḓila dza u ṱhanngelwa ha fhasi dza ya kha ḽaini dza vhuendedzi ha nṱha kana nḓila dza nṱha zwi tshi langwa nga tshifhinga , musi vhupo ha ḓoroboni hu tshi khou aluwa . 
kha u ṱoḓulusa zwiito zwa vhutshinyi zwine zwa khou humbulelwa na uri hu humbelwa miraḓo ya tshitshavha uri i fhe tshigwada itsho tshikhala tsha u khunyelesza ṱhoḓuluso dzatsho .
Hezwi zwi ḓisa tshikhala kha mashango ane a vha miraḓo uri vha kone u sedza kha zwine Mbumbano ya Dzitshaka ya khou shuma zwone , nga maanḓa sa izwi tshiimiswa tshi kha ḓi tou bva u pembelela anivesari ya vhu 70 .
Kha vha ṱhogomele : Vha nga kha ḓi renga khithi ya u ita ndingo dza vhuimana hayani u bva kha mavhengele a mishonga .
Vhungomu , vhuṱanzi ha vhuthomi ha iwe muṋe na ṱhoḓea dza asainimennde dzo tou ṅwalwaho dza saintsi zwi ḓo elwa u ya ho ya . 
1.1.9.2 a badela muingapfumo kha ḽounu dza vhadziamikovhe ;
Mushumo wa maanḓalanga apo malugana na vhudzulo ha vhathu u sika vhupo vhu konisaho zwi tshi ḓa kha u topolwa ha mavu na u wanalee kha madzhendedzi a nḓisedzo . 
Tshivhalo tsha vhoramabindu maṱuku vho ṅwaliswaho u itela VAT tsho tsa kha tshifhinga tshi re fhasi ha tsedzuluso . 
Dzina ḽa Vundu :
kha vhathu vha Namibia kha u fhira shangoni ha
Dzangano , tshigwada kana ḽihoro ḽo ḓiṅwalisaho Afrika Tshipembe ḽi re na mikovhe minzhi na pfanelo dza u voutha dzi shi langiwa Afrika Tshipembe .
U alusa nḓisedzo ya tshumelo kha tshitshavha maelana na milayo ya ndaulo ya tshitshavha i tikedzwaho nga Mulayotibe na Mbekanyamaitele ya Batho Pele .
Ezwi zwi a pfesesea , fhedzi ndivho ya Muvhuso ndi u vhona uri zwikolo zwa zwikolobulasini na zwa mahayani zwoṱhe zwi a aluwa na u khwinisa ' sa afha nga ngoho vhunzhi zwi na ' u itela uri Maafrika Tshipembe vhoṱhe vha nga ḓiphiṋa nga u ya zwikoloni zwavhuḓi hune vha dzula hone . 
Nga iṅwe thikedzo i bvaho kha tshitshavha na sekhithara ya pfanavhanzhi , ri roṱhe ri nga tandulula khaedu dzine ra ṱangana nadzo . 
Kutshimbidzele : zwigwada zwiṱuku
U khwaṱhisedza u ṋetshedzwa ha Tshumelo dza Ngeletshedzo ya Mulayo dzo angalalaho kha Muhasho . 
NYDA ndi yone ine ya khou shumesa kha u vhona uri vhoṱhe vha kwameesaho sa muvhuso , sekithara ya phuraivethe na madzangano a vhadzulapo vha dzhiele nṱha mveledziso ya vhaswa , na uri vha shele mulenzhe kha u vhona na u shumisa maitele a thandululo dza tshoṱhe dza khaedu dza mveledziso ya vhaswa .
U kona u ṅwala maipfi mapfufhi nga u pomba .
A ima henefho he a vha e hone o oma .
Vhathu vha Azande vha tenda uri vhaṅwe vhathu ndi vhaloi nahone vha kona u vhaisa vhaṅwe zwo itwa nga u mamela .
Ndangulo ya kushumiselwe kwa kheshe : maitele a u langa kudzhenele na kubvele kwa kheshe binduni
Ndi tshi fumula .
Arali ni sa tshi wani , tshi oleleni khonani yaṋu .
Musi vha tshi humbula nga ha uri naho vha tshi zwi sedza nga nḓila ifhio kana ifhio , naho vha nga khethekanya hani kana hani tshumelo , hu ḓo ḓi dzula hu na sekithara i songo vhofholowaho ngauri vha nga si kone u vha na iṅwe thambo / phaiphi ya nḓisedzo ya gese kana muḓagasi kana maḓi kana ṱhingo kha vhashumisi vha u fhedza vhane vha ṱhingo dzavho dza vha dzi tshi kha ḓi vha dzo ṱumiwa kha inthanete nga u shumisa nḓila dza u ongolowa .
Zwiko zwa fulufulu nga nnḓa ha muḓagasi ( malasha a ndeme ya fhasi na u dugisa khuni kha mililo ya ngomu i songo valeaho hune ha si vhe na zwiṱofu zwo teaho na tshumela , pharafeni na makhanḓela ) zwo dzulela u tshikafhadza muya khathihi na u vhea vhashumisi vhazwo khomboni . 
Mmbwa i pfana na u bambela mulamboni . nṋe iwe / inwi riṋe yone tshone vhone
U lavhelesa ṱhiransekisheni dza u ṱanganedza SAP dza tshiimiswa . 
Vhunzhi ha u sa bvisela khagala uhu ho lungama na khamphani dzi sa khou shumaho .
dzangano ḽa muvhuso ḽine ḽa ṋetshedza pfunzo na vhugudisi
Thendelano i dzhiela nṱha tshumelo na thundu dza mvelele uri zwi sumba vhuvha , ndeme na uri zwi amba mini .
Tshumisano ya tsinitsini na u kwamana na vha muvhuso wapo ndi khoṋo ya mvelaphanḓa siani ḽa u ḓisedza vhuendedzi ha nnyi na nnyi afho vunduni . 
A sedza kha zwe zwa vha zwo vhewa u thomani , uri ho vha ho swikelelwa mini , zwo vha zwo swikelela hani , khathihi na pfunzo dzo gudwaho u itela u khwinisa maitele a u dzhia tsheo dza vhumatshelo . 
Bugu dza u shumela idzi dzi vanganya u funzwa luambo ( ngudaluambo ) , mbalo na zwikili zwa vhutshilo kha thero dza 20 , hu tshi shumiswa nḓila dzi no mvumvusa na u kunga vhagudi vhane vha kha ḓi vha vhaṱuku .
U shumisiwa ha Vhulanguli ha Thengo ya Tshipentshele mafheloni a Ṱhangule 2016 sa tshikalo tsha tshifhinga nyana tsha hohu u ṱhaḓula ha ndeme .
- Muvhuso wo engedzedza na u vhekanya ṱhuṱhuwedzo kha mabindu maṱuku .
Zwiteṅwa izwi zwa ndeme zwi a konḓa u swikelelea nahone zwi nga si themendelwe nga kha phurosese , maitele na milayo .
Mivhigo iyi ya odithi i phaḓaladzwa kha Muṱolambalelano Muhulwane . 
1 Section BB Oliver Tambo RoadVleifontein 5 Ṱhafamuhwe 2015 Ha Vhonani No vuwa hani muzwala ?
Ri dovha ra dalela mahaya , tshiṅwe tshifhinga u amba na u haseledza zwa tshikolo na u guda na avho vhana na vhabebi vhavho . 
Vhurereli , lutendo na mihumbulo
Tsireledzo i fanela u khwaṱhisedzwa nga vhukoni ha mmbi dza vhupileli dza Afrika . 
U saina khunguwedzo ya thandela ya vhukuma na khophi dzoṱhe dza hone hune zwa ṱoḓea , u ya nga milayo ya data ya thandela . 
Tshinwe hafhu ndi tsha uri , vha nga kha di engedzedza vhupo havho ha u shumela khathihi na u vhona uri yo imelelwa nga vhashumisi vha madi vhothe vhane vha wanala henefho vhuponi honoho .
Ri nga humbula uri zwitshili izwi zwi fhambana nga maanḓa uri zwi na tshaka dzo fhambanaho tshoṱhe dza moḽikhuḽu dza khemikhala . 
Ri tea u ṱanganisa vhuimo hashu ha ḽifhasi na u isa phanḓa na u sendamela kha ndinganyiso ya maanḓa a tshi ima na riṋe . 
Ngudo dza zwinozwino dzo vhalaho dzo sumbedza vhukonḓi kha nyaluwo ya Afrika Tshipembe . 
Naa mvelelo dza u ṱola dzi a rekhodiwa ?
U itela u khwinisa kufunzele kwa kharikhuḽamu iyi , ho shandukiswa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka hune tshanduko dza ḓo thoma u shuma nga ṅwedzi wa Phando 2012 .
Zwishumiswa zwa u dudedza zwoṱhe zwi fanela u vha na velefu dza u langula muḓagasi . 
18 . Bono
Nga kha thikhedzo ya masheleni muvhuso u nga dzhenelela , fhedzi a u ngo tea u vha na ndango ya vhukuma . 
Sa vhavhulungi vha vhudavhidzani ha muvhuso , GCIS i ḓo lwisa u shumisa nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza 11 , hune zwa konadzea nahone zwo tou tea .
Malugana na khaedu dze sisṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga ya vha yo livhana nadzo khathihi na u khwinisa ndaulo ya vhulamukanyi , Tshigwada tsha Tsireledzo na Vhulamukanyi ha u Thivhela Vhugevhenga ( Justice Crime Prevention and Security Cluster ( JCPS ) ) tsho shumisa maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma tshi tshi itiswa nga zwithu zwo vhalaho hu tshi katelwa na uri Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ho ṱuṱuwedzwa zwihulwane nga phindulo dzapo na dza sialala kha vhugevhenga , na uri tsho shumisa maitele a re nga ngomu na a re nga nnḓa ha sisṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga , hu tshi katelwa na nḓila dzi si dza muvhuso dza u ṋea ndaela na vhulamukanyi " .
Kha dzitshaka mbonalo dza demogirafi dzi no nga sa idzi dzi anzela u tshimbilelana na miholo ine ya khou gonya , nyengedzedzo ya zwibveledzwa ya u ṱavhanya , tshiimo tsha nṱha tsha u vhulunga na u gonya ha maimo a vhutshilo .
Hu ḓi nga na nyito kana mitambo ya ngomu kiḽasini , na yone i tea u lingedza u ṱuṱuwedza kana u dzudzanya khonadzeo dza u guda u vhala na u ṅwala dzine dza fana na dza mitambo ya nnḓa ha kiḽasi .
Zwazwino , vhalimi vhanzhi vha zwigwada vha khou bveledza zwiliṅwa zwa zwiḽiwa zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U pfesesa vhukhwine ha mupo fhethu huṅwe na huṅwe , na u hu ṱanganya kha nyolo ya mudzudzo , na u ṱhonifha mashumele a sisiṱeme dzao dzi tshilaho , zwoṱhe ndi zwa ndeme kha u ita mudzudzo uri u vhe wa tshifhinga tshilapfu nahone u wo khetheaho . 
Mulanguli wa thendelo a nga si ṋetshedze thendelo nga nnḓa ha musi o fushea uri :
Izwi ndi zwa ndeme u vha thusa uri vha ḓivhe uri mushumo wavho ndi ufhio sa muraḓo wa komiti ya wadi ;
Mapholisa na mutshutshisi wa muvhuso vha nga si ambe na ṱhanzi dza muhwelelwa nahone vha nga si dzhie zwiṱaṱamennde khavho . 
Vha ḓo shuma kha Komiti yo Ṱanganelanaho ya Tshoṱhe nga u vhona uri Mmbi ya Vhupileli i dzudzwa kha maanḓa o teaho na u ḓilugisela . 
Phurofesa Richard Levin Mudzulatshidulo Datumu : 22 Fulwana 2010
Vhana na vhaswa vha nga vha vha sa ṱuṱuwedzi zwa u nwiwa ha aḽikhoholo . 
Khoḽomu ya mualuwa : Hei kholomu i sumbedza uri vha badelela vhugai vhaunḓiwa vhavho vha vhaaluwa .
Zwikhala zwiṱuku zwi sa konḓi zwo tea vhana vhaṱuku vha miṅwaha ya khireshe kha vhuitwa havho ha u ḓidzhenisa hu so ngo fhelelaho tshoṱhe , ngeno zwikhala zwihulwane zwi sa konḓi zwo fanela mitambo yo khwaṱhaho ya u tamba vha tshi kwamana i itwaho nga vhathu vhahulwane . 
Dzi ṋetshedza nḓila dzine masipala wa nga swikelela Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa 1998 na Mulayo wa Sisiteme dza Masipala , wa 2000 .
U livhanya na tshenzhemo ya vhutshilo hawe
Dzi ngafhi komiti dzi shumaho dzine dza fanela u saukanya mbilaelo dzo hwelelwaho nga avho vho kwameaho ? 
Hezwi zwi amba uri Komiti ya Wadi i ḓo tea u :
U sumbedza u pfesesa mbetshelo ya mulayotewa u elanaho na muvhuso wapo na u dzhenelela ha nnyi na nnyi Afrika Tshipembe .
Theo ya milayo yo sikwa u khwaṱhisedza uri u dzhenelela ha tshitshavha hu ḓo vha ha ngoho na u ṱuṱuwedzwa .
Musi ho sedzeswa zwa zwiḽiwa , dzilafho ḽa HIV na AIDS na TB na ndango ya malwadze maṱuku zwi ḓo fhungudza mpfu dza vhomme . 
Manweledzo
Ndi muhanga wo ṱanganelanaho wa fhethu ha nnyi na nnyi une wa khwinisa vhukoni ha vhuḓipfi ha hugaledzwa . 
Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa
u ḓivha uri miṱangano ndi yone nḓila i yoṱhe fhedzi ya u dzhenela nahone i sa langiwa zwavhuḓi , i nga dzhia sia ho sedzwa mihumbulo ya avho vha ambesaho .
Ṱhalutshedzo ya ipfi " maitele a si a mupo " zwi katela u wana muloi ( u ufara muloi / u sumba muloi ) .
Thimu i afnela u dzhenisa mutshimbidzi muthihi a no bva kha wadi na muthihi a no bva ha masipala , arali zwi tshi konadzea mutshimbidzi wa wadi wa u ḓadzisa a tshi bva kha iṅwe wadi .
Zwenezwo , vhushumisani hashu vhu tea u ṱoḓa u swikela ezwi u itela u engedza ndeme kha mabindu avho . 
Afrika ḽi fanela , kha ḽifhasi ḽi songo lavhelelwaho , u kona u tsireledza vhathu vhaḽo , zwiko zwaḽo na vhuḓivhusi tshoṱhe ha mashango o vhumbaho dzhango ḽashu . 
Ho dzula ho sedzwa u khwiṋisa ndangulo na sisiṱeme dza ndangulo u itela u engedza vhukoni na u khwaṱhisedza ndeme ya tshelede . 
Ndayotewa zwavhuḓivhuḓi i amba uri " Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza u wana nnḓu yavhuḓi " .
Miṅwe mihasho i ḓo katelwa u ya nga ṱhoḓea dzi re hone . 
Sa mutheo wa pulane iyi ya mashumele , ngudo dza mutheo dzo itwa u ya nga masipala . 
Muvhigo wa ṅwaha wo dzudzanywa u ya nga ndededzo dzi re kha muvhigo wo bviswaho nga Gwama ḽa Lushaka . 
Vharangaphanḓa vho imelaho vhakwameaho vhoṱhe vha tea u ḓidzhenisa kha murerisano u re khagala une wa ḓo sedza magake a ndeme , vha vhone zwivhangi zwao na u dzhia tsheo nga nḓila dza u swikela thasululo kha ḽeveḽe dza lushaka , madzingu na ḽifhasi . 
Tshiwo tsha muḓagasi tsha 2008 na zwiṅwe zwiwo zwi songo bvelelaho kale zwo bvisela khagala u kundelwa ha zwiimiswa zwine zwa tshimbilelana na khamphani dza muvhuso zwine zwa vha na vhuḓifhinduleli malugana na themamveledziso dza netiweke .
16 . Ndi a ṱoḓa TV ya maimo a nṱha ( HD ) uri ndi kone u shumisa DTT ?
Lushaka lwashu lwo ṱumana , hu si vhuṱumani fhedzi nga mvelele na vhurereli , fhedzi ha dovha nga tshenzhelo na khaedu dzi fanaho . 
U pulanela Mveledzisoṱhanganeli sa tshishumiswa zwi kha ṅwongo wa sisiṱeme ntswa ya mivhuso yapo ya mveledziso Afrika Tshipembe nahone zwi sumbedza zwiṱuṱuwedzi zwa u ita uri mimasipala i shumise zwiṱirathedzhi , i shume na vhathu , u pfe zwililo zwa vhathu nahone i ṱuṱuwedzwe nga u ṱoḓou shumela vhathu . 
Zwisumbi zwi tea u dzheniswa kha fureme ya ḽogo musi zwo no bveledzwa .
U ya nga Ndayotewa yashu ahuna zwo khakheaho nga riṋe kha u fhambana nga mirafho , u ita zwa vhurereli ho fhambanaho na u vha na maitele a mvelele o fhambanaho . 
Zwino ṅwalani tshiṱori tshaṋu tshi na mathomo , mutumbu na magumo .
3.2 . Muphuresidende Vho Jacob Zuma sa Murangaphanḓa wa Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( SADC ) , vha ḓo tshimbidza Samithi ya Double Troika i songo ḓowelelaho ya Ṱhoho dza Mashango na Mivhuso nga ḽa 15 Khubvumedzi 2017 ngei Pretoria
Tshigwada tsha u shuma na heḽi fhungo tsho nangiwa na u hwedzwa mushumo wa u bveledzisa madzinginywa o ṱandavhuwaho .
A Nga tshidimela .
Vhalambedzi vha masheleni a vho ngo khwaṱhisedzwa na u vha vhaṱuku nga maanḓa kha tshivhalo . 
Mudzulatshidulo wa SALGA , na vhurangaphanḓa hoṱhe ha muvhuso wapo ;
Ngauralo , i nga si vhe tshishumiswa tshi shumaho arali i na masiandaitwa a mugaganyagwama a sa bveledzei .
Ro ḓiimisela u imisa zwigwada zwa vhapfukamulayo na vhapfukamulayo vhane vha shushedza mahaya ashu , zwiṱaraṱa zwashu , zwitshavha zwashu , na miṱa yashu nga khakhathi . 
Zwenezwo vha nga bula zwine vha zwi funa , u fha ngeletshedzo na u bula vhuḓifhinduleli . 
U alusa ikonomi zwi tou amba u engedzedza kushumele kha vhubindudzi . 
Ee sa zwe zwa dzinginywa
Kha vha ḓadze CK2 na CK2A nga inki ntswu nahone vha tshi khou ṅwala nga maḽe ḓere mahulwane .
Naa hu na thikho yo linganaho ya mulindi , kana wo itwa sa kuvhundu , kana u na zwiṱepisi kana ho bwelwaho murahu kha engele yo tsireledzeaho ?
Ho sedzwa phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho , maitele na u ṅwaliswa kha zwiimiswa zwo teaho zwa mulayo 100% ya mutengo wa Tshikimu
u ḓivhadza tshitshavha nga mafhungo ane a tea u dzhielwa nṱha nga khoro a tendelaho mihumbulo ya tshitshavha
Mufumakadzi Vho-Mali vha nga si kone u dzhenela vhupfumbudzi uhu ngauri vha fanela u dzhia ṅwana wavho khireshe nga 5:30 ḓuvha na ḓuvha .
Milingotswikisedzi i ḓo fheliswa ya ṱanganyiswa na milingo ya Fulwi . 
Tshipiḓa tsha therisano tsho ḓiṱalutshedza sa ndi nnyi ane a khou u sudzuluwa u thoma . 
Arali tshifani tsha lutshetshe lwavho tshi sa fani na tshavho , vha tea u ṋetshedza Tshikimu afidevithi i khwaṱhisedzaho uri ndi ṅwana wavho .
U shumisa madzina na vhunzhi , tsumbo : zwigero na marukhu
U shumisa ngona na u khwaṱhisedza zwilinganyo zwa thandela u itela u fhungudza khombo kha thandela . 
Nga ṅwambo wa zwiṱaluli zwa ngudo dza u phaḓaladza na u langulwa ha maḓi dza milambo ya SA , nyelelo na ndeme ya maḓi zwi nga fhambana vhukuma . 
muhanga wa maanḓa na mishumo ya komiti ya wadi
Musi yo no thoma , mulayo u ḓo imisa vhuḓitiki kha ngona ya u renga nga u funa na u rengisa nga u funa ho sedzwa kurengele kwa mavu nga muvhuso . [ U vhanda zwanḓa . ]
Thebuḽu i re afho nṱha i sumbedza u ṱhaphudza pfunzo ya sekondari nga vhaswa . 
NDIVHO DZA OFISI YA U BVISELA KHAGALA NDI DZIFHIO
Mbekanyamaitele dza ṋea masheleni na maitele zwi tea u ṱuṱuwedza ezwi nga u bvisa zwithithisi zwifhio na zwifhio kha vhushaka ha mushumoni vhu bveledzaho . 
Pfanelo i ṋekedzwa arali :
Hu na tshivhalo tshihulwane tsha u sa kona u vhala na u ṅwala ha vhadzulapo . 
Lwa mvelo , therisano dza ndangulo ya kushumele na zwone zwi ḓo vhanga u khwiniswa kha kuitele kwa mushumo na maitele a hone . 
Nga u tshi tendela tshi tshi phaḓalala , ro livhana na khombo ine hafu ya vhaswa vhashu a vha nga ḓo swika u vha vhahulwane . 
Mitengo i sa anganyeleiho : U itela u rekanyela zwikhala zwa mbadelo dzi sumbedzaho ndeme ya vhukuma ya tshitshavha . 
Tshipiḓa tsha 33 tsha Ndayotewa tshi ṋetshedza muṅwe na muṅwe pfanelo ya nyito ya ndaulo ine ya pfadza na u tevhedzwa nga nḓila i sa dzhii sia nahone muthu muṅwe na muṅwe we a kwamea lu si lwavhuḓi nga nyito ya ndaulo u na pfanelo dza u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwaliwaho .
Mubindudzo twii , mashangoni a nnḓa kha ṱhoḓisiso na mveledziso dzi thusa mashango u khwaṱhisa vhukoni ha zwitumbulwa , nahone u ṋetshedza vhukoni zwi a vha thusa u shuma mishumo ine ya khou ṱoḓea zwihulu , u kona u shumisa zwishumiswa zwo khwiniswaho na u ita zwibveledzwa zwi no konḓa . 
U fhindulwa ha vhadzulapo na vhafaramikovhe kha Tshumelo dza Tshitshavha zwi ḓo khwiniswa nga u vusuludzwa ha mbekanyamushumo ya Batho Pele ( Vhathu Phanḓa ) na u shumiswa ha Thendelonzwiwa ya Tshumelo ya Tshitshavha .
a ) Vho Mcebisi Hubert Jonas , sa mulanguli muhulwane a sa bvi ngangomu vha dovha vha vha Mudzulatshidulo ( kha themo yavho ya u vha Mufarisa Minisiṱa wa Gwama ) ; na
Ro wana ṱhuṱhuwedzo kha tswikelelo dzavho , vhuḓikumedzeli havho , lutamo na u ḓikumedzela kha u bveledza vhuthu .
Hu na zwipikwa zwivhili musi hu tshi kaliwa maḓi o engedzwaho kha thannge : 
U pfuluswa ha zwifhinga zwa u rangani zwa vhukoloni hu kha ḓi bvelaphanḓa na ṋamusi . 
Ro dovha ra dalela zwitshavha na mimasipala yo fhambanaho , ho katelwa na Balfour ngei Mpumalanga na Thembisa kha ḽa Gauteng .
u tevhedza ṱho ḓea dzo vheiwaho musi vha tshi ṅwalisa
Kutevhekanele kwa ṱhoho ku nga ḓi shandukiswa , fhedzi vhagudisi vha tea u dzhiele nzhele u mvelaphanḓa na vhuimo vhune ṱhoho ya khou amba ngaho .
Milayo iyi yo bvela vhakwameaho vhoṱhe uri vha ṱahise mafhungodzheniswa na mahumbulwa zwo ṱanganedzwa . 
Zwithu zwa ndeme zwa mbekanyamaitele iyi yo ḓoweleaho zwo nweledzwa nga u sa khethekanyea ha vhutsireledzi ha dzhango . 
Na musi tshanduko dza zwa ikonomi dzoṱhe dzi tshi khwinisiwa u itela u gonya ha mitengo . 
Mbudziso ya u tou angaredza kha ndima iṅwe yo ṋewa u itela mushumo uyu .
U thoma u shumisa mbekanyamushumo ya ndangulo ya vhukuma ya malaṱwa a ndondolamutakalo kha tshiimiswa a zwi ṱoḓi fhedzi vhuḓikumedzeli u bva kha thimu ya vhulanguli fhedzi na mushumo wa muthu a re na vhuḓifhinduleli . 
Lushaka ulwo lwa kupfesesele a lu koni u wanwa lwo fhelela nga u shumisa ngona dza tshivhalo . 
Zwikili zwa u vhala zwo teaho zwi a sumbedzwa vhagudi
U shayeya ha uvhu vhukoni ho topoliwa sa tshone tshithithisi tsha nyaluwo ya mveledziso na ikonomi .
Musi vha tshi vhala mafhungo a tevhelaho , vha a vhale vho sedza na kha theo ya mulayo u lenaho nao khathihi na nyendedzi dza komiti ya wadi dzo ṱalutshedzwaho afho nṱha .
U ṱalusa u kovhiwa ha vhukhakhi na u tendela tswikelelo ya jonala . 
Ndi bvele phanḓa ?
Muvhuso wa lushaka u shumisa vhunzhi ha masheleni kha themamveledziso dzi no kwama zwa 2010 . 
Vho Phumla Williams ( Muambeli wa Khabinethe o tou Farelaho )
Ndunzhendunzhe ya mafhungo
Mbadelo ya tshelede kha tshikwama tsha BS i dededzwa nga Thendelano ya Ndambedzo ine ya ta milayo ya mbadelo ya tshelede u bva kha tshikwama . 
Thebulu i tevhelaho i sumbedza zwe Muhasho wa vhekanyiswa zwone pulane yawo na mvelelo dza muvhuso . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa uri u dzhenelela ha muvhuso nga kha Mutsireledzi wa Tshitshavha kha mafhungo aya zwo ṱaluswa kha vhutsireledzi ha Murangaphanḓa wa Shango .
1.1 . Khabinethe yo tendela themendelo ya Phurothokhoḽo ya SADC kha Ndango ya Mupo wa Mveledziso i Yaho phanḓa nga Phalamennde .
Nga kha nyito , ri tea u khwaṱhisedza vhuḓiimiseli hashu ha u ita izwo . 
" Nyambo dze dza isiNdebele , isiXhosa , isiZulu , Siswati , Sesotho , vha dzo sielwa Setswana , Sepedi , Tshivenḓa na Xitsonga nnḓa kale "
Ḓivhamaipfi
Dzianyuwithi dza khombekhombe dzi ita uri u vhewa ha mitengo ya mbeu nthihi hu konadzee . 
Vhoṋeḓorobo , Miraḓo ya khoro na Ṱhoho ya Muhasho ndi vhashelamulenzhe vhahulwane . 
Matheriala oṱhe a tea u vha a maswa u bva kha tshiṱoko tshi swa nahone a tea u vha e na luswayo lwa thendelo lwa SANS . 
Ri ḓo bvela phanḓa na u bveledzisa mbekanyamushumo u khwaṱhisedza uri vhaswa vho siwaho nnḓa kha sia ḽa zwa ikonomi vho ḓiimisela u shuma na u dzheniswa kha dzisekithara hune ' ṱhoḓea ya vhashumi ' ya khou aluwa .
Ni lingedze uri mutaladzi muṅwe na muṅwe wa vhuvhili u vhe na ipfi ḽi re na mutevhetsindo .
ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
Ho vhumbwa Muhasho wa Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali u pfumbisa mishumo ya muvhuso kha u bveledza na u tsireledza vhathu vha re kha khombo kha tshitshavha tshashu .
Hu na tshakha dzo fhambanaho dzine dza vha hone kha vhaṋetshedzi dzine vha nga nanga khadzo musi vha tshi khou ita nyambedzano na vhashumisi .
Muphuresidennde vho ita khuwelelo kha muvhuso ; vhashumi na mabindu uri zwi shumisane u wana thandululo ya nyaluwo ya ikonomi ya tshifhinga tshilapfu .
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u pfuka kha khaphethe tswuku kha nnḓu na kha vhuṅwe vhupo sa musi khaphethe tswuku i tshi ḓo vala kha minithi ya 15 .
U sikima , u sikena , u vhona nga iṱo ḽa muhumbulo
Tshiṱediamu tsha Sesa Ramabodu tshi re Rocklands , Cape Town
Kana vha wane fomo online vha i ḓadze , Request for a Tax Deduction Directive , Form B .
Mudzia u ḓifulufhela wa muhumbulo wo ṱanḓavhuwaho - uyu ene u ṱanganedza mihumbulo miswa na ngelekanyo , u thetshelesa nga vhuronwane , ha haṱuli , u kona u dzhia tsheo , u na vhuḓifulufheli na hone u ita uri vhathu vha pfe vho vhofholowa .
Vhaimbi vho xelelwa nga mahaya avho , vhuthihi havho na zwishumiswa zwavho . 
Theo ya mulayo
Mishini Afrika yo aluwa u bva kha 17 u swika 45 .
GEMS yo dovha hafhu ya ṋea khonṱhiraka thimu ya vhaṋetshedza tshumelo ya ndondolo ya mutakalo ya phurofeshinaḽa nga mitengo yo tiwaho .
Masipala wo thomiwa nga kha nḓila , phurosese na maga o teaho wo u ya nga Ndima ya 4 , u tea u dzhenisa tshitshavha tshapo kha mveledziso , tshumiso na tsedzuluso ya kushumele kwa sisiṱeme ya ndaulo ya masipala , nga maanḓa u tendela tshitshavha uri tshi dzhenele kha u thoma tsumbakushumele dza ndeme dzo teaho na thagethe dza kushumele dza masipala [ Khethekanyo 42 ]
Tshiṱirathedzhi tsha masipala wa tshiṱiriki ndi u vha na phurogireme dza u ya zwitshavhani , vhupulani ho imaho nga tshitshavha khathihi na u kona u swikelela zwitshavha kha tshikhala tsha u ṋetshedza mihumbulo yavho kha khasho dzo fhambanaho na matheriala a u ganḓisa thwii zwi iswaho kha tshiimiswa . 
Vha humbelwa uri vha dzhiele nṱha uri khungedzelo a i ngo guma kha vhashumeli vha muvhuso fhedzi . 
Kha vha sedze maipfi na mafurase ane a shuma sa luswayo kha mihumbulo mihulwane kana milaedza kha mafhungo , kana ndi lusevheḓi kha tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha nga vha tshi khou ṱoḓa . 
Ho swikelelwa zwinzhi kha ṅwaha wo fhiraho .
Zwi tshi elana na arali u shumiswa ha milayo ya muvhuso i ne ya langula u imiswa ha vhulamukanyi kha mulayo zwayo ho no thoma u shumiswa nga Mulayo wa Khothe dza Madzhisiṱiraṱa kana Milayo yo itwaho nga fhasi ha Mulayo , muhaṱuli o gudelaho o ṱola mbudziso nga vhuḓalo . 
Vhafumakadzi na vhana
Masambelo a sanzwo a nga ṋekedzwa nga ngomu kana nga nnḓa . 
Phambano kha tshibveledzwa na maitele vhukati ha fhethu ha mahayani na ha dziḓoroboni u itela uri zwi pfesesee zwavhuḓi , ngamaanḓa-maanḓa nga vhorapolitiki u itela uri phuluphedziso dzi si dza vhukuma a dzi khou itwa zwi swikisaho kha u takula ndavhelelo dzi sa humbulelei ; 
U engedzea ha mbadelo dza muthelo ho vhanga uri hu sudzuluswe u vhulunga u bva kha zwa mabindu u ya kha sekhithara ya nnyi na nnyi , hu na tshanduko ṱhukhuṱhukhu kha u vhulunga hoṱhe . 
MTSF , ine ya vha Mbekanyamushumo ya Nyito ya muvhuso , yo ḓisendeka kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) , ine ya vha pulane ya shango ya zwa matshilisano na ikonomi kha u lwa na tshiraru tsha khaedu tharu dza vhushai , u shaea ha mishumo na u sa edana nga nwaha wa2030.
Sa tsumbo , vha ḓo tshimbilisa hani kana ndi mibvumo ya hani ine vha ḓo i ita ? 
Mbudziso dza ndeme dzo bviswa , sa tsumbo , mbudziso dzi elanaho na siangane ya mveledziso ya zwa thekhinoḽodzhi na mbudziso dzi elanaho na vhubvo , ṱhalutshedzo , tshiitisi , ndeme na maitele a thekhinoḽodzhi . 
Ndi dzifhio thandululo dzo dzinginywaho dzine dza nga shuma u shumana na thaidzo idzi ? 
Mbuelo khulwane dze dza swikelwa nga u khwinisa zwibviswa na u shandukisa mashumele a si avhuḓi kana zwikolo zwi sa shumi o ombedzelwa , khathihi na zwe zwa swikelwa hu tshi fhungudzwa dziḽevele dza u sa lingana nga u angaredza , na kha vhafumakadzi vhaṱuku nga maanḓa . 
Mushumo 4.1
Masipala wa Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo u lusa u swikelela zwi tevhelaho : 
Lushaka lwa sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele yo bulwa kha Milayo ya Nzudzanyo na Kushumele kwa Masipala , ya 2001 Ndima ya 3 Khethekanyo ya 7 .
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza U ṅwala muvhigo wa dzhenaḽa u tshi tevhela ngona ya maitele a u ṅwala
Thandela idzi dzi sumbedzisa ḓivhazwakale ya mbofholowo na u khwaṱhisedza uri vhufa ho khwaṱhaho uhu vhu a vhulungiwa na u swikelelea nga vhoṱhe . 
Muvhuso wa phasisa milayo ine ya ṱuṱuwedza vhatholi uri vha thole vhathu vha re na vhuholefhali , fhedzi vhunzhi havho vha tshe vho sala nnḓa uri vha ḓiṱoḓele . 
U nzhudzanyo / tshivhumbeo tshi re tshone
Thuso kha mimasipala ine ya khou kundelwa
Vhashumi vha kale vhe vha dzhia mbadelo ya u litsha mushumo nga u tou funa a vha tendelwi u ita khumbelo ya mushumo wa vhuimo uhu . 
U khwaṱhisedza uri tshikolo tsho tsireledzea
U pulana , u ita mvetomveto na u khwinisa zwiṱori
Vhalwadze vha ḓo sumbedza u fulufhelo kha Muhasho wa Zwa Mutakalo wa Kapa Vhukovhela . 
Arali khumbelo ya mushumo ya ṱanganedzwa hune muhumbeli wa mushumo a ita khumbelo ya poswo dzi fhiraho nthihi kha fomo ya khumbelo ya mushumo nthihi , khumbelo ya mushumo i ḓo sedzwa fhedzi kha poswo yo thomaho u sumbedzwa kha khumbelo hu si kha iṅwe ya dziposo . 
Vhukati ha zwiṅwe zwithu , u ita ndi zwa ndeme vhukuma , u itela u tikedza ṱhoḓisiso . 
Kha dziṅwe nyimele , fhedzi , u fhungudzea ha vhunzani ha maḓi a fhasi a hu tinyei . 
2.1 U ṱalutshedza u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha
Hezwi zwi itwa u ṋetshedza tshifanyiso tsha zwi re ngomu tsha pulane ya wadi i fanela u katela .
Kha vha dzhenise diphosithi ine i sa vhe fhasi ha R10 .
Bvelani nnḓa
Vho Mme Nzimande vhe vha vha vha tshi funwa vhukuma vho fara miṅwaha ya 90 ṅwedzi wo fhiraho .
Zwi re afho nṱha a zwi faneli u wanala kha ḽevele ya u thoma kana zwibadela zwa zwiṱiriki ngauri , u ya nga ṱhalutshedzo , a vha na vhashumi vha vhavhomakone vha zwa mishonga . 
3.58 Vhuloi kha zwitshavha zwa fhano hayani a vhu ṱoḓi uri vhu pfeseswe nga kha kuvhonele kwa lutendo lwa mvelele fhedzi , vhu tea u pfeseswa na nga kha u ṱanganedza lutendo lwa vhurereli ngauri zwi na ndeme ya uri naa vhuloi vhu vhonwa nga nḓila ḓe .
Thendelo iyo i ḓo vha tendela uri vha ree khovhe na u vha na FPE .
Miḓalo yapo na yone i nga vha hone kha vhupo ha mvula ya tshilimo ; maga a ṱhogomelo u itela izwi a tea u dzula e hone . 
Thikhedzo yo fhelelaho u bva kha vha shumelaho mahala khathihi na vhaambasada vha vhaswa na vhone vho ṱanganedzwa . 
Vha humbelwa u sedza afha fhasi u itela maṅwe mafhungo .
( b ) u ṋea muvhigo malugana na nyito iyo ; na
Dziṅwe ngeletshedzo dza ndeme dza u thusa u thetshelesa nga u vhavhalela :
Hezwi zwi sumbedza ndeme yo engedzwaho u tsa na lutsinga lwa u bveledza vhulimi na zwibveledzwa zwa vhulimi , zwine zwa katela zwinwiwa na mafhi . 
Mushumo wa vhureleli zwi tou vha khagala uri ndi wa ndeme , sa i zwi hu na vhuṱanzi ha u dzinginya uri zwigwada zwa mvelele nga ngomu ha mvelele ya murafho zwi , lingedza u vhulunga lutendo lwa vhureleli he ha bveledzwa mathomoni kha tshitshavha tshazwo tsha vhubvo zwihulwane : 
1.26 Muhanga wa Ndambedzo wo Vusuludzawaho wa Dziyunivesithi wo penndelwa na uri hu ḓo kwamiwa sekithara ya yunivesithi u sa athu anḓadziwa .
Khethekanyo iyi yo xelelwa nga vhashumi vha re na tshenzhemo khulwane na vhukoni vhe vha ya kha Vhufaragwama ha Lushaka na kha miṅwe mivhuso ya vundu . 
Masiandoitwa a u sa fhedza thandela nga tshifhinga ndi afhio ?
Tsha u thoma , ri tea u lwela pfananyo ya tsini ya mbekanyamaitele dza ikonomi . 
Ri tea u pembelela mushumo mungafha .
Komiti ya Vhupimathengo ha u Bida i ḓo linga tsumetshedzo na u tevhedza ngeletshedzo dza mutheo dzi tevhelaho musi i tshi ela : 
Komiti dza Wadi dzi shumisana na vhadzhiamikovhe vho fhambanaho .
Naho kiḽabu dzapo dzi tshi nga dzudzanyulula nzudzanyo dza mitambo nga tshifhinga tsha kuitele kwa u vusuludza , mbuelo kha bola ya milenzhe yapo dzi ḓo vha zwithu zwavhuḓi miṅwahani i ḓaho . 
Ndi zwa ndeme u vhona uri vhukhwine ha maḓi vhu monithariwe na u rekhodiwa vhutshiloni . 
U vhona u itela thaidzo iṅwe na iṅwe ya maḓi kana tshiteṅwa tsho teaho tsha maga ane a tea u shumiswa sa muelo wa u ela masiandaitwa a ndeme ya maḓi hu na ndivho ine maḓi a khou shumiselwa yone . 
Ndima i vala nga u angaredza zwihulwane zwine zwa ḓo ḓiswa nga hoyu muhanga muswa wo itelwaho kharikhuḽamu na ndalukanyo , mavhusele , mulayo , mveledziso ya vhashumi na tshiimiswa , ndambedzo khathihi na u u shumisa . 
Ro ita vhuḓiimiseli ha uri nga u shumisana ri ḓo ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na u khwinifhadza ikonomi u itela u sika mishumo ya khwine na matshilo a langeaho .
( 2 ) ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo faraho madzulo a 80 zwao Buthanoni ḽa lushaka ḽo fanelwa nga u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓo ya Buthano .
Ndovhololo na ndugiselo ya mulingo : U vhala :
U FHUNGUDZA VHUSHAI
( f ) u nanga , na u imelelwa , nga ramulayo , na u ḓivhadzwa hei pfanelo nga u ṱavhanya ;
U dzhenisa maipfi maṱanu na ṱhalutshedzo dzao ( u ola / mafhungo hu tshi shumiswa ipfi/ ṱhalutshedzo ya ipfi )
Kha vhaunḓiwa vha re na nyimele dzi sa fholi vho ḓiṅwalisaho kha Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Vhulwadze
Naho phimo ya vhathu vhane vha pidza i nṱha u fhirisa zwe zwa lavhelelwa , phimo ya u fhodza TB yo vha i nṱha nga maanḓa . 
Mbekanyamaitele yo bveledzwa ho itwa vhukwamani na vhathu vha kwameaho vho fhambanaho kha sekithara .
U itela u swikela maṱhakheni a vhuiwa ha mbulungo ya tshelede na u sika ngomu ha ḓorobo hu takadzaho zwavhukuma na u dzula hu hone , fhethu hu ṱoḓa u bvisa elementhe dza ndeme , dzine ha vha : 
kuṅwalele ( thaiphogirafi )
Vhutshimbidzi ha Tshumelo ya U linga ( DIS ) vhu ḓo humbela Ḽaborothari ya Tshiofisi ya Ndingo dza Mbeu ( OSTL ) uri i ite ṱhoḓisiso dza mbilaelo kana khanedzano yavho .
Nzudzanyo dzapo dzi hone u itela u vhulunga na ndondolo ya matshilele , u thusa vhorabulasi nga zwifhinga zwa khanganeo . 
3 Roˆthe ri vha tshipentshela Kha ri ambe
4 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 4 vhukati ha 0 na 200
Zwivhumbeo nyangaredzi zwa tshiimiswa zwa Zwileludzi zwa Ndondolo ya Mutakalo ya Mutheo . 
Mugaganyagwama u dovha wa katela ndiliso ya miraḓo , fhethu ha miraḓo , khathihi na mbadelo dzo fhiriselwaho kha mahoro a poḽitiki . 
U shumisa ndongazwiga
Ubva 1994 muvhuso wo bveledza pfanelo dza vhashumi zwe zwa ita uri vhashumi vha vhuelwe nga murafho u bvelelaho wa vhashumi na mbuelo dza tsireledzo ya matshilisano .
U ṱalutshedza mihumbulo ya mbeu na ndingano na nḓila dza kuvhonele kwa mbeu na ndingano
U shumisa thevhekano yone ya maipfi u itela dzangalelo na u khwaṱhisedza
Nḓisedzo ya thikhedzo kha Mulangi Muhulu sa Ṱhoho ya Ndaulo ya Vundu na Ṱhoho ya Ofisi ya Mulangavundu wa Thikhedzo ya Mulangi Muhulu wa Mulangavundu . 
Muaro wa u vhofholowa wa u tou funa u nga tea u thoma wa wana muhumbulo wa vhuvhili
Thoho dza mihasho ya muvhuso na zwiimiswa zwi anzelwa u vhidzwa nga komiti heyi uri zwi ḓe zwi vhige na u sumbedzisa uri tshelede yo shuma mini .
Tshitatamende tsha tshipikwa ndi nga ha uri HANI .
Ndi tshi ya phanḓa , mbekanyamushumo ya u lwa na tshitzili hutshi shumiswa antiretroviral a si yone khulwanesa kha ḽifhasi , fhedzi ikhou hula tshifhinga tshoṱhe , kha tshivhalo tsha vhalwadze tshi linganaho 690 000 vho no shumiselwa antiretroviral u lwa na vhulwadze u bva tshe mbakanyamushumo ya thoma .
Ṱhafamuhwe
Hezwi zwi ḓo konisa Afrika Tshipembe uri ḽi vhe na vhalwadze vhanzhi vha re kha dzilafho .
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi wo kona uri nga kha Khoro ya Ṱhoḓisiso ya zwa Nḓowetshumo na Saintsi wa bindudza kha fotonikisi - saintsi ya thekhinoḽodzhi ya tshedza ya u bveledza u langa na u fembedza dziweivi na zwitshakatshaka zwa tshedza .
Tshipikwa tsha ṱhoḓea iyi ndi u ṱanganedza avho vha re na vhukoni vhu ṱoḓeaho u shuma sa vharangaphanḓa vhewaho na u vha vho rwelwa ṱari sa vhafunzi zwitshavhani zwa Vhakriste , kana madzangano a tshitshavha na vhapo nga u vha konisa u wana redzhisiṱara ya lushaka nga ndalukanyo dzi ṱanganedzwaho . 
U bveledzisa mbekanyamushumo ya u shumisa na shedulu ya tshifhinga ; 
Senthara ya shishi ntswa yo vulwa , ine ya ḓo khwaṱhisedza zwauri vhalwadze vha ṱanganedza ndondolo ya shishi ya ndeme ya nṱha . 
U engedzea ha thendelano dza mupo , ndambedzo na zwiimiswa zwi ṱoḓa pfananyo khulwane na zwiko zwo engedzwaho vhukuma . 
Khanḓisamafhungo ya nga Nnḓa yo tendelwa u shumiswa ho sedzwa nzudzanyo ya bindu yo bveledzwaho , fhedzi nga ṅwambo wa u fhimiwa ha mugaganyagwama maitele a tshumiso o ḓo thudzelwa thungo . 
Wa u thoma ndi mushumo wa u engedzedza na Microsoft na miṅwe kha nḓowetshumo ya softhiwee ye ya dzhia maitele a fanaho a u langa ndakatsikwa . 
Ndivho khulwane ndi ya u shuma ho sedzwa mveledziso ya muungo wa mupo wa khemikhaḽa nga nḓila i bveledzaho .
U ṱanelwa kana u vhoniswa phonogirafi ,
U ṱalutshedza ngona u itela u thoma ḽeveḽe dza ndeme , kushumele , na kuitele kwa mveledziso , zwibveledzwa , na tshumelo u ya nga milayo ya Six Sigma . 
Tshanduko ya ikonomi na u sika mishumo : nyaluwo ya ikonomi , mveledziso ya sekhithara ya phuraivethe , nḓowetshumo , vhumagi , mbambadzo na vhubindudzi ; 
Zwithithisi ; muzika , bege ya ṋawa , bola , nz .
Mvelelo ndi uri Milayotibe mivhili i ḓo swikiswa ṱafulani Mulayotibe wa Maḓaka a Lushaka na Mulayotibe wa Ḓaka na Mulilo wa Maḓaka . 
Ndi tama hafhu u dovha nda ḓivhadza muṅwe mueni o khetheaho , Makone wa zwa mitambo wa Ṅwaha ane a dovha a vha siṱiraika tsha Banyana Banyana , Miss Portia Modise .
Mbilaelo ya vhuvhili ya mupo ndi ya nga zwiputelo zwi shumiswaho u rengisa zwiḽiwa zwa bere . 
Kha vhupo ha maḓini , tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshi sili tshine tsha thivhela u kona u shumisea ha maḓi . 
Lwa tshifhinga tshilapfu , vho vha vhe khomboni nahone vho dzula vha tshi khou shavha u vhuya u swikela muraḓo wa tshitshavha a tshi fhedza nga u dzudzanya muṱangano we khawo ' comrades ' dza ANC vha kwengweledzwa uri vha songo mu vhulaha nahone vha mu tendele uri a vhuye hayani . 
Ndivho ya QLTC
U ita mvetomveto
Zwine vha tea u ita kha nyimele ya shishi .
Kha nyimele dzo kalulaho , Madzhisiṱaraṱa a nga vhona zwo tea u iledza muhwelelwa u dzhena kha nnḓu ine vha dzula nae kana u mu hanela u ya kha dziṅwe dza phera dza nnḓu ine vha dzula khayo .
Vhuolambudzisombekanya
U ḓivha phambano vhukati ha nganeavhutshilo/ dayari na zwiṱori
Kha theme , masipala wo bveledza mivhigo ya ṅwaha mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano muṅwe na muṅwe . 
U topola raimi na mutevhetsindo
Miṱangano i fanela u thoma nga tshifhinga tshine tsha pfadza u fhungudza ṱhoḓea dza fhethu ha vhulalo . 
Kha vha ntendele ndi bule tshipiḓa tshe Muphuresidennde wa kale Vho-PW Botha vha tshi tamba .
( a ) Kha khetho dza u thoma dza vhusimamilayo ha Vunḓḓu fhasi ha Mulayotewa muswa ;
Sisiṱeme idzi mbili dzi ḓo leludza hu na zwilinganyo na u londota ṱhalutshedzadata , zwine zwa ḓo dovha zwa khwaṱhisa u swikelela hu leluwaho kha ṱhalutshedzadata na u khwaṱhisedza uri hu shumiswa fhedzi zwilinganyo zwo tendelwaho . 
Muofisiri wa pholisa a dzhiaho tshitatamennde tshavho u ḓo ḓadza fomo .
" Ndi nga u thusa nga mini iwe munna ? "
Milayo ya Batho Pele i khwaṱhisedza maitele a u shandukisa tshumelo ya tshitshavha uri i kone u fhindula ṱhoḓea dza zwitshavha na u tevhedza pfanelo .
Komiti ya Khanedzano ya GEMS na Muḓisi wa mbilaelo vha tea u fhiwa nḓivhadzo ya maḓuvha a swikaho 21 ya datumu ntswa ya muṱangano , tshifhinga na fhethu .
Ambani nga tshiṱori tshine na nga tshi ṅwala .
Vha tshi ya phanḓa vho dzinginya uri hu songo vha na mulayosiṅwa une wa tea u langula zwa vhuloi , na uri u shumisa vhuloi nga nḓila i si yavhuḓi zwi shumiwe nazwo u ya nga mulayo wo ḓoweleaho .
Mathomoni , ho vha hu tshifhaṱo tshisekene , tsho vha tsho ṱanḓavhuwa fhethu hu raru fhedzi , he ha ḓo engedzwa nga maanḓa nga murahu .
Vha ḓo wana thendelo ya u valelwa havho sibadela/ tshileludzi tsha u vhofholowa tshe vha tou ḓinangela .
Muhasho wa Madi na Vhusimamiri ( DWAF ) ndi wone muundi wa madi a lushaka wa dovha wa vha khwali ya mafhungo a tshumelo dza mirurela ya malatwa .
Ro zwi vhona nga nḓila i vhavhaho uri iyo mimasipala ye ya kundelwa u khwinifhadzea , yo dovha hafhu ya tsela fhasi kha maimo ayo a zwa mbalelano . 
Zwiitisi zwa ṱhoḓea zwi fanaho na nḓowelo dza vharengi , u tshintshana vhukati ha zwibveledzwa na mbuelo nga muthu na zwone zwo ṱuṱuwedza mitengo . 
Ndangulo ya Thundu na Zwiimiswa
4 / 2 U ḓirafutha na u vusuludza Phurogiremeṱhanganeli
Ri khou shuma ri tshi khou farisana u vhona uri vhaholi vha mundende a vha khou vhaisiwa nga nṱhani ha zwiitei izwi zwi si zwavhuḓi .
Hezwi zwi katela Foramu dza Vhuimeleli , thimu dza mishumo ya thandela na zwiitei zwa tshiṱirathedzhi .
Muvhuso u tenda uri nyavhelo dza tshikolo , nga maanḓa kha mavundu a shayaho , dzi kha ḓi vha fhasi nga maanḓa . 
Vhukoni ha mulayo ha vhuimo ha lushaka na ha vundu ha muvhuso zwo vhonala nga nḓila ire khagala.32 Mathemo ayo ha ngo ṱalutshedzwa zwavhuḓi phanḓa ha tshanduko dza 1994 .
u rengisa tshiendisi
Makete ya mishumo ya zwino i na zwivhumbeo zwinzhi zwa vhushaka ha mushumo vhune ha fhambana kha ha mushumo wa tshoṱhe . 
Maṅwe a makumedzwa mahuhulwane o shandukiswaho a katela : u engedza tsireledzo kha tshaka na zwoṱhe zwimela na zwi tshilaho ; u tandulula nga ha mafhungo a vhatshinyadzi vha u shandukisa pfanelo dza zwimela nga khaidzo yo teaho na milandu khathihi na u bula mikano na mbuelo ngomu ha khumbelo ya thendelo ya rabulasi ; na u manḓafhadza Minisiṱa kha u thoma komiti ya Vhutsivhudzi ha Pfanelo dza Tshandukiso ya zwimela kha u tsivhudza mulanguli nga ha mafhungo a tshimbilelanaho na tsireledzo dza zwimela zwo yaho nga u fhambana .
Vha songo ḓikombetshedza u ṅwala maambiwa nga thevhekano ya vhukuma ya nyambedzano - zwi nga kha ḓi si shume .
Muṱolamuvhalelano u na vhuḓifhinduleli ha u ṱola vhuimo hoṱhe ha muvhuso na zwiimiswa kha u langa masheleni a nnyi an nnyi .
U peleṱa maipfi nga nḓila yone a tshi khou shumisa nḓivho yawe ya zwa foniki kha u linga hu si ha fomaḽa , kha u dikitheitha na kha mishumo yoṱhe ya maṅwalo .
Kha vha zwinzhi nga mushumo wavho vha ite na u vhala zwipitshi zwavho zwa zwinozwino na zwitatamennde zwo ṋetshedzwaho dzigurannḓa . 
Mutengo tsumbedzwa wa thundu wo dzhena kha ṅwaha wa vhurathi . 
Naho hu na mbonalonnḓa ya maitele aya , zwi ḓa nga kha khombo u fhirisa u itea nga khole . 
U vhala tshibveledzwa tsha ḽitheretsha , tsumbo , Nganea / nganea ya vhaswa / nganeapfufhi
Zwiṅwe hafhu , hezwi zwiṅwe zwipikwa nyengedzedzwa , zwisumbi na thagethe a zwo ngo tendelwa zwi tshi elana na maitele a nzudzanyo dza tshiṱirathedzhi . 
Mbadelo dza u thivhelwa kana u tumulwa , na dza u ṱumiwa hafhu , dzi ḓo vhewa nga masheleni ane aḓo tendelaniwa khao nga khoro , nahone aḓo badelwa nga murengi . 
Khumbelo ya u ḓiṅwalisa sa mutheli kana u shandukisa zwidodombedzwa zwa muthelo wa miholo
Khumbelo ya u walisa khamphani ya nna
Naho zwo ralo , kushumele kwashu siani ḽa thengiso zwi khou ri humisela murahu . 
Vhurangeli uhu ri ḓo vhu rwela ṱari lwa tshiofisi vhukati ha ṅwedzi wonoyu , une wa vha ṅwedzi wa mahayani . 
U engedza tswayo dza u vhala na u dzhiela nṱha mbuno dza ndeme
U shumisa muzika kana u vhanda muvhili , vha topola zwipiḓa zwa muvhili na u tshimbila nga mutevhetsindo u ya nga ndaela dzo ṋewaho , zwi amba uri , u kwama zwikunwane . . . u kwama ṱhoho . . . u kwama ningo , n.z.
2.2 Zwidimela zwiswa zwa Metrorail ( zwa Vhathu ) ndi tshipiḓa tsha mushinzhi muswa une wa ḓo ṋetshedzwa nga muvhuso kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 15 iḓaho sa tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya PRASA .
b ) Vho Graham Ian Wood ( vho tou tholwa hafhu ) ;
Kha ri ṅwale Ṅwalani fhungo nga tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi zwifanyiso .
Nga tsini natsho hu na Tshitediamu tsha Johannesburg , tshine na tshone tsha vha tshishumiswa tsha maṱhakheni tsho vhumbwaho u fana na huṅwe fhethu ha maimo a nṱha ḽifhasini . 
Phanḓa ha u thoma ha maga a fomaḽa a IDP hu tea u dzhielwa nṱha u lugisela maitele aya nga u bveledza pulane ya maitele a IDP .
Masia o fhambanaho a muvhuso a fanela u shumisana u itela u tendela ndaulo yo ṱanḓavhuwaho u khwaṱhisa zwiko zwawo zwa fulufulu kha buḓo ḽi fanaho . 
Kha ri livhuwe Mudzimu nga uri shango heḽi zwa zwino ndi demokhrasi hune tshelede iṅwe na iṅwe ine ya shumiselwa vhupileli i tea u khwaṱhisedzwa , kha vhuvhili hazwo Phalamennde heyi na avho vhe ra vha imela . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ranga phanḓa u dzhenelela ha tshivhalo hu shumaho nga kha vhuḽedzani , fhano hayani na mashangoni a nnḓa u khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo .
Ndi nga zwo ri tshi zwi dzhia zwi zwa vhuṱhogwa kha vhadededzi u fara vhukoni na vhuḓifulufheli . 
Ndivho ya vhuṱhogwa ho vha u imela zwibveledzwa zwa vhuendelamashango zwi elanaho na miṅwe mishumo ya masipala . 
Fhungo iḽi ḽa u ḓo tea u isa phanḓa mishumo iyo , vha kona u amba uri vha konisa hani u dzudzanya muhasho uyu . 
Ṱhoḓea dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi hu no shuma zwavhuḓi dzi na ndeme kha mveledziso ya tshumiso ya mavu . 
U fhiswa ha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili na u laṱwa ha mulora kha tshigange tsha u laṱa malaṱwa a re khombo nga maitele o teaho . 
Ṱhanziela ya tshikhau i bviswa ḓuvha ḽene ḽo musi lufu lu tshi vhigwa .
U tholwa , u aluswa , u iswa huṅwe , u thathwa kana u dzhielwa maga a ndaṱiso kha vhaofisiri zwi tea u itwa hu si na khethululo .
Poswo hei yo itelwa khunguwedzo nahone i ḓo ḓadzwa kha kotara ntswa . 
U rwelwaṱati Senthara ya Dzingu ya Afrika zwi ḓo ṱana ṋetshedzo ya tshumelo dza NDB , na u fha mavhalaanngwe a mushumo muhulwane wa bannga kha vhupo ha themamveledziso na mveledziso iyaho phanḓa kha mashango ane a khou bvelela .
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri vha si badele mbadelonyengedzwa kha madalo kana dzilafho ḽavho .
Ni nga vhona ndau
Mafhungo a mbekanyamitele dzoṱhe dza hayani na dza dzitshaka a wanalesa fhano , hu tshi katelwa sa tsumbo na tshivhumbeo tsha ndangulo ya sekithara ya zwa vhudavhidzani na ṱhuṱhuwedzo yayo kha zwa mitengo , kana vhuhulu ha mbambadzo na mbekanyamaitele ya nḓowetshumo zwi ṱuṱuwedza dzifeme kha u ita vhubindudzi na zwa mbambadzo lwa tshifhinga tshihulwane . 
U vhona uri tshomedzo dza masheleni a muvhuso a dzi ngo tambisea , nyengedzo ya ndinganyo i ḓo lambedzwa nga ndango ya thundu ya muvhuso isi na siṱirathedzhi .
ha tshi langula mavu vho ṋewa maanḓa nga Khothe ya Nṱha .
1 . Kha vha ṱalutshedze uri ndi nga mini sheduḽu dza mishumo dzi dza ndeme .
Luambo lwa Hayani Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma Mbalo Zwikili zwa Vhutshilo
( b ) u ḓḓivhadzwa nga u ṱavhanya -
Izwi zwi nga nḓila iyi nga maanḓa kha vhunzhi na tshenzhemo dza zwa vhorapfunzo vha vharema kha sia iḽo . 
U nanga maipfi , ṱhaluso ya maanḓa yo khwaṱhaho
U shandukiswa ha zwishumiswa zwa tshikolo u thusa kushumele kwa mugudiswa ndi zwa ndeme . 
U swika hafha , tshiṱafu tshi ṱoḓea uri tshi swikise pulane dza mveledziso dza u ḓibveledza kha ṅwaha muṅwe na muṅwe vha tshi sumbedza ṱhoḓea dza zwine vha zwi ṱoḓa . 
U engedzea hu hulwane ndi ha u itela uri hu vhe na risithi maelana na tshumelo dza saikhaṱhiriki dza forensiki kha Muhasho wa Vhulamukanyi . 
Vhubindudzi vhuṱuku hu vha ho itiswa nga themamveledziso dzi songo linganaho dzine dza ṋetshedzwa nga mabindu a muvhuso .
Tsheo ya vhuhulu ha tshitentsi na nzudzanyo , na vhushaka vhukati ha vhuhulu ha tshitentsi , tsireledzo na lushaka lwa nnḓu zwi fanela u dzhiela nṱha gumoṱuku ḽa nyendedzi dza tshikhala tsha tsireledzo . 
_ Kha vha tevhele maga maṅwe na maṅwe a shishi o themendelwaho nga mubveledzi sa kha mishonga yo itwaho nga oiḽi
Dzhielani nzhele zwipfi : u kwama , u thetshela , u nukhedza , u upfa na u vhona kha nyito dza ḓirama sa mitambo ya u tiba maṱo na mutambo wa ṱhingo dzo tshinyalaho , nz .
208. Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa mapholisa
Miraḓo i ṱhonifheaho , khaedu dza u ṱuma muḓagasi hu siho mulayoni dzi khou engedzea , na musi ro lingedza u thivhela zwiito zwa vhugevhenga . 
Vhaṅwe ṱhoho ya tshikolo vho vhuya vha humbudza uri elementhe ya muṱaṱisano i nga ḓisa mitsiko kha tshigwada . 
U engedzea uhu ho itiswa nga u rengiwa ha themamveledziso , i fanaho na tshishumiswa tsha khomphyutha na fanitshara zwa vhashumi vhaswa na vhashumi si na tshomedzo musi ho vha na u fhandekanywa . 
Mahoro mahanedzi ari khetho dzo ṱavhanya u swika , vho vha vho tea vho kwamiwa phanḓa ha musi vha tshi ḓivhadza datumu . 
Khabinethe yo tikedza maitele a muvhuso a u vhona uri hu vhe na u ṱanganelana , u vha khagala na vhudzheneleli kha u shumiswa ha Thendelonzwiwa ya Afrika kha Pfanelo dza Vhuvha ha vhuḓi ha Ṅwana itshi tevhedzela pfanelo dza vhana dza kha ndayotewa .
U vhambedza zwiwo na vhaanewa na vhutshilo ha ene muṋe
Mbetshelwa yo itwa ya u redzhisiṱariwa ha tsireledzo kha vhuṋe ha ndaka ya mavu ane miri ya vha khao hu u itela u vhona uri vhaṋe vha tevhelaho vha a ḓivha nga tshiimo tsha miri iyo . 
Thendelano ya u sa bvisela khagala ndi konṱiraka ya mulayo ine ya dovha ya ḓivhea sa thendelano ya tshiphiri kana ya tshidzumbe yo swikelelwaho nga miraḓo mivhili .
Naho zwo ralo , hu na zwifaredzi zwa zwithu zwi Tsheaho zwo vhalaho zwine zwa rengiswa kha ḽa Afrika Tshipembe zwine zwa si vhe kha zwilinganyo zwone , saizwi zwi si zwine zwa sa phulee naho ne zwi tshi vha zwi khombo kha mushumisi . 
Tswikelelo ya u wana nnḓu i ḓo engedzwa , nga mannḓa kha vhane ndi lwa u thoma vha tshi khou renga nnḓu
Tshitshavha tshi a tendelwa u renga mikovhe .
3.3 Khabinethe yo tendela mvetomveto ya Mulayotibe wa Vhulanguli ha Sekithara ya Masheleni uri i bvisiwe u itela vhupfiwa nga lushaka , u itela uri zwi vhe na zwine zwa amba kha u ḓivhofha ha Afurika Tshipembe nga kha G-20 .
U ya kha muhanga wa u ita mugaganyagwama wa miṅwaha minzhi u tendela khovhelo nga huswa ha zwiko kha zwiswa zwa ndemesa . 
Vhakhethi kha vhupo ho tiwaho vha khethaho mukhantseḽara wa u imela vhathu kha khoro .
Musi vho no vha na ḽaisentsi , vha tea u ṋetshedza zwidodombedzwa zwa bindu ḽavho ṅwaha nga ṅwaha vha tshi khou shumisa zwidodombedzwa zwa ṅwaha zwa ḽaisentsi ya u bveledzisa ( Fomo ya Ṋetshedzo ) , DE 26 .
U ṋekedzwa ha khophi yo ḓadziwaho ya PDF ya bambiri ḽa thengophikisano ya thendara khathihi na mabambiri oṱhe a thikhedzo a thendara zwi tea u ṋetshedzwa kha disiki ine ya vhalea khathihi na thengophikisano musi thendara i tshi vala . 
U thoma u shumisa zwiṱalusi zwi ngaho sa nthihi , mbili na zwiṅwe na tsha u thoma , tsha vhuvhili tsha u fhedza . Ḓivhaipfi kha nyimele
Nga nḓila iyo zwi kha vhashumi u tendela miholo yavho i tshi fhungudziwa . 
Khethekanyo i dovha hafhu ya dzhiela nzhele pulane dza u sika mishumo nga muvhuso . 
Murango wa mafhungo a tshivhumbeo kha sisiṱeme ya pfunzo ya vhadededzi a sedzesa hune vhugudisi ha tea u itea hone , tshifhinga tshine tsha ḓo dzhiwa , nauri , arali zwiṅwe zwithu , zwa nga itea phanḓa na murahu ha tshifhinga tsha vhugudisi thangeli zwi no livhisa kha vhukhwaṱhisedzi vhu re mulayoni . 
Hezwi zwi nga bveledzwa nga tshenzhemo yo fhiraho kana u shaya mafhungo .
Vhurifhi ha thendelo hu rumelwaho maluganana mugaganyagwama wa tshikwama tsha masheleni a no sokou ṋetshedzwa
Muhasho wo thoma u khakhulula tshiimiswa na thandela ya u vhekanya u tshi ṱoḓa u khwinisa ndugiselo dza tshiimiswa u itela u engedza luvhilo lwa nḓisedzo ya tshumelo na u shuma na khaedu dza maḓi na ndangulo ya zwiko zwa maḓi zwa zwino na zwa tshifhinga tshiḓaho . 
39 U vhala tshati uri ni wane mafhungomatsivhudzi
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u ṱhaṱhuvha )
Mbekanyamushumo kanzhi i ḓo khunyeledza ṱhoḓea dza shango dza thengiselano ṱhukhu dza tshitshavha tsha mahayani . 
Nḓivho ya na tshenzhelo kha sekhithara ya mveledziso ya matshilisano . 
Tshitatamende tsha Tshidzumbe 
166. Sisiṱeme ya zwa Vhuhaṱuli
Hezwi tshiṅwe tshifhinga zwi ima phanḓa mvelaphanḓa ya thandela hune zwa lengisa mushumo wa u thivhela u salelaho ha maitele . 
Ri livhuwa thusedzo sa , musi ri kha ḓi ita , na u humbula na ṋamusi . 
23 Zwipuka : Zwifuwo zwa bulasini
Khabinethe i ṱuṱuwedza tshitshavha uri vha songo fara zwiṋoni zwi khou lwalaho kana zwo faho khathihi na uri vha songo vhuya vha linga u fha zwiḽiwa zwiṋoni zwa ḓaka , fhedzi kha vha vhige kha manḓalanga apo zwiṋoni zwine zwa khou humbulelwa u lwala .
Kha dzitshaka maitele a u dzhiela nṱha hu fanaho a khou dzhielwa nṱha nga huhulu . 
( 2 ) Miraḓo ya Khabinethe nga tshavho , na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u shumisa maanḓa na u bveledza mishumo yavho .
U shumisa bammbiri ḽa tsenguluso ya u ḓiṱunḓela ḽi no bva kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha kutshilele vha sumbedza thebuḽi I fanaho na ire afho fhasi .
Milayo yapo ya phurotokholo na u luga zwi a shumiswa kha nyambedzano . 
Malayotibe wa Reithi dza Ndaka ( musi wo no anḓadzwa ) u ḓo vha na zwiṱuṱuwedzi zwihulwane kha uri maanḓalanga apo a langa hani reithi dza ndaka . 
Vhorathandela vha tea u saina mutevhe wa u dzhenela nga dzina ḽa tshiimiswa tshi kunguwedzaho . 
Muvhuso u kombetshedza mithelo kha mabindu na vharengi u itela u wana tshelede ine u nga i shumisa kha thandela dzo pulanelwaho u alusa zwivhuya zwa tshitshavha . 
Hu itea mini arali hu na zwa shishi nahone vha sa koni u ita khumbelo ya nomboro ya thendelo u thoma ?
2.7 Zwidodombedzwa zwine zwa ṱoḓea u itela u ita nyambedzano dza u pfukisa zwishumiswa na thendelano dza u kovhekana mbuelo 16
Kha nyimele iyi , ndivhanele ya ndaka ya tshipiḓa tshi sili kha ndaka dza dzi songo fhelelaho yo shumiswa kha ṱhanganyeloguṱe ya ndaka u rekanya ṱhanganyeloguṱe ya ndaka i sili . 
U ḓesa hu songo ḓowelea ha vhashumi vha tshifhinganyana hu na masiandaitwa a si avhuḓi ri tshi sedza ndeme . 
U fhaṱiwa ha dzinnḓu zwo sumbedziswa sa tsumbo ya zwine zwa khou ambiwa . 
40 . Muvhuso wa Riphabuḽiki
Vhagudelaho mushumo vha re na dipuḽoma ya lushaka kana digirii ya muvhalelano kana masheleni na tshenzhemo kha khethekanyo ya masheleni vhuponi ha vhuongelo ha muvhuso vho tendelwa u rumela khumbelo . 
Vhapikisi vha kuvhonele uku vha amba uri tshumelo ya nnyi na nnyi i tea u ṋekedza nga ka u rengwa ha thendelano dza tshumelo na maṅwe mazhendedzi na dziNGO . 
Vhumatshelo hashu ho ḓisendeka nga u ṋekedza vhaswa vhashu fhethu ho khwaṱhaho ha fulufhelo . 
A huna u kundelwa ha sisiṱeme ho tshenzhelwaho nga tshifhinga tsha u shanduka ha sentshari . 
Parasiteitala , dzi fanaho na ESKOM , Telkom na SABC .
Tshikhala tsha mbambadzo zwi amba avho vho tholwaho vha sa tei u wana mutikedzelo wa muvhuso ngeno kha khethekanyo ya vhuimo ha fhasi ha muholo , zwine zwa ita uri vha sa hadzimiwe masheleni nga bannga . 
Khethekanyo ṱhukhu iyi yo khethekanywa ya bva zwiteṅwa zwo itwaho nga vhathu na zwiteṅwa zwi songo itwaho nga vhathu . 
Tshifhinga tsha vhukati tsha u thoma na u ṱhaphudza u bva kha thandela dza u themendela nnḓu u ya kha u thoṅwa hadzo tsho fhungudzwa u bva kha miṅwedzi ya fumimalo u ya kha fhasi ha ya fumi . 
Vhurangeli ho thomaho u shumiswa u itela u fhungudza u sa shumiseswa ha zwikambi na zwidzidzivhadzi vhukati ha vhashumi . 
Nga maṅwe maipfi , a yo ngo tou lavhelesa fhedzi kha ndiliso ya zwa masheleni . 
U shumisa maṱanganyi u vhumba mafhungo mbumbano
Vhanna na vhafumakadzi , mbudziso dzavho dzi tea u ḓivhadza nḓila na maitele a u ṱuṱuwedza mbekanyamaitele na u khwaṱhisa vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha vhashumi . 
Nga u pfulusa miraḓo ya vhashumi vha khou shumaho hu songo vha teaho u ya kha ho vha teaho , vhoṱhe vhashumi na tshiimiswa vha ḓo vhuelwa . 
Mbuno nthihi ndi ya uri , hune mazhendedzi na vha vhashumisani vha kwamea , ri tea u thoma , hune zwa konadzea , khothe dzashu dza mvutshelano hune vhulamukanyi ha tea u itwa hone . 
Naa tshilinganyo kana vhungafhani ha zwithu zwine zwa tea u hwaliwa kana u takuliwa zwo sumbedzwa zwavhuḓi ?
Ṋetshedzo dza zwiḽiwa zwa mahala kha senthara na dzone dzi nga waniwa u bva kha Tshumelo dza Ndulamiso na Maini wa Fairview . 
U ṱokonya u fhindula nga u nyanyuwa
Kutshilele kwa zwigwada zwo fhambanaho zwa ikomomi ya kutshilele - bammbiri ḽa data ya vhushai na mbeu
Lufuno lwo khakheaho na lutendo lwo khakheaho zwi nga sike fulufhelo ḽi ṱoḓeaho kha nyambedzano . 
1.4 U AVHELA TSHIFHINGA
Ho sedzwa MPL U pfukisela ogeni na thishu
Hu shumiswe mafhungo mapfufhi a re na mihumbulo yo leluwaho na tsumbo dzo ḓoweleaho
Kha vha humbele fomo ya u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱunḓa na u vhambadzelwa nnḓa kha ITAC kana vha i wane kha webusaithi ya ITAC .
U shumisa girama , mupeleṱo na ndongazwiga nga nḓila yo teaho
Austria , Italy na Sweden ndi dziṅwe tsumbo dza mashango ane a ita mbetshelwa ya mbadelo nga zwifhinga dza mbuiselo . 
Tshumelo dza SMS
Ḽi tshimbidza sisteme ya milayo ya mbambadzo . 
Ṋetshedzani tshikhala tsho linganelaho na zwishumiswa u itela vhavhambadzi vha inifomala zwitoponi na zwiṱitshini . 
25. Vha nga humbelwa uri vha ye tsengoni dza Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole ( Correctional Supervision and Parole Board ( the " Parole Board " ) hearings ) .
( 3 ) Masipala u na pfanelo ya u vhusa , nga u vhona hawe , mafhungo oṱhe a muvhuso wapo wa tshitshavha tshenetsho , hu tshi tevhelwa milayo ya lushaka na ya vunḓu sa zwe ya ṋewa kha Mulayotewa .
U ṱanganya , u lavhelesa na u vhona uri hu khou itwa zwa ndangulo ya mashumele na mveledziso ya sisiṱeme . 
U dzudzanya
U shuma na / nga maipfi : madzina zwao , maiti , masala , masala a vhuṋe
Nyendedzi iyi i ṱalutshedza kushumisele kwa mbuelo dzavho na dziṅwe tshumelo nnzhi dzine vha vha nadzo sa muraḓo wa ndeme wa GEMS .
Mbalelano dza zw Mutakalo na Tsireledzo
Hezwi zwi fhungudza nyofho dza vhugevhenga ngauri vhathu vha a kona u ḓiwana vhone vhaṋe kha vhupohaya , naho zwi hone lwa u tou thoma . 
Ri a fulufhela uri vhashumela vhapo vha ḓo khwinisa tshiimo tshavho kha u ḓisa tshanduko , vhukati ha zwiṅwe zwithu , u engedzea ha mitengo i tshitsa , ndi mbuelo i waniwaho nga tshitshavha .
Mulayo u a tevhelwa wa uri , nga nḓila yavhuḓi , zwitshavha zwi shumelwa zwavhuḓi nga zwikolo zwi re tsinisa nazwo . 
ya Muhasho wa zwa Muno .
Ndi mini tsho pfuvhisaho Ḓuvha ḽa Zwipotso ?
U rangaphanḓa nga tsumbo , mushumo wo thoma kha u sikwa ha vhudavhidzani ha tshitshavha na ofisi ya Muphuresidennde .
litsha kana u sa dzhiela nṱha nga khole mihumbulo yo fhambanaho ya vhadzhiamikovhe .
Ḽiṅwalo heḽi a ḽi athu amba nga ha themendelo dza zwidodombedzwa zwa thekinoḽodzhi sa izwi maitele a vhubindudzi a kha ḓi tea u olwa lwo fhelelaho . 
Dzhango ḽashu , hu tshi katela na madzingu ashu , ana phendelashango dzine dza ṱoḓa vhulavhelesi tshifhinga tshoṱhe u itela u vhona khonadzeo dza tshutshedzo dzo halifhaho u bva kha mmbi ya maswole na zwa ikonomi . 
Avho vhathu , vhone , ha ngo vha amba vhone zwavhuḓivhuḓi , fhedzi vhone na vhalanda vhavho vho vha vhe tsumbo mmbi nahone zwo vha zwi songo vhuya zwa laedzwa . 
Ṋamusi Sarah u ḓitika nga thuso ya vhaṅwe kha mishumo yawe yoṱhe , ngauri ha koni na u shumisa zwanḓa zwawe . 
Madalo na tshumelo dziṅwe dzoṱhe 100% ya mutengo wa Tshikimu Vhuimana
Khuwelelo ya Nyito i khou vhidza Miraḓo ya Mashango vhukati ha vhaṅwe .
Muhasho wo ṋekedzwa Muhumbulo wa Vhuṱolamuvhalelano ure na Dzimbudziso zwo bva kha zwiitisi zwi tevhelaho : 
Mutholi , o topolwaho kha tshibuloko tsha u sainela u ṱanganedza , o luvhelela dzithandela dza u dzhena kha konṱiraka ya u wana tshumelo na thundu ya : 
-- u thutha dungo ( syllable deletion ) , tsumbo , Ambani ipfi mulamboni , no thutha kana u bvisa dungo l ( Vha dzhiele nzhele uri vhathu vha Lwamondo vha amba ngaurali ) u thutha ( phumula ) thembathangelapfalandoṱhe ( onset deletion ) , Ambani ipfi khonani , no thutha kana u bvisa thembathangelapfalandoṱhe /kh/
Ṋamusi hafhu , ri khou rwela ṱari lwa tshiofisi thandela yashu ya maedza ya mbekanyamushumo ya Road Rangers . 
1.25 U bva tshe ha thomiwa maano a u wana tshelede murahu ya Tshikimu tsha Lushaka tsha Thusedzo ya Masheleni kha Matshudeni ( NSFAS ) , u kuvhanganyiwa ha masheleni ho no khwinisea zwo itiswa nga nḓila dzo fhambanaho dzi khou shumiswaho hune u swika zwino ho no kuvhanganyiwa R268.4 miḽioni i khou vhambedzwaho na R285 miḽioni ya tshikalo tsha ṅwaha tshe tsha vha tsho vhewa .
Vhagudelamushumo avha vho tholwa lwa tshifhinga tsha miṅwedzi ya fumi mbili kha ofisi dza tshiṱirikini . 
Miṅwani i tevhelaho hune ha vha hu khou tou sedzuluswa pulane , maḓuvha a 2 u swika kha 3 o lingana , ha engedzwa na ḽithihi u swika kha mavhili a u ṅwala pulane .
Vhunzhi ha u kuvhanganywa ha muhasho ha mbuelo yawo wone uṋe ndi mbadelo dza vhalwadze dzine dza tshimbilelana na u wana murahu mutengo wa tshumelo dzo ṋetshedzwaho vhalwadze . 
Vha ṋee phere minetse miṱanu ya u ita izwi .
Thaidzo yo ḓoweleaho kha mveledziso ya vhupo ha mahayani ndi u ṋetshedza sisiṱeme ya u vhekanya tshikhala u itela u thusa nyaluwo ( ine ya nga bvelela nga u ṱavhanya vhukuma ) kha vhupo , ngeno vhu tshi khou ṱanganyiswa na sisiṱeme dza dziḓoroboni dzi re tsini u ya nga hune zwa konadzea ngaho . 
Muhasho wa Mutakalo wa Devhula Vhubvaḓuvha u khou ṋekedza tshumelo nahone u na vhuḓifhinduleli dza tshinyalelo ya u shuma . 
Hu tshi tou humbulwa zwavhuḓi , hu a tendelaniwa uri mbudzisombekanywa iyi i nga vha yo vha vha i leluwaho , fhedzi , yo shuma mushumo wayo . 
Gumofulu ḽa maḓuvha mararu a u valelwa nga GP
kana vha nga dzi humbela nga imeiḽi kha
Zwiṱuṱuwedzi zwa ikonomi kha u fhungudza ku shumisele kwa maḓi kwo dzhielwa nṱha . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa mupeleṱo na u wana zwine ipfi ḽa amba zwone
U ṱuṱuwedza u engedzwa u shumiswa ha zwiko zwine zwa vusuludzea zwa fulufulu , u konisa u dzheniswa ha sisiṱeme dza soḽa dza mahayani na u shumisa lwa khwine fulufulu ḽa biomese . 
150. Ṱhalutshedzo ya Phambano
U guma kha madalo a 1 nga muunḓiwa , 2 nga muṱa nga ṅwaha na R774 nga tshiwo
Vhathu vha aluwa na tshifhinga .
Ndi nga mini tshumelo dza mirurela dzo tea ?
15.1 Ndi mulandu u ita tshiṱaṱamennde tsha mazwifhi kha afidafiti - ( a ) muthu a tshi khou itela u wana ndaela ya tsireledzo ; kana ( b ) uri muhwelelwa o pfuka ndaela ya tsireledzo .
U wana zwigwada zwa kutshilele , zwigwada zwi song tsireledzeaho na vhaḓisi vha tshumelo
Ndi zwa ndeme u shumisa mutevheṱhanḓu wa CBP .
ṱokonya phindulo kha vhudavhidzani ha oraḽa kana ho ṅwalwaho hu tshi katelwa na mbilaelo dzo rumelwaho kha khoro ya masipala .
Kha vhuimo ho raliho maitele o ṱalutshedzwaho afho nṱha a nga si shume .
Ṅwaha wa 1 - U guda - u shumisa tshitendeledzi tshoṱhe tsha CBP kha 30% ya wadi , kana wadi dzoṱhe arali dzi tshi swika 12 kana dzi ṱhukhu ;
23 U pulanela tshitori
No no ralo ni ṅwale phindulo dza mbudziso idzi kha thebuḽu .
U bva 1994 , muvhuso wa wo sedzana na u amba ngaha ndivho mbili dzi fanaho dza u sika muvhuso u bvelelaho ngeno u tshi khou dovha wa shandukisa mapholisa u ya kha tshiimiswa tsha vhuvhusi .
Naho mivoni yo redzhisiṱariwaho i tevhedzaho milayo na zwileludzi zwa u vhulahela khazwo zwi tshi ita nga u ralo nga mbadelo yo engedzwaho ine ya kwama u bindula na u sa nyeṱha hazwo , zwi swikelaho na ṱhoḓea dza ndaulo dza tsireledzo ya ṋama dzine dza khwaṱhisedza uri mutakalo wa vharengi u si ho khomboni . 
Idzi nyimele dzo tikedza nga u angaredza mveledziso ya mashango a shayaho na ane a vha na tshiimo tsha vhukati tsha ikonomi , na u a konisa u swikelela mimakete , thundu , tshumelo , ndaka kana tshelede ya u thoma bindu , thekhinoḽodzhi na vhukoni .
Nga ngoho , vhaṅwe vha vhafumakadzi vhenevha vhe vha zwiita sa vhudugambilu u vhona zwauri ri shume kha vhupo ho kunaho , vhane vha dovha vha ṱavhanya uri vha wane zwe vha zwi humbela , zwi a konḓa uri vha vhudze " ndi a livhuwa " u bva kha riṋe . 
Khoro i ḓo dovha ya shumisa tshiimiswa tshiswa tshi tshimbilelanaho na vhuḓifhinduleli havho ho sedzuluswaho hafhu na u bvela phanḓa na u dzhiela nṱha dzhango ḽa Afrika na mbambadzo ine ya khou bvelela i ngaho sa Brazil , Russia , India na China sa mbambadzo yo livhiswaho khayo . 
Tsha vhuvhili , vha tshiimiswa tsha Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala vha amba nga ha ndaulo vho sedza kuitele ku songo ḓaho musi zwi tshi ḓa kha zwa vhuloi .
Mutambo wa u gidima -nyito dza u lugisela nzambo ya fhasi
Kha vhunzhi ha mashango hu tshi katelwa Afrika Tshipembe khontheina dzi fanaho na idzo dzo shumiswaho nga khamphani ya endedza na khamphani dza zwa ṱhingo dzi shumiswa u ṋetshedza tshumelo ya ICT kha zwitshavha zwa mahayani . 
Mikovhe iyi i a theliswa i zwanḓani zwa muṱanganedzi . 
Vhudzulo ha vhathu vhu fanela u vha nga tshivhumbeo tsha tserekano ya zwifhaṱo zwi zwinzhi zwa vhukati zwine zwa ṱoḓa ndangulo nga tshiimiswa , u fana na nnḓu dzi fanaho dzi re tsini na tsini dza ḓoroboni , nnḓu dzo itaho mutevhe , yunithi dza zwiitisi zwinzhi na dzifuḽethe , fhedzi dzi sa kateli yunithi dzi songo ṱumanaho . 
u ṋekedza mafhungo o teaho , ndaela , u gudisa na u lavhelesa ngeno vhukoni ha vhashumi hu tshi ḓi vha hu hone muhumbuloni .
RI TSHI SEDZA KHA VHUMATSHELO
Ḽiga ḽa u thoma tsitshavha tsha mafhungo ndi u maanḓafhadza mimasipala na mihasho ya vundu . 
Zwa zwino a huna poswo ya ngomu ya odithi kha nzudzanyo ya mashumele yo dzudzanywaho , ngeno hu uri Muingameli o themba maitele a Muhasho . 
Sa tsumbo , arali khotsi o itaho zwa vhudzekani na ṅwana wa dzofha a vha na maanḓa a u sa ṋea thendelo ya ndingo ya mutakalo ya ṅwana wawe ? 
Nga murahu ha Gireidi ya 9 vha a ya u ṱoḓa mishumo kana vha tevhela mabuḓo a zwa mishumo .
Mbigelamurahu nga thandela dza IDP
Sa tsumbo , Muhasho wa Mutakalo u na vhuḓifhnduleli thwii ha u langa ḽaborothari tharu dza zwa dzilafho . 
A si zwa ndeme u dzulela u sumbedza tsinyuwo kana u i fhindula , tshiṅwe tshifhinga vhuḓipfi uvhu vhu a ṱavhanya ha fhira .
Muvhigo wa ṱhoḓisiso ya zwa maraga une wa fha mvelele dza ṱhoḓisiso ya zwa maraga yo itiwaho , ho katelwa madzina a vhalambedzi vho lavhelelwaho . 
Mutsukunyeo wa zwa masheleni a ḽa Bodogisi kha ḽa Mozambique u sumbedza phatheni dzi fanaho nga u ṱanḓavhuwa , hu na vhabindudzi vha zwa masheleni vha humelaho kha mimaraga ya kale hu na u kokodzwa na vhaṅwe vha mabindu a Bodogisi . 
( 2 ) Arali muthu we a vha e Sinetha a khetha u sa tsha vha muraḓo wa vhusimamilayo , uyo muthu u ḓo dzhiiwa sa muthu o ṅalaho mushumo wa vhusinetha phanḓa ha ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma .
U dovha u anetshela tshipiḓa tsha tshiṱori
U fhiriselwa ha milandu kha Khothe Khulwane zwi tea u rangelwa nga vhukonanyi ha sialala .
" Muḽa ure mulayoni a u ṱanganedzi ṅwana hu si na thendelo ya mubebi na uri u shuma u nga fhasi ha ndededzo ya muvhuso , " vho ralo minisiṱa musi hu tshi khou rwelwaṱari Fulo ḽa u fhelisa mpfu zwenezwino .
Uhu u dzhenelela hu ḓo vha ha ndeme kha u amba nga ha vhukonḓi nga nḓila i bveledzisaho na u khwinisa mveledziso ya ikonomi . 
U shumisa nga nḓila i fanaho ha tshivhumbeo tsha tshigwada Mavunduni . 
U ṱalutshedza tshiṱori tshi re na mathomo , vhukati na magumo .
Vhulimi ha ndimo ṱhukhu kana vhu si na ndimo : kha lushaka ulu lwa vhulimi zwiliṅwa zwi limiwa hu si na ndimo i dzhenelela kha mavu nga maanḓa . 
U amba zwiṱori na u dovholola zwiṱori zwo ambiwaho nga vhaṅwe nga maipfi awe ene muṋe .
Ndongazwiga : tshithoma ( tshitopo ) ; tshiawelo ( khoma ) ; tshigagarukela ; tshivhudzisi
Vha vhe na nzhele uri zwidodombedzwa zwo dzheniswaho kha thendelano dzoṱhe zwi ḓo kovhekanwa na muṱoḓisisi , DEA khathihi na komiti nyeletshedzi ya DEA ine ya shuma na u sedzulusa thendelo dza vhushumisamupo .
Bada dzoṱhe dzi nga lavhelelwa uri itiwe tshigonṱiri na uri zwa vhuendelakule kana vhuḽedzani ha vhanameli zwi ḓo wela fhasi ha dzithekhisi kana zwiendedzi zwiṱuku zwabadani . 
Vhathu vhane vha nga kwamiwa
Khabinethe i ita khumbelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe , u ya nga vhuḓifhinduleli ho gavhelwaho ngaho kha NDP , u vha tshipiḓa tsha thandululo na u vhona uri vhoṱhe vha khou ḓimvumvusa vho tsireledzea .
Muhwelelwa ha na mulandu , fhedzi muṅwe muthu hafha khothe u na wo . 
Nga murahu ha miṅwaha mivhili , vhana vha anzela u adoputhiwa , vha humiselwa kha vhabebi vhavho kana vha iswa kha vhabebi vha u vha unḓa . 
Nga nṱhani ha tshivhumbeo tsha ndeme tshi konḓaho tsha milayotibe , vhoramafhungo vha re na dzangalelo vha ḓo tendelwa u swikelela mvetomveto dza milayotibe nga nḓila yo vhofholowaho , na u ita dziinthaviwu na vhaofisiri , phanḓa ha u vhofhololwa havho matshelo . 
Anansi a kungulutshela mulamboni nga u ṱavhanya .
( 6 ) Musi Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u tshi ḓḓivhadzwa , muthu kana komiti i ḓḓivhadzaho Mulayotibe i tea u ṋekedza mahumbulwa maṅwe na maṅwe o tou ṅwaliwaho a bvaho kha vhathu na kha vhusimamilayo ha vunḓḓu-
Thikhedzo na u Lavhelesa Kushumele kwa Ndangulo
U kona u ṱalusa mibvumo ya ḽeḓere ḽithihi ( aḽifabethe ) .
Ndi nga mini ndangulo ya thandela i na ndeme nahone i tshi thusa thimu nga nḓila-ḓe uri dzi swikelele ndivho dzadzo .
Naho khamusi Afrika Tshipembe ḽi si nga si kwamee zwihulu , makete yashu ya mishumo na nyaluwo ya ikonomi na zwone zwi khou pfa mutsiko . 
Ṱhaluso : u ṱalusa mbonalo kana vhabvumbedzwa vha tshibveledzwa , tsumbo , tsho vha tshi na ṱhoho khulu na mulomo u dzulaho wo aṱama u tshi khou rothisa na nthe .
Kha vha dzhie 750 ml ya tsumbo kha halwa ho tou rengwaho u bva nnḓa na 750 ml ya tsumbo ya halwa vhune vha ṱoḓa u ṱanganyisa naho .
Nyito dza u vhala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe : u vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila(zwigwada zwivhili nga ḓuvha ) na u vhala na vhagudi luvhili kana luraru nga vhege
Zwi katela mpfu dzine dza vhangwa nga u thutha thumbu na vhuimana vhu iteaho kha phaiphi dza mbumbelo . 
Arali vhaṱoḓisisi vha tshi ṱoḓa tswikelelo kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo shangoni ḽavho / mavu avho kha ḽiga ḽa mbambadzo ḽa thandela , vha fanela u ṋetshedza khumbelo ya thendelo ya vhushumisamupo kha Vhalanguli vha Thendelo , ine ya fanela u tikedzwa nga thendelano ya u pfukisa zwishumiswa .
Mveledziso zwi amba uri fulufhelo ḽa Vhashumi vha Lwanzheni kha u wana nyimele dza mutheo dza mushumo hu tshi kateliwa khwaṱhisedzo dza tsireledzo ya matshilisano dzo tshinyadzwa hafhu . 
Mivhigo ya maṅwalwa a mugaganyagwama nga ha nzudzanyo dza mbekanyamushumo na mbekanyamushumo ṱhukhu khathihi na nga ha nzudzanyo dza tshigwada na dzi re na mushumo . 
Kha mvelelo , hu itwa ndaela i tevhelaho : 
Vhaiti vha khumbelo vha dzulaho vhuponi ha dziḓoroboni vha tea u ḓa na afidaviti .
Khumbelo ya ṱhanziela ya tshumelo ya shishi
Komiti ya wadi i khou kundelwa u wana khoramu - ri tea u wana rapolotiki a no nga sa Mulangadzulo uri a ḓe a ambe na miraḓo ya komiti
U ita nyambedzano nga ha maipfi maswa a re kha tshibveledzwa
Khethekanyo ya Tshumelo dza Khophoreithi ya Masipala wa Tshiṱiriki tsha Nkangala i ranga phanḓa phurosese ya u sika na u sedzulusa IDP nga kha nomboro dzi re hone dzo vhalaho .
Mishumo
( b ) u bveledza na u shumisa phoḽisi dza lushaka ;
Phambano nthihi khulwane kana thaidzo kanzhi ndi kha tshiteṅwa tshine tsha tea u shumiwa . 
vha tshi kona zwavho u amba , u vhala na u ṅwala Luisimane sa izwi lu luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi
Tshanḓa tsha Mulangadzulo wa Buthano Ḽa Lushaka na Tshanḓa tsha Mudzulatshidulo wa NCOP ;
Zwi tou vha fhedzi tshivhalo tshi ṱoḓeaho tsha ṱhanganedzo dzi fhambanaho na ḽevele ya mushumo wa zwa ikonomi . 
Thasululo yo dzhiwaho i na khombetshedzo ya vhuṅwe vhutshinyi ( Atikiḽi ya 1 ) , na khetho ya vhaṅwe ( Atikiḽi ya 2 )  . 
Tsumbanḓila iyi i zwi dzhia uri muvhali u ṱalukanya kushumele kana ngona ya IDP nahone u na nḓivho ṱhukhu ya ngona ya CBP sa zwine ya bulwa kha Gaidi malugana na Vhashumisi ya u Pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha .
Kha vha thole zhendedzi ḽa u renga zwi tshimbilelanaho na zwa dzidzhini u bva nnḓa uri a kuvhanganye , vha ḽebeḽe na u vhea luswayo kha zwi tshimbilelanaho na zwa dzidzhini zwine vha ṱoḓa u renga u bva nnḓa .
Sa zwine zwo hwalwaho nga muvhigo wa muṱhogomeli , T o no dzulisea kha shango ḽino . 
Maitele a u lata malawa a bvaho mivhilini ya vhathu , madi a mashika khathihi na mathukhwi , maitele aya a vhe a ane a si dure , a no langea , a sa isi khombo vhathuni nahone a tshi tanganedzea siani la zwa u vhavhalela mupo .
( v ) u nambatela matshimbidzele o tendelaniwaho ; na
Ndangulo ya TB i ḓisa khaedu yo tiwaho sa phimo ya u alafha i tshi dzulela u vha fhasi na u sa kwamea hu tshi khou engedzea naho hu na uri hu na ndingedzo dze dza itwa kha mbekanyamushumo . 
Izwi zwo itwa kha mbekanyamushumo ine ya vha na modulu mihulwane ya rathi yo dzudzanywaho na thoma u shumiswa u ya nga ṱhoḓea dza vundu na zwo sedzwaho : 
Ṱhoḓisiso dzi dovha dza sumbedza uri 50% ya vhadahi vha ḓo vhulawa nga sigareṱe .
U ṋekana maṅwalo na mafhungo zwi konisa khomishini u ela u humbula huṅwe fhethu ḽifhasini . 
Khumbelo ya luwalo lwa thendelo ya goloi
Ri nga ya phanḓa zwashu na vhuṱanzi ha murengi arali vha tshi zwi takalela . 
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani , tsumbo , muvhigo wa ṱhoḓisiso
U sa vha hone ha masheleni o vhulungwaho na mbuelo ya ndozwo zwi tea u fheliswa nga khwiniso , hu tshi katelwa zwibviswa zwa u kombetshedza , hu tshi khou dzhielwa nṱha sabusidi dzo ṋetshedzwaho dza u ḓadzisa izwi zwibviswa zwa vhashumi vhane vha hola muholo muṱuku kana vhashumi vha tshifhinganyana .
U ṱalusa mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
U lavhelesa na u langa zwiko zwoṱhe zwa matheriaḽa na zwa vhathu . 
Zwi katela mveledziso ya u ṱoḓa u swika kha Megawatsi dza 40 000 dza muḓagasi u bveledzwaho maḓini u bva Mulamboni wa Congo , kha nṱha dzi fhiraho sumbe .
Khumbelo i nga kha ḓi dzhia maḓuvha mararu kana u fhira u bva ḓuvha ḽe vha khwaṱhisedza mbadelo , fhedzi vha tea u vha vho ḓisa khumbelo nga nḓila yone .
Izwi zwi amba u davhidzana nga u fhulufhedzea na tshitshavha , u vhona tshitshavha mulandu malugana na nyito dzatsho dzo khakheaho .
Afrika Tshipembe ḽi ḓo shumisa muṱangano u itela u alusa tswikelo khatshumelo dza themamveledziso dza ICT dzi sa ḓuriho , zwine zwa ḓo vha u vhea shango sa tshiko tsha themamveledziso kha dzingu na u alusa mabindu maṱuku , a vhukati na mahulwane fhasi ha nḓowetshumo ya SADC nga vhuphara khathihi na adzhenda ya ṱhanganelano kha dzingu .
Vhathu vha vhaholefhali vha ṱuṱuwedzwa u rumela khumbelo dza mushumo . 
Kha vha topole khaedu na thasululo nga u ri vha nga zwi shuisa hani .
Zwigwada zwa vhugevhenga ho dzudzanywaho zwa zwino zwi khou shumisa zwikili zwo khetheaho na tshumelo dza phurofeshinala u fana na vhaeletshedzi vha muthelo , vhane vha shandukisa ikonomi i siho mulayoni ya vho vha ikonomi i re mulayoni . 
Tshi tandulula khaedu , ho katelwa u fhandekana ha didzhithaḽa vhukati ha vhashai na vhapfumi , vhukati ha zwigwada zwa muvhala wo fhambanaho , vha dzulaho fhethu ho fhambanaho na mafhungo a zwa mbeu .
Muhasho u khou shumisana na vhashumisani vho fhambanaho u konisa vhuḓifhinduleli ha mishumo kha Muvhuso wapo nga kha u saina Thendelano dza Ḽeveḽe ya Tshumelo . 
Ndangulo i na vhuḓifhinduleli hoṱhe kha vhadzhiamukovhe u vhiga nyimele ya khamphani nga kha zwitatamennde zwa masheleni hu si tou vha fhedzi kha vhaṱolamuvhalelano . 
vhona uri ṅwana muṅwe na muṅwe ane a dzhena tshikolo u tshikoloni ;
Mvelele dza Ndingo dza Lushaka dza Ṅwaha nga nwaha dza 2014 dzo sumbedza uri zwipikwa zwa Gireidi ya vhuraru kha ḽitherisi na mbalo zwo fhira ndavhelelo , ho katelwa Luambo lwa Hayani lwa Gireidi ya rathi .
Zwi tea u ombedzelwa hafhu henefha uri zwiṱori zwo ṱalutshedzwaho kha ino khethekanyo a zwi sumbedzi u tambudzwa kana tshenzhemo ya zwipondwa . 
Tshipiḓa tsha thambo ye ya itwa u bva kha nguvho ndi yone yo shumiswaho kha u mu hunga . 
Ri a shuumisa kha u amba nga nzulele nṱhani ha nyito .
U ḓiṅwalisa sa mulondoli wa vhaaluwa
U kona u wana phambano vhukati ha zwivhumbeo zwa maḽeḓere o fhambanaho na vhukati ha maipfi ( tsumbo u vhea maḽeḓere a puḽasiṱiki a fanaho thungo nthihi .
Shango , tshikhala na lwanzhe zwa Afrika zwi kombetshedzaho mulalo na thandululo ya khuḓano fhasi ha vhulangi ho fanelaho ha Mbumbano ya Afrika zwi ḓo sikiwa nahone zwa shuma nga vhuḓalo . 
Vhupfiwa ndi nḓila ya u ita uri ipfi ḽavho ḽi pfiwe musi Mulayotibe u tshi khou reriwa ngawo Phalamenndeni .
U fhungudza " ṱhahelelo ya mafhungo a mutholwa " kha zwiko zwa mbuelo zwo fhambanaho Tshikwama tshi khou pulana u pfukisela sisiṱeme ya zwigwada zwo fhambanaho zwa mutholi u khwinisa sisiṱeme ya U-Filing ya maitele a mushumo . 
U ṱola na u ela nḓisedzo ya tshumelo ya tshipholisa kha ḽa Mpumalanga . 
Lufhera ; kamara ; rumu
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mutheli kana u shandukisa zwidodombedzwa zwa muthelo wa miholo
Ndi khou humbela uri vha dzhie tsheo . [ U dzhenelela . ] [ U vhanda zwanḓa . ]
Ndi khou ṱoḓa u dovha nda livhuwa Komiti ya Mveledziso ya Tshitshavha vhe vha fhedza dzi awara vha tshi khou sedzulusa mbalombalo dzoṱhe dzire kha siaṱari ḽiṅwe na ḽiṅwe u vhona uri mushumo we vha tetshelwa wone nga ndayotewa u khou itiwa . 
Muṅwe na muṅwe a re na tsumbadwadze dza vhukati u tea u ṱoḓa na u wana dzilafho ḽa shishi .
Mafheleloni azwo khoro ndi yone amba dzifhele .
Shedulu ya miṱangano ya WC miṱangao hu tshi katelwaya miṱangano ya nnyi na nnyi
Muvhuso u nga si imelele ṱhoḓea dza vhadzulapo vhoṱhe .
Khaedu idzi dzi katela zwithu zwi tevhelaho :
Zwenezwo , ndi sedza vhurangeli uvhu ndi na dzangalelo na u ḓihudza vhukuma . 
Muḓisedzi u tea u ḓivhadza murengi nga u tou ṅwala nga ha dzikonṱiraka ṱhukhu dzo avhelwaho nga fhasi ha ino konṱiraka . 
U bva 1994 , vhathu vha Afrika Tshipembe vho vhona u vulea ha zwikhala zwo ṋetshedzwaho zwa u dzhenela ha vhathu kha kuvhusele kwapo kwa demokirasi na milayo ya Ndayotewa ya Afurika Tshipembe .
Khumbelo dzi songo ḓadzwaho dza fhelela dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ḓo ṱaha .
Nyaluwo ya 8.1% kha vhubveledzi na 11.8% kha zwa migodi na u eba zwi sumbedza u lwisa ha ikonomi kha zwifhinga zwi lemelaho zwa ikonomi .
Nazwino , ri a ita ri tshi vha na thaidzo dzo fhambanaho dzi elanaho na zwa u ṱaṱisana . 
Miṱoḓzi iyi a i si tshiga tsha vhuṱudzeṱudze , fhedzi ndi tsha maanḓa . 
Zwiko zwi tevhelaho na mishumo a zwo ngo katelwa kha tshikoupu tsha mulayo :
U dzhiela nzhele vhukuma kushumisele kwa luambo lwa kuanbele
Tsha vhuraru , ndingedzo dza dikheidi dza zwenezwino dza u khwiṋisa kuvhusele dzi tea u khwaṱhisiwa , u ṱavhanyedzwa , na u sa shandukisea , nge ra vha na vhuṱanzi uri ri a kandela phanḓa ri tshi khwiṋisa kuvhusele ḽifhasini ḽoṱhe . 
Ho farwa vho na miṱangano na vhaimeli vha zwa mulayo vha vhashelamulenzhe u itela u dzudzanya maḓuvha a u thetsheleswa ha vhuṱanzi ha u tou ambiwa . 
Zwitandadi zwa Yuniti zwo itwaho
Zwiṅwe zwine zwa khou vhilaedzisa ndi khakhathi dzo tou dzudzanywaho , sa u shumiswa ha bomo dza dzipaṱirolo na zwiṅwe zwihali nga tshifhinga tsha mugwalabo .
Masipala wo sumbedza nzulele ya nyaluwo yavhuḓi na ṱhoḓea ya u sedza ndeme yawo nga kha ndondolo ya themamveledziso na u alusa sekhithara dzi elanaho na zwa vhuendela mashango . 
Ho vha u langa zwa u dzhena ngomu tshitediamu zwavhuḓi khathihi na phera . 
Khumbelo ya pfanelo dza u ṱo ḓisisa zwa migodi
Itani ḽitambwa ḽa zwe zwa bvelela kha Ndumeliso ngei Addo Elephant Park .
Ya u thoma , ndaela i ṋeaho vhuunḓi i nga shumiswa sa vhuṱanzi ha pfanelo ya vhabebi nga mubebi a ṱoḓaho u vhuisa ṅwana o thubiwaho . 
A vho ngo fanela u ṋetshedza Muhwelelwa Ndaela nga tshavhukoma ngauri hezwi a zwi nga iti uri hu vhe na tshumelo yo teaho .
Hetshi tshipiḓa tshi ri vhudza uri nyito i
Ro hulisea vhukuma uri vhadzudzanyi vha muṱangano uyu vho dzhia tsheo ya u vha ṋemuḓi wayo kha shango ḽashu . 
Arali no vha ni mufaramukovhe kha khamphani iyi , ndi dzifhio mbudziso dze no vha ni tshi ḓo vhudzisa mulanguli muhulwane kha muṱangano wo khetheaho ? 
7.1 . MANWELEDZO A NḒILA YA KUSHUMELE
Vhalingiwa vho shumaho zwavhuḓi vha ḓo tholwa lwa tshifhinga tshipfufhi tsha ndingo tsha miṅwedzi ya fumimbili . 
Ho vha na mvelaphanḓa yavhuḓi kha mbekanyamushumo ya tshanduko ya mavu .
Pulane yo bveledzwa nga tshumisano na zwigwada zwo fhambanaho - zwihulu tshitshavha tsho khethaho khoro .
Tshumelo ya ndeme - mvelaphanḓa i khou itiwa u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe uya swikelela maḓi a nweaho , tshampungane na muḓagasi .
Tsireledzo i badelela ndozwo yo vhaho hone kha tshiimiswa tsha zwa masheleni nga mulandu wa u sa badelwa ha khadzimiso kha bindu kana khadzimiso ya masheleni a thandela nga murengi kana mukolodi wa shango ḽa nnḓa nga mulandu wa u bvelela ha zwiitei zwa mveledzazwiwo zwa poḽitiki kana zwiitei zwa mveledzazwiwo zwa makwevho zwo tsireledzwaho . 
4.116 Tshipiḓa tshi dovha hafhu tsha sumbedza ṱhalutshedzo dza maipfi a shumiswaho kha mbetshelo .
Naho hu na zwikundisi kha muvhuso wapo , hu na zwikoupu zwiṅwe zwa mimasipala zwa u nga wana vhukoni kha u vhulunga u itela u fhungudza mutsiko kha mugaganyagwama . 
Sisiṱeme i tshimbidza u tholwa na u dzudzwa ha vhaṋetshedzi ndondolo ya mutakalo kha zwitshavha zwa mahayani . 
vhatshimbidzi
Afrika Tshipembe ḽi na vhufa ho pfumaho , hoṱhe ha mupo na ho tou itwaho nga muthu , zwine zwa vha zwo khetheaho na u fanelwa nga ndondolo . 
Mikhwa ya vhuḓilisi a si vhuvhambadziwoga ha vhurereli , ri sa ambi ndaka yoṱhe ya vhurereli vhuthihi . 
U pembelela uhu hu vha hone khathihi na ḓuvha ḽa mabebo ḽa munna wa vhaṋe Muphuresidennde na Mudzulatshidulo wa lushaka wa ANC , Vho Oliver Reginald Tambo , tshiga tsha dzitshaka na muhali wa nndwa ya mbofholowo ya Afrika Tshipembe . 
Vhatambi vha bvumo : Younis Mahmoud , Noor Sabri , Bassim Abbas , Nashat Akram .
Ndima ya 3
Masipala wo vhea sisiteme ya u itela nḓisedzo ya " tshifhinganyana " ya maḓi ngeno vhe kati na ngudo dza u lugela tshoṱhe ha dzingu . 
U vhumba hafhu nyimele :
Ndi tshipiḓa tsha zwiṅwe zwa zwishumiswa zwine ra vha nazwo sa shango zwa u lwa na vhutshinyi vhu itwaho nga vha maimo kha sekithara ya phuraivethe na ya muvhuso .
Dzi ṋetshedza zwikhala hune miraḓo ya tshitshavha vha nga ṱahisa mihumbulo yavho na u lingedza u ṱuṱuwedza mvelelo dza tsheo dza Phalamennde .
Ri na vhuḓifhinduleli kha tshipikwa tshashu , ndeme na khorombusi u fhira ndaela dza muvhuso wapo , wa lushaka kana wa mashango a nnḓa muṅwe na muṅwe . 
Vhatshimbidzi vha Masipala - vha nga bva kha sekithara dzo fhambanaho dza masipala kana vhaofisiri vha thekiniki vha muvhuso vha no bva kha tshiṱiriki kana mihasho ya vunḓu .
Munango wa Queen u wanala kha Phalamennde ya Kapa ya u thoma ye ya ṋewa maanḓa a vhulanguli nga 1885 .
Mihwalo i fhethu huthihi nahone yo tsireledzwa
Ri ḓo ḓivhadza mbekanyamushumo khulwane kha u fhaṱa tshomedzo dza ikonomi na matshilisano .
Vha vhale nga vhuronwane , vha pfesese , na u khwaṱhisedza ui vho fushea nga ṱhoḓea na maga .
U shumana zwavhuḓi na masia oṱhe na u fara khasiṱama zwavhuḓi kha zwipiḓa zwoṱhe zwa thengiselano . 
Gumofulu ḽituku ḽa R2 888 nga muunḓiwa na R5 786 kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda ( zwo fheliswa)*
Zwi ita vhugai
U ṱanganedzwa fhethu hune ha vha ha muvhuso .
Vhaṅwe a vho ngo fha na mbuno dza uri ndi ngani vha sa ṱoḓi u dzinginya ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi .
Zwa u khwaṱhiswa ha vhuṱumani vhukati ha zwipikwa zwa Muvhuso na pulane dza mashumisele a masheleni ndi zwa ndeme . 
U ṋetshedzwa ha zwishumiswa zwa thikhedzo ya vhagudi kha zwikolo zwoṱhe . 
Zwipikwa zwe zwa bulwa kha fureme ya ḽogo , zwo ṱanganywa na mushumo , zwiko na sheduḽu dza mbadelo , zwi ṋea mafhungomatsivhudzi a no thusa kha u sengulusa u ḓura na u vhuedza ha thandela .
Izwi zwi ḓo ḓisa ṱhuṱhuwedzo ya theo ya milayo ya SOC .
Vha songo vhuya vha tendela u dzhia nungo ha komiti dza wadi hu tshi kunda tshumelo kha vhadzulapo , nga maanḓa mayelana na mishumo ya ndeme i ngaho u ṱanganedza na u isa mbilaelo na phethisheni .
Thimu ya ṱhoḓisiso i dzinginya uri , ṱhoḓisiso yo tevhekanaho yo ṱanḓavhuwaho kha mafhungo aya i a ṱoḓea . 
Maedza a takadzaho aya na khunyeledzo u bva khao fhedziha i , a i athu u khwaṱhisedzwa tshoṱhe kha masia oṱhe . 
Sa vhunga ho ḓivha na zwiito zwi no fana na izwo kha vhupo uvhu , i tou vha tsumbu ya khagala uri masipala u vhona unga uvha na fhethu ṋetshedza vhulalo tsini na fhethu hune ha dzula vhathu azwi tou vha na masiandaitwa a si avhuḓi kha pfanelo dza nnḓu dzo no fhaṱwaho . 
Kha vha shele mulenzhe kha Phalamennde .
Vhatshinyi vhane vha vha ṱasela ngauralo , vha nyadza Muvhuso nahone vha itela khaedu maanḓa a Muvhuso , vho ralo . 
Vhuhulu ha Ndayotewa na muvhuso wa mulayo .
Thekhinoḽodzhi ya nyimele dzo bvelaho phanḓa zwiṱuku i tea u vha yo teaho kha nyimele idzo , zwavhuḓivhuḓi zwi anzela u vha zwo itelwa zwone . 
5.9 U itela mbuno dzo bulwaho afho murahu , Khomishini i ḓo themendela uri maitele ane a vhaisa a vhuloi a laulwe .
Mashudumavhi , thagethe idzi dzo tou nga dzi a farea kha ḽevele ya masia manzhi , fhedzi hu si kha ḽevele ya lushaka , hune vhuḓifhinduleli ha amba zwinzhi . 
Hune ra nga wana fhethu ho fhambanaho tshikoloni hu tshi angaredzwa mabunga , ofisi na fhethu ha u tambela
A hu lidzwi mavuvuzela .
U dzudzanya khungedzelo
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsho ḓikumedzela kha fulo nga u fhulufhedzisa zwi tshi pfiwa nga nnyi na nnyi u tikedza na u phetha phulufhedziso dzavho na nga kha zwivhumbeo zwa QLTC uri vhuḓinekedzeli havho kha phulufhedziso vhu sedzuluswe na u tikedzwa .
R266 kha kiḽasi iṅwe na iṅwe ya luswayo
Maṅwalo ane a shuma .
Ri a zwi ḓivha uri tshumelo dza muvhuso , hu nga vha zwa muno , zwa dzinnḓu , mutakalo kana zwa mapholisa , zwi itea nga ngomu zwitshavhani . 
Dziṅwe thero dzi katela mipfuluwo ya vhangwaho nga tshanduko dza kilima , mihumbulo ya tshitshavha nga ha zwivhumbwa zwine dzidzhini dzazwo dzo shandulwa , u kuvhanganya zwiḽiwa , na uri saintsi dza matshilisano dzi nga vhumba hani vhumatshelo ha Afrika .
U lavhelesa thandela na u fhela ha konṱiraka hu tshi katelwa u fana ha akhaunthu musi dzi tshi vhambedzwa . 
Minisiṱa dzo tendelana kha ṱhoḓea dza u thoma maitele a tshiimo tsha nṱhesa kha polotiki na thekhiniki uri hu shumiwe kha vhupo ho topolwaho hune ha ḓo langwa nga Afurika Tshipembe sa ḽone Mudzulatshidulo wa zwino wa BRICS .
Nzudzanyo dza ndaulo dzi ṱoḓaho uri mbadelo kha tswikelelo ya tshivhalo tsho khetheaho zwi ṱoḓa mbadelo nga nḓila ya voutshara ya ḽiṅwalo ḽa u farwa . 
7.8 . Vho NJ Dewar sa Muofisiri wa Masheleni Muhulwane wa Tshumelo ya Poswo ya Afrika Tshipembe .
Kanzhi , hu nga ṱoḓea u ta lushaka lwa u linga lwa nyito u ṱuṱuwedza vhagudi u guda , zwi ngaho sa zwibveledzwa zwa mupeleṱo zwo ḓoweleaho .
Hu si na sisiṱeme dza mupo dzi shumaho dzo dzudzanywaho , tshitshavha tsha vhupo tshi ḓo kombetshedzea u pfuluwa kana tsha ṋuvhela kha vhushai musi kutshilele kwavho ku tshi khou fhungudzea . 
Arali nyaluwo ya miholo ya vhashumi yo lavhelelwaho i sa linganeli , nyaluwo ya tshoṱhe ya mbuelo dza muthelo kana tshinyalelo ya fhasi kha zwiṅwe zwiteṅwa zwi ḓo ṱoḓea . 
Vhugudisi ho teaho : Thimu ya vhathu vhavhili kha wadi i tea u gudiswa na u shuma vhe na Komiti ya Wadi .
SGB dzi shela mulenzhe kha mveledziso ya muya wa vhune ha tshitshavha ho khwaṱhaho zwikoloni zwashu .
4 . Tsha u fhedzisela , hu itwa ndugiselo dza kutshimbidzele kwa CBP ya maḓuvha a rathi wadini iṅwe na iṅwe .
Tshiimiswa a tsho ngo ṋekedza vhashumi vho gudiswaho u itela u ṋetshedza thikhedzo hu tshi pfukelwa kha muvhuso wa demokirasi .
Kha vha ambe nga ha mafhungo eneo kha nyambedzano dza vhoṱhe .
Naho hezwi zwo vha zwifaredzi zwo teaho , ho vha na nyimele dze ha vha hu khou tou shumiswa zwenezwo zwi re hone nahone zwo songo tea , sa kha makhadibogisi . 
Fhedziha , ro ita tsedzuluso dzo angalalaho kha khetho idzi , a ro ngo wana tsha khwine tsho teaho tshine tsha nga swikelela tshifhinga na mbadelo dzo tiwaho . 
sumbedza tshumelo ya nṱhesa kha vhungomu ha muvhuso wapo
Mihasho ya muvhuso ine i na mushumo wa u isa tshumelo vhathuni , i tea u dzudzanyulula mitheo ya vhuṱoli na vhulavhelesi ho katelwa maitele a u ṱanganyisa ku vhonele na tshenzhemo ya vhadzulapo ngaha nḓisedzo ya tshumelo .
Arali vha tshi kha ḓi humbula uri tsheo yo khakhea , vha nga ḓi humbela khaṱhululo kha bodo iṅwe na iṅwe ya khaṱhululo ya muhasho wa vunḓu .
Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe ;
MUTSHIMBIDZI WA 2
2 x 2D zwikene nga vhuimana u itela mbuelo ya vhuimana 100% ya mutengo wa Tshikimu
Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi .
Tshinwe hafhu ndi tsha uri shango lashu li nga kha di welwa nga gomelela tshifhinga tshinwe na tshinwe .
3.2.Nga Sondaha ya dzi 13 Fulwana 2014 Muhasho wa Vhuendi u ḓo ṋetshedza murahu muvhigo kha zwitshavha zwa mimasipala ya Nkangala na wa Dr JS Moroka ngaha Bada ya Moloto na u thomiwa ha Mveledziso ya Tshiporo tsha tshidimela .
Muphuresidennde-
Mulanguli Muhulwane wa ndaulo ya vundu wa vundu ḽine ḽa kwamea a nga topola muofisiri muṅwe na muṅwe kana mutholwa wa ndaulo ya vundu ḽeneḽo sa tshipikiṱere tsha vhuendi ha badani , ane maanḓa awe na vhuḓifhinduleli zwa randelwa nga ndaulo . 
2 . Tshirunzi tsha muthu - Tshirunzi tshavho tshi tea u ṱhonifhiwa tsha tsirelezwa .
I ṋetshedza foramu ine khayo mivhuso i nga shumisana u ṋekana tshenzhemo na u ṱoḓa thasululo kha thaidzo dzi fanaho . 
ḽaborathori na fhethu hune zwi bvaho nnḓa zwa tendelwa u dzhena shangoni zwi tea u tshimbidzana na zwitandadi zwo tiwaho
ṅwana o ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha muvhuso
Vha linganyise milayo ya madzangalelo a muthu ene muṋe , ṱhoḓea dza thandela , zwidodombedzwa zwi re hone na tshifhinga tsho ṋetshedzwaho . 
U thusa nga u vhea iṱo kha mbilu . 
Nga fhasi ha NMLvhunzhi hashu ri ḓo kona u nanga tshumelo ya mutakalo .
Kha vha ise kha Muṅwalisi :
Musi pulane ya u ṱutshela nyimele ya shishi i tshi khwiniswa , muthu o ṋewaho vhuimo vhu re na vhuḓifhinduleli u tea u kuvhanganya na u tshinyadza pulane dzoṱhe dza kale dzine miraḓo ya ndangulo ya nyimele ya shishi vha vha nadzo u itela u bvisa nḓaḓo ya uri pulane yone ya vhukuma ya u ṱutshela nyimele ya shishi ndi ifhio . 
Izwi zwi nga swikelelwa na nga zwifhaṱo zwo dzudzwaho zwavhuḓi zwine zwa nga tenda u shandukisa mishumo yazwo tshifhinga tshinzhi . 
Vhuḓipfi uvhu vhu si havhuḓi vhu nga kha ḓi ṱuṱuwedza vhathu u pfuka milayo u itela uri vha sa xelelwe kana i pfuka nga ṅwambo wa mbiti . 
Thendelo ya vhashumi vha zwa vhuongi ha ngalafho na u phaḓaladzwa ha mishonga nga vhaongi vha phurofeshinaḽa zwi khou shumiwa nazwo u itela u tevhedza ṱhoḓea dza mulayo na u tshimbidza nḓisedzo ya tshumelo . 
Saizwi vhupo vhu si ha tshiofisi vhu tshi khwiṋiswa na u bveledzwa ha vha vhudzulo ha tshiofisi , zwiimiswa zwa bogisi ḽa poswo zwine zwa endedzea zwi nga " sudzuluwa " hu na vhashumisi na u nga itwa zwiimiswa zwa tshoṱhe . 
( 5 ) Mulangi wa Vhatshutshisi wa lushaka -
Kha nyimele iyi , khomishini mathomoni a zwithu i kumedza uri tshanduko kha mulayo yo tea u itela u ṋetshedza kha zwi tevhelaho : 
Dzina ḽa komiti , masipala kana dzangano .
Zwiitisi zwa ikhoḽodzhi zwi tevhelaho zwi fanela u dzhielwa nṱha musi hu tshi dizainwa vhudzulo ha vhathu : 
Ndi ramba vhakwamei vhoṱhe uri vha vhe tshipiḓa kha mushumo u re kati uri hu sa vhe na makumedzwa a songo pfiwaho .
Naho zwo ralo , khwiniso nga zwiṱuku zwiṱuku kha mitengo ya ndaka i ḓo thusa u fhaṱa hafhu lupfumo lwa muṱa . 
Naho CC i tshi tea u vha na muofisiri wa zwa masheleni , zwitatamennde zwo ṱolwaho nga vhaṱoli a si ṱho ḓea .
Thaidzo i khou lugiswa nga maitele a tshundululo ya ndangulo khathihi na nga tsedzuluso ya mbekanyamaitele na kuitele kwa zwithu . 
Ndi na vhuṱanzi ha u amba uri izwo a si zwone . 
Ndo ḓiimisela u kwamiwa zwazwino uri ri ambe nga ha heyi khumbelo . 
Khabinethe i dovha hafhu u ṱanganedza tsheo nga Muphuresidennde u thoma khomishini ine ya ḓo ṱoḓisisa nga mafhungo oṱhe o ṱahiswaho nga vhagudi .
Musi Vietnam na yone i tshi khou shuma na u ita semennde na matheriala a zwa u fhaṱa , ayo ndi mamaga a u fhaṱa mamaga ane a bveledza shango . 
Tshumiswa ya muno ya vhuendelamashango
Ḽiṅwe fhungo ḽihulwane ndi ḽa u vha na vhuṱanzi ha uri Masheleni a u sokou ṋekedza a hone , nahone zwo ambiwa kha khethekanyo i tevhelaho , khathihi na uri hu tea u bveledzwa sisiteme dza u wana u itela u vha na vhuṱanzi uri vhaḓisedzi vha zwithu vhapo vha kone u shuma mishumo ine ya badelelwa nga Masheleni a u skou ṋetshedza .
Wanani maipfi afho tshiṱorini a re na mibvumo iyi ni a dzhenise zwikhalani
Vha ḓo kona u ḓivhana uri vha kone u fhaṱa thimu i bvelelaho .
Tshivhalo tsha pfanelo dza matshilisano a zwa ikonomi dzo tsireledzwa kha Mulayotibe wa Pfanelo , u fana na pfanelo ya u dzula kha vhupo hu re na mutakalo , u swikelela nnḓu , u swkelela tshumelo dza ndondolo ya mutakalo na maḓi na zwiḽiwa zwo linganelaho .
-- tshenzhemo ya mushumo ( arali zwo tea )
Khaedu ye ra sedzana nayo kha u shumana na iḽi fhungo a si ya malugana na pholisi .
Vhaṱhaṱhuvhi ho sedza u tea na u shuma zwavhuḓi ha mulayo na uri u shuma hawo zwi swikele ndivho .
ṱhanziela ya vhuṱanzi vhu bvaho kha vha Tshumelo ya Mapholisa
Sa mudzulatshidulo , Afurika Tshipembe ḽi khou ṱoḓa u khwaṱhisa vhushaka ha makwevho a dzitshaka , nga u ṱoḓa u khwaṱhisa na u engedza vhuṱala ha Afurika kha KPCS na u shela mulenzhe kha mupo wo tsireledzeaho wa ḽifhasi .
U tshimbidza nyolo ya maitele a bindu na u pulana maitele a bindu . 
Tshikimu tsha u vhala tsho randelwaho gireidi yeneyo ndi tshone tshine tsha nga shumiseswa .
U thetshelesa nganetshelo na u topola mihumbulo mihulwane .
kha vha vhe na diphosithi ya tshelede ine ya ḓo shumiswa u vha bvisa shangoni , nahone iyo diphosithi i vhe i ya thikhithi nthihi ya bufho ya u humela shangoni ḽine vha bva khaḽo : Tshelede iyo i ḓo humiselwa murahu nga murahu ha u ṱuwa ha tshoṱhe ha muiti wa khumbelo kana nga murahu ha musi khumbelo yo tendiwa .
Davhi ḽa masheleni kha vhulanguli ḽo vha na tshivhalo tshihulwane tsha vhashumi vha re kha konṱiraka na uri vhashumi havha vho vha vha tshi khou shuma kha Yuniti ya vha Ndangulo ya u renga Thundu na Tshumelo . 
Tshipikwa nyangaredzi tsha hoyu mushumo ndi u fara mufhindulano vhukati ha mashango ane a vha miraḓo ya SADC u itela u khwinisa malangele a mipfuluwo kha dzingu .
Sa tsumbo , u shandukela kha ikonomi ya khaboni ya fhasi zwi ḓo ṱoḓa mbekanyamaitele dza tshifhinga tshilapfu nahone ndaulo dza u pulana zwikhala dzi ḓo dzhia mahumi a miṅwaha u fhelisa u khethekanywa ha fhethu ha muvhuso wa khethululo .
Ubva Khubvumedzi 2013 , Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili wo fhelisa u shumiswa ha mabekete sa mabunga a linganaho 14 386 u mona na shango .
U fhindula u vhudzisesa u bva kha vhadzhiamukovhe vho fhambanaho zwi tshi elana na ndiliso dza mbadelo ya tshikolo . 
Vhatshimbidzi vha ha masipala vha tea u vha vhatikedzi musi wa u pulana , vha tshi vha na vhuṱanzi ha uri vhukoma ha mushumo woṱhe vhu sala wadini .
U thetshelesa u itela u pfesesa :
U dzhenelela kha nyambedzano ya tshigwada , tsumbo , kha zwithu zwi yelanaho na tshiṱori
U badela tshumelo dza masipala
Ngauralo , nga kuitele ku langwaho , riṋe ofisini khulwane ri na ndango kha maitele aya . 
Vhagudi vha ḓivha nḓila ine tshaka dza ḽitheretsha na ridzhisiṱara zwa sumbedza ndivho , vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele kha zwibveledzwa .
Ho vhu ho vha vhuṱambo ha Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa Asima ha Grey ha u thoma na uri u tshi sedza u bvelela haho , a hu nga vhi ha u fhedza . 
Vhudzheneleli na nethiweke dza matshilisano ndi zwa ndeme kha vhuponyi . 
Arali ra themendela khumbelo yavho , vha ḓo wana Garaṱa ya u ṱanganedza mushonga , ire na mutevhe wa mishonga ye ra tenda uri ri ḓo i badela u bva kha mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi .
uri tshitshavha tsha vhupo ha masipala tshi ṱhoga mini
U kona u tshintsha madiso lufherani lwa londoria . 
10 . U thola
U dzhenelela kha nyambedzano ya ṱhoho yo ḓoweleaho
Khaedu yashu ndi ya u itulula tshinyalelo nga sisiṱeme ya pfunzo ya ndeme nahone i linganaho kha vhoṱhe . 
Khomishini i ḓo angaredza ḽiṅwalwa mutheo ḽa dimokirasi yashu u ya nga kuvhonele kwayo . 
Hu tshi dzhielwa nṱha u tsela fhasi ha mbonalo ya ikonomi , nyaluwo i re fhasi kha mashango ane a kha ḓibvelela , na tshikolodo tsha fhano hayani tsha tshiimiswa , u fhungudza u ṱanganyiswa hu ne u kwamea ha mutheo kha tshivhalo tsha magavhelo a mbetshelwa ya vundu . 
Muhasho u khou sedza kha zwikili zwiṱahelaho , u fana na vhuinzhiniere , vhu ita boiḽara , na zwiṅwe zwikili zwa tekeniki . 
Feisi ya mutheo
vha murado wa Dzangano la Vhashumisi vha Madi
Thebulu ya maḓi i re nṱhesa
Mafhungo u bva kha ngudo o sumbedzisa uri maitele a zwino a na masiandaitwa kha nyaluwo na mveledziso ngei Nelson Mandela Bay . 
A ri shumisi tshigwada tsha zwiṱhavhane zwa mmbi , kana a ri bveledzi kana u rengisa zwibveledzwa zwenezwo . 
U wana vhuimo ha vhukimvi zwi tshi kwama u fhelela , zwi re zwone na vhungoho ha mafhungo a vhewaho kha databeizi Tshikwama tshi ita maitele a u themendela vhungoho ha tshiṱatamennde . 
Ndaulo dzo itwaho u ya nga khethekanyo iyi dzi nga randela ndaṱiso i badelwaho kana u valelwa dzhele lu sa fhiri ṅwaha muthihi nga mulandu wa u pfuka kana u kundelwa u tevhedza mbetshelwa dza ndaulo . 
Khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe :
U phalala ho kumedza ṱhanganelano ya masia a vhukuma , a ikonomi na a matshilisano na uri ho dovha hafhu ha eletshedza huṅwe u vhekanya ha tshiimiswa . 
Zwi dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo .
Ri dovha ra ṱoḓa , nga maanḓa u bva kha tshitshavha , mihumbulo na zwi ṋetshedzwaho zwa thuso u swikelela lwa nṱhesa pfanelo dzashu dza ndayotewa , nga maanḓa malugana na u swikelela vhathu na zwitshavha zwoṱhe . 
Hu khou humbulwa uri ndeme ya zwino ya Tshiimiswa tsho Elwaho i ḓo engedzea nga tshifhinga zwine nga u ongolowa zwa ḓo fhungudza tshivhalo tsha mbuno dzine Tshiimiswa tsho Elwaho tsha nga isa phanḓa na u kora . 
Senior Manager : wa Vhudzulo ha Bulasi wa Muhasho wa lushaka wa Vhulimi u ḓo sedzana na khumbelo ya khadzimiso ya FALA musi yo no tendelwa nga Minista wa Vhulimi na Mavu .
Pfarelo , ni ḓivha . . . ?
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : Muṅwalo
Ṱhanziela hei nga muthu a re na vhukoni i tea u amba izwo hu tshi tevhedzwa uri Tshikwama a tshi ṱoḓi thwii kana nga iṅwe nḓila u thivhela nḓisedzo ya Khoudu na Mulayo . 
Kha nyimele ya makwevho a shumisanaho , mbudziso dza ṱhoḓisiso dza makwevho dzo fhambanaho , malugana na mufarakani muṅwe na muṅwe , ḽi tea u ḓadziwa na u rumelwa . 
Bugu iyi yo sedza kha u fhaṱa nungo idzo nga u ṋetshedza nyendedzi i vhonalaho nga ha kuthomele na u ita uri sisiṱeme ya komiti dza wadi i shume uri komiti dza wadi dzi vhe dzi pfadzaho na u vhuedza .
Bongi u vha na luvhilo .
n ) Vho Fungai Khumbulani Sibanda ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
U nanga ṱhoho yo teaho
Hune na dzula hone
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Kha thyeori dza u sasaladza vhorasaintsi vha ṱuṱuwedzwa u shela mulenzhe , u ḓidzhenisa nga na u ita sa vhashelamulenzhe vho ḓidzhenisaho kha tshitshavha . 
Kha wadi dzo lavheleswaho , zwitshavha zwi ḓo dzudzanywa u ya nga madzangano na vhuanḓani zwitshavhani malugana na vhurangeli ha mveledziso na zwikhala zwapo zwe zwa ṱaluswa nga kha maitele a tshumisano . 
( a ) Mbekanyamushumo dza ngudo dza vhashumi vha zwa vhulamukanyi ;
Vha hashu
-- U humbulela uri ni nga shumisa ḓivhaipfi , girama na kuambele zwo imaho nga nḓila ḓe
Arali vha na ṱhanziela ya vhuṅwalisi , a vha faneli u wana phemithi ya u ṱunḓa .
Khumbelo yavho i ḓo ṱolwa nahone arali ya tendelwa , muhasho u ḓo vha ḓivhadza uri vha ḓadze Form 2 : Application for the registration of a fire protection association .
Kha u shandukisa lushaka lu no fana na lwa Afrika Tshipembe , mitambo na vhuḓimvumvusi zwi tea u shela mulenzhe kha bono ḽashu ḽa u shandukisa zwithu . 
U vhiga ndi maitele a u amba vhukoni ha mugudi kha vhagudi , vhabebi , zwikolo na vhaṅwe vhashumisani .
Hezwi ṱhaṅwe ri nga tendelana na vhuḓifari he ra si vhu ṱanganedze , muthu u fanela u zwi dzhiela nṱha . 
MTSF 2014-2019 yo khwiniswa u itela u katela vhuṱanzi ha zwino ha mashumele a sekithara ya zwa mutakalo a tshi vhambedzwa na zwipikwa kha MTSF 2014-2019 ; u ṱanganedzwa ha Zwipikwa zwa Mveledziso ya Tshifhinga tshilapfu 2030 nga Afrika Tshipembe , na u fhungudza zwisumba maitele .
Edziselani kushumelwe kwa mishumo yo fhambananaho .
Ḽiṅwalo ḽa Thenda ḽa Masipala iḽi ḽi fanela u vha tshipiḓa tsha bidi dzoṱhe dzo rambiwaho . 
Tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi gwedzha bunga , hu vha ho shumiswa ḽithara dza 12 dza maḓi .
Aya ndi maanea a sumbedzaho u imela ngoho u fhirisa u dzhia sia ; a ṱoḓa tshivhumbeo tsho lundwaho , ngeno a sa tei u ṋekedza magumo a re khagala .
I nga kha ḓi sa sumbedza tshivhalo tsha vhukuma tsha matshudeni vhane vha nga tewa nga u wana thuso ya zwa masheleni kha iṅwe na iṅwe ya khethekanyo dzi re afho nṱha . 
Ho tendelaniwa uri tshivhumbeo tsha mugaganyagwama tshi fanela u shandukiswa u sumbedza mitengo ya vhudzulo u ya nga mugaganyagwama wa muhasho . 
Ri a tenda uri arali zwo fariwa zwavhuḓi , maguvhangano oṱhe a nga shela mulenzhe lu mangadzaho kha u fhungudza vhushai na u shaya mishumo . 
Mbekanyamaitele dza Ndangulo ya Mutevhe wa Nḓisedzo dzo vhalaho dzo bveledzwa na u dzhiiwa u itela u ṋekedza nyendedzi kha yunithi . 
Nga nnḓa ha tshikimu tsha nnḓu tsho dzinginywaho , dziṅwe dza dzikereke dza ḓoroboni dzi na tshumisano na vhana vha zwiṱaraṱani . 
Zwezwino , Khomureidi Vho Amina Cachalia vho ri sia .
Nṋe ndi na miṅwaha miṱanu fhedzi nahone a thi koni u vhala . "
U shumisa maambiwathhwii/ mufhindulano nga nḓila yo teaho
Ngei Ghana tshiimiswa tsha zwa vhuhosi a tshi na mishumo ya vhulamukanyi ya mulayo kana ya ndangulo .
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela ya mabebo
Tshivhalo tshikati tsha ṅwaha tsha vhafariwa vho lindelaho tsengo tsho engedzea u ṱoḓa u swika kavhili nga tshifhinga tshi fanaho . 
Vhana vho tamba mitambo kha khomphiyutha ya Lulu .
vhuḓifhinduleli na ndango khulwane
Ḽiga ḽa tshumiso / nyito
MBUDZISO 3 Vha na mugaganyagwama wa ṅwedzi nga ṅwedzi ?
Tshitediamu tshi na gethe dza u mona dza eḽekhiṱhironiki dza u bva nga shishi , dzine dza nga langwa khathihi kana nga nthihi nga switshi ya eḽekhiṱhironiki kana nga zwanḓa . 
Ndi lushaka lufhio lwa khemikhala lwo ḓalaho mafulufulu kha u alusa tshanduko kha tshanduko yo ḓiswa ? 
Thendelo ndi tshipiḓa tsha vhuvhekanyandeme ha dzitshaka ha Afrika Tshipembe vhu shelaho mulenzhe kha ḽifhasi ḽa khwine na u bveledziswa ha Afrika .
Ṅwaha wa muvhalelano wa masipala ya Afrika Tshipembe u thoma nga ḽa 1 Fulwana ṅwaha muṅwe na muṅwe u swika 30 Fulwi ṅwaha u tevhelaho .
Zwa zwino , ṱhahelelo ya vhashumi i re khagala i hone ine ya thithisa nyisedzo ya tshumelo i shumaho kha vhupo ha masipala muhulwane . 
Ndivho khulwane ya izwi ho vha hu u itela u wana thandela dza ndeme dzi si gathi hune ra nga vula nyaluwo kha u thomiwa ha NDP .
Tshiṅwe hafhu , u endedzwa muyani ha vhaṋameli ndi u sa badela muthelo wo engedzwaho kha mutengo ngauri wo katelwa " muhwalo wa dzitshaka "  . 
Ngeno hu na uri mabvumbele a ikonomi ya ḽifhasi zwi tou vha na vhuṱanzi uri dzi fhasi kha zwe zwa vha zwo anganyelwa tshifhinga tsho fhelaho , dzi dzulela u vha dzavhuḓi zwiṱuku nyana nga u angaredza . 
Ndi ngadzwo tshipiḓa tshashu tsha Zwa Ndeme tshifhingani tshine tsha khou ḓa hu tshi ḓo vha u khunyeledza zwine zwa ḓo ri thusa u khwinisa vhukoni ha muvhuso kha u ḓa na mbekanyamaitele dzi pfadzaho nahone dzo ṱanganelaho dzine dza kwama khethekanyo dzoṱhe dza muvhuso .
Tshumelo ya mulayo i ṋetshedzwaho : Tsivhudzo ya zwa mulayo zwayo , tsivhudzo nga ramilayo , thuso ya u wana ṱhalano , thuso ya u wana ndaela ya tsireledzo . 
Pulane dza tshiṱirathedzhiki dzi fanela u vhumbiwa zwavhuḓi hu na nyelelo i re na thevhekano na khanedzano dzi pfalaho . 
Tshipiḓa tshi tevhelaho tshi ṋetshedza tsivhudzo kha thendelo dzine dza ṱhoḓiwa u itela ṱhoḓisiso dzo fhambanaho na mishumo ya mbambadzo .
Ndi vhaimeleli vha shango ḽashu ḽihulwane , a ri kanakani uri vha ḓo ṱuṱuwedza vhaṅwe vhaswa uri vha tevhedzele he vha kanda .
U vhala nga vhavhili vhavhili / a eṱhe(luraru nga vhege ) Kha hu shumiswe bugu dzi no bva kha u vhala na vhagudi , bugu dza zwiṱori dza zwifanyiso zwi sa konḓi na bugu dzi no bva kha khuḓa ya bugu dza u vhala na zwe a ṅwala
U guda nga ha u pfesesa a si mafhungo a u guda phindulo ' dzone ' , hone ndi u guda u vha hone kha vhaṅwe kana u ḓibadekanya navho lwa ngoho .
Mvelelo dza phurogiremu ndi dzifhio malugana na mveledziso ya vhathu na u fhaṱa vhukoni ha vhafumakadzi ?
guḽuu , zwiṱiripi zwa khadibogisi u itela u ḓodza guḽuu , zwigero , tshiṱatshi tsho dzudzanywaho
U khwinisa theo ya mulayo u itela uri i vhambedzee na ya lushaka . 
A hu na muthu na muthihi ane a ḓo farwa kana u valelwa hu songo shumiswa mulayo . 
Mulayotibe u shuma na nyimele dza mvusuludzo ya themo ya Khomishina na u ṋea maanḓa mudzulatshidulo a u nanga muṅwe wa dzikhomishina u imela lwa tshifhinganyana nga tshifhinga tsha musi hu si na mudzulatshidulo na mufarisa mudzulatshidulo .
Modele wa nzudzanyo wo sedza hafhu ndeme ya Kruger National Park na u khwaṱhisedza ndiliso ya khwine ya masheleni vhunga vhavhili vha nga si kone u wana mavu avho .
Kha vha ṋekane nga dokhumenthe dzi tevhelaho :
NYITO DZA NYIMBO
Vha na migaganyagwama ya muṱa , arali vhe nayo , yo katela zwithu zwifhio ?
Vhafumakadzi vhane vha vha na miṅwaha ya 60 na u fhira , na vhanna vhane vha vha na miṅwaha ya 65 na u fhira .
Kha vha rumele khumbelo nga SMS riṋe ri ḓo fhindula rina mafhungo e vha a humbela .
MABINDU MAṰUKU
U wana na u ṱhogomela tshikhala tsho teaho , tshishumiswa , na zwiṅwe zwiko zwi ṱoḓeaho u khunyeledza nga vhukoni thandela . 
Pfukiselo i katela mbetshelwa ya kiḽiniki nyangaredzi ya HIV na AIDS , vhuongelo ha tshiṱiriki , na tshumelo ya TB . 
Zwisumbedzisi zwa u bvelela ndi u dzhia maano ane a dadzisela : Maano a Mzansi Golden Economy ; Maano a Matshilisano o Vhofhekanaho ; Pulane ya Mveledziso ya Lushaka na Maano a Nḓila Ntswa ya Nyaluwo ; khathihi na u vhumbiwa ha mazhendedzi a re na Bodo nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele .
Mbadelo dza mishonga na dza u dalela vhuongelo dzine dza khou engedzea kha avho vhane vho kwamea na kha vhashumi . 
Mivhuso Yapo
Vhafaramikovhe vhane vha tendela tswikelelo kha zwiko zwo leluwa u vha wana fhedzi hu na khaedu khulwane kha u wana zwitshavha zwapo kana vhathu vhane vha shumisa zwiko zwa zwi tshilaho kana vhane nḓivho yavho nga ha hezwi zwiko ya ṱoḓea kha vhushumisamupo .
Tshiṱirakhitsha tsha vhupo ha tshitshavha , hune zwa katela zwiṱaraṱa na vhupo ha nnyi na nnyi , hu nga shumiswa nga khole u phaḓaladza mulilo . 
Musi ho farwa vhuvhudzisi na vhavhili vhaṅwe vho nanga ndiliso ya tshelede ngeno vhaṅwe vho nanga mbueledzo kha mavu a si na tshithu . 
Nomboro ndaula : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Khethululo ya mbeu ine ya vha hone kha tshitshavha kathihi na nyimele dzo ṋaṋaho dza kutshilele kwo dzumbamaho zwo bveledza uri vhanna nga huṅwe vha sa fare vhafumakadzi zwavhuḓi . 
Vha tea u vha vha na ḽiṅwalo ḽa vhune ḽa Afurika Tshipembe uri vha kone u ita khumbelo ya phasipoto , kana arali hu ṅwana , u tea u vha a na ṱhanziela ya mabebo .
Kha vha shumise fomo ( NCP ) ya nḓivhadzo ya u shandukisa aḓiresi kana zwidodombedzwa zwa muthu kana tshiimiswa .
5 U takalelwa u guma ngafhi ?
Mushumo u
Vhashumisi vha madi vho tendelwaho vha do kona u shumisa madi , fhedzi vha do tea uri vha hwale vhudifhinduleli mahadani avho ha u shumisa madi nga ndila ine ya anana na maga a thendelo ya u shumisa madi .
sikiroḽa , musi vha tshi tsa na tshikirini vha ḓo vha vha
Mbalelano / akhaundu tshayatetshelwa tshifhinga
Mutevhe wo fhelelaho wa ipfi ḽa ndeme ḽa tshaka dzo fhambanaho dza mbuelo u kha tshanḓa tsha monde tsha khoḽomu kha thebuḽu .
Nga maṅwe maipfi ri fanela u linganyisa zwa ndeme zwa tshinyalelo na mbuelo yo kuvhanganyiwaho . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u shumisa luambo na u tevhedza mvelele ine a tama , fhedzi a hu na muthu o tendelwaho u tevhedza pfanelo dzenedzo a sa tevhedzi zwo ṅwalwaho kha mbetshelo dza Mulayotibe wa Pfanelo .
Fhedzi , kha muṋano wa zwino , mbeu ya nḓila ntswa dza u humbula nga u wana ṱhoḓea dza vhutshilo na u guda yo vha i tshi khou ṱavhiwa . 
Khoro i badela ' tshumelo dzi si dza vhukuma ' kha mihumbulo na ngeletshedzo dza tshitshavha uri vha dzule vho takala fhedzi a i dzhii ḽiga kana u dzhiela nṱha iṅwe ya ngeletshedzo kana themendelo .
Fhethu hunzhi ha maḓaleḓale a malaṱwa zwao ho itiwa , u bveledzwa nahone hu shumiswa nga maanḓalanga apo , ngeno fhethu ha ḓaleḓale ḽa malaṱwa a re khombo ho itiwa nahone hu tshi shumiswa nga khamphani dza phuraivethe , naho kha dziṅwe nyimele , hu na mbetshelwa yo itwaho ya u laṱa na malaṱwa a re khombo kha maḓaleḓale a dzingu . 
5 . Ndiliso na u Pfelavhuṱungu
Tshanduko
U ṅwala tshipitshi :
U ṱavhanya ha vhukatelaḽifhasi nga u rengisa zwidzidzivhadzi kha tshifhinga tsha miṅwaha ya fumi yo fhiraho zwo amba uri a hu na shango ḽi sa kwamei u bva kha khombo iyi . 
4 . Vhuimo ha Khabinethe kha mafhungo a Zwino
Fogisi ḽi ḓo ḓivhadza muvhigi wa mulandu uri u tea u ḓa lini khothe .
Mushumoitwa wa IDP wa 2 / 1 : Bono ;
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa 1998 u ri :
Kuitele ku katela u ṱola ho angaredzwaho ha tshileludzi na ndangulo yatsho , u sedza na u inthaviwa vhana kana u ita uri vhana vha ṱolwe kana u aseswa nga dokotela wa mutakalo , mushumelavhapo , muḓivhi wa muhumbulo kana dokotela wa muhumbulo . 
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano ya tsini na ha havho
( i ) tshi elana na mafhungo a kwamaho Khoro ;
Mishumo ya nnyi na nnyi hu tshi sedzwa ṱhoḓḓea dza mihasho ya muvhuso wa vunḓḓu kha u ita vhuḓḓifhinduleli havho ha u langula mishumo ye ya randelwa vhone hu tshi tevhedzwa Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio .
Ṱhanganyelo ya mvula ya Phando na Ṱhafamuhwe i khou lavhelelwa u vha tsini nayo ḓoweleaho kha vhupo vhunzhi . 
Maga a thikhedzo o dizainwa u khwinisa sia ḽa ṋetshedzo ya sekhithara ya u maga . 
Mbalelano nga zwibveledzwa zwa mupo
Nyaluwo ya muvhili , mveledzo , vhusiki na u tamba zwi a ombedzelwa .
Ipfi ḽa u thoma ḽa
U shumisa fomethe i re yone
Phurofaiḽi ya fulufulu ya Afrika yo ṱalulwa nga vhubveledzi ha fhasi , u shumiswa ha fhasi , na u ḓisendeka ha nṱha kha fulufulu ḽa sialala ḽa vhunzhi ha zwitshilaho vhukati ha lupfumo luhulu lwa zwiko zwa fulufulu zwi songo tshinyadzwaho . 
Mbetshelo dzi re hone dza mulayosiṅwa ( wa lushaka , wa vundu na wapo ) na dzitsumbanḓila . 
Milayo ya Batho Pele
Nga nnḓa ha nyimele yo raloho , ayo maga a nga ita uri hu vhe na u sa anḓana huhulwane kha vhathu .
U inga kha izwi , vhuṱanzi vhu tea u ṋekedzwa vhuyelanaho na khonferentsi ye vha ya khayo , mabambiri a saintsi na zwe zwa phaḓaladzwa .
Mbuletshedzo
Zwipoṱieli kha vhuimamabufho hoṱhe ha u dzhena fhano zwo vhewa zwa khwaṱhiswa u poṱiela tshitshili tsha mufhiso , zwihulu tsha Ebola .
Zwitiwa zwi tevhelaho zwi shuma sa mathomo a u lugisela nḓisedzo ya thandela , naho zwi zwa ndeme uri hu ḓo vha na nyengedzedzo ya u pulana u itela mvelelo kha u vhea iṱo , u shumisa , na u laula thandela :
Ṱalutshedza zwiiitisi zwa mbadelonyengedzedzwa dzine dza nga shuma kha themendelo yavho ya mushonga .
Ndivho ya u linga kha Zwikili zwa Vhutshilo kha kha Vhuimo ha Fhasi ndi u linga mveledziso ya khontsephuthi , zwikili na ndeme zwine zwa ḓo vha thusa kha ndugiselo ya u linga ha fomaḽa kha Vhuimo ha Vhukati .
Nga vhanga ḽa tshifhinga tshilapfu vhukati ha u kavhiwa nga HIV na mathomo a vhulwadze , vhunzhi ha vhathu vha re na HIV tshikoloni a vha nga ḓo zwi ḓivha uri vho kavhiwa . 
Khomishini i themendela uri ndaulo ya maitele a u pomokana vhuloi , vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi , na vhuviavhathu .
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe vha ṱo ḓaho u shandukisa aḓirese dza haya na poso vha nga ita khumbelo ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno .
mutendelo wa ṱhunḓu na bungundaula ya ṱhunḓu ire na ṋomboro dza 13
Uri muvhuso u vhe na vhupfiwa nga u tou rali , zwikolo , dzikiḽiniki , ofisi dza vhashumi na sisteme ya mbadelo ya phensheni zwi tea u shuma zwavhuḓi . 
U ṱalutshedza kunangele na kushumele kha ḓirama uri zwiteṅwa zwi re ngomu zwi tikedza hani u bvisela khagala mulaedza muhulwane .
Khabinethe i tikedza zwa ' Sisiṱeme Nthihi ya Mupo ' sa zwe zwa dzinginywa kha Pulane ya Khwiniso i re na maanḓa a u dzhiela nṱha maṅwe maga a elanaho sa u vhekanywa hafhu ha Milayo ya Vhulanguli ha Mupo Thwii .
-- Zwithu zwa matshilisano
Vhagudi vha Gireidi 2 na 3 vha ranga nga u fhaṱa nḓivho ya u vhala na u ṅwala u bva henefha kha muteo wa oraḽa .
Zwenezwo , nga nḓila dzo fhambanaho , mutheo wo no ḓi itiwa u itela khakhululo ya mulayo wa mbingano . 
Kuhumbulele kwa zwino ku dzinginya ḽa u bvisela nnḓa nḓisedzo ya zwishumiswa zwa pfunzo u bva fhethu hapo vha zwi kuvhanganya fhethu huthihi u mona na senthara ya zwishumisa zwo kovhanywaho zwa tshipentshela . 
Kha phara 616 - 7 na 1017 - 18 khothe yo ri Vharangaphanḓa vha Sialala a vha ḓiphiṋi nga tsireledzo ya tshikhala yo themendelwaho kha vhaṅwe vhaofisiri vha vhulamukanyi kha khethekanyo 177 ya Ndayotewa ya u fhedzisela .
U rekhoda maipfi maswa na zwine a amba
Muthu a nga isa mbilaelo dzawe kha SAHRC malugana na vhuitwa kana u pfukwa ha mulayo ho itwaho hune ha khou humbulelwa kha u ḓisa khakhathi kana u shushedza kha pfanelo dza ndayotheo ( Mulayo wa Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu , wa 1994 [ Mulayo wa vhu 54 wa 1994 ] ) .
Dzi nga vha na tsumbadwadze dzi tevhelaho : 
Nga zwine zwa khou humbulelwa , zwenezwo , u fhungudzwa ha vhushai na pfushi dzo teaho ndi zwone thikho ya ndeme kha fulo iḽi . 
Khethekanyo i dovha ya sengulusa masia ( nga ngomu kha sekithara ṱhukhu nṋa ) ane vhalambedzi vho sedzesa thikhedzo yavho khao na uri aya masia a elana na fhethu ha ndeme ha muvhuso . 
Lini : Ngafhi : Tshifhinga :
Ndaulo ya Tshumelo dza
Izwi zwo vha na masiandaitwa mahulwane kha mbuelo , mishumo na u fhungudza vhushai . 
Hezwi zwi katelwa vhupo ha zwitshavha zwinzhi zwe zwavha zwo pfuluswa nga ṅwambo wa zwiitisi zwo fhambanaho uya kha vhudzulo ha tshifhinganyana na vhune ha khou bveledziswa uya phanda . 
Riphabuḽiki ya Zimbabwe , sa yone yo rangaho phanḓa AU nga 2015 , i ḓo tshimbidza samithi na miṱangano i yelanaho nayo .
Vhunzhi hashu ri ḓo lozwa miraḓo ya muṱa na dzikhonani nga HIV . 
" Shango ḽashu ḽo vha ḽi shango ḽe u dzula kha vhuṅwe vhupo zwo vha zwi tshi amba u vha na tsireledzo ngauri u tsireledzea zwo vha zwi tshi amba u ḓihahedza fhethu ho tangwaho nga mbondo khulwane , ḓaraṱa dza muḓagasi , mmbwa dzi lumaho , mapholisa na maswole vhe vha vha vho ḓiimisela u tsireledza avho vhe vha vha vhe vhone vhomailausumbwa , nahone vha tshi khou vha tsireledza nga zwigidi na dzithannnga na mabufho e a vha a tshi vhulaha avho vha ṱoḓaho u khakhisa mulalo wa vhomailausumbwa . . .
A vha na mahaya , a vha koni u wana zwiḽiwa kana pfunzo
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe i ṱoḓa masia oṱhe a muvhuso a tshi shuma kha mutheo wa tshumisano ya vhuvhusi . 
Muhasho u ḓo lavhelesa nga vhuronwane ndeme ya ndondolo ine ya ṋekedzwa vhalwadze na u dzhia dzhenela kha zwa u sedzulusa na u vhiga nga ha mbilaelo iṅwe na iṅwe ine ya wanala hu sa athu fhela maḓuvha a furaru yo ṱanganedzwa . 
Mbuelo dza mutheo dzine zwikimu zwa dzilafho zwoṱhe zwa Afrika Tshipembe , zwa tea u katela u ya nga ha mulayo .
( 2 ) Mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo i vhofha muthu zwawe kana muthu ane a dzhia tsheo arali , nahone nga nḓḓila ine , i nga shumisea , hu tshi dzhielwa nṱha lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa mushumo une wa ṋekedzwa nga pfanelo .
U shumisa ṱhalusamaipfi na zwi ṱolaho mupeleṱo .
Zwenezwo , vhaeletshedzi vha zwa muthelo vha nga si sokou fha ngeletshedzo vho vhofholowa kha vhathu vha dzhenelelaho kha u rengisa zwidzidzivhadzi , u zwi endedza na zwiṅwe zwiteṅwa zwa vhugevhenga ho dzudzanyiwaho . 
Thikhedzo yo engedzwaho ya nga ha vhushaka na ndondolo ine vha wana kha dokotela wavho
Ṋamusi hu imela u sumbedza uri ri ṱhonifha zwi ngafhani khonani dzashu dza dzitshaka . 
Ri khou shuma .
U pfiwa ha mugaganyagwama wa masipala hu tendela Komiti dza Wadi u dzhenelela kha mveledziso ya muganyagwama wa masipala .
Ṅwana ene mune u tea u nea thendelo arali a na miṅwaha ya fumi kana u fhira , nahone khothe i tea u fushea uri ṅwana u pfesesa vhuvha na ndeme ya u nea thendelo .
Ndi mini zwine vhuḓipfi havho ha bvisela khagala nga mvumbo yavho ? 
Vhukoni ha muholefhali muṅwe na muṅwe ha u rangaphanḓa mushumoni vhu nga si haṱulwe ho sedzwa fhedzi nungo dzavho dza muvhuli na mbonalo yavho . 
Mulayo wa Sisiṱeme dza ha Masipala na muhanga wa mbekanyamaitele zwi ṋetshedza masipala muhanga wa mulayo wa u amba nga ha vhupulani ha mveledziso yo ṱanganelaho . 
Zwi tshi ya phanḓa mukali wa ndangulo ya vhubindudzi na dzimbalombalo dza zwa u ṱana zwa zwino zwi itwa u itela u sefulula vhukoni ha tshivhalo tsha vhane vha khou ḓo vha matshudeni uri vha tikedzwe nga masheleni na masiandaitwa a zwa masheleni . 
Thendelo i dovha ya thusa kha u langula u dzena shangoni ha thundu dzine dza vha kha tshivhumbeo tsha zwiṱavhane kana dzine dza vha dzi tshi khou dzhena nga u tou dzumbetshedzwa .
U sumbedza magumo a fomaḽa a tevhelwaho nga tshifani tsha muṅwali na inishiaḽa
U ṅwala mafurase a sa konḓi
Ri tenda uri , uri kharikhuḽamu i vhe yapo zwi tea u itwa ho vha na nyambedzano na vha shelaho mulenzhe kha nḓowetshumo yapo na maano a muvhuso u itela u anḓanya kharikhuḽamu na mveledziso yapo na ṱhoḓea dzi pikisanaho dza lushaka . 
( 1 ) Mudzulapo muṅwe na muṅwe o vhofholowa lune a nga ḓḓiṋangela kha zwa poḽotiki , zwine zwa katela pfanelo ya-
Mulayo u vha na ndango ya nyimele nga mvelo , wo sedzesa kha u khwaṱhisedza uri sisteme dzo teaho dzi a vha hone madzuloni a u sedza uri a hu na u dzhenelela . 
Naho zwo ralo , huṅwe kha ḽiṅwalo iḽi maipfi a kha ḓi shumiswa nga u tou tshintshana . 
Komiti ya odithi i fanela u livhisa tsedzuluso dzayo kha tshumiso yo teaho ya mbekanyamaitele dza muvhalelano na milayo u ya nga muhanga wa u vhiga zwa masheleni yo teaho . 
Kha vha ṋee ṱhalutshedzo uri ndi ngani phurofaili dzi tshi fana , fhedzi khuḓa dza thendelo dzo fhambana . 
Vhalani maipfi ni thetshelese mibvumo .
Zwi khagala uri ṱhoḓisiso ya u fushea ndi muvhigo wa ndeme kha khoro .
Vhuaḓa na tshanḓanguvhoni kha tshitshavha nga u angaredza zwi humisela murahu mbuelo dzine mvutshelano yashu yo dzi ita . 
Mupfukiselo wa zwikili izwo zwi konadzea fhedzi arali hu na tshikalo tshi fushaho tsha ikonomi u itela vhorakhonṱhiraka vho wanalaho uri na vhone vha katelwe . 
U bvisa ogeni hu katela RSA fhedzi , nga nnḓa ha nyimele ya cornea grafts
U swika zwino , kha maitele aya a u tshinyadza , a hu na tsho tambiseaho . 
Muimeli muthihi kha vharumelazwivhambadzwa vho ḓi ṅwalisaho kha ṱano ḽithihi u ḓo fhiwa thikhedzo . 
( f ) U kona u ṋetshedza khoro mivhigo i pfadzaho nga ha kushumele kwa masia a mishumo o fhambanaho a khoro na zwine ya ita kha wadi .
Vhapulani vha vhudzulo ha vhathu huswa vha tea u vha na vhuṱanzi uri madungo ane a vha tsini na mimoḽo a songo tewa fhethu ha vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Hezwi zwo sumbedzisa u shuma zwiṱuku nyana fhethu ho ṱanḓavhuwaho musi vhudakwa vhu kha ḓi dzulela u vha thaidzo i sa fheliho kha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe . 
Muofisiri wa zwa vhulamikanyi a nga ṱuṱuwedzwa uri a ḓivhadze nga ha ndambedzo kha zwipondwa sa izwi zwipondwa zwi tshi dzulela u i ṱoḓa . 
Khoro yo dzhia thasululo ya u dzhenisa vhuṱumani ha mithara dza maḓi hayani nga murahu ha u tambiswa ha maḓi .
Hafha ndi musi Muhwelelwa o pfukaho Ndaela o kundelwa u ḓivhonadza Khothe ya Vhutshinyi uri a fhindule milandu ye a hwelelwa yone .
Maitele a u maka o dzudzanywa u ya nga milayo ya phiramidi yo randelwaho kha milayo . 
Hu itea mini nga murahu ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ?
Masheleni a swikaho henefha kha R44 miḽioni o wanala murahu u bva kha vhashumeli vha tshitshavha vhane vha khou vhuelwa zwi siho mulayoni kha magavhelo a dzinnḓu , hu uri u kulumagiwa ha sisiṱeme ya magavhelo a matshilisano kha vhufhura zwi khou ya phanḓa .
Nga u shumela tsini na muhasho wa Vhufaragwama na u ṱangana na sisiṱeme ya mbadelo ya muvhuso , SARS yo topola khamphani dzo wanaho mbadelo dzi songo buletshedza mbuelo dzadzo dzoṱhe . 
Nga murahu , kuitele kwa sedzana na tshithithisi tshiṅwe na tshiṅwe kwo ṋetshedzwa kune kwa ḓo vhumba mutheo wa sedzana na zwiwo zwihulwane zwoṱhe na tshinyalelo . 
( c ) u ita fulo ḽa nkhetheni ḽa dzangano ḽa poḽotiki kana u itisa .
U vhona uri tshinyalelo ya masheleni ya ṅwedzi nga ṅwedzi , kotara iṅwe na iṅwe na ṅwaha muṅwe na muṅwe i fhedzwe . 
( iv ) u ṱuṱuwedza zwiito zwa ikonomi u mona na mikano ya vunḓḓu ;
Mufhuriwa u badela tshelede , hu na nḓila nnzhi dzo serekanaho dzine dza kha ḓi ṱoḓa u rangisa mbadelo u swikela mufhuriwa a tshi zwi thupha kana a fhelelwa nga tshelede . 
Kha mbalo dzothe , sekhithara ya phuraivethe i khou salela murahu nga maanḓa .
Muhasho wo dovha wa thola muḓisedzi wa tshumelo kha khwiniso ya themamveledziso ṱhukhu ya zwiimiswa zwo ṅwaliswaho u vhona uri vha tevhedzela zwilinganyo zwa vhuṱoli vhuvhili ha ṅwaha nga ṅwaha ha u ṅwalisa havho . 
Izwi ndi zwibveledzwa zwa vhulimi , u paka , fulufulu , maḓi , malaṱwa , na u endedza na u phaḓaladza . 
Ni tea u tshimbila no livha he baisigiri ˆ ˆ ya asedza hone u itela u mu thusa u wana nḓila kha meizi ( mukwita ) .
Furemiweke heyi ndi ine zwino ri tshi khou amba i khou divhadzwa vhothe vhane vha kwamiwa nga mafhungo haya hu tshi katelwa zwitiriki na vhomasipala vhapo , NGO , mazhendedzi a u do thoma mushumo , mivhuso ya vundu khathihi na vhathu vha zwitshavha vhane vha vha na dzangalelo kana vhane vha kwamea .
Muvhuso zwenezwo a u nga ḓihumisi kha zwikalo zwa thikhedzo .
U bvisela khagala muhumbulo wa kuvhonele kwa zwithu
Vhuendelamashango ha ekhoḽodzhi ndi sekhithara ine ya khou aluwa i tshi shumisa mavu e kale a vha e a mveledziso ya vhulimivhufuwi . 
Ṋamusi u ita mbilo hafhu dza muvhigo uyu ndi u thoma ha u wanulula murahu zwine zwa vha zwashu . 
Zwipiḓa izwi zwa mvelele yashu , zwo itaho uri ri vhe na ṱhoni nga ha vhudzekani , zwo bveledziswa nga zwifhinga zwo fhambanaho . 
Zwa u fheliswa ha zwimela zwi songo ḓoweleaho , nga maanḓa tsini na sisiṱeme dza madamu a maḓi , zwo swika he zwa ṱaluswa sa iṅwe ya thaidzo dza mupo . 
Zwitshavha zwa zwa lutendo zwa tenda u shumisa u ṋetshedza Phurogireme na mishumo ine vhaswa vha nga dzhenelela khayo .
Vhalwadze avha na avho vha humbulelwaho u vha na TB ya mafhafhu yo engedzwaho vha ṱoḓa maitele a tsenguluso u fana na thekhinoḽodzhi ya thevhekano ya dzhini , ndingo dza mvelele ya malofha a zwitshilaho zwiṱuku , sona , X-rays na u ṱola ya thishu u ita ṱhoḓisiso ya vhulwadze . 
Fhedzi , nyendedzi a dzi ṋetshedzi vhuḓifari nyangaredzi ha miraḓo na u dzinginya mvelelo ya tshiimiswa ya komiti dza wadi :
Senthara ya ECD i nga ḓi swikelela thikhedzo ya masheleni .
U nanga u saukanya ndi tshipiḓa tsha thangela ngudo thangeli sa musi tshipikwa tshazwo hu u ela khetho ya dziṅwe nḓila na u nanga khetho ine ya ḓo ṋetshedza ndeme ya khwine ya masheleni . 
Mushumo wa ḓuvha : U tshimbidza mveledziso ya mbekanyamaitele dzo imelaho u shumiswa nga muhasho na u zwi tikedza hu na vhupulani ho ṱanganelaho , u monithara na u pimathengo mbekanyamaitele , u shandukisa , u dzudzanya na mbekanyamushumo dza vhudavhidzani . 
IDP i thusa masipala uri u sedze zwithu zwa ndeme zwi ṱoḓeaho zwitshavhani zwa vhupo .
Fomo J155 : Vhudiimiseli na u tanganedza zwo tshewaho nga Master .
Nga yeneyo nḓila , nga mvelo yavho , madzinginywa haya a ḓisa khaedu i konḓaho kha tshitshavha tshoṱhe tsha vhupileli na muhasho nga yeneyo nḓila . 
Fhedziha , nḓila dza vhaenda nga ṋayo fhedzi , dzine zwiendedzi zwa sa kone u dzhena khadzo , dzi na fhethu hadzo kha hugaledzwa . 
Vhuṅwe vhukando vhu ḓo dzhiwa zwi tshi bva kha mvelelo dza dziṱhoḓisiso . 
12.1 Sisiteme dza u tola
Ndi zwikhokhonono zwifhio zwe na zwi vhona ngei nnḓa .
U bindudza ha muvhuso kha vhuendi zwi ḓo vula zwikhala zwa nyaluwo yo engedzeaho , nga kha tshumelo dza vhuendi dzo khwiniswaho dza dziḓoroboni na u engedzwa ha maṱirokisi a zwiporo zwa Transnet .
Vha ḓo ṱuṱuwedza kuitele kwa Muvhundu Muthihi Tshibveledzwa tshithihi u engedza u fhaṱa vhukoni , thikhedzo ya tekiniki na ḽodzhisiṱiki . 
Senthara ya ha u hudzisa i dovha hafhu u fara marifhi , fekisi na dziimeiḽi . 
A thi na vhuṱanzi uri Argentina ḽo shuma hani na iyi thaidzo ngauri ḽo amba nga ha vhubindudzi vhunzhi ho ḓaho nga u shumisa ḽimaga ḽa zwa vhudavhidzani nga mitshini .
Ho ṱangana u ṋetshedza tsireledzo ya mbuelo kha zwiṅwe zwigwada zwi sa ḓifulufheli zwa mbuelo , mbadelo dza mpbomali dzo sia ṱhuṱhuwedzo yavhuḓisa kha u shaea ndinganelo kha vhushai na mbuelo Mpumalanga . 
Ndalukanyo ya mutheo kha Vhulanguli ha Vhuongi kana Ndangulo ndi ṱhoḓea . 
Ho itwa ṱhoḓisiso khulwane nga ha ṱhoho iyi u mona na dzitshaka na u ganḓiswa khanḓiso dzo vhalaho dzi re hone . Naho zwo ralo , ho itwa ṱhoḓisiso ṱhukhu vhukuma kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Kha vha ṱuṱuwedze u shumiswa ha zwibveledzwa na maitele a vhuḓi a vhupo . 
U thetshelesa - ho katela radio na zwiṱori
Ndi vhonnyi vhe vha ḓa u ṱalela mbambe ?
Zwiṱuku kha zwo lavhelelwaho zwo shumiswa kha zwo lavhelelwaho kha mulwadze nga ḓuvha kha maongelo a vhulwadze ha muhumbulo . 
U ita nyambedzano nga ha vhaanewa/ vhabvumbedzwa
Mushumoitwa wa M & E wa u thusa u monithara , u ela na u tikedza Nḓila ya 1 u swika kha ya 3
Ndi khou ima nga fhungo ḽa vhululamisi ! [ U dzhenelela . ]
U bveledzisa pulane ine ya ḓo shuma ; na
Vha nga i wana vhege mbili dzi saathu fhela u bva musi khumbelo yavho yo shumiwa .
Vhathu vhanzhi vho wana tshitzhili tsha vairasi nga murahu ha u ita vhudzekani luthihi fhedzi na muthu we a kavhiwa nga HIV a sa shumise khondomu . 
Ndayotewa yone i isa phanḓa nga u ri " Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u isa pfunzo phanḓa ine muvhuso nga kha maga a pfalaho , u fanela u konadzeisa na uri zwi swikelelee . "
Saizwi nyendedzi dzo thomiwaho kha Khoudu dzi tshi dzheniswa kha nyito dza ḓuvha na ḓuvha kana dza vhege iṅwe na iṅwe , sekithara vha vhuḓithaubi na vhaimeleli vha muvhusi wa vhukati musi tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya , vha ḓo : 
Nyimelo dzo vhifhaho dzine zwivhotshwa zwinzhi zwa tea u tambula ngauri ya u ḓala u fhira mpimo hu tshi katela na u phaḓalala ha malwadzephirela , zwi a ḓivhea vhukuma . 
4 Inthaviwu na vhaimeli vha zwiko zwihulwane
Ezwi zwi ḓo amba uri vhathu vho hwelelwaho a vha nga bveleli nga tsha vhukoma khothe kha mafhungo a u fhirisela mulandu phanḓa . 
b ) Vho Lefentse Cuitzen Radikeledi ( muimeleli wa Vhufaragwama ha Lushaka ) .
I tou vha tsumbanḓila kha Afurika Tshipembe hune roṱhe ra ḓo vha na maḓi , muḓagasi , tshampungane , mishumo , nnḓu , zwiendedzi zwa nnyi na nnyi , pfusho yo teaho , pfunzo , tsireledzo ya matshilisano , ndondolamutakalo ya ndeme , vhumvumvusi na vhupo ho kunaho .
Mashumele o khwiniseaho a zwa mugaganyagwama o shela mulenzhe kha u fhungudza mbadelo dza nzwalelo . 
( 2 ) Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓḓa khetho dza Mulangavunḓḓu .
U vhala bugu nga kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) ha topoliwa nga vhushaka vhukati ha zwiitisi na mvelele dza tshiṱori .
Muendi wa dzitshaka
Sa tsumbo , i nga si bveledze vhashumi vho gudiswaho zwavhuḓi , nahone vha re na vhuḓikumedzeli i yoṱhe vhane vha ḓo hwala vhuḓifhinduleli ha u shumisa mbetshelwa dza ndeme dza theo ya mulayo , nahone i yoṱhe ya kona u shandukisa matshilisano , vhurereli na kusedzele kwa mvelelo kha vhana . 
4 Tshiimo tsha Khabinethe kha mafhungo a zwino
3.54 Musi vhathu vho livhana na nyimele ine vha tenda uri yo vhangwa nga vhuloi , vhathu vha anzela u dalela dziṅanga sa vhoramishonga , vhabvumbi , na ṅanga dza sialala , u itela u thivhela mashudumavhi kana u itela u fhelisa u seṅwa na u lwa na vhuloi.67Iṅwe nḓila ine zwitshavha zwa lwa na vhuloi ngayo ndi u tou dzhia mulayo zwa vhea zwanḓani .
Muṱa tshifhinga tshoṱhe u kombetshedzwa u ita khetho dzi konḓaho na pulane tshifhinga tshoṱhe dzi ḓitika nga u vha hone ha zwileludzi zwa pfunzo . 
Musi tshivhingwi tshi tshi ṋekedza tshibode khaphu , tsha ri :
Ndangulo yavhuḓi ya mbulungelo dza maḓi na vhupulani ha tshifhinga tshilapfu ngauralo ndi zwa ndeme kha Afrika Tshipembe . 
Kha puḽenari kha vha range phanḓa therisano nga ha Batho Pele mushumoni .
2.7 Vha tshiimiswa tsha SAPC vho kaidza zwa u shumisa maipfi a ngaho sa"u vhulaya muthu ndivho i ya u wana mushonga"na " khakhathi dzi kwamaho vhuloi " .
Naho hu tshi ambiwa uri mbetshelwa dzo khetheaho dzi shuma u leludza mbadelo na u fhungudza tshinyalelo , ṱhalutshedzo ya mbetshelwa ya u fhungudza i isa kha milandu minzhi ya khothe i re na tshinyalelo dza u ya khothe . 
5.2 Mulayotibe u ḓo dovha wa shela mulenzhe kha u khwaṱhisedza mbetshela khagala na tshirunzi tsha sisiṱeme ya masheleni ya Afrika Tshipembe na u konḓisela zwigevhenga zwi ḓidzhenisaho kha zwa u tinya muthelo , u seriswa ha tshelede dzi siho mulayoni na u sudzuluswa ha tshelede zwi siho mulayoni dzi tshi dzumbwa hu tshi khou shumiswa sisiṱeme ya masheleni ya Afrika Tshipembe .
Ndima ya 3 Asesimennde : U haseledza
Vhatheli vha tamaho u rumela na u badela nga computer vha tea u ḓi ṅwalisela tshumelo ya e-filing na SARS .
Nga iṅwe nḓila yone tshi dzula tsho tou ralo kha miṅwaha yo fhelaho zwi dzinginyaho ḽauri u kuvhanganywa ha zwino hu khou itwa , fhedzi u ya nga ḓivhazwakale ho ḓi vha na vhukhakhi kha zwa vhukonḓi ha u kuvhanganya muthelo . 
Fhedziha vhone vha pfa uri wo no vha muṅwe muhwalo u enda wo fara bege u bva hayani . 
Kha luṅwe lurumbu , mbekanyamaitele dza u engedza mishumo kha dzi sekhithara u fana na ya mutakalo , vhushumela vhapo , pfunzo na madzhendedzi a u khwaṱhisa mulayo dzi ḓo bvela phanḓa .
Tshumelo ya zwa zwidzimamililo
U ṱanganyisa mibvumo u fhaṱa na u thutha maipfi , hu tshi katelwa ngomu fonimi , tsumbo , pala , dala , ḓala , tala , ṱala , nz
Khethekanyo ya mbuelo yo thoma u rumela zwitatamennde kha vhashumisi vhoṱhe vha maḓi . 
Malugana na izwi maanḓalanga o teaho a ḓo engedza khadzo tshomedzo dza ndaulo dzo teaho uri dzi vhuye . 
Afrika Tshipembe ḽi dzula ḽo ḓikumedzela u dzula ḽo sedza kha u shumisa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) u itela u fhungudza zwiimo zwa vhushai , tshayandingano na vhushayamushumo .
Kha vha shumise bakete vhudzuloni ha phaiphi musi vha tshi ṱanzwa goloi yavho .
Mushumo wa 2 : MULINGO WA MAFHELO A ṄWAHA
U tea ha zwileludzi izwi hu nga elwa arali muelo wa u swikelela ndondolo ya mutakalo kha phuraivethe ho dovha ha katelwa . 
Khophi yo ṱanzielwaho ya maṅwalo a vhuḓiṅwalisi a khamphani
Ḽiṅwalo ḽo ganḓiswa nga Ṱhangule u itela mahumbulwa nga tshitshavha na vhukwamani . 
Vhunzhi ha thandela dza mishumo dza tshitshavha dzo livhiswa kha u sika mishumo na u khwinisa vhukoni ha ikonomi . 
3 . Mafhungo a muponi
Nṱhani ha hezwo , mushumo muhulwane wo itwa hu u itela u ṱavhanyedzisa u isa tshelede ya ḽoto sa zwo fanelaho . 
Zwibveledzwa zwa Tshikwama ndi zwibveledzwa zwine zwa Rengiswa Khautharani ( OTC ) ndi thendelano dza zwa masheleni dzine nyambedzano ya hone ya itelwa tshidzumbeni . 
u khwaṱhisedza uri hu na thuso yo linganaho ya fulo nga u davhidzana na vhabebi na tshitshavha ; na
Musi milayo iyi i ya vhathu vhoṱhe kha nyolo ya vhupo ho tsireledzeaho , yo khwiṋiswa u itela u elana na zwiṱaluli na phambano dza ḓorobo dza Afrika Tshipembe . 
U buletshedza na u ṱalutshedza ṋetshedzo ya mulayo na tsumbanḓila dzi elenaho na kuthomele na kushumele kwa Dzikomiti dza Wadi .
Mbuelo dzi tou nga dzi khagala nahone dza ndeme kha u shandukisa mbonalo ya shango ḽa ikonomi dzashu . 
Dr Wallace u bula uri Mulayo u na vhubvo hawo kha ndaulo ya kale ya vhukoḽoni na vhalangi vhenevho vha tshiṱalula , vhe vha vha vhe na thaidzo kha zwa lutendo na vhuloi .
3.3. Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mulayotibe wa zwa Mafhungo a Sialala kha Gazethe ya Muvhuso u itela vhupfiwa nga vhathu .
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu
Sekithara ya vhuendelamashanngo ya shango nayo iḓo vhuelwa nga tshifhinga itshi .
Nga ngomu , luvhilo lu ambiwaho lwa uri vhubveledzi ha vhulimi hapo hu tea u shuma , ho ḓisendeka nga maitele o ḓoweleaho Brithania . 
Arali munna wavho a sina vhaṅwe vhafumakadzi , vha nga malana nga nḓila dza zwino .
( a ) imisa muthu Iwa tshifhinganyana u bva ofisini musi kana nga murahu ha u thoma ha u tshimbidzwa ha mishumo ya komiti ya Buthano ḽa Lushaka na u bviswa ha uyo muthu ; na
Ri ḓo dovha hafhu ra sedzesa kha ndambedzo ya u shuma u vusuludza tshinyalelo ya nga murahu ha muḓalo na u fhaṱulula kha miṅwaha ine ya kha ḓi ḓa .
Pathoḽodzhi
Zwikili zwa vhulamuli na maitele zwi fanela u fhaṱiwa kha u pulana na u fhaṱa nga huswa ngauri khonadzeo i hone kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa maitele a mveledziso a uri nyambedzano ḓo khauwa . 
U khwaṱhisedza u tevhedzwa ha ndaulo na maitele a u renga na ndaulo ya vhashumi . 
Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa na dziṅwe khothe dzi nga tshea kha mafhungo o tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde ; fhedzi a hu na khothe ya maimo a fhasi kha a Khothe Khulwane ine ya nga ita ṱhoḓisiso kana u tshea kha u yelana na Mulayotewa nga mulayo muṅwe na muṅwe kana vhuḓifari ha Muphuresidennde .
tshiendedzi tsho itelwaho u hwala vhathu vha 12 kana u fhira
Vhushelamulezhe nga vhathu kha vhuṱambo u vhu ndi ha ndeme ngauri Phalamennde i lwela u ita uri tshiimiswa tshi swikelee nga vhathu na u ṱuṱuwedza vhushelamulenzhe nga vhathu kha kushumele kwayo .
Sa zwine saveyi ya humbela mafhungo kha vhathu zwavho , nyimele dzo buletshedzwa nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho . 
Maanea a fhungo ḽe ḽa dodombedza thaidzo dzo ṱanganiwaho nadzo kha masia makene a mulayo na u ramba makumedzwa nga thasululo dzi konadzeaho . 
Ann o vha e muthu wa vhulenda .
( d ) u bveledza na u thoma u shumisa phoḽisi dza vunḓḓu ;
thanziela yau lugela u tshimbila badani
Tshakha dzo fhambanaho dza miroho
Kha Vhuimo ha Nṱha u funzwa ha zwiteṅwa izwi hu ḓo funzwa nga maitele a ndovhololo .
Tshivhumbeo tsha SQLTCSGBC SQLTCSGBC i ḓo vha Komiti ya Khoro ya Vhulangi ha Tshikolo nahone yo vhumbiwa nga zwi tevhelaho :
Miṅwe ya mitsiko ya miholo i re nṱha i tea u katelwa nga u vhulunga kha mugaganyagwama , u fhungudza tshivhalo vhashumi kha vhulanguli vhu si ha ndeme na u dzudzanya zwiṅwe zwiteṅwa zwi no shumiselwa tshelede . 
Maitele aya a u shayea ha u vha khagala nahone a si avhuḓi o vhanga uri tshumelo dzi vhudziseswe nga zwitshavha zwine zwa dzi ṱanganedza . 
U ita mvetomveto , u ṅwala na u ganḓisa tshiṱori tshawe tsha pharagirafu mbili , hu tshi shumiswa luambo lune lwa nga holwu ( ' kale-kale ho vha hu . . . . . . . pheleledzoni .
152. Ndivho dza muvhuso wapo
U thoma kha mishumoitwa ya kupulanele kwa CBP u ya kha mishumoitwa ya kupulanele kwa IDP
Malugana na izwi , hu fanela u dzhielwa nṱha ṱhoḓea ya u setsha vhathu , kana tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshi tsha nga ongolosa u dzhena ha vhathu . 
Zwi khagala musi ho sedza tsaukanyo iyi ya nzulele na vhupo uri vhupo uhu hu tea u bveledziswa uri hu yelane na vhudzulo ha vhathu na themamveledziso zwi re hone zwino . 
U humbulela zwi re ngomu kana magumo
Vhulimi Afrika Tshipembe ho sumbedzwa nga maanḓa kha muziamu mivhili . 
Zwivhumbeo zwa tshiimiswa zwa Ndangulo ya Ofisi dza Zwiṱiriki . 
AFURIKA TSHIPEMBE NA ḒUVHA ḼA AFURIKA
U ṱola Vhulwadze ha swigiri
Phanḓa ha musi hu tshi avhelwa thengophikhisano SARS i tea u vha yo khwaṱhisedza uri mafhungo a muthelo a murengiphikhisano ane a khou dzhiiwa o dzula zwavhuḓi . 
Vho vha muthu o dzulela u vha o ḓilugisela u fhira riṋe . 
Khethekanyo iyi ṱhukhu i sumbedzisa dziṅwe dza mbilaelo dza vhupo dzine dza tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi itwa nzudzanyo ya vhupo hapo nahone zwi tea u vhala kathihi na dziṅwe ndima , nga mvumbo yayo ine ya elana na zwoṱhe . 
Ndangulo yo teaho ya malaṱwa a ndondolamutakalo i na masiandaitwa a matshilisano a vhuṱhogwa sa i zwi u laṱekanya zwithu fhethu hu siho ngo fanelaho zwi anzela u kwama khethekanyo ya vhashai kha tshitshavha na kha vhalalannḓa na vhaṅwe vhathu vhane vha kona u ya tshigangeni . 
Mveledziso ya themamveledziso i itea nga sekhithara ṱhukhu ya vhufhaṱi na uri i ṱoḓa vhashumi vhanzhi . 
U khwaṱhisedza Ndangulo ya Vhuendedzi yo khwiniswaho kha zwiimiswa zwoṱhe . 
Tshenzhelo dzi bvaho Eastern Cape
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili .
mishumo , ndaulo na mishumo ya vhalanguli
5.3 . Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano , u tshi khou shumisana na Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano Afrika Tshipembe na Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Lushaka , zwi ḓo rwela ṱari Vhege ya Tsireledzo ya Vhana Mudavhini wa Mitambo wa Franklin ngei Kokstad , KwaZulu-Natal nga dzi 25 Shundunthule 2015 fhasi ha thero ine ya ri : " U shuma roṱhe kha u tsireledza vhana " .
Prrrr ! " ndi tshiṱiriri tsha malogwane ( refiri ) tshi tshi tzhema .
Thendelano ya tshumelo dzine dza tea u ṋetshedzwa ine ya tea u dzudzanya vhushaka vhukati ha Muhasho wa Vhuendi na Mishumo ya Muvhuso khathihi na Muhasho wa Tsireledzo ya Vhudzulapo a i athu vha hone . 
Thimu dza thekhinikhala u bva kha Nḓowetshumo ya Mbambadzo , zwa Masheleni na Vhupileli dzi khou shumisana , vha tshi sedza khonadzeo . 
rekhodo dza zwa mushumo wa zwa mulayo wa khothe
Naho zwo ralo , vhadzuli vha mabulasini vha shayaho na vhashumi vha kha ḓi livhana na u tambudzwa lwa tshiṱalula nga vhane vha mabulasi . 
Vhuendelamashango ha dzitshaka
Nyengedzedzo hafhu , a hu athu vha na vhukwamani , vhudavhidzani , thendelano kana nzudzanyo na muṱaṱisani muṅwe na muṅwe malugana na khwaḽithi , tshivhalo , zwidodombedzwa na nyimele kana ṱhoḓea dza nḓisedzo ya zwibveledzwa kana tshumelo ine thambo ya bidi iyi ya elana nayo . 
Tshipikwa ndi u rangaphanḓa vhudavhidzani ha tshiṱirathedzhi ha muvhuso , u khwaṱhisedza uri hu na u fana ha mulaedza na nḓila dzo vuleaho na u engedza nḓila dza vhudavhidzani vhukati ha Muvhuso na vhathu , ho sedzwa bono ḽithihi . 
Khabinethe yo tendela u tholiwa ha Vho Semira Mohammed sa Muraḓo a sa Shumiho hone kha Bodo ya Zhendedzi ḽa Vhuendi ha Badani ḽa zwa u Pfuka Mikano .
U dzhenelela kha u imba nyimbo , zwiṱori na raimi .
Fhedzi ḓorobo khulwane na vhupo ha dziḓoroboni hu khou vha fhethu hune thaidzo dza vhupo dza vhesa hone . 
Vha shuma mini na uri vhuḓi na vhuvhi ha vhutshilo havho ndi vhufhio ? 
Musi mbonalo ya ikonomi ya ḽifhasi , na nga u ralo nga masiandaitwa mbonalo dza ikonomi ya mavundu ya vho riṋe vhaṋe , i dzula i songo khwaṱhisedzwa , hu na zwiṅwe zwiga zwi ṱuṱuwedzaho . 
Vhuṅwaleli vhu ḓo dovha ha ṋetshedza thikhedzo ya thekhinikhala na mveledziso ya thekhinikhala ya sekhithara dza vhuṱhogwa dza vhadzulapo . 
Tshivhalo tshi si na vhukono tsha data tshi ṋetshedzwa nga maṅwe mazhendedzi a muvhuso . 
Kushumele kwa vhashumi
Tshitzhili tshi kavha vha u bva kha miṅwaha ya 10 u ya kha ya 29 - vhunzhi ha avha vhathu vhane vha kavhiwa vha tshikoloni kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha .
Ḽifhasi ḽashu ṋamusi ḽi khakhathini nga nṱhani ha u sa lingana ha zwivhumbeo hu hulwane na sisteme na kuhumbulele kwa dzi tikedza ezwi , hu si nga nṱhani ha vhathu vhane vha humbulelwa uri a vho ngo eḓana na uri a vha koni u ḓowela nga u ṱavhanya . 
ita uri mukhantseḽara wavho a vhe na vhuḓifhinduleli kha vhuaḓa kana u tambiswa ha masheleni a masipala .
Mvelelo dza ḽiga iḽi ndi :
U vha na rekhodo ya kushumele kwa netiweke nga u vha na vhulavhelesi ha tshifhinga tshoṱhe . 
Nga tshifhinga tsha u fara , vhaofisiri vho dzhiela nṱha uri hu na koporo yo ngalangalaho u bva rumuni . 
Nomboro na mifuda , ngauralo , zwi ḓo fhambana ḽifhasini ḽoṱhe na nga khalaṅwaha . 
Mbekanyatshumiswa ya vhuendelamashango
C Vhuloi kha Afrika Tshipembe ḽa musalauno
Hu na ndila tharu dza mbadelo .
Maluvhi a na nḓowelo ya u kuvhanganya zwithu fhethu huthihi zwine zwa vha na tshivhumbeo tshithihi . 
Kha vha tshimbidze vhashelamulenzhe nga ḽiga nga ḽiga vha vha ṱalutshedze uri tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḽiga tshi katela mini .
A hu na vunḓu ḽo no rumelaho makumedzwa na mathihi a muthelo wa u ḓadzisa une wa ḓo shumiswa kha u engedza masheleni ane a ḓo shumiswa nga dzingu . 
PAJA i tsireledza Pfanelo Dzavho !
Masipala u ita mishumo ya ḓuvha na ḓuvha sa pulane ya ndondolo sa zwi ṱoḓeaho . 
U ṱanganedza fhungo ḽa uri u shaea ha ndinganelo ya mbeu hu thithisa mveledziso ya matshilisano na ikonomi , Muvhuso wa zwino wo swikela maga mahulwane kha u ṋea maanḓa vhafumakadzi , na ndinganelo ya mbeu ndi iṅwe ya elementhe dza ndeme kha adzhenda ya tshanduko ya shango . 
tshikhala tsho vuleaho
Fhedzi , u nwiwa ha aḽikhoholo hu khou gonya nga luvhilo . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha hulise vhashumeli vha muvhuso vhane vha vha vhomakone kana zwiimiswa zwa muvhuso nga u zwi nanga phanḓa ha dzi 30 Khubvumedzi 2015 hu tshi itelwa Pfufho dza Vhukoni dza Batho Pele dza Lushaka dza Vhuraru 2015 , dzine dza ḓo farwa fhasi ha thero : " Batho Pele - U vhea Vhathu Phanḓa " .
Zwenezwo , vhudzuloni ha u shumisa mveledziso ya mbadelo kha vhupo , kuitele uku ku khwaṱhisedza nyolo ire na mupo , zwine zwa sika vhuthihi vhukati ha sisiṱeme dzo itwaho nga vhathu na dza mupo . 
Arali ṅwana a si mudzulapo wa Afrika Tshipembe , vha tea u ṋekedza na :
A si ndaka yoṱhe ya bannga yo gonyaho , fhedzi ndeme ya ndaka na dzone dzo khwinisea . 
U ya nga ha mulayo wa Tshiisiḽamu nahone wo bulwa kha theo ya mulayo kha maṅwe mashango a Vhamosiḽemu , vhabebi , hu si na ndavha uri ndi nnyi a re na vhuunḓi , vha nga si thivhelane u vhona u vhona vhana vhavho . 
Ridzhisiṱa
Zwiṱuṱuwedzi ezwi fanela u katela na mbuelo dza vhabveledzi vha phuraimari u itela u nyanyula ṱhumo dza u humela murahu na dza u ya phanḓa na u tikedza nyaluwo ya maitele ane khamphani ya engedza ndeme ya tshibveledzwa dzoṱhe . 
Mitengo ya ole na phimo dza thengiselano dzi bva kha Mbonalo ya Ekonomi ya Ḽifhasi na Mbalombalo dza Masheleni dza Dzitshaka , nga u fhambana hazwo . 
Kha sia iḽi , u ṋetshedzwa ha vhashumi u bva kha dziṅwe sekhithara ( sisiṱeme ya zwa mutakalo , sekhithara ya madzangano ane a si vhe a muvhuso , pfunzo dza nṱha khathihi na sekhithara ya phuraivethe ) zwi tea u dzhielwa nṱha . 
Fhedzi hezwi a zwo ngo thivhela mashango na vhadzheneleli kha u bveledza phanḓa adzhenda ya u guda lwa vhutshilo hoṱhe , musi vha khou dzhia nyambedzano vha u lulamisa uri i elane na ṱhoḓea na nyimele dzavho dzo khetheaho . 
Muṅwali uḓo vhala Ndaela ya vhuvhili ya Ḓuvha . 
Ri khou engedza adzhenda ya u ṱanganelana nga kha u thomiwa ha Vhupo ha Mbambadzo ya Mahala ya Tshitshavha tsha Vhubvaḓuvha ha Afrika ya SADC-COMESA .
Ndi kona u gonya zwithu .
Fhungodavhi ḽa ' uri ' : tsumbo , O amba uri o vha a sa zwi ḓivhi .
U sedzulusa na u dzudzanya u bvisela khagala ha rekhodo , R15,00 nga awara kana tshipiḓa tsha awara , hu songo katelwa awara ya u thoma , itshi khou ṱoḓelwa tsedzuluso na nzudzanyo dzenedzo .
Muhasho wa Tshumelo dza Ndulamiso , nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha minisita , wo bvela phanḓa kha nḓila yawo ya u ṱuṱuwedza na u ṋea maanḓa milayo ya u vha khagala , ndinganelo na u lingana , sa zwe zwa sumbedzwa kha Ndayotewa . 
Thebulu dzi tevhelaho dzi sumbedzisa u salela murahu ho rekhodiwaho u ya nga ṅwaha wa muvhalelano na u swikelela u ya nga masipala wapo : 
Na hanefha khovhakhombo ndi ṱhukhu vhukuma arali milayo i tevhelaho i tshi khou shumiswa . 
zwishumiswa zwo fanelaho zwoṱhe zwo bviselwa khagala kha vhafarmikovhe , zwi tshi katela zwidodombedzwa nga ha tshibveledzwa tshihulwane ;
Vhalani phara ya u thoma na ya u fhedza mafhungoni aya .
Vundu la Kapa Vhubvaḓuvha
Khophi dza maṅwalwa thangeli a khumbelo anga shumiswa , fhedzi heḽi ḽa vhukuma li tea u vhonala kha khophi dzenedzo . 
7 . U langa na u khunyeledza maitele a u ṱanganedza kha zwikolo zwoṱhe Ho iswa redzhisiṱara dza u ya tshikoloni dza Vhadededzi na Vhagudi
Zwenezwi zwiṅwe zwivhangi zwa tshiwo zwi tshi khou tandululwa , zwiṅwe zwi tou ṋaṋa . 
( 4 ) Arali khumbelo i songo bveledzea , nahone i songo sumbedza u vha na khonadzeo ya u bvela phanḓa , Khothe ya Mulayotewa i nga ita uri muthu we a ita khumbelo iyo a badele tshinyalelo yoṱhe .
U dovha wa vha khono ya vhurangeli ha Operation Phakisa ya u thoma(Ikonomi ya Maḓanzhe ) ya u honolola khonadzeo ya ikonomi .
U ita manweledzo a pharagirafu hu na u thusedzelwa
2 . Tsha vhuvhili , Lekgotla ḽa Khabinethe ḽo dovha ḽa sedza kha u shumisiwa ha Pulane ya Nḓila dza Ṱahe dza u alusa ikonomi ya Afrika Tshipembe sa zwe zwa ḓivhadzwa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha Mulaedza wa Lushaka wa Muphuresidennde nga Luhuhi 2015 .
Phambano nga ha mishumo dzi hone , hu tshi katelwa u tamba zwiṱaraṱani , zwiṱaraṱa zwo valwaho ( lwa tshifhinganyana kana lwa tshoṱhe ) na kha mitalo ya matungo a bada i shumiswaho kha u ita mbambadzo , mimakete , vhuḓimvumvusi na u ḓimvumvusa . 
Dzangano ḽa Lushaka ḽa Vhaimeleli vha demokiratiki ( National Association of Democratic Lawyers ( NADEL ) ) PO Box 15803 Vlaeberg CAPE TOWN 8018 Nomboro ya Luṱingo . : ( 021 ) 421 0577 Nomboro ya Fekisi . : ( 021 ) 421 0633 Webusaithi : http://sunsite.wits.ac.za/nadelproject/
Tsudzuluwo u bva kha ndambedzo ya sialala ya dzithandela u ya kha mbekanyamushumo dza mveledziso . 
fhiraho ( tsha u vhuyisa mihumbulo )
Tshimange tsha dovha tsha ḽa tshisi .
THIKHEDZO YA U FHAṰA VHUKONI :
Vhuphara ha mugero muhulwane i elanaho na lushaka lwa ḓirege ine ya khou shumiswa . 
Vha ḓo khwaṱhisedza uri khetho dzo ḓiimisa nga dzoṱhe na uri Bodo ya Dzithirasitii ya GEMS , Ndaulo ya GEMS na vhaṋetshedzatshumelo vhayo vha dzhenelela u swika kha gumoṱuku .
Ni ḓo zwi ḓivha hani uri mathuthuba o vhibva ?
Tshivhalo tsha vhana vha dzhenelelaho kha mishumo ire khombo tshi nṱha vhukuma kha zwe tsha vha tsho humbulelwa u nga vha zwone . 
U vhewa ha Vhuḓifhinduleli ha Mafhungo a tshelede kha zwivhumbeo zwa zwigwada . 
Tsha vhuvhili , ndi u engedzea kha vhukoni ha u lugisa magungwa ngei Richards Bay , zwenezwo ha sikwa thwii mishumo ya maḓana mavhili . 
u vhe na muvhigo wa kushumele wa ṅwaha wo ṱoliwaho nga Muṱola Muvhalelano
Saizwi vhunzhi ha honndo dza vhuongelo dzi sa shumi zwavhuḓi , zwa zwino u fhisela nga ngomu kha vhuongelo a zwo ngo ḓala . 
U ṅwala manweledzo mapfufhi
Tshipikwa tsha ndeme tsha tshiedziswa itshi tsha mbuedzedzo ya ndaulo ndi u swikelela vhudziki ha zwa masheleni . 
Mishumo ya ṱhoḓisiso i itwa kha vhunzhi ha furemiweke dzo dzudzanywaho na dzo thomiwaho , dzine dza kombetshedza miṅwe mikano kha zwine zwa ṱanganedzea . 
na Postal Services Regulator u vha tshumelo ya poswo ya tshumelo
Ngamaanḓa u shumiswa ha mavu kha vhuimo ha muhangarambo wa mveledziso ya fhethu ha tshiṱiriki ho dzinginywa uri hu nga katela : 
Themendelo dzashu dza u bveledza vhupo havhuḓi ha vhudzulo ha dziḓoroboni na u vusuludza vhupo ha mahayani dzi katela :
Izwi zwi shela mulenzhe kha ndangulo ya zwiwo yo ṱanganelanaho i shumaho zwavhuḓi na tshumelo ya mililo , nga u vhea tsireledzo ya mililo na u thivhela , zwihulusa u fhungudza khombo dza mililo zwitshavhani , zwine zwa vha ṅwongo wa nḓisedzo ya tshumelo ya mililo ine ya ḓo shela mulenzhe zwihulu kha u sikwa ha zwitshavha zwo tsireledzeaho sa zwe zwa sumbedziswa kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
Arali ha vha na ṱhalano , mufarisi muṅwe na muṅwe u ḓo wana hafu ya mbuelo dzo wanwaho nga tshifhinga tsha mbingano , nnzhi kana ṱhukhu ; zwi tshi bva kha uri fomuḽa dza kushumele kwa mbuelo yo kaliwa hani kha vhafunani . 
U rera nga tshiṱori : vhaanewa , fhethuvhupo na puloto .
Ri dovha ra ṱuṱuwedzwa nga zwauri o takadzwa nga tshiimiswa tshashu nga nnḓa ha vhukonḓi he nda hu bula . 
Nndyo ine ya takalelwa na kudzudzanyele kwa zwiḽiwa . 
Hu itea mini arali ndi tshi ṱoḓa u shandukisa thendelano ya u kovhekana mbuelo ?
Minisiṱa vha ḓo ḓivhadza zwine muvhuso wa khou ita kha u shumisa thekhinoḽodzhi uri i khwinise nḓisedzo ya tshumelo kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe , nga mannḓa avho vha dzulaho kha vhupo ha mahayani .
Maanḓalanga aya a ḓo engedzwa u katela madzangano o ṅwaliswaho a mitambo .
Shango ḽihulwane ḽi na vhukoni ha u vha na mmbi khulwane na shango ḽine vhathu vhaḽo vha a shaya , fhedzi khulwane i nga ḓi vha na ikonomi ya guṱe ya saizi khulwane . 
Hezwi zwi katela na vha banngaho na ABSA , FNB , Nedbank , na Standard Bank vha badelaho nga Internet
1.10. Kha Kotara ya u Vhiga - Muhasho wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku wo tikedza mabindu a zwikolobulasini a 1,388 na miṱanganelano ya 48 , nga kha vhurangeli honovhu .
U wanululwa ha mbilo dza zwa mulayo nga vhakolodi hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Ndindakhombo ya Vhushayamushumo . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo vha dzi humisele kha tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa .
Ṱhoho ya muḓi una iṅwe nnḓu . 
U shumisa girama , mupeleṱo na ndongazwiga zwo teaho , hu tshi katelwa na ḽipfanisi ḽa ṋefhungo na ḽiiti
Khaedu , ṋamusi sa mulovha , ndi ya u shumisana kha u ṱoḓa hashu , mbofholowo ya vhukuma . 
Kha u vhona uri ho swikelelwa tshivhalo tshihulwane tsha vhaiti vha mbilo kha zwitshavha , ofisi thendeleki dza mbilo ya mavu dzi ḓo enda u mona na shango uri hu kone u swikelelwa mbilo nnzhi , hu tshi engedzwa kha ofisi dza tshoṱhe dza 14 dzire kha mavunḓu a ṱahe .
Zwiitisi zwoṱhe zwo buliwaho avho nṱha zwi shela mulenzhe zwihulwane vhukuma kha u gonyisa mbadelo dza SU , sa i zwi tshinyalelo yo engedzedzwaho i sa khou lambedzwa nga kha ndambedzo ya muvhuso . 
Ni songo lakatedza thoyi .
Naho zwo ralo , ndi nga engedza na u kwengweledza uri vhaswa a vho ngo tea u dzhia u vha vhalanguli sa u vha kha mishumo ya sutu na thai fhedzi vha tea u shuma vho ḓifunga uri vha gude nga nyito masia oṱhe a zwa vhulimi . 
Zwithu izwi zwi ita uri zwi konḓe nga maanḓa arali hu si uri zwi sa konadzee u sika sisṱeme dzine dza thivhela vhuaḓa , dzine dza ḓo leludza tsedzuluso dzi pfeseseaho dza vhuaḓa musi ho no itea . 
U fhungudzea ha tshaka dza zwitshili zwinzhi ho vhangwa nga , vhukati ha zwiṅwe , u sa vha na vhudzulo na u engedzea ha u tambudza musi nyaluwo ya tshivhalo tsha vhathu , ho sika ṱhoḓea ya u laula na u lavhelesa vhuvhambadzi ha zwihanyi na vhutshilari zwi sa wanali hayani . 
Kha tshinwe tshanḓa , o dzhiela nṱha uri vharangaphanḓa tshiṅwe tshifhinga vha shumisa nḓila dza u nyanyula dzo fhambanaho , dzi fanaho na u ṱuṱuwedza na u sumbedza maṅwe masia ane a vha na zwi elanaho , u itela u vusuludza mikhwa . 
Vha dzhiele nzhele : Vhugudisi ha Phurofeshinaḽa na mphomali ya mveledziso u itela miṅwaha yoṱhe ya masheleni . 
Nṱhani ha izwo , masipala u ḓo badelisa mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi kana dza mutheo kha tshumelo dzi kwameaho , nahone mbadelo dzi ḓo vha dzi sa shanduki u itela ndaka ya lushaka luṅwe na luṅwe . 
zwivhumbwa zwi nga si tshile .
U vhumba maḽeḓere nga u shumisa bulatsho ya u pennda na khirayoni dza mapfura .
Zwiṱalusi zwoṱhe zwi no kwama u bveledzwa ha zwiliṅwa izwi zwi ḓo gudiwa . 
Vhaṱanganedzi vha mafhungo , ndivho na nyimele
Ri tama u livhuwa Mulangavundu kha u kona u vhea tshifhinga naho shedulu yavho yo farekanea he vha ḓa kha muṱangano washu wa Komiti ya Potofolio vha ri ṋetshedza mbonalo yo angalalaho malugana na zwa polotiki kha muhasho na nnḓa hawo . 
Musi zwiḽiwa zwo no " tshinyala " vha zwi humisela vhengeleni , hune vhengele ḽa zwi fhirisela phanḓa kha vhaṋetshedzi . 
Mashudumavhi , tsumbo dzoṱhe ndi dza uri u shumiswa ha sisiṱeme yo ṱanganelanaho a hu nga swikelelwi kha tshifhinga tshipfufhi . 
U anetshela zwiwo
Thandela ndi zwithu zwine zwa fanela u itwa u swikelela tshiṱirathedzhi
Vha khou rambiwa u vha muraḓo wa tshigwada itshi tshavhuḓi tsha vhalangi tshine khatsho vhukoni na vhuvha havho zwa nga maanḓafhadza zwikolo zwashu , zwitshavha na vhashumisani . 
Vhuḓiimiseli vhu tea u vhewa kha thendelano ya vhakwameaho na tshitshavha tshi ṋetshedzaho malugana na ḽeveḽe dza mvelelo dza u guda dzi ṱoḓeaho kha zwigwada zwa ndalukanyo dzenedzo . 
Tshivhalo tsha vhadzheneli , zwiko zwo shumiswaho na tshifhaṱo tshe mushumo wa itea hone . 
Fomethe i re yone khaseledzo nga zwigwada : ( U thetshelesa / ṱalela kha khungedzelo na u amba nga hayo )
Vhathu , vhashumi vho vhofhololwa u bva kha mihwalo ye ya vha yo hweswa khavho . 
Mbekanyamaitele dza ndeme na mihanga ya theo ya mulayo ya u bveledza ndinganyiso ya mbeu zwi hone . 
Sa tsumbo , ro saina phurothokholo dza mbambadzo ya vhulimi ya u vhambadzelaseli mavhele na maapula zwa Afurika Tshipembe kha ḽa China .
Miṅwaha miraru khathihi na mbuelo pulane dza ṅwaha zwo ḓo itwa . 
7 . Makumedzwa a khoro
U fhungudzwa ha khombo dza tshinyalelo zwi ḓo fhelisa ṱhoḓea ya u nyanyuwa kha tshinyalelo , na u shumiswa ha tshelede hu songo teaho hu ḓaho nga murahu ho ṱumanywaho na u nyanyuwa kha tshinyalelo , u vhuedzedza ngonani na mbueledzo . 
Tshithu tsha u thoma tsha ndeme tsha dzangano ndi mugaganyagwama na ndangulo ya zwiko zwine zwa sedza kha u alusa ndinganyiso vhukati ha vhashumi na zwibviswa zwa kushumele , kathihi na u alusa tshumiso ya zwiko zwi vhonalaho . 
Arali u ṋetshedzwa ha tshiimiswa ha ṱanganyiswa na vhuendi ha tshitshavha , na uri zwiimiswa zwo vhalaho zwa vha zwo vhewa zwoṱhe fhethu huthihi hune ha swikelea nga goloi kana nga milenzhe , ezwi zwi nga : 
2 U sumba muloi
Khumbelo ya thendelo ya u vha mudzuli wa tsho ṱ he - vhathu vho ḓ iimisaho nga vho ṱ he siani ḽ a masheleniitle
U nanga magudiswa a takadzaho
Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho kana mutholi a nga humbela Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱulo u lingedza u wana thendelano vhukati ha miraḓo ya phambana kha milayo i teaho u shumiswa kha musumbedzo muṅwe na muṅwe u yelanaho na mugwalabo kana u valelwa nnḓa .
Khunbelo ya
Khe khethekanyo iyi , NEA yo khethekanywa u ya nga zwiitisi zwo fhambanaho . 
U bveledza na u kona u shumisa furemiweke ya pfananyo ya vhukati na nḓila dza u vhona zwauri hu na kuitele kwo ṱanganelaho kha u ṋetshedza thikhedzo na maṅwe maga o thomiwaho a u dzhenelela kha mimasipala . 
Khuthadzo : Khuthadzo ya tshiimo tsha shishi kha vhafumakadzi vho tambudzwaho , avho vho ponyaho u tambudzwa lwa vhudzekani , vhahulwane vho ponyaho u tambudzwa vha tshe vhaṱuku . 
U bvisela khagala vhuḓipfi ho ṱuṱulwaho nga tshiṱori
Miolo ya khoini khathihi na Milevho zwi ḓo ganḓiswa kha gazethe ya Muvhuso .
Tshitshavha tshi bveledza vhuṋe kha thandela dzi no khou shumiwa .
Mathemo a kuvhusele na kuvhusele kwavhuḓi a khou ṋaṋa u shumiswa kha maṅwalwa a mveledziso . 
Vhupulani ha mveledziso yo ṱanganelanaho na tsedzuluso ya hone
Zwi songo dzhielwa nṱha dibeithi ndi ndeme ya u ḓivhadza phimo ya mbekanyamaitele phanḓa ha nnyi na nnyi sa tshiga tsha vhuimo ha mbekanyamaitele ya zwa masheleni . 
Musi izwi zwi tshi nga si shume zwavhuḓi lwo fhelelaho , zwo sika vhukoni na khonadzeo ya mafhungo aya a ndeme kha uri a ambwe nga hao nga nḓila yo dzudzaneaho nahone yavhuḓi . 
Ndi ḓitika nga vhaṅwe vhathu uri vha nthuse u dzhia tsheo
Mutheo wa kheshe wo khwiṋiswaho ndi tshipiḓa tsha mutheo wa kheshe wa muvhalelano wo tikedzwaho nga zwiteṅwa zwa u bvisela khagala wo engedzedzwaho . 
n ) Vho Dokotela Lesiba Alex Mahapa ( Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo )
Miṱangano ya u tshea mafhungo
Vha fanela u amba uri vho i swikelela hani .
2 / 9 : U tshea malugana na siani ḽa zwifhambanyi / u sika tshiṱrathedzhi ; na
Kha khavara , ṅwalani dzina ḽa bugu . Ṅwalani dzina ḽaṋu fhasi ha dzina ḽa bugu , ngauri ndi inwi muṅwali .
Izwi ndi zwa ndeme kha zwipikwa zwa u sikwa ha mishumo Afrika Tshipembe vhunga zwi tshi ḓo ṋetshedza mishumo ya tshoṱhe kha sekithara ya vhureakhovhe nahone zwi ḓo ḓisa mbuelo ya mbambadzelaseli ine ya ṱoḓea nga maanḓa kha shango .
Fhedziha , musi khanedzano i kati vhaiti vha khumbelo vho shandukisa maime avho , na khothe ye ya rekhodiwa : 
U vhudzisa mbudziso a tshi thusa khauri kiḽasi i ṱalukanye mushumo wa u ṅwala une wa ḓo itwa .
Arali CFI ya ḓisa mbuelo nga kha lubuvhisia , hu tea u sainiwa fhedzi bammbiri ḽa nga nnḓa ḽa mbuelo nga Mudzulatshidulo na Mufaragwama kana Minidzhere wa CFI iyo . 
Maḓaka a mupo ndi vhufa ha lushaka . 
Izwi zwi katela zwiteṅwa zwinzhi zwo fhambanaho miḓini , hu tshi katelwa na tshishumiswa tsha u lidza . 
( c ) u ṱuṱuwedza ndangulo yo fanelaho .
Ṱhoho ya hone i a kunga maṱo a vhathu ?
SARS i ḓo rumela fomo kha vhatheli vha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho .
Vhuimo vhuṱuku kha mveledziso ya muhwalo wa mufusho u ya kha dzingu ḽa kha khunzikhunzi zwo ṋetshedzwa afho fhasi kha dzingu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
2.2 . Muvhuso u kha ḓi isa phanḓa na u ita mvelaphanḓa dzi vhonalaho kha u thoma mawanwa a vhuvhekanyandeme ha 14 , vhu bvaho kha Mutheo wa Maano a Themo ya Vhukati ya 2014-2019 , iri sendedzelaho tsini na u limuwa Bono 2030 ḽa NDP .
u vhona uri thendelano yo itwaho Afrika Tshipembe ya pfanelo ya mubebi kha ṅwana i a tevhedzwa kana u kombetshedza shango uri ḽi dzhie tsheo kha idzwi
Vho ḓikumedzela shango ḽavho , tsireledzo yavho na shango ḽashu , mahala . 
Khophi ya mbekanyamaitele ya luambo ya Luisimane i ḓo anḓadziwa kha Gazethe ya Muvhuso , na u dovha ya ṱaniwa fhethu hoṱhe ho tiwaho Ofisini Khulwane ya GCIS na ofisini dza mavunḓu .
Mulayo wa zwa Mavu nangoho wo vha u tombo ḽine sisiṱeme yoṱhe ya vhukhephithaḽisi ha murafho ya vha yo fhaṱwa khaḽo na u londotwa lwa miṅwaha mahumi a rathi . 
Tshikoupu tsha mushumo wa u vusuludza tsho itwa khathihi na Masipala wa Ḓorobo khulwane ya Ekurhuleni khathihi na vhuhulwane ha muhasho wa nga ngomu . 
Maafurika Tshipembe vha hashu , musi ri tshi khou tandulula khaedu dza fulufulu kha shango ḽashu ri dovha hafhu ra ṱoḓa u lwa na u tswiwa ha khebuḽu dza musina na dza mutale. [ U vhanda zwanḓa . ]
U kunga tshigwada tshiswa tsha vhagudisi vhaṱuku , vha re na mafulufulu nahone vho pfumbudziwaho zwavhuḓi uri vha de kha phurofesheni ya vhugudisi nwaha munwe na munwe .
U tsela fhasi ha mikovhe yoṱhe ya tsheledemviswa ndi tsumbo ya uri dziṅwe khethekanyo dza kushumisele dzi khou gonya nga luvhilo luhulwane . 
" Ee , hu nani , " ha fhindula Vho Vhimbi , vha tshi pfa vho takala nga maanḓa uri Sankambe tshi khou humbela thuso khavho ngauri vha munna wa maanḓa .
Ndi a ṱoḓa u ita miṱangano ya misi yoṱhe na zwigwada zwa madzangalelo nga tshithihi ?
MBEKANYAMAITELE YA VHASHAI
Tshenzhelo ya miṅwaha miraru kha Ḽevele ya Nṱha ha Muofisiri ya Ndaulo . 
Ṱhoho ya tshiṱori Ṅwalani mafhungomaitei aṋu hafha .
Tshiimo tsha u tevhedzwa ha zwi teaho u itwa ngomu mihashoni , zwi tshi ḓa kha vhashumeli vha tshitshavha na milayo ya ndango ya zwa masheleni , zwo songana .
Phalamennde ya Afurika Tshipembe
Nga vhanga ḽa izwo , Khomishini yo themendela uri Mulayo u re hone zwino , une wo kundelwa u ita phambano vhukati ha vhuloi havhuḓi na vhuloi vhuvhi , u tea u fheliswa ( u tea u sa tsha shumiswa ) .
( g ) U kona u swikela zwishumiswa zwa u tou pfa / vhonwa zwi shumiswaho kiḽasini
Maitele o shuma nga nḓila i pfadzaho na u bvelela , naho masia o fhambanaho a khwiniso o topolwa ane a ḓo sedzwa nga tshifhinga tsha maitele a mugaganyagwama u tevhelaho . 
Nga nḓila ya tshifanyiso , hezwi ndi u sumbedza mabebo maswa a muya wa shango ḽashu ḽavhuḓi na gundo dzaḽo .
Ndi ngani vhuṱumani hune ha nga vha hone hu na ndeme ;
Nga muya uyu wa vhuthihi , ri ḓo shumisana na phaḽamennde kha u ṱavhanyisa kutshimbidzele kwa Mulayotibe wa Ndangulo ya u Shumisa Mavu .
Vho isa phanḓa nga u humbulela uri mufariwa a ngo vhuya a lala o wana dzilafho ḽa mushonga . 
( g ) u shumisa maanḓa na mishumo yayo nga nḓila ine ya si dzhenelele kha mbumbo ya ḓivhashango , kushumele kana zwiimiswa zwa muvhuso kha maṅwe masia ; na
Vhabveledzi vha khovhe dza maṱeleṱele vha na maraga wo dzulaho wo vha lindela u itela zwibveledzwa zwavho . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelelo dza madalo a mushumo nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei kha Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Congo ( DRC ) u bva nga dzi 16 u ya kha dzi 17 Tshimedzi 2015 .
ARALI mishumo ya itwa
U rekhoda mafhungo makene kha tshati kana mapa wa muhumbulo
Izwi zwi konḓiswa hafhu nga khoro yone iṋe i tshi swika hune ya vha na tshivhumbeo tsha polotiki .
Arali tshiendisi tsho ṅwaliswa nga fhasi ha khamphani , vha fanela u ṋetshedza ṱhanziela ya ṱhanganelano kana dzina ḽo shandukaho sa zwo bviswaho u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani kana tshitatamennde tsha u wana .
rengiswa tshitshavhani .
Holu luambo a lu khou dzhia vhudzulo ha luambo lwawe lwa hayani , hone lu tou gudwa nalwo .
Tshibodemaroroma
Muṱoḓisisi ane a khou shuma iyi thandela , ane a nga kwamiwa malugana na mafhungo nga vhuḓalo ndi , Mufumakadzana Jennifer Joni .
5.23 arali zwo tea , vha ḓo ṋewa muḓologi nga tshifhinga tsha tsengo ya Bodo ya Parole ;
U ṱavha zwiliṅwa zwapo : u ṱavha zwiliṅwa zwapo zwi ḓivhiwa zwi na mbuelo kha ndondolo ya mavu . 
Hezwi zwi katela na u swayiwa ha ha lushaka .
Vha Mbalombalo Afrika Tshipembe ( Stats SA ) vha vhea iṱo khwaḽithi ya mafhungo ane a vha hone kha webusaithi iyi na u dzhenisa maswa tshifhinga tshoṱhe . 
Mutevhe wa mbilaelo a u swikelelei nga tshitshavha . 
Mishumo iyi i kha fhethu hu no nga kha zwa u fhaṱa , ndondolo hayani kana tshitshavhani , na thandela dza mupo .
Nḓivho ya u ṱalutshedza na u kuvhanganya mivhigo ya ndangulo . 
Dzangano ḽa Muvhuso Wapo ḽa Afrika Tshipembe
Vha vhilahedzwa nga tshiimo tsha shishi tshine ra ḓi wana ri khatsho nga ṅwambo wa u khaulwa ha muḓagasi hu iteaho hu songo lavhelelwa .
( 2 ) Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangavunḓu .
135. Muano wa Ofisi kana Khwaṱhisedzo
U tholwa kha vhuimo uvhu zwi ḓo vha zwa tshifhinganyana , hu tshe ho imelwa mafhungo a u sedzuluswa lwo fhelelaho uri vho lugela mushumo . 
Arali ra hana mulayo uyu , ri nga si vhe vho na mmbi ya vhupileli . 
Mbono dzi khwiṋisea arali hu na u vhonala havhuḓi . 
Tsumbo , ṱhoho ya maanea a mbuletshedzo i nga vha heyi : ' Buletshedzani kereke ya u naka ye na i vhona " .
U shumiswa ha thekhinoḽodzhi ya u kala maḓi a re mavuni , nga phothenshiometha , zwi nga khwinisa tsheledzo kha siṱirasi na ṅwovha . 
Kushumele kwo vhigwaho malugana na ndivhotiwa dzo topolwaho kwo sedzuluswa zwi tshi ya na milayo nga u angaredza ya u shumisea na fulufhedzea ha mbekanyamushumo dzo nanguludzelwaho odithi . 
Khumbelo dza u rumelwa nga imeiḽi kana fekisi a dzi nga ḓo ṱanganedziwa . 
Maitele a khou shuma ane a khou vhuisa ndozwo dza masheleni dzo vhangwaho nga mimasipala nga mulandu wa ndangulo i si yavhuḓi na zwiṅwe zwi si ho kha ngona . 
( c ) kha sia ḽa zwa muvhuso wapo a zwanḓḓani zwa khoro dza Masipala hu tshi tevhelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 156 .
Musaukanyo wa u vha hone maitele a u engedza ndeme kha zwiḽiwa zwo nangiwaho zwa zwiḽi zwa thoro ya mulivhaḓuvha zwi tshi khou bva kha mitengo ya fhasi zwa fhungudza u kuya . 
U bvelela ha tshikimu tsha ndaulo tsho imaho ngauri zwo ḓisendeka nga uri tsho sikwa zwavhuḓi hani na uri tsho shumiswa zwavhuḓi hani . 
50 g ya botoro i si na muno ˆˆ
U shuma na / nga mafhungo : maambwaita , maambwaitwa
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ṱuṱuwedza Tshigwada tsha Afrika Tshipembe uri sekithara dzo fhambanaho dzi shumisane u kwaṱhisa hafhu ikonomi yashu , u kunga vhubindudzi na u sika mishumo ya vhathu vhashu .
Mbilo ya mikovhe ya thirasithi i ḓo tendelwa fhedzi hu tshi itelwa vhathu vhane vha vha vhuvhili havho dzi thirasithii na vhavhuelwa vho ḓidzhenisaho nga maanḓa kha ndangulo ya thirasithi . 
6.2 . NDIVHO U ṋetshedza khumbelo ya khumbudzo i re na vhuthu na tshumelo yo livhiswaho kha vhathu nga u shumisa ndangulo kwao ya masheleni hu tshi katelwa tswikelelo na ndondolo kwao ya u kunga zwiko zwa masheleni .
U pfiwa ha mugaganyagwama hu khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dza MFMA dza u shela mulenzhe nga tshitshavha kha phurosese ya mugaganyagwama dzii swikelelwe .
Afrika Tshipembe ḽo ḓalesa Vharema vha re kha nzulele ya vhupo vhu si ha dziḓoroboni . 
Nangoho , tshipikwa tshavho afha ndi tsho hulelaho vhukuma , hu na zwiphiri zwine zwa langa nyito dzavho na maanḓa mahulu e vha ṋekedzwa kha u lwela u swikelela ndaela yavho ya ndeme . 
Mutengo wa u thoma u shumisa pulane ya muhanga u tea u waniwa . 
Na uri riṋe , vhathu , zwa zwino ri na iṅwe khonadzeo ya u davhidzana na u shumisana kha vhufarakani , vhushumisani na u tikana na vhaṅwe . 
Zwine zwimela zwa zwi ṱoḓa uri zwi aluwe
Ndaka dza zwa masheleni dzi tshimbilaho na zwezwo dzi dzhiiwa hu na mbadelo nahone a dzi baḓekanywi na u wa tshirunzi kana u tshinyadzea . 
NNḒU DZAVHUḒI
Kha vha ḓadze fomo MTN 1 ofisini ya vhuponi havho ya zwa badani .
Vhuṱanzi
3 . Vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi mini ?
Khumbulelo dza ndeme dza u bvelaphanḓa ha nḓisedzo ya dzinnḓu zwi katela : 
Sa tsumbo : Kha vha ṱalutshedze nga vhuḓalo uri u topola mpho zwi amba mini . 
Ndi mutheo une khawo Phalamennde ya ita uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli kha vhathu , zwine ya ḓisedza , na uri tshelede yo kovhiwaho i shumiswa hani
Ni nga nthusa nga . . . ?
U ḓiphina nga u wana tshiimo tsha phurefeshena ḽa na u swikelela thusedzo dzi wanalaho kha tshumelo dza zwa masheleni
Naho ho no itwa mvelaphanḓa zwiṱuku , hu kha ḓi tea u iwa kule u swikelela ndinganyiso ya zwa mishumo . 
Tshitatamende tsha mutheo tsha ndeme ndi u ṱanganedza uri a hu na sekhithara , ministri , muhasho kana dzangano na ḽithihi ḽine nga ḽoṱhe ḽa hweswa vhuḓifhinduleli ha u langa HIV na AIDS . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a nga ita khumbelo ya thendelo ya zwimela zwo fhambanaho .
Mbadelo yo randelwaho .
Tshiimiswa itshi tshi khou thomiwa u itela u langa zwiimiswa zwa nnḓu dza zwa matshilisano zwine zwa wana masheleni a nnyi na nnyi na u langa zwa ndingo , thendelo , ndaulo na u phaḓaladzwa ha zwo vhulungwaho nga zwiimiswa na mphomali dza pfuma kha zwiimiswa zwa nnḓu dza zwa matshilisano . 
Fhedzi-ha , zwishumiswa zwa u tikedza sia ḽa masheleni zwi tea u ḓisa mbuelo siani ḽa u fhungudza mbadelo . 
Zwi amba uri ndingedzo nnzhi dzo ṱangana u bva phanḓa hoṱhe dzo ṱoḓea u itela u bvisa nḓilani khovhakhombo . 
Ndi madzangalelo a nnyi ane a khou itelwa iyi nyito ya vhudavhidzani ?
Fhedziha , zwipikwa a zwi ngo swikelelwa kha mbekanyamushumo dza ofisi ya lushaka , hu tshi katelwa mbekanyamushumo dza sekithara dzine migaganyagwama yo vha yo valelwa na uri , huṅwevho , dzikhonṱhiraka dza dzo fheliswa . 
Nṱhani ha izwo , vhurumelwa vhuṅwe na vhuṅwe vhu nga kwengweledza Mivhuso ire na mafhungo o teaho uri i imaime i ṋetshedze thikhedzo yayo ya tshihaḓu nahone yo fhelelaho na thuso kha u khwaṱhisa mushumo wa Zhendedzi . 
Nga dzi 11 dza Fulwi minisiṱa wa zwa vhuendi vha ḓo vha na nyambedzano na indasiṱeri .
Sisiṱeme ya Twin Peaks i ḓo langa vhuḓifari ha mimaraga kha sekithara ya bannga na ya masheleni nga vhuphara . "
Musi luambo lwa u funza lu tshi vho ṱoḓou dzhia vhuimo ha luambo lwa u thoma lwa mugudi zwi vhidzwa upfi thuso ya vhuḓivhi ha nyambo mbili
Tshumelo ya IT yo ṋetshedzwaho nga vhufarani ha PPP lwa tshifhinga tsha khonṱhiraka . 
Nga nṱha ha zwenezwo , zwa dzinnḓu na zwone zwi dzhiiwa sa fhungo ḽa ndeme ḽa nḓisedzo ya tshumelo ; fhedziha , nḓisedzo ya dzinnḓu i kha ḓi vha mushumo wa vunḓu , wo rangwaho phanḓa nga Muhasho wa Dzinnḓu wa Vunḓu . 
U tikedza maitele aya , muvhuso u khou ṋetshedza thikhedzo ya nyengedzedzo kha zwiimiswa zwa mveledziso zwa ndeme zwa masheleni . 
U ita nyambedzano ya tshivhumbeo , kushumisele kwa luambo , ndivho na vhathetshelesi vha tshibveledzwa
Zwi ḓo dzhiiwa u tou nga ICC a yo ngo ita thambo kha Afrika Tshipembe ya u kwamana nayo uya nga Athikili 97 nga muya wavhuḓi na nga vhuḓikumedzeli na nga nungo dzoṱhe u thusa Afrika Tshipembe .
U anetshela zwiwo nga mutevhe wone
Ikonomi ya tshizwinozwino i katela , sa zwe zwa ambiwa , zwi fhiraho sekhithara ya miṱa na mabindu . 
KPI iṅwe na iṅwe i tea u katela thagete dza kushumele .
Kha nyimele idzi , hu na ngoho ya uri maṅwe madzangano a polotiki o dzhia vhuḓifhinduleli ha u galatsha zwitshavha uri zwi dzhenele kha mishumo ya wadi , a zwi mangadzi uri komiti nnzhi dza wadi dzi vhonala dzo ḓisendeka nga ḽihoro .
A si miṱa fhedzi i rangwaho phanḓa nga vhafumakadzi yo imaho , na miṱa i rangwaho phanḓa nga vhana . 
Hezwi ndi zwa ndeme vhukuma arali u nanga kana phurosese ya u khetha yo vha ya inifomala u kunga madzangalelo maṱuku a tshitshavha na vhakhethi vha si gathi vha swika .
Vhadzuli vha dzulaho vhuponi ha masipala
10 . REKHODO
Fhungo ḽa vhuraru ḽi rembulusa ngwende ḽa ṱola zwithu zwi si zwa vhuḓi zwa mishumo ya vhathu . 
Ndi kuitele kwa Mulayotewa wa demokirasi yashu uri Muvhuso u nga kona fhedzi u shumisa tshelede arali yo phasiswa nga Phalamennde .
Ni nga tenda u . . . ?
Zwikhala zwo tsireledzeaho zwi ṋetshedzaho u tou nanga vhukati ha murunzi na ḓuvha , tsireledzo ya muya , ha u dzula na fhasi hu si konḓi u itela u eḓela hone . 
A zwi konadzei tshifhinga tshoṱhe u fhambanyisa zwi khagala vhukati ha u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu na zwiṅwe zwivhumbi zwa tsikeledzo zwine zwa vha khagala . 
Modulu uyu wo shumisa matheriala wo bveledzwaho nga madzangano a tevhelaho , nga thikhedzo ya vhashumisani vhao vha nnḓa .
U rwela ngomani mafhungo nga u ṱanganyisa u shumisa nḓivho ( tshenzhelo ya tshikoloni ) u itela u ṱalutshedza mafhungo a thyeori . 
I ḓivha zwauri mazhendedzi a u lwa na vhuyaḓa u dzulela u sa wana zwishumiswa zwo teaho . 
3.1.4 Ndivho ya Batho Pele
2.1 . Ho sedzeswa kha mbekanyamushumo na thandela dza ndeme dza u khwaṱhisedza u shumiswa ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe kha ṅwaha u ḓaho wa muvhalelano .
Vhaḓisedzi vha tshumelo vhoṱhe a tea u rumela ṱhanziela dza vhukuma dza uri vho thela muthelo na ṱhanziela dza vhukuma dza khamphani ṅwaha muṅwe na muṅwe vhunga dzi tshi vusuludzwa ṅwaha na ṅwaha . 
U FHAṰA SHANGO ḼI BVELELAHO NA ḼI KONAHO
Vhunzhi ha migaganyo ya mugaganyagwama ho ṋetshedzwaho nga dzidona a hu fhambanywi vhukati ha miano , tshifhinga tsha miṅwaha minzhi hu tshi vhambedzwa na vhuḓikumedzeli ha ṅwaha muthihi , na ndambedzo dzi re hone . 
Thendara ya fhasisa kana thendara iṅwe na iṅwe a i nga ḓo sokou ṱanganedzwa , nahone khoro i na pfanelo ya u ṱanganedza thendara yo fhelela kana tshipiḓa . 
O ri : " Malofha anga a ḓo kanzwa muri une wa ḓo aṋwa mitshelo ya mbofholowo .
Mushumo wa 2 Ḽitheretsha ( vhurendi )
Kha ḽiṅwe , i fanela u sedzana nga maanḓa na mbudziso dza nyaluso ya ikonomi na ṱhoḓea dza vhubindudzi dzi elanaho , dzangano ḽo ralo . 
adzwaho .
Mushelamulenzhe muṅwe na muṅwe u lavhelelwa u ita mukumedzo muthihi wa u tou amba ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga Luisimane . 
arali muthu wavho olovha miṅwaha miṱanu yo fhiraho,khophi ya ifa na mikovhe ya arali zwitshikona dzea .
Mveledzo dzavho u ya nga ha mitalo iyi i ḓo dovha hafhu ya fhungudza u ḓisendeka havho kha vhubveledzi . 
Zwi ḓi nga na tshiimo tsha themamveledziso ya zwikolo uya nga vhuḓi ha mbanḓe dza u tambala khadzo na holo ya zwa vhuḓimvumvusi tshikoloni ndi fhungo ḽi no mmbilahedza , hu tshi katelwa na u tholwa ha mugudisi are na tshenzhemo khathihi na vhashumi vha no ḓo thusa tshikolo tshinwe na tshinwe tsha muvhuso . 
nahone wadi yo dzhenelelaho nga mukhantseḽara onoyo i fanela u dzhiwa sa yo -
Khamphani dzi khou ṱuṱuwedzwa u eletshedza Muhasho hu tshe na tshifhinga nga khonadzeo dza u sa tshimbila zwavhuḓi ha zwithu hune hu nga vha hone malugana na konṱiraka iyi kana dziṅwe . 
Mishumo yoṱhe u mona na sitediamu i ḓo dzheniswa kha senthara iyi , na u konanywa u bva henefha . 
U khwinisea ha tshiimo tsha mutakalo wa Vundu zwi bva kha musi ri tshi tandulula zwiitisi zwa matshilisano zwa ndeme zwi kwamaho mutakalo , zwine zwa katela mbuelo na tshiimo tsha matshilisano , netiweke dza thikhedzo ya matshilisano , mushumo na nyimele dza mishumoni , na mveledziso ya mutakalo wa vhana . 
Ri tama u topola vhaphuresidennde vha kale vha ANC vho rangaho phanḓa nndwa yashu ya mbofholowo na u sika vhutshilo ha khwiṋe kha mirafho yoṱhe .
Khoro yapo i nga thusa u ita dzikhophi .
3.2. Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Ṱhoduluso ya zwa Maḓi - Khwiniso i sedza kha zwi tshimbilelanaho na tshanduko khulwane dza zwiimiswa , mbekanyamaitele , saintsi ya zwa maḓi na zwa mulayo wa mupo khathihi na u engedza u shela mulenzhe ha Khomishini ya Tsedzuluso ya Maḓi kha ṱhoḓea dza tsedzuluso ya maḓi Afurika Tshipembe hu u itela u vhona uri shango ḽo ima zwavhuḓi kha u fhindula ṱhoḓea na khaedu dza shango ḽo omaho sa Afurika Tshipembe .
Mkhwanazi u khou humbela uri maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha gude nga ha leukaemia vha tsireledze matshilo .
Ndivho ya mveledziso ndi u ṋea sia ḽa maano na u ṋetshedza tshumelo dza ndeme ya masheleni na dziṅwe thikhedzo kha Minisṱa na Ṱhoho ya Muhasho . 
U amba tshiṱori tsho ḓoweleaho tshi re na mathomo , mutumbu na magumo , ipfi ḽi tshi ya nṱha na fhasi .
Nyengedzedzo ya zwa maḓi yo imisiwa nyana kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango nga nṱhani ha u shaea ha themamveledziso .
1.5.3. U ṱoḓulusa zwiko zwa oiḽi na gese Afrika Tshipembe ndi zwa maano a nṱha u itela tsireledzo ya fulufulu ḽa shango .
-- Luambo na maanḓa
Ri vhudzisa mbudziso iyo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha khoro dzine dza vha dzi konḓaho nga maanḓa nga ha uri ri fanela u ṋea vhuṱanzi hani . 
U itela u sumbedza nḓila mishumoitwa ya u puḽana nga u sumbedza nzulele yo ṱanḓavhuwaho ya gondo ḽo farwaho nga zwiṱirathedzhi zwa masipala
Ndangulo ya mbuelo , tshumiso ya masheleni , ndaka na zwi si ndaka khathihi na kufarelwe kwa masheleni , na kutshimbidzelwe kwa mugaganyagwama na u pulanela masheleni ; 
Tshumelo dza mutakalo dzo ṱanganelanaho
U peleṱa maipfi zwavhuḓi , hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi
Hezwi zwi nga itwa nga u shumisa gumbukumbu ḽa nyamunaithi ḽa ḽithara mbili ḽo ḓadzwaho nga maḓi na muṱavha u si munzhi u itela uri ḽi vhe na tshileme ngomu ha mukumbu .
Ṱhalutshedzo mbili dzine dza nga konadzea dzi nga swikiswa hu tshi itelwa mvelelo idzi , dzine dza fanela u dzhiiwa sa madzinginywa madzuloni a phetho . 
Mulanguli wa dzingu u ḓo saina hezwi .
Fomo dzi teaho u
Mushumi- / mutholwa- / muhirwagudiswa
A Tshumisano yapo na Vunḓu ( P&LL )
Kha tshitshavha tsho ṱanḓavhuwaho , u eḓanisa vhukati ha pfanelo na vhuḓifhinduleli zwo konḓa u humbulwa lwo teaho . 
Kha luṅwalo lwavho , Minista a vho ngo amba uri ndi ngani vha tshi ṱoḓa u humisela murahu muvhigo . 
U thetshelesa u itela u pfesesa / u vhala ho lugiselwaho / hu so ngo lugiselwaho/ nyambedzano ( mufhindulano )
u ṋekedza tshumelo kha tshitshavha nga nḓila i fanaho .
Kha zwitshavha zwa kale ho vha hu na zwiimiswa zwi sa fani - zwenezwo vhuimo ha vhafumakadzi na vhuḓipfi kha zwa matshilisano khavho o vha o fhambana i re khagala . 
Tshipiḓa itshi tshi ṋetshedza manweledzo a zwiteṅwa zwa ndeme zwa milayo iyi , na u yelana hayo na vhushumisamupo , tswikelelo na u kovhekana mbuelo .
U tevhedza ndaela nga thevhekano yone
Ri ṱoḓa u ṋetshedza muvhigo wa misi u itela uri tshitshavha tshi kone u tevhela mvelaphanḓa . 
Thusani ṋotshi uri i wane phakho yayo .
Vhubindudzi kha bada na raḽiwei zwi a ṱoḓea , u itela u tshimbidza nyaluwo nga ngomu ha sekhithara idzi . 
Vhuvha ha tshiimo na tsireledzo ya vhaofisiri zwi nga ṱu ṱuwedza vhukoni hashu kha u shumana na thaidzo .
Hezwi zwi katela u dzhenelela hu hulwane nga phurofeshinaḽa dza zwa vhudavhidzani kha nyambedzano dza phalamenndeni . 
Ri tea u vhudzisa zwino uri ndi ḽifhio ḽa masia ḽine ḽa vha ḽa muelo muhulwane kana wa ndeme nga maanḓa kha mushumo uyo , iḽo ḽine maṅwe a ḽi tevhedzela , kana ḽine a ḓitika ngaḽo . 
Mashangoni manzhi o bvelaho phanḓa , mbekanyamaitele yo thusa nga u ḓisa mvelelo dza matshilisano dze dza dzhiwa sa dzo teaho nga zwitshavha zwao , kana nga mivhuso yao . 
U tshinyadza thundu
Tsha u thoma mugaganyagwama u tou vha munango na ndinganyiselo dzine Muvhuso wa tea u dzi ita musi u tshi khou dzhia tsheo nga ha uri u nga swikelela hani mutevhe wa zwipikwa zwa mbekanyamaitele zwo tendelanwaho khazwo khathihi na zwipikwa zwa nḓisedzo ya tshumelo . 
Mulayo wa India Mulayo wa Tshumelo dza Ndaulo ya Mulayo wa vhu 39 wa 1987
Kha vha humbele vhashelamulenzhe vha vhe kha zwigwada zwiṱuku zwavho vha vha livhise kha SWOTya zwigwada zwa kutshilele kha siaṱrai 66 kha notsi dza khoso .
Vhupo hune ha vha na vhushai vhunzhisa ha dovha ha vha na khonadzeo ya u hu bveledzisa , hu nga katela ndambedzo dza themabindu vhudzuloni ha u sedza fhedzi nḓisedzo ya tshumelo dza muteo u itela thusa vhupo uho . 
Pfusho na zwiḽiwa zwo teaho , nga maanḓa kha vhana vhane vha vha na miṅwaha ya fhasi ha miraru , ndi zwa ndeme kha mveledziso yavhuḓi ya muvhili na muhumbulo .
Zwipikwa zwi tevhelaho na zwiṱirathedzhi zwo no dzudzanywa u itela u endedza tshumiso maelana na vhupulani na zwiko ho ṱanganelanaho na ndangulo . 
U fhedzisa u ḓadza mutevhe wa thusedzo ya gomelelo kha nyimele ya gomelelo . 
malugana na mbekanyamushumo dza nḓisedzo ya tshumelo
Thendelo ya mushumo i ṋewa vhabvann ḓa fhedzi .
Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na dokhumenthe dza u ṅwaliswa ha khamphani yavho , close corporation kana trust
Ahuna u thivhelwa tenda dokotela o ṅwaliswa kha Khoro ya Phurofeshinala ya zwa Mutakalo ya Afrika Tshipembe
Nga tshifhinga tsha tsenguluso iyi , vhuitwa vhune ha wela nga nnḓa ha ndaela ya muhasho kana vhune ha sa vhe na ndeme kha ndivhotiwa dza muvhuso , vhu fanela u ṱaluswa nahone ha fheliswa . 
Vha nga ṅwalisa Khamphani i si ya Mbuelo sa :
Mashudu mavhi , nyaluwo ya mishumo kha vhulimi i bva kha beisi ya fhasi i tshi vhambedzwa na uri zwenezwo na tshivhalo tsha vhukuma tsha vhathu vho tholiwaho vho engedzwaho tshi fhasi nyana . 
Naa izwi zwi nga thithiswa nga zwiko zwiṅwe na zwiṅwe zwa u tshikafhadzo ?
Vhashuma-/ vhatholwa-/ vhahirwa tshifhinganyana
139 . U dzhenelela ha vunḓḓu kha zwa muvhuso wapo
Hezwi zwi ita uri vhoramabindu vha kone u ḓidzhenisa kha mishumo ya vhukuma ya tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi . 
U thetshelesa u itela u pfesesa ( tsumbo , u thetshelesa kha tshibveledzwa tsho ṅwalwaho / tsha u
Costa ndi yone khamphani ya dzitshakha ya u vhuendi ha maḓini u kona u humela hayani ubva lwendoni . 
Tsha vhuraru , hu na mvelaphanḓa yo swikelelwaho kha u fhedzisa maraga wa mashangoḓavha . 
Ndi a tenda uri Miraḓo i Ṱhonifheaho vha ḓo tenda uri vhuthu ha demokhirasi vhurereli ha poḽotiki vhutea u wana vhupfiwa ha tshitshavha tsho pfaho vhuṱungu tshine ra thusa tshone nga maanḓa .
Tsha ndeme nga murahu ha izwi , tshikhala vhukati ha ndivho , tsho thomiwaho kha mulayo na nḓowenḓowe , ndi sia ḽi ṱoḓaho u dzhielwa nṱha ha tshifhinga tshoṱhe na u ṱhogomelwa . 
Ṅwaha uno wa ( 2014 ) ndi wa vhu 16 kha fulo iḽi , ḽine ndivho yaḽo ha vha u isa phanḓa na u ḓivhisa vhathu ngaha tsireledzo ya vhafumakadzi na vhana , ho sedzeswa kha vhanna na u shumisana navho kha uri vha thusedze kha u lwa na dandetande iḽi ḽa khakhathi dzi kwamaho vhana na vhafumakadzi .
Tshipiḓa tshi si na ayene tsha amonia tshi nga vhalelwa arali amonia yoṱhe , pH na thempheretsha zwi tshi ḓivhiwa nga u shumisa ndinganyiso yo ṋetshedzwaho . 
Zwivhangi zwihulwane zwa u shanduka ha mitengo hu re nṱha nga 2002 zwi katela mitengo ya zwiḽiwa , dzinnḓu , tshumelo dza dzilafho na mitengo ya vhuendedzi . 
Tsha wana thambondapfu yo khwaṱhaho .
Arali dzina ḽavho ḽi siho kha mutevhe wa vhakhethi , vha ḓo eletshedzwa u dalela ofisi yapo ya Independent Electoral Commission uri vha ṅwalise .
Mutengo wa tshithu nga tshithihi wo ṋetshedzwaho nga Vhorathendara u ḓo shumiswa hafhu u kala ndeme ya khonṱhiraka ya u fhedzisela . 
U dzulela u vha hone ha muvhigo zwo engedza nga Shundunthule sa musi khetho dzi tshi khou vha tsini . 
Izwi zwi tendela Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya Rekhodo kha u vhila uri mashumele na matshimbidzelwe zwi tshimbidzwe u itela u vhona uri rekhodo dza akhaivi dzi khou ṱalulwa ngeno dzi tshi kha ḓi shuma na uri dzi khou vhulungwa zwavhuḓi . 
Mushumo u tsheṱa mishumo iyo kana mafhungo ayo a no engedza tshivhalo kana vhuhulwane ha mushumo . 
Imeiḽi 
Khumbelo ya thendelo ya u vha mudzuli wa tsho?he - vhathu vho ? iimisaho nga vho?he siani ? a masheleni
U dzhena havho tshikolo hu ḓo kwamea , nahone hu na khonadzeo ya u kundelwa u thetshelesa na u salela murahu kha mushumo wa tshikolo . 
Nahone Afrika Tshipembe a ḽi ḽoṱhe : Huna mutsiko kha nḓisedzo zwi tshi ḓa kha thandela dza khuliso mashangoni a Chile na Brazil .
Mushumo u ḓo farwa nga nḓila i tevhelaho : 
Mielo ya puloto i lingana vhuṋe ha goloi na mbuelo ya muṱa , hune mielo ya puloto miṱuku ya elana na mbuelo ṱhukhu na vhuṋe ha goloi . 
Naho ho vha na tsirakhombo dzoṱhe , naho zwo ralo , thaidzo dzo ḓi dzulela u bvelela kha nyito . 
Tshikhala tshi , fhedzi , a ṱoḓea u ḓo paka na u tshimbidza kiḽiniki , ezwi zwi nga itwa u bva phakhani yapo , senthara ya tshitshavha , kereke , na zwiṅwe . 
Kudzhenele uku kwo ṱangana na u swikelela na uri ku khou thoma muya wa nṱha wa vhupulani na ṱhumanyo kha mushumo wa muvhuso . 
Vha nga tea u ḓisa vhuṱanzi ha thuso ya masheleni , arali zwo tea .
Ho sedzwa kha u vusuludzwa ha themamveledziso i vhonalaho ya zwikolo zwo khetheaho , u rengiwa ha zwishumiswa na zwishumiswa zwa u thusedza na u livhana na ṱhoḓea dza vhuendi ha vhagudi . 
U ya nga Bannga ya Standard , murango wa u dzhia tsheo u fana na wa bammbiri ḽa ndinganyiso . 
Kha ṅwaha wo fhiraho , mushumo wo ḓi bvela phanḓa wa pulane ya u thoma mbekanyamaitele ya Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka .
A hu na tsheo nga ha muraḓo wa vhuimo ha khuliso . 
Ngeletshedzo dzi tevhelaho dzi nga vha thusa musi vha tshi ita vhupfiwa havho :
Nnḓu yo vusuludzwa yoṱhe nga 2001 , hu tshi shandukiswa kudzulele u bva kha tshivhumbeo tsha khuḓanḓeiṋa u ya kha tsha hafu ya tshivhumbeo tsha tshitendeledzi .
Vhaḽedzani vha vhambadzelanaho na Afrika Tshipembe vha na tshenzhemo ya nyaluwo ya ikonomi yo fhambanaho .
bada dza masipala na u tshibidzwa ha maḓi a mvula
Zwipiḓa zwa vhuṱhogwa zwa themamveledziso zwi vhupo ha mushumo ho tsireledzwaho , muḓagasi , zwishumiswa zwa mabugu na maḓi . 
Masthudeni maswa a gudelaho mushumo vha re na ndalukano vha ṱoḓea u ita tshumelo ya tshitshavha ya khombekhombe i re na malamba nga ngomu kha zwibadela zwa muvhuso lwa ṅwaha muthihi . 
U shumisa ngelekanyo ndi yone nḓila ya u ḓipilela ya khwiṋesa .
Nga u pfufhifhadza , masia o fhambanaho a tea u humbulwa zwavhuḓi u ya nga ha ṱhoḓea dza mudededzi , u langa zwiko na thero kana ṱhoḓea dzo khetheaho dza gireidi . 
Heḽi ḓuvha ḽi khou pembelelwa fhasi ha thero : " U Pembelela Lupfumo lwa Vhathu nga u Ṱanganedza Vhuvha Hashu sa maAfrika . "
Tsumbo ndi u itwa ha Khoudu nga Mudzhii wa Tsheo hune muofisiri wa u renga wa tshiimiswa tsha sekithara ya nnyi na nnyi a dzhiiwa sa thendara . 
Hu tshe ho lindelwa phindulo ya mbudziso i elanaho na zwiḽiwa na zwidzimamulilo . 
Ndi ṱanganedzavho Vhaambasada na Vhakhomishinari Vhahulwane vho imelaho mashango a 146 , a re na vhushaka ha vhudipuḽomati na Afurika Tshipembe .
U bveledza ndondolo ya mupo na u kona u vhuyelela vhuimoni haho ha u thoma
Ṱhoḓea iyi i nga bveledza uri muṱolamuvhalelano a thole makone wa zwa mulayo musi hu tshi ṱolwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , zwine nga murahu zwa bveledza ndeme ya nṱha ya mbadelo dza nṱha dza muṱolamuvhalelano . 
U bva kha saveyi idzi , zwi tou vha khagala uri hu na u gonya kha tshivhalo tsha vhafumakadzi vhane vha nwa . 
zwifhinga zwo vhewaho na vhaṋetshedi vha tshumele vha ndeme
thendelano dza u kovhekana mbuelo na u pfukisa zwishumiswa dzo itwa nga vhafaramikovhe avho ; na
( iii ) u ḓḓadza arali zwo fanela , tshikhala malugana na yeneyo ofisi ; kana
Ithaviyu / khuthadzo
ṋetshedza mihasho tsumbo dza u vha thusa u bveledza mielo ya kushumele , mielo iyi i ambedzaniwa nga u ṱanḓavhuwa na tshitaila tsho khwiniswaho tsha ndangulo ya zwiko zwa nnyi na nnyi .
Nga kuvhonele kwa muambi , ndi zwifhio zwine vhathu vha tea u sedzesa khazwo ? 
Musi thangi yo ṱumiwa kha tsinde ḽa / mudzi wa ipfi , i shandula zwine ipfi iḽo ḽa amba .
Mulayo wa Mbuyedzedzo na Khwinisedzo ya Pfanelo dza Mavu u ṋetshedza mbuyedzedzo kana thandululo ya ndinganyo kha vhathu na zwitshavha vho dzhielwaho pfanelo dza mavu nga murahu ha dzi 19 Fulwi 1913 .
Vha nga kwama
Hu tshi dzhielwa nṱha nḓila ya shango ya u dzhiela nṱha u fhelisa na u bveledzisa kha mafhungo a u tsireledza vhufa vhune ha khou ngalangala , na kha vhuḓifhinduleli ha lushaka ha u swikelela gumofulu ḽa u shumiswa ha nyambonnzhi ya vhathu , mulayo wa u tsireledza pfanelo kha na dza luambo u fanela u bveledziswa u itela u thivhela u xela ha luambo luṅwe na luṅwe , zwi sa yi nga tshivhalo tsha vhaambi vha ulwo luambo .
Ndi wana hu na khaedu kha u wana thasululo ya thaidzo
Hu tea u ṱoḓiwa thuso ya zwa masheleni yo engedzeaho u itela u tandulula thaidzo ya ndondolo ya ndeme yo salelaho murahu . 
DZINDILA DZO LIVHANYWAHO NA TSHIKO
Ndozwo yo ṱoliwaho i nga fhiriselwa phanḓa u swikela zwenezwo fhedzi a i koni u humiselwa murahu . 
U tholwa uhu hu ḓo dzula hu tshi khou shuma u swika hu tshi vha na nḓivhadzo ya tshanduko ine ya ṋekedzwa nga tshiimiswa . 
Hu ḓo vha na madokotela na vho makone vhane vha ḓo vhona vhalwadze vha ne vha ḓo badelelwa nga NML na vhane vha ḓo takalela u ḓi badelela vhone vhane kana vha badelelwa nga tshikimu tsha dzilafho .
Ri nga kona hafhu u fhindula mbudziso dzavho dza zwa mulayo , masheleni na dza vhone vhaṋe . 
Ndi fulobo dzo valiwaho fhedzi dzi re na nomboro ya thenda dzine dza ḓo sedziwa . 
Muhanga u fhindula bembela ḽa Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ḽa mveledziso ya dziḓoroboni kha u shumana na masiandoitwa a maitele mahulwane a tshitalula na u thusa mimasipala u kona u bveledzisa dziḓorobo nga u ṱavhanya .
Kha ḽiṅwe sia , hu na vhuṱanzi ha vhuimo hu aluwaho ha mufusho kha vhuṅwe vhupo . 
8.4 Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili u ḓo fara mushumo wa Vhege ya Vhuthathatshili vhukati ha ḽa 16 na ḽa 22 Shundunthule 2017 fhasi ha thero : " Vhuthathatshili u itela Mutakalo na Tshirunzhi " .
Nḓivho ya Mulayo wa Tshumelo dza Muvhuso na ndaulo . 
Ri dovha hafhu ra tama u livhuwa tshiṱafu tsha Komiti . 
Arali khumbelo ya tendiwa ho dzhielwa nṱha izwo zwo ambiwaho afho nṱha kha phara 9.4.3 , hu sa athu fhela maḓuvha a 10 a mushumo tshe khumbelo iyo ya ṱanganedzwa , GCIS i ḓo tshimbidza sa zwine ya nga vha yo imisa zwone , mafhungo a u pindulela ḽiṅwalo iḽo , tshumelo dza ṱhaluso ya luambo lwa zwiga , kana u shandukisela zwo ṅwaliwaho kha Braille .
Arali vha vhidzwa uri vha vhe ṱhanzi ya vhutshutshisi
Zwenezwo , ndi fhululedza na u tamela mashudu mabindu are hone fhano . 
U ṱuṱuwedza mveledziso ya dzipulani kana thendelano dza nḓisedzo dza mvelelo dza ndeme ; na
Hezwi zwi ḓo amba uri musi izwi zwi kha tshivhumbeo tsha phindulo zwi khwaṱhisedza uri Muvhuso u wana vhuimo ha u ranga vhukati ha maipfi manzhi ane a dzhenelela kha adzhenda ya midia . 
Nga u sengulusa vhukando vhukene nga vhalanguli na vhaofisiri , ri nga khwaṱhisedza arali vhu tshi linganela kha nḓila dza u tandulula tshipiḓa tsha khuḓano . 
Musi muṱangano wo no lapfesa u fhira tshifhinga tshe wa tetshelwa tshone , vhathu vha thoma u sa dzulisea .
Tshenzhelo na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho kha sia ḽa maitele a u dzhenelela ha tshitshavha i ḓo vha themendelo yo khwaṱhaho . 
U amba mbuno / vhungane / ndivho / mihumbulo ...
Nda sedza kudambo kwe nda vha ndi tshi bambela na u tamba na vhaṅwe vhatukana khakwo .
Tsumbo , i ḓo dovha hafhu ya sumbedzisa uri ṱhanganelano i a konadzea . 
Zwi tshi elana na milayo ire kha Ndayotewa na miṅwe milayo i elanaho na muvhuso wapo , masipala unga fhambanyisa vhukati ha khethekanyo dzo fhambanaho dza vhashumisi na vharengi maelana na mbadelo dzine wa badelisa . 
Mukumedzo wo itwa Phalamenndeni wa khwiniso ine ya tea u itwa kha mikovho yo voutelwaho kha mugaganyagwama muhulwane wa ṅwaha . 
Bulani ipfi ḽi re na mibvumo ane na swika khao ni a a vhala .
Naho shango ḽo kundelwa u swikela datumu ya 17 Fulwi 2015 kha u pfuluwa u bva kha anaḽogo sa zwe zwa vha zwo tiwa nga Yunioni ya Ḽifhasi ḽa zwa Theḽekhomunikhesheni mushumo munzhi wo vha u tshi khou itiwa wo livhiswa kha ha u dzima anaḽogo . .
Thyiori ya mushumo i kwama zwauri vhathu vha ḓifarisa hani , vha pfa uri vha tea u ḓifarisa hani na uri vha tenda uri vhaṅwe vhathu vha fanela u fhindula hani kha zwiito zwavho . 
Hezwi zwi tshi khou itwa nga maga mavhili : mathomoni , mafhungo a saukanywa u wana masiandaitwa a tshifhinga tshilapfu a maitele ane a vha hone ; na , tsha vhuvhili , thusedzo ya mbekanyamushumo na ya tshiṱirathedzhi i khou bveledziswa u ṱuṱuwedza maitele o topolwa kha ngudo . 
Hu nga dzhiwa tsheo ya uri vha nga bveledza zwibveledzwa zwa khovhe , nahone izwi zwi ḓo itwa nga fhasi ha zwo khetheao nahone tsheo i zwanḓani zwa Minista wa DEA&T .
4 Roṱhe ro fhambana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8
Vhathu vhoṱhe vha re na dzangalelo na zwiimiswa vha rambiwa u ṋetshedza ḽikumedzwa nga ha Mbekanyamaitele ya Mvetomveto ya Lushaka nga ha Khwaṱhisedzo ya u Ḓiṅwalisa na Vhashumi nga u tou ṅwala na u livhisa makumedzwa avho kha muthu o teaho . 
Zwivhulahatsheṋe na zwivhulahaphori zwi na mutevhe wo angalalaho wa zwithu zwitshilaho na zwi sa tshili ngauralo , zwi sumbedza mutevhe wo fhambanaho wa toksini , ḽeveḽe ya u sina na u konḓelela mavuni . 
64 Bogisini hu na mini ?
vhurifhi ha fomaḽa / vhu si ha fomaḽa
Ezwi zwi nga ṱalutshedzwa nga tshivhalo tshihulwane tsha mamaga e a hwetekana kana u litsha u shuma ṅwaha wonouḽa , khamusi nga nṱhani ha u engedzea kha zwirengwa mashangoḓavha zwa mamagani , khathihi na muvhilo yo fhungudzeaho ya zwivhambadzwa seli zwa mamagani nga nṱhani ha muṋano wa masheleni a ḽifhasi . 
Arali dokotela wavho kana sibadela tsha wana thendelo u thoma yavho , dokotela na sibadela vha ḓo wana nḓivhadzo ya Tshiofisi ya tshikimu .
Kha vha tsireledze lwa fomaḽa vhuṅwe vhupo vhune vha kha ḓi vha na khuvhanganyo ya phambano ya zwimela . 
Mbilahelo dza maḓana mavhili na mbilahelo ṱhanu na nthihi dzo swikiswa nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano . 
Thendara dza u renga zwishumiswa , tshumelo na zwa malaṱwa dzi a khethekanywa nga nḓila dzi tevhelaho : 
Nga murahu , mulayo wa mvetomveto u ḓo bveledziswa na u ganḓiswa u itela nyambedzano nga tshitshavha . 
U bvelela hayo hu ḓo langwa nga vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vha dzhiaho vhuḓifhinduleli ha puḽane , vho rangwa phanḓa nga Muphuresidennde na Khabinete .
Tshikwekwete tshi ḓo itwa ndingo ya u lugela u shumiswa lwanzheni nahone ndingo i ḓo itwa nga South African Maritime Safety Authority .
Nga u tou khwaṱhisa izwi nga sesheni iṅwe na iṅwe , vha ḓo pfesesa nga u ṱavhanya zwine zwa lavhelelwa . 
U alusa mveledziso ya mbekanyamaitele ya mbulungo ya masheleni i pfalaho ya mashango ane a vha miraḓo hu u itela u thoma vhupo ha mbulungo ya masheleni vhukonisaho kha dzingu . 
Muvhigo u fhedzisa nga uri nyimele iyi a i itei nga tshifhinga tshithihi kha ḓivhazwakale na tshifhinga tsha zwino tsha ndondolo ya vhulwadze ha muhumbulo . 
Vha vhonala na u ḓipfa u fana na nṋe na vhone . 
U swika zwino nyendedzi dzo no ṋekedzwa nahone dzi khou tea u katelwa sa tshipiḓa tsha mushumo wa ndovhololo wa Khoudu ya Dzinnḓu ya Lushaka . 
funesa ?
U thoma miṱangano ya vhueletshedzi ine ya bveledza nyimele dza mutakalo na dzo teaho dza u gudisa na u guda .
Nḓila ya phimathengo ya tshipiḓa tsha thekeniki tsha ḽihumbulwa ḽo ṋetshedzwaho ḽi ḓo katela , fhedzi hu songo kalwa uri , zwipiḓa zwi tevhelaho : 
ṅwana o lovha
Muṅwalo Minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha 3 kha vhege Minethe ya 45 U ṅwala
Vhaswa vha ṱoḓa tsivhudzo nga ha HIV / AIDS .
Arali mushumisi a vha a khou ṱoḓa mafhungo maṅwe na maṅwe u bva GCIS mayelana na tshumelo dzayo kana zwi re ngo kha webusaithi iyi , vhuṱumani ha ' u vhiga murahu ' i nga shumiswa . 
Nga maṅwe maipfi , vhushaka vhu tea u vha ho dzivhuluwaho nahone vhu re na ndivho u fhirisa ha vhu songo pulaniwa . 
Muhasho u ṱuṱuwedza ndondolo ya maimo a nṱha na thikhedzo ya vhathu vho kavhiwaho nga HIV . 
Muhasho wa Tshumelo dza Ndulamiso u na vhuḓifhinduleli ha ṱhogomelo yo tsireledzeaho , vhuṱoli na ndango ya vhafariwa na vhafariwa vha re kha pharoḽe tshitshavhani , u fara vhathu na u ṱhogomela vhatshinyi , u ṋetshedza tshumelo ya mveledziso kha vhatshinyi na mbuedzedzo ya vhatshinyi tshitshavhani . 
Mabulayo , u valelwa ha vhana vhaṱuku , vhaswa vha tshi ṱuwa vha bva shangoni nga nyofho , arali hezwi zwoṱhe zwo bveledzwa nga nyito dzi songo tendelwa nga maanḓa uri ndi maga afhio e Muvhuso wa a dzhia u tsireledza vhadzulapo vhoṱhe ? 
Iṅwe ya khaedu dzine ndi kale dzi hone kha zwibadela zwiṱanu zwihulwanesa ndi ya uri vho vha na vhalanguli vhano khou tou farela zwine hezwi zwo ita uri vha si kone u tou pulana na u shuma nga nḓila yavhuḓi i tevhekanaho . 
Ri nga si farwe nga izwi u bva kha vhathu vha re na HIV ? 
U thomiwa ha zwa mishumo ya lushaka zwi ḓo ṱanganyisa zwiko zwa muvhuso zwo fhambanaho u itela u lambedza maga a zwa mishumo ya tshipentshela na nḓowetshumo . 
U lavhelesa na u amba nga ha mivhala na zwivhumbeo kha zwifanyiso na zwinepe
Zwisumbi zwo ṱalutshedzwa zwavhuḓi na u khwaṱhisedzea , na thagethe dzo buliwa , u kalea , na u vhoxwa nga tshifhinga ? 
Muraḓo muṅwe na muṅwe ane a khou dzhenela muṱangano u fanela u saina dzina ḽawe kha ridzhisiṱara ya u dzhenela yo itelwaho ndivho iyi . 
Masiandaitwa a nzudzanyo ya zwa tshiṱirakhitsha a ḓo fhambana u ya nga murengi ene muṋe nahone zwi ḓo bva kha kiḽasi ya tharifi nkene na kushumisele kwa phetheni . 
Khumbelo ya u ṅwalisa mishonga ya zwa vhulimi
Vhunzhi ha vhe vha fhelelwa nga mishumo vho vha vhe vhafaramiṱa i shayaho .
Maitele a zwa tsedzuluso a na khombo vho dzao , u fana na u xelelwa nga dzangalelo musi u tshi khou shuma , u sa katela zwoṱhe na u sima nyofho nga ha sia ḽa u fhedzisela ḽa maano a mihasho . 
( 6 ) Mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka na milayo ya Khothe ya zwa Mulayotewa i tea u tendela muthu muṅwe na muṅwe , musi zwi zwa lutamo Iwa khaṱhulo kwayo na thendelo ya Khothe ya Mulayotewa , uri a -
Kha u tikedza Vhufaragwama ha Lushaka kha u ṋanga khandideithi dza Tshikimu tsha Bazari ya Vhufaragwama ha Lushaka , heyi fomo i nga shumiswa kha u topola khandideithi dzine dza ḓo ita ndingamushumo . 
4.121 Uhu u ṱolwa ha mulayo hu khou itea nga tshifhinga tsha musi milayo yoṱhe ya Afrika Tshipembe i tshi khou tea uri i sa hanedzane na Ndayotewa .
Arali zwi zwa ndeme , ṱhoḓisiso ya maraga kana tsedzuluso ya vhashumisi i nga itiwa u khwaṱhisedza u mbambedzo vhukati ha mihumbulo ya muhasho na ya vhathusiwa . 
luambo lu nyanyulaho ---- luambo lu karusaho zwipfi zwihulwane
A zwi ṋetshedzi thuso na zwenezwo musi hu na u thathaba .
Fhedziha hedzi khetho dzo vha dzi songo katelwa kha mirekanyo ya maḓi , mitengo kana muelelo . 
Vhuongelo ha TB hone huṋe vhu ḓo tea u vha senthara dzi kungaho na u dzudza vhashumi vha lushaka lwa vhukuma . 
Vha ḓo kona u fhiwa khophi ya khumbelo .
Komiti i tshimbidzaho zwithu yo tholiwa u tshimbidza maitele aya , yo thoma mushumo nga Luhuhi 2002 . 
Kha nyimele dzo raliho , kharentsi dzi a dzhiululwa , na dzifaini , ndaṱiso na ndozwo i nga vha hone . 
Izwi zwi tevhela fulo ḽa u thoma ḽa Operation Phakisa ḽo sedzaho kha u vula nḓila ya dzangalelo ḽa maḓanzhe a Afurika Tshipembe .
Kha vha ambe thero / gireidi / maga na tshivhalo tsha vhagudi vha kwameaho ?
Havho vhane vho no vhila vha fhiwa mavu avho murahu kana vha badelwa nga tshelede a vha ngo tsha tea u ita mbilo ya mavu ayo hafhu .
U bviswa thishu nga fhasi ha lulimi nga fhasi ha anasitethiki nyangaredzi kha vhaunḓiwa vha fhasi ha miṅwaha ya 8
Mbudziso hedzi dzi nga bviselwa khagala fhedzi ngauri zwiimiswa zwa ndaulo khathihi na vhaṋetshedzi vha phuraivethe vho vha vho ḓiimisela vhukuma u shumisana . 
Nga kha zwezwi , ro sedza phanḓa kha u khunyeledzwa ha nyambedzano dza poḽotiki ngei Zimbabwe na Madagascar .
Khwiṋe , muthu nga eṱhe u vha hone fhedzi , ngauralo , hune ho no ḓivha na maṅwe maanḓa a vhumbaho tshitshavha . 
Tshenzhemo ya vhulangi ha miṅwaha miraru kha mveledziso ya sekhithara , u alusa nḓowetshumo nga u itela u vhuedza na leludza zwikili zwo tiwaho zwa sekhithara zwi ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
U ṅwala risipi dza zwiḽiwa zwine zwa funeswa .
Phethisheni ndi khumbelo ya tshiofisi i livhiswaho kha vhulanguli uri vhu dzhie vhukando .
U tshimbidza u khwiṋiswa na u shumiswa hu re nṱha ha inifurasiṱirakhitsha i re hone zwino .
Kha huṅwe fhethu , zwiṱirakitsha zwa vharangaphanḓa ha sialala vhu fanaho na maanḓalanga a ridzhini ho vhumbiwa . 
Kha miṅwaha ya zwino , tsireledzo ya tshitshavha yo vha i khou rumela zwiṱaṱamennde zwa vhashumi kha muṅwe na muṅwe wavho zwa ṅwaha nga ṅwaha na ndavhelelo ya uri mbuelo dzavho dzi swika ngafhi , nahone haya maitele o sumbedzisa vhukhakhi , u siiwa nnḓa , na u lengiswa ha u vhigwa ha masheleni ono waniwaho nga vhatholi . 
U thetshelesa kana u ṱalela tshibveledzwa tsha odio / u vhona /u vhala : khathuni / zwiṱiripi zwa khomiki
3 . Mafulo ane a ḓo tevhela
Zwenezwo zwi khagala uri u ḓisa mbilo yavho nga nḓila i si yone zwi nga vha dzhiela tshifhinga - kha vha ḓifhungudzela mushumo nga u zwi ita nga nḓila yone lwa u thoma .
Serisi dza ḽiṅwalo ḽa khomishini dzi na zwi tevhelaho : 
Zwo ralo , sa zwo sumbedzwaho kha thebuḽu i re afho fhasi , tshiko itshi tsha u tikedza nga masheleni hu na khonadzeo dza u mathomoni tsha nga vha fhasi , tsha hula sa rekhodo ya u tshe tevhela u itela u vhona nyaluwo yatsho kha u ṋetshedzwa ha mbuelo kha vhabindudzi tshi nga thomiwa . 
U bveledza tsumbedzo dzo tendelaniwaho dzo teaho , dza u kala kushumele kha masia oṱhe a mbekanyamaitele dza vhupo dza lushaka , vundu na dzapo . 
Mushumo wa u fhaṱa wo thoma kha agriparks ṱhanu , dzine dza vha : Westrand ngei Gauteng , Springbokpan ngei Devhula Vhukovhela , Witzenberg ngei Kapa Vhukovhela , Ncora ngei Kapa Vhubvaḓuvha na Enkangala kha ḽa Mpumalanga .
Mafhungo a re kha nyendedzi ya u itela thimbanywa dzo imaho ngauri o dzudzanywa nga khethekanyo tharu . 
A hu na mbetshelwa yo itwaho ya tshelede dzine a dzi tsha ḓo badelwa , fhedzi tshelede i a bulwa sa rekhode ya akhaunthu . 
Vhuḓinekedzeli kha maimo a fhasi a vhutshilo zwi ḓo khwaṱhisedza uri miṱa i shela mulenzhe lu vhonalaho kha ikonomi .
Fhedzi , kha dziṅwe nyimele dzo khetheaho vhudzivha uhu vhu nga vha vhu songo eḓana . 
1.8.1. Khabinethe i livhuwa maAfrika Tshipembe vhe vha tevhedzela khuwelelo ya u vhulunga maḓi .
Uhu ho vha u hweswa maanḓa u bva kha khoro u ya kha meyara wa khorotshitumbe khathihi na meyara wa khorotshitumbe nga u sielisana vho rumela maṅwe a maanḓa kha miraḓo vha komiti ya meyara . 
Dzina ḽa Bannga:Standard Bank .
Kha miṅwaha miraru i ḓaho muvhuso u ḓo ita mbekanyandeme hafhu nga zwipiḓapiḓa u itela kushumisele kwa masheleni a tshitshavha . 
Mbilaelo ya muhumbelakhaṱhululo ndi ya nga ha masheleni fhedzi . 
Nga zwenezwo , Khabinethe yo laela Komiti ya Dziminisita nga ha Vhubindudzi uri i ṱavhanyise tsheo dzoṱhe dza ndeme dzi tshimbilelanaho na ikonomi .
Ṱhoḓisiso nnzhi i a ṱoḓea kha homoni na masalela a zwa mishonga kha mirundo . 
c ) Vho Dokotela Moses Khanyile ( u tholwa hafhu ) ;
c . khophi ire kha tshivhumbeo tshi vhaleaho nga khomphyutha kha :
Mbekanyamaitele idzi dzi tendela Pfano dza u ṋetshedza ṱhoḓea dza dzidona na u thusa dzidona u dzhia tsheo dza dzone dziṋe malugana na u ṋea ha tsharithi . 
U ita khumbelo ya phemithi dza u renga zwibveledzwa zwa ṋama hu u itela u rengisa , vha tea u vha vha tshi bva kha khamphani dza Afrika Tshipembe kana vha zhendedzi ḽi re Afrika Tshipembe vho tholwaho nga khamphani ya mashango a nnḓa .
Iṅwe ya ngona dzo ḓoweleaho vhukuma ya u vhea iṱo mitengo ya thandela ndi u vhambedza fhedzi masheleni o shumiswaho kha u bveledza tshiḓiswa fhethu nga tshifhinga hu tshi vhambedzwa kha e a anganyelwa u shumiswa fhethu huthihi . 
U vha hone ha sisiṱeme dza zwa ikhoḽodzhi , ine ya fanela u tsireledzwa u khwaṱhisedza u bvela phanḓa na u shuma hadzo . 
" Zwo ralo ndi zwa ndeme uri maano a gundo ḽashu a vhe na zwi fhirisaho demokirasi ya polotiki ; na uri mushumo une ra khou ita wa u vhofholola lushaka u tea u katela mbofholowo ya ikonomi . "
Ndivho thangeli na kuṅwe kuitele ka thandela zwo bulwa , sa nḓila dzi konadzeaho dza u swikelela ndivho idzi . 
Saukanya Milayotibe ,
Hu vhonala hu tshi nga a hu tou vha na mbuno i kombetshedzaho ya uri ndi ngani tshiimiswa tshithihi tshi tshi fanela u vha tshone tshi funeswaho u fhira zwiṅwe . 
Dakalo ḽa shango ḽashu ḽo bva kha u vha ṋemuṱa ro imela dzhango ḽa Afrika , ḽiṅwe ḽa khuvhangano ya ndeme kha ḽifhasi ḽoṱhe , ḽine vhunzhi ha murafho wa zwino vha nga si tsha dovha vha hafhu vha ḽi tshenzhela vhutshiloni havho . 
Mulayo uyu u ṋetshedza u dzhiululwa ha tshelede i bvaho kha zwiito zwa vhugevhenga ( hu songo sedzwa uri tshiko ndi tshifhio ) na u lwa na u dzumba vhubvo ha tshelede yo waniwaho nga nḓila i siho mulayoni . 
Tshikhala tsho ṋetshedzwa hafhu u itela thandela dza tshumisano na thandululo ya mutheo na Transnet ine i kha vhuḽedzani na GE kha thandela dza zwiporo dzo fhambanaho dzapo .
Mupo ndi zwithu zwoṱhe zwi ri tangaho zwine zwa ri ṋea vhutshilo na mutakalo . 
Zwi tshi tevhela u engedzea ha ṱhoḓea ya sekhithara ya muvhuso na u topola ṱhoḓea dza u khwinisa vhukoni ha sekhithara ya muvhuso u langula kuitele kwa nḓisedzo . 
Vhunga avha vhana vha sa anzela u ḓipfa vhe vha ndeme hayani , vhana a vho ngo tenda uri vhaṅwe vha ḓo vha dzhia vhe na ndeme ya u dzhielwa nṱha . 
Muhasho uyu u humbela pfarelo ya thithisea ho itwaho . 
Muaro wa u tou funa u nga ṱoḓa muhumbulo wa vhuvhili na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u na vhuḓifhinduleli ha u ṱana kana u shumisa Zwiṱaniwa zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha ṋetshedza na uri u nga bvisa Zwiṱaniwa zwiṅwe na zwiṅwe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u ya nga tsheo ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka . 
Nzivhanyedziso kha mushumo wa vhufhaṱi na nyolo dzo teaho i ḓo vha i so ngo pfukwa lwa mulayo nga u vhuedzedza tshivhumbeo tsha mushumo kha vhupo vhu no fana nga tshitaili tshi no fana sa tsha vhukuma . 
( a ) tshifhinga tshi ḓaho ; na
Gavhelo ḽi kha ḓi isa phanḓa na u lambedza thandela dza fumi dza ndwisathaidzo dza u rathiswa ha HIV kha zwiṱiriki zwoṱhe , ndivho khulwane hu u swikelela vhadzulapo vha no konḓa u wanala sa phombwe na tshavhi . 
Hu na zwilinganyo na nyendedzi dzi si gathi dza maitele aya . 
( c ) tshivhalo tsha vhathu vho dzhenelelaho ; na
Hu tshi kalwa ṅwaha nga ṅwaha , tshiṱiriki nga tshiṱiriki , hu dovha na u khwinifhadzea khathihi na u kundelwa nyana . 
Mawanwa oṱhe a tea u ṋetshedzwa Phalamenndeni . 
A dzula nṱha ha mmbete a tshi vho pfa e khwiṋe .
Zwifhinga zwinzhi vho ita zwithu zwinzhi zwo fhambanaho nga ṱhoho zwi si na vhuṱumani na ngoho . 
Phalamennde yo vhumbwa nga vhaimeli vha vhathu vha 400 vho khethwaho nga mbofholowo ya dimokirasi vhane vha vhumba Buthano ḽa Lushaka .
Khaedu yashu yo ḓoweleaho ndi ya u dzudzanya zwiko zwi konḓaho zwa khamphani dzo imelelwaho afha u itela u livhanwa na mutevhe wo salelaho we ra livhana nawo . 
Hezwi zwi kha zwiṱitshi zwa radio zwoṱhe zwa SABC , luthihi kha vhege .
Muholo na dziṅwe mbuelo zwi na muholo wa mutheo na tshipiḓa tshi tepaho . 
_Kha vha putele mbanga na mikhuvhulane yoṱhe nga banditshi dzi sa dzheni maḓi .
U pfiwa ha mugaganyagwama wa masipala hu tendela Komiti dza Wadi uri dzi dzhenelele kha mveledziso dza mugaganyagwama wa masipala .
Ezwi zwo sia hu na nyavhelo khulwane ya dziphurofeshinala dza mutakalo uri vha shume nga maanḓa kha zwitshavha zwi re na ṱhahelelo . 
Ndi ḓo lendela ndi henefha u swika metshe u tshi tshaya. "
Itshi tshikhokhonono tshi tshimbila nga u ongolowa kana nga u ṱavhanya ?
Zwi takadzaho , fhedzi , maifa mahulwane aya o vha o ṱumana na mbofholowo ya vhafumakadzi . 
Vhuṱali havho ho sumbedzwa na kha Harare Declaration , ye vha i ṅwala na u i tikedza .
Nga u ralo , musi ri tshi londota zwithu zwi tshilaho , tshikhala tsha uri ri ḓo wana zwimela zwinzhi zwine zwa vha na ndeme kha zwa dzilafho tshi khwine . 
Ṱhanziela dza pfunzo dzo sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Pfunzo .
Mimaraga ya zwivhambadzwa seli mihulwanesa ya vhuvhili na vhuraru ya Gauteng ho vha hu USA na Japan , nga u tevhekana . 
Muḓipfulusi
Ro ḓi lugisela u thoma fulo ḽa u fhaṱa hedzi tshomedzo kha vhupo ha mahayi .
U bveledza mutevhe u ta arali vhashumi vha tshi shumana na ṱhingo u ya nga zwilinganyo zwo vhewaho na nyendedzi kana u sa vha hone . 
Tshivhalo tsha thendelo dzine dza bviswa kha iyi khethekanyo a tsho ngo tea u fhira tshivhalo tsho bulwaho kha nḓivhadzo .
Muvhuso wo vha u sa tendeli vhadzulapo vha maṅwe mashango a , ngamaanḓa vha Yuropa Vhubvaḓuvha , digirii , dzi ṱuṱuwedzaho u vhuela murahu . 
Hune zwa konadzea vha humbelwa uri vha sumbedzise nomboro ya phumethe iṅwe na iṅwe kana dziṅwe thendelo dza tshumiso ya maḓi . 
Zwidodombedzwa zwi tevhelaho zwi tea u ṋetshedzwa : 
U ḓivha na u amba nga ha luambo lwa u nyanyuwa na u fhuredzela ,
Disiki mbili dzo teaho dza CD ROM ndi Bayoḽodzhi ya zwa Maḓini , zwa Vhufuwi ha mutshatshame wa zwa maḓini na Zwiko zwa Vhufuwakhovhe na Zwiko zwa Maḓi u mona na Ḽifhasi . 
Yo sainwa ( fhethu ) . . . . . . . . .nga ḽa ( ḓuvha ) . . . . . . . . . . . . . . dza...............(ṅwedzi) 200 .
Naho zwo ralo , sekhithara ya u vhumba na ya u vanga ndi i imaimaho vhukuma . 
Zwi khou themendelwa uri nnḓu iṅwe na iṅwe i fanela u vha na tshidzimamulilo sa ḽiga ḽa u thivhela .
Ri takalela u shela mulenzhe ha Miraḓo ya Khabinethe na vhalanguli vha tshumelo ya tshitshavha , kha khethekanyo dzoṱhe tharu dza muvhuso , kha u ranga phanḓa iyi mbekanyamushumo na u vhona mbekanyamushumo dza muvhuso dzi a itwa .
Onkhoḽodzhi ( khemo na radiotherapi )
Nga murahu ha u tumbulwa uri u na leukaemia Mkhwanazi o mbo ṱanganedzwa vhuongeloni miṅwedzi miraru .
Ndi humbela pfarelo kha . . .
Zwi khou thoma u vhonala uri zwi a konadzea .
Ndi zwa ndeme uri thengo ya zwishumiswa zwiswa na nyolo ya themamveledziso ntswa yo khwiṋiswaho zwi sedza ṱhoḓea dza zwine zwa ṱoḓea kha ndondolo ya fhasi . 
Tshumelo ndi mahala .
Ro pfa ngaha mbilaelo dza zwa mishumo ngaha Mulayo wa Khwinisedzo ya Muthelo ye nda saina mulayoni nga Nyendavhusiku , zwi tshi tevhela u phasiswa hawo Phalamenndeni .
1.2 . Khabinethe yo isa phanḓa u ṱanganedza mutsiko ure hone une shango ḽa vha khawo wa nḓisedzo ya fulufulu .
Nḓivho yavhuḓi na tshenzhema kha sia ḽa zwiko zwa mupo . 
U khwaṱha ha ikonomi ndi zwa ndeme i sika vhupo vhune u sikwa ha mishumo zwi nga ṱavhanya , mishumo ya vhubindudzi i nga bvelela , nahone khamphani na miṱa zwi nga bindudza nga vhuḓifulufheli . 
4.5.2 Muvhuso wapo kha LED
U pfesesa Kharikhuḽamu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
U kona u isa phanḓa na u haseledza nga ha ṱhoho yo ḓoweleaho
Kuṱanganyisele kwoṱhe kwu itiwa nga system u fhungudza khonadzeo ya u rumela vhuṱanzi ho khakheaho .
Mbuelovanganywa
Mbumbo ya ikonomi i fhambana u bva kha ikonomi ya Afrika Tshipembe nga u angaredza nga uri sekhithara ya mimaini i fhasi kha u dzhia tshikhala . 
Naho zwo ralo , naho i nyaluwo kana zwine zwa amba nga ha mveledziso u sa nyeṱha u shumisa zwiko zwa matshilisano , mvelele na vhupo ha mupo u ya nga tshifhinga . 
Ho no vha na tsumbo dzavhuḓi dza u hezwi fhano shangoni . 
Hezwi zwi ḓo dovha zwa khwaṱhisedza kuvhigele kwashu kwa mafhungo a elanaho na vhuaḓa vha vhufhura kha Mulangi Muhulu na kha Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi . 
Ndi ngani ri tshi ṱoḓa bugu
Mufhalala une wa vha hone u bva kha vhukalandeme hafhu ha mavu na zwifhaṱo yo khiredithwa hafhu kha Mbetshelwathungo a Vhukalandeme hafhu . 
Musi tshiṱirathedzhi tsha u vhudzheneli tsho tendelanwa ngatsho , tshi fanela u ṅwaliwa na u sainwa sa thendelano ya vhushumisani ine i nga ambiwa nga hayo kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe kha maitele a vhushelamulenzhe . 
U dzudzanya nga u tevhekana hazwo
Poswo dzi tea u sikwa u itela vhaongi vhahulwane vha phurofeshinaḽa kha sia ḽa vhuongi uri vha shume kha yunithi idzo . 
Sa tshipiḓa tsha u khwinisa tshenzhemo yo sedzaho mulwadze , vha ḓo ṋetshedza ndondolo i yaho phanḓa ya mutakalo u ṱoḓiwaho wa mulwadze . 
Hedzwi zwi itwa nga fhasi ha zwa kushumele na mbadelo dza tshifhinga tshenetsho dza Muhasho wa Zwa Nnḓa na milayo ya shango iḽo .
Ṋne ndi / u khou ṱoḓa aisikhirimu .
U ṅwala tshiṱori tshi sa konḓi
1 . Komiti ya wadi i rumela masipala mutevhe wa thandela dza wadini khathihi na mishumoitwa zwine zwa tea u tikedzwa nga zwiko zwi no bva nnḓa uri zwi ṱanganedzwe musi pulane ya wadi yo no khunyelela .
U shaea ha sisiṱeme ya zwa masheleni yo ṱanganelanaho zwi amba mishumo yo vhalaho ya zwa masheleni i kha ḓi tea u shumiwa lwa manyuwaḽa , hu si u fhedza tshifhinga fhedzi na u vha na tshirunzi na vhuṱumani ha data . 
Arali fhethu ha khombo huṅwe ha bveledzwa kana ha bveledzwa hafhu nga nḓila ine fhethu ha khombo ha wela kha khethekanyo ya khombo khulwane , phetheni ya kuvhekanyelwe kwa maḓi i tea u ṱanganedzwa nga u tou ralo hu si na u lenga , nga mubveledzi . 
U ṅwala pharagirafu dzine dza nga swika 2 ( mafhungo a swikaho 10 ) nga ha tshenzhemo ya ene muṋe khathihi na zwiwo , tsumbo , u pembela muṱani .
Fhedziha muhumbulo woṱhe wa u funza ḽitheretsha ndi u sumbedza vhagudi uri Luambo lwa Hayani lu nga shumiswa hu na nzhele , vhuṱali , khumbulo na vhuḓi .
Ndi ḓo tama u ita khumbelo kha vhathu vhashu vhoṱhe u ṱanganya zwanḓa sa zwine vha dzulela u ita , ri tshi shuma zwavhuḓi na khaedu tharu dza u shaea ha mishuno , vhushai na u sa lingana .
Mushumo wa kuvhonele kwa muanetsheli / muthu ene muṋe
Vho J S MALEMA : Muhulisei Mulangadzulo .
Arali vha vusulusa yo no fhela , vha ḓo fanela u ita khumbelo ya
U khwaṱhisedza uri thandela dzo topolwaho dzi na vhukwamani vhukuma na zwithu zwo sedzwaho na zwipikwa zwe zwa topoliwa kha ḽiga ḽo fhiraho .
Kha vha ite nḓowe nḓowe dza uri hai musi vha tshi ṋewa sigareṱe .
Nga u ralo ndi zwa ndeme u ita khethekanyo ya khovhakhombo . 
Muhasho u ḓo sedzesa zwa u khwiṋisa mvelelo mbuya dza mutakalo , dzine dza katela u khwiṋisa ndalamo na u fhungudza mpfu dza vhomme na tshetshe . 
Thero ya 3 : Zwi kha zwothe zwine ra vhala
( b ) masipala e na maanḓḓa a u a langula .
Ndivho ya u ṱhaḓula nga muvhuso ndi u imisa u tsela fhasi ha sekithara ya zwiambaro , zwa malabi , mukumba na zwienda zwe zwa thusa u vhulunga mishumo ya 68 000 kha hei sekithara .
Nndi nnyi ane a nga ita mbilo ?
Tshithivheli tsha u thoma kha izwi ndi u swikelelea ha u vhulunga hu sa ḓuri na tshumelo dza ṱhiransekisheni . 
Arali vha tshi dzula vhudzulavhathu hu si fomala , vha fanela u ḓisa luṅwalo lu re na tshiṱemmbe tsha datumu tsha ofishala u bva kha mukhantselara wa wadi lu khwaṱhisaho ḓiresi yavho ya poswo na ya madzulo
Pfunzo ya ndeme ya nṱha , ya vhoṱhe ya miṅwaha ya u thoma ya vhana
Ndi phetheni ya vhuḓifari ha u tsitsa tshirunzi kana u shonisa , i katela : 
Nṱha ṱhanu dzi tevhelaho dza ndangulo ya nyaluwo ya khombo dzi sumba u thoma ha vhukoni ha ndangulo ya khombo : 
Ndivho ya Phalamennde kha vhuimeli ha vhafumakadzi ndi 50% .
Musi nyelelo u bva kha vhuimazwikepe vhuṅwe na vhuṅwe hu mushumo wa ṱhanganyeloguṱe ya ṱhoho ya fulufulu , fulufulu ḽi gonya u bva kha vhugabelo ha tsini ha vhuimazwikepe ha vhugabelo ha kule . 
U fhaṱwa ha kutshimbilele kwa tshitshavha , u saukanywa ha zwiitei zwine zwa itea nga zwiitei zwine zwa itea nga tshifhinga na zwa tshifhinga tshilapfu u konisa tshitshavha u topola tshanduko khulwane dzine dza dzulela u itea na u konisa tshitshavha u topola na u saukanya u konadzea na u kundelwa ha tshaka dza u shela mulenzhe dze dza shumiswa kha nḓila dza u ṱuṱuwedza mveledziso ya tshitshavha .
TSAINO YA MUITI WA KHUMBELO /MUTHU ANE A KHOU ITELWA KHUMBELO
U shumana na pfukiselo dza nga ngomu na dza nga nnḓa . 
Vhukumakuma , ri khou guda uri mivhuso i dzudzanya , u kovha na u ngalangala na uri mashango / mivhuso i vhonala hani . 
u vha na vhulenda kha vhaṅwe vhathu ( nga maanḓa vhathu vhahulwane ) .
Mushumoitwa
Fhungo ḽa vhululamisi ḽi tea u ṱahiswa ho tevhedzwa milayo na hone ri nga si kone zwa zwino u xedzwa nga mafhungo a vhululamisi a u tamba kana mafhungo a vhululamisi a mazwifhi . 
Zwidodombedzwa zwa muthu muṅwe na muṅwe , kana zwa miraḓo kana vhalangi vha muthu wa mulayo muṅwe na muṅwe ane tshiṱitshi tshenetsho tsha u linga tsha ḓo redzhisiṱariwa nga dzina ḽawe musi khumbelo yeneyo yo tendeliwa ;
Afurika Tshipembe ḽi tea u ita zwinzhi malugana na u khwinisa vhupikisani kha masia a re na vhukoni ha u bveledza zwibveledzwa nga mutengo wa fhasi ane a nga kunga vhathu vhanzhi kha mushumo nga tshifhinga tshilapfu .
Bugupfarwa yo itelwa u ṋetshedza vhakhantseḽara na miraḓo ya komiti dza wadi mutevhe wa maga ane vha tea u a shumisa musi vha tshi khou shuma kha komiti dza wadi dzavho .
7 . Khothe I ḓo lavhelesa khumbelo ya muhweleli kana muthu o bulwaho kha khethekanyo ya 2(3)
Tshipikwa ndi u fhungudza khombo ya u kavhiwa nga vhulwadze ha pfuko ya mbumbelo kha vhasidzana musi vha tshi aluwa , na uri zwi ḓo thusa kha u khwiṋisa tshiimo tsha vhutshilo ha vhafumakadzi na u vha engedzela maḓuvha a vhutshilo na uri zwi a fhungudza vhukuma u thivhela malwadze ane a goḓombela nahone a si tsha fhola .
Vhalanguli vha zwiimiswa zwa u valela vha na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza uri ndinganyo i dzula i hone vhukati ha tsireledzo , ndaulo na pfanelo dza vhuthu . 
MILAYO ha bugu .
Arali ha vha na ṱhoḓea ya maṅwe matheriala , zwi tea u thoma zwa kumedzwa kha Muinzhiniara u itela thendelo a saathu u shumiswa . 
Ndi lini hune vhathu vha ita zwirendozwikhoḓo ?
Dzina ḽa Davhi Khoudu ya Davhi : 204109
Tshikolo tshi tea u vha na vhuvha hatsho , tenda tsha vha kha mikano ya mishumo yatsho ya u vha tshikolo .
U ṋetshedza mbekanyamaitele dzi re khagala na u shumisa u itela u khwinisa tsireledzo ya mafhungo . 
Lushaka lwa vhathu vha re na vhuḓikumedzeli vhuhulwane .
A no thoma u swika ha Tshamano ndi ene we a wina .
5 . Milaedza ya pfelavhuṱungu na ya u fhululedza
vhuḓiimiseli ho vha hu ha uri masheleni oṱhe o pfukiselwaho nga kha Tshikwama tsha zwa Dzinnḓu tsha Afrika Tshipembe a shumiswe u ya nga zwo randelwaho kha Khoudu ya zwa Dzinnḓu . 
U khwaṱhisedze u dzhenelela hu vhonalaho ha zwipiḓa zwoṱhe zwa tshitshavha kha nungo dzo sedzaho kha u bveledza mulalo , vhutsireledzi na vhudziki a si zwi vhulungwaho nga mivhuso fhedzi na madzangano a dzitshaka . 
( b ) arali zwo tendelwa nga mulayo -
Fhedziha , khombo ya izwi , a i tevhedzeli ṱhoḓea dza vhusimamulayo sa mvelelo dza u lenga ha ṱhanganedzo kana ndeme ya fhasi ya mafhungo o kuvhanganywaho a ṋetshedzwaho nga muhasho . 
Amba uri ndi ngani vha tshi humbula uri tsheo yo khakhea ;
Khabinethe yo tendela khwiniso kha nyavhelo ya mugaganyagwama wa lushaka une wa sudzulusa zwiko uri hu lambedzwe dziyunivesithi hu sa khou khakhelwa nḓivhadzo dzo fhiraho dza mikano ya mashumisele a masheleni .
Kha vha humisele maka murahu kha zero kha tshikalo .
3 . Mbeu na ndingano malugana na thandela dza mveledziso
U shumisa tshiga tshivhudzisi
Mushumo wavho ndi u kunakisa , u bvisa zwithu maṱafulani na u shumana na tshelede . 
i wanalaho
swikelela ṱhoḓea dza ndeme
Arali vha sa shumi , Tshikwama Tshandindakhombo tsha Vhashayaho Mushumo(UIF) " bugu dala " kana ṱhanziela yavho ya u vhofholowa mushumoni ibvaho kha mutholi wavho kha mushomo wo fhelaho
Ndi vhathu fhedzi vho tendelwaho u tshea mafhungo vhane vha tendelwa u dzhenela iyi miṱangano .
Vhudavhidzani ndi ha ndeme u khwaṱhisedza uri mihumbulo , kuvhonele na kupfesesele kwa tshitshavha zwo dzheniswa kha tsheo dza nga ha nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso .
Vhaofisiri vhoṱhe vha re na vhuḓifhinduleli ha u ḓadza ha u dzhena ngaho vho ṅwaliswa . 
U funza zwiteṅwa zwa girama hu ndingedzo dza khakhulula vhukhakhi u bva kha zwe vhagudi vha ṅwala
Zwine na ḓo shumisa zwilebula zwa 2 zwiṱuku zwa oiḽi Hafu ya khaphu ya tshikoli Muṋo .
vhu ṱanzi ha zwidodombedzwa zwa ṅwana sa zwe zwa ṅwaliswa tshikoloni , kana ṱhanziela yo sainiwaho nga Ṱhoho ya tshikolo tsha u thoma tshe ṅwana a dzhena khatsho .
Vha tea u rekhoda zwithu zwine zwa nga vha kha MBUELO YA U SHUMA na zwine zwa nga vha kha zwibviswa zwa u shuma .
Bammbiri ḽa 3 : U ṅwala : Maanea mathihi na tshibveledzwa tshumiswa
Ṱhoḓisiso
U rema miri u itela khuni , naho zwo ralo , hu ṋea mushumo , mbuelo , mithelo kha muvhuso na zwibveledzwa zwi sa ḓuri zwa tshaka dzoṱhe dza vharengi , ngauralo muvhuso u khou koloṅwa u hu thivhela kana u hu langa . 
Naa vhuendi na mitshini kana zwishumiswa zwi khou ṱhogomelwa zwavhuḓi , tsumbo , naa tshiḓiraiva , dzimbone , biriki ya tshanḓa na ya mulenzhe zwi khou shuma zwavhuḓi ?
Fhedziha , tshiimo itshi a tshi nga ḓo bvelela u ya hoya nahone tshanduko i nga kha ḓi vha i si kule musi vhathu vha tshi tenda . 
Ndivho ya khetho ya u saukanya ndi u ela khetho dza khonadzeo dzoṱhe u swikelela tshipikwa tsho topolwaho u itela u ṋetshedza mafhungo ane a ḓo thusa tsheo dzine dza ḓo dzhiwa u ṱavhanya kha makumedzwa ane a vha na khonadzeo ya u bvelela . 
Murengi wa tshiendisi u fanela u ṋetshedza fomo kha vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa hu sa athu u fhela maḓuvha a 21 a u renga tshiendisi , na fomo ya u ḓiṅwalisa yo wanalaho kha murengisi na uri tshiendisi tshi fanela u ya u lingwa u lugela u tshimbila badani hafhu ( ndi vhuḓifhinduleli ha murengi u vhona zwauri tshiendisi tsho lugela u tshimbila badani ) .
Ndi fara vhane nda dzhena navho kiḽasini zwavhuḓi .
Tshivhumbeo tsha u fhedzisa tsho tendelwaho , mishumo , na zwiṅwe . zwa Khoro khulwane zwi amba uri Tshumelo ya zwa Mulayo i tea u sumbedzwa kha Bugupfarwa . 
Musi vho no wana thendelo ya u ri vha nga isa phanḓa , vha tea u ṱanganyisa zwibveledzwa , u ḽebeḽa na u zwi paka vha rumela tsumbo ya 750 ml ya zwibveledzwa zwo ṱanganyiswaho kha ḓiresi yeneyo nthihi yo bulwaho afho nṱha .
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe - tshikimu tsha u ṱ angana hafhu ha mu ṱ a
Naho zwiṅwe zwikolo zwi tshi khou ṱangana na khaedu u fana na thaidzo dza sanithari na ṱhahelelo ya maḓi , a zwi kuli lutamo lwavho na u ḓiimisela u bvelela . 
Vho rumela Vhaimeleli vho Khetheaho , Minisṱa wa Vhupileli na Masole a Vhalwela Mbofholowo , Vho Nosiviwe Mapisa-Nqakula na Minisṱa wa Tsireledzo ya Shango , Advokheithi Vho Bongani Bongo .
Ho vha hu na u khwinisea ha tshumisano nga zwiimiswa kha u bviselwa khagala nga zwifhinga zwine zwa nga bvelelela kha mivhigo yavho ya ṅwaha na zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha wa 2013 / 2014 .
Zwiimiswa zwa vhulwadze ha muhumbulo zwo ṱoka kha mvelele ya tshenzhemo yavhuḓi ya ndondolo ya mulwadze . 
Kha sia ḽa pfunzo , fulo ḽa Muvhuso ḽi khou ita khuwelelo kha vhathu vhoṱhe na madzangano u dzhia vhuḓifhinduleli ha u khwinisa ndeme ya pfunzo .
Tshikhala tsha vhulimi ha dziḓoroboni tshi fanela u ṋetshedzwa nga u angaredza nga matungo a hugaledzwa , u itela uri zwi si thithise u bvela phanḓa ha faburiki ya dziḓoroboni . 
Rakhonṱhiraka o livhana na khaedu dzo vhalaho nahone a sa kone tevhedza mbekanyamushumo ya u fhaṱa yo tendelaniwaho . 
Kha nyimele ine u khakhiswa ha dzulela u vha hone , i khou ṱoḓa uri Komiti ya Mbekanyamushumo i dzhiele hezwi nṱha u itela uri mushumo wa Nnḓu u tshimbidzwe zwavhuḓi . 
Tshanduko a dzo ngo guma fhedzi kha tshanduko khulwane ine ya nga ḓura . 
Nga u dzulela u dzhenelela kha vhuṱambo uvhu ha thengiso , ri ṱana mivhuso yashu kha masia are na khonadzeo ya thengiso ; ngeno nga tshifhinga tshenetsho ri tshi khou vula zwikhala zwa ikonomi misi yoṱhe zwi hone u itela vhoramabindu vhashu hayani . 
Ro imela Khorotshitumbe , na Muvhuso nga u angaredza , ri ḓikumedzela kha u ṱhonifha fulufhelo ḽo vhewaho kha riṋe nga magogo , nga u ita phulufhedziso kha ANC i tshi khou bvisela khagala ngoho ya vhutshilo u itela vhathu vha vundu ḽino . 
U nweledza
Arali nyimele dza mavu na masia a tsireledzo ya maḓi a fhasi zwi sa tendeli u nwelela , fiḽithara ya mavu yo fhaṱiwaho ndi khetho . 
Vhurumelwa ha vhathu vha Europe kha ḽa Afrika Tshipembe , vhe vha humbela ino ṱhaṱhuvho , vho ṋetshedza-vho thikhedzo i livhuweaho . 
Musi vho no kumedza mawanwa avho kha puḽenari , kha vha be zwigwada zwiṱuku vha ṋetshedze tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe bammbiri ḽi si na tshithu ḽa mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa kha ndaka .
U langa tshileme tshi re na mutakalo ndi zwa ndeme kha u langa ḽeveḽe dza swigiri malofhani .
Arali hu sa ḓo vha na tshikafhadzo ya mupo kana tshinyalelo isa ṱanganedzei zwo vhangwa nga u ṱola uho .
Bammbiri Ḽitshena ḽi dovha ḽa vha na zwitatamennnde zwa mbekanyamaitele dzine dza tea u sedziwa musi hu tshi pulanelwa vhudzulo ha vhathu . 
Khaedu dzo topolwaho miṅwahani miṱanu yo fhiraho zwihulwane dzo ḓisumbedzisa u vha dzo dzhenelelaho u fhira zwe zwa vhoniswa zwone . 
8 KHANḒISO 1 FULWANA 2016
Naho zwo ralo , hu na vhukonḓi vhuhulu kha ndungekano ya phaḓaladzo ya malaṱwa . 
U langa u vhulungwa ha maṅwalo a tekeniki o teaho . 
Ndivho ya u ḓisa mafhungotsivhudzi a IDP kha kutshimbidzele kwa CBP ndi u sima mutheo wa zwiṱirathedzhi zwa CBP .
Thendelano i katela tshumisano ya ikonomi , thengiso , mbulungo , zwa vhulimi , vhureakhovhe , vhuendelamashango , pfunzo , fulufulu na ndondolo ya dzilafho . 
d ) Dokotela Vho Carol Bernice Nonkwelo ;
Mivhuso ya maṅwe mashango yo kha fhethu huṅwe yo kona u fhungudza mutsiko wa zwa risesheni kha digirii dzo fhambanaho nga u engedza u shumiswa ha tshelede nga muvhuso naho hu na uri mveledzwa dza zwa risesheni , dze dza vha dzi tshi khou thithisa mushumo wa ikonomi yavho na uri zwenezwo ya vha i tshi khou fhungudza mbuelo ya muthelo . 
Sa tsumbo , madokotela vha ri vho ḓitika nga manese uri ndi vhone vha kuvhanganyaho nga murahu ha musi madokotela vho fhedza mushumo . 
U ṋetshedza hu katela u ṅwalisa kana u katela khamphani dza nnyi na nnyi na dza phuraivethe , u ṋea mafhungo maswa na u khwinisa mafhungo a elanaho na khamphani dzo ṅwaliswaho , na u tsireledza vhabindudzi nga u khwaṱhisedza uri khonadzeo ya mishumo i vhe ngonani . 
U vhudzisa mbudziso dzi yelanaho na mafhungo
Pfanelo dza vhafaramikovhe
Ri vho zwi ḓivha zwino uri masalavhukuma a vhonala nga nḓila ifhio .
Tshanduko ya kilima i livhisa kha tshanduko ya maitele a mutsho o ' ḓoweleaho ' zwa isa kha khonadzeo ya u gonya ha tshifhinga tsha mutsho wa nyimele yo kalulaho hu tshi katelwa na zwiḓumbumukwe , maḓumbu , mibvumo , tshifhango na mufhiso wo kalulaho . 
CDL : Mutevhe wa malwadze a sa fholi .
U renda tshirendo kana tamba tshipiḓa tsha tshiṱori
Khumbelo ya u walisa close corporation CC
_ Zwishumiswa zwoṱhe zwa u gagamisa zwo ṱolwa nga vhuronwane tshifhinga tshoṱhe nga muthu a re na vhukoni
Imbani luimbo lwa " Ṱhoho na mahaḓa " musi ni tshi khou :
Zwi tea u leluwa u bvisela thungo tshiṅwe tsha zwifhirisafulufulu kha ṅanda . 
3 / 1 Thimu ya u Shuma ya Thandela
Vha humbula uri vhathu vha vhona sa murangaphanḓa , na uri vha tama u humbulwa hani ? 
Musi vha tshi kwamana na vha Redzhisiṱara ya Khothe ya Ndayotewa , vho tsivhudza uri naho zwo ralo ri tea u bvela phanḓa na u ita khumbelo ya u ṱanganedzwa . 
Hoyu mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 ( Mulayo 117 wa 1998 ) .
Vhegeni dzi si gathi dzo fhiraho , Muvhuso washu wo ḓivhadza i tshiṱanganeli tsha u thivhela na u fhedza vhutshinyi , tsho dzhenisa na zwitshavha hu tshi shumiswa u khuruṱanya vhashelamulenzhe vhoṱhe na u thusana ha mihasho yoṱhe ya muvhuso : Fulo Ḽithihi ḽa U lwa Na Vhutshinyi . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha zwikolo , vhadededzi na vhabebi uri vha ṱuṱuwedze vhagudiswa vha tshikolo tsha phuraimari uri vha dzhenelele muṱaṱisano uyu wa 2016 Spelling Bee musi u sa athu vala nga dzi 31 Shundunthule 2016 .
Maitele a khumbelo na u lavheleswa ha laisentsi ya muthu nga muthu zwa zwino a khou itiwa , fhedzi zwi do onyoloswa minwahani mivhili ine ya khou da .
Vhuṱoli ho vhona nyimele ya malaṱwa manzhi vhukuma o sokou balangana fhasi , mabogisi o valiwaho e a phamuwa na mabogisi e a kwanyiwa kana a songo valiwa nga nḓila yo teaho na zwikhonthina zwo ḓalesaho nga zwithu zwi ṱhavhaho . 
U ṅwala mafhungomaitei e kha tshifhinga tsho fhiraho .
Ḽiṅwalo ya mbekanyamaitele ḽi topola zwa nga nnḓa zwine zwa vha hone zwo vhangwa nga vhuhone ha zwikambi kha makete na u dzinginya nḓila dzo tiwaho dza u dzhenisa nga ngomu zwa nga nnḓa izwi . 
U itela u ṱuṱuwedza mashumele avhuḓi , muhasho wo ṋea dzindivhuwo dza mashumele dzi tevhelaho nga tshifhinga tsha ṅwha wa muvhalelano . 
Hezwi zwi ḓo livhiswa kha vhaofisiri tsireledzo na vhutsireledzi , vhatshimbidzi vha vhuendedzi ha nnyi na nnyi na vhanameli . 
( b ) nyito ya matshimbidzele a ndaulo kwayo musi pfanelo dzawe kana ndavhelelo dzawe dzi re mulayoni dzi tshi kwamea kana u shushedzwa ;
Tshelede iṅwe na iṅwe ine vha koloda DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi .
Mvelelo
Muṱangano u vhumba tshipiḓa tsha khanedzano nga ha u thomiwa ha Adzhenda ya Mveledziso ya UN ya phanḓa ha 2015 na " Adzhenda ya vhupo ha Dziḓoroboni Ntswa " ine ya ḓo tendelanwa nga UN nga 2016 .
Tshumelo dzi hone kha vhashumi vhoṱhe na miraḓo ya muṱa wavho ya tsini , na thikhedzo kha minidzhere na yone i hone nga kha u shumisa tshumelo dza vhurumelwa na vhukwamani ha zwa ndangulo . 
U lavhelesa vhaodithi na miṅwe miraḓo ya vhashumi nga u vha ṋea mushumo une wa elana na vhukoni havho , u ḓo sedzulusa mushumo wavho na u ela kushumele kwavho . 
Vhu sendedzeleni phanḓa na phanḓa vhu tshi siana ni vhone uri ni nga fhufha u swika ngafhi .
Vha tea u ṅwalela mbilahelo dzavho hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha musi vho no ṱanganedza mvelelo dza uri khumbelo yavho a ingo tshimbila zwavhuḓi .
Ho vha hu si na vhomalogwane ( dzirefuri ) , hu si na ofusaidi , hu si na u posa hu si na uri metshe u thoma nga tshifhingaḓe , hu si na khona , hu si na u raha u bva mapalani , hu si na u ṱhirepa , nahone hu si na vhuimo ha vhatambi .
Mvelelo dzo sumbedzwaho nga vhuṱoḓesi uhu dzo ṱalutshedzwa zwavhuḓi malugana na mafhungo na ṱhoḓea dza nḓivho . 
2.2.5 U thomiwa ha mashangohaya na mivhuso ya vhuḓi langi zwo ḓisa tshanduko kha sisiṱeme ya khothe ya sialala .
Maḓadzisi a maitele : tsumbo , zwavhuḓi , nga maanḓa , nga u ṱavhanya , ( tsumbo , Mpho u imba zwavhuḓi )
Thasiki 1 Komiti dza Wadi dzi nga ṱuṱuwedza hani Vhupulani ha Mveledziso ya Tshifhinganyana ya Lushaka ?
Tshiṋoni tsha muṅwaleli ( secretary bird )
Sisiteme ya dziphaiphi
U daha ndi hone hu no vhanga mpfu dzi songo
Iṅwe ya mbuno ya kushumele kwa ikonomi kwo ṱhowaho ho vha u khaulwa ha muḓagasi he ha vha hone mathomoni a ṅwaha uno , khathihi na u lepalepa ha nḓisedzo ya muḓagasi na tshiimo tsha Eskom .
Ṱhoho : Haya ndi manweledzo a mafhungo a e-mail .
Zwenezwi vhulapfu ha buloko vhu tshi khou fhungudzea , tshivhalo tsha u ṱumetshedzwa ho itwaho ha musudzuluwo wa vhaendangaṋayo tshi a engedzea . 
Kha nyimele ya mupo , u sa vha hone mbekanyamaitele zwi nga swikisa kha u tambiswa ha zwiko , u sa lingana na u tsitselwa fhasi ha sisiteme . 
Uhu vhudzulo ha vhathu hu ḓo ṱumana hani na netiweke ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi , bada kana zwidimela kana vhuvhili hazwo ? 
Rakhonṱhiraka u fanela u ṋetshedza tswayo dzoṱhe dza nḓila ya kutshimbilele ( mavhone na zwipapamali zwa tswayo lwanzheni ) zwi ṱoḓeaho nga Maanḓalanga a Vhuimazwikepe , kana mulayo wa zwa malwanzhe wa dzitshaka na lushaka . 
* U ḓadziswa ha muvhigo u bva kha vha Tshikimu tsha Dzilafho tsha Vhashumi vha Muvhuso .
Naho zwo ralo , mitsiko ino khou endelela u phaḓalala kha Yuropa zwi ḓo amba uri ngavhelo ya mugaganyagwama kha thuso ya vha mashangoḓavha ḽi ḓo fhungudzea phanḓa ha 1999 . 
Vhunzhi ha malwadze a orala a si a shushaho vhutshiloni fhedzi a kwama muthu muṅwe na muṅwe nga tshifhinga tsha vhutshilo hawe . 
A lavhelesa magazini ya " National Animal Magazine " ye a vha o i fara a ḓivhudza uri , " Arali ngweṋa yo kona u swenda ya bva tshifanyisoni zwi amba uri na dziṅwe phuka dzi nga zwi kona . "
Mapholisa kana vhaṅwe vhashumi vha tsireledzo vha ambara yunifomo i vha ṱalusaho , vha fanela u vha na maanḓa a u setsha mivhili ya vhathu . 
Tshumelo dza Vhathu
Tshikwama tshi asesa nga datumu iṅwe na iṅwe ya u vhiga kana hu na tsumbo iṅwe na iṅwe ine u ḓivhea ha ndozwo ya tshinyalelo kha zwifhinga zwa u thomani zwa ndaka zwa nga kha ḓi sa tsha vha hone kana zwa vha zwo fhungudzea . 
Izwi zwi katela u fhungudza vhulapfu ha u fariwa kha vhafariwa vha humiselwaho ngomu dzhele , u shumiswa ha nḓila dziṅwe kha u gwevha u tou fana na u shandukiswa ha zwigwevho lwo tsireledzeaho u ya kha vhulavhelesi ha ndulamiso , na u thomiwa ha u monithara nga nḓila ya eḽekiṱhironiki . 
Nga nnḓa ha mbekanyamushumo idzi na thusedzo , muvhuso wo dovha wa badelisa muthelo kha zwipiriṱi , waini na bia . 
1.1.Khabinethe i khou humbudza vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe uri vha hulise na u humbula Muphuresidennde washu wa kale a funeaho Vho Nelson Mandela kha Ṅwedzi uno wa Mandela nga u shela mulenzhe vho khwaṱhisa kha Fulo ḽa " Kunakisani Afurika Tshipembe " .
U londola sefo u ya nga ṱhoḓea dza vhabveledzi
Muḓagasi u nga si khwaṱhisedzwe nga Masipala . 
U bviswa ha dziṅwe dza mbuelo dzo ṱalutshedzwaho na u dzi thivhela nga dziakhaunthu dza muthu dzine dza eḓana kha miholo , zwi ḓo vhonala sa u bviswa ha dziṅwe mbonalo dza ndinganyelo . 
U ṱalutshedza kuhumbulele kwau na u
Nga 2013 , rannda yo tsa nga 17.6 phesenthe musi itshi vhambedzwa na US doḽa.
Ndi u ṱanganedza mvelaphanḓa ye ya itwa nga vhathu vha Afurika na u sumba khaedu dzi fanaho dzine ra ṱangana nadzo kha vhungomu ha ḽifhasi
Vhashumeli vho tholiwaho kha senthara dza ECD vha nga pfumbudzwa nga kha ndalukanyo ya pfunzo ya NQF levele 4 nga mahala nzudzanyo dzo itwa nga kha Muhasho wa Pfunzo wa Gauteng .
Zhendedzi ḽa u adoptha ḽa Afrika Tshipembe ḽi ḓo vha ḓivhadza uri vha dalele Afrika Tshipembe u itela u khunyeledza adopsheni na khothe ya vhana .
Tshenzhelo ya miṅwaha miraru u ya kha miṱanu ya ndangulo kha zwa Mveledziso ya Dzangano . 
Mbekanyamushumo dza Ndondolo ya Vhashumi dzi sedza kha therapi na u dzhenelela hau thivhela , nahone dzi katela zwi tevhelaho : 
Kha vha ole zwitendeledzi zwi re na vhukati hune ha fana .
( a ) vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na vouthu nthihi ine ya vouthwa hu tshi itelwa vunḓu nga ṱhoho ya vhurumiwa hayo ; na
Naho hu na uri vhunzhi ha mihasho i shumisa thandela dza u fhungudza vhushai , vha tea u livhisa tshenzhemo yavho kha mvelelo na mveledzwa ya thandela dzo raliho u vhona uri mvelelo na u shuma zwavhuḓi . 
b ) Dokotela Vho Antonel Olckers ;
Ndi tsheo yavhuḓi ?
arali mufu o lovhela nnda ha Afrika Tshipembe , fhedzi o sia thundu Afrika Tshipembe na / kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili .
U swika zwino muvhuso wo saina Thendelano dza Ngangomu Muvhusoni na uri wo no ita Phareidi ya dziwekishopho dzine nga khadzo , mashango maṱanu a ḓo ṋetshedza makumedzwa kha zwa nyukiḽia .
Nga muhumbulo wanga , masia oṱhe na one a ḓo kundelwa ṱhoḓea dza vhulinganyi . 
Muthu wa vhuraru u ḓo vhambedza mafhungo a khamphani iṅwe na iṅwe o ḓiswaho nga dziṅwe khamphani maelana na ṅwaha uyo . 
A si vha badeli vhoṱhe vha muthelo vhane zwa ṱoḓea uri vha swikise fomo dza muthelo wa mbuelo . 
Nomboro dzanga dza founu ndi .
Nda ya nda dzhia ḽeri .
U vhona uri hu na u shumisa nga nḓila yo teaho zwiko zwo avhelwaho kha yuniti . 
Naho zwi tshi konḓa na u ḓura u kala masiandaitwa kha tshiimo itshi tsha mafhedziseloni , pfunzo dzi dovhololaho thero dzi nga kona u wana dziṅwe dza mveledzwa , sa zwine musaukanyo wa masiandaitwa a u ṱanganyisa a nga vha hone . 
Khumbelo i tshimbidzwa nga ḽeneḽo ḓuvha .
Ndima iyi i ṋetshedza manweledzo a sekhithara ṱhukhu ya vhulimi shangoni . 
Ndangulo yo khwiniswaho , nga maanḓa kha zwiimiswa
Ngaurali zwi bveledza tshiimiswa tsha tshanduko ya matshilisano tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe u bvela phanḓa na mushumo hoyo , hezwo zwo itwa nga 1969 . 
Sibadela tsha Vhana tsha Red Cross War Memorial tshi na mushumo muhulwane kha u langa tshiimiswa itsho nga u shumisa u dalela saithi na miṱangano misi na misi . 
( 1 ) Mudzulapo muṅwe na muṅwe ane a vha na ndalukano dza u voutha kha Buthano ḽa Lushaka u a tewa u nanga vha Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu nga nnḓa ha -
Ri themendela uri vha wane thuso ya ramulayo sa idzwo nḓila dzi tevhelwaho kha u ṅwalisa dzangano ḽi si ḽa mbuyelo dzi tshi konḓa .
Phanḓa ha musi vha tshi dizaina kana u pulana , vha fanela u vhudzisa mbudziso dzi tevhelaho :
Tshumelo dza Ṱhoḓisiso na Mbekanyamaiteleicy Services
Zwenezwo , muhasho u tea u ḓivhadza phindulo nyangaredzi kha khaedu iyi i konḓaho , ya thekhinikhala vhukuma na u bvelaphanḓa ha thekinoḽodzhi ha vhugevhenga ho dzudzanywaho ha mashangoḓavha na hapo . 
Kha vha ye sentharani ya u lingela ḽaisentsi ya u reila ya tsini vho fara zwi tevhelaho :
Nomboro ya akhaunthu : 011244887
Nga fhasi ha dziṅwe nyimele , vha nga ṋea vhuṱanzi nga u shumisa sisiteme ya thelevishini fhethu ho dzumbamaho ( closed-circuit television system ) ( izwi zwi amba uri vha vha vha si khothe hune ha vha hu na muhwelelwa , vha vha vha kha iṅwe rumu ) .
1.9. Khabinethe yo dzhiela nṱha uri Minisiṱa wa zwa Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu vha ḓo ṋetshedza lwa tshiofisi nnḓu dza 70 kha vho fhaṱelwaho vha Tshiṱiriki tsha Vhurathi nga mugivhela wa dzi 24 Ṱhangule 2013 .
U shumisana na vhathu vha dziṅwe kereke , ḓivhavhurereli na vhurereli . 
U sika vhupo vhune ha thusa kha u ṋetshedza ya tshumelo - kha 1.2 ro rera nga ha zwisumbi zwa demokirasi na pfanelo dza vhathu dza mutheo .
Fhedziha , vhafumakadzi vha pembelelwa kha ṅwedzi woṱhe shangoni ḽoṱhe . 
Ho sedzwa dziPMB
Vhafhinduli vho pfa uri vhadededzi vha fanela u ḓidzhiela tsheo vhone vhaṋe . 
MULAYO WA ZWIIMISWA ZWA MASIPALA wa 1998 u ṱoḓa masipala i tshi sedzulusa kushumele nyangaredzi kwa masipala ṅwaha nga ṅwaha .
Iyi khethekanyo i na vhushaka na dzina ḽa Mulayo , hune mafhungo mahulwane ha vha u fhelisa vhuloi .
Miraḓo ya tshitshavha nga vhuimo hayo nga muthihi nga muthihi i fanela u ṋewa tshikhala tsha u shela mulenzhe kha maitele a vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa na u ṋetshedza mihumbulo na mafhungo nga tshifhinga tsha u dzudzanywa ha pulane dza ndangulo ya malaṱwa . 
Vhubvo ha zwiṱalusi
Masheleni ane vha a wana sa zwe zwa sumbedziswa musi vha tshi ita khumbelo ya mundende a ḓo ita mutheo wa tsheo iyi .
10.8 Phurofesa Vho Ntomb'fikile Mazibuko sa Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mannḓalanga a Ndango ya Nḓowetshumo ya Vhutsireledzi ha Phuraivethe .
Khumbelo yo ḓiswa fhedzi ho vha hu na zwidodombedzwa zwa fomaḽa na zwa thekhinikhala zwo salelaho na zwa uri nyimele yo no lulamiswa . 
U ṱanḓavhuwa ha ikonomi yashu zwa zwino hu na midzi yaho hoṱhe kha mbekanyamaitele khulwane dza ikonomi na mbekanyamaitele dza zwa ikonomi khathihi na nyimele dza ḽifhasi dzo ugelaho . 
2.6. Khabinete yo tendela Tsumbanḓila ya Tsedzuluso ya Thekhinoḽodzhi ya Vhudavhidzani ( ICT ) , Mveledziso na Vhusiki ( RDI ) sa vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu na nzudzanyo ya u shumisa ya ICT RDI Afurika Tshipembe u itela u tikedza mveledziso ya matshilisano na ikonomi .
Ndi ngazwo mueletshedzi a tshi dzhenela nga tshifhinga tsha zwiimo zwoṱhe na mazhendedzi oṱhe a kwameaho na zwigwada zwi wanalaho zwitshavhani zwo kwameaho . 
Naho thaidzo idzi dzi khulwane , riṋe ri tendelana khathihi na u tikedza zwitevhelwa zwe zwa bulwa nga mawanwa a ṱhoḓisiso . 
Hezwi zwi ḓo fha mutsiko hafhu kha ḽevele ya zwino ya ndambedzo ya pfunzo na vhugudisi . 
Khanedzano yo vha khulwane vhukuma , yo khwaṱhaho , ya phurofeshinaḽa na i vhuedzaho . 
U dzhenelela ha mbekanyamaitele dza nḓowetshumo zwi tea thikhedzo yo engedzedzeaho kha mishumo miswa na u bvisa ndango kana zwikhakhisi zwi elanaho na themamveledziso u ya kha mishumo i tshilaho . 
Tshifhaṱuwo tshaṋu ndi tshipiḓa tshihulwane tsha muvhili waṋu .
Vhathu vho tshila nga fhasi ha milayo yo tou raloho ye ya vha i tshi konḓa vhukuma sa zwe vhone vha zwi sumbedzisa . 
sa Mutambi Makone wa Ṅwaha wa Khirikhethe kha Khantsele ya Khirikhethe ya Dzitshaka ya Ḓuvha Ḽithihi ( ODI ) kha u kora rani dza ODI dzi swikaho 7 000 ndi zwa maṱhakheni .
Khophi dzo tou fekisiwaho dza maṅwe mafhungo dzi tea u vha na zwidodombedzwa zwa khamphani . 
U amba nga ha thero
4 . Buthano ḽa Lushaka
Dzhango ḽo ima kha vhuimo ha ndeme . 
Huṅwe u ṱangana ha ndeme hu fanaho na uho ndi he ha bvelela musi hu tshi tambiwa ḽitambwa ngei Dzheremane . 
7 . U tholwa
Ngaha u ṅwalisa sa Khoḽedzhi ya Phuraivethe ya Mveledzisophanḓa
U khwaṱhiswa ha tshumisano vhukati ha mazhendedzi a zwa mulayo kana vhatshutshisi na zwiimiswa zwa phuraivethe zwo teaho , hu tshi khou katelwa na nḓowetshumo ; 
Hu anganyelwa R50 000 u ya nga wadi
Mihasho ya sekhitha kha Masipala vha swika hune vha ṱalukanya khasitama dzavho nga nḓila ya khwiṋe ;
Nṱhani ha izwo , sisiṱeme ya zwino i na mbuelo nnzhi kha avho vha dzhenelelaho kha zwikimu zwa dzilafho . 
Sa tshiimiswa tsha mulayo , mishumo yatsho yoṱhe , mulayotewa watsho , u tholwa ha vhashumi , na maṅwe mafhungo zwo vhewa fhasi . 
Vhege ya madalo a Mavunḓu i khwaṱhisedza uri vhurumelwa ha vunḓu ha NCOP vhu na vhukwamani na mveledziso khathihi na khaedu dzine mavunḓu avho a ṱangana nadzo .
Vhomakone
Ngauralo , kha Ndima 3 Mulayo u ri nea zwishumiswa kana zwithu zwine ngazwo ra do kona u dzhia tsheo dzine dza do shuma u ita uri hu vhe na u tsireledzwa na u shumiswa ha zwiko zwa madi nga ndila I edanaho . ( kha vha sedze Figa 5 na afho fhasi ) .
Idzi khethekanyo dzi na mbetshelo dzi tevhelaho ( zwo ombedzelwa ) :
Thaidzo khulwanesa dze dza kwamiwa dzo vha mbingano , vhushai na ṱhalano . 
Ofisi thendeleki dza mbilo dzi ḓo dalela zwiṱiriki nga tshifhinga tsha u ita mbilo .
Nga murahu ha u thetshelesa hu tevhela tshenzhemo ya u thetshelesa .
Kuitele kwa ndangulo ya malaṱwa kwo ṱanganelaho ndi thikho ya Tshiṱirathedzhi tsha Ndangulo ya Malaṱwa tsha Lushaka na maitele a phungudzo ya malaṱwa , a katelaho thivhelo ya malaṱwa , u vusuludzwa ha malaṱwa na khethekanyo , zwi nga kha zwiimiswa zwa ndondolamutakalo . 
Maanḓa a khethekanyo hu ambiwa mishumo ya ḽevele ya mabindu mahulwane i sa swikelelei i ṋea mutsiko kha mupo . 
U lavhelesa mveledziso ya mbekanyamaitele na u ṱuṱuwedza kuvhusele kwavhuḓi kha mimasipala . 
Ho sedzwa u shumisa DSP na mutevhe wa fureme dzo themendelwaho
Ndi zwithu zwi ḓivheaho uri nyaluwo ya ikonomi i shela mulenzhe kha zwikhala zwa mishumo zwi pfalaho khathihi na vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe . 
U vhala hu so ngo lugiselwaho U thetshelesa
b ) Vho Tshwarelo Moutlane vho dovha vha tholiwa ) .
Vhupulani uho vhu a ṱoḓea u ṱavhanya kha ḽiga ḽa vhufhaṱi na nyolo ya tshifhaṱo u khwaṱhisedza uri mitengo ya litshiwa ya khetho dzo fhambanaho dza vhufhaṱi dzi a elwa . 
Nga Muimeli wa Afrika Tshipembe mashango ḓavha High Commission , Embassy kana Consulate .
Ubva 1994 shango ḽo ita zwinzhi vhukuma kha u vhea vhafumakadzi kha maimo a vhulangi ha nṱha kha Tshumelo dza Muvhuso zwe zwa vha zwo ima kha 39.8% nga Ṱhafamuhwe 2014 .
Ndaulo nyangaredzi na vhuḓifhinduleli ha zwibveledzwa zwa nḓowetshumo i elanaho na zwa mmbi ndi ya ndeme . 
2.9.2 U khwaṱhisedza thendelano
Ndi nga ḓitsireledza kha u kalula ha masana arali nda nga :
Khaedu idzi dzo shumiwa nadzo nga u khwinisa sisiṱeme ya u vhiga ya zwanḓa . 
Naho zwo ralo , mushumo a wo ngo avhelwa zwavhuḓi kha vhaṅwe vhashumi , nahone vhathu vho fhambanaho kha ofisi dzo fhambanaho vho shuma khazwo , musi miṅwe mishumo yavho i tshi vha tendela . 
2.6. Khabinethe yo khwaṱhisedza uri Afurika Tshipembe hu ḓo farelwa hone Khonfarentse ya Mahoro ( COP ) ya thendelano ya Abidjan kha Ḓorobo ya Kapa u bva nga dzi 24-28 Ṱhafamuhwe 2014 .
Themamveledziso i dovha ya khwinisa u swikelela vhuponi ha mahayani kha zwikhala zwa u vhuelwa , u alusa mveledziso ya vhuponi ha mahayani , u ṋetshedza u swikelela tshumelo dza mutheo , nga u swikelela mveledziso yo ṱanganelaho . 
U itela u swikelela ndivho dzi re afho nṱha , vhorainzhiniara na vhapulani vha dziḓoroboni vha tea ṋetshedza ndayo , hu si tshiimo . 
Mbekanyamushumo ya u fhaṱa themamveledziso i fhulufhedzisa uri i ḓo vhona uri ikonomi i tikedzwa nga themamveledziso ya ndeme kana yo teaho kha miṅwaha i ḓaho .
Mbudzisoṱholi dzi lugiselwa u wana data kha tshitshavha tshapo
vhupo hune bindu ḽa wanala hone
Vhuleludzi , vhuanḓani , vhudavhidzani , ṱhumanyo na zwikili zwa u dzhia tsheo . 
Ri ṱoḓa miraḓo ya tshitshavha i tshi shuma na riṋe kha fhungo iḽi . 
Sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele
Maḓi a zwitshili
Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi - tshumelo dzine dza hasha u bva sentharani dza mashopho , midavhini ya mitambo na ya dzifilimuni , kana huṅwe na huṅwe hune ha nga vhonwa nga ICASA hu fhethu ho lugelaho idzi tshumelo .
Ṅwalani miṅwe mihumbulo hafhu .
Fhethu ha fuḽethe nga maanḓa hu na thaidzo dza soredzhi na muelela wa maḓi a mvula zwine zwi nga gonyisa mitengo ya u khwinisa . 
Ndaka ya tshikolo i dzula i ya Muvhuso ngauralo Muvhuso u fanela u kwamiwa . 
U fhaṱa Tshitolo tsha u Lwa na Mulilo tsha u vhulungela khatsho zwiendedzi zwa u lwa na mulilo khathihi na dziambuḽese . 
6.3. Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe u pembelela ḓivhazwakale yashu na u fhambana ha mvelele musi shango ḽashu ḽi tshi khou swika kha Ṅwedzi wa Vhufa nga Khubvumedzi fhasi ha thero ine ya ri : " Nḓivho yashu yapo , vhufa hashu : U ya kha u kona u topola , u ṱuṱuwedza na u vhulunga vhufa ha Afrika Tshipembe . "
I vha ṋea tshikhala tsha u ḓivhadza khoro uri ṱhoḓea dzavho dza mveledziso ndi dzifhio . 
Maanḓa o bvaho kha gombame na u buḓa . 
3.4 Vho ita khumbelo ya zwidodombedzwa zwi tshimbilelanaho na zwi tevhelaho :
" Ndi khou tou humbela,"a hevhedza , " humelai hayani ha hau . "
Vhunzhi ha zwimela zwa mapfura a ndeme zwa Afrika Tshipembe zwi ṱavhiwa KwaZulu-Natal , Eastern Cape , Western Cape na madzingu a vhunṱha ha fhasi a Limpopo na Mpumalanga . 
Nga ṅwaha wa 2004 ṱhoḓisiso yo sumbedzisa uri vhunzhi ha mimasipala yo wana uri Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa 1998 na Mulayo wa Sisṱeme ya Masipala , wa 2000 a wo ngo ṋea zwidodombedzwa zwo linganaho nga ha uri vha ta hani Komiti dza Wadi .
Arali Minisṱa a na muhumbulo wa u anḓadza thendelano ya u kovhekana mbuelo u itela u wana mihumbulo , luṅwalo lu re kha tshivhumbeo tsho ḓoweleaho lu fanela u rumelwa kha miraḓo ya thendelano arali vha tshi khou tenda kana u hana uri thendelano i anḓadziwe , hu tshi khou vhudziswa uri ndi mbetshelo dzifhio dzine vha dzi dzhia sa dzine dza vha dza tshiphiri lwa mbambadzo zwo ḓitika nga ndingo yo sumbedzwaho nga PAIA .
Mbonalo dza tshibveledzwa
Milayo miṱuku : heyi ndi milayo ine ya shuma fhethu hune ha vhuswa nga masipala nahone ine ya firiswa nga khoro ya masipala .
Tsireledzo ya tshidzumbe kha vhana 
Kha vhalanguli zwi amba u hwesa vhuḓifhinduleli havho kha vhaṅwe uri vha kone u shuma vho ḓiimisa nga vhoṱhe u bva kha , fhedzi vhuḓifhinduleli arali hu na thaidzo vhudzula vhu ha mulanguli .
1.101.5 Khabinethe i dovha ya khwaṱhisedza ndeme ya vhubaḓekani ha dzitshakatshaka ha tshumisano ngei Libya .
Mashango a nga thusa zwithomiwa zwapo nga u fha magavhelo a u thoma zwi kwamaho mbekanyamushumo dza phungudzo , nḓivhiso ya zwa pfunzo na thuso ya thekhinikhala . 
Ri a vha livhuha hafhu kha vhurangeli uhu hu re na luvhonela phanḓa vhune vhu ḓo kona u ṋetshedza modele wa maitele avhuḓisa ane a nga dovhololwa kha huṅwe fhethu ha mavundu na kha lushaka . 
CM1 : Ṱhanziela ya u ṱanganedzwa
I nga vha na eḽemente dza u vhonwa na dza u dizaina
Muvhuso wa sialala wo vha wo fhambana na demokirasi ya zwino .
U nanga ṱhoho
U phasiswa nga Tshigwada tsha Vhafuwi tshi shumaho nazwo tsha Afrika Tshipembe .
U itwa ha pulane yo Mveledziso yo Ṱanganelanaho ndi vhukoni ha muvhuso wapo .
Arali vha tshi daha vha dovha vha vha vho anḓadzeaho kha thukhitha idzo na u vha kha nzulele ine vha nga vha na thaidzo dza khana .
Mihasho ya muvhuso yo humbelwa u shuma nga maimo a nṱhesa a kuvhusele kwavhuḓi na vhuḓifhinduleli ha tshitshavha . 
6.1 . Vho Thobile Maxin Lamati sa Mulanguli Dzheneraḽa wa Muhasho wa Vhashumi .
Tshithivheli
Kha hu nangiwe tshishumiswa tsha u linga tsho teaho tsha lushaka lwa mushumo wo tewaho .
Mbetshelwa ya themamveledziso yo teaho , ine yo londotwa zwavhuḓi na ya tshivhumbeo tsha mashumele ndi ya ndeme kha u bvelela ha zwigwada zwa u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi zwo kumedzwaho na nyaluwo ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi vunduni nga u angaredza . 
Mulangadzulo a Ṱhompheaho na Mudzulatshidulo wa NCOP ,
Khethekanyo iyi i ṋekedza vhuṱumani ha u tou inga ha u khwaṱhisa na u ita uri u ṱanganywa ha CBP na IDP hu vhe na vhudzivha .
Tshipembe wa vhukuma na u fulufhedzea .
U vusuludza muvhuso : poḽotiki dza u kundelwa ha muvhuso na u phalala madzingu ngei pasifiki . 
Yuniti ya Ndangulo ya Khohakhombo i na vhuḓifhinduleli ho fhelelaho ha mveledziso ya tshiṱirathedzhi tsha khohakhombo na milayo ya u shumisa , furemiweke na mbekanyamaitele hu tshi katelwa u shumisa na u dzudza khohakhombo dzi elanaho na maitele u khwaṱhisedza kuitele kwo ḓiimisaho nga kwoṱhe kwa u langula . 
Miṅwahani ya ḓana na furaru(130) , ri ḓo vha ri tshi khou tou kanuka fulufhelo na u konḓelela hu dzhenisaho dzimbilu maanḓa .
Ho ṋetshedzwa Nzudzanyo ya Ndingo ya Khombo na Nzudzanyo ya u dzhenelela malugana na zwa maḓumbu , zwithu zwa khombo 12 . kha mutakalo , maga a u fhelisa vhugevhenga,zwidzidzivhadzi na khakhathi na u monithara u shuma hazwo
U humbula muhumbulo muhulwane
U ya fhasi ha ikonomi ya ḽifhasi zwi ḓisa khombo khulwane kha ikonomi yashu ro lavhelesa u fhelelwa nga mishumo na vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vhashu .
Tsumbatshifhinga i tea u ita uri nga vhege hu vhe na pheriodo mbili dzi no ḓa khathihi dzi tsini na tsini .
Muḽekhitshara muthihi vho amba uri phurogireme yo sumbedza uri vhathu vhurangaphanḓa huṅwe na u sumbedza uri zwi na ndeme uri ṱhohodzazwiikolo vha vhe na zwikili zwa vhurangaphanḓa . 
Thaidzo ndi mveledziso i songo pulaniwaho ya mikhukhuni kha vhupo ha ndeme , kha vhupo vhu re na ṱhahelelo ya maḓi , kha vhupo vhu re na mukumbululo muhulwane . 
Maitele a u khethekanya a ḓo konisa muvhuso u fhindula nga u ṱavhanya kha tshenzhemo dza tshayatsireledzo dzo fhaṱelaho .
Ṱhanganyo ya T , nga u ralo , i shumiswe sa nḓila ya u khaula u angalala hu lapfu ha bada . 
Ndi ifhio nzumbululo ya nyito / zwo ambiwaho / vhuvha ( n.z. ) nga ha
Manweledzo a ino thandela o vha a u pfufhifhadza zwidodombedzwa zwi bvaho kha vha National Land Cover Database kha atiḽasi ya eḽekhiṱhironiki zwine zwa ḓo shumiswa kha thandela ya Resource Directed Measures . 
Kushumele kwa ṅwaha nga ṅwaha , mivhigo ya vhukati ha ṅwaha na ya kotara iṅwe na iṅwe kha mvelaphanḓa ya kushumele i ṋekedzwa kha khoro kha miṱangano yo dzudzanywaho . 
Tshidimela tsha u thoma tsha PRASA tshi lavhelelwa u thoma u shuma nga ṅwaha wa 2015 .
Mushumo wa 2 ( thesite / mulingo wa Fulwi )
I ṅwaleni nga vhudele afho fhasi .
U tevhekanya zwiwo nga nḓila yone
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . vhonani cape town tshiḓula sundani ntshavheni phando ndumeliso musumbuluwo mpumalanga east london ntakadzeni peni tshimange tamba johannesburg mpumalanga metshe ḽavhuraru kelengende penisela
Ndaka ya ofisi khulwane yo vha yo rekhodiwa u ya nga ṱhoḓea dzo randelwaho dza redzhisiṱa ya ndaka , ngeno hu na uri ndaka dza dziofisini dza tshiṱiriki na zwishumiswa zwo vha zwo rekhodiwa kha ḽiṅwalo ḽa eḽekhiṱhironiki . 
Ramafhungo u ḓo amba nga ha masiandaitwa a nḓila ya kuitele u kutela khuḓano nkene kha midia . 
Ḽisi i sumbedzisa zwavhuḓi uri tshifhaṱo , tsho vhumbwaho nga yunithi dza mavu dzo ṅwaliswaho dzi itaho tshifhaṱo tshoṱhe , i vhumba ḽiṅwalo ḽa ḽisi . 
Muvhigo wo itelwa u ṋetshedza mafhungo kha vhasimamilayo , vhaiti vha mbekanyamaitele , vhathu vho gudelaho pfunzo nkene , matshudeni na nnyi na nnyi nga u angaredza . 
Mimaraga i yi i a shuma nahone kushumele kwa Afrika Tshipembe ku tea u dzhiwa sa tswikelo ya fhasi . 
Afrika Tshipembe ḽi ṱoḓa ṱhumano ya maongelo a u lafhela a tshizwinozwino apo na a dzingu kha malaṱwa a ndondolamutakalo ane a pfukisa vhulwadze u itela u kona u shumisa thandululo ya " kuitele kwa khwinesa "  . 
U amba mihumbulo yau
Sabusidi dza miṱa ya vhashai dzi tea u vha dzi tshi pfesesea nga hune zwa konadzea .
6 Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe phanḓa
Maṅwe maitele a zwa vhulimi ndi one ane a ita uri hu vhe na mukumbululo . 
Naho i bada ya lushaka , ndi bada ya vunḓu ine ya londolwa nga Vunḓu . 
Zwo dzinginywa uri hu ṋekedzwe bazari nnzhi u itela vhashumi vha zwa thekhinikhala . 
Ro dzhia ḽiga ḽa uri vhaofisiri vha accounting vhane vha balelwa u tevhedzela izwi , vha ḓo livhana na masiandoitwa .
Pulane ya u wana murahu yo sedzwaho khayo i ḓo thusa masipala u amba nga ha mafhungo a konḓaho a ngaho sa u salela murahu kha dzinnḓu , u fhelisa sisiṱeme ya mabakete na u sala murahu kha ndondolo ya themamveledziso u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha tshitshavha . 
Mbilo dza mavu dza tsini na 80,000 , dzi itaho egere dza 3.4 miḽioni , dzo khunyeledzwa ha vhuelwa vhathu vha linganaho 1.8 miḽioni .
Ndivho ya Puḽane Khulwane ya Vhuendelamashango ndi u ṱalusa zwavhuḓi na u gonyisa mveledziso na u shumiswa ha khonadzeo ya u kunga vhuendelamashago kha Nelson Mandela Bay . 
( g ) Mufariwa u tea u tendelwa uri a ime phanḓa ha khothe iṅwe na iṅwe ine ya khou sedzulusa u fariwa hawe , khathihi na u imelelwa nga ramilayo kha u thetsheleswa huṅwe na huṅwe , khathihi na u bvisa vhupfiwa hawe malugana na u iswa phanḓa ha u valelwa hawe .
Kha vha kwame Vhalanguli vha Mulayo kana ISS kha shango ḽa havho .
6 . " TSHUMISO YA MADI " NDI MINI ?
Vhonani uri hu na dzikhamera dza tshikwere dzi vhonalaho kha zwifhaṱo zwo vhambelaho nadzo . 
U thetshelesa zwiṱori na u kona u bvisela vhuḓipfi hawe nga ha tshiṱori .
1.4.1. Khabinethe yo dzhiela nṱha samithi yo tshimbilaho zwavhuḓi ya vhuṱahe ya Brazil , Russia , India , China na Afrika Tshipembe ( BRICS ) , yo farelwaho ngei Xiamenkha kha Riphabuḽiki ya Vhathu ya China ( PRC ) ubva nga ḽa 3 u swika ḽa 5 Khubvumedzi 2017 fhasi ha thero : " BRICS : Vhufarani ho Khwaṱhaho ha Vhumatshelo Havhuḓi " .
Nga nṱhani ha vhuḓifhinduleli he ha hwedza khathegori idzi nga zwiimiswa , vhuraru hadzo dzi na nḓila dza ṱhoḓea dza u monithara na u ela khathihi na thikhedzo ya u shuma i no bva ha masipala .
Zwi nga dzhia awara dza 48 u dzhenisa mivhigo yoṱhe kha database .
U ṱalutshedza kuvhonele kwa zwithu kwa muṅwali na kwa muvhali
Khabinethe yo tendela Mihasho ya Vhashumi na wa Zwiko zwa Mineraḽa uri vha ite ngudo dza mimodeḽe yo fhambanaho ya zwinamelo zwa migodini ya Austrlalia u itela u thusa kha nyendo ndapfu dza vhashumi vha migodini vha dziṱhunḓu Afrika Tshipembe vha namelaho u ya mahayani tshifhinga tshoṱhe .
Nga nḓani ha musi vha na DSTV kana Top TV .
( d ) Muraḓḓo wa Buthano ḽa Lushaka , murumelwa wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , kana Muraḓḓo wa vhusimamilayo ha vunḓḓu , fhedzi u iledzwa hohu a hu shumi kha Muraḓḓo wa Khoro ya Masipala o imelaho muvhuso wapo kha Khoro ya Lushaka ; kana
( a ) Khumbelo ya u swikelela rekhodo , nga nnḓa ha rekhodo yo faraho mafhungo a iwe muṋe , i ḓo shumiwa fhedzi nga murahu ha musi mbadelo ya khumbelo yo no badelwa .
Ndivho ya izwi ndi u vhona uri vhathu kha sekithara dza muvhuso na dza phuraivethe vha litshe u ita zwithu zwa vhuaḓa na vhugevhenga nahone zwi ṱuṱuwedzwa nga vhuḓinekedzeli hashu ha u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vhoṱhe vho tsireledzea na u pfa vho tsireledzea .
Thendelo dzavho dzi ḓo fhelelwa nga tshifhinga nga ḽa 31 Nyendavhusiku 2017 .
Muofisiri a faraho u tea u vha na vhuḓifhinduleli uvhu , nahone u tea , saizwi zwa zwino nyimele yo tou ralo , u vha na vhuṅwe vhuḓifhinduleli hafhu ha u ḓivhadza hafhu vha tshumelo ya ndingedzo . 
Vhashumi vha ha masipala vha khou vhala gurannḓa na u nwa tie .
-- U sikena u itela u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho
Tshumelo dza mutakalo dzi katela vhupo vhu shumaho , u fana na vhulanguli ha zwa mupo , ndangulo ya malaṱwa , dziphakha na mavhiḓa , mutakalo wa zwa mupo , mutakalo mushumoni , vhutsireledzi na mutakalo wavhuḓi . 
U shumisa zwikili zwa nyambedzano u itela u swika kha thendelano .
Kha nyambedzano na mabindu , muvhuso wo ḓikumedzela u bvisa zwikhakhisi zwa mbekanyamaitele na u ṱavhanyisa mathomo a mushumo wa thandela idzi .
mudzulapo wa Afrika Tshipembe
Thandululo dzine a khou ṱaṱisana a dziho kha nḓila dza kuitele a zwa sialala na u humbula , nahone hu ṱoḓea vhubveledzi na mihumbulo miswa u tandulula khaedu dza maḓi dza tshifhinga tshi ḓaho . 
Phemithi dzi ḓo bviswa nga ṅwaha nga ṅwaha nahone dzi ḓo shuma lwa miṅwe ya fumimbili . 
U shayea ha vhashumi , zwiendedzi na zwishumiswa kha Tshumelo dza Tsireledzo dza ha Masipala . 
- vha ḓivhadza Senthara ya zwa Mishumo nga u ṱavhanya i re tsini navho arali khombo i tshi nga vha ine ya nga vhanga lufu kana yo vhanga mafuvhalo mahulwane , u fana na u vunḓea , u tumuwa ha muraḓo kana u si tsha vhona .
Khabinethe i vhidzelela maAfrika Tshipembe uri vha tikedze vhoramitambo vhashu vha vhaholefhali vhane vha khou bvela phanḓa na u ita uri shango ḽashu ḽi ḓihudze ngavho nga kutambele kwa nṱha ḽifhasini na u ri ṱuṱuwedza roṱhe uri ri swikele zwa nṱhesa .
Arali vha tshi khou badela mbadelo yavho ng Mbadelo ya Iḽekiṱhironiki ( Electronic Transfer Account , vha fanela u i badela kha akhaunthu i tevhelaho :
A huna tshifhinga tsho tiwaho .
U tevhedza makumedzwa a thendelano ya tshumiso yo randelwaho zwi tea u itwa . 
Nga mvelelo , u sika zwikhala zwa u vhambadza , mimoḓoro ( hu tshi katelwa mimoḓoro ya vhuendi ha tshitshavha ) vhu fanela u kona u ima na u paka kana u tsitsa vhanameli fhethu hu swikeleaho nga milenzhe u bva kha mudzhenelano , na zwifhaṱo zwi songo thivhelwa kha u livhana na mudzhenelano . 
U kala tshiimo tsha nḓivho ya vhashumi . 
Ndi ngazwo ndi hafha , ndi khou thusa senthara yavho ya ṱhoḓisiso kha iḽi shango ḽine ḽi nga kona u ita ṱhoḓisiso , ḽine ḽa nga kona u ita uri nyambedzano ya tshitshavha i bvele phanḓa , ndi vhona u nga zwi tshimbilelana na u dzhenelela nga vhudzivha ha demokirasi kha tshitshavha .
U dovha a zwi ḓivha uri mushumi o vunḓa gethe ḽa tsireledzo kha ofisi u itela u nga ri zwo iteahi zwi nge sa musi ho vha na u kombetshedza u dzhena . 
Ri ṱanganedza maga o dzhiiwaho nga ndangulo zwi tshi kwama izwi . 
Ḽiga ḽa 10 : Mushumo wa muṅwaleli
Maipfi a 300 - 350
U ṱuṱuwedza u bveledzisa zwikili nga u ṱanganyisa zwishumiswa
Kushumele lwa vhathu ku ḓo ṱolwa u ya nga sisiteme ya ndangulo ya kushumele ine ya shumiswa nga masipala wavho .
Mulayo wa Ndaulo ya zwa Masheleni a Masipala wa 2003
Thivhani mulomo musi ni tshi atsamula kana u hoṱola .
Kha dzirigi dza ole dzo anganyelwaho u vha kha vhupo ha Western Cape , ndi dzirigi nṋe fhedzi dzine dza lugiswa nga ṅwaha , zwi sumbaho khonadzeo ya nyaluwo khulwane . 
Hezwi zwi nga katela vhushaka na khamphani dza zwa vhuendi dzine dza vha hone zwazwino dzine dza khou shumela madzingu aya . 
A hu na u ima vhukati kana fhethu ha u dzula musi mutambo u kati hune ha ḓo tendelwa . 
Musi pulane yo no olwa kha vha topole ṱhoḓea dza tshitshavha , pulane ya nyito ya mishumo ine ya tea u itwa zwenezwo i fanela u bveledziswa uri tshitshavha tshi kone u isa phanḓa phurosese ya mveledziso .
Thuso ya u wana mueletshedzi o ḓiṅwalisaho kha vhupo ha havho
Masheleni a anganyela masheleni are tshanḓani na masheleni o ṅwaliswaho kha zwiimiswa zwa dzibannga . 
SWOT yo ṱanganyelaho hu tshi sedzwa mvelelo
Miholo miṅwe i ḓo vha i tshi kha ḓi wela fhasi ha ṅwaha wa muthelo u fhelaho nga 28 / 29 Luhuhi .
Ri ḓo isa phanḓa na u ḓidzhenisa kha u lwisa u lamula , mushumo wa u vhona uri hu na mulalo na vhurangeli ha u ḓisa mulalo ngei Lesotho , Democratic Republic of Congo , Burundi , Mozambique , South Sudan , Somalia na Libya .
Munna musekene / mudenya o pandamedza nguluvhe ṱhukhu / khulwane .
Arali hu na zwiṅwe , fhethu hu re na miri hu tea u sumbedzwa zwavhuḓi kha pulane ya u bveledzisa vhupo honovhu . 
Mbonalo na milayo
Musi ri tshi khou ya kha tshipiḓa itshi tsha ndeme kha ḓivhazwakale yashu i aluwaho , kha ri fhaṱe lushaka lwashu roṱhe ri wane phindulo dzo ḓoweleaho dza khaedu dzashu . 
Muthu ndi khwine a tshi dzhiwa sa ḽiambele ḽa matshilisano a vhushaka vhudzulaho vhu tshi shanduka . 
Ndima 77 ya Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi , 1995 , i ṋea vhashumi pfanelo ya u shela mulenzhe kha mugalwabo u lwela u vheiwa phanḓa , na tsireledzo ya pfanelo dza u tsireledza miraḓo kha u pandelwa na maga a ndaṱiso .
Sa tshipiḓa tsha thandela nnzi dzire kha maga a mbekanyamushumo dza muvhuso , ri ḓo sedzesa kha :
Zwi tshi rangela u thoma na asesimennde dza saintsi na dza vhuinzhiniara , zwi na ndeme uri hu itiwe ndingothangeli dza saithini dza fhethu ha sisiṱeme ya u shulula maḓimalaṱwa . 
Matheriaḽa a vhugudisi o bveledzwaho a ḓo ganḓiswa sa zwi re ngomu zwo vuleaho , zwine zwa ḓo amba uri muṅwe na muṅwe a nga kona u a shumisa na u a khwinisa , hu tshi nga vha NGO , miṅwe mivhuso , mabindu kana vhathu . 
Rabulasi vha a ḓivha muḓagasi vhukuma kha uri vha nga dzhiela tsireledzo ya zwa muḓagasi fhasi . 
1.17. Kha mafhungo a tsivhudzo nga ha ṱhaselo o bviswaho nga Embasi ya ḽa United States ( US ) ngei Pretoria .
Khebulu dzi tea u vha dza lushaka lwa Tshifhirisafulufulu tsha Ṅanda ya Eriaḽa , tsho magelwaho u fhahewa kha dzipfara dzo nambatedzwaho kha mapala . 
U khwinisea nga u angaredza kha vhukhwine ha ndangulo ya sekithara ya nnyi na nnyi na zwone zwi a ṱoḓea arali vhuḓifhindulei vhu tshi nga khwaṱhiswa . 
Nga ngomu Dzheremane , sa tsumbo , Mulayo wa Vhufederaḽa wa nga ha Ndifho wo avhela tshinyalelo kha zwipondwa zwa mutovholo wa Manazi u ya nga zwigwada zwo fhambanaho . 
U dzhenelela muthu ngauri vha khou dzhia tshifhinga u bula mbuno
Arali khumbelo yavho ya SMS yo tshimbila zwavhuḓi , zwine zwa amba uri i na zwidodombedzwa zwoṱhe zwo teaho,vha ḓo wana phindulo ya SMS i na mafhungo a sumbedzaho masheleni avho a mbuelo ane a vha hone .
Phurogiremu yo swikela hani zwinyagwa na ṱhoḓea dzo tiwaho dza vhafumakadzi dzi elanaho na phurogiremu ?
Nṱha ha zwoṱhe , vhuḓikumedzeli vhu tea u vhonala ngei nṱha . 
U ḓisikela tshithu na u ṱalutshedzela
Tshiṅwe hafhu , muhumbeli wa mushumo o bvelelaho u tea u vha na vhukoni ha u vha na muhumbulo wa pfunzo na vhugudisi zwa vhashumelwa vha dzinnḓu vha dziphurofeshinala dza dzinnḓu na u pfananya mveledziso ya mbekanyamushumo dza vhugudisi na matheriala . 
Maanḓa a u tendela thendelano dza u kovhekana mbuelo na thendelano dza u pfukisa zwishumiswa a zwiathu ṋetshedzwa kha muṅwe muthu .
Hone-ha , ngauri u guda luambo ndi maitele o ṱanganelanaho / vanganaho , zwikili zwi fhiraho tshithihi zwi ḓo shumiswa .
Zwikhala zwi re hone zwa Vhaswa
Stein and Stein describe Wicca as " a Neo-Pagan religion , meaning that it is a perceived revival of pre-Christian religious practices".20Madzangano a zwa Wicca o thomaho nga vho 1950s , o ṱuṱuwedzwa nga mushumo wa Anthropologist Gardner , we a amba uri ngei Britain , zwe zwa dzhiiwa zwi tshi pfi vhuloi ndi zwe zwa itwa hu sa athu u vha na vhurereli ha Tshikhiresite .
A nga ḓivha . . .
Zwa maṋo zwa mutheo
Tshavhuvhili , zwiḽiwa zwire hone zwi tea u ḽiwa nga nḓila yone . 
Kha ḽiṅwe sia , ndi a ṱanganedza vhuṱungu vhune ha nga itiswa nga maitele a ndingano kha u pfuluswa ha mudededzi . 
3.10 Musi ho vha na tshanduko kha ulu lutendo na maitele musi tshifhinga tshi tshi khou ya phanḓa , vhathu vha khou vhonala vha tshe vho fara lutendo kha maanḓa a sa ṱalutshedzei ( vhuloi)/kana manditi , nga nḓila iṅwe na iṅwe.Tsha ndeme tshine tsha nga lavheleswa ndi tsha u haṱula milayo nga ha uri naa lutendo na maitele kha zwa vhuloi ndi zwavhuḓi kana a si zwavhuḓi zwi ṱuṱuwedzwa nga nyimele ya mvelele dzo fhambanaho , ho sedzwa fhethu nahone lwa tshifhinganyana .
U ṅwala vhurifhi ha khumbelo ya mushumo
U itela u kona u pfesa masia magede a saikhoḽodzhi na kutshilele kwa muthu , kanzhi hu shumiswa zwipuka kha maedza . 
6.2.4 Ndayotewa i sumbedza " pfanelo ya muṅwe na muṅwe ya uri mulandu wawe u tandululwe nga u shumisa mulayo nga nḓila yo teaho na u thetsheleswa nga nnyi na nnyi khothe kana he zwa tea , iṅwe foramu yo ḓiimisaho nga yoṱhe i sa dzhii sia " .
Vhadzulapo vhanzhi vhane vha sa ḓivhiwe vho ita zwi fanaho . 
Ndivhanelo : U vhona uri hu na munaguludzo wo teaho khathihi na u rengwa ha zwidzidzivhadzi na zwishumiswa zwa dzilafho u itela zwibadela . 
Muphuresidennde sa Mutikedzi Muhulwane wa Zwiphuga zwa Lushaka vha avhela hezwi zwiphuga .
Tshavhuvhili ndi madzina a fhethu , ane a ṱoḓa tshumisano mavunḓuni oṱhe uri ri kone u vha na mudzi wa tshanduko dzine ra dzi dzinginya .
U bwa hu so ngo tendelwaho , khonṱhiraka ya u fhaṱa na zwa maini wa u bwa muṱavha na giravhulo zwi itwaho kha tshiṱiriki . 
Huna tshakha dzo fhambanaho dza thambudzo ya vhalala .
mbekanyamushumo dza u thola nnyi na nnyi na u alusa zwa ndeme kha u bveledza vhadzulapo vho teaho .
( a ) kha sia ḽa zwa muvhuso wa lushaka a zwanḓani zwa Phalamennde sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 44 . ;
" Ndo vha ndi na zwilonda kha tshifhaṱuwo nahone zwa thoma u zwimba .
Milandu i nga dzula yo vulea lwa miṅwe miṅwaha fhedzi i nga kha ḓi valiwa kha ṅwaha wa muthelo wo tiwaho . 
U ita nyambedzano nga ḓivhaipfi ntswa
U pulana - u ṱoḓisisa na u dzudzanya
Muhumbulo muhulwane wo vha wa u vhona uri hu na u gonyela nṱha ha vhukuma hanoe ho eḓanaho ngeno hu na u dzikisa nyambedzano . 
Gumofulu ḽituku ḽa mushonga wo khetheaho ḽa R161 438 nga muṱa U pfukisela thishu kana ogeni
Ezwi zwi fanela u kwama nga maanḓa tsheo dza u dizaina na u fhaṱa , na uri zwi fanela u ṱoḓa hafhu uri maitele a mbetshelwa ya tshiimiswa tshoṱhe , hu tshi katelwa na vhulanguli ha tshiimiswa , hu itwe nga u ṱhogomela nga maanḓa . 
Kha vha kwame Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
Ṱhanziela ya u Redzhisiṱara i ḓo ṋetshedzwa i na nomboro ya u redzhisiṱara zwenezwo musi fomo dzi tshi tou fhedza u shumiwa . 
Mbekanyamushumo dzo sedzaho kha u ṱuṱuwedza u takala ha muvhili , mbekanyamushumo dzi elanaho na zwa mbeu , mishumo ya zwa mutakalo na vhubveledzi dzo itwa ho ṱangana na zwiimiswa zwa mutakalo khathihi na zwiimiswa zwo fhambanaho zwa phurofeshinala . 
Mbekanyamaitele yo sumbedza pulane ya sia ḽa u ya phanḓa ha pfunzo , fhedzi hu si na B. 
Ndi khou dovholola tshitatamennde tshanga tsha murahu tsha uri mushumo wa ndaka i tshimbilaho ndi u ṋetshedza vhudzulo kha miṱa yashu nahone musi zwo ralo zwi shumiswa sa haya ha muṱa washu . 
Ro takala vhukuma u vha na muwini wa Tshiphuga tsha zwa Vhulimi wa Nṱhesa wa Mufumakadzi wa 2014 Vho Nokwanele Mzamo vhukatini hashu , ubva Kirkwood ngei Kapa Vhubvaḓuvha .
mutevhetsindo ---- mibvumo i re na vhushaka hone i na ṱhalutshedzo dzi sa fani kha vhurendi )
Zwenezwo ndi zwa ndeme uri mveledziso iṅwe na iṅwe i dzhiele nṱha vhukoni ha vhupo ha u hwala vhune ha ṱalutshedzwa sa muhwalo u tikedzeaho misi yoṱhe wa gumofulu wa fhethu afho . 
Vhalelani nṱha zwiṱori zwaṋu ni tshi vhalela tshigwada tshaṋu .
Tshumelo ya Transnet ndi ya ndeme kha nḓowetshumo ya zwa vhulimi na ikonomi nga u angaredza , nahone musi ya khakhiswa , nḓowetshumo na ikonomi zwi a hoṱefhala . 
A zwi gumi
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
Ri lingedza nga nḓila dzoṱhe . 
-- ngudo ya u isa phanḓa kha Mbalo .
Tshivhumbeo tsha tshitanza
( b ) vhusimamilayo ha vunḓḓu vhu kwameaho na Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka ,
U shandukisa dzina naho zwi sa yi kule zwi ḓo dzhiiwa sa tshanduko ya dzina .
Ro zwi ḓivha uri zwithu zwe vha zwi ḓisa zwo vha u vhea vhuṱanzi . 
Madzina a miraḓo ya dzikomiti dza thandela o ṅwala kha mutevhe . 
3 . Vhudzulapo
Nga zwigwada zwa vhathu vha 4 , vhadzheneleli vha ola thebuḽu ya kholomu mbili kha khanḓisamafhungo vha ambedzana nga ha nḓila dzine Komiti dza Wadi dza nga dzhenelela kha maga o fhambanaho a u ita mugaganyagwama , vha tshi swaya mihumbulo kha khoḽomu ya vhuvhili .
2.4 Khabinethe yo ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha ḓihudze na uri vha tsireledze zwidimela zwiswa uri zwi sa tshinyadzwe
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u hulisa Vho Nelson Mandela na vharangaphanḓa vha murafho wavho kha zwihulwane zwe vha ita kha mbofholowo yashu .
Vha ḓo badelwa mundende wavho nga kha maitele mathihi kha a tevhelaho :
U shuma na / nga mafhungo : tshipitshi tsho livhaho ; mbudziso na u fhindula hu si na u lenga ; ḽipfanisi ḽa ṋefhungo na ḽiiti ; zwitatamennde zwo ṱukufhadzwaho ; mbudziso dzi si na phindulo
Vha na garaṱa ya vhuvhambadzi kana ḽiṅwalo ḽa tshiofisi ḽine ḽa nga tikedza uri vha shuma kha khamphani / tshiimiswa tshenetsho ?
Hu si na inisuḽini yo linganelaho , guḽukhousu i a fhaṱela malofhani .
Khumbelo i dzhia miṅwedzi miṋa uya kha ya fumimbili uri i shumiwe nayo .
U thoma u shumisa ndango u itela u tevhedza ṱhoḓea dza konṱiraka . 
Kha vha rumele pulane ya bindu iṅwe kha ofisi ya COO . 
U rembulusa zwi amba mini ?
Murengi u tea u sumbedza uri ḽiṅwalwa ḽo ḓadziwa nahone zwo katelwa kha ḽiṅwalwa ḽa u dzhenela ngaḽo u renga nga u ḓadza thebulu i re afho fhasi . 
Mushumo wa GCIS
Mbekanyamushumo dza muvhuso dza u ṱavhanyisa u thomiwa ha tshanduko dza zwiimiswa dzo sedzaho kha u alusa nyaluwo ya ikonomi sa zwe zwa vheiswa zwone kha Pulane ya Nḓila dza Ṱahe dzi kha ḓi vha dzo tea kha u tandulula dziṅwe dza thaidzo dzo ṱahiswaho nga vhabindudzi .
Mbekanyamushumo dza vhupfumbudzi dzi langwaho zwavhuḓi u itela vhaofisiri vhaswa . 
Izwi zwoṱhe zwi ḓo thomiwa nga luvhilo na tshikalo tshine tsho ḓisendeka kha luvhilo lwa nyaluwo kha u ḓiṅwalisela na u vha hone ha masheleni .
MaAfurika Tshipembe vho farana kha u vha na tshitshavha tshi si na vhutshinyi .
Mulayo wa vhu 3 wa 1994
Sa MUGUDI , ndi fhulufhedzisa u :
Thikhedzo ya sisiṱeme na kuitele
Tshiedziswa tsha tevhekano : Nyolo ya mbekanyamushumo , ndangulo , na tshishumiswa tsha u ela tshi ṱalutshedzaho zwipiḓa zwa ndeme zwa mbekanyamushumo na u uri zwiteṅwa izwi zwi shumisana hani u swikelela ndivho yo imaho ngauri , zwi nga ho sa u thivhelwa ha HIV kha tshitshavha tsho imaho ngauri . 
Vha humbule : sia ḽa muvhuso wapo ndi sia ḽine vhathu vha u shela munzhe vha nga shelesa mulenzhe .
Ro vhona maanḓa a zwa mitambo sa tshishumiswa tsha u konanya na u fhaṱa lushaka kha shango ḽashu .
U ṅwala pharagirafu ya mbuletshedzo
Muhasho wo vhea maga oṱhe a tsirakhombo u khwaṱhisedza uri kha sia ḽa nzudzanyo ho vha hu na dzangalelo ḽi fanaho na vhuthihi kha ndivho . 
Izwi zwa zwino ndi mbekanyamaitele yo aluswaho nga mivhuso ya United States na Singapore . 
Kha vha ite khumbelo ya tshibogisi tshiswa
Tshenzhelo ya ṅwaha muthihi ya muvhalelano wa zwa masheleni , u shuma na mbadelo dza zwikolodo zwi ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha
Masana na muelelo zwi tea u pima thengo na u ambwa nga hazwo lwo fanelaho sa zwo elwaho phanḓa sa khonadzeo ya ndaka i no khou olwa . 
3 . U katelwa ha kharikhuḽamu
Zwino ḓivhumbeleni mafhungo ni tshi shumisa maiti a tevhelaho . tama tea ṱanganedza elelwa nukhedza thetshela
Khaedu dzi livhanywaho na nyito dza ṅwedzi nga ṅwedzi dzi tevhelaho dzi tea u shumiwa . 
Vhadzulapo vha tshiṱiriki itshi vha ṱuṱuwedzwa u ḓisendedzela kule na vha itaho zwiito zwa u tshinyadza vhumatshelo ha vhana vhashu na uri vha tea u vha vhiga kha mazhendedzi a shumanaho na mulayo .
Naho zwo ralo , musi mikovhe i tshi aluwa , fomuḽa i a dzudzanywa , nga nḓila i tevhelaho : 
Luvhilo
Tsha u fhedzisela hu na zwishumiswa , zwine khazwo tshidziki tshi nga si vuwe tsho ṋoka na kathihi . 
Tshenzhelo yo khetheaho yo ṋekedzwa kha u londa na u londota zwalo wa nndwa , tsireledzo ya zwithu zwa kale na maṅwalo ( u thivhela uri a zwi songo vhambadzelwa nnḓa ) , tsireledzo ya vhupo ha ngudo dza u tumbuka ha vhathu na mvelelo na vhupo ha ḓivhavhupo . 
Zwo fhambanaho , mbavhalelo ya vhuthu yo ḓoweleaho i ombedzela fhedzi nyito ya u ṋea hu si na u itela khaedu sisiṱeme dza zwa matshilisano na dza ikonomi dzine dza engedza vhushai na u sa eḓana . 
Maṅwalwa aya a thusa kha u sumbedza uri vhuloi na maitele a pfeseswa hani kha nyimele ya Afrika Tshipembe .
Tshibveledzwa tshi fanela u saukanya hu tshi sedzwa ṱhoḓea dzo randelwaho .
maṱhakheni ----- tshipiḓa tshi takadzesaho kana tsha ndeme tsha nganetshelo tshi anzelaho u ḓa magumoni .
Sisiṱeme ine ya vha na thevhekano i bvelaho phanḓa ya fhethu ha nnyi na nnyi ine ya dzudzanya fhethuvhupo ha zwileludzi zwa pfunzo na zwiṅwe zwa nnyi na nnyi , zwoṱhe zwa vha uri zwo iswa nnḓa . 
Muthusi o vha sumbedza mofolane yo vhalaho , fhedzi Vho Nebo , vhane vha tou vha na zwiambaro zwine vha zwi ambara zwine mivhala yazwo ya fanelana zwavhuḓi , vha wana hu si na zwine zwa vha takadza . 
Mufarisa Muphuresidennde , e kha vhuimo ha u vha Murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso Phalamenndeni , na ene u na ofisi na vhashumi Phalamenndeni .
Ndumbo ya u shumisa tshelede kha tshifhinga tsha vhukati ha ṅwaha i ḓo vha i kha mveledziso ya themamveledziso ya zwiko zwa maḓi na phaḓaladzo nnzhi u itela u ṋetshedza nḓisedzo ya maḓi i fulufhedzeaho u bva kha themamveledziso ya zwiko zwa maḓi a sa athu shumiswaho manzhi u itela u swikela ṱhoḓea i dzulaho i hone ya Afrika Tshipembe . 
U vhea iṱo na u dzheniswa ha ḽogo kha sisteme ya bambiri ya eḽektroniki . 
U tsireledza pfanelo dza vhathu vhoṱhe kha shango ḽashu na u khwaṱhisa ndayo dza demokirasi dza tshirunzi tsha vhuthu , ndinganyiso na mbofholowo .
Hu katelwa mutengo wa phathoḽodzhi , radioḽodzhi i elanaho afho nṱha/ mbuelo ya radioḽodzhi , vhorathekhinoḽodzhi vha mishonga na mushonga wa onkhoḽodzhi
Sedzani khwiniso henefho u mona na yunithi ya bisimusi ngauri dzi nga vha dzi dzenedzo dze na eletshedza . 
Mvetamveto iyi i pika vhundeme ha vhuḓikumedzi hashu na khoso i re hone zwino ya koporasi iṅwe na iṅwe i dzulelaho u engedza luvhilo . 
Ṅwananyana wa muhwelelwa na khonani yawe vho ṋea vhuṱanzi ha uri muhwelelwa o vha vhidzela lufherani lwawe , a bvula zwiambaro zwawe a vha ṋea ndaela ya uri vha bvule zwiambaro zwavho , a kona u vha tshipa nga u sielisana . 
2.1.10 Ndavheleso ya Tshigwada : Sekithara ya Ikonomi na u Thola ; Mveledzo ya Themamveledziso ; Vhulamukanyi , Thivhelo ya Vhugevhenga na Vhutsireledzi : Nyanḓano ya Dzitshaka , Mbambadzo na Vhutsireledzi
U shumisa hu si ha fomaḽa tshivhumbeo tsha zwithu na muvhala kha u ola na u pennda u itela u dzhenelela kha ṱhoho ya vhege
Thero dza lushaka dzi na ḓuvha ḽi re fhasi nga ḽithihi kha dziṅwe thero . 
Thandululo dzone dzine vhulanguli hapo ha dzi shumisa ta tshumelo nnzhi dzi a fhambana vhukati ha vhulanguli hapo na nga u ya nga tshumelo ine ya khou ṋetshedzwa . 
Ndi a kona u vhala lungano . u vhala maṅwalwa a u kungedzela . u sengulusa maṅwalwa a u kungedzela . u vhala atikili ya gurannḓa . u topola ṱhoho ya mafhungo , nḓivhadzamuvhigi , marangaphanḓa . u vhala mufhindulano u pulanela na u ṅwala tshiṱori . u pulanela na u ṅwala atikili ya gurannḓa . u pulanela na u ṅwala mufhindulano u humbulela uri tshiṱori tshi ḓo fhela nga nḓilaḓe . u ita ḽitambwa ḽi no kwama tshiṱori . u topola vhabvumbedzwa , puloto na fhethuvhupo . u shumisa thangi na mitshila . u bula mafhambanyi na pfanywa . u ṱalukanya ṋefhungo na nyito . u topola na u shumisa tshaka dzo fhambananaho dza madzina . u sengulusa khungedzelo . u topola lushaka lwa vhathetshelesivhaṱaleli . u ṱalukanya zwishumiswa zwo fhambananaho zwi re kha khungedzelo . u ṅwala khungedzelo ndi tshi shumisa figara dza muambo . u dizaina burosha . u ṱalutshedza uri fhungotswititi na fhungombumbano ndi mini . u topola ṋefhungo na nyito fhungoni . u shumisa thangeladzina nga ngona . u topola kuhumbulele na zwine zwa tikedza kuhumbulele ndi tshi shumisa luambo lwa u kwengweledza / u kungedzela . u pulanela na u ṅwala kuhumbulele ( agumente ) ku no kwengweledza / u kungedzela . u topola zwishumiswa zwa vhurendi sa mamethafore na mafanyisi . u shumisa luambo lwa u kungedzela . u ṱalukanya zwitatamennde , mbudziso na ndaela . u vha na vhuṱanzi uri hu na pfano ya ṋefhungo na nyito . u shumisa maidioma na mirero . u shumisa maṱaluli . u shumisa zwifhinga zwi sa konḓi .
Kha maḓuvha o fhelaho , zwiṱitshi zwa mapholisa u mona na ḽa Afrika Tshipembe zwo vha zwi tshi fara muṱaṱisano nga ṅwaha wa tshiphuga tsha tshiṱitshi tsha mapholisa tsho kunesaho . 
( 2 ) Khomishini i na vhuḓḓilangi , nahone i tea u sa dzhia masia , i tea u shumisa maanḓḓa ayo na u ita mishumo yayo i si na nyofho , u ḓḓisendedza kana u tima-tima hu u itela u khwaṱhisa na u bveledza ndaulo ya vhathu na vhuimo ha nṱha ha maitele a phurofesheni kha tshumelo ya vhathu .
Kha zwitshavha zwa mahayani hune zwiko zwa dzulela u ṱahela khathihi na ṱhoḓea dza vhutshilo dza ndeme zwa vha zwi sa khou swikelelwa , zwi vha zwa ndeme uri vhathu vha ṋetshedzwe mafhungo u itela u thoma zwikhala zwa u dzhenisa tshelede u itela u tshimbidza vhutshilo havho . 
U bva tshifanyisoni itshi tshi langeaho tsha vhukuma , ri bveledza musaukany0 washu wa nḓila ine ikonomi ya shuma ngayo . 
Muṅwaleli wa Muvhuso wa France wa nyanḓano o amba uri Birou ya France ya Ṱhoḓisiso na Musaukanyo u ḓo thoma mushumo na uri bogisi ḽitswu ḽi ḓo amba ngoho . 
Mbilo yavho i ḓo humiswa ya iswa kha muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo uri a ḓise zwidodombedzwa zwone a kone u i ḓisa hafhu .
Hezwi zwi amba uri vhakhantseḽara vhane vha vha tshipiḓa tsha mveledziso ya PMS vha tea u ḓivha tshoṱhe mugaganyagwama wa masipala na IDP .
Ezwi zwa zwino zwi vho ḓivhea zwavhuḓi fhedzi zwi tea u dovhololwa nga nṱhani ha ndeme yazwo : 
Fomo fhedzi dza Adobe dzo ḓadzwaho dza eḽekiṱhironiki dzi ḓo ṱanganedzwa . 
Tshifhinga tsho fhedzwaho hu tshi itwa izwi tsho vha tsho teaho u fhedzwa hu tshi khou shumiwa , u vhala , u ṱavha zwiḽiwa kana u dzhenela kha miṅwe mishumo . 
Ndi kona u ṅwala tsenguluso ya bugu .
Tshigwada tsha zwa ikonomi ya tshitshavha tsho rangela u thoma ha tshumisano ya tshumelo u itela ndondolo ya dzibitshi na thendelano ya vhuimo ha tshumelo kha muhasho muṅwe na muṅwe wone zwi ḓo tendelanwa khazwo na u thomiwa . 
Muengedzo 7 .
Khwiṋiso yo ṱoḓa u lulamisa zwenezwo , u itela u ṋekedza u tenda tshanduko . 
o Zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwi katelaho na khoudu dza fhethu
Mbuletshedzo , tsumbo : mbuletshedzo / ṱhaluso ya vhathu , fhethu , phukha , zwimela , zwithu , nz
Muzhou a ita a tshi pomba thambo kha musingo nga zwiṱuku nga zwiṱuku , zwa ita uri Vho Vhimbi vha mangale vha tshi khou kokodzelwa bitshini , zwa vha sinyusa nga maanḓa vha mbo vhuyelela maḓini .
Kha vhege yo fhelaho , vhurumelwa ha Thimu ya SA vhu katelaho muvhuso , mabindu na madzangano a vhashumi mararu vho vha vhe kha fulo ḽa u amba nga vhavhulungi vha masheleni u itela u tandulula mbilaelo dzashu dza vhavhulungi vha masheleni a bondo na u tsireledza u khwaṱha ha masheleni ashu . 
Ha dovha ha shumiswa iṅwe R350 000 kha nzudzanyo dza khetho dza miraḓo ya komiti ya wadi .
Mihasho ya mavunḓu inga fha mushumo uyu muvhuso wapo , arali fhedzi vha nga sumbedza uri vha na vhukoni ho linganaho kha sia iḽi na uri mushumo uyu u khwine arali u henefha . 
U thetshelesa u itela zwidodombedzwa zwo khetheaho
U bva tshe ha themendelwa mbekanyamaitele hu na u khwinisa huhulwane nga maanḓa kha ndaulo yoṱhe ya u langula zwikolodo . 
Zwiṱirathedzhi zwa u rangela u vhala
Komiti iyi i khwaṱhisedza uri khombo kha bindu ḽa Tshikimu dzi topolwa na u langiwa nga nḓila yone na uri madzangalelo a vhafaramikovhe o tsireledzwa nga nḓila yone .
Ndi zwa ndeme u swikelela vhupo ha mupo nga u shumisa kuitele kwa sisiṱeme kune kwa ḓo dzhiela nṱha masiandaitwa oṱhe a nyito dzo fhambanaho . 
Mushumo wa oraḽa muṅwe na muṅwe une wa ḓo shumisiwa sa Tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya U linga i tea u ṋekedzwa ṱhoho ya muhasho kana thero uri i modereithiwe murahu ha musi vhagudi vha tshi nga thoma na u shuma mishumo iyo .
( 2 ) Arali Buthano ḽa Lushaka , nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓḓo yalo , i tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Muphuresidennde , Muphuresidennde na miṅwe Miraḓḓo ya Khabinethe na Vhafarisa Dziminisiṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha tea u ḓḓirula mushumo
( 3 ) Zwivhumbeo zwa muvhuso , nga maitele a milayo na u dzhiiwa ha vhuṅwe vhukando , zwi tea u thusa na u tsireledza hezwi zwiimiswa u itela vhuḓḓilangi hazwo , u sa dzhia masia , tshirunzi na u ita mishumo nga nḓḓila i fushaho .
Nyambedzano dzo puḽaniwaho kha Samithi dzi na puḽatifomo ya u sumbedzisa nḓila dza u engedza vhupfananyi vhukati ha muvhuso na sekithara ya phuraivethe .
5.4 Khabinethe i tamela vhagudiswa zwivhuya musi vha tshi lugisela milingo ya fheloni a ṅwaha .
Zwenezwo , vhathu vha nga isa phanḓa mafhungo ayo nga zwivhumbeo ezwo nga u tevhekana hazwo . 
WRCS ndi tshinwe tsha zwipiḓa zwa u tsireledza ndinganyelo yo teaho vhukati ha u shumiswa na u tsireledzwa ha zwiko zwa madi .
Kha vha topole vhupo vhune ha vha na ndaulo ya vhurangaphanḓa u thoma u shumisa maitele a ndangulo o fhambanaho avhuḓi , na hune ha vha na tshikhala tshi pfadzaho tsha u humisela murahu maitele . 
( c ) tshivhalo tsha vhathu vho dzhenelelaho ; na
Vhathu vha itaho khumbelo ya u shandukisa zwidodombedzwa zwavho .
Mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha , ine ya shuma kanzhi vhuponi ha mahayani , i khou ḓo thomiwa kha ṅwaha uno wa muvhalelano . 
U kovhekana mihumbulo na tshenzhemo u sumbedza u pfesesa dzikhontseputi .
Musi silindara dza gese dzi sa khou shuma , naa vaḽivu dzadzo dzi vha dzo valwa dza khwaṱha ?
Arali vha tshi tama u malana nga fhasi ha tshau ndi tshau , tshanga ndi tshanga vha do tea u ita ngauralo phanḓa ha u malana .
Tshumelo ya nnyi na nnyi i ṱalutshedzwa sa tshumelo iyo ya ndeme ine i nga si ṋetshedzwe thwii kha yunithi ya muthu ya u dzula ngeno musi zwo ralo nga shumiselwa kule na yunithi ya mudzudzo wa hu dzulwaho hone kha vhupo ha nnyi na nnyi . 
2.2.3 i na maanḓa a khamphani na maanḓalanga a u ita thendelano iyi khathihi na u shuma mishumo yayo ye ya ḓiganela yone hu tshi tevhelwa Thendelano iyi , nga maanḓa uri -
Tshanduko idzi dzi khou thomiwa nga murahu ha vhukwamani huhulu na vhathu vhoṱhe vha kwameaho ngomu na nnḓa ha Khoro ya Zwa Mishumo na Mveledziso ya Ikonomi ya Lushaka , nga murahu ha miṱangano ya 33 ye ya farwa na vhashumi na nḓowetshumo u bva 2012 .
4 . Pfanelo ya Muhadzimisi a u fara mbadelo
Thebulu 2.2 U kalwa ha Masia a Magudiswa kha Vhuimo ha Fhasi
Makhulu vha miṅwaha ya 80 vha nga si kone nahone a vha ngo tea u fhedza ḓuvha ḽoṱhe vho ima mudubani u lindela u wana mishonga yavho .
Zwiṅwe zwibadela zwo no fhungudza tshifhinga tsha u lindela na u swikelela u shumiswa ha wadi na tshiṱafu ha khwine .
Thalutshedzo ya Riseva I kha Figa 6 .
U vhala na tholokanyonḓivho : nyanetshelo
Vha vhige tshiga tshiṅwe na tshiṅwe tsha u tambudzwa ha ṅwana kana u sa londwa kha tshitshavha kana miṱa ine ya ṱhogomelwa nga vhana u itela u vha thusa
25 Zwipuka zwa ḓaka
( 3 ) Milevho , milayo na zwishumiswa zwi welaho fhasi ha mulayo zwi fanela u swikelelea nga vhathu .
Muvhigo wa Mbalamasheleni ya Mimasipala wo bviswaho maḓuvhani a si gathi nga Vhadzimbalombalo vha Afrika Tshipembe ndi iṅwe tsumbo ya uri muvhuso u khou kona u ṋetshedza tshumelo dza mutheo dzo khwaṱhaho kha vhathu .
Kha U Ṅwala zwipiḓa zwa maitele a u pulana kana maitele oṱhe a tea u lingwa lu siho fhasi ha luthihi nga themo .
U ita mvetomveto
Tshanduko hedzi dzo lingedza u ṱanganyisa vhathu uri vhavhe tshitshavha tshithihi kha poḽotiki kana vhurereli . 
Kutshimbidzele : Zwigwada
U bveledzwa ha mivhigo ya vhulangi : U khwiṋiswa ha uri vhalangi vha kone u topola u sa tevhedza milayo hu re hone . 
( a ) kha Mulangadzulo uri a vhewe ṱafulani kha Buthano ḽa Lushaka ; na
Ḓuvha ḽa u tsivhudzana ḽo itelwa u ḓivhadza zwithu zwa muteo zwi no nyanyula na u vhuyedza zwi no kwama ngudo dza u lima mavhuwa . 
u vha vha sa koni u ḓi uḓa nga nṱhani ha vhuholefhali ha muvhilini kana ha muhumbulo vhune vha vha naho , ngauralo vha tshi ṱoḓa ṱhogomelo ya tshifhinga tshoṱhe kha muṅwe muthu
Vha eletshedzwa u shumisa tshumelo dza vhoramulayo vha Afrika Tshipembe sa izwo kuitele kwa u ṅwalisa khamphani kwo lapfa .
u ḓi ṱanganya ha vhathu : kha vha katela khophi ya Ndayotewa ya dzangano ḽa zwino .
Tshiimiswa tsha Tshitshavha ' Community-Based Organisations ' ( CBO )
Maanḓalanga ha ṱhogomeli mbalombalo dzo katelaho zwoṱhe kha ndaṱiso ya vhugevhenga dzi shumaho kha vhathu vho gwevhelwa milandu ya dzumba vhubvo ha tshelede . 
Vhana vho no fhirisaho miṅwaha mivhili vha na nzulele ya u sa dzhenela zwileludzi zwa mutakalo nga nnḓani ha musi vha tshi khou lwala nga maanḓa , zwine zwa fhedzisela vho kundelwa nga zwikhala zwa nḓisedzo ya u dzhenelela . 
Khwine , kereke yo dzulela u ḓidzhenisa kha khanedzano dza vhukuma na pfanelo ya u hana ndaulo . 
8 U amba nga mafhungomaitei
1.7. Khomishini ya Orange-Senqu River Basin i kati u bva nga ḽa 5 u ya nga ḽa 9 Nyendavhusiku 2016 ngei Emperors Palace kha ḽa Kempton Park .
Vhashumi kanzhi vha a vhilaela nga ha mitengo i gonyaho kana u gonya ha mitengo na uri zwi kumbuludza hani maanḓa a u renga a tshelede . 
Ndi vhone vho nnyi na hone vha bva kha khamphani / tshiimiswa tshifhio tshine vha khou tshi itela ṱhoḓisiso ?
( i ) Muphuresidennde , Muthusa Muphuresidennde , Dziminisiṱa na Vhathusa Dziminisiṱa ; khathihi na
Ri isa phanḓa na u ṱuṱuwedzwa nga Vho Madiba na u wana ngudo kha vhufa havho musi ri tshi fhaṱa shango ḽashu .
U vhona zwauri hu khou tevhedzwa mbekanyamaitele dza u langula ndaka , zwilinganyo na milayo . 
6.3. Mirado i si Maanda kha Bodo ya Tshikwama tsha Khombo dza Badani :
U tshimbilela phanḓa hu tshi pfukiwa mulenzhe u dzulelaho u shuma
Ngauralo , ngona dzi fanela u katela mishumo na zwithusi kha levhele dzoṱhe u khwaṱhisedza tshanduko yo livhanywaho ya sisiteme yo fhelelaho .
Zwileludzi zwa vhuimana zwi lingiwa nga u shumisa maitele o thomiwaho a ḽifhasi na uri izwo zwi swikelelaho ṱhoḓea dzoṱhe zwi nga akhiredithiwa sa zwine zwa kona u fara vhana zwavhuḓi . 
Nyolo dza zwipikwa ndi thulusi ine ya vha na mushumo wa u lisa zwipikwa , vhudzuloni ha uri hu sedzwe thaidzo , u itela u bveledza pulane ya thandela .
( Mulayo wa Phasipoto
h ) Vho Desmond Smith ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Zwisumbi hezwi na zwiṅwe-vho zwi ḓo monithariwa kha ṅwaha woṱhe wa muvhalelano wo katelwaho nga Mugaganyagwama . 
Khakhululo ya thengiselano na mbekanyamitele ya nḓowetshumo zwi ṱoḓa mushumo - na sisiteme yashu ya u thusa dzifeme na vhashumi u ḓowela tshanduko ya ikonomi . 
Zwiito izwo zwa musi shango ḽi kati na u lwisa u wana muḓagasi wo linganaho zwi nga si dzhielwe fhasi na uri mulayo u ḓo dzhia vhukando vhuhulwane .
Ṱhalutshedzo / Zwiitisi na zwi ḓiswaho : tsumbo , ngauralo , ngauri , nga iṅwe nḓila , vhunga , honeha , nahone , ngeno
Hu tshe na mavu ane a khou shumiswa zwiṱuku ane a nga shumiswa u engedza vhubveledzi ha vhulimi . 
Magavhelo a langwa nga sisiṱeme ya u langa pheivimente nahone a vhewa kha sisiṱeme ya zwidodombedzwa zwo rangiswaho . 
Vha humbele vhadzheneli vhane vha humbela uri hu dzheniswe tshiteṅwa tsha adzhenda uri vha vha kwame maḓuvha a si ho fhasi ha mavhili phanḓa ha muṱangano na khumbelo yavho na tshifhinga tshine vha ḓo tshi ṱoḓa u tshi kumedza .
Theo ya mulayo i thivhelaho thengo ya tshumelo dza zwa vhudzekani yo khwiṋiswa u itela u katela nyimele dzine khadzo ho tou fulufhedziswa mbadelo kana yo itwa nga muṅwe muthu . 
Sa shango ḽo sainaho Milayo iyi , nahone sa shango ḽine ḽa tsireledza na u londa pfanelo dza vhathu , ri ḓo tsireledza pfanelo dza mutheo dza muthu muṅwe na muṅwe ngomu mikanoni yashu , hu tshi katelwa na tshakha dza vhatsinda .
U shumisa nga nḓila i bveledzaho ha Zwivhumbeo zwa Zwigwada u itela u ḓo shumiswa tshifhinga tshiḓaho zwo itwa nga vha Mveledziso ya Dzangano . 
Maṱaluli ( maḓadzadzina ) : mbambedzo
U topola puloto , vhaanewa na nyito
Vha nga kona fhedzi u londola ṅwana uyu lwa tshifhinga tsho netshedzwaho nga ndaela ya khothe .
Hezwi zwi fanela u rerwa kha muṱangano wa u fhedzisa wa tshitshavha .
Tshumelo dza dzilafho ḽa shishi : Vha ṋetshedze ndondolo ya shishi na vhuendedzi ha vhabvazwiṱhavhelo vha thiroma , khombo dza vhuendi ha badani , dzilafho ḽa shishi na nyimele dza u beba . 
Nyaluwo kha u ḓitika nga vhuṋe ha zwiendedzi zwa phuraivethe na u zwi shumisa yo ṋaṋisa thaidzo . 
King ya II i ṋea ndaela dzavhuḓisa kha fhungo ḽa vhuḓifari ha vhalangi na dzibodo na uri i ṋetshedza zwidodombedzwa zwinzhi nga ezwi . 
U bva kha tshenzhelo yavho ine ya sa imelee nga iṅwe vhuimoni , vhana vhashu vha ḓo bvela phanḓa na u guda ngudo dza ndeme . 
Minista u ḓo thola lwa tshifhinga tshi sa fhiriho miṅwaha miṱanu . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ri khou ramba Miraḓo yashu khathihi na tshiṱafu uri vha ḓifhaṱele vhukoni nga muthihi muthihi nga kha u dzulela u shumisa ḽaiburari . 
maimo a u linga ---- ndi luambo , ndivho , zwikili na vhuḓi zwine mugudi a tea u zwi sumbedza mafheloni a gireidi .
Tshinyalelo ya mushumo
Musi ho sedzwa kha muelo wa ikonomi , vha Inside Statistics vho rera nga ha zwiṅwe zwiteṅwa zwinzhi kha mutevheṱhanḓu wa mbalombalo . 
Ri nga katela tshumelo dza dziphurofeshinala vhashu na vhashumi vha no shumela nnḓa kha masia , pfarelo , hune vhunzhi , hune vhathu vha vhaiswa zwihulwane nga nyimele ya kale . 
Vha tea u ita khumbelo ya phemithi ya u renga zwifuwo u bva nnḓa kha Tshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo na Ṱhanziela ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo u bva kha shango ḽine ḽa khou rengiselwa .
Nga fhasi ha ṱhuṱhuwedzo ya kuhumbulele kwa vho bonyolowaho , Vhorakoḽoni vha Europe vhe vha ṱangana na sialala , lutendo , na maitele a zwigwada zwa
U sedzisa ndingo ya u thoma kha u kuvhanganya vhuṱanzi u ya nga mvelelo khulwane yo bulwaho kha madzina a zwiṱandadi zwa yuniti u itela u vhona uri ndingo yo ṱanganywa u fhira uri i vhe yo fhandekanywa . 
Nga nḓila ya vhuḓivhusi ri hana ndingo dzifhio na dzifhio dza u ita uri vhutshilo vhu konḓelwe tshoṱhe vhathu u fhira zwe ha vha hu zwone hu si na ṱhoḓea . 
Kha photho ya vhudzheno ya Afrika Tshipembe :
Vhukati ha mbekanyamaitele dzo tendelwaho , ro bveledza Muvhigo wa Madzinginywa kha Mbilo ya u Farwa u itela u khwinisa ndangulo ya vhafariwa vho humiselwaho ngomu tshiṱokisini kha tshumelo ya Muhasho wa Tshumelo ya Ndulamiso . 
Tshi ḓo ḓivhadza sisiteme ntswa ya mbadelo ya sibadela na tshumelo ine vhomakone / vhaḓivhi vha ḓo nekedza yo livhiswa kha u vha vha na ndinganyiselo khavho fhedzi hu tshi khou fheliswa mbuelo yo kalulaho .
Komiti ya vhashumi i sedzulusa zwidodombedzwa zwa tsiruwo na u tholiwa ha vhashumi nga kotara u itela u sedzulusa tshiimo tsha mveledzazwiwo tsha u sa kona u londola kana u kunga vhukoni havhuḓi . 
Zwivhangi zwa ndeme zwa fumi na tshithihi zwi vhangaho khombo dzibadani zwo ṱaluswa , khazwo zwoṱhe nga maanḓa-maanḓa zwi tshimbilelana na u pfuka milayo ya bada . 
U bva kha ṱhoḓisiso dzo itwaho kha madzangano a ndondolo , zwi vhonala hu tshi nga a hu na muthihi wavho o pikaho Beirut u itela tshumelo dza vhushumelavhapo u swika zwino . 
Khomishini a i na muhumbulo wa u kombetshedza vhupfumbudzi ha vhalangi nga kha mulayo ; maanḓalanga a u langa bola ya milenzhe a fanela u kombetshedza mulayo u swika zwino , hu vhe na ndaṱiso yo khwaṱhaho kha kilaba ine ya kundelwa u tevhedza mulayo . 
U ḓivha thero , u vhudzisa mbudziso ,
u simuwa ha vhuṅwali ( emergent literacy/ growing literacy knowledge ) - zwi amba uri vhagudi vha vha na nḓivho ya maipfi o ganḓiswaho .
3 . Hu shumiswa thulusi dzifhio u sumbedza sheduḽu dza mushumo ?
Ndi nnyi a gudisaho Hulisani u bika ?
Khophi ya nḓivhadzo kha fomethe ya dzudzanywaho , ye kale ya vha i tshi ḓivhea nga u pfi vhuṱanzi ha u sumbedza uri tshithu ndi tsha vhukuma , i ṋetshedzwa fhedzi he ya itelwa khumbelo , kha Vhakungedzeli u ri vha vhone nḓivhadzo kha nzudzanyo ya gurannḓa ya Muvhuso ya u fhedzisela . 
U shela mulenzhe kha ṱhoḓisiso yo teaho kha Dokotela wa lukanda ine ya ḓo fhedza kha vhudokotela , arali vhu sa athu wanala . 
U thivhela ho fhelelaho hu si gathi ho bulwaho kha ndaulo ho ḓitika nga nyiledzo ya vhutshinyi na nga nṱhani ha izwi na kuitele kwa khaṱhulo ku ṱumanywaho na mulayo wa vhutshinyi . 
3.35 Ndingedzo dza vhukoḽoni dza u randela kupfesesele kwa Europe nga ha vhuloi kha zwitshavha zwa Afrika zwo swikisa kha uri hu itwe mulayosiṅwa une ndivho dza hone ndi u kwanyeledza na u fhelisa zwa maitele na lutendo zwine vhukoḽoni na vhasikamilayo vha zwi livhanya na vhuloi .
Ngoho , u fhindula nyaluwo nga u ṱavhanya ha mbekanyamushumo dzine dza nga bva kha muṱaṱisano wa vundu , muvhuso wa vhukati u nga tea vhea ngeletshedzo dza lushaka kha masia a mbekanyamaitele mahulwane . 
Zwikwama zwo ḓidzhenisaho zwi ḓo bviselwa khagala sa khwalwa dzo ḓitikaho u swika thandela i tshi neta kana u khantselwa , nahone themamveledziso ya vhukuma i ḓo bviselwa khagala kha Mashumele a Tshiṱatamennde tsha Masheleni nga fhasi ha Zwikimu zwa u Fhelisa Vhushayamushumo sa zwe tsha ḓivhofha ngaho . 
Mushumoitwa wa IDP wa 1 / 4 B : Tsaukanyo ya zwa vhupo
Zwi fhambanyaho na dziṅwe mbekanyamushumo , mbadelo ya vhashumi i dzhia tshipiḓa tshiṱuku tsha tshinyalelo , ngeno thundu na tshumelo dzi dzone zwiitisi zwa vhunzhi ha tshinyalelo . 
U tikedza mbekanyamushumo dzi re hone , tshiṱuṱuwedzi tsha muthelo tsho sedzaho kha u kovhela mbadelo dza u thola vhaswa vha ṱoḓaho mushumo i ḓo ambiwa nga hayo Phalamenndeni u itela uri i dzhielwe nṱha . 
Khabinethe i takalela uri vhunzhi ha masheleni aya o shumiswa kha tshumelo dza sainthefiki dzi tikedzaho tshumelo dza nḓisedzo kha masia a ndeme a vhuṱaṱisani ha muvhuso sa pfunzo , mutakalo , mineraḽa , fulufulu , vhulimi na mupo .
Hezwi zwi na mushumo u fanaho na wa dzigurannḓa , fhedzi kusumbedzele kwavho kwa mafhungo ku ya fhambana nga nḓila khulwane . 
Ṱhoho : Zwipuka na zwikhokhonono zwine zwa ri thusa - Awara dza 9
Tshivhalo tsha nnḓu ntswa na themamveledziso ine ya khou ṱoḓea yo engedzedzea vhukuma u fhira zwe zwa vha zwi tshi ḓo lingana u shumana na zwe tshiṱalula tsha sa zwi londe na nyaluwo ya tshivhalo tsha vhathu . 
U ṱhonifha vhaṅwe vhathu na ndaka yavho
Vha swike u ṱavhanya vha sedzuluse zwishumiswa na u vha na tshifhinga tsho linganaho tsha u vhala mafhungo ane vha khou ḓa u amba nga hao .
( c ) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 tsho ḓitika nga milayo i tevhelaho :
Ndi ḓo ṱoḓa uri ri ambe zwiṱuku nga hazwo .
Mavundu a ḓo tea u ṋetshedza pulane dza u fhaṱa phanḓa ha miṅwaha mivhili musi hu sa athu thomiwa na uri a ḓo ṱanganedza fhedzi mikovhe arali a swikelela zwikalandeme zwikene . 
Zwi tshi kwama ikonomi , vhunzhi ha ikonomi dzi no khou aluwa dzo kwamea zwihulu nga u ḓibvisa kana u fhungudzwa ha vhubindudzi ngamaanḓa kha mbekanyamushumo dza vhubindudzi ha zwa matshilisano nga dzikhamphani ( CSI ) ye ya vha yo sedza kha u sika mishumo , u fhungudza vhushai na mveledziso ya zwikili . 
U khunyeledza vhupo ha vhulanguli hu tshi itelwa ndangulo ya zwa vhuendi , tshumelo dza mapholisa na tshumelo dza ha madzhisiṱaraṱa . 
Mushumi u wana mbuelo dzoṱhe dzo ingaho dzine dza ḓa na ḽeveḽe iyi . 
Ṱhoho : Mubvumo - Awara 2
Vhuṱanzi ha mutholi zwenezwo vhu kha ḓi ṋekedzwa . 
Pfanelo kha zwibveledzwa zwa khentsa zwa 32 kha mveledziso dzo dovha dza gudiwa . 
Arali vha muraḓo muhulwane vha nga wana rekhodo yavho kha : 1 . webusaithi ya GEMS ya www.gems.gov.za kana ; 2 . nga u kwama Senthara ya Ṱhingo ya GEMS kha 0860 00 4367 .
5 . Vhege ya u sedza kha Imbizo
Mishumo ya tekiniki i khou bvela phanḓa , hu tshi katelwa ṱhoḓea ya sisiṱeme ya u ṱola mafhungo . 
U ṱalusa na u ṱalutshedza kushumisele kwa luambo
Ro zwi kona kha ṅwaha wo fhiraho u fhedzisa nyambedzano na European Union kha tshiṱirathedzhi tsha tshumisano ; nahone ri fulufhela uri murunzi une wa ḓo ri sumbedza vhuḓiimiseli u ḓo kunda musi ri tshi swika magumoni a pfano dza nyambedzano dza Thendelano dza Vhushumisani dza Ikonomi kha mashango ashu a dzingu .
muthu kana vhathu Afrika Tshipembe
U thoma u vhumba maḽeḓere ( sa , u pennda nga minwe , u shumisa bulatsho ya u pennda , khirayoni dza mapfura , phegibodo/ khokhobodo ( khokho ndi zwitanda zwi re na ṱhodzi ) , kana ' bodo ya dziḽegere ' .
Tshikoloni , mugudisi wanga vha mpha dzina ḽiswa ḽa Nelson .
U swika zwino , vhakhomishinara vha CCMA vho no phulusa mishumo i paḓaho zwigidi zwiṋa nga kha maitele a kutshimbidzele , nahone vha dovha hafhu vha ṋea tsivhudzo na u khwaṱhisa vha shumi vho sudzuluswaho .
Nyambedzano dza vhuimo ha nṱha ( dze dza vha hone vhege yeneyi ) dzo vha dzo tea , vho ralo , ngauri mafhungo o salaho a ṱoḓa u tandululwa kha vhuimo ha poḽotiki - hu si kha ha thekhinikhala . 
Edziselani mivhala i re kha tshifanyiso tshiṱuku .
Hu nga nḓila nnzhi , u vha khagala ndi pfanelo ya kha ndayotewa , naho zwi tshi nga sa kha pfanelo dza murafho wa vhuraru hu na zwinzhi zwine zwa khou tea u itwa u itela u ṋea ṱhuṱhuwedzo vhasiki vha mbekanyamaitele na muhumbulo wa vhasimamilayo . 
A pfa o tshuwa vhukuma a mbo zhamba a ri , " Phele wee !
vha sa khou pfuka Mulayo wa Mveledziso ya Zwiko zwa Minerala na Peṱiroḽiamu , wa 2002 ( Mulayo wa vhu 28 wa 2002 ) ( MPRDA )
zwiko----hu wanalaho mafhungo kana zwithu
Maitele a u tshimbidza vhudzheneleli
Vhathu , u tengenedza nyaluwo ya tsiavhafu na nyaluwo ya vhuendelamashango ndi wone mushumo muhulwane wa vhalangi vha vhupo ha vhufa ha ḽifhasi , nahone haya ndi masia ane mashango ashu a nga tsivhudzana khao zwa tshenzhelo na vhukoni . 
Thirasithi ya Sibadela tsha Vhana yo shela mulenzhe kha u khwiṋiswa ha wadi mbili dza vhalwadze . 
Ri ṱanganedza u tsela fhasi ha phimo ya u tswiwa ha maṋanga a tshugulu u bva Tshimedzi 2015 , zwine zwa tou vha zwa u thoma nga murahu ha miṅwaha ya fumi .
Ri tea u ḓikumedzela u imisa vhuvhi ha khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana kha ṅwaha woṱhe . 
Vhubveledzi ha thekhinoḽodzhi ndi buḓo ḽa ndeme nahone ḽi takadzaho kha vhainzhiniara vhoṱhe vha nḓowenḓowe . 
Hune ha vha na ṱhahelelo ye ya ṱaluswa kha ndangulo ya nga ngomu , ndangulo yo sumbedza vhuḓiimiseli kha u shumana na zwezwo . 
Mbekanyamushumo idzi dzi na , vhukati ha zwiṅwe , u fhungudzea ha u funa ha vhorabulasi kha u dzhia maṅwe maga a u thivhela khombo sa izwi maga aya oṱhe a tshi katela mbadelo . 
Pulane ya tshiṱirathedzhi tsha muhasho i ḓivhadzwa nga zwikundisi zwa vhupo ezwi na zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi tsha muhasho zwi lingedzaho u ṋetshedza vhupo hune nzulele iyi i si yavhuḓi i nga bvisiwa , na nḓisedzo ya tshumelo a yo ngo kundiswa ngazwo . 
Mveledziso ya nḓivho ya nomboro yo anganyelaho :
Mubveledzi u kati na maitele a u ita khumbelo nga ha mavu na u vha kati na u ambedzana nga ha u ṋetshedzwa ha themamveledziso kha mveledziso . 
dzangano ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽo ṅwaliswaho nga fhasi ha milayo ya Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe , nahone ḽine vhunzhi ha miraḓo yaḽo ine ya vha na mikovhe ya vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , nahone ḽine pfanelo dza u khetha dzaḽo dza langulwa nga vhathu vha Afrika Tshipembe .
U shumisa pulane ya thandela : U ita mishumo yoṱhe ye ya dodombedzwa kha pulane ya thandela .
Tshifhinga tsha zwino tsha khou ḓi ( u bvela phanḓa ) , ( tsumbo , U feila a tshi khou ḓi vhala ) .
145. U sainiwa , u anḓadzwa na u vhewa nga nḓila ya tsireledzo ha Milayotewa ya vunḓu
Tshumelo dza zwa maṋo ( zwa maṋo zwa khonisevethivi na risitorethivi , hu katelwa na maṋo a pulasiṱki ) na zwa maṋo nga vhomakone ( dzi kateka dentsha dza tsimbi dza tshifhinganyana )
Ḽiga ḽa 1 : petani kha mutalo wa zwithoma .
Miṱangano iyi ndi iṅwe ya nḓila dzo dzudzanyeaho dzi re hone kha Komiti ya Wadi u thusa zwitshavha kha u kwamana na khoro .
U thomiwa ha Muhasho wa Tsedzuluso na Ndavheleso ya Kushumele ndi ḽiga ḽavhuḓi ḽa u khwaṱhisedza ndunzhendunzhe ya vhuḓifhinduleli .
U wa ha zwa makwevho a ḽifhasi ane a ḓo tevhela a ḓo vha na masiandaitwa , zwihulusa kha Africa na kha oṱhe mashango ane a kha ḓi tou bvelela . 
U tshimbidza u thomiwa ha mbekanyamaitele dza mutakalo kha vundu . 
Zwa zwino ri khou shumisana na zwikolo zwashu na zwiṱiriki u bviseli khagala nḓaḓo . 
Ni ṅwale nga zwa matshelo na mbamatshelo na mbamphanḓa u swikela dayari yaṋu i tshi ḓala .
Dzikiliniki
mihumbulo , iṅwe na iṅwe ya mbudziso dzi re afho fhasi .
wana vhuimo ho fhambanaho vhune vhanna na vhafumakadzi vha vhu dzhia malugana na ndangulo na ndaulo kha levhele ya Komiti ya Wadi .
Mudzulatshidulo u nga sa malogwane wa bennde , hu si muthu ane a khou shuma e eṱhe .
U asesa uri vhushai na mafhungo a mbeu zwi kwama hani zwigwada zwi no fhambanywa nga zwa ikonomi na kutshilele na zwigwada zwi fhambanywaho nga madzangalelo .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo , Application for an individual housing subsidy ine ya wanalea kha Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa Vunḓu , banngani na ofisini dza mimasipala .
Miṅwe ya maraga ine ya khou bvelela na mashango ane a khou bvela phanḓa i khethekanywa u ya nga madzingu , khathihi na nga zwigwada zwinzhi zwa tsenguluso na zwiṅwe . 
Midia misi yoṱhe i sumbedzisa vhuaḓa na sia ḽivhi fhedzi na kathihi a u sumbedzi sia ḽivhuya . 
Vhukoni ha u humbula u woṱhe na vhubveledzi . 
U ambedzana
Musi vha tshi khou vhala , vha tea u humbula nga maanḓa sia ḽa kuvhonele ḽine zwiṱori izwi zwa vha zwi tshi khou anetshelwa . 
Awara dza 60
Naa vhareili vho wana vhugudisi ho teaho na ṱhanziela dzo teaho malugana na u tshimbidza kana u reila luṅwe lushaka lwa zwiendisi zwa u hwala kana u takula kana mutshini une vha khou shumisa ?
Khumbelo ya mvusuludzo ya u ṅwaliswa fethu dza u vhulaha malwadze
Ri dovha ra tamela vhathu vha Zimbabwe mashudu kha khetho dzine dza ḓo farwa nga 29 Ṱhafamuhwe .
Thoololo ya tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha maanḓalanga kana nḓowetshumo i kwameaho . 
Vha lavhelese arali tshivhumbi tshiṅwe na tshiṅwe tshi tshivhumbi tshine tsha thivhela kana tshine tsha vhuedza . 
Arali ha nga vha na ṱhahelelo ya tshikhala kha fomo ya khumbelo , CV i tea u nambatedzwa u itela nḓadziso ya mafhungo . 
Gaidi ya 2 : Gaidi malugana na Vhatshimbidzi vha u Pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitrshavha ;
u ita mushumo u itwaho nga madzhendedzi a zwa vhuendi , mabufho , dzibannga na zwiṅwe
Mbuelo ya khiriso i bviselwa khagala nga fhasi ha dziṅwe khethekanyo dza mbuelo kha tshitatamende tsha kushumele kwa masheleni . 
Zwiṅwe hafhu , ndo vha ndi tshi khou thetshelesa vhashumisani na nṋe uri fhungo ḽa mbeu ḽo vha ḽi tshi khou ambeswa nga haḽo , zwa mbeu kha saintsi zwo vha zwi tshi khou ambeswa nga hazwo . 
Tshipikwa tsha ndeme tsha muvhuso kha miṅwaha miṱanu ndi u vhona uri nḓowelo ya nyaluwo ya tshayo ya mishumo zwo humiselwa murahu , na uri khwaṱhisedzo yo vhewa kha u sikwa ha mishumo na mveledziso ya vhaswa . 
Muhwelelwa o tshipa ṅwananyana wawe na khonani yawe ṱhukhu , zwine zwa sia zwiito izwi zwine ra khou amba nga hazwo zwi tshi ṋaṋa u vha zwi shushaho . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo Khumbelo ya u ḓisa zwine zwa nga shumiswa kha u ita ndingo fhano Afrika Tshipembe .
U ṱalutshedzela mafhungo a re kha girafu
( 3 ) Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tea u dzhenela kha u sedzulusa Mulayotibe we Muphuresidennde a u humisela murahu kha Buthano ḽa Lushaka fhedzi -
Tshumiso ya zwino ya zwiko zwa zwi tshilaho zwapo maelana na muhumbulo wa ṱhoḓisiso nga muṱoḓisisi .
Phimo ya vhugevhenga nga u angaredza yo tsa nga 21% ubva 2002 na uri mushumo u khou ya phanḓa wa u vhona uri zwitshavha zwo tsireledzea .
Zwiko : Notsi dza khoso ; thebuḽu
Olani tshifanyiso hafha
Ṱhoḓea ya nnḓu dza sabusidi ndi ine ya vhonala musi ho sedzwa tshivhalo tsha avho vha re kha mutevhe wa ha masipala wa u lindela dzinnḓu . 
Ndi zwa ndeme u vhona zwauri hu na u shela mulenzhe nga vhathu vha re na ndemena zwigwada zwoṱhe zwi sa koni u ḓipilela kha iyi phurosese u itela u ṱuṱuwedza vhuṋe na ndangulo kha tshitshavha .
U shuma na / nga mafhungo : fhungodavhi dzina , fhungo- davhi ḽa ḽiṱaluli , fhungodavhi ḽa nyimele0
Ndi vhiḓifhinduleli havho sa murenga nnḓa u vhala vha dovha vha tevhedza maitele a tshimbilelanaho na ṱhoḓea dza phemithi ya zwa u renga zwa zwifuwo .
Zwine zwa vha , mihumbulo yavho ya kharikhuḽamu i thoma kha na u ḓitika nga u fusha ṱhoḓea dzo tiwaho dza vhathu . 
U khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha ḽevele ya zwitshavha zwapo na u engedzedza khwaḽithi ya matshilo a vhadzulapo vhashu zwo ḓitika zwihulwane nga u ṋetshedza thikhedzo u shumaho na i re na vhukoni kha mimasipala . 
Sa tshipiḓa tsha ndivho yashu ndi vhushumisani na Dzangano ḽa Vhuendelamashango u ṱuṱuwedza na u maketa vhupo hu kungaho vhaendelamashango nga kha Birou ya Mafhungo a Vhuendelamashango . 
U ṋetshedza ngeletshedzo dza ndaulo kha khethekanyo dzoṱhe dza ofisi . 
Tshandulo dzo salelaho murahu dzi ṱoḓa u vhewa ḽiṱo . 
Arali vho vha vha tshi nga dzula fhasi , ndi khou tou humbela . 
U itela vhuṱanzi ha nḓisedzo ya tshumelo dza sibadela tsha senthraḽa dza u langa muhwalo wa malwadze kha tshikhala tsho taho tsha ndondolo . 
TSAINO YA MUHUMBELI / MUTHU ANE KHUMBELO YA KHOU ITELWA ENE
Kha u khwaṱhisa mushumo wa Phalamennde wa vhulavhelesi , Mulayotibe u khou sedza kha u vhofholola Phalamennde kha vhuṅwe vhuḓifhinduleli ha khorondangi vhu elenaho na u tholiwa ha miraḓo kana u thivhiwa ha zwikhala kha Bodo kana Khoro dzenedzo .
Khumbelo dza Pfufho ya Sainthifiki ya Vho Kwame Nkrumah ya Mbumbano ya Afrika dzi re na maṅwalo oṱhe a tikedzaho dzi fanela u poswa kha ḓiresi i tevhelaho : a hu na fekisi kana imeiḽi : 
Muthu u katela fhethu ha vhukhethelo ha muthu . 
Vhafumakadzi vho dzhia masia a dzithundu ngeno vhanna vha si na tshithu .
Khakhathi dza zwa poḽitiki kha ḽifhasi ḽa Arab dzo ita uri hu lavheleswe mbuelo dza ndindakhombo ya mveledzazwiwo ya zwa poḽitiki . 
Maitele a ṋekedza mbetshelwa ya u thivhela nyito dzo vhalaho maelana na zwiteṅwa zwi fanaho . 
Hu fanela u vha na tshifhinga tsho vhewaho tsha khontsati . 
Ṱhoho dzi katela :
a ) Vho Ntsoaki Mngomezulu - ( u tholwa hafhu na Mudzulatshidulo ) ;
Tshivhumbeo tsha mavu na mbonalo dzao tshine khatsho vhudzulo vhu a bveledzwa , ndi zwithu zwa ndeme zwa tshivhumbeo tsha vhudzulo honoho . 
U shumisana nga ngomu kiḽasini
Vhalani tshati ine ya khou sumbedza tshikalo tsha mvula tsha Newville kha miṅwedzi ya fumbili ( 12 ) .
Zwivhumbi zwa nomboro na mbuno dza thebulu ya u andisa dzine vhagudi vha lavhelelwa u dzi ḓivha na u dzi humbula dzo itwa mutevhe kha gireidi iṅwe na iṅwe .
U pfananya na u vhea iṱo kha u thoma u shumiswa ha pulane ya ndondolo ya vhuongi na u lingwa ha hone . 
U shumisa madanzi na zwithoma .
Ni ḓo amba zwifhio ?
Vha na maipfi " Pfarelo mma " o ṅwalwaho kha tshipiḓa tsha nṱha tsha khana nahone izwi zwo itelwa u vha humbudza uri vha farelwe kha u khakhela mme avho . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 7 a mushumo kana u fhira , tenda ha vha ho itwa khumbelo nga nḓila yone na khwaṱhisedzo ya mbadelo .
Mugaganyagwama wa khephithala
Kha u sala murahu izwi zwithu zwo sedzwaho khazwo ri ḓo vha ri khou khwaṱhisedza kha u kunda vhufhura na vhuaḓa 
Hu na matshimbidzele a tshiofisi manzhi o bveledziwaho kha kiḽasiṱa , u fana na : 
Nyimele ya vhuvhili i katela u takusa nyaluwo ya vhubveledzi na mishumo . 
- komiti dza dziwadi , zwino dzi kha 96% ya dziwadi
Uyu ndi ṅwaha wa vhuvhili i tshi khou tevhekana mi muAfrika Tshipembe a tshi wina pfufho .
King o vha vhudza uri vho vha songo khakha nga u neta nga khethululano na vhushayavhulamukanyi . 
Ri khou lavhelela phimo ya nyaluwo ya ikonomi i linganaho 1.3% nga 2017 zwi tshi tevhela ndavhelelo ya 0.5% ya 2016 .
51 Sankambe na tshibode
Hezwi zwi na masiandaitwa a vhavhaho kha avho vhane vha ḓo fhelelwa nga mishumo na ikonomi yashu .
U ya nga muvhigo wa muingameli , mbilahelo khulwane ya senthara ho vha vhushaka hu si havhuḓi vhukati ha khemisi yapo na senthara , zwi vhangaho u lenga kha nḓisedzo ya mishonga kha vhafariwa . 
Vhatholiwa vho litshedzela u ṋetshedza mafhungo na mafhungo a songo fhelelaho nga fomethe yo khakheaho kana u ṋetshedza u lenga mafhungo a mutholwa ane a ṱoḓea . 
Fhedzi , ro no ḓi amba nga ha fhungo ḽa thikhithi , khamusi ri nga amba nga haḽo hafhu . 
( a ) Khoro i fanela u-
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha tshirendo , mitaladzi , maipfi , zwitanza ,
Ndi zwa ndeme u sumbedza kha thendelano ndi nnyi ane a ḓo badela tshinyalelo arali ha nga vha na khanedzano .
Phalamennde i shuma mushumo wa ndemesa malugana na kuitele kwa mugaganyagwama nahone i na vhuḓifhinduleli ha u tendela nyavhelo dzoṱhe , i tshi khou tevhela khwiniso iṅwe na iṅwe . 
Zwikili zwa u pulana lwa maṱhakheni , u dzudzanya na u langula vhathu . 
Vhathu vha tea u pfa uri vho pfiwa na u pfeseswa .
Tshakha dza mitambo minzhi na matambwa zwi nga anganyela masia a nyumeresi , tsumbo u ela musi hu tshi bikiwa kana u vhala musi vha tshi renga .
Tshivhalo tsha vhuimo na vhukoni vhu ṱoḓeaho kha vhuimo ho khetheaho ho vha ho hu si na muthu nga kha u notha tshi na masiandaitwa kha u swikelela thagetha iyi . 
Nḓila yo ṋewaho i tea u dzhiwa sa ndeme ya nṱhesa ine a yo ngo tea u pfukiwa . 
Mupfuluwi muvhuyi
Khethekanyo ya Ndango ya Masheleni i ḓo sala murahu ṱholo u vhona uri matavhi a khou tevhedza maga a u khakhulula . 
Khoro Ngeletshedzi ya Maḓaka ya Lushaka yo thomiwa . 
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani , ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi , mafasiṱere , ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe .
Tsheo iyi ndi tshipiḓa tsha vhuḓikumedzeli ha muvhuso ha u wana thandululo yo katelaho .
NHFC i konisa vhaṱoḓi vha dzinnḓu u swikelela masheleni a u renga , u fhaṱa , u rennda na u khwinisa mahaya avho .
U ṱalutshedza maṅwalo a vhurendi u ya nga khiraitheria ya ngomu yo teaho kha maṅwalo . 
Zwisumbi zwa mvelelo zwi kala ' ndi zwifhio zwe thandela ya bveledza ' .
Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ndi mini ?
U engedza zwa u vhulunga na u bindudza nga u ṱuṱuwedza na u tikedza bannga dza dzikoporasi khathihi na dzikoporasi dza tshumelo dza zwa masheleni ; 
Vhureakhovhe ha vhuḓimvumvusi ndi vhureakhovhe ha u ṱun ḓwa ha khovhe dza lwanzhe u itela vhuḓimvumvusi .
Arali nga murahu vha pfa uri tshitatamennde tshavho a tsho ngo fhelela kana vha tshi nga vha vho siedza mafhungo a ndeme ane a nga thusa kha ṱhoḓisiso , vha nga ṋetshedza tshiṅwe tshitatamennde kana vha ṋetshedza maṅwe mafhungo a u ḓadzisa .
Muṱangano u tevhelaho wa IMC u ḓo farwa ngei Durban nahone u katela u ṱolwa ha zwishumiswa .
Nga tshifhinga itsho , zwiteṅwa zwa mveledziso ya vhaswa kanzhi zwo vha zwi kha tshitshavha tsha vhadzulapo na madzangano a vhaswa , na u sa vuwa zwo wana vhuḓinyanyuli nga ngomu kha zwiimiswa muvhuso wa khethululo kana mbekanyamaitele dza theo ya mulayo na mbekanyamushumo dzawo . 
a ) Vho Lindiwe Toyi - Mulanguli Muhulwane a si na maanḓa ;
Tsha u fhedzisela , i shuma sa mutheo wa u swikelela nyambedzano ya vhavhili i pfadzaho nga ha uri vha nga swikelela hani u khwinisa mvelelo u bva kha u dzhenelela ha vhalambedzi kha maitele a mugaganyagwama . 
1.16. Vhunga Khetho Dzapo dza Muvhuso dzo tetshelwa u farwa nga Ḽavhuraru ḽa dzi 3 Ṱhangule 2016 , madzangano oṱhe a polotiki a fanela u tevhela mulayo wa vhuḓifari ha khetho , we madzangano oṱhe a saina .
Khohakhombo ya vhuwatshiṱoko nga kha zwishumiswa zwa masheleni zwo nanguludzwaho na mbonelaphanḓa ya nyelelo ya kheshe . 
Ndi khou tama u vha itela dziatikili dza u vhea iṱo hu si na mbadelo . 
Ḓivhamaipfi Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . thusa fhira vhidza nyimbo mathuthuba fhindula vhudza lupenyo gethe fhasi sumbedza nyala
HIV / AIDS yo vha na mvelelo dzi si dzavhuḓi kha tshivhalo tsha vhathu , yo engedza tshivhalo tsha dzimpfu u bva nga 2000 na u fhungudza tshivhalo tsha vhafumakadzi vha re kha tshiimo tsha u kona u beba vhana .
U ṱanḓavhudza mutheo wa muthelo na u fhungudza u vhofhololwa u engedza vhupfiwa ha vhulamukanyi . 
Mitengo wa ndaulo : Mitengo yoṱhe ya ndaulo ṱanganedzwa nga Muhasho wa Nnḓu dza Vhathu . 
Pfanelo na vhuḓifhinduleli ha vhagudi
Miṅwe mitheo ya u dzhenelela asiyi :
Vhadzeneleli vha shuma nga vhavhili , vha dzhiele nṱha mbudziso dzi re afho fhasi .
Mushumo muhulwane wa vhakhantselara ndi u ita uri hu vhe na vhushaka vhukati ha vhathu vho vha khethaho na masipala .
U fhungudza vhuimo kha sisiṱeme ya ndaulo zwi ḓo ita uri hu vhe na tshomedzo nnzhi dza u tikedza zwikolo na vhagudisi .
30 U ṅwala tsedzuluso ya bugu
Ṱhumano dzoṱhe dza zwifhirisafulufulu dzi ḓo itwa nga zwidzheniswa zwo tendelwaho fhedzi , fhedzi ṱhumano dzi tea u vha kha tshivhalo tsha fhasisa . 
Ri na tshikhala kha sisiṱeme ya mafhungo a thoro , ngauri data yapo yo ḓivhadzwaho a yo ngo bvisela khagala zwiṱunḓwa na zwivhambadzwannḓa zwo no ṋetshedzwaho konṱiraka zwo khethelwaho Afrika Tshipembe . 
Arali ra ṱanutshela vhathu vhane vha vha na HIV , vha nga kombetshedzea u lingedza u dzumba kana u ḓiitisa u nga a vha nayo . 
Nga zwenezwo ndi pfa uri ndi khuliso vhukuma kha nṋe u vha tshipiḓa tsha heyi khanedzano ṋamusi . 
U vhudza muṅwe ngae uri a thome u ḓilugisela ( u pulanela ) u ṅwala .
Uḽa muṅwe mulingo u nga imelwa nga thesite kha zwipiḓa zwo teaho . 
Nga ndingano , a hu na vhuḓḓifhinduleli kha muvhuso wa lushaka ha u lifhela vunḓḓu kana masipala a sa koniho u ita mbuelo dzi tendelanaho na mitheo ya tshelede na mithelo .
Khaṱhulo ya Khothe ya Ndayotewa i khwaṱhisedza na u kumedza demokirasi ya ndayotewa ya Afrika Tshipembe .
Zwine milayo ya itiswa zwone
Kha dziṅwe tsumbo mbili , ndi davhi ḽa fhungo ḽithihi ḽihulwane ḽine ḽa itea nga fhungo , na maṅwe matavhi a fhungo ane a dzhiwa sa maṱuku . 
Minidzhere na dzone dzi tea u ṋekedza zwiitisi zwa u sa swikelela mveledzwa dzo lavhelelwaho , maga a u lulamisa na one a sumbedziswa . 
U bviswa thishu nga fhasi ha lulimi nga fhasi ha anasitethiki nyangaredzi kha vhaunḓiwa vha fhasi ha miṅwaha ya 8 , ho sedzwa mbekanyamushumo ya ndondolo ya mutakalo i langwaho
3.1 Marangaphanḓa Kha Pfunzo ya u Anganyela na u Pfumbudzwa hu na Masia maṱanu a Magudiswa kha Mbalo :
Muvhuso zwenezwo u a hana u tendela u bvelaphanḓa na u dzimiwa mafhungo ha khethekanyo khulwane dza tshitshavha tshashu . 
Mushumo wa khorombusi kha u ta bono na tshitatamende tsha tshipikwa tsha tshikolo tsha nnyi na nnyi ndi mini ?
Vhuendi ha ḓoroboni vhu sedza kha zwiteṅwa zwiraru zwa vhuitwa ha tshiṱirathedzhiki : 
U shumisa tshigero u gera zwifanyiso zwihulwane na zwivhumbeo .
miṱangano ya tshitshavha u vhea na u tendelana nga ha zwithu zwa ndeme
Vho ita tshikwekwe tsha mini ?
27. U kuvhanganya maṅwalwa a no yelana na pulane ya wadi
U ita nyambedzano nga ha zwivhumbeo zwa zwirendo
U dzhenisa netiweke dza masipala dza u fhirisa mafhungo nga thambo dzo itwaho nga ngilasi kana puḽasitiki u itela u ṋetshedza tswikelelo ya inthanete yo khwaṱhaho ya luvhilo luhulwane .
Tshifhinga tsha u awela tsha vhege nga vhege ndi tsireledzo ya ndeme kha maitele a tendelaho nzudzanyo dzavhuḓi dza tshifhinga tsha mushumo . 
Kha vha wane khethekanyo ṱhukhu dza zwipiḓa vha dzi ṱalutshedze dzi tshi tou tevhekana . 
Mashumele aya a tendela tshumisano nga sisiteme ya vhukati ha rasithi na u diphositha ho rekhodiwaho nga dzibannda khathihi na vhukati ha diphosithi na u pfukisela uya kha Akhaunthu Nthihi ya Gwama . 
Nḓivhadzo ṱhukhu na u vhona zwi ḓo itwa na vha vhuanḓadzamafhungo musi Mulangavundu vha Ṱhonifheaho vha tsini na u ita tshipitshi . 
- Naa vhashumi vho vha vha na mafhungo kana nḓivho na vhugudisi u itela u ḓivha uri zwishumiswa zwa u dzinginyisa zwanḓa zwi na khombo dzifhio fhethu ha u fhaṱa , na uri vha tea u ita mini u thivhela khombo dzenedzo ?
U sa vha fomaḽa ha khoro idzi zwi ita uri dzi shumisee zwavhuḓi nahone u dzhenelela ha tshitshavha zwi ita uri zwi ḓivhee kha vhathu vha zwi dzhia sa zwavho , hu si zwithu zwo tou ḓiswaho zwi tshi bva nṱha "
Ndi mini tsho itaho uri kuṱari ku we murini ?
Ndaka dzine dza si kone u salwa murahu kha miṅwaha miraru yo fhiraho dzo topolwa u itela uri dzi thuthwe . 
U ḓivhadzwa ha maitele o ḓisendekaho nga mvelelo nga 2009 zwo konisa vhulavhelesi ha vhusiki ho ḓitikaho nga vhuṱanzi na mvelelo u khwaṱhisedza uri muvhuso u khou shuma zwone nahone nga nḓila yone .
Ri ḓo bvisa dziṅwe garaṱa dza vhaunḓiwa arali vha dzi humbela .
Vhaṅwali vha ḽitheretsha vha ṅwala nge vha vha vhe na zwine vha ṱoḓa u amba , zwiṅwe zwine vha humbula uri zwi ḓo takadza kanzhi zwine vha humbula uri ndi zwa ndeme kha mvelele ya tshitshavha tshine vha khou ṅwalela tshone .
Mushonga u ḓuresaho wa tshifhinganyana ( une kanzhi wa randelwa lu fhiraho miṅwedzi miraru ) une wa ḓo thivhela vhukonḓi , vhungaho sa u valelwa sibadela .
Nga tshifhinga tsha maitele a u pulana , Vhufaragwama ha Vundu vhu shuma mushumo wa ndeme wa ndangulo ya vhulavhelesi kha u ola pulane dza mveledziso ya themamveledziso . 
Ṅwana R384 R424 R456 R552
Ndi nga mini Mandu o dzumba dayari yawe ? tsha u fasha
Musi shango na ikonomi zwi khou shanduka , vhunzhi ha vhabebi vha khou shuma mashango a seli , vhaṅwe vhavho vho sia vhana murahu , ngeno vhaṅwe vho tshi pfuluwa na vhaunḓwa vhavho . 
Ngeno hu na uri u vha tshipiḓa tsha vhathu vhanzhi hu anzela u vha na masiandaitwa thwii maṱuku kha u bvelela ha shango , hu nga vha na masiandaitwa avhuḓi nga u ṋetshedza maraga wapo muhulwane . 
Izwi ndi zwa ndeme kha u swikelela vhubindudzi ha tshiimo tsha nṱha na u kona u pikisana na mabindu kha maṅwe mashango , na u engedza mveledziso na zwivhambadzelwannḓa .
Mashudumavhi , phurinthara yashu yo fhanduwa zwo ralo ro vha ri sa khou kona u bveledza thege lwa tshifhinga tshilapfu , fhedzi zwazwino yo lugiswa ro thoma hafhu . 
U sa lingana hu hone kha nḓowetshumo ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi , sa afha sekhithara yo ḓala nga vhatambi vhahulwane vhane vha vha na zwipiḓa zwihulwane zwa mukovhe wa maraga , hu na tshivhalo tshiṱuku tsha vhatambi vhaṱuku vhane vha vha na zwipiḓa zwiṱuku . 
Kha sekhithara ya vhulimi ri khou vhona mbeu dza vhumatshelo ha khwine dzi tshi khou fhaṱiwa na u vha kha mushumo wa u fhaṱa lushaka ! 
Ndivhotiwa : U ṋetshedza zwileludzi zwa mutakalo zwiswa , u khwinisa na u londola zwileludzi zwi re hone . 
Nga maanḓa , vha nga shumisa tsengo u ita mbilo dza ndiliso ya mafuvhalo o wanwaho . 
Mashumele a mbuelo a tshifhinga tshiḓaho na ndavhelelo dza tshinyalelo ya masheleni zwi bvaho kha khumbulelo na ṱhoḓea ; 
Mbekanyamushumo ya tshiṱirathedzhi tsha u langula tshiṱoko , naho zwo ralo , i thivhela u rengiwa ha tshiṱoko ho kalulaho na hu songo teaho na u ita uri kuitele kwa u langula tshiṱoko ku shume zwavhuḓi nga nḓila yo teaho . 
27 Ndi zwa nnyi ?
Tshivhalo tsha thendelano dza ndondolo dze dza itiwa na kiḽabu dza mitambo nga ṅwaha . 
Ndangulo ya tshinyalelo I no langulwa nga mutshimbidzi
3.1 Khabinethe i ṱanganedza vhudzheneleli ho tshimbilaho zwavhuḓi nga Muphuresidennde Vho Zuma ngei Vuwani , kha ḽa Limpopo .
Naho alkali i si na mveledzwa , ndi nḓila ya vhuṱhogwa ya u wana mveledzwa na tshivhalo tsha zwiṅwe zwipiḓa zwa ndeme ya maḓi na u tea ha tshiko tsha maḓi nga u angaredza u itela mvelele ya khovhe . 
a ṱanganedzwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi ho ṅwalwa uri a i nga ṱanganedzwi huṅwe
Kha vha dzike vhone .
Tsireledzo ya mulayo ya vhudzulo - vhuṋe
U ita ndovhololo ya milayo ya ndongazwiga 5-6
Vhukwamani :
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . pfa malapfulapfu hupfi fhedzi hafhu fhethu tswiwa tswititi tswuku reshwa fashwa zwifeshwa
U ṋetshedza / amba hu si ha fomaḽa nga ha tshiwo tsho ḓoweleaho
Mbuletshedzo : U tiwa ha muṋetshedzi wa tshumelo u itela u ṋetshedza tshumelo ya ndangulo ya khombo na u ṋetshedza tshirathisi lwa tshifhinga tsha ṅwaha muthihi zwi vusuludzwaho nga ṅwaha u swika kha gumofulu ḽa miṅwaha miraru . 
U thetshelesa tshiṱori
Tshakha dza mbuelo dzine vha nga lavhelela dzi tshi bva kha thendelano ya u kovhekana mbuelo dzi ḓo fhambana zwi tshi langwa nga nyimele .
Muhasho wo dovha hafhu wa thusa kha u fhaṱwa ha kiḽiniki vhuponi ha mahayani , u ya nga Mbekanyamaitele ya Ndondolo ya Mutakalo wa Fhasi . 
Holodei ya Lushaka ya Afrika Tshipembe :
Zwivhumbi zwihulwane zwivhili zwine zwa ṱalutshedza phambano kha phimo ya u vhulunga ha phuraivethe vhukati ha Afrika Tshipembe na phanele ( nga nnḓa ha tshifhinga u konḓelela ) zwoṱhe ndi zwa dimogirafi : ndivhanele ya vhuunḓiwa ha vhaṱuku na phimo ya mveledziso . 
U engedzea ha zwitatamennde zwi si zwavhuḓi ho ḓo bulwa nga masia oṱhe vhuvhili hao he ha ḓo sia hu na u khethekanya hafhu u ya nga masia mavhili a re fhethu huthihi , zwe zwa sia hu na u kuḓana hafhu . 
10 wa vhu 3Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo wa 2000
6 . Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , 2000
Ḽikumedzwa ḽi vulelwa na vhaṱaleli ( vhathetshelesi ) u itela nyambedzano na mbudziso .
Nḓivho ya ḽogo ya eḽektroniki na zwine Garadzhi ya Muvhuso ya shumisa zwone . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : Pfanywa Mafhambanyi Homonimi Phoḽisemi
Zwenezwo ri tikedza tshoṱhe maga oṱhe a ne a fhungudza u huvhadzwa hufhio na hufhio hu itelwaho zwifuwo . 
GEMS ndi tshikimu tsha dzilafho tsho thivhelwaho tshine tsha vha tsha Vhashumeli vha tshumelo ya Nnyi na Nnyi .
U ita izwi vha tea u vha na pulane ine ya sumbedza uri zwi ḓo itiswa hani .
Nga murahu ha ṱholo ya u thoma , mbadelo dzoṱhe dza tshifhinga na vhutshimbili dzo badelwaho nga Muinzhiniara u ita ṱholo dziṅwe kana u dovholola ṱholo dzi ḓo badelwa nga Rakhonṱhiraka . 
30 . M&E ya u shuma ha thandela dza masipala
Zwiitisi zwi re na tshivhalo zwa u shaya nḓisedzo ya tshumelo zwo topolwa . 
U LINGA HA THEMO YA 3
U ṱavhanyedza tshanduko na u vhumbiwa ha Masipala . 
Mutengo wa khumbelo ( arali u hone ) : Dephosithi ( arali i hone ) : R Mutengo wa u swikelela : R
b ) Vho Laura Best ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
Afurika Tshipembe ḽi ḓo ḓi dzula ḽi tshi elelwa mufumakadzi Vho Gordimer sa muhali wa polotiki vhe vha shumisa peni yavho na ipfi ḽa ṱhuṱhuwedzo u amba nga ha zwi si zwavhuḓi zwa muvhuso wa tshiṱalula .
Ndi nga kha nungo dza vhabadeli vha mithelo vha tevhelaho mulayo he Afrika Tshipembe ḽa kona u swikelela khuvhanganyo ya mbuelo ya R1 ṱhiriḽioni nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2014 / 15 .
Nga Nyendavhusiku ro vha ri fhano Ginsberg u humbula ḓuvha ḽa u lwa na vhuyaḓa ḽa dzitshaka . 
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa .
Zwiṅwe hafhu vhuḓifari uvhu ho tsireledzeaho vhu tea u kona u imedzana na masiandaitwa oṱhe a bvaho nga nnḓa , tshifhingani tshi ḓaho khamusi kha nyimele ya vhufheṱashango nahone . 
( 1 ) Mulayo wa Phalamennde u tea u ita uri hu vhe na -
u andisa mulalo , vhutsireledzi na vhudziki na u tshimbidza nyanḓano na mvelaphanḓa Afurika
Nahone hu na u fhungudza thengo , mbekanyamushumo dza vhugudisi , zwileludzi dza ṱhoḓisiso na vhashumi vha nga murahu ndi vhone vha re vhukati ha vha tambulaho . 
Nḓivho ya sisteme ya masheleni na vhulanguli ha u renga na zwone zwo vhuedza . 
Tshumelo ndi ya u lugisa arali u thithisea ha tshumelo iyo zwi tshi vhanga u tshinyala ha vhupo ha u shumela , dzifeme kana mitshini .
Mbuelo dza vhuimana ( hu tshi katelwa mubebisi )
Nga u shuma roṱhe ri ḓo wana thandululo ya u sa shuma ha vhaswa .
mvelelo dza thandela , thagethe , fhethu
Uri Eskom i ḓo kundelwa u badela ḽounu dzayo zwi ḓo ita uri tshikolodo tshi pfukele kha tshikolodo tshayo tsho salaho nahone zwi ḓo vha na masiandaitwa a si avhuḓi kha tshikwama tsha muvhuso tshine tsha khou konḓelwa .
MURUMELI - muthu ane a rumela mulaedza
Lwa mupo , nazwino , ndaela dza fumi dzoṱhe dzi nga dzi negethivi , nga nnḓa ha dziṅwe nḓowelo dzi no nga dzi a kunga , naho dzi tshi vhonala u nga dzi a pfadza . 
khwaṱhisedza uri vhasheli vha mulenzhe vhoṱhe vha bveledza phulufhedziso dzavho tshikoloni na u ri tshikolo tshi fusha ṱhoḓea dza fulo ḽa QLTC ; na ;
( c ) mutengo wa maraga wa ndaka ;
5.15. Khabinethe yo fhirisela ndiliso dzayo kha muṱa na dzikhonani dza Vho Dokotela Herman Nditsheni Ṋetshidzivhani , muAfrika Tshipembe wa u thoma wa muthu murema u vha ramakone wa muvhibvelo .
Mbuelo ya lweṱolweṱo yo sedzwa hafhu zwo ḓisendeka nga tshiedziswa tsha muelo wa tshisumbi tsha mbuelo tsho ṱumanywaho na muelo wa kushumele kwa ikonomi kha u vhea u anganyela mbuelo ya ṅwaha nga ṅwaha . 
Hezwi zwi ḓo ita uri vhagudi vhane vha khou lwala vha vhe hone tshikoloni lwa tshifhinga tshilapfu . 
Fhethu ha muṱangano : A si wadi dzoṱhe dzine dza vha na fhethu ha muṱangano hune muṋe wadzo a vha masipala .
Vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha tea u ita zwi tevhelaho :
Ri khou livhuha vhuḓidini hoṱhe havho , hu tshi katelwa na vhurangeli ha u ṱoḓa u fhelisa na u thivhela vhugevhenga . 
Kha vha ite khumbelo ya u ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha zwa mutakalo wa muhumbulo .
Fhedziha , ri ḓo vhona uri tshikalo tsha u hadzima masheleni nga muvhuso tshi khou ṱhogomelwa .
Kusedzulusele u ya nga mbeu ku fanela u ṱanganywa kha Tsumbanḓila ya kushumele yo lugiselwaho tsedzuluso iṅwe na iṅwe .
Hezwi zwi nga fhedza tshifhinga tshilapfu , fhedzi kha vha shumise mihumbulo ya tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe sa nḓila ya u engedza ho teaho .
Ni a zwi ḓivha uri ri vhukule vhungafhani u bva kha ḓuvha ?
U ṱanganyisa sisiṱeme ya u vhiga ya PPP . 
Thaidzo nṋa dzo tandululwa thwii nga kha zwisumbi kha muvhigo uyu zwi katela : 
Maipfi ane a a ṅwala u tea u a ṅwala u fana huṅwe na huṅwe - saizi ya maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi kha maipfi .
ZWIṰALULI
tshirendo , mitaladzi(vese) , maipfi , zwitanza ,
1 . Ndi zwifhio zwiṅwe zwiṱuṱuwedzathandela zwe zwa bulwa kha ḽiga ḽa u pulana ?
Vhashelamulenzhe vha tea u ṋea mbuno malugana na u dubekanya hafhu mishumo nga nḓila iyo ye vha ita nga u ṅwala mishumo iyi sa sheduḽu , tshati ya mabaphathi kana nga u tou fha tsumbo .
Mivhigo i rumelwa hafhu kha madokotela arali yo tou humbelwa nga vhone vhaṋe . 
Zwifanyiso na zwiṱori zwa fhethu ha tshitshavha , vhathu na zwifuwo
Naho hu na zwi re afho nṱha , zwa zwino hu na maimo 3 a tshumelo a re hone kha khasiṱama dzapo , ho ṱangana na mutsiko woṱhe wa tshumelo wa mabindu : 
pombedzwa kha shaḓa ya hakedzwa kha khundu .
-- Pharagirafu a dzi tei u lapfesa , dzi tea u tutuwedza u vhalwa ha atikili iyo
Kha ḽiṅwe sia ri na vhatshena vhe vha vha vha tshi thuswa nga milayo na mbekanyamaitele zwa khethululo u itela u ḓiphiṋa matshilele a nṱha hu na tswikelelo ya pfunzo ya vhuḓisa , tshumelo ya mutakalo ya vhuḓisa khathihi na zwikhala zwi elanaho na zwa ikonomi ya tshitshavha . 
Kha mulevho uyu , vho amba uri pfunzo ya vhaaluwa i fanela u thusa zwipikwa zwivhili zwihulwane . 
Hezwi zwi ḓo ṋetshedza vhuḓifhinduleli ha mulayo kha mbekanyamaitele yo bviselwaho khagala kha Nḓivhadzamulayotibe . 
Mukovhe wa Phothifoḽio wa Vhuḓifhinduleli
Nga u ita izwo , na nga kha u zwi sasaladza , muhumbulo wo vha u si wa u sukumedzela vhuḓifhinduleli kha muthu muthihi . 
U fhelisa u gonya uhu , mbekanyamaitele i tea u sedzesa kha u pikisana na u bindudza kha themamveledziso ntswa kha masia ane a kwama thwii vhashai , u fana na mitengo ya zwiḽiwa , vhuendi ha nnyi na nnyi , pfunzo na mutakalo na vhudavhidzani .
Nyalusatshikwama ya holo ya tshikolo .
Zwa ino website
Tsha vhuvhili , uri tshi fanela u shumela muthu kana uri tshi fanela u ṱanḓavhuwa na u bveledza vhupo vhu re hone . 
Zwi ri mangadzaho , kha ḽiṅwe sia , ndi u vhona vhaṅwe , u tou fana na Canada , ḽi ḓivhelwaho milayo yavhuḓi kha mafhungo a zwa dzitshaka , kha u tshinya vhufulufhelwa haḽo . 
A hu na thambo , ine ya vha khagala kana nga u tou amba , na mutheli u ḓa zwidodombedzwa zwa u bannga arali mutheli a tshi ṱoḓa u badelwa nga nḓila ya u shumisa inthanethe . 
Fhedzi u bvelela ha ramitambo azwi bvi kha u humbula zwa ndeme zwo iteaho tshifhingani tsho fhiraho . 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u tikedza tswikelelo ya mulalo Afurika nga kha nyambedzano , u dzhenelela ha zwigwada zwa u ḓisa mulalo , na u ṋetshedza zwishumiswa na thikhedzo ya masheleni .
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa nga ndalukanyo dzavho na u sedzwa arali vha si na milandu .
Nga tshifhinga tsha musi ndi tshi khou ṅwala , kha shango lashu rina tshivhalo tshifhiraho 3 000 tsho kavhiwaho .
Ri kha ḓi ṱoḓisisa uri ndi vho nnyi vha no ṱunḓa thundu hedzi dzi si dza vhukuma . 
U ḓivha / wana / topola muhumbulo muhulwane , puloto , fhethuvhupo , nzulele na vhaanewa/ vhabvumbedzwa vha ngano
Thundu dzoṱhe dzi ḓo sikwa , dza pakiwa na u vhofhwa nga nḓila yo tsireledzeaho lune ha kona u thivhela u tshinyadzwa nga tshifhinga tsha u ḽaisa , u endedza na u tsitsa . 
U bvelela ha izwi zwiṱirathedzhi zwi sumbwa nga dzimbalombalo dza vhugevhenga kha Vundu , zwi sumbaho nzulele ya u tsa kha khethekanyo dzoṱhe , hu na ṱhuṱhuwedzo khulwane yo vhonalaho kha u tsa ha vhugevhenga kha vhafumakadzi na vhana . 
59 zwa uri vhone khavho vhuloi ndi vhurereli nahone vhu si vhuvhi .
Ngangoho , muvhuso u ḓo thoma mbekanyamushumo ya thikhedzo ya mbambadzo kha vhorabulasi vha vharema vha sa athu bvelelaho vha 450 .
Sia ḽo pulaniwaho zwavhuḓivhuḓi ḽi a kalea . 
Mafhungo a fanaho na u langa gogo ḽi fhiraho mupimo , u khwaṱhisedza tswikelelo kha tshomedzo dza u ḓiṱanzwa na u hana u shumela zwidakwa zwi na masiandaitwa a elwaho kha mvelelo ya vhudakwa , fhedzi zwi nga langiwa arali vharengisi vha halwa vha na ḽaisentsi na u vhea iṱo zwavhuḓi . 
Kha miṅwedzi i si gathi i ḓaho vha ḓo thola vhalangulivharangeli vhane vha ḓo thoma u langa sia ḽa vhulangamaḓi . 
Honeha , mathomo a ṱhanganedzo na maga a shandukisa zwi ṱoḓa u sedzeswa zwavhuḓi . 
Tshikwama tsho ṱanganedza mafhungo tsha sa ite tshithu ngao zwine zwa lengisa u shumana na mbilo u swika musi tsho no vha na mafhungo o lavhelelwaho . 
U ya nga ha theo ya mulayo iyi :
U ṱalutshedzela mafhungo a tshi bva kha phosiṱara .
Musi ikonomi mbili ṱhukhu , iṅwe yo bvelela na iṅwe i tshi khou bvelela , hu na zwiṅwe zwivhuya zwo tiwaho zwine ra nga zwi dzhia u bva kha u shumisana nga tshashu . 
Khophi dza Makumedzwa a Muhanga wa Mukovho na Mbuelo dzi ḓo wanala nga ḽa 26 Luhuhi 2014 kha www.treasury.gov.za
Vhalanguli : Vhathu vha tevhelaho vha shuma sa Vhalanguli vha Khamphani musi wa ṅwaha wa muvhalelano : 
U fhaṱa zwikili ndi yone sethe ya u ranga ya vhulangi ha zwikili vhune ha thusa zwigwada u shuma zwavhuḓi hu si na vhuleme . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 3 Foniki ( orala/ kana nḓowenḓowe/ maṅwalo )
2.8 Khabinethe yo ṱyo inethe u thoma u shumisiwa ha dzilafho ḽ tHuman Papiloma Virus ( HPV ) , HPV)Papiloma Virusha dzinga u siana ha mia Virusha dzila , nga 2014 , kha vhasidzana vha misidzana Virusha dz kha fumi nga kha Mbekanyamushumo yo Katelaho ya Mutakalo Zwikoloni .
Nḓivho yavhuḓi ndayo dza tshumelo ya nnyi na nnyi , ndangulo ya khombo na Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Nnyi na nnyi . 
Zwi re afho nṱha zwo bveledza uri hu vhe na khuvhanganyo ya mbuelo i sa fushiho , ngauralo zwa kwama khaphasithi yashu ya nḓisedzo ya tshumelo , nga maanḓa mathomo a thandela dza khephithala dzashu . 
Maitele a pfunzo a ḓo vha a ongolowaho hu si na u timatima kha zwitshavha zwo no bvelelaho , hune kuvhonele kwa tea u thoma kwa tou sedzuluswa zwavhuḓi . 
3 . Mulanguli wa CBP u tea u pima vhukoni ha masipala kha u fha thikhedzo ine ya khou ṱoḓea , u wana vhorapolotiki na / kana vhathu vha zwa thekiniki vha henefho ha masipala vha u fha thikhedzo ine ya khou ṱoḓea na u fhirisa ṱhoḓea dza thikhedzo kha rapolotiki na / kana muthu wa zwa thekiniki .
Vhalanguli , vhashumi vha thandela , vhalambedzi , vhavhuelwa na maṅwe-vho madzangano
Vho Mme Tladi vhe vha avhelwa khuliso ya Ikhamanga vho phuletshedza kha mbofho dza ḽitheresi naho vho vha vho iledzwa Yunivesithi ya Witwatersrand vha tshi khou khethululwa nga mafhungo a khethululo nga muvhala .
Kha hu itwe ndovhololo ya mibvumo ya ḽeḓere ḽithihi na thembamvanganyi dzo gudwaho kha Gereidi ya 1 .
Ndangulo ya maambiwa yo ṋetshedzwa nga tshifhinga kha vhalanguli . 
Miṅwaha ya furaru yo fhiraho , United Democratic Front yo kona u vhuedzanya vha ita zwivhuya na vha re na mbonelaphanḓa fhethu huthihi ubva khuḓa dzoṱhe dza shango . 
Khaedu khulwane ya mbekanyamaitele ndi u dzudza ndinganyiso i ṱanganedzeaho nga u shumisa nḓila yo ṱanganelaho . 
1. Mushumo wa u sika milayo
Nungo dzi dzulelaho u vha hone dza Bodo khathihi na ndangulo ho vha u vha na ndangulo ya vhupo ho khwaṱhaho hu ṋetshedzaho vhuṱanzi ha nyaluwo ine mvelele ya ndangulo i dzhia mudzi sa vhuṱanzi nga u khwinisea lwa tshifhinga tshilapfu kha vhupo ha ndangulo ya ngomu , ngamaanḓa kha ndangulo ya masheleni . 
Fhedziha , ro ḓikumedzela tshoṱhe nahone rekhodo yashu i sumbedza vhuḓikumedzeli . 
Mushumi muṅwe na muṅwe wa masipala u tea u vha na khonṱhiraka ya ndangulo ya kushumele .
Khethekanyo yo vhumbwa nga ofisi dza lushaka na dza vundu . 
Ridzhisiṱa
4.1 Muvhuso u kha ḓi vha wo sedzesa kha engedza nyaluwo ya ikonomi , u vhulunga mishumo i re hone na u sika mishumo minzhi ya tshifhinga tshilapfu nga kha u shumisana na mabindu na mishumo .
( 1 ) Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka tshine khatsho , tshelede yoṱhe yo ṱanganedzwaho nga muvhuso wa lushaka ya ḓo badelwa khatsho , nga nnḓa ha tshelede yo siwaho nnḓa nge zwa vhonala zwo tea u ya nga Mulayo wa Phalamennde .
Zhendedzi ḽa u shumisa
U thetshelesa , u ḓiphina na u fhindula tshifanyiso , miswaswo , thai , hu tshi shumiswa luambo nga u humbula .
Maitele a u thola vhaimeleli vha muvhuso kha Bodo zwi khou thetsheleswa nga Muhasho . 
Vhafariwa vha shavhaho vha khombo zwihulu kha tsireledzo na vhutsireledzi ha nnyi na nnyi . 
Kusedzele guṱe ndi kwa ndeme kha u dzhia vhuṱumani vhukati ha sekhithara u dzhiela nṱha na u khwaṱhisedza uri zwo ṱanganelana kha maitele a u pulana ha masipala woṱhe .
Musi zwi tshi ṱalutshedzwa sa Mbambadzo ya zwi Zwitshilaho zwi vha zwi tshi khou ṱumekanywa na nḓila ya u bvela phanḓa kha mupo , matshilisano na ikonomi .
U tikedza na u ṱhonifha zwine vhaṅwe vhathu vha vha zwone na u sumbedza u ṱanganedza mihumbulo na maitele zwo fhambanaho zwa muthu muṅwe na muṅwe . 
U TSHIMBIDZA
Ndivhanelo : U thusa nga u thoma tshiṱirathedzhi tsha ndangulo ya khombo kha zwa vhubindudzi . 
U khwaṱhisedza uri themamveledziso dzi fareaho dzi tikedza u valelwa ho tsireledzeaho , nzulele dzi re na vhuthu , na ṋetshedzo ya tshumelo dza u lulamisa , ndondolo na mveledziso , na ndaulo nga u angaredza . 
Maano aya a fhindula vhuvhekanyandeme ha masipala ya zwiṱiriki zwa mahayani na mavundu , nga u tandulula ṋetshedzo i songo linganaho ya Themamveledziso ya Vhuendi ha Mahayani na tshumelo dzi shaedzaho mveledziso ya ikonomi ya matshilisano .
U shumisa hu fanela u tikedzwa nga vhurangaphanḓa ha nṱha fhedzi hu katela vhadzhiamukovhe vhoṱhe u itela uri tshiṱirathedzhi tshi kone u bvelela . 
4 Vhuimo ha Khabinete kha Mafhungo a Zwino
N ga fhasi ha NML vha ḓo vha kha vhuimo vhune vha ḓo kona u nanga tshiimiswa tsha mutakalo tsha u thoma - kiliniki kana dokotela- vha ḓi ṅwalisa kha tshiimiswa tshenetsho u ḓo wana tshumelo henefho .
U kombetshedza mulayo na u ṱuṱuwedza u lingana kha khadzimiso ya masheleni a nnḓu .
Vhuimabisi vhu re tsini na zwiṱitshi dza tshiporo zwi tea u dzudzanywa u itela u ṋetshedza tshikhala tsha u tshimbila tsha fhasisa kha u pfukisa vhaṋameli . 
Vhunga ndeme yo kalwaho hafhu ya zwifhaṱo yo tsela fhasi , mufhalala wa vhukalandeme hafhu u vha hone nga u sudzuluswa ha ṱhanganelo ya ndingano u bva kha mbetshelwathungo ya vhukalandeme hafhu u ya kha mufhalala wo kuvhanganywaho . 
U engedza kha tswikelo idzi , ri dovha ra tea u khwaṱhisedza nyengedzedzo wa tswikelelo kha tshumelo dza mutheo dzi vhuedza vhadzulapo vha mikhukhuni hune maḓi na u bviswa ha malaṱwa zwa khou ṋetshedzwa . 
Mveledziso ntswa i ḓo ṱumana na idzi ḽaini dzi re hone , nahone u fhaṱiwa ha fhethu ha u kunakisa maḓi ndi zwa ndeme u itela u katela ḽaini nga kha Mandela na Luthuli . 
Nga mvelo , vha fanela u tevhedza zwa ikonomi na vhupo zwa lushaka na vhuṅwe vhurangeli . 
Khaedu ya kharikhuḽamu yo katela nahone i ṱoḓa ṱhoḓisiso dza tshifhinga tshoṱhe na mveledziso . 
Close corporation ndi mukhwa u leluwaho wa u ita bindu u fhira u vha na khamphani .
Ṱhanziela ya Tshigidi : R140
Masipala une wa ḓo tshea ḽa u dzhena kha CBP u tea u vha na vhuṱanzi ha uri zwikombetshedzwa zwa ḽodzhisitiki zwi no rangela CBP zwi a tevhedzwa wadini iṅwe na iṅwe .
U ṱanganya mbadelo zwi ḓo ita uri zwi konadzee u langula dzianyuwithi dzi bvaho kha baḽantsi dza akhaunthu ṱhukhu . 
Vhatsila vha Thandela ya Zwikolo i vhea vhatsila vha re na mpho ya pfunzo na u funza kha zwikolo zwine zwa tama u ṋetshedza kharikhuḽamu ya vhutsila . 
Naa hu na maṅwe madamu /zwikimu zwa tsheledzo zwo bveledzwaho ?
2Kha vha dzhiele nlha uri u pfukha hu nga shuma fhedzi kha muthu muthihi , hu si kha mula
Zwitshavha zwi na maanḓa mahulu , zwiko , na vhukoni ha u wana thandululo dzo teaho dza thaidzo dzavho . 
4.3 . Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe u dzhenela Senthara ya Vhueletshedzi nga ha Mulayo wa Dzangano ḽa Mbambadzo ḽa Ḽifhasi ( WTO ) ngei Geneva .
Phindulo dzo linganaho kha malwadze maswa na kha zwivhumbeo zwa kale zwa malwadze maswa , kana malwadze aya a kwama vhathu kana zwipuka , dzi tea u wana mafhungo one nga mbekanyamushumo dza vhuṱoḓesi hapo . 
Senthara dzi thusa mufumakadzi o tambudzwaho na zwipondwa zwa vhutshinyi ha vhudzekani , vhukati ha zwiṅwe . 
Naho hu uri mbekanyamushumo ya mbuiselo ya mavu yo andisa u vha hone ha fhethu ha vhudzulo ha vhathu miṅwahani i si gathi yo fhiraho , ri tea u vhona uri ri khwaṱhisa maga a u shumana na mbilo dzi saathu u khunyeledzwa , dzine vhunzhi hadzo dza vha dzi kondaho .
Kha nyimele dzo raliho , vha maanḓalanga vha muvhuso vha ḓo ṱoḓea u tikedza zwitshavha izwi , u vha ṋetshedza zwithu zwa muthelo zwa vhutshilo zwi katelaho maḓi na zwiḽiwa . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Zwipiḓa zwa vhubvaḓuvha ha Limpopo na zwone zwi nga kha ḓi tshenzhema mvula khulwane nga Ḽavhuṱanu , ine ya khou lavhelelwa u fhira nga 200mm kha tshifhinga tsha awara dza 24 .
Naho zwo ralo , tsheo dza muhumbulo na nyito dzine dza i bveledza dzi bvelela fhedzi zwiṱuku . 
Siaṱari iḽi ḽi ṋekedza mafhungo nga ha u shumisa webusaithi , zwi re : 
Ri nga amba ri tshi khou tou fhira uri zwiṅwe zwiṱori zwi ita uri ri ḓivhudzise uri naa mvelelo dzi ḓo vha dzifhio , ngeno kha zwiṅwe zwiṱori ri vho ḓivha na mvelelo fhedzi ri swika hune ra ḓivhudzisa uri mvelelo eneyo i ḓo swikelelwa lini . 
Dzina ḽa akhaundu : Ideco AFISwitch ( Pty ) Ltd
Ndi maitele a mbeu afhio e a dzhiwa nga phurogiremu ?
Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma zwi amba luambo lune lu si vhe lwa ḓamuni , fhedzi lune lwa shumiswa kha nyambedzano kha tshitshavha , zwi amba uri ndi luambo lwa u guda na u funza kha pfunzo .
I tea u fariwa tshifhinga tshoṱhe u thusa Komiti ya Wadi u dzudzanya zwavhuḓi .
Ndindakhombo dzo katela , nḓisedzo dza themamveledziso na nzudzanyo , vhupholisa , vhulamukanyi , masheleni , u tendelwa u sa badela muthelo , kathihi na tshumelo dza mipfuluwo , na zwiṅwe . 
Kha u kala mveledziso ya muthu , mawanwa a hone hana mutevhe u yaho phanḓa . 
U vhorwa ha maḓi hu a rekhodwa fhedzi a huna u monithara vhukhwine hao hu itwaho , ngeno maḓi a magwedzho na one a sa monithariwi . 
Khombo ndi ya uri i ṋea khaedu kha vhufhulufhedzei ha mafhungo sa zwe a ṱanganedziswa zwone u bva kha mimasipala ine ya nga thivhela ndeme ya muvhigo . 
2.4 . Khabinethe i ṱanganedza u thomiwa ha ofisi dza mbilo dza mavu u mona na shango u konisa vhoṱhe vho teaho uri vha ise mbilo dza mavu .
Tshitshavha tshi tea u dzhenelela kha phurosese ya u ṱola , u ela na u sedzulusa kushumele , sa masipala , hu na vhukwamani na tshitshavha tshapo , tshi tea u bveledza na u shumisa nḓila na sisiṱeme na u topola phurosese dza izwi .
Fhedziha , arali tshigwada tsha ṱhoḓisiso tsha vhona zwo tea , mbudziso dza u engedza dzine dza vhudzisesa nga vhuḓalo dzi nga engedzwa . 
Dziakhaunthu dza u vhulunga dzi sa badeli muthelo dzi nga thoma u shuma fhedzi vhukati ha vhaṋetshedzi vha tshibveledzwa u ya nga ndaela dza mubindudzi . 
Vha tshi shuma mushumo wa u inzhiniara
Asesemennde ya mukovho ndi i re mulayoni , zwi ḓitika nga phimathengo ya zwivhangi zwoṱhe zwi elanaho na zwezwo kha vhupo ha vhukuma ha mafhungo ayo . 
Mikano iyi i nga khethekanywa ya bva mikano yo itwaho nga mulayo wa nnyi na nnyi na mikano yo itwaho nga milayo ya phuraivethe . 
Ngei vhuongeloni , o tshuswa nge a wana uri ṅwana na ene o ṱhavhiwa . 
Nga ḽenelo ḓuvha ho vha hu bisimusi ya ndeme , sa izwi vhunzhi ha vhaaluwa vha tshi khou litshedzelwa , u tambudzwa na nḓivho yavho na vhukoni havho vhu tshi khou hangwiwa . 
Tshifhinga tsha zwino tsha khou ( u bvela phanḓa ) ( tsumbo , Ndi khou ḽa vhuswa ) .
Bara , mbambe ya milenzhe miraru
Phanḓa ha musi mushumo wa u kokodza u tshi thoma , sia ḽithihi ḽa magumo a khebulu kana thambo ya tshimbi i ṱumiwa kha ṱhoho ya u kokodza yo fhisedzelwaho kha tshipiḓa tsha phanḓa tsha phaiphi . 
Khombo na ndiliso
( a ) vhona uri hu na u lavhelesa na u tikedzwa ha muvhuso wapo kha vunḓḓu ; na u
13 . Zwidodombedzwa zwa Vhukwamani zwa VHUKWAMANI HA DOJ &CD :
Ri nga ṱanganedza uri zwi nga vha zwo valiwa phanḓa ha musi i tshi takulelwa kha vhuḽa vhunṱha . 
u kuvhanganya mafhungo a zwa mbalombalo a sa elani na muthu nga ha dzema ḽa u brausa , phetheni dza u kiḽika na vhudzheno kha webusaithi ya SARS , ane a kuvhanganywa nga eḽekiṱhironiki hu tshi khou shumiswa kukhi kana a ṋetshedzwa nga Mushumisi nga u tou funa . 
Pulane Khulwane ya zwo swikelwaho ya u Shumisa Gese , ine ya ḓo ṱuṱula mveledziso na vhubindudzi kha nḓowetshumo ya gese , i ḓo anḓadziwa.
4 . Komiti na khoro zwi a shumisana kha thandela dzi kwamaho tshitshavha
Kha Komiti ya Wadi muṅwaleli u na vhuḓifhinduleli ha u ṅwala maambiwa kha miṱangano yoṱhe ine ya vhidzwa nga mudzulatshidulo na Komiti ya Wadi .
Dzangano ḽa Thikhedzo ḽi ḓo vha thusa u ita khumbelo yavho . 
MUSHUMO 3.3
( b ) Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka a i nga iswi khothe malugana na zwa vhukhakhi , u farwa , u honelwa kana u pfi vha na vhuḓifhinduleli kha zwo tshinyadzwaho nga nṱhani ha -
Muvhuso u ḓo khwaṱhisedza uri vhaswa vha khou tholiwa kha mishumo ya ikonomi ya matshilisano u fana na mveledziso ya vhana vha tshe vhaṱuku na ndondolo ya mutakalo .
Mulanga Dzulo , ri khou dzulela u vhilahedzwa nga masiandaitwa a u fhungudzwa ha mugaganyagwama kha Muhasho washu kha tshifhinga tshilapfu tshiḓaho khathihi na zwine a ḓo vhanga kha nḓisedzo ya tshumelo . 
Vhalangavunḓu Vhaḓivhalea na vhalangadzulo vha mavunḓu ashu ;
i ) Dr Bethuel Sehlapelo ( u tholwa hafhu ) ;
Ni songo Ndi tea Ni fanela Vheyani Ndi nga khaḓi
I vhuedzedza maimo a ṱanganedzeaho a vhuḓifhinduleli kha vhane vha tshimbidza mirundu na vhabebi vhane vha rumela vhana vhavho zwikoloni izwi .
Vhupo hashu ha zwino ha tshanduko dza matshilisano dzi iteaho nga u ṱavhanya , vhushai na ṱhahelelo ya zwiko , okupheshinaḽa theraphi vha ḓiwana vha tshi khou shuma sa vhalwelapfanelo dza vhathu vha tshi tandulula thaidzo dza matshilisano na mvelele kha ḽevele dzo fhambanaho . 
Vhuḓifhinduleli ho ṋetshedzwa ho sedzwa ḽeveḽe dza vhukoni na ndeme ya zwamasheleni ya tsheo i no khou ḓo dzhiwa . 
U shumisa maleḓere danzi ( mathomoni a fhungo na kha madzina vhukuma ) na ndongazwiga zwone ( zwiawelo , khoma , tshivhudzi , tshigarukela ) .
Vhugevhenga vhune ha itelwa vhafumakadzi na vhana vhu kha ḓi vha khaedu khulwane .
4.118 Kha milandu ya u vhulaya ho itiswaho nga vhuloi , muhwelelwa o vhonwa mulandu wa vhugevhenga ha u vhulaya hu tshi khou tevhedzwa ndaulo ya khethekanyo ya 47 ya the Codification and Reform Act .
Mbadelo i sa shanduki ya ṅwaha nga ṅwaha kha mutengo wa tshumelo i nga badeliswa kha u hwala mabakete a vhashumisi vha mahayani . 
Ri ranga phanḓa sekhithara yashu na u konisa vhafarakani vhashu nga nḓivho na khaphasithi u itela u vhona uri tshumelo dzoṱhe dza maḓi dzi a ṋetshedzwa . 
Zwipikwa zwivhili zwa Senthara dza Mutakalo wa Tshitshavha : U ṋetshedza tshomedzo dza vhalwadze uri vha ilaxwe kha vhuimo ha fhasi ha ndondolo ya mutakalo khathihi na u thusa vhalwadze vhane vha ṱoḓa u valelwa sibadela hu tshi itelwa dzilafho kha vhuimo ha dokotela wa malwadze oṱhe . 
MVELELO
Mbadelo dza 2017 / 18
Zwitshavha zwi fanela uri zwi ṱhonifhe na u shumisa mahumbulwa u bva kha dziNGO . 
Vha rekhode izwi zwithu kha fiḽipitshati nga fhasi ha khoḽomu mbili dzi re ZWIBVISWA na MBUELO .
Nyimele i sumbedzwa nga nḓila i re khagala
Masia a tevhelaho a tikedza mafhungo o ṋetshedzwaho afho nṱha na u shuma u sumbedza maitele a ikonomi ya matshilisano ngei Nelson Mandela Bay . 
Datumu dza mathomoni dzi rekanywa nga datumu dza u fhedza nga u ṱavhanya hu tshi khou shumiswa datumu dza u thoma dzo tiwaho na datumu dza nga u lenga u fhedza u bva nga kha datumu ya u fhedza mushumo . 
Masipala wo dovha hafhu wa lugisela shedulu dza dzifaini na uri dzi tendelwe nga vhomadzhisiṱiraṱa vha kha tshiṱiriki . 
mushumo wa u dzhia zwinepe .
Pharamitha dzi fhiriselwaho kha tshumelo dzi katela tsitsikano ya maḓi a mashika , engele hune zwikepe zwa shululela thundu , reithi ya hune zwikepe zwa shululela thundu nga nnḓa ha mavuni , velosithi dza lutsingaḓanzhe lwa fhasi ha lwanzhe na tsitsikano ya maḓi . 
Thebulu dzi tevhelaho dzi nweledza vhashumi vha u fhedzisela vho ṱolwaho vha elanaho na zwibviswa u ya nga mbekanyamushumo na bende ya muholo . 
Hezwi zwi tea u ṋea tshikhala tsha u dzhenisa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u fhaṱa vhuvha ha lushaka ho ṱanḓavhuwaho , kha u engedza kupfesesele kwashu kha ḓivhazwakale yashu na vhufa .
U vula tswikelo ya pfunzo u itela vhaaluwa vho balelwaho u funzea kha zwikhala zwa u guda zwo fhiraho . 
5.4 Nga u vhea phanḓa u tsireledzea ;
U vha na vhuṱanzi uri vhadzuli vha dzula fhethu hu tsireledzeaho nge ha dzheniswa mbone kha madungo a tshiṱirathedzhi . 
k ) Vho Abel Sithole ( MinisiSi wa Gwama )
U ṱanea kha mikovhe zwi tsini na u tevhela tshikali zwi na vhathu vhane vha khou lavhelelwa vhanzhi kana zwiṱuku u fana na tshilinganyo . 
Khovhe dza musengavhadzimu kanzhi dzi fuiwa kha mathannge kana milonga ya maḓi , naho tshipiḓa tshihulwane na tshone tshi tshi bveledzwa nga kha vhubindudzi ha zwifaredzi ngomu madamuni kana maisha . 
Tshikimu tsha u Sheledza tsha Tugela Ferry tshi ḓo thusa vhorabulasi vhane vha khou bvelela vha linganaho 1 716 , yadi ya u rengisa zwifuwo ya uMsinga i do sika zwikhala zwa mishumo .
( Khumbelo ya Mushumo ) .
Khefi ya Sunshine
Zwi re zwa ndeme na zwipikwa zwo vhewa nga ngomu ha mikano iyi nahone zwi ḓo dzudzanywa musi data ya khwine i tshi vha hone . 
Nndinde ya thoma u nukhedza .
Vha zwi sala hani murahu
Izwi ndi ndingedzo dza u lwela uri hu vhe na ṱhanganyo ya nyanḓano , uri dzangano kana tshitshavha tshi kone u swikela vhuthihi na mushumo wa ndivhotiwa watsho .
Nga nṱha ha u katelwa ha thoololo ya nḓila dza ndaulo ya malaṱwa dzi re hone , hu khou dzinginywa uri hu olwe uri ndi zwifhio zwishumiswa ( zwa ikonomi na zwa mulayosiṅwa ) zwine mashango a re miraḓo a nga zwi shumisa u itela u swikelela ndivho dzo sumbedzwaho kha dzinḓila . 
Odithi ya nga ngomu , sa tshipiḓa tsha u bveledza pulane ya tshiṱirathedzhi tsha odithi ya nga ngomu tsha miṅwaha miraru , yo itiwa . 
5.9. Khabinethe i fhululedza Pieter du Preez kha u nangwa hawe kha Pfunfho dza Laureus dza Ḽifhasi dza vhoramitambo vha ṅwaha vha re Vhaholefhali , nga murahu ha u tamba zwavhuḓi vhukuma nga ṅwaha wa 2015 .
Kha vha ise dokhumenthe dzi tevhelaho kha masipala wa hune vhuhamelo ha vha hone kana hune vha ṱo ḓa vhu tshi vha hone :
Dzina ḽa davhi : Arcadia
Tsheo iyi i sumbedza mbekanyamaitele ya muvhuso ya khasho ine ya tutuwedza tsireledzo , u pfumisa na u khwaṱhiswa ha mvelele na zwitshavha za Afrika Tshipembe .
Khumbelo ya u ṅwalisa sa dzhendedzi ḽa muṱun ḓi u itela tsinga dza phukha
Sekithara ya mabindu ashu maṱuku ndi ṱhukhu i tshi vhambedzwa na kha maṅwe mashango ane a khou bvelela .
Khophi ya vhuṋe yo vhewa kha matheriala oṱhe kha khanḓiso . 
GIREIDI YA 7 THEMO YA 1 MAGUDISWA
Iṅwe thikhedzo yo livhiswa kha vhashumi vhoṱhe vha zwa muvhalelano nga ngomu kha vundu na mimasipala , hu tshi katelwa vhugudisi hoṱhe vhu bvelaho phanḓa . 
Naho zwo ralo , u itela u swikelela u bvelela kha ḽifhasi ḽa phurofeshinaḽa zwi dovha zwa ṱoḓa u fulufhedzea , vhuḓifhinduleli , vhuḓikumedzeli kha mushumo na zwiṅwe zwithu zwa ndeme . 
U ḓivha maḽeḓere ane a si pfale u bulwa haho kha maipfi .
Vha khou tshila nga mundende wa matshilisano fhedzi a vha koni u ḓi ṱhogomela ?
Dziwekishopho idzi dzi fhambana u bva kha sesheni dzo ṋetshedzwaho nga tshifhinga tsha khoniferentsi yone iṋe kha nḓila dzi swikaho tharu : 
U ya nga vhashumi zwifhinga zwine mushumo wa tea u vha wo fhela zwo tevhedzwa kha miṅwaha miraru yo sedzuluswaho nga fhasi ha ndingo iyi . 
Ndi zwa ndeme nga maanḓa uri muvhuso u ṋetshedze zwikolo zwavhuḓi zwa zwitshavha hune zwitshavha izwo zwa dzula hone . 
Kha tshifhinga tshenetshi , ri ḓo bveledza zwibveledzwa zwashu nga maanḓa na kha maṅwe mashango a dzhango ḽa Afrika na kha ḽifhasi .
Arali matheriala a ṱano a bviswa kha vhuṅwe vhupo u ya kha vhuṅwe , zwi ḓo bva kha akhaunthu ya muṱani . 
Khumbelo ya u thuthisa u waliswa ha goloi
Ho sedzwa kha mvelele , khonadzeo ya u vha hone na khaidzo ya mutengo wa mbadelo dzi elanaho na khombo dza khantsela mushumo , vhutshinyadzi na vhutherorisi , zwo langanwa uri hu sa itwe ndindakhombo kha hezwi . 
Nyito dzavho dzi langwa nga maga a nṱha a vhuḓifari .
5.25 arali ho itwa khumbelo kana hune zwa vha zwo tea , tsumbo , arali vha mupondwa nahone vho fariwa kana ha wanala uri vha ṱoḓa thikhedzo kha tsengo ya Bodo ya Parole , vha ḓo rumelwa kha vhaṋetshedzi vha tshumelo vho teaho uri vha wane ngeletshedzo kana tshumelo dza thikhedzo .
U ṋea maanḓa vhadzulapo a u dzhenelela kha u pulanela tshitshavha
Khabinethe i ṱanganedza tshigwevho tsha vhutshilo ha ṱahe tsho ṋetshedzwaho Vho Ntokozo Hadebe kha vhutshinyi havho ha tshiṱuhu he vha ita kha vhasidzana vhararu ngei Diepsloot , kha ḽa Johannesburg , khathihi na u gwevhiwa lwa miṅwaha ya 315 ha Vho Mhlonishwa Elias Mathebula kha vhutshinyi he vha ita ngei Kwazulu Natal .
( d ) u sumbedza nḓḓila hu u itela uri hu dzhiwe maga a kutholelwe , kusudzuluselwe , kugonyiselwe na kupandelelwe kwa vhashumi zwi vhe zwi yelanaho na ndeme na mitheo yo ṋewaho kha khethekanyo ya 195 ; na
Kha u fhindula mbudziso iyi , zwi na vhuṱanzi musi vhashai vha tshi vha na mishumo yavhuḓi kana vha ḓishuma lu vhuedzaho ṱhoḓea i ḓo fhungudzea . 
Tsumbo dzi ḓo shumisa u sumbedza nga nḓila ya khwine na u fhindula mbudziso idzi nga nḓila yo teaho . 
Vhusiku ha na mvula khulu .
Vhaṋetshedzi vha tshumelo vha tea u khwaṱhisa nga u tou ṅwala uri vha ḓo diliva hu saathu fhela vhege mbili musi vho wana ndaela iyo ya tshiofisi . 
Zwi dzhena mafhungo sa musi vhana ndi zwithu zwi sa tshili nahone lutamo lwavho a lu wanali na khathihi kha tsheo ye khothe ya ḓivhadza uri i ḓo i ṋetshedza . 
NCOP i na vhaofisiri vha tevhelaho :
bveledza ḓivhazwakale ya wadi hu tshi katelwa zwiitei zwa ndeme
Goloi ya tshileme lelu - miṅwaha ya 17 .
Ndo takala nga maanḓa mbinganoni yanga na hone ndi na vhasidzanyana vhararu , vhane khavho muṱuku o thoma yunivesithi ṅwaha uno . 
Kha vha ye tshiṱitshini tsha mapholisa he muthu vhigwa hone uri o xela kana kha muṱo ḓisisi wa mulandu arali muthu uyo o waniwa .
Ee , vha nga ita khaṱhululo kha tsheo ya u hana khumbelo yavho ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi kana u vha ṋetshedza muṅwe mushonga vhudzuloni ha uyo wo randelwaho nga dokotela .
ṱhanziela ya u bviswa kha u ḓiṅwaliswa ( arali tshiendisi tsho so ngo tsha ṅwaliswa )
Tshiṱirathedzhi tsha LED tsho sedzuluswa fhedzi tsha sa ṱanganedzwe . 
6 U shela mulenzhe kha gwama ḽo khetheaho
Kha vha vhale nga vhuronwane , vha pfesese nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dza khumbelo .
Khabinethe i dovha ya takalela mushumo wa Minisiṱa wa Mitambo na Vhuḓimvumvusi Vho Thulas Nxesi , Tshanḓa tsha Muphuresidennde Vho Ramaphosa na tshigwada tsha u bida tsha Dzangano ḽa Rugby ḽa Afrika Tshipembe .
Masipala u ita hafhu na u fulufhedzisa u shela mulenzhe ha zwitshavha kha masia manzhi henefha kha Vhupoṱanḓavhuwa ha Prince Albert nge wa shumisa tshivhalo tsha zwishumiswa u itela u khwaṱhisa vhudavhidzani hapo na ha nnḓa . 
U fhungudza tshileme tsha muvhili wavho nga u ita nyonyoloso na u ḽa zwiḽiwa zwa pfushi .
Fhedziha , a hu na na muthihi wavho we a ṱanganedza uvhu vhuḓifhinduleli . 
Nga mulandu wa PAJA , vhathu zwino vha nga lavhelela u :
Muvhigo u ṋetshedza zwine zwa khou shuma zwavhuḓi ngeno huṅwe u tshi sumbedzisa hune ha ṱoḓea u khwinisiwa .
Wa vhuya wa thoma u shuma , mulayo a u tsha ḓo ḓitika nga maitele a U renga nga u funa - U rengisa nga u Funa zwi tshi elana na u wanwa ha mavu nga muvhuso .
-- nyito dza bugu ya u shumela ;
1.4.1 Vhuimo ha Fhasi
Vha tea u ṱalukanya vhushaka vhukati ha maipfi na zwifanyiso zwi re buguni khathihi na u ṱalukanya uri matsina maipfi a re kha siaṱari o vhumbwa nga mibvumo nahone a na zwine a amba .
tshiendisi tsha u hwala zwithu zwi lemelaho tsho tendelwaho ( tshiendisi tsha u hwala zwithu zwi lemelaho tshi kokodzaho ( zwi ) tshigariki tshi re na guroso ya tshileme tsho ṱanganelanaho tshi re vhukati ha 3 500 kg na 16 000 kg .
Ndima dza murahu dzo ṱanganedza uri vhupo ha mbambadzo vhu ḓisedza vharengi thundu na tshumelo dzo teaho na ṱhoḓea idzo dza vharengi ngauralo dzi a fushwa . 
Ndi ngazwo muvhuso u tshi khou kundelwa u ḓisa tshumelo ngauri pulane ya tshiṱirathedzhi yo ḓisendeka nga vhathu u fhira uri i vhe tshishumiswa tsha zwa ndangulo . 
U kumedza mihumbulo i katelaho nḓivho yo waniwaho u bva kha maṅwalo a vhurereli o fhambanaho . 
Mbekanyamaitele dzashu ngauralo dzi ḓo ḓivhadzwa vho , nga mihasho ngawo . 
Kha nṋe zwi sumba uri u bvula muhweleli wa vhuvhili lutamo lwawe zwi vhumba u pfuka khoudu ya ndinganyelo ya kha ndayotewa . 
Mulayo wa khwalo dzo khwaṱhaho u itela u tshinyadzwa wo imelwa nga mulayo wa uri ndingo dza ndeme dzo vha dza uri khanḓiso yo vha i tshi pfadza na . 
Kiḽoso iyi i ṱoḓa u ṋea maanḓa vha Khomishini u swaya tshanḓa tsha mukhethi musi wa dzikhetho arali zwo tea . 
19 . Ndivho ya maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma i tea u vha u thivhela u khakha tshifhingani tshi ḓaho .
Naho zwo ralo , zwithu zwa ndeme zwi a kona u vha tshithu tsha u ṱolwa ha tshisaintsi . 
Vha shumisa sisiteme ya rekhodo i dovhololaho ya thundu dzo fhelaho na sisiteme ya tshifhinga tshetsho kha matheriala a saathu u itwa tshithu khathihi na matheriala o no shumiwaho . 
Nṱhani ha izwi , hu na vhuḓifhinduleli ha u ṋekedza tshumelo dza nṱha kha vhathu nga nnḓa ha mikano ya vundu , zwi tshi elana na ndambedzo yo wanalaho nga kha Mphomali ya Tshumelo dza Nṱha dza Lushaka . 
Zwi si na ndavha na tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha hanedzana na zwi re kha Mulayo , uyu Minisiṱa vha nga ita iyo milayo vha tshi vhona ṱhoḓea siani ḽa khovhekanyo , mashumele na u ṱaniwa ha mushumo muṅwe na muṅwe . 
u wana fhethu ha vhudzulo , mushumo , visa kana thendelo dza vhudzulapo
U thetshelesa tshiṱori , raimi , zwirendo na nyimbo e na dzangalelo a ita ḽitambwa nga tshiṱori , luimbo kana raimi .
Hei ndi thendelano ya sekithara ya ndemesa ya tshanduko yo no swikelelwaho u swika zwino na muvhuso , na uri i nga thusa kha u vhona uri bono ḽa Muvhuso ḽa tshanduko ya ikonomi nga vhuhali ḽi khou bvelela .
Zwikhokhonono zwo fhambanaho - sa , thunzi , vhunyunyu , vhusunzi , bumbulusa
Kha vha ḓadze Tshipida A arali dzina ḽa CC ḽi tshi khou shandukiswa kana arali vhuvha ha bindu vh tshi khou shadukiswa .
Vha saathu ita khumbelo ya vhudzulapo ha tshoṱhe , vha tea u thoma vha ṱuṱuwedza uri ndi ngani vha tshi pfi a vha muthu o iledzwaho kana muthu a sa ṱoḓeiho .
Ndi lushaka lufhio lwa mafhungo lune lwa fanela u katelwa khaBammbiri la ṱhalukanyathandela .
Honeha , vhupfiwa uvhu a vhu anzeli u ṱanganedza muhanga wa zwa mbalombalo u konḓaho nga ngomu hune ndovhololo ya itwa hone . 
Ndangulo ya tshikafhadzo ya mupo .
Mulavhelesi wa thandela na murangaphanḓa vha ḓo wana ndaela ya thandela u bva kha tshikoupu nga vhuḓalo tsha liṅwalwa ḽa thandela . 
Vha fanela u vha na vhukoni ha u ambedzana na u shuma kha thimu . 
Pulane i sumbedzaho mushumo nga vhuḓalo yo katelwa Ṱhumetshedzo ya A ya ḽiṅwalo iḽi . 
Nga kha mbekanyamushumo iyi ro ḓiimisela u thoma thandela dza mushumo dza vho mme vha si na vhafarisi vha re na vhana . 
Masipala u na mbuelo ya fhasi nahone wo ḓitika tshoṱhe kha ndavhelelo dza lushaka na dza vundu . 
Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana .
Tshipikwa tsha ndango idzi a hu faneli u vha u kundwa nga u fhiriselwa ha zwipiḓa zwa khomphonenthe . 
Ni nga ita mini arali tsha nga ni huvhudza ?
Vha u vha tshikoloni .
Kha mavundu a shango , KwaZulu-Natal ndi ḽone ḽi shelaho mulenzhe nga maanḓa kha ṱhanganyelo ya sekhithara ṱhukhu ya vhulimi . 
U shumisa pfufhifhadzo ya maipfi ( abriviesheni ) zwi tshi tea midia dzo fhambanaho na vha ṱanganedzaho mafhungo .
Hezwi ndi u itela u khwinisa vhuḓifhinduleli na u vha khagala zwine zwa ḓo ita uri hu vhe na maitele a vhuvhusi havhuḓi ngomu kha ICASA .
Nzudzanyo dzi nga ḓi itwa hafhu uri tshitshavha tshi ṱangane na Miraḓo ya Phalamennde na u dzhenela Vhupfiwa nga Vhathu kana miṱangano ya Komiti .
Mitambo ya u edzisela zwo tou kokotolo , sa , u ka maapula , u lima ngadeni , u saha bulannga n.z.
Furarumbili ho vha milandu ine ṱhanganyelo ya masheleni i kwameaho ndi R5 miḽioni nga mulandu zwine yo ṱangana yoṱhe i henefha kha R3.8 biḽioni .
Zwa u shumiswa ha ndaka kha u ṱuṱuwedza mveledziso yo ṱanganelanaho zwi tea u thoma u shuma . 
Thendelo yo itwaho nnḓa ha Afrika Tshipembe i tea u sainwa phanḓa ha muofisiri wa tshumelo ya vhuimeli ya Afrika Tshipembe nahone i khwathisedzwa ngae , kana nga muhaṱuli , madzhisi ṱira ṱa , muofisiri wa mulalo , kana wa tshitshavha wa shango ḽene ḽo .
Zwikhala izwi zwi katela nnḓu dza 2 , 806 235 dza mutengo wa fhasi u swikeleleaho ( nnḓu dza BNG ) , nnḓu dza u hirisa dza 121 784 , 6329 wa Mbekanyamushumo ya Sabusidi ya Masheleni o Livhanaho na Muthu na fhethu ho iswaho tshumelo ha 986 608 .
Khoro yavho i na PMS ?
U swika zwino , PT i ṱoḓa Mihasho i tshi vhiga nga ha vhalambedzi vha masheleni na vhaṱanganedzi vha ndambedzo . 
a ) Vho Dokotela Malindi Neluheni ( Mudzulatshidulo ) ;
( b ) mafhungo a kwamaho zwa dzikhaṱhululo ; na
Vhadavhidzani
Sa zwi hanedzanaho na dziṅwe nyimele dza u engedzea nga u ṱavhanya kha mitengo ya zwibveledzwa zwa vhulimi zwine zwo litshedzelwa nga u ṱavhanya , ri nga vha ri tshi khou livhana na mitengo ya nṱha lwa tshifhinga tshilapfu . 
Tshiṱaṱamennde tsho dodombedzwaho tsha u shumiswa ha masheleni kha pulane ya ndaulo ya malaṱwa kha mugaganyagwama wapo ; 
Mudzudzanyi wa mbekanyamushumo u thoma nga mawanwa nahone a shuma atshi humela murahu u kona u wanulusa uri zwi vhangwa nga mini kana uri zwino tevhela mawanwa ayo ndi zwifhio . 
Mupoti wa mulandu u nanga u sa ṱanziela nahone ha ngo vhidza ṱhanzi na nthihi ine ya ḓo mu imelela . 
I ṱuṱuwedza u bvelela kha lushaka lwo linganaho na nḓila ya nyaluwo yo ṱanganelanaho . 
Mudzulatshidulo wa SALGA , Vhoraḓorobo na vharangaphanḓa kha sisteme yashu ya muvhusowapo ;
u phuromota mveledziso ya ikonomi ya muvhuso wapo .
Kha vha ṱalutshedze vhuvha ha u pfukekanya kha ndiliso ya vhuṱumani na tshivhumbeo tshine zwa ha ḓisa . 
Bada dza giravhulo dzi kha vhupo ha mahayani nahone hu na tshivhalo tshiṱuku tsha bada dzi songo pheiviwaho kha zwikolobulasi zwa kale . 
Hezwi zwi katela tshiṱirathedzhi tsha ndangulo ya zwigwada zwa vhugevhenga . 
Milayo Yapo a i angaredzi vhupo hoṱhe ha masipala . 
Masipala u ḓo ṱoḓa u fhiwa hafhu nyengedzedzo ya tshelede u itela u dzudzanya ṱhahelelo kha u itela u swikelela tshiimo tsho tselaho fhasi tsha Blue Drop . 
Ngafhadzo i wanala nga tshiṅwe tshishumiswa tsha vhudavhidzani ha ṱhingo tsho ṱumanaho na khomphiyutha i ṱanganedzaho . 
( i ) a u dzhenelela kha u khwiniswa ha Mulayotewa u ya nga khethekanyo ya 74 ;
Tshifhinga tsho fhiraho mashango e a vha na matheriala a mvelo , malasha kana ole kana zwivhambadzwa , kana themamveledziso na vhuimazwikepe , o vha one e a vha phanḓa kha muṱaṱisano . 
Ri khou vha na mvelaphanḓa kha u lwa na vhutshinyi kha vhafumakadzi na vhana .
Muhanga wa Ḽogo ya LAC ndi une wa kha ḓi tea u senguluswa na u khunyeledzwa . 
Dzina ḽanga ndi : Ni nga kona u wana tshisibe tsha maṋo
Vha na phasipoto dza Afurika Tshipembe a vha katelwi kha tshikimu itsho .
10.1 MBULETSHEDZO YA MAFHUNGO NA KHETHEKANYO DZA REKHODO DZI RE KHA MUHASHO
Vha dzhiele nṱha na u khwaṱhisedza vhudipfi ha muṅwe muthu ha u sinyuwa .
U ita uri muvhali a bve a yo renga / shumisa tshibveledzwa
Ndivho khulwane ya Mavhusele a Bodo khathihi na mishumo ya u Tevhedza mulayo ho vha u thusa Bodo na komiti dzayo kha u ṱanganedza maimo a mavhusele o teaho a Tshikwama . 
Kushumisele kwa tshelede ku ngonani siani ḽa nyanganyelo dza u ranga dza kutshimbilele kwa tshelede . 
Thounu , u bvisa ipfi , mubulo wa ipfi , u ita mafurase , u ṱanganya maṱo
Masiandaitwa a vhukuma na u hula ha mawanwa aya zwo vha zwi songo vhuya zwa ṅwalwa . 
Zwi katela Mutheo wa Tsheledemviswa ya Vhukati ha Ṅwaha une wa thusa kha ṱhoḓea dza kuitele kwa mugaganyagwama u pfadzaho khathihi na u sumba nḓila na u langa kushumisele kwa mugaganyagwama zwavhuḓi . 
Vha ḓo kona u pfukela kha maga , hune a hu a thu u vha na thandululo sa zwine ra zwi ḓivha u bva kha minetse dza tshiteṅwa itsho . 
Tevhedza maga kwao musi vha tshi dzhia tsheo ;
Mielo ya vhutsitsikani ha fhethu ha vhudzulo i na khomphonenthe dzi elanaho . 
Hezwi zwi ita uri hu si vhe na u konadzea ha vhubindudzi ha vhuṋe ha mavu ha phuraivethe .
MUVHIGO WA ṄWEDZI NGA ṄWEDZI : KHETHEKANYO YA MULILO NA U THUSA
Izwi zwi ḓo langwa nga tshumisano na sekithara ya phuraivete , u fhulufhedzea ha mbekanyamaitele na u vha na fhulufhelo kha nyaluwo ya ikonomi ya tshifhinga tshilapfu .
Kha vha bveledze u vhalela u ḓiphiṋa na u itela ndivho dzo khetheaho nga nḓila dzoṱhe dzi konadzeaho . 
Khentsa ine ya kwama sisiṱeme ya tsukanyo kana tshivhindi
Mihasho yo fhambanaho i a dzhenela kha nyanganyelo ya mugaganyagwama .
Tshiṱiriki tsho dovha hafhu u sedza kha mveledziso ya thoro u itela u dzhena mafhungo a vhushai vhu re nṱhesa hafho fhethu , naho zwo ralo mihumbulo ya ndeme i kha ḓi ṱoḓea hu tshi tevhedzwa pfunzo , vhupfumbudzi , ndangulo , u ḓivhambadza na mveledziso ya ṱhumanyo . 
( b ) ndeme ya ndivho ya mukano ;
Muthu ane a tea u kwamiwa kha fhethu ha muṱangano ndi Waranthiofisa O. 
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho nga nḓila yone hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi ya ene muṋe
U dzhenelela ho dzudzanywaho : Vhunzhi ha masipala miswa yo hulesa u ya nga ha mbalo ya vhathu na fhethu u itela u tendela u dzhenela ha vhunzhi vha vhadzulapo kha maitele a konḓaho a u pulana .
Arali bannga yo vha na u sa londa kha u badela tsheke , sa tsumbo , musi bannga i yo vha yo fanela u topola uri tsaino ya muṅwali wa tsheke yo kopelwaho , bannga i ḓo fanela u ṱanganedza ndozwo . 
Bambiri ḽa therisano a ḽi bvi ḽi tshi takalela khetho nkene ifhio na ifhio na uri muhumbulo ndi u ita fulo ḽa tshivhalo tsha khetho . 
Ri tea u ṱuṱuwedza vhuḓikoni ha kiḽabu dza mitambo na dzifeḓeresheni musi ri tshi ṱutshela shango ḽikene . 
Kha vhunzhi ha vhathu vho farwaho nga leukaemia , kanzhi u dzheniswa ṅwongo wa marambo ndi yone nḓila i yoṱhe i ṋetshadzaho fulufhelo ḽa u lalama .
U monithara mishumo : U thusa thimu ya thandela kha u tevhelela uri mishumo i tea u guma ngafhi .
Tshipikwa tsha ndeme kha maitele a tevhedzaho mulayo a ndeme ndi zwa u lusa u wana maanḓa kha zwino khou itea . 
5.8. Khabinethe i fhululedza Minisiṱa wa Saintsi na Thekinoḽodzhi , Vho Naledi Pandor , vhe vha wana Order of Merit u bva kha Riphabuliki ya Federala ya Germany kha u shela mulenzhe havho kha mveledziso ya saintsi ḽifhasini .
Ikonomi ya ḽifhasi ḽothe yo aluwa nga 3.4% nga 2014 .
Thimu ya u tshimbidza i fanela u katela vhakhantseḽara vhapo , miṅwe miraḓo ya Komiti ya Wadi , na vhashumi vha zwa thekiniki vhane vha nga thusa nga tshifhinga tsha kuitele kwa u pulana .
Minisiṱa wa Muhasho wa Muno wa kale wa Afrika Tshipembe ndi vhone mudzulatshidulo wa Khomishini ya Mbumbano ya Afrika .
u ḓi ṅwalisa hu nga si fhiriselwe kha muṅwe muthu
( i ) Kapa Devhula .
U shuma sa mulindi maelana na khumbelo dza u ṱolwa i ḓuraho . 
U toolola zwiwo nga mutevhe , hu tshi shumiswa tshifhinga tsho fhelaho
Kuṱari ku amba na zwipuka zwingana ?
Mulayo , madzangano a polotiki na zwa ikonomi zwa u monithara zwa maḓini na asesimennde kha madzingu . 
Thandela iyi ndi ya vhuḽedzani na mihasho ya mbambadzo na nḓowetshumo , mveledziso ya mabindu maṱuku , Vhufaragwama ha Lushaka , na Magavhelo a Vhukati a Mbuelo a Bannga ya Mveledziso ya Afrika .
Vhuimo kha vhubveledzi ha poswo dzashu hu ṱoḓa ndalukanyo dza akademi dzo fhambanaho dzi nga ho sa ṱhanziela dza nṱha , ndalukanyo dza thekhinikhala kana digirii dza vhutelwadigirii na dza nṱha ha vhutelwadigirii , kathihi na ḽeveḽe dza vhukoni dzo imaho ngauri . 
Nga tshifhinga tsha vhuṱambo uvhu , nḓowetshumo ya ICT ya Afrika Tshipembe iḓo fhiwa tshikhala tsha u ṱana zwibveledzwa zwavho .
Mikano ya phurogireme iyi hu ambiwa ngaho , khathihi na ndeme ya mafhungomatsivhudzi aya khau pulana . 
Ḽiga ḽa 3 : Kha vha pfesese mushumo wa mukhantseḽara wa wadi
U ṱalusa maipfi o ḓoweleaho kana ane a shumiseswa ndi musi mugudi a tshi kona u ṱalusa ipfi ḽo ḓoweleaho nga ḽithihi nga u dzulela u dovholola ipfi iḽo .
U dzudzanya mbonwasia ya ngudavhulwadze ya Vundu . 
_Vha a ḓivha u imisa mutshini musi vha sa athu u thoma u u bvumisa
Zwikhala zwa mushumo zwoṱhe zwi teaho u ḓadzwa zwi topolwa hu tshe na tshifhinga kha " Mutevhe wa Poswo dzo Tendelwaho " u khwaṱhisedza uri poswo dzine dza tea u ḓadziwa dzi lambedzwe kha mugaganyagwama . 
Vhadzheneli vha ḓo humbula zwe zwa bvelela kha ḽiga ḽa u rangela u puḽana .
Ni ṱambe zwanḓa tshifhinga tshoṱhe ni sa athu fara zwiḽiwa .
ya dzo omaho
Nga ngomu na nnḓa ha sibadela
Zwinzhi zwi nga itwa u swikelela ṱhoḓea dza tshifhinga tshiḓaho madzuloni a u thivhela nyaluwo . 
30% ya mbadelonyengedzedzwa kha mushonga wa nnḓa ha fomuḽari kana u shumisa khemisi i si ya DSP nga u tou funa - Nyimele dza dzilafho dzi sa fholi
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u ṱanganedza mabulamuhumbulo avho nga ha Tshitatamennde itshi tsha Tshidzumbe . 
U bva zwenezwo , khoso dzo ya phanḓa kha khethekanyo dzoṱhe dza dzhele . 
U ita uri tshumelo ya mapholisa i vhe ya phurofeshinala .
Musi pulane i tshi bveledziswa , vhuṋe vhu nga khwiṋiswa nga u dzhiela nṱha uri zwi re ngomu zwi nga davhidzisana hani kha zwigwada zwo fhambanaho zwa tshitshavha , hu tshi katelwa maṅweledzo a nyambo dzapo , phosiṱara , matangwa .
Izwi zwi ḓobvisa zwiko zwi re kha Tshikwama u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na u mishumo ya u kombetshedza . 
c ) Tsaukanyo ya thaidzo
Mikumba kana mithenga ya zwiṅwe zwipuka i swika hune ya fana na fhethu hune zwa vha hone lune zwa konḓa u zwi vhona .
Zwikhala zwi hone kha mashango oṱhe vhukati ha zwine zwa tamiwa u swikelelwa zwa mbekanyamaitele na u shumiswa hadzo ho fhelelaho . 
Thikhedzo yo dovha ya ṋetshedzwa ha zwibveledzwa zwa nnḓa , sa tsumbo u aseswa ha mabammbiri na matheriala a u tou vhona . 
6.14 U vhona uri zwishumisa zwo linganaho nahone zwo fanelaho zwi khou ṋetshedzwa u itela u kona u shumisea ha Thendelano iyi .
Ngoho ndi ya uri u sa lingana ha mirafho na nga mbeu a zwi vhangiwi fhedzi kana kanzhi nga khethululo mishumoni . 
( a ) arali u sa fushea ha Muphuresidennde malugana na u yelana ha Mulayotibe na Mulayotewa zwi tshi yelana na maṅwe mafhungo a kwamaho Khoro ; kana
Zwigwada zwa thikhdzo ya shishi zwo ḓo thomiwa fhethu ha ndeme , zwibadela na khishini hune miraḓo vha tshiṱafu vho linganelaho vha vha vha siho nga tshifhinga tsha dziholodei . 
Phemithi ya phabuliki yo ṋetshedzwaho , vusuludzwaho , khwiniswaho kana u pfukiselwa nga khomishini kana nga bodo u ya nga Mulayo i ḓo bviswa nga nḓila yo randelwaho nga khomishini , zwo ṱangana na luswayo lwa u khethekanya lwo randelwaho nga yeneyi nḓila . 
Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vho vha na tshikhala tsha u sedzana na itshi tshiimo vhege yo fhiraho .
Kha ri n . wale Ni pfi nnyi ?
Kha u sainiwa ha thendelano , vharengi vha ḓo wana ḽiṅwalo ḽo kopololwaho nga murahu . 
( a ) u phasisa mulayotewa wa vunḓu yeneyo kana u khwinisa mulayotewa muṅwe na muṅwe wo phasiswaho ngaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 142 na 143 ;
Khothe yo dovha hafhu ya livhuha vhuḓiimiseli nga muofisiri wa tsenguluso na nḓila ye a fara mulandu ngayo sa afha zwo ita uri vha lelutshelwe u kona u wana mulandu . 
Hezwi zwi katela u engedzea ha mutsiko wa vhathu u elanaho na nyengedzo ya nḓowetshumo . 
Nga maṅwe maipfi , zwi tea u dzhiiwa sa thandela ya lushaka ine roṱhe ra tea u ḓidzhenisa khayo sa Maafrika Tshipembe . 
Khoso iyi i ṱoḓa u dzhenela kha khanedzano na u thusa vharangaphanḓa uri vha pfesese uri vhuṱanzi vhu nga vha thusa hani uri vha dzhie tsheo dzavhuḓisa nga dzimbekanyamaitele , dzimbekanyamushumo , tshumelo na migaganyagwama . 
kha vha dzi ḓise dzo ṅwalwa nga English na Afrikaans .
A zwi konadzei kana u fanela uri zwipiḓa zwoṱhe zwa hugaledzwa zwi fane . 
Fhethu ha muṱangano- u khetha fhethu hune muṱangano kana wekishopho ya ḓo farelwa hone ndi zwa ndeme .
Fhedzi , nga thungo hu dovha ha vha na u shaea ha ṱhoḓea nga nṱhani ha u sa pfesesea ho linganaho ha nga uri tshumelo dzi nga kha ḓi itwa uri dzi vhuedze matshilo a vhathu . 
A guma kha tshiwo 1 nga muunḓiwa nga ṅwaha - Dzilafho na ndingo dza u thivhela
A hu na sisṱeme ya u humisela dzibugu murahu kana u dzhiulula
U ṱanganya mafhungotsivhudzi o teaho tsenguluso yo itwaho wadini ya zwa ikonomi na kutshilele , hu tshi katelwa :
Maanḓalanga a tendela nḓivhadzo ya vhubindudzi kha sia ḽa nga ṅwaha . 
Hezwi zwi khou humbulelwa kha muhumbulo wauri Afrika sa dzhango ḽi na ndeme na vhukoni ha ndeme na zwa polotiki hu ḓo vha u amba nga ha khaedzu dzaḽo . 
( b ) u sedzulusa , zwi tshi katela u ṱanganedza mivhigo i kwamaho u shuma nga nḓila kwayo i bveledzaho vhukoni ha Tshumelo ya Tshipholisa ;
Mishonga ya asima
Tshikimu tsha Nnḓu dza Vhathu ndi ndambedzo ya muvhuso ine ya thusa miṱa ine ya tama u khwinisa ndambedzo dzayo nga u ḓifha ṱela miḓi yayo kana u dzudzanya u faṱwa ha miḓi yayo nga yone iṋe .
ḓiresi ya fhethu na ya poswo dza tshiimiswa tsha ndondolo
Tshipitshi tshi logiselwaho
Ndivho dza tshiṱirathedzhi tsha yuniti iyi ndi u ṋetshedza tshumelo , hu tshi katelwa zwa inzhiniara na tshumeloya tshitshavha u itela u lwa na mushumo wo salelaho murahu . 
U sa konḓelela kana u ṱavhanya u fhelelela mbilu muthu zwi tshi bva kha uri wo ḓi dzula wo mu fara nga mbilu
Mbuelo ya vhukuma ya odithi yo kunaho ndi musi vhathu vha tshi wana tshumelo ya khwaḽithi yavhuḓi . 
Nga u ralo , ndi ḓo ri kha inwi , khwaṱhani kha u ḽora haṋu , khwaṱhani kha u tshila haṋu , khwaṱhani kha u londa haṋu , vhupfelavhuṱungu haṋu na vhuthu haṋu . 
Musaukanyo wa vhuvha ha tshiimo tshiḓaho kha ndeme na tshiimo tsha ndingano ya mugaganyagwama zwi sumbedza vhudziki ha mbadelo dza u lifha zwikolodo nga phesenthe ya GDP vhu ḓo ṱoḓa u isa phanḓa ha khwiniso kha ndingano ya zwa masheleni u fhirisa tshifhinga dzo anganywaho . 
Hune zwa vha zwo tea hu fanela u waniwa thendelo yo tou nwaliwaho u bva kha muthu onoyo kana muta wonoyo na vhalaifa phanda ha musi dzina la muthu onoyo li tshi shumiswa .
Nyanḓano ya miraḓo ya muvhili vhukati ha tshanḓa na mulenzhe : U lumelisana nga milenzhe ; u ḓirivhula bola nga mulenzhe wa monde / tshauḽa vha rahela fhethu ho lavhelelwaho
( 1 ) Nga nnḓa ha hune Mulayotewa wa bula nga iṅwe nḓila -
U shela mulenzhe hune ha ṱoḓa mahumbulwa hu khou livhiswa kha mihasho ya muvhuso uri hu itwe zwo fanelaho .
Hezwi musi hu tshi ḓivha hu si na tsha ndeme tshi sa ṱanganedzi nga ha ḽevele ya tshumelo ine ya ṋekedzwa nga fhethu ha ṱhanganelo , rekhodo yaho ya kushumele yo hu ṋea mbonalo i si yavhuḓi . 
Ikonomi ino khou aluwa , tshiimo tsha u gonya ha u thola na miholo , u fhungudzea ha u sa lingana , sisiṱeme ya pfunzo ine ya khou khwinifhala , nyimele dzavhuḓi dza vhubindudzi na u tshintsha mabuḓo a mushumo zwi ḓo thusa nga maanḓa kha u ṱanganyisa kana u ita uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha vhe tshithu tshithihi .
U topola zwivhangakhombo na u linga khonadzeo dza khombo dzine dza nga bvelela ndi
Zwi laedza uri feme i ḓo swikelela hani vhuyo hune ya hu tama nga kha mbambadzo . 
Muhasho wo ḓikumedzela u dzula u tshi ḓivha nga ha mvelaphanḓa dza thekhinoḽodzhi dzine dza khwaṱhisa ṱhaṱhuvho dza kiḽinikhala na dzilafho . 
1.3 Khabinethe i ṱanganedza thendelano ya u thomiwa ha Bannga Ntswa ya Mveledziso ( NDB ) kha Samithi ya Vhurathi ngei Brazil na u thoma ofisi dzayo dza dzingu ngei Johannesburg .
4.5 U rekhoda na u vhiga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148
Vhadzulapo vha ita mushumo wa ndeme kha tsheo dzi kwamaho matshilo avho na u vhona uri vharangaphanḓa vhavho vho khethwaho vha ita mishumo yavho .
Ndi ṱoḓa u dovha nda isa phanḓa lufhafha lwa vhuvhili lwa kuitele : 
( 5 ) Arali Khothe ya zwa Mulayotewa i tshi nga tshea uri Mulayotibe u a yelana na Mulayotewa , Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo kha Mulayotibe a u saina .
Hune ha wanala mithara wa nḓisedzo i ya nga fhasi mavuni , fhethu ha khevhele ya tshumelo vhukati ha afho hune ha vha na mithara wa kale na muswa zwi tea u ṱutshelwa nahone vhuṋe hazwo vhu tea u pfukiselwa kha mushumisi . 
Dzo ḓisendeka nga Milayo ya Batho Pele , senthara idzi dzi thusa u ṱuṱuwedza mveledziso ya vhudavhidzani zwine zwa vha vhudavhidzani vhune ha vhona uri nga mafhungo o ṋewaho na tshumelo dzo swikelelwaho , vhathu vha nga khwinisa matshilo avho nahone vha fhaṱa vhumatshelo havhuḓi .
Naa mutevhe wa u phaḓaladza ndi mini ?
Fhedzi , ezwi zwi ḓo bva kha tshikimu tsha mulayo une wa tendela idzo pfanelo na mishumo zwine zwa tea u fhiriselwa u ya nga mbekanyamaitele ya muvhuso ya zwino . 
Vhudzulo vhu si ha fomaḽa vhu katela u pwashakanywa ha matshilisano hune hu nga engedza khonadzeo ya tshenzhemo ya vhudzekani vhu songo tsireledzeaho , fhedzi hu dovha hafhu ha vha na khonadzeo khulwane ya uri vhathu vha kha khombo khulwane ya HIV , hu tshi katelwa na vhaṱoḓi vha mushumo , vhashumi vha tshifhinganyana , na vhapfuluwi nga nṱhani ha mushumo ndi vhadzuli fhethu afha . 
Kha sia ḽa zwa poḽitiki , demokirasi yo ḓisa mveledziso dzo fhambanaho .
Ngona iyi ya ba-bebi-bo-bu i shumiswe na kha miṅwe mibvumo u itela uri vhagudi vha i rwele ngomani .
U kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu na u dzulela u rwiwa mashudu mavhi zwi itea kha vhunzhi ha mabulasi ashu . 
Mbetshelwa i dovha hafhu ya itwa ya milayo ya u rengiswa ha thanda na zwiṅwe zwibveledzwa zwa maḓaka u bva kha maḓaka a muvhuso . 
Lulu a pfa o ṱungufhala na u khethululwa .
Mafhungo a tevhelaho o ambiwa nga tshifhinga sesheni ya vhupfumbudzi ha vhuronwane : vhuḓifhinduleli ha vhashumi vha kha senthara , ndaulo , u ṱanganedzwa na ndaulo ya mabambiri , tsireledzo , modele wa u maka , i sedzanaho na zwiito zwi si zwavhuḓi na mbilo . 
U ḓadzisa zwenezwo , vha ḓo sedza kha vhabebisi na maitele avho u thusa u tsitsa mpfu dza vhafumakadzi musi vha vhaimana . 
Ri bvulela muṅadzi kiḽasi ya 1976 kha u ḓiimisa vho ḓigana vha tshi lwa na muvhuso wa tshiṱalula .
Nga ezwi na vhuṅwe vhurangeli vhu fanaho , zwa zwino ri khou ita khuwelelo kha vhaakademi vha ṋamusi na vhaṱoḓesi uri vha vhetshele thungo vhutshilo havho vha tshi itela zwine mirafho iḓaho ya ḓo zwi dzhia sa ngoho zwayo . 
Musi muṱangano wo fhela , muthu u vha a sa ḓivhi uri nnyi u fanela u ita mini , zwine zwa amba uri zwiteṅwa zwa zwine zwa tea u itiwa zwi anzela u sa itiwa tshiṅwe tshifhinga .
MUṄWE NA MUṄWE U NA TSHIPIḒA TSHINE A TSHI TAMBA
U ṋea mafhungo / u luvhelela / u ṋekana na u khwaṱhisedza kuvhonele kana kuhumbulele
A dovha a thusa kha uri mivhili yashu i bvise malaṱwa .
Mulayo wa Vhulanguli ha Vharema wo vhumba tshipiḓa tsha milayo ya tshiṱalula minzhi ye ya sika sisteme ya tserekano ya muvhuso wa vharema na uri wo vha u muṅwe ya mimekhenizimu ya u laula vhutshilo ha vharema fhasi ha tshiṱalula . 
Metere i kha tshifhinga na u swikelelea nga avho vhane vha konesa u i shumisa . 
Iḓani na nḓila ya u tandulula zwi tevhelaho : 
U londola zwa kiḽiniki , phurofeshinala na vhuḓifari havhuḓi . 
Mbekanyamushumo ya ṅwedzi woṱhe i ḓo vha i tshi khou ṱana thandela dza themamveledziso dza vhuendi , u alusa zwa u shumisiwa ha vhuendi ha nnyi na nnyi na u ambesa nga ha zwo thomiwaho zwa tsireledzo magodoni shangoni ḽashu .
1.5 . Nga u alusa ndingayiso ya tswikelelo kha tshumelo dza muvhuso , nḓivho na mafhungo sa tshipiḓa tsha khombetshedzo ya ndayotewa na zwo tou teaho , GCIS zwine ya khou ita zwone ndi u vha na vhuṱanzi ha uri hu khakhululiwe kana u vhuyedzedza tshiimo tsha nyambo dza vha dzo sielwa nnḓa kale , 1 dzine zwa zwino dzo no fhiwa tshiimo lwa tshiofisi tshi linganaho na tsha dziṅwe .
Bammbisani bola ya thenisi fhasi .
Themamveledziso , i nga vha nga tshivhumbeo tsha zwifhaṱo zwa tshitshavha , dzibada kana tshumelo dzo kovhiwaho , i na tshipiḓa tshihulwane tsha lupfumo lwa lushaka . 
Muelo na vhukwakwani ha vhupo
Vhaṅwe vhaṋetshedzi vha na muhumbulo wa uri thundu dzoṱhe dzine dza tshinyala dzi tea u badelelwa masheleni o fhelelaho nga kheshe , ngeno dziṅwe thundu dzi tshi tea u badelelwa masheleni o fhelelaho hu sa athu fhela tshifhinga musi dzi tshi kha ḓi tou bva u rengiswa . 
Zwiṱirathedzhi zwa u vhala : u sikena , u sikima , u humbulela , u ṱalela , zwibveledzwa zwo fhambanaho zwi re na zwithu zwa u tou vhona , u itela u ṱalutshedzela
Vundu la Fureisitata
Ho fara samithi ya u thivhela vhutshinyi kha mavundu oṱhe he fhungo ḽa vha u maanḓafhadza mupondwa kha samithi iṅwe na iṅwe . 
IDP ndi mutheo wa :
Vhutsila ha u Ita - Awara dza 10
Khomishini yo no ḓi fhedza ṱhoḓisiso yayo nga tshigwevho tshe tsha themendela muhanga muswa wa mbekanyamaitele ya u gwevha . 
Ri ṱoḓa nyito yo ṱanganelanaho u thivhela kana u itela uri hu sa vhe na u paḓukana kha muvhuso . 
Ee , vha nga kona .
U linga hu si ha fomaḽa ha Zwikili zwa Vhutshilo kha Vhuimo ha Fhasi hu itwa tshifhinga tshoṱhe .
Vhathu vha khou pfumedzana na u ṱoḓa mulalo na lupfumo fhedzi . 
Mbekanyamushumo ṱhanganyiswa ya themamveledziso ya masipala i fha tshumelo ya themamveledziso ntswa kana dzo vusuludzwaho . 
Musi hu tshi ambiwa nga dzibada ezwi zwi katela elementhe dzoṱhe dza dzibada dzi re kha tshipiḓa tsha mavu tsho vhetshelwaho u ḓo ita bada hu tshi katelwa na , fhedzi hu sa gumi kha , phevimennde , dziboroho na bodo dza nḓivhadzo . 
Mushumo wavhuḓi wa tsedzuluso na tshumisano u bva kha khamphani zwo thusa kha u phuletshedza kha mulandu . 
Musi hu vha na tshiwo tshihulwane , Khoro ya masipala i ḓo ṋekedza vhuḓifhinduleli ha u vusuludza kana u wana iṅwe themamveledziso yo kwameaho nga tshiwo . 
Ndi u sumbedza u humbulela iwe muṋe nga u sa ṱhonifha pfanelo na tshirunzi zwa vhafumakadzi na vhasidzanyana . 
Ni a ṱoḓa thuso ?
U topola na u amba nga ha mbonalo / zwiṱalusi dza dizaini , sa , mivhala na saizi dza muṅwalo dzo fhambanaho kana tshaka dza khanḓiso ( fonto )
Vha nga badela nga kheshe kana nga zwa eḽekhiṱhironiki ( EFT ) .
Ndivho i tea u pfesesea kha dziphurofeshinala na vhathu zwavho . 
g ) zwiṱirathedzhi zwa Vhudavhidzani .
MAVHALA A NNGWE A MULAEDZA WA LUSHAKA
Kha zwiṅwe zwigwada , vha nga rera nga ha vhaedziswa vhavho nga tshavho , vha tshi vhambedza zwiṱaluli zwine vha zwi dzhia sa zwa ndeme . 
Muvhigo , une wo angaredza tshikhala tsha ubva 1994 u swika 2014 , u ṱhaṱhuvha na u sedzulusa u khwaṱha ha milayo yashu , mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dze dza bveledzwa hu tshi itelwa u engedza nḓisedzo ya tshumelo dza mutheo , u sikwa ha mishumo , u fhungudza vhushai , u fhelisa khakhathi na u tsireledza pfanelo dza vhathu , vhafumakadzi na vhasidzana .
Khovhe kanzhi dzi kwamea u si lwa vhuḓi zwiṱuku nga vhukhroumu dzi tshi vhambedzwa na zwimela zwa maḓini na zwa shayamuṱoḓo zwine vhukhroumu hazwo ndi khasinogeni nahone zwi vhanga vhuhole ha khromosaḽa . 
Khoniferentsi iyi ndi tshiṅwe tshihumbudzi tshavhuḓi kha muvhuso wa vundu na vhafarakani vhawo vha matshilisano uri vhuendelamashango vhu nga shuma sa tshiṅwe tsha zwitshimbidzi zwihulwane zwa nungo dzashu dza u bvisela vhukoni ha ikonomi ya vundu ḽashu . 
Zwavhuḓi tshifhinga tshoṱhe , sa mvelelo dza zwo iteaho zwa u tambudza lwa vhudzekani na u rwa , vhafumakadzi vha a ofha kana u kolonwa u shumisa tshikhala tsho vuleaho tsha nnyi na nnyi nga vhone vhaṋe . 
Vha humbelwa u dovha u rumela vha tshi khou shumisa ipfi ḽa ndeme ḽo teaho .
u tevhedza zwo tiwaho nga mulayo kana u tevhedza maitele a mulayo a re kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka kana saithi ; 
Ndivho dzo katela , vhukati ha zwiṅwe , ṱhoḓea ya u vhona uri hu na nḓowelo kha vhaḓisedzi vha tshumelo maelana na tsireledzo ya vhana , na u vhona uri vhashumi vha u vhulungea ha hana vha ḓivhadzwa ngaha ṱhirende ntswa na mbekanyamaitele ntswa dzi elanaho na tsireledzo ya ṅwana . 
U ṱoḓa u shela mulenzhe kha ḽifhasi ḽa khwine . 
Zwigwada zwa madzangalelo zwo bveledzwa zwavhuḓi uri zwi imele tshitshavha tsha wadi nga nḓila yone .
Izwi hu ḓo vha u vhulungwa hafhu .
Khonṱhiraka na vhabveledzi dzi katela u kiḽoso dza u vhulungwa na dza ndaṱiso kha vhorakhonṱhiraka u khwaṱhisedza uri vha xelelwa nga tshelede nga ṅwambo wa mushumo u sa takadzi . 
U ṱola na u ela
Yo vha khaedu i konḓaho u i ṱanganedza kha nṋe na muṱa wanga , fhedzi nda dzhia tsheo ya u imisana nayo . 
3.1 . Khabinethe yo tendela u tholwa ha Vho Gugulethu Brightness Nokukhanya Khoza sa Mulanguli wa Mannḓalanga a Vhufhufhi ha Afurika Tshipembe .
MULANGADZULO : Miraḓo i huliseaho !
Ndangulo ya Zwiwo
1.19 . Khabinethe yo dzhia zwinepe sa tshiga tsha khuwelelo ya nyito ine ya vhona uri sekithara dzoṱhe dza tshitshavha dzi shumisaho NDP dzi fane .
U vhala a tshi vho tou elela na mutsindo e nawo , a tshi bula maipfi zwavhuḓi nahone nga ngona .
U bva zwenezwo , dplg yo gazetha Nyendedzi dza u Thoma na u Shuma ha Komiti dza Wadi dza Masipala nga 2005 .
Vhafunashango ḽashu ,
Arali vho ṅwalisa lwa u ḓi ṋangela , vha bvise vhuṱanzi ha uri vho kona u bindula tshelede i fhiraho R20 000 .
U pambuwa u bva kha phambano ya mbambedzo vhukati ha mpimo wa nṱha na mpimo wa fhasisa ho tandululwa nga u ṱavhanyedza . 
Mafhungo a mbeu a tea u dzula muhumbuloni u khwaṱhisedza uri vhonkhetheni vha vhafumakadzi a vha khou siwa nnḓa nga ṱhoḓea dza khetho kana maitele a vhupfumbudzi . 
Mavundu o bveledza tshumbanḓila dza u thoma Komiti dza Wadi .
Komiti yo dovha ya dzhia tsheo ya uri maipfi " zwiko zwa mvelo vhufa ha mvelele kana ha zwa mupo " a tea u phumuliwa . 
A huna na nyimele na nthihi naho zwa tou itisa hani hune fomo dza khumbelo dza tea u ṅwalululwa nga huswa kana u dovhololwa hafhu . 
Nga ngoho hu na zwinzhi zwine zwa khou itwa kha u fhaṱa ḓorobo dzashu dza migodini .
Mudavhi wa u tambela
Nḓila dza vhusiki dza u wana ndambedzo ya masheleni i sa nyeṱhi , zwishumiswa na zwiko zwa vhathu i ḓo ṱoḓisiswa . 
Tshikoupu tsha sitirathedzhi tshi lavhelesiwa nga mutevheṱhanḓu wa khetho dza khorotshitumbe . 
Mbueledzo i thoma musi nyimele ya mulwadze i tshi tenda na u isa phanḓa u swikela muthu a swika kha vhukoni hawe ha nṱhesa ha u shuma kha muṱa na kha tshitshavha . 
" Nga tshifhinga tsha vhutshilo hanga ndo ḓiṋekedzela kha nndwa hei ya maAfurika .
Khumbelo ya u ṅwalisa khoro ya nyambedzano
Hezwi zwi hanedzana na mimasipala yoṱhe kha tshiṱiriki , yo ḓalesaho nga maanḓa ikonomi ya vhulimi . 
Zwavhukuma , ri kha ḓi vha na dzikhaedu dzi fanaho na dziḽa dze ha ṱanganiwa nadzo kale ri sa athu wana dimokirasi . 
Adzhenda , nḓivhadzo na maambiwa a re hone
U bveledza mafulo a u tikedza kha vhuimo hapo malugana na mbekanyamushumo ya mveledziso ya vhukoni u fana na Kha Ri Gude Mass Literacy
Kha vha ṅwale ' mutevhe wa u sedzulusa ' kha bammbiri ḽa u ṅwalela .
Miḓi ya vhashai vha tea u dovha vha ita khumbelo hafhu ya thikhedzo ya vhashai kha miṅwedzi ya fumi mbili miṅwe na miṅwe , tenda havha na u ṱolwa nga misi ha nyimele ya muthu nga muthu . 
CD kana theiphi dzi re na zwiṱori ( zwo no vhaliwaho kana zwo ambiwaho ) , zwirendo , raimi , na nyimbo , tshitamba-CD kana theiphi rekhoda , T.V na theiphi ya vidio / DVD .
Mukhantseḽara wa wadi
Zwi ri ṋea tshikhala tsha u dzhiela nṱha zwe tshitshavha tsha maIndia vha ṋetshedza zwa ndeme kha zwa mishumo , mabindu , saintsi , mitambo , vhurereli , vhutsila , mvelele na u swikela na u khwaṱhisedzo ya demokirasi yashu .
Nzudzo ya bisimusi i ḓo vha i tshi khou sedza kha ṅwaha wonoyo wa muvhalelano na muṅwe na muṅwe wa miṅwaha miṋa i ḓaho , i na mafhungo e a randwa na maṅwe mafhungo ane a nga ṱoḓiwa nga Minista wa Mufaramukovhe . 
Elekanyani nga maṱaluli ane na nga a shumisa kha u ṱalutshedza mvumbo dza muvhuḓa na tshibode .
Sisiṱeme ya Ndangulo ya Mitshini na Zwishumiswa : Heyi sisiṱeme i shumiswa kha u vhulunga na u ṱanganyisa zwidodombedzwa zwi elanaho na zwishumiswa na mitshini ya u fhaṱa bada zwa davhi . 
2.3 . Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u sedza kha sekithara dzi bveledzaho zwithu dzine hu a shumeswa , ho katelwa na ṱhodea dza nḓila dzo fhambanaho dza u tikedza zwikwamesaho zwa mishumo , zwi ngaho u shumiswa ha mbekanyamushumo dza ṱhuṱhuwedzo , ho tou topolwa kha zwinzhi : mutevhe wa mashumele kha zwiambaro , malabi , mikumba na zwienda ; tshumelo dza matshimbidzele a mabindu na zwibveledzwa zwi bvaho kha zwibveledzwa
Sa tshipiḓa tsha u fhindula vilili ḽa ikonomi , muvhuso wo thoma tshikimu tsha u imisa miṅwe ya mishumo ya u pfumbudzwa ha vhashumi kha vhukoni vhuswa . 
Kha tshanduko khulwane ya ikonomi , hu khou khunyeledzwa mvusuludzo ya Mulayo wa u Mannḓafhadzwa ha Ikonomi yo Engedzwaho yo Tewaho kha Vhathu Vharema na khoudu . Hu ḓo dzhielwa nṱha mveledziso ya mabindu a langwaho nga vharema na vho ranḓowetshumo vha vharema .
13 . Vhupuli , Vhushumeli na u shumiswa nga u kombetshedzwa
Pharagirafu ya phendelo : tsumbo , u pendela , u nweledza , nga u pfufhifhadza
Nyengedzedzo ya ndeme yo ombedzelwaho ya mikovhe na u khetha phothifolio zwi imela ndeme yo ombedzelwaho ya khetho dzi engedzedzwaho ya u thithisa phothifolio ya mikovhe . 
NAHONE miraḓo ya tshitshavha i vha na dzangalelo ḽa u shela mulenzhe
Kha vha bvelaphanḓa na u ṅwalisa zwiimiswa zwa phuraivethe u ya nga ha ndaulo na u shumisa ndaulo dzo sedzuluswaho musi vha khou lavhelesa na u kala ṱhoḓea ya huṅwe u khwiṋisa . 
Vhatshimbidzi vha tea u ṱalutshedzwa uri siani ḽa u vha na vhuṱanzi ha uri mafhungo a vhupo na kuvhetshele a tea u sedzwa lu fushaho
Dorobo ya Ekurhuleni yo swikela zwa ndeme na uri yo ḓisa tshumelo ye ya fulufhedzisa vhathu .
Nḓivho na tshenzhelo kha u ṋekedza ndaulo . 
Xolani David Gwala ( a tevhelaho Mudzulatshidulo ) ;
Hu nga dzhiwa maga a tevhelaho u i tela u khwinisa ndondolamutakalo :
Migodi ndi yone zwo imelwaho nga maanḓa nga Muziamu wa De Beers kha Big Hole ngei Kimberly , hune vhaeni vha nga vhona mulindi muhulwanesa we wa vhuya wa itwa nga muthu nga piki na fosholo . 
Vhuṱambo vhu ṋetshedza puḽatifomo ya vhusiki na mpho ya vhatsila vhapo . 
Khadiamu i a wanala na kha maṅwe a manyoro a fosfeithi . 
Kha vha humbele tsumbandila kana guidelines dza ṱho ḓea dza zwiḽiwa zwa bulasini kha Muṅwalisi , Mulayo 36 wa 1947 .
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha zwo ambiwana
( 1 ) Buthano ḽa Lushaka ḽi nga -
Mulangadzulo a Ṱhonifheaho na Mudzulatshidulo wa NCOP kha vha ntendele ndi tsivhudze vhathu vhoṱhe uri vha vhulunge maḓi .
Vhuendi ha vhaṋameli na mihwalo vhu songo tsireledzeaho na u sa fulufhedzea ndi mafhungo a kwamaho muhasho . 
U nanga ṱhoho ya magudiswa yo teaho
1.1.9.3 a badela murahu ḽounu dza vhadziamikovhe dzifhio na dzifhio ; kana
56 kha zwa u dalela vha AICs , ngamaanḓa kereke dza mazioni .
Ndivho ya madalo
URI Muvhigo wa Mvelaphanḓa wa Ndondolo ya zwa Mutakalo wa Ṱhangule 2004 une wa bva kha Mulangi : Tshumelo dza Tshitshavha na zwa u Tshilisana u DZHIELWE NṰHA .
Mbadelo dzoṱhe dzo fhelelaho dza pfunzo dzi ḓo katela mbadelo dza tshikolo , vhudzulo , bugu , zwiḽiwa na , kha miṅwe milandu , na muholo . 
Muhasho wa Mutakalo u do tshimbidza zwa mafhungo othe a no kwama mutakalo , wa tea tutuwedza uri hu vhe na u lilwa ha tshumelo dza mirurela ya malatwa nga u ita phuregireme dza u tsivhudza vhathu siani la ndondolamutakalo , u sike kuitele kune kwa tea u tevhedzwa mafhungoni a mutakalo , u nee vhathu zwishumiswa zwa u vha thireina khathihi na u funza zwitshavha ndondolamutakalo .
Tshibveledzwa tsha mafhungo , tsumbo , tshibveledzwa tsha u pfiwa / tshibveledzwa tsha u vhonwa u ita nyedziselo / nyambedzano ya foramu / phaneḽe
Dzi ṋetshedza vhunzhi ha u katelwa ho fhelelaho ha mafhungo o tetshelwaho a voutu , ngamaanḓa nga ha thundu na tshumelo , pfukiselo , zwiimiswa zwa nnyi na nnyi na mafhungo a vhuimo ha fhasi nga ha tshiimiswa . 
Koporasi yo bveledza tshiṱirathedzhi na mbekanyamaitele ya vhubindudzi ine ya ṱoḓa u khwaṱhisedza vhukwamani hayo ha phimo ya nzwalelo kha vhuḓifhinduleli hayo vhu tshimbilelana na mbuelo ya nzwalelo i bvaho kha ndaka yayo . 
U thusa nga langa muhasho wa radioḽodzhi . 
Ṅwalani mafhungo aṋu sa mvetamveto .
Hezwi zwi thusa kha u sika kupulanele kwo vuleaho nahone ku re na vhusiki .
Ndaulo maelana na u ḓiṅwalisa , dzi bvisa na u mbuedzedzo dza ṋekedzwa afha nga vhuḓalo hu na dziṅwe nyambedzano mafhedziseloni a ndaulo ya vhu 66 : 
Ro kona fhedzi u humisela 8% ya 30% ine ra tea u i swikela ya u kovha hafhu mavu nga 2014 ye ra ḓivhetshela .
Lu ṅwalo lwa tshiofisi lu bvaho kha Vhulanguli ha Vhureakhovhe ha shango ḽe tshikwekwete tsha ḽaisentswa hone lu ḓo ṱo ḓea .
Hezwi zwi vha zwo ḓisendeka ngauri matheriaḽa a bveledzwe hafhu zwavhuḓi nahone hu si nga nḓila ya lunyadzo kana zwi re ngomu zwi xedzaho . 
Tshipiḓa tsha vhu 21 - Ṱhanziela ya ṱhanganelano na memorandamu na athikhiḽi dza dzangano / mbumbano
Khaedu dzo sumbedzwaho afho fhasi dzi sumbedza manweledzo a vhulavhelesi ha mupo wa nga nnḓa . 
( a ) U ṱuṱuwedza na u sika nyimele ya u dzhenelela ha tshitshavha kha mafhungo a masipala , hu tshi katelwa na IDP , sisiteme ya ndangulo ya kushumele , u ṱola na u sedza kushumele u lugisela mugaganyagwama , tsheo dza siṱirathedzhiki dza tshumelo dza masipala
Izwi zwi katela bammbiri , ngilasi , mapuḽasiṱiki , zwikoṱikoṱi na marambo . 
Nndwa ine ya khou bvela phanḓa ya u phalala zwitshavha kha zwidzidzivhadzi zwi siho mulayoni i khou ya phanḓa . 
U ṱalutshedza nḓila ine vhaṅwali vha shumisa ngayo ḓivhaipfi na luambo u buletshedza puloto , fhethuvhupo na vhaanewa/
U shela mulenzhe nga iwe muṋe
Mulangavundu wa Devhula Vhukovhela , Vho Supra Mahumapelo , vho thola tshigwada tshine tsha vha na dziMEC ṱhanu na meyara mbili u sedzulusa na u tandulula khaedu dza nḓisedzo ya tshumelo vhuponi u hu .
Mutevhe mulapfu u sa kholwisei wa zwipikwa wo no vha u sa langei na u fhira vhukoni ha SETA ha u shumana nazwo . 
Ndo vha ndi tshi ṱoḓa u ita Sangwetshi .
1.17 Tshigwada tsha SAPC tshi sumba u kundelwa ha mulayosiṅwa une wa fhelisa vhuloi u tshi itela u fhelisa u tenda kha zwa vhuloi na u fhelisa khakhathi dzi livhanywaho na vhuloi kha zwitshavha zwa mashango a Afrika nga murahu ha vhukoḽoni .
Nga tshiitisi itsho , ri tea u shumisa mveledziso ya zwikili , u vhona uri hu na vhupo ha mushumo havhuḓi na u tevhedza mbekanyamaitele dza matholele dza muvhuso wa ḓuvha . 
Tshitshavha tsha luṅwe lushaka lwa zwitumbudzi na malwadze zwi nga fhungudzwa nga u ṱavhiwa kha mavu ane a nga si i tikedze . 
U bveledza u ḓivha vhukati ( u dzhia tshanḓa tshauḽa wa tshi fhirisela kha shaḓa ḽa tshamonde
( 5 ) Phanḓḓa ha musi Phalamennde i tshi nga tendela kana u vusulusa tsheo ya u imisa u dzheniswa ha tshelede kha vunḓḓu -
Vhurumelwa ho ana u vhona uri tsheo dzi thome u shuma nga mafulufulu na vhuḓiimiseli kha vhupo havho . 
Masipala wa tshiṱiriki na mimasipala yapo kha vhupo honoho i fanela u shumisana yoṱhe nga u thusana na u tikedzana . 
U rumelwa ha madzinginywa kha MAYCO / Khoro hu tshi katelwa na uri zwikombetshedzwa izwo zwi ḓo koniwa nga nḓila-ḓe ;
Masipala a nga , arali u tshi pfa u tshi nga ṋetshedza mihumbulo ya tshitshavha tsho ṱanḓavhuwaho na u dzhenela ha tshitshavha , thoma foramu ya u dzhenelela ha tshitshavha .
Vhubindudzi vhuhulwane kha themamveledziso nga Muvhuso ho bveledza phimo ya nyaluwo ya nṱha kha sekhithara ya zwa vhufhaṱi u fhirisa dziṅwe sekhithara . 
" Ndi zwiḽiwa zwifhio zwine zwa ḓo thoma u vhidzwa ?
Tambani mutambo wathenisi ni tshi ita Bvelani nnḓa nḓowenḓowe ya u rwa nga tshaphanḓa na nga tshamurahu .
Mivhigo wa muṱolamuvhalelano ha nga ngomu u khou fhedziswa u itela u ḓiswa . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u tsireledza mafhungo nga ha vhone vhaṋe kha u swikelelea lu siho mulayoni , u shumiswa na u bviselwa khagala . 
Vha nga tea u badela muthelo wo engedzwaho arali muholo wa u humbulela u fhasi nga 90% ya muholo wa u theliswaho wa vhukuma na fhasi ha muholo wavho wa vhukuma .
Nga kha zwiimiswa zwo khwaṱhiswaho Mbumbano i ḓo wana murahu zwitumbulwa zwa poḽotiki na u kona u swikelela mukovhe wo engedzedzeaho kha ikonomi na mbambadzo ḽifhasini . 
Kwilidzitsike i sa vhi na rosi i tea u dzheniswa nga murahu ha nomboro arali baudu dza U dzo shumiswa u thivhela uri nomboro i sa khothee . 
" Mulayo wa tshifhingani tsha kale " zwi amba mulayo wo vhewaho musi mulayotewa wa kale u saathu u thoma u shuma ;
Lutevhedzi ulu lu tea u khwiniswa , u unḓa na u bveledzwa nga maitele . 
Naho tshifhinga tshoṱhe vha tshi dzulela u humbela vhashumisi vha bommbi uri vha i vale zwavhuḓi , a vha i vali zwavhuḓi , zwenezwo zwi sia Vho Mme XYZ na muṱa wavho vha tshi luṅwa nga vhunyunyu tshifhinga tshoṱhe nahone dzharaṱa yavho i dzula i na tshika .
Mishumo nga ḓuvha ḽa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka i anzela u tevhela mutevhe u re afha fhasi .
Naho hu na uri ofisi khulwane ya BAT South Afrika i wanala ngei Stellenbosch , Western Cape , tshiimiswa tshavho tshithihi tsha u bveledza tshi ngei Heidelberg , Gauteng . 
u vha yo ṅwaliwa zwavhuḓi , kumedzwa zwavhuḓi nahone i tshi leluwa u i vhala
3.9 Ndi tshakha dzifhio dza mbuelo dzine dza nga itelwa nyambedzano ?
( b ) arali zwo tendelwa nga mulayotewa wa lushaka , miṅwe mithelo , dzimbadelo na mishumo yo teaho muvhuso wapo kana vhuimo kha muvhuso wapo une masipala a wela khayo , fhedzi a hu na masipala ane a nga ta muthelo wa mbuelo , muthelo wa vethe , muthelo wa thengiso kana wa zwibveledzwa zwi bvaho nnḓḓa .
Ndima ya 3 Asesimennde : U ṅwala
Muhasho , musi wo ṱanganela na Ofisi ya Dzingu , u tea u sedza kha dzangano ḽo fhelelaho khathihi na ṱhoḓisiso dza mushumo wa ngudo u itela u asesa ṱhoḓea dza vhukoni kah Ofisi dzoṱhe dza Madzhisiṱiraṱa u itela nḓisedzo ya tshumelo yo teaho . 
Vha nga shumisa tshumelo iyi nga nomboro dza luṱingo dzi re kha rekhodo dzashu .
Dzina ḽa bugu
U vha hone ha zwi re ngomu zwa u rangela , zwi kha tshivhumbeo tsha eḽekiṱhironiki , a zwi tei u tou humbulelwa tshiimo tshifhio kana tshifhio . 
Khomishini i ita themendelo dzo livhiswaho kha u thusa vhaswa uri vha kone u wana mishumo , na u leludza milayo ya mabindu maṱuku , u fhungudza khuḓano na u ṱalutshedza maitele a u pandela na vhuḓifari vhu si havhuḓi .
Fhethu hu ḓo bva kha tshitshavha tshine tsha khou shumelwa na zwiimiswa zwi re hone vhuponi ha u mona na vhuponi uho . 
Naho ro fhedza miṅwaha ya fumimalo ri kha demokirasi , Afurika Tshipembe ḽi kha ḓi vha tshitshavha tshine tsha vha na u sa lingana huhulwanesa tshine vhunzhi ha vhathu vhatsho vha kha ḓi vha vhashai na u sa shuma .
shumiswaho
U swenda nga vhukati ha mathaela o vhewaho nga muduba
Ikonomi ya shango i nga dovha hafhu ya anzela u isa phanḓa nga nḓila ya nyaluwo ya vhukati . 
U ḓadza fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529 .
Nḓila ya 3 ya thandela yo ṋewa afho fhasi .
Muthetshelo na mbonalo ya miroho
Ndi vhulwadze vhuswa he ha vha hu siho musi mikhwa ya kale i tshi sikwa . 
U engedza kha ezwo thaidzo idzi ndi ḽeveḽe ya fhasi ya vhuḓilisi ha vhadededzi . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a mushumo a sumbe na u fhira , zwi tshi bva kha vhone uri khumbelo yavho vho i ḓadzisa zwone naa .
Kha dziṅwe , khophi ya ḽi ṅwalo la vhuṋe ha ndaka i a posiwa kana ya fanela u tevhelwa nga murahu ha tshifhinga tsho vhewaho .
6.2.1 Zwikili zwa u tshimbidza
Ri songo tenda vhathu vha tshi xedzwa uri vha sande miraḓo ya khoro yapo nga thaidzo dza lushaka ; na u wana zwimbevha zwo fanelaho zwine zwa khou vhanga u lenga ha thandela . 
Milayo ya mutheo ya Vhushaka na Tshitshavha na yone i a ṱhoḓea . 
Muelo wa u engedzea ho fhelelaho ha mitengo kha ikonomi yoṱhe . 
Zwiṅwe hafhu , vhunzhi ha vhaongi vha re na tshenzhelo vha ḓo wana miholo yo dzudzanyiwaho hafhu musi ri tshi khou khwaṱhisedza u thoma u shuma ha luṱa lwa vhuvhili ( hune ha vha hu tshi khou dzhielwa nzhele tshenzhelo dzo teaho ) mathomoni a ṅwaha u ḓaho . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi fanela u wana masia a 5 a ndeme a ḓiswe kha pulenari
Vha khou vhudzisa arali riṋe sa lushaka ri na vhukoni , u ḓifunga na vhuṱali u kona tshimbila ri tshiya phanda kha u vusuludza na u bveledzisa Afrika Tshipembe . 
Kha nyimele ya zwino ya poḽotiki ya Zimbabwe , EU i khou lavhelesa u engedza maga a u thivhela . 
Nga murahu ha miṅwaha ya 10 ya mbofholowo
Vha kha ḓi bva u ita muaro wa vhuvhili wa u dzhenisa tshitungulo zwenezwino , zwine zwi hu ita senthara ya zwa mishonga ya u thoma ḽifhasini u ita muaro uyu wa tshimbila zwavhuḓi luvhili lwoṱhe .
Mbekanyamushumo i ḓo tikedza dziṅwe mbekanyamushumo kha zwa vhupulani , u ṱanganywa na u vhiga khathihi na u vhona uri mafhungo khathihi na tshenzhemo ye ya wanala zwi khou kovhaniwa kha muhasho woṱhe . 
Vhukoni ho vhibvaho ha u davhidzana na vhathu na u shumisana navho , nga muthihi nga muthihi kana nga zwigwada , na u kona u livhana na khuḓano ;
Mbadelo dza nṱhesa dzo bviswaho dzo kombetshedza rakhonṱhiraka uri a fhungudze huṅwe ngamaanḓa nga u thola vhashumi vha so ngo gudelaho mushumo , zwine mafheleloni zwo swikisa kha u itelwa mushumo une vhukhwine ha vha ha fhasisa . 
Tshivhalo tsha madokotela vhane vha khou ṱutshela mushumo tshi nṱha miṅwahani miraru ya u thoma ya u tholwa havho . 
Mvelo ya zwa zwi bvelelaho tshikhalani zwa mulayo yo ḓoweleaho zwi vhumba iṅwe ya mitheo ya mulayo wa zwa dzitshaka ( mulayo wa dzitshaka u langa vhushaka vhukati ha mivhuso )  . 
VHUPFIWA HAVHO VHU A TODEA
4.2 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dalela ngei Kwaggafontein kha madalo avho a u ṱola a Siyahlola ngei Mpumalanga nga Ḽavhuṱanu ḽa dzi 10 Fulwi 2016 .
Naho zwo ralo , hezwi zwi na vhukonḓi ha mitengo , nahone u kuvhanganya masheleni ndi zwa ndeme . 
Ṅwalani dzina ḽa bugu hafha .
Mushumo wa u shuma mugudi e eṱhe
Nda lila mbilu yanga i tshi khou vhavha .
Vhakhantselara vha shumisana na Komiti ya Wadi .
Mvelelo dza tshikhala tsha u kuvhanganya malengelenge a Muthelonyengedzedzwa zwi lengiswa na u tendelwa , kha ṅwaha wo ṋetshedzwaho , tshikhala tshipfufhi tsha u kuvhanganya malengelenge a muthelo wo vhaledzwaho . 
Hu ḓo vha ndango yo khunyelelaho nahone nga vhuḓalo ya vhadzulapo ya tshumelo i no fana . 
Masipala wo ṱangana na u fhungudzea kha mutheo wa mbuelo dzawo zwi tshi khou itiswa nga mbadelo dza vharengi dza tshumelo dzine vha ṋetshedzwa dzine dza ḓa nga u ongolowa . 
Naho musi muvhuso u tshi hadzima u itela u lambedza u shumiswa ha tshelede , tshikolodo tsho itwaho tshi tea u badelwa , khathihi na mbadelo dza u badela tshikolodo . 
U itela u khwaṱhisa vhuṱumani vhukati ha mabindu maṱuku na zwikhala zwine zwa khou ṋetshedzwa nga kha u renga ha muvhuso , ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha zwiteṅwa zwa khohakhombo . 
Kha u pembelela mbofholowo iyi , ri tea u dovha hafhu dzhia tshikhala tsha u humbula na u livhuwa guvhangano ḽa vhanna na vhafumakadzi vha huliseaho vhe vha ita matshilo avho zwiṱhavhelo u itela uri riṋe ri vhofholowe . 
Sa zwe zwa sumbedziswa afho nṱha , milandu yoṱhe hune muthu o vhulahwa a i dzhielwi nṱha kha ngudo dzino dza mbambedzo , naho ho vha hu na zwiṅwe zwipondwa kha u ṱhaselwa hu fanaho zwe zwa si huvhale kana u vha na mafuvhalo . 
Sisiṱeme yo dzudzaneaho , ya vhukuma nahone yo leluwaho ya ndangulo ya vhukhwine i hone nahone i a pfeseswa nga rakhonṱhiraka , mulanguli wa thandela na mubveledzi hune vhuḓifhinduleli ho ṱalutshedzwa zwavhuḓi nahone zwi siaho vhuḓifhinduleli vhu kha rakhonṱhiraka u itela u swikelela vhukhwine vhu ṱoḓeaho ; 
Ndeme yaho i khwaṱhisedzwa nga fhethuvhupo haho ho andesaho u ya nga vhuṱumanyi ha musudzuluwo na u bva kha ndeme ya mitambo kana nyitelatherelo dzine ha dzi ṱanganedza . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u dovha wa kuvhanganya mafhungo a tshidzumbe a tshitshavha , ane a si vhe o khetheaho a vhone , sa khoudu dza ZIP , vhukale , mbeu , zwine wa funa , madzangalelo na zwine wa zwi funa . 
Ṱhoho : Nḓila dzine ra davhidzana ngadzo - Awara dza 6
Vhushaka havhuḓi na vhaṅwe , vhukoni ha u dzudzanya na u davhidzana ndi iṅwe ya ṱhoḓea dza ndeme . 
Hezwi zwi itwa nga u ḓiimisela , na uri Mbuelo yo vhetshelwaho Thungo i vhulungwa u itela u tsireledzo vundu kha zwiṅwe na zwiṅwe zwi akhamadzaho zwa masheleni zwine zwa nga bvelela , na u shuma sa tsireledzo kha zwithu zwo fhambanaho u itela tshikolodo tshine tsha nga vha hone . 
Arali hu si na vhuṱanzi ha mbadelo ho nambatedzwaho kha vhathu vha re na thendelo ya u sa badela mbuno dza u sa badela dzi fanela u sumbedzwa zwavhuḓi kha fomo .
Khothesheni i tea u katela u thomiwa , u dovholola u thomiwa na u tshimbila ha mitshini , musi zwi tshi ṱodea . 
U laula kushumele kwa u fara zwipuka na u zwi pfulusa . 
Zwibvamavuni zwi fanela u vhuedza vhadzulapo vhoṱhe a zwi faneli u langulwa nga muthu muthihi . 
Muhumbeli wa mushumo u fanela u vha e muthu o dzudzanyeaho zwavhuḓi na u kona u shuma fhasi ha mutsiko . 
Kha iḽi fhungo , makumedzwa a fanela u livhiswa kha Ajabulile Mtiya , Muṅwaleli wa Komiti , Komiti ya Phothifoḽio nga ha Vhutsila na Mvelele , 3rd Floor , 90 Plein Street , Cape Town , 8000 nahone a tea u ṱanganedzwa hu sa athu fhira iri ya 12:00 nga Musumbuluwo , wa 12 Ṱhangule 2013
thamutshelani tshidangani nga milenzhe yoṱhe .
U thoma vhudavhidzani havhuḓi na tshigwada tsha nyiledzo . 
Mukano ure vhukati ha ndondolo ṱhukhu ya vhutshilo na u ḓigeḓa hu hulwane na zwivhuya zwo pfukiwaho kha vhunzhi ha mishumo . 
U bva 2014 ro vhona uri u gwevhiwa ha vhathu vhane ṱhanganyelo yavho ya vha Fuṱahe ( 90 ) na zwiimiswa zwa mulayo nga milandu ya tshanḓanguvhoni na mafhungo a re na vhushaka na tshanḓanguvhoni .
Miraḓo ya tshitshavha yo dzhenelela miṱangano ya 7 na u shela mulenzhe kha u sikiwa ha mulayo wapo wa vharengisi
Tshiedziswa tsha vhupfumedzani
Hezwi nga iṅwe nḓila zwi ḓo thusa khoro ntswa kha u thoma zwiṱirathedzhi zwo khwaṱhaho kha u vhona uri hu na nyaluwo ya kudzhenele kwa kha khaedu na u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo . 
5.3. Senthara ya mvusuludzo ya Tshumelo dza Tshitshavha i ḓo fara Khonfarentsi yayo ya vhumalo ya Mvusuludzo ya Tshumelo dza Tshitshavha nga dzi 19 na dzi 20 Ṱhangule 2014 ngei Kapa fhasi ha thero " U fhaṱa Muvhuso wo Vusuludzwasho hu u itela u ḓisa tshanduko kha Nyengedzedzo ya Nḓisedzo ya Tshumelo " .
Ngeno vhunzhi ha zwiwo izwo zwi shushaho zwine khazwo ha itwa mabulayo nga vhathu vhane vha vha vho dzhenelela vhukuma kha zwa mafhafhaḓo u itela u dzhiela nṱha lushaka lwa nyito , hezwi a zwi kanzhi zwi tshi vha maitele o ḓoweleaho . 
U kona u ṱalusa dzina ḽawe na a vhaṅwe vhagudi ngae a no swika maṱanu .
Malugana na pulane khulwane ya muḓagasi ya themo ya tshifhinga tshilapfu , muvhuso u ḓo shumisa gese , piṱirolo , nyukiḽia , muḓagasi u bvaho maḓini na zwiṅwe zwiko sa tshipiḓa tsha ṱhanganyelo ya zwiko zwa muḓagasi .
Sekithara ya phaḓaladzo ya mutevhe wa ndeme nga huṅwe i a laedzwa nga ṱhanganelano yo ḓalaho ya nzimo vhukati ha vhabveledzi na vhaphaḓaladzi , kathihi na ṱhanganelano ya nzimo vhukati ha vhaphaḓaladzi na vharengisi . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo .
Mulingi o imaho nga eṱhe u fanela u ṱoḓisisa kha na u vhiga kha Minista nga fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine a nga vhona ḽi ḽa vhuṱhogwa , hu tshi katelwa na zwi tevhelaho : 
Khwiniso kha dathabeisi dzi ḓo vhona uri sekhithara i shuma nga nḓila i bveledzaho na mafhungo a vhudzheno ha ikonomi ṱhukhu na u ṱanganedza nga u ralo ngafhadzo dzi kaleaho dza khiraitheria dza vhudzheno . 
vha nga i ḓadza u itela u ri vhudza uri ri khou shuma
Vha fanela u ita khumbelo hu tshe ho sala vhege mbili uri vha ṱuwe u itela u tshimbidza zwithu A vha tendelwi u ṱunḓa khovhe dza vhuḓimvumvusi vha sin a phemithi ya u ṱunḓa .
Ṅwana muswa o thoma tshikoloni tsha haṋu ṋamusi .
U shuma na / nga mafhungo : Pharagirafu ya ṱhaluso / mbuletshedzo ; pharagirafu ya u nanga ; pharagirafu ya u vhekanya
U thetshelesa a sa dzheneleli a tshi sumbedza u ṱhonifha a no khou amba na u vhudzisa mbudziso uri a pfesese .
Vhashumelavhapo vha na zwikili kha u thusa miṱa u wana thuso i vhonalaho ine vha i ṱoḓa . 
mukhantseḽara wa wadi ndi mudzulatshidulo wa komiti ya wadi .
PMB Mbuelo ya gumoṱulku ya fhasisa
Nga maṅwe maipfi , tshivhumbeo tshavho a tshi nga vhi na ndinganyiso yo lavhelelwaho ya muṅwalo wavhuḓi . 
Vhaṅwe vhanna na vhafumakadzi vha 32% na 42% u ya nga u ralo vho sumbedzisa uri a vha athu vhuya vha ita ndingo dza HIV naho muvhuso u tshi khou lwisa nga hune wa kona u tsivhudza nga ha ndingo dza HIV .
4.1 Pulane ya mveledziso yo ṱanganelanaho ya masipala
Ho sedzwa thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo i langwaho .
Kha vha ṅwale kha khoḽomu ine ya sumbedzesa tshifhinga tshe ndingo dza itwa ngatsho .
3.6. Vhulangi ha Mupo wa Lushaka : Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Vhupo ho Tsireledzeaho wa 2013 - Mulayotibe u khwiṋisa Mulayo wa Vhulangi ha Mupo wa Lushaka : Mulayo wa Vhupo ho Tsireledzeaho wa 2003 ( Mulayo wa vhu.57 wa 2003 ) .
Sa tshipiḓa tsha heḽi fulo , Muhasho wa Muvhuso wa Tshumisano na zwa Sialala ( Cogta ) wo vhofholola vhaofisiri vha Thekhiniki vha Masipala vha 150 u ya kha mimasipala nga vhuphara uri vha vhe tshipiḓa tsha fulo heḽi ḽa u kulumaga khathihi na u tikedza mimasipala kha ṅwaha woṱhe .
( 3 ) Muoditha Dzhenerala u tea u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe , o tewaho nga u fara poswo yeneyo .
MERCOSUR-SACU i ṋetshedza vhavhambadzelannḓa vhapo tshikhala uri vha dzhene kha maraga wa vhathu vha fhiraho 280-miḽioni .
Sa tsumbo , kushumisele kwa thekhinoḽodzhi dza mafhungo dzi fanaho , na luvhanḓe lwa zwa khomphyutha zwi ḓo leludza mushumo nga ngomu kha zwiṱiriki zwa mutakalo . 
Fhedziha , ri ḓo kwamana na nḓowetshumo phanḓa ha musi ri tshi khunyeledza fhungo iḽi . 
Phuresidennde vho khwaṱhisedza uri , vhuḓifulufheli ha ḽifhasi ha ikonomi ho fhaṱea nga zwiṱuku na u phaḓalala u mona na ḽifhasi , zwa zwino ho ḓela tshaka uri dzi fhaṱulule , u vusuludza na u ṱuṱuwedza hafhu ikonomi dzavho na u enda na sekithara dza vhuendela mashango . 
U sa liana na ṱhoho ya mafhungo
U bvisa thishu nga fhasi ha lulimi nga fhasi ha anasitethiki nyangaredzi kha vhaunḓiwa vha re fhasi ha miṅwaha ya 8 , ho sedzwa mbekanyamushumo ya ndondolo ya mutakalo i langwaho Thuso ya shishi ( ya badani na muyani )
Zwino ḓadzani mepe wa mihumbulo .
U dzhena ho leluwaho zwifhaṱoni izwo hu nga waniwa zwo leluwa ubva kha nḓila yo ḓoweleaho ino fhira nga Rexford ino ḓivhiwa sa Tshiṱaraṱa tsha Wilson . 
Khothe dzi khou huwelelwa uri dzi shumane na milandu ya vhuloi ha maitele ane a vhaisa , hu si lutendo lwone luṋe fhedzi .
U thusa kha u dzudzanya zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha na zwa tshifhinganyana . 
Ri a zwi ḓivha zwauri u sedzulusa hu khwaṱhisedza vhuḓi na u fhulufhedzea kha maitele a ndingo . 
Naa tshikhafula tsho khwaṱha lune tshi nga kona u hwala matheriala wo vhewaho nṱha hatsho na uri wo vhewa nga u lingana ?
Muhumbulo muhulwane wo vha u tendela mbambedzo ya muholo u mona na mishumo , sa mutheo wa u fhelisa khethululo . 
Maitele a tshiimiswa tsha Muhasho , Ofisi dza Dzingu na Ofisi dza Madzhisiṱiraṱa , hu na u khetha ha u vhambedzwa khaho kha nyelelo ya mafhungo na nḓisedzo ya zwiko zwa masheleni na vhashumi vho eḓanaho hu tshi katelwa zwishumiswa , arali zwi tshi nga khwiniswa . 
Havha vhagudi vha ṱoḓa u vhona , u pfa na u fara u itela u guda . 
Nga 2014 , thengiso ya dzigoloi nnḓa yo fhira R115 biḽioni , ine ndi 12,7 % ya vha ṱhanganyelo ya thengiso ya nnḓa ya shango ḽoṱhe .
Ri ḓo dovha ra dzhia maga o teaho u vhona uri hu vha na mbekanyamushumo ya kushumele ine ya ḓo vha hone nga ṅwambo tsedzuluso ya peer review .
Komiti dza Wadi ndi dza ndeme u khwaṱhisedza u dzhenelela ha tshitshavha tshapo kha kushumele kwa masipala .
Vha ḓo thoma lini nahone vha ḓo dzhia tshifhinga tshingafhani u shumisa zwiko zwashu nahone vha ḓo zwi kuvhanganyisa hani ?
Khasiṱama dzi badela thwii kha vhareili . 
Khonṱhiraka yavho yo fhela nahone ntswa i saathu thoma nga tshifhinga tsha mbadelo i tevhelaho .
Mueletshedzi wa Maanḓalanga naho zwo ralo ṱata uri lwa u thoma uri mbuelo dzi nga si vhe lwa tshifhinga tshi sa gumi sa izwi Mulayo u sa maanḓafhadzi Minista uri a ṋee mbuelo idzo . 
( 2 ) Khothe dzi ḓḓo vha na vhuḓḓilangi , nahone dzi ḓḓo shuma fhedzi u ya nga ha Mulayotewa na mulayo , une dza tea u u shumisa dzi sa dzhii masia na u sa ofha tshithu , u sa shumela vhathu vhane dza vha takalela fhedzi kana u vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu .
2.4 . U ganḓiswa ha mvetamveto ya Mulayotibe wa Khwiniso wa Mutheo wa Ṱhoḓisiso wa Lushaka wa 2016 ngomu kha Gurannḓa ya Muvhuso u itela vhupfiwa ha vhathu .
Ri ḓo tea u dzudzanyulula thuso ya masheleni ya Tshikwama tsha Mvusuludzo u ya kha nyimele ya zwino , hu na vhulondo ho khetheaho kha mabindu ane o no kwamea nga khakhathi dza poḽitiki . 
Hezwi zwo itisa uri hu vhe na tsitsikano ya vhuendi . 
Kha vha ri ndi engedze nga uri mihasho ya muvhuso kha maimo oṱhe i tea u shumela tsini na zwitshavha na u vhona uri mbilaelo dzoṱhe dzo lavheleswa phanḓa ha musi dzi sa athu hulela . Vhuḓifhinduleli uho vhu dzula vhu hone .
Muofisiri wa zwa u vhalela u tea u ita tsedzuluso nga u pfufhifhadza dza nyimele dza vhukuma dzi elanaho na khanedzano nahone u itela ndivho iyi a dovha a livhisa ṱhoḓisiso dza u tou vhudzisa nga mulalo kha muthu muṅwe na muṅwe ane a nga kona u thusa . 
Mihumbulo yo no rumelwaho kha Khomishini i songo tsha dovhololwa ; kha iyo nyimele vhafhinduli vha tea u sumbedza uri vha khou anana na mihumbulo ye vha sumbedza tshifhingani tsho fhelaho , arali hu na iyi nyimele .
Hu na tshumelo ya sibadela u itela u vhona uri ṱhoḓea dza mutakalo kha vhafariwa dzi a tevhedzwa . 
1.5. Nga kha u lwisa u takula vhuimo ha vhuḓifulufheli , nga kha Invest SA Muvhuso wo topola thandela dza 40 dzine dza vha na mutsindo muhulwane dzo lugelaho u thoma u shuma kha miṅwaha mivhili iḓaho .
Muvhuso , u tshi khou shumisana na muṅwe mufarakani na a kwameaho , u nga si tendele hezwo . 
U monithara masheleni e a bviselwa u tikedza u shuma
Bono iḽi ḽi vhidzwa upfi , Pfunzo 2025 .
( 1 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u amba kana u ita zwithu o vhofholowa , ine ya katela-
4.2 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dzhia Madalo a Muvhuso u ya ngei Kha ḽa Saudi Arabia u bva nga ḽa 27 u swika 28 Ṱhafamuhwe 2016 , zwine zwa ḓo khwaṱhisa vhusaka vhukati ha mashango aya mavhili .
Vhunga malaṱwa a soredzhi tshifhinga tshoṱhe a tshi vha a na amonia , mveledzwa dza kḽorini a dzo ngo tea u sedzwa hu so ngo sedzwa mveledzwa dza kḽoramaini dzine naho dzi na toksini ṱhukhu kha dza kḽorini , dza vha dzi tshi konḓisa . 
A hu na ṱhoḓea ya u vhilaela , ngauri mbudziso ya ndambedzo i nga dzhielwa nṱha nga u thola miraḓo ya Mmbi ya Vhupileli sa vhaofisiri vhane vha khou shuma . 
Vekhithara dza vhukuma dza kharenthe dza nṱha ha maḓi na nga ngomu dza ḓuvha ḽigede ḽa pfunzombonwa dzi a wanala . 
Bammbiri iḽo ḽa sumbedza na datumu ya dzikhetho , fhethu na tshifhinga na vhakhethi vho rambiwaho uri vha ḓe .
Zwi kha mimasipala yone iṋe uri i lavhelese uri izwi zwipikwa zwi nga swikelwa hani . 
e ) Vho Zwelenzima Thwalizwe Gumede - ( u tholwa hafhu ) ;
Zwi tou vha khagala riṋe , vhaimeleli vha poḽotiki ri ḓo dzhielwa maanḓa , arali vhakhethi vha si tsha vha na fulufhelo kha u fulufhedzea hashu na u vha vha ndeme . 
Mithelo ya zwiṱunḓwa kana zwibvaseli ndi mithelo yo hwedzwaho kha thundu dzo ṱunḓwaho u ḓa Afrika Tshipembe na u hwedzwa sa nḓila ya u tsireledza vhabveledzi vhapo . 
Ahuna tsho swikiswaho kha tshenzhemo ya vhalanguli u sumbedza uri hu na u khauwa hu vhonalaho kha kushumele kwa ndango idzi , maitele na sisiṱeme nahone zwo itea musi wa ṅwaha une wa khou sedzuluswa . 
Mbekanyamushumo ya AIDS ya Vhuthihi ha Dzitshakha yo khoḓa Afrika Tshipembe kha u lwisa havho kha HIV na AIDS .
U vhalela nṱha zwi re buguni yawe e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi .
Mutheo wa u ita uri hu pfi ndi vhutshinyi kha avho vhane vha tenda na u ṱanziela uri vha a lowa hu u itela u tsika mihumbulo ya vhaṅwe zwi tea u langulwa .
I nga ḓi ṱoḓa zwiṅwe . . .
imela mushumi
Vho mbo ḓi khunyeledza vhupfumbudzi ha zwa u bebisa ngei Old Grey , u bva afho vha shuma lwa tshikhala kha ICU ya Sibadela tsha Guy ngei London . 
Ho vha vha tshi khou humbula uri muswikisi wa mbilahelo o vha e kha maṅwe mafhungo . 
Uyu ndi mutevhe wa u sedzulusa wo itelaho u thusa mukhantseḽara wa wadi , ane a vha mudzulatshidulo wa komiti ya wadi , u lugisela muṱangano wa u thoma .
Mbadelo dzi nga itwa ofisini dza Muhasho wa Vhulimi dzo ṅwalwaho kha mutevhe une wa vha kha Vhukwamani na fhethu .
Ndi nga mini vho vha vho tea u ambara badzhi ndenya na miṅadzi ya vhududo ?
U khwaṱhisedza vhungoho ha notsi dza nḓisedzo na tsumbathengo phanḓa ha musi zwi tshi iswa kha khethekanyo ya muvhalelano . 
U shumisa zwishumiswa zwa ofisini zwi ngaho mutshini wa u fekisa na dzifothokhophi . 
Mulayo u ṋetshedza tsireledzo na ndondolo ya vhaaluwa khathihi na u thomiwa ha u ṅwaliswa ha zwileludzi zwi ṋetshedzaho vhudzulo na ndondolo kha vhathu vhahulwane . 
Ndi ifhio ṱhuṱhuwedzo ye an ita kha izwi ? 
Vhukoni ha mihasho ha u bveledza dzimbalombalo dzine dza nga pfi ndi dza tshiofisi vhu ḓo khwinisa vhuḓi ya data ya muhasho na u engedza u katelwa ha dzimbalombalo dza tshiofisi . 
Zwi khwaṱhisedza maanḓa a khothe a u ṱanganedza khumbelo dza tshandukiso ya , kha zwiṅwe , phindulamulandu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u swikela kha khaṱhulo . 
Sisiteme dza ndeme
4 . Yunivesithi ya Saintsi ya Mutakalo ya Sefako Makgatho
Lwendo lwashu lwa dimokirasi lwo fhaṱwa kha u konḓelelana na u ṱhomphana.
Ri dovha ra tenda uri mbofholowo ya vhukuma ya matshilisano na ikonomi ya vhathu vhashu i nga kona u wanala magumoni a gondo iḽi . 
Na u vha khagala zwi re u shumiswa kha dziṅwe nyimele
tea u vha ho
Miṅwahani i si gathi yo fhiraho ho vha na u engedzea hu shushaho kha tshivhalo tsha ndingedzo dza u ṋekedza zwishumiswa zwo ṱanganelaho nga nḓila yo ṱanganelanaho ine yo ṱalutshedzwa kha ndimana ṱhukhu iyi , na kha nungo na zwikili zwo kumedzelwaho kha ndingedzo idzi . 
1.3 . Nga dzi 16 Fulwana 2016 , Minisita wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , Vho Naledi Pandor vha ḓo ṋea thendelo ya nyengedzedzo ya dishi dza 16 dza MeerKAT , thandela ya Afrika Tshipembe ya Square Kilometre Array ( SKA SA ) , 90 wa khiḽomitha devhulavhukovhela ha Carnarvon .
Mbadelo dza tsudzuluso ya ndaka
Ri ṱuṱuwedza vhahumbeli vhoṱhe u bvisela khagala zwa vhugevhenga zwi re hone , ndaṱiso kana mavharivhari maṅwe na maṅwe kana tsedzuluso dzi re hone nga dzavho . 
6.6. U tholwa ha Vho Vuyo Mafata sa Mukhomishinari wa Ndambedzo : Tshikwama tsha Ndambedzo Muhashoni wa Vhashumi .
R21 200- kha ḽaisentsi ya tshikwekwete tsha nnḓa
I wanala sa asenathe , i na saḽifaidi nahone i tshi khou anḓana na dziṅwe dza tsimbi dza mahemutale , na mbumbo dza ndeme tshiṅwe tshifhinga . 
vha bveledze nyimele kana vhupo vhu tikedzaho nahone vhu thusaho vhathu uri vha ḓigeḓe na u sedza kha zwithu .
U pendela nga u sum bedza kuvhonele kukene
Tsha mathomo , vho tendela vhutevhedzamulayo kha mbekanyamitele , u anganyela mishumo ya mulayo kha mbekanyamaitele dzine dza khou itwa . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo .
Zwishumiswa zwavhuḓi zwa u ḓimvumvusa na zwa mitambo na dziḽaiburari dzi re na Inthanethe zwi gonyisa khwaḽithi ya vhutshilo . 
u kona u tamba mushumo muhulwane wa u kunga tshumisano u itela mveledziso ya thandela dzapo .
Dzangano ḽine ḽa bvelela ḽi anzela u na pfanelo dza mbadelo nahone hu songo bviwa nnḓa ha mulayo uyu hu si na mbuno yavhuḓi . 
Hu dovha ha vha na mavhaka kha u vhiga murahu kha u renga na thememveledziso khathihi na sisiṱeme ya ndangulo ya nḓisedzo ma sisiṱeme ya vhupulani , na sisiṱeme ya ndangulo ya ndaka . 
u khwinisa ndeme ya ndondola mutakalo na u fhungudza zwifhinga zwa u lindela kha sekithara ya tshitshavha , zwi tshi khou tikedzwa nga Ofisi ntswa yo thomiwaho ya u Tevhedzelwa ha Maimo a Mutakalo na Thendelonzwiwa ya Vhalwadze .
Ri ḓo vha ro vulela vhashelamulenzhe vhoṱhe hu si na zwiṅwe-vho kha u shuma kha Tshikwama . 
Mushumo wa vhannay
Fhedziha , zwi tea u dzhielwa nzhele uri vhuhulwane ha vhushumi vhukuma ha muhasho kha u sedzulusa mbadelo dza gavhelo , vhu i ya uri hu vhe na khonadzeo khulwane ya u tumbulwa ha mbadelo dzo fhiraho . 
Ndingano ya vhuṱhogwa , na u vhatsini na hayani , ndi khwaṱhisedzo ya ṱanganelano ya dzingu yo ombedzelwaho kha u khwinisa u dzhenelela ha poḽotiki na ikonomi ya SADC , nga kha tshipikwa tsha AU tsha Uniyoni ya muvhuso .
Vha nga ita uri vha pﬁwe nga u ཋetshedza vhupﬁwa nga u tou amba kana u ṅwala .
U itela u pfa vho tsireledzea - vhathu vhaswa vha dzulela u vha na vhukonḓi ha u konḓelela u fhambanywa ha u vhonana na vhabebi vhavho kana vhaṱhogomeli vhavho . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa woṱhe u khou livhuhiwa kha vhushumisani hawo na u luga . 
U shumisa havho Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka zwi vhumba thendelano yavho kha maga , milayo na nḓivhadzo idzi dzoṱhe . 
Zwibammbiri zwa mafhungo .
Madzuloni , vha dzhena shangoni vha si na thendelo vha ita zwine vha khou ita hu tshi nga a hu na zwo khakheaho . 
Sabusidi ya Vhupo ha Mahayani :
6 . Mulanguli wa CBP u tea u topola na u ṱalutshedza maga e a tshimbilwa a thandela ane a ṋea tshikhala tsha mabepha a u davhidzana na nnyi na nnyi kana u ita uri vhaoramafhungo vha vhige ngao .
Ho sedzwa MPL na MEL
U vhala / ṱalela u itela u pfesesa ( zwiṱirathedzhi )
Nyaluwo ya ikonomi khulwane ya Afrika kha miṅwahani ya zwino a yo ngo livhanyiswa na u khwiṋisea ha thengiselano dza vhukati ha mashango a Afrika ; fhedzi thengiselano dzo khwiṋiseaho na vhashumisani vha nga nnḓa . 
Mafhungo o Khetheaho a fhethu ho khetheaho ha Nnyi na nnyi , he kale ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Dzisaveyi na zwa Mapa , ndi muhasho muhulwane wa ndeme wa mbekanyamushumo heyi . 
Masipala u maanḓafhadza vhakhantseḽara vhawo na komiti u tshimbidza kuitele kwa u pulana kune kwa ḓo konisa komiti iṅwe na iṅwe u bveledza mandeiti lwa tshifhinga tsha mushumo .
Mbekanyamushumo dza tsireledzo ya zwa matshilisano dzi kovhekana hafhu maanḓa a u shumisa masheleni kha ikonomi , nahone izwi zwi na mvelelo dza ndeme kha u shandukisea ha ikonomi khulwane . 
Datumu ya Mathomo u ṱanganedza phanḓa ha u shumiswa masheleni arali tshiimiswa tshi tshi ṱoḓa hune dziṅwe khamphani dzi nga tama u nanga Datumu ya Mathomo ine i sa vha datumu ya mathomo a khoudu , fhedzi datumu ya murahu . 
Naho zwo ralo , ṱhoḓisiso dzi sumbedza uri zwa nṱhesa zwi si zwavhuḓi zwine ḽa Afrika Tshipembe ḽa baḓekanywa nazwo ndi HIV na AIDS , vhugevhenga na u shaya mishumo . 
saizi ya nomboro dzo fhambanaho ;
Tshikolodo tsha tshitavha na thagethe dzi elanaho dzi re kha mbekanyamushumo dza tshikwama zwi tea u tenda u shanduka lune zwa tendela mashango a Afrika u swikelela mimaraga ya tshikolodo tsha mbambadzo nga nḓila yo ṱalifhaho . 
Tshiedza tsha mveledziso ya muvhuso wapo tsho shumiswaho tshi ombedzela ṱhoḓea ya u vha khagala , vhuḓifhinduleli , vhukwamani , u tshimbidza vhudzheneleli ha muvhuso na tshumisano .
U dzulela u sedzulusa nyimele kha foramu ya vhuimeleli . 
Arali dzi tshi khou badelwa vhalambedzi dzi ṅwalwa sa tshipiḓa tsha vhakolodisi . 
-- Tshivhumbeo tsho teaho ( mathomo , mutumbu na magumo )
Kha dziṅwe mbekanyamushumo , haya masheleni a ḓo shumiswa kha zwi tevhelaho : u renga mishonga ya dzianthireṱhorovairaḽa dza vhalwadze vha 350 000 u bva kha vhaṋetshedzi vha tshumelo , u lambedza thandela ya u tou edzisa ya u tshimbidza mishonga ya dzianthireṱhorovairaḽa nga u tou i rumela mahayani a vhalwadze kana fhethu hune vha ḓo ya vha tshi i dzhia hone henefho tshitshavhani , tshumelo ya u ṱhaṱhuvha TB kha vhafariwa vha dzidzhele dzoṱhe dza Afurika Tshipembe , na u ṱhaṱhuvha TB na HIV kha vhashumi vha migodini vha 100 000 kha migodi miṱuku ine i sa vhe na tshumelo dza mutakalo .
Nga nnḓa ha ṋama ya kholomo ya Kiḽasi ya C ye ya fhedza khwaṱha zwiṱuku ; mitengo yo lavhelelwa u vhuya kha tshifhinga tsho linganelaho kha ṱhoḓea ya khwiṋe ya khalaṅwaha . 
Vhatshinyi kha mabulayo aya a vho ngo ṱaluswa , u sengiswa kana u gwevhiwa . 
Mawanwa nga vhashumi vho ḓiimisaho nga vhoṱhe o kumedzwa ṋamusi na mvetomveto ya muvhigo yo bviswa u itela u bula muhumbulo . 
8 . U bviswa ha tshiteṅwa tsha 11 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho :
Vhafumakadzi vha ṱaluswa sa tshigwada tsha vhavhuelwa vho sedzwaho khavho . 
Hone arali zwi tshi tendisea uri muthu u ḓo huvhala , zwi amba uri mulayosiṅwa u ḓo vha u na mbuno dza u dzhenelela ho sedzwa uri ndivho ya u huvhadza uyo o bulwaho i hone .
21 . Hu na sabusidi / thuso ya u badela ine ya vha hone uri vha kone u wana DTT ?
Hezwi zwo vhewa u vha mbekanyamushumo ya ṅwaha nga ṅwaha u ya phanḓa . 
Roṱhe ri pfesesa uri ṱhanzi i khou amba uri gethe yo vha yo valiwa hu sa tendelwi u dzhena , ndi ngazwo ho vha a thaidzo . 
Mbekanyamushumo ya u Linga yo dizainiwa u itela u phaḓaladza mishumo ya u linga ya fomaḽa kha thero dzoṱhe tshikoloni u buḓekanya na themo yoṱhe .
U ya nga tshirendo , ndi mini tshi itaho uri luvhondo luwe ? 
Nḓowetshumo ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi iṅwe na iṅwe yo ṋewa maraga ho sedzwa khiraitheria ya u ela i re afho nṱha , i sumbedzaho ḽeveḽe ya u vhekanya ya fhasi , vhukati kana ya nṱha na khiraitheria ya u ela . 
Mafhungo eneo a fanela u katelwa kha pulane dza tshiṱirathedzhiki dza muhasho nahone a vhigiwa kha mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha . 
Kuitele u ya nga khalaṅwaha
10.2 Mbadelo dza ndangulo dza madi dzine dza do tea u badelwa nga vhashumisi vha madi ndi dzifhio ?
Heḽino ḽiga ḽo fara khonadzeo dza u ṱavhanyedzisa tshumelo dza muvhuso , ngeno ḽi tshi fhungudza vhugevhenga na vhuaḓa vhu katelaho bugundaula .
1.6 . Muhasho wa zwa Madzulo a Vhathu wo vha ṋemuṱa wa muṱangano we wa tshimbila zwavhuḓi wa Mbumbano ya Dzitshakha ( UN ) hu tshi ambiwa nga ha madzulo a so ngo dzudzanaho , hu tshi ombedzelwa mipfuluwo ya vhathu u ya dziḓoroboni na nyaluwo ya matshakaṱini .
Nga maṅwe maipfi , ro vha ri khou avhelwa milayo , avho vha randelaho milayo vhone vhaṋe a vha khou i tevhela zwavhuḓi , zwenezwo u vhanga khethululo kha mashango a bvelelaho . 
Khamusi zwe ro vha ri tshi nga sedza khazwo ndi u ṱana lu fanaho kha muvhuso zwi nṱha ha sisiteme ya ndambedzo - izwi zwi nga dovha hafhu zwa ṋetshedza muvhuso mafhungo ane vha khou a ṱoḓa a vhupulani ha mugaganyagwama . 
Mivhigo ya ḽevele ya khulwane ya manweledzo ndi ṱhanganyiso ya mafhungo o teaho o itwaho nga tshifhinga a vhaṱaleli vho tiwaho . 
Nyengedzedzo ya vhashumi vhayo yo ṱanḓavhudzwa nga ṱhoḓea dza u ṋetshedza ḽaisentsi , na vhukoni ha vhuingameli uhu hu fhasi vhukuma . 
Izwi zwi khou sumbedza ṱhoḓea ya sekithara dzoṱhe uri dzi shumisane na muvhuso hu tshi khou tikedzwa vhurangeli ha u sika zwikhala zwa mishumo na u vhona maAfrika Tshipembe vha tshi khou shuma .
Tshanduko kha mugaganyo wa muvhalelano dzi itiswa nga vhuṱanzi vhuswa kana zwiitei zwiswa na , uri u ya nga zwa vhukuma , a si vhululamisi ha zwo khakheaho . 
Vha Gwama vha na u kona u swikelela baḽantsi ya kha akhaunthu ya Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka na u ṱanganyisa baḽantsi khathihi na bugu ya masheleni luvhili nga ḓuvha u itela u tshimbidza mbadelo dzayo dzoṱhe dze vha ḓivhudza u dzi ita , khathihi na u tikedza mishumo ya tshelede dzayo kha zwa mbambadzo ya vhubindudzi . 
Kha vha ṱalutshedze kuitele kune kwa ḓo shumiswa u vhea iṱo shedulu ya thandela . 
U ita khumbelo ya ḽaisentsi , vha tea u vha vha na mi ṅwaha ya 18 kana u fhira .
U lala fhasi ... u vhumbulutshela kha lurumbu lwa thungo ya tshauḽa / tshamonde Mitambo
Hu na magurannḓa mavhili avho o no valwaho nga muvhuso . 
Ri tshi ya u fhira na fhungo , ri nga kona u bvisa magumo a tevhelaho . 
Vhona uri egere dza 7,2 miḽioni dza mavu a iswe kha vhathu vhe vha tsikeledzwa tshifhingani tsho fhiraho , na u vhona uri a khou shumiswa nga nḓila i bveledzaho ( a tshi vhambedzwa na egere dza miḽioni nṋa dza 2013 ) .
Vhathu vha tevhelaho vha nga tea u vha vhaunḓiwa vhavho kha Tshikimu :
Telkom na yone i ḓo ta mbadelo dza fhasi dza international bandwidth kha senthara dza fumi dza thuso dzine muthu a rwela luṱingo khadzo , hune senthara iṅwe na iṅwe ya ḓo thola vhathu vha 1 000 sa tshipiḓa tsha u engedza sekhithara ya BPO .
3 . U swikela:Vhadzulapo vhoṱhe vha na u swikelela hu eḓanaho kha tshumelo dzine vha tea u dzi wana .
Maelana na mbudziso ya vhuvhili , ri thoma nga u dzhiela nṱha mavundu ane a vha na vhuṱali ha mugaganyagwama ho fhimiwaho vhukuma , nga ṅwambo wa : 
Miraḓo ya tshitshavha vha nga kona u kwama MP kha ofisi dza vhukhethelo u mona na shango kana Phalamenndeni arali vha tshi ṱoḓa u wana thikhedzo kha fhungo ḽine vha vhona ḽi ḽa ndeme kana musi vha tshi ṱoḓa thuso kha iṅwe thaidzo .
Nga maanḓa avho vha u fhedzisela vhane vha kha ḓi vha kha miduba ya thikhithi . 
U lima ngade U londota zwifuwo Nyito dza vhutsila nga nnḓa
Uḓivhaipfi ya muteo u bvisela khagala vhupfiwa ho ṱuṱulwaho/ sengenedzwaho nga tshibveledzwa
Zwi tea u itwa nga nḓila i tevhelaho :
Vhuḓifhinduleli ha u ḓisa tshumelo ya ḽaborithori ya khemikhala i shumaho kha ḽevele ya lushaka kha thikhedzo ya dzilafho ḽa forentsikhi na vhutevhedzeli ha mulayo , nga kha ndaulo ya zwa mulayo ya khuvhalo ya zwidzidzivhadzi zwa khemikhala kha mutakalo . 
Thikho ya vhushaka ho dzulela u vha vhushaka ha vhuvhambadzi havhuḓi , na vhudavhidzani vhu pfalaho , he ha ṋaṋa u khwinisea u bva nga 1990 . 
Hu na khaedu khulwane kha zwikili zwa vhashumi vha mutakalo na khaphasithi ya u langa na u lafha vhana vha re na AIDS , hu tshi katelwa na ṱhahelelo ya mishonga ya ART yo teaho u itela u ilafha vhana . 
Tshumelo dza Dzilafho ḽa Phuluso ḽa Shishi dzi ṋetshedza vhuendi ha shishi na vhashumi vha pharamediki hu tshi itelwa zwipondwa zwa zwiwo , vhuimana , khombo dza zwiendedzi na zwiṅwe zwithu , hu tshi katelwa na vhuendi ha vhalwadze vha shayaho , vhane vha ṱoḓa vhuendi ha vhukati ha zwibadela na ha vhalwadze vha re nnḓa ha sibadela . 
Vho Radley vha mufumakadzi vho gidimela tshiṱaraṱani vha tshi khou ṱavha mukosi vha tshi ri Vho Arthur vha khou vha vhulaha vhoṱhe nga muḓi , fhedzi musi musherifu vha tshi swika , vho wana Boo vha tshe vho dzula lufherani lwa u dzula khalwo , vha tshi khou gera zwifanyiso u bva kha Tribune . 
Avho vha itaho vhugevhenga na u vusa dzipfudzungule a vha tei u lavhelela u khathutshelwa u bva kha mazhendedzi a vhonaho uri mulayo u a tevhelwa . 
Tsheo ya u thola i ḓo ḓivhadzwa nga Nzudzanyo ya Ndinganyiso ya Kutholele ya Ofisi . 
Madzuloni a tshifhinga tshi songo pulanwaho zwi vhonala zwi tshi eletshedzea u sa katela tshifhinga . 
Komiti i khou fushea nga zwauri Mbalelano ya Ngomu yo shuma zwavhuḓi lwa tshifhinga tsha nga fhasi ha muvhalelano nahone yo dzhena zwa khombo dzi elanaho na Tshikwama kha mbalelano dzatsho . 
Iyo nyito kana maitele o ita uri hu vhe na Muhumbulo wa Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma zwine zwi nga vha zwi songo ḓowelea kha Mulayo wa Madatshi wa Maroma fhedzi wo vha u tshipiḓa tsha sisṱeme ya vhulamukanyi yapo ya Afrika Tshipembe .
U ṱhonifha mihumbulo ya vhaṅwe
Ndi ngadzwo hu tshi ḓo itwa ṱhoḓisiso mbili khulwane ṋaṅwaha nga 2007 .
Vhadzuli vha na pfanelo dza u humbelwa pfarelo , u wana ṱhalutshedzo na nyito ya u khakhulula arali tshiṱandadi tsha tshumelo tsho fhulufhedziswaho tshi songo swikelwa . 
Ndangulo ya vhaḓisedzatshumelo
Miraḓo ya tshitshavha vha rambiwa u dzhenela vhuṱambo sa vhaeni vho rambiwaho vha Phalamennde .
Muhasho washu u lavhelelwa u shela mulenzhe tshoṱhe u itela vhuṱanzi ha uri hu na nḓisedzo ya tshumelo malugana na zwipikwa izwi zwa tshiṱirathedzhi . 
Tsha u thoma ndi uri zwi dzhia tshifhinga .
U bvelela ho lavhelelwaho ha Afrika hu ḓo vha ho ḓi sendeka kha nyaluwo nyangaredzi na mveledziso ya tshifhinga tshilapfu u konisa Afrika uri ḽi wane murahu vhufa haḽo ha mupo , u fhaṱa zwitshavha zwi no bvelela , na u fhungudza u vha khomboni nga tshanduko ya kilima . 
Arali vha tshi ṱoḓa mvelelo , vha ḓo rumelwa Muhigo wa u Saukanya Sambula vha tea u badela na mbadelo dzo randelwaho .
3 . U bveledza u vhuelwa kana u engedza ndeme kha lupfumo lwa minerala yashu .
Phalamennde ya u thoma ya dimokirasi yo ṱalusa maitele a no tevhedzwa sa zwithu zwa ndeme .
Malwadze ane a fhirela nga zwa vhudzekani a vhanga tshilonda kha vhudzimu ha munna kana kha mbemba dza vhudzimu ha mufumakadzi kana vhulwa , kana vhuṱungu musi vha tshi runda . 
Vhufaragwama ha Lushaka vhu ṋetshedza ndaela nga ha tshivhalo tsha fhasisa tsha thengo tsho teaho . 
Rejoice Mabudafhasi , Tshanḓa tsha Minista wa zwa Vhuendela Mashango na Zwa Vhupo , World Parks Congress , Durban , 2003
( a ) dzikhaṱhululo ;
A ita tshikwekwe nga u ṋuṋedza fuḽauru fhasi .
Nomborani mafhungo ( 1- 4 ) kha zwibogisi u sumbedza u tevhekana hone .
Tshikwama tsha u Manḓafhadza Lushaka , Koporasi ya Mveledziso ya Nḓowetshumo na Zhendedzi ḽa Gwama ḽa Mabindu Maṱuku zwi ḓo isa phanḓa na u ṋetshedza masheleni kha mabindu a langwaho nga vharema u itela u alusa zwa nḓowetshumo .
Ṱhanḓavhudzo ya seli ya mabindu a China i tshimbidzwa nga . 
Vha humbelwa u shumisa nomboro yavho ya vhuraḓo sa nomborondaula kha vhudavhidzani hoṱhe na Tshikimu u khwaṱhisedza uri ri vha thusa nga u ṱavhanya nahone nga nḓila yone .
Ndi tshifhinga tshine ra fanela u pembelela mugidi wa u fhedza miṅwaha ya 20th musi ho ṱanganedzwa mulivho wa komiti ya OAU Ad-hoc Tshipembe ha Afurika kha mbudziso yo ṱanganedzwaho nga ṅwedzi wa Ṱhangule , 1989 nga Afurika Tshipembe - wo bvelelaho une wa ḓivhea sa Mulevho wa Harare .
Nyimele heyi i ḓo ita uri mugudisi a ḓivhe uri u shumana hani na khaedu dzine vhagudi avho vha ṱangana nadzo khathihi na u shumisa zwikonwa nga nḓila ya maimo a vhugwena ( nṱha ) .
U vhala a tshi vho tou elela na mutsindo o no vha nawo .
Kha mafhungo a vhutshinyi ha zwa vhudzekani , vhabvatshiṱhavhelo vha hwala muhwalo woṱhe wa u bvela phanḓa na nyofho na u tsireledza vhone vhaṋe , vhafarisi , na vha muṱa . 
4.4 . U dzhenelela ha muvhuso hu khou thoma u vhonala nahone mimasipala yo tikedza vhurangeli vhu fanaho na u Humela kha zwa Mutheo vhune ha khou sumba u fusha na u sumbedza tswayo dza u khwinifhadzea .
Zwi tea u ṱalukanyiwa tshoṱhe uri thandela dza khephithaḽa dzi dovha hafhu dza vha dzo imela voutu i no itwa u itela uri khantseḽe i ṱanganedze zwa u shandula . 
U ita mutambo wa u ṅwala zwi tshi tevhedzela nyimele , ( tsumbo : u ṅwala mulaedza wo ḓaho nga founu , u ṅwala thikhithi ya ndaṱiso badani ( faini ) n.z.
Luṅwalo lu tea u ṱalutshedza nga vhuḓalo uri tshaka idzo dza tshanduko kha mbekanyamaitele dzine dza khou dzinginywa dza mukovho wa fhasi dzi khou tshimbilelana hani na zwipikwa zwa mbekanyamaitele dza muvhuso dza tshifhinga tsha vhukati . 
U katelwa ha zwiimiswa zwa phuraivethe na zwiimiswa zwa tshitshavha zwi siho kha mutevhe ndi phambananadzo kha maitele a ḽifhasi , sa tshipikwa tsha zwikaṱudzi zwo dzinginywaho na khwiniso zwo livhiswa kha u tsireledza dzangalelo ḽa mubindudzi wa tshitshavha . 
U khuruṱanya vharangaphanḓa vha sialala
Ri ima nga muhumbulo wa uri vhudavhidzani ha misi yoṱhe na Vhakwameaho vhashu hu nga ri thusa u wana nḓivho ya khwine nga ha ndavhelelo dzavho , na uri zwenezwo ra vha ṋetshedza tshumelo dzo teaho . 
U ṱola u shumiswa ha mbekanyamaitele ya themamveledziso na sisiṱeme dza nḓisedzo na u ṱoḓa na u tshimbidza thikhedzo
Fhedzi ha , maga a thikhedzo a ya kanzhi ha khagala , nahone a zwo ngo leluwa u a swikelela na u a ṱola . 
Mulayotibe u khwaṱhisedza Mulayo wa Mveledziso ya Zwimela , wa 1976 , ( Mulayo wa vhu 15 wa 1976 ) . .
Arali bidi yo lenga , a i nga ḓo ṱanganedzwa uri hu humbulwe zwavhuḓi ngadzo . 
Kha maṅwe masia , muombano na khuḓano dzi bvaho kha u dzhiiwa ha nyito dza mvelele dza mashangoḓavha zwo tshinyadzwa tshivhumbeo tsha mvelelo tsha vhongwaniwapo tsha vhukuma . 
Kha vha vhale zwinzhi ngaha
U dzhenela ha tshitshavha kha u sika milayo , vhulavhelesi na maṅwe maitele a Phalamennde ndi ṋetshedzo ya ndeme ya ndayotewa ya dimokirasi yashu .
Shedulu ya fulo yo vhumbwa nga " maḓuvha"na " miṅwedzi " ya mavundu na lushaka mahulwane khathihi na zwiitisi zwa vhupulani hu tshi katelwa na ṅwaha wa tshikolo , zwifhinga zwa maḓuvha a vhuawelo na ṅwaha wa muvhalelano . 
Memorandamu uyu u shuma fhedzi na wa u thoma . 
Ndi tsaino dza vhukuma fhedzi dzine dza ḓo vha dzone kha fomo iyi . 
Hu tea uvha na tsivhudzo ntswa kha mbilahelo dza muṱa na ṱhoḓea , na musi hu tshi khou dzhielwa nṱha uri miṱa i khou shanduka na uri ṱhoḓea ntswa na hone dzo fhambanaho dzi tea u sedziwa . 
U thetshelesa nga nḓila ya vhudzivha
4.6.2 Mishumo ya U linga ya Oraḽa
Kha u penndela , mbuelo dza vhashumi vha mushuso dzi tea u wanala kha zwi sa farei u tou fana na thikhedzo ya matshilisano na u khoḓa khathihi na mveledziso ya mushumo . 
Ndi ngani zwi zwa ndeme kha Komiti ya Wadi u bveledza na u ṅwala maambiwa one-one ?
Hu ṱanganywa na tsenguluso ya thekeniki . 
U sedzulusa u itela u ṱuṱuwedza u pfesesa
Mushumo 3.1
Kha vha pfukiselo dzioda dzo tendiwaho kha vhaṋetshedzi vha tshumelo . 
Mupeleṱo na ndongazwiga : tshithoma , khoma , zwiḓevhe , tshivhudzisi , u shumisa ṱhalusamaipfi
Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Vhaswa ( NYP )
U swikelela khomphyutha
Vhubvanyelelo vhu tshimbileaho , musi vhu tshi sumbedzwa kha mimepe , vhu sumbedza vhupo hone hune vhu re kha tshikhala tsha u tshimbila tshi sa fhiri minete miṱanu u bva sentharani iṅwe na iṅwe kana vhuimabisi , kana minetse ya fumi u bva kha ha u tshintsha vhuendi vhuhulwane , sa tshiṱitshi tsha tshiporo . 
Nḓisedzo ya tshumelo ya vhuthathazwitshili na ya ṱhingo na yone yo khwinisea , fhedzi i tshi khou ongolowa . 
Masipala wo shuma lu si lwa vhuḓi tshoṱhe u fhirisa tshiṱiriki musi zwi tshi elana na nḓisedzo dza tshumelo dzoṱhe dza mutheo . 
Yunithi ya u thoma , kana Yunithi ya vhurathi , yo thoma u isa fulufulu kha giridi nga Ṱhafamuhwe 2015 na uri yo no dzhena kha u shuma lwa u vhuedza .
U tambudzwa ha vhana nga mulandu wa mafhungo ane a si vhe ngoho a nga ha nḓila dza u fhodza dwadze . 
Vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha mbekanyamushumo ṱhukhu ndi u konanya phindulo dza vundu kha zwivhangi na masiandaitwa a dwadze ḽa HIV . 
Kha u tikedza ya Phuresidennde , Bannga ya Mveledziso ya Afrika Tshipembe tshoṱhe , ine Minista wa zwa Masheleni a vha muluvhisi wayo , u bvisa Tshikwama tsha Mishumo . 
Mulayo u vhea nyombedzelo yo khwaṱhaho kha vhupulani ha zwa malaṱwa , maanḓalanga apo a ṱoḓwa uri a dzudzanye pulane dza ndaulo ya malaṱwa u itela malaṱwa , a oṱhe kana o tou ṱanganelana . 
Mishonga ya u ilafha zwifuwo i shumiswa kha zwifuwo , phukha dza hayani , khuhu , khovhe , kana phukha dza ḓaka u :
Ri khou livhuwa zwihulwanesa kha Muhasho , ngauri Muhasho u a pfesesa uri ari ngo da fhano u tamba . 
Khethekanyo iyi , sa tshipiḓa tsha mashumele a ndangulo ya tshelede , tshi vhambadza tshishumiswa tsha zwa masheleni kha makete wa masheleni . 
U bambela na thenisi zwo tevhedzela khuwelelo yashu ya ṱhanganelano . 
Sethe i shumaho ya Zwisumbi zwa Vhushai ya mepe ya Vhushai yo ganḓiswa . 
Mufumakadzi Vho N R MASHABELA : Muhulisei Mulangadzulo ! [ U dzhenelela . ]
Zwikili zwa vhuḽedzani na vhathu , u tandulula khuḓano na u tandulula thaidzo . 
Mveledziso ya mbekanyamaitele , ndangulo ya thandela na mbekanyamushumo ndi dziṅwe dza tshumelo dzine ra dzi ṋetshedza . 
Muhumbulo wa u dzhena kha CBP u tea u rangelwa nga u ḓigana ha masipala uri tshifhinga na masheleni zwi ḓo kovhelwa vhathu kha u vha tikedza vha tshi shela mulenzhe kha phurosese ya CBP , a si vhe fhedzi mafhungo a u pfi vhathu vho kwamana .
Hezwi zwi amba uri vhagudi vha tea u shumisa na u amba nga ha mitalo , zwivhumbeo na mivhala .
Dziṅwe khomishini kha ḽa Afrika dze dza vha dzi songo ḓa muṱanganoni dzi ḓo rambiwa u dzhenela kha Dzangano . 
Tshiṱirathedzhi tsha u Bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi tsha Gauteng tshi fhaṱa kha izwo zwo sedzwaho u thoma zwa nḓowetshumo ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi dzine dza vha na vhukoni ha u swikela mbuelo dza mveledziso khulwane nga maanḓa na u nga kona u nyanyula nyaluwo ya sekhithara ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Yuniti ya vhudavhidzani na yone i tikedza mihasho kha maḓuvha a mushumo wa u humbula na u vhona uri mishumo mihulwane yo khavariwa na uri hune zwa konadzea , u tikedza khasho thwii ya mafhungo kha vhakhethi . 
Vhathu vhashu vho dzimiwa na zwithu zwa ndeme kha uri muthu a tshile u tou fana na tswikelelo kha nnḓu dzavhuḓi , muḓagasi , maḓi , bada dza tshigonṱiri , na fhethu ha vhuḓimvumvusi . 
Yo vha i dzhia wo lala .
Muvhuso u ḓo alusa BBBEE na thengiso yapo , hu tshi itelwa ndeme ya khwine ya tshelede na u fhungudza vhutshinyi .
U amba : Olani tswayo ni ṱalutshedze khonani yaṋu .
Khumbelo ya Mafhungo ndi maitele a vhubindudzi o ḓoweleaho ane ndivho yao ndi u kuvhanganya mafhungo o ṅwalwaho nga ha vhukoni ha vhaṋetshedzi vho fhambanaho kha fomethe ine ya nga shumiswa u itela ndivho dza mbambedzo . 
Foniki ndi tshishumiswa tsha ndeme kha u vhala na u ṅwala .
4.6 U wana na u khwaṱhisedza vhafaramikovhe na vhathu vha re na nḓivho ya sialala
Wanani uri ni ḓo tea u shumisa zwishumiswa zwa ṱafulani zwifhio kha u ita saḽadi .
Zwavhuḓivhuḓi , u kwamea nga maanḓa ha tshitshavha he ha ḓo pfala nga tshifhinga tsha vhupfiwa ho vha hu nga ha u thivhela na u tandulula mupfuluwo u si ho mulayoni . 
Vhugudisi kana u pfumbudziwa ha vhashumi
Tshiṱangu tsha Lushaka
Muvhuso u ḓo ṋetshedza STB mahala kha miṱa i fhiraho miḽioni ṱhanu dza vhathu vha tambulaho vha re na thelevishini .
Ha konaha u thoma thaidzo , musi hu si mulwadze fhedzi , na vha muṱa wawe na vhone vha vha vha tshi hana izwi vha tshi tou dadadza . 
U dzhenisa zwihulwane mafhungo a zwa mbeu kha mbekanyamushumo dza muhasho , thandela , na mbekanyamaitele . 
Hu na u notha hanga u bva kha ofisi ya nnyi na nnyi ho tou salelwaho nga vhege dzi si gathi , madalo kha nṋe a na tshipiḓa tsha u dzhia maḓuvha a vhuawelo kha muombano washu wa u lwela mbofholowo . 
Mvelelo dzo dovha dza davhidzanwa na ofisi dzoṱhe dza tshiṱiriki . 
Vha tea u ya midzini ya tshitshavha vha vhiga kha vhashelamulenzhe vhoṱhe malugana na khushumele kwa khantseḽe siani ḽa nḓisedzo ya tshumelo . 
U vhambedza na u fhambanya
Wadi i a shumisa , nahone musi i na thikhedzo i bvaho kha muḓivhimakone wa CBP , i monithara na u ela u shuma ha pulane ya wadi
145. U sainiwa , u anḓḓadzwa na u vhewa nga nḓḓila ya tsireledzo ha Milayotewa ya vunḓḓu
Ndi pfa ndi tshi diniwa nga vhathu vha no amba tshifhinga tshilapfu
O vha o lemala vhunga o vha e ene ṅwana e eṱhe .
Musi vha tshi swika huṅwe kha iṅwe khona vha vhona Mulanga na Nndinde vho dzula na mukegulu wa tshiphaza .
U shela mulenzhe nga iwe muṋe : zwi tshi ya nga u swikelelea ha bindu
23 . Zwa Mvelele , Zwa Vhurereli na Zwigwada zwa Luambo - Vhathu vha nga ḓi phina nga mvelele yavho , u ita vhurereli havho , vha shumisa luambo lwavho .
Tshigwada tsha 1 : kha vha dzhiele nṱha zwine vha ḓo ṱoḓa u ḓilugisela phanḓa ha musi vha tshi ṅwala maambiwa
Zwa uri mutengo wa vhengeleni , we wa shumiswa u itela mirekanyo iyi , u sumbedza mutengo wa " ole ya u bika i sa ḓuriho na luthihi " kha shelufu , hu si ole ya mulivhaḓuvha ya vhukuma , zwi amba uri u sumbedza mutengo wa ole yo vangiwaho . 
Eskom yone iṋe yo khunyeledza u fhaṱwa ha Sere Wind Farm , ine zwazwino ya khou ṋetshedza 100 megawatsi kha giridi , ine ya vha phanḓa vhukuma kha u rwelwa hayo ṱari nga Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha .
TSHIVENḓA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
Ri na fulufhelo ḽa uri itshi tshiṅwe tshipiḓa kha khanganyisa ya ndaulo tshi nga dovha tsha bveledza kuvhusele ku pfadzaho kwa nyito dza khadzimiso . 
Mbetshelwa ya muholo wa vhaṱhogomeli vha hayani ndi tshiṱuṱuwedzi tsha ndeme tshine tsha dovha tsha shela mulenzhe kha u fhelisa vhushai . 
Hune data ya mutheo ya vha hone kha tshenzhemo na kuhumbulele , zwipikwa zwa tshanduko ya tshivhalo zwi nga vhewa .
Khathekanyo ya 3 i bula tshinyalelo na mbuyelo kha u thoma CBP , khathihi na maga a u tshimbidza CBP ;
" ' Mulayotewa muswa ' zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1996 ' .
i ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha u ṱanganya vhudavhidzani ha muvhuso wa lushaka na mbekanyamushumo dza vhudavhidzani ha vunḓu .
Nga dzi 1 Ṱhangule 2010 Thendelano iyo yo thoma u shuma .
Vharangaphanḓa vha polotiki vha nga shumela lwa khwine vhadzulapo vhane vha dzula kha masipala wavho
U itela uri khumbelo yavho i dzhielwe nṱha mbekanyamushumo ya ECD i fanela u tevhedza na mikhwa na zwilinganyo zwi tevhelaho :
dzina na ṋomboro kha tshifha ṱo tshine vha rengisela hone
Vhuimeleli ho Linganaho
Ni zwi humbula hani . . .
Ṱhahelelo ya nḓisedzo ya muḓagasi , khaedu dzi pfadzaho , vhunzhi ha zwithivheli kha tshiimiswa na u sa eḓana khathihi na ikonomi ya ḽifhasi i sa tikedzi zwi ḓo isa phanḓa na u lemedza mashumele a ikonomi kha tshifhinga tsho salaho kha ṅwaha uno na kha vhunzhi ha ṅwaha u ḓaho . 
Kha vha bvele phanḓa na u fhindula ṱhingo idzo zwavhuḓi nga tshifhinga ngauri nga vhulenda honoho , vha vhurumelwa havhuḓi ha muhasho . 
Nḓivhadzo i tea u sumbedza uri hu ḓo vha na muṱangano , ndivho ya muṱangano na zwidodombedzwa zwa ndaulo zwi no fana na uri u ḓo vha hone lini nahone ngafhi .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 :
Iyi ndi mishumo i kungaho midia nga maanḓa na u ṱoḓa tshumisano kha madavhi a Muvhuso hu u itela uri i langee zwavhuḓi .
Zwine zwa vha , iyi ndi nzulele ya u pfisa vhuṱungu naa , i si ya shango ḽoṱhe kha nyimele dzoṱhe dza u pfisa vhuṱungu ? 
Ndivho dza Mulayo ndi ndondolo ya zwi tshilaho zwo fhambambanaho ; mvelaphanḓa kha u shumisa zwiko zwapo zwihulwane zwa zwi tshilaho , na u kovhekana nga u lingana ha mikovhe vhukati ha vhafaramikovhe , zwi tshi bva kha u tumbulwa na mbambadzo ya zwibveledzwa zwa zwiko zwa zwi tshilaho zwine zwa katela zwiko zwapo zwa zwi tshilaho .
3.33 Ino khethekanyo i ḓo saukanya na u rera nga ha ṱhalutshedzo dza ipfi vhuloi dzo ḓoweleaho , u sumbedza uri kupfesesele kwa ipfi vhuloi kha nyimele dzo imaho nga uri dzi kwama hani kupfesesele na kuṱalutshedzele kha maitele a vhuloi . 3.34 sa musi ro zwi vhona afho nṱha kha ḓivhazwakale ya vhuloi , vhubvo ha kushumisele kwa ipfi " vhuloi " kha vhathu vha Afrika zwo ḓisa nyimele i re na thaidzo ya
U khethekanywa ho sumbedziswaho afho fhasi ndi ha u sumbedza vhathu vha shumaho u ya nga u fhambana ha mishumo yavho kha vhupo vhu re fhasi ha Prince Albert . 
U guda mubulo wa maḽeḓere a aḽifabethe dzoṱhe dza Tshivenḓa , tsumbo a-a , b-bu , d-di , e-e , f-fu , g-gi , h-ha , i-i , j-dzhi , k-ka,l-li , m-mu , n-ni,o-o , p-pu , r-ri,s-si , t-ti , u-u,v-vu , w-wu , x-xi , y-yi , z-zi ( mubulo wa maḽeḓere a aḽifabethe u rangele u vhala tshifhinga tshoṱhe u swikela vhagudi vha tshi vho kona u a ḓivha na u a vhala ) Pfalandoṱhe a , e , i , o , u Themba Dza ḽeḓere ḽithihi b - bibi , bisi d - dada f - fula , funga g - gugu , guru h - hayani k - kumba l - lima , lala
U khakhulula vhukhakhi na zwithu zwi songo itiwaho u itela uri thaidzo dzi tandululwe nga nḓila ya khwine .
Mathomo a tevhelaho ndi ane zwa zwino a tevhedzwa u itela u tikedza vhuḓikumedzi ha tshiṱirathedzhi na mashumele a masipala : 
Thusong Service Centre ndi iṅwe ya nḓila khulwane dza vhusiki dzo thomiwaho nga muvhuso wa demokirasi nga 1994 u itela u ḓisa tshumelo na mafhungo tsini na vhathu .
U poselana saga ya ṋawa na khonani
Fiḽosofi yavho i dzula i tshi khou aluwa na uri i ḓo dzulela u aluwa ngauralo vhutshiloni havho . 
7 . Khoro ya Lushaka ya Mavunḓḓu
a ) Vho Jeff Molobela ( Mudzulatshidulo )
Mbekanyamaitele yo itwaho nga ḽihoro ḽa polotiki kha tshiteṅwa tsho imaho ngauri
Kutshimbidzele kwa CBP kha vhupo ha masipala hoṱhe ku tea u itea ku tshi rangela maga a u thoma kha IDP na kutshimbidzele kwa u sedzulusa na u pulana .
Heyi ndi tshumisano yo rwangwaho phanḓa nga maAfrika yo sedzaho kha u bveledza thandululo dzo teaho na u kovhela zwiko zwa u tandulula khaedu dza mveledziso dzo livhanaho na dzhango .
Thaidzo dza tshifhinga tshipfufhi : vhulwadze ha swigiri vhu songo alafhiwaho vhu nga vhanga khoma na lufu .
Maime aya ha tikedzi kha riṋe vhaṋe , a ri vhudza zwine ra vha zwone vhudzuloni ha zwine ra nga vha zwone ? 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi u khou vhina pulane dza fulufulu ḽi bvaho kha zwimela ine i sumbedza khonadzeo ya fulufulu ḽine ḽa nga bveledzwa hu tshi khou shumiswa vhulimi / maḓaka / zwo salelaho zwa matanda o saiwaho na malaṱwa a zwimela u ya kha shango ḽoṱhe .
Madalo ndi 100% ya mutengo wa Tshikimu
u ḓo fanela u kona u shumisa mbekanyamushumo dzine dza shuma na u vhon a uri u na mbumbo na sisteme dzo fanelaho dza mushumo une wa tshimbidzwa zwavhuḓi
Mbekanymushumo ya Lushaka ya Rural Youth Service Corps , yo rangelwaho nga muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Mvusuludzo ya Mavu u thusa vhathu vhaswa u bveledza zwikili zwi swa zwine zwa ḓo vhuedza zwitshavha
O ḓiphiṋa naa he a vha e hone ?
Rathandela u ḓo dodombedza afho fhasi kana a dzhenisa mbekanyamushumo ya u ranga i sumbedzaho thevhekano ya ḽikumedzwa na luvhilo lwa u itwa ha mishumo yo fhambanaho , hu tshi katelwa na mushumo wa konṱiraka iyi . 
Ṅwana a nga dzudzanya na u langa ḽifhasi ḽawe nga zwezwi zwithu . 
Musi vha tshi khou swikela ndaela yavho hu tea u dzhielwa nzhele kha vhushumisani , vhukoni na u ḓilugisela . 
Ṱhoho ya Muhasho ya Vundu / Muofisi o nangiwaho : ______________________ Datumu : _____________________
Nga kha khethekanyo dzayo dzo fhambanaho dza vundu na dza lushaka , Khethekanyo ya Vhusevhi ha Vhugevhenga yo thoma u saukanya kha shango ḽoṱhe , u ya kha vhuimo ha tshiṱitshi . 
Mulavhelesi u dovha a sedza kha figara hedzi dzine dza khwaṱhisa vhuḓipfi ha maanḓalanga . 
( a ) Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi .
U thoma mufhindulano
Ndi a livhuwa .
Komiti dza wadi dzi tea u dzudza ndaela yadzo i ya u vha zwiimiswa zwikwamiwaho hu si na u dzhenisa muhumbulo wa uri ndi ' vhalindakhoro ' .
Tsha ndeme , madzuloni a uri hu vhe boda dza malo dzi ṋeaho ngeletshedzo mveledziso ya tshiimiswa , hu ḓo vha na mbili fhedzi . 
Vho Dini vha humbela uri mafhungo aya a ḓivhadzwe miraḓo ya tshiṱafu . 
Muhasho u lambedza thendela dzi re na vhuṱumani na vhuḓifhinduleli ha Muhasho . 
Ndo vha ndi tshi khou ya u tamba bola .
Mafhungo o vhigwaho nga nḓila iyi o livhiswa kha Yuniti ya Tsedzuluso ya Vhufhura ine ya vha na matshimbidzelwe o ṅwalwaho fhasi kha u fara mbilaelo dzi itwaho nga kha nomoro i sa badelwi ya nnyi na nnyi ya dzitsevhi kana nga iṅwe nḓila . 
Dzitshanduko dzine dza tea u itwa malugana na kuitele na milayo ya vhuṱanzi na kutshimbidzele kwa vhutshinyi ; beiḽi na kuhaṱulele kana kugwevhele na milayo ; zwivhotshwa zwo lindelaho tsengo na dzhele dzo ḓalaho u itela u khwinisa vhukoni ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi .
Kha nyimele yeneyo , arali mukolodi a tevhedza khumbelo , madzangano o swikela thendelano nga ha maitele makene a kushumele kune kwa ḓo shumiwa kha nyimele nkene yeneyo . 
Masiandaitwa a mushumo wa u shandukisa zwine muthu a khou guda a nga nḓila ine ri nga si kone u ḓisa tshanduko dzoṱhe , fhedzi ro ḓiimisela u angaredza tshanduko ifhio na ifhio ine vha vhona yo tea . 
Zwithu zwa ndeme zwo saukanywa na u vhekanywa nga zwigwada zwa mvelelo dza fumimbili zwine zwa vha mutheo wa Mbekanyamushumo ya muvhuso ya Nyito , dzo vhekanywaho kha vhuimo ha vundu na ha lushaka . 
Zwidzidzivhadzi zwine zwa bveledzwa nga u shandukisa zwibveledzwa zwa mupo : U shumiswa ha khemikhala ya thukhitha dzi re na masiandaitwa kha muhumbulo dzine dzo miṋwa kha matheriala a mupo dzi nga vha na mvelelo dza zwidzidzivhadzi zwi re na zwiṱaluli zwo fhambanaho . 
5.1 Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha shele mulenzhe kha u pembelela Ṅwedzi wa Vho Nelson Mandela nga Fulwana fhasi ha thero iyi : " Itani ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi vhe ḽa Vho Mandela : Nga u shela mulenzhe minete dza 67 dza tshifhinga tshashu u thusa vha ṱhogaho. "
arali ho ṋetshedzwa kana hu songo ṋetshedzwa pfanelo dza ndaka ya vhuṋe ;
Ṱhahelelo yo fhelalaho ya u sa vhonwa mulandu zwo vhewaho kha Vho Brooks kha mulandu uyu ndi zwa ndeme . 
Ndivho ndi u khwaṱhisedza ndangulo i shumaho na ṱhogomelo ya tshumelo ya ndaka , ndangulo ya vhuendi na nyendo , na tshumelo ya vhutsireledzi ha vhashumi na ndaka . 
Thebulu ya 1 i sumbedza Zwiṱepisi zwa U shela mulenzhe .
Bambiri heḽi ḽa dzimaraga ḽi ḓo shumiswa u ṱhaṱhuvha mushumo wa tshikolo wa tshigwada . 
Kha nyimele dzo fhambanaho , tshikolo tsho ṋetshedza vhalingiwa vha re na maraga dza lushaka dza nṱhesa dza thyiori kana dza u ita zwi khagala . 
U vuwa nga madekwana nga vhanga ḽa tsumbadwadze dza asima .
Zwi vhonala u nga . . .
Dokotela u tea u ṱola ṋayo naho lu luthihi nga ṅwaha .
Kha vha humbule nga kha khanedzano na u khwaṱhisedza uri thevhekano na ndunzhe ndunzhe zwi khagala na hone zwi a pfala . 
( 2 ) Muvhuso u fanela u ṱhonifha , u tsireledza , u ṱuṱuwedza na u fusha pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo .
Khohakhombo dzi nṱha , vha nga lovha kana u ya dzhele fhedzi izwo a zwo ngo vha thivhela . 
Kuitele kwa u pulana na u shuma kwo dzudzanywa nga maga maṱanu o sumbedzwaho zwiṱuku afho fhasi .
6 . Nyambo
Nga murahu ha nyambedzano dzo vhuedzaho nahone dzi re khagala , tsheo dzi tevhelaho dzo ṱanganedzwa : 
nyiRi a shumisa kha u sumbedza khanedzano .
Thandela dza themamveledziso khulwane dzo pulaniwaho nga muvhuso dzi khou lavhelelwa u thusa sekhithara ṱhukhu uri i khwinisee hu si kale . 
arali u ṅwaliswa ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa maga a ndaṱiso o hweswaho muiti wa khumbelo nga fhasi ha uyu mulayo
Muvhuso u a zwi ḓivha uri hu na zwikolo zwine zwa shumela vhagudi vha dzulaho kule na zwikolo izwo . 
Ikonomi khulwane yo ṱanḓavhuwaho yo ḓisendeka nga maanḓa kha zwa vhubveledzi , Muvhuso na tshumelo dza tshitshavha , vhuendi nga zwikepe , mbambadzo na vhuendelamashango . 
U ḓithetshelesa / lavhelesa musi a tshi vhala kha masia a u topola maipfi na kupfesesele .
Uyo ndi mushumo wa Ofisi ya Mulangavundu , u vhona uri zwithu zwi khou itea na u monithara na u ṋea tsivhudzo yauri zwithu zwi tea u itiswa hani , ngeno hu uri kha muhasho washu zwithu a zwi khou itea . 
Muimeleli u bva kha mihasho i tevhelaho na madzangano :
3.3.5 Nḓila ine Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwa funziwa ngayo
Tshitepe tsha u thoma ndi thivhelo ya tshikafhadzo .
Nga kotara ya vhuraru , vhunzhi ha ndivho dzo vha dzi sa athu u swikelelwa ngauri zwa vhufhaṱi zwi kha ḓi bvela phanḓa . 
Kha vhuṅwe ha vhukando hovhu muthelo wa zwiḽiwa zwi re na swigiri nnzhisa ndi zwine zwa vha zwa vhuḓisa kha u vhulunga masheleni na u tandulula thaidzo malwadze haya a vhangwaho nga ku lele . 
Khamphani mbili dze dza bvelela dzi ḓo engedza 863.3MW kha giridi ya fulufulu miṅwahani miṱanu iḓaho .
Mvumbo yo khetheaho ya maḓi a nga fhasi i tea u dzhielwa nṱha kha u shumisa mbekanyamaitele . 
U shayea ha pfunzo na u sa londa siani ḽa dwadze . 
Mbekanyamushumo dza mveledzo ya mahayani dzi tea u thomiwa sa maga nga one aṋe , hu si nḓila ya u imisa vhuḓorobiso . 
Thendelano i khou shuma sa yone pulane ya sekithara dzoṱhe dzine dzo sedzana na zwikhukhulisi zwa u tsireledza mishumo .
Arali ra sa dzhiela nṱha vhuḓidini uhu , ri ḓo ya phanḓa na u sa vha vha ndeme u fana na mishumogudwa i fanaho na muvhalelano . 
Tshiimo tsha u shaea ha mishumo nyengedzedzwa tshi dzhiela nzhele muṅwe na muṅwe a re hone kha mushumo naho vha sa khou ṱoḓa mushumo . 
Vhathu vha muḓana vha dinalea vha ḓa vha ṱahisa mbilaelo .
Zwikhala zwa khwinifhadzo ya ICT zwi tevhelaho zwo ṱaluswa : 
Nga 1994 , shango ḽo dzhia sisiṱeme dza vhulamukanyi ha vhugevhenga na dza vhutsireledzi dzo vhalaho dzine zwi hulwane dzo sedza ndeme ya vhupileli ha khethululo . 
U amba : Itani ḽitambwa ḽa zwe zwa bvelela nga
Mbadelo yo livhiswaho kha NML i ḓo vha nṱha kha vhoṱhe vhane miholo yavho ya vha nṱha
Bodo ya Vhalangi i na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza uri Koporasi i na nahone i londola sisiṱeme i shumaho i re khagala ya ndangulo ya nga ngomu , ndangulo ya masheleni na ya mveledzazwiwo . 
Nga vhuvha hazwo , ndeme ndi tshihumbulelwa na u angaredza nahone ngauralo a i khagala zwi tshi kwama ndavhelelo ya vhuḓifari vhu ṱanganedzeaho na vhu sa ṱanganedzei vhuvhili haho . 
_ Kha vha dzudznye mishumo u tinya u shumisa zwishumiswa zwi dzinginyeaho
U ḓiṅwalisa , vha fanela u vha tshithihi tsha zwitevhelaho ;
( 2 ) Mulayotewa wa vunḓu u nga si thivhele vhathu , hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela nahone zwo tendelea u zwi ita kha tshitshavha tshi re khagala tsha demokirasi .
Ṅwaha muṅwe na muṅwe vhathu vha khou vhulahwa nga nṱhani ha mishumo ya vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka .
Mbadelo dza kushumele a dzo ngo ṱanganedzwa kha dziakhaunthu dza u vhulunga hu sa badeli muthelo naho dzi tshi khou lifhiwa sa tshipiḓa tsha akhaunthu ya u vhulunga hu sa badeli muthelo kana kha tshikwama tsha muthelo tshine akhaunthu ya u vhulunga i thusedzaho i sa badeli muthelo tsha bindudza . 
ḽiedzamuthu --- afha ndi hune zwiito zwa muthu zwa fanyiswa na zwa tshithu tshi sa tshili
Kha ḽevele ya fhasisa vhukuma ho vha hu na vhamaki . 
Pfanelo ya u shumisa luambo lune muthu a lu takalela lwa tshiofisi I a wanala kha Mulayotibe wa Dzipfanelo .
MBUDZISO 1 Mugaganyagwama ndi mini ?
Zwenezwo , zi tshi bva kha uri ndi nyendedzi ifhio kama maitele a shumiswaho u vhona ṱhoḓea ya ndeme ya maḓi , muthu a nga swikelela kha phindulo dzine nga huṅwe dza nga fhambana nga tshivhumbi tsha ḓana kana u fhira . 
Ṋamusi fhethu ha tshumelo hunzhi ho ṋewaho thendelo hu khou shuma u fhira khaphasithi . 
Kha mbudziso ya 1(b) , ye ya vha , ndi zwifhio u ya nga muhumbulo wavho zwine zwa tea u bvelela phanḓa ha musi pfumedzano i tshi vha hone ? 
Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri .
Zwiṅwe zwa zwivhulahatsheṋe a zwi tsha shuma kha vhupo nga vhanga ḽa ḓivhavhutshilo , khemikhaḽa na nga mbumbo . 
Tsha vhuṋa , ngei Devhula Vhukovhela , ri ḓo engedza na u thoma nḓisedzo ya maḓi , dzibada , tshiporo na themamveledziso ya muḓagasi .
U ḓadziswa hafhu ha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha hu khou tevhela .
Muṱangano wo dovha hafhu wa amba nga ha khonadzeo ya u shumisa tshikirini tshihulwane . 
Ri nga gomedza khethekanyo iyi nga mahumbulwa a uri poḽotiki dza katela zwi tevhelaho : 
Nzudzanyululo iyi ndi ḽiga ḽa u thoma kha matshimbidzele a tsireledzo ya madi . nahone ḽi bveledza mavhonele a vhunzhi na ndeme ya madi a ṱoḓelwaho u shumiswa kha maitele a matshilisano a zwimedzwa ( ecosystem ) kathihi na u ṱhogomela nyito ya ikonomi yo ḓisendekaho nga tshiko tshigede tsha madi . ( reference this sentence )
Bodo ya zwa u gembula yo bvela phanḓa na u ita ndingedzo khulwane dza u khwinisa u kuvhanganywa ha mbuelo . 
O wana mpho yawe ngafhi ?
Mivhigo na yone i a kovhelwana na Komiti ya Ndangulo kha miṅwe Mihasho . 
Naho zwo ralo , lutendo lwavhuḓi lwa mapholisa a lu nga ḓo khwaṱhisa mulandu wa u tenda u itea u fhelisa tsengo i dzhiaho sia . 
Mulayo wa vhu 13 wa 1994
Ya u fhedzisela i amba u sa fhira ṱhalutshedzo ya mushumo wo ḓoweleaho . 
Ngauri ndaulo ya mavhengele ndi vhukoni ha mavundu u ya nga Mulayotewa , ndingedzo dza u ita uri maitele a ndaulo a fane dzi fanela u ḓitika zwihulwane kha tshumisano ya mavundu . 
Vhushai hu nṱha hafha fhethu . 
Zwiṅwe hafhu , ṱhoḓea dzi konḓaho malugana na vhuṋe , u ṱola hu fanela u thomiwa . 
Muṱangano wa naṅwaha u ḓo ṱola na u vusuludza mashumele a vhuṱali ha zwino ha kona u itwa tsheo ya uri hu ḓo shumiswa hani tshifhinga tshi ḓaho u itela u alusa u shumisa burodobende kha mveledziso ya tshoṱhe .
Onkhoḽodzhi ( Khemotheraphi na radiotheraphi )
Muhumbulo ndi wa uri vhuvhili havho vha ḓo fhindula dzimbudziso .
Tsaukanyo ya u tsa na u gonya ha phuresha i tea u itiwa kha mishululo wa maḓanzheni i no shumisa bommbo . 
MUṰANGANEDZI - muthu ane a khou wana mafhungo
Hewi zwi ḓo thusa kha u thivhela khonadzeo ya u rengisa mananga a dzitshugulu e a wanala zwi siho mulayoni na uri zwi ḓo ita uri shango ḽi vhe na mafhungo o fhelelaho nga mbalo ya mananga nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , khathihi na muṋe wa mananga muṅwe na muṅwe o ṅwaliswaho .
Dokotela wavho a nga vha ṅwalisa kha HIV DMP nga u founela 0800 22 7700 .
Vhukoni hashu ha u hadzima u bva kha mimaraga ya zwa masheleni zwa zwino ho pimea nga mbadelo dza nṱha dza u hadzima . 
Vhaṋe vho humbelwa u kunakisa zwitentsi zwavho , fhedzi nga vhanga ḽa vho vha vha sa khou fhindula zwo kunakiswa nga vhorakhonṱhiraka vhaṋe vha zwitentsi vha tea u badela tshumelo dzenedzo . 
Vhashai miḓini vha wana tshumelo ya ndeme nga mahala : ḽitha dza 6 000 dza maḓi na 50 kwh dza muḓagasi nga ṅwedzi
Ngona ya u tshimbidza
U tea : Ngona ya u linga yo teaho mashumele ane a khou lingwa . 
Tshanduko khulwane kha mbekanyamaitele , tshiṱirathedzhi na mishumo ya matshelo
Hu na tshaka tharu dza zwiko zwa masheleni a u khwinisa tshumelo dza mirurela ya malatwa : sabusidi ya Equitable Share , masheleni a no newa masipala a u tea zwishumiswa zwa masipala khathihi na tshelede ine vhomasipala vha i kuvhanganyela .
Masole aya mararu vho vha vha tshi khou lingedza u thusa vhashumi vha Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso vhe vha vha vha tshi khou kundelwa u fema nga fhasi .
MUSI U PULANA HOṰHE HO NO KHUNYELELA THANDELA i tea u thoma u shuma , ḽiga iḽi ḽi ḓo ṱoḓa uri thimu ya thandela i :
6.2 . Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku :
Fhedziha , tshivhalo tsha tsumbo dzine dza tshimbilelana na mafhungo a u tevhedza a ndeme na a misi nga misi dzo engedzea . 
U vhambedza risipi kana ndaela mbili dzisa fani
Zwi tou vha khagala , zwenezwo , zwauri hu na u dzudzanyea ha tshivhumbeo kha hugaledzwa . 
Afrika Tshipembe ndi muvhambadzaseli wa nete ya zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Ri na fulufhelo ḽa uri vha ḓo isa phanḓa na u fhaṱa kha he vha swikelela na u ṱuṱuwedza vhaswa vha Afrika Tshipembe vha na taḽente .
Dzinwe sekithara dza zwa ikonomi a dzi shumisi madi nga ndila dzavhudi dzo lavhelelwaho .
Ṅwaha wa 2014 u swaya miṅwaha ya 40 ya u vhulawa lwa tshiṱuhu nga bomo ya phasela , ha muhulwane wa matshudeni , Vho Abram Onkgopotse Tiro nga 1974 ngei Botswana .
1 Olani zwitendeledzi zwihulwane zwivhili , zwi no fana kokotolo , kha
ANA i ḓo thusa DBE u wana uri ndi ngafhi hune wa tea u dzhenelela arali kushumele kwa kiḽasi kana tshikolo ku sa swikeleli vhuimo ha lushaka ho vhewaho .
Mveledziso ya zwileludzi zwi kovhekanywaho kana u topolwa ha ṱhoḓea ya zwileludzi zwa dzingu nga muvhuso wapo kana wa vundu , ine ya tea u bvisa thendara kha nḓowetshumo ya u fhaṱa na u tshimbidza , zwi tea u ṱuṱuwedzwa . 
Kha vha wane zwiṅwe zwa zwigwada zwi dzhielwaho fhasi kha Komiti ya Wadi yavho .
Vhukwamani ha nṱhesa kha vhuimo ha lushaka , vundu na vhuimo hapo ho tevhelwa nga khanḓiso ya bammbiri ḽa nyambedzano .
3.2 . Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Tshumelo ya Laborothari ya zwa Mutakalo ya Lushaka , wa 2015 kha gurannḓa ya lushaka , u itela vhupfiwa ha vhathu .
Vhulimi ndi nḓila ya nyaluwo na tsireledzo ya zwiḽiwa .
( b ) u thoma u shumiswa ha milayo yoṱhe ya lushaka yo tetshelwaho fhethu ho sumbedzwaho kha Muengedzo wa 4 kana 5 nga nnḓḓa ha musi Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde u na mbetshelo dziṅwe-vho nga nnḓḓani ha idzi ;
Tshumiso
Hezwi zwi katela u ṋetshedza mbekanyamushumo yo ṱanganelanaho ya maga ane a ḓo shuma kha u thusa miṱa zwa zwino ine ya khou lemeleswa nga zwikolodo , na u thusa miṱa uri i songo lemeleswa nga zwikolodo kha zwifhinga zwi ḓaho .
U kanakana ha dzitshaka ho shela mulenzhe kha u bva ha tshelede na u sa vha na maanḓa ha tshelede kha mimaraga minzhi ine kha khou bvelela kha miṅwaha ya zwino . 
Tshikwama tsha Phuresidennde tshi ḓivhadza tshipondwa uri Muhasho wa Vundu wo humbelwa u ita tshumelo . 
U baḓekanya tshenzhemo ya ene muṋe na zwo vhaliwaho nga mugudisi , hu tshi lavheleswa thelevishini kana zwifanyiso .
Zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa ndalukanyo na tshenzhemo kha siaṱari ḽa thungo , arali zwo tea , zwi tea u rumelwa na uri vhahumbeli vha mushumo vha tea u sumbedza nomboro ya khunguwedzo ya fomo ya khumbelo yavho ya mushumo . 
sumbedza zwo bvelelaho kha tshigwada na u vhona arali hu na dziṅwe tshanduko dzine dza ṱoḓea .
U bveledza Pulane ya Kutshimbidzele na mugaganyagwama malugana na kutshimbidzele kwa u pulana na u pfumbudza na masheleni a u sokou ṋetshedza ;
Kuitele kwashu kwa u fhaṱa a ku faneli u fhungudzwa ndeme nga tshiṅwe na tshiṅwe naho tshi tsha ndeme . 
Khaedu kha databeizi ya muṋetshedzi i re hone ndi yauri vhaṋetshedzi a vha ṱoḓi u ṅwalisa kha databeizi . 
U PFULUWA MAELANA NA POSO DZA KHETHEKAYO A
Zwine Mbekanyamaitele ya Dzinginya
Ri fulufhela uri mimasipala yashu iḓo isa phanḓa na u shumisana na riṋe kha pulane hedzi . 
( 3 ) Khomishini i nga ṋea muvhigo wa mafhungo afhio na afhio a welaho fhasi ha maanḓḓa na mishumo yayo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu uri i ite ṱhoḓḓisiso .
Zwenezwo , ri ḓo , kha onoyu ṅwedzi , kwamana na zwitshavha . 
U shumana na tshanduko ya kilima
( 2 ) Bannga ya Mbetshelo ya Afurika Tshipembe , musi i tshi khou bveledza ndivho dzayo , i tea u ita mishumo yayo nga nḓḓila ya vhuḓḓilangi i sa ofhi tshithu , i sa shumeli vhathu vhane ya tama vhone fhedzi kana u khethulula vhaṅwe vhathu , fhedzi , hu tea u vha na u kwamana tshifhinga tshoṱhe vhukati ha bannga na Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli kha mafhungo a tshelede ya lushaka .
u ṅwala mivhigo nga kotara malugana na u tevhedzelwa nga tshikolo na zwiṱiriki malugana na u shuma ha fulo ;
U langa guḽukhousu malofhani
U ṅwala nga ha tshenzhemo i re na mbuno
Ngudo hedzi dzi khou ṱoḓa u fhindula dziṅwe dza mbudziso idzi . 
24 Tshimedzi 2002
Manyuwaḽa uyu u ḓo sedzuluswa nga Muhasho nga ṅwaha nahone hune zwa vha zwa ndeme u ḓo khwiniswa na u anḓadzwa sa PAIA yo lavhelelwaho .
THERO : U sa vha nga fhasi ha ndaulo ya muvhuso , Muṱaṱisano & Ndaulo SA
U dzudzanya vhurathisi ha tshishaka ha u shumisa mavu : Bugupfarwa ya zwitshavha zwa New Jersey . 
Justice Moseneke a tshi ṋetshedza bammbiri ngei kha Khoniferentsi ya Vhomadzhisiṱiraṱa ya 15-16 Khubvumedzi 2007
Nga haya maipfi a mathomo , zwa zwino ri a bvela phanḓa na mulingo wa maitele a u pika na zwa kale na zwiswa . 
Fomo i tea u katela zwitevhelaho :
Ha bviswa muvhigo wa muṱola muvhalelanno kha muṱangano wa khoro une nnyi na nnyi a tendelwa na Komiti ya Wadi
U topola vhaanewa
Zwi vhea Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo na Vhudavhidzani vhukati ha adzhenda ya mveledziso ya 2063 ya mashango a
Honeha , musi hu tshi khou ṱuṱuwedzwa maga a u thoma kha dimokirasi na vhushelamulenzhe , vha nga dovha vha kundelwa u bveledza zwo lavhelelwaho arali vha thoma u shumela vhone vhaṋe na u ṱaṱisana nga zwiko . 
Ni ḓiite muvhali wa mafhungo a TV , ni vhudze vhathu vhoṱhe zwe zwa bvelela .
Ri khou dzinginya uri ṱhalutshedzo dza ndingo zwi tshi tshimbilelana na milayo ya ndayotewa , dzi ḓo dzhiela nṱha ndeme ya ndinganyelo ya mbeu , sa pfanelo na zwithu zwa ndeme , kha Ndayotewa yashu . 
4 . Muano kana khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka , Vhurumiwa ha Tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu
Shaka ḽa tsini ḽi tea u dzhia dokhumenthe ḽi dzi ise kha muvhulungi ane a ḓo vhulunga mufu .
U dovha u toolola / amba nga ha ene muṋe Maitele a zwithu , ndaela , tshibveledzwa tsha mafhungo tshi re na zwa u tou vhonwa , tsumbo , zwifanyiso / mimepe / zwinepe
Ndi livhuha hafhu na vhashumi vha khishini kha zwiḽiwa zwavho zwi ḓifhaho na tshumelo . 
Kushumele kwo bveledzwa nga kha thandela ya mashango maṋa hu na Afrika Tshipembe , Uganda , Zimbabwe na Ghana nahone kwo khwiniswa kha ḽiga ḽa vhuvhili fhano Afrika Tshipembe hune kwa khou shumiswa kha lushaka .
Ṱhaluso na u dzhiela nṱha zwa ndemesa u thoma zwa ṱhoḓea zwi ḓivhadzwa khwine nga vhathu vhane pfanelo dzavho a dzo ngo bveledzwa . 
Muhanga wa u ḽanga kushumele wo bveledzwa nahone zwa zwino mushumo u khou itwa u khwinisa Muhanga wa Tshiṱirathedzhi tsha U pulana . 
E-mail u bvam kha Vho Mmatsheko Pine u bva Hammanskraal ndi mafhungo ane a tou vha one .
Zwidodombedzwa zwa tshipiḓa tsha muvhuso
Mashango aya na one o topola masia e ṱhahelelo ya zwikili ya vha khao na u sendela kha mazhendedzi ane a nga lambedza u itela thuso . 
Ndo vha ndo sia bugu ya tshuṅwahaya tshikoloni .
Ro fhaṱa Mulayotewa wa demokirasi une wa shuma lwo fhelelaho .
Muiti wa khumbelo u tea u vha na vhukoni ha u lavhelesa u thoma u shumiswa ha pulane dza mashumele na u ṅwala muvhigo . 
Kha Afrika Tshipembe , ḽine ḽa vha na ḽeveḽe khulwane dza u shaea ha mishumo , khaedu ndi khulwane . 
Zwine zwa da na mafhungo mangafha ndi tshiimo tshi sa fani na tshinwe , maitele na luambo . 
Vhathu vha shela mulenzhe nge vha thoma vha kwamiwa na u fhindula mbudziso .
Mbadelo idzi dzi vhona uri tshikimu tshi na masheleni are hone u itela mirafho iḓaho ya matshudeni .
Musi fureme ya ḽogo yo no ḓadziwa i tea u sedzuluswa u vhona arali i tshi pfala .
Tshivhalo tsha tshumisano dze dza tewa na kiḽabu dza mitambo nga ṅwaha . 
Vhubindudzi ha ndeme ha sekhithara ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe zwi nga itea ha si bvelele , zwa livhisa kha mvelelo dzi si dzavhuḓi nahone dzi songo lavhelelwaho khathihi na u kundelwa ha pulane . 
U ya phanḓa vha tea u wana maḓuvha a u awela mushumoni kana arali vha tshi nga swika hune vha nga neta musi vhe mushumoni vha tea u eḓela lwa tshifhinganyana . 
Wanani zwitopo zwa vhuendi ha nnyi na nnyi kha nḓila dzi shumiseaho vhukati ha vhuitwa ha u shumiswa ha mavu . 
U fhindula nga u topola zwiteṅwa zwa ndeme zwa tsedzuluso ya bugu
Hu si kale muvhuso u ḓo bvisa liṅwalo ḽa mbekanyamaitele uri tshitshavha tshi ḽi vhone .
Ri ṱoḓa mimodele iyi u itela vhutshilo ho ha tshifhinga tshilapfu na u kovhelana nyaluwo ya zwa ikonomi . 
Mvelele dzoṱhe dza Afrika dzi dzhiela nṱha na u pfufha vhuimo vhu elanaho na u shuma wo ḓifunga , nḓowetshumo na u lwa nga nungo , kathihi na u londota miṱa na mashaka , na vhashai . 
Mishumo ya davhi iḽi ndi :
Mupeleṱo na ndongazwiga : tshithoma , khoma
Zwo ralo , kha u vha elelwa , muvhuso u ḓo dzhiela nṱha mbalo na saintsi ṋaṅwaha u fhirisa kale .
U lambedzwa ha mabindu maṱuku hu tea u tikedzwa nga nḓila khulwane sa zwine zwa khou itiswa zwone zwino . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha dzulaho vhuponi ha mikanoni ya shango na ha tsini na SKA ngei Kapa Devhula .
9.2.2. KHUMBELO NGA LUṰINGO
U bva hayani , vhana vha ya tshikoloni , u bva afho vha ṱangana na nnyi ? 
Ndango : Ri na maga a u langa nga ngomu kha mishumo ya ndango ya thengiselano ane a shumiswa kha ulwo lushaka lwa ndango . 
-- U ṱaṱa hunzhi hu vhe ha u ṱanḓavhudza na u tikedza kuvhonele kwau
Arali vha ḓa vhone vhaṋe nga ṋama , vha ḓo amba na mushumi wa milandu kana musedzulusi .
Ndima ya 2 : Mbeu na Ndingano
Zwiṅwe hafhu kha Ndinganyiso na Zwidodombedzwa zwa Thandela , Zwidodombedzwa Zwenezwo zwi tevhelaho zwi ḓo shuma kha khonṱhiraka iyi nahone zwi ḓo vha zwi tshi vhofha . 
Ho sedzwa ṱhoḓea ya ndinganyiso ya mbehu , nga maanḓa ṱhoḓea ya u nanga vhafumakadzi vha fara maimo a ndeme kha Khabinete ; 
Ndivho ya mbekanyamushumo ndi u thola , u pfumbudza na u ṋea mushumo vhaswa vha 15 000 vha re na ndalukanyo dza Gireidi 12 kana N3 sa pulambara , vhatsila na mazhendedzi a maḓi .
Gireidi B - mugudisi u na vhukoni ha u gudisa muthu ḽaisentse ya u reila ya khoudu B , C1 , C , EB , EC1 na EC , na uri mugudisi uyu u na ḽaisentse ya u reila ya khoudu EC kha u reila goloi dza manyuaḽa ;
Khamusi mvumbo ya ndeme ine ya nga ṱalukanyiwa siani ḽa nṱha dza thandela hu nga vha uri a hu tevhedzwi phetheni ya mutalo wa tswititi , hune luṱa lwa tevhelwa nga luṅwe hu sa humelwi kha maga a murahu .
Uyu u / tshi ya tshikoloni .
5 Nṋe na vhaṅwe
Ndivho ya Mulayotibe ndi u thusa kha khombetshedzo na mbadelo dza mithelo ya u gembuḽa yo fhambanaho . 
Muhangarambo u tea u bveledzwa u ṱanganyaho bono ḽa masipala nga ndivho dza nyambedzano ya tshiimiswa kha vhashumi ; zwi vheaho zwipikwa zwa mashumele nga muthu kha ndivho dzo angalalho ; 
Sa tsumbo , musi Magerika vho bveledza ngona ya kuhumbulele , vho vha vha kha ngoho kha zwithu zwe vha zwi ita tshifhinga tshoṱhe . 
I nga bveledza vhukoni hayo nga u thoma khamphani ya u ḓisa tshumelo kana u thoma vhushumisani na maṅwe madzangano kana na tshitshavha .
Khumbelo ya u ṅwalisa senthara ya ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva i tea u itwa kha fomo dzo tiwaho .
Khanedzano ndi ya uri demokhrasi yo thomiwaho , ine ya dovha ya humbulela ndinganyo ya matshilisano na ikonomi yo dzikaho , i ṱoḓa uri nyanḓadzamafhungo i khunyeledze mishumo iyo kha nzulele iyo yo tiwaho . 
Ḽikumedzwa ḽa mutengo ḽi ḓo dzhielwa nzhele musi ḽikumedzwa ḽa tekeniki ḽo no khwaṱhisedzwa sa ḽi re ḽa vhukoni na u tevhedza milayo . 
engedzeaho kha mbuyelo dza muthelo dzo lengaho .
I tea u fhelekedzwa nga ṱhuṱhuwedzo nga thungo i katelaho hezwi :
Zwiṅwe hafhu , kuitele kwa nzudzanyo dzo ṱanganelanaho ndi kwa ndeme . 
Mbekanyamushumo ya u linga i tea u itwa nga tshikolo i tshi sumbedza datumu ine mushumo wa ḓo itwa ngayo .
Fhedziha , DBE a i khou vhudza vhathu uri vha tea u ita mini u itela u swikelela ndivho idzi .
Muvhigo wa komiti u topola zwavhuḓi khovhakhombo ya zwa ikonomi kha mvusuludzo iyi . 
U ḓalesa ha vhafariwa ndi tshiṅwe tsha mbilahelo i vhavhesaho yo livhanaho na tshitshavha tsha ndulamiso u mona na ḽifhasi . 
nyanyuwo / kwengweledza / fhuredzela
U ḓikumedzela uhu hu ḓo bvela phanḓa na u sumbedzwa na dziṅwe thandela khulwane dzi khou bveledziswa . 
Mashango o bvelaho phanḓa na mashango a bvelaho phanḓa a tea u ita nga nungo dzoṱhe uri a ya kha ikonomi dza vhubveledzi ha zwibveledzwa hu si na u tshikafhadza mupo na uri ezwi zwi tea u vhonala kha u ḓivhofha havho kha u fhungudza muhasaladzo . 
U khwinisa mbuelo ya mubindudzo wa themamveledziso zwenezwo ha vha u swikela ndeme ya tshelede yo shumiswaho . 
3.1 Nga ṅwedzi wa Fulwi hu ḓo pembelelwa anivesari ya vhu40 ya Fulwi 16 1976 ya u vutshela muvhuso , ye ya shandukisa nyimele ya matshilisano a polotiki Afrika Tshipembe .
U sedza zwavhuḓi kha zwifanyiso na u amba nga tshenzhemo i no fana na yeneyo .
U ḓadzisa kha zwenezwi , muhasho wo kona u fhungudza zwa u shandulwa ha zwishumiswa zwa ndeme zwa dzilafho , u langa tshivhalo tsha tshiṱoko kha zwiimiswa , na u kona u langa zwa u engedzwa ha tshumelo dza dzilafho ḽa phuluso ḽa shishi nga u shumisa masheleni ane a vha hone . 
U vhona uri zwitshavha zwi na tshumelo dza mutheo dzi swikeleleaho na u fhulufhelea kha miṅwaha miṱanu i ḓaho , muvhuso u ṱoḓa u :
Hu na thusedzo ya vhulimi ho dzudzanyiwaho , mihasho yo lingulula u kwamea hune ha itwa nga zwine zwiwo zwa tshinyadzo zwa vha nayo kha vhulimi . 
Tshinyalelo dza ndondolo dzi anzela u dzhiwa sa pfanelo dza u shumisa , fhedzi kuvhonele uku ku khelusa zwine zwa vha zwone . 
Vhashumi vha zwamasheleni vho vhewa iṱo kha u dzhenela u pfumbudzwa hu no khou ya phanḓa ha u khwinisa vhukoni . 
9.1 Khabinethe i ṱanganedza tsheo nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ya u engedza tshikhala kha miraḓo ya Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli ya Afrika Tshipembe(SANDF) yo rumelwaho kha Democratic Republic of Congo ( DRC ) .
Ndi tendelana na khothe ya tsengo uri khanedzano ya De Villiers a i na thikhedzo kha kuvhumbele kwavhuḓi kwa ḽisi . 
Ri humbela uri vha humbule u SMS khumbelo yavho kha 33489 .
3.7 U wana thendelo nga ranga u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo 35
Ṱhuṱhuwedzo ya vhutsireledzi badani , nga kha vhurangeli ha vhukombetshedzi ha mulayo ho konanywaho na ho ṱanganelaho , ndi zwa vhuṱhogwa . 
Mbekanyamushumo dzi no nga sa nyito dza u fara vhathu nga u lingana mishumoni , u fha vharema maanḓa kha zwa ikonomi na u avhiwa nga vhuswa ha mavu zwi a konadzea arali ikonomi i tshi khou aluwa na sisiṱeme ya pfunzo i tshi khou khwinifhala .
Ro ṅwalela zwiṅwe zwikolo zwa mutakalo zwiṱanu ri tshi khou humbudza ezwi , a hu na na tshithihi tsho fhindulaho . 
U siedza mafhungo a referentsi ya Mafhungo a Thundu kana Tshumelo kha tshipiḓa tshifhio na tshifhio kana zwipiḓa zwifhio na zwifhio a i nga ḓo ita uri Mukonṱiraka a sa vhe na vhuḓifhinduleli ha u ita mushumo sa zwi ṱoḓiwaho nga Konṱiraka . 
Ngamurahu ṋaṅwaha , Minisiṱa wa zwa Gwama vha ḓo ṋea ndaela ya ngudo ya mbekanyamaitele dza muthelo washu wa zwino , u vhona uri ri na muthelo wa mbuelo dzo teaho wa u tikedza zwine muvhuso wa shumisa .
Maitele a u vhala :
Mvelelo dza ṱholo ya nzudzanyo ya bindu . 
U vusuludza pfunzo dza nṱha nga nyengedzedzo ya u swikelelea , u khwinisa ndeme na u vha ine ya khou ṱoḓea zwino ; 
U itela vhaswa na vhaaluwa , u engedzea ha phimo ya dzimpfu ho vha huṱuku . 
Ndi nga mini Mandu o humbulela Ann ?
U LINGA
Hezwi zwi ḓo vha vhudza ndivho dza muvhuso wapo .
Mivhigo i khou sumbedza mvelaphanḓa yavhudi kha u thomiwa ha mbekanyamushumo dza muvhuso dzine dza vha na masiandoitwa o livhaho kha u khwinisa matshilo a maAfrika Tshipembe .
Izwi zwi na masiandoitwa kha fulufhelo ḽa vhabindudzi vhannḓa nahone zwi shela mulenzhe kha u swikelela Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
Iṅwe tshumiso ya zwibveledzwa zwa mbambadzo zwo fhambanaho zwa mishonga i fanaho ya khemikhala i nga , fhasi ha dziṅwe nyimele , ita uri mveledzwa ya ngalafho i sa shume zwavhuḓi na tsireledzo ya mishonga ya vhalwadze . 
Zwigwada zwiṱuku zwi nga shuma zwavhuḓi zwoṱhe . 
Madzina mbumbano sa , tshilumaṋamana
Thebulu i re afho fhasi i topola tshiko na ḽeveḽe ya khombo , khathihi na phindulo ya ndangulo kha khombo . 
CD : Zwibveledzwa na Puḽatifomo
Mbuelo ya khephithala
Luṱa ulu lu bula muhumbulo muṱalusathandela - kuhumbulele siani ḽa uri ndi nga mini thandela i tshi khou shumiwa na uri i ḓo vhuedza mini .
A nga , naho zwo ralo , u itwa kha miṅwe mishumo yo khethekanywaho ha tshumelo ya nnyi na nnyi . 
U sedza ho khetheaho kha mbonalo dza tshibveledzwa tsha ḽitheretsha
Muvhuso wa Afrika Tshipembe u ḓo vha u tshi khou shumisana na wa China , Tshigwada tsha Afrika tsha Vhaambasada ngei Beijing na Addis Ababa , na Khomishini ya AU nga ha ndugiselo dzo livhaho kha Samithi ya FOCAC .
3 . Fulaga ya Lushaka
Bono ḽa lupfumo , tsireledzo ya zwiḽiwa na mufusho na nga zwenezwo Afrika ḽi ḓo dzhielwa nṱha nga u sa vha na vhushai . 
Ri tenda uri nga kha bembela ḽi katelaho zwoṱhe ri nga kunda thaidzo iyi . 
Ndi muhumbulo wavho wa uri nga nḓila ine Mulayo wa ita mbetshelo ya u fhelisa vhuloi , kusumbedzele kwavho kwa vhuloi , zwi lwa na mbetshelo dzo vhalaho dza
Hu na zwikhala na tshenzhelo yo wanalaho kha ṱhoḓisiso ya ḽebu na ya nnḓa , ndo kona u fhedzisela ndo shandukisa izwi zwa vha mbekanyamaitele ya mashangoḓavha u itela u vhuelwa ha miḽioni dza vhathu vhane vha kha ḓi vha vho ḓisendeka nga DDT sa vhuimeleli ha u lwa na malaria . 
Naho hu na vhulwadze ha Ebola zwino Vhukovhela ha Afrika , mbuelo dzo no vhonala dzo no swikelelwa kha sekhithara ya mutakalo kha vhunzhi ha mashango a Afrika miṅwahani ya mahumi ya zwino . 
Hu na u elana vhukati ha Milayo ya Vhupulani na Ndangulo ya Kushumele kwa Masipala na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala .
( c ) a imiswa u vha muraḓḓo wa dzangano o taho muthu onoyo kha Buthano , nga nnḓḓa ha musi muraḓḓo onoyo a tshi nga vha muraḓḓo wa ḽiṅwe ḽihoro u ya nga Muengedzo wa 6A .
u ita uri mishumo na vhuḓifhinduleli zwi langwa nga zwiimiswa
Zwa zwino muthu muthihi u shumisa thoni dza malasha dzi ṱoḓaho u swika rathi nga ṅwaha u bveledza maanḓa na kushumele kwa zwiṅwe zwibveledzwa zwo bveledzwaho khazwo . 
2.3 . Khabinethe yo khwinisa tsheo yayo ya ḽa 10 Fulwi 2015 ya u rumela Koporasi ya Fulufulu ya Nyukuḽia ya Afrika Tshipembe sa ḽone Zhendedzi ḽa u thoma ha Mbekanyamushumo Ntswa ya u Fhaṱa Nyukuḽia .
Phesenthe ya vhathu vha konaho u swikela muḓagasi yo vha i ṱhukhu kha hafu ya Brazil na China , na kotara yo engedzwaho ya vhathu vhaḽo i ḓo ṱoḓa u vha na tswikelo yo khwiniswaho uri i kone zwayo u swika kha ya Afrika Tshipembe . 
Tshithihi tsha zwiitisi zwihulwane zwa u shaya tshumisano ndi uri thekhinoḽodzhi kanzhi kana nga maanḓa dzo tou ṱunḓiwa , kana ra kuvhanganya idzo thekhinoḽodzhi sa vhathu vha vhuvhili kana vha vhuraru . 
4.7 Khabinethe yo tendela u tholwa ha vhathu vha tevhelaho kha Khomishini ya Tshumelo ya Vhupileli lwa u shuma vha tshi khou ḓi shuma huṅwe lwa tshifhinga tsha miṅwaha i sa fhiri miraru :
3.3. Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Vhulangi ha Milayo ya Mupo wa Lushaka wa 2013 - Mulayotibe u kumedza khwiniso ya mbetshelwa fhasi ya Mulayo wa Vhulangi ha zwa Mupo wa Lushaka wa 1998 ( Mulayo wa vhu . 107 wa 1998 ) na u vhona uri zwiko zwa shango ḽashu zwa mupo zwo tsireledzea kha murafho wa zwino na u ḓaho sa zwe zwa vhekanyiswa zwone nga Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka .
Kha tshifhinga tsha zwino SCOPA yo ḓisendeka nga Komiti dza Odithi u itela u vhona uri Vhaofisiri vha Mbalelano vha a tevhedza themendelo dzayo . 
U sia zwikhala zwa u ṅwalela phindulo
Nga matsheloni hu na vhuendi ho tsitsikanaho vhukuma fhethu hu re na mishumo hune vhuendi vhu bvaho kha vhupo ha vhudzulo ha ṱangana hone . 
6 . Nzudzanyo dza pfukanyo hu tshi tevhedzwa u vhuiswa ha vhuraḓo kha vhusimamilayo musi hu na u shandukisa vhuraḓo ha ḽihoro , u ṱanganelana na u khethekana ha mahoro
U sedzulusa - u kona u vhona uri mihumbulo na matheriala zwi fusha hani zwavhuḓi miṅwe milayo . 
Ṱhanganedzo ya phambano ya vhathu
Vha nga shumisa zwithusedzi sa gamu dza nikhothini .
Muvhigo wo bvisela khagala magake a tshiṱirathedzhi , ane a fanela u sedzwa . 
U tshi endedzwa nga IMC nga ha Mipfuluwo , muvhuso wo thoma Operation Fiela , ye ya kona u vhuisa pfudzungule idzo fhasi ha ndangulo .
( b ) u thoma u vha na vhuḓifhinduleli kha zwi livhanaho na mushumo uyo kha iḽo vunḓu musi zwi zwa ndeme -
Tsha u thoma , zwibveledzwa zwa eḽekiṱhironiki , hu tshi katelwa khomphiyutha , mitshini ya eḽekiṱhironiki na tshomedzo dza vhudavhidzanikule zwo tshenzhema nyaluwo yo ṱavhanyedzaho kha ḽifhasi ḽa mbambadzo kha miṅwaha ya fumbili yo fhiraho . 
Honeha , zwa u maanḓafhadza zwi nga katelwa kha ḽiṅwe ḽiṅwalo ḽa mulayo kana tshishumiswa kana u bva kha mulayo wa sialala . 
Khopi dza tsumbo dza kale dza pulane dza kutshimbidzele dzi a wanala .
Vhupulani
Shumisani zwibulatshifhinga zwi re kha makumba matshena kha u vhumba fhungo .
Gumofulu ḽa ndingo nthihi ya maṱo , fureme nthihi na phere nthihi ya ḽentsi kha ṅwaha wa vhuvhili muṅwe na muṅwe
Zwithu zwi tevhelaho zwi nweledza ṱhoḓea dza maḓi o lavhelelwaho kha madungo a nyaluwo : 
Izwi zwi ombedzela uri Afrika Tshipembe a ḽi nga vhi shango ḽo tsireledzeaho kha zwigevhenga nga u tendela uri zwigevhenga zwi re mushavhoni zwi iswe mahayani na u tshimbidza mashumele a maanḓalanga a mulayo kha u thivhela , ṱhoḓisiso na u sengiswelwa vhugevhenga .
Mulayo uyu u bvisela khagala vhuimo ha masipala na u ṋea furemiweke malugana na u thoma masipala .
Dzangano ḽa Vhashumi vha Maḓi ḽo vhumbwa zwi mulayoni nga u anḓadzwa ha Nḓivhadzo nga Minista kha Gurannḓa ya Muvhuso . 
U reila maṱereṱere kana miṅwe mitshini ine ya ḓilangula zwi nga livhisa kha uri muvhili u dzinginyee zwine zwa livhanywa na u rema ha muṱana ho goḓombelaho kana vhuṱungu kha khundu na gona .
Mbetshelwa a dzi nga dzhielwi nṱha sa ndozwo dza u shumisa tshifhingani tshiḓaho . 
Izwi zwi thusa u ṱavhanyisa u engedza nyaluwo na vhubindudzi musi bada khulwane ya P455 yo khwiniswa i tshi ḓo honolola mveledziso ya tserekano ya mavhengele maswa a R1 biḽioni ine ya khou lavhelelwa u fhela nga 2017 .
Vhuendi , zwiporo na dzibada
U kopa zwifanyiso*
Avha vhaṱanu vho rumelwa USA sa tshipiḓa tsha vhuṱumani vhu vhidzwaho La Red Avispa u ṱoḓisisa nyito dza mmbi ya zwigwada zwa vhathu vha re nnḓa ha shango ḽa Cuba vhane vha khou ita tshimbevha dza u dzhavhula muvhuso wa Vho Fidel Castro .
U ḓadzisa kha zwenezwo , mapa iyo i dzulela u vha miṱukusa na mafhungo o pimea zwihulwane . 
Malugana na vhulwadze ha khakhathi nga ngomu zwitshavhani zwashu , ro vhona uri a hu na muhasho wa muvhuso une u nga vhu fhelisa u woṱhe . 
Sekhithara ya maitele a zwibveledzwa zwa vhulimi ya Gauteng i na vhukoni ha u vha nḓowetshumo ya maanḓa ine i nga sika mishumo na u tandulula dziṅwe dza khaedu dza ikonomi ṱhukhu ya vundu . 
2.2.4.2 a zwi nga pfuki mbetshelo dza bondo ya ḽounu ya banngani ifhio na ifhio , mbetshelo dza thendelano ifhio na ifhio kana u ḓivhofha hufhio na hufhio ha konṱiraka hune khamphani iyi ya vha tshipiḓa tshaho ; na / kana
' Nyofho dzavho dza kale dzi khou vhuya .
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vha khou humbelwa u Shela Mulenzhe kha u humisela murahu ifa ḽa muvhuso wa tshiṱalula ngau u pembelela Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo , zwine zwa sumbedzisa zwi sa timatimisi uri Afurika Tshipembe ndi shango ḽa khwiṋe u fhirisa zwe ḽa vha ḽi zwone nga 1994 .
Komiti dza Tshikwama tsha Tshitshavha
Maga ane ḓisi ḽine ḽa vha ḽa ḽiṅwe shango ḽa itwa tshipiḓa tsha ḓisi ḽine shango ḽo thubaho ḽa vha na vhuḓivhusi tshoṱhe . 
Khetho dza u litshiwa dzi tea u ṱalutshedza pulane , ndangulo na tshumiso ya maitele a u bvisa nahone i tea , sa tsumbo , u livhana na zwi tevhelaho : 
Mugaganyagwama wa mbekanyamushumo u tea khethwa u sumbedza uri zwiko zwa masheleni zwi re hone kha u ita mushumo wa mbekanyamushumo u do shumiswa . 
Afrika Tshipembe ḽo no vha muraḓo wa Phurothokhoḽo ya Montreal .
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ḓi ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo o gudiswaho kha buḓo ḽa saintsi ya Mupo u tea u vha o gudela miṅwaha miṋa ya B.Sc , B.Sc.
NYANGAREDZO NA NDIVHO YA THENDELANO
IMC yo humbelwa u wana vhuṱanzi vhu pfadzaho u itela u ḓo sumba nḓila Khabinethe uri i ḓivhe uri i shuma hani na mafhungo o raliho kha ḽa matshelo .
Fekisi : ( 021 ) 887 2264
Zwiwo zwine vha khou livhisa khazwo zwi kwama mabulayo a songo teaho kha shango . 
Ri tea u hana nḓowelo ya u ṱanganedza sa zwine zwa sa thivhelee ifa ḽa ḽiberaḽizimu ntswa yo khwiṋiswaho na u tsikeledzwa nga vhadzia sialala vha zwa poḽitiki vhane vho ḓiimisela u sa dzhiela nṱha vhunzhi ha vhathu . 
Cape Agulhas LM yo hweswa vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza maḓi , fulufulu , vhuthathazwitshili na tshumelo dza u hwala mashika kha vhadzuli vhavho . 
( 3 ) Mukovhe wa vunḓu nga ndingano yo kuvhanganywaho nga lushaka u tea u sudzuluselwa kha vunḓu nga u ṱavhanya nahone u songo fhungudzwa , nga nnḓani ha musi arali u sudzuluswa ho imiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 216 .
Nga nnḓa ha zwa sekithara ya nḓisedzo , a ri a thu u tou vhona-vho nyaluwo ine ya tou tshuwisa , nga maanḓa kha sekithara khulwane dzo no tou nga dza vhuveledzisi .
U tea u vha a na ḽaisentsi ya u reila ya vhukuma . 
Hezwi zwo livhisa kha mvetomveto ya Muhanga wa Mbekanyamaitele a Vhanḓowetshumo ya Vharema , ine yo no ṋekedziwa Kiḽasita ya ESEID na Khomithi ya Khabinethe nga Fulwana 2015 .
A hu na masheleni e a si badelwe vhunga Kapa Vhukovhela ḽo tevhedza ṱhoḓea dzoṱhe dza DORA dza u vhiga . 
Phesente ya miḓi i holaho nga fhasi ha R1 100 nga ṅwedzi vha swikelelaho tshumelo dza mutheo dza mahala .
Hu na khaedu nnzhi dzine dza tea u dzhielwa nṱha , hu tshi katelwa na ṱhahelelo khulwane ya vhukoni , sisiṱeme i konḓaho ya mivhuso , vhuaḓa vhuhulwane , ndunzhendunzhe i songo khwaṱhaho ya vhuḓifhinduleli , vhuḓifhinduleli ha zwa mulayo vhu songo linganaho na ḓivhazwakale ndapfu ya u khakhisa vhuḓifhinduleli vhukati ha tshigwada na muvhuso .
Vhaholefhali vha ḓo ṱanganedza mundende na vhaaluwa vhashu vha ḓo tshila vhutshilo havho hoṱhe nga tshirunzi . 
Phurofithi dza khamphani khulwane , tshiṱuṱuwedzi tshihulwane tsha ndeme dza tshiṱoko , na dzone dzi khou gonya . 
3.1 Nyangaredzo ya zwikili zwa luambo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
Kha vha shumise khondomo ya tshinna kana ya tshisadzini . 
Ikonomi ya ḽifhasi i no khou shanduka
U ṅwala - ho katela u ṅwala vhurifhi kana garaṱa na u dzi posa
Tshanduko khulwane ine ya nga kunga maṱo a tshitshavha , fhedziha , yo vha mutshimbilo u ya zwa muvhalelano wa akhurala nga vhuḓalo , hu na mveledzwa ya mvelelo kha u vhiga ha zwa masheleni na vhuḓifhinduleli . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba Khaseledzo ya ḓirama
Musi zwi tshi thoma , Lulu o vha e khonaniḓe ?
Muṅwe muthu a nga kwama Muimeli wa Afrika Tshipembe , o imela mufarwa , kha iḽo shango , kana a kwama tshipi ḓa tsha Consular Services kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria , o imela mufarwa .
U bveledza nḓivho ya masia sa tsumbo : tshanḓani tshauḽa na tsha monde , nṱha kana fhasi .
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 10 : U shela mulenzhe kha mishumoitwa ya IDP 5 / 3 u ṋea tshifhinga tsha u amba kha nnyi na nnyi
Gavhelo ḽa moḓoro na wone wo dzheniswa kha muholo na dziṅwe mbuelo zwo bulwaho afho nṱha . 
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
tholokanyonḓivho i bvaho kha bugupfarwa nthihi fhedzi
Kha vha pfesese masiandaitwa a ndeme a vhubindudzi ha kha inthanethe kha ṱhoḓisiso dza mbambadzo ire na mikhwa ṋamusi na matshelo . 
Khomishini i kandisa muvhigo wa misi yoṱhe , ndivho ya hone ha vha u ḓivhadza vhathu nga mushumo wa khomishini . 
74 . Milayotibe ine ya khwinisa Mulayotewa
Mbuelongwanwa ya bindu ndi vhubveledzi ha bindu ho bviswa mbadelo dza zwishumiswa zwo shelaho mulenzhe khayo . 
Miṅwaha ya sumbe yo fhiraho MCC o humbela vhamagi vha mishonga miṅwe ya u thusedza uri vha ṋetshedze mafhungo nga ha zwibveledzwa zwavho u itela odithi hu sa athu fhela miṅwedzi ya rathi . 
U itela uri hu kone u swikelelwa zwipikwa izwi , hu khou bveledzwa pulane khulwane dza malo nga mihasho yo fhambanaho kha Muvhuso wa Vunḓu . 
Ni songo vhilaela Masindi , ndi ḓo ni ṋea iṅwe ya dzihemmbe dzanga " .
Vhukoni ha u tevhedza maitele a re na vhubveledzi na a u thoma zwithu a u tandulula thaidzo . 
Izwi zwiimiswa zwi tou vha khagala uri zwi ḓo vha vhonkhetheni .
Zwi fanela u dzhielwa nṱha uri therisano na Khomishini ya Muṱaṱisano i dzinginya uri , nga iṅwe nḓila , u kombetshedza zwikaṱudzi kha ṱhanganelo ya nzimo nga tshifhinga tsha zwino dzi nga kha ḓi vha nyimele dza u vala muṋango tshitale musi bere yo no ṱaha . 
Vha nga ita mbadelo musi vha tshi rumela mbuyelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu swika ḓuvha ḽa u fhedzisela u ita mbadelo .
Nyolo ya Venn , tsenguluso ya u ḓiṱunḓela , ṱhanganelo na kuitele kwa mishumo ya U pulana zwifanyiso zwa tshiimo tsha zwino tsha tshitshavha tshi khwaṱhisedzaho shango , vhupo , zwigazwiṱaluli zwa fhethu , na u saukanya ha u ḓiṱunḓela na tshumelo kha tshitshavha .
Sa zwo ṅwalwaho fhasi kha sumbanḓila ya sekithara dza zwiṱirathedzhi u dzheniswa ha mbekanyamushumo na thandela kha muhangarambo wa zwibviswa vhukati ha ṅwaha kha miṅwaha miraru . 
Zwa zwino ngona ya IDP i tendela u shela mulenzhe sa tshipiḓa tsha kutshimbidzele kwa u pulana hu tshi shumiswa nḓila nngede na zwiitei zwigede .
Zwivhumbeo zwa okisaidi zwi re kha zwivhumbeo zwo itwaho nga masila kana zwo itwaho hafu nga masila nga maanḓa zwi dizainiwaho u itela zwipiḓa zwa khomphonenthe ya eḽektroniki ka sa luvhemba lwa sekhethe dza eḽektroniki ; 
a ) Vho Zola Malvern Percival Majavu ( u tholwa hafhu na Mudzulatshidulo ) ;
3 . Mbadelo ya khumbelo i badelwaho nga muiti wa khumbelo muṅwe na muṅwe , nga nnḓa ha muiti wa khumbelo ya vhuṋe , zwo sumbedzwaho kha Mulayo wa vhu R35,00
13 . Vhapondwa na zwigevhenga vha tea u tendelwa u ḓa na vhathu vhane vha vha tikedza muṱanganoni tenda izwi zwa vha zwi sa thithisi dzipfanelo na tsireledzo zwa tshiṅwe tshigwada .
U ya nga ndayotewa yaḽo , Dzangano ḽa Vhuendelamashango ḽa Prince Albert ḽi tea u ṱuṱuwedza vhuendelamashango ḽa dovha ḽa bveledza zwibveledzwa zwa vhuendelamashango hu tshi itelwa vhupo vhu re kha Masipala wa Prince Albert . 
Mabindu a wana vhunzhi ha masheleni ao u bva kha vharengi , muvhuso u wana vhunzhi ha masheleni awo u bva kha vhatheli . 
Gumofulu ḽi katelwa mbadelo dzoṱhe dzi elanaho na u pfukisela hu tshi katelwa immuno-suppressants
Mishumo iyi zwa zwino i khomboni sa afha sekhithara dzone dzine dzi tshi khou ṱangana na ndozwo ya vhubveledzi . 
165. Maanḓḓalanga a zwa vhuhaṱuli
Afrika Tshipembe ḽi ḓitika zwihulu nga vhuṱumani uvhu na vhuḽa ha mashango maledzani kha u endedza thundu nnzhi i dzhenaho na ubva fhano shangoni . 
U vhiga kha Mulangadzulo lu no hovhelela luthihi nga ṅwedzi .
Nyendedzi:Ṋetshedzo ya Themamveledziso i sa Nyeṱhi na Masipala na Nḓisedzo ya Tshumelo yo thomaho u shuma nga ḽa 1 Lambamai 2007 , , dplg,siaṱari1
Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe u itela Vhufuwi ha mutshatshame wa zwi tshilaho maḓini dzo khethekanywa dza bva ndima dza rathi . 
Zwishumiswa izwi a zwi fushi naluthihi , zwi vhanga thaidzo nnzhi musi zwi tshi shumiswa nga vhafumakadzi . 
U pennda zwimedzwa na maluvha a mahodze / kholekhole ; u haseledza nga mivhala ya tsiko na yo vhumbwaho ; u khwaṱhisedza , na maipfi a nga ho murahu , phanḓa ha , fhasi ha . n.z.
A zwi , naho zwo ralo , zwa ṱoḓa u dzulela u londota kana u vhuedzedza . 
Hu tshi engedzwa , vhasedzulusi kha Senthara ya Mbekanyamushumo ya AIDS ya u Sedzulusa kha Nyanḓano ya Afurika Tshipembe , vho wanulusa zwieluli zwihulwane zwi lwaho na HIV .
Zwazwino , hu tou vha na phakha dza u tambela nṋa fhedzi dzine dzi na luhura lwa ḓaraṱa . 
Tshivhaswa tshi bvaho kha ole tsho katelwa kha bakethe ḽa thundu tsho shumiswa u vhalela CPI , fhedzi ezwi a si tshone tshiitisi tsha uri mutengo wa ole u vhe wa ndeme kha CPI . 
Ho sedzwa phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho , maitele na u ṅwaliswa kha zwiimiswa zwo teaho zwa mulayo 100% ya mutengo wa Tshikimu
U khwaṱhisedza ṱhanganelano i shumaho ya mishumo ya TB na HIV kha ḽeveḽe ya tshileludzi . 
Arali zwibveledzwa zwi tshi konḓa , vhagudi vha si tsha takalela u zwi vhala ; ngeno-vho arali zwa leluwesa zwi tshi itisa uri vhagudi vha vhone zwi sa vha iteli khaedu , ngauralo vha sa takalele u zwi vhala .
9.1 Khabinethe yo ṱahisa uri Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo fhindula mbudziso Phalamenndeni nga dzi 16 Ḽambamai 2015 .
Ndivho ya u ṱola ndi u ta arali tshileludzi tshi tshi shuma u ya nga milayo na zwilinganyo zwo randelwaho hu tshi katelwa tsireledzo ya tshiimiswa , mutakalo na dziṅwe ṱhoḓea dzo randelwaho nga mulayo na mbetshelwa ya Mulayo wa Vhana . 
Nyaluwo kha tshifhinga tsha vhukati kha pfukisela dzo ṱanganedzwaho na zwibviswa zwo itiswa nga maanḓa nga u shandukiswa ha inifuḽesheni u ya mitengo ya u shuma . 
Phambano khulwane vhukati ha mashango kha ndivhanele ya vhadededzi vha tshifhinganyana i nga kwama kuvhambedzele kwa data . 
2.5 . Khabinethe i ṱanganedza muṱangano wa Minisiṱa wa Zwiko zwa Minerala na vhaimeleli vha nḓowetshumo ya migodini na vhafaramikovhe wa u ambedzana ngaha mawanwa a Muvhigo wa Ndingo ya Thendelonzwiwa ya Migodi ya 2014 .
Vhashumi vha Phalamennde
Naho zwo ralo , ri na tshanduko dzi vhonalaho dzi katelaho : 
2.1 NYAMBO KHA TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHAKHIKHAḼAMU NA U LINGA
1.3.3 Mihanga ya Kushumele ya Mveledziso ya Tshifhinganyana
Hezwi ri fanela u zwi ita maḓuvha oṱhe a mushumo kha dzi ofisi dza ha masipala , phanḓa ha musi rolo ya u voutha i sa athu u vala .
U engedza kushumisele kwa zwiko nga u ṱanḓavhudza zwikhala u khwiniswa ṋetshedzo ya fhethu ha zwiko izwi . 
Hu fanela u vha na ndango ya u langula u bveledza maḓaka hu tshi itelwa u shumisa maḓi . 
U khetekanya maipfi a bva madungo na u vhala madungo aya .
U shuma na / nga maipfi :
R212 miḽiyoni i khou vhulungwa kha mveledziso ya mitambo ya zwikolo na zwitshavha lwa tshifhinga tshilapfu u swikela 2010 .
2.5 . Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha ha tshivhalo tsha khumbelo dza nyelekanyo hafhu ya mikano ya vundu kha zwitshavha zwa mavundu o fhambahano .
Mbuyelo ya mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana
U khakhulula kha nyimele iyi , ICT i ḓo ita uri i ḓivheswe kha maitele o ḓoweleaho a vhupulani , mugaganyagwama , ndangulo ya khohakhombo , u shumisa , u ṱola na ela . 
Mabindu oṱhe a muvhuso a swikisa zwiṱatamennde zwa masheleni o ṱolwaho kha muvhuso wa vhukati . 
Vha tea u vha vho dzudzanyea na u vha na zwikili zwa vhushaka na vhaṅwe zwavhuḓi . 
U ḓo farwa fhedzi musi a so ngo tevhedza milayo i re kha ndaela .
Vhavhigi vha mulandu ndi vhone vhaṋe vha ndaka vho ḓiṅwalisaho . 
Hu na vhungomu hapo ha ndeme , hedzi thekhinoḽodzhi dzi nga dovha hafhu dza takula tshivhalo tsha mishumo ya sekithara ya u bveledza muḓagasi . 
U sa khwaṱhisedzwa zwi tshi elana na khonadzeo ya mbambadzo zwi ḓisa nḓaḓo kha mimaraga vho . 
Mbetshelwa i dovha ya itwa ya uri arali ṱhoho a si dokotela ya malwadze a muhumbulo u fanela u thola dokotela wa malwadze a muhumbulo u ita ṱhoḓisiso na u ṋea muvhigo nga zwenezwo . 
kha kushumele kwa mishumo yayo na u shumisa maannḓa ṅwaha muṅwe na muṅwe i tshi sedzulusa ṱhoḓea dza tshitshavha kha kutshimbidzele kwa masipala .
Ndi nga namba nda . . .
Tshifhinga dza u ṱhaphudza mushumo tsho khwiniswaho kha phurokhwayamenthe . 
( e ) u thivhela nyito i songo fanelaho uri i sa itiwe nga vunḓḓu ine ya vha na luvhengelambiluni zwi tshi takadza ḽiṅwe vunḓḓu , kana kha shango ḽoṱhe
Mathomo a shuma ha khonṱhiraka yo dzudzanywaho ya Vhupo vhu Shumaho ha Vhuendedzi ha Tshitshavha : 
Ndivho ya vhukonanyi ndi u ṱhaṱhuvha zwo iteaho zwine zwa kwama u pomokwa , muhumbulo u wa u tandulula thaidzo dza matshilele .
Ndi dzula ndo kuna
Arali zwifuwo zwa bulasini zwa bvisa zwitzhili zwi konḓaho u langa nahone malaṱwa a shumiswa kha madamu a khovhe , zwitzhili zwi nga dzhena kha khovhe fhirela vho na kha vhathu nga murahu . 
( d ) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 , na khethekanyo dzine dza vha kha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha Ndima ya 2 , 3 na 4 dza heḽi ḽiṅwalo , zwi vhumba tshipiḓa tsha maga ane a fanela u tevhedzwa na maimo kana zwitandadi zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 ( Phando 2012 ) .
Izwi zwithu zwo haṱulwa nga khothe lwa tshifhinga tshilapfu .
Hu saathu u fhela maḓḓuvha a 14 nga murahu ha u dzhenelela ;
Vhasasaladzi vha ṱhuṱhuwedzo ya mabindu na madzangano kha mashangoḓavha na u itela u bveledza ikonomi na poḽitiki vho thoma u omelela na vhunṋe ha iwe muṋe na ha lushaka , kha maitele a u hana u dzhielwa nṱha ha ṱhuṱhuwedzo ya mabindu na madzangano kha mashangoḓavha na u itela u bveledza ikonomi na poḽitiki . 
Tsheo ya khoro i fanela u itwa nga nḓila ya u khetha lwa demokirasi , u vha khagala na u vha na vhuḓifhinduleli .
Muhangarambo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Vhashumi wo bveledzwa na u tendelwa nga Bodo . 
Zwikhala na zwishumsiwa zwi tea kalwa u ya nga vhuhulwane na nungo dzavho . 
Kha ndingedzo dza u khwinisa vhudavhidzani . 
U takalelwa ha dzikilaba ndi a elana , fhedzi zwo fhambana , hune dzikilaba dza vha na vhatikedzi vha si vhanzhi na u bva kha uri vha khou tamba na nnyi , ḽevele ya khovhakhombo i ḓo vha ṱhukhu ; ngauralo hu na sisiṱeme ya u khethekanya mitambo . 
Nyimele na maitele nga u ya nga Mbidzo ya Mbuelo . 
Mutsiko wa nḓisedzo a u tei u vhavhalela u ṋetshedzwa ha mafhungo a ndeme ngauralo u ya kha muṱanganedzi . 
144. U ṱanzielwa ha Milayotewa ya Vunḓu
Ṱhuṱhuwedzo ndi yo khwaṱhaho kha tshitshavha tsho tiwaho ?
Huṅwe fhethu ha kushumele ha ndeme hu nga ṱumanywa na wadi iyo .
vhadzhiamikovhe vhane vha tea u rambiwa kha miṱangano
U ṱanganyiswa ha vhavhili , hune ha nga itwa nga vhathu vha mbeu nthihi , hu a dzhielwa nṱha u ya nga ha maitele a Mulayo wa u Ṱanganyiswa ( 2006 ) .
12 . Mupo u tea u tsireledzwa musi sisiteme dza mirurela dzi tshi longwa .
Ndango yavhuḓi ya tsheṋe nga ṅwaha , ngamaanḓa hu saathu itwa zwiraba , zwi ḓo fhungudza mutsiko wa tsheṋe , nahone zwi nga fhungudza zwitumbudzi dza zwiliṅwa na malwadze ane ya a kuvhatedza , kana zwa tshila ngayo . 
Malugana na mveledziso ya mbekanyamaitele , ho bulwa kha ḽiṅwalo ḽa CTP uri mbekanyamitele ya vhuendi ha muyani vhu ḓo laulwa nga maanḓa u bva kha davhi ḽithihi ḽa muvhuso . 
Hovhu vhu tevhelwa nga vhutshinyi ha zwa vhudzekani . 
Lushaka lu dzulelaho u shanduka lwa vhupo hapo , ha lushaka na ha ḽifhasi vhu dzulela u sikela muvhuso wapo khaedu ntswa na ṱhoḓea . 
U ṅwala zwi si nga fhasi ha pharagirafu nthihi
Muhasho u ita ndingo dzo teaho dza u kunga vhathu u bva kha zwigwada zwo sedzwaho nga u kungedzela kha midia wo teaho . 
U fhaṱa vhukoni
Naho mbudziso idzo dzoṱhe dzi sa kateli thwii khetho , dzi a elana nga iṅwe nḓila ya huṅwe u shaea na khetho . 
Kha ri ṅwale Tangedzelani maiiti .
Mudededzi u tea u ṋekedza :
Tshanduko idzi dzo vha mvelelo dza mutheo dza u sudzuluwa ha sia ḽo sedzwaho ḽa mbekanyamushumo dza Muvhuso musi tshifhinga tshi khou ya . 
Kha dziṅwe nzulele , vhuḓifhinduleli ha u tikedza vhaṋetshedzatshumelo vhu nga engedzea u swika kha miṅwaha miraru . 
Khumbelo ya u bviswa ha laisentsi ya khombe-khombe ya pfanelo dza mumedzi wa zwimela : R3 600 ndingo i ṅwe na iṅwe
U bvisela khagala kha vhathu vha vhuraru 
Masiandaitwa a HIV na TB kha vhana vho kwameaho a ḓo fhungudzwa . 
U vhona uri mugudiswa muṅwe na muṅwe una tswikelelo ya bugu tshumiswa dzi ṱoḓeaho kha sia na gireidi iṅwe na iṅwe ya vhugudisi .
Zwo ralo khabinete i ita khuwelelo kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe uri vha thusedze kha u vhulunga muḓagasi vhunga giridi ya muḓagasi wa shango isiho kha nyimele yavhuḓi .
Vharangaphanḓa vha Sialala vha tea u ṋewa tshifhinga tsho teaho uri vha dzhenelele kha vhugudisi , u aniswa na u khwaṱhisedzwa .
A hu na zwikwama zwi re nga fhasi ha ndangulo zwine zwa ṱanea thwii kana u sa vha na vhubvo ha u ṱanea kha zwibveledzwathanzi . 
Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi ḽi ṱalutshedza halwa vhu songo rekhodwaho sa halwa vhune a vhu ngo theliswa nahone vhu nnḓa ha tshanele dza mveledzo ya fomaḽa , phaḓaladzo na kunwele . 
Ngudo ya shango yo ḓalesa mapako kha tsengetavha , ine nga fhasi yo tikwa nga masalela na matombothophe . 
Maitele a phanḓa ndi u wana murahu tshinyalelo i songo vhuedzaho nahone yo tambiseaho na u humbula u bvisa lwa tshoṱhe nga u tou ralo . 
5 . Tshiimo tsha Khabinethe kha mafhungo a ndeme a mupo
Ndivho ya u anḓadza mvelelo a si u shonisa zwikolo kana u bveledza muhumbulo wa " vhawini " na " vho kundwaho " , fhedzi ndi u ṋea zwikolo na vhabebi kupfesesele kwa uri tswikelelo yavho i hani i tshi vhambedzwa ya zwiṅwe zwikolo .
Mielo iyi miraru i na vhushaka na u ḓitika na u sa fhambana sa afha dziṅwe dza dzielemente dzi tshi nga khethekanywa nga mielo i fhiraho muthihi . 
Hu sa athu u fhela maḓuvha a 10 musi o ṱanganedza khumbelo ya Khaṱhululo ya nga ngomu DIO u ḓo i rumela khathihi na mbuno dza tsheo i re kha khumbelo kha vhulanguli ho fanelaho .
Maitele aya a muthelo a vhidzwa u pfi " muthelo wa tshivhi " .
U vhala / ṱalela u itela u pfesesa ( u shumisa tshibveledzwa tsho ṅwalwaho / tsha u vhonwa sa khathuni/ zwipiḓa zwa fiḽimu )
Ndi mbuno dzifhio mbili dzine a bula a tshi sasaladza TV .
Ndivho ya tshumelo idzi dzoṱhe ndi u ṋetshedza thikhedzo kha vhalwadze vha re zwitshavhani zwavho . 
Thengiso dza mavhengeleni dzo khwinisea zwavhuḓi u bva u tsela fhasi zwihulwane hadzo ṅwaha wo fhiraho , naho maga o ongolowa u bva tshe tshiphuga tsha ḽifhasi tsha fhela . 
Holodei dzo dzhielwaho u fhola
vhune ha anzela u duga mililo
Kha nyimele ya vhaimeli vha vhupo , u thomiwa ha komiti ṱhukhu dza wadi hu thusa vhaimeli nga u vha eletshedza kha zwithu zwi kwamaho tshitshavha .
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 .
( U ṅwala )
Nḓila ya vhushelamulenzhe nga tshitshavha tsho dzinginywaho ndi ya vhushumisani sa nḓila ya u manḓafhadza vhadzulapo . 
Sa Minisiṱa wa Mutakalo , ndi khou ṅwala malugana na dwadze ḽo buliwaho afho nṱha u itela mbuno mbili dzo buliwaho afho fhasi :
Hezwi zwi katela tsireledzo ya mupo nga milayo yo teaho na maṅwe maga u thivhela tshikafhadzo ya mufhe na tshinyadzo kha vhudzulavhathu , u ṱuṱuwedza ndondolamupo , na u tsireledza mveledziso ya vhudzulavhathu yo khwaṱhaho .
Mbekanyamushumo ya Vhuheḓana ya ha Masipala ndi ḽiga ḽa u fhungudza muhwalo wa mbadelo dza tshumelo dza ha masipala kha miṱa yo shayaho ngomu ha masipala . 
Ngaha khumbelo ya ḽaisentsi ya tshumelo dza khasho ya Mbambadzo
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u dzhia ḽiga nga u ṱavhanya musi hu tshi vha na khethululo nga muvhala kha tshitshavha tshashu .
Vhadipulomati avha vha tea u shumisa u vha hone havho afha u shumisa nga nḓila i bveledzaho zwikhala ezwi u itela uri roṱhe ri vhuelwe . 
Hezwi ndi ṅwambo wa vhuḓikumedzeli ha tshoṱhe na u shuma havho lwa biko . 
Nḓivhadzamulayotibe iyi i itelwa miraḓo na u khwaṱhisedza kuitele kwa zwino ku shumiswaho u langula mbetshelwa dzine dza ṱoḓa tshumisano u bva kha vhashumisani vho fhambanaho nga ngomu ha Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi . 
Tshumiso ya maḓi a masipala wapo i ḓo badeliswa nga mutengo wa fhasisa u shumiswaho kha vhashumisi vha mahayani . 
Mbudziso : Naa mukhantseḽara wa wadi a nga ta mukhantseḽara wa PR uri a vhe Mudzulatshidulo arali mukhantseḽara wa wadi a siho ?
Thekhisi yo swika nga tshifhingaḓe ha Tshamaano ?
U vhona uri hu khou vha na maga a tevhekanaho a u fhungudza vhushai na u shela mulenzhe kha ndinganyelo ya mbeu kha Masipala . 
Mufarisa Muphuresidennde wa Riphabuḽiki vha isa phanḓa na u tshimbidza nyambedzano vhukati ha muvhuso , khamphani dza migodi na vhashumi .
U thomiwa ha mbekanyamushumo ya u ṱavhanya u dzhenelela u itela u thusa vhaaluwa vhaswa . 
Musi madzhini u tshi fhungudzea ḽevele ya zwiṱunḓwa zwa ole i songo kunaho ya ṋawa dza soya . 
Kha ḽevele ya muthu nga muthihi , musi vhathu vha tshi amba nga ha ndiliso ya tshiga , vha thoma u humbula nga ha zwithu zwi nga ho sa mafhungo , ho itea mini zwavhuḓivhuḓi , kha mufunwa wanga . 
Mafhedziseloni Vho-Magakala vha tenda mulandu .
U xuxwa na u netulusa muvhili : u eḓela nga muṱana vha tshi khwaṱhisa/ u hwetekanya misipha yoṱhe , u puta vili / feisi , u imisa mahaḓa , u thambisa misipha yoṱhe u itela uri muvhili u lemelele fhasi , n.z.
I dovha hafhu ya sumbedzisa uri mukhantselara wa wadi u ḓo vha mudzulatshidulo wa Komiti ya Wadi nahone u kombetshedza khoro ya masipala u vhea milayo ine ya langa kutshimbidzele kwa u khethwa ha miraḓo ya Dzikomiti dza Wadi .
Ri tshi khou shumisana lwa na dwadze na u shuma na masiandaitwa aḽo . 
Mishumo yoṱhe heyi i khou pfanaywa nga kha Mbekanyamushumo ya Lushaka ya Mushumo wa zwa Maḓaka . 
Volumu ya maḓi ane a eletshela kha milambwana i ḓo bvela phanḓa na u engedzea , zwi tshi itiswa nga mveledziso fhethu hune mvula ya eletshela hone . 
Nyolo yo vha nḓila ya u lingedza u tandulula vhuṱanganelani ha tshifanyiso , thekhinoḽodzhi , tshikalo , mbonalo , tshedza tsha mupo na vhukone ha vhashumi . 
Kha ri ṅwale Khaḽarani tshifanyiso .
Thendelo dzo khetheaho ( nga nṱha ha thendelo u thoma ya sibadela ) i ṱoḓeaho kha angiogirafi , Zwikene zwa CT , MDCT , angiogirafi ya khoronari , zwikene zwa MUGA , zwa PET , zwa MRI na ngudo dza radio isotope 100% ya mutengo wa Tshikimu
Ho katelwa masheleni a lushaka , vunḓu , tsireledzo ya matshilisano na zwiimiswa zwa tshitshavha zwo khethiwaho . 
Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo ndi khethekanyo dzo fhambanaho dza Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo une Tshigwada tsha Mushumo tsha Dziminista zwine tsha themendela zwa tea u khwiniswa : 
Mutengo wa ndangulo ya nṱha u katela phirisa tshifhinga tsha mushumo yo pfukiswaho ya phurofeshinaḽa dza mutakalo , ine ya engedza mbalotshikati ya mutengo nga mutholiwa . 
Thendelano ya tshoṱhe i bvaho kha therisano idzo i ṱoḓa thandululo dza vhukuma dzine dza vhuedza tshitshavha na masia a kwameaho thwii a wanwa . 
2.1 Nyambo kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka
ḓiresi ya fhethu ya vhaṱunḓu kha shango ḽine ḽa khou vhambadzelwa
ho bveledzwa sisiteme dzi re na ndeme
Ri na fulufhelo ḽa uri u thomiwa ha izwo zwithu ho takutshedzaho hu ḓo rangela u dzhena kha khaedu dzo ṱaluswaho dzi re hone zwine zwi ḓo fhedzisela nga u swikisa kha ndangulo ya vhukuma . 
Vhavhuelwa / vhaḽaifa
Nga maṅwe maipfi , kha vha thome vha vhee dzithaidzo kha vhone vhane nga u tou ṅwala , nga tshivhumbeo tsha mbuno , nga u tevhekana na u pfufhifhadza . 
Habu ya Vhaswa ndi thandela ya Ndingedzo na uri ndi ya u thoma ya lushaka ulwo , i ḓo iswa vho na kha maṅwe mavunḓu .
Ndemenyengedzedzwa nga nḓowetshumo
Nahone ri atenda uri , phanḓa ha magundo maṱanu a tshi khou tou tevhekana , thimu ya lushaka i ḓo vha yo novha na fulufhelo ḽa u ḓi dzhenisa gereni ya u tamba zwi songo lavhelelwaho !
Mbekanyamushumo ya u thoma ine ra vha nayo ine ya pfi mafulo a ndivhiso ya tshitshavha . 
Pfalandoṱhe mbili dzine dza fana .
Tshiṅwe tshifhinga musi ni tshi vhala , ni ḓo ṱangana na maipfi ane ni sa a ḓivhe .
Mbuelo na ndivhuwo zwa sisteme ya ikonomi ya ḽifhasi zwo livhiswa nga maanḓa kha mashangohaya a zwa nḓowetshumo . 
milaedza ya vhuhana yo wanalaho nga ha khuḓano
Muimeli wa khethekanyo dzo fhambanaho dza tshitshavha tshoṱhe tsha Riphabuḽiki nga u ṱanḓavhuwa na u vha na ndalukano dzo teaho , makone na tshenzhemo kha masia a , vhukati ha maṅwe :
Khethekanyo ya zwiko zwa madi I do itwa lwa minwaha ya 10 u swika 15 I daho , hu tshi khou thomiwa nga uho vhupo hune ha khou tea u shumelwa lwa shishi na zwenezwo .
6.1 . U engedzwa ha konṱiraka ya Vho Mr Lionel October sa Mulanguli-Guṱe ( DG ) Muhashoni wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu .
Buthano ḽa Torremolinos na Phurothokhoḽo yayo ya 1993 ḽo vhea ndinganyiso dza tsireledzo , dzi ngaho sa zwiimiswa zwa u ponyokisa vhutshilo , vhudavhidzani ha radio , tsireledzo ya mulilo , u dzheniswa ha mitshini na muḓagasi , na ṱhoḓea dzo khethwaho dza ngalavha dza vhurei lwanzheni dza mithara ya 24 na u fhira .
( 4 ) Huṅwe na huṅwe hune hei khethekanyo ya ṱoḓḓa uri muthu a ṋewe mafhungo , mafhungo eneo a fanela u ṋewa nga luambo lune muthu onoyo a lu pfesesa .
Zwikili zwa u vhala zwo teaho zwi a sumbedzwa vhagudi
Thendelano dzo raloho dzi shela mulenzhe vhukuma kha u kovhana na u amba nga ha thaidzo , maitele na mihumbulo kha sia ḽa tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi , nga maanḓa hafhu na kha u kovhana ha tsumbo dza mafhungo a vhukuma na maitele a khwine . 
IDP i topola fhethu ha masipala hune ha vha na tshumelo dzi si gathi nahone hu re na vhushai vhuhulwane ya sumbedza uri gwama ḽa masipala ḽi tea u shumiswa ngafhi .
Fhedziha , lutendo lwa uri vhathu vha ḓo ita tshiṅwe na tshiṅwe tshi takadzaho , na u thivhela zwine zwi sa takadze , zwi hanedzana na ngoho . 
Ndi nga mini ri tshi lila maḓi ?
U kona u shumisa phurogireme ya Pastel na Excel yo dombelaho . 
U shela mulenzhe ha thimu ya u tshimbidza kha vhege ya u pulana
KHETHEKANYO YA 3 : U BULETSHEDZA NA U BVISELA KHAGALA MAGUDISWA
Vhavhalelani ḽifhasi .
U huvhala zwihulwanesa a hu humiselei murahu , nahone lufu a lu shavhei . 
Dzikilaba dzi anzela u shumisa vhalangi vhadzo . 
MULANGADZULO : Muhulisei Vho Maimane , sa zwe nda amba , ri ḓo ita uri Muṅwaleli wa Phalamennde a ṱoḓisise ... [ U dzhenelela . ]
U thomiwa hu tevhelaho ha Fulo ḽa u Ṅwalisa Vhathu ḽa Lushaka ngei Libode , Eastern Cape ṅwaha wo fhiraho , vhathu vha fhiraho 700 000 vhane vha vha vhaiti vha khumbelo dza u thoma dza maṅwalo a vhuṋe o ṋetshedzwa , zwi sumbedza ḓora ḽihulwane nga vhathu vhashu kha heḽi ḽiṅwalo ḽa ndeme .
Tshiṱirathedzhi tsha Afurika Tshipembe tsha Bio-economy tshi ḓisa inzhini ya ikonomi ntswa ine ya ḓo ṋetshedza mutheo wa nyaluwo ya vhumatshelo .
Olani tshifanyiso tsha muthu a re muhali kana ane na tama u mu edzisa . Ṅwalani maipfi tsini na tshifanyiso tshine tsha ṱalutshedza uyo muthu nga nḓila ya khwiṋesa .
Zwenezwo-ha , hu ḓo tea uri hu vhe na nzudzanyo dza u pulana dzo fhambanaho zwi bva kha lushaka lwa wadi .
Ri ḓo isa phanḓa na u vhona uri muvhuso u dzhenelela thwii kha zwa migodi .
Zwo ḓisendeka nga tsengulusothangeli dza maṅwalwa , hu ṱoḓea thuso ya thekhinikhaḽa . 
Ro dovha ra ṋetshedza khonṱhiraka dza ndaulo na mishumo , na nyendedzi ya ṱhanḓavhudzo dza mushumo . 
Vhagudi vha bveledza vhukoni ha U vhala na U ṱalela zwibveledzwa zwo ḓoweleaho , zwi tshi katela na zwibveledzwa zwi vhonalaho u itela u wana mafhungo .
U anḓadzea kha mutsho , phosho , kana nzinginyeo .
ḓaho u ḓo vha wo ima nga nḓilaḓe ?
Vhuimo ho teaho ha fhasisa ha mushumi vhu fanela u maanḓafhadziwa u itela u shumisa pulane ya tshiṱirathedzhiki . 
Zwiṅwe hafhu , ḽevele dza dzikhombo tshi khou shusha vhukuma na khombo dzi vhangiwaho nga u engedzea ha tsitsikano kha bada dzashu . 
U bveledza zwivhumbeo zwo ṅwalwaho , zwa oraḽa na vhuṅwe vhudavhidzani ha midia zwa u kwengweledza . 
Muofisiri wa muvhalelano muṅwe na muṅwe a re na vhuḓifhinduleli u fanela u khwaṱhisedza uri manweledzo o angaredzwaho ha pulane dzavho u ya nga u fhambana ha shanduki . 
Zwidodombedzwa zwo katelwaho kha fomo ya u ita khumbelo ndi zwa ngoho nahone ndi zwone . 
Zwino wanani ni talele nga fhasi maiti a re kha phara iyi .
( Dzina ḽa Phurogiremu ya Zwikili )
U ṅwala phindulo
Tsha u fhedzisela , mulayo u thoma gwama ḽa vhuendi ḽa mavu a masipala u itela u lambedza tshumelo dza vhuendi ha nnyi na nnyi na themamveledziso . 
3.70 Tsha ndeme kha iyi ṱhoḓisiso , tshine tsha vha tsha u vusuludza Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi , hu na mbilo dzo ḓisendekaho kha u ita vhuloi hu pfanelo ya vhurereli yo tsireledzwaho kha Ndayotewa .
U ṅwala pharagirafu nga ha muṱa / khonani / zwifuwo zwo ḓowedzwaho vhathu/ mutambo u funeswaho / zwithu zwine zwa khou itea nga tshifhinga tshenetsho
u pulana hu fanela u ṱumanywa na zwiimiswa zwa mulayo , u fana na Komiti ya Wadi
Mishumo ya davhi iḽi ndi :
Vha nga lingana . . .
Ndi ḓo shuma na vhashumi vha ṱhoḓisiso vha phalamenndeni kana Komiti yo Ṱanganelaho ya Tshoṱhe ya vhashumi vha ṱhoḓisiso vha Vhupileli . 
2 . Khothe a i nga bveli phanḓa na khumbelo ya u ḓiḓisa ine ya ḓo ṱoḓa Muvhuso wo humbelwaho uri u ite zwipikwa zwawo nga nḓila i fanaho fhasi ha thendelano dza dzitshakatshaha u ya nga hune u tenda u rumela Muvhuso zwi a ṱoḓea u ḓisa muthu wa Muvhuso uyo Khothe , nga nnḓa ha musi Khothe i tshi nga thoma ya wana tshumisano kha Muvhuso wo no khou rumela ya u ṋea thendelo ya u ḓiḓisa .
Vha dzulele u sheledza zwimela zwavho nga zwifhinga zwa musi hu tshe nga matsheloni kana nga tshikovhelelo , musi mufhiso wo dzika .
Kha tshifhinga itshi tsha tshanduko ya tshihaḓu , vhushaka ha nyito ya kiḽinikhala kha maitele a pfunzo yo fhelelaho vhu ṱoḓa tshenzhemo khulwane . 
Hoyu ndi mutevhe wa u sedzulusa wa zwithu zwine zwa tea u vhudziswa kha masipala :
Zwine mushumi muṅwe na muṅwe na mutholi vha fanela u zwiḓivha nga ha zwa mutakalo na tsireledzo mushumoni
Kha vha dzhenise khophi dza zwipiḓa zwa ḽiṅwalo ḽo teaho zwa kharikhuḽamu ye vha shumisa . 
75% ya MaAfrika Tshipembe vha khou ḓo dzula vhupnio ha ḓoroboni nga 2030 .
Zwikili zwa vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho , u lavhelesa , u ela , u dzudzanya , zwa masheleni na zwa ndaulo . 
( iv ) dokotela we a tou nangiwaho .
Vhugevhenga uhu vhu itwa nga sindikheithi dza nnḓa ha mikano ya lushaka , ndi ngazwo hu na khuwelelo ya mashango manzhi ya vhushumisani ha dzingu na ha dzitshaka na u sainwa ha thendelano dza zwishumiswa zwa dzitshaka . 
U sumbedzisa uri dimokirasi yo ṱanḓavhuwaho yo phaḓalala hani u mona na shango hu na u ṱoḓa khonadzeo dza vhurumelazwivhambadzwa nnḓa u itela nḓowetshumo na u wana zwiko zwiswa u itela thumbukwa . 
Thandululo dzi re hone ho sedzwa maga o dzhiwaho kana zwikundisaho kha u dzhiwa ha maga
Kha vha vhee X hune ya shuma hone kha muhasho wavho . 
Mufariwa o wiwa nga muofisiri . 
Musi poswo yo vala nga ḽa 25 ḽa Ṱhafamuhwe , a ho ngo tsha ṱanganedzwa khumbelo . 
Tsedzuluso ; na
Ndeme ya maraga wa mikovhe i elwa nga vhathu vhane vha khou lavhelelwa u ṱanea kha mikovhe . 
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 26 Lambamai 2017
U bva tshe dzibannga dza vhupo ha Yuro dza vha dzi na vhunzhi ha tshikolodo tsha mivhuso yadzo , a dzo ngo fulufhelwa . 
Zwi dovha hafhu zwa ita uri hu vhe na u sa fhulufhelana na khuḓano .
u ita mvetamveto ya adzhenda , a tshi khou shumisana na mudzulatshidulo wa Komiti ya Wadi , ane a vha mukhantseḽara wa wadi .
Luṅwalo lu ambaho tshivhalo tsha dokhumenthe dzo rumelwaho , na shango ḽine dza ḓo shumiswa hone , lu tea u fhelekedza dokhumenthe .
Zwimange zwi pandamedza mbevha .
Vhuṱumani uhu ho vhambela na ngona ya u isa CBP vhathuni ha masipala i tshi tou ingiwa .
Mbonalo dza ndeme dza
Khoro i tea u vhulunga zwo fhelela na u vha na muvhalelano wone wa masheleni ye a a ṱanganedza na ye wa a shumisa . 
U ri sia havho , musi ri tshi tou vha tsini na u fara miṅwaha ya 20 ya mbofholowo na demokirasi , zwo vhaisa vhathu vhashu vhukuma na vha nga nnḓa ha mikaṋo .
Mbudziso kha :
U bveledza zwikili zwa tsaukanyo ya matshilisano , vhukoni ha u linga vhukoni ha vhaṅwe , vhuṱali ha khumbulelo , u aluwa muyani , na u dzhenela ha tshitshavha , zwine zwa ḓo vha thuso khulwane ya u wana kana u sika mushumo ngomu kana nnḓa ha dzikereke . 
U tsireledzea na mutakalo ndi mutheo wa ṱhoḓea ya vhubindudzi ha vhubulasi vhu bvelaho phanḓa .
Vhuyo vhune tshikolo tsho livha khaho , zwi re , " hu khou iwa ngafhi " .
U ṋea mvulatswinga ya maṅwe maṅwalo sa ḽitambwa na zwirendo zwo fhambanaho
Adzhenda i fanela u lugiselwa .
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u vha vho themendelwa nga SETA .
U bula muṱoḓo wa tshifhinga
U shumiswa ha mahatsi a tshikale zwi a funeswa u itela mbuno ho sedzwa mupo . 
Mitengo ye ya ewa ndi ya u tou anganya nahone i a fhambana zwi tshi bva kha nzulele ya fhethu hugede .
Nga murahu ha Indonesia na Brazil , Afrika Tshipembe ndi shango ḽa vhuraru ḽine ḽa vha na zwithu zwa zwi tshilaho zwo fhambanaho kha ḽifhasi , hu re na zwipuka / zwimela zwine zwa wanala fhano fhedzi .
Zwidodombedzwa kha vhuvha , vhupo na vhukoni ha dzisisiteme dza ndaulo ya malaṱwa dzi re hone , zwidzheniswa , na maitele . 
( ii ) nga ha mvelelo dza u sa fhumula ;
phanḓa(continuous assessment ) - u linga zwine zwa vha tshipiḓa tsha u funza na u bveledza vhagudi nga vhukwamani vhu sa gumi u ṅwala na
PGDS i na zwipiḓa zwivhili , zwi re kuvhonele kwa tshiṱirathedzhi tsha tshifhinga tshilapfu na pulane ya u thoma u shumisa , u sedza na u ela .
Kha pH i re hone nahone ri tshi humbulela uri bwindi ḽa masephenene a zwo omaho zwo kalula zwi tshi vhambedzwa na Cd . 
11 . Ṅwana wa mbudzi ndi mbudzi
Mveledzwa dza toksini iṅwe na iṅwe ya khemikhaḽa yo shelwaho i tea ṱoliwa . 
U ṱanganya mafhungo a tshi shumisa maṱanganyi , tsumbo , na , fhedzi , ngauri , na maṅwe .
Garaṱa ya zwikoro
Khabinethe i dovha hafhu ya fhululedza Phuraimi Minisiṱa muswa wa Muvhuso wa Lesotho , Muṱhomphei Vho Pakalitha Mosisili kha u nangwa na u rwelwa ṱari havho he ha itea nga Ḽavhuvhili , ḽa 17 Ṱhafamuhwe 2015 , he ha swika na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na Muthusa Muphuresidennde Vho Cryil Ramaphosa .
Vhuingameli ha saithi vhu nga itwa hu na u tholwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha datumu ya u vala . 
ḼAVHUṊA , 12 LUHUHI 2015
Kha zwiṱitshi zwa u thoma , vhunzhi ha dzipharamitha dzo ṋewaho kha mutevhe u re afha fhasi dzi a wanala . 
U vha hone ha masheleni a thikhedzo a dzitshaka - muṋei na phuraivethe - khathihi na masheleni a Muvhuso , u itela u konisa u shumisa . 
Naho ḽihoro ḽo wanaho nḓivhadzo dza zwa muthelo ḽi songo kombetshedzea u dzhenelela , ḽihoro ḽi tea u ḓivhonadza na u thusa u ela zwiteṅwa kha akhaundu na u hanedza zwiteṅwa zwi si zwa ndeme . 
Hezwi zwi ita uri u senguluswa na u khwinifhadzwa ha mashumele a mbekanyamushumo zwi konḓe . 
vhu vhona uri GCIS i na zwiṱirathedzhi zwa mbambadzo na phaḓaladzo zwo fanelaho kha zwibveledzwa na puḽatifomo yayo yoṱhe .
Vha sa shumi kana vha tshi hola masheleni a sa fhiri R3500 000 nga ṅwedzi
Vho mmbudza uri vhunzhi ha vhathu vha Elandspoort vha wana nnḓu dza RDP fhedzi nṱhani ha uri vha dzule khadzo , vha ya dzirengisa kana vha hirisa vhaṅwe vhathu .
U sedza kha ṱhoḓea ya u alusa u shuma nga kha mulayo na maitele , khathihi na u vhona uri hu na tshanduko kha sekithara , khathihi na u langa maitele na vhuḓifari ha vharengisi vha dzinnḓu .
vhona uri zwikolo zwoṱhe zwi na tshiṱafu tsho linganaho , na uri zwikhala zwine zwa vha hone zwi a ḓadziwa nga u ṱavhanya ;
Pfanelo dza zwa ndayotewa ya uri " ha na mulandu u swika a tshi vhonwa mulandu " zwo katela Muvhigo wa Madzinginywa . 
Muvhuso u ḓo khwaṱhisa uri vhatshinyi vha farwaho nga nwambo wa u tswa kana u ṱanganedza khebulu ndi mulandu une wa ṋetshedzwa khaṱhulo khulu nga mulayo .
Musi ni sa athu vhala
U vulwa hafhu ha mbilo dza mavu zwi tshe zwo ima nga nṱhani ha Mulayo wa Khwaṱhisedzo ya Mbuedzedzo ya Pfanelo dza Mavu , 2014 ( Mulayo 15 wa 2014 ) wo bulwa sa u sa shumiho nga Khothe a Ndayotewa .
U ṱavha maṱamaṱisi vhuriha zwi ḓo , fhedzi , ṱoḓa dzithanele , hu medzwaho mbwanana ho fhaṱelwa nga ngilasi , u dudedza na tshedza tshi saphuḽimenthaho u itela u linganyisa kha maḓuvha mapfufhi na vhusiku vhulapfu . 
Sa zwe tshenzhelo ya sumbedza , naho zwo ralo , thaidzo kanzhi i fhelela kha murengisi wa zwiḓolo ane a nga kona fhedzi u alafha tsumbadwadze dzi vhonalaho kha lukanda . 
kha vha shumise maipfi a ndeme u fhaṱa tshitatamennde tsha bono kha miṅwaha miṱanu iḓaho .
Fhedzi , khonadzeo ndi ya uri zwo itiswa nga mulandu wa fulufhelo ḽa u tsireledzea ḽi siho ḽe ḽa itiswa nga mulandu wa uri mutambo wa u thoma vhukati ha thimu idzi mbili wo tshimbila zwavhuḓi . 
" Ndo vha ndi tshi ḓo lindela iwe Sankambe fhedzi hu na zwiṅwe zwithu zwine nda fanela u ita , " Anansi u fhindula nga u ṱavhanya .
VAT ndi muthelo u songo lumbamaho u bva kha kushumisele kwa thundu na tshumelo kha ikonomi . 
Vhoguga vho fhisa zwiḽiwa .
U dzhenisa ṱhoḓea ya uri hu vhe na u itisa u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi kha dziKPI dza muofisiri wa masipala o teaho .
KHETHEKANYO YA 3 : MAGUDISWA NA PULANE DZA U FUNZA ZWIKILI ZWA LUAMBO . . . . . . . . . . . . . . 17 3.1 U Thetshelesa na u Amba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 3.2 U Vhala na u Ṱalela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 3.3 U Ṅwala na u Ṋekedza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 3.4 Zwivhumbeo na milayo ya kushumisele kwa luambo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
U davhidzana na vhashelamulenzhe vhoṱhe u itela thikhedzo . 
U ambara mivhala yo dombelaho zwi dzhia fulufhelo , zwine hezwo zwi ita uri zwi vhe zwithu zwo teaho kha vhubindudzi . 
Nyito i re afho fhasi zwenezwo i ṱoḓa u shumiwa nga vhulondo , arali nga ngoho :
Kha vha vhee iṱo mathomo a mushumo wa dziwekishopho sa zwe zwa dzudzanywa nga DIR . 
U lugisela u shuma
U shumisa tshirendo kana raimi
Arali ra nga ya Gauteng , tshithu tshi tshoṱhe tshine ra ḓo guda hanengei ndi uri ri lozwa hani dzikhetho . 
Musi ndondolo ya murahu yo tsireledza phukha kha u zwimiwa kana u lavhelesa ha u mvumvusa ha vhatshena , u tsireledza mupo ha tshizwinozwino , kha ḽiṅwe sia , hu ṱumanywa na vhulamukanyi ha matshilisano . 
Musi ho vha na khumbelo , ḽiṅwalo iḽi ḽi nga ḓi wanala na nga luṅwe luambo lwa tshiofisi . 
Vhuṱambo uvhu ho fhela zwavhuḓi , nga muzika munzhi na zwiga zwa dzindivhuwo kha avho vho ḓaho . 
Nganea , ḓirama , Nganeapfufhi
Muraḓo o dovha a tendela mme awe vha tshi renga mishonga ya khauntharani nga garaṱa yawe ya tshikimu tsha dzilafho naho mme awe vho ṅwaliswa sa muraḓo muhulwane nga fhasi ha iṅwe nomboro ya vhuraḓo .
U ṅwala tshibveledzwa tsha ndaela tsumbo , kuitelwe kwa tie
Mulayo wa Ekisiṱiradishini ndi wone wo teaho kha u valela muthu o lindelaho tsengo sa CSA yo khwiniswaho yo ṱalutshedzaho zwavhuḓi muthu o vulelwaho u ya nga Mulayo uyu sa mufariwa o lindelaho tsengo . 
- Fhethu ho kuna nahone matheriala wo vhulungwa zwavhuḓi ?
Musi mukalaha Vho Sam vho no phuluswa , dolofini ya vhuyelela maḓini ya ṱuwa , asiiḽaa !
U vhala tshibveledzwa tsha ndaela , tsumbo , risipi , masia
U khwaṱhisedza tsireledzo ya nḓisedzo ya fulufulu shangoni , Eskom yo vhulunga masheleni a fhiraho R75 biḽioni , nga maanḓa kha zwiṱitshi zwiswa Medupi , Kusile na Ingula , na u humela kha tshumelo na u ṱanganywa ha dziṅwe thandela .
vhadzhiamikovhemadendele vha ḓo lelutshelwa nga u pima zwiṅwe zwa zwisumbi
Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde kha u ṱuṱuwedza zwitshavha zwapo zwa Mhlabuyalingana na mimasipala ya henefho ine ya vha Mkhanyakude , Hlabisa na Jozini kha u vusuludza fulufhelo ḽavho kha mapholisa na u shumisana navho kha u lwa na vhugevhenga vhu pfukekanyaho mikaṋo , nga maanḓa u hombokiwa ha dzigoloi vhuponi uvho .
U shela mulenzhe ha nnyi na nnyi u itela uri nnyi na nnyi ane a takalela u shela mulenzhe kha ndangulo dza madi a kone u ita ngauralo .
Kha pulenari zwigwada zwiṋa zwi ambedzana zwiteṅwa zwa ndeme zwine zwa bva kha mishumo yavho na u sumbedza zwe vha wana zwi tshi takadzesa kha nyambedzano dzavho .
U ṱhonifha vhagudi ngae
Kha Masipala wa Tshiṱiriki tsha Vhembe ngei Musina , Muvhuso wa Limpopo wo tikedza Kiḽasiṱa ya Ṅwaneḓi ine ya vha na vhorabulasi vha linganaho 300 vhane vha lima miroho kha egere dzi fhiraho 1 300 vha tshi itela u rengisa .
U ṱalutshedza uri kushumisele kwa mirando ya Batho Pele ku ta hani nḓila ya kushumele .
Maanḓalanga a mbulungo ya masheleni a nga wanala kha bodo yo ḓiimisaho nga yoṱhe i re na maanḓa o ṱanḓavhuwaho a u thoma mbekanyamaitele ya mbulungo ya masheleni na u nanga mbulungo dza masheleni , naho hu na uri bodo yo raliho zwi tshi nga konḓa u i tsireledza kha polotiki . 
Ngauralo ri nga tama u vha funza uri tshiṅwe tshifhinga maipfi a sa vhonaliho a nga davhidzana u mona na mikano ya mvelele na luambo . 
U bveledzisa na u khwaṱhisa zwikhala zwa vhaswa uri vha gude pfanelo dzavho na vhuḓifhinduleli . 
ṋomboro ya Vhuṋe / ṋomboro ya akhaunthu yo ṱumanywaho na muthelo une wa khou badelelwa .
24 . Vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vha tea u vha vho wana vhugudisi ho teaho kana tshenzhemo yo teaho .
Vhuḓifhinduleli ndi muṅwe wa milayo wa ndeme ya u dzhenelela na Komiti dza Wadi , sa vhakhantseḽara vho khethwaho , vha na vhuḓifhinduleli kha tshitshavha tshine vha tshi shumela .
Hezwi kanzhi ndi zwone zwine zwa vha zwa ndeme kha mivhuso na mabindu . 
Afrika Tshipembe
Fomo ya eḽekiṱhironiki ya Adobe i ḓo dzhiwa sa tshiko tshihulwane tsha mafhungo a nḓivhadzo ane a tea u ganḓiswa . 
Tsha vhuvhili , khaedu khulwanesa yo livhanwaho nayo nga uyu Masipala ndi ya u shumiswa ha phakha dza u tambela khadzo sa fhethu ha u itela phikiniki nga miraḓo ya tshitshavha . 
Ro vha ri khou pfa vhuṱungu , u tou vha kha zwa poḽotiki kha zwe ra ḓisa , u sumbedza uri poḽotiki i ṱumana hani na nndwa yone iṋe . 
Hezwi ndi zwithu zwine zwa khou tea u shumiwa nazwo nga nḓila ya u shandukisa zwithu u itela u khwinifhadza tshiimo zwine muhasho wa vhulamukanyi wo no thoma u zwi lugisa .
Maelana na phungudzo , mafhungo a ikonomi ya matshilisano a fulufheleaho ndi a ndeme kha u ḓivhadza mbekanyamaitele ya mugaganyagwama na themendelo kha mikovhe ya mugaganyagwama . 
Ndivho ya Mulayo yo sedza kha u khwaṱhisa tsireledzo ya pfanelo dza vhatsivhudzi vha ndaka i yelanaho na zwimela zwo yaho nga u fhambana .
U shumisa nḓivho ya mibvumo/ foniki u peleṱa maipfi sa . u fhaṱa miṱa ya maipfi ho sedza nḓila ine ya unga ngayo na mbonalo
4.1.6 vha ḓo tea u ṋea vhaofisi vha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi zwidodombedzwa zwavho zwoṱhe zwa masheleni , u itela uri hu kone u tiwa mbadelo ya masheleni o teaho ;
muṅwe muthu ane a tea u a fara kana a na thendelo ya u a tsireledza .
Fhedziha , khaedu tharu ya u shaea ha mishumo , vhushai na u sa lingana dzi kha ḓi ya phanḓa , naho ho no ḓi vha na mvelaphanḓa yo no itwaho .
Madzhenele a mbekanyamaitele a ne vha ḓo a vhala kha ḽiṅwalo iḽi o fhambana nga maanḓa na zwe zwa vha zwi tshi itiswa zwone kale . 
African Union Sports Council Region 5 ndi ḽiṅwe ḽa madzingu maṱanu o hwedzwaho vhuḓifhinduleli ha u bveledza mitambo fhasi ha Mbumbano ya Afrika .
3.2. Khabinethe yo tendela u ḓivhadziwa ha Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Milayo ya Saintsi na Thekhinoḽodzhi , ya 2013 kha Phalamennde .
Vhubveledzi ho engedzedzeaho ha tshifhinga tshilapfu kha zwa vhulimivhufuwi na kha mabindu a vhulumivhufuwi
Nḓila ine mishumo iyi ya dizainiwa ngayo i tea u katela magudiswa a thero nahone ya katela mishumo yo fhambanaho yo dizainiwaho u swikelela ndivho-tiwa dza thero .
Adzhenda ya mvetamveto i tea u ṋetshedzwa phanḓa ha muṱangano na u tendelana nga hayo muṱanganoni .
Vhavhusi vha Mashango vho lavhelesa zwiga zwo fhambanaho zwa tshumisano kha mbumbano ya Commonwealth , zwe vha khwaṱhisedza hafhu sa zwone zwihulwane kha u sumbedza mbuelo dza u vha miraḓo , nga maanḓa kha mashango a re miraḓo ine ya kha ḓi bvela phanḓa . 
Mulangi wa thandela kha tsumbo iyi u ḓo vha kanzhi e rakhonṱhiraka a re na vhuḓifhinduleli ha u fhaṱa nnḓu . 
Tshiṅwe tshithu tshine ra tshi wana tshi shumiseaho ndi uri ri dzula ri tshi kwamana hani na dziṅwe yunithi dza mabindu . 
Mapholisa u swikela afho hune ndima ya 11 ya Mulayotewa ya ṋea vunḓu maanḓa a vhusimamilayo .
Zwitopo zwa senthara dza bindu zwi tea u vha hone uri bisi i tsitse vhaṋameli miṋangoni muhulwane ya dzisenthara . 
Nga nnḓa ha u vha muraḓo wa Buthano ḽa Madzangano a Mashango kha Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka , Afrika Tshipembe ḽi fanela u linganya zwipikwa zwaḽo kha ICC na zwipikwa zwaḽo kha Mbumbano ya Afrika na zwipikwa zwayo kha mashango nga oṱhe , hu tshi katelwa na Afrika , u ya nga thendelano ya dzitshakhatshakha ye ḽa saina .
Ubva Lambamai , ofisi thendeleki dza mbilo dza mavu dzo vha dzi tshi khou mona na vunḓu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha .
Mvelelo idzi dzi nga kha ḓi shumiswa kha nzudzanyo ya fhethu hu re kule hu tshi shumiswa modeḽe wa mbalo . 
U halelwa ma ḽ atwa hu sa badelwi
Muhumbulo wa u thoma u ṱoḓa uri khumbelo ya mutshudeni kha pfunzo dza tshiimiswa tsha nṱha dzi khunyeledzwe u thoma , ngeno muhumbulo wa vhuvhili u tshi tendela u itwa ha khumbelo phanḓa ha khumbelo kha pfunzo dza nṱha dza tshiimiswa . 
U tholiwa uhu hu ḓo vha na mveledzwa mbuya kha mugaganyagwama wa mbadelo nga u vhona u fhungudzea . 
2.16 Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i sumbedza dziṅwe dza thaidzo dzi kwamaho musi hu tshi vha na mulayo u laulaho zwa vhuloi .
Hu dzhielwe nzhele uri ANC na HIV a si tsumbo dza akhironimi sa izwi a sa bulei sa ipfi .
Naho zwo ralo , Muhasho u ḓo tama vhadzulapo vha mashango a nnḓa vha tshi ita khumbelo nga vhone vhaṋe u itela dzivisa nahone hu si nga kha muimeli wa muḓivhi wa ṱhunḓu . 
Phurogiremu yo shumisa vhukoni na tshenzhemo dzo khetheaho dza vhafumakadzi khathihi na dza vhanna ?
Zwipikwa zwa ndeme na zwone zwo shandukiswa u itela uri zwi elane na Tswikelelo ya Tshitshavha , U Fhelisa Vhushai na mafhungo a zwa Vhuendi ha Nnyi na Nnyi . 
c ) Thasululo ya Khoro
nzwalelo kha tshelede ye vha i hadzima na bondo dza nnḓu
Mbekanyamushumo yo ḓitika nga mitsiko ya kushumisele kwa masheleni yo fhambanaho , u fana na ṱhoḓea ya u thola vhaṅwe vhashumi vha u engedza nga mulandu wa u ḓala ha mushumo , khathihi na masiandaitwa a nga murahu a u thengathenga ha phimo ya thengiselano ane a nga vha hone kha mbadelo dza zwiteṅwa zwa muaro , mishonga na dziṅwe tshomedzo dza mishonga . 
ṱhanziela ya muholo yavho
Mushumo wa sialala wo ḓoweleaho wa mupulani a u shanduki . 
U shandukisa iyi ikonomi ndi thandela ya tshifhinga tshilapfu i re na khaedu .
Hezwi zwo kalula u fhira mvelelo dza GDP dze dza vha dzo lavhelelwa dzine dza vha fhasisa kha dza Tsedzuluso hafhu ya Mugaganyagwama wa 2017 , ye ya anganyela nyaluwo ya GDP ya 2017 nga 1,3% .
Mabambiri oṱhe haya a mulayo ndi ṅwambo wa maimo ha mulayo e a dzhia kha Bambiri Ḽitshena . 
Ndi khou ni ṅwalela luṅwalo ulu ndi lwendoni .
Zwi amba uri kuitele uku ku tea u langulwa nga vhuronwane , zwino vhuḓifhinduleli afha ndi ha Mulanguli wa CBP , a tshi tikedzwa nga Vhaḓivhimakone vha CBP vhane vha dzhia vhuḓifhinduleli kha zwigwada zwo livhanaho zwa wadi .
Muvhili u ḓo tshenzhela u kwamiwa hu si havhuḓi nga tshaka dzoṱhe dza malwadze a u pfukela . 
Musi pulane yo no vha hone , phurosese ya u monithara , u ela na u sedza hafhu pulane ndi ya ndeme .
U papamala ha muthelo ( khonḓelelo ) i ṱalutshedzwa sa reshio ya tshanduko ya phesenthe kha mbuelo ya muthelo kha tshanduko ya phesenthe kha mutheo wa muthelo kha zwa ikonomi . 
" Mafhungo a Mutheli " a ṱalutshedzwa na u tsireledzwa nga Ndima ya 6 ya Mulayo wa Ndaulo ya Muthelo nahone mafhungo oṱhe eneo a kuvhanganywaho kana u vhulunga zwi tshi bva kha u shumisa webusaithi ya SARS a shumiswa fhedzi u ya nga Ndima ya 6 . 
Muvhuso u nga tikedza mbekanyamushumo idzi nga u vhea maga na u ṋetshedza nyendedzi nga ha nyito dza pfushi dzavhuḓi . 
Vha a ṱalukanya kushumele kwa masipala lune vha nga kona u shuma mushumo wa ndeme wa u ṱumekanya .
Thikhithi iṅwe na iṅwe i shuma fhedzi kha mutambo muthihi wo bulwaho fhethu huṅwe na huṅwe kha shango ḽoṱhe . 
TSHIVENDA
U ita zwa u shela mulenzhe ha ndeme nahone ho angalalaho lwa ndeme kha tshitshavha tshi shumisanaho na Muvhuso u itela vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe , nga u swikelela ṱhoḓea dza nyambedzano ya Muvhuso na ṱhoḓea ya mafhungo a nnyi na nnyi . 
Mulangadzulo : Muhulisei Vho Ndlozi ...
Komiti ya Khetho i fanela u ṋetshedza nḓivhadzo ya nnyi na nnyi ya tshifhinga , fhethu na nḓila ine u nangiwa ha miraḓo ya komiti ya wadi ya ḓo ṱanganedzwa ngayo . 
Mitambo ya thenisi na khirikhethe
( b ) murumelwa muthihi a bvaho kha vhurumiwa vhu bvaho kha vunḓḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe , o rumelwaho nga Muraḓḓo wa vunḓḓu a re kha Khoro ya Vunḓḓu .
Thimu dzo ombedzela mbilaelo ya uri Afrika Tshipembe zwa zwino a ḽi na magungwa o ṅwaliswaho . 
Zwidodombedzwa malugana na mbilo ndi zwi tevhelaho : 
tshiendisi tsho wana khombo tsha dzhiiwa sa tshi songo tsha lugelaho u shumiswa lwa tshoṱhe
Muofisiri u ḓo vha vhudzisa dzi mbudziso nahone u ḓo vha vhudza arali vha tshi tea u wana mundende .
Nyito dzine mugudisi a nga thusa vhagudiswa ngadzo ndi dzi i tevhelaho :
I guma kha R4 693 nga muṱa
Kuitele kwa mugaganyagwama ku itea u ya nga khaḽenda ya mugaganyagwama yeneyo nahone i sumbwa nḓila nga dziphirisela dzi itwaho nga tshifhinga nahone dzi re khagala dzine dza leludza kuitele kwa nzudzanyo ya mugaganyagwama u ṱavhanya nga vhafaramugaganyagwama . 
Muhasho u ḓo isa phanḓa na u tshimbidza zwa vhudzheneleli uhu u itela u bvisa miṱa ya vha shayaho vhukuma vhusiwanani . 
Mmbi ye ra i shumisa yo vha yo pfumbudzwa na u ḓifara zwavhuḓi nahone ro vha ri tshi khou ḓihudza nga mmbi iyi . 
U ita nḓowenḓowe Nyambedzano ya tshigwada :
U fhufha na u thamuwa
Sa zwo ṱalutshedzwaho u thomani , khethekanyo i sumbedza nzulele ya u gonya ha mitengo nga tshifhinga tsha u sedzwa hafhu . 
U shumisa zwivhumbeo zwo teaho zwa u amba na vhathu kana u dovholola : ( tsumbo : ' vhanna na vhafumakadzi ; ndi tea u ombedzela uri . . . ' )
Tshikwama tsho shumisa u bvisela khagala na nḓila ya kubadelele ya U-Filing nga kha u shumisa sa tshumelo ya kha lubuvhisia ya u khwinisa U-Filing nga kha u shumisa u kona u Shuma u na huṅwe na huṅwe nga Inthanethe zwine zwa konisa u isa phanḓa mbilo dza kha lubuvhisia . 
Mulayo u ṱoḓa uri mabindu a dzhiele nṱha ndinganyiso , u ṋea vharema maanḓa , vhupo , mveledziso ya vhukoni , zwine zwa bveledzwa henefho , mveledziso ya mabindu maṱuku , vhuḓifhinduleli ha tshitshavha ha zwa matshilisano na zwiṅwe zwithu zwa ndeme zwa fhethu zwo khetheaho , u fana na nḓila dza mveledziso ya fhethu ha migodi .
u ṋea shaka ḽa tsini kana muvhulungi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha mbulungo , ṱhanziela ya lufu
Hezwi zwi a vha khomboni hune komiti dza masipala dza thoma u dzhia mishumo yo phaḓaladzwaho ya masipala i ngaho sa ndangulo ya thandela dzapo na ndangulo / vhulavhelesi ha zwileludzi zwa masipala .
Muhasho wa zwa Vhulimi , Vhusimamiri na Vhufuwakhovhe ( DAFF ) , u tshi khou farisana na Tshiimiswa tsha Vhulangi ha Mupo na Vhumvumvusi na Total ya Afurika Tshipembe , u ḓo vha u tshi khou tshimbidza muṱaṱisano wa Tshiphuga tsha Lushaka tsha Ḓorobo ya u Ṱavha Miri .
Tshumelo iyi i nga ṋetshedzwa nga dzi NGO na mishumo na vhuḓifhinduleli vhukati ha muhasho na NGO zwi ḓo ṱalutshedzwa nga thendelano ya ḽeveḽe ya tshumelo . 
Tsumbo :
U saukanya poḽotiki , ḓivhazwakale na tshitshavha malugana na zwivhumbi zwa ḓivhashango . 
Kha u ita zwa ndangulo ya mvelaphanḓa , masipala u kha ḓi shumisa milayoyapo yo fhirelwaho nga tshifhinga nahone a u na mbekanyamaitele dzi ṱuṱuwedzwaho nga ṱhoḓea . 
1 . Ṱhalutshedzo
tendela zwi re zwa ndeme khavho zwi tshi ita uri vha dzhie sia kha kupfesesele
Modulu uyu modulu wo bveledzwa nga EISA
Hezwi zwi amba uri furemiweke ya ndayotewa ndi tshifanyiso tshine nga khatsho tshifanyiso tsha khakhululo tsha fanela u penndwa . 
" U ḓo vhona iwe uri nṋe ndi na maanḓa mangafhani .
19 Tshipikwa
U ṱuṱuwedza ṱhoḓea dza tshidzumbe maelana na u ita ndingo na tshiimo tsha muthu . 
Thungo ya vhubvaḓuvha devhula ha Phendelashango ya Vhukovhela na hone ho wana mvula ire fhasi ha yo ḓoweleaho . 
Mufumakadzi Vho M S KHAWULA : Ee , a vha khou vha pfa !
Bono ḽa pulane ya tshiṱirathedzhi ndi u vha hone ha " Tshitshavha , tshi re na zwikhala zwi sa vhivhi muthu " ngei Kapa Vhukovhela . 
Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi , Mupo na Vhuendelamashango u na pfanelo ya u sa thola kha poswo ifhio na ifhio dze wa kungedzela . 
Ro vha ri tshi khou gidima mudavhini wa bola .
U ṱhaḓula nga u langa tshinyalelo ya masheleni malugana na mbekanyamushumo ya u ranga iṅwe na iṅwe . 
Dzilafho ḽi tea u elana na izwo zwo ṅwaliswaho kha Milawana ya Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho .
Khirikhethe ṱhukhu
Nga nṱhani ha tshenzhemo ya vhushai ho ḓiṋeaho maanḓa kha vhathu vha zwitshavha zwa mahayani , hu na u monamona na tshelede huhulwane kha vhunzhi ha madzingu aya . 
Naho zwo ralo , mbadelo dza matshilisano dza ṱhiroma na khombo dzi elanaho na zwiito zwa zwikambi zwi fhira kule muthelo wa mbuelo wo kuvhanganywaho . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha shumisa masikhi wo fanelaho kana tshifemabuse , miḓimuwo kana erosolo .
TNPA yo ṋetshedza masheleni a fhiraho R7 biḽioni u khwinisa vhuimangalavha hashu .
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha mutevhe wa ndaela wa muteo
U ḓiṱola hu tshi shumiswa mvelelo dza
6. Pfanelo ya ndiliso
U vhala hu so ngo lugiselwaho ( U vhalela nṱha )
U isa phanḓa , mafulo a u ḓivhidza tshitshavha ndi a ndeme u fhungudza ṱhoḓea ya maṋanga fhano na seli ha malwanzhe , na u ombedzela vhuḓifari ha u vhulaha nḓou nga tshiitisi tshiṅwe na tshiṅwe . 
U humbulela
Zwibveledzwa zwi shumiswa u tinya u ṱanea kha mikovhe zwifhinga zwoṱhe nga zwenezwo zwi thusa u fhungudza khohakhombo ya u tsela fhasi . 
Phatheni dza tshumiso ya mavu ndi tshitshimbidzi tshithihi tshihulwanesa tsha kushumele ku sa fushi kwa sisiteme ya vhuendi ha ḓoroboni kha u swikelela ṱhoḓea dza khasitama , zwo ralo thandululo iṅwe na iṅwe i ṱoḓa uri tshumiso ya mavu i shandukiswa kana u shuma kha ndivho yayo ire hone . 
Fhethu ha u vhea ( kha nyimele dza fhethu ho teaho ) mishonga hu ita mushumo muhulu wa ndeme kha u khwaṱhisedza tsireledzo , vhukoni na vhudziki ha mishonga sa zwone nyolo kwao , mbumbo na vhubveledzi . 
Zwi nga kha ḓi vha zwithihi musi vha ha masipala vha tshi ta ḽa u badela vhatshimbidzi malamba , kana vha ṋewa livi ya TOIL ;
Zwa zwino u laṱa hu khou itwa zwi siho mulayoni , zwine zwa bveledza khohakhombo kha mutakalo wa vhathu na zwipuka , nahone zwa ndeme zwiwo zwa mupo . 
Dzina ḽa muṋe wa akhauthu : National Department of Agriculture
NHI i ḓo thoma u shuma kha miṅwaha ya 14 nga kha zwipiḓa zwiraru .
Muṋetshedza tshumelo o tiwaho ane a ḓo khwaṱhisedza uri vha wana mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ṅwedzi nga ṅwedzi .
f ) Vho Matshepo Faith More - u nangwa hafhu sa Mulangula Masheleni Muhulwane .
U vhona uri vhalavhelesi vhoṱhe vho pfumbudzwa na u bveledzwa lune vha kona u ita mushumo a tshitandadi tshi ṱoḓeaho nga vhukoni na nga nḓila i bveledzaho nga u vha funḓedza na u vha gudisa . 
Thendelo yo dzulaho i hone yo ṋetshedzwa kha pulane ya mveledziso ya fhethu hu tshi itelwa mavhengeletserekano sa izwi hu tshe na maṅwe mafhungo ane a kha ḓi vha o salela . 
Ri ḓo vha na visa dzo itelwaho mitambo dzine dza ḓo tendela vha re na dzithikhithi vha tshi dzhena hu si na vhuleme .
6.1 U shela mulenzhe ha vhaimeli vha wadi kha kutshimbidzele kwa IDP
Tshigwada tsha Afrika Tshipembe tshi tsinisa na u tea u vha kha mitambo ya tsini na ya mafhelelo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi nga murahu ha u tamba mitambo i konḓaho vhukuma u swika zwino .
Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ri vhala nga zwine vhathu vha ṱanziela zwe vha ṱangana nazwo kha maṅwalo a gurannḓa , vha tshi amba u hanganea ha vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe . 
Kha hezwi , ndi a takala u ḓivhadza uri Vhulangi ha Vhuimangalavha na Transnet vho tendelana kha nzudzanyo ine ya ḓo swikisa kha vharengisela nnḓa vha thundu dzo itwaho , vha tshi wana u fhungudzea ha mbadelo dza vhuimazwikepe lu vhonalaho kha ṅwaha u ḓaho , hune ha eḓana henefha kha R1 biḽioni yo ṱangana .
Khushumusi i ita uri zwi lelutshele vhathu u hangwa mathada avho na zwithu zwinzhisa zwe zwa itea vhukati ha ṅwaha . 
Vha ḓo dovha vha wana tshitatamennde tsha mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi arali mbadelo dzavho dzo salela .
Fomo dza u khetha dzi khou wanala kha webusaithi ya Ofisi ya Muphuresidennde (
Khaṱhulo ya khothe ya ndayotewa yo thivhela muvhuso wa lushaka u dzhia mikano ya mulayo nṱha ha mulayo wa mavhengele , na tshivhalo tsha madzinginywa a mbekanyamaitele khulwane a zwo ngo dzheniswa kana u shandukiswa kha Mulayo wa u fhedzisela . 
Kha maṅwe mashango mavhili , mveledziso ya khaphasithi i khou tandululwa zwihulwane malugana na mafhungo makene , u fana na vhupfumbudzi ha mudededzi . 
Khabinethe i livhuwa vhoṱhe vhe vha fhindula mbidzo ya u ḓiṅwalisela na u ṱola zwidodombedzwa zwavho kha mutevhe wa vhakhethi .
Ndozwo ya maḓi nga kha mukumbululo ndi ṱhukhu kha vhupo ha mupo , hu tshi vhambedzwa na fhethu ho bveledziswaho . 
Talani mutalo wa u livhanya ipfi ḽi re kha tsha monde na ṱhalutshedzo yaḽo i re kha tsha u ḽa .
Ri ṱoḓa khophi ya vhuḓifhinduleli ha mulayo ha uri vha ṋetshedze thikhedzo ya dzilafho sa zwine ṱhanziela ya ṱhalano ya zwi bulisa zwone .
U ṱalutshedza Foramu ya Vhaimeli vha IDP siani ḽa kutshimbidzele kwa CBP hu tshi dodombedzwa zwivhuya zwine miraḓo ya Foramu ya nga wana kha u shela mulenzhe ho ḓisendekaho nga wadi khathihi na mishumoitwa ine ya nga itwa henefho wadini ; na
U tevhedzwa ha mbofho iyi nga tshifhinga ndi zwa ndeme nga maanḓa hune vhuṱoḓesi ha dzhiwa sa vhune ha vha na mahumbulwa kha mbekanyamaitele . 
Saizi dzo fhambanaho dza zwitendeledzi zwi imelaho ndeme ya vhaṋetshedzi vha tshumelo
U ḓiphiṋa Posani daisi .
Tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe tshiswa tshi tea u dzhiela nṱha zwiko zwiṱukuṱuku zwine zwa vha hone nahone a tshi tei u vha na ndavhelelo dzo kalulaho . 
Mbekanyamushumo i do ḓovha hafhu ya vha fhethu ha u ṱuṱuwedza nyambedzano na u shumisana vhukati ha zwiimiswa zwo teaho na mbekanyamushumo , nahone zwoṱhe zwo livha kha fhungo ḽa thikho ya zwiḽiwa zwo fanelaho sa zwo thomiwaho nga Muhasho u no khou ranga . 
Ro enda ri tshi onyolowa na u alamula .
a ḓirese ya fhethu , ṋomboro ya luṱingo na ṋomboro dza fax Afrika Tshipembe
Mbekanyamaitele ine ya vha na mveledzwa dzo fhambananaho kha mishumo ya ikonomi uya kha idzo dzo vhangiwaho nga mutevheṱhaḓu wa bindu , sa u fhungudzea ha nyaluwo ya u shumisa tshelede nga tshifhinga tsho ṋetshedzwaho na u ṱavhanyisa u shumisa tshelede nga tshifhinga tsha u tsela fhasi . 
Musi nyito iyi i ya khwiṋe u fhirisa u vha na phurosese ya u nanga ine ya dzhielwa tsheo nga dzangano ḽithihi , fhedzi i ḓisa vhuimo ha nṱha ha u dzhenela ha madzangano nga uri ndi mini , u ya nga ha mbekanyamaitele , zwine zwa vha mushumo wa tshitshavha tsha vhadzulapo .
1.6. Mishumo ya Ndondolo ya Maḓi o Tshikafhalaho a Welgedacht tsini ha Springs , Gauteng , yo engedzwa u itela uri i kone konḓelela ṱhoḓea yo engedzeaho ya ndondolo ya maḓi a tshikha .
U vhekanya zwithu u ya nga ha ene muṋe na u shumisa maitele a konḓaho sa u sedza nḓila ye tsha itwa ngayo
Afurika Tshipembe ḽi ṱoḓa sekithara ya phuraivete ine ya shuma zwavhuḓi ine ya khou bindudza kha vhukoni ha u bveledza .
Vhoramabindu vha rengisaho zwimela na zwibveledzwa zwa zwimela mashango ḓavha evha tea u vha na thendelo ya phytosanitary i vha tendelaho u ṱu ṋda nahone thendelo iyo i tea u bva kha Dzangano la Lushaka la Tsireledzo ya Zwimela ḽa shango ḽi ṱu ṋdaho na ṱhanziela ya phytosanitary i bvaho kha NNPO ya Afrika Tshipembe .
Vhathu vha si na mishumo vha fhiraho miḽioni vho vha vha si na mishumo lwa ṅwaha kana lwa zwifhinga zwilapfu . 
Naho hu na tshutshedzo idzi kha vhufa ha mvelele ha Afrika , zwithu zwa ndeme zwa vhathu vha Afrika zwi dzula zwi kha mutheo wo khwaṱhaho kha dzhango na kha khasekanyo . 
tshigwada tsha vhaambi u fana na
Mvusuludzo ya aisentsi ya goloi
Kha sia iḽi , Thimu i leludzaho i na fulufhelo nga ha mvelelo dziṅwe hafhu zwavhuḓi musi wa sesheni iyi ya nyambedzano . 
Ri thusa kha u rumelwa ha maṅ ṅwalo , mishonga na zwa ngudo u bva kha vha muṱa na dzikhonani dzine dza vha Afrika Tshipembe .
U amba hafhu nga zwo iteaho / ephisodo / tshenzhemo
Akhaunthu dza tshifhinga nyana nkene dzi vhambedzwa na u khunyeledzwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe ; honeha , vhuimo nga u angaredza hu nga bvela phanḓa sa dziakhaunthu dza tshifhinga nyana ntswa dzo sikiwaho sa dza zwino dzo fhelaho . 
U ṋea mahumbulwa nga ha puloto , thero na fhethuvhupo
Kha vha ḓivhe hezwi : Arali vha na muimeli a shumanaho na mafhungo avho a u thela , kha vha ḓivhadze SARS .
ṋamusi .
Kha tshivhalo tshihulwane tshaho a hu tei u vha ho ḓalesa zwiendedzi . 
Vha hashu ,
Ndi ḓo ṋea Muphuresidennde Vho Nelson Mandela mafhungo nga vhuḓalo nga ha khwiniso dze nda dzi vhona kha shango ḽa u naka iḽi . 
Vhuṱambo ha ṋamusi ndi u pembelela zwine zwa itisa uri demokhrasi iyi i shume .
Hu na sia ḽo ḓivhadzwaho ḽa u vhekanya kha sisiṱeme , hu na zwileludzi zwihulwanesa nahone zwa ndeme vhukuma zwo baḓekanywa na zwikhala zwa mbekanyo ya nṱhesa . 
4.7. Nḓivhadzo nga SAPS ya uri mimoḽo i ḓo vha fhethu ha ndeme nga khalaṅwaha iyi i ya phanḓa kha u vhona uri maAfrika Tshipembe vho tsireledzea na u ḓipfa vho tsireledzea .
Nga u sedzulusa nga vhuronwane ( ha tsatsaladzo ) , vhagudi vha bveledza vhukoni ha u ṱalusa zwibveledzwa .
Ndi nga ṅwedzi ufhio he muruhurela wa vha wo andesa ?
Mulayotibe wa Pfanelo u lavhelesana fhedzi na pfanelo dza zwa polotiki
U ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi na u pfananya na PPP u mona na khethekanyo tharu dza muvhuso . 
U dzhiela ntha na u vha fha livi ya vhulwadze u ya nga khumbelo yavho .
U thivhela ha khwiṋesa hune ha nga itwa a hu nga thivheli u dzhena ha zwine zwa khou ḓisiwa . 
Murangaphanḓa o vha e ṱhoho ya muvhuso wa sialala nga fhasi hawe huna zwipiḽa zwivhili zwa ndaulo : gota na vhakoma .
PCM i khwaṱhisedza uri thandela dzo tea , dzi a konadzea khathihi na uri mbuelo dza hone a dzi nyeṱhi kana ndi dza tshifhinga tshilapfu .
Vhuendedzi ha nnyi na nnyi kha vundu iḽi a ho ngo vanganywa nahone hu tea u dzudzanyululwa . 
3.1 . Khabinethe i ṱanganedza mvelelo dza Madalo a Tshiofisi a Muphuresidennde Vho Zuma u ya kha Riphabuḽiki ya Zambia u bva nga ḽa 12 u swika nga ḽa 13 Tshimedzi 2017 .
5.5 U lugisela kutshimbidzele kwa u pulanela wadi
U ita nyambedzano nga ha muanewa hu tshi katelwa zwine a amba kana zwine a ita na zwine vhaṅwe vhaanewa vha amba nga hae kana vha mu ita zwone
Mupfuluwo wa nga ngomu ndi tshiṅwe tsha zwisumbi zwi sumbedzisaho phatheni ya nyaluwo ya tshivhalo tsha vhadzulapo . 
U kokodzana ndi zwibveledzwa zwa khuḓano , fhedzi a si khuḓano dzoṱhe zwi bveledzaho u kokodzana . 
Tshitshavha tshi fanela u limuwa nga ha pfano dza fhasisa , vhuḓifhinduleli , mihumbulo ya zwa thekheniki na nḓila dzine dza vha hone khadzo . 
Hezwi zwi katela , kha tsumbo ya u thoma , mbadelo dza nṱha kha u vhulunga kha tshitshavha na sekhithara ya phuraivethe .
Nyito dzo fhiraho dza u randa mikano dze dza vha dzi tshi ḓivheesa kha muvhuso wa ndaulo ya zwa muholo yo fhiraho , na dzone dzi ḓo fheliswa kuhumbulele uku . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kha haya ha vhalala ha tsini .
Shango ḽa Tshipembe ha Sudan ḽo swikelela tshipikwa tshaḽo mafheloni a ṅwedzi wa Lambamai 2016 musi hu tshi dzhena muvhuso wa vhuthihi ha lushaka .
U ṱuṱuwedza / nyanyula nḓivho ya siangane u sa athu u thetshelesa
Kha vha dzhiele nzhele uri mafuvhalo ane ha khou ambiwa ngao afha a si mafuvhalo o bvelelaho mushumoni .
Lushaka lwo fhandekanaho nga lukanda ( lushaka lu dzhielaho vhaṅwe ntha nga nṱhani ha mbeu kana maimo ) lu anzela u sumbedzwa kha zwa mitambo ya shango ḽikene nga nḓila ya vhuṱali kana i vhavhaho . 
U ola mbekanyamushumo ya u tikedza khuvhanganyo ya malaṱwa i re thungo ; 
Khumbelo ya u ibvula u vha mudzulapo wa Afrika Tsh
Nyito dzi elanaho na tshifhinga dzi tea u dzudzanywa hu na u humbula uri u pfesesa ha vhagudi nga ha tshifhinga hu tea u vha ho no bveledzwa vha sa athu u vhala nga hatsho .
Muoditha-Dzheneraḽa vhao topola mvelaphanḓa i no vhonala kha u tevhedza milayo fhethu he kale ha vha hu na tshumiso ya masheleni i songo teaho . 
1 . PFANELO YA U FARIWA ZWAVHUḒI NA NGA U ṰHONIFHIWA HA TSHIRUNZI TSHAVHO NA TSHIPHIRI TSHAVHO
I dovha hafhu ya dzinginya vhunzhi ha maga a re khagala ane a nga dzhiiwa nga muvhuso wa vundu wa Kapa Vhubvaḓuvha kha u lwa na vhuyaḓa . 
Luswayo ndi tshiga , muano , kana dzina ḽine khamphani ya ḓihwa ngaḽo .
1.2 . Mvelele idzi dzo khwaṱhisedza Madalo a Mushumo a Muphuresidennde kha la United Arab Emirates ( UAE ) hune mivhuso iyi mivhili yo vusuludza u ḓikumedzela hayo kha u pfumbisa na u vhea maimoni a nṱha vhushaka ha vhavhili , zwihulusa kha mbambadzo , vhubindudzi na masia a ikonomi uri a vhe kha maano a vhuḽedzani ho katelaho .
Ḽa Kenya ḽi na nḓowetshumo khulwane ya biya ya hayani . 
ita uri vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha shumisane kha mbekanyamushumo i fanaho u itela u bvelela na u swikelela ndinganyiso .
U thithiswa ha vhuṱambo ha u aniswa na miṅwe mishumo a zwi nga ḓo tandulula mafhungo . 
U nanga tshithihi tsha u ita nḓowenḓowe ngatsho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe
A huna muṅwe wa mishumo iyi une wa nga konadzea hu si u ranga phanḓa kha u thoma zwithu , mbonelalphanḓa na vhuḓikumedzeli ha vhaofisiri vha ndulamiso . 
Maitele ane a fanela u tevhedzwa nga Mabindunyanḓano ane a vha na dzangalelo a katela :
Miraḓo ya komiti dza Wadi i khwaṱhisedza uri vhudavhidzani vhu itwa nga nḓila i sa :
3.2. Khabinethe yo themendela Mulayotibe wa Khwiṋisedzo wa Khomishini ya Tshumelo dza Tshitshavha uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa na u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Tshanduko Phalamenndeni .
Mueletshedzi o ita nzudzanyo na Muhasho wa Vhudzulo ha Vhathu u thoma na maitele a u ita uri dzi vhe fomaḽa . 
Ḓiresi ya poswoni
Ndi pfanelo na mulayo une wa lavhelelwa kha mudzulapo muṅwe na muṅwe .
5.5.3 A ho ngo vha na mbekanyamushumo dza vhugidisi dzo itelwaho Vhurangaphanḓa ha Sialala kha ndaela ntswa ya ndayotewa .
Kha vhathu vhanzhi , vhege yo fhelaho , ḓuvha ḽia ḽa u fhedzisela , tshikhala tshiḽa tshiṱuku fhedzi tshone tsho tshoṱhe , tshi ḓo tamisa . 
Nahone zwenezwo nga murahu ha musi vhashumi vha zwa dzilafho vho no thusa nga dzilafho ḽa uyu mufumakadzi . 
A Zwibveledzwa na Puḽatifomo
Tshitshavha tshi fanela u kovhekana mbuelo tsho ṱanganelana dzine dza bva kha vhushumisamupo zwi tshi bva kha tshumiso ya tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana nḓivho ya sialala .
Ndaela dzi tevhelaho dzi ḓo vha thusa u ṅwala maambiwa a muṱangano mapfufhi a ndeme .
Nete ya tsinga dzine dza ḓo tshimbidza na u phaḓaladza malaṱwa ndi mvelelo dza zwiṱuṱuwedzi zwo fhambanaho zwo serekanaho . 
Ndivho ya bugwana iyi ndi u ṱalutshedza phambano vhukati ha pfanelo kha luambo na pfanelo dza luambo nga kha tshivhalo tsha ngudo dza nyimele , dzi ḓitikaho nga mbilaelo dzo swikiswaho kha Khomishini ya Pfanelo ya CRL .
3.4 Zwine zwa tea u kateliwa kha maambiwa
dakalo Jacob fulufhela ngoho
Vha songo dzhenelela , kha vha litshe muthu a bule mihumbulo yawe i fhelele .
U saukanya zwo zwine zwa itea nga tshitshinga
Zwidodombedzwa zwa Konṱiraka dzo nomboriwa na u vhewa afho fhasi . 
( ii ) Mulangavunḓḓu wa Vunḓḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa , arali ndaulo ya uyo mulayo yo vhewa zwanḓḓani zwa muvhuso wa Vunḓḓu hu tshi tevhedzwa Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo .
3.4 . Khabinethe i isa ndiliso kha miṱa na khonani dza vhathu vha 235 vhe vha lovha nga mulandu wa khombo dzababani nga tshifhinga tsha holodei dza Phaseka .
Sa maAfurika Tshipembe , ri tea u isa phanḓa kha u vha na tshipikwa tshithihi tshihulwane - uri shango ḽashu ḽi vhe lushaka lu bvelelaho .
Sa tsumbo , u ṅwaliswa ha vharengisamivhili a hu tsha ṱoḓea ngauri a zwi thusi tshithu , fhedzi ndaṱiso dza kombetshedza kana u vha kiḽaente ya vharengisamivhili vha vhana zwo engedzea vhukuma . 
Tshikwama tshi khou bveledza u kuvhanganywa ha zwikolodo- na sisiṱeme ya masheleni yo ḓisendekaho nga zwiko zwo fhambanaho zwa mbuelo kha tsumbathengo dza lweṱolweṱo lu ne lwa tea u badelwa . 
Vhadzulapo ,
Ṱhoḓisiso ya mbeu yo itwa ya ḓa ya fhelisa thaidzo .
Itani miungo iyi .
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa mupeleṱo na zwine ipfi ḽa amba zwone
Ri nga amba hafhu uri thusi iyo a si ya nga ha u thusa vhadzuli uri vha shumise pfanelo dzavho sa vhadzulapo . 
b ) Vho JRD Modise - ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
Pulane dzi fanela u sedzuluswa miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe . 
Khonadzeo ya iṅwe ya nḓila dzine dzi nga itea a i na magumo , kha theori na kha u ita . 
Eḽekṱroḽaisisi a i shumi zwavhuḓi hune phirisa na tshivhalo tsha kuḽoraidi zwi fhasi . 
U ṱalutshedza tshibveleli itshi na u ṋetshedza tsumbo dza mashango o katelwaho kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
1.4 . Nga maanḓa e ya hwedzwa nga ndayotewa a u ṋetshedza mafhungo nga tshifhinga , a re one na a swikeleleaho , GCIS i na mushumo wa u ṋetshedza vhurangaphanḓa ho humbulwaho zwavhuḓi na u tshimbidza vhudavhidzani hoṱhe ha muvhuso u itela u vha na vhuṱanzi ha uri lushaka lu khou vhudziwa mafhungo na uri lu khou kona u swikelela mbekanyamushumo na mbekanyamaitele dza muvhuso dzine dza vhuedza tshitshavha .
u topola zwithu zwa ndeme zwa mveledziso
U ṱalutshedza kunangele na kushumele kha nganeapfufhi / nganea / ngano uri na zwiteṅwa zwi re ngomu zwi tikedza hani u bvisela khagala mulaedza muhulwane .
Kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwibogisi zwo swaiwaho , vha bvisele khagala zwitevhelaho : 
U vhona uri u kuvhanganywa ha mbuelo u bva kha vandisi ya ndaka dza muhasho . 
Kha vha sumbedzise mbuno dzine dza tea u sedzwa ṱhanu u itela musaukanyo wa u kwameaho hu shumaho na u dzi ṱalutshedza nga maipfi avho : 
6.1 . BONO Makone kha Ndangulo ya Zwiko zwa Lushaka hu u itela mveledziso ya zwa matshilele na ekonomi .
Ho vha mililo ya ḓaka kha vhuṅwe vhupo . 
CPB i shumisea fhedzi nga Vhomasipala vho ḓiimiselaho vhukumakuma kha u shela mulenzhe ha vhadzulapo hu re maṱhakheni , ha engedzwa vhudzivha ha demokirasi , khathihi na u ṱuṱuwedza u dzhenela ha vhadzulapo kha kutshimbidzele kwa mveledziso .
Zwo rali , muvhuso u ḓo ita zwe wa fulufhedzisa zwa u ṋea Eskom henefha kha rannda dza biḽioni dza 23 kha ṅwaha wa muvhalelano . [ U vhanda zwanḓa . ]
Khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe : R16
U haseledza nga Phanele
1 Khungedzelo yo itelwa vhonnyi ?
Ho vha na ṱhoḓea ya shishi ya u sa ḓidzhenisa kha u tambisa zwibviswa na u tevhedza maitele a ndangulo ya masheleni nga nḓila ya vhuronwane . 
Matshudeni a tea u bveledza na u ṋetshedza zwibveledzwa zwiṋa kha mushumo wavho . 
U shela mulenzhe na tshumisano ya vhathu vhane vha dobela lu siho mulayoni maḓaleḓaleni i ḓo ṱoḓea u itela uri maitele aya a twe a tshiofisi na u a langa lwa tshifhinga tshipfufhi , na u itela u a fhelisa lwa tshoṱhe nga murahu ha tshifhinga tshilapfu . 
Zwi a shela mulenzhe ?
Khumbelo ya u itisa hafhu maṅwalo a goloi
Ho sedzwa milandu yo bulwaho , mulamuli u vhina nga uri u pandelwa zwo vha zwi pfadzaho zwo sendeka kha mbuno dzi pfadzesaho . 
Nga kha tshumisano iyi , hu fulufhelwa uri hu ḓo wanala nḓila ri roṱhe dza u swikelela zwipikwa zwa roṱhe . 
Vhadzheneli vha ḓadza thebulu ya ' Tshakha dza Miṱangano ' .
3.1.3 U ṅwala na U ṋekedza
Mveledzwa dza ndeme ya maḓi yo imaho ngauri kha u tea ha zwa vhufuwi ha mutshatshame wa zwa maḓini i nga khwaṱhisedzwa vhukuma kana u fhungudzwa nga zwiṅwe zwivhumbi . 
Naa Masipala wanga u na idzo foramu ?
Ḽitheretsha : Mbudziso dza phindulo pfufhi
Ndi ḓo dalela vhupo uvho hu si kale .
7.1 . Vho Alvin P Rapea sa Muṅwaleli wa Mapholisa .
Vhashumi vha re vhukoni kha masipala vha fanela u ṱaluswa u itela u shuma mishumo ya ndangulo ya mbekanyamushumo ine ya ṱoḓea . 
Ho ṱanganedzwa maga a u lulamisa e a itwa kha mihasho miṱanu ine ya vha fhasi ha ndangulo , Khabinethe yo tenda uri Komiti ya Dzimiṋisiṱa i nga thoma maitele a u vhuedzedza ndangulo ya Limpopo kha miṅwedzi ya rathi kha Mulangavunḓu na Khabinethe ntswa .
Mashango aya a kha zwiimo zwo fhambanaho zwa mveledziso ya vhuṋe . 
Thikhedzo ya muvhuso yo thusa sekithara ya mamaga a goloi u bveledza yunithi dza 566 000 nga 2014 u bva kha dza 356 800 nga 2000 .
Hezwi zwi amba uri vhakhantseḽara ndi tshipiḓa tsha mveledziso ya PMS nahone vha tea u ḓihudza nga mugaganyagwama wa masipala na IDP .
Zwi dovha zwa sumbedza khaedu kha u lwa na tshikafhadzo ya maḓanzhe , u ṱhogomela maḓanzhe uri a langule kilima ya ḽifhasi , nḓisedzo ya tshumelo ya matshilo a muponi na u ṋetshedza matshilo a vhuedzaho tshifhinga tshilapfu na vhuḓimvumvusi ho tsireledzeaho .
Izwi zwi katela miholo na u badela vhashumi vha mushuso u fana na vhashumi vha ofisini , manese , vhadededzi na madokotela . 
U shuma na / nga mafhungo : u ṱhaṱhuvha pharagirafu , fhungo tswititi , tshitatamennde , tshifhinga tsho fhelaho ; tshifhinga tsha zwino
I vhea mafhungo a u shandukisa mulayo u u itela u sika muhanga wa mulayo une woṱhe wa ṱhaḓula nga u thivhela HIV , ndondolo , ṱhoḓisiso na saveyiḽentsi . 
Nzulele iyi i vha kombetshedza u sedza zwivhangi zwi re zwa matshilisano zwi no kwama mutakalo vha simesa u khuruṱanya zwiko zwa u lulamisa mafhungo aya . 
Khoso dza u inga dzi nga funziwa arali tshililelwa tshadzo tshi tshi zwi ṱuṱuwedza . 
Kha vha ite khumbelo kha ofisini ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala Fulufulu kha dzingu ḽine mavu a wanala hone .
U tshi sedza kha vhumatshelo , zwimela zwi tshilaho zwi ḓo ḓi vha zwi tshi kha ḓi fara phindulo dza dzilafho . 
Vhaṱavhi vha vhbvannḓa vho tendelwa u ita khumbelo na kha mazhndedzi ane a wanala Afrika Tshipembe .
Dokotela wa zwifuwo wa muvhuso u bva ofisini ya Lushaka a vhuya a tenda zwa u renga u bva nnḓa , zwi dzhia maḓuvha mararu u ya kha maṱanu a mushumo uri khumbelo yavho i tshimbidziwe na u ṋetshedza phemithi .
( a ) thoma na u ita uri hu vhe na zwivhumbeo na zwiimiswa zwi no ḓḓo ṱuṱuwedza na u leludza vhushaka vhukati ha muvhuso .
Nyombedzelo ya u tevhedzela sisiṱeme i konḓaho i re na milayo minzhi nga maitele a u fusha ndaela dza birokhirasi zwi ita uri sisiṱeme i ḓure , i vhange dzithaidzo , i songo shuma zwavhuḓi na khonadzeo ya u vha hone ha vhuaḓa .
Fhedzi-ha a li koni u shuma arali vhathu vha nga posa zwithu zwi songo tea ngomu , kana a huna tshumelo dzi sa duriho dza u tevhula .
Kha vha fhindule mbudziso kha siaṱari 54 .
Nga ḓuvha ḽa u lingwa , vha fanela u vha ngei DLTC nga tshifhinga tsho vhewaho .
Tshileme tsha phaiphi khulwane kana sisiṱeme ya u tika zwi fanela u vha zwo linganaho u kona u konḓelela maanḓa a haiḓirodainamiki nga tshifhinga na nga murahu ha u fhaṱiwa . 
Fhungo ḽihulwane ndi u vhulunga muḓagasi sa musi muḓagasi u bvaho wo engedzea kha vhubveledzi ha zwa vhulimi zwi fanaho . 
Ndo dzulela u pfa uri dzidizaini dzanga dzi nga kwamea lwa u ṱuṱuwedzwa nga Afrika . 
Nga kha maga aya o thomiwaho ri ṋetshedza pfunzo yo khetheaho ya nṱha kha masia a mbalo , thekhinoḽodzhi , saintsi , vhubindudzi , mbambadzo na ndangulo na luambo na vhudavhidzani . 
Tshanduko mbili khulwane dzi khou vhonala kha mafhungo haya : 
Khonani dza Lulu dza pfa dzo mangadzwa nga Lulu muswa .
Hune zwa tea , hezwi zwi fanela u shumiwa nazwo kha pulane ya ndangulo ya malaṱwa yo ṱanganelaho ya mubveledzi ene muṋe . 
Ndo tshimbidza minetse ya muṱangano wa khoro ?
Vho kundelwa u tevhedza maga a vhuḓiṅwalisi
Kha zwitshavha hune u shaya mushumo ha vha nṱha , muṱaṱisano wa mishumo u ḓo vhanga khuḓano . 
U pembelela vhege iyi yo khetheaho , Vhugalaphukha ha Kruger vhu ḓo vha na serisi dza vhuṱambo dzine dza ḓo vha hone nga tshifhinga itshi hu na ndivho ya u ita tsivhudzo nga ha vhugalaphukha ha shango . 
A vha ngo ita ezwo fhedzi vha tshi itela u vha vala milomo , vho dovha hafhu vha khwaṱhisedza uri yo vha i tshi khou fhungudzea na u vha ya maimo a nṱha . 
Ndangulo ya vhathu , ndangulo ya tshanduko na zwikili zwa u manḓafhadza . 
Vhana vho no vha vhone vhaṱunḓi miḓini
Phuresidennde u zwoṱhe sa muhulwane wa shango khathihi na ṱhoho ya muvhuso . 
Masipala wo ṱanganedza Muhanga wa Mveledziso ya Fhethu wo sedzuluswaho . 
URI u vala maḓi kha vhashumisi vhane mbadelo dzavho dza vha dzo salela murahu malugana na tshumelo dzi no bva kha Khoro nahone vhane vha si dzhiiwe sa vhashai hu tea u dovha ha itiwa u bva nga ḽa 01 Nyendavhusiku 2004 .
U vhala tshibveledzwa tsha mafhungo , tsumbo , khungedzelo
Bitumen ndi tshibveledzwa tshi shumiswaho kha u fhaṱwa ha dzibada nahone tshi vho konḓa u wanala ngeno tshi tshi vho ḓura . 
Ndo vha ndi tshi humbula uri milayo vha i ḓivha zwavhuḓi vhukuma .
Hezwi a zwo ngo itwa nga thimu ya u pilela nthihi fhedzi hu na thimu dzo fhambanaho dze dza shumisa tshiṱirathedzhi itshi . 
Tshiimiswa tshi ḓisa thaidzo kha vhatambi sa afha vha tshi dzula nga maanḓa mahayani . 
Tsitsikano kha bada dza u dzhena na dzone dzo khakhisa zwiendedzi zwa tshumelo dza shishi na dza dzilafho zwe zwa vhidzwa uri zwi thuse kha mishumo ya phuluso . 
U vhala ha tshigwada na u vhala ha u sumbiwa nḓila
Nga u pfufhifhadza , mashango na zwiimiswa zwine zwa khou ḓi bveledza na vhukoni ha dimokirasi zwi ḓo vha zwone vhuvha ha dzhango . 
Sa i zwi vhathu vha tshi lavhelela uri mitengo i khou ḓo gonya , vha renga hu tshe na tshifhinga , zwine zwa gonyisa ṱhoḓea , zwa sia mitengo i tshi gonya . 
Musi hu na ṱhalutshedzo nnzhi dza uri izwi zwi amba mini na uri zwi nga ṱalutshedzwa hani , zwi tevhelaho ndi mutheo wo ḓoweleaho : 
I sumbedza uri thandela i khou tevhedza hani mugaganyagwama we wa tendelelaniwa ngawo na uri naa hu na vhukando vhune ha tea u dzhiwa naa u itela u vhuisa ngonani .
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe .
Minisiṱa wa Gwama vha ḓo ḓivhadza maga manzhi na zwidodombedzwa kha tshipitshi tsha vouthu ya mugaganyagwa nga dzi 24 Luhuhi .
Musi hezwi zwi tshi bvelela , vhuendi ha moḓoro vhu vha hone maitele a musudzuluwo vhune ha shumisea . 
Ndingedzo dza mbekanyamaitele ntswa dze muvhuso wo vha u tshi khou shumana nadzo miṅwahani miraru yo fhiraho ndi tshanduko khulwane nga maanḓa ine ya vha tshibveledzwa tsha mushumo muhulwane . 
Komiti ya Phothifolio nga ha Mutakalo na Mveledziso ya Matshilisano i ramba miraḓo ya tshitshavha na vhaṅwe vha kwameaho kana vhakwameaho vha zwi takalelaho u dzhenela vhupfiwa nga vhathu na u ḓisa mahumbulwa o tou ṅwalwaho nga mulayotibe u tevhelaho : 
Kha saintsi dza pfunzo ndaedzi yo tiwaho yo itwa kha vhuḓowedzi ha vhuḓifari sa vhuvhambedzi ha kuhumbulele kwa u guda . 
Tswikelelo ya masheleni ndi tshiṅwe tsha fhungo ḽine ḽa khakhisa kha zwa dzinnḓu .
Vhukando vhuhulwane ha maga aya vhu tea u vha u khwaṱhiswa ha vhukando ha vhoṱhe vhathu vha Afrika Tshipembe siani ḽa u khwinisa vhuthihi .
U shuma na maipfi : madzina guṱe , makateli masala , matsinde
Maitele a u thola o vha o livhiswa kha zwitandadi zwe zwa randelwa nga mbekanyamaitele sa zwe zwa buliwa kha ḽiṅwalo ḽa Maga a Ndaulo ya Vhashumi . 
Mikano yo angalala ngamaanḓa nahone i bva nga fhasi ha muthihi u ya kha i re nṱha ha muthihi . 
Ikonomi ya Afrika Tshipembe na yone yo vha yo kwamea nga risesheni ya ḽifhasi , naho hu na uri i tshi vhambedzwa zwiṱuku na maṅwe mashango manzhi . 
3.53 Vhathu vhane vha pomokwa vhuloi kanzhisa ndi vhaaluwa ( zwihulwanesa vhafumakadzi ) , naho hu na dziṅwe nyimele dzine vhathu vhaṱuku vha ḓi pomokwavho.65Vhathu vha anzela u pomokwa ngauri hu humbulelwa uri vho shumisa vhuloi kha uri vhone vhaṋe vha bvelele.66
Komiti iṅwe ya tshoṱhe ndi Komiti nga Tswikelo ya Maḓaka . 
U vhudzisa mbudziso na u fhindula mbudziso dzi elanaho na mafhungo
vhuṱanzi ha phesheni yavho ya phuraivethe
U nanga maipfi na na zwivhumbeo zwa luambo U sedza kha maitele a u ṅwala
Nḓila ya u fhedzisela yo thivhelwa kha nzudzanyo yo khetheaho na yo bulwaho ya ṱalutshedzwa , sa tsumbo , mbadelo dza pfukiselo u ya kha dziṅwe ḽevele dza muvhuso . 
Nḓila dza u pfukisa : Thevhekano ya mishumo i ṱumaho maraga wa masheleni na mushumo wa ikonomi wa vhukuma . 
Afurika Tshipembe ḽo wanulusa mushonga wa u alafha Malaria .
8.1 . Khabinethe yo ḓivhadzwa nga ha mivhigo ya mvelaphanḓa ya kushumele kwa kotara ya vhuvhili wa 2017 / 18 ( Fulwana u swika Khubvumedzi 2017 ) nga zwigwada zwoṱhe zwiṱanu .
Hedzi datumu , dzine dza sumbedza tshivhalo tsha zwipiḓa zwa u ṱavha zwine zwa fanela u iswa na uri zwi isiwa ngafhi , dzi wanala nga khumbelo kha muṅwalisi .
Ngauralo , maitele a vhupulani ha tshiṱirathedzhiki a fanela u tshimbidzwa nga vhaofisiri vha muvhalelano , hu na u shela mulenzhe lwo fhelelaho nga vhaṅwe vhalangi vhahulwane . 
Zwo sendeka kha u shumiswa ha vhuṱanzi ho tikedzwaho he ha ṱoḓwa kha zwiko zwo fhambanaho zwo ḓiimisaho nga zwoṱhe huṅwe na huṅwe he zwa konadzea . 
Vhuendi ha nnyi na nnyi vhu na mushumo wa ndeme une ha tea u ita u itela u vhona uri tswikelelo na u enda ha vhaṋameli zwi khou bva phanḓa kha maitele a u ola sisiṱeme ya zwa vhuendi , zwine zwenezwo zwa ḓo fhungudza ṱhoḓea dza vhuendi ha nnyi na nnyi . 
Muhasho wa Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo ndi vhuvhigi vhuthihi vhuswa kha Muhasho Muhulwane wa Tshumelo ya Khamphani . 
Vhafumakadzi vha ari hai ngeno vha tshi khou ri ee .
Thikhedzo i ḓo thusa kha u sedzulusa mbekanyamaitele dza zwa masheleni , maitele a ndango , maitele a vhuḓifhinduleli na sisiṱeme nga u angaredza ya ndango ya nga ngomu u itela u lulamisa khaedu iyi . 
Shango ḽi ḓo vha na tshikhala tsha u shela mulenzhe kha u tiwa ha mbekanyamaitele dza zwidzidzivhadzi zwa ḽifhasi dzine dzi nga tou vhofha kha mashango ane a vha miraḓo ya WHO .
Hu tshi dzhielwa izwi nṱha , ndi khwiṋe u vha na mbondo dzi vhonadzesaho u fhira u vha na mbondo khulwane kana zwithivheli . 
Vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha nḓowenḓowe iyo , ndi zwone , nga nḓowelo i kha vhaiti vha vhugevhenga ha tshiṱalula . 
Ndi vha ndi tshi khou ita nyonyoloso nga bola .
Phemithi ya vhukuma ya zwa u Renga Zwifuwo u bva Nnḓa .
Tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo tsho katela uri zwiṱatamennde zwa masheleni a ṅwaha zwi ṋetshedza zwavhuḓi vhuimo ha Tshikwama ha zwa masheleni , mashumele a masheleni na tshelede i dzhenaho na u bva . 
Vhanna vhararu vho ḓo livhana na vhafunani , vha ṱoḓa tshelede khavho , he vhafunani vha hana u vha ṋea tshithu . 
U ṅwala tshibveledzwa tsha mafhungo tsha u tou vhona
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a zwa muthelo a ngonani musi vha saathu u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo .
Maga a u tshimbidza zwa tswikelelo ya masheleni a tevhelaho a tea u dzhielwa nṱha , vhukati ha maṅwe : 
Ṅwaha muṅwe na muṅwe , vhagudi vhoṱhe vha Gireidi 1 u swika 6 & 9 vha ḓo ṅwala milingo nga dzinyambo ( luambo lwa hayani na luambo lwa nyengedzedzo lwa u thoma ) na mbalo mafheloni a ṅwaha .
Mulaedza wavho u a tshimbilelana .
Bono ḽa ngomu ha ḓorobo ḽi bva kha zwivhuya zwayo zwi vhambedzeaho , mbonalo na khonadzeo ya mveledziso khathihi na sia ḽo vhewaho nga CDS na Bono ḽa Tshwane . 
Nga murahu , u ya nga ṱhoḓea dza mutshudeni . 
Hu tea u vha na vhulavhelesi ha misi yoṱhe ha ḓuvha na ḓuvha na mutevhe wa ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo , nga mulavhelesi o tiwaho , hu tshi shumiswa mutevhe wa tsedzuluso u leluwaho . 
Ni ita mini musi ni sa athu ṋuṋedza swigiri kha saḽadi ?
Khonṱhiraka , kana zwo bulwaho kha mukano , zwo ḓisendeka nga mulayo wa vhafareli , une wa tendela u ima vhuimoni ha tshipiḓa tshiṅwe nga tshiṅwe , tenda tshiimela tshi tshi swikelela khonṱhiraka ya tshipiḓa tsha vhukuma . 
Naho zwo ralo , mathukhwi a ndondolo ya mutakalo o dzhiiwa a iswa kha vhuongelo vhuhulwane ha mugodi he a kona u fhiswa . 
18 . Maanḓḓalanga a zwa Vhutshutshisi
AU ḽo ḓisa dzhango ḽa Afurika huthihi , shuma na vhunzhi ha khaedu dzaḽo u fana na khuḓano dza u ḓiṱama nga zwiṱhavhane , tshanduko dza kilima , na vhushai .
Maanḓalanga a Tshwane vho amba uri vho ṱoḓa u vhona uri thandela a i ḓuri , ndi ya maimo a nṱha na uri khombo dzoṱhe dzine dzi nga vha hone dzo ṱhogomelwa , hu tshi katelwa na ndondolo ya tshifhaṱo ya tshifhinga tshiḓaho . 
Malugana na izwi , kha miṅwedzi mivhili i ḓaho ri ḓo vha ri tshi khou thoma na maitele a u kungedzela vhashumi vhaswa u itela u vusuludza Khethekanyo ya Tsedzuluso ya Forensiki Ofisini ya Mulangavundu . 
Arali ha nga vha na zwiitei zwi songo lavhelelwaho , zwi ḓo vhanga tshumiso ya masheleni i re nṱha . 
Muphuresidennde vha ḓo amba na lushaka nga murahu vhunga fhungo iḽi ḽi ḽa ndeme ya lushaka .
Kha vha humbele tshigwada tshi gere zwitendeledzi zwo fhambanaho kha bammbiri nga saizi ṱhanu dzo fhambanaho , tshiṅwe na tshiṅwe tshi imela tshumelo kana muṋetshedzi wa tshumelo .
U kuvhanganya maṅwalwa a pulane dza wadi
Kushumisele kwa tshikhala tsha tshitshavha , u fana na zwiṱaraṱa , zwa mimakete i si ya tshifhinga tshoṱhe , nga tshifhinga kha ḓuvha , vhege kana ṅwaha na yone ndi yavhuḓi , ndi nḓila i sa ḓuriho . 
Vhunzhi ha miṱa ine ya sa kone u swikelela muḓagasi i humbulelwa uri i dzula kha vhupo ha mikhukhuni , vhune a vhu athu u rwelwa ṱari sa tshikolobulasi . 
Sa izwi ndangulo i tshi khakhulula na zwezwo u ṋea zwiṱatamenned lu si lwone , a ro ngo swikisa mawanwa afhio na afhio a odithi kha u shuma khathihi na u vhetshea fulufhelo ha mafhungo a mashumele o vhigwaho . 
AU yo humbela Khoro ya Vhutsireledzi u fhirisela phanḓa tsheo yayo ya u laedza nyimele ngei Darfur kha ICC u itela ṱhoḓisiso .
Magudiswa a wanalaho kha " Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo " a bva kha tshaka dza zwibveledzwa zwo randelwaho fhasi ha ṱhoho U thetshelesa na U amba na U vhala na U ṱalela , na U ṅwala na U ṋekedza , na uri zwi ḓo dzhielwa nzhele musi hu tshi ḓo shumiwa na zwibveledzwa na nga zwifhinga zwo avhelwaho kha U thetshelesa na U amba , U vhala na U ṱalela , U ṅwala na U Ṋekedza .
Kha u lwisa u engedza zwi re hone zwapo zwa ḽimagani ḽa Concentrated Solar Power ( CSP ) nga fhasi ha REIPPP - sa ḽiga ḽa u thoma uya kha izwi - Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , wo thoma tshiimiswa tsha u edzisa tsha 100 kiḽowathi ( kW ) dza fulufulu ḽinzhi ḽa masana a ḓuvha tshine tsha vha na kuolelwe ku sa fani na zwiṅwe , tsha dovha tsha shumisa dziheḽiositati ( zwikuvhanganyi zwa masana a ḓuvha ) ṱhukhu , dzi shumaho nga maitele a vhuṱali dza dovha dza ṱumana u itela u fhenya khaedu dza u ḓurelwa .
2 . Maga a Kushumele
Gavhelo ḽa Tshumelo dza Ndeme ḽa Lushaka ḽi ṋetshedza tshiṱirathedzhi tsha ndambedzo u konisa vundu u pulana , u khwinisa na u shandukisa nḓisedzo ya tshumelo maongeloni a ndeme zwi tshi elana na zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya Lushaka . 
Vhuḓikumedzeli ho itwa u itela u fhungudza maga mbambadzo ane a xedza u fana na uri thikhedzo ya zwa muṱani I fanelwa u tevhedzwa nga kha Cancun arali nga ngoho ri tshi khou swikela mvelaphanḓa ya mveledziso i sa nyeṱhi . 
Opharesheni iyi , ine ya khwaṱhisedza u lwa na vhutshinyi , i dovha ya thusa , u khwinisa na u ita uri Afrika Tshipembe ḽivhe ḽo tsireledzeaho .
Kha vha ṋekedze zwidodombedzwa zwa mbadelo dze vha dzi wana kana dze vha badela kha :
Ngauralo , maga o fhambanaho a maitele a u ṅwala a tea u lingiwa .
U monithara na u shumisa
U sika vhupo vhu konisaho na zwone zwi ṱoḓa u livhana na zwithivheli zwa u vhulunga , nga maanḓa izwo zwi kombetshedzaho vhathu vha shaesaho . 
Mbekanyamaitele ya Ndangulo ya HIV na Aids na TB , Mbekanyamushumo ya ndandulo ya Vhubveledzi na Mutakalo , Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Vhulwadze , Mbekanyamushumo ya Vhuḓimvumvusi na mitambo , Mbekanyamushumo ya Ndiliso na Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Ndondolo . 
( a ) u thomiwa , kuvhumbelwe , maanḓḓa , mishumo na tshifhinga tshi no dzhiiwa nga komiti dzaḽo ; na
( 2 ) Bannga ya Mbetshelo ya Afurika Tshipembe , musi i tshi khou bveledza ndivho dzayo , i tea u ita mishumo yayo nga nḓila ya vhuḓilangi i sa ofhi tshithu , i sa shumeli vhathu vhane ya tama vhone fhedzi kana u khethulula vhaṅwe vhathu , fhedzi , hu tea u vha na u kwamana tshifhinga tshoṱhe vhukati ha bannga na Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha mafhungo a tshelede ya lushaka .
Zwiimiswa zwo teaho na vhuṱumani hu shumaho ha zwa vhubindudzi zwo bveledzwa u khwaṱhisedza ndangulo ine ya sa nyeṱhe ya tshumiso ya maḓi u itela ndivho ya vhuḓimvumvusi . 
( a ) nangiwaho nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwaho nga tshivhalo tsha Miraḓḓo ya madzangano oṱhe tsho imelelwaho nga u linganela kha Buthano ; na
1.11. Mivhuso ya Vhukati na wa vundu i khou farisana kha u vusuludza phakha dza nḓowetshumo dzapo , hu itela u tikedza mabindu a re hone na u kokodza maṅwe maswa .
Tshidzumbe 
U bvelela ha vhurangeli vhuṅwe na vhuṅwe ha u thivhela vhufhura kana pulane ya u thivhela vhufhura i ḓo ya nga kuṱanganedzele na tshumisano ya ndangulo na vhashumi . 
R500 ya zwidodombedzwa zwa nwaha zwa thanziela ya thengiso .
Arali ḽiga ḽi tshi ri : ' vhathu vha songo litshwa vha lindela " tshifhinga tshilapfu " ' , izwi a zwi kalei , saizwi ipfi ' tshifhinga tshilapfu ' ḽi tshi amba zwithu zwo fhambanaho kha vhathu vho fhambanaho .
Dzi nga ṋetshedzwa nga nḓila dza thekinoḽodzhi dzo fhambanaho , dzine dzoṱhe dza vha na masiandaitwa a mutengo o fhambanaho , ṱhoḓea dza vhupo na dza dzhomeṱiri . 
4 . Vhuimo ha Khabinethe nga ha Mafhungo a Zwino
Nga u pfufhifhadza , sekithara ya vhubveledzi a yo ngo ṱanḓavhudzwa zwavhuḓi na uri yo ḓitika nga maanḓa nga sekithara ya vhulimi , maḓaka na vhureakhovhe . 
ḼIṄWALO ḼA LWENDO LWA U SUMBEDZWA PHALAMENNDE
a ) u pulana ha masipala na u langula kushumele
Ri khou ṱoḓa u vhona dzi NGO dzi tshi tevhedzela , nga nnda ha hezwo ni nga si vha fhe masheleni . 
A huna na tshithihi tsho teaho u phumulwa kha fomo .
Hu na mafhungo a elanaho na mbambe na u kanganyisa mbekanyamaitele kha vhuimo ha lushaka , ha vundu na vhuimo hapo . 
Ndondolo i ḓo itwa nga tshifhinga tsha u fhaṱwa u vhona uri a hu fhiriswi tshikalo tsha zwishumiswa . 
Muhasho u ḓo , zwiṅwe hafhu , ita mishumo ye wa ṋewa yone nga fhasi ha Phurotokholo . 
Nḓila ya u thoma yo ṱanḓavhuwesa nga mafhungo a vhuloi , i tshi ṱumekanya nyimele ya fhano hayani u ya kha dzhango na ḽifhasi ḽoṱhe .
Uri mushuluwo u re na phoizeni u bva kha zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa u kwama nga nḓila i re khombo kha mutakalo wa muthu na mupo . 
Madzina a ḓivhavhupo a fhiraho 2000 o shandukiswa hu tshi itelwa u khakhululwa u irwa hu si hone ha madzina a fhethu , khathihi na u ṋea zwitshavha pfanelo ya u langa madzina a vhupo havho .
26. Kha mulandu muṅwe na muṅwe hune muhwelelwa a vha o vhofhololwa nga parole , Bodo ya parole i ḓo vhea milayo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa , arali hu zwine vha funa zwone .
Kha mushumo uyo tshivhalo tsha vhaofisiri vha kombetshedzaho u tevhedzwa ha mulayo vho ḓo pfumbudzwa . 
10 . Milayo ya u phaḓaladza mishonga ya Shedulu 6 kana 7 ndi ifhio ?
Nṱhani ha izwo , ri khou lavhelesa khonṱhiraka dza tshifhinga tshilapfu dzi na vhungomu ha vhugudisi ha nṱha zwine zwa ḓo ṋekedza zwikhala zwa vhukuma zwa mishumo ya tshoṱhe . 
Tsenguluso ya tshihaḓu ya vhana vhane vha inga na u rengisa zwikambi Afrika Tshipembe . 
Tsheke yo ṋetshedzwa ya u badela ABSA Bank ine ya badelwa zwavhuḓi ine ṱhanganyelo ya First National Bank na akhaunthu ya SARS yo ṱuswa tshelede yo badelwaho . 
Mapfura na oiḽi ( ole )
" mulayo wa muthelo " u na ṱhalutshedzo yo ṋewaho kha Mulayo wa Ndaulo ya Muthelo ; 
U tea u themendelwa nga khoro phanḓa ha ṅwaha muswa wa muvhalelano .
U ṅwala nga tshenzhemo i no kwama ene muṋe i kha zwivhumbeo zwo fhambanaho , tsumbo , kha tshivhumbeo tsha athikili pfufhi i kha gurannḓa .
Mutshimbidzi u dzhia phindulo , , vhadzheneleli vha dzhiela nṱha mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa kha vhudzheneleli kha notsi dza khoso kha siaṱari ?
Nga thuso yavho , ṱhuṱhuwedzo na vhuḓiimiseli vhu sa dzinginyei , vho vha hulisa . 
Musi Muhangarambo wa ICT wa Vundu wo fhedziswa , vhoṱhe mimasipala , muhasho wanga , Pfunzo na Muvhuso Wapo u ḓo vhona uri dzithandela dzo ṱaluswa zwitshavhani u itela u ṋetshedza tshumelo dzi faraho tswikelelo ya Inthanethe , imeili , u fekisa , u sikena , u ganḓisa , na dziṅwe tshumelo . 
Vhuḓifari ha De Villiers nga murahu ha u itwa na redzhisiṱeresheni ya ḽisi , hu si na u timatima ho sumbedza uri redzhisiṱiresheni ya ḽisi yo tendelwa ngae ene muṋe na uri y o sumbedzisa vhuḓiimiseli hu fanaho ha masia oṱhe . 
" Kha vha vhone , " u amba na mme awe .
Kha vha ambare zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho u fana na havurolo musi vha
Minista vho vhudza vhaeni uri ho fhaṱiwa tshikolo tshiswa vunḓuni iḽi hu u itela u kona u swielela tshivhalo tsha vhana vhaswa tshine tsha khou engedzedzea .
Thambo na u ṋetshedzwa ha thendara zwi nga fhasi ha Mbekanyanmaitele ya u Wana nga Khoro kha zwa Dzithendara . 
Phanḓa ha musi vha tshi ita ndingo dza HIV vha fanela u ambana na mukhuthadzi nga ha ndingo na uri vha ḓo ita mini musi vha tshi wana mvelelo . 
Vho ita mulevho , vhukati ha zwiṅwe , uri Afurika Tshipembe ndi ḽa vhoṱhe vha dzulaho khaḽo , vharema na vhatshena , nahone a hu na muvhuso une wa nga lamukanya u vha na maanḓa arali zwi songo ḓitika nga u tama ha vhathu vhoṱhe . [ U vhanda zwanḓa . ]
Tshandukiso ya ikonomi
Ho sedzwa u randelwa nga GP wa DSP , thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo i langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
NGELETSHEDZO DZA U ḒITSIRELEDZA NGA U ANGAREDZA
U sedzulusa kushumisele kwa kuitele na mulayo wa vhuṱanzi na matshimbidzele a vhutshinyi , na mushumo wazwo na mvelelo dzazwo kha u khunyeledzwa ha milandu ya vhutshinyi ;
Khumbelo ya u thoma vhugudisi arali vha mutholi
Kha vha vhe na vhuṱanzi ha uri muṱa wavho na dzikhonani vha a ḓivha uri vha vha thusa hani musi vha tshi khou tshoṱelwa .
Phalamennde i ṱuṱuwedza midia uri u ḓiṅwalise na Dzangano ḽa Gaḽari ya Vhoramafhungo ya Phalamennde na u ita khumbelo ya garaṱa ya thendelo uri vha kone u swika kha luvhanḓe lwa nnyi na nnyi Phalamenndeni .
Mapa wa muhumbulo u itela udzudzanya mihumbulo yo ṱumekanaho
Nga tshifhinga tsha khanedzano ya mulovha ndo wana muhumbulo wa uri ho sedzwa zwoṱhe na uri arali hu si na zwiṅwe , fhedzi ro kona u swika hune ra pfesesa uri hedzi ndi khaedu dzo ḓowelaho , na musi phindulo dzashu khavho dzi tshi nga fhambana . 
Ri tshi kha ḓi zwi humbula roṱhe , Pfano iyi i ṋetshedza maga a u thoma u shuma a rathi . 
Vha wane mutevhe wa miraḓo ya komiti nahone vha vhe na vhuṱanzi uri vha ḓivha uri nnyi ndi nnyi .
Zwi saathu u itwa ndi thendelano ya kuitele kwa zwi kwamaho Mvetamveto ya Ndayotewa ntswa .
A ho ngo vha na zwithu zwi si zwavhuḓi zwo itwaho nga tshifhinga tsha vhuingameli . 
U fhaṱa shango ḽine ḽa bveledza
Tshanduko yashu ya ṱhoḓea yo fanela u shumana na khethekanyo dza murafho , fhedzi i fanela u dovha ya amba nga vhushai na u sa eḓana ha mirafho kha u kovhekanywa ha lupfumo na mbuelo . 
U nanga masala o teaho .
Anasitethiki nyangaredzi na u dzidzivhadzwa wa sala u tshi vhona u ya nga milayo ya ndondolo i langwaho
U shuma na / nga mafhungo : mafhungo tserekano
Nga nnḓa ha theo ya mulayo i re afho nṱhe hu na tshivhalo tsha Milayo ine ya thusa Komiti dza Wadi kha u shuma mishumo yadzo sa zwe zwa sumbedziswa kha Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 , na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 .
Yunithi ya nga ngomu yo dzudzanywa nga huswa u thoma yunithi ya ndangulo ya khovhakhombo sa tshipiḓa tsha ndingedzo dzavho dza u engedza khwaḽithi ya linga na ndaulo . 
Mulaedza wa Lushaka nga Muhulisei Vho Jacob G Zuma , Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , kha Dzulo ḽo Ṱanganelaho la Phalamennde , Kapa
INDABA yo sumbedzisa mushumo u itwaho nga dziSMME kha mveledziso ya ikonomi ya mashango ono bvelelaho na ane a khou bvelela , kha u engedza sekithara ya vhaendelamashango .
Ho sedzwa uvhu vhubvo , muṅwe na muṅwe u tea u ḓivha uri , musi NP dzi tshi vouthela ndayotewa zwa zwino , a si u vouthela tsatsaladzo na vhukhakhi kha ndayotewa iyo . 
Mushumo wavho u katela u dzudzanya mutevhe u fanaho wa thundu na thekhinoḽodzhi yo dzhielwaho nṱha sa yo teaho kha mushumo wa u alusa na u tenda u langa u vhambadzelwa nnḓa ha izwi . 
Vhuḓikumedzeli uvhu hu katela phungudzo ya ndifho , sabusidi ya masheleni a tshivhambadzwaseli na thusedzo ya fhano hayani yo ṋewaho zwa vhulimi . 
Mbambedzo ya mveledziso kha u bviswa ha nnzho ya zwiḽiwa u bva kha zwiko zwa ndeme na kha vhukhwine ha mupo kha dzingu . 
Sa zwe zwa ombedzelwa : tsumbo kwao dza khamphasi ya yunivesithi dzi khou wana tshutshedzo . 
Zwo ḓi ralo , ri khou tenda uri tshumelo ya khwine i nga ṋetshedzwa nga vhathu vhe kale vha vha vha tshi dzhielwa fhasi , nga nnḓa ha musi thikhedzo yo linganaho i tshi nga swikelelea ngavho . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha tea u vha na nḓivho ya ndangulo ya mutevhethandu wa thandela une wa vha wone modele u shumiseswaho .
U tevhedza ndayo dza ndinganelo nga tshifhinga tsha maitele a u thola a si ṱhoḓea fhedzi ya vhusimamilayo , zwi dovha hafhu u khwaṱhisa matshilisano na u shela mulenzhe kha u fhaṱa lushaka . 
Egypt ndi shango ḽihulwane kha bola ya milenzhe ya Afurika , zwi sa vhuyi zwa vhudziswa .
THASIKI 4 Vha nga rekhodisa hani na u ela u shuma ha mbekanyamushumo ya u dzhenelela ha tshitshavha
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u themendela na u tikedza mbekanyamushumo dza senthara dzi re na ṱhoḓea dza vhurangeli ha tshitshavha kana dzi si dza Muvhuso . 
U THETSHELESA NA U AMBA
Tshumelo dza u phulusa ha dzilafho dzi katela vhurangaphanḓa ha dzilafho na ndango ya zwiwo zwa dzilafho ḽa shishi na ṋetshedzo ya u swikela , ndondolo ya mulwadze na u vhofhololwa ha vhalwadze vho fashwaho kha vhupo ha vhukuma havho . 
Hezwi ndi u itela u tendela u ṱanganedzwa ha khamphani dzine dze mathomo dza vha dza u thoma , dze dza shela mulenzhe kha vhurangeli ha mveledziso dza bindu phanḓa ha mathomo a khoudu . 
dzina ḽa Tshibveledzwa
luvhengela mbiluni---u sa kona u konḓelela kana u dzula wo ṋea khaṱhulo kha muthu , tshigwada , muhumbulo kana tshiitisi .
Tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Kale
U topola zwi khagala khohakhombo dzi elanaho na FRAP na u bveledzisa zwiṱirathedzhi zwa u fhungudza . 
Tsumbo yavhuḓi ya sifere ( bola ) , phirizimu ya khuḓaiṋa ( bogisi ) , khyubu,khounu , phiramidi na siḽendere .
U vhala ha zwigwada zwa u sumba nḓila :
Mulayotewa ndi wone thikho ya mulayo muhulwane wa Afrika Tshipembe .
U vhudzisa mbudziso dzi elanaho na tshiṱori
Zwithu zwine nda kona u zwi ita
topola data i re hone i elananho na tshitshavha , tsumbo , mapa , tshivhalo tshine tsha nga thusa na u topola pulane dzaa kale na sekondari data
Hugaledzwa hune ha shuma zwavhuḓi ndi fhethu ho serekanaho . 
Zwo ḓi ralo , muvhuso wa Russia wo hana u ṱanganedza zwikolodo zwe zwa itwa nga Tsar kha muvhuso wa kale wa Russia . 
Mivhuso mashangoni o fhambanaho yo fhindula nga u gonyisa mitengo ya zwiḽiwa nga u ḓivhadza ndango dza mutengo , mitikedzelo yo engedzwaho , zwikhukhuliso zwa u renga mashangoni a nnḓa zwo fhungudzwaho , na nyiledzo kha zwivhambadzwa seli zwo dizainelwaho u vhuedza vharengi . 
Makumedzwa a sedzana na vhuṱumani vhukati ha matheriala na u sa lingana ha zwa poḽotiki . 
Ezwi zwi amba uri mishumo yoṱhe ya muhasho na , nḓila ine muhasho wa isa tshumelo zwitshavhani , i ḓo engedza lupfumo na khwaḽithi zwa vhutshilo ha vhadzulapo vhoṱhe vha vundu . 
4.3 . Khabinethe yo tendela u tholwa hafhu ha vho-Mohammed Riaz Jawoodeen sa muraḓo a si wa bodo ya Tshikwama tsha Fulufulu tsha Vhukati ( SOC ) Ltd .
Thusani mmbwa uri i wane shambo ḽayo .
Komiti dza Wadi dzi thomiwa nga thasululo ya khoro .
Nga nnḓa ha riṋe vhane kha sia ḽashu ra sedza lumemeni , ri na vha vhaṅwe kha ḽiṅwe sia , vhahulwane vha mapholisa , vhane na vhone vha khou linda lumemeni . 
Ya zwa u fhaṱa , sa tsumbo , mveledzo ya zwikili zwa fhasi , u ṱalutshedza zwipikwa zwi nga ho sa : 
Kilima fhethu ha dzimvula tshilimo hu thoma u bva kha tshilimo tshavhuḓi u ya kha maria a re vhukati . 
U ' vhala ' bugu dza zwifanyiso dzine dza ya nga u konḓa hadzo .
Ndaela yo ṱanḓavhuwa vhukuma ine ya ri , zwiimiswa zwoṱhe zwi ḓo wela kha Muvhuso . 
Muthelo wa zwinwiwa zwa zwikambi u engedzwa zwi tshi ya nga mbonelaphanḓa ya nyingapfumo . 
U bveledza sisiteme ya u ṱuṱuwedza u shumisa mavu nga vhuronwane
Nahone a , zwi ṋetshedza data ya ikhonomiki ine ya sumbedza ndeme ya zwino ya ikonomi ya vhusiki . 
U ita vhupulani ha thandela ho ṱanganelanaho na vhashumisani vho teaho vhapo na vha tshiṱiriki . 
Vhubindudzi vhu fhiraho R600 miḽioni ho konadzea nga 2015 / 16 , zwe zwa vha mutheo wa u khwaṱhisa mveledziso ya mabindu ho sedzeswa zwitshavha zwa mahayani .
U itela uri tshumelo i kone u shuma , migaganyagwama ya u shuma na tshiṱafu zwi ḓo mbo ḓo thomiwa . 
Mulayotewa u ita hedzi phambano u swika huṅwe ( sa tsumbo , vhukati ha milayo ya mbambadzo na vhuvhambadzi ) fhedzi hu na zwi sa tou vha khagala . 
Mihasho i rumela zwitatamennde zwa masheleni zwavho nga maitele a u ṱavhanyedza . 
Madokotela na vhaongi vho redzhisiṱariwaho vha tea u ṱanziela uri vhashumi vha na mutakalo wavhuḓi .
Vhupo vhu katela mishumo minzhi yo fhambanaho ine ya nga sa : dzinnḓu , pfunzo na zwileludzi zwa matshilisano , vhuitwa ha ekonomi ha fomaḽa na vhu si ha fomaḽa , vhumagi vhuṱuku na vhulimi vhuṱuku . 
Sa mureili kana muṋe wa tshiendedzi tshine tsha ṱoḓa PrDP , a vho ngo fanela u tendela muṅwe muthu a tshi tshi reila kha bada ya nnyi na nnyi , nga nnḓa ha musi a na PrDP ya vhukuma ya lushaka lwo teaho .
( 1 ) Kha muṱangano waho wa u thoma u bva musi vhu tshi khethiwa , kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu , Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓo yaho .
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza U ṅwala ndaela
7.1 Khabinethe yo ṱungufhadzwa nga u fhira fhano shangoni ha Minisiṱa wa kale wa Mitambo na Vhuḓimvumvusi , Vhafunzi Vho Arnold Makhenkesi Stofile .
Kha tshifhinga tshino , Minisiṱa vho ri musi HIV na Aids i tshi dzula i fhungo ḽi vhiledzisaho , Lufhiha ( TB ) ndi vhulwadze vhune ha khou vhulaha vhathu .
U ṱuṱuwedza vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe . 6 .
Nahone khamusi muthu uyo ha athu vhuya a vha ṱhanzi kana u vhona uri vhone nga afha vho tambula hani . 
Ndi tama u livhuwa vhe vha ḓa phanḓa hanga nga u ṱhogomela nṋe u thoma kha tshigwada itshi tsha vhafariwa , nga u ralo ha vha u tevhedza pfanelo dzavho dza ndayotewa , une wa sumbedzisa uri muthu muṅwe na muṅwe o hweswaho mulandu wa vhugevhenga vhuṅwe na vhuṅwe , ha na mulandu u swikela zwi tshi khwaṱhisedzwa uri u na mulandu . 
Tshipiḓa tsho gonyaho zwiṱuku tsha nyimele dza shishi u fhirisa zwe zwa vha zwo lavhelelwa tsho fhiriselwa vhukati ha zwileludzi . 
Muhasho wo wana magavhelo a no tevhedza thendelano a zwi tevhelaho : 
Ṱhaluso ya mutakalo mushumoni na khombo dza tsireledzo zwo kalwa na u thomiwa ngazwo zwavhuḓi , zwi swikisaho kha uri vhaofisiri vhoṱhe vhane hu na khonadzeo khavho dza u bviselwa khagala , vhane vha nga fhasi ha mafhungo a zwa tsedzuluso dza zwa mutakalo u itela u asesa arali hu tshi nga vha na u bviselwa khagala lune arali zwo ralo , u swika gai . 
Vhomasipala vha tea u isela vhathu tshumelo dzi re mirango dzine dza katela na dza mirurela ya malatwa
Fulaga ya lushaka i na muelo wo tou kokotolo woṱhe na wa muvhala muṅwe na muṅwe .
Kha vha thaiphe khoudu yavho ya thero ine vha khou i sedza . 
Maanḓa a u ṱutshela kana u sa bvela phanḓa na dzulo nga mbuno u bva kha muthu ene muṋe dzi fanela u wanala kha mulayo . 
Nṱhani ha izwo , ṱhoḓea dza mulayo dzine dza thithisa tshanduko ya kuitele kwa eḽekiṱhironiki dzo no topolwa . 
Maitele a anzela u livha kha mbadelo ṱhuku musi tshifhinga tshi tshi ya , ngeno hu tshi engedzwa mbadelo kha thundu dzo khethwaho .
Khwiniso i ḓo engedzedza tsireledzo kha nyimele dzine mubadeli u bva kha mbuno a nga wanala a siho na u vha hone . 
Mutevhe wa u sedzulusa u tea u katela :
Khethekanyo ṱhukhu iyi i ṱalutshedza zwiteṅwa zwine zwi nga khavariwa nga nyavhelo ya tshikolo . 
U dovholola zwe a amba u khwaṱhisedza uri ndo pfesesa
U shumisa phetheni dzo olwaho nga u ḓiimisela ; u ḓivha phetheni kha shango ḽa iwe muṋe
Malugana na u vhumba Mbumbano ya u Tsireledzo kha Mulilo
U fara mafulo a u tikedza ho topolwaho na u avhela mulayo wa vhashumi . 
Vho ita ngafhadzo kha vhaofisiri uri hu na munukho wa gese i bvisaho miṱodzi . 
Nungo dzashu dzi ḓo thusa kha u ṱanganedza maga a u tsireledza fhethu ho ri tangaho na u fhungudza vhuhali ha tshanduko zwi nga thusa kha u sikwa ha mishumo .
( 2 ) Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u na maṅwe maanḓḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Bini ḽi anzela u ḓiswa ḽi na mutibo , na uri mashumisele a lelulwa nga maanḓa . 
3 . Vha ṋetshedze ṱhalutshedzo ya zwo iteaho na uri nyimele yo vhifha u swika ngafhi .
A vha nga ḓo toḓwa u pfi vha ye u ita ndingo ya ḽaisentse ya u reila fhedzi ndingo dza maṱo dzi ḓo itwa phanḓa ha musi hu tshi khunyeledzwa tshandukiso .
KPI i tea u sedzuluswa ṅwaha nga ṅwaha nga masipala sa tshipiḓa tsha phurosese ya u sedzulusa kushumele nahone arali masipala wa shandukisa IDP yawo u tea u shandukisa na KPI .
Tshikhukhulisi tshihulwane ndi u shayea ha maitele o fhelelaho a u bveledza mashumele avhuḓi , kushumisele na u bvela phanḓa na u swikelela zwipikwa zwa tshifhinga tshilapfu zwa ndeme zwa dzhango zwine zwa vha zwa u dzhia vhuimo haḽo ho teaho ha kha masia a ikonomi , poḽotiki , saintsi na thekhinoḽodzhi kha ḽifhasi . 
ARALI vhalondotavhathu na vhagudisi vha gudiswa
Zwiṅwevho : Zwiṅwevho :
Mbekanyamaitele dzi re khagala dzapo dza u langa kushumele kwa sisiṱeme dza komiti dza wadi dzo thomiwaho hu si nḓila ya u ṱoḓa u langa mimasipala , hone u itela u ṋea zwidodombedzwa zwi re khagala zwa sisiṱeme na maga zwine zwa ḓo thusa komiti dza wadi u shuma nga nḓila yone i bveledzaho .
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu uri khamphani i ṅwaliswe .
Muṱaṱisano u vha hone ṅwaha nga ṅwaha nahone ṅwaha muṅwe na muṅwe mavunḓu a tea u khetha vho swikaho kha makhaulakhani vhaṱanu . 
Tshumelo ya Senthara ya Zwiko zwa Mafhungo a Eḽekiṱhironiki kha Muvhuso . 
U tshimbila , u gidima na u fhufha hu tshi shumiswa zwiga u shandula u bva kha u tshimbila u ya kha u gidima kana kha u fhufha .
Nga kha vhuḓifari havho , muṅwe na muṅwe a nga fha tshivhumbeo na zwi re ngomu u ya kha ndeme i ḓivheaho sa " vhufulufhedzei kha tshiimiswa . " 
U tshintshela kha zwishumiswa zwi bvisaho buse ḽiṱuku sa thoro / thombwana
U ṅwala khungedzelo
Zwenezwo , sa zwe phuresidennde vha amba , a hu na we a ita khaedu kha zwa uri mahoro oṱhe nga fhasi ha nyambedzano o tendelana kha zwiteṅwa izwi . 
Matshudeni a magudedzi na yunivesithi
- Naa muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓa u shumisa tshomedzo dza ndondolo a nga dzi swikelela nga nḓila i leluwaho nahone nga nḓila yo tsireledzeaho ?
4.3 . Khabinethe i fhululedza Tshigwada tsha Afrika Tshipembe kha tswikelelo dzavho dza nṱhesa kha ṱhireke na mudavhini kha Dzangano ḽa Dzitshakatshaka ḽa Dzingwena dza Ḽifhasi dza Feḓeresheni ya Vhagidimi ngei London .
Pulane idzi khulwane ndi dzi tevhelaho : 
Nga masiari thempheretsha ya shangoni i vha i nṱha u fhira ya lwanzheni , zwi ita uri muya u gonyele nṱha shangoni ngeno muya u no rotholela u no bva lwanzheni u tshi leleḓela shangoni . 
Muvhuso wa mveledziso u shumana na zwiitisi zwihulwane zwa vhushai na u sa lingana .
Khumbelo ya thendelo ya u vha mudzuli wa tsho?he - vhathu vho ? iimisaho nga vho?he siani ? a masheleni
b ) Dr Pamela Zibuyile Dube ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
U shumisa fureme
Mbingano ya tshirema i mulayoni arali vhathu vh malanaho nga fhasi ha mulayo wa tshirema vho tshimbidzana na zwi tevhelaho :
Fhedzi , zwiṱunḓwa zwa u khwinisa ṱhahelelo , zwihulwane kha zwibveledzwa zwikene , zwi ḓo itiwa . 
Mbingano i tea u itwa kerekeni , kana tshifha ṱoni tshi shumiselwaho zwa vhurereli fhedzi , ofisini ya tshitshavha kana nḓuni .
Musi ndondolo iṅwe na iṅwe yo dzhiiwa kha u kuvhanganya mafhungo kha mapa uyu , ḓorobo ya Tswane i nga si ṱanganedze vhuḓifhinduleli ha zwi songo itiswa zwone na luthihi . 
Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro a Group 1
Vhuimana
Tshenzhemo ya ndangulo- ndangulo ya Thandela , ndangulo ya Masheleni , ndangulo ya Vhashumi na ndangulo ya Mutakalo zwi fanela u itwa misi yoṱhe . 
Hu a shumiswa zwiṱanganyi a zwifhinga hafha , tsumbo , Tsha u thoma kana mathomoni , zwino , ha tevhela , nga murahu , murahu ha , tsha u fhedzisela
Mapholisa vha ḓo vula dokhethe ya mulandu vha ṱo ḓidisa mulandu , vha fara vhahumbulelwa na u isa mulandu phanḓa ha khothe u wana khaṱulo .
Vhulanguli ha Masipala ho ita ndingedzo dza u vhea iṱo vhutevhedzeli ha mbekanyamaitele , maitele na nḓila ya kuitele zwa Masipala kha ndingedzo ya u khwinisa ndaulo , kushumele , ndangulo ya zwa masheleni na nḓisedzo ya tshumelo . 
Kha vha kwame ofisi yavho yapo ya ḽaisentsi u vhudzisa mutengo .
Vhatshimbidzi vho nangwaho u tshimbidza kuitele , zwigwada zwi rekhoda mafhungomatsivhudzi azwo kha liḽipitshati tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi rambwa uri tshi kumedze kha puḽenari .
Mbekanyamaitele i ḓovha hafhu ya ḓivhadza tshivhalo tsha tshumelo ntswa dzine dza ḓo thivha magake o no vhonalaho kha vhunzhi ha tshumelo dzine dza vha hone zwino nga maanḓa kha maḓuvha a 1 000 a u thoma a vhutshilo ha ṅwana .
Hu vhukati ha Richards Bay na eThekwini , iLembe ho dzula zwavhuḓi u itela zwikhala zwo vhalaho zwo fhambanaho zwi bvaho kha mabindu apo u ya kha a dzitshaka . 
Vhashelamulenzhe vha ṋea mihumbulo uri vha humbula mini musi vha tshi pfa nga ha fhungo gake .
U tola hu sedza uri vhashumisi vha madi vha khou tevhedzela kana u anana na maga ane a fanela u tevhedzelwa a laisentsi dzavho na u tola arali khwalithi ya zwiko zwa madi I tshi anana na zwipikwa zwa khwalithi ya madi zwe zwa telwa zwiko izwo .
Mathomo na magumo a re na mutsindo
Sekhithara ṱhukhu ya vhulimi kale yo vha i mutholi muhulwane kha ikonomi . 
Tshifanyiso tshoṱhe tshine tsha bvelela kha tsaukanyo iyi a si tshavhuḓi nahone tshi a sinyusa . 
Mafhungo a ndeme kha tshitshavha ?
Ngauralo , ndi fhungo ḽa u fhambanyiwa ha maanḓa na pfanelo dza Nnḓu heyi .
Musi vhana vha sa athu u guda u vhala vha tea u ranga nga u ṱalukanya kufarelwe kwa bugu , u fhenḓa masiaṱari na u ṱalukanya uri bugu i shuma nga nḓilaḓe .
Heyi ndi nḓila ine ya sumbedza mbonalo ya vhuḓifhinduleli na u ḓikumedzela . 
U dzhiela nṱha zwifhiga zwa u khunyeledza u ṋetshedza zwine zwa ḓo kwama wadi dzavho .
Hezwi zwi ḓo sumbedza nyolo na mushumo wa u fhaṱa , khathihi na u rikhoda mvelelo dzonedzone dzi no kwama u khwiṋifhala ha matshilo a vhathu vhe kale vha vha vha vha sa londiwi . 
Tshumelo dza Zwibadela zwa Vunḓu dzi shumela vhalwadze vhane vha ṱoḓa tshumelo dzo khetheaho kha vhuimo ha dzingu , hu tshi katelwa na vhalwadze vhane vha ṱoḓa tshumelo dza zwibadela dzo khetheaho u fana na mutakalo wa muhumbulo na dzilafho ḽa vhulwadze ha lufhiha . 
Izwi vhuvhili hazwo zwi a kona u vhaisa vhaṅwe nga u shumisa manditi fhedzi , ipfi ḽa u thoma ḽi na maanḓa a vhuvhi...ipfi ḽa vhuvhili ḽone maanḓa a tou wanwa , maipfi a u lowa,vhuṱambo kana mishonga30
Kha maitele aya a u dzudzanyulula nyimele maanḓa e vhathu vha ḓisikela a kwama kutshilele kwa muthu . 
Ṱhonifho ndi u londa vhaṅwe , ndaka yavho na vhupo . 
Uno ṅwaha , ri ḓo thoma u kuvhanganya fulufulu u bva kha vhabveledzi vha fulufulu ḽi vusuludzwaho , zwine zwa ḓo sumbedza vhuḓiimiseli hashu kha fuluful ḽi vusuludzeaho .
U nanga magudiswa o teaho hu na thikhedzo
Ngauralo , pulane dza ' khethululo nga vhuḓalo ' dzo bveledzwa nga migodi nahone a zwo ngo vha mihumbulo ya shango ḽa Mavhuru . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24 / 15 u ṅwalisa ṅwana o no swikaho kha miṅwaha ya 15 .
Mulavhelesi a sa dzhii sia kana o ḓiimisaho nga eṱhe , o tholwaho nga muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli , u tea u dzhenela kana u lavhelesa komiti musi zwo tea u vhona uri zwithu zwi khou itwa nga nḓila i sa dzhii sia na u alusa u vha khagala . 
vhona uri zwikolo zwi wana tshomedzo dzo teaho nga tshifhinga uri u gudisa hu thome ;
j ) Vho Kim Bromfield ( u tholwa hafhu ) ;
U ṋetshedza na u dzhenisa dzikhabodo , yuniti ya fhethu ha u ṱanganedza na ya u vhea kha shelufu na sisteme ya maḓi a fhisaho kha ṱhoḓea : 
U engedzea uhu kha tshivhalo tsha aḽikhoholo ho nwiwaho ho humbulelwa uri hu ḓo engedzea vhukuma tshifhingani tshi ḓaho . 
Vhusimamilayo ho teaho hoṱhe ho dzudzana na vhulavhelesi , mishumo ya ndaulo ya Phalamennde na Ofisi ya Muoditha Dzhenerala zwo aluwa na u ḓiimisa nga zwoṱhe . 
Masalavhunzhi 3 : zwinzhi , zwiṱuku , zwinzhi ( tsumbo : Tshikolo tshi na vhagudi vhanzhi )
zwiko zwa mafhungo zwinzhi---Ṱhanganelo ya moudu nnzhi dzine dza nga katela zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwo ṅwalwaho , thusedzi dza u vhona , mubvumo , vidio na zwiṅwe-vho .
Dziikonomi dzo wanwaho nga u engedza vhubveledzi dzi fhambanaho vhukati ha tshaka dza vhuongelo ho fhambanaho . 
Vhaeni vho khetheaho ,
U ṋetshedza mabambiri o kandiswaho nga Khomishini zwo vhewa kha mutevhe . 
-- Nḓivho ya madungo a maipfi
Khothe yo vhilaela nga u anda ha mabulayo a itelwaho u wana mushonga na uri zwitshavha zwi dzhiisa hani uvho vhugevhenga .
Vhaṅwe vhatukana vho vha vha tshi khou bvelela zwino , vhaṅwe vha vho vha tshi tou vha dzitshetshe , vha buraunu na thumbu dze dza zwimbelwa dza vhana vha shayaho mikhwa . 
Naho hu na uri hu na ezwi na dziṅwe khaedu nnzhi , vhadededzi vhashu vho dzulela u vha vho ḓiimiselaho na u sumbedza vhufuteleli u fhira tshifhinga tsho fhiraho . 
U khwinifhadza nḓisedzo ya tshumelo zwi amba u vhona uri zwoṱhe zwine ra ita zwi tshimbidzana na kuhumbulele kwa u takadza khasiṱama .
Zwavhuḓivhuḓi , hu tea u vha ho itwa na tsedzuluso dzo khetheaho musi nyimele i songo ḓowelaho kana ya shishi yo no fhira . 
Vhuṱanzi ho ṅwalululwa nahone vhu kha volumu dzi re na tshivhalo . 
Ro kona u bvelela nga dziṅwe nḓila u wana mafhungo e a vha o dzumbelwa lushaka lwashu lwa miṅwaha minzhi . 
Ro ṱangana London , ra ambedzana nga ha mbudziso dza ndeme dza tshiṱirathedzhi na u tendelana kha mbudziso idzi dzoṱhe dza ndeme , zwavhuḓivhuḓi ra tendelana kha thendelano , kha muombano wa zwiṱhavhane , kha zwithu zwoṱhe . 
Naho zwo ralo , musi helele ḽi tshi bva maluvha zwi vhanga gesedungi ya fhasi i nwelelaho ngomu maḓini , hune khovhe zwi nga itea dza sa kone u shumisa vhudzulo uhu u itela vhualamelo . 
Hezwi zwi fha vhana vhashu tshirunzi .
Musi mbambe yo no fhela
U fhaṱa senthara dza vhafumakadzi na vhaswa na ndondolo ya mbekanyamushumo ya khaphasithi ya vhurangaphanḓa na ndangulo : 
( k ) u sengiswa nga luambo lune muhwelelwa a lu pfesesa kana , arali zwi sa konadzei , a tou ḓologelwa kha luambo lwonolwo ;
U ita ṱhumekanyo idzi kha ndondolo , zwi vhonala sa tshipiḓa tsha ndeme tsha u fhungudza ephidemiki ya TB i engedzeaho . 
Older Persons Act , 2006 Mulayo wa Vhalala wa 2006
Nga kha fulo ḽa u Gudisa na u Guda , Ndivho ya Muhasho na vhashumisani nawo ndi u ita uri pfunzo i vhe vhuḓifhinduleli ha tshitshavha .
Uri i vhe mulayoni , tsheo ya ndaulo i fanela u :
Minisiṱa wa Tshumelo ya Tshitshavha na Vhulanguli vha ḓo dovha vha ṱanḓavhudza Milayo na uri i amba mini nga murahu .
Kha luṅwalo ulu vha fanela u bula kuvhonele kwavho zwi tshi ya kha vhuimo , khathihi na u ya kha thimu ine vha nga kha ḓi shuma khayo tshifhingani tshiḓaho . 
Mveledziso yo phaḓalalaho na iyo yo kuvhanganaho i ita uri hu vhe na nḓisedzo ya tshumelo dza ndeme i songo linganaho nahone i ḓuraho . 
( a ) ya u vhumba na u dzhenela kha dzangano ḽa vhatholi ; na
Fhethu hu bveledzaho hu hulwane vunduni hu wanala Sedibeng , West Rand na kha mimasipala ya tshiṱiriki ya Metsweding . 
Ṱhoḓea dza muthu nga eṱhe ndi dzi tevhelaho : 
Mitambo ya u shavha-shavha dethele vha tshi ya kha masia o fhambanaho
Zwe ra ḓiimisela zwone , zwenezwo , sa vhadededzi na vhaṱoḓisisi , zwo vha zwi zwa pfunzo fhedzi . 
Mbekanyamushumo dza u dalafhadza na u nakisa dzo vha dzi si ho lu vhonalaho . 
arali muṅwe wa vhabebi kana vhoṱhe vho lovha kana vhoxela , ṱhanziela ya lufu lwa mufu kana vhuṱanzi ha uri mubebi o xela , tsumbo , muvhigo wa muthu o xelaho u bvaho mapholisani .
Zwo shumiswaho zwi khethekanywa sa zwishumiswa zwa masheleni arali u sedzuluswa ho fhelelaho ha mbadelo zwi tshi nga fhira u thoma ha zwa masheleni . 
MULANGADZULO : ... u humbela uri na vhone vha bve Nḓuni ! [ U dzhenelela . ]
Fomethe i re yone
Thandela i na khonadzeo ya nḓisedzo ya muḓagasi wo kunaho une wa bveledzwa maḓini nahone u sa ḓuri wo ṱunḓiwa u bva nnḓa u itela u swikela ṱhoḓea dza DRC , Afurika Tshipembe na mashango a tsini .
Nḓila dza u ita ezwi dzi nga katela u fhaṱa vhuongelo ha TB : 
U ḓitika nga mulenzhe muthihi wa tshamonde kana tshauḽa
Zwa zwino zwikolodo zwi nṱhesa , na hone vhathu avha badeli . 
tshikolo ya phuraimari ) , kana kha
U vhala nga luvhilo na u elela hu engedzedzeaho ngeno a tshi khou shumisa mubulo wo teaho .
Mafhungo oṱhe a ḓo farwa nga nḓila ya tshiphiri na uri ha nga ḓo bviselwa khagala kana u shumiswa kha zwiṅwe zwi si u linga u tea ha muthu , nga nnḓa ha musi zwi tshi nga ṱoḓiwa na u tendelwa nga mulayo . 
4.12 Khabinethe yo tendela u dovha u tholwa ha Vho Andrew Zaloumis sa Muofisiri Mulangi Muhulwane wa iSimangaliso Wetland Park Authority .
Tshigwada tsha Ndamulelo tsho vhuya nga bisi .
Ro takala uri ro kona u isa phanḓa na u davhidzana na maanḓalanga kha ḽevele iṅwe na iṅwe ri tshi ṱoḓa u swikela , he ra hu wana nga u ṱavhanya nga maanḓa . 
( c ) u dzhielwa ndaka yawe ; kana
Vha sedza milandu i vhidzwaho efisem nga Akans ( mafhungo a tshiṱangani ) kana ma miṱani ( hu si a vhugevhenga ) .
Vho rambiwaho kha tshiswiṱulo itsho ndi vharangaphanḓa vha madzangano a vhadzulapo vha lushaka vha vhabvannḓa vha dzulaho Afrika Tshipembe vhe Muphuresidennde vha ṱangana navho nga 2015 .
Nga 2012 ro thoma Puḽane ya Themamveledziso ya Lushaka , yo rangwa phanḓa nga Muphuresidennde nga kha Khomishini ya Pfananyo ya Themamveledziso ya Vhuphuresidennde .
( b ) mbofholowo ya u ṱanganedza kana u ṋewa mafhungo kana mihumbulo ;
Zwiṱirathedzhi izwi zwi a sedzuluswa , u khwiniswa na u dzudzanywa nga huswa nga ṅwaha , arali zwo tea . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri ndi vhuḓifhinduleli ha muhumbeli u vhona zwauri mafhungo oṱhe na zwinambatedzwa zwa u tikedza khumbelo zwi ṋetshedzwa nga datumu ya u fhedzisela . 
Izwi zwi kombetshedza u sedzesa tshoṱhe kha ndivho nyengedzedzwa , maitele , mvelelo na mvelelo dza ndaulo ya nnyi na nnyi . 
Khabinethe i ombedzela mulaedza wa Minisita wa Tsireledzo ya Lushaka , Minisita David Mahlobo , uri vhuḓipfari ho raloho vhu nyadza mashumele a khwine a mushumo wa u tsireledza shango na mikano yaḽo .
Riṋe , fhedzi , a ri iti tsheo zwi tshi elana na hezwi , nga nnḓani ha uri fhedzi ri vhathivhi vha pfanelo . 
Muḓisedzi u tea u ḓivhadza murengi vhakonṱiraka vhaṱuku vha re fhasi ha konṱiraka yawe nga u tou ṅwala arali vha sa athu buliwa kha bidi . 
muthu o faraho poswo ianwe na ianwe kana ofisi kha dzangano ḽa zwa poḽitiki
Vhurifhi vhu tea u tshimbila na fomo yavho ya khumbelo . 
Miṱangano ya u vhiga murahu tshifhinga tshoṱhe ndi ya ndeme u vhona uri tshitshavha tshi a ḓivha zwiwo zwatsho .
u isa phanḓa na u shela mulenzhe kha thandululo ya thaidzo khulwane dza ḽifhasi .
Ngauralo , kha tshifhinga tshipfufhi , vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha ḓo dededzwa nga zwipikwa na mbekanyamaitele zwe zwa bulwa kha Bammbiri Ḽitshena ḽine , hu si kale , ḽa ḓo khunyelela ḽi Mulayo wa Vhuendedzi ha Shangoni . 
95. Muano wa Ofisi kana Khwaṱhisedzo
( 1 ) Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma musi hu tshi khethiwa , na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓḓea uri hu ḓḓadziwe tshidulo , Vhusimamilayo ha Vunḓḓu vhu tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓḓo yaho uri a vhe Mulangavunḓḓu .
U bveledza vhutsila ha u vhaḓa na u laula kushumiselwe kwa zwanḓa ku re kwone ; u vhofha , u putela na zwiṅwe
U ola zwifanyiso na u ṅwala mafhungo a tshi sumbedza uri u a pfesesa tshiṱori .
Zwiṱaluli zwa fhano hayani , nga kha ḽiṅwe sia , hu katelwa u sa vha na vhudziki ha zwa poḽotiki na khakhathi , ṱhahalelo ya muḓagasi na zwiṅwe . 
U ṅwala maṅwalo mapfufhi a no ḓo shumiswa fhethu ho fhambanaho , tsumbo , kha u elelwa zwo iteaho kale ( recounts ) marifhi , mufhindulano , u ṱalutshedza zwithu .
6.4.2 tsha vhuvhili , u itela u thivha dzitshadzhi dza nyingapfuma dzi re nḓilani kana dzi sa athu badelwaho ; na
Shango ḽa Morocco a si muraḓo wa AU .
komiti dza wadi dzi rangwa phanḓa nga mukhantseḽara wa wadi
Hu tea u shumiswa nyito dzo ṋekedzwaho kha vhege mbili dza u thoma dza pulane ya u funza u itela u linga uhu .
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u ṱuṱuwedza vhone u ita vha tshi sedzulusa Tshitatamennde itshi u itela u ḓivhadzwa nga ha uri Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u khou tsireledza hani mafhungo avho . 
U fusha ṱhoḓea vha fanela u vha :
Zwipikwa - muthu / vhathu vhane vha khou vhidza muṱangano vha tea u vha vhe na zwipikwa zwi re khagala .
Thikhedzo ya Mivhigo ya Kushumele ya Kotara iṅwe na iṅwe ya Mbekanyamushumo i a wanala u bva kha Vhalanguli vha Matavhi u itela musaukanyo u re na mbambedzo wa Nzudzanyo dza Kushumele na dza Tshiṱirathedzhi dza Muhasho na Mivhigo ya Kushumele ya Muhasho . 
Hezwi zwi ḓo ṱuṱuwedza u vha khagala nga u tendela Phalamennde u wana tshifanyiso tshi re khagala nga ha vhuvhili ha mitengo ya kushumele kwa muhasho na wa vhudzulo . 
Nḓivho yavhuḓi ya maitele a vhupulani ha masipala na theo ya mulayo . 
Kha vha dzhiele nzhele yo tiwaho kha uri naa ndaulo ya zwa vhusimamilayo na maga a mutakalo a langaho zwi khou tevhedzwa . 
Milayo ya Lushaka ya zwa Badani i amab uri muthu muṅwe na mun'we a ṱo ḓaho u vha mugudisi wa u ḓiraiva u tea u ḓi ṅwalisa na Muhasho wa Vhuendi .
Nga ngeno thungo hu itwe zwa u fhaṱa ipfi na u ṱalusa mibvumo yo vhumbaho zwipiḓa zwa ipfi .
Mashudu mavhi , kha zwimela ya kale , tsheledzo nga u fafadzela i nga engedza thaidzo dza malwadze manzhi nahone zwi nga ṱuṱuwedza u mela ha tsheṋe . 
Tshivhumbeo tshi no fana tshi shumiswa kha masala a vhathu na a tshithu . 
Arali vha si na tshibogisi tsha u funga nga datumu iyi a vha nga koni u vhona mbekanyamushumo ya TV na nthihi ine vha i wana nga kha eriala ya TV .
Tshifhinga tsha u tsenguluso tshi khou salela vhukati ha murafho wa oda , nḓisedzo na mbadelo . 
Kha vha ite mvetamveto ya adzhenda ya muṱangano wa Komiti ya Wadi u tevhelaho .
U pfulutshela kha didzhithaḽa
Izwi ndi u tikedza tshivhalo tsha maga o dzhiwaho a u fhelisa ṱhahelelo ya maḓi , ine yo engedzwa na nga mufhiso muhulu we shango ḽa tshenzhela vhegeni dzo fhiraho .
U fhirisela mafhungo kha girafiki , tsumbo : girafu kana thebuḽu
Nga nnḓani ha vhupo ho vhetshelwaho thungo , hu ḓo dovha ha vha na mveledziso yo vhetshelwaho thungo . 
( 3 ) Arali hu si na ḽihoro kana ḽihoro ḽithihi ḽo faraho madzulo a 80 kana u fhira Buthanoni , ḽihoro ḽo faraho tshiimo tsha vhuvhili tsha tshivhalo tsha madzulo tshihulusa ḽo fanelwa u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓḓo ya Buthano .
9.2 . Pfunzo ndi ifa na uri i tou vha tshiṅwe tsha khonololo khulwane ya vhumatshelo ha vhuḓi kha vhoṱhe shangoni ḽashu .
Dzigulupu dzi vhulungaho muḓagasi dzi shumiswa u funga mavhone fhethu hoṱhe ha nnyi na nnyi na dziphasedzhini dza Phalamennde .
Nga u angaredza , matheriala o gwiwaho ha nga ḓo tendelwa u shumiswa vhudzuloni ha matheriala u ḓadza o ṱunḓiwaho . 
Ndingedzo dzo ḓiṋekedzelaho kha u linga masiandaitwa a zwithu a dovhololaho kha mveledziso dza mbuelo na u ḓivhadza tshitshavha nga ha tshiimo tsha mbuelo ya zwino zwo ṱanganedzwa . 
Ro no ḓi ita madalo a u tevhedza na u shumisa kha khamphani nṋa dzapo . 
U anetshela tshiṱori tshi re na mathomo , vhukati na magumo .
Fulobo a i nga ḓo katela mabambiri ano yelana na iṅwe khumbelo nga nnda ha yo sumbedzwaho kha fulobo . 
Kha vha ite khumbelo kha embasi kana mishinini wa Afrika Tshipembe .
U gonya ha mutengo wa mubveledzi wapo ha tshikori ( tshibveledzwa tsha ndeme tsha kofi ine ya dzula yo lugiselwa ) tsho sasaladzwa zwiṱuku kha mitengo ine ya dzula i nṱha zwa bveledza u gonya ha mitengo ya zwibveledzwa zwa bulasini . 
Magake kha themamveledziso , a katela malugana na fulufulu , vhuendi , vhudavhidzani , maḓi na themamveledziso ya zwa dzingu , ndi thaidzo khulwane kha u gonya na ṱhogomela nyaluwo kha mashango manzhi ane a kha ḓi bvelela . 
Nga mbekanyamushumo iyi , vhaswa vha kona u ḓivha nga vhupo ha mushumoni na kha zwiṅwe zwikili zwine zwa ḓo vha thusa tshifhinga tshiḓaho . 
vho ḓiimisela u shuma nga nḓila yavhuḓi , mbofholowo ya u bvisa vhupfiwa , pfanelo ya tshitshavha ya u vhudzwa mafhungo khathihi na u vha khagala na vhuḓifhinduleli kha avho vha shumaho kha ofisi dza tshitshavha
Nomboro ya thendelo u thoma arali itshi shuma ;
U humbulela ( vhabvumbedzwa , nyimele , fhethuvhupo , mulaedza )
Ri dededzwa nga zwe Vho-Madiba vha amba vhe bogisini , uri nahone ndi tshi tou topola :
Ndi pfa ndo humisea na u ṱukufhala u kona u ita nga u ralo . 
Webusaithi ya Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe i ṋetshedzwa u itela u shumiswa musi " i hone nga tshifhinga tshetshi " na " musi i hone " , nahone zwi ḓo bva kha u ṱanganedza havho thendelano na ndaela dzi tevhelaho . 
Zwi fanela u vha khombekhombe kha zwitediamu uri zwi vhe na zwishumiswa zwa vhukombetshedzi ha tsireledzo dziṅwe dza fhasisa . 
Ngeno vhadzulapo vha tshi ri Vho Nkosi vha muthu muvhi a sa fari vhathu zwavhuḓi .
MUSHUMO
Vhudzulo ha vhathu ho ṱanganelaho vhu ḓo bveledzwa . 
Vho M Q NDLOZI : Fhungo ḽa vhululamisi , Mulangadzulo !
Izwi ndi musi ho sedzwa masiandoitwa kana u wana vhuḓifhinduleli ha muiti wazwo , nga nḓowelo a zwiṱuṱuwedzwi u dzhia tsheo yo sendekaho kha lutendo lwa vhurereli vhune a vhu koni u ṱolwa lwa sainthifiki .
U wana nḓila dzine dza bveledza maitele a tshiṱalula na u dzudzanya maga ane a fanela u dzhiiwa .
Mushumo wapo wa wekishopho ya bayodaivesithi ndi luvhanḓe lwa u ambedzana . 
U khwaṱhisedza ndondolo ya vhalwadze ya ndeme na u thivhela u itea ha zwiwo zwo ṋaṋaho . 
CDL na DTP PMB nyimele dza vhulwadze vhu sa fholi
Kha vha te tshigwada tshine tsha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u ita khumbelo ya tshumelo nahone tshi vhe tshone muiti wa khumbelo .
Fhedzi , komiti ya wadi i nga si randele mukhantseḽara wa wadi uri u tea u khetha hani kha miṱangano ya khoro .
ṅwala pulane dza wadi na mutshimbidzi wa wadi
U ita uri hu vhe na nyito dza vhagudi vha vhaholefhali .
U dzhenelela u itela u lulamisa tshifhinga tsho lozwiwaho na miṅwe mihasho ye ya si thusiwe , zwo vha zwi siho . 
Maṅwalo a thenda a katelaho na zwidodombedzwa zwa konṱiraka a wanala kha muṱanganedzi wa vhaeni , u Dzhena na u Bva ha thundu na tshumelo , fhethu hu no pfi Chislehurst . 
Nḓivho na u pfesesa dzithandela na dzikonṱiraka zwi ḓo thusa nga maanḓa . 
U topola fhungo ḽa ndeme u bva kha tshiṱori tsumbo : kha tshati , thebulu
Gomelelo ḽi khou vhanga vhukonḓi vhuhulu mavunḓuni a si gathi .
Vha shumise tshoṱhe madzulele a zwidulo zwa ṱereṱere na nzulele dza u ḓivhofha
Bulani uri ndi ḓuvha
Khethekanyo Khulwane i ḓo ṱanganyisa Khethekanyo dzi re hone dza Vhuinzhiniara na Thikhedzo ya Thekhinikhala na Mbekanyamushumo ya u Vusuludzwa ha Vhuongelo . 
U thoma thandela ya ngade ya tshitshavha tshikoloni u itela u thusa u ṋetshedza vhukoni kha tshitshavha na u bveledza zwiḽiwa na mbuelo kha vhathu vha sa shumi ine vhagudi vha nga shela
Izwi zwi tevhelwa nga vhuṱambo ha muvhuso vhune ha katela saluthi dza ganuni dza 21 na u fhufhela fhasi ha fuḽaimatshini dza Mmbi ya Muyani , ha fhedzisela nga u amba ha Muphuresidennde ho lavhelelwaho vhukuma .
Ikonomi i nga ha tshelede na nga ha u shuma na u ita bindu u wana tshelede . 
Saizwi zwo no ḓi sumbedziswa , hezwi ndi u anganyela ha fhasi , nahone hu sumbedza fhedzi zwine vhabebi vha badela , hu si ṱhoḓea dza tshikolo . 
Ndingedzo dza u fhedza u sa lingana ha zwithu ha kale na huswa dzi fanela u livhiswa nga maanḓa kha vhathu , hu si fhethu . 
Dokhethe ya mulandu yo fhelelaho i ṋekedzwa kha pholisa ḽa fogisi ḽi ne ḽa ḓo ita ṱho ḓisiso .
Nga tshifhinga tsha u vha hone ha vhushaka ha u vha vhaṋe kha ndaka yo ṱanganela vhu nga si fhandekanwe , kana ha sa livhanywe hu si na nyito yo ṱanganelaho ya vhaṋe vhoṱhe . 
Zwivhumbeo zwa muṱa zwo fhambanaho na zwiṱirakitsha zwo ṱanganedzwa kha ḽiṅwalo iḽi . 
Ndivho ya Dairekhithoreithi ya Ṱhoḓisiso yo Ḓiimisaho ( Independent Police Investigative Directorate ( IPID ) ndi u khwaṱhisedza ndangulo yo ḓiimisaho ya Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ( South African Police Service ( SAPS ) ) na Tshumelo dza Mapholisa a Masipala ( Municipal Police Services ( MPS ) ) , na u ita ṱhoḓisiso dzo ḓiimisaho nahone dzi sa dzhiii sia kha milandu ya vhugevhenga ine miraḓo ya SAPS na ya MPS ya khou pomokwa yone .
Vhathu na zwigwada zwavho vha vhumba khethekanyo dza mutheo dzine khadzo kuhumbulele ku fanaho kwa sengulusa ḽifhasi . 
Kha vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Khoro ya Afrika Tshipembe ya Madzina a Fhethu Kha Muhasho wa Vhutsila ma Mvelelo Arts .
A si pulane ya kushumele . 
Zwikimu zwoṱhe zwa dzilafho zwi na mutevhe wa mishonga , madzilafho na maitele ane zwa si a badelele .
Tshigwada tsha Monrovia tshi khou kombetshedza uri hu vhe na vhuthihi kha dzhango nga u ṱavhanya . 
U vhumba tsheo dza tshiṱirathedzhi dzine vhavhambadzi vha tea , u ya nga muhumbulo wavho , u ita u ya nga u ṋanga tshanele ; 
I sumbedza ṱhoḓea ya u dzhia maga nga u ṱavhanya lwa na vhugevhenga vhune ha kwama na mashango maḽedzani nga maanḓa u hombokwa ha goloi .
Hu nga vha , zwine muthu a vhona kha bambiri , ndi zwine zwa khou vhaliwa . 
2 . Zwa u voutha zwi ḓo itwa nga kha vouthu dza poswo , dza eḽekiṱhironiki na u vouthela kha zwiṱitshi zwa vhukhethelo zwi re kha desike dza u thusa miraḓo kha madzingu .
Phurofesheni ya Zwa u amba luambo na u Thetshelesa
Vhushaka vhukati ha u fushea , ṱhuṱhuwedzo na u shuma vhu a konḓa , na luṅwe lushaka lwa tshiedza lu a ṱoḓea u ṱalutshedza vhushaka uvhu . 
U shumisa maipfi ane a ṱalusa tshithu nga nḓila yone
Miṱa , vhabebi na vhaunḓi vha re mulayoni vha fanela u vhona uri vhaṱhanngana vha khou nanga mirundu i re fhasi ha mulayo , hune ha vha na u ṱolwa phanḓa ha u rubiswa , na vharubisi vho pfumbudzwaho zwavhuḓi vhane vha ḓivhiwa nga vhabebi .
U imba nyimbo dza mvelele hu tshi shumiswa u tshimbidza muvhili nga nḓila yo teaho na nyedziselo
Ndi thulusi yo vhetshelwaho u thusa thimu ya thandela , hu si u vha kanganyisa , u vha khukhulisa kana u ita uri vha hanganee , a si tshithu tshi sa shandukisei nahone ḽi tea u vusuludzwa zwi tshi edza nzulele zwenezwo hu tshi shumiwa thandela , zwi tshi langwa nga maitele a u monithara na u sedzulusa .
Arali khothe ya wana uri muthu vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana ndi zwa vhukuma u tea u badela , khothe i ḓo bvisa ndaela ya mbadelo dzine a tea u dzi ita .
U fhungudza mbadelo nga rakhonṱhiraka hu tshi khou shumiswa vhashumi vha si na ndalukanyo nahone vha sa ḓuri . 
Masipala wa Nelson Mandela Bay wo livhanya mbekanyamushumo dzawo u itela u vhona uri hu na u sikwa ha mishumo ya khwine , themamveledziso na mveldziso ya ikonomi tshitshavhani , khathihi na ndangulo ya mupo . 
Zwa zwino , mbuyelo dzi tevhelaho dzi a wanalea :
Vhadzheneli vha humbudzwa uri nḓivhadzo ya muṱangano na adzhenda ndi zwipiḓa zwa ndeme zwa muṱangano .
Magudiswa a tevhelaho a fanela u funziwa kha themo 1 .
Ndo vha ndi si na wa u tamba nae .
Sia heḽi ḽa ngudo ḽi katela mutakalo wa matshilisano a vhathu , mutakalo wa vhuḓipfi , na vhushaka havho na vhaṅwe vhathu khathihi na vhupo , hu tshi katelwa ngomu na ndeme na mikhwa ( vhuvha / athitshudi / maime ) .
Tshipikwa tsha asainimennde iyi tshi nga nḓila i tevhelaho : 
Nḓivho ya Dewey Decimal Classification System . 
U anetshela tshiṱori
Mira ḓo ya SAPS , nga maanḓa fhethu hune Muhasho wa zwa Muno u sa vhe na dziofisi
Phesenthe ya vhathu vha re na ndalukanyo dza pfunzo dza nṱha na yone yo aluwa u bva kha 9,3% u ya kha 14,1% ' .
Kha vha badele tshelede yoṱhe ine ya kolodwa u ya nga ḽisi ya mahala ya thengiselano . 
Muhasho wa Zwa Mutakalo wa Lushaka na wone wo ita tsedzuluso dza kotara nga kotara dza kushumele na tshumiso ya masheleni zwa magovhelo malangwa nga thendelano , nahone zwiṱiriki zwoṱhe zwo rambiwa uri zwi shele mulenzhe kha maitele e a itwa . 
U ṱalukanya na u shumisa thangi , tsumbo , tshi- , zwi- na mitshila ni , -el- .
U ita nyambedzano nga ha zwidodombedzwa zwa tshibveledzwa zwo khetheaho
Naho ikonomi i khou lugiswa nga murahu ha u wa huhulwane ha ikonomi kha ḓivhazwakale ya zwino , ri kha ḓi livhana na zwifhinga zwi konḓaho . 
Kha vha aluse na u bveledza mbekanyamishumo dza mitambo na mishumo kha ḽevele dzoṱhe sa zwipiḓa zwa ṱhanganelano . 
Thaidzo dza ndeme ya maḓi dzi elanaho na u vha hone ha aḽikali kanzhi ndi nga ṅwambo wa u sa lingana na u vha hone ha aḽikali zwine zwa bveledzwa vhukoni vhu sa fushi ha u tsireledza . 
Zwibadela zwihulwane zwi ṋetshedza zwileludzi na vhukoni vhune ha ṱoḓea kha matshimbidzele a dzilafho ane a konḓa . 
Phemithi ya tshifhinga nyana i shumiswa nga fhasi ha nyimele dzi tevhelaho :
U thetshelesa na u amba ( orala kana nḓowenḓowe )
Afrika Tshipembe ḽo topolwa sa ḽiṅwe ḽa mashango a tshipikwa tsha UNCCD ane a ḓo vhuelwa nga mbekanyamushumo yo thomiwaho ya thikhedzo , ine i ḓo thusa mashango na zwipikwa zwao zwine a tou funa zwi tshi tshimbilelana na nyimele dza lushaka na zwihulwane zwa mveledziso .
Ḽikumedzwa ḽi ṱoḓa uri mashango oṱhe a thivhele u rengwa na u rengiselwa nnḓa ha masheleni kana thundu dzine dza nga ṱuṱuwedza mbekanyamushumo dza misaili kana zwiṱhavhane zwi tshinyadzaho nga vhunzhi . 
U shuma zwi no fana hu itiwa hu tshi shumiswa kupulane na vhudavhidzani , tshumisano ya mivhusomiḽedzani na hone ha vha na vhuṱanzi hu tshi shumiswa mabono a no fana , ndivho na zwipikwa zwa zwiṱirathedzhi zwa mimasipala ya dzingu ḽeneḽo . 
tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : sa ,
Nga u ralo , ndi tshithithisi kha tshumiso i shandukiseaho ya mbekanyamaitele ya ikonomi sa tshiṅwe tshishumiswa tsha mutevheṱhandu wa vhudziki . 
Gumofulu ḽa R2 888 nga muṱa kha ṅwaha wa vhuvhili muṅwe na muṅwe
Mihasho ya Lushaka ya muvhuso , Khomishini ya u Pulana ya Lushaka na mavunḓu dzi vhona uri pulane dza masipala dzi khou ṱutshelana na NDP na dziṅwe pulane dza lushaka ;
Ri a takala musi ri tshi vhiga uri u phalala he muvhuso wa hu dzhiela nzhele ha u ita uri u lwa hashu na vhushai ha mahayani hu vhe ho fhambanaho , hu khou sumbedza tswayo dza u bvelela dzi takadzaho . 
Muṱangano wo vhidzwa na mukhantseḽara wa wadi a ṱalutshedza uri makumedzwa a zwino a khou ambedzaniwa nga hao na uri hu ḓo itwa muṱangano wa nnyi na nnyi .
Arali hu sina tshanduko kha tshiimo tshavho nga murahu ha u wana ndambedzo lwa miṅwedzi miraru , vha nga ita khumbelo ya u engedza ndambedzo lwa miṅwedzi miṅwe miraru .
Tshivhalo tsha tshumelo yo wanwaho murahu ya ndaka ndi ya nṱha ha mbadelo dza fhasi dza ndeme yayo kha u rengisa na ndeme yayo kha u i shumisa . 
Nga zwezwo , a huna tshiṱirathedzhi tsho bulwaho zwavhuḓi tsha lushaka kha mveledziso i katelaho u fhungudza vhushai na mveledziso ya ikonomi yapo . 
Na afho hune zwo ralo vhugevhenga ha itwa kha vhubindudzi ha zwa vhugevhenga hu dzulelaho u itea vhu itwaho nga mutshinyi e eṱhe u bviswa ha ndaka ho fanelwa nga u vha ṱhaṱhisedzo i si yavhuḓi kha u isa phanḓa . 
tshiendisi tshavho tsho dzhiiwa murahu lwa maḓuvha ane a fhira 31
Word work : Tangedzelani ipfi ḽo teaho .
U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Mukhuswane wa Dzinguluvhe ngauri zwo vha zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni .
Ndi muṅwe wa misi i sa dzuleli u itea hune madavhi mararu a muvhuso - Khorondanguli , Vhuhaṱuli na Vhusimamilayo - a ṱangana fhethu huthihi .
Nga nṱha ha vhuvhambadzi , ri tea u navhisa tshumisano yashu na kha maṅwe masia , hu tshi katelwa na vhubindudzi thekhinoḽodzhi na dzikonṱiraka dza thandela . 
Zwo ralo , sa izwi ri tshi khou lusa ita uri vundu ḽi vhe ḽa khwine u itela vhathu vhaḽo , ri tea u zwi ita ri tshi khou itela vhahali vhe ita uri zwi konadzee uri ri wane demikorasi ine ra vha nayo zwino . 
Mitheo ya kusedzele kwa matshilele a tshifhinga tshilapfu :
NYITO DZA MUHUMBULO
Madzinazwao a ṅwaliwe kha khoḽomo mbili dza u fhedza .
Mulangadzulo , izwi ndi nga si zwi khwaṱhisedze lu fushaho . 
Masipala u tea u vha na vhuṱanzi uri hu na nḓisedzo dza tshumelo zwitshavhani nga nḓila i sa nyeṱhi , u ṱuṱuwedze vhupo hu rea na tsireledzo na mutakalo khathihi na u ṱuwedza u shela mulenzhe ha zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha mafhungo a muvhusowapo . 
Vha tea u lifha kha milandu yoṱhe yo itwaho nga fhasi ha Mulayo Value Added Tax naho vha songo tsha ṅwaliswa .
U shela hawe mulenzhe kha miṱangano yapo ya zwa mutakalo ho khakhisea nga mulandu wa mutakalo wawe . 
Muḓagasi , sa tsumbo , u na tshiko tshihulwanesa tsha mbuelo u itela mimasipala minzhi . 
Damu ḽa Vaal ḽone ḽi kha 26.4% , damu ḽa Katse ḽi kha 38.4% , damu ḽa Sterkfontein ḽi kha 91.5% na damu ḽa Grootdraai 66.3% .
U vha na tshibveledzwa tsha u vhambadza na u bveledza . 
Mbaḓa Ntswu ya Vhuhosi ndi tshiga tsha u sumbedza maanḓa a Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka .
U thusa kha u lugisela mbekanyamaitele dza u fhaṱa vhukoni kha u puḽana na u langula mugaganyagwama . 
Kha vha vhekanye sa home page
Sabusidi nga dzirannda
( b ) maanḓa kana mushumo wo ṋewaho nga mulayo kha muṅwe Muraḓo .
U topola mbuno dza ndeme
U shuma roṱhe sa muvhuso , mabindu , vhashumi na sekithara ya tshitshavha , zwo ita uri ikonomi i vhuelele .
U itela u fhungudza uhu , Khabinethe ya Lushaka na ya Vundu vho ṋea ndaela ya u fhungudza tsheledemviswa kha masia a tevhelaho uri zwi shumiswe . 
Luṱingo lwa vhufhura lwa u : Tsireledza mbuelo dzavho Luṱingo lwa vhufhura lwa GEMS lu langiwa nga feme yo ḓiimisaho nga yoṱhe i khwaṱhisedzaho uri miraḓo i dzula i sa ḓivhei .
Mudzulatshidulo wa Foramu ya Vharangaphanḓa vha Kereke dza Lushaka na Archbishop vha ngei Ḓoroboni ya Kapa Vho Archbishop Thabo Makgoba .
U sa kona u vhona zwo itea lwa tshihaḓu kana u fhungudzeaho ha u vhona kha iṱo ḽithihi kana oṱhe . 
Mushumo u tea uri nga u angaredza u elane na vhukoni ha fhethu ho vuleaho u itela u kombetshedza kutshilele ku re na mutakalo nga tshitshavha . 
Tswikelelo i linganaho yo engedzedzeaho kha vhubveledzi na kha u shumisa zwishumiswa zwa mupo na thekhinoḽodzhi
Nga tshifhinga tsha khwaṱhisedzo ya Ndaka na u vhalwa ha tshiṱoko , ndaka dzo fhambanaho na tshiṱoko zwo ṱaluswa sa zwi sa shumi . 
U linga ndi maitele o dzudzanyawaho ane a itiwa tshifhinga tshoṱhe hu tshi itelwa u topola , u kuvhanganya na u ṱalusa mafhungo nga ha kushumele kwa mugudi , hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa u linga .
Heyi sisiṱeme i ḓo ṱumanywa na dathabeisi ya lushaka nahone i shumiswa nga mavunḓu oṱhe . 
Ann a pfa zwo mu dina vhukuma .
Tshitshavha tshashu ndi vhonnyi na uri vha tshila ngani ?
Tshipikara
Zwino nguluvhe i ri muvhala wanga ndi buraunu .
Zwiṅwe zwithu zwo fhambanaho na zwa kale , zwiṅwe zwithu zwa khwiṋe nahone zwiṅwe zwithu zwo teaho u shumelwa na u tshilelwa . 
Zwi fanela u vha zwo tou ṅwalwa , zwo dzudzanyea na u ḓitika nga vhuḓikumedzeli kha vhuimo ha nṱha ha ndangulo .
U vha na zwikili zwa u dzudzanya na u pulana , zwa u ṅwala na zwa vhudavhidzani . 
MIANO YA KHWAṰHISEDZO DZA U ḒIANA
U ṱhogomela tshipeisa tshavho Kha vha ṱanzwe tshipeisa tshavho nga tshisibe tsha phulethi vhege iṅwe na iṅwe vha tshi tendele tshi ome nga u phopha vha songo tshi ṱukisa .
Ri ḓo isa phanḓa na u vhulunga nga u bveledza vhadededzi vhanzhi vhane vha nga funza Mbalo , Saintsi na Nyambo dza Afurika .
Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Ofisi ya Ndango ya Thandela ya Vhurangeli ha Gundo ḽa Themamveledziso ya Muphuresidennde , itshi khou tikedzwa nga mihasho ya muvhuso yo teaho .
Vha malanaho na ṱhanzi dzine dza vha hone vha tea u ḓa na maṅwalo a vhuṋe .
Mbuelo dzine Afrika Tshipembe ḽa nga dzi bveledzisa sa murangaphanḓa mufareli kha u swikwa ha vhuṱumani ha mbambadzo vhukati ha tshiimiswa itshi tsha ikonomi ya dzingu na Fhethu ha Mulalo na Tshumisano na Tshipembe ha Atlantika , zwo ṱoḓisiswa . 
Vho Zibuyisile Ngcobo vha miṅwaha ya 65 vha ngei Sonkombo ḓoroboni ya Ndwedwe , kha ḽa KwaZulu-Natal , vho vha vha tshi humbula uri vha nga si ḓo vhuya vha vuwa vho wana muḓagasi .
Musi vha tshi ita khumbelo ya ndaela ya muthelo , kha vha vhone uri
Ṱhanḓavhudzo dzi re afho nṱha dzi sumbedza uri tshikoupu tsha mupfuluwo tshi katela matavhi mavhili a ndeme ( mupfuluwo wapo na mupfuluwo wa dzitshakatshaka )  . 
Komitiṱhangenelo ya Maitele a no Tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo yo ḓiimisela uri Mutevhe wa milayo u tea u khwaṱhisedzwa nahone wo kumedza u sedzulusa mafhungo o fhambanaho , hu tshi katela na aya o ṅwaliwaho afha .
Nga 2008 mitengo i tou nga i khou gonya nga maanḓa nga ṅwambo wa phindulo na u hana nga vharengi u badela mitengo ya nṱha . 
Dziṅwe Thusong Service Centre dzi ṋetshedza tshumelo ya ofisi u fana na fekisi , u sikena , u fothokhopha , u ganḓisa , na dziṱhingo .
Dundelo Khombo yo engedzeaho ya khentsa ya dundelo
Ndi zwa ndeme uri kha u langa na u sumba sia maitele ri dzula ri tshi zwi ḓivha nga ha tshitshavha tshine ra ṱoḓa u tshi fhaṱa . 
Pavimenthe ine ya tendela maḓi a tshi elela u fana na giravhulo zwi nga shumiswa u khwinisa u nwelela ha maḓi a mvula , nga maanḓa u ṱangana na ḽaini dzine dza dzhiwa musi hu tshi khou reilwa . 
ṱhalutshedzakushumele dzi hone
7.2.2 Khoniferentsi , yo vha ho mathomo a nyambedzano khulwane kha mushumo wa khothe dza sialala , yo tevhelwaho nga vhukwamani musi Muhasho utshi ṱangana na Nnḓu ya Lushaka na ya Vundu ya Vharangaphanḓa vha Sialala u amba nga ha u thonwa ha mbekanyamaitele ine ya ḓo vha mutheo wa vhusimamilayo ho lavhelelwaho .
( a ) vhidza muthu ufhio na ufhio u ḓa phanḓa hawo , u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a ḓiana na u bvisa ḽiṅwalo ;
6.1 Khabinethe i fhirisela ndiliso dzayo kha u fhira shangoni ha Mubishopo Vho Glayton Modise vha Kereke ya International Pentecostal Holiness .
Mafhungo haya a wana u thetsheleswa ho a fanelaho . 
Kunele kwa mvula ku a fhambana vhukuma nwaha nga nwaha .
Nga u redzhisiṱara , madzangano a kona u wana vhunzani ha u fulufhedzea , nga maanḓa u bva kha mazhendedzi a lambedzaho . 
Nga zwezwo , u shela havho mulenzhe a hu ḓivhei zwavhuḓi nahone hu a dzhielwa fhasi . 
Tambani ḽitambwa ḽa tshiṱori tsha mukalaha Vho Sam na dolofini .
Musi dziṅwe dza garaṱa dza zwikoro dzi re hone dzo ḓisendeka zwavhuḓi kha zwi re hone zwo angalalaho kha Tshiṱirathedzhi , dziṅwe dzo vha zwo ṅwalwaho i mishumo ya vhuḓikumedzeli kha tshanduko . 
Ngudo dze nda rumela ndi khou sedza sia ḽa nndwa fhedzi dzi ima nga nḓila i tevhelaho : 
Masheleni o kuvhanganywaho ane o ḓitika nga kheshe , u bva kha mufhalala wa ṅwaha wo fhelaho , ha ngo shumiselwa zwiṅwe zwithu . 
Ndaela ya khoro nga fhasi ha khethekanyo iyi i nga , zwi si na ndavha na tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshi re ngomu ha tshikimu tsha ḽaisentsi tshire na vhushaka , tshine tsha nga itwa uri tevhedzwe lu sa fheli kana lwa tshifhinga itsho tsho tewaho nga khoro . 
Thandela i na khonadzeo ya u engedza nyaluwo ya vhuṱaṱisani kha nḓowetshumo zwo ḓitika nga khwiniso ya zwine khuni ya vha zwone na khemikhaḽa dzayo khathihi na khwiniso ya ulwa na malwadze u itela u tikedza maḓaka , tshivhumbabammbiri na nḓowetshumo ya mabammbiri , ngeno zwi tshi khou alusa ikonomi na u sika zwikhala zwa mishumo .
Mulayotibe u ṋetshedza u thomiwa ha muhanga wa zwiimiswa u itela vhulavhelesi na ndaulo ya u tsireledza themamveledziso ya shishi .
Vhungomu ha mathomo ndi ha zwiko zwo tendiwaho nga zwibveledzwa zwashu . 
U shandukisa mbadelo u itela u fhungudza zwa u ḓitika kha muḓagasi sa tshumelo ya mbambadzelano . 
Vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho , vhudavhidzani havhuḓi na zwikili zwa vhushaka na vhaṅwe zwi pfalaho ndi zwa ndeme . 
Masiandaitwa a zwa mutakalo a gomelelo a fhira mvelelo dzi vhonalaho dza nḓala na u vhushayapfushi . 
Ri ḓo ḽa zwiḽiwa zwinzhizwinzhi zwi sa ḓifhi zwone .
THEḼEVISHINI YA DIDZHITHALA YA THAMBO DZI TSHIMBILAHO NGA FHASI HA MAVU ( DTT ) - ZWOṰHE ZWINE VHA FANELA U ZWI ḒIVHA
Zwi a konadzea u wana nzulele mbili dzo kalulaho kha mudzedze wa mushululo wa lwanzheni . 
U shandukisa mvelelo u vha zwipikwa
Tsenguluso dziṅwe dzi khou isa phanḓa na u kuvhanganya maṅwalo o ṱahelaho na u topola vhavhili vho teaho . 
Tshithu tsha tsinisa kha Mulayo kha Komiti ya Vhueletshedzi ha Zwikambi ya Lushaka iyi ndi Komiti ya Mbekanyamaitele ya Zwikambi ya Lushaka . 
U engedza kha ezwo , ho vha ho ṱoḓwa uri vhuendelamashango vhu tea u konisa miraḓo uri i wana nḓivho ya u vhea miholo ya gumoṱuku ya dzitshaka nga zwiṅwe zwiimiswa zwa mulayo zwi shumaho kha u dzudzanya miholo ya gumoṱuku . 
O amba uri o vha a sa zwi ḓivhi sa izwi a songo vhambedza mitengo ya zwiḽiwa nga murahu ha u ḓivhadzwa ha bege ntswa . 
Ndingo dza phoḽigirafi dzi tea u shumiswa sa vhuthusedzi ha ṱhoḓisiso , hu si sa vhuṱanzi ho fhelelaho ha u kuna kha zwa vhutsireledzi . 
Zwa u ganḓisa zwi katela nyito dza zwa masheleni , dza thekhinikhala , dza vhutshilo , dza mulayo na mbambadzo , na zwiṅwe , fhedzi nyito idzi a si dzone khulwane . 
Vho no ḓikumedzela uri vha ḓo shela mulenzhe muhulwane . 
Nyambedzano vhukati ha madzangano a polotiki u itela u dzhielwa nṱha ha zwigwada zwa vhadzulapo zwo xedza nyito na u kanganyisa phambano vhukati ha vhuḓifhunduleli ha tshitshavha na vhuḓifhinduleli ha dzangano .
U ita nyambedzano nga ha puloto , khuḓano na fhethuvhupo
Miṅwe miṱa i na vhomakhulutshisadzi na vhomakhulutshinna , vhomalume , makhotsimunene , vhomakhadzi na vhazwala .
Manweledzo a thandela dzine dza tea u kumedzwa kha IDP
5.2 Khabinethe i fhululedza vhagidimi na vhorazwipotso vha vhanna na vha vhafumakadzi kha u nangiwa kha zwiteṅwa zwa malo zwa Awadi dza Mitambo ya Ṅwaha nga Ṅwaha ya Dzingu ya 2017 , ye ya vha i tshi khou itelwa Afrika Tshipembe .
1.6 . Vhufarisani vhukati ha zwitshavha na muvhuso zwi khou ṱoḓea uri ri kone u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa .
Hezwi zwo vhona uri theḽesikopu ya MeerKAT yo ḓuraho R2 biḽioni i fhaṱwe ho shumiswa zwishumiswa zwapo zwi linganaho 75% .
Hu tea u vha na mvulatswinga , mutumbu na magumo .
( 2 ) Mulangavunḓu u na vhuḓifhinduleli ha -
Riṋe sa mashaka ri tea u ___________________________________________ .
( a ) Khwinisa kana a shandukisa mulayo uri u kone u langa ṱhalutshedzo yawo kana ndangulo ;
Vha nga shumisa CD dza bannga , tsireledzo ya muthu ene muṋe , masheleni ano langwa nga zwiimiswa zwa masheleni , nga uralo nga uralo . 
Mushumo kha tshiṱirathedzhi tsha nyaluwo tshi re afho nṱha na wone u khwaṱhisedza mbuno iyi ya ndeme . 
Ho ṅwalwa tshipiḓa tsha fhungo .
Yuniti dza tshumelo ya zwiḽiwa dzo ṋetshedzwa nga vhashumi vhone vha ṱoḓeaho , zwishumiswa khathihi na ṱhoḓea dza zwishumiswa . 
Mushumo u ḓo fhedza tshifhinga tshi linganaho miṅwedzi miṋa fhedzi arali thandela i tshi konḓa nyana zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu nyana .
U fhelisa sisiṱeme ya vhuthathatshili ya u fhelisa mabakete vhuponi ha vhudzulo ha fomaḽa . 
Musi vhaṅwe vhahumbulelwa vha tshi khou dzhena poswoni , vhaṅwe vhavho vho vha vho lindela nnḓa , vho ḓi lugisela u livhana na mapholisa . 
Ri khou ṱoḓa u humbela , na hone ri khou itela khumbelo kha vhadzulapo , muṅwe na muṅwe are hayani ano khou vhona theḽevishini , ano khou thetshelesa radio , ṱuwani niye ni ite zwine vhari ni ite kha mabembela haya . 
1.4. U ṋetshedzwa ha tsumbavhuṋe dza mavu kha zwitshavha zwiṱanu zwa Bahurutshe nga Minisiṱa wa Mveledziso ya Mahayani na Mvusuludzo ya Mavu , Vho Gugile Nkwinti , ndi iṅwe ya mbilo ya mavu khulwane yo tandululwaho ngei Motsane Game Farm nnḓa ha Zeerust kha ḽa North West .
Ngauralo , u gonya ha nzimulo a hu na ndavha . 
Ipfi ḽa u thoma ḽa phindulo yaṋu ḽi tea u thoma nga ḽeḓeredanzi .
U ṱalutshedza uri tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mulayo tshi nga ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha nga mafulufulu kha wadi yavho .
Sa zwine vha zwi ḓivha , vhahaṱuli ngei Khothe ya Pfanelo dza Vhathu vho aniswa . 
Izwi zwi amba uri khasho dza TV ya analogo zwa zwino dzo tsireledzwa kha u thithisea .
4.1.9 vha nga kwama muofisi wa u ṱoḓisisa tshiṱitshini tsha mapholisa kana mutshutshisi muhulwane wa nnyi na nnyi arali vha tshi ṱoḓa maṅwe mafhungo malugana na Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi ;
Zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi kha u Langula na u Thivhela Malwadze ndi : 
Zwa ndemesa mbekanyamushumo iyi i ḓo khwinisa tshiimo tsha kutshilele kha Masipala nahone i ḓo endedza nyaluso ya ikonomi . 
Zwimela zwa dzilafho , zwi bvelelaho kha mupo , zwi dzulela u shushedzwa nga zwa vhulimi , mveledziso ya nḓowetshumo ya zwa makwevho na nyito dza vhakuvhanganyi vha phurofeshinala . 
U saukanya mafhungomatsivhudzi are kha maṅwalo a girafiki , tsumbo , khungedzelo , zwifanyiso , girafu na tshati .
Khonṱhiraka ya ndangulo ndi thendelano vhukati ha masipala na muṋetshedzatshumelo ine ngayo muṋetshedzatshumelo u na vhuḓifhinduleli ha zwipiḓa zwoṱhe zwa tshumelo iyo .
NCOP i ita madalo a vhulavhelesi kha zwitshavha u vhona uri vhathu vha wana mafhungo a ngoho nga ṱhoḓea na khaedu zwa vhathu .
U pfesesa na u shumisa madzina a zwithu zwi no vhalea ( tsumbo : bugu - dzibugu )
Ngudo dzo u kuvhanganya asesimennde ya ṱhoḓea ya maḓi kha tshiṱiriki tshoṱhe , nahone zwo swikiswa nga nḓila i tevhelaho : 
Hezwi zwi ḓo vha tshipiḓa tsha tshiimiswa tsha muvhuso nga fhasi ha vhulanguli ha Minisiṱa wa zwa Mishumo ya Tshitshavha .
Lu ṅwalo lwa u ḓiimisela - zwiko ḽashipi na bazari
AET ndi iṅwe ya mbekanyamushumo yo ḓitikaho nga mvelelo ine ya vhaṋetshedza tshomedzo dza ngudo ya fhasi , nḓivho na vhukoni na u vha ṱama nga ndalukano dzine dza dzhielwa nṱha kha lushaka
Vhashelamulenzhe vhoṱhe vha tea u shumisa u linga huthihi na maitele a u pulanela ndondolo musi mulwadze a tshi enda hoṱhe hu re na tshumelo . 
Vha humbule u ṋea muofisiri dokhumenthe dzoṱhe dzo teaho phanḓa ha musi mbadelo dza ṅwedzi wa vhuvhili dzi tshi itwa .
Vha hola tshipiḓa tsha masheleni ane a khou holwa nga vhathu vhashu , na hone havho vhathu ndi vhashumelavhapo vhare na tshenzhemo . 
Nyaluwo kha nzudzanyo dza u shumisa tshumelo ya nnḓa na u dzhenelela kha sisiṱeme ya u ṱanzwa muthu wa vhuraru , zwi nga fhungudza dziṅwe dza khombo fhedzi zwi nga ḓisa tshiṅwe tshivhalo tsha dziṅwe khombo kha bannga . 
Kha dziṅwe nyimele hu re a wadi khulwane dzi katelaho vhupo vhuhulwane kana vhathuvhanzhi , komiti ṱhukhu dzo itwa ho sedzwa phothifolio .
Nga u pfufhifhadza , mulayo u katela uri vhathu vha ṱoḓa u ḓiphiṋa na u lingedza u tinya vhuṱungu . 
Khaedu dzi elana na ndambedzo , mivhuso na zwiimiswa zwi songo lingana sa zwiṅwe zwa zwithu . 
Davhi iḽi ḽi na vhulanguli vhuhulwane vhu tevhelaho
Masipala u lavhelesa khohakhombo khulwane kha vhuimo ha tshiimiswa na muhasho . 
Samithi i ḓo vha i tshi khou sedza kha themendelo dza muvhigo wa Komithi ya Ṱholo ya zwa Dziminisiṱa , khwiniso ya u ṱanganyiswa na u shumisana kha Sisiṱeme ya Lushaka ya Inovesheni na khwaṱhisedzo ya nyambedzano vhukati ha muvhuso , nḓowetshumo na zwa pfunzo .
Masia a magudiswa U shuma na Data ( mbalombalo )
Miraḓo ya komiti dza wadi ya Mtilili vho khethwa nga u tou imisa zwanḓa kha miṱangano ya tshitshavha .
Zwi katela mafhungo a therisano zwitshavhani , hu tshi aluswa maanḓa a vhurangaphanḓa ha tshitshavha , u kombamululwa ha vhatshinyi , u dzhenelela kha nzulele ya matshilisano i ne ya sima u vha hone ha vhaswa vha re kha dambulo na avho vhane vha vha tshavhi mulayoni . 
Nḓisedzo yashu a si ya u sika fhedzi fhethu vhuswa ha vhudzulo , fhedzi na u laedza zwiko zwa u lulamisa thandela dzine dza vha na khaedu dza kuvhumbelwe . 
U tshimbidza zwa tshumiso ya tsireledzo ya mafhungo . 
6.2.2 Khothe dza sialala dzo fhambana na khothe dza fomaḽa dzine dza swikelelea , dza shuma u vhuedzedza na u vhofhekanya vhushaka vhukati ha vhathu vha sialala , dzi a vhonala , nḓila dza u dzhia tsheo ndi dzi pfalaho ngauri tshitshavha tshi a dzhenelela .
U ya nga muhumbulo washu sa muvhuso vhupulani ha pfunzo yashu vhu ṱahela mveledziso ya zwikili zwa thekhinikhala . 
Madalo zwa vhukuma o takula vhushaka hashu u ya kha vhuṅwe vhuimo , ho sedzwa vhuvha hoṱhe ho tshimbilaho zwavhuḓi ha mbofho dzoṱhe dze ra vha nadzo na muthu a eṱhe kana tshigwada . 
2.5 . Khabinethe yo ṱanganedza zwine zwa khou itea nga ha mveledziso kha maimo a nyambedzano ngei kha Dzangano ḽa Mbambadzo ḽa Ḽifhasi nahone yo tenda kha ṱhoḓea ya u sedzesa kha mveledziso nga murahu ha mbekanyamushumo ya mushumo ya Nairobi na ndugiselo ya Khoniferentsi ya Dziminisiṱa ya Vhufuminthihi ya WTO ( MC11 ) ine ya ḓo farwa ngei Argentina nga Nyendavhusiku 2017 .
Tsho dovha tsha vha tshifhinga tsha u sumbedzisa kha uri ndi zwifhio zwiṅwe zwine zwa tea u itwa ro ṱanganelana kha tshipikwa tsha u fhaṱa tshitshavha tsho bvelelaho na u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe . 
( 1 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya-
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
Musi hu saathu shumanwa na mulayo u tshimbilelanaho na u dzhiulula ndaka , ndi zwa ndeme nga tshifhinga hetshi u dzhiela nṱha uri khothe i nga vha yo sasaladza u lenga u ḓadzwa ha u hanedza afidafiti nga Vho Brooks kha khumbelo ya u dzhiulula ndaka . 
I sedza kha uri nḓisedzo ya tshumelo i ṋetshedziswa hani , u fhirisa kha uri ndi ' dzifhio ' tshumelo dzine dza fanela u ṋetshedzwa nahone muhumbulo muhulwane ndi u khwinisa vhukoni na u tea ha nḓila ine tshumelo dza ṋetshedzwa ngayo .
U shumisa ngona dza u ḓikhakhulula dzi re na tshivhalo musi a tshi vhala , tsumbo , u dovholola zwe a vhala , u vhala a tshi isa phanḓa na u ima .
Mufariwa ho khwaṱhisedzwa uri o lovha nahone o mbo ḓi dzhiiwa nga vha SAPS . 
Musi vha kiḽasini , Rendani o vhona tshifhaṱuwo tsha Masindi tshi tshi sumba u sa takala .
Muinzhiniara wa Ṱhanziela ya Phufeshinaḽa ( Pr Cert Eng )
Topolani fhungo ḽithihi ine ḽa ri vhudza uri o vha a si tshee na fulufhelo .
Sa izwi hu kha ḓi vha na ṱhoḓea , dziṅwe nḓila dza u vhofhekanya vhathu dzi a bvelela u itela u ḓadza ḽivhaka ḽa mvelele ḽo sikwaho nga u tshinyadzwa nga zwiṱuku ha mbofho dza vhuthihi dza kale . 
Arali hu na tshanduko kha mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi , vha humbelwa u ḓivhadza DSP wa vhulwadze vhu sa fholi uri a zwi ḓivhe ho sala vhege nthihi phanḓa ha datumu i tevhelaho ya nḓisedzo .
U Pfumbudzwa Mulanguli wa CBP na Vhaḓivhimakone , nga maanḓa kha ḽeveḽe dza lushaka na mavunduni ;
Maipfi ane a fhela nga mibvumo yo ṋangiwaho
Musi u tshi swika kha tshikhala tshonetshone tsha zwiṱhavhi zwa mbebo , kuavhelwe kwa mishonga ku nga fhungudzwa . 
Hezwo ndi zwone zwithu zwiraru zwine ra ḓo tou livhana nazwo , kha uno ṅwaha ngaṅwaha u ḓaho .
Mulayo na dzindangulo zwi ṱoḓa pulane dza ndaulo ya malaṱwa dzi tshi : 
( a ) u ṱuṱuwedza , na u vhumba tshiimo tsha u bveledza nyimele na u shumiswa ha-
Hezwi zwi thusa masipala kha u fhungudza u salela murahu ha milandu ya zwa vhuendi kha khothe dza ha madzhisiṱaraṱa . 
a ) U tholwahafhu ha Vho-Cedrick Mnwabisi Masondo sa Mulanguli Muhulwane vha dovha hafhu vha vha Mulanguli Muhulwane wa Bodo .
Mbekanyamushumo ya u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo i ḓo vhumba mutheo wa izwi . 
Hune vha tea u wana hone fomo na thuso ya u dzi ḓadza . 
Khumbelo dza u bvela phanḓa dzi ḓo ṱanganedzwa fhedzi arali mushumo wonoyo wo no vhuya wa thendelwa .
Ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo vho livhiwaho khavho
Hu vhudziswa :
5.6. Vhurumiwa ha Miṱaṱisano vhu ḓo ramba Khonferentsi ya Ṅwaha ya Vhumalo na u Pembela ha Ṅwaha wa Vhufumi ṱhanu u bva nga dzi 4 - 5 Khubvumedzi 2014 .
Ndi tshi dzhia hetshi tshipiḓa , ri tea u bvulela muṅadzi mufu Mupheresidennde wa African National Congress , vho-Oliver Reginald Tambo , nga u thoma u ranga phanḓa kha madzhango na miraḓo ya shango ye yavha tsumbo ya mulalo kha khuḓano dzine dzavha shangoni ḽashu vho ḓi imisela .
Nyangaredzo na u asesswa ha tshumelo dzo ṋetshedzwaho kha wadi
Khwiniso dzi ṋea dzikhothe maanḓa o ṱanḓavhuwaho kha u ṋea ndaela zwi tshi ya nga zwigwada tshayatsireledzo , zwine zwi tshi bulwa ndi vhathu vha re na vhuholefhali ha muhumbulo .
U ṱoḓisisa na u tshimbidza zwa nḓisedzo ya tshumelo dza ambuḽese dzapo dzine dza wanala henefho Marble Hall . 
Maipfi o ṱanganelaho a vhadzulapo vha Afrika a vhubvo ho fhambanaho , hu tshi katelwa Khasekanyo yo bvisela khagala tshifanyiso tsha zwine vha zwi takalela na ḽifhasi tshifhingani tshiḓaho . 
u shumiswa ha Fulo ḽa ṱhuṱhuwedzo ḽa Mbumbano ya Afurika(AU) kha Phungudzo yo Engedzwaho ya u lovha ha vho Ḓihwalaho na Dzitshetshe kha ḽa Afurika .
U gonyiswa ha therifi hu tea u vha hu tshi yelana na thagethe dza tshanduko ya mitengo na u nyanyula nyaluwo ya ikonomi yapo . 
3.27 Kha Afrika Tshipembe , vhagudamvele ( anthropologists ) vho wana-vho uri hu na ṱhalutshedzo dzo fhambanaho nga zwine zwa vhidzwa vhuloi zwi tshi bva kha zwigwada zwa vhathu zwo fhambanaho .
Ndi zwavhukuma , tshifhingani tshine vhaṅwe vha ḓo vha vha tshi dzhiela nzhele kana thandela dza vhuawela , Afurika Tshipembe na dzhango ḽothe a kha ḓivha o kwamea nga nyaluwo , naho arali i kha ḓivha ndinganyo ya fhasi .
U pulanela wadi kha wadi dzoṱhe
Manweledzo a mugaganyagwama wa masipala malugana na nḓila dza u vhiga
Mmbi dze dza vha thola dzi khou dzhiela fhasi Thendelano na milayo yoṱhe . 
Thandela iyi i dovha ya vha mutheo kha u swikelela Bono ḽa 2030 ḽa NDP .
Hu na fhethu hune ha pfi Ngobi tsini na Hammanskraal , fhasi ha Masipala Wapo wa Moretele , vhathu vhane vha dzula kha vhupo uvho zwa zwino vho no vha vhaaluwa , vho no vha vha kale na u vha vhahoṱa.
Pulane ya ndaulo ya malaṱwa yo dodombedzwaho , ya tshifhinga tshipfufhi tsha miṅwaha miṋa ine ya khou ḓa ; 
Vha ita mini zwine zwa leludzela vhone u amba navho ?
U bvela phanḓa na puḽane
Vho ṋewa maanḓa o ṱanḓavhuwaho kha sia iḽi , hu tshi katelwa na maanḓa a u dzhia tsheo arali ezwi zwi tshi ḓo shuma kha lushaka , dzingu , kana kha maḓaka makene ka tshaka dza maḓaka . 
Nahone , theo dza mulayo dzo vhalaho dzi langaho zwiḽiwa na zwibveledzwa zwa zwiḽiwa , zwo swikisa kha vhudavhidzani vhu songo lingana kana u shaea ha vhudavhidzani vhukati ha mivhuso . 
Ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi dzi nga avhiwa kha khethekanyo dzi tevhelaho :
Zwipiḓa zwa ndeme zwi ṱoḓeaho kha sisiṱeme iyo zwo ṱaluswa . 
Zwo ralo , themo " vhufarani ha nnyi na nnyi na ha phuraivethe " ndi themo ḽo khetheaho kha muhangarambo wa u renga kha zwa mulayo hu si themo nyangaredzi ḽi livhisaho kha tshikimu tshifhio na tshifhi hune sekithara ya nnyi na nnyi na seikithara ya phuraivethe zwa ṱangana kana u ita vha tshithu tshihihi vha ita thandela yo tiwaho . 
U kona u ṅwala nga Tshiisimane na luambo / nyambo lwa / dzapo
Vhunga tshaka dza mbadelo dza u thivhela dzo ṱanḓavhuwa , dziṅwe dza dziwedzhi dzo khaulwa nga nṱha . 
Vhulondo
Thendelo ya vhathu I swikisa kha u humbula ḓivhazwakale , ngauri nḓila kana tshiimo tshine milaedza ya bveledzwa ngayo ( matshilisano , poḽotiki , mvelele kana ikonomi ) zwivha zwa ndeme . 
Zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwi tea u katela masia a mutheo a u sedza kha ndivho dzi swikeleleaho . 
U phalala u itela u fhungudza tshinyalelo , u khwinisa mvelelo na tshenzhemo ya mulwadze zwi ḓo vhewa iṱo nga nḓila ya sisteme na u ela na thagethe dza u engedzea dzi ḓo vhewa u itela u vhona u khwinisea hu yaho phanḓa . 
Mapa wa vhu 24 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
U thetshelesa na U amba ha fomaḽa ha zwivhumbeo zwo nangiwaho , sa dibeithi , hu ṱoḓa u funza ho dziaho vhukuma .
Nḓivhadzo ya u khwinisa ine ya bula maga o teaho a u lulamisa i a ṋekedzwa mutholi .
U tamba mitambo sa ' Phele , Phele ndi tshifhinga-ḓe ? '
5TSHIPIQA TSHA VHU C : MUTAKALO NGA U ANGAREDZA NA KUSHUMELE
U fhulufhedzea ndi mutheo wa QLTC , uri vhathu vhoṱhe vha ḓo fariwa nga u lingana na uri vhasheli vha mulenzhe vhoṱhe kha pfunzo vha ḓo shuma u ya nga mitheo ya mulayo na mbekanyamaitele .
Ezwi zwi katela u vhona uri Khumiselo i shela mulenzhe kha u khwiniswa ha khwaḽithi ya vhutshilo na u fheliswa ha vhushai . 
Tshipiḓa itshi tshi nga fhungudzea musi ro no thoma vhuongelo ha zwiṱiriki hu shumiswaho tshoṱhe zwo khwaṱhiswaho nga vhakoni nyangaredzi kha maṅwe masia a muvhilo a nṱha . 
u khwinisa mutakalo wa lushaka lwoṱhe ;
Zwa zwino 75% ya komiti dza wadi dza Mtilini dzi a ṱangana nga murahu ha vhege mbili nahone komiti i dzulela u rumela miraḓo kha miṱangao ya tshitshavha kha masipala ya kule , nga huṅwe vho wana ḽifuthi kha tshiṱafu tsha tshiṱiriki tsha mutakalo .
Kha vha ḓadze fomo ine ya wanala kha senthara ya u linga vhareili .
Vhanwi vha ḽa Thailand vha funa biya na zwipiriṱi u fhira veini . 
U humbula zwiwo nga mutevhe u re wone na u shumisa tshifhinga nga nḓila yone
U shumisa zwiṱiratedzhi zwinzhi/ zwo angalalaho zwa u vhala , tsumbo , u sikima u itela u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho , u sikena u itela u wana muhumbulo muhulwane na nḓivho ya murahu .
3.3 . Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Mulayotibe wa Masheleni , wa 2015 Phalamenndeni .
Zwi nga ha u bveledza mishumo i sa fheli nahone ASI i takalela u tikedza u dzudzanywa nga huswa ha Muvhuso wa Afrika Tshipembe vhunga nga tshenzhemo yashu ndi tshiṱaluli tsha ndeme tsha mbekanyamaitele dza zwa u tshilisana dzi no nga sa u ṋea maanḓa , u fhelisa vhushai nga u bveledza mishumo ya tshoṱhe ine ya holela zwavhuḓi ya vhathu zwavho .
Fulufulu heḽi ḽa u bikululwa a ḽi nga kwami fhedzi nḓila ine ra bika ngayo na mufhiso mahayani ashu , na tshedza khathihi na u ṋetshedza muḓagasi kha mamaga ashu , fhedzi na nga nḓila ine ra endedza ngayo vhashumi vhashu na ine ra sika ngayo na u laṱa tshika yashu . 
Nga nyito , mupo u dzulela u shanduka na tshitshavha tshi a shanduka tshifhinga tshoṱhe u vha kha mikhwa miswa . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho?he - mushumi
n ) Vho Vincent Gore ( vha khou tou dovha u tholiwa hafhu )
U imela u saukanya na u
_ Kha vha nange zwishumiswa zwire na mudzinginyeo wa fhasi
U humisa mbuyelo dza mithelo na mbadelo nga comput
4.1 Maga kha mutevhethandu wa thandela
Honeha , kushumisele kwo phaḓalalaho kwa pharagirafu dza Khwaṱhisedzo ya Mafhungo ku a fhungudza vhukoni ha u shuma ha vhudavhidzani ha muoditha wa mafhungo aneo . 
Masiandoitwa a izwi ndi a uri , muhumbulo uyu wo mbo nwelela kha milayo ya tshiṱalula kha mashango manzhi a Afrika o tsikeledzwaho , izwi zwa ya phanḓa na u ṱuṱuwedzwa nga milayo i tsikeledzaho vhuloi u swika na zwino .
Hu sa athu u shumisiwa zwishumiswa zwa tsireledzo , mutholi u fanela u thoma a bvisa kana u fhungudza khombo iṅwe na iṅwe ine ya nga kwama mutakalo na tsireledzo zwa vhashumi vhawe .
4.3 Khabinethe yo tendela u tholwa ha vha tevhelaho kha Bodo ya Bannga ya Khadzimiso :
Roṱhe ri na zwinzhi zwine ra tea u ita kha u shandukisa ikonomi na u fhelisa ndozwo .
U vala - hezwi ndi zwa ndeme kha maitele a mbuedzano nahone muvhuedzanyi u tea u khwaṱhisedza uri thendelano yo rekhodiwa u ya nga u fushea hu re na u sainiwa nga vhoṱhe .
3.2.4 Vhulapfu ha Zwibveledzwa zwi shumiswaho kha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ( ndi zwine vhagudi vha tea u shumana nazwo )
Ri livhuwa minidzhere dzashu kha vhurangaphanḓa he vha vhu sumbedza kha miṅwaha . 
Vhupfiwa ha muthu ha mazhuluzhulu ndi u pfa uri mulayo wa tsireledzo une wa nga tendela tshiwo tsho raliho a fanela u vha zwi khagala u ri a tshi ngo lingana , hu si na ndavha uri zwavhuḓivhuḓi ho bvelela mini . 
Sa vhuṱanzi ha zwe ra ḓiimisela , hu si kale ri ḓo ḓivhadza maga a u khwaṱhisedza 100% ya zwibviswa zwa pfuma yashu . 
ḓivhona penya vhengema ongolela tzhema humbulela huvhala nga nungo dzoṱhe zwi tshi konḓa vhaisala
Ri khou ṱola themendelo dza ṱhoḓisiso nahone ro dzi rera muvhusoni . 
Mugaganyagwama u sumbedza u gonya ha ndeme ya ndaka kha u shumiswa ha masheleni kha thandela dza u ranga dze dza khunyeledzwa kha ṅwaha uyo . 
Nga maṅwe maipfi , muthu o pfumaho a nga kha ḓi kona u renga zwine zwa ṱoḓea hu si na vhukonḓi , ngeno mushai ene a tshi ḓisendeka nga u vha muraḓo wa tshigwada tshine ha vha na thikhedzo ya vhoṱhe nga vhaṅwe vhathu . 
U imba luimbo/ u dekesha vese dzo nangiwaho
U funza na u guda zwikoloni na zwone zwo kwamea nga maanḓa nga u thoma u shumiswa ha muhanga wa kharikhuḽamu ntswa . 
Magumoni a guvhangano , vhashelamilenzhe vhoṱhe vha vho saina Thendelano ya Vhaswa ya Lushaka ya Madzulo a Vhathu ine ya ḓo shuma sa tshitatamennde tsha tshipikwa malugana na u sika nḓila dzi fulufhedzisaho kha u kuvhanganya nahone dzo ṱanganelaho kha nḓisedzo ya madzulo a vhathu nga u kuvhanganya vhaswa , mveledziso , u dzhenelela kha u vha tshipiḓa tsha Tshigwada tsha Vhaswa tsha Lushaka tsha Madzulo a Vhathu .
Masia mavhili o sumbedza ṱhoḓea ya u bveledza khamphani dzapo dza zwa migodi , nga maanḓa khamphani dza zwa migodi dza tshikalo tshiṱuku na dzine dza kha ḓi bvelela , na u dovha u ṱuṱuwedza khwiniso ya mbuelo ya ikonomi ya minerala . 
( 2 ) Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga a pfalaho , kha ndaka ine wa vha nayo , u itela uri u kone u swikelela pfanelo yeneyo .
Zwitediamu zwi kha nyimele yavhuḓi , nahone zwi dzulela u shumiswa . 
Hu tshi dzhielwa izwi nṱha , Minista Vho Carlisle vho ita khumbelo kha vhashumisi vha bada uri vha dzhie vhuḓifhinduleli vhone vhaṋe ha u tsireledzo badani nga tshifhinga itshi . 
Davhi ḽa zwa ndaulo ḽa Masipala ḽi na vhuimo ha ndangulo ha nṱha ha rathi kha tshivhumbeo tshaḽo tsha tshiimiswa . 
Pulane ya Nyito ya Masipala
Zwiṱukusa , kha vha ṋetshedze tshumelo dza maḓi kha nḓila idzi . 
Vha dzhiele nzhele : Arali mbilaelo yavho i sa ṱanganedzwi , mawanwa a ṱhoḓisiso yavho i ḓo wanala musi vho no badela .
Nzudzanyo i lunzhedzanaho ya mafhungo
2 . MUSHUMO WA GCIS Mutheo wa Mushumo wa GCIS ndi u ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha vhudavhidzani ha muvhuso na u vhona uri sisiṱeme ya vhudavhidzani ha muvhuso i ḓivhadze tshitshavha ngaha mbekanyamaitele dza muvhuso , puḽane na mbekanyamushumo .
Gumoṱuku ḽa miṅwaha ya sumbe ya tshenzhelo sa muongi wa phurofeshinala . 
Ndaedzi dzi re hafha - 
U vhea iṱo nga nḓila i bveledzaho na ndangulo ya u sa dzhenela . 
Khabinethe i khoḓa ndango ya khamphani dza phuraivethe dzine dza shumana na zwa khethululo nga muvhala , dzi sumbedzisaho uri khethululo nga muvhala ndi samba kha tshitshavha , na uri zwi tea u dzulelwa u lwiwa nazwo u itela u simula tshumisano ya tshitshavha na u fhodza vhuṱungu ha tshifhinga tsho fhiraho .
Nndwa ya u lwa na vhuaḓa i khou ya phanḓa .
Ri ḓo khwaṱhisedza nungo u alusa madzangalelo a maAfurika Tshipembe ḽifhasini .
Vhuṋe- ndi pulane ya muṅwe na muṅwe
Lu sumbeaho u badela vhukati ha mbadelo dzo itwaho na faela dzo vhuiswaho , zwi itea lwa tshifhinga tshi re kha maḓuvha mararu . 
Jim u na maluvha manzhi .
Vhuḓifari na maitele ayo a vhuhokoko a nyadzisa mutambo , zwa sedzisa shango nga nḓila i si ya vhuḓi na uri zwi ṱoḓa maga a ndaṱiso o kwaṱhaho u bva kha manḓalanga a zwa mitambo vhane vha ḓo shuma nga u ṱavhanya u vhona uri zwi songo tsha dovhiwa .
Vhurangaphanḓa vhu re na ndivho
Hu tshi kha muya muthihi ri khou itela khuwelelo tshiṱafu tshashu sa vhathu kha u khwinisa vhuphurofeshinala na vhukoni kha u londola vhathu vhashu vha ṱoḓaho thuso , hu tshi katelwa dziphethishini , hu tshi nga vha nga u ri dalela kana u shumiswa ha ṱhingo kana dziimeiḽi . 
Ṱhingo dzi no khou dzhena hu fhindulwaho dzi ṱhingo dzi a fhindulwa musi dzi tshe dzo lila luvhili fhedzi na hone mufhinduli wayo a ṱaluse muhasho wo teaho nga nḓila ya vhulenda . 
Miloro yashu sa vhathu i ḓo fholodza . 
Luvhilo lwa muya sia ḽa u vhudzula kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u pima ḽe ḽa dzula ḽo tiwa zwi nga rekhodiwa lwa didzhithaḽa , zwa rumelwa kha khomphyutha zwa saukanyiwa . 
U vhonala hu re khagala ho angalalaho hu nga pfumisa fhethu ha nnyi na nnyi nahone zwi nga kwama nḓila ine fhethu ha phuraivethe ha shumisiswa zwone . 
Hu na ṱhoḓea ya u bveledza tshishumiswa tsha u ṱola tsho linganywaho u itela u khwinisa vhungoho ha u vhiga . 
Ri khou tshila vhu ḽa vhutshilo ha khwine na uri vhu khou khwinisea . 
Vharangaphanḓa vha shumaho kha luvhanḓe lwa nṱhesa lwa mikhwa , vho sedza ṱhoḓea dza vhatevheli na milayo ya mikhwa yo katelaho yoṱhe . 
Vhathu vhane vha vha na dziaḽedzhi , sa tsumbo heifiva na ekizemia , vha nga farwa nga asima .
Maafurika Tshipembe vha khetha mahoro a polotiki ane a dzhenela kha khethoguṱe ngeno hu uri mahoro a polotiki a tshi ita mitevhe ya vho nkhetheni vha Phalamennde .
Sa izwi ḽo no kunda kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi luṋa , Italy ndi ḽiṅwe ḽa mashango mahulwane kha bola ya milenzhe .
U ita nyambedzano nga ha mihumbulo mihulwane na zwidodombedzwa zwo khetheaho
Muhasho wo bvisela khagala mbadelo dzo badelelwaho nṱha dzo teaho sa Vhuḓifhinduleli ha Tshifhinganyana kha notsi dza u bvisela khagala dza Zwitatamennde zwa Masheleni zwa Ṅwaha nga Ṅwaha . 
Mveledziso dzoṱhe dzo sumbedziswa kha IDP nahone ho sedzwa vhukwamani
Vhukati ha mashango a ikonomi kha ḓi bvelelaho , Brazil , Kazakhstan na Riphabuḽiki ya Korea dzo vha vhubvo ho rangaho phanḓa . 
143 . Zwi re ngomu ha Milayotewa ya Vunḓḓu
18 . Mutshutshisi u ḓo vhidza ṱhanzi dza muvhuso dzine dza tikedza mulandu dzine dza hanedza muhwelelwa kha milandu yo teaho .
Zwiimiswa zwa zwa poḽotiki .
Maitele a muaro
Kha miṅwaha yoṱhe miṋa ya Vhuimo ha Mutheo hu tea u ṱhogomelwa na u dzhielwa nṱha zwikili zwa u thetshelesa na u amba .
Vha ṱalutshedza uri bindu ḽavho ḽa zwa masheleni na mafhungo a ḽihoro ndi zwa ndeme u fhirisa u lindela miraḓo ya komiti ya wadi i swikaho u lenga , kha miṱangano yoṱhe ya wadi .
Dziṅwe hafhu ndi creoles na pidgins dzi katelaho Tsotsi-taal na Fanagalo .
Zwithithisi kha u guda
Arali vha gwama ḽa vundu vha sa koni kana vha nga si kone u tandulula mafhungo , khanedzano , phambano , mbilaelo kana mbudziso , i nga kha ḓi iswa kha Gwama ḽa Lushaka u itela u tandululwa . 
U kona u ḓivha uri mafhungo o sikwa nga maipfi o khethekanaho .
Fokhasi iyi i kha vhushaka vhukati ha vhuṱumani na mbetshelwa ya themamveledziso ya ngomu ( tshiimiswa ) kha ḽiṅwe sia , na maitele a u thoma zwa vhudzulo kha ḽiṅwe , khathihi na u pulana na u dizaina sisiṱeme dza tshiimiswa tsha tshitshavha tshoṱhe . 
Thomani mafhungo a 9 - 17 nga Mulovha
U khwaṱhisedza uri mbekanyamaitele dza ndaka na nyendedzi dza maitele dzi khou shumiswa na u khwaṱhisedza u tevhedzwa hazwo . 
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
KHA VHA PFESESE : Mbonalo dzo ṱaluleaho dza luambo lwonolwo dzi tea u dzhielwa nṱha .
U vhea Mpumalanga kha nyaluwo i pfalaho na kha gondo iḽi ḽa mveledziso yo ṱanganelaho zwi ṱoḓa u ḓidzhenisa nga sekithara ya muvhuso i re khagala nahone i re na vhuṱumani kha zwikhala na khaedu dza zwa ikonomi na matshilisano zwa vundu . 
" Bazari i ḓo badela zwoṱhe , hu tshi katelwa mbadelo dza pfunzo , madzulo na zwiḽiwa , dzibugu , khomphyutha ( ubva kha ṅwaha wa vhuvhili arali itshi ṱoḓea ) , na u pfumbudzelwa mushumo , " vho ralo Vho Sigonyela .
Mu tendele uri a ḓikumedzele kha khonani dzawe na muṱa sa zwine nda vha zwone khae . 
99. U kumedzwa mishumo
4 . Madalo a mushumo u ya Nigeria
( ii ) o tendelwa nga vhusimamilayo nga thendelano yo tikedzwaho nga voutu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo
U tikedza wadi dza 6 u swika kha dza 8 kha u pulanela wadi , nga murahu vha tikedza komiti dza wadi na nga tshifhinga tsha u shumisa pulane na u i monithara .
Vhurangeli uhu ha UN vhu lavhelelwa u engedza vhutsireledzi ha mutakalo ḽifhasi ḽoṱhe na u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi yo katelaho , zwine zwa shela mulenzhe kha u thomiwa ha Adzhenda 2030 ya Mveledziso ya Tshifhinga tshilapfu .
Dzangano ḽa vhashumi ndi dzangano ḽa vhashumi ḽi vheaho phanḓa na u tsireledza pfanelo dza miraḓo yaḽo kha zwithu zwi ngaho miholo na nyimelo mishumoni , nga maanḓa nga u ambedzana na vhatholi .
U rangela u ṅwala : u vhala tsedzuluso dzo itwaho nga ha bugu na u ita nyambedzano nga ha tshivhumbeo , kushumisele kwa luambo , ndivho na vhathetshelesi
156. Maanḓa na mishumo ya masipala
U ḓidudedza vha tshi shumisa nyito dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe sa : ' u kunakisa zwienda zwanga ' , ' u adzela mmbete wanga '
U ṱolwa maṱo
Musi BRT itshi khou da u vula , zwoṱhe hezwo zwi tea u shandukiswa , sa vhunga zwa zwino hu tshi dovha vhuendi ha khwine nahone vhu fulufhedzeaho uya ḓoroboni , nga nnda ha u remiwa nga ṱhoho na u ḓurelwa nga u dzula kha mutshilinzhi wa vhuendi lwa tshifhinga tshilapfu ḓuvha na ḓuvha . 
Vhuraḓo kha the Dzangano hu ḓo vha tou ḓidzhenisa tshifhinga tshoṱhe . 
Ndivho ya mulayo ndi u tsireledza tshitshavha kha u vhaiswa nga vhuloi.116 Nga u tou vhambedza , kha dziṅwe nḓila mbili dza ( C na D ) vhuloi vhu dzhiiwa tshi tshithu tshi siho ( vhuloi a vhu tshili/ a huna vhuloi shangoni ) , nahone hu sedzwa kha u tsireledza vhathu vha pomokwaho vhuloi .
Ro vha ri tshi nga ya kha nnḓu ye ra vha ri na vhuṱanzi uri vha khou dzula khayo , fhedzi musi ri tshi swika henefho , ro vha ri tshi humbelwa u ngalangala . 
MVELEDZISO YA MAHAYANI NA U VHA HONE HA ZWIḼIWA
Kha vhunzhi ha miṱangano ya vhuraḓo ya nga misi ya dzangano , mutshimbidzi u shuma na mudzulatshidulo u ita mvetamveto ya adzhenda .
Ri a ḓihudza uri nga nnḓa ha zwoṱhe zwe na ṱoḓa u ita kha ṅwaha uyu woṱhe , no rangisa phanḓa mbekanyamushumo iyi , ndi ngazwo hu na u pembela uhu . 
Khoudu ya ICD-10 yo teaho ;
Kha vha shumise thebulu idzi sa mutevhe wa u sedzulusa u wana uri ndi maitele afhio na milayo ine ya shuma kha zwiko zwine vha tama u zwi kuvhanganya .
U LINGANA PHANḒA HA MULAYO Vhathu vhoṱhe vhaa lingana
U bva tshe ha swika demokirasi Afrika Tshipembe ro no vha na mvelaphanḓa yavhuḓi kha u shandukisa dzidzhele dzi tshi vha senthara dza ndulamiso , yunivesthi dza vhugevhenga dzi tshi vha senthara dza u thoma nga huswa , hu na muhumbulo wa mbuedzedzo na ndulamiso kha vhuḓifari hu si havhuḓi . 
Milayo iyi ndi i thivhelaho nga mvumbo ine ya hanela vhukwamani na vhaṅwe vhathu , kana u randela uri vhukwamani vhu nga itea fhedzi arali dziṅwe nyimele dzo swikelelwa . 
Vhaeni vha kona u humela ṱafulani dzavho uḽa zwiḽiwa , nahone ndilo dzi re na mashika dzi a bviswa nga vhashumi vha u kunakisa nga tshifhinga tsho teaho . 
Naho ro ponya zwo vhifhesaho , ndingedzo dza khwinesa dzashu , u fana na idzo dza vhaṅwe vhanzhi , dzo lengiswa nga zwiwo zwi bvaho kule kule . 
Ri livhuwa IOC kha tshikhala tsha u swielela uyu muṱangano wa ndeme .
Zwa khuwelelo ya u kulumaga zwi nakisa madzuloni ashu na u vhona uri mupo washu wo vhulungea .
Ndivhanelo : U bveledzwa ha pulane ya tshiṱirathedzhi na mashumele zwa tshumelo ya khemisi . 
U ṋekedza
Tsumbedzelo dza mveledziso na kushumele zwi ṱoḓa u bveledziswa musi kuitele kwa vhupuḽani ku kati . 
119. U ḓḓivhadzwa ha Milayotibe
Sekithara ya zwa vhubveledzi a si iṅwe ya vhatholi vha re phanḓa kha dzingu . 
Mbofholowo ine vhabebi vhaṋu na vhaunḓi vha khou ḓidzimela yone i ḓo pfumbiswa nga nyaluwo ya ikonomi . 
vhoṱhe ano maḓuvha ?
Izwi zwi nga katelwa kha mulayo wone uṋe wo dzinginywaho , kana , kha ḽiṅwe sia , fhungo iḽo ḽi nga elana na u ṱolwa hafhu kana u monithariwa nga tshivhumbeo tsha fhungo ḽo ḓiimisaho(Sedzani afho fhasi )  . 
U sika na u bula mibvumo na maipfi a no tea gireidi yawe u sumbedza nḓivho ya foniki .
Sisiṱeme dzi dzulela u khwiṋifhadzwa u itela u vhona uri dzi khou tikedza ndaulo . 
Afurika Tshipembe ḽi a dzhiela nṱha na mbingano dza tshirema nga kha Mulayo wa u Dzhiela Nṱha Mbingano dza Tshirema , we wa thoma u shuma nga Ḽara nga 2000 .
Mpumalanga ḽo vha livundu ḽa vhuṋa kha u vha na tshiimo tsha nṱhesa tsha u sa shuma lwo engedzedzwaho kha mavundu maṅwe a ṱahe . 
Ṱhoho ya mafhungo yo sumbedziswaho vhukuma ho vha vhadavhidzani nga miraḓo ya khoro vha mushumoni . 
U khuthadza kha zwa vhudzekani na ngeletshedzo zwi fanela u itwa uri zwi vhe hone . 
U sa bva nnḓa ha ṱhoho ya mafhungo
( 3 ) Mulayo wa lushaka u fanela u -
Uri vhurumelwa vhu fanela u ṱangana , arali zwi tshi konadzea , phanḓa ha u ṋetshedza vhuimo ha thendelano kha Minista . 
Vha itaho khumbelo ya tshavhi vha na pfanelo ya u thoma mushumo na ya u guda . 
vho mala / malwa , kana vho ṱala kana a vha athu u vhuya vha mala / malwa
Mafhungo
Zwivhumbeo zwo fhambanaho na mishumo ya u bva kha dzipulaza na zwikwere . 
-- U elana na mushumo
Komiti ya Wadi i nga katelwa kha foramu iyi .
Mufarisa Mudzulatshidulo wa tshoṱhe u nangiwa lwa miṅwaha miṱanu ngeno Vhalangavunḓu vha mavunḓu vha tshi sielisana u vha Vhafarisa Mudzulatshidulo lwa ṅwaha .
ramabindu nyalunako ṋenḓila ḓitshea
Arali vha si na khophi dza IDP kana vhashelamulenzhe vha sa ḓivhi IDP kha vha ye kha nṱha dzi re kha siaṱari ḽa 33 , dzi no ṱalutshedza luṱa luṅwe na luṅwe na u sumbedza uri luṱa luṅwe na luṅwe lwo kwama hani IDP yavho .
Pfulo u itela vhubindudzi : R86
Naho hu na uri garaṱa dza khiredithi dzi shumiswa mahala ngei Japan , hu kha ḓo themendelwa uri vhaendi vha vhe na tshelede ya yen zwifhinga zwoṱhe . 
Khoso ya u pfumbudzwa nga ha ndangulo ya ṱhanganelo ya mikhwa nay one yo dzinginywa . 
2.1 . Khabinethe i livhisa ndivhuwo dzayo kha vhoṱhe vhatheli vha muthelo vhane vho no isa mbuelo dza muthelo dzavho dza ṅwaha wa muthelo wa 2016 / 17 .
1 . Mushumo wa vhulaedzwa ha Dzikomiti dza Wadi
Mr Tshediso Matona Pfareli ya Mulangi Muhulwane ( Muofisiri wa Mafhungo wa PAIA ) Muhasho wa u Pulana , u Ṱola na u Lavhelesa
Ndi sisiṱeme i swikeleleaho na nga vha re kha vhuimo ha fhasi . 
Vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha khoro ya masipala ndi u sedzulusa :
Ho dovha hafhu ha wanala hu si na u ṱanganywa havhuḓi ha mafhungo o wanwaho kha senthara nga vhaimeleli vha khamphani dzo fhambanaho kana mapholisa . 
Izwi zwi vhidzwa upfi vhulavhelesi .
Tshivhalo tshihulu tsha matheriala a kuvhanganywaho nga mazhendedzimakonanyi nahone a shumiswa kha nḓowetshumo . 
Zwine zwa khou iledzwa ndi u ita vhuloi , kana u ita vhuloi muthu o eletshedzwa nga muṅwe muthu ( sa dokotela wa muloi kana musumbavhaloi .
Khophi ya tshibugwana itshi i a wanala arali muthu a tshi ṱoḓou ita ṱholo hu si na mbadelo .
hafu ya mbalogu ṱe ya muthelo wa ṅwaha woṱhe
U vhumbiwa ha tshiimiswa hu tsini na u gazethiwa hu sa athu swika mafhelo a ṅwaha . 
Ndi a pfesesa uri zwi tshimbilaho na thengophikhisano zwi ḓo bviswa arali Ṱhanziela iyi ya wanala i si ya vhukuma na u fhelela kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Zwiko zwa u lambedzwa zwiṅwe izwi kha avho vha vha khou dzheniswa kha mugaganyagwama wo angaredzwaho , une wa nga shumisiwa kha thandela dza themamveledziso , sa zwe zwa ṱalutshedzwa afho fhasi . 
DoE Muhasho wa Pfunzo
U vha na mvelaphanḓa
Tshumelo ya Muthelo wa Afurika Tshipembe i tshimbidza sisiteme ya u kuvhanganya zwi konisaho u pfukisela ho dzudzaneaho ha u kuvhanganya muthelo lwa ḓuvha na ḓuvha u ya kha Akhaunthu Nthihi ya Gwama . 
Zwiteṅwa zwa memorandamu / ḽiṅwalo
Ndi dzifhio thandela dzine komiti ya wadi ya ṱoḓa u dzi ita ?
Maṅwalo a tevhelaho a nga ḓadziwa na CoR15.1D :
Kha ri ite nyito
NCOP , u ya nga ndayotewa yo ṋewa mushumo wa u khwaṱhisedza uri madzangalelo a mavunḓu a khou dzhielwa nṱha kha sia muvhuso wa lushaka .
Thandela dzo fhedzwaho dzi ḓo dzhielwa nṱha , arali huna u sumbedzwa nga nḓila i sumbedzaho u shela havho mulenzhe .
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi a re na mibvumo yo no gudiwaho .
Zwidodombedzwa zwi nga katela ; thuso ya zwa mulayo na vhutshutshisi , mutevhe wa vhoramilayo u fhiriselwa phanḓa ha tsengo , beiḽi na zwi itwaho musi hu tshi humbelwa beiḽi .
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya tsireledzo ?
Kha nyimele dzoṱhe , u vhala uhu ho engedzwaho hu tea u elana na ṱhoho na thero dze dza nangelwa maṅwalwa o randelwaho kha tshifhinga itsho tsha vhege mbili . 
Khoso iyi i ḓo itiwa vhugalaphukha hu re na madzulo a phurathikhaḽa a u tikedza zwa thyori . 
Aya mafhungo o swikelelwaho o neṱshedza vhathu vhane vha fhira 20 miḽioni ṱhanga nahone u pembelela izwi zwo swikelelwaho muhasho wo rwela ṱari fulo ḽa lushaka u phurofaila mvelaphanḓa ya shango .
Milayo ya tsiragondo
Vhorabulasi vhaṱuku vhanzhi vho nanga u bva kha mushumo wavho . 
4.86 Tsha u thoma , kha mashango oṱhe e ṱhoḓisiso ya itwa khao ho wanlaa uri hu na lutendo luhulu kha vhuloi , nahone kanzhisa kha sekithara dzoṱhe dza zwitshavha lutendo kha vhuloi lu a fana .
Tshipikwa tsha khathalogo ya 2 ndi u fha manweledzo nga ha pulane dza ndaulo ya malaṱwa dzoṱhe dzi re hone kha levhele yapo , dzingu na lushaka dzine dzo ḓivhadziwa kha khomishini . 
Mvelelo dza ngudo ya dimogirafi nga u ralo dzi khou bvela phanḓa na u lingwa nga nḓila ya u ṋetshedza mafhungo maswa luthihi nga ṅwaha u wana masiandaitwa a tshiṱirathedzhi na mbekanyamitele u bva kha mafhungo o ṋetshedzwaho kha ngudo . 
Muvhuso wo ima wo khwaṱha kha mbekanyamushumo ya u lugisa u sa lingana ha vhathu nga maanḓa zwi tshi ya kha vhupo ha mushumoni .
Vhuḓipfi ha muṅwali na tshitaila tshawe
Muvhuso u ḓo thusedza nga u bveledzisa fhethu ha zwa vhulimi kana zwiimiswa na madzangano kha masipala wa tshiṱiriki muṅwe na muṅwe kha ya 27 i shaesaho u itela u shandukisa ikonomi dza vhupo ha mahayani .
Nḓivhadzo na tsheo .
Tshivhalo tsha malaṱwa a bviswaho tshikafhadzo na khaphasithi ya sisiṱeme . 
Maano a Mveledziso yo Ṱanganelaho ya Vhana Vhaṱuku ya Vundu o bveledzwa nga binduṱhanganelwa na mihasho ya Mutakalo na Pfunzo . 
Khovhe dza thirotho dzone nga maanḓa dzi na ṱhoḓea yo imaho ngauri ya maḓi a ndeme ya nṱha nahone dzi a dzi ṱoḓi u sa dzudzanyea na kathihi . 
U vhona uri u gembula , mbambe ya goloi na vhuitwa hoṱhe ha zwiwo zwi laulwa lu bveledzaho kha Vundu , ngeno hu tshi khou engedzwa mbuelo ya u gembula ho laulwaho na u fhungudza mveledzwa isi yone . 
Ni kone u ṅwala ḽiṱaluli ḽa dzina ḽiṅwe na ḽiṅwe uri ni zwi vhone uri tshiṱori itshi tshi vho takadza nga nḓilaḓe .
Kha vha ḓe na vhutanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni tsha mune wa tshikepe .
Hedzi notsi dzi tea u katela u pulanela u funza , na u katela u linga ha tshifhinga tshi ḓaho .
2.1.7 Ndangulo ya Thundu na Zwiimiswa
Hezwi zwi katela zwiṱirakitsha zwa u vhea mutengo ine ya itwa nga kha ndaulo , khathihi na iyo i gonyaho nga maitele a u lingedza u vha na ndaulo yoṱhe kha sekhithara ya phuraivethe . 
Mutholi u fanela u vhona uri o dzhia maga a u tsireledza mutakalo na tsireledzo zwa vhashumi vhawe ndivhanyoni na khombo dzine dza nga vha hone nga nṱhani ha zwine zwa khou bveledzwa , u itiwa , u shumisiwa , u fara/ u ita , u vhulungwa kana u endedzwa ha dziathikhili kana zwithu , nga maṅwe maipfi , zwiṅwe na zwiṅwe zwine vhashumi vha nga kwamana nazwo musi vhe mushumoni .
Mvusuludzo ya ḽaisentsi ya goloi
Nyendedzi dza Ndangulo ya Vhutsireledzi ya Malaṱwa a Ndondolamutakalo dzi khou ṱoḓea . 
Khothe idzi dzi shumamana na milandu miṱuku ya mavu , mbingano na phambano dza ndaka .
Thandela iyi ya siṱirathedzhi i bvaho kha sekithara ya bannga , ndi mawanwa a ṱuṱuwedzaho a u ḓidzhenisa hashu kha mabindu vhege ino .
Saveyi i vhudzisa miraḓo ya muṱa u ṱalusa nga vhone vhaṋe lushaka , u itela u ṱola tshanduko ya nḓila ya kutshilele vhukati ha zwigwada zwa vhathu . 
NEW AFRICA DAY FESTIVAL 27 - 29 Shundunthule U pembelela Ḓuvha ḽa Afurika , ndi nga Shundunthule 27 - 29 Johannesburg , u ḓiphina nga vhuṱambo ha mafhelo a vhege ane a pfi Sanaa Afurika , Muya wa u Pembela u ḓo katela tshidziki tsha mutevhetsindo wa Afurika na muya u takadzaho , u swielela vhutsila vhu nyanyulaho ha dzhango , vhuḓimvumvusi , muzika na zwiṅwe
U bveledza na u vhona u thoma u shumiswa ha pulane dza ndondolo ya vhuongi . 
Muhasho wo thoma na u fhedzisa khonṱhiraka mbili u itela u sia vhukati u renga khasho kha zwa khanḓiso na khasho ya eḽekiṱhironiki na khasho ya elekiṱhironiki nga u fhambana hadzo , hu na u vhona uri hu na u vhulunga huhulwane nga mihasho ya muvhuso . 
( 2 ) Tshelede i ḓḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka fhedzi -
Khonadzeo ya tsiko ya mishumo kha sekhithara dzo raliho a zwithu zwa ndeme , nahone hu nga fhira u lifhelwa u fhela ha mishumo kha sekhithara ya fulufulu ya kale . 
Arali vha mutholi , vha nga khwaṱhisedza ndalukanyo dza vhashumi vhavho kha dathabeizi .
Bono ndi ḽa vhudavhidzani ha Muvhuso vhune ha ṋea maanḓa na u ṱuṱuwedza nnyi na nnyi u dzhenelela kha dimokirasi na u khwiṋisa matshilo a vhoṱhe . 
U itela mbilaelo idzi dza tshifhinga tshipfufhi zwipikwa zwa tshifhinga tshilapfu zwa khakhululo kha nḓowetshumo zwi a thoma u bvelela . 
( b ) Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu i tshi ṱangana u khetha Mudzulatshidulo kana Muthusa Mudzulatshidulo ;
Musi ndeme ya luambo I tshi tsa , na tshiimo tshalwo tshi a tsa .
3.4.1 GIREIDI YA 4 TSHIVEṊDA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI
Vhuhulu ha mbuelo i si ya masheleni i tea u ombedzelwa .
U thoma u fhaṱa bannga ya maipfi na ṱhalusamaipfi ya vhuṋe hu tshi shumiswa mutevhe wa maḽeḓere a aḽifabethe : sa ( apula , baba , dala )
Milayo iyi i kona u thoma u shuma u itela u khwaṱhisedza uri musi zwipikwa zwa mveledziso zwo swikelwa ho vha hu si na elementhe ya u kombetshedza ine i nga khakhela vhuḓivhusi tshoṱhe . 
( 7 ) Khoro ya Masipala i tea u ita mushumo wayo nga nḓḓila i songo dzumbamaho , nahone i nga vala madzulo ayo , kana a komiti dzayo fhedzi hune zwa vhonala zwo tea u ita ngauralo u ya nga ha mushumo une wa khou itiwa .
Zwo ralo , kha vha ṋetshedze vhashumi tshifhinga tsho teaho kha siḽaidi u itela ndingululo iyi . 
U bvela phanḓa na vhukwamani vhukati ha mihasho ya kiḽasiṱa ine ya kwamea zwi ḓo khwaṱhisedza u bvela phanḓa na u ṱola ha sisiṱeme na u sedza kha u khwinisa sisiṱeme idzi . 
Kha vha ise fomo nga vhoone vhaṋe kana vha i rumele nga poswo yo ṅwaliswaho kha Mulangi wa Dzingu hune mavu a wanala hone .
" Uyu mushumo a si wavho vhone vhaṋe - kha vha vhulae muya wa vhunṋe , na u sa tshila vha wa khwiṋe kha vhathu vhavho , fhedzi vha dzule navho .
Vha lindele u swika ndi tshi lidza ngoma yanga vha kone u thoma u kokodza . "
U ṱhonifha vhaṅwe vhagudi nga u vha thetshelsa
Ri themendela uri u konadzea ha ngudo hu dzhiela nṱha ḽikumedzwa ḽa uri mundende wa vhuholefhali u holelwe zwipondwa zwi si na mulandu zwo hoṱefhadzwaho na vhugevhenga . 
Iḽi ndi ḽiga ḽi ṱoḓaho nyito i kha tshivhumbeo tsha phindulo kana nyito .
Itani phosiṱara ine ya amba nga mmbwa iyi u itela uri vhathu vha i ṱoḓe .
Nndwa tswuku na madzangalelo a iwe muṋe na a tseḓa ya maanḓa mahulu a nyamisa dimokirasi na mivhuso i re na vhuḓifhinduleli . 
Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka ,
Sa tsumbo , kha zwivhangi zwine ndi zwo tiwaho kha mbeu nthihi , tshishumiswa tshi ḓo sumbedza vhukhakhi musi ṱhanganelo ya mbeu na tshivhangi zwo khakhea . 
U topola thevhekano ya zwiwo na fhethuvhupo hune zwiwo zwa khou bvelele hone .
U fhaṱiwa ha Senthara tharu dza Ndondola Mutakalo wa Ndeme ho fhela ; na u fhaṱiwa ha Senthara nṋa dza Ndondola Mutakalo hu kati .
Ndi tsireldzo ya pfanelo dza vhuthu ya ndeme . 
Nyimele dzine dza vha hone musi khethekanyo ya ndaka i tshi khou aluwa u ya nṱha ha ḽeveḽe ine ya nga tikedzwa nga ndayotheo ya ikonomi i tea u sedzwa sa tshisumbi tsha khombo . 
NḒIVHADZO YA KHAṰHULULO YA NGA NGOMU
Mulangadzulo : Muhulisei Maxon , vha ḓo bvela nnḓa ha Nnḓu ! [ U dzhenelela . ]
U dzudzanya
-- U amba / sumbedza nga ha fhethu ho khetheaho
A si sisteme ya mbumbelo na vhunzhi ha vhudzimu fhedzi sisteme dzoṱhe dza muvhili dzi tea u ḓowela zwivhangi zwa mutsiko wa mushumo . 
Maitele aya a ṱhoḓisiso o vha a bvelelaho ngauri na kathihi vhafhinduli a vha athu vhuya vha ṋekedzwa tshikhala tsha u amba nga ha vhukonḓi na khaedu dze vha livhana nadzo kha vhupo ha mushumo ho fhambanaho . 
Vhashumeli vha tshitshavha vha a ṱuṱuwedzwa u ṱanganedza mbilaelo sa tshikhala tsha u khwinisa tshumelo , na u shumana na mbilaelo u itela uri vhuṱudzeṱudze vhu nga tandululwa nga u ṱavhanya u itela u vhuedza mudzulapo . 
Vhalimi vhoṱhe na vhalimi vhaṱuku na avho vhalimi vhane vha khou bvelela . 
Vha dovha vha ṱo ḓa thendelo ya u ṱun ḓa uri muhaelo u dzhene shangoni , nahone thendelo iyo i bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha .
Dzina na ḓiresi ya muthu ane a kwamiwa
Nga ngoho , u shaya vhukoni ha thekhinikhala zwo shuma mushumo wa ndeme u linganaho . 
U khwaṱhisedza na u vhiga murahu : U omelela kha mivhigo ya tshifhinga tshoṱhe kha thandela dza masipala na tshumelo dza Komiti ya Wadi na kha miṱangano ya tshitshavha kha wadi dzavho uri vhadzulapo vha dzulele u ḓivhadzwa nga ha mvelaphanḓa na / kana dzithaidzo .
U vhalela muṅwe ngae zwe a ṅwala .
Vhabebi vha na vhuḓifhinduleli ha u thoma ha u funza vhana zwithu zwo lugaho na zwo khakheaho , ndi zwifhio zwi ṱanganedzeaho na zwifhio zwi sa ṱanganedzei . 
Nḓivhadzamulayotibe i kumedzela zwiṱirathedzhi zwihulwane zwiraru , Nyaluso ya vhutshilo havhuḓi ha muṱani , Pfarisano ya muṱa na u vhulunga Muṱa .
Dziṅwe dza pfanelo kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi na phungudzelo dza ngomu , ngeno
Ndingo ya Khombo ( Risiki ) ya Vundu na tsumbanḓila dza maḓumbu , zwithu zwa khombo kha mutakalo , maga a u fhelisa vhugevhenga , zwidzidzivhadzi na khakhathi
Fulufhelo ḽine ra vha naḽo malugana vhuḓikumedzeli kha zwa matshilisano na ikonomi vhu bva kha uri mitheo yashu ya ikonomi ndi pfadzaho . 
Ya u thoma ndi mushumo muhulwane wa Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya SA sa zwe ya hweswa maanḓa nga Ndayotewa . 
Mbudziso ya 4 Hu na vhuimeli vhu linganaho na kha u dzhenela ha vhafumakadzi na vhanna kha mishumo na dziphurogiremu ?
Muthu muṅwe na muṅwe zwi tshi katela nahone zwi sa gumi fhedzi kha muvhuso wa muvhuso wa nnḓa , tshiimiswa tsha dzitshakhatshakha kana muraḓo wa uyo muvhuso kana tshiimiswa nga nnḓa ha muhumbeli onoyo na tshiimiswa tsha muvhuso sa zwo ṱalutshedzwaho kha tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA .
Vhuendelamashango ha vhabvelannḓa
Vha nga bvela phanḓa na u thetshelesa mulandu woṱhe arali vha tshi funa .
Zwinzhi zwine zwa ḓo itwa ndi zwithu zwine muvhuso wa khou zwi ita zwino naho hu uri a zwo ngo tou ṱanganela zwavhuḓi .
4.4 Khabinethe yo tendela u dovha u tholwa hafhu ha Vho Siyabulela Thomas Tsengiwe kha poswo ya Khomishina Muhulwane kha Khomishini ya Ndaulo ya Mbambadzo ya Dzitshaka .
U ṅwalisa NPO zwi na mbuelo ngauri ṱhanziela yayo i :
Ahuna tshanduko kha vhuimo ha muṱaṱisano ha vhaiti vha khumbelo kana u zwi re ngomu kha zwi ḓiswaho zwine zwa nga ṱoḓiwa , u ṋekedzwa , kana u tendelwa . 
U shumisa ndongazwiga nga nḓila i pfadzaho
U pulane , u ole , u shumise na u londota thandela dza vhuinzhiniara . 
- Tshivhalo tsha matshudeni kha zwiimiswa zwa Pfunzo dza Nṱha tsho engedzea u bva kha 300 000 nga 1986 u swika kha 750 000 nga 2005 .
Kha ṱhoḓisiso i si ya mbambadzo thendelo ya u kuvhanganya na / kana ṱhoḓisiso i no bva kha mulanguli wa vunḓu o fanelaho i nga ṱoḓea .
Ṱhanziela ya u reila ya tshifhinganyana i ṋetshedzwa na zwenezwo .
U konḓiselwa ha dziSMME hu ḓo fhungudzwa , ho katelwa na u vusuludzwa ha mulayo u khou shumiswaho wa mabindu maṱuku .
3.2. Khabinete yo ṱanganedza u ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Mbadelo dza Ndaka ya Masipala ya Muvhuso Wapo kha Phalamennde .
Thaidzo ya fhungo ḽa gumofulu ḽa vhuimeli ḽi ṱuṱuwedzwaho nga gumofulu ḽa vhuraḓo ha 10 i nga ngala ngala arali vhuraḓo vhu konadzeaho ho thoma ha sedzwa .
4.2.3 uri thendelano i fe nahone hu itwe nzudzanyo dza uri ḽounu i badelwe murahu .
Tshifhingambekanywa
Tsenguluso kha sisiṱeme dza zwa vhuendi vhukati ha zwibadela na mahaya a vhalwadze u swika vhuongeloni i tea u itwa . 
Asesimennde dzoṱhe hu tshi katelwa na nḓivhadzo dzine mutheli a vha na pfanelo dza u hanedza khathihi na aphiḽi . 
Makhaḽadi vha khou vhonala vha tshi kha ḓi vha kha 4.5% ngeno MaIndia vha kha 8.7% .
Masiandaitwa aya o lavhelelwa u engedzea nga vhanga ḽa ṱhahelelo ya maḓi , zwine zwa kho lavhelelwa nga 2020 . 
Ri khou ita makumedzwa aya ṋamusi ngauri ri tea u phaḓaladza mafhungo nga ha u lugela hashu na u kuvhanganya zwitshavha zwashu nga murahu ha thandela iyi . 
Zwazwino vhurangaphanḓa ha zwa sialala kha sisiṱeme ntswa ya muvhuso wapo a ho ngo ṱalutshedzwa zwavhuḓi .
Komiti ndi muṱoḓo wa Phalamennde .
Ndi khou ṱoḓa u mu livhuwa kha vhurangaphanḓa hawe , na hone ndi pfesesa uri vha khou amba ngoho , Mulanga Dzulo , uri ṱhoḓea iyi ino khou engedzea i khou shela mulenzhe kha khaedu dzine ra khou ṱangana nadzo . 
Mbekanyamushumo wa vhugudisi dza nga misi na vhuingameli na u ṱola zwi a ṱoḓea u itela u khwaṱhisedza uri nyendedzi na ndaulo zwi khou tevhedzwa nga nḓila yone . 
Vhutsila ha u Ita - Awara 10
Vhukoni ha u linga na u ṱola mimoḓoro u ya nga " u Linga na u ṱola mimoḓoro " sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha SANS 10047 .
Mbuelo ya muthelo wa ṱhanganyeloguṱe sa phesenthe ya GDP ndi tshisumbi tsha zwa ikonomi tsha vhuṱhogwa sa i zwi i tshi sumbedzisa mukovhe wa mawanwa a shango u kuvhanganywaho nga muvhuso nga kha mithelo . 
Tshifhinga tshe tsha vha tsho vhetshelwa vhashumi vha muvhuso uri vha ambulule mishumo yavho fhasi ha vhulanguli ha vhashumi vha muvhuso wa 2016 ho vala nga ḽa 31 Phando 2017 .
muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela , we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo .
Fhedziha , ro , kaidzwa uri zwiwo zwa mupo hezwi zwi khou engedzea nga vhuḓalo na uri kha tsinyuwo i tshinyadzaho yazwo , ri livhuwa u sa vha na vhulanguli havhuḓi ha mupo . 
Mmbi ya Maḓini ya Afrika i ḓo vha hone u itela uri madzangalelo a zwa maḓini zwa Afrika zwi tsireledzee . 
U ambedzana na mazhendedzi a zwa lwendo u ita nzudzanyo dza u enda na dziṅwe nzudzanyo . 
Maṅwe madzangano
U Ṅwala na u Ṋekedza
Vhuimo uvhu ho serekana u fhira musi zwipiḓa izwi zwoṱhe zwi fareaho na zwi topoleaho zwi siho nahone mbilaelo ndi ya uri thero i nga vha i tshi vhilaedza kana i songo lugela vhana vha fhasi ha miṅwaha ya 13 . 
Ndi a ḓivhudzisa uri vho vha vha tshi nga ita zwifhio hanengei . 
U kovhelwa hufhio na hufhio hu re nṱha ha izwi hu ṱoḓa thendelo nga phalamennde . 
Ḽiṅwe ḓuvha nga Mugivhela musi metshe u sa athu thoma , mugudisi a vhidzelela madzina a vhatambi vha no ḓo tamba iḽo ḓuvha .
Khethekanyo idzo dzi amba nga ha vhuḓifari ho iledzwaho , nahone vhune ha nga ita uri muthu a vhe na mulandu wa vhutshinyi .
3.15. Mubiki Muhulwane Vho Martin Kobald , mubiki makone wa Afrika Tshipembe , vhe vha ṋangiwa sa muthusa muphuresidennde wa Dzisosaithi ya Dzangano ḽa Vhabiki vha Ḽifhasi .
3 . U pfesesa mulayo une wa vha hone
Kha vha ṱalutshedze - vha tshi khou shumisa tsumbo dzavhukuma , zwifanyiso na zwivhali - zwine khethekanyo zwa amba zwone . 
Musi ho vhetshelwa kule mvelelo dza u thoma ṱhukhuṱhukhu ngei murahu kha miṅwaha ya mathomoni a vhofuṱahe , phimamvelela dzo vha dzo alesa ngei Mpumalanga he dzo vha dzi nthesa u fhira tshikalo tsho vhigwaho tsha lushaka . 
U thusedzwa kha tshikwama zwi themendela Tshigwada tsha Mushumo tsha Dziminista zwo ralo tsho sedzesa ngamaanḓa kha u tikedza nga masheleni matshudeni a yunivesithi vha gudelaho dzidigirii , dzidipuḽoma na ṱhanziela . 
Ṱhanganyo na ṱhumano ya thandela u itela uri thandela dzi dzhielwe nṱha nga nḓila yo teaho . 
Maitele a wanalaho kha Web a ḓo vha sumbedza zwidodombedzwa zwa mbuyelo zwi fanaho na mbuyelo ya bammbiri .
Maitele aya a ṱalutshedzwa kha Pulane ya Mabindu ya U fhaṱela vhathu vhudzulo ya ( Mutsitsikano wa Vhukati )  . 
Naa vho sumbedza matheriala u vunḓeaho u fana na shithi dza semennde na mbone dza ṱhangani ?
Mueni- / mudalimubvannḓa
U vha humbela u ṋetshedza mihumbulo phanḓa ha muṱangano zwi ḓo vha kombetshedza u ṱanganyisa mihumbulo yavho na u khwaṱhisa vhuimo havho phanḓa ha musi vha tshi dzhena lufherani lwa muṱangano .
ṱhanganyiso ( blends , blending ) - tshipiḓa tsha foniki hune vhagudi vha guda u ṱanganyisa maḽeḓere mavhili kana mararu u bveledza mubvumo ( tsumbo , ' fr ' kha ' Afrika ' )
Khabinete i khou ita khuwelelo kha maAfurika Tshipembe vhoṱhe , nga maanḓa vhareili vha mimoḓoro na vhaendangaṋayo , uri vha vhe na vhuḓifhinduleli , vha vule maṱo na u ṱhogomela badani dzashu .
U ṋea zwiitisi nga ha nyito
Kutshimbidzele : Therisano ya puḽenari , Zwigwada zwiṱuku
Ri na Vhulamukanyi ho Ḓiimisaho nga hoṱhe vhune ha fulufhelwa na u vha muhaṱuli wa u fhedzisela kha dziphambano kha tshitshavha tshashu .
Muṱhomphei Vho Dokotela H E Mateme - Tshimebi Tshihulwane tsha NCOP
Kha nyimele iyo khothe i tea u rekhoda thendelano dza khethe yo vuleaho dze dza dzhenwa khadzo na thendelo dzo itwaho . 
Tshiṱirathedzhi tsha IT tsha Muhasho tsho bveledziswa nga tshifhinga tsha u sedzuluswa hafhu nga thuso ya Makone . 
Mugudi o teaho kana ane a fusha ṱhoḓea u kona u :
U itela u konisa Maanḓalanga a Mbalelano kha u swikelela vhuḓifhinduleli , Bodo ya Ndindakhombo ya Vhushayamushumo yo vhea milayo ya ndangulo ya ngomu yo sedzaho kha u fhungudza khombo ya vhukhakhi kana ndozwo nga nḓila u sa ḓuri . 
Dokotela o runga tshilonda tshanga , a nṱhavha dzhekhiseni a dzhenisa tshanḓa tshanga kha tshiḽiṅi .
Mveledziso ya sisiṱeme ya vhuendedzi ha tshitshavha yo ḓitika nga tshivhalo tsha milayo ya vhuṱhogwa . 
Thaidzo dza ṱhoḓisiso dzi ḓo livhiswa kha zwiimiswa vhudzuloni ha u livhiswa kha thyiori , sa zwine zwa anzela u vha zwone zwino . 
( d ) u dzhielwa nṱha ha murangaphanḓḓa wa ḽihoro ḽituku ḽi re na tshigwada tshihulwanesa vhusimamilayoni uri a vhe ene Murangaphanḓḓa wa Vhuhanedzi .
( i ) Mulangavunḓu wa Vunḓu kana , arali Mulangavunḓu a siho , muraḓo muṅwe na muṅwe o rumiwaho nga Mulangavunḓu nga u angaredza kana lwa mushumo wo tiwaho phanḓa ha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ; na
Vhunzhi ha vhagudi vha rathela kha muṅwalo wa u tou pomba kha themo ya u thoma na ya vhuvhili ya Gireidi ya 3 .
Vha tea u valelwa khothoni lwa miṅwedzi vho lindela tsengo . 
Western Cape zwi tou vha khagala uri a ḽi ḽoṱhe malugana na u fhambana vhukati ha zwikolo zwi re kha vundu . 
Masia a zwa matshilisano a tea u shumanwa nao nga u ombedzela mikhwa , nga kha pfunzo .
Dziwe tshumelo :
Dziphakha dzapo zwa zwino dzi dzulela u ḓala mashika o itwaho nga zwigwada zwa vhathu vha ne vha eḓela phakhani na u dzulela u nwa .
Data ya u ṋea ḽaisentsi a i ṋekedzi ṱhuṱhuwedzo dza uri ḽevele ya muṱaṱisano kha sekithara kanzhi dzi vha dzi khou engedzea . 
MAFHUNGO NGA VHUḒALO
Dzibada dzi tshimbilaho bisi dzi tshimbilaho badani fhedzi na tshumelo ya raliwei ṱhukhu zwi fanela , nga u ralo , u vha nga nḓila yo teaho vhukuma , u thivhela u lenga hu elanaho na humela murahu , na mitshimbilo ya u khona yo vha yone ya ndemesa kha miṅwe mimoḓoro zwi fanela u ṋetshedzwa . 
U sengulusa , u ṱalutshedzela , u ṱhaṱhuvha na u fhindula mutevhe wa khathuni / zwiṱiripi zwa khomiki
Zwiṅwe hafhu zwine zwa kwama ikonomi ndi thikedzo kha vhatshimbidzi vha nyendo , mavhengele a zwiḽiwa a henefho hayani , na maṅwe mabindu a yelanaho na vhuendelamashango . 
Ri themendela uri u vhaledza madzulo kha vhuvhili ha wekishopho hu fanela u itwa zwavhuḓi hu kha ḓivha na tshifhinga , u itela u thivhela u kundelwa 
Nga tshifhinga itshi , vhaaluwa na vhana vha na HIV vha nga tshila vhutshilo ha mafulufulu na u bvelela tshikoloni , mushumoni na hayani . 
ofisi ya tsini
Muvhuso wo dovha wa vha na mvelaphanḓa khulwane kha u thoma Zhendedzi ḽa Ndango ya Mikano , hu u itela u langa photho dzoṱhe dza u dzhena ngadzo na u khwinisa vhutsireledzi .
Ambani uri no tou itisa hani .
Tshivhalo tsha zwililo zwa khwinifhadzo dza themamveledziso zwitshavhani zwe zwa topolwa tsho fhira mugaganyagwama u paḓa kafumbili . 
4.13 Khabinethe yo dzhiela nṱha u dovha u tholwa ha vha tevhelaho kha Vhulanguli ha Lushaka ha zwi Kombetshedzaho zwo to Tiwaho
Mukonṱiraka a nga ṱoḓiwa uri a ṋetshedze iṅwe ya kana tshumelo dzoṱhe dzi tevhelaho , hu tshi katelwa na tshumelo dzo engedzwaho , arali dzi hone , dzo bulwaho kha Nyimele dzo Khetheaho dza Bidi : 
Vhutshilo na u bveledziswa ha zwoṱhe zwi tshilaho kha sisiṱeme ya mupo zwi ḓitika nga nyaluwo i yaho phanḓa na u bveledzwa ha zwimela . 
Kha vha themendele muṱangano nga mihasho ya muvhuso u itela u lugisela wekishopho , vhege i ḓaho . 
U ya nga ḓivhazwakale , u bveledzwa ha fulufulu ḽa muḓagasi zwo shumela nga maanḓa ṱhoḓea dza nḓowetshumo ya zwa migodi . 
Gemo ḽa tshumelo dzi re na vhushaka na u hwalwa ha mathukhwi dzi ḓivhiwa nga ṅwedzi nga ṅwedzi nga u shumisa ndifhotiwa yo tendelwaho kha ndaka iṅwe na iṅwe . 
Kanzhi ndi vhulwadze ha vhutshilo hoṱhe ( a vhu fholi ) vhune ha ṱoḓa dzilafho ḽa tshifhinga tshilapfu , naho vhana vha fhiraho hafu vha ne vha vha na asima vha si tsha ḓo vha nayo vha tshi aluwa .
Izwi zwi vulela nḓila themo ya muvhuso wapo wa demokirasi wa vhuna nga u netshedza mbekanyamushumo ya thikhedzo kha dzimasipala na u langa muratho wa u vhona uri hu na vhudziki na u sa khakhisea ha nḓisedzo ya tshumelo kha vhathu vha Afrika Tshipembe .
Muṱanganoni madzina a vhanangiwa a vhalelwa nṱha nahone mumwe na muṅwe wa vhanangiwa a ḓivhadzwa kha muṱangano na u vhidzwa a ṱalutshedza uri ndi ene nnyi na sekithara ye a imela yone .
U linga hu si ha fomaḽa ndi mushumo wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe wa u lavhelesa mvelephanḓa ya vhagudi .
Uri izwi zwo vha na tshinyadzo iṅwe kha kuitele zwi kha ḓi ḓo tea u vhonala , u vha hone ha ṱhoḓea yo ṅwaliwaho ya fhedzi ya u sa vha hone ha zwiko na khaphasithi ya u phasisa mbekanyamaitele idzi . 
Masipala wo ḓikumedzela u khwaṱhisa vhuḓifari kha zwa mugaganyagwama kha muhanga wa mbekanyamaitele dza zwa mugaganyagwama dzo livhiswaho kha u ṱhogomela ndinganyiso vhukati ha ṋetshedzo yo teaho ya zwiko na zwipikwa zwa kushumele . 
Komiti dza Wadi dzi tea u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dza vhupo hadzo dzi a itwa nga kha u dzhenelela hadzo kha maitele a IDP .
Mitengotiwa ya GDP
2.3 . Khabinethe yo takalela uri luṱingo lwa muvhuso lune lushaka lwa vhiga zwa u lwa na vhuaḓa ngalwo lu khou thusa u vukulula milandu ya vhuaḓa .
Tshumelo dza Maḓi a dzi athu u vhuya dza sedza kha zwiṱirathedzhi zwa u shumisa maḓi nga ngoho . 
u ta TSHIVHALO
ṋetshedza muvhuso wa demokirasi u re na vhuḓifhinduleli kha zwitshavha zwapo
Fhedzi mbadelo i nga shandukiswa nga khothe arali muṅwe mubebi a ita khumbelo ya tshandukiso .
Muofisiri wa muvhalelano , kana muṅwe muofisiri a re na vhuḓifhinduleli o tiwaho nga muofisiri wa muvhalelano , u na vhuḓifhinduleli ha u thusa muthu o tholiwaho u shuma mishumo yawe zwavhuḓi . 
Kha dzitshaka na kha lushala , madzangano a muvhuso zwa zwino a dzulela u bveledza lwa tsumbo u tshi ḓi vha na masalela a dzikhemikhala . 
4.1.3 mbadelo iyo a yo ngo badzhetelwa u ya nga tshifhinga tshigede tsha mushumo uyu ; na / kana
Muhanga wa Kushumele wa Ndalukanyo dza Lushaka
Mishumo ya oraḽa miṋa ( 4 )
Nḓila mbuya ya u bveledza u khwaṱhisa zwo sedzwaho ndi nga kha u shumisa zwithivheli zwo teaho na khura . 
Sa tsumbo , hezwi zwi nga itea kha nyimele ya maṱano a fiḽimu na vidio , mushumo wa nnḓa huṅwe u ḓibvisa . 
Zwe zwa swikelelwa nga khothe ya ndayotewa ndi zwa uri khothe yo ita uri hu vhe na u tsireledzwa ha idzo pfanelo .
Luvhili nga vhege ho sedzwa nyito dza u thetshelesa na u amba
Tshanduko kha tshivhalo tsho tiwaho tshe tsha pulaniwa - a hu na tshivhalo tsho tiwaho tshe tsha shandukiswa kha ṅwaha . 
Tsudzuluso idzi dzi khou itelwa mutikedzelo wa tshumelo kha vhupo he ha vha vhu tshi shaya kale . 
Ndi nnyi o teaho u vhiga thambudzo ?
U shandukiswa zwo sedzwaho kha mugaganyagwama u shumaho
Khaedu dze vha dzi ṋetshedza ndi u dzi lugisa , hu si u lwa nga hadzo . 
Zwi gereni , u itela uri zwitendeledzi zwaṋu zwihulwane zwa khadibodo zwi vhe zwo no vha na mabuli vhukati .
A Shapiro ( tsho tou pambiwa )
Hezwi zwi ḓo thusa uri vhathu vha kone u tshimbila na u pfuluwa , arali vha tshi zwi tama , vha ya vhuponi hune ha nga vha fha mishumo i sa nyeṱhi kana zwiṅwe zwikhala zwa ikonomi . 
U renda tshirendo kana u ita raimi kana tshipiḓa tsha tshiṱori
Dzina ḽa davhi : Arcadia .
Musi ho sedzwa vhana u bva kha mashango a sa toḓiwi visa , IMC yo themendela sisiṱeme ya milayo hune :
Ho sedziwa mvumbo ya mutsho ire afho nṱha , zwiṱirathedzhi zwi tevhelaho zwi a themendelwa : 
GEPF i badela vhe vha vha vha pholisa ḽa kale
9.2 . Muhasho wa Vhuendelamashango , vha tshi khou farisana na Ndango ya Vhuendelamashango ya Gauteng , vho rwela ṱari mbekanyamushumo iyi ngei kha Tshiṱaraṱa tsha Vilakazi , tshine tsha vha tshone tshiṱaraṱa tshi tshoṱhe ḽifhasini tshine tsha ḓikukumusa nga uri vhadzuli vhatsho vhavhili vho wana Nobel Laureates - Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela na Archbishop Vho Emeritus Desmond Tutu.
Migodi i tea u fhaṱa vhuṱumani na maitele a mveledziso dza tshitshavha . 
Zwibadela zwa nnyi na nnyi na zwa phuraivethe , fhethu ha u arela na kiḽiniki dza ḓuvha
Khabinethe i khoḓa vha Vhufaragwama ha Lushaka kha vhulanguli havho ha muṱolamuvhalelano havho ho khwaṱhaho , he ha topola mashumisele a masheleni nga u sa londa .
Vhunzhi ha vhathu vho kavhiwaho a vha zwi ḓivhi uri vho hwala vairasi ya HIV , ngauri i dzula muvhilini lwa tshifhinga tshilapfu i sa athu ita uri muthu a lwale . 
Sa mulayo wo ḓoweleaho , ndi zwa ndeme uri zwiko zwi shumiswe lu vhuedzaho nga u kona havho . 
Avho vho tswaho kha tshikwama itshi vha tea u humbula hafhu zwiito zwavho kana u livhana na masiandaitwa a zwiito izwo . 
Tshivhumbeo tsha tshitengeledzi tsha nnṱha
Vhathu vha Afrika Tshipembe vho fhulufhela muvhuso nga vhuḓifhinduleli ha mveledziso ya mahayani na mbuedzedzo ya mavu . 
thendelano ya thengiso .
Ṅwalani phamfuḽethe ya inwi muṋe ni tshi sumbedza vhuhulu ha nyonyoloso .
U kuvhangana ha nyaluwo ya tshivhalo tsha aḽumini zwi tshi khou vhangwa nga u ḽiwa ha khovhe a zwi sokou itea , ngauri aḽumini nnzhi kha khovhe i kha tshivhindi na makwiṱi . 
U thetshelesa ndaela dzi leluwaho na u fhindula zwavhuḓi .
U kona u ṱalusa dzina ḽawe na a vhaṅwe vha no swika vhaṱanu nga ngomu kiḽasini .
Tshumelo dza mirurela ya malatwa ndi tshipida tsha u aluswa ha lupfumo .
Nga tshifhinga tshetsho tshithihi , milayo ya Khethululo na mbekanyamaitele zwo olwa zwavhuḓi u itela u hanela vharema maimo a vhutshilo a khwine . 
Vhuṅwe ha vhupo uvhu ndi ha mikhukhuni ndi ngazwo hu si na tswikelelo yavhuḓi ya muḓagasi sa izwi masipala u sa koni u kovhekanya muḓagasi miṱani ya vhupo ha mikhukhuni nga nḓila yavhuḓi . 
Phetho nga ha mawanwa a muvhigo wa odithi na zwone tshitshavha zwi a kona u wanala . 
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha tshirendo , mitaladzi , maipfi , zwitanza ,
U ṱalutshedza mveledziso ya lutendo lwaho vhone muṋe . 
Musi zwi tshi ṱuṱuwedzwa nga ndemeṱhuṱhuwedzi dze dza bulwa afho nṱha , muvhuso wo sima na u ḓiganela thero dzi re zwiṱirathedzhi dza u lwa na vhushai ha vhana ; u lwa vhushai ha vhahulwane ; u shaya mishumo ha vhaswa ; u tshilisana na u alusa vhudzivha ha sekhithara . 
khotsi a ṅwana we a bebwa vhabebi vha songo malana .
Muvhigo we wa bviswa zwinozwino wo dzhielwa nṱha nga khoro na nga vha ndangulo . 
Hu na khonadzeo ya uri hu vhe na u sa bvelela ha adzhenda ya mveledziso ya Afurika Tshipembe ngauri muvhuso a u khou kona u i shumisa .
U ṋekedza mafhungo hu tshi shumiswa mapa , tshati , girafu kana daiagiramu
( j ) u sa kombetshedzwa u ṋea vhuṱanzi vhune ha ita uri a vhe na mulandu ;
Ḽiga ḽa 1 : petani kha mutalo wa zwithoma .
Mbekanyamushumo dza u ḓivhadza lwa tshiofisi vhaofisiri vha vhudavhidzani kha u bveledzisa na u shumisa ha muvhuso . 
( 1 ) Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli .
Mbonzhe dzi fanela u pombiwa nga banditshi i sa dzheniho maḓi . 
Zwi nga dzhia maḓuvha mavhili u tshimbidza khumbelo yavho .
Khwaṱhisedzo ya thandela , thendelanonzwiwa ya thandela na pulane ya thandela zwo sainiwa nga miraḓo yoṱhe ya Bodo ya Tshanduko ya Tshifhinganyana . 
Ṋefhungo na nyito
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani : tsumbo , Vhurifhi vhu fhelekedzaho khumbelo ya mushumo na Ḽiṅwalovhuṋe
Ndingedzo dza u sengulusa mulangi u itela u vhona nyimele ya kushumele kwo dzudzanyeaho . 
Vhagudi vha lwalaho , vha salela murahu kha pfunzo dzavho . 
Mishumo ya dziPOD
Mubidi a wanaho tshivhalo tsha nṱhesa tsha phoindi guṱe u ḓo pfufhiwa khonṱiraka . 
U sika maipfi a tshi khou shumisa zwikili zwa foniki zwo funziwaho uno ṅwaha .
Vha ḓo dovha vha zwi vhona zwauri Mbekanyamushumo ya Vhupileli i khou shumiswa nga nḓila yone . 
Ndi a ṱalukanya u dzula ndi na mutakalo wavhuḓi .
Ngeno shango ḽashu ḽi tshi khou konḓelwa nga u sika mishumo na u fhelisa vhushai , dwadze ḽi khou pwashekanya miraḓo ya tshitshavha tshashu i bveledzaho nga maanḓa . 
Nzulele ya inifuḽesheni yo shanduka zwa zwino , zwine zwa amba uri dziṅwe kotara dzi shanduka zwihulwane nga u ṱavhanya u fhirisa zwa kale . 
Gauteng ḽi dzulela u vha mushela mulenzhe muhulwane ḽi ḽoṱhe kha ikonomi ya shango na uri ḽo no tou ṋaṋa u vha ḽa ndeme . 
Thikhedzo ya u fhaṱa vhukoni : Muofisiri wa mafhungo wa GEP u dzudzanya vhugudisi ; na u saina thendelano na muṋetshedzi wa tshumelo ya vhugudisi o teaho
Zwibveledzwa zwine zwa ṋetshedzwa zwi engedza ndeme kha matshilo a tshitshavha . 
U thetshelesa tshibveledzwa tsha u kwengweledza , tsumbo khungedzelo ya radio
Maḓi a u nwa o tsireledzeaho na a so ngo tsireledzeaho
Afrika Tshipembe ḽi na mitshini i fhiraho 300 ya GeneXpert yo vhewaho shango ḽoṱhe nahone 2.1 miḽioni wa u ṱolwa ha GeneXpert zwo no itwa .
Naho sekhithara iyi i sa tou kwamea sa dziṅwe , ṱhoḓea i fhasi nahone kha vhanzhi ndi zwifhinga zwi lemelaho . 
Zwenezwino , muṅwe wa vha ofhiwaho nga maanḓa ngei Poland na muṅwe a humbulelwaho u vha murangaphanḓa wa tshigwada tsha vhugevhenga o humiselwa Poland u bva Afrika Tshipembe . 
( 1 ) Musi Masipala a sa koni kana a tshi balelwa u ita mishumo yawe ya khorotshitumbe , hu tshi tevhedzwa mulayo wa Khorotshitumbe ya Vunḓu yo livhanaho nazwo , u nga dzhenelela nga u dzhia vhukando ho teaho u vhona uri mishumo i shumiwe , zwi tshi katela , -
Khethululo ndi vhuḓifari ha u sa fara muṅwe muthu kana tshigwada nga nḓila yavhuḓi zwi tshi khou bva kha kuvhonelwe kwa tshigwada nahone zwi katela u thivhela pfanelo dza muthu dza u bvela phanḓa .
Nyaluwo ya ikonomi ine ya dzula i hone , u thomiwa ha feme ntswa na u gonya ha ḽevele dza miholo , ndi zwitimbwanywa zwa ndeme zwa mimaraga i aluwaho . 
Pharagirafu ya ṱhalutshedzo : tsumbo : ṱalutshedzwa sa , no nga sa
U shumisa " tea " u sumbedza u kombetshedzea
Vhukule
Manweledzo a u salela murahu kha tshampungane o ṱalutshedzwa kha thebulu i re afho fhasi . 
14.1 Miraḓo i ḓo ita vhukwamani arali hu na ndivho ya u bveledzisa mbekanyamushumo ya mveledziso na vhugudi zwo ṱanḓavhuwaho u itela u bveledzisa vhukoni , vhutsila na kha vhashumi vha DHA .
Tshiṱaṱamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 15 Shundunthule 2013
a vha na muholo
U ya nga ha Mulayo 30 wa Milayo ya Tshikimu , Miraḓo ya GEMS i nga dzhenisa mbilaelo kha Tshikimu nga u :
Vha founele Muṅwalisi wa Vhuṱalusi ha Zwifuwo wa Pretoria kha nomboro ya luṱingo ya ( 012 ) 319 6000 uri vha wane mutevhe wa zwiimiswa zwine vha nga ita khazwo khoso ya u gudela .
Vha tea u tzwonzwa mikhwa ya mvelele ya na mushumo ine ya sumbedza uri vha vhashumeli vha vhathu , na hu si 
Uri Khothe i pfesese lushaka lwa u tambudzwa lune vha khou ṱangana nalwo , i sedza kha Afidaviti ye vha i ṅwala musi vha tshi ita khumbelo .
Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u ṋea vhuṱanzi ha nyaluwo ya u pfesesa ya mugudi kha gireidi na u lugela u aluwa kana u fhirela kha gireidi i tevhelaho .
Vhafarisa Mudzulatshidulo vhavhili .
Vhulayi , tshivhumbeo na nḓowelo zwi nga pfala zwi kule vhukuma kha avho vhagudi vhane vha bva musi na musi tshiṱaraṱani . 
Masia aya oṱhe a ḓo fhelela kha Vhuṱambo ha Zwiphuga ha Vundu hune o kundaho kha vundu a ḓo ḓivhadzwa . 
Yo thoma sa Thandela ya zwa Vhufunzi ha Senthara ya Tshiwo nahone zwazwino i vho pfi ndi Tshiimiswa tsha u Fholisa Mihumbulo . 
Ḽihoro ḽivhusi na ḽone kanzhi ḽi vha ḽi na masheleni manzhi a u shumisa na u nga kona u dzhenisa na zwigwada zwi re na madzangalelo zwi tshi leluwa u itela u dzhenelela kha sia ḽa zwa masheleni . 
Na ho u sa vha na mushumo na tshelede zwi tshi sumbedza vhusiwana zwavhuḓi , vhusiwana vhu dovha ha vhonala nga : 
Nga u ralo , u gonya ho swaiwaho kha kushumele kha zwiṅwe zwithu a zwi tei u ṱalutshedzelwa thungo ha kha mbuno iyi . 
Idzi " pfunzo dzo gudwaho " dzo thoma u bva kha kudzhenele kwa mbekanyamushumo nahone dzi dzhiiwa sa vhuimo kha Muhangarambo Wapo . 
GCIS a i na vhuḓifhinduleli kana u hwala muhwalo lwo livhaho kana lu songo livha , nga nḓila iṅwe na iṅwe kha zwi re ngomu , tshumiso kana u sa kona u shumisa kana u swikelela webusaithi dzi re na vhuṱumani kana vhuṱumani vhuṅwe na vhuṅwe kha webusaithi ire na vhuṱumani . 
Muvhuso u khou dovha wa sedzulusa tshumisano kha khamphani dza migodini nga kha gemo ḽa Thendelano ya Migodini ya ṅwaha wa 2014 .
Khabinethe i vhidza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha shele mulenzhe kha u tikedza thimu dzashu dza lushaka .
Khethekanyo ya vhuraru ndi nyimele , dokotirini na nyolo ya mmbi kha mishumo yo bulwaho afho nṱha , na u tshimbilelana na Ndayotewa na Nḓivhadzamulayotibe ya Vhupileli . 
U elana vhukati , na ṱhoḓea ya vhuthihi vhukati ha zwiimiswa , muvhuso , tshitshavha tshapo , mabindu a phuraivethe na madzangano a zwa vhashumi , u mona na sekhithara zwo sumbedziswa . 
Muvhigo wa nga kha sia ḽa u tambula u dzulela u bvisela khagala vhuḓipfi ha u pfela vhuṱungu nga muṱhaseli nahone , nga murahu , zwi vha nga uri vha kulee nungo dza u ṱhaselana nga milomo . 
Ndi lini hune vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha fanela u tiwa/ nangiwa ?
Tshiedziswa tsha u ṱalutshedza
Khongorese na Ṱano ḽa Mutakalo ḽa Afurika 9-11 Shundunthule , 2011 Khongorese na Ṱano ḽa Mutakalo ḽa Afurika ḽi ḓo rwelwa ṱari nga Shundunthule 2011 ngei Johannesburg Expo Centre , Nasrec , Afurika Tshipembe .
Uri Muofisiri Muhulwane wa Khorondanguli wa muhumbeli o vha a si tshipiḓa tsha maitele a tsedzuluso a si tshone tshikalo tsha mbadelo dza mulayo dzine a kho hweswa . 
Kha mvelaphanḓa dzo itiwaho , kha 0,2% , nyimele i khou takadza nyana malugana na u tholiwa ha vhathu vha vhaholefhali kha muvhuso , ri tshi kala tshivhalo a tshi lingani na 2% ye ravha ri tshi khou ṱoḓa yone .
Modeḽe wo dzinginywaho na themendelo dzi re ngomu ha muvhigo , dzi ḓo thusa vhukuma hu si kha u tandulula thaidzo dza ndambedzo dzine matshudeni vha shayaho na vha " miṱa ya vhukati " vha khou ṱangana nadzo fhedzi , fhedzi na kha u tandulula dziṅwe khaedu kha nnzhi dzine Afrika Tshipembe ḽa khou ṱangana nadzo , hu tshi katelwa :
U thetshelesa a sa dzheneleli , a tshi sielisana na vhaṅwe kha u amba nga tshifhinga tsha u amba kiḽasini na kha tshigwada .
Ṱhogomelo kha ikonomi ṱhukhusa yo khwinifhadzaho kha ṅwahafumi yo fhiraho , na maanḓa , nga maanḓa ubva 2004 zwo vha nga nḓila ya u ntsha zwikhakhisi kha khuliso yo ḓisaho tshanduko .
Nga u ita nga u ralo , muṅwe na muṅwe u a vhuyelwa , hu katelwa zwigwada zwa mveledziso ya tshitshavha , tshitshavha tshone tshiṋe na bindu . 
Tsha vhuvhili , thendelanomviswa dza nḓowetshumo dzine ra tama u dzi gazethiwe sa Khoudu dza Sekithara , dzi lavhelelwa u ḓivhekanya na Khoudu u itela u gazethiwa nga Minista wa Nḓowetshumo na Mbambadzo . 
[ Kha vha ite tshikhala tsha tshivhalo tsha vhathu vhane vha ḓo saina tsheo iyi ]
Kha nyimele dzenedzo vha ḓo ḓivhadzwa arali vha tshi nga i swikelela i nga tshinwe tshivhumbeo . c ) Mutengo une wa tea u badelwa vha tshi swikelela rekhodo , arali u hone , u ḓi sendeka zwiṱuku kha tshivhumbeo tshe vha humbela u swikelela rekhodo ngatsho .
Ho vha hu na kholomo mudavhini , dzi tshi khou fula hatsi .
I ita uri ha sa vhe na u sumbana nga minwe musi mufu o no ri ria .
mbalogu ṱe ya mugaganyo wa muthelo wa ṅwaha woṱhe
U vhambedza u tevhekana na u rekhoda mielo i si ya sitandadi e.g. tsumbo : maga , vhulapfu ha penisela na tshanḓa
Tshiṅwe na tshiṅwe tsha hezwi zwi thomiwaho ngazwo tsho avhelwa muhasho muṱuku wo teaho u re kha vhuḓifhinduleli ha Mugaganyagwama na Muhasho wa Gwama u itela u ita izwo na u zwi ḓivhadza kha puḽane ya mashumele , khathihi na fhethu ha mashumele ha ndeme . 
Zwi bva kha zwifanyiso zwa tombo ḽa Linton , ḽine ḽa vha tsumbo ya Vhutsila ha Matombo Afurika Tshipembe zwi ḓivheaho ḽifhasini , ḽi wanala Museamu wa Afurika Tshipembe ngei Cape Town .
U sika mafhungo nga maipfi o gudwaho .
Vhathu vha ḓitika nga mvula uri vha kuvhanganye maḓi a mvula .
teUlagliuqmuiadkbhaasPedMSA na Mbuelo ya Buḽoko Fisiotherapi
Vhunzhi ha zwe zwa dodombedzwa afha fhasi , zwine zwa bvelela kha maimo o fhambanaho a maitele a u thetshelesa o bulwaho afho nṱha zwi ḓo vha zwi sa ḓivhiwi nga vhagudi vha re kha vhuimo uvhu na uri vhagudi vha tea u shuma fhedzi na maitele ane vha pfa uri kiḽasi dzavho dzi ṱoḓa u shumisa one .
Ngoho ndi ya uri a zwi nga ḓo vha khwine u fhira hafha ! 
Sisiteme ya Ndangulo ya Mashumele yo thomiwaho kha Masipala wa Prince Albert yo itelwa u ṋetshedza sisiteme nga tshitepe nga tshitepe ya vhupulani yo fhelelaho , i thusaho masipala kha u langa maitele a mashumele a vhupulani na tshikalo nga nḓila yavhuḓi . 
Mbekanyamaitele i a zwi vhona uri mbekanyamaitele ya tshifhinga tsho fhiraho na maitele zwo vhea vhana vha miḽioni kha tshiimo tshi si tshavhuḓi . 
Mulangi wa Ḓorobo ndi ṱhoho ya Vhulanguli na Muofisiri o Hweswaho vhuḓifhinduleli , a tshi tikedzwa nga Muofisiri Mulangi Muhulwane , Muofisiri wa Masheleni Muhulwane , Muhulwane wa Vhashumi na vhalangi vhahulwane . 
U shumisa ḽipfanisi ḽa ḽiiti ḽa ṋefhungo
U pembelela anivesari ya vhu20 fhasi ha thero " U pembelela miṅwaha ya 20 ya Ndayotewa - u shandukisa tshitshavha na u ṱanganya lushaka " , muvhuso u ḓo ita tsielano ya vhukwamani na tshitshavha na mbekanyamushumo dza u engedza u dzhiela nzhele na nḓivho ya Ndayotewa , ndeme yayo na pfanelo dza vhathu .
Tshanduko khulwane kha vhakolodi vha ḓivheaho ndi zwipiḓa zwo khetheaho zwa mukolodi a ḓivheaho , vhukale ha tshikolodo na u pfuka kha nzudzanyo dza mbadelo zwi tea u ḓihwa sa zwisumbi zwine mukolodi a vha o tshinyadza . 
Mbekanyamushumo dza tshitshavha dza Muvhuso dzo no khwinifhadza tshi imo tsa vhushai , nga tshivhumbeo tsha dzinnḓu - na 2,6-miḽiyoni ya sapusidi ya u bveledza dzinnḓu .
Zwenezwo , nyimele ya bada i ḓo isa phanḓa na u sa vha yavhuḓi nga phimo i ṱavhanyaho . 
Hezwi zwo thusa nga u tevhelelana u takusela nṱha ndeme na ndavhelelo dza ICT mihumbuloni ya vhalanguli . 
Kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho , ho fhaṱwa zwiimiswa zwiswa zwa mutakalo zwa 300 , hu tshi katelwa kiḽiniki ntswa dza 160 .
Tshelede i songo shumiswaho u ya nga u Fhiriselwa ha Tshelede u bva kha Ḽeveḽe ya Muvhuso u ya kha Iṅwe ya Thuso kha zwa Matshilisano yo ṋetshedzwa Muhasho wa Lushaka wa Mveledziso ya Matshilisano . 
Vhadededzi vha nga ḓi takalela u vha na rekhodo dzavho dza mushumo u si wa u sumbedzaho uri mugudi muṅwe na muṅwe u khou bvelela hani kha zwikili na u pfesesa . .
Mangilasi a ḓuvha na ḽentsi dzo swifhadzaho
Kha u dzhia mbekanyamaitele iyi , na kathihi a thi khou amba na uri huṅwe u vhulunga , u vhulunga ho songo thagethiwa , hu ḓo bveledza zwibveledzwa zwo lavhelelwaho kha ikonomi yashu . 
Iṅwe ya idzi nḓila ndi hune muholo wo lavhelelwaho wa mulanguli kha ṅwaha wonoyo wa vha fhasi ha muholo we a u holelwa kha ṅwaha wo fhiraho lune zwa ḓo vhanga mbadelo i fhiraho mpimo ya PAYE , zwine zwa ḓo vhanga u konḓa ha zwithu .
Hafha , zwa vhushaka na vhashelamulenzhe vha phuraivethe vha re hone zwazwino vhune ho livhiswa kha mveledziso yo engedzedzwaho , ine nga murahu ya ḓo ita uri hu vhe na u engedzea ha u sikwa ha mishumo khathihi na nyaluwo ya nḓowetshumo zwi ḓo vha zwa tshifhinga tshilapfu nahone zwa vha na mbuelo . 
Ni ḓo tamba phanḓa .
1.2.5 U bveledza tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani
Ngade dza lushaka na mveledziso mahayani dzo sedza fhedzi zwimelwa zwiṱuku zwa miroho . 
Zwazwino thaidzo dzi livhana na u vhuronwane ha maitele aya saizwi zwifhinga zwo teaho zwi tshi vhonala nga kha nyito ya zwanḓa hu s inga u tou phurogireme . 
U tevhedza ndaela dza u tshimbila nga u ongolowa na u ṱavhanya
Muhasho u kha ḓi shumisa sisiṱeme ya zwanda kha mushumo wa u monithara na u sengulusa . 
Izwi zwo ḓisendeka nga kha tsenguluso i ṱaṱisanaho nga ha uri , musi ho ṋewa zwiko zwo kumedzelwaho kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo , mvelelo dzi tea u vha khwine . 
Fhedzi , maanḓa o fhela musi tshifhinga tshi tshi kho ḓi ya , nahone zwi nga bveledza ṱhuṱhuwedzo ya fhasi ya tshanduko ya mbekanyamaitele dza mbadelotiwa kha zwa vhulimi dzine dza humisela murahu vhabveledzi vha mashango ane a khou ḓi bvelela . 
( a ) dzhiiwa hu tshi tevhelwa mulayo ; kana
Nga yeneyi nḓila , ri nga wanulusa u thoma uri thaidzo dza mutheo dzashu ndi dzifhio ra kona u ṱoḓisisa na u vhudzisa zwine vha khou humbulela zwine zwa ḓo bvelela . 
U vhudzisa mbudziso dzo teaho na u fhindula mbudziso
Hezwi zwi thusa u bveledzisa nzudzanyo ya ḽiṅwe na ḽiṅwe ine ya ṋea vhagudi tshifhinga tsho linganaho tsha u tamba vho vhofholowa zwa dovha zwa thusa uri mugudisi a dzhiele nṱha zwine zwa nga gudiswa zwo bva henefho kha zwine zwa takalelwa khathihi na zwine vha tou ḓisikela . Ḓuvha ḽoṱhe ḽa tshikolo ḽi fanela u vhoniwa sa khonadzeo ya u guda luambo ( u vhala na u ṅwala ) .
Yo ponda dziṅwe dza nngu dzanga dziṅwe dza shavha !
ndivho ya tshibveledzwa
( a ) Buthano ḽo dzhia tsheo ya uri ḽi fhaladzwe zwa tendelwa nga vouthu dza vhunzhi ha miraḓo yaḽo ; na
Fhedzi , musi u elela ha mulambo hu tshi fhungudzea , voḽumu ya u pfuka ha maḓi afha mulomoni wa gombame i safhungudzea . 
Therisano nga vhaanewa , puloto , fhethuvhupo na magumo .
Hune ha vha zwo tea , vhashumi yapo i tea u topolwa na u rambiwa u shuma kha mveledziso . 
Lutendo lwa zwa tshimuya lwa ano maḓuvha ndi khadeledzo dzi no sumba muthu nḓila vhutshiloni . 
Zwoṱhe zwe zwa ambiwa zwi nga kuvhanganywa zwa vha fhethu huthihi nahone ha tendiwa uri bege ntswa dzi khou ṱanganedzwa zwavhuḓi arali vharengi vha tshi pfesesa mihumbulo mivhuya ya kuhumbulele ukwu . 
Dzi shuma hafhu na tshitshavha u vhona uri tshitshavha tshi a shela mulenzhe kha kutshimbidzele kwa muvhuso wapo nga nḓila ine ya thusa khoro u swikela zwiṱoḓwa zwayo .
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri ahuna fekisi dzine dza ḓo ṱanganedzwa . 
Musi ṱhoḓea yo humbulelwaho u itela vhadededzi i sa tou vha khombo u fana na ya zwigwada zwa mashango o fhiraho , khaedu dza ndeme ya pfunzo dzi kha ḓi lavhelesea . 
U isa phanḓa , nyendedzi dzine dza livhiswa nga maanḓa kha mvelelo dza zwa mutakalo dzi elanaho na mbumbano nthihi . 
Tshikwama tshi dzulela u ita ṱhoḓisiso dza khetho u khwinisa kuitele kwatsho kwa vhubindudzi zwi tshi ya kha u kuvhanganya na u dzudza mbuletshedzo ya data . 
Nga tshifhinga tshithihi , vhukati ha vundu , u swikela haḽo kha maraga ya u rengisela mashangoḓavha na dzinetiweke dza themamveledziso yaḽo yo bvelaho phanḓa zwi vhona vhunzhi ha mishumo ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi i tshi itea Gauteng . 
Vhukati ha mbuelo dzine dza nga ṋetshedzwa nga para-fund ndi idzo dzi elanaho na vhushayamushumo . 
U ṱalutshedza tshipikwa na ndivhotiwa ya maambiwa muṱanganoni .
Nga fhasi ha ṅwaha wa muvhalelano , Muhasho wa bveledza Mbekanyamaitele ya u Monithara Eḽekṱhironiki na Matshimbidzelwe zwe zwa tendelwa u itela u itwa nga lushaka . 
- Matungo a tswititi
Vho kona u shumana na vhunzhi ha zwikhala zwa thekhinikhaḽa na ndaulo kha ḓorobo yavho na u swikelela ndambedzo dza mashangoḓavha .
Maimo a Fhasisa ndi ndingedzo ya u khwaṱhisedza uri izwi zwi a bvelela , nga u vha ṋea mafhungo o teaho ane a ḓo thusa u shumisa pfanelo dzavho .
Zwa vhukuma , fhedzi , vhuṋe vhu a shanduka tshiṅwe tshifhinga ha ita na u fhelela . 
U rekhoda maipfi maswa na zwine a amba
Nga tshifhinga tsha vhuedza , ndondolo i fanela u itwa u khwaṱhisedza uri tshileme tsha u vhuisa murahu tshi nga ngomu ha mupimo malugana na khonadzeo ya u bva kha tshivhumbeo ha phaiphi . 
Mulayotibe u ḓo vhona uri vhakolodi vha ṋewa tsheo ine ya tevhedzelana na ndaela ya kana mbadelo Ndaela yo Kwamanywaho na Mbadelo ine i ngomu ha mbadelo dzo tiwaho nga mulayo .
Khebulu dza Ṅanda ya Eriaḽa dzi ḓo itwa u ya nga tshilinganyo na themendelo dza mumagi . 
U bveledza mbekenyamaitele ya u vhulungea ha mupondiwa .
Kha nḓivhadzamulayotibe ri tikedza zwi khagala ndeme dza Lushaka dza u livhisa masheleni a muvhuso kha tshumelo dza mveledziso na dza matshilisano . 
Tshumelo dzi tevhelaho dzi ḓo dzhiiwa sa tshumelo dza tshitshavha , nahone ahuna mbadelo dzine dza ḓo badeliswa u itela u dzi shumisa , nga nnḓani ha mbadelo ṱhukhu dza u dzhena : 
Gavhelo ḽa vhufarisani ha mveledziso ya vhupo ḽi ḓo wana zwiko zwa nyengedzedzo lwa miṅwaha miraru u itela thandela dzine dza sedza kha u vusuludza zwikolobulasi nga mveledziso ya themamveledziso dza matshilisano na ikonomi . 
U gonya ha ḽevele ya lwanzhe , u engedzea ha u vha hone ha ḓorobo dza phendelashango na mukumbululo zwi na masiandaitwa kha ḓorobo khulwane dza Afrika . 
Fhedzi arali ra shumisana u fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho u itela thandululo ya iyi thaidzo , ri ḓo bvelela - nahone ri si na mavhadzi...Hetshi a si tshone tshifhinga tsha u sumbana nga minwe , ndi tshifhinga tsha tshumisano na u waniwa ha thandululo . "
Muhasho u ḓo shandukisa sisiṱeme ya mutakalo wa nnyi na nnyi nga u sedzesa kha zwi tevhelaho : 
Mubvanamafhungo khoyu !
U amba na khoniferetse ya zwa vhulamukanyi ha sialala nge Ghana nga ḽa 5 Nyendavhusiku 2005 19 Muvhigo wa Wekishopho ya Vhuvhusi ha Lushaka ya Vhusumbe , Ndaulo ya Sialala na Vhuvhusi Havhuḓi ngei Accra . 20 Nṱha kha , Siaṱari 4-5 .
Ho fhaṱwa nga Dutch East India Company nga 1679 .
Ni tea u ḽi ṅwala kha dikishinari ( ṱhalusamaipfi ) yaṋu u itela uri ni si ḽi hangwe .
Ofisi ya Ṋeḓorobo Muhulwane i na tshikimu tsha bazari tshine tsho livhiswa kha u thusa vhaswa uri vha kone u guda magudedzini na yunivesithi . 
Tshifhinga tsha zwino u ṱalusa mushumo i no itwa tshifhinga tshoṱhe tsumbo .
Nga nnḓani ha musi thendelano ya vhulamukanyi i na mbetshelo nga iṅwe nḓila , khoro ya vhulamukanyi i nga ṋea ndaela kushumele kwo tiwaho kwa konṱiraka iṅwe na iṅwe kha nyimele iṅwe na iṅwe ine khothe ya nga vha na maanḓa a u ita nga u ralo . 
Ri livhisa ndiliso dzashu kha muṱa na dzikhonani dzavho nga hezwi zwifhinga zwi konḓaho na u lemela .
A si thundu dzoṱhe dzine dza langwa nga maitele a ndango ya thundu dzi ṱun ḓwaho kana dzi rengiselwaho mashango ḓavha .
( b ) Arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso , Mulayotibe u tea u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo .
Kha tshiṱirathedzhi tshine ndivho yatsho ha vha u khwinisa nyaluwo , u sika mishumo na ndingano . 
U haseledza zwine zwa tea u itwa
-- U vhidza madzinginywa kana vouthu
U sa ḓi dzhenisa kha u tshinyadza tshumelo ya masipala na ndaka . 
Ṅwalani mafhungo aya e kha tshifhinga tsho fhiraho , ni thome nga Mulovha .
Nga nnḓa ha vhuḓinekedzeli kha zwa poḽitiki , vhuaḓa vhu tea u lwiswa u bva kha masia mararu : tshithivheli , u thivhela na pfunzo .
U dzhenelela hu re na vhukoni hu nga vha u ḓilambedza u bva kha zwo vhulungwaho lwa tshifhinga tshilapfu . 
Vhubveledza ha u saukanya kha vhuimo hovhu ndi iṅwe ya khetho ine ya takalelwa kana mutevhe mupfufhi wa khetho dza ndeme . 
MUDZULATSHIDULO WA NCOP : Muhulisei Vho Maimane , kha vha shumise zwiimiswa zwoṱhe zwine vha ḓivha zwi tshi wanalea khavho , nahone vha litshe ino Nnḓu i bvele phanḓa na mushumo wayo .
Mihaelo ye ya nangwa yo fhambanaho yo ḓo bveledzwa fhano Afrika Tshipembe nga vhorasaintsi vha Afrika Tshipembe , nahone hu na thandela dzine dza khou amba nga ha ṱhuṱhuwedzo , zwiteṅwa zwa pfunzo na mikhwa zwa mihaelo , na ndingo dza zwa mishonga . 
Thendelanomviswa i ṋea nyendedzi dza vhubveledzi ha dzimbalombalo dza maimo a nṱha dzi ṱoḓeaho kha vhulavhelesi ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) , na mbekanyamushumo dza muvhuso na zwoṱhe zwa ndeme .
Nyimele dzi konḓaho dza ḽifhasi na dza fhano hayani dzi tea uri kombetshedza uri ri engedze vhuḓidini hashu kavhili , ri tshi khou shumisana na sekithara dzoṱhe .
Tshishumiswa tsho sumbedzwa tshi na tsumbo dzi re kha ithaḽiki .
Ṱhoho ya tshikolo vho ṱuṱuwedza mulingiwa uri a vhale nga maanḓa , na uri vha tea u dala tshifhingani tshiḓaho u ḓo ṱuṱuwedza matshudeni . 
U tandulula khaedu khulwane dza zwa ikonomi na matshilisano ngei Nelson Mandela Bay , nga maanḓa vhushayamushumo na vhushayi . 
Kha nyimele yo fhiraho phesenthe ya vharema nga ngomu kha tshigwada tshi vhuelwaho i kwama ṱhanganedzo ya u shumisa masheleni u ya nga khoudu . 
Luvhilo lwa phimo ya u gera zwa u suvha nga tshifhinga tsha u ela lu ḓo vha phimo ya u dzhena na u bva i ṱavhanyaho ; 
Ahuna bidi dzo lengaho dzine dza ḓo ṱanganedzwa . 
Kha vha
Zwi nga konadzea fhedzi fhethu hune ha vha na ṱhoḓea khulwane ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
China na Brazil ndi miraḓo ya miṅwe miraḓo ya BRICS na Afrika Tshipembe . 
Muvhuso u ḓo vhona uri mbekanyamaitele ya IP i ṱhonifha pfanelo dza ndaka sa zwe zwa kateliswa zwone kha Ndayotewa ngeno hu tshi khou lingedzwa u ita ndinganyiso dzo teaho na dzangalelo ḽa tshitshavha na u fhindula kha vhutumbuli vhu songo ḓoweleaho na mveledziso ya Afrika Tshipembe .
U rabelwa ha mphaya zwo vha zwo no vha maitele o ḓoweleaho nga itsho tshifhinga . 
U nangwa ha Muambasada Vho Carim zwi dovha zwa vha tshipiḓa tsha mushumo wa ndeme une Afrika Tshipembe ḽa ita kha WTO nahone hafhu ndi tshipiḓa tsha vhuṱanzi kha vhukoni ha Muambasada Vho Carim .
Arali zwa tendelwa , Mbekanyamaitele ya Bonasi ya Mashumele , i dzinginyaho u thoma zwi khagala u mona na ndivho ya vhunzhi ha bonasi khathihi na ndeme yo badelwaho kha vhashumi vha i swikelelaho , zwi ḓo itwa nga tshifhinga hetshi . 
U vhambedza kuvhetshele na nyolo dza gurannḓa
U thetshelesa zwiṱori na u zwi tamba .
Nga nṱhani ha zwezwo , madzinginywa o dodombedzwaho afho fhasi o livhiswa lwo khetheaho kha pfunzo . 
Mveledziso ya tshitshavha / mukonanyi wa zwa AIDS
Nga itshi tshifhinga , vhathu vha Afrika vha ḓo anda nga u ṱavhanya u fhira vhathu vhoṱhe ḽifhasini . 
3.3.5 Nḓila ine Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwa shumiswa ngayo
U ḓivhadzwa ngano .
Hezwi zwi ḓo thusa Komiti ya Wadi u vhona arali yo swikelela zwe ya amba uri i ḓo zwi ita .
Vhudzheneli hashu afha ndi ha ndeme nga ngoho nahone ri ṱanganedza ṋetshedzo ya thikhedzo u bva kha vhathu vha Mexico na dziṅwe dzitshaka . 
U vha ṱhanzi dza vhukhakhi , fhedzi ni si vhashelamulenzhe kha vhukhakhi uvhu . 
Yo vhumbwa nga khethekanyo ṱhanu : Khumbulelo , Zwi re Zwiswa , Zwidodombedzwa na Thendelano , Khethekanyo ya Mashango na Thebuḽu dza Mbalombalo . 
Tshanduko ya kilima ndi tshiṅwe tsha khaedu khulwanesa dze tshitshavha tsha ḽifhasi tsha livhana nadzo . 
Mutshimbidzi u fanela u vhona uri hu tshewa mafhungo , pulane dzi a bveledzwa na u ḓimiisela hu itwa nga vhoṱhe .
7.5. Vho TA Fosi sa Mulangi Guṱe : Vhulanguli ha Maano kha Mishumo ya Vhuganḓisi ya Muvhuso .
Dzhango ḽo vha ḽi luvhanḓe lwa khuḓano dzo vhalaho dza vhukati ha mashango , zwe zwa fhirelwa nga luvhilo na nga vhunzhi nga khuḓano dza nga ngomu kha shango ḽone ḽine nga murahu ha magumo a Miombano ya nga murahu ha Nndwa ya Vhuvhili ya Ḽifhasi . 
Uri mpimo ya maṱhakheni kha dzibazari yo bvisiwa nahone zwo ḓo davhidzanwa zwavhuḓi na matshudeni . 
Muvhuso , khathihi na tshitshavha , zwo ḓikumedzela kha u engedza mbekanyamushumo dza u dzhenelela u imisa dandetande ḽi ne ḽa khou hoṱefhadza vhathu vhaṱuku .
( 1 ) Riphabuḽiki i na Mavunḓḓu a tevhelaho :
Tshisiku tsha tsinisa tshi fanela u vha na phera mbili zwadzo , ya u thoma i yone khulwanesa . 
Khoso iyi i dzhenisa therisano na tsumbo dza phurathikhaḽa dzi no kwama thero dzi tevhelaho : ( a ) Mafhungomatsivhudzi a zwa Bindu ḽa Vhurabulasi ; ( b ) Tshitatamenndendinganyiso ; ( c ) Tshitatamennde tsha Mbuelo na Tshinyalelo ; ( d ) Manweledzo a Kubvele kwa Kheshe ; ( e ) Tshitatamennde tsha Bannga tsha Mbambedzabaḽantsi . 
1.13.2 U bva tshe ṅwaha wa thoma , ho no vha na mpfu dzo vhalaho ngei KwaZulu-Natal , zwa zwino , ho dovha ha vhigwa dziṅwe mpfu dza Kapa Vhukovhela .
U davhidzana na vhalangi vha thandela nga mafhungo a elanaho na mugaganyagwama . 
Kha ri n . wale Fhedzisani mafhungo nga u ṅwala madzina a ngelekanyo .
Nga u angaredza , muvhuso wa u dzhia na ndozwo u khou shumiswa lu bveledzaho , hu na mbalombalo dzo sumbedzaho uri ndeme ya zwo wanalaho kha u dzhia i nṱha . 
" Mbekanyamushumo " yo elwa lwa nḓowenḓowe nga zwitopo zwo tewaho , u fana na dziphini na dzikhemu . 
Vhafumakadzi na vhana a vha tambuli fhedzi nga vhanga ḽa u nwa ha vhaṅwe , fhedzi vha vha dzhenela kha u nwa nahone kanzhi kha vhudakwa . 
Khumbelo ya thendelo ya u bveledzisa zwibveledzwa
13 . Hu na dziṅwe nḓila dza u tandulula ?
Nga zwiṱirakitsha izwi , ri a kona u khwaṱhisedza dzikhothe dza zwitshavha . 
Vha katele mmapa wa vhuhulwane ha A4 .
VHULAPFU HA TSHIBVELEDZWA TSHA Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma ( ZWA U SHUMISWA NGA VHAGUDI )
( a ) u vhona uri Miraḓo yoṱhe ya khoro ya muvhuso i re kha sia ḽa muvhuso ḽa lushaka , i na vhuḓifhinduleli khaḽo ; na
Hu na u sumbedza vhuthihi uhu , nahone hu si na ndavha na mvelelo , ri nga si kundwe . 
Tsha vhuraru , u ya nga hune vhaongi vha kwamea ngaho , a hu na dzangano ḽa vhaongi ḽo ri ḓivhadzaho lwa tshiofisi uri vha khou ya u ṱereka . 
Izwi zwo thomiwaho ndi u lwisa nga huhulu kha u manḓafhadza vhafumakadzi vha vhuponi ha mahayani nga zwikili na nḓivho dza u fhaṱa mabindu a khou bvelelaho .
Kha ḽiga ḽa mualuwa , zwiṅwe zwa mvumbo idzi zwo xela . 
Fhedzi tshifhinga itsho tshi dovha tsha fhaṱa zwikhala zwa u vusuludza , zwa u kulumaga nnḓu , u dzhia tshiṱoko na uri khamusi ha vha ho sedzwa kha vhunzhi ha magondo a tshifhinga tshilapfu . 
Zwino ri nga tamisa hani u ya phanḓa na izwi na u shumana na izwi nga vhuronwane ndo ṋetshedzwa muvhigo wa nyanḓadzamafhungo u si wavhuḓi we wa vha hone vhege dzo fhelaho nga ha pulane dzashu . 
U shumiseswa ha mishonga yo khetheaho , nga u ṱolou dovholola , ndi tshiṅwe tsha zwivhangi zwa uri zwitumbudzi zwi sa fe nga mishonga zwi konḓelele mushonga uyo . 
Muofisiri a re na vhuḓifhinduleli , hune zwa shuma , o wana khuthadzo ya u lulamisa . 
u vhona uri hu na mutevhe wa madzina a vho dzhenelaho muṱangano wa vhakhethi na uri yo sainiwa uri hu konwe u ṱola kutshimbidzele kwa khetho ;
Arali hu si zwone ni nga kona fhedzi u mmbudza maitele ane na khou a shumisa u rekanya nomboro iyo . 
Kha vha ḓivhe uri ndi ifhio dokhumenthe ine vha tama u i vhea mulayoni .
7 . 4 Ni tshi shumisa tshigero tshi no fhira , gerani wuḽu memeni dza zwitendeledzi izwi zwivhili .
Na zwezwo u wanululwa ha tshivhalo tshe tsho vha tsho phumulwa tshi dovha hafhu u kolodwa kha dziṅwe mbuelo kha tshiṱatamennde tsha mashumele a masheleni . 
Vha ḓo vha vha tshi khou shumisa pfanelo dza vhuṋe ha ndaka ya muhumbulo dzi yelanaho na thandela ?
Nndwa ya muṱani ndi nndwa ine ya itwa musi muthu ane vha vha na vhushaka nae ha muṱani a tshi ita zwiṅwe zwa zwi tevhelaho :
TSHIVENDA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA
Naho zwo ralo , i dzula i khaedu u vhona uri hu a tevhedzwa maitele o khwaṱhaho a u renga na u rengisa . 
U ṱhoṱhela ha bayokhemikhala tshigangeni hu itwa nga u shumisa makhurooganizimu ya mavu na uri nga u ralo a zwi fhambaneli kule na izwi zwa mavhiḓani , hune tsikila dza muthu na kha nyimele nnzhi , u kavhiwa , hu vha hunzhi . 
Tshiṱirathedzhi ndi muhanga wa tshifhinga tsha vhukati na tshilapfu zwa mveledziso ya zwikili kha sekhithara . 
U tevhula maḓi a mashika nga nḓila ifhio na ifhio ine ya nga vha na masiandaitwa mahulwane kha mupo . 
Mbadelo dza u dzhenisa dzi nga vha khulwane vhukuma . 
Tshenzhelo ya kale sa Ḽirenzha ḽa Ḓaka zwi ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
A hu ṱo ḓei na software yo khetheaho-u kona u swikelela Internet na Windows i shumaho yo ḓoweleaho zwo luga .
vha mugudiswa
U swika zwino , hu na masheleni a anganyelwaho kha R2.5 biḽioni o iswaho kha uri zwifuwo zwi wane zwa uḽa , themamveledziso ya maḓi , u vhora , u vusuludzwa ha magwedzho , thengiso ya murengi a badelesaho na vhuṅwe vhudzheneleli .
Khumbelo ya vhudzulapo ha mashango mavhili
Kha mimasipala na zwiimiswa zwa 335 zwo ṱolwaho , ya 102 yo khwiṋifhadzwa , ya 194 itshe yo ralo , 27 yo tsela fhasi ngeno huna mivhili ine ya kha ḓi vha miswa na ya fumi yo salelaho .
U vhala na U ṱalela wo tou fombe
u isa phanḓa na u badela mbadelo dza ndambedzo dzo tiwaho kha sisiteme ya ndambedzo dza tshitshavha nga tshumiso ya sisiteme ya tshizwino-zwino ya ndangulo ;
Fomo i a wanalea na kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha .
Pfanelo ya u wana zwine zwa vha zwau murahu
Kha u dzhena kha mafhungo a ndeme a ndangulo ya vhukuma , hu tendwa kha uri zwikhala zwo vuleaho nahone zwi konḓaho zwi nga ita mushumo muhulu wa u vhona uri hu na mudzudzo wa dziḓoroboni u tshilaho nahone wa tshifhinga tshilapfu . 
( iii ) mafhungo afhio na afhio a welaho nnḓa ha mishumo iyo , na yo tou ṋewaho vunḓu zwo tou buletshedzwa nga vhusimamilayo ha lushaka ; na
MAITELE A U PULANA
( 3 ) Khothe ya zwa Mulayotewa -
Nyambedzano ya tshigwada/ nyambedzano ya foramu
U fulufhela zwi amba nzudzanyo hune ndaka ya muthu muthihi ya itwa kana ya fhiwa a re na mukovhe uri a langule ndaka iyo u itela mbuelo ya muṅwe muthu . 
Vhupo hashu ha ḓoroboni vhu shela mulenzhe lwa ndeme kha ikonomi ya lushaka , dziofisi na dzifemeni dza ṋemuḓi na zwikhala zwinzhi zwa mushumo , na uri zwi ḓo dzulela u kunga kha vhaswa vha ṱoḓanaho na vhutshilo ha khwine . 
Khoro dzi tea u khwaṱhisedza mivhigo yo dzudzanyeaho u bva kha khoro u ya kha komiti dza wadi , u swikelela hune dza khwaṱhisedza uri minetse dza khoro dzo swikiswa kha komiti dza wadi .
Hezwi zwi amba uri tshitshavha a tshi ḓiambadzi fhedzi vhuḓifhinduleli ha ndondolamutakalo yatsho tshi tshoṱhe , sa tshitshavha , tshi a shela mulenzhe kha tsheo na kuvhusele kwa tshumelo dza zwa mutakalo . 
Nga nnḓa ha mbonalo na tshikalo tsha khaedu , hu na mbuno dza u vha na fulufhelo : musudzuluwo wa ndeme wo itea kha tshumelo ya nnyi na nnyi ye ya vhona u fhaṱululwa hayo sa ṱhumanyo ya vhaṋetshedzi vho ḓisendekaho nga nḓisedzo ya tshumelo . 
26 Zwitendeledzi zwa vhutshilo.....52
U itela ḽiga ḽi sa gumi , mbambedzo dza zwa u vhulunga dzo khwiṋiswaho dzi nga nḓila i tevhelaho : 
U sika maipfi u bva kha mararu u ya kha maṋa a tshi shumisa mibvumo ye a guda .
Ndi zwa ndeme u litsha zwimela zwi re hone zwo ralo arali zwi tshi konadzea nga tshifhinga tsha maitele a u khethekanya . 
Kha vha fhindule mbudziso dzii re afho fhasi kha zwigwada zwiṱuku zwavho .
Nyimele ya shishi kha vhalwadze vha vhulwadze ha swigiri
Mutengo wa maraga wa zwino wa zwishumiswa zwa zwibveledzwa zwa masheleni nga tshifhinga tsha u vhiga zwo bviselwa khagala . 
Hu bvelela mini nga Ḓuvha ḽa u vhuya ?
Kha izwi , Khabinethe i hanedzana na mavharivhari are hone a uri opharesheni iyi yo itelwa vhabvannḓa .
Masipala muṅwe na muṅwe wo vhumbwa nga zwivhumbi zwiraru zwine zwa vha :
6 . Khetho dza Buthano ḽa Lushaka
U ṅwala na vhagudi , ha zwigwada na nga eṱhe
Ṱhanganyondivhanywa ya vhuitwa / mishumo ya Ekonomi nyito
Vhashumi vha phurofesheni vha nga dovha vha vhuelwa kha vhuimeli , musi vha tshi kuvhanganya na u ḓisa mafhungo a dimogirafi na ikonomi ya matshilisano na tshenzhema yavho u bva zwitshavhani , zwine zwi nga shumiswa u ḓivhadza maitele a u pulana na u khwaṱhisa fhungo ḽa tshitshavha nga tshifhinga tsha nyambedzano . 
U ita nyambedzano ya raimi
Ri ḓo tikedza mushumo wa Khomishini ya Vhupfumedzani u Konanya na u Lamukanya kha u thusa vhatholi na vhashumi kha u wana nḓila kwayo ya u sudzulusa nga kha maitele o teaho a mulayoni .
Kha iyi nyimele i konḓaho ya vhungomu ha ḽifhasi , hune ikonomi dzoṱhe dza khou ṱangana na khaedu i konḓaho , Khabinethe yo khwaṱhisedza ṱhoḓea ya muvhuso ya u dzhenelela nga maano na u kona u dzhia tsheo dza u vusuludza luvhilo lwa nyaluwo ya ikonomi .
Vhagudi vha thoma u ḓisedzulusa musi vha tshi khou vhala kha sia ḽa u ṱalusa ipfi na kupfesesele .
Mulayo u ita mbetshelwa ya uri huvhe na nḓila ino fana kha dzangano , mavhusele na gavhelo ḽa zwikolo ; u dzudzanyulula na u shandukisa miṅwe milayo ino yelana na zwikolo . 
Manyoro oṱhe ane a ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe , u itwa , u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe , a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 .
Naho zwo ralo , ndi thandela yo teaho kana ya ndeme hu tshi khou sedzwa mitengo mihulwane ya zwa matshilisano , vhupo na mbadelo dza masheleni zwo vhangiwaho nga u khethekanywa ha zwikhala kana fhethu hune ha vha hone .
U dzhielwa nṱha ha vharema , ngauralo , mulayo khethululano ya mushumo muthihi wo livhiswa kha dokotirini ya uri zwivhuya zwi tibedza vhuvhi he ha itwa uri zwi wanale . 
3.1 . Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Maḓaka wa Lushaka Phalamenndeni .
Ndi zwa deme vhukuma zwa zwino uri ri shume nga tshumisano kha mbekanyamushumo nthihi kha u lwa na tshiwo .
Mbadelo dza u ṱola na u gandisa khamphani kana close corporation yo ṅwaliswaho ndi R30 ṱhanziela iṅwe na iṅwe .
U tikedza mveledziso na kushumisele kwa sisiṱeme ya ndaulo ya vhukoni na u bveledza ya kuitele kwa thendelo . 
Mutsiko wa mugaganyagwama wo vha yone thaidzo kha u lwa na khaedu dza bada dzoṱhe ya mavu na ya tshigonṱiri . 
Ho bveledzwa ḽiṅwalwa ḽa Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka ḽithihi ḽi pfeseseaho hu u itela uri thero iṅwe na iṅwe i vhe na ḽiṅwalwa ḽayo. Ḽiṅwalo iḽi ḽi khou ya u shuma vhuimoni ha maṅwalwa a kale ane a nga sa zwitatamennde zwa thero dzoṱhe , Tsumbamaitele a Mbekanyamushumo ya u Guda na Tsumbamalingele a Thero u bva kha Gireidi ya Ṱ-12 .
Ṅwedzi wa Pfanelo dza Vhathu u ḓo pembeleliwa u ya kha shango ḽoṱhe nga vhuphara zwo livha kha u pembelelwa ha Ḓuvha ḽa Pfanelo dza Vhathu nga ḽa 21 Ṱhafamuhwe 2017 ngei Ginsberg , King William's Town , hune ha vha Kapa Vhubvaḓuvha .
Khetho dza mbuelo dza GEMS
Vha tshina nga vhuḓipfi vhune ha elana na tshivhumbeo tsha u tshina . 
U fhaṱa ndivho ya maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo na a vhuyaho lunzhi kha tshibveledzwa
U khwaṱhisedza SWOT na u dzhiela nṱha
Mutsiko wa mveledziso u nga hwesa muhwalo muhulwane kha mupo . 
U shumisa girama yo teaho , ḓivhaipfi , mupeleṱo na mafhungo
Naho zwi sa timatimisi uri ndi vhukhakhi , nyimele yo raloho i ombedzela ndeme khulwane ya u shumisea ha maitele maṅwe na maṅwe a u dzhenelela kha zwa ndifho khathihi na khonadzeo ya masiandaitwa a khakhisamveledziso na a vhaisaho ane a bva kha thandululo dza tshihaḓu . 
Vhuḓifhinduleli hu ṱoḓa muhangarambo wa ndango yo bvelaho zwavhuḓi une wa kha ḓi vha kha maitele a u itwa Afrika Tshipembe . 
Bada dzi songo shelwaho tshigonṱiri , dzine dza vha sisiṱeme ine ya shandukisea , dzi kwamea zwihulwanesa nga vhuendi , vhupo na nyimele dza zwishumiswa zwine zwa tshinyadza u fhirisa bada dzo shelwaho tshigonṱiri . 
Iḽi fhungo ḽa u laṱwa ha malaṱwa ḽo vhonwa kha miṅwaha ya zwinozwino fhedzi musi vhuḓifhinduleli ha zwa ndaulo ya malaṱwa ho pfukiselwa kha Muhasho wa zwa Mupo . 
Zwenezwo zwavhuḓivhuḓi , mbekanyamushumo yashu ya nyito yo fhelela yo vha yo khwaṱhiswa nga vhulangi ha theo ya mulayo u bva kha vhege yo fhelaho fhedzi . 
Mulanguli wa thandela a nga tea u sima thimu ya u tikedza ine ya sedza fhedzi mafhungo a kutshimbilele .
Ho vha na u shaea huhulwane vhukuma ha ndaulo kha ndangulo ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili nga vhanga ḽa u shaea ha vhukoni kha Muhasho wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango na mihasho yapo ya mutakalo . 
Lu tea u sedza zwi tevhelaho :
U ṱaluswa ha thaidzo dza tshiṱirathedzhiki zwi bveledza nzulele ya ndeme u itela tshanduko nahone nyombedzelo nga hetshi tshifhinga i kha masia a re na thaidzo hu si kha thandululo . 
Zwiko zwihulwane zwa ḽounu yo bukwaho kha akhaunthu dza tshifhinga nyana ḽounu dzi songo badelwaho dzo itwaho nga vhashumi vha muvhuso u itela u endela mashangoḓavha na mbilo ya khombo dza moḓoro . 
Tshifhinga tsha u fhedza ri tshi vha endedza nga tshidimela , tsho vha tsho fanela u swika afho nga maḓuvha mararu fhedzi tsho dzhia maḓuvha a malo . 
Zwiṅwe hafhu , nḓila dza u laula dziṅwe dzo vhalaho dzo ṱanganyiswa , dzi katelaho : 
Hafha , hu tshi engedzwa ṱhahelelo ya vhuṱumani vhu sa fushiho vhukati ha ndaka na milandu , ndaka yo vha yo dzhiiwa lu re mulayoni phanḓa ha khomishini . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa mapholisa vhu tea u thomiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli ha zwa vhupholisa .
Zwidade , zwirendo na nyimbo .
Mavundu ane a shayesa ndi vhupo ha mahayani nga maanḓa na u vha na vhafumakadzi na vhana vhanzhi nga maanḓa . 
Mbuedzedzo ya malaṱwa o bveledzwaho nga ngomu kha maitele a vhubveledzi ndi yone i funiwaho nahone malaṱwa ane zwa sa konadzee uri a vhuedzedzwe ndi one a oṱhe ane a nga laṱiwa . 
Arali zwifaredzi zwa u thoma hu dzitshubu , dzi tea u khethekanywa . 
Uri : " U si khakhele zwikhokhono " zwi amba mini ?
Nga tshifhinga tshithihi , ndi zwa ndeme u sumbedzisa uri maitele a Mbuedzedzo na Ndiliso o vha a tshi dzulela u sa wana thikhedzo ya tshelede yo teaho tshifhinga tshoṱhe . 
U ṋetshedza ṱhuṱhuwedzo ya maitele aya , hu sa athu fhela ṅwedzi u ḓaho , Minisiṱa wa Vhudavhidzani vha ḓo ṋetshedza sia ḽa mbekanyamaitele kha vha Maanḓalanga a Vhudavhidzani ho Ḓiimisaho ha Afrika Tshipembe u thoma maitele a zwa ḽaisensi ya sipekiṱhiramu .
Kha fhungo iḽi vha humbelwa u dzhiela nzhele mbekanyatshifhinga i re kha vothi ḽa ofisini yanga . 
Mishinari dzi ita izwi nga u livhisa khumbelo dza tshifhinga tshoṱhe kha vhadzulapo vha ḓorobo vho vhofholowaho na muvhuso nga ha kufarele kwavhuḓi kwa vhathu avha . 
Afha na afho hu na masalela a madanga a mathomo a kha ḓi wanala . 
thendelo dzine dza vha mulayoni dza thengiselonn ḓa dzi bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kana nḓivhadzo ya thendelo
u ita themendelo arali ngeletshedzo ya muthu ' ane a vha na vhukoni ha ' u ṋetshedza ngeletshedzo ya zwa thekheniki ' i fanela u wanala ; na
Musi vha tshi sedza uri " hani " vha songo hangwa zwithu zwi ngaho mushumo wa ndondolo , musi zwivhangakhombo zwiswa zwi tshi nga bvelela .
U swikelela u maanḓafhadza ha vhukuma , ri fanela u vhumba zwiimiswa zwa tshumelo dza zwa masheleni dza vhoramabindu vhaṱuku zwine zwa ḓo langulwa nga vharengisi vhapo na vhoramabindu vhaṱuku . 
Naho dzhango ḽi siho kha Miraḓo ya Tshoṱhe , na miraḓo ya Afrika ya Khoro a vha na maanḓa a u hana . 
Mbilaelo dza u shuma nga nnḓa ha ndaela ya mikano ya tshiimiswa . 
U linganyiswa ha mbeu kha Komiti ya Wadi ya hashu
Thimu i shumaho kha muvhuso yo vhiga kha Komiti yo Imaho kha Vhusevhi uri a huna vhuṱanzi ha uri Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha wo badela u fhaṱwa ha nnḓu dza Muphuresidennde .
U ḓo dzi wana kha lufhera lwa vhuṋa kha tsha u ḽa .
Vhathu vha shela mulenzhe nga u dzhia maga nga vhoṱhe siani ḽa u lambedzwa nga zwiko zwa vha nnḓa hu tshi katelwa na thuso ya zwa tshithekhiniki ine vha nga lila , fhedzi vha tshi nga kona u langa kushumisele kwa zwiko .
vhe na nyito dza vhagudi vha vhaholefhali .
Fomo i khou sainiwa nga u tou funa nga nṋe , u sumbedzisa thendelano yanga ya u dzhenela kha ngudo iyi , u swikela ndi tshi ita iṅwe tsheo . 
Nyito khulwane ya tshiimiswa ndi nyito ine ndemenyingwa yayo ya fhira ya nyito ifhio na ifhio i no itwa nga yuniti yeneyo nthihi . 
Muvhigo muṅwe na muṅwe une hetshi tshigwada tsho vhuya nawo , hovha zwithu zwe vha zwi shuma vhe na vhaofisiri vhorapolotiki vha mavundu , hu tshi katelwa na KwaZulu-Natal , naa hone tsha ndeme kha zwoṱhe , tsho tikedzwa na u shumisana tsinisa na vhashumeli vha tshitshavha . 
U shumisana ha tshumelo ya maṅwalo a zwa mulayo hu lengiswa nga fhungo ḽithihi ḽa vhuimo . 
Ṱhanziela ya vhukuma i bvaho kha shango ḽo teaho .
Muṱaṱisano kha nḓowetshumo ya ḓeri u nṱha nga maanḓa nga nṱhani ha u vha hone ha vhatambi vha thakhula vhanzhi , zwine zwa konḓisela vhabveledzi vhaṱuku uri vha dzhene kha maraga wa ḓeri . 
Fhedzi zwi tou vha khagala uri mbekanyamushumo iyi i tea u andiswa .
u shandukisa kana u gwa philiphili dza milambo sa musi mulambo u tshi shandukiswa wa vha khanala kana musi hu tshi gwiwa mutavha wa shumiswa kha vhufhati
Nga 2009 , ro ḓivhofha u ṱavhanyisa u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa .
Vhukoni ha vhurangaphanḓa na zwikili zwa vhathu zwo khwaṱhaho , vhukoni ha u shuma fhasi ha mutsiko na u fhedza mushumo hu sa athu fhira ḓuvha ḽa u vala , khathihi zwikili zwa vhudavhidzani ha u ṅwala na u amba zwo khwaṱhaho . 
Ndingo dzo itwa u mona na shango .
Zwitshavha zwashu zwi tewa nga fhethu ha vhudzulo hu re na mulalo nahone ho tsireledzeaho u itela u ḓiphiṋa nga mbofholowo dzo themendelwaho kha ndayotewa . 
Davhi ḽa vhurereli
Hu ḓo dovha hafhu ha vha na u fhaṱa ho kaliwaho ho engedzwaho kha dzipharamithasi dza u pulana mimbete ya mahayani u itela u tendela tshikhala na u phaḓaladzwa ha vhathu . 
Komiti ya wadi i nga ita mushumo wa ndeme vhukuma wa u thusa mukhantseḽara wa wadi u tandulula phambano , kana u fhindula mbudziso , sa musi miraḓo ya komiti ya wadi i tshi pfesesa zwihulu mafhungo a tshitshavha ane a konḓa .
Tsini na ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe vha ole tshitendeledzi .
Ho no swikelwa zwinzhi kha u vusuludza vhulimi , muduba wa zwibveledzwa zwa mitshelo na mbuedzedzo ya mavu .
Mbuedzedzo ya maḓi i fanela u ṋetshedzwa zwiṱuṱuwedzi kha u vhulunga maḓi . 
U kovhiwa ha Masheleni a Wadi a u sokou ṋetshedza
Ri khou hana u tendela ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe kana muraḓo muṅwe na muṅwe u ri dzima tshikhala tsho ri fanelaho tshashu kha lushaka lwashu luswa . 
Mitshini yoṱhe i londolwe u itela uri i shumiswe lwo tsireledzeaho
Ndwisazwitshili i a fhungudzea muvhilini Ndwisazwitshili i a tsa muvhilini
" Na mmbuyela ! " ndi Thabo a tshi tzhema .
U khwaṱhisa zwo sedzwaho ndi u khwaṱhisedza nga nyito ha phanḓa ha zwifhaṱo na mbondo dza mikano u itela u fhungudza u kunga na u vha khomboni ha vhane vha nga sedziwa . 
1.8. Minisiṱa wa Vhuendelamashango vha ḓo rwela ṱari Ṅwedzi wa Vhuendelamashango nga dzi 28 Ṱhangule 2013 ngei Amanzingwe Lodge , Hartebeespoort , fhasi ha thero " Maḓi a a Takadza . "
PAJA i ri vhalanguli vha fanela u ṋea zwiitisi " zwi fushaho " .
U thetshelesa u itela mafhungo
Vhonkhetheni vho teaho vha ḓo tea u ḓisa tshinepe hu sa athu fhela maḓuvha mavhili musi vho kwamiwa .
Thungo ya vhubvaḓuvha ngei kha vunḓu ḽa Devhula Vhukovhela hu ḓo vhelwavho ho sedzeswa kha themamveledziso yo ṱanganyiswa na zwa migodi u vhuelwa nga minerala .
Hafhu , ri nga lavhelela u bva kha vhaṱoḓisesi u ṱoḓisisa kha sia heḽi , nga maanḓa ngauri sa zwiimiswa zwa fhano hayani , vha ḓo vha vho ima zwavhuḓi kha u tandula kha tshibveledzi hetshi . 
Mihumbulo ya mulayo yo ṋetshedzwa nahone tsengo ya milandu yo tshimbidzwa zwavhuḓi . 
Gavhelo ḽa Ndondolo ya mavu ḽo livhiswa kha u khwinisa mveledziso na u shumisa hu sa nyeṱhi ha zwiko zwa mupo . 
Tshiputelo tsha mushonga wavho tshi nga iswa mushumoni wavho , hayani kana kha ḓiresi ya holodei .
Maitele a zwino ha ngo vula mathemo a nga ho sa pfumedzano kana ndaṱiso ya iwe muṋe kana mushumo wa Mudzimu , ane a elana na mathemo ane a shumiswa . 
Thero i vusa vhushumisani ha lushaka , vhu ḓisaho mbofholowo na demokirasi . 
Izwi zwi sumbedza u ḓikumedzela ha tshifhinga tshilapfu ha GE kha dzhango na kha u wana thandululo dza vhutumbuli kha themamveledziso ya Afrika na thaidzo dza ndondola mutakalo .
Kha vha kwame ofisi ya masipala vhuponi havho .
Khorombusi i nga tendela sa tsumbo , u shumiswa hu pfadzaho ha zwileludzi zwa tshikolo u itela ndivho dza tshitshavha , matshilisano na u kuvhanganya masheleni , ho sedzwa maga a pfadzaho nahone a sa dzhii sia sa zwe a tiwa nga khorombusi , zwine zwa katela mbadelo kana mbadelo dza u thusa tshikolo .
4.5 U REKHODA NA U VHIGA
U tandululwa ha thaidzo idzo zwihulwane ndi nga kha nyambedzano na uri arali zwoṱhe zwa kundelwa , hu ḓo vha mafhungo a nḓila ya mulayo . 
Zwa zwino ri khou tshila kha tshifhinga tsho engedzeaho zwa dzikhakhathi na zwigwada gwada , zwo ralo izwi a si khombo ine ra nga ri a i vhonali arali ya nga bvelela . 
c ) dathasethe , mivhigo na makumedzwa .
5 . Fulaga ya lushaka
( d ) tshikalo tsha vhubindudzi ha muvhuso na mutikedzelo wa u wanala na khwiniso ya mbuelo kha ndaka yeneyo ; na
32 Dikishinari yanga
Luṅwe na luṅwe lwa vhubannda uvhu ndi nthihi tsha raru tsha muelo wa fulaga .
Mbambedzo kha sia ḽa pfunzo kha tshigwada tshithihi tsha vhukale zwi dzumbulula nḓowelo i fanaho hu na dziṅwe phambano vhukati ha zwiṱiriki . 
uri mubebi a nga shandula muhumbulo wawe a khantsela thendelo nga u ḓadza Fomo 12A phanḓa ha khomishinari tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋea thendelo ;
U ḓivha na u topola tshelede yoṱhe ya mangwende ya mabambiri ya Afurika Tshipembe
ZWIVHUMBEO NA MILAYO ZWA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
Thero na ṱhoho zwi nga nangwa kha aya masia a thero u ṋekedza zwi re ngomu mafhungoni u gudisa nga ha zwikili zwa luambo .
Vha zwi ḓivha hani arali vha tshi swikelela ṱhodea ?
Zwi tou fanaho , na u dzhenela kha khaedu ya tshanduko ya kilima zwi ṋetshedza tshikhala tsha u engedza zwa u bindudza na mishumo kha zwa thekhinoḽodzhi ine ya vhavhalela mupo . 
Hezwi zwi engedza kha Operation Phakisa Aquaculture Lab ine yo livhiswa kha u engedzedza nyaluwo ya vhufuwi ha maḓini kaṱanu miṅwahani miṱanu i ḓaho u bva kha thani dza 4 000 u ya kha dza 20 000 , u sika mishumo ya 15 000 na u engedzedza u shelamulenzhe ha vhufuwi ha maḓini kha Zwibveledzwa Zwapo ( GDP ) .
Minisiṱa vho ri fulo ḽi ḓo ḓura R3 biḽioni nahone ḽi ḓo konadzea nga kha ndambedzo ya PEPFAR , Tshikwama tsha Ḽifhasi , Zhendedzi ḽa Mveledziso ya German ( GIZ ) na mihasho ya muvhuso .
Thangule 2002
Muthu ane vha nga mu kwama : Nhlanhla Mrwerwe
Zwa zwino mafhungo nga vhoramafhungo o vha o thivhelwa , vhuḓipfi hanu ho vha vhufhio ? 
Kha nyimele ya ṱhoḓea dzapo , tshumelo i iswa kha miṱa u itela uri i shumiswe hune vha dzula hone kana fhethu . 
Ndi khou livhuwa u rambiwa uri ndi ḓe ndi ambe na vhoinwi ṋamusi nga ha nḓila ntswa ya nyaluwo Afrika Tshipembe . 
Kha ri kovhelane miṅwe ya mihumbulo kha mushumo u konadzeaho wa nḓowetshumo ya nḓisedzo ya matheriala kha vhuḓidini hashu vhu yaho phana ha u engedza na u khwinisa nḓisedzo ya themamveledziso ya mutheo u itela u swikelela ṱhoḓea dza vhadzulapo zwavho vha Afrika Tshipembe , u limuwa zwipikwa zwa ikonomi ya matshilisano na tshanduko . 
( d ) U ita uri mafhungo ane a ṱoḓea a wanale kha tshitshavha ane a sumbedza arali tshiimiswa tsha masheleni tshi tshi khou kana tshi sa khou ṋetshedza ṱhoḓea dza tshikolodo tsha nnḓu kha vhadzulapo ;
Vhupo ha vhuendelamashango ho dalelwa u ya nga mutevhe u tevhelaho . 
Naho zwo ralo , vhadzulapo zwavho kha zwikhala zwa nnyi na nnyi u fana na mavhengeletserekano vha a semiwa na hone tshinwe tshifhinga vha rwiwa nga ṅwambo wa mihumbulo ya tshiṱalula . 
Zwenezwo u ya nga u thivhela , ri khou sedzesa kha u shuma ro livha thwii kha vhana u vhona arali ri nga si kone u engedza zwiṱirathedzhi zwashu zwa u thivhela . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala , u shumisa ludungela lwa nyimele , u wana ṱhalutshedzo dza maipfi maswa
Tshiṱirathedzhi tsha ndangulo ya tshikolodo tsha vhukuma tshi konisa shango uri ḽi swikelele muhangarambo wa zwa masheleni lwa tshifhinga tshilapfu , sa zwe zwa ṱalutshedza nga u fhungudzea ha tshikolodo u ya kha ndivhanele ya Nyaluwo ya Zwibveledzwa Zwapo . 
Mbilaelo khulwane ndi ya uri zwimela zwa tshifhinga tshi ḓaho zwo ṱavhiwaho kha mavu ayo zwi nga ḓi tshikafhala . 
Lavhelesani zwifanyiso ni ambe nga u fhambana ha mutsho .
Mafhungo vhuponi
Komiti ya u Tshimbidza ya QLTC ya Lushaka ( National QLTC Steering Committee / NQLTCSC )
Gireidi C - mugudisi u na vhukoni ha u gudisa muthu ḽaisentse ya u reila ya khoudu A1 , A na B , na uri mugudisi uyu u na ḽaisentse ya u reila ya khoudu EB kha u reila goloi dza manyuaḽa na ḽaisentse ya u reila ya khoudu A ;
Hezwi zwo vhea Masipala vhukati ha mimasipala i si gathi i khou shumaho zwavhuḓi . 
Muhasho u khou ṱoḓa u thoma ṱhoḓisiso ya vhudavhidzanikule na mbekanyamushumo dza mveledziso dzo livhiswaho kha u sika nḓowetshumo ya u sika na u linga ya vhudavhidzanikule ha Afrika Tshipembe . 
Hu tshi katelwa mbadelo dza phensheni ya tshikolodo na tshikwama tsha mbetshelwa , tshishumiswa , magavhelo a u unḓa a sili na vhumvumvusi na miṅwe miṱuso . 
( 3 ) Khothe dzi tea u shumisa mulayo wa sialala musi uyo mulayo u tshi khou shuma , dzi tshi tevhela Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe une wa shuma wo livhana fhedzi na zwa mulayo wa zwa sialala .
Zwo ralo , mbekanyamushumo dzashu dza mulalo a dzi na iṅwe nḓila fhedzi hu tou vha u u vhaiswa . 
U fhuredzela
Mazhendedzi a tea u kona u fhindula mbudziso dzoṱhe dzi pfalaho dza ha masipala sa hone hune ha vha senthara ya u thoma ya vhukwamani . 
Ngona ya ḽaborathori na u vhiga zwi tea u linganyiswa na u vha na ndango dzo teaho dzi shumiswaho . 
vhuimeleli ha masia oṱhe kha wadi
Mulayo uyu u ita mbetshelwa ya tsireledzo ya tshifhinganyana dziṅwe pfanelo , na madzangalelo kha mavu , dzine a dzo ngo tou tsireledzwa zwavhuḓi nga mulayo , u swika theo ya mulayo ntswa yo dodombedzwaho i tshi vha hone . 
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na zwifanyiso
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa dzi 22 Tshimedzi 2014
Modulu 1 : Bugupfarwa ya Vhupfumbdzi ha Komiti dza Wadi , Ndalukanyo dza Lushaka kha Kuvhusele kwa Komiti dza Wadi , 2007 .
Zwivhalo izwi zwi a ṱanganywa , mbekanyamushumo dza u dzhenisa muḓagasi dza bveledzwa na u rumelwa kha DOE u wana ndambedzo ya masheleni . 
Ndi vhorakhonṱhiraka fhedzi vhane vha nga kona u ṋetshedza vhuṱanzi ha nomboro ndaula ya Mbuelo ya Muthelo , nomboro ya u Ḓiṅwalisa ya VAT na u Ḓiṅwalisa ha Khamphani zwi ḓo shuma . 
Dzo ḓalesa kha English .
Milayo ya u tou angaredza i a ṱalutshedzwa i tshi ya phanḓa na kushumele kugede kwa zwiṱalusi zwo fhambanaho zwa tshumelo dza zwa mutakalo zwi bulwa fhasi ha zwipiḓa zwa tshumelo . 
Fhedzi , tsedzuluso thangeli ndi dza ndeme zwazwino .
U engedzea ha ndavhelelo ya vhutshilo ndi zwa ndeme kha mveledziso ya shango .
U khwiṋifhadza khasho ya ṱhingo , radio , theḽevishini na gurannḓa u itela u vhona uri hu khou vha na tswikelelo kha vhadzulapo vhoṱhe . 
U vhala maipfi a tshi bva kha ngudo dza foniki kha mafhungo na kha zwiṅwe zwibveledzwa .
Musi tshigwada tsho tendelana , muraḓo wa tshigwada we a ḓo bvisa mafhungo a mbudziso yeneyo u a ṅwala hafhu kha tshibogisi tsho teaho . 
Tshivhalo tsha vha ṱoḓaho muḓagasi miṅwahani mivhili yo fhiraho tsho fhedza tsho anda u fhira maanḓa ane a vha hone .
Vha badele mbadelo yo randelwahi nga phosiṱaḽa oda kana nga kheshe vho I ṅwalela Mulangi Muhulwane wa hulimi .
U sumbedza zwithu zwa ndeme kha khwesheneya
U vhuisa muhumbulo kha zwibveledzwa zwo vhalwaho nga mugudi e eṱhe / vhavhilivhavhili
Mukonṱiraka u ḓo tendelwa u sedza nomboro idzi , a na muimeleli wa muinzhiniara . 
U ṱalusa vhatambi kha tshiṱori / ḽitambwa na u ṋea muhumbulo wawe .
arali mufu a songo sia wili kana
ṰHAFAMUHWE
Kha vha livhise khumbelo dza mushumo kha khethekanyo ya Mafhungo a Tekeniki na nnḓa ha dziofisi dza u fhaṱa u itela zwiengedzwa . 
Sa tshiṅwe tsha zwithu zwihulwane zwa Pulanetshumisi ya Muvhuso , thandela iyi yo konadzea nge ya lambedzwa lu sa vhudziswi nga Muhasho wa Gwama ḽa Lushaka .
U khwinisa sisiṱeme ya ndaulo ya mavu kha shango zwi dzula zwi zwa ndeme kha khakhululo ya mavu na mveledziso ya mahayani , na mveledziso ya shango nga u angaredza . 
Maitele a tshigwada a dovha hafhu a sedza maitele ane khamphani ya engedza ndeme ya tshibveledzwa a nḓowetshumo , fhedzi tshi sedzesa kha u kuvhangana hu bvaho kha vhupo ha dzikhamphani dzine dza vha na vhuṱumani na u tshintshana hadzo . 
U dudedza muvhili : masongesonge na u tatamudza muṱoḓo ho dzuliwa fhasi , masongesonge kha bola yo khwaṱhaho , u putulula na u lapfisa muṱoḓo , nz .
Zwiga zwa tshifhinga tsho fhiraho tsha muvhuso wa tshiṱalula tshi si tshavhuḓi tshashu zwi kha ḓi vhonala kha tshumelo dza mafhungo na ḽaiburari zwine u swika zwenezwino zwo vha zwi sa swikelei nga vhunzhi ha vhathu vhashu . 
Kha vha topole zwithu zwo ḓoweleaho nga maanḓa , dzithaidzo dzine dza vha hone na muholo wo anganyelwaho mushumo wonoyo na uri ndi vhafumakadzi vhangana vha itaho mushumo wa lushaka lwonolwu .
ṱhalutshedzo dza kushumele dzi hone
NGA MURAHU HA U TZHIPIWA
Thikhedzo na mveledziso kha vhorabulasi vhane vha khou bvelela ( ya thekhinikhaḽa , masheleni na themamveledziso ) kha tshanduko ya mavu a vhulimi .
Ṅwaha wo fhelaho ro ḓivhadza kana u thoma mbekanyamushumo dza tshanduko kha u shumisa Pulane dza Mveledziso ya Lushaka .
Muhaṱuli o wana uri a hu na vhuṱanzi ho linganaho phanḓa ha vhulamuli u itela u swikela kha pheleledzo ye a swika khayo . 
U rengisela tshiṱaraṱani
Afrika Tshipembe ḽo bvela phanda kha u vha shango ḽi sa khethululi nga muvhala , mbeu na zwine muthu a tenda khazwo .
U vhalela nṱha e eṱhe nahone zwi tshi pfala
Ri khou dovha ra ita bembela ḽa tshenzhemo ya vhutsireledzi ha ḓanzheni kha mimasipala yo fhambanaho u khwaṱhisedza maitele o khwaṱhaho kha mafhungo a ḓanzhe . 
Ndo ( vhala ) zwiṱori zwinzhi buguni iyi .
Zwithu zwine zwa nnyita uri ndi takale na zwithu zwine zwa nnyita uri ndi ṱungufhale
Kha u tikedza pfunzo ya mutheo , dziyunivesithi dzi ḓo bveledza matshudeni o ṱhaphudzaho vhudededzi vha linganaho 20 000 nga ṅwaha uya kha 2019 , ine ya vha nyengedzedzo ya 13 740 ya 2013 .
Ri tea u amba nga ha fhelisa phambano ya ndivho u fhirisa phambano ya zwa didzhithala . 
Musi vha tshi vala , vho khwaṱhisa ḽa vhuthihi kha zwa mitambo vhukati ha madzangano . 
Nḓivho nga u tou angaredza ya mishumo ya masipala , zwihulu mishumo ya wadi na ya komiti dza wadi
Ho sedzwa vhuhulu ha mishumo yo iledzwaho kha bulasi , a huna nḓila ine muhweleli wa u thoma a nga ḓivha zwi khagala zwine zwa khou itea ngomu bulasini . 
Kha u shela mulenzhe kha u fhaṱa sisiṱeme ya zwa masheleni i re khagala ya dovha ya khwaṱha u itela u tikedza nyaluwo na mveledziso ya tshoṱhe , ḽidzinginywa nga Afrika Tshipembe ḽa masheleni a no dzhena na u bva zwi siho mulayoni u bva kha mitengo ya mbambadzo i songo vheiwaho zwone , zwe vha ri zwi sedziwe nga Tshiimiswa tsha Mbambadzo tsha Ḽifhasi , ḽo ṱanganedzwa .
Ni ḓo tea u vha na zwi tevhelelaho :
Hezwi zwi fhindula bembela ḽa Nzudzanyo ya Mveledziso ya Lushaka kha u khwaṱhisedza zwihulu kha vhurangeli , u khwinisa vhubveledzi , nga maanḓa u ṱoḓana na nḓivho ya ikonomi , na u khwinisa tshumiso yavhuḓi kwao ho dzudzanaho .
1 . Vhuimo ha Khabinethe nga ha mafhungo a ndeme kha nyimele ya zwino
Hezwi zwi nga vhulunga tshifhinga na tshelede .
( i ) u ṱanganelana na ḽiṅwe ḽihoro ;
U pfesesa uri u ola na u ṅwala zwo fhambana ( tsumbo : u ita u nga u khou ṅwala a tshi khou shumisa maipfi o kopiwaho zwo ṱangana na makolongonya ) .
U fhungudza vhutshinyi na u engedza vhutsireledzi
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 8 : U shela mulenzhe kha mushumoitwa wa IDP wa 3 / 1 Thimu dza u Shuma dza Thandela na 3 / 3 U sika makumedzwa a thandela
Nga nnḓa ha izwo , ro ṋewa mushumo , wa u konḓa u shaea ha ndinganelo na u sa vha hone ha vhulamukanyi zwo itwaho nga khethululo nga nḓila ine ya sa kandekanye pfanelo dza muthu muṅwe na muṅwe kana mbofholowo . 
U khwinifhadza nḓisedzo ya tshumelo dza makhaulambilu nga tshumisano na vha nḓisedzo ya tshumelo dza Ndondolo ya makhaulambilu . 
158. Miraḓḓo ya Khoro ya Masipala
Mbuno ya uri vha sa londe tshilonda tsha u thoma kha muthu muṅwe i tou vha khagala vhukuma kuma . 
Malugana na dzivisa , sa tsumbo , ri khou ita thoma khoniferentsi ya maḓuvha maṱuku ya 2010 . 
Nyito dza u rangela u vhala ; u humbulela ho sendekwaho kha ṱhoho ya mafhungo na / kana zwifanyiso
Mafulo a u tsivhudza vhathu a re kati
U ita uri hu vhe na vhupuḽani ho ṱanganelaho nga u dzhiela nṱha zwiteṅwa zwa mupo . 
zwite ṅwa zwa muthelo fhasi ha ṋomboro ya shedu ḽu 3 , 4 , 5 and 6
Ikonomi yashu yo ṱangana na zwi konḓaho ubva tshe ha vha na u sa vha kha tshiimo tshavhuḓi ha masheleni nga 2008 .
Nzudzanyo yo Ṱanḓavhuwaho u itela Mveledziso ya Vhudzulo ha Vhathu ine ya lavhelela " kuitele kwa tshumisano " maelana na zwa vhuthomi dza u lwa na vhuaḓa kha zwa dzinnḓu . 
Ri ḓo shuma na zwitshavha na vhafaramikovhe vha ndeme kha u lwa na u rengisa zwidzidzivhadzi na u shumisa zwidzidzivhadzi lwo kalulaho , zwine zwa khou ṱahadza zwinwe zwa zwitshavha zwashu .
Minisiṱa wa zwa Kuvhusele kwa Tshumisano na Mafhungo a Sialala
Ṋetshedzo ya tshumelo dzi fanaho na mutakalo , pfunzo na mavhengele zwi fanela na zwone u dzheniswa kha vhupo uvhu . 
Ri ḽiṅwe ḽa mavundu mavhili fhedzi kha ḽino shango u ṋetshedzwa gavhelo ili uri ri one u thoma thandela iyi ri tshi khou shumisa zwikili zwa vhuṱali . 
Zwe vhathu vha vha tshi tshilisa zwone kale na tshifhinga tshino . ( tshanduko na u isa phanḓa )
Thikhedzo yashu ya muvhuso wapo i dzula i thikho ya maanḓa ashu a nḓisedzo ya tshumelo . 
Zwishumiswa zwa u thivhela zwi songo vhuya zwa shumiswa sa nḓila ya ndaṱiso kana ḽiga ḽa ndaṱiso . 
Tshivhalo tsha nṱha tsha amonia nga ngomu tshi kwama nga ngomu ha dzi sele , pH ya malofha , na ndaulo ya osimo . 
Muvhuso u ḓo thoma u shumisa thendelano dzo swikelwaho vhukati ha mabindu na vhashumi , hu tshi katelwa na u dzhielwa nṱha ha miholo ya fhasisa ya lushaka .
Mimekhenizimu iyi na maitele a zwo ngo livhiswa kha u fhirela khaṱhulo ya khothe , fhedzi u itela u i sapuḽimentha . 
Vhuṱumani vhukati ha vhubindudzi , u vhulunga , na u vhubveledzi vhu nga vha ho ṋaṋisa tshikwekwe tsha nyaluwo i ongolowaho nga tshifhinga tsha miṅwaha ya fumi yo fhiraho . 
Ni nga engedza maṅwe mafhungo kha phosiṱara a no amba nga ha u sa lakatedza .
Ri khou tea u khwaṱhisa uri mbekanyamushumo ya vhugudisi na mvelaphanḓa ya zwikili kha shango i fhindula ṱhoḓea dza ikonomi .
Zwa u fhedzisa , tsenguluso yo wana nyaluwo i vhonalaho na mbuelo ya mushumo zwi nga kona u swikelelwa nga u linganyisa hafhu ha mbumbeo ya mbuelo na tshinyalelo ya ekonomi hu si na u vhaisa vhudziki ha ekonomi ya maikiro . 
U fhungudzwa ha khemikhaḽa na masalela kha soredzhi kana hu fhiselwaho mathukhwi . 
a ) Vho Agnes Moiloa kha poswo ya Muofisiri Muhulwane kha zwa Mashumele .
Mbuno hu nga vha uri vhanna vhanzhi vho tholiwa u fhirisa vhafumakadzi . 
Milayo ya u swikela vhubvelaphanḓa na u sa tsha bvela phanḓa zwi vhukati kha maitele a ṱhanganelo . 
Poswo dzoṱhe dzo bulwaho afho fhasi ndi poswo dza ndangulo khulwane ; vhahumbeli vha fanela u vha vhe na zwikili zwa ndangulo . 
Thikhedzo kha zwibveledzwa
U lwela u pfukisela zwa ndeme hu si na u xelelwa nga vhavhali .
Nḓila dza u vhulunga maḓi
Vha na zwileludzi zwivhili kana zwinzhi zwine zwa ṋekedza tshumelo kha vhanna na vhafumakadzi thungo na thungo , mbonalo ye ya vhonalesa nga maanḓa kha zwiimiswa zwi re na ḽaisentsi . 
Sethe dza phindulo ya mulingo ya mulingo wa Fulwi na miṅwe milingo ṅwaha ya woṱhe . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo lugisa muvhigo hu tshi itelwa mvuvhano na ICC u ya nga Athikili 97 na vhuleme he ḽa ṱangana naho u ya nga Athikili 98(2) ḽa kumedza uyo muvhigo kha muṱangano uḓaho wa Buthano ḽa Mahoro a Muvhuso .
Mutengo wa ole , u dzula u nṱha , zwine zwa kwama vharengi na vhubindudzi . 
Kuhumbulele uku kwa vhuvhi ndi tshipiḓa tsha tsumbo nga zwa kereke , nahone zwi dzulela u sumbedzwa kha thero na dziṅwe nḓila dza vhudavhidzani .
Vho Susan vha dovha hafhu vha shela mulenzhe kha thandela dza u thivhela vhugevhenga hapo . 
Ri fhindula mbudziso idzi na dziṅwe-vho kha khoso iyi yo ṱanḓavhuwaho , i no funzwa nga vhorasaintsi vhe re na tshenzhemo yo dombelaho ya phurathikhaḽa ya pfushazwimela . 
1.13.4 Ri ita khuwelelo kha mahoro a polotiki uri vha vhe na u konḓelelana na miraḓo yavho na u isa khuwelelo kha tshitshavha uri vha tikedze Tshumelo ya Mapholisa a Afrika Tshipembe kha tsedzuluso .
( f ) ṱhoḓḓea dza u bveledzisa phanḓḓa na dziṅwe-vho dza vunḓḓu , muvhuso wapo na masipala ;
Vhatsimbidzi vha CBP vha tea u shuma na u pulana na mukhanteḽara kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa phurosese .
Vhukati ha zwiṱirathedzhi zwa ndeme zwine zwa elana na sia ḽa muvhuso wapo ndi zwitevhelaho : 
Ndi nga u ambedzana uhu hune ḽifhasi ḽi nga swikela bono ḽa ḽifhasi ḽa mveledziso i dzulaho i hone , i katelaho u tevhedzwa ha pfanelo dza vhathu , u ṱhonifhana na u fheliswa ha vhushai . 
U vhulunga dzirekhodo
Thero nṋa dza Ṱhanziela kha Mbambadzo ya Dzitshaka ndi : 
U ṋetshedza vhurangaphanḓa vhu bveledzaho na vhuṱoli ha mishumo yoṱhe yo avhelwaho Bodo . 
Dzo bulwa nga vhuḓalo zwi tshi ya phanḓa sa mishumoitwa ya vhuṱumani , Tshiwo na tshishumiswa zwa CBP , kha khethekanyo i re afho fhasi .
-- Mutumbu : U dzudzanya mbuno khulwane / dza ndeme nga nḓila i pfalaho .
Vhufhura ha nthesa ha 419 na ha madenwa
Kha nyimele dzoṱhe hedzi , u vhala uhu ho engedzedzwaho hu tea u tshimbilelana na ṱhoho dza mafhungo na mihumbulo mihulwane / thero zwo nangelwaho itsho tshibveledzwa tsho randelwaho kha sekele ya idzo vhege mbili .
U ya nga ḓivhazwakale , ndangulo ya malaṱwa Afrika Tshipembe a yo ngo ṋewa ndeme yo i fanelaho , sa mushumo wa ndeme u ṱoḓeaho u thivhela tshikafhadzo na u tsireledza mupo na mutakalo wa vhathu . 
Fomo dzi wanala kha vha maanḓalanga a zwa vhuṅwalisi kana vha dzi bvisa kha
Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo nga Muphuresidennde ya madzina a miraḓo ya Khomishini ya Ṱhoḓisiso nga ha Pfunzo ya Nṱha .
Afrika Tshipembe ḽi dzula ḽo ḓivhofha kha maitele ane a langiwa a langaho vhuvhambadzi ha zwifuwo na zwimela zwi re kha tshutshedzo kana zwo tsireledziwaho u ya nga mulayo wa ngomu hayani , khathihi na mbetshelwa dza mulayo dzi kombetshedzaho dza CITES .
U thoma mbekanyamushumo dza thivhelo ya tshiwo dzi sedzaho kha zwitshavha zwi re khomboni vhukuma na u lwela u tikedza matshilo o khwaṱhaho . 
U rwela ṱari musi wa muṱangano wa mavhuthu
Vhunzhi ha Komiti dzi anḓana na mihasho ya muvhuso i ne Phalamennde ya ita mushumo wa vhulavhelesi na vhuḓifhinduleli ha vhusimamilayo kha yo .
Miṱangano ya vhahulwane na ndangulo ya nṱha yo farwa murahu ha vhege mbili u itela u ṋetshedza vhurangaphanḓa ha polotiki na vhulivhisi kha muhasho . 
1.3 Tshivhumbeo tsha Gaidi
o Dzina ḽa mufu
Ri takalela u dzhia hetshi tshipiḓa u tamela mashudu vhaṱaleli vhaṱhe vha thimu ya Afurika Tshipembe kha ṱhuṱhuwedzo ya kutambele kwavhuḓi miṅwahani yo fhiraho .
Thendelano ya mashango mavhili iyi i ḓo wana mutheo na mathomo a vhuhovheleli ha tshifhinga tshilapfu hashu . 
4 . Naa ndia kwama tshitshavha nga ha ṱhoḓea na zwithu zwa ndeme zwavho ?
U ṋetshedza tshumelo dza zwa masheleni dzi pfadzaho nahone dzi shumaho zwavhuḓi dzine dza shela mulenzhe kha vhuḓifhulufheli ha nnyi na nnyi dzine dza shumisa maitele kwao a dzitshaka . 
4.2 Khabinethe i khou tikedza maga o dzhiwaho nga Komiti ya Minisiṱa dza Muvhuso kha
NYITO DZINE DZA BVA KHA TPLKL ( NCAPS ) ( LUAMBO LWA HAYANI )
U ḓivha mbonalo dza muvhigo wa mutsho : redzhisiṱara na nḓila ye luambo lwa shumiswa ngayo
ṱhanziela ya tshikalo tsha u ela tshileme ( u ela tshileme )
Vhukando ho fhambanaho vhune ha nga dzhiwa kha ndangulo ya thandela vhu nga khethekanywa u ya nga masia a tevhelaho :
Kha vha lugisele dzi seed lot u itela zwa sambulu .
Muvhuso u khou ita nga hune u nga kona u fhungudza nyimele ya zwino nahone u khou shumisana na vha kwameaho vhoṱhe kha vhupo ho welwaho nga gomelelo .
U ya nga maitele a ḽifhasi , Afrika Tshipembe ḽi ṱoḓa themamveledziso Khulwane ya maḓi manzhi nga mulandu wa mvula ya khalaṅwaha ye ya si vhe nnzhi khathihi na u shayea ha zwiko zwa maḓi . 
9 . Tshuṅwahaya ya ṋamusi tshi / i a konḓa .
3.2 Bodo ya Khoro ya Tsedzuluso ya Saintsi ya Vhathu .
Shango ḽa Afrika Tshipembe ḽo ḓiimisela kha khetho
Masia aya mararu a sumbedza ndeme ya zwine u funza ha tea u vha zwone dziyunivesithi dzashu . 
U sedzuluswa ho khetheaho hu tea u ṋea mbekanyamushumo dza vhupfumbudzi ha dzitshaka ha nga ngomu ho ḓiṅwalisaho na vha Afrika Tshipembe kana tshiimiswa tshi ḓivheaho nahone tsho ṅwaliswaho tsha dzitshaka . 
U shayea ha ṱhogomelo ya u thivhela kha mihasho mushumisi zwi khou ṋaṋisa nyimele ya phothifolio ya ndaka nga u angaredza ya . 
U itela uri zwithu zwi vhe hone lwa tshifhinga tshilapfu , zwi fanela uri zwi thuse kha u alusa ikonomi na u ita uri vhathu vhothe vha vhuelwe u lingana ( nyedzano ya matshilisano ) khathihi na uri zwi songo sia zwi tshi khou tshinyadza mupo .
Nga tshifhinga tsha vhukati , muvhuso u ḓo livha kha u khwinisa vhukoni na tshanduko dza tshumiso ya masheleni a nnyi na nnyi , u shandukisa ndivhiswa dza tshumiso ya masheleni u ya kha zwipikwa zwa ndeme , u sumbedza u vhulunga na u langa mbadelo , u shandukisa maitele a murengiselano u itela u fhungudza vhuaḓa na u shumisa zwi si zwavhuḓi zwiko zwa muvhuso , na u khwaṱhisa vhulanguli ha masheleni . 
Tshelede ya vhuunḓi ndi vhuḓifhinduleli ha vhabebi vha malofhani fhedzi ?
U tila na u kwamea ha miṱa kha dzhenuwo zwi vhonala sa zwone zwivhangi zwa ndeme . 
U shumisiwa ha ipfi " maṅwalo " ho dovha ha iledzwa sa ezwi mulayo u tshi amba nga fhungo ḽa vhutumbuli , vhuingameli na vhubveledzi ha maṅwalo na dzitheiphi , eḽekhiṱhironiki , didzhithala kana dziṅwe nḓila dza kurekhodele . 
1.10 U kovha hu livhisaho kha zwipiḓa
4 / 2 U ḓirafutha na u vusuludza Phurogiremuṱhanganeli
Dwadze ḽa HIV na AIDS zwi tou vha khagala uri ḽo ita tshisadzi , zwi sumbaho kha u shaea ha tsireledzo ha mbeu hune ha ṱoḓa tshenzhemo nga u ṱavhanya sa tshipiḓa tsha u ṋea maanḓa na u tsireledza vhafumakadzi tsho ṱanḓavhuwaho . 
U ṱanganyisa sayanaidi na amonia zwo wanala zwi na toksini nnzhi u fhira zwi zwoṱhe . 
1.6 Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo yo ita muṱangano wa vhafaramikovhe nga dzi 4 Khubvumedzi 2008 , afho ndi he ha ambiwa nga zwe zwa
U ḓadziswa hafhu ha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha hu khou tevhela .
Kha gethe ya u dzhena Phalamenndeni nga Roeland Street , tshifanyiso tsha tshiṱaniswa tsha Vho Dzhenerala Louis Botha tshifhinga tshinzhi tshi ḓisa mbudziso : Hu ḓo itwa mini nga vhahali vhaswa vha lushaka ?
Tshipitshi tsho lugiselwaho / dibeithi / / inthaviyu / nyambedzano
Vhudzivha ha vhuḓikumedzi uhu vhu humbudza uri tshifhinga na ṱhoḓea dza zwiko u itela u tendela sisiṱeme na zwivhumbeo uri zwi khwinisee zwi ḓo ṋetshedzwa na uri zwipikwa zwoṱhe nga u a angaredza zwo sumedzwaho kha ndeme ya ndayotewa na milayo zwi ḓo vha zwa vhukuma kha tshifhinga tshiḓaho . 
Ndi yanga nahone ndi nga si ni fhe .
( 1 ) Hu na maanḓalanga mathihi a zwa vhutshutshisi kha Riphabuḽiki o vhumbwaho hu tshi tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka ho vhumbwaho nga -
Thuso ya shishi ( badani na muyani )
U rathiswa uhu u bva kha anaḽogo u ya kha tshumelo ya khasho ya didzhithaḽa hu bvisa tshirathisi tsha radio tshine tsha khou ṱoḓea tsho teaho nḓisedzo ya tshumelo ya burodibennde thendeleki .
Nḓila ya Tshipiḓa tsha vhuṱa vhuvhili i ḓo shumiswa kha u thoma zhendedzi :
Sa izwi IDP yo itelwa u sumbedzisa zwithu zwa ndeme zwa tshitshavha , arali iyi mitevheṱhanḓu i songo livhanywa na zwitshavha i nga vha i si ya vhukuma kha kuitele kwa u pulana kwa CBP .
Kha zwipikwa zwoṱhe ndi u khwaṱhisa uri ri engedze tshivhalo tsha vha tshutshisi na Vhashumi vha Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo .
Konṱiraka ya u Fhaṱa na Pulane yo Phasiswaho
Phasipoto yavho i tea u vha i kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho
Girafu i re afho nṱha i sumbedza zwikalo zwa mbuelo dza miṱa . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma : Mulaedza wa Lushaka 2016
Nyimele ya zwino ya u dovholola na u litsha tshikolo a i ṱanganedzei nahone i tea u humiselwa murahu . 
Musi vhunzhi ha vharengi vho ṱhonifha vhuḓikumedzeli uhu , vhaṅwe a vho ngo zwi ita . 
Arali vha tshi kona u shumisa inthanete vha ḓo wana , vha ḓo wana maswa maswa kha website www.doh.gov.za
U ḓikumedzela ho dovha ha pfaniwa na Singapore uri vha thuse Afrika Tshipembe nga mveledziso ya zwikili na u engedza tshivhalo tsha khoso dza vhupfumbudzi dza matshudeni vha Afrika Tshipembe dzine dza ṋetshedzwa fhasi ha Mbekanyamushumo ya Nyanḓano na Singapore .
Vha fanela u vha vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira nga ḓuvha ḽa musi vha tshi ita ndingo uri vha tendelwe u ita khumbelo ya arali nzhini ya thuthuthu i sa fhiri 125 cc na miṅwaha ya 18 kana u fhira arali i tshi fhira 125 cc .
Vhurangaphanḓa
Zwivhangi zwe zwa vha na tshivhalo tshihulwanesa tsha mpfu , zwo wana vhuimo ha nṱha na u vhumba tshipiḓa tsha zwivhangi zwihulwane zwa lufu . 
3.2 . Khabinethe yo ṱanganedza Nḓivhadzamulayotibe ngaha Tsireledzo na Vhutsireledzi .
SDF i ita tshipiḓa tsha ndeme tsha IDP ya masipala .
Bugu dzo nanguludzwaho
Vhabebi vha ḓo wana mvelelo dza ANA kha dziripoto dza vhagudi dza ṅwaha nga ṅwaha mafheloni a ṅwaha .
Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka na madalo a Muvhuso khaphethe tswuku i adzwa hoṱhe kha ḽobi ya u dzhena miraḓo .
Ḓorobo dza migodini nadzo dzi khou thuswa kha u shumisa tshiṱirathedzhi tsha ṋetshedzo ya tshumelo ya masipala tsha ' u Humela kha zwa Mutheo ' .
Arali Khomishini ya dzhia tsheo ya u shumisa fhedzi tshiṱitshi tsha vhukhethelothendeleki kha tshiṱiriki tshiṅwe na tshiṅwe , maitele a u khetha o sumbedziswaho u ya nga Ndima iyi , a nga dzudzanyululwa ho sedzwa nyimele , tshi tea u shumiswa . 
Luṱa luno lu kwama u bveledzwa ha thasuluso dza thaidzo khulwane dze dza waniwa ; iyi ndi yone nḓila ya u sima ndivho dza thandela .
Vhulangi ho fhambanaho ha muvhuso , zwiimiswa zwa tshitshavha na sekithara dza phuraivethe zwi na mushumo une zwa u shuma kha ndangulo ya zwiko . 
Hezwi asi ngoho , nga uri ndi na muthu ane a thusana na nnyi u dzhenelela miṱangano iyo musi ndi siho , zwenezwo ndi a ḓivha zwoṱhe zwino khou itea kha Tshumelo ya Tshitshavha . 
vhuṱanzi ha tshumelo ya nndwa , tsumbo . ṱhanziela ya tshumelo
U shumisa mathemo ane a nga ' mathomoni ' , ' vhukati ' , ' magumoni ' , ' mubvumo ' , ' ipfi ' ' ḽeḓere ' , musi a tshi amba nga ha ḽiṅwalo ) .
Zwi sumbedza u ya nga yeneyo nḓila miṅwe Mihasho yo anganyela fhasi migaganyagwama yayo kha nyengedzedzo heyi , hezwi zwi fanela u sedzwa hafhu nga ṅwaha . 
Ndugiselo na khumbelo ya ndambedzo ;
Pulane ya matshilisano i khou shumiswa nga kha Mveledziso ya Afrika Tshipembe . 
Zwiṱatamennde zwa masheleni a ṅwaha zwo lugiselwa kha vhuimo hu yaho phanḓa ha mbilaelo nahone Tshikwama tshi ḓo isa phanḓa na u shuma na u swikelela vhuḓifhinduleli hatsho ha mulayo kha vhumatshelo hu sa vhonali . 
Kha ri ite nyito Edziselani zwine avha vhana vha khou ita . zwanḓa kha khundu kwamani magona kwamani lwayo aṋu luṅwe kwamani shaḓa ḽiṅwe petani zwanḓa kwamani thumbu kwamani ningo kwamani zwikunwe imisani zwanḓa kwamani ṱhoho kwamani mahaḓa ṱharamudzani tshanḓa
U ita mahumbulelwa ( Iniferentsi )
Ndeme ya tshumelo dza mutakalo , musi i tshi elwa nga zwisumbi zwi re hone zwi vhonala zwi kha nzulele yavhuḓi , hu na mbilaelo dzi si nnzhi dzo redzhisiṱariwaho u fhirisa zwo lavhelelwaho na phimo ya u fushea ha vhalwadze yo khwinisea u fhirisa zwo lavhelelwaho . 
U kuvhanganya mafhungo thwii u bva kha vhashumisi vha tshumelo dza muvhuso na fhethu hune tshumelo dza khou ṱoḓea nga u ṱavhanya u itela uri riṋe bvele phanḓa na u khwaṱhisedza arali ri tshi khou swikela ndavhelelo dza vhadzulapo vhashu . 
U vhala hu re na u elela hu engedzedzeaho na nga u ṱavhanya .
Ri khou ṱoḓa Afrika Tshipembe ḽine ḽa vha na ikonomi ya thekhinoḽodzhi ya ntha yo bvelelaho kha zwa mutakalo , ha shumiswa mishonga ya rimouthu na dzirobotho khathihi na u thoma u shuma ha NHI .
Minista vha nga dzhenisa nyimele kha u ṋewa ha ḽaisentsi . 
Vhukwamani nga khoria kana poswo zwi tea u vha zwo ṅwalwa ḓiresi zwavhuḓi : 
U bveledza fureme ya tshibveledzwa
A songo tshuwa , ndi khou tou mu sengenedza fhedzi .
Nnḓu iyi i tea u bvela phanḓa na mushumo wayo wa mulaedza kha lushaka une wa fanela u ṋetshedzwa ṋamusi hu si na thivhelo nga vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha khou ṱaniwa kha Nnḓu iyi ṋamusi . [ U vhanda zwanḓa . ]
khwaṱhisa vhuthihi ha madzangelelo kha dzhango ḽothe na u fhaṱa vhumatshelo vhu fanaho kha vhathu vha Afurika
U sumbedza vhudavhidzani vhu bveledzaho na vhalwadze , vhalavhelesi na maṅwe madokotela . 
Zwenezwo , naho hu na uri ṱhalutshedzo dza ndunzhendunzhe na u fulufhedzea dzi a wanalea , zwifanyiso a si zwavhuḓi lini . 
U LONDOLA NA U SHUMISA HU SA ṰHOṰHELI
Nḓisedzo yo eḓanaho i tea , sa tsumbo , u itelwa vhaholefhali , vhaaluwa vha tamaho u dzula fhasi na vhaswa vha tamaho u tamba . 
U topola zwigwada zwo fhambanaho zwa kutshilele kha tshitshavha .
U ḓadzisa kha phemithi , vha fanela u vha na phemithi ya u vha endedze khovhe .
U kona u tshintshana na vhaṅwe musi zwi tshi ṱoḓea . 
Mbumbano ya vhafunani vha mbeu nthihi i na masiandaitwa a mulayo a fanaho na a mbingano fhedzi i ḓo thomiwa nga kuitele kwa u redzhisiṱariwa ha siviḽi na , zwi tshi bva kha nyimele , u fheliswa nga thendelano ya u pfesesana kana kuitele kwa khothe . 
Dizaini ya zwiṱanganyi i ḓo vha nga nḓila ine muḓagasi u ḓo phaḓaladzwa zwi no lingana kha tshifhirisafulufulu . 
Mbuelo dza pulane ya tshiṱirathedzhiki dzi shumana na masia a ndeme ane tshiimiswa tsha fanela u a sedzesa u itela u tikedza zwa ndeme zwa mbekanyamaitele ya Muvhuso , khathihi na zwiṱirathedzhi zwa u zwi swikela . 
* U ḓologwa ho sethifaiwaho arali dokhumenthe dzi songo ṅwalwa nga English
Dzibada
Vhuwatshiṱoko
Maitele a u ita khumbelo o no pfufhifhadzwa nahone zwi vho vhonala uri tshifhinga tsha u lindela u sedziwa ha khumbelo tsho pfufhifhadzwa . 
U linganyisa khanedzano ya u ima kana u hanedzana na ṱhoho
Muredzhisiṱara u tea u ṋetshedza muingameli muṅwe na muṅwe nga ṱhanziela ya u tholiwa yo sainwaho nga muredzhisiṱara . 
( a ) muṅwe na muṅwe ane a khou ita zwi kha dzangalelo ḽa ene muṋe ;
Vha elelwe uri zwi kha vhone uri vha ṋetshedze vhuṱanzi ha muholo na dziṅwe tshelede dza tsireledzo u fana na phoḽisi ya ndindakhombo ya vhutshilo kana vhuṱanzi ha vhuṋe ha thundu ye vha renga tshifhinga tsho fhelaho , u itela uri vha kone u ambedzana na bannga nga ha phimo ya khwinesa i konadzeaho . 
Vhaḓivhi vha si vhanzhi vha khwaṱhisedza nyaluwo na u bveledza hunzhi . 
Nga ṅwambo wa u dzhenelela havho , vho khwaṱhisa tshiimo tshavho tsha u lwa na u ṱhaselwa ha mazhendedzi a zwa mulayo . 
Thagethe ya tshivhalo tsha vhalondoti vha miḓini zwitshavhani vhe vha gudiswa na inthene dzi re vhathusi vha vhatsila ATA vho ṱanganiwa navho , na inthene dzi re vhakuvhanganyi vha data dzo paḓa tshivhalo tsha thagethe nga nṱhani ha dzangalelo ḽinzhi na u vha hone ha masheleni . 
U ṱuṱuwedza na u konanya mveledziso ya zwiko zwa vhathu na vhukoni ha zwiimiswa ; 
Vhukoni ha Muhasho wa zwa Ḓivhavhufhufhi na wone a wo ngo shuma zwavhuḓi na wone wo vha wo dzhenela kha zwiito zwi si ho mulayoni . 
Kushumisele kwo fanelaho kwa nyolo na mbekanya ku ḓo khwinisa ṱhoḓisiso . 
3 . Zwigwada zwoṱhe zwi tea u ṋetshedzwa mafhungo o fhelelaho malugana na ndivho ya maitele , pfanelo dzavho kha maitele na mvelelo dzine dzi nga vha hone dza maitele .
Vho Dokotela Y C VAWDA : Mulangadzulo , Ndi khou ima u ya nga Mulayo 14(c) wa Milayo yo Ṱanganelaho ya Phalamennde nga ha fhungo ḽa pfanelo .
( 2 ) Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea ha Miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Kha vha ṋetshedze tshumelo dza tshitshavha na phiriselo kha sekhithara ya zwitandadi zwa khwaḽithi . 
Kuḽoraidi i vhanga tshivhalo tsho fhelelaho tsha zwiomate zwo ṋokaho ( TDS ) na mimuṋo kha maḓi . 
U nangwa ha maipfi a tshivhalo a no nyanyula kha tshipitshi kana kha tshirendo tshe tsha vhalwa zwi nga dzheniswa kha mushumo wa u ṅwala u elanaho na zwi re ngomu mafhungoni .
Zwi sumba hu maitele a ANC ngauri kha mimasipala ine ya vhuswa nga ANC kana muṅwe wa ANC ubva kha khetho dza zwenezwino , zwiimiswa zwa mitambo azwi khou tou ṱhogomelwa zwavhuḓi kana azwi khou ṱhogomelwa na luthihi . 
Mbekanyamushumo i ṋetshedza u tholwa ha vhathu vhapo u bvisa miri ine ya khou phaḓalala nga u ṱavhanya i sa tsha ṱoḓea . 
( 3 ) Miholo , magavhelo na mbuelo dza vhathu vhe vha vha vhe dzisinetha vho vhewaho sa vhurumiwa ha tshoṱhe kana sa miraḓo ya vhusimamilayo ha Vunḓu , i nga si kone u fhungudzwa nga vhanga ḽa u vhewa uho fhedzi .
MaAfurika Tshipembe vhoṱhe , nga mannḓa zwitshavha zwa kha vhupo vhu na miḓalo , vha tsivhudzwa uri vha ṱhogomele nga tshifhinga tsha nyimelo dza mutsho usi wavhuḓi .
Khophi dzo ganḓiswaho dza maṅwalo a u enda kana maṅwalo a vhuṋe .
Ri na musi ndi tshi humbula ṱhanzi dziṅwe dze ra vha ro fanela u dzi vhidza ṋamusi . 
Ndi ṅwaha une maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha ḓo shuma vha kha vhuthihi musi roṱhe ri tshi khou bveledza Afrika Tshipembe Phanḓa .
Zwa Mulayo na u u Tevhedza , Masheleni , Khwaṱhisedzo , Ṱhoḓisiso na Zwipiḓa zwa Ndangulo ya Mafhungo zwi tea u monithariwa tshoṱhe u itela nḓisedzo na vhungoho ha mafhungo . 
U tamba zwanda musi muthu a tshi vhuya bungani , musi muthu a sa athu u fara zwiliwa , khathihi na musi muthu a tshi fhedza u tshintsha maleri .
Ni songo vhaisa , u Ṱhonifhani ndaka ya shengedza kana u vhaṅwe vhathu . shushedza vhaṅwe , Ni songo tshinyadza nahone ni songo tenda ndaka nahone ni vhaṅwe vha tshi zwi ita . songo tswa .
U bveledza na u vhea iṱo kha u thoma u shumiswa ha pfunzo ya ndango ya phirela hu yaho phanḓa na mbekanyamushumo dza vhugudisi . 
º Kha vha lugise bunga ḽi bvuḓisaho maḓi , zwa sa ralo ḽi nga tambisa maḓi a linganaho ḽithara dza 100 000 nga ṅwaha muthihi .
U SEDZULUSA PHIMO YA MBADELO DZA TSHUMISO YA NDAKA
U swika hune mitengo ya vhubveledzi ha minerale i nṱha vhukuma kha tshinyalelo ya zwibveledzwa , mveledzwa dzi si dzavhuḓi dza mbadelo dza vhubindudzi na vhubveledzi kha sekhithara ya zwa migodi i ḓo vha i fhasi . 
Ri tea hafhu u dovha ra livhuwa Bafana Bafana vhashu . [ Maseo. ]
4 U sumba muloi
Honeha , vhushelamulenzhe uhu zwihulwane vhu sokou itea hu si nga dizaini . 
Kha muṱangano wa zwikolo nga Phando , Vho Martin vho posela kule u fhira Rekhode dza EP kha mutambo wa u posa disiki i lemelaho na kha mutambo wa u posa bola i lemelaho . 
1 U thetshelesa na U amba ( Oraḽa ) - awara dza 2 kha tshitendeledzi tsha vhege dza 2 ( mbili )
Vha rambe tshigwada tshithihi u ṋea mukumedzo izwi zwiṅwe zwigwada vha zwi ṋee tshifhinga tsha u dzinginya mahumbulwa azwo .
U tshimbidzwa ha ya sisiṱeme ntswa ya khwiṋiswaho ya ndangulo ya fouḽda . 
Hezwi zwi amba uri muvhuso u tea u ita zwinzhi nga zwiṱuku . 
U vhalela nṱha ho lugiselwaho
A si kale kale ofisi yanga yo ṱoḓisisa nga ha mbilaelo dza vhadzulapo vha Yuniti dza R na S ngei Lebowakgomo , malugana na Muhasho wa Muvhuso wapo na zwa Dzinnḓu malugana na u kundelwa u fhaṱa na u fhedzisa nnḓu dza RDP dza tshitshavha .
Ri tea u vha na vhusedzesi na pfananyo ngeno ri tshi khou khwaṱhisedza uri ri tendela vhubveledzi ha nga ngomu ha ramabindu na vhuthomi uri vhu titime . 
Kha zwipiḓa zwinzhi zwa dzhango kuitele uku a ku tsha shumiswa nga u dzhena ha vhukoloni na u ṱanganelana ha mvelele . 
Nga nṱhani ha phambano ya u nona ha mavu , zwi a ṋetshea ngeletshedzo yauri mavu avho kha a itwe tsenguluso , u itela uri esidi i re nṱha mavuni , ṱhahelelo ya pfushi kana u sa linganela zwi tshi nga khakhululwa hu saathu u ṱavhiwa . 
Lu ṅwalo lu bvaho kha mutholi lu ṱanganedzaho vhuḓifhinduleli ha zwa masheleni zwi yelanaho na u humiselwa havho murahu arali zwo tea .
Vho Natalie vha ri Caleb u fana na vhaṅwe vhana vha vhukale ha miṅwaha ya sumbe na uri u takalela mishumo i elanaho na mbalo . 
Mvusuludzo ya u ṅwalisa i ḓo ṋewa arali nga tshifhinga tsha u ṅwalisa kana tsha mvusuludzo :
Khuḓano ya dzangalelo i nga vha hone nga nṱhani ha khuḓano ya mishumo ine i nga ṋetshedza tshiṱuṱuwedzi tsha zwiito zwi songo ḓaho kha dziṅwe nyimele . 
Mulayotibe u khou sedza kha u wana thandululo ya tshoṱhe kha zwa u sa tsireledzea kha zwa madzulo nga u ṱanganyisa maga a mbuedzedzo ya zwa mavu na tsireledzo i shumaho ya zwa mulayo na nḓila dza u tandulula phambano .
Nga u angaredza , fhedzi , vhathu vhanzhi ndi vha ndeme u itela masiandaitwa aḽo kha maanḓa a nga nnḓa a shango . 
U kundelwa u wana themendelo zwi ḓo vhanga mbadelonyengedzedzwa ya R1 000 kha u valelwa sibadela .
I ḓo dovha ya katela mbadelo dza thendelano ya muholo wa tshumelo ya muvhuso ya miṅwaha miraru yo sainwaho mahoḽa . 
Ṋeani mbuno nthihi ya u tikedza muhumbulo wawe , na iṅwe mbuno kha u sa ima na muhumbulo wawe . 
U shumisa ridzhisiṱa yo teaho
Muluvhisi wa Bannga ya Lushaka ;
Itelani garaṱa muthu ane a ni vhavhalela .
KPA Fhethu ha Kushumele kwa Ndeme
Tsumbasia dza zwipikwa
5.2.5 U shuma nga nḓila ya ṱhonifho na u sumbedza mikhwa kha vhaṅwe .
Ṱalutshedzani thaidzo dza mveledziso dzo teaho na u dzi sengulusa hu tshi tevhedzwa zwa matshilisano-nyangaredzi na theori dza zwa ikonomi khathihi na theori dzo khetheaho dza mveledziso ; 
Ndi kumedzela Muhasho wanga kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na u shumisa tshelede kha zwithu zwa vhuṱhogwa , zwine zwa ḓo sia zwi tshi khou khwinisa u fushea ha vhadzulapo . 
Kha vha vhone zwauri tshigwada tshi pfesesa phambano vhukati ha ' ndeme ' na ' u swikelela ' .
Hafhu zwi ḓo ṱoḓa tshanduko kha tshivhumbeo tsha ikonomi na luvhilo lune ya aluwa ngalwo .
Ṅwalani madzina a vhuḓipfi hune ha sumbedzwa nga zwifanyiso izwi .
Milenzhe ya Anasi ya thoma u sekena i tshi ya nga u kokodzwa .
Ndo humbela Vho Minisiṱa vha zwa Maḓi na Mupo u ita ṱoḓisiso kha iḽi fhungo ho sedziwa kha u ṱavhanya u wana thandululo nga u ṱavhanya .
Fhedzi , naho zwo ralo , ndi kwazwo u humbulela uri a zwi na mutakalo , nahone ndeme ya mutengo wa maraga wa khovhe yeneyo u ḓo kwamea zwinzhi . 
Saizwi ro wana ndayotewa ya tshifhinganyana , na musi ri sa a thu u thoma vhugudisi ha vhaofisiri vhashu nahone ndi tea u bula uri tshiimiswa itshi tshi khou ita mushumo wa maṱhakheni . 
Nḓivho na tshenzhelo kha ngona dza u shela mulenzhe ; na
U vhofhololwa ha zwi re ngomu kha thandela dza Afrika ho itelwa u khwaṱhisa u shela mulenzhe ha vhashelamulenzhe vha BEE kha thengiselano ya zwivhambadzwaseli nga u angaredza . 
U fhirisa mulaedza .
Muvhigo uyo u sumbedzisa uri zwazwino hu na vhathu vha linganaho 15,3 miḽioni vho tholwaho fhano Afurika Tshipembe .
Therisano , khanedzano na mihumbulo ya fhambanaho i tendela mvelelo dzo pfumaho sa musi mihumbulo miswa i tshi nga vhewa ṱafulani zwine zwa bveledza thandululo ine ya nga vha na mbuelo khulwane .
Mmbi khulwane i tea u vha yo khwaṱhaho . 
Kha fhungo ḽa vhululamisi !
U dovha hafhu wa ṋetshedza bodo ya vhusengulusi , ine yo vhumbwa nga mushumi wa ndondolamutakalo wa muhumbulo , muḓivhi wa zwa milayo na muimeli wa tshitshavha vhane vha ḓo ṱola mafhungo a mulwadze uyo o vhigwaho . 
Rekhodo ya Dziakhaunthu i vhambedzwa ṅwedzi nga ṅwedzi nahone Zwitatamennde zwa bannga zwi tshi vhambedzwa na bugu ine mbadelo na risithi zwa rekhodwa khayo . 
Tsireledzo nnzhi i khou ṋetshedzwa kha zwiko zwa maḓi zwi re hone ( mavu o ṋukalaho , madamu , zwisima na milambo ) u tikedza mushumo wa mupo wazwo na khwaṱhela . 
* U bveledzisa pulane ine ya ḓo shuma ; na
U lozwa vhutshilo asi mafhungo maṱuku .
U ṱamba ha ipfi
( e ) u tsireledzwa kha mishumo i vhaisaho ;
Deithi : urNSi.huwunamliatinhsaiunmsievmeutepapmuelavwneateolma iuhHnu.uwmmabbluaelloani kmtmehavaoehn.ntowaamanliwZvyweaatniˆoanunˆoyuaan.nndˆwuizaiutledaVznnuaidsnmuuyllaeaunm.dwzisaaonlwidazoa ya buguni yanˆu nga vhudele .
Fhaṱa vhushaka vhukati ha sekithara dza muvhuso , mabindu na vhashumi u itela u konisa , u langa na u ṱuṱuwedza vhubindudzi kha masia ane a ṱoḓa vhashumi vhanzhi
Mivhigo iyi i na zwo tiwaho u tou fana na dziṅwe nzudzanywa dza thandela vha shumanaho nadzo . 
I tea na u sika muhanga wa u dzhia mbadelo dza sisiteme na u livhanya zwiṱuṱuwedzi zwa mihasho ha lushaka yo fhambanaho kha u tevhedzela muhanga . 
Arali rekhodo i na zwifanyiso hezwi zwi katela zwinepe , zwisiḽaidi , vidio yo rekhodwaho , zwifanyiso zwi bveledzwaho nga khomphyutha , zwiketshe , na zwiṅwe . 
Izwi zwi ṱoḓa u dzhenelela ha shishi :
U vhekanya mafhungo nga u tevhekana
Vhudavhidzano ha u fhedzisela vhu tea u sedza kha zwiteṅwa zwa ndeme zwa Adzhenda . 
A femuluwa , a huma nga tshamurahu nga maga a no vhonala sa zwe a vha o no zwi ita lwa maḓana na maḓana phurakhithisi .
Ho vha na vhudavhidzani ha misi yoṱhe na vhukwamani na vhashumisani vha nga ngomu na vha nga nnḓa u khwaṱhisedza uri zwililo zwi shumaniwa nazwo u ya nga ha milayo yo randelwaho . 
Murendi u dzhia vhuimo kha Slave Lodge u ḓo ṱanganedza Muphuresidennde .
Ṱhalutshedzo pfufhi dza khethekanyo dzo itelwa u thusa fhedzi malugana na ndivhanele na uri a dzi kwami u ṱalutshedzelwa ha ṱhalutshedzo dza tshiteṅwa . 
Vhakhantselara vho tou khethwaho
Vha nga kwama Thimu ya Ndangulo ya Onkholodzhi kha 0860 00 4367 .
Fhedziha , masipala u ṋetshedza mavhone ane a vha mavhone malapfu , ane kanzhi a ṱomiwa badani khulwane kana u mona na vhudzulo ha mikhukhu u itela vhonetshela vhupo uho . 
Vhoraḓorobo vha ri tshivhumbeo tsha miholo ho ambedzanwa nga hatsho kha vhuimo ha lushaka nga Dzangano ḽa Muvhuso Wapo wa Afurika Tshipembe .
Thendelo ya u gwa mugodi a i fhiriselwi kha muṅwe muthu .
Sibadela tsho khwiṋisa tshenzhelo ya vhalwadze na khwaḽithi ya tshumelo dza shishi nge vha ita ndingedzo dza u shumisa bodo ya milaedza ya eḽekiṱhironiki kha sentha ya zwa shishi i no amba nga tshifhinga tsha u lindela thuso tshe tsha lavhelelwa . 
U kundelwa u tevhedza maga a phemithi zwi nga ita uri i fheliswe , u phumulwa kana u imiswa u shuma .
Naho zwo ralo , naho hu na tshifanyiso tshi re khagala tsho sumbedziswaho nga mbalombalo , muṅwe muvhigo wa tshiofisi wa ḽa Australia wo dzhiela nṱha uri Tshikimu : 
U tzhipa hu ṱalutshedzwa sa nyito i si ho mulayoni ine muthu a ita zwa vhudzekani o ḓiimisela nga u dzhenisa vhudzimu hawe kha muṅwe muthu hu si na thendelano .
Kha ri ambe hu na khombo nnzhi mahayani ashu na u mona na miḓi yashu .
Nambatedzani tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe kha dzina ḽa khalaṅwaha i re yone .
Vhadzulapo vha mivhuso yo vhalaho vho vha vho hanganea na thundu nnzhi dze dza vha dzi si dza u ḓura fhedzi , fhedzi na u nyadza zwibveledzwa zwa magiwaho kha mashango a seli ha lwanzhe . 
U tevhedza milayo
Kha vha rere ngaha milayo nyangaredzwa miṱanu ine ya tevhedzelwa lwa ndayotheo kha ndavheleso ya milayo ya vhungona . 
Vhulimi vhu ḓi sendeka nga vhufhufhi , vhuendi ha tshiporoni , vhuendi ha badani , ndangulo ya vhuimazwikepe na ya maḓini ( u endedza mihwalo nga mifaro mihulu ) kha u ṱunḓa na rengisa zwibveledzwa zwa vhulimi mashangoḓavha . 
Nga maanḓa i katela :
u vhona zwauri hu na vhudavhidzani havhuḓi vhukati ha khoro na tshitshavha
Tshaeo ya khaphasithi dza zwiimiswa - zwi tshi itiswa nga tshaeo ya zwikili shangoni ḽino na nga miholo i re fhasi ine ya vha yone ine zwiimiswa zwa nga kona u badela ; 
( f ) fusha ṱhoḓḓea dza mulayotewa wa vunḓḓu u ya nga ha khethekanyo ya 144 .
Zwi a ḓivhea lwo angalalaho uri vhuyaḓa ndi thaidzo ya vhukuma kha sekithara ya nnyi na nnyi Afrika Tshipembe . 
Kha luṱa lwa u ranga lwa dzitshakatshaka , thendelano ya u thoma u lu shumisa , thandela ya u ṋetshedza SKA masheleni na mulayo wa mbekanyamaitele ya Mbambadzo ho reriwa na u khunyeledzwa nga hazwo .
Pulane ya tshiṱirathedzhi yo lugiselwa u ya nga maitele o dodombedzwaho afho fhasi . 
I dovha ya thusa kha phungudzo ya masheleni ane vharengiselinn ḓa vha a shumisa kha khungedzelo .
U itela u thusa mavundu kha u pulana , u ita zwa musalauno , u ananya na u shandula nḓisedzo ya tshumelo dza sibadela dza zwa theshiari hu tshi tevhedzwa zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya lushaka , hu tshi katelwa na u khwiṋisa tswikelelo na ndinganyiso . 
Idzi tshumelo na mafhungo zwi ḓo khwinisa matshilo !
Madzangano aya a na vhashumi vho pfumbudzwaho lwa phurofeshinaḽa vhane vha thetshelesa , u pfesesa , na u thusa . 
Mbekanyamushumo na vhuitwa zwo sumbedzwa u mona na shango nahone mushumo wa u rwelwa ṱari wa lushaka u fariwa kha ḽiṅwe ḽa mavundu . 
Dzina ḽo anganywaho ḽa CC ḽi tea u ṱolwa phanḓa ha musi ḽi tshi tendelwa kana u hanwa .
Thusong Service Centre , Vhashumeli vha Mveledziso ya Zwitshavha ( dziCDW ) , inthanethe ya Muvhuso , gurannḓa ya muvhuso ya Vuk'uzenzele , Miṱangano ya tshifhinga tshoṱhe ya Dziminisita , Vhathusa Minisita , Vhalangamavunḓu , dziMEC , Neḓorobo na Dzikhantselara , na nomboro dza ṱhingo dza mahala dza tshumelo dza vhathu , vha na ndivho ya u tandulula zwithu zwa ḓivhazwakale zwi kundisaho vhadzulapo u swikelela mafhungo na tshumelo ya muvhuso .
U shumisa zwileluwaho zwi re hone zwi tshi katela na tshenzhemo yo ḓoweleaho muṱani wa haṋu na tshitshavhani sa , ' vhuṱambo ha mabebo ' , ' mitambo ' , nz .
NGA VHO NNYI ?
Ndavheleso yo no sudzuluwa u bva kha zwileludzi zwiswa zwino yo ima tshoṱhe kha ndondolo ya zwi re hone . 
Nyimele ya zwino ine mbekanyamaitele ya zwa tshipholisa i khou fhambanywa na i ḽa ya 1994 . 
Vhuḓifari uvhu vhu a shonisa nahone vhu tea u sasaladzwa nga nḓila yo fhelelaho . 
Ndi ya Komiti dza Wadi
U vha hone zwiṱuku ha dzingamufhe khathihi na u fhungudzea ha muṋo zwi na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha u bveledzwa hafhu ha khovhe khulwane lwanzheni . 
Naho zwo ralo , u hanedza havho kha uri vha thusalee zwo fhaladzwa musi vha tshi kundelwa u ṋetshedza afidafiti dzavho dza u hanedza . 
u engedza mbekanyamushumo ya Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka , hu tshi katelwa u dzheniswa ha matshudeni vho khunyeledzaho ngudo dzavho kha Mbekanyamushumo ya Mveledzisophanḓa ya Zwikili zwa Vhuswole ine ya vha mbekanyamushumo ya Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe .
Netiweke ya vhurathisi ndi vhurathisi ha muḓagasi wa voḽithedzhi ya nṱha . 
Zwinzhi zwi nga itwa u khwinisa khwaḽithi na vhukateli ha u sika mbekanyamaitele nga u ḓikumedzela kha maitele a u ita mbekanyamaitele ya fomaḽa . 
muimeleli nga Federesheni ya Bodo ya Vhulangi ,
Zwi tshi bva kha ofisi ye mutheli a ṅwaliswa khayo hu si kha vundu fhedzi ḽine mutheli a dzula khaḽo kana u shuma . 
Lu ṅwalo lwa Khumbelo yo Khetheaho ya u engedzelwa tshifhinga i rumelwaho kha davhi ḽa tsinisa navho ḽa ofisi ya SARS .
Minerala u tshi gwea nga nḓila yone
Vha nambatedze vhurifhi ha nga nnḓä , ḽebuḽu ya tshibveledzwa na ṱhanziela ya vhusaukanyi i no bva ḽaborothari kha fomo .
Ngeno 96% ya zwibveledzwa zwi tshi ḓo dzhena kha maraga wa EU hu songo sedzwa thivhelo dza tshivhalo .
Vha maanḓalanga a zwa vhuṅwalisi vha ḓo ṋetshedza ṱhanziela ya u phumula tshiendedzi .
Hezwi zwi ḓo vha thusa u dzudza marinini na maṋo zwavho zwi na mutakalo vhutshilo havho hoṱhe .
Muhumbulo a humbulelaho phanḓa a re na swikili zwa u dzhia tsheo dza nṱhesa . 
Luvhilo lwa muya na sia ḽa u vhudzula zwi pimiwa nga zwirikhodi zwa muya zwa othomethikhi zwo ṱumiwaho kha data dza vhaḽoga . 
Hu fanela u vha na rekhodo dzi no fusha na dzi no shuma tsha u tshimbidzwa ha tshelede . 
Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshi ḓo lavhelelwa u vha na mugudiswa a bvaho kha zwi tevhelaho : Khontseputi ya u ganḓisa , zwiṱalusi zwa maṅwalo,phatheni dza nyambo , zwikili zwa u ṱalusa maipfi , foniki na kupfesesele kha maimo ( sa tsumbo , kha luambo lwa nga misi , u dzudzanyulula , u humbulela , u ṱhaṱhuvha na mbudziso dza u takalela ) U sumbedzisa tshiṱirathedzhi tsha minwe miṱanu tshine muvhali a nga tshi shumisa u vhala nga nḓila ya sisiṱemetiki kha u vhala ipfi ḽi sa ḓivheiho na ṱhalutshedzo yaḽo .
U khwiṋisa vhupo ha u shumela ha vhukuma na u sika vhupo ha u shumela hune ha kona u shanduka , hune zwa konadzea . 
( 1 ) Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro ya Masipala a tshi fhiri miṅwaha mina sa zwe zwa sumbedziswa zwone nga mulayo wa lushaka .
Zwitentsi zwo ḓivhadzwaho zwoṱhe zwi wana muḓagasi . 
Vha humbule : Fhethu ha ndeme ha kushumele kha wadi ndi afho ho topolwaho nga kha IDP na Phurosese ya u shumisa , zwenezwo ndi zwa ndeme uri Komiti dza Wadi dzidzhenelele kha phurosese idzo .
( i ) lutamo Iwa mukovho wa tshipiḓḓa tsha mbuelo nga nḓḓila yo lulamaho nahone yo lavhelelwaho ,
Mushonga u shumiswaho tshifhinga tshoṱhe u alafha vhulwadze vhu sa fholi vhu holefhadzaho vhune ha kwama mveledziso na ndeme ya vhutshilo ; na
Nga u bvisa kha tshiedziswa tsha tshibveledzwa tsho tou ṅwalwaho , zwo ḓisendeka nga thyori dza saintsi , idzo dzo fhandekanywaho nga musaukanyo dzi dovha hafhu dza ṱanganyiswa kha Muṅwalo wa Vhubveledzi wa nyito . 
( d ) vhudavhidzani ha zwi kwamaho ene muṋe ha khakhiswa .
vho xedza kana u tshinyadza maṅwalo a goloi .
Kilasi ya 3 ya zwiko zwa madi ndi ine ya shumiseswa , na nyimele dzoṱhe dza matshilisano a zwimedzwa dza tshiko tshenetsho tsha madi dza vha dzo shandukiseswaho u bva kha tshiimo tsha tsho phanḓa ha musi tshi tshi bveledziswa
2 . Vhuendi
I na vhuḓifhinduleli ha vhupulani ha zwa zwibviswa na u ṋea ngeletshedzo nga ha u itwa ha maitele a mugaganyagwama na u ranga phanḓa mbekanyamushumo dza u khakhulula mugaganyagwama . 
Sisiṱeme ya Tsumbedziso ya Mafhungo o Kuvhanganywaho a Vhuitatshoga ha Lushaka
A hu katelwi osseo-integrated implants , maitele oṱhe a elanaho na u pfukisela na muaro wa u lulamisa ṱhaha Tshumelo dza shishi ( muhasho wa vhalwadze )
Hu dovha hafhu ha vha na ṱhumanyo thwii vhukati ha Muthelo wa Mbuelo na databeizi ya Muthelonyengedzedzwa . 
Kanzhi maanḓalanga apo a nga vha a si na ndambedzo ya masheleni yo linganaho , kana vhashumi vho pfumbudzwaho lwo linganaho u pulana na u shuma mishumo yavho ya ndangulo ya malaṱwa zwavhuḓi . 
U davhidzana na vhadzhiamukovhe vha nga ngomu na vha nnḓa nga ha mafhungo a mulayo ane a elana na FRAP . 
Luṱingo lu sumbedza vhuḓiimiseli hashu u ita zwithu nga nḓila yo fhambanaho kha muvhuso .
Kha vha nange tshishumiswa , ndi uri , kha vha humbule uri vha ḓo ṅwalisa hani dzinotsi .
U vhumba tshisiku tshawe tsha maipfi ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe a tshi shumisa maḽeḓere a u ranga a maipfi hu u itela u alusa zwikili zwa u shumisa ṱhalusamaipfi , tsumbo , fuyu , gugu , haya , nz .
Khabinethe i tikedza maga a u fhungudza tshumiso ya masheleni o ḓivhadzwaho nga Muphuresidennde , ane a ḓo dovha a ṱanḓavhudzwa nga Minisita wa zwa Masheleni nga ḽa 24 Luhuhi .
Vhufhura
Luṱa luṅwe na luṅwe lwa muhangarambo lu a buletshedzwa nahone maitele a zwino kha mivhuso ya vundu na ya lushaka a khou ḓihwa . 
U fhaṱa nḓivho ya kushumisele kwa maṱaluli kha madzina , tsumbo : mmbwa ntswu
Mveledziso ya mbekanyamaitele na maitele u livhana na u kuvhanganya , u sedzulusa na u vhiga kha zwa thagethe dza kushumele dzo swikelelwaho , u leludza u ḓiswa na u kumedzwa ha mivhigo ya kushumele ya muhasho kha vha ndangulo ya nṱha . 
Bambiri ḽi ḓo dovha ḽa amba nga ha uri vhavhali vha khou hulela u tsira phambano vhukati havho na vhoramafhungo , nga kha bulogini na u hulela u shumisa nga nyanḓadzamafhungo yo bvelelaho ha zwifanyiso na vhuṱanzi ho ṋetshedzwaho nga miraḓo ya tshitshavha . 
Zwo ralo , vhuḓifari ha vhugevhega kha avho vha tshinyaho vhuimo hashu na tsirunzi tshitshavhani vha tea u bviselwa khagala . 
Kuvhonele kwa wadi malugana na mafhungo a no bva kha Tshiwo tsha 13 tsha CBP .
U ita nḓowenḓowe ya zwivhumbi zwa nomboro u swika kha 20
Mveledziso ya tshumiso ya mavu kha vhulo hapo ( vhudzulo ha vhathu ) zwi ḓo langwa nge zwa vhonala uri dzi tevhedza pulane dzo ṱanganelanaho dza mveledziso . 
Hu tshi tevhedzwa tshiṱatamennde , khonṱhiraka ndi thendelano vhukati zwiimiswa zwivhili kana zwinzhi zwi re na masiandaitwa a re khagala kha zwa ikonomi na zwiimiswa zwa vha na zwiṱuku , arali hu na zwiṅwe , u shumisa muhumbulo kha u thivhela , ngauri thendelano i kombetshedzwa nga mulayo . 
U bveledzwa ha themendelo na mivhigo ya u fhedzisela zwi nga dzhia maḓuvha a 14 nga murahu ha u waniwa ha mivhigo ya zwa thekiniki .
u vha vha sa wani ṱhogomelo i bvaho kha muvhuso
Arali ṅwana a si mutshudeni kana muholefhali , ri ṱoḓa :
Ngauralo , nga mulandu wa uri maitele a khangwelo a Afrika Tshipembe a dzhiela tshipondwa tswikelelo yatsho ya khothe , u tea ha maitele aya kha zwa ḽifhasi ho ḓitika kha u ṋetshedzwa ha ndifho dzo teaho dza tshipondwa tsha u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu . 
Ṅwaha wa 2015 u ḓo vha na mvelaphanḓa kha theo ya mulayo wa vhashumi hu tshi itelwa u alusa pfanelo dza vhashumi .
Milimo ine dzula maḓini ine bveledza helele ḽa muvhala mudala na wa lutombo a i koni u pfukekanywa kha pwaṱe ḽa lukandakandane lwa khovhe zwenezwo a ḽi dzheni kha sisiṱeme ya muelelo . 
U SHUMA
4.5 . Khabinethe i ṱanganedza Samithi ya Mbeu Afrika ya Vhuṱanu , ine ya khou farwa lwa u tou thoma kha dzhango ḽa Afrika .
U ita zwa makwevho , mushumo kana phrofesheni zwi nga langulwa nga mulayo " .
2 . U dzhenela ha tshitshavha kha kutshimbidzele na zwiimiswa zwa demokirasi
Maitele a IDP na CBP na mvelelo zwi a fhaṱelana na u ḓivhadzana , zwi na mutevheṱhanḓu na ndovhololo .
U dzudzanya vhagudi vha vhukale ho teaho u thusa u ṱhogomela vhaaluwa- tsumbo , kha vha thome mbekanyamushumo ya u adoputa Makhulu kana makhulutshinna ine ya ṱuṱuwedza vhaswa u ṱhogomela mualuwa tshifhinga tshoṱhe nga u kulumaga mahaya avho , u ya u vha rengela zwithu kana u vha vhalela .
5.7 U shumisa tshiedziswa tsha mbuedzano / nyambedzano / u tandulula thaidzo
U shumana na khumbelo yavho zwi thoma nga ḓuvha ḽine vha rumela khumbelo ya thuso .
Mafheloni , ri ṱoḓa vhafumakadzi vha tshi bvela phanḓa u tou fana na vhanna kha nḓowetshumo iyi . 
Samithi yo dodombedzesa ṱhoḓea ya u vha na mvelelo dzi fareaho dzine dza ṱuṱuwedza ndaka yashu ya masheleni a lushaka .
U sumbedzisa zwavhuḓi dzina ḽa muthu ane fekisi ya khou iswa khae . 
U fha fureme ya u ṅwala , u thusedza vhagudi u ṅwala maṅwalo a vhone vhane ( tsumbo , ipfi . )
Bannga ya Vhukati ya Afrika Tshipembe i ima ngafhi kha nyimele iyi ? 
Ri fulufhela uri i ḓo bvela phanḓa na u ṋetshedza data i shumiseaho ya u dovha u ita musaukanyo kha avho vho dzhenelaho kha pfunzo , na u sedzesa kha masia ane a ṱoḓa thikhedzo iṅwe hafhu . 
Shango ḽine lushaka lwa tshimela lwa ḓo ṱavhiwa kana u tumbulwa khaḽot
Khethekanyo yo livhana na khaedu nnzhi malugana na nzudzanyo dza u shuma dza tshifhinganyana nga mulandu wa maitele a u dzudzanyulula . 
U khou ḓo livhiswa kha tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya tshifhinga tshilapfu yo ṱanḓavhuwaho kha ḓorobo khulwane . 
Ho vha na nyambedzano khulwane dza mbonalo ya ikonomi ya ḽifhasi na ya dzingu , na nga ha zwine ra khou tea u ita kha u humisela murahu u tsela fhasi .
Tshivhalo tsha vhathu vho kavhiwaho nga HIV tsho ima fhethu huthihi nga phesenthe dza 10 .
Ndou dzi sumbedza vhuṱali , maanḓa , u fhola , na ndalamo .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha i rumele kha SARS .
Gidimani ni tshi mona na mudavhi .
u kombetshedza na u khwaṱhisa lutamo lwa zwa polotoki u swikela ndinganyiso na ndingano ya mbeu , kha levhele ya muvhuso wapo
Mpimo ine ya konḓelelea u ya nga u ṋea tshumelo na dziṅwe ṱhoḓea zwi khou topolwa nahone makumedzwa a khou livhanyiswa na khaphasithi ya tshumelo ya zwa inzhiniara . 
Kuitele kwa u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ku ṱoḓa u ṱhogomela na u pulana ha sisiṱemethiki u khwaṱhisedza nvelaphanḓa yaho .
U shumisa ṱhoho na mafhungo a i tikedzaho u itela u bveledza pharagirafu dzo faranaho ( pharagirafu 2 )
Khethekanyo dzoṱhe dza sisiṱeme ya ndondolo ya mutakalo ya Afrika Tshipembe dzi khou vha na tshanduko khulwane u itela u khwinifhadza tswikelelo , vhunzani na u sa ḓura . 
Mutengo wa Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo u kholu lavhelelwa u gonya musi Muhasho u tshi khou ṋaṋa u ḓitika nga sisiṱeme dza IT . 
Vhugudisi vhu ṱuṱuwedza zwikolo uri zwi shumise tshishumiswa itshi u itela uri tshi ḓivhadze u ṅwalwa ha zwi re ngomu zwa pulane dza tsireledzo ya tshikolo zwo tiwaho . 
U lambedzwa hu bvaho dti u ya kha Masipala Wapo wa Baviaans u itela themamveledziso zwo ita uri thandela i sike mishumo ya vhufhaṱi i anganyelwaho kha 238 vhuponi uhu .
Mutshimbilo wa tshiendedzi tshi ṱavhanyedzesaho u ṱoḓa tshanduko dzo leluwaho nahone dza fhasi kha kupiḓa kwa tshifhinga . 
Mbadelo dza dziḽouni na mbadelo phanḓa dze dza engedzwa tshifhinga tsho fhelaho na koporasi dza tshitshavha u itela zwipikwa zwa mbekanyamaitele dzi a ṱanganedzwa sa mbuelo kha tshitatamende tsha kushumele kwa masheleni musi tshelede i tshi ṱanganedzwa . 
MANWELEDZO A MBEKANYAMUSHUMO
3 . Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓḓiana ya Minisiṱa na Vhathusa Minisiṱa
A si nga tshithu tsho itwaho nga muthu uri luambo lu vhe lwo shumiswa nga nḓila i bveledzaho nga maanḓa na u konḓa zwihulwane u fhira maṅwalwa , na uri ndi ngazwo mbilu ya vhubindudzi ha zwa mvelele ho dzulela u vhekanyiwa u mona na mishumo ya maṅwalwa , vhutsila vhu sumbedzaho nomboro . 
( a ) i na mbofholowo ya u amba kha Buthano na kha komiti dza tenda ya tevhedza milayo na ndaela ; na
A hu katelwi osseo-integrated implants , maitele oṱhe a elanaho na u pfukisela na muaro wa u lulamisa ṱhaha
U bvisela khagala u nyanyuwa/ vhuḓipfi sa nḓila ya u fhindula kha tshibveledzwa tsho vhalwaho
Nyimele i ṋaṋaho fhasi yo korela fhasi mikano ya zwine thuso ya mashangoḓavha ya nga swikelela , vho ralo . 
Muthu o ṋewaho khiredithi ya tshitandadi tsha yuniti u ṋetshedza thuso ine ya ṱoḓiwa kha u ita pulane na sheduḽu dzine dza ḓo itwa kha thandela .
Vha ya phanḓa vha ṱanganedza masiandoitwa a kwamaho zwa vhuloi , kha iyi nyimele hu khou ambiwa nga ha khakhathi dzi kwamaho vhuloi , khathihi na mihumbulo i sa fani nga ha tshaka dza vhuloi .
Fhungo ḽa mugudi a dzulaho tsini na tshikolo tsho pfumaho ndi fhungo ḽi re khagala u amba ngaḽo . 
( e ) muthu muṅwe na muṅwe ane , nga murahu ha musi heyi khethekanyo yo no thoma u shuma , a vha o wanala e na mulandu nga nṱhani ha vhukhakhi he a gwevhiwa miṅwedzi ya 12 a songo tendelwa u badela faini , nga ngomu kha Riphabuḽiki , kana nnḓa ha Riphabuḽiki arali nyito yo ḓisaho vhukhakhi yo vha i tshi ḓo dzhiwa sa vhukhakhi nga ngomu kha Riphabuḽiki , fhedzi a hu na muthu ane a ḓo dzhiwa uri o gwevhiwa u swikela khaṱhululo kha u wanwa mulandu kana u gwevhiwa yo no fhedziwa nga hayo , kana u swika musi tshifhinga tsha khaṱhululo tsho no fhela .
23.2. Mbalombalo dza ṅwaha nga ṅwaha dza vhugevhenga dzi konisa muvhuso u lavhelesa zwipikwa zwihulwane zwa u lwa na vhugevhenga , sa zwe zwa vheiswa zwone kha Muhanga wa zwa Tshiṱhirathedzhi wa Vhukati ha Themo 2014-2019 .
U ita nga u ralo , kha ri dovhe hafhu ri swikise zwithu zwa vhuṱhogwa izwi hu na khwaṱhisedzo u bva kha dzangano ḽashu na muvhuso . 
( h ) u vha na ramulayo o tholwaho nga muvhuso ane a ḓo thusa ṅwana , nahone tshinyalelo dzi tshi khou badelwa nga muvhuso , kha maitele oṱhe a tshitshavha ane a kwama ṅwana , u itela arali ha vha na u sa farwa zwavhuḓi ; na
Zwi sa katelwi zwa Tshikimu zwoṱhe zwo dodombedzwa kha mutevhe wa Mulayo 16 na Anekidzha E ya Milayo ya Tshikimu .
Kha vha dzhiele nṱha uri : Arali vhone , sa mushumi , vha lovha zwo vhangwa nga malwadze a elanaho na mushumo wavho kana khuvhalo , vho ḓitakaho nga vhone vhaya kona u ita mbilo kha tshikwama itsho .
tshenzhemo .
( 2 ) Arali Vhusimamilayo ha Vunḓḓu , nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓḓo yaḽo , vhu tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Mulangavunḓḓu , Mulangavunḓḓu na miṅwe Miraḓḓo ya Khorotshitumbe vha tea u ḓḓirula mushumo .
( 3 ) Tshelede ya mbadelo na tshifhinga na nḓḓila ya kubadelele zwi fanela u vha zwo tea na u linganela , zwi tshi sumbedza u linganela vhukati ha lutamo lwa vhathu na lutamo lwa vhathu vha kwameaho , ho dzhielwa nṱha nyimele dzi kwameaho , hu tshi katelwa-
Zwiṅwe hafhu , vhupfumbudzi hu itwaho luthihi ho vha hu songo lingana u khwaṱhisedza uri vhaofisiri vho lugela u shuma nga mafhungo aya a elanaho na khakhathi dza miṱani . 
Hu na tshumisano na mimasipala yapo sa mutheo zwi dovha hafhu zwa ṋetshedza vhuimo ho teaho kha u sedzesa kha u monithara na ṱhuṱhuwedzo ya mielo . 
Vhuḓila ha vhaendangaṋayo fhethu ho aṱamaho hu songo semendeliwaho ( hune ha si vhe ha vhuḓimvumvusi ) hu tea u vha hu si si na masongesonge arali zwi tshi konadzea . 
Tsumbo dza tshaka dza mavu o fhambanaho
Vho Fungai Khumbulani Sibanda ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Thendelano dza u kovhekana mbuelo dzo khwaṱhaho kanzhisa dzi bveledzwa kha maitele u ṱanganelana , zwi tshi katela nyambedzano dzo ṱanḓavhuwaho na vhathu , na u sa vha na tshidzumbe vhukati ha vhafaramikovhe na u bvisela khagala zwidodombedzwa zwoṱhe .
ZWINE ZWA ḒISWA
Muhasho wa Ndondolo kha Mavundu u tea u vha mbuno dzo sedzwaho khadzo u itela u pfukiselo . 
25 Tshitendeledzi tsha vhutshilo . . .50
Maṅwe maanḓa , mishumo na vhupondaulwa vhukati ha vhaṋetshedzatshumelo na vhulaedzwa hoṱhe a zwongo khunyeledzwa nahone zwi vhanga u thengathenga na u lengisa u thoma u shumiwa ha mishumo ya masipala . 
Vhuongelo uvhu vhu ḓo ṋekedza tshumelo dza vhuongelo ha tshiṱiriki kha vhupo he ha vha vhu sa dzhielwi nṱha zwi ḽa kale na u fhungudza mutsiko wa tshumelo kha zwileludzi zwa tsini . 
Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi .
5 Ndo vhala bugu i no pfi Mutambo wa Vhana .
U fhungudzwa ha muhwalo wa mufusho u itela u thivhela u tshinyala hafhu ha vhupo ha lwanzheni tshi vha tshipiḓa nyangaredzi tsha dzingu , zwa lushaka na polotiki ya dzitshaka . 
yeneyo dzi ṋeaho nyimele ya ngudo ya Vhutsila ha u Aita na Vhutsila ha u Vhona .
Kha nyimele ya ṱhoḓea dza tshitshavha tshumelo i shumiswa kha vhupo ha tshitshavha . 
Ḽi ri humbudza uri ngauri tshifhiwa itshi tshi mangadzaho ro fhiwa tshone , ri nga vha na khetho ya u tshi ṋea vhaṅwe . 
Zwikili zwa u fhaṱa thimu , u ṱuṱuwedza na nyambedzano . 
Muhasho wa Mafhungo a zwa Mavu u shuma vhupo ho tendelwaho tshoṱhe , hune zwi na mbuelo uri tshiṱafu tshi re phanḓa kha u vha na nḓivho ya milayo ya zwa mulayo wa ndeme zwine zwa elana kha u itwa ha mishumo yawo . 
Khumbelo iṅwe na iṅwe ya thikhedzo ire nṱha ha khulwane yo tendelwaho na masheleni o tendelwaho u thoma ha nga ḓo sedzwa . 
U livhana na khaedu iyi , muvhuso wa vhukati u ḓo isa vhainzhiniara na vhaṅwe vhomakone nga kha phurogireme dzi re hone .
Mulangadzulo a Ṱhonifheaho , ri khou tshimbila nga luvhilo u itela u khwaṱhisa tshomedzo dza tshiofisi u shumana na vhuaḓa kha sekhithara ya muvhuso . 
Data ya mvelaphanḓa yo kuvhanganywaho tshifhinga tshinzhi i nga vhanga mushumo munzhi u lemelaho une wa ḓo ovha wa kwama u vhigwa ha manweledzo . 
Nyengedzedzo ya tshivhalo tsha khaḽisiamu maḓini tshine tsha nga fhungudza tshinyalelo kha makwiṱi ngauri khaḽisiamu i a lwedzana na aḽumini fhethu ho teaho kha makwiṱi . 
Hu ḓo vha na ṱhoḓea ya u vha luvhanḓeni lwa ndeme lu ṱanganyaho zwipiḓa zwi shumaho zwo ḓoweleaho zwa vhubindudzi u fana na tshiko tsha khasiṱama , databeizi , nyelelo ya mashumele na zwiṅwe zwipiḓa . 
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza zwauri zwileludzi zwa tshifhinga tshiḓaho a zwi ḓitiki tshoṱhe nga lupfumo na zwiko zwa zwiṅwe zwitshavha zwapo . 
Nga mulandu ya ndondolo ine ya si vhe yavhuḓi ine ya itwa kha zwishumiswa zwa u pakela khazwo khathihi na ndozwo dza hone , vhaṅwe vhaṋetshedzi vha engedza masheleni a nga ṅwaha ane vha a shumisa kha u vhuedzedza murahu dziṅwe dza khontheina dzavho kha tshivhumbeo tsha mbadelo dzavho . 
Kha vha rumele khumbelo ya u ṅwaliswa sa mutheli wa tshifhinganyana kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini .
Vhukwamani vhu fanela u dzula ho khwaṱha - nga maṅwe maipfi hu si u swikelela na u sendela tsini , u swikelela na u sendela tsini sa zwine zwo vhonala tshifhinga tshoṱhe . 
Mvetomveto ya mulayotibe yo kha Minisṱa u itea u lavheleswa . 
Nga ṅwambo wa tshenetsho tshiitisi tshi fanaho , nyito dzine vha ḓidzhenisa khadzo musi vha khou lingedza u thivhela zwikundisi zwo vheiwaho nḓilani nga dziṅwe mvumbo dzo fhambanaho zwi ḓo vha zwa ndeme . 
Kuitele uku ku ṱanganedzea zwi khagala ngauri vhuṱanzi ha uyu mufuda ho tou tea tshoṱhe nahone ho ṋetshedzwa vhu tshi tou vha ngoho nga muthu ane a pfesesa dzisisiteme nahone ene a re na nḓivho ya uri dzi shuma hani na kushumiseleitwa kha bindu ḽa mutholi . 
1 Ndivho
Themendelo : Tshenzhelo kha mveledziso ya mbekanyamaitele na musaukanyo ; tshenzhelo kha musaukanyo wa ikonomi na ṱhoḓisiso . 
170. Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa na dziṅwe Khothe
Senthara ya u Valela vho Lindelaho tsengo nga u ralo zwi fanela u tendela mipimo miṱuku ya pfanelo dza muthu nga eṱhe , musi hu tshi khou khwaṱhisedzwa dzhele yo tsireledzeaho na vhutsireledzi . 
Dziṅwe nḓila dza u alusa mbuelo , u tou fana na u ṱanḓavhudza mutheo wa muthelo , u khwinisa u tevhedzelwa ha muthelo na u thoma mithelo miswa zwi nga fanela u lavheleswa . 
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhatholi vha no ḓo ṋekedza tshenzhemo ya mushumo vha tea u tendelana kha :
U shuma na / nga mafhungo : mafhungo tswititi , mafhungo tserekano
Tshenzhemo khulwanesa i tea u iswa kha tshiimiswa tsha vhaendangaṋayo . 
Muṱhonifhei Mulangadzulo na Muṱhonifhei Mudzulatshidulo ,
Hezwi zwo swikisa kha mbuno dza vhufa kha Afurika sa masithesele siani ḽa zwa saintsi na maṅwalo , filosofi na khomese , zwo kanganyiswa nga u shumiselwa mbambadzo na u kanganyiswa ha lupfumo lwa Afurika .
Matshudeni zwenezwo o vhofholowa uri a sa dzhiele nṱha zwipiḓa zwi sa shumi zwa bugu dzo randelwaho . 
PQLTCSCi na vhuḓifhinduleli vhu tevhelaho :
3.4.4 u engedza nga u ṱavhanya tshivhalo tsha vhashumi vhane vha ṋetshedza tshumelo ya tshitshavha nga nḓila yo leluwaho ; na
Ndivho ya Muhanga wa Vhukwamani wa IP ndi u tshimbidza zwine zwa ḓo vha nyambedzano i no khou bvela phanḓa na vhaḽedzani vha muvhuso na tshitshavha nga u angaredza u ya kha u thomiwa ha Mbekanyamaitele ya IP ya Afrika Tshipembe .
Nyambedzano dza mulovha dzo vha dzo ḓisendeka kha u thoma vhushumisani kha mafhungo a ngaho mabindu , mimaini , mvelele , pfunzo na thekhinoḽodzhi ya mafhungo . 
I anzela u shuma nga nḓila ine ya da dzule i hone na uri i dzulela u sa ṱhogomela madzangalelo na ṱhoḓea zwa tshitshavha tshi tshimbilaho . 
Ndingo dza Kushumele dza vhashumi nga muthihimuthihi nga ngomu kha masipala dzi tea u itwa kotara iṅwe na iṅwe na mivhigo ya ḓiswa kha khoro . 
23 U pulanela tshitori ˆ
Ndaulo na zwilinganyo zwa u ṱola muvhalelano ngei US na kha maṅwe mashango ane a vha miraḓo ya EU dzi ṱoḓa ndangulo dza tshiimiswa uri dzi shumise maga a nga ngomu a u langula kha u vhiga masheleni na muṱolamuvhalelano uri a wane kupfesesele kwa u ṱola na u vhiga nga ha aya maga a nga ngomu a u langula . 
Arali zwi kha dzangalelo ḽa tshitshavha , vha nga dzhiulula mavu kana vha vhetshela thungo mavu a muvhuso u itela maḓaka . 
Vhanna na vhafumakadzi , zwi a ri vhilaedza sa muvhuso arali vhareili vha thekhisi kha mukano uyu vha tshi bvela phanḓa na u vhea mbuelo phanḓa ha vhutsireledzi ha vhathu . 
Vhathu vhoṱhe vho hwelelwaho vhe vha vha wanwa mulandu vho lindelaho u gwevhiwaho . 
Kha ṅwaha uno wa muvhalelano , khethekanyo dza mihasho dzi ḓo bveledza bambiri ya tsedzuluso ya vhukoni kha zwiteṅwa zwa zwibviswa zwa masipala zwo nangiwa . 
Inwi na khonani yaṋu fhindulani mbudziso idzi .
Naho mbadelo idzi dzi so ngo ḓaho nga nḓila dzi sa itei ngomu ha ndaka , dzi dzhia tshipiḓa tsha mishumo i itwaho ho dzumbamwa nahone zwi nga si konadzee arali Vho Brooks a so ngo thoma u swikisa mutshimbidzi kha vharengi vho bulwaho . 
Fhedziha , masheleni a kuvhanganywa kana a fhiriswa u bva kha miṅwe migaganyagwama , ndi zwa ndeme uri a ri khou hangwa zwiimo zwa nṱhesa zwa vhuṱungu ha muhumbuloni kha shango ḽashu khathihi na fhungo ḽa uri ri tea u fhaṱa tshumelo dzo tou livhanywaho na u lwa na zwenezwi . 
Ikonomi ine ya sika mishumo minzhi
Uṱuṱuwedza u tevhedzelwa ha zwine zwa kombetshedza kha zwikolo zwoṱhe zwa muvhuso zwa Afrika Tshipembe ho imelwa Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo , dziyunioni ( madzangano a vhashumi ( SADTU , NAPTOSA , SAOU , PEU naNATU ) , vhashumisani vhoṱhe vha vha zwa matshilisano na vhaṅwe vhasheli vha mulenzhe kha pfunzo , nga u shela mulenzhe kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo , u fhelisa vhushai na mveledziso ya mutakalo wa vhana vha Afrika Tshipembe kha zwa matshisisano
NDIMA YA 3
U fhindula mbudziso dza oraḽa
Ndi tshi khunyeledza , ndi vhona zwo tea uri ndi kovhelane na vhone mvelaphanḓa nga ha kushumele kwashu kwa zwa masheleni . 
Ho itwa ngudo nga ha thuso ya masheleni kha matshudeni . 
Vhudzuloni ha izwo , vho ita ṱhoḓea dzavho dzi kha mathemo a nyito dza vhukuma ngeno vha khou shumana na tshiimiswa tsha poḽitiki tshi re hone , nahone vha lingedza khakhululo nga ngomu kha zwiimiswa zwa poḽitiki na zwa ikonomi . 
Pulane dza u enda dza fhaḽa Central Karoo , dzine dzo lavhelesa nga maanḓa kha tswikelelo na themamveledziso ya vhuendi ha nnyi na nnyi , dzi ḓo rwelwa ṱari hu si kale . 
Tshanduko nga maanḓa dzi vhonala kha themamveledziso dza thekhinoḽodzhi ntswa kha masia a vhudavhidzani ha ṱhingo , sisiṱeme ya mafhungo na eḽekiṱhironiki ṱhukhu . 
Mivhigo ya tsenguluso ya mveledzazwiwo yo dodombedzwaho i shumiswa u ita mikumedzo kha komiti , malugana na vhukwamani ha ndindakhombo ho dzinginywaho . 
U dzudzanya tshitatamennde tsha ndinganyiso u itela zwitatamennde dza masheleni zwa tshifhinganyana na zwa ṅwaha nga ṅwaha . 
Nga murahu ha u vhala , vhagudi vha lingedza u bveledza kana u ḓiṅwalela lushaka lwa tshibveledzwa tshe vha vhala nga hatsho nga vhone vhaṋe .
Zwinangwa izwi zwi nga vha zwo tsireledzeaho na u kona u dzula zwo ralo , fhedzi zwi fhenya khonadzeo ya kuhumbulele kuswa . 
Nga khayo ri wana tsireledzo na luvhanḓe lwa u lwela pfanelo dzashu . 
Khumbelo ya u renga ṋama thethe kana u i endedza Afrika Tshipembe
Khasho dzi ḓo langula tshumelo dza analogo na dza didzhithala kha tshifhinga tsha u rathela kha u fungwa huvhili uhu hune ha khou anganyelwa kha miṅwaha miraru hune siginala dza analogo na didzhithala dza ḓo vha dzi tshi khou shuma khathihi .
Ni vhone uri u bvisa tshimela tshi tshi ya huṅwe , manyoro na maḓi a shumiselwaho tsheledzo na thanga dza tsheṋe , zwitumbudzi na malwadze . 
Izwi zwi ḓo vha thusa uri vha ḓivhe nga ha tshishumiswa musi vha sa athu ita tsedzuluso .
Hezwi zwi na ṱhoho dzino yelana na zwipiḓa zwikene zwa khethekanyo dzo swaiwaho nahone zwine zwa kona u fhambanywa na zwiṅwe zwoṱhe . 
Ṱhoḓea ya nḓisedzo yo engedzwaho na i aluwaho i ṋekedza nḓowetshumo na muvhuso khaedu na zwikhala . 
Mulayotibe u kwama vhoṱhe vhashumeli vha muvhuso kha matavhi oṱhe a muvhuso .
Nḓivhadzo i ḓivhadza mubebi uri thendelo yo ṋewa nahone u ṋewa tshikhala tsha u
Miṅwe ya mishumo iyi ndi u :
Nyaluwo kha tshinyalelo yo ṱuṱuwedza mishumo ya ikonomi nahone yo kovhiwa hafhu zwinzhi , ya thusa kha nyaluwo ya GDP na khwiniso ya vhulondavhathu ha vhoṱhe Afrika Tshipembe . 
Hu tshi tevhedzwa ṱhumanyo , zwikhala zwo vuleaho nahone zwi sa konḓi zwi tea u vha na ṱhumanyo i fushaho u itela u konadzeisa zwi tshilaho zwapo u itela uri zwi kone u tshimbila na u bebana . 
( a ) u vhona uri zwivhumbiwa zwoṱhe zwa khorotshitumbe ya vunḓu na vhuḓifhinduleli khaho ; na
Khabinethe yo laela Tshigwada tsha Tsireledzo ya zwa Matshilisano , Mveledziso ya Vhathu na Tshitshavha uri tshi vhekanye mbekanyamushumo ya nyito ine ya ḓo endedza shango kha nndwa ya u imisa u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana .
Pulane yo itwaho nga u tou funa na yone i nga vha na zwifhinga zwine u iledzwa ha vha ho imiswa zwa u dzhoina kana u litsha nga mbonalo ya akhaunthu ya muthu nga musi muṅwe . 
Hezwi zwi lavheleswa kotara iṅwe na iṅwe . 
Miraḓo i Ṱhonifheaho , u bva nga 1994 ro ṱoḓa u fhaṱa tshitshavha tsho faranaho u bva kha mufhalalo washu wa tshifhinga tsho fhiraho .
Zwi a konadzea uri masipala a khwiṋise na u ṱanḓavhudza nḓisedzo ya tshumelo nga u khwinisa vhukoni hawo ha u ita izwi .
Duvha kana maduvha eneo a do thuswa kha livi yavho ya vhulwadze .
A ro ngo fanela , nga u ralo , u nanguludza kha uri ndi lini hune ndayotewa ya tenda , ndi lini hune ya sa tende .
AIDS ndi ḽiga ḽa u fhedzisela ḽa u kavhiwa nga HIV , na uri ezwi ndi zwone zwi itaho uri muthu a lovhe . 
Ro sumbedza uri ri ḓo vhetshela thungo vhuimo hashu ha u fhedza u swikela tsheo yone iṋe yo no phaḓaladzwa . 
Tsumbanḓila ya vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo
Ndi ngazwo vhalanguli vhahulwane vha khamphani
Rumelani mukapuṱeni wa thimu ya bola ya New Town SMS .
Naa " vhomakone " avha vha a ḓivha uri dzi shumiswa hani ? 
Naho ḽikumedzwa ḽi re phanda hashu ḽo dalesa zwithu zwi songo dzudzanywaho na u angaredza zwithu , ndi khou tea u tenda uri zwiṅwe zwa zwithu zwo ṱahiswaho zwi a pfala vhukuma . 
Deithi : Tshikukwana tsha khathoni
Kha vha sedze khethekanyo idzi musi vha dzi ṱoḓa mafhungo o teaho a elanaho na khiraitheria ya u linga . 
Vha fanela u wana ṱhanziela kha muṅwalisi o tendelwaho wa shango ḽine ḽa khou ṱunḓa zwithu zwa dzhenethikhi .
23 Bammbiri ḽa muhumbulo ḽa thandela ya IDP t
U guda u peleṱa maipfi a 10 nga vhege a bvaho kha ngudo dza foniki
Ri kha ḓi vha lushaka lwonolwo .
Hu na thandela dzo fhambanaho dzine muvhuso wa nga dzi tevhela nga kha ICT hu na lutamo lwa nḓisedzo ya tshumelo . 
Vhuṱali na u humbula nga vhuronwane zwi a ṱoḓea kha u tea na ḓowedza milayo ya mutheo kha nyimele iṅwe na iṅwe . 
Diana u na mushumo une wa holela , naho nga tshifhinga tsha u gadza fomo o vha a kha ! ivi ya vhudzadze .
Nga u dzhenela kha tshumisano , vhafumakadzi vha nga swikelela nga zwigwada zwine vhathu nga vhoṱhe vha sa kone nga vhone vhaṋe . 
Naa ndi vhafhio vho katelwaho kha mutevhe wa u phaḓaladza ?
1.1. Khabinete i khou humbudza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri ndayotewa yashu i khwaṱhisedza pfanelo ya u gwalaba lwo tendelwaho nga mulayo .
U ṅwala vhurifhi ho ḓisendekaho kha zwinyanyuli zwa u vhonwa
Maitele a u bvisa u shaea ha vhudziki nga khalaṅwaha ( nga ṅwedzi kana nga kotara ) u bva nga tshifhinga tsha tsirelano . 
Tshipikwa tshihulwane tsha Mveledziso ya Ikonomi Yapo ndi u dzudzanya Pulane ya Mveledziso ya Ikonomi Yapo . 
U ṱuṱuwedza kushumisele kwa vhuḓi kwa guḽuu na zwine zwa shumiswa kha u ḓodza guḽuu
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala : u humbulela , ludungela lwa mafhungo
Hafhu , ro fara Alexander Hamilton nga maipfi awe malugana na ḽiṅwe fhungo . 
Kha puḽatifomo iyi , ḽifhasi ḽi mushumoni ḽi vhewa kha sialala ( na vhukhakhi ) ha kale . 
Kanzhi vhu itwa nga kha Iuṅwalo , i-meiḽi kana SMS vhu na khungedzelo ya bindu hune mupondwa a vha atshi khou humbelwa uri a dzhenise tshelede kha akhaunthu ya bannga .
Mitambo i fanaho na iyi i khwaṱhisa vhuḓiimiseli kha vhurangaphanḓa ha uno muhasho u itela u vhona uri ri ita ndondolo ya khwine kha vhaofisiri vhashu , vhane a rali hu si vhone ri nga si kone u fusha mushumo washu zwavhuḓi . 
Ndi u khwinisa ngauri a ni tei u ita tshiketshe nga peni . 
MUSHUMO WA 2 : U ṄWALA
KHORO YA LUSHAKA YA MAVUNḒU NA MUSHUMO WAYO
Khabinenthe yo tendela u tholwa hu tevhelaho :
Arali khumbelo i tshi khou itwa ho imelwa muṅwe muthu , muhumbeli u fanela u ṋetshedza vhuṱanzi ha vhuimo vhune a khou ita khumbelo a khaho , vhu fushaho DIO .
90 % ya zwine vha amba musi vha tshi khou zwi ita
ZWIVHUMBEO NA MILAYO ZWA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
Tshiitei - nga fhasi ha heyi ṱhoho - kha vha ite mutevhe wa zwine zwa fanela u itwa .
14.6 u ḓo ḓi kumedzela bindu ḽawe nahone a songo ita zwa maṅwe mabindu na / kana miṅwe mishumo-vho a si na thendelo yo tou ṅwaliwaho i no bva kha GEP ;
Ndambedzo ya u thoma i linganaho R2 biḽioni yo ṋetshedzwa vhurangeli ha phakha dza zwa vhulimi .
Ho sedzwa kha mbetshelwa dza khethekanyo iyi , nzivhanyedziso iḓo fhiriselwa sa ndaka ino sudzuluwa nga mushumoavhelwa , ndaka ya ifa kana mashumele a mulayo . 
Zwipikwa zwo tiwaho sa tsumbanḓila a zwi pfadzi , fhedzi zwi a swikelelea . 
Muhasho wo dovha hafhu wa vha na u xelelwa huhulwane ha vhukoni nge wa ṱutshelwa nga vhaḓivhi vha zwa tekiniki zwe kanzhi zwa vhangwa nga mulandu wa miholo ya khwine ine ya khou ṋetshedzwa nga sekhithara ya phuraivethe . 
Ḓorobo : Bethelsdorp Fhethu : Holo ya West End Tshifhinga : 09h00 - 17h00
Phetho ya Khoro I no ṱanganedza fiḽosofi i no langa CBP na uri masipala o ḓiimisela u fusha ṱhoḓea dze dza bulwa afha fhasi ;
THASIKI 2 Kha vha ambedzane vha tendelane kha nyendedzi dza u topola , u sengulusa na u ela KPI kha PMS .
h ) Vho Phurofesa Enrico Orlando Uliana ( vha khou tholwa hafhu )
Vhukoni ha mupo ha muvhili ha u lwa na vhulwadze vhu vhidzwa upfi sisiṱeme ya tsireledzo ya muvhuli . 
Vhaswa vha Afurika Tshipembe vha dovha hafhu vha ṱangana na khaedu dzi ḓiswaho nga malwadze a u fhirela nga vhudzekani , hu tshi katelwa na HIV / EIDZI .
Arali tsipikiṱere a na muhumbulo wa uri u vhona nomboro dza dzikomiti mishumoni dzi songo lingana , a nga ita uri hu thomiwe komiti dza nyengedzedzo .
Nga ngei magumoni maṅwe ni ḓo wana hu na tshiṱaha .
Zwo sedzwaho kha thandela na tshumiso zwi elana na IDP
U edzisa vhusimaḓaka
Mutalo u sumbedzaho vhukati- u kona u shuma u tshi pfukekanya nga vhukati ha mutalo wa muvhili , tsumbo,ndi tshifhio tshanḓa tshine tsh khou fhefheḓiswa
Zwiitei zwine zwa vhanga u bviswa ha thundu zwi katela thengiso , u ṋea , u ṋekana , ndozwo , lufu , na mupfuluwo . 
Hu ḓo dzhielwa nzhele miṱa ya kha vhupo ha madzingu a mikanoni ya shango na avho vha dzulaho kha vhupo ha tsini na Square Meter Array ( SKA ) ngei Kapa Devhula .
vhuṱanzi ha vhushaka ha vhudzekani arali vho mala / malwa , vho fhandekana , vho ṱala kana vho lovhelwa
U ṅwalisa khamphani I si ya mbuelo
Mashango o wana zwi tshi shumesa u vhulunga kha vhagudi vha vhaaluwa vha kha ḓi vha vhaṱuku , nga u fhungudza phimo ya u ḽevele ya u litsha tshikolo kha zwiṅwe zwikhala nga u ṱavhanya . 
Tsumbo dzi katela milanga yo thivhelwaho vhukati ha vhaṋe vha mavu , khathihi na maga a ndango ya theo ya mulayo . 
Muthusa Mulangadzulo vho dzhia Mudzulatshidulo na hone vha humbela miraḓo uri vha fhumule hu kone u rabelwa kana u elelwa . 
Kha vha dovhe vha lugise zwo tshinyalaho zwa miḓagasi na zwenezwo .
Vhadzheneli vha khethe ṱhoho mbili kha mafhungo aya , vha sumbedzise zwine zwi nga itwa u thusa Komiti ya Wadi ya havho u dzi tandulula .
Nga nnda ha musi zwo ṋetshedzwa kha mafhungo a fhethu ha u fhaṱela hone , velu " n " i ḓo dzhiwa sa i linganaho na tshifhinga tsho ṋetshedzwaho tsha u fhedza mishumo nga miṅwedzi , yo sendedzwa tsini kha mbalosia . 
Mimodulu 1 na 3 ya NQF 2 Ndalukanyo dza Kuvhusele kwa Komiti ya Wadi dzi bvisela khagala IDP nga vhuḓalo
Ezwi zwi sumbedza muzika na mitshino zwapo zwo fhambanaho zwa Afrika Tshipembe . 
U dzhiiwa ha tshiṱoko ha u thoma ho itwa nga Nyendavhusiku . 
Pfunzo kha zwipiḓḓa zwoṱhe zwi sa kateli dziyunivesithi na dzithekinikhoni dza pfunzo
Vho FS Mufamadi , Minisiṱa wa Mivhuso Yapo na ya Vundu kha Wekishopho ya Lushaka ya CPB , yo farelwaho ngei kha masipala wapo wa Mangaung , Bloemfontein , nga 2002
U shuma na / nga mafhungo Tshaka dza mafhungo ; Nyangaredzo , Tshipitshi tsho livhaho / tshi so ngo livhaho ; mambwaita na mambwaitwa ; zwifhinga
Ndi dzindivhuwo ngauri ri na sisteme ya ndayotewa ya demokhrasi yo khwaṱhaho nahone i shumaho nga vhuḓalo , na zwiimiswa zwo khwaṱhaho , nga hezwo ro kona u kunda vhuleleme zwo leluwa nahone nga u ḓihudza .
Nga nḓila iyi , miraḓo ya Komiti ya Wadi vha nga kona u vha na vhudavhidzani ho dziaho na tshitshavha malugana na zwi vha kwamaho .
Hune vha vha vha songo tshi lavhelela , na hune vha nga vhea fulufhelo ḽavho khatsho . 
Mavhala a mbiḓi a ita uri zwi konḓe u dzi vhona dzi ḓakani .
Ndi kona u vhumba madzinambumbano nga u ṱanganya madzina mavhili .
Zwigevho zwa miṅwahani yau fhira miṱanu a zwi sedziwi .
7.3 . Khabinethe i tenda uri hei thandela i ḓo khwinisa nyimele ya kuendele na tsireledzo kha vhashumisi vhoṱhe vha dzibada afho vhuponi .
U haseledza kiḽasini hu a vha havhudi arali muṅwe na muṅwe a tshi dzhenelela a shela mulenzhe , zwa fhedza nga u ita mushumo wa u ṅwala .
Hetshi tshilengo tsho itisa uri hu vhe na nyambedzano dza tshitshavha dzine dza khou bvela phanḓa khathihi na tsatsaladzo nnzhi . 
khophi yo sethifaiwaho ya tshiga tsha u vhidzelela radio ( arali zwi tshi ṱoḓea )
Fhethu ha mbambadzo ha muṋetshedzi wa tshumelo , ngamaanḓa vhukoni , u tevhedza na zwivhumbeo dza mbadelo dza vhukoni ha vhaṋetshedzi vha tshumelo . 
Zwidziki zwi anzela u khethekanywa u ya nga saizi ya thoro sa vumba , muṱavha musekene , muṱavha , thongwana na matombo , u bva kha maṱukuṱuku u ya kha madzhoro . 
pulane ya ndondolo ya ḓuvha
U gonya ha mbadelo dzi no yelana na miholo ya mazhendedzi a u badelisa u ṅwaliswa ha zwiendedzi na mbadelo dza ḽaisentse zwi kha ḓi vha mafhungo a no dina . 
Shumisani mepe wonoyo muthihi .
Ahuna gumofulu Nyimele dza dzilafho dza shishi kha DSP na u shumisa vha si vha DSP hu si nga u tou funa 100% ya mutengo wa Tshikimu
Vhalangi vha khou bvela phanḓa na u engedza mutsiko u vha na vhuḓifhinduleli vhunzhi , u vha khagala na u vha khagala kha vhadzhiamukovhe na madzangalelo a tshitshavha . 
Sedzani thebulu ni fhindule mbudziso sa zwe dza nomboriwa . 
phetheni ya nomboro ( tsumbo , u vhala a tshi pfuka ) ; na
Nḓila ya khwine ya u ḓivha tshiimo tsha kuvhalele na u khethekanya zwigwada hezwi u ya nga vhukoni havho ndi nga u tou lavhelesa vhagudi vha tshi vhala ḽiṅwalo kana bugu .
U ṱhonifha maanḓalanga na mushumo wa muthu . 
Hezwi zwi fhasi nga maanḓa kha zwilinganyo zwa dzitshaka , hu nga vha kha mashango o bvelelaho kana ane a kha ḓi bvelela . 
U khwiṋisa nḓisedzo ya muḓagasi : nḓisedzo na u ḓiswa na u dzheniswa ha ekhondishina . 
Zwishumiswa zwa maitele a vhuḓi a mutakalo
Tshimela itshi tshi na mishumo yo fhambanaho ya mvelele ine i sa tou yelana fhedzi na u kavhiwa ha nḓila ya mufemo .
Mashudu mavhi , mpfu nnzhi dzo tshenzhela kha malwadze a elanaho na mufhiso zwe zwa ḓisa nyofho dza vhukuma nga tshifhinga tsha magabelo a mufhiso e a tshenzhela tshilimo tsho fhiraho . 
Dzikhothe ndi vhatsireledzi vha pfanelo idzi , zwi tshi amba uri dzi tsireledza pfanelo dza muṅwe na muṅwe arali pfanelo idzi dzo shushedzwa kana dzo pfukwa . 
A kona u ita mbilo nga fhasi ha khoudu ya ṅwana wawe .
Idzi thendelano dza kushumele dzi khunyeledzwa ṅwaha nga ṅwaha vhukati ha Muraḓo wa Khorotshitumbe na mulangi wa masipala , na vhukati ha mulangi wa masipala na vhalanguli vhahulu , nahone dzi itwa uri dzi vhe hone kha tshitshavha u itela u alusa vhuḓifhinduleli ha vhulangi kha masipala . 
Lushaka lwa tshibveledzwa tsha vharumelazwivhambadzwa na mashumele a vhuvhambadzi hapo . 
Kanzhi , rekhodo ya data ya tshifhinga tshilapfu i re hone saithini ya ṱhoḓisiso ndi ya muya fhedzi . 
Vho vha vhe wa vhukale ha miṅwaha ya furaruraru zwenezwiḽa . 
Hu na tshaeo ya vhadededzi kha thero nngede zwine zwa anzela u kunga vhagudi uri vha tendeleke na zwikolo .
U bveledzwa ha zwiṅwe zwibveledzwa ho iledzwa . 
Hetshi tshiimo tsha shishi tshi ṱoḓa hu tshi itwa zwi songo ḓoweleaho kha Maafrika Tshipembe vhoṱhe . 
Kha vha dalele tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini
Tshiimo tsha nṱhesa tsha muvhali wa garaṱa tshi tea , naho zwo ralo , uri tshi sedzuluswe fhethu vhupo , hu na u dzhiela maimo a fhethu afho nṱha . 
Khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo
Muhumbulo muhulwane wa mbekanyamushumo : U ita zwiṱirathedzhi hu u itela u maanḓafhadza mushumo wa vhufaranani , vhutumbuli , mveledziso na u sikwa ha mishumo nga kha mushumo wa mveledziso ya fhethu ho pikwaho , na fhethu ha mveledziso ya indasiṱiri . 
moudu / nḓila-ndi ngona , maitele ane ngawo mulaedza wa nga pfukiselwa ngayo kha vhathu .
Miṱangano ya tshitshavha u tendela pulane
Vhunzhi ha miraḓo vha Bodo ya Khaṱhululo vha vhumba tshivhalo tshi ṱoḓeaho kha muṱangano muṅwe na muṅwe wa Bodo ya Khaṱhululo . 
Mulayotibe u khou khwiṋisa Mulayo wa Mveledziso ya Bannga ya Tshipembe ha Afurika wa 1997 .
Khomishini ya zwa Khetho i tea u vhumbiwa nga vhathu vha Iinganaho kana u fhira vhararu .
U vhambadza Afrika Tshipembe na Afrika - ho vha na fulo u bva nga vho 1990 ḽa u alusa Afrika Tshipembe .
Naa hu na mufarisi muṅwe , ṅwana kana mubebi wa dzithirasithii dza vhalingi vha khamphani , vhalanguli , vhafaramikovhe vhahulwane kana vhakwamei kha tshumelo ya muvhuso ? 
Maḓi a tea u fhedza awara dza 28 a sa athu nwiwa .
Kha vhupo ho raloho , vhashumisi vhothe vha madi vha re hone nga tshenetsho tshifhinga kana vhane vha do vha hone , nga nnda ha avho vhane vha wela fhasi ha shedulu 1 na Thendelonyangaredzi , vha do tea uri vha ite khumbelo ya laisentsi .
Ndi tenda uri tshithu tsha ndeme kha u ela tshikoupu , vhungolo na maanḓa o fhelelaho a kuitele kwa demokhrasi Afrika Tshipembe ndi sia ḽine ra bvelela kha u shandukisa mbekanyamaitele ya vhupileli hashu na Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya SA . 
U tevhedzela zwifanyiso na madzina a vhone vhaṅe na dziphetheni ( hune ha vha hu na ho thomiwaho na u sumbedza sia kha maḽeḓere ) .
Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi a Lushaka a tshi shumani na hezwi zwitenwa .
U bvisa ogeni u guma kha RSA Phathoḽodzhi 100% ya mutengo wa Tshikimu
U dzhenelela kha nyambedzano
Mbadelo dzo fhiraho zwo bveledzwa nga u sa vhaliswa zwone nga vhakungedzeli vha mutengo wa khanḓiso ya nḓivhadzo a vha nga ḓo badelwa murahu , nga nnḓani ha musi vhakungedzeli vho ṋetshedza zwiitisi zwi pfadzaho zwa uri ndi ngani vha songo vhalelisa zwone . 
Muiti wa khumbelo muṅwe na muṅwe a sa swikeleli ṱhoḓea dza fhasi u ḓo dzhiiwa sa o balelwaho a bviswa na zwezwo . 
Vhashumi vho vhalaho , nga maanḓa avho vhane vha khou shuma nga fhasi ha mihasho ya thekhinikhala , vha shuma mishumo musi vha si na vhugudisi ha akademi vhu ṱoḓeaho u itela mushumo uyo . 
Manweledzo a pulanetshumiswa ya u shuma thandela khathihi na mishumoitwa
Nga nṱhani ha zwenezwo , ṱhaṱhuvho ya mawanwa yo ḓi sendeka zwihulusa kha phindulo ṱhukhu dzi no bva kha vhenevho vhe vha kona u ḓadza bambiri iḽo ḽa mbudzisavhathu . 
Zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwi fanela u ganḓiswa kha ' Thendelonzwiwa ya Nḓisedzo ya Tshumelo ' ine tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u bveledza u ya nga thendelonzwiwa ya muhasho ine vha tendelana khayo .
Hune muṋetshedzi wa tshumelo a vha o ṋea vhaṅwe miṅwe ya mishumo , mafhungo a tevhelaho a tea u ṋetshedzwa malugana na nzudzanyo dza u ṋea vhaṅwe mushumo : 
Sibadelo tsho bveledza pulane ya themamveledziso ya sentha ya zwa shishi u itela u khwiṋisa sentha dza zwa shishi hu itela u khwiṋisa kudzhenele kwa vhalwadze . 
Ho vha na u tsela fhasi hu linganaho 19% kha miṱa ire kha zwa vhulimi u bva kha miṱa ya 2.9 miḽioni nga 2011 uya kha 2.3 miḽioni nga 2016 .
arali hu sina tshiṱempe , u tholwa ha mutholwa hu tea u khwaṱhisedzwa kha luṅwalo lwa thungo lune lwa vha na luswayo lwa khamphani
Fhedzi u ita izwo , ri tea u vha na zwishumiswa zwavhuḓi zwa u fhirisa nḓivhadzo ngauri izwo zwishumiswa zwa nḓivhadzo zwine zwa vha hone a zwi tou vha zwavhuḓi . 
Mbuelo dzi wanwa u bva kha zwiko zwofhambananaho zwino katela phimo dza kosekose , magavhelo u bva kha masia maṅwe a muvhuso na mbuelo u bva kha zwa mbambadzo na dziṅwe tshumelo dzo ṋetshedzwaho . 
Ri ḓo ya phikiniki ya makhulu vha mukalaha .
U katela mbuelo dzoṱhe kha ṅwaha wa muvhalelano , mbalo mbalo dzi a itwa u vhalela phedzo dze dza bvelela nga datumu ya u fhedzisela ya u vhala mithara na nga mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano . 
Ṱhoḓea dza u ṱanganedzwa kha dzi ya nga mabuḓo , ngeno tshifhinga tsha mbekanyamushumo dza vhugudisi tshi tshi tiwa nga buḓo nga buḓo na ḽevele . 
Mugudisi
Ṅaledzi na pulanete - zwine dza vha zwone
Khabinethe i khou kwamea nga u engedzea ha zwiwo zwa vhaendangaṋayo badani khulwane .
Tshithu tshithihi tshine khungedzelo ya tea u ita ndi u ḓivhadza vharengi u itela uri ramabindu a kone u vha rengisela tshibveledzwa tshawe . 
Nga u ralo ni songo vhuya na guda ni si na bugwana ya u guda tsini haṋu . 
Zwa ndeme zwi teaho u dzhielwa nṱha nga miraḓo ya komiti dza wadi na vhashumi vha masipala , musi hu khou dzhiiwa tsheo ndi tshipiḓa tsha vhurumelwa kha komiti dza wadi , u vha vhavhulungi vha ḓiimisaho vha komiti ya wadi .
Thindi dza mitshelo mihulwane dzi nga tshewa nga nḓila dzo fhambanaho dza kona u ḽiwa dzi tshe thethe , sa dizethe , kha saḽadi , soso kana nga iṅwe nḓila , kana dza bikiwa kha phai , khekhe , phudini , kana sa ganishi kha heme , kana dza itwa sa soso kana zwilungi . 
Kushumele kwa vhalangi kha u swikela ndivhotiwa dzo bulwaho dza muhasho ku fanela u pimiwa . 
U dzudzanya
Jabu ha koni u amba .
Sa Komiti ri ḓo sedza hezwi . 
Vhukati ha tshigaṱhalu ndi tshiṋoni tsha ḽimila ṋowa tshapo tshi re na maphapha o imiselwaho nṱha , tshi re na tshifanyiso tsha ḓuvha ḽi bvaho nṱha ha ṱhoho yatsho . 
Vhudavhidzani vhu nga itea nga nḓila dzo fhambanaho :
( i ) vha dzi songo tea muthu wa miṅwaha ya onoyo ṅwana ; kana
Mbadelo dza khumbelo na u lingiwa dzo randelwaho
U ṱusa u bva kha 15
vhu ṱanzi ha uri tshikhala tshi hone
u ṱalutshedza na u shumisa thekhiniki dza vhudavhidzani kha u shuma kha Komiti dza Wadi
U topola na u ṱalutshedza zwi no fana na zwi sa fani .
Nga tshifhinga tsha madalo a Goa , Khamphani ya mishonga Cipla Pharmaceuticals na maanḓalanga a Dube Industrial Development vho saina thendelano ya u thoma tshishumiswa tsha bio-logics .
Mulayo wa U Kolodisa wa 2005 , ( Mulayo wa vhu 34 wa 2005 ) wo thoma u shuma tshoṱhe nga dzi 1 Fulwi 2007 u tshi khou ḓivhadza maitele maswa a vhulanguli ha u kolodisa kha sisiṱeme ya mulayo Afurika Tshipembe .
Zwikili zwa u tamba nga bola - u bammbisa bola kha luvhondo
Tsenguluso na u vhiga theo ya mulayo yo teaho ya dzitshaka na ya lushaka na tsedzuluso ya u tea ha dziṅwe thandela dza khwiniso ya mulayo . 
Nḓivho ya Zwiko zwa Vhashumi nga u angaredza na mafhungo a ndangulo . 
Muhadzimisi u dzhena kha zwikimu zwo fhambanaho a tshi itela u tinya muthelo kha nzwalelo ya ṅwaha nga ṅwaha yo ṱanganedzwaho . 
bula kupfesesele ku fanaho kwa bono ḽa ṋetshedzo ya themamveledziso i sa nyeṱhi ya masipala na nḓisedzo ya tshumelo
U khwaṱhisedza uri mafhungo a IDP na mugaganyagwama a a wanala hu si na u konḓa na u pfesesea
Ndambedzo i badelwa kha dzangano hu si kha mulambedzwa .
Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho a nga dzhia tsheo ya u vhila masheleni nga u dzhia vhukando ha zwa mulayo .
Zwitiwa zwi tevhelaho zwi shuma sa mathomo a u lugisela ṋdisedzo ya thandela .
Vha isa phanḓa vha amba uri vhuloi , manditi na vhunzhi ha zwi kwamaho sialala na maitele ndi zwithu zwa u sumbedza vhurereli na uri zwi wela fhasi ha khethekanyo ya " Muvhili , Muhumbulo na Muya"kana " -zwi songo ḓoweleaho"kha mavhengele a dzibugu oṱhe mahulwane .
Zwidodombedzwa zwa bannga ndi :
Khabinethe yo ṱangana Union Buildings ngei Pretoria .
Dzina na ḓiresi zwa muthu a ṱoḓaho thenda zwi tea u ṅwalwa zwavhuḓi nga murahu ha fulobo . 
U langula thimu ya CBP
Murumelwa wa SALGA u nangiwa nga komiti khulwane u bva kha tshigwada tsha vhaimeli vha Madzangano a Muvhuso Wapo kha mavunḓu a ṱahe .
Hoyu ndi mushumo wo itwaho nga TISA i tshi tikedza u simulwa ha Unilever's Indonesia ngei Ethekwini , we wa vulwa nga Minisiṱa wa Mbambadzo na Nḓowetshumo musi Afurika Tshipembe ḽo vha ṋemuḓi wa COP 17 .
Kha vha humbule nga hezwi : Ndi ngani hu nga si vhe na vhulanguli ha vhufa ha mvelele hu si na ndondolo ya vhufa ha mvelele ? 
E Kupuḽanele kwa Tshiṱirathedzhi na Ofisi ya Ndangulo ya Mbekanyamushumo i ṋetshedza tshumelo dza ndangulo ya tshiṱirathedzhi kha dzangano u ya nga Mulayo wa Ndango ya Masheleni a Muvhuso ( PFMA ) na vhuṅwe vhusimamulayo vhu ngaho uvho .
Kiḽasi ya 2016 i khou ṱuṱuwedzwa uri i dzule yo tou fombe zwenezwi vhe kha Milingo ya Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka 2016 ine ya khou thoma lwa tshiofisi nga ḽa 24 Tshimedzi 2016 ya fhela nga ḽa 29 Lara 2016 .
Vhunga vha tshi dzulela u ṋetshedza masheleni , vha dovha vha dzhenelela zwihulu kha mbuelo dzo bveledzwaho nga u rekhodwa ha muungo . 
Kha vha vhone Zwidodombedzwa na Milayo , paragirafu 4.3 .
Nga murahu ha ezwo vhana avha vha re afha vho ambaraho yunifomo vha ḓo ḓa vha ri ṋetshedza luṅwe luimbo hafhu . 
U dalelwa nga vhabebi kana vhaaluwa tshifhinga tshoṱhe .
Ṋamusi ḽo vha ḽi ḓuvha ḽa mabebo ḽa mugudisi washu .
Ri tshi khou shumisana , ri ḓo vha na vhuṱanzi ha uri ri na Afurika Tshipembe ḽine maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha pfa vho vhulungea nahone vho tsireledzea .
Minista vha dovha hafhu vha ṋewa maanḓa a u ita milayo . 
Vhukati ha vho kuvhanganaho hu na vharangaphanḓa vho rangaho phanḓa dzango ḽashu nga zwifhinga zwo fhambanaho . 
7.11. Tshikwama tsha Fulufulu tsha Vhukati ( SOC ) LTD :
u vhona uri kushumele kwa Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe ( SARS ) ku vha kushumele kwa tshizwino-zwino , nga maanḓa siani ḽa u khwinifhadza ndangulo ya Vhulanguli ha Mikaṋoni na u vhona u khwinisa tshumisano vhukati ha mihasho ;
Zwitetisitiki zwa muvhuso zwi fanela u shumiswa u ḓivhadza mbekanyamaitele dzo pikwaho kha thaidzo dza matshilisano . 
U kuvhanganya , u saukanya , u dzudzanya na u ela mafhungo nga vhuronwane . 
Nḓowetshumo dzo vhuedzesaho ndi mbambadzo , zwa u bikela vhathu na u fha madzulo khathihi na zwa masheleni , u rengisa dzinnḓu na tshumelo dza mabindu zwe zwa engedzea nga 2,1% na 1,6% nga u ralo .
U thola na u dzudza vhashumi ndi thaidzo ine ya dzula i hone . 
Vhulimi vhu sa nyeṱhi ho dovha ha sedza kha nḓila dzavhuḓi kha zwi tshilaho na vhupo dza u vhufuwi . 
Hezwi zwi katela tshumisano na thuso ya u tou ḓikumedzela vhukati a vha kwameaho ho livhiwa kha tshipikwa tshithihi . 
Mafhungo a tea u haṱulwa u ya nga ha dzangalelo ḽa nnyi na nnyi hu si ndeme ya vhubindudzi . 
3.1 . Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa u Engedzwa ha Vhutsireledzi , wa 2015 ngei Phalamenndeni .
Ngudamirafho Nyangaredzwa
Nahone arali zwo ralo , vha na khetho dzifhio , nga maanḓa musi vha khou lwela u linganyisa madzangalelo avho a zwa vhubindudzi na vhuḓifhinduleli ha zwa matshilisano . 
U thusa nga ndaulo i shumaho na i pfadzaho ya Muhasho wa Radioḽodzhi . 
I dovha hafhu ya vha vhuṱanzi ha bono ḽa fhethu hu tshi tevhedzwa zwipiḓa zwa fhethu nahone ndi muṱoḓo wa pulane yo ṱanganelaho . 
Ndi tshithu tsha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe tshine tsha ḓo itwa miṅwaha minzhi nahone tshi tshi khou khwaṱha tshi tshi ya .
Democratic Alliance ndi mutikedzi wa mavhusele avhuḓi nahone o kunaho , nḓisedzo ya tshumelo kha vhoṱhe vha i ṱoḓaho u fana na tshumelo , khathihi na avho vha fhiraho phanḓa kha u lwa na vhuyaḓa muvhusoni . 
Mbekanyamushumo ya u rangela u ṅwala
Kanzhi , kha magombame o tsaho , maḓi a lwanzhe o tsitsikanaho a ita magwada a muṋo ngei fhasi , zwa vhanga philiphili dza vethikhaḽa . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhe vha fhedza vha si tsha vha vhudzulapo nga murahu ha u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango vho no vha vhahulwane , nahone vha songo ita khumbelo ya u dzula vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi vha tshi wana vhudzulapo ha shango ḽiswa , vha nga nga ita khumbelo vhudzulapo ha mashango mavhili .
Demokirasi yashu i khou shuma yo khwaṱha na u dzia .
Vhomadzhisiṱiraṱa vho swikisa mbilahelo dzavho nga ha mikhwa ya vhatshutshisi ya u sa vha na ndavha kha matshimbidzelwe a khothe na mikhwa yone u bva tsha u thomiwa ha sisiṱeme ya vhulamukanyi hu sa dzhii sia . 
" Ndivho ya nndwa yashu Afrika Tshipembe , sa zwe zwa sumbedzwa ngaho nga Thendelonzwiwa ya Mbofholowo , i katela mbofholowo ya ikonomi .
ṋetshedzwaho nga nḓila ine ya tendela u -
Kha ṅwedzi une ra pembelela fuḽaga ya lushaka sa tsumbo , vhagudi vha pfumbudzwa sa vhafari vha fuḽaga . 
Kha u fhira shangoni ha
Maitele a u linga a tea uvha a si a fomaḽa ( u linga ha vhugudisi ) na a fomaḽa ( u linga ha u guda ) .
Kha nyimele nnzhi , ro wana bvumo ḽavhuḓi kha nungo dzashu . 
Ṱhanganyelo ya muhumbulo u funeswaho wo dzudzanywaho na muhanga wa mulayo na ndayotewa u nga vha wo khwaṱhaho nga maanḓa kha u shushedza hufhio na hufhio kha mbofholowo idzi uri dzi bvelele . 
( g ) u ita miṅwe mishumo yo ṋewaho hu tshi tevhelwa Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde .
U kona u shuma hu na mutsiko na nga zwifhinga zwi songo ḓoweleaho na nga mafheloni a vhege arali zwo tea ; na
Nga 2003 na 2006 , naho zwo ralo , ho vha hu na vhana vha vhasidzana vha si gathi hu tshi vhambedzwa na vhana vha vhatukana kha khethekanyo ya vhukale ha 5 , vhe vha vha vha tshi khou dzhena kha zwiimiswa zwa pfunzo . 
Fhedzi , a si zwisumbi zwoṱhe zwine zwa tea u vhalea .
Pulane ya mveledziso ya fhethu yo dzulaho yo tendelwa hu tshi itelwa mavhengeletserekano yo ṋetshedzwa nahone masia oṱhe a tshumelo dza zwa vhuinzhiniere o dzudzanywa na vha muhasho wa themamveledziso . 
Ndondolo i sa gumi kha themamveledziso i re hone ya dzibada , hu tshi katelwa u khethekanywa ha bada dza mavu , ndi mbilaelo na zwone . 
Vhanna na vhafumakadzi vha nga vha vhapondi na vhapondwa vha khakhathi dza miṱani .
R30 000 , isa lifhelwi murahu .
Arali vha mudzulapo nahone vhe na miṅwaha ya fumimalo vha nga khetha .
Ho sedzwa thendelo u thoma
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṱahe ya Mulayotewa wa 2002
Khumbelo ya thendelo ya u gwa mugodi
Ndo vha ndi tshee muṱuku vhukuma ndi na ṅwaha muthihi kana mivhili , musi muṱa wa hashu u tshi pfulutshela Qunu .
U ṅwala pharagirafu ya nganetshelo Milayo ya pharagirafu :
Mbuelo dzi dzula dzi kha tshikwama u swikela vhaitambilo vha tshi ḓa . 
Mvelelo dza odithi dzo bveledza u thomiwa ha mbekanyamushumo dzi re na tshivhalo dzo livhiswaho kha u fhungudza vhuleme ha vhomme vha re na vhana sentharani dza zwa ndulamiso . 
Ri khou tea u shandukisa vhuendedzi ha kutshimbidzele kwa malasha ha badani u ya kha ha reiḽi ngei Mpumalanga , ri tshi itela u tsireledza bada dza vunḓu .
1 . VHUKWAMANI
U guma kha R47 250 nga muṱa kha miṅwaha mivhili ya mutevhethandu ( zwo fheliswa)* Radioḽodzhi ( yo nanaho )
Muhumbeli u fanela u vha a tshi fusha ṱhoḓea dza konṱiraka lwa mulayo - a na miṅwaha i fhiraho 18 , kana o mala / malwa kana o ṱala , na uri muhumbulo wawe u vhe u tshi shuma zwavhuḓi .
Ṋetshedzani dzibannga vhuimabisi kana vhukhudo . 
Tshumelo hei i takulela shango u swikelela tshiimiswa tsha fulufulu ḽa nyukiḽia ḽi re ngei Koeberg i vhe i pfeseseaho , nḓowetshumo ya nyukiḽia yo ḓiimisaho ine ya lavhelelwa u ṋetshedza 9.6 GW ya muḓagasi kha lushaka .
Thandela khulwane dzi ṱoḓa zwidodombedzwa zwa mafhungo na khonadzeo ya ngudo u ṱolwa nga Vhufaragwama ha Lushaka . 
( a ) mbofholowo ya vhuanḓḓadzamafhungo na dziṅwe media ;
Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane wo ḓoweleaho nga nnḓa ha vhathu vhane vha vha na malwadze a tevhelaho vhane vha tea u ṱoḓa thuso ya dzilafho nga u ṱavhanya naho vha na tsumbadwadze dzine dza si vhe khombo :
VAT i badelwaho kha ṋetshedzo yo itwaho ( muthelo une wa badelwa u bva kha bindu ḽau ) na VAT yo badelwaho kha vhaṋetshedzi ( muthelo wa ṋetshedzo ya tshumelo kha ramabindu maṱuku ) u lingana na tshelede ya VAT i badelwaho kana u badelwa murahu . 
U bula maipfi hu si na u khakhisa ṱhalutshedzo
Nḓivho ya phensheni kana vhuṅwe vhupo ha lweṱolweṱo zwi ḓovha zwa ndeme . 
SAB i a fha vharengi tshiṱoko nga tshikolodo na hu na thendelano ya uri vha badele nga murahu ha tshifhinga tsho tiwaho hu na u ḓisela zwibveledzwa nga maḓuvha o tiwaho . 
Khaedu idzi , ri a tenda , dzi sumbedza khaedu dzine dza vha , dzo fhambana , dzo livhanaho na ikonomi kha mashango a vhaḽedzani vhashu . 
Mvelelo dza mvusuludzo dza luambo dzo katelwaho afha ndi mbuya kha ḽifhasi ḽoṱhe kha masia o vhalaho . 
I fanela u farwa tshifhinga tshoṱhe u itela u konisa komiti ya wadi uri i pulane nga nḓila yo teaho .
U fhaṱa kha kushumisele kwa ḽiimela tsumbo Kholomo i khou fula/ kholomo dzi khou fula
Ri fanela , nga nungo dzoṱhe , u khwaṱhisedza uri vhushaka ha mivhuso vhu nga nḓila ine vhudzuloni ha u thivhela nḓisedzo ya tshumelo , vha a i khwaṱhisa . 
Naho zwo ralo , u vhulahwa ha khovhe hu vhangwaho nga helele ḽa muvhala mudala na wa lutombo hu tou nga a hu ngo ḓala . 
( 4 ) Arali nga murahu ha u sedzuluswa , Mulayotibe wa wanala u tshi fusha ṱhoḓea dza Muphuresidennde , Muphuresidennde u fanela u saina Mulayotibe , zwa sa ralo Muphuresidennde a nga -
Mulayo wa Mikano ya Masipala wa 1998 u bvisela khagala maitele a u vhea mikano ya masipala .
Naho hu na dzikhaedu dzo vha ho hone kha tshumelo , ro kona u swikelela zwithu zwi vhonalaho . 
Tshiṱirathedzhi tsha u Bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi tsha Gauteng tshi tikedza nḓila ya mveledziso yo thomelwaho vundu na uri u thoma haḽo u shumisa nga nḓila i bveledzaho hu ḓo shela mulenzhe kha u swikelwa ha zwipikwa zwa mveledziso ya vundu na ya lushaka . 
Tshitatamennde tsha zwa masheleni tshi katela mbuelo , tshinyalelo , zwikolodo , eriasi dza tshinyalelo , ndaka dza zwa masheleni na eriasi dza muthelo . 
U bva afho , ṱhoḓea dza mulayo na ndededzo dza themendelo zwo shumiswa u itela u ita vhuphimathengo dza mvelelo na mawanwa a fasiṱere , zwa igonomiki na phosho na mugagaya wa tshedza . 
Ndi mvelelo ya u shumisana vhukati ha vhadzulapo , Masipala na maṅwe masia a muvhuso . 
Khamphani , dzhendedzi ḽa Muhasho wa Vhuendi . 
Zwenezwo , sekhithara idzi dzoṱhe dzi tea u thusa muvhuso kha u lwa na vhuḓifari vhu si na mikhwa . 
( b ) yo tewa nga mutevhe muthihi wa vhakhethi wa lushaka ;
U ṋetshedza muhanga wa vhushumisani ha dzingu kha sia ḽa masheleni hu tshi khou shumisaniwa na bannga dza lushaka , maṅwe maanḓalanga a u laula na vhulavhelesi , dzibannga na vhaṅwe vhapfumedzani vha masheleni u itela u dzudzanya zwiko zwa mbulungo ya masheleni . 
Luṱingo : 082 901 0766
U ḓivha zwipiḓa zwa bugu zwi ngaho sa khavara , siaṱari ḽi re dzina ḽa bugu , indekisi , ndima , guḽosari
Vhathu vhane vha dzhiwa sa vha songo tholiwaho kha tshifhinga tshilapfu ndi avho vhe vha vha vha songo tholiwa lwa ṅwaha muthihi kana u fhira . 
Izwo nga ngoho zwi ḓo engedza nungo kha u ṱoḓa hashu u khwinisa vhutshilo ha vhathu vhashu na u vha vhofholola u bva kha vhushai , u shaea ha mishumo , na u sa shuma . 
Kha heḽi sia , sekhithara ya phuraivethe yo ima zwavhuḓi uri i kone u tikedza vhoramabindu vhane vha khou bvelela uri vha vhe tshipiḓa tsha vhubveledzi . 
Foramu dza Vhaimeleli vha IDP dzo vhumbiwa u itela u leludza u dzhenelela ha tshitshavha nga u angaredza kha mveledziso yo ṱanganelanaho .
Khumbelo ya zwibviswa
3.3.1 Ndivho ya Mulayotibe wa u tshimbidza thundu ndi u phasisa Phurothokhoḽo ya Dzangano ḽa Zwikepe ḽa Dzitshaka ya 1992 ; na u phasisa mulayo wa Thendelano yo khwiniswaho kha Vhuḓifhinduleli ha Tshitshavha malugana na Tshinyadzo ya Tshikhafhadzo ya Oiḽi ya 1969 .
30% mbadelo nyengedzedzwa kha mushonga wa nnḓa ha fomuḽari
Zwibveledzwa zwa Vhulimi ndi mbekanyamushumo ntswa na uri miṅwe ya mishumo na vhuitwa zwi kha ḓi vha kha maitele a u dzheniswa . 
4.5. Khabinethe yo tendelana na u tholiwa ha vhathu vha tevhelaho sa miraḓo ya Khoro ya Vhulanguli ha Nḓowetshumo ya Vhutsireledzi ha Phuraivethe , lwa miṅwaha i sa fhiriho miraru :
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 U thetshelesa na u amba ( orala kana nḓowenḓowe )
U ṱuṱuwedzwa ha mikhwa yavhuḓi , mafulufulu na u ḓihudza kha vhashumi vha muvhuso zwi ṱuṱuwedza mvelele ya u ṋetshedza tshumelo ya maimo a nṱha .
7.4. Yunithi ya Tshumelo dza Luambo i na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri mbekanyamaitele iyi i khou shuma na u eletshedza vhoṱhe vha kwameaho nga zwi re ngomu .
1 / 4 C Tsaukanyo ya Tshimiswa
Khamphani ine ya khou ṅwalisa nga masheleni a u thoma bindu i tea u dovha ya ṋekedza dokhumenthe dzi tevhelaho :
Sabusidi dza nndu Zwa zwino mudi munwe na munwe u nga kona u wana sabusidi ya R16 000 i no wanala luthihi fhedzi fhethu hune ha vha zwikilobulasini zwine zwa vha mulayoni ine ya shumiswa kha u renga mavu , u fhata nndu khathihi na u netshedza zwishumiswa zwi ngaho mabunga .
Themamveledziso ya Vhukavhamabufho i tou vha muṱoḓo wa sisiṱeme ya vhuendi Afrika Tshipembe , na uri i a vhuedza kha mveledziso ya matshilisano na ikonomi ya shango nga u ṱuṱuwedza vhuendelamashango na mbambadzo yapo na ya nnḓa .
U khunyeledzwa ha Modele wa Senthara ya Thengiso na u bva ha mushumo ya tsireledzo ya matshilisano . 
Ṱhanganelo ya fhasi hu konḓaho na hu sa konḓi zwi tea u ṋetshedzwa , hune huṅwe ha hu sa konḓi ha vha ho itelwa mushumo wa ndeme u fana na u hwala zwiendedzi . 
Ngauralo , vhadzheneli vha ṱutuwedzwa u lugisela khoso hu tshe na tshifhinga nga u dzudzanya thandela yo ḓisendekaho nga tshenzhemo yavho sa miraḓo ya Komiti ya Wadi uri vha kone u i shumisa nga tshifhinga tsha asesimennde sa tsumbo .
Ndayotewa ya Tshifhinganyana yo ṋetshedza muhanga wa u shandukela kha muvhuso wa dimokirasi . 
Musi vha tshi pulana vha dzhiele nṱha :
Naho zwo ralo , zwi a shela mulenzhe , nahone hu na khonadzeo ya shela mulenzhe nga nḓila ya maṱahkheni sa izwi nyiledzo dzo vhewa kha u vha hone ha thivhalo tshi saleaho murahu tsha dzikhemikhala dza zwa vhulimi kha zwibveledzwa . 
dzi thusa mukhantselara wa wadi malugana na vhudavhidzani na u vhigela tshitshavha
Thendelano ya mbandelo i dovha ya ṋetshedza nḓila dza kuvhetshele kwa mitengo dzine dza ḓo kala vhukoni ha kuvhetshele kwa mitengo ya khamphani kha zwibveledzwa zwa tsimbi tswititi lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu .
Ho sedzwa MPL na MEL - Nyimele dza dzilafho ḽa vhuṱungu
Kha tshigwada tsha vhuvhili tsha tshumelo , hu ḓo vha na vhushaka ha u shuma ha tsini na dzithimu dza ndangulo ya tshiṱiriki . 
Iṅwe mvelaphanḓa yavhuḓi kha sekithara ya migodi ho vha Mulevho wa Vharangaphanḓa wa u tsireledza kana u Vhulunga Mishumo wo sainwaho nga vhaḽedzani vha nḓowetshumo ya migodini nga Ṱhangule 2015 .
dplg Muhasho wa Vundu na Muvhuso Wapo
Vha ṱoḓa thendelo u thoma kha maitele oṱhe ane a ṱoḓa anasiṱesitiki nyangaredzi kana u dzidzivhadzwa wa wa sala u tshi vhona .
Zwazwino ndo dzhia tsheo ya u humisela Mulayotibe murahu Phalamenndeni uri u sedzwe hafhu ngauri zwi nga itea wa si phase kha muhulwane wa ndayotewa .
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i imela mavunḓu u khwaṱhisedza uri madzangalelo a mavunḓu a a dzhielwa nṱha kha davhi ḽa muvhuso wa lushaka .
2.5.1 Zwiimiswa zwi tikedzaho
U bva kha nyimele ya vhushai , vhunzhi ha avho vhane ra khou vha hulisa madekwana ano , zwino vha khou tshimbidza mabindu a dzulaho a hone na uri vho sikela vhaṅwe zwikhala zwa mishumo . 
Afrika Tshipembe ḽi shumisa nḓila ya thekhinikhaḽa i pfadzaho kha u anganya mbuelo , hu ḓi nga na musi hu tshi dzhielwa nzhele zwithu zwa mutevheṱhanḓu zwo itaho uri hu anganyelwe fhasi kushumele kwa mbuelo . 
we ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika
Mihanga nga ngomu ha nyito dza mvumbo i elwa ya vha thendelanonzwiwa ya pfanelo dza vhathu , muhanga wa mulayo , muhanga wa fiḽosofi na muhanga wa mvumbo . 
Ṱhoḓea ya u shandulwa ha zwitatistiki yo vhangwa nga u kombetshedza he khasiṱama dza ita , nga maanḓa muvhuso , hu u itela u fhedza u sa lingana ha zwithu he ra bula ngei nṱha . 
Musi luambo lwa u funza lu tshi vho ṱoḓou dzhia vhuimo ha luambo lwa u thoma lwa mugudi zwi vhidzwa upfi thuso ya vhuḓivhi ha nyambo mbili
animesheni - ndi thekiniki ine ha shumiswa zwifanyiso zwo imaho zwi ṋeaho muhumbulo wa u ri zwi khou tshimbila
U topola ṱhoḓea malugana na zwifhedzeaho , tshishumiswa , IT ya dziofisini dza mulangi na u vhona uri nḓisedzo dzi ngonani . 
( 1 ) Naho ho vha na u vhulawa ha Mulayotewa wo fhiraho , Muengedzo wa 2 wa uyu Mulayotewa sa zwe wa khwiniswa ngaho nga Ṱhumetshedzo ya A kha Muengedzo uyu , u ḓo shuma -
Mivhuso yoṱhe ya mavunḓu , nga nnḓa ha Eastern Cape na Limpopo , yo no ḓi tendela sabusidi dza dzinnḓu kha vhane vha tea u vhuelwa vhane vha vha na vhuholefhali ha u tshimbila . 
Yo dzulela u vha mutholi muhulwane shangoni . 
Kha mafhungo haya , " kudzulele kwa vhathu " zwi dzhiiwa sa vhupo ha u fhaṱa hune vhathu vha dzula , u shuma na u tamba , hu na mbetshlo yauri ndi fhethu ha u dzula fhedzi , na zwiṅwe zwa u hu bveledza , zwo sedzuluswa zwezwo kha bugu iyi . 
º Vhathu vha dzulaho vhuponi ha mahayani vha tea u vha na vhulondo kha u sa shumisa mulambo kana khunzikhunzi dza mulambo sa bunga .
Mbumbano i ṱangana nga ṅwaha hu na ndivho ya u dzudza u rengiselana ho vhofholowaho ha thundu vhukati ha mashango a muraḓo . 
3.3 Iyi khethekanyo i khou sumbedza maṱalutshedzwa nga ha nyimele ya ḓivhazwakale ya vhuloi .
Zwo vhekanywaho afho fhasi ndi mbambedzo u ya nga kiḽasi ya mitengo yo ndaka sa zwe ya rekhodiswa zwone na mitengo ya maraga ya zwino ya zwishumiswa zwa masheleni zwa Tshikwama zwo dzheniswaho kha zwitatamennde zwa masheleni . 
Tshumelo dza mishumogudwa
Thaidzo ye ra i sumbedzisa na dziṅwe dzo sumbedziswaho dzi sumbedza mitwe ire khagala ya tshifhaṱo ine ya ṱalula vhufhaṱi ha kuvhusele kwa ḽifhasi . 
Phukha ya ḓaka ndi mini ?
Ro guda uri o ima tshoṱhe kha lutendo lwawe na fhulufhedzea kha mikhwa yawe . 
Maime a foromane kha dzangano a nga vha e a vhuhali kana vhukonani , zwi tshi bva kha tshenzhelo yawe ya kale navho . 
Dzina na tshifani zwi tea u shumiswa u sumbedza mubadeli .
tshikwekwete tsho tendelwa u rea khovhe kha maḓi a Afrika tshipembe
Muvhusi wo bvelaphanḓa na u bveledza maga kha sekithara iṅwe na iṅwe ya ndeme nga kathihi , u itela pfunzo , mutakalo , mveledziso ya matshilisano , nnḓu , bada na mishumo ya nnyi na nnyi . 
Zwiimiswa izwi zwo shumisa masheleni aya u khwaṱhisa thikhedzo ya matshudeni na zwileludzi zwa u funza . 
Ridzhisiṱa
Hafhu , ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha zwauri tshanduko kha ndinganyiselo dza tshivhumbeo tsha mugaganyagwama a dzi tou itiswa nga tshanduko dza mbekanyamaitele fhedzi dzi nga sumbedza nungo dzine dza vha hone ngomu ha mbekanyamushumo dzi re hone dza mashumisele a masheleni . 
TSHIFANI :
Muthu ane vhudzulo hawe ho goweleaho ha vha nnga ha Afrika Tshipembe ha ngo fanela u fhindula mbudziso dza nga ha vundu kana masipala une a dzula khawo .
U konḓelela nyaluwo nga u ṱavhanya na u kona u mela nga fhasi ha nyimele ya u fhisa zwi nga vha zwa ndeme kha ḽethasi dza tshilimo . 
Vho Philisiwe Mthethwa vho tholwa hafhu sa Mulanguli Muofisiri Muhulwane ( CEO ) .
vha nnḓa ha shango .
Tshaka nnzhi dza zwitzhili dzi wanala madamuni a khovhe na kha sisiṱeme dza maḓi . 
Musi vha tshi pfa vha tshi nga vha khou bva kha nyambedzano , vha limuse tshigwada .
Lingedzani u kaṱudza u bva ha malofha nga u ndondomedza banditshi i si na tshika kha mbonzhe .
Zwidodombedzwa zwa vhuṋe zwa vhukwamani .
U fhindula dzimbudziso U anetshela tshiṱori tshithihi nga maipfi awe hu na thikhedzo
U kona u shumisa ṱhalutshedzo dzi re khagala , dzo dzumbamaho na dzi monaho zwi tshi ya nga nyimele .
( ii ) u khethekana ḽa bva mahoro manzhi ; kana
Tshiedziswa tsha u tandulula thaidzo ndi tshishumiswa tsha ndeme tsha Komiti ya Wadi .
ṱambani zwanḓa nga tshisibe tshifhinga tshoṱhe
Kha vha sedze tsumban ḓila ya maitele a khumbelo i vha thusaho kha maitele a u wana ḽaisentsi .
Kwamana na Miraḓo ya Phalamennde vha shumaho kha Buthano ḽa Lushaka u vhudzisa nga ha kana u humbela mafhungo nga ha mushumo wavho Phalamenndeni .
Ndi zwone ro takadzwa nga madalo aya ngauri o khwaṱhisedza vhushaka ho khwaṱhaho vhune mashango ashu oṱhe a fhaṱa phanḓa ha na nga murahu ha musi ro wana mbofholowo nga 1994 . 
4.4.1 Mushumo wa Komiti ya Wadi
Athikili nga Phambani : Khanḓiso dza nṱha dza dzitshaka dza fiḽimu dzi khou ṱuṱuwedza u netiweka nga ngomu kha nḓowetshumo , vha tamaho u vha vhabveledzi vha fiḽimu na mvelele ya u anḓadza ya Afrika . 
U ya phanḓa vhudzheneleli uvhu vhu ḓo tikedzwa nga khakhululo dza kuitele kwa Ṱhanziela ya Nzudzanyo ya Muthelo yo ḓivhadzwaho nga Tshimedzi . 
Mushumo u khou ya phanḓa na u thoma yunivesithi tharu ntswa , Sol Plaatjie ngei Kapa Devhula , Yunivesithi ya Mpumalanga na Sefako Makgatho Allied and Health Sciences University ya Gauteng .
U swikelela bono iḽi , mimasipala yo ṱuṱuwedzwa u fhaṱa demokirasi yadzo nga u bveledza zwiṱirathedzhi na nḓila dza u dzhenela hu sa gumi na vhadzulapo , mabindu na zwitshavha zwa vhadzulapo .
tshigwadani .
Jan Roux Muvhigi wa zwa Pfunzo
Kha vha vha sedze vhathu , ngauri hezwi zwi ita uri vha pfe vha tshipiḓa nahone vha vha vhuṱhogwa . 
Vhuṋe na nyimele dza uri o wanisa hani tshiṱhavhane , zwi khou ṱoḓisiswa . 
He mavu a phuraivethe a dzhiwa na nyimele ya tshipentshela i hone , muṋe wa mavu u fanela u kwama masipala wapo kana , arali zwo fanela , Muhasho wa Dzinn ḓu wa vunḓu kana wa lushaka u wana thuso arali ṱho ḓea i ya dzinn ḓu .
9.2.3. KHUMBELO NGA MULOMO
Hwayani o khakheaho . Ṅwalani maipfi oṱhe a re kha tshifhinga tsha zwino kha thebuḽu . vha ṅwala tshi pfa ro amba tsho nwa kwo eḓela
Ho sedzwa tshumiso ya DSP
Hezwi zwi fanela u dzhielwa nṱha u thoma , phanḓa ha nyaluwo ya zwiko zwa maḓi zwiṅwe na zwiṅwe . 
Kha miṅwaha i ḓaho i si gathi , Afrika Tshipembe ḽi livhana na khaedu dza u tikedza u vusuludzwa ha ikonomi huswa ḽi tshi khou ita mvusuludzo ya ikonomi u itela uri vhathu vhanzhi vha kone u wana mushumo . 
Nyito ya u linga ha fomaḽa ya 1 Foniki : ( orala na / kana nḓowenḓowe na u ṅwala )
Sa tsumbo , levi ya zwikili kha miholo , mishumo ya mbekanyamushumo dza u manḓafhadza , na reithi dza masipala na levi zwi dzulela u shanduka nṱha ha muhwalo wa muthelo wa dzifeme . 
Mitengo yoṱhe na mbuelo i fanela u dzhielwa nṱha u bva kha muhumbulo wa ikonomi ya matshilisano . 
Thevhekano ya misudzuluwo na u nangiwa ha nḓila kana engele ndi zwi shandukiseaho kha phetheni ya " mbekanyamushumo " yo dzudzanywaho . 
U suka ḽa zwine zwa kombetshedza zwa u rangela mushumo khathihi na uri zwi nga shumiswa nga nḓila-ḓe
U langa ndondolo ya fhethu ha u kuvhela na zwishumiswa . 
Sa izwi uyu muṱangano u wa u dzhiela nṱha mvelelo dza ndeme dzine dza ḓo vhumba pulane ya wadi tshigwada tshi fanela u tendelana uri izwo zwithu zwa ndeme zwi ḓo vha zwifhio .
Musi hu na u gonya hu angaredzaho kha ṱhoḓea ya matheriala a u fhaṱa , khathihi na mbumbo yapo ya thandela dza u fhaṱa , ho vha na u lenga na ṱhahelelo ya matheriala . 
Mushumo wa mupulani u vha muṅwe wa u vhea iṱo , khathihi na vhaṅwe vhakwamei . 
Mbekanyamushumo i ḓo vha i elanaho na mafhungo o ṋetshedzwaho kha konṱiraka , ṱhoḓea dza zwidodombedzwa zwa thandela , na maṅwe masia a thandela yawe . 
Nyimele dza zwino dza zwa ikonomi kanzhi dzo amba zwa uri mimasipala i tea u ṋekedza tshumelo dza ndeme dzi ngaho sa dzinnḓu nga ndambedzo yo fhimiwaho . 
Hu ḓo vha na u vhigelwa murahu kha mvelaphanḓa yo itwaho nga murahu ha miṱangano ya vhukwamani na tshitshavha shango ḽoṱhe nga ha tshumelo ya tshitshavha nga 2014 na nyambedzano na vhashumeli vha muvhuso nga ha " u thomolola nḓila ine vhashumi vha muvhuso vha shuma ngayo . "
4 Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe phanḓa
Maitele a sa londoleiho , a siho mulayoni ane a nga u laṱa malaṱwa zwi siho mulayoni na u ṱuma muḓagasi zwi siho mulayoni hu na fulufhelo ḽa uri zwi nga fhungudzwa zwi vhonalaho nga u engedza fulofulu ḽa maitele a londoleaho . 
U fhaṱa kha u pfesesa na u shumisa tshifhinga tsha zwino
Nda mbo ḓi humbula u
Mutholi muthihi o vha o tea u thoma a vha itisa inthaviwu u vhona uri vhuimo havho ha u ḓiṅwalisa vhu hani . 
Bugupfwara ya Batho Pele : Nyendedzi ya khwiniso ya Ndisedzo ya Tshumelo , siaṱari 59
LUṰA LWA 0 NDUGISELO
Kha ikonomi i fanaho na yashu , vhuvhambadzi ha inifomala ndi vhutshilo ha khethekanyo khulwane ya vhathu . 
Khethekanyo B - Tshumelo dza Thikhedzo :
Khomishini i ḓo lavhelesa na u dzhenelela kha zwa u dzhia sia ha mbeu kha nzudzanyo dza masipala . 
Kha ri ṅwale
Fhedzi , u pfesesa , u ela na u langa tshumelo dza nḓivho , ri tea u ṱanganya fhethu huthihi maitele manzhi oṱhe ane a oṱhe a shandukisa zwibviswa zwa dzangano zwa vha mbuelo dza vhadzulapo na vharengi . 
Kha vhupo hunzhi ha vha no hola tshelede ya vhukati na ya nṱha , hu tou vha na tshumelo ṱhukhuṱhukhu dzine dza si kone u dzhiwa sa dzi no ṱhaḓula u tshimbila nga moḓoro . 
Dziṅwe khethekanyo dza rekhodo dzi dzula dzi hone muthu a songo thoma a ita khumbelo nga kha maitele a PAIA zwi tshi ya nga mbetshelo dza tshipiḓa tsha vhu 15(1)(a) tsha mulayo .
U bvuḓa kha vhuṱumanyi ha phaiphi dza muṱambuluwo zwo ḓi vha thaidzo ine ya khou dzulela u itea , u ya nga ha ṱhoḓisiso dza Sweden . 
i no hovhelela R30 000 ya mbadelondivhani dza mushumo wa u pulana wadini dza 10
Naho zwo ralo , ndi dizaini fhedzi dzo khwaṱhisedzaho uri dzi nga shumiswa nahone , zwa vhukuma , zwitshavha zwi tea u kona u tou ḓinangela nga vhone vhaṋe u bva kha mutevhe wa dizaini dzo fhambanaho . 
A ri koni u humbula zwine gabelo iḽi ḽa vhulwadze na lufu ḽi takuwaho ḽa ḓo ita kha miṱa yashu , zwikolo zwashu na huṅwe fhethu ha u shuma , na zwitshavha zwashu . 
1-2 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U vhala / ṱalela u itela u pfesesa
18.1 Arali phambano i tshi elana na mafhungo a u pfuluwa , mushumi kana dzangano ḽa vhashumi kha Thendelano iyi vha fanela u thoma vha sedza kha khanedzano zwi tshi elanana na maitele o sumbedziswaho kha phara ya vhu 10 .
Hafha mugudisi u dzudzanya fhethu ha u tambela zwi tshi bva kha lushaka lwa khonadzeo dza u guda dzine a ṱoḓou ṱuṱuwedza dzone kha vhagudi .
Nyito khulwane dza ndaulo na dza ikonomi dzi ngei kha ḽa Caledon . 
Demokirasi na vhudzheneleli
Muhumbeli ha ngo fanela u humbelwa fhedzi uri tshitshavha tshi na pfanelo kana dzangalelo kha vhupo uvho ho khetheaho fhedzi u fanela u sumbedza uri hu na ḓivhazwakale yo khwaṱhaho ya tshumiso ya sialala ya tshiko tshenetsho , na u sumbedza nga mulayo ha u vha na nḓivho ya sialala nga hatsho .
Vhashumeli vha SARS a vho ngo tendelwa u vha ḓivhadza ṋomboro yavho ya VAT nga mulomo .
( ii ) Vhaṅwe vhafari vha ofisi vhane mishumo yavho ya yelana na ya Muraḓo wa Vhusimamilayo ha Vunḓu nahone ya vha yo tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka une wa yelana naho ;
U dzudzanya nga nḓila i tevhekanaho
Mukhantseḽara wa wadi :
Vhusimamulayo ha vundu vhu ḓo shumisa fomuḽa yo wanwaho nga Mulayotibe . 
Tshomedzo dza u thivha dza kale dzi tea u vha dzi sa ḓuresi siani ḽa zwishumiswa zwadzo . 
U bveledzwa ha thendelano dza kushumele vhukati ha Muphuresidennde na dziminisṱa ;
2.10 Vha ḓo vha ṋea tshifhinga tsha u awedza mihumbulo nga u vha ṋea ngeletshedzo kana nga u vha ṋea tshifhinga tsha u vhala tshitatamennde tshavho phanḓa ha musi vha tshi ṋea vhuṱanzi ;
Maṅwe mafhungo ane a ita uri vhunzhi ha vhathu vha fune khothe dza sialala ndi luambo lune lwa shumiswa , lune lwa ḓivhea tshitshavha itsho tsha sialala .
Mushumo thikho wo nweledzwa u itela u vhona mbetshelwa ya nethiweke ya vhukateli ya tshumelo dza mveledziso ya matshilisano i konisaho na u manḓafhadza vhashai , vha songo tsireledzeaho na a vho vha na ṱhoḓea dzo khetheaho . 
Arali ḽiṅwe shango ḽi tshi kwamea nga maitele a linganaho a vhukhakhi , a yo mashango o vhofhololwa kha u ḓiṅwalisa . 
U guma kha R2 100 nga muṱa kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda ( zwo fheliswa)* Tshumelo dza zwa maṋo ( zwa maṋo zwa khonisevethivi na risitorethivi , hu katelwa na maṋo a pulasiṱiki ) na zwa maṋo nga vhomakone ( dzi katela dentsha dza beizi ya tsimbi )
zwa kushumisele kwa Luambo Ḽitheretsha ( awara 2 )
o Tshitumbu tshi tea u bvalelwa nga ngomu ha tshifaro tshi sa dzheni muya nahone tshi dzheniswe kha bogisi ḽi sa vhonadziho .
U shuma na / nga maipfi : matsinde , thangi , mutshila
Izwi zwi nga itwa ho tevhelwa maitele o teaho na fomethe dza u ṋea muvhigo dzi re hone .
Muvhuso zwenezwo wo bviswa kha u dzhenelela thwii , hune ha kha ḓi ṋeiwa ndango yo linganaho . 
U shumisa na u ṱola pulane ya ndondolo na u laṱa ndaka ya muhasho . 
Khaedu dzine ra dzi ḓivha zwavhuḓivhuḓi : vhushai , u shaya mishumo , themamveledziso ine ya khou wa , u lenga kha ṱhoḓea dza tshumelo , zwi ṱoḓa phindulo dzashu dza shishi . 
Ḓivhamaipfi : U paḓula maipfi a bva madungo .
Hu dovha hafhu ha vha na khohakhombo khulwane dza u dzhavhula mavu nga khani khathihi na u phuraivethaiziwa ha zwiko zwa tshitshavha , zwine hezwi zwi ṋaṋisa u sa tsireledzea kha khohakhombo dza kilima . 
thendelo ya tshumiso sa tshiliwa kana u bveledzwa ha dziGMO
U sedza kha maitele a u ṅwala
7-8 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa tshipitshi tsha muḓivhalea wa henefho kha tshitshavha
Rathendara u tea u ṋekedza ṱhalutshedzo yo dodombedzwaho ya ngona ine ya ḓo shumiswa u itela u fhedza ndaela ya mushumo zwavhuḓi , kathihi na mbekanyamushumo yo dodombedzwaho . 
Naa vha ṱoḓa u tsireledzwa kha nnyi ?
Ndivhotiwa khulwane ya Mulayo uyu ndi u ṱuṱuwedza vhupulani ha vhupo vhu konanywaho na u shumiswa ha zwishumiswa zwa Riphabuḽiki . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha lushaka , muthu nga eṱhe kana roṱhe , u fhelisa u phaḓalala ha tshitzhili nga u londola mitakalo yashu na ya vhaṅwe .
Nganetshelo ya zwiwo kana tshenzhemo nga thevhekano yone , u fhindula mbudziso nga ha zwo iteaho u thoma , lwa vhuvhili , lwa vhuraru nz .
Vhabebi vhane vha rumela vhana vhavho u renga zwikambi ndi vhone thaidzo khulwane . 
Miṱa ya vhashumi nga ngoho i tshenzhela vhupfiwa ha tsireledzo khulwane . 
Kha ri ṅwale Lavhelesani thebuḽu ye na i ḓadza ni kone u fhindula mbudziso idzi .
( i ) u fhaṱa vhushaka na vhukonani ;
Ndi a tenda uri maanḓa a u tsikeledza nga maanḓa mathihi musi ri tshi ya phanḓa kha sentshari iyi hu ḓo vha u kundelwa u vhala . 
Ri khou ṱoda u bindudza kha vhaswa vhashu u khwaṱhisa uri ri na vhashumi vha re na zwikili na vhukoni u itela u tikedza nyaluwo na u sika mishumo .
Vhalwadze vhana vha ṱoḓaho ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori - ndi dokotela wavho ane a tea u dzhia tsheo .
Mbekanyamaitele ya khoro
Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo kha tshumelo iyi i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 .
Vhagudi vha Vhuimo ha Vhukati vha ḓo ḓivhadzwa / funzwa nga ha zwivhumbeo na milayo zwa luambo vhane vha khou lu guda .
Vhukati ha mbonalo ya tshigaṱhalu ndi phurothiya , dzuvha ḽa lushaka , ḽi imelaho u shumisana ha mvelele dzoṱhe , na shango ḽi titimaho sa lushaka .
Muphuresidennde Vho Mbeki , u rwelwa ṱari ha Meyara Mulanguli Tshwane 2001
Fhethu hu vhonalaho nahone hu re kati na zwa matsilisano , hune ndi havhuḓi kha u dzula na u amba . 
( iii ) mueletshedzi wa vhurereli we a tou nanga ; na
U ṱalusa mishumo ya dzikomiti dzo teaho . 
Ndi mushumo ufhio une vhafumakadzi vhanhzi vha ita wone ?
5.4.5 Sa tsumbo , ngei North West ( Bophuthatswana ḽa kale ) maanḓa u sengisa milandu ya vhugevhenga na ya siviḽi a kha zwiimiswa ( ndaulo ya mirafho ) hu si kha Vharangaphanḓa vha Sialala vho imaho nga vho?he.37 Khaṱhululo dzi bvaho kha zwiimiswa zwa sialala dzi ya kha khothe yo khetheaho ya tshiṱiriki , ire an madzhisiṱiraṱa na miraḓo nyengedzedzwa mivhili ( vhomakone u bva kha zwitshavha zwa tshi?iriki ) .
Vhupo ha Mahayani vhu nga vha na dziwadi khulwane na vhathu vho phaḓalalaho na mivhundu na dzibulasi .
Mishumo ya komiti dza wadi7
Milayotibe i sa kwamiho mavunḓu :
u engedza miṅwaha ya vhutshilo u swika kha 63 .
Radioḽodzhi yo ṋaṋaho
Vhuṅwe vhuṱanzi ha u pfuka u bva kha madzhenuwo a mbambedzamitengo u ya kha inflesheninyangaredzi ho wanala kha ndingo dza vhuṱumani . 
* Arali mufu o vha a na vhulwadze ha phirela , luṅwalo lu bvaho kha dokotela lu sumbedzisaho uri u endedzwa ha tshitumbu hu nga si vhe khmbo kha vhathu lu a ṱoḓea .
Naho u tshi katela vhukuma , muhanga wo vha u sa tou dzula wo tiwa , zwe zwa vha zwi si zwithu zwivhi : wo thivhela zwihulwane vhuḓikumedzeli ho khwaṱhaho kha vhurangeli ha mbekanyamaitele ya nḓowetshumo , sa tsumbo . 
Vhuḓikumedzeli kha zwa polotiki nga u angaredza kha zwa ndondolo na , hune zwa konadzea , zwi khwinisa vhimo hune ra hone zwino ha mukovho wa zwiko u itela u fhungudza vhushai , thikhedzo ya mveledziso , na mphomali , zwi sumba zwo khwaṱha . 
U shuma na / nga maipfi : manyanyu/ maaravhi
Ndangulo ya mukwita wa zwiḓiswa wo ongolowa u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa . 
Mvelelo dza Batho Pele
Ṋeani ṱhoho ya mafhungo ya inwi muṋe arali i songo ṋetshedzwa . 
Kanzhi vhatshimbidzi vha muṱangano kana vhadzulatshidulo vha nyadza tshifhinga tshine tsha ṱoḓiwa u pulana na u dzudzanya muṱangano wavhuḓi .
Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe 011 484 8300
Tsumbanḓila ya ASALGP i eletshedza uri mimasipala i fanela u bveledza pulane ya u dzhenelela ha tshitshavha ya ṅwaha uri masipala na tshitshavha vha kone u ḓivha mitambo ine ya khou ya u tambiwa na zwine zwa khou lavhelelwa kha muṅwe na muṅwe .
Muvhuso wo vha u tshi khou tikedza mimasipala kha masia manzhi kha u thoma u shumisa mbekanyamushumo ya u zwa u Humela kha zwa Mutheo , ye ya ḓivhadzwa nga Khubvumedzi 2014 u itela u vusuludza muvhuso wapo .
Ngoho ndi uri mugaganyagwama uyu , sa zwe nda sumbedzisa , wo isa tshelede nnzhi kha mveledziso ya themamveledziso u fhirisa mbadelo dza fulufulu dzi lavhelelwaho u gonya . 
Nga Nyendavhusiku mahoḽa , Khabinethe yo bvisa mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Pfanelo dza Vhuholefhali uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa .
Khaḽarani mabaḽoni nga muvhala mutswuku , wa ṱaḓa , mudala na wa lutombo .
Mabindu maṱuku a khou ṱangana na khaedu dza u swikela hu si zwavhuḓi mimaraga , dzithekhinoḽodzhi na zwikili . 
DziNGO dzi itaho lushaka ulu lwa mushumo dzi fanela u ṱanganedzwa zwikoloni zwashu na u ṱuṱuwedza u thusa . 
U khuruṱanya vhadededzi vho nothaho vha re tshitshavhani uri vha shele mulenzhe kha u funza vhuguda u ṅwala na u vhala na vhuguda mbalo
Vha humbelwa u dzhiela nzhele : Arali vha khou imelela vho bulwaho kha pharagirafu 1 afho nṱha , vha tshi khou kundelwa u wana tsaino ya vhathu avho kana maṅwalo maṅwe na maṅwe ane a khou ṱoḓea o bulwaho kha Fomo , vha tea u saina Fomo vha longela tsaino na maṅwalo e vha kona u a wana na afidavithi ( tshitatamennde tsha muano ) vha tshi khou ṋetshedza zwiitisi zwo vha kundisaho u wana tsaino na maṅwalo .
U ṅwala na U ṅekedza
U amba Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa ( tshibveledzwa tshi si tsha fikishini , tsumbo , atikili ya gurannḓa
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo u ḓo thoma thimu ya lushaka ya u khwaṱhisa na u thomiwa ha Tshiṱirathedzhi tsha Mbalo , Saintsi na Thekhinoḽodzhi .
MAITELE A U SHUMA
U swika zwino , muṋetshedzi wa tshumelo u ṱoḓea uri a ṋetshedze zwitevhelaho : 
Khwaṱhisedzo yo tou ṅwalwaho i tea u ḓiswa na khumbelo yeneyo .
Ndeme dzoṱhe dza maanḓa a u vhofha dzi ḓo ṋetshedzwa Muinzhiniara hu saathu u thoma u fhaṱa nahone ndeme ya sethe yo fhelelaho i ḓo sumbedzwa nga Bugupfarwa ya Ndondolo . 
U ita nyambedzano nga kufarele na u londota bugu .
Vhunzhi ha pfulo ya bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuomvumvusi zwine vha khou ṱoḓa u zwi ṱunḓa
Ri ḓo lavhelela Khorotshitumbe na Mishumo ya Muvhuso u shuma i tshi tendelana na heḽi bono .
Muhumbulo wa maḓi sa a re na ndeme ya ikonomi u fanela u engedzwa khawo sa u vhaho na ndeme khulwane ya vhupo . 
Thi dzuleli u zwi amba , uri kuhumbulele kwa vhukuma lwa vhungoho ku ṱoḓa u thetsheleswa kha ṱhuṱhuwedzo ya u dzhiiwa ha ndaka kha pfanelo dza vho malanaho vha si na mulandu kha vhuimo ha Vho Brooks . 
7.2 . Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo ( DBE ) wo lugela milingo ya maṱiriki ine ya khou thoma nga ḽa 16 Tshimedzi 2017 ine ya ḓo ṅwalwa nga vhagudiswa vho ṅwaliswaho vha fhiraho 798 000 .
Ndivho ya QLTC ndi u dzudzanya lushaka lwoṱhe kha u tikedza pfunzo ya ndeme .
8 . Ndeme ya tshelede
Kha nyimele iyi muvhuso u dzudzanya mivhigo iyi . 
Kana , vha nga itwa ndingo dza maṱo vhone vhaṋe nga nanga ya maṱo i re na ndalukanyo vha kumedza fomo hanefho DLTC .
Sayanaidi i shumiswa lu si lwa mulayo kha u fara khovhe dza lwanzheni dzi no wanala kha khoraḽa rifu u itela vhubindudzi ha akhwariamu . 
Mbonalo dza ndeme dza tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : sa , vhabvumbedzwa , vhubvumbedzi ,
Zwibviswa zwibadeleaho zwo bviswaho zwi kalwa nga mbadelo . 
U dzhenisa vhupfa ha vhuḓifhinduleli kha vhothe , nga maanḓa vhaswa , u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha kwameaho kha vhupo ha matshilisano , u katela :
Zwiṅwe zwa zwibveledzwa , u fana na mushonga ya zwimela , a zwi ḓisi masheleni manzhi u fana na zwiṅwe , u fana na mishonga ya khemisini , fhedzi khonadzeo ya khombo ndi ṱhukhu .
U vha hone ha vhaḓivhi vha zwa mishonga u fana na madokotela a zwa mishonga , madokotela a maṋo , vhaḓivhi vha zwa dzilafho khathihi na vhaṅwe vhashumi vha zwa mutakalo na vhone vha tea u dzhielwa nṱha . 
Tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha masipala tsho sedzuluswa u itela u fhindula u vusuludzwa ha ndangulo na nḓisedzo ya tshumelo zwi ṱoḓeaho . 
Izwo zwa mufhalala zwi ḓo shumiswa hu u itela u thusa mbadelo dza ndaka na u lambedza zwiṱuku tshumelo nyangaredzi kana u itela nyengedzedzo ya pfuma ya matshelo ya tshumelo i kwameaho , kana zwoṱhe . 
Maitele aya , fhethu hunzhi , ha ngo tevhelwa musi hu tshi khunyeledzwa thendelano na vhaṋetshedzi vha tshumelo . 
Pulane ya tshiṱirathedzhi tshashu na pulane dza kushumele kwa ṅwaha nga ṅwaha dzi ḓo buletshedza mandeithi ya muvhuso wa ḓuvha wa u thoma u shumisa nga muhasho woṱhe . 
Zwishumiswa zwa mitshini ya u gaya , zwine zwa vha na dziṅwe dza elementhe dzi tevhelaho : 
Uri vho vha vho fanela vho ṋetshedza mafhungo o sumbedzwaho kha mivhigo yoṱhe zwi tou vha khagala . 
Arali Phalamennde ya tendela Mulayotibe u rumelwa kha Muphuresidennde .
Musi ndango ya kharikhuḽamu i tshi khou itea , muofisiri u khwaṱhisedza kha sisteme uri ndango ya kharikhuḽamu yo itwa . 
Thaidzo ya nnḓa ya u tovholwa ha kereke nga muvhuso wa Vharoma ; 
Ndangulo ya zwa Masheleni i fanela u khwaṱhisedza na u konisa u shumisa ho teaho ha vhuḓi ha Sisiṱeme ya Mutheo ya Muvhalelano . 
U isa phanḓa , kha khothe dza Athens ho vha hu na milayo ya matshimbidzele i si gathi na tsheo dza zwa mulayo dze dza dzi vha tshi tea u tevhedzwa , nahone izwi zwo amba uri milandu ya khothe ya Athens yo vha I tshi shumiswa tshifhinga tshinzhi nga tshitshavha u sumbedza phambano dza phuraivethe . 
Zwifhingani zwi daho hu do vha na ndangulo ya zwiwo ine ya dzula I tshi khou shuma ( ndila ya ngoma madzulawovhamba ) u itela u tsireledza vhathu kha zwiwo zwa mupo na zwiwo zwine zwa vhangwa nga mishumo ya vhathu , khathihi na u tsitsa masiandoitwa adzo uri a vhe a tshiimo tsha fhasisa .
Hu ḓo ṱanganedzwa fhedzi fomo dzo ḓadziwaho zwone . 
U ṱhaṱhuvhiwa ha Lufhiha zwo engedzwa na uri zwi khou swikela vhathu vha miḽioni dza 15,2 , zwi fhiraho tshipikwa tsha miḽioni dza rathi .
( b ) lwa tshifhinga tsha maḓuvha a 15 u bva ḓuvha ḽa u thoma u swika nga ḽa vhufumiṱhanu ḽa Khubvumedzi ḽa ṅwaha wa vhuna u bva ḓuvha ḽa khetho dza vhusimamilayo .
Tshimbidzani maṱo ( u sikima ) kha siaṱari ni wane uri ni ḓo vha ni tshi khou vhala nga mini .
Zwazwino Muhasho wa Fulufulu u khou dzhia mbekanyamushumo ya u isa gese kha fulufulu , ine ya ḓo ḓisa 3,726MW wa muḓagasi khathihi na u thusa kha u ṱavhanyisa mveledziso ya nḓowetshumo ya gese yapo ine ya ḓo ṱuṱuwedza u tandula kha mupo u konisa vhabindudzi .
Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro a Group 1
U vha hone ha tshuma i bvisaho inisuḽini
6.2 Mugaganyagwama
Mikano miswa ya masipala yo katelaho tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha shango na ṅwaha wa khethululo ya tshiṱalula yo sumbedziswa .
Ndima ya 4 Asesimennde : U haseledza
Izwi zwi ḓivhea hu u tou " dzumba "  . 
Itshi ndi tshikhala tsha u sumbedzisa vhukoni ha shango ḽashu vhunga ro fara vhuṱambo ha vhuimo ha ḽifhasi na u vhonadza kiḽasi ya nṱha ya mbalo ya Afurika Tshipembe .
Zwi nga dzhia maḓuvha a malo u shumana na khumbelo .
Komiti ya wadi na mukhantseḽara
Khumbelo ya u ṋ walisela muthelo wa vhashumi
Vho no vhona
U swika zwino sisiteme yo vha yo lugela u vha thola sa tsevhi dza zwa poḽitiki tshitshavhani . 
Hu ḓo vha na mulingo mafheloni a ṅwaha une wa ḓo ita 25% ya maraga .
Mudzi u khamusi u kha mbudziso arali zwi zwa ndeme , zwi tshi themendelwa kana zwi na mikhwa u sumbedza vhahanedzi sa vhathu vhavhi . 
Zwa u kundelwa u ṋetshedza masheleni kha thandela dza u fhaṱa , zwi khou kombetshedza vhorakhonṱhiraka vhahulwane uri vha ṱutshele vunḓu nahone tsha vhuvhili zwi khou ita uri hu vhe na u fhungudzea ha vhukoni kha sia ḽa zwa vhuvhudzisi . 
Khunguwedzo ya ṅwaha yo vhewa kha gurannḓa , lubuvhisia na kha bodo ya nḓivhadzo u itela u ramba vhaṋetshedzi vhane vha nga swika uri vha ṅwalise kha databeizi ya vharengisi kha masipala . 
Ro kuvhangana nga nḓila iyi ṋamusi nga murahu ha u pfuka ha u Pembelela Ḓuvha ḽa Vhadededzi ḽa Ḽifhasi , ḓuvha ḽe khaḽo ḽifhasi ḽoṱhe ḽi hulisa u ḓidina na u shela mulenzhe ha vhadededzi . 
Ho farwa fulo ḽihulwane , hu tshi shumiswa muano wa Ni vhe na Ṱhogomelo . 
Tshumisano na mukhantseḽara wa wadi - Komiti dza Wadi dzi tea u fhaṱa vhushaka ha tshumisano na u pfesesano na mukhantseḽara wa wadi saizwi vhakhantseḽara vha wadi vha vhone vha itaho khoro .
Zwino , nga murahu ha miṅwaha ya fumi , hafhu , vhathu vha ḽifhasi vha khou pembela na riṋe . 
A hu na tshine vha fanela u ita .
Mulayotibe u sedza kha u khwaṱhisa muhanga wa vhulanguli ha zwibveledzwa zwa vhulimi , mutakalo na tsireledzo dza zwiḽiwa zwa zwiṅwe zwibveledzwa zwa vhulimi .
7 . Tshelede ine ya vha ya lushaka ine ya khou tou khwekhwerudzhwa i tea u ranga u shumela vhala vhane vha vha dziedzini .
Tshigwada tsha ikonomi ya kutshilele
vha dzhiwa sa dzitshavhi u ya nga Tshiteṅwa 27(c) tsha Mulayo wa Dzitshavhi
( b ) hu tea u yelana na mulayo wa Phalamennde une ngawo mishumo iyo yo tea u itwa ; na u
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Mithelo ya Ndaka dza Masipala , wa 2000 u ṋea mafhungo nga ha mithelo ya ndaka ya mimasipala yoṱhe na u kwama ndaka ye kale ya vha i tshi wela nga nḓa ha mikano ya masipala .
Vhorakhonṱhiraka vha ḓo kona u dalela fhethu ho fhambanaho kha maḓuvha a tevhelaho . 
Khwiniso idzi dzi dovha dza konisa u thomiwa ha komiti kushumisele kwa khaṱhulo , dzine dza ḓo thusa kha u tandulula pfudzungule .
Dokotela wa zwifuwo wa muvhuso u bva ofisini ya Lushaka a vhuya a tenda zwa u renga u bva nnḓa , zwi dzhia maḓuvha mararu u ya kha maṱanu a mushumo uri khumbelo yavho i tshimbidziwe na u ṋetshedza phemithi .
U khwaṱhisedza uri akhaunthu dzoṱhe dzo imiswaho dzo lugiswa ṅwedzi nga ṅwedzi . 
4.4 Arali vha muvhilaeli kha mulandu wa khakhathi dza muṱani , na musi mapholisa a tshi vhona u nga vha nga pfiswa vhuṱungu zwi tshi itiswa nga uri vho pfuka ndaela ya tsireledzo ya muthu ane a khou aphiḽa -
Milayo i tevhelaho ya nnyi na nnyi , uya nga bugu ya tshiṱaṱisitika tsha masheleni a muvhuso : 
Vhunzhi ha mabindu maṱuku ndi mabindu a fhethu huthihi , nahone khao khonanyo vhukati saveyi ho sendekwaho kha tshaka dza dziyunitsi ho tea vhukuma . 
Nga zwenezwo ri ita tsivhudzo kha tshitshavha kha u thusa shango ḽashu kha u fhungudza ṱhahelelo ya muḓagasi zwine zwa amba u dzima switshi ya muḓagasi musi u si khou shumiswa .
Muvhigo u katela mafhungo maswa kha migaganyo ya mutengo yo anganyelwaho ya masia oṱhe a sisiteme , zwidodombedzwa zwa mushumo wa themamveledziso u no khou bvela phanḓa na datumu dza u fhedza mushumo dzo anganyelwaho . 
U ḓivha na u ṱalutshedzela luambo lwa u kwengweledza , lwa nyanyuwo na lwa u fhuredzela , u dzhia sia , luvhengelambiluni na u vhona zwithu nga iṱo ḽithihi
U ṄWALA NA U ṄEKEDZA
A nzela u vha maiti mahulwane kha fhungodavhi kana fhungoni nahone a a kona u shundulwa ho sedzwa dzina .
Heyi milayo I ri arali ha nga vha na vhuhulu ha masiandoitwa mavhi kha zwiko zwa madi , hu do vha na milayo I kondaho ya kushumisele kwa madi .
Muvhuso u ḓo vhona uri hu vhe na ṋetshedzo ya muḓagasi yo teaho hu u itela nyaluwo ya ikonomi na u tandulula zwiṅwe zwikhukhulisi zwa themamveledziso zwi thivhelaho nyaluwo nga kha Khomishini ya Pfananyo ya Themamveledziso ya Muphuresidennde .
Ndi kha vhukwamani honovhu ha zwifhinga zwa musudzuluwo hune vhutshilo ha nnyi na nnyi tshitshavhani ha bvelela . 
tikedza ṱhoho ya tshikolo , vhagudisi na vhaṅwe vhashumi vha tshikolo kha kushumele kwa mishumo yavho ya phurofesheni ;
Vha miṅwaha ya 21 - 25
U humbula nga ha mbudziso ntswa dzine wa vha nadzo nga ha ṱhoho .
Mbadelo dza mbilo dza tshihaḓu nahone dzi pfadzaho vhege mbili dziṅwe na dziṅwe
I nga dzhia tsheo fhedzi kha -
Ri khou dzudzanya nga u ṱavhanya zwigwada zwa khakhululo ya zwithu zwa ndeme u khwinisa vhuleme ha u ita bindu nga u khwaṱhisa na u dzudzanya zwavhuḓi maitele a u langa phemithi dza othometiki na miṅwe mishumo , na u fhungudza mbadelo dza vhutevhedzeli .
l ) Vho Peter Tshisevhe ( mulanguli vha sa shumiho hone ) .
Hezwi zwa ukuzidla nga huṅwe zwi ṋekedzwa khothe ya gota , zwi tshipiḓa tsha thenda mulandu .
U itela u swikelela izwi , yunithi dzo ḓisendeka vhukuma nga sisiṱeme dzo linganaho a tshirunzi tsha ṱhiransekisheni dza data . 
Khwiṋiso ya Mulayotibe i khwiṋisa Mulayo wa Nyengedzo ya Vhutsireledzi ha zwa Madzulo , 1997 ( Mulayo wa vhu 62 wa 1997 ) u itela u khwaṱhisedza , u bvisela khagala na u tsireledza pfanelo dza madzulo a vhadzuli ( vhadzuli vha mabulasini ) .
U fhaṱa maipfi nga u shumisa mibvumo ya themba mbili dzo gudwaho ( mararu nga vhege ) .
Thuso ya dzikhonani i wanala fhedzi hune ṱhoho dza vha dzi fhethu huthihi . 
A hana u ita izwo nga ṅwambo wa lutendo lwawe lu sa dzhieli nṱha maitele aya .
Muṱola muvhalelano wa Tshikimu ;
Vhona uri mbekanyamushumo dza u lwisa tsiku dzi a shumisana u itela uri ri kone u shuma zwavhuḓi uri hu sa vhe la u lodzwiwa ha tshelede na u itwa ha tshithu tshithihi nga zwigwada zwo fhambanaho ; na u
Khethekanyo 4 : Phurosese ya Ndangulo ya Kushumele / Nḓisedzo ya Tshumelo
Pfano ya ṋefhungo na ḽiiti .
Ri ḓo lwisa u swikelela maitele a ndaulo avhuḓi u itela u swikelela ndeme ya tshelede , vhukoni na mvelaphanḓa .
Masipala i fanela u vhona uri vhathu vha vhupo hayo vha wana tshumelo dza mutheo dzine vha dzi ṱhoga , zwihulwane hedzi dzine dza tshimbilelana na mutakalo , tsireledzo na vhutshilo ha maimo vhu vhonalaho zwa tshitshavha .
231. Thendelano dza dzitshaka
Tshimbilani sa ḓambatshekwa .
Sa afha vha tshi zwi ḓivha uri Iraq yo bva nndwani , u bva kha vhuimawoga he ha ṱoḓa u tshinyadza themamveledziso na tshiṅwe na tshiṅwe zwenezwo ri khou fhaṱa tshiṅwe na tshiṅwe nga huswa . 
Tshumiso mmbi ya maanḓa ine ya kwama tshitshavha zwi tshi ya nga mafuvhalo o vhangwaho ; tshivhalo tsha vhathu vha kwameaho ; tshelede yo shumiswaho ; tshifhinga tshe zwa itea .
Ndima ya u thoma i ṋetshedza Tsedzuluso na Mbonalo zwa Ikonomi ya Ḽifhasi na ya Lushaka . 
Kushumele kwa Afrika Tshipembe kha mimaraga iyo zwi nga dzhiwa sa zwi vhuedzaho kha mimaraga i shumaho . 
I mu tevhela huṅwe na huṅwe hune a ya i tshi lila i tshi ri , " Ndi a ni funa . "
4.2 . Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Jacob Zuma u isa ndiliso kha muṱa na khonani dza muthu a ḓivhelwaho u dededza na u pfumbuda kha zwa mavili , Vho Nick Durandt , vhe vha vha vha tshi ḓivhelwa vhukoni havho ha u bveledza dzingweṋa kha mavili na u dovha hafhu vha bvisa vhatukana zwiṱiraṱani vha vha ita dzingweṋa .
Ndivho ya ngudo yo vha i ya u thoma mvetamveto ya mutheo wa u sedzulusa tshanduko kha masia o fhambanaho a thendelano ya tshanduko ; vhuimo ha mashumele , u vhalwa ha vhathu , u swikelela , zwikili na vhukoni , vhurangaphanḓa , ndinganelo ya matholele na thengiso i themendeleaho .
Ri tea u vha na vhuṱanzi uri ri humele kha zwa u londota mamaga sa zwe ra vha ro pulana . 
fhethu hune vha ḓo swikela hone musi vha tshi vhuya Afrika Tshipembe
Maimo a vhuswikeleli ho fhambanaho na bennde dza phesenthedzhi dzo livhanaho nadzo dzo sumbedzwa kha thebuḽu i re afho fhasi .
Fhungudzani tshifhinga tsha tshanduko kha u tendela thendara na khothesheni u bva kha ndayo dzi re hone u ya kha pfufho dza u fhedzisela . 
U putelwa huṅwe na huṅwe ho fhelaho hu tea u ṅwalwa zwone , u ḓadzwa zwone na u tshimbila na maṅwalo o teaho . 
U tshimbidza thandela dza ṱhoḓisiso hu na tshumisano na vhashelamulenzhe vha tshifhinga-tshilapfu kha masia o rangiswaho phanḓa . 
ndi nnyi are na vhuḓifhinduleli kha zwifhioi
Hu si kale musi ho sikiwa TSP , Congress yo kombetshedzea u khwinisa mulayo lwo vhalaho u itela u dzudza miraḓo ya Bodo ya Thrift kha u litsha u vha miraḓo nga nṱhani ha mbilaelo nga vhuḓifhinduleli ha zwa mulayo . 
Mishumo yavho i shanduka u bva kha iyo ya u vha vhatshimbidzi musi , zwa ndeme , ḽitambwa ḽi sa swiki magumoni , fhedzi ḽi tshi bvela phanḓa ḽa katela vhaṱaleli kha khanedzano na nyambedzano dzo dziaho vhukati havho . 
Vha humbelwa uri vha ṋetshedze ḽiṅwalo ḽa thambo musi vha tshi ṋamela .
( 2 ) U nangiwa ha muthu wa u ḓadza tshikhala hu nekedzwa Mulangadzulo nga u tou ṅwala .
Kha vha ise phanḓa na u ita nga u ralo vha sa shanduki , na u ṅwala mafhungo oṱhe o kuvhanganywaho . 
" Wo ḓa u dzula na nṋe ngeno thavhani ? "
Halwa ho vha hu hone ho phaḓalesaho kha milandu i elanaho na zwiṱhavhane , u tzhipa na milandu ya khakhathi dza miṱani . 
U ita nḓowenḓowe u itela u engedza nḓivho ( u nanga tshithihi tshine wa nga ita ngatsho nḓowenḓowe ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe )
Muphuresidennde vho ta Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa uri vha lavhelese luṱa lu ḓaho lwa SAA , SAPO na Eskom .
Vhabveledzi nga u ralo a vha tei u tevhedza zwitandadi zwa khwaḽithi , u rumela zwibveledzwa zwavho kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhureakhovhe uri zwi lingiwe kana u tevhedza tshitandi tshi langiwaho tsha u paka musi tshi bveledza bia idzi . 
Mashumele aya o tendelanwa khao fhedzi kha nyimele dzo khetheaho , na nga murahu ha musi Tshikwama tsha Phuresidennde tsho ita vhukwamani thwii na muthu o itaho khumbelo . 
4.4 . Khabinethe yo ṱanganedza u vhuya ha vhadzimamulilo vhe vha vha vho iswa Canada u thusa u tsima mililo yo no khou fhisa maḓaka .
Vha songo ḓifhura , hezwi zwi a itea , zwo no itea , nahone zwi ḓo itea tenda ha tambiwa bola ya milenzhe . 
Ndi zwa ndeme uri vhone vha dzulele u ṱola maṋo .
Tsumbo dza zwiḽiwa zwi bvaho kha zwigwada zwo fhambanaho zwa zwiḽiwa
Zwi tea u ombedzelwa uri Dzithirasitii dzi shumaho kha Bodo ya GEMS vha tea u bvisela khagala lwo fhelelaho madzangalelo avho a zwa masheleni kha Bodo ho sedzwa maitele a tsenguluso ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Vhudzheneleli ha vhadzulapo vhunga thusa u vala hetshi tshikhala sa musi vha tshi ḓo ḓadzisa maga o thomiwaho nga muvhuso nga vhone vhaṋe nahone nga heyi nḓila vha ḓo vha vha tshi khou vhea ipfi ḽavho phanḓa .
Kha nzulele ya zwa matshilisano na ikonomi na vhuimo ha Vhathu nga kiḽasi dza matshilisano , mbeu , mirafho , pfunzo , mishumo na ḽeveḽe dza miholo ndi zwiṱuṱuwedzi zwi sa vhudziswi zwa khohakhombo kha mitakalo . 
Honeha , i konḓa u shandukisa na u kona u konḓelela mutsiko une wa itwa khayo nahone i a ḓura u fhira dziṅwe tshaka dza phaiphi . 
Ngaganyo ya khohakhombo i tea u sumbedzwa zwavhuḓi , u itela u vhona uri kushumele kwa matshelo na vhuṱoli ha vhutevhedzeli zwi katela maga oṱhe a khohakhombo na a ndango . 
Muṅwe na muṅwe we a vha tshipondwa tsha u fariwa zwi siho mulayoni kana u valelwa u ḓo vha na pfanelo i kombetshedzaho ya ndiliso . 
Nahone khunyeledzoni , ndi humbela uri vha ṱanganedze ndivhuho dzanga u bva kha vhudzivha ha mbilu yanga kha thambo ya mushumo uyu . 
Kha vha fare matshudeni oṱhe u eḓana , hu nga vha matshudeni a dzitshaka kana vhapo . 
Phalamennde i tea hafhu u lavhelesa uri muvhuso u khou thoma hani u shumisa milayo ya shango .
Khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe u itela bindu
U ita mutevhe na u londola dathabeisi ya vhaṋetshedzi . 
Phurosese ya CBP i khwaṱhisedza zwauri miraḓo ya tshitshavha i na kuvhonele kwo fhambabanaho malugana na mveledziso dzavho nahone kuvhonele uku vha ku ombedzela nga maanḓa .
Kha vha ḓilugisele vha sedze nyimele dza mutsho na dza maḓi . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe .
Mushumo wavho vhusiku uho wo vha wa u tou hwala fhedzi tshishumiswa tsha radio ya vhudavhidzanokavhili vha tshi itela tshigwada tshavho , naho vho vha vhe si murangaphanḓa wa tshigwada . 
U shumisa thounu i si ya nyanyuwo nahone i tendisaho hu si na u kombetshedza kuvhonele kwa khwine
Zwitshimbidzi zwihulwane zwa nḓowetshumo iyi zwenezwo zwi khagala uri ndi ṱhuṱhuwedzo dza muvhuso , mitengo ya thumbukwa dza nḓisedzo , mitengo ya fulufulu , maanḓa a nḓowetshumo ya zwa vhuendi a u ḓidzudzanya a kusedzele kwa vharengi . 
Kha ṱhalutshedzo yavho , vhashelamulenzhe vhoṱhe vho nyadza tshivhalo tsha vhathu vhane vha nga ḓa . 
Mbetshelwa i fanela u itwa ya khethekanyo ya mitambo , nga madzangano a langaho bola ya milenzhe , na vhaṅwe vharangaphanḓa , u ya nga ḽevele ya khovhakhombo . 
Khavho ri koloda tshikolodo tsha ndivhuwo na , zwiṅwe zwa ndeme , vhuḓikumedzeli ha u shumisa masheleni ayo nga vhuṱali , nga vhukone na nga nḓila i bveledzaho . 
Nyito ya u Linga ha Fomaḽa ya 1 : Muṅwalo
dzi tea u vhonala zwavhu ḓi ; nga fomathi yo teaho
Thangeladzina na maiti a mafurase o fhambanaho
Naho zwo ralo , mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa .
Musi muvhigo u tshi themendela zwiimiswa vhurangeli kha tshanduko , muvhigo mashudu mavhi u bula uri khethululo , nga maanḓa zwi tshi kwama tshiṱalula na khethululo u ya nga mbeu , tshi kha ḓi wanalesa kha zwiimiswa zwashu . 
Ndi kona u ṅwala tshiṱori tshi re na mathomo , mutumbu na magumo .
Khabinethe yo ima kha uri fhungo iḽo ḽi ḓo salwa murahu nga vhuronwane .
Tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe tshi re na tshomedzo dzo eḓanaho tshi tea u vha na fhethu hune vhagudi na vhadededzi vhane vha sa khou vuwa zwavhuḓi vha nga awela hone nga masiari lwa tshifhinga tshipfufhi . 
Miraḓo yoṱhe i tea u shuma na u tendelena kha uri mafhungo aya a nga davhidzisiwa hani kha vhakhethi .
Theo ya mulayo yo ṋea maanḓa mazhendedzi a vhashumisi vha mulayo uri vha ṱoḓisise zwavhuḓi na u sengisa zwa u dzumbetshedza vhubvo ha masheleni . 
Ḓiresi ya muṅwali , datumu , ḓiresi ya muṱanganedzi , theshano
Vhu fhufheni .
Hulisani u a kona u vhofha zwienda.....................nga eṱhe . 16.1.2 Ḽisala ndi ipfi ḽine ḽa ima vhudzuloni ha dzina .
Vhuendedzi ha nnyi na nnyi hu tea u thivhelwa kha u shumisa lushaka lwo raliho lwa zwiṱaraṱa , zwine zwa tea u fhaṱiwa uri zwi tshimbidze vhuendedzi ho vanganaho hu na u tsireledzea ha masakhamaḽedzani nahone luvhilo lu fhasi . 
Zwibveledzwa zwa mavhele ngei Vunduni ḽa Gauteng zwi imela fhedzi tshipiḓa tshiṱuku tsha u zwibveledzwa zwa mavhele shangoni . 
Komiti yoṱhe i nga konaha u sedzulusa mvetomveto ya khunyeledza mutevhe . 
U bva kha ṅwaha wa vhuvhili wa muvhalelano u ya phanḓa , akhaunthu heyi , yo iswaho phanḓa u bva kha ṅwaha wo fhiraho , i ḓo ita shandukiswa zwiṱuku nga ṅwaha . 
Ṱhaṅwe , musi ri tshi khou humbula vhutshilo na zwifhinga zwa avho vho kwamaho vhutshilo hashu nga nḓila dzo fhambanaho , ri tea u humbula nga nḓila ine ra katela zwi tshi vhonala mikhwa ye vha vha vha tshi tshilela yone . 
khophi kana ḽiṅwalo ḽa vhukuma ḽa thendelo ya Muhulwane wa dzangano ḽo ṅwalelwaho muimeleli uri a pfukisele mbilaelo kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS o imela dzangano .
Nḓowetshumo ya khuhu i dzula i iṅwe ya sekhithara khulwane Afrika Tshipembe sa musi i tshi ṋetshedza tshiko tshi sa ḓuri tsha phurotheini . 
Mashango aya a katela Sudan na Tshipembe ha Sudan .
Mvetomveto ya u thoma ya mbekanyamaitele ya vhafaramikovhe vhaswa vha muvhuso yo themendelwa uri hu vhe na u isa phanḓa vhukwamani .
a ) Vho Randall Barry Howard ( Mudzulatshidulo wa Khoro ya Thendelonzwiwa ) ,
U nanga vhaanewa vho teaho
Hu khou vha na tshikhala vhukati ha miraḓo ya Komiti ya Wadi na mukhantseḽara .
Themendelo kha haya maano dzi ḓo khwaṱhisa vhukoni ha ndaulo , nyaluso ya tsireledzo , khwiniso ya u tsireledza themamveledziso , u fhungudza masiandaitwa a mupo khathihi na u sika muhanga wo ṱanganelaho wa vhuṱaṱisani ha vhulanguli ha ndeme hune sekithara ya vhuendedzamihwalo nga bada ha ḓo kona u bvela phanḓa na u fhindula ṱhoḓea dza ikonomi ya Afrika Tshipembe .
Kha vha ombedzele phambano vhukati ha mutshimbidi wa wadi , mutshimbidzi wa masipala na muraḓo wa Komiti ya Wadi vha vhone zwauri vhashelamulenzhe vha a pfesesa mushumo une wa itwa nga CBP vha ṱumanye na Komiti dza Wadi .
Milayo i tevhelaho i tikedza kuvhonele kwashu kuswa kwa mbuedzedzo ya mavu i bvelaho phanḓa : 
Wadi yo vhumba hani pulane dzayo
U bvisela vhuḓipfi khagala kha zwibveledzwa zwo vhalwaho
U rumela dzifekisi malugana na u shumisa bada i songo ḓoweleaho , khethekanyo ṱhukhu na thendeloṅwalwa dza tshanduko kha u shumisa mavu ndi iṅwe ya ṱhoḓea . 
Muvhuso Wapo na Maanḓalanga a Vhuendi ha Masipala muhulwane a ḓo dzhia vhuḓifhinduleli ha u bveledza tshumiso ya mavu na nzudzanyo dza vhuendi na ri zwazwino u ḓo ṱoḓa u ṱanganywa kha vhudzudzanyi ha mveledziso khulwane dza vhuvhambadzi na ha madzulo . 
6.7.3 U dzhenelela kha mbekanyamushumo ya vhugudisi yo randelwaho Vharangaphanḓa vha Sialala
Shango ḽi tea u :
( U nanga kha fikishini dza musalauno / zwiṱori sialala/ nganetshelo dza vhuṋe/ bugu dza nyendo dza u guda / miswaswo / miloro /zwiṱori zwa vhutshilo ha stories / fikishini ya ḓivhazwakale
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani u itela u davhidzana zwavhuḓi kha nyimele ya tshigwada
Maimo a therisano a tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ine ya ṱuṱuwedza vhupo vhu vhuedzaho tshifhinga tshilapfu khathihi na Ndayotewa , ine ya amba uri mupo u fanela u vhulungwa u itela mirafho ya zwino na ya matshelo .
Maitele aya a ṱoḓa ḓisa kha nḓowelo maitele a khwine ane o no vhuya a shumiswa kha maṅwe mashango . 
Mulayo u iledza zwa u ḓidzhenisa kha zwiito zwi kwamanaho na vhuloi , u sumba vhaloi , u shumisa nḓila dzi si dza mupo kha u fhelisa vhugevhenga ; na u fha dziṅwe nḓila kana u vhona mulandu avho vha re fhasi ha tshipiḓa tsho teaho .
Mithyi kana ngoho
Milaedza yoṱhe i a ṅwalwa fhasi kha bugu ya hone na hone ya fhiriselwa kha tshiṱitshi tsho teaho . 
4.2 . Khaṱhulo ya Khothe ya Ndayotewa kha mulandu wa Mhlophe na Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho ( IEC ) i khwathela nḓila ya uri khetho dza muvhuso dzapo dzi bvele phanḓa nga dzi 3 Ṱhangule 2016 hu tshi shumiswa mutevhe wa vhakhethi wo ṱanzielwaho nga IEC nga murahu ha u ḓivhadzwa ha ḓuvha ḽa khetho .
Zwino ngauri tshiṱirathedzhi tshi na thikhedzo khulwane , ho dzhielwa nṱha u dzhenelela ha tshifhinga tshilapfu . 
MULANGADZULO : Zwa zwino ndi ḓo humbela Mulindadzulo , Muswieleli wa Thonga Ntswu ... [ U dzhenelela . ]
Vhalani maiti a re kha ṱhireke ya ṱaḓa .
Muhaṱuli Mandisa Muriel Lindelwa Maya ( Mudzulatshidulo ) Muhaṱuli Narandran ( Jody ) Kollapen ( Tshanḓa tsha Mudzulatshidulo ) Phrofesa Marita Carnelley Phrofesa Vinodh Jaichand Vho- Irvin Lawrence Phrofesa Annet Oguttu Muimeleli Mahlape Sello Mufumakadzana Thina Siwendu
Muhaelo wa vhana wo teaho nahone wo itwaho nga tshifhinga hu tshi itelwa malwadze a phirela ndi maṅwe a maga a u thivhela a sa ḓuri nahone a vhuedzaho ane a ḓivhea . 
Masiandaitwa a mushumo ndi mbadelo na mbuelo kha tshitshavha zwi gonyaho u bva kha thandela fhedzi a zwi tshenzhelwi thwii khamusi nga muṋe wa thandela kana nga vhavhuelwa vha thandela thwii . 
U ya ngavho , khanedzano dzoṱhe idzi dzi dzhia sia ḽithihi nahone dzi livhiswa kha u vhuedza avho vhane vha nga vhuelwa nga tsireledzo kha muṱaṱisano wa dzitshaka . 
Zwine milayo nyangaredzi ya tsireledzo ya data i nga bveledziswa zwone na u katelwa kha milayo , zwi a ṱoḓisiswa . 
Thevhekano ya ndaela dza mutheo , dzo londotwaho fhethu ha u vhea zwihu ho khetheaho , u thoma u shumiswa ha hone ho thomiwa nga u ḓivhadzwa ha ndaela ya ndivhanele yaho u ya kha redzhisiṱara ya ndaela . 
Ndondolo i fanela u itwa musi bennde dza khonkhrithi dzi tshi dzheniswa , na matheriala a u paka o teaho a fane u shumiswa vhukati ha dzibennde na ḽaini ya phaiphi . 
Ngona ya vhutshimbidzi : Ḽitambwa , therisano kha dzulo
Tshutshedzo dza dimokirasi kha dzitshaka i vhonalesa nga maanḓa vhukati ha vhashai na vho thudzelwaho kule . 
Maḓi a mashika a mahayani a katela mashika a nḓuni a bvaho kha u kuvha , u ṱamba na thoiḽethe . 
U itela u vha na vhuṱanzi ha uri mabisi na thekhisi dzo lindelaho a zwi khokhani kha dziphointhi , hu tea u vha na fhethu hune dza lindela dzi hone henefho vhudzuloni ha vhathu . 
Hu na u shanduka kha maanḓa a poḽotiki kha vundu ḽino , vhathu vha na ndavhelelo khulwane na fulufhelo ḽiswa ḽa vhumatshelo . 
Khumbelo ya u ṱ un ḓ a zwibveledzwa zwa mafhi kana u zwi endedza ngomu Afrika Tshipembe
Zwipikwa zwihulwane zwa ndeme u ya nga mbekanyamushumo dza u farwa zwa ndemesa a zwo ngo ḓivhadzwa zwavhuḓi . 
Tshiṅwe tsha vhuḓidini uhu ndi mbekanyamushumo ya vhukoni ha khumbulelo na ndondolo ya maḓi i yaho phanḓa ine zwa zwino i khou ya phanḓa . 
Nngu dzo swika hune dza khou ya hone nga dzone dzine , fhedzi mmbwa i a ḓivha uri zwo vha zwi sa ḓo leluwa uri dzi swike afho yone i siho ! 
1.1 . Khabinethe yo ṱanganedza Madalo a Tshiofisi a Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei Islamic kha Riphabuliki ya Iran , ane a engedza vhushaka ha ikonomi na mbambadzo vhukati ha mashango aya mavhili , nga kha u saina thendelano dza tshivhalo na u ḓikumedzela .
Muvhuso wa Mozambique wo ṱavhanya wa tevhedza vhunzhi ha maga a u lugisela ḽa matshelo wa dovha wa kuvhanganya zwishumiswa zwo linganaho u itela u humbulela na u shumana na masiandaitwa o livhaho a tshiwo . 
Naho u itwa ha fiḽimu hu tshi nga tevhela phetheni ya u funza ḓirama kana nganea , tshiteṅwa tsha ' thekiniki ya sinemagirafiki ' tshi tea u dzhielwa nṱha vhukuma . ' U vhala ' fiḽimu hu na u vhavhalela vhaṅwe na vhuronwane zwi ya ngauri muṱaleli u dzhiela nzhele zwingafhani zwithu zwi ngaho , nzudzanyo , kufodele , muzika , u ita tshedza na mibvumo , nz .
Ni kone u vhudza khonani yaṋu zwine na khou vhona tshifanyisoni .
Mueletshedzi wa thero kana modereitha o hweswaho uyo mushumo nga vundu u tea u modereitha sambula ya mishumo ya u linga oraḽa musi o dalela tshikolo u itela u khwaṱhisedza maimo a mishumo na moderesheni ye ya itwa ngomu tshikoloni .
Tsha u thoma , hu na vhunṋe , vhune vha vhu vhona sa zhendedzi ḽa mutakalo vhune ha vha na zwoṱhe zwo dzhielwaho , nga maanḓa zwivhilingi . 
Vhupo ha sisiṱeme na tshirunzi tsha data u mona na muvhuso a zwi tendeli uri mushumo uyu u itwe lwo linganaho . 
Vha ḓadze fomo ya 7 .
Mbuelo dza tshiedza itsho dzi nga lemelwa nga khonadzeo ya khuḓano kha mbekanyamaitele , sa zwe zwa sumbedziswa ngei murahu . 
Ṋenḓila o fhiwa tshikalo tsha daimane , na tshishumiswa tsha vidio khathihi na tsha u tou thetshelesa zwe zwa vha zwo dzumbwa ngomu zwiambaroni zwawe u itela u rekhoda mbadelo . 
Muhanga wa tshenzhemo ya senthara ya mulwadze ya muhasho yo sedza u thoma fhethu ha ndumbo ṱhanu : 
Ngauralo phambano ndi ya u tou ita na ndeme ya theori . 
Zwo ralo , musi vhaṅwe vha vhalavhelesi vho ṱaṱisana kha uri zwiko zwashu zwi khou ṱhaselwa na u vha kha ṱhahelelo ya mugaganyagwama zwo thoma mbonalo ya muvhuso kha u engedza u shumisa na u fhungudza muthelo , ro ṱoḓa u dzhia nḓila ya kudzhenele ya ndeme . 
Komiti ya SGB i khou shuma , i a ṱangana tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe na u vhiga kha SGB
Zwitshavha zwinzhi zwa USA zwo sumbedza uri hu na khonadzeo ya mbuelo ya zwa ikonomi na mupo dzi bvaho kha mveledziso na u shumiswa ha ndaulo ya malaṱwa . 
Zwenezwo-ha , hu tea u vha na kutshimbidzele kune CBP ya rerisanwa ngakwo ngomu kha masipala , siani ḽa zwa polotiki , thekhiniki , na vhulangi , malugana na zwa masheleni khathihi na tsheo ye ya tshewa yo imelwa nga tsheo ya Khoro ya uri vha ha masipala vha na lutamo lwa u isa phanḓa na Ḽiga ḽa 1 ḽa CBP .
3 . Dzikomiti dza Wadi na sisisteme ya ndangulo ya kushumele
8.1.5 NDAULO YA NDUDZHENDUNZHE YA NḒISEDZO
Zwi tshi khou bva kha uri hu na tshelede , matshudeni vha bvaho kha miṱa i dzhiiwaho sa i shayaho na iyo i vhidzwaho " ya vhukati yo siiwaho nnḓa " vha te au wana mphomali khathihi na tshikolodo zwo ṱangana hu uri mphomali i tshi khou dzulela u fhungudzwa ngeno mbuelo ya muṱani i tshi khou gonya . 
Tshishumiswa tsha ndeme tsha u pulana ha masipala ndi kushumele kwa IDP .
Mbadelo ya tshilengo ndi mbadelo ine ya badelwa Rakhonṱhiraka u itela ndozwo ya tshifhinga tsha u shuma yo vhangwaho nga maitele a ḓanzhe o tendelaniwaho nga Muvhudziswa na Rakhonṱhiraka u itela mbuno dza tsireledzo ya vhashumi kana puḽanti . 
Hu tshe na miṱa ya miḽioni 3,4 i si na muḓagasi kha shango .
Thendelano ya Mulanga i konisa mveledziso ya Luṱa lwa u thoma lwa Thandela ine ya ḓo ṋetshedza Megawatsi dza 2 500 dza muḓagasi Afurika Tshipembe na u thusa kha ṱhanganelano ya dzingu , vhutsireledzi ha fulufulu , tswikelo ya fulufulu na nyaluwo ya ikonomi nga nḓila ine ya ḓo londola mupo lwa tshoṱhe .
Zwi amba uri ndi
Ṱhuṱhuwedzo ya zwa mutakalo afha fhethu i ṱoḓa tshumisano hoṱhe kha sekhithara ine ya nga ṱuṱulwa nga u ita uri thimu dza tshumelo dza ndondolo dza phuraimari dzi vhe na vhuḓifhinduleli kha mutakalo zwa vhadzulapo vha no ṱalukanywa zwavhuḓi . 
( c ) vhathu vhavhili vho nangiwaho , nga murahu ha vhukwamani na muvhuso wapo wo dzudzanyeaho vha tshi bva kha mutevhe wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa maitele o randelwaho kha mulayo wa lushaka , na
U topola mafhungo ane vha tama u rera na tshigwada nga vhuḓalo .
U thomiwa ha tshifhinga tsha u fhindulwa ha mulilo kha tsireledzo , vhuendi na zwa shishi : 
I katela nga mannḓa miholo ya Miraḓo ya Phalamennde , vhahaṱuli na madzhisiṱiraṱa . 
vha fha vhurifhi ha u fhiriselwa phanḓa .
Rasaintsi wa Mupo wa Phurefoshena ḽa
Komiti a dzi na maanḓa manzhi na mishumo ye dza hweswa yone . 
Khumbelo ya phasipoto ya tshiofisi na ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe dzi nga itwa nga tshifhinga tshithihi arali vha sa koni u lindela .
No shumisa tshitendeledzi tsho fhelelaho tsha CBP wadini dzoṱhe ;
u vha vha tshi dzula Afurika Tshipembe
Phalamennde , sa muimeli wa vhathu , i ṱuṱuwedza u shumiswa ha nyambo dzoṱhe dza tshiofisi nahone i nga takalela vhadzulapo vhoṱhe vha tshi pfa vho vhofholowa u dzhenela kha mushumo wa tshiimiswa nga luambo lune vha funa .
Naho hu tshi ḓo lwiwa nga nungo u rumela vhaṅwali vesheni dzo edithiwaho dza athikili dzavho dzi sa athu ganḓiswa , khuliso iyi a i tou khwaṱhisedzwa . 
Bono ḽa ndaulo ine ya ḓivhadza tshivhumbeo nga mugaganyagwama uyu ndi ḽa u sika tshitshavha tsha zwikhala zwo vuleaho kha vhoṱhe u itela uri vhathu vha tshile vhutshilo vhu tamisaho . 
Pulane ya mveledziso ya muṱoḓisisi a no khou bvelelaho o pikwaho i ḓo shuma kha maimo mavhili . 
1.2 NYANGAREDZO
Komiti ya meyara , yo rangwaho phanḓa nga khorotshotumbe ya meyara , i shuma nga kha komiti dza tshoṱhe dzi tevhelaho dzi thusaho kha u dzhiiwa ha tsheo na u vhona uri hu na mupo wa zwa politiki wo fanelaho nḓisedzo ya tshumelo : 
U lwa na vhushai na u fhaṱa zwitshavha zwavhuḓi , zwo takalaho , zwo tsireledzeaho na u dzula zwi hone . 
U ṱalutshedza arali tshiṱori tshi na ndunzhendunzhe na u kona u tikedza zwe a amba , ( tsumbo : a tho nga takadzwa nga tshiṱori nga uri )
U engedzea ha vhugevhenga ha mashango a ḽifhasi zwi kombetshedza mashango u shumisana , nga nnḓa ha u isa muhwelelwa kha shango ḽe a tshinya khaḽo , kha dziṅwe nḓila kha mafhungo a vhugevhenga . 
Tshiṱori itshi tshi itea ngafhi ?
Muiti wa khumbelo , naho zwo ralo , u ima kha u hana uri muhwelelwa o bviswa , na u mbo ḓi swikisa phethisheni kha khothe ya u ita aphiḽi . 
Kha vha ṱalutshedze uri thulusi idzi dzi shuma nga nḓila-ḓe kha ndangulo ya thandela i no pfumba .
Hu na nḓila dzo vhalaho dzine Komiti ya Wadi ya nga khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dza tshitshavha dzi a pfiwa .
Mabulayo aya a tshiṱuhu anga kona u itwa nga zwigevhenga , nahone madzhendedzi a mulayo a ḓo shuma asa neti u ṱoḓisisa mulandu uyu nahone vha sia hu sina tombo nṱha ha ḽiṅwe . 
U thusa u lulamisa rekhodo dza vhashumi na ndangulo ya vha holelwa na National Treasury Transversal System nga vhatholi vho ambiwaho nga havho . 
Mihasho ya muvhuso i nga kona u shumisa fhedzi masheleni ane o avhelwa nga Phalamennde kha ndivho yeneyo . 
Mitengo ya fhasi nyana ya mavu i ita uri mathomo a mabindu a konadzee . 
Vha mufumakadzi .
Nga muhumbulo wavho , ndi nga nḓila ifhio hune zwiko zwa vhufa zwa shuma mushumo wa pfunzo , nga maṅwe maipfi , ndi mini zwine vhathu vha nga guda khazwo ? 
Kha nḓila ya u khwaṱhisa vhushaka ha zwa ikonomi na Brazil , mushumo wa u rengisela na u bindudza shangoni ḽa Brazil wo no thomiwa u bva nga Ḽara 2005 . 
Ndi vhoramabindu vhaswa na vhafhaṱi vha tshitshavha , vhaḓisatshanduko na vhatsila .
Tshivhumbeo tsha zwino tsha tshiimiswa tsha Tshikwama tsho vhumbwa nga zwipiḓa zwo fhambanaho . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miṋa u shumana na khumbelo yavho .
1.12. Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha SIP-18 nga Mugivhela wa dzi 29 Fulwi 2013 hu tshimbilelanaho na zwa themamveledziso dza u ḓisa maḓi na tshampungane tsho kunaho .
Dzhendedzi ḽa Mbulungeo ya Matshilisano ḽa Afurika Tshipembe ( SASSA ) ḽi ḓo vha badela mundende nga kha maitela mathihi kha a tevhelaho :
U kona u ṅwala maipfi o ḓoweleaho zwavhuḓi na u lingedza u peleṱa maipfi a sa ḓivhei vha tshi shumisa nḓivho ya foniki .
A vhulenda na vhuhwavho
Muvhundu / muḓi
zwithu zwa ndeme zwo fhambanaho zwa tshitshavha tsho tiwaho
Nṱhani ha izwo , mbekanyamushumo dza vhutsireledzi na maitele a vhashumi maelana na kufarele kwavho kwa vhaṋameli , mihwalo na thundu dzi re khombo zwi a lavheleswa . 
Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho ḽi nga ṋea miraḓo yaḽo na vhatikedzi thendelo ya u ita misumbedzo ya mulalo .
Notsi u bva kha Ṱhoḓisiso ya Komiti ya Wadi ya Lushaka ya 2004 / 05 ya dplg na GTZ
Mishumo ya ḓuvha i thusa nga u engedza na u bveledza nḓivho ya ḽifhasi ya othizimu na u ombedzela ndeme ya u ṱavhanya u ṱhaṱhuvha na u phalala nga u ṱavhanya . 
NGUDO YA FOMAḼA YA ZWIBVELEDZWA ZWA ḼITHERETSHA
U itela u khwaṱhisedza mvelelo ya ṱhanganelo na u khwiniswa ha sisiṱeme dzi re hone nga mihasho ya CJS na pulane ya tshumisano u khwaṱhisedza uri ṱhumano ya zwithu zwivhili i khou itwa na u londotwa , ndambedzo yo teaho i fanela u itwa uri i vhe hone . 
Pfunzo ya yunivesthi i pfeseswa kha u livhisa kha pfunzo ya yunivesithi ya fhasi , hu tshi katelwa dzidigirii , dzidipuḽoma na ṱhanziela . 
Nomborani mafhungo aya u thoma kha 1 u swika kha 6 ni tshi sumbedza Kha ri n . wale u tevhekana ha zwiwo zwa tshiṱori itshi nga ngona .
Mahoḽa kha sekithara iyi ho vha na mugwalabo muhulu wa khakhathi ngei Marikana he vhathu vha fhiraho 44 vha vhulawa .
U vha o ṅwaliswa na Khoro ya Dziphurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe ( HPCSA ) sa dokotela . 
Tsha vhuvhili ndi vhutsitsikani ha vhathu , hune ha ṱahiswa sa tshivhalo tsha vhathu vho kovhiwa nga fhethu . 
Ndangulo ya tshumisano ya tshiṱirathedzhi ya Afrika i vhaiswa nga khaedu dzo vhalaho , hu tshi katelwa zwi tevhelaho : 
Mbekanyamaitele dzo teaho dzi tea u vha hone u lwa na khaedu na u kona u shumisa mbuelo na zwikhala zwine zwa vha na vhushaka na tshibveledzi . 
Maitele a u kokodza u bva fhasi a nga humbulwa arali mushululo u na mulivhanyo wa nḓila ya tswititi . 
Hu na khaedu nnzhi dzi thivhelaho vhafumakadzi u ita mushumo wa ndeme , khaedu khulwanesa ndi vhushai .
U fara ngudo ya kilima u itela u langa nyimele kha dzangano na u shuma sa mutheo wa tshiṱirathedzhi tsha nyambedzano ya ngomu . 
Referentsi ya Mutheo wa Mbekanyamaitele
Phindulo ndi ya vhulenda , tsumbo , Ndi khou livhuha nga maanḓa u rambiwa , fhedzi ndi khou ofha uri a thi nga koni u vha hone
Ndango yo khwaṱhaho ya guḽukhousu musi vha sa athu na musi vho no vhifha muvhili , ndi ya
Kha vhunzhi ha nyimele , nungo dza u fhaṱa vhukoni dzi sa nyeṱhi dzi a ṱoḓea phanḓa ha musi zwitshavha zwi tshi nga dzhenelela lu pfadzaho . 
Vhukoni ha u linga u shuma fhethu hu re na maḓi na u ṅwala mivhigo . 
U hanedza lwa u tou thoma zwo itwa nga vhagudisi na vhabebi .
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala u ṋetshedza u thonwa ha Komiti dza Wadi
Nḓisedzo ya Tshumelo ya Maḓi i shumana na u rengwa ha zwithu zwinzhi , mveledziso ya zwiko na nḓisedzo ya maḓi khathihi na mashumele na vhuṱhogomeli . 
Vhushaka ha vhuḽedzani na vhathu na zwikili zwa ndangulo ya vhathu . 
Fhethu ha muṱangano ho hirwa
Khabinethe yo tendela mvetamveto ya muvhigo wa khunyeledzo nga ha MDG une wa ḓo kumedzwa kha Mbumbano ya Dzitshakha ngavhuya ṋaṅwaha .
Mutakalo wa muhumbulo ( dzi katela vhorasaikhoḽodzhi )
Dzinandaula
Khumbelo ya u ? walisa tsi?itshi tsha ndingo dza goloi
Nga 1994 Phalamennde ya itsho tshifhinga yo ḓo fhaladzwa henefho kha Nnḓu iyi : tshiga tsha mulayo tshi sumbedzaho u guma ha Tshiṱalula na milayo yatsho .
Mulinga wavho wa u sumbedza vhulwadze havho u vhudza vhaṅwe uri vha vha thusa hani .
U ṋetshedza na u ṱuṱuwedza u sikiwa ha zwikhala zwa vhathu vha bvaho zwitshavhani zwi re kha vhuimo vhu si havhuḓi uri zwi shele mulenzhe kha nḓowetshumo . 
Ndi khou tama u vha sumbedza Mulayo wa 14(1) wa Milayo yo Ṱanganelaho ya Phalamennde .
Muredzhisiṱara o fushea uri u vhofhololwa hu ḓo vha ha tshifhinganyana nahone zwi kha dzangalelo ḽa nnyi na nnyi . 
Honeha , dziṅwe dza mbekanyamushumo dza ndangulo na zwiimiswa zwa u bvisa tshikafhadzo zwine zwa vha hone a zwi tou vha zwa tshitandadi tsha nṱha nga u ralo u fana na izwo zwi wanalaho mashangoḓavha . 
Zwiṱalusi zwa mufhiriselo wa lwanzheni zwi no fana na luvhili na buḓo ḽa tsinga , ndi zwone zwi re maitele mahulwane a lwanzheni ane a nga ṱuṱuwedza u luḓifhadzwa ha u ranga ha u papamala ha ludambo lwa maḓimalaṱwa na u iswa hao kha masia a re kule . 
Nyaluwo ya bindu ḽa ndindakhombo ya vhubindudzi i ḓo fhungudza masiandoitwa a dzangalelo ḽo fhungudzeaho ḽa thengiselano ya tshikolodo tsha mbambadzwaseli tsha tshifhinga tshilapfu . 
197. Tshumelo ya Muvhuso
Khomishini ya Tshumelo dza Khothe Munwaleli PO Box x 258 BLOEMFONTEIN 9300 Nomboro ya Luṱingo . : ( 051 ) 447 2769 Nomboro ya Fekisi . : ( 051 ) 447 0836
Ṱhanziela dza vhubvo , nwaha , vhuvha na tshakha ya tshimela dzo bviswaho nga dzangano la tshiofisi ḽa shango ḽine muhwalo wa bva hone .
Maipfi a 10 - 20
Nga nnḓa ha zwo sumbedzwa afho nṱha , SARS i ḓo kuvhanganya , u vhulunga , na u shumisa fhedzi mafhungo nga ha Vhashumisi u itela khwaṱhisedzo ya tshumelo u fana na - 
Vhunzhi ha phambano dzo vha dzo sendeka kha vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi .
Tshumiso ya u dzhenisa zwidzidzivhadzi ngomu ha tsinga Afrika Tshipembe zwa zwino hu fhasi nga maanḓa fhedzi hu na vhukoni ha u engedzea . 
U nanga maipfi , ṱhalusa yo khwaṱhaho
Nahone zwa ndeme , ndi vharangaphanḓa vha poḽotiki vhane vha ḓo thithisa vhubveledzi ha ndaulo na mvelaphanḓa nga u ṱanganedza mbekanyamaitele . 
Maelana na sia ḽa iwe muṋe , tshipiḓa tsha u thoma ndi poḽotiki yashu . 
Vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho hu nga vha u dzhia tsheo dzi no nga dzenedzo na u kona u khwaṱhisedza kha tshitshavha uri hu khou tevhelwa nḓila yone .
1.7 Nanganiipfiḽone u bva kha tshibogisi .
ṱhalutshedzazwidodombedzwa- / datandivhiswa / methadata
U imelela ofisi ya vundu kha pulatifomo dzoṱhe dza maḓi hu tshi katelwa miṱanganoni ya lushaka ya zwa maḓi . 
U sa lingana ha zwithu hu vhukati ha vhupo ha mahayani na ha ḓoroboni , vhuponi ha ḓoroboni hu wanala vhukati ha zwitshavha zwa fomaḽa na zwi si zwa fomaḽa , na vhukati ha sekhithara dza zwa mutakalo dza phabuḽiki na dza phuraivethe . 
Vhalanguli vha Madzingu avha vha vhiga kha Mulangi Muhulwane wa Mishumo ya zwa Dzingu kha Ofisi Khulwane . 
u topolwa ha zwigwadwa zwa kutshilele
Naho hu na izwi zwo swikelelwaho , vhunzani ha vhunzhi ha tshumelo vhu balelwa u swikelela ndavhelelo dza mulayo dza vhathu vha Afrika Tshipembe . 
Zwavhuḓivhuḓi , vha si gathi vha ḓo hanedza uri kha ḓivhazwakale ya mveledziso u ya nga miṅwaha , nyambo dza vhongwaniwapo dzo ḓi vha thikho khulwane ya u bveledza mvelelo . 
Hezwi zwi amba uri mushonga ( arali wo themendelwa ) u ḓo badelwa u bva kha mbuelo ya vhulwadze vhu sa fholi hu si ya vhulwadze zwaho .
U isa phanḓa u fhaṱa maipfi na u topola nyito dzi ambiwaho
Musi zwi tshi ya nga mbekanyamushumo dza mbuedzedzo ya mavu dziṅwe , vhorabulasi vha 85 vho lindela mbadelo . 
U modareitha zwi tea u itwa kha vhuimo ha tshikoloni , tshiṱirikini , vunḓuni na kha vhuimo ha lushaka .
Ndima iyi i dzinginya kushumele ; u ṱola na u ela ; ndambedzo ; tshumisano ; vhukoni kha kushumele ; vhudavhidzani na u swikelela vhathu : 
Vho ḓadzisa ngauri ofisi yavho i khou shuma vhukuma u itela u fhelisa zwa madzulo a mikhukhuni na yo fhaṱiwaho murahu ha dzinnḓu nga u ṋetshedza vhathu nnḓu dzo teaho .
U nanga zwi tshi bva
U shumisa girama yo teaho , mupeleṱo na ndongazwiga
Vhoṱhe vho dzhenelaho vho tendelana kha u bvisa vhupfiwa ha u hanedzana na u ṱhaselwa uhu na u ḓikumedzela na u shumisana na muvhuso kha u wana thandululo ya tshifhinga tshilapfu .
_ vhuṱungu
U kopa atikili iṅwe na iṅwe na u swaya muṅwe na muṅwe wa muhumbulo khayo . 
Zwiṅwe zwipuka zwi eḓela muriha hoṱhe ( zwi a dzumbama ) .
( b ) Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ;
U vha na vhuḓifhinduleli ha vhugudisi ha vhashumi , mveledziso na u ela kushumele kwa vhashumi . 
U pulana , u ita mvetomveto na u khwinisa tshibveledzwa
u bva nga ḓuvha ḽa u khwathisedzwa ha akhaunthu ya trust kha ifa ḽa mukolodi nahone u khwaṱhisedzwa ho ita nga Master wa Khothe
Khwaṱhisedzo ya Thandela na Thendelanonzwiwa ya Thandela zwo khunyeledzwa nahone zwa rumelwa u wana thendelo . 
Honeha , musi u bvuḓa uhu ho khaulwa , vhathu vha khou ṱuṱuwedzwa u ḓifara nga nḓila ya u ḓihumbulela . 
Ndivho ndi u khwaṱhisedza uri khothe ya vhukoni kha shango ḽa vhudzulo ha vhubvo u dzhia tsheo kha merithi ya u unḓa , u wana na u bviswa lwa tshoṱhe kha ḽiṅwe shango . 
U livhanya hafhu yunithi uri i ṋee mveledzwa kha masia o sedzaho kha maano na u kona u fhindula kha ṱhoḓea dza masipala lu bveledzaho . 
Na uri kha vhunzhi ha zwoṱhe kha vha sedze kha Mudzimu hu si kha vhone vhaṋe . 
Ndivho ya IDP ndi u khwaṱhisedza uri zwiko zwa masipala zwi livhiswa kha u ḓisa thandela na phurogireme dza u swikelela zwithu zwa mveledziso zwo tendelanwaho khazwo .
Ndi zwa ndeme u sumbedzisa ṱhoḓea i re khagala ya thandela yo tiwaho na uri ndi ngani muvhuso u tshi tea u dzhenelela . 
Maḓuvha a 14-15 a u pfumbudza na u dzudzanya
Ri dovholola khuwelelo yashu ya uri vhadededzi vha fanela u vha vha tshikoloni , kiḽasirumuni , nga tshifhinga , vha tshi khou funza awara dzi swikaho henefha kha sumbe nga ḓuvha .
Afurika ḽo ḓi dzulela u vha vhukati kha mbekanyamaitele yashu ya mashangoḓavha .
Kha mushumo muṅwe na muṅwe , ndi ndozwo ya vhuṱhogwa arali vhathu vha zwi pfesesa nga nḓila ine zwa vha hone , na uri vhakhantseḽara dzi fanela u fara ndozwo ya kiḽaente iṅwe na iṅwe nga pfelovhuṱungu , u londa na u vha na vhupfa . 
Vhushaka na ndalukano
Musi zwiimiswa zwo bulwaho zwo no tendelwa , u tholiwa ha vhukuma ha vhashumi hu nga thoma . 
Zwi katela na u hwalwa ha mathukhwi na tshanpungane .
10.5 Thuso ya masheleni
Vharangaphanḓa vha tshitshavha tshapo vha imelela vhadzulapo malugana na mafhungo ane a vha dina nahone vha tea u dzhielwa nṱha .
3 Mutengo wa u vusuludza na u londota
Hafhu , shango iḽi a ḽi tou zwi vhambadzela nnḓa nga vhunzhi hu tshi vhambedzwa na ḽifhasi . 
Vho tendela mihasho uri i sedzuluse arali muiti wa khumbelo a vha e na zwi elanaho na zwi ṱoḓeaho kha digirii hu tshi tevhedzwa tshikolo kana tshenzhemo . 
Luṅwalo lwa Maanḓa a Ramulayo , arali tshumelo ya ramulayo i tshi ḓo shumiswa .
Kupuḽanele kwa Tshiṱirathedzhi na Ndangulo ya Mbekanyamushumo
Zwenezwo , nga u pfufhifhadza , thekiniki ya manweledzo a bvelaho phanḓa i na masiandaitwa o vhalaho nahone a tevhekanaho kha ḽiṅwe sia . 
Vhurangeli ha themamveledziso khulwane ndi u khwaṱhisedza vhuongelo ha dzingu ha mahayani . 
Muhumbeli u fanela u ṋetshedza fomo kha DIO nga kha Yunithi ya PAIA kha ḓiresi , nomboro ya fekisi kana imeiḽi sa zwo sumbedzwaho kha manyuwaḽa uyu .
U tea u vha na nḓivho ya maitele na mishumo ya khethekanyoṱhukhu . 
Nyambedzano dza Tshigwada dzo Livhanaho na zwenezwo
U ṱola kushumele kwa vhaopfisiri .
Phambano dzi re fhasi nṱha na nṱha ha tsheledemviswa dzi songo tevhedzwaho kha levhele ya gumofulu zwi dzinginya uri hu na vhuṱumani ho khwaṱhaho vhukati ha kuitele kwa u ita mugaganyagwama na kuitele kwa u dzudzanya mugaganyagwama , na vhukati ha u anganya mugaganyagwama na u u shumisa . 
Mbeu kana zwipiḓa zwa u ṱavha
Vha nga wana zwidodombedzwa zwa aḓirese na luṱingo kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo kana khothe khulwane .
Kiḽoso idzi dzi dzinginya u ṋekedza thuso ine ya nga ṋekedzwa kha vhaṅwe vhakhethi musi vha khou voutha , na u bvisa hafhu mabammbiri a u vouthela maswa arali ho vha na vhukhakhi kha u swaya mabammbiri a u vouthela nga vhakhethi . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u dzula u khou lavhelesa Webusaithi na masiaṱari ane vharengi vhashu vha a dalela nga ngomu kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , u itela u ḓivha uri ndi tshumelo dzifhio dza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka dzi shumiseswaho . 
Mafhungo a milandu yoṱhe o rekhodwa kha bugu ya khothe zwi sumbedzaho mulandu kana vhutshinyi ho teaho kha mulandu muṅwe na muṅwe vhu welaho kha mulandu muṋwe na muṅwe na khaṱhulo , u gwevhiwa kana ndaela . 
Ri ḓo tikedza nungo dza dzingu ḽa SADC kha u thandulula nyimele ya Madagascar .
Mutumbu wa fhasi
U vhona uri miṱangano i tshimbila zwavhuḓi , maitele a tevhelaho a fanela u vha hone :
Fhedzi , mimasipala i tea , sa nḓila ya u kuvhusele kwa mutingati , u rangisa phanḓa mugaganyagwama wayo une wa thusa miḓi ya vhashai na thangiswaphanḓa dza lushaka dzi no nga tshumelo dza muteo dza mahala na phurogireme ya mishumo ya nnyi na nnyi yo ṱanḓavhudzwaho . 
5.7 Khabinethe i khou ita khuwelelo kha Nyanḓadzamafhungo ya Afrika Tshipembe u dzhenela muṱaṱisano wa Pfufho dza SADC dza Nyanḓadzamafhungo 2015 .
Musi vho no ṱangandeza ṱhanziela i bvaho kha mugudisi o ṅwaliswaho kana SASSETA , kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya vhukoni kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe .
muthu we a vha a tshi ṱun ḓa zwiḽiwa muṱani o lovha
U vhulunga ho vhonalaho kha ḽeveḽe ya lushaka zwi ḓo shumiswa u badela mbadelo dza nyengedzedzo dza vhashumi , u thomiwa ha gavhelo ḽa thikhedzo ya vhana , tshumiso ya masheleni kha mbekanyamushumo dza nnyi na nnyi na mbadelo dza u thoma mihasho miswa . 
Nyimele iyi i ṱoḓa vhupulani ha tshifhinga tshilapfu nahone havhuḓi ngamaanḓa hu tshi tevhedzwa mveledziso ya themamveledziso na vhupulani ha fhethu u itela u thusa nyaluwo ya kha vhumatshelo . 
Hu na zwiṅwe zwithu zwa u fembedza .
Vhashumi a vho ngo gudiswa , kana vhatholiwa a vha tevhedzi milayo - ṱhaṅwe nga poḽotiki dza nga ngomu na ndangulo i si yavhuḓi . 
1 . Nga u shumisa Tshishumiswa tsha CBP tsha 1 u rekhoda manweledzo a ḓirafuthi ya IDP ;
( 2 ) Mulangavunḓḓu u na vhuḓḓifhinduleli ha -
Vhathu vha tea u bvela phanḓa nga u ṋea vhuṱanzi mapholisa nga ha vhathu vhoṱhe vhane vho ḓidzhenisa kha zwiito zwa vhugevhenga u itela u fhaṱa zwitshavha zwashu .
Tshibveledzwa tsha mafhungo tsumbo , atikili ya gurannḓa
U ita nga nḓila dzoṱhe u vhona uri bugu dza ḽitheretsha dzi vhalesiwe kiḽasini hu si khou awelwa ha itwa muṅwe mushumo na khathihi .
Muthelo wa maṅwalo kha dzitsheke wo fheliswa . 
Ro fulufhedzea nga ha u kundelwa nga kha ḽiṅwalo ḽashu riṋe vhaṋe ḽa u linga , muvhigo wa u sedza hafhu wa miṅwaha ya 15 wo kovhekanywaho kha tshitshavha nga ḽa 2 Shundunthule ṅwaha uyu . 
( 4 ) Mulayo wa Lushaka u nga ta mutheo une ngawo-
Sa tsumbo , tshitshavha tshiṅwe tshi nga vha tshi si na ṱhoḓea ya zwiimiswa zwo katelwaho , ngeno hu na uri tshiṅwe tshi nga kundelwa nga u badela ( kha nyimele ya masheleni ) tshiṅwe tshithu fhedzi tsha kona tshumelo dzo katelwaho . 
Kuitele kwa u ṱanganyisa mivhigo ya masheleni hu katelwa kuitele kwa rikhontsiḽiesheni vhukati ha zwiko zwa masheleni na mashumisele zwine zwa pfala kha u vhona uri a hu na masheleni manzhi ane a paḓa mugaganyagwama nnḓa ha masheleni a mulambedzi . 
a ) Vho Christopher Forlee ( sa CEO na muraḓo wa ndaulo wa tshoṱhe ) .
U shumisa muelo wa u ganḓisa zwavhuḓi
Vhupo ha khohakhombo ya dali ho khethekanywa nga vhupo ha khohakhombo ya nṱhesa , ya vhukati na ya fhasi . 
Musidzana muṱuku o dobela zwikoṱikoṱi .
Hune zwa wanala , mihumbulo ya nnyi na nnyi i a ṱanganedziwa na u sedzwa nga vhuḓalo . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u kuvhangana , u gwalaba , u phikhetha na u nekedza phethishini , nga mulalo nahone a songo ḓiṱama .
Mulayo wa Vhushaka ha zwa Masheleni kha mivhuso ya vhukati u thoma maitele a vhuvhudzisi kha muvhuso wa vhukati u itela u thoma Mulayotibe wa Mukovho wa Mbuelo . 
Zwo luga arali . . . ?
A ri tei u humbula uri vhuḓifhinduleli hashu a vhu ambi tshithu na uri a ri vha ndeme . 
Zwi tea u dovha hafhu zwa ḓivhea uri nḓisedzo ya Shedulu ya vhu Ṱahe yo ṱukufhala ngamaanḓa . 
Ndaulo i ṋekedza uri hu vhe na u thivhelwa ha tshumiso yo kalulaho na u tambiswa ha muḓagasi . 
U ṱalutshedza nḓila ine vhaṅwali vha shumisa ngayo ḓivhaipfi na luambo u ṱalusa fhethuvhupo
Zwiimiswa izwi zwi ḓivhiwa sa Komiti dza Wadi , na uri dzi ṋetshedza ṱhumano ya ndeme vhukati ha Khantseḽara dza Wadi , tshitshavha na masipala .
MUSHUMOY WA 3.1
Mvula ya thoma u na hu na phepho .
Shumisani maipfi aya uri a ni thuse .
( a ) zwi a vhaisa kana zwi ita uri muthu a vhe na u tenda zwi pfadzaho uri u tambudzwa ho itea kha muhweleli kana muṅwe muthu nga nḓila I sa pfali a tevhelela , u ṱalela kana u luvheledza muhweleli kana muṅwe muthu a kwameaho , kana u amba , nga iḽekṱhroniki kana nga iṅwe nḓila ya vhudavhidzani zwo livhiswa kha ene muhweleli kana muṅwe muthu a kwameaho nga nḓila iṅwe na iṅwe , vhudavhidzani vhu nga vha ho itisa kana u sa itisa kana u rumela , u isedza kana u itisa nyisedzo ya marifhi , theḽegiramu , phakhedzhi , fakisi , imeiḽi kana zwiṅwe zwithu kha muhweleli kana muṅwe muthu a kwameaho ; kana
Nga nnḓa na nga ngomu nḓuni / kha mabindu
nomboro ya tsheisi kana ya VIN yo shanduka , kana
Musi Muhwelelwa o farelwa u pfuka Ndaela ya Tsireledzo , muhumbeli a nga si thuthise mulandu .
U ya nga Saveyi ya Tshitshavha ya Stats SA ya 2016 , tshivhalo tsha vhathu tshi no khou aluwa tshi khwine kha tsha kale .
Ṱhoḓisiso ya nzulele ya saizi ya khasho ya masephenene , nga maanḓa khaboni na naithrodzheni ya oganiki , na phetheni dza khasho ya masephenene a tsimbi kha khungumuṱavha vhuponi ha ṱhoḓisiso . 
Tsumbo ya izwi ndi fomuḽa ya maini ya musuku , miṱuso kha vhufuwi na u gonya ha ndeme , na u ṱavhanyiswa u tsa ha ndaka ya khephithala kha sekhithara dzo teaho . 
Ndaela ya tsireledzo i nga waniwa nga ḓuvha ḽenelo , fhedzi hezwi zwi ya nga vhuvha ha mulandu .
Phimo ya nyaluwo ya phesenthe ṱhanu yo tshenzhelwaho kha ikonomi ya lushaka yo ita mutsiko kha giridi ya nḓisedzo ya fulufulu ḽashu , ine ya vha vundu ḽashu . 
6 Khanḓiso 2 Fulwi 2016
vhee thagethe na zwisumbi na u ṱola khathihi na u sedzulusa kushumele ho sedzwa zwisumbi izwo
U shumisa ṱhalusamaipfi a tshi itela u alusa nḓivho ya maipfi
Mudededzi waṋu vha ḓo ni sumbedza kuitelwe kwazwo .
Mupoti wa mulandu , kha tshitatamende tshawe tsha mulandu , ha ngo ṱhasela u tea ha maitele a u pandelwa hawe . 
Muvhuso wo tenda fhedziha , uri u vhiga hunzhi hu re khagala ha uri masheleni o shumiswa ngafhi vhu hu khou ṱoḓea . 
Tshikili tsha u thoma ndi u pfesesa vhathu na tsiko yavho nga nḓila yo teaho . 
Izwi zwo ḓowela u vha sekithara dzi yaho nga khoudu yo ḓoweleaho . 
Ṱhanganyelo iyi ya kudzudzanyele ukwu i ṋetshedza phuluphedziso ya vhungoho ha mivhigo . 
RO LIVHA KHA TSEDZULUSO YA MIṄWAHA YA FUMIṰHANU
U tenda u vha hone ha madzangalelo a ṱaṱisanaho na a tikedzanaho , u ḓisendeka matungo oṱhe na ndivho dzi fanaho . 
U dzhiela nzhele hu a itwa u itela u vhona uri u phaḓaladzwa ha thandela kha masia oṱhe a mvelele na vhutsila , hu tshi katelwa na , fhedzi zwi songo guma nga , vhulanguli ha vhutsila , pfunzo ya vhutsila , vhutsila ha tshitshavha , vhuṱambo , vhufa , vhuvhaḓi , vhutsila ha vhusiki , mitshino , muzika , sietha , ḽitheretsha , midia wa masia manzhi na muswa . 
Khumbelo ya Tshumelo dza Tshitshavha dza ifhasi
Kha vha rumele khumbelo ya ndaela ya phesenthe yo tiwaho nga u tou ya kha davhi ḽa tsini navho ḽa ofisi ya SARS , sa izwi mushumi a tshi tea u katela tshitatamennde tshi dodombedzaho tshelede yo ṱanganedzwaho na tsheledo yo shumiwasho .
Vhuḓifhinduleli ha muvhuso ndi u ṱuṱuwedza vhushaka ho raloho nga u ambedzana na sekithara ya phuraivethe uri i dzhie zwikhala zwa nyengedzedzo na nyangaladzo , khathihi na u ṱuṱuwedza mveledziso ya sekithara ya phuraivethe na kha vhoramabindu vhane vha khou bvelela sa nḓila ya u fhungudza khohakhombo ya kha sekithara ya phuraivethe . 
Vha SIU vha na vhuḓifhinduleli ha mulayo nahone vha na vhukoni hu ṱoḓeaho ha u sedzulusa na u thusa Muhasho kha u topola maga a ndulamiso o teaho nga kha u , tshimbidza tsengo ya siviḽi , vhutshutshisi ha vhugevhenga , madzulo a ndaṱiso a nga ngomu , na zwiṅwe na u ita themendelo dza u khwiṋiswa ha sisiṱeme . 
Netiweke ya sisiṱeme ya u enda i fanela u dzhiela nṱha nga maanḓa ṱhoḓea dza tshaka dza zwiendedzi zwine zwi sa vhe moḓoro zwa luvhilo luṱuku , khathihi na ṱhoḓea ya tshumelo dza vhuendi ha tshitshavha ho ḓitika nga sekhithara dzenedzo dza tshitshavha tshi sa kone u swikela mimoḓoro ya phuraivethe . 
Zwa zwino muvhuso wa Afrika Tshipembe a u na mafhungo a fhulufhedzeaho o ṱanḓavhuwaho nga ha ndeme yone ya vhukuma na tshivhumbeo tsha thuso ya dona . 
Khomishini ya Ṱhoḓuluso ya zwa Mulayo yo rangwaho phanḓa nga Muhaṱuli Vho Ian Farlam i khou isa phanḓa na mushumo wayo .
Ndi humbula uri musi ri tshi shanduka na uri ri vhea adzhenda ya ṱhoḓisiso na zwiteṅwa zwo fhambanaho zwi tshi nga vha kha vhorasaintsi vha lushaka kana vhorasaintsi vha vha matshilisano . 
Tsha u thoma ndi u vhulunga u khwinisa tshikwama kha mbadelo na dziṅwe nyimele dza tshumelo . 
Sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha nyendedzi , tshifanyiso tshi re afho nṱha tshi nga vha tsho sendama sa izwi hu si na nḓila ya u linganya ngayo uri tshinyalelo i nga kovhelwa hani zwi tshi ya nga vhupo . 
Tswikelelo kha vhukoni vhune ha anzela u wanala kha mabindu mahulwane
U sedzulusa havhuḓi hu a itwa kha fomethe yo teaho ya makumedzwa o imaho ngauri na mitambo na mishumo ine ya ḓo khwaṱhisedza u dzhenelela ho fhelelaho ha vhadzheneli .
Zwenezwo zwo vha zwi songo lavhelelwa kha tshaka dzoṱhe idzi dza , zwine vha ri ndi zwi songo ḓoweleaho kana vhukhakhi , zwi ḓo dzulela u itea . 
Lwa miṅwaha minzhi vhafumakadzi vha vharema vho tshenzhela mutsiko nga huraru - u khethululwa ho sedzwa kiḽasi yavho , murafho na mbeu . 
U vhala maipfi hu tshi shumiswa mibvumo ya foniki yo gudwaho .
Vhunzani ha vhuṋe : U kona u livhana na zwipikwa na thasululo . 
Kha u ḓi ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo wa phurofeshena ḽa - digirii kana dipuḽoma ya miṅwaha miṋa yo ingwaho nga tshenzhemo ya miṅwaha miraru
Maṅwe mavhili , Angola na Libya , a hu na ḽi re na thaidzo dza poḽitiki kana u khethiwa u bva kha mashango o bvelelaho are na maanḓa u itela zwiitisi zwa poḽitiki . 
Mufari wa ṱhanziela a sa athu u wana tshihumbudzo ha nga ḓo wana tsireledzo kha u nga sengiswa . 
Maipfi o talelwaho nga fhasi a sumbedzisa zwo dzheniswaho kha u phasiswa ha milayo ha zwino . 
( b ) u phasisa milayo kha , kana ya vunḓḓu malugana na -
1.2 . Tshumelo ya Vhabindudzi Moody's , Vhapimi vha Fitch na Standard & Poor vho dzudza maanḓa a zwikolodo zwa Afrika Tshipembe kha maimo a phimo ya zwikolodo nṱha ha tshiimo tsha fhasi tsha vhubindudzi .
Mafurase a shumaho a tevhelaho a ḓivhadza zwitatamennde zwa u vula zwine zwa shumisa nzulele ya thaidzo yo ṱanḓavhuwaho , yo angaredzaho zwihulwane : 
Nga nṱha ha zwenezwo , mbekanyamushumo i tshimbidza zwa vhulavhelesi ha zwiimiswa zwa tshitshavha , hu tshi katelwa na u vhiga ha bodo kha minista . 
( 1 ) Kha hoyu Mulayotewa , " Zwiimiswa zwa Mulayotewa " zwi amba -
Mulayotibe u sedza kha mafhungo maṅwe a ṱhaluso na matshimbidzele e a thoma u bva tshe ha thoma u phaḓaladziwa Mulayo wa u Rennda Nnḓu , wa 1999 ( Mulayo wa vhu 50 wa 1999 ) ( sa zwe wa khwiṋisiswa zwone nga 2008 ) .
Phindulo dzi ṋewe hu na vhusedzi na vhuronwane , hu tshi katelwa u shumiswa ha nyanganyelo dza nomboro dza ndivhanele he zwa tea . 
Honeha , data ya kushumele i a vhilaedza kha thero i fana na Litheresi ya zwa Mbalo , ine ya sumbedza uri u funza a hu ngo tevhedza luvhilo lwa ṱhoḓea dza thero . 
Zwidodombedzwa zwinzhi zwi wanalea kha IRP 12 Guidelines .
f ) Vho Advokheithi Virginia Lee Anne De La Hunt ( u tholwa hafhu ) ;
Uhu u dzula zwi hone kha khomphyutha ha maitele zwi lusa u khwinisa u tevhedza mulayo na u khwinisa tshumelo kha vhatholi na vhashumi vho ṅwaliswaho . 
Zwo katelwa kha gumofulu ḽa mbuelo ya mushonga wa vhulwadze
vhupfumbudzi na u thusa u alusa vhoramabindu vha vhaswa na dzikoporasi ;
Ndi mishumo ifhio ine na ita hayani ?
Zwiṱirathedzhi zwa mupfuluwo zwi na masiandaitwa a u fhungudza mphomali dzavho dza u fhedzisela u swika kha mutheo wa fhasi na hafu kha miṅwaha mivhili iyi . 
Nḓila ya vhuvhili ya u ṱuṱuwedza ngudo ya u vhala na u ṅwala tshifhingani tsha mitambo ndi u dzhenelela musi zwo tea .
MUSHUMOITWA WA 3.3
Hezwi zwi nga katela nnḓu dza mutikedzelo , tshiṱoko tsha u hira na hosiṱele . 
Arali hu na khakho yo itwaho , hu tea u itwa mutalo wa u thutha nga ennge nahone u fhelekedzwe nga tsaino yo fhelelaho huṅwe na huṅwe hu re na tshandukiso . 
Afrika Tshipembe ḽi nga si kone u khakhisa tshikhala hetshi tsha mushumo . 
Vhagudi vha tea u pfuka kha Vhuimo ha Fhasi vhe na nḓivho nga ha nomboro na kushumiselwe kwadzo lwo nwelelaho .
Fhedzi , musi vha tshi femela nnḓa , vaḽuvu dzi a vala .
Kutshimbidzele : mushumo wa tshigwada
Masheleni a dovha a katela thandela na mbekanyamushumo nahone zwi vhidzwa nga u ralo . 
u davhidzana na PDE , Zwiṱiriki na Zwikolo malugana na zwithu zwo ṱahiswaho sekhethe na kha mivhigo ya tshikolo ; na
Khangwelo dzi itwa lwa mulayo kha avho vhane vha nga si kone u badela , sa zwisiwana kana vhana vha vhashai . 
Mivhuso yo fhindula nga maga a songo ḓoweleaho u itela u ṱuṱuwedza ṱhoḓea nga u fhungudza phimo dza nyingapfuma , u alusa nyisedzo ya masheleni na u alusa kushumisele kwa masheleni a tshitshavha . 
Fhedzi-ha , miṅwe ya mikumedzo , yo lenga . 
Milandu ya khothe ya avho vha kwameaho yo no ḓi tetshelwa tsengo . 
ḽinwalo ḽa vhuṋe
Thekheniki iyi i haseledzwa kha Masheleni a Thandela . 
Tshakha dzo fhambanaho dza zwiṋoni
Pfunzo ; zwikolo zwe vha zwi dzhena na pfunzo dze vha phasa dzone
Fhedziha , hu na mveledziso dza zwa thekhinoḽodzhi dzine dza ṋetshedza zwikhala zwiswa zwi fhulufhedzisaho . 
Zwine na tea u elelwa .
U shumisa nyolo ya thaidzo ndi nḓila yo ḓoweleaho ya u sumbedza uri thaidzo i kwama hani mafhungo khathihi na u sumbedza zwivhangi zwayo .
Fhedzi-ha , ndi tea u bula u sa fushea hanga nga u vha hone ha vhathu vha tshitshavha kha miṅwe ya miṱangano . 
Mufhinduli wa vhuraru o vhudza Vho Montana uri mufhinduli wa vhuraru a si ene a re na vhuḓifhinduleli ha u renga ndaka . 
Kha ikonomi zwa zwino tshivhalo tsha mveledzo i tshi vhambedzwa nga u angaredza ndi ṱhukhu . 
Thandela ya 03
Lindiwe a vula vothi nga zwiṱuku a sa iti phosho a swika a vhea uḽa magazini phanḓa ha ningo ya ngweṋa .
Izwi ndi maelana na Puḽane ya Lushaka ya Tshiṱirathedzhi ya HIV na AIDS ya 2012-2016 .
Tsini na mathomoni a lwendo , vho livhana na thaidzo dza vhukuma dze dza vha dzi khou tea u tandululwa . 
Ri a dovholosa hafhu uri a hu na zwililo zwine zwa tendela khakhathi na u tshinyadzwa ha zwifhaṱo .
U ḓivha tshivhumbeo- u ḓivha zwivhumbeo , zwiga , ḽeḓere , n.z. zwi sa sedzi vhuimo , saizi , siangane , tsumbo , u kona u ḓivha tshitendeledzi nga ṅwabo wa tshivhumbeo tshatsho tsho ṱaluleaho ;
Tengenedzani bugu kha ṱhoho .
Mutikedzelo u ḓo swika henefha kha R2.5 biḽioni , une wa katela u fhira 70% wa matshudeni vha sa athu tetshelwa digirii .
Izwo ndi u pomoka muthu vhuloi , u fara vhaloi , vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi , na vhuviavhathu .
U shumisa zwifanyiso ( nyolo ) zwa khathuni na mapulo a maipfi kha u bveledza tshiṱori .
Ndi zwa vhukuma , u konḓelela ha vho-Rapoḽotiki vho ḓi imiselaho kha hoyu ṅwaha wa mbambe ya khetho - dzine roṱhe ria tendelana uri dzi tea u ṱhonifhea nahone dzivhe na mulalo - huna vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha mvelaphanḓa ya vhaponyi nahone nga ngomungomu ha demokhirasi yashu .
Kha ri vhale Vhana ḽifhasini ḽoṱhe vha na holodei dza tshipentshela .
Khumbelo dzi ḓo thoma u shuminwa nadzo nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa khumbelo nahone mvelelo dza khumbelo dzi ḓo ḓivhadzwa nga DEA&T nga maṅwalo .
Ḽiṱaluli ndi ipfi ḽine ḽa ṱalutshedza dzina kana ḽisala .
U ṱalutshedza khonani uri ndi ngani u tshi funa tshirendo tshikene
Vhurangeli uvhu vhu a ṱoḓea vhukuma kha sia iḽi , kana ri khomboni ya u nga xelelwa nga vhashumi vha re hone . 
Zwo sedzeswaho kha vhugudisi kha ṅwaha une wa vha nga fhasi ha tsedzuluso ho vha u khwaṱhisedza uri vhashumi vhoṱhe vha re nga ngomu ha Muhasho vha a ḓivha nga ha khoudu ya vhuḓifari ya vhashumeli vha muvhuso na u ṋekedza mushumi muṅwe na muṅwe tshibugwana tsha khoudu ya vhuḓifari . 
Hu ḓo dovha ha vha na muthusi wa Muphuresidennde vhukati ha vhaṅwe , u farela Muphuresidennde arali a siho . 
( 4 ) Dziminisiṱa vha fanela u laula ofisi dzavho hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khabinethe .
Mbilo dza mavu dzi linganaho 36 000 dzo itwa shango ḽoṱhe u bva tshe muvhuso wa vula luṱa lwawo lwa vhuvhili lwa tshikhala tsha u ita mbilo dza mavu nga ṅwaha wa 2014 .
Hu dovha ha vha na u vhiga hu eḓanaho nga khasho zwi tshi kwama mafhungo a tatisaho zwine zwi a bviselwa khagala . 
Tshifhinga tsho fhelaho , ezwi zwo konadzea fhedzi kha matshudeni vha re na rekhode dzavhuḓi dza akhademi , zwi amba , vha songo feilaho thero . 
Vho Naidoo vho vha vha Mulanguli Guṱe o Imelaho kha Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi .
Bveledzani nḓila dza vhudavhidzani nga ngomu ni ite uri mihasho yoṱhe I ḓivhe nga tshumelo iyi I ṋetshedzwaho nga tshipiḓa itshi . 
Zwine zwa ṱanganedzea zwa khiriso u bva kha miṅwe mihasho ya muvhuso hu ne hu sa vhe na mbetshelwa ya tshinyalelo yo itwaho . 
Nyito ya u khakhulula kha luambo
Buloko i nga vha ndlapfusa kana pfufhisa - ya lapfesa u kundelwa u ṋetshedza thuso ine ya dzulela u vha hone na tswikelo ya nga thungo , na u vha pfufhisa lune ya kundelwa u tendela mveledziso khulwane . 
Zwi khou bvelela zwiṱirikini zwa mahayani . 
Kha vha bveledze mavhengele a u ḽela , mavhengele maṱuku na mavhengele u mona na tshikwea ; vha sie bannga khulwane , mazhendedzi a vhuendi na ofisi dzi kungaho vhaendangaṋayo vha si vhanzhi . 
U ḓadza muvhigo wa manweledzo a u monithara
1.14.3. Minisṱa wa Vhutsila na Mvelele Vho Nathi Mthethwa , vho bvisa mbekanyamushumo ya u pembela ya ṅwedzi uno .
dzina ḽa murengi na aḓiresi
Nga nṱhani ha zwiitisi izwo , vhathu vho ḓiṋekedzelaho , vhathu vhane vha ḓivha hune vha ya hone , vha ṱoḓa vhurangaphanḓa . 
1.3 . Nga murahu ha nḓivhadzo ya Muvhuso ya uri vha ḓo vhumba vhoranḓowetshumo vha vharema vha 100 kha tshifhinga tsha vhukati tsha u ḓisa tshandukiso ya ikonomi , Vhoranḓowetshumo vha vharema vha 27 vho vha vha tshi khou tikedzwa tshe mbekanyamushumo iyi ya thomiwa , he vha ṱahe vha tikedzwa kha yeneyi kotara .
Khumbelo ya u ṋekana nga vhagudiswa
u ḓodza matope webusaithi ya SARS . ( Ṱhalutshedzo ya u ḓodza matope : Tekeniki i shumiswaho u khethekanya siaṱari ḽa webu ya vha zwipiḓa zwo fhambanaho u fana na menyu na zwi re ngomu zwo khethekanywaho . ) 
Mushumo wa 4 Kha vha sedze kha Mulayotewa , vha wane ndivho ya tshumisano ya kuvhusele na vhushaka vhukati ha mivhuso
Haya malwadze a phaḓaladzwa nga nḓila yo leluwaho na kha maṅwe mavunḓu . 
Masipala u tea u sedza kha nḓila nnzhi dza sa zwiko zwa tshelede u itela u livhana ma khaedu iyi . 
Mitengo ya Mikovhe i sudzuluswa nga phesenthe dzo tiwaho na zwishumiswa ndi u sedzwa hafhu ha ndeme kana mutengo u andiswaho nga ndaka ya mutengo muswa . 
Izwi hu nga vha tshiṅwe tshiimiswa tsha ṱhoḓisiso kana mubveledzisi wa tshibveledzwa .
U thoma u ṅwala a tshi lavhelesa masia , ( tsumbo : u ṅwala a tshi bva kha tshamonde u ya kha tshauḽa , u bva nṱha u ya fhasi ha siaṱari ) .
U ita nyambedzano nga ha ndeme dza matshilisano
Ri ḓo lingedza nga nungo dzoṱhe na u khwaṱhisa sisiṱeme ya muvhuso wapo ya vhulondo , vhuḓifhinduleli , i bveledzaho na vhukoni wo sedzesa nga maanḓa kha u ṋetshedza tshumelo dza maḓi kha vhathu . 
Nyedziselo yo teaho na data ya masheleni zwi ṱunḓwa na zwenezwo nga ngomu kha muvhigo . 
Tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi yo tendelwa nga nḓila yone . 
Muhasho , wo ita vhuṱanganelani na gurannḓa dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe , wo ita na u kovhekanya zwishumiswa zwa maṱiriki zwikoloni . 
Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala ,
4 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 4 vhukati ha 0 na 1 000
( b)Tshiṅwe tshifhinga tswikelelo ya tshivhumbeo tsho humbelwaho i nga haniwa .
Uri u vhudziwa fhedzi kha vhege iyi yo fhelaho nga ha tshelede ? 
Hu tshi khou tikedzwa nḓila ya mveledziso ya lushaka , Muvhuso wa Vundu wa Gauteng a si kale wo ṋetshedza Tshipitshi tsha Tshiimo tsha Vundu ḽa Gauteng , na u fara Samithi ya Nḓowetshumo ya u Bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi ya Gauteng , u tshi khou tikedza sekhithara ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi ya vundu . 
Zwiṅwe zwithu zwa puḽane zwi ḓo ita uri mitengo i gonye kha ikonomi .
Olani tshipuka tsha ḓaka .
Ḓuvha : 27 Fulwana u swika dzi 28 Fulwana 2016
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
181. U thomiwa na mitheo i zwi vhusaho
Mihasho i a ṱoḓea uri i thome vhukoni ha fhasi hune ha lwa na vhuyaḓa fhethu ha u vhiga ho linganyiswaho . 
Maṱhakheni aya a swikisa u fhambana ho ṱanḓavhuwaho ha tshaka dza dzinnḓu . 
Ndi u thoma ha u shuma ha Thendelano ya French na Brazil yo sainwaho vhukati ha PRASA na Alstom .
Malwanzhe a na khonadzeo ya u sika mishumo thwii ya vhukati ha 800 000 na miḽioni .
U ḓisa khwiniso khulwane ya tshifhinga tshilapfu ya u guda na u gudisa ha ndeme
U kunamisela murahu ṱhoho yavho zwi vula mukulo wavho .
DTP Dzilafho na thaṱhuvho nga dzi phere zwo ṋetshedzwaho kha ndangulo u ya nga Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho .
Ṋeḓorobo mulanguli vho thoma Dzangano ḽa Ṋeḓorobo ḽa Mvusuludzo afho ḓoroboni . 
Nḓivho ya U shuma ya mbekanyamaitele dza Maḓi na kuitele , nḓivho ya mulayo i elanaho na ndaulo ya zwimela zwisili i ḓo shuma sa nyengedzedzo ya mbuelo . 
U ṱola na u vhona zwauri hu na ndondolo ya tshifhinga tshoṱhe ya ridzhisiṱara ya ndaka ya muhasho na ndangulo ya sisiṱeme na dathabeisi ya ndaka yo teaho . 
( 8 ) Musi vhaofisiri vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ita muano kana u sumbedza u ḓḓiana , u ya nga ha Muengedzo wa 2 kha uri vha ḓḓo tevhela na u tsireledza Mulayotewa .
Arali khumbelo yo tendelwa , mbadelo ya tswikelelo itea u badelwa u itela mveledziso na ṱhoḓuluso na nzudzanyo , lwa tshifhinga tshetsho tsho tiwaho kha u sedzulusa na u dzudzanya u bviselwa nnḓa ha rekhodo .
Dzinnḓu dzi ṋetshedzwa zwavhuḓi nahone dzi ṋetshedza mveledziso na zwikhala zwone kha mveledziso ya ikonomi yapo ; 
Hu tea u shumiswa nyito dzo ṋekedzwaho kha vhege mbili dza u thoma dza pulane ya u funza u itela u linga uhu .
Matambwa aya a ombedzela mveledziso ya u dzhenela na uri a hu na muthu ane a vha nṱha ha tshitshavha . 
Ndi u amba uri u konḓelela ha sekhithara mbili , ntswa nthihi na fomaḽa , iṅwe i si ya fomaḽa na u lepalepa . 
Zwi nga dzhia vhege mbili uya kha nṋa u ḓivha uri khumbelo yavho yo tshimbila hani u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
Sekithara ya zwiendedzi na yone yo kwamea zwihulu nga u wa ha ikonomi ya ḽifhasi . 
Vhalingiwa vho teaho vha ḓo vha vhe na vhukoni hu tevhelaho : 
Kha sia ḽa zwikili zwa ndeme , hu na tshikhala tsho kaleaho tsha basari dze dza farekanywa , dzine ngadzo ḽouni dzi nga badelwa murahu nga , sa tsumbo , tshumelo kha tshitshavha . 
Phasipoto ya shishi i nga shumiswa kha vhuendi ha shishi kha
Shango ḽoṱhe ḽi tou nga ḽi tendelana na u ḓidzhenisa kha mudzinginyo wa zwa mvelele uyu . 
Zwiteṅwa zwa ndangulo ndi zwa ndeme , zwiteṅwa zwa ḽevele dza zwikili dzi linganaho . 
U vhulunga uhu hu nga kha ḓi konisa khonadzeo na vhabindudzi vha re hone ri vha bvele phanḓa na vhubindudzi havho na thandela dza nyaluwo . 
26 . Vhudzulo
Kha khethekanyo i tevhelaho , zwenezwo , ri sedza thwii kha zwikimu zwa ndiliso u itela zwipondwa zwa vhugevhenga . 
U kovha hu so ngo vha hu katelaho zwipiḓa zwa mbalo fhedzi , hu teavho u vha na u wana zwipiḓa zwa zwithu zwo kuvhanganywaho .
Vha a kona u ṱhaḓula vhaitanavho musi vha tshi humbula na u amba nga masia a vhurangaphanḓa ha vhulanguli , nga maanḓa kha u shumisana vhukati ha mbekanyamaitele , vhuṱoḓesi , u pulana , kushumisele , ndangulo ya mashumele , u vhea iṱo , u ela na u vhiga . 
Ngona ya vhutshimbidzi : Phere
Kha vha khwaṱhisedze na ofisi ya thendelo nga luṱingo uri thendelo yo lugelwa u nga dzhiwa phanḓa ha musi vha tshi ḓa u i dzhia .
Ṱhanziela dza thengiselonn ḓa na sambulu : R58 na R4,50 nga lithara
Ni ite phikiniki fhethu hune ha dzulwa hone tsini na Dindifulu .
U ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha zwipiḓa zwoṱhe zwa mutakalo wa muhumbulo . 
Afrika Tshipembe , mbalelano dza mashumele dzi si dza masheleni a dzi dzuleli u itwa nga nṱhani ha mukwanyeledzo wa vhukoni . 
Nḓila dza u vhiga dzo thomiwa u itela u rekhoda nyito dza vhalwadze na zwibviswa nga ḽeveḽe ya ndondolo . 
Ndi lini hune mundende wavho wa nga imiswa ?
Vhafunashango ḽashu na vhaeni vhaḓivhalea ,
U pfuka Mulayo zwi ita uri muthu a mbo ḓi vhonwa mulandu na zwenezwo/ u laṱiswa na zwenezwo , hone arali ho pfukwa mulayo , mutholi u a ṋewa tshifhinga tsha u lulamisa zwo khakheaho hone kha tshifhinga tsho kaliwaho lune kanzhi zwa dzia makuvha a 60 .
Thendara yo tou fekisiwaho , yo tou imeiliwaho , i songo sainwaho kana i songo fhelelaho a i nga ṱanganedzwi . 
U ṋetshedza ndangulo ya vhupo na vhupulani ho ṱanganelaho . 
Vhulanguli hu ṋetshedza tsumbanḓila dza tshiṱirathedzhi dza nḓisedzo ya tshumelo dza mutakalo dzi sa nyeṱhi hu tshi shuma nḓisedzo dza tshumelo dza sibadela tsha senthraḽa ya mishumo tshidele . 
Tsedzuluso yo mbo ya phanḓa vha si ho . 
U tambiwa ngafhi ?
Nomboro ya Akhaunthu : 62123256382
Mabembela a vhudavhidzani ha muvhuso na nyito dza vhudavhidzani zwi a shumiswa na u tshimbidzwa u ya nga ha pulane dzo tendelaniwaho na milayo . 
( a ) zwe zwa sumbedziswa zwone kha mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka ; na
Tshumisano yo thoṅwa vhukati ha SAPS , Muhasho wa zwa Sialala na Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha zwa Sialala u khwinisa u dzhenelela ha vharangaphanḓa vha zwa sialala kha tsireledzo na vhutsireledzi kha maimo oṱhe . 
Nḓila iyi ya kuhumbulele i livhisa kha phendelo ya uri u engedza tswikelelo ndi zwa ndeme u tou fana na u engedza tsudzuluwo . 
Khumbelo ya thendelo na ? omboro ya u bindula nga dzigoloi
No ḓiphiṋa ( madaloni ) ?
Pulane ya Ndangulo - Mushonga na Inisuḽini
Tsivhudzo dza mishumo dzi si dza fomaḽa : U vhala : ( orala na / kana nḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
U Gonya nga Ṱhafamuhwe a zwi tou vha masiandaitwa a maitele a zwithu a u ṱavhanyisa zwibviswa na nḓil ya tshikhau ya mbambe yo vuleaho i vhonalaho mafheloni a ṅwaha . 
vhofholola shango na tshitshavha
I nṱha ha nyanganyelo ya 4,5% ya 2004-2009 .
HERA ndi ḽiedza ḽa saintsi ḽa u kwakwanyisa u alusa mapfesesele a u ṱavhanya u vhumbiwa ha dzigaḽakisi na uri i khou lambedzeswa nga Mutheo wa Saintsi wa Lushaka wa United States vha tshi khou farisana na Yunivesithi ya Cambridge.
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza zwine ipfi ḽa amba , nz .
1 . Mafhungo a ndeme kha mupo
Sekithara zwa zwino ndi ṱhukhusa kha tshiṱiriki nahone tsho katela khamphani ya matanda i re Mount Ayliff na zwiṅwe zwiṱuku huṅwe . 
Muvhigo wa ṅwaha u fanela u vha na muvhigo wa u tou ṱalutshedza na muvhigo wa zwa masheleni .
Ṋetshedzo ya tswikelelo ya Inthanethe ya mahala kha nnyi na nnyi nga kha dziḽaiburari ndi zwone zwo lavheleswaho zwa zwino kha zwa mveledziso . 
Ḽiṅwalo ḽa therisano nga Mbekanyamaitele ya Ḽaiburari dza Zwikolo ḽi vha tshiga tsha u thoma tsha ndeme kha kuhumbulele kwa muvhuso kha uri u khou ṱanganedza uri u phaḓaladzwa dzi ICT zwi vhonala zwi tshi ita uri phambano vhukati ha mushumo wa vhaḽaiburari na vhagudisi i sa vhonale . 
Hune dzi odiogireme dzi sa fani dza sa wanale , na nga murahu ha tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi , thero iyo i nga pfukiselwa uri i yo sedzuluswa nga vhaḓivhi u itela u asesa u dzinga nḓevhe ha muthu . 
Ezwi zwi anzela u vha nga tshivhumbeo tsha u ṋetshedza thekhinoḽodzhi ya u ṱhaḓula i fanaho na thuso dza tsudzuluwo . 
Nomboro ya Khumbelo
U humisa vhu ṱ anzi zwaho zwi ita uri vhatholi vho ṱ he vha kone u ṋ ekedza South African Revenue Service zwidodombedzwa zwa vhashumi vhane muthelo wavho u sa kokodzwe sa zwe zwa tiwa kha Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962 .
Ri ḓo ela milayo yashu kha nyimele dza tshumelo , ra khwaṱhisedza uri mekhenizimu wa vhuvhudzisi vhukati ha ndangulo na vhashumi ho khwaṱhisedzwa u itela uri ndinganyiso nnzhi na vhushaka vhu pfalaho ha mushumoni vhu a aluswa . 
Vha nga sethifayisa maṅwalwa avho kha tshiṱitshi tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa kana senthara ya u tou ḓiyela ya tsinisa ya GEMS .
Goloi dzoṱhe , i nga vha yo bveledzwa Afrika Tshipembe kana dzo tou ṱunḓiwa , dzi fanela u tevhedza ṱhoḓea dzo sumbedzwaho nga Mulayo wa Vhuendi Dzibadani wa Lushaka wa 1996 (
Ndivho iṅwe na iṅwe ya tshiṱirathedzhi yo vha i tshi farwa sa thandela yo khetheaho nahone nyambedzano ya ndeme ya fhethu ho sedzwaho yo ḓo ṱaluswa . 
_Thithisa vhathu vhane vha khou shumisa mitshini .
Riṋe nga maanḓa , ro konḓelwa vhukuma nga u wana ramilayo a re na tshenzhemo . 
Milayo i shumiswaho
Ndovhololo ya tshiṱirathedzhi tsha u vhea mutengo wa maḓi tsha zwino tshi ṱoḓa u khwinisa vhuḓikoni ha masheleni ha bindu ḽa maḓi manzhi a muvhuso a sa athu kunakiswaho . 
( d ) ya u sa tambudzwa nga nḓila ifhio kana ifhio , na
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedza mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi
Vhuṱanzi kha mvelelo yo raliho fhedziha ndi vhuṱuku , zwiṱuku , ri pfa , ngauri nga vhukonḓi ha u vhu sedzulusa . 
11 Kha vha sedze kha tshipiḓa tsha 4 tsha Mulayo wa u Ṱalutshedza , Mulayo wa 33 , Mulayo wa 33 wa 1957 .
Tshiṱirathedzhi tsha Nyaluwo na Mveledziso zwa Vundu ḽashu tshi topola vhuendelamashango sa iṅwe ya sekhithara dza ndeme dzine dzi nga hwala muhwalo wa vhushai na u shaea ha mishumo u bva kha mahaḓa a vhathu vhashu vhanzhi . 
U dizaina , u ola na u ḽebula tshibveledzwa tsha u tou vhona , tsumbo : dzitshati/ dzithebuḽu/ dzidaigiramu/ mimapa ya muhumbulo/ mimapa / zwifanyiso / dzigirafu / dzipulane
R350 na R5 kha 1000 iṅwe na iṅwe yo tendiwaho siani ḽa tshiimo tsha mukovhe , kana R5 kha 1000 iṅwe na iṅwe ine i sa vhe na tshiimo tsha mikovhe .
IDP i fhedza miṅwaha 5 nahone i sedzuluswaho ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Izwi zwi ḓo thusa kha u engedza nomboro ya u dzhenwa yunivesithi dza Saintsi na Mbalo na u khwinisa tshikhala tsha mveledziso vhunga zwo sumbedziswa kha Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka .
Tshumelo iyi i thusa vhathu u vhiga muthu o xelaho .
Vhashelamulenzhe vha rera uri vha nga shumisa hani Mapa wa nḓila wadini dzavho .
Pfukiselo kha zwiimiswa zwo fhambanaho zwi tshi elana na tshumisano ya ndambedzo na vhuṱambo vhuhulwane . 
Hu tea u ṱhanngela u sedza khaphasithi ya vharangaphanḓa vha sialala ya u shela mulenzhe nga nḓila i no fusha kha mveledziso i sa nyeṱhi ya vhudzulo ha vhupo ha mahayani . 
U PULANA
Malugana na vhugevhenga vhu kwamaho vhutshinyi ha khethekanyo ṱhukhu ya ( e ) , vhu katelaho u kwamea ha dokotela wa muloi kha vhugevhenga , arali mupondwa o vhulawa zwo itwa nga uvho vhugevhenga , zwenezwo-ha khethekanyo ṱhukhu ya ( i ) i ḓo shumiswa nahone tshifhinga tsha u dzula dzhele tshi nga engedzwa nga miṅwaha i sa fhiri ya 20 .
Nga tshifhinga tsha mbekanyamushumo ya mbulungo ya masheleni hu ḓo sikwa tshivhalo tsha mishumo miswa nahone vhubindudzi hapo vhu nga kona u vhuelwa nga u shumisa zwithu zwapo , u bveledzisa zwikili na u fhirisela thekinoḽodzhi .
Ikonomi ya Estonia yo itwa nga 90% ya SMMEs , nahone vhufarisani na Afurika Tshipembe vhu ḓo khwaṱhisa vhuḓiimiseli ha muvhuso u sika mishumo na u bveledza mabindu maṱuku , a vhukati na mahulwane ( dziSMME ) .
Vha hashu na dzikhonani ,
Ṱhoho dza nyimele dzi re afho nṱha na dzone dzi tea u shanduka u itela uri dzi lingane zwivhumbeo zwi re hone . 
Tshiṅwe hafhu , u linga ho ṱanganelaho ha zwiteṅwa zwa luambo zwo fhambanaho hu tea u shumiswa .
Vha nga dovha vha ri founela kha 0860 00 4367 u humbela zwidodombedzwa zwa banngani .
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa u kona u langula uri zwi itee ?
Tshivhalo tsha nṱhanyana ha tshararu tsha vhathu vha na minwaha ire fhasi ha 15 .
U vhala bugu yawe a tshi vhalela ngomu na u vhalela nṱha nga tshifhinga tsha u vhala ha u sumbiwa nḓila nga mudededzi .
U buletshedzwa ha Fhungo ḽa ndeme ḽa CBP
Fhedzi a ri tima timi uri tshifhinga tshazwo tshiḓo ṱavhanya u swika u fhirisa u ḓa u lenga .
Musaukanyo wa Nḓila ya Ndeme une wa ṱalutshedzwa sa serisi kana nḓila ya mishumo ine ya ṱalutshedza nḓila ndapfusa nga kha thandela na u thoma tshifhinga tshiṱukusa tsha thandela . 
Muthusa Muphuresidennde Vho Motlanthe vho nanga miraḓo miswa ya Fulufhelo ḽa Khoro ya Aids ya Afurika Tshipembe .
U ḓivha mubvumothangeli kha ipfi na dungo ḽa u fhedzisela kha maipfi a no konḓanyana , tsumbo : roth-ela , rith-ela .
Diphosithi iyo i tea u vha tshelede i linganaho na mutengo wa thikhithi ya bufho ya uya shangoni ḽavho
Zwo rekhodiwa uri muhadzimi o ita khumbelo ya Khadzimiso ya Nyengedzedzo kha Muhadzimisi zwi tshi langwa nga milayo yo tiwaho ya thendelano iyi , Muhadzimisi u na lutamo .
Khabinethe i ita khuwelelo kha MaAfrika Tshipembe vhoṱhe u dzhia hetshi tshikhala na u ṱhonifha demokirasi yo lwelwaho zwi tshi vhavha nga u ya u shumisa pfanelo yavho ya demokirasi u ḓiṅwalisela na u khetha kha khetho dzine dza khou ḓa .
Asesimennde nga vhuḓalo ya zwiṱalusi zwa khemikhaḽa dza zwa baiḽodzhi na kuitele , thulusi dza nyedziselo dza mbalo sa mimodeḽe ya khwaḽithi ya maḓi zwi tshi shumisana na mimodeḽe ya mvumbo dza zwi no tshila maḓini zwi tea u shumiswa . 
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maitimatikedzi .
Zwimbambiri zwa mafhungo .
Mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na zwa Muvhuso wapo a songo ambiwaho nga hao kha Mulayotewa a nga ḓḓi ṱalusiwa nga mulayo wa lushaka kana nga mulayo wa vunḓḓu u ya nga hune a tendelana na mulayo wa lushaka .
Nga lutamo lwavho , kha vha shumise tsumbedzo i engedzeaho kha u fha mmbwa vhuḓipfi ha mbofholowo , musi itshi kha ḓi vha fhasi ha tsireledzo yavho . 
U ya nga Ndayotewa hu na tshaka dzi tevhelaho dza Milayotibe .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : U ṅwala
Mmbi ya Muyani yo tshenzhela mutsiko u fanaho , nga masheleni a re hone a u shuma lwanzheni na u ndondolo ya zwikepe na themamveledziso i ne ya khou tsela fhasi . 
Zwigwada zwi rangwa phanḓa nga komiti ya vhulanguli ha ṱhoho dza mihasho dzine dza kwamea twii . 
Mihashoni ya muvhuso i re yone-yone
GIREIDI YA 7 THEMO YA 2 MAGUDISWA
Hune mabammbiri a sikaho dzangano a vha a sa tevhedzi ṱho ḓea dza Ndima 30 ya Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo , khumbelo i tea u tikedzwa nga luṅwalo ḽwa u ḓiimisela u tevhedza mulayo lwo sainwaho nga muiti wa khumbelo .
U shumisa tshaka dzo fhambanaho dza mafhungo musi a tshi ṅwala , tsumbo , zwitatamennde , mbudziso na malaeli , n.z.
Nḓivho na u pfesesa mulayo wo teaho ndi iṅwe ya ṱhoḓea . 
Zwi tshi ḓa kha muḓagasi wa maḓi , vhushumisani ha Thandela ya Muḓagasi wa Maḓi ya Grand Inga na shango ḽa Democratic Republic of Congo vhu ḓo ḓisa megawati dza muḓagasi wa maḓi wo kunaho dzi fhiraho 48 000 .
Nga u engedzedza , i na vhuḓifhinduleli nga u angaredza ha Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka . 
Fhedziha , mafheloni , vhukoni hashu vhu ḓo pimiwa nga nḓila ine ra bveledza vhushumisani na vhathu vha kwameaho - zwitshavha zwine ra shuma khazwo na u shuma nazwo kha u linga mushumo washu . 
U dzhenelela ha vhadzulapo kha tsheo dzi vha kwamaho kha vhuimo hapo ho themendelwa nga kha u thomiwa ha zwiimiswa na theo dza milayo dzo dzudzanyiwaho zwavhuḓi , dzi ngaho sa Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 .
Arali vha tshi takalela bavu , vha songo tou ḽi ḓadza .
U vhea iṱo kha u shela mulenzhe nga mulwadze kha pulane ya dzilafho . 
Zwiṅwe hafhu , mulivhanyo u vhonelwa phanḓa kha u sika zwikhala zwa vhupo ha maano ha nḓisedzo ya tshumelo . 
Afha , na hone , u shumisana na u konanya hu nga thusa u tandulula hafhu thaidzo dza vhuḓifhinduleli . 
021-461 8145 kana 021-461 8146
Nzhele : Phanḓa ha musi vha sa athu bvela phanḓa na u ramba muṱangano wa u khetha miraḓo ya komiti ya wadi , vha humbelwa uri vha vhale Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimisa zwa Masipala wa 1998 na Tsumbanḓila dza Lushaka dza Komiti dza Wadi , 2005 , sa izwi vhuvhili ha aya maṅwalwa a na zwinzhi zwi ambaho nga ha maitele a kukhethele .
U langula mbetshelwa ya thikhedzo nyangaredzi kha Yuniti . 
R1 695 - kha ḽaisentsi ya vhukati ha lwanzhe
Ni songo hangwa u gwedzha thoiḽethe .
U vhudzisa mbudziso dza ndeme dzine dza ṋea khaedu na u ṱoḓa iṅwe ṱhalutshedzo
Ro kona u dzhia ano maga ri tshi khou ḓi kona u langa kushumisele kwa tshelede ya tshitshavha kha tshumelo dza ndeme , hu tshi katelwa zwa tsireledzo ya matshilisano . 
Vhaṅwe vho vhorisa maḓi kha dzipiloto idzi , vhaṅwe vhavho vha na miroho i si minzhi na mitshelo .
Miṱangano minzhi ya tshifhinga tshoṱhe , u fana na miṱangano ya ṅwedzi nga ṅwedzi , yo themendelwa , uri komiti dza wadi dzi vhe na tshifhinga tsho linganelaho tsha u sedza zwithu zwo fhambanaho zwine vha fanela u zwi ita .
Tshitatamennde tsha uri maambiwa a muṱangano wo fhiraho o ṱanganedzwa , o lugiswa kana ho ngo vhaliwa .
U vhudzisa
Tsumbo dzi khokheini , zwikambi na heroini . 
Nḓisedzo ya thusedzo ya ndambedzo ya matshudeni vha shayaho na yone yo itiwa . 
1.2 . Nyanḓadzamafhungo yo shuma zwihulwanesa kha u lwa na tshiṱalula , i tshi anḓadza mabulayo na tshiṱuhu zwo itwaho nga muvhuso wa tshiṱalula .
Vha ḓivhadza Nedlac nga ha muhumbulo wa dzangano wa u ya phanḓa na mugwalabo .
Khetho dza kufarelwe kwa mathukhwi a khemikhala dzi katela : 
Vhukati ha kuitele kwa u pulana kwo ṋetshedzwaho kha ndima ṱhukhu iyi ndi khanedzano ya uri mbumbo ya pfanelo ya nḓila ya tshitshavha u ya kha netiweke dza masia manzhi , i konisa sisiṱeme dza nḓila yo fhambanaho nga ngomu ha netiweke ya sisiṱeme ya u enda kha u baḓekanya kana u tinya zwavhuḓi na zwi si zwavhuḓi zwo buliwaho afho nṱha . 
Nyito dzo dzudzanyelwaho ndi pfunzo pfufhi dza u funza na u guda , dzine kanzhi dza rangiwa phanḓa nga mudededzi .
U tshi gonya na mulambo , sekhithara i ṱuma vhulimi ha phuraimari u mona na mishumo na zwibveledzwa zwa vhulimi zwo fhambanaho . 
Arali vha sa ḓivhi fhethu ha vhudzulo , avhaye ofisini yavho ya tsinisa ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano u wana / kana u vhona fhethu ha vhudzulo ha tsinisa .
Vhahanedzi vha khou vhilahedzwa nga u khakhisa mbuelo dzo ḓoweleaho dza tsireledzo ya Matshilisano na muthelo wa vhaholi vhane vha vha tikedza . 
2.1.5 Ndangulo ya zwa Vhashumi
Saveyi ya thambalalo i fanela u katela mbonalo dzoṱhe dza mupo na dzo itwaho nga vhathu dzi katelaho na pfanelo dza u pfuka kha mavu a muṅwe . 
Tshipiḓa tsha mbuelo ya vhomakone
Marble Hall hu nga ṱalutshedzwa sa senthara ṱhukhu ya tshumelo dza vhupo ha ḓoroboni , fhedzi ine ya ḓikona nahone ya ndeme , nahone hu na zwikhala zwa u khwinifhadza tswikelelo ya tshomedzo dza dziḓoroboni kha zwitshavha zwoṱhe zwine ya zwi shumisela . 
Zwikimu zwa dzilafho zwi ḓo shumisana na NML .
( 1 ) Muhaṱuli kana Vhafarela-Muhaṱuli vhaṅwe na vhaṅwe , phanḓa ha Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Khulwane ya Aphiḽi kana muṅwe Muhaṱuli o rumelwaho nga Muhaṱuli Muhulwane u fanela u ana kana u khwaṱhisa sa zwi tevhelaho :
U ṅwala ndi tshishumiswa tsha maanḓa tsha vhudavhidzani tshine tsha tendela vhagudi u fhaṱa na u pfukisela ngelekanyo na mihumbulo nga nḓila i tevhekanaho .
Kha ri ambe lu funesa .
mbeu dzine dza dzhiwa hu songo dzudzanywa
Asesimennde dzi itwa kha mivhigo iyo u itela u lavhelesa arali mashumele a tshi elana na zwipikwa zwo vhewaho kana hai . 
Zwi ḓo shuma na kha tshumelo ya vhuendi ha tshitshavha . 
Vha na phasipoto dza mashangoḓavha vhane vha endela Afurika Tshipembe nga ḽiṅwalo ḽa vhuendi ḽa usa vha mudzulapo , vha hwalaho thundu dza mbambadzelannḓa dzi sudzuluseaho ubva kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , vha nga vhila VAT yavho murahu .
Khethekanyo ya mushumo iṅwe na iṅwe yo ṅwala fhasi bugupfarwa na matshimbidzele a kushumele kwayo , nahone hezwi zwi sedzuluswa tshifhinga tshoṱhe nga vhalangi vha khethekanyo ya mushumo iṅwe na iṅwe zwa khwiniswa musi na hone zwi tshi ṱoḓea . 
Mvelelo dza ngudo ya ṱhoḓisiso dzi ḓo phaḓaladzwa nga ofisi khulwane . 
U ṱalusa na u tumbula vhupo ha mvelele na vhufa khathihi na u vhona uri vhu khou vhulungwa . 
Shango ḽi dovha ḽa vha na vhukoni vhuhulwane na khonadzeo ya vhuvhambadzaseli zwenezwo ṱoḓeesa ha dzikhoudu ḽifhasini hu tshi khou ḓihulela kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho . 
Hu tshi tevhelwa phoḽisi ya mashango a nnḓa ya shango , Phalamennde ya Afurika Tshipembe i ṋea tshenzhemo yo khetheaho kha Afurika kha mutheo waḽo wa phoḽisi ya dzitshakhatshakha .
U vhona uri Tshumelo dza Muvhalelano dzi a wanala kha Mihasho ya Vundu na Mimasipala
Thebulu dzoṱhe dzo itwaho dzi ḓo vha dzi na mafhungo a u ya nga datumu yo dzheniswaho . 
3.9. Miraḓo ya Vhulanguli ha nga nnḓa kha Bodo ya Vhalanguli ha Muṱanganelano wa Vhupileli ha Afurika Tshipembe ( Armscor ) :
Afrika Tshipembe ndi shango ḽi ṱunḓesaho u fhira u vhambadzela seli ole ya ṋawa dza soya na ole ya mulivhaḓuvha na , nga u ralo , ndifho dza u ṱunḓa seli dzi a kwama thwii ḽevele ya mitengo yapo . 
Tshiimo na thikhedzo zwi ḓo itwa nga U dzhenela nga Muthu nga muthu kha Maṱano . 
Ndivho yashu hu tea u vha u ṱoḓa u swikela maanḓa a vhuthihi ha u shuma roṱhe . 
Ndaela ya zwino i na vhuṱudzeṱudze nahone maṅwe mashango a re muraḓo o phasisa zwilinganyo zwa ndondolo , ngeno maṅwe o dzudza zwilinganyo zwa Yuropa zwa fhasisa , ngauralo zwi vhanga u sa eḓana ha zwilinganyo zwa ndondolo ya zwiedziswa zwa zwipuka zwa EU . 
U fana na kha u ṱanganyiswa ha mitshelo , dzangano ḽa vhurumelazwivhambadzwa nnḓa ḽi nga isa kha mimaraga ya zwa bindu kana zwigwada zwa mabindu , u ya nga nyimele yeneyo . 
U amba mbuno na u ṋea muhumbulo kha u sikiwa ha bugu ya kiḽasi ( u ṅwala na vhagudi ) .
Musi mafhungo a tshi khou thoma u dzudzana , mihumbulo ya kale i ḓi bveledza nga maanḓa mahulu . 
Ro takala vhukuma u vha na miraḓo ya muṱa wa ha Tambo ṋamusi , Vho Dali Tambo na mufumakadzi wavho Vho Rachel , na ṅwana wavho ane a vha Oliver Tambo Junior .
( b ) tshivhalo tshi linganaho nthihi tshararu tsha miraḓo tshi tea u vha tshi hone musi hu tshi vha na vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe ;
Milayo ya kiḽasini
U topola zwiwo zwihulwane
2.1.6 Ndangulo ya Mafhungo na Thekhinoḽodzhi
Mafhungo ane na tendelana nao , na mafhungo ayo ane vha wana a tshi kanakanisa o sumbedzwa o ṱangana na zwiitisi zwa muhumbulo wavho . 
Vhahulwane vha ṱoḓa thuso ya u ṱhogomela zwisiwana .
Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhare na bommbi dza maḓi vho engedzea uya kha 89,9 % ngeno tshivhalo tsha miḓi yo dzheniswaho muḓagasi tsho ima kha 85% nga 2013 .
6.2.5 Vharangaphanḓa vha Sialala vho vha vha tshi khou langula vhulamukanyi kha zwitshavha zwa sialala lwa miṅwaha .
Dzimbalombalo ndi dzone mutheo wa vhuṱoli havhuḓi na vhulavhelesi , nahone dzi vhona uri zwipikwa zwi a swikelelwa na uri mvelele dzi a swikelelwa .
Uvhu vhuṱanzi vhu vhonala vhu tshi kandekanya mbofholowo ya u amba .
Li amba kana u kwama zwithu zwa ndemesa kha Manweledzo a Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi a Lushaka zwo Gaganywaho , e a andadzwa kha Gurannda ya Muvhuso nga Thangule 2002 , hu u itela u wana vhupfiwa ha vhathu .
Naho zwo ralo , nga ṅwambo wa khaedu dzi elanaho na tshumiso ya mbekanyamaitele ya mitengo ya ndaka , vhutsinga vhuswa ha u kuvhanganya mbuelo vha tea u topolwa na u bveledzwa . 
Ri khou zwi dzudzanya hezwi nahone musi ro no luga , ri ḓo thoma u isa vhathu gammbani . 
Vho Victoria Ndlovu vha wana uri komiti ya wadi a i khou ṱangana u amba nga ha vhukonḓi ha tshumelo ha ndeme afho fhethu :
vhuḓivhi-nyengedzo ha nyambo nnzhi ( additive multilingualism ) - u guda dziṅwe nyambo nga nṱha ha luambo lwa hayani
Mugudi o teaho u kona u :
U bva getheni ya vhupo ha Phalamenndeni , Mufolo wa Vhana vha Tshikolo vha folaho u swika magumoni a tshifhaṱo tsha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka .
4.1. Khabinethe i khou ima na u tholwa ha Vho Romeo Adams kha vhuimo ha Mufarisa Mulangi Muhulwane : Tshumelo dza Pfanavhanzhi - Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa .
Themamveledziso yo no vha ṱhukhu , ngauri ikonomi yone iṋe yo no aluwa . 
Databeisi ya Rekhodo ya Mutakalo wa Mulwadze ndi mini ( PHR ) ?
arali mutshimbidzaifa o bulwaho o lovha kana o hana u tshimbidza ifa .
Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde ;
U shumisa khaḽenda ya kiḽasini u ita nyambedzano ya ḓuvha na ṅwedzi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ṅwaha woṱhe
Mushumi wa 2 Kha vha haseledze nga dzimbudziso dzi tevhelaho :
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala tsumbo : u shumisa ludungela lwa nyimele u wana ṱhalutshedzo , u humbulela
Matshimbilele a vhaendangaṋayo u ṱanganedzwa zwihulwane nga ngomu ha nḓila ya vhaendangaṋayo , milila na nḓila dza bada . 
Ndi zwifhio zwine zwa ḓo ri sumbedza uri ro orowa ?
1.9. Khabinethe yo dzhiela nṱha u nyelelo nga Afurika Tshipembe , ya Ḓuvha ḽa Ḽifhasi nga Mbumbano ya Dzitshaka kha u lwa na u Shumisa Zwidzidzivhadzi na Vhukhakhi ha u zwi Isa kha maṅwe mashango nga ḽa 26 Fulwi 2013 , ngei Kimberley. Ḓuvha ḽo shumiswa kha u khwaṱhisedza ndeme ya u shumana na khaedu dzine ḽifhasi ḽo livhana nadzo , dzi katelaho vhugevhenga , HIV na AIDS , u xelelwa nga vhuvha , khakhathi dza miṱani na u ḓihwala ha vhaswa .
MULAEDZA WA LUSHAKA u itwaho nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma
Vhuṱanzi vhu na nyambahuvhili kha uri u vhulunga hu ḓisa kha nyaluwo kana nyaluwo i ḓisa kha u vhulunga . 
5.2. Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa vha ḓo dzhenelela Alternative Sanitation Indaba ine ya ḓo vha hone nga dzi 15 Shundunthule 2015 fhasi ha thero : " A si ngaha u gwedzha malaṱwa fhedzi " .
Ḓuvha ḽa 2 U pulana
12.5 Komiti ya u thola vhashumi
Saizi ya fhethu na yone i a anzela u kwama khetho dza mveledziso ; phasela khulwane dza hekithara dzo vhalaho dzi nga ṋea zwikhala zwinzhi zwa vhukoni na pulane dza mavu dzo fhambanaho , ngeno fhethu huṱuku hu tshi anzela u ṋea tshivhalo tsha khonadzeo tsho fhungudzeaho . 
Nyito dzi tea u sumbedza u shumisa luambo kha nyimele .
Vha ḓo badeliswa hani ?
( iv ) Maitele a u vhiga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 9 .
U ḓadzisa kha zwenezwi , sa izwi vhugevhenga ha khakhathi vhu tshi kwama vhathu vha shayaho nga nḓila i sa lingani , zwa u khwinifhadzwa ha mishumo ya mapholisa , vhulamukanyi na dzidzhele hu tea u fhungudza u sa tsireledzea ha vhashai . 
hu tshi shumiswa u vhona , khuphusheni na
Kha sia iḽi , khamphani na vhoramafhungo vha vharema vhoṱhe vho vha vhe zwipondwa zwa u tambudzwa ha pfanelo dza vhathu ho thomiwaho nga muvhuso . 
Masheleni zwa zwino o vhewa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Vundu u swika thendelo i tshi wanala . 
Arali vho no ṋetshedzwa tshidzulapo tsha Afrika Tshipembe tsha tshoṱhe , vha fanela u shandukisa ṱhanziela yavho ya u reila ya ḽinwe shango u ya kha ya Afrika Tshipembe hu sa athu u fhela ṅwaha wa u wana tshidzulapo tsha tshoṱhe .
U amba nga ha ndeme dza mvelele ,
Ho sedzwa u shumiswa ha muṋetshedza tshumelo wa Netiweke ya GEMS / DSP
Zwo raloho zwi tou fana na kha zwiimiswa zwa zwikambi vho . 
( 2 ) Dzangano ḽo imelelwaho kha vhusimamilayo ha Vunḓu -
Vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho vhu a ṱoḓea u ṱuṱuwedza bono ḽa Ndayotewa .
Arali vhuṱanzi vhune vha khou vhu ṱoḓa a vhuho kha muhasho u kwameaho ngeno vhu kha tshiṅwe tshiimiswa tsha nnyi na nnyi , mufarisa muofisiri wa mafhungo u ḓo fhirisela khumbelo yavho kha muofisiri wa mafhungo wa tshiimiswa tshi kwameaho tsha nnyi na nnyi hu songo fhela maḓuvha a 14 .
U nanga na u ita mafhungo nga u sudzulusa muvhili nga iwe muṋe u itela u ṱalutshedza thero kha mathomo na mugumo
TSHIFHINGA TSHA U FUNZA TSHO THEMENDELWAHO Tshifhinga tsha fhasisa : Minethe ya 45 nga vhege Tshifhinga tsha nṱhesa : Awara 1 nga vhege
Ḽiga 3 - Phindulo
Mbadelo dzi tevhelaho ndi dzine dza badelwa nga vhaaluwa , arali mualuwa uyo a na miṅwaha i fhiraho 60 , a tshi hola tshelede isa swiki R15 000 nga ṅwaha :
Milayo ya mutheo ya QLTC
Thandela idzi dza ndingo dzi tea u fhedzwa mafheloni a ṋaṅwaha .
Ndingo dza goloi dzi nga itwa kha zwiṱitshi zwa phuraivethe kana zwa nnyi na nnyi .
Zwi dovha zwa elana na zwipikwa zwihulwane zwa u engedza nyaluwo ya ikonomi na u engedza u sikwa ha mishumo , sa zwo sumbedzwaho kha NDP na Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka .
Tshinyalelo ya thundu ntswa
Vhufulufhedzei hashu ho sumbedziswa nahone hezwi zwi ri thusa kha u dzhielwa nṱha musi hu tshi ambiwa nga ndondolo ya zwipuka malugana na phurotokholo dza tsedzuluso . 
Kiḽoso iyi i ṱoḓa u langula zwa u valwa ha mabogisi a u dzhenisa mabammbiri a u khethela , u fhedzisa zwitatamennde zwa mabammbiri a u khethela na u valwa ha matheriaḽa a u voutha ngao . 
Fomo dza u ḓiṅwalisa dzi wanala kha Senthara dza Ndondolo ya Khasiṱama ya Masipala na kha Senthara ya Tsivhudzo ya Thendara . 
Zwi tevhelaho zwi kati na u bveledzwa kana zwi khou fhaṱiwa : 
( ii ) u vhea vhurumiwa ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa vho tiwaho nga mahoro .
Khamphani dzi ḓo nanga mutshimbidzi o tendelwaho nga nḓowetshumo u shuma kha nyambedzano vhukati ha dzikhamphani , muthu wa vhuraru o imaho nga eṱhe na muhasho . 
Muvhuso wo dzhia maitele o fhambanaho a u vhona uri hu na tshumelo dza ndeme na mveledziso ya vhuangaredzi ha vhana vha kha ngudo ya thangela tshikolo . 
Nyaluwo ya Afrika Tshipembe a i ṱuṱuwedzwi nga maanḓa nga vhurumelazwivhambadzelwa nnḓa u fhira phanele . 
Maipfi a zwitshavha ndi a ndeme kha maitele aya nahone nungo dzoṱhe dza u vhona uri u shela uhu ha mulenzhe nga vhathu vhanzhi ho katelaho ho ṱanganedzwa .
Mushumo wa ITC kha vundu na mishumo yayo ya u ṱuṱuwedza mveledziso ya ikonomi na matshilisano : 
Nga maṅwe maipfi , nḓisedzo ya tshumelo i fanela u iswa phanḓa hu si na u thithiswa na uri ngangoho i ṱavhanyiswe . 
Khumbelo nyavho i tea u vha na zwi tevhelaho :
U fhululedzwa na u khoḓiwa ho tea kha vhunzhi ha vhaṱaleli na kha u dzhenelwa ha mitambo . 
Tshenzemo ya ḓuvha , kha vhushai na vhahura vha sa londi vhathu , ndi iṅwe ya dzi nḓila dzine dza nga vhanga u pondiwa nga vhatshinyi .
U bveledza mbekanyamushumo dza u fhungudza mpfu dza vhaimana nga thihi tshararu . 
Wanani uri ni nga kona u wana naa uri khethe idzi dzi itiswa hani .
10.3. U HANELWA HA KHUMBELO
Phanḓa ha muṱangano
U ya nga ha Mulayo wa Tsireledzo ya Ṋama , 2000 ( Mulayo 40 wa 2000 ) , ṋama yo firiziswaho na u rothodzwa i nga rengwa fhedzi u bva muvoni , fhethu hune vha tshea vha dovha vha i vhekanya hune hone ho tendelwa nga Muofisiri wa Khorotshitumbe ya Lushaka ya Afrika Tshipembe
1.7 . Khabinethe i ṱanganedza mvelele dza Foramu ya vhuvhili ya BRICS ya zwa Dziḓoroboni na Foramu ya vhuraru ya zwa Vhukonani ha Dziḓorobo khulwane na Foramu ya Vhufarisani ha Muvhuso Wapo .
U shumisa makhathi o teaho na mafhungo o farekanywaho nga maṱanganyi a ngaho ' na ' ' fhedzi '
Ndingo ya vhupo i fanela u itwa nga hune ṱhoḓea dzo topolwa dza vha hone , u bva kha kuhumbulele kwo vhalaho . 
Nga fhasi ha muano wa A zwi Fani na Zwa nga Misi , muvhuso wo ḓiimisela u khwaṱhisa fulo ḽa u sedza miṱa na vhathu vha shayaho na u vha thusa u itela u fhungudza nḓala miṱani iyo .
u shela madi a mashika sa kha zwidanwana zwa okisidesheni ( oxidation ) na madamu a mutsidi , nz
8 . Nḓila ya u humbela zwiitisi
U vhumba mafhungo hu tshi shumiswa maipfi a no bva kha mutambo .
Ri ḓo sedzesa nga maanḓa kha u pfumbudza ṱhoho dza zwikolo , nga maanḓa avho vha zwikolo zwi sa khou shumaho zwavhuḓi .
Muelo wa u thoma wa u tea havho ndi kushumele kwa mbilu yavho . 
Mbuedzanyo i pfadzaho ya zwa masheleni na zwikili zwa mbalo . 
Zwipiḓa zwa tshivhangi tsha vhukando ha u humela murahu ha ṅwana o thubiwaho nga fhasi ha Buthano ḽa Hague kha masia a siviḽi ya u thuba ṅwana na Mulayo wa Khakhululo ya Vhuthubi ha Ṅwana ndi zwa uri : 
Afrika Tshipembe ḽi dzhiwa nga dzitshakatshaka sa ḽi fulufhedzeaho nahone ḽine ḽi nga fulufhelwa kha u ḓisa mulalo nga maswole aḽo a 3000 ane a khou shela mulenzhe kha vhurumelwa ha u ḓisa mulalo fhasi ha themendelo ya AU na UN .
Zwazwino vhathu vha biḽioni nthihi ḽifhasini vha khou dzula matshakaṱini .
Gushete ya zwa Dzilafho ya Kapa , ine zwa zwino ya vha vhuḓifhinduleli nga ngomu kha Muhasho wa zwa Mutakalo , ḽi renga zwa dzilafho , zwa mushonga na zwa miaro , na dziṅwe nḓisedzo dzi elanaho nadzo . 
Musi hu tshi khou i wa khethoni , dzimiḽioni dza vhakhethi vho sedza zwidodombedzwa zwavho zwa u ḓiṅwalisa vha tshi khou shumisa ṱhingo tendeleki nahone milaedza ya dzimiḽioni yo rumelwa nga tserekano ya vhudavhidzano ha eḽekothroniki dzashu . 
Tswikelelo kha muḓagasi , maḓi na tshampungane yo khwiniswa .
Zwi wanalaho kha zwibviswa zwi si na ho mbuelo nahone zwi sa vhuedzi zwi kalwa nga tshivhalo tshi lavhelelwaho u ri zwi wanale murahu nahone a zwi ḓivhei musi zwo dzudzanywa , kana na zwezwo zwa mbo ḓi phumulwa sa zwi sa tsha ḓo wanala murahu . 
Dzina ḽa Davhi
Tshipiḓa tsha vhulanguli ha vhuṅwaleli vhu na vhathu vha tevhelaho : 
Muhashi ha ngo amba uri ndi ngani o amba aya maipfi . 
Khethekanyo D - tshipholisa kha sekhithara ya mahayani na dziḓoroboni :
U shumisa mafhungo o no bva kha tshibveledzwa tsha u tou ṅwala kana u vhona
Vhadzulapo vha KwaZulu-Natal vha khou humbelwa uri vha tevhedzele nyiledzo dza maḓi vhunga vunḓu ḽi fhasi ha mutsiko wa gomelelo .
U shumisa mafhungo a zwivhumbeo musi vha tshi ṅwala risipi
U ela ṱhingo tshifhinga tshoṱhe na u vhiga murahu u itela u khwinisa ndeme ya ṱhingo . 
U ṋea muhumbulo nga ha ndeme dza matshilisano , mikhwa na mvelele kha zwibveledzwa zwo fhambanaho
Vhubvanyelelo vhu tshimbileaho hu thusa kha u dzudzanya mudzudzo nga nḓila ine zwa leludza u pima vhukoni ha u sudzuluwa nga kha vhupo ha ḓoroboni u swikelela dzisenthara . 
Zwiitisi zwo tendelwa u ṋewa nga mulomo ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 12 .
Tsha u thoma , data ya u shumiswa dzi anganyelwa nga u shumisa ngona ya u vhekanya tshiṱoko , na uri a dzi bvi kha saveyi dza u shumisa . 
Tenda ha vha hu na zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwi elanaho na khumbelo zwi ḓo vha hone u itela u ṱolwa kha ofisi ya khomishini kana bodo ine ya kwamea , nga nḓila ine zwa vha ngayo . 
Lindiwe a u sedza magazini a zwi vhona uri tshifanyiso tshi re kha khavara tsho vha tshi si tsha fana na kale .
Fimgauraamdbzoa mavuvuzeḽa a ongolela
Khumbelo ya u shandukisa mbeu
Thaidzo dzo no thoma u bvelela fhasi nahone tshitshavha tshi pfa uri Komiti ya Wadi i tea u ita zwiṅwe zwithu nga ha thaidzo iyi .
U dzhena wekishopho dze dza bulwa ndi khombekhombe nahone hu ḓo vha na vhuṱanzi ha uri vhashumi vho vha vha tshi ḓivha nga zwitandadi zwa vhuḓifari zwe zwa lavhelelwa zwi tshi ṱanzielwa nga rekhodo dza u dzhena havho . 
Tshenzhelo ya miṅwaha mivhili kana muthihi ya u shuma . 
Musi ṅwaha wa 1 u tshi sala u tshi fhela masipala u ḓo vha o no vha na ṱhalukanyo ya sisiṱeme ya CBP i re na vhudzivha nahone i tshi shumisea , u ḓo vha wo no alusa vhukoni ha mutheo ngomu hawo khathihi na u tshea uri zwo tea naa u fhirela phanḓa .
Zwi katela vhaṋetshedzi vha tshumelo na vhane vha nga shuma hone
Tshumelo ya Ndeme kha Madalo yo ṱanganyiswa ha Mbekanyamushumo ya Vhege ya Ndulamiso . 
Hu tshi khou tikedzwa mbekanyamushumo ya mveledziso guṱe ya vhupo ha mahayani , tshikwama tsho bveledza tshikimu tsha vautshara tsha mutikedzelo wa vhupo ha mahayani hu na tshumisano na Muhasho wa Vhudzulo ha Vhathu . 
Nga maṅwe maipfi , mbekanyamaitele ya mugaganyagwama i khou vha mutevheṱhandu kwawo nga kha u shumiswa ha tshidzikisi tsha vhuitatshoga tsha u gonya ha mbadelo dza muthelo . 
Fhedzi , nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe i a kona u dzhia tshikala tsha mbambe kha Vhubvaḓuvha ha Asia zwi tshi ḓa kha u rengisa tshibveledzwa kha vhathu vha Amerika sa vhunga phimo dza u hwala u bva Afrika Tshipembe dzi fhasi kha dza Asia . 
Mulayo u tea u vhonala wo kwaṱha nga nḓila yo teaho , i bveledzaho nahone nga u ṱavhanya .
Muvhali u fanela u dzhiela nṱha , naho zwo ralo , uri ṱhalutshedzo heyo yo kombama na uri i nga si vhige mafhungo nga nḓila yone . 
Thaidzo hedzi dzi nga si tandululwe hu si na tsheo malugana na ndivho kana tsivhudzo ya zwa mishumo ya muvhuso . 
Zwisumbi zwa matshilisano na zwa kuvhusele ndi masia a konḓesaho nahone a ḓo tea u shandukiswa nga vhukwamani na vhaḓivhi vha thero . 
Vhuhulu ha tshikhala vhu ḓitika nga mutsho wapo na mbumbo ya shango - fhethu hu sa dzuli vhathu , vhupo ho navhaho , hu ṱoḓea tshikhala tshihulwane na uri zwikhala zwihulwane zwi fanela u vha fhethu hune muya wa rwela hone u thivhela sia ḽa muya . 
Vha ḓo lavhelelwa u shuma kha sisiṱeme ya zwa miholo ya SAP . 
Mbuno ya ndeme i bva kha zwe zwa ambiwa nga vhuṱanzi vhu bvaho kha tshirendo . 
Hu na moudu yo fhambanaho ya vhudavhidzani , moudu wa u ṅwala , u amba , u vhona ( u katela nyolo ) .
Mapa wa vhu 49 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Fomo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo .
Iyo yo vha yone ndivho , u swikelela ndivho , vho dzhiela nṱha khetho ifhio ? 
Lambamai 2017 .
U londota na u khwiṋisa maga a ndondolo ya dzilafho ya shishi inga kha mveledziso ya Ndondolo ya Dzilafho ya Shishi . 
Musi luambo lwa u funza lu tshi vho ṱoḓou dzhia vhuimo ha luambo lwa u thoma lwa mugudi zwi vhidzwa upfi thuso ya vhuḓivhi ha nyambo mbili
Ofisi ya hu wanalaho thuso na senthara ya ha vhuvhudzisi nga tshifhinga tsha u ḓadza fomo dzi a wanala u itela u fhindula zwi ṱoḓwaho nga tshitshavha u itela mafhungo . 
Vha khou ṱoḓa u phemithi ine ya ḓo vha tendela u ḓidzhenisa kha mishumo ine ya tshimbilelana na zwi tshilaho zwo shandukiswaho lwa dzhenethiki Afrika Tshipembe ?
U ita mishumo na u eletshedza kha mafhungo a elanaho na ngeletshedzo dza Ndangulo ya u Wana Tshumelo na thundu . 
Nyolo ya mbonalo ya tshiṱaraṱa i tea u katela thero yo ḓoweleaho , i khwaṱhisaho ṱhanganelo ya zwifhaṱo zwi sa fani . 
Ṋetshedzo ya mbekanyamushumo na tshumelo dza mbuedzedzo . 
Ri ḓo ṱola nḓila dzo fhambanaho dza vhudavhidzani , dzi re na thaidzo na dzine dza tshinyadza vhuvhili hadzo , na u dzhiela nṱha nḓila dza u khwinisa zwikili zwashu zwa vhudavhidzani . 
Mashango o no ḓi thoma u vhea maga a vhutsireledzi ha masheleni u dzudza u dzhena ha tshelede kha ikonomi dzao . 
Kha vha humbele mushumeli wa mutakalo vha vha ṋee mushonga une wa ḓo vha thusa kha mufhiso . 
Yo dzudzanywa na u sedza kha vhudavhidzani ho sedzwa masia a ndeme a nḓisedzo a muvhuso , hu na khwaṱhisedzo yo khetheaho kha u sika mishumo . 
Ni zwi humbulisa hani ?
Tshishumiswa tsha 5 : Zwisumbi zwa ndeme zwa zwa mbeu
U nanga ṱhoho
Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi , khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone kha miṅwedzi i si gathi .
tshiṱatamennde tshavho tsha banngani tsha miṅwedzi miraru
5.5.4 U pfiswa vhu?ungu , zwe zwa vha zwi tshigwevho tsho ḓoweleaho ngei kha khothe dza sialala , zwo fhelisa nga mulandu wa uri a zwi elani na pfanelo ya tshirunzi tsha muthu kha Pfanelo dza Vhathu , na u shumiswa ha mapholisa a murafho sa vhaofisiri vha mulalo na zwone zwo fheliswa saizwi zwo vha tshi kanganyedzana na mushumo wa mapholisa e a vha e na maanḓa a mulayo a u fara .
Muhasho u tama u livhuwa vhadzhiamukovhe vhoṱhe vhe vha vha tshipiḓa tsha dzulo ḽa ṋamusi , na u isa phanḓa na u humbela vharengi uri vha sedze na u ṱhogomele musi vha tshi shumisa puḽatifomo dza thengiselano dza didzhithala . 
U ya nga thandululo E / RES / 2013 / 18 ya Khoro ya Matshilisano na Ikonomi ya UN , Afrika Tshipembe ḽo ḓikumedzela u bvela phanḓa u shumisa Mulevho wa Beijing na Luvhanḓe lwa Nyito , zwine zwa vha ṅwongo wa u maanḓafhadza vhafumakadzi na u vha bveledza .
Miaro kale yo litshwa saizwi vhalwadze vho vha vha khou tea u valelwa kha yunithi ya ndondolo yo dzhenelelaho hune mimbete ya si vhe hone . 
Ndayotewa yo thoma mutheo wa demokirasi na tshitshavha tsho vhofholowaho tshine muvhuso wo ḓisendeka kha lutamo lwa vhathu .
Mivhigo i ḓo khwaṱhisedzwa , uri , i vhe na maṅwalo a u tikedza ane a ṱanzilela mushumo we wa itwa . 
Migaganyagwama iyi yo humbelwaho zwenezwo i ḓo vha tshipiḓa tsha u wana zwiko zwa pulane dza tshiṱirathedzhi , dza bindu na dza kushumele u itela ṅwaha wa zwa muvhalelano u tevhelaho . 
Khomishini yo zwenezwo kumedza maga a u sa khwaṱhisa mulayo wa u shela mulenzhe u itela u khwinisa vhuimo ha mutshinyi a na vhaṅwe . 
Afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane i khwaṱhisedzaho vhuunḓiwa ha zwa masheleni .
Ndivho ya Mbekanyamushumo ya Matiriki ya u Lingedza lwa Vhivhili ndi ya u ṋea vhaswa vhe vha kundelwa u swikelela Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka ( NSC ) u lingedza lwa vhuvhili uri vha wane maṱiriki zwine zwa thusa uri vha khwinise matshilo avho .
U ita nḓowenḓowe ya maitele a u thetshelesa
1 . U thomiwa ha Mbekanyamushumo dza Muvhuso
Miṅwe mishumo ya ndangulo ya zwa masheleni i itwa nga zwanḓa , hune ha vha na khohakhombo ya u ngalangala ha mafhungo kana tswikelelo i songo tendelwaho . 
Tshipiḓa tsha C nga ha u valelwa ho tsireledzeaho na tsireledzo , tshi shuma nga u setsha , u topole , khethekanyo ya tsireledzo , khethekanyo nga zwigwada , zwikaṱudzi zwa mekhinikhaḽa , kushumisele kwa maanḓa , dzidivaisi dza u hoṱefhadza dzi sa vhulahi na zwigidi . 
Ndi pfanelo yavho ya u nanga ane vha tama u kovhelana nae aya mafhungo .
Nḓila dza u ita mishumoitwa i no tikedza vhuṱumani hu tshi sedzeswa mifuda ya thulusi dzine dza nga thusa kha kutshimbidzele ; na
4.3.1 Ṱhoḓea dza u linga ha Fomaḽa dza Luambo lwa Hayani
Mulaedza wa Lushaka wa Muphuresidennde wa Afrika Tshipembe , Vho-Thabo Mbeki : Dzulo ḽa Phaḽamennde
Zwi vhonala zwi tshi ḓo konadzea u pulana nga vhuronwane ndaulo ine a nga ḓo engedza muhwalo wa ndaulo munzhi wa ita na u ḓura u fhira zwe zwa vha zwi tshi nga katelwa kha ndaulo ya zwikwama zwa u litsha mushumo nga nṱhani ha u aluwa zwo engedzwaho . 
Ndivhanele zwi amba vhushaka ha zwithu zwivhili ho sedzwa vhuhulu , vhunzhi kana tshikalo . 
Lavhelesani zwifanyiso ni vhale mapulo a maipfi .
Vha fanela u vusulusa vhuḓiṅwalisi havho miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe hu sa athu u fhira 31 Nyendavhusiku .
U ḓivhadza , u funza / funza , u tsivhudza na u mvumvusa tshitshavha
U katela muthu a vha kha khorombusi a songo tou nangiwa .
Mulwadze u a tea u swikelela maga a mveledziso o teaho ? 
Vhuimo ha tshiofisi vhu si na nḓivhanele
Arali vha na vhashumi vha tshifhinga tshoṱhe , vha no ḓa tshiṅwe tshifhinga kana vha tshoṱhe , kha vha ṋetshedze zwileludzi zwa u homolowa zwi katelaho :
KPI iṅwe a iṅwe i vhe na thagethe dza kushumele .
Suthu , hemmbe na thai zwe nda ambara ṋamusi zwo rungwa fhano hayani nga mushumi wa ḽimagani ḽa zwiambaro u bva ngei House of Monatic , henefha Saltriver Ḓoroboni ya Kapa .
Tsumbo ya meṱirixi ya SWOT
U ṋetshedza tshiṱirathedzi tsha vhurangaphanḓa na ndangulo ya vhashumi na mveledziso . 
Zwimela zwo fhambanaho zwi na zwo fhambanaho zwa ndingo nahone vhulapfu ha ndingo vhu a fhambana uya nga ma ḓ uvha na dzivhege .
Bammbisani bola kha luvhondo .
Hu bvelela mini arali ṅwana a swika miṅwaha ya 18 fhedzi a vha a sa koni u ḓiunḓa/ u ḓishumela ?
11 . Muḓisi wa mbilaelo u tea u ita mini arali a songo fushea nga tsheo ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS ?
5.2 REKHODO DZI WANALAHO KHA GCIS - KHETHEKANYO 14 ( 1 ) ( E )
ARALI ndondolavhathu na pfunzo zwa vha zwi tshi ṋetshedzwa
d ) Adv Rory Voller ( muraḓo o nangwaho ) ;
Tshifhaṱo itshi zwa zwino tshi khou shumiswa sa vhudzulo zwaho ha u dzula muthu muthihi . 
VHA RE HONE : VHO DZHENELAHO MUṰANGANO :
U ṱalukanya uri ' tshitshavha ' ndi mini ?
Vhanameli avha vha ḓiwana vho bva vhuponi ha havho , nahone vha anzela u pfa vho hahedzwa , na u fashwa nga mambule , u fhira musi vhe zwiendedzini zwavho , kana vhe zwiṱaraṱani . 
3.1 . Khabinethe yo themendela u iswa ha Mulayotibe wa Khwinisedzo ya Ndangulo ya Tshinyalelo , 2002 ( Mulayo wa vhu . 57 wa 2002 ) .
Vha St John's Ambulance Foundation vha shuma kha ḓorobo khulwane fhano Afrika Tshipembe nahone vha ṋetshedza vhugudisi kha zwa thusoṱhanzi na ndondolo ya mahayani kha vhathu zwavho , vhana vha zwikolo , mabindu na nḓowetshumo . 
U vhala na foniki
Pfanelo dza mutheo dza vhafumakadzi dzi tea u tsireledzwa khothe , nga maanḓa kha milandu ya u binya . 
Afha fhasi hu mbekanyamushumo dzi kwameaho zwi sumbedzaho u shumisa tshelede ya fhasi sa phesenthe i vhambedzwaho na ṱhanganyelo : 
Komiti ya zwa masheleni
Zwiṅwe hafhu kha zwi re afho nṱha , nyambedzano i nga livhiswa twii kha Khasiṱama kana kha Zhendedzi ḽo tholiwaho , nga u tou amba kana nga u ṅwala , musi zwi tshi ṱoḓea . 
Vhashumisamulayo vhashu vha vhiga uri tshivhalo tsha vhareili vhane vha imiswa kha roudubuḽoko vha lingiwa vha wanala vho nwa tsho tsa nga hafu . 
U ḓivha luambo lwapo na Tshiisimane
GEMS i ṋetshedza mbuelo dzi fareaho kha vhoṱhe !
Maanḓa khathihi kha pfunzo zwi amba uri u dzudzanya na u shumisa mbekanyamaitele ndi vhuḓifhinduleli ha dziphalamennde , mivhuso , dziminisita na mihasho . 
Nga maṅwe maipfi , thekhinoḽodzhi ndi tshishumiswa tsha u guda arali tsho shumiswa zwavhuḓi na uri ndi tshiṱhaḓuli tsha u khwinisa u funza . 
Nga kha u vhumbwa ha zwikhala zwenezwo zwa u shela mulenzhe , nzudzanyo dza u renga kana u rengisa zwibveledzwa zwa mubveledzisi dzi nga kona u ambedzaniwa nga hadzo na vharengisi hu tshi tikedzwa tswikelelo khulwane ya mimaraga kha vhashelamulenzhe vhaṱuku kha nḓowetshumo ya tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Vhadzia u dzhenelela kha thendara vha tea u vhala Maga a Thendara yo bviswaho nga bodo dza thendara ḓo fhambanaho . 
Vhalanguli vha zwiimiswa zwa u valela vhathu zwiṱokisini vha fanela u ḓibvisa kha maitele a u vhaisa sa tshiṱirathedzhi tsha u ṱuṱuwedza tsireledzo na vhudziki . 
Pulane i themendela modele une wa ḓo ṋetshedza vha shayaho zwihulu , vhashai na matshudeni " vho salelaho vhukati " uri vha wane thikhedzo ya zwa masheleni u itela u katela mbadelo dzoṱhe dza ngudo dza yunivesithi . 
Arali vha tshi wana masheleni a vho nga kha bannga , tshiimiswa kana muimeli , vha ḓo tea u ḓadza ṱhanziela ya vhutshilo ofisini dza SASSA ṅwaha muṅwe na muṅwe .
U ṱalusa fhethu
U omelela kha khaseledzo
Thero ya samithi ndi u ṱangana ha mvelele , u pfesesa ṱhalutshedzo nga kha vhutsila . 
Zwikolo zwine zwa shumisa luambo lwa u Engedza sa luambo lwa u guda zwi teaha u avhela awara 5 kha lwonolwo luambo .
Hune Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho kana Ndaulo dza BABS dza sumbedza zwiitisi zwi fanela u ṋetshedzwa , mbetshelo idzo nga nnḓa ha mbetshelo dza PAJA dzi fanela u tevhedzwa .
Khetho dzi itwa hu khou tevhedzwa Milayo ya GEMS yo ṅwaliswaho , na
Tshishumiswa tsha 4 A tsha IDP : Bammbiri ḽa data ya masipala nga huswi u ya nga tshigwada
Izwi zwi ḓo kona uri hu vhe na ndango kha u shumiswa ha ṋama dza vhathu na miṅwe milimo kha mishonga ya sialala .
ḼIGA ḼA 3 : U shuma na u ela
b ) muvhigo wo ṱanganyiswaho wa vhuvhili , wa vhuraru na wa vhuṋa wa Thendelo ya Mbumbano ya Dzitshaka kha Pfanelo dza Vhana .
Vhu katela zwiito zwa ndangulo na themamveledziso i vhonalaho nahone zwi nga , kha maḓi a fhasi , katela u kunakiswa kana u bviswa ha mavu o tshikafhadzwaho . 
Malugana na mutakalo wa mupo , masipala u khou sedza kha mishumo ya vhuṱhogwa i tevhelaho : 
Heḽi ḽiga ndi tshikhala tsha masipala tsha u vhuedzanya thandela u ya nga ha zwi re ngomu , fhethu na tshifhinga u itela u swikelela phurogireme nthihi yo ṱanganelanaho sa tsumbo , phurogireme ya mveledziso ya ikonomi yapo .
Vhorafiḽosofi vho sedza mbudziso dzi livhanaho na vhathu vhoṱhe misi yoṱhe . 
( b ) u thoma u vha na vhuḓifhinduleli kha zwi livhanaho na mushumo uyo kha iḽo vunḓu musi zwi zwa vhuthogwa -
Zwithu zwa vhuhali ndi zwithu zwine zwa nga vhanga zwilonda zwa u tshewa na zwa u ṱhavhiwa na u katela ( hypodermic ) dziṋeleṱe , zwikapula na zwiṅwe zwi tsheaho . 
Vhukoni ha vhulaha zwitshili vhu bva kha nyimele dza kushumele na tshivhulahazwitshili tsho shumiswaho . 
Komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo i ḓo ṱola rekhode iyi muṱanganoni wayo u ḓaho . 
Zwi angaredza hafhu u dzhia vhukando ha u thivhela thaidzo dzi sa athu u bvelela , na u vhambedza mushumo wo itwaho na we wa vha wo pulaniwa .
U fhola , naho zwo ralo , ho fhambana u mona na shango na madzingu . 
Phambano ya vhupo i bvelela nga mulandu wa mbofholowo ya nyito na ndovhololo ya u shumiswa ha vhukoni ha vhadzhiatsheo vhanzhi na vhatambi kha u swikelela dziṅwe ṱhoḓea dzavho , khathihi na ṱhoḓea dza vhaṅwe vhathu ngavho . 
Nga maanḓa , kha tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe , zwigwada zwo humbelwa u : 
U vhumba maḽeḓere danzi a shumiswaho tshifhinga tshoṱhe .
( b ) vhathu vhararu vho nangiwaho , nga murahu ha vhukwamani na Vhalangavunḓu , vha tshi bva kha mutevhe wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa maitele o randelwaho kha mulayo wa lushaka ,
Muvhigo u sumbedza zwo no swikelwaho nga Afrika Tshipembe kha u dzhiela nṱha pfanelo dza vhathu na mbofholowo dza ndeme sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ndayotewa .
Hezwi zwi katela ku shumisele kwa ndifho na thikhedzo dza masheleni sa zwishumiswa zwa mbekanyamitele . 
Ambani nga zwine Mandu a amba na u ita .
humiswaho kana muthelo u saathu badelwaho .
Kha khethekanyo dzi tevhelaho ṱhaṱhuvho yo dodombedzwaho nga ha u fhulufhelea ha mugaganyagwama i khou ṋetshedzwa . 
5 / 5 U ṱanganedza ha u khunyeledza nga khoro ya masipala
Musi vho vhudziswa nga ha uri naa vho vha vha tshi ḓivha nga ha milingo ine ya kwamea kha zwa u ita thathu , vho amba uri vho vha vha sa fhulufheli uri vha nga vha vho kavhiwa nga vairasi ya HIV musi vha tshi khou itwa thathu . 
U dzhiela nzhele lwa Tekeniki : U shumisa lwa kule hu ṋetshedza u shandukisa nyito dza muthu a shumisaho dza vha mukono wa mashumisele a kule na kuitele kwa tshishumiswa tsha magumoni . 
Sa dzangano ḽi shumaho nga nḓivho , u bveledza Vhashumi vhashu ndi zwa ndeme ya tshiṱirathedzhi yashu . 
Masipala u fanela u -
Kiḽoso iyi i livhana na zwa matheriaḽa wa u khetha na u ṱoḓa u shandukisa Khomishini nga nyolo ya bammbiri ḽa u vouthela , mabogisi a u vouthela na phera dza u vouthela . 
Ndi mashangoni afhio he bola ya milenzhe ya aluwa hone ?
Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe dzi shumiswa nga vha Muhasho wa zwa Maḓi na Vhusimamaḓaka sa tshiko tshihulwane tshawo tsha mafhungo na tsheo i tikedzaho u itela u haṱula u tea ha u ṱanganedza maḓi na dziṅwe ndivho dza ndangulo ya ndeme ya maḓi . 
Zwi elanaho vhukuma na maga o fhiraho , hu ḓo vha khethekanyo ya vhuṅwe vhuḓifari sa vhutshinyi ha vhugevhenga . 
U shumisa thounu , u bvisa ipfi , luvhilo , u ṱanganya maṱo , kuimele na ngafhadzo nga nḓila yone
Kha vha ṱhogomele zwiga zwa ngafhadzo zwau tshoṱelwa ha asima .
Zwishumiswa zwa vhulimivhufuwi zwo dzulela u vha zwi songo fanelaho u
U sikwa ha mishumo zwi ḓo ongolowa , nahone miṱa minzhi i ḓo kombetshedzea u tshila nga miholo yo fhungudzeaho , naho ikonomi i tshi khou vuwa . 
U sa vha hone ha thikhedzo hayani na u sa vha hone ha mbekanyamushumo u bva tshikoni , kha tshiṱiriki na Vundu u thusa vhagudi kana vhabebi
MUTHOLI U NA VHU IFHINDULELI VHUFHIO ?
Musi vho farwa , vha na pfanelo ya u fhumula , u ḓiswa khothe hu sa athu u fhela awara dza fu-inamalo na pfanelo ya u imelelwa nga ramulayo .
Mbekanyamushumo dzo khetheaho , dzine dza ḓivhea nga u pfi Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhubindudzi ha Vhulimi , ḽo thoṅwa miṅwedzini yo fhiraho , u tikedza vhorabulasi vha vharema vhane vha khou bvelela na u thusa thandela dza mbuedzedzo ya mavu kha u wa . 
Vha ḓo kona u swikelela khothe nga mbadelo dzo fhungudzwaho .
vhafumakadzi vha vhaimana
Nga nḓowelo phaiphi i ḓo gwelwa fhasisa vhukuma kha phurofaiḽi ya fhasi ha lwanzhe kha zounu ya vhugabelo . 
Arali muthu a na ṱhonifho kha vhuṱanzi havho hoṱhe , nahone hu si muvhigo wavho fhedzi , mulamuli o swikela phendelo ine ya vha tsheo ine muṅwe na muṅwe ane a vha mudzhiatsheo a nga ita yone . 
U davhidzana na ofisi khulwane zwi tshi elana na mafhungo oṱhe ane a elana na kushumele kwa ofisi . 
Mutheo u ḓo dovha hafhu u ṋetshedza ṱhalutshedzo ya vhunzhi ha nyimele i thomaho na uri zwo ralo zwi ḓo shumiswa sa databeizi ya u vhambedza ngazwo u itela u monithara na vhupimathengo na u dzudzanya zwavhuḓi zwisumbi zwa kuvhumbele kwa ḽogo . 
Zwiṱirathedzhi
Mulayo wa ḽifhasi wo vha u tshi konḓa kha zwa khangwelonyangaredzi khathihi na mbetshelwa dza khangwelo dzine dza dzhiela zwipondwa pfanelo dzavho dza mulayo . 
Ndi khou ṱoḓa u vhambadzela nnḓa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo .
Mafhungo nga ha shedulu na tshikoupu zwo khwiṋiswa , fhedzi hu si lu swikaho kha mafhungo nga ha mutengo . 
Nṱhani ha hezwo , hu na zwibviswa zwi re nṱhesa zwi tshi kwama mafhungo a tshelede na ndondolo nga muvhuso na tshumisano kha bada dza muvhuso , zwa vhudavhidzano , ṱhumanyo ya maṱi na muḓagasi kha dzingu , zwine vhunzhi hazwo ha vha na u ṱandavhuwa na u vha na masiandaitwa zwi tshi kwama u tholwa ha vhathu . 
Nḓivho ya maitele na kuitele zwa ḽaborathori yo teaho . 
Tsha u thoma , mdi ngauri muhwelelwa o ṱanganedza uri ha na nḓivho ya mishumo i si ho mulayoni ye ya itwa ngomu bulasini . 
afidaviti BI-172A hune ha vha na vhushaka ha u funana hu sina mbingano na vhuṱanzi ha u dzula vhoṱhe
Kha vha fhedzise thasiki dzi re afho fhasi .
Tshumisano vhukati ha sekhithara ya muvhuso na ya phuraivethe zwi ḓo thusa kha u ranga phanḓa nḓila ya nyaluwo na zwikhala zwa mishumo . 
Nga kha nyolo ya ngona heyi , muhasho u shuma kha u khwinisa khonadzeo yauri u ṱanganelana ha nungo nga miraḓo zwi ḓo livhanywa nahone zwa bvelela . 
U ṱanganya mihumbulo hu tshi shumiswa tsumbo , mapa ya mihumbulo , mutevhe ya vhubuvhisia , fuḽou tshati kana mitevhe
Zwiengedzwa u bva kha vhuvhudzisi uri zwo dzheniswa na uri mvetamveto ya vhuvhili yo phaḓaladzwa kha vhakwameaho vhoṱhe u itela maṅwe mahumbulwa . 
Ndi khou dzhiela nzhele u livhuwa ha khomishini kha vhaimeli vha zwa mulayo malugana na hezwi . 
1.2 . Zwigwada zwo fhambanaho zwa Dziminisiṱa zwi ḓo tshimbidza miṱangano ya nyanḓadzamafhungo nga kha GCIS mafheloni a ṅwedzi uno , hune ha ḓo ambiwa nga zwe mihasho ya swikela kha themo iyi .
Hu na phambuwi dzo khetheaho ho sedzwa u rekhodo dza mishumo ya muzika . 
U pfiwa ha mugaganyagwama hu khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dza MFMA , 2003 dzi a swikelelwa u ya nga ha u dzhenelela ha tshitshavha kha maitele a u ita mugaganyagwama .
Kuitele kwa u nanga
20 Zwiṱirathedzhi nga tshipikwa
Ṱhoho ya vhudzisa Vho Ndau ya ri Ndi nga amba navho ?
Hu ḓo vha vhuḓifhinduleli ha rathandela wa konṱiraka , kha nyimele ine iṅwe thandela ya ṱanganedzwa , u dzhia vhuḓifhinduleli hoṱhe na khwalo zwa uri thandela iṅwe i tevhedza kha masia oṱhe na zwitandadi na ṱhoḓea zwa mutholi . 
Malugana na tshumelo dza tsireledzo ya vhashumisi ho rwelwa ṱari fulo ḽa " mushumisi ndi khosi " , nahone vhuitwa ha u tsivhudza vhashumisi ho vha hone u mona na vundu . 
U wana vhafaramikovhe
Muvhilo wa nyaluwo ya tshibveledzwa tsha vhulimi ndi muhulwane kha mimaraga i dzhenaho maragani , sa afha mbuelo dzi tshi engedzea nga phimo khulwane na uri u ya dziḓoroboni zwi tshi vha u sudzuluwa u bva kha vhubulasi ha muṱa muthihi u ya kha ngona dza nḓowetshumo nnzhi . 
Vhaṅwe vhagudisi vha re na mutakalo wavhuḓi vha kombetshedzea u dzhia muṅwe mushumo musi vhagudisi vha lwalaho vha siho mushumoni . 
Khumbelo dzi nga itwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe .
Ndi zwone , phindulo nthihi fhedzi u bva kha muvhuso u swika zwino yo tou vha ya u itela khaedu tshipiḓa tsha ndifho ya ndiliso nga muthu tshi re kha themendelo dza Khomishini . 
Nga u hana u tendela Thorpe a tshi a dzudza vhukwamani uvhu nga u tikedza na u swikelela lwo fhelelaho ofisi yawe zwi ḓo tshinya vhushaka uvho , zwi ḓo tshinya vhumatshelo hawe na uri zwo vha zwi tshi khou tsitsela tshiimo tshawe fhasi . 
ZWIDADE ZWA U VHALELA
2.1.1 Zwibveledzwa na Puḽatifomo
pfufhifhadzo - tshitatamennde tsha muhumbulo tsha u khauledza ipfi
Mabindu a bveledziselaho mbambadzo / makete / maraga
Mabviswa a dzimbalombalo ndi khanḓiso ya ṅwaha nga ṅwaha nga Dzimbalombalo vha SA nga mpfu na zwivhangi zwa lufu vha tshi shumisa data yo kuvhanganywaho nga Sisteme ya u Ṅwalisela ya Vhapo . 
U rumela maṅwalo oṱhe nga tshifhinga phurokhwayamenthe u itela u vhaledza . 
NHBRC ndi tshiimiswa tsha muvhuso tsho thomiwaho zwi tshi ya nga Mulayo wa Maga a u tsireledza Vharengi vha Dzinnḓu , Mulayo wa vhu 95 wa 1998 .
Muvhuso u nga amba uri u khou lingedza u thivhela vhathu kha u fhurwa tshelede .
Kha thendelano yoṱhe na vhone , Santana u tea u ṱuwiswa , a nga gudisa hani thimu yashu ya lushaka a sa koni na u davhidzana navho ? 
Phanḓa ha khaedu dzi dzulelaho u vha hone dza u kunga , u bvelela na u dzudza ṱhahelelo ya zwikili zwa ndeme , mbekanyamushumo dza vhugudisi ho dzudzanyeaho na tshiimiswa tsho angalalaho tsho ḓisendekaho nga mvelelo dzi ḓo itwa , u iswa phanḓa kha u vhona uri hu na mveledziso ya mushumo , nyaluwo na vhupuḽani hu tevhetshedzanaho . 
Magavhelo a kutshilele tsumbo , Phensheni
4.3 U LINGA HA FOMAḼA
U ṋea muhumbulo wawe nga ha kuvhonele kwawe
Thandela i katela u khwiniswa ha vhuhulwane sa u talwa hafhu kha bada u itela u ṋetshedza miṅwe mitalo na u khwiniswa ha bada na kha dzirempe . 
Nḓisedzo ya nyangaredzi , dza tshumelo dza ndondolo dza mutakalo dza ndeme dzi sa ḓuri , hu tshi katelwa u thivhela malwadze na ṱhuṱhuwedzo ya vhupo ho tsireledzeaho vhu re na mutakalo . 
tsumbi ya u konana ha zwitshavha i ḓo engedzea uya kha 90% nga 2019 ( u bva kha 80,4% ya 2011 ) .
Vhalani tshiṱori ni fhindule mbudziso .
Arali vhadzulapo vho dzhenela kha maitele a u dzhia ha tsheo vha ḓo tikedza zwiitwa sa musi vha tshi vhona mbuelo kha vhone vhaṋe lwa tshifinga tshilapfu .
U anḓadza , ṱana , apuḽouda , phaḓaladza kana u pfukisela zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwi songo teaho , u semana , u pfuka pfanelo , zwi re na lunyadzo , zwo tshikafhalaho , kana ṱhoho dzi siho mulayoni , dzina , matheriaḽa kana mafhungo . 
Naa ḽeri dzo shumiswa zwavhuḓi malugana na u ita mushumo ?
Tshifani tshanga ndi _____________________ .
Dzi nga konou vha lushaka lwa tshibveledzwa tshithihi ( u khwaṱhisedza u pfesesa tshivhumbeo tsha tshibveledzwa ) kana lushaka lwa tshibveledzwa lwo fhambanaho ( u ṱuṱula ḽiṅwe dzangalelo na u engedza vhuhulu ha vhukoni ha u vhala ) .
U itela mbudziso ya nga ha vhulapfu ha ḓuvha , a ri tei u ita ḽiedza ḽi vhonalaho . 
VHEGE YA MADALO A NCOP KHA VUNḒU NDI MINI ?
Izwi zwi tea hafhu u bveldzwa nga mutengo wa fhasisa hu tshi khou humbulwa ṱhoḓea dza u swikelela vhuimo ha khwine . 
Thendelano i ṋetshedza muhanga u re mulayoni u itela vhufarisani ha dzingu vhukati ha Mashango ane a kwamea nga zwa u dzhia maga a vhufarisani ho sedzwa kha u tandulula thaidzo dzi welaho thungo dzoṱhe vhuponi ha phendelani na maḓini ane a wela hoṱhe .
Ndivhuwo nga mulomo na dzone dzo wanala hu tshi khou livhuwiwa muhasho kha tshumelo yavhuḓi . 
Tshienge tsho tshakekanywaho , dzhusi , ṋunzwu , zwidzikisi , mamaḽeidi na zwiṅwe zwilungi zwi bveledzwa nga nḓila ya makwevho u bva kha thindi yo salaho yo nambatelana na lukanda nga murahu ha u tshewa na u fhungudzelwa ha mukumbu wa nga ngomu . 
Nga kha zwiimiswa zwa dzhango na dzingu , ri ḓo shuma malugana na u vhumba pfanelo dza vhathu dzi ṱhonifheaho na demokhrasi kha dzhango ḽa Afurika .
muvhigo wa mutakalo wa u thoma wa dwadze ḽo ṱahaho mushumoni
1.2 Khabinethe i khou livhuwa MaAfurika Tshipembe vhoṱhe na ḽifhasi kha u shela mulenzhe kha Ḓuvha ḽa Dzitshaka ḽa Nelson Mandela naṅwaha .
Zwithu zwa ndeme kha riṋe zwi tea u dzula hu u fhelisa vhushai , u kunda malwadze nahone ri lwela u swikelela zwipikwa zwa mveledzo ya miḽeniamu ya Afrika . 
Nzudzanyo ya zwileludzi zwa tshumelo ya zwiḽiwa ndi i konḓesaho u fhira dziṅwe tshaka dza thandela dza vhupulani . 
Hezwi zwo ita uri huvhe na ndeme ya ndango na u khwinisa kushumele . 
Izwi ndi tshoṱori tshi tsivhudzaho nga u ṋea ndaela riṋe ya u vhudza na u vhulunga ḓivhazwakale yashu nga riṋe vhaṋe na tshifhinga tshashu . 
U imela Khoro Khulwane na muhasho kha mupo wo teaho . 
Ṅwaha muṅwe na muṅwe , nyendedzi dza u vhiga nga muhasho wa vundu dzi a bveledzwa na u phaḓaladzwa kha mihasho yoṱhe uri i tevhedze . 
Vhalusei Miraḓo ya Phaḽamennde :
U tea u kona u ṱola na u kona u ṱola zwileludzi zwa u langula ndozwo . 
U vhala mafhungomatsivhudzi a u tou vhonwa .
Muhasho wo tevhedza ndaelo nga u thoma Komiti ya Tshayandaulo kha Mulingo ya Vundu u konanya ndangulo ya ndaulo yo bvaho nnḓa ha nḓila ya mulingo kha ḽevele ya tshikolo na tshiṱiriki . 
U lavhelesa na u ṱola mvelaphanḓa malugana na u fusha dzindivho . 
5.6 Nzudzanyo ya kutshimbidzele kwa u pulana
Huṅwe u dzhielwa nzhele ha ndeme ho vha u vhona uri ndangulo yo linganaho , vhulanguli na vhashumi vha khemisini vha a ṋetshedzwa u itela uri vhashumi vha ngalafho vha nga shumisa tshifhinga tshavho tshi re hone nga nḓila yavhuḓisa u itela mushumo wa ngalafho . 
Kha nyimele nnzhi mvelelo dzi a engedzea ha ṅwambo wa phimo dza vhulwadze , mutengu wa u dzhenelela na u dzula vhuongeloni tshifhinga tshilapfu . 
Ndivho ya mubindudzo wa themamveledziso ndi ya u fhungudza masheleni a shumiswaho kha vhubveledzisi , u shumiswa , vhuendedzi na vhudavhidzano . 
Z Thero ya 4 : Mupo washu
Ri na fulufhelo ḽauri bugu idzi dzi ḓo thusa vhadededzi ( vhagudisi ) mushumoni wavho wa u funza wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe khathihi na u vha na vhuṱanzi uri vha khunyeledze kharikhuḽamu yoṱhe .
( GCIS ) vho mbo ḓi kwamana na vha Design South Africa - vhane vha vha tshiimiswa tsho imelelaho zwigwada zwa vhathu vha u ola Afurika Tshipembe nga vhuphara - uri vha ṱalutshedze vhathu vha fumi vhane vha vha vhone vhakoni u fhira vhoṱhe .
U ṋea mihumbulo uri hu bveledzwe tshiṱori tsha kiḽasini ( u ṅwala na vhagudi ) .
Nga hei nḓila ni ḓo vha na vhukoni ha u shuma ni noṱhe , na u sedzulusa thaidzo dzo serekanaho , u wana mafhungo na u sedzulusa mafhungo ayo . 
Vhana vha maḓana mavhili na vha furathi rathi u bva kha mavunḓu oṱhe vho dzhenelela kha thangela phanḓa ya khanedzano ya Mulaedza wa Lushaka kha tshipiḓa tsha vhaswa kha u lwa na vhushai .
Thendara iyi i ḓo elwa i tshi vhambedzwa na modele wa u ṋea maraga wo teaho nga tshifhinga tsha u ela . 
Ṱhanziela ya u reila yavho ntswa i fanela u vha yo luga kha vhege nṋa u ya kha dza rathi .
Ṱalutshedzani , u ṋea tsumbo , ṱhoḓea ya khwiniso kha shedulu . 
Zwivhi zwa u sa vha dzhenisa ndi zwifhio ?
Muimeli wa iṅwe ya dzikhamphani dza tsireledzo we a vhona thaidzo phanḓa ha musi thaidzo dzi tshi vha hone , u ṱalutshedza uri o lingedza hani u dzudzanya muṱangano wa ṱhoho dzoṱhe dza tsireledzo , fhedzi a kundelwa . 
Zwishumiswa zwa nnyi na nnyi zwa nzudzanyo ya nṱha na ya vhukati zwi tea u wanala fhethu hunzhi u ya kha tshikhala tsho vuleaho na sisiṱeme ya mutshimbilo - ngamaanḓa izwo zwi thusaho vhuendi ha nnyi na nnyi . 
U shumisa thandela - u ita uri thandela kana pulane ya mushumo i shume .
vha na vhukoni vhuhulwane na ndalukanyo
5.1 . Khabinethe i amba ya dovha kha u sathula u tambudzwa lwa vhudzekani ha vhafumakadzi na vhana , zwi si na ndavha na uri vhuimo ha vhatambudzi ndi vhufhio tshitshavhani .
Kha mahumbulwa avho , vhathu vhanzhi vho vha vha khou vhilaedzwa nga uri tshivhalo tsha vhathu vho iswaho nga tshiendedzi kha vhupfiwa nga vhathu a tshi ngo lingana . 
Arali zwi songo ralo , ndi vhagudi vhangana vha si na ?
Naho arali vha sa tou renga mikovhe thwii , miṱa ine ya vha na mbuelo ya fhasi i nga kha ḓi kona u vha nayo nga iṅwe nḓila , sa tsumbo nga kha pulane ya phensheni i tikedzwaho nga mutholi . 
Voutu dzo tendelwaho , dzi saathu vhuya dza fhambana u bva kha mukovho wo dzinginywaho , dzo gazetiwa na u anḓadzwa sa milayo ya mikovho ya phalamennde . 
128. Khetho dza Vhalangavunḓu
Mvumbo ya vhukuma ya mulandu i nga si vhuvhiswe nga u vhidza zwiṅwevho . 
Mupfuluwo wa para-funds kha vhupo vhune mulayo wa vha wo dzudzana na ndaela ya vhulavhelesi , a u nga ḓo fhelela . 
Mvelelo ya mbekanyamushumo ṱhukhu iṅwe na iṅwe i ḓo elwa ṅiṅwaha miraru miṅwe na miṅwe . 
U shumisa maitele a u ṅwala
Khakhululo khulwane dza zwa ikonomi dze dza shumiswa kha mashango manzhi a Afrika dzo no ḓi thusa u ita uri ikonomi dzavho dzi vhe dzo khwaṱhaho vhukuma musi dzo livhana na midzinginyo ya nga nnḓa . 
U fhindula mihumbulo ya vhaṅwe nga u vhavhalela na ṱhonifho
Vha tshimbila mudavhini vho livha tshiṱediamu .
Muraḓo a bvaho shangoni ḽa nnḓa a nga ita khumbelo , fhedzi kumbelo iyo i fanela u itwa ho ṱanganelanwa na muthu wa Afrika Tshipembe .
Vhunzhi ha vhathu vha nga shumisa madi matuku nga u shandukisa kuitele kwavho kwa zwithu na nga u vhulunga madi .
Thendelano iyi i nga khwiniswa kana tshifhinga tshenetsho tshi nga engedzedzwa nga Nḓila ya Manweledzo . 
Mbudziso ya ndeme ndi ya uri khumbelo yavho yo tea phanḓa ha khothe kana khumbelo yavho i nga bvela phanḓa na . 
( 2 ) Khoro ya musanda ine ya tevhela maitele a mulayo wa sialala nahone ye ya vha yo tendeliwa nga mulayo musi Mulayotewa u saathu thoma u shuma , i nga isa phanḓḓa na u shuma i tshi tevhela mulayo muṅwe na muṅwe u no khou shuma khathihi na nḓḓowelo .
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , 2000
U shumisa pfano ya ṋefhungo na ḽiiti nga ngona , tsumbo , Vhathu vha dzula..,;Tshikolo tshi dzhena . . . .
phungudzo ya kuelele kwa mulambo , hu tshi khou shumiswa madi a mvula u sheledza miri kana zwimela sa kha vhusimamadaka ha zwa vhubindudzi zwine zwa todesa madi manzhi u fhirisa madaka a mupo .
Ri khou ṱoḓa u tendelana ro khwaṱhisa na mabulamuhumbulo a Khomureidi Phuresidennde Vho Nelson Mandela a zwenezwino nga heḽi fhungo musi vha tshi ri : 
Lavhelesani maipfi o talelwaho nga fhasi .
Zwazwino , u shumiswa ha mapuḽastiki ono shumaho fhedzi zwi ḓisa zwikhala zwa mbuelo ya vhadobeli vha mapuḽastiki vha linganaho 60 000 .
Mitengo ya zwibveledzwa zwa mafhi , zwine zwa vha , mafhi a luvhisi , mafhi a luvhanda , tshisi na boḓoro a yo ngo fhambana nga maanḓa na kuitele kwa miṅwaha miraru yo fhelelaho . 
Ngauralo , ndi zwa ndeme kha ṱhoho dza mihasho u dzulela u ita modaresheni wa tshikoloni tshifhinga tshoṱhe .
Khumbelo ya vhureakhovhe u itela u a iwe mue
114. Maanḓa a Vhusimamilayo ha Vunḓu
Arali vha tshi ṱoḓa u ṱunḓa zwikambi kana zwiveledzwa zwa zwikambi nga buto kana nga maboḓelo ( nga nnḓa ha mahalwa ) zwi tshi ya Afrika Tshipembe , vha fanela u ita khumbelo ya ṱanziela ya u ṱunḓa zwikambi phanḓa ha musi zwibveledzwa zwa zwikambi zwi tshi vhofhololwa uri zwi phaḓaladzwe photho ya vhudzheno .
U shumisa maḽeḓere danzi ( mathomoni a fhungo na kha madzina o teaho ) na ndongazwiga zwone ( tshithoma , khoma , tshivhudzisi , tshigarukela ) .
Mutengo woṱhe wo fhelela u ḓo vha R1.5 miḽioni .
Phurogireme ya Thikhedzo ya Ndangulo ya zwa Masheleni ya GEP i ḓo thusa vhone , ramabindu , u langa masheleni a bindu ḽavho nga nḓila yavhuḓi , vha tshi khou shumisa sisiṱeme dzo khwiṋiswaho dza thikhedzo dzi tevhelaho :
Kha nyimele iṅwe na iṅwe , kha tshiimiswa tshashu tsha zwa matshilisano tsho kombamaho , hu nga si vhe na nyaluwo hu si na mveledzo . 
Muano nga mupfumbudzi
U dzhia tsheo ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha vhutshilo ha muthu . 
Kha vhuṱanzi ho linganaho u khwaṱhisedza mbilaelo a zwi nga ḓo anzela u bvela khagala . 
Mivhuso miṱuku ya lushaka i nga si ite khwalo dza zwa ikonomi i tshi itela muvhuso wa vhukati . 
Tshipiḓa tshi vhonalesaho tsha u funza ndi nyito ya u funza yone iṋe . 
u dzudzanywa ha mbekanyamaitele na maitele malugana na ndondolo ya mutakalo kha tshiimiswa .
Tsedzuluso ya muelo wo fhelelaho wa PDFIs i ḓo thusa kha u vhona uri mishumo yavho i khou tshimbidzwa na u bveledzwa hu tshi khou tikedzwa ndivho ya mbekanyamaitele ya ikonomi na u vhona uri thundu ya Muvhuso i khou iswa ho teaho na u shumiswa nga nḓila yone .
4.3.2 U shela mulenzhe ha tshitshavha , tswikelelo kha mafhungo , na zwa tshiphiri 47
Ndivho ndi u ṋea vhalwadze Kapa Vhukovhela tshenzhelo ya khwiṋe , ya khwaḽithi i no wanala kha tshumelo dza zwa mutakalo dza maṱhakheni dza nnyi na nnyi . 
Mawanwa a modele a katela vhuṱala hu vhonalaho ho ṱanganelaho ha pulamu dza vhuimazwikepe hoṱhe ha muanḓadzo na mawanwa a vhonalaho a tshitandadi a tshaka dzo fhambanaho dzoṱhe dza zwiṱaluli zwa muanḓadzo . 
Zwi bula uri , kha vhupo hugede zwi a konadzea u wanela vhavhuelwa pfanelo dza tshumiso ya mavu , hu rangiswe phanḓa tshaka dza sabusidi dzine dze dza ḓisendeka nga pfanelo dza lushaka ulu . 
madzangano a zwa vhaswa
Matheriaḽa a muthu wa vhuraru : Thendelo ya u bveledza hafhu matheriaḽa a re na nzivhanyedziselo a i kateli matheriaḽa o topolwaho sa nzivhanyedziselo a muthu wa vhuraru . 
Sa zwenezwo , arali khovhe dza lafhiwa nga ḽeveḽe ya fhasi ya zwivhulahazwitzhili kha yo teaho dzilafho , hezwi zwi nga ita uri zwitzhili kha khovhe zwi si tsha vhulahea . 
Vho Montana vho amba uri vha khou tama uri mufhinduli wa vhuraru avhe mutsivhudzi wavho wa sipeshala kha mafhungo a ndaka . 
Mvelele yashu na vhufa ha mupo zwoṱhe ndi vhubvo ho vhu sa wanali huṅwe fhethu ha vhutshilo na ṱhuṱhuwedzo . 
4.8 Khabinethe i fhululedza vhagidimi vhashu kha u fhedza vhe kha vhuimo ha vhu13 ngei kha Migidimo ya Dzingwena dza Ḽifhasi ya vhu15 kha ḽa Beijing , China na u wina medala muthihi wa musuku na mivhili ya buronzi .
U ṅwala pharagirafu nthihi ( mafhungo maṱanu na mararu ) , tsumbo , mafhungomaitei a ene muṋe , tshiṱori tshe a ḓiṅwalela , u ṱalutshedza tshithu
Ri khou isa phanḓa na u khwiṋisa milayo u itela u leludza u ṅwaliswa ha mabindu na u khwaṱhisedza Mulayo wa Vhuṱaṱisani u itela u vulela makete vhadzheneleli vhaswa .
Bammbelo ḽine ḽa vha hafu ya ḽa Oḽimpiki ndi ḽine ha ḓo farelwa hone miṱaṱisano ya u bammbela ya dzikiḽabu na mabembela , ngeno dzhimunaziamu yo shomedzwa nga zwishumiswa zwine zwa vhambedziwa na zwa nṱhesa zwa dzidzhimu dza phuraivethe , u thakhiwa ho itwaho nga Tshigwada tsha Virgin Active .
Ho vha na u kundelwa hunzhi kha u shumisa tshenzhemo ya tshifhinga tsho fhelaho nga nḓila yavhuḓi . 
Hezwi zwi amba uri Tshikimu tshi na khonṱhiraka yo khetheaho na Khemisi ya Medipost u ṋetshedza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi kha miraḓo i re kha Sapphire , Beryl , Ruby , Emerald na Onyx sa dzi khetho .
Ri ḓo kovhana nga u tou funa ngudo dze ra guda na vhashumi nga riṋe vha re mavunduni maṅwe . 
Ni ḓo vhona miri mihulu na milapfulapfu .
Muṱhomphei Mufumakadzi Vho T R Modise - Mudzulatshidulo wa NCOP
Tshenzhemo yashu kha u vusuludza themamveledziso dza ikonomi na dza matshilisano kha zwikolobulasi zwa kale i khou thusa u tikedza tshanduko ine ya khou iswa phanḓa zwitshavhani hune vha ḓi kukumusa . 
U vhuisa muhumbulo zwavhuḓi
Shumisani tshigambudziso ? kana tshigagarukela !
U tea u vha na vhukoni ha u pulana , u dzudzanya , u lavhelesa , u ingamela na u linga mushumo wa vhashumi vha re nga fhasi hawe . 
Lavhelesani tshifanyiso ni kone u ṅwala maipfi a no khou ṱahela .
Vhunzhi ha ayo maga o dzudzanyea .
( ii ) Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone kha Khoro ;
Mulangi wa thandela u tea u ṱalukanya :
Vho vha vha wa ndeme kha u tshimbidza mafhungo a zwa mutakalo wa vhudzekani na zwa mbebo kha ḽa Afrika kha miṅwaha ya zwenezwino .
Nga mbuno idzo , ndi khou vhea nga u pfufhifhadza mbuno dzo swikisaho kha u magumo anga . 
Zwiteṅwa zwa vhulayi kanzhi zwi a dzhiiwa u itela u amba nga ha mafhungo a elanaho na mikhwa kana vhuḓifari ha vhashumi . 
Ro isa phanḓa na u swikelela vhuḓifhinduleli hashu kha zwa ndayotewa zwi tshi elana na nḓisedzo ya tswikelelo kha tshumelo dzi re khagala nahone dza ndeme u fana na maḓi na tshampungane , muḓagasi na bada dzi swikeleleaho dza masipala . 
Mutevhe u tevhelaho u ṱanḓavhudza vhuḓifhinduleli vhu tshimbilelanaho na malaṱwa ha miṅwe ya Mihasho ya Muvhuso ya lushaka yo fhambanaho , sa zwe zwa buliswa zwone kha theo ya mulayo ya zwino . 
DZIṄWE NḒILA NA KHAEDU
Ni humbule uri akhaunthu dza vhathu nga nthihi nga nthihi dzi ḓo engedza mafhungo a ndaulo na vhubindudzi kha tsireledzo ya Matshilisano , vhasaukanyi vha nga ḓi topola tsumbo dzire nga fhasi ha dziṅwe mbekanyamushumo dzire hone . 
Ndi khou ni ṱuṱuwedza uri ni i vhale , ambani nga hayo nahone ni ite khanedzano nga ha sumbanḓila dzine ya vha nadzo . 
Zwine zwa mbilaedza nga maanḓa , Mudzulatshidulo , nga ṱhonifho , ndi uri ho vha hu na miraḓo ye ya vha i na zwigidi ye ya dzhena kha Nnḓu yo shudufhadzwaho i huliseaho vhukuma ya Phalamennde musi i kha dzulo .
Tshumelo dzi tevhelaho dzo engedzedzwa Vhuongeloni ha Paarl : 
Tsumbo ya tswikelelo yo katelwa kha ṰHUMETSHEDZO ya 4 .
Ndi a ṱanganedza vhuḓifhinduleli hoṱhe ha u ita mushumo wone na u phethiwa ha vhuḓifhinduleli hoṱhe na nyimele dzi fhirelaho kha nṋe fhasi ha thendelano iyi sa muhulwane a re na vhuḓifhinduleli ha u phethiwa ha konṱiraka iyi . 
Tshumelo dza zwa masheleni dzine dza swikelelea , dzo teaho nahone dzine dza thusa
Mbudziso : Ndi ngani zwi zwa ndeme u bveledza phurofaiḽi ya wadi ?
Vundu ḽi ḓo ḓivhadza Rakontiraka nga u ṱavhanya nga u tou ṅwala nga mbilo ifhio na ifhio i bvaho fhasi ha ḽiṅwalo ḽa pfulufhedziso iḽi . 
Zwi anzelwa u wanala kha zwinwiwa na dzhusi dzi si dza vhukuma .
U imelela vhuimo
Vhashelamulenzhe vha shuma nga vhavhili vhavhili na u vhala milayo ya ndeme ya maele a u ḓiṱunḓela hu sa nyeṱhi .
Khezwi ri sa . . .
Kha vha sedze milayo i tevhelaho uri i vha dededze musi vha tshi khethekanya tshitshavha tsha wadi musi vha tshi khou tshimbidza CBP :
Muvhuso u khou shuma nga maanḓa vhuponi uvhu u fhelisa vhugevhenga na u shuma na maṅwe mafhungo ane a bva kha tshitshavha tsha Umhlabuyalingana , ho katelwa na khaedu u mona na Isimangaliso Wetland Park .
fara tshifhinga , u vha na dzangalelo , u ḓilugisela zwavhuḓi ngudo , na u vha na mutakalo muhumbuloni na muvhilini ;
Vha tea u rambiwa u itela u vha na vhuṱanzi ha uri u nangiwa ha thandela ya IDP hu vhe khagala na uri zwibuletshedzwa zwa thandela zwo dzula nga ngona .
Ndi zwa ndeme uri vha pfesese izwi , na u vha khagala nga ha mushumo wa mukhantseḽara wa wadi uri vha kone u wana nḓila ya khwine ya u vha na vhupfiwa kha komiti .
Kha saveyi ya u fushea ha vhashumi ya zwenezwino , vhashumi vha muhashoni vho vhigwa sa vho ḓiimiselaho kha phurofesheni yavho , vho ḓikumedzela na u ḓidzhenisa nga mafulufulu kha mushumo wavho wa vhukuma . 
b ) Vho Dokotela Nolulamo Nobambiswano ( Lulu ) Gwagwa - ( u tholwa hafhu na Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
Tshivhalo tsha khemikhala maḓini : vhushaka vhu si ha vhuḓi vhu hone vhukati ha ḽogainirizimu ya toksini ya khadiamu na ḽogarizimu ya tshivhalo tsha khemikhala maḓini . 
Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Nnyi na nnyi na vhashumisani nawo vha muvhuso wapo vha ṱoḓa vhaofisiri vha mbalelano uri vha ṋetshedza ndivho dzi kaleaho dza mukovho muhulwane wa voutu , a vha ṋei mushumo matavhi a muvhuso uri a bvise migaganyagwama yao u ya nga mushumo na mvelelo . 
Tshiṱirathedzhi tsha tshumelo na sisiṱeme
kha vha ṋekane nga khophi ya tshiofisi ya konṱiraka ya vhutholi
Khumbelo ya u vhiga khombo mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso
Nga u ita ngauralo vhuvhili hazwo zwi khwinisa u vha hone ha nḓisedzo ya maḓi na u ṋetshedza mishumo manzhi i ne ya ṱoḓea . 
Zwiṅwe zwa zwishumiswa ndi zwo teaho kiḽasi dza Vhuimo ha Fhasi .
Mushumi u na themendelo ya u wana mbadelo yo fhelelaho arali hu si na mushumo u re hone . 
U shela mulenzhe havho ndi zwa ndeme .
Kha ṱhodzi dza dzimuru a ho ngo tea u gaḽivenaiziwa fhedzi hu tea u shelwa oiḽi . 
U thusa kha mvetomveto ya pulane dza u ṱola , u vhiga na u kuvhanganya zwitatisiṱika kha milandu yo avhelwaho . 
dzi engedza u shela mulenzhe ha vhadzulapo kha zwine masipala wa tshea , sa izwi dzo livhiswa na u vha na vhuṱumani na khoro ;
Naho zwo ralo , kha dziṅwe ṱhoho khonseputi na zwikili zwi a fana kha gireidi mbili kana tharu dzi no tevhekana .
Shango ḽi lozwa R7 biḽioni nga ṅwaha kha ndozwo ya maḓi .
Zwivio zwo hana u rengisela ṋama mavhengele a muvhuso , nahone izwi zwo amba uri ṋama yo vha i sa wanali u itela sekithara nnzhi dza tshitshavha . 
U vha na vhuḓifhinduleli : U ita nga vhulondo vhukuma musi u khu shumana na mafhungo a Tshikimu na u shumana na mafhungo a iwe muṋe .
Khwinisa vhukonanyi ha mbekanyamaitele ya ikonomi na tshumiso
Vha tsetse vha ḓadze fomo ya khumbelo I re afho fhasi uri vha wane ṱhanziela ya vhuḓiṅwalisi .
Hezwi zwi amba uri vha na mihumbulo miṱuku kana ṱhuṱhuwedzo u ya nga ha nyavhelo ya zwiko .
Thuso ya zwa mulayo kha mafhungo a zwa vhugevhenga yo khwaṱhisedzwa kha muthu muṅwe na muṅwe ane a farwa , zwi si na ndavha uri ndi wa lushaka lufhio . 
Tsiko ya mishumo ndi thero ya vhukati mbekanyamaitele ya muvhuso , na ndangulo yavhuḓi ya malaṱwa a ndondolamutakalo zwi ḓo sika zwikhala nga maanḓa kha ku farele , u a dzhia , na u endedzwa ha malaṱwa na ṋetshedzo ya vhupfumbudzi . 
27 . U vhewa nga nḓḓila ya tsireledzo ha milayo ya Phalamennde na ya Vunḓḓu
Kha vha ṱalutshedze uri zwithu zwa ndeme dza zwa tshitshavha zwine zwa nga sumbedziswa na u katelwa kha IDP ya masipala .
Ndi nga ni thusa ?
( 1 ) Nga nnḓḓa ha hune Mulayotewa wa bula nga iṅwe nḓḓila -
Kha vha ṋetshedze :
U ita uri vhashumisi vha ḓivhe ṱhoḓea dza mbadelo phanḓa ha musi hu tshi nga ṋetshedzwa tshumelo ya themamveledziso . 
Komiti ya Wadi i ḓo tea u langa phambano ya vhathu fhethu hunzhi , u bva kha u fhambana vhukati ha miraḓo ya Komiti ya Wadi u ya kha phambano ya mirafho ya tshitshavha .
CEO ndi Muofisiri wa Mafhungo u ya ngaha PAIA , 2000 .
Fhedzi hu tea u humbulwa zwavhuḓi uri Afurika Tshipembe hu tshe fhethu hune vhathu vha khethekanya nga kilasi kana vhuimo na murafho nahone hu tea u dzhiwa tsheo yo teaho u khwaṱhisedza uri komiti dza wadi dzi vhe vhaimeli vha bvaho kha mirafho yapo yo fhambanaho .
Muṅwaleli wa Dzangano khathihi na vhaṅwaleli vha dziofisi dza dzikhomishini dza vhafarisa muphuresidennde vhaṱanu vha ḓo shuma sa miraḓo yo tholiwaho ngauri vha shuma henefho vha Komiti ya Khorotshitumbe . 
Ngona ya u funza luambo kha ano zwibveledzwa a ḓisendeka nga tshibveledzwa , vhudavhidzani , ṱhanganelano na zwi lumbamaho kha maitele .
Ḽiga iḽi ḽi dodombedza mushumo u ṱoḓeaho kha zwipiḓa zwa u fhaṱa na u shuma ha thandela . 
Vhatholi vha nga ita khumbelo ya ndambedzo kha SETA yavho musi vho no saina thendelano ya vhugudisi .
Vhoramabindu vhaṱuku vho imaho nga vhoṱhe vha anzela shaya pfuma vha swika hune vha kundelwa u badela mbadelo dza u shuma vhe kha senthara dza mavhengele lune zwa vha thivhela u wana fhethu ha khwinesa ha u shumela he ha sikwa nga mbumbo dza netiweke . 
zwitshavha zwi nga humbela hafhu masipala uri a te komiti ya vhaimeleli vha tshitshavha u ṱola phurosese na u eletshedza masipala na zwo sedzwaho nga masipala u itela nyengedzedzo na khwiṋiso ya tshumelo
Fhethu ha nnyi na nnyi hune ha nga wanala vesheni yo fhelelaho ya Tshitirathedzhi tsho Gaganywaho tsha do walaho hone u itela mihumbulo yavho u bva mafheleloni a Thangule 2002 u swika Lavhutanu la dzi 31 Phando 2003
Khabinethe i fhulufhedzisa tshitshavha uri u lozwea ha vhutshilo nga u sa londa ha mapholisa nga zwifhinga zwa migwalabo a zwi nga ḓo dzhielwa fhasi .
3.4 Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha , wa 2015 Phalamenndeni .
Tshipiḓa tsha vhuṋa tsho vhumbwa nga zwishumiswa , ngona na matheriaḽa zwi no thusa kha uri pfunzo i kunge na u vhuedza zwa dovha zwa i khwaṱhisa . 
U shumisa luṋanga kha pfufhifhadzo ( tsumbo ndi nga ' ni ) .
Ri ḓo thoma sisteme ya muṋetshedzi o ḓiimisaho , yo bviswaho kha vhafari vha Eskom .
Mafhungo a nyanyuwo a nga shela mulenzhe zwihulwane kha nḓila ine muthu a kona ngayo u guda kana u ḓitshidza ; ngeno , mvelaphanḓa kana u kundelwa u guda zwi sa tou kwama fhedzi maimo a muthu a zwa ikonomi , zwi dovha hafhu zwa kwama na nyanyuwo . 
Nḓivhadzo : arali vha tshi khou balelwa u ḓi dzhiela masheleni nga vhone vhaṋe , vha nga ṋanga muimeli ofisini ya SASSA , kana vha ṋea muṅwe muthu mannḓa a mulayo uri a vhe ene ane a vha kuvhanganela mundende wavho .
Nga tshifhinga tsha vhukati , Afrika Tshipembe ḽi tea u sedza kha nyaluwo ya nyengedzedzo ya u thola vhashumi kha ikonomi . 
Thundu dzi a bveledzwa musi , hu nga kha vhumagi , u dzudzanya kana zwihulwane na zwipiḓa zwine zwa tou ṱumekanywa , mvelelo dza tshibveledzwa tshiswa tshi ḓivheaho mabinduni tshi re na phambano khulu kha zwiṱaluli kana kha ndivho kana mushumo u bva kha zwipiḓa zwatsho . 
Mutambo wa u rwa bola ya thenisi nga tshanḓa , u rwa baḽoni , nz .
U vhumba na u londola sisiṱeme ya Ndangulo ya Ndunzhendunzhe ya Nyisedzo u mona na Muhasho wa Mutakalo woṱhe wa KwaZulu-Natal . 
Ndi mbekanyamushumo dzifhio dzi re dza mitambo ?
Vhukoni ha sisteme vhu ḓo elwa hafhu sa zwo ṱalutshedzwaho kha khethekanyo ya u vhea iṱo na u ela ya ḽiṅwalo iḽi . 
Tsha u fhedzisela , ṅwalani fhungo ni tshi sumbedza zwine murero muṅwe na muṅwe wa amba .
Khothe dzi bveledza mulalo , vhudziki na dimokirasi nga kha u tandulula khuḓano . 
Ri ṱanganedza na u renda tsheo dzo itwaho nga vhoramabindu vha vha konḓelwaho vha kale u tikedza mitambo nga maanḓa bola ya milenzhe . 
Musi vhushai ho anda ngaurali a hu nga vuwi ho vha na tsireledzo ya vhashai na ya avho vha re vhapfumi . 
Tshigwada tshi nga bveledza muṅwe mapa wo vhumbwaho nga uri vha ṱoḓa u vhonisa hani wadi yavho tshifhingani tshiḓaho .
Kuitele kwa ngudo kha khonadzeo dza muthelo mimbete kwo thomiwa . 
Nga tsumbo ya vhone vhane ya u ḓiimisela na vhukumedzi vho vha na vhukoni ha u kwengweledza avho vhane vha timatima na avho vha re na phambano dza uri ezwi a zwi tei u tendelwa na khathihi uri zwi kunde zwipikwa zwihulwane zwa nndwa ya mbofholowo . 
Mutheli muṅwe na muṅwe ane a rumela fomo dzo teaho u khou shela mulenzhe kha u bveledza Afurika Tshipembe .
( 2 ) Mmbi ya vhupileli ndi yone mmbi ya maswole i re mulayoni kha Riphabuḽiki .
Kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa deme , ri ḓo thoma maitele a u dzudzanya Dzhendedzi ḽa Ndangulo ya Mukaṋo ; ri ḓo tea u khwaṱhisa nungo dzashu dza u lwa na vhutshinyi nga inthanethe na vhufhura ha bugu ndaula , na u khwinisa sisteme kha dzidzhele dzashu u itela u fhungudza dovhololo ya vhugevhenga .
2.3 . Tsheo nga Minisiṱa wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ya u khethekanya Zounu ya Ikonomi yo Khetheaho ya Musina-Makhado ngei kha Dzingu ḽa Vhembe ḽa Limpopo , na u ṋea Ṱhanziela ya Zounu ya Ikonomi yo Khetheaho kha Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Ikonomi ḽa Limopopo yo tendelwa nga Khabinethe .
Ri ḓo isa phanḓa na u ḓibaḓekanya na mazhendedzi oṱhe a kombetshedzaho u tevhelwa ha mulayo kha u lwa na samba iḽi . 
U pembelelwa ha Ḓuvha ḽa Vhaswa ḽa lushaka hu ḓo vha nga dzi 16 Fulwi 2013 ngei Newcastle , Kwazulu Natal .
Phurogiremu ya Zwikili iyi i bva kha Ṱhanziela ya Lushaka kha
Zwazwino , u khwiniswa ha Ridzhisiṱara ya Tsireledzo ya ṅwana khathihi na u ḓivhadzwa ha sisiṱeme ya vhulavhelesi ho ṱanganelaho ine ya ḓo kuvhanganywa milandu yoṱhe ya u tambudzwa ha vhana kha vundu i khou sedzuluswa . 
Ḽimethafore ḽi vhambedza zwithu zwivhili nga u amba uri tshithu tshigede ndi tshiṅwe .
Kha vha ṱalutshedze zwauri kha ḽiga ḽa u thoma thimu ya u pulana i kuvhanganya mafhungo oṱhe a u pulana .
ṋomboro ya referentsi ya muthelo wa mutheli
Fanyisani maipfi a re tshibogisini tsha pinki na a re one a re tshibogisini tsha ṱaḓa uri ni vhumbe fhungo .
Khethekanyo ya mbuelo
Logo na khanḓiso dza mupo , sa , vhutshekasi , madzina o ṅwalwaho kha dziphakhethe .
Nyedziselo Nyambedzano/ khaseledzo i si ya fomaḽa U ḓivhadza muambi U livhuha
Ri tea u litsha mafhungo a u fhirisela vhuḓifhinduleli kha vhaṅwe na u vhonana phoswo musi zwithu zwi sa tshimbili sa zwe zwa pulanwa . 
GIREIDI YA 3 : THOḒEA DZA THEMO IṄWE NA IṄWE
Matheriala wa Vhugudisi
Kha vha ye kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe Go to theMuhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe wa Kapa : Ground Floor , Foretrust Building , Martin Hammerschlag Way , Foreshore , Cape Town u wana fomo ya Khumbelo ya tshikepe tsha u rea khovhe tsha mashango a nnḓa
United States ḽi dzulela u vha kha vhuimo ha fhasi musi vhu tshi vhambedzwa na GDP yaḽo . 
Ikonomi yashu i kwamea hafhu nga zwiitisi zwa miṱani zwi ngaho u shayea ha muḓagasi na vhushaka ha nḓowetshumo zwine tshiṅwe tshifhinga zwa sa dzudzanyee .
Phambano nnzhi dzi nga tinyiwa nahone dza tandululwa nga nḓila i leluwaho nga u khwiṋisa vhudavhidzano .
13 . Milayotewa ya vunḓḓu
PFUNGAVHUṊE 
u bvisa ndaela ya uri mashaka kana dzikhonani vha rumele tshelede
Muhumbulo wo vha wa uri vhadzheneleli vha nga vha na zwine vha nga amba nga nḓila ine vha sa thivhelwe . 
Ṱhandulukano , poḽotiki , zwoṱhe zwo vha zwi khagala , Mudzulatshidulo , fhedzi nyanyuwo yo vha i si khagala . 
( f ) Zwishumiswa zwo fhambanaho zwa midia : gurannḓa , magazini na burotsha
Kha u lugisa khaedu idzi , ro pfulusela vhukonanyi ha vhurangeli ha vhuholefhali kha senthara ya muvhuso , kha ofisi ya Muphuresidennde .
Izwi , nga u tevhekana , zwi ḓo engedza miholo kha vhashumi vha mashango manzhi , na u engedzea ha khephithala kha mashango a re na ṱhahelelo ya vhashumi . 
Masendelele maswa a ḓo ṱoḓa tshanduko kha vhukoni ho anganyelwaho u dzhia u swika kha miṅwaha mivhili . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo .
U vusulusa sisiṱeme ya ndangulo ya masheleni tshifhinga tshoṱhe . 
Vhagudi vha ṱuṱuwedzwa uri vha swikelele Mbekanyamushumo ntswa yo rwelwaho ṱari ya thikhedzo ya u lingedza lwa vhuvhili ine ya wanala mavunḓuni oṱhe nahone i thusa vhagudi nga pfunzo dzavho nga zwishumiswa zwo fhambanaho .
Tsumbo , phaiphi dza madi dzi fanela u valwa zwavhudi , u lugisa phaiphi dzine dza vuda na u sa tambisa madi .
Khoro ya Vhusimamilayo ntswa ya miraḓo ya 15 yo shuma sa " Nnḓu Khulwane " ya u thoma ya vhukoloni he miraḓo yoṱhe ya khethiwa hone .
Vhubindudzi ha masheleni vhu ḓo ṱangana na u engedzea ha ṱhoḓea ya thundu i lavhelelwaho kha nḓila khulwane dza zwiporo . 
Tshumelo dza mvusuludzo ya mathomo
Vhathu avha kanzhi a vha na tshinwe tshithu fhedzi zwine vha sedza khazwo zwi vha zwi tshi fana . 
107. U ana kana u sumbedza u ḓḓiana
Wanani phindulo ya mbudziso dzi re afho fhasi ni dzi ṅwale zwikhalani zwi re kha khoḽomo ya u thoma .
Vhuvha ha vhupo ha tshikhala tsha nnyi na nnyi vhu na mushumo wa ndeme zwi tshi ya nga vhupfiwa ha hugaledzwa . 
Tshumelo ya u Sedzulusa Mbuelo nga SMS U sedzulusa Mbuelo nga SMS zwi nga vha vhudza uri vha kha ḓi vha na mbuelo dzifhio .
Miraḓo i Ṱhonifheaho
Namusi Hana u na mutakalo wavhuḓi nahone u dzula o takala na Khwamba Willie a i ṱoḓi a tshi sendela kule nayo .
Zwivhalo zwoṱhe zwo ṋetshedzwa kha masheleni a Rannda ya Afrika Tshipembe ( R ) , zwine zwi dovha hafhu zwa vha tshelede i shumaho ya muhasho . 
Izwi zwi katela u khwinisea kha zwibveledzwa na mbambe na vhukhwine ha vhutshilo kha vhashumi . 
1 . U thomiwa ha Mbekanyamushumo dza Ndeme dza Muvhuso
Tsumbo ya tshitatamen nde tsha bono
ṋomboro ya referentsi ya mubadeli ine ya vha na ṋomboro dza 19 ; na
Sa zwe zwa ḓivhadzwa tshifhingani tsho fhiraho , khomishini i khou shuma nga vhuḓalo , yo no vha na miṱangano yo vhalaho zwino . 
2.2 Khabinethe yo tendela uri Afrika Tshipembe ḽi vhe muraḓo wa Bannga ya Vhubindudzi ya Themamveledziso ya Asia .
U thomiwa ha mbekanyamushumo dzi na tshivhalo fhasi ha Thendelano ya Muhanga wa Nḓowetshumo i Bvelelaho ya Migodi , zwo ita uri hu vhe na vhudziki kha sekithara ya migodi , ine ya vha yone thikho yashu ya ikonomi .
Tshanduko dza tshifhinga tshilapfu kha vhuvhambadzi ha ḽifhasi na vhubindudzi zwi khou khwinisa ikonomi ya ḽifhasi na poḽitiki dza dzitshaka .
Gumofulu ḽi kovhelwaho nga mutakalo wa muhumbulo ngomu sibadela ḽa R11 865 nga muṱa nga ṅwaha
t ) Vho Brian Angus ( Vhurangaphanḓa ha Mabindu Afurika Tshipembe )
khantsele ya dziminisita vho ṱangana nga dzi 11 Ḽara 2015 ngei Windhoek , kha ḽa Namibia phanṱa ha u vhewa vhudzuloni ha vhahulwane vha SACU na u vha hone ha nyambedzano dzi songo dzudzanywaho vhukati ha Vharangaphanḓa vha SACU na Muvhuso .
Khumbelo ya u walisela muthelo wa vhashumi
Langalanga o ḓuḓumela bugu a zwi pfa ngauri ndi mupfufhi .
Ndi tshi pendela mudzulatshidulo , muratho u bva kha u vhofholola u ya kha mbofholowo zwo vha zwi na uri nga ngoho ndi maitele a kha ḓi yaho phanḓa na u konḓa . 
U tendelana kha thimu ya u tshimbidza thasiki yo imaho ngauri , mushumo kana thandela .
Phalamennde i khou khunyeledza khwinisedzo kha mulayo uri u sedze kha mveledziso iyi yavhuḓi , ine ya ḓo tumula maḓuvha a fhasi ha 300 , a tshifhinga tshine tsha dzhiiwa uri mugodi u thomiwe , ubva kha u ita khumbelo uya kha themendelo dza u fhedzisela .
Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kana komiti ifhio na ifhio yayo i nga -
Mbetshelwa dzi re hone u tendela u bvela phanḓa na u thoma mushumo a dzi shumiswi tshifhinga tshoṱhe . 
2.3 . Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe ḽi tshi shela mulenzhe kha Second International Indian Ocean Expedition ya 2017 - 2020 .
Zwikili zwavhuḓi zwa vhudavhidzani ha u ṅwala na ha u amba . 
( ii ) phasisa Mulayotibe fhedzi ho sedzwa khwiniso yo anganyiwaho ; kana
Arali luswayo lwavho lwa ṱanganedzwa vha tea u lu kungedzela kha Patent ine ya phaḓaladzwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga Government Printer .
U ita nḓowenḓowe ya u ṅwala u itela u engedza nḓivho
Mbofho dzo fhiriswaho nga Masipala wavho u thomasisiteme ya komiti dza wadi .
Kha mashango ashu mararu ri na zwiko zwi ṱunḓaho zwiraru zwi re hone nga zwifhinga zwo fhambanaho zwa ṅwaha . 
Zwino mbudziso dzanga ndi dza uri , ndi nnyi o rumelaho vhathu vhane vha ṱhoga vhudzulo kha vhupo uho ho fhambanaho ? 
U ita mvetomveto , a ṅwala , u khwinisa na u anḓadza tshiṱori tshawe tsha pharagirafu dzine dza hovhelela mbili ( mitaladzi ya fumi kana u fhira ) a tshi fha ṱhoho .
Thero : " U bva kha Bono u ya kha Nyito "
I katela U thetshelesa , U vhala , U ṱalela na u sengulusa kha zwibveledzwa u itela u pfesesa uri zwithu zwo bveledzwa hani na uri zwi ḓisa mini .
Vhuṱumani uhu hu katela vhuṱumani ha kutshimbidzele na zwibveledzwa vhuvhili hazwo .
Hu si na ndavha uri zwiwo zwo no bulwa kana hai , masipala u na vhuḓifhinduleli ha pfananyo na ndaulo ya zwiwo zwi bvelelaho kha vhupo . 
Kha vha saukanye magake a nḓisedzo ya tshumelo , khaedu na u shumisa zwiṱirathedzhi zwa khakhululo . 
U bvisa tshikafhadzo ho khetheaho na ṱhoḓea ya u laṱa kha zwitshavha zwa mahayani zwi fanela u ṱoḓisiswa . 
Thebuḽu ya milandu Bangindawo na vhaṅwe vho livhana na ṱhoho ya Ndaulo ya Dzingu ḽa Nyanda na vhaṅwe 1998(3)SA 262 ( Tk ) ,
U thomiwa ha Foramu ya Vhutsila zwi kati ; foramu heyi i ḓo katela vhutsila ha phurofeshinaḽa nahone i ḓo shuma na zwiimiswa zwa vhutsila u itela u dzhiela nṱha Muhangarambo wa Mbekanyamaitele ya Vhutsila na Mvelele . 
Tshigwada tshi tikedza tshoṱhe maitele a " maṅwe maṱo maswa " uri a vhe hone kha u lavheleswa ha u shuma zwavhuḓi ha muvhalelano . 
Nḓivho na u pfesesa tshumiso ya U ṋea maanḓa lwa Ikonomi kha Vharema ho Ṱanḓavhuwaho . 
Musi zwi khagala , Minista u na maanḓa a u ṋea mbuelo hu na kana hu si na milayo . 
Senthara ya Vhusedzulusi ya African Ombudsman iḓo fara samithi iyo fhasi ha thero ya uri : " U khwaṱhisa Mavhusele a Vhuḓi Afurika nga kha Mushumo wa Ombudsman " .
Vhakunakisi vho livhana na khombo dza zwa mutakalo . 
U bva tsha khoniferentsi mbili dzo fhiraho vhakwameaho vhoṱhe vho pfumbisa mbekanyamaitele dza mveledziso ya mahayani na u thoma u shumisa nga maanḓa zwiṱirathedzhi zwa mveledziso . 
Vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo ndi vhafhio ?
2.2 . Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Muvhigo nga ha Tsedzuluso ya Miṅwaha yo Teaho ya Vhukoni ha Vhukhakhi kha Phalamennde , une u fanela uya nga ha Mulayo wa Vhulamukanyi wa Vhana , 2008 ( Mulayo 75 wa 2008 ) .
Zwithivheli zwa mugaganyagwama zwo livhiswa kha u fhungudzwa ha awara dza vhufhufhi na dziṅwe tshumelo , na u vala ha yuniti dzo fhambanaho dza vhufhufhi . 
Mvelelo dza hone ndi dzifhio ?
Tshiambi tshi nga ḓi pwashavho na mbuno dza u rangani .
Nṱhani ha vhukoni uvhu ha phuraivethe hu re hone hu na sanzwo ḽa mabindu maṱuku ane u sa nyeṱha hao ha sa tou fulufhedzisa . 
Kha luambo nḓila ya u gaganya ino itea kiḽasini I ita uri mugaganyo uvhe ure khagala nahone usa dzhii sia kha vhoṱhe . 
U shuma na / nga mafhungo : fhungo tswititi ; mafhungo tserekano ; tshifhinga tsho fhelaho tsha khou ; tshifhinga tshi ḓaho tsha tsha kha kha ḓi ; tshivhumbeo tsha fhungo ; luambo lwa nyanyuwo na u shumisela lwa fhuredzela ; mbuno na kuhumbulele kwau ; u dzhia sia , luvhengelambiluni na u sedza nga iṱo ḽithihi ( siteriothaiphi ) .
Vharangaphanḓa vha thandela ho vha hu vha oli Vho Jack van der Lecq na Vho Hannes Meiring .
Vhu ṱanzi ho ṅwalwaho nga muhumbeli uri zwazwino u dzula Afrika Tshipembe .
Thaidzo dzi tevhelaho zwa zwino dzi khou tshenzhelwaho malugana na u pendela nga vhukoni ha milandu ya vhuḓifari vhu si havhuḓi : 
Nomboro dza u ḓiṱanganyisa na Muhasho
U ṱuṱula mihumbulo
Arali muṋe a tshi tama u khwinisa milayo , u tea u ita khwiniso ya milayo na Mulangi Muhulwane . 
Tshanduko kha ḓana nga ṅwedzi
Naho mbalombalo idzi dzi tshi lepalepa , a hu na u awela kha ḽifhasi . 
Ri takalela u dzhia hetshi tshifhinga u tamela mashudu miraḓo ya poḽotiki kha ḽa Zimbabwe u fhedzisa nyambedzano , u isa tshumelo ine yo dzula i lutamo lwa vhathu vha shango ḽeḽo na kha dzhango ḽoṱhe nga u angaredza : hezwi ndi , muvhuso wo dzikaho une wa ḓo kona u amba nga khaedu dzo livhanaho na vhadzulapo .
Mupotiwa a ha ngo ṋekedza vhuṱanzi na vhuthihi vhu tikedzaho mavharivhari aya , nga nnḓa ha u amba uri mupoti wa mulandu ha ngo dzulela u tenda uri khanedzano dza vhahulwane khae ndi dzone nahone dzo tea . 
5.2.1 Zwine zwa tea u dzhielwa nṱha hu sa athu dzhiwa tsheo ya khetho dza nḓisedzo
Mihumbulo yo fhambanaho ya ndingo i a ḓifhandekanya , sa zwe ra ṱalutshedza mathomoni . 
Meṱirikisi ya fureme ya ḽogo ndi ḽiṅwalwa ḽine ḽa sumbedza zwipiḓa zwi re zwone zwihulwane zwa pulane ya thandela zwo vhewa nga nḓila i no pfadza .
Tshiimiswa tshi fhambanyisa vhukati ha vhorakhonṱhiraka vho no ḓiimisaho na vhane vha khou bvelela . 
9.30 u swika 11.00
Nyimele ya u dzhenelela nga nnyi na nnyi zwi nga katelwa kha thendelano ya mashumele u itela vhasumi vha muvhuso vhahulwane . 
Ṱhoḓea ya u engedza vhukoni kha u shumiswa maḓi u itela u khwinisa zwibveledzwa zwa vhulimi . 
U ṅwala mafhungo kana pharagirafu nga mibvumo yo gudwaho na maṅwe maṅwalo
Maitele a khorotshitumbe ya muvhuso wapo ha ngo vulelwa nnyi na nnyi , fhedzi maitele a mulayo .
Dzianyuwithi dza khombekhombe dzi tandulula ṱhahalelo ya zwikili zwa u vhulunga masheleni yo andaho ine ya ṱoḓea u ḓo langa ṱhanganyelo khulwane ya tshelede na u bveledza phimo ya mbuelo yo dzikaho , na kha vhukale ha vhualuwa . 
Vhaendangaṋayo vha anzela u nanga u tshimbila vha songo tshotshelwa nḓila - a vha pfani na u khonakhona nahone vha tshimbila vho tou tswii . 
U dzhiela nzhele nga vhuronwane hu tea u iswa kha u ṱavhanya u topola dzikheisi dza vhurindilamushonga na u tshaṋela ho teaho ha dzikheisi dzo raliho kha nḓila dzo randelwaho dza dzilafho ḽa vhukuma na thikhedzo ya u tevhedza ya tshitshavha yo khwaṱhiswaho . 
Lwa u tou thoma , ṱhoho dza senthara dza zwa ndulamiso zwino dzi kombetshedzea , nga mulayo , u vhiga zwiwo zwa " u shumiswa ha maanḓa " kha muhaṱulimuingameli . 
Ro kwamana na vhathu vha re na tshivhalo United Kingdom vhane vha vha vhaḓivhi vha tsireledzo na vhutsireledzi kha mutambo wa bola ya milenzhe na ndaulo yawo . 
U pulanela ḽa matshelo
Vhafumakadzi vho malwaho kana vha tamaho u shumisa hafhu zwifani zwavho zwa kale .
U vhona uri hu na ndangulo ya zwiko ya vhukoni na u bveledza . 
Ṅwalani nomboro kha zwifanyiso izwi nga mutevhe wone .
Ro no ḓo thoma na ezwi na uri ri khou pulana u fhedza u khwinisa mafheloni a ṅwaha uno wa muvhalelano . 
Zwikolo ndi thikho ya tshitshavha nahone muṅwe na muṅwe u tea u dzhenelela
Fhedziha , fhungu ḽine ḽa vha thaidzo , ho vha vhuimo ha Minista wa nga Ngomu . 
Afrika ḽi ḓo vha dzhango ḽi si na zwidzidzivhadzi , ḽi si na zwa u iswa vhuponi vhuṅwe nga khani ha vhathu . 
Arali vha ṱanḓavhudza mu theo wa zwa nḓowetshumo , vhunzhi ha vhoramabindu vha vharema vha ḓo wana mishumo , zwine zwa ntswikisa kha mbuno yanga ya u fhedzisa , vhurengi . 
Naho zwo ralo , ri dovha ra vha funza uri mbofholowo ya mubulo i ṱoḓa vhuḓifhinduleli . 
Maitele a u humbulela mbuelo a katela u sedzuluswa zwavhuḓi ha zwisumbi zwa ikonomi khulwane zwo dzudzanywaho nga Gwama , fhedzi izwo zwi dovha hafhu zwa sedzulusa khumbulelo dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe zwo dzudzanywaho nga Bannga ya Mbulungeo ya Afrika Tshipembe . 
U bva tshetsho o fhedzisa khoso na u ita khumbelo yauri a humiselwe murahu Durban Westville CC ngeno hu uri a huna phindulo i bvaho kha muofisiri ye a i wana . 
U konisa u kovhana nḓivho na u dovholola tshenzhelo yeneyo na mihasho yo teaho u mona na ndaulo ya vundu . 
Tshifhingani tsha nyambedzano muṅwe muraḓo wa tshitshavha o ṋea madzina a vhathu vhana sa vhone ḓivhiwaho sa vhone vhapondi vhuponi uho . 
( 4 ) A hu na muthu kana tshivhumbeo tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mishumo ya izwi zwiimiswa .
Vhathu vhanzhi vho huvhala khathihi na u vhulawa nga nṱhani ha u tamba musi muthu e mushumoni , hezwi ndi vhutshinyi vhuhulwane vhukuma
U bvisela khagala u nyanyuwa ho ḓiswaho nga zwibveledzwa zwo vhalwaho
Naho zwo ralo , izwi a zwo ngo eḓana kha u fhungudza ṱhahelelo u ya kha ḽevheḽe dzi tikedzeaho . 
Muvhili waṋu ndi wa tshipentshela nahone ndi waṋu ni noṱhe .
Zwiiṅwe zwazwo zwi vha zwi zwa ' vhukuma ' ngeno zwiṅwe zwi tshi tou ' u humbulela ' , izwi iv ha i nḓila ine muthu / vhathu vha sedza ngayo nyimele .
Khumbelo ya thendelo na u ṅwalisa vhupo ha zwifuwo zwau rengiselwa mashango ḓavha
Themendelo nga Tshigwada tsho teaho tsha Vhafuwi vha Afrika Tshipembe nga maanḓa ho sedzwa kha zwifuwo zwa migado.
Hu bveledzwe magavhelo a u thusa vhashundikisi vha mabindu maṱuku uri vha kone u tevhedza milayo , maimo a mutakalo , ṱhanziela ; kana vhashelamulenzhe vha mabindu maṱuku kha u kona u swikelela thekinoḽodzhi na tshomedzo na maimo a zwa mutakalo kana ṱhanziela dzine dza ṱoḓea . 
Khethekanyo i tevhelaho i sumbedza tshaka dza vhuṱumani vhuvhili hadzo miṅwahani miraru ya CBP :
Tshipiḓa tsha mafhungo tshi vhaliwaho tshi dzhiela nzhele vha ṱanganedzaho mafhungo
Pfanelo iṅwe na iṅwe ya vhuṋe ha mavu yo tsireledzwaho i ṋetshedza tshiko tsha lupfumo , ndaka i ambedzanwaho nga hayo na luvhanḓe lwa vhubindudzi kha muṋe wa pfanelo , zwi shelaho mulenzhe kha u fhungudza vhushai na mveledziso ya ikonomi zwitshavhani . 
Vha nga limusa vhakhantselara nga ha thaidzo dzine miraḓo ya tshitshavha ie ya ṱoḓa u thoma mabindu maṱuku ya ṱangana nadzo .
1.5 pholisa ḽi ḓo dzhia tshitatamennde na u ḓadza fomo dzo teaho dza u redzhisiṱara vhutshinyi ;
U vhiga kha Tsipikiṱere Muhulwane malugana na malwadze mishumoni
Naho ho vha tshiṱuhu tshe mivhuso i no tevhekana ya vhukoḽoni ya ita , u lwela mbofholowo he ha vha hone ho thoma sa u sumbedza ṱhoḓea dza pfanelo dza vhathu nga nḓila ire na mulalo . 
2.5 Miolo ya mitevhe ya khoini dza tshihumbudzi ya 2017 na 2018 i tevhelaho yo bveledziwa :
Vhuendelamashango ya mupo ndi kubuli kwa makete une wa khou aluwa nga u ṱavhanyedza hune vhathu vha enda u mona na ḽifhasi u vhona maluvha , u ya kha maḓaka apo , vha dalela vhupo ha thavhani na u dzhenela kha mitambo ya maḓini . 
Phara ya Mveledziso ya Themamveledziso ya Devhula-Tshipembe ndi mbekanyamushumo ya ndeme Afrika Tshipembe na kha Mbumbano ya Afrika . 
Afurika Tshipembe ḽi khou dzula ḽo ḓivhofha u ṋetshedza thikhedzo nga u ḓo ṱhaṱhuvha vhathu , u pfumbudza na tshumelo dza ḽaborathari kha dzhango ḽa SADC .
Mafhungo a si one a nga ḓisa khuḓano kha zwigwada .
Khabinethe i khwaṱhisedza uri u konḓelela ha ikonomi ya Afrika Tshipembe hu fhaṱwe kha mutheo wa ikonomi wo khwaṱhaho na mbekanyamaitele dza phurakithikhala .
* TSEDZULUSO
Zwi tevhelaho ndi masiafombe a muvhusowapo sa musi zwo bulwa kha manifesto : 
Khombo dzi ngaho idzo dzo sia miṅwe miṱa yo hanganea na uri dzi na masiandoitwa a si avhuḓi kha ikonomi .
Afrika Tshipembe , vhagudi vhanzhi vha thoma u shumisa luambo lwa u engedza , English , sa Luambo lwa u Guda na u Funza ( LGF ) .
Kha ri n . wale humbula nga zwifanyiso .
Tshiwo tsho lozwisa ikonomi yashu mishumo ya vho 900 000 .
Vhadzudzanyi : U ita matshakatshaka a vhurotho , ṱanganyisani na fuḽauru , swigiri na boṱoro khathihi nga ngomu ha tsha u ṱanganyisa zwiḽiwa . 
Tshakha dzoṱhe hedzi dzo ḓitika nga feme dzo fhambanaho dza phuraivethe u rengisa na u langa akhunthu dzavho . 
Riṋe na Ṱhoho dza Mivhuso ya SADC ri fhululedza mahoro e a shela mulenzhe kha Nyambedzano dza Zimbabwe kha zwe a swikela zwone , nahone ri dovha ra a ṱuṱuwedza uri a shumisane u tandulula zwo salaho .
Zwa zwino ndi Swaziland na Lesotho o ṱangana . 
Themamveledziso ya dzibada , naho hu yone yo ḓalesaho , a yo ngo dzudzanyea nahone yo ḓalesa kha vhupo ha ḓoroboni . 
U phaḓaladzwa ha burodibennde
Vhasaini vha kumedzaho vhorathandela kha konṱiraka sa makwevho a shumisanaho vha ḓo bula uri ndi nnyi kha vhasaini ano ḓo mufarakani muhulwane ane vhatholi vha ḓo mu dzhia a na vhuḓifhinduleli u itela tshipikwa tsha khunguwedzo ya thandela . 
( b ) tshivhalo tshi linganaho nthihi tshararu tsha Miraḓo tshi tea u vha tshi hone musi hu tshi vha na vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe ;
Zwiteṅwa zwo bulwa kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsho sedzaho zwithu zwo konaha u thaiphiwa nga fhasi ha thero dzine dza ṱuṱula phindulo dzavho . 
Muluvhisi wa Bannga ya Mbulungelo ; Vho Gill Marcus ,
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana bugu dza u vhala u bva kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
10 . Fiḽimu ye ra i vhona yo / i hiriwa nga khotsi anga .
Kha muvhigo uyu wa tshifhinganyana , maṅwe masia o khetheaho a re na thaidzo o topolwa hu na ndaedzi yo khetheaho kha vhashumi vha dzilafho na vhalanguli . 
Tsha u thoma tshi a pfala : vhutshinyi ha u pomoka muṅwe vhuloi ho hulesa ngauri vhathu vha khou vhulawa zwo itiswa nga u pomokwa .
Vha Vhudavhidzani ha muvhuso ( GCIS ) vha khou pfananya u vhigela murahu nga kha u amba na vhanyanḓadzamafhungo u itela uri lushaka lu ḓivhe zwi no khou itea .
Uya nga he na vhona ngaho , hovha huna muthu we aya maswole avha atshi nga iswa uri vha shumane nae kana hai ? 
Poso i itea u sedzulusa na u khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwi re kha khumbelo .
U maima hu sa konḓi : u edzisela nyito ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽinwe zwo livhana na tshileme , zwivhumbeo na tshikhala sa u ' tumba bakoni ḽi sekene ' , u ' raha bola mudavhini muhulwane wa bola ' n.z.
U khwaṱhisedza pulane ya ṅwaha ya vhubindudzi na mugaganyagwama wa masipala zwo ḓisendeka nga IDP
Sisiṱeme ya vhula Zwi vhanga phaḓaladzo i si yone ya mapfura
Musi vha tshi ita ngauralo , ndi fulufhela uri vhadededzi afha vha ḓo tshimbila navho , nahone sa zwine mvulatswinga ya Ndayotewa ya amba , kha hu dzhiiwe kha zwine vha nga kona . 
Khumbelo dzi khou humbelwa u bva vhaiti vha khumbelo vha re na ndalukano dzo teaho nahone vha re na tshenzhemo u itela u ḓadza poswo dzi tevhelaho : 
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa sa zwe zwa bulwa kha ṱhanziela ya u ṅwalisa .
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa , dzangano kana muṱa une vha tama u ita hone mbekanyamushumo yavho Afrika Tshipembe , nahone luṅwalo ulwo lu khwaṱhisedze uri mbekanyamushumo iyo i hone .
Zwa vhubindudzi kha sekhithara ya phuraivethe na kushumisele kwa masheleni ngauralo ndi zwa ndeme kha u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi . 
31 Tshimedzi 2002
Zwidodombedzwa zwa Pulane
GEMS a i nga badeli mbilo dza tshumelo dzo ṋetshedzwaho nga muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo a songo ḓiṅwalisa u ya nga mulayo wo teaho ( sa tsumbo , arali dokotela a songo ḓiṅwalisa u ita zwa dzilafho fhano Afrika Tshipembe ) .
Kha zwitshavha zwa Afrika , hu na tshivhalo tshi elanaho na u tikedza mbumbano dza mbingano . 
Fhedziha , muthelo wa mbuelo nyengedzedzwa wa zwino u lemedza zwi songo tea kha nyimele dzine mutholi a pfukisela nnḓu kha mushumi a holaho muholo wa fhasi nga mutengo u re fhasi ha ndeme ya maraga . 
( c ) a si tshe na fulufhelo kha vhusimamilayo ha vunḓu nahone o vhidzwa nga ḽihoro ḽe ḽa mu rumela ;
Tsumbo dzi vhonalaho ndi dza thandela khulwane dza nḓowetshumo , migodi na vhuendelamashango . 
( b ) zwo redzhisiṱariwaho , na
U shumisa zwikili zwa u wana ṱhalutshedzo kana zwine ipfi ḽa amba zwone nga u shumisa maipfi a ḓivheaho nga tshivhumbeo , foniki , nyimele ya ḽiṅwalo na u saukanya tshivhumbeo khathihi na u shumisa tshikili tsha u pfesesa .
2.8 CBP i ṱumana hani na IDP
Nga maanḓa , ezwi zwi ḓo katela u khwinisa tshumelo dza thikhedzo dzo ṋetshedzwaho vhorabulasi vha zwibveledzwa zwa mafhi , na u khwinisa vhuṱumani ha rabulasi kha nḓowetshumo . 
U ri naho mathemo aya o shumiswa u fhambana kha Ndayotewa , a gna vhonala nga vhonala sa o shumiswaho nga nḓila y a ṱhalutshedzo u fhira nḓila yo ḓowelelaho na hune a wela hone .
Tshithu tshigede ( mbilu ) tshi ṱalutshedziwa ri tshi shumisa maipfi a no tshi amba sa tshiṅwe tshithuvho ( tombo ) .
- vha na muthu ane vha nga ya khae arali vha tshi ṱoḓa ngeletshedzo ya zwa mutakalo na tsireledzo
3.2 Gireidi ya 1 : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .65
Mbonalo dza ndeme dza tshibveledzwa
" Netiweke dza sisiṱeme ya u enda " dzo ṱalutshedzwa nga u ṱanḓavhuwa sa netiweke dza pfanelo ya nḓila , u ṱanganedza u enda hu mavuni nga tshaka dzo fhambanaho dza u enda . 
Phambano ya mvelele , naho zwo ralo , ndi ya ndeme vhukuma : vhathu vho ṱana mveledzo ya mvelele nga u ita zwishumiswa nga u tevhekana zwine zwa nga shumiswa sa thuso dza u ṱahulela vhupo . 
Ndi ngoho , muvhuso u nga ḓihudza ngauri wo shandukisa nḓila ya kutshilele kha demogirafiki ya tshumelo ya tshitshavha , ine yo ṱoḓa u ita uri vhoṱhe vha ṱhonifhe ndeme ya kutshilele kwa vhathu vhashu .
A huna mafhungo a re hone nga ha mbuelo ya tsireledzo kana ṱhanziela ya u vhora maḓi u bva kha magwedzho . 
Mveledziso ya zwenezwino i kwama u katela ho kumedzwaho ha dzimbalombalo dza muvhalelano u sumbedza zwiko zwa mbuelo ya muvhuso na u phaḓaladzwa ha tshinyalelo ya masheleni a muvhuso . 
Tshibveledzwa tsha mafhungo - muvhigo wa mutsho
zwigwada zwa vhaswa , vhane vha khou vhona uri hu na mvelaphanḓa kha u bveledza ikonomi ya matshilisano ya vhaswa .
Vha dzhiele nzhele : A zwi kateli mbadelo dza khoro ya tshumelo dza dzingu . 
Zwiṱirepe zwa mafhungo o geredzelwaho .
Mulayotibe u na ndivho ya u khwinisa Mulayo wa u Redzhisiṱara Ndaka , 1937 ( Mualyo 47 wa 1937 ) u itela u pfuluwa u bva kha bambiri u ya kha ngona dza eḽekiṱhironiki dza ofisi ya ndaka .
Muvhuso wapo , sekithara ya phuraivethe , vhorapfunzo na zwiimiswa zwa phurofeshinala zwo dzudzaneaho zwi dzhenelelaho nga kha komiti dza u dzudzanya dzo fhambanaho . 
U ita mutevhe wavhuḓi wa thandela dzoṱhe dzo topolwaho kha Pulane dzo Ḓitikaho nga Tshitshavha . 
Hedzi ndi thandela dza tshaka ya fulo dzi shumiswaho dziyunivesithi nga kha Afrika Tshipembe u itela uri tshitshavha tsha matshudeni a Afrika Tshipembe vha a limuwa nga ha nḓila dzine halwa vhu nga nwiwa nga nḓila ya vhuḓifhinduleli . 
Ezwi zwi ṋea mapholisa tshikhala tsha u dzhia vhukando musi nyimele i sa athu bva nnḓa ha tshanḓa . 
Hezwi zwi ṱoḓa tshenzhemo ya vhashumisani vhoṱhe hu tshi katelwa masipala na Muhasho wa vundu wa zwa Bada na Vhuendi . 
Arali Muhwelelwa a kundelwa u ḓivhonadza kha Tsengo ya Mulayo nahone vha na vhuṱanzi ha uri Ndaela ya Tsireledzo yo swikiswa khae ( Vhuṱanzi ha Tshumelo ) , Madzhisiṱaraṱa u ḓo khwaṱhisedza ndaela .
2.2 Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha mvelelo dza Khonfaretsi ya Ḽifhasi ya Vhudavhidzani ha Radio ( WRC-15 ) ye ya farwa ubva dzi 2 u swika dzi 27 Ḽara 2015 ngei Geneva , kha ḽa Switzerland .
Zwivhuya zwa tshumelo ya mushumo wa u vha na tshigwada zwo nweledzwa nga nḓila i tevhelaho : 
Kha vha rumele khophi ya u ḓiṅwalisa u ya nga Mulayo 36 wa 1947 na khumbelo yavho .
U tea u dovha hafhu a kona u sumbedza nḓivho na tshenzhemo kha zwa mugaganyagwama na ndangulo ya mashumisele a masheleni . 
Nga nnḓa ha musi zwo laelwa nga murengi nga u tou ṅwala , muḓisedzi u ḓo ya phanḓa na u shuma vhuḓifhinduleli nga fhasi ha konṱiraka u ya nga hune zwa pfadza nahone zwi konadzeaho nahone u ḓo ṱoḓa dziṅwe nḓila dzoṱhe dzi pfadzaho u itela uri mushumo wa sa thivhelwe nga nyimele i u khakhisaho . 
Izwo hu katelwa : ( a ) nḓila ya u langula mashumele SCM kha u katelwa ngomu ha thendelano ya u shuma ya vhaofisiri vha Mbalo u bva nga dzi 1 dza Lambamai ṅwaha wa 2015 ; ( b ) vhaofisiri vha mbalo kha u tshimbidza mushumo wa u sedzulusa vhashumi vha SCM ngomu ha mihasho yavho , kha mimasipala kana zwiimiswa .
Thendelano i leludza maitele a u enda vhoṱhe nga vhadzulapo vha mashango mavhili , u khwinisa thendelo ya mupfuluwo ya vhathu vhane tshifhinga tshoṱhe vha vha vha tshi khou pfuka mukano . 
U ṱanḓavhudza izwo , muthelo u theliswa u bva kha mbuelo i theliswaho , i rekanywaho sa mbuelo nyangaredzi i sa kateli dziṅwe mbuelo dza ikonomi ya mupo ho bviswa zwibviswa na thendelo ya u bviselwa . 
Mafheloni a tsedzuluso dzavho , vho ḓo dzudzanya muvhigo une wa khou sumbedza mawanwa avho , hu sa katelwi vhufhura na khakho zwa kulangele nahone vha tsivhudza uri vhafhinduli vho vha na vhuḓifhinduleli ho livhaho kha zwa u lozwea ha tshiṱoko . 
Kha vha dovhe vha rumele khumbelo i na nomboro yone ya muunḓiwa .
U ṱuṱuwedzwa hu si ha nzhini ndi tshithu tsho rangiswaho phanḓa . 
Kha ṅwaha uno wa vhu23 wa mbofholowo , ri kha ḓi vha ro ima kha u vha Afrika Tshipembe ḽa vhuthihi , ḽa demokirasi , ḽi sa ṱaluli mbeu , ḽi sa ṱaluli nga muvhala nahone ḽi bvelelaho .
u khwaṱhisa vhukando ha u dzhenisa mveledzisophanḓa ya vhaswa kha kushumele kwa muvhuso , hu tshi katelwa na mbekanyamushumo ya tshumisano ya vhaswa , na maga a itwaho a u ṱanganya vho funzeaho vha sa shumi na zwikhala zwa mishumo ;
Mveledziso idzi dzi ḓo thusa nga u kunga vhaṅwe vhashumisi uri vha vule dziṅwe nḓila dza ndeme kha khonadzeo ya nyaluwo ya ikonomi dzinguni iḽo . 
Muvhuso wo nanga saithi dza 16 hune ha ḓo fhaṱwa hone khamphasi dza 12 dza Magudedzi a Vhugudisi ha Thekhinikhaḽa na Pfunzo ya Vokheshinaḽa na u vusuluswa ha khamphasi mbili dzine dzo no vha hone .
3.1 . Khabinethe i livhuwa MaAfrika Tshipembe vhoṱhe kha u pembelela miṅwaha ya ḓana ya muhaga Mulwelambofholowo Vho OR Tambo , u pembela he ha fhela nga bepha nga Ḽavhuṱanu , 27 Tshimedzi 2017 ngei Muvhunduni wa Nkantolo , Kapa Vhubvaḓuvha .
ṅwana o ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha muvhuso
Mafhungo a theḽevishini na mbekanyamushumo dza zwa ngoho zwo vha zwi zwiko zwa ndeme vhukuma zwa mafhungo a poḽitiki kha vhana . 
Mugudi u vhumba maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi a tshi tou pomba , a dovha a pomba maḽeḓere o fhambanaho a tshi vhumba ipfi a tshi tevhedzela maipfi o khethiwaho .
U thetshelesa u itela u pfesesa :
A hu katelwi osseo-integrated implants , maitele othe a elanaho na u pfukisela na muaro wa u lulamisa ṱhaha
Ḽiṅwe helele ḽa lwanzheni na ḽa maḓini o kunaho ḽi bvisa khemikhala dzi re na mulimo dzi tshi ya kha zwipikwa , hu tshi katelwa khovhe . 
U sikima na u sikena
Afurika Tshipembe ḽi ḓo swikela megawati dzi fhiraho 15 000 .
Sekhithara ṱhukhu ya vhulimi i tandulula ṱhoḓea ya vhathu ya mutheo ya zwiḽiwa . 
Pfanelo dzavho dza vhudzheneleli a dzi khou dzhielwa fhasi nga vhaofisiri vha ha masipala na vharangaphanḓa
Nga u khwaṱhisedza uri ri thola vhashumi kha vhuimo ha tshoṱhe , ri ḓo ḓisa vhudziki vhuhulwane kha phurofesheni khathihi na mbuelo dzi tshimbilelanaho dzoṱhe . 
Maipfi a150 - 200 paragirafu 4 - 6
U pfiwa ha migaganyagwama ndi miṱangano yo khetheaho ine vhakhantseḽara vha wadi vha tea u i shumisa u ambedzna nga ha mveledziso dzi re kha mugaganyagwama na u ṱalutshedza u fhambana na pulane dza u thoma .
Kha vhaṱoli na vhaṱoliwa vhoṱhe u fana zwi fanela u pfala sa Tshimedzi , musi vha tshi ṱoḓa u shumisa modele muswa wa ndangulo ya mashumele , zwa nga ho vha mulovha . 
Mulayo u a bvisela khagala maanḓa a khothe mayelana na zwine zwa itwa na fhethu hune dza shuma hone .
Vho J S MALEMA : Muhulisei Mulangadzulo , a thi ngo ḓa hafha nga thambo yavho .
Vhavhuelwa vha mveledziso ya matshilisano vha nga vha vharema , kana , kha nyimele dzo ḓowelaho , zwitshavha kana zwigwada zwa vhathu . 
B Nga thekhisi .
Nga kha mbekanyamushumo yashu ya mvusuludzo ya zwivhumbeo na u pfumbisa masheleni , muvhuso u ḓo shuma fhasi ha gemo ḽa mashumisele a masheleni u vhona uri ikonomi yashu ḽa khwaṱha musi ikonomi ya ḽifhasi itshi khwinifhadzea .
Ḽiṅwe sia ndi vhuṋe ha ṱhanganelano ha mavu na mabulasi , zwine zwa ḓo ṱoḓa maedza a vhubindudzi u itela mabulasi a shumaho . 
Thero dzi katela masia , muṱuluwo , khoodineitsi , u rekanya nyalo dza madamu , u ṱalukanya fhethu hu re kha mepe na musi hu tshi tshila , na zwiṅwe zwinzhi zwa muteo zwi re na ndeme zwa u vhala mepe . 
Kha vha rumele khumbelo ya u ita ndungiselo ya kubadelele kwa tshelede ya muthelo ye vha balelwa u badela kha SARS nga nḓila i tevhelaho :
Vha fare mabammbiri a vhuṋe a ṱanganedzeaho na khophi sa ṱho ḓea dzo tiwaho kha National Road Traffic Act , 1996 .
Hezwi zwi nga itwa nga u fara miṱangano ya nnyi na nnyi kana u ita ṱhoḓisiso muḓi nga muḓi dza u topola zwithu zwo sedzwaho kha tshitshavha .
Sisiṱeme ntswa dza mbalelano na murole zwi khou thomiwa u itela u dzulela u vha kha maimo o tendelwaho nga u angaredza . 
Miraḓo ya tshitshavha miṅwe , vhaṱuku na vhahulwane , vho sokou monamona vha sa ḓivhi uri vha ye fhi . 
Bammbiri ḽa logo ḽa thandela dza CBP dzine dza tea u sedzwa sa thandela dza IDP , dzi no bva kha Zwiwo zwa 22 na 23 dza CBP
Hu kha ḓi tea u itwa mushumo munzhi kha u vusulusa na u pika nga khumbulo mupo wa vhulangi . 
Vho Meyara vho ṱuṱuwedza yunithi dzoṱhe dzine dza vha na mbekanyamushumo dza ndondolo uri dzi shele mulenzhe kha hei thandela .
Vundu ḽa Gauteng ḽi kha vhuimo havhuḓi ha uri ḽi dzhie zwikhala ezwi , ho sedzwa uri ḽi vhukati na themamveledziso i re hone na dzinetiweke dza u vhambadzela mashangoḓavha . 
Tshiṱirathedzhi tsha vhuvhili tsho rekhodiwaho nga u angaredza , nahone tshi linganaho kha vhanna na vhafumakadzi ho vha mabembela a tshenzhemo kana pfunzo ya nga ha AIDS . 
U humbulela wo ḓisendeka nga vhuṱanzi vhu re hone
Pulane ya Mutakalo na Tsireledzo Mushumoni i fanela u dzudzanywa na u swikiswa . 
U shumana na khaedu idzi zwo no tou vha zwe ra sedzesa khazwo kha vhuvhusi hoṱhe ha demokirasi .
4.3 . Vho Loraine Elzabe Rossouw vho tholwa sa Muofisiri Muhulwane wa Masheleni ( CFO ) kha Muhasho wa Mveledziso ya Ndayotewa na Vhulamukanyi . .
Mbuelo na ndaṱiso zwi tea u theliswa kha mbadelo dza nga murahu u bva kha vhatholi . 
Maṅwalo o ṋetshedzwaho nga mutholi u itela thambo ya thandela o ṅwalwa kha data ya thandela . 
Kha zwiṱirathedzhi zwoṱhe zwa thasululo ya khuḓano , fhungo ḽa fulufhelo ḽi bvelela nga huhulu . 
Uyu ndi wone mushumo wa mbeu yawe .
U dzudzanya
Kha vha ṋekedze khumbelo yavho na dokhumenthe dzi tevhelaho :
Vhudzuu ! muya wa vhudzula , wa hwala kuḽa kuṱari , kwa gonya , kwa gonya , asikuḽa makoleni .
U shuma na / nga maipfi : Maṱanganyi na zwiṱanganyi
Nyolo i tevhelaho i sumbedza mishumo yo fhambanaho ya kuvhusele kwa tshikolo na ndaulo ya tshikolo :
wana ḽaiburari bugu .
Vhubindudzi ha senthara ya hu wanalaho mafhungo , nga nṱhani ha tshivhumbeo tsha mishumo i ṋetshedzwaho , i imela tshiko tsha ndeme lu vhonalaho tsha mishumo i ṱoḓaho u dzhenelela ho khetheaho u itela u lwa na zwi teaho u thomiwa ngazwo kha mbekanyamaitele zwi tshi kwama vhathu vha re na vhuholefhali , vhafumakadzi na vhaswa . 
c ) Khoro i tea u vha na Senthara ya Thikhedzo ya Ndaulo na Polotiki i shumanaho na u vha na zwiko zwavhuḓi kha Ofisi ya Tshipikara u khwaṱhisedza uri hu na u tshimbidza zwithu zwavhuḓi .
Vha thekeniki vha nḓilani ya u ḓa . 
Vhulwadze nyangaredzi ha nyofho
Hamulima hu na mbudzi tshena .
2.1 Nḓila ya kuitele ya CBP
Maitele a ndeme a katela nyaluwo ya zwipiḓa zwa masheleni a u shumisa o avhelwaho pfunzo na mutakalo khathihi na nyaluwo i no khou ya phanḓa yo khwaṱhaho ya tshumiso ya masheleni kha mbekanyamushumo dza ndaka . 
Naho milayo ya mbadelotiwa i tshi nga thivha na u bveledza u swikelela ha mimaraga ha fhasi , kanzhi ndi u sa vha na luswinga lu si lwa mbadelotiwa zwine zwa thivhela mashango a no fana na Afrika Tshipembe kha u dzhena zwavhuḓi kha mimaraga mihulwane yo bvelelaho . 
Samithi ya Mbumbano ya Afrika na ya vhathu vho Balanganaho nnḓa ha Afrika yo vha hone sa nungo dza u thoma vhufarakani vhu dzulaho vhu hone vhukati ha Maafrika vha re kha dzhango na avho vha re kha Vhathu vho Balanganaho nnḓa ha Afrika . 
Hezwi zwi livha kha uri hu vhe na u shayanungo kha vhahura , nga maanḓa kha u fhaṱa vhuthihi kha vhathu zwe zwa vha zwi tshi nga thusa kha u lwa na vhugevhenga .
Fulaga ya Riphabuḽiki i na muvhala mutswu , wa musuku , mudala , mutshena , mutswuku na lutombo , sa zwo ṱalutshedzwaho na u talatadzwa kha Muengedzo 1 .
Ri tshi shumisana na dzitshaka dza ḽifhasi ri fanela u vala mikoto yashu u itela uri sindikheithi dza ḽifhasi dzi sa wane tshikhala tsha u tshinyadza vhaswa vhashu nga zwidzidzivhadzi , kana u shandukisa vhafumakadzi vhashu na vhana vha vha dziphuli kha mashango a sili . 
3.6 . Khabinethe i fhululedza sekhithara ya vhuendzendi ha dzibisi nga u vhuelela mushumoni nga murahu ha tshiṱereke tshe tsha vha tshi si na dzikhakhathi , tshine tsha vha tsumbo ya migwalabo nga vhashumi .
4.3.2 Tsumbanḓila dza u thoma na kushumele kwa Komiti dza Wadi dza Masipala
11.4.5 U vhona uri hu khou itwa maitele a mupfuluwo a sa soliseiho nahone a sa shandukiho o sumbedzwaho kha iyi thendelano .
( 5 ) Vhusimamilayo ha Vunḓḓu , hu tshi tevhelwa milayo na nzudzanyo , vhu nga nanga muṅwe murangaphanḓḓa ane a ḓḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo .
Arali tshiimo tsha iyi nyimele tsha nga ṱalutshedzwa , dzilafho ḽa HIV / AIDS ḽi nga wanala .
Nḓivho ya vhupo ha sekhithara ya muvhuso na furemiweke ya mulayo , nga maanḓa khethekanyo ya muvhuso wapo . 
Tsumbo nthihi ndi ya vhuhone ho hulelaho ha tshumelo dzo dzumbamaho nga fhasi ha dzinḓila , dzine dza ṱoḓa ndondolo musi hu tshi bwiwa mutheo wa zwitentsi . 
Vhubindudzi ha fhasi , tshivhumbi tshi fanaho kha mbumbululo dza nyaluwo tharu , hu na nyaluwo yo dzumbamaho ya ndeme u bva magumoni a tshiṱalula . 
Musi ni kha tshigwada , wanani uri ni tea u shumisa zwithu zwifhio kha u vhumba vhatshini avha .
Zwiṅwe zwiteṅwa kha adzhenda , sa tsumbo , IDP , mugaganyagwama wa masipala , ndaulo ya kushumele kwa masipala , thandela dza mveledziso ya ikonomi yapo .
Muṅwali u ṋea ṱhalutshedzo yo ṱanḓavhuwaho nga ha vhulamukanyi ha mbuelano sa tshipiḓa tsha vhulamukanyi ha vhongwaniwapo a bula hezwi :
Hune mitshelo ya bva hone
Mikano ya Phalamennde yo sumbedzwa nga ḓaraṱa u gonya nga Plein Street , na Company Gardens nga dubo ḽa vhukovhela .
Pulane yo themendelwaho nga wadi
Fhethu afha ha mvelelo hu elana na mishumo yo sedzaho kha u khwinisa nḓila ine vhathu vha shumisa na u ḽa zwiḽiwa u itela u thivhela uri mushumo wa u engedza vhukhwine na vhunzhi hazwo a zwi fheli nga kha tshiimo tsha mutakalo tsha vhashumisi . 
Naa hu na vhupo ha ḓivhazwakele , akhioḽodzhi kana ndeme ya sialala , tsumbo,tshihumbudzi , vhupo ha matombo o pendeaho , fhethu hune ha shumiswa kha miphaso ?
Nṱha ha izwo , u thomiwa ha senthara ya ṱhingo sa tshipiḓa tsha thikhedzo ya vharengi zwi ḓo dovha zwa sika tshikhala tsha mishumo kha vhaswa .
A thi konḓelwi nga u ita vhukonani nahone ndi dzulela u lingedza u ḓiṱukufhadza na u vhea ndivho phanḓa ha vhumuthundinṋe . 
Vhavhulungi vha tshelede tshiṅwe tshifhinga vha ṱoḓa u ṱahisa tshitatamennde tshine tsha fhira u dzhielwa nzhele ha masheleni , vha nanga u vhulunga masheleni kha Khamphani ya A ine zwibveledzwa zwayo na maitele zwa vha mikhwa ine vha ṱoḓa u i tikedza , hu si Khamphani ya B ine mikhwa yayo vha sa i takalele . 
Gumofulu ḽituku ḽa R2 011 nga muunḓiwa nga ṅwaha - Mushonga wo randelwaho u bva kha u valelwa sibadela ( TTO )
Mafhungo nga ha mishumo , mielo na vhuimo ha tshipikwa tsha mashmele na zwone zwi a shumiswa kha u ola khonṱhiraka dza mashumele kha vhaofisiri vhaṅwe na vhaṅwe kha dzangano . 
U bambela , u ita nyonyoloso dza u fema hu tshi shumiswa bakete ḽa maḓi
Mbilo dza tshihaḓu dzi badelwa kha maḓuvha a 14 maṅwe na maṅwe .
Zwino ndi tshifhinga tsha u fhedza migwalabo yoṱhe , u vhuelela kiḽasini na u fhedza ṅwaha wa akhademi hu si tshe na u lenga .
U fhindula mbudzisoṱhalutshedzi dzi no bva kha pharagirafu ye ya vhalwa .
Muambi o amba uri a ri tei u ramba zwivhidzo zwo fhambanaho uri na zwone zwi badele tshelede . 
Nyito dza vhubveledzi
Engedza izwo , Muhasho wa Nyambedzano kha Muvhuso wa Devhula Vhukovhela wo humbela thuso u bva kha wekishopho dza u foda ho ḓoweleaho hu kha ndugiselo dza khoso dzo khwiniseaho . 
Phimo na tshumelonyangaredzwa
ḓivhadza khothe yo teaho nga u ṱavhanya na mushumeli wa tshitshavha hune khumbelo ya ḓo pfiwa hone ; kana
4.1 MARANGAPHANḒA
Arali thendelo yo ṱanganedzwa , Vha Maanḓalanga vha Vhulondolamupo vha Vundu vha ḓo kona u rumela khumbelo yavho kha Ofisi ya Vhulafhazwifuwo ya Vundu uri vha i rumele kha Muhasho wa Vhulimi vha Pretoria .
Maga a tevhelwaho
Ri na vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha uri tshanduko ya kilima , ine ya dzhenelela kha zwiwo zwa mupo na lutsinga lwa mufhiso , ndi iṅwe tshutshedzo . 
Zwi elanaho kwakwakwa na kualutshele kwa Tshiṱiriki tsha Overberg zwi sumbedza mveledzwa mbuya na ikonomi ine ya khou aluwa musi tshifhinga tshi tshi ya . 
Ri na vhulondo Ri vha fhano Ri a shumela
Milayo i si gathi i nga thusa u endedza mimasipala na zwitshavha zwapo zwa vhadzulapo :
Muhasho wa Pfunzo ya Fhasi u khou ṱuṱuwedza madzangano a mabindu a phuraivethe o fhambanaho na madzangano a si a muvhuso u tikedza fulo iḽi nga u ṋetshedza dzibugu na u thoma dziḽaiburari , vhukati ha zwiṅwe zwa zwithu .
Tshumelo ya Ndangulo kha Maimo a nṱha Muhashoni i ḓo tea u vha yone i no ranga kha u swikelela thagethe ya ndinganyiso nahone i ḓo tea u dzhia vhuḓifhinduleli ha mvelaphanḓa kha hezwi zwithu . 
Nga nnḓa ha izwo , arali zwa shumiswa nga nḓila i si yone nahone arali sisiṱeme dza zwa mutakalo dza vha dzi songo lingana , zwidzidzivhadzi izwi zwi nga vhanga mutshinyalo . 
U tou sedza luthihi , athikili iyi i ṋea maanḓa ICC a u ita mushumo kha muṅwe na muṅwe , hu sa sedzwi maimo a uyo muthu a tshiofisi .
U funza ḽitheretsha a zwo ngo leluwa na khathihi , fhedzi zwi a konḓa arali hu si na u ṱalusa nga muthu ene muṋe , u elekanya na u fhulufhedzea na mahumbulwa u bva kha vhone vhaṋe vhagudi .
Mulayo u toda uri dzi CMA dzi bveledze zwitirathedzhi zwa ndangulo ya vhufaramadi u itela vhupo hadzo .
Tshiimiswa tshi Lwisaho Vhufhura tsha Komiti ya Ṱhanganelo ya Dziminisiṱa tshi bvela phanḓa na u khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhufhura .
b ) Vho Roshan Morar sa Mufarisa Mudzulatshidulo ( lwa miṅwaha miraru ) .
30% ya mbadelonyengedzedzwa kha mishonga i si ho kha fomuḽari kana u shumisa khemisi i si ya DSP nga u tou funa - Mushonga wa u tou ḓirandela ( OTC )
U shumisa maanḓa hu u itela u fhungudza nyito a zwi koni u dzhia tshoṱhe mbofholowo ya nyito ya mulanda . 
Webusaithi 
Mbekanyamaitele ya muṱa i khou bveledzwa zwazwino . 
5.2.4 U shuma vha na dzangalelo ḽa DHA , vhashumi vhayo na u ḓivhofha hayo kha u ṋetshedza tshumelo .
Vhulimi vhu kha vhuimo ha vhuvhili vhuhulwanesa ha u shela mulenzhe kha GDP ya Vundu nga murahu ha zwa migodi . 
Mivhigo ya kushumele itea u iswa kha Muṱola Muvhalelano na MEC dza mavundu ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Siaṱari ḽa zwidodombedzwa zwa mbuelo ḽi katela mafhungo a mbuelo o ḓisendekaho nga khetho ye vha khetha .
Ri ḓo isa phanḓa na u ita mushumo washu kha United Nations Security Council .
Musi tshishumiswa tsha u vhulunga muḓagasi tsho no dzhenisiwa tshi ḓo dzhiwa sa tshishumiswa tshi sa tsha humiswa . 
Musi ho ṋewa mbilaelo idzi , a hu themendelo ya feme u kombetshedza nga huswa zwikaṱudzi kha ṱhanganelo ya nzimo yo itwa nga muvhigo uyu . 
Mafhungo anga o leluwa , u ṋetshedza tshumelo ha vhashai zwi tea u ḓa phanda , na hone tshinwe tshifhinga ndi tama ri tshi nga ya ra ṋetshedza tshumelo na ngei Constantia ngauri a huna na muthihi ano khou humbela tshumelo hanengei . 
Nyimele i ḓisa mveledzwa i si yavhuḓi ine ya hanedzana na tshipikwa tsha mveledziso ya maitele a pfumedzano . 
Tshivhalo tsho fhelela tsha mishumo ya fomaḽa tshi tea u vha sumbe ( 7 ) .
Vhalimi vha tea u vha na vhuṱanzi ha uri vha vhetshela mishonga ya zwikhokhonono kule ha zwiko zwa maḓi kana migero .
Fomo dza u nanga dzi khou wanala u bva kha
Ṱhoḓea ṱhukhusa kha izwo zwileludzi zwa malaṱwa a dzo ngo tea , nahone ndi dza tshisialala tshi sa pfadzi kha maṅwe masia . 
Ndangulo ya zwa Vhashumi
U ita phosiṱara .
A hu na na muthihi washu , tshitshavha , tshitshavha tsha ṱhoḓisiso tshashu kana vhashumisani vha mveledziso vha nga ita izwi vha vhoṱhe . 
Nyimele ya vhushai yo vhonalesa kha miṅwaha yo vhalaho ya gomelelo , zwine zwa elana na tswikelelo ya u ḓiimisa . 
Luvhilo lwa ṱhanganelano ya dzingu lu ṱoḓa u engedzedzwa u itela uri vhathu vha Afrika vha dzhie vhumatshelo havho vhu vhe zwanḓa zwavho . 
U dzudzanya mivhigo ya kushumiselwe kwa pulane e na mutshimbidzi wa wadi .
Rakhonṱhiraka , a tshi khou shumisana na muinzhiniara , vha fanela u tevhedza maitele a zwa mupo zwi tshi elana na mbekanyamaitele dza lushaka na dza dzitshaka u ya nga hune zwa konadzea . 
Mbadelo dza khumbelo dzo randwa nga Ndaulo kha MPRDA .
Zwo ralo , naho arali vhalimisi vha tshi khou vha tshipiḓa tsha komiti sa miraḓo ya tshitshavha , vha nga si vouthe . 
Vhasidzana vho kungelwa kha tshikwekwe tsha havho vho ita u nga ri vha ḓo wana pfunzo ya mahala Afrika Tshipembe . 
Re dovha ra vha na fulufhelo ḽauri Israel ḽi ḓo ṋetshedza zhendedzi mafhungo oṱhe o teaho . 
Vhushaka hu sa fi vhukati ha muḓisedzi na vhathu vha re vhashumelwa hu na ndeme kha u kona u pulanela nḓila dza ndondolo dzi no ḓo sedza ndangakutshilele dza muthu , ndangakutshilele dza miṱa , na kutshilele kwavho na kuvhonele kwavho kwa zwithu . 
Heyi ndi milandu ya Vhuthubi nga Vhabebi . 
Tshuṅwahaya yanga ya mbalo ndo tou ṅwalela nṋe muṋe .
U wana zwa ikonomi ṱhukhu ya pfanelo dza mbekanyamitele idzi ndi zwa ndeme kha nyaluwo ya u tavhanya kha vhubindudzi ha nḓowetshumo na tsheo dza tshipiḓa tsha ndeme tsha thaidzo ya mishumo . 
Khethekanyo dza Rekhodo dzi re afho fhasi dzo ṋetshedzwa zwi tshi ya nga Kudzudzanyele kwa Faela dza DHS kwo tendelwaho .
Zwenezwo , thekhinoḽodzhi ya tshizwinozwino i tea u vha na vhuḓifhinduleli ha mvelo , nahone ya tea u vha thekhinoḽodzhi ya vhukuma . 
Zwibviswa zwi nga katela , luṱingo , muḓagasi , mbadelo dza tshikolo .
Maṅwe maga nga nnḓa ha ayo are hone a kati zwazwino .
Izwi zwi ṋea vhanna maannḓa a u langa nahone zwo khwaṱhisedzwa nga zwiimiswa zwa mulayo , vhurereli , mvelele , pfunzo , ikonomi , polotiki na na zwa vhuswole tshitshavhani .
Mbilo u itela tshilengo tshine tsha nga vhangiwa , nṱhani ha izwo , dzi tea u vha dzi na ṱhuṱhuwedzo yo ḓalaho . 
dzina na ṋomboro ya tshiṱarata tsha hune vha rengisela hone
Nḓowenḓowe dza pulane ya u ṱutshela ya nyimele ya shishi ndi mbekanyamushumo ya vhugudisi ya vhuḓisa na uri i ṋetshedza tshikhala tsha u khwinisa pulane . 
Ri tshi ya phanḓa , mbekanyamushumo ya ndondolo i ḓaho nga murahu i ḓo isa phanḓa u vha fhethu ho sedzeswaho khaho . 
Muḓagasi wa shango , maḓi , vhuendedzi na netiweke dza vhudavhidzanikule zwi khou engedzedzwa , khaphasithi ya mutakalo na pfunzo i khou ṱanḓavhudzwa , na vhudzulo ha vhathu hu khou fhaṱiwa na u khwiniswa u khwaṱhisa vhuvha ha zwitshavha . 
U nanga maipfi a u fhedzisa mafhungo : Kha vha fhe zwigwada vhubammbiri ha u ṅwalela khaho hu re na mafhungo a re gake vha vha fhe na garaṱa dza maipfi .
Ṱhalutshedzo ya mushumo wa vhulanguli hovhu i ḓo vha hei ya uri hu ḓo vha vhu tshi ḓivha hune vhathu vha dzula hone , u pfesesa ṱhoḓea dzavho na u fhindula nga u ṱavhanya .
vhuṱanzi ha ya ndaka , ho katelawa na ndaka dza vho dzine dza wela kha masipala
Pfumbudzo ya vha sa Shumi yo imiswa lwa tshifhinganyana kha mushumo wayo wa mushumi kana tshigwada tsha vhashumi vhane vha ḓo rumelwa u ita zwa vhupfumbudzi . 
2 ) Kha ri ye ri vhone zwine mukhantseḽara muswa a ḓo ri itela .
U kona u fanyisa ipfi na tshishumiswa , ( tsumbo : u fanyisa madzina na zwishumiswa zwo ṋewaho madzina kha ṱafula ya dzangalela )
Hu nga shuma mbadelonyengedzedzwa ya mushonga .
Izwi zwi amba uri ri khou tea u swikelela gemo ḽa ṅwaha ḽa zwikhala zwa mishumo zwa miḽioni nthihi .
tshisadzi
U ya nga kuhumbulele kwa murengi , zwiimiswa zwa mavhusele , nga maanḓa mushumo wa komiti ya muvhalelano , i tea u senguluswa u itela u khwaṱhisa tshanḓa tsha muṱolambalelano na u ima ḓiimisa hawe nga eṱhe . 
Kha vha ite khumbelo dzoṱhe online .
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI Ngudo ya foniki ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe lwa minethe ya 15
A nga kha ḓi nanga mudzulatshidulo wa muṱangano ane a nga vha mukhantselara wa vhuimeli ha ndingano kana muraḓo muṅwe-vho wa Komiti ya Wadi .
Vhunzhi ha fhethu ho fanelaho ndi mafhungo a zwa vhudzulo , hu na fhethu ha ḓivhashango na vhunzhi ha fhethu ha u dzula zwi tshi vha zwa ndeme kha u sedzuluswa . 
Gireidi dza 7-9 Mushumo wa oraḽa muṅwe na muṅwe une wa ḓo shumisiwa sa Tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya U linga i tea u ṋekedzwa ṱhoho ya muhasho kana thero uri i modereithiwe murahu ha musi vhagudi vha tshi nga thoma na u shuma mishumo iyo .
Magumo
Hezwi zwi shumiswa sa nḓila i songo ṱambaho fhedzi i no shuma ya u bvumba uri pheleledzo ya vhunṱha ha mushululo wa maḓimalaṱwa hu ḓo vha hufhio fhethuvhupo honoho huthihi . 
Thendelano i tendela u kovhekana nga vhafaramikovhe mbuelo dziṅwe na dziṅwe dzi ḓaho dzine dza nga bva kha vhushumisamupo hune khumbelo ya khou amba zwone .
Ndi luambo lufhio lune lwa tea u shumiswa u funza na u guda ? 
Tshanduko ya Tshumelo dza Tshitshavha ( CPSI ) '
tshati ya mutakalo ;
Vho Jan Stephanus ( Steve ) Roux ( vha nga kha ḓi khethiwa hafhu ) .
Vha ṱanganedzaho mafhungo na ndivho
Musi ri tshi khou pembelela u bvelela hashu , ari ngo tea u ḓigeḓa .
U fhambana ha nyavhelo ya ndaka na u saukanya kushumele kwa masheleni kha tshilinganyo tshi sa shumi tsha kushumele kwoṱhe u ya nga ndaela ya vhubindudzi . 
Mishumo heyi na vhuṱumani hayo i tshimbilelana na mabindu oṱhe maṱuku na mahulwane . 
Mvelele ya sialala ya zwigwada zwa mirafho yo fhambanaho zwi ṋetshedzwa kha vhaendelamashango kha vhupo uvhu . 
Tshikhala tsho tendelwaho tshi tea u sumbedza vhulapfu ho lavhelelwaho ha phindulo yavho . 
Zwa ndemesa , nga nnḓa ha [ iyi ] miṅwaha ya 15 , hu na ngudo nnzhi dzine dza tea u bveledziswa , " Minisiṱa vho amba izwo .
Tshumisano yo fhelelaho ya vhominidzhere vhoṱhe u bva kha vha VC u tsa fhasi i a ṱoḓea . 
3.2 . Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha mvelelo dza 2013 dza u vhalwa ha tshugulu ho itwaho Kruger National Park , ya themendela vhudzheneleli ha tshiṱirathedzhi hu u itela u tsireledza tshugulu .
Mulovha bambiri ḽa nyambedzano nga ha mitengo ya yo tiwaho ya Luhuhi wo phaḓaladzwa na u ṋetshedzwa nga vhuḓalo kha iṅwe ya kuitele kune kwa khou dzhiwa . 
Muvhuso u ḓo alusa izwi nga u vhea dzifulaga zwikoloni na kha zwiimiswa zwa tshitshavha u tikedza zwiga zwashu zwa lushaka na vhuṋe .
Naho ha nga shumiswa nḓila ifhio na ifhio , mulayo ndi wa uri mathukhwi a re khombo a tibedzwe nga u ṱavhanya nga maṅwe mathukhwi kana mavu , nga fhasi ha vhulavhelesi na vhukoni , u itea u thivhela u vha khomboni . 
Mishumo mihulwane ya Muhasho wa zwa masheleni ndi u lambedzwa u bva kha mbekanyamushumo ya maga a zwa masheleni na ikonomi . 
Maitele oṱhe a ita tshinwi a tea u itwa zwi tshi elana na ndaulo dza tshiofisi . 
Ndavhelelo dzi nga nḓila ya uri u fusha ndavhelelo ya muthu a zwi nga ḓo vhuya zwa konadzea u fusha vhaṅwe . 
4.4.3 Mishumo na maanḓa a Komiti ya Wadi
Arali ha vha ho tiwa vhathu vha fhiraho muthihi , hu farwa khetho nga voutu ya tshiphiri .
Tshenzhemo i no bva kha mashango maswieleli dzo sumbedza u andesa ha vhabvannḓa tshifhingani tsha mitambo ya makhaulakhani a ḽifhasi zwi ṋaṋisa zwiito zwa vhutshinyi . 
vha sa wani ṱogomelo ibvaho kha tshimiswa tsha muvhuso
Ḽiga ḽa ndeme u ya kha muvhuso wa mbambadzo wo tsireledzeaho zwiṱuku ḽo vha na mbuelo khulwane dza tshifhinga nyana na dza tshifhinga tshilapfu . 
Ndivho ndi ya u ṋetshedza tshumiso , ndangulo na vhuṱoli ha sisiṱeme dza masheleni dzi shumiwaho kha vundu na u shandukela kha sisiṱeme ntswa kana vhuthivha vhudzulo . 
1.7. Khabinete i fhululedza Khongiresi ya Matshudeni a Afurika Tshipembe ( Cosas ) ) kha anivesari yayo ya vhu 34 , yo thomaho kha nndwa ya 1976 ya Soweto ya u lwela pfunzo ya mahala yo teaho nahone ya ndeme .
U itela u khwaṱhisedzwa zwauri mabindu maṱuku a wana mukovhe wo linganaho wa thendelano dzi ṋetshedzwaho nga mihasho ya muvhuso , zwiimiswa zwa nnyi na nnyi na khamphani dza sekithara ya phuraivethe , GEP ḽi ṋetshedza ndambedzo ya masheleni kha SMME o wananaho thendelano .
Maitele a u thola na munanguludzo zwo sedzesa ngamaannḓa kha u wana tshiṱafu tshi re na vhukoni ho fanelaho , izwo zwi konisa Koporasi kha u ita mushumo u ya nga tshiṱirathedzhi na mashumele a rangiswaho phanḓa . 
Kha vha khwaṱhisedze ndangulo ya nyendo dza kha mashango a dzitshikha na dza fhano hayani . 
Arali vha muraḓo muhulwane nahone nomboro yavho ya luṱingothendeleki i kha sisiṱeme ya GEMS , vha nga sedza masheleni ane a vha hone kha vhaunḓiwa vhavho kana mbuelo dza muṱa wavho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe .
Zwidodombedzwa zwi a wanala kha
Vhatholi vha tea u rumela zwi tevhelaho :
3.1.1 Mulayo wa tshumelo ya muvhuso
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI U dzhiela nzhele mibvumo ya foniki ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe / nyito dza foniki minethe dza 15
6.2 . Ṅwedzi wa Mveledziso ya Matshilisano u vha hone ṅwaha nga ṅwaha u elelwa vhuḓidini vhunzhi ho itwaho nga shango , kha u ṋetshedza thikhedzo ya matshilisano kha vhashayaho na vhashayaho tsireledzo tshoṱhe Afrika Tshipembe .
Mufumakadzi Vho-Adelaide Tambo vho lovha nga murahu ha maḓuvha a si mangana musi vho bviswa vhuongeloni .
Na muzika wa teckno-rave na house yo wana phambano yayo kha mvelele yapo . 
6.6 . Bodo ya Vhalangi ya Independent Development Trust :
Khumbelo yavho i fanela u vha na zwitevhelaho :
Ni nga vha ni tshi vhalela u wana mafhungo a u ni tsivhudza .
Komiti ya Vhutshimbidzi i khou ṱola mvelaphanḓa ya tsedzuluso . 
Tshumelo ya nnyi na nnyi , sa izwi dzina ḽi tshi tou zwi amba , nga u angaredza i dzhiiwa sa vhuḓifhinduleli ha muvhuso , u nga vha wa vhukati , wa dzingu kana wapo , nahone hu na u dzulela u sa ṋetshedzwa nga zwiimiswa zwa muvhuso . 
Ri amba uri ngangoho vha muṅwe wa vhathu avho vha songo ḓoweleaho o vha wanaho henefha vhukati ha vhathu vhavho ! 
( 2 ) Mulayo wa lushaka u tea u thoma maanḓḓa na mishumo ya Tshumelo ya Tshipholisa khathihi na uri u tea u ita uri Tshumelo ya Tshipholisa i ite mishumo yayo nga nḓḓila ya khwine , hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓḓea dza vunḓḓu .
Vhuḓikumedzeli ho sumbedzwaho
U langula mutakalo na pfananyo ya Mishonga ya Shishi kha Muhasho wa Mutakalo wa Vundu . 
Musi hu tshi khou tevhedzwa Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho na Milayo ya GEMS , Bodo ya Dzithirasitii i na vhuḓifhinduleli ha ndaulo i pfadzaho ya Tshikimu .
Kanzhi , u khokhana ha philiphili kha vhupo ha khavhamagabelo a si hunzhi ngauri nṱhani ha u tsa na u gonya ha magabelo na u vangana ho kalulaho . 
Zwino ṅwalani risipi yaṋu inwi muṋe ya zwiḽiwa zwine na zwi funesa .
U shela mulenzhe hu no konadzea
Ḓuvha ḽa u humisa , datumu ya u vala na tshifhinga tsha thengisophikhisano : 
Mabini a u vhea zwithu zwine zwa vusuludzea
Khumbelo ya thendelo ya u vha muraḓo wa vha tshimbidzaho tshikepe
ṱhanziela ya thevhedzelo ' clearence ' yo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa u vhona uri dzina ḽavho na ḽa vhashumi a zwiho kha Tshipiḓa tsha B tsha Ridzhisiṱara ya Tsireledzo ya vhana ya Lushaka kana Ridzhisiṱara ya Vhatshinyi vha zwa Vhudzekani
Ṱhanziela ya tshikhau ya lufu : R11
Tsumbo , madzuloni a uri vhagudi vha ime mudubani vha tshi lindela u ya nḓuni ṱhukhu , mugudisi a nga shumisa hetshi tshifhinga u ṱuṱuwedza nḓivho ya mibvumo .
mutaladzi wa u thoma nganetshelo ---- ndi u anetshela kana tshiṱori kana zwiimeleli zwa zwiwo .
Thandela iyi inga ya kha miḽioni nṋa wa cubic metres ya gese ine ya ḓovha itshi khou bviswa nga ḓuvha itshi iswa kha Gese ya PetroSA-Uya kha mbuyedzedzo ya Tshiluḓi ngei Mossel Bay , kha Phendelashango ya Tshipembe .
Zwiko zwi re hone
Mulilo wo ḓo fhedza wo dzimiwa nahone tshinyalelo yo ḓo lugiswa . 
( b ) ta maga ane ngao muvhuso wapo wa nga -
Miraḓo ya tshitshavha i nga ita vhuimeleli kha Phalamennde nga ha maṅwalo a Milayotibe kana phoḽisi zwine Phalamennde ya khou zwi dzeula .
Satheḽaithi dzi ri ṱumanya na zwiwo zwa tshifhinga tsha vhukuma , u ḓisa ḽifhasi mahayani ashu , ngeno vhanzhi vha sa koni u swikelela ṱhingo dza mutheo . 
NOMBORO YA VHUṊE
Nḓivhadzo nga ha Mveledziso ya Vhaswa na u Maanḓafhadza i sumbedza nyimele ya shishi ya mveledziso ya vhaswa na u maanḓafhadza nga kha nyanḓano ya dzingu , muṱanganelano , mveledziso na mulalo , na tsireledzo kha dzingu .
Nṱhani ha izwo , hu kha ḓi ṱoḓea u vha na vhuthihi na khoudu dzi re hone na nzulele ya u vha khagala ha vhathetshelesi . 
IPID a i nga ḓo ṱoḓisisa mbilaelo dza nḓisedzo ya tshumelo malugana na miraḓo ya SAPS na ya MPS kha nyimele dzi no nga sa u kundelwa u ṱoḓisisa , u kundelwa u thusa , u kundelwa u vhiga murahu , u sa ṱhonifha na vhuḓifari vhu si havhuḓi ha mapholisa .
Naho zwo ralo , nga u angaredza , pfanelo dzo bulwaho afho fhasi dzi nga si gume ; ngeno zwileludzi kana pfanelo zwi tshi guma arali hu na zwiitisi zwi pfadzaho kha u guma honoho . 
Mvula ya Kapa Devhula yo vha i fhasi ha yo ḓoweleaho , hu na fhaḽa na fhaḽa hune ya vha nṱha ha yo ḓoweleaho devhula na tshipembe . 
Izwi zwo dovha zwa ita uri vhathu vha ite zwa vhubindudzi ngauri vho vha vha tshi rengisela mavhuthu a vhaṱaleli dzipitsa na sipageti !
MISHUMO ya U Linga ha Fomaḽa na MLILNGO ya mafheleloni a Ṅwaha Themo ya 4
U ḓivhalela ene muṋe bugu dzo vhaliwaho kha u vhala na vhagudi , bugu dzi sa konḓi na bugu dzi no bva kha khona ya u vhala na maṅwe maṅwalo ; sa maṅwalo o vhaliwaho ṅwaha wo fhelaho kana mathomoni a uno ṅwaha , kha u vhala ha u ḓiimisa ha mugudiswa .
Volumu ṱhukhu yeneyo i amba uri muhwalo kha mupo nga vha nga ḽa u laṱwa hawo zwigangeni zwa nnyi na nnyi kana mugodi ha malaṱwa , a zwi nga ḓo vha zwa vhuṱhogwa . 
U vhala tshibveledzwa tsha
Vhukale ha velu ya fhasi kha lufu ndi ngafhadzo ya uri mpfu dzi itea kha vhukale ha mathomoni a vhutshilo , ngeno hu na uri vhukale ha velu ya nṱha kha lufu ndi ngafhadzo ya uri mpfu dzi itea nga maanḓa kha zwiimo zwa ha nga murahu ha vhutshilo kha vhathu vhaṅwe . 
U ṱhaḓula kha zwenezwo kha vha dzhie phindulo dzi si nngana dzi no bva kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe vha ye phanḓa kha tshigwad tshi tevhelaho .
Ṱhukhufhadzo ya madzina , tsumbo : mulambo - mulambwana/ kudambo , thavha - kutavha
Lavhelesani zwifanyiso izwi ni bule dzina ḽa muthu ane a shuma mishumo iyi ha haṋu .
( 4 ) Mulayo muṅwe na muṅwe une wa phasiswa hu tshi tevhelwa u vhewa ha tshiimo tsha shishi u nga bviswa kha Mulayotibe wa Pfanelo nga nḓḓila ine -
Mafhungotsivhudzi aya o ṅwalwa kha Khethekanyo ya 4.2 ya pulane ya wadi .
vha tshi shuma sa mulondoti wa boarding house kana vho tholwa kha bindu
Kha vhupulani ha zwikhala zwo vuleaho nahone zwi sa konḓi zwine zwa nga ita mishumo yazwo miṅwe ya u ṱanganedza ṱhoḓea dza vhathu dzo fhambanaho , kupfesesele kwa mutevhe wa ṱhoḓea dza mushumisi a fhedziselaho kha u dzhenelela kha na u mona na fhethu ndi ṱhoḓea . 
Maitele a khou engedzea aya a khou phaḓalesa nga maanḓa kha zwigwada zwa ikonomi ya matshilisano ya fhasi . 
Hu na digirii khulwane i vhambedzeaho ya thikhedzo ya vhabveledzi vha mishonga ngei Gauteng , nga nḓila yo tiwaho kha sia ḽa ṱhoḓisiso na mveledziso . 
Muṅwe wa vhakalaha vha henefha muḓanani a lingedza u kwengweledza kutukana uku musi vha tshi khou humela hayani .
mishumo ya masipala
Tshipiḓa tsha shango a tshi na tshithu . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele khaedu iyi ya Dzangano ḽa Vhabadeli vha reithi malugana na ḽiṅwalo ḽa reithi dza tshifhaṱo a i athu tandululwa . 
C. Mbekanyamaitele na Ṱhoḓuluso
4.1 . Vho Stavros Nicolaou sa muraḓo ane a nga imela wa Khoro ya Mveledziso ya Vhashumi na Ikonomi ya Lushaka kha Bodo ya Tshipentshele ya Vhueletshedzi ha zwa Dzizouṋu dza Ikonomi .
Muhasho wa zwa Mutakalo u kati na u ita odithi ya zwiimiswa zwa mutakalo zwoṱhe kha shango . 
4 Dan u na khaladzi mbili .
Theiphi ya u nambatedza
Tsha u thoma ndi uri ikonomi ifhio na ifhio ya musalauno yo khwaṱhaho i tea u vha na maga bveledzaho a u thivhela muṱaṱisano . 
Tshipitshi tshi anzela u tevhela mutevhe wo tewaho .
U eletshedza na u ḓivhadza thikhedzo ya sekithara ya zwa maḓi nga ha zwiṱirathedzhi zwoṱhe zwa maḓi na zwithu zwa kushumele zwi elanaho na data ya zwiko zwa maḓi na mafhungo . 
Nzwalelo dzine muṅwe na muṅwe wa vhaḽaifa a vha nadzo kha thirasiti iyi dzi nga si ṋekedzwe sa ndindakhombo , u fulufhedziswa kana u shumiwa nga iṅwe nḓila . 
U vhora , u gagadedza , u ṱhukhula kana u peta zwipiḓa zwoṱhe ḓo fhedziswa nahone ṱhodzi dzi so ngo kunaho dzoṱhe dzi ḓo bvisiwa hu saathu u gaḽivenaiziwa . 
Zwiimiswa zwa dzingu zwi ḓisa zwithu zwavhuḓi kha u dzudza mulalo wa dzitshaka na tsireledzo , hu tshi katelwa na u vha tsini hazwo na u pfesesa ho ḓivhadzwaho nga ha nyimele dza khakhathi dzo tiwaho . 
Ṋeḓorobo Muhulwane vho ṋetshedza tshipitshi tshavho tsha ṅwaha nga ṅwaha . 
Arali vhamu ṱ ani vho lovha , muthu a kha ḓ i tshilaho a nga ṅ walisa mbingano .
Vhashelamulenzhe vha shumisa mafhungomatsivhudzi ane vha vha nao maluganya na u khakhiswa ha thandela iyi vha a dzhenisa kha muvhigo wa manweledzo a u monithara .
Vho Mohlago Flora Mokgohloa sa Muthusa Mulangi-Guṱe : Tshiimiswa tsha Vhupulani na Thikhedzo
Milayo , sa tsumbo , i konisa ndaulo uri i tevhedzwe ngeno i tshi khou fhungudza khwayano na sisiteme ya u vhambadza ya dzitshaka na ya madzingu . 
81. Nyanḓḓadzo ya Milayo
Davies wa Khothe ya Queensland ya Aphiḽi zwenezwino o sumbedzisa muhumbulo wa uri : 
Mulayo wa Tshumelo ya Muimeleli wa Tshikimu tsha Tshitshavha wa 2011 ( Mulayo wa vhu 9 wa 2011 )
U kombetshedza u tevhedza mulayo zwi ḓo leluwa kha u ṱavhanya sa izwi ri tshi khou wana zwidodombedzwa zwa vhaṋe vha vhubindudzi na ḓiresi dzavho . 
U monithara na vhupimathengo ha mushumo wa ṱhoḓisiso zwo itwa nga vhaeletshedzi fhethu huraru . 
Itshi ndi tshone tshipiḓa tsha ndeme tsha Maimo a Fhasisa , vhunga hu tshi khou itelwa u vhona uri pfanelo dzi re kha Tshatha dzi a tevhedzelwa .
Tshiimo tshi no ḓo shumiswa zwi ḓo ya nga maitele a tevhelaho : 
Vhagudisi vha lavhelelwa u shumisa hedzi tsumbanḓila dza Mulingo khathihi na zwiṅwe zwishumiswa kha mbekanyamushumo dzavho dza u gudisa na u linga .
Sisiṱeme ya Ndingo ya u kona u badela zwikolodo na ndango i khou ṱoḓa u thoma maitele maswa o sedzaho kha khombo dza u kundelwa u badela zwikolodo nga u livhanya ṱhoḓea dza masheleni dza khombo ya muṋetshedzi wa ndindakhombo .
1 . U shumiswa ha Mbekanyamushumo Khulwane dza Muvhuso
3 Tshitshavha
Kha ḽiṅwe sia , hu na ngoho yo ṱanḓavhuwaho nga maimo a vhukwakwani ane a ita vhuendi ha nnyi na nnyi hu konḓe u bvela phanḓa . 
Arali vha khou ṱoḓa u engedza kana u bvisa vhaunḓiwa ;
Minisiṱa wa Mapholisa Vho Fikile Mbalula na muṱa nga murahu ha u lovha ha mme avho , Vho Mama Emma Mbalula .
Nḓivho khulwane ya Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso na ndaulo na kushumele kwayo . 
U fhindula na u thoma u vhudzisa mbudziso dzi konḓaho ( sa .
U shumisa zwifanyiso u bvumba zwine tshiṱori tsha amba : u vhala tshiṱori tsha zwifanyiso .
U dzhenelela hu khou dzudzanyiwa u itela idzo phindulo dzo sumbedzaho u fushea hu sa takadzi kha masia o khetheaho . 
U ṱoḓou swika kha hafu ya u engedzea kha NEA hu nga itiswa nga u gonya a tshivhalo tsha vhaṱoḓi vha mushumo vha si na mafulufulu . 
Khothe i nga imisa tshigwevho lwa tshifhinganyana i tshi khou itiswa nga dziṅwe nyimele , hu tshi katelwa na uri muhwelelwa u tea u vha ṋea ndiliso .
Pfunzo ndi mutheo wa mbekanyamushumo dzoṱhe dza muvhuso na uri Miraḓo yoṱhe ya Khorondangi vha ḓo vha vha tshi khou shela mulenzhe .
Ndi ngadzwo ṋaṅwaha ri tshi ḓo vhidza Muṱangano wa Tshumelo dza Tshitshavha u sedzana na idzwi u itela uri muano wa Batho Pele u kone u ṱoka midzi nahone u shumiswe huṅwe na huṅwe hune tshumelo ya muvhuso ya ṋetshedzwa .
Mbekanyamaitele kha vhupo ha ḽifhasi vhune ha shanduka
Vhalani mvetamveto nga ḽiṱo ḽa u sasaladza ni wane mbigelamurahu i no bva kha vhaṅwe nga inwi kiḽasini na mudededzi waṋu .
Ndi lunzhi he vha vha vha tshi dzhiiwa kha nyimele yo holefhadzwaho nga vhubva na u sa shuma zwavhuḓi he zwa ita uri vha si kone u bvisela vhukoni havho na u ḓi funga havho u engedza kushumele kwa muvhuso . 
Madzina a khamphani dza vhukuma na zwibveledzwa zwo bulwaho afha zwi nga vha pfungavhuṋe dza vhaṋe vhadzo vho fhambanaho . 
Vhunzani uvhu ndi u sa ḓura , u dzula kha tshiimo tshavhuḓi , vhukone , u swikelela na vhunzani . 
Zwikili izwi na ndivho zwo livhiswa kha u konisa vhakhantseḽara , vharangaphanḓa na vhalanguli vha mimasipala u shuma nga nḓila yo teaho na u bvelela kha vhupo vhu re na ṱhoḓea . 
Ndondolo ya murahu ha u beba
A hu na mbambadzo ine ya tea u itwa kha bada ya nnyi na nnyi . 
Arali vha sa koni , kana vha sa ṱoḓi , u shumisa tshidzidzivhadzi tshi re kha fomuḽari , vha nga tea u badela mbadelonyengedzedzwa kha tshithu ( tshine tsha ḓo vha tshi phesenthe ya mutengo wa tshidzidzivhadzi tshi siho kha fomuḽari ) kana u badela itshi tshithu u bva tshikwamani tshavho .
Vhutshimbidza-maḓi a mvula
R2 500 i a ṱo ḓea phanḓa ha musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa .
U vhala ho lugiselwaho ( U vhalela nṱha )
Arali hu na tshumelo yo no vhaho hone ya zwa mulilo , vha fanela u fha mbumbano yeneyo nḓivhadzo ya uri hu na mbumbano ine vha khou ṱoḓa u i vhumba vha ramba Muofisiri Muhulu wa Mulilo kha muṱangano wavho .
Luhura lwavho lu fanela u vha mithara miṱhanu u bva hune ha dzula nḓou , arali hu si fhethu hu re na Vhulwadze ha Khwaṱha na Mulomo .
3 . Vhudzulo
MUTENGO wa tshumelo , na
Huna tshakha mbili dza zwiolwa dzine dza nga ṅwaliswa arali dzi tshi tshimbidzana na zwidodombedzwa zwo bulwaho afho fhasi :
Mbadelo dza nṱha dza hayani dza u dzheniselwa inthanete ya luvhilo luhulwane ndi tshikhukhulisi tshihulwane .
Maga aya o swikelela dziṅwe mvelele ho sedzwa u fhungudzwa ha vhushai na u sa vha na ndinganyiselo . 
U khwinisa muhanga wa ikonomi khulwane wa shango nga u gandisa mabammbiri a vhuṱoḓesi na makumedzwa ane a nyanyula nyaluwo , vhudziki ha ikonomi khulwane , u vusuludzwa ha u litsha mushumo nga u aluwa , na masia a mbekanyamushumo dzi elanaho na zwenezwi . 
Tshipikwa tsha ndima idzi ndi u ombedzela hafhu tshihaḓu na ndeme ya themendelo dza ndifho na mbueledzo . 
Vhathu vhashu vhaswa vha litsha tshikolo vha si na zwikili nahone vha si na kuvhonele kwa u ḓo dzhiiwa vha dzhena kha maraga wa vhashumi wo ḓalesaho . 
Zwa murahu a zwo ngo , naho zwo ralo , kona u tsireledza izwi sa u sedza ho limeaho na thendelano yo vha ya uri hu ḓo dovha ha vha na ( u ṋaṋa huṱuku ) u fhungudzea kha mitengo ya nḓowetshumo dza nṱha kha mashango ane a kha ḓi bvelela mahulwane . 
zwidodombedzwa zwa mbekanyamushumo ya ECD
Thendelano dza tshikonṱiraka dzo itwa vhukati ha masipala na vhakonṱiraka vhane vha rura malaṱwa zwikolobulasini vhe mazhendedzi a masipala . 
Masipala u ḓo dzhia vhuḓifhinduleli hoṱhe ha u ṱhogomela u ya nga hone wa nga kona u itela u vha na vhuṱanzi ha u fhungudza ndozwo kana tshinyalelo ya tshumelo miḓini ya vhashai . 
Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Komiti ya Minisiṱa ya nga ngomu ( IMC ) ya RWC 2023 .
U shumiswa ha muhumbulo uyu hu nga thomiwa kha matshimbidzele a tsedzuluso . 
Mutholi u na pfanelo , hune vhuḓifari ha mushumi ha sika nyimele i si yavhuḓi ya u : 
Naho zwo ralo , tshanduko kha mbetshelwa ya magavhelo yo pimea . 
Vha humbule tshigwada tshine tsha fhira tshithihi tshi nga vha na mbudziso i fanaho .
Nga u ṋekedza vhorabulasi maṅwe mafhungo nga ha vharengi vhavho , muvhigo wo sedza kha u ita uri maraga u shume zwavhuḓi kha vhorabulasi vha livhanaho na mitengo ya vhabveledzi vha mafhi i si na vhudziki . 
U khwiṋisa na u ṱuṱuwedza tshireledzeo , tsireledzo na vhudziki hoṱhe kha Ḓorobo ya Tshwane nge ha shumiswa tshumelo dza tshipholisa tsha ḓorobofulu dza maṱhakheni hu na tshumisano na vha SAPS na vhashelamulenzhe vhaṅwe . 
Ndi zwifhio zwine vha nga ita ?
Kha vhukwamani na vhane vha nga kha ḓi vha miraḓo zwiito zwi sa ḓivhalei , vha tshenzhela uri zwivhumbi izwi zwo dzudzanyiwa . 
U ḓidudedza ha u rangela na u fema hu tshi shumiswa nyito dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , dzine dza nga u vuwa , u ambara - u ṱharamuwa , songolowa , u ḓisomba , u dzinginyea , na u pfuka Mutalokati wa muvhili
Ndaulo dzi elanaho na u ḓiṅwalisa ha vhagudi maelana na u wana pfunzo vhe mahayani dzi a tiwa ; 
Mabambiri a mbudziso o pakiwa hu tshi khou shumiswa mutshini wa u paka na sisiṱeme ya u paka i na sofuthiwee ya khetheaho . 
Ndi a kona u livhanya ṋefhungo na nyito fhungoni .
Kha vha bvisele khagala uri ndi khethekanyo dzifhio dza Mulayo uyu dzi randelaho u badeliswa ha muthelo . 
Hezwi ho vha hu u itela u vhona tshikalo tsha tshinyalelo ( dzine nnzhi dzo vhonala dzo dzumbama nahone dzinga si ṱavhanye u vhonala ) kathihi na u vhona ndeme ya mushumo wa rakhonṱhiraka wa kale , zwe zwa fhedzisela zwo swikisa kha u pwashiwa ha mushumo u sa fushi . 
I khou lavhelela uri mafhungo nga ha zwiko zwo ṱanganedzwaho nga yunithi ya nḓisedzo ya tshumelo kha tshitshavha thwii dzi ḓo vha hone . 
U fanela u khwaṱhisedza uri kuitele kwa nga ngomu na maga a ndaulo a nga ngomu zwo dzudzana zwavhuḓi . 
URI maambiwa a Tshigwada tsha Mushumo tshifhingani tshi ḓaho a vhe tshipiḓa tsha adzhenda ya Komiti ya Phothifolio ya Mveledziso ya Mavu , Themamveledziso na Dzinnḓu .
tshi doda tshifhinga tsha u ya u vhona dokotela , therapisiti , nz , malugana na mutakalo wavho ; kana
154. Masipala kha muvhuso wa tshumisano
U pendela nyito iyi , nyambedzano i tea u itwa nga ha ṱhoho nahone nga nḓila iyi ri vha ri tshi khou funza zwikili zwoṱhe zwa luambo kha nyito nthihi i elelaho yo vanganaho .
Tshivhalo tshinzhi tsha ḽaisentsi tshi nga livhanywa na zwivhumbi zwivhili . 
Zwithu zwa ndeme izwi zwo no ḓi ṱanganedzwa uri zwi shumiswe kha nyendedzi idzi . 
Zwenezwo hu tea u sumbedziswa zwi khagala kha shedulu iyo yo nambatedzwaho . 
Nṱhani ha izwo u ṱokonywa ho ḓiswaho nga nyito dza vhathu vha vhuraru hu tea u livhanwa naho . 
Tshivhalo tsha vhashumelwa vho tholwaho kha wekishopho dza tsireledzo dzi tshimbidzwaho nga Muvhuso . 
Chapter 4 : U vhekanya zwikili zwa mbeu na ndingano kha mveledziso
( 3 ) Mudzulapo muṅwe na muṅwe wa mualuwa u na pfanelo-
Thandela dza wadini na mushumoitwa ine ya tea u itwa nga wadi nga zwiko zwayo a zwi khokhovhedzi IDP .
Tshinyalelo i nga ho khulwane ndi ya muvhili , fhedzi hu na ya vhuḓipfi , ya masheleni na tshinyalelo ya matshilisano ine ya ita nyengedzedzo ya mametafore ya mulandu muhulwane . 
Kha mushumo muṅwe na muṅwe , naho zwo ralo , zwiṱalusi zwi nga vha zwo fhambana tshoṱhe na izwo zwa muṅwe . 
Fhedzi , nga nzumbululo nnzhi na tshenzhemo , zwi a kundea nga u ṱavhanya . 
Ri fanela u tevhela u ḓiimisela ho sumbedzwaho nga vhoramabindu vha vharangaphanḓa , vhashumi na muvhuso kha samithi ya mushumo na u sumbedza vhurangaphanḓa . 
Thekhisi a yo ngo swika nda vho tou tshimbila .
Tshiedziswa tsha u tandulula thaidzo
Muhasho wa Vhulimi u ṋ ekana nga zwidodombedzwa zwa tshiimo tsha malwadze a phukha Afrika Tshipembe kha vho ṱhe vhane vha vha na dzangalelo .
Tshiimo tsha masheleni tsha vhaḓisi vha khumbelo dza u ṋetshedza tshumelo na vhukoni havho ha u bveledza kana u ṋetshedza thundu kana u ṋetshedza tshumelo zwi nga ḓi sedzeswa phanda ha musi khumbelo dzavho dzi tshi nga ṱanganedzwa . 
Muhasho wo thoma na zwigwada zwa u fafadzela zwikhokhonono , zwine zwi ṱangana tshifhinga tshoṱhe u lavhelesa zwo no swikelwaho na mvelelo dza mihasho yoṱhe ya vhulimi ya mavundu , miraḓo ya nḓowetshumo na zwiimiswa zwa vhuṱoḓisisi .
Afha ndi fhethu hu dzulaho vhathu vha si na pfanelo dzavho dza ndayotewa dza u wana maḓi . 
U dzhenelela kha nyambedzano , u ṱalutshedza muhumbulo wawe
Hu sa sedzwi kuitele kwa tsedzuluso kwo shumiswaho kha muvhigo wa odithi wo ṋewaho , SCOPA i vhidza Muhasho muṅwe na muṅwe lu swikaho luthihi kha miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe . 
Muvhuso wo ḓikumedzela u ṋetshedza pfunzo ya nga murahu ha tshikolo kha matshudeni vhoṱhe vho teaho ine ya vha mahala nga tshifhinga tsho teaho kha vhashayaho na vhagudi vha vhabebi vha shumaho fhedzi vha sa koni , nga nḓila ine zwanga konadzea .
Ndi vhuḓifhinduleli hashu sa vhalangi u ṋetshedza ṱhoḓea idzi dza ndeme na uri ṋamusi ndi mathomo a u ḓa ha zwithu zwa khwine . 
Muhasho wo khunyeledza mbekanyamushumo ya u fhedzisela ya mishumo . 
Kha hoyu mulaedza ndi tama u ḓivhadza mufu vho-Ephraim Mogale , muthomi wa vhuphuresidennde miṅwahani ya 30 yo fhiraho ha Congress of South African Students ( COSAS ) , na thanga dzavho .
Katini ha tshino tshipiḓa , muvhuso u ḓo lavhelesa kha phaṱululo ya nḓila ine tshumelo dza tshitshavha dza isedzwa na nyavhelo ya zwiko . 
U khwaṱhisedza mushumo nga mupfumbudzi
Donesheni ya khomphyutha ṋamusi i , ndi a fhulufhela i ḓo vha khwaṱhisa na u vha ṱuṱuwedza vhoṱhe kha thandululo ya u swikelela zwa nṱhesa . 
Mivhigo iyi yo sumbedzisa u fhungudzea huhulwane ha dzitshetshe na u lovha ha vhana vha miṅwaha ya fhasi ha miṱanu .
Vha ḓe na ṱhanziela ya zwa mutakalo .
Matope , o pfumaho tsimbitswuku a itiwa kha maitele nahone a nga vhanga vhukonḓi kha u laṱa . 
Nga maṅwe maipfi , tshikoro tsha ḓisendekaho zwiṱuku tsha muelo wa vhubindudzi tshi ḓo rekanywa zwavhuḓi . 
U vha na vhuṱanzi uri miḓi yo fhaṱelwaho vhathu i fusha zwiṱandadi zwa muteo zwe zwa tendelwa . 
Maitele a ḓo dovha a ita matope , ane o ḓala aseniki , ine ya nga vhanga vhukonḓi kha u laṱa . 
Tsha u fhedzisela , u fana na zwiedza zwoṱhe zwa u guda , u phurosesa mafhungo zwi na tshikalo . 
Sisiṱeme nga nthihi dza u kuvhanganya na zwileludzi zwa u vhulunga zwi a elana na uri muṱambuluwo u ḓo shumiswa hani . 
Soredzhi yo fhelelaho ya madi : Bunga la nga ngomu nduni la u tou gwedzha le la kwewa kha soredzhi ine ya khunyelela hu no gaiwa hone tshika .
Sa tshipiḓa tsha thandela ya ṱhoḓisiso , thimu na nṋe ro inthaviwa vhorabulasi vhe vhoṱhe vha amba nga vhudugambilu nga uri ndi mini zwine vha zwi ita . 
U fhindula mbudziso dzi sa konḓi na u thoma u vhudzisa mbudziso dzi konḓaho sa : Ndi ngani ?
Ni nga si wane tshifhinga tshinzhi na dovha hafhu na ita izwi maitele . 
Ḽevele ya nṱha ya miṱangano ya zwigwada , zwenezwo , a i tsha ḓo dovha ya shuma mushumo wa u sedzulusa na tendela pulane dzo khetheaho dza shango . 
U iṱa uri mavhiḓa a mahayani a vhe fomaḽa zwi kha ḓi ṱoḓa u itwa kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho . 
Muhasho wo dovha hafhu wa ḓidzhenisa kha u bvisa kana u vusuludza zwishumiswa zwoṱhe zwa eḽektroniki . 
Masia a nṱha a mishumo , kha tshifhinga tshipfufhi na tshifhinga tshilapfu , a a maanḓa a u shuma a bvelelaho a ṱoḓa u vha hafhu ṱhuṱhuwedzo ya ndeme kha nyaluwo ya tshiṱirathedzhi tshashu tsha nyaluwo . 
Vhugudisi na Mveledziso
Mbuelo dza rinngi ya thekisi ntswa dzi katela khaphasithi yo linganaho ya u katela mashumele a re hone na iṅwe khonadzeo ya nyaluwo ya tshifhinga tshiḓaho . 
Puḽanti ya tshimodeni ya Mpact Polymers , i tevhedzela maitele a tsireledzo ya zwiḽiwa a EU na uri ndi feme ya u thoma ya Afrika i tevhedzelaho phurothokhoḽo yo fhelelaho ya ha Coca-Cola kha maboḓelo a PET .
Khethekanyo yo thoma tshikimu tsha u kala ha nga ngomu tshi khethekanyaho aya mabindu a muvhuso u ya nga mbonwasia dzao dza zwa khombo . 
FOMETHE YA MABAMMBIRI A MULINGO ( MULINGO WA VHUKATI NA MAFHELO A ṄWAHA )
Vha songo posa kana u shela tshithu nga ngomu bungani tshine tsha sa tee u vha afho nga ngomu . 
KHAVARA Olani tshifanyiso hafha .
No vha no humbula mini musi . . . ( Tsumbo , No vha no humbula uri hu ḓo itea mini musi ndau i tshi vula mulomo wayo ? )
Mawanwa aya a u thoma o ṋetshedzwa nga Muvhuso na vhapo u itela u ṱola vhungoho . 
Ndayo dzo salaho dzi langaho tshumelo ya nnyi na nnyi na ndaulo Afrika Tshipembe : 
U shumisa gwati ḽa bugu u humbulela uri tshiṱori tshi ḓo fhelisa hani , khathihi na u wana muṱoḓo watsho .
Kha maitele aya ri na mivhilo minzhi ine ya kuḓana , yoṱhe i sumbedza ṱhoḓea dzo vhifhaho nga maanḓa . 
Zwiteṅwa zwa dzangano zwi re kha mutevhe wa Shedulu 3 wa Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso ; kana
Vha tea u fekisa u randelwa ha mushonga huswa kha 0866 51 8009 miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe uri vha dzulele u wana mushonga wavho .
Zwikimu zwa dzilafho zwi ḓo nekedza zwikhala zwiswa zwi songo sedzesa kha " full cover " fhedzi zwo sadzesa kha " topping up " dzilafho ḽine ḽa newa nga NML .
. . .Ngomu mahayani ri tshi katela vhana ( vha tshi ṱaluswa ubva kha vha miṅwaha ya 17 na vhaṱuku ) , tshivhalo tsha vhana vho vhigiwaho uri vha khou fa nga nḓala tsho fhungudzea ( ubva kha tshivhalo tshi fhiraho 31 phesenthe ) vhukati ha 2002 na 2006 .
Ḽaisentsi ya vhubindudzi : R5 000
Mvelele i na khonadzeo yo khwaṱhaho ya u vha tshiṅwe tshi shelesaho mulenzhe kha ikonomi , matshilisano o vhofhekanaho khathihi na u fhungudza vhushai .
Tshandulo ya tshumelo dzi re kha sheduḽu uri dzi katele na nḓowetshumo ya thekhisi dza dzikhumbi yo vha yone ye burantshi ya sedzesa kha kotara ya u fhedza ya ṅwaha . 
Nyolo dzi tevhelaho dzo khethekanywa nga ṱhoho tharu , madzina adzo ndi :
Mimasipala yapo i na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganywa ha mathukhwi fhethu hune wa dzula hone . 
Dzipulane na zwiṱirathedzhi a zwi nga dzhieli nṱha uri vhanna na vhafumakadzi vha na ṱhoḓea , zwinyagwa , nḓivho na vhuḓifari zwo fhambanaho , thandela a dzi nga wani mihumbulo , mafhungo , tshenzhemo , netiweke na tshomedzo zwi bvaho kha madzangano a vhafumakadzi .
Khombo dza u daha mutsi
Manweledzo mapfufhi a mishumo yo fhambanaho ya bodo ya vhalanguli ṱhukhu iyi o sumbedziswa afho fhasi . 
Ndi a kona u vhala lungano .
Zwiko izwi zwi nga katela vhatshikafhadzi , vha ngaho vha vhulimi na vhuendedzi . 
Milayo i tevhelaho i tea u vhewa muhumbuloni : 
-- Hu sedzwa kha zwiga zwi tikedzaho KANA zwi hanedzaho tshitatamennde
U ita uri pfunzo ya u thivhela na huṅwe u phalala hu elanaho na HIV na AIDS hu swikelea kha vhathu vha re na ṱhoḓea dzo khetheaho . 
Maṱaluli a dovha hafhu a fhindula mbudziso ya : " -fhio " zwi langwa nga kiḽasi ya dzina ḽi re fhungoni .
Vhunzhi hashu ro xelelwa nga miraḓo ya muṱa na vhadzulatsini . 
U ṱanziela u vha hone ha mbuelo dza fhasifhasi , dzo teaho na u wanala nga tshifhinga dzi dza masipala dza mithelo ya maḓi na muḓagasi . 
Ri na vhoramafhungo vhane mbofholowo yavho yo tsireledzwa kha Mulayotewa .
Vha ri ndi pfanelo yavho ya mbofholowo kha zwa lutendo na vhurereli .
( b ) u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maga a u gonyisa mbuelo u ṋekedza u bvela phanḓa ha u shuma ha masipala .
Vha nga si shumise Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ya nga tshinyadza , u sa konisa , kana u lemedza kana u hoṱefhadza kana u wisa tshirunzi tsha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka kana u dzhenelela kha u shumiswa nga vhaṅwe vhathu na u ḓifhelwa nga Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka . 
Kha vha khwaṱhisedze u ṱanganedza ha faela dza datha ya ndingo na Mutshimbidzi wa Vhudavhidzani na u thoma u shumisa vhudavhidzani nga u ṋekana faela dza datha .
U vhala nga eṱhe zwibveledzwa zwine zwa nga sa , khomiki na bugu zwadzo dza nganeakhumbulelwa ) .
Ri dzula ri khomboni vhukuma kha ndango ya u faila ha vhashumi vhashu na mafhungo , u thivhelwa ha zwibviswa zwi songo dzudzanaho na kha u swikelela datumu ya u fhedzisela ya u ita mbadelo . 
Ndi zwikili zwifhio zwivhili zwe Bongi a vha e nazwo zwe zwa tshidza Michael ?
Dziṅwe dza tsheo dza ndeme dzi re mazhakanḓila dzo dzhiiwa nga fhasi ha vhulavhelesi havho . 
Zwo ralo , ri dzhiela nzhele u swikelelwa ha themamveledziso ya zwa mitambo vhuponi ha mahayani na zwikolobulasi sa tshipiḓa tsha mveledziso kha zwa mitambo na kha tshitshavha . 
U bveledza Yuniti ya Ṱhoḓisiso yo fhelelaho i ne ya vha na dzisisiteme u swikelela ṱhoḓea dza Miraḓo na Komiti ya Vhusimamulayo ha Vundu ḽa Northern Cape . 
U bveledza mbekanyamushumo , u lugisa maṅwalo na u fara dziwekishopho nga mafhungo kwamaho vhoṱhe . 
Zwi fanela u ambiwa zwa pfala uri Khoro i hana u ṱanganedza vhuḓifhinduleli vhuṅwe na vhuṅwe ha u vhona uri dzithenda dzo rumelwaho nga poswo kana dzo ḓiswaho nga nḓila iṅwe na iṅwe kha Khoro , dzi kho dzheniswa kha Bogisi ḽa Thenda . 
U bveledza na u shumisa nḓila u ṱuṱuwedza u ṱanganyisa mvelelo dza ṱhoḓisiso . 
U anḓana ha Afurika Tshipembe na dziṅwe dzitshaka zwi na vhuthihi ho khwaṱhaho khazwo . Ri ima na vhathu vha Palestine musi vha tshi khou lwa na u rembulusa ṱari ḽiswa ḽa pfanelo dza vhuḓiimisi ; zwo ralo ri tikedza ṋetshedzo yavho ya u vha lushaka lwo ḓiimisaho .
Ndi kha iyi khethekanyo hune vha ḓo vhona uri Milayo ya Vhulamukanyi ha Mbuedzedzo i wanala kha mutheo wa mulayo wo ṱalutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa na Maimo a Fhasisa .
Musi hu tshi ṋewa mushumo wa fomaḽa , hu ḓo vha na u sedza kha tshikili tsho khetheaho , tsumbo , U thetshelesa na U amba kana U vhala kana U ṅwala .
4.110 Ngei Zimbabwe na hone lutendo lwa vhuloi lwo ḓalesa , naho zwi sa wanali hoṱhe.145Muḓivhi wa zwa vhurereli , ane a pfi Mafico , u amba uri zwa u shaea ha lutendo lune lwa wanala hoṱhe ḽifhasini ndi zwone zwo itaho uri miṅwe milandu i tou sedzuluswa nga mapholisa , he zwimela zwe zwa humbulelwa uri zwo shumiswa u vhulaha vhathu zwa vha na tsumbo ya uri a huna zwo raloho ( a si zwone ) .
itela u ṋekedza nyimele dza Vhutsila ha u Ita na Vhutsila ha u Vhona
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 Mibvumo ( oraḽa na / kana nḓowenḓowe na / kana u ṅwala )
Ndaka ine i khou shumiswa kha vhudzulo fhedzi i a swikelela ṱhoḓea dza uri i wane mbuelo nyana , dzine dza ṋetshedzwa nga khoro ṅwaha nga ṅwaha . 
d. thuso malugana na u davhidzana na Tshumelo ya Tshipholisa ya SA na mutshutshisi
U balelwa u ita zwenezwo zwi ḓo ita uri gavhelo ḽa ḓuvha nga ḓuvha ḽi dzudzanyululwe . 
Zwiṅwe hafhu , u ya nga atikiḽi ya 26 : Muvhuso u ḓo fhulufhedzisa ndingano ya muṅwe na miṅwe phanḓa ha mulayo hu si na phambano ya vhubvo , murafho , mbeu , vhureleli , mihumbulo ya zwa poḽotiki kana vhuimo tshitshavhani . 
Zwiitei zwi iteaho nga tshifhinga
Hu nga ḓadziwa maṅwalo a tevhelaho na CoR15.1E :
Zwi tevhelaho ndi miṅwe mihumbulo ya mutheo kha sia iḽi : 
Vhaṋameli vho bviselwa nnḓa ha tshiendedzi nga khani : 
U dzhenelela ha Tshitshavha kha Kuvhusele Kwapo
Tshikolodo tsha yunivesithi tsha NSFAS tsha matshudeni vhe vha wana thuso nga ṅwaha wa akhademiki wa 2013 , 2014 na 2015 tsho badelwa .
Vhatshimbidzi vha tea u vhona zwauri vhuimelelo ha zwigwada zwi sa koni u ḓipilela ndi tshipiḓa tsha zwigwada zwa Mushumo na uri vha na zwine vha amba kha zwigwada .
Hu ḓivhadziwe ṱhalusamaipfi ya vhuṋe .
VHUḒIFARI
Lushaka lwa tshumelo / sekhitha
Mutambo wa u gidima - nyito dza u lugisela nzambo ya nṱha
Naa vha nga ṱoḓa u ḓivhadziwa hani nga ha tsheo zwi tshi ya kha khumbelo ya u swikelela rekhodo ? 
U guda vhushaka vhukati ha zwiṱirouku na kunwele kwa halwa zwi tshi bveledza mvelelo dzi fanaho . 
Mbudziso dzine dza ṱoḓa mugudi a tshi shumisa tshenzhemo yawe kha mafhungo a so ngo tou ambeswa ngaho kha maṅwalwo .
Milayo iyi i katela , vhukati ha zwiṅwe , zwi tevhelaho : 
Lavhelesani tshifanyiso ni ambe nga zwine vhana vha khou ita .
Thomani nga u amba uri hu bvelela mini mathomoni
Nga murahu , Muphuresidennde vha fhindula mafhungo o vhudziswaho na mbudziso dzi bvaho kha khanedzano .
Thekhinoḽodzhi idzi dzi ḓura zwiṱuku kha masheleni na u vha khwine u shandukisea u shumiswa khwine madzinguni a mahayani na vhupo hu re na vhathu vhaṱuku u fhirisa sisiṱeme dza vhudavhidzani dza murahu . 
U itela sisiṱeme nthihi i re nga ngomu kha tshiimiswa tshithihi , muṋe , mubveledzi , ramabindu , rabulasi ndi muthihi muthihi , nahone u a kona u pulana maitele a khandululo na tshumiso ya u fhedzisela u ya nga ha ṱhoḓea dza zwa vhulumi na dziṅwe thoḓea . 
Ho sedzwa dziPMB U pfukisela thishu kana muraḓo
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) ; mafhambanyi ( antonimi ) ; kha nyimele
Zwi do dovha hafhu zwa thusa vhalanguli uri khwalithi ya madi I tea u vha hani khathihi na nyimele ya zwipuka na zwimela uri I tea u vha hani .
( d ) muthu muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwaho nga khothe ya Riphabuḽiki uri muhumbulo wawe a u shumi zwavhuḓi ; kana
Ro laedza madzhendedzi a zwa vhudziki u dzhia maga a lemelaho kha avho vha sa ofhi mulayo vha Balfour na vhuṅwe vhupo .
Zwi dovha hafhu zwa ṋea nḓivho ya mutheo na zwikili u itela uri vha kone u shela mulenzhe kha nyito dza vhutsila .
U fhungudza tshivhalo tsha matshudeni vhanzhi vha litshaho tshikolo kha sekithara ya pfunzo ya nṱha na vhupfumbudzi vha miṱani i shayaho na ya vhabebi vha shumaho ,
Saizi ya thoro dza khungumuṱavha na zwivhumbi zwa matshakatshaka a oganiki zwi na mushumo muhulwane kha tsenguluso ya mvelelo . 
Mme a Kanakana Peni ya Mashudu Goloi ya Baba
Vhadzhiamikovhe vhane vha ḓo vhuelwa kana vha kwamiwa nga nḓila i si yavhuḓi nga thandela iyi vha tea u shela mulenzhe kha u bveledzwa ha zwisumbi malugana na zwi tevhelaho :
7.1 Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Khamphani ya Vhukavhamabupo , wa 2017 na Tsitsikanyo ya Vhuendi Muyani na Mulayotibe wa Khwiniso ya Tshumelo dza Muendamaḓanzhe Phalamenndeni .
Ṅwalani phindulo dza mbudziso idzi .
Pfanelo ya u ṱola i shuma lwa miṅwaha miṱanu , nga murahu ha miṅwaha miṱanu musi isa tsha shuma , vha nga ita khumbelo ya mvusuludzo ya pfanelo ya u ṱola lwa miṅwaha isa fhiri miraru .
Ro thola tshigwada tsha mushumo tsha mihasho yo ṱanganelanaho tsha u ṱoḓisisa kuitele na u dzinginya tshivhumbeo tsha davhi ḽiswa . 
U vhumba ngafhadzo dza kushumele kwo teaho dza ngomu ha ḓorobo na u vhona uri kushumele kwa ngomu ha ḓorobo ku a vhewa iṱo nga nḓila i sa gumi . 
2.2 . Khabinethe i khou ita khuwelelo kha Maafurika Tshipembe u nanga vhathu vho teaho u shuma kha Khomishini ya Vhupulani ya Lushaka phanḓa ha musi i tshi vala nga ḽa 10 Lambamai 2015 .
Tshiṅwe , masheleni a dzulaho o lindela shishi a vhetshelwa thungo u itela zwi songo lavhelelwaho nahone zwi sa thivhelei u tou fana na u fha thuso musi hu na zwiwo zwa mupo kana mbekanyamushumo dzo bulwaho kha mugaganyagwama fhedzi hu saathu vha na nyavhelo . 
U ḓadzisa izwo nyambedzano i ḓo dovha ya ḓisa nyaluwo kha tshanduko ya ikonomi ya zwa matshilisano , mveledziso na nyaluwo Afurika .
Mulayotibe wa Dzinnḓu u katelaho
U shumisa fhungodavho ḽa vhushaka ( tsumbo : ' Musuku u no bwiwa Gauteng , u rumelwa mashangoḓavha . ' )
Tshitatisitiki tshi sumbedza uri nga 2012 , vhaendelamashango vha dzitshaka vha linganaho 9.2 miḽiyoni vho dalela Afurika Tshipembe , tshivhalo tsho engedzea u bva kha 8.3 miḽiyoni nga 2011 .
Vhahumbeli , vha re kha mutevhe mupfufhi , vha fanela u lavhelela u ita ndingo dza vhukoni ha ndangulo . 
Tshumisano
Muhumbulo muhulwane wa vhudzheneleli uvhu ndi u ita uri Tshumelo ya Tshitshavha i shume nga nḓila i vhuedzaho nga u fhungudza tshifhinga tshi dzhiwaho musi hu tshi itiwa maitele au dzhia vhukando , nga mannḓa hune vhashumi vha imiswa mushumoni vha tshi khou ḓi isa phanḓa na u wana muholo wo fhelelaho .
Iyi mbetshelo a i tendeli muthu a tshi ya kha ṅanga ( dokotela ane a lowa ) uri ṅanga i sumbe muloi .
U rekhoda maipfi na zwine a amba zwone , e kha ṱhalusamaipfi ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
Naa fhethu hoṱhe ha u shumela ho tsireledzwa nga dzibodo , naa dzibodo dzo vhewa nga nḓila ine vhathu vha sa ḓo wa kana u piringedzwa nga zwithu ?
Kha ri ḓiphiṋe
1 Lambamai
Uya nga Mulayo wa Nndwa dza Muṱani , nndwa ya muṱani ndi :
vha tshi dzula Afurika Tshipembe
U pulana uri thandela i ḓo tshimbidzwa hani hu pfi ḽiga ḽa u dizaina
wa Khothe nahone arali :
Bono ḽa maano a vhathu vha Afrika kha izwi ḽi ḓo katela u shumiswa ha zwiko zwa fulufulu zwa dzingu , nga maanḓa ho sedzwa fulufulu ḽi no vusuludzwa u itela nyaluwo ya ikonomi na u fhedza vhushai ha fulufulu . 
R50 - u ridzeva dzina
U posa zwisagana zwa ṋawa / / bola kha zwifaredzi
Nḓivhadzamulayotibe i sumbedza vhukateli na maano o ṱanganelaho a mveledziso yoṱhe ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi , na u shela hayo mulenzhe kha nyaluwo ya ikonomi . 
Vhakhantseḽara vha wadi na komiti vha nga thusa kha u topola ṱhahelelo . 
Mushumoitwa wa IDP wa 4 / 2 : Mukumedzo wa vhuvhili wa ḓirafuthi ya ḽikumedzwa ḽa thandela ;
Tsha u thoma ndi kuhumbulele kwa uri lushaka lu ḓo dzulela u ḓidzudzanya nga kha dziṅwe nzudzanyo ka u lwela u vha shango ḽavhuḓi nga maanḓa . 
Tsheledzo i khwinisa zwitshavha zwa vhupo hapo nga u ṋetshedza maḓi kha milambwana zwine zwa ela nga tshifhinga na dziṅwe nḓila dza maḓi . 
30% mbadelo nyengedzedzwa na mushonga u siho kha fomuḽari kana u shumisa khemisi i siho kha DSP nga u tou funa Mushonga wa u tou ḓirandela
U shayea ha tshumelo dza zwidzimamulilo kha vhupo ha mahayani . 
U sedzwa hafhu CBP 2006 / 7
Vhanzhi vha ḓo kavhiwa nga murahu ha u fhedza tshikalo , nga nnḓa ha musi vho gudiswa u nanga u shumisa mikhwa ya zwa vhudzekani ho tsireledzeaho . 
Zwifhaṱo zwo fhambanaho zwi re vhukati ha ḓorobo zwi fanela u fafadzelwa . 
Naa muthu a re na nḓivho kana vhukoni u a ṱola tshikhafula tshifhinga tshoṱhe , tsumbo , luthihi nga vhege , tshifhinga tshoṱhe musi tsho shandukiswa , u tshinyadzwa na nga murahu ha musi ho vha na mutsho u si wavhuḓi ?
Ri ita khuwelelo kha vhadzuli ya u humbela uri vha songo fhela mbilu sa i zwi mushumo u tshi dzhia tshifhinga . 
Mbadelo kha vhashumi na miṱa yavho dzi katela u huvhala lu re na vhuholefhali ha tshoṱhe , vhulwadze vhu hoṱefhadzaho , u fhelelwa nga mushumo na u lozwa muunḓi . 
U tshimbidza mveledzo idzi zwo vha nyandiso ya ḽifhasi ya milayo iyo ya mutheo na zwithu zwa ndeme zwine zwa dzulelwa u ambiwa nga vhadzheneleli vha miṱangano ya vharangaphanḓa vha mivhuso vha dimokirasi , ikonomi ya maraga , mvelaphanḓa ya matshilisano , mveledzopfareledzwa na ṱhonifho kha pfanelo dza vhathu . 
U ṱalutshedza zwiteṅwa zwa tshibveledzwa
Thendelano ya Vhuḓifhinduleli ha Tshitshavha i thoma na u langa vhuḓifhinduleli ha muṋe wa tshikepe o redzhisiṱariwaho .
Fhedziha , vhaṱoḓisisi vha fhedza tshifhinga tshilapfu vha tshi khou khethekanya iyi mishumo na u ita ndingo u itela u tsireledza na khonadzeo ya u nga shumiswa musi tshibveledzwa tshi sa a thu u iswa mavhengeleni .
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i tea u linga zwipiḓa zwo fhambanaho zwa zwikili zwa luambo u itela uri zwipiḓa zwa ndeme zwi lingwe kha themo na ṅwaha wa tshikolo .
U langa mbudziso dzoṱhe dzi elanaho na zwa masheleni , u khwaṱhisedza u vheiwa ha rekhodo ḓuvha na ḓuvha na u sala murahu mbadelo dza vhakolodi kha BAS . 
Vhadzulapo vha si na mbuelo ya mafhungo a mbuno nga ha nyito dza Muvhuso na mvelaphanḓa nga ha u swikelela ṱhoḓea dzavho vha ḓisendeka nga zwine vha tou humbulela zwine zwa nga ḓivha zwi si zwone . 
I lingedza u endedza vhubindudzi ha themamveledziso dza fulufulu ḽa matshelo na mveledziso ya mbekanyamaitele ine ya ḓo vhumba luvhanḓe lwa fulufulu ḽa matshelo ḽa Afrika Tshipembe .
4.4 Khabinethe i humbela vhakwameaho vhoṱhe uri vha ṱavhanye vha tandulule pfudzungule dza Ennerdale , Eldorado Park na Coligny .
Dokhethe i kona u ṋetshedzwa vhaofisiri vha tsedzuluso u itela vhuṅwe vhukando . 
Tshipiḓa tsha u fhedza tsha ḽiṅwalwa tshi ḓo ṋea dzimbalombalo dzi vhambedzeaho dza zwa ikonomi na matshilisano zwa Mpumalanga . 
Nḓila dza u fhelisa dza vhana vhahulwane dzo bveledzwa vhukuma u itela u kona u livhana na zwidzidzivhadzi zwinzhi . 
Tshitendeledzi tsha maḓi ndi lwendo lu sa gumi lwa maḓi u bva lwanzheni , shangoni na muyani .
U kona u topola vhushaka ha mibvumo ya maḽeḓere kha vhunzhi ha mibvumo yoṱhe ya ḽeḓere ḽithihi .
Hu na nḓila ya u tandulula dzimbilaelo dza zwa u renga ine ya shuma zwavhuḓi yo fhelelaho ine ya lavheleswa nga tshiimiswa tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe . 
Ro kwamea zwihulu vhukuma nga ha nyimelo isi ya vhunḓu ya ṱhogomelo ya mutakalo , yo khakhiswaho nga nyaluwo yo khwaṱhaho kha mutsiko wa malwadze ṅwahafumi na hafu yo fhiraho .
-- nzudzanyo zwi tshi ya nga ndeme : tshifhinga tshoṱhe , mafheleloni
Thimu ya vhamaki vha sumbe yo ṋewa mbudziso nkene nga fhasi ha vhuṱoli ha Mumaki Muhulwane . 
Zwenezwo ro ṱoḓa u ḓitsireledza , hu nga u thivhela vhushaka ha zwa vhudzekani vhukati ha vharema na makhuwa , u vhea mikano ya hune vhathu vha dzula hone , uri afha ndi ha vharema , afha ndi ha makhuwa . 
Khethekanyo 1 : Tshenzhelo dza nga murahu ha Khetho dza Muvhuso Wapo dza 2000
Zwiḽiwa zwoṱhe zwa bulasini zwine zwa ṱun ḓwa u ḓiswa Afrika Tshipembe , u itwa , u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe zwi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi , Mulayo 36 wa 1947 .
Zwine na tea u vha nazwo
Nṱhani ha izwo , vhana pfuma yo khwaṱhaho sa zwe zwa sumbedziswa nga : netiweke dza vhushaka ; vhufa hu sa fani , vhunṋe ho khwaṱhaho na tshitshavha . 
Ndi zwa ndeme uri vhuḓifari ha muhumbeli hu fanela u vha havhuḓi tshifhinga tshoṱhe . 
Matshimbidzele : Zwigwada zwiṱuku
Khoro i kunguwedza :
Vhubindudzi ho vhewaho vhu re na vhalangi vha tshikwama vhu langiwa nga ndaela dza vhubindudzi dzine dza ṋetshedza phimo ya zwiimiswa , lushaka lwa tshiimiswa , phimo dza muanzo na gireidi ya vhubindudzi . 
Zwiṱereke kha nḓowetshumo ya zwa vhuendi zwi ngavha na masiandaitwa a si avhuḓi kha ikonomi , zwa khakhisa mveledziso na nyaluwo na u swikisa kha uri zwikhala zwi lozwee . 
Vhudifhinduleli ha u dzhia maga kana u fhindula malugana na themendelo dza ndaṱiso ho vhewa kha Mukhomishinari wa Lushaka ha uri :
Kha ḽiṅwe sia zwi sia madzhisiṱiraṱa na mutshutshisi vhe na awara mbili dza u vha na u thetshelesa hu si na tshifhinga tshavhuḓi tsha u thetshelesa milandu . 
Vha fhungudze tshivhalo tsha mapfura na khoḽesiṱiroḽo kha zwiḽiwa zwavho .
Khothe ya Ndayotewa yo zwi bvisela khagala uri vhushaka ha mbeu nthihi vhu tea u wana tshiṅwe tshivhumbeo tsha u ṱanganedzwa fhedzi a yo ngo ṱalutshedza uri zwi ḓo itiswa hani . 
Mulayotibe u lingedza u sika vhukhakhi ha vhugevhenga ha vengo na tshipitshi tsha vengo na u vhea maga ane a ḓo thivhela na u lwa na vhukhakhi uhu .
U tsisesa demokirasi nga u kovhana mafhungo na u galatsha zwitshavha kha u dzhenelela kha maitele a zwa u khetha . 
( 5 ) Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka une wa fanela u sedzuluswa nga Buthano ḽa Lushaka , u tea u fhiriselwa kha Khoro kana Buthano .
Nga mulandu wa zwenezwo , vhane vha ḓo vha vho telwa digirii sa madokotela , dziinzhiniya , vhavhalelani , vhagudisi na mabuḓo o fhambanaho a vha nga koni u dzhena kha ikonomi .
U ṱalutshedza / ṱhaṱhuvha mahumbulelwa a muṅwali na kufhedzisele
DziPMB : Mbuelo dzo randelwaho dza gumoṱuku .
Poswo nga eḽektroniki ( imeiḽi ) kana marifhi a khwaṱhisedzo u bva kha mabindu a seli ( bambiri ḽa tsumba khamphani ḽa tshiofisi ) ḽine ḽa sumba lutamo lwa u dala zwi tea u fheletshedza mbekanyamushumo . 
Zwazwino ndi a kona u ḓivhadza makumedzwa a tevhelaho : 
Tshipikara na Mudzulatshidulo ,
Kha senthara dza ngudo , khanedzo heneyo nthihi yo engedzwa nga murahu ha nyito ya musi hu tshi fhiswa ḽaiburari na u fariwa ha vhaṅwe vharangaphanḓa vhavho vhahulwane .
Ṅwalani nga ha inthaviwu ya mushumo ye ya vha hone . 
U tholiwa ha vhaswa kha zwikhala zwa ndeme kha zwiimiswa zwa muvhuso zwi ḓo konisa haya maitele ; 
Vhudzuloni ha u angaredza vhathu sa ' miṱa ' kana ' vhashayi ' hune vhathu vha humbulelwa u vha muṱa muthihi , tsaukanyo ya mbeu i sedzesa kha vhungoho vhune vhathu vha ṱangana naho .
* u ṱuṱuwedza khampheini ya u vhulunga mafulufulu , u itela u laula lutsinga lwa vhuleme na u shandukisa vhuḓifari hashu , nga tshenetsho tshifhinga hu tavhanyedziswe thandela ya u fhaṱa khaphasithi ntswa na u shumisa vhathu vhoteaho kha mafulufulu - u faedza hezwi kha u ḓadzisa kha zwi itisi zwa tshanduko dza kilaimeithi , zwishumiswa sa malasha , gese na maḓi zwi khou thoma u ya u gonya nazwone ;
Vupo ha mvelele
Musi hu tshi bveledzwa PMS masipala u tea u ta KPI dzawo , dzi katelaho :
Sumbedzani . . . . . . ( tsumbo , Sumbedzani goloi ye mavemu a vha a tshi khou reila yone . )
Ndingedzo dzavho dzi tewa nga thikhedzo yo fhelelaho i bvelaho phanḓa , ya zwa poḽitiki a vhuphalalavhathu . 
Hu na tshaka mbili dza vhakhantselara :
Kha vhuimo ha vhuvhili mudzia u dzhia zwa ndeme u ita mbilo ya uri zwithu zwi na ṱhalutshedzo yo fhelelaho nahone zwiṱaluli zwi tea u haniwa na zwone . 
Pfanelo dza vhathu dzine vha dzi vhulunga na u lavhelela mivhuso yavho u ṱhonifha , vha fanela u bveledza na u shuma kha vhupo ha khamphani , hu tshi katela na vhushaka havho na vhashumi vhavho na vhaṅwe vhathu vha kwameaho u mona na mikano , 
tshi fanela u vha tshi sa shanduki , zwi ambaho uri , zwimela zwa lushaka lukene zwi fanela u vhonala dza zwe zwa thoma u ṱavhiwa , nga murahu ha u kaṋiwa lunzhi zwi vhonala sa zwenezwiḽa zwa u thoma
Komiti ya Khorotshitumbe i shumana na mafhungo a vhurumelwa . 
Fhedziha , thaidzo i fhira mafhungo a ndangulo ya zwifhaṱo , nahone i vhanga khaedu khulwane kha nḓowetshumo na vhuvhambadzi , mushumo na vhugudisi , u kovhekana mbuelo na tsireledzo ya zwa matshilisano . 
Khumbelo ya u ṅwalisa pfulo na manyoro ivhe nga ṋdila heyi luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o ṋangiwaho .
Ndi afhio mafhungo a ndeme ane pulane ya wadi ya fanela u a dzhenisa ?
Senthara ya Ndango ya Khohakhombo ha Khombo ya Ḓorobo ya Kapa , i khou ṱuṱuwedzwa uri i ite zwine ya nga kona kha u tshidza matshilo na ndaka , hu tshi katelwa vhupo ha Knysna hune ha vha na mililo mihulu .
Zwiṱirathedzhi zwoṱhe zwine zwa nga konadzea na dziṅwe khonadzeo dzine dza nga shela mulenzhe kha u bvelela ha muhasho zwi fanela u ṱaluswa . 
u ṱalutshedza zwigwada zwa kutshilele zwa ndeme zwine zwa fanelau shela mulenzhe kha phurosese ya u pulana
Ro vha ri tshi shumisa R42 ya u namela ri tshi ya u tshadzha dziṱhingo dzashu ngei Verulam .
U ya nga Vho Smith , tshanduko ya dzangano i ṱanḓavhudzwa sa u shandukisa nyimele ya dzangano - kha nyimele mbuya na mmbi , u ya phanḓa kana murahu . 
U ṅwala nga nḓila i pfeseseaho ndi zwa ndeme malugana na u bveledza maambiwa o teaho .
Nambatedzani milenzhe na mutshila zwa tshipuka nga tshithihi nga tshithihi afha kha zwikanda .
Nyolo i sumbedza kushumisele kwavhuḓi kwa zwikili zwa u ola na thekhiniki dza u ola . 
Tshitaili tshi tea u vha tsha ṱhaluso na tsho dzumbamaho , tshi ṱutuwedzaho u shumisa muhumbulo ha muvhali .
Vhaṱani vha tea u vha na nḓivho ya milayo sa zwe ya tewa afho fhasi : 
Zwimela zwi swikaho 290 zwi hone kha mutevhe nahone muthu a medzaho zwimela a nga ṋewa pfanelo dza zwimela izwo .
Khoro i tea u themendela migaganyagwama iyi phanḓa ha musi ṅwaha wa muvhalelano u tshi thoma , nga murahu ha u pulana havhuḓi na u kwamana na Komiti ya Wadi na zwiṅwe zwigwada zwa vhadzhiamikovhe kha vhupo .
U sumbedzisa ho fhelelaho hu kha Tsumbanḓila ya AICDD .
ḽeveḽe dza nṱha dza u fushea ha khasiṱama dzo rekhodiwa
Tshiṅwe hafhu u fhungudzwa ha u sa lingana zwi vha zwi tshi khou itelwa mabindu .
Nga ṅwambo wa izwo a hu na shango ḽine ḽa nga ḓibvisa kha u livhanwa na mafhungo aya . 
U topola ṱhoḓea ya u engedza zwiendedzi zwa nnyi na nnyi zwi katelaho vhoṱhe na u vha swikelela , zwi nga shuma u thoma mepe une wa sumbedza vhupo vhune ha wana tshumelo na vhune hu si wane tshumelo . 
Kupfesesele kwavhuḓi kwa ngona dza nyolo ya kudzudzanyele . 
Nga kuvhonele kwanga , ndaela ya u dzhiululwa a i shumi fhedzi u itela u ola ndaka kha muvhuso . 
Biovac ndi vhushumisani ha muvhuso na phuraivethe vhukati ha Muvhuso wa Afurika Tshipembe na Khontsothiamu ya Biovac .
Phasipoto ya ṅwana ndi dokumenthe ine ya ṱo ḓea musi ṅwana a tshi dalela ḽi ṅwe shango .
Vhafhinduli vho ita khumbelo ngei khothe uri i lavhelese tsheo ya mulamuli . 
Yunithi i dovha ya sedzulusa u vhulungwa ha maṅwalo a mugaganyagwama wa vundu kha u tevhedzela mulayo na munyanyuwo u itela u ita themendelo dza u khwinisa mveledzo na vhubveledzi ha mugaganyagwama ha vundu . 
U ṱangana ha mvelele dzapo na vhupfiwa ho fhambanaho zwi itwa fhethu huthihi ha vhusiki vhune a vhu shonisi . 
Maga a ndugiselo dzo raliho dzi ḓo ḓisumbedza kha ndinganyo ya ndaulo , u bvisela khagala zwipikwa na tshiṱirathedzhi kha uri mvelelo dzi nga ṱuṱuwedza hani khoniferentsi , samithi na miṱangano . 
Mapholisa vha ḓo dovha vha khwaṱhisa kha u shumiswa ha dathabeizi ya DNA kha u ṱalusa vhahumbulelwa .
Naho zwo ralo kha onoyo ṅwaha we ra ṱanganedza Ndayotewa ngawo , Khangwelo ya Mashangoḓavha vha nga kha ḓi vhiga izwo : 
I katela zwifhio ?
A huna mbadelo arali vha tshi toḓa u vha kha vhugidisi .
U vhudzisa mbudziso u itela u wana mafhungo
Kha milandu ya khothe i tevhelaho mbudziso malugana na u sa tevhedzela mulayo yo vhudziswa : 
Mbilaelo i thoma kha vhuimo ha muṱani nahone arali ya sa tandululwa afho i iswa kha gota uri i tandululwe .
Ro dzhiela nṱha muvhigo nga ha zwi vhidzwaho uri u shaya vhukwamani na maṅwe mavharivhari a sa takadzi . 
Vhahumbeli vho itiswaho inthaviwu vha ḓo livhanwa na ndingo dza vhukoni he zwa tea . 
Thandela nnzhi ṱhukhu dzi re na zwibveledzwa zwi fanaho dzi nga kuvhanganywa fhethu huthihi na u ṱuṱuwedzwa sa mbekanyamushumo ya themamveledziso ine ya ṱoḓa u engedzwa . 
Zwidodombedzwa Nomboro dza luṱingo Nomboro dza fekisi
Zwiṱhavhane zwa khombo a zwo ngo tea u tendelwa u dzhena tshitediamu , hu tshi katelwa zwikhonthina zwi shumaho luthihi zwine zwa nga shumiswa sa misaili . 
Ngauralo,ri nga vhuya ra bvela phanḓa nga fhasi ha nyimele yo dzikaho , hu si kha nyimele hei ine ya vha hone zwino .
Kha zwiṅwe zwishumiswa , nga maanḓa hune fulufulu ḽa mufhiso ḽa ṱoḓea , zwi nga vha zwi sa ḓuri , u shuma hunzhi zwavhuḓi na u sa tshinyadza zwihulwane mupo u itela u shumisa phiso ya malasha o kunaho thwii , u fhirisa zwiphaḓaladzi zwiṱuku zwi fanaho na muḓagasi . 
Ho dovha hafhu ha vha na nyaluwo khulwane yo vhonalaho kha tshivhalo tsha mabindu o redzhisiṱariwaho vhuponi uho . 
Tshigwada tsha 3 : kha vha dzhiele nṱha zwine vha ḓo tea u zwi ita nga murahu ha muṱangano
Heyi ndi Indaba ya dzitshakatshaka ine ya ḓo ṱana zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe kha sekithara ya vhuendelamashango na ya mafunda .
Dzo khwaṱhesa , luvhilo lwa muelelo wa tshelede a lu humbulelei na kathihi , dzi paḓukanya vhuṱumani vhukati ha nyaluwo ya masheleni na u gonya ha mitengo , nahone a dzi tou vha khagala . 
Thendelo i nga ṋetshedzwa kha miṅwedzi miṋa , arali ṱhoḓea dza u ita khumbelo ya thendelo dzoṱhe dzo ṋetshedzwa kha mulanguli wa thendelo uri a dzhie tsheo nahone hu si na dziṅwe mbudziso dzi bvaho kha mulanguli uyo .
Ndingo dzoṱhe dzi ḓo itwa hu tshi khou tevhedzwa ṱhoḓea dza tshilinganyo tsho tiwaho na u tendelwa . 
I katela tshumelo dza GP na dza vhomakone , radioḽodzhi ya mutheo , phathoḽodzhi , tshumelo dza mutakalo dzi elanaho , fisiotherapi , theraphi ya okhupheshinaḽa na theraphi ya mubulo , mutakalo wa muhumbulo , zwa vhuimana na zwithivhela mbebo
Dzhielani nzhele : Tshikalo tsha vhuimo ha sumbe tshi tea u vha na zwiṱalusi zwi pfalaho zwi ṋeaho zwidododmbedzwa zwa mafhungo kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe .
Ndi nga luambo hune u fhambana ha mvelele na matshilisano zwa sumbedzwa na u fhaṱwa , ndi luambo lune lwa nga ita uri zwo fhaṱwaho zwi shandukiswe , zwi hudzwe na u lulamiswa .
Kha vha ḓivhe tshakha ya thendelo ine vha i ṱo ḓa nahone vha ḓadze fomo ya khumbelo yo teaho .
e ) Vho Helen Brown ( vho nangwa hafhu )
Zwa ndeme ndi zwa uri puḽani i ombedzela ṱhoḓea ya shishi ya u ita uri hu vhe na mvelaphanḓa ya u ṱavhanya kha masia o vhalaho u itela u bvela phanḓa na u fhungudza vhushai na u sa lingana .
Vhathu vhapo vha ṱalutshedza vhuvhekanyandeme havho kha fhethu ha ḓivhashango havho na uri riṋe sa vhaṋetshedzi vha tshumelo dzo ṱanganelaho ri pindulela vhuvhekanyandeme uhu ha vha thandela dzine dza swikela dzikhaedu . 
Tshibadela itshi ndi tshiṅwe tsha zwibadela zwa nnyi na nnyi zwine zwa khou shuma zwavhuḓi shangoni ḽashu , na uri tsho irwa dzina ḽa Vho Steve Biko , munnawavhaṋe muhali mulwelambofholowo , mutshudeni wa kale wa zwa mishonga kha Yunivesithi ye kale ya vha i tshi pfi ya Natal , ( ine zwino ya vhidzwa Yunivesithi ya KwaZulu-Natal ) .
( f ) Mulanguli Muhulwane wa Senthara ya Tshumelo ya u Thoma Zwiswa ya Tshitshavha , Vho TE Rabebe ;
mbekanyamaitele yo fhelelaho ya bindu
Khamusi tswayo a dzo ngo vhifha . 
Vhathu ḽifhasini ḽoṱhe vha a pembelela holodei dza tshipentshela .
Gavhelo ḽa themamveledziso ya masipala na dziṅwe mbekanyamushumo na dzone dzo ṱanganedza zwiko zwa nyengedzedzo . 
9.2. NḒILA DZA U SWIKELELA MAFHUNGO
Nga nḓowedzo , maitele a vhudavhidzani na vhashumisi vha tshumelo na vharengi a vhidzwa uri vhudavhidzano ha mbambadzo . 
Muelo wa muthu u elana na bono ḽa ndondolo yo sedzaho mulwadze hune muhasho wa ṱoḓa u ṋetshedza tshumelo dza mutakalo wa vhuḓisa sa zwo vhonwaho nga maṱo a mulwadze . 
Ḽiṅwalwa iḽi ḽi nweledza Nzudzanyo ya Mashumele , khwiniso dzine dza nga lavhelelwa khathihi na zwine vhadzulapo zwavho vha nga ita zwone u shela mulenzhe kha pfunzo ya khwiṋe .
Vhunzhi ha senthara dza vhutsila dzi khou shuma zwavhuḓi na uri dzo shela mulenzhe nga nḓila i takadzaho kha mveledziso ya ikonomi ya matshilisano . 
U sika maipfi a tshi khou shumisa zwikili zwa foniki zwo funzwaho ṋaṅwaha .
U ṅwala pharagirafu na zwibveledzwa zwo fhambanaho hu tshi shumiswa maipfi a u sumbedza kana a u pfukisela khathihi na mafurase sa :
Kha mahumbulwa a u fhedzisela avho , vhadzulatshidulo vho khoḓa BNC sa nḓila yavhuḓi vhukuma kha u khwaṱhisedza hafhu mbofho yo khwaṱhaho ya vhukonani na vhushaka havhuḓi vhukati ha mashango mavhili . 
Mavundu a vha ṋemuṱa wa mishumo ya vhufa nga Ṅwedzi wa Vhufa . 
Mu ḓagasi : 50kWh nga ṋwedzi kha sisteme ya muḓagasi ya grid .
5.6. Khabinethe i humbudza vhathu vhoṱhe vhane vha tendelwa u voutha vha sa athu ḓiṅwalisa na khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwavho uri vha nga kona u ita ngauralo nga u dalela Ofisi ya Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho ( IEC ) yapo .
Kha vha kwame
17 Muṱa wa hashu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .34
Olani tshifanyiso hafha.222
Tshivhumbeo tsho fhambana kha iṅwe na iṅwe ya hedzi nyimele , fhedzi u shumiswa ha milayo hu fanela u fana . 
Vhagudi vhane khavho u vhala ndi lwa u tou thoma vha nga vhalela nṱha kana vha tou hevhedza , ngeno vhagudi vhane vha vha na tshenzhemo ya u vhala vha tshi tea u vhalela mbiluni ( vho fhumula ) u swikela mugudisi a tshi ṋea ndaela ya uri vha vhalele nṱha .
Vhurumelwa kha foramu vhu katela vhaimeleli u bva kha mabindu , madzangano a phurofeshinala , ṱhoḓisiso , vhomakone vha IT na pfunzo u bva kha miraḓo ya mashango a BRICS ( Brazil , Russia , India , China na Afrika Tshipembe ) .
Tshumiso ya Maano a Phungudzo ya Vhushai ha Vundu i ḓo wana ṱhuṱhuwedzo kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho . 
Ndima ya 8
Sa tsumbo , muhumbulo wa u phaḓaladza hafhu vhashumi vha zwa dzilafho u bva kha vhupo ha vhukati u ya kha vhupo ha madzingu , zwi na thaidzo khulwanesa . 
Naho zwo ralo , dziṅwe nḓila dza ndiliso dzine dza lwa na masiandaitwa o ṋaṋaho nahone a vhangaho lufu . 
Tshinyadzo u bva kha u kuḓwa nga tshikepe na zwone zwi a konadzea fhethu ha maḓi a songo tsesaho fhasi . 
Ndavhelelo dza maraga na muhanga wa zwa masheleni zwi vusuluswa kha ṅwaha wonoyo , zwenezwo musi zwidodombedzwa zwa zwinozwino zwa ikonomi zwi tshi thoma u wanala . 
U gonya ha zwikolodo zwi hulwanesa zwi bveledza mitengo ya nṱha ya u badela zwikolodo , ine ya dzulela u livhisa zwiko kha u badela muingapfuma , zwine zwa sia tshikhala tshiṱuku tsha u ṋetshedza tshumelo dza mutheo . 
( a ) vha na mbofholowo ya u amba na u hanedzana kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu na kha komiti yayo , hu tshi tevhedzwa mulayo na nzunzanyo dzayo ; na uri
4.74 Tsha u fhedza ndi mbudziso i kwamaho uri naa u vhaiswa nga vhuloi zwo sendeka kha lutendo vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe zwi nga ṱanganedzwa nga mulayo wa ndayotewa naa , hune iyi mihumbulo ya sa fane kha vhathu vha Afrika Tshipembe nahone a i na vhuṱanzi .
Kha uyu - Ṅwaha wa Muṱa wa Mashangoḓavha - ri tea u fhirisa mulaedza , nga kha mikhwa yashu uri mulalo u thoma hayani . 
u kumedzwa ha Muvhigo wa Ṅwaha nga Ṅwaha kha khoro hu fanela u vha na u ṋetshedza ho khetheaho ha muvhigo wa u ṅweledza kha u vhiga murahu kha Komiti ya Wadi .
Pfanelo dzo dodombedzwaho kha Thendelano ya Vhana vha Afrika a tshimbilelana na ayo a re kha Thendelano ya Pfanelo dza Ṅwana . 
Hadzuli vha tea u ḓivhadzwa nga mihasho ya muvhuso , mashumele , migaganyagwama na zwiimiswa zwa ndangulo . 
Tsha u fhedzisela tsha u vhona tshivhalo tsha thimbanywa tshi vhonala nga mithara wa pH kana u shandukisa muvhala ha tshisumbedzi , u vha fenolofuthaleini kana mutswuku wa methyli . 
Minisṱa wa Pfunzo ya Mutheo , VhoAngieMotshekga,MP,khathihi na vharangaphanḓa vhahulwane vha zwa mishumo , madzangano a mabindu na a tshitshavha kha NEDLAC , vho ḓivhadza lwa tshiofisi Thendelano ya NEDLAC nga ha pfunzo ya mutheo na tshumisano na zwikolo nga ḽa 02 Tshimedzi 2011 ngei Butterworth , Kapa Vhubvaḓuvha
Nyito dza u vhala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe minethe ya 20 musi zwiṅwe zwigwada zwi tshi khou vhala hu na u sumbiwa nḓila na mugudisi .
Pulane dza Nyito ya Maḓaka dza Lushaka dzo bveledziswa u shuma zwavhuḓi u ṱavhanyisa ndozwo ya maḓaka . 
U shuma na / nga mafhungo : tshifhinga tsho fhelaho
Ṱanganyani zwikhala zwa nga ngomu khathihi na zwa nga nnḓa u itela uri zwi vhe na mushumo nga maanḓa . 
Madalo kha vhomakone u sa athu vhofholowa na musi wo no vhofholowa
_ Mbadelo dza ndindakhombo , mbadelo dza mulayo na u tshinywa dzina .
Mivhusoni yapo minzhi , u langa malaṱwa ho vha hu dzi anzela u itwa nga vha mutakalo , vhe vha vha vho funziwa na pfumbudzwa kha zwa mafhungo a mutakalo u fhira zwa u langa malaṱwa . 
Afha ho sedzeswa kha vhathu vhane vha vha " vhomaitakhole " : khamusi hu na muhumbulo wa u iledza vhufhura , u itela u tsireledza vhathu kha vhathu vhane vha zwifha .
U bennda hu lapfu hu ḓo itea musi vhukati ha phaiphi hu tshi bva nnḓa ha mutalo wa tswititi . 
Indekisi i sumbedza uri khamphani iyi yo tou linganela u ya nga ha muṱaṱisano . 
Iṅwe ya idzi kholomo ya ḓa tsini na kuṱari .
Ri khou ṱanganedza uri thandela dzi fanaho na idzi dzi ṱoḓa vhushumisani uri dzi bvelele . 
Nḓivho i no ṱoḓea
U tinya ndovhololo ya khanḓiso ya nḓivhadzo yeneyo nthihi na u rumela tsumbamulandu mbili , vha humbelwa uri vha ṋetshedze nḓivhadzo yavho luthihi fhedzi . 
U FHELISA / U THIVHELA U SWIKELELA U THIVHELA 
ṱhanziela ya tshikalo
SARS Service Charter i ḓo ṋekedza maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwine zwa ḓo shumiswa nga vhuḓalo nga 2007 .
ISS SA i ḓo rumela khumbelo kha Biro ya Tshumisano kana mushumisani wa shango ḽa nnḓa nga murahu ha u wana khumbelo u bva kha muhasho wa vunḓu .
Muthelo ndi mbadelo ya khombekhombe kha Muṱanganedzi wa Mbuelo nga vhathu , mabindu na zwiṅwe zwiimiswa zwo teaho u badela mithelo .
Madzinginywa a vha na u kumedzela muhumbulo , tsumbo : ' Tshiphuga tsha bola ya milenzhe tsho alusa ikonomi yashu ' , nṱhani ha u tou ri : ' Tshiphuga tsha bola ya milenzhe ' .
Ṱhanziela ya mapholisa arali vha na miṅwaha ya 21 kana u fhira , ya mashango oṱhe e vha dzula khao , i tea u ḓiswa hu saathu u fhela miṅwedzi ya 12 arali vha si nayo nga tshifhinga tsha u ita khumbelo
Engedze vhushelamulenzhe ha dzi MP kha therisano .
Sa Muvhuso ro vhudzisa nḓowetshumo u bula zwikili zwine vha zwi ṱoḓa nahone ri roṱhe ra khwaṱhisedza uri mveledziso ya zwikili izwo , yo bveledza phanḓa Minisiṱa wa zwa Thengiso wa Ireland . 
Mugaganyagwama u shumaho
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwi tevhelaho :
Zwi tshi ḓa kha u engedzea ha mishumo , hu na khonadzeo ya u engedzea ha muhwalo kha tshigwada tsha vhadzulapo vha re na mveledziso uri tshi bveledze u aluswa na phentsheni dza vhathu vho ḓiimisa nga vhoṱhe siani ḽa ikonomi kana tshigwada tsha vhadzulapo vha songo tsireledzeaho . 
Mivhigo ya u thoma i sumbedza u swikelelwa ho fhiraho ha zwipikwa zwo vhewaho . 
Mbudziso yanga nthihi kha maswikiswa anga ndi yauri ni nga tshea na uri a ṋee vhuṱanzi hu si na muimeleli wa zwa mulayo na . 
Kha kotara nga kotara ro sedzulusa kushumisele kwa Muhasho kwa pulane siani ḽa mafhungo a no kwama odithi e a ṱahiswa kha ṅwaha yo fhiraho . 
Ndo shoniswa zwihulu nga hezwi . 
ṰHOḒEA DZA ZWIDODOMBEDZWA U ITELA THENDELANO DZA U ṊETSHEDZA ZWIKO NA / KANA U KOVHEKANA MBUELO 17
Kah hei milayo yapo , na nnḓa ha musi zwi re ngomu zwa nga sumbedza nga iṅwe nḓila-vho : 
Nḓisedzo ya maḓi hu tshi khou shumiswa maṱiraka a maḓi hu khou bvela phanḓa kha vhupo ha mahayani . 
( a ) kovhelwaho ḽihoro ḽine mukhantseḽara a vha muraḓo waḽo ; kana
( Mulayo wa Close Corporations )
Ri khou thoma mbekanyamushumo dzi fanaho na dzenedzi kha vhuṅwe fhethuvhupo ha sumbe kha shango ḽothe , zwi vhuedzaho wadi dza 21 .
Sekithara iyi yo ḓitika lu so ngo ḓoweleaho nga nyaluwo ya mishumo . 
U LANGULA U SHUMISA MAANḒA NGA NḒILA I SI YONE Vhathu vha ne vha khou vhusa a vha iti zwine vha funa
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si fomaḽa : U ṅwala
Mbudziso dzi no anzelwa u vhudziswa :
Arali khumbelo dzavho dza tendelwa vha ḓo humbelwa u saina Muano wa u Nduvho nahone vha ḓo ṋewa ṱhanziela ine ya vha na ṋomboro ya R ya u ṱanganedzwa sa mudzulapo .
Muhanga wa vhuḓifhinduleli na vhusimamilayo ya mutheo u ṱoḓeaho u itela vhulanguli havhuḓi ha ndaka dza tshikolo u tsini na u fhela . 
Vhuḓifhinduleli ha Vhaofisiri vha Tshitshavha na vhashumi vha Vhudavhidzani vhu katela u bveledza na u shumisa tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani ho sedzwa ndivhotiwa dza vundu na dza lushaka . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u shumisa maḓi nga nḓila ya u a vhavhalela na u a vhulunga .
2.3 . U ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa u Lamukanya ha Dzitshakha wa 2016 Phalamenndeni .
( 5 ) Muthusa Muphuresidennde u fanela u thusa Muphuresidennde kha u ita mishumo ya muvhuso .
Mu - vha- , tsumbo , muthu - vhathu
Nṱha ha phurothiya , hu na tshiṋoni tsha ṱhame tshi na phapha dzo imelaho nṱha , na ḓuvha ḽi tshi bva .
Migero ya mulambo kanzhi i fhaṱwa kana ya imelwa nga ḽigero ḽine ḽa nga lapfa lwa khiḽomitha dzo vhalaho u bva mathomoni a mulambo . 
( c ) Kha u ḓadza zwikhala kha Vhusimamilayo na u khwinisa , u sedzulusa na u shumiswa ha mutevhe wa madzangano kha u ḓadza zwikhala , u swikela khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Mulayotewa muswa .
U thetshelesa a tshi ṱoḓa muhumbulo muhulwane khathihi na vhudzivha ha tshiṱori a kona u fhindula mbudziso dza tshiimo tsha nṱha , tsumbo , Ni humbula uri ṱhoho ya nganetshelo iyi ndi yone ya khwine naa ?
1.3 . Muphuresidennde Vho Zuma vho saina Thendelano ya Mulanga wa u Thivhelwa ha Zwihali zwa Nyukiḽiya , u sumbedzisaho vhuḓikumedzeli vhu yaho phanḓa ha Afrika Tshipembe u ya kha u swikelela shango ḽo vhofholowaho kha tshutshedzo dza zwihali zwa nyukiḽiya na u vhona uri thekhinoḽodzhi ya nyukiḽiya i shumiselwa zwi ḓisaho mulalo fhedzi .
Vha ḓo ḓivhadziwa ngamurahu ha miṅwedzi miraru musi u sedzulusa zwi sa athu u itwa kana ḓuvha ḽine ṱhanziela ya vhutshilo ya fhela nga ḽo .
Nga nṱhani ha kufunele kwa zwithu kwo fhambanaho , nḓila ine mvelele dzo fhambanaho dza imba ngayo , i ḓo fhambana . 
Mbumbo ya shango na phatheni ya vhudzulo ho phaḓalalaho ya vhupo uvhu a zwileludzi ṋetshedzo ya tshumelo dza mutheo na themamveledziso . 
Khumbelo dzoṱhe dza u ḓiṅwalisa , hu tshi katelwa maṅwalo a thikhedzo , zwi tea u vha nga Tshiisimane . 
A hu na odithi dza kushumele dzo itwaho nga tshifhinga tsha ṅwaha une wa khou sedzuluswa . 
Kha ezwi , hu na u ṱavhanya ha mufhindulano u sa gumi nga dzi ICT pfunzoni . 
Vundu ḽi ḽoṱhe ḽi na vhuḓifhinduleli ha u setha mabambiri a mbudziso dza Mulingo wa Ndugiselo . 
Zwavhudi ( good ) , hune zwiko zwa vha zwo shandukiswa zwitukutuku nga nthani ha maisandoitwa a vhathu .
( 6 ) Khoro ya Lushaka i nga bvisa Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo ofisini yawe .
Bidi ya therisano ya ambuḽentsi dza furathi hu sa katelwi dzina , u gandisa na maṅwalo kha Muhasho wa Mutakalo . 
Nṱhani ha izwo , ndinganyiso vhukati ha mabambiri a khoniferentsi na athikili dzo ganḓiswaho a i a thu u tou takadza . 
17 . ḒUVHA ḼA U THOMA U SHUMA NA TSHIFHINGA TSHA IYI THENDELANO
Ri nga vha ri sa ḓivhi zwa vhukuma uri hu khou bvelela mini u mona na riṋe . 
1.2.1 Bono ḽa uyu muhanga wa mbekanyamaitele ndi u khwaṱhisedza ndeme ya tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi , zwi re u khwaṱhisedza u swikelela vhulamukanyi na u shela mulenzhe kha u khwinisa vhutshilo ha vho?he .
-- u dzhenelela nga nḓila ya vhulenda
Nzudzanyo dza tshifhingani tshi ḓaho dzo dzheniswa kha mafhungo a mutheo a ndeme sa tshiṱavhanyedzi tsha u ita uri nḓisedzo ya tshumelo i ṱavhanye . 
Mapa wa vhu 5 kha Nḓivhadzo ya 1490 ya 2008
Thandululo dzi tevhelaho dzo livhiswa kha tshenzhemo dza vhashumeli vha mutakalo na mihumbulo ya vhathu vho dzhenelaho inthaviwu kha saveyi : 
Ikonomi ya Afrika Tshipembe
Maitele a u femela ngomu ndi a ndeme vhukuma kha uri mushonga wavho wa u thusedza u shume zwavhuḓi .
A si saizi ya zwiṱentsi fhedzi , na tshivhumbeo tsha hone tshi na u kwama nzudzanyo na mutengo wa tshumelo . 
Khonadzeo iyi ya u sa tshimbila zwavhuḓi i nga kundwa nga kha u shumisa thekheniki ine ya vhidzwa Thekheniki ya u Anganyela Mugaganyagwama ine ya dzhia kuvhonele kwa nḓila tharu ya tswikelelo yo pulaniwa na mutengo na tswikelelo ya vhukuma na mutengo . 
Kha tshifhinga tsha u fhedzisela tsha IDPs vha ṋetshedza fhedzi ndambedzo kha kuitele .
Tsireledzo , zwiphiri na vhutsireledi zwi ṋetshedzwaho kha ndaka zwi sumbedzwaho nga fhungo ḽauri vhaṅwe vha vhatshimbidzi vho vha vha si ho musi daimane dzi so ngo pholiswaho dzi tshi rengwa ho imelwa vhone nahone vha fhambana na vhunzhi ha tshelede . 
Tshifhinga tsho fhelaho tsha no , tsumbo , Ndo vha ndo no lindela awara mbili musi a tshi swika
I tea hafhu u :
Khotsi anga vha kona u dzhia thambo vha vhofha vhurukhu kha khundu .
Thandela yo lavhelelwaho nga maanḓa ya u fhaṱulula ofisi khulwane dza kale dza Masipala wa Ḓorobo ya Tshwane yo lengiswa nga miṅwedzi i si gathi . 
Muvhudziswa o amba zwi si zwa vhukuma nga ha muhwelelwa uri , kha vhuvhili ha miṱangano na muṱangano hafhu , o ḓivhonadza a si hanedze kha vhulamukanyi haho . 
Musi ho sedzwa kha vhadali vhane vha khou dzhena , IMC yo dzhia tsheo ya uri hune visa dza ṱoḓea , hu ḓo ṱoḓea ḽiṅwalo ḽa mabebo ḽone ḽine kana khophi yo khwaṱhisedzwaho ya maṅwalo ane a ṱoḓea dzi fanela u bvela phanḓa nga tshifhinga tsha maitele a khumbelo ya visa vhunga izwi zwi tshi tshimbilelana na nḓowelo kha maṅwe mashango manzhi .
U dzhielwa nṱha ha khothe dza vharangaphanḓa vha sialala , zwo anzela u vhudziswa , zwa wanala zwo tea , saizwi dzo ita uri avho vha re nga fhasi ha sisiṱeme idzi vha vhe nga fhasi ha milayo na maitele e vha a ḓowela . 2.1.2 U swika ha vhorakoloni zwo ? isa tshanduko vhukuma kha ndangulo ya vhulamukanyi nga vharangaphanḓa vha sialala .
Maanḓa a u shumisa zwibviswa a tshimbidzwa nga kha u talwa fhasi ha sheduḽu vhukati ha mihasho na Gwama ḽa Lushaka . 
kushumele kwa masipala nga u angaredza .
U dzhia vhuḓifhinduleli kha tshipiḓa tsha mutakalo washu zwi ṱoḓa riṋe sa vhadzulapo ri tshi ita tshipiḓa tshashu . 
Ndingo dza ṱhoḓea dza muvhuso ho sedzwa mafhungo a malaṱwa zwo dodombedzwa kha muvhigo wa thikhedzo . 
Tsumbo , u sanda , u khethulula kana u kwanyeledza , u sa londola , u sema na u nyefula , u pomoka na u lavhelela zwithu kha mulala .
Vhathu vhoṱhe vho sainaho- madzangano a vhashumi , mabindu na zwivhumbeo zwa tshitshavha o imelelwaho ngaNEDLAC-vho fhulufhedzisa thikhedzo kha Vhuḓinekedzeli ha Vho Angie Motshekga ha u khwinisa ndeme ya pfunzo ine ya ṋetshedzwa kha zwikolo zwa muvhuso
Vha renga thimbanywa dzavho ngei Shoprite vha shumisa mielo yo fhambanaho ya dzhege dza ngilasi u vhea mitengo yavho . 
Duvha ḽa Afurika ndi vhuṱambo ha Afurika , vhathu vhaḽo na vhuthihi
U vhea iṱo
U shumisa maṱaluli
Tshenzhelo ya ṅwaha muthihi kha sia ḽa zwa u vhulunga mupo . 
Sisiṱeme yo vhewa kha vhubveledzi . 
tevhedzela milayo ya tshikolo ;
Vho lovhela ngei vhuongeloni ha Cairo nga Ḽavhuvhili vhe na miṅwaha ya 93 .
Mimasipala i nga si kone nga yoṱhe u lwa na heyi khaedu .
Musi dwadze ḽa dzheremani ḽi tshi khou bvelela na tshutshedzo khulwane kha tsireledzo ya mutakalo wa mashangoḓavha , a ro ngo tea u dzhiela fhasi masiandaitwa a ḽifhasi na malwadze a phirela o ṱokaho midzi . 
U vha hone havho na u hasha nga ha vhuṱambo zwi ḓo ṱanganedzwa zwihulwane . 
Zwenezwo komiti i khou humbela uri vhathu vha ambaho vhoṱhe vha litshe u amba nga mafhungo aya vha sedzese kha masiandaitwa a u ṱanganywa uhu na u ṱanganywa nga u angaredza - kha mushumo , mveledziso ya nḓowetshumo , mamaga apo na mveledziso ya ikonomi . 
Hu na u anganya uri 16% ya vhadzulapo vha masipala vha na HIV .
Mapholisa vha badani vhashu vha khou shuma nga maanḓa na uri ri a ana uri vhatshinyi vhoṱhe vha ḓo shumiwa navho nga nḓila i vhavhaho . 
U fhungudzwa ha mugaganyagwama ho shumiswa hu tshi itelwa vhuvhili hazwo mikovhe , na mbetshelwa ya nyavhelo ya gavhelo ḽa vundu . 
Vhunzhi ha vhatholi vho ḓiṅwalisaho vha kha sekithara ya mbuelo . 
R65 ya ḽaisentsi ya thendelo .
Zwivhuya zwazwo zwi katela vhushaka ho leluwa ha zwithu , na u tshimbidzwa ha poswo thwii u ya kha mbekanyamushumo . 
Ri ḓo kwamana na vhabindudzi avha u khwaṱhisedza uri ndivhanyiso na pulane dza mvusuludzo nga huswa dza riṋe vhaṋe u hudza vhukoni , nyaluwo na mishumo . 
U ṅwala mafhungo mapfufhi a dikithesheni dzi itwaho nga mugudisi .
Zwigwada zwa u kovhekana mafhungo zwi ṱuṱuwedzwa nga maanḓa vhukati ha zwitshavha zwa vhorabulasi u itela mveledziso i sa nyeṱhi . 
Nḓila dza vhukwamani dzi dzhielwaho nṱha lwa fomaḽa
U vhala ḓirama
U tendela u rathisa zwifanyiso zwa TV zwa maimo a nṱhesa ( HD 1080 )
Nga kha u ṅwala na vhagudi , vhagudi vha bveledza nyaluwo siani ḽa ḓivhaipfi khathihi na u ita uri vha swike hune vha ḓivha na u pfesesa uri fhungo ḽi nga ḓifhisiwa hani nga u shumisa maṱaluli na maḓadzisi .
Pulane dza u ṋetshedzwa ha GIS ndi dzine dza ḓo katela mishumo i tevhelaho : 
Mikovho ya akhaunthu dza mivhuso yapo ya tshumiso nga vhunzhi kha voutu iyi . 
Mushumo wa 2 : MULINGO wa Mafheloni a Ṅwaha
Naho milayo ya kulangulele i sa fani na vhuḓifhinduleli ha matshilisano , naho zwo ralo i a elana . 
U shumisa zwo oliwaho na zwifanyiso kha bugu u itela u engedzedza kupfesesele .
Zwimela / zwipuka zwo sumbedzwaho kha CITES
A shumisana kha vhunzhi ha zwithu hu tshi katelwa , vhuendi , mbambadzo na vhubindudzi , mutakalo , zwa mupo na zwiṅwevho .
Stats SA a i ṱanganedzi vhuḓifhinduleli ha u khakhiswa huṅwe na huṅwe kha kana tshinyadzo kha sisiteme ya khomphyutha ya mushumisi , sofuthiwee kana data zwi iteaho maelana na kana hu ṱumanaho na webusaithi iyi kana kushumele kwayo . 
U fhindula mihumbulo ya vhaṅwe hu na u vhavhalela na u ṱhonifha
Arali zwo itwa zwavhuḓi , zwikhala izwi zwi nga ṋea tshirunzi na muhumbulo wa tshoṱhe kha vhupo uvhu . 
Maga a ya ṱoḓea u khwaṱhisedza uri vhaofisiri vhe vha pfuka milayo ya u renga vha fanela u vha vho imiswa mushumoni , ho bviswa mbuelo dzoṱhe , ngeno ṱhoḓisiso dzi tshi kokodza miṅwaha minzhi . 
Tshipitshi tsha Tshiimo tsha Vundu tshi ḓo lavhelesa kha zwipikwa sa zwe zwa dodombedzwa kha Pulane ya Mveledziso ya Vundu . 
U ṋekedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha vhudavhidzani ha muvhuso . 
Ṱhoho yaṋu ya mafhungo ndi : " Madekwe ndo lora . . . "
Tshivhalo tsha miraḓo ine ya tea u vha hone u dzhia tsheo kha muṱangano .
A ri kanikani uri u ranga phanḓa demokhrasi kha shango ḽashu na mathomo a mulalo kha dzingu ḽashu ndi khuliso ya khwine kha u livhuwa u ḓikumedzela havho kha tshiitisi tsha mbofholowo yashu . 
A huna ṋdila ya kuṅwalele kwa luṅwalo lwa thendelo -luṅwalo lwa mupondiwa lu ṋeaho thendelo lwo luga .
Ambani ngazwo .
2 . U thomiwa ha mbekanyamushumo dza ndeme dza muvhuso
U langa , u monithara na u thoma zwa sisiṱeme ya zwa masheleni na ndangulo ya dziakhaunthu . 
U engedza tshivhalo tsha vhashumi vha tshumelo ya mutakalo ya shishi vhane vha vha na ndalukanyo dza u thusa dza ambuḽentsi dza mutheo na uri vha a kona u ṋetshedza ndondolo ya shishi kha zwipondwa zwa u shelela mulimo , mafuvhalo na dza tshiimo tsha shishi tsha vhomme . 
U apuḽouda faela dzine dza vha na sofuthuwee kana maṅwe matheriaḽa o tsireledzwaho nga milayo ya ndaka ya muhumbulo ( kana nga pfanelo dza tshidzumbe tsha u anḓadza ) nga nnḓani ha musi vha muṋe kana vha tshi langa pfanelo dzenedzi kana vho wana pfanelo dzoṱhe dzo teaho . 
A rali vha tshi khou ranga phanḓa senthara i songo ridzhisiṱariwaho ya Mveledziso ya Nyaluso ya Vhana ( ECD ) , vha khou pfuka mulayo lune zwi nga vha na masiandoitwa mahulwanesa .
zwiṅwe zwine zwa nga tea u sedzwa .
U engedzedza , pulane ya thandela nga ha u shumisa tshishumiswa yo dzudzanywa . 
kha siaṱari ḽi tevhelaho .
Minetse ya nyambedzano idzo i tea u vhewa u itela rekhode . 
Jan u tea u vhala zwiko zwa vhukuma na u katela dzirifarentsi khazwo . 
Fhano Afrika Tshipembe ndangulo ya muhangarambo wa mashumele a ndangulo ya nnyi na nnyi khathihi na mugaganyagwama zwi tea u ṱanganywa na u ṱumanywa kha vhupulani ha tshiṱirathedzhi na nḓisedzo ya tshumelo i tshilaho . 
U shumisa maḽeḓere danzi na maḽeḓere maṱuku .
Hezwi zwi nga shumiswa na vhukoni ho teaho kha zwa thuso ya masia oṱhe ya zwa mulayo na u shumiswa ha mulayo zwa uri khumbelo dzi khou rumelwa nga nḓila yone nahone nga u ṱavhanya u ya kha mazhendedzi apo o teaho . 
Vhagudi vha ḓo guda u ṅwala vhunzhi ha zwibveledzwa zwa vhusiki na mafhungo , tsha u thoma hu tshi shumiswa muhangarambo wa u ṅwala sa thikho na nga u guda zwiṱuku u ṅwala luṅwe lwa lushaka lwa zwibveledzwa nga eṱhe .
Ri tama u bvisa vhupfiwa hashu nga u sumbedza zwiraru zwe ra zwi vhona : 
Ndugiselo ya mugaganyagwama i lavheleswa nga khantselara dza masipala hu na tshumisano na vhaofisiri hu tea u khwaṱhisedzwa uri tshelede ya u konisa mveledziso i hone .
Furemiweke i ṋetshedzwa nga nḓila mbili dza mvelelo dzo fhelelaho ; kha ḽeveḽe ya lushaka na kha dzingu na dzhango . 
U dudedza ipfi : ho sedzwa kha u bvisa vhuḓipfi na u ḓidzhenisa kha vhurendi , zwidade na mitambo ya ḓirama ya vhusiki
Muhasho wa Zwiko zwa Mineraḽa u khou shumisana na mazhendedzi a zwa mulayo u vhona uri vhatshinyi vha khou ḓiswa buguni dza mulayo , nga maanḓa vharangaphanḓa vha zwiito zwi siho mulayoni vhane vha khou ḓi bvela phanḓa na mbambadzo dza mineraḽa zwi si mulayoni .
Nelson Mandela Bay u vhonala sa mvelele ya ndeme fhethu ha u tou nanga ha vhupo u itela u thomiwa ha : 
U shuma na / nga mafhungo : ṋefhungo , tshiitwa
( a ) Bugupfarwa yo randelwaho ya lumbo ( b ) Bugu ya / dza u vhala dzo faredzaho tshaka / zwibveledzwa zwi tevhelaho :
Vho Council vho amba uri vha ola thathu u itela u sumbedza vhuḓipfi havho . 
U bva kha pfunzo ya nṱha ri lavhelela nḓisedzo ya zwikili zwa phurofeshinala zwa ḽeveḽe ya nṱha , vhuṱoḓesi ha vhubveledzi , na mihumbulo ya vhurangeli i ṱoḓiwaho nga vhathu vhashu . 
Miḓi tshayanzudzanywa miswa i khou vhuelwa u bva kha nyito dza u ita mugaganyagwama nga u wana thandela dzi nga ho sa phaḓaladzo ya maḓi , ngeno zwi re hone zwa kale zwi sa londotwi na uri izwi zwi tea u lulamiswa . 
U thoma tshikalo tsha nṱha tsha ndeme ya mpho dzine dzi MP dzi nga ṱanganedza .
Tshitshavha tsho hana thekhinoḽodzhi ya mabunga a VIP , sa zwe ya tendelwa nga Muhasho wa Vhudzulo ha Vhathu , sa tshumelo ya mutheo ya vhuthathazwitshili vha nanga sisiṱeme ya tshampungane ya maḓi . 
Ndugiselo dza CBP hu tshi rangelwa u pulanela wadi
Vha desike ya zwa thuso vha vunḓu vha ḓo bveledza rekhodo ya tshiendisi kha eNaTIS
Malaṱwa a anzela u ṱhukukanywa , kana kha zwihali zwa tou gaiwa na u kuiwa . 
Ho vha na thikhedzo nnzhi i no bva kha vharangaphanḓa vha sialala na kha masia maṅwe . 
Mudzudzo u tea u kuvhanganya zwiitwa zwa mabindu na mishumo kha vhupo vhu songo vhalaho ha mveledziso ya vhuṱhogwa , u thusa u sika vhunzhi ha vhundeme vhu ṱoḓeaho kha uri vhuendi ha tshitshavha vhu shumele vhupo nga nḓila i vhuedzaho . 
4.2 Zwishumiswa zwa u vhona uri vhafumakadzi na zwigwada zwo nyadziwaho zwi a dzheniswa tshifhinga tshoṱhe tsha mutevhethandu wa dzithandela .
U ṱalutshedza ṱhalutshedzelo na u fhindula nga u ngaredza kha tshibveledzwa
6.4.3. Kuvhusele kwa zwa Masheleni na Mveledziso ya Sisiṱeme
Nzudzanyo dza ḽodzhisiṱiki dza u sengulusa zwi si zwavhukuma u itela u wana mvelelo hafhu kha mulwadze dzi nga konḓesa . 
( c ) thuso ya tshelede na ya ndangulo kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽihwe ḽo imelwaho kha vhusimamilayo , u ya nga ha vhuimeleli hao , uri ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe na murangaphanḓa walo ḽi kone u shuma mishumo yaḽo kha vhusimamilayo ; na
Bulani uri ni funesa mini tshiṱorini itshi .
Muthu muṅwe na muṅwe ane a shuma vhuponi ha mveledziso ya tshitshavha ane a ṱoḓa u khwiṋisa vhutshilo ha vhathu u fanela u kona u shumisa zwishumiswa izwi .
Vhuendedzi ha nnyi na nnyi hu si ha u ya mishumoni nahone ho laṱedzwa . 
Tshanduko dzo raliho dzi ḓo shandukiswa kha mitshini ya SARS musi nḓivhadzo kana mbuyelo yo no rumelwa .
Maafurika Tshipembe vhoṱhe vha tea , sa nga misi , u tikedza thimu dza lushaka . [ U vhanda zwanḓa . ]
Sekithara ya ICT a i tei u farwa u fhambana na dziṅwe sekithara . 
Kha vha sumbedzise kha tshivhudzisi tsha zwa thekinini uri ndi zwifhio zwiṅwe zwimela zwi ḓivhiwaho Afrika Tshipembe zwine ha nga vhambedzwa nazwo u itela u ḓivha arali huna phambano .
Muvhuso wa Vundu wa Gauteng u nga tikedza mveledziso ya nḓowetshumo idzi nga u amba mbekanyamushumo dza zwiṱuṱuwedzi zwa nḓowetshumo ya mukumba ya DTI na mveledziso ya tshigwada , na u ambedzana na madzangano a nḓowetshumo , dzikhoro dza u vhambadzela mashangoḓavha na vhabveledzi u itela u topola na u tandulula zwikhukhuliso zwa mveledziso . 
Vhunzhi ha izwi ndi zwa vhathu vho ṱanganelaho na uri hu nga vha na u fhambana zwi tshi ḓa kha mbekanyamaitele ya ndinganelo . 
Khoro i ḓo sedza hafhu vhuḓifhinduleli hayo zwino yo ite bembela ḽa u fhaṱa pfungavhuṋe ya lushaka lwa Afrika Tshipembe u khwinisa muṱaṱisano nga u bveledza na u amba nga ha muhumbulo na u dzudzanya zwine zwa ḓo fhaṱa dzina ḽa shango lwa tshifhinga tshilapfu . 
Kudzhenele kwa tshiṱirathedzhi ku nga bvisela khagala zwipiḓa zwine zwa nga gaganywa khathihi na mutevhe wa ngona dzine dza nga shumiswa na u phuromotwa kha zwipiḓa zwoṱhe zwa muvhuso . 
Vha vhone uri maambiwa a katela zwa ndeme fhedzi .
Ndivho kha Vhuimo ha Fhasi i kha mitambo na dziṅwe nyito dzine dza vhumba mutheo wa u dzhenelela kha zwipotso nga murahu .
Kanzhi , musi vhathu vho no kavhiwa nga dwadze ḽithihi kana ya manzhi vha anzela u fhumula vhe na fulufhelo ḽa uri dwadze iḽo ḽi ḓo fhufha kana ḽa ngalangala na tshifhinga . 
U ita uri CBP i si nyeṱhe hu tshi shumiswa u alusa vhudzivha ha mutsindo wayo khathihi na vhuṱumani
k ) Tsumbo17
Hu na nḓila dzo fhambanaho dza u pota mavharivhari a vhufhuratshelede na vhuaḓa , nahone a bulwa nga vhuḓalo kha Tshiṱirathedzhi tsha U lwa na Vhufhuratshelede na kha Pulane ya Muhasho ya U lwa na Vhufhuratshelede . 
U sa tevhedza mulayo nga zwiimiswa zwa muvhuso kha u thoma sisiteme ya ndangulo na rekhodo na u tiwa ha Vhalanguli vha Dzirekhodo ndi zwone zwi itaho uri phimo idzi dzi sa swikelelee . 
Khomishini i vhona uri u tenda kha zwa vhuloi zwi ita uri avho vhane vha tenda khaho vha vhe na nyofho .
Ho vha hu sina ṱhoḓea ya u thoma sisiṱeme yavhuḓi yavhuḓi fhinduleli ha u ṱanganedza na u shumisa mbadelo dza vhadzulapo na miholo ya " Mahosi " , magota na mapholisa a vha murafh vhe vha vha vha tshi vheiwa phanḓa ga madzangalelo a tshitshavha .
1 . U thoma u shumiswa ha Mbekanyamushumo dza Ndeme dza Muvhuso
Ri khou ṱuṱuwedzwa nga mvelelo dza ndingo dza u fhedzisela dza dzitshakatshaka .
U sika kha 3D ( u fhaṱa na u vhumba )
Zwenezwo , u langa u itela u lwa na thengiso ya vhathu hu na ndivho ya vhupombwe fhedzi , zwi ḓo sia nnḓa vhunzhi ha vhafumakadzi . 
_ Misipha i remaho kana mufhiso vho no fhedza u shuma na pfuloṱhuswa yo undaho
Afha zwa vhukuma ndi ḓo lavhelela uri vhone vha ṱalutshedze maṅwe kana kuṅwe kwa kuitele . 
u bviswa ha madi a mavuni kana a fhasi u itela mishumo ine ya nga sa ya mimaini na vhufhati ; na
Mivhigo i sumbedza uri u shumisa khondomu tshifhinga tshoṱhe vhukati ha vhaswa a zwi athu vha maṱhakheni na zwino . 
U ṋea ndaela dzi pfalaho , tsumbo , kuitele kwa tie
( 1 ) Hu na vhudzulapo vhuthihi Afurika Tshipembe .
Izwi zwi ḓo sumbedzwa nga ṱhoḓea dza vhusimamilayo , mbekanyamaitele dza muhasho na thendelano ya vhuimo ha tshumelo . 
MPL : Tsumbamutengo ya mushonga .
khumbelo dza u isa phanḓa na zwi itwaho dzi ḓo tendiwa fhedzi arali zwi itwaho zwo vha zwo wana thendelo mathomoni .
228 . Mithelo ya vunḓḓu
Tshiwo tshavho tshi nga engedzea kha mashango a bvelaho phanḓa musi vhubveledzi ha zwifuwo na sisteme dza u phurosesa dzi tshi khwaṱha nga maanḓa . 
- Naa zwishumiswa kana thulusi dza u dzinginyisa dzi a ṱhogomelwa zwavhuḓi ?
Ho sedzwa thendelo phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Zwenezwi ri tshi khou isa phanḓa na u shuma kha u engedza nḓisedzo ya fulufulu kha giridi ya lushaka , khabinethe i khou ita khuwelelo kha tshitshavha u isa phanḓa na u tevhedza maga a u vhulunga muḓagasi .
Zwi sa fani na zwiṅwe ( Distinct ) arali tsho fhambana lune zwa vhonala na dziṅwe tshaka dza lushaka luthihi .
Muṱangano wo vhidzwa ha tendelaniwa uri mudavhi wa mitambo u re na kiḽabu ṱhukhu u nga thusa u ṋetshedza vhaswa hune vha nga ṱangana hone .
Leukaemia ndi u bviseswa ha sele dza malofha matshena dzi sa shumi zwone madzuloni a sele dza malofha matswuku o ḓoweleaho , sele tshena na dziplatelet na u fhelisa nungo dza muvhili .
Minisiṱa vha Saintsi na Thekhinoḽodzhi Vho Naledi Pandor , vha ḓo divhadza Vhege ya ya Lushaka ya Saintsi ( NSW)ine ya ḓo fariwa u bva nga ḽa ( u thoma u swika nga ḽa malo 2015 ) Yunivesithi ya North-West ( NWU ) , kha davhi ḽa Mafikeng nga ḽa u thoma ḽa Ṱhangule .
Muvhigo wa Khothe u ḓo rumelwa kha muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano uri u sedzuluse maitele o tevhelwaho na u rekhoda zwidodombedzwa zwavho na zwa uyo ṅwana .
Tourism Indaba 2017 i ḓo dovha ya alusa na u tikedza tshanduko ine ya khou ya phanḓa na mveledziso ya nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe nga maanḓa mushumo u itwaho nga vhoramabindu na vhaṋe vha mabindu maṱuku .
117. Vhuṱalu
Tshutshedzo khulwanesa kha maḓi avhuḓi ndi vhufuwi ha mutshatshame wa zwi tshilaho maḓini ndi tshikafhadzo ya nḓowetshumo ya milambo , masiandaitwa a vhusimamaḓaka na vhuremamaḓaka kha ndeme ya maḓi na vhunzhi hao , vhashai vha shumisa mavu a ndimo na a re kha khunzikhunzi dza mulambo , na mishonga ya u ṱahula tsheṋe na mishonga ya u vhulaha zwikhokhonono . 
badele mbadelo yo tiwaho .
U bveledza mishumo ya zwa mutakalo zwikoloni u itela u kunga dzi mpho . 
Avho vhane vha khou dzudzanya u matsha a vho ngo wana thendelo ya u matsha u kha madzhisiṱiraṱa kana khoro . 
Vhu ita ngaurali ngauri a vhu koni u amba .
zwidodombedzwa na kuṅwalele kwo tendelwaho kwa ḽeibu ḽu kana mufaro zwi nga si shanduke nga nnḓa ha thendelo yo tou ṅwalwaho i bvaho kha Muṅwalisi
Afrika Tshipembe ḽi na kuitele kwa mugaganyagwama wa miṅwaha minzhi , zwenezwo mutheo u katela ṅwaha wa zwino na miṅwaha miraru i tevhelaho . 
Idzi ndi dziḓorobo khulwane , dzine dza vha na khorotshitumbe na maaanḓalanga o khetheaho kha vhupo hadzo .
Vhuḓifhinduleli ha khoro ya masipala
Mbuelo dzi bvaho kha ndifhotiwa dzo tendelwaho dza milandu dzi ḓivhiwa musi lushaka lwa tshumelo lu tshi khou ṋetshedzwa nga u shumisa mbadelotiwa dzo teaho dze dza gazetiwa . 
Ho dzhielwa nṱha uri ndivhanele ya u ḓitika a i sumbedzi tshoṱhe mbonalo ya nyimele ya ikonomi , sa musi vhaṅwe vhathu kha vhathu vhane vha shuma vha sa ḓi dzhenisi kha zwa mishumo . 
Zwikolo izwi zwi , naho zwo ralo , shomedzwa nga zwishumiswa zwa saintsi zwine zwa ḓo vha konisa u ḓi ita zwiedza na tsumbedziso . 
Gaidi ya Ndangulo ya CBP
Nga u ralo , vha nga vha tea / vha tea u sika vhubvo vhu fanaho vhune vhadzheneleli vha kona u ambedzana hafhu nga ha zwithu zwi dzhenelelaho . 
Muṅwe na muṅwe ane ha ngo ṱhaphudza kha mulonga wa tshikolo , nga maanḓa vhaswa na vhaaluwa vhane vha ṱoḓa u wana ndalukano nga kha mupo wa tshanduko , vha nga ḓiṅwalisela kha senthara ya AET iṅwe na iṅwe .
U AVHELA TSHIFHINGA NGA VHEGE ( AWARA ) 4.5 4.5 4.5 2
nḓisedzo ya tshumelo yo khwiniswaho
Olani tshifanyiso tshi no sumbedza zwine bugu ya amba ngazwo .
U konadzea ha zwithu
kha vha dalele website
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha .
U VHULUNGA MUḒAGASI
U ṊEA REFERENTSI
Ho vha na ṱhogomela ho engedzeaho nga miraḓo yoṱhe ya WTO , sa afha maitele a u tsireledza nḓowetshumo dzapo a tshi dzulela u vha mbonalo ya tshikhuna nga nṱhani ha ḽeveḽe dza nṱha dza u shaea ha mishumo mashangoni manzhi . 
Khoro yo nanga vhakhantseḽara vha shumaho ofisini vho vhetshelwaho u tikedza mushumo wa Mudzudzanyi wa Vhukhethelo nga kha u dzudzanya hu re tsini na Ṱhoho ya Yuniti ya Mbekanyamushumo dzo khetheaho . 
1.4.4 Gireidi ya 10-12 ( a ) Tshifhinga tsha u gudisa kha Gireidi ya 10-12 tsho dzudzanywa nga nḓila i tevhelaho :
Maga , ane ra ḓo amba ngao kha pharagirafu dzi tevhelaho , ha tou fhambana fhedzi u bva kha mulangi wa tshitshavha u ya kha muṅwe kana u bva kha tshiimiswa tsha muvhuso u ya kha tshiṅwe , fhedzi na u bva kha muthu u ya kha muṅwe , sa tsumbo . 
Vhaṅwe vha sedza kha mawanwa a ṱhoḓisiso , ṱhoḓisiso dza khonṱhiraka na ngudo dza nga nṱha ha digiri ya u thoma , na dziḽaborithari , dziḽaiburari na thekhinoḽodzhi dzine dza ḓura u dzi ṱhogomela . 
Thales o ri , sa tsumbo , zwoṱhe zwi thoma maḓini . 
Ri ḓo dovha ra ṱhangelesa zwithu zwa ndeme , zwine zwa nga u sa lenga ri tshi ya miṱanganoni , u tshimbidza miṱangano zwavhuḓi nau fhindula imeiḽi , milaedza ya luṱhingo na dzinwe khumbelo dzoṱhe nga tshifhinga .
( 2 ) Muphuresidennde vha nga vhidza dzulo ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽi songo ḓḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mishumo ya tshihaḓḓu
Khethekanyo hedzi dzi elana na nḓila dza mutikedzelo madzuloni a tshaka dza tshumelo dzo fhambanaho . 
U tamba mitambo ya u dzumba na u ṱoḓa tshithu kiḽasini vhukati ha zwiṅwe zwishumiswa .
Ro takadzwa vhukuma nga phindulo ye ra i wana u bva kha vhabveledzisi vhashu , vhe vha ṋetshedza masheleni a fhiraho R12,4 biḽioni kha vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe .
Ndi nga mini ḓuvha iḽi ḽi ḽa vhuṱhogwa ?
Tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme zwine tshigwada itshi tsha khou ṱoḓou zwi swikelela ndi u susumedza vhubveledzi hapo nga u renga nga tshigwada , tsumbo , vhuendedzi vhu tshimbilaho tshiporoni , kana u bveledzwa ha dzithebaini . 
( a ) nyito ya ndaulo i re mulayoni musi pfanelo dzifhio na dzifhio dzawe kana lutamo Iwawe lu tshi kwamea kana u shushedzwa ;
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi nḓila ya ndeme ya u sumbedza vhuḓifhinduleli kha Phalamennde na tshitshavha tsha Afurika Tshipembe kha zwe zwa itea kha ṅwaha wo fhiraho na u dzhenisa vhadzulapo kha adzhenda ya poḽitiki ya ṅwaha u ḓaho .
Khumbelo dza makumedzwa dzi ḓo bveledzwa kha luṱa lwa u thoma lwa bidi ya gese u ya kha ya muḓagasi .
u vhofha na u bvisa zwi re nga ngomu ha muraḓo
Kushumisele kwone kwa girama , mupeleṱo na zwiga zwa u vhala
Hezwi zwi ḓo thusa kha u vhona uri tshumelo a i tseli fhasi , na kha tshumiso ya zwiko zwinzhi zwa muvhuso zwine zwa ḓo ḓisa tshumelo dza ikonomi u itela u sika mishumo na zwikhala zwa vhubindudzi .
Honeha , vhadzulapo a vha anzeli a vha shumisi khetho iyi - vhudzuloni ha u bvisa vhaimeli vhavho vha dzhenisa vhaṅwe , vho mboḓi tou ḓibvisa kha vhudzheneli ha maitele a zwa poḽotiki . 
Vharengi vha humbelwa u ḓisa zwidodombedzwa zwi tevhelaho zwo sumbedzwaho afha fhasi . 
Honeha , kha dziṅwe nyimele , vhabebi a vha pfani , muṅwe u ḓo shavha kha shango na ṅwana . 
56 Inthaviwu na mutambimakone wa bola ya milenzhe
- Vhushaka vhukati ha mashango o belelaho vhu khou shandukiswa na u vusuludzwa nga huswa u itela u alusa Afrika Tshipembe na Afrika na u belela malugana na sisteme kwadzo dza dzitshakatshaka .
Hezwi zwi sika khonadzeo ya u vha na buroho kha maṅwalwa ayo hune ra kona u fhaṱa zwavhuḓi buroho vhukati hashu na vhone vhaṋe . 
Nḓivho ya mihanga ya muvhuso ya theo ya mulayo i shumaho na theo ya mulayo yo teaho . 
Maipfi a a ṱangana u ita mafurase na kiḽoso , zwine zwa ita mafhungo , zwine zwa vhumba pharagirafu na zwiṅwe . 
Ndayotewa i ṋea pfanelo muvhuso wapo u ita mushumo wa u bveledzisa nga u avhela miṅwe mishumo ya mveledziso kha muvhuso wapo .
Ene u / vha khou ṱoḓa maḓi .
Mafhungo o ṅwalwaho a vhaliwa nga u tou elela
Vhone a vha faneli u kuvhanganya zwithu zwa dzhenethikhi .
Sa izwi ḽo kona u swikelela u tamba kha miṱaṱisano miṱanu yo fhiraho ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA na u kona u tsireledza vhugwena haḽo ha CONCACAF Tshiphuga tsha Musuku nga 2007 nga u kunda Mexico 2-1 , USA ḽi dzhiwa sa ḽivhanda ḽo dzumbamaho kha ḽifhasi ḽa bola ya milenzhe .
Ro humbula u sa tsha ya
Vhurifhi vho do ṱoḓa ṱhaluso , pfunzo na u ḓidzhenisa ha tshitshavha . 
Hu na zwikhala zwivhili , tshithihi kha ḽeveḽe ya ndangulo khulwane na tshithihi kha ḽeveḽe i si ya vhathu vha songo gudelaho . 
Kha vha ye u ṱolwa tswio luthihi nga ṅwaha - hezwi zwi itwa nga muṱambuluwo na / kana ndingo dza malofha .
Kha vha ṋekedze zwidodombedzwa kha u rengisa unithi kana zwishumiswa zwa zwa masheleni vha tshi itela muṅwe muthu :
Ṱhoḓea ya ndeme ya u langula kutshimbidzele kwoṱhe ndi u lugisa pulane ya kukutshimbidzele na mugaganyagwama , hu tshi katelwa na ndugiselo dza ndangulo dza u shumisa CBP .
Vha dzhoina hani GEMS ?
U vha na vhuṱanzi ha u ita zwithu zwi khagala , vhuḓifhinduleli na mikano i re khagala ya mishumo malugana na zwa gwama na zwa masheleni kha mimasipala na zwiimiswa zwa masipala ; 
Muphuresidennde Vho Zuma vho rwela ṱari khohi ya u thoma ngei Port Elizabeth , i vhidzwaho u pfi Mvezo , yo rinwa nga dzina ḽa fhethu he Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vha bebwa hone .
U vhala tshiṱori tshipfufhi tshi bvaho kha bugupfarwa , bugu ya u vhala kiḽasini kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
u rangela u ṅwala / u pulana
Tshitatamennde itshi tshi dodombedza uri mabindu maṱuku o teaho a ḓo elwa hani u ya nga Ndaulo ya Vhulanguli hao . 
U fhufha nga nṱha na fhira nga fhasi ha zwithu , u kokovha , u namela , u fhufha , nz .
2.4. Khabinethe yo tendela u khwiniswa ha mbekanyamaitele ya u tholwa ha ' Vhashumi vha u Langula Zwikolodo ' ine ya ḓo anḓadzwa nga nḓivhadzo kha Gazette ya Muvhuso .
Khabinethe na yone i vhidza vhoṱhe vha kwameaho uri vha ṱhomphe na u shumisana na zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwo hwedzwa maanḓa a u shuma zwa mulayo .
( b ) u ita uri hu vhe na vhuthihi ha ikonomi ;
Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅ we na i ṅ we ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishini wa Afrika Tshipembe arali vha nn ḓ a ha shango .
U vhea iṱo vhutevhedzeli zwi vhumba tshipiḓa tsha muvhigo wa khethekanyo wa ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Vhunzhi ha zwiendedzi zwo swika he zwa sokou siiwa hoṱhehoṱhe lwe zwa ita uri u dzhena ngomu tshitediamu zwi konḓe . 
Mbekanyamushumo i Langwaho ya Ndondolo ya 2013
5.4.3 U itela u khwaṱhisedza uri milayo yo fhambanaho ye ya vha i hone nga 27 Lambamai 1994 yo shumaniwa nayo kha vhuimo ho teaho ha muvhuso , sa zwe zwa sumbedziswa zwone nga Ndayotewa ya Tshifhinganyana , ndangulo ya milayo yo vhalaho yo ṋetshedza nṱha ( kha vhuimo ha lushaka ha muvhuso ) kana fhasi ( kha vhuimo ha vundu ha muvhuso ) .
Zwidodombedzwa zwauri u fhaṱwa ha thandela hu lavhelelwa u thoma , tshifhinga tsha u fhaṱa na ḓuvha ḽa u fhedza zwi tea u sumbedzwa . 
Ṋeḓorobo u langa khathihi na Mufarisa Neḓorobo na thimu ya Vhadzulatshidulo vha Komiti ya Phothifoḽio kha Sisteme ya Komiti ya Ṋeḓorobo . 
Arali Tshumelo ya Mapholisa a Afrika Tshipembe kana Mmbi ya Vhupileli ha Lushaka ya Afrika Tshipembe vha shumisa miraḓo yavho , vha ḓo ita ngauralo vha rumela mutevhe wa miraḓo yo dzhenelaho sa zwe dzinginywa afho nṱha . 
Zwiṅwe zwa izwi zwi nga sumbedziswa nga zwikalamutengo zwo rekanywa kana u anganyelwa u bva kha data ya vhutshenzheli , zwiṅwe zwi nga vha na data ya vhutshenzheli i songo sumbedziswaho sa zwikalamutengo , ngeno dziṅwe dzi tshi nga sumbedziswa nga tshivhumbeo tsha khwaḽithi vhudzuloni tshivhalo . 
Fhedzi khothe ino i tea u sedza kuṱalutshedzele kwa ṱhanḓavhudzo ye ya shuma phanḓa ha mulamukanyi kale i saathu u khwiniswa . 
Vhanna vha dzhia uri u bvelela havho hu kha zwiitisi zwo dzikaho
( Wa 15 wa 1976 ) U ṋetshedza sisiṱeme dza u tsireledza na u ṅwalisa pfanelo dza vha vhaandisi kha zwimela zwo tiwaho zwo fhambanaho .
Ro vha ri kha ḓi vha ro ṱalulwa kha ndaulo dza makete ya ḽifhasi na masiandaitwa ayo o vha a uri mathomo a ṱhuṱhuwedzo ya ḽifhasi yashu ho vho u imisa lwa tshifhinga nyana lu no ṱoḓa swika miṅwaha ya fumi . 
Tshumisano ya Mvelaphaḓa ya Tshomedzo yo bveledza mbekanyamushumo ya u lambedza khamphani dzine dza ḓibalela .
Nomboro ya akhaunthu : 11 2031 02
Zwiko zwine zwa khou ṱoḓea
U topola na u shumisana kha thasululo dza ṱhoḓea dza tshitshavha na zwithu zwa ndeme zwi thusa kha vhakhantseḽara na Komiti dza Wadi u shuma thasiki dzavho .
( 4 ) Buthano ḽa Lushaka ḽi a tendelwa u shuma u bva nga ḓḓuvha ḽe ḽa fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaḽo tsha fhela u swika kha ḓḓuvha ḽine ḽa tevhelwa nga ḽine ha thoma u iwa khethoni dza Buthano ḽi tevhelaho .
Ri a khwaṱhisa uri hu na vhuthihi na nungo guṱe ri nga kona u sudzulusa dzithavha . 
U itela uri mutsukunyeo u itee kathihi na thakhuso ya u lwa na u tsikeledzwa . 
u elekanya na u nweledza nḓivho i ṱoḓeaho .
U vhiga nga ha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe na zwiṱirathedzhi na mishumo u sumbedza vho wana u swika ngafhi hu tshi itelwa iziw .
- Mutakalo na vhutsireledzi
Vhathu vhoṱhe u bva kha Khorondanguli ya Vhubindudzi u swika kha Bodo ya Vhalangi vha dzhiwa sa ndangulo khulwane . 
Tsumbedzo dziṅwe dzi re khagala dze nḓivhadzo a sa fhe khetho ya nḓila ya mbadelo ndi u sa vha hone ha datumu ya u fhedzisela kha kana phanḓa ine mutheli a nga ṋetshedza zwidodombedzwa zwa bannga zwawe kha SARS . 
U tshimbila kha thambo - hu tshi iwa murahu , phanḓa na matungo hu na u buḓa kana u sa buḓekanya milenzhe
Pfulufhedziso ya mushumo a si ṱho ḓea .
U SHUMISWA
ṋea khaedu u tambiwa huṅwe na huṅwe ha tshelede ya masipala hune va hu pfa na u humbela ṱhoḓisiso
Arali ya vha phethishini ya nga ha mafhungo a u angaredza , i ḓo livhiswa kha Komiti dza u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu dzi shumaho na ma / fhungo ḽo ḓiswaho kha phethishini yavho .
_ Hune u anḓadzea ha swika 90 dB kana nṱha , kha vha swaye vhupo uhu sa " fhethu hu tsireledzwaho nḓevhe " hu na zwiga zwi sumbaho uri zwitsireledzanḓevhe zwi fanela u ambarwa na u vhona uri muṅwe na muṅwe ane a khou dzhena kha uvhu vhupo u ambara zwitsireledzanḓevhe .
Sisiṱeme ya zwa masheleni ya Afrika Tshipembe yo sumba u khwaṱha zwinzhi nga tshifhinga tsha vilili ḽa ikonomi ya ḽifhasi . 
I ṋekedza mushumo wo khetheaho wa u langula kha vhupo ha u fhaṱa dzinnḓu . 
Zwiko zwa zwi tshilaho zwapo zwi shumiswa sa thimbwanywa dza ndeme nga nḓowetshumo nnzhi dzo fhambanaho .
Musi tsho no vha ḓakani , Sankambe tsha dzula fhasi tsha thoma u lidza ngoma yatsho .
Furemiweke ya mugaganyagwama i bvisela khagala gumofulo ḽa tsheledemviswa dza tshitshavha , i ne ya tendela u sa nyeṱha fhedzi nyaluwo ya vhukuma yo linganelaho kha u shumisa na u tsela fhasi tshikolodo nga zwiṱuku . 
Hezwi zwi amba uri vhupo ha dziḓoroboni vhu re kha Masipala wa Prince Albert vhu khou ṋetshedzwa muḓagasi nga nḓila yo eḓanaho . 
Vha tea u vha na vhukoni ha u bveledza zwiedziswa zwa ḽevele ya nṱhesa na u ita ngudo dza u khonadzeo dza ḽevele ya nṱhesa . 
Komiti ya Wadi i imela ṱhoḓea dzo fhambanaho hu tshi katela siviki kana zwigwada zwa vhabadeli vha rennde , madzangano a mveledziso , madzangano a vhashumi , madzangano a mabindu , zwigwada zwa vhafumakadzi , vhaswa na madzangano a zwa lutendo .
Tshikimu tsha Sabusidi ya Dzinnḓu tshi ṋetshedza nḓila nṋa dzo fhambanaho dza ndambedzo kha avho vhane vha fusha ṱhoḓea na vhane vha hola R3 500 kana ṱhukhu kha iyo nga ṅwedzi .
Naa silindara dzo ḓalaho na dzi si na tshithu dzi a vhewa thungo na thungo na u swaiwa zwavhuḓi ?
1.9 Khabinethe yo dzhiela nṱha u rwelwa ṱari ha pulanti ya boḓelo nga boḓelo ya R350 miḽioni ya Mpact Polymers i tshi khou ḽedzana na Coca-Cola .
Ndangulo ya zwiko zwa vhathu , u wanala ha zwishumiswa na ndondolo zwo vha zwi huṅwe fhethu ho sedzwaho . 
Kha miṅwaha i fhiraho 23 , muvhuso wo engedza mbekanyamushumo ya magavhelo a matshilisano u itela zwitshavha tshayatsireledzo na zwi shayaho u bva kha vhathu vha 2,7 miḽioni u ya kha 17 miḽioni .
Hezwi zwi ḓo engedza muṱaṱisano kha ikonomi na u khwaṱhisa mutheo une nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu ya ḓitika khawo . 
Zwelonke ) ngei Nqadu kha ḽa Willowvale , Kapa Vhubvaḓuvha nga dzi 15 Shundunthule 2015 .
Izwi zwi fhedza zwo pfukekanya pfanelo dza tsengo yo lungamaho .
Kha vha ri ndi dzhie tshikhala itshi ndi loshe muṅwe wa vhorakhirikhethe vha khwiṋesa , Vho Makhaya Ntini , ane a vha vhukati ha vhaeni vho khetheaho madekwana a ṋamusi .
Khamphani , sa tsumbo , na dzone ndi vhathu vha re na mikano .
Vha nga wana tshumelo ya u sedzulusa MPL ya Tshikimu na Fomuḽari kha www.gems.gov.za nga fhasi ha " ICD-10 Code / Formulary Check Service " fhasi ha menyu wa " Healthcare Providers ' .
Muṱangano wa Vhukati , tsudzuluso ya mivhigo ya thandela na redzhisiṱara . 
phoḽisemi ---- maipfi a fanaho tshivhumbeo a fhambana ṱhalutshedzo ngeno a tshi sumbedza vhushaka
Nngu dzi bee , fhedzi NṊE NDI A AMBA !
Mushumo wa muvhuso na vhafaragwama ndi u ṋetshedza phulufhedziso dza ṱhoḓea u itela uri mbadelo dzi kone u badelwa nga zwiṱuku nga zwiṱuku , u itela uri kubadelele ku tshimbile zwavhuḓi .
Ndunzhendunzhe ya vhuḓifhinduleli i tea u khwaṱhisedzwa u bva nṱha u ya fhasi .
2.2 Tshifhinga tsho avhelwaho Luambo lwa Hayani . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
Vha humbudze vhadzheneleli uri maga a tshumelo a sumbedza vhadzulapo uri ndi tshumelo ifhio ine vha nga i lavhelela .
Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe
Mivhala u ya nga thebulu ya u Khouda Mivhala kha Tshumelo dza bommbi i fanela u shumiswa . 
Arali vha tshi khou ṅwala maambiwa , vha khwaṱhisedze uri a vha mudzheneli kana musheli wa mulenzhe muhulwane kha muṱangano .
U ṱuṱuwedzwa u rengwa ha dzinḓisedzo dzapo na tshumelo u itela u tikedza ḽevheḽe dza mishumo . 
Hezwi ndi musi vha ndangulo vha tsho ṱoḓa u vha na dibeithi yo khwaṱhaho musi vha tshi ṱoḓa mugaganyagwama wo humbelwaho sa zwe wa sumbedziswa kha maṅwalo a nyavhelo o ṋekedzwaho nga Muofisiri wa zwa Masheleni Muhulwane . 
Kha vha shumise maitele a vhulangi ane a shumisa zwiko zwa vhashumi nga nḓila yoneyone musi vha tshi shuma na zwililelwa zwapo . 
e ) Vho Advokheithi Hope Fiona Neo Sephoti ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Zwino tangedzelani ḽeḓere ḽi re tsini na phindulo yone .
Hezwi zwi ṋetshedza muhanga wa lushaka wa u sumba maitele a mavhusele , nyaluwo , mveledziso na tshanduko yo ṱanganelanaho ya sekithara ya maḓini , muhumbulo muhulwane u wa u honolola khonadzeo dzi vhuedzaho dza sekithara dzoṱhe dza maḓini khathihi na u ḓadzisa u shela mulenzhe hayo kha ndivho dza mveledziso ya matshilisano na ikonomi ya shango , ngeno i tshi khou shela mulenzhe na kha mbambadzo ya mashango a nnḓa .
Muṋango wa u bva wa muhasho kha tshifhaṱo tshihulwane tsha masipala u dzula wo hoṋelwa tshifhinga tshoṱhe . 
U dzhiela nṱha ndeme ya u ṱhaṱhuvha mbumbelo , muhasho u khou wanulusa zwiṱirathedzhi u khwinisa ndeme ya vhuṱolapfuko ya mbumbelo na u fhungudza tshivhalo tsha vhalwadze vhane vha pidza kha nzudzanyo dza u bvela phanḓa . 
Vhuḓifhinduleli uvhu vhu ḓo thoma u shandukisa vhuvha ha vhushaka vhukati ha Phalamennde , Vhusimamilayo , na Khorondanguli , sa vhalanguli vha nḓisedzo ya tshumelo .
Kuitele kwo thomiwaho kha iyi milandu , sa zwe zwa ambiwa nga hazwo kha phara i tevhelaho , ndi kwa uri khothe dzo fhambanyisa vhukati ha milandu ine u vhulaya zwa vha zwi sa khou itelwa u ḓitsireledza kha vhuloi , fhedzi u vhulaya zwa vha zwi khou itelwa u bindula , na iyo milandu ye ya itwa nge muhwelelwa a vha a khou tenda kha zwa vhuloi .
Tshiṱiriki tsho vha tsho tiwa uri tshi ḓo wela kha shangohaya ḽa Ciskei .
Afurika Tshipembe ḽi ḓo tikedza na u shumisa tsheo dza AU na zwivhumbeo zwayo , hu tshi katelwa Khothe ya Afurika ya Pfanelo dza Vhathu .
-- luambo lwa u nyanyuwa na lwa u fhuredzela , u dzhia sia , u vha na luvhengela mbiluni , tshiṱalula , u vhona nga sia ḽithihi , u humbulela ( iniferentsi ) , mahumbulelwa ( u vhona u nga ) , khanedzano , ndivho ya u katela na u sa katela mafhungo .
Sethaḽaiti na mafhungo ane ra a wana
Sa musi Afurika Tshipembe ḽi songo kwamiwa nga nḓila ine tshivhalo tsha maṅwe mashango tsha vha ngayo , masiandoitwa ayo a vho thoma u vhonala zwino kha ikonomi yashu .
khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe
U tanganedzwa ha thandela ya rathandela zwi ḓo vhumba thendelano vhukati ha mutholi na rathandela musi milayo na nyimele zwi re kha thendelano iyi na kha konṱiraka ine ha khou ambiwa ngayo kha thendelano iyi . 
U shandukisa vhuḓifari hashu a zwi ngo leluwa fhedzi mbekanyamushumo nnzhi dza u thivhela dzo shuma . 
Zwi nga vha zwa ndeme u ela uri naa vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa mbekanyamushumo dza u lwa na vhudakwa dzi tea u bviswa kha nḓowetshumo na u rumelwa kha nḓowetshumo yo lambedzwaho fhedzi dzhendedzi ḽa nḓowetshumo yo ḓiimisaho . 
b . Rekhodo i swikelelwa hani :
Nga murahu ha izwo , zwiṱunḓwa u bva kha dzingu ḽiṅwe zwi ḓo kunga mbadelotiwa dza nṱha , kana zwi si tendelwe na luthihi . 
Khabinethe i khou tea u ombedzela uri Mutheo wa Pulane ya Tshifhinganyana wo no ḓi vhekanya mihumbulo yawo ya u ṱuṱuwedza nyaluwo dzi ngaho thandela khulwane kha vhuendi ha tshidimela , fulufulu na vhukavhamabufho zwine zwa ḓo khwaṱhisa u vhulunga .
U ḓivha ṱhalutshedzo dza thangi dzo ḓoweleaho , ( tsumbo , Ra- , Ṋe- , ku- , tshi- ) na mitshila yo ḓoweleaho , ( tsumbo , -nyana , -lume , -kadzi )
U vhudzisa mbudziso .
U nanga , ndeme / maimo na u swikelelea
U ṅwala muvhigo / atikli ya magazini yo ḓisendekaho kha zwinyanyuli zwa u vhonwa
O ṱanziela uri De Villiers o vha o ḓiimisela u saina ḽiṅwalo ḽiṅwe na ḽiṅwe u swikela tshipikwa itshi . 
9 . Nga ḓuvha ḽa u humela khothe , khothe I ḓo thetshelesa mafhungo nahone I nga fhedza yo ṋea ndaela ya tsireledzo ya tshoṱhe ine ya shuma lwa miṅwaha miṱanu kana u swika tshenetsho tshifhinga tshine khothe ya nga ta zwi tshi bva kha zwo sumbedzwaho nga muhweleli .
Tshenzhemo yo linganaho , na rekhodo ya tshitandadi tsha nṱha na u bvelela ho khwaṱhisedzwaho kha mushumo i fanaho wi ḓo vha zwone zwine zwa ḓo ṱanganedzwa nga maanḓa . 
Ṱhoho ya Muhasho ya Vundu / Muofisi o nangiwaho : ______________________ Datumu : __________________
Tshibode tsha wina mbambe .
Vho nṱalutshedza uri ndi ngani Mafikeng hu tshi vhidzwa Mahikeng zwino .
Zwo dzhia tshifhinga u bveledza muhumbulo nga murahu ha nyambedzano na vhaṋetshedzi vha tshumelo vhane vha nga nangwa . 
Maṅwalwa a tshiṱangani na a nnḓa - mivhigo ya vhaeletshedzi vha no bva nnḓa , zwitatisitiki zwa lushaka , mivhigo ya asesimennde dza tshanduko
Mafhungo u bva kha lubuvhisia lwa vhadzudzanyi vha vhuṱambo lu ḓo ṱanganedzwa sa tshibugwana tsha ṱano arali ho ṋetshedzwa bammbiri ḽo gannḓiswaho ḽi no sumbedza ṱhoḓea dzoṱhe u ya nga pfano . 
Vhudziki ha tshitshavha na ndango ya mulayo , ndi mutheo wa u vhona uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha pfa vho tsireledzea .
Kha mafhungo oṱhe a kwamaho vhana , hu tshi katelwa khumbelo dza u dzhiiwa ha ndaka i ṋetshedzaho haya kana vhudzulo ha vhana , ndi mushumo wa khothe u sedzulusa lutamo lwo khetheaho lwa vhana . 
Haya magavhelo a langwa nga Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano . 
Kha u vhudzisa na u humbela vhuṱanzi ha vhukuma nga ha fhungo iḽi , Minista vho kundelwa u wana vhuṱanzi vhu fareaho na uri hu si vhu sa pfadziho nga haḽo . 
Nga nṱhani ha tshivhalo tshihulwane tsha phindulo dzine dza khou lavhelelwa , vhudavhidzani vhu ḓo itwa fhedzi kha vhahumbeli fhedzi vha mutevhe mupfufhi . 
Zwiṅwe zwe zwa ṱhaṱhuvhiwa ndi mihumbulo ya maanḓa na ṱhuṱhuwedzo , na nḓila ine vharangaphanḓa vha shumisa ngayo maanḓa na ṱhuṱhuwedzo kha zwiito zwa poḽitiki . 
Ndi zwifhio zwine GEP ḽa ṋetshedza ?
A ho ngo vha na vhuṱanzi vhu re khagala he ha sedzuluswa u itela u khwaṱhisedza mbuno dza uri ndi ngani ho vha na u lenga u badela , fhedzi muhumbulo wo dzhiiwa zwavhuḓi nahone u ḓo shuma u ḓivhadza nungo dza nyambedzano dzo vhaho hone vhukati ha vhalambedzi na muvhuso u itela u khwinisa nḓila ine tshumisano ya vha ngayo . 
U ITELA U VHONA URI HU NA MVELEDZISO YO KHWAṰHAHO , ndi zwa ndeme u limuwa vhuṱhogwa ha mbeu mbili sa zwipiḓa zwa muvhili zwi shumisanaho .
Musi hu tshi vha na u phaḓalala ha guvhangano ḽa zwitzhili kha mabaphathi zwi a konadzea uri zwi ye phanḓa zwi na vhuvha ha lushaka lwa tshitzhili tshiṅwe na tshiṅwe tsho phaḓalalaho . 
khophi yo khwaṱhisedzwaho u vha ya vhukuma ya basa
Ndi zwa ndeme uri muvhuso wa demokirasi u tsireledze pfanelo dza vhathu dzo tsireledzwaho kha Ndayotewa .
Nga tshifhinga tsha Ṅwedzi wa Lushaka wa Vhafumakadzi , IDC yo tendela ndambedzo ya R3,2 biḽioni u itela u manḓafhadza mabindu a vhafumakadzi , nyaluwo ya 178% i tshi vhambedzwa na ya ṅwaha wo fhiraho .
Yunifomo i vhonalaho zwavhuḓi yo kunaho u bva kha Muṋetshedzi wa Tshumelo , ine ya vha na madzhasi a mvula na madzhasi a phepho u itela nyimele dza mvula na phepho u ya nga u fhambana . 
tshiendedzi tsha thundu tshine tsha lemela u fhira 3 500 kg
Mutsiko u vhonala u tshi khou aluwa vhukati ha mazhendedzi musi a tshi ambedzana nga ha fhethu hao , nahone khamusi u ṱuṱuwedza , kha milayo na matshimbidzele a tshumisano . 
U fhungudzea na hone ho vha hu linganelaho zwavhuḓi nga phimo ya tshikati ya henefha kha phoindi nthihi nga ṅwaha . 
U shumisa thekiniki dza ḓirama u sedzulusa mihumbulo na vhuḓipfi ha mubvumbedzwa , tsumbo : ḽitambwa ḽo ima , mutambi muṅwe na muṅwe u paliwa kha shaḓa , a humbelwa u amba vhuḓipfi hawe nga itsho tshifhinga n.z.
Musi zwi tshi vho tou itwa thwii zwiimiswa zwa muvhuso wa vhukati zwi odithiwa ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Maḓi a nga bviswa muya nga u shumisa zwishumiswa zwi no fana na zwisima , mahovhohovho , kana nga mitshini ya u bviswa muya . 
U ṱavhanyisa tswikelo ya zwitshavha kha themamveledziso ya maḓi . 
Phaiphi dzifhio na dzifhio dzi re fhasi ha mavu dza Tshigwada tsha II tsha thukuta ya khombo dzi tea u tevhedza ṱhoḓea dzi tevhelaho : 
Minetse , milayo , na nḓivhadzo dza nnyi na nnyi zwi tea u bveledziswa hafhu mahala , nahone ha itwa uri zwi wanale kha tshitshavha . 
Ndivho ya u dizaina Mbekanyamushumo ya u Linga ndi u itela u shumea , u tendisea , u luga na u lingana ha u linga nga u ṋea tsumbanḓila i re khagala kha lushaka lwa nyito na phesenthe dzo avhelwaho tshikili tshiṅwe na tshiṅwe ngomu kha luambo .
Ri dzinginya uri khwiniso dzo dzinginywaho dzi katela ṱhoḓea ya uri komiti ya odithi i fanela u vha na muraḓo muthihi zwawe ane a vha na nḓivho ya zwa masheleni . 
Muvhigo u buletshedza nḓila nnzhi dzo fhambanaho dza vhuaḓa vhu wanalaho kha tshumelo ya nnyi na nnyi na u wana dziṅwe dza zwivhangi zwa thaidzo . 
Fhedzi vesheni dza PDF dza dzidokhumenthe i a shumiswa u itela uri dokhumenthe dzi dzule dzi kha tshiimo tsha vhukuma .
Mashika oṱhe ane a khou tevhulelwa kha tshiko tsha maḓi a tea u redzhisiṱariwa hu sa sedzwi vhunzhi . 
5.3 . U vhuedzedziwa hafhu ha Vho Ian van Niekerk sa Mofisiri Muhulwane wa Gwama wa Broadband Infraco .
2.5 . Khabinethe yo vhudzwa nga ha Muhanga wa Indekisi ya Vhuholefhali na u dovha ya tendela u edzisiwa ha Indekisi ya Tshayanyeḓano ya Vhuholefhali .
Isani phanḓa na tshiṱori tshaṋu hafha .
I dovha ya livhiswa kha :
U shumisa nḓila dza u ṅwala sa u ita mvetomveto , u ṅwala , na u khakhulula .
Huna nḓila mbili dza kubadelele kwa tshumelo dza masipala :
Endedzani mbuelo dza ikonomi kha vhufarani ha ḓorobo dzo dzulelanaho . 
Ṱhoḓisio i sumbedza uri huna khetho dzo vhalaho dza u khwinisa vhuḓifhinduleli kha zwitshavha na komiti dza wadi , zwitshavha nga afha na komiti dza wadi na khoro dza masipala , zwi re :
Ndeme ya u phaḓaladzwa ha maambiwa nga tshifhinga
U vhona zwauri vhudavhidzani hoṱhe kha miṅwe mihasho vhu khou ṋetshedzwa . 
Thangeladzina ya musudzuluwo / mutshimbilo : tsumbo , U tshimbila na , O sera nga fhasi ha danda
Kha sia ḽa Eskom , muvhuso u ḓo fha khwaṱhisedzo ho teaho , nahone nyengedzedzo ya mbadelotiwa dzi ḓo tea u livhanya mitengo ya muḓagasi na mutengo wa mveledziso . 
( iii ) Muthu ufhio na ufhio ane Mulanguli wa Lushaka a vhona a tshi kwamea .
Milayo ndi mbofho
Vha sedze khoudu dza mbadelotiwa dzine dza shuma dza mivango ya mitshelo . 
Ndu humbela Eskom uri i ṱoḓe dziṅwe nḓila dza uri ṱhoḓea ya u gonya ha mitengo i nga fhungudzwa hani kha miṅwaha i si minzhi i ḓaho , hu u itela u tikedza nyaluwo ya ikonomi na u sikwa ha mishumo na u mpha madzinginywa uri a ṱanḓavhudzwe .
u na vhuḓifhinduleli ha u ramba muṱangano wa dzulo malugana na u khetha miraḓo ya komiti ya wadi ,
Muhumbulo ndi wa u vuselela vhupo ha ḓoroboni na u fhaṱa zwitshavha zwi funeaho zwa vhoṱhe . 
Izwi zwi ḓo swikelelwa nga kha puḽane dza nyito dzi tevhelaho : 
u monithara na u vhiga nga ha khaedu na u bvelela ha fulo ḽa QLTC na vhukoni ha u dzudzanya vhasheli vha mulenzhe vhoṱhe tshikoloni na u fusha ṱhoḓea dza fulo ḽa QLTC na zwine zwa kombetshedza ;
Mbekanyamushumo idzo dza matshilisano dzi tendelaho mushumo wa pfunzo nga vhaswa dzi ṋetshedzwe . 
Tshi takadzaho , mivhigo yoṱhe i sumbedza uri khuvhangano iyi ya ndeme i ḓo kunga vhabindudzi vhanzhi . 
Swayani zwibuḽoko zwi re na tshithu tshithihi .
Malwadze a phirela a vhathu vhahulwane a ngaho sa TB na HIV a a phaḓalala kha vhupo . 
U lambedzwa ha tshiṱafu tsha dzilafho na tsha u thusa tsho teaho kha u sa nyeṱhisa zwibveledzwa dza tshumelo musi hu tshi ṱanganedzwa matshudeni kha tshiimiswa itshi . 
Muṅwe mutheo wa u fhungudza u kwama Ofisi ya Phirimia na Muhasho wa Ikonomi ya Mveledziso , Vhuendelamashango na Mafhungo a zwa Vhupo zwi tshi elana na Ndaela ya Lushaka kha heḽi fhungo . 
U vhalela nṱha bugu yawe kha tshigwada na mudededzi , tshigwada tshoṱhe tshi vhala tshiṱori tshithihi .
Nga ḓuvha iḽo , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ṋetshedza lwa tshiofisi fhethu ha vhiḓa ḽa tshihumbudzi ha Steve Bantu Biko kha muṱa wa ha Biko .
Ṱumanywa , hune zwipiḓa zwa ṱanganyiswa kha tshithu tshithihi
vha ḓo gudiswa kha maitele oṱhe a mapholisa .
Vhalangi vha kha dzangano , zwi sa khathali uri buḓo ḽavho ḽa sia na siangane yavho ya pfunzo , vha lavhelelwa u ḓivha zwo linganaho ngaha hadiwee uri vha thuse kha u ṱanḓavhudza ṱhoḓea dza bindu dzine hadiwee ya tea u thusa ngadzo . 
Ndi nnyi kha avha vhana , arali a hone , ane vha vha muthu a dzhiaho tsheo ya zwi no rengwa muhulwane - nga maṅwe maipfi , ndi vhone vha dzhiaho tsheo ya / vha ṋanga zwibveledzwa / tshumelo dza vhana avha ? 
U ṅwala pharagirafu tharu - nṋa
Kha vha dzudznye mishumo u tinya u shumisa zwishumiswa zwi dzinginyeaho
Zwino bammbisani bola ni tshi khou tshimbila nga tshaphanḓa .
Kha mulayo wonoyu hu na zwiṱuṱuwedzi zwivhili zwi no kwama tshumiso ya mavu kana zwa vhudzulo ha vhathu : 
Modele u dovha hafhu wa vha na vhukoni ha u imela u dzhia tsheo lwa phurofeshinala na polotiki ya tshitshavha . 
Khumbelo ya u ? ibvula u vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe
* u khwaṱhisa maitele a sisteme ya vhulamukanyi kha vhutshinyi , ri tshi katela na khaphasithi dza khwine dza u gonyiswa ha tshivhalo tsha vhaofisiri ho engedzeya nga u ṱavhanya , kushumisele ku takadzaho kha tsivhudzo na thekhinolodzhi ya vhudavhidzani , na ndangulo ya khwine dzi khotho ; na
Talani mutalo ni tshi livhanya maipfi a re kha tshanḓa tsha monde na zwine a amba zwi re kha tshanḓa tsha u ḽa .
Thuthuthu i fhiraho 125cc - miṅwaha ya 18 .
Musi ndi tshi khou amba , kha vha dzule fhasi .
U linga ha THEMO YA 1 Mushumo wa 2 : U ṅwala Maanea a nganetshelo / a u vhuisa muhumbulo Muvhigo wa gurannḓa / atikili ya magazini
Mbadelo i thusa vhatheli uri vha kone u badela tshelede yo salaho vhukati ha muthelo wa tshifhinhanyana wo no badelwaho nga vhatholi ho vhaliwa na muthelo woṱhe u teaho u badelwa kha ṅwaha wa muthelo .
U shumisa kupfesesele kuitelwe kwa zwithu khathihi na zwiimiswa zwi no anzela u wanala zwitshavhani
U pfulutshela dziḓoroboni na senthara dza dziḓoroboni zwi ḓo shela mulenzhe nga u khwinisa mveledziso , nḓowetshumo , vhumagi na u khwinisa mveledziso . 
Vhonani u khou ya ngafhi ?
Maṅwalo o raliho a tea , u ya nga kuhumbulele kwa Vundu , u tikedza mbilo ya Mukonṱiraka nga nḓila yo linganaho . 
Mulayo wa Tshumelo dza Vhatholi wa 2014 , une nga mulayo wa ḓisa tshumelo dza u tholwa kha tshitshavha , u ḓo fhedziswa .
Sesheni ya ndugiselo yo tevhela miṱangano ya zwigwada zwi shumaho u bva kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho kha masia na mbekanyamushumo dzo fhambananaho dza tshumisano ya vhathu vhoṱhe . 
Zwi dovha zwa amba uri hu na maṅwe mafhungo ane a vha hone kha maṅwe masia kha dziṅwe nyimele . 
Muhasho u khou sedza dziṅwe khetho dza ndango ya vhatshinyi nnḓa ha dzhele u fhungudza mbadelo dza ndangulo ya vhatshinyi na u ṱuṱuwedza mbueledzo . 
A si ḽiga ḽinwe na ḽiṅwe ḽa maitele ḽine ḽa ḓo shumiswa kha nyimele iṅwe na iṅwe .
U inga nga nṱha ha izwi zwire a fha nṱha , muthu a tamaho u ṅwaliswa kha buḓo ḽa saintsi ya mupo u tea u vha a tshi kona u bveledza vhuṱanzi kha ndango ya Mupo .
Ho vha hu na u shaya nga u angaredza nḓivho malugana na tshaka malaṱwa ane a tea u fhiswa . 
Sisiṱeme ya vhuṱanzi ha vhuteabadani i langwa nga nḓila yo fhambanaho kha iyo ya u ṋetshedzwa ha ṱhanziela dza vhuteabadani nahone kha dziṅwe nyimele , zwi katela zwigwada zwo fhambanaho zwa zwiendedzi . 
13 Lara 2002
Kha shango ḽo ḓiimelaho u bveledzisa mutheo waḽo wa u maga , hezwi zwi ḓo vha na masiandaitwa mahulwane kha zwa muṱaṱisano . 
" Luambo lwa Zwiga "
U ya nga themamveledziso , masheleni a engedza a ḓo ṱoḓea u wana tshifhinga tshoṱhe dathabeisi nnzhi na dzhenala dza eḽekiṱhironiki , sa tsumbo . 
Ngauralo , arali pulamu ya maḓi a mashika ya vangwa nga nḓila i sa linganiho na maḓi kha dzomomulambo , nzimulo i ḓo vha tshipiḓa kha phirizimu ya magabelo . 
U shumisa maipfi / ngafhadzo ya u vhidza muambi ane a khou tevhela
U pfesesa tshanduko ya tshumelo ya nnyi na nnyi na nḓivho ya Mulayo wa Maḓi wa Lushaka , Mulayo wa Tshumelo dza Maḓi , na Mulayo wa Ndangulo ya Vhupo ya Lushaka . 
Miṱangano ya zwigwada ndi miṱangano ya mukhantseḽara wa wadi na zwigwada u ṋetshedza muvhigo wa nga misi na mahumbulwa vhukati ha mukhantseḽara na vhadzulapo .
U itela u fhungudza tshibveledzwa tshi sa vhuedzi tsha mbadelo dza funzo nga muvhuso , na Afrika Tshipembe . 
9 . Ndi lini hune Muḓisi wa mbilaelo a ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS ?
Muthelo wa muvhuso wa vhukati u a badelwa kha thundu ya muthu . 
Kha tshiimo tsha shishi musi ho ṱaha vhulwadze nahone hu sina muhaelo wo ṅwaliswaho shangoni , zwi nga vha zwa ndeme u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho .
U dzhenela nga u farisana
Arali ha itea izwi , vha nga isa phanḓa na u wana mushonga wavho u bva kha DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi nga u badela kheshe .
Nḓila dza u khwaṱhisedza uri mivhigo ya diphosithi na muholo zwi a tshimbilelana . 
Khoniferentsini iyi , zwenezwo , ri lavhelela nyambedzano na therisano dzo livhiswaho kha u swikela bono ḽashu roṱhe . 
2.1 a . pholisa ḽi ḓo dzhia tshitatamennde ḽa dovha ḽa vha humbela uri vha tshi vhale na u khwaṱhisedza zwi re ngomu nga u tshi saina ;
Vhaasesi vho khwaṱhisedzwaho vha ḓo ṱuṱuwedzwa u shumisa vhaasesi vho ṅwalisaho nahone vho itaho khumbelo kha bodo . 
U dzhenelela ha LED
Kwamane na ofisi ya tsini ya dzingu ya Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka .
musi zwo tea , vha ḓo gudiswa maitele a mulayo , phoḽisi na zwi tevhedzwaho kha mushumo wavho .
U khwinifhadza zwidodombedzwa zwa nḓisedzo ya tshumelo kha mugaganyagwama ndi tshipikwa tsha mbekanyamushumo ya u shandukiswa ha mugaganyagwama wa Muvhuso . 
Riṋe a ri takaleli kuambele ukwo kwo vhifhaho , nga u zwi fhindula . 
Vhudugambilu vhu sa nyeṱhi na vhuḓikumedzeli hawe kha ho dzulela u ri humbudza nga ha mushumo wa u shumela na ita nga nungo dzashu dzoṱhe . 
Khabinethe i na fulufhelo kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga ha shango ḽashu na maitele a vhulamukanyi a sa khethululi ane o ṱanḓavhudza tshifhinga tshashu tsha demokirasi .
Muofisiri wa zwa miri u ḓo vha fha ṱhanziela ya u ṱola miri ine vha tea u i paṱekanya na khumbelo yavho .
U engedza kha ezwo , miṅwe mihasho ya pfunzo yo no ḓi thoma u dzhenisa thandela dza thekhinoḽodzhi zwikoloni . 
8.1 . Khabinethe i ṱanganedza u dalelwa fhano Afrika Tshipembe nga Vho Sultan Husain Abubakar Syah vha Tidore ngei Indonesia .
A hu na na kha tshiimo na tshithihi hune tshifhirisafulufulu tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḓo kokodzwa mavuni . 
Yuniti dza nḓisedzo dzo no thomiwa nahone vhulavhelesi na nḓila dza u pfukisela na maitele na zwone zwi hone .
Komiti nthihi zwayo i fanela u thomiwa musi vhaimeleli vhavhili kana u fhira vho nangiwa .
Thikhedzo kha mashaka musi muthu o lovhela mashangoḓavha
Vha matshimbidzele vha ḓo tshimbidza u shela mulenzhe ha mihasho malugana na zwishumiswa zwa u tikedza u maanḓafhadzwa ha zwipondwa na u khwiniswa ha ndangulo ya milandu sentharani idzi . 
Izwi zwi thoma khaedu kha dziṅwe dzadzo u ya nga tsireledzo zwa vha , kha ḽiṅwe sia , u rwa ya vha iṅwe ya khaedu khulwane ine ra tea u amba nga hayo . 
u itela u ṋekedza nyimele dza Vhutsila ha u Ita na Vhutsila ha u Vhona
u vha vha sa holi masheleni a paḓaho R42 000 nga ṅwaha arali vha siho kha mbingano .
Tshiimiswa tsha zwa u adoptha tshi ḓo ita tsedzuluso/ tsedzuluso ya hayani u vhona arali vho fanelwa u adophtha ṅwana .
Russia ndi ḽa vhuvhili kha u vha na vhathu vhaṱukusa kha tshigwada . 
Kha mutakalo wa muhumbulo ḓivhazwakale hu tshi dzhiwa yone zwihulwane , ndi zwa vhuṱhogwa u dzhiela nṱha mihumbulo yo angaredzaho i tevhelaho . 
Musi hu tshi sedzwa kha zwa mbalombalo zwa kunwele kwa halwa Afrika Tshipembe , zwi tou nga zwi nga si konadzee uri u gonya huhulwane uhu kha muthelo ho vha na masiandaitwa mahulwane vhukuma kha phetheni dza ukunwele . 
Fhedzi-ha , izwi zwi amba uri , u vhuelwa hune ha sa tou vha ha thwii , naho ndeme ya u vhuelwa uhu ha muthu mugede , i tshi konḓa u anganyela . 
livi ine ya netshedzwa vhane vha si tsha vha na livi ya vhulwadze ndi mbuelo ine vha nga ita khumbelo yayo musi vho shumisa livi yavho yothe yo doweleaho kha saikili ya livi ya vhulwadze ya minwaha 3 .
Ḽimethafore ndi mini ?
Tshivhalo na vhuhulu ha tshishumiswa zwi tea u khwaṱhisedzwa nga u vhalela u elana na tshivhalo tsha zwiḽiwa zwine zwa tea u ṋetshedzwa nga dzulo . 
U na tshivhumbeoḓe ?
11.7 Maambiwa a muṱangano wa Phanele
Khumbelo ya phasipoto ya tshifhinganyana
1.4 . Vhuṱambo ha Vhutsila ha Lushaka hu farwaho ṅwaha muṅwe na muṅwe ngei Grahamstown vhu ḓo vha hone lwa maḓuvha a 11 u bva dzi 30 Fulwi u swika dzi 10 Fulwana 2016 .
U vhalulula u itela u khakhulula na u
Nga vhonnyi
ḽiṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ( ID )
Thengiselano ya zwidzidzivhadzi na thaidzo ye dza i ḓisa zwo vha zwi khou vhanga thaidzo u mona na ḽifhasi , Minista vho zwi dzhiela nṱha . 
Hezwi zwi itwa nga u dzudzanya zwi re ngomu , u khwaṱhisedza u ṋekana mafhungo na u thusa na u endedza maitele a u ri hu fhedzwe mushumo hu na vhukonḓi vhu si gathi .
Sumbedzani arali tshitatamende tshi tevhelaho tshi ngoho kana tshi si ngoho . 
ndi vhuṅwe ha vhurangeli ha muhasho ha u khwinisa ṋetshedzo ya ndondola mutakalo nga kha thekhinoḽodzhi .
Nga 19 Lara 2009 ngei East London ( he vhaimeleli vha Vharangaphanḓa vha Sialala vha Eastern Cape vho vha vhe hone ) ;
Kha vharangaphanḓa , nga maanḓa kha zwiimiswa zwihulwane , ndeme ya vhuhali i a dzhielwi nṱha - muhumbulo muhulwane ndi u pfana , u tea , na u ita tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha ḓisa u aluswa na u gonyiswa ha muholo . 
U humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya mafhungo/ tshifanyiso
Kha vhupo ha dziḓoroboni , miraḓo ya Komiti ya Wadi vha tea u imela tshigwada tsha dzangalelo ḽo khetheaho , u fana na tshigwada tsha zwa vhurereli , madzangano a vhafumakadzi , madzangano a vhaswa , masia a zwa mutakalo , zwigwada zwa zwa mitambo , dzisiviki , na madzangano a vhabadeli vha rennde .
Ri ḓo lwa na vhufhura na vhutaḓa nga nungo dzoṱhe . 
Tshumelo ya tsireledzo ire na vhukoni , vhuḓivhi na vhuḓiimiseli zwi ḓo vha one maitele na u vha hone kha dzhango ḽoṱhe . 
Nga murahu ha ḓuvha ḽa u thoma ḽa u shuma vhukuma , vhurangeli ho ḓo tondwa nga vhuṱambo ha khokhotheiḽi . 
U sumbedza u ṱalukanya mafhungo a mvelele dzo fhambanaho na lutendo lwo fhambanaho . 
ndangulo i tevhedza ṱhoḓea dza ndaulo ya u vhulahwa ha miri
maṅwalwa a girafiki na thebuḽu .
6.2 . Bodo ya Vhueletshedzi ha dziZouṋu dza zwa Ikonomi dza Tshipentshele :
Fhethu hune ha nga vha mafhande hu tea u olwa nga nḓila ine ha ṋekedza nḓila dza vhaendangaṋayo dzo tsireledzeaho . 
Naho khethekanyo yo vha i tshi dzulela u itwa , vhashumi nga u angaredza vha anzela u sokou shululela malaṱwa a ndondolamutakalo o khethekanywaho kha mapuḽasiṱiki matswu a masipala musi vha ita mushumo wavho wa u dzhia malaṱwa , zwa sia ndivho yoṱhe ya sisiṱeme i songo tsha swikelwa . 
Nḓila ya ikonomindivhiswa ndi vhukato hu no dzhiwa ho livhana na u tikedza mishumo na mbambe mabinduni , zwine nga murahu zwaita uri zwiṱirathedzhi zwa ikonominyangaredzwa zwi pfumbe na u shumisea . 
Ḽiṅwalwa ḽi dovha ḽa fhelisa u shumiswa ha maanḓa a nyito iṅwe na iṅwe ya mmbi na u lavhelela u swikelela thuso ya vhathu hu na mbofholowo . 
U edzisela u sudzuluwa , mutevhetsindo na phetheni dza u sudzuluwa dzi no nga u tevhedza murangaphanḓa , u tshimbila , u fhufha nzambo na u vhanda zwanḓa
Musi i tshi vhea mikano Bodo i ḓo dzhiela nṱha zwithu zwo fhambanaho hu tshi katelwa u vha hone ha masheleni kha vhupo , u ṱanganyisa khethekanyo dza mirafho na u livhanyiswa na khethekanyo dza masipala musi hu tshi dzhiwa tsheo ya u topola mukano wa masipala wapo .
Tsumbanḓila dza Milingo dza gireidi hedzi dzo dzudzanywa kha khoḽumu na dzirou tharu .
Vhafumakadzi na vhaswa vha khou vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane nga zwiṱuku ha u dzhia tsheo . 
Muthu u khou ṱuṱuwedzwa naho zwo ralo nga mushumo wo no thomaho maelana na u lulamisa nyimele iyi . 
Vhashelamulenzhe vhahulwane ndi vha masipala wa Ḓorobo khulwane ya Johannesburg na wa Ekurhuleni . 
2.1 Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha Mvelelo dza Dzulo ḽa vhu 11 ḽa Khonifarentse ya Mahoro ( COP 11 ) kha Buthano ḽa Mbumbano ya Lushaka ḽa u thivhela Masoga ( UNCCD ) ) , ḽe ḽa farwa u bva nga dzi 16 u swika dzi 27 Khubvumedzi 2013 ngei Windhoek , Namibia .
Vhurumelwa uvhu ha tshoṱhe ha 54 vhu aniswa nga dzulo ḽa u thoma ḽa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga murahu ha khethoguṱe .
Ubva kha tshitatamende tsha vhoramafhungo , zwo pfala uri tshiṱereke tsho khakhisa hani thengiso ya zwibveledzwa uya mashangoni a Europe na Asia . 
Tshelede ṱhukhu khathihi na vhashumi zwi shushedza tshumelo i re hone na mveledziso yazwo . 
Aya masheleni a khou tou engedzwa kha R10 biḽioni ine NSFAS ya ḓo langa nga ṅwaha wa tshikolo wa 2016 .
U ṱhogomela rekhode dza vhuongi dzo ḓadziwaho nga nḓila yone u ya nga ṱhoḓea dza mulayo . 
Mulandu wa vha Mhlekwa wo khwaṱhisedza muhumbulo wa Khomishini ya Mvusuludzo ya Mulayo ya Afurika Tshipembe kha khothe dza sialala na mishumo ya vhulamukanyi ya Vharangaphanḓa vha Sialala kha bammbiri ḽavho ḽa nyambedzano mayelana na vhulamukanyi ha vhutshinyi kha khothe dza sialala .
Kha vha lugisela adzhenda phanḓa ha muṱangano .
U tsireledzea na mutakalo mushumoni kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
( c ) u dzhiela nṱha mulayo wa ḽiṅwe shango .
U sainwa ha maṅwalo hu khou dzhia tshifhinga tshilapfu u fhirisa tsho lavhelelwaho nga zwenezwo mbuelo a dzi khou itwa nga nḓila ye dza puḽanwa ngayo . 
ṅwana wa thusedzo u tea u vha o vheiwa fhasi ha ndondolo yavho zwi re mulayoni nahone ṅwana u tea u dzula a kha ndondolo yavho
Musi yo imiselwa nṱha tsini na tshidulo tsha Muofisiri , i sumbedza uri Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo dzula lwa tshiofisi .
Sheduḽu ya vhu 4 ya Mulayo wa zwa Vhuendi ha Badani dza Lushaka wa vhu 93 wa 1996
Malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili ndi malaṱwa ane a vha na kana a khou humbulelwa u vha na zwitzhili zwi vhangaho vhulwadze , bakitheria , vairasi , pharasaithi kana fangi kha vhudenya ho linganaho kana tshivhalo tshi vhangaho vhulwadze kha vhathu vhane vha kwamana na zwenezwo . 
U shumisa nyolo kana mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza u ri ipfi ḽi amba mini , nz .
12.1.1 Mushumi kana dzangano ḽa vhashumi , ḽo imelaho miraḓo , kha thendelano iyi ane a pfa uri ha ngo fariwa zwavhuḓi maelana na tshikhala tsha uyo mushumi , kana maṅwe mafhungo a maitele a kwamaho u pfuluwa nga u angaredza , a nga livhisa u hanedza hawe kha tshigwada hu tshi tevhelwa maitele o sumbedzwaho afho fhasi .
Vha ṋee tsumbo dzi vhonalaho dza uri vha nga kona u ita hani izwi kha wadi yavho .
Mivhuso yapo na Black Sash vho thusa nga fulo ḽa u hadzima tshelede . 
Kha nyimele ya ngudo dze dza vha dzi songo ṱanḓavhuwa , ṱhoḓisiso i sedzaho vhunzhi yo itwa nga vhashumi vha Vhulangi . 
Humbelani khonani nmymmadVZvaanˆuuwennu..lstwwaiauanmmaalodulliwwvszdn.oeuaazwtdadoaaanzznlˆyayiaouanantnynˆieeuiaihteo vbhuugduenliey.anˆu nga
Ri fulufhela uri muṅwe na muṅwe are na mbilaelo uḓo shumisa tshino tshikhala na u swikisa makumedzwa a ndeme . 
Na uri musi ri na zwipfi izwo kha riṋe vhane , zwi pwashekana u ḓi ṱhonifho hashu . 
Ndi zwone nga maanḓa , ngauralo , thendelonzwiwa ya tshumelo dza zwa masheleni i vhea vhuṋe sa sia ḽa ndeme ḽa u maanḓafhadza . 
Vhashumisani vhoṱhe vho ḓinekedzela kha u ṱuṱuwedza na u bveledza mvelele ya u guda , u gudisa na ndaṱiso zwikoloni zwoṱhe ;
Tshitendeledzi tsha vhutshilo ha tshimange
Mvelelo dza nyaluwo ya midzi dzi si dzavhuḓi kha u dzhia pfushi nga nḓila i si yavhuḓi na u engedza u vha khomboni ya mitsiko ya mupo yo fhambanaho , ine ya katela gomelelo , vhulwadze na pfushi dzo fhimiwaho . 
U ' vhala ' zwawe ene muṋe na zwo ' ṅwalwaho ' nga vhaṅwe .
Thikhedzo ya Mashumele na Ndangulo i shela mulenzhe kha tsedzuluso dza CIS . 
U tamba mitambo sa zwimange zwi vhukati ha maivha fhethu ho tangelezwaho
Nga nnḓa ha khaedu dzi re hone zwino , ri tea u zwi humbula uri kha ṅwaha wo fhelaho ikonomi ya vundu ḽashu yo vha yo gonyela nṱha . 
Muhasho uyu u dovha hafhu wa vha na vhudifhinduleli ha u thoma phurogireme dzi re zwitshavhani dza mishumo ya vhathu .
Tshelede i dzhenaho na i bvaho i afhulelwa nga tshikalotsha mbambadzo tsha zwino u itela zwishumiswa zwi fanaho nga datumu ya vhuimo ha tshiṱatamennde tsha zwa masheleni . 
Vha dzulele u dzhenisa na luṅwalo lwa thendelo kana lwa u ṱanganedzwa kha maṅwalo oṱhe . 
Lwa tshifhinga tshilapfu vhupimathengo vhu tea u shumiswa kha u fara migaganyo ya zwo swikelelwaho nga tshipiḓa tsha muvhuso nga tshithihi tshithihi kha u phuromota zwithu zwo dzudzanywaho , zwa ikonomi nahone zwa vhukuma ( ndeme ya tshelede ) kha u shumiswa ha zwiko . 
Ndi a tenda uri South African Football Association , vhagudisi vhashu vho rangwahophanḓa nga Vho Carlos Alberto Parreira , na vhatambi vhone vhaṋe vha a zwi ḓivha uri vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u lugisela thimu ya lushaka ine riṋe na Afrika ra tea u ḓihudza ngayo .
Nga nṱha ha hezwi , muhasho u lavhelelwa u shumisa tshanduko idzi vhuponi ha nnḓa nga zwishumiswa zwo pimiwaho ngeno u tshi khou londola zwiimo zwavhuḓi zwa nyisedzo ya tshumelo . 
Ngoho a i dzhiwi sa vhuvha na u vha hone zwa vhukumakuma zwi sa dzhii sia nahone zwine muthu muṅwe na muṅwe kana lushaka lwa wana hone ndayo . 
U vusuludzwa ha zwibadela na dzikiḽiniki hu ḓo ya phanḓa .
Notsi dza u thusa u pfesesa mushumoitwa .
Mashango a tea u ḓiela kha ikonomi ya poḽotiki , vhuvhusi ha tshiimiswa na mveledzo . 
u vhala mabammbiri a mbudziso - u vhonolola muṅwalo wa tshan ḓa
-- U rekhoda mihumbulo mihulwane nga u dovha u anetshela , u ṱalutshedza
( b ) u ita uri hu vhe na nḓila dzo teaho na maitele a u dzudzanya phambano vhukati ha mihasho ya muvhuso .
( 2 ) Miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa Dziminisiṱa a vho ngo tendelwa u-
14.2. Fhasi ha vhurangaphanḓa ha GCIS , luvhanḓe ulu lu ṱuṱuwedza ṱhanganelano ya nyito vhukati ha miraḓo ya Vhurangaphanḓa na zwitshavha .
Kha tshipiḓa tshavho , mimasipala i tea u shumisa vhulanguli ha masheleni khwine nga kha ndaulo yo khwiniseaho ho katelwa u shuma ha sisiṱeme ha kulangele kwae kwa tshikolodo . 
Ndangulo yo vha i tshi tea u bviselwa khagala u bva kha Gwama ḽa Lushaka nga ha muhangarambo wa mbalelano u itela CARA . 
U itela u ela vhuhulwane na u dzhenelela kha vhuṋe nga vharema , vhuṋe ha garaṱa dza u kora zwi ela phambano dzo fhambanaho dzi dzulelaho u vha kha vhuṋe . 
Nganetshelo , tsumbo : zwiṱori , zwiṱori zwa iwe muṋe , u dzhenisa dayari , mafhungo a iwe muṋe
Themo ya 1 : Vhege 1-4 w 1 Ndo vhuya tshikoloni
Ngauralo , ndi khou ri , hu nga si vhuye ha vha na vhupfumedzani arali hu sa khou katelwa na avho vhe vha vha zwipondwa . 
Vhuyo hashu ndi u tshila nga vhuḓifhinduleli kha mupo na u tshilisana zwavhuḓi na vhaṅwe vhathu . 
Vhagudi vha :
U amba ho lugiselwaho / hu so ngo lugiselwaho
2 . Saveyi ya zwa Vhashumi
Hezwi ndi zwone muhumbulo muhulwane wa Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi a Lushaka .
17 Muzwala ane nda mu funesa
Nga vhanga ḽa izwi , zwi no tou vha zwo teaho vhukuma u bveledzisa vhukoni ha mutheo u khwinisa na u ṋea maanḓa maswa zwiṱirakitsha zwa nḓowetshumo na zwa tshumelo . 
U ya nga Mbeu na Netiweke ya Zwiwo , mvelaphanḓa ya ndingano ya mbeu kha thandela ya mveledziso i ḓo kwaṱhisedza uri :
Khethekanyo ya mushumo
Mbuelo kha Mbekanyamaitele dza Vhutshilo dzi nga rekanywa nga nḓila iṅwe-vho . 
Ndi tenda uri ri nga wana antsara nnzhi dzo fanelaho kha thaidzo dza khombo i bvaho kha thandela dza vhufhaṱi . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓa u ṋetshedza tshumelo ya khasho ya mbambadzo u tea u tevhedzela maitele sa zwe zwa randelwa kha Thambo ya Khumbelo ( ITA ) ya ḽaisentsi ya khasho ya mbambadzo , ine ya anḓadzwa zwi mulayoni nga Gazete ya Muvhuso .
Hezwi zwi nga swikelelwa nga u fara tshumiso i sa shandukiho ya muvhusonyangaredzwa nga ndemenzudzanywa lwa miṅwaha mivhili . 
Mutakalo
A huna Khwaṱhisedzo 
Khoro i nga fhaladza komiti ya wadi zwi tshi ya nga themendelo ya Mulangadzulo . 
U ALUSA IKONOMI YA TSHIKOLOBULASI
1.2 . Nyambedzano dzo vha dzo lumbama , vhukati ha zwinzhi , kha Zwipikwa zwa Mveledziso i Yaho Phanḓa ( dziSDG ) ; tshanduko ya kilima ; zwa mulalo na vhutsireledzi na tshanduko dza UN , nga maanḓa tshanduko ya Khoro ya Vhutsireledzi ya UN .
Iṅwe nḓila ndi ya uri maimo a vhutshinyi a dzula a nṱha na u nga gonya . 
Phalamennde ya Cape ya nnḓu mbili ya u thoma yo thomiwa nga 1853 .
Vha tea u vha na
U itela tshiphiri na tsireledzo , tshumelo i ḓo shumiswa fhedzi nga muraḓo muhulwane o ḓiṅwalisaho .
Musi tshifhinga tsho sumbedzwaho nga ndaela ya khothe tsho no fhira , mutshutshisi nga murahu ha u sedzulusa themendelo u bva kha mushumelavhapo a nga egedza tshifhinga tsha ndaela ya khothe .
Tshenzhelo kha vhupo ha nyanḓadzamafhungo na vhudavhidzani ndi iṅwe ya ndeme khulwane . 
Ho sedzwa u rumelwa nga GP wa DSP na phurothokho dza ndondolo dzi langwaho na maitele .
U pfumbudza , u vhea iṱo na u linga vhashumi vha shumaho u kunakisa . 
Mufareli u langa khephithala u itela u vhuedza vhavhuelwa vha thirasithi . 
Khumbelo
Hezwi zwi itelwa u fhaṱa vhagudi uri vha vhe vhaṅwali na vhavhali vha khwinesa . Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe hu tea u vhetshelwa thungo tshifhinga tsho livhanaho na ngudo dzo livhaho kha u vhala na vhagudi , u vhala na tshigwada , ndivho , u vhala nga vhavhili-vhavhili na nga eṱhe ( musi mugudi a eṱhe ) na Foniki ) na u ṅwala ( u ṅwala na vhagudi , u ṅwala na tshigwada na u ṅwala nga eṱhe , nyito dza girama na dza u peleṱa ) .
Nga ṅwambo wa vhulauli na zwiṱandadi zwi si zwavhuḓi , malaṱwa a zwa ngalafho , malaṱwa a re khombo , na gwere ḽa tshampungane zwi khou laṱwa lu si lwa mulayo kana u laṱwa fhethu ha u laṱela malaṱwa hune zwiṱandadi zwa hone zwi fhasi , kanzhisa hu songo rangelwaho nga kufarele kwo teaho . 
Kha vhunzhi ha thaidzo dza vhukuma dzi re hone , vhushaka ha zwa mbalo vhu re hone a vhu dzuleli u vha hone thwii . 
Vhane vha kwamea - pholisa , mutshutshisi na vhashumi vha khothe -vha ḓo tikedza , vha vha lugisela na u vha ṋea mafhungo manzhi nga hune vha kona nga ha zwine zwi nga bvelela .
Hu na u ṱanganedza uri khamusi muvhuso u na vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha u bveledzwa ha zwiṅwe zwiko zwa fulufulu naho hu uri a si nḓila dzoṱhe dzine dza ḓo thusa , hu na ṱhoḓea ya uri muvhuso u tikedze lushaka lwonolwo lwa ṱhoḓisiso .
SAPS , sa mutholi , vha a vhuelwa nga u tholiwa ha vhashumi vha re na vhuholefhali . 
Mme a uku kutukana vho fhedza vho ku vhudza mini malugana na muvhala wa kuṱari ?
Muaro wa Maxillo facial ho sezwa gumofulu ḽituku ḽa ṅwaha ḽa R14 007 nga muṱa
Zwo ḓi ralo , muvhuso wa federaḽa u ṋetshedza dzianyuwithi dzo itelwaho indekisi kha CPI fhasi ha tsireledzo ya matshilisano , Sisteme ya u litsha Mushumo kha Tshumelo ya Vhapo , na Sisteme ya u litsha Mushumo kha Mmbi . 
Phufesheni ya Inzhiniarini ( Pr Eng )
Nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe nḓila maṅwalwa a u dzhenela ngao thengophikhisano , murengi ha tei u vha na vhuḓifhinduleli ha masheleni o badelwaho kha u dzudzanya na u ṋetshedza thengophikhisano . 
Ri khou lavhelela uri SIU Special Tribunal i ḓo thoma mushumo wayo kha miṅwedzi i si gathi i ḓaho u ṱavhanyisa mbilo dzo bvaho kha ṱhoḓisiso dza SIU , dzine zwa zwino dza khou anganyelwa henefha kha R14.7 biḽioni .
Zwi ombedzela mveledziso ya vhulimi , nḓowetshumo , mveledziso ya migodi , vhashumi na saintsi na thekhinoḽodzhi , nahone zwo vha ṱhuṱhuwedzo kha vhunzhi ha dziṅwe pulane dza dzhango . 
shitatamennde tso sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fom
Zwi ḓo ḓisa tshiṅwe tshikhala kha nḓowetshumo ya khemikhala ya Afrika Tshipembe tsha u topola zwa ndeme kha vhubveledzi zwine zwa elana na Green Chemistry ( tshivhumbeo tsha zwibveledzwa zwa khemikhala na maitele a u fhungudza kana u fhelisa u bveledzwa ha thukhitha dzire khombo ) .
Arali mulwadze o vha o valelwa vhuongeloni u bva tsha madalo o fhiraho , zwiitisi zwo vha zwi zwifhio ? 
U ḓivhadza minisṱa nga fomo yo tiwaho
1.9. Khabinethe i sasaladza u ṱhaselwa ha Syria nga mmbi ya tsireledzo ya Isiraele .
Ndi dovha nda ḓivha uri avho vhe vha avhelwa Zwiala izwi zwa Lushaka vha ḓihudza zwingafhani .
Figara dzo rekanya u bva ka nyelelo ya nga nnḓa . 
U vhala nga muthihi nga muthihi na nga vhavhili-vhavhili
u ḓiphina nga u wana tshiimo tsha phurefeshena ḽa na u swikelela thusedzo dzi wanalaho kha tshumelo dza zwa masheleni
Komiti idzi dza bidi dzo vhona uri u avhelwa khonṱhiraka na themendelo zwi a tevhedzwa , zwi khagala , zwo edanela , hu na mbambe nahone a zwi ḓuri . 
Ṋetshedzo ya tshumelo dza dzi ḓo khwaṱhiswa nga maanḓa nga u khwaṱhiswa ha tshumelo dza vhuongelo ha tshiṱiriki . 
Dzi katela mbuedzedzo ya muvhili kha nyimele dzo themendelwaho
Hezwi zwi katela na vha banngaho na ABSA , FNB , Nedbak , na Standard Bank vha badelaho nga Internet .
Vhakhantseḽara vha tea u fara miṱangano ya tshitshavha kha wadi dzo fhambanaho u itela u ṱuṱuwedza vhathu u badela tshumelo dza masipala . 
Kha vhathu vha re kha dziwadi dza mahayani , vhunzhi havho vho tholiwa kha sekhithara ya zwa vhulimi , ngeno hu ya maini ine ya khou laula . 
U pfesesa na u shumisa tshivhumbeo tsha khanedza
Kha vha ṱhogomele : Vha nga kha ḓi renga khithi ya u ita ndingo dza vhuimana hayani u bva kha vhengele ḽa mishonga ḽa tsini .
Nga nnḓa ha u khwinisea kha mamaga na tshumelo ya u vhambadza , mbekanyamitele dza mbambadzo dzi tea vhewa u itela u khwinisea ha tshifhinga tshilapfu na u tatamuwa ha mashumele a mbambadzo Afrika Tshipembe . 
Maraga ya masheleni i dzulela u shanduka .
U tshimbidza na u ḓisedza sisiṱeme yo ṱanganelaho na u ṱanḓavhuwa ya tshumelo dza zwa matshilisano , zwishumiswa na phurogireme dzi no ṱuṱuwedza mveledziso ya zwa matshilisano na u shuma ha vhathu vha Tshwane . 
Mimapa i thusa u pfesesa thaidzo na khonadzeo , u fana na u ṋetshedza dzinnḓu , u londola zwiko zwa mupo , u laula khonadzeo ya khombo , na u tshimbidza themamveledziso dza vhuendi nga misi yoṱhe .
Ndi tama u dovha nda livhuwa vhadzulapo vhoṱhe kha u konḓelela havho kha tshino tshifhinga tsha thaidzo .
a ṅwaliwa muṱanganoni nga muthaiphi , nga u tou ṅwala nga tshanḓa kana nga u tou rekhoda .
U khwaṱhisedza u bvela phanḓa ha mushumo wa Senthara ya Tshumelo ya BOCA malugana na pulane ya bindu yo rumelwaho kha Muhasho wa Mutakalo na tshumelo dza Tshitshavha . 
Mihumbulo miswa
Nḓila iṅwe na iṅwe ine ra nga sedza khayo , ro thusa uri sisiṱeme i ye phanḓa ngauralo zwo engedza u vhaiswa ha tshiṱalula . 
Ho vha na nḓila dzo fhambanaho ?
Mvelelo dza mutakalo dza tshifhinga tshilapfu dzi ṱuṱuwedzwa nga maanḓa nga zwiṱuṱuwedzi zwine zwa wanala nnḓa ha sisiṱeme ya mutakalo : kutshilele , zwiḽiwa na vhuimo ha pfusho , pfunzo , vhuḓifari kha zwa vhudzekani , nyonyoloso , khombo dza badani na vhuimo ha dzikhakhathi .
Akhaunthu i re khagala ya Akhaunthu Nthihi ya Gwama i mbo ḓi ṋetshedzwa dziphoindi . 
Naa dzi poswo dzi ḓadziswa hani
U lenga u wana masheleni zwi nga bveledza dziṅwe mbadelo dza thandela nahone vhunzhi ha vhalambedzi vha dzhiela nzhele zwifhinga zwa u khunyeledza . 
U thetshelesa ndaela dzine dza tevhekana a dzi fhindula zwavhuḓi .
Naa ri nga bva kha mukovho wa Yunivesithi ? 
Bannga ya Ḽifhasi na Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Dzitshaka ndi vhafarakani dza dzitshaka mbili vhane thuso yavho yo ṱoḓwa uri i lambedze mishumo ya madzangano aya . 
Khumbelo iyi i tea u rumelwa kha South African Revenue Service musi huna u humela murahu , u litsha mushumo , tshelede yo salaho kha tshelede ya mbadelo , pfanelo dzi songo vhiliwaho , mbadelo kana tshikwama tsha provident dzi welaho fhasi ha muholo guṱe sa zwe zwa sumbedziswa kha pharagirafu kana hune tshikwama tsha phensheni kana tsha provident tsha fheliswa .
Mbekanyamushumo khulwane dza Eskom dza u fhaṱa thandela ntswa dza mveledziso ya muḓagasi , nḓisedzo na phaḓaladzo dzi ḓo iswa phanḓa ; nahone dziṅwe thandela dzi ḓo ṱavhanyiswa .
Nndwa ya vhadzulapo yo hulelaho Syria na mutsiko vhukati ha mashango a vhukovhela na Iran nga mulandu wa mbekanyamushumo yaḽo ya nukiḽia u bvela phanḓa u ṋaṋisa u sa vha na vhudziki ha zwa poḽitiki Vhubvaḓuvhakati . 
Vhuḓiimisi kha nyito dza u tshila ḓuvha na ḓuvha ndi ndivho yashu khulwane . 
Ḽiga 1 - Kusedzele na zwine wa tenda
Kha u wana uri muaphiḽi ha ngo kona u sumbedza na u khwaṱhisedza mulandu , khothe yo ṱoḓa tshilinganyo tsha mulandu wa zwa vhugevhenga malugana na vhuṱanzi vhune ha ḓo shumiswa hu tshi thetsheleswa zwa vhulamuli nahone ho mbo vha na u sa pfesesa zwavhuḓi vhuvha ha mafhungo . 
U tshi ṱanganedza izwi , muvhuso wo ḓivhadza u shanduka ha tshivhumbeo tsha tshumiso ya masheleni kha vhubindudzi , tshine tsha vha tshithu tsha ndeme kha u ita uri hu fheliswe u sa tendelana .
Mafhungo a Zwino kha Shango
Zwenezwo , pfano ya muvhuso na yunivesithi a zwi timatimisi uri i ḓo vha na mbuelo kha zwiimiswa izwi zwoṱhe . 
Hu tshi tshintshaniwa u itela pfanelo dza mugidimo gireyihondo dzavho dzi re ḽainini , vhaṋe vha zwiḓu vha tea u saina khonṱhiraka dzine vha tenda u tevhedza milayo yoṱhe ya mugidimo , hu tshi katelwa zwi elanaho na ndondolo ya zwipuka . 
U vha vhu songo ṅwalwa nga tshanḓa , vhu vhe ho thaiphiwa vhu na ṱhoho ya vhurifhi ya khamphani .
Tshipitshi tshi logiselwaho
Khethekanyo ya zwa Masheleni a Nnyi na Nnyi yo fara mushumo wo khetheaho wa u ambedzana na mihasho ya lushaka nga ha zwibviswa zwa mbekanyamaitele , u monithara zwibviswa na ndangulo ya u tevhedzwa ha zwa masheleni . 
D hadzinge makumba .
Ri khou tumbula ikonomi ya i shumisaho zwibveledzwa zwa mupo sa tsha tshiṱirathedzhi kha pulane yashu ya mveledziso ya vhupo ha mahayani . 
Kha sekithara iṅwe na iṅwe kha vha wane masia a ndeme a 5 ane zwigwada izwi zwa ḓo a shuma sa miraḓo ya masipala wavho .
Nḓivho ya Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Nnyi na nnyi yo Engedzedzwaho . 
Masipala wo pfumaho , fhedzi ni na masipala une wa khou thuswa nga ha Pulane Khulwane ya Muḓagasi . 
Zwibveledzwa na mishumo zwi re kha sheduḽu ya zwiko zwi tea u ṱumanywa na zwiḽa zwi re kha fureme ya ḽogo hu tshi shumiswa nomboro dza referentse .
Phambano dzifhio na dzifhio dzi elanaho na mbadelo dzo lengaho kana u lengiswa dzi tea u livhiswa kha muhasho na uri arali thaidzo ya dzulela u vha hone , Ofisi ya Ndangulo ya Thundu na Tshumelo i nga humbelwa u sedzulusa u lenga . 
Ngauralo , Khabinete i khou ita khuwelelo kha vhathu vhoṱhe uri vha lingedze nga nḓila dzoṱhe u sa shumisesa muḓagasi sa izwi nḓisedzo ya fulufulu i tshi ḓo vha i tshi khou konḓelwa nga itshi tshifhinga .
U amba : Ambani na khonani yaṋu nga tshaka mbili dza vhuendedzi .
4.8 dzhia maga u khwaṱhisedza uri vhone na muṱa wavho vha a tsireledzwa khomboni .
U thoma u shumisa maḓadzisi a digirii " nga maanḓa "
Tshiimiswa tshe tsha ita uri vhunzhi ha izwi zwi itee ndi bodo ya vhuongeloni : 
Ndi zwa ndeme u pfesesa ḓivhazwakale musi vha tshi bveledzisa pulane
Kha idzi nyimele , vhathu vha kwameaho nga u vhaisala hune vha humbulela uri zwo itwa nga vhaloi vha nga lifhedza , zwo itwa nga muthu ene muṋe kana nga tshitshavha , nga u tou vhulaya kana u fhisa vhane vha khou humbulelwa uri vha a lowa kana u vha pfulusa afho muvhunduni.Ṱhoḓisiso yo itwaho nga ṅwaha wa 2009 yo sumbedza uri lushaka lwa khakhathi lwo ḓoweleswaho ya u lwa na vhaloi ndi u kwashekanya ndaka , zwi tevhelwaho nga u pfuluswa nga swili.68
( b ) Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka .
Thikhedzo yashu sa vhabebi , muvhuso , na vhadededzi ndi ya ndeme u vhona uri ri bvela phanḓa na u bveledza vhagudiswa vha re na zwikili na ndivho yo teaho . 
Olani muri wa mashaka . Ṅwalani madzina a mashaka afho muṱani .
nga inwi ni tshi fhedzisa mepe uyu wa mihumbulo .
Ḽaisentsi i nga luga nga murahu ha maḓuvha a 30 .
Khumbelo ya ṱhanziela ya u reila ya tshifhinganyana
c ) Vho Johan Brink ( u tholwa hafhu ) ;
Muṱa u tea , nga nḓila ntswa , uvhe khwalasambi kha milayo ya muṱa . 
( b ) a i nga iswi khothe ya vhulamukanyi malugana na zwa vhukhakhi , u fariwa , u hoṋelwa kana u pfi vha na vhuḓḓifhinduleli kha zwa tshinyalelo dza -
Tshifhinga ndi tshiṱuku , Mudzulatshidulo , nahone a thi nga ḓo nga dzhena tshoṱhe kha u sedzulusa maṅwe mafhungo ngauri vhomakone vhavho vho no a ṱalutshedza nga vhuḓalo . 
Kha nyimele dzine mulayo washu yo pfukwa , ri a phalala kha nyimele dzenedzo . 
Khonadzeo dzine dza vha hone dzi ṱoḓaho vhuvhudzisi ha vhanna na vhafumakadzi thungo na nyambedzano dzi fanela u ṱoliwa
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i nga ḓiwana i tshi khou fanela u lamula vhukati ha zwigwada zwine zwa vha na zwiṱoḓwa zwo fhambanaho .
Kha vha ḓivhe uri : U ṱanganedzwa ha vhathu vha vhaaluwa fhethu ha u dzula zwi ya ngau vha hone ha mibete .
Ṅwalani dayari kha maḓuvha maṋa .
Zwiwo zwa Aphids kha khavhishi , malwadze a zwithoma kha maṱamaṱisi a zwisusu kha zwipinashi zwo vhigwa Kapa Vhubvaḓuvha , ngeno Gauteng maṱamaṱisi o tshinyadzwa nga zwikhokhonono . 
Zwo tea uri milayo yo teaho na mbekanyamaitele dzi no langa u pulanela mveledziso yo ṱanganelaho dzi saukanyiwe zwi ngomu u itela vhuṱanzi ha uri maitele aya na mvelelo dzao zwi tevhela milayo ye ya buliwa kha muhanga wa milayo . 
tswikelelo ya yeneyo rekhodo i sa hanelwi na luthihi sa zwo bulwa kha Mulayo .
Arali vha ṱavha tshimela tsha lushaka luswa vha tshi khou ṱoḓa u badelwa mushumo wavho , vha fanela u ṅwalisa lwonolwo lushaka kha Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhaṱavhi .
U imelela dzikhakhathi zwe zwa vha zwi tshi dzula zwo ṋaṋa , a zwi tsheho . 
Odithi yo topola zwikili zwa ndeme , zwo sedzwaho na zwi ṱahelaho kha sekhithara , khathihi na tshivhalo tsha khaedu dzine dza thithisa mveledziso ya zwikili . 
Muvhigo wa Wekishopho ya Mavhusele ya Lushaka ya vhusumbe , Traditional Authority and Good Governance in Accra
Yunitsi dza vhudzulo dza vhuvhili dzi siho mulayoni dze dza fhaṱiwa nga murahu ha tshitentsi dzi anzela u fhirisa tshumelo dza buloko ya vhukati , zwine zwa ita uri hu sa tou vha na u sa swikelea ho engedzwaho fhedzi na uri tshileme tshi tshifhaṱo kha tshumelo tshi nga tshinyadzwa . 
2.26 Tsha u fhedza , u vhea khagala kuitele kwa vhuloi kha Sekithara ya Pagan , na uri u amba uri a si uri vhathu vha Pagans vhoṱhe vha a lowa .
Vhagudisi vha khou lavhelelwa uri vha zwivhonelo na vharangaphanḓa tshitshavhani . 
Tshiitisi tsho shelaho mulenzhe tshithihi tsha u tsitsela fhasi reithi ya dzilafho mathomoni yo vha mvelelo ya u vhiga hu sa elaniho nga ngomu kha zwiṱiriki zwa mutakalo . 
Mveledziso ya themamveledziso yo ṱanganedza thusedzo khulwane vhukuma kha mugaganyagwama uyu . 
Ndaela ya khothe i mulayoni u swikela musi muhweli a tshi i khantsela .
phani ---- u tamba nga maipfi ane a fana kana u elana kha mibvumo
Tshitatamennde nga ha muṱangano wa Khabinethe nga ḽa 17 Luhuhi 2016
Mvelelo khulwane ndi ya uri mbilaelo dza vhafumakadzi dzi vhoniwa sa tshithu tshithihi tshi re thungo , zwe zwa bveledza uri vha dzhielwe fhasi kha sisitemu ya muvhuso na kha zwiṅwe zwiimiswa zwa lushaka .
U ṅwala mafhungo mapfufhi nga ha ṱhoho zwine zwa ḓo sia zwi khou shela mulenzhe kha bugu u itela khuḓa ya u vhala .
U sikena u itela u wana zwidodombedzwa zwi tikedzaho
U vha hone ha zwiko zwa masheleni na mazhendedzi a vhulamulakati a zwi ambi uri hu ḓo vha na tswikelelo ya masheleni . 
Ri dovha ra tenda uri u engedzwa ha tshumelo dza vhuendi dza mahayani zwi ḓo ḓisa dziṅwe mbuelo hafhu kha vhadzheni vhaswa vha vhatshimbidzi vha zwa vhuendi . 
92. Vhuḓifhinduleli ha Miraḓo ya Khabinethe
-- ḓivhadza ṱhoho na u ṋea siangane yayo
Heetshi ndi tshikolo tshashu/ tsha riṋe .
C Lindsay ( tsho tou pambiwa )
( b ) u yelana na Mulayotewa muswa na uyu Muengedzo
Vhaṱanganedzi vha mafhungo vho livhiwaho khavho , ndivho na nyimele
Nga u ṱumana na Senthara ya Ndaelo ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano , App iya kona u ṱumanya na dziṅwe tshumelo sa mapholisa na vhashumela vhapo , vhane vha nga kona u wana vhupo ha hune mulaedza wa khou bva hone .
Ḽaisentsi ya u reila i fanela u nambatedzwa arali zwo sumbedziswa sa ṱhoḓea . 
Vho dovha vha wana Oda ya Ikhamanga nga 2011 kha u shela havho mulenzhe kha zwa vhutsila na mvelele " .
U dzudzanya
Ndivhanelo : U ṱana kupfesesele kwo leluwaho kwa mulao wa vhunese na zwi elanaho na zwa mulayo na maitele a zwa mikhwa ya vhunese . 
Tshivhaloguṱe tsha kḽorini ndi ṱhanganyelo ya kḽorini i re hone i so ngo ṱanganaho na dziṅwe khemikhala na yo ṱanganaho na dziṅwe khemikhaḽa . 
Hu vhe hu na tsireledzo i shumaho zwavhuḓi
" OPP i tea u vha iṅwe ya nḓila kha ndaulo ya muvhuso ine ya ḓo ḓisa zwivhuya nga u tevhedzela zwine ya zwi amba zwa u ita uri demokirasi i swikelelwe nga vhadzulapo zwavho , " vho ralo .
Zwoṱhe zwi re kha Maimo a Fhasisa zwi kwama vhapondwa vhoṱhe hu si na tshiṱalula u ya nga lushaka , mbeu , vhuimana , tshiimo tsha vhumalani , vhubvo ha tshitshavha kana murafho , muvhala , tshiimo tsha zwa mbeu , vhukale , vhuhole , vhurereli , luvalo , lutendo , mvelele , luambo na mabebo , sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Khethekanyo ya 9 ya Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe ( Mulayo wa vhu 108 wa 1996 ) .
Vhupo havho tshifhinga tshoṱhe a dzi fushi , naho hu ndivho iyo nthihi . 
Zwino ngauri ri a kona u tshimbilatshimbila hu na thuso ṱhukhu , arali i hone . 
kuṅwalele ( thaiphogirafi )
U kuvhanganywa fhethu huthihi ha zwiko zwa ndondolo ya mutakalo kha sekhithara nthihi ine ya vhuedza vha si gathi a si zwe ra zwi lavhelela . 
Afurika Tshipembe ḽi na madzangano a vhashumi avhuḓi .
19 Lara 2002
Mushumo wa 2 : MULINGO wa mafheloni a ṅwaha
Ndivhanyiso idzi dzi ḓivhiwa sa mbuelo nga tshifhinga tsha tsumbathengo . 
Maḓi maṱuku a nga livhisa kha uri hu vhe na zwimela zwiṱuku , nyaluwo nga u ongolowa kana i si yavhuḓi , khaṋo ya fhasisa kana i si yavhuḓi , u gidimela u pakata kana u bva maluvha na u balelwa u konḓelela u ṱhaselwa nga zwitumbudzi . 
Vhuendelamashango ha muno / ngomu
Vha toḓa tshelede ya u rengela vhana vhavho dzimphonyana ṱhukhu , kana ya u badela kiliniki musi vha tshi fanela uri vha ye .
U ita nyambedzano nga ha mbonalo ya tshibveledzwa tsha ndaela
8 Kiˆlasirumu yashu
U kalula ha nyimele ya dzilafho ḽa vhalwadze avha hu a fhambana u bva kha u vha yavhuḓi na u kona u tshimbila u ya kha u lwala vhulwadze ha tshihaḓu . 
' Mutsiko ' wa mufusho u nṱhesa kha Odense Fjord , naho u ṱhogomelwa ha maḓi a lozweaho zwi zwa khwine . 
Naho zwo ralo , kha tshifhinga tsha vhukati , u itwa ha zwa u linganyisela nga zwipiḓapiḓa ha ṱhoḓea dza u koloda hu ḓo ṱoḓea . 
U thetshelesa tshibveledzwa tsha mafhungo , tsumbo : ṱhaluso ya orala/ zwishumiswa/ zwimela/ zwifuwo/ fhethuvhupo
Zwa dzinnḓu
Nga u ralo ro dzudzanya u fhirisela phanḓa milandu heyo yoṱhe , zwo ḓo swika he zwa ḓivhiwa , nahone zwa itwa nga nḓila yeneyo . 
ṱhalusavhushai
Hezwi ndi pulane dzo dodombedzwaho zwihulwane dza Yunithi dza Tshitshavha dzo Khwaṱhaho dzo ṱalutshedzwaho u thoma . 
Ri dzhiela nṱha muzika wa khwairi nga nṱhani ha tshirunzi tshawo na mushumo une wa u ita kha u fhaṱa lushaka , u ṱuṱuwedza tshumisano na u vusuludza hafhu vhufa hashu . 
Khwiṋe , zwi ḓo vha zwa ndeme kha mashango a re kha dzingu u londota tshanḓa tsho khwaṱhaho na u ṋekedza vhupo vhune kanzhi ha konisa zwa nyaluwo ya ikonomi na vhuṅwe vhubindudzi ha mashangoḓavha . 
Bono ḽi re afho nṱha ḽi tikedzwa nga milayo ya mveledzaphanḓa , khonadzeo , ṱhanganyo , ndeme , phaṱhululo , mveledziso yo fhelelaho na vhuvhusi havhuḓi . 
Tshumelo dzo imiswa nahone matshimbidzele one a ṱalutshedzwa vhaofisiri . 
Khomishini i ḓo humbulela uri vhafhunduli vha khou tendela Khomishini i tshi khoutha kana u amba mihumbulo / madzinginywa na u baḓekanya mihumulo na vhe vha fhindula , nga nnḓa ha musi ho sumbedzwa uri mihumbulo yo rumelwaho ndi ya " Tshidzumbe " .
4 Mbadelo dza khephithala
Ri na ndivho ya u thoma nḓowetshumo ya vhuendelamashango ine ya katela zwithu zwinzhi ri tshi shumisa mveledziso i sa nyeṱhi na khungedzelo zwine zwa vha zwo rangwa phanḓa nga muvhuso , zwa tshimbidzwa sekhithara ya phuraivethe nahone zwa wanala zwitshavhani . 
2.1 Vhudavhudzani vhu vhuedzaho
U bvelela ha mbekanyamaitele zwi ḓo ḓisendeka nga ḽevele ya thikhedzo ya poḽitiki na vhuvhusi ha tshumisano vhune mbekanyamaitele ya u bveledza . 
Mulayo wa Dzibannga u ṱoḓa uri muthu muṅwe na muṅwe a itaho zwa " vhubindudzi ha bannga " i ṅwaliswe sa bannga . 
u binyiwa kana u tshipiwa nga pholisa , ḽi nga vha ḽi mushumoni kana ḽi si mushumoni ;
Nga mulandu wa zwidodombedzwa zwenezwi , tsumbathengo dzo ganḓwaho dzi ḓo ṱolwa u itela u vhona uri dzi khou amba zwone . 
Ndi nga mini ni tshi ralo ?
Naho ro tangwa nga vhunzhi ha khaedu sa lushaka , ri a zwi ḓivha uri vhumatshelo hashu vhu zwanḓani zwavhuḓi na uri vhumatshelo vhu sumbedza tshedza . 
Kha ri ṅwale
Roṱhe ri na lupfumo lwa nḓivho na maitele a khwine kha ndaulo ya tshitshavha ine , arali yo kovhiwa , i nga thusa kha u khwinisa u shuma zwavhuḓi ha zwiimiswa zwa mivhuso yashu u ya nga fhambanana . 
U bva nga 1994 muvhuso wo sedzesa nga maanḓa kha khaedu dzi tshimbilelanaho na vha Khoi-San , nga maanḓa u dzhiela nṱha zwitshavha zwa vha Khoi-San na vharangaphanḓa vhavho .
Fhedzi ha , a huna na nthihi ya khetho dzo fhiwaho afho nṱha dzine dza nga ḓura kanzhi u dzi shumisa fhasi ha tshiimo tsha vhufuwi ha zwa maḓini . 
Ndo amba nga ha heḽi fhungo nga vhuḓalo na tshitshavha tsha Makhoi-San musi ndi tshi ṱangana navho ngei Kapa ṅwaha wo fhelaho na uri ro tendelana u shumisana u khakhulula vhukhakhi ha kale .
Vhorathekinoḽodzhi dza zwa mishonga
Tshiṱirathedzhi tsha nḓisedzo kha masia a rangiswaho phanḓa ndi : 
Nga nnḓa ha mutevhe mulapfu uyu wa malwadze , hu na maṅwe manzhi . 
Kha nḓowetshumo ya phuraivethe vhaṋetshedzi vha tshumelo , hune zwifhinga zwa u bindudza zwa vha zwo lapfa , vharangaphanḓa vha mabindu vha tea u vha na fulufhelo na mbonelaphanḓa ya u bindudza zwino . 
Mbekanyamaitele ya mvetomveto i thoma u shuma musi tshiimiswa tsha vhabebi tsho no ṱanganedza mbekanyamaitele . 
Ndo guda zwithu zwinzhi kha Zwikili zwa Vhutshilo .
Khabinethe i khou vhilaela uri na musi ri na miṅwaha ya 22 ya demokirasi , Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe yo vhiga u engedzea ha nyimele dzo vhigwaho dza khethululo na luambo lwa vengo .
Ndi kona u pulanela tshiṱori ndi tshi shumisa mepe wa mihumbulo .
3 . Ngona ya u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha
Ri ḓo ita referentsi nga u ṱavhanya kha ḽiṅwalo iḽi zwenezwi ri tshi khou ya phanḓa nga wekishopho . 
1.1 . Khabinethe yo asesa Mivhigo ya Mvelaphanda ya Mvelele dza Kotara ya Vhuraru wa tshifhinga tsha Khubvumedzi u ya kha Nyendavhusiku 2015 .
U shumisa madzina one kha u ṅwala . ( zwo livhanywa na foniki sa : shavha .
Vhadzudzanyi vha sesheni ya ṋamusi vho nkhumbela uri ni ndi sedze musi ndi tshi amba kha uri WTO na dziṅwe thendelano dza thengiso dzi nga tikedza hani u bvelela ha thengiso i sa nyeṱhi , ire na mikhwa nahone i sa dzhii sia . 
Zwo itea ngafhi ?
Malugana na izwi , ro bvisa muvhigo kha zwikolo ra ṋetshedza ntsumbanḓila kha u khwinisea hazwo . 
( e ) phanḓḓa ha musi a tshi vhea khomishini ya ṱhoḓḓisiso ;
11.2 Khabinethe i fhululedza meyara wa kale wa Johannesburg , na mudzulatshidulo wa Dzangano ḽa Muvhuso Wapo wa Afrika Tshipembe , Vho Parks Tau kha u tholiwa havho sa Mushumisani-mudzulatshidulo wa Phanele yo Ḓiimisaho ya Tshiimo tsha Nṱha ya Mbumbano ya Dzitshaka sa musedzi wa u bvelela ha Habitat III .
Vha vhudza avha vhasidzana uri mulenzhe wa Mandu u ḓo fhola .
Mivhigo yo katela madzinginywa a u ṱanḓavhudza theo ya muthelo , u fhungudza phimo ya muthelo , u fhelisa miṅwe mithelo , na u khwinisa zwihulwane vhukoni hashu ha ndaulo na ha u kuvhanganya . 
Dzi katela mbadelo dza phatholodzi , radiolodzhi , thekhinoḽodzhi dza zwa dzilafho na mushonga wa onkhoḽodzhi U pfukisela thishu kana ogeni
Vhudzheneleli ha Nyanḓadzamafhungo
VHA NO SIESWA NNḒA KHA TSHEO DZI NO ITWA
U sumbedza mishumo
Muhasho wa Muvhusowapo na wa Zwa Vhudzulo ha Vhathu u na thendelo ya u ṱanganedza thengophikhisano yo fhelela kana tshipiḓa tsha thengophikhisano nahone a u ḓivhofhi kha u ṱanganedza thengophikhisano ya fhasisa kana thengophikhisano ifhio na ifhio . 
U vha hone ha pulane ya u langa u bvuḓa hu so ngo shatiwho ndi tsumbo yauri ho farwa nḓila yone . 
Maga a u paka a ṱoḓa uri zwidodombedzwa na ndivhamashumele zwi tevhedzwe . 
Sa zwine tshenzhele ya Asia ya sumbedzisa , a hu na mashango mavhili are na phatheni dzi fanaho dza mveledziso . 
Mudededzi u sumbedza kuṅwalele ( mvetomveto ) , u khakhulula , u ṅwala na u ganḓisa .
Dipuḽoma kana digirii ya ndaulo ya zwa vhuongi na pfunzo zwi ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
Ndi zwa lungano lu no amba nga mini ?
Vhunzhi ha mihasho i kha ḓi lwa na u swikelela tshifhinga itshi tsho kalwaho . 
Hu dovha hafhu ha vha na vhuṱanzi ha uri vhaṅwe vhathu vho paka zwiendedzi zwavho huṅwe na huṅwe , zwa vala dzibada . 
Hu tea u vha na ṱ hanzi mbili musi hu tshi ṅ waliswa mbingano .
Nga vhanga ḽa izwi , Masipala wo dzhia tsheo ya u dzhiela nṱha u thoma ndondolo ya vhufa na vhupo ha u fhaṱa . 
Kha sia ḽa nḓowetshumo dzo khetheaho , hu na khohakhombo ya uri " nyangaredzo " i nga wanala i songo eḓana kha u ita mushumo . 
Tshivhalo tsha vhaṱaleli vha theḽevisheni vha vhuṱambo ha 2010 tshi ḓo hovhelela henefha kha 26,9 biḽiyoni .
Khabinethe i dovha ya khoḓa vhagudi vhane vha ḓo vha vha tshi khou dzulela milingo ya maṱiriki ya u khwinisa u bva nga ḽa 11 Luhuhi 2017 na 18 Ṱhafamuhwe 2017 kha u konḓelela havho .
Vhashumi vha a tshintshana mishumo misi yoṱhe . 
Ri fanela u sumbedza tshoṱhe zwi konadzeaho nga ha ṋea ndavhelelo . 
U ya nga hedzi mvetomveto dza milayo , ḽiambele ' tswikelelo ya vhulamukanyi ' a ḽi tou amba fhedzi u swikelela khothe zwadzo dza mulayo , fhedzi ḽi katela tswikelelo yo eḓanaho nahone yo khwaṱhaho kha zwa vhulamukanyi nga nḓila ya u wana ndifho yo teaho . 
1.1.2. Naho itshi fhulufhedzisa arali ya nga londotiwa , Khabinethe i tenda uri shango ḽi khou vhona tshiga tsha u thoma tshavhuḓi zwine zwa fulufhelwa uri ndi u thoma ha u vhuyelela ha ikonomi ya shango yo dziaho yo fhaṱwaho kha u thomiwa ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe , ine yo sedza kha u alusa ikonomi ya Afrika Tshipembe na u sika mishumo ine ya khou ṱoḓea vhukuma .
Ni tea u vhona uri ṱhoḓea dzoṱhe dza u tevhedza dzi khou tevhedzwa u ya nga shedulu ya mulayo . 
Ndaela ine ya bva kha khuvhangano iyi ndi ya uri , vha vale zwikhala vha khwaṱhise muombano . 
Arali vha na ndalukanyo dza mashango a nnḓa , vha nga isa khophi ya ṱhanziela ya ndalukanyo na rekhodo ya akhademiki ine ya sumbedza thero dzoṱhe dze vha ita miṅwaha ya musi vha tshi khou guda .
Ngoho : Vhunzhi ha vhathu vhane vha tzhipa vha a ḓivhiwa nga vhapondwa vhavho .
4 . Tshifhinga tsha u shuma tsha tshiteṅwa tsha 2 na 3 na ṱhoḓea dziṅwe
Arali vha shumisa mbuelo yoṱhe kha mbuelo dza nnḓa ha sibadela , mbuelo ya nga ngomu sibadela kha khethekanyo iyi na yone i a fhela .
( 3 ) Madzulo a Khoro ya Lushaka ya Vunḓu ndi a tshoṱhe fhethu hune ha vha hone nga- nnḓa ha hune Phalamennde ya vha hone fhedzi , musi hu tshi dzhielwa nṱha dzangalelo ḽa vhathu , hu tshi sedzwa tsireledzo , u swikelelea , kana arali zwo buliwa kha milayo na ndaulo ya Khoro .
u engedza vhudzheneleli ha burodibennde u bva kha 33,7% ya 2013 uya kha 80% ya 2019 .
U fhedzisa izwi , zwipikiṱere zwa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi u bva kha aya mavunḓu vha ita tsedzuluso na ṱhoḓisisi mishumoni .
Vhadzheneli vha khethekanywa vha bva zwigwada zwa vhathu vhaṋa vha sedza mbudziso .
Ri a vha livhuha kha mushumo we vha ita nahone ri lavhelela iṅwe tshumisano hafhu navho . 
PHAMBANO YA VHATHU I ANGAREDZA PHAMBANO DZA VHATHU DZOṰHE DZINE DZA KWAMA KUSHUMELE KWA MISHUMO KANA VHUḒIFARI HA VHUSHAKA NGAURALO VHA NA ṰHUṰHUWEDZO KHA ZWIBVELEDZWA , MVELELO NA TSHUMELO , KHATHIHI NA MASIA MAṄWE A U DZUDZANYA .
U pembelela uhu hu khou livhana na anivesari ya vhu 100 ya Union Buildings sa tshidzulo tsha muvhuso .
Tshelede yo pfukaho i sumbedzwa hu na u khethekana phanḓa ha vhuimo ha tshitatamennde tsha masheleni . 
Muthu a sa dahi a shumaho kha rumu ire na mutsi lwa awara dza 8 u fema khemikhaḽa dzi vhangaho khentsa sa u nga o daha sigareṱe dza 36 .
Fhethu ha kushumele kwa ndme
U tshimbidza na u endedza mveledziso ya pulane dza vhuthathazwitshili dza tshiṱiriki nga u khwaṱhisedza uri pulane dzi a elana na maga a lushaka na zwilinganyo . 
Hedzi ndi thebulu dzi ḓadzwaho nga avho vhane vha khou langula thandela na u ṋea manweledzo a dzipulane dza thandela .
Ndavhelelo dzire khagala dza ino ngudo ndi dzi tevhelaho : 
Nga u vula mishumo yavho ya katela zwiṅwe zwivhumbeo hafhu zwa vhuimeleli vha nga kha ḓi engedza nga huṅwe vhukoni havho u ya nga ha u vha hone ha vhashumi . 
Lavhelesani tshati iḽa hafhu ni fhindule mbudziso dzi tevhelaho .
Filipitshati , dzimakha , Phuresitiki , vhuendedzi na zwiḽiwa
Kha vha ise khumbelo yavho kha Muṅwalisi .
Vhadzuli ha hosiṱele vho vha vhulaha , vha vha posela nnḓa . 
Yo vha yo penndwa nga muvhala mutsuku .
Ndi fhethu hune zwithu zwinzhi zwa tshitshavha zwa bvelela hone , zwavhuḓivhuḓi , hu shuma sa nyengedzedzo ya fhethu ha u dzula ha phuraivethe . 
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa dokotela kana vhuongelo lu sumbedzaho zwiitisi kana ṱho ḓea ya dzilafho , tshifhinga tshine dzilafho ḽa ḓo dzhia na zwidodombedzwa zwa kulafhele musi vha Afrika Tshipembe .
Ni vale muṋango wa thoiḽethe tshifhinga tshoṱhe musi ni ngomu .
U thudzelwa thungo ha zwidzidzivhadzi u fana na khemikhala ya iyoni u itela uri izwi songo riekitha . 
Ndugiselo dza u sengisa milandu dzi ḓo itwa nga nḓila yone nahone , musi dzi tshi iswa khothe , tsedzuluso i ḓovha yo tou livha . 
Zwi ḓo vha khombekhombe u bvisela khagala u vha hone ha zwithu zwi lwadzaho u fana na zwibveledzwa zwa mafhi , nḓuhu na zwibveledzwa zwa ṋawa , ngauri hezwi zwidohodohwane zwi nga vha na masiandaitwa a khombo kha vhaṅwe vhathu . 
arali vha tshi dzula vhudzulavhathu hu si fomala , vha fanela u ḓisa luṅwalo lu re na tshiṱemmbe tsha datumu tsha ofishala u bva kha mukhantselara wa wadi lu khwaṱhisaho ḓiresi yavho ya poswo na ya madzulo .
Tshikalo tshi dzula tshi vhukati u ya fhasi , nga maanḓa dzikiḽiniki , fhedzi hedzi tshumelo ndi dza ndeme . 
Zwigwada izwi naho zwo ralo zwo vha zwi zwiṱuku nahone zwo ḓiimisa lwa ikonomi kha zwone zwiṋe . 
Datumu ine ngayo mafhungo o thoma u wanala - ndi datumu ya mafhungo kana zwa zwino yo no khwiṋiswa ? 
2.1 . U vulwa ha Tshiimiswa tsha Mvusuludzo ya Gariki dza Transnet tsha R30 miḽioni ngei De Aar , Kapa Devhula zwi ḓo alusa ikonomi yapo na matshilo a vhathu kha zwitshavha .
Zwiimiswa zwi re na vhukoni u fana na Mutsireledzi wa Tshitshavha na Yuniti ya u Ṱoḓisisa yo Khetheaho zwi tea u lambedzwa zwavhuḓi na u vha na vhashumi vho linganaho na u vha kule na zwikhukhulisi zwa nga nnḓa .
Nga u angaredza izwi zwi amba uri komiti ya QLTC SGB i tea u
3 Mutumbu
U humbula nga u dzhenisa thandela kha IDP
Ro ṋetshedza hovho vhuṱanzi , vhuṱanzi ha vhomakone na uri zwi tou vha khagala uri muhumbulo wawe wo kwamea ngazwo . 
kiḽiniki
U laṱa tshigangeni hu ṱoḓa thendelo yo khetheaho ya Muhasho wa zwa Maḓi na Maḓaka nahone heyi nga nḓowelo i ṋewa fhedzi musi khaphasithi ya u fhiswa ha malaṱwa i ṱoḓeaho i siho . 
Ndivho dza Phurogireme ya Thuso ya Mabindu nyanḓano ndi :
Kha vha nange khetho nthihi :
2 . Thangelamulayotibe u topola foramu dzine dza tendela zwiimiswa zwo dzudzanyaho u thoma Mbekanyamaitele na/ kana u ṱuṱuwedza u sikwa ha mbekanyamaitele .
Vhahwelelwa vho vha vhe vhadzulapo vha zwitentsini vhe vha pomoka muthu ( muhweleli ) vhuloi , nga murahu ha musi muraḓo wa tshitshavha o lovha .
Vha fanela u ṱanganedza luṅwalo lwa u tenda u ṱanganedzwa ha khumbelo yavho ya mushumo kha tshifhinga tsha maḓuvha a fumiiṋa musi ḓuvha ḽa u vala ḽo no fhira . 
Ndiliso i itwa nga tshiitisi tsha uri konṱiraka yo fhela , fhedza konṱiraka yo fhela zwo bveledzwa nga vhukhakhi ha muvhuso tshifhinga tshinzhi zwi bveledza ndiliso khulwanesa . 
Kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe tshipikwa tshihulwane ndi u fhaṱa vhudzulo hune ha fhungudza dzema ḽa u shumisesa zwiendedzi na uri hu vhe fhethu hu no vhulunga tshumiso ya fulufulu . 
U vhala ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe
Tswikelelo ya thuso kha mabindu maṱuku yo khwinifhadzeaho , u vha hone ha mitshini na zwishumiswa zwo teaho , na mveledziso ya vhukoni ha muthu khathihi na pulane dza u khunyeledza pfunzo zwi nga thusa mabindu ane a khou bvelela uri a kone u dzhia ḽiga ḽi tevhelaho kha u vha mabindu ane a ḓikona na u shuma zwavhuḓi . 
Hu tea u vha a muhanga wa u langa mafhungo a kushumele . 
Khomishini ya Malawi ya Mvusuludzo ya Mulayo yo sumbedza uri u bva tshe ha anḓadzwa Bammbiri-Mviswa nga 2009 , a huna iṅwe bammbiri ya ṱhoḓisiso ye ya anḓadzwa.144
U ya nga ha tshigwada itshi , dzilafho ḽi u ṋekedzwa hu sa timatimiwi hune zwa konadzea . 
Thandela dza khathegori ya 1
u tshi khou ya magumoni , Khabinethe i livhuwa sekithara dzoṱhe dzo shelaho mulenzhe kha zwoṱhe zwo itwaho u mona na shango .
Muhasho u ḓo vha wo sedza kha ndondolo ya ṱhumanyo ya bada dza vundu , khathihi na u vusuludzwa ha vundu nga u vhulunga kha themamveledziso ya ikonomi nga u dizaina na u fhaṱa bada tswa . 
U livhisa luṅwalo kha muthu o teaho
Mveledziso ya themamveledziso i katela themamveledziso ya bulasi dza u lima nga zwifhinga zwa u sielisana na zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Zwipuka , zwimela na zwine zwithu zwi tshilaho zwi sa wanalesiho
Kha nyimele iyi ndo topola maṅwe magake u bva tshe nda rumelwa kha muhasho uyu ane a ḓo fhedza o dzhia nungo dzanga kha ṅwaha uno wa muvhalelano na u ya phanḓa . 
U engedzea ha u hwelelwa ha milandu ya u vhaiswa ha vhanna / vhafumakadzi
U shuma na / nga maipfi : Midzi , thangi na mitshila Maṱaluli Thangeladzina
1.3 Vhushaka vhukati ha IDP na phurogireme dza muvhuso kha vhuimo ha vhukati na ha vundu
Mulandu we hwelelwa mapholisani vhe vha ḓa nga u ṱavhanya . 
Masalavhushaka : tsumbo , tshine , ane ( tsumbo , Tshiṋoni tshine tsha lalamesa ndi goni ) .
Vhurangeli ho raliho vhu ṱoḓa muvhuso u tshi bvisa zwiṅwe zwa zwi tevhedzelwaho na u sedzulusa hafhu zwithevheli zwa milayo .
" Tshipiḓa tshihulwane tsha hoyu mugaganyagwama tshi ḓo livhiswa kha u bveledzisa ikonomi yapo .
1.3 . Khabinethe yo tenda zwauri Afrika Tshipembe ḽo ṋetshedza ḽikumedzwa ḽa u fara Khaphu ya Ḽifhasi ya Rugby 2023 ( RWC ) .
Ndangulo ya phurogireme dza themamveledziso ya masipala , tshumisano , u ṱoḓa thikhedzo na u ṱola
Kha dza u ṋekana ho ḓowelwaho ha sisiṱeme dza thekhinoḽodzhi , muthusavhalimi u ṋekedza rabulasi mafhungomatsivhudzi a zwa saintsi . 
Kha vha ḓivhe na u fhindula mbilaelo dza tshitshavha nga ha kushumele kwashu na khemikhala dzashu . 
U thusa vhashumi kha u khwaṱhisa maitele na zwiimo zwa nṱha na u ḓi vhofha nga maitelendavhelelwa a mutheo a u shuma , wekishopho dza misi yoṱhe dzo itiwa u bveledza maitelendavhelelwa a ḽeveḽe ya nṱhesa kha muhasho . 
U pulana
MUṰANGANO WA U ṊEA MUVHIGO
( 1 ) Mulangavunḓu u na maanḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe .
Ni vhee bugu dza vhoiwe zwavhuḓi .
Zwibveledzwa zwa nyanḓadzamafhungo ( midiannzhi ) /zwa u tou vhonwa u itela u wana mafhungo Tshati , mapa Girafu , thebuḽu , tshati ya phai Mapa wa muhumbulo , dayagiramu Phosiṱara Fuḽaya , phamfuḽethe , burotsha Zwiga Dokhumenthari dza TV Masiaṱari a lubuvhisia , lubuvhisia , buḽoko Feisibugu na dziṅwe ṱhumanyo dza matshilisano Mutshini wa u vhonetshela data Zwivhonadzi Zwibveledzwa zwa nyanḓadzamafhungo ( midiannzhi ) /zwa u tou vhonwa u itela u ḓimvumvusa Tshibveledzwa tsha midia nnzhi / zwa u vhonwa u itela ndivho ya zwa lunako Fiḽimu Zwifanyiso Nyolo Zwibveledzwa zwa nyanḓadzamafhungo ( midiannzhi ) /zwa u tou vhonwa u itela u ḓimvumvusa Fiḽimu Mbekanyamushumo dza TV Vidio dza muzika Khathuni Zwipiḓa zwa tseiso Miswaswo ( nyolo ) Girafiki Zwibveledzwa zwa u thetshelesa ( Zwithetsheleswa ) Mbekanyamushumo dza radio U vhalwa ha ḓirama U vhalwa ha nganea kana nganeapfufhi Zwipitshi zwo rekhodiwaho Khungedzelo kha radio , TV , gurannḓa na magazini
Mitengo yo fhungudzwaho ya u tevhedzela ndaulo , nga maanḓa ya feme ṱhukhu na dzo linganelaho .
- Senthara dza Tshumelo dza Thusong - senthara dza 125 nga 2008
Kha tshipiḓa hetshi tsha u guda no wana manweledzo a milayo ya kulangulele i songo tendelwaho nahone i laedzwaho nga miṅwe milayo na maitele o teaho . 
Kha dziṅwe ofisi thaidzo dzi tshenzhelwa kha vhakulumagi na vhashumi nyangaredzi vho tholwaho nga Muhahso wa Zwifhaṱwa . 
Ṱhangule ______________ ______________
Vhagudisi vhane vha fhedza tshifhinga tshinzhi kiḽasini vha tshi khou gudisa na u fhedza awara dza 7 tshikoloni
Kushumele kwo fhiraho kwa vhurumelazwivhambadzwa na maga a vhupulani ha vhurumelazwivhambadzwa . 
Nḓila ine masia a nḓivho a nga dzudzanya a yo ngo khwaṱhisedzwa . 
l ) Vho Dokotela Maria Claudina du Toit ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ; na
Kha vha vhumbe Mbumbano ya u Tsireledzo kha Mulilo
Hezwi na zwone zwi nga khakhisa huṅwe u dzhielwa nṱha ha fhungo iḽi . 
Mutsiko na fhethu hune vha khou shuma hone zwi avha zwi sa takadzi tshinwe tshifhinga , fhedzi ḓuvha , na ḓuvha , vha bva vhe na mushumo muthihi une vha khou ya u ita wone , u ṋetshedza tshumelo kha vhoṱhe vunḓuni ḽa Western Cape . 
Nḓivho na u pfesesa muhanga wa ndangulo ya mutevhe wa nḓisedzo na maitele . 
Pulane dzi tea u ḓitika nga tsenguluso yone ya zwiko zwine zwa vha hone zwa u swikela zwipikwa khathihi na zwikhukhulisi zwine zwa vha hone zwi teaho u fheliswa . 
Burantshi yo isa phanḓa na luṱa lwa vhuvhili lwa pulane ya tshiṱirathedzhi ya vundu ya vhudzulo na themamveledziso , ine ya ḓo vha i na zwidodombedzwa zwa nḓisedzo ya themamveledziso kha miṅwaha miṱanu i ḓaho , musi ho sedzwa ṱoḓea dza muhasho . 
Nga u ralo , musi ri tshi nga khunyeledza uri tshayandingano i dzula i nṱha , ri nga si sokou zwi bula nga zwoṱhe u ya kha data ya uri tshayandingano yo no tou ṋaṋesa . 
Vha tea u wana hei phemithi musi muhwalo u sa athu takuwa shangoni ḽe ha rengwa khaḽo .
Masheleni a u ḓikhethela ndi ḽiga kha sia iḽi nahone ndi a mishumo ine tshitshavha tsha ita u thoma u shumisa pulane dzatsho , tshifhinga tshinzhi u lugisela thandela .
U fhambanyisa vhukati ha zwivhumbeo zwa maḽeḓere o fhambanaho na maipfi nga u tou ita mutambo ( u vhekanya zwithu zwi fanaho nga mutevhe wa zwifanyiso zwi no fana , hu tshi vhetshelwa thungo zwi sa fani na u ṋea ṱhalutshedzo uri ndi ngani zwo ralo ) .
9.3. Khabinethe i khou takadzwa nga mvelaphanḓa ya mushumo wa tshumisano wo itwaho nga SAPO , IEC na maṅwe mazhendedzi a muvhuso kha mushumo wa thandela ya dziḓiresi .
U tamba mitambo ya u fara sa , zwimange vhukati ha maivha
Pulane dzoṱhe dza wadi dzi a sedzuluswa
( f ) Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya u tendelana na Mulayotibe sa zwe zwa phasiswa nga Khoro , Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano , nahone arali Buthano ḽa phasisa uyo Mulalotibe , Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo .
Nga u ralo , zwiitisi zwa vhupo ndi ṱhanganyo ya maanḓa a u kokodza na u sukumedza hayani na shango ḽine ḽa vha na mabindu kha ḽiṅwe shango . 
Ngauri Ho bvelela mini kha Ndumeliso ?
U ḓivha mbonalo ya muvhigo wa mutsho : redzhisiṱara na nḓila ye luambo lwa shumiswa ngayo
U engedzedza kha masia a ndemesa , ri ḓo vhea iṱo dzikhothe , zwikolo na senthara ya ḽaisentsi . 
Tshifhinga tshe vha tholwa kana ḓuvha ḽa u tea u thoma mbadelo
Malugana na mveledzazwiwo dza tshikolodo , Koporasi i shuma mushumo wa vhubindudzi une wa bindudza kha zwishumiswa zwa mbuelo yo tewaho . 
Hu tshi itelwa iḽi ḽiṅwalo , na u tshimbilelana na ṱhalutshedzo yo ṋetshedzwaho kha Mulevho wa Dzitshakha Mbumbano wa Milayo ya Vhulamukanyi ya Mutheo ya Vhapondwa vha Vhutshinyi na Tshumiso mmbi ya Maanḓa ( GA / Res / 40 / 30 ) , he Afrika Tshipembe ḽa shela mulenzhe , mupondwa wa vhutshinyi u ṱalutshedzwa sa muthu we a pfiswa vhuṱungu , hu tshi katelwa u pfiswa vhuṱungu muvhilini na muyani , kha zwa ikonomi ; kana u sa tevhedzelwa ha pfanelo dzawe dza ndeme nga nyito kana u pfukiwa zwine zwa vha u pfuka mulayo washu wa vhutshinyi .
Ngei Golf Reef City ro dzhena mugodini wo tsesaho .
Nga kha maitele a Mbidzo yo Vuleaho ya Maano a Ikonomi i Penyaho ya Mzansi , Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u khou dovha hafhu wa thoma Tshikwama u itela vhatsila vha vhaswa .
U shela mulenzhe kha nyambedzano dzi si dza fomaḽa nga ha ṱhoho dzo leluwaho
Nga ḓuvha heḽi ḽihulwane , kha vha ri ndi dzhiele nṱha tshipiḓa tshe tsha tambiwa nga mufumakadzi wa vhaṋe Vho-Helen Suzman .
Kana ḽaisentse dza mabindu na dziṅwe khumbelo zwi khou lenga u tendiwa ? 
Thendelo ya dzilafho i ṋewa muthu ane a si vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe a ṱo ḓaho u lafhiwa Afrika Tshipembe .
Ṋetshedzo ya zwiimo zwo linganaho zwa tshiṱoko tsha u linda i kha ḓi vhilahedzisa . 
vhuṱanzi ha ḓiresi ntswa ya hu ne vha dzula hone .
Mbadelo dza u ṱumelwa hafhu maḓi dzi ḓo vhewa nga khoro ane a ḓo badelwa u thoma . 
Ndaulo zwa zwino yo anḓadza maṅwalwa a milayo yo sedzuluswaho na mbuno dza nga ha nḓila dzine dza shumiswa u ṋetshedza ḽiṅwalo ḽa thendelo ḽa zwirathisi zwa radio kha avho vhano khou ṱaṱisana vho swikisaho khumbelo kana nyimelo ine a huna zwirathisi zwire hone u swikelela ṱhoḓea . 
Nzulele i dzinginya u bvela phanḓa nga masipala , sa musi tshiimiswa tsha poḽotiki tshi sa shanduki lwa miṅwaha mivhili ya mutevheṱhandu wa khetho . 
Dzi CMA dzi nga kha di simiwa zwi tshi bva kha muhumbulo wa Minisita kana musi tshigwada tsha vhathu henefho kha vhupo ha vhufaramadi vho bveledza likumedzwa line nnyi na nnyi a vha o shela mulenzhe nga vhudalo , vha li rumela kha Minisita .
Vha ṋekane mihumbulo na tshenzhemo u sumbedza u pfesesa dzikhontseputi .
U thetshelesa zwiṱori ; zwirendo kana nyimbo a bula vhuḓipfi hawe siani ḽa tshiṱori , tshirendo kana luimbo ; a bula uri ndi nga mini a tshi ralo .
Muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada u na voutu tharu a nga ' vouta ' nga u vhea thiki nthihi kana u fhira tsini na mvelelo dzine dza lavhelelwa dzine vha pfa uri dzi fanela u dzhielwa nṱha .
Hezwi zwi ḓo vha thusa uri vha kone u khetha tshiṱirikini tsha hune vha dzula hone .
Khaelo i tshilaho i haelwa luthihi , nahone i ṋea tsireledzo yo lapfaho na ya khwine , ngeno khaelo yo faho i tshi ṱoḓa u haelwa luvhili u itela uri i shume . 
Khumbelo ya u vha póliza ḽ a ridzeve
Ro tendelana uri mishumo i fanela u khwinifhadza madzangalelo a vhashumi ngeno , nga tshifhinga tshenetshi , a tshi khou bveledza mabindu o khwaṱhaho na tsiko ya mishumo .
U sedzulusa kuitele
U amba hawe na vhaṅwe , u hu shumisa sa tshipida tsha u tshilisana shangoni , a ṱanganedza na u ṱhonifha kuambele kwa vhaṅwe .
Ri tea u dzhia tsheo ine ya ḓo ita uri vhathu vhashu vha pfe vha tshi ḓihudza nga u ḓibaḓekanya na muvhuso uno . 
Rennde ndi mbuelo ya ṋemuṱa , ngeno khomishini i zwibviswa zwawe . 
Themamveledziso ya lushaka ya saintsi ya Afrika Tshipembe yo no vha ya kale na uri i khou ṱoḓa u vusuludzwa na u khwiniselwa kha ya tshizwinozwino u itela nḓisedzo ya tshumelo i shumaho zwavhuḓi ya tshoṱhe .
Nga iṅwe nḓila , VhaLobedu vha shumisa ipfi ḽa u sumbedza uri vha khou amba nga ha vhuloi ha vhusiku ( zwi fanaho na lushaka lwa vhuloi ha muhumbuloni ) , na vhuloi ha masiari ( zwi fanaho na manditi ) , ha u fhedzisela vhu katela u shumisa mishonga ya u vhaisa .
Nyimele ine zwithu zwa itea ngayo yo dzinginywaho ya u khephutshariwa ha data ya ikonomi ndi i tevhelaho nga afho fhasi : Naa sekhithara dzo fhambanaho dzi nga ṱaṱisana hani musi dzi tshi dzhiwa sa vhashumisi vha shango , na maḓi o kuvhanganyiwaho , mavu na zwiko zwa maḓi ? 
U bva nga Lambamai u ya kha Fulwi Muhasho wo vha wo ḓidzhenisa kha u Rwelwa ṱari ha Phuresidennde . 
i na zwishumiswa zwavhuḓi zwa u vhulunga tshomedzo
URI Khethekanyo ya vhu 3 ya Mbekanyamaitele ya u Tikedza ya Vhashai ya Masipala i KHWINISWE u katela " Uri muthu a dzhiiwe sa mushai , mbadelo dzine dza badeliswa kha ndaka ine muthu onoyo a dzula khayo a dzo ngo tea u fhira R100.00 nga ṅwedzi nahone i ḓo kwama vhoṱhe vhaṋe vha fhethu na vhahiri " .
Tshandukotshikatinyangaredzi kha ḓana nga ṅwedzi
Phalamennde
Phatheni dza vhugevhenga na maitele kha vhupo vhu re na vhushai vhukuma , vhu nga ho sa kha zwikolobulasi na fhethu ha vhudzulo vhu si vhu si ha tshiofisi , zwi a fhambana na izwo zwa kha nyingaḓorobo dzo pfumaho , dzine dza dovha dza fhambana na ngomungomu ha ḓorobo . 
Mbekanyo i re afho nṱha i sumbedza tshivhalo tsha vhashumi na tshinyalelo u ya nga khethekanyo . 
Zwi ṱoḓa tshifhinga , nungo na u ḓikumedzela .
U engeda izwo , nungo dzoṱhe lwa tshifhinga tshiapfu dzo itwa u itela uri sisiṱeme ya parola i shume nahone i swikelelaho gundo , na uri ndangulo ya milandu kha vhafariwa vho humiselwaho tshiṱokisini i tendelwe . 
tshenzhemo kha mashumele a ḽebu
5.8. I fhethu huthihi na Muphuresidennde kha u fhirisela ndiliso kha muṱa na khonani dza ramafhungomufodi , Vho Juda Ngwenya vhane zwinepe zwavho zwa nṱha zwo dzheniswa kha ḓivhazwakale yashu nahone zwi ri kombetshedza u fara nyambedzano nga ha vhuvha ha shango ḽashu na dzhango .
Kha nyambedzano idzi na miṱangano vho tikedzana kha phindulo dzavho na u rera na u tendelana nga ha mitengo . 
Arali ṱhoho ya tshikolo , vhagudisi na vhagudi vha na lutamo lwa u thoma kana u tikedza mishumo ya tshitshavha , miraḓo ya tshitshavha i ḓo ṱuṱuwedzea u tikedza na u dzhenelela kha u tikedza tshikolo .
Bannga : ABSA
Zwo humbulelwa uri nga tshifhinga tsha miṅwedzi miraru yo bulwaho afho nṱha , tsheo i ḓo swikelwa nga ha u itwa uri tsheo ya khothe yo bulwaho afho nṱha i vhe ya tshoṱhe . 
3.3.4 Tshivhalo tsha zwibveledzwa zwa ndeme kha sekele ya vhege mbili
Nḓowetshumo ya zwiḽiwa na zwinwiwa dzi na milayo minzhi , hune ha vha na tshivhalo tshihulwane tsha ḽaisentsi na zwilinganyo zwa mutakalo zwine zwa tea u tevhedzwa . 
Vho Nolitha Fakude - ( Mufarisa Mudzulatshidulo ) ;
U swenda nga zwanḓa na magona
U topola na u shumisa madzina na maiti zwavhuḓi
1.1.1 Ṱhoḓea dza Mulayo u ya nga ha IDP
U navha ha thandela ho navha lwe mimasipala yoṱhe ya zwiṱiriki , hu tshi katelwa na vhupo na masipalafulu wa Cape Town ho vhuedzwa nga thandela dzo fhambanaho . 
Izwi zwi amba uri , vhathu vha Xhosa vha tenda uri dziṅanga na vhoramishonga vha a kona u shumisa maanḓa na nḓivho i fanaho na ya havho vhane vha shumisa manditi mavhi ( vhuloi ) .
Khovhe dzo sumbedzwa dzi tshi khou ḓi ḓowedza nga zwiṱuku kha tshivhalo tsha fhasi tsha kḽorini , fhedzi hu kha , ḓi vha na dzimpfu . 
Ndi thandela ine ya khou ya phanḍa ine ya ḓo khunyeledzwa nga u thuthwa ha magavhelo ha avho vha sa fhinduli . 
Ri vhona u sa konḓelelana na u siwa nga nnḓa kha ḓivhazwakale dza lushaka dzine dza hanela vhuṋe ha vhaṅwe . 
Ḽidzinginywa ḽi ombedzela ṱhoḓea , hu si ya pfunzo ya mutheo fhedzi , fhedzi na kha khonadzeo na u ṱhanganedzo nga muvhuso ya vhupfumbudzi ha u tshimbidza vhudziki na nyaluwo zwa mushumi . 
Samithi yo sedza kha zwiteṅwa zwa zwi vhonalaho zwa mbekanyamushumo nga u ṋetshedza tshikhala tsha u kovhelana tshenzhemo na maitele a khwiṋesa .
U itela u swikela vhutsitsikani ha vhuhulwane saizi ya khethekanyo ṱhukhu ya mavu i nga fhungudzwa . 
( b ) Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka .
Musi hu tshi shumiswa pulane dzo ṱanganelanaho dza mveledziso , zwi na ndeme uri khumbelo dza mveledziso dzi sedziwe nga huswa malugana na u vhangiwa ha ṱhirafiki , vhanameli vha phabuḽiki vhane vha nga vha hone , uri zwi leludzele vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
4.8. Khabinethe yo tendela u dovha u tholiwa ha iyo miraḓo yo sumbedzaho uri vha kha ḓi takalela u bvela phanḓa na u shuma kha Khoro ya Mveledziso ya zwa Vhashumi Afurika Tshipembe u thoma nga Khubvumedzi 2013 u swika nga Ṱhangule 2018 .
Mbetshelwa ya thikhedzo kha mvetomveto na u sedzuluswa hafhu ha mulayo . 
U vhewa ha mitengo nga vhaṋe vha thekhisi ndi maṅwe a mafhungo . 
mutakalo na vhukuna nahone ho ṋekedzwaho na mabunga
Maraga dzo ṋewa dzi tea u vha nga ngomu ha phambano ya vhukati ha mpimo wa nṱha na mpimo wa fhasi phanḓa ha musi vhamaki vha tshi tendelwa u thoma u maka mabambiri . 
1.20 arali vha tshi khou vhudziswa dzimbudziso thungo , nyambedzano i ḓo vha tshiphiri nahone vha ḓo vhudziswa dzimbudziso nga luambo lune vha lu takalela ;
Miṱa i unḓwaho nga vhana na vhaswa i khou anda ngauri vhabebi vha khou lovha nga mulandu wa malwadze-ndelelo a elanaho na HIV / EIDZI , u fana na TB .
U pfesesa tshanduko na zwithu zwa khombekhombe zwa muvhuso wa vhukati . 
Vhafumakadzi ndi vhone vhane vha anzela u dzhielwa fhasi musi vha tshi vhambedzwa na vhanna siani ḽa kuswikelele na kulaulele kwa zwibveledzwa , kulondotelwe kwavho nga u angaredza kha phambano dza mbeu , ku nga ita kana u sia vhanna na vhone vha tshi dzhielwa fhasi kha dziṅwe dzitshaka , fhedzi-ha zwa zwino,kha zwipiḓa zwinzhi ḽifhasini , vhafumakadzi ndi vhone vhane vha vha zwipondwa zwihulwane zwa khethululano .
U sa dzhiela nṱha vhagudisi vha re na vhukoni , zwikolo zwi bvelelaho na vhafaramikovhe vhane vha shela mulenzhe kha pfunzo ; na
Tshikalo tsha tshisumbi nga u angaredza tsho shandukiswa u bva kha A u ya kha B nahone tshanduko kha ṱhalutshedzo nadzone dzo itwa . 
5.6. Minisiṱa wa Vhuendelamashango Vho Derek Hanekom vha ḓo rwela ṱari Ṅwedzi wa Vhuendelamashango nga dzi 16 Ṱhangule 2015 ngei Euphoria Golf Estate , Mookgophong kha ḽa Limpopo fhasi ha thero : " Zwikhala zwi swa zwa miḽioni zwire hone " , ine ya bva kha Ḓuvha ḽa Vhuendelamashango ḽa Ḽifhasi ( 27 Khubvumedzi ) thero : " Vhaendelamashango vha Bilioni nthihi - Zwikhala zwa Biḽioni nthihi " .
Milayo yo fhambanaho i a shuma kha vhaṱoḓisisi vhapo na vha bvaho nnḓa ha shango na kha mishumo yo fhambanaho ine vha khou ita yone .
Milayo i lavhelelwa yo no thoma u vhona kha ṱhoḓea dza fhasisa nahone i katela : 
Zwinzhi nga ha ndingo
4.33 Khethekanyo ya vhuraru i amba nga milandu i kwamaho u vhulaya ndivho hu wana miṱuvha ( miraḓo ) ya u ita mushonga .
Hedzi ndi khombo dza mutakalo dzi si gathi dza u daha mutsi :
Kha sia ḽavho , vho fha mavu hu u itela u wana tshumelo na vhuluvha . 
Kha u vhona uri tshumelo dza muvhuso dzine ra isa kha vhathu vhashu ṋamusi dzi ḓi ya phanḓa na u iswa kha vhathu vhashu matshelo , zwi ṱoḓa uri ri vhe na mbekanyamaitele dzo teaho dza muthelo uri ri kone u bveledza mbuelo yo linganaho ya u badela hedzi tshumelo .
Ri khou ya u tevhelela nga maanḓa khumbulelo dzoṱhe dzo vhigwaho tshifhinga tsho fhiraho , nga ha u khethekanywa hu siho mulayoni ha ndaka ya Koporasi . 
Mueletshedzi u vhidza murengi u dzudzanya nḓisedzo ya maṅwalo a u enda a dovha a sedza u vhona arali huna zwiṅwe zwiteṅwa u fana na ndindakhombo na dzi visa uri zwo dzudzana naa . 
2.1.14 Khunguwedzo na Thengo ya Nyanḓadzamafhungo
NYIMELE YA VHUPO VHUNE IKONOMI YA KHOU SHUMA KHAHO
Zwo vha nga nṱhani ha uri vhupulani ha vhukuma ha mashumele na maitele a ndangulo o vha a songo bveledzwa na u itwa u itela u ṋetshedza mveledziso ya zwisumbi zwa mashumele na zwipikwa zwo katelwaho kha pulane ya mashumele ya ṅwaha . 
ya tsinisa na hune vha dzula hone vho fara zwitevhelaho :
Arali ni sina vhabebi , mulondoti waṋu u tea u tendela mbingano .
Mulwadze o vhuya a dalela kiḽiniki kana vhuongelo u bva tshe a telwa madalo o fhiraho ? 
1.2 . Nga Ḽavhuvhili , ḽa dzi 8 Nyendavhusiku , Muphuresidennde Vho Zuma vho ṋetshedza Pfufho dza Lushaka kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe na vhaḓivhalea vha bvaho mashangoni a nnḓa vhe vha shela mulenzhe kha nyaluso ya vhuthu .
u ṱhogomela mbadelo dza muḓagasi .
Madzangano oṱhe a vhagudisi o ḓinekedzela u vhona uri miraḓo yao i vha kiḽasini nga tshifhinga , yo ḓilugisela na u gudisa ;
U fhulufhelea ha nyavhelo dza mugaganyagwama wa vhukuma zwi khwaṱhiswa nga u ṱalusa , phanḓa ha , nḓila ya u livhanyisa nga nḓila i re khagala nahone i pfadzaho i re sisiṱematiki . 
Tshigwadandauli tsho imelaho mihasho yoṱhe tsho thomiwa u itela u shuma kha thendelano dza kushumele dza vhathusa vhominidzhere . 
P0003 - i sumbedza tshifhinga tsha mbadelo
Ri khou pika u engedza tshivhalo tsha maphasele kha hei milingo u bva kha mbalotshikati ya zwino ya vhukati ha 35 na 40% u ya kha 60% nga 2014 .
musi dzi nyimelo dzavho dzi tshi shanduka
Tsha ndeme , naho zwo ralo , ndivho ya zwikimu zwoṱhe zwa phensheni ndi u ṋetshedza phensheni kha miraḓo nga tshifhinga tshavho tsha miṅwaha ya u notha . 
1.9 Muvhuso , nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha Mufarisa Muphuresidennde Vho Kgalema Motlanthe , vho ṱangana na vharangaphanḓa vha zwa vhurereli vho imelaho Khoro ya Kereke dza Afurika Tshipembe na Khuvhangano ya Vhabishopho vha Catholic vha Afurika Tshipembe ( SACBC ) ) u haseledza nga ha mbilaelo dzavho dza uri Thandela ya u Khwiniswa ha Nḓila Khulwane ya Gauteng zwi ḓo kwama vhashai nga nḓila i si yavhuḓi nahone muvhuso a wo ngo dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vhashai .
Muraḓo wa muṱa a itaho khumbelo a sa koni u ḓilondota .
Muri wa ḓaka
Vha tea u vha vho fara bambiri ḽa vhuṋe musi vha tshi tevhela garaṱa .
Vhashumi vha zwa mutakalo :
Mafhungo a re afho fhasi a vhambedza tshaka tharu dza sele ya eḽekthroḽaiti i shumiswaho musi hu tshi bveledzwa klorini na soda ya i vhangaho mukumbululo , dzine vhuvhili hadzo dza vha zwishumiswa zwi shandukaho zwa ndeme nga maanḓa kha maitele a nḓowetshumo dzo fhambanaho . 
Vhahumbeli vha re dzhangoni vha fanela u vha na khanḓiso dza SCI dzi swikaho henefha kha fumbili . 
Tshiedza tsha luswayo tsha mupo tshi sedza kha u elela ha zwiko kha vhudzulo na u thusa u ṱola mvelelo dzatsho dzo ṱanḓavhuwaho kha vhupo . 
Vhathu vho dzhena vha si na thikhithi . 
( 2 ) Mulayo wa Lushaka u fanela u phasiswa u itela uri hei pfanelo i kone u shuma , na u ṋea maga a pfalaho a u fhungudzela muvhuso muhwalo wa ndangulo na masheleni .
Kha sia ḽa vhugevhenga , ri khou ṱoḓa u fhungudza mihasho ya thusedzi ya tshikati , mimasipala na zwiimiswa u khwinisa tshifhinga tsha u ṋetshedza thuso kha ṱhingo dzi ṱoḓaho thuso na mbetshelwa ya fhethu ha nḓisedzo ya tshumelo zwine zwa sa khou shama zwavhuḓi na luthihi . 
Tshati ya dzangano i na vhukolikoli , vhupulani nga tshiṱafu ndi ha fhasisa kha masia ndeme , kana shedulu ya tshiṱafu a tevhetshedzani na kupulanele kwa zwibviswa zwa ndemesa . 
TSHUMELO DZA MUTAKALO NA ZWA MISHONGA
Kha miṅwaha yo fhelaho ya muvhalelano , muhasho wo vha na mveledziso . 
Khamphani i na ndaka ṱhukhu nahone ndi mbekanyamaitele u phaḓaladza vhunzhi ha mbuelo dzavho nga nḓila ya mikovhe ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
3.2 Komiti ya Wadi ndi mini ?
Vhu tikedzwa nga mutevhe wa zwikolo . 
Izwi zwi ḓisa khaedu kha u aluwa lwa polotiki na vhukoni ha tshidipulomati ha komiti dza wadi .
Thendelano i na mbetshelwa ya u thoma thengiselano yo vhofholowaho ya masia mavhili vhukati ha EU na Afrika Tshipembe u ya nga milayo ya Dzangano ḽa Mbambadzo ḽa Ḽifhasi ( WTO ) na u khwaṱhisedza thuso ya mveledziso ya Yuropa Afrika Tshipembe . 
U bvisela thungo mafhungo a si ho khagala , u dovholola zwi so ngo fanela na luambo lwa u ḓikukumusa
U dzhia vhupulani huhulwane ; u lugisela manyeṱu a thandela , milandu ya vhubindudzi , shedulu dza vhudzulo na ṱhalutshedzo dza mashumele . 
ndivho ndi thaidzo khulwane kana tshipikwa tsha u angaredza tshine thandela ya ḓo livhana natsho
Kha vha divhe hezwi : Mu ṱun ḓi una vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza banngani hu tshi katelwa na mbadelo dza Bannga ya Shango ḽa nnḓa ; Muhasho u nga si bvise thendelo arali hu songo badelwa tshelede yo fhelelaho ine ya vha R105 .
U thoma u ' vhala ' maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo a re kha vhupo ha kiḽasini na ngomu tshikoloni ( sa , vothi , khabodo )
Nga nyimele dza vhuṱhogwa dzi ḓivhiwaho nyimele u bva mathomoni zwa zwino dzi nga wanala . 
U lungekanya pharagirafu hu tshi shumiswa maipfi a u ṱanganya na mafurase
Fhedziha migwalabo iyi a i vhangwi nga u " kundelwa " ha muvhuso , fhedzi na nga u bvelela kha ṋetshedzo ya tshumelo dza mutheo .
Naho zwo ralo , kha nyimele iyi dokotela u tea u ela arali hu na dzilafho ḽi ṱoḓeaho . 
U ita manweledzo a tshirendo
Kha iyi nyambedzano , vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u bvisela khagala zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa tshinyadzo iṅwe na iṅwe kana fuvhalo ḽe vha ḽi wana nga mulandu wa vhutshinyi .
U ya nga muvhigo , Tshumelo dza Ndumeliso na Tshumelo dza Tshipholisa tsha Afrika Tshipembe dzi na tshivhalo tshi re nṱhesa tsha mbilahelo , nga maanḓa dzi tshimbilelanaho na tsedzuluso ya kushumele na miholo . 
Naho zwo ralo , u ṋewa ha thaidzo dza masheleni a dzhenaho na ndangulo ya ḓoroboni kha vhudzulo vhunzhi , zwi nga vha zwa ndeme u thoma mimaraga wa ḓoroboni na vhubveledzi ha themamveledziso nga nḓila ya nyito dza tshitshavha dzo dzhielwaho nṱha  . 
Ḽikumedzwa li tshimbilelana na milayo ya pulane ya madzulele nga zwivhangi zwi tevhelaho : 
Khabinethe i fhululedza :
u engedza zwa mitambo zwitshavhani na zwikoloni .
Fhedzi , tshipiḓa tshihulwanesa tsho shumiswa kha thundu . 
Ngauralo zwa u tewa nga u wana ndifho ndi zwine zwa bva kha mbetshelwa dza mulayo wone uṋe . 
6.6 . Khabinethe yo fhirisela ndiliso dzayo kha muvhuso na vhathu vha Federative Republic of Brazil , zwihulusa miṱa , khonani na vhashumisani vha vhabvazwiṱhavhelo vha bufho ḽe ḽa wela dzinguni ḽa dzithavha ngei Colombia .
Tsedzuluso i songo dzudzanywaho , kha ḽiṅwe sia , kanzhi dzi vha hone musi zwo humbelwa kana hu na mbilahelo nga vhashumi , vhatholi , kana miraḓo ya tshitshavha .
Sa kha vhuḓimvumvusi , u sa nyeṱha na ndinganyiso , naho zwo ralo , a zwo ngo ṱalutshedzwa kha NWA , fhedzi zwi vhea mutheo wa ndeme une nga khawo ha dzhiiwa tsheo dzoṱhe na vhuthomi ha tea u ḓisendeka ngazwo . 
MAAMBIWA A MUṰANGANO WA TSHIGWADA TSHA MUSHUMO WO FARIWAHO NGA ḼA 16 KHUBVUMEDZI 2004 PHERANI YA KHONIFERENTSI YA NDANGULO
Ri ṱahisa ndivhuwo dza vhathu , kha u ḓi ita tshiṱhavhelo ha murathu wavho .
Fhedziha , khamphani dza mbambadzelannḓa , nga mannḓa kha sekithara ya vhubveledzi , dzi tea u vhona izwo zwa rennde ire fhasi na mbuedzedzo yo khwaṱhaho ya ḽifhasi sa tshikhala .
Tshumisano vhukati ha mashango , dzifeme na vhathu i ḓo khwaṱhisedza u ṱanganyiswa ha ikonomi na vhathu , zwi tshi khou thusa kha uri hu vhe na nyaluwo ya khwine na mveledziso .
Heyi bugu ye inwi na i fara ndi yaṋu .
( 4 ) Ndi Khothe ya zwa Mulayotewa fhedzi ine ya nga -
Mukhantselara wa wadi na Komiti ya Wadi vho ḓivhadza uri muṱangano ndi wa ḽa 20 Fulwana nga 7.00 nga matsheloni Holoni ya Ḓorobo .
U bva zwenezwo vhafumakadzi vhanzhi vho bvela khagala vha amba nga zwiṱori zwavho zwa u tambudzwa . 
Ngudo ye ya itwa nga Muhasho I sumbedza uri vhupo ha ndangulo ya madi ha 11 kha ha 19 , vhu na thaidzo ya madi . ( Kha vha tole Figa 3 ) .
U vhuedzanya mutheo wa themamveledziso dza lushaka u itela mulalo u katelaho madzangano a tshitshavha tshapo , vharangaphanḓa vha zwa vhurereli na zwiimiswa , vhafumakadzi , sekithara dza phuraivethe na vhaṅwe vhadzheneleli , hu tshi katelwa tshitshavha na vharangaphanḓa vha vhurereli , ho sedzwa u bveledza u mukatelo wa vhoṱhe kha maitele a mulalo . 
Tshanduko kha mitengo ya u Khwinisa kha Maga a Tshumelo . 
U amba : masia na ndaela
U ta tshifhinga tsha u badela masheleni murahu ;
Saintsi dza mupo , naho zwo ralo , dzo vha dza u thoma u amba nga ha zwiteṅwa zwa khonadzeo na khohakhombo dzo ḓisendeka nga khombo dzi shandukaho dzine dza rekanyea . 
Ndi vhona u nga izwi ndi maitele a u guda avhuḓi kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine ḽa khou bvelela .
ICD i ḓo ṱo ḓisisa mulandu nga u ya he vhukhakhi ha itea hone na u wana zwitatamennde kha ṱhanzi dze dza vha dzi hone .
Khumbelo ya tshavhi ndi khumbelo ine ya itwa nga muhumbeli uri a dzhiwe sa tshavhi .
Muvhigo uyu wa odithi u khou itelwa ndivho ine ya ṱoḓea nga vhalambedzi nahone a wo ngo swikiswa . 
Vhurangaphanḓa ho navhaho a hu pfi tshikolokolo hu ṱoḓa muthu muthihi ane a ḓo ita zwoṱhe zwa vhurangaphanḓa . 
1.2 Musi ho bvelela Nyito ya Vhuṱudzeṱudze -
Kha ṅwaha uno , ri khou ḓikumedzela u vhumba na u langa tswikelelo yo khwiniseaho ya mvelelo dza u guda nga kha mveledziso na vhupfumbudzi vhuṅwe ha vhagudisi , na u vhea tshipikwa na vhuḓifhinduleli u mona na sisiteme . 
Zwine izwi zwa ita , hu tshi itelwa vhone , mafhungo na zwithu zwine ra tea u zwi sedzesa ndi uri vha vha hani na tshiimiswa tshi fhulufhedzeaho tshine tsha ḓo kombetshedza vhabindudzi u ḓisa vhubindudzi vhu ṱoḓeaho nahone vha ita hani uri vhashumisi vha tende uri avha vhaṋetshedzi vha nga si vha fhure ?
Hune na dzula hone
Khabinethe i ṱanganedza maga o dzhiwaho nga u ṱavhanya nga Yunithi ya Hawks u Thivhela u Rengisiwa ha Vhathu na Tshigwada Makone tsha Vhufhinduli tsha Tshumelo ya Mapholisa Afurika Tshipembe vhe vha fara mufunzi wa Durban ngei Port Elizabeth nga mulandu wa u rengisa vhathu .
Nyelekanyo dza khumbelo idzo dzi tea u itwa nga kha muhanga wa ndayotewa .
Khathalogo ya eḽektroniki i ḓo katela khonadzeo dza u ṱalaṱala dzo fhambanaho , khathihi na manweledzo a pulane dzo nanguludzwaho , ndivho i ya u ṱuṱuwedza u ṋekana tshenzhemo hu shumaho zwavhuḓi vhukati ha mashango a re miraḓo . 
Muri hoyu ndi wa shango .
Ndaulo na milayo zwo sikwa kha ḽeveḽe dzo fhambanaho dza muvhuso , zwa gazethiwa zwa shumiswa nga vhaofisiri vha muvhuso .
THIKHEDZO YA MASHELENI :
Vhubveledzi ho fhungudzeaho vhu dovha hafhu ha amba uri hu khou wanala zwienge zwi si zwinzhi kha mimaraga yapo . 
U renga nga zwinzhi ndi nḓila ine ya sa ḓure na u tendela u linganyisa zwibveledzwa . 
Zwo ḓi ralo , milayo i tshimbilelanaho na zwa mathukhwi , u ya nga ṱhoḓea u itela mishumo ya vhupulani , na yone yo katelwa nga ngomu . 
Bono ḽa Vhuthihi ha Afurika ndi : " Afurika ḽo ṱanganelaho , ḽi bvelaho phanḓa ḽa mulalo , ḽine ḽa tshimbidzwa nga vhadzulapo vhaḽo ḽi imelaho maanḓa a fulufulu kha arena ya ḽifhasi " .
Khabinethe i livhuwa miraḓo ya tshitshavha vhe vha shela mulenzhe kha u farwa ha vhathu vhararu vha ṱumanywaho na mabulayo a mapholisa .
Vhana vho ḓipfa hani ?
Ndayotewa na Mulayo wa Odithi ya Nnyi na Nnyi zwi tendela Mutolambalelano Muhulwane vhuḓiimisi sa ṱhoḓea ya u thoma na vhukhethelo ha u wana maṅwalo oṱhe a re a ndeme kha u tshimbidza mushumo uyu na u sa vhea nyiledzo kha khanḓiso ya mawanwa awe . 
vho ṱhaphudza ndingo dza muhumbulo /ndingo sa zwine zwa nga tendelwa nga khomishinari wa lushaka
Thendelo ya u ḓiraiva sa phurofeshena ḽa ndi ya vhatu vha ḓiraivaho tshakha dziṅwe dza dzigoloi .
Nga tshifhinga tshithihi ni fhaṱe maipfi na nyito dza u konou thetshelesa .
ṅwala ḽifhambanyi ḽa ḽiṱaluli tshikhalani tshi re kha tshanḓa tsha u ḽa .
Miṱangano ya vhukwamani i na khonadzeo ya u fhungudza khuḓano na u ṱuṱuwedza ndeme ya vhuṋe ha ndaka na tshumelo .
Maano a u fhungudza vhushai a tea u katela nyaluwo yo angalalaho ya u maanḓafhadzwa ha vharema lwa ikonomi , u sika mishumo na vhubindudzi vhunzhi kha u fhaṱa masheleni a zwa matshilisano ho sedzwa u swikelelea ha pfunzo na mutakalo , khathihi na u fhungudza u sa katelwa na u sa lingana ha zwikhala . 
Tshikalo tsha khohakhombo ya khiredithi tshi katela maga a vhuvhili ha u ṱanea ha zwino na ha ndeme na u dzudzanywa na u ṱolwa nga lushaka lwa khohakhombo yo ṱanḓavhuwaho , na lushaka lwa tshibveledzwa na matshurithi . 
Arali zwishumiswa zwa shumiswa kha nyimele dzi songo fanelaho , zwi fanela u ṱolwa tshifhinga tshoṱhe u itela u tshinyala hune ha nga bveledza khombo , na uri arali dziṅwe nyimele dzi songo lavhelelwaho dzo bvelela zwine zwa nga ita uri zwiṅwe zwishumiswa zwi vhe zwi songo tsireledzeaho .
Musi mudededzi vha tshi ri"shanduka"ni a rembuluwa na gidima ni tshi humela murahu .
U ḓivha / wana mulaedza muhulwane
Mvusuludzo i ḓo vhofholola ndeme yo fhelelaho ya demokhrasi kha Afrika ḽoṱhe u ri vhathu vhoṱhe , hu si vha nṱha fhedzi , vha ḓo vhuelwa . 
6 Ro ya fhethu hunzhi hu no takadza kha ḽa Guteng .
Vhuaḓa vhune ha itwa nga mapholisa
Mushumo wa u oditha wo dzudzanywa nahone wo ḓitika nga asesimennde ya zwikili zwo teaho zwi ṱoḓeaho u ita mushumo zwo fanelaho wa u oditha , na kha mukovho wa zwiko kha vharangaphanḓa vha tshigwada . 
Dzina ḽa davhi : Arcadia .
Vhushumisani vhukati ha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo , Madzangano a vhashumi na vhaṅwe vhasheli vha mulenzhe na vhafaramikovhe ndi modele une ndivho yawo ha vha u ṱuṱuwedza na u tsireledza mvelele ya u guda na u gudisa nga u ṱuṱuwedza Khoudu ya Pfunzo ya Ndeme kha vhasheli vha mulenzhe vhoṱhe , u itela u swikelela u guda na u gudisa ha ndeme ha vhoṱhe
I bvisela khagala uri thandela i tea u pwashekanywa hani ḽiga nga ḽiga ḽa pulane ya nyito u ṱalutshedza uri vha nga ṅwalisa hani pulane .
Mbeu dza mapfura dzi ṱavhiwa u itela u bveledza mapfura na mapfura a khekhe zwa miroho , zwine zwa shuma sa zwiengedzwa kha ndugiselo ya zwiḽiwa , u phurosesa zwiḽiwa , zwiḽiwa zwa zwifuwo na zwivhaswa zwi bvaho kha zwimela . 
Sa tsumbo , naho hu uri vhatelwadigirii vha na ndalukano dza u funza na dza masia maṅwe a sekhithara ya nnyi na nnyi , ṱhoḓea kha sia ḽa ikonomi ndi dza mabuḓo a zwa thekhinikhaḽa na zwa saintsi . 
Sisiṱeme dza ndondolo ya faila na u wana u ḓiṅwalisa ho fhambanaho na maṅwalwa a ḽaisentsi . 
Sa zwe zwa sumbedziswa mathomoni , Afrika Tshipembe a ḽi weli kha mashango mahulwane a mbambadzelaseli ya zwienge zwitete . 
TSHAKHA DZO FHAMBANAHO DZA VHASHUMISI VHA ZWIKO ZWA ZWITSHILAHO ZWAPO NA NḒIVHO YA SIALALA 25
Khavha ṅwale dzina ḽa khoso kha tshiḽipi tsha diphosithi musi vha sa athu u bannga tshelede . 
Gaidi ya 4 : Gaidi malugana na Vhatshimbidzi vha u Pfumbudza ya u Pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha : Gaidi ya 4
MULAEDZA - mafhungo
Sa tshiteṅwa tsha ndaulo na sisiṱeme , ndi tea u bula tshiteṅwa tsha vhupulani ha vhufhaṱi . 
Nḓivho ya sialala , sa tsumbo , i nga amba nḓivho ya kale ye ya pfukiswa i tshi bva kha murafho u ya kha murafho , nahone i yelana na tshifhinga .
Zwenezwo , u pfesesa zwavhuḓi phatheni dza vhugevhenga dza fhethu henefho ndi zwa ndeme ngauri dziṅwe tshaka dza vhugevhenga dzi nga lwiwa nadzo nga kha phindulo dza nyolo dzo imaho ngauri . 
Yunivesithi ya tshifhinga tshi ḓaho i nga si vhumbiwa kha mutheo wa fiḽosofi ya tshifhinga tsho fhiraho . 
U asesa ha tshifhinga tshoṱhe ha ṱhoḓea dza u tikedza thandela
Arali Muḓisi wa mbilaelo , kana muṅwe muthu we a humbeliwa uri a vhe hone muṱanganoni wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS , a sa ḓe , Komiti i ḓo dzhia tsheo kha ḽa uri muṱangano u bvelephanḓa kana uri u dovhe u tetshelwe iṅwe datumu .
3.6 U phaḓaladzwa ha maambiwa
1 / 4 BTsaukanyo ya zwa vhupo
Iṅwe ya khaedu khulwanesa dzo livhanaho na Mabindunyanḓano ndi tswikelelo kha masheleni .
U ita nḓowenḓowe ya u thetshelesa na u amba ( u nanga tshithihi tsha u ita nḓowenḓowe )
Vhukoni ha u shuma na tshitshavha . 
Khaṱhululo dzo salaho kana dzi saathu u ṋewa maanḓa kha nyimele ntswa ya khothe dza sialala dzi tea u itwa u ya nga ha mulayo we wa vha u hone musi hu saathu u thoma mulayo muswa .
Miṱaṱisano na vhukoni ha u langa na u shumisa sisiṱeme dza maṱhakheni dza vhulangi na mveledziso , khathihi na u tumbulwa ha thekiniki ntswa hu tshi shumiswa risetshe na mveledziso zwa zwithu zwiswa ndi zwine zwa ḓo ṱalusa vharangaphanḓa vha ḽifhasi . 
KHETHEKANYO YA 2 U ḒIVHADZA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI KHA VHUIMO HA VHUKATI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2.1 Nyambo kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Khakhikhaḽamu na u Linga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2.2 U avhelwa ha tshifhinga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 2.3 Zwikothusedzi zwa u Funza na u Guda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
Mune wa murunzi ndi nṋe zwino .
Nyimele ya zwino kha zwikolo zwinzhi i katela zwi tevhelaho :
Mushumo muhulwane u ḓo farelwa Durban nga dzi 9 Ṱhangule .
Ndivho khulwane ya MoU iyi ndi u thoma maitele a vhudzheneleli ha vhudipuḽomati kha mafhungo a u khwaṱhisedza vhushaka ha tshaka mbili , vhutsireledzi na u shumisana ha Afurika .
Ndondolo na u ela zwi khou ṋaṋa u dzielwa nṱha sa tshipiḓa tsha ndeme tsha u dzhenelela ho itwaho kha mveledziso ya mutakalo . 
Muhasho u na pfanelo ya uri tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine wa funa u ṱole zwifhaṱo zwa hune ha bikelwa hone nga nḓila ine wa funa . 
Mafheloni a Gireidi ya 9 vhagudi avha vha tea u kona u shumisa Luambo lwa Hayani na Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma zwavhuḓi vhe na vhuḓifulufheli u itela ndivho dzo fhambanaho hu tshi katelwa na u guda .
Nga u pfufhifhadza , pfunzo na vhugudisi zwi ṋetshedza vhathu zwishumiswa zwa u ṱalusa na u pfesesa vhupo havho ( vundu )  . 
U vhala gurannḓa .
Philisi dza vhulwadze ha swigiri dzi anzela u vha dza ndeme kha u langa guḽukhousu kha Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri ( ya vhaaluwa ) .
U ita nyito dza misi yoṱhe na nyito dza mitambo ya musi vhagudi vho vhofholowa ya ngomu nḓuni na nnḓa sa zwe zwa
Kha vha sedze kha siaṱrai 13 ḽa Tsumbanḓila ya Mutshimbidzi ya u Pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha na u sumbedza vhashelamulenzhe uri vha wanisa hani mafhungo kha tshiitei na zwibogisi zwa zwishumiswa zwa CBP .
Dziṅwe ofisi a dzi na mitshini ya u fothokhopha . 
U ya nga ha vhukoni , masipala a u na vhukoni ho linganaho na zwishumiswa zwa thekhinikhala zwo teaho zwa u ita nyito dza ndangulo ya zwiwo dzi nga ho sa : ndingo dza khohakhombo , mabembela a tshenzhemo ya nnyi na nnyi , phindulo , na u thoma sisiṱeme ya ndangulo ya mafhungo . 
Vhukati ha vhukonḓi kha maitele aya , vho vhona u kundelwa u dzhenisa ṱhoḓisiso ya mashumele sa vhuṅwe ha vhuvhekanyandeme ha u vusuludza sekhithara ya mutakalo . 
Vho Kameshni Naidoo - ( vho nangwa hafhu sa Mulanguli Muhulwane ) .
1.4.3 Vhuimo ha Nṱha......................................................................................................................................7
Kha muṅwe wa milandu ya u binya , muhumbulelwa ndi muhwelelwa wa vhuvhili . 
Hu itea mini
A thi koni u hangwa zwe ra ḓiphiṋa ngazwo zwiḽa tshikolo tsho vala .
Fomo ya khumbelo ya ṱhanziela ya mutakalo ( MC )
Mishumoitwa ya IDP ya 2 / 5 : U sika zwifhambanyi
Phalamennde ya dimokirasi ya u thoma Afurika Tshipembe , u bva 1994 u swika 1999 , yo vha yo sedzana na ṱhoḓea ya tshanduko ye ya vha i sa athu u vha hone nahone ya ndeme .
Musi mashango a 125 o dzheniswa , mpimo ya data i amba uri vhunzhi ha mashango vho si wa nnḓa . 
Ri na vhushaka ha khwine kha ḓorobo heyi na tshitshavha tsha mabindu u fhira kha dziṅwe ḓorobo . 
Nḓivho ya zwi tevhelaho : Mbekanyamushumo na ndaulo ya thandela , nyolo ya vhuinzhiniara na musaukanyo , ṱhoḓisiso ya ndivho na mveledziso , tshumiso dza vhuinzhiniara dzi thuswaho nga khomphiyutha , nḓivho ya u tevhedza ha mulayo , u ṅwala muvhigo ha thekhinikhala , u sika mvelele ya nṱha ya kushumele , khaṱhulo ya phurofeshinala , u netiweka . 
U ṋekedza mvetomveto ya u fhedza yo kunaho nahone i vhaleaho zwavhuḓi
Khuliso ya Mendi ya Vhuhali
Ri themendela maga o vhalaho u khwaṱhisedza tshomedzo dza u lwisa vhuaḓa dza Afurika Tshipembe :
Mveledziso ya Sisiṱeme ya Ndangulo ya Ndondolo ya Buroho . 
Tshipikwa ho vha hu khwinisa zwitandadi zwine zwa ḓo vhumba tshipiḓa tsha ndeme tsha khuvhanganyo ya Tshivhumbeo tsha Tshigwada tsha tshifhinga tshiḓaho . 
Mbadelo ya tswikelelo : R
12.1 Muraḓo wa Bodo kha Bodo ya Ndango ya Vhaṱolamuvhalelano vho Ḓiimisaho :
Mbumbano ya Zwibadela zwa Dzitshakha ndi dzangano ḽa ḽifhasi ḽo ḓiimelaho , ḽi sa iti mbuelo , ḽi si dzangano ḽa muvhuso u itela madzangano a zwibadela na ndondola mutakalo .
Nḓivho ya mushumo wa mabalane , nḓowenḓowe na vhukoni ha u khaphutshara data na u kuvhanganya zwitatisiṱika . 
U humisa vhu ṱ anzi zwaho
U itela uri vha khasho dzi badelisaho vha sa vhuelwe nga nḓila i sa pfadziho nga kha sisiṱeme ya vhulanguli ya STB , vhubindudzi ha muvhuso kha Sisiṱeme ya Vhulanguli ya STB vhu ḓo kona u wana murahu masheleni ayo u bva kha vha khasho dzi badelisaho vhane vha nanga u shumisa Sisiṱeme ya Vhulanguli ya STB .
Mbekanyamaitele iyi iḓo thusa kha u vusulusa ikonomi ya shango na u sika mishumo .
I ita uri hu vhe na kuvhigele kwa u ḓadzisa kwa tshihaḓu arali ho vha na khumbelo ya dovha ya amba nga ha fhungo ḽa u ṱola hu tshi itelwa vhulavhelesi . 
Fhedzi , tshinyalelo kha ṱhoḓea dza vhutsireledzi dza zwiṅwe zwikolo dzi khou vhuelwa vhudzuloni a zwikwama ezwi . 
U ṱalusa fhethu nga nḓila yone
Meyara u ita mishumo yoṱhe ya vhuṱambo na mishumo yo rumelwaho nga khoro .
Vhunzhi ha vhathu vhe vha vhudziswa vho tenda zwa uri zwine nga huṅwe zwa vhonala zwi zwavhuḓi zwo vha zwo tea zwi tshi khou itea kha bammbiri , a zwi khou itea vhuongeloni . 
Mafhungo nga ha pfanelo dza vhathu vha re na vhuholefhali a nga kona u swikelelwa u itela u tikedza u maanḓafhadzwa havho .
Makile Vhulanguli ha Mveledziso yo Pulanwaho
Kha ḽiga ḽa u thoma ḽa Mapa wa nḓila wa CBP thimu ya u pulana i kuvhanganya na u saukanya mafhungo na nḓivho i re hone kha tshitshavha nga u shumisainthaviu dzo vhalaho na u shumisa zwishumiswa zwa CBP zwo fhambanaho .
Zwine zwa vha zwa ndeme ndi zwauri mishumo yoṱhe miswa i kha sekithara dza ikonomi ya fomaḽa , kha sekithara dzine dza nga dza migodi , vhuendi , tshumelo dza tshitshavha na zwa mbambadzo u tou amba zwi si zwinzhi .
Hu nga si vhe na mbudziso ya uri ndaka yo ita khomishini dza milandu uri dzi vhe hone kana dzo leluwa . 
Madzangano o tendelana kha tshitatamennde tsho tou ṅwaliwaho tsha mbuno . 
Mbilahelo dzi songo teaho u iswa kha ICD :
Kha ngona ya u ṅwala vhagudi vha gudiswa nḓila ya u bvisa mihumbulo , u elekanya nga ha ndivho na vhathetshelesi , u ṅwala mvetomveto , u dzudzanya mishumo yavho na u ṋekedza tshibveledzwa tshi sumbedzaho kuhumbulele kwavho .
mbekanyamaitele ya lushaka .
6.4 Muhadzimi u ḓo khireditha mbadelo iṅwe na iṅwe ye ya itwa hu tshi tevhedzwa thendelano ya khiredithi ho sedzwa ḓuvha ḽe mbadelo ya ṱanganedzwa ngaḽo , zwi tshi itwa nga hei nḓila :
Ḽiṅwalo iḽi ḽi vhumba tshipiḓa tsha tshigwada tsha tsumbanḓila dzo bveledzwaho nga DEA u itela u sumbedza nḓila ya u thoma u shuma ha mulayo wa Zwitshilaho zwo Fhambanaho na ndaulo dza BABS .
Mabulamuhumbulo nga tshitshavha zwi nga itea asi dzhielwe nṱha .
U fhedzisa zwipiḓa zwa phazili ya ' jig-saw ' u bva kha 10 u ya kha 20 U tshimbidza mawanwa
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri Tshisumbi tsha Phesenthe ya Mbuelotsalela ndi tsumbo ya ṅwaha wo fhiraho ine khayo mbuelo ya khamphani wo vha u kha kotara ya nthihi ya nḓowelo ya nḓowetshumo . 
Mulayotibe u lingedza u tandulula na u fhelisa dzitsheo dzine dza sokou ṋewa zwi songo tea , nga maanḓesa nga vhomabalane vha dzikhothe vha si na vhulavhelesi ha vhulamukanyi , tshifhinga tshinzhi nga mulandu wa u sa vha na tshenzhemo kana ndangano nga vhaṋei vha zwikolodo , vhoramilayo vhavho kana vhakuvhanganyi vha zwikolodo .
Bvelani nnḓa Edzisani hezwi zwithu .
2 . Khonadzeo dza mushumo malugana na u dzhenelela ha Komiti ya Wadi kha u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha .
( iii ) U thivhela vhugevhenga , nga tshumisano na SAPS na zwiimiswa zwa u ḓisa mulalo na vhudziki sa Foramu dza Tshipholisa tsha Lushaka na Foramu dza Tsireledzo ya Tshitshavha .
Muvhuso wo ḓi imisela u langa u ḽeveḽe ya nṱha ya vhugevhenga i sa ṱanganedzei . 
Kha ri n . wale Vhalani mbudziso idzi ni tangedzele ḽeḓere ḽi re tsini na phindulo yone .
U shumiswa ha tshikwea na zwiitwa kha tshikwea zwo ḓitika nga zwiitwa zwa kha lumeme , nga maanḓa kha luṱa lwa fhasi . 
Ri na tshiitisi tsha u ḓipembelela na u ḓifhululedza kha nungo dzashu dza tshivhindi na dzi bveledzaho . 
U aluwa nga u ṱavhanya nahone nga u angaredza , shango ḽi tea u shumisa tshelede nnzhi kha u renga kana u bveledza ndaka .
Tshumelo dza ngeletshedzo ya mulayo dzi katela tshumelo dza theo ya mulayo , tshumelo dza mvetomveto ya thendelano na tshumelo dza ngeletshedzo ya mulayo dza zwenezwo nga u angaredza . 
Zwithusedzi zwi tevhelaho ndi zwine zwa khou shumiswa : 
Khabinethe na yone yo ṱahisa iḽo ḽo ambiwaho ḽo livhiswa kha maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri " " Kha vha ite Nyito ; vha Ṱuṱuwedze Tshanduko ; ( na ) uri Vha ite uri Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi vhe Ḓuvha ḽa Mandela " .
_ u fhungudza u thulana kana u kuḓana ha vhathu mushumoni
Tshitatamennde tsha thaidzo tshi re afho nṱha , arali tsha senguluswa , tsho ima nga u rali : 
_ Mulavhelesi u fanela u ṱavhanya u vhudzwa arali mutshini u sa khou shuma zwavhuḓi
Kha nyambedzano nga ha muvhuso wapo wa Afurika Tshipembe , ri vhona mitheo i shumaho ya u dzhenela kha khuwelelo ya :
( c ) yo avhelwaho khayo u ya nga ha phoḽisi ya zwa vhupholisa ha lushaka .
Tsha u thoma
( U nanga kha zwiṱori zwa tshifhinga tshenetsho zwi tendiseaho zwa fikishini/ zwa sialala / zwa ene muṋe / zwa u wanulusa/ zwa u mvemvesa / zwi ṱori zwa vhukuma zwa zwi bvelelaho vhutshiloni /zwa fikishini ya ḓivhazwakale )
Thebuḽu ya 1
A hu na vhuṱanzi ho ṋetshedzwaho malugana na khonadzeo ya uri ṱhoḓea dza mashumele a muhwelelwa dzo shanduka , kana ya uri vhuimo ha muhweleli ho no vha hu si na mushumo . 
U wana mikovhe miṱuku ya ṱhoḓea dza ḽifhasi fhethu hune feme dzapo dza nga kona u pikisana na dziṅwe zwi nga vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane .
Vhuholefhali :
Dokhumenthe dzi tevhelaho dzi ḓo ṱoḓea kha khumbelo arali ḽiṅwalo ḽa vhuṋe na / kana ṱhanziela ya mabebo zwi siho :
Muhasho a u athu kona u thutha ndaela , sa izwi thendelo ya mbekanyamaitele na matshimbidzele o salelaho i sa athu u khunyeledzwa . 
Vhaswa vha 300 vho wana thikhedzo nga kha Tshikwama tsha Sikoḽashipu tsha Solomon Mahlangu .
Ndongazwiga na mupeleṱo : milayo ya kupeleṱele
( ii ) vhusimamilayo ha vunḓu na khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ; nahone
Zwino zwi a ḓivhea zwavhuḓi uri shango ḽashu , u fana na maṅwe u mona na ḽifhasi ḽoṱhe , ndi zwa tshiofisi uri ikonomi yo tsela fhasi , zwenezwo roṱhe ri kwamea nga tshiimo itshi .
Khethekanyo dza vhutshinyi dzo sikwa , na zwiṱarafo zwo vhewa . 
( i ) nyambo dzoṱhe dza tshiofisi ;
Khwiniso dza ḽeveḽe dza vhulanguli , ṱhanganelano , nzudzanyo , masheleni na ndango ya maga a khwiniso a tsireledzo ya zwiḽiwa kha masia oṱhe a muvhuso , vhukati ha muvhuso , sekhithara ya phuraivethe na madzangano a tshitshavha . 
Zwenezwo , zwipiḓa zwoṱhe zwa mulayotewa zwine zwa dzhiela fhasi mulayo wa bivhilini a si zwone kana ngoho na uri zwi ḓo mbo ḓi haniwa nga Vhakhiresite vhoṱhe vho ḓiimiselaho . 
Nyambedzano dzo raliho dzi ḓo ṱalusa nga ngomu kha sekhithara dzavho zwiṱirathedzhi na mbekanyamushumo dza khwiniso ya mbuedzedzo ya migaganyagwama na dzithandela dzine dzi nga makwa u itela thikhedzo u bva dzidona . 
U nanga maipfi na zwivhumbeo zwa luambo
U shumisa maipfi ane a thoma nga mibvumo ine ya fana
Luvhili kha vhege ho lavheleswa kha mishumo ya u thetshelesa na u amba
Mimasipala yapo yo fhambana i tea u vha na vhukoni ha u sika zwithu u wana thasululo ya thaidzo dzavho dzine vha nga ṱangana nadzo kha zwitshavha zwavho .
Zwidodombedzwa zwoṱhe u bva kha maanḓalanga a nga nnḓa a u kuvhanganya zwidodombedzwa a zwi athu ṱanganedzwa . 
Mupondwa u fanela u iswa nga u ṱavhanya kha dokotela wa a shumaho ka tshiṱiriki , kana vhuponi ha dzilafho u yo ṱolwa , u khuthadzwa na u ṋewa zwithivhelambebo zwa shishi . 
Khumbelo ya thendelo ya mulanga
Miṅwaha yaṋu
Nga u shumisa zwibveledzwa zwo fhambanaho , vhagudi vha ṱanḓavhudza kushumisele kwavho kwa ḓivhaipfi na u sumbedza nga nḓila yo teaho kupfesesele kwavho kwa Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo .
u sa shumisa dzina ḽa bindu ' SARS ' sa tshipiḓa tsha ḓiresi ya webusaithi kana ḓiresi ya webusaithi ṱhukhu , naho kushumisele kwayo kana u ṅwaliswa hayo zwi nga tendelwa u ya nga tshiga tsumbavhuṋe kana mulayo wa ndayotewa . 
Zwibveledzwa ; mvelelo : Mvelelo dzi no vhonala kana dzine dza farea , dzi no tou thwii , dzine thandela ya ḓisa , zwibuletshedzwa kana zwidodombedzwa zwa zwithu zwe tshitshavha tsha itelwa .
Kha vha ṱaluse thandela .
Rekhodo dza thengiselano dzoṱhe , hu tshi kateliwa redzhisiṱara ya zwa masheleni na ndaka , dzi a vhulungwa . 
Khoro ya vhueletshedzi ho ṱanḓavhuwaho i rangwa phanḓa nga Mufarisa Muphuresidennde Vho President Kgalema Motlanthe na uri i na Minisiṱa dza 13 vhane vha dzula khayo lwa tshoṱhe vha tshi imela muvhuso .
A ho ngo vha na tshanduko dzo itwaho kha u avhelwa maraga . 
Mulayo wa nga ha dzikhamphani u kombetshedza dzikhamphani u vha na zwiṱaṱamennde zwi ṱolwaho . 
tshumiso iṅwe na iṅwe yo sumbedziswaho kha uya nga Ndima 39 ya Mulayo wa Maḓi a Lushaka wa 1998 .
Mbambedzo na mashango o khethwaho o vhalaho yo sumbedza uri Afrika Tshipembe ḽi na phimo ya u shaea ha mishumo khulwane nga maanḓa u fhira ikonomi khulwane . 
U ṱanganya / livhanya mafhungo na vhutshilo ha ene muṋe
Ni shushedzwa nga zwithuḓe ?
Vharangaphanḓa vha tea u thoma mutambo , vha ṱalutshedza milayo kha thimu dzavho na u vha ṱuṱuwedza . 
U ḓadza fomo ya khumbelo u itela u Renga Zwifuwo kana Zwibveledzwa zwa Zwifuwo u bva nnḓa zwi tshi ḓiswa Afrika Tshipembe .
ṰHALUTSHEDZO NGA VHUḒALO DZA MISHUMO YA GCIS DAVHI : MVELEDZISO NA PHAḒALADZO Davhi ḽa Mveledziso na Phaḓaladzo ḽi pfananya u vhumbiwa na u shumiswa ha Tshiṱirathedzhi tsha Vhudavhidzani ha Lushaka .
Ṱhoḓea ya vhathu vha re na ndalukano u thusa mazhendedzi kana u tholiwa sa mazhendedzi i ḓo fhungudzwa kha milandu yeneyo . 
Madzangalelo a miraḓo yashu a tsireledzwa misi yoṱhe nahone ro ḓikumedzela u dzudza maga ashu a vhuvhusi ha tshiofisi a nṱhesa .
MUSHUMO WA 3 : THESITE YA 1
Hu bvelela mini kha mafhungo ?
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Lushaka lwa tshibveledzwa tshi no khou rumelwa mashangoni a nnḓa na mashumele atsho kha mimaragani yapo . 
Khumbelo ya ḽaisentsi yo xelaho kana yo tswiwaho ya u ḓiraiva
Thebuḽu i re afho fhasi i nweledza u shumiswa ha ḽivi ya ṅwaha . 
U dzhenelela kha nyambedzano a tshi imelela muhumbulo wawe
U thivhela nḓaḓo , tsumbanḓila idzi dzi shumisa nḓivho ya sialala na nḓivho yapo khathihi u amba tshithu tshithihi .
Ofisi ya Mugaganyagwama i na vhuḓifhinduleli ha Yuniti ya Vhuanḓani ha Phuraivethe na ha Nnyi na Nnyi . 
Vhatshena vho ḓala kha khethekanyo ya mbuelo ya nṱha , ngeno Makhaladi vho ḓala kha khethekanyo ya fhasi na ya vhukati na Vharema vha Afrika vha sa wanali kha khethekanyo ya mbuelo ya nṱha . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) , mafhambanyi ( antonimi ) , ṱhalutshedzo dzi re khagala ( ḽitheraḽa ) , dzo dzumbamaho ( figarethivi )
Mbekanyamaitele iyi zwa zwino yo no shuma lwa ṅwaha woṱhe na u vhonala sa i shumaho zwavhuḓi sa vhuṱanzi ha u fhungudza ṱhoḓea ya mimbete kha maongelo a TB ḓoroboni khulwane . 
Matshudeni vha re a kupfesesele kwa nomboro vha a kona u anganyela phimo ya tshanduko . 
Masipala wa Prince Albert u dzhiela nṱha ndeme ya u vhulunga zwiko zwawo zwa Vhufa na Mvelele . 
Khuvhangano ya 2014 i ḓo ṱola hafhu vhuitwa na maga o dzhiiwaho kha themo ya 2012 / 13 ; mugaganyagwama wa 2014 / 15 , na u dzhia tsheo kha u dzhia ḽiga kha Thendelano na Puḽane ya Vhuitwa yayo .
U lenga kha u ṱoḓisisa vhulwadze na tshifhinga tsha u thomiwa ha dzilafho hu tea u tandululwa . 
U shandukisa vhulamukanyi - vhukati ha 2007 , 52% ya vhahaṱuli na madzhisiṱaraṱa vha vharema na 30% ya vhafumakadzi .
Tshishumiswa tsha bindu tsha mahala na bammbiri ḽa vhuṱanzi zwi re kha webusaithi ya GEP
Nyimele dziṅwe dzi ṋaṋiswa hafhu nga maṅwe malwadze a , u fana na vhulwadze ha swigiri na mutsiko wa malofha wo kalulaho , vhulwadze ha u thivhea ha nḓila ya muya u yaho mafhafhuni ha , ṱhahelelo ya pfushi , na u shumisa zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone . 
Zwiṱirathedzhi zwashu , mashudumavhi , a zwo ngo dzulela u tshimbilelana na izwi zwo ḓisa khuḓano vhukati hashu . 
Tshumelo yo shuma nga nḓila ye nzudzo ya bisimusi ya tendelaniwa ngayo nga : 
Arali vha sa ṱoḓi u vha na thendelano i re na mikano na muṱoḓisisi vha fanela u ṱalifhela u katela mbetshelo iyo vhukati havho na muṱoḓisisi .
Maḓi a Namakwa na one a khou rengiswa nga ndozwo na uri ho no ḓi vha na pulane dza u i thoma hafhu nga huswa na u ṱanganyisa mashumele ayo na ayo a Maḓi a Sedibeng . 
Nyimele iyi i ṱoḓa u tshintsha ha ndumbo kha u engedza ndeme na u bveledza . 
Nga fhasi ha NML a vha nga tei u badela tshelede sibadela kana ha dokotela .
Nyavhelo ya zwa u londota ndaka ha u thivhela i na ndivho thwii kha zwiimiswa zwiswa zwo fhelaho zwenezwino hu tshi tevhedzwa zwitandadi zwo teaho zwa u londota . 
U sumbedza u pfesesa na u ṱalutshedza vhudavhidzani na mishumo yo ṋetshedzwaho Komiti dza Wadi .
Vhuwatshiṱoko khombetshedzwa ha mabindu
_ Ningo dzo thivheaho dzi nukhaho
U swikelela mulingi wa tshiendisi kana tshishumiswa tsha u ela tshileme ; kana
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Ri tea u tenda afha uri , arali izwi zwo vha zwo thomiwa u ṱavhanya , masiandaitwa o vha a tshi ḓo vha e khwiṋe vhukuma . 
Dziakhaivi dza Lushaka i dovha hafhu ya vha na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri ndangulo i bveledzaho , i re khagala na u vha na vhuḓifhinduleli ha rekhode dzoṱhe dza tshitshavha . 
Izwi zwi amba uri dziṱhodea dza vhashai na vhathu vha si na tshavho tshitshavhani dzi fanela u dzhielwa nṱha musi masipala u tshi tshea uri zwiko zwi avheliswa hani .
Zwinyanyuli zwa tshanduko dza maraga wa vhashumi vha shango , hu tshi ombedzelwa kha Gauteng , na dzone dzi a saukanywa hafhu . 
Naho Muhasho u tshi dzulela u tola zwiko zwa madi , Ndima 14 ya Mulayo wa Madi a Lushaka zwa zwino I toda uri hu simiwe sisiteme dza u tola na sisiteme dza mafhungo malugana na zwitenwa zwothe zwa zwiko zwa madi .
Vhaofisiri vho wana mufariwa uyo o humiselwaho dzhele o lala kha mmbete kha khuḓa ya sele o tibedzwa nga nguvho . 
Mafhungo o ṱahiswaho kha odithi dza IT a ḓo ṱolwa nga Komiti dza Odithi kha ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho . 
Mushumo wa muanetsheli
nyedziselo ya zwiitwana ( caricuture ) ----musi mubvumbedzwa a tshi edzisela zwiito zwa muṅwe nga nḓila yo kalulaho a na muhumbulo wa u seisa vhathu kana u mvumvusa
Aya maipfi o ṱalutshedzwa nga nḓila i tevhelaho :
Munna wavho u shuma vhuponi ha mahayani nahone ndi muraḓo wa Komiti ya Wadi .
Vha mbo ḓi rumela khophi yo khakhululwaho ya maambiwa kha vhadzheneli na zwenezwo .
Khumbelo ya ḽinwalo ḽa thendelo maelana na goloi
Kha ri ṅwale Vhalani risipi nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso dzi no i kwama .
Khomphiyutha i re ngei ofisini khulwane i dzulela u dayaḽela kha khomphiyutha yo vhewaho vhengeleni , u itela u ṱanganedza ino nḓivhiso . 
U ya mafheloni a ṅwaha , mbuelo yavho ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi kha mishonga i si ya PMB i nga fhela .
Ṱhoḓea dza u linga ha fomaḽa dza Luambo lwa Engedza lwa Vhuvhili ndi dzi tevhelaho :
U ṋekedza vesheni ya u fhedzisela yo ṅwalwaho na u dzudzanywa zwavhuḓi .
Tshiṱatamennde nga ha Muṱangano wa Khabinethe wa dzi 18 Luhuhi 2015
Madzina a ngelekanyo
U vha muthusi khothe hune ṅwana are ṱhanzi a ṋetshedza vhuṱanzi nga tshumelo ya muthusi .
Mihasho na zwiimiswa zwa muvhuso vha fanela u bveledza khaḽenda ya ṅwaha nga ṅwaha yo ṱanganelaho u itela uri miṱangano na dziwekishopho zwi pfanaywa nga nḓila yo teaho u itela u fhungudza mitengo ya u tshimbila . 
Tshipikwa : Tshitatamennde mvelelo dza mbekanyamushumo dzi funwaho , dzo livhaho , dza vhukuma , na dzi kaleaho . 
Khumbelo ya thendelo ya bindu i tea u fhelekedzwa nga ṱhanziela yo bviswaho nga chartered accountant o ṅwaliswaho na dzangano ḽa South African Institute of Chartered Accountants .
Mushumo , zwawo
Khumbelo ya u ṅwalisela tshikolo tsha phuraivete tsha pfunzo phanda na vhugudisi
Vhudzulo , mbadelo dza vhuarelo , mishonga , zwishumiswa zwa sibadela , mbadelo dza phurofeshinaḽa dza DziGP , dzisaikhatiriki , dzisaikhoḽodzhisithi na vhaeletshedzi vho ḓinwalisaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
Magazini wa fomethe ya didzhithala . 
Zwimela zwivhili zwine zwa shuma zwavhuḓi u lwa na nzulatshinya dza dali zwo no ṱaluswa , nahone zwivhumbi zwi shumaho zwi re kha tshimela tshithihi na zwone zwo ṱaluswa zwa khethelwa thungo . 
Vhubveledzi
A vha nga ḓo ṱoḓa u liliswa nga Vhufaragwama ha Lushaka kha mbadelo , tshinyalelo , ndozwo , tshinyalelo ya masheleni na milandu zwoṱhe zwi bvaho kha kana zwi elanaho na u kundelwa havho ha mbadelo ine ya tewa u itwa kha u kumedza ha u thoma ; 
Koporasi ya Dzitshakatshaka ya Beijing ya Vhumagi ha Dzigoloi yo pulana u bindudza R11 biḽioni kha ḽimaga ḽa vhubveledzi ha dzigoloi ha Afrika Tshipembe .
vhuṱanzi kana rekhodo dzi kwamaho muthu wa vhuraru : fhedzi arali ho wanala thendelo u bva kha uyo muthu , nga maanḓa maṅwalo a re na vhuṱanzi ha tshidzumbe kana ha phuraivethe .
Ho sedzwa dziPMB U sa vha na mbebo
Mvusuludzo dza zwifhaṱo nyangaredzi dzi katela mvusuludzo dza muḓagasi . 
Maṅwe mashango a ikonomi khulwane , u tou fana na Germany na France , o kona u vhona u dzika ha mvelelo . 
Tshanduko yo lavhelelwaho
Nḓowetshumo ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi yo ḓala vhatambi vhahulwane vha si gathi vhane vha vha vhane vha zwipiḓa zwihulwane zwa mukovhe wa maraga . 
Phindulo kha maanea a fhungo na iṅwe ṱhoḓisiso yo ṱanḓavhuwaho zwi ita mutheo wa ndugiselo ya bambiri ḽa therisano . 
U itela u pfa wo tsireledzea - ṱhoḓea dzo khetheaho dza vhafumakadzi kha tshikhala tsha nnyi na nnyi tshi vuleaho zwo sedzesa ngamaanḓa kha mafhungo a vhugevhenga na tsireledzo . 
U shumisa zwiko na zwishumiswa zwa referentsi sa dikishinari / ṱhalusamaipfi na thesorasi u itela u nanga ḓivhaipfi yone-yone i shumaho .
U shumisa zwiḓevhe .
kha Masipala wa Tshiṱiriki tsha Sedibeng kha zwigwada zwi shayaho .
O nwala a ri : Arali Muvhuso une wa khou shuma zwavhuḓi ngaurali , u tshi nga tou sedzesa wa vhona vho ṱhoḓea kha ayo masia .
Vha humbelwa uri vha sumbedzise kha fomo ya khumbelo uri phemithi vha ḓo ya vha i dzhia naa kana i tou rumelwa khavho .
Poswo i khou shuma zwavhuḓi u bva nga Musumbuluwo u swika Swondaha . 
Sedzesani kha saizi , zwipiḓa zwa u ṱanganya , thero , na tshivhumbeo tsha tshikhala na mitalo ya ṱhanga . 
U vha na mathomo , mutumbu na magumo
Zwi vhaleaho ( tsumbo : tshidulo/ zwidulo ) na madzina a zwi sa vhalei ( tsumbo : muhumbulo ) Mbalo / tshivhalo ( vhuthihi na vhunzhi ) tsumbo : tshidulo/ zwidulo Madzina ane a si shanduke kha mbalo musi a kha tshivhumbeo tsha vhuthihi tsumbo : vhutshilo , maḓi , nz Madzinazwao ( tsumbo : musadzi ) na madzina vhukuma ( tsumbo : Maemu , Masindi , nz . )
Hafha ri ḓo ita na u ṱuṱuwedza tshumisano na vharangaphanḓa vha sekhithara ya phuraivethe vha re na maano siani ḽa saintsi , thekhinoḽodzhi na vhushumisamaano . 
Muhanga wa u amba nga dziṅwe dza mbuno dzi dovhololaho wo haseledzwa u ṋetshedza nyendedzi nahone thandela iṅwe na iṅwe i ḓo vha na ṱhoḓea dza tiwaho dza yone iṋe . 
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
Ri ḓo fhaṱa zwitshavha zwo khwaṱhaho , zwi ṱhogomeleaho nahone zwine zwa langea .
rennde ya guṱe yo badelwaho kha muthu a hiraho vhudzulo kana yo kolekiwaho sa mutshimbidzi wa zwifha ṱo u yelana na tshifha ṱo tsho bulwaho
Hu tea u katelwa na mbudziso dzi si gathi u sumbedza uri vhagudi vho pfesesa zwe vha vha vha tshi khou vhala .
Mushumoitwa wa IDP
Mushumo wa Masipala ndi u thusa na u sika milayo yo tiwaho ya mushumo ya zwa ikonomi yapo u thoma na u aluwa . 
Vhapondwa vhane vha tambudziwa vha tea u zwi bvisela khagala , kha vha vhige u tambudza nahone vha founele senthara ya tshiimiswa tshine tsha shuma awara dza 24 kha nomboro ya 0800 428 428 .
U kona u shumisa ḽikhathi ḽa ' ndi , ndo ' na ' ḓo ' zwavhuḓi .
U itela u pfukela kha Ṅwaha wa 2 , zwibveledzwa zwa Ṅwaha wa 1 zwi tea u vha zwo khunyeledzwa , hu tshi katelwa na tshitendeledzi tsho fhelelaho tsha CBP , zwa ḓi dovha zwa ralo-vho na kha u pfukela ka Ṅwaha wa 3 hu tshi bviwa kha Ṅwaha wa 2 .
Zwi dzhia maga maṋa : u bveledza na u kuvhanganya vhuṱanzi ha tswikelelo ; u ṱalusa vhuṱanzi ; u rekhoda mawanwa na u shumisa mafhungo aya u pfesesa na u ḓo thusa kha mveledziso ya mugudi u itela u khwinisa maitele a u guda na u funza .
Kha vha dzhenisa ṱhanziela ya DNA ( arali vho kona u wana heyo ṱhanziela ) .
Kha Bechuanaland ḽa kale , Schapera o kona u fhambanyisa vhukati ha vhaloi vha vhusiku na vhadzia-manditi vha masiari , zwine zwa fana na zwe zwa wanwa kha vhathu vhane vha pfi ndi Azande.35 Ashton naye o ita phambano vhukati ha vhaloi na vhadzia-manditi kha Basuto -naho kha vho , vhaloi vhu tshi ofhisa nga vhanga ḽa lutendo lwa uri vhaloi vha a kona u dzhia mimuya ya vhafu vha i shandukisa ya vha zwipuku.36Kha vhathu vha Vha-Lobedu vha vunḓuni ḽa Limpopo vho ḓivhelwa u ṱalutshedza vhaloi na vhadziamanditi vha tshi fana nga u vha pfi ndi vhaloi ( vuloi),zwine zwa amba uri a huna phambano vhukati ha vhaloi na vhadziamanditi .
Yowe Murena , musi ndi tshi neta , ndi humbela vha nthuse ndi elelwe ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Kha vhupo ha ndango khulu ya masheleni ndinganyiso ṱhukhu ya mitsiko iyi i ṋetshedza nga nyaluwo ṱhukhu ya mishumo ya muvhuso , u vhulunga na u shandukisa ndivhiswa dza tshinyalelo . 
Ṋetshedze foramu kha Phalamennde uri i thetshelese vhuṱanzi na u kuvhanganya maṅwalo a tshimbilelanaho na mushumo wa komiti wo tiwaho .
Zwa zwino a huna nese we a tholwa kha senthara sa izwi nese we vha e hone hu si kale a tshi khou bva u litsha mushumo . 
Hezwi zwi katela vhubindudzi vhu si na vhukono kha themamveledziso , u engedza phera dza kiḽasi , ḽaiburari , ḽaborothori , nḓisedzo dza maḓi na mabunga tenda badzhete i tshi tenda . 
Mbuno ine ya tea u topolwa na u katela zwigwada zwo teaho , na KPA a yo ngo tea u shumiswa sa tshishumiswa tsha u sia nnḓa .
Maimo a Fhasisa kha ḽiṅwalo ḽa Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi o bveledzwa nga Dairekhithoreithi ya Mbeu kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa , nga tshumisano na Mihasho ya Mveledziso ya zwa Matshilisano , Tshumelo dza zwa Vhululamisi , Pfunzo , Mutakalo , khathihi na Dzangano ḽa Vhutshutshisi ḽa Lushaka , Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe , Khomishini ya u Vhumba nga Vhuswa Mulayo ya Afrika Tshipembe , Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe , Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi , Ndangulo ya Mbilaelo yo Ḓiimisaho , miraḓo ya Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe na Vhomadzhisiṱaraṱa na miraḓo ya Tshipholisa ya Tshwane Metro .
Zwi dovha zwa shuma u khwaṱhisa vhushaka vhukati ha zwiimiswa izwi zwivhili . 
Vhushai na u shaya ndingano ya miholo zwi khou lavhelelwa u aluwa hu si kale tshifhingani tshiḓaho zwi tshi khou itiswa nga u shaya mishumo hu re nṱha na u fhungudzea ha miholo . 
Eskom ndi vhuḓifhinduleli hashu roṱhe sa lushaka na uri ri fanela u khwaṱhisedza uri ri a I tikedza .
U ita mushumo wa vhuongi ha kiḽikala u ya nga tshikoupu tsha kushumele na zwitandadi zwa vhuongi ha nzulele ya ndondolo ya mutakalo wa mutheo . 
Tshivhalo tsha nṱha tsha tsimbitswuku tshi nga vha hone u bva kha malaṱwa a bvaho kha nḓowetshumo dzi no nga sa dza u ita mabambiri na dzi no shuma nga tsimbi , na u bva kha nḓowetshumo dza muḓagasi . 
Milayo iyi i vhumba mulayo wa muhanga wa vhuṱhogwa wa ndaulo ya tshitshavha . 
Tsha u fhedzisa , webusaithi iyi i katela mafhungo a u tikedza kha Sesheni ya Tshipentshela . 
U kunakisa nga khemikhala hu shumiswa nga nḓowelo u vhulaha makhurooganizimu kha tshomedzo dza zwa dzilafho , nṱha ha dzibannga na fhasi huṅwe zwi nga shumiswa u vhulaha kana u ita uri bakitheria dzi vhangaho malwadze dzi sa kone u shuma kha malaṱwa a zwa dzilafho . 
Vhashumi vha badelwa masheleni a nṱha vha na maanḓa a nyambedzano nahone phakhedzhi dza miholo yavho dzi tiwa u ya nga muthu , zwine zwi nga swikisa kha nyambedzano dza miholo ho fhambanaho . 
Ngazwo kale ho vha hu tshi rwelwa ngomani mibvumo ine ya nga sa ' a-e-i-o-u , ba-be-bi-bo-bu , tshatshe-tshi-tsho-tshu ' .
5.5.7 Ṱhoḓisiso dzi tevhelaho dzi sumbedza dziṅwe tshanduko na nḓaḓo dzine dza kha ḽi vha hone kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ya sialala :
Zwo ṋaṋa u vha khagala nga tshifhinga tsha tsenguluso uri ezwi nga ngoho ho vha hu mafhungo a lufuno a kwamaho vhathu vhararu . 
TshifṄwalani no , vha kana vhuya a tshi t hingashuma na maiti o ṅwalwaho zwitangeni .
R1 000 arali vho vha vho no thoma u shuma phanḓa ha musi Mulayo wa Khwiniso ya Zwibveledzwa zwa pheṱhiroḽiamu , wa 2003 ( Mulayo wa vhu 58 wa 2003 ) , u tshi thoma u shuma .
Kha vha gude u alusa kupfesesele kwa vhuḓipfi , mihumbulo na maitele zwa vhaṅwe . 
U thola phanele ya u ela ya vhathu vha si fhasi ha vhararu . 
Ri fulufhela uri u vhuedzedzwa ha Morocco kha Yuno zwi tea u shuma sa tshiṱavhanyisi tsha u tandulula fhungo ḽa Vhukovhela ha Sahara .
Ndivhanelo : U vhona uri hu na nḓisedzo ya nṱha ya tshumelo dza mutakalo dzi re na vhuṱumani nahone dzo fanelaho na mbekanyamushumo dza vundu ḽoṱhe . 
Fhedzi ri ḓo livhana-vho na mulingo kha zwa ikonomi . 
Ndi nga amba navho , Mufumakadzi ?
Tshifhinga tsha vhugudisi tshi a fhambana fhedzi a si kanzhi tshi tshi vha fhasi ha ṅwaha .
Zwikili zwa Vhutshilo nga Tshivenda
U nanga , u khethekanya na u vhea nga zwigwada mafhungo a bvaho kha zwiko zwo fhambanaho
Vha dodombedze kuthalanganyele kwone kwa maipfi na kushumiselwe kwa ndongazwiga .
Izwi zwi ḓo vha thusa uri vha songo tambula musi vha tshi lingedza u pfesesa zwine zwa khou bvelela musi vha tshi khou rekhoda dzinotsi .
( b ) ya yelana na demokirasi ; na uri
Tshivhalo tsha mahaya a vhana tsho nangiwaho kha u lingedza modele muswa . 
Mishumo yo tsa kha sekhithara ya malabi fhedzi ya aluwa kha sekhithara ya zwiambaro . 
Muvhuso washu wo isa ezwi phanḓa nga u vhona uri vhafumakadzi vha ḓo vha vho na pfanelo ya u fara zwiṱhavhane na u shela mulenzhe nga nḓila i linganaho na vhanna kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mmbi , hu tshi katelwa na u lwa . 
shumisana na mutholi hune Mulayo wa kombetshedza mushumo kana ṱhoḓea kha mushumi
Izwi a zwi ambi uri a zwi tei u vha tshipiḓa tsha u funza na u guda sa musi na zwone zwi tshi ḓi vha zwa ndeme .
U vhiga nga Komiti ya Vhaofisiri vha Vhufaragwama ndi Komiti ya Muḓivhambalelano Dzhenerala na Vhaoditha Dzhenerala , na Komiti ya Maanḓalanga a Vhulavhelesi hu Si ha u Bannga . 
Mvelelo ndi kushumele ku songo linganaho , ḽevele dza fhasi dza vhutumbuli na mabindu , ndangulo mmbi , na ikonomi i bveledzaho zwiṱukusa nga iṅwe nga iṅwe u fhira vhaṱaṱisani vhashu . 
Ndi lini hune tshigariki a si tshigariki ? 
Muvhali wa riviyu ha kombetshedzei u tendelana na muthu ane a khou riviwa
Musi hu tshi sheledzwa nga u tou fafadela , nga maanḓa kha zwi no khou mela , ni songo zwi ita nga u ṱavhanyedzesa u fhirisa u ḓo dzhena hao ngomu mavuni . 
Ridzhisiṱa na thounu zwi anane na vhathetshelesi
Ḽifhasi a ḽi nga lindeli musi ri kha ḓi lwa na mushumo wa u lugisa . 
Muvhigo wa mveledzazwiwo wa khethekanyo ndi mutheo wa u vhiga u shumiswaho nga khethekanyo dza mishumo u ṱalusa , u kala na u vhiga vhukwamani hadzo ha mveledzazwiwo ha ndeme khathihi na u ṱaluswa ha vhuleme kha ndaulo . 
Tshanduko ya lushaka lwa ayoni i na vhuṱumani vhuhulu na pH vhukoni ha ridoxi ha maḓi . 
Mafhungo a nyendavhutshilo a ḓo sedziwa . 
U thetshelesa muhumbulo muhulwane na zwidodombedzwa kha tshiṱori na u fhindula mbudziso mbuletshedzi na mbudziso ṱhalutshedzi
thoma komiti , hu tshi katelwa na komitindauli ; na
U ṋetshedza tshikala tsho fanelaho tsha mveledziso
Tshiṱirathedzhi tsho tewa kha sekhithara dza ikonomi dza rathi dzine khadzo vundu ḽi na zwivhuya zwavhuḓi , zwine ha vha mveledziso ya vhulimi , ikonomi ya zwa lwanzhe , vhuendelamashango , fulufulu vusuluseaho , mamaga maṱuku na nḓowetshumo ya zwiendedzi . 
Izwi zwi fhindula ḽi ambiwa ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ḽa u bveledza mbekanyamaitele ya mveledziso ya dziḓorobo ine ya ḓo vhona uri hu na vhupulani havhuḓi , vhubindudzi ha themamveledziso na ndaulo ya u tikedza nyaluwo na u honolola khonadzeo ya ikonomi ya ḓorobo dzashu .
D Vho vha vha tshi khou ṱoḓa uri phele i ponde nngu .
Izwi zwi sumbedza uri Afrika Tshipembe ḽi kha ḓi vha fhethu ha muṱaṱisano wa vhubindudzi na musi ikonomi ya ḽifhasi i khou thengathenga , nahone zwi ḓo ita uri hu vhe na zwikhala zwa mishumo na mveledziso ya zwikili kha maAfrika Tshipembe .
Uhu u tsa ho thivhelwa nga ṱhoḓea yo engedzedzeaho ya Asia na mitengo ya nṱha ya zwivhambadzwa .
Thivhelo ya u tambudzwa lwa vhudzekani na ndondolo yo katelaho zwoṱhe nga murahu ha u tambudzwa lwa vhudzekani hu tshi katelwa na ndondolo ya dzilafho , u khuthadza na tswikelo kha vhulamukanyi . 
Ho dzheniswa nomboro yo khakheaho ya muraḓo .
Tshifhinga
Mbadelo dza u ṋetshedza mushonga u guma kha 30% u swika kha R30 nga mushonga - Nyimele dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi
Kha vha dzudze zwifhaṱo zwavho zwo lugiswa zwavhuḓi , vha vhe na vhuṱanzi ha uri fhasi a hu na mihwalo minzhi , nga maanḓa kha vhupo ha u ṋetshedza zwiḽiwa kana zwifhaṱo zwa kale .
Vha Diligence Security Company : vhaṅwe vha vhashumi vhavho vho rumelwa vhuponi ho fhambanaho u mona na mudavhi he vhaṱoli vha vha vha tshi khou mona u bva kha tshiṅwe tshipiḓa tsha mudavhi u ya kha khona iṅwe na iṅwe . 
Vhuḓikumedzeli ha u vhona ndeme ya mveledziso ya iwe muṋe na vhaṅwe . 
Mahoro o khwaṱhisedza uri pulane , khathihi na thendelano dza mathomoni dzo sainwaho nga nyito ya ḽihoro ḽihulwane ḽa Ivory , hu tshi katelwa na Pretoria , i tea u thoma u shumiswa hu si na u tshinya tshifhinga hu si na hafhu na u dzi vula kana u dzi ṱalutshedzela hafhu . 
U renga tshifuwo u bva nnḓa vha tea u ita hezwi :
ḽiṅwalo ḽa nḓivhadzo
Tshiṱuṱuwedzi tshihulwane kha u nanga pharamitha dzo raloho ndi lushaka lwa mushululo wa maḓimalaṱwa we wa dzinginywa khathihi na mvelelo kha zwiṱalusi zwa khemikhaḽa dza zwa bayoḽodzhi , na nzulele vhuponi ha u shululela . 
Kha vha thetshelese mubvumo wa ṱhireke ( CD )
U ṋea mafhedziselo na u ita themenndelo
Zwiṱuku kha magumo a takadzaho , kana mvelelo dzavhuḓi ngeno maipfi a fanaho na mbueledzo na vhulamukanyi a si tsha vha tshipiḓa tsha maipfi a ḓuvha na ḓuvha . 
Tshivhindi tsha Ndayotewa ndi Mulayotibe wa Pfanelo .
Tshiketshe tsha tshikalo tsha 1:100 tsha vhuhamelo hoṱhe ho bulwaho kha Regulation 9 .
Bodo ya zwa Mikano ndi vhulanguli ho ḓiimisaho nga hoṱhe ho itelwaho u shuma mushumo uyu .
Khabinethe yo fushea nga mvelaphanḓa yo rekhodwaho kha u shandukisa muhasho .
Sekhithara ya zwikambi i tamba tshipiḓa tsha vhuṱhogwa kha masia a matshilisano na ikonomi zwa vhutshilo Afrika Tshipembe , fhedzi nga khathihi u shela mulenzhe nga maanḓa u fhira zwine ya kha phambano ya thaidzo dza matshilisano . 
U shuma na u saukanya tsedzuluso nthihi ya tshilinganyo ya u fushea ha vhalwadze nga ṅwaha u itela u kala u fushea ha vhalwadze kha vhuongelo ha dzingu , TB , zwa muhumbulo , mvusuludzo dzo khetheaho dza zwa muhumbulo na vhuongelo ha zwa maṋo . 
Muhasho hoyu u tea u vhona uri mbetshelwa dza ndayotewa dzi laedza kushumele kwawo kuhulwane na magavhelo a mugaganyagwama . 
Vhonani o pfa o takala musi a tshi vhona muzwala wawe .
Tshumelo khulwane i a wanala , kana tshelede yo vhetshelwa tshumelo khulwane uri i itwe kha tshifhinga tshi ṱoḓeaho kha thandela yo imaho ngauri . 
Khabinethe yo themendela u thoṅwa ha gavhelo ḽa thikhedzo ya ṅwana na u fhelisa gavhelo ḽa ndondolo ya muvhuso lwa miṅwaha miraru . 
Hu khou sedzeswa uri hu khwiṋiswe mbudzulo ya muya u thivhela u phaḓalala ha TB kha zwiimiswa zwa ndondolamutakalo zwo ḓalesaho vhathu u itela uri kuvhudzulele kwo teaho kwa muya ku tsireledze vhashumeli vha zwa ndondolamutakalo . 
Ri rangwa phanḓa nga khumbulo ine ya ri nga nṱha ha ndambedzo dza tshitshavha dzi itwaho nga muvhuso , ri tea u sedza u itwa ha sisteme ine ya thola vhathu uri vha ḓishumele nahone i ṱuṱuwedzwaho nga vhuthihi ha vhathu .
Mihasho , zwiimiswa na mazhendedzi oṱhe ane a khou shela mulenzhe kha mulandu a na ndivho ya u ṋetshedza tshumelo dza maimo a nṱha , fhedzi tshiṅwe tshifhinga zwithu a zwi tshimbili nga nḓila ye zwa vha zwo lavhelelwa ngayo .
Muvhigo wa zwibviswa na ndangulo dza masheleni u a wanala nga nnyi na nnyi
Ndi nga mini khungedzelo iyi i na ṱhoho i no sengenedza. 36
Khoudu A1 : Iyi ndi ya thuthuthu ine i nga vha na kana i sina tshidulo tsha u ḽaisa muṋameli i re na nzhini i sa fhiri 125 cc .
VHUSHUMISAMUPO HA U TUMBULWA NA U VHAMBADZELWA NNḒA HA ZWIKO ZWA ZWITSHILAHO ZWAPO 27
Fomo ya khumbelo yo ḓadziwaho i a ḓiswa kha tshiimiswa tshi imelelaho tshine tsha ḓo khwaṱhisedza uri yo ḓadziwa yoṱhe , na uri maṅwalo oṱhe o teaho o dzheniswa . 
U shumisa ha fomaḽa ha zwiteṅwa zwa vhutsila zwi tea u dzheniswa kha ngudo ya Vhutsila ha u Vhona .
Miṱangano ya Vhukwamani na Tshitshavha nga u Angaredza / Vhadzhiamikovhe
Arali vhaunḓiwa vhavho vhe HIV phosethivi vha dzhia tsheo ya u dzhoina mbekanyamushumo , hu itwa nga vhulondo uri zwi dzule zwi tshidzumbe .
Mulanguli- Guṱe wa GCIS
Fhedziha , khanḓiso dzi ḓo posiwa kha webusaithi musi tshifhinga tsho tiwaho tsha uri i phaḓaladzwe tshi tshi swika . 
Ṱalutshedzani khonani yaṋu nga fhethuvhupo ha luimbo ulu .
Ndi fhaḽaha nga murahu , musi vhubuvhi ho no kuvhululwa nga maḓi , Anansi tshi mbo bva maḓini mulamboni zwi tshi vhavha .
Zwi katela u vhuedza muthu kana muṱa wo khakhelwaho nga u ṱanganedza vhuḓifhinduleli nga muhwelelwa na u badela mdiliso .
( a ) zwi nga si itwe nga nḓila ine zwa nga tshinyadza mitheo ya ikonomi ya shango , zwa thengiso vhukati ha vunḓu kana u tshimbidzwa ha thundu shangoni , tshumelo , tshelede kana zwa mishumo ; nahone
Milayo ya kale na kale ya khethekanyo ya nḓowetshumo
bada ya khiḽomitha dza 42 i ṱumanyaho Gauteng na Limpopo .
Vhukwamani zwi tshi kwama maimo a khungedzelo zwi ḓo pimiwa fhedzi kha avho vhalingiwa vho swikelelaho ṱhoḓea . 
A hu na khumbelo dza mushumo dzo lengaho , u imeiḽiwa kana u fekisiwa dzine dza ḓo dzhielwa nzhele . 
U bveledza na u langa zwiṱirathedzhi na mbekanyamushumo dza u leludza mveledziso ya sekhithara , u alusa nḓowetshumo nga u itela u vhuedza zwiko zwa dzingu zwihulwane na u leludza mveledziso ya zwikili zwo tiwaho zwa sekhithara u itela ikonomi . 
Ṱhalutshedzo 
Mulayotibe u ḓo shumiswa fhasi ha Ndayotewa , milayo i re hone i shumiswaho kha Tshumelo ya Tshitshavha , tshumelo ya tsireledzo nahone yo livhanywa na NDP kha u khwaṱhisa nḓisedzo ya tshumelo .
U thoma u shumiswa ha mbekanyamushumo idzi ho nga u vha ha nzimo , hu na khaphasithi ya vhuṱanzi ha ṱhahelelo kha u thoma u shumiswa hadzo . 
Zwi a konadzea u vhea tshipikwa tsha tshanduko ya tshivhalo arali data i hone .
2.1 . Khabinethe yo tendela mvetamveto ya nḓivhadzamulayotibe kha Pfunzo ya Tshikolo tsha Phanḓa na Vhugudisi : " U fhaṱa Nyengedzedzo , i Shumaho na Sisiṱeme ya Pfunzo ya Tshikolo tsha Phanḓa na Vhugudisi " .
Kha Gireidi ya 1-3 u Vhala na u Ṅwala zwi itea nga tshifhinga tsho tetshelwaho u vhala na u ṅwala .
Sa vharangaphanḓa vha tshifhinga tsha zwino itshi tsha dimokirasi , ri songo tea nyimele dzine dza engedzedza u ḓivhonadza ha sisiṱeme dza ndaela ya muvhuso wa tshiṱalula wa kale . 
Pheleledzo ya mabaphathi i rekhodiwa ho sedzwa fhethu na tshifhinga tshe a swika ngatsho kha phendelashango . 
_________________________________ 38 Mulandu u songo vhigwa wa Elizabeth Tumane na Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu na Bakgatla-ba-kgalefa na Khosi Nylala Pilane .
Ndi ngazwo mbekanyamaitele dzashu dzi tshi ḓo ita uri hu thome u sedzwa zwitevhelaho : 
Kha nyimele dzenedzi ro fushea uri miraḓo yashu yo sumbedza u khwaṱha na vhuḓiimiseli fhasi ha nyimele dzi konḓaho . 
Hu khou lavhelelwa uri mitengo i ḓo vhuya hafhu kha tshifhinga tshipfufhi u ya kha tshilapfu nga ṅwambo wa ṱhoḓea ire khwiṋe . 
Khiriso i khethekanywa sa khiriso ine ya shuma arali i sa pfukiselwa nga huhulu khohakhombo dzoṱhe na mbuelo dzine dza tshimbilelana nadzo kha vhuṋe . 
Tsumbo dza thaidzo dzo sumbedzwaho dzi katela vhuaḓa ha mapholisa , u kundelwa u fhindula khumbelo dza thuso , na u shumisa goloi dza muvhuso nga nḓila i si yone . 
Kha vha ṋetshedze muṅwaleli mafhungo a iyi bugupfarwa nga ha mushumo wa muṅwaleli , muṱangano u tshimbidzwa hani , na khophi ya thempuḽeithi ya adzhenda .
Sa musi thimu i tshi ri , u bvelela ha lushaka ndi tshiitisi tsha u pembela . 
Masheleni ane a tou fhira hafu ya masheleni o tou engedzwaho a ya kha mavundu , zwihulwane kha zwa pfunzo na mutakalo , kha tshipiḓa tsha masheleni a u gonya ha miholo nga u angaredza , na magavhelo a miholo ya mishumo yeneyo ndivho i ya u kunga na u fareledza vhoraphurofesheni vha re na vhukoni . 
Masipala u tea u khwaṱhisedza uri thandela dzi a elana na zwipikwa zwa masipala na zwiṱirathedzhi , na muhanga wa kushumele kwa zwiko , na u elana na ṱhoḓea dza mulayo .
Ndo vha ndi muthu wa u thoma kha muṱa wa hashu we a ya tshikoloni .
U ḓifunga hashu kha ndaulo ino ḓi vhonadza , fulufhedzea na u dzhia vhuḓifhinduleli zwi kalwa nga u swikelela hashu ulwa na tshanḓanguvhoni . 
Ndo themendelwa nga mudzheneli wa thengophikhisano u saina Ṱhanziela iyi , na u ṋetshedza zwi tshimbilaho na thengophikhisano , ndo imela mudzheneli wa thengophikhisano . 
Ezwi zwi sumbedza zwiga zwi konḓaho na mamethafore u itela u ola maanḓa a si a muthu na maanḓa ane zwa i wana u bva kha mupo . 
Musi vho no ṋetshedza DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi fomo , ire thendelo yo sainiwaho sa ṱhiransekisheni ya debithioda , DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi i ḓo shumana na ṱhiransekisheni nga ḓuvha ḽe vhone vha sumbedzisa ( nga dzi 15 kana ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa ṅwedzi ) .
Tshati ya mushumo i tea u vha na zwikhala na mitaladzi u itela zwi tevhelaho : 
Zwi re ngomu ha mabunga a khemikhala a zwi tei u bwelwa fhasi kana zwa laṱwa thwii kha mupo . 
Zwiteṅwa zwa u haseledza haseledza
Arali tshifhaṱo tsho hiriswa hu tshi itelwa zwa u shumisa maḓi , zwidodombedzwa ngauralo zwi tea u wanala u bva kha muṋe wa tshifhaṱo nga mushumisi wa maḓi . 
( 2 ) Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tshi nga fhaladzwa u ya nga ha khethekanyo ya 109 , kana musi tshifhinga tshaho tshi tshi fhela , Mulangavunḓu wa vunḓu , nga mulevho , u tea u vhidza na u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho , dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vhusimamilayo ha fhaladzwa ngaḽo , kana u bva nga ḓuvha ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela .
Izwo ndi hune na ḓo haṱulwa ngaho , hu si nga odithi dzo kunaho dze na swikelela . 
Ri tea u sika vhushumisani ho khwaṱhaho vhukati ha muvhuso , mabindu , zwa mishumo , vhadzulapo na zwitshavha .
U shumisa mafhambanyi na pfanywa .
Ndi zwone zwipiḓa zwa ndeme zwa mafhungo ane miraḓo ya tshitshavha ya fanela u a ḓivha .
Mbekanyamushumo i lambedza Vhatshimbidzi vha Tshumelo vho Ṱanganelaho na Vhaeletshedzi vha zwa Masheleni vho tholiwaho nga Vhufaragwama ha Lushaka kha mimasipala u thusa kha masia vhuṱhogwa . 
Hu na tshivhala tshi re nṱha tsha vhathu vha sa shumi kha yeneyo ḓorobo .
Kha miṅwaha miṋa yo fhiraho , GEMS yo ḓisumbedza sa tshiga tshine tsha nga tevhedzwa kha sia ḽa ndambedzo ya ndondolo ya mutakalo , nahone a zwi konḓi u vhona uri ndi ngani .
ṋetshedzo ya tserekano ya vhudzulo na tshumelo
Mapundu kana maguluguḓa zwi nga wanala u ṱavhanya nga kha u dzulela u ḓilinga iwe muṋe . 
Hu na kuhumbulele kwa uri Muhasho na Ofisi dza Dzingu zwi a langa na uri vha dzulela u sa ḓivha ṱhuṱhuwedzo dza tsheo dzavho kha ofisi dza madzhisiṱiraṱa . 
Arali zwiko zwi hone , tshikolo tshi nga ṱoḓa u thoma Komiti ya Vhueletshedzi ha Mutakalo . 
Ndi zwa ndeme khavho u ḓivha uri Phalamennde na Muvhuso zwi khou vha tikedza . 
Tsumbo , lima ndi pfanywa ya gweḓa .
U shela mulenzhe kha u haseledza na u ṋea muhumbulo .
Arali muhumbeli o bebwa vhabebi vha songo malana , vhabebi vhuvhili havho vha tea u saina fomo ya u ṅwaliswa ha u bebwa ha ṅwana , fomo BI-24 .
Vha sumbedze vhuṱanzi uri khophi ya fomo yo rumelwa kha muṅwe muraḓo nga u katela zwi tevhelaho :
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Vhulwadze ha Onkholodzhi
Fhethu ha mbalavhathu
U walisa sa Tshikimu tsha Thuso ya zwa Mutakalo
Ri sumbedza vhuḓiimiseli hashu ha u shumisana u itela u khwaṱhisa tsireledzo ya mafhungo a dzitshaka . 
U ṋea mafhungo maswa na ndondolo nga tshifhinga nahone i songo khakheaho zwi a thembea kha u wana Mafhungo a Magavhelo a Vhashumi u bva kha mutholi . 
" Vhashumi vha si na zwikhala zwe vha vhewa khazwo " kana " vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa vhuimo " zwi amba vhashumi vhane a vha athu u ṋewa zwikhala kha tshivhumbeo tshiswa tsha tshiimiswa .
Arali phethishini yo tevhedza ṱhoḓea dzoṱhe , i ḓo swikiswa ṱafulani kha Phalamennde .
Ṱhoḓisiso ine ya sa vhe ya mbambadzo
Tshanduko ya tshivhumbeo tsha ikonomi ya Afrika Tshipembe nga u angaredza na sekhithara ya u bveledza nga maanḓa miṅwaha ya fumi yo fhiraho yo sumbedza tshanduko hoṱhe kha ḽifhasi , khathihi na nyimele dza fhano hayani dzo khetheaho . 
Ndi mihumbulo miswa ( miolo ) fhedzi ine ya tendelwa u dzhenela muṱaṱisano . 
Vhukoni ha u shuma nga fhasi ha mutsiko na u ḓiimisela u shuma awara dzo engedzedzwaho musi hu a ṱhoḓea . 
Arali NCOP i tshi ṱoḓa u ita tshanduko kha Mulayotibe , u humiselwa kha Buthano ḽa Lushaka , ḽine ḽi nga tenda kana ḽa hana tshanduko .
4 . Maitele oṱhe a Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u katela u ḓilugisela nga vhuronwane ha vhadzheneli kana vhasheli vha mulenzhe kha maitele na dzimbekanyamushumo , hu tshi katelwa na vhaimeleli vha mulayo .
Kupulanele kwa Mveledzisoṱhanganeli a si kuitele kwa u pulana fhedzi ha masipala ku vha dzulo ḽine ha vha na therisano khaḽo na nyambedzano dza vhashelamulenzhe vha ha masipala vho fhambanaho . 
Matshudeni vha dzulela u wana maraga dzi sa takadzi ngauri vha a nyadza zwipiḓa izwi zwa maitele a mveledziso ya mafhungo . 
3.3 Zwivhi zwa u sa dzhenisa mirando ya mbeu na ndingano kha thandela dza mveledziso
Nyendavhusiku ______________ ______________
U haseledza nga ha muhumbulo muhulwane
Kha vha putele nga puḽasiṱiki kha maṱirasi .
Tshanduko dzi nga vhonala sa tshipiḓa tsha maga o dzhiiwaho kha u pfukisa muhasho u u isa kha vhudzivha ha mushumo wa u tshimbidza mishumo kha mveledziso ya vhudzulo ha vhathu vhu sa nyeṱhi . 
Mveledziso ya Mahayani
Uyu ṅwana u fhindula a ri " ebo ! " .
U bveledza khanedzano i pfalaho i re na mbuno u itela u khwaṱhisedza mihumbulo .
Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa , 1993
Dzina ḽa muiti wa khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa ndi ḽone dzina ḽo teaho u ṅwalwa afha , hu si dzina ḽa vhubindudzi .
U shumisa zwiḓevhe kha maambiwa
Ho dovha ha vhidzwa maanḓalanga a zwa khetho u bvisa mvelelo dzi sa athu bviswa nga u ṱavhanya . 
Sa vhavhigi ro ṱanziela u ṋekana ha zwithu u bva sia ḽithihi na uri ro dzheniswa khazwo , na riṋe ro mbo tea u dzhia sia , ngauri havha vho vha vhe vhana vhashu . 
Mbuelo siani ḽa mulifho u no ṋetshelwa henefho na dza nḓivhadzamilandu dzi ḓivhiwa musi dzi tshi ṱanganedzwa . 
U ita nyambedzano ya maipfi maswa a bvaho kha tshibveledzwa
Lu songo livhiswaho , mbadelo idzi dzi swikelela vhathu vha vhukati ha miḽioni dza 7 na ṱahe , vhanzhi vha kha vhupo ha mahayani . 
Zwa thekiniki .
Mulingo wa vhukati ha ṅwaha Bammbiri ḽa 2 : Tholokanyonḓivho ( U pfesesa ) , kushumisele kwa luambo na ḽitheretsha Bammbiri ḽa 3 : U ṅwala : Maanea mathihi na tshibveledzwa tshumiswa
Murengi u na ndugelo dzoṱhe dza u ṱoḓa uri mubidi , hu nga vha phanḓa ha musi bidi i tshi haṱulwa kana tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga murahu , u ṋea mbuno dza u tikedza mbilo malugana na zwi no takalelwa , nga nḓila iṅwe na iṅwe i ṱoḓiwaho nga murengi . 
Hu tea u vha na ofisi ya muṅwaleli u itela u ṋetshedza thikhedzo kha Zwigwada zwa Tsedzuluso na zwa Ṱhoḓisiso .
Zwi anzela uri vhone vha ṱume tshithu itsho , vha tshi rithe , vha kone u femela ngomu nga maanḓa vhukuma .
( Kha vha kherule vha vhee kha faela ya khothe arali muhweleli kana muthu ane a khou ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo o imela muhweleli a tshi khou ya phanḓa na u ita khumbelo )
Ḽiga 2 - U pfesesa na ṱhaṱhuvho
Nga nṱhani ha u lenga uhu ha u solisea nga maanḓa , zwa zwino T u na vhukale ha miṅwaha miṱanu na miṅwedzi ya fumi na uri o fhedza u fhira hafu ya vhutshilo hawe vhuswa a Afrika Tshipembe . 
Zwiimiswa , mazhendedzi na mihasho yo teaho zwi ḓo lavhelesa tshumiso ya dzipfanelo na maimo a tshumelo zwo vhewaho kha Maimo a Fhasisa na , sa tshipiḓa tsha u lavhelesa , aya mazhendedzi a nga kwamana kana a wana ngeletshedzo kha vhone .
Musi nga tshifhinga tshi fanaho hu tshi khou khwaṱhiswa ndingedzo dza thivhelo na u anḓadza nga u davhidzana milaedza ya vhuṱhogwa ya thivhela na u shandukisa matshilele na vhuḓifari ndi zwa ndeme . 
Muthu a nga si thivhele kana u thithisa Khomishini , kana muthu o tholwaho nga mulavhelesi o akhiredithiwaho , a tshi khou shumisa maanḓa awe kana u shuma mishumo yawe . 
Mulayo wa GEMS uri ndi Miraḓo Mihulwane fhedzi ya GEMS vhane mafhungo avho o dzudzanyea zwavhuḓi vho teaho u ima sa Vhonkhetheni .
Muhanga wa mulayo wa dzitshaka u nga nweledzwa nga nḓila i tevhelaho : 
Mbadelo dza milandu oṱhe ya khothe , hu nga vha khothe kana nnḓa ha khothe . 
Thendelo ya u thoma ya u Ṱunda Phukha
Hezwi zwi sumba u ṱalutshedza mbumbo ya zwithu huvhi kana u kala vhukhwiṋe ha zwitatamennde zwa masheleni zwa Afrika Tshipembe , u fhirisa u ṋaṋisa nyana kha u vhambedza ṱhanganyelo ya zwitatamennde zwa masheleni hu na muya wa u zwi ṱanganya nyana , sa zwo ṱanganywaho . 
O ṱalutshedza zwauri munna wawe o vha o no ḓi thoma na tshigwevho ngei Durban Westville CC . 
Zwi do ṱoḓea uri vha shume mishumo i elanaho na khanḓiso , u ela na u themendela dzithandela , u ṋetshedza thikhedzo ya vhulanguli nyangaredzi kha Mulangi na vhaofisiri ofisini , u shuma misumo mihulwane yo fhambanaho ya ofisi na u dzudzanya vhugudisi na miṅwe mishumo ine i nga ṋetshedzwa nga zwifhinga . 
Musi nomboro dza shedulu dzi tshi khou engedzea , ndango i vha na vhutevheli . 
Tshiṱirathedzhi tsha Tshomedzo ya Maḓi tsha Lushaka tsha Vhuvhili tshi sedzulusa uri maḓi ndi a ndeme hani kha ikonomi na u sedza khaedu nkene , mveledziso ya zwikhala na maga ane a thusa kha u ḓa na mutheo wo tendelaniwaho khawo u itela zwa ndeme kha shango .
Sa Vhahulisei ri a zwi ḓivha uri kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho ro bveledza na u thoma dziṅwe dza dzimbekanyamushumo dzine ndivho yadzo ha vha u khwinisa vhuendi ha tshitshavha .
isa fomo yo ḓadzwaho ofisini ya Muhasho wa zwa Muno u ṅwalisa lufu na u wana ṱhanziela ya lufu
Ndalukano yo vha , honeha , nyito iyo yo vhumbwaho nga fhasi mbofholowo ya maanḓa a zwa mbingano i kha ḓi ṱoḓa u khunyeledzwa u bva kha mutheo uyu . 
Tsenguluso ya u ḓiṱunḓela ndi tshishumiswa tshi re mutheo kha phurosese ya CBP nga uri i ita uri hu vhe na u ṱalukanya uri zwigwada zwo fhambanaho zwa kutshilele zwi re tshitshavhani zwi ḓiṱunḓela nga nḓila-ḓe , hu tshi katelwa ndaka yavho , khaedu , mvelelo dze dza lavhelelwa khathihi na u konadzea ha zwithu .
Ri ḓo dovha ra khwaṱhisa uri muvhuso u renge zwishumisa na u shumisa tshumelo dzapo , hu sina u dziela fhasi vhudzheneleli hashu kha ḽifhasi kana u sukumedza mbadelo uri dzi ye kha ḽeveḽe i sa ṱanganedzei .
Kha miṅwaha ya fumi i tevhelaho muvhigo uḽa , ho livhiswa nungo dza ndeme dza mashangoḓavha kha u bveledza mveledziso ine ya bveledza mathukhwi na tshikafhadzo ṱhukhu . 
Tshinyalelo ya Eurozone yo kwama mbambadzo , nyelelo ya ikonomi , mbadelo , vhuendelamashango na dziṅwe sekithara . 
Itani bugu dza masongesonge ( zigizaga ) .
Muṅwalo :
u ṋetshedza vhatholi mbonwasia yo eḓanaho na vhukoni ha mugudi .
i nga shumiswa kha u tshimbidza pfunzo , tsivhudzo na mafhungo a ambaho nga ha Mulayo na zwitshavha zwine a zwi shumela .
Nga tshifhinga hetshi tsha musi hu shishi ngaurali , vho kona u ita vhuingameli kha senthara nṋa dza ndulamiso . 
U sedza thungo u bva kha ndaulo zwi dzheniswaho u ḓisa zwibveledzwa zwi tikedzwaho muvhigo wa masheleni yo khwiniswaho , tswikelo ya phalamennde na tshitshavha kha mugaganyagwama , maṅwalo a muvhalelano na nḓivhadzo ya Komiti dza Odithi u hwesa vhuḓifhinduleli vhalanguli ya mugaganyagwama . 
Hu nga shuma mbadelonyengedzedzwa
Ndambedzo ya n'wana a si wau nga mbebo
Hezwi a si zwone , zwi xedza vhathu nahone a zwi fhungudzi khombo dza u farwa nga malwadze .
Sa tsumbo , nyaluwo ya indasiṱiri i nga lwa na u tsireledza zwiko zwa mupo . 
huna mbadelo .
Mushumo wa vhabebi kha u lambedza tshikolo i tou ṋaṋa u vha wa ndeme , nga maanḓa kha ṋetshedzo ya ICT , musi nḓowelo dza u phaḓaladza zwiteṅwa zwi si zwa muthu dzi tshi dzhielwa nzhele . 
Tsumbo dza mbadelo ya u maketa dzi katela u kunguwedza , u rumela , khomishini ya u rengisa na miholo , na zwiṅwevho . 
Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela a nga dzhia tsheo ya u dzhia tshimela sa tshiswa nahone a ṋekana nga pfanelo dzatsho arali :
Ri ṱuṱuwedza vhaimbi uri vha vhumbe madzangano ane a ḓo khwaṱhisa uri vha kone u ḓiambela musi zwi tshi ḓa kha pfanelo dza khophi dza vhuṋe . 
Tshifhinga tshi ḓaho kuitele uku ku tea u katela mveledziso ya zwiṱirathedzhi zwi re khagala na zwi bveledzaho zwine zwa tandulula musaukanyo wa muungo , nga vhuṱoḓesi , zwiṱirathedzhi zwa themamveledziso na vhulimi na vhuvhusi havhuḓi nga maanḓa , nga maanḓa ha mimaraga ya masheleni . 
U lenga uhu a hu ṱanganedzei na khathihi , nga maanḓa kha nyimele ya kuitele kwa fhasi ha thendelano . 
Ṱhoḓisiso ya nyimele dza muhwelelwa na mbetshelwa ya muvhigo wa phanḓa ha tsengo u themendelaho lutamo kana zwiṅwevho zwa vhutshutshisi . 
Ngoho , hu na ṋetshedzo yo khetheaho ine ya vha hone kha zwikolo zwi re na vhudzulo ha vhagudi , zwikolo zwa muvhuso , zwibadela na fhethu hune mishonga ya dzula hone , hune zwinzhi zwa shuma u itela mbuelo fhedzi . 
Vhunzhi ha vhana vha bva miṱani ya vhashai lune vha si vhe na bugu dzavhuḓi ngaurali miḓini yavho .
Mbadelo khulwane dza u fhirisela dzi katela na mbadelo dza u phulusa zwikolodo zwo itwaho nga vhaṅwe tenda muvhuso usa ṱanganedze tshikolodo kana u wana mbilo malugana na mukolodi . 
Kha Afrika Tshipembe ḽa zwino hu na khethekanyo dza tshitshavha , u fana na vhathu vha Pagans na madokotela vha vhaloi ( vhane zwino vha ḓivhiwa nga ḽa uri ndi ṅanga dza sialala ) , vhane vha ṱoḓa u ita vhuloi sa vhurereli havho kana mvelele yavho- sa pfanelo dzavho dzo tsireledzwaho nga Ndayotewa .
Nga huṅwe , zwi re ngomu zwi anḓadzwaho , zwi dovha zwa pfukiswa nga kha dziṅwe thekhinoḽodzhi . 
Dzi na maxennḓe o lindelaho u thusa vhashai vha songo badela .
Vhagudisi vha nga wana nḓila dza vhukoni dza u tikedza vhashumisani ngavho na vhagudi vha lwalaho vha ita uri tshikolo tshi vhe senthara ya fulufhelo na ndondolo kha tshitshavha . 
Izwi zwi ḓo engedza vhushaka na nyanḓano vhukati ha mashango mavhili o dzulelanaho tsini .
U vhambedza / livhanya na tshenzhemo ya ene muṋe
Khoro yo thola komiti ya zwa vhulavhelesi u itela u sengulusa muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha na u ṋekedza mushumo wa vhulavhelesi . 
Ro vhona mvusuludzo ya mveledziso ya zwidimela na mabasi Afurika Tshipembe , nga nḓila khulwane zwo itiswa nga nṱhani ha zwiwanwa zwapo .
Hu tshi khou shumiswa phimo , hu khou humbulelwa uri phimo dza zwino dzi ḓo isa phanḓa u vha hone kha ḽa matshelo . 
Khomishini i dovha hafhu ya ita khuwelelo ya uri thendelano dza vhafaramikovhe na mabindu a muvhuso na thendelano dza kushumele kha khabinete dzi ḓivhadzwe tshitshavha .
Musi hu na dzangalelo ḽa vhuvhusi ha tshumisano , maitele o dzudzanywaho maelana na themendelo ya tshumiso ya maḓi u itela ndivho ya vhuḓimvumvusi a vha o lavhelelwa . 
Mafhungo aya a tevhelaho a a ṱoḓea na khumbelo : 
Phindulo yavhuḓi nga mimakete kha u tholiwa havho zwi khwaṱhisedza fulufhelo ḽashu khavho . 
Kiḽiniki dza tshitshavha dza Ndondolo ya Mutakalo dzi ṋeaho tshumelo dza mutakalo dzo katelaho zwoṱhe dzavhuḓi , na dzi swikeleaho . 
Honeha , a hu na ṱhoḓea ya pulane ya thengo ine ya shuma sa ndaulo na ṱhumano kha mugaganyagwama nga kha shedulu dza u fhungudza . 
ḽiṋaṋedzi --- u pima zwithu nga nḓila yo fhiraho mpimo
Naho hu na uri ikonomi ya Afrika Tshipembe ndi ṱhukhusa vhukati ha mashango a BRICS , i nga kha ḓi kona u engedza nungo dzayo uri i vhuelwe u bva kha vhuraḓo . 
7.18. Khoro ya Khathululo ya Bodo ya Khanḓiso na Fiḽimu :
Mushumo uyo u ḓo iswa phanda tshifhingani tsha ' Ṅwaha Fumi wa Vhuvhili wa Mbofholowo . "
musi khumbelo yawe i tshi tendelwa .
Kha ḽiṅwe sia , u swikela u fula lwo kalulaho khunzikhunzini dza mulambo zwi tshi ambiwa nga hazwo , a hu na maḓi o vhetshelwaho thungo kha zwitshilaho ane a nga vha thuso kha tshiṅwe na tshiṅwe . 
U swika zwino , ndi zwa ndeme vhukuma uri ḽa Afrika Tshipembe ḽi bvelele kha u shandukisa phatheni ya u nwa vhukati ha vharengi . 
U gidima hu tshi monwa zwithu zwivhili zwo swaiwaho
U ḓadzisa kha nyanganyelo ya nyaluwo ya 2% nga 2015 , Pulane ya Mbuno dza Ṱahe i nga kona u ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi nga 0,8% nga tshifhinga nyana na 1% kha tshifhinga tsha vhukati u ya kha tshilapfu .
Zwi dzulela u vha thaidzo u dzudzanya nyambedzano na vhadzulapo , nga vhanga ḽa u sa vha hone ha vhadavhidzani vhukati ha vhadzulapo na muhasho . 
Ndi a tenda uri vhaṅwe vha na mbuno dzo khwaṱhaho u fhira nṋe
( b ) Mukhomishinari o nangiwaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu u tea u vha -
Khumbelo ya u
U shumisa tshifhinga tshi ḓaho
B : Tshibveledzwa tshithihi - tshibveledzwa tshilapfu tsha vhudavhidzani
Kha hei nyimele , arali zwi tshi nga konadzea , ri ḓo wana nḓila ine ya sikea u unḓa tshelede .
U thusa mukonanyi wa CBP kha u konanya hoṱhe ha kutshimbidzele kwa CBP kha masipala ;
Zwisumbi & mafhungomatsivhudzi a mutheo a u shunwa ha thandela
Tshipiḓa tsha mbuelo tshine a tsho ngo vhulungwa nga miṱa tshi shumiswa kha dziṅwe thundu na tshumelo . 
U shumisa luambo , tshitaila na ridzhisiṱa zwo teaho
Zwa zwino zwo ḓitika nga phimo ya nyaluwo ya ikonomi nga nṱhani ha vhunzhi ha bulasi ndi dza vhulimi ha u itela u ḓitshidza kha zwa bulasi . 
( 3 ) Mulayo wa Vunḓḓu u tea u sumba matshimbidzele ane ngao vhusimamilayo ha tea u khwinisa ngaho Milayotibe ya tshelede .
Ndo sumbedzisa zwa uri ndeme ya u thoma itea u ya kha vhadededzi .
Tshitshavha tshi ḓihwesa vhuḓifhinduleli ha mutakalo watsho nge tsha tshila nga kutshilele ku re na mutakalo . 
Zwikili zwa maṱhakheni zwa u tandulula thaidzo na u saukanya . 
Huṅwe u vhalelwa ho shanduka , fhedzi , u ita uri zwi lelutshele vhabebi vhane vha vha na vhana vha fhiraho muthihi . 
( a ) tshivhumbeo tsha mugaganyagwama wa lushaka , vunḓu na masipala ;
muvhala
Fhedzi , kha vhuṅwe vhupo vhunzhi ho vha buthano ḽa tshitshavha vhudzuloni ha mulayo zwe zwa thivhela mveledziso ya thivhelo ya Vharema . 
VHUDZHENELELI HA VHADZULAPO
Arali muraḓo a nga kundelwa u ḓa miṱanganoni , hu ḓo dzheniswa muṅwe vhuimoni hawe .
Muhasho zwazwino u khou shumisana na vhaṅwe vhadzhiamukovhe u bveledza sisiṱeme ya tshikepe ya u vhiga nga u tou funa kha zwikepe u mona na maḓi a phendelashango ya SA , na u ṱoḓisisa khonadzeo ya Maanḓalanga a Lushaka a Vhuimazwikepe . 
Muhasho wa Vundu na Mivhuso Yapo
Muṱangano na vhoramafhungo zwipikwa zwo dzudzanywaho u thoma zwa u ḓivhadza tshitshavha nga ha mbekanyamushumo dza muvhuso dza u shumisa . 
Komiti dza Thenda dza Muhasho dzo tikedzwaho nga ṱhoḓea ya thekhinikhala na komiti dzi re na vhuḓifhinduleli ha nḓivhadzo ya bidi na khethekanyo ya muvhambadzazwiṱuku . 
Naho zwo ralo , ho vha na u dzhiela nṱha zwauri mbekanyamaitele dza dzibannga idzi dzi khombo . 
U fhirisela maanḓa na vhuḓilangi hu hulwanesa ha vhulanguli zwi nga ṋetshedzwa fhedzi kha nyimele ine mavundu kana vhalanguli vho sumbedzisa uri vha na nungo dza u langa zwishumiswa zwa lushaka . 
U bveledza nzudzanyo dza kurengele na u langa ridzhisiṱara ya u kumedzela ya zwo vhetshelwaho thungo . 
Tsumbo , tshitshili tshine tsha dzhena madini nga nthani ha u sa kunakiswa ha madi zwi nga vhanga kholera , zwine zwa nga sia zwi tshi khou vhulaha vhathu .
Khaedu dzo livhanaho na sisiṱeme ya vhulamukanyi ha sialala ya zwino , sa zwe zwa sumbedzwa kha Ndima 5 .
Nga kha furantshaisi na khonṱhiraka , zwi a konadzea u pfukiselo khohakhombo kha sekithara dza phuraivethe hu si na u fhungudza mbuelo kha zwitshavha kana lemedza sekithara ya nnyi na nnyi . 
Haya tshifhinga tshinzhi a vha ai mafhungo a vhafumakadzi na miraḓo ya tshitshavha isa shumiho .
Mulayo u ṱoḓa maanḓalanga a ḽaiburari iṅwe a iṅwe a tshi ṋetshedza mafhungo aneo na zwiimiswa u ite u ṱolwa u ya nga ṱhoḓea ya Muṅwaleli wa Muvhuso . 
Kalekale musi ndi tshee muṱuku ndo vha ndi tshi dzula na mme anga na khotsi anga bulasini .
C Vhonani ndi tshivhingwi .
Vhulanguli ha khoro dza khantsela dzi lavhelelwa na u vhofhea u tevhela phungudzo . 
Hu na sisiṱeme dza tsukanyo ( u nyora nga manyoro o ṋukalaho na gese i dugaho ya zwibveledzamaanḓa ) dzi re hone , fhedzi dzi vhulunga tshelede fhedzi arali tshivhalo tshihulwane tsha miṱa tsho ṱumiwa . 
2.4 . Khabinethe yo ḓivhadzwa nga ha vhurangeli ha Chemicals and Waste Economy Phakisa Labs , vhune ha ḓo thoma nga Ṱhangule 2017 .
Nga iṅwe nḓila , vhathu sa muthu muṅwe na muṅwe vha na ṱhoḓea nga maanḓa nga ngomu havho . 
U bva zwenezwo , ho vha ho lavheleswa nga maanḓa kha phaṱululo na u mveledziso hafhu ya tshomedzo dza vhuongelo , khathihi na u khwaṱhisa na u bvisa zwa ndangulo kha tshiimo tsha vhukati . 
U bva kha vhuṱanzi ha ngomu ha zwigwada zwi dovha hafhu zwa konadzea u thoma ndeme ya ngomu ya tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe . 
Kha SoNA ya Fulwi 2014 , ndo ḓivhadza uri thikhedzo ya themamveledziso i ḓo ṋetshedzwa kha masipala mikene kha shango .
Khethekanyo i na vhuḓifhindulei ha u bveledza na u khwinisa Tshiṱirathedzhi tsha Tshikwama tsha muvhuso zwi ambaho hoṱhe zwi re nyadzimo na themendelo . 
Kha vha khethe mugudisi wa ngudo ane a nga thusa vhagudi nga zwa tshikolo zwine zwa vha tshipi ḓa tsha vhugudisi .
" Heṅara " ine no mona na vhudzulo ha vhathu ine ya tea u bveledzwa ndi netiweke ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Nga tshumisano ya mabindu na vhashumi , ri ḓo bveledza , nga u ṱavhanya mbekanyamaitele kha sekhithara dzine dzi sa vhe na mbekanyamaitele dza kuitele , dzi fanaho na sekhithara dza zwa migodi na dza u nakiswa ha minirala , zwirengwa , thengiso ndivho hu u tikedza mabindu maṱuku , sekhithara ya u fhaṱa , nḓowetshumo ya zwa vhutsila na mitshino , vhulimi na mveledziso ya zwibveledzwa zwa vhulimi .
U totela muṋo zwi amba mini ?
Hezwi zwi shuma sa mutheo wa u vhambedza .
U monithara vhashumi
Zwenezwo pfanelo dzi no ya thambo dzi khou ṋewa muhweleli uri a dzhie vhukando a tshi shumisa khothe yo teaho a sa shushedziwi ngauri maanḓalanga a mulayo a nga haniwa zwo kulumedzwa nga mushelamulenzhe muṅwe . 
Masheleni a Zwiimiswa zwa Nnyi na Nnyi a khou ṱoḓiwa a tshi bva kha Bannga ya Mveledziso ya Afrika Tshipembe u itela uri tshelede ye ya randelwa u shuma kha u fhaṱa khaphasithi ya zwitshavha i shumiswe kha phurogireme dza mveledziso ya zwitshavha dza muhasho washu . 
Dzitshanduko dzine dza tea u itiwa malugana na mugaganyagwama , vhashumi na dziṅwe tshomedzo u itela u khwinisa vhukoni na u shumisea ha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ;
Zwino vha ḓo lingedza u ri ṋetshedza na dzimbalombalo idzo naa ? 
Tshivhumbeo tsha fhasi tsha tshitengeledzi tsha fhasi
Ri thivhela riṋe vhaṋe kha u dzinginya muhanga , zwipikwa na zwiṅwe zwipiḓa zwine zwa ṱoḓa u dzheniswa kha mulayo wo dzinginywaho . 
TSHIPIḒA TSHA I : PFANELO DZAVHO SA MUPONDWA WA VHUTSHINYI
Sheduḽu ya tshivhalo na maṅwalo a thendara a ya nga pulane ya u fhedzisa ya thandela nahone a nga itwa nga murahu ha musi pulane yo dodombedzwaho yo no khunyeledzwa . 
Tshumiswa dza u ṅwala sa penisela , khirayoni dza mapfura , mabambiri a so ngo ṅwalelwaho a sa linganiho ( A3 , A4 , A5 ) , ruḽa , raba , 17mm / 8.5mm memobugu na vhubugwana vhu si na mitalo .
Minista vho khwaṱhisedza nzudzanyo yo ṱanḓavhuwaho ya mafhungo hune mashango mararu a fara maimo a fanaho . 
Muthu a tshi ṱoḓa tshithu u tou ḓishumela nga ene muṋe .
Zwigwada zwi ḓadza thebulu ine ya vha kha siatari ḽi tevhelaho kha bammbiri ḽa filipitshati , vho no fhedza vha vha humbele u ita Mishumo ya 2 na 3 .
Zwi tshi bva kha ṱhoḓea dza dzangano , Mbekanyamushumo ya Pfufho ya Sainthifiki ya Vho Kwame Nkrumah ya Mbumbano ya Afrika i nga elwa kha davhi ḽithihi kana o vhalaho kha iṅwe ya sekhithara idzi . 
Muṅwaleli o humbula uri a sedzuluse Mulayo woṱhe kha komiti yashu , nga maanḓa kiḽoso iyi , nahone ri ḓo dzula ro vha lavhelesa kha izwo . 
U shumisa ḓivhaipfi dzo fhambanaho
U fhindula mbudziso kha tshibveledzwa na zwa u tou vhonwa
Naho vhuongelo vhuvhili ha vundu ho ḓiita uri hu na Mbekanyamaitele ya Ndango ya u kavhiwa ya tshiofisi , a zwo ngo kona u khwaṱhisedzwa . 
- i khwathisedza mvelaphanḓa ya zwibveledzwa zwa thekinolodzhi ya nṱha .
KHETHEKANYO YA 3 : PULANE DZA MAGUDISWA NA U FUNZA U ITELWA ZWIKILI ZWA LUAMBO
Hu na zwiga zwa tsumbo ya u khwiṋisea kha ikonomi ya ḽifhasi , naho mbonalelo itshi kha ḓivha khakhathini . 
Zwenezwo-ha , tshumelo dza mirurela ya malatwa ndi inwe ya mbekanya mushumo dza u bveledza lushaka dzine dza khou tutuwedzwa nga muvhuso .
Tshivhalo ṱhanganyelo tsha tshikhala tshine tsha ṱoḓea ndi tshihulwane u fhira mavu a vhulimi oṱhe o ṱangana . 
Zwithu zwi re kha mugaganyagwama zwi nga katela :
U kunḓedza mafulufulu na kha zwiko hu u itela mveledziso yapo , nga maanḓa hu tshi shumiswa magemo a si manzhimanzhi a Masheleni a disikhiresheni e a ṋekedzwa nga muvhuso wapo ;
A hu na tshipiḓa tsha magazini iyi tshine tshi nga bveledzwa hafhu nga tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe hu si na thendelo yo tou ṅwaliwaho u bva kha muganḓisi . 
Sumbedzani nyambedzano yavhuḓi na vhalwadze , vhalavhelesi , vhaṅwe dziphurofeshinala kha zwa pfunzo na vhashumisani vha re fhasi nga maimo . 
Tshipikwa tsha tshiṱirathedzhi tshawo ndi u alusa mvelele ya u vhala na u ṅwala na u bveledza nḓowetshumo ya dzibugu i ḓo dzulaho i hone ine ya tikedza mveledziso ya ndinganelo ya nyambo dzoṱhe dza Afrika Tshipembe . 
sa dzhenelela / khakhisa vhaṅwe vha tshi kha ḓi amba
Kha lifhasi ḽa vhuḓi muthu a lwalesaho , hu si o pfumesaho u fanela u wana ndondolamutakalo khulwanesa .
U pfumbudzwa ha vhaongi , madokotela na vhaṅwe vhashumeli vha ndondolo ya mutakalo ho gonya . 
Khumbelo ya u ṅwalisa close corporation
U ṅwala nga ha tshenzhemo na zwo vhonwaho
Vha ita izwi nga u u ṱola zwitatamennde zwa masheleni zwi re hone .
KHUMBELO YA TSWIKELELO YA TSHIIMISWA TSHA MUVHUSO
Zwiko zwa maḓaka a tsimuwa zwi ṋetshedza mutheo wa nḓowetshumo dza zwibveledzwa zwa maḓaka khulwane na tshiko tshihulwane tsha mishumo ya mahayani . 
Thandela dzi katela u dzhenelela ha pharalegala kha u ṋetshedza thuso ya zwa mulayo , u thomiwa ha khothe dza miṱa , na u ṋetshedza ṱhingo dza thuso ya vhafumakadzi vho tambudzwaho khathihi na nḓisedzo ya vhupfumbudzi . 
Thendelano ya 1867 ya malugana na Tshiimo tsha Tshavhi
Sa zwo ṱaluswaho , muḓisedzi a nga ṱoḓwa uri a ṋetshedze iṅwe na iṅwe ya kana matheriala oṱhe a tevhelaho , dzinḓivhadzo , na nḓivhiso malugana na zwipiḓapere zwi magiwaho kana zwi phaḓaladzwaho nga muḓisedzi : 
Tshaka dza masiandaitwa a thimbanywa kha mishumo ya maḓi dzi a fhambana u bva kha u lwalesa u ya kha vhulwadze vhu sa fholi . 
Ngoho ndi ya uri ni a kona u vhona hune masheleni a khou ṱoḓea hone , hune na kona u i isa henefho . 
Maitele na ṱhoḓea zwo fhambana .
Kha ri ṅwale
Nga u angaredza ho vha na miṱangano ya INDABA ya 14 000 ya vhubindudzi kha maḓuvha mararu , zwi sumbedzisaho mbuelo ya ndeme ya ikonomi .
Vha nambatedze vhurifhi ha nga nṱha , ḽebuḽu ya tshibveledzwa , Ṱhanziela ya Koporasi na ṱhanziela ya ḽaborothari kha khumbelo yavho .
Sethe dzi thomaho na dzhenereitha dza phalsi dza kharenthi ya nṱha , sa dzi tevhelaho : 
Mbadelo ṱhukhu dzoṱhe dzi ḓo langiwa kha dzingu ḽa masipala . 
MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa uri vha lavhelese fiḽimu iyi ya polotiki nga ha u rathiselwa ha muṱhanngana wa miṅwaha ya 19 u bva Mamelodi , ngei vhubvaḓuvha ha Pretoria , uri a vhe Ḽizhakandila ḽa u lwela mbofholowo .
Ho itwa mbetshelwa ya tshinyalelo ya ndangulo yo engedzeaho i re na vhushaka na mveledzwa dza u tevhedza zwilinganyo zwa muvhalelano zwiswa . 
Luvhilo lwa nzhini khulwane lu ṱoḓeaho lwa nzhini ya maḓuvhano , lu engedza ṱhoḓea ya uri zwipiḓa zwa nzhini zwi tea u linganyiswa nga hune zwa konadzea . 
Vhubveledzi hapo ha veini ho dzhiiwa nga vhabveledzi vhararu vhahulwane , nahone ndivhanele khulwane ya veini i nwiwaho Mexico i kha ḓi tou ṱunḓiwa . 
Zwa migodi ndi tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme kha ikonomi ya Afrika Tshipembe .
( ii ) u farwa nga nḓila , nahone kha nyimele , dzine dza dzhiela nṱha miṅwaha yawe sa ṅwana ;
Tsha vhuraru , mulayo u konḓaho na u kalula na mulayo wa ndaela ya u unḓa , we wa phasiswa nga tshifhinga tsha uḽa muvhuso wa Rhodesia wa Vho Ian Smith , zwa zwino wo khwiniswa uri u tshimbilelane na dimokirasi na mikhwa ya pfanelo dza vhathu . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 2 : U kuvhanganya mafhungotsivhudzi a u tikedza mushumoitwa wa IDP wa 1 / 4 B Tsenguluso ya Vhupo na 1 / 5 Tsenguluso ya Kuvhetshele
5 / 6 Manweledzo a leveḽe ya tshiṱiriki a IDP dzapo
Ndangulo ya zwiko zwa madi hu do lingedzwa nga ndila dzothe uri I vhe kha levele ya fhasisa ine ya nga konadzea .
Themendelo i khwaṱhisa maele a maano a ndaulo yo ṱanganelanaho ya Afrika Tshipembe kha u tandulula u zwima kana u tswa tshugulu zwi si mulayoni na u mbambadzo ya tshugulu i si mulayoni .
ṱhanganedzo nga vhoṱhe ---- mulayo une wa ita uri pfunzo i swikelelwe nga vhoṱhe khathihi na vhaholefhali
4.10 Khabinethe i livhisa
Mbekanyamushumo dzashu dzi ḓo sedza kha u thusa vhathu u bva kha vhushai na u ḓisendeka nga ndondolo ya muvhuso u ya kha u ḓiimisa nga vhoṱhe na u sa nyeṱha ha vhone vhaṋe . 
Arali , tswikelelo i sa nga ṋetshedzwi nga kha tshivhumbeo tshine ya khou ṱoḓea i tshi nga wanala nga kha tshiṅwe tshivhumbeo , mbadelo dzi tea u vhalelwa ho sedzwa tshivhumbeo tshe muiti wa khumbelo a shumisa a tshi ita khumbelo lwa u thoma .
Muhumbulo wa u tikedza thusedzo ya vhusimamilayo ndi u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli malugana na izwi , nga u ḓisa vhudzheneli ha muthu kana madzangano hu si na dzangalelo ḽa masheleni kha nḓowetshumo . 
Vhomaḓilonga vho kungiwa na u pfumbudzwa uri vha ise phanḓa na maitele . 
Vhupulani ha mashumele vhu dovha ha khwaṱhisedza uri vhalangi vha shumisa nḓila yo tou dzudzanyiwaho kha u langa kushumele kwa muthu , nga u ṱumekanya mbekanyamushumo na zwibveledzwa kha mveledziso ya pulane ya mushumo ya muthu kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe . 
Zwa u bwa na u ita fandisheni zwo no khunyeledzwa na uri mushumo wa u fhaṱa u khou bvela phanḓa . 
A hu na vhuṱanzi ha u khunyeledza nga ṱhaluso nnzhi uri mianganyelo ya BS yo vha yo tendelwa kha vhege dza rathi fhedzi phanḓa ha u rumelwa ha mugaganyagwama wa muvhuso . 
Arali zwa konadzea , ndambedzo ya miṅwe miṅwaha ya rathi i ḓo wanala . 
Kha vha lange maitele a u pulana mbueledzo ya mavu maṋu , vha shele mulenzhe kha ṱhogomelo ya tshiṱoko tsha mavu maṋu na u bveledzise nyendedzi dza ndangulo ya mavu maṋu oṱhe a vhueledzwaho . 
' 23A Zwiṅwe zwi bveledzaho u fhelelwa nga u vha muraḓḓo wa vhusimamilayo
Maḓimalaṱwa a nga shululwa hu tshi shumiswa ṱhoho ya giravithi , arali i hone , kana nga u shumisa ṱhoho ya phuresha i no shumisa bommbo . 
2.4 . Khabinethe yo themendela u farwa ha Federesheni ya Dzitshakatshaka ya Madzangano a Ḽaiburari na Zwiimiswa kha Khongiresi ya Ṅwaha nga Ṅwaha ya Mafhungo a Ḽaiburari ya Ḽifhasi ngei Kapa ubva dzi 15 u swika dzi 21 Ṱhangule 2015 fhasi ha thero " Tshanduko kha Dziḽaiburari : Tswikelelo , Mveledziso na Tshanduko ya Vhubveledzisi " .
Sa tsumbo , mbulungo ya tshelede Afurika Tshipembe i kha tshiimo tsha fhasi nga maanḓa nahone ḽo ḓitika nga ndaka ya mashango a nnḓa u lambedza vhubindudzi haḽo .
Sa vha Gwama ḽa Kapa Vhukovhela , ri na mushumo wa ndeme une ra tea u u ita kha u khwaṱhisedza uri mugaganyagwama wa Vundu ḽashu wo phaḓaladzwa na u lavheleswa nga nḓila ine ya tikedza izwi . 
u ṅwaliswa hu sa ḓo fhiriselwa kha muṅwe muthu
Mushumo u khou ya phanḓa wa u wana ṱhoḍea dza ndambedzo kha u fhaṱulula na mbuedzedzo zwi tshi tevhela tshinyalelo ya miḓalo ngei Kapa Vhukovhela , KwaZulu-Natal , Limpopo na Mpumalanga . 
Foramu ya Tshiṱiriki i nga kuvhanganya masheleni a zwiitei zwa zwikololoni kha vhuimo ha tshiṱiriki
O kopolola ndaela .
_ A u phurosesa nama na khovhe
Thendelo dza zwoṱhe kana dzi si dza zwoṱhe dza vhureakhovhe dzi bviswa kha sekhithara dzo khethwaho nga DEA&T zwi tshi ya nga Tshivhalo tsha zwine zwa nga Fashwa , kana Total Allowable Catch or Effort tshine tsha tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango .
U pulana hu itwa maḓuvhani a 6 wadini , hu tshi katelwa na mushumo wa u lugisela u no itwa na komiti ya wadi , khathihi na u dzudzanya maṅwalwa .
U ṋetshedzwa ha mishumo kha mbadelo dzo livhaho dza matheriala na ḽimaga zwi fhira mbadelo . 
12.4 U khwinisa u shela mulenzhe ha tshitshavha kha maitele a u tandulula dziphambano
Fhedzi phoḽisi dzi langaho kunekedzele kwa ṱho ḓea dza tshumelo ya mabunga na u bviswa ha malaṱwa a dzi athu u fhedziswa nga sekithara ya mihasho yo teaho ya Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka , na Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango .
Ndi vhugai tshelede ya vhunḓi ine ya fanela u badelwa ?
Ahuna maimele a songo ḓoweleaho are hone ane a khwaṱhisedza u ṱutshelwa u bva kha mulayo uyu na uri ahuna tshiitisi tsha u tendela khaṱhulo fhedzi maelana na dzimbadelo . 
Maḽori mahulwane : Zwiṅwe zwipiḓa zwo tewa nga u badela muingamutengo wa mukaṋoni na masalela o tendelwaho nga fhasi ha luafhulelo lwo fhelelaho lwa muingamutengo wa mukaṋoni . 
Ri ṱoḓa u vha na shango ḽine dzimiḽioni dza maAfurika Tshipembe vha vha vha na zwikhala zwa mishumo ya vhuḓi , ine ya vha na themamveledziso ya musalauno na ikonomi ya vhuḓi hune ndinganyelo ya vhutshilo ya vha ya nnṱha .
U kona u kala kushumele kwa thandela zwavhuḓi , hu fanela u vha na tshaka tharu dza zwisumbi :
A tho ngo ṱalusa ṱhahelelo ifhio na ifhio ya ndeme kha ndangulo ya ngomu . 
O isa phanḓa nga u amba uri mufariwa o wana thuso ya dzilafho ḽa mushonga . 
Zwine nda fanela u ita
f ) Vho Dokotela Khangelani Zuma ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Arali tshiendedzi tshi tshi ṱoḓa ḽaisentsi ya phurofeshinaḽa , mureili a re na ḽaisentsi u fanela u vha a na ḽaisentsi ya phurofeshinaḽa .
Vha ḓo humbelwa u ṅwala ṱhalutshedzo pfufhi ya oraḽa nga ha fhethu kana muthu ( zwine zwa ḓo ṱumekanya tshiṱori ) kana u ṅwala mafhungo nga muanewa kha tshiṱori .
U ḓivha ndi huṱuku nga ha ṱhoḓea ya ndaulo ya malaṱwa i shumaho zwavhuḓi kha zwitshavha zwo tsitsikanesaho , zwine miholo yazwo ndi ya fhasi . 
SIA ḼA LUSHAKA
Miraḓo nga muthihi ya Dzangano ḽa Vhashumisi vha Maḓi a vha tei u redzhisiṱara kushumisele kwavho sa muthu muthihi kha maḓi ane o wanala u bva kha sisiṱeme ya khovhekanyo ine ya langwa nga dzangano . 
U topola zwigwada zwa kutshilele , zwigwada zwi sa koni u ḓipilela na vhaṋetshedzi vha tshumelo
( 3 ) Nangwe ho vha na u fheliswa ha Mulayotewa wo fhiraho , Muengedzo wa 2 wa uyo Mulayotewa sa zwe wa khwiniswa nga Muengedzo wa A wa uyu Muengedzo i ḓḓo shuma -
SMME dzi ḓo vhuya dza tikedzwa naa ?
Kuṱoho kuthihi ku khou thamukana nṱha ha mmbete .
ḽinakisedzi ---- u amba zwithu zwine zwa nga vhaisa nga nḓila ya u zwi nakisa
U shumisa nganetshelo ya muthu wa u thoma
Nomboro ya 1 no itelwa yone .
Ndaulo ya Kushumele
Ri tenda uri hezwi zwi ḓo fhungudza muhwalo wa zwiwo zwa nyimele dzine muvhuso wa ambelwa ṱhoḓisiso dza vhulwadze dzi si dzone , ndayamushonga dzo khakheaho nz . 
Zwi sedzwaho zwa ndeme kha tsheo iṅwe na iṅwe ya u shandukisa nyimele ya poḽotiki ya zwino hu tea u vha : 
( b ) u londiwa nga muṱa kana vhabebi , kana ndondolo iṅwe yo teaho arali o bviswa kha muṱa ;
Tsumbadwadze dzo ṋaṋaho dzi vhonalaho arali ḽeveḽe dza swigiri malofhani dza dzula dzi nṱha tshifhinga tshilapfu ndi u kundelwa u fema , dzungu wo ima , u ondesa , nḓanḓo , u dzidzivhala kana khoma .
Nga nṱhani ha tshanduko ya sisiṱeme dza kuṱalutshedzele na kuvhigele , gavhelo ḽiswa ḽa masheleni ḽo tiwa . 
U isa phanḓa na u vha na masia mavhili kha Mulayotibe muthihi na zwone zwi ita uri vhe na thaidzo dza kuitele kwa ndayotewa hu tshi phasisiwa mulayo , sa u dzima mulilo na zwone ndi mushumo wa muvhuso wa vundu na wapo . 
U ṱuṱuwedza
Iḽi ḽiṅwalo ḽi na ndivho , maga ane a tea u tevhedzelwa na zwithu zwo teaho zwine zwa tshimbilelana na tsedzuluso yeneyo , zwo talatadziwaho maelana na mahumbulwa o ṋetshedzwaho kha Khabinete Lekgotla nga Fulwana 2004 na mahumbulwa a Phuresidennde Vho Thabo Mbeki , kha muṱangano wa JCPS wa ḽa 12 Ṱhangule 2004 .
Hune vhathu vha si shele mulenzhe nga huhulu kha ndangulo na kushumele kwa ḓuvha na ḓuvha na u sa shumisa ndangulo kha mabindu u lingana na tshikalo tsha vhuṋe tshavho , mikovhe ya vhuṋe i nga si itelwe mbilo . 
3.7 . Khabinethe i ṱanganedza tsheo yo dzhiwaho nga Bodo ya Mikano ya Masipala u vha ṋemuṱa wa muṱangano nga ha Khwiniso ya Tshikhala na Mikano nga dzi 23 na dzi 24 Fulwi 2016 .
Zwi ḓo thusa vhathu uri vha bindudze kha pfunzo ya vhana vhavho , u khwinisa miḓi yavho na u langa khombo dza vhutshilo .
U ṅwala e eṱhe
U shumisa zwiṱalusi zwa muteo zwa u ola/ dizaina , sa mivhala na saizi dzo fhambanaho kana tshaka dza khanḓiso ( fonto ) U ṅwala mafhungo
Ngauralo , u linga vhubvo hu itiwa u sedzulusa khonadzeo ya u fhungudza phosho kana maga a u langa , kana u ela mvelele dzao hune a vha o no thoma u shumiswa kana u bveledzwa . 
Vhaṅwe vha vhathu muṱanganoni vha sumbedza u sa fushea nga ha nḓivhadzo ya tshifhinga tshipfufhi ya muṱangano na tshifhinga tsha hone saizwi vhathu vhanzhi vha tshi ḓo vha vhe mishumoni .
U ṱolwa ha mishumo yo tewaho na khethekanyo nga nḓila ya u saukanya mutengo na u thomiwa ha zwisumbi zwi shumaho . 
Kudzudzanyele kwo dzinginywaho kwa Senthara ya Mafhungo a Malaṱwa na zwi re ngomu ha Senthara zwo nambatedzwa kha Tshiengedzwa C. 
Kupfesesele kwa khwiṋe kwa izwi ku ṱoḓa hafhu pfananyo , tshumisano na vhudavhidzani . 
u linga ha muteo ( baseline assessment ) - u linga ha mathomoni ha u ṱoḓou ḓivha zwine vhagudiswa vha zwi ḓivha
Vha ḓo fanela u ḓadza fomo ya thungo ya tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha tshikambi tsha vhuhulwane , tshivhumbeo , dzina na ḽebuḽu ya boḓelo yo fhambanaho .
11.8.1 Miraḓo ya Phanele i fanela u :
Muṱangano wo ḓo sedzesa kha dzina , zwipikwa , zwiṱirakitsha , tshivhumbeo na zwiko zwa Dzangano . 
Ho sedzwa dizaini ya tshivhumbeo tsha fhethu ha mushululo lwanzheni malugana na maanḓa e a ṱanganiwa nao nga tshifhinga tsha mushumo wa u dzhenisa , dziṅwe ḽoudu , u fana na u bva kha tshileme tsha zwo vhuedzedza ho hafhu kana u gonya ha thempheretsha musi i tshi khou shuma hu ḓo vha huṱuku u ya nga u fhambana . 
U humbulela ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho nga u sedza zwipiḓa zwo a vhumbaho
Sa Muofisiri wa Muvhalelano , ndi tikedza tshoṱhe mugaganyagwama nahone ndi ḓo khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli na ndaulo yavhuḓi . 
Tshipitshi tshi so ngo lugiselwaho
U thetshelesa mafhungo a re kha phosiṱara
Vhupo uhu vhu tsireledza zwivhumbi zwa zwihanyi zwa ndeme vhukuma kana zwo khetheaho nahone hu vhonala hu tshi nga a hu na khonadzeo ya u wanulula nga nḓila ya ndingedzo dza mbueledzo . 
Ndiliso dzo itwa kha mushumi wa ndeme wa ndangulo , hu tshi katelwa miraḓo yavho ya muṱa vho teaho , na vhone vho katelwa kha notsi . 
Koporasi yo dzhia mbekanyamaitele dza vhubindudzi dzine dza fhungudza vhukwamani u ya kha tshiimiswa kana tshigwada tsha zwiimiswa . 
Muṱolambalelano muhulwane u sedzulusa na u vhiga nga ha zwibviswa . 
Mpfu dza vhaendanganayo dzibadani dzi ita phesenthe ya nṱha ya mpfu dzoṱhe dza dzibadani . 
ḽimudi na thounu
Hezwi zwi ḓo shela mulenzhe kha uri zwigwada zwi ṱanganedza hani muhumbulo wa " Mveledziso ya zwa Makwevho kha Phendelashango " sa nḓila ya Ndangulo ya Zwishumiswa zwa Lwanzheni zwi Bvelaho Phanḓa hu sina u Tshinyadza .
Uri zwi bvele phanḓa na u langea , Muvhuso u ḓo thoma vhufarani ha tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya zwikili na mashango ane ra ḓo vha ri tshi khou shumisana nao kha Mbekanyamushumo ya u Fhaṱa Muḓagasi , ngeno u tshi ḓo dovha wa bveledza zwikili zwapo .
U bvelela na u kundelwa kha u fhindula khombo ndi zwone zwine zwi dzulela u vha mvelelo dza vhukoni ha dzangano kha khumbelo dza ndayo dza ndangulo ya khombo na u ṱalifha haḽo kha u ḓidzudzanyela vhupo hu shandukaho . 
Kha vha ri ndi ambe nga ha maṅwe mafhungo ane nda humbula uri ndi a ndeme a bvaho kha muvhigo uyu . 
Sa zwe ra vha ro khethekanywa , vho ri funḓedza u matsha na uri ro dovha hafhu ra ṋewa na vhugudisi ha mutheo . 
MULANGADZULO : Muhulisei Vho Malema , A thi humbuli uri vha khou ḓo amba zwiṅwe zwe zwa si katelwe kha zwe nda amba zwone .
sumbedzwa kha nyolo .
Maitele a u engedza fulufulu ḽa nga ngomu a vhidzwa u pfi u fhisa ngeno maitele a u fhungudza fulufulu ḽa nga ngomu a tshi vhidzwa u pfi u fholisa . 
Nga fhasi ha tshipiḓa tsha 5 tsha PAJA , miraḓo i re na dzanganlelo i na maḓuvha a 90 a u humbela zwiitisi zwo tou ṅwaliwaho zwa tsheo iyo , zwiitisi zwi fanela u ṋetshedzwa hu sa athu fhela maḓuvha a 90 musi ho wanala khumbelo .
Zwo iteaho ṅwaha wo fhelaho zwi sumbedza milingo ya ikonomi i sa dzhenelelwi nga muvhuso , hune sisiṱeme dza zwa masheleni dza tendelwa u shuma dzi sa lavheleswi na u langulwa . 
U buletsheza vhushaka ha vhuimo ha tshithu tshithihi na tshiṅwe , tsumbo : nṱha ha , phanḓa ha , murahu , tshamonde , tshauḽa , nṱha , fhasi , tsini na .
Themamveledziso dzoṱhe dzi fha tswikelo ya zwikhala zwi re hone na u thusa u sika zwiṅwe zwiswa . 
Ndi riṋe vhe ra dzhia dziṅwe tsheo dza poḽotiki dzine dza , nga ngoho , dzi na ṱhuṱhuwedzo kha mmbi . 
Thendelano kha zwa mashumele nga vhaofisiri vhaulwane dzi tea u katela u livhiswa lwo khetheaho kha vhuḓifhinduleli havho u itela u thomiwa ha ndangulo ya khombo kha muhasho na pulane dza u thivhela vhufhura . 
Izwi zwi ḓo tevhelwa nga ḓikita ḽa muzika wa Ḓuvha ḽa Afurika Zwifhatoni zwa Mbumbano ( Union Buildings ) nga dzi 25 Shundunthule 2013 .
U ṋea zwiitisi zwa nyito yo itwaho nga vhaanewa / vhabvumbedzwa
Muvhuso u fanela u ḓadza zwikhala zwoṱhe zwa mishumo zwi si na vhathu hone zwi tshi khou badelwa .
U ṱunḓa khovhe u bva nnḓa dzi ngaho khovhe dza maḓini , vha tshi itela zwa u bindudza , vha tea u ita khumbelo ya phemithi kha Muhasho wa Vhulimi , Vhusimamiri na Vhureakhovhe .
Hu tea u itwa ndingo dza u tou thoma dza khoḽesiṱirolo musi hu tshi tumbulwa u pfi vha na vhulwadze ha swigiri ha kona u dzulelwa u itwa dziṅwe nga murahu .
Tsedzuluso ya mazhendedzi a lushaka a u lwa na vhuyaḓa . 
Milayo na rothini tshikoloni Ṱhoho : Ngomu kiḽasini - Awara 2
2.2 . U bvisiwa ha Mbalombalo ya Vhugevhenga ya Ṅwaha nga Ṅwaha ya Lushaka ya 2015 / 16 , ine i swikiwa khayo u bva kha datha ya vhugevhenga vhune ha vhigiwa zwiṱitshini na wone wo themendelwa nahone u ḓo anḓadziwa nga ḽa 2 Khubvumedzi 2016 .
B U katelwa ha ṱhoḓisiso kha mbekanyamushumo dza Khomishini ya Afrika Tshipembeya Mvusuludzo ya Mulayo ( SALRC )
Phalamennde yashu ya dimokirasi i na ḓivhazwakale ya u ḓihudza ya vhuimeli ha vhafumakadzi .
Kha nyimele ine maraga dza lingana , thengophikhisano i ḓo avhelwa mudzheneli wa thengophikhisano o wanaho tshivhala tsha nṱhesa tsha maraga kha zwipikwa zwo tiwaho . 
Makumedzwa u itela u sengulusa a ḓo elwa ho sedzwa maitele a tevhelaho : 
Miraḓo iyo ya tshumelo dza tsireledzo vhane vha bvela phanḓa na u ḓidzhenisa kha dzikhakhathi na zwiito zwa vhugevhenga , vha fanela u ṋewa ndaela ya u ima na zwenezwo kha zwiito izwo . 
Kupulanele kune kwa si vhe kwa musi muthihi fhedzi , ku vhe kwa kutshimbidzele kwa zwino na lini na lini , ku na tshumiso , M&E na u ṱolwa ha ṅwaha nga ṅwaha ;
Ṱhalutshedzo dza maipfi : homonimi , phoḽisemi , thai , mirero , maidioma
Ndo vhala heyi khumbelo nahone ndi khou tikedza heyi khumbelo ya zwa masheleni . 
Tshipiḓa tsha u Renga nga u Funa tsho Ḓoweleaho tsha Garaṱa dza u kora tsho sedza kha amba nga ha mafhungo a ndeme a monaho na zwikhala zwa vhaṋetshedzi uitela mbilahelo dza zwa vhubindudzi kha BEE , u vha kha u tshimbidza Vhubindudzi Huṱuku na Vhubindudzi Huṱuku ho Bviswaho khathihi na vhubindudzi vhu langwaho nga vharema . 
Afurika Tshipembe ḽi khou dzhia vhuḓivhufhinduleli .
Zwo katelwa na u sumbedziswa nga u ralo kha maitele a ndeme ya maḓi o ṋekedzwaho u itela thimbanywa dziṅwe na dziṅwe . 
( c ) vhathu vhavhili vho nangiwaho , nga murahu ha vhukwamani na muvhuso wapo wo dzudzanyeaho vha tshi bva kha mutevhe wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa maitele o randelwaho kha mulayo wa lushaka , na
Ri zwi dzhia sa mathomela a muangarambo wa Afurika Tshipembe wa u lwa na khaedu ya mutsiko wa ikonomi ya shango ḽoṱhe , zwe zwa ombedzelwa nga muvhuso , vhashumi na vhubindudzi nga Luhuhi ṅwaha uno .
MVELELO YA U GUDA YA 4 : U ṅwala 5 . Ṅwalani mafhungo maṱanu nga ha tshifuwo tsha hayani tshine na tama u vha natsho .
KUSHUMELE KWA TSWIKELELO NA U KOVHEKANA MBUELO - U KHWAṰHISEDZA VHAFARAMIKOVHE U ITELA U SHUMISWA KHA MBAMBADZO HA PELARGONIUM SIDOIDES
Sa zwe zwa sumbedziswa kha makumedzwa a mathomo ashu kha Phanele ya Dziminista , ri tenda uri ndi zwa vhuṱhogwa uri zwikaṱudzi na ṱhoḓea zwi shumiswe fhedzi kha khamphani dzi re na dzangalelo ḽa tshitshavha na dzi re kha mutevhe dza muelo u pfadzaho hu si kha zwiimiswa zwoṱhe . 
Thendelo ya u rumelwa u shuma hu ṅwe nga khamphani yau i ṋewa mubhann ḓa ane a khou rumelwa nga khamphani yawe u ḓa u shuma kha i ṅwe ya matavhi ayo Afrika Tshipembe .
8 . Naa u shela mulenzhe kha maitele / mbekanyamushumo a/ ya vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma / zwi khwaṱhisedza uri mukhakhi u ḓo vhofhololwa nga u ṱavhanya u ya nga paroli ?
Kha khethekanyo ya u fhedzisela ya bambiri masimulo maṋa a tshiṱirathedzhi tshine tsha vha na ndaulo kha maitele a khwinifhadzo ya khwaḽithi kha dzhango yo ombedzelwa . 
Ṅwedzi wa Vhaswa u ḓo rwelwa ṱari nga ḽa 1 Fulwi 2016 fhasi ha thero " Vhaswa vha isa Afrika Tshipembe phanḓa " ngei Tshihumbudzoni tsha Hector Petersen , Soweto nga Minisita ofisini ya Muphuresidennde , Vho Jeff Radebe .
Dzi ḓo ṋetshedzwa nga Luisimane .
Hu ḓo vha na u swikelelea hu sa ḓuri nahone tshifhinga tshoṱhe ha vhulamukanyi nga vhoṱhe . 
1.17 vha ḓo humbela uri vha vhone khothe phanḓa ha musi mulandu u tshi thoma uri vha kone u ḓivha nga ha zwishumiswa zwa khothe , u itela uri vha vhe na nḓivho ya zwine vha tea u zwi lavhelela musi vha tshi ṋea vhuṱanzi ;
Kha hu tshimbilaho vhaendangaṋayo , ṋetshedzani zwikhala zwa u awela na u homolowa fhethu hune zwithu zwa itwa lwa tshihaḓu . 
Tsha u fhedzisela , u rengisela vhana halwa a zwo ngo tendelwa nga mulayo une wa dovha wa amba nga ha thaidzo dza ikonomi na matshilisano dzo ambiwaho kha mbekanyamaitele . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala na u pfesesa nga nḓila yo teaho : u sikena
U swika zwino , naho zwo ralo , a hu na dathabeisi ya mutshinyo uyo yo no thomiwaho . 
Bannga dza vhuvhambadzi dzi khou langa sekhithara ya zwamasheleni . 
Tshipiḓa tsha infḽesheni ya khohakhombo ya phimo ya nyingapfuma tshi fhungudzwa nga u ṱoḓisisa mutengo wa ndeme kha bondo dzi re na vhuṱumani na infḽesheni . 
U ḓivha na u amba nga ha ndivho na mulaedza kha tshibveledza tshi vhonalaho tshi sumbedzaho vhushaka , tsumbo , mapa wa muhumbulo , dayagiramu , tshati ya phai , mapa , pulane
Ri humbela uri vha ḓiḓivhadze .
U vhekanya maṱaluli nga tshaka dzao
Tshaka dza vhaendelamashango vho fhambanaho , mihumbulo yavho mihulwane ya u enda khathihi na zwine vha zwi funesa zwi tea u ḓivhea . 
Mbekanyamushumo dza zwitshavha ndi davhi ḽine mbekanyamushumo dzoṱhe dzo sedzaho kha tshitshavha dza itwa hone . 
( b ) Muphuresidennde a nga vhea vhathu u bva kha uyu mutevhe , nahone u tea u eletshedza Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli o sumbedza zwiitisi , arali muṅwe kana vhaṅwe vhathu vha re kha mutevhe vha songo tendiwa , na musi hu tshi tea u vha na vhaṅwe vhane vha tea u nangiwa .
U pfananya mbekanyamushumo ya nyito ya u thoma u shumisa Tshiṱirathedzhi tsha Vhuongi tsha Vhugudisi ha Pfunzo ya Vhuongi na Nḓowelo . 
Ri lumelisa vhoṱhe vhane vha khou vhona khasho vhe mahayani avho na kha dzi senthara dza u vhona dza GCIS u mona na shango , hu tshi katelwa avho vha re Khayelitsha , Nyanga na Gugulethu fhano kha Ḓorobo ya Kapa .
4.5 Khabinethe i dzhiela nṱha uri Buthano Guṱe ḽa UN ḽa Miṱangano ya Misi ya vhu70 ( UNGA 70 ) ḽi ḓo thoma nga dzi 15 Khubvumedzi 2015 ngei Ofisini Khulwane dza UN ngei New York .
U ṋekedza ḽikumedzwa ( mosheni ) na u ḽi imelela
Ri lingedza u sika nyimele yo teaho uri ri kone u swikelela bono ḽashu , kha zwa nḓisedzo ya tshumelo dza maimo a nṱha nahone dzine dza konadzea lwa tshifhinga tshilapfu , kha zwitshavha zwashu . 
Afrika Tshipembe ḽi khou isa phanḓa na u vha na mvelaphanḓa kha u lwa na HIV na AIDS , nge ḽa engedza mbekanyamushumo ya shango ya u alafha HIV , hune vhathu vha fhiraho miḽioni tharu vha vha kha nyalafho ya athiriṱhirovairala , na u isa phanḓa na u fhungudza u pfukela ha vhulwadze ubva kha mme uya kha ṅwana na u rekhoda khwinifhadzo ya zwisumbi zwa lufhia .
Tshati ya u thusa ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe
Nzulele edzi dzi kwama vhuḓifari vhu ṱoḓaho mutakalo , u tevhedza tsivhudzo ya ndondolo ya mutakalo na u phalala nga ndondolo ya vhuṋe . 
Kha nyimele idzi dzoṱhe Maanḓalanga a nga balelwa u ita maanḓa ao a zwa ndangulo o vhewaho kha Mulayo , u ya kha u dzhia sia ha ndivho dzo vhewaho afho . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ita ṱhoḓisiso dza u sa kuna huhulwane kana u sa mela ha lushaka lwa mbeu , kha vha kwamane na Vhutshimbidzi ha Tshumelo ya U linga ( DIS ) kha Muhasho wa Vhulimo , Maḓaka na Vhufuwakhovhe uri vha ite ndingo ya mbeu .
-- U shumisa pfufhifhadzo
Zwiṱatamennde zwa ṅwaha zwa masheleni a zwo ngo ṋetshedzwa kha Komiti ya Mbalelano uri zwi lavheleswe u fhelela hazwo , zwi tshi tevhelelana na mafhungo a ḓivhea kha miraḓo ya Komiti ya Mbalelano na u tevhedzwa ha mbekanyamaitele dza mbalelano na ndayo phanḓa ha maswikiswa avho kha Muṱolambalelano Muhulwane . 
Mugivhela wo fhelaho , musi Hulisani o no adza mmbete , na u ambara , o mbo ḓi gidimela tshiṱangani.Mme awe vho vha vha tshi khou bika vhuragane , vha humbela Hulisani uri a vhekanye ṱafula .
Maga a u lulamisa a ṱoḓa tshumisano u bva kha vhashelamulenzhe vhahulwane vhoṱhe nga ngomu ha CJS na u vhumba tshipiḓa tsha pulane ya masia a sumbe ya tsedzuluso ya CJS . 
U vha tshipiḓa tsha thevhekano iyi ya mupo ya zwithu zwi a vha vhofholola kha u tsikeledzwa nga thekhinoḽodzhi na pfanapheledzo ine thekhinoḽodzhi iyi ya dzhenisa khavho . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo u shumiwa nadzo .
Ndi ngazwo ri tshi dzula ro dzhiela nzhele mushumo uyu wa ndeme nga maanḓa wa u thoma Vhudzulo ha Vhathu ho Ṱanganelaho na u Fhaṱa Zwitshavha Zwithihi . 
Musi vha tshi shumisa Netscape sa browser yavho
U ṅwala na U ṋekedza
Vhalanguli a vho ngo tea u vha fhasi ha vhahili .
Mulayotibe u livhanya theo ya milayo ya Afrika Tshipembe na zwipikwa zwo teaho na zwitandadi u itela u tshimbidza mbambadzo ya dzitshakha yo tsireledzeaho nahone kwao u itela u tsireledza mbambadzo ya tshiṱangani na ya dzitshakha kha zwimela na zwibveledzwa zwa zwimela .
Ri fanela u fhungudza masheleni a zwa vhulangi , u tinya zwa u dovholola na u isa zwishumiswa zwinzhi kha mabindu maṱuku .
9.2 . Vhudavhidzani ha tshiofisi ha nga ngomu na zwiṅwe zwigwada zwa vhuraru
Kha khuvhangano ya Khabinethe ( Lekgotla ) ya Phando , ro dzhia tsheo ya u dovha u sedzulusa ha vhuati , ri tshi sedza mvelaphanḓa ya u bva 2009 u swika zwino vhudzuloni ha tsedzuluso ya ṅwaha nga ṅwaha .
Kḽorini ya eḽementhaḽa kanzhi i a dzumbama nahone a i dzhielwi nṱha kanzhi . 
( a ) hayo mafhungo a tshi nga langulwa nga nḓḓila yo dziaho henefho ; na
Hu dzhielwe nṱha zwi tevhelaho musi hu tshi dizainiwa khungedzelo :
Vha rumele zwi tevhelaho kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi :
Nḓila i na zwithithisi zwi sa konḓi sa , u fhufha , u gidima , u posa , u ṋamela nz .
FULAGA YA LUSHAKA
Zwino ndi khou ...
Fhethu afha ho tea tshoṱhe uri hu nga itwa vhupo ha vhudzulo ha ḓoroboni ho ṱanganelaho ha vhukuma lukomboni lwa tshiṱiriki tsha mabindu . 
I na iṅwe ya elementhe dzi tevhelaho : 
Mveledziso ya themamveledziso , nga maanḓa ya resituwarenthi na holo ya khoniferentsi miḓanani , yo fhela . 
U ṅwala maipfi nga u shumisa mibvumo ya maḽeḓere ye ya gudiwa
U shuma na / nga mafhungo : Tshipitshi ; tshaka dza mafhungo ; tshivhumbeo tsha fhungo ; Mambwaita na mambwaitwa ; zwifhinga ; tshaka dza pharagirafu .
Naho mbuelo dza thandela dza ndingo ho sedzwa u ita ndingo ya mihumbulo miswa dzi si nnzhi nga tswikelelo ṱhukhu ya masheleni , hezwi zwi nga vhetshelwa thungo nga masiandaitwa a si a vhuḓi kha dzindingo dzine dza sa khou dovhololwa , sa : 
Ho sedzwa mbilaelo dza ndayotewa kha u dovholola ha maanḓa a mulayo vhukati ha muvhuso wa vundu na wa lushaka , mulayotibe wa zwikambi wo fhiriselwa kha Khothe ya Ndayotewa nga vhe vha vha vhe Muphuresidennde wa Afrika Tshipembe . 
Musi khumbelo yo no shumiwa , hu ḓo rumelwa nḓivhadzo kha e-mail ye vha ṋekedza yone .
Mulanguli wa tshumelo dza tshitshavha u na vhuḓifhinduleli ha mishumo yoṱhe i elanaho na mveledziso ya tshitshavaha na mveledziso ya zwiimiswa zwa tshitshavha . 
1.4. Nyambedzano dza miholo vhukati ha migodi ya pulatinamu na Dzangano la Vhashumi vha Migodini na Mbumbano ya Vhashumi vha Dzikhonṱhiraka ( AMCU ) i khou konanywa nga CCMA .
Tshumelo ya vhulwadze ha muhumbulo ya tshitshavha yo fhelelaho i khou langwa nga maanḓalanga a zwa mutakalo shango ḽoṱhe . 
Vhuṋe - Zwitshavha zwi nga fhambana nga vhubvo , vhurereli , vhudzulo vhune vha bva khaho , zwine zwa nga ḓisa khuḓano .
O dzinginya lwavhuḓi zwauri aphiḽi i phumulwe . 
Vha ita lini khumbelo ya nomboro ya thendelo u thoma ?
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe uri vha shumise ṅwedzi uyu kha u swikelelana sa shango , vhunga shango ḽi tshi khou isa phanḓa na u shumisana kha u fhaṱa lushaka lu bvelelaho .
O ṱuṱuwedza vhurumelwa u ṱoḓa mafhungo nga ha mafhungo a zwa mupo na u ḓikumedzela kha u kovhelana na vhaṅwe . 
Vhupo ha u vhulunga vhu fanela u tshimbilelana na ndaulo na milayo yapo yo teaho nahone hu fanela u itwa mbetshelwa yo linganaho ya u bveledza ho humbulelwaho . 
Naho hu na uri hu na ṱhahalelo ya data ho ambiwaho afho nṱha , ngudo dzo kona u sumbedza dzema kha tshivhalo tsha mupfulutshelo na mupfuluwo , dzema kha tshivhalo tsha mupfulutshelo na mupfuluwo vhukati ha dziphurofeshinala na dziphurofeshinala dzi sa athu fhelelaho . 
Ngauralo , maano o sedza kha u khwaṱhisa nḓila dzi re hone na u sika nḓila ntswa u itela mveledziso ntswa dza ndeme . 
Vhunzhi hadzo hu na milaedza ya tshipentshela .
Mutevhe wa vhatholi avha u a wanala kha Milayo ya Tshikimu sa Anekidzha A.
4.6 Khabinethe yo tendela u tholiwa ha Vhalanguli vhane vha sa Shume Hone kha Bodo ya Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika ( DBSA ) .
Tshifhinga tshi humbelwaho tshi fhira tshifhinga tshilapfusa tshine vha nga ṋekedzwa kha khethekanyo yavho ya muthelo .
Ndi khou livhuwa mihumbulo yavho . 
Milingo na tsaukanyo zwa u shuma na u eḓana ha sisiteme ya ndangulo ya ngomu na mashumele avhuḓi . 
( 1 ) Arali hu na phambano vhukati ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka na ya mbetshelo dza mulayotewa wa vunḓu , malugana na -
Mbekanyamushuo iyi ndi tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya ri Humela murahu kha he ra Thoma hone tsho rangwaho phanḓa nga Muvhuso wa Vundu , hune Mimasipala ya khou lavhelelwa u sedzesa kha thandela dza ndeme dza nḓisedzo ya tshumelo . 
( g ) U vhiga kha Minisiṱa nga ṅwaha maelana na mushumo kha ṅwaha wo fhelaho , muvhigo uyo u fanela u katela tsenguluso ya kushumele ya tshiimisa tsha masheleni tshiṅwe na tshiṅwe kha u tevhedzela zwiteṅwa zwa Mulayo ; na
Fomethe i re yone
Vhupo vhu tevhetshedza fhethu ha mushumo ho fhambanaho ha masipala nga fhasi ha zwiimiswa zwo fhambanaho , u tou fana na muvhuso wa vundu na sekithara ya phuraivethe , na u ḓivhadza mishumo yo fhambanaho kha vhuimo ha vhupuḽani , mveledziso na u tshila . 
Phimo ya maitele ndi tshivhalo , ine ya ṅwalwa sa , hu na khumbulelo ine ya nga sokou ḓiswa tsini kha vhoṱhe vho nangiwaho lune ya nga vha tsini na , fhedzi ya sa lingane na . 
Tshi dzula vhathu vha no swika 90 000 lune vhathu vhanzhi vha nga ṱalela bola na ragibii henengei .
Khoudu ya Vhuḓifari i vhona uri mushumi muṅwe na muṅwe u ita mushumo wa Muhasho wa Tshumelo ya Ndulamiso hu na tshipikwa tshithihi muhumbuloni musi hu tshi khou itwa zwa maitele a mbuedzedzo vhathuni na u vha na uri hu na dzhele dzo tsireledzeaho kha vhafariwa . 
Tsedzuluso ya dzitshaka ya milayo ya zwikambi yo dzumbulula uri mashango a si manzhi o fhelisa nga ngoho u kunguwedza zwikambi . 
U ya nga Knapp , uhu hu ḓo vha vhuimo havhuḓisa ha nyambedzano dza u renga na u rengisa . 
Vha khwaṱhisedze uri hu na ḽevele dza nṱha dza mbonalo musi hu khou itwa mbono ya shango ya dziphakha , mavhengeleni zwa nnyi na nnyi kana nḓila dza vhaendangaṋayo . 
Gumofulu ḽiṱuku ḽa R1 760 nga fureme
U ṋetshedza mafhungo nga kha tswayo dza mivhala , dzi takadzaho nahone dzo ḓi tikaho nga thero . 
Fhungo ḽi re kha mbuletshedzo ya Sisiteme ya zwa Masheleni ḽo swikiswa hu u ḓivhadza uri sisiteme ya ndangulo ya masheleni ya BAS i katela mivhuso ya vundu na ya lushaka . 
Vhukati ha zwipikwa vho tshila u vhona uri zwi khou bvelela hune pfanelo dzi linganaho dza vhafumakadzi na vhathu vhane vha tshila na vhuholefhali dzi khou dzhielwa nṱha . 
Ni vhona u nga Ann o vha e khonani vhukuma ya Mandu ?
Themendelo ya u thoma musielisano wa vhashumisani vha u oditha na zwone a zwo ngo ṱanganedzwa . 
U langa tshumelo dza idzhiniara ya phurofeshinala tenda ya swika kha tshumelo dzoṱhe dza mutakalo . 
Ho ima hu hoṱhe , vhubveledzi vhu na ndeme ṱhukhu kana u hu na tshithu . 
Nga huṅwe , vhorakhemisi vha nga si tshenzhele vhuḓifhinduleli ha u renga na mutevhe sa zwi vhuedzaho , ngeno izwi zwi zwa ndeme vhukuma na u vha tshipiḓa tsha vhuṱhogwa tsha maitele a u renga a khemisi . 
Ho sedzwa dziPMB na maitele
Musi ri tshi khou dzhiela nṱha vhathu kha mishumo mivhuya ye ya ri swikisa kha mvelele dzavhuḓi vha nga ngoho ri tshi khou dzhiela nṱha tshumisano . 
Ndi lini hune lufu lwa tea u vhigwa kha Master ?
U thusa kha u pfumbudza zwigwada zwa vhashumi siani ḽa zwikili zwa mutheo malugana na u shumisa thandela dze dza pulaniwa nga wadi .
Fhedzi , a si vhoṱhe vhane vha ṱhangela zwiga zwa tsivhudzo .
Databeizi ya u Monithara Rekhodo dza Vhagudiswa ya Lushaka kha mvelaphanḓa ya mutshudeni na mvelelo . 
Mishumo ya Vharangaphanḓa vha Sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi vha tea u sedzwa ho sedzwa vhubvo uvhu .
Tshikimu tsho pfukiselwa phanḓa ho sala uri hu fhedziswe tsedzuluso ya masheleni a mveledziso ya zwa dzinnḓu . 
vhuimeleli ha bambiri na penisela ( vhuimeleli ha zwine zwa nga zwi a farea hu tshi shumiswa nyolo , garaṱa dza u fanyisa na zwiṅwe ) .
Vhugudisi ha mishumo ya zwanḓa vhu re hone vhu tea u sia munango wo vulea u itela u tevhelwa ha vhuṅwe vhugudisi ha mishumo ya zwanḓa kana u tevhela pfunzo ya ṱhukhu nga murahu . 
Tsho swikelwaho tshihulwanesa kha kotara ya u thoma zwi katela odithi yo itwaho ya zwine vhaswa vha khou zwi shuma na vhurangeli kha shango ḽoṱhe na maṅwe maga ane a khou dzhiiwa kha sekithara dza phuraivethe .
U ḓisedzulusa vhone vhane musi vha tshi vhala siani ḽa u ṱalukanya ipfi na u ḽi pfesesa .
Ho sikwa zwikhala zwa mishumo zwi fhiraho miḽioni dza sumbe nga kha EPWP u bva nga 2004 u swika 2016 .
Kha vha twane zwivhuya na zwivhuyedzi zwiṱanu zwe zwa anzela u bulwa u mona na dziwadi
Nḓevhe dza goroi
Mulayotibe u tevhela maitele a Mulayo wa Pfanelo dza vhathu na Ndaka dzine ha ḓo sedzwa khadzo musi hu tshi liliselwa mukovho .
Mimasipala yo ita maitele a u nanga na khetho nga nḓila dzo fhambanaho na u ṱanganyisa zwa u nanga na khetho .
Ngeno hu na uri a i athu humela kha ḽeveḽe iḽa , shango ḽo sala na phimo ya u shaea ha mishumo ya nṱhesa ya mashango o nangiwaho lwa tshifhinga tshoṱhe tshi re fhasi ha tsedzuluso . 
Thandela dza khephithala dzi tevhelaho nga u ralo dzi kha ḓi vha dzo imiswa : 
Zwavhuḓivhuḓi , ho vhuya ha humbulwa nga ha izwo ? 
Maitele a dzitshaka ndi a uri muiti wa malaṱwa a khombo ha tei u vha mushumisi wa zwileludzi zwa u laṱa malaṱwa a khombo . 
Tshandukiso dza Mulayo wa Maanḓalanga a Vhudavhidzani ho Ḓiimisaho nga Hoṱhe , Mulayo wa vhu 13 wa 2002 ( Mulayo wa ICASA ) dzo itwa nga ṱhoḓea ya khwiniso ya tshiimiswa u khwaṱhisa Maanḓalanga o ḓiimisaho .
Muvhigo u dovha wa topola ṱhoḓea dza vhudzekani na vhana sa tshiṅwe tshivhangi tsha mutheo . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website , vha i ḓadze nga u tou ṅwala zwavhu ḓi nga maḽe ḓere mahulwane .
Vha khwaṱhisedze uri vhone na dokotela wavho vho saina fomo ya khumbelo .
Zwi khagala kha mbonalo iyi uri , nga nṱhani ha netiweke yo vuleaho ya bada , vhuendedzi ha nnyi na nnyi hu a swikelea hu si na u konḓelwa u vhambela na nḓila ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
U pfuluwa u bva kha sisteme ya mafhungo u ya kha ya nḓivho zwo mbo vha zwa vhukuma . 
Kha maḓuvha mavhili o fhiraho , Tshumelo ya Tshitatistiki ya Afrika Tshipembe yo bvisa figara dza kotare yo fhiraho ya 2014 .
2.3 . Thandela dza Ikonomi ya Maḓanzhe dzo no honolola vhubindudzi vhune ho ṱangana ha swika R24.6 biḽioni u bva kha muvhuso na sekithara dza phuraivethe , na uri dzo no sika mishumo i fhiraho 6 500 .
Kha tshiimo tsha mbeu kha poswo dza vhulangi ha nṱha , vhanna vha kha ḓi vha nṱha nga 67.6% ngeno vhafumakadzi vha kha 32.4% .
Mudzulatshidulo a songo ambesa kha nyambaedzano .
Haya maipfi a fanela u pindulelwa kha luambo lwapo .
Tshivhalo itshi tsho ṱusiwa nga nyengedzeo ya tshivhalo tsha vha ṱoḓaho mushumo vha 433 000 .
Ngauri mbambedzo dzo livhanaho dzi nga si kone u itwa , a zwi nga ḓo vhuedza tshithu u ṋea tshivhalo tsha vhukuma na reshio dzi nga sumbedziswa nga phesenthe . 
Arali ni na mavhudzi matswu , olani mavhudzi matswu .
Nḓisedzo ya tshumelo dza ndeme , zwishumiswa na themamveledziso dza zwiimiswa zwa pfunzo . 
Miṱangano ine ya farwa luvhili kha nwedzi ya u vhiga murahu kha tshitshavha
Gavhelo ḽiswa ḽa nyimele ḽo thomiwa ṋaṅwaha u konisa Muhasho wa Mutakalo wa lushaka uri u shume mushumo muhulwane kha u konanya hedzi tshandukiso . 
Mushumelavhapo kana muthu muṅwe na muṅwe o tholiwaho na u tendelwa nga Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wa Gauteng u ḓo dzulela u lavhelesa senthara na mbekanyamushumo dza senthara .
Muiti wa khumbelo ane o swikelela ṱhoḓea u ḓo lavhelelwa u ṱolwa lwa u itela tsireledzo nga Tshiimiswa tsho teaho . 
Kanzhi tshi ḓisendeka nga phesenthe dza ṱhanganelo ya vhakhantseḽara .
Na uri zwiimiswa na mvelele idzo kana vhathu avha vho ambedzana hani na zwiimiswa na mvelele idzo u itela u ya phanḓa . 
Zwiko zwa miṱa zwi katela u vhulunga ha lushaka nga mamaga na miṱa , zwine zwa ṱoḓa u engedzwa vhukuma . 
Kha nyimele idzi , naho zwo ralo , tshiṱuṱuwedzi tsha masheleni tsha mbadelo dza muambedzanyi tshi nga ita uri mupfumedzanyi a pfe a tshi timatima u hana u tholwa sa muambedzanyi kana u ḓibvisa kha ofisi iyo . 
Phimo ya u tou mamisa mikando ya mme fhedzi i fhasi na zwiḽiwa zwa u tikedza a zwo ngo lingana nahone a zwo ngo tea ; 
1 . U bvisa tshiteṅwa tsha 1 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho :
U livha kha u vusuludza hafhu muhumbulo kana vhuḓipfi ha muṅwali kha muvhali
Fomo dza khumbelo dzi rumelwa arali khumbelo i nga huswa na u shandukisa khumbelo yo no ṅwaliswaho u katela na tshanduko kha kuitele ; dzi rumelwe nga mbili .
Hu na ṱhoḓea ya ndeme ya u davhidzana nga nḓila yo teaho na uri Muvhuso u dzule u na vhukwamani na vhakhethi . 
Mufariwa o vha a tshi wana mishonga ya mutsiko wa malofha . 
Hu na khakhululo ya mavu , vhunzhi ha bulasi ṱhukhu ntswa dzi nga bvelela , nahone hedzi zwa vhukuma dzi nga ḓi shumisa ngona dza mabulasi dza sialala kha mavu maṱuku , hu tshi katelwa u shumisa malaṱwa a miroho u itela fulufulu . 
Mutevhe wa referentsi u tea u ḓa na bidi . 
Ṱhoḓisiso dza dzitshaka dzo sumbedzisa uri mbonalo ya fhethu ha nnyi na nnyi i na masiandaitwa kha kuvhonele kwa tsireledzo . 
Shumisani maipfi a no ri Zwi tshi thoma ndo , nga murahu nda , tsha u fhedzisela ndo .
Hu na vhathu vhane vha ita " vhuloi " , hune ha khou humbulelwa uri ndi pfanelo ya vhurereli .
Ndivho 14 u swika 27 dzi shumana na nḓila dza u swikelela mvelelo dza ndivho dza 13 .
U themendela
Dizaini ya vhuronwane , u fana na u nanga matheriala one o fanelaho vhukuma kha maitele a u fhaṱa ane o tea kha vhupo ha mushululo na nyimele dza zwa mupo , khathihi na u pulana ha vhuronwane , u ita shedulu na maga a u dzula wo ḓilugisela ndi zwa vhuṱhogwa vhukuma . 
Matshimbidzele a nyendedzi a mushonga wa shishi o ganḓiswa nga khethekanyo na u phaḓaladzwa kha zwiimiswa zwoṱhe zwa mutakalo Western Cape . 
Tshitzhili tsha H5N8 tshi ḓisa malwadze na u pfukela nga maanḓa , na u ita uri hu vhe na u fa ha tshivhalo tsha nṱha .
Ro kovhana vhudugambilu nga nḓila ine ya katela nḓivho nnzhi vhune ngaho vhathu avha , vharema na makhuwa , vha ṱanganedzana u ya nga zwe zwa vha zwo vha fhandekanya u bva kale . 
Ndi tshifhinga tsha u thoma uri Afurika i rangele ofisi ya vhudzulatshidulo ha ICC .
Maṅwalo oṱhe a thendara a fanela u ṋetshedzwa na maṅwalo a tevhelaho : 
Hune zwa konadzea , kha vha thome u ṱhiresela na kopa aḽifabethe yoṱhe u bva mathomoni a ṅwaha , nga u shumisa vhumveru ha aḽifabethe hune fhethu ha vhukuma ha u thoma na vhuyo ha u ṅwala ha sumbedziwa . 
U bva kha daigramu idzi zwi ḓo pfesesea u khunyeledza uri masalela kha . .  . 
Pfesesa zwiitei zwine zwa itea nga tshifhinga na zwiitei zwa ṅwana masia a ndeme u fana na mutakalo , pfushi , migwalabo na zwiṅwe .
Referentsi : Vha ḓadze nomboro ya ID ya muiti wa khumbelo sa referentsi .
Minisṱa wa Zwa Mupo wa Lushaka u na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza thendelo dza vhushumisamupo na u vhambadzela nnḓa .
a hu katelwi osseo-integrated implants , maitele oṱhe a elanaho na u pfukisela na muaro wa u lulamisa ṱhaha
Vha songo laṱa fulufhelo Vho Mali na vhaṅwe vhanzhi , zwi ḓo luganga nṱhani ha ndambedzo ine ya ḓo vha i hone u bva kha mivhuso ya mavunḓu na kha tshikwama tshiswa tsha ndindakhombo tshine tsha ḓo ita uri zwi lelutshele dzibannga u ṋea khadzimiso .
Ṅwalani zwine na tama u ṅwala nga vhudele kha tshikhala tshi re kha siṱari ḽa seli .
U ya nga Ellis and Ter Haar ,
Zwiṅwe zwibveledzwa zwa mafhungo na matheriaḽa o bviselwaho khagala a katela :
Ndi tsivhudzo yavhuḓi ya u ita ndingo tshifhinga tshithihi ṅwedzi muṅwe na muṅwe , ngamaanḓa maanḓa maḓuvha a si mangana musi muthu a tshi khou tou bva u vhona ṅwedzi . 
U shela mulenzhe hafhu kha vhutsireledzi ha ḽifhasi zwi amba tshifhinga tshilapfu tsha u dzhenela kha mishumo ya mulalo . 
Mvelelo dza maitele aya ndi u vha hone ha u ṱanganedza na u sikiwa ha konṱiraka ya zwa matshilisano zwi tshi itwa na vhashelamulenzhe vhoṱhe uri pfunzo ndi tshifho . 
Kha vha fare zwi tevhelaho :
Sisiteme a i nga iti risetshe ya phuraimari , fhedzi i ḓo shumisa mafhungo o no vha ho hone . 
Tshivhumbeo tshiswa tshi ḓo ri tendela uri ri vhe na tshumelo yo ṱanganelanaho ya tshikhala tshilapfu na vhaṋameli vha mahayani . 
Na kha zwifhinga zwine vhafumakadzi vha ambiwa sa zwigwada zwipikwa zwa ndeme vhukuma , tsedzuluso dzo fhelelaho a dzi anzeli u itiwa nga ha ṱhuṱhuwedzo ine thandela kana pholisi ya ḓo vha nayo kha vhutshilo ha vhafumakadzi .
vha na lutamo lwa u londola ṅwana
Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka ( TPKLL / NCAPS ) ḽi dzudzanya ṱhoḓea dza malugana na Mishumo ya u Linga ya Tshiofisi ( Fomaḽa ) .
( e ) a tshi kundelwa u vha hone kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Vunḓu a si na thendelo kha maitele ane milayo na ndaela dza Khoro dza ri muthu u tea u sa tsha vha Muraḓo wa ofisi sa murumelwa wa tshoṱhe .
Nga u shumisa ngona iyi , muthu a nga amba zwi sa konḓi uri ndi zwipuka zwifhio zwine zwa vha zwavho . 
Ni talelevho na ḽipfanisi ḽawe ḽi re tshipiḓa tsha nyito .
Tshipiḓa itshi tshi dovha hafhu tsha tendela Minista vha tshi dzhiulula mavu u itela mulevho wao sa huthihi kana huṅwe ha fhethu ho bulwaho . 
Vhathu vho nanga , vhatikedzi vha thimu dzo fhambanaho vho nanga masia . 
U luga ha vharengi vhashu , maphirisipaḽa , vhashumi , vhaanḓanyi , na vhaṅwe vha kwameaho vha re tsini navho , zwo vha zwa ndeme kha mvelelo dzashu dzo fhiraho nahone zwi ḓo dzula zwo ralo kha ndingedzo dza tshifhinga tshi ḓa ho . 
( 3 ) Milayo ya vhusimamilayo i tea u vhona uri vhalangi vha Vhatshutshisi -
Hu a ambiwa uri shango ḽi ṱoḓa u dzhiela nḓivho ya maitele a si one a vhaṅwe vhabindudzi vha mashango a sili , u ya nga maitele a mushumo . 
ZWITENDWATENDWA ZWI SHONISAHO VHAPONDWA
U tsa na u gonya kana u shanduka ha mitengo ya thengiselano zwi thivhela u bvelela nahone puḽane i themendela uri u tandulula mitengo ya tshomedzo dzapo na u vha hone ha vhukoni zwi ḓo vha na ṱhuṱhuwedzo i bvelaho phanḓa kha mitengo .
U ḓirula mushumo , naho zwo ralo , a hu nga ḓo vha tshidza kha u farwa arali vha kwamea kha nyito dza vhugevhenga . 
Yunithi yo Khetheaho ya u Sedzulusa yo aluwa u bva kha miraḓo ya tshiṱafu ya u thoma ya 70 u ya kha i fhiraho 600 zwazwino .
( c ) Khethekanyo ya C : Masipala ane a vha na maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo vhune ha katela vhomasipala vha no fhira vhavhili .
DTP : Ṱhaṱhuvho na Phere dza Dzilafho ndi mutevhe wa nyimele dza PMB dza 270 dzi re kha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho zwo ṱumanaho na ṱhalutshedzo yo ṱanḓavhuwaho ya dzilafho .
Vha vhona uri Komiti ya Wadi i nga tandulula hani thaidzo iyi ye vha livhana nayo ?
Ṱhalano , naho zwo ralo , i na vhupfa nahone yo serekana vhukuma . 
Sa Mudzulatshidulo wa SADC na Mutshimbidzi , ri ḓo shela mulenzhe kha u ṱuṱuwedza muvhuso wo faranaho u swikela khetho dzo vhofholowaho dzi tshi vha hone kha ḽa Zimbabwe .
Mbadelo murahu ya masheleni a ndambedzo
Nga nnda ha zwifhinga zwi konḓaho zwa ikonomi Muhasho wo dzhia maga a konḓaho u itela u thivhela u balelwa u ṋetshedza tshumelo dza vhukuma . 
U amba na vhathu vhane u sa vha ḓivhe na u tenda u tshimbila navho .
Nḓila yo ḓisendekaho nga maanḓa - afha ndi musi muṅwe a tshi shumisa vhuimo hawe ha maanḓa u kombetshedza a mu hanedzaho u fhindula nga iṅwe nḓila .
Ṱhalutshedzo ya zwa u renga mashangoḓavha yo pulaniwaho ya malaṱwa a mbuedzedzo , u fhisa kana a u isa kha ḓaleḓale ; 
TSHIPIKWA
Gerani zwigeriwa zwa rekihithiengele ni zwi nambatedze u mona na zwikanda zwa thoiḽetherolo ni tshi thivha mabuli .
Khaedu dza tsireledzo dza zwiḽiwa Afrika Tshipembe dzi na masia mavhili . 
Hu tshi engedzedzwa kha zwishumiswa zwa tshitandadi ( ndinganyelo ) zwa Zwikili zwa Vhutshilo hu ḓo ṱoḓwa :
Hu dovha ha vha fhethu hune ha kona u ṱanganedza zwithu zwine zwa vha zwiga , zwine zwa nga sa zwithu zwa tshihumbudzo . 
U ya ngae , hu na zwiṱukunyana zwi no fana kha maitele o khwaṱhaho vhukuma a ekhoḽodzhi na ikonomi , naho hu songo sedza vhubvo ha maipfi aya mavhili . 
Ndalukanyo i na tshikoupu tshi fanaho , naho hu na uri tshivhalo tsha khiredithi dzi ṱoḓeaho ndi tshiṱuku . 
Mufarakani wa kale u ḓo kona u vhila u ṱunḓelwa u bva kha muṅwe mufarakani fhedzi nga fhasi ha nyimele dzo randelwaho . 
U lavhelesa vhukoni kha kushumele zwiṱitshini zwoṱhe zwa mapholisa nga ha nyisedzo ya tshumelo . 
Saizwi zwi sa konadzei uri mudzulapo muṅwe na muṅwe a dzhenelele , Komiti dza Wadi dzi hone sa tshiimiswa tshine nga khatsho ha nga tshimbidzwa vhudavhidzani uvhu .
Mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa
Zwiteṅwa zwa sumbe ndi zwitatamennde zwe zwa itwa nga muthu o ṅwalaho ḽikumedzwa sa khwaṱhisedzo , zwi tshi elana na kuvhonele kwawe ene muṋe . 
U ṋewa maanḓa zwo lavhelela u sika ḽeri ya zwikhala zwa muthu nga muthu na miḓi ya u khwinisa tsireledzo yavho ya zwiḽiwa khathihi na vhutshilo ha khwine . 
Tevhekanyani ndivho / mbuno / vhungane ...
Farani hupu yo tou ima ngeno khonani yaṋu a tshi khou sera vhukati hayo .
-na , tsumbo , ntsana , muṱhanngana
Vhone na vhaunḓiwa vhavho a vho ngo tendelwa u shumisa garaṱa ya vhuraḓo arali vha ṱutshela Tshikimu kana vha sa tsha tea u vha muraḓo wa GEMS .
Dziṅwe dza khumbulelo dzo shumiswa kha u anganyela zwiko zwi no khou ya u tikedzwa nga masheleni . 
Zwivhuya na zwiṱaluli zwa adzhenda yo ṅwaliwaho zwavhuḓi
Arali vha tshi khou ṱoḓa u amba na Mulangavundu , kha vha zwi ite nga kha Mudzulatshidulo . 
Phetheni dzine dza sumbedza ndeme dza zwithu na u anzela u itea hazwo , dzi pfi ndi phaḓaladzo yazwo . 
Zwiṅwe zwibveledzwa zwi bvaho kha MSG zwo shumisa nḓivhiso ya tshiṱitshi tsha zwa mutsho , hu tshi katelwa muya wa mufhiso-murotholo , muṋukalo na fulufulu ḽi bveledzwaho . 
U thetshelesa kha mufhindulano
Malugana na vhufhaṱi , ho lavheleseswa kha vhufhaṱi zwanḓa na mveledziso ya vhorakhonṱhiraka vhaṱuku . 
Hafhu zwipiḓa vhuvhili hazwo zwi bva kha mveledziso tshitshavhani , maitele a vhukhephithaḽisi na thekhinoḽodzhi , ane o shela mulenzhe kha tshitshavha u ya kha maitele ane a sa vhe a vhurereli . 
11.2 . Khabinethe yo tikedza khwiniso ya Khoudu dza Sekithara ya B-BBEE .
Sa izwi vhadzulapo vha ḽifhasi vha tshi khou ya phanḓa na u aluwa ngeno zwiko zwi tshi khou fhungudzea , ndi zwa ndeme uri vhoraikonomi vha sedzese mbudziso idzi musi vha tshi ita ṱhoḓisiso na u thoma themendelo dza dzi mbekanyamaitele . 
Ndi a livhuwa .
Nga huṅwe muṋetshedzatshumelo o teaho ndi NGO , CBO kana khamphani ya phuraivethe .
U shumisa maitele a u ṅwalahu na thikhedzo
Pfunzo ya mutakalo ya vhukhwine u bva kha vhashumelaho mahala . 
3.1.8 Foramu dza vhulamukanyi ha sialala dzi sengisa milandu kha vhuimo ya muvhundu dza u fhirisela kha khothe dzo teaho arali dzi sa koni u u tandulula .
3 . Zwidodombedzwa zwa Vhukwamani ha Moufisiri wa Mafhungo
Mivhigo yo bveledzwa hu tshi khou shumiswa maṅwalwa a tshayandivhiswa u ya nga thero , nga bambiri . 
Vhane vha ḓivheesa nga uri " Mme Mulwela Mbofholowo " , Vhomme Winnie ndi muhali mulwela mbofholowo vha dovha vha vha ṱhuṱhuwedzo kha vhafumakadzi vha konḓelelaho hu tshi khou lemela u ya kha shango ḽothe nga vhuphara .
Mudzulatshidulo wa SALGA , vhoṋeḓorobo na vharangaphanḓa vha mivhusoyapo ;
Rekhodo ya tsheo ya Ndingo ya Zwikwamaho Mupo i tea u ṋetshedzwa mafheloni a Khubvumedzi .
Vhuṱanzi ha uri idzi dzifomuḽa , zwiitisi na mveledziso dzi kwama hani mahoro a re phanḓa havho , zwi tendela mulamukanyi uri a ite tsheo ya uri u ḓo shumisa maitele afhio na uri a zwi fhe tshileme tshingafhani . 
Ndeme ya tshivhalo tsha vhukuma tsha tshelede yo shumiswaho nga u ela tshiimiswa kha ṅwaha wa zwa masheleni na Muthelo Nga murahu ha Mbuelongwanwa kha tshifhinga tsha zwa masheleni tsho rangelaho . 
Ndivho yashu yo sedza kha u vhona uri vhuimo hashu ha ikonomi vhu dzhiwa sa tshone tsha ndeme nauri ri sedzesa kha u bveledza hafhu mishumo i elanaho na vhuimangalavha , nḓowetshumo na vhuendelamashango . 
Mushumo wa tshivhumbeo tsha masia mavhili ( 2D ) tsho livha kha u khwaṱhisa tshenzhemo ya vhagudi ya shango ḽa vhukuma zwi ṱuṱulwaho nga zwipfi , nyambedzano na u vhudzisa , na u ṱuṱuwedza u olwa ha muvhili u tshi khou ita nyito , u gonya , u gidima , u dzula , u eḓela .
Ndo amba uri miṱangano iyi i si gathi yo fhiraho yo vha i elanaho na zwauri hu nga fheliswa na u ita uri khamphani dzi vhe dza phuraivethe nga nḓila ḓe mafhedziseloni . 
Liga ḽa u thoma ḽa vhugudisi ḽi tea u sedza kha zwipiḓa zwa ndeme dza vhukoni ha u tshimbidza vhugudisi .
Vhege i ḓo vha tshiḓakaṅwe na Ḓuvha ḽa Vhana ḽa Dzitshakha nga ḽa 1 Fulwi 2016 ḽine ḽa ḓo rangwa phanḓa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei sentharani ya vhaswa vha tsiwana ngei Atteridgeville , Gauteng nahone ḽi ḓo fhela nga 5 Fulwi 2016 ngei Amersfoort , Mpumalanga .
Musi wa maga aya pfutelelo na u shaya pfutelelo kha vhathu hu ḓo vha hone . 
U dudedza ipfi : hu tshi shumiswa nyimbo na zwidade zwo livhanyiswa na notsi dza nṱha na dza fhasi na thempo ya u ṱavhanya na u ongolowa
Tshifhinga tsha Pfanelo dza u Ṱavha Zwimela Zwiswa
U shela mulenzhe ha vhulimi kha GDP hu kha ḓi vha huṱuku , Afrika Tshipembe na Gauteng . 
Muthu u a kona u sedza kha zwipikwa zwa vhutshilo zwa matshelo na mvelaphanḓa ya vhukuma na pulane . 
Tsumbamaitele dza mashumele dzi a ṱoḓea u itela u thusa vhaofisiri vha muhasho kha u ita mushumo wavho nga nḓila i pfalaho nahone i tevhekanaho . 
U dovholola
Vhuimeli ha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi vhu tea u vha na mabambiri a u sikwa ha dzangano , ḽo ṅwaliswaho na Muhulwane wa Khothe Khulwane .
Lungano ndi mini ?
Zwibveledzwandivhiswa zwa vhuendelamashango
Dziṅwe khethekanyo dza Gaidi iyi dzi bula ṱhoḓea dzine vhomasipala vha tea u kona u dzi shumisa nga nḓila i no fusha .
Zwiwo , zwi nga ho sa vhutshilo na lufu , u bebiwa na u fa , zwi na ṱhalutshedzo ya ndeme . 
Hu dovha ha vha na nyengedzeo i vhonalaho kha tswikelelo ya maḓi , muḓagasi na vhuthathatzhili , zwine zwa vha tshiga tsha ndeme kha lutamo lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe lwa u tandulula zwoṱhe zwo khakheaho zwa muvhuso wa tshiṱalula na u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kha vhathu vhoṱhe .
Ndivho khulwane ya mushumo wa ṱhoḓisiso ndi u ṋetshedza Khomishini ya Mbilo dza Mavu ya Dzingu mafhungo o teaho a ṱoḓeaho kha thuso kha u ṱuṱuwedza u wana nyengedzedzo ya masheleni a thandela kha Minista wa Vhulimi na Mafhungo a Mavu . 
Ndayotewa ya zwino i ṋea maanḓa muphuresidennde u anḓadza ndaulo na maanḓa a fanaho a mulayo . 
Rekhode dza mvula dza tshifhinga tsha u fhaṱa dzi ḓo dzhiwa fhethu ha u fhaṱela . 
U dovha wa vha tendela uri vha pfiwe phanḓa ha musi tsheo iṅwe na iṅwe i tshi dzhiwa .
Maga a tevhelwaho
Ndima ya 4 ya Mulayotewa ( Khethekanyo ya 59 na 72 ) i ṋea mushumo na vhuḓifhinduleli Phalamennde zwa u tshimbidza vhuswikeleli ha tshitshavha na vhudzheneli kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a Phalamennde .
Naho hezwi zwo hangwiwa kana zwi songo kombetshedzwa u vha na vhuḓifhinduleli kha khomishini . 
Vhukone ha tshitswonzwi vhu ḓo , zwenezwo , vha vhu fhasi musi tshikhala tsho ṱanḓavhuwa . 
Dziṅwe sethe dza apḽikhesheni dzo ṱaluswaho , hune zwa konadzea , dzi fanela u ṱanganyiswa na zwishumiswa izwi zwa mveledziso . 
Pulane dza mashumele dzi ṱalutshedza uri ndi mishumo ifhio ine ya ḓo shumiwa dza dovha dza ta pulane dza u ita mishumo iyi ine ya ṱoḓea hu tshi itelwa u thoma u shumisa mbekanyamaitele . 
U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
Vhana vha tshikolo vha badela vhugai u dzhena Akhwariamu ?
Muṅwe na muṅwe u fanela u humbula nga ha uri a nga shela hani mulenzhe kha fulo ḽa mishumo nga kha u ḓisikela zwikhala vhone vhaṋe na vhaṅwe
U tshimbidza u tevhedza maelana na mishumo ya vhupulani ha mveledziso ho ṱanganelanaho na maitele . 
Nga maanḓa , dzi ṋetshedza milayo nyangaredzi ya dziCMA uri dzi tendele tshumiso ya maḓi . 
Muṱani uyu , ndi nnyi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u nanga uri ndi tshisibe tsha u kuvha tshifhio tshine tsha tea u rengiwa ? 
Malugana na u tshimbidza na tshitshavha
Khumbelo heyo yo ḓadzwa nga usa fulufhedzea . 
Vha dzula na ṅwana wavho wa musidzana na vhaḓuhulu vhavhili . 
Mbuelo dza gumoṱuku dzo randelwaho ( PMBs )
Mutambo wa zwifhinga - Ndi nnyi ane a ḓo wina ?
Nga u ṱuṱuwedza u fhambanyiswa ha tshi tsha matheriala , maitele aya a ḓo nyamiswa . 
Arali vho ita zwa vhudzekani , kha vha sokou zwi dzhia uri vhone na mufarisi wavho vha nga vha vho kavhiwa nga HIV . 
Dzi ḽimithi i dzi dza muholo a dzi shumi kha muunḓi are mulayoni .
Iyi thandela i na ndeme-ḓe kha wadi ?
Shumisani mutshimbidzo wa sekhuḽa u itela u pfa maḓamu aṋu . 
Naho zwo ralo , hu na , zwiteṅwa zwinzhi zwi sa takadzi zwi baḓakanywaho na nḓila idzi dza vhuendi . 
Ḽo tsha , ndi nṋe __________________ a no khou vha ḓisela mvumbo ya mutsho wa ṋamusi .
Ndi zwa ndeme uri , arali zwi tshi konadzea , tshaka dza maimo a dzinnḓu dzi shumiswa hu na u fhambana , lune vhorakhonṱhiraka na vhashumi vhavho vha na mushumo wa u dovholola hu si na vhunzhi ha tshanduko u bva kha iṅwe nnḓu u ya kha iṅwe . 
Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu vho dzhia madzulo .
Mbekanyamaitele iyi yo vhumbwa zwi tshi bva kha ṱhoḓea ya uri maitele a vhe fomaḽa na tshiṱirathedzhi tsha u ḽanga kushumele kwa muthu nga muthihi , zwa muhasho na zwa dzangano . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si fomaḽa Foniki ( Orala na / kana nḓowenḓowe
Minister u ṋekedza thendelo ya u gwa minerala arali ṱho ḓea dzoṱhe dzo fushwa .
Kha mushumo uyu tshikhala tshi tikedzaho mupo ndi tshiko tsha dza u engedza tsha ndeme na mbuelo kha vhathu vha vhashai . 
Tsheo maelana na mutengo wo themendelwaho u ya nga kha khethekanyo 22 ya Mulayo .
Muhasho muṅwe na muṅwe , sekhithara ya vhadzulapo na bindu zwi ḓo engedzedzi maitele na mahumbulwa kha pulane dza tshumelo ya tshumelo yayo dzo dodombedzwaho . 
Mishmo i itwaho :
Ri fanela u lugisela zwavhuḓi zwifhinga zwine zwiimo zwa shishi zwi nga bvelela . 
Bono ḽa foramu ho vha hu u bveledza tshiṱirathedzhi tsha mveledziso tsho ṱanḓavhuwaho tsho sedzaho kha u vhuedza vhadzulapo vhoṱhe vha ḓorobo na u khwaṱhisa ikonomi yapo .
Ndivho yawo ndi u ṋetshedza madzulo ane a ṋetshedza tshumelo dza ndeme na dza matshilisano na ikonomi . 
2.5 . Khabinethe yo tendela Muvhigo wa Vhuvhili wa Shango nga ha u thomiwa u shuma ha Thendelanomviswa ya Afrika nga ha Pfanelo na Ndondolo ya Vhana ( Thendelanomviswa ya Vhana ) u kumedzwa kha AU nga Phando 2017 .
Mutevhe wa zwo bveledzwaho zwa ndeme ya mikhwa kha masipala zwa zwino zwi hone . 
Vhuimo ha mbekanyamaitele ya zwa masheleni vhu kwama mutengo wa thengiselano nga vhanga ḽa masiandaitwa a hone kha ṱhoḓea ya thundu i sa rengiselei mashangoḓavha . 
Vha nga ita khumbelo ya maṅwalo oṱhe na rekhodo dzi farwaho nga muhasho wa muvhuso , vhaofisiri vhawo kana tshiimiswa tsha nnyi na nnyi .
Tsumbonanguludzwatsielisana
Gemo ḽa mimasipala ya 49 yo laedzwaho u ṋetshedza dzinnḓu .
Ri ḓo khwaṱhisedza uri hu vhe na vhuthihi ha lushaka kha u shandukisa ḓivhashango na madzina a vhupo .
Naho zwo ralo , nga nṱhani ha u tsela fhasi ha tshivhalo tsha vhathu vhaswa vha u ḓiṅwalisa , ho vha na tshivhalo tsha nṱha tsha vhathu vhane vha pidza nga tshifhinga tshithihi . 
Mbudziso nga ha phethishini dzi nga livhiswa kha :
Arali nḓivhiso ya vhengeleni i songo wanala nga ino nḓila nga ḽeneḽo ḓuvha , i vhulungwa davhini nahone i wanala kha tshikhala tshi tevhelaho . 
Khumbelo ya u ita nambapuḽeiti ya vhuṋe
U dzudzanya
Dziṅwe bugu dzo lambedzwa nga vhaanḓadzi nga mahala .
Vhunzhi ha vhunzani uhu vhu langiwa nga kana vhu ṱuṱuwedzwa nga thimbanywa dzine dza ṋokiswa kana u tangamala maḓini . 
U ṋewa ha ḽaisentsi dza mmbwa .
Tshikolodo tsha mashango a nnḓa tsho sala tshi tshipiḓa tshiṱuku tsha tshikolodo tsha muvhuso ngauri Afrika Tshipembe ḽo dzulela u vha na mimaraga ya thengiselano yapo vhubindudzi tshaya mbofho . 
Midia u ṱoḓa vhukwamani vhunzhi na u dzhielwa nṱha kha vhuimo ha nṱha ha muvhuso . 
U thomiwa ha tshikolobulasi zwi konadzea nga kha tshifhinga tshi pfadzaho nahone a hu na thendelo dza zwikhakhisi zwi sa ṱoḓeiho . 
Muṅwe wa ṱhanzi o ṱalutshedza nga nḓila ye a dzhia ngayo luṱingothendeleki kha khonani yawe a kwama mapholisa a tshiimo tsha shishi nga mulandu wa u hanganea afho he a vha e hone henefho tshitediamu . 
Ndi zwone zwe vhuvhusi ha shumisa zwone , tenda zwa vha zwo itea zwi tshi vhonala zwi khagala . 
Komiti ya zwa vhuṱoli i na miraḓo ine ya sa shume kha muhasho . 
MUDZULATSHIDULO WA NCOP : Tshete , miraḓo .
HEYI NDIMA I TALUTSHEDZA MISHUMO YA KOMITI DZA WADI na miṅwe miraḓo ya tshitshavha kha u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha .
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
Vhigelani muvhigo waṋu tshigwada tshaṋu .
masipala wavho u shumisa hani
3.1.2. Mutheo wa Mbekanyamaitele ya Matshimbidzele a Mvetamveto ya Maraga a tshimbidza u farwa zwavhuḓi ha khasiṱama kha sekithara ya zwa masheleni , zwine zwa tou vha ngudo khulwane ya Afurika Tshipembe u bva kha u kundelwa ha Masheleni ha shango nga Vhuphara ha ṅwaha wa 2008 .
Vho ḓilugisela u guda zwinzhi nga ha mbondo dza Phalamennde iyi i nyanyulaho naa ?
( c ) u langula milayo ya lushaka kha vunḓḓu i welaho nga nnḓḓa ha fhethu he mishumo yo ṋewaho kha Muengedzo wa 4 na 5 , ndangulo ya hone ine ya vha yo kumedzelwaho kha khorombusi ya vunḓḓu hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde ;
Kha vha ṋetshedze thikhedzo kha zwa mushumo na kha sia ḽa thekhinikhala u itela u ita mushumo wa thandela . 
Mushumo wa 3 : Thesite ya 1 Tholokanyonḓivho na Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
Komithi yashu yo Ṱanganelanaho ya Dziminisiṱa ya zwa Vhuaḓa i khou sedza nḓila dzo dziaho dza u fhenya vhuaḓa .
U ṱavhanyedzela phanḓa kha miṅwe mishumo , hu songo thoma ha bviselwa tshoṱhe khagala uyu , zwi ṱula khombo . 
I funza zwikili zwa vhutshilo zwine zwa konisa muthu uri a ṱanganedze vhuḓifhinduleli kha zwiito zwa tshifhinga tsho fhelaho na u kona u langa zwavhuḓi nyimele dza mutsiko na khuḓano tshifhinga tshi ḓaho . 
U ya nga vhaḓivhi vha mihumbulo na vhaanthrophoḽodzhi vho fhambanaho muhumbulo wa u fhambanya muya na muvhuli u nga vha wo thoma muloroni . 
Ngauralo , vhudzulo ha vhathu hu tea u pulaniwa sa fhethu hu re na zwiito zwa ḓoroboni , hu vhe na fhethu ha mishumo , zwikolo , mavhengele , zwishumiswa zwa vhuḓimvumvusi na zwa tshitshavha , khathihi na nnḓu . 
Poswo kha Muhasho wa Vhashumi kha ofisi dza vundu na ofisi khulwane , zwi na ṱhuṱhuwedzo kha zwibviswa lwa fhasi ha Tshikwama u itela mbadelo dza vhashumi . 
Miziamu ndi mafasiṱere kha vhufa na mupo na ha mvelele ha shango . 
( 13 ) Muphuresidennde
Kha vha ṋee zwiitisi zwiraru zwa zwikhala zwi vhonalaho kha girafu yavho na thebulu . 
Arali mabunga a nnyi na yi a vha a tikedzaho kha mabunga are kha saithi ya vhudzulo , tshivhalo tshao tshi nga fhungudzwa u ya nga ṱhoḓea . 
Mishumo yoṱhe ya zwa Mulayotewa i tea u itwa nga vhuronwane nahone hu si na u lenga .
Zwi tou vha khagala , nḓowelo idzi a dzi koni u dzhielwa fhasi kha vhupo hune zwikili zwa ICT zwi khou vha tshifhambanyisi tshihulwane kha zwikhala zwa mishumo . 
b ) Vho Luvuyo Mkontwana ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
Ndima 3 i sedza kha ṱhoḓisiso ya mbambedzo ya sisiteme ya vhulamukanyi ya vhongwaniwapo kha mashango o khetheaho a Afurika na maṅwe mashango a vhukovhela na zwiṱaluli nyangaredzi zwine zwa fana na sisiṱeme ya vhongwaniwapo ya Afurika Tshipembe .
Kha ṱhoḓisiso , Bodo yo sedza kuvhumbelwe kwa mithelo ya u gembuḽa kha mavundu oṱhe , he zwiimiswa zwa dzula hone na saizi zwifhaṱo zwa u gembula khazwo na magemo a mbuelo dza u gembuḽa , he nzulele ya zwithu ya vha i tshi fana . 
U karusa mveledziso ya mahayani , khumiselo ya mavu na tsireledzo ya zwiḽiwa ; 
Wo livhiswa kha u sika sisiṱeme ya mutakalo yo vhofholowaho nahone i re khagala nga nḓila dzo fhambanaho khathihi na u thivhela zwa u pandelwa ha vhaiti vha khumbelo ho sedzwa miṅwaha , mbeu kana tshiimo tsha kale kana tsha zwino tsha mutakalo . 
Tshivhalo tsha khasho thwii kha zwiṱitshi zwa radio nga ṅwaha . 
Vhabveledzi vha zwiḽiwa na zwinwiwa
Tshitshavha tshi na pfanelo ya u hanela u dzhena kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana u ṋetshedza nḓivho ya sialala .
U rengwa ha thundu dzi fanaho na manyoro , dzikhemikhaḽa na zwishumiswa zwi vhumba vhuṱumani ha u humela murahu na sekhithara ya vhubveledzi , ngeno hu na uri vhuṱumani ha u ya phanḓa ho thomiwa nga nḓisedzo ya matheriala a vhulimi a songo phurusesiwaho u itela maitele a u bveledza kha sekhithara ya vhubveledzi . 
Pfukiselo iyi yo vhanga maneto kha tshiimiswa nahone yo vha na u bvelela nyana fhedzi ya dovha ya vha ṋea mafulufulu tshumelo nga nḓila nnzhi . 
Kha vha pfesese nyimele yavho zwi tshi elana na khombo ya zwiitisi , u sa tsireledzea na phathoḽodzhi . 
d ) mbekanyamaitele na maṅwalo a nyendedzi .
Sisiṱeme ya muvhuso i dovha ya xelelwa nga tshiko tsha ndeme tsha u shela mulenzhe ha phuraivethe kha pfunzo ya tshitshavha . 
Hezwi zwi amba uri vha tea u swikelela kha vhuimo ha nṱha ha vhukoni ha English mafheloni a Gireidi ya 3 , vha dovha vha tea u kona u vhala zwavhuḓi nga English .
Izwi zwo konadzeiswa nga thikhedzo yo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo we wa kona u kunga vhubindudzi vhu fhiraho R25 biḽioni kha nḓowetshumo ya mimoḓoro miṅwahani miṱani yo fhiraho .
Vha elelwe uri kha zwiimo zwa shishi , iyi tshumelo i a wanala awara dza 24 nga ḓuvha .
U shumisa tshivhumbeo tsha mbudziso , tsumbo : nnyi , mini , lini , tshifhio , ngani , hani
Nḓila i khou tutuwa u bva kha u kungedzelwa ha zwa matshilisano ha zwitshavha zwa mahayani u tshimbidza vhuṋe ha thandela na mbekanyamushumo dza mveledziso ya mahayani . 
-- U ṱalutshedzani kushumele kana mushumo wa itsho tshithu
Kana thaidzo dzi elana na mabunga o itwaho nga nḓila i si yone kana vhulanguli vhu si hone zwi a konḓa u zwi amba . 
U kona u topola dzina ḽawe na a vhaṅwe vhagudi ngae .
Arali vha tshi khou ṱoḓa u sedza zwidodombedzwa zwavho vhone vhaṋe , vha ḓo wana rekhodo yo fhelelaho ya zwe NLRD ya vha farela zwone .
Themo ḽa mufariwa o lindelaho tsengo ḽi shumiswa kha mafhungo aya kha ḽiṅwalo ḽoṱhe . 
U dzudzanywa ha mugaganyagwama hu ṱuṱuwedzwa nga zwiṱuṱuwedzi zwa nga nnḓa sa tshanduko ya mitengo , ndaela dza mbekanyamaitele dza muvhuso wa lushaka , zwiṱuṱuwedzi zwa nga nnḓa , na zwivhalo zwa vhadzulapo vha re na mishumo na vha sa ḓurelwi nga zwithu . 
Dzina ḽa muṋetshedzi wa vhupfumbudzi :
Fulo iḽi ḽo rwelwa ṱari hu u fhindula thwii kha u vunḓea kha u guda na u funza kha tshivhalo tshihulwane tsha zwikolo u mona na shango . 
3.1 . Khabinethe yo themendela Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Tshiendedzi tsha Mugudi , i sumbedzisaho ndededzo kha ṋetshedzo ya tshumelo dza vhuendi ha tshitshavha dza mugudi dzi bveledzaho , dzo teaho na dzo tsireledzeaho .
Malugana na ndivho dza mbilaelo na khanedzano nga u itwa ha ndingo dza mbeu
U ṱuṱuwedza u bveledzwa na u pakwa ha zwibveledzwa fhano hayani . 
kha vha ise fomo ya khumbelo kha Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947
Komiti ya Wadi i nga ramba vhaimeleli u bva kha zwigwada zwi re na dzangalelo zwi ngaho zwa vhafumakadzi , vhoramabindu , vharangaphanḓa vha sialala na madzangano a zwitshavha u dzhenelela wekishopho ya ḓuvha ḽithihi kana mavhili hune Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho ya kumedzwa na mihumbulo ya zwine zwa tea u dzheniswa ya ambiwa nga hayo ha dzhenwa kha vhudzivha .
Musi vhafumakadzi vha tshi khou dzhena kha zwikhala izwi ri fanela u shandula zwikhala zwe ra tholiwa khazwo zwa vha vhushaka na vhafumakadzi kha dziṅwe sekhithara . 
U ita khumbelo ya ID kana ṱhanziela ya mabebo
Ho ḓisendekwa nga zwine sekithara dza ṱoḓa u bveledza , tsheo dzi itwa kha vhuvha na vhuimo ha mvelelo dzi ṱoḓeaho u itela bvelelo dza zwibveledzwa . 
Tshiṅwe tsha zwisumbi zwa ndeme zwa u khwinisea ha vhukoni ndi khwiniso i songo ḓoweleaho ye ra i vhona kha vhubveledzi ha vhashumi . 
Zwi nga dzhia vhege dza u bva kha nthihi uya kha dza rathi .
GCIS i shumisa luvhanḓe na zwibveledzwa zwo fhambanaho u swikela ṱhoḓea dzo fhambanaho dza vhathetshelesi vho fhambanaho vhane zwa vha zwo livhiswa khavho .
MUSI HO NO TIWA THANDELA LWA U RANGA ḽiga ḽi no tevhela ndi ḽa u pulana , nga vhudodombedzi , uri thandela i ḓo shumiwa nga nḓila-ḓe .
Komiti idzi dzi itwa nga vhakhantseḽara vha re kha phothifolio dzo khethwaho .
Ndi a kona u dodoma dembetitini ḽa matanda . ee hai
Khethekanyo i tevhelaho i ḓivhadza zwitatamennde maelana na tshumiso iyi ya maḓi . 
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu .
Muolo wa mutheo wo fhedziwa , na uri ho mbo ḓi bvisiwa mugaganyo wa uri luṱa lwa fhasi lu ḓo ḓura vhugai . 
Vharangaphanḓa vha Madzangano a Vhashumi a Vundu vha dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe tenda vha vha vha na vhuraḓo kha vundu ,
Muhumbuloni wawe , tshiṅwe na tshiṅwe tsho vha tshi khagala na u vha tsho swika magumoni . 
U humbulela ha sekhithara ya vhulimi hu dzulela u vha kha nyimele i songo khwaṱhaho nga nṱhani ha nzulele dzi si dza ikonomi dzo vhalaho dzine dza kwama muvhilo na nḓisedzo ya tshibviswa . 
Miraḓo ya Komiti ya Mbeu i tea u ḓiḓowedza na u ḓivha ofisi ya vundu ya khomishini idzi uri i kone u ḓivhadza zwitshavha nga ha ofisi idzi .
Senthara ya ndingo i ḓo rumela khumbelo yavho kha MEC uri i ṱanganedzwe kana u haniwa .
Yunithi ntswa i ṋekedza tshumelo dzo khetheaho dzo ḓoweleaho dza zwa vhuimana , sa dzi nga ho sa Ndondolo ya Vhomme vha Bebaho vhana na dzilafho nga u shumisa tshedza kha vhana vha re na dzhondisi . 
U khwaṱhisedza uri mushumo wa khetho u itwa nga tshifhinga tshi konisaho u shumana na thaidzo dza kushumele ku sa fushi nga miraḓo ya komiti ya wadi .
Mafhungo , mihumbulo , kuhumbulele kwo ṋewaho nga na nga kha webusaithi ya SARS a zwi imeli ngeletshedzo ya phurofeshinala , kana kha nyimele dzoṱhe , kuhumbulele kwa tshiofisi kwa SARS . 
Vhahumbeli vha ḓivhadzwa nga ṱhonifho uri vhukwamani vhu ḓo fhimiwa ha vha kha avho vho dzhenaho kha mutevhe muṱuku fhedzi . 
( a ) Mulayotewa ; na
Nḓisedzo hei i khou shuma naho hu na ṱhanganyelo ya mbuelo yo lavhelelwaho ya u thoma vhubindudzi . 
Uri vha a hwala zwiḽiwa zwavho kana vho renga zwiḽiwa kha ngomu ha tshi ṋamelwa . 
U sa nyeṱha ha tshifhinga tshilapfu ha tshumiso ya maḓi ho vha hu ha ndeme hu zwithu zwi teaho u dzhielwa nṱha kha mveledziso ya nyendedzi . 
Musi zwo ṱoka midzi kha vhushaka ha zwa matshilisano hu si havhuḓi , tshumelo ya nnyi na nnyi ya Afrika Tshipembe yo fhira nga kha tshanduko dza vhuṱhogwa u bva tsha u wana demokirasi . 
Ṱhanziela ya Lushaka ( Mafunda ) I ṋea tshikhala tsha u swikelela mabuḓo kha iṅwe na iṅwe ya sekhithara dzo ṅwalwaho afha fhasi . 
ḓisendeka nga tshumisano
U wana zwidodombedzwa zwo khetheaho
U shumisa , u monithara na u ela ha CBP
Zwivhumbeo zwa tshibveledzwa - mitevhe , nzudzanyo i tevhekanaho , ṱhaluso / mbuletshedzo , matshimbidzele / maitele , mbuno khulwane , thevhekano ya nganetshelo
1.5 Khabinethe yo sumbedzisa ngaha tshiimo tsha nṱha tsha vhurumelwa ha Afurika Tshipembe ho rangwaho phanḓa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vhane vha khou dzhenelela Samithi ya Mbumbano ya Afurika ya vhu 23 fhasi ha thero : " Vhulimisi na u vha hone ha Zwiḽiwa Afurika " .
Tshitediamu tsha Ellis Park tshi vhumba tshipiḓa tsha zwine zwa ḓivhiwa sa vhupo ha zwa mitambo ha Ellis Park . 
Iyi ndi masipala ine ya avhelena khorotshitumbe na vhulaedzwa ha maanḓa a mulayo na vha khethekanyo ya C kana masipala ya zwiṱiriki .
Tshanduko na khwiniso dziṅwe na dziṅwe kha dathabeisi dza ndangulo ya mutevhe wa vhaholi zwi itwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe , nga ngomu ha tshifhinga tsha muholo nahone a hu anzeli u vha na ṱhoḓea ya nzudzanyo dza khumelamurahu , na hune nga u ralo ha sa engedzee u fhira tshifhinga tsha muholo . 
Zwi tshi elana na ngudo dza miṅwaha minzhi ya vhugudisi kha sia ḽa zwitshavha zwa nnyi na nnyi na zwapo , tshipikwa tsha bugu iyi ndi u ṱuṱula mihumbulo vhukati ha vhashumisi hu si u ṋetshedza mutevhe wa ndaela .
Ngona ya vhutshimbidzi : Zwigwada zwiṱuku , therisano ya dzulo
Tshenzhelo ya u shumisana na dzitshaka i ḓo engedza ndeme . 
Kanzhi mvetamveto ya mugaganyagwama , wo ḓisende kha mulayo wa mukovho wa ṅwaha u nga muhangarambo wa mugaganyagwama , u swikiswa vhukati ha Luhuhi nga murahu ha Tshipitshi tsha Mugaganyagwama . 
Nga murahu ha u sedza mbudziso idzi dza mutheo mudededzi a nga dzhia tsheo ya uri tshiṱirathedzhi tsha ndingo tsho teaho tshi nga vha tshifhio . 
10 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 10 vhukati ha 0 na 200
Kha vha vhige milandu ya zwa vhudzekani vha thuse na u ṱuṱuwedza vhaṅwe u vhiga milandu ya zwa vhudzekani .
Ho dovha ha haṱulwa uri ho vha hu vhuḓifhinduleli ha muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshiṱafu ha u tsireledza madzangalelo a mutholi . 
Muhasho u nga si hweswe vhuḓifhinduleli ha u ṱalutshedzwa hu si hone hune ha nga vha ho bvelela kha maitele a u pindulela . 
Sedzulusani mushonga wo shumiswaho murahu u itela khonadzeo ya masalela a mushonga uyo u tshi nga vha khombo . 
Zwibveledzwa o hudzwaho ( o itwaho hayani kana o rengwaho , tsumbo , zwirendo , nyimbo , raimi , zwiṱori na zwiṅwe ) .
Ndangulo ya tshiwo , naho zwo ralo , kanzhi zwo vha zwi sa khou tshimbidzwa , nahone zwo sedza kha nyito dza dzilafho nga murahu ha tshiwo hu si kha nḓila dza u thivhela . 
Tswikelo ya Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho ya masipala yo ḓitika nga vhukoni ha vhulanguli na khoro ha u kona u dzhia khovhakhombo yo rekanywaho nga nḓila ine i sa dzhenise khomboni madzangalelo a vha kwamei . 
Murengi na bege ntswa ya pulasitiki i langwaho . 
Mulanguli wa vhuṱoḓesi a re na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya data ya vhubveledzi ha ṅwedzi nga ṅwedzi na ha kotara nga kotara . 
Vhorapolotiki vho ḓiṱanganya na zwitshavha vha avhelana nazwo zwo ḓivhadzwaho nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma musi vha tshi ṋetshedza Mulaedza wa Lushaka wa 2015 .
3.1.3 Makumedzwa a Khoro
moudu / nḓila-ndi ngona , maitele ane ngawo mulaedza wa nga pfukiselwa ngayo kha vhathu .
Ṱalusani ni dovhe ni alutshedze thaidzo nthihi khulwane zwi tshi kwama tshiendedzi tsha u hwala dzigoloi kana mureili watsho . 
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo kha nyimele
Tshitshavha tshi na lupfumo lwa nḓivho yapo ine tsha i ḓisa kha thandela khathihi na u pfesesa ha mvelo ya nyimele na vhushaka hapo . 
Mbilahelo i nga itwa nga muthu ene muṋe nga ṋama , nga luṱingo , nga luṋwalo kana e-mail ofisini ya tsini ya ICD .
U konḓelwa hu songo teaho hu nga vha hone kha muhweleli arali ndaela ya tsireledzo ya u thivhela i songo bviswa nga u ṱavhanya . 
Tshibveledzwa tsha mafhungo tshi re na zwa u tou vhonwa , tsumbo , tshati / thebuḽu / dayagiramu / zwifanyiso
Maitele a zwibveledzwa zwa vhulimi a ḓivhelwa ṱhumano dzayo dzo khwaṱhaho dzi gonyaho na u tsa na mulambo . 
U khwaṱhisa tsireledzo ya tshitshavha nga masheleni , dzangano ḽi tea u wana masheleni manzhi kha zwikwama zwa masheleni kana vha fhungudze mbadelo dza mbuelo dzine vha dzi ita . 
Khabinethe yo tendela mvetamveto ya milayotibe i tevhelaho :
KHETHEKANYO Ya 1 : TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA TSHA LUSHAKA TSHA LUAMBO LWA HAYANI GIREIDI YA 10-12
Ndinganyiso ya u ṋoka ha okosidzheni , ine ya vhidzwa munwelelo wa u ṋoka , i langwa nga mutsiko wa dzingamufhe , thempheretsha ya maḓi na tshivhaloguṱe tsha zwiomate zwo ṋokaho . 
Ndugiselo dza khetho dza muvhuso wapo dzi khou tshimbila .
Milandu yo ḓoweleseaho i sengiswaho kha senthara dza vhulamukanyi ha sialala ndi ya miṱani , mavu na mafhungo a ndaka .
Hezwi zwi nga itea nga u vha na tswayo dza zwitopo nga u ita uri zwi itee khathihi na mavhone a vhuendi badani khulwane . 
Mveledziso i sa nyeṱhi i nga si swikelelwi nga nnḓa ha musi thaidzo na mafhungo zwi khou tandululwa nga nḓila ya tshumisano na madavhi manzhi a nḓivho . 
( i ) ndayo na zwilinganyo ;
Thandela i tea u vha yo bva kha zwine vhathu vha amba hu si kha u tou humbulela uri vha lila mini .
Zwikalo zwa ikonomi zwi hone arali zwi tshi konadzea u engedza muelo tshikati na u kovhekanya mitengo tshayatshanduko u mona na vhagudiswa vhanzhi . 
U tenda u badela yo itwa kha vhavhili na uri phindulo yavho yo lindelwa . 
U ya nga Mulayotewa , ri nga si bvele phanḓa nga nnḓa ha musi ri tshitshavha tshi re khagala u ya nga pulane ya midia . [ U vhanda zwanḓa . ]
Pulane ya u dzhenelela u tshi ya phanḓa u engedza tshivhalo tsha ṱhahelelo ya miaro ya maṋo na maitele a u vusuludza , na zwone zwi engedza zwibveledzwa . 
Ndango ya netiweke iyi ya phaḓaladzo zwenezwo ndi tshivhumbi tsha ndeme kha vhabveledzi vha ṱaṱisanaho kha mbono ya shango ya Afrika Tshipembe . 
U futelela nga nungo ha tshivhalo tsha vhavhambadzi ho gonyisa khaphasithi ya u ola na u vha konisa u dzhenela muṱaṱisano na vhoramabindu vhahulwane , vha fomaḽa . 
Thandela ya 05
( ii ) ya tshivhalo tshihulwane tsha Miraḓo ya Buthano , arali themenndelo i ya u tholiwa ha Muraḓo wa Khomishini .
( ii ) zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea .
Ho vha na u thithisea ha u dzhena zwikolo , ho tswiwa zwithu mavhengeleni na u fhiswa ha dzinnḓu na goloi .
Vhudifhinduleli uvhu ho newa vhalanguli vhane vha vha na vhudifhinduleli ha mafhungo ane a phadaladzwa kha website .
Mushumoitwa wa IDP 1 / 2 : wekishopho dza tshitshavha / vhadzhiamikovhe
( iii ) u sedza milayo yo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka , hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 .
Zwenezwo ri tou vha zwishumiswa zwa tshanduko , a ri vhalanda khayo . 
U khwaṱhisedza u thomiwa na ndondolo ya vhushaka na vhashumisani vho teaho . 
Akhaunthu yo ṱanganywaho ya muvhuso wa lushaka hune mithelo yoṱhe , mbadelo na dzimbadelo dzo kuvhanganywaho nga Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe na mbuelo dza muhasho zwa tea u badelwa . 
Hu nga ambwa upfi uri iyi ndi miṱa ine ya nga ṱalulwa sa i shayaho zwihulu . 
Muthu a olaho zwibveledzwa izwi o kuvhanganya maṅwe mafhungo nga kha u ita ṱhoḓisiso . 
U khwaṱhisedza ndondolo ya rekhodo , u elana na khaṱhululo dzi elanaho na khumbelo dza themendelo dza tshumiso ya maḓi . 
Tshiṅwe hafhu , Muhasho u ḓo ita ndangakhombo dodombedzwaho hu sa athu u ṋetshedzwa thengophikhisano . 
b ) Vho Garth Strachan ( muimeli wa Muhasho wa mbambadzo na nḓowetshumo(dti 0 )
U katela ma / dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi zwa mu/ vharumeli vha phethishini ;
( ii ) khoro ya hanedzana na u dzhenelela hu saathu u fhela maḓuvha a 180 nga murahu ha musi u dzhenelela ho thoma kana mafheleloni a tshifhinga tsha u dzhenelela ; nahone
Musi Minisiṱa wa Vhupileli na Maswole a Kale vha na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza sia ḽa zwa poḽotiki kha muhasho , Komiti ya Tshifhinga tshoṱhe yo Ṱanganelaho ya Vhupileli i khwaṱhisedza uri Minisiṱa vha dzula vha na vhuḓifhinduleli ha Phalamennde . 
Kha SoNA ya 2014 , ndo amba uri ri ḓo isa phanḓa na u bveledza na u khwinisa matshilo a vhathu vha na vhuholefhali .
Thebuḽa i tevhelaho i nweledza tshivhalo tsha mishumo ye ya senguluswa nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano . 
A ho ngo vha na bammbiri ḽa vhuṋe kha u pfuka ha vhana vhaṱuku . 
I bvela phanḓa na u vha thikho kha Sisiṱeme ya u Phulusa na u Ṱoḓa Sogani ; u vhona zwauri hu swikelea u ṱavhanya nga madokotela kana pharamediki kha vhalwadze vhane vha dzula kule na u khwaṱhisedza u phulusa nga u ṱavhanya u livhisa vhuongeloni . 
VHUṄWE VHUGUDISI
Naho zwo ralo , i ḓitika nga u shuma nga vhuthihi , u vha khagala , vhuḓiimiseli ; na vhukoni ha u ṱola kushumele na u khakhulula vhukhakhi na u fhaṱa kha mvelaphanḓa ; musi ri tshi vhea vhadzulapo u thoma , na u bveledza kuvhusele na ndeme dzi pfadzaho . 
Ṅwaha wa 2013 u ḓo vha ṅwaha wa u sumbedza miṅwaha ya ḓana ya Mulayo wa Ndango ya u shumiswa ha Mavu nga Vharema wa 1913 , we wa dzhia 87% ya mavu u bva kha vhathu vha Vharema .
Hezwi zwi ḓo , honeha , shuma fhedzi arali muṅwali wa tsheke e khamphani , bindu ḽiṱuku , muhasho wa muvhuso kana tshiimiswa tshi fanaho . 
Mabammbiri a u shumela a 4 , 6
Masheni ane vha ḓo a wana ndi R1 510 nga ṅwedzi .
5.15. Ramafhungo wa Afrika Tshipembe , we a ḓivhiwa ngei kha CNN MultiChoice African Journalist Awards .
Shumani na Malindi vha khou ya Khefini ya Sunshine .
U ṱhogomela Senthara ya Ndangulo ya Tshiwo ine ya vha na tshomedzo na i shumaho ndi zwone zwithu zwa ndeme khulwane . 
Inthaviwu kha vhathu vha zwiko zwihulwane
Zwo sendeka kha nḓivhiso ya murango yo kuvhanganywaho tshifhingani tsha zwino malugana na malaṱwa , vhapulani na vhadzhiatsheo vha tea u dzudzanya dzindivho . 
Dzifiḽimu na khemikhala dzi tea u vhulungwa nga nḓila ine dzifiḽimu dza kale dza shumiswa u thoma . 
Ndinganyisedzo ya mvelelo lwa miṅwaha yo fhelaho yo kundwa nga zwitatisiṱika fhedzi miṅwahani ya zwino data ya khwaḽithethivi i khou dzhielwa nṱha u itela u khwaṱhisedza data ya sitatisitiki . 
Zwiṅwe zwine ha nga nangwa zwone hu nga vha u thomiwa ha bindu ḽa zwa vhuendi ḽo tou livhanaho na zwenezwo hu tshi itelwa u kuvhanganya zwibveledzwa u bva kha vhabveledzi vhaṱuku khathihi na u endedza zwibveledzwa zwenezwo kha zwifhaṱo zwa u pakela khazwo zwi re vhukati . 
b ) Vho Dawood Coovadia ( Muthusa Mudzulatshidulo na u tholwa hafhu ) ;
Hu tshi khou humbulwa nga mutengo wa tshivhaswa , ri nga lavhelela dzikhamphani dza zwivhaswa uri dzi nga ita vhuṱoḓesi vhunzhi u itela u khwaṱhisedza uri vhaṋe vha zwiendedzi vha tshimbila khiḽomitha nnzhi kha ḽitha iṅwe na iṅwe ya peṱirolo . 
Mupeleṱo na / nga ndongazwiga : tshivhudzisi
Thusong Services Centres i isa tshumelo dza muvhuso na mishumo tsini ha vhathu .
Hu na tshaka tharu dza mushonga une wa shumiswa u alafha asima - zwithusedzi , zwithivheli na zwa u langa .
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) ; pharonimi
I tea hafhu ya thusa kha u sika mishumo nga u shumisa ngona dza zwanḓa zwa vhashumi kha u fhaṱa musi hu tshi fhaṱiwa themamveledziso dza tshaka nngede , sa tshipiḓa tsha Phurogireme ya Mishumo ya Nnyi na Nnyi yo Ṱanḓavhudzwaho . 
Miṅwahani ya zwenezwino , he dzilafho ḽa vha ḽo sedzesa hone ho shanduka u bva kha zwa mishonga fhedzi , nga nnḓa ha afho hune zwa vha zwo tea , u ya kha mbuedzedzo ya vhalwadze . 
( a ) tshivhalo tsha zwidzulo zwo kovhelwaho ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo imelelwaho kha vhusimamilayo ; na
Musi dzi tshi swika maḓini a lwanzhe , khomphaundu dzo raloho a dzi tevheli kuitele kwo ḓoweleaho kwa u luḓifhala . 
-- Zwithu zwa u gonya , u linganyisa , dembetete na u fhufha
Hu khou shumiswa zwikimu zwa vhugudeli ha vhashumi vha zwa mulayo . 
Fhedziha , nga Ḽavhuvhili , ro khwaṱhisa vhushaka uvho lwa tshiofisi nga muṱangano wa u rwela ṱari . 
Magudiswa a tevhelaho a tea u funziwa oṱhe kha themo ya 4 .
( a ) hu tshi itelwa vhathu kana dzangalelo ḽa vhathu ; na
Muvhuso u ḓo ḓivhadza maga o khwaṱhaho a u fhungudza mitengo u mona na mihasho ya muvhuso u itela u vala mabako kha sisiṱeme . 
Ḽiṅwalo iḽi ḽo sedzuluswaho ḽo bvelaphanḓa nyana sa u bvelaphanḓa lwa mvumbo u bva kha sumbanḓila dza kale fhedzi zwo ḓi dovha zwa khwiniswa zwihulu na u engedzwa u itela u ṋetshedza kudzhenele kwa zwithu kwo fhelelaho , nahone kwo ṱanganelaho hu u itela u dzudzanya vhupulani . 
U vha ṱalutshedza uri mutambo uyu u katela u fulufhedzea , u shumisana , vhudavhidzani na zwiṅwe zwikili zwa fisikhaḽa . 
Tshitandadi tsha yuniti 242896
U kuvhanganya mafhungo a re hone
Puḽane iyi i ṱalutshedzwa afho fhasi : 
7 . U rumelwa kha maitele a vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma zwi a konadzea kha maitele maṅwe na maṅwe a vhulamukanyi ha vhugevhenga , hu tshi khou ombedzelwa nga maanḓa mbekanyamushumo ya u bvisa vhakhakhi kha vhulamukanyi ha vhugevhenga ha sialala , khaṱhululo na thendelano dza khaṱhulo , maitele a phanḓa ha khaṱhulo , sa tshipiḓa tsha khaṱhulo , na maitele a u vhuyedzedza muthu kha tshiimo tshine a ḓo kona u ṱanganedzea tshitshavhani , hu tshi katelwa na paroli . ( pre-trial diversion ) .
Kutshimbidzele - khuḓano i nga thoma kha u wana tshiṱirathedzhi tsho teaho tsha u swikelela tshipikwa tshithihi .
Ri ṱoḓa u fhaṱulula ho fhelelaho , u bva kha muhasho wa ndangulo u tsa fhasi mudavhini . 
Mabambiri a balotho a haniwaho , arali e hone , a vhulungwa thungo . 
Ngona ya nḓila iṅwe na iṅwe ya u fhaṱa milayo ine ya nangiwa , i ṱoḓa nḓivho ya zwino ya mafhungo a u alafha nahone i tea u vulela tsatsaladzo na ndovhololo nga masia oṱhe a re na dzangalelo . 
Engedzani iṅwe bola ni ṋekedzane .
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela i bvaho kha chartered accountant i ṱanzielaho dokhumenthe dza masheleni a mudzulapo kana mudzuli na nḓila dza u ḓitshilisa .
( c ) u fhirisela Mulayotibe kha Khothe ya Mulayotewa u itela tsheo yawo malugana na u yelana ha Mulayotibe na zwa Mulayotewa ;
Hoyu muvhuso u ḓo khwaṱhisedza uri ndaka yashu ya vhuponi na tshomedzo dza mupo zwo tsireledzea , na u dzula zwi tshi ṱhogomelwa .
Mbuelo dza maitele dzi khou pfiwa nga nḓila yauri tshumelo ya tshitshavha i shandukiswa u itela u swikelela ṱhoḓea dza Afrika Tshipembe ḽa demokirasi . 
Sanral yo fhaṱa dziṅwe dza bada dza nṱhesa ngei Gauteng na kha zwipiḓa zwinzhi zwa shango .
Thendelano ya Bodo i bvesela khagala maitele a mavhusele a khamphani khulwane a re hone kha Bodo ya Ndindakhombo ya Vhusayamushumo na hune Bodo , dzikomiti na ndangulo zwa vha uri zwo ḓidzhenisa zwoṱhe . 
A thi ṱoḓi u ya tshikoloni !
Ho vhigwa uri mufariwa o rwa muṅwe mufariwa ngae nga tshipiḓa tsha ha u tika bammbiri ḽa bungani . 
Zwazwino , vhunzhi ha zwiimiswa zwa tshaka mbili , ndayondangi dza tshaka mbili , thandela dza mveledziso ya zwibveledzwa dzi angarelaho ṱhoḓisiso , khaelo na microbicides dzi khou isa phanḓa u itela u bveledza ndivho dza SHARP .
U thetshelesa muzika wa Afurika Tshipembe ( wa sialala na wa mashangoḓavha ) hu tshi sedzwa mutsindo na biti , kha
Khwaḽithi dzi katela zwoṱhe nahone dzi fanela u shuma kha ndingo nnzhi . 
Muthu a nga lavhelela data ya vhukale uri i sumbedzwe kha iṅwe data , u fana na data ya tshiimo tsha mbingano kana mushumo . 
30% mbadelonyengedzedzwa kha mushonga wa nnḓa ha fomuḽari
Zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi
Kha ri n . wale Zwino fhindulani mbudziso hedzi .
U tea u sendekwa kha nḓivho na zwikili zwo itwaho vhukati ha themo yeneyo .
( i ) Mulayotibe sa zwe wa phasiswa zwone nga Khoro ;
Zwa u ṱanganywa ha zwiko zwa zwidodombedzwa , zwe zwa ḓitika kha u vha hone hazwo , zwi amba uri khumbulelo dza u vhulunga ha lushaka hune ha nga vha hone dzi katela u sa ṱutshelana ha zwidodombedzwa . 
Ṱhalutshedzo ya maipfi : mafhambanyi
Zwa zwino Nnḓu iyi i vho shumiswa kha vhupfiwa nga vhathu , u phasisa milayo na mushumo wa vhulavhelesi wa Phalamennde .
Fomo dzi tea u ḓadzwa nga nḓila i tevhelaho :
Zwi dovha zwa elana na zwipikwa zwihulwane zwa u engedza nyaluwo ya ikonomi na u engedza u sikwa ha mishumo , sa zwo sumbedzwaho kha NDP na Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka .
Ḓivhashango
Vhege i ḓo dovha ya sumbedzisa zwo swikelelwaho zwa muvhuso ngeno hu tshi khou dzhielwa nṱha khaedu dzine ra kha ḓi livhana nadzo . 
Thaidzo i ḓo fheliswa zwiṱuku nga kha thikhedzo dza vhalambedzi kha thandela dza ṱhoḓisiso . 
Manweledzo nga u angaredza wa zwiṱirakitsha zwa athomu zwo angaredzaho zwa izwo zwa vhuṱhogwa kha vhulimi . 
30 U ṅwala tshibveledzwa tsha ndaela
U sika maipfi mapfufhi a tshi shumisa mibvumo ye a i guda .
Manweledzo ndi tshitatamennde ndovhololwa tsho engedzeaho tsha mbuno dza ndeme dza mafhungo a muambi .
U aluwa ha zwithu zwiswa na dzitshanduko zwo ita uri hu vhe na u fhungudzea nga zwiṱuku kha u tenda kha zwa vhuloi , zwo itwa nga u vhona vhuloi zwi zwithu zwa vhathu vho salelaho murahu nahone zwine zwa khakhisa mvelaphanḓa .
U ḓivha na u ita nyambedzano nga ha ndeme
Nambatedzani zwiṱikara fhethu ho teaho . u tshimbila na khonani ri tshi ya tshikoloni u vhala tshiṱori u vhala u gera zwifanyiso
Mililo yo raliho i na mvelelo dzi si dzavhuḓi kha mupo , u fana na : 
Hu tshi tevhelwa tshipitshi tsha mugaganyagwama kha Phalamennde , tshivhumbeo tsho pfufhifhadzwaho tsha mugaganyagwama tshi vhidzwaho " Nyendedza Vhathu kha Mugaganyagwama " i anḓadzwa na kha lubuvhisia lwa Gwama ḽa Lushaka nga nyambo ṱhanu . 
Naho hu na phambano kha mikhwa na maitele , ri humbula uri nnḓu yo shuma zwavhuḓi vhukuma kha u lwa na mafhungo a konḓaho a tatisaho musi hu tshi sedzwa u sa vha hone ha zwitandadi na nḓowelo nga ha mafhungo a sialala . 
Sisiṱeme ya mutengo wa u renga vhubindudzi , ine ya shumiswa kha mimaraga minzhi ya hafu ya ḽifhasi ḽa devhula , i shumisa phimo nyandiswa dza mbadelotiwa nga zwifhinga zwo fhambanaho musi vhabveledzi vhapo vha tshi khou edzisa u rengisa zwibveledzwa zwavho , na u tsitsela fhasi mbadelotiwa nga khalaṅwaha yavho i si na vhubindudzi . 
Mueletshedzi
U vulela nḓila vhukoni ha Mabindu Maṱuku na a Vhukati ( dziSMME ) , zwiimiswa zwo ṱanganelanawo , mabindu a ḽokhishini na a vhupo ha mahayani . 8 .
dzi nga wana na u thoma thandela hu u itela u khwiṋisa vhutshilo a vhathu kha wadi ;
M : Buthano ḽa Hague nga ha Zwipiḓa zwa Siviḽi zwa Vhuthubi ha Ṅwana ha Dzitshaka vhu elana hani na tsheo dza vhuunḓi dzo itwaho kha khothe dza siviḽi dza Afrika Tshipembe ? 
U vhala nga u fhirisa maṱo nga u ṱavhanya hu tshi sedzwa mafhungo a ndeme
VHO DOKOTELA P MULDER : Muhulusei Mulangadzulo ...
Mandu o hadzima penisela yanga .
Nga u pfufhifhadza , mafhungo nga ha mbingano na ṱhalano ndi a ndeme vhukuma kha u guda nga ha : 
Ndondolo i ḓo itwa ya u vhea mapala nga mavhili a no fana nga phandakati , vhulapfu na mbonalo , nga maanḓa mapala a thransfoma . 
Mvetamveto ya mbekanyamaitele ndi mvelaphanḓa ya u bva kha Mbekanyamaitele ya Vhaswa ya u thoma ya 2009-2014 .
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhoṱhe vhane vha khou vhilaela , ho katelwa na miraḓo ya Khabinethe vhane vha vha vhe kha vhuimo ho fhambanaho , u ḓifunza u ḓibvisa na u ima u bvisa zwiṱatamennde zwo livhiswaho kha muṋe wa mafhungo .
Mapa wa vhu 9 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Tshumiswa nga vhuendelamashango ha dzitshaka
Ndi maitele afhio ane vha a shumisa u ṱuṱuwedza vhudzheneleli
Odithi dzi itwa nga Yunithi ya Odithi dzi bva kha milandu yo dzudzanywaho nga Vhusevhi ha Bindu . 
Muvhuso wa lushaka , wa vunḓu na wapo
Mbuelo u bva kha u rengisa khadi dza mithara wa muḓagasi u no badelelwa phanḓa dzi ḓivhiwa nga tshifhinga tsha thengiso . 
Ngauralo hu na ṱhoḓea ya u thomiwa ha tshikhala tsha u kovhana mafhungo hune mafhungo o teaho a nga kuvhanganywa na vhekanywa uri a kone u swikelelea nga nḓila yo leluwaho . 
Tshivhalo tsha vhuṱhogwa tsha zwibveledzwa zwa tshienge tsha Afrika Tshipembe ndi tshibveledzwa nga u itwa na zwa kha thini . 
Vha Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala vha ya phanḓa vha amba uri hu na ṱhoḓea ya u vha na mulayosiṅwa une wa ḓo kona u ṱalusa na u langa maitele a " busakats " .
- hune zwiga zwiraru zwa bva hone ndi tsumbo ya nḓila ine ya vha phanḓa siani ḽa u thusa vha ṱoḓaho thuso musi huna mitshinyalo ya mupo na zwiṅwe zwi konḓaho zwine zwa itea tshifhinga tshoṱhe ḽifhasini .
U bva tsha thendelo ya maraga wa u shandukisa tshayavhudziki ya tshelede yo engedzea lu vhonalaho ngeno u rengisea kha thengiselano dza Afrika ho tsa , zwenezwo zwa lengisa u vuliwa ha akhaunthu ya mikovhe yapo nga mulandu wa zwenezwo na u fhiriswa ha ndeme ha ndaka . 
Musi u fhandukana na u nambatelana hu tshi itea kha dziforo , mavu a re nṱha a dzulela u vha lubulebule , zwithu zwi ṱuṱuwedzaho u fema ha mavu , zwine zwa fhungudza u mela ha tsheṋe na mutsiko wa malwadze . 
Vhulanguli vhu bvisa thendelo ya u ṱun ḓa musi vho no wana thendelo i bvaho kha Khoro ya Ndango ya Mishonga nahone vho bvisa vhuṱanzi ha iyo thendelo .
Kha uno ṅwaha Mulanguli Muhulwane o amba kha miṱangano miraru ya kotara iṅwe na iṅwe , wine zwa vha zwa khwiṋe vhukuma u fhira ṅwaha wo fhiraho . 
u thusa uri mufarwa a farwe nga nḓila yo khetheaho u fhira nḓila ine vhafarwa vha iḽo shango vha fariswa zwone - nga nnḓa ha musi milayo United Nations ya kufarelwe kwa vhafarwa i sa khou tevhelwa
U amba zwiṱori na u dovholola zwo ambiwaho nga vhaṅwe nga maipfi a ene muṋe .
Ndingedzo dzo itwa u wana mafhungo thwii kha tshitshavha tsha Mamosilemu na nga maanḓa vharangaphanḓa vha zwa vhureleli , fhedzi hezwi a zwo ngo wanala nga tshifhinga tshipfufhi tsha thandela tsho ṋewaho . 
c ) Muiti wa khumbelo u tea u saina masiaṱari oṱhe o ṱumetshedzwaho .
Vhaṅwe , sa vha Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu , vha na muhumbulo wa uri arali vhuloi ha dzhiiwa sa vhugevhenga , zwi ḓo konḓa u ḓivha uri zwiito zwa vhuloi ndi zwifhio .
Khethekanyo ya mbuelo iyi yo vha yo ḓalesa tshigwada tsha vhathu vha vhatshena . 
U swika afha mihasho ya muvhuso a i athu u shuma mushumo mihulwane kha IDPs , ine vha I vhona sa pulane dza masipala .
Maambiwa nga mupoti wa mulandu a uri ho vhidzwa muṱangano wa u mu ṋekedza masheleni a ndiliso ya u fhelelwa nga mushumo a khou tikedzwa nga thendelano ya u fhelelwa nga mushumo na tshitatamennde tsha mupoti wa mulandu tsha u ḓiimelela . 
( iii ) u itela uri hu vhe na vhuthihi ha zwa ikonomi .
Arali vha sa pfa nga riṋe nga murahu ha miṅwedzi mivhili u bva ḓuvha ḽa u vala kha vha zwi dzhie uri khumbelo yavho a yo ngo swikelela ṱhoḓea . 
Vhukoni hashu ha u fhindula a ho ngo ḓitika zwo leluwa kha u vha na vhukoni ha thekhinoḽodzhi vhu re hone . 
Mafhungo e a rerwa ngao a katela : U thomiwa ha Mbekanyamushumo U Vhuelela kha zwa Ndeme , muvhigo wa mvelaphanḓa nga ha u thomiwa ha mimasipala miswa yo ḓikumedzelaho nga huswa ; phindulo ya muvhuso kha gomelelo na ṱhahelelo ya maḓi ; na tsedzuluso ya Mulayo wa Mipfulutshelo wa Afrika Tshipembe , 2014 .
U badela masheleni a tshumelo , mbadelo dza ndaka na dziṅwe mbadelo , mbadelo dza u shumiswa dzi ṱoḓiwaho nga masipala . 
Mulangi wa Khorotshitumbe u fanela u vhona zwauri mbilaelo zwi tshi elana na mafhungo a ndaṱiso dzi livhiswa kha Mukhomishinari wa Lushaka wa SAPS na , he zwa tea , kha Mukhomishinari wa Vundu o tiwaho . 
Mavu na zwifhaṱo zwi vheiwa sa vhubindudzi ha zwifhaṱo na uri a hu na u wa hazwo ho itelwaho mbetshelwa . 
A hu na tshanduko , phungudzo kana nyengedzedzo ine ya ḓo itwa kha zwo ṅwalwaho kha Ḽiṅwalo ḽa Mbadelo nyangaredzi . 
( b ) yo ṋekedzwaho khayo hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka ; na uri
kwengweledza / fhureledzela musi zwo tea
Vha dzhiela nṱha ṱhoḓea dzo khetheaho dza Senthara dza U valela vhafariwa vho Lindelaho tsengo , u fa na vhafariwa vho lindelaho tsengo vha ya khothe nga tshifhinga , mbadelo dza beiḽi , u vha ya tshifhinga tshipfufhi kha tshitshavha tshayo na ṱhoḓea ya u kwama vhaimeli vha mulayo na u lugisela vhuimbeleli . 
SWOT ya zwigwada zwa kutshilele
Zwipiḓa zwa muvhili - u gidima ... u wela fhasi nga tshifhaṱuwa , u lala fhasi . . . u vhumbuluwa nga muṱana na u vhumbulutshela matungo kha tshamonde / tshauḽa
MULANGADZULO : ... uri vha thusiwe u bvela nnḓa ha Nnḓu ! [ U dzhenelela . ]
Vha tea u khwaṱhisedza uri maitele , dzilafho kana mishonga ye vha wana i ḓo badelwa musi vha saathu zwi wana , sa tshumelo dzi sa katelwi kana zwithu zwine zwa sa ḓo badelwa nga GEMS .
Foniki dzo gudwaho kha maṅwe masia a Luambo kha dzi shumiswe u ita ndovhololo ya u guda mibvumo .
Izwi zwiṱaṱamennde zwa zwamasheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha zwi ṋetshedzwa nga Rannda dza Afrika Tshipembe . 
Phindulo yo swikelwaho khayo yo vha ya uri vhuṱanganelani a vhu ngo phumula ḓivhazwakale ya zwiimiswa zwine zwa khou ṱanganywa na uri thendelano ya vhuṱanganelani i tenda uri gudedzi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi vhe na vhuṋe haḽo . 
Kiḽiniki ya Fana
Muvhuso wo topola tshiimiswa tsha Telkom sa ḽone zhendedzi ḽine ḽa ḓo ranga phanḓa kha u thusa kha ṋetshedzo ya burodibende .
12Tsaukanyo ya u ḓiṱunḓela
I dovha ya engedza nḓisedzo ya tshumelo nga kha mbekanyamushumo dzi fanaho na e-government na tsireledzo ya inthanethe .
Vhuṅwe halwa vhu ḓivheaho nga maanḓa , vhu sikaho zwikhukhuliso zwihulwane zwa u dzhena ha vhabveledzi vhaṱuku ngei Gauteng dzi katela Heineken , ine ya vha muṋe wa vhabveledzi . 
( U nanga zwi tshi bva kha tshiṱori tsha fikishini ya vhukuma / zwiṱori zwa sialala / zwa eṋe muṋe/ nyendo dza u ṱoḓisisa/ zwiseisi / u humbulela/ zwiṱori zwa vhukuma vhutshiloni / zwa fikishini ya ḓivhazwakale )
Musi ho no fhedzwa u tandululwa khumbelo ya ngangomu , khumbelo i nga iswa khothe ( khethekanyo 78 - 82 ) .
Vhakhantseḽara vha wadi vha imela madzangano a polotiki a ṱaṱisanaho kana vha vha vhaimeleli vho ḓiimisaho vha imelelaho madzangalelo a tshigwada , sa dzangano ḽa vhabadelatshumelo .
zwidodombedzwa zwinzhi ,
Miṱangano i dzulelaho u vha hone i farwa na vhaimeli vha komiti dzi shumaho na komiti ṱhukhu dzi sedzanaho na zwa mushumo , tshandulelo , themamveledziso na maṅwe mafhungo manzhi a elanaho . 
Naho hu na uri zwipondwa zwa khakhathi a si vhathu vho hwelelwaho , na vhone vha ṱoḓa u imelelwa . 
Tshine tsha dzhielwa nṱha ndi ndeme ya tshimela kha ikonomi ya Afrika Tshipembe .
U ṱolwa hu bvelaho phanḓa nga vhashumeli vha bvaho kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano nahone nzudzanyo dza ha masipala dzi ḓo itwa kha tshiimiswa tshavho .
Sa maanḓa are tshidzuloni , Isiraele ḽi na vhuḓifhinduleli vhu re khagala nga fhasi ha mulayo wa mashangoḓavha . 
U ṅwala mufhindulano/ nganeapfufhi
Maanḓa a mudzulatshidulo o ṋetshedzwa sa zwe a sumbedzwa afho nṱha . 
Mishongo kha shedulu iyi ndi iyo ye ya waniwa uri yo tsireledzea , fhedzi i ṱoḓaho iṅwe ḽevele ya ndaulo ya phurofeshinaḽa . 
Ndi tshivhalo tshiṱuku fhedzi tsha mashango , ane a vha na nyaluwo ya nṱha yo khwaṱhaho miṅwaha ya fumbili yo fhiraho , a ḓo ṱangana na ḽifhasi ḽoṱhe , ngeno vhunzhi ha maṅwe mashango a sa ṱangani , ngeno mashango a songo khwaṱhaho a tshi dzula a songo khwaṱha . 
Nyambo dzo humbelwaho u bva kha tshumelo iyi dzi katela Tshithosa , Tshisuthu , Tshivhuru , Tshizulu , Tshisomali , Tshitshewa , Tshishona , Tshifura , Tshiphothogisi na Tshitshaina . 
Mushumo uyu u ṱoḓa ri tshi lavhelesa kuambele na kushumisele kwa luambo ro sedza nḓila ya kuvhumbelwe kwa fhungo , mitaladzi ya ndimana na tshirendo tshoṱhe , ra sedza kunangele kwa zwivhumbeo , mutevhetsindo , nyelelo / luvhilo na mubvumo zwine zwa bveledza ngaho u nyanyuwa ha zwipfi .
Huna dziṅwe ngudo dzo iteaho Marikana na dziṅwe khombo dzine a ri nga tendi dzi tshi dovha dza bvelela kha shango ḽashu .
Koporasi i ḓihudza nga u kona u tikedza thengiselano khulwane . 
Ndi zwa ndeme u wana zwililo zwa tshitshavha phanḓa ha musi thandela i tshi thoma kana u thomiwa ha mushumo wa mveledziso kha vhupo .
Awara dza nṱhesa kana gumofulu ḽa awara dza 8 na gumoṱuku ḽa awara dza 7 dzo avhelwa Luambo lwa Hayani na gumoṱuku ḽa awara dza 2 na gumofulu ḽa awara dza 3 kha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma kha Gireidi ya Ṱ -2 .
Madzinginywa o ṱanganedzwaho a ḓo senguluswa nga mutengo , mashumele na u maandafhadzwa ha ikonomi u ya nga Mbekanyamaitele dza u Renga na Bodo ya Thendara ya Muvhuso . 
2.3 Zwidimela zwiswa zwa musalauno zwa Metrorail ( zwa Vhathu ' ) zwi ṋetshedza maimo a u ḓigeḓa na tshumelo dza nṱhesa , na uri zwi ḓo shandukisa tshenzhemo ya vhuendi ha vhaṋameli .
U ṱuṱuwedza sekhithara ya zwa masheleni u itela u tikedza kutshimbilele kwa zwikolodo na u bindudza zwi tshi ya kha ikonomi ya zwa ndaka . 
OFISI DZA PHALAMENNDE YA DEMOKIRASI
Mbadelo dza ḽaisentsi dzine dza badelwa kha vunḓu ḽa Kapa Vhukovhela dzi nṱhesa nahone ndi dzone dze dza vha tshiitisi tshihulwane tsha u fhungudzea ha tshivhalo tsha zwiendedzi zwa lushaka lwa maḽori mahulu kha miṅwaha i si gathi yo fhelaho . 
Bugupfarwa i ṋetshedza pfanelo dza u swikelelwa ha mafhungo , zwi tshi bva kha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , ya 1996 .
Hu sedzeswe kha u thetshelesa na u amba ;
u kwakwanya tshihali na vhugevhenga , u shuma vhuponi ho iteaho vhugevhenga , u sedzulusa khonadzeo ya u vha hone ha vhuṱala ha Forensikhi .
Vha nga shumisa vhuimo havhuḓi vhungaho ha afho fhasi .
U bvelela hashu kha hezwi zwi ḓo elwa nga u engedzea ha vhalimi vhaṱuku vhane vha vha vha tshipiḓa tsha nyaluwo ya ikonomi .
Tshivhumbeo tshiswa tsha mugaganyagwama tshi sumbedza mveledziso dza mbekanyamaitele , milayo na zwiṅwe zwiteṅwa zwine zwa kwama masheleni a teaho u shumiswa hu tshi katelwa na pulane dza kushumisele kwao . 
Sa tsumbo , zwiteṅwa izwo a zwi tendeli u tevhedzwa ha dandululo . 
3 . Pfanelo ya u ṱanganedza mafhungo
Ndi tshi vala , kha ndi dovholole vhuḓikumedzeli u bva kha muvhuso washu u khwaṱhisedza uri tshavhi , dzine dza khou ṱoḓa tsireledzo zwa vhukuma kha vhutshutshisi ha lushaka luṅwe na luṅwe , dzi ḓo vha na fulufhelo , vhuthu na u vhuedzedzwe tshirunzi . 
Tshikwekwete tshi na zwothe , thundu na mapfura .
Nyambedzano dzi yaho phanḓa na muvhuso wa lushaka na wa vundu dzi itwa kha muya mavhusele o ṱanganelaho . 
Hu khou tsivhudzwa uri vha ṱolwe maṱo ṅwaha muṅwe na muṅwe ( u ṱolwa maṱo nga vhuḓalo ) .
Zwiitopoli zwi sa fani na zwiṅwe ndi mathemo a mbalombalo o ṱalutshedzwaho hu u itela u kuvhanganya data , ngeno dzina ḽa tshitopoli tsha yunithi na mbonalo zwi mathemo a ḽifhasi ḽa vhukuma ane a ṱalutshedza bindu kha ḽifhasi ḽa vhukuma . 
Mbekanyamushumo ya Ndondolo ya Asima
Tshumisano iyi yo ita uri hu vhe na mishumo i fhiraho 3 000 zwine zwiya rudza mbilu , nga manḓa kha kilima ya ikonomi ya ḽifhasi ya zwino .
U ita odithi ya themamveledziso ya tsireledzo kha zwifhaṱo zwa muvhuso . 
Vhuthathazwitshili kha Masipala ho iteswa nga mabunga a migodi . 
Ndi zwa ndeme u vhona uri sisteme ya u faela yo teaho i a vha hone . 
Vhathu a vha takaleli u amba nga tshivhangi tsha lufu . 
U vhea ïṱo kha mvelaphanḓa ya thandela ndi zwa ndeme u vhona uri i tshimbila zwavhuḓi na uri khombo kana tshanduko dzine dza nga bvelela dzi nga kona u ṱanganedzwa dza lugiswa kha u shumiswa hu ḓaho .
Tshiimiswa tsha zwa poḽotiki tshi katela mvelele na milayo ine lushaka lu laulwa na u andanywa ngayo . 
Kuitelwe kwa phomphom
Dzhielani nzhele : Ḓiresi ya murumeli i sumbedza nga yone ine tshifhinga tshe e-mail ya ṱanganedzwa ngatsho .
2.2 . Khabinethe yo dovha ya ṱanganedza mvetamveto ya muvhigo wa u Bveledza ha Lushaka ha Mimuya i bveledzwaho ngomu lufherani ya Afurika Tshipembe , wa u bva 2000 - 2010 .
Nga maanḓa , tshutshedzo khulwane ndi : 
Kha vha ri ndi livhuwe Vhaofisiri Vhatshimbidzi vhe vha mpha tshikhala tsha u ṋetshedza Mbekanyamushumo yashu ya Kushumele ya 2013 kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Phalamennde .
1.1 . Khabinethe i ṱanganedza Mulaedza wa Lushaka nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , tshe tsha ṋea MaAfrika Tshipembe tshifhinga tsha u pfa Mbekanyamushumo ya Kushumele kwa muvhuso .
Pulane ya Tshiṱirathedzhi ya Gauteng yo nweledzwa kha ḽiṅwalo iḽi . 
Fhedzi , zwi nga ṱanganedzea u anganyela u khwiniswa ha tshikalo tsha u kuvhanganya masheleni tshe masipala wa ḓiganela tshone tsha u mbekanyamaitele na ngona dza u kuvhanganya masheleni a zwikolodo dzine dza ḓo khwiṋisa tshoṱhe u badela ha vhakolodi . 
U pulana ha tshiṱirathedzhi na u vhea iṱo ha mbekanyamushumo dza u isa phanḓa na u Maanḓafhadzwa lwa Ikonomi ha Vharema ho ṱanḓavhuwaho . 
U wana mafhungo nga vhuḓalo kha vha dalele webusaithi yashu : www.gems.gov.za kana vha lavhelese nyendedzi ya muraḓo ya 2013 u vhona mbuelo dzine vha vha nadzo .
U thetshelesa tshiṱori na tshirendo a topola muhumbulo muhulwane , zwidodombedzwa zwatsho na u tevhekana ha zwiwo .
U sedza na zwikili zwa u tou fombe : mitambo ya ḓirama sa u fhaṱa ḓirama dza mutevhe wa u edzisela nga vhavhili , n.z.
( a ) u sa vha na vhuḓḓifhinduleli nga muvhuso kana muthu muṅwe na muṅwe kha vhutshinyi vhuṅwe na vhuṅwe ;
Fhethuvhupo ndi hufhio ?
( b ) uri Khoro ya Masipala i khethe khorotshitumbe kana komiti iṅwe-vho ; kana
U amba nga vhabvumbedzwa , puloto na fhethuvhupo
Tshiṱitshi itshi tshi ṋea nga u fhambana , u mvumvusa na mafhungo ngaha mufusho wa tsiko wa fhano hayani , mutakalo na nyonyoloso , pfanelo dza vhathu , vhudzekani ha vhaswa , HIV na TB , khathihi na pfanelo dza vharengi na mbeu .
I kovhelaniwa na gumofulu ḽa nga ngomu sibadela ḽa tshumelo dzo ṱanganelanaho dza mutakalo R1 173 nga muṱa nga ṅwaha
Ri ṋekedza thuso ya thekhinikhala ya thandela nga kha thikhedzo ya zwa masheleni , ya thekhinikhala na ya vhathu . 
Izwi zwi sia hu na mbudziso dza uri naa nḓila ine ya shumiswa kha bada dza u badelwa muthelo yo tea naa kana khamusi yo itwa nga nḓila yo khakheaho .
Pfananyo ya ndingedzo dza u khakhulula ndi vhuḓifhinduleli ha Ofisi ya Mugaganyagwama . 
Vha sendeka khunyeledzo idzi kha mutheo ufhio nahone vhone vha a tendelana navho ? 
( a ) u ṋea thendelo na u saina Milayotibe ;
Kha vha ṱalutshedze , vha bveledze na u kovhela mivhigo ya fhedzisela ya u engedzedza miṅwe na miṅwe . 
Webusaithi : www.education.gov.za
U isa fomo dza ḽivi kha yuniti ya Zwiko zwa Vhashumi nga murahu ha u themendelwa nga Muhulwane wa Muhasho . 
Ezwi zwi katela mbulungo ya masheleni kha dziphakha dza vhulimi dzo topolwaho , mimaraga ya zwibveledzwa zwitete zwi re hone u mona na shango , khathihi na nnḓu dza phakhedzhi na zwiimiswa zwa u bveledza zwo fhambanaho , vhunzhi hazwo zwi kha tshivhumbeo tshi si tshavhuḓi kana zwi khou shumiswa nga nḓila i songo eḓanaho zwa zwino . 
Vhaimeli vha Komiti ya wadi vha nga vha kha Foramu ya Vhuimeli ha IDP .
Saizwi ikonomi i tshi khou dzivhuluwa kha miṅwaha miṱuku ine ya khou ḓa , muvhuso u ḓo dzhia ḽiga u tshi itela u fhungudza u koloda nga zwiṱuku nga zwiṱuku saizwi ṱhahelelo i re hone zwa zwino i sa khou langea . 
U shuma zwavhuḓi , honeha , ya muingamutengo wa zwikambi i a timatimisa . 
Hezwo zwi katela , fhedzi a zwo pimiwa kha , uri vhabvannḓa vha na vhuḓifhinduleli ka reithi khulwane dza vhugevhenga ; uri vho ṱangula vhathu vha fhano hayani pfanelo dzavho dza zwa ikonomi na matshilisano na uri vhabvannḓa vhu nga fheliswa kana ha humiselwa murahu . 
Ṱhalutshedzo yo khwiniswa u itela u bvisa vhuṱanzi nyengedzedzwa . 
Saizwi komiti dza wadi dzi tshi shuma mushumo wa ndeme sa vhuṱumani vhukati ha zwitshavha na vhakhantseḽara , khetho kana u sikwa ha komiti dza wadi hu tea u itwa nga nḓila ya khwiṋesa yo teaho kha khoro iyo , tenda vhathu vhoṱhe vha dzhenelaho vha tendelana kha nḓila ine dza thomiwa ngayo .
Arali vha tshi ṱoḓa u ṋetshedza ṱhogomelo ya hayani kha vhaaluwa , vha tea u ḓiṅwalisa sa mulondoli ofisini yavho ya tsinisa ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano .
Eskom yo livhana na thaidzo khulwane ya masheleni , kushumele na thaidzo dzi no kwama tshiimiswa .
Arali hu na o kavhiwaho ( kwameaho)- ngauri maanḓa aya ha fhulufhedzei -hu na maṅwe maitele ane a itwa a u kunakisa na u fhodza vhathu vha dovha hafhu vha tshila vho takala .
Vho isa phanḓa nga uri muṅwe na muṅwe u na shaka , khonani kana mushumisani ngae ane o no ṱangana na khakhathi , zwenezwo , vha tea u amba arali vha vhona vhuḓifari ho raliho . 
U kopolola na u ṅwala dzina ḽawe , maipfi mapfufhi na mafhungo u bva kha dziḽebuḽu , phosiṱara na tshokobodo , n.z.
U imiswa ho vha ho ṱalifha sa izwi ho vha ho ḓisendeka nga tsumbatshifhinga i re na vhulondo kha maṅwe anga hanefha kha maitele - nga maanḓa maitele kha zwa ndimo . 
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ho teaho ndi tshumisano vhukati ha vha re na dzangalelo vhoṱhe .
Kha thero idzi mavundu o thola vhasedzulusi vha nnḓa u dovha vha khwaṱhisedza khwaḽithi ya mulingo . 
Khungedzelo i ṱuṱuwedza vhavhali uri vha ite mini ?
Mbekanyamushumo yo livhiswa kha u dzhenisa , u tikedza na u ṱuṱuwedza vhathu vhaswa vhane vha vha kha buḓo ḽa vhutsila . 
Nga ḽa 9 Lara 2007 ngei Nelspruit ( hune vhaimeleli vha Vharangaphanḓa vha Sialala kha ḽa Mpumalanga vho vha vhe hone ) ;
Ndivho dza khomishini hu ḓo vha u ita themendelo zwi tshi kwama malamba , magavhelo na dziṅwe mbuelo , hu tshi katelwa phesheni na mbuelo dza tshikimu tsha dzilafho , zwa vhaimeleli . 
Vhaḓisedzi vha tsumelo vha Komiti ya wadi
U tandulula hei khaedu ndi khoṋo ya u hoṋolola masheleni ane a nga shumiswa nga mivhuso ya Afrika kha u vhona uri Zwipikwa zwa Mveledziso zwa Tshoṱhe zwi khou shuma khathihi na mbekanyamushumo dzavho dza mveledziso .
Khumbelo ya u vusuludzwa musi wo dzhielwa thundu n
Mushumo wa 2Kha vha sesze kha Mulayotewa , vha wane vhuimo na mushumo wa muvhuso wa vundu na vhushaka hawo na muvhuso wapo .
Vha tea u vhudza mutshutshisi arali vha tshi ḓo lenga u swika kana arali vha sa ḓo kona u ḓa khothe nga ḓuvha ḽa tsengo .
Mushumi ane a khou lavhelelwa a nga zwi ita nga ene muṋe kha nyimele yo raliho sa izwi hu si na vhushaka ha mushumo ho no vhaho hone . 
vhu ṱanzi ha uri mushumo uyo na ṱhalutshedzo ya mushumo zwo kungedzelwa nga nḓila yo teaho
Vha songo ṅwala mahumbulwa maṅwe na maṅwe - vha ṅwale fhedzi mihumbulo mihulwane kana mbuno .
( ii ) ndaela i no fhaheya nḓivhadzo ya uri a zwi shumi Iwa tshifhinga na nga maitele afhio na afhio , u itela uri maanḓalanga a vhusaho , a kone u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea .
SAGNC ndi dzangano lo vhumbiwaho nga Mulayo wa Phalamennde ( Mulayo wa 118 wa 1998 ) la dovha hafhu la nangiwa nga Minisita wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekhinolodzhi .
Ḓiresi,nomboro ya luṱingona zwiṅwe zwidodombedzwa zwa vhukwamani ;
2 . DSP wa vhulwadze vhu sa fholi u ḓo vha kwama u khunyeledza datumu ya nḓisedzo ya mushonga na ḓiresi ya nḓisedzo .
Tshaka dza tshinyalelo
Tshitatamennde tshi pfalaho tsha zwe vha tshea ;
Vhulayi na vhuḓikumedzeli kha milayo ya u bvelela zwo ri swikisa fhano hune ra vha hone . 
Hulisani o pfa a tshi ḓihudza ngauri mme awevha muhumbela uri a ...
Figara dza muambo , maipfi o nangiwaho , thounu , zwishumiswa tsha u ḓifhisa luambo , phindulo i sumbedzaho u nyanyuwa , mitaladzi , maipfi , ndima , mutevhetsindo , vhuṱumani , pfanapheledzo , kuṅwalele , ndogazwiga , rifureini , ndovhololo , zwiteṅwa zwa mubvumo ( aḽitheresheni / thevhekano ya themba ( khonsonentsi ) thevhekano ya pfalandoṱhe / asonentsi , raimi , rithyimu , onomatopea , enzhambamenthe .
Sa tshipiḓa tsha Milayo ine ha ḓo sedzwa yone ya lufhera lwa vhupulani ha maano , mafhungo manzhi a ndeme o topolwa ane a vha na masiandoitwa o livhaho kha u phaḓaladza zwavhuḓi inthanethe yo tsireledzeaho nahone i fulufheleaho , ya luvhilo , nahone i sa ḓuri .
Mafhungo aya a ndeme a ḓo ṱoḓa tshumisano ya muṅwe na muṅwe na vhuḓiimiseli ho khwaṱhaho u vhona uri zwi a bvelela . 
Ndi nnyi ane a tea u kwamiwa arali muraḓo wa tshitshavha a tshi ṱoḓa khophi ya Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Ḽothari ?
Kha ri vhale
Ri dovha ra dzhiela vhukando vhathu na zwiimiswa kha tshikafhadzo ya maḓi na kushumisele kwa maḓi ku siho mulayoni . 
Hezwi zwi katela sia ḽa mbekanyamaitele , ḽifhasi ḽa ṱhoḓisiso hu tshi katelwa vhukoni ya ṱhoḓisiso vhu no khou itea na sia ḽa mveledziso . 
Sa mvelelo , SU yo ḓo tea u ṋetshedza ndambedzo u thusedza kha vhuendi ha nnyi na nnyi ha vhashumi na matshudeni ; u bveledza maga a u engedzedza vhutsireledzi ; na u ṋetshedza tshumelo dza thikhedzo ya zwa akhademi i vhonalaho vhukuma kha matshudeni vhane vha khou ita ṅwaha wa u thoma vhane a vho lugela tshoṱhe pfunzo ya nṱha . 
Vha sedze mbudziso dzi re kha thebuḽu ya siaṱari 90 dzine dza nga ḓadzisa mihumbulo yo ṋewaho nga vhadzheneleli .
I dovha ya sedza i tshi isa phanḓa kha ṱhoḓea dza khakhululo Afrika Tshipembe na u ṋetshedza dziṅwe ngeletshedzo dza vhurangela khakhululo . 
( ii ) Pfanelo kana vhuṱalu ho wanalaho kana mushumo kana mulandu wo itwaho phanḓḓa ha musi u tshi fhela nga woṱhe .
Maanḓa a o tiwaho - Khoro yapo ina vhuḓifhinduleli ha u dzhia tsheo na u lambedza thandela .
Izwi zwo ita uri vhuḓifhinduleli ha zwa masheleni hu vhe khagala na u ṋetshedza vhukoni kha u dzhia vhusedzulusi ha nga ngomu hu tevheleleaho . 
Maga aya na nyendedzi zwi nga katela zwi tevhelaho : 
Nyimele , khaphasithi , na thaidzo dza bada , tshiporo na dziṅwe netiweke dza vhuendedzi . 
Zwiimiswa zwa phathoḽodzhi ya forentsikhi zwo khethekanywa kha ḓivhazwakale u ya nga tshivhalo tsha kheisi dza dokotela . 
Mudavhi wa u kavha eropuleni eropuleni wo bveledzwaho zwavhuḓi kha vhu kule ha tsini na Barberton ho vulelwa tshitshavha zwenezwino . 
O vhea na u tshimbidza mbadelo nga nthihi nthihi dzi si ho mulayoni zwi teaho henefho nahone zwo ṋetshedzwa nga tshifhinga tsha mbambadzo . 
Mbetshelwa dzi khou itiwa u itela miholo yo dzudzanyiwaho kha nyimele dza tshifhinga tshenetsho dza mutakalo na pfunzo . 
Thaidzo ya mipfuluwo ngei Yoropa ndi khaedu ya dzingu ine ya ṱoḓa tshumisano ya mivhuso yo fhambanaho .
Ri khou ṱoḓa Afrika Tshipembe ḽine ḽa sa sokou u isa zwibveledzwa zwaḽo nnḓa kha maṅwe mashango , fhedzi ḽine ḽo no vha ḽimaga ḽihulwane ḽa zwipiḓa zwa ndeme zwi shumiswaho kha zwa eḽekiṱhironiki , zwa mimoḓoro na kha dzikhomphutha .
Vha Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala vha ya phanḓa vha dzinginya uri Mulayo une wa vha hone zwino u tea u imelwa nga Mulayo muswa , une wa ḓo tea u tandulula thaidzo dzi kwamaho khakhathi dza zwa vhuloi nahone u vhe na ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi i re khagala.Vha Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala vha
Nḓivho ya Tshigwada tsha Mushumo wa Dziminista i amba fhedzi nga ha tshikwama na thikhedzo ya matshudeni a vaho kha vha shayaho na siangane ya vha shumaho vhane vha khou isa phanḓa na ngudo dzavho dza u gudela digirii . 
Maitele aya a gudiswe vhagudi musi vha tshi ṱangana na ipfi ḽi no konḓa .
Zwiteṅwa zwi tevhelaho zwi tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi ṱhaṱhuvhiwa ndavhelelo dza khumbelo iyi : 
Vhubindudzi ha tshikalo tshihulwane ha zwenezwino ho dovha ha sumbedza ndavhelelo ine ya khou ya phanḓa kha sekhithara iyi . 
Musi ri tshi swika Maseru , ro vha ro no lenga . 
U dzulela u ita nyonyoloso .
Zwithu zwo angaredzaho zwo dzhielwaho nṱha , , ndi mbeu na vhukale , sa izwi zwi ḓisa baḽantsi kha tshigwada . 
Khabinethe i na fulufhelo uri Advocate Mkhwebane vha ḓo shumela lushaka zwavhuḓi nahone vha ḓo bvela phanḓa u shuma vho sedza dzangalelo ḽa maAfrika Tshipembe vhoṱhe .
( a ) lushaka lwa pfanelo ;
Garaṱa dza madzina a vhagudi
Kha vha ri sumbedze Mulayo une wa vha ṋea maanḓa a u hanedza fhungo ḽashu ḽa vhululamisi .
U ya nga ha vhubveledzi , musaukanyo nga u angaredza u dzinginya uri ho vha na khamphani dzi si gathi ntswa nga nnḓa ha sekithara ya veini dzo bveledzaho vhuhone ho khwaṱhaho kha maraga wa ḽa Afrika Tshipembe . 
Tshikwama tsho khetheaho tsha thandela dza ṱhoḓisiso na thekhinoḽodzhi tshi re na vhushaka na u thivhela vhugevhenga ; 
Vhurangeli hovhu , vhune ha ṋetshedza lwa ndeme ṱhuṱhuwedzo kha u tevhedza mbekanyamushumo dza zwino , ndi vhu tevhelaho : 
Inwi ni khonani dzanga dza mbiluni .
3 . TSHIKOUPU TSHA KHUMBELO .
Zwikhala : Naho hu na uri hu na khaedu kha sekhithara ṱhukhu ya vhulimi , zwikhala zwa vhorabulasi zwi ḓi vha hone . 
Vhaswa vha ḓo khuruṱanya vhathu vha tshi shumisa mvelele , mitambo na vhuḓimvumvusi na pfunzo ya mirole nge vha shumisa u pfumbudzwa ha vhaswa . 
Mashudu mavhuya , mvelelo na tshutshedzo zwa HIV-AIDS zwi khou thoma u vha khagala kha murangaphanḓa muṅwe na muṅwe kha tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe . 
Ndi zwa ndeme kha u vhiga mishumo ya khoro kana kha zwiteṅwa zwo no ambiwaho kha muṱangano wo fhiraho .
Ho phethiwa mishumo ya u londota ya tshivhalo tshi re fhasi u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa . 
Ndi ḽebeḽe ya lushakaḓe , khoudu ya muvhala ( arali i hone ) ine ya shumiswa kha u swaya mathukhwi o khethekanywaho ? 
Fhasi ha tshiimo tsha ndinganyiso hu na vhushaka vhukati ha tshivhalo tsha oksidzheni ya tshiluḓi na tshipiḓa tsha mutsiko wa okosidzheni i re kha dzingamufhe . 
U shela mulenzhe ho fhelelaho ndi mutheo wa filosofi ya demokhirasi ya Afrika Tshipembe .
Yo ṋetshedzwa nga
Izwi zwi ḓo tendela u aluwa ha u bwa tsimbi u fhira miṅwaha ya fumi u fusha nyaluwo ya ḽifhasi kha zwa u vhulunga nga kha themamveledziso na mishumo ya nḓowetshumo .
Naho , fhedzi , ndi zwa ndeme u vhea maitele ane a nga thusa u fhedza tshitendeledzi tsha u balelwa u shandukisa mbofho dza poḽotiki dza vha nḓila dza vhukuma dza mashumele na nḓisedzo ya mbofho idzo . 
Ngauralo ri ḓikumedzela u kunda zwiitisi zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwo pima tshumisano iyi . 
vha tea u ḓa na tshiṱatamennde tshire mulayoni tsho sainiwaho nga muthu wa muṱhomphei ( u fana na mukhantseḽara , khosi , mushumela vhapo , minisiṱa wa vhurereli kana ṱhoho ya tshikolo ) ane a nga ṱalusa madzina a vho na vhukale havho
186. Kuvhumbelwe kwa Khomishini
Nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe , muiti wa khumbelo a vha e muthu we a gwevhelwa mulandu fhano Afrika Tshipembe kana kha ḽi ṅwe shango , na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa zwi tshimbilelanaho na tshigwevho itsho .
Hezwi ndi zwishumiswa zwo ṱanganedzeaho na hone ndi khou takalela uri zwi ḓo shumiswa u itela uri vhathu vha ḽino vundu vha vhe na tshumelo yo khwaṱhaho ya zwa mutakalo . 
U ṱukufhadza tshifhinga tsha mushumo khathihi na nḓila ya ndeme nga nḓowelo zwi livhisa kha u ṱukufhadzwa ha tshifhinga tsha thandela yoṱhe . 
( ii ) u ita uri hu vhe na vhuthihi kha ikonomi ;
U shela mulenzhe kha nyambedzano a tshi vhudzisa mbudziso uri a kone u pfesesa .
Vhuṱudzeṱudze vhuhulwane ha netiweke " dzo vuleaho " ndi tshifhinga tshine tsha dzhiwa u wana vhukhakhi kha netiweke . 
U khwaṱhisedza uri vhakhantseḽara vha masipala vha a ḓivha zwitshavha zwavho , u dzulela u vha dalela na u thetshelesa thaidzo na ṱhoḓea dza tshitshavha .
Tshafaredzi tshi putelwa nga matheriala manzhi u itela u kokodza zwiluḓi zwoṱhe , u itela arali tshifaredzi tsha u thoma tsha nga kheruwa . 
Lushaka lwa mushumo wa u ya nga tshifhinga kha sekhithara ya vhulimi ndi tshiṅwe tsha zwiitisi zwihulwane tsha vhushayamushumo vhu re nṱha kha masipala . 
- Mutalombalo U tandulula thaidzo dza maipfi zwi tshi elana na dzinomboro zwi tshi katela u ṱanganyisa na u ṱusa hu tshi dovholola u swika kha 15
Ho sedzwa mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho , phurothokholo dza ndondolo dzi langiwaho na tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu - Nyimele dzi re na vhuṱungu na sepusisi , tshumelo dza zwa maṋo dzo sumbedzwaho lwa kiḽinikhala hu sa katelwi u kula , maitele a kha midzi ya maṋo a shishi , intra oral radiography
Mulayo wa Phalamennde u a ṱoḓea musi hu tshi bviswa masheleni kha akhaunthu iyi .
Ro takalela uri vhutshilo vho khou thoma a nga zwiṱuku ngei Haiti na kha vhana vha yaho tshikoloni , fhedzi ndi vhilahela vhukuma uri kiḽasi a dziho dza u gudela khadzo . 
Mukonṱiraka u ḓo , malugana na muhwalo muṅwe na muṅwe kana u endedzwa nga tshiendedzi ha Thundu dzo iswaho , ṋetshedza kha Muimeli wa Vundu maṅwalo a vhuṱanzi ha zwo fhambanaho , arali zwi hone , kha Mutengo kha Mubidi na Phimo na Dzitshadzhi . 
Murengi u fanela u ṋetshedza ṱhanziela ya u ḓiṅwalisa ya tshiendisi , arali tshiendisi tsho ṅwaliswa Afurika Tshipembe .
i ) Vho Thabitha Shange ( muimeleli wa muvhuso ) ;
Nḓivhadzo ya muṱangano
Tshiimo tshine themamveledziso , zwileludzi , vhashumi na vhugudisi ha ṋetshedzwa . 
Muvhuso na tshitshavha vha fanela u shuma vhoṱhe kha u beledza sisteme ya mikhwa ntswa .
Zwiito zwa u tambudza khavho zwi tea u fhela .
Tshiimo tshi tea u vhonala sa tshivhoni tsha ndeme ya tshitshavha tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe ; nga nnḓa ha izwo , ndeme na zwi thomiwaho ngazwo a zwi khothei fhedzi nga kha tshiimo tshi bvelaho phanḓa . 
Ndangulo ya thandela i ḓo engedza ndeme . 
kovhekana mihumbulo nga u shumisa , tsumbo , mimapa ya mihumbulo , tshati dza nyelelo kana mitevhe ;
Mashuluwa kha akhaunthu ya mbambadzo u sumbedza uri ndeme ya zwivhambadzwa seli i fhira ya zwirengwa mashangoni a nnḓa na uri ṱhahelelo i sumbedza uri zwirengwa mashangoni a nnḓa zwi fhira zwivhambadzwa seli . 
Ndivho khulwane dza mbekanyamushumo ho vha u bvisela thungo milingo mihulwane kha mupo , na u ita nzudzanyo kha kufarele kwa u fhedzisela na u laṱiwa ha malaṱwa a mishonga ya u vhulaya zwikhokhonono . 
Tshumelo heyi ndi ya u ḓivhadza Muhasho wa Vhuendi nga tshanduko ya ḓiresi ya muṋe wa dzina kana wa goloi .
U bveledza vhupo vhu konisaho u tshimbidza zwiṱirathedzhi zwa u lambedza masheleni hu tshi itelwa mveledziso ya ekonomi na u ṱuṱuwedza mbambadzo na vhubindudzi ha vundu . 
Tsha u fhedzisela , zwa uri vhanameli vha dzitshakatshaka vha a kona u ita mbilo ya VAT kha zwirengwa zwavho zwo tendelwa . 
22 . Zwikumedzwa zwa IDP
Thikhedzo ya masheleni i no bva kha vhalambedzi i na mushumo muhulwane kha u pfumbisa na u alusa dzangano . 
Zwenezwo hu ṱoḓea zwileludzi zwa u vhulunga zwo khetheaho . 
Hezwi zwi ambiwa kha nṱha dza ndangulo ya muṋetshedzi na masheleni a thandela . 
Hezwi zwi katela dzikhetho , vhudavhidzani ha 2010 na zwiṅwe zwa ndeme zwihulwane zwa muvhuso . 
I nga shumiswa u kuvhanganya mihumbulo yo fhambanaho kana u wana uri vhadzheneli vha na nḓivho nngafhani ya ṱhoho ya mafhungo i no khou haseledzwa .
Ndi luambo lune lwa nga shumiswa kha tshitshavha kana kha mvelele nahone lu nga tutuwedza u aluwa ha lushaka na u pfesesa u ṱanganelana ha mvelele .
Sa tsumbo , nyendedzi dza ndangulo ya thandela a dzi anzeli u shumiswa , khiraitheria dza thikhedzo a dzo ngo ṱalutshedzwa zwavhuḓi na mvelelo a dzo ngo ṱolwa . 
Maboḓelo na zwifaredzi zwa pulasitiki zwo fhambanahou ṱalusa na vhambedza vhungomu
( a ) a vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe ;
Masiandaitwa a vhuṱhogwa vhukuma kha mbumbo a nga vha u gonya ha maanḓa a amonia . 
Vha khou pulanela u shumisa kuitele uku kha u thusa u swikela zwilavhelewa zwa vhorapolotiki na zwitshavha . 
Mbekanyamushumo ya u thivhela yo ṱanḓavhuwaho na ndondolo ya u lulamisa zwi hone u itela u vhona uri ndaka i swikela khonadzeo ya vhutshilo hayo hoṱhe u tsireledza , u vhuedzedza kha tshiimo tsha kale na u bvisa dzielemente dze dza kundelwa . 
Ro dovha ra sumbedzisa vhuḓiimiseli hashu ha u fhungudza thandela dzi rangaho phanḓa u itela u dzudzanya zwavhuḓi na u vha vha na masiandaitwa mavhuya . 
Vhuṱanzi uhu hu sumbedzwa nga vhuḓalo kha khethekanyo ya 4 ya CBP / IDP Gaidi ya Ndangulo kha Ndanguo ya CBP .
Ṱhalutshedzo :
Tshifhinga tsha nṱhesa : Awara 2 nga vhege
1.13 Kha ḽiṅwalwa ḽe vha isa , vha SAPRA vha amba nga ha ḽiṅwalwa ḽo bveledzwaho nga vha SAPC ḽo ṅwalwaho nga Dr Dale Wallace , raakademi kana Mbambedzo ya Vhurereli .
Vhukavhamabupo huṱuku na themamveledziso ya muḓagasi zwa zwino zwi khou shumiwa , zwa livhisa kha u khunyeledzwa ha thandela yo fhelelaho nga 2012 . 
U nyadzwa ha bodo , he mudzulatshidulo wa bodo a hu ṱana zwenezwino , ndi huvhi vhukuma . 
Ahuna gumofulu
Tsumbo : fana , fura , fara . ( U thoma kha maṱanu ) U shumisa luambo u bveledza khontseputi
Muvhuso u ḓo pfukisela zwa u lambedza mbekanyamushumo ya u dzhenisa muḓagasi u bva kha thikhedzo i pfeseseaho kha mutengo wa muḓagasi u ya kha mugaganyagwama . 
Tshutshedzo ya HIV a ambi uri ri fanela u laṱa mikhwa yashu . 
Kha musaukanyo u re afho fhasi mbuelo ya muthelo kha reshio ya u papamala ha GDP ṅwaha muṅwe na muṅwe wo rekanywa phanḓa ha u shumisa khomphyutha nga tshivhalokati tsha miṅwaha ya fumi miṅwe na miṅwe . 
u ṱhogomela na u khwinisa themamveledziso dza maḓi na vhuthathatshili dzi re hone .
lulamisa mishumo ya ḓuvha na ḓuvha ya vha zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi
Ivhani mudzulapo wa Afrika Tshipembe wa vhukuma na u fulufhedzea .
Ndi zwifhio zwiimiswa zwine zwa ṋetshedza thikhedzo kha tshigwada tsha kutshilele tshavho ?
Arali zwigwada zwi fhiraho tshithihi zwi na mushumo u fanaho , kha vha vhone uri tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi ṋee mbigelamurahu .
Vhupondaulwa nga tshiṱiriki
Kha sia ḽa sekhithara ya muvhuso , hu na zwiimiswa zwa muvhuso zwo fhambanaho na mihasho ya lushaka , ya mavunḓu na ya mivhuso yapo ine ya shela mulenzhe kha zwa vhulimi na tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi , hune tshiṅwe na tshiṅwe tsha vha na mbekanyamushumo dzatsho dza u dzhenelela , magavhelo na migaganyagwama . 
Luambo lwa muvhili 1-2
Izwi zwa sumbedza vhushayanungo kha u shuma nga nḓila ya vhuḓi kha dzudzanyo ya khothe , kha zwoṱhe u angaredza zwa thekhiniki , zwifhaṱo na ndangulo .
Tshiṱitshi tsha 2 : Hoki - u ḓirivhula bola kha zwithithisi
Kha ri thendelane kha ḽa uri a huna ṅwana ane a ḓo eḓela na nḓala nga mulandu wa uri vhabebi vhawe a vha shumi .
Ri ṱoḓa u hangwelwa ha vhashumisani na riṋe kha vhathu vhoṱhe vhane ra wela kha vhurereli vhuthihi navho u itela tshifhinga tshine ra ḓovha ri tshi khou shaya nungo na lutendo uri vha kone u tshimbila tsini na inwi musi ni tshi khou ṱoḓa vhulamukanyi na zwo ni lugelaho . 
1 Zwiimiswa zwa zwa polotiki
Nga maṅwe maipfi , ndi vhuḓifhinduleli ha muthu ane a vha wa tshiofisi , ndi uri , Pholisa / Sherifu / Mabalane wa Khothe , u ṋetshedza Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana .
Vhorapolotiki vha na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza na u shumiswa ha pulane na ḓikumedzela havho kha kuitele ndi zwa ndeme .
Ngaha malugana na Pfanelo dza u Ṱavha Zwimela Zwiswa
U shumisa maipfi ane a bulwa u fana ; ane a peleṱiwa u fana fhedzi a tshi amba zwo fhambanaho ( homonimi na phoḽisemi ) , tsumbo , " u ṱula ṱhulo kana u ṱula ha zwiito zwi no amba tshiwo tshi sa takadzi " .
U isa phanḓa na vhunṱha ha zwifhaṱo u mona na tshikwere zwi khwaṱhisa zwo engedzedzwaho . 
Tshigwada tsha Mushumo nga dzi Minista tsho vhetshelwa u ṋetshedza Khorotshitumbe ya Ndaka ya Gwama ḽa Lushaka na komiti ya Khwalo mbadelo dzo lavhelelwaho , ṱhoḓea dza u tikedza nga masheleni na vhuḓipfi . 
Nḓivhadzo ya tshanduko ya zwidodombedzwa zwa muṋe wa dzina kana wa goloi
Vho nyeṱulelwa nga ngona dzi shumaho dza khomishini na u shumisana na vhaṱoḓisisi nga thandela dza ṱhoḓisiso dzo fhambanaho . 
Ngudo dza Fomaḽa 3 nga vhege lwa minethe ya 15 Vhagudi vha ṅwala muṅwalo wa ḽedere nga ḽithihi nga ḽithihi vha tshi kopolola na u ṅwala maṅwalo o lapfaho vha tshi ṅwala zwavhuḓi nahone zwonezwone zwi tshi bva kha ḽiṅwalo .
Khwaṱhisedzo khulwane kha mveledziso ya tshumelo dza zwa mutakalo fhano Afrika Tshipembe kha vhuimo ha mavunḓu yo vha ya ya tshanduko u bva kha ndondolo ya mutakalo ya vhuongeloni yo ḓisendekaho kha dzilafho u ya kha iyo ine ya ṋetshedzwa nga nḓila yo ṱanganelaho ya tshitshavha . 
4.6 Khabiethe i dzhiela nṱha uri Afrika Tshipembe ḽi ḓo vha ṋemuḓi wa Samithi ya vhuvhili ya Muṱangano wa Tshumisano ya China na Afrika ( FOCAC ) nga dzi 04 u swika dzi 05 Nyendavhusiku 2015 .
Vhathu vha ḓi sala vha vhukati ha mveledziso nahone , zwo ralo , mbekanyamushumo i vhea khwaṱhisedzo yo khwaṱhaho kha u maanḓafhadza zwitshavha zwa mahayani uri zwi dzhie ndango ya vhuyo hazwo . 
Tshiṅwe tshifhinga Komiti ya Wadi i nga nanga muṅwe wa miraḓo sa muṅwaleli .
Vhunzhi ha zwitshavha zwashu zwi khou isa phanḓa na ṱhahelelo ya tshwikelelo ya thekinoḽodzhi zwine zwo vha zwi tshi nga vha na muya wa u khwinisa matshilo lwa tshifhinga tshilapfu . 
Zwifanyiso
Vhagudi vha ḓo guda u ṅwala vhunzhi ha zwibveledzwa zwa vhusiki na zwa mafhungo , tsha u thoma hu tshi shumiswa muhangarambo wa u ṅwala sa thikho na nga u guda nga zwiṱuku u ṅwala luṅwe lwa lushaka lwa zwibveledzwa nga eṱhe .
U dzhielwa nṱha na u dzhiwa sa zwa ndeme zwi tea u thoma ka ḽevele ya ndangulo ya nṱha , saizwi ndangulo ya tshileludzi tshiṅwe na tshiṅwe i na vhuḓifhinduleli ha u thoma thasululo dzoṱhe kha thaidzo na u fha nḓila ya kushumele u itela vhupulani hoṱhe hu itwaho . 
U tshimbidza u rengiswa u thoma ha thikhithi , hu fanela u thomiwa fhethu ha u rengisela hu shumaho zwavhuḓi na hu swikeleaho u mona na shango . 
Manweledzo
U dzhenelela kha ikonomi kha madungo a mveledzo hu nga si fhimiwe nga themamveledziso . 
Ṱhanganyelo ya masheleni o anganyelwaho ṱanganedzwaho kha ṅwaha o sumbedzwa kha zwiṱatamennde zwa kushumele kwa masheleni . 
Izwi zwi ḓo ṱoḓa shandukiswa nga avho vho ṋewaho mushumo wa u fhaṱa CAS . 
Sisṱeme ya bada khulwane kha Masipala wa Prince Albert ndi ine yo vhumbwa nga bada dza lushaka na dza vunḓu . 
U dzhia nga khani nga matherorisi kha nyito i bvaho kha vho , zwo ralo , ndi zwine fhedzi zwi khou lavhelelwa ngauralo . 
Thendelano dzi anzela u lumbama zwithu zwigede sa vhuvhambadzi , vhulimivhufuwi , vhuendelamashango na pfunzo . 
Khovhekanyo yo sendamaho ya vhudzheneleli ha tshumelo na phaḓaladzo ya ḓivhavhupo ya tshumelo ndi dza zwivhumbi zwe zwa vha zwo tea zwo tandululwa . 
Vhafunzi Vho Stofile vho vha vhe muhali mulwela mbofholowo wa polotiki vhe vha shela mulenzhe kha thikho dzoṱhe dza u lwa Afrika Tshipembe , u tou thoma kha u lwa vho dzumbama na zwa u kuvhanganya mavhuthu , na u lilisana na zwitshavha zwa ḽifhasi na mulayotewa wa tshiofisi wa zwiimiswa zwa muvhuso .
U dzhenelela kha nyambedzano na u vhudzisa mbudziso .
Ṱhoḓea dza vhafumakadzi dza themamveledziso ya vhukone ya u fhungudza vhuleme ha tshifhinga tshavho , nga maanḓa sa afha i tshi elana na mbambadzo ya u pfuka mikano i si ya fomaḽa , i ṱoḓa u dzhielwa nzhele nga nḓila yo khetheaho . 
U kundelwa izwo , vhashumi vha tevhelaho vha nga kwamiwa : 
Athi khou vha kombetshedza u humisela murahu ḽikumedzwa , fhedzi arali vha sa ita nga u ralo , ndi ḓo tea u swikisa mbudziso iyi kha Nnḓu . 
1.2. Khabinete yo khoḓa u bvelela ha mbekanyamaitele na mbekanyamushumo zwo sedzanaho na u khwaṱhisedza tshiimo tsha Afurika Tshipembe sa vhuendelamashango ha dzitshaka vhuhulwane na mashango kana fhethu ha zwa mabindu .
Roṱhe ri tea u shuma na SAPS u itela u swikela tshipikwa tshashu tshi fanaho tsha zwitshavha zwo tsireledzeaho , ḓorobo dzo tsireledzeaho na shango ḽo tsireledzeaho .
U ṅwala ṱhaluso pfufhi ya zwishumiswa/ zwimela / zwifuwo / fhethuvhupo hu tshi shumiswa fureme ( mafhungo a 3-4 )
U linga zwikili zwo fhambanaho zwa luambo zwi so ngo vhonwa sa nyito i re thungo lini , hone sa nyito nthihi yo vanganaho .
Fhungudza vhushaya mishumo kha vhupo ha mahayani u bva kha 49% ya zwino uya fhasi ha 40% .
Dziṅwe ndivhiso dza u vhambedza mvelaphanḓa kha dziṅwe sisiṱeme dza ḽeveḽe nnzhi dza muvhuso dzi ḓo itwa u itela u bvisa kha tshenzhemo dza vhaṅwe hu na muhumbulo wa u khwinisa nyimele ya Afrika Tshipembe . 
Thandela dzo vhalaho dza dzimiḽioni dza dzirannda dzo avhelwa vhorakhonṱhiraka vhane vha khou bvelelaho afho kha vunḓu , hu na bono ḽa u sikela mishumo vhadzulapo .
4.92 Zwavhukuma ndi zwa uri musi muthu a tshi khou shumana na zwa vhuloi u vha a khou shumana na zwa u nyadzwa ha mulayo , ngamaanḓa mulayo wa vhugevhenga , zwine izwi zwa vha thaidzo vhukuma .
Hune hu sa vhe na tshitshavha tsho khwaṱhaho na maanḓalanga a muvhuso , tshiimo tsho raliho tshi nga bveledza khakhathi na u fhuriwa vhugevhenga ho angaredzaho . 
Ho sedzwa mbekanyamushuno ya ndondolo ya zwa maṱo
Muvhuso , naho zwo ralo , a u na mushumo wa u thivhela u huvhadzwa hune ha nga itea ngauri muvhuso a u koni u imelela u dzhenelela nga mbuno dza nnyi na nnyi . 
U vha thomela fhungo ( tsumbo , ' Ndi khou ṱoḓa . . . .
Ezwi zwi humbudza uri mbuelo i re hone ya miṱa yo shumiswa nga nḓila i engedzeaho nga mbadelo dza tshumelo dzi fanaho na vhuendi , pfunzo na tshelede ya rennde ya vhudzulo . 
( 3 ) Ṅwaha muṅwe na muṅwe Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i tea u ṱoḓḓa mafhungo u bva kha zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso , malugana na vhukando he zwa vhu dzhia ha u vhona uri hu na u bveledzwa nga nḓḓila yo teaho pfanelo dza u kona u wana dzinnḓḓu , mutakalo , zwiḽiwa , maḓḓi , tsireledzo ya vhapo , pfunzo , na zwa mupo .
I ita mbetshelwa ya mveledziso ya mbekanyamushumo na u langula u thomiwa na ndangulo ya ndondolo ya zwiimiswa . 
Asesimennde i ḓo vha yo livhiswa kha ṋdivho nga u angaredza .
Kha phindulo ya mbudziso , vho amba izwo nga murahu vhukuma ha khombo ho vha hu na u humbulela kha gurannḓa uri bufho ḽo hwala ṱhundu dzi re khombo . 
Ndi ngazwo , heḽi fhungo ḽo pika u bvisela vhathu khagala kha mafhungo ane vha vhusimamilayo vha tea u shumana nao arali vha tshi khou ṱoḓa u thoma mbekanyamushumo ya akhaunthu ya muthu muṅwe na muṅwe , sa zwo sumbedzwaho . 
Mulangadzulo : Ndi khou humbela Vhaofisiri vha Tsireledzo ya Phalamennde uri vha dzhene ... [ U dzhenelela . ]
U kumedza ho vhea manweledzo a mikhwa , vhuḓifhinduleli na ḽevele ya vhuḓifhinduleli vhune bodo ya tea u vhu tevhedza . 
Musi hu tshi lingwa u itela u wana vhushaka vhukati ha vhulwadze ha mbilu kunwele kwa halwa , mvelelo nga u fana a dzi tou vha khagala , fhedzi nga mbuno dzo fhambanaho . 
Reshio dza zwa khemikhaḽa dza zwa shangoni dzi no wanala kha masephenene a tsimbi ndi dza mupo kana dzi bva kha tshikafhadzo ya maḓi . 
Tshifhaṱo tshiswa tshi ḓo vha tshi na tshikhala tsho linganaho zwikuvhanganywa zwi re hone na maṱano . 
Fhedzi , hu nga ḓi wanala hu tshi vha na zwipali zwiṱukuṱuku zwa tshikafhadzo ya muya kha vhupo ha vhudzulo ha vhathu vha holaho masheleni a fhasi hune ha shumiswa khuni na zwiṅwe zwivhaswa kha u bika na u ita vhududo . 
Izwi zwo ita uri u koloda hu vhe nṱha . 
U thetshelesa na u amba
Hu tshi tevhelwa khumbelo yo swikelelaho ya mutshudeni kha khoso ya pfunzo ya nṱha , mutshudeni u bva afho u ḓo vula akhaunthu ya bannga ya mbadelo . 
( b ) ḽihoro ḽo tendelwa luthihi fhedzi -
U shumisa ipfi na mbonalo ( tsedzeo ) yone na u shumisa luambo lwa muvhili u fhirisa mulaedza
Mbekanyamushumo ya Ndondolo ya Vhulwadze ha swigiri
Ro dovha ra lwa nga nungo u itela u bviselwa khagala nga bannga dza vhukati kha zwe mbekanyamaitele yavho ya ḓiimisela zwone maelana na mbetshelwathungo dza musuku . 
Nga ino nḓila mihasho a i fhiwi ndaṱiso malugana na masheleni a songo shumiswaho ; a hu na mulingo muhulu wa u fhiwa ndaṱiso malugana na u shumisa masheleni a fhiraho phungudzelo ya mugaganyagwama . 
Muthu ane a vha o tea u vha thirasitii u na zwiṱaluli zwi tevhelaho :
Kha vha wane fomo TM1 nahone vha dzi ḓadze nga tharu .
Nga nṱhani ha tshivhalo tshihulwane tsha vhahumbeli vha mushumo tshe ra tshi ṱanganedza , a ri nga vhaṅwaleli u amba uri ro wana khumbelo ya mushumo yavho . 
Hedzi bada ndi dzine kanzhi dza vha giravhulo nga mulandu wa ṱhahelelo ya masheleni hu tshi itelwa mveledziso ya tshifhinga tshi ḓaho . 
Maitele a swikisaho kha u fhedziswa ha muhanga wa mbekanyamaitele na vhusimamilayo u itela vhulamukanyi ha sialala ho
4.41 Iyi ṱhoḓisiso a i kwami vhuṱudzeṱudze ho vhonwaho kha mulayo u langulaho dziṅanga dza sialala ; ngauri zwi nnḓa ha tshikoupu .
Zwo ralo , haya mabindu ane a khou bvelela kanzhi ha vhumbi tshipiḓa tsha ikonomi khulwane nahone ha wani mbuelo khulwane dza ikonomi . 
Haya maga mavhili a ḓo dovha hafhu a thusa sisiṱeme ya ndangulo ya mutevhe wa zwiendedzi ya eḽekhiṱhironiki . 
Fomo dzi teaho u dadzwa
Sa mulayo nyangaredzi , musudzuluwo u fanela u vha vhuitwa vhune ha bvelela nga tshifhinga . 
zwiendedzi zwa u hwala thundu ya khombo - vha fanela u vha na miṅwaha ya 25 kana u fhira .
Nga tshifhinga tsha miṅwaha ya 15 yo fhiraho , naho zwo ralo , malwadze a phirela na a vhangiwaho nga zwilumi o ṋaṋa u vha a ndeme ḽifhasi nga vhuphara na tshiwo tsha malwadze tshi khou vha hone nga u engedzea ha zwiwo . 
Zwino vhalani zwirendo izwi .
Khathekanyo 10 ya Mulayo wa u Ṱuṱuwedza u Swikelela Mafhungo ( PAIA ) , 2000 ( Mulayo 2 wa 2000 ) u amba uri Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe ( SAHRC ) i tea u dzudzanya nyendedzi ya maitele yo leluwaho i sa konḓi u pfala ya u sumbedza uri PAIA i shumiswa hani .
Miṅwedzi miṅwe na miṅwe ya 16 u ya kha 18 , iṅwe na iṅwe ya yuniti mbili dza ngei Koeberg i a valwa u itela u shela hafhu mapfura , u ṱolwa na u lugiswa .
12.2 U tholwa hafhu ha Vho Cedric Monwabisi Masondo sa Mulanguli Mutshimbidzi na Mutshimbidzi Muhulwane wa Dzangano ḽo Khetheaho ḽa Khombo ya Ndindakhombo ( SASRIA ) SOC LTD .
Zwo ralo , sa tsumbo , vhuitwa ha zwa makwevho na midavhi ya mitambo , musi zwi tshi vhambedzwa na vhuitwa ha zwa vhurereli , zwo fhambana . 
2.4 Zwigwada zwa vhafaramikovhe
u khwinisea hu vhonalaho kha maga a nḓisedzo ya tshumelo
Zwi fanela u dzhielwa nṱha uri mavharivhari fhedzi a khovhakhombo khulwanesa a nga si ḓo ṱuṱuwedza khothe u hana u vhuela murahu ; zwi fanela u sumbedzwa uri khovhakhombo yo khwaṱhisedzwa kana uri u vhaisa hu no khou humbulelwa ndi vhuhulwane vhukuma . 
Ho sedzwa khethululo ya shango ya tshifhinga tsho fhelaho , vharangaphanḓa tshiṅwe tshifhinga vha tikedza vhuimo vhune ha sedza kha madzangalelo a tshifhinga tshiṱuku vhudzuloni ha adzhenda ya tshifhinga tshilapfu nahone yo ṱanḓavhuwaho .
Naa Dzikomiti dza Madzina a Vhupo dza Phurovintsi ( PGNC ) ndi mini ?
Vhalwadze vha dzhenaho nga senthara ya shishi ya vhuongelo ha mukoni nyangaredzi , vha ḓo tevhela lwendo luthihi na lwe lwa ṱalutshedzwa lwa vhuongelo ha tshiṱiriki . 
U sika na u lugisela vhumatshelo
Utopola thangi na u dzi shumisa kha u shandukisa zwine mafhungo a amba .
U ambedzana na wadi na miṅwe mihasho . 
5.3 . Vho Christopher Kobla Gavor - Muhulwane wa Vhukalandeme : Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuyedzedzo ya Mavu .
Thimu ya musthimbidzi i fanela u katela :
Pulane i tea u vha na zwipiḓa zwiraru : 
O amba uri ho poswa gese i bvisaho miṱodzi . 
Arali vha tshi shumisa makhanḓela na pharafeni , hu na khombo khulwane .
U ya nga kuvhonele kwa nḓowetshumo ho ṋewa ndumbo kha thandululo dza u wa ha nḓowetshumo na ṱhoḓea ya u konanya , u swikelela ndambedzo ya masheleni , u swikela tshumelo ya dzibannga kha vhalimi , u swikelela tshumelo ya zwirothodzi na mitshini ya u bveledza na ya u paka . 
Tshifhinga tshine tsha ḓo ṱoḓea kha u pulana tshi nga fhungudzwa musi u saukanya nyimela ho no fhela kana hu tsini na u fhela sa izwi izwi zwi tshi nga vhulunga tshifhinga kha hetshi tshiteṅwa .
Zwovha zwi khou konḓa u wana mafhungo kha heyo mimasipala uri ri kone u dzhia vhukando . 
U engedza kha ezwo , u kundelwa u wana vhavhuelwa avha zwi ita uri hu vhe na u timatima kha ndondolo ya dzifaela na u tevhela ha misi ha vhaṱanganedzi . 
Vhushumisani Vhuswa ha Mbveledziso ya Afrika - Nepad yo mbo ḓivha mutheo wa ḽifhasi ḽothe kha zwa vhukwamani na Africa .
Gumofulu ḽiṱuku ḽa R15 000 nga muunḓiwa nga ṅwaha kha corneal grafts ( Dzo tou ṱunḓiwaho dzicorneal grafts hu sedzwa milayo ya ndondolo i langwaho ) .
Hu khou tendiwa uri u gwedzha ho ḓalesa u fhira zwe zwa vhigiwa . 
Mbilo dzo rumelwaho u lenga
Muhasho wo rwelwaṱari thandela ya ṱhoḓisiso u ṱola mveledzwa dza u thoṅwa ha mbekanyamushumo dza vhuḓimvumvusi kha zwitshavha zwa vhupo ha mahayani . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo , BI-159 .
Khabinethe yo tendela themendelo dza u lwa na mawanwa ayo .
4 . Kuvhusele kwa u dzhenelela kha vhuimo hapo .
Kale , u dzhenelela ho vha ho sedza zwihulwane kha zwipiḓa zwo pfumaho zwa ḓorobo , hune zwa leluwa u zwi ita , hu si izwi zwine zwa vha zwa vhupo vhune ha vha na ṱhoḓea khulwanesa . 
Vha vha kha zwigwada vhaṋa vha bveledza tshikalo tsho fhelelaho tsha pulane ya vhudzheneleli ha tshitshavha ya tshitshavha tsha haṋu .
Vhafumakadzi vha nga dzhenela kha u sika milayo nga u khetha ḽihoro ḽa poḽitiki ḽine vha vhona u nga ḽi nga imela zwavhuḓi kuvhonele na mbilaelo zwavho Phalamenndeni .
Naho ndi tshi khou ṱoḓa , ndi nga si kone u ita uri thaidzo idzi dzi ngalangale nga u ralo . 
Nga maanḓa , i ṋekedza tsumbo ya zwi tevhelaho : 
Fhedzi vha tea u vhona uri nangoho zwikili zwa luambo , nga maanḓa u vhala na u ṅwala , zwi khou dzhielwa nṱha tshifhinga tshoṱhe .
Midalo ine ya vha yo vhangwa nga u nesa ha mvula kana u pwashea ha damu , gomelelo na tshikafhadzo ya madi ine ya vhangwa nga zwithu zwa thokiziki na zwitshili zwine zwa vhanga malwadze , zwi nga vha masiandoitwa mavhi .
Milayo iyi ya kulavhelesele i nga engedzwa , u shandukiswa kana u khwiniswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Kushumisele kwa luambo
Musi vha tshi ambiwa navho kha founu , tsedzuluso dza tshidzumbe dzo khetheaho dzi ḓo itwa u khwaṱhisedza uri DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi u khou amba na muthu are ene naa ?
U fhaṱa kha u shumisa thangeledzina u sumba vhuimo ( kha , nṱha , fhasi )
Fhedzi , u ela ha u thoma ngaho ha mbekanyamushumo mbili ho ḓisa u timatima kha u shuma zwavhuḓi haho , nga maanḓa kha ḽeveḽe i vhonalaho zwayo - iyo ya thikhedzo ya mutshudeni na ndingo . 
Komiti dza Wadi dzi tea u :
Vhadzulatshidulo vha Nnḓu
Khumbelo ya thendelo yo fhelehao i ḓo kona u ṋetshedzwa kha Komiti ya Vhaeletshedzi ya Vhushumisamupo ya Lushaka vhane vha ḓo thusa mulanguli wa u ṋetshedza thendelo u sedzulusa thendelano dza u kovhekana mbuelo na khumbelo dza thendelo ya vhushumisamupo .
Zwenezwo , ndi tshi khou tendelana na mushumisani na nṋe kha ḽiṅwe sia ḽa nga hangei , arali ra nga isa phanda na u tshimbila nga holu luvhilo ri nga kona u dzhenisa na zwa Mutakalo phanda ha tshiswiṱulo na hone hafhu na zwa Pfunzo , arali vha nga tendelana na nṋe . 
Zwisumbi na vhuṱanzi , vha buḓa kha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe .
Mutevhe . . . , ( tsumbo , Ṋeani mutevhe wa mashango e mukalaha vha a dalela . )
A hu na na tshithihi tsha izwi , naho zwo ralo , tshe tsha vha tshi tshi ḓo bveledza mvelelo dze dza bveledzwa hu si nungo dza vhadzheneleli vhapo . 
Tshikalavhudzhenela vhalugelamushumo
Zwi ṋea tshikhala kha muvhuso uri u kone u amba nga Mbekanyamushumo ya Kushumele na mvelaphanḓa dzo itwaho .
Maḓi a bviswa nnḓa ha zounu ya vhugabelo nga lutsingaḓanzhe lwa maanḓa lune lwa bveledza muanḓadzo wa maḓi fhethu hune magabelo a guma nnḓa mavuni kha maḓi a kule na vhugabelo . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhunzhi ha sekithara dza phuraivethe uri dzi bindudze ngei Liberia .
Nga nṱhani ha zwezwo ri lavhelela thimu yashu u katela vhafumakadzi vhanzhi na vhathu vhanzhi vha muvhala u fhirisa zwine muthu a ḓo lavhelela kha thimu ya Olimpiki . 
Sa themendelo , dziwekishopho dza tshitshavha dza mathomo dzi ḓo itwa nga nungo dzo khwaṱhaho phanḓa mushumo wa Vhusimamulayo . 
Mutholi muṅwe na muṅwe u a kona u amba na vhashumi vhawe , anga kona u ṱalutshedza pulane yawe , nahone anga kona u shumisa bugu ya muholo u ṱusa . 
Muvhuso wa feḓerasi u fanela u shandukisa nḓila ine wa ṋetshedza mafhungo na tshumelo kha lubuvhisia , nahone ri ṱoḓa thuso yavho . 
Vha tea u vha vho malana na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nahone nga fhasi ha mulayo wa vhathu kana wa tshirema lwa miṅwaha miṱanu .
Rediasi ya kiḽomitha dza 5 vha tshi yo ṱoḓa kiḽiniki
Mbekanyamaitele dza sekhithara dza tshumelo dza fhasi dzi sa badelwi
Tshiṱirimu tsha mushumo tshi dovha hafhu tsha kumedza u thomiwa ha Tshikwama tsha Mveledziso ya Vhulimi ha maḓini , u khwaṱhisedza rannda dzi swikaho henefha kha miḽioni dza maḓana maṱanu dza tshelede ya muvhuso i bvaho kha mihasho miṱanu i tshi ya kha bodo nthihi . 
Khumbelo ya mvusuludzo ya u ṅwaliswa fethu dza u vhulaha malwadze
Muvhigo wo sumbedza uri musi mushumo wa ndangulo kha u lwa na vhuyaḓa wo itwa , hu tshe na zwinzhi zwi teaho u itwa kha sia iḽi . 
U sumbedza vhuthu ( vhulenda )
A wana tshifanyiso tsha fuḽamingo ( nḓadzi ) .
Izwi , zwi nga ḓi vha , zwo konisa vha Tshumelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe uri vha dzulele u shuma zwavhuḓi kha zwa u kuvhanganya muthelo . 
Maga aya a mulayo a livhiswa kha u tsireledza na u vhulunga phensheni u itela uri ndivho yao ya mutheo , ine ya vha u ṋetshedza miṅwaha ya u notha , i nga swikelelwa . 
Mbekanyamushumo dza zwa vhulimi dzi tea u manḓafhadza vhorabulasi vha vhafumakadzi .
U ṋea masheleni hu a ṱoḓea u itela mveledziso ya themamveledziso ya vhukuma na ya ICT kha iṅwe na iṅwe ya senthara idzi , khathihi na mbadelo dza u tshimbidza dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
( ii ) Milandu yo salaho
Data ya tshifhinga tshilapfu ya muya i no bva kha tshiṱitshi tsha zwa mutsho tshi re tsini i tea u ananywa na ya tshiṱitshi tsha zwa mutsho tshapo . 
Mushumi a nga humbela mutholi uri a mu vhudze mafhungo nga ha -
U sa wanalea ha webusaithi ya SARS a zwi thivheli mutheli u dzhia vhuḓifhinduleli hawe nga fhasi ha Mulayo wa muthelo nahone vha fanela , nga tshifhinga tshine ya vha i sa khou wanalea vha fhungudze khonadzeo ya khovhakhombo nga u shumisa maṅwe maitele a u ita mushumo wavho wa muthelo . 
Hulisani oḓiambadza .
Musi zwi tshi rangela 1994 itshi tshipiḓa tsha ḓorobo tsho vha tshi tshi dzula vhatshena fhedzi nga murahu miṱa i si mingana ya tshikolobulasi tsha nga tsini yo pfulutshela henefha .
Zwiimiswa zwo dzhenelaho zwi tea u vha zwo konanywa zwavhuḓi na nḓowetshumo i langwe nga nḓila i pfadzaho . 
Khethekanyo i a kateli vhangi na vhalangi vhahulwane vho lavhelesanaho nga maanḓa na zwa mugaganyagwama na zwiko zwa vhathu . 
Mupeleṱo na ndongazwiga : Khethekanyo ya maipfi , ṱhalusamaipfi , maḽeḓere- danzi
3.1. Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Mbuedzedzo ya Pfanelo dza Mavu kha Phalamennde .
U engedza kha maitele a vhukwamani o itwaho nga Ṱhafamuhwe na Lambamai kha mbekanyamaitele dza mvetomveto , u dzhenelela ha hu tevhelaho ha vhudavhidzani hu khou ya phanḓa zwazwino : 
Nga vhanga ḽa phambano kha maitele a mbumbo a u shuma kha vhupo ha kulekule na khunzikhunzi , zounu ya vhugabelo na madzomomulambo , thekheniki khumbulelo dzo fhambanaho dza nzimulo ya sekondari na muanḓadzo dzi fanela u shumiswa kha vhuṅwe na vhuṅwe ha vhupo uhu . 
Zwiṱanganyi zwa tshifhinga zwi a shumiswa , tsumbo Tsha u thoma , nga murahu , ha tevhela , zwenezwo , nga murahu ha izwo , I anzela u sedza kha muthu muthihi kana tshigwada tsha vhashelamulenzhe I nga vha kha tshitaila tshi si tsha fomaḽa
NIFW booklet- A5 - TshiVenda.indd 8
Page 14
U tendelana na vesheni / phindulo yo mutevhetsindo ( rithyimu )
Ee , Ndi tendelana navho , muhulisei Vho Steenhuisen .
Khothe i ḓo rumela luṅwalo kha muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana uri a ḓivhonadze khothe nga ḓuvha ḽo bulwaho .
Ridzhisiṱa
( 4 ) Dziminisiṱa vha fanela u laula ofisi dzavho hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khabinethe .
Ann o vha a si na vhuṱanzi uri u huvhala ha Mandu hu mu kwama u swika ngafhi .
U vhalela nṱha zwi re buguni yawe e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri , tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi .
Komiti dza thandela dzi tevhelaho dza khomishini dzo ṱangana nga maḓuvha o sumbedzwaho : 
Maitele a kushumele afha kha khomphonenthe a khou sedzuluswa hafhu u itela uri a yelane na fhethuvhupo hu no khou shanduka hune vha shuma khaho . 
Ni kone u shumisa ḽipisitiki kana pennde kha u dzhenisa khannḓiso dza minwe yaṋu .
Ari ṱoḓi nga hetshi tshifhinga u dzhia vhukando nga ha tsheo ine miraḓo ya zwa mitambo ya tea u i dzhia . 
Tshikeiḽi , zwiṱalusi zwa dzhiomeṱiri na saizi ya " zwiṱaraṱa zwa vhuendi " a zwi koni u buliwa nga mulevho . 
Mmbi ya Vhupileli i fanela u vha mmbi ine ya lwa nga nḓila yo teaho . 
U ṋetshedza u thomiwa ha Zwiimiswa zwa Mutakalo wa Tshitshavha tsha Lushaka lwa Afrika Tshipembe ( NAPHISA ) , mishumo yazwo , maanḓa na zwi shumiwa ngavho .
1.4.2 u ḓo renga fhedzi tshiṱoko tshi no yelana na ṱhoḓea dza bindu ;
Ḽevele na zwitandadi kha tshumelo ya ndangulo ya malaṱwa zwi nga nḓila i tevhelaho : 
U anetshela tshiṱori
u vhona uri fulo ḽa Batho Pele ḽi a thonwa kha mivhuso yapo , u khwaṱhisedza mbekanyamushumo dza u swikelela vhathu na u fhaṱa dziMulti-Purpose Community Centre dziṅwe uri dzi fhire dza 90 dzine dza vha hone ; na
Tsha u fhedzisela tsho kunga lutamo lwa khasho lwavhuḓi sa izwi ho vha lwa tshifhinga tsho fhelaho he Phuresidennde Nelson Mandela vha amba na Phalamennde . 
Mbadelo dzo raloho dzi ḓo ḓisendeka kha zwithu zwa mulimo zwi re ngomu kha maḓi a malaṱwa a kwameaho na mutengo wa u a kunakisa . 
Nḓivhadzo ya mulayo ya webusaithi iyi i a shuma nahone i a vhofha kha vhadaleli na vhashumisi vhoṱhe vha webusaithi iyi . 
Hei tsheo i dovha ya khwaṱhisa uri nga ngoho nyito ya u khwaṱhisedza ndinganyo yo katela na miṅwe milayo ya u linganya kha u tholwa na u alusa tshanduko kha u maanḓafhadza vhe vha sedzelwa fhasi murahu .
Afrika Tshipembe ḽo hulisea vhukuma nga u vha mudzulatshidulo wa Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( SADC ) u bva nga Ṱhangule 2017 .
Mveledziso yo Ṱanganelanaho
Kha vhupo uvhu , mafhungo nga ha zwipisisi zwi no khou shushedziwa nga u ḓo fheliswa ha athu tou vha na vhuṱanzi . 
Kha vha fhe nothisi yo teaho ya pfanelo kana i ifhio u itela u sedzulusa kana u humbela khaṱhululo ya nga ngomu . 
U vusuludza zwiimiswa zwa nnyi na nnyi zwi tea u thoma nga u sendedza muvhuso tsini na vhathu . 
Phaiphi khulwane dzi nga khwaṱhiswa nga u engedza tshileme tshadzo . 
Minisiṱa vho livhanyisa u bvelela uho kha nungo dza dzo dzudzanywaho vhukati ha mapholisa na mabindu . 
Fhedzisani mbambedzo
Mapholisa ndi vha ndeme kha u tsireledza zwitshavha kha maitele a vhugevhenga zwitshavhani zwashu .
Mbilo dza mulayo wa zwa dzilafho dzo swikiswaho malugana na Muhasho dzi anzela u vha ṋaṋiswa . 
U dzhiwa ha ṅwana nga tshiphiri , hune vhabebi vha ṅwana vha sa tendelwe u ḓivha vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo ndi vho nnyi nahone vha dzula ngafhi , kana ṅwana u ḓo dzula ngafhi nga murahu ha u dzhiwa , zwi langwa nga ndima 18 nahone zwi nga itwa fhedzi arali khothe ya vhana yo fushea uri zwo lugela ṅwana .
Mbudziso dzi teaho u fhindulwa :
u davhula na u hafula
Zwithu zwa ndeme zwine zwa khou tea u vhonala ndi zwa uri ; 
Sa tsumbo , muhwelelwa , sa zwe a ṱalutshedziswa zwone kha Mulayo wa Matshimbedzele a Vhutshinyi , 1977 , u na ṱhalutshedzo yo fhambanaho na muhwelelwa wa kha sisiṱeme ya vhukamukanyi ha sialala .
Musi hu tshi ṱalutshedzwa mulayo wa vhusimamilayo , khothe iṅwe na iṅwe i tea u takalela ṱhalutshedzo ifhio na ifhio i pfalaho ya mulayo wa vhusimamilayo ine ya yelana na milayo ya dzitshaka dzoṱhe nga nṱha ha ṱhalutshedzo iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mulayo wa dzitshaka dzoṱhe .
Lufumo ulwu lwo ṱanganelana na - lwa zwi tshilaho zwo fhambanaho na nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo - ndi iṅwe ya ndaka khulwanesa dza Afrika Tshipembe nahone lu fanela u shumiswa nga nḓila ine a i nga shandukisi zwavhuḓi fhedzi matshilo a murafho wa zwino wa Afrika Tshipembe , fhedzi lu ḓo bvela phanḓa na u ṋetshedza mbuelo kha murafho u ḓaho .
U Bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi ha Gauteng ndi muhanga wa u phalala wa tshiṱirathedzhi u katelaho u phalala ho themendelwaho uri hu itwe u itela u tikedza mveledziso ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Zwiṱirakitsha zwi tevhelaho zwo dzinginywa u khwaṱhisedza u shuma zwavhuḓi ha Dzangano : 
Vhathu vhane vha vha na pfanelo dzi songo tou nwalwaho dza mavu fhethu hune vha khou dzula hone zwino na vhone vha a kona u wana sabusidi iyi .
Mitambo ya u tambisa minwe - u ita muungo nga minwe
Thomani nga u ṅwala mvetamveto kha bammbiri ni humbele khonani yaṋu a ni dzudzanyele yone .
Ndi u ṱanganedza mvelaphanḓa ye ya itwa nga vhathu vha Afurika na u sumba khaedu dzi fanaho dzine ra ṱangana nadzo kha vhungomu ha ḽifhasi
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala sa , u humbulela , u lavhelesa kha zwifanyiso zwavhuḓi , u shumisa ludungela lwa nyimele
Muvhuelwa ngauralo u ḓo ṱanganedza mbuelo ya mutikedzelo wo engedzwaho na thandela khulwane a dzi nga ḓo vhaisala lwa masheleni nga nṱhani ha tshikalo tshadzo . 
thangelapfalandoṱhe ( onset ) - tshipiḓa tsha silabulu tsho rangelaho pfalandoṱhe ya u thoma ( tsumbo m -apa ) .
Nga murahu ha nyambedzano vhukati ha muvhuso na vharangaphanḓa vha yunivesithi dzashu , thendelano yo swikelwa nahone ho dzhiwa tsheo siani ḽa zwiko zwi ṱoḓeaho u vhona uri zwikili zwi ṱoḓeaho , fhedzi zwine vhanzhi vha sa vhe nadzwo , zwi a ṋekedzwa .
Tshanduko i ḓo itwa kha u ṱuṱuwedza vhafumakadzi , vhaswa na vhathu vho holefhalaho .
( ii ) tshi shumisaho maanḓa a vhathu kana tsha ita mushumo wa vhathu u ya nga ha mulayo muṅwe-vho , fhedzi hu sa katelwi muofisiri wa khothe kana wa vhulamukanyi ;
A vha na mbofho ya mulayo ya u vhudza muṅwe muthu arali vha HIV negethivi kana HIV phosethivi . 
Mbudziso : Phumla Williams ( Muambeli wa Khabinethe o tou Farelaho )
na zwibveledzwa zwa vhudavhidzani ( 10 )
Tevhela pfunzo yo dziaho , vhugudisi na maitele a mveledziso : na
Tshivhumbeo tsha kuvhigele tshi tea u vha tshi pfadzaho , tshi swikeleleaho na u ṋea maanḓa kha vhatambi vho fhambanaho u itela u khwaṱhisedza kushumisele . 
Tshanduko ya vhuṱhogwa kha mafhungo o ṋewaho tshitshavha nga u vha ḓivhadza nga ha mbekanyamaitele ya Khoro na dzitsheo . 
Ndeme i khwinifhadzwa nga u bindudza kha sisiṱeme ya ndangulo ya ṱhogomelo , vhugudisi ha vhashumi vhashu khathihi na u ṋetshedzwa ha khonṱhiraka ya mishumo ya ṱhogomelo ya dzibada ine ya nga kona u bvela phanḓa hu tshi itelwa u bveledza vhukoni kha sekhithara ya phuraivethe . 
Nḓisedzo ya tshiṱiriki , vundu na tshumelo dza vhukati dza vhuongelo . 
Tshumelo i ṋetshedzwaho nga DSP
Kunangele kwa maipfi
Ri a takala u ḓivhadza nḓila ntswa ya u ita zwithu muvhusoni .
Ri fulufhela uri nyambedzano vhukati ha muvhuso na mabindu kha thendelonzwiwa dzi ḓo ḓisa mvelelo dzavhuḓi uri maitele aya a khunyeledzwe .
Tshiimiswa tshi ḓo isa phanḓa na u ḓivhadza khoso nyengedzedzwa nga Fulwi ṅwaha uyu , zwine zwa ḓo katela mbekanyamushumo dza Pfunzo dza nṱha kha zwa Vhuendelamashango na Ndangulo ya zwa Vhuṱanganedzavhathu . 
Ṱhanganelo vhukati ha muvhalelano na sofuthiwee ya ndangulo ya maitele a thengo i tikedza kushumisele kwa mulayo . 
Vhaambi vha amba vha tshi sielisana
U pulana / u rangela u ṅwala
Tsha u thoma , muvhuso u ḓo isa phanḓa na thandela dza tshitshavha dza u vhulunga , tshileme tsho engedzea uya kha R690-biḽiyoni miṅwahani miraru iḓaho .
Na phanḓa ha izwo , Vho Hippocrates vho ṱalutshedza malwadze o sudzuluswaho kha nyimele dza dzimpfu . 
Maitele a sikwa nga tsumbo dzo fhiraho nahone a farwa nga ṱhonifho i no fana Phalamenndeni u fana na kufarelwe kwa tsumbo dza kale dza vhulamukanyi dzikhothe . 
24 . Ndi ḓo fanela uri ndi badele ṅwedzi muṅwe na muṅwe u fana na DSTV ?
Ndi mini , arali zwi hone zwine vha nga shandukisa kha u dzhenelela ha Komiti ya Wadi ?
Ndayotewa ndi mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki nahone u vhea mitheo ya tshitshavha tsha dimokirasi tshi re khagala hune muvhuso wa ḓisendeka kha zwine vhathu vha funa na uri mudzulapo muṅwe na muṅwe o tsireledzwa u lingana nga mulayo .
Kha vha engedze kha phindulo nga u shumisa mafhungo a re kha 4.2.1
Zwiṅwe zwipiḓa zwo itesa zwa nnyi na nnyi , zwiṅwe zwo itesa zwa phuraivethe , ngeno zwiṅwe zwi tshi tou vha vhukati , zwi tshi khou shumela zwigwada zwa vhadzulapo zwo angalalaho , zwo fhambanaho vhukuma na vhuitwa ha dziḓoroboni . 
Zwivhuya zwa maḓaka a tshikale apo zwi elana nga maanḓa na ndondolo ya mbadelo , u thivhela u tshikafhadza mupo , u khwiṋisa u khethea ha u thomiwa ha madzulo na mupo . 
Ḽi dovha hafhu ḽa ṋetshedza mbekanyamaitele i re hone zwa zwino , khathihi na ṱhumetshedzo ya ṱhalutshedzo i elanaho na makumedzwa a mitshipiso ya mutendelo . 
Ṱhaluso na khwaṱhisedzo zwi fanela mafheleloni u itwa nga kha eḽekiṱhironiki . 
A hu athu vha na tshiimiswa tsho no swikelelaho u vha kha vhuimo ha musuku . 
Zwiteṅwa zwa mutheo kha u ṱalutshedza na u shumisa mbekanyamushumo na mveledzwa dzayo ndi thikhedzo , nyito , zwibveledzwa , mvelelo , na masiandaitwa . 
Vhupo ha Phalamennde na vhathu vha shumaho hone
Vhathu vhanzhi vha na ṱhoni kana u tshuwiswa nga u vha HIV phosithivi . 
MUSHUMO 2.3
Nomboro tshayandivhiswa
Kushumele kwa kotara nga kotara kwa vhukuma ku ḓo vhewa iṱo tsini ku tshi vhambedzwi na kushumele kwa kotara nga kotara kwo pulaniwaho . 
Sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso khulwane , maitele a bayokhemikhala na mbumbo i konḓaho zwi elanaho na u adziwa na u fhahea hafhu ha zwipiḓapiḓa zwa zwiomate zwo elwa zwavhuḓi hu tshi khou shumiswa mimodele ya mbalo yo khwaṱhisedzwaho na yo linganyiswaho zwavhuḓi . 
Ṱhoḓisiso idzi dza dzitshaka dzi sumbedza uri vhathu vhaswa vha vhona u shumisa zwikambi na u dzula na vhafunani zwi tshi vhambedzwa na u shumisa zwitsireledzi zwa vhudzekani sa zwone zwikundisi zwihulwane kha kushumisele kwavhuḓi kwa maga a u thivhela vhuimana . 
U ṅwala nga u thalanganya maipfi kha fhungo .
U pulana
U shumisa Furemiweke ya Tshiṱirathedzhi tsha Muphuresidennde tsha zwa Mbeu . 
Khoro kanzhi i ta bodo ya u lavhelelsa mushum wa ndangulo ya khamphani .
U pulana
Honeha , tshivhalo tsha vho phasaho nga ṋaledzi kha Mbalelano tsha fhira vha Ngudo dza zwa Bindu na Ngudo dza zwa Ikonomi . 
Ri ḓo ṱavhanyisa mvusuludzo ya zwa mitambo ya zwikolo na u khwaṱhisa uri i vhumbe tshipiḓa tsha kharikhuḽamu ya tshikolo .
" Vha songo nndya , nandi .
2 . Kha vha fhe muvhigo wa mvelaphanḓa i re hone , yo vhambela na tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe .
U ya nga tshanduko ya zwa pfunzo , mawanwa a sumbedza uri mulingo wa u nwa u engedza u tsela fhasi ha ḽevheḽe ya pfunzo kha vhanna na vhafumakadzi . 
Ri khou humbela uri vha dzhiele nzhele uri nomboro ya luṱingothendeleki lwavho i tea u ṅwaiiswa kha GEMS uri vhone vha kone u shumisa tshumelo .
Mulanguli u fanela u dzhiela nzhele mihumbulo yeneyo phanḓa ha musi a tshi humbula uri u fanela u ita zwifhio .
Naho zwo ralo , saizwi zwi vhuṱanzi kha ṱhalutshedzo yavho ya u ranga ya vharathu na vhakomana , ene muṋe o ṋetshedza nḓivhadzo zwauri a ri tei u vha vhona sa vha sa fani . 
U thetshelesa na U amba nga ha tshirendo
Musi vha tshi khwaṱhisedza vhudele , vha hanedzana tshoṱhe na maṱeki . 
Maitele a u unḓa , ṱhoḓea dza mulayo na masia , u fana na u unḓa ha dzitshaka , a a rerwa ngao . 
Dziphurofeshinaḽa dza zwa nyolo a si kanzhi na vhone vha tshi shumisa musaukanyo wa phatheni dza vhugevhenga kha maitele a nyolo dzavho . 
Thaidzo dze dza ṱanganiwa nadzo dzo ita uri vhurangaphanḓa vhu kulee nungo nga u ṱanganedza zwa vhugudisi kha mihasho yavho na uri nḓowelo ndi ya uri vhudzuloni ha sedzulusa he zwithu zwa khakhea hone , vha laṱa ṅwana na maḓi a u ṱamba . 
Kha zwiteṅwa zwa tshivhumbeo , mazhendedzi a u ela o dzhiela nṱha uri muvhuso u nga ṱoḓa u sumbedzisa vhuḓikumedzeli vhu hulwane kha u shumisa mbekanyamaitele dzi fanaho u lwa na khaedu dza zwa matshilisano dzi sa gumi dzi nga ho sa u shaya mushumo . 
U engedza kha ezwo , vha dzulela u humbelwa u kumedza mabambiri kana ḽekitshara nga thandela dza ṱhoḓisiso dze vha dzhenela khadzo . 
Kha vha khwaṱhisedze nyelelo ya mafhungo u na mulivhanyo na vhakwamei vhoṱhe u khwaṱhisedza nyambedzano dzi shumaho . 
Mavunḓu : Gauteng , Mpumalanga na Limpopo
Zwi re afho nṱha zwi nga endedzwa na u ṱuṱulwa nga mbudziso dza ndeme dzi ngaho sa : 
Mvelelo dza pfunzo dzi nga si khwinisee nga nnḓa ha musi vhuḓifhinduleli ho khwaṱhisedzwa kha sisiṱeme yoṱhe , u bva kha mvelelo dza mugudi u swika kha nḓisedzo ya bugu dza u guda .
Tshumelo yavho a i ngo ḓisa vhuimo ha vhuḓifhinduleli , nnḓa ha fhano hayani . 
Ndo livhuwa . [ U vhanda zwanḓa . ]
U ḓivha luambo lwa u fhuredzela
Kha thandela idzi ngudo dzoṱhe o teaho o ṱanganela kha thandela dzo tiwaho u khwaṱhisa mveledziso i vhonalaho nahone yo ḓiimisaho . 
Hu tshi engedzwa izwo , kha mashangohaya a kale , phurofesheni khulwane dzo vha dzi na ṱhahelelo ya tshiṱafu na vhathu vha na ndalukano dza fhasi . 
Sa tsumbo muraḓo a nga vha kha komiti ngauri u khou bva kha sekithara ya vhurereli , fhedzi vha vha vha sina vhuṱumani ho khwaṱhaho na dziṅwe kereke dza lutendo .
Zwi tea u shumiswa , u elwa na u monithariwa nga vhadzulapo vha wadi na komiti dza dziwadi .
Tshiṱori ; ṱhaluso ya orala ya fhethu/ phukha / zwimela /
U ya nga atikiḽi iyi , sa tsumbo , ndi vhasasaladzi vha muvhuso vhavhili fhedzi vhe vha kumedza na u sika maṅwe maitele . 
Khabinethe i vha tamela u bvelela tshoṱhe .
2.13 Arali zwo tea , vha ḓo vha vhudzisa dzimbudziso , nahone arali zwo tea uri vha ṋetshedza vhuṱanzi malugana na mutakalo wavho , vha ite ndugiselo malugana na ndingo dza zwa mutakalo ; na
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u rambiwa nga Muphuresidennde , nga kha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , musi Muphuresidennde vha tshi vha ṅwalela hu u itela u humbela dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Phalamennde .
Lavhelesani ṱhoho ya tshiṱori i re vhukati ha mepe wa mihumbulo .
Hu na ndangulo ya nḓivho , vhashumi vhaswa vha ḓo guda mishumo ya kushumele kwavho nga u ṱavhanya , nga maanḓa arali hu na u kovhekana ho khwaṱhaho na u guda . 
U ḓivhadza hei ndi mishumo ye ra lingedza nga maanḓa milayo mivhili yo ḓoweleaho : ṱhoḓea kha riṋe u fhedzisa ndaela ri tshiya nga muvhuso wa 2004 ; na u vhona uri muvhuso u tevhelaho nga murahu ha dzikhetho u thoma kha nḓila yo khuriwaho uri u kone u bveledza mbekanya mushumo hu sina zwino vhalengisa .
( i ) minisiṱa wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli ha zwa mivhuso yapo a hanedzana na u dzhenelela hu saathu u fhela maḓḓuvha a 28 u bva tshe u dzhenelela ha u thoma kana mafheleloni a tshenetsho tshifhinga a vha a saathu tendela u dzhenelela ; kana
Vhathu vha na pfanelo ya u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwalwaho .
Nyimele dzoṱhe dzo ombedzelwaho nga odithi ya beisi ya sambula dzo khakhululwa , fhedzi a hu na nḓowedzo ye ya itwa nga ndangulo u wana vhuṅwe vhukhakhi . 
Na uri musi nḓowetshumo yoṱhe na mafhungo a pfanelo zwi hone na u dzhia sa tsha ndeme ho linganaho , na mivhuso yo ṱamiwa nga nḓila yo linganaho uri i thome maga a u langa tshiko itshi tsho fhelelaho tshine tsha khou ṱhoṱhela ? 
Heyi thimu ine ya pfi " All Whites " , yo tamba kha Tshiphuga tshiṅwe na tshiṅwe tsha Dzitshaka tsha OFC u bva nga 1973 , ḽo kunda luṋa .
Arali mufarisi wanga na nṋe ro ṱanganyisa mbuelo yashu ya fhira R7 000 ndi kha ḓi tea u wana sabusidi ?
Ro takala u vha na muwini wa Pfufho ya Ramabindu wa zwa Vhulimi wa Nṱha wa Mufumakadzi wa 2014 vhukati hashu , mufumakadzi Vho Nokwanele Mzamo , vha bvaho Kirkwood ngei Eastern Cape . [ U vhanda zwanḓa . ]
Pfanelo ya ḽivi ya u lwala ine ya badelwa i fanela u dzudzwa kha maimo a zwino . 
U khwaṱhisedza uri tshumelo ya vhashumela vhapo i elanaho na ndondolo , thikhedzo , tsireledzo na mveledziso ya vhathu vhane vha nga huvhala , zwigwada , miṱa na zwitshavha zwo ṋetshedzwa . 
Thirezhari ya Lushaka u thusa mivhuso yapo nga u pulanela masheleni khathi hi na kushumisele kwao .
Zwithu zwa mushumo zwi ngaho sa lweṱolweṱo , mbuelo ya vhubindudzi na mbuelo ya tsheledemviswa zwo sedzwa hafhu zwo ḓisendeka nga mveledziso dza zwinozwino na ḽeveḽe dza mushumo na mivhigo ya zwinozwino ya u ṱola khohakhombo . 
Hezwi zwi laedza muya une maitele a mbilaelo a tea u vha ngaho . 
Nga u angaredza , mavu na mbumbeo dza ḓivhavhupo zwi kha ḓivha zwo dzudzanyea nahone a zwi ḓisi vhukonḓi ha mveledziso vhuhulwane kha dzingu . 
Zwiimiswa zwa u ṱunḓa na u rengisela mashangoḓavha vha humbula uri vhuimazwikepe vhu tea u tiwa sa fhethu ha ndeme ha vhubindudzi kha shango na u vhu ta sa fhethu ha vhuṱhogwa huno ṋetshedza tshumelo dza ndeme na hone vha songo tendelwa u ṱereka . 
Nḓila ine rekhodo ya khou ṱoḓwa ngayo :
Ri na vhuḓifulufheli nga ha mvelaphanḓa , fhedzi i ri ni ndi bvisele khagala izwi : 
( a ) mithelo ya zwifhaṱo na mbadelo ya tshumelo dza masipala kana dzi itwaho ho imelwa masipala ; na musi
Tshelede ine ya nga shumiswa u badela zwikolodo zwivhi zwa nzwalelo dza vhashai , khamphani dzi sa badeli , nz , vhane vha kundelwa u badela tshumelo dza mutheo dze vha ṋekedzwa .
Ho khwaṱhisedzwa ṱhoḓea ya dzinnḓu . 
Ndi ḓo ḓa nda ni dalelavho tshi tshi vala .
Khuḓano a i tou vha tshithu tshi si tshavhuḓi .
Tsenguluso ya pfunzo ya mutakalo yo ḓo itwa , nahone zwiboḓelo zwa TB zwo ṋewa avho vhe vha wanala vhe nayo . 
Mulayotibe u sedza kha u dzudzanya maitele a u nanga na u thola miraḓo khathihi na u thivha zwikhala kha Bodo kana Khoro ya zwenezwo zwiimiswa .
Mbekanyamushumo iyi i na mushumo wa ndeme kha u tsireledza matshilisano a vhaaluwa vha sa shumi vhane a vho ngo holefhala , nga u vha isa kha mishumo ya vhubveledzi na u wana muholo wa ṅwedzi une wa eḓana R1 517. 69 .
ṱhanziela ya vhudzulo
5.1. Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dzhenelela vhuṱambo ha u vhea Khosi ya AmaXhosa , Muhulisei Khosi Vho Mpendulo Calvin Sigcawu ( Ah !
Thandela ya R42-miḽioni ndi tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Phakha dza Nḓowetshumo na u vha phakha nthihi kha dza rathi dzine dza khou vusuluswa u mona na shango u itela mveledziso yo ṱanḓavhuwaho ya ikonomi na nḓowetshumo .
U amba nga ha tshezhemo ya ene muṋe na u amba mafhungo maitei , u ṱalutshedza mafhungo a mutsho na dziṅwe ṱhoho dza zwiwo .
Nahone zwi tshimbila na u amba zwoṱhe luraru , vha a zwi ḓivha . 
Afurika Tshipembe i ranga phanḓa Nḓila ya u pfuka ya Bada na Tshiporo ya Devhula-Tshipembe , zwine zwa vha tshipiḓa tsha thandela ya u Rangaphanḓa kha Themamveledziso ya Vhuphuresidennde ha Nepad kha Ṱhanganelano ya Afurika .
11.4.3 U davhidzana tsheo dzoṱhe dza u pfuluwa dzo dzhiwaho nga phanele kana DG kana nga vhurumelwa kha vhashumi vha kwameaho .
Ḽisi ndi ya tshifhinga tshingafhani .
Khophi ya siaṱari , khophi ya eḽekiṱhuroniki , na zwiṅwe vho ) , zwo ralo u tea u ṋewa tswikelelo nga kha tshivhumbeo tshenetsho .
Vhasan , fhedziha , vha dzhiiwa sa vho hwalaho mudzi wa nḓivho ya kushumilelwe kwa muri uyu .
Ndivho ndi u thoma senthara i ṱumanyaho vhathu kha zwiko zwa mafhungo , tshumelo dza muvhuso na vhufarani kha zwa ikonomi na u , zwo ralo , khombetshedzo ya u ḓikona kha zwa masheleni na u ṱuṱuwedza Mveledziso ya Ikonomi Yapo lwa tshifhinga tshilapfu ( LED ) zwi maanḓafhadzaho zwitshavha zwa mahayani zwapo . 
Zwi tou vha khagala uri mbekanyamushumo yavho ya zwino yo sedzesa kha tshumelo dza thikhedzo , khethekanyo dziṅwe dza vhapondwa dzo thagethiwa , na uri na mbekanyamushumo a i shumi tshoṱhe na ṱhoḓea dzoṱhe dza vhapondwa . 
Fomo4 dzo tiwaho kha Ndaulo ya BABS dzo oliwa u itela u shumisa ṱhoḓea dza mulayo nahone ndi zwa ndeme uri thendelano dzi tevhedzele tshivhumbeo tsho tiwaho na u vhona uri ho fhindulwa zwo fhelelaho nahone ho fanelaho kha tshipiḓa tshiṅwe tshiṅwe tsha fomo .
- Ane nda nga mu kwama
Mulalo na vhutsireledzi ha dzitshaka : zwi ḓo dzula zwi tshithu tsha ndeme Afrika kha tshifhinga tshi ḓaho . 
Sia ḽa muvhuso wapo na wa vunḓu yo humbelwavho u ita zwi ngaho izwo .
Tshiṱitshi tsha mapholisa tshi ḓo fhirisela khumbelo phanḓa kha senthara ya rekhodo dza vhugevhenga .
Zwiṅwe zwivhangi zwa khombo
U ṱalukanya na u shumisa pfanywa na mafhambanyi .
Zwiṱirathedzhi zwa mveledziso ya Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo zwo ṱitika nga Fhethu ha Mashumele a Ndeme ha Lushaka hu tevhelaho : 
U ṋea ndeme ya khwine kha tshelede u itela uri vhathu vha pfe uri mithelo yavho i khou shumiswa zwavhuḓi nahone zwo tea .
N ḓ ivhadzi ya u shandula thendelano yo thomaho close corporation
Vharengi vha ḓo xelelwa nga u ya nga mulayo nga thendelo yo ṋekedzwaho khavho arali vha sa ḓisa fomo ya mbilo a maṅwalwa oṱhe a tikedzaho hu sa athu u fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha datumu ya u vhuya kha vhuyo ya bindu ho tendelwaho . 
Muvhuso u tea uri u thuse zwitshavha kha u fhedza tshaeo iyi musi waha wa 2010 u tshi sala u tshi sika .
Mbekanyamushumo i ya nga ṱhoḓea , nahone nyisedzo ya tshumelo yo fhiriselwa kha mimasipala . 
Khovhakhombo khulwane ndi matshilisano , zwa mupo na zwa poḽitiki , vhudzuloni ha zwa masheleni . 
Kunele kwa mvula fhano ndi 450 mm nga nwaha .
Sisiṱeme ya Ndangulo ya Ndaka ya vhukateli i nga ṋetshedza u vhekanya ho teaho ha ndaka , ndeme yayo , vhupo na zwidodombedzwa zwa muofisiri a na vhuḓifhinduleli ha tsireledzo yavho . 
Zwiṅwe zwivhuya ndi zwa uri DOA i a shumisea na vhunzhi ha zwithu zwa inthanethe zwire hone .
A hu na bugu dza u guda kana bugu dza A hu na bugu dza mushumo kana dza u mushumo dza vhagudi na vhagudisi guda kana dzo lenga u ḓiswa kiḽasini kana hayani
Hezwi zwi nga shanduka naho zwo ralo zwi nga vha khombo kha ndondolamaḓi . 
Tshivhumbeo tsho khunyelelaho tsha Luswayo lwa Shango tshi ṱanganyisa tshidanga tsha tshivhumbeo tsha kumba tsha fhasi na tsha nnṱha kha luswayo lwa u sumbedza u ya nga hu sa fheli .
u vusuludzwa ha zwiimiswa zwa mutakalo zwi fhiraho 870 kha zwiṱiriki zwa 11 zwa ndingedzo ya NHI .
3.1 . Khabinethe yo ṱanganedza Muvhigo wa Bannga ya Ḽifhasi ( Muvhigo wa vhurathi wa Nḓivhadzo ya Ikonomi ya Afurika Tshipembe , wo sedzesa kha mbekanyamaitele ya ikonomi ya masheleni na mbuyedzedzo ) yo sumbedza uri Afurika Tshipembe ḽo swikelela zwinzhi kha miṅwaha ya 20 .
THASIKI 3 U kuvhanganya mafhungo a vhubvo
Fomo dzine dza tea u ḓadziwa
Bammbiri litshena la Mirurela Mirangi ya Malatwa Midini ( White Paper on Basic Household Sanitation ) lo swika he la tanganedzwa nga khabinete nga nwedzi wa Khubvumedzi 2001 .
Kiḽiniki heyi i ṋetshedza tshumelo kha puḽatifomo dzoṱhe na u tendela mveledziso ya vhukoni , dzilafho ḽo teaho na vhukoni ha u ṋetshedza dziṅwe phirisedzo dza zwikili kha vhaṅwe vhaongi . 
Nṱhani ha mbofho ya Muofisiri wa Muvhalelano , u xelelwa hoṱhe na tshinyalelo a zwi khou ṱavhanya zwa vhigwa . 
muhwelelwa uri a sa ite zwiṅwe na zwiṅwe zwo bulwaho kha ndaela ya tsireledzo .
Kha nzulele nnzhi , muvhuso u ḓo ṱoḓa u kwama vhasheli vha mulenzhe kha mbekanyamaitele u itela phindulo dzavho kha makumedzwa a mbekanyamaitele o bveledzwaho nga vhaofisiri vha muvhuso . 
Muhumbulo wa u amba na vhashelamulenzhe vhoṱhe kha maitele a zwa u dzhia tsheo , vhupulani na mashumele zwi tou vha iṅwe ya tshanduko nyangaredzi dzine tshiimiswa tsha khou ḓo dzi ṱanganedza u itela u swikelela zwipikwa zwatsho . 
2.6 . Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mawanwa nahone ya tendelana na themendelo dza dizaini na u thomiwa ha vhupimathengo ha Magavhelo a Mveledziso ya Vhudzulavhathu Dziḓoroboni na Pulani yo khwinifhadzwaho .
Hu na u ṱanganedza uri nḓisedzo ya tshibububu vhuponi ha ḓoroboni hu tshi katelwa na u fhaṱa ha mutsitsikanyo hu ḓo ḓisa thandululo ya tshifhinganyana fhedzi . 
Ndi fanela u tevhedza maitele a BABS ?
U nwiwa ha mahalwa ha zwino hu vhea tshitshavha tsha matshudeni a yunivesithi yavho khomboni . 
Kha tshifhinga tsho fhiraho , zwitshavha a zwo ngo tamba tshipiḓa tsha vhuṱhogwa kha u pulana na mveledziso . 
5.2. Khabinethe yo tendela u kumedzwa uri hu haseledzwe ngaha Mulayotibe wa Vhurangaphanḓa ha Sialala na Khoisan , wa 2015 Phalamenndeni .
Zimbabwe i ṱoḓa dzithabelo dzavho vhukuma , thikhedzo na thuso u konisa uri hu vhe na muya u fanaho . 
nomboro ya vhuṋe ya mutheli kana iṅwe ṋombaro yo khetheaho
Mafhungo nga maanḓa a khagala , naho tsumbo dzi tshi ṋetshedzwa ho teaho . 
U fhaṱa kha u pfesesa na u shumisa zwifhinga
U bvelela uhu hu elana na kushumele kwashu kwa vhukuma kha zwipikwa zwa nga nnḓa . 
Muraḓo wa Bodo u ḓo vha :
Toksini ya tsimbitswuku i engedzedzwa kanzhi nga u fhungudzea ha tshivhalo tsha khemikhala maḓini , ḽeveḽe dza fhasi dza u ṋoka dza okosidzheni na thempheretsha dza fhasi . 
Bembela ḽi khwaṱhisedza maga a u thivhela na zwivhumbi zwa khohakhombo , zwi katelaho : 
TSHIFHINGA TSHA U FUNZA TSHO THEMENDELWAHO NGA ḒUVHA : awara dza 2
Nga kuvhonele kwanga muhwelelwa o kundelwa u sumbedza zwiitisi zwi pfalaho zwa u sumbedza uri vhuḓifari ha muhweleli ho vha hu sa fanelani , na uri vhushaka ha mushumoni ho tshinyala lune ha si tsha kona u pfumedzea . 
Kha nyimele ya maluvha o tumulwaho , vhavhambadzelaseli vhane vha fhulufhedzisa vha fanela u ita khumbelo kha SARS ( Mbambadzo na Muingatengo wa zwapo ) u ya nga ane a thoma , a vha ene a thomaho u thuswa u swika mukovhe wo vhewaho u tshi shumiswa lwo fhelelaho . 
Khushumusi i ri fulufhedzisa lufuno lu songo ḓibaḓekanyaho nga zwiṅwe , tshilidzi kha vhuṱudzeṱudze hashu na mbofholowo kha tshiṅwe na tshiṅwe tshine tshi nga ri humisela murahu . 
Komiti I fanela u vhulunga dzirekhodo dza themendelo iṅwe na iṅwe yo iswaho kha mutholi na muvhigo muṅwe na muṅwe wo iswaho kha tshipikiṱere .
Vha nga dzhia maga a u vhueledza miri yo remiwaho kana fhethu ho tshinyadzwaho , na uri arali fhethu uho hu kha mavu a phuraivethe , vha nga dzhena kha thendelano ya mbueledzo na muṋe wao . 
U khwaṱhisedza vhuimo ha mashumele a vhukuma nga u hu vhambedza na tshiimo tsha mashumele . 
( f ) u vhofhololwa arali zwa vhulamukanyi zwi tshi tenda , tenda ha vha na zwiitisi zwi pfalaho .
U dovha hafhu wa alusa mveledziso yo linganaho na vhubveledzi ha nḓowetshumo ya zwa vhufhufhi , ine i a kona u ṱaṱisana na dziṅwe fhano hayani na nnḓa .
Figara dzi re afho fhasi dzi ṱana Maitele a Ndangulo ya Mashumele yo ṱanganelaho . 
iṅwe mbetshelo ya ndeme ndi ndima ya nga ha zwikolodo i tendelaho phambano vhukati ha u hadzima ha tshifhinga tshipfufhi na mbulungo ya khephithala ya tshifhinga tshilapfu .
U rangela u vhala ( U ḓivhadza tshibveledzwa )
Thebulu i re afho fhasi i sumbedza uri hu ḓo shumiswa vhugai nga Muhasho musi u tshi ḓisa zwibveledzwa na kha u shela mulenzhe kha zwibveledzwa zwa muvhuso . 
Vhathu vha re kha mutevhe u re kha phara ya 9.5.4 ya manyuwaḽa uyu a vha badeli mbadelo dza tswikelelo .
U ṅwala Kha vha ṱole Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga ( Tshivenḓa masiaṱari 18 - 19 , hu no ambiwa nga muṅwalo na kuṅwalele .
MaAfrika vho faraho poswo khulwane vha lingana 14.4% .
( f ) u vhea dzikhomishini dza ṱhoḓḓisiso ,
Gauteng yo ḓi kumedzela u vhona zwauri Mbekanyamushumo ya Khaphu ya Ḽifhasi yo dzudzanywaho zwavhuḓi , u swika zwino , thimu ya mushumo ya Poḽotiki na thekhinikhala yo thoṅwa u lavhelesa vhupulani na ndugiselo dza Mbekanyamushumo ya Khaphu ya Ḽifhasi . 
Mugudi u vhala a tshi ḓiṱola kha u elelwa ipfi na u ḽi pfesesa .
U dzudzanya adzhenda phanḓa ha musi muṱangano u tshi thoma .
Mbuno ya mbilaelo yashu ndi u gonya ha ndovhololo ya u dzhia vhukando ha mulayo kha mashango a shumisaho sisiteme ya Anglo-Saxon ya mulayo . 
Mbekanyamaitele ya muvhuso yo livhaho kha mveledziso i dzulaho i hone zwi amba orienthesheni ya nyito dza tshitshavha dzo ṱuṱuwedzwaho nga u ṱanganedza u sa lingana ha zwiko zwa ekhoḽodzhi dza ndeme , zwine arali zwi siho a hu na mushumo une u nga itwa . 
Dziṅwe nḓila dza mabikele dzi ita uri zwiḽiwa zwi xelelwe nga maḓi- na vithamini dzi no ṋoka kha -mapfura . 
Ndaulo ya ndondolo ya muvhuso ya themamveledziso ya muḓagasi nga maanḓa kha vhuimo ha Nḓisedzo ; 
A vha tei u vha na tshiḽipi tsha muholo u vula akhaunthu ya Mzansi .
3.1 . Khabinethe yo tendela u ḓivhadziwa ha Mulayotibe wa 2016 wa Khwiniso ya Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi , Phalamenndeni .
Hu na vhuvhili ha masiandaitwa a si a vhuḓi na a si avhuḓi kha mashango . 
( b ) u yelana na Mulayotewa muswa .
Kha nyimele nnzhi , hu si dzoṱhe , tshipikwa tsha u fhungudza mbadelo ya vhashumi kha ḽevele dzi ṱanganedzeaho yo swikelelwa . 
Minista vha nga kha maḓaka a muvhuso , ṋea ḽaisentsi kha tshiimiswa na ndangulo ya tsimuwa ; 
Kuhumbulele kwa u thoma ku no tokedza ṱhoho ya mafhungo aṋu
Minista wa Gwama vha ḓo ṋekana nga zwidodombedzwa zwinzhi kha Mulaedza wa Muvhalelano , malugana na thikhedzo ine muvhuso wa ḓo ṋekana ngayo kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi na kha Eskom siani ḽa thandela dza mveledziso ya muḓagasi .
Maanḓalanga aya a feḓerasi , muvhuso , na mivhuso yapo tshifhinga tshoṱhe vho tea u zwi ita nga u fhindula ha u ṱavhanya u itela u fhedza nyimele dza zwiwo - zwiṅwe zwifhinga vha tshi itela thikhedzo yavho . 
Muhasho wa vhukati u re kha Shedulu 1 ya Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ;
Thendelano yo ṋewaho maravhele i lingana vhuimo ka nyambedzano dza poḽotiki dzi no khou u ḓa . 
Zwi tevhelaho ndi maṅweledzo a ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa Mapa wa nḓila
Tsha vhuvhili , ri ḓo khwaṱhisa mbekanyamishumo dza u thola dza sekhitha dza tshitshavha .
Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso u ṱoḓa tshivhalo tshihulwane tsha vhaḓivhi vha mushumogudwa ya zwa nḓowetshumo ya vhufhaṱi kha masia o fhambanaho . 
Ndi zwa vhuṱhogwa u khwaṱhisedza uri tsireledzo ya zwamatshilisano ndi pfanelo dza vhuthu , nahone zwa dovha zwa vha zwa vhuṱhogwa kha ikonomi na zwa matshilisano . 
U thoma vhufarakani ha Tshiṱiriki tsha u Khwinisa Ḓorobo ( CID ) vhukati ha maanḓalanga apo na sekhithara ya phuraivethe . 
Tsha u fhedzisela , u vha hone ha dziṅwe khasho ndi u langulwa hu u itela u fhungudza maanḓa ha nṱha nga maanḓa kha ndingo ifhio na ifhio nga muvhuso ya u ṱoḓa u langa u hasha kana u i shumisa nga nḓila i si yone hu u itela u bveledza ndivho dza poḽotiki . 
Musi u dzheniswa ha u anganyela hu re khagala ha infḽesheni hu na ndeme ya u dzikisa nzudzanyo dza mveledziso , tshenzhemo ya mbilo dza mveledziso ya Tshikwama yo dzika nga maanḓa lwa tshifhinga tshe tsha dzhielwa nṱha . 
Vha tea u ṅwalela mbilahelo dzavho hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha musi vho no ṱanganedza mvelelo dza uri khumbelo ya vho i so ngo tshimbila zwavhuḓi .
Zwikalo zwa fhethu hune data ya tea u kuvhanganywa hone zwi nga fhambana . 
Ngauralo vhashumi vha khethekanywa nga zwigwada zwiraru zwihulwane zwine zwa vha , avho vha re na vhukoni vhuhulu , vha re na vhukoni khathihi na avho vha re na vhukoni vhuṱuku . 
20 . Zwiṱirathedzhi u ya nga tshipikwa
U ṋea ngeletshedzo kha vhashumi malugana na mbekanyamaitele dza vhuendi kha u shuma na dzikhombo , tshinyalelo , u dzhiela goloi na vhufobvu kana u xela ha garaṱa dza peṱirolo . 
kuṱalutshedzele , u tea , u swikelela na u shumiswa ha nḓivhadzi ya mulayo ya webusaithi iyi . 
Vhaswike nga ḽantshi uri vha kone u vhona shaka dzi tshi ḽa .
Iṅwe khoudu ya mitambo , u tou fana na karaṱi , mitambo na thenisi , na zwone zwi ḓo sedzwa . 
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Zwo swikelwaho zwihulwane nga khethekanyo ndi mvetomveto ya Mulayotibe wa Mutakalo wa KwaZulu-Natal sa tshipiḓa tsha Thandela ya Mulangavundu ya u dzudzanyulula Milayo Vunduni . 
Khaedu khulwanesa , nangwe , i katela u tshimbilelana na vhunzani ha tshilinganywa tsha zwiṅwe zwa mukonesi wa nḓowetshumo . 
vhuimeli ha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi : Kha vha katele khophi ya mabambiri a u sika ha dzangano na tshanduko dzo itwaho nga mabambiri ayo
Ndozwo na vhuṱungu zwi elanaho na dwadze zwo no anza nga maanḓa lune a zwi konḓelelei nga vhanzhi . 
Ndi zwone ri a kholwa uri ṋamusi ḽi khwine u fhira mulovha , na u ri matshelo ḽi ḓo vha khwine u fhira ṋamusi . 
Hune muiti wa khumbelo a humbelwa u ṋekedza maṅwe mafhungo kana u bvisela khagala mafhungo nga ha zwe a ḓisa , izwi a hu nga vhi tshikhala tsha uri muiti wa khumbelo a khwiṋise zwe ḓisa nga nḓila iṅwe na iṅwe , zwine zwa bveledza zwivhuya zwa muṱaṱisano zwi si zwi dzhiaho sia 
Vha ḓo dovha vha wana thikhedzo ya zwa pfunzo , thikhedzo ya zwa matshilisano , u pfumbudziwa ha zwikili zwa vhutshilo,vhuṱuṱuwedzi na thikhedzo ya zwa mishonga hune ya ṱoḓea .
Koporasi yo bveledza sisiṱeme ya ndaulo na matshimbidzele a nga ngomu u itela u ṱalusa na u fhungudza vhuleme ha ndaulo . 
Musi vha tshi tou ḓivha uri vha ḓo ya phanḓa sa muthomi wa mafhungo , vhone na vhafhinduli vhaṱanu vho mbo ṱutshela tsedzuluso . 
Hune khumbelo ya Mulayo ya vha yi siwa nnḓa , vhathu avho vhavhili vha kha ḓi ḓo vha na khetho kha thasululo zwadzo dza mulayo u swika hune dzi nga shuma ngaho . 
Zwine zwa fanela u vha khagala ndi zwauri vhalanguli a vha lavhelelwi uri vha vhe vhaḓivhi vha mveledziso ya zwipiḓa zwa tshibveledzwa tsha mupo .
Tshifhingani tsha miṅwaha mivhili yo fhiraho tshiimiswa tsho ḓidzhenisa kha Mbekanyamushumo khulwane ya u khwaṱhisedza tshiimiswa u fhindula kha ṱhoḓea dza adzhenda ya muvhuso ya tshanduko ya tshumelo dza muvhuso . 
Zwo ṱangana zwivhangi izwi zwi nga engedza phambano ya dzingu i vhonalaho kha thempheretsha . 
ZWIDODOMBEDZWA ZWA MUTHU ANE KHUMBELO YA KHOU ITELWA ENE
Garaṱa dzine maḓuvha a 120 a fhira vhaṋe vhadzo vha saathu u dzi tevhela , dzia ṱshinyadzwa .
Thaidzo dziṅwe na dziṅwe dzo vhangwaho nga tsheo ine ya si vhe yavhuḓi hu ḓo dzula vhu vhuḓifhinduleli ha khoro .
Musi beisi dzi tshi fana , hu shuma mulayo wa tshisumbavhuandisi . 
" Ṱhamusi uri hei ngweṋa i ṱuwe , ndi khwiṋe ndi tshi i ṋea zwiḽiwa , " a humbula ngauralo .
wa u thela u sa fhiri R80 000 o katela muholo , phensheni , nzwalo ,
Zwi tou sumbedza zwavhuḓi uri khuwelelo ya Muhasho ya uri zwikolo zwi lugele u funza nga ḓuvha ḽa u vula i khou tevhedzwa . 
Zwi ita vhugai
Maga a tevhelwaho
Vhunzhi ha thaidzo dza khwalithi ya madi Afurika Tshipembe zwi vha zwi tshi khou bva kha madi a mashika ane a bva dzifemeni na mimaini , manyoro a zwa ndimo , mukumbuludzo , malatwa a hayani , u sa kunakiswa na minwe mishumo minzhi minzhi .
Tsumbamaitele dzi bvaho kha vha Komiti ya Ndangulo ya Mihwalo yo Kalulaho ya Lushaka dzine dza amba nga ha mbekanyamaitele dzi fanaho dzi tea u shumiswa kha mavunḓu oṱhe . 
Thengiselano dza didzhithala kana lubuvhisia dzi leludza u ita vhubindudzi , fhedzi nga tshenetsho tshifhinga tshithihi hezwi zwi na masiandaitwa a si avhuḓi . 
5.2 Tshivhumbeo
Mvelele na zwikimu zwa ndindakhombo ya mutakalo zwi no sedza vhupo ( tshitshavha ) zwi ḓo tea u bveledziswa u khwaṱhisedza u swikelela ha tshumelo , nga maanḓa nga avho vho siwaho nnḓa na vha songo tsireledzeaho . 
Khumbelo ya u vha mudzulapo wa ḽi ṅwe shango hu sina u ḓibvula vhudzulapo ha ḽino
Ni shumise maṱaluli kha u ṱalutshedza madzina oṱhe e na a shumisa . i na luvhilo i na luvhilosa
Zwinepe zwiṋa zwa ID zwi si na muvhala
Vhutevhedzi ha zwo pulaniwaho hu tshi vhambedzwi na zwi konadzeaho na vhutevhedzeli ha ṱhoḓea dza Ndangulo ya Mbekanyanḓisedzo na Masheleni . 
KhabinetheiI isa phanḓa na u ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha ṱhonifhane sa zwo sumbedziswaho kha Mulayotibe wa Pfanelo .
Phalamennde ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe yo vhumbwa nga Nnḓu mbili :
u ṋea shaka ḽa tsini kana muvhulungi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha mbulungo , ṱhanziela ya lufu
tshivhumbeo tsha nga ngomu tsha
Iyi ndi nḓila ye u ita zwa daimane lu si ho mulayoni zwa bviselwa ngayo khagala . 
Kha nzulele iyi maitele a vhuaḓa a si a phurofeshinaḽa a vhaṅwe kha sisiṱeme ya pfunzo a fanelwa nga tsatsaladzo yashu khulwanesa . 
Madzangano a mashangoḓavha o vha a tshi khou shuma lwa tshifhinga tshilapfu kha vhupo ha mbekanyamaitele dzine dza tendela zwiṱuku ndaulo dzo khwaṱhaho . 
Kuhumbulele ku si kwone kwo iswa phanḓa nga u vhiga nga khasho nga nḓila yo khakheaho . 
U thetshelesa u itela u wana mafhungo a re kha zwibveledzwa zwo fhambanaho zwa oraḽa
Nzulele na zwililo kana ṱhoḓea dza vhathu zwi nga shanduka musi vhathu vhaswa vha tshi swika vhuponi honoho , zwililo zwa kale zwi nga vha zwo swika he zwa fhindulwa zwino ho no vha na zwiswa .
vhatholi vha tea u vha na vhukoni ha u fara luḓi lwa vhunna .
Mbudziso dzi sa ṱoḓi phindulo .
U ita ndungiselo dza u badela mbadelo dza muthelo
( d ) u lugisela na u thoma milayo ; na
Vhathu vha dzhenela kha u saukanya ho ṱanganelaho na u bveledza pulane ya nyito nga kha u kovhana tsheo na u tendelana na zwithu zwa ndeme
Dzi feme na khamphani dzi no kwamea kha mushumo wa zwa tsireledzo dzi a fhambana vhukuma nga muelo . 
Khaedu dzavho adzi ngo sedza fhedzi kha u pholisa , fhedzi vha shuma mishumo minzhi musi nyimele i tshi vhofha . 
2 x 2D zwikene zwa ultrasound kha vhuimana ho sedzwa radioḽodzhi ya mutheo
13 Khunakhiso ya madˆ i Kha ri vhale Lavhelesani ngilasi ya maḓi .
Ezwi zwi katela u vhewa ha milayo ya ndivhanele na u dzumbulula pulane ya mushumo na adzhenda ya tshivhumbeo tshiṱuku tshiṅwe na tshiṅwe tshe tsha thomiwa u itela u tikedza zwipikwa zwa sekhithara . 
Fhedzi ha , tshiimo tsha vhushai tsho engedzedzea kha mashango o vhalaho . 
Kha vho , muṱalukanyo uyu a u pfadzi na kathihi nahone u vhanga thaidzo kha dzikhothe . 
Kha u dzhia ngudo dzo leluwaho , hu na mafhungo maṅwe a ndeme ane a tea u sedzuluswa . 
Pulane ya kutshimbidzele ya IDP
Vhurangeli vhunzhi ha tshiṱirathedzhi tsha u thivhela vhutshinyi tsha lushaka vhu khou shumaniwa naho . 
U ṱoḓisisa khonadzeo ya vhuongelo fhaḽa Marble Hall . 
Miraḓo ya Tshiimiswa vhane tshifhinga tshavho tsha ofisi tsho fhela vho tea u tholwa hafhu . 
Musi tshanduko ṱhukhu kha mushumo i tshi amba uri a hu na mvelelo dza u kovhekanya mbuelo khulwane , dziṅwe mvelelo dza ndondolo yavhuḓi dzo vhigwa . 
Vhashumi na vhalangi vha sibadela vho khoḓa eBMS .
U linga na u lavhelesa u tevhedzwa ha ndango dza nga ngomu kha vhupo hu re na khohakhombo ya nṱha . 
Mihasho na mimasipala i kha ḓi vha na ṱhahelelo ya vhukoni u ya nga nḓadzo , maitele a bindu , zwiṅwevho kha u swikelela vhubindudzi ha nṱhesa kha themamveledziso na ndangulo yo dziaho ya thundu dzi sudzuluseaho . 
Mulayo wa Nyaluso ya Tswikelo ya Mafhungo , 2000 ( Mulayo 2 wa 2000 ) ; 5.5 .
Musi vho no ṋetshedza DP wa Vhulwadze vhu sa fholi fomo , ire thendelo yo sainiwaho u itela ṱhiransekisheni ya khiredithikhadi , DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi i ḓo shumana na ṱhiransekisheni nga datumu ine mushonga wavho wa ḓiswa khavho .
Muhasho wavho ndi muṅwe wa vhukone vhukuma ngei Grey . 
Mutheo wa mugaganyo uyu a u khagala , nga maanḓa kha uri data yo thomiwaho yo livhiswaho kha mushumo ya zwenezwino i khou ḓo ganḓiswa nga ḽa 12 Nyendavhusiku . 
Kha thandela khulwane hu nga ṱoḓea uri hu pimiwe khoifishiente dza vhukuma dza u fa vhuponi ha ṱhoḓisiso . 
Sa zwe zwa dzhielwa nṱha , mathomoni , u swika hune tshikalo tsha u tshintshana tsha sumbedza tshanduko kha mitengo i elanaho ine i na vhuṱumani na ndayotewa , dzangano ḽavho ḽi thusa ikonomi nga u i dzudzanya kha madzhenuwo . 
Izwi zwi ḓo ita uri vhugevhenga vhuhulwane kha vhuthu vhu nga ṱavhanyedzelwa ha tandululwa zwavhuḓi nga aya madzangano na uri hu vhe na zwikimu zwa vhushaka hune milandu iyo ya nga sengiswa hu nga vha nga ICC kana dzangano ḽa dzingu .
Phetheni dza mutsho dzi anzela u kwama mishumo ya vhulimi , nga maanḓa tshibviswa tsha u kana . 
U ya nga hu konadzeaho , Nzudzanyo ya Mashumele i sumbedza mufaramukovhe muṅwe na muṅwe kha sisiṱeme , mishumo ine a tea u ita yone u itela u swikelela ndivho iṅwe na iṅwe kha nzudzanyo .
EMERALD 100% ya mutengo wa Tshikimu
Tshigwada tsho livhiswaho na ndivho ya Phurogiremu ya Zwikili
U kona u shumisa foniki sa tshikili tsha u vhala na dziṅwe nḓila dzi nga ho sa maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo , u wana ludungela / lesevheḓi kha nyimele .
Hu nga itea mini arali senthara ya ECD i songo ridzhisiṱariwa ?
U ṱalutshedzela mafhungo
Arali vha tshi khou badela mbadelo yavho nga Mbadelo ya Iḽekiṱhironiki ( Electronic Transfer Account ) vha fanela u i badela kha akhaunthu i tevhelaho :
Vha nga ita khumbelo ya u adoptha kha lushaka arali vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe ane a dzula Afrika Tshipembe vha tshi ṱoḓa u adoptha ṅwana wa Afrika Tshipembe .
Zwibveledzwa zwipfufhi zwa tholokanyonḓivho ya u thetshelesa , tsumbo , nḓivhadzo , zwibveledzwa zwa mafhungo , ndaela , masia
5.2 Khomishini i ombedzela iyi phambano , sa izwi zwi na ndeme u pfesesa nḓila dza u shumana na mafhungo a vhuloi .
Vhudavhidzani - aya ndi maṅwalwa ane a rumelwa kha komiti kana maṅwalwa ane a rumelwa nga komiti .
Pulane dza thandela nthihi dzi a khwiniswa u itela uri dzi tshimbilelane na pulane ya mbekanyamushumo . 
U fhindula mbudziso nga ha tshibveledzwa
Sa shango ro bvelela kha zwinzhi .
º Geḓela a dzo ngo tea u ḓadziwa u swika nga mulomo , kha vha shele fhedzi eneo maḓi o linganaho .
Zwipikwa zwa zwino zwa khethekanyo zwi katela u khunyeledzwa ha mvetomveto dza milayo yo fhambanaho , u khunyeledza ṱhoḓisiso dzo vhalaho dza netiweke ya bada dza dzingu dzine dza khou dzinginywa khathihi na u thusa Davhi kha ṱhoḓisiso nga ha u fhiriselwa ha dziṅwe tshaka dza dzibada uri dzi vhe fhasi ha ndango ya maanḓalangaapo . 
Tshiṱori tshi re vhukati ha masia mavhili ayo ndi tshihulwanesa . 
9 . Vharumelwa U Shuma Vha Mmbi Ya Lushaka Ya Vhupileli ( SANDF )
Khwinifhadzo dza ndeme kha sisiṱeme dza mbadelo dza thikhedzo ya matshilisano dzi khou ya phanḍa , dzi ṋetshedzaho tswikelelo yo leluwaho nga vhaṱanganedzi kha magavhelo avho . 
Mushumo wawe wa u tamba bola wo thoma lini ?
Ndi murumelwa wa mu / vhadzimu ane a rabelela shango ; nga hei ndila , tshi tou vha luswayo lwa mutshidzi .
EMS ndi tshipiḓa tsha u thusa u wana ndondolamutakalo ya tshihaḓu na u endedzwa ha mulwadze kha ḽeveḽe dza ndondolamutakalo . 
Dziṅwe dza khaedu dzi elanaho na mitambo , vhutsila na mvelele dzi katela : 
Malugana na vhulanguli havhuḓi
Hoṱhe uhu u bvelela ho ṋea mbofholowo yashu zwine ya amba zwa vhuṱhogwa nahone zwi vhonalaho . 
Tshiphuga tsha Feḓerasi tshi ṋetshedza tshikhala tsha u vula miṋango ya ḽifhasi , u sumbedza zwine vundu na shango ḽashu zwa nga ṋetshedza zwone . 
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998
Kha vha vhone zwauri zwiṱirathedzhi zwo tea kha u swikelela tshipikwa .
Zwikili zwa u tandulula thaidzo , zwikili zwa vhudavhidzani havhuḓi ( ha u ṅwala na ha u vhala )  . 
zwine zwa vha ngomu ha mushonga
Ndi zwithu zwifhio zwe a zwi vhona ?
U tshimbila vho ita danga vha tshi mona vho farana nga zwanḓa ; u fhambanya vhuhulu ha danga na nomboro ya madanga vha shandukisa budo ḽine vha khou monela khaḽo
Miholo na nyimele dza tshumelo dzavhuḓi zwi ḓo shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u kunga , u ṱuṱuwedza na u vha na vhadededzi vha na zwikili .
Musi vhathu vha kusi uku vha tshi pfa mukosi uyu , vha mbo bva vha tshi ḓa u mu phalala , vha pandamedze phele iyi .
Sikani modele wo dzudzanyeaho nahone wo khwaṱhaho hu na ndango dza ngomu dzo teaho u itela u fhungudza u bvuḓa , vhufhura na khombo kha u ṋetshedza na u badela bazari na zwikolodo kha matshudeni o teaho , ngeno hu na u khwinisa u kuvhanganywa ha tshipiḓa tsha tshikolodo tsho ṋetshedzwaho na kha matshudeni o fanelaho . 
Kha ri tsukunyee onyolowe sa tshimange .
Kha vha ridzeve dzina ḽa khamphani nga u ḓadza fomo CM5 .
Zwikepe zwa mbambadzo zwo vha zwo ṱanḓavhuwa nga maanḓa u fhira zwikepe zwa nndwa . 
Kha marangaphanḓa a athikili yawe o ṋetshedza tshitatamende tsha ndivho nga nḓila i tevhelaho : 
Ri fhethu huthihi na tshitshavha tsha ḽifhasi kha u lilisa ngwena ya mavili ya kale ya tshilemeleme nahone ramitambo wa dzitshakha Vho Muhammad Ali .
Lushaka ya Mavunḓu ) .
Ndi ṅwaha wa u engedza lwendo kha u fhaṱa AfurikaTshipembe ḽi bvelaho phanḓa ḽi re na vhuthihi , ḽi re na demokirasi , ḽi si na khethululo nga muvhala , ḽi si na khethululo nga mbeu .
U renga nga nḓila kwao kha yuniti ya tshumelo ya zwiḽiwa zwi vhumba tshipiḓa tsha ndeme tsha maitele zwi ngaho sa ha u ṱanganedza , u vhea na ha u langa tshiṱoko . 
khophi ya rasiti yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa .
Zwi tevhelaho ndi manweledzo mapfufhi a makumedzwa a re kha theo ya mulayo i elanaho na u dzhenela ha vhadzulapo .
Avho vhe vha si fhedzise tshumelo kha ṅwaha uno a vha tendelwi u shuma sa vhorakhemisi vho ḓiimisaho . 
Mavundu a tea u ṋewa tshifhinga tsho linganaho tsha u fhelisa milayo iyi i kwameaho .
Kha vha ṱole mafhungo na u ṋanga zwo teaho , zwa ndeme na zwi re na mushumo ; 
A huna nḓivhadzo dzo wanalaho u bva kha vhaofisiri vha kwameaho kha maitele a u renga . 
Mbekanyamushumo ya u vhuedzedza na ndondolo kha tshitshavha , zwifhaṱo , u dzhenisa eḽekiṱhirikhaḽa na mekhenikhaḽa zwi dzula zwi tshi khou khwiniswa . 
Vhadzulapo vha tea u vhudzwa uri mihasho ya vundu na ya lushaka i tea u tshimbidzwa hani , nga vhugai nahone ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli
U khwaṱhisedza u dzhenela ha tshitshavha hu fushaho kha mishumo yoṱhe ya masipala na phurosese .
Miṅwahani ya zwenezwino tshanduko dza mbekanyamaitele dza poḽotiki na vhulimi na vhufuwi dzo vhanga u sa vha na vhuṱanzi , u hanganea na u nyeṱha kha vhorabulasi . 
Tshumisano ya Afrika na Japan ndi tshiṅwe tshikhala tsha tshumisano kha saintsi na thekhinoḽodzhi . 
Mitengo i lavhelelwa u lepalepa kha tshifhinga tshipfufhi fhedzi i ḓo khwaṱha musi ṱhoḓea i tshi vha khwiṋe nga tshifhinga tsha dzikhushumusi . 
U guma kha PMSA
Kha ri tendelane , sa lushaka na vhathu vho baḓekanaho kha ṱhuṱhuwedzo yashu , uri kha miṅwaha ya fumi i khou ḓaho ri ḓo vha ro ita mvelaphanḓa kha u lwa na vhushai , u sa lingana na vhushayamushumo , hune :
Zwivhangi zwinzhi zwi na mvelelo khumbulelwa dzi kanganyisaho . 
( b ) u ḓivhadzwa nga u ṱavhanya -
Khumbelo yavho i tshimbidzwa ḓuvha ḽeneḽo , fhedzi mbadelo dza u humiselwa murahu dzi itiwa nga murahu ha maḓuvha a si gathi nga nṱhani ha maitele a mbalelano a nga ngomu .
Ngoho ya uri zwi kha Mulayo wa Mutheo zwi ṋea mulayo uyu ndeme ya nṱha nga maanḓa na u shumiswa nga yeneyo nḓila u fhirisa mihumbulo yo fhambanaho na pulane dza madzangano a poḽotiki . 
28. Mihasho ya muvhuso i re na tshivhalo i ḓo vha ṋetshedza thuso .
MADZINA NGA VHUḒALO :
U shela khonkhrithi hu ḓo iswa phanḓa kha zwiṱepisi zwi songo linganyiswaho , zwine zwa amba uri , ḽeyara nthihi a i nga ḓo khunyeledzwa kha khethekanyo yoṱhe hu sa athu thomiwa ḽeyara i tevhelaho . 
Vha tea u vha vho shuma kha vhupo ha sekhithara ya tshitshavha ya mihasho ya muvhuso wa vundu , zwiimiswa zwa tshitshavha na mimasipala na hone vha tea u vha na nḓivho ya kushumele kwa mbekanyamaitele na kuitele zwa muvhuso . 
Vha hashu , ro vha ri tshi khou vhilaedzwa nga uri Afrika Tshipembe a ḽi ngo langa dzivesele musi ro tingwa nga phendelashango dzi swikaho 3000 .
h ) maṅwalwa a vhudavhidzani na milaedza ya ndeme .
Zwenezwi ṅwaha wo swika magumoni , Khabinethe i fhethu huthihi na maAfrika Tshipembe kha u pembelela anivesari ya vhuraru ya u lovha ha Vho Nelson Mandela nga ḽa 5 Nyendavhusiku 2013 .
U ya nga vhuṱanzi ho ṋetshedzwaho Khomishini ya Ndinganyo ya u Thola nga 2015 / 16 , vhatshena vha khou vhonala vha kha maimo a vhulangi ha nṱha vhukuma nga 72% ngeno maAfrika vha tshi kha 10% .
Vha humbelwa u vhona uri nomboro yavho vha khou i dzhenisa nga nḓila yo teaho .
Vha na mitengo ya nṱhesa kha ḽifhasi ḽoṱhe .
Miṅwaha miṱanu ya u thoma ya u fhaṱululwa ha pfunzo yo sedza kha u vusuludza sisiṱeme ho sedzaho u thuthekanya zwiimiswa zwo sikwaho nga khethululo na maitele a hone . 
U itela u tika mbuelo na u ṱanziela u sa nyeṱha ha zwa gwama na u pfumba zwo rangiswa phanḓa . 
Fu ḽaga ya Shango ḽe tshikwekwete tsha ṅwaliswaho hone
Muvhuso u ḓo shela mulenzhe kha u sedzuluswa ha mushumo na kushumele kwa Mbumbano ya Maitele a Tshipembe ha Afurika .
Kuitele ku re hone zwino kwa u sima mulandu kha vhatshinya-mazha a ku fushi nahone kwo tea u shandulwa . 
segereṱe dza " nikhothini ṱhukhu " a dzi dini u fana na nikhothini nnzhi .
Magumoni ayo , mutengoguṱe wa thandela u katelwa kha redzhisiṱara ya ndaka ya muhasho une wa vha na vhuḓifhinduleli ha ndaka . 
Kha u livhanwa na khaedu dzo ḓiswaho nga ngoho iyi Muhasho washu u ḓo dzhenisa nzudzanyo na zwiko zwinzhi kha miṅwaha i si gathi i ḓaho kha u mbekanyamushumo dza u thivhela dzo sedzaho vhaswa na vhafumakadzi . 
U fhufhela nṱha na fhasi ; u fhufhela phanḓa , murahu na matungo
Muhanga wa zwilangi zwi re kha mbambe u shumisa masia maṋa a kushumele kwae kwa dzangano . 
fhindula khumbelo kana mbilaelo nga u ṱavhanya dza vhafaramikovhe vha pfunzo ;
4 Zwi kwama vhonnyi ?
NML I ḓo ṱuṱuwedza nyengedzedzoya tshumelo ya mutakalo ya u thoma , hune ha vha kiliniki dza muvhuso na madokotela a phuraivete,uri muṅwe na muṅwe a wane tshumelo ya mutakalo tsini hu u itela u thivhela malwadze na a saathu u hulela .
U vhiga ha ṅwaha nga ṅwaha ha u bveledzwa ha malaṱwa Afrika Tshipembe a hu khou itiwa zwa zwino , naho zwi ṱhoḓea ya mulayo . 
- Naa u ṱumiwa hoṱhe kha sisṱeme ho itwa nga nḓila yo teaho nahone ho shumiswa puḽaka dzo teaho ?
Ṅwalani mafhungomatsivhudzi o teaho .
MULANGADZULO : Muhulisei Vho Julius Malema , zwa zwino ndi ḓo humbela uri kha vha bve Nḓuni . [ U vhanda zwanḓa . ]
Ndima ya 3 : Kuitele kwa u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha
Naho zwo ralo , ari khou wana ngudo dza muvumbo wa vhundeme ha ngona dza u ṋanga dzo raloho . 
Mapa wa vhu 50 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
U khwinisa kushumele kwa Wekishopho ya Makhanikhi u itela u khwinisa nyisedzo ya tshumelo kha vhupo ho engedzwaho . 
Nyonyoloso ine ya ḓo konḓesa ndi ya u fara avho vhashumi vhane ḽevele ya mushumo zwino na muholo zwa vha nṱhesa u fhirisa zwine mushumo wa vha zwone , u ya nga vhulanguli havho . 
U shumisa luambo lwa muvhili nga nḓila ( rithyimu ) yo teaho
Hu kuvhanganywa masheleni a u renga vene ya u endedza vhathu na u badela mureili
Muṱoḓo wa tshifhinga tsha vhutshilo ha muthu ene muṋe -u katela na ḓuvha ḽa mabebo , u ya tshikoloni lwa u thoma , mbuno dzi takadzaho dzi si fhasi ha nthihi
2.1 . Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha mvelaphanḓa yo itwaho kha zwa Redzhisiṱara ya Ndaka isa Sudzulusei ya Muvhuso wa Vhukati .
Musi ni tshi khou tshi vhala , thetshelesani mudivhitho kana mutevhetsindo watsho , na phetheni ya maipfi ane a vha na pfanapheledzo .
- Mikhwa ya vhuḓi
Mulambedzi na dokotela wa ngudo a nga imisa ṱhoḓisiso kana a imisa u dzhenelela havho khadzo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Hezwi zwi ḓo katela u fhungudza vhalambedzi na mbekanyamushumo ntswa . 
Muthu muṅwe na muṅwe o no dzhenaho kha vhushaka ha vhathu vhavhili vhadzulaho vhoṱhe na muhwelelwa . 
Wekishopho i nga itwa vhukati ha Komiti ya Wadi na vhaimeleli vha tshitshavha na / kana vhukati ha khoro , mukhantseḽara wa wadi na Komiti ya Wadi hune khoro ya bula zwiteṅwa na u wana mihumbulo na ngeletshedzo dza Komiti ya Wadi , kana u ṋetshedza Komiti ya Wadi mafhungo ane ya a ṱoḓa , sa tsumbo , mugaganyagwama , na Komiti ya Wadi ya dzhia aya mafhungo ya a isa kha tshitshavha uri tshi fhindule
( Ho vha hu tshi ḓo vha ho itea mini arali khotsi awe vho vha vho ya u dalela malume wavho ? )
U khwiṋisa zwa vhuvhusi ndi tshiṅwe tshipiḓa tsha ndeme kha nḓisedzo ya zwibviswa zwa nnyi na nnyi zwi shumaho na zwo linganaho . 
Hezwi zwi ṱoḓa mulivhanyo wa mulayo une wa vha hone na mbekanyamaitele sa i zwi vhafariwa vho lindelaho tsengo vha tshi ḓa na khaedu dzo khetheaho dzo fhambanaho vhukuma musi dzi tshi vhambedzwa na vhatshinyi vho gwevhiwaho . 
Muhasho wa Mutakalo u khou khunyeledza tsumbamaitele dza mbekanyamaitele dza mutakalo wa vhathu vhaswa na thanga ya murole . 
Ngudo dza fomaḽa dzi tshi itwa luṋa nga vhege nga minethe ya 15
Nyombedzelo ya nyendedzi nga zwenezwo nga ha uri ri nga fhungudza hani mveledzwa kha tshitshavha nga nḓila ya nyolo na nzudzanyo ya pulane . 
Hu tea u shumiswa nyito dzo ṋekedzwaho kha vhege mbili dza u thoma dza pulane ya u funza u itela u linga uhu .
liṅwalo ḽa vhuṋe ḽa muimeli
Nga murahu ha miṅwaha ya fuṱhanu , a ri a thu kona u thivhela mabulayo . 
Muṋetshedzi wa tshumelo u tea u davhidzana na maṅwe mahoro o teaho , zwo bva kha uri thendelo ya muofisiri wa thandela khathihi na uri maṅwe a mafhungo a tea u farwa nga nḓila ya tshidzumbe . 
malofha kana tshiluḓi tsha malofha u bva kha zwifuwo
Ngaha malugana na u ṅwalisa mushonga wa u ilafha zwifuwo
U ṱalutshedza kuhumbulele kwau na u swikelela kha thendelano
Vha tendelana kha zwi dzhielwaho nṱha na uri zwi nga katelwa hani kha IDP .
Ndi zwa vhuṱhogwa u nanga zwimela nga nḓila yavhuḓi sa i zwi hu na zwiṅwe zwine zwi nga ṋaṋisa tshiimo vhudzuloni ha u tshi khwinisa , zwi nga kha ḓi dzhia maḓi manzhi kana zwa phaḓalala nga u ṱavhanyedza zwa ita uri zwi konḓe u zwi langa . 
Fekiṱhiri dzi nga shuma lwa tshifhinga tshipfufhi nahone zwi nga isa kha vhushayamushumo . 
Khethekanyo dza nṱha dza Zwa Ndeme ndi dzi tevhelaho :
Dokotela ane a khou vha alafha u ḓo ḓadza fomo nga nḓila ye zwa sumbedziswa zwone .
1 . Tshiimo tsha khabinethe tsha mafhungo a ndeme a khou bvelelaho zwino
( a ) hu tshi tevhedzwa mukovho u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde ; kana
Ndangulo i pfadzaho ya khovhakhombo i ḓo konisa masipala u lavhelela na u ṱanganedza tshanduko vhupo ha nḓisedzo ya tshumelo khathihi na dzhia tsheo i re na nḓivho nga fhasi ha nyimele dzi sa ḓivheiho . 
dzo vhumbiwa nga vhaimeli vha bvaho kha wadi yeneyo
Khoro i tea u khwaṱhisedza uri IDP i a elana na ṱhodea dza mulayo musi i sa athu u i themendela .
2.8 . Khabinethe yo tendela Luṱa lwa vhuraru Afrika Tshipembe lune ndi lwa nga ha u shuma ha Thendelano ya OECD nga ha u Lwa na zwa Vhufhura na Vhaofisiri vha Tshitshavha tsha Nnḓa kha u Tshimbidza Mabindu a Dzitshakatshaka ( Thendelano ya u Lwa na zwa Vhufhura ) .
Thendelo ya mulanga ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u dzhena Afrika Tshipembe u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dze ha tendelanwa ngadzo nga Afrika Tshipembe na mashango a avho vhathu .
Arali vha tshi khou tama u ḓivhadzwa nga inwe nḓila , vha humbelwa u bula nḓila ya hone vha ṋetshedze zwidodombedzwa zwo teaho u itela uri zwe vha humbela zwi itwe .
Khomishini i dzhia khoniferentsi yo haṱulwa sa yo bvelelaho nga muya wa vhuḓikumedzeli wa tshumisano vhukati ha vhurumiwa na themendelo dzi fareaho , dzine zwa zwino dza nga shandukiswa dza vha nyito . 
Hedzi ndi mbudziso dze muvhuso wa vhudzisa musi u tshi ita Tsedzuluso ya Miṅwaha ya Fumiṱhanu .
Fekisi :
Ndi lini hune mundende wavho wa nga sedzuluswa ?
Vho engedza muunḓiwa nahone ha sa dzhielwe nṱha iyi tshanduko musi hu tshi itwa mbadelo i tevhelaho .
Zwikili zwa u humbula nga u saukanya na u tandulula thaidzo . 
Nga murahu ha u wana khumbelo u bva kha shango ḽa nnḓa , ISS SA i rumela khumbelo kha muimeli wa vunḓu ane a ḓo shumisana na mushumeli wa tshitshavha u ṱo ḓisisa fhungo iḽo na u ṋea muvhigo kha muhasho wa vunḓu .
A si zwitshavha na sekithara dza phuraivethe vhane vha vha zwipondwa . 
Mbilo dzi nga rumelwa kha :
( f ) U thusa kha u wana maitele ane a shumiswa kha u ṱalula na u thusa tshiimiswa tsha ndaulo tsha muvhuso kha u kombetshedza u tevhedzela mulayo wa u lwa na tshiṱalula ;
U shumisa tshivhumbeo tsho teaho : mathomele , mutumbu na mafhedziselo
Zwo vha nga kha thikhedzo ya Mulayo uri Tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo tsho thoma Yuniti ya Mbekanyamushumo ya u Ṱuṱula Vhashumi . 
Nyambo idzi dzi nga gudwa kha maimo a nyambo o fhambanaho .
Vhofhanani milenzhi ni ite mbambe .
Mulayo wa Madi a Lushaka u vhidza vhathu avha uri ndi vhashumisi vha " Shedulu 1 " .
u isa phanḓa na u shomedza madzhendedzi ashu a vhusevhi , na u vhona uri a dzula a tshi shuma nga fhasi ha Ndayotewa na milayo yashu ;
Tshiimo tshavho , u ya nga vhone vhane , ho engedza tshirunzi kha maitele ashu na tshiimiswa . 
Mahoro oṱhe o tendelana uri vhuḓidini ho ṱanganelaho vhu khou tea u khwaṱhiswa hu u itela uri ikonomi i vhuelele ngonani .
Ezwi zwi dovha hafhu zwa sumbedza ṱhoḓea ya u sedzulusa ha misi ha dzifaela dza gavhelo u khwaṱhisedza u tea ha vhaṱanganedzi vha magavhelo . 
U vhala bugu na kiḽasi yoṱhe mazha , a amba nga muhumbulo muhulwane , vhaanewa na puḽoto .
Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka yo thewa kha ṱhoḓisiso yo dzhenelelaho , vhueletshedzi na u dzhenelela .
Phaḓaladzo ya mihumbulo ya odithi i songo khunyeledzwaho a i athu khwiniswa zwihulwane kha miṅwaha yo fhiraho , zwihulwane kha mimasipala . 
Ngavhe matshelo hu tshi vha hu na _________________________ .
Khethekanyo dza kushumele idzi ita tsheo nga dzone dziṋe kha nyambo dza u shuma kha nyimele ya uri pfanelo dza luambo dzo fhambanaho na ṱhoḓea dza luambo dza vhadzheneli kha nyambedzano dzi khou kateliwa . 
Nga huṅwe ri nga nanga vhukati ha thangeladzina mbili ri sa khou fhambanyisa na kathihi kha zwa ṱhalutshedzo : 
Tshavhuvhili , ngona dzo shumiswaho nga sia ḽiṅwe na ḽiṅwe dzi nga dzhiwa sa ngona fhedzi na u tshumiso dzi ṱanganedzwaho dza maanḓa ? 
Masipala i nga si kone u lambedza thandela dza khephithala kha tshikhala tsha ṅwaha muthihi .
Tshikala- / tsumbamutengo wa vharengi tshayaphimonzwalelo kha
Khethekanyo ya vhadzheni vhaswa kha maraga wa mishumo zwi ita mukovhe wa nṱhesa kha phurofaiḽi ya u shaea ha mishumo . 
Kha nyimele dzenedzi , hu fanela u shumiswa fhedzi maanḓa maṱuku , na uri maanḓa a fanela u lingana na tshipikwa . 
Hezwi zwi sumbedza mbadelo ya mikovhe ye ya waniwa kha phuraivethe , muvhuso , mabindu a dzitshakha ( ya masheleni na isi ya masheleni ) na zwiimiswa zwa khadzimiso zwa ḽifhasi . 
Kha vha vhone gesedungi yo nwelelaho , gesepfuḓi na ṱhanganyelo ya gese yo nwelelaho . 
Ndeme ya tshibveleli tshiṅwe na tshiṅwe , tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshi vhonalaho , nyito iṅwe na iṅwe , na vhushaka huṅwe na huṅwe i kalwa nga ṱhuṱhuwedzo iyi kha nungo dza muthu uyo muthihi . 
Kuḽoraidi i khou tswenya kha nḓisedzo dza maḓi kha vhufuwi ha zwa maḓini ngauri dzianoini ndi dza ndeme u itela osimithiki , ayoniki na maḓi o linganaho khovhe dzoṱhe . 
17 . Mafhungotsivhudzi a u pulanela mvelelo dza ndeme o kwakwanyiswaho
Tshibode tsho vha tshi tshi dzula ngafhi ?
Vhukoni ha u shuma u woṱhe na nga fhasi ha mutsiko . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha fanela u vhea iṱo kha kushumisele kwa tshelede na uri masipala u khou shuma hani kha u swikela dzipulane dza IDP .
zwo ṋekedzwa kha Mbekanyamaitele iyi ya Tshidzumbe ; 
Naho hu uri zwi no solisea ndi uri zwi nga vha zwi sa kwami maḓi a thirophikhaḽa nga ṅwambo wa nyaluwo mavuni , na uri a zwo ngo tea maḓi a thirophikhaḽa nga ṅwambo wa nyaluwo mavuni na maḓini . 
Kha mutakalo wa tshitshavha , hu na zwiṱirakitsha zwa u konḓelela na zwa fomaḽa zwi tikedzaho mutakalo wa tshitshavha , u vha na masia oṱhe a sa vhonaliho na u vha hone nga nnḓa na nga ngomu ha sekhithara ya muvhuso . 
U lingwa ho raloho ndi ho vuleaho nahone hu kwama mugudi ene muṋe .
Khamphani ya tsireledzo ine ya khou hweswa mulandu na yone yo hanedza uri i na gese i bvisaho miṱodzi . 
1.10 Khabinethe yo dzhiela nṱha Africa Energy Inward Buying Mission ye Muhasho wa Nḓowetshumo na Mbambadzo na South African Electrotechnical Export Council zwa vha ṋemuṱa .
Nḓivho ya thekiniki na maitele a zwa vhupulani na kuitele kwa mishumo . 
Dziṅwe SMME dzi re hone dza 337 dzo topolwa na uri dzi ḓo thuswa kha u pfumbudza na tswikelelo ya maraga .
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u Shela Mulenzhe nga u thusa u thoma ngade dza zwiḽiwa , u vhalela vhana , u pennda zwikolo na u shela mulenzhe u ya kha mveledziso ya zwitshavha .
Ri dzhiela nṱha u vha hone havho kha shango ḽashu .
Khumbelo yo ṱanganedzwa nga : Kha vha ṅwale dzina na tshifani tsha Muofisiri wa Mafhungo / Muthusa Muofisiri wa Mafhungo
Ri nga si kone , sa tsumbo , u shandukisa mulayo wa mishumo i sa shandukiseiho ine ya thivhela tsiko ya mushumo . 
Izwi zwi katela u khwiṋisa nḓisedzo ya tshumelo dza mutakalo Gauteng , Free State kha dzibada na vhuendi na Limpopo u khwiṋisa mavhusele na vhulangi ha zwa masheleni kha mihasho miṱanu , hu tshi katelwa na Vhufaragwama ha Vunḓu .
5.1 Sumbedzani u tevhekana hone ha zwiwo kha tshiṱori .
Mvelelo dza vhulavhelesi dzi ḓo konisa maanḓalanga na nḓowetshumo u ita nzudzanyo kha pulane na u shumiswa ha mbekanyamushumo , na u dzhia ḽiga ḽa u lulamisa hune zwa ṱoḓea . 
Mudzulatshidulo , nga u pfufhifhadza , ri a pfesesa tshutshedzo dzoṱhe na khonadzeo khulwane ya vhuendelamashango . 
Nḓivhadzamulayotibe i ṋetshedza ndeme dza mutheo , milayo , zwipikwa na zwiṱirathedzhi zwa u shandukisa mbekanyamaitele ya vhupileli kha demokhrasi yashu ntswa . 
U ya nga Guvhangano ḽa Netibola ḽa Dzitshakhatshakha , Afrika Tshipembe zwazwino ḽo vhewa kha maimo a vhuṱanu kha maimo a ḽifhasi .
1.18. Khabinethe yo ṱanganedza vhuḓikumedzeli nga Muvhuso wa Canada wa u shumisana na Afrika Tshipembe kha ndango ya mikaṋo .
Muṋe wa tshishumiswa tshifhio na tshifhio tsho ṱumanywaho na kana tsho shumiswaho u endedza thukuta ya khombo u tea u vhona uri tshishumiswa tsho dizainelwa mushumo wonoyo na uri tshi kha tshiimo tsha u shuma tsho tsireledzeaho na u vha tshavhuḓi . 
U topola nḓila dzo fhambanaho dza u tshimbila vha tshi dadamala kha matanda
U vhala wo tou fombe
Sisiṱeme ya mbambadzo ya ḽifhasi yo pima dziṅwe khetho dza mbekanyamitele dza fhano hayani . 
Vhaholefhali na madzangano a vhabebi vha lavhelesesa kha mushumo wa thikhedzo na wa mveledziso wo livhiswaho kha u maanḓafhadza vhathu vha re na vhuholefhali . 
a ḓiresi ya poswo na khoudu ya tshiivhumbiwa kana mutholi
Kha tshifhinga tshi no khou sedzuluswa mivhigo ya rathi i tevhelaho yo fhedzwa : 
Mushumo na pfunzo zwi ḓo konisa vhadzulapo u khwinisa vhutshilo havho .
Izwi zwi eḓanya phambano vhukati ha ṱhanganyelo ya muhwalo wo rekanywaho u bva kha zwo wanwaho zwi songo kalwaho na hu wanalaho soredzhi ( fhethu hu dzulaho soredzhi , nḓowetshumo , na nyelelo ) kha hu kuvhanganywaho soredzhi . 
Yuniti dza nyendelavhathu dza Muhasho wa Ndondolavhathu
Dzhiminasitiki : u ima nga ṱhoho / u ima nga zwanḓa
Tshenzhelo i sumbedza uri mishumo na vhuḓifhinduleli ha komiti dza wadi vhu pfesesea hani na u konadzea u shumea nauri mishumo na vhuḓifhinduleli zwi elana na muhanga wa kushumele wa mbekanyamaitele ya komiti dza wadi .
Honeha , u konḓesa huhulwanesa ha mupo hu ita uri u vhe wa vhuṱhogwa vhukuma une nga kuhumbulele wo leludzwa . 
TSAINO YA MUITI WA KHUMBELO /MUTHU ANE A KHOU ITELWA KHUMBELO
Hezwi a zwi vha kwami arali vhatshi khou isa nga tshanḓa vha badela mbadelo yo randelwaho nga kheshe kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe ( DAFF ) .
OGP ndi vhurangeli ha ḽifhasi ho vhumbwaho nga ṱhanganelano ya mivhuso yo rangaho phanḓa na madzangano a zwitshavhani ane a khou shuma u khunyeledza u ḓivhonadza na vhuḓifhinduleli muvhusoni - hu na zwipikwa zwa u engedza u fhindula ha muvhuso kha vhadzulapo , u fhelisa tshanḓa nguvhoni , u ṱuṱuwedza nyimele yavhuḓi ya ikonomi , u ṱuṱuwedza vhutumbuli , u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo .
3.1 NYANGAREDZO YA MAGUDISWA , ZWIKILI NA ZWIṰIRATHEDZHI
Ngauralo , hu na mbekanyamushumo dzi tevhelaho ; 
Hezwi zwi thivhela fulufulu ḽo imaho ( static electricity ) uri ḽi sa fhaṱele zwine zwa nga shandukisa tshikalo tsha mushonga une wa ya kha mafhafhu avho .
Uri zwi ṋea mbuno dza uri ndi ngani zwiṅwe zwithu zwi tshi bvelela na uri ndi ngani nndwa i hone . 
vha vhe vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana vha mudzuli wa Afrika Tshipembe lwa mulayoni
Tshifhinga tsha vhupfumbudzi ha khoso ndi miṅwaha mivhili . 
Hu humbula nga nḓila yo fhambanaho nga nḓivho zwi a thusa na uri zwenezwo hu na ṱhoḓea ya u fhaṱa mvelele ya vhoṱhe na nzivhuluwo ya ndeme . 
Mivhigo ya ndangulo ya mashumele a ha masipala ya nga kotara na ya ṅwaha i ṋetshedzwa kha Komiti ya Muvhalelano wa Mashumele . 
Yunithi ya PAIA i ṱanganedza khumbelo dza tswikelelo kha mafhungo yo imela Mufarisamuofisiri wa Mafhungo , Yunithi i thusa muthu muṅwe na muṅwe ane a khou tama u ita khumbelo .
Vha nambatedze vhurifhi vhune ha khwaṱhisedza zwiitisi na ṱanziela ine ya bva kha muḓisi wa ḽiṅwe shango .
Yo zwi sumbedza u vha yo khwaṱhaho nga tshifhinga tsha vilili ḽa zwa u tsela fhasi ha masheleni kha ikonomi ya shango ḽoṱhe .
Kha nyimele dzo raloho ṱhumanyo vhukati ha pulane na mugaganyagwama a dzi nga ḓo vha dzi konadzeaho nga u tou ralo fhedzi . 
Mveledziso ya sisiṱeme ya thikhedzo ya thikhedzo ya vhukuma , tsireledzo ya matshilisano , thikhedzo ya zwa muya na u khuthadza . 
Khoro kana komiti i nga ṱanganedza sa mulavhelesi muthu ufhio na ifhio hu tshi katelwa na muimeli ufhio na ufhio wa muvhuso wa lushaka , vundu ka wapo . 
Ho sedzwa u rumelwa nga GP wa Netiweke ya GEMS na mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho kha radioḽodzhi na phathoḽodzhi
Arali nga nga vha na khanedzano vhukati ha mufaraḽaisentsi na vhashumeli vha Bodo malugana na mafhungo a mutengo wa mithelo ya vhugembuḽi u tea u badelwa , khanedzano iyi i re vhukati ha mufaraḽaisentsi na vhashumeli vha Bodo i sa koni u tandululwa , Bodo yone iṋe i tea u tandulula khanedzano yo raloho . 
ZWIPIKWA ZWA TSHIṰIRATHEDZHI ZWA MASIPALA zwi tea u elana na zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa muhasho zwo dzheniswaho kha pulane ya tshiṱirathedzhi .
Zwipiriṱi , na veini , zwiṱuku zwi ita ndivhanele ṱhukhu ya tshivhalo nga u angaredza tsha zwikambi zwi nwiwaho kha ḽa Zambia . 
U langa ndondolo na kushumele kwa zwiṱitshi zwa u kala maḓi nga ngomu kha vundu ḽa Kapa Vhukovhela . 
Ṱirekisuthu na maṱeki a zwo ngo tendelwa ; na mabutswu , nga zwiitisi zwa tsireledzo . 
Vha nga thusa hani u tandulula thaidzo arali vho humbelwa u thusa .
6 . U vha khagala : Vhadzulapo vha tea u vhudzwa nga ha uri mihasho ya lushaka nay a vunduiI tshimbidziswa hani i badelwa vhugai , ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli .
U ṱalutshedza ṱhoḓea na nḓila zwi tshimbilelanaho na khethekanyo na tshaka dza masipala , na u ta kukhethekanyele kwa maanḓa na mishumo vhukati ha tshiṱiriki na masipala wapo .
U bva tshe Yunithi ya Tshipentshele ya thomiwa kha Muhasho wa Vhupulani , Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele ( DPME ) u itela u shumana na thaidzo ya u sa badela vhaṋetshedzi vha tshumelo maḓuvha a 30 o vheiwaho a sa athu fhela , nomboro ya tsumbathengo dza vhukuma dzo no badelwaho nga Fulwi 2016 dzo vha dzi 17 668 dzine ndeme yadzo ndi R340 miḽioni .
( iv ) u thivhela iyo vunḓu kha u dzhia nyito i songo ḓaho ine ya nga vhaisa lutamo Iwa ḽiṅwe vunḓu kana shango ḽothe .
U sika zwikhala zwa mishumo ngomu kha sekhithara ya zwa vhulimi . 
92. Vhuḓḓifhinduleli ha Miraḓḓo ya Khabinethe
Ndi na vhuḓivhufhinduleli .
NDIMA YA 4 NDANGULO YA VHULOI
Dzangalelo ḽa u shuma na zwitumbu zwo remiwaho , zwi no khou sina kana zwo kavhiwaho . 
Zwine ra khou lingedza u ita ndi u fhungudza tshipiḓa tsha mutsiko nga u dzhenisa dziṅwe gethe dza u mona kana u vula huṅwe ha u dzhena ngaho . 
Nyangaredzo ya vhubindudzi uvhu ho imela 1.7% ya nyangaredzo ya mugaganyagwama wa lushaka wa ṅwaha .
Maluvha a zwimela zwo fhambanaho zwa " Smooth Cayenne " kanzhi ha na muṱoḓo nga nnḓa ha kha ṱhodzi ya ṱari , fhedzi zwimela zwo fhambanaho " Spanish " na " Queen " zwi na muṱoḓo muhulwane nga matungo a ṱari . 
NDIMA YA 14
Thendelo i tea u wanala u bva kha vha u Vhulunga Zwiphugadupo zwa Muvhuso . 
4.7 . Nḓivhadzo nga SAPS ya uri mimoḽo i ḓo vha fhethu ha ndeme nga khalaṅwaha iyi i ya phanḓa kha u vhona uri maAfrika Tshipembe vho tsireledzea na u ḓipfa vho tsireledzea .
U aluwa kha kutshimbidzele kwone kwa maṱo , ( tsumbo : u tevhelela bola yo nembeledzwaho musi i tshi ya kha tshauḽa kana tshamonde .
Sa musi ri tshi ṱangana ṋamusi sa vhathu vha re na vhuthihi , ri tea u rumela mulaedza muhulwanesa nga hune ra kona wa uri vhathu vha tambudzaho , vha binyaho na vha shengedzaho vhafumakadzi na vhana vha nga si konḓelelwe kana u ṱanganedzwa vhukati hashu . 
Izwi zwi tea u vha tshiṱirathedzhi nga u tou nanga tshi itiswaho nga vhuhulwane ha khonadzeo iyi ya mbambadzo na mbuelo ya zwo gaganyelwaho kha vhubindudzi . 
Vhudzheneleli ho vha ho sedza kha thusedzo ya u isa maitele phanḓa .
Ho vha hu na vhubindudzi vhunzhi na u rengiswa ha tshumelo dza muvhuso nahone ndi nga nṱhani ha mihumbulo ya vhoradzipfunzo vha zwino uri muvhuso kana ANC mathomoni a vho 1990 i tshea ḽa u bva kha ikonomi , hune ya khou dovha u vhuyelela .
Kha milayo yo tiwaho iyi , nga nnḓa ha musi hu sumbedziswa nga iṅwe nḓila , themo ḽo ṋeaho ṱhalutshedzo kha milayo , ḽi na ṱhalutshedzo yo ṋewaho nahone mathemo a tevhelaho a na ṱhalutshedzo i tevhelaho - 
Khabinethe yo ṱanganedza khonferentsi ya ' innovaBRICS & Beyond ' sa tshikhala tsha nyanḓadzo ya Afurika Tshipembe fhethu ha zwa mbulungo ya mabindu a re ngei United Kingdom na miṅwe mimaragani ine ya khou aluwa .
Tshumelo nnzhi ntswa dzi wanalaho kha GEMS .
Wekhishopho ya u fhedzisela ya TZ yo farwa nga 2004 .
Thimu ya ndeme ya vhatshimbidzi vhavhili nga wadi vha shuma na Komiti ya Wadi yapo ndi kuitele kune kwa shuma nga maanḓa .
CM29 - Mbuyelo ine ya vha na
Mulilo u re fhasi zwi amba mini ?
Ndo ita phimathengo ya mafhungo o vhigwaho a mashumele kha maitele nga u angaredza a u shuma na u thembea . 
Fhedzi , u fana na Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde , ndi a zwi ḓivha uri vhunzhi ha vhathu vhashu vha vhilaedzwa nga nḓaḓo ya uri shango ḽashu ḽi ḓo vha ḽi ngafhi matshelo .
Vharengi vha isa phanḓa na u tsivhudzwa uri tshifhinga tshoṱhe vha sedze zwithu zwi songo ḓoweleaho kha dzi ATM na u sedza arali afho hune ha dzheniswa garaṱa hu tshi dzinginyea , phanḓa ha musi vha tshi shumisa . 
Mbekanyamaitele i khwinisa u swikelela kha pfunzo ya khwiṋe nga u ṋetshedza vhuendisi ha vhagudi ho tsireledzeaho , vhu ṱhonifheaho , ho ṱanganelanaho nahone ho khwaṱhaho , nga maanḓa kha tshitshavha tsha mahayani hune khaedu dza vhuedzisi dza kundisa tswikelelo ya pfunzo .
Nzimulo yo ḓiswa nga u bommbiwa ha maḓi a lwanzhe nga tshifhinga tsha u gonya ha pulamu . 
Hune zwa konadzea na u itea , vhuṱumani ha mashumele hu tea u bveledzwa kha vhupo vhuṱuku ho fhambanaho u sika zwikhala zwa ikonomi hu tshi khou ṱhonifhiwa tshumelo dza ndeme na u swikelela mimakete , vhukoni na zwiko zwa masheleni . 
Vhudzhenisatshiteṅwa thevhekano
U bva 1994 , ro vha ri khou ḓi amba ngaha thaidzo ya tshanduko ya mavu nga kha mbuedzedzo , u humisela hafhu na tshanduko ya vhuṋe ha vhulangi .
Tshivhumbeo tsha tshiṱafu tsha vhashumi a tshi na mbetshelwa ya muhasho wa Tshumelo dza Vhufa na Mvelele . 
Linganelaho
Thaidzo dzi a leluwa u dzi topola , fhedzi thandululo a dzi anzeli u leluwa . 
Maitele o sumbedziwaho a u wana tshivhalo tsha okosidzheni yo ṋokaho a vhidzwa maitele a Winkiḽa , ane a vha maitele one a thaithirisheni a u kala okosidzheni yo ṋokaho kha vhunzhi ha maḓi a malaṱwa , malaṱwa na sambula dza mulamboni . 
Demokirasi yo ḓisa Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani ( Truth and Reconciliation Commission ( TRC ) u itela u shumana na nyito dza vhugevhenga dza tshifhinga tsho fhiraho nga nḓila ya u shela mulenzhe na vhupfumedzani .
U bva tsha sentshari ya vhuvhili zwo vho ḓo leluwa na u ṱavhanyedza u ṱunḓa zwibveledzwa zwa vhulimi u bva kha mavundu - tshifhinga tshiṱuku tsho fhedzwa kha mishumo ya vhulimi . 
U bveledzisa tshoṱhe vhukoni ha vhumvumvusi , Ḓuvha ḽa Vhumvumvusi ḽa Lushaka ḽi ṱoḓa vhuthihi , mitambo yo tanganelaho na sekithara dza zwiimiswa zwo tanganelaho .
Dziṅwe komiti kana miṱangano i ṱoḓa fhedzi tsheo dzo rekhodiwaho , miṅwe i nga ṱoḓa rekhodo yo dodombedzwaho ya nyambedzano .
Ndi kona u topola maipfi tshirendoni .
Vhupfumbudzi vhu fanela u sedza kha maitele o shumiswaho kha u thivhela u rengisa kana u renga vhathu , u tshutshisa vharengisi kana vharengi vha vhathu na u tsireledza vhapondwa kha vharengi kana vharengisi vha vhathu . 
Dzudzanyani redzhisiṱara ya ndangulo ya ndaka i sa tshimbili ya rekhodo ya mulanguli . 
Ri dovha hafhu ra ṱoḓa u khwaṱhisedza akhiredithesheni na ndaela ya maga a phurotokholo yashu . 
3.30 Musalauno , Vhuloi ha vhurereli ( Wicca ) vhu imela vhurereli vhuṱuku ha vhathu vha vhurereli ha Pagan vhune ha nga ḓi katelwa kha dzangano ḽiswa kana maḓuvhaano .
U thoma u ḓivha uri maipfi a itwa nga mibvumo .
Kha vha sedze kha Modulu wa 2
Vhukwamani malugana na izwi , nga maanḓa zwivhumbeo vhurereli na dziṅwe dziNGO , ho khwaṱhisedzwa . 
U shumisa aḽithiresheni , ( khontsonentsi na asonentsi ) , methafore , mafanyisi
Sa fhethu ha ndeme ha vhukwamani u itela vhathu vhoṱhe vha re na dzangalelo kha zwa u vhulunga Afrika Tshipembe , TISA i ṋekedza tshumelo dzi tevhelaho : 
Kha vha ṋetshedze pulane kha masipala .
1.1 Tshakha dza miṱangano
Arali mvelelo dza sumbedzisa uri mbeu a i tshimbidzani na Mulayo , mbeu iyo i nga bviswa uri i sa rengiswe kana ya ḽeibu ḽiwa nga vhuswa .
Tshiṅwe hafhu , tshiimiswa itshi tshi tea u bula uri tshi ḓo alusa hani vhashumisi vha nyambo nnzhi zwikoloni . 
Ngavhe muya wavho na wa mazhakanḓila a Afrika u tshi isa phanḓa na u ri dededza khathihi na dzhango ḽoṱhe kha ndayo dza dzango ḽo vhofholowaho , ḽo vhofholowaho kha malwadze u fana ha dwadzwe tshifu ḽa ibola , Maḽaria , HIV na AIDS khathihi na u vha fhasi kha u bvelela . 
U thoma u shumisa masala masumbavhuṋe ( sa . tshanga , tshaṋu , tshawe )
u sedza kha vhathu
Tshiko tshihulwane tsha mbuelo ya masheleni a Muvhuso ndi muthelo .
Muhasho wo ita mvelaphanḓa i vhonalaho kha sia ḽa mveledziso ya mbekanyamaitele . 
Muvhuso ure na vhukoni u tea hafhu u dzulela u shanduka na tshifhinga uri u ṋetshedza vhathu vhawo zwikhala zwa khwine uri vha kone u bvela phanda na vhutshilo . 
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo .
Zwino mafhungo o sala kha vheiwe , ni tea u thoma u shumisa zwithu zwoṱhe zwe na guda u bva kha mbekanyamushumo iyi nga nḓila ine muthu a re tshiṱaraṱani a ḓo ima a ṱanziela uri nga ngoho zwithu zwi khou shanduka u vha zwa khwine . 
Mufariwa o dovha a posa feisi kha muofisiri ngae , o poswa khabodo ya rwa luvhundo , a doba bodo ya dzitshati a fhedza u i tevhedzela kha vhaofisiri . 
Hezwi zwo ḓisa dzinnḓu kha vhadzulapo vhalinganaho miḽioni dza 9,9 .
14 Bammbiri ḽa data ya fhethu na vhuimo
Fhedzi ri tea u isa phanda na u ombedzela uri mimasipala , ngauri ndi ḽiṅwe davhi ḽa muvhuso , i tea u ḓivha hezwo , sa vhunga u mushumo washu , ri ḓo vha sedza , ra vha tikedza musi huna ṱhoḓea , ra dovha ra sasaladza musi ro tea u ita nga u ralo . 
Zwikili zwa vhudavhidzani havhuḓi ha mulomo na vhu si ha mulomo ndi ṱhoḓea . 
Izwi zwo itwa nga u ḓisendeka kha zwa uri ndi pfanelo ya muthu " . ( pp62 / 63 )
Sa tsumbo , arali mvelelo dza ngudo tshikoloni dzi fhasi ha dzo lavhelelwaho , tshitshavha tshi nga thusa u lulamisa nyimele nga u khwaṱhisedza vhulangi ha zwikolo , u khwaṱhisedza uri vhagudi na vhagudisi vha swika tshikoloni nga tshifhinga , na uri zwivhumbeo zwa u tikedza u bva kha vhaofisiri vha muvhuso zwi a shuma zwavhuḓi .
Vhugudisi na Mveledziso A Zwa gwama , Ndunzhendunzhe ya Vhulangi ha Nḓisedzo na Tshumelo dza Thuso i ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha vhulangi ha zwa gwama na ndunzhendunzhe ya Vhulangi ha nḓisedzo .
U sedzuluswa hu a ṱoḓea zwi tshi kwama ndangulo na mavhusele a u badelela vhudzulo , dzibugu , mbadelo na zwiḽiwa u itela u thivhela u bvuḓa fhethu afho . 
Tshipiḓa tsha vhuṱhogwa tsha izwi ndi u wana uri ndi nnyi a badelaho zwipiḓa zwo fhambanaho zwa zwiṱirakitsha zwo lavhelelwaho kha pulane . 
Nga u ralo hu na vhathu vhenevho , ngauralo , vhe vha pfumbudzwa hu si nga nnḓa ha Yugoslavia sa komundanda a vha o no amba , fhedzi vho vha vha songo pfumbudzwa nga ngomu shangoni . 
Khunyeledzoni , kha vha ri ndi ambe nga ha vhafumakadzi vho ṋekedzwaho ṱhanziela ṋamusi . 
I kovhelaniwa na gumofulu ḽa zwa maṋo sibadela ḽa R6 123 nga muunḓiwa nga ṅwaha
U sedzulusa mavu o dzulaho nga nḓila ya tshiṱirathedzhi ane ha khou shumiseswa kana u shumiselwa mishumo yo teaho . 
( 6 ) Khethekanyo hei a i kwami Mulayotibe wa tshelede .
Vhunzhi ha mbumbo ya dzikhemikhaḽa dza khadiamu dzi a lingana nga toksini nahone u tshinyala hu sa humiselei murahu hu itela musi khovhe dzi so ngo tsireledzea kha tshivhalo tsha nṱha . 
( 3 ) Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga ta fhethu hune vhu nga vha hone na madzulo aho tshifhinga tshoṱhe .
U sedza kha tshiko , muṅwali , datumu ya u ganḓisa na lushaka lwa tshibveledza .
Minista wa Gwama vha ḓo ṱalutshedza nga vhuronwane izwi zwo bulwaho kha Tshipitshi tsha Mugaganyagwama .
Ngauralo , ndi zwa ndeme , uri nḓowetshumo dza zwa vhulimi na dza tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi dzi ṱuṱuwedzwe sa lushaka lwa mushumo u konadzeaho nahone une wa kunga kha vhaswa , u itela u vhona uri hu khou bveledzwa na u vhulunga tshigwada tshapo tsha vha re na vhukoni kha sekhithara dzenedzi . 
Mishumo ya bulasini yo vha i tshi farwa zwi khagala nahone hu si na u lingedza u zwi dzumba . 
Miri i so ngo ḓoweleaho i na ṱhuṱhuwedzo kha maḓaka nahone ndi iṅwe ya tshutshedzo khulu kha maḓaka . 
Mveledziso dza u andesa ha vhathu i na ndeme kha vhuendedzi ha nnyi na nnyi , ngauri zwi tikedza nḓisedzo ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi ya mifudafuda nahone zwi khwaṱhisa kushumele ku si na vhuṱudzeṱudze . 
SIU yo thoma tsedzuluso dzo dodombedzwaho kha mafhungo aya nahone i khou dzi fara sa dza ndeme ya nṱha vhukuma . 
zwa thekiniki zwa afho fhethu , zwa ndondolo ya phukha dzine dza vha hone afho fhethu , na khuvhanganyo , u ṱolwa , u bveledzwa , u pakwa , u ḽeibu ḽwa na u vhulungwa ha tsinga , zwi tshi langwa nga muthu ane a tshimbidzana na ṱho ḓea dzo tiwaho
Kha ri ṅwale
U ḓivhadza Mulayotewa muswa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na u thusa kha mafhungo ane a vha maṱuku khawo .
Phukha dzi nga ḓi holefhala kha mulenzhe muthihi kana yoṱhe . 
Thekhinoḽodzhi idzi dzo vha na masiandaitwa a masia manzhi kha mushumo wa zwa ikonomi . 
Na uri muthu mashudumavhi a nga si kone u shumisa maipfi o khwaṱhaho u vhidza K. 
u vhavha ha misipha na vhuṱungu
Ndugiselo dza Pulane dzo katela thevhekano ya therisano dze dza itwa na vhashelamulenzhe vhoṱhe kha mutevhe wa kushumele kwa zwiimiswa zwa muvhuso wa lushaka . 
Zwenezwo , ee , mitambo i sumbedza lushaka : ndi zwililo na u shenganyamano , khaedu dza matshilisano na ikonomi khathihi na mvumbo ya lushaka . 
U bva zwikoloni ri na lushaka lwa thero dza saintsi na thekhinoḽodzhi , thero dzi elanaho dzi tea u itwa uri dzi gudiwe nga u tou kombetshedzwa , na uri dzo tou ralo , ndi zwone zwine vha khou amba zwone zwino , uri zwikolo zwoṱhe zwi tea u funza saintsi na ḓivhambalo . 
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri hu nga vha na u sa katelwa . 
Na uri arali muthu a nga pfa zwililo zwa vhathu vho fashwaho afho , muthu o vha a tshi nga sinyuwa ngauri muthu o vha a tshi nga zwi limuwa uri zwe vha vha vha tshi ṱoḓa fhedzi , ho vha hu thuso . 
U nanga mafhungo a ndeme a tshi bva kha ṱhalutshedzo yo tou ambiwaho ( tsumbo : u thetshelesa tshifhinga tsha u thoma mushumo zwi tshi bva kha nḓivhadzo .
Zwiitisi zwa phambano idzi , kana u tou vha khagala u sa lingana ha kufarelwe , kwe a no ku ṋekedzwa . 
U vhambedza mafhungo na tshenzhemo yawe
Khongorese na Ṱano ḽa Mutakalo ḽa Afurika 9-11 Shundunthule , 2011
Luṱa lwa 1 - U kuvhanganya mafhungo a u pulana
Khomishini ya Muholo wa Fhasisa wa Lushaka i khou lavhelelwa u khunyeledza ṱhoḓisiso ya masindaitwa a muholo wa fhasisa kha mishumo , vhushai , u sa lingana na phambano dza miholo mafheloni a ṅwedzi wa Khubvumedzi 2019 .
Hetshi ndi Parliament Street .
Ho no vha fhaḽa nga ndi
Tshikwama itshi tshi fanela u vha na vhalanguli vha masheleni vhatsho , na milayo yatsho ya u kovhekanya mbuelo .
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha marothi , ndi uri musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsimula , na fema muya we vha atsimulela kana u hoṱolela khawo , na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u mona na henefho ni nga kha ḓi kavhiwa .
Tshaeo ya zwikili na khaphasithi kha masia a thekhinikhala , nga maanḓa kha Vhathu vhe kale vha vha vha sa londiwi ; 
Tshigwada itshi tsha vhabebi vho thoma vha dzhenisa mbilaelo ine ya lwa na ṱhoho ya tshikolo . 
( a ) mihasho yoṱhe ya muvhuso wa lushaka na muvhuso wa vunḓu khathihi na ndaulo dza hone ;
Tshelede ya
U shumiswa ha thekhinoḽodzhi ya nyukilia kha dziṅwe sekhithara ( kha mishonga , zwa vhulimi , nḓowetshumo , maḓi ) a zwi a thu tou ḓivhea nga u angaredza . 
U topola mutevhetsindo na pfanapheleledzo/ raimi
Kha ri ite nyito Elekanyani nga tshithu tshine na nga ita u itela uri khonani yaṋu a pfe e wa tshipentshela .
Mulangadzulo a Ṱhonifheaho , kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho , Nnḓu heyi yo ita khanedzano lwa tshifhinga tshi sa vhalei nga ha uri ri nga nyanyuwa hani khwine kha khaedu dzine dza vha kha Muhasho washu wa zwa Vhulimi . 
Sa tshipiḓa tsha SDIP hu na Thendelonzwiwa ya Nḓisedzo ya Tshumelo .
1.2. Khabinete i khou themendela mushumo wa Tshigwada tsha Mushumo tsha u lwa na Vhuaḓa ( ACTT ) tsha Tshigwada tsha Tsireledzo na u Thivhela , Vhugevhenga na Vhulamukanyi tsho thomiwaho nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma nga 2010 .
Nyito dza u vhala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe : u vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila ( zwigwada zwivhili nga ḓuvha ) na u vhala na vhagudi luvhili kana luraru nga vhege .
Awadi hei i dzula i mafhungoni kha aphiḽi naho yo vha i songo tevhelwa hu si na maanḓa nga u pfufhifhadza . 
Garaṱa ya u vhiga i shuma sa nyendedzi ya nga ha uri hu ṱoḓea u khwiṋisa ngafhi . 
Ri dzhiela nṱha uri vhukoni vhu linganaho a vhu ngo dzulela u tevhedza mushumo wo engedzedzwaho . 
Khumbelo ya u ṅwalisa sa dzhendedzi la CIPRO
Kha vha sumbedze maitele a nzudzanyo dzo fhambanaho na u khetha u ya nga resipi dzo ṋetshedzwaho . 
U vusuludzwa ha vhulimi na maitele ane khamphani ya engedza ndeme ya tshibveledzwa a u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi ndi ha ndeme kha tshanduko yo fhelelaho ya ikonomi . 
Khumbelo yo tou ṅwalwaho ya u vusuludza ṱhanziela kana phurumithi i tea u swika kha vha Tshumelo ho sala ṅwedzi muthihi wa khaḽenda zwao i sa athu fhelelwa nga tshifhinga . 
Hezwi zwi anzela u ṱoḓa giridi i re na luvhilo nahone i sa dzhii sia . 
Afrika ndi hayani hashu , ha dovha ha vha vhumatshelo hashu . 
Themamveledziso dza tshumelo dza zwa mashumele dzi tea u dzula dzi tshi shumisea na hone dzi tshi londiwa na u lugisiwa . 
Mashumele a sekhithara iyi ṱhukhu a na mushumo muhulwane kha u tewa ha tsireledzo ya zwiḽiwa , mishumo na mashumele nga u angaredza a sekhithara ya vhubveledzi . 
Ndivho ndi u tandulula u sa lingana hune ha kha ḓi vha hone malugana na vhuṋe na ndango zwa mabindu a midia , khathihi na u swikela kha midia u ya nga u fhambana ho ṱanḓavhuwaho ha madzangalelo na mihumbulo nga hune zwa konadzea . 
Nga hetshino tshifhinga Yuniti 6 yo ḓi kona u thusa u bvisa mutsiko une wa vha hone kha sisiṱeme ya muḓagasi ya lushaka , i tshi khou thusa nga u fhungudza uri hu sa vhe na u tsiṅwa ha muḓagasi kana hone u tou fhungudza kha maitele a u tsima muḓagasi .
A huna mulayo une wa shumiswa kha iyi tshumelo .
Mavu a re kha Nelson Mandela Drive , u swika kha Church Street , o tea nga maanḓa u tikedza phurofaiḽi ya nṱha , mbulungo ya tshelede ya phuraivethe ya mutitilidzo wa nṱha ine ya shumisa nga maanḓa vhupo uhu hu vhonalaho nga maanḓa khathihi na vhutsini ha Vhupo ha Musanda . 
Nga 2016 , Afrika Tshipembe ho ḓa vhaendelamashango vha bvaho kha mashango a nnḓa vha fhiraho 10 miḽioni , ine ya vha 13% i fhiraho ya 2015 .
Hu nga ḓi vha muṋe , kana muthu muṅwe na muṅwe ane o hweswa maanḓa . 
U fhindula dzimbudziso nga ha tshirendo
Ndangulo ya Pfunzo ya Sekithara na Vhugudisi
Gumofulu ḽa R12 155 nga muunḓiwa na R24 917 nga muṱa nga ṅwaha
Vhagudiswa vha ḓo bveledza vhukoni u shumisa zwikili zwa vhurangaphanḓa u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha muvhuso wapo . 
Iyi mbetshelo a yo ngo itwa zwavhuḓi .
Tshiṅwe tshiitisi tsho dzhenelelaho ndi masheleni a elanaho na poswo dzi songo ḓadziwa . 
Zwi a pfala , miraḓo , arali ndi tshi nga amba navho . 
U khwinifhala hu sumbedzisa uri muvhuso u khou shuma nga mannḓa kha u vhona uri una vhuḓifhinduleli kha masia oṱhe a mushumo .
zwinepe zwi si zwone
Miraḓo i ṱhonifheaho na maAfrika Tshipembe nga nṋe , matshudeni na vhabebi vha khou tea u pfesesa uri ṱhoḓea dza tshumelo dzi nga ho maḓi , vhuthathatshili , mveledziso ya vhana na vhuendi ha nnyi na nnyi havhuḓi nazwone zwi khou tea u sedzwa khazwo , khathihi na tswikelelo ya ndeme ya pfunzo ya nṱha na vhupfumbudzi .
Muhasho u dzulela u sedzulusa u shumiswa muḓagasi u itela u tsitsa kushumisele uri hu fhungudzee u bviswa ha khaboni kha dzingamufhe . 
U shandukela kha iṅwe khetho ya mbuelo
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo Khumbelo ya phemithi ya u renga mishonga ya u haela u bva nnḓa i tshi ḓiswa Afrika Tshipembe .
( b ) ane a imelela wadi kha Khoro , u dzula mukhantseḽara wa wadi yeneyo , arali mukhantseḽara onoyo-
Hezwi zwi ṱoḓa khumelamurahu dza vhukuma dza vhudzudzanyi ha u shumiswa ha mavu a muvhuso wa tshiṱalula u imisa phaḓaladzo , fhedzi ndi zwa ndeme u swikelela ikonomi dzi ṱoḓeaho dza tshikalo kha sisiteme ya vhuendi . 
Veḽosithi ya lutsingaḓanzhe ine ya ḓo vha na mvelelo kha nzimulo ya mathomo i swikeleaho . 
puloto ---- ndi pulane ya zwibveledzwa nga maanḓa kha ḓirama kana nganea .
Vha tea u vha na tshipiḓa tshihulwane tshine vha dzhia miṱanganoni mihulwane tshifhingani tsha CBP , vha tshi vha na vhuṱanzi ha uri komiti ya wadi i khou ita mushumo wo teaho , uri pulane yo khunyeledzwa na u ṱanganedziwa , uri masheleni a u sokou ṋetshedzwa o shumiswa kha zwe zwa tendelaniwa na uri pulane i shume .
Vho ri , " Hezwi ndi zwone zwine nda dzulela u imelela nga ha vhalimi kha Vundu , vha tshi shumisana u itela u khwinisa matshilo a vhathu vha vhupo uvhu . " 
U konḓelela na u nanga hu konḓaho hu khou ḓa u itea , fhedzi lwendo zwa vhukuma lu kati . 
Arali vhupo hu hulwane vha nga endedza mutandulo wa u tou buḓa .
Phurofesa Vho Osotimehin vho vha vhe Mulanguli Muhulwane wa United Nations Population Fund .
Ndeme dza miṱa dza sialala ya vhathu vha Afrika , zwitshavha na matshilisano zwi ḓo khwaṱhiswa nahone mvelele dza masheleni a zwa matshilisano zwi ḓo dzhielwa nṱha nahone zwi ḓo vha tsumbo kha ḽifhasi ḽoṱhe . 
Dzinginyisa siani ḽa mafhungo a no kwama wadi na mukhantseḽara wa wadi kana a no tshimbidzwa nga Mukhantseḽara wa wadi a tshi ya ha masipala ;
ṅwaha u fhelaho nga ḽa 31 Nyendavhusiku 2010 . 3 ) Nḓivhadzo ya nga ha tshanduko dza Bodo ya Dzithirasitii
Tshisumbi 2 : Reshio ya u ṅwaliswa ha vhana vha miṅwaha ya 0 u swika kha 5 Mutheo wa 2008 : 25% ; Tshipikwa tsha 2014 : 37%
Mvelelo ya u swikelela ṱhoḓea iyi i ḓo vha u vhuedzedzwa ngonani ha senthara dza ḓoroboni idzi dza vha fhethu hu re na mutakalo na hu bveledzaho hune ha ḓo vhewa zwavhuḓi kha u ṱaṱisana kha zwa ikonomi . 
Bugu yo bveledzwa nga murahu ha vhukwamani , nyambedzano na tshumisano na mimasipala na komiti dza wadi tshifhingani tsha 2000-2005 .
Hezwi ndi zwithu zwa vhuṱhogwa zwine zwa fanela u dzhiwa musi hu tshi dizainwa dzithandela , hu tshi itiwa migaganyo , u ṋetshedzwa mugaganyagwama na u saukanya zwisumbi zwa u linga kushumele kwa thandela .
U fhelisa phoso zwi nga ṋekedzwa u itela u fhungudza ḽevele ya phosho u ya kha phimo dzi re mulayoni ; 
Vhashumisani na riṋe vhane vha nga vha hone vha katela mimasipala , sekhithara dza phuraivethe na vhathu vho topolwaho u itela ndivho iyi . 
Mmapa wa website wo fara tshivhumbeo tsha website .
Ḓuvha ḽa u Vhuya ndi mini ?
Tsha u thoma , vhushai ha tshelede ho tsela fhasi u bva tshe ra dzhena kha
Ri fhululedza mupfufhiwa nga u katela , Charlotte Le Fleur wa Sekondari ya Worcester , na vhoṱhe vho dzhenelelaho kha mushumo u lemelaho .
Kha Themo ya 4 , vhagudi vha tea u vha vha tshi vho kona u shumisa mibvumo u vhumba maipfi na mafhungo
1.3 Mbuelo dza u dzhenelela ha tshitshavha
Khathihi fhedzi phukha dza mbo thoma u amba mazha .
Ndi humbela uri vha vale vothi .
Ho bviswa ndaela ya uri zwifhaṱo zwoṱhe zwa muvhuso zwi fhungudze kushumisele kwazwo kwa muḓagasi , nahone vha songo shavha u ambulula na u shonisa vhane vha sa tevhele ndaela iyi .
( b ) maanḓḓa kana mushumo wo ṋewaho nga mulayo kha muṅwe Muraḓḓo .
Masiaṱari o ganḓiswaho a khomphyutha o bveledzwaho hafhu a Ḽiṅwalo ḽi Shumiswaho kha thandela ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi ḽa u ṅwalela zwiteṅwa a dzi nga ḓo ṱanganedzwa . 
Ṱhirafiki ya nyendo pfufhi i no khou fhira na ṱhirafiki yapo zwi tea u ṱanganela zwa vanganywa henefho zwiṱiraṱani zwi no tshimbila vhuendedzi ha nnyi na nnyi ha badani , u itela u vhumba masia ane a nga sikela vhathu mabindu a no vhambadzela khasiṱama dzi no khou fhira u itela u tikedza vhubindudzi , hu ṱuku , u re nga tsini . 
Pulane dza nḓisedzo dzi ḓo ita na u ḓivhadzwa tshitshavha musi vho no fhedza luṱa lwa u sedzulusa . 
Wekishopho ndi dza ndeme saizwi dzi tshi ṋetshedza mafhungo na u tshenzhedza vhathu kha zwiṅwe zwiteṅwa na u ṋetshedza tshikhala tsha mveledziso ya mbekanyamaitele na u dzhia tsheo .
Kha vha ḓadze Form D : Application for a mining right i wanalaho ofisini ya Mulangi wa Dzingu .
Luṅwalo lwa tshandulelo ya ḽaisentsi nga maanḓalanga a re na vhukoni arali ḽaisentsi i si nga luṅwe lwa nyambo dza ofishala dza Afrika Tshipembe
Ho sedza nyendedzi dza kiḽinikhaḽa dzi shumiswaho kha zwibadela zwa nnyi na nnyi
Khunbelo ya ṱhanziela ya ndungelo u tshimbila badani
Hezwi ndi zwithu zwi vhaisaho , sa izwi mugaganyagwama wa ṅwaha wo avhelwaho kha zwa ṱhogomelo ya themamveledziso u songo eḓana uri u nga vhulunga phothifolio ya ndaka ine ya vha hone zwazwino ya Muvhuso wa Vunḓu ḽa Kapa Vhukovhela . 
U laṱa uhu hu na masiandoitwa a si avhuḓi kha vhupo na u vhanga khombo dza mutakalo kha zwitshavha . 
( b ) mbofholowo ya u ṱanganedza kana u ṋewa mafhungo kana mihumbulo ;
Zwo iteaho ndi tshiwo tshine tsha bvelela mushumoni hune muthu a vha o vhulawa , huvhala kana a lwala .
Phumla Williams ( Muambeli wa Khabinethe o tou Farelaho )
Nga u ita izwo , u khou itela khaedu tsheo yawe na mbekanyamushumo . 
( i ) minisiṱa wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa mivhuso yapo a hanedzana na u dzhenelela hu saathu u fhela maḓuvha a 28 u bva tshe u dzhenelela ha u thoma kana mafheleloni a tshenetsho tshifhinga a vha a saathu tendela u dzhenelela ; kana
Mutengo u ḓo langulwa nga lushaka lwa minerala ine vha khou ṱoḓa u bya .
THENDELO
Ndi a ḽihoro ḽa polotiki , meyara , masipala woṱhe , tshitshavha kana sekithara ya tshitshavha ?
Ndango ya u dzhena i tea u katela mulayo ya uri vha si vha shumi a vho ngo tendelwa kha vhupo hu si na ane vha khou tshimbila nae . 
Gaidi dza CBP dzo kopiwaho
Ro ṱangana Roṱhe u itela u Khwinisa matshilo !
Muvhigo u ḓo ṋetshedzwa Phalamenndeni .
Ndi zwa vhuṱhogwa u fhambanyisa vhukati ha zwine ḽibulambeu ḽa amba na zwine mbeu ḽa amba sa izwi mathemu aya mavhili a tshi anzela u shumiswa fhethu huthihi fhedzi a tshi amba zwo fhambanaho .
Zwenezwo , ri tea u dzhiela nṱha kha riṋe vhaṋe uri a ri athu vhuya ra swikelela vhunṱha uho ha zwitshavha zwo dzudzanywaho nahone zwo lugaho . 
Yunithi ya u Renga na u Vhambadzela Nnḓa
Mbalo idzi dzi sumbedza musaukanyo une wa khou itwa Kapa Vhukovhela . 
( 8 ) Mulayo wa lushaka u nga langula u shumiswa ha hei khethekanyo , hu tshi katelwa maitele o thomiwaho nga hei khethekanyo .
Kha vha ṱhogomele nyelelo dzi huṱaho nga ngomu ha khethekanyo ya muanḓadzo , nga u thoma u shumisa dzithepha kha khethekanyo ya muanḓadzo khathihi na u engedzea ha saizi dza vhuimazwikepe hu tshi ya magumo a thungo ha lwanzhe ha muanḓadzo . 
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo :
Zwino arali ndi saathu u fushea ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 13 .
Ndivho ya AU ndi u tsireledza pfanelo dza vhathu na pfareledzo ya ikonomi dza Afurika , nga maanḓa u fhelisa khuḓano na u sika maraga muthihi u bveledzaho .
Tshiṅwe hafhu , Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi na Ndaela kha zwa Vhuloi yo fhelisa kuitele kwa u dalela ṅanga dza sialala , vhane vhorakoḽoni nga hanefho ha u khakha vha vho vha vhidza madokotela a vhaloi kana vhasumbavhaloi .
Ḽimudi na thounu
u khunyeledza ndugiselo dza konṱiraka
- khombo siani ḽa zwa mutakalo na tsireledzo ndivhanyoni na zwithu/ thukitha
U vhuedzedza mavu ndi tshiṅwe tsha mbekanyo dza muvhuso dze dza ṱuṱuwedza u eḓana , fhedzi u swika zwino a hu athu swikelelwa zwihulu nga nḓila ya u shandukisa .
Ndangulo ya akhaunthu dza mbekanyamushumo ṱhukhu u itela vhunzhi ha tshinyalelo kha mbekanyamushumo iyi . 
( 3 ) Dzulo ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽo tendelwa u vha huṅwe na huṅwe tenda ha vha hu hu funwaho nga vhathu , tsireledzo , ndeluso nahone arali zwo tendelwa kha milayo na ndaela ya Buthano .
Arali vha tshi khou ita vhupfiwa vha vhoṱhe , kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi ṱoḓa u ṱahisa mahumbulwa kha mvetamveto ya mulayo .
Fhedzi-ha u thoma u shuma tshoṱhe ha thandela u bva fhasi ngoho zwi ṱoḓa uri zwi ṱavhanyedziswe nahone vhaṱaleli vha re na vhubvo huhulwane vha tea u swikelelwa na vhone vhutshiloni . 
Khabinethe i kha ḓi vha na fulufhelo ḽa uri nḓila yo bulwaho kha NDP na pulane ya muvhuso ya ṱhanganyiso ya masheleni , khathihi na u thomiwa ha Pulane ya Nḓila dza Ṱahe , zwi ḓo thusa Afrika Tshipembe u dzula ḽi shango ḽi re kha phimo ya zwikolodo ya khwine .
Tshiimiswa tshi ḓivhadza Muṅwalisi uri vho khunyeledza khoso zwavhuḓi na uri vha nga ḓi ṅwaliswa sa muswayi wa phukha .
Hu na nzudzanyo dza zwiimiswa dzo khwaṱhaho dzine dza khou shumiswa u itela u vhona uri hu vhe na mbekanyamaitele dzo khwaṱhaho khathihi na u ṱola ha thekhinikhala . 
NḒILA DZA U VHULUNGA MAḒI
Dzina ḽa thengiso ndi ṱhanganyo ya maipfi .
Hezwi zwi katela kha nyimele nnzhi zwiṱukusa nga nḓila ya fhethu ha ṱhoḓisiso . 
Arali zwa sa itwa , hu na khonadzeo ya u tshikafhadzwa hafhu . 
Tshivhalo tsha amonia tshi tea u ṱalutshedzwa tshi tshi khou vhambedzwa na pH na thempheretsha . 
( 1 ) Zwiimiswa , tshiimo na mushumo wa mahosi zwi ḓo tendiwa , u ya nga mulayo wa sialala , hu tshi tevhedzwa Mulayotewa .
Muinga pfuma u dzheniswaho kha zwikolodo zwa vhorabulasi u tea u sumbedza phimo dza maragani na uri a u tei u fhungudzwa nga mutikedzelo wo livhanaho . 
Tshikimu tsha bugu dza u vhala dzo telwaho gireidi yeneyo .
Mimodeḽe iyi i a shumisea nga maanḓa kha u sengulusa nḓivho i re hone zwino ya maitele mahulwane nahone i a thusa kha u ṱalusa vhushandukwa ha fhethu hu re na khemikhaḽa dza zwa baiḽodzhi maḓanzheni a no khou shululelwa khao . 
U vhofholola u bva kha mbekanyamushumo ya mbueledzo kana u fhirisela kha lushaka lwo fhambanaho lwa mbekanyamushumo zwi fanela u sedzwa musi ndivho dza dzilafho ḽi pfeseseaho dzo swikelwa kana musi hu songo wanala mvelaphanḓa i vhonalaho iṅwevho . 
Zwi tshi ya nga maitele avho a u thoma na u fhelisa mishumo na u tshimbila tshimbila havho u bva kha muṅwe mushumo u ya kha muṅwe , mushumi uyu o sumbedza vhukoni . 
Maḓuvha a tshipentshela a vhurereli na zwiṅwevho............60
Ri wana mini kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwipuka izwi ?
Nga nḓila iyi , zwo ṱumana thwii na sisiteme dziṅwe dza u ḓiṅwalisa nga muvhuso na kha sekithara ya zwa masheleni nga kha u dzheniswa ha akhaunthu dza bannga kha huṅwe u ḓiṅwalisa hoṱhe . 
U vhudzisa na u fhindula mbudziso dzi konḓaho , tsumbo : No vha ni tshi nga itani . . . ? )
Naho thendelano ya u kovhekana mbuelo i sa ṱoḓei kha ḽiga ḽa u tumbula ḽa vhushumisamupo , naho hu kha tshipiḓa tsha u thoma ndi maitele avhuḓi u vhona uri ṱhoḓisiso i ḓo vhuedza tshitshavha kana mufari wa nḓivho nga nḓila dzi fareaho .
Muhumbulo wa mbambedzo ndi u vhona uri hu na phimathengo dzi pfalaho ; vhaiti vha bidi vho humbelwa u ḓadza mafhungo a u khwaṱhisedza u ḓo tevhedzwa ha maitele a vhupimathengo . 
Ni songo ima fhethu huthihi u itela uri khonani yaṋu a si kone u ni kanda murunzi .
Zwo ralo tsingahe dzi tea u litshwa dzo ralo arali zwi tshi konadzea . 
Nḓivho ya Tshiisimane na luambo / nyambo lwa / dzapo
Tshiṱoko a tshi khou rengiwa zwavhuḓi ngauri modele miswa i kha makete . 
Ngavhela dza Mulayo wa Batho-Pele
( c ) Vhuhulu ha zwifhaṱo zwa masipala muṅwe na muṅwe .
Nyimele dza vhufuwi dzi teaho u lavheleswa vhukuma dzi katela thungo ya vhubvaḓuvha devhula ha Phendelashango ya Vhukovhela na dzingu ḽa Karoo nga ṅwambo wa nyimele dza gomelelo . 
23 . Mabammbri a muhumbulo wa thandela a IDP
Zwino musi vha tshi ita tshiṱaṱamennde itsho , izwo vho zwi vhonisa hani ? 
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho nga nḓila yone , hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe U shuma na / nga mafhungo
Muphuresidennde wa kale Vho Thabo Mbeki ,
1969 OAU Convention Governing the Specific Aspects of Refugee Problems in Africa Thendelano ya OAU ya 1969 ya Zwikwamaho Zwidodombedzwa zwa Thaidzo dza Tshavhi Afrika
Zwi tevhelaho zwa vhuṱun ḓi zwi a itwa :
Vhanna , kha mvelele nnzhi , vha swikelela zwi huhulu maimo a maanḓa a tshitshavha na ṱhuṱhuwedzo u fhirisa vhafumakadzi , ngeno vhafumakadzi , kha nyimele nnzhi , vha tshi shumisa ṱhuṱhuwedzo khulwane kha nzulele ya muṱani kana kha masia a si a tshitshavha . 
Masalavhunzhi 2 : vhuvhili hazwo , ( tsumbo : Vhuvhili ha vhagudi vho takuwa )
4.4 Ṱhoḓea dzo fhambananaho dza Kupulanele na Ḽiga ḽa u shumisa wa CBP
Vhupulani ha Thevhekano na ndangulo ya mpho zwi ḓo katela tshipiḓa hetshi . 
Phanḓa ha musi vha tshi nga bvisa zwire ngomu ha miri kha tshakha dziṅwe na dziṅwe dza miri yo bulwaho nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya tshimela wa 1976 , zwimela izwo zwi tea u dzheniswa kha variety list .
Nyaluwo iyi ya vhathu dziḓoroboni i na masiandaitwa manzhi : u pulana tshumiso ya mavu , u swikelela dzinnḓu , nḓisedzo ya tshumelo dza mutheo , u sika mishumo , mveledziso ya ikonomi na zwamatshilisano . 
CSA u na mbetshelwa dzo vhalaho dzine dza ṋetshedza tshumelo na mbekanyamushumo dza vhathu vha vhafariwa nga u angaredza , hu tshi katelwa na khethekanyo dzo khetheaho . 
Fhedzi , zwi songo katelwaho kha mulayo uyu na dzone dzo lavhelelwa kha khethekanyo ṱhukhu iyi . 
U sielisana ha vhaambi
Vhonkhetheni vha tea u dovha vha swikelela ṱhoḓea sa zwe dza sumbedziswa kha Khethekanyo ya Maitele a u nanga ya Nḓivhadzo iyi .
u engedza maanḓa a muḓagasi
Mulayo wa dzinnḓu u amba nga ha ' vhudzulo havhuḓi ' .
Muvhuso wo haṱula uri zwo vha zwi sa konadzei u imela u ṱaselwa uhu fhedzi nga nyito dza mmbi dza mvelele na dzo ḓoweleaho . 
Ri ḓo linga makete ri tshi itela u wana mutengo wa vhukuma wa u fhaṱa pulanti dza tshimodeni dza nyukiḽia .
Tsheo dzine dza dzhiiwa dzi fanela u vha dzo khwaṱhaho u itela u thivhela uri dzi songo thudzelwa kule nga khothe .
O vhudziswa arali a tshi zwi ḓivha uri mitengo ya zwiḽiwa i khou ḓo tsa nga mulandu wa mbekanyamaitele ya bege ntswa . 
Ro zwi limuwa uri u swikelela madzangalelo a ya zwi ḓo ṱoḓa ndingedzo khulwane u bva kha mashango o bvelaho phanḓa na ane a kha ḓi bvela phanḓa , hu tshi angaredzwa na nyengedzo ya zwiko . 
Puḽane ya u Itwa ha mugaganyagwama yo bveledzwa u itela u vhona uri thandela dzoṱhe dza masheleni dzi khou itwa u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na u sika mishumo kha vha sa shumi . 
Ndi dovha nda vha na vhuḓifhinduleli ha u vhea nga nḓila ya pulane ya vhuṱali muhasho nga ngomu ha vundu khathihi na lushaka . 
Komiti ya zwa Vhuṱolamuvhalelano yo fushea nga zwi re ngomu na ndeme ya mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi na ya kotara iṅwe na iṅwe yo dzudzanywaho na u bviswa nga Muofisiri wa zwa Muvhalelano wa Muhasho nga ṅwaha une wa khou sedzuluswa . 
U ṊEA REFERENTSI
U thutha zwi re ngomu ha davhi ḽa fhungo na u dzhenisa zwi tevhelaho : 
Muinzhiniara mueletshedzi zwino a nga khunyeledza pulane yo dodombedzwaho ya thandela zwi tshi a nga muvhigo wa pulane thangeli wo tendelwaho . 
Khaedu zwa zwino ndi ya u swika kha vhushaka vhuswa vhukati ha muṱa uyo na Muvhuso . 
U katela thikhedzo i vhonalaho ya phethishini ;
Muḓana wa vhuendelamashango , wo ṱanganyisa na miziamu , senthara ya vhutsila , makete na ḽaiburari , khou dzinginywa kha vhupo ha ḓivhazwakale ha Red Location ha New Brighton . 
Vhatholi vha tea u rumela zwi tevhelaho :
Sa TSHITSHAVHA,ri fhulufhedzisa u :
CBP i shandula nḓowelo ya dzangano ya u ita zwithu vhathu vho rangwa phanḓa nga kutshimbidzele kwa thekhinolodzhi vha vho zwi ita vho rangwa phanḓa nga vhathu .
Mbalelano ya vhubveledzi ha ekonomiguṱe
MULANGI-DZHENERALA Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano Private Bag X 901 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo . : ( 012 ) 312 7601 Nomboro ya Fekisi . : ( 012 ) 312 7782 Webusaithi : http://www.welfare.gov.za
Senthara yo vuliwa lwa tshiofisi nga Musumbuluwo vhege ino , na zwino ndi khou amba , khomphyutha dzi na inthanethe dzi khou dzheniswa . 
Khumbelo ya u tunda thundu dza muthu
Gerani tshisusu itshi .
Luṱingo
U ya nga mbekanyamitele yo ḓoweleaho konṱiraka a dzi engedziwi . 
Dziṅwe ikonomi dzine dza kha ḓi bvelela zwa zwino ndi vhabindudzi vhahulwane nga zwitandadi zwa ḽifhasi . 
Nomboro dza luṱingo ( Vhuswikelaṱhingo ) ( 015 ) 298-7000 / 291 8400 / 291 1884
Zwitandadi zwa Yuniti 123462
Tshiṅwe hafhu , SAPS , Maanḓalanga a Vhutshutshisi a Lushaka , Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa na Bodo ya Thuso ya Mulayo vho tendelena kha Phurothokholo ya Ndangulo ya Nyimele ya Ṱanganelanaho ya Khetho dza Muvhuso Wapo u shumisa Mulayo wa Vhutshinyi ha Khetho .
Ndi takalela u : tshina vhala tshiṱori
Mawanwa aya a dzinginya uri ndovhololo ya mbekanyamushumo dza zwino dzi nga ṱoḓea u itela u fhelisa u vhudakwa Afrika Tshipembe . 
Dziṅwe komiti
Muhasho u ḓisedza tshumelo dzo serekanaho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha ṅwaha nahone vhuponi ha u lafha hu no anzela u vha na mutsiko . 
U thetshelesa ṱhalutshedzo dza zwithu/ zwipuka/ zwimela/ fhethu
Kha luṅwe lurumbu , vhathu vha ṱoḓa fhethu hune ha vha ha phuraivethe , nga maanḓa kha u ḓivha uri " vhadzulapo " na vhatsinda ndi vhafhio . 
Zwigwevho u ya nga ṱhalutshedzo yazwo a zwi tou pfala zwavhuḓi na uri muhumbulelwa ha na pfanelo ya u ḓivha phanḓa uri mpimo wa vhukuma wa tshigwevho u ḓo vha ufhio . 
Vhashumeli vha muvhuso vho tholwaho nga vhulanguli hapo vha sa fani na vhakhantseḽara vho tou khethwaho
O dzhia tsheo ya uri mutshinyi o tenda kha vhulamukanyi ha khothe ya Durban . 
Miniti muṅwe na muṅwe wa nyonyoloso u na mushumo .
Nga murahu ha zwoṱhe , zwine ra fhaṱa ṋamusi ndi zwine zwa ḓo ri ṱalula matshelo . 
Uri phambano vhukati ha milayo ya sialala na ya shango ya thevhekano i ḓo dzula i hone zwi ḓo langwa nga uri tshanduko dze dza dzinginywa afho fhasi dzi ḓo ṱanganedziwa naa . 
25 . Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u ṋetshedza muḓologi o gudiswaho , hune zwa vha zwo tea .
( 2 ) Mishumo i tevhelaho i nga si ṋekedzwe nga Khoro ya Masipala :
Mubadeli u ḓo ṋewa invoice .
Ndi ngani u tamba mitambo zwi zwavhuḓi kha nṋe Vhuṱambo na maḓuvha o khetheaho - awara 2 U khwaṱhisa ṱhoho na u linga - awara 4
Ro wana maṅwalwa a 151 kha vhege tharu hu na zwinzhi zwo lavhelelwaho u bva kha dzangano ḽashu . 
Mbuelo a dzo ngo khethekanyiwa
Mbekanyamaitele ya Lushaka i khou lingedza u ḓisa thandululo kha khaedu nnzhi dzi tshimbilelanaho na ṱhahelelo dza zwiḽiwa Afurika Tshipembe .
- Zwthu zwa milimo - tshaka na u ḓivha zwiga zwa muvhigo
Pulane yo olwaho ine ya vhidzwa Ikusasa Student Financial Aid Programme ( ISFAP ) , yo ambedzaniwa ngayo , he ha ṱanganyiswa mihumbulo yo fhambanaho , nahone ha swikelelwa thendelano nga vhoṱhe vhakwameaho vha ndeme u itela mbumbo ya vhuvhusi ha matshelo ha ISFAP .
Risipi ya ____________________________________ Thinganywa
b ) Vho Peter Koch ( vho tou dovha u tholwa hafhu sa Mufarisa Mudzulatshidulo )
repoto ya tshikoloni arali i hone .
U fhaṱa kha nḓivho ya maipfi ane a vhonalesa tshifhinga tshoṱhe kha fhungo na ane a shumiswa tshifhinga tshoṱhe
Maga a kushumele a shumaho
Zwiṅwe hafhu , vhuṱanzi vhu a ṱanganedza kha u fhelisa khumbulelo dza uri muhweleli wa mulandu o fhedzisela o luka mulandu . 
R300 miḽioni yo vhetshelwa mushumo wa ndugiselo ya u fhaṱa dziyunivesithi ntswa ngei Mpumalanga na Kapa Devhula .
U ita khumbelo ya fhethu na thanziela ya u rengisa pitirolo
Muvhuso u tea u dzudzanya nzudzanyo iyi u ita nyito sa mutikedzi sa muthu nga muthihi na tshitshavha kanzhi tshi bva na khohakhombo dza u kundelwa . 
Tshiṅwe tshifhinga ri ḓivhetshela zwikalo zwine na mashango e a ḓiphiṋa nga muvhuso wa dimokirasi lwa dzisentshari ha athu u zwi swikela . 
THEMO YA 3
Khadiamu saḽifaidi , khaboneithi na miṋo ya haiḓrosaidi a dzi ṋoki maḓini , ngeno kuḽoraidi ya khadiamu , naithereithi na miṋo ya saḽifeithi i ṋoka nga u ṱavhanya maḓini . 
Phindulo guṱe kha HIV na AIDS zwo bveledza mvelelo dzavhuḓi u ya nga ha kufarelwe na ndondolo kathihi na ndangulo ya khwiṋe ya dwadze . 
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
MUSHUMO 2.4
Mbonalo ya vhuvha ha mushumo
7.Mvelelo khulwane dzi tea u waniwa zwino dza ṅwalwa nga nṱha ha thaidzo khulwane .
Ḽa Canada ḽo khwaṱhisedza ṱhoḓea dza u thoma zwoṱhe zwine ḽa nga ita , zwi katelaho ngamaanḓa-maanḓa kha izwi zwi elanaho na u shumiswa ha mulalo , sa izwi zwi hone na u dzula zwo tendelwa kha milayo ya khonṱhiraka , nga mahoro oṱhe a muvhuso . 
A ri nga ḓo kona u vhumba hafhu ḓorobo dzashu , u ṱanganyisa zwikolobulasi , u sika zwitshavha zwa vhadzulapo nga nnḓani ha musi ra dzhenelela , nga nnḓani ha musi ra ita nyito ire na tsheo yo dziaho . 
Tshelede iyi yo engedzwaho i ḓo shumiselwa tshinyalelo i elanaho na Mafhungo a Thekhinoḽodzhi . 
6.5.2 tshanduko kha reithi ya muingapfuma ; na / kana
Ndaedzi idzi dzi sumba u tshimbidzwa ha zwa saintsi zwine zwa tikedza tshivhumbeo tsha vhurendi ha tshizwinozwino : ndingedzo na vhuḓikumedzeli ha u livhana na zwithu zwa ngoho hu na u bviselana khagala zwavhuḓi . 
Ro , nga kha nungo dzashu , dzhia maga a ndeme musi ri khou tshimbila . 
Mulayo wa Madi a Lushaka wa 1998 u ri nea zwithu zwa tshimulayo zwine ngazwo ra do kona u swikelela bono ili .
Mushumo wa ḓorobo khulwane kha sisiṱeme ya masheleni a muvhuso kha lushaka ndi zwithu zwa ndeme . 
Nnḓu ya ḓoroboni
maṅwalo a thikhedzo
Kha nndwa yashu na vhuaḓa , nga Lara fhedzi ro fara vhaofisiri vha 28 vha tshi farelwa mishumo ya vhufhura . 
Kha milayo yoṱhe , muvhuso ndi tshileludzi , hu si zwiṅwe zwinzhi , kana zwiṱuku . 
Ho sedzwa MPL
Vhadzheneli vha khethekanywa nga zwigwada zwiraru .
tshiimo tsha mihwalo ya dzGMO .
Naho zwo ralo , zwa zwino a zwi langiwi lwo linganaho u ya nga ha u ḓiṅwalisa , u akhiredithiwa na khwaṱhisedzo ya ndeme . 
44 . Maanḓalanga a Vhusimamilayo ha Lushaka
Huṅwe u ḽaisa ha nga nnḓa fhethu ha mushululo ho dizainwaho zwavhuḓi hu anzela u vha huṱuku . 
4.3 . Samithi ya vhuṱahe ya Brazil , Russia , India , Chinana Afrika Tshipembe na ( BRICS ) i ḓo farelwa Xiamen , China u bva nga ḽa 4 u swika ḽa 5 Khubvumedzi 2017 .
U ḓiṅwalisa na vha Khoro ya Phurofesheni ya u Ola pulane dza zwifhaṱo ya Afrika Tshipembe . 
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo nambatedza tshitika tshine tsha vha na ṋomboro ya tshiṱiriki kha ID yavho .
Izwi ndi u thonwa ha kuitele kuswa dziḓoroboni dza Afrika Tshipembe , zwine zwa ḓo thusa kha nyaluwo ya vhupo ha dziḓoroboni uri vhu vhe modele wa nyaluwo i vhuedzaho , yo ṱumanaho nahone ḓorobo dzi re na pfananyo , dzo tsireledzeaho , dzo ḓalaho zwishumiswa na fhethu havhuḓi ha u shuma na u dzula .
Mulangi Muhulwane a nga rumela u shumiswa ha maanḓa avho afhio na afhio fhasi ha Mulayo uyu na mashumele a miṅwe ya mishumo yavho u ya nga Mulayo uyu . 
Fhedzi kha nzudzanyo dzashu dza vhuvhambadzi ri a ḓi wana tshinwe tshifhinga ri tshi khou ṱaṱisana na vhahura vhashu kha vhupo ha dzitshaka . 
Zwigwada zwa Ndango ya Zwiwo zwa shango zwi dzula zwo ingamela u mona na shango , nga maanḓa kha vhupo vhune ha khou lavhelelwa vhunzhi ha mvula .
Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou itelwa khumbelo Khethekanyo iyi i ḓadzwa fhedzi arali khumbelo ya mafhungo itshi khou itelwa muṅwe muthu .
Malugana na mugaganyagwama wo sendekaho kha mbekanyamaitele muvhuso wa vhukati u shuma zwavhuḓi ngamaanḓa , nga nnḓa ha kha masia mavhili o imaho nga uri . 
Mbekanyamushumo ya vundu i elanaho na zwiendedzi zwa muvhuso i bula uri zwiendedzi zwo raliho zwi tea u vha : 
Tshisambureni tsha mivhalavhala
U vhea iṱo kha u tevhedzwa ha u thivhela phirela na mbekanyamaitele dza ndango na phurotokholo . 
Muhasho wo bveledza mvetomveto ya ḽiṅwalo ḽa muhumbulo ḽa nga ha u shumiswa ha vhatshinyi kha vhuitwa ha mushumo vhune ha vhuedza . 
o ) Vho Lehlohonolo Lucky Rabotapi ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
M : Vhabebi vha Afrika Tshipembe vha nga ita mini musi mufarisa wa kale o thuba ṅwana a ṱuwa nae mashangoni a seli ? 
ṱhanziela ya ṱho ḓisiso kana data sheet .
Dziṅwe dza thandela dzine Senthara ya vha khadzo zwino ndi : 
Dzikhemikhala dza zwa vhulimi dzi nga shumiswa kha zwimela arali dzo ṅwaliselwa mushumo uyo fhedzi . 
Ndo dzhena kha thandela na muhasho wa IT washu u pfumbudza na u funza vhathu vha tshumelo dza ngadeni uri khomphyutha i shuma hani . 
Madzhisi ṱira ṱa , kana Muthusa Madzhisi ṱira ṱa
Hezwi zwi tendela muhwelelwa ane a sa kone u badela beiḽi uri a kwame khothe uri i fhungudze beiḽi yavho kana u khwinisa milayo yo tiwaho miṅwe na miṅwe u khwaṱhisedza uri a vha khou valelwa fhedzi ngauri a vha koni u badela beiḽi . 
4.1 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo dzhenelela Samithi ya G20 ngei Brisbane , kha ḽa Australia , u bva nga dzi 15 u swika dzi 16 Ḽara 2014 .
50% ya zwi vha pfa vha dovha vha zwi vhona
Vhurangeli uhu vhu ḓo ṋetshedza thikhedzo kha sekhithara ya SMME u swika Nyendavhusiku 2017 .
_ Thivhela u shuluwa ha maḓi / zwiluḓi
DZIMBUNO DZA TSHIHAḒU
khamphani : kha vha katele khophi ya Memorandamu na Mabambiri a thendelano ya ṱhangano
U sa swikela kana u kolodisa hu ḓuraho hu ima nyaluwo phanḓa .
( 1 ) Mulangavunḓḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa Vhusimamilayo ha Vunḓḓu , arali Mulangavunḓḓu a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓḓi uri uyo Mulayotibe wo tea na u ita ngauralo malugana na Mulayotewa , u ḓḓo u rumelwa murahu kha Vhusimamilayo ha Vunḓḓu uri u sedzulusiwe hafhu .
Vhukando ho fhambanaho vhune ha nga dzhiwa kha ndangulo ya thandela vhu nga khethekanywa nga masia a tevhelaho :
Shango iḽi ḽo thoma foramu dza vhulamukanyi ha sialala dzine dza swika 24 000 , kha mivhundu .
Khothe i ḓo ta ḓuvha ḽine vhone na muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana vha tea u ḓa ngaḽo khothe .
Milayo ya Pholisi ya Mirurelo ya Malatwa i re Mirango
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo kha nyimele
Khomishini yo dovha hafhu ya dzinginya uri mbadelamurahu dza ' tshikolodo tshivhi ' tsha muvhuso wa kale dzi tea u dzhielwa nṱha na uri masheleni o bviswaho kha zwenezwi a nga kona u shumiswa kha u badela ndifho na mbekanyamushumo dza phaṱululo na mveledziso . 
Mafulufulu nga ḽifhasi kha zwa thekinolodzhi i re khagala zwi tshimbilelana nyana na lutendo lwa uri thekinolodzhi i na maanḓa a u shandukisa , na uri i a tumbula muvhuso , u khwinisa tshumelo ya tshitshavha na u anḓadza nyaluwo ya ikonomi . 
Zwoṱhe hezwi zwi ḓo monithariwa u itela u vhona uri hu na u khwinisea kha vhunzhi ha tshivhalo tsha u phasa , nahone ho vhewa mitheo ya u guda yo teaho . 
2.5 . Muvhigo wa phindulo nga mafhungo o ṱanganedzwaho u bva kha komiti ya UN nga ha Pfanelo dza Vhana , wo tendelwa .
vhurangaphanḓa na ndangulo zwa ndeme kha Muhasho
Mithelo i badelwa Bodo yone ya fhirisela mithelo iyi kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vundu . 
U vhuyelela kha vhutshilo ho ḓoweleaho ndi ndumbo ya tshumelo dza mbueledzo kha puḽatifomo iyi hu na tshipikwa tsho bulwaho tshau fhungudza u kalwa ha mushumo na nyiledzo dza u shela mulenzhe kha avho vhalwadze vha re na u fhungudzea ha u pfa hu si na ṱhalutshedzo . 
-- u fanyisa / u fhambanya : u fana , u fhambana , tshiṱuku kha , tshihulwane kha , honeha , hone
Vha dubekanye vhukoni na vhuleme hoṱhe vhune ha kwama kushumele kwa muhasho . 
Vhutsireledzi ha Mafhungo nga ha Vhone Vhaṋe 
U fhungudza mutengo wa ṱhoḓea dza vhutshilo kha miṱa ya mbuelo ṱhukhu na ine ya shuma .
Vhalani mafhungo a tevhelaho nga vhuronwane .
MAFHUNGO Ḽavhuvhili 16 Fulwi .
Nḓowetshumo ya vhuendelamashango yo kona u sumbedzisa uvha yone i sikaho mishumo zwihulusa . 
3.4 . Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe u tenda kha Muṱangano wa Dzitshakhatshakha wa Milandu na Mbadelo dza Tshinyalelo dzi Tshimbilelanaho na Khwalo ya Zwithu zwa khombo na zwithu zwivhi lwanzheni wa 2010 .
ṱuṱuwedza u dzhenela ha zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha mafhungo a muvhuso wapo .
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa u Redzhisiṱara Ndaka , 1937 ( Mulayo 47 wa 1937 ) .
Kha mirafho muhulwane sa ya Bangwaketse na Bamangwato , magota a a vhekanywa ( u bva kha A u ya kha G ho sedzwa u bva kha wa u thoma , na u bva kha A u ya kha K ho sedza wa u fhedzisela ) .
Ri khou isa phanḓa na u shumana na khaedu idzi nahone ri ḓo dzhia maga oṱhe o teaho , ri tshi khou ṱuṱuwedzwa nga Strategic Agenda ya Miṅwaha Miṱanu ya Muvhusowapo , ine ya katela u thuswa ha mimasipala nga mivhuso ya lushaka na ya vunḓu , u rumelwa ha vhaḓivhi makone hu tshi katelwa na na dzivoḽunthia dza phirofeshenaḽa u bva tshitshavhani , na u khwaṱhisa Dzikomiti dza Dziwadi - dzine 80% dzadzo dza vha uri dzo no tiwa shangoni ḽoṱhe .
amba nga mbilu
U tsa uhu hu nga ṱalutshedzwa zwiṱuku nga tshanduko dza mbekanyamaitele dze dza shumiswa kha magavhelo a nyendo u fhelisa u tambiswa ha masheleni kha nyendo sa nḓila ya u tsitsa mbuelo i thelaho . 
- Naa fhethu hune ha khou shumiwa badani ho tsireledzwa na u fungiwa ?
Afha hu khou ḓivhadzwa uri Phuresidennde o tenda kha Mulayo u tevhelaho , hune wo anḓadzwa u itela mafhungo nga u angaredza : 
Nga nnḓa ha musi zwo bulwa , makasi a u pakela khao na matheriala a u pakela khao zwo katelwa kha Mutengo wa Konṱiraka , na uri a ḓo vha na u dzulela u vha ndaka ya Vundu . 
Vhalingiwa vha tea u vha na vhukoni ha u sengulusa maitelwe a zwithu kha tshiimiswa na u tsivhudza masia a khombo a re ndeme . 
( 2 ) Muvhuso u fanela u ṱhonifha , u tsireledza , u ṱuṱuwedza na u fusha pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo .
Muvhuso wo ṋekedza masheleni a fhiraho R2,8 biḽioni kha dzikhamphani dzi re sekitharani dza mamaga , nga kha Vhuḓiimiseli ha u Alusa Mbekanyamushumo dza Mamaga .
Tholokanyonḓivho ya u vhala , tsumbo , mufhindulano )
Ri tea u sedza uri , u fana na kha maṅwe mashango , vhutshinyi vhu shushaho vhu anzela u itea fhethu hune ha vha na thambulo nahone hu ṱoḓea thuso yo khwaṱhaho u shumana na vhutshinyi .
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo .
U vhumba vhunzhi ha maipfi o ḓoweleaho ( ḽi-ma , mu- mi ) ḽiivha- maivha , munngo - minngo .
Zwo ralo , ri ṱangana hafha matsheloni aya u hulisa vhabveleli vhaṱuku na u pembela navho nga tshifhinga hetshi tsha madakalo . 
Hu na dziṅwe mbuelo dzine dza bva kha ṱhoḓisiso kana kha mbambadzo ?
Vha fanelela u wana ṱhoḓea dza tshitshavha tshavho vha dzi livhise kha khantsela .
U ṱola khwaḽithi na tshivhalo tsha tshiṱoko tsho ṱanganedzwaho . 
Vhukoni ha u pulana na u dzudzanya ndi u vhekanya zwipiḓa zwa tshivhumbeo kha sisiṱeme ya nzulele ine ya tikedza kutshilele , ine ya bveledza ndunzhendunzhe ya tshikhala ine ya nyanyula phindulo u bva kha vhashelamulenzhe vhanzhi vhane vha shela mulenzhe kha u vhumba hugaledzwa . 
Ndi khou ṱoḓa u dovholola uri hu na zwikhala na u ḓiimisela u beba mmbi ya Afrika Tshipembe i mangadzaho . 
Mbuno idzi a dzo ngo sumbedzisa fhedzi uri ro vha ri tsini zwingafhani na u sa bvela phanḓa ha sisiṱeme kha mbetshelwa ya tshumelo , fhedzi dzo dovha dza ri sumbedza maimo a khombo a khohakhombo ya tsireledzo ane a phaḓalala na sisiṱeme yoṱhe . 
( k ) u ṋea vhathu zwiimo zwa khuliso .
Naho zwo ralo , ndi zwa ndeme uri vhukoni ha u ṱanganya sisiṱeme ṱhukhu dzo bveledzwaho dzapo na dza mashangoḓavha kha sisiṱeme idzi khulwane na u shandukisa , na u khwinisa sisiṱeme idzo u itela u swikelela ṱhoḓea dzapo dza vhushumisi dzo khetheaho , dzi dzudzwa dzo ralo . 
Vhuṱanzi ha mbadelo dza tshitshavha dzi khou vhonala dzo khwinifhala kha tswikelelo ya zwa mutakalo . 95% ya ma Afurika Tshipembe vha dzula vhukule vhulinganaho 5 khiḽomitha na zwifhaṱo zwa mutakalo ; zwa zwino ro ḓivhadzwa uri dzikiḽiniki dzi na tswikelelo ya maḓi o kunaho .
Nga tshifhinga tshenetsho , ri fanela u vhuedzedza NDP vhudzuloni hayo vhukati ha ndingedzo ya lushaka yashu , u itela uri i vhe tshipiḓa tsha tshenzhema ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe .
u fhungudza mutengo wa tshumelo dza masheleni na ndambedzo ya vhubindudzi .
Zwi dovha zwa ṱoḓa ndangulo yavhuḓi nahone ya khwine na u shumiswa ha zwishumiswa zwi re hone . 
Maḓadzisi a tshifhinga tshi bvelaho phanḓa , tsumbo , tshee , kha ḓi ( tsumbo , Ni tshee no ima henefha na zwino ? )
Zwithusi zwi fanela u pulanwa kha levhele ya zwigwada u itela u thivhela luvhengelambiluni na u vhona zwithu kha sia ḽithihi khathihi na u topola zwikonḓisi zwine zwi nga wanala kha mvelele , milayo , sisiteme na kuitele , zwine zwa vha hone .
U topola na u saukanya masia a muthu , a tshigwada na a tshitshavha hu tshi khou ṱoḓwa phodzo . 
Ya u vhuvhili na ya vhuraru dzo vha dzi tshi nga , u thomani , a zwi pfali na kathihi u shandukisa thevhekano ya ḓivhazwakale ; dzi nga dzhielwa fhasi kha maimo a si one a uri vhathu vho fhambanaho vho vha vhe na mbilo dzo fhambanaho kha mbofholowo na dakalo . 
U sedzulusa na u ita khwiniso kha mvetamveto ya konṱiraka . 
Sisiṱeme dza u monithara dzi tea u vha dzi sa konḓi lune dza kona u pfeseswa nahone a dzi konḓiseli vhashumisi . 
U ya nga :
Ndaulo ya nnyi na nnyi i na mushumo muhulu une ya tea u u ita wa u tshimbidza mveledziso ya tshifhinga tshilapfu . 
Masipala u ḓo fhaṱa kha u swikelela uhu nga u sedzesa huṅwe fhethu u itela mveledziso ya vhufarani . 
u khwaṱhisa sekhithara ya tshitshavha na fulo ḽi lwisaho tshanḓanguvhoni na u khwinisa kushumele kwa vhukando hashu ha u lwisa tshanḓanguvhoni ;
Izwi zwiṱuṱuwedzi zwa matshilisano zwa ndeme zwi tea u shumanwa nazwo u itela u lwisa vhuaḓa .
Ndaulo i si yavhuḓi na khikhala u bva kha vhaṋei vha tsheo zwi thoma zwikhala zwa vhuyaḓa zwine zwa ḓo ambwa nga hazwo zwo leluwa nga u sedzesa kha mitheo ya ndaulo ya nnyi na nnyi i pfadzaho , u fana na mavhigele avhuḓi na u shumiswa ha ndaulo lu fanaho . 
Ḽeveḽe dza u lima dza zwino a dzo ngo lingana u swikela ṱhoḓea dza maraga ya luṅwe lushaka , ngeno kha luṅwe lushaka nungo ṱhukhu dzo dzhiwa u itela u lima . 
Izwi zwi katela Ḓuvha ḽa Vhumvumvusi ḽa Lushaka , Ḓuvha ḽa Vho Nelson Mandela ḽa Mitambo na Mvelele ; Tsudzuluwo ya Ḽifhasi ya Ḓuvha ḽa Mutakalo , Mitambo ya Golden na Ḓuvha ḽa Mveledziso ya Golf ḽa Andrew Mlangen .
U khwaṱhisedza mveledziso na u pulana ha mbekanyamushumo dza u ḓisa u phalala ho themendelwaho nga nḓila ya vhukoni , i bveledzaho na u shumisa tshelede ṱhukhu . 
Imba ḼIITI Imba ḽi amba nyito ya u vula mulomo ha pfala ipfi ḽi tshi ita miungo .
Khwiniso dza masheleni dzi katela u aluswa ha mbulungo ya masheleni na u lambedza mbambadzo he ha ambiwa ngaho . 
tsumbo , ḓirama / ḽitambwa
Ṱhoḓisiso iyi ndi iṅwe ya thandela dza ndeme dzine dza ḓo itiwa tshifhinga tshiḓaho . 
Zwi a dovha zwa ṱuṱuwedza u ḓivha uri vhunzhi ha miraḓo ya tshitshavha yo sumbedza dzangalelo ḽa u ṱoḓa u shuma na mapholisa , musi vho zwi vhona uri na vhone , sa vhathu , vha na mushumo une vha nga u ita . 
Mvelele ya ngoma ya sialala ndi , nahone i fanela uri i vhe , fhedzi-ha zwi vha zwifhinga zwa madakalo . 
IDP i dzudzanya zwithu u ya nga ndeme zwa vhupo .
Ri khou lavhelela uri nomboro iyi i ḓo engedzea .
Mbadelo dzine dza nga dzenedzo dzi nga angaredzwa nga fhasi ha mbadelo dza thandela . 
Naho zwi songo fhelela kana u vha zwavhuḓi , zwi ṱalutshedza zwavhuḓi themendelo dzo khwaṱhaho dza u tandulula thaidzo dza shango na u khwaṱhisedza u dzhenelela ha vhathu vha Afurika Tshipembe vho fhambanaho kha u fhaṱa vhumatshelo hashu .
Kha ngudo yo tiwaho iyi vhathu vhahulwane vho pfufhiwa nga zwinzhi na u dovha vha vha na vhuimo ha khwine . 
Themendelo : Diploma ya nṱha kana digirii ya mutakalo wa muhumbulo u vha nayo zwi ḓo thusa . 
Kha ri ite nyito zwifanyisoni izwi .
Mvuvhu : Nahone vha ḓo ḽa mini ngauri hu ḓo vha hu si tshee na tsha u zwima !
CDL Mutevhe wa vhulwadze vhu sa fholi
Athikili
A hu na miṱangano ya vhupo na vhuṱoli ye ya vhathu vha ḓa . 
Gaidi dza ngudo ya U vala Gake dzo ṋetshedzwa kha zwikolo zwi sa khou shumaho zwavhuḓi kha tshivhumbeo tsha eḽekiṱhironiki . 
Fulwana
Naho zwo ralo , hezwi a zwi thivheli u ṋekedza hafhu tshivhumbeo kha tshumelo nga kha mbuelo dzi re na vhukoni . 
Kha vha rere nga ha khwaṱhisedzo , tshayedzo , u konadzea ha zwithu , na zwithithisi na u rekhoda mbuno dza ndeme kha meṱirikisi ya SWOT
U swikelela ndondolo ya dzilafho yo ṱanḓavhuwaho kha zwileludzi zwa phuraivethe na zwa nnyi na nnyi .
Musi ri tshi khou pulanela themo i ḓaho , ndi zwa ndeme uri ri sedze murahu kha maga ashu na u khwinisa nnḓu yashu kha mishumo yashu ye ra ḓikumedzela yone tshifhinga tsho fhiraho . 
Masipala u badela fhedzi ndindakhombo ya tshiimiswa . 
U fhindula mbudziso nga ha tshiṱori
u shela madi a mashika o vhiliswaho a tshi bva dzifemeni na zwititshini zwa mudagasi
Izwi zwi amba uri dziofisi dza dzingu dzi monithare zwikolo lwa vhusedzi tshoṱhe kha uri vha shumisa hani migaganyagwama yavho . 
Hezwi ndi u rema na u vhavha ha miraḓo ,
o Tshitumbu tshi tea u bvalelwa ngomu ha tshifaro tshi sa dzheni muya nahone tshi dzheniswe ngomu ha bogisi ḽi sa vhonadzi .
Ndivho dza mbekanyamaitele dza mavhusele avhuḓi na ndangulo ya u khwinisea ha nnyi na nnyi zwo vha zwivhangi zwa ndeme kha maitele a tshanduko . 
Komiti ya phothifolio - vha vhe na mutevhe wo fhelelaho wa komiti ya photifolio ya khoro yavho na zwidodombedzwa zwa vhukwamani ha miraḓo ya komiti ya phothifolio uri vha dzulele u vha ṋekedza mafhungo na mihumbulo kha zwithu zwi elanaho na komiti .
Vhahumbeli vha ṋetshedza khumbelo ya vhushumisamupo , nahone arali zwo fanela khumbelo ya u vhambadzela nnḓa i rumelwe kha DEA na BSA na / kana MTA
Tshikwama tsho ḓivhudza u ṋetshedza tshumelo ya phurofeshinala na u vhea fulufhelo kha vhashumi kha u bveledza mvelelo dzo lavhelelwaho . 
Ri tea u isa phanḓa na u ita zwe ra amba ngazwo musi muvhuso uno u tshi thoma u shuma , nahone ri tshi tou zwi ḓivha zwavhuḓi uri " thaidzo dza tshitshavha dzine ra vha nadzo dzi nga kona fhedzi u tandululwa sa tshipiḓa tsha tsiko ya mishumo na pheliso ya tsiku " , na uri " nndwa ya pheliso ya tsiku ndi mudzi nahone i ḓo isa phanḓa na u vha mudzi wa vhukando ha u fhata Afrika Tshipembe ḽiswa .
U shumisa maipfi ṋwelaho , a songo ṋwelaho , u engedza , na bondo nga mbili kha ṱhalutshedzo pfufhi ya zwine zwa itea kha molekhuli ya tshibva kha tshi tshilaho tshine tsha vha tshi na tshanduko ya khemikhala ya zwiluḓi . 
Ngona ya vhutshimbidzi : Zwigwada zwa vhararu
" Ho vha hu na phele ya vhukuma !
U ṋetshedza mihumbulo ya zwa mulayo zwi tshi elana na maitele a FRAP . 
Nḓisedzo ya zwiimiswa zwiswa zwa mutakalo zwi tshi itwa khathihi na u khwiṋiswa na u londotwa ha zwi re hone zwino . 
MEC wa Vhuendi wa vuṋdu ḽe khumbelo ya itwa hone u ḓo rumela muingameli u sedzulusa fhethu na u themendela khethekanyo yo teaho ya senthara ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva .
Ndi zwifhio zwine zwa nga vha zwo imiswa ?
Mbudziso iṅwe na iṅwe i na phindulo ya vhukuma nthihi fhedzi . 
Nyito dza u thetshelesa dzi vha thusa u elelwa zwoṱhe nga vhuḓalo na u ela vhuḓi ha mulaedza .
Mbuyelo ya mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana - mbadelo ya u thoma
Masipala u tea u ta KPI , hu tshi katelwa :
Muvhuso u khou bvela phanḓa u fhaṱa tshivhumbeo tsha ikonomi yo fhambanaho ya shango , na u mbuelo ya mbambadzelaseli i khou bvela phanḓa u ḓiimisa nga miṱale na thumbukwa dzo phurosesiwaho zwiṱuku .
Ṱhanziela iyi i tea u ḓadzwa , nga English , nga dokotela wa phukha o ṋewaho maanḓa nga Vhulanguli ha Phukha ha shango ḽi ṱun ḓaho , nahone yo gandiswa kha bambiri ḽa tshiofisi ḽine la vha na luswayo , nahone hu saathu u fhela maḓuvha a fumi phanḓa ha u endedzwa ha zwibveledzwa .
Fomethe i tea u katela dzina ḽa dzangano kana tshiimiswa , vhuraḓo , zwoṱhe zwi no kwamana na nyimele ya thendalano , ḓuvha ḽa u rwelwa ṱari , tsaino , nz .
ha ha 4 kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF . )
Muunḓiwa : Muthu a wanaho mbuelo kha GEMS .
Nga nnḓa ha tshaeo dza zwa tshimonaho na zwa tshivhumbeo zwi wanalaho kha ikonomi , ikonomi ya muvhuso na mbekanyamaitele dza matshilisano dzi nga khakhisa tshivhumbeo tsha tshiṱuṱuwedzi u itela uri vhathu na mabindu vha dzhenise tshelede kha vhugudisi . 
Ndi fanela u ita mini ?
Tshipiḓa tsha u fhedzisela nahone tsha ndeme tsha phurogireme ya u vhala ho linganelaho ( balanced reading programme ) ndi u vhalela nṱha ( nga tshifhinga tsha zwiṱori ) zwi tshi itwa nga mugudisi .
Muhanga muswa uyu u ṱoḓa u shandukisa maitele maṅwe a tshikale a u funza . 
Ri fanela u vhala na u amba nga ha kupfesesele kwo humbulwaho zwavhuḓi khavho , u bva kha masia a mihumbulo oṱhe . 
Musi khomphyutha dzi tshi khou vha na maanḓa mahulwane , mbalo dzi dzhena tshoṱhe kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa saintsi na thekhinoḽodzhi . 
Ndivhanele ya mpfu dza zwikole / vhaimana
Dziṅwe odithi dza tshifhinganyingwa na u fhambana hu songo ḓoweleaho dzi khou ṱoḓisiswa . 
Nyimele dzi tevhelaho dzo vhonala kha vhunzhi ha zwiimiswa zwe zwa dalelwa : 
Mbuno dzi sedzwaho
Zwenezwo khothe i tea u sedza yone iṋe kha u topola izwi zwithu . 
( a ) vhaimeleli vha re kha Buthano ḽa Lushaka vha tshivhalo tshi siho fhasi ha vhaṱanu ; na
U rangela u vhala ( u ḓivhadza tshibveledzwa )
ningo yo valeaho kana i no bva maduda
Maga na milayo iyi ya tshumiso ndi tshipiḓa tsha vhushaka ho fhelelaho ha phurofeshinala kana vhuṅwe vhushaka vhukati ha GCIS na mushumisi wa webusaithi iyi . 
I ṱalusa uri a hu na rikhodo ya nnyi na nnyi , nga fhasi ha ndango ya tshiimiswa tsha muvhuso , ya nga pfukiselwa kha tshiko tsha akhaivi , u tshinyadzwa , u phumulwa kana u bviswa nga iṅwe nḓila hu songo rangwa ha wanala thendelo yo tou ṅwalwaho nga Muakhaivi wa Lushaka . 
muiti wa khumbelo a tevhedzela ṱhoḓea dzoṱhe dza maitele oṱhe a Mulayo a elanaho na khumbelo ya u swikelela yeneyo rekhodo .
Ndo no guda
Sisiṱeme ya Ndangulo ya Mafhungo a Vhubindudzi i ḓo ya phanḓa na u khwiniswa mbekanyamushumo ya kuitele kwa u ita khumbelo na u engedza u shumiswa ha sisiṱeme ya u shumisa ndangulo ya rekhodo dza eḽekiṱhironiki . 
U na vhuḓifhinduleli ha ṱhoḓea dza vhuphara ha vhurathisi , dziswitshi , u vha hone ha LAN , tsireledzo ya LAN , dzimbalombalo dza LAN na vhufhaṱi ha LAN . 
U ṱhonifha vhagudi ngae nga u vha thetshelesa
Nyito dza foniki luraru nga vhege minethe ya 15
Vhurumelwa ha rathi ha tshoṱhe
MVELELO DZA NDIVHO DZO SEDZAHO KHA U KHWINISA TSHIKATI TSHA KUSHUMELE
Zwi fana na u sa vha zwavhuḓi ha khanḓiso iṅwe na iṅwe , u fana na Sunday Independent kha heḽi shango , u shumisa sisiṱeme dza ndeme ya mashango a nnḓa na u dzi ṱana u nga ndi dza fhano Afrika Tshipembe . 
Ndivho ya u leludza uhu ndi u konisa mabindu maṱuku na a vhukati uri vha tevhedze nga nḓila i leluwaho ṱhoḓea dza khoudu idzi . 
Musi ni waṋu u tshi ita nyonyoloso , muvhili vhulunga mapfura a tshikalo tsho linganelaho .
Ngoho zwi nga si iledzwe , arali hu na lutendo lwa uri zwi nga si konadzee uri muṅwe muthu a vhaisale nga u amba izwo .
Kha vha ṱalutshedze vha dovhe vha shumise mafhungo a tshimbilelanaho na mutsiko , vilili na vhulanguli ha tshanduko . 
Zwi dzhia tshifhinga tshi swikaho miṅwedzi miṋa
Phanḓa ha musi vha tshi ita khumbelo ya u reila vha fanela u vha vha na ḽaisentse ya vhagudi .
Komitiṱhukhu ha Vhushaka , Muhasho wo ita mvetamveto ya tshiṱirathedzhi tsha khunguwedzo na uri wo kona u langa u vhewa ha khunguwedzo dzothe kha rwelwa ṱari nnḓa , u ganḓiswa na khasho ya eḽekiṱhironiki . 
U guma kha R11 865 nga muta nga ṅwaha
U angaredza zwifanyiso
Ndivho kha thyiori ya ndeme i kha madzangalelo a nyito ashu , nga maṅwe maipfi , nyimele ya muhumbulo yashu wa mutheo . 
11.4 Khabinethe yo livhisa ndiliso kha muvhuso na vhathu vha Republic of Tanzania kha khombo ya tshiṱuhu ya bisi yo siaho ho lovha vhathu vha 36 , vhane khavho vha 33 ha vha vhana .
( b ) u vhekanya zwiimiswa zwi fanaho ;
Kiḽoso iyi i ṋekedza zwa pfukiselo ya nyavhelo kana tshipiḓa tsha hone u ya kha khoro ya tshiṱiriki arali masipala u sa koni u langa nyavhelo zwavhuḓi . 
Muthu ufhio na ufhio a shumisaho lufhera lwa u vhulungela kana a tendela lufhera lwau vhulungela lu tshi shumiswa na hone a sa tevhedze mbetshelwa dza khethekanyo iyi u na mulandu wa vhukhakhi . 
U khakhulula mupeleṱo hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi
Hu si na musudzuluwo wa muvhili : u rembuluwa , u wa , u ginḓa , u raha e eṱhe na musi e na khonani
Khabinethe yo themendela u tholwa ha vhathu vha tevhelaho kha u sedzulusa ndalukanyo na dziṅwe tsedzuluso dzi ṱutshelanaho na dziṅwe thendelo dzi tshimbilelanaho :
Tshitatamende , itshi tshi re afha tshine vha ri vho tshi ṱalutshedza . 
Khasino ntswa yo vula hu si kale nga murahu ha u fhedzisa ngudo iyi nahone zwenezwo u shumiswa ha khasino hu nga shanduka tshifhingani tshi ḓaho . 
Khumbelo dzine dza sa elane na ṱhoḓea dzo bulwaho afho nṱha a dzi nga dzhielwi nṱha . 
Arali vha-
Mbekanyamaitele ya thengo ya muvhuso , muhanga wa zwa ndaulo na mulayo u dovha wa katela Muhanga wa Mbekanyamaitele ya Thengo i Takalelwaho na Mulayo wa u Manḓafhadza Vharema kha zwa Ikonomi ho Ṱanḓavhuwaho . 
U kona u dzhia tsheo nga fhasi ha mutsiko na u kona u wana thasululo . 
Zwa ndeme nga maanḓa , EPA i ṱuṱuwedza mveledziso ya mbambadzo ya dzingu Afrika zwenezwo ya shela mulenzhe kha u ṱanganya dzingu .
NEA i katela matshudeni vha tshifhinga tshoṱhe , vhasadzi vho malwaho vha dzulaho hayani , vhaholefhali vha sa koni u shuma , vhathu vho litshaho mushumo na vhaṱoḓi vha mushumo vha si na mafulufulu . 
shumisa tshanḓa tshamonde / tshauḽa , nz .
Vhushai vhu nga fhungudzwa nga u fhaṱa na u bveledza vhukoni mushumoni zwo angalalaho u itela u engedza u thomiwa ha mishumo nga kha u engedza u bveledzwa ha mushumo na nyaluwo ya ikonomi . 
Fhedzi tshithu tsha ndeme ndi u vha fha dzilafho na u vhona uri mishumo yoṱhe i nga fhasi ha tsireledzo ; 
Afurika Tshipembe a ḽi nga ḓo vhuya ḽa pambuwa kha u isa phanḓa na bono ḽa Pan African sa zwo sumbedzwaho kha adzhenda ya AU ya 2063 , ye ya vha itshi khou tshimbidzwa nga vho makhulukuku washu Vho Kwame Nkrumah , Vho Nnamdi Azikiwe , Vho Mwalimu Julius Nyerere na Vho Nelson Mandela .
Vhuṱanzi uvhu vhu ḓo vha hone musi zwo fanela .
Sa tsumbo , arali ḽihoro ḽa wana hafu ya vouthu , ḽi ḓo vha na hafu ya madzulo kha Buthano ḽa Lushaka .
fhethu ha u gudela hu tea u vha hu ṱanganedzeaho kha muvhili na muhumbulo wa mugudi .
62. Vhurumiwa ha tshoṱhe
Masipala a u dzhieli nṱha mihumbulo ya tshitshavha .
Tsiko ya mimakete ya ḓoroboni i konisa vhoramabindu maṱuku u swikela vhupo vhu shumiseaho . 
Maiti oṱhe ane na ḓo a shumisa a vhe e kha tshifhinga tsho fhiraho . vha tshimbila u sea ni vuwa ri tamba tshi thoma no vuwa dzo ḽa vho tshimbila tsho thoma ro tamba
Thengo ya tshilengo tsha mushumisi wa tshiṱaraṱani i tea u dzhielwa nṱha , naho hu si na nyendedzi ire khagala u itela vhuḓiimiseli havho i dzula i hone . 
( 1 ) Mulayo wa Phalamennde u tea u thoma zwivhumbeo zwa u ta -
Mushumo wa Muvhuso ndi u ranga phanḓa na u ṱanganya shango kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi u itela thandululo ya ino khaedu .
Khabinethe i fulufhela uri mvelaphanḓa iyi i no khou itea i thusa uri vhathu vha Gauteng na maAfurika Tshipembe nga vhuphara vha lavhelese kha u vhuelwa hune ho no vha hone - na uri vha kha ḓi ḓo vhuelwa - kha tshiko tsha ikonomi ya Tshipembe na Tshipembe ha Afurika nga kha u khwiṋiswa hoṱhe kha bada khulwane .
Mugudisi u tea u lingedza u thetshelesa mugudi muṅwe na muṅwe luthihi kha vhege mbili .
Thandela & mishumo zwi dzhena afha
Zwi shandukiseyaho zwi na vhukoni ha u sedzela fhasi tsudzuluso dza lushaka kha muvhuso wapo na wa vundu . 
Tshifanyiso tshi tevhelaho tshi sumbedza u tikedzwa nga masheleni ho ṱanganelaho zwi thomaho kha mbekanyamushumo ya miṅwaha miraru . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vha vhambadzelannḓa vha shango uri vha dzhiele nṱha PTA vhunga zwibveledza zwapo zwi tshi vho kona u dzhenelela kha vhufarisani ha MERCOSUR nga phimo dza u shuma dzine wa ṱoḓa .
Ndi zwone , tshivhalo tsha u engedzea ha vhutshinyi , tsho waniwaho nga 2002 , tsho fhungudzea nga maanḓa .
Nga u ralo , muhanga wa mulayo nga ngomu ha domeini ya ndangulo ya RD u nweledzwa u ya nga mihanga ya mulayo ya fhano hayani na ya dzitshaka . 
Masheleni o gaganywa o katelwa kha zwiṱaṱamennde zwa masheleni zwa ṅwaha uno wa muvhalelano fhedzi . 
Mbuelo dza tsireledzo ya kushumele dzi tea u badelwa murengi sa ndiliso ya u xelelwa ho vhangwaho nga u kundelwa ha muḓisedzi malugana na u fhedzisa mbofho dzi re fhasi ha konṱiraka . 
1.4 U avhela tshifhinga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
Hune zwa tea , khumbelo i tea u ḓa na tsheke kana mbadelenga poswo .
Zwiṱanganyi zwi sumbedzaho tshifhinga , tsumbo , nga murahu , musi
Ri khou ri , sa Komiti , ri songo zwi tendela hezwo . 
Khumbelo ya u ḓibvula u vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe
Kuitele kwavho kwa ndingo ku tea u ṱola u kundelwa u swikelela ndivho na u topola fhethu ha u dzhenelela hune ha nga engedza u bvelela . 
vhukwamani na u ṱola dzi IDP na tshumiso na tsedzuluso yadzo
Khuliso na ṱhonifho iyo zwi fanela u ḓitika zwihulwane nga vhuḓilangi na u fulufhedzea ha vhaofisiri vha khaṱhulo dza vhathu . 
U bvisela khagala kuvhonele kwa zwithu
Tshikafhadzo ya phosho
Ndi a ana uri khamphani yanga i na vhukoni na zwiko zwo teaho zwa u ita mushumo wa vhufhaṱi nga nḓila yo tsireledzeaho nga fhasi ha konṱiraka iyi hu tshi tevhedzwa Milayo ya Vhufhaṱi na Zwidodombedzwa zwa Mutakalo na Tsireledzo zwa Mutholi . 
Zwino nangani muṅwe muthu tshikoloni kana tshitshavhani tsha haṋu ane na vhona uri u na vhukoni ha zwa mitambo .
Mvelelo dzi ḓo thusa u vhiga mvelaphanḓa zwo livhana na u swikelela zwipikwa zwo tewaho kha " Action Plan 2014 Towards Schooling 2025. "
Khoudu 1 u swika kha 5 dzi nga rwaliwa kha zwibogisi zwo letshedzwaho .
Ndivho na tahigwada tsho livhiwaho khatsho
11 U ita miamapa
Heyi ndi . . . . . ngoma nguluvhe ngamula ngweṋa
Therisano nga ha mulayo wa dzitshaka wo fhedzisa nga ḽa uri ḽeyara ṱhanu dza mbetshelwa ya tshumelo dza matshilisano dzi fanela u vha hone u tendelana na pfanelo dzine vha khou ṱoḓa u ṋetshedza mvelelo khadzo . 
U dzhena ha muhashi uyu muswa kha mbambadzo ya theḽevishini a zwi timatimisi uri zwi ḓo ita uri hu ṋetshedzwe zwine wa funa khathihi na mbekanyamushumo dzo fhambanaho kha vhaṱaleli . 
( a ) onoyo Muthusa Minisiṱa u fanela u shumisa kana u shuma maimoni a Minisiṱa a kwameaho , maanḓa afhio na afhio na ndivhanelo dzo kovhelwaho onoyo Minisiṱa hu tshi tevhedzwa mulayo ufhio na ufhio kana nga iṅwe nḓila muṅwe u ṋewa nga u kovhelwa onoyo Muthusa Minisiṱa nga Minisiṱa hu tshi tevhedzwa ndaela dza Muphuresidennde , na
Mimasipala i ṱuṱuwedzwa u vhea nyombedzelo khulu kha nḓivhiso na mithelo ya malaṱwa sa nḓila dza u engedza u dzhenelela ha tshitshavha kha , na vhuḓifhinduleli kha , ndaulo ya malaṱwa . 
Naho ho vha na mvelaphanḓa kha u khwinisa vhutshilo ha vhafumakadzi ; khethululo , muhumbulo wa uri vhanna ndi vhone vhane vha tea u langa kana u vhusa na tswikelelo i si yavhuḓi ya pfunzo zwi kha ḓi bvela phanḓa .
Thikho ya bindu ḽa vhurumelazwivhambadzwa nnḓa ndi u anḓadza na u rengisa mitshelo ya vhabveledzi vha mutheo nga mutengo wa khwinesa une vha tea u kona u u rera . 
Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha u thomiwa ha luṱa lwa u thoma lwa u sudzulusa mishumo ya vhulanguli na vhashumi zwi elanaho na Khothe Khulwane u bva kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa uya kha Ofisi ya Muhulwane wa Vhulamukanyi .
( b ) u thoma na u lugisela milayo , nga nnḓani ha Milayotibe ya tshelede .
Vhaḓivhi kana vhomakone vho nothaho
Naho zwo ralo , nyimele i khou fhulufhedzisa vhukuma kha sia ḽa mishumo .
Muṱangano wa Brazzaville kha zwa thekhinoḽodzhi ya tshikhalani u khwaṱhisedza ṱhoḓea dza mbekanyamaitele dzo teaho na zwiṱirathedzhi u itela u bveledza maraga wa dzingu kha zwibveledzwa zwa tshikhala kha ḽa Afrika . 
Iṅwe khaedu ine yunivesithi ya vhonala yo lingedza u i tandulula ho vha u vhigela murahu kha asainimenthe . 
Mbekanyamushumo dza u gudisa vhugudisi hu si khoso dzine muthu a ṱoḓa u vha makone khadzo , fhedzi kha mashango e a vha a kha izwi lwa tshifhinga tshilapfu .
3 . Maambiwa a muṱangano wo fhiraho
Mavunḓu a sumbe o shuma zwavhuḓi nga u tou angaredza o swikelela 90% ya u fhelisa .
Kuitele kwa CBP
Kha zwiimiswa zwa mbamba , vharengi a vha dinesi , vharengi vha vhaaluwa vha anzela u imba , u thoma u funza kana u sumbedza nḓivho yavho ya nyambo dza English na Afrikaans . 
Maria ha iti tshuṅwahaya nga madekwana .
Hezwi zwi amba uri vhudavhidzani ndi ha ndeme kha u tshimbidza na u phaḓaladza mafhungo a muvhuso nga ha mvelaphanḓa yo itwaho kha nḓisedzo ya tshumelo . 
U ṱavhanyisa nḓisedzo ya tshumelo nga u wana na u dzudza mushumoni ha vhashumi vha re na vhukoni ha u ita mushumo . 
Vhuvhudzisi vhu bveledzaho ho vha ho ṱalulwa nga muya wa u pfesesana kha vhoṱhe na tshumisano i bvaho kha sialala ḽilapfu ḽa tshumisano yo dzhenelelaho ya mvelele na pfunzo ye masia oṱhe a ḓiphiṋa ngayo . 
Kha u ita vhḓifhinduleli hawo , muvhuso wapo u tea u tshimbidza na u dzudzanya pulane na zwiṱirathedzhi zwawo na izwo zwa vhuṅwe vhuimo ha muvhuso .
U ṋea ṱhanḓavhudzo ya . . .
Mufuda , tshivhalo na vhubvo ha malaṱwa ane a khou ya u wanwa kana u laṱwa , ndi zwi tevhelaho : 
Zwo no tou engedzedzwa u vha zwiṱunḓwa , zwikili na thekhinoḽodzhi . 
Ṱhalutshedzo
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u ḓo vheiwa ofisini tshifhinga tshi sa dovhololwi tsha miṅwaha ya sumbe .
9 Mutakalo na Thusothanzi
U dzhenelela kha u ita nyambedzano , u ṱalutshedza muhumbulo wawe
Hezwi zwo ḓivhadzwa nga Muambasada Vho Harold Doley , Jr , Muluvhisi wa Bannga ya Mveledziso ya Afrika .
( b ) milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i nga thoma khoro dza vharangaphanḓḓa vha sialala .
Ndo ya ofisini dzavho uri ndi wane masheleni anga he muṅwe mufumakadzi ane a pfi Julie a mmbudza uri vha kha ḓi vha vho lindela masheleni u bva huṅwe . 
Mutengo wa vhabveledzi
Mushumo wa mveledziso ya muvhuso wapo wo khwaṱhisedzwa u thoma kha Ndayotewa na maṅwalwa a mbekanyamaitele na mulayo zwo fhambanaho , zwo rerwa nga hazwo kha iyi ndima .
U maga , zwa u bveledza na mafhungo a fhaṱa o bveledzwaho nga kana musi ho imelwa mufhaṱi , zwo ḓisindeka nga mafhungo a u bveledza zwo ṋetshedzwaho u itela u pakwa zwi konisaho vha magi , vhabveledzi kana vhafhaṱi uri zwi thomiwe . 
U vhona nga iṱo ḽa muhumbulo
U sala murahu kha mbadelo dzi itelwaho phanḓa dzoṱhe dzo salelaho kha dzo bviswaho . 
Fomo dzi a wanalea nga fomathi ya PDF .
Hedzi dzi katela :
Muvhulawa ( tshipondwa ) o vha a khou pomokwa uri o lowa shaka ḽo lovhaho zwo itwa nga u loiwa .
Arali muthu o valelwaho a si na zwiambaro zwo teaho , u fanela u ṋetshedzwa zwiambaro zwo teaho zwo rengwa nga muvhuso u itela uri a kone u ḓivhonadza khothe . 
Hezwi zwi nga ita uri tshitshavha tshi pfe u nga CBP a i khou shuma .
Mulaedza
Ndi ngazwo ndi tshi tea u vha ndo humela murahu London nga Musumbuluwo kana Ḽavhuvhili arali ndo lenga sa afha ṱano ḽa fesheni ḽa London ḽi tshi khou thoma hu si kale . 
Olani tswayo dzo imelaho tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwithu zwi tevhelaho ni ṱalutshedze khonani yaṋu zwine luswayo lwa amba .
( b ) u yelana na Mulayotewa muswa na uyu Muengedzo
Muvhuso wapo u zwanḓani zwavho !
Zwenezwo , vho vhona vhurereli sa sia ḽithihi ḽa mekhenizimu ya ndango ya matshilisano u dzhiwaho nga kiḽasi i vhusaho u itela u kombetshedza mihumbulo yavho ya u langa dziṅwe kiḽasi dza tshitshavha . 
Ndivho khulwane ya NPC ndi u vhuedza tshitshavha , hu si u wana mbuelo .
Nḓisedzo ya tshumelo dza thikhedzo u khwaṱhisedza tshumelo ya mutakalo ya i re na vhukoni . 
Ḓuvha ḽa 25 Khubvumedzi ḽa Pan African Women
Vhashumi vho fhiraho mbalo vha ḓo dzhielwa nzhele u thoma , arali vha tshi swikela ṱhoḓea dza poswo . 
Ndi riṋe ri thomaho u kwamiwa , ngamaanḓa musi sisisṱeme yashu ya elekiṱhironiki i tshi ri kundelisa . 
( i ) arali o humbelwa u ita nga u ralo nga murangaphanḓḓa wa ḽihoro ḽine Minisiṱa a kwameaho a vha muraḓḓo ; kana
Zwipikwa izwi a zwi khou sumbedziswa kha tshivhumbeo tha ndivho , fhedzi sa thaidzo dzine khou phaḓalala nga maanḓa Afrika Tshipembe nga vhanga ḽa vhudakwa . 
Garaṱa i sumbedza zwine vha tea u ita musi vha tshi khou lindela thuso ya shishi .
A ḓirese ya mutheli i sa ḓivhei kha South African Revenue Service .
Arali kha khumbelo ya khethekanyo iyi vhukale ha ṅwana ho vheiwa mafhungoni , vhuḓifhinduleli hu ḓo vha kha Muvhuso uri u fhe vhuṱanzi nga ha vhukale ha ṅwana zwi sa timatimisiho . 
Ndi ngani ho vha na dzhena kha khonṱhiraka i songo swikelelaho kana u vhambedzwa na ndeme ine ra vha nayo u bva kha khonṱhiraka yo fhelaho ? 
i re nga fhasi vha i ḓadze , hu tshi katelwa na tshibveledzwa na zwidodombedzwa .
( 5 ) Vhuṱanzi ho wanalaho nga nḓila ine ya thithisa pfanelo iṅwe na iṅwe ya Mulayotibe wa Pfanelo a ho ngo fanela u shumiswa arali vhu tshi ḓo ita uri tsengo i vhe yo teaho kana zwi tshi nyefula mushumo wa ndaulo ya vhulamukanyi .
6 . Khethekanyo ya 96 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vha na khethekanyo dza nyengedzo dzi tevhelaho :
( d ) muthu muṅwe na muṅwe o sumbiwaho nga khothe ya Riphabuḽiki uri muhumbulo wawe a u shumi zwavhuḓḓi , kana
U vhala na vhagudi : minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha mararu ( minethe ya 45 )
Manweledzo a zwipikwa
Arali zwi zwa ndeme , vha bveledze ndivho ya muhasho ine ya sedzesa kha zwine zwa vha zwa ndeme kha u swikela mvelaphanḓa . 
Muphuresidennde vho ḓikumedzela u humela murahu Vuwani uri vha ṱangane na tshitshavha nga ḓuvha ḽine ḽi kha ḓi ḓo dzudzanywa nga Khosikhulu Vho Toni Mphephu Ramabulana na vhakwameaho vho teaho kha vhupo uvho .
U endedza vhathu vho tswiwaho vhathu zwi katela u rengisa vhathu sa ṱhundu nga nḓila dzo fhambanaho nahone kanzhi zwi na vhuṱumani na vhugevhenga ho dzudzanywaho , thengiso ya vhudzekani na vhupuli ha musalauno . 
1.4 Ndivho ya tsumbanḓila 8
Nga murahu ha u sedzwa hafhu ha pulane ya tshitshavha nga maanḓalanga apo
Vundu kana masipala une wa khou ita tshumelo ya zhendedzi u nga badelisa mbadelo ya phesenthe mbili kana tshelede yo tendelaniwaho , u itela u katela mbadelo dza u shuma uyo mushumo . 
Nḓisedzo ya tshumelo ya zwiimiswa zwa nnyi na nnyi kanzhi yo ḓisendeka nga maṅwe maitele a ndeme kana nḓisedzo ya thundu . 
dzina na zwidodombedzwa zwa muṋe wa tshikwekwete
Zwivhumbi zwa shango zwa zwigwada zwa tsenguluso zwo shandukiswa uri zwi kone u sumbedza mvusuluso ya tshifhinga ya maitele a u khethekanya . 
Tshiṅwe hafhu , hu nga vha hu na tshikhala tsha u sika ṱhumo ya maraga muhulwane vhukati ha vhorabulasi vha re huṅwe tshipembe ha Afrika na vhabveledzi vha mapfura a miroho ngei Gauteng , nga maanḓa arali khaphasithi ya u phurosesa ya isa phanda na u aluwa . 
u khwaṱhisedza uri mafhungo o teaho a phurosese ya u dzhenela a khou pfukiselwa nga nḓila yo teaho na u pfesesea kha zwitshavha zwi kwameaho , zwine zwa nga ṱoḓa u shumiswa ha nyambo dzapo
Senthara dza AET dzi nga thoma dza vha ṋetshedza ndingo dza u ṱanganedzwa u itela u ḓivha arali vha tshi wela kha vhuimo ha u thoma , ha vhuvhili kana ha vhuraru .
Dziṅwe nḓila dza u tandulula vhukhakhi dzi ḓo sedzuluswa hafhu . 
Nyendedzi i ṋea mutevhe wa nḓila dzine vhudavhidzani ha nga itea ngadzo , sa u :
Muofisiri wa zwa u unḓa na muṱodisisi vha ḓo sedza mbilo yavho na tshiimo tshavho .
ZWIGWADA ZWA VHA RE NA DZANGALELO
Zwino , ri tea hafhu u shumisa vhukoni uhu hu re kha lushaka u shumana na thaidzo dza mishumo , nyaluwo na vhushai nga nungo nahone nga u ṱavhanya . 
Muvhuso u bvela phanḓa na u dzhiela nṱha na u ṱuṱuwedza u dzhiiwa ha Ḓivhambalo na Fisikhaḽa Saintsi sa tshipiḓa tsha u bveledza vhutsila ha ndeme vhune ha ṱodea kha ikonomi yashu ine ya khou bvelela .
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u isa phanḓa na u ṱuṱuwedza na u tikedza vhurangeli u itela u alusa vhatsila vha Afrika Tshipembe kha tshiṱeidzhi tsha ḽifhasi . 
U ḓilugisela ha shango kha u lwa na Ebola zwi ṱoḓa vhukoni ho khwaṱhaho kha dzingu ḽa SADC na dzhango ḽoṱhe hune Afurika Tshipembe ḽi nga vhu ṋekedza .
6.7.4.6 Minisiṱa u tea , tshifhinga tshoṱhe , nga nḓivhadzo kha Gazette , a vhee gumofulu ḽa ndeme ya tshelede ya khanedzano dzine dza tea u sengiswa kha khothe dza sialala .
u ṋea thendelo - thendelo i re khagala ya muvhuso na / kana vhafaramikovhe kana nḓivho kana pfanelo dza vho zwi faraho .
Nga ḽa 6 Fulwi , WHO yo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei .
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri vhone na vhashumi vhavho :
Vha khou humbelwa uri vha netshedze vhupfiwa havho nga la 31 Phando 2003
Ho vha na vhukwamani vhuhulu na NEDLAC ha u tshimbidza Mulayotibe vhukati ha Ḽara 2015 na Shundunthule 2016 .
U shumisa thandela dza lushaka lwa zwiḽiwa hu tshi itelwa zwikolo na vhana vha zwiṱaraṱani . 
Vhudzivha ha thaidzo ndi malwelavanḓa . 
U engedza mavu ane a khou limiwa , 74.6 wa hekithara dzi ḓo vusuludzwa kha kotara ya u thoma ya ṅwaha wonoyu wa muvhalelano na ḽaisentse ṱhanu dza thendelo ya u shumisa maḓi dzo ṋetshedziwa kha avho vhe vha vha vho sielwa nnḓa , zwi swikaho kha 3.79 miḽioni na voḽumu ya m3 ya maḓi ane a ḓo shumiswa kha tsheledzo .
Hu na ṱhoḓea ya thandululo dzo ṱanganelaho kha u tandulula thaidzo dza bayomasi ya zwimela , bayodaivesithi , mukumbululo , u fhungudza mveledzo ya zwifuwo na pfukiselo ya malwadze kha zwimela zwinzhi zwi sa ḓivheiho . 
Ndi tshi tshimbila ndi tou dedengela .
Ho vha hu si na tshi pfadzaho kana mutheo u pfadzaho une khothe yo vha i tshi nga tea u hana vhuṱanzi havho tsendeko i kha muvhigo ' u sa kungi ' nahone ngauri wo vhumbwa nga mavharivhari . 
Dzi katelaho zwoṱhe
Tshaka dza vhushelamulenzhe dzi fhambana zwihulwane - a hu na modele muthihi wo teaho kha tshaka dzoṱhe . 
U vhala tshibveledzwa tsha u kwengweledza tshi bvaho kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
( 1 ) Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ita ndayo dzi no bula -
-- Mafhungo
Dzina ḽa muṋe wa akhaunthu :
U ta mitengo ho dovha ha ḓisa mbambe nga nṱhani ha nzulele ya ikonomi . 
U khwinisa zwa pfunzo
Maanḓalanga apo o vha a tshi khou ṱoḓa u pfukiselwa ha maanḓa mahulwane na vhuḓivhusi hapo vhuhulwane . 
Mulangavunḓḓu , nga mulevho , a nga fhirisela kha Muraḓḓo wa Khorotshitumbe -
U langa ndango dza nga ngomu na mivhigo ya u tevhedza . 
Nga u angaredza , muvhuso wo ṋetshedza masheleni a linganaho R32 biḽioni a bvaho kha mitheo ya muvhuso uri a thuse kha pfunzo ya nṱha .
Ri ḓo isa phanḓa na u alusa sekithara yashu ya vhureakhovhe , ine yo ḓisa 6 biḽioni ya dzirannda kha ikonomi ya ṋetshedza mishumo ya 27 000 .
Ndivho ya mbekanyamushumo ndi u khwaṱhisa khaphasithi dza ndangulo ya zwa masheleni kha ḽevele dza masipala , mavundu na lushaka kha thikhedzo ya mathomo a shumisa Mulayo wa Ndangulo ya zwa Masheleni a Tshitshavha na Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a a Masipala . 
Mulayotewa u dovha wa sika tshikhala tsha maanḓa maṅwe ane a nga ṋetshedzwa nga mulayo . 
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
DziSDG dzi ṱalutshedza adzhenda ya mveledziso kha maimo apo uri dzi vha nga ha u ita zwikhala zwa mimasipala uri zwi katelese matshilisano , dzi bveledze lwa ikonomi , u vhuedza muponi na u konḓelela tshanduko ya kilima na dziṅwe khombo .
Ref : 11FF1 na dzina ḽa khamphani .
U bveledza mvelele ya u thivhela vhukati ha vhashumi na vho tholiwaho ; 
Nzivhanyedziso i ḓo ṋetshedzwa nga khethekanyo iyi kha mushumo muṅwe na muṅwe une wo tea u vha na ndivhanyedziso nahone wo itwa nga kana fhasi ha sia kana ndangulo ya shango kana ḽiṅwe ḽa madzangano a ḽifhasi sa zwe zwa randelwa . 
1.2.1 Thangelamulayotibe na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000
Fureme , lentsi , khonthalithi lentsi ( dzo khwaṱhaho na dza tshifihnganyana )
150. Ṱhalutshedzo ya Phambano
Tshiṋamana tshi thoma u ḓowela zwikhala zwilapfu , ngamaanḓa musi hu vhusiku . 
Ri khou tenda uri maitele ha fani ḽifhasi ḽoṱhe ; fhedziha , zwi ḓo vha u shaya vhuṱali uri Afrika Tshipembe sa maraga une wa khou bvela phanḓa , u ṱanganedze maitele ane a tou vhonala o bva tshoṱhe kha maitele o ḓoweleaho ḽifhasini . 
Vhadzulapo vha tea u shuma na SAPS khathihi na maṅwe mazhendedzi a zwa mulayo kha u tupulela vhugevhenga nnḓa zwitshavhani zwashu .
Musi vhunzhi ya dzithandela idzi dzi tshi balelwa u bvelela vhalambedzi vho ṱoḓisisa vha wana uri masheleni o kolodiwaho ha ngo shumiswa kha zwa vhulimi , kana arali o shumiswa khazwo , o shumiswa kha zwithu zwi si zwone .
arali mubebi-
Nga thandela i fanaho na yeneyi kuitele kwa ndaulo ya khwaḽithi ya data i khou wanala zwino . 
muvhigo
Ri ḓo shumana na u itwa ha idzi mbekanyamushumo nga u ṱavhanya u itela khwinifhadzo ya vhutshilo ha vhashumi .
Muhasho u khou ita zwa khwine kha u swikelela heyi nḓila . 
Tshenzhelo yo no ri sumbedza uri ndi mafhungo mahulwane uri vhatshimbidzi vha nangwe nga vhusedzi hu tshi shumiswa zwikalo zwo tendiwaho , na uri vho teaho vha tea u dzhena kha inthaviwu .
Vhukoni ha u shuma , vhune ha katela vhukoni ha u ṋea konṱiraka na u dzudzanya , na u khwaṱhisedza u fusha vhuḓifhinduleli ha muṅwe muthu ( nga vhuḓalo kana u langulwa )  . 
A ri tea u vha ṱalutshedza nga u tambula hashu sa afha na vheiwe no tambula ngei Soweto , ni si na zwiḽiwa , ni si na maḓi . 
Nyimele dza tshitandadi tsha Thandela ya u wana tshumelo na thundu dzi ita ndivhanele dzo fhambanaho kha data ya thandela u itela zwidodombedzwa zwine zwa shuma nga nḓila yo tiwaho kha thandela iyi . 
Muzika ndi iṅwe ya nḓowetshumo khulwane ya mvelele yo topolwaho kha Muvhigo wa Tshiṱirathedzhi tsha Nyaluwo ya Nḓowetshumo ya Mvelele , na Muvhuso wo ḓiimisela u shumisa vhukoni hawo . 
Zwa zwino poswo dzi kovhekanywa vhukati ha zwikolo zwa phuraimari u tendela vhagudiswa vhanzhi nga hune zwa konadzea uri vha vhuelwe u bva kha zwivhuya izwi zwo khetheaho . 
Ni kone u ita nḓowenḓowe ya u raha bola ya milenzhe ni vhone uri ni nga i raha ya swika ngafhi .
U thetshelesa a kona u tevhedzela a tshi dovholola mubvumo wa mutevhetsindo ( sa , u vhanda zwanḓa lunzhi a kona u tevhedzela )
Thandela ya Kouga ya R2 biḽioni ye ya thomiwa i ḓo ṋetshedza fulufulu ḽo bikululwaho ḽine ḽa nga kona u ṋetshedza muḓagasi kha miḓi i swikaho 50 000 , zwi tshi khou ḓadzisa nḓisedzo ya fulufulu ḽi ḓiswaho kha giridi ḽa masana a ḓuvha na ḽa muya .
Mishumo miṋa yo ḓo bulwa hune yo tou itelwa fhedzi mukhethekanyo . 
U ṋetshedza sethe dza zwipiḓa zwo fhambanaho dza dzithemendelo dzine dza nga ṱanganedzwa kana u dzhielwa nṱha na u shumiswa nga Muvhuso u itela u bveledza sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yo teaho i re na vhukoni nahone ine ya shumisea zwavhuḓi ;
IMC i ḓo bvela phanḓa u ambedzana na vhakwameaho na zwitshavha u vhona uri vhupo uhu hoṱhe ho dzika nahone vhu vhuelela maimoni o teaho .
Zwi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u shumana na khumbelo yavho .
Ri livhuwa tshitshavha tsha mabindu na maAfurika Tshipembe vhoṱhe vho dzhenelelaho kha fulo ḽa u tsireledza tshugulu .
Kubugwana kuswa kwa ndaulo ya mashumele ku a konḓa . 
R20 biḽioni yo bindudza nga itshi tshifhinga Afrika ḽoṱhe , i tshi khou thusa u khwaṱhisa nyaluwo ya Afrika na mveledziso nahone i khou shela mulenzhe kha u sikela Afrika Tshipembe zwikhala zwa ikonomi .
Nga murahu ha makumedzwa , nga masiari ri ḓo fhandekana , vha khou humbelwa uri vha songo ṱuwa , ngauri sesheni dza nga masiari ndi dza vhuṱhogwa vhukuma . 
Iyi ndi puḽane ya shango ḽoṱhe , nahone zwipiḓa zwoṱhe zwa tshitshavha zwi tea u vha na vhuḓifhinduleli ha u i bveledza .
Ngauralo hezwi zwi ṱoḓa uri zwikolo zwi vhe na muṅwe muhumbulo nga ha uri vha shumisa hani tshifhinga ! 
Ṱhanziela ya Thendelo ya Muthelo ya vhukuma i tea u rumelwa na bidi hu sa athu swika ḓuvha na tshifhinga zwa u vala bidi . 
Ndivho ya maga aya ndi u khwaṱhisedza na u tikedza ndangulo ya zwiko zwa vhathu nga ngomu kha Muhasho u itela u khwiṋisa kushumele . 
U langa nyavhelo ya mugaganyagwama kha Vhulangi vhuṱuku . 
Kha ḽifhasi ḽine ḽa vha na vhubvelele na mbonalo ya nḓowetshumo yo ḓalaho muṱaṱisano , hu na ṱhoḓea yau dzhia nḓila ya u rangela phanḓa nga maanḓa kha u ṱalusa magake maragani na u shumisa zwikhala zwa vhubindudzi nga luvhilo lwo teaho . 
Hu na mbumbo ya zwa masheleni ya tshikolodo khathihi na khwalo i so ngo tou ḓiimisaho . 
Hu na vhuṱudzeṱudze ho vhalaho kha ndunzhendunzhe ya vhuḓifhinduleli , malugana na mvelele nga u angaredza ya u pomokana .
Ndi tama u livhuwa vhoṱhe vho shumisaho tshifhinga tshavho na u shela mulenzhe kha ndugiselo dza SoNA 2015 .
( g ) Hu tea u kombetshedziwa uri hu vhe na u sa dzumbama nga u ṋea vhathu tshifhinga tshoṱhe mafhungo ane a vha a vhukuma
Ikonomi ya shango yo ṱumiwa kha yoṱhe ya ḽifhasi nga mbambadzo na vhuṱumani ha masheleni . 
kana mufumakadzi wa kale ( musi ho vha na
Nzudzanyo hafhu na u khwaṱhisedza maongelo aya , nga maanḓa kha zwiṱiriki zwa vhupo ha mahayani , dzo bvela phanḓa zwo sedza kha mbetshelwa ya tshumelo nyangaredzi dzo khetheaho na u bvela phanḓa na u swikelela vhathuni na thikhedzo ya maongelo a tshiṱiriki . 
MANWELEDZO A PHUROGIREMU DZA ZWIKILI DZA KOMITI DZA WADI
Naho zwo ralo , hune zwa konadzea , hu tea u dalelwa fhethu ha tshumelo hu fhiraho huthihi nga ḓuvha . 
Themendelo dzi sedza kha u khwinisa u thomiwa ha u fhungudza mashumele a si avhuḓi a u dzhia tsheo , u thomiwa ( u badelwa ha muholo ) na u ṋetshedza vhupfumbudzi , khathihi na pfananyo .
Zwileludzi izwi musi zwo angana ndi zwa u sumbedza vhukuma uri ro ḓiimisela u thusa mveledziso ya dzhango iḽi . 
Hu na zwine vha khou vhala zwone nga tshifhinga itshi ? 
I na khethekanyo dza 15 kana ndangulo khulwane : 2.1.1 Zwibveledzwa na Puḽatifomo 2.1.2 Mbambadzo na Phaḓaladzo 2.1.3 Mbekanyamaitele na Ṱhoḓuluso 2.1.4 Zwa gwama , Ndunzhendunzhe ya Vhulangi ha Nḓisedzo na Tshumelo dza Thuso 2.1.5 Ndangulo ya zwa Vhashumi 2.1.6 Ndangulo ya Mafhungo na Thekhinoḽodzhi 2.1.7 Ndangulo ya Thundu na Zwiimiswa 2.1.8 Kupulanele kwa Tshiṱirathedzhi na Ofisi ya Ndangulo ya Mbekanyamushumo 2.1.9 Vhugudisi na Mveledziso 2.1.10 Ndavheleso ya Tshigwada : Sekithara ya Ikonomi na u Thola ; Mveledzo ya
U ḓidzhenisa hu fanela u bva mihashoni ya zwa Vhulimi u vhona zwauri hu na kushumisele kwo teaho kwa mavu . 
1 . Thendelo ya vhabebi .
U sikima , u sikena , u vhona nga iṱo ḽa muhumbulo
U shumisa nyolo kana mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza uri ipfi ḽi amba mini , nz .
Ho farwa muṱangano wa vhoramafhungo nga Murahu ha dzulo ḽa khabinethe , ha bviswa zwitatamennde . 
luambo lwa u engedza ---- luambo lu gudiwaho lu tshi engedza lwa hayani
( ii ) u shuma muṅwe mushumo une wa nga ita uri mukhantseḽara onoyo a pandelwe ofisini sa mukhantseḽara kha Khoro ,
kha vha sedze tshibogisi tsha Muṱun ḓi , fhasi ha u ḓi ṅwalisa .
Davhi ḽa Tshumelo ya Thikhedzo ḽo hweswa mushumo kha zwa vhushai na u shaea ha tsireledzo kha zwiḽiwa nga u engedza mushumo wa u vhona uri ndango dza ngomu dzo khwiniswa kha u shumiswa ha ndangulo ya zwiko zwa mupo khathihi na muhasho . 
Hezwi zwi katela thendelano yo sainiwaho nga miraḓo , maitele a ku swikelelwe kwa khumbelo , khumbelo na zwidodombedzwa kwao . 
U dzhia mushumo wau
Vho ita mushumo wavhuḓi kha u wanulusa vhuṱanzi vho imela khomishini . 
Izwo zwi ḓo vha zwi tshi khou engedza kha u ḓivhofha ho ṱanganelanaho ha mashango ane a vha miraḓo ya BRICS u itela u swikela tshipikwa tsho khwaṱhaho , nyaluwo ya tshoṱhe nahone yo dzikaho .
Zwo ṋaṋesaho ndi zwauri mutevhe wa vhavhuelwa hune miraḓo ya tshitshavha vha ṋewa dzinnḓu , huṅwe vha tshi nga vha vho dzi wana nga kha vhushaka havho na mukhantselara ngeno hu uri a vha dzuli khadzo , zwo ralo vha fhedza vha tshi khou dzi hirisa . 
Muvhuso wa dzhia tsheo ya u sedzana na zwa zwine zwa tea u sedzeswa sa idzwo ri tshi khou khunyeledza tshifhinga tsha uno muvhuso .
U thetshelesa zwiṱori zwipfufhi hu na u ḓiphina na u ḓidzhenisa kha khorasi nga tshifhinga tsho teaho .
TSHIMEBI TSHIHULWANE TSHA MAHORO MAHANEDZI : Ndi kha Mulayo wa 14(s) , Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu .
Nḓisedzo ya mafhungo - o teaho kana a songo teaho - i fhedza tshifhinga na tshelede , na uri u ḓadzwa ha mafhungo zwi nga vhanga mutsiko na u fhungudza u shuma zwavhuḓi . 
U vuliwa ha tshiofisi ha nnḓu zwi ḓo dovha zwa pembelela miṅwaha ya 20 tshe ya vhumbiwa .
Bulani uri izwo zwithu zwi tea u itiwa u rangela Ḓuvha ḽa Zwipotso .
Thimu i ḓo langa masia a fanaho na : 
u pulana hu fanela u ṱuṱuwedza vhuḓifhinduli vhukati ha tshitshavha na vhaofisiri
Zwo ralo , u monithara u tevhedzwa ha milayo iyi na ndayo zwo vha zwi saathu u lingana . 
Vhupo ha dziḓoroboni ho tsitsikanaho vhuendi na mihasaladzo wa nṱha wa haiḓirokhaboni na naiṱirodzhenioksaidi zwi livhisa kha u vhumbwa ha ozounu na buluvhutsi ḽa fothokhomekhiḽa . 
Ofisi dzoṱhe dza DPME dzi tea u ṋetshedza nḓila dza u swikelela Rekhodo dzine dza dzula dzi hone .
Kha vha ise fomo ya khumbelo na khophi dza 16 dzo sethifaiwaho kha ICASA na mbadelo ya khumbelo .
Nga 2007 phimo ya u kavhiwa nga HIV / AIDS yo fhungudzea kha vhaswa na vhomme vhaswa nga 20% kha Wadi 10 , 75% ya tsiwana dza HIV / AIDS dzo takalaho , u dzhena tshikolo tshifhinga tshoṱhe vhaaluwa vha khou tikedzwa kha u ṱhogomela zwisiwana .
Tsha vhuṱhogwa vhukuma ndi hezwi , hu na ṱhalutshedzo henefho , zwo ṋetshedzwa ka mutevhe u re afho fhasi . 
Vhadzudzanyi vho khwaṱhisedza zwa uri vhurumelwa vhu fhiraho 1000 ho dzhenela mushumo uyo , tshivhalo tshine a tsho ngo ḓowelela musi hu tshi vhambedzwa na WEF dzo fhiraho dza nga ha Afrika .
Kale , sisiṱeme dza u kuvhanganya malaṱwa dzo vha dzi tshi tou kombetshedzwa kha zwitshavha hu songo vha na vhukwamani . 
9.2 . Afrika Tshipembe ḽi tikedza tshiṱatamennde nga Muṅwaleli Guṱe wa UN , Vho António Guterres , vhe vha khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha Muvhuso wa Myanmar kha u ṋetshedza tsireledzo kha zwitshavha zwoṱhe zwi kwameaho , na u humbela uri mazhendedzi a a zwa vhuthu a ṋewe thendelo ya tswikelelo kha zwitshavha zwi ṱoḓaho thikhedzo na tsireledzo .
Murunzi wa radio ya makoleni wa"tshedza tsha u thoma " tsha MeerKAT we wa bveledzwa nga dzianthenae dza 16 fhedzi u sumbedza dzigaḽaxisi dza 13003 kha ḽifhasi ḽine ḽa vha kule zwine zwi vha zwi tshi khou sumba uri ndi yone theḽesikoupu ya radio ya nṱhesa kha Tshipembe Hemisifie na uri i ḓo vha yone theḽesikoupu ya vhuḓisa ya mufuda hoyu musi yo no fhela .
U thomiwa na u khwiṋiswa ha zwishumiswa zwa vhuendedzi ha tshaka nnzhi . 
Muvhuso u na zwipikwa zwo fhambanaho u fhirisa sekhithara ya phuraivethe , ngauralo , u nga si rangwe phanḓa nga sekhithara ya phuraivethe . 
a na miṅwaha ire fhasi ha 18
Mafhungo nga ha mbuelo i theliswaho nga tshigwada tsha mbuelo , sekhithara na lushaka lwa tshiimiswa tsha bindu zwo ṋetshedzwa . 
Ndi nga si tikedze ḽikumedzwa ili , na hone ndi ngoho uri ANC a i nga ḓo tikedza ḽikumedzwa ili . 
º Maḓi a mvula na one a nga vhulungwa mathanngeni , u itela u a shumisa u sheledza ngadeni .
Tshikimu tsha tshampungane dza dzingu ḽa Sedibeng tsho kumedza u ḓo engedza khaphasithi ya ndondolo nnzhi kha sisiṱeme , u fhungudza mashumele a zwino na khaedu dza ndondolo na u vhumbekanya dzithekhinoḽodzhi dza ndondolo ntswa . 
2 . U ṱola vhaṋetshedzi vha tshumelo nga u nga u sedza mvelaphanḓa na maimo a thandela na zwine a bveledza .
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane .
No vha ni tshi ḓo ita mini ? )
Khophi dza Mulayotibe dzi nga wanala kha Shanaaz Isaacs kha luṱingo : 021-403 3763 , luṱingothendeleki 083 709 8536 kana kha webusaithi ya Phalamennde ya www.parliament.gov.za.
Pulane ya u Shumisa Mugaganyagwama na Nḓisedzo ya Tshumelo yo ḓivhadzwaho nga mulayosiṅwa wa lushaka u itela khonṱhiraka . 
U leluwa ha thengiselano , u wana na u pfukisa zwihali ; 
Nahone saizwi ṋamusi , ro dzhia tsheo ya uri muthusa phuresidennde u ḓo ranga phanḓa bembela zwe nda zwi ita musi ndi muthusa phuresidennde . 
U ṋekedza
Ro vha ri tshi nga vha ro tama u tinya zwo raloho fhedzi musi ri si khou ṱoḓou tinya vhuḓifhinduleli hashu , a ro ngo tou ḓinangela nndwa iyi , ro tou levhelwa . 
Ezwi zwi anganyelwa henefha kha phesenthe dza fumalo dza ole na gese zwine zwa khou rengiwa u bva mashangoḓavha zwa zwino . 
U renda tshirendo kana
Muvhuso u vhea zwilinganyo zwa mikhwa ya tshitshavha nga u angaredza .
Thandela tharu dzo bveledzwa fhasi ha Maano a Tsiko ya Masheleni a Matshilisano nga tshifhinga tsha u vhiga ho sedzeswa kha vhaswa . 
Ṱhoḓea ya u ḓidzhenisa uho yo khwaṱhiswa nga vhungoho ha zwa matshilele na ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
arali o kwamea nga khombo ine ya nga kwama mutakalo wawe kana zwo vhanga u huvhala , kha vha vhige khombo kana zwo bvelelaho kha mutholi , na kha muthu o hweswaho maanḓa kana muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo nga u ṱavhanya , hu hu si nga murahu ha musi vho no tshaisa .
Hu na thaidzo khulwane ya vhuendi ha vhukati ha dziḓorobo kha u itela u swikelela pfunzo na tshumelo ya dzilafho kha fhethu ha u mona Prince Albert na kha zwiḓorobo zwiṱuku . 
1.2 Demokirasi , vhuvhusi na vhudzheneleli
Nag kha kuhumbulele uku , maanḓa avho ndi one a re tshivhindi tsha vhurangaphanḓa ha zwa polotiki . 
Muvhuso wo rangwaho phanḓa nga ANC u ḓo isa phanḓa na u sumbanḓila shango ḽashu na vhathu vhashu kha nyaluwo khulwane na nḓila ya mveledziso hune ra ḓo pandelela kule muya hoyu nga u shumisana sa vhathu vha Afrika Tshipembe . 
U ṋekedza thikhedzo kha mihasho kha Zwilinganyo zwa Masheleni zwo Khwiṋiswaho zwinozwino zwo bviswaho na Manyuwaḽa wa Muvhalelano u itela u tshimbidza u pfukiselwa ha vhukuma u itela u shumisa tshoṱhe zwa muvhalelano nga u kuvhanganya . 
Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri a hu tou vha vhuimeli ha vhudzulo fhedzi , mushumo wa zwa ikonomi kana mushumo kha mavundu sa i zwi vhatheli vha tshi nga dzula kana u tholiwa kha vundu ḽo fhambanaho sa ofisi ya redzhisiṱeresheni . 
Pulane ya Gauteng i sedzana na matshilisano , zwiṱirakhitsha vha vhuḓifari ha vhareili ha u kavhiwa nga HIV na TB na masiandaitwa a HIV na TB kha vhana na zwitshavha . 
teaho Ndayotewa , sa zwe zwa sumbedziswa kha Ndima 1 .
Maitele ane a khou engedzea ndi ane a khou itiswa zwiṱuku nga mitsiko ya infḽesheni , khathihi na ṱhoḓea ya u vha hone ha zwikolo zwinzhi zwine zwa tea u katelwa kha mbekanyamaitele . 
Ṱhuṱhuwedzo ya tsireledzeo dzibadani na kha zwiendedzi zwi no kwama zwiendedzi zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi khathihi na vhaendangaṋayo ndi tshiṅwe tsha zwo rengiswaho zwa khomphonenthe iyi . 
Vhupulani ha tshiṱirathedzhiki vhu ṱoḓa tshifhinga , nungo na muofisiri wa muvhalelano na vhulanguli ha nṱha ho ḓikumedzelaho . 
9 . Zwigwada a zwo ngo tea u kombetshedzwa kha thendelano ifhio kana ifhio .
Tshithivheli tshi thusa vhathu u pfesesa uri vha nga fariwa na u pfiswa vhuṱungu .
3 . Mushumo
Mapfanisi a tshiitwa , tsumbo , Vhangani o i raha bola , Ngodiseni o vhu ḽa vhuswa .
U shumisa ḓivhaipfi dzo fhambanaho hu tshi katelwa pfanywa , mafhambanyi na maṱaluli
Zwiimiswa na madzangano ane a ṋetshedza na u phaḓaladza zwiko zwa maḓi zwi sumbedza ndeme ya tshitshavha kha ndinganyelo , mbofholowo na vhulamukanyi . 
pharanomi ---- maipfi kha luambo ane a vha na vhushaka nge a vha a tshi bva kha mudzi muthihi
Ngudo dza foniki dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe lwa minethe dza 15 :
6 Ndugiselo dza CBP na u ṱuma CBP na IDP
_ Ni dzhiele nṱha nḓila dza u paka , u fara na u tshimbidza thundu u thivhela u wa ha zwithu
Vhupulani ha mugaganyagwama ho khwiṋiseaho , maṅwalwa a khwiṋe na u bvela khagala hu hulwane kha masheleni a nnyi na nnyi zwi bvelaphanḓa na u vha zwithu zwa ndeme vhukuma . 
U swikelela tshumelo dza ndeme hu na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha vhuimo ha kutshilele na ndeme ya vhutshilo a vhathu vha re kha dzingu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Avho vha re na nḓivho ya u ranga i a ṱanganedzwa na uri ezwo zwi leludza vhutshilo havho nga maanḓa . 
Musi ni tshi khou vhala
Vhuongelo ha vhukati vhu ḓo rangwa phanḓa nga mukona zwiṱuku fhedzi vhu ḓo dovha hafhu ha ṋetshedza tshumelo dza vhakoni nyangaredzi kha vhathu vhuponi havho tsini . 
Izwi zwivhili zwi na nḓila dzo fhambanaho dza u sedzulusa khombo khathihi na maga a thandululo . 
Madalo aya a ṋetshedza muvhuso tshifhinga tsha u kovhekana tshivhalo tsha vhurangeli ho thomiwaho u tandulula dzikhaedu .
Tshiteṅwa tsha u fhedzisela tsha muvhigo tshi tea u shumana na u dzudzanyululwa ha Muvhuso , uri uvhe mulanguli wa zwikhala , khonṱhiraka na zwiimiswa zwa phuraivethe zwa tshitshavha . 
U wana nḓivho na mihumbulo yo wanalaho sa thipiḓa tsha kutshimbidzele kwa u pulana
Ṱhoho : U tshila muthu e na mutakalo -
Zwi sumbedzisa vhuvhusi havhuḓi na kulangelele kwavhuḓi kwa masheleni vhunga vhunzhi ha mihasho yo vha na odithi dzavhudi .
Mishumo yazwo i elana zwiṱuku na dzimbalombalo , sisteme dza mafhungo a data , na zwitandadi . 
Lufhera lwa u vhulungela luṅwe na luṅwe lu tea u dizainiwa na u fhaṱiwa nga nḓila ine ya khwaṱhisedza uri khuvhanganyo ya mitsihambe ya thukuta dza khombo ndi ya mvulelamufhe i bveledzaho , i nga vha ya mupo ka ya mekhenikhala , kha zwipiḓa zwoṱhe zwa lufhera lwa u vhulungela . 
Seilisanani u vhudzisa uri Ndi tshifhingaḓe , Vho Phele ?
Miraḓo yo khethiwaho i fanela u khethiwa kha miṱangano ya tshipentshela ine ya vhidzwa u pfi dzikhetho . 
Ri dzhia tshikhala itshi hafhu u khwaṱhisedza kha zwitshavha zwashu uri muvhuso uno u na ndavha navho vhukuma . 
Ri khou ita zwoṱhe zwine ra nga kona u tandulula khaedu ya fulufulu .
-- U amba / sumbedza nga ha fhethu ho khetheaho
Mudededzi u ḓivhadza uri mushumo wo itwa nga fhasi ha nyimele dzo tiwaho . 
Vhabveledzi vhahulwane avha vha nga tikedza mveledziso ya vhorabulasi vhahulwane vha dzingu na vhaṱomba halwa vhu vhavhaho . 
13 . Mbofholowo ya u Tshimbila na Vhudzulo - Vha nga ya vha dzula hoṱhe kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe .
Phalamennde i thola vhashumi vha tsireledzo vhayo - Tshumelo ya Tsireledzo ya Phalamennde .
Zwigwada zwa ikonomi zwa madzingu maṱuku maṱanu a khonthinenthe , zwenezwo , zwi tea u khwaṱhiswa . 
Ndi tendelana na muhwelelwa uri maanḓa a no khou hanedzwa nga Maanḓalanga a tea u vha o pfukiselwa lu vhuedzaho nahone a nga si sumbedzwe . 
Ro ḓi kumedzela u fhaṱa Muvhuso u re na mikhwa yavhuḓi une a hu na tshikhala tsha zwiito zwa vhuaḓa , tshiḓivhano , vhufhura , na u shumisa masheleni a tshitshavha nga nḓila i si yone .
Ikonomi ya Gauteng i tshimbidzwa nga u shumiswa na uri miṱa i shumisa tshipiḓa tshi hulwane nga maanḓa mbuelo yavho kha zwiteṅwa zwa u shumiswa kha tshifhinga tshipfufhi u fana na zwiḽiwa . 
U bva afha mbonalo na datumu musi zwo thomiwa zwi nga sumbedzwa : 
Kha vhuimo ha muvhuso wapo , ndangulo ya masheleni i na ndivho nṋa :
Khabinethe i humbela vhadzulapo vhoṱhe vha sa athu ḓiṅwalisela kana u ṱola zwidodombedzwa zwavho uri vha ye ofisini dza Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho mimasipalani yapo vha lugise zwidodombedzwa zwavho kha mutevhe wa vhakhethi ( u ṋea ḓiresi ) na u ḓiṅwalisela u khetha khethoni dza dzi 3 Ṱhangule .
-- U shumisa zwiga zwa u vhala
Ro engedza nomboro ya vhaaluwa vhano kona u vhala na u ṅwala nga kha mbekanyamushumo ya Kha Ri Gude ubva kha vhathu vha 2,2 miḽioni nga 2008 uya kha vha 3 miḽioni .
Mushumo wa 1 : Oraḽa U vhala hu so ngo lugiselwaho/ nyambedzano ya tshigwada / foramu
1 / 6 Tsaukanyo ya zwa ikonomi na kutshilele : Nga mbeu / Nga vhushai
Minista vho amba mafhungo , vhathu vho wana mishumo , dziḽounu , ṱhanziela dza yunivesithi zwi tshi khou bva kha maṅwalo aya . 
Tshipikwa tsha mbekanyamushumo ndi u bveledza na u shumisa mbekanyamaitele ya vhaswa na u lavhelesa masheleni o iswaho kha Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽa Lushaka
Vhuongelo ha Vhaimana na Mowbray ho engedza phimo ya u mamisa ha vhana vho ṱaneaho kha HIV nga u vhofhololwa . 
Maipfi a tou buletshedzwa zwavhuḓi
Mabindu oṱhe a muvhuso kha ṅwaha a swikisa zwitatamennde zwa masheleni zwo odithiwaho kha Khethekanyo ya Ngangulo ya Ndaka na Khwalo na kha ofisi ya Muṱolambalelano Muhulwane wa Gwama ḽa Lushaka . 
Tshelede ine ya shumiswa u badela khadzimiso kha bannga dza mbambadzo na Bannga ya Mveledziso .
Vhathu avha vha na dziṅwe pfanelo fhedzi vha fanela u fara maṅwalo a u vhuṋe musi vha tshi fara lwendo . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone mbulungoni arali o humbelwa nga shaka ḽa tsini ḽine ḽa ḓo kundelwa u vha hone .
Kha vha dzhenise dokhumenthe dzi tevhelaho kha fomo dzo bulwaho afho ntha :
U ṱavhanya ha nyaluwo kha Zhango ḽa Afrika zwi ṋea tshikhala tsho navhaho tsha mimakete ya tshumelo na zwibveledzwa .
Miṅwahani ya fumi yo fhiraho , vhunzhi ha mashango a Afrika o vha na nyaluwo ya ikonomi i no vhonala . 
Hu ḓo tiwa mabindu a zwa vhulimi a 50 sa thandela ya ndingedzo .
Vha humbule : U itela u ṅwalisa ṅwana wa mufarisi wavho ( hoyu ndi ṅwana wa munna , mufumakadzi kana mufarisi wavho ) , munna , mufumakadzi kana mufarisi u tea u vha o ḓiṅwalisa kha GEMS .
Tsha u thoma tshi khwaṱhisedza mupo , tsha vhuvhili tsha khwaṱhisedza muthu na vhubveledzi hawe . 
U bvelela ha mugudi wa Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ho ḓisendeka kha u linga hu si ha fomaḽa na u vhiga murahu kha vhagudi nga mugudisi zwa tshifhinga tshoṱhe musi vhagudi vha tshi ṅwala dzithesiṱe na u ita dzinyito .
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha makumedzwa a theo ya mulayo mayelana na vhudavhidzani vhu vhuedzaho .
Naho zwo ralo , phambano iyi ya kushumele vhukati ha vhunṋe na ṱhalutshedzo ndi , kha nyito , a i tou vha khagala . 
Hu ḓo sedzeswa kha mveledziso ya muhanga wa ndingo ine ha ḓo lavheleswa ngayo mbadelo dza tshumelo dza masipala u ya nga mveledzaphanḓa , u vha khagala na u fhulufhelea . 
U vhala ha tshigwada , hu na u sumbiwa nḓila ( zwigwada zwivhili nga ḓuvha ) na 2-3 .
- Batho Pele i vhea " Vhathu Phanḓa " sa mulayo wa sumbanḓila ya Tshumelo ya Tshitshavha .
MAHUMBULWA
Musi ho no dzhielwa nzhele nga vhuronwane na vhuvhudzisi kha vhatambi vho teaho , khomishini yo pendela uri kuitele kwo kumedzwaho a ku nga ḓo vha ku si ho mulayoni . 
Ho khwiniswa ha mvelelo dza zwa mutakalo hu thoma nga mvusuludzo ya zwiimiswa zwa mutakalo . 
H. Kupulanele kwa Tshiṱirathedzhi na Ofisi ya Ndangulo ya Mbekanyamushumo
U renda zwirendo na zwidade hu tshi dzheniswa nyito vhe zwigwadani .
Hezwi zwi ḓo thusa u fhaṱa pulane dzine dza vha dza vhukuma na u swikelelea .
Vhaeni vha vhaḓivhalea
Ngauri hu na thevhekano ya u lingana na u fhambana kha hugaledzwa ho bvelelaho , henefho hu bvelela mbekanyo i fanaho ya tshikhala , ine ya sumbedza u shanduka u bva kha kutshilele ku re khagala u ya kha kwa phuraivethe vhukuma . 
Fulufulu ḽi bikululwaho ndi ḽa ndeme kha ṱhanganyo ya fulufulu ḽashu , zwi katelaho u bveledza fulufulu ḽi bvaho kha gese , nyukiḽia , soḽa , muya , maḓi na malasha .
huna tshifhinga tsho tiwaho .
Ṱhahelelo ya zwikili na vhugudisi kha ezwi hu nga vha elementhe ya u ya phanda na u thivhela kha vhadzheni vha maraga vha re na tshenzhemo ṱhukhu na vhaswa . 
( 3 ) Nangwe ho vha na u fheliswa ha Mulayotewa wo fhiraho , Muengedzo wa 2 wa uyo Mulayotewa sa zwe wa khwiniswa nga Muengedzo wa A wa uyu Muengedzo i ḓo shuma -
U bveledza sisiṱeme dza u khwaṱhisedza kutshimbidzele ku fushaho kwa wadi . 
( 3 ) Miraḓo ya Khomishini vho rumelwaho nga Khoro ya lushaka ya Vunḓu , vha ḓo shuma u swikela hu tshi vhewa vhaṅwe kana hu tshi vha na tshikhala khavho .
Foramu dzo fhambanaho dzo ḓibadekanyaho kha zwigwada zwa tshipentshela zwo thomiwa nga tshiṱiriki khathihi na mihasho ya sekithara u itela u dzhenelela ha zwigwada zwa tshipentshela ( vhaswa , vhafumakadzi , vhaholefhali , vhaaluwa na vhaambeli vha vhafumakadzi ) kha mafhungo a muvhuso wapo . 
Zwi katela u thetshelesa hu na u sedza khazwo tshoṱhe na u pfa vhuḓipfi vhu ḓaho na maipfi .
Muphuresidennde Vho Zuma vho dovha hafhu vha dzhenela Samithi Khulwanesa ya Vhuvhili ya Dzitshaka dza Afrika dzo Ḓidzhenisaho nga u Funa kha u Ṱavhanya u Fhindula Dzikhakhathi ( ACIRC ) .
Kanzhi vhaeni vha ḓaho kha zwileludzi zwa ndondolo ya mutakalo a vha ḓivhi nga ha mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
Khoro i tea nga u ṱavhanya nga hune zwa konadzea musi hu tshi fhela ṅwaha wa muvhalelano muṅwe na muṅwe , u rumela muvhigo nga tshinyalelo ya masheleni ayo a ṅwaha wonoyo kha Minista . 
Mapa wa vhu 45 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Hafhu , hezwi zwi amba u lenga kha u tshimbidza zwa dzikhumbelo . 
Iyo nḓivhadzo , i re kha thengophikhisano ya oridzhinaḽa kana nga murahu , a i tei u rula muḓisedzi kha vhuḓifhinduleli kana mushumo nga fhasi ha konṱiraka . 
dzo bulwa zwavhuḓi
( a ) dzudzanya na u langa ndangulo , mukovho , na dziṅwe mbekanyo u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza tshitshavha khulwane na u ṱuṱuwedza mveledziso ya matshilisano na ikonomi ; na
Zwo ralo zwi ḓo vha zwo khakhea , khanedzano ya bvela phanda , kha u mu tendela uri a wane ndiliso zwino ya zwe a xelelwa ngazwo musi a tshi kundelwa u ḓivhonadza kha tshikhala tsha tshifhinga tsho fhiraho . 
Mbonalo dza luambo
Thaidzo dzi kwamaho sisiteme ya vhulamukanyi ndi nnzhi nahone dzo fhambana . 
Vhoramiri , vhorabulasi na vhavhusi vha zwiṱangadzime zwi wanalaho vhuponi ha ṱiropika vho shuma mushumo muhulwane nga u sika nḓivho vhukati ha vhathu vha vhukoloni nga mafhungo a mupo . 
Khumbelo ya u Ṱunḓa Moḓoro yo no Shumiswaho , IE462 )
Iṅwe ya mbonalo dza ndeme nga maanḓa ya nḓowetshumo iṅwe na iṅwe ndi digirii ine ngayo ya kona u thoma ṱhoḓea ya zwibveledzwa zwa dziṅwe dzinḓowetshumo . 
Tshivhalo tsha nḓisedzo ndi phambano vhukati ha tshivhalo tshi hwalwaho tsha ndaka na ndeme i re hone ya ngaganyo ya tshelede i dzhenaho na u bva kha vhumatshelo , i sa vhaliwi kha phimo ya mbuelo dzavhuḓi . 
A thi ni funi na luthihi .
Sa maḽekitshara , na riṋe ri a shumisa muhumbulo uyu kha mishumo yashu ya zwa saintsi . 
zwa muvhili , nz .
U sumbedza u pfesesa
U ṋekedza khiredithi kha u rengiwa ha nnḓu nga zwiimiswa zwo khetheaho zwine zwa sa dzhie diphosithi zwo katelwa kha tshigwada tshiṱuku itshi . 
Masheleni ane a ṱanganedzwa kha tshikwama a ḓo badelwa nga ṅwaha kha vhaṋetshedzi vha nḓivho ya sialala na / kana zwiko zwa zwi tshilaho zwapo , nga nnḓa ha musi thendelano ya u kovhekana mbuelo i tshi sumbedza tshifhinga tsho fhambanaho na itsho tsha u badela mbuelo ya masheleni .
Khoḽomu ya tshanḓa tsha monde i sumbedza uri ho khakhea mini kha khumbelo ya SMS ya muraḓo .
Kha u asesa tshanduko , tsenguluso i shumisa zwitatisiṱika zwa nṱhesa zwi re hone . 
Vhahumbeli vho bvelelaho vha ḓo sedzuluswa lwo fhelelaho uri vho lugela mushumo . 
Kha vha wane uri mikhwa ya vhadzulapo na u ṱanganya mihumbulo iyi kha mushumo wawe . 
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u vhea maga ane a ḓo thusa mimasipala ine ya khou kundelwa u shuma zwavhuḓi .
Dzi thusa u bula na u ela zwe khoro kana masipala wa ḓisa u ya nga ha pulane dzo sumbedziswaho kha IDP nahone nga kha nḓila iyi vhadzulapo vha ṋea masipala vhuḓifhinduleli .
Ṅwalani madzina a khonani yaṋu
Ri na pulane nnzhi dzi takadzaho na miloro ya miṅwaha ya fumi yashu ya mbofholowo . 
Vha dzule vha na maambiwa a muṱangano wo fhiraho na zwiṅwe zwishumiswa zwine vha nga zwi ṱoḓa .
Zwenezwi musi ri khou dzhena kha khalaṅwaha ya holodei dza zwikolo , Muhasho wa Vhuendi u ḓo khwaṱhisa mafulo a tsireledzo magondoni .
Ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhubinudzi i ṋewa tshigwada tsha vhubindudzi .
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanapheleledzo ( raimi ) , maipfi mapambwa , maidioma , mirero , aḽitheresheni , asonentsi , khonsonentsi , mafanyisi , mametafore , maaravhi , manyanyu , ( pfanywa ) sinonimi , ( mafhambanyi ) antonimi
Bodo dza u sumbedza na u kungedzela fhethu ha nnyi na nnyi
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-947 na BI-29 .
Dzi fanela u dovha dza tevhedzela mbetshelo dza thendelano dza dzitshakha .
U shuma ha kuhumbulele hu katela khonadzeo ya uri vhahumbulelwa vha ḓo sengiswa kha u rengisa zwidzidzivhadzi zwi siho mulayoni naho hu na thimathimo ya vhukuma ya uri kana u rengisa zwidzidzivhadzi zwi siho mulayoni ho itea zwa vhukuma . 
1.12. Afrika Tshipembe ndi muraḓo wa mashango a BRICS ane a khou shumisa Pulane ya Nyito ya Mbuno dza Sumbe o sedza kha u engedza tshumisano ya nḓowetshumo , kha muṱangano wa Minisita dza Nḓowetshumo ya BRICS wo farelwaho ngei Hangzhou , kha ḽa China .
Shumani na muṅwe nga inwi ( phathinara ) .
Miri na yone yo ṱavhiwa u mona na mudavhi . 
Mafhungo a u ambedzana vhukati ha dzikhamphani dza zwa mishonga dzine dza khou betsha thendara dza muvhuso zwe zwa ita ṱhoho dza mafhungo vhege hei ndi tsivhudzo hafhu ya ṱhoḓea ya uri muvhuso u dzhenele u itela u tandulula mashumele a vhuaḓa na u engedza u vha khagala kha sekhithara . 
Nga kha Zwikili zwa Vhutshilo vhagudi vha swika hune vha itwa uri vha vhe na nḓivho nnzhi , zwikili na mikhwa zwine zwa khwaṱhisedza
Vhalwadze vha ḓo dovha hafhu vha kona u shela mulenzhe kha zwigwada zwa thikhedzo ya thangana na u guda uri vha nga khwinisa hani u tevhedzela havho . 
6.8 Muofisi mulanguli u ḓo vha ḓivhadza uri arali vha kundwa u hana iyo ndifho kana tshelede hu saathu fhela maḓuvha a furathi ( 60 ) , a vha nga ḓo kona u hwelela muhwelelwa ; na
U dzhenelela hu re kha tshiimiswa zwi amba :
Mbuelo iṅwe na iṅwe ine shango ḽa i wana i dzheniswa kha Akhaunthu ya Muvhuso .
U topola / wana mihumbulo mihulwane na ine ya i tikedza
Miraḓo miṋa yo vha i tshi khou koloda mbadelo dzayo dza vhuraḓo nga ḽa 1 Phando 2000 . 
Ri a shumisa lunzhilunzhi musi ri tshi khou amba .
Mimasipala na yone a i na vhukoni hu fushaho ha u lwa na mbekanyamushumo dza vhufhura khathihi na vhuyaḓa . 
Nga tshenetsho tshifhinga vha vha vho vhea luswayo lwa ngafhadzo kha vhadzulapo uri vha ṱhogomele .
Tshikwama tsha NML tshi ḓo ḓitika nga :
Zwine ra ḓivhisa zwone madainasoso ṋamusi
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele na nyendedzi dza kiḽinikhaḽa dzi shumiswaho kha zwileludzi zwa nnyi na nnyi
Zwiṅwe hafhu , tshenzhelo dza matshudeni vhone vhaṋe dza vhadededzi na u funza dzo sia kuhumbulele kwa uri mushumo u katela vhuḓifhinduleli vhuhulwane na mishumo . 
( c ) i nga nanga khorotshitumbe na dziṅwe komiti , hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka ; na uri
-- U amba / mbuno nga ha iwe muṋe
Zwi ṋetshedza muṱa wa tshoṱhe kha ṅwana ane muṱa wo mu teaho a u khou wanala kha shango ḽe a bebwa khaḽo .
Khabinethe i ta khuwelelo kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri vha tikedze fulo iḽi na u shumisa tshifhinga itshi kha u ḓivhisa zwitshavha na u ḽedzana na muvhuso kha u fhelisa khakhathi dzi itelwaho vhana na vhafumakadzi -
Mufariwa o wana mafuvhalo kha haḓa ḽa tshamonde . 
Zwa zwino , mukolodi u tea u badela ya vhukati kha akhaunthu ya minwedzi miraru yo fhiraho hune divhazwakale ya akhaunthu ya kona u wanala . 
Shango ḽashu ḽo vha na khaedu khulwane dza ikonomi , dza masheleni na dza poḽotiki . 
5 . MAANḒA O HWEDZWAHO NGA MULAYO
Hune vhalangi vha tshikwama vha tea u badela tshelede , fomo ya khumbelo ya ndaela i tea u itwa .
Naho zwo ralo , a si mbambedzo ya ṱhahelelo ya mbuelo i re hone , fhedzi mihasho ya vundu i dovha ya kundelwa u shumisa na u langula kupulanele kwa tshanduko khulwane kha maimo oṱhe , zwi dzula zwi tshi vhilaedzisa . 
Dziṅwe megawatsi ( MW ) dza 800 dzi ḓo ḓadzisiwa kha giridi kha u thathedzisana u bveledzisana muḓagasi .
Nnḓu yavhuḓi a zwi tou amba uri vha fanela u tou vha na nnḓu ine ya tou vha yavho .
Uhu u khaulwa hu na masiandaitwa mahulu hu tshi tevhedzwa mveledziso ya ikonomi yao khathihi na nḓisedzo ya tshumelo , ngamaanḓa tshikelelo kha tshumelo ya shishi ya dziambuḽentse . 
Vhushumisani - tshitshavha na khoro zwi shuma zwoṱhe vha dovha vha shela mulenzhe na u pulana na u dzhia tsheo vhoṱhe .
IZWI ZWI ṰOḒA MASIA OṰHE A MUVHUSO U VHONA URI MULAYO WA NDAULO DZAO DZI SHUMA NGA NḒILA I RE MULAYONI NAHONE I FUSHAHO . .
Khumbelo dzi nga dzhia mi ṅ wedzi miraru uya kha ya rathi .
Ri ḓo ita zwe ra fulufhedzisa zwa vhuḓifhinduleli hashu zwi tshi elana na vhuḓifari hashu , nyito na mvelelo . 
vhaṋetshedzi vha tshumelo vha ṋetshedza thimu ya u pulana pulane dzavho dzi elanaho na tshifhinga tsha u pulana
Kutshimbidzele : Therisano ya Puḽenari
khanganyiso ( ambiguity ) --- ṱhalutshedzo mbili dzi ḓiswaho nga kushumisele kwa ipfi
e ) Vho Hlamalani Baloyi ( Muimeleli wa Vhaswa )
( 2 ) Mafhungo a re kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a tea u tshewa khayo nga tshivhalo tsha Vhahaṱuli tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde .
Zwenezwo , u itela uri khasho dza DTT dzi fare , zwiṱalusi zwa thekheniki zwa SANS862 zwi fanela u fusha ṱhoḓea dzi tevhelaho :
U shumiswa ha khamera ya didzhithaḽa nga muḓivhi malugana na nyolo
Abriviesheni -inishiaḽaizesheni , akhironimi , kiḽipidi , pfufhifhadzo ya dzina ( ṱhirankhesheni ) , afesisi , phothimanteau
Khumbelo ya pfanelo ya u medza zwimela
U shumisa maipfi u amba vhuḓipfi nga ha tshiṱori
Musi muthu a tshi lavhelesa kha phambano ya tsheledemviswa yoṱhe kha vouthu dza mugaganyagwama u ya nṱha na u fhirisa gumofulu ḽa tsheledemviswa u bva kha nyanganyelo ya gumofulu ḽa mugaganyagwama hu na vhuṱanzi ha uri hu na ndango ya mugaganyagwama ine ya khou shuma zwavhuḓi . 
U ṱalutshedza ndayo dza mbekanyamaitele dza tsumbanḓila na tshikoupu tsha pulane ; 
Sa izwi zwi si zwavhuḓi zwo iteaho zwa vha zwi songo eḓana , mivhuso i khou vhudzwa lwa phuraivethe uri Iran ḽi ḓo vha tshutshedzo ya zwa nyukiḽea kha miṅwedzi ya rathi hune zwo ralo u gidimela u tsireledza fhungo iḽo uri li vhe sa tsireledzo nthihi ya ḽifhasi . 
Ri fanela u thoma u shumisa vhuḓikumedzeli u itela tshumisano na u tikana zwine zwo ṱalutshedza Thendelano ya Monterrey ya Ṱhafamuhwe 2002 . 
Phaiphi dzo gwelwaho fhasi a dzi anzeli u kwamea nga maanḓa a haiḓirodainamiki nga murahu ha mushumo wa dzhenisa , nga nnḓa ha tshipiḓa tsha muanḓadzo . 
Khumbelo ya mvusuludzo ya ḽ aisentse ya tshigidi
Izwi , sa wo sumbedzwaho afho nṱha , zwi sumbedzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe kha Migaganyagwama ya Vundu khathihi na u Sedzuluswa ha Zwibviswa . 
Ni dzula na vhonnyi muḓini wa haṋu ? _____________________________________________________________ .
Tshifhaṱo itshi a tshi ho kha vhupo ha Phalamennde , fhedzi ndi tshipiḓa tsha u tevhelana ha tshiofisi hune ha vha hone nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka .
10 . Ri swikelela hani ndivho dzashu : Zwibugwana zwa vhabebi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
Thikho ya u fhedzisela ya Puḽane ya tshandukiso ya zwibveledzwa zwa Vhulimi ya Gauteng ndi yo sedzesaho kha maga a ndeme ane a tea u vha hone ho livhiwa kha u sikwa ha nyimele yo teaho ya mveledziso ya nḓowetshumo , ine ya vha yo teaho kha u sikwa , nyaluwo , u bvela phanḓa tshifhinga tshilapfu khathihi na tshanduko ya sekhithara ya tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Khaedu ya u thoma u shuma ha Mbekanyamaitele ya Luambo lwa Pfunzo na nḓila ine ya kwama ngayo zwitshavha zwa luambo lwonolwo .
Hezwi zwi khou ḓa vhukati ha musi Minisiṱa Vho Gigaba vha tshi ṱangana na sekithara dza phuraivethe u vhona uri mushumo wo ṱanganelaho wa muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha zwatsho u ya phanḓa , na uri magemo o vhewaho o swikelelwa .
Khwaṱhisedzo u bva kha maanḓalanga a bvisaho ḽaisentsi ya u reila ( i ambaho nga khoudu na khethekanyo yo teaho ya tshiendisi tshine muthu o tendelwa u reila tshone ) ine a yo ngo khantselwa kana u imiswa
Ndima ya 4 U dzhia tsheo na vhuḓifhinduleli
Khumbelo ya thendelo na omboro ya u bindula nga dz
U dzudzanya maṅwalwa
Hetshi ndi tshiimo tshine nḓowetshumo ya bola ya milenzhe ngei England ya kona u tshila natsho , kha reithi iṅwe na iṅwe , vhutsireledzi na tsireledzo ya vhaṱaleli ndi ya vhuṱhogwa vhukuma . 
U linganyisa kha bulanga ḽi kha vhuimo ha fhasi .
Sa tsumbo hafha , mbudziso yo vha , kana muhumbulo wo vha , vha a ḓivha , zwiputu zwa zwiḽiwa zwa vhapondwa . 
Izwi zwi dovha hafhu zwa shela mulezhe kha ndango ya fhasi ya u ḓalesa dzhidzhele . 
( 5 ) Mulayo wa lushaka u fanela u ṋea tshikalo tsha u ta -
Data iyi a i ṱoḓi u kuvhanganywa tshifhinga tshoṱhe fhedzi i tea u khwaṱhisedzwa nga ṅwaha . 
Ndi pfesesa uri Muvhuso u tea u dzhielwa nṱha uri mivhuso yapo inga si kone u tshila musi hu sina thikedzo ya masheleni ubva kha wa vhukati kana mivhuso ya mavundu o fhambanaho . 
Vharumeli vha ṱanganedza ṱhingo u bva kha sisteme ya u rumela yo ṱhaḓulwaho nga khomphyutha ( CAD ) na u langa u swika henefha kha zwiko zwa fumi ( ambuḽentsi na zwiendedzi zwa u phulusa ) nga u rumela fhethu ho ṱalutshedzwaho , ine ya elelisa u ya kha vhuongelo vhukati ha fhethu . 
Vho Bieber , vhe tshifhinga tsho fhiraho vha wina pfufho dza Nyolo dza Khanḓiso ya Ḽifhasi dza malo , ndi vhane fhedzi mufodi wa zwinepe wa vhuvhili wa Afrika Tshipembe vhe vha wina tshiphuga tsha u huliswa tshihulwanesa kha muṱaṱisano uyu wa maimo a nṱha . 
Dobelani zwithu zwine zwa nga ni huvhadza , sa maboḓelo o pwasheaho , ni zwi pose binini ya tshika .
U shumisa tshivhumbeo tsha ḽiiti ḽilaeli ( sa : ima )
Tshiṅwe na tshiṅwe tshi fhethu huthihi kha bugu nthihi , zwo ralo zwi thivhela u ngalangala ha maṅwalwa . 
Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi a Lushaka tsho diimisela u shandukisa hezwi zwithu musi zwifhinga zwi tshi di ya u itela uri ri kone u bveledza mbuelo dza khwinesa dza zwa matshilisano na ikonomi kha madi ashu matukutuku ane ra vha nao .
Ndi zwone zwine ra khou amba ngazwo hafha . 
Ndi musi fhedza hu na nndwa kana u tshuwiswa nga nndwa , naa vhupileli vhu vha tshithu tsha ndeme tsha lushaka . 
Ndi muhumbulo washu wa uri , nga u ṱhonifha ndayotewa na thendelano dza dzitshaka , Mmbi ya Vhupileli yashu i fanela u ṱamiwa nga zwithu zwa khwine , zwo ḓi sendeka nga zwikalo zwa u thivhela na Tshumisano . 
U vhala ha tshigwada na u vhala ha u sumbiwa nḓila
Vhaimbi vhane vha vha takalela ndi vhafhio na uri luimbo lune vha lu takalela ndi lufhio ? 
Zwiṅwe-vho zwine zwa nga itwa , zwi nga vha zwo tea u ita mushumoitwa uyu kha ḽiga ḽa u ranga ḽa Tsedzuluso ya IDP , u itela u asesa lutamo lwa u sedzulusa mafhungo a ndeme a IDP .
Zwa u thomiwa ha senthara ya u tshimbidza zwa vhubindudzi kana vhengele ḽi wanalaho zwoṱhe zwi khou itiwa u itela u tikedza vhabindudzi vhapo na vha nnḓa .
Kha ḽevele ya ikonomi khulwane , ndavhelelo ya nyaluwo ya mashango manzhi i dzula i sa ḓivhei . 
Hafhu , mavu a re thula a na zwipiḓa zwo adzaho fhethu ho waho , ngamaanḓa kha govha ḽa mulambo . 
U tshimbidza mveledziso ya maitele a ndangulo ya kushumele . 
Mbudziso : Naa tsheo dzo dzhiwaho nga komiti ya wadi dzi a vhofha Khoro ?
Vhaswa vha tsivhudzwa u ya ofisini dza masipala wapo u itela mafhungo a zwa u pfumbudzwa na mveledziso zwine zwa nga khonadzeo dza . 
Kha vha ṱalutshedzele masia aya a khamphasi kha nyimele ya mimapa na dzipulane zwo teaho : 
Mulaedza
42 . Masipala , nga kha nḓila , phurosese na maitele o teaho o thomiwaho u ya nga Ndima ya 4 , u tea u dzhenisa tshitshavha tshapo kha mveledziso , tshumiso na tsedzuluso ya sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele kwa masipala , nga maanḓa , u tendela tshitshava tshi tshi dzhenelela kha u ta tsumbakushumele dzo teaho na thagethe dza kushumele dza masipala .
IDP i ṋetshedza furemiweke u ta mugaganyagwama wa masipala .
Akhironimi na zwikhau 58
Mbekanyamushumo idzi dza vhurangeli dzi tendiwaho na u khoḓiwa na uri roṱhe ri tea u tikedza na u ṱuṱuwedza vhurangaphanḓa ho raliho u bva kha fhethu ho vhonadzaho zwavhuḓi hune ra shuma hone . 
Zwiitisi zwine zwa pfadza na khonadzeo ya u vala zwiimiswa zwi siho mulayoni . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ṅwalisa Mushonga wa u Ilafha zwifuwo wo no vhaho hone/ wo no ṅwaliswaho nga dzina ḽa iṅwe khamphani kana muthu , vha fanela u wana thendelo yo tou ṅwalwaho ya muṋe o no ḓiṅwalisaho musi vha sa athu u ṅwalisa .
Muvhuso wo langula khohakhombo ya zwikolodo zwine zwa nga anganyelwa zwo bveledzwaho nga PPP nga u ṱola nga vhuronwane kushumele kwa tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe hu tshi vhambedzwa na vhuḓifhinduleli havho he vha vhu fulufhedzisa na u shumisa ṱhoḓea dzo khwaṱhaho dza ndaulo . 
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo ḓiimisela kha u vhulunga , mveledziso na u aluswa ha ḽitheretsha ya Afrika Tshipembe . 
Komiti ya wadi ndi muratho wa u dzhenela ha vhadzulapo kha phurosese ya u dzhia tsheo .
Kha u dzudzanya IDP , Komiti dza Wadi dzina Mushumo wa ndeme kha u ṋetshedza muhumbulo wa tshitshavha na u asesa ṱhoḓea dzine dza nga dzheniswa kha IDP fhedzi na kha u tshimbidza u sedzwa hafhu ha nnyi na nnyi ha kushumisele kwa IDP na kushumele kwa masipala kha IDP .
Maṅwe mafhungo a no humbelwa nga Phalamennde tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , a livhisa kha Phalamennde kana vhusimamilayo ha mavundu vhune ha nga humbela mihasho uri i ṋetshedze mapfiwa nga ha dziṅwe thaidzo . 
Eḽemennde dza u vhonwa sa ; lushaka na saizi zwa fonto , ṱhoho dza mafhungo , zwiga , muvhala )
Zwenezwi u bindudza ha sekhithara ya tshitshavha hu tshi ḓo vha ho khwaṱhaho , mashumisele a masheleni na dzitshumelo muṱani , tshipiḓa tshihulusa tsha zwibveledzwaguṱe zwapo , tshi nga dzula tshi kha vhuimo vhu si havhuḓi saizwi miṱa i tshi fhungudza zwikolodo zwayo zwihulwane . 
Lushaka na mutengo wa dzilafho ;
Nga maanḓa , meme dzashu dzo rekanywa dzi nga itiswa nga huṅwe nga u tshokwa kha vhubveledzi ha nyaluwo . 
MISHUMO WA 5.1
Nga 2030 , Afurika Tshipembe ḽi ḓo ṱoḓa sisiṱeme ya pfunzo ine ya vha na zwiṱaluli zwi tevhelaho :
U ya nga kuhumbulele kwavho Mulayo u kombetshedza zwikalo kha mbofholowo ya u ṱangana na vhaṅwe ine ya sa katele izwo zwo tendelwaho fhasi ha mulayo wa dzitshaka . 
Kha vha ṋee ramulayo maanḓa nahone vha ṱalutshedze uri vha khou mu ṋea maanḓa a u vha imela .
Ṱhalutshedzo ya zwibveledza kana zwivhumiswa zwo ṱun ḓiwaho .
( a ) i fanela u tikedzwa nga tshivhalo tshi linganaho thihi tshararu tsha Miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka ; na uri
Ndugiselo ya mugaganyagwama : u ṱalutshedza zwipikwa zwa thengiso na zwibviswa u itela u swikelela thengiso dza tshibveledzwa
Mbadelo dzi ya nga vunḓu ḽene ḽo .
Zwigwada izwi , nga u sielisana , zwi nga bulwa sa vhathu vha re na ndondolo ya fhasi ya matheriaḽa , vhathu vha re na ndondolo yo linganelaho ya matheriaḽa na vhathu vha re na ndondolo ya nṱha ya matheriaḽa . 
Komiti dza wadi ndi tshiimiswa tshine tsha konisa u fhungudza tshikhala vhukati ha masipala yapo na zwitshavha , hunga komiti dza wadi dzi na nḓivho na u pfesesa vhadzulapo na zwitshavha zwine dza zwi imela .
U engedza kha zwenezwo , madamu a ṱahe kha a 25 o vusuludzwa .
Ndi farelwe arali ndo bva nnḓa ha nḓila , fhedzi . . .
Zwidodombedzwa zwa banngani :
Ofisi ya Minisṱa i dovha ya vha na vhuḓifhinduleli ha u thusa kha mishumo yo kovhelwaho ya Vhufaragwama ha Vundu na Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi na Vhuendelamashango . 
Ndi zwa ndeme u khwaṱhisedza uri muraḓo muṅwe na muṅwe wa thimu ya thandela u na kupfesesele kwavhuḓi malugana na zwine a tea u ita na uri zwi na vhushaka-ḓe na mishumo ya vhaṅwe ngae .
Fhethu huhulwane ho phaḓalalaho kana hu re na vhathu vhanzhi , dzikomiti ṱhukhu dzi a thomiwa dzo ḓisendeka nga dziphotofoḽio .
U vhala maṅwalo o hudzwaho sa zwirendo , Bugu Khulwane , phosiṱara maṅwalo a eḽekiṱhironiki nga kiḽasi yoṱhe na mugudisi
Dzudzanyani fhethu ha u paka u mona na magumo a mishumo ya ndeme na mutshimbilo . 
Ndi dzifhio tshumelo dzi ṋetshedzwaho nga Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya Rekhodo ? 
Thendelo yo teaho
U shuma na / nga mafhungo : u ṱhaṱhuvha pharagirafu , fhungo tswititi , tshitatamennde , tshifhinga tsho fhelaho ; tshifhinga tsha zwino
d ) Vho Garth Coppin ( u tholwa hafhu ) ;
Ngauri maḓi ndi tshiko tsha lushaka tshi konḓaho u wanala , nahone masipala uno wo ḓikumedzela kha ndondolo yo fhaṱuwaho ya zwiko izwo , mbadelo dzi badeliswaho u itela u shumisa maḓi dzi ḓo gonya u ya nga ha vhunzhi ha maḓi o shumiswaho . 
Malaṱwa nga u angaredza a ṱalutshedzwa kha Ṱhoḓea dza Fhasisa dza U laṱa Malaṱwa Tshigangeni sa : 
Ho no fhela maḓuvha nyana , uyu mutukana a vhona phele ya vhukuma i tshi khou nukhedzanukhedza henefho sambini .
Nḓila yashu kha mbekanyamaitele ya zwa masheleni yo shela mulenzhe zwavhuḓi kha u tsitsa inifuḽesheni , u dzudza thundu dza mutheo dzi tshi swikelelea na u tsireledza mbuelo ya vhashai . 
Tshenzhemo ya miṅwaha miṱanu kha nzudzanyo ya mutakalo wa muhumbulo kana ndangulo kha vhupo ha vhalwadze vha muhumbulo . 
Tshishumiwa tsha 3 : Mugaganyagwama wo sedzanaho na zwa mbeu
Mbekanyamushumo dzo sumbedzwaho nga Muphuresidennde dzi tshimbilelanaho na Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) dzi ḓo thomiwa kha vhege dzi tevhelaho nga zwigwada zwa Minisiṱiri dzo fhambanaho .
U vhalulula maipfi a foniki nga ngomu kha mafhungo na kha tshibveledzwa .
- U valiwa ha Bada kha Tshiṱaraṱa tsha Oliver Tambo
Ahuna gumofulu U kavhiwa nga HIV , AIDS na maṅwe malwadze a elanaho nao
Hafhu , miṅwedzi ya fumimalo nga murahu ha khetho dzo angaredzaho dzashu , vhathu vho amba ! 
3 . Mafhungotsivhudzi a re hone a vhubvo
2 Tshikoloni tsha hashu
Uya nga mulayo , vhabebi na vhaunḓi vha tea u vhona uri vhagudiswa vha miṅwaha iyi vho ṅwaliswa na uri vha khou dzhena tshikolo kana vha ḓo dzhiiwa sa a songo tevhedzelaho mulayo .
Tshinyalelo ya muṱa / haya
Tsha vhuvhili , milayo a i nga shumi arali u fhungudzwa ha muthelo ngei UK nga kha tshanduko ya mbuelo u bva UK , ha vha hu si mbuno khulwane ya u vha hone ha CFC . 
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha tshirendo , mitaladzi ( vese ) , maipfi , ndima ( zwitanza )
Arali zwo tea kha vha vhale mbudziso iṅwe na iṅwe vha tendele vhavhii vhavhili vhaṅwe na vhaṅwe vha dzhie tsheo kha phindulo vha sumbedzise phindulo dzavho .
Kha thandela ṱhukhu , hu anzela u vha na Mulambedzi wa Thandela muthihi fhedzi na ngauri thandela ṱhukhu dzi anzela vha fhasi ha miṅwedzi miraru kha tshifhinga , tsedzuluso ya thandela i na mulambedzi i fanela u itela vhege iṅwe na iṅwe kana vhege mbili dziṅwe na dziṅwe . 
Ho no vha na u bvelaphanḓa kha u ṋetshedza themamveledziso ya u tikedza mveledziso ya zwa vhulimi , na vhugudisi ha miraḓo zwitshavhani .
Vhunzhi ha nṱha hu a dovhololwa musi mushumo u tshi khou bvela phanḓa .
Mvetomveto ya Nḓivhadzamulayotibe kha Miṱa i ḓo konisa Muvhuso na vhatikedzamboho u shumisa muṱa sa tshiṱuṱuwedzi tsha u wanulula vhuvha ha lushaka .
U shumisa thekiniki dza u inthaviyuwiwa nga u sielisana :
Ni vhona ri tshi nga ita mini ?
Mudzulapo wa Afrika Tshipembe a re na vhuṋe ho fhelelaho na ndango ya tshikepe , kana
Nga kha Yunithi yashu ya Ṱhoḓisiso , ri ḓo dzulela u linga kuvhonele kwa vhathi shangoni maelana na kushumele kwa Muvhuso , nga u topola ṱhoḓea na zwine vha funa uri vhudavhidzani vhu itiswe zwone , u ranga u linga milaedza ya vhudavhidzani , zwibveledzwa na vhurangeli kathihi na u linga masiandaitwa a hone . 
U ṱuṱuwedza u dzhia tsheo sa tshigwada nga tshifhinga tshine ya ṱoḓea , u vhea zwipikwa na u thoma mbekanyamaitele na pulane kha u thomiwa ha tsheo idzi . 
Vhuṱanzi vhu tevhelaho ha Vho Wilson ndi ha ndeme kha zwipikwa zwa u pfesesa kushumele kwa ndango ya tshiṱoko tsha muaphiḽi . 
Nga luambo lwa ndindakhombo ya u kolodisa , thengiselano idzi dzi ḓivhea sa thengiselano dza tshifhinga tshipfufhi . 
Yunithi ya zwa u Ṱola ha nga Ngomu i sedzesa kha u ṋekedza themendelo na tshumelo dza zwa vhueletshedzi kha ndangulo na Komiti ya zwa Vhuṱoli kha mafhungo a elanaho na sisiṱeme ya ndango , ndangulo ya khohakhombo na maitele a vhuvhusi . 
( 2 ) Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i na maanḓḓa , sa zwine zwa laulwa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , o teaho kha u ita mishumo yayo , zwi tshi katela na maanḓḓa a u monithara , u ita ṱhoḓḓisiso , u ita vhuṱoḓḓesi , u funza , u ṱoḓḓa thuso , u eletshedza na u ṋea muvhigo malugana na mafhungo a ndinganyiso ya mbeu .
Vha katele na ṱhanziela ya vhaimelelei
Zwi dovha zwa sedzelisa fhasi u manḓafhadzwa ha ikonomi .
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-1664 na BI-529 .
Khohakhombo i langulwa nga u vhona zwauri ndi zwiedziswa fhedzi zwine zwa bva kha zwiko zwine zwa fulufhedzea zwine zwa shumiswa . 
Ene na khonani dzawe vho vha vha tshi ya phurakhithisini ya bola ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe tshikolo tshi tshi bva .
4.2 . Khabinethe yo tendela u tholiwa ha Vho Zandile Yvonne Mathe kha poswo ya Mufarisa Mulangi Muhulwane : Themamveledziso dza Zwiko zwa Maḓi zwa Lushaka kha Muhasho wa zwa Maḓi .
Nḓila ya Nyaluwo Ntswa yo ola fhethu ha u thoma ngaho kha u dzhenelela u itela vhupo ha u sikwa ha mishumo . 
U swikela mvelelo zwi bva kha nungo u shumisana dza vhakwameaho vhoṱhe na masia a muvhuso . 
Musi hu si na tsinga tsha lwanzhe dzi re na maanḓa , tsinga dzi no vhanga nga muya ndi a anda . 
Zwiimiswa zwa ndayotewa zwi tevhelaho vhukati ha zwinzhi , zwo thomiwa u khwaṱhisedza demokhrasi : 
Roṱhe nga sisiteme dza khwaṱhisedzo ya khwaḽithi i ṱanganedzwaho i fanaho , nzudzanyo dzenedzo dzi vhoniwa sa u tshimbidza tswikelelo ya matshudeni kha makete ya mishumo ya Yuropa na u engedza pfano na u vha kha vhuimo hu ṱaṱisanaho na ha pfunzo ya nṱha ya Yuropa . 
Zwibveledzwa zwipfufhi zwa tholokanyonḓivho dza u thetshelesa , sa nḓivhadzo , zwibveledzwa zwa mafhungo , ndaela , masia
Hu na ngudo dzo teaho u gudiwa kha u thoma u shumisa sisiṱeme dza komiti dza wadi saizwi dziṅwe nḓila dzo shuma zwavhuḓi u fhira dziṅwe sa zwe zwa sumbedzwa afha fhasi .
1.15 Tshigwada tsha SAPC tshi khou ṱanganedza u phaḓalala ha vhuvha ha vhuloi kha zwitshavha zwa Afrika na tshinyalelo ye ya itea kha zwitshavha zwa Afrika .
Mutevhe wa vhunzani ha thaidzo wo sedzisa dzangano kha u bveledza themamveledziso ya sitatisitiki kha mutheo wa mihanga , i tevhelaho vhupo , bindu na vhathu . 
Muvhigo wa mvelaphan ḓa ya ṱho ḓisiso - maḓuvha a 30
Mivhuso minzhi a i tsha toda a tshi shumiswa .
Ri vha livhuha nga maanḓa kha khuliso ye vha ri ṋetshedza yone nga u ḓalela shango ḽashu , vha tshi ralo u khwaṱhisedza vhuḓiimiseli havho ha u fhaṱa vhukonani ho khwaṱhaho na vhuthihi na vhathu vhashu . 
Vhufamuraḓo ha tshihaḓu ndi tshiwo tsha vhuluvhi na tsinga dza malofha tshi re na tshinyalelo ya nyuroni - ya tshifhinga nyana kana ya tshoṱhe . 
Tshiṱuṱuwedzi tshi fanaho tsho kumedzelwa vhashumi vho teaho vha miṅwaha yoṱhe vha kha zounu dzo khetheaho dza ikonomi . 
Zwihulwane , mbigelamurahu i a ṱoḓea nga ha ri makumedzwa aya o lugisa hani nyimele nkene dzavho na vhuḓifhinduleli . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , u ṋetshetshedzwa hu itelwa u sika komiti dza wadi , saizwi zwiimiswa zwa u eletshedza zwo vhumbwa nga masiapala na vhaimeleli vha tshitshavha u tshimbidza ṱhoḓea dza tshitshavha na u rhemenndela kha khoro .
Ḓuvha ḽe muvhigo wa ṅwaliwa ngayo :
Naho hu khou konḓa ndambedzo , akademi yo kona u gudisa na u ṱuṱuwedza vhatambi vhapo uri vha dzhenelele vhukuma kha vhugalatenga hapo . 
Ndi sa athu khunyeledza , kha vha ri ndi ise maipfi a ndiliso kha muṱa wa mulwela mbofholowo vhane vha dovha vha vha axennḓe ḽa pfanelo dza vhathu , Khomureidi Vho Phyllis Naidoo vho ri siaho ṋamusi .
4 . Mafhungo a bvaho muṱanganoni wo fhiraho
3 / 8 Nyanganyelo dza mugaganyagwama
Nga zwifhinga izwi , hu vha na thendelano ya sisiṱeme ya u dzhena ya ndinganelo na vhoramafhungo .
Hu na phambano khulwane vhukati ha " zwikolo zwa nnyi na nnyi " na " zwikolo zwa muvhuso " .
Maiti mapfukeli a ri vhudza zwine muthu a ita kana zwine vhathu vha no fhira muthihi vha khou ita .
Naho zwo ralo , musi ri tshi sumbedzisa maanḓa a nzulele ya mikano a ri hanedzi uri dziphurofeshinala vha zwa mutakalo vhaṅwe na vhaṅwe vha nga si vhe na mulandu wa vhuḓifhinduleli . 
204. Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha vhupileli
Mvelelo dze dza edziselwa dzi sumbedza uri kilima ya magabelo khathihi na ya kharenthe i langa phaḓaladzo ya diphosithi dza tshifhinga tshilapfu na dza tshifhinganyana . 
Mihasho mivhili na yone ndi tshipiḓa tsha komiti ya vunḓu yo tholiwaho nga Phirimia Vho Ndebele u lwa na thaidzo ya u tswiwa ha zwifuwo . 
U sedzulusa na u vhiga kha Ramilayo Muhulwane uri vho wana pholisa ḽa mutshena ḽe ḽa thuntsha ṅwananga wa mutukana . 
Ri khoḓa thikhedzo yavho . 
Naho zwo ralo , nḓowetshumo iyi i tea u shandukiswa u itela u khwaṱhisedza uri u shaya ndinganyiso ha kale ho shumaniwa naho . 
U dzudzanya mafhungo nga u tevhekana hao
Maitele a lushaka na maṅwe maitele a u tandulula khuḓano nga mulalo a ḓo vha hone nahone mvelele ya mulalo i ḓo ṱuṱuwedziwa kha vhana vha Afrika nga u engedza pfunzo ya mulalo kha kharikhuḽa ya tshikolo . 
Hezwi zwi ita uri zwi konḓe u ita ndinganyelo kha vhutshilo ha mushumoni . 
U vhala na U ṱalela
Senthara ya BOCA i ita tshumelo yo katelaho zwoṱhe u ya nga pulane ya bindu yo ṱanganedzwaho nga Muhasho wa Tshumelo dza Matshilisano . 
Ndeme : Vha tea u swikelela ṱhoḓea dza lushaka u ya nga ha ndalukano na tshenzhelo .
Pulane i shumana na u hudza fulo ḽa u lwa na zwa zwidzidzivhadzi , mihasho ya lushaka na mavundu u katelwa ha maga a u lwa na u shumiswa ha zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yavhuḓi kha mbekanyamushumo dzavho , na u ita mugaganyagwama u itela u dzhenelela uhu . 
Zwi dzhia maḓuvha a 5-10 au shuma u vhulunga dzina ḽa khamphani .
4.119 Vhathu vha Afrika Tshipembe vha nga guda kha zwine zwa itea kha maṅwe mashango a dzingu ḽa Afrika .
Nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho , Sekhithara i khou tandulula mafhungo o fhambanaho a vhushumisani kha masheleni . 
Muaro wa Maxillo facial hu sezwa gumofulu ḽituku ḽa ṅwaha ḽa R14 007 nga muṱa
Mandu ha na nḓevhe .
Zwipiḓa zwa bugu - siaṱari ḽi re na dzina ḽa bugu , zwi re ngomu , ndima , guḽosari , nz .
Bisi yo vha i tshi khou swa .
Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Mulayotewa wa 2001
Masia a vhukoni ha ndeme a tevhelaho ndi ṱhoḓea kha poswo : ndangulo ya masheleni na ndangulo ya thandela . 
U sedza zwikhala zwa u bveledzwa ha thandelathusedzi dza IDP dzi tshi tika dza CBP dzo ḓowelwaho / dzi sa fhidzi u vhuya .
Ri ḓo vha bugu ya GEMS ya vhuimana , u vhofholowa na ya u thoma u vha mubebi musi vha tshi ḓiṅwalisa .
Ri na sisteme ya ndinganyiso na u sumbedza tshenzhemo khulwane ya vhushaka ha vhashumi ane a dzulela u khwinisea kha mveledziso ntswa . 
Zwi a timatimisa uri nḓila iyi i ḓo shumiswa nga nnḓa ha musi hu na nzulele dzi songo ḓoweleaho nahone zwi sa dzhiwi sa tshiimeli tsha vhulangagwama na vhupulani hu songo vhibvaho . 
Tshiedziswa tsha CBP tshi bula mushumo wa komiti ya wadi kha ṱhoḓea ya u sengulusa ṱhoḓea na maitele a tsenguluso ya u dzhenela ya IDP .
U topola maṱaluli U shumisa maṱaluli kha u vhumba
Ndima ya vhutshilo ya u thoma yo vhona u tevhedzwa kha vhupo ha sumbe vhuhulu ha ndangulo , zwine zwa vhuedza nthihi tsha raru tsha vhathu vha vhafariwa . 
( i ) Muhwelelwa .
Ḽiga ḽa 3 : siṱepuḽareni kha lurumbu ulu .
U khwiṋisa vhukoni ha bindu
Nga u dzudzanya khomphyutha idzi na zwiṱitshi zwa u shumela kha netiweke , u engedzea kha khumbelo dzi re hone kha vhashumisi hu a wanala . 
ndeme ya tshumelo
Vhaṋetshedzi vho lavhelelwaho vha tea u tendelwa uri vha ḓise khumbelo dza u dzheniswa kha mutevhe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Mulayo u ita mbetshelwa ya tsireledzo ya thendelo ya u dzula ya vhadzuli vha no shuma na vhathu avho vhane vha dzula kana vhane vha khou shumisa mavu nga mulandu wa u baḓekana havho na vhadzuli vha no shuma . 
Afrika Tshipembe , nga kha Sisiṱeme ya Vhulavhelesi ha Khakho ya Mbebo , ndi muraḓo wa Sisiṱeme ya Ḽifhasi ya Vhulavhelesi ha u Fheliswa ha Khakho ya Mbebo . 
U tshekiwa ha misi hu nga ṱoḓea dzi tshi bva kha zwivhangi zwa khombo na themendelo dza muṋetshedza tshumnelo ya ndondolo ya mutakalo .
Vhuimo , mishumo na vhuḓifhinduleli malugana na vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa zwi a ṱalutshedzwa zwa zwino kha theo ya mulayo . 
g ) Vho Paul Serote ( Sa Muraḓo a sa Shumiho hone )
Muimeleli wa muṱani ane a dzhia tsheo u tea u vha a khou shuma tshifhinga tshoṱhe ṱanoni . 
Eskom i khou dovha ya shuma na muvhuso na vhaṅwe vha kwameaho u sedzana na pulane yayo ya tshiimiswa yo ṱanḓavhuwaho na tshikolodo nga u angaredza khathihi na tshikolodo nga mimasipala na vhashumisi vha muḓagasi nga muthihi nga muthihi .
Arali vho mala / malwa nga fhasi ha
Ndi tshanduko dzifhio dza ngudambalavhathu u ya nga vhupo vhukati ha khethekanyo dza zwihomolosi zwi re na aḽikhoholo ? 
Zwikhala zwiraru zwa u thoma u bida maitele a u wana muḓagasi u vhuedzedzeaho zwo ita R140 biḽioni ubva kha vhabindudzi vha phuraivethe .
Ho vha hu na nḓowelo i fhungudzeaho kha tshinyalelo ya masheleni a tshumiso ya miṱa kha thundu dzi sa lalami na u engedzea kha tshinyalelo ya masheleni kha tshumelo . 
Kha mbekanyamushumo yashu ya 2010 , ri ṱoḓa u khwinisa vhukoni ha vhana vhashu ha u vhala , u ṅwala na u vhalela mbalo kha miṅwaha ya mutheo .
Muhanga ya zwa vhusimamilayo ha zwa mupo ine ya kwama zwihulwanesa ṋetshedzo ya tshumelo kha masipala ndi : 
Ri khou dovha ra farisana na vha DBSA na Tshumisano ya Mveledziso ya zwa Indasiṱeri , kha mbekanyamushumo ya u shumisana ha phuraivethe na tshitshavha , hu u itela u khwinisa zwibadela na u ṋetshedza masheleni kha thandela .
Zwi khagala , a si muṅwe na muṅwe a ṱoḓaho kana a teaho u wana thuso iyo yo khetheaho . 
Ndi nnyi ane a ṋekedza zwileludzi zwa u vhulunga na khandululo ? 
Masipala wa tshiṱiriki
Pfunzo 2025 : Bono
Muhasho wo kona nga nḓila i mangadzaho u gonyisa mbuelo dza tsireledzo ya matshilisano kha vhavhuelwa vho teaho . 
Arali vha mubebi kana mulondoti wa ṅwana , kha vha ḓadze Fomo 12 , Consent by parent or guardian to tie adoption of a child ; arali ni ṅwana , ḓadzani Fomo 13 , Consent by child to adoption .
j ) Vho Kabelo Samuel Kakoma ( u tholwa hafhu ) ; na
Khabinethe yo sumbedza uri u tikedza ha OAU kha u bvisela nnḓa muvhuso wa tshiṱalula u bva kha zwiendanungo zwayo zwo takulela nṱha vhuzhakanḓila hashu ha mbofholowo na u wanwa ha demokirasi .
Ndivho yavho ndi u sedzulusa mushumo wa vhamaki vhoṱhe , fhedzi tsha vhuṱhogwa ho vha u shuma nga vhuronwane na tshitandadi tsha nṱha vhukuma kha sesheni ya u maka yoṱhe . 
Khwaṱhisani u dzhenelelea hu si nga u ṱalula muendangaṋayo na mutshimbilo wa zwiendedzi . 
Mikano iyi yo dzhiela fhasi tshoṱhe na nga u ḓiimisela mushumo u itwaho nga zwiimiswa zwa matshilisano kha tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe na u vhona uri zwi a tshinyadzwa . 
thendelano ya vhugudisi na SETA .
Mpfu dza khanḓwa / tshetshe / tshie
Vha nga tea u femela ngomu lu no fhira luthihi uri mushonga woṱhe u dzhene mafhafhuni avho .
Mulayo u ṋetshedza u thomiwa ha u shumiswa ha mbekanyamushumo dzo sedzaho kha u fhelisa vhugevhenga na u ṋetshedzwa ha thuso na nyalafho kha vhathu vha kwameaho kha vhugevhenga . 
26 Pulane yo themendelwaho nga wadi
phetheni dza dzhomeṱiri ( tsumbo , zwifanyiso ) .
U ya nga kuvhonele kwa vhafhinduli , sisiṱeme yone iṋe yo kundisa zwikolo zwa vhupo ha mahayani , kana zwaho yo zwi kundisa zwi tshi vhambedzwa na zwiṅwe ngazwo zwa vhupo ha dziḓoroboni . 
Kha vha vhudze kiḽasi uri ndi nnyi ane vha ḓo mu ramba kha muṱangano uyu na uri vha ḓo ranga phanḓa hani muṱangano we vha u dzudzanya . 
tevhedza milayo na maitele zwine a ṋekedzwa nga mutholi
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u tshila .
Arali ri tshi lwala , roṱhe ri lila dokotela .
Iyi puḽane i ṋea manweledzo a nḓila ntswa ya mveledziso ine ya katela zwitshavha , vhaswa , vhashumi , vha sa shumi na mabindu ane a shumisana na muvhuso u re na vhukoni .
Vha amba uri Vho Nkosi a vha humbuleli vhaṅwe nahone vha ḓi vhona vhewa ndeme kha vhaṅwe vhathu vha muḓana uyo .
Tsaino ya u fhedzisela i ḓo shumiswa musi nyambedzano nga ha mitengo na mutikedzelo wa muvhuso zwo no fhela . 
U sedzana na tshiimo tsha zwino tsha poḽitiki na matshilisano a zwa ikonomi kha shango .
Miṱangano ya Komiti ya u Tshimbidza ya QLTC ya Vundu i tea u tshimbidzwa nga MEC kana HOD fhedzi .
Pfanelo ya ṱho ḓisiso i ḓo ṋekedzwa arali ṱho ḓea dzi tevhelaho dzo fushwa :
Nnḓu dza Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka vhuvhili hadzo dzi na gaḽari dza vhoramafhungo hune midia wo tendelwaho , wa tendelwa u dzhena kha madzulo oṱhe - nga nnḓa ha tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka musi ho ḓala hu si na tshikhala tsha u dzula .
1.8. Khabinete i tikedza nga vhuḓalo Vhege ya Tsireledzo Dzibadani ya Yuno ( UN ) ine ya thoma nga dzi 6 u swika dzi 12 Shundunthule 2013 nga fhasi ha thero ya " Tsireledzo ya Vhaendangaṋayo " .
Mukumedzo na murerisano wa vhuvhili wa ḓirafuthi ya ḽikumedzwa ḽa thandela ngomu ha Foramu ya Vhuimeli ha IDP
Khwinisa tshumelo dza ndondolo ya mutakalo na u engedza mbekanyamushumo dza mutakalo dza tshiṱiriki dzi no nga sa mbekanyamushumo dza vhashumeli vha tshitshavha na vhabebisi , na pfunzo ya mutakalo .
ḽitheretsha --- lushaka lune tshibveledzwa tsha vhudavhidzani tsha ḽitheretsha tsha wela khalwo
Munna o pfumaho o vha a tshi dzula nḓuni khulukhulu .
Zwitshavha zwo fhambanaho zwi na zwine zwa vha zwa ndeme khazwo zwo fhambanaho zwi tshi ya nga zwileludzi zwa nnyi na nnyi . 
( 2 ) Mulayo wa lushaka kana wa vunḓḓu une wa kwama vhuimo , zwiimiswa , maanḓḓa kana mishumo ya muvhuso wapo i fanela u anḓḓadziwa uri vhathu vha ṋee mihumbulo yavho i saathu u isiwa Buthanoni ḽa Lushaka kana kha Vhusimamilayo ha Vunḓḓu nga nḓḓila ine ya tendela muvhuso wo vhumbiwaho wapo , masipala na vhaṅwe vhathu vha re na dzangalelo tshifhinga tsha uri vha ṋee vhupfiwa havho nga ha Mulayotibe uyo .
Dziṅwe ndaka dza masheleni : Dziṅwe ndaka dza masheleni dzi nga ngomu kha tshitatamennde tsha vhuimo ha masheleni u ya nga thengo . 
6.2 . DG : Muhasho wa Vhufaragwama , Vho Dondo Mogajane .
u khwinifhadzwa ha mbekanyamushumo dzashu dzi sedzanaho na pfunzo na vhugudisi
Madzina a vhathu vha tshilaho a songo shumiswa .
zwikili zwa luambo
Kha nyimele mbili dzo vhonalaho dzi songo ḓowelea , naho zwo ralo , mathukhwi o vha a sa khou khethekanywa nga nḓila yone . 
Khasino dzi no kwamea dzi ḓi ambiwa nadzo malugana na zwi re ngomu ha Mulayotibe zwenezwo wo no tendiwa nga Khorondanguli . 
Pfanelo ya u ṱoḓa tsivhudzokhumela u bva kha miraḓo yo khethiwaho arali tsheo yo dzhiiwa . 
Project Darling yo fhedza yo wanulusa dzidaimani dze dza vha dzo dzhiwa lu si lwa mulayo na u dzhiululwa ha thundu ine ya paḓa 50 miḽioni wa dzirannda , miḓi ya 15 na miḽioni na R43 miḽioni ya kharentsi ya nnda .
Afurika Tshipembe ḽi dovholola khuwelelo yaḽo kha tshitshavha tsha dzitshakatshaka u ṱuṱuwedza zwigwada u isa phanḓa na u ṱoḓa thandululo ya tshoṱhe ngei Mabvaḓuvha Kati .
U bveledza na u shumisa Nzudzanyo ya Zwikili zwa Mushumoni ya muhasho . 
Zwino vhalani zwitatamennde zwi tevhelaho .
4 . Tsha vhuṋa , muvhigo wo pfufhifhadzwaho wa nga ha u shumiswa ha Muhanga ha Maano a Vhutali wa Themo ya Vhukati ( MTSF ) 2014-2019 wo ṋetshedziwa , we wa sedzesa kha u vusuludzwa ha zwa ndeme zwa MTSF 2014-2019 u itela u khwinisa mashumele kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho .
Mveledziso i tevhedzela milayo i tevhelaho ya mveledziso ya madzulo : 
U asesa ṱhodea na ngudo ya khonadzeo- u vhona dziṱhodea dzine dza fanela u swikelwa na uri zwi ḓo konadzea hani u swikela thandela , zwine zwa vhidzwa-vho u pfi ḽiga ḽa u ta
Jacob a ṱodzimela mutevhe wa madzina a vhona dzina ḽawe ḽi hone .
U amba nga ha mulaedza muhulwane
Ngangoho , roṱhe ri a zwi ḓivha uri hu na zwipiḓa zwa muvhuso zwi konḓelwaho kha u shumisa migaganyagwama ya themamveledziso yayo nga vhuḓalo . 
Dathabeisi ya Mbonalo ya Ikonomi ya Ḽifhasi i sumbedza zwidodombedzwa zwi bvaho kha mazhendedzi a zwiko zwa lushaka na kha madzangano a ḽifhasi . 
U ola na u ṅwala mafhungo a no elana na ṱhoho kha u ḓadzisa kha bugu ya laiburari ya kiḽasi .
Ndaulo ya vhudziki na mulalo zwo khwaṱhisedza mvelelo ya vhuṱambo ha vhuṱhogwa vhunzhi . 
Sa mvelelo , vhushai , u tsikeledzwa na vhaholefhali vha ṱangana na thaidzo ya u sa kona u swikela kana u swikela zwi tshi leluwa kha sisteme na zwa mulayo na khothe . 
Ḓuvha ḽa 9 Fulwana ḽa Vhuthihi ha Afurika
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa Foniki : ( orala kana nḓowenḓowe )
Ri ita khuwelelo maAfrika Tshipembe nga riṋe u thusa vhathu na miṱa zwitshavhani zwavho , zwihulusa vhana , vhaaluwa na vhathu vha re na vhuholefhali .
Vha ṋekedze zwinepe zwivhili zwa muihala mutsu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe .
U dzhenelela kha sia ḽa tshiṱirathedzhi ḽa khethekanyo na u elwa ha mbekanyamushumo . 
Vhege yo vha yo anda nyambedzano vhukati ha miraḓo ya vhulanguli na vhadzulapo nahone i shela mulenzhe kha pulane ya muvhuso yo angalalaho ya u khwinisa matshilo a vhadzulapo .
U peleṱa maipfi o ḓowelwaho nga ngona .
U ḓiimelela kha izwo ndi u humbulela uri tshiṅwe na tshiṅwe tshi khou tsikeledzwa . 
Themu iḽi ḽi amba mini ?
Zwiṅwe zwa ezwi zwi ḓo ambiwa ngazwo nga tshifhinga tsha khoso . 
Zwi vha zwavhuḓi u vhona zwifhaṱuwo zwiswa kha zwiimiswa zwashu . 
Hu khou lavhelelwa uri arali iyo khetho ya tevhedzwa mushumisi u ḓo wana ngeletshedzo ya vhomakone kha zwa dzilafho ḽa maḓi . 
( b ) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 ( Phando 2012 ) tshi ima vhudzuloni ha zwitatamennde zwa kharikhulamu ya lushaka zwivhili zwine zwa khou shumiswa zwa zwino , zwine zwa vha
Lushaka lwa pfanelo ndi lwa ndeme , zwo raloha mbudziso i tevhelaho i kwama ndeme ya ndivho ya phungudzelo .
-- Khanedzano kana kuvhonele ku karusaho kana u ṱokonya u nyanyulea mihumbuloni ya avho vhaṅwe
U kunakiswa kanzhi zwi katela u engedza alkali kha maḓi nga u shela ḽaimi . 
Milandu i konḓaho kanzhi i ṱoḓa makone u ita mushumo muhulwane khayo . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha tshitshavha uri vha tevhele mafhungo aya zwenezwi a tshi khou ḓiswa nga kha maitele a Phalamennde .
Haya ndi magudedzi a pfunzo , mihasho ya pfunzo ya yunivesithi , kana zwikoloni . 
1.2 . Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Komithi ya Dziminisiṱa dza Tshivhalo ( IMC ) u langula na u ṋetshedza maano a matshimbidzele a u dzudzanya na u fara Samithi ya Ṱhoho dza Mashango na Mivhuso ya vhu 37 ya Mveledziso ya Zwitshavha Zwazwo zwa Tshipembe ha Afurika ( SADC ) ine ya ḓo farwa nga Ṱhangule 2017 .
U guma kha u ṱola maṱo lwa 1 , 1 fureme na phere ya ḽentsi kha ṅwaha wa vhuvhili muṅwe na muṅwe nga muunḓiwa
U ṅwala maipfi hu tshi vhumbiwa mafhungo , hu tshi shumiswa mibvumo yo gudwaho na maipfi o ḓoweleaho nga u dzula a tshi vhoniwa .
Musi vhafariwa vha saathu vhewa fhethu ho khethekanywaho , tsenguluso yo fhelelaho i tea u itwa zwi tshi kwama nyimele yavho ya muhumbulo . 
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Bola , makiniphene , dethele , dziseshe dza mivhala , thambo , dziriboni zwithu zwi re fhasi sa mathaela , matombo , zwitanda zwi ngaho maboḓelo .
Pfunzo i ḓo vha tshiteṅwa tsha deme kha miṅwaha miṱanu i ḓaho .
U bvisela khagala uri ndi nyito dzifhio dzine Masipala wa ḓo dzi dzhia zwi tshi ḓa kha ndangulo ya dwadze khathihi na masiandaitwa aḽo kha tshiimo tshapo . 
Kha vha humbule nga ha dziṅwe nyimele dzi konḓaho kana dzi shonisaho dze vha dzi tshenzhela na vhaholefhali . 
Idzi ndi mbadelo dzo tewaho kha ndaka dzoṱhe hune tshumelo yo teaho ya wanala , naho hu na uri tshumelo i nga vha i hone kana i siho . 
U shumisa luambo lwa u humbulela na lwa vhusiki
Phukha dza ḓaka
Khumbelo ya ḽ aisentse ntswa ya tshigidi
( a ) U fara miṱangano ya misi ya komiti : a si vhakhantseḽara vhoṱhe vha wadi vhane vha khou zwi ita ngeno hu no uri zwi tea u vha tshipiḓa tsha ndingo dza kushumele kwavho .
Kha vha thomiswe u vhumbuluwa vha tshi ya phanḓa na murahu -hu ṱalutshedzwe tsireledzo
U kuvhanganya vhuṱanzi zwikoloni na kha vhadzulapo vha ṱanganaho na khaedu khulwane dza tsireledzo . 
Maipfi a no ṱhoma nga maḽeḓere o nangwaho
Kha vha vhe na nzhele ya uri bidi dzo lenga arali dza nga swika kha ḓirese ye ya ṋewa kha ḽiṅwalwa ḽa bidi nga murahu ha musi ḓuvha na tshifhinga zwa bidi zwo no vala . 
Vhuṱanzi ha maṅwalo hu tea u tshimbila na khumbelo ya sabusidi hu sumbedzwe kushumisele kwa mavu ku no ṱanganedzea malugana na u wana sabusidi ya vhuponi ha mahayani . 
CM46 - Khumbelo ya ṱhanziela ya u thoma bindu na R60 yo diphosithiwaho kha khoudu ya khasi ṱama
Pulane dza ndangulo ya malaṱwa dza lushaka dzo bveledzwa u itela malaṱwa a re khombo . 
U thoma nyito ya u ḓivhadza zwipiḓa zwa ipfi , hu funzwe mibvumo mivhili nga vhege , na u thoma u ḓivhadza kuvhumbele kwa maipfi hu tshi shumiswa mibvumo yo gudwaho .
Vha na pfanelo ya mutakalo , zwiḽiwa , maḓi na tsireledzo ya kutshilele zwo linganaho .
Mvelelo idzi dzi songo lavhelelwaho dzi ḓo vha na phambano ya ṱhoḓea dza u sielisana dza muṱolamuvhalelano o dzinginywaho . 
Lavhelesani tsumbo .
DP i ḓo kovhelwa murumelwa muthihi wa tshoṱhe . 
Vhukonḓi ha u sumba uri tshigevhenga ndi nnyi kha iyi nyimele ho sumbedzwa nga muṅwe wa vhaofisiri vhe vha fara mufariwa :
Tshumelo dza Ndulamiso zwikoloni zwi isaho phanḓa na u ṅwala milingo ya kharikhuḽamu ya kale ndi zwo ḓiṅwalisaho na Muhasho wa Pfunzo ( DoE ) sa zwikolo zwi dzhenaho hu si tshifhinga tshoṱhe . 
Izwi zwo swikelelwa vhukati ha miṅwe mishumo nga kha u fhaṱa vhushaka na madzangano o fhambanaho . 
Mbuno ya vhusumbe na ya u fhedzisela nḓisedzo na vhuḓilangi ha thusedzo ya vhuphalalavhathu i nga tsireledzwa hani kha muhanga wa mishini yo ṱanganelaho ? 
Ri da na tshenzhemo , ndivho na u futelela kha maitele a u tshea tsheo dza vhubindudzi . 
U ṱuṱuwedza u dzhenelela ha nnyi na nnyi nga muvhuso wa masipala hu tea u fhambanyisa vhukati ha :
U ṅwalwa ha pulane ya wadi
U vhumba tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya ikonomi na mbekanyamushumo i ṱuṱuwedzaho ya u leludza mveledziso ya ngomu ha ḓorobo . 
Zwitshavha zwi na zwikili zwo fhambanaho na tshenzhelo zwine zwa nga vhuedza masipala .
Dzi amba uri : a vho ngo zwi lugela , a vho ngo ṱalifha , a vha na nungo ; Ndi nṋe ane nda ḓivha .
Vha songo ṋea phindulo dza muthu o sinyuwaho .
6.5 Khabinethe yo themendela u anḓadzwa ha mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Zwinwiwa u itela vhudzheneleli ho ṱanḓavhuwaho ha tshitshavha .
Izwi khathihi na u ḓiṅwalisa nga huhulu zwo ita uri hu vhe na u tsela fhasi ha masheleni kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha Afrika . 
Mashudumavhi a hu na ane vha nga ya khae nga nnḓani ha muvhuso wavho . 
( a ) langula , i tshi tevhela mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha shango , khetho dza zwivhumbeo zwa vhusimamilayo ha lushaka , vunḓḓu na zwivhumbeo zwapo ;
Thaidzo , u bva kha kuvhonele kwa vhahaṱuli , ndi ya uri muṅwe na muṅwe washu u humbula na u shuma nga nḓila yo fhambanaho . 
Musi hu na zwo fulufhedziswaho murengi , pfulufhedziso iyo i tea uvha ya vhukuma , i farwe na hone u lengiswa huṅwe na huṅwe hu songo lavhelelwaho na hu sa tinyei zwi ḓivhadzwe . 
Thero ndi ya nga vhathu na uri vha fhaṱa hani shango . 
Fhethu hutswuku hu amba uri vha khomboni khulwane .
Mulayo wa zwino u ṋetshedza u itela Bodo ya Nḓila ya u Haika ha Lushaka na Sisteme ya Nḓila ya u Haika ha Lushaka . 
Mueni / mudali wa dzitshaka
Kha vha ṋetshedze zwi tevhelaho :
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vha tea u ṱuṱuwedzwa u guda luambo lwa vharema nahone mbekanyamushumo dza muvhuso dzi tea u vhona uri izwi zwi a bvelela .
U bvisela khagala muhumbulo u ne wa khou tea u ṋewa
Vhashumi vha zwiimiswa izwo navho vha khou pfumbudzwa . 
KHETHEKANYO YA 2 U ḒIVHADZA NYAMBO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
Zwino arali khanedzano ya Muḓisi wa mbilaelo i tshi kwama mafhungo a shishi a dzilafho ane a tea u pfiwa nga Komiti ya Khanedzano ya GEMS nga u bonya ha ḽiṱo ?
( U nanga kha fikishini i tendiseaho ya musalauno/ zwiṱori zwa sialala/ nganetshelo dza vhuṋe/ bugu dza nyendo dza u guda / miswaswo / miloro/ zwiṱori zwa vhutshilo / fikishini ya ḓivhazwakale )
Ndi nnyi ane a badela muthelo
Hu na maga mararu a elanaho na u bveledza PMP :
u eletshedza mukhantseḽara wa wadi kha u wana ṱhoḓea na mbilaelo dza wadi , na u davhidzana nga hazwo na khoro .
Khumbelo dza mushumo dzi tea u ḓa na CV yo dodombedzwaho , khophi dza ndalukanyo na ID dzo sethifaiwaho . 
Thundu ndi zwibveledzwa zwa vhulimi , ṋama , khovhe , mitshelo na miroho , ole na mapfura , na zwiṅwe zwibveledzwa zwinzhi . 
KHETHEKANYO YA 4 : NYITO DZA VHUṰUDZEṰUDZE NA ZWA VHUPFUKATHENDELANO
4.32 Khethekanyo ya vhuvhili i katela u vhulaya muhumbulo muhulwane u wa u ḓitsireledza kha vhuloi , kana hune ha vha ho tou huvhadzwa muhweleli ( vhahweleli ) .
fhedzisa zwigwada zwa kutshilele zwo fhambanaho u dzheniswa kha vhege ya u pulana
Dzimbudziso dza u haseledza
Nga murahu ha musi dzo dzheniswa kha gazethe , Khoudu dza Mashumele Avhuḓi dzi ḓo vhofha kha matavhi oṱhe a muvhuso khathihi na zwiimiswa zwa nnyi na nnyi . 
Muhasho wa zwa Kuḽele wo dzhia tsheo ya u pembela vhege iyi nga u ita mishumo yo fhambanaho , kha vhalwadze na vhashumi , u ita tsivhudzo ya vhuṱhogwa ha pfushi . 
Muṱangano wa u thoma wo farwa na ICC nga dzi 12 Fulwi 2015 .
U bveledza maitele a u vusuludza a pulane dza mbueledzo , pulane dza u shuma thandela na khonṱhiraka na u vhona uri hu khou tevhedzwa maitele . 
Ḓivhadzani maipfi maswa : u konḓa , vhuphuvhephuvhe , u suvhelela , hwasa , rothola , fhisa , dudela , u rotholela
Arali ezwi zwa itea , Muhasho u ḓo humbela vhabidi uri vha engedze tshifhinga tsha vhundeme ( u vhofha ) fhasi ha milayo na nyimele zwi fanaho na zwe zwa vha zwo sumbedzwa mathomoni u itela vhabidi . 
U konḓelwa u fema
101. Tsheo dza Khorotshitumbe
Zwi tshi ya kha makumedzwa , vhathu vhashu vha khou vhilaedzwa nga vhutshinyi , dzibada , tswikelelo ya pfunzo , zwikimu zwa vhugudela mushumo zwa vhaswa , maḓi , muḓagasi na thikhedzo ya mabindu maṱuku .
U wana zwigada zwa u tshilisana
Vha ndangulo vha pfa uri vha nga si tendele tsheo dza mahala dza muphurofeshinala , ngeno hu na uri muphurofeshinala u pfa uri a nga si tendele dzangano ḽi tshi ta tsheo dzawe . 
Vhaḓivhi vha mihumbulo ya zwa matshilisano vha ndeme vha vhona ḽifhasi ḽa matshilisano sa ḽi itwaho nga vhathu na uri a ḽo ngo fhambana navho . 
Nḓila dza u thetshelesa hu re na u pfesesa
Mbekanyamaitele i dovha ya dzinginya nḓila dzine nnḓu dza migodi dzi nga dzi lavhelesa u itela u kona u langa maḓi nga nḓila dza khwine .
24 Ṱongisani vhutsila he na ita......48
Mushumo wa u vhona uri fulufulu ḽi hone u khou ya phanḓa .
Thendelano na thikhedzo ya vhashelamulenzhe vhoṱhe vhe vha kwamea nga heyi puḽane na zwone ndi zwa ndeme u itela u shuma zwavhuḓi ha mbekanyamushumo dzayo . 
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha muvhigo wa mutsho
Khwiniso zwa zwino i dovha ya katela maṅwe madzangano ane a nga tiwa nga fhasi ha Mulayo na ane a fanela u shumisa zwishumiswa zwa vhukuma . 
Vhunzhi ha vhukale , arali ho swikelelwa phanḓa ha vhukale ha 18 , a vhu ngo tea u fhima kana u konḓisela dziṅwe pfanelo dza ṅwana sa zwe dza ṱalutshedziswa zwone . 
bveledza nḓila dza u kwamana na tshitshavha na madzangano a zwitshavha kha u shuma mishumo yawo na maanḓa a re hone ,
U amba nga nṱha nga ha mbonalo
Ndo vha ndi tshi dzulela u ṱhogomela uri ndi si luṅwe nga ṋotshi .
Maga a zwa mulayo na ndangulo ndi ane a katela mafhungo a fanaho na u ṋetshedzwa ha ṱhanziela dza lufu kana nḓivhadzo dza lufu kha avho vhe vha tou ngalangala , u phumulwa ha rekhodo dza vhugevhenga afho he vhathu vha vha vho gwevhelwa zwa vhutshinyi vhu elanaho na zwa poḽotiki , na u tshimbidza nga tshihaḓu mafhungo a zwa mulayo ane a kha ḓi vha o salela murahu . 
Hu ḓo itwa ndingedzo nga murahu dza u vha na vhuṱanzi uri vhagudi vha ḓi isa phanḓa na u guda u amba , u vhala na u ṅwala nyambo dzavho dza mahayani ( Tshibeli , Tshithosa , Tshizulu na Afrikaans ) .
Vhalelani khovhekanyo ya musaukanyo wa u ya nṱha na fhasi na u ya ntha na fhasi ya phimotshikati ni tshi khou shumisa zwidodombedzwa zwo ṋetshedzwaho kha mbudziso yo fhiraho . 
U ḓikhuruṱanya
U vhuisa thengo
mukhantseḽara wa wadi
Phaṱhekanyo ya vhukati ha vhukoni na ndondolo vhathu na hone ho dzhielwa nzhele , u humbudza uri vhukoni vhu nga shela mulenzhe kha ḽeveḽe dza nṱha dza mveledziso ya vhathu , na kha ḽiṅwe sia . 
Muṱhomphei Vho R J Tau - Mafarisa Mudzulat- shidulo wa NCOP
Zwi dovha zwa vha tshipiḓa tsha tshanduko yo ṱanḓavhuwaho ya ndeme ya u khwaṱhisa uri vhathu vha kone u swikelela mulayo , zwine zwo ṱumanywa na Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe ya 1996 .
1.3 . Muhanga wa themo ya vhukati ha ṅwaha u vhulunga zwi vhuedzaho zwa matshilisano vhuponi ha ikonomi ine ya khou lepalepa .
Vha themendela u shumisa thandela dza ṱahe ngei mavunduni a Eastern Cape , North West , KwaZulu-Natal na Western Cape . 
Tsha ndeme tsho ambiwaho nga vha SAPRA tshi kwama zwa uri vhaṅwe vhathu zwa zwino vha ita vhuloi " havhuḓi " , hune vhathu vhone vhaṋe vha sumbedza uri vha vhaloi .
U ṱhogomela databeizi ya vhuaḓa na vhufhura , u fara wekishopho dza u lwa na vhufhura na vhuaḓa . 
2.1 . Khabinethe yo tendela u vha hone ha Khonfarentsi ya Dziminisiṱa ya Vhufarani ha u itela u dzhia Ḽiga kha Ikonomi ya Mvelaphanḓa nga Khubvumedzi 2018 .
Hu na dathabeisi ya vhashelamulenzhe vha kwameaho kha Khethekanyo ya Pfunzo ya Fomaḽa . 
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa vhupileli vhu fanela u vhumbiwa nga mulayo wo itiwaho nga Vhusimamilayo ha lushaka , u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupileli .
U ita notsi na u tevhedzela ndaela dze a vhala
Gumofulu ḽa R42 nga tshiwo na zwiwo zwiṱanu na R210 nga muṱa nga ṅwaha
Hezwi zwi dovha zwa ṱoḓa ṱhanganedzo ya mbekanyamaitele , ine ya ṱanganedza vhukonḓi ha mupo wa ḽifhasiḽiṱanganeli kha ḽiṅwe sia , na tshivhumbeo tshi shandukiho tsha ikonomi ya Afrika Tshipembe , kha ḽiṅwe . 
Ndangulo i si yavhuḓi ya malaṱwa a ndondolamutakalo i nga kwama vhathu vha tshaka dzo fhambanaho , vhane vha vha kha khovhakhombo hu : 
U ḓivha vhubvo na u shumisa maipfi maswa , tsumbo , luambo lwa tshiṱaraṱani , daiḽekiti , maipfi mapambwa , ( tsumbo , ḓorobo , vhengele , tshaini , khekhe ) .
Nga i zwi zwiitisi , kha thikhedzo ya mutshudeni ndi hone hune kanzhi u tendelena huhulwane ha itwa , zwoṱhe kha u ṱanganyiswa ha kuolele na mukovhe wa tshomedzo . 
Mbetshelo dzi zwi vhea khagala uri vhutshinyi uvhu ndi vhuhulu .
Zwigwevho zwi ḓo tshimbila zwoṱhe , zwa ita uri vhanna vhoṱhe vha dzule dzhele lwa miṅwaha miṱanu . 
Kha vha tevhedze milayo miṅwe na miṅwe ya mithelo ya mashango a nnḓa ino elana na vhurumelazwivhambadzwa hafhu ha thundu ye ya vha yo ḓiswa lwa tshifhinganyana kha tshifhinga tsho tiwaho nga mithelo ya mashango a nnḓa yeneyo . 
Ṱhoḓisiso dzo sumbedza uri hu na vhushaka vhuhulwane vhukati ha u shumiswa ha zwikambi lwo kalulaho , vhugevhenga na mafuvhalo . 
U sielisana u amba
Ngeno maanḓa a zwa ikonomi ya tshaka nnzhi a tshi ṋea mutsindo kha vhuimo ha dzitshaka ha mivhuso ya lushaka , uri mutsindo wa zwa poḽitiki u , dovha wa shumiswa u bveledza madzangalelo a ḽifhasi a khamphani khulwane dza tshaka nnzhi . 
zwitshavha kana vhaimeleli vhazwo na vhone vha nga shuma mushumo wa u ela vhaṋetshedzatshumelo vhane vha nga shumiswa , u dzhenisa zwitshavha kha ṋetshedzo ya tshumelo na u ṱola kushumele kwa vhaṋetshedzatshumelo .
Maitele na tshifhinga
Kha dzidithoneitha dza tshilepa , u shandukisa maḓi a vha gese nga nḓila ya u thuthuba ha tshitshimbidzi tsha eḽektrikala tshine tsha thimbidza fuḽaya kana tshilepa u mona na gake , na masiandaitwa a tshilepa tshi re kha tshithuthubi tshi thoma u dithoneitha ha khemikhaḽa . 
Kha vha shumise tshiitei sa mbuno ya u thoma ya kutshimbidzele .
Nga u ralo ndi zwa vhuṱhogwa uri tshi vhulungwe na u shumiswa u ṱuṱuwedza vhuendelamashango na ikonomi . 
Zwino vha ya tenda uri hezwo zwo vha zwo haseledzwa , vho amba phanḓa ha musi vhupfumbudzi vhu tshi thoma . 
Vhupulani ho itwa ngei Durban nga ṅwedzi wa Fulwana na Ṱhangule 2014 ha fhedza ho ḓisa mveledziso nga vhuḓalo ya ' pulane dzzi langeaho ' u alusa ikonomi ya maḓanzhe .
U leludza tswikelelo ya mafhungo kha tshitshavha malugana na zwikhala zwa vhugudisi na zwikhala zwa mveledziso ya vhukoni
Vhaanewa vhanga ndi vhonnyi ?
A vha shumisi manditi vha tshi itele ndivho mmbi , fhedzi vha tikedza zwo fhambanaho -vha ri manditi a tea u shumiswa nga nḓila mbuya .
ya zwa badani .
( 2 ) Tshivhumbeo tsha khomishini -
Tshiṱanganyi tshi a vhofhiwa u swika hu tshi vha na u ima ha pfara ya tsha u monisa . 
Hune phambano dza tshikoupu dza topolwa , nyito dzi nga katela u ela khwaḽithi i fanaho ya mushumo we wa itwa . 
Kha muṱangano uyo Muambasada vho ombedzela uri a vha nga koni u tandulula mafhungo a thekinikhala na a mulayo nahone vha ṱoḓa u dzudzanya muṅwe muṱangano une vhathu vhane vha nga kona u tandulula ayo mafhungo vha ḓo vha vhe hone .
Fhethu ha Mveledziso dza Ndeme
Muṱoliwa u a kona u nanga uri a vha hone nga tshifhinga tsha ndango . 
Nga kha mishumo iyi , vhathu vha Limpopo vho amba nga ipfi ḽithihi ḽihulu , uri , ri MaAfrika musi ri saathu u vha MaAfrika Tshipembe . 
9 . Vharumelwa U Shuma Vha Mmbi Ya Lushaka Ya Vhupileli ( SANDF )
Ro dovha ra guda uri naho hu na nyimele kha khuḓano iṅwe na iṅwe , mulalo tshifhinga tshoṱhe u a swikelelea . 
U kona u topola ipfi ḽi sa faniho na maṅwe kha o tevhekanaho ( sa , ndi ufhio mubvumo u sa weliho kha mutevhe . b , b , k , b , d , ḓ , t )
Kha dziṅwe nyimele , muvhuso u nga dzhenelela u itela u tshimbidza nyambedzano dza thendelano na u ṋetshedza thikhedzo kha vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo .
Havha ndi vharengi vhane vha nga vha vho no badela tshikolodo tshavho tsha fhela na uri vha kha tshiimo tshine vha nga swikela u kolodiswa fhedzi zwazwino vha imiwa phanḓa nga vhuṱanzi vhu si havhuḓi ha tshikolodo vhune vhu hone kha rekhodo dzavho .
U shumisa mafhungo o teaho vhathetshelesi na ndivho ya tshibveledzwa
Vho ṱuṱuwedzwa nga muḽoro wa tshitshavha tsho faranaho , Afurika Tshipembe ḽine ḽavha ḽa vhoṱhe , lushaka lwo faranaho nga u fhambanana , vhathu vhane vha shuma vhoṱhe hu u itela zwivhuya zwa vhoṱhe .
tshipikwa tsha u rwela ṱari
Baudu ya u vhofha i tea u vha i na ṱhoho kha tsha u monisa , ine ya tendela u vhofha tsha u monisa hu tshi khou tevhedzwa themendelo dza mumagi hu si na u shumisa tshishumiswa tsha sipeshala . 
U bveledza Sisiṱeme ya Tshitshavha ya u ṋetshedza Phethishini kha kuitele kwa u bveledza mulayo kha Vundu . 
U shumisa mbekanyamushumo dza ndondolo na thikhedzo u itela vhathu vha tshilaho na HIV na AIDS . 
Tshiimo tsha Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thomatshi dzhia uri musi vhagudi vha tshi swika tshikoloni lwa u tou thoma , zwi a itea uri vha vha vha si na nḓivho ya luambo ulwo .
Mutholi u ḓo vhona uri vhasaini vhoṱhe vho tendelwaho vha re na vhuḓifhinduleli o imela rathandela . 
Thendelano ya u badela yo fhedziselwa yo swikelwa u itela u renga dzibulasi dza u itela mbueledzo . 
vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri .
Hu na uri ṅwaha ure nga fhasi ha tsedzuluso ndi ṅwaha wa khetho , muhasho wo livhana na khaedu dzine dza khou bvelela nga murahu ha dzikhetho . 
Wo vha u muhumbulo wavhuḓi uri vha tambe mulamboni vhusiku ?
Hu bvelela mini tshi no mu shandula ?
Vha nga humbela u thuthwa ha akhaunthu ya mushumisi yavho nga u kwama mahulwane wa webusaithi washu . 
Maḓi a mvula a dzhena milamboni , maishani na maḓanzheni , tshitendeledzi tsha thoma hafhu .
Dzikomiti dza thandela dzi wela fhasi ha khethekanyo ya vhuvhili ya dzikomiti . 
Deithi : Man . we maiti hafhu
Izwi vhu vha vhuṱanzi ha vhukuma musi masipala u tshi balelwa tshelede ya mushumo yayo na ndondolo . 
U vhea zwipikwanyangaredzi na zwo tiwaho zwa ndangulo na , hune zwa vha zwa ndeme , u fhungudza masiandoitwa kha vhupo . 
Tshipikwa tsha heino mbekanyamushumo ndi u ita uri hu vhe na vhugudisi ha manese na vhashumi vha dziambuḽese , vhashumi vha mutakalo na vhashumi vha kha ndangulo ya zwa mutakalo , vhalangi na ṱhuṱhuwedzo ya zwa mutakalo , khathihi na u ṋetshedzwa ha dzibazari . 
Khumbelo ya u i walisela u rengisela mashangoni a nna
Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na uri i tea u ḓa na CV , tshenzhemo i tea u dodombedzwa nga maanḓa na dzikhophi dza ṱhanziela dza ndalukanyo dzo khwaṱhiswaho . 
Marifhi aya o ṱalusa dzikhaedu na u tsivhudza ṱhoho dza tshikolo kha maga ane vha tea u dzhia . 
Vhaḓivhi vhanzhi vha zwa mutakalo vho pfumbudzwaho zwavhuḓi
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhadzulapo uri vha shumise pfanelo yavho ya demokirasi ya u khetha kha Khetho dza Mivhuso Yapo dza 2016 nga dzi 3 Ṱhangule 2016 .
k ) Vho Goolam Hoosen Manack ( Muimeleli wa Vhufaragwama ha Lushaka ) ;
Mudzulatshidulo wa IMC ndi Muthusa Phuresidennde Vho Ramaphosa , ha dovha ha vha na Minisiṱa vha Vhuendelamashango , Muhasho wa Muno , Nḓowetshumo na Mbambadzo , Mveledziso ya Matshilisano na Mveledziso ya Mabindu Maṱuku .
Fhungo ḽa musudzuluwo hu tshi sumbedzwa mathomo , vhukati na mafhedzisele kha ṱhoho dzo nangiwaho kha zwigwada zwiṱuku
Magatsireledzo o angaredzaho o tea ngauri kha vhupo ha u guda a zwi konadzei u ḓivha uri ndi nnyi ane a vha na HIV . 
Mihasho ya vhubveledzi i ṋetshedzwa mawanwa , ane a i tendela u ta maga a u lulamisa u itela u khwinisa zwikhala kha kubveledzele . 
Muso vhorakoloni vha saathu ḓa , milandu ya siviḽi na ya vhugevhenga yo vha i tshi khou sengiswa nga mulayo wa vho ngwaniwapo kha tshitsavha na kha inkundla kana lekgotla , vho rangwaphanḓa nga murangaphanḓa wa sialala .
Hezwi zwi nga kha ḓi ṱoḓa musumbedzo u re na vhulondo , une wa imelelea lwa mulayo , zwa uri mushumo u a elana na maga a khonṱhiraka . 
Khamphani i si ya Mbuelo yo linganelaho ( hu na miraḓo )
Zwenezwoha , milandu ya vhutherorisi i dzhiiwa sa milandu ya vhugevhenga kha mulayo wa vhugevhenga khathihi na kha dziṅwe mbetshelwa dza u engedza kha ndaṱiso dzo vhewaho . 
U vhetshelwa thungo na u sa swikelela zwikhala zwa ikonomi na zwamatshilisalo nga nḓila ino fana zwi khakhisa pfanelo dza vhuthu na u thivhela u khwinisea ha kutshitshilele khathihi na mveledziso dza vhukoni zwine zwa nga ṋetshedzwa nga u hula ha ikonomi . 
Ndeme ya nyimele ya mavu kha u ola tshifhaṱo na kushumiselwe kwa zwiṱaraṱa zwo sumbedzwa zwavhuḓi kha ṱhoḓea dza musele na ndondolo ya zwiṱaraṱa nga u angaredza . 
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha Fisiotherapi
Boḓelo ḽa 2 ḽitha ḽa puḽasitiki Maḓi a re na matope Muṱavha musekene Thongwana / giravhulu Tshigero Madzudzu ( khothoniwuḽu )
Vha vhudzise vhadzheneli uri vho ḓipfa hani musi vha khou thetsheleswa na uri thekiniki dza u thetshelesa nga u pfesesa ndi dzifhio dzi teaho u shumiswa .
maimo/ zwikalo a / zwa mutakalo na tsireledzo zwine mutholi a tea u vha nazwo mushumoni .
Zwikhala zwa fhasisa zwo themendelwaho ndi zwi tevhelaho : 
U ṋekedza mushumo wo kunaho hu tshi shumiswa ṱhoho , u sia zwikhala u itela pharagirafu
U shumisa thounu yo teaho
Tshikhala tsha gumofulu tsho ḓoweleaho , hune nyimele idzo dzo khetheaho dza si vhe hone , tshi tea u dzula tshi miṅwaha mivhili . 
Khumbelo ya khaṱhululo yo ṱanganedzwa nga ḽa
Vhutsila ha u vhaḓa na thekiniki : u tshea , u nambatedza , u kherula
Zwino a ri koni u fhaṱa izwi kha thavha , tshiṱangadzime , nḓila dza veini na Waterfront fhedzi . 
Mafhungo a tevhelaho o ḓisendeka nga ndingedzo dza zwiliṅwa : 
wa close corporation nahone
Dziṅwe dza izimbizo dzo katela : u thomiwa ha Senthara ya Zwamabindu ngei khoḽidzini ya Goldfield TVET i re Welkom , Free State nga Vho Minisiṱa wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku , Vho Lindiwe Zulu .
Musumi wa zwa matsilisano u ḓo ita madalo u itela uri a kone u vhona uri vha a fusha ndavhelelo ya Mulanguli-Dzheneraḽa ya uri dzangano ḽavho ḽi ḓo ḽangulwa na u shuma nga u tevhedza maitele na dzi nyimele .
Tsireledzo ya matshilisano yo dzulela u lingedza u linganyisa ndinganyo ya matshilisano na ndeme ya mukovhe wa muthu nga u phaḓaladza mbuelo kha vhashumi . 
Ri khou ṱoḓa u vhuedzedza vhuḓifari havhuḓi kha miṱa zwine zwa ṱuṱuwedza u kovhelana , ṱhonifho na u kona u thusana . 
Nga u ralo a zwi tou vha khagala uri thusedzo yo lavhelelwaho nga tshifhinga tsha u ita mvetomveto ya mbekanyamaitele i ḓo fhambana hani na idzo dzo thomaho u shumiswa nga Mulayo . 
U lingedza u endedza ngaha maga a tsireledzo ya zwitshavha .
U BVELEDZA U VHALA MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI U vhala : U bveledza u vhala :
Ho sedzwa kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi , mbekanyamushumo dza ṱhoḓisiso dzi kwamaho masia aya dzo dodombedzwa . 
A hu nga vhi na mukoni wa mudzuli vhuongeloni ha tshiṱiriki . 
Muṱangano ndi wa nga ha u ṋea ndendedzi nga ha vhudavhidzani ha tshiṱirathedzhiki na nga ha mafhungo a ICT khathihi na u sedza uri u shumiswa ha tsheo dzo dzhiiwaho kha muṱangano wo fhiraho ho guma ngafhi .
Pulane dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi ha vundu dzi ḓo shumiswa miṅwaha miṅwe na miṅwe mivhili . 
Hu ngavha , u dzhenelela hufhio na hufhio,hu nga vha tshipiḓa tsha murahu tsha ofisi kana tsha phanḓa u inzhiniara hafhu kana vhudavhidzani ha ngomu na ha nnḓa , zwi fanela u ḓivhadzwa nga muya na milayo ya Batho Pele .
Khathihi na Mulayotewa ( nga maanḓa Khethekanyo ya 33 - pfanelo ya u wana ndaulo kwayo ) na Ndangulo dza Batho Pele , PAJA i vha tshipiḓa tsha maele maswa , o ḓiimiselaho u vhona uri hu vhe na ndaulo ine ya shuma zwavhuḓi yo sedzaho kha u thusa vhathu .
Mbadelo dzoṱhe dzi itwa thwii kha akhaunthu dza bannga . 
Vhuḓikumedzeli ha mbuno dza Vhuṋe kha garaṱa ya u kora ya u ela tshiimiswa . 
Ndaṱiso yo kumedzwaho i nga vha yo leluwa kha u ita ndivho ya vhukuma . 
Ṱhoho ya tshikolo , komiti ya QLTC , SGB na QLTC ya Tshiṱiriki
- U ṱanganedza
Tshumelo dza Vhathu
Milayo ya Batho Pele
Mafhungo a mbilahelo o swikiswaho nga ofisi ndi zwibviswa zwi si na mitshelo zwi tshi kwama mbadelo dza ṱhanzi . 
Hezwi zwi katela bindu ḽine ofisi yaḽo khulwane ya nga vha i huṅwe fhethu fhedzi yo bveledza davhi ḽo fhelelaho kha vhupo ha masipala uyu . 
Mvetomveto ya Mulayotibe i ita mbetshelwa kha u dzhielwa na nmbetAgrément ya Afurika Tshipembe sa tshiimiswa tsha lushaka .
NDI TSHIṰIRATHEDZHI TSHA U DZHIA MBILAELO NA TSHENZHEMO DZA VHANNA NA VHAFUMAKADZI ZWA ITWA TSHONE TSHIKALO TSHA U DIZIANA , U SHUMISA , U SAUKANYA DZIPHOLISI NA PHUROGIREMU KHA MASIA OṰHE A ZWA POLOTIKI , IKONOMI NA U TSHILISANA U ITELA URI VHAFUMAKADZI NA VHANNA VHA VHUELWE NGA U LINGANA , NAHONE U SA LINGANA A ZWI ṰUṰUWEDZWI .
Ṋewa zwiitisi zwo teaho musi vho humbela ; na u
Ro thoma vhukonani na u engedza vhushaka vhukati ha mashango mavhili na shango ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
bvisela khagala mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhadzheneli vhoṱhe hu tshi katelwa tshitshavha tshapo kha kushumele kwa sisiṱeme
Mbalo mbalo dza zwa mishumo dzo bviswaho nga Ḽavhuvhili , dzi sumba uri ikonomi i khou sika mishumo madzuloni a u i fhelisa .
Bongi o hwalela uku kutukana nnḓa .
Maitele a u tandulula tshayathendelano a thoma musi vha tshi humbela zwiitisi zwa ndinganyiso kana musi vha tshi thoma maitele a u hana mvelele dza u ṱola kana tsheo ye vha i wana . 
Milandu yo ambiwaho nga hayo afho nṱha ndi tsumbo ya u sa tseka kha tsheo yashu ya u tevhela na u laṱisa avho vhane vho dzhena kha zwiito naho zwi zwifhio zwa vhugevhenga ho katelwa vhuaḓa na vhufhura . 
U alusa ndondolo ya mutakalo wavhuḓi wa vhathu vhashu vhoṱhe ; 
Nga u ita zwenezwo , musi zwo no khwaṱhisedzwa , muungo wo bviswa fhedzi nga nnḓa ha theiphi . 
Milandu ya 60 640 ya vha vhudzumbamo yo haṱulwa ya dovha ya valiwa kha zwa u Sedza Nyimele ya tshivhalo tsha Dziṱhunḓu vhukati ha Phando na Nyendavhusiku 2015 . Kha hei milandu yo haṱulwaho : 2 499 ya milandu ya vhuṱoḓavhudzumbamo yo tendeliwa , 4 093 ya milandu ya vhaṱoḓavhudzumbamo yo haniwa sa izwo hu songo wanala vhuṱanzi vhu fushaho ha u tambudziwa na vhugevhenga .
Ndi nnyi we a wina pfufho___
U bveledza kushumisele kwa maṱo na tshanḓa nga u tamba mutambo wa u posa tshisagana tsha ṋawa / binibege , bola ya thenisi , bola ya mabambiri , u ola zwifanyiso na u shumisa khirayoni u ita makolo a sa konḓiho .
Buthano ḽa Lushaka
Khothe Khulwane yo thudzela kule khanedzano iyi ho sedzwa ndingo dza mulayo zwawo dza u ḓiimisa nga woṱhe na u sa dzhia sia a dzi shumi .
Ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa maṅwalwa a tevhelaho ḽi fanela u nambatedzwa kha imeiḽi sa tshinambatedzwa tsho khetheaho : 
Sisiteme ya zwa u laula ya u kunguwedza , hu tshi khou tevhedza maitele a dzitshaka , i khou lambedzwa tshoṱhe nga nḓowetshumo ya vhudavhidzani ha zwa u maketa . 
Tholokanyonḓivho pfufhi ya zwibveledzwa , nḓivhadzo , tshibveledzwa tsha mafhungo , ndaela , masia
Tshaeo ya khaphasithi ha vhomasipala i ḓi dzulela u vha tshilonda nahone mavundu a khou ṱoḓisisa nḓila dzine dza nga shumiswa kha u ṱalutshedza nzulele . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya vhdzulapo ha tshoṱhe ha Afrika Tshipembe a nga kona u ita khumbelo ya vhudzulapo nga murahu ha u dzula kha ḽino lwa tshoṱhe minwaha miṱanu .
Naho zwo ralo , nyaluwo yo fhungudzwa nga ngoho ya uri u fhungudzwa ha mugaganyagwama ho kwama nga maanḓa Ndondolo na Mbuedzedzo ya Zwino . 
Vhaswa vhanzhi vha kholwa uri vho tsireledzea ngauri vha tshe vhaṱuku . 
Ndi tshi nweledza , zwenezwo , tshanduko kha tshiimo tsha fhasisa zwi amba kana zwi sumba tshanduko u bva kha tshiimo tshiṅwe u ya kha tshiṅwe . 
Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho wa NCOP ,
Ḽiga 1 - U tendelana kha tshifhinga , mutevheṱhanḓu wa u pulana na maḓuvha a u fhedzisela u vhiga
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya mafhungo a tshiphiri a muṅwe muthu ane a vha vhukati , zwi tshi katela muthu o lovhaho .
Hezwi zwi swikelelwa nga u fara Samithi ya Pfungavhuṋe ya ṅwaha nga ṅwaha na vhavhambadzi na vhathu vhane vha shuma kha vhudavhidzani u pfesesa nga ha vhuimo ha pfungavhuṋe , nḓila na u langula thandela dzo ṱanganelaho . 
Zwikhala zwa Vhaswa
Dzi dzhenisa khaṱhulo nga ha vhungoho , fulufhedzea , mbuno na kuvhonele , vhundeme , kupfalele na kuhumbulele na mafhungo , sa u ṱoḓea na u ṱanganedzea ha tsheo na nyito u ya nga ha ndeme ya kutshilele .
_ Vha fhungudze tshifhinga tsha u shuma fhethu hu re na phosho nga u tshintsha mushumo
Mbetshelwa dza u anganya phedzo dzi itwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe musi u vhaliwa ha mithara hu saathu u itwa . 
Ndi zwifhio zwine zwa koneswa , zwa sa konwe , zwi no konadzea na zwithivheli zwine zwa elana na mvelelo dzo topolwaho ?
Ri ḓo khunyeledza mvelaphanda ya mbekanyamaitele ya tshomedzo yo tanganelaho u itela ṱhavhanyiso ya u fhaṱwa ha tshomedzo , ho sedzwa nga maanḓa mbulungo ya fulufulu .
Iṅwe ya ndivho khulwane dza dzikhukhi ndi u ṋekedza tshiteṅwa tsha u leludza u itela u vha vhulungela tshifhinga . 
Hu tshi khou sedziwa uri GCIS i khou ṱoḓa u davhidzana na vhathu vhanzhi u swika nga hune zwa konadzea ngaho , na nga u vhona uri tshikhala tsho kalea tsha nyanḓadzo ya mifuda iyi , dzitswayo na pfungavhuṋe dzoṱhe dza nga ngomu na dza nnḓa dzi ḓo itwa nga Luisimane .
Kuitele ukwu ku tendela vhawani vha ndambedzo u ta dzangano ḽa thikhedzo ya zwa dzinn ḓu ḽine ḽa ḓo vha thusa nga zwikwamahonzudzanyo , zwa thekiniki na ndangulo .
26 . Mbekanyamushumo dza Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u itiwa ho vha na Vhukwamani na vhapondwa na vhakhakhi .
" Ndi ngoho uri thaidzo dzine dza vha hone ndi khulwane ; u dzi tandulula zwi ḓo ṱoḓa vhuṱali , nga maanḓa kha tshumiso na mbulungo ya muḓagasi , na mveledzisophanḓa ya zwiṅwe zwiko zwa nḓisedzo ya fulufulu .
Izwi ṋamusi zwo vhumba nyimele ya mbebuluwo ya Afrika , tshanduko na ṱhanganelano . 
Arali muhaelo wo no ṅwaliswa Afrika Tshipembe nga fhasi ha Mulayo 36 wa 1947 , vha tea u wana thendelo nthihi fhedzi ya u ṱun ḓa u bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha .
Mapa wa vhu 48 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
U leluwa na mbadelo dza fhasi ndi zwivhuya zwihulwane zwa u vhea fhethu huthihi . 
Mukaṋo u tea u shuma sa ṱhumano vhukati ha tshikhala tsha muvhuso na tsha phuraivethe , kana vhukati ha tshikhala tsha ngomu na tsha nnḓa . 
Masipala u fanela u ṋea miraḓo ya Komiti ya Wadi ngudo dza u ya phanḓa nga ha IDP .
Nyito dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe/ vhege iṅwe na iṅwe kha masia oṱhe a Luambo na dziṅwe ngudo
Thulusi i no ḓo shumiswa kha ḽiga iḽi : Thulusi ya nyolo ya u nanga zwiṱirathedzhi , ya dplg
U engedzea ha u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo hu nga livha kha khwiniso ya vhuswikeleli kha tshumelo dza mutheo u fana na dzinnḓu , pfunzo na ndondolo .
Vha dzhiele nzhele uri vhubvanyelelo vhu tshimbileaho vhu tea u dzulela u rekana vhupo ha mavu o shumiswaho kha madzulo , fhedzi vhu sa kateli tshipiḓa tsho vuleaho tsha nnyi na nnyi tsha kha vhupo vhu swikelelaho . 
Kha nyimele dzoṱhe , u vhala uhu ho engedzwaho hu tea u vha na vhushaka na ṱhoho dza mafhungo na mihumbulo mihulwane yo nangiwaho kha tshibveledzwa tsho randelwaho kha sekele ya vhege mbili .
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe / vhege iṅwe na iṅwe ho sedzwa kha masia oṱhe a Luambo na zwiṅwe-vho .
Masheleni o bulwaho afho nṱha a tea u vha a tshi bva nnḓa nahone a tea u bindudzwa sa tshipi ḓa tsha ndeme tsha bindu
Vhashumisi vha vhuimangalavha vha u fhedzisela ndi avho vhane vha badelela tshumelo dza vhuimangalavha zwi ngomu . 
Tsumbo i ḓo vha vhanzhi vho khetheaho vhane vha a ṱoḓea u khwinisa Ndayotewa . 
Vhusweleli ha tshitshavha tsho ṋetshedzaho tshelede tsho dovha hafhu tsha fhirisa ndavhelelo , ngauri sa zwine ḓivhazwakale ya itisa zwone , vha nga vha na thaidzo dza zwiko kana thaidzo dza vhashumi . 
Uri vha kone u tsireledzwa kha ndifhedzo nge vha bvisela tshiphiri khagala tsha u pfukwa ha mulayo kana vhuḓilangi vhu songo teaho nga mutholi kana muṅwe wa vhashumi , vha tea u tevhedzela maitele a u bviselwa ha tshiphiri khagala kha Mulayo wa Vhutsireledzi ha u bulwa ha zwiphiri , wa 2000 ( Mulayo wa vhu 26 wa 2000 ) .
Tsha vhuvhili , ri hou tama u ṱanganedza thandela ya themamveledziso ya ICT ine ya khou itea . 
Kha vha founele muhasho wa Vhulimi wa vunḓu vha humbele zwidodombedzwa zwa vhudavhidzani zwa tshiimiswa tsha muvhuso tsha u ṱola miri henefho vhuponi havho .
Kha vha sokou isa phanḓa na u tshimbila kha vhupo ha nnyi na nnyi ha tsinisa vha humbele thikhedzo . 
Vha bvis fomo ya Khumbelo ya u ṋwalisa mavu a u fuwa ṋari nga fhasi ha fomo dzine dza fanela u ḓadziwa vha i ḓadze .
U langa wadi u itela ndaṱiso yone . 
Ndi humbela thuso . . .
U kona ha vhaateḽetiki avha hu khwaṱhisa zwa uri vha songo fhelelaho mihumbuloni na vhone ndi vhathu vhane vha nga kona u tshila vhutshilo havho lwa maṱhakheni . 
Fomo ya thungo itea u ḓadziwa kha muraḓo muṅwe na muṅwe kana muunḓiwa ane a ṱoḓa mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi .
Zwa u thomiwa ha tshumelo na mishumo yo rangwaho phanḓa nga muvhuso ine ya wanala ngomu zwitshavhani zwo livhiswa kha u ṱuṱuwedza u fhola na u wanululwa ha vhathu na zwitshavha zwo kwameaho nga zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu . 
Maimo a Fhasisa o khethekanywa nga zwipiḓa zwiṋa .
Vhudavhidzani vhu si havhuḓi vhu nga vhanga khuḓano .
Izwi zwi sumbedza uri nga tshumisano ri nga khwaṱhisa hafhu ikonomi yashu , u kunga vhubindudzi na u sika mishumo u itela maAfrika Tshipembe .
tshilimo
Hafhu , kha nyimele hune zwiimiswa ezwi zwa dovha hafhu zwa shuma mishumo ya fhethu ha vhudzulo , zwi konisa vhadzuli vhapo u swikela ṱhoḓea dzo vhalaho kha lwendo luthihi . 
TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI - Gireidi ya 6 Bugu ya 1
Kha vha vhone zwa uri masia a kutshilele , ikhonomiki , tshiimiswa na vhupo zwi a pulanelwa .
U wana na u khwaṱhisedza vhafaramikovhe vhavhukuma
Naho zwo ralo , nga nṱhani ha u ḓidzhenisa ha tshitshavha , mihumbulo ya komiti dza wadi i ḓo dzhielwa nṱha .
Kharikhuḽamu ya Luambo lwa Hayani yo vhekanywa u ya nga zwikili zwi tevhelaho :
Pulane i ṋetshedza uri ri ḓivhe uri zwiko zwa themamveledziso ya fulufulu zwi tsini hani na fhethu hune fulufulu ḽo kalea .
Mugaganyagwama wa mbuelo wo ḓisendeka kha zwisumbi zwa mbuelo zwo bveledzelwaho tshikwama , tshi shumisaho ṱhanganelo ya CPI na GDP u itela u langa khonadzeo ya phimo ya nyaluwo ya mbuelo . 
Komiti ya Wadi i nga khetha u ṋetshedza dziphothifoḽio kha miraḓo ya Komiti ya Wadi .
1.10.4. Khabinethe i khwaṱhisedza zwo bulwaho nga Muphuresidennde zwa uri Afrika Tshipembe ḽo ḓi lugisela u thusedza Libya kha vhuḓidini ha Mvusuludzo ya Phanḓa na Mveledziso na u kovhelana na vho tshenzhemo ya shango ḽashu kha vupfumedzano , u dhata dayotewa na tshanduko ya demokirasi ya Shango .
( e ) Maadivokhethi mavhili a no khou shuma sa maadivokhethi o rumelwaho nga vha phurofesheni ya maadivokhethi , u imelela phurofesheni nga vhuḓḓalo , nahone vho vhewa nga Muphuresidennde ;
Tshenzhelo ya u Linga Masiandaitwa a Vhupo na yone ndi ya ndeme . 
Kuitele kwa u vhea Muofisiri Muhulwane wa Murengelano kha Vhufaragwama ha Lushaka kwo thoma lwa ngoho na uri ndi ḓo kona u ḓivhadza dzina ḽa Muofisiri Muhulwane wa Murengelano . 
Mushumoitwa wa IDP wa 1 / 3 : U ṱanganyisa / u fanisa
Tshaedzo ya tshayatsumbonanguludzwa
Ndivhuwo kha mvelaphanḓa ya thekheniki dza khomphiyutha , zwi a kona dzea zwino u vhulunga dzirekhodo dzi katelaho zwoṱhe na dzo dodombedzwaho dza zwi si zwavhuḓi kha tshidzidzivhadzi . 
Muredzhisiṱara a nga tshiṅwe tshifhinga thola vhaingameli fhasi ha Mulayo uyu . 
Murangaphanḓa wa tshikolo u tea u topola ndivho na u dzi vhekanya dza vha zwipikwa zwa kushumele . 
Vha dzhenise data encryption software .
Sa zwe zwa ṱalutshedzwa mathomoni , hezwi zwi amba uri mavunḓu mahulwane ane a vha Western Cape na Gauteng , a thuswa nga fhungo ḽa uri vhavhambedzelaseli vho redzhisiṱariwaho vha wanala kha mavunḓu aya na uri a dovha a vha na nḓila dza u bva ngadzo dza mbambadzelaseli dza zwienge . 
U topola zwidodombedzwa zwihulwane kha zwe zwa vhalwa , tsumbo , vhabvumbedzwa vhahulwane na fhethuvhupo .
Fhedzi , khomishini i tea u tevhela kuitele kuṅwe kwa u shumisa tshifhinga . 
Ridzhisiṱara ya Tsireledzo ya Ṅwana yo thomiwa kha zwiṱiriki zwoṱhe zwa fumirathi . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i tea u ṱola kushumisele u vhona uri masipala u khou shumisa hani kha u swikelela pulane .
Dokotela ane a khou vha alafha u tea u ḓadza fomo .
U bva kha muvhigo wavho , zwi tou vha khagala uri ndi zwinzhi zwine zwa kha ḓi tea u itwa u khwinisa tshiimo tsha vhubindudzi .
Ri phanḓa kha mushumo wa u fhaṱa vhuthihi ha lushaka , ngauri ro ima ro khwaṱha na u lavhelesa milayo heyi mivhili . 
Nga u ḓivha na u shumisa milayo ya mutheo yo rerwaho nga hayo afha , vha saukanya mulaedza wavho , zwire ngomu na kushumele . 
Muḓisedzi u tea u lilisa murengi malugana na mbilo dzoṱhe dza vhalifhelwa musi ho pfukwa ndugelo dza mutumbulatshibveledzwa , luswayo lwa mbambadzo , kana pfanelo dza nyolo ya nḓowetshumo dzi bvaho kha u shumiswa ha thundu kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe nga murengi . 
Makumedzwa aya a ḓo sedzwa kha fhethu ha themamveledziso ya ndeme vhu kwamaho migodi hu tshi katelwa tshiporo , maḓi , vhuimangalavha na muḓagasi . 
U khwaṱhisedza ndangulo ya mbudziso dza odithi i bveledzaho na ya vhukoni . 
j ) Vho Adv Lindiwe Grace Nkosi-Thomas ( Minisiin wa Gwama )
Khophi dza iḽeki ṱhironiki dza deeds na maṅwalo o tou fodiwaho
Dibeithi i nga ḓi vhiniwa na mvelelo dza wanala nga nḓila dzo fhambanaho , tsumbo , nga u linga zwipitshi ( na u ṋea maraga ) nga muhaṱuli kana ḽikumedzwa ḽa tou voutheliwa .
Zwa zwino Afurika Tshipembe hu na u sa fhulufhelana ha vhashumisani vhahulwane .
5.2 . U tholwa ha miraḓo zwayo ya Board Armaments Corporation of South Africa , Limited ( ARMSCOR ) :
Thendelano kha Sia ḽa Tshumelo hu na vhoṱhe vharegisi i tea u katela maga a u langa mbilahelo . 
Khoḽokhiamu ye ya vha yo sedza zwoṱhe zwo fhelela u bva kha u bveledziwa nga vha bveledzi u swika kha u phaḓaladziwa kha vharengi , u bva kha vhuṋe u ya kha zwa khanḓiso , u phaḓaladza , vhuṱodisisi na u anḓadza , zwi ḓo thusa kha ḽiṅwalo ḽine ḽa ḓo shuma ḽine ḽa kwamana na tshanduko ; na u shanduka kha maitele a kale khathihi na nyanḓadzamafhungo ntswa Afrika Tshipembe .
Ndededzo ya vhunzhi ha zwithu kha khethekanyo yo khetheaho yo livhiswa kha : 
Ndambedzo dzi ṋetshedzwaho dzi a fhambana nahone dzi avhalelwa ho sedzwa tshelede i shumiswaho kha u tshimbidza haya na vhana vha dzulaho henefho .
Tshigwada tshavho tsha ndondolo ya vhulwadze ha swigiri tshi vha thusa u lavhelesa ndondolo yavho .
Tshumisano na nyambedzano dzi re kha vhudzivha na komiti dza wadi dzi sumbedza uri zwi tevhelaho zwi nga dzhielwa nṱha :
Zwenezwo vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u badela izwi .
Komiti dza Wadi a dzi na maanḓa a mulayo u ya nga ha tsheo dza khoro .
( i ) Khanedzano yo vha hone nga Ṱhangule 1997 ngei Mononono vhukati ha tshitshavha tsha Bakgatla-ba-Kgalefa vha welaho nga fhasi ha ndaulo na mavu a Khosi Pilane .
U kuvhanganya , u thoma na u vhiga kha pulane dza mashumele na khombo kha u ṋetshedza ndangulo na ndangulo ya rekhodo . 
Vhunzhi ha Vhathu vha Wiccans vha funesa u ḓivhidza uri vha vhaloi , ngauri ipfi ḽa zwino ḽi na ṱhalutshedzo yo fhambanaho ya ndeme .
Ndivho ya sheduḽu ya zwiko ndi ifhio ?
U langa zwavhuḓi vhashumi vha muhasho . 
tshilapfu , tsumbo , vhurifhi ha khumbelo ya mushumo ( fomaḽa )
Zwi tou vha mbuno uri sekithara ya nḓisedzo ya matheriala yo ṱaluswa nga phurofaiḽi ya vhuṋe ha tsinde ḽo sendamaho . 
songo vha hone mushumoni tshipida tsha duvha nga mulandu wa vhulwadze kana fuvhalo ; kana
Mbuyelo dza u fhedzisela dza matshimbidzele a nzudzanyululo ndi dzi fhio ?
Mafhungomatsivhudzi a no kwama ngano Nyito dza u rangela u vhala dzi no yelana na zwifanyiso , ṱhoho na fureme dzo fhambananaho .
U ela manyuwaḽa ya thekhinikhala ire hone , nyolo dza zwilinganyo na maitele u itela u dzhenisa thekhinoḽodzhi ntswa . 
U hulesa ha bayodaivesithi , hu ita uri mbono ya shango na yone i vhe i kungaho vhukuma zwine zwa ḓo dovha zwa ita uri vhaeni vhanzhi vha ḓe , nga maanḓa vhaeni vhane vha khou tou vhuya hafhu . 
PHETHISHENI
Milayo ya ndeme ya maele a u ḓiṱunḓela hu sa nyeṱhi
U isa thanziela ya dokotela na vhunwe vhutanzi na mivhigo ya u tikedza ya dzilafho ine ya vha hone na manwe mafhungo na khumbelo .
Ri humbula na u wana zwa vhuṱhogwa khayo nga nḓila yo fhambanaho kha tshiimo tshiswa tshiṅwe na tshiṅwe , na uri ri dovha ra hangwa zwipiḓa zwenezwo zwayo uri tshiimo tshi ṋetshedza zwi songo teaho . 
Milandu yo shumaniwaho nayo kana ine zwa zwino khothe ya khou shumana nayo
U takalela , u fhindula na u nyanyulea nga zwi bveledzwaho nga mubvumo kha tshirendo
Khoro i na mbekanyamushumo dza ṱhogomelo ya themamveledziso dza zwa muḓagasi , na vhuṱoli ha tshifhinga tshoṱhe a u vhea iṱo nyimele hu itwaho kha tshomedzo khulwane , u fana na dziṱhirantsifoma , tshomedzo ya u funga na dzithambo dza u kovhela muḓagasi . 
Muvhono zwa zwino u ṱoḓa u sudzuluwa u ya kha ṱhoḓisiso dzi sa shumiho nga nomboro kha mafhungo u itela uri ndinganelo mishumoni dza sa dzhiele fhasi vhukhwine ha nḓisedzo ya tshumelo . 
Zwino pfulusani izwo zwiḽiwa .
Mvuvhano iyi , naho zwo ralo , yo thoma zwa u ita mvetomveto ya mbekanyamaitele ya nga ha U sa tsha shumisa Mabammbiri ḓoroboni u itela Muhasho . 
Mutukana ndi mutambi wa bola wa biko . nṋe iwe / inwi riṋe ene tshone vhone
U vinyuwa ha bodo , zwi nga nḓila ya tshivhumbeo na matheriala , zwi tea u sumbedza muhumbulo muthihi wa u vha muraḓo nga vhoṱhe ; 
Nḓivho kana ngoho ine ḽitheretsha ya ri ṋea ndi u ḓivha zwa vhukuma kana ngoho sa zwine ya tshenzhelwaho ngayo . 
Mivhigo ya 15 ya vhupimathengo yo tendelwa nahone ya 12 yo ambwa nga hayo nga Khabinethe u swika zwino .
10.1 Vho Dokotela Diane Cecile Parker sa Mulanguli Mufareli wa : Pfunzo ya Yunivesithi kha Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha .
U dzudzanya fhungo zwavhuḓi nga mutevhe wone
Heyi ndi khanedzo yanga nahone ndi ḓo ima nga tsheo iṅwe na iṅwe ine khomishini ya dzhia , ndo livhuwa . 
Gomelelo ḽi kha ḓi vha ḽone ḽihulwane ḽine ḽa khou shela mulenzhe kha u tsa ha sekithara ya vhulimi .
Mbalombalo dza tshiṅwe na tshiṅwe tsho fhambanaho na manweledzo a maitele a khethekanyo , dzine dza sumbedza uri ndi zwifhio zwo fhambanaho , arali zwi hone , zwe zwa itisa uri zwa vhulavhelesi zwi vhe kha kiḽasi ya nṱha , dzo sumbedzwa . 
Vhathu vho tiwaho vha tea u vha vha tshi pfesesa na u vha na tshenzhemo yo ṱanḓavhuwaho kha sia ḽa zwa vhufa ; ndaulo ; nḓivho ya zwa masheleni ; zwa mulayo ; zwa mbambadzo ; na tshumisano ; u alusa tshikwama ; pfunzo na ṱhoḓisiso ya zwa mvelele / tshitshavha ; vhuvhusi , khathihi na lutamo lwa u shumela tshitshavha .
Nyolo ya 3 : Maga a CBP
I ita mbetshelwa ya miṅwaha ya fhasisa ya vhukoni ha vhugevhenga ha vhana na u dovha ya katela maitele u bva kha u fariwa u ya kha phambuwo , tsengo na u gwevhiwe ha vhana . 
Khunyeledzo nga vhalanguli : Zwi amba uri vhoṱhe vha no khou shela mulenzhe kha thandela vha a " sainela " uri maṅwalwa a no kwama thandela o khunyeledzwa lwa fomaḽa .
ADZHENDA NDI ' TSUMBANḒILA ' YA MUṰANGANO .
I tikedzwa nga zwiṱirathedzhi zwa u ṱhaḓula zwinzhi zwo tou sedzaho kha ṱhahelelo ya zwiḽiwa miṱani khathihi na nyaluwo ya u bveledza zwiḽiwa hu u itela u fhelisa nḓala nga 2030 .
Mushumoitwa wa vhuṱumanyi wa vhuvhili wa IDP ndi wa u ṱanganya mafhungo a no kwama vhupo na kuvhetshele a henefho wadini ho thoma ha senguluswa data i no tou ṱalutshedza nzulele ya fhethu .
nomboro ya tsheisi kana ya VIN yo shanduka , kana
3.1 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ranga phaḓa bembela ḽa vhu 23 ḽa Ḓuvha ḽa Mbofholowo nga ḽa 27 Lambamai 2017 fhasi ha ṱhoho : " Ṅwaha wa Vho OR Tambo : U shumisana u tivhisa dimokirasi na u fhaṱa zwitshavha zwo tsireledzeaho nahone zwi si na vhugevhenga " .
ambara zwiambaro zwa tsireledzo kana u shumisa zwithu zwa tsireledzo zwo teaho hune zwa ṱoḓea
Hezwi zwi ita uri Muhasho u vhe wo imisa kheisi u itela mafhungo a ṱhaluso . 
Muvhundu muṅwe na muṅwe kana tshigwada tsha dzibulasi tshi nga khetha muimeli ane a ḓo shuma kha Komiti ya Wadi .
Nahone ndi a fulufhela uri khomishini i ḓo thuswa nga ḽiṅwalwa ḽia . 
Minista vha nga gandisa khiraitheria , ngafhadzo na zwitandadi kha miṅwe midia yo raliho sa zwine vha vhona zwo tea . 
Nḓila ya vhudavhidzani u ṋetshedza khoro mawanwa kha tshumelo , zwikolodo na maṅwe mafhungo a vhilahedzisaho . 
Vhushaka hashu na Asia ho ṱanḓavhuwa , na dzingu zwa zwino ndi buloko ya vhuvhambadzi khulwanesa nga murahu ha EU . 
Rekhodo dza miṱangano
U shumisa girama yo teaho , mupeleṱo , ndongazwiga na zwikhala zwo teaho vhukati ha pharagirafu
Mushumo uyu nga nḓowelo u itwa kha mutheo wo ambiwaho na feme ya odithi yapo a i ngo tholiwa nga khamphani ya mulayo wapo . 
Ndavhelelo khulwane ya tshitshavha ya u bvelela ha matshelo
63. Madzulo a Khoro ya Lushaka
U ṋetshedzwa huṅwe na huṅwe kana u ṋetshedzwa hafhu he ha si ṋetshedzwe nga tshifhinga tsha magumo hu ḓo humiselwa kha khasitama . 
Miṱa na yone i a vhudziswa nga ha zwine ya khou ita nga ha vhugevhenga . 
Miṱangano na yone ndi ya ndeme malugana na u fha muvhigo nga ha maga o dzhiiwaho , tsumbo , uri ho vha na mvelaphanḓa kana hai malugana na maṅwe mafhungo .
Ndi nnyi ane a fanela u ṱola na u ṱanziela zwitediamu ? 
Muhanga wa vhashelamulenzhe nga tshitshavha u ḓo ṱanganedza mahumbulwa oṱhe o itwaho nga tshitshavha . 
Ngauralo ro thoma na mbekanyamushumo dzine dza fhungudza u wa ha tshiimiswa itshi tsha ndeme . 
U ṱalutshedzela na u ita nyambedzano nga ha mulaedza hu tshi katelwa na ndeme dzi re kha tshibveledzwa
Milandu ya sumbe ya u vhulaha , muthihi wa u ṱoḓa u vhulaha , na wa u tambudza lwa vhudzekani yo vulwa . 
Hezwi zwi katela u ṱola na u sedzulusa u dzulwa ha dzinnḓu dzo lambedzwaho nga tshikwama tsha nnyi na nnyi ho imelwa Mihasho ya Vundu na Muhasho wa Tshumelo dza Nnyi na Nnyi . 
Arali vha vhona zwiṅwe zwi songo ḓoweleaho zwikoloni , vha zwi vhige kha vhahulwane vho teaho
( a ) Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i tea u dzudzanya mutevhe wa vhathu vhane vha tea u nangiwa khavho une wa tea u vha u na madzina mararu u fhira tshivhalo tsha vhahaṱuli vhane vha tea u khethiwa , nahone mutevhe uyo u tea u ṋewa Muphuresidennde .
U vha thetshelesa na u vha ṱuṱuwedza uri vha ambe
U buletshedza mbuno nga u pfufhifhadza , fhedzi nga u tou korola
Kha vha rumele siatari ili nga e-mail
Mishumo ya foramu i katela :
Tsho shumiselwa mushumo uyu u swika 1961 musi Afurika Tshipembe ḽi tshi vha Riphabuḽiki .
Kutshimbidzele kwa u sika - ku ita uri thadela i rwelwe ṱari nga vhoṱhe vhane vha khou shela mulenzhe .
Mishumo iyi i ḓivhadza vhadzheneleli kha phurosese ya u ita mugaganyagwama wa masipala .
Ee - Dikhouda ya M-Net ine vha vha nayo zwa zwino ndi ya analogo zwo ralo i fanela u bviswa ha rengiwa dikhouda ya didzhithala .
vhafumakadzi vha ḓo guda u ita ndingo dzo ḓisendekaho nga tshitshavha na ṱhoḓisiso .
Thendelano nyangaredzi kha tshigwada tsha vhadzhiatsheo
Phan ḓa ha musi Khethekanyo ya u vhea Mulayoni i tshi nga bvisa Ṱhanziela yo teaho ya Khwaṱhisedzo kana ya Apostille , dokhumenthe i tea u tendelwa nga :
Vhuhone ha halwa a zwi kwami fhedzi vhaiti vha vhugevhenga , fhedzi na vhapondwa na vhone vha a kwamea . 
Kha vha fhindulani mbudziso dzi tevhelaho :
IMC yo vhumbwa nga Minisiṱa wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuyedzedzo ya Mavu ; Maḓi na Vhuthathatshili , na Vhulimi , Vhusimamaḓaka na Vhureakhovhe .
Zwiito izwi zwo dzheniswa kha thulusi dza u avhiwa ha zwiko dze dza dizainiwa dzi dza tshumelo dza ndondolo dza phuraimari , vhunga vhunzhi ha zwiko hu tshi ḓo bva fhethu afha . 
Tshikolo itshi ndi tshipiḓa tsha thandululo ya vhaswa vha sa shumi na u itela u fhaṱa lushaka lwa vhoramabindu .
Maimo a mbekanyamaitele o vusuludzwaho a ḓo thusa kha u dovha u isa maḓi kha vhashumisi avho vhe vha vha vho sielwa nnḓa .
Hezwi zwi katela u shayea ha zwishumiswa , zwine zwa khakhisa u shuma ho fhelelaho , vhuṱudzeṱudze ha ndango na ndangulo zwine zwa itisa uri hu vhe na vhufhura , u sa ita zwithu nga nḓila yone na vhukhakhi , menyu ine a i tevhedzi zwilinganyo , zwiḽiwa zwa maimo a fhasi na u shayea ha u ḓidzhenisa ha tshitshavha . 
( b ) khumbelo ya u lambedza ṱhahelelo i no khou lavhelelwa kha tshifhinga tshine tsha khou lavhelelwa ; nahone
Ndondolo iṅwe na iṅwe kha tshifhaṱo tshi re hone u bva tshetsho yo imiswa lwa tshifhinga nyana . 
Fhedzi , u langa guḽukhousu malofhani avho na dziṅwe khombo zwi nga thivhela thaidzo kana zwa thivhela zwithu uri zwi songo ṋaṋa zwi tshi ya .
Maitele na tshifhinga
14.3 Mveledziso ya nyandano dza u kovhekana madi dza tshakatshaka
Ri tenda uri u tumbulwa ha zwa saintifiki ntswa u bva kha ndavhelelo i sa tshinyi mupo yashu bayodaivesithi yashu ndi ngoho ya vhukuma . 
U khwaṱhisedza uri miraḓo ya komiti ya wadi a vha gomali nga kha u dzulela tshifhinga tshilapfu kha tshumelo .
Ri fhululedza Sevens Springboks vhe vha vha Dzigwena dza Sirisi dza Ḽifhasi dza Sevens dza IRB - nahone a ri hagwi dzi Blue Bulls vhe vha kunda kha tshiphuga tsha mafhedziselo tsha Super 14 nga nḓila i takadzaho !
Vhafhinduli vha ṱhoḓisiso kha mashango ayo vha amba uri vha funza nga nḓila dzi elanaho na idzo dzo funzwaho nga khoḽidzhi , nga maanḓa kha masia a nga ho sa vhupulani ha vhungomu , ndingo na ngona . 
Zwa ndeme ndi u dzhiela nzhele mbuno ya uri gavhelo ḽa nyimele , magavhelo a thikhedzo ya matshilisano na vhuvhusi ho raloho , kale zwo vha zwi tshipiḓa tsha mukovhe wa ndinganyo wo kovhelwaho mavundu . 
MULANGDZULO : Ee , muraḓo a huliseaho ?
U londola zwa dzilafho lu fushaho , zwa phurofeshinala na maimo a zwa vhuḓifari kha muhasho . 
Vhunzhi ha iyi mihumbulo yo bveledzwa na u khwiniswa kha Tsumbanḓila dza Bonn ' Bonn Guidelines , thendelano nga u tou funa ine ya sedza kha u bvela phanḓa na u sumbedza nḓila nga ha kushumisele kwa ABS .
Kushumele ku ḓo itwa hu tshi khou ṱhogomelwa ṱhoḓea dza u lulamisa u sa lingana ha tshifhinga tsho fhelaho .
Rakhonṱhiraka Muhulwane u tea u sumbedza Khasiṱama uri u na Pulane ya Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni yo fanelaho nahone yo ṅwalwaho fhasi khathihi na vhukoni , tshenzhemo na zwiko zwo teaho u kona u shuma mushumo wau fhaṱa zwo tsireledzea . 
Vhutumbukisi ha zwibveledzwa zwo khethekanywaho zwa fulufulu zwi sumbedza khombo vhukuma ya thekhinoḽodzhi ya nyukilia . 
Thendelano , nga thendelano dzo sainwaho lwa tshiofisi dza phalamennde kha mashango oṱhe o sainaho , dzi fha mutheo wa vhuḓi wa nyengedzedzo ya mbambadzo i re na vhuṱumani na Afrika Tshipembe na Tshipembe ha Amerika . 
Bammbirimviswa yo sumbedza nga mafhungo , a bvaho kha dzigurannḓa , nga ha zwiwo zwa vhuloi vhuvhi .
Mbekanyamushumo ya Pfunzo ya Madi - Bono la Madi 2020 - zwa zwino zwi a wanala zwikoloni zwa 10 000 u mona na shango lothe na uri zwi do iswa na kha zwiimiswa zwa theshiari .
Kha vha vhalele vhadzhenelangudo arali hu na vhane vha si kone u vhala .
Khaedu yashu ndi ya u ṋetshedza mihasho mushumisi tshomedzo na tshumelo dza maimo a nṱha . 
6 . VHULANGI NA VHURANGAPHANḒA :
bulatsho dza mielo yo fhambanaho
Phukha dzine ra nga kona u dzi fuwa
Nga murahu ha musi vhuimeleli vhuvhili ho no saina vhuvhili ha thendelano , vho rengiselana hafhu . 
U ita zwikolo zwoṱhe senthara dza vhukoni
Vhuḓifari ha vhaofisiri vhu dededzwa nga Khoudu ya Vhuḓifari ha Tshumelo ya Nyi na nnyi . 
Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe , vhashumi vhayo na vhaṅwe vhathu vhoṱhe vho ṱumanaho na Webusaithi iyi , a vha na vhuḓifhinduleli ho livhanaho kana hu songo livhanaho , tshinyadzo yo vhangiwaho kana mvelelo u bva kha u shumisa Webusaithi iyi na Webusaithi iṅwe na iṅwe yo ḽinkiwaho nayo , kana u khakhisea , vhukhakhi kana u sa vha na vhuronwane kha tshumelo yo ṋetshedzwaho . 
Nga tshiitisi hetshi , ri fanela u vha na mmbi yo khwaṱhaho khulwane , hu si muhangarambo , sa zwe nda zwi ambisa zwone u thomani , na hu si , musi zwo ṋaṋesa , mmbi khulwane i si na mushumo . 
u ṱuṱuwedza mveledziso siani ḽa zwa u tshilisana na ikonomi ;
Zwiga zwa luambo
_U sumbedzisa muhumbulo wavho nga u angaredza kha mutakalo na tsireledzo ya vhashumi vhavho
Tshipiḓa tsha u thoma tsha u tevhelana ha vhaṱhomphei kha vhuṱambo ha tshiofisi u bva Slave Lodge u ya getheni dza Phalamennde hu katela Mufolo wa Khuliso wa Mmbi .
Maṅwalwa oṱhe a tea u vha o ṅwalwa zwavhuḓi hu na nomboro ya thendara , ṱhanḓavhudzo , ḓuvha ḽa u vala na u dzheniswa kha bogisi ḽa thendara ḽo vhewaho kha lufhera lwa fhasi . 
11.8.3.1 U bvisela khagala dzangalelo ḽavho ḽa vhuṋe na ḽa phuraivethe ḽine muraḓo kana mulavhelesi , mufarisi , mushumisani , khonani ya tsini ya muṱa , khonani kana mushumisani kha zwa mabindu a nga vha naḽo kha mafhungo maṅwe na maṅwe a elanaho na mushumi ane a khou sedzuluswa nga Phanele kana mushumi o itaho themendelo ya u pfuluwa .
Maṅwalwa ayo o bveledzwa nga muthu , nahone nga muthu a re na ndivho na mihumbulo yashu na uri i nga vha yo khakhea huṅwe na musadzi . 
Vha ṅwale madzinginywa ane a ḓo vouthelwa kha miṱangano i ḓaho .
Kha vha vhale idzi ṱho ḓea nga vhuronwane uri vha ḓivha milayo na kushumele .
Ṱhoho ndi tzhemetzheme , kholomo dzi moo
Mulangadzulo , ri na ṱhonifho ya kale na kale ri I tevhedzaho kha tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala , nahone ri livhuwa mushumo une tsha khou ita sa vhafarani u itela u tikedza nungo dzashu musi ri tshi khou fhaṱa zwitshavha lwa tshifhinga tshilapfu . 
Ndangulo ya mashumele i katela ṱhanḓavhudzo ya zwipikwa zwa mashumele na mielo ( zwisumbi ) hune mashumele a tshilaho a aseswa . 
Kha vha dzhenise mbadelo ya phemithi kha akhaunthu ya bannga ya Muhasho :
Fomo dza u ita khumbelo na vhuṱanzi vhunzhi zwi khou wanala kha ofisi dza ECSA , na kha webusaithi yayo ya
Zwo itwa nga iyi nḓila zwi ḓo konadzea u topola masia a kushumele na u tevhedza ane a ṱoḓa u dzhiela nṱha , kathihi na masia u vha wa maṱhakheni . 
SAPS Ndaṱiso / u vhofhololwa
Tshumelo dza othothiki na phrosṱetiki : Dzi ṋetshedza tshumelo dzo khetheaho dza othothiki na phrosṱetiki . 
5 . muthu we vha vha vho fhulufhedzisana nae mbingano lwa mulayo , sialala kana vhushaka ha u funana , hu tshi katelwa na vhushaka ha zwa lufuno kana zwa vhudzekani lwa tshifhinga ;
U ralo ha vha u kokodza thambo nga maanḓa .
Ḽi thoma nga nyambedzano ya luṱa lwa u thoma na lwa vhuvhili lwa mveledzwa dza " dzhenuwo ḽa nḓisedzo " na ndingedzo dza u ela mveledzwa dza luṱa lwa vhuvhili Afrika Tshipembe . 
Komiti ya Wadi ya masipala wa ABC i dzulela u dzhenelela miṱangano ya khoro .
Tshenzhelo kha u konisa na u ranga phanḓa maga o thomiwaho u khwinisa kushumele kwa tshiimiswa . 
Zwi nga kha ḓi vha konḓela u swikelela mulingo wa vhuḓilangi . 
( b ) vha nga si iswe khothe malugana na zwa vhukhakhi , u fariwa , u honelwa kana u sa vha na vhuḓifhinduleli kha zwo tshinyadzwaho nga nṱhani ha -
zwa vha tshipi
I ḓo wanelwa muthu miṅwedzini mivhili u ya kha miraru i ḓaho . 
Ndivho ndi ya u khwaṱhisedza u fara ṱhingo nga u ṱavhanya na u rumela mapholisa kha muvhilaeli ( u fhindula ) , u fhungudza u lenga u fhindula mbilaelo . 
phurogireme ya mbulungo ya khephithala ya miṅwaha ya 5
-- U rekhoda zwo ṅwalwaho
Zwi vhonala u nga muhasho u khou ṱuṱuwedza nga nḓila yavhuḓi kha mutakalo wa mme na ṅwana . 
a hu katelwi osseo-integrated implants , maitele oṱhe a elanaho na u pfukisela na muaro wa u lulamisa ṱhaha
U nanga kha zwiṱori zwa tshifhinga tshenetsho zwi tendiseaho zwa fikishini/ zwa sialala / zwa ene muṋe / zwa u wanulusa / zwi ṱori zwa vhukuma zwa zwi bvelelaho vhutshiloni
Vha songo litsha u shumisa tshithivheli , naho vha tshi ḓi pfa vhe khwiṋe !
Kha vha ṅwalise online .
Mbambedzo I fanela u itwa-vho malugana na nḓila ine mafhungo a IDP ane a dzhielwa nṱha na mvelelo dza CBP zwo bulwaho u wana zwikhala na kana u hanedzana .
Ndi zwenezwo fhedzi zwine ra khou vhudzisa zwone .
- Naa vhashumi vho vha vha na nḓivho na vhugudisi uri vha kone u ḓivha uri khombo ndi dzifhio u bva kha matheriala wa khombo une wa shumiswa na u bveledzwa fhethu ha u shumela , na zwine vha tea u ita malugana na u thivhela khombo dzenedzo ?
Tshibode tsho gavha mini ?
Miṱangano ya mavhuthu ya u rwela ṱari ya CBP
Lwendo lwa ngudo lwo vha lwo vha lwo sendekwa kha Ndingo dza u Ṱavhanyisa dza Mbekanyamaitele na Sisiṱeme dza Vhulanguli dzi Langaho Sekithara ya Migodi ye ya vhambedza mbekanyamaitele na mihanga ya mulayo ine ya khou langa sekithara ya migodi khathihi na maitele a dzikhamphani dza migodi dza Australia , Chile , Afrika Tshipembe na Zambia .
U swika hafha , masipala wo sika mbanḓe dzo teaho , u tou fana Dzangano ḽa Mvusuludzo ya Mikhwa , Yuniti ya zwa Vhurereli , Dzulo ḽa Vhathu , u Vulwa nga Ṅwaha ha Khoro , khathihi na nnyi na nnyi na zwiimiswa zwa nnḓa . 
Ṱhanziela kha zwa ndangulo ya zwa masheleni a masipala ya vha hone i ḓo thusa kha u vhea khumbelo fhethu havhuḓi . 
Masipala wapo wa , fhethu ha ndingedzo ya u thoma ya CBP Afrika Tshipembe
Vhathu vho raloho vha tea u shela mulenzhe kha sisiṱeme ya tshumisano kha ndangulo ya masipala . 
SIA ḼA VUNḒU
-- Naa hu na ndishi dza u ṱambela , maḓi a bommbi , tshisibe na thaula dzine dza laṱiwa nga murahu ha u dzi shumisa
Ngudo dza kiḽasi yoṱhe luvhili kana luraru nga vhege minethe ya 15 vha tshi shumisa ḽiṅwalo ḽithihi nga vhege ; maitele ane kiḽasi yoṱhe ya edzisela zwine mudededzi a khou ita .
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana u tea u ita khumbelo nga u ṅwalela ofisi ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 30 nahone a thoma na mbadelo .
Khamphani dzine dza sa tsha elana na mveledziso ya adzhenda yashu dzi ḓo fheliswa .
Vha songo fhirisa tshifhinga tsho vhewaho kha zwiteṅwa zwa adzhenda
Tshipikwa : U pfananya u thoma u shumisa nga vhukoni ndivho dza tshiṱirathedzhi na zwipikwa zwa muhasho kha ḽeveḽe ya dzingu , hu tshi katelwa na u thomiwa ha zwiimiswa zwa ndangulo ya tshiko tsha maḓi . 
Nyengedzedzo ine ya itea misi yoṱhe ya vhupo ha vhudzulo vhu songo dzudzanyeaho vhune ha vha na phatheni ya vhudzulo yo kombamaho a si yavhuḓi nahone i a ḓura . 
Tshiimo tsha nṱha tsha vhuaḓa tshi thivhela vhukoni ha tshitshavha u langa zwavhuḓi hu si na u dzhia sia na vhuḓifhinduleli na vhukoni ha muvhuso ha nḓisedzo malugana na vhuḓifhinduleli hawo ha mveledziso .
Nga tshifhinga tsha madalo kha mavunḓu , Komiti i ḓo ita zwa u ṱola fhethu na u ṱangana na miraḓo ya zwitshavha , vhaofisiri vha Muvhuso Wapo , vhaofisiri vha Mihasho ya Muvhuso wa Vunḓu , komiti dza wadi , madzangano a zwitshavha zwapo na miraḓo ya zwigwada zwa madzangalelo a mabindu .
Zwi amba uri ri khou ṱoḓa sekithara ya pfunzo na tshitshavha zwi tshi dzhiela nṱha zwa pfunzo u fhirisa zwine zwa khou itea zwino .
Ndi nnyi ane Khoudu dza shuma khae ? 
Zwitatamennde zwa masheleni zwo dzudzanywa u ya nga Tshiimo tsha Tshelede yo Khwiniswaho . 
Khumbelo ya thendelo ya tshifhinganyana kana ya tshiendedzi
Kha ṅwaha wo no khou sedzuluswa Khomishini ya u Khwinisa Mulayo wa Afrika Tshipembe yo shela mulenzhe kha modele iyi . 
" Ndi mini tshiḽa Thabo ? " ndi mme awe vha tshi vhidzelela musi vha tshi vhona tshiḽa tshiendatshikhalani tshi tshi khou swaṱimela .
Thandela hei ina vhukoni ha u ṋetshedza kha ikonomi hu eḓanaho R177-biḽioni na u sika mishumo ine ya lingana miḽioni nga 2033. Khabinethe i ṱuṱuwedza vhabindudzi vhanzhi u shumisana na muvhuso kha zwikhala zwiswa zwa nyaluso ya ikonomi .
Zwiimiswa zwa muvhuso kha ḽevele dzo fhambanaho dzi tea u shuma nga pfananyo u khwaṱhisedza uri nzudzanyo dza vhuṱambo uvhu vhuhulu dzi khou itwa zwavhuḓi . 
Wo leleḓa u tshi yafhi ?
Nḓowetshumo ya bekhara , fhedzi , i vhumba tshipiḓa tsha ndeme tsha magumo a u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi ha nḓowetshumo ya tshigayo tsha thoro , ha itiwa uri nḓowetshumo mbili dzi ṱangane . 
Muvhigi wa mulandu u ḓo ṋewa ṋomboro ya CAS i shumiswaho musi huna mbudziso dzi yelanaho na mulandu wo vhigwaho .
Mbekanyamaitele i khou sedza kha u shela mulenzhe kha ikonomi , tshandukiso , pfunzo , mveledziso ya zwikili , ndondolamutakalo na u lwa na u shumisa zwidzidzivhadzi , u fhaṱa lushaka na mbofhano kha zwa matshilisano .
Tshisumbi : Tshisumbi tsha ndeme kana tshivhalo kana zwi shandukiseaho zwine zwa ṋekedza nḓila I leluwaho nahone yo khwaṱhaho ya u ela vhaswikeleli , u sumbedza tshanduko dzi re na vhuṱumani na u dzhenelela , u thusa u ela kushumele kwa muedza mveledziso . 
Ri nga kha ḓi ri , hu na ndalukano nnzhi , zwifanyiso zwa u gonya zwo ṱumana na u khwaṱhisedzwa ha ḓiḓivha . 
Kha maipfi awe a u fhedza Maine o ri muhasho wawe wo doneitha yunifomo zwikoloni kha zwikolo zwi fhiraho rathi kha vundu nga kha mbekanyamushumo dza u fhungudza mutsiko kha tshitshavha u bva tsha Phando . 
Ri vhea iṱo zwihulwane vhuimo ha kheshe , na u vhekanya ndavhelelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Khaedu yo vha i hone naho zwo vha zwi nga fhasi ha vundu , vhuḓifhinduleli ha zwa tshipholisa hovha hu kha ḓivha nga fhasi ha vundu ḽa Limpopo . 
Afrika ḽi re na maanḓa , ḽo ṱanganelanaho , ḽo khwaṱhaho mushumisani na mutambi wa ṱhuṱhuwedzo ya ḽifhasi . 
Fhethu ha vhukwamani ha ndeme vhukati ha Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha na muhasho wa vhashumelwa . 
Maitele a ndangulo a itwaho nga iyi tshumelo a khwaṱhisa ndangulo u itela mutakalo na tsireledzo ya mupo , na tsireledzo na vhuḓi a zwibveledzwa .
Hune thundu dzo rengwaho mashangoni maṅwe dza tea u ṱolwa dzi sa athu u iswa , Mukonṱiraka u ḓo ḓivhadza vhaṋetshedzi vha thundu vha mashangoḓavha nga nyimele yo shumiswaho nga tshifhinga tsha ṱholo . 
6.7.5.3 Khothe dza sialala i nga ṋetshedza uri hu badelwe faini kana ndiliso .
Zwi ḓisa vhusedzi he ha tou fombe kha u vusuludza vhupo ha ḓoroboni nga nḓila yo teaho . 
Sisiṱeme i tikedzwa nga " sisiṱeme ya ndaka dza e " ine ya vha na baakhoudu ine ya thusa kha u langa fhethu ha vhukuma ha ndaka kana u tshimbidza zwa tsedzuluso dza vhukuma . 
Hafhu , vhaitakhumbelo vha Lesotho vhe vha wana maṅwalo a Afrika Tshipembe ng vhufhura vha khou eletshedzwa u a vhuisa ofisini dzo teaho dza Muhasho wa Muno u itela uri vha wane luṅwalo lwa pfarelo .
U tholwa ha vhahumbeli vho bvelelaho zwi ḓo ḓisendeka nga mvelelo dza vhuḓi dza kuitele kwa tsedzuluso yo fhelelaho na khwaṱhisedzo ya ṱhanziela dza ndalukanyo ya pfunzo . 
" Ri ngasi tendele nyimele ine vhathu vha songo pfumbudzwaho na u sa vha na tshenzhemo vha tshi tambudza vhafumbi na u vha fara nga nḓila isi na vhuthu , zwi swikisaho kha uri hu vhe na dzimpfu , " vho ralo Minisiṱa Vho van Rooyen .
Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 Nḓivhadza Mulayotibe ya Bathopele , ya 1997
U ita musudzuluwo wa muvhili na vhabvumbedzwa hu tshi khou shumisa zwine wa vha nazwo na u shumisa ekiziala , musudzuluwo wa muvhili na vhuimo ha u ṱalutshedza tshiṱori sa Maṱodzi na Phele n.z.
2.11 Thendelano i sedzwa nga huswa
Ri thoma mifhindulano i re khagala nahone ya u fulufhedzea nga ngomu hayani hashu , kha zwitshavha zwashu , mishumoni yashu na kerekeni dzashu nga ha vairasi na uri i nga thivhelwa hani . 
U vhala maipfi o ḓoweleaho . ( tsumbo , dzina ḽa vhaṅwe ngae , khaḽenda na maipfi a mutsho )
Tsireledzo na vhutsireledzi zwine ndaka ya ṋetshedza zwi ṱuṱuwedza vharengisi uri vha vhuelele khazwo u itela u ḓidzhenisa kha mbadelo dzi fhiraho nthihi . 
Mbuletshedzo dzo bulwaho dza matshilisano dzi nga vha khombo ngauri dzi swikisa kha u ṱalusa vhathu . 
Ndinganyisedzo ya nḓila ine halwa ha ṱalutshedzwa i ḓo khwaṱhisedza vhulavhelesi ha ndaulo vhu leluwaho na u fhungudza khonadzeo iṅwe na iṅwe ya mabuli a mveledzo ya zwikambi zwi re khombo na zwiho mulayo . 
Nḓivhadzamulayotibe kha Kuvhusele kwa Muvhuso Wapo i sumbedzisa Mishumo ya Phalamennde
Kha vha dzhiele nzhele : Kha vha sedzuluse vhuṱanzi nga u sumbedzisa uri vhuṱanzi ho swikela ṱhoḓea sa mutevhe u re afha fhasi :
Maṱanganyi na mapfukiseli
3.4 . Khabinethe i ṱuṱuuwedza vhathu uri vha dzhenelele kha mbekanyamushumo ya ndayondangi dzo vhalaho dza Ṅwedzi wa Afrika zwi katelaho mirafho yo fhambanaho fhasi ha thero " U Fhaṱa Afrika ḽa Khwine na [ ifhasi ḽa Khwine " .
Ezwi hu nga vha nga huṅwe hu nga nṱhani ha uri risesheni yo tshinyadza sekhithara ṱhukhu ya vhubveledzi u fhira nnzhi , sa afha u bveledza hu huṅwe ha vhatholi vhahulwane ngei Gauteng . 
Ri ḓo shumisa vhukoni ha vhulangi ha thandela he ra vhu wana kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010 u ita uri hei thandela i bvele phanḓa .
Ndivho ndi u bula muthu wa vhukoni u ya nga tshipikwa tsha ndalukanyo . 
2.3 Kuavhele kwa tshifhinga................................................................................................................................9
Vhashumisi vha nga lavhelesa , u kopa , u daunuḽouda vha dzhenisa kha ḓiraivi yapo na u phaḓaladza zwi re ngomu ha webusaithi iyi , kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshazwo u itela zwi si zwa vhubindudzi zwa u ḓivhadza mafhungo fhedzi kana ndivho ya u tou sumbedzisa . 
Khovhe dzi re na mutsiko dzi khomboni khulwane kha u wa ha tshitzhili tshi re na khonadzeo ya u ita malwadze . 
Tshiphugaṱhalu tsha Afurika Tshipembe ndi tshigambonalo tshihulwanesa tsha Muvhuso .
U humbulela
DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi i ḓo vha rumela SMS ya u vha humbudza nga ha mbadelo musi vho no rumelwa mushonga .
Tsho anḓadzwa nga Lambamai 2017 u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi .
Vho isa phanḓa nga uri tshifhaṱo tshiswa tshi ḓo vha na vhurangeli ho fhambanaho , vhu katelaho na thekhinoḽodzhi yavhuḓi kha mupo . 
Ri ṱoḓa vhabvumbedzwa vhane vha na ngoho , vho ṱuṱuwedzeaho , vha fhulufhedzeaho na u kona bveledzisa . 
Khaedu ndi u bveledza vhupo vhune ha vha na zwinangwa zwo fhambanaho , u itela uri vhathu vha si vhe na zwinangwa zwa " tshino-kana " , fhedzi zwinangwa zwine zwa tshimbilelana vhuimo ha tshidzumbe kana u vha khagala vhu re na vhushaka . 
Ndivho : U letshedza nyanganyelo nga ha u lovha kha shango zwine zwa thusa kha nyanganyelo ya vhathu .
A hu na mbuno ya uri ṱhalutshedzo kha Mulayo a dzi faneli u khwiniswa u tendela zwikwama zwa nyawelo u ṋea ndindakhombo ya mbuelo ya vhuholefhali ya tshifhinga nyana arali nḓowetshumo ya wana nḓila ya u langa i leluwaho ya u tshimbidza bindu . 
tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha nga shumiswa u wanulusa u bva kha zwifuwo , sa mushisho , mafhi , matoko , lukanda kana kupiḓa kwa muraḓo wa nga ngomu na zwiṅwevho
ṅwala mulaedza wa tshipentshela wa ḓuvha ḽa mabebo nga ngomu .
Muvhuso Wapo u ḓo bveledza na u swikisa pulane dza ndangulo ya malaṱwa zwao yo ṱanganelaho u ya kha Mihasho ya vhupo ya mavundu nga u fhambana . 
Komiti yo sedzulusa zwiṱatamennde zwa masheleni a ṅwaha sa tshipiḓa tsha u sedzulusa maitele a zwiṱatamennde zwa masheleni . 
Tsumbo dza nḓowetshumo dzi tevhelaho dzo gudwa ngadzo na u shumiswa kha nyimele dzi re na ṱhoho dzo teaho u ya nga zwiko , ṱhoḓea na vhuṱumani ha khemikhala : 
Ndaulo na ndango ya mufhiriselo , mukumedzo kana u ṱanwa ha mishumo yoṱhe ndi zwone zwivhangi . 
( 5 ) Mulangi wa Vhatshutshisi wa lushaka -
Mbumbano ya u tou funa - Ndayotewa
Mifuda ya zwiimiswa zwa dzilafho zwibadela zwoṱhe zwa senthraḽa i fara miṱangano ya ṅwedzi muṅwe na muṅwe ya malwadze na ya mpfu ya u monitha khwaḽithi ya tshumelo na mvelelo dza vhalwadze . 
EMIA i tikedza mabindu a vhambadzelaho nnḓa a linganaho 6 766 u mona na mavunḓu oṱhe na u badela mbilo dza ndeme ya R510 miḽioni ubva nga 2009 / 10 u swika nga 2012 / 13 .
Milayo ya vhubindudzi
Kha ṅwedzi wa musi thendelano i sa athu sedzuluswa muṱoḓisisi u fanela u ṋetshedza zwidodombedzwa zwiswa khavho u itela uri vha kone u sedzulusa thendelano vha na nḓivho .
U pfesesa ṱhoḓea ya u dzulela u vha na u vha na tshidzumbe . 
Vha fare mabammbiri a tevheleho :
u fha nyimele kha Vhutsila ha u Ita na ngudo ya Vhutsila ha u Vhona
Ri ita khumbelo kha kereke na vha sia ḽa zwa vhurereli uri shumisane tshoṱhe na riṋe ri tshi thusa zwitshavha uri zwi fhodze na u unḓa tshanduko ya vhuḓifari hu u itela u kunda kutshilele kuvhi . 
Ri a fulufhela ni ḓo ḽi vhala nga vhuronwane ngauri ḽi amba nga ha pfanelo dzaṋu sa vhana . 
U fara penisela na khirayoni nga ngona .
Luṱa lwa vhuraru lwa EPWP lu kha ṅwaha walwo wa vhuraru u bva tshe lwa vha hone - na uri lwo ita uri hu thomiwe milayo ya ḽifhasi i langaho u shumiswa ha mbekanyamushumo na uri mushumo wayo muhulwane ndi u engedza vhudzheneleli ha tshitshavha hune ha vha na thandela dza EPWP .
3.3 . Muphuresedennde Vho Zuma vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha Afrika Tshipembe u ya kha Dzulo Zwaḽo ḽa vhu27 ḽa Buthano ḽa AU , ḽine ḽa ḓo vha hone u bva dzi 13 u swika dzi 17 Fulwana 2016 ngei Kigali , kha ḽa Rwanda .
Muvhuso u nga si itele vhathu zwithu - u tea u ita zwithu na vhathu , vha tshi khou shumisana na zwiṅwe zwiimiswa u ṋetshedza zwikhala zwa mveledziso ya zwitshavha zwoṱhe .
A anzela u guma vhukati ha miṅwedzi ya sumbe na malo nga murahu ha u ṱanganedzwa mivhigo wa odithi . 
Nda paka zwithu zwi si gathi zwe nda vha ndi nazwo nda ṱuwa na mme anga ra ya haya hanga huswa .
Ṅwalani tshiṱori tshaṋu inwi muṋe kha tshibammbiri .
Kha sia ḽa nzudzanyo ya ikhonomiki , ngangoho ri mashango ane a khou bvelela , ri kovhana milayo na vhuimo zwine zwa lingedza u konisa mashango ashu u bveledza vhukoni hao ho fhelelaho . 
Ro engedza mugaganyagwama wa Tshikimu tsha Lushaka tsha Thuso ya Masheleni ya Matshudeni uya kha 9 biḽioni ya dzirannda uri ri kone u swikelela ṱhoḓea dzine dza khou engedzea .
Khumbelo ya thendelo sa ḓiraiva wa phurofeshena ḽa
Mbuelo ya ṱhuṱhuwedzo ndi u vusuludza ngomu ha ḓorobo dzashu , u sika mishumo minzhi na u kunga vhunzhi ha vhathu uri vha shume na u dzula ngomu dziḓoroboni . 
Notsi hedzi ndi tshipiḓa tsha u fhedzisela tsha kuitele kwa muṱangano wonoyo . 
Tshitzhili itshi tshi ḓivhelwa u ita mutshuluwo , vhulwadze vhune ha nga ḓisa mpfu kha vhana . 
Zwi khwine u thoma , mathomoni , hu na nyolo yo tendelaniwaho khayo ya mmbi i ne ya swikelea ine Minisiṱa wa zwa Gwama a pfa uri u a kona u i lambedza nga kha mugaganyagwama . 
Na musi hu na mutsiko kha ikonimi ya ḽifhasi , ikonomi ya Afrika Tshipembe i ḓo ḓi aluwa .
Arali zwi tshi konadzea , kha vha litshe u reila swiswini . 
U ṱalutshedza zwiwo nga nḓila i re khagala i tevhekanaho
Vha sedze siaṱari 83 u itela mutevhe woṱhe .
Vhakombetshedzi vha mulayo vha tea u khwaṱhisa zwanḓa . 
Yone i huvha vhusiku hoṱhe .
Zwiṅwe zwa zwivhumbi izwi zwi katela nyisedzo ya tshumelo i si yavhuḓi , tshiimo tsha vhushayamishumo tshi re nṱha nga maanḓa kha vhupo ha mahayani , nyaluwo ya ekonomi i ongolowaho na u fhandekanywa kha zwa matshilisano kha vhupo ha mahayani . 
Vhathu vha re a vhuholefhali vha wanala kha sekithara ya vhaswa , vhafumakadzi , vhana na vhaaluwa . 
Khaedu ya u ṋekedza tshumelo ya maḓi i sa nyeṱhi i ṱoḓa vhorakhonṱhiraka na vhaṋetshedzi vhanzhi vha re na ndalukano u fhirisa zwine ra vha nazwo shangoni ḽashu , nga maanḓa kha tshumelo dza vhupo ha kulesa . 
Ri rwela zwanḓa sekithara dzoṱhe dza mafulo ono itwaho , a u sumbedzisa uri zwiito zwo raloho a zwi nga ḓo konḓelelwa .
Musi khonṱhiraka yo khunyeledzwa , zwigwada zwi ima kha vhushaka ha mushumo . 
Zwino ṅwalani tshiṱori nga vhuronwane tsho vhambela na zwifanyiso .
U vhona gake , vho bveledza zwiambaro zwo tou rungwaho vha tshi khou shumisa dzidizaini na mivhala zwa sialala ḽa Tshithoza . 
Izwo zwi amba uri , hu na masia nyana a re na thaidzo . 
Mapa minzhi ine ya sumbedza tshikalo tsha lushaka luṅwe na luṅwe lwa u fukedzwa ha mavu i ombedzela vhupo ha ḓireini ya khwathenari ho ḓalaho maḓaka , tsheledzo kana lushaka lwa u fukedzwa ha mavu ho itwaho nga maḓi . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri a si tshikwama tsha ndaulo fhedzi tshi shuma sa akhaunthu ya bannga ya u fhirisela masheleni kha vhafaramikovhe .
8 Luhuhi 2007
Arali nda vhona khonani yanga a tshi khou kundelwa ndi a mu thusa .
U kuvhanganya na u phabulisha mitevhe ya tshiofisi ya madzina o tendelwaho
Fhethu ha kushumele na ndeme ho sedzaho wadi
Nga tshifhinga tsha vhupuli , vhanna vhaswa vhane vha kha ḓivha na mutakalo wo fhelelaho vho vha vha tshi pikiwa sa tshishumiswa tsha ndeme u khwaṱhisa kushumele kune kuvha ku tshi fhaṱa ikonomi ya mashango o pfumaho a Vhukovhela . 
Ndi tshipiḓa tsha zwiṅwe zwa zwishumiswa zwine ra vha nazwo sa shango zwa u lwa na vhutshinyi vhu itwaho nga vha maimo kha sekithara ya phuraivethe na ya muvhuso .
Ṱhoḓea ya u monithara na u ela i no bva ha masipala
Khaedu khulwane i dzula i lutamo lwa maanḓalanga apo u ṋea zwiko komiti idzi ngauralo zwa konisa uri vhaimeleli vhapo vha shume zwavhukuma u lavhelesa ndangulo . 
U khwinisa muṱalomuvhalelano wa u wanulusa na kushumele kwa migodi kha pfanelo dza migodi ine ya langulwa nga Muvhuso . 
U monithara u tevhedzelwa ha phulufhedziso dza QLTC nga vhafaramikovhe .
Magovho a malofha aya a tshimbila kha ludivhitha lwa lutsinga a fhedza a swika a dzula kha tsinga dza vhuluvhi ṱhukhu , tshifhinga tshinzhi kha ludivhitha lwa vhuluvhi ha vhukati . 
Nga ṅwambo wa izwi , vhoraikonomi vha shumisa mitengo ya vhukuma musi hu tshi itwa musaukanyo . 
Ḽifhasini , tshitshavha tsha dzitshakatshaka tsho wanedzwa tshi songo humbulela ngauri nga hei khombo ya zwino a ho ngo vha na tsivhudzothangeli i fushaho . 
Maitele ayo o sedzaho kha zwigidi zwi siho mulayoni , goloi dzo tswiwaho na dza vhufhura , zwikambi na zwidzidzivhadzi zwine zwi dzhiiwa sa zwone zwibveledzi zwihulwane zwa vhutshinyi o thusa vhukuma kha phungudzo ya vhutshinyi .
Mbekanyamaitele ya mbadelo iyi i nga fhambanyisa maelana na tshumelo , maga a tshumelo , vhaṋetshedzatshumelo na maṅwe mafhungo vhukati ha khethekanyo dzo fhambanaho dza vhashumisi , vha kolodaho na fhethuvhupo . 
4.7 Khabinethe yo ṱanganedza Buthano ḽa Miraḓo ya Lushaka ya Tshipentshela 2016 le la farwa nga vha Dzangano ḽa Muvhuso Ḽapo ḽa Afrika Tshipembe ( SALGA ) .
humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho
Tsumbo yo vhigiwaho ndi ya uri vhashumi zwavho vha sokou shulula mathukhwi oṱhe o khethekanywaho a ndondolo ya mutakalo na bege tswuku ha dzheniswa kha bege ntswu dza masipala musi hu khou itwa zwa u kulumaga u itela uri mathukhwi a ndondolo ya mutakalo a fhedzisele e kha mutsinga wa mathukhwi zwao . 
VHUKWAMANI
4.6 . U khwinisea ha Afrika Tshipembe nga u gonya zwikhala zwa 14 kha Indekisi ya Kushumele ya Bannga dza Ḽifhasi ya 2016 zwi ri vhudza uri Afrika Tshipembe zwavhukuma ḽi kha ḓi vha ḽo vulea kha mabindu .
Na uri ro vha na vhaṋetshedzi vhanzhi , ro vha na murengelano munzhi wa saizi ṱhukhu . 
Ezwi , zwo ṱangana na maga a tsireledzo ane a ḓo vha hone u itela u langa u humela ha T , zwi tea u shuma u tsireledza T kha u vhaisala . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi na maanḓa a ndayotewa a u khetha Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe u bva kha Miraḓo yaḽo .
Ndivhanele i elanaho ya ndambedzo ya nnyi na nnyi ine ya shumiswa u tikedza vha konaho lwa akademi fhedzi vha re matshudeni a si na tshithu , i tea u engedzwa . 
U khwinisa u swikelela ha vhaswa kha Pfunzo dza nṱha na Vhupfumbudzi ( FET ) u nga nṱha ha Gireidi 9 .
U wana thuso ya muhumbulo kha afhungo o serekanaho u bva kha Mueletshedzi wa Mulayo wa Muvhuso Muhulwane , Ramilayo wa Muvhuso kana mueletshedzi wa zwa mulayo wa phuraivethe . 
Milayo yo ta mishumo ya ndango dzoṱhe dza EU na Switzerland musi i tshi ṋetshedza khonṱiraka dza thundu na tshumelo khathihi na thandela dza u fhaṱa . 
U topola mutevhe wa zwiwo , fhethuvhupo na vhaanewa ( tsumbo : u ṱalutshedza vhuḓipfi ha vhaanewa , na u amba nga zwiitisi zwa uri ngani zwo itea ngauralo )
Kha Lavoisier hezwi zwi amba uri nga murahu ha u swa , milora i fanela u lemela u fhira danda , fhedzi sia ḽa thungo ḽeneḽi ḽo sumbedza u vha ḽone . 
MUPHURESIDENNDE WA RIPHABUḼIKI : Kha vha ri ndi thome he nda thithiswa hone .
Vha nga ita khumbelo ya vhudzulapo ha Afurika Tshipembe nga lutsinga kana zwo tou ralo .
Fhethu hu fanaho na ndondolo yo fhelelaho hu a ḓivhiwa sa fhethu ha mutsiko muhulwane kha tshumelo na uri hu ḓo ṱoḓa maitele a tekeniki a thungo u itela u ita themendelo . 
1.7 . U ṱolwa ha vhana zwi siho mulayon
Kha u shela mulenzhe kha Afurika ḽa khwine , Afurika Tshipembe ḽo isa phanḓa na u tikedza mulalo na vhutsireledzi na ṱhanganelo ya ikonomi ya dzingu kha dzhango .
vhukando vhuswa ha u thusa vhashai uri vha dzhenelele kha ikonomi u itela uri vha bve kha vhushai
Mulayo wa Afrika Tshipembe na ndaulo malugana na u reila wo kambiwa na kunwele kwa vhana zwi fana na izwo zwa mashango a ne a vha dzithangana , nahone ndi mavhili fhedzi kha mashango a fumi a ne a vha na vhukale ho lugelaho u nwa ha nṱha u fhira Afrika Tshipembe . 
Hezwi zwi katela u ṱavhanyisa kudzhenele kha vhukavhamabufho nga " dzinḓila dza tshihaḓu " zwi ḓo thusa kha u ita uri vhathu vha kone u ṅwaliswa uri vho dzhena shangoni vha tshi kha ḓi vha ngomu ha bufho vho livha hune vha khou ya hone .
Hone , mbudziso i a vha hone ya uri izwi zwi ita uri zwigwada zwi kha zwivhumbeo zwa zwino , zwi a thusana naa u swika maṱhakheni . 
MAPHOLISA VHA NA VHUḒIFHINDULELI HA U DZHIA MAGA KANA U FHINDULA MALUGANA NA DZITHEMENDELO
Ngoho ntswa i nga bvelela fhedzi arali ho swikelelwa maṅwe maga . 
Kiḽoso iyi i dzinginya zwa u phaḓaladzwa tshoṱhe ha tshumelo dza zwa ndangulo ya khetho dza masipala na u tholwa ha vhaimeleli vha Khomishini ya zwa Dzikhetho u itela masipala muṅwe na muṅwe une ha ḓo farwa dzikhetho . 
Mbadelo dza Mvulatswinga dze dza dzo katelwa nga tshifhinga tsha u thoma tsha BEE nga vho gidi ṱahe fuṱahe dzo thoma u bvisela khagala zwauri tshanduko ya mbumbo ya BEE i shumana navho , yo ḓo ṱoḓea . 
Ndivhanelo : Milayo ya inzhiniara kha zwa dzi ḽifithi . 
Vhaṅwe vhaofisiri vha zwa vhuendi na vhone vho vha vha tshi khou kundelwa u reila u mona na tshitediamu . 
U vhulaya muthu hu tshi khou ṱoḓwa mushonga zwi kwama muvhulawa , hune nga murahu miṱuvha ya shumiswa u ita mushonga wa sialala , une wa ḓivhiwa nga ḽa upfi mushonga ( mut ) .
Vhuḓifhinduleli ha u badela mbadelo dza phimo ya ndaka , ndaka ya Tshumelo dza Ḽaiburari ya Tshitshavha u thusa kha ḽeveḽe yapo nga mitengo ya vhathu vha re na zwikili zwa khomphyutha na u wana matheriala wa ḽaiburari , na mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Ikonomi . 
U fhambana hu ela modele wa tekeniki u fana na phimo dza u ṱanganedza vhalwadze na vhulapfu ha tshikati ha u dzula hu tikedza dziwadi dzi re na miṱa i shayaho nga maanḓa . 
22 . Mikumedzo kha IDP
Miṅwaha ya fuṱhanu yo fhiraho ṋamusi , muthu wa u thoma o vha a khou rumelwa nga ngomu kha mono i monaho na ḽifhasi . 
U linga ndi maiitele o pulaniwaho a bvelaho phanḓa a u ḓivha , u kuvhanganya na u ṱalutshedzela mafhungo nga ha kushumele kwa vhagudi .
Ri dzhia izwi sa tshikhala tsho teaho tsha u awela ra ya tieni . 
Dungo ḽa vhukati ḽi tea u ṱanganya vhuendi ha fhethu hu re vhukati , mavhengele , ofisi na mushumo ya tshumelo , khathihi na magondomaṱhaḓulani . 
U bvelela ha thandela ho vha hone nga nṱhani ha u ḓiimisela ha muṅwe na muṅwe he ha engedzwa nga nṱha ha u shela mulenzhe ha muthu na ha tshiimiswa he ha vha ho lavhelelwa . 
Ndi ngazwo zwi zwihulwane uri vhashelamulenzhe kha IDP vha dzule vho tsivhudzwa malugana na kutshimbidzele nga u angaredza kwa kunangelwe kwa thandela dza IDP .
Thendelo ya tshifhinganyana ya tshumelo dza phukha kana u diana ha bere u itela nzwaliso i tea u waniwa kha dzangano ḽo teaho ḽa nzwaliso ya phukha .
1.9.2. Khombo ya khakhathi ya zwino a i ṱanganedzei .
Tshiimo tsha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma tshi dzhia uri vhagudi vha vha vha sin a nḓivho ya luambo musi vha tshi swika tshikoloni .
VAT ndi muthelo u sa ḓi thwii kha tshumelo na thundu yo shumiswaho kha ikonomi .
vha muraḓo wa Mmbi ya Vhukuma ya Vhupileli ha Lushaka lwa Afurika Tshipembe vha tshi kha tshumelo ya vhupileli ha Riphabuḽiki , u ya nga khethekanyo 1 ya Mulayo wa Vhupileli , wa 1957
U tevhedza milayo
Asesimennde dza odithi ya muthelo dzi sedzuluswa nga Vhusevhi ha zwa Vhubindudzi u itela u shumisa mafhungo na u vhigelwa murahu ha asesimennde dza khombo . 
Ngei Japan sisiṱeme ya ḽeveḽe mbili ya muvhuso wapo yo vhumbwa nga vhupo , lushaka lwa muvhuso wa tshiṱiriki , na mimasipala yapo . 
Zwiṋoni zwi pfulutshela mashangoni a no dudela .
( a ) Hu tea u ṱuṱuwedziwa na u londolwa kushumele kwa tshiimo tsha nṱha tsha phurofeshinala .
U dzudza zwiendedzi zwoṱhe zwa Khoro zwi kha nyimele yo tsireledzeaho nahone yavhuḓi . 
U ita nyambedzano nga ha thevhekano ya zwiwo , u fhindula mbudziso nga zwo iteaho u thoma , lwa vhuvhili , nz .
Satheḽaithi , ine ya ḓo ḓisa datha ya mutsho wa tshikhalani , i sumbedza vhukoni ha Afurika Tshipembe kha sia ḽa saintsi na thekhinoḽodzhi ya tshikhalani .
Thero iyi i ḓisa tshikhala tsha u lavhelesa uri Tshumelo dza Tshitshavha dzi ṱalutshedzisa hani na u fhindula kha mvelele ya nḓisedzo ya
Vha kuvhanganya vhuḓivhi ha tshitshavha , vhuḓikumedzeli , na zwiko zwa nyito yo ṱanganelaho . 
Kha vha shandukise zwidodombedzwa zwa khamphani
Kuitele kwa u tsa uku ku kha ḓi bvela phanḓa na zwino . 
Kha nyimele dzi ngaho idzi , vha ḓo fanela u ṅwalela Minisṱa vha humbela uri thendelano ya u kovhekana mbuelo i khwiniswe .
Vha ḓivhadze tshikoloni tsha ṅwana wavho uri u muraḓo wa GEMS nahone vha khwaṱhisedze uri vha tshikolo vha a ḓivha nomboro ya tshumelo ya dzilafho ya shishi .
Roṱhe ri fanela u ita mushumo washu u itele u thivhela u fhungudziwa ha nḓisedzo ya muḓagasi .
Muvhuso wa SA a u na vhukatelazwoṱhe ha mugaganyo wa mugaganyagwama nga dzidona , mafhungo a ngoho kha ndeme na tshivhumbeo tsha thikhedzo ya thandela ya thusedzo ya dona dzoṱhe . 
Pulane dza hugaledzwa zwo ralo dzi fanela u kona u angaredza u timatima na tshanduko , madzuloni a u angaredza fhedzi mbekanyamushumo ya mveledziso ya mathomo ye ya kombetshedza pulane na mathomoni . 
A huna mbadelo .
U engedzwa lwa tshiofisi ha mikano ya ha masipala ho itwaho zwinozwino zwi amba uri vhuḓifhinduleli vhunzhi ha u dzhia tsheo ya khumbelo dza fhethu ha vhumvumvusi dzi wela fhasi ha domeini ya mimasipala , zwine zwa dovha hafhu zwa sumbedza ndeme ya lutevhedzi ulu . 
U fhedzisa phazili ya jig-saw ya zwipiḓa zwa 20 .
Buthano ḽi nga engedza u vhewa ha tshiimo tsha shishi lwa miṅwedzi i fhiraho miraru .
Madzhenele a kushumele kwa nḓila hei nga sekithara nnzhi a ḓo thusa hune thuso ya ḓo ṱoḓea u itela uri zwitshavha zwi tsireledzee na u fhungudza tshinyalelo ine ya nga vha hone .
tshitshavha u fana na mulayo ,
U humbulela na u khwaṱhisedza mahumbulwa
Vhashumisani vhoṱhe vho ḓinekedzela u swikelela tshumelo dza ndeme kha vhuimo hoṱhe ;
( i ) milayo yo ṱanganelaho ya komiti ;
Sia ḽi re na ndeme ḽa u aluwa ndi kushumele kwa phuraivete kwa tshiimiswa tsha muvhuso tsha tshumelo dza NM . 
NYITO DZA NYONYOLOSO
U vhea vhuḓifhinduleli kha zwiimiswa u ṋetshedza data , u fhungudza muhwalo kha mihasho ya muvhuso u bvela nnḓa na u wana data i no khou ṱoḓea . 
U AVHELA TSHIFHINGA NGA VHEGE ( AWARA ) 4.5 4.5 4.5 2
Mikhwa ya matshilisano yo shanduka nga maanḓa , u fhira nga vhukale mihumbulo ya mathomoni ya mbingano sa tshone tshivhumbeo tshi tshoṱhe tsha vhushaka vhu ṱanganedzeaho . 
Tshe ha vha na IRP 2010-30 hu na tshivhalo tsha zwine zwa khou bvelela zwine zwa kwama sekithara ya fufufulu .
Ngoho ndi uri hezwi zwi amba u ṋetshedza mbofholowo khulwane kha mabindu mahulwane a phuraivethe u ita nga nḓila ine a tama . 
Nyolo ya 2 Zwiwo
Kha u tshoṱa hohu , ho ḓivhadzwa zwiwo zwivhili zwa vhathu vhe vha kavhiwa . 
Miraḓo yo huliswaho i nga vhudzisa uri ndi ngani ndi khou bula tshivhalo itshi . 
U swika zwino mbekanyamushumo ya " Boxing is Back " na " TKO " kha SABC yo no swikelela miṱa i fhiraho 1.3 million .
U ḓiphiṋa Thusani Mandu uri a tevhele vhuṱala ha marimba .
Mushumo wa khorombusi kha ndangulo ya masheleni a tshikolo tsha nnyi na nnyi 25
Nḓowelo yoṱhe i re kha figara i sumbedza uri ho vha na u khwinisea kha mishumo ya zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Mbonalonyangaredzi ya Sisiteme ya Ndaulo ya Kushumele kwa masipala
Izwi zwi fanela u katela nomboro ya nzhini na tsheisi , zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa mushumo wo itwaho na tshiko tshihulwane tsha zwipiḓa zwa hone ( zwi itelwa ndeme ya u vhulungea )
Zwithu zwa ndeme zwashu zwo dzhiiwaho kha ḽiṅwalwa iḽi , nahone ndi zwithu zwa ndeme zwe ra zwi vhumba , ri roṱhe , u bva kha vhufa hashu ho fhambanaho , vhuimo hashu ho fhambanaho tshitshavhani . 
M&E / pulane ya ṅwaha u tevhelaho
U ṅwala pharagirafu u bvisela khagala na u ṱalutshedza muhumbulo wa ku vhonele kwawe
Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo
Ndeme ya maḓi i na tshaka dzo fhambanaho dza masiandaitwa kha u shumiswa ha maḓi ho imaho ngauri . 
Kha gireidi dzoṱhe vhahumbeli vha tea u vha na : Zwikili zwavhuḓi zwa u tshimbidza zwithu na u kumedza , vhudavhidzani ha u amba na ha u tou ṅwala , zwikili zwa u dzudzanya na zwa u tandulula thaidzo . 
Mulaedza une ra khou rumela nnḓa hayani u khagala , a hu na u konḓelela vhugevhenga kha ndaulo yashu . 
( 4 ) Arali muthu o vhewa sa Muthusa Minisiṱa wa ofisi ifhio na ifhio yo kumedzwaho Minisiṱa -
Thendelano dzi re hone na Khamphani ya zwa Maḓaka ya Afrika Tshipembe dzi wanala fhasi ha tshipiḓa itshi . 
Ri khou humbela khamphani u shumisa tshifhinga tsha vhugudisi hune khamphani dza vha dzi sa tsha thola vhathu tsho ḓivhadzwaho nga Muphuresidennde u lugisela vhashumi vhavho tshanduko musi Samithi yo dzhia tsheo . 
Zwazwino ri khou tikedza thandela dzi na tshivhalo dza zwa HIV kha zwiimo zwo fhambanaho zwa mveledziso nga kha mbekanyamushumo ine ya pfi Vhufarani ha Tshiṱirathezi ha Tshanduko ya Mutakalo , vhu katelaho SHARP kha Khantsele ya Tsedzuluso ya Mishonga ya Afrika Tshipembe .
Pfufho yo ṋetshedzwa hu tshi dzhielwa nṱha Minisiṱa Vho Hanekom kha u shela mulenzhe kha nyanḓano vhukati ha Germany na Afrika Tshipembe nga tshifhinga tsha musi vha Minisiṱa wa Saintsi na Thekinoḽodzhi .
Komit dza Wadi na zwitshavha
MISHUMO
Mpfu dzi vhangwaho nga Aids dzo tsa Afrika Tshipembe u bva kha 320 000 nga 2010 u ya kha140 000 nga 2014 , na u pfukiselwa ha HIV u bva kha mme u ya kha ṅwana ho tsa u bva kha vhana vha 70 000 nga 2004 u ya kha vha fhasi ha 7 000 nga 2015 .
Hu na u shaea ha vhukoni maelana na vhashumi vha re na vhukoni maelana na tshenzhelo ya thekhinikhala na ya phurofeshinaḽa , kha Mihasho ya Mutakalo na Vhuendi na Zwifhaṱwa , zwine zwa thithisa maitele a u pulana , nyolo , u fhaṱa na u ṋekedza mushumo . 
Ḓaṅwaha ntswa i ṋea khaedu mutheo wa ikonomi ya matshilisano ya tshaka na vhathu vha shayaho nga tshifhinga tsha ḓaṅwaha ya fhiraho . 
A ri na vhuṱanzi , fhedzi zwa vhukuma hu na nungo dzo livhaho kha sia iḽo . 
Nungo dza vhashumi dzi shumaho dzo khethekanywa dza bva vhathu vha shumaho na vhathu vha sa shumi . 
Musi tshifhinga tshi tshi khou ḓi tshimbila zwiimiswa ezwi zwo bveledzwa zwa vha zwine ra zwi ḓivha zwi zwone ṋamusi . 
c ) mafhungo a no wanala kha webusaithi ya GCIS , webusaithi ya Mafhungo a Muvhuso , webusaithi ya Vuk'zenzele na webusaithi ya Tshumelo dza Muvhuso .
Kha dziṅwe nyimele , u tshimbidza khadzimiso zwi nga dzhia tshifhinga tshilapfu lune matshudeni vha ḓibvisa khazwo vha litsha na tshikolo vha sa athu na u wana khadzimiso iyo . 
U ḓivha na u ita nyambedzano nga ha uri u vhona sia ḽithihi zwi sikea hani
Zwenezwo zwo lavhelelwa uri mveledzwa ya muṋano i ḓo pfiwa kha sekhithara idzi . 
Vhashumisi vha madi vhane vha wana madi thwii a tshi bva kha zwiko zwa madi sa milambo kana madi a mavuni .
9.00 u swika 10.30
ndˆivhadzavhavhigi ,
Khorotshitumbe-nyangaredzi i khethwa nga khoro na komiti ya meyara yo tiwaho nga meyara muhulwane .
Tshumelo dza nga murahu i no itwa nga vhalangi vha vhushaka na vhakhuthadzi vhane vha ḓo dalela mabindu u itela u ṋetshedza ngeletshedzo kana u shuma sa bodo ya nyambedzano
Ndima ya 2 : U tshimbidza maitele a u dzhenelela
Tshikwama tsho vhona uri muhanga wo ṱanḓavhuwesa , na khonadzeo ya u vha na ndivho dzi kuḓanaho dzi songo pulaniwaho na vhudzheneleli vhunzhi . 
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
thandela dzi thoma nga u lugisa vhubvo ha zwiitisi zwa khombo , hu tshi kateliwa mbeu na u sa lingana ha lushaka
Hezwi zwi ḓo katela u avhelwa ha masheleni a langwaho nga nzulele ane a vha hone , nyito dzhine tshitshavha tsha fanela u dzhi dzhia u ita uri dziṅwe thandela dzhi ye phanḓa , na mishumo yapo i ngaho u dzudzanya vhuṱambo , zwiitei zwa u dobela mashika nz .
U humbulela
Mushumo muhulwane wa yuniti iyi ndi u khwinisa vhushaka ha ndondolo ya khasiṱama na nḓisedzo ya tshumelo ya mihasho yoṱhe ya masipala . 
Ḽiṅwalo ḽa thendelonyangaredzi ya ṅwaha ḽi bviswa nga Minisita wa zwa Masheleni kha thendelo ya nahone u ya nga mulayotibe wa mukovho . 
Nyambedzano na u netiweka na vhashumisani na mazhendedzi a dzitshaka u bveledza tshumisano ya dzitshaka . 
Nga tshifhinga tsha tsedzuluso , ho itwa zwinzhi kha u sika mupo wa uri masheleni a matshilisano a takuwe . 
Zwenezwino miḓi ya 21 284 yo wana nḓisedzo ya muḓagasi u bva kha giridi , ngeno ya 2 761 yo wana nḓisedo i sa bvi kha giridi ya thekhinoḽodzhi .
Ngauri izwo zwo bvelela , mimbete iyo iḓo iswa kha zwibadela zwi welaho fhasi ha tshigwada itsho .
Ipfi ' vhulimi ' ḽi katela tshipiḓa tshihulwane tsha zwibveledzwa zwa zwiḽiwa na zwi si zwa zwiḽiwa zwa vhulimi . 
u ḓo thusa hune zwa ṱo ḓea na hune ha vha na nyimele dza tshipentshela , vhaṋe vha mavu a ndimo a phuraivethe vhane mavu avho o dzhiwa uri vha wane maṅwe mavu a tsini a ndimo o teaho .
Bunga ḽi tea a ḽi tei u fhaṱiwa nga ngomu ha nnḓu . 
Mushumisi a nga humbela uri GCIS i sa tsha mu rumela matheriaḽa uyo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga u shumisa vhuṱumani ha ' u vhigela murahu ' kana ha ' u ḓibvisa '  . 
U shumisa notsi musi hu tshi ita ṱhanḓavhudzo ya u fhedzisa ya ripoto
Kha tshitatamende tsha vhoramafhungo , muhasho wo sumbedzisa uri nḓowetshumo ya vhulimi i khou dzhena kha khalaṅwaha ya zwikavhavhe na maafukhada ngeno mihwalo minzhi ya maapula na mapiere are ḓuluni itshi khou shushedza masiandaitwa a khaṋo ya miṅwe mitshelo tshifhinga tshi ḓaho . 
URI muvhigo u bva kha Vhalanguli vha Mveledziso ya Tshiṱirathedzhi u DZHIELWE NṰHA .
U vhekanya zwi no elana na u fanyisa zwi sa fani .
U shumisa ṋeleṱe na sirinzhi nga vhanzhi ndi maitele o ḓoweleaho kha vhashumisi vha zwidzidzivhadzi na uri ndi vhushumisani ha vhukoni nga maanḓa kha u fhirisela HIV . 
Maṅwalo a Bivhili a ndeme a ṱalutshedzwa nga nḓila yo leluwaho . 
Mabambiri a therisano o kandiswaho u bva tshe ha ḓivhadzwa serisi ya ḽiṅwalo o ṅwalwa kha mutevhe . 
Ndi vhangana vha re fhasi ha miṅwaha ya 18 ?
Switshibodo dza kha Ofisi ya Dzingu dzo vha dzi khou shuma nga tshifhinga tsha mushumo . 
Tsumbo dza maambele ane a shumiswa kha u haseledza kha Tshivenḓa - Mutevhe wa referentsi / tsumbedzi
Tshanduko dzifhio na dzifhio kha khwaḽithi kana madzina dzi ḓo tea u tendelwa nga Vundu , sa afha ezwi hu tshanduko kha nyimele dza konṱiraka . 
Senthara ya Ndangulo ya Tshiwo i na bono ḽa u sika ḓorobo ine ya pfesesa na u kuvhatedza maitele a ndangulo ya tshiwo u itela u kona u konḓelela tshiwo na mupo wo tsireledzeaho . 
Kha vha zwi dzhiele nzhele : Vhathu vhane vha fusha ṱhoḓea zwavhuḓi dza zwa u eḓana kha zwa mushumo vha ṱuṱuwedzwa uri vha ite khumbelo ya mushumo saizwi Masipala u tshi khou ṱoḓa u swikelela zwipikwa zwa u eḓana mushumoni . 
Ri ḓihudza ngavho !
Kha tshiṅwe tshiimiswa , mapuḽasitiki matswu a na dzipuḽasentha a vhewa o ralo mafhelo a vhege oṱhe a songo vhewa kha zwixwatudzi . 
U vhuedzedza zwi katela u vhuedzedzwa ha ndaka ya zwino u itela u langa zwibveledzwa zwi re hone na uri zwi ṱoḓa musaukanyo wo fhelelaho u re mutuku . 
Mushumoitwa wa IDP wa 1 / 10 : U ṱanganya mvelelo dza tsaukanyo ya Fhungo ḽa ndeme ḽiṅwe na ḽiṅwe
Vha tea u wana thendelo u thoma na ya u vhona GP wavho kha Netiweke ya Sapphire na Beryl nga murahu ha madalo maṱanu .
Tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha Muhasho tsho sumbedzwa kha Ṱhumetshedzo ya A. 
Muhasho wo ita thendelano vhaṋetshedzatshumelo ya u kuvhanganya na u laṱa mashika a zwa dzilafho na a nḓowetshumo kha zwiimiswa zwoṱhe . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website nahone vha i ḓadze yoṱhe kavhili .
16.2. Mutsiko wa avian influenza wo waniwa kha zwiṋoni .
Zwa vhuṱhogwa zwine zwa tea u dzhielwa nzhele a si uri thoro kana khekhe yo tou ṱunḓwaho , fhedzi ole i songo kunaho ya mulivhaḓuvha . 
U bveledza na u londota thekhinoḽodzhi dzo teaho na themamveledziso . 
U shumisa zwithu zwa u ṱumanya nga nḓila yone
* Mvelaphanḓa ya mulinganelo , u sika tshenzhemo ya khonadzeo kha u dzhenelela kha zwa masheleni , khathihi na u lapfisa tshumelo ; na
Tshumelo dza vhuvhambadzi / mbambadzo
Ghana yo tamba na shango ḽifhio ?
Hezwi zwi katela u sedzulusa nḓila ine muvhuso wa tshimbidza mushumo ngayo u tandulula khaedu dzo livhanaho na vhabindudzi na u khwinisa ṱhuṱhuwedzo dza mbekanyamaitele a vhubindudzi hashu na pulane dza u fhaṱa dzashu .
Khoudu B : Iyi ndi ya tshiendisi , hu tshi katelwa tshibisana , bisi na tshiendisi tsha u hwala thundu , guroso ya tshileme tsha tshiendisi a yo ngo tea u fhira 3 500kg .
tevhedzela milayo yoṱhe yo teaho .
Arali Mulanguli-Dzhenerala kana tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana , muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana kana muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo , a nga ita khumbelo ya uri tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tshi langulwe nga Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe , Minista vha nga ṱan ḓavhudza nḓila ine tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tsha ḓo tea u tshimbidzwa nga Mulanguli-Dzhenerala kana ya u balanganya .
Muhwalo wa zwibveledzwa u nga kona ha u ṱun ḓwa .
Tshanduko dzi vhanga nyofho na u sa tsireledzea , fhedzi hu dovha ha vha na khaedu khathihi na khonadzeo . 
Pulane ya ndinganyiso ya mishumo ya Koporasi i bvela phanḓa na u khwinisa vhuimeleli ha vhathu vhatswu , vhafumakadzi na vhathu vha re na vhuholefhali kha mabindu . 
U vhala vhe vhavhili / na u vhala a eṱhe
f ) Limpopo : Medzha Dzheneraḽa ( Vho ) Thobeka Hepercia Jozi ;
U fhindula mbudziso dza vhuimo ha nṱha dzi no bva kha pharagirafu ye ya vhalwa tsumbo , ngavhe muṋe wa shopho o vha o sia muṋango wo vulea a tshi ya hayani vhuḽa vhusiku .
Zwimela zwi si zwa vhubvoni zwi ḓivhelwa u dzhia maḓi manzhi na pfusho , zwine zwa omisa mavu na zwa ita uri a si tsha mela tshithu . 
Ṅwalani mutumbu wa tshiṱori tshaṋu hafha vhukati ha siaṱari ḽa 5 .
U rekhoda redzhisiṱara dza tshifhinga tsha u sa suma dzo bviswaho u bva kha vhuongelo . 
EPWP ndi vhurangeli ha ndeme ha muvhuso , vhu shelaho mulenzhe kha mishumo ya vhuḓi na matshilo a u kona u ḓitshidza , pfunzo , mutakalo , mveledziso ya mahayani , u vha hone ha zwiḽiwa na tshanduko ya mavu , hu tshi katelwa u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa .
Khoro i lambedzwa nga tshelede yo kovhiwaho nga Phalamennde . 
U ṅwala paragirafu 2 u ya kha 3 hu tshi shumiswa fureme/ tshivhumbeo
Uri ovathaimi i ḓo badelwa naa , hu ḓo ṋewa muthu livi ya TOIL , kana iṅwe nḓila-vho ya u lifha awara nnzhi-nnzhi dze muthu a fhedza e mushumoni ;
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Zwo fhambanaho kha phakhethe dza mbuelo , u ya nga dzifeme na ngomu dzifemeni , dzi konḓisa nga maanḓa u vhambedza miholo nga ndivho ya mutheo . 
Vhadzheneli vha nga kha ḓi vha vho fhiwa mishumo ine vha tea u i ita phanḓa ha musi hu tshi vha na muṅwe muṱangano .
U asesa thikhedzo i no ṱoḓwa nga komiti dza wadi
A vha tei u rumela 750 ml ya maḓi arali vha tshi khou humbula u ṱanganyisa nao.
Ri ḓo phositha tshanduko idzo afha u itela uri vha ḓivhe tshifhinga tshoṱhe uri ndi mafhungo afhio ane ra a kuvhanganya , ri nga shumisa hani mafhungo ayo , na uri kana ri ḓo bvisela khagala mafhungo ayo kha muṅwe na muṅwe . 
Vhukoni ha khomphyutha ( nḓivho yavhuḓi ya u shuma na zwibveledzwa zwa Microsoft , nga maanḓa Microsoft Excel ) zwi ḓovha ndeme nyengedzedzwa . 
Senthara dzi sa ṱhogomelwi zwavhuḓi na zwi songo eḓanaho zwi ṱanganedzaho , u ṋea vhudzulo na u vhofholola vhafariwa vho lindelaho tsengo zwi konḓe na u ambara zwiambaro zwavho ha vhafariwa vho lindelaho tsengo zwi isa kha khovhakhombo khulwane ya u shavha dzhele na khovhakhombo kha mutakalo na ndondolamutakalo wa vhafariwa vho lindelaho tsengo . 
Ngeno hu na uri nomboro ya phesenthe dza fumi i khou shumiswa kha ḽeveḽe ṱhukhu u vhalela zwiko zwi ṱoḓeaho kha EMS , u avhelwa ha zwiko kha fhethu hu re na ṱhoḓea khulwanesa , hu ḓo itea kha ḽeveḽe ya mashumele a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
1.1 . Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mulayotibe wa Khwinisedzo ya Savei ya Mavu uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa .
Ḽishanda ḽitambwa ( aironi ya ḓirama )
U ita u nga u khou vhala a shumisa na ipfi ḽa u vhala .
- Shumisa thulusi dzine dza vha na tshithu tsha u bvisa buse ?
tserekano .
Naa wadi yo itisa hani pulane yayo ?
U vhea khumbelo dza tshiṱoko tsha thengiso na u khwaṱhisedza uri bugu dzo rekhodiwa na u shumiswa nga thevhekano yone . 
Mulayo uyu u sumbedza u vulwa hafhu ha tshiṅwe tshikhala tsha u ita mbilo dza mavu kha avho vhe vha kundelwa u ita nga u ralo musi hu tshi vala tshifhingani tsho fhiraho nahone hu khou engedzwa miṅwaha miṱanu ya u ita mbilo dza mavu .
Data ya kushumele fhethu ha tshumelo afha i fhasi ha mveledziso na u khwiniswa ha data iyi ndi tshiṅwe tsha masia o sedzwaho khao a thandela dzine dza khou fhaṱululwa nga huswa . 
U wana nḓila na bodo ya nḓivhadzo
Gwama ḽa Vundu ḽo ṋekedza ḽibulamuhumbulo kha mvetomveto ya ndaulo . 
Nyambo dze kale dza vha dzo
Nḓowetshumo idzi dzo ḓitika nga thengiso dzi yaho na dzi bvaho kha vhorabulasi fhedzi . 
4.4. Vho Fadila Ethne Lagadien sa muraḓo wa Vhutsila na Mvelele na Ḓivhazwakale , zwa Mupo , Mvelele na Nzhendedzi ḽa Nyanḓadzo ya Vhufa na zwa Vhuoli kha Bodo ya NLC .
Nga iyi nḓila , vhupo vhune ha vha tsini na ḓorobo idzi vhu ḓo vhuelwa kha thikhedzo ya ikonomi .
Mme a kona u bvelela , u a kona u vha na fulufhelo kha ene muṋe . 
4.2 . Khabinethe yo vhaiswa nga uri sia ha Vho Ḽeithenethe Dzhenerala Bongani Isidore Mbatha na u isa maipfi a ndiliso kha muṱa na khonani dzavho .
3.1 Maitele a Mugaganyagwama wa Masipala
Faini dza ndiliso dzi nga vha tshelede kana zwifuwo .
U shumisa nḓivho ya foniki na ya milayo ya mupeleṱo musi a tshi ṅwala maipfi e a si a ḓowele .
Thuso ya masheleni I do dzudzanyelwa vhashumisi vha madi nga ndila mbili .
U ṱhogomela na u langa tshomedzo . 
21262 Kha ri n . wale bugu
u khwiniswa ha u lugiswa ha zwiṱitshi zwa muḓagasi zwa Eskom
Milayo yapo ya Zwifhaṱo zwine zwa vha Thaidzo na Milayo yapo ya Vhufa yo bveledziswa , zwi tshi khou tshimbilelana na mbetshelwa dza Mulayo wa Zwiko zwa Vhufa . 
U shumisa maitele a u ṅwala ( u ita mvetamveto , u ṅwala , u vhalulula ( editha ) na u anḓadza ) .
Khethekanyo iyi i ḓo topola vhushaka vhukati ha Pulane ya Mveledzisoṱhaneli ya Prince Albert na zwishumiswa zwihulwane zwa u pulana na mbekanyamaitele zwa mivhuso ya lushaka , ya mavundu na ya zwiṱiriki . 
Nyendedzi : Themamveledziso ya Masipala i sa Nyeṱhi na Nḓisedzo ya Tshumelo , 1 Lambanai , nyendedzi dzo bveledzwaho u thusa muvhuso u swikelela vhuḓifhinduleli ha ndayotewa na u ṋetshedza tshumelo dza masipala .
A si tshumelo dzoṱhe dzine dza tendela khunguwedzo dzine dza kona u kunga masheleni a khunguwedzo . 
Mutevhe wa malwadze a 26 o khetheaho ane Zwikimu zwoṱhe zwa dzilafho zwa ṋekedza mbuelo dza ḽeveḽe ya gumoṱuku khao , sa zwe zwa bulwa nga mulayo .
Vhambedza / fhambanya : tsumbo , fana , fhambana , ṱhukhu kha , khulwane kha , honeha , fhedzi ,
Mvetomveto ya Lushaka ya Muhanga wa Kushumele wa Mbekanyamaitele ya u Dzhenelela ha Tshitshavha , 2005 , siatari 1
8.4 Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili u ḓo fara mushumo wa Vhege ya Vhuthathatshili vhukati ha ḽa 16 na ḽa 22 Shundunthule 2017 fhasi ha thero : " Vhuthathatshili u itela Mutakalo na Tshirunzhi " .
Muvhuso u ḓo thoma nga zwipiḓa zwa rathi sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo yawo ya tshanduko ya ndeme ya ikonomi , hu tshi katelwa themamveledziso , zwa nḓowetsumo , vhubindudzi na vhutumbuli , u katela na u ṱanganela . 
Phambano dzi tandululwa nga u kuvhanganya mbadelo dzo lingwaho kana nga u badela murahu mbadelo . 
Vha nga vha vha tshi khou dzhenelela kha u bveledza , u vhambadza , u rengisa lwa vhuvhili na u rengisa zwibveledza zwo fhelaho na u vhulunga , u endedza , u kunakisa , u putela na uri tshiṅwe tshifhinga vha nga vhambadzela nnḓa zwibveledzwa kha vhuṅwe vhupo .
Vha tshi khou themendela maga nga murahu ha ṱhoḓisiso dza tshifhinganyana dze vha tou ḓithomela kha zwiwo zwa ṱhahelelo ya muḓagasi na u dzimiwa ha muḓagasi zwi tshi khou vhangiwa nga " load shedding " nga tshumelo ya muḓagasi ya muvhuso , Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana vho ṱuṱuwedza Tshiambi tsha Buthano ḽa Lushaka u dzhia vhukando malugana na izwi .
Ḽi ṅwaleni kha mutalo .
NYDA i khou shandukisa mashumele e ya vha i tshi sedzesa khao u itela u shumela vhaswa zwavhuḓi .
Yuniti yo thoma u tumbula sisiṱeme ntswa dza u dzhia fiḽimu na u shumiswa ha zwifanyiso zwa didzhithala na databeizi . 
Mishumo na vhuḓifhinduleli ha Ofisi ndi u ṱola na u ela kushumele kwa mabindu a muvhuso , na u konanya kuitele u dzudzanya hafhu ndaka ya muvhuso na phuraivethasesheni . 
Maḓi a mashika a zwa nḓowetshumo ane a nga siniswa nga bakitheria ha na zwithu zwine zwa nga ḓadza vhupo zwi fanaho na methala dzi lemelaho na zwithu zwo andesaho zwa oganiki . 
Zhendedzi ḽo farisana na Koporasi ya Mveledziso ya Nḓowetshumo na Zhendedzi ḽa Ndambedzo ya Mabindu Maṱuku nga kha vhufarani ha nḓila tharu zwa ḓisa ndambedzo ya R2,7 biḽioni kha vhaswa .
Ndingo dza muvhuso dza u ita uri pfunzo ya nṱha i swikelelee dzo fhiriswa nga vha muvhigo wa 2015 wa Zwiimiswa zwa Pfunzo ya Nṱha zwa Dzimbalombalo dza Masheleni nga vha Dzimbalombalo vha Afrika Tshipembe .
Nga murahu ha u dzhiela nṱha khumbelo na themendelo nga hazwo , tshigwada tshi ambiwaho nga hatsho tshone tshiṋe tshi ḓo ita nyambedzano na zwiimiswa zwo teaho . 
Masheleni aya ndi R2,5 million nahone ṱho ḓea iyi i nga vhetshelwa thungo kana u fhungudzwa arali zwa dzhiwa uri zwo lugela lushaka u ita ngauralo kana arali zwo humbelwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
10. Mishumo ya ndeme ine ya tea u itwa nga khorombusi dza tshikolo ndi ifhio ?
Maga a tevhelwaho
U shela mulenzhe na u ranga phanḓa nzudzanyo dza mafulo a u nḓivho na mishumo ya mbekanyamushumo dza kutshilele kwa mutakalo . 
Sa tsumbo , Mudzulatshidulo wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS u ḓo ḓivhadza Muofisiri Muhulwane uri ndi nnyi ane a tea u ḓa muṱanganoni wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS .
Thendelo yo tou ṅwaliwaho ine ya bva kha muṋe , arali vha sa athu u ṱavha , lushaka lwo khethiwaho kana u bveledzwa
Kha ri ambe
Hezwi ndi zwine u Sedzwa hafhu ha Vhupileli ha amba zwone . 
Khezwi ri sa . . .
Rakhonṱhiraka Muhulwane u tea u fha Khasiṱama , vhaṅwe Vhorakhonṱhiraka na vhaṅwe vhoṱhe vhane vha kwamea khophi dza tshanduko , tshandukiso na khwiniso dziṅwe na dziṅwe . 
Kha miṅwaha miraru ya nga fhasi ha u sedzulusa nga fhasi ha iyi asesimennde , mugaganyagwama wo vha wo sainwa u tshi ya kha mulayo nga murahu ha miṅwedzi mivhili musi ṅwaha wa muvhalelano wo thoma . 
Ndambedzo i bvaho kha vhalambedzi yo ṱanganedzwaho yo imelelwa u itela akhaunthu dza tshikwama tsha vhalambedzi nga ngomu kha sisiṱeme ya masheleni ya Muhasho . 
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe kha themo 1 .
Nḓivhadzo i tea u ṋetshedzwa na datumu ntswa ya khumbelo . 
Naho nganea ya zwinepe zwe ra vhona i sa yi kule lwo linganaho kha u ṋekedza nḓila ya u bvelaphanḓa , zwi nga ambiwa uri tshanduko ya mikhwa i thoma nga ṱhalukanyo na u vhona , sa tsumbo , masiandaitwa na khethululo . 
Ambani nga ha ndeme ya maḽeḓere a aḽifabethe kha maipfi o fhambanaho , ni dzhiele nzhele mibvumo yo fhambanaho ine ḽeḓere ḽithihi kana maḽeḓere e a a imela .
Nga maanḓa o vha sasaladza kha u ita zwiṱuku u fhelisa thaidzo ya vhatshena vha vhashai vhe vha livhana navho phanḓa havho . 
( a ) Mugaganyo wa mbuelo na zwibviswa i tshi fhambanyisa vhukati ha u pfuma na zwibviswa zwa zwino ; nahone
Vha humbelwa u dzhiela nzhele : Kha sia ḽa murahu ḽa tsha u ḽa fulobo , vha humbelwa u dzhenisa mafhungo a tevhelaho : 
18 Mutukana we a vhidzelela e " tshiendatshikhalani ! "
Hovha hu na mbekanyamushumo ye ya lingedza u shumana na zwezwo : Nndwa kha u Bvuḓa . 
Maanea a fhungo o engedzwa kha muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wo fhelaho . 
Hezwi zwi ṱoḓa u thetshelesa hu re na u pfela vhuṱungu .
Khetho ya u saukanya i fanela u ḓisendeka nga data ine ya elea . 
Ndivho ndi u isa masheleni kha Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽa Lushaka
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya mafhungo na zwifanyiso
Ri khou ṱoḓa u vhona muṅwe na muṅwe kha shango ḽashu a tshi limuwa zwa uri pfunzo ndi tshumelo ya ndeme kha lushaka lwashu .
Mikaṋo ine ya khou dzinginywa ya Vhupo ha Vhulanguli vhune ha tea u sedzuluswa . 
U ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu dzo fananaho zwavhuḓi hu tshi shumiswa masala , maṱanganyi , malungekanyi na ndogazwiga zwi re zwone .
Mbekanyamaitele ya zwa masheleni yo khwinisea u fhungudzwa mbadelo dza masheleni . 
Maḓi a so ngo tshikafhadzwaho a re kha nyalo kanzhi a na tshivhalo tsha fhasi tsha naiṱhrodzheni ya amonia . 
U dzhiela nṱha thivhelo ya vhaswa kha madungo a mahayani , mukhukhuni na mabulasini . 
mbuelo dzo ṱanganedzwaho
Musi khonadzeo dza u vha na tshikhala tshavhuḓi kha zwa u ṱaṱisana ho dzhiwa tsheo ngayo , dzangano ḽi fanela u nanga ṱhanganyelo ya u maketa yo teaho . 
Hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM , kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa .
Khoso i katela na vhugudisi ha mushumoni , zwine zwa ita uri vhalangi vha kone u guda na u shumisa zwikili zwavho . 
_ Nzudzanyo dzi fanela u itwa u itela u bviswa nga u ṱavhanya ha vhathu arali hu na tshiwo tsha u huvhala kana vhulwadze zwine zwa ṱoḓa thuso ya mishonga
O farelela bono iḽi . 
Muvhuso wapo u thungo na maṅwe masia a si na phirisela nao , u bva nga ngomu na kha wone uṋe . 
Hezwi zwikalo zwa nyaluwo zwi sumbedza nyaluwo ya ṅwaha nga ṅwaha ya phesenthe nṋa kha u engedza GDP na u sika mishumo .
Ho rengwa tshomedzo ya senthara ya u kuvhanganya data nahone nḓisedzo i nḓilani . 
Vhulwadze ha baiphoḽa vhu itea kha phesenthe mbili u ya kha ṱhanu dza tshitshavha nahone ndi thaidzo khulwane ya mutakalo wa tshitshavha i re na masiandaitwa a vhavhaho kha ikonomi na matshilisano . 
Ni vhona u nga Muzhou na Vho Vhimbi vha a amba
Tshiṱediamu tshiswa hu ḓo vha na zwidulo zwidala na zwitswuku .
Tshifanyiso tshi sumbedza muṱa une wa vha na bunga ḽa u gwedzha ḽiṱhihi , ḽine ḽa bvisa muṱambuluwo . 
Mushumo wa khamphani iyi hu ḓo vha u dzhena kha vhushumisani ha thandela dza phaiphi dza u fhirisela gese . 
Honeha , vhurangeli honoho vhu ḓo tshinyadzwa arali SU i siho ka vhuimo ha u engedza mbuelo ya ṅwaha nga ṅwaha yayo . 
Vhatholi vha tea u kokodza mbadelo kha miholo ya vhashumi vho teaho ṅwedzi muṅwe na muṅwe , nga vhege , nga murahu ha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe u itela Pay As You Earn .
I nga dovha hafhu ya katela nḓisedzo ya maḓi a songo kunakiswaho nga vhunzhi u bva kha muṅwe Muṋetshedzi wa Tshumelo dza Maḓi u ya kha muṅwe hu tshi itelwa khunakiso na khovhekanyo hafhu . 
Nga 2016 Ṅwedzi wa Afrika u ḓo sedza kha vhurangeli ha mveledziso ya vhafumakadzi na vhaswa , ngeno hu tshi khou pembelelwa ṅwaha wa vhu 60 wa Matshi wa Vhafumakadzi na ṅwaha wa vhu 40 wa Mvutshelano ya Vhaswa ngei Soweto .
U sudzuluswa uhu hu ḓivhiwa kha zwiṱaṱamennde zwa masheleni sa tshinyalelo nga tshifhinga tshine zwiitei zwi ḓisa u sudzulusa ho iteaho . 
THERO Luambo lwa Hayani Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma Mbalo Ngudo ya Vhutshilo
U amba nga u angaredza , ndaṱiso ya u pfukwa ha mbetshelwa dza mulayo wo dzinginywaho a zwi faneli u vha na ndaṱiso ṱhukhu , nga maanḓa musi mutshinyi a kha maanḓalanga a bola ya milenzhe kana kilaba . 
Hu na milayo i re khagala zwi tshi kwama khwiniso dza mugaganyagwama wa vhukati ha ṅwaha nga khorotshitumbe u ya nga tshiteṅwa , mbekanyamushumo na khwiniso dza voutu . 
( i ) zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea Buthano kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo ; kana
U tevhedza ndaela
Arali vha tshi khou ṱoḓa vhuṅwe vhuṱanzi nga ha tshiṅwevho tshine ha nga itwa ndingo ngatsho kana tshibveledzwa tsha muvhilini , vha nga wana tsumbo ya khophi dza Phemithi ya zwa u Renga Zwifuwo na Ṱhanziela ya zwa Mutakalo ya zwa Zwifuwo u bva kha Ofisi ya phemithi . Hune vha vha vha tshi khou itela khumbelo muṅwe , vha humbelwa uri vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha khou badela nga dzina ḽa onoyo muthu kana dzina ḽa khamphani .
Ho dzulela u bulwa uri vharengi vha mahayani vha badela mitengo ya nṱha u fhira vharengi vha ḓoroboni kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa zwiḽiwa hu tshi katelwa na vhurotho . 
U sa sudzuluwa : u peta zwanḓa , u dzungudza tshanḓa na u kotamela thungo dzo fhambanaho na u fhufha .
Heyi thandela yo itisa uri hu vhe na mveledziso khathihi na u shumiswa ha tekiniki dza othomathiki hu tshi itelwa u sumbedza zwidodombedzwa nga Inthanethe . 
Migaganyagwama ya mbeu a si migaganyagwama ya thungo ya vhafumakadzi nahone a I ngo itelwa u engedza fhedzi u shumiswa kha dziphurogiremu dzo khetheaho dza vhafumakadzi .
Luṅwalo lu ṱalutshedzaho mvelelo kha pfunzo lu ḓo katela nyito ya zwibveledzwa na maga a dzheniswaho . 
Ni thome nga u
Naho , hu na u vha hone ha theo ya mulayo na mbekanyamaitele dzo dzhiiwaho u itela u tsireledza vhana , pfanelo dza vhana vha zwigidi na zwigidi dzi khou pfukiwa . 
( 2 ) Maanḓḓalanga a khorotshitumbe na vhusimamilayo ha masipala o hweswa kha Khoro ya Masipala
_ Vha ambara zwiambaro na zwishumiswa zwa tsireledzo zwo fanelaho .
Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili u ḓo pfumbudza vhatsila kana vhatsila vha shumaho nga dziphaiphi vhane vha ḓo lugisa phaiphi dzine dza khou bvuḓa vhuponi havho .
Kha bada iyo , ro wana dziṅwe nḓila na u xedza dziṅwe . 
Musi izwi zwo no khunyelela , Mulanguli wa IDP kana Komiti Tshimbidzi ya IDP u a kona-vho u ramba miraḓo yo teaho ya wadi uri vha shele mulenzhe kha sesheni dza u amba nga ha zwiṱirathedzhi uri vha vhudze-vho vhaṅwe tshenzhelo / nḓila kana mihumbulo zwa u sika tshiṱiratedzhi .
Nga nṱha ha zwenezwi , zwi nga ḓi ambiwa uri hu na zwiṅwe zwithu zwine zwa vha zwavhuḓi vhukuma nga ha shango ḽine ḽa tama u bvela phanḓa . 
Muthu muṅwe na muṅwe we a ita aphiḽi a nga ita khumbelo ya u bviswa nga beiḽi . 
Tsudzuluso
U humbulela zwine zwa khou ya u itea
3-4 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U U vhala atikili ya gurannḓa / magazini Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani :
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP ) , ine ya vha na vhurumelwa ha henefha kha 90 .
Vha zwi dzhiele nzhele uri muvhala wa buraweni u shumiswa kha u ṱalula mishumoitwa ngeno wa vhudala ha oḽivi u wa mishumoitwa ya CBP .
Hu vhonala hu tshi nga hu na u engedzea kha nḓowelo kha zwikolo zwa mulayo dza dziyunivesithi dzo fhambanaho u randela mabambiri a therisano na mivhigo zwa khomishini sa ḽitheretsha ya matshudeni adzo kha ḽeveḽe ya matshudeni vha sa athu ṱhaphudza digirii dzavho dza u thoma khathihi na vho no ṱhaphudzaho . 
Kha vha ambedzane nga ha zwivhumbeo zwa u tandululi zwililo mushumoni na u shumisa maitele a ndaṱiso . 
Zwigwada zwa vhathu ndi kale vhe kati na u bveledza maitele na maga ane a fanela u tevhedzelwa u itela u shumisa zwipida zwo fhambananaho zwa Tshitirathedzhi , khathihi na u andadza manwe ao u itela u wana minwe mihumbulo kana vhupfiwa ha vhathu .
Nga tshenetshi tshifhinga tshithihi , vhalanguli vha dovha vha vha na dzangalelo na u vhona uri Tshikwama tshi bvela phanḓa na vhuimo ha u kona u badela zwikolodo zwa tsho u swikelela khwalo dzo bveledzwaho nga vhushayamushumo . 
Khumbelo ya u ṅwalisa luswayo
e ) U vhala wo tou fombe u itela U SHUMISA LUAMBO NGA NḒILA YA VHUDZIVHA
Fhethu hune ha wanala maḓi a fhasi ( matzhavani na matombo o no bva maḓi ) zwi fanela u sa bveledziswa , kana zwi fanela u bveledziswa nga nḓila yavhuḓi ( fhethu ho tsitsikanaho zwiṱuku na mavu o teaho u shumiswa ) u sa tendela u ri maḓi a nwelele mavuni . 
U ola tshifanyiso tshine tsha pfukisa mulaedza , nga ha tshenzhemo ya ene muṋe .
5.6 U sheduḽa kutshimbidzele kwa u pulana
A rali u sa shuma ha bvela phanḓa hu nga shumiswa ḽiga ḽi fanaho na u imiswa ofisini , maitele a ndaṱiso na u fhelisa khonṱiraka .
Vhukovhela ha Afrika yo shumiswa kha u rungelela dzidzheweḽe ya dovha ya ita vhupila na miṅadzi i ambarwaho nga mahosi a sialala . 
1 . Vha nga vhilaela nga ha pholisa , pholisi ya tshumelo ya tshipholisa , kuitele , nga u ṅwalela kha Khomishinari wa Tshiṱitshi tsha mapholisa tshi kwameaho .
masheleni a dibosithiwa bangani ya vho kana kha akhanthu ya vho ya u banga ya posoni . ( bannga i nga vha tshadzha malugana na tshumelo )
U sa katelwa uhu hu ḓivhadza kuitele kwa vhuimo ha u topola na u khwaṱhisedza vharengi vha khohakhombo khulwane , khohakhombo dza vhukati na khohakhombo ṱhukhu dza zwiimiswa zwine zwa kwamea . 
Tshumelo dza bisi dzi nga lavhelelwa u wanala dzi dza mifuda yo fhambanaho . 
Vhabebi na vhaunḓi vha vhananyana vha Gireidi 4 vhane vha vha na minwaha ya 9 na 10 vha ṱuṱuwedzwa uri vha tikedze bembela iḽi nga u ṋea thendelo na u ambedzana na vhana vhavho ngaha ndeme ya u hayelwa .
Zwikene zwa CT na zwa MRI : " Ekisirei " dzo khetheaho nahone dza lushaka lwo bvelaho phanḓa .
Thandela idzi dzi ḓo vha na masiandaitwa mahulwane vhukuma kha mveledziso ya ikonomi yapo , nahone ri fulufhelo uri i ḓo khwinisa madzangalelo a mabindu a vhabindudzi kha vhupo hashu . 
Hezwi zwi katela na mbingano dza tshirema dze dza itwa u tou bva nga 1 Nyendavhusiku 1988 .
Mishumo ire afho nṱha i shuma kha ṋenḓila na muṋetshedzatshumelo . 
5.6. Khabinethe i fhirisela ndiliso zwi tshi bva mbiluni kha muṱa wa Vho Makwetu na Pan Africanist Congress nga ha u fhira shangoni ha Vho Clarence Makwetu .
Hu khou lavhelelwa uri tshenzhemo ya dziṅwe ikonomi dzi kha mashango a kha ḓi bvelelaho dzo bvelelaho dzi ḓo ṋetshedza luvhonela lwa ndeme na mihumbulo ya uri hu nga swikelwa hani ḽiga ḽa tshanduko kha ḽevele ya Afrika Tshipembe ya vhuṱaṱisani , nyaluwo na mveledziso . 
U wanala ha masheleni na khaphasithi ya ṱhoḓisiso ya zwikili , lushaka na vhuhulu zwa tsenguluso , na ṱhoḓea ya vhuvhudzisi zwoṱhe zwi tewa tshifhinga tsho shumiswaho kha thandela iṅwe na iṅwe . 
4.7 . Vhege ya Maḓi ya Lushaka 2016 i ḓo itea u bva nga ḽa 14 u swika 22 Ṱhafamuhwe fhasi ha thero : Maḓi a vhathu , maḓi nga vhathu . "
Ho raloho , pheleledzo ine ya nga vha hone ya masephenene a tsimbi ndi yauri zwi tzwonzwiwe zwi vhe matshakatshaka masekene na uri zwi kudziwe huṅwe fhethu , kanzhi nga ngomungomu . 
KHA TSHIPITSHI TSHAVHO TSHA MUSI VHA TSHI KHOU AMBA NA LUSHAKA NGA ṄWEDZI WA SHUNDUNTHULE 2002 , MUPHURESIDENNDE VHO MBEKI VHO ITA KHUWELELO KHA VHADZULAPO VHOṰHE VHA AFRIKA TSHIPEMBE URI VHA ' VUWE VHA SHUME - VUK ' UZENZELE ! ' VHA ITA MUANO WA URI MUVHUSO U ḒO LUSA NGA NUNGO DZOṰHE U ṊETSHEDZA ṰHALUTSHEDZO YA VHUKUMA KHA KHAEDU YA TSHIṰIRATHEDZHIKI YO SEDZANAHO NA TSHUMELO YA MUVHUSO - BATHO PELE ! '
Kha izwi , Khomishini i themendela uri vhugevhenga kana maitele a vhaisaho ane a tea u vha nga fhasi ha ndaulo ndi a tevhelaho : zwa u pomoka vhuloi , zwa u sumba vhaloi , vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi vhu vhaisaho , na u vhulaya ndivho i ya u ita mushonga nga miṱuvha ya muthu .
17 Kuḽele ku re na mutakalo . . . . . . . . .34
Kha ri ṅwale Ṅwalani phindulo dza mbudziso dzi re afho fhasi .
Ṱhanziela iyi ya Tsudzuluso ya Pfanelo i shuma fhedzi kha matheriala na thundu sa zwo vhewaho kha mutevhe kha thebulu i tevhelaho . 
Kha zwa mbofholowo ya u amba , hu nga vha na mbudziso ya uri naa u amba uho zwi na luvhengela .
Ndi ḓo tikedza vhurangeli havho nga u livhanya Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Tshitshavha na mbetshelwa dza Mulayo wa Tshumelo dza Tshitshavha . 
Kuitele hoku ku ḓo fheliswa nga kha u ṱanganelana ha sisiṱeme nga ngomu kha Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi . 
Zwi hudza u shelamulenzhe na tshumisano vhukati ha tshitshavha na muvhuso .
Mulayo wa vhu 44 wa 1995
Kha u ṋetshedza khumbelo ya pfarelo yawe kha tshanduko dza murafho , minista vho ri dzangano ḽo katelaho vhoṱhe ḽo ṱanganelaho kha vhuimo ha nṱha a zwi nga ḓo konḓelelwa . 
11.1 Vho J Yawitch ( Mudzulatshidulo )
Gaidi iyi yo itelwa u shumiswa nga vhane vha khou langa kutshimbidzelwe kwa CBP ha masipala , kha u ḓilugisela u ḓa ha CBP , u langa u thomiwa ha u pulana , u tikedza tshumiso ya dzipulane tshitshavhani , u shumisa mafhungo e a wanala nga nḓila i fushaho kha IDP , khathihi na u monithara kushumiselwe kwa pulane idzi .
Zwiṅwe zwiṱitshi zwi re shangoni , zwiṱanganedzi zwa tsumbamabuḓo zwi tshuniwa uri zwi ṱanganedze siginaḽa lune zwa sumbedza fhethu ha vhukuma hune baphathi ḽilulamisi ḽa vha hone . 
Kha mafhungo a mikumbululo ine ya nga itea , vhadzulapo vha fanela u ḓivhadza ofisi dzavho dza ndangulo ya zwiwo dza masipala wapo . 
9.4. ZWIFHINGA ZWA U SHUMANA NA KHUMBELO
Hezwi zwi fhambana na u ima hu elanaho ha madzingu o bvelelaho . 
u davhidzana na Muhasho wa Pfunzo wa Vundu , Zwiṱiriki na Zwikolo ;
Ndi ngazwo , hu na ṱhoḓea ya vhushumisani vhukati ha vhubindudzi vhuhulwane ha tshitshavha na sekhithara khulwane ya phuraivethe . 
Ambani ngauri ri nga vha thusa nga nḓilaḓe .
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
U humbula nga hazwo na u ṅwala mbudziso ntswa dzine wa vha nadzo nga ha ṱhoho .
Zwa ndeme , izwi zwi katela u vhona maga a u khwaṱhisedza uri hu na u bvela khagala , vhuḓifhinduleli na ndango ya zwibviswa nga ngomu kha vundu . 
Mbulungo ya madi zwi do vha tshipida tsha vhupulani ha zwiko zwa madi na tshumelo dza madi .
Ndi mini zwine mitaladzi iyi ya ṱahisa nga nḓila ine muambi na mudzulatsini wawe vha shuma ngayo u fhaṱulula luvhondo ? 
U vhiga vhukwila ha masheleni a ndambedzo mundende
( a ) murumelwa muṅwe na muṅwe kha vhurumiwa ha vunḓḓu u na vouthu nthihi ;
( b ) tsireledzo kana mveledziso ya vhathu , kana zwigwada zwa vhathu , vhe vha si wane vhukhwine nga vhanga ḽa tshiṱalula tshi si kwatsho .
Zwikhala
U thomiwa ha nyambedzano dza Thendelano ya Mbambadzo ya Mahala ya Dzhango ( CFTA ) nga Samithi ya AU zwi ḓo vha hone nga dzi 15 Fulwi 2015 ngei Johannesburg , hune ha vha Afrika Tshipembe .
U thetshelesa na u amba
Hu dovha ha vha uri zwi a konadzea u wanedzwa kha tshikwekwe tsha u pima vhungoho ha u sedzuluswa ha mugaganyagwama nga maanḓa kha vhuhulwane ha ṱhanganyelo . 
4.8 U kwamea ha mupo , u sa fhela ha tshiko na mbuelo dza ndondolo
u shumisa maitele a tshifhinga tshilapfu a mveledziso ya zwikili na u fhaṱa vhukoni kha sekithara ya muvhuso wapo .
Munango wa u thoma muhulwane wa Stalplein , ḽe ḽa vha ḽi dzina ḽa zwitale zwa Muluvhisi wa Kapa , wo vha u kha sia ḽa Company Gardens ḽa Tuynhuys , we wa thoma vhutshilo sa tshishumiswa tsha shede tsha VOC ye ya vha i tshi ḓihwa nga ḽa Dutch East India Company nahone nga murahu yo ḓo shumiswa nga Vhaluvhisi vhoṱhe vha Kapa .
Ndingedzo dziṅwe-vho dza u ṱuṱuwedza u pulana ha u shela mulenzhe dzo simiwa hu tshi tevhedzwa mishumoitwa ya tshihaḓu ya u pima kushumele .
Zwiambaro zwa tsireledzo zwo linganaho zwi fanela u ṋetshedzwa hune ha vha na
Nga kha ḽiṅwe sia khethekanyo ya zwa Maḓaka ya Muhasho yo ṱuṱuwedza u ṱavhiwa ha miri kha zwitshavha zwine zwa ṱavha miri . 
Vhudzheneleli ha mafulufulu ha vha vhuelwa vhoṱhe vhubveledza mvelaphanḓa ya tshifhinga tshilapfu na tshanduko ya matshilisano .
Vha humbula u mu laya .
Bodo ya Ndindakhombo ya Vhushayamushumo yo thoma komiti tharu dzine dza ḓo eletshedza Bodo nga ha mafhungo o khetheaho a elanaho na mushumo wa komiti idzo . 
U lwa na vhuaḓa ndi u vhuedzedza na u tsireledza vhuḓi ha tshitshavha tshashu . 
Fhedzi , zwa zwino vhubveledzi na u nwiwa ha biya ho ḓala nga vhabveledzi vha lushaka . 
Hezwi zwi ṱoḓa maga a shishi a u fhungudza u sa vha na tsireledzo ya zwiḽiwa na vhushayapfushi , ho katelwa , ṱhoḓea ya u thoma u shuma ha mbekanyamaitele dzi re khagala nahone dzi re na ndinganyiso u itela tsireledzo ya zwiḽiwa ya tshifhinga tshilapfu . 
Hezwi zwi katela dziasainimenthe , dzithandela , nyedziselo , ṱhoḓisiso , tsumbedziso , matambwa , mishumo nḓowenḓowe dza u thetshelesa , zwipiḓa zwa tshunwahaya , zwipiḓa zwa mushumo wa kiḽasini , thesite na milingo . 
- Ri songo kwama malofha a muṅwe muthu .
Tshiko tsha ndemesa tshi re tshoṱhe tsha Afrika Tshipembe ndi vhathu : vhutumbuli , u ṱuṱuwedzea na vhulondo , Afrika Tshipembe ḽo vhewa zwavhuḓi kha u amba nga ha khaedu dzi kwamaho shango . 
Mafhungo a marangaphanḓa
Vhadzulapo vha tea u farwa nga vhulondo na ṱhogomelo
U itela vhungoho na u tsela fhasi uho , hu tea u vha na vhushaka ha vhukuma vhukati ha zwithu , vhukati ha u ḓiita tshiṱhavhelo hune muthu a khou humbelwa u hu ita na ndivho ya nnyi na nnyi zwine zwo sedza kha u zwi swikelela . 
Vhathu vhoṱhe vha a lingana phanda ha mulayo nahone vha nga si ṱaluliwe
( 3 ) Miraḓo i ḓo shuma tshifhinga tsho tiwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka .
( c ) thoma u shuma musi ho ḓivhadzwa nga Muphuresidennde .
Mutakalo wa muhumbulo
Ri tea u humbula uri kha miṅwedzi yo fhiraho , dzangano ḽeneḽo ḽo vha ḽi khou ita bembela ḽa dzilafho ḽa antirithirovairaḽa nahone hu si na tshithu tshi ambiwaho nga ha u thivhela . 
U sumbedza nḓivho nga ha muanewa , puloto , fhethuvhupo , khuḓano , maṱhakheni
Zwi khagala , tshumisano na thendelano vhukati ha mihasho kha ḽevele dzoṱhe i khou ṱoḓea . 
Nga mbuno i fanaho , halwa a vhu faneli u dzheniwa naho sitediamu . 
Tshiimo itshi tshi kwama thwii kha kushumele kwa zwa masheleni , u shuma na mishumo ya Muhasho . 
Arali vhagudi vha na thaidzo , milingo ya ANA i ḓo thusa vhagudisi vhavho u wana uri ndi ngona dzifhio dza khwine dzine dzi nga vha thusa .
Zwa mbebo Zwi vhanga u sa beba , u kundelwa mabaini , khombo yo engedzeaho ya khentsa ya vhudzimu , u ṱavhanya u sa tsha ya maḓuvhani , u tshinyalelwa , u bebwa ṅwana a songo swika na u beba ṅwana o lovha
Muthannga wa vhuṱali a dzula murunzini u rotholelaho .
Vhashumisi vhoṱhe vha maḓaleḓale vha ḓo fanela u swikisa pulane dza u laṱa malaṱwa hu nga vha kha maanḓalanga apo kana a vundu . 
Mivhigo ya Muoditha Dzhenerala ine naho phindulo dza fomaḽa dzo itwa nga Vhaofisiri vha Muvhalelano u oditha mawanwa , maga a u lulamisa o dzhiwaho ha itwi nga u tevhekana kana nga u ṱavhanyedza u mona na Mihasho yoṱhe . 
U alusa Vhuendelamashango zwi na masiandoitwa kha Ikonomi ya Maḓanzhe ndi thikhedzo ya ndeme ya Pulane dza Mbuno dza Ṱahe , ho sedzwa khonadzeo i sa athu shumiswa ya maḓanzhe , ine i nga ḓisa nyaluwo ya ikonomi .
Atikili iṅwe na iṅwe i khou amba nga mini ?
Fhedziha , musi ikonomi i tshi khwinisea , phimo dza muingapfuma dzi a tsela fhasi , na mbuelo ya vhandendi ya hwetekana . 
kha vha ḓadze fomo tharu dza khumbelo nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane
Kha zwi re ngomu ho sumbedzwa uri tshaka dzo imaho ngauri dza khovhe a dzi ho khomboni , fhedzi inwi sa rasaintsi wa murengi ni a ḓivha uri khovhe i kha tshigwada tshitsuku tsha tshaka dzi re khomboni . 
Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu , musi i sa khou lingedza u fha ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi , yo dzinginya uri ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi i tea u fhambanyisa vhukati ha vhuloi havhuḓi na vhuloi vhu si havhuḓi ( vhuloi vhuvhi ) .
2 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Zwauri mahumbulelwa aya ndi u ṱangana ṱhoho uri a vho ngo vhona tshiwo . 
Kha milayo ya nḓila ya u ita zwithu ya nḓuni , masia a sa fani na o fhambanaho a ambiwa ngao , zwine zwa katela na zwi tevhelaho : 
2.1 Luambo lwa Hayani Gireidi ya Ṱ- 3 Marangaphanḓa...................................................................................9
Ri bvela phanḓa na u wana magundo a ndeme kha u lwa na vhugevhenga a zwigevhenga nga ṅwambo wa vhuḓikumedzeli ha vhunzhi ha vhaofisiri vha mapholisa na tshumiso ya mulayo yo ṱanganelanaho yo khwiniswaho . 
Kha vha vhudzise mbudziso nga nthihi vha thome nga u ambedzana nga hayo vha sa athu fhirela kha i tevhelaho .
Murengi u fanela u ḓadza fomo ya ( RLV ) ya Khumbelo ya u ḓiṅwalisa na ḽaisentse ya tshiendisi u itela u zwi ṋetshedza .
DSP ya vhulwadze vhu sa fholi i ṋetshedza miraḓo mbuelo dzo fhambanaho , sa mitengo i fareaho , nḓisedzo yavhuḓi kha ḓiresi ya hayani , mushumoni kana holodeini ngeletshedzo ya kilinikhala nga ha tshumiso ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi .
IDP ndi mutheo wa pulane dza masheleni na dza mushumo dza khoro .
Vhurindilamushonga ha TB yo engedzea u bva kha phesenthe nthihi u ya kha phesenthe tharu kha vhalwadze vhaswa na u bva kha phesenthe nṋa u ya kha phesenthe dza sumbe kha vhalwadze vha wanaho dzilafho hafhu . 
Pulane dza wadi na u dzhenelela ha tshitshavha
Hu na u ḓisendeka nga vhukoni , tshumelo hei i dovha ya ṋetshedzwa kha miṅwe mihasho ya Muvhuso . 
Ṋetshedzani mafhungo nga ha tshiṱafu tsha ndeme kha dzangano ḽaṋu : 
Nḓowedzo ya kupfesesele ( nga murahu ha vhege ya vhuvhili iṅwe na iṅwe ) hu tshi shumiswa lushaka lwa tshibveledzwa lu no fana
Mahumbulwa / Khaedu
Mimasipala i fanela u vhekanya na u langula ndaulo yayo , u ita migaganyagwama na u pulana na u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza mutheo dza tshitshavha .
Tshikhala tsho tsireledzeaho tshi nga vha , nga kha thyeori , nga tiwa kha lushaka lwa nḓowetshumo yo tiwaho , hune ḽeveḽe dza mihasaladzo kha mikano yatsho tsha ḓo ṱanganedzwa kha vhupo ha vhudzulo . 
ya sa ṱanganedze khumbelo , vha ḓo ḓivhadzwa nga u ṱavhanya nga kha inthanethe .
Izwi zwi sumbedza vhuḓidini ha muvhuso ha u lwa na thikho ya samba iḽi kha shango .
Vhuḓifhinduleli vhune vhaimeli vho khethwaho vha vha naho na pfulufhedziso dzavho kha vhakhethi na u fulufhedzea na u vha khagala na nyito dza masheleni na u dzulela u kwamana na fhethu havho ha khetho
Muhulisei Muphuresidennde vha nga isa phanḓa na mulaedza wavho .
Tsha u thoma , tshi shuma u ḓivhadza vhalangi vha vhafumakadzi nga ha pfanelo dza vhaṅwe uri vha fanela u ṱhonifha musi vha tshi shuma vhuḓifhinduleli havho ha vhulangi . 
Tshigwada tsho no ḓi sika mishumo i fhiraho 2 500 sa afha vhulimi ha miroho vhu tshi ṱoḓa u shumiwa nga zwanḓa .
Mutshimbidzimakone u vhilaedzwa nga zwi re ngomu na tshitaela zwa muṱangano kana wekishopho .
Vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe vhukati ha mutholi na rathandela hu ḓo vha kha kana u bva kha zhendedzi ḽa mutholi fhedzi , na uri kha tshivhumbeo tshine nga vhalea , u kopea na u rekhodea . 
Hayani ha Tshamaano u bva renngeni ya thekhisi .
kha vha ṱalutshedze uri khovhe dzi ḓo ṱun ḓwa hani
U bveledza vhushaka vhukati ha mbeu , vhaswa , vhaṅwe vhathu , vhana na foramu dza vhaholefhali . 
Dzhiminasitiki : u ima nga ṱhoho , u ima nga zwanḓa , u ima sa ḓambatshekwa
Ndovhololo na u khwinisa Ṱhoḓea dza Mutheo dza ndangulo na u shumiswa ha maḓaleḓale . 
Vhuṅwe vhurangeli ha ndingedzo ya u fhedzisela hu katela sesheni dza ṱhuṱhuwedzo na vhagudi na dziinthaviwu na vhabebi vha vhagudi vha sa khou shumaho zwavhuḓi tshikoloni . 
Tsha u thoma ho vha hu khanedzano , ye ya ṱoḓa uri hu pfi , ' hai ' kha zwe muvhuso wo fhiraho wa vha u khou ita , zwa u sasaladza na u ṱoḓa ṱhuṱhuwedzo kha mihumbulo ya tshitshavha . 
Mafhambanyi ( maipfi ane a fhambana kha ṱhalutshedzo ) tsumbo : nṱha / fhasi
Musi vho wana thendelo vha ḓo ṱanganedza zwidodombedzwa zwa mbadelo . 
Kulangele
Tshipiḓa tsha Ndinganyelo ya Vhashumi tsha Garaṱa ya zwikoro tsho sedza kha u amba nga ha mafhungo a ndeme u mona na vhuimeleli ha vhashumi vha vharema khathihi na vhashumi vha vharema vha re na vhuholefhali mishumoni . 
Tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwigwada izwi tsho shuma zwipiḓa zwo fhambanaho zwa nḓila yo khunyelelaho ya maitele a mbekanyamaitele ya vhuendi . 
Vhulapfu ha zwibveledzwa vhune ha tea u shumiswa sa tholokanyonḓivho dza u thetshelesa
Muofisiri wa Vhushaka ha Vhashumi u tea u maanḓafhadzwa uri a shume sa muhaṱuli musi hu na milandu i thomaho u bva kha i sa konḓi u ya kha i konḓesaho . 
Ro sedza phanḓa kha nyambedzano dzine dza ḓo vha na mbuelo nahone dzi nyanyulaho kha dzisesheni dzine ra ḓo vha nadzo . 
khepisheni ---- ṱhoho ya athikili , tshifanyiso na tshinepe , n.z
Ngauralo , mimasipala i a kona u shumisa milayo miṱuku ine ya sumbedzisa maḓuvha a mbambadzo na awara dza u vula na vala fhethu ha u nwela khathihi na u ṋea ndaṱiso dziṅwe na dziṅwe dza u pfuka milayo miṱuku iyi . 
R50 - u ridzeva dzina
Muhasho wa Fulufulu u ḓo bvela phanḓa u ita vhurumelwa hawo sa muhasho u taho mbekanyamaitele na u pfananya ha Mbekanyamaitele ya u Fhaṱa Nyukuḽia .
U pfesesa zwiṱaluli zwa ḓivhamahe zwa mbumbo ndi zwa ndeme kha u thoma fhethu ha vhudzulo , nga zwiitisi zwi tevhelaho : 
Khoudu / nomboro ya khethekanyo ya ndinganyiso ya nḓowetshumo
Milayo ya Ghana Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Ghana ya 1992 .
U davhidzana na tshitshavha nga u angaredza na nḓowetshumo ya u rea khovhe . 
U ita nyito kana ṋetshedzo ya orala , tsumbo , u anetshela mafhungo kana u amba nga tshenzhemo nngede nga nḓila ine ya sumbedza thevhekano ya zwithu .
Hu kha ḓi ḓo vhonwa arali shango ḽi tshi nga kona u rembulusa nga nḓila yo bvelelaho zwivhuya ezwi zwa vha mbuelo dza vhukuma . 
Hezwi zwi thusa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri vhavhe vhadzulapo vha ḽi ṅwe hu sina u xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe .
Nyanḓano ya miraḓo ya muvhili ya tshanḓa na ḽiṱo : u bammbisa bola khulwane ; ya vhukati na bola ṱhukhu
Kha vha sedze tshumiso kwayo ya maḓi .
Kha vha rumele zwibveledzwa zwo fhelelaho u ṱanganyiswa kathihi na fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho .
Tshumiso ya u ḓiṱola ya milayo miswa kha maṅwe mafhungo i a hanedzea nahone mbuno dzi nga khwiniswa kha mihumbulo yoṱhe . 
Tshivhalo tsha vhashumi vho pfumbudzwaho softhiwee ya COTS . 
Ni ḓo kona u zwi vhona uri mafhungo aya oṱhe o ṅwalwa e kha tshifhinga tsha zwino .
Hu na nḓila dzi tevhelelaho dzine dza nga thusa kha u kona hezwi :
Tshiṅwe hafhu , vhukoni ha ndangulo ha vhashumi vha kha vhuimo ha nṱha vha u tshimbidza kha nyimele i konḓaho ya dzangano , poḽitiki na matshilisano vhu tea u dzhielwa nṱha .
Ro ita nḓowenḓowe u linga u ḓilugisela hashu kha vhunzhi ha madzingu . 
Vheani dzihupu fhasi kana ni ole madanga mavuni .
Mafhungo a ndaulo sa ridzhisiṱara dza ḽivi na akhaunthu dza ṱhingo . 
Khaphu ya Ḽifhasi yo thoma ḽevele dza nṱha dza vhuḓithaubi , u konḓelelana na u funa u vha na tshumisano na Muvhuso na zwiṅwe . 
Nḓisedzo i bveledzaho ya tshumelo ya themamveledziso i sa nyeṱhi yo ḓisendeka kha kupfesesele kwavhuḓi kwa mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhadzhiamikovhe kha ṋetshedzo ya themamveledziso .
Ri dovha ra tsivhudza vhabebi , vhaṱhogomeli vha vhana na vhaunḓi u vhona uri vhana vhavho vho tsireledzea nga zwifhinga zwa mibvumbi .
Ndi nga nḓila ine muṱaṱisano wa vha ngayo , ngauralo uri vha langula hani ndavhelelo ndi zwa ndeme nahone ndi ḓo vha fha tsumbo nda vha sia henefho vhunga tshifhinga tsho no ḓi ri sia .
Tshine tsha vha tsha ndeme ndi ḽiga ḽine khaḽo ha thoma u shumiswa Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma .
Mbalo ya vhathu i khou dzulela u gonya tshifhinga tshothe .
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo vha ṋetshedza nomboro ya mulandu , vha fanela u shumisa nomboro ya mulandu iyi sa nomboro ndaula musi vha tshi ṱoḓa mafhungo nga ha mulandu .
Phanḓa ha khonthinenthe , ri khou thoma u vhona masana a fulufhelo maelana na u tandulula khuḓano nnzhi dzine khonthinenthe yashu yo ṱaniwa khazwo . 
Tshikoupu tsha vhukuma tsha mbofholowo , naho zwo ralo , a tshi a thu vhuya tsha randelwa . 
A ri nga ḓo kunda tshanḓanguvhoni nga nnḓani ha musi ri tshi dzhiela nṱha masia vhuvhili hao nga nḓila i fanaho . 
U edzisela zwo iteaho kha nṱha mbili , nz .
Dziṅwe ṋari dzi a kona u
Vhathu vha shuma vho ṱanganelana kha u saukanya , u bveledza pulanetshumiswa , na u sima kana u khwaṱhisa zwiimiswa zwapo .
Khuḓano , sa zwo bulwaho afho nṱha , dzo vha dzauri , arali tshifhinga tshi re vhukati ha u vulwa ha akhaunthu na u badelwa ha mphomali zwa pfuka tshivhalo tsha maḓuvha o imaho ngauri , sisiteme nga yone ine ya u bannga kha bannga ifhio na ifhio yo bulwaho i do vala akhaunthu . 
Masipala wa Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo wo ḓalesa ngamaanḓa dzithavha fhethu hu ngaho sa vhubvaḓuvha na vhukati hawo hune kha vhuzhi ha fhethu hu na mahatsi mahulu kha tshipiḓa tsha devhula-vhukovhela . 
Ndaulo ya Vunḓu ire kha Shedulu 2 ya mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ; tshipiḓa tsha dzangano ḽi re kha Shedulu 3 ya Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ; kana
9 . Milingo ya mafheloni a ṅwaha
U gavhagavha nga ha zwi no ḓo ambiwa muṱanganoni .
Honeha , khonadzeo ya vhukaṱudzi na tshomedzo zwi vhea vhuḓifhinduleli na mushumo kha mufariwa u vhekanya ṱhoḓea dzo tiwaho nga sisiteme na u tendela ṱhogomelo ya tsireledzo na ndaela yavhuḓi . 
Zwi a konḓa u amba , fhedzi ndi humbulela uri . . .
bveledza mvetomveto ya u thoma ine ya dzhiela nṱha ndivho , vha ṱanganedzaho mafhungo , ṱhoho na tshivhumbeo tsha tshibveledzwa ;
Vhufhufhi ho nangwaho ha mashango vhuvhili hao vhu nga shumisa fhethu huraru ha vhukati ha mashango mavhili , fhethu huraru kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe sa fhethu ha u dzhena na fhethu vhuvhili nnḓa ha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe ; 
Kha tshino tshifhinga tsha mvusuludzo , ri ḓo tshimbila nga kha muvhuso u tamisaho .
Gumofulu ḽa R441 886 nga muunḓiwa nga ṅwaha
.Muvhuso wapo u fanela u vhona uri hu na ndaulo yo teaho ya u tsireledza tshelede , ndaka na tshelede ya masipala kha u tambiswa , u xela kana u tswiwa .
Izwi zwi ḓo tandululwa nga u sikiwa ha zwikhala zwa mimbete zwiṅwe na u shumiswa ha u phalala ha mulayo hu re hone u itela u langa tshivhalo tsha vhafariwa . 
5 . U khwiniswa ha tshiteṅwa tsha 6--
Tshiṱatamende nga ha Muṱangano wa Khabinethe we wa farwa nga Ḽavhuraru , 1 Lara 2017
d ) Vho Dokotela Octavia Khabelani Mkhabela ( muraḓo o nangwaho )
Ri khwaṱhisedza vhuḓiimiseli kha u khwiṋisa maimo a Ndayotewa ya shango ḽashu misi yoṱhe
Themendelo dzo ṱanganedza zwa uri zwiko a si zwinzhi . 
Kha u leluwa hohu fhedzi zwavhuḓi nga maanḓa ri tshi edza u elelwa nga nḓila ine vhathu vha voutha nga tshiphiri kha muvhuso wa vhathu vha vhoṱhe vha shango ḽashu , ri shandukela tshifhinga tsha kale tshine tsha hanedza ndeme ya vhoriṋe roṱhe .
Ndi zwifhio zwipikwa zwa u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ?
Muvhuso u kha ḓi isa phanḓa na u lwa na vhufhura .
Vhufhaṱi ha vhoṱhe ho tea mishumo ya u fhaṱiwa ha zwiṱaraṱa zwiswa , khamusi nga nnda ha vhupo ha vhudzulo . 
Tshikwekwete tshi anzela u vha na tshomedzo dzi shumiswaho kha u rea khovhe kana zwi elenaho na zwa u rea khovhe .
U shumisa luambo lwa muvhili nga nḓila yo teaho
Elekanyani nga :
Komiti , nga u angaredza , ndi vhuimeleli nga nyeḓano ha mahoro Phalamenndeni .
Iṅwe khaedu hafhu ndi u tshimbidza nyaluso ya bindu iḽi i sa nyeṱhi na zwikhala tsha uri hu vhe na ndingano kha maraga uyu u itela u shela mulenzhe ha vhatshimbidzi vha bindu hu no lingana . 
Tshiṱediamu tsha Moses Mabhida tshi re Durban tshi na ṱhanga ya tsimbi nga nṱha vhukati ha mudavhi ine ya lingana 105 m , nahone nga u shumisa goloi ya khebulu , vhaṱaleli vha ḓo ḓiphiṋa nga u vhona Ḓanzhe ḽa Indian .
Phulufhedziso ya sainthifiki ya MeerKAT i khou ṱuṱula dzangalelo ḽifhasini ḽoṱhe nahone rine ro i swikelela .
Tshibveledzwa tsha ḽitheresi ya orala zwenezwo ndi nyengedzedzo ya mulayo vhonalaho u bva kha tshibveledzwa tsha orala ngauralo . 
Tshifhinga tsha nṱhesa : Awara 1 nga
Huna tshaka dzo fhambanaho dza vhudzheneleli sa zwo sumbedziswaho kha thebuḽu i re afho fhasi .
Vha nga wana mundende wa u ḓi ṱhogomela kha vhukale havho .
Maga mararu a ndangulo ya kushumele
U shela mulenzhe kha u pulana tshiṱirathedzhi tsha vhuongelo . 
Nḓivho ya mbekanyamaitele ya zwa vhupo na theo dza mulayo . 
Mihologuṱe na magavhelo
8 . Mbuyedzedzo ya Muvhuso na u engedza mushumo wa khamphani dzi langwaho nga muvhuso , themamveledziso ya Thekhiniḽodzhi ya Vhudavhidzani ha Mafhungo ( ICT ) kana u shumiswa ha burodibennde , maḓi , vhuthathatshili khathihi na themamveledziso ya vhuendi na
Zwi re ngomu , hu si fomethe , ndi zwa ndeme kha maṅwalwa aya . 
4.105 Ngei Malawi , zwine zwa fhambana na zwa Afrika Tshipembe , ndi uri vhathu vhanzhi vha kha sisiṱeme ya vhulamukanyi nga vhanga ḽa u pomokwa vhuloi , izwi zwi amba uri avho vhathu vho tou pomokwa vhuloi.136Avho vhane vha pomoka vhuloi a vha itwi tshithu.137
Vha Yunithi ya zwa u Ganḓisa nga kha Dzikhomphyutha zwino ndi vhone vho faraho yunithi ya Vhudavhidzani ha Nga ngomu , hu na dzindivhuho vhukuma dza vhukoni ha nga ngomu na u sa ḓura ha tshumelo ine ya khou ṋekedzwa . 
Mushumi- / mutholwa- / muhirwa-/ tetshelwatshifhinga
Naho zwo ralo , vairasi ya khakhathi iyi i kwama ḽifhasi ḽoṱhe . 
tsheo ya u balanganya yo tendelwa nga vhunzhi ha miraḓo ye ya vha i hone muṱanganoni ; nahone
Nganea , ḓirama , nganeapfufhi , tshirendo ḓirama / ḽitambwa , vhurendi muvhigo wa dzhenaḽa
Fhethu hunzhi hune ha dzula zwigwada hovha na u fhungudzea kha kuḽele . 
Ṱhoho : Vhuendi - Awara 2
U lugisela mulingo U amba :
Phuresidennde tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe a nga humbela khomishini uri i ite tsedzuluso na u vhiga mafhungo maṅwe na maṅwe u nga ho sa zwa malamba , magavhelo na dziṅwe mbuelo , hu tshi katelwa phesheni na mbuelo dza zwa mutakalo , kha vhaimeleli . 
Komiti ya u konanya i ḓo isa phanḓa mafhungo o topolwaho nga tshifhinga tsha muṱangano nahone Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha ya Afrika i ḓo rangaphanḓa kha maitele a khonanyo . 
Na uri ndi lini zwavhuḓivhuḓi hune dzangano ḽi a ḽa vha na maanḓa , vha zwi dzhia zwi u ṱavhanyedzisa u vha eletshedza uri mbekanyamushumo i tea u fheliswa na u tshinyadzwa . 
Tshifhinga tsha zwino tshine tsha kha ḓi ya phanḓa tsumbo : Lufhera lu khou kuniswa zwino .
Khaseledzo , mufhindulano
U khwaṱhisedza uri nnyi o ri mini , na u khwaṱhisedza vhungoho ha zwo ambwaho . 
Ndalukanyo kha vhuimo uhu zwi ḓo vhona uri khumbelo dza ndangulo ya rekhodo dza elekiṱhironiki dzi na kushumele ku ṱoḓeaho kwa ndangulo ya rekhodo nga Akhaivi ya Lushaka na Tshumelo ya Rekhodo . 
Mafhungo nga ha mbuelo nyangaredzi dza sisiṱeme . 
Izwi zwi fhira kha miṅwe miṅwaha . 
Muṋetshedzi wa tshibveledzwa u ḓo fanela u ita khumbelo kha mulauli uri tshibveledzwa tshawe tsha u vhulunga tshelede ya u litsha mushumo nga nṱhani ha u aluwa tshi themendelwe a sa athu tshi rumela maragani . 
Hu nga vha nga ifhio nḓila , ' u sa dzhia sia na u lingana ' zwi amba u sa dzhia sia kha nyimele dzoṱhe .
Gurannḓa dzoṱhe na dziṅwe khanḓiso dzine dza rengelwa vhatholiwa dzi fanela u fheliswa . 
U tevhedza mbekanyamaitele dzo teaho dza SAPS . 
Ndi nga swikelela hani masheleni ?
U bveledza zwishumiswa na nḓila dza ndangulo u itela ṱhanganelo ya mbilahelo dza vhupo kha vhupulani ha mveledziso na u kovhiwa ha mavu . 
Zwithivheli zwo vhalaho zwi thivhelaho vhafumakadzi u wana zwikhala zwa ikonomi zwi tea u fheliswa . 
( a ) kha Buthano ḽa Lushaka ; na musi
U sedzulusa kushumele kwa nḓisedzo ya tshumelo .
U vusuluswa hu hulwane hu khou khakhiswa nga ṱhahelelo ya masheleni . 
U limuwa uri musi u phaḓaladzwa ha vhulaedzwa ha vha hu tshi wanalesa kha muvhuso wapo wone une , hu si uri muvhuso wapo hu shumela vhadzulapo vhawo , uri zwine zwa ḓo bveledzwa kha vhadzulapo zwi ḓo vha zwiṱuku .
115. Vhuṱanzi kana mafhungo o livhanaho na Vhusimamilayo ha Vunḓḓu
( b ) dziṅwe khwiniso kana u fheliswa ha idzo khethekanyo nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa ; na
Ro ḓiimisela u khunyeledza mushumo kha sisiteme yo ndondolo ya tshitshavha , nahone ri ḓo laedzwa nga zwo ambiwaho miṱanganoni na vhashumisani .
Naho zwo ralo , fhethu hunzhi hu wanalaho maḓi a shelwaho kha Baltic , u kuvhangana ha nnzho zwi wanalaho kha mativhi a maḓi zwo itwaho nga muthu zwi fhirela kule sekele ya nnzho dzo ḓaho nga mupo . 
SASA i dovha ya amba nga ha vhushaka ha u fulufhelana vhukati ha khorombusi na tshikolo .
Nyeletshedzo dza u rangela na dza u tevhela ndingo dza HIV dza luvhilo . 
Konṱiraka i tea u ṱalutshedzwa u ya nga milayo ya Afrika Tshipembe , nga nnḓa ha musi zwo ṱaluswa nga iṅwe nḓila . 
( b ) ṋekedza , zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Buthano , zwidodombedzwa izwo kha vhusimamilayo ha vunḓḓu uri vhu ṋee mihumbulo yaho ; na u
u engedza tshumelo dza NHI dza ndingedzo dzo tewaho kha zwiṱiriki .
( 4 ) Buthano ḽa Lushaka ḽi a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ḽa fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaḽo tsha fhela u swika kha ḓuvha ḽine ḽa tevhelwa nga ḽine ha thoma u iwa khethoni dza Buthano ḽi tevhelaho .
Bommbi dzi songo litshiwa dzi tshi khou bva maḓi u tou nga vha khou tamba nga maḓi ano bva mulamboni . 
Vhunzhi ha khohakhombo dza thandela dza thekhinikhala , masheleni na kushumele zwi fhiriselwa kha sekhithara ya phuraivethe . 
muano wa mulanguli muhulwane wa dzingu wa Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka .
Kha vha ṱalutshedze MUGAGANYAGWAMA WA U SHUMA uri ndi mini , vha tshi bvisela khagala zwithu zwi dzheniswaho sa zwibviswa zwa u shuma na mbuelo ya u shuma na uri MUGAGANYAGWAMA WA KHEHPITHALA ndi mini , vha tshi bvisela khagala zwithu zwine zwa nga dzheniswa zwa zwibviswa zwa khephithala na izwo zwi no ḓo katela mbuelo ya khephithala .
Vha tou vha tshipondwa tsha vhushai vhu vhavhaho na u shaya nḓivho , fhedzi a thi vha pfeli vhuṱungu : ndi mutshena . 
[ Mason Durie , Mufarisamutshantsela wa Yunivesithi ya Massey , New Zealand , vha re Mumaori wapo ] .
Ho sedzwa mbekanyamushuno ya ndondolo ya zwa maṱo
Dzitswayo na Pfungavhuṋe
SACA i ḓo rumela muvhigo kha tshiimiswa tsha tsireledzo ya vhana tshine tsha vha na thendelo ya u shuma u adoptha na zhendedzi ḽa nnḓa u ṱoḓa ṅwana ane a vha hone u itela u adopthiwa
Komiti I fanela u amba nga ha zwo bvelelaho zwe zwa ita uri hu vhe na u huvhala , u lwala , kana lufu lwa muṅwe mushumi nahone vha fanela u zwi vhiga nga u tou ṅwalela tshipikiṱere .
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
Riṋe sa muvhuso , ri nga si kone u dikitheitha uri vha ḓivhumba hani vha vha thimu dzo fhambanaho , fhedzi maitele aya a tea u vha khagala na u vhonala , u itela uri hu fhungudzwe khuḓano . 
Zwa u dzudzanywa ha Puḽane ya zwa Vhuendi yo Ṱanganelaho zwo ṱaluswa sa thandela ya tshipikwa tshihulwane kha sekithara ya Vhuendi ha Nnyi na Nnyi . 
f ) ṱoḓa uri mulanguli wa masipala a ḓivhadze IEC nga ha zwikhala zwi re hone zwa mishumo zwa wadi ;
kha vha ḓadze fomo vha i rumele kha ofisi ya tsinisa ya South African Revenue Services Customs na ofisi ya Excise .
Rekhodo yashu ya u lwa na vhuaḓa na zwiito zwa vhuaḓa i tou ḓiambela . 
U laṱwa ha Mapfura a u Bika
Khophi ya rasiti yo sainiwaho arali fomo yo ḓiswa nga tshan ḓa .
iuhHnu.uwmmablbuae.lolani mkmtehavaoehn.ntowaa.manliwvZyeawatnˆoainunˆyouaannndˆ. wuiz.iuatedlaVznnaudinsmuuylelaaumn.dwizsaaonlwdi azoa ya buguni yanˆu nga vhudele .
khophi yo sethifaiwaho ya ḽinwalo ḽa vhuṋe
Komiti dzo fhambanaho dzi na mushumo muthihi kana minzhi ya i tevhelaho :
Miṱangano ya Ndugiselo
U vhala na U ṱalela
Maitele a zwino a tendela mihasho i tshi bvela phanḓa na u fhaṱa khaphasithi na u khwinisa sisiṱeme dzavho dzo vhuedzedzwaho . 
Zwino ngauri komiti , Khabinethe na Phalamennde vha khou khwaṱhisedza makumedzwa a u Sedzwa hafhu ha Vhupileli , ndi zwa ndeme u vhudzisa uri Hu khou tevhela mini ? 
Ri ḓo isa phanḓa na u shumisa G20 kha u sumbedzisa zwipikwa zwa vhathu vha Afurika ra susumedza tshanduko ya zwiimiswa zwa Bretton Woods .
Tshenzhelo ya u pfumbudza
Vhavhulungi vha masheleni avha na mazhendedzi a u ela khombo ya tshikolodo vha khou sedza tshiṅwe na tshiṅwe tshi iteaho Afrika Tshipembe nga vhukoni ha u ṱoḓa u vhona . 
Vundu ḽi ḓo isa phanḓa na u shumisana na maanḓalanga apo na u thusa kha ndambedzo ya maitele a u pulanela zwi no kwama milayo na dziṅwe-vho nyito dza u pulana . 
U khwaṱhisedza uri hu na phindulo dza vhukwaman dzo teaho dzi vhigwaho kha khoro .
IEC i ḓo vha rumela kha ofisi ya u ṅwalisa yo teaho .
Kha lushaka ulu lwa zwimela ndindakhombo ya mbadelo dza tshinyalelo dzi ḓo konadzea ; mbadelo dza nyengedzedzo idzi dzi ḓo vha fhasi , arali vhuḓifari ha tsireledzo ho sumbedzwa na u ṱanganedzwa nga u angaredza . 
Ndangulo ya nṱha khathihi vhunzhi ha vharangaphanḓa vha polotiki a si kale vha tshi khou ṱaṱisa uri sa mvelelo , nyimele ya tshumelo kha vhashumi vhoṱhe vha mushumo yo ḓa he ya sa tsha swikelelea nahone i khou konḓa zwihulu . 
o Mihumbulo yo bviselwaho khagala zwavhuḓi i sumbedzaho u humbulela vhathetshelesi na ndivho .
Mashumele guṱe a zwikolo hu tshi katelwa na u swikelela pfunzo zwi anzela u khwinifhadzea musi vhabebi vha tshi shela mulenzhe vhukuma nahone vhe na dzangalelo kha mafhungo a tshikolo .
Ho kumedzwa uri naho maitele a re afho nṱha a sa sumbedze zwi re zwa vhukuma , a a sumbedza thasululo ine ya konadzea , ine ya ḓo ḓisa u khwiniswa kha tshiimo tha zwino , hu si na a khombo khulwane . 
U dzhenela u pfumbudzwa ha vhatshimbidzi
Zwithithisi zwi anzela u tshimbilelana na u sa vha hone ha tshifhinga , luambo , phosho na u sa hone ha khontheina dza mishonga . 
Kha u lwa na samba ḽa HIV na AIDS , khamphani ya muvhuso ya zwa mishonga , Ketlaphela , yo thomiwa na uri i ḓo shela mulenzhe kha ṋetshedzo ya dziantirithirovairaḽa kha Muhasho wa Mutakalo .
Muhasho wa Mutakalo , Pretoria wo kwamiwa zwihulwane vhukuma , fhedzi tshivhalo tsho pimiwaho tsha zwibadela na vhathu vha re na vhuḓifhinduleli vhazwo vha nga ṋea inthaviwu nga vhanga ḽa u shaya masheleni na tshifhinga . 
litsha u shumisa zwiteṅwa kana ya shandukisa zwiteṅwa , matheriala , zwi re ngomu , kana tshumelo i re hone kha na nga kha webusaithi ya SARS ; kana 
IInthaviu I nga itwa lwa tshiofisi na tshigwada tsho rambiwaho
Figara i re afho fhasi i sumbedza zwine mavundu o fhambanaho a shele mulenzhe kha ṱhanganyelo ya sekhithara ṱhukhu ya vhulimi . 
Nambatedzani zwiṱikara fhethu ho
U ṱalusa ipfi
( 2 ) Khumbelo -
Zwo ṱanganedzwa uri mbetshelwa i fanela u itelwa fhethu ha u paka goloi ha phuraivethe , na fhethu hune ha ṋetshedzwa tshumelo ya vhuendi ya nnyi na nnyi hune nyolo na vhupo ha vhubindudzi zwa ṱuṱuwedza vhaendangaṋayo . 
Saizi ya tshiṱaha i langwa nga saizi ya tshiṋoni .
Arali wa vhidzelela vhaphalali a hu na ane a nga u thusa .
U ṋea kuvhonele kwawe nga ha tshibveledzwa
Ndambavhuḓifhinduleli 
Murumeli a nga nanga u rumela zwiṅwe zwidodombedzwa zwa vhuṱumani mafheloni .
Mudzi wa mbekanyamushumo dzashu dza ikonomi ndi , nahone u tea u dzula u , u sedza uri mvelaphanḓa ya ikonomi i khou khwinifhadza vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe naa , nahone i tshi khou shuma sa dzhendedzi ḽa ndeme kha Nndwa ya u lwisa Tsiku na u ṱavhanyisa mvelaphanḓa yashu ya phungudzo ya ṱhahelelo ya mishumo na mutakalo wa vhoṱhe .
Maḓi a re kha nyalo a nga tshikafhadzwa nga mvula i re na zwithu zwi no tshimbidzwa nga muya , mufhe wo tshikafhadzwaho nga khadiamu i bvaho kha ekzozo zwi tshi khou vhangwa nga u fhisa zwiluḓifulufulu zwa masalela . 
Phemithi ya mugodi i shuma lwa tshikhala tsho sumbedzwaho kha phemithi , fhedzi a i ngo tea u pfuka miṅwaha mivhili .
Miraḓo ya 400 ya Buthano ḽa Lushaka i aniswa nga Muhaṱuli Muhulwane nga zwigwada zwa 10 .
Mulayotibe uyu wa Tshanduko u ṱoḓa u khwinisa Mulayo wa Tshumelo dza Mutsho wa Afurika Tshipembe wa 2001(Mulayo wa vhumalo wa 2001 ) u ṋetshedzaho u thomiwa , ndivho , mannḓa na mushumo wa Tshumelo dza Mutsho wa Afurika Tshipembe .
Ri ḓo khwaṱhisedza tshumelo ya thikedzo i ṱoḓeaho kha ndondolo ya ngalafho yavhuḓi dzi khou engedzwa . 
Mulayo uyu zwazwino u khou tshimbidzwa nga Muhasho wa Madzulo a Vhathu na uri u ḓo iswa kha Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Tshanduko ya Mavu ( DRDLR ) nga tshifhinga tsho teaho .
U ya nga mme a Caleb , Vho Natalie , Caleb o thoma u sumbedza dzangalelo kha mutambo a tshi kha ḓi vha muṱuku . 
Hezwi zwi katela ndambedzo ya thengiselano ine ya vhea ndango ya mugodi muhulwane wa manganese zwanḓani zwa zwa mufumakadzi wa murema wa MuAfrika Tshipembe .
Nyendedzi dza u Thoma na Kushumele kwa Komiti dza Wadi dza Masipala sa zwe zwa gazethiwa nga 24 Fulwi 2005
9 . U SWIKELELA THODEA DZA MADI
Khethekanyo ino i ṋea ṱhalutshedzo ya vhuṱumani hune ha nga bvelela vhukati ha CBP na IDP zwi tshi sedzwa kha kuvhonele kwa kutshimbidzele kwa CBP , nge ha bulwa :
U ṋetshedza nḓila ya dzangano u itela nyambedzano , khanedzano na u dzhia tsheo yo ṱanganelanaho vhukati ha vhadzhiamikovhe na muvhuso wa masipala
Bulani uri ni nga ḓitsireledza nga nḓilaḓe kha tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe .
U LINGA HA SAMETHIVI
U tendelana kha haya ha tshiimiswa tsha CBP uri hu ḓo vha ngafhi khathihi na u tendelana na kha khwali ya tshiimiswa , i tshi wanala ṱhamusi ofisini ya Mulangdzulo ; na
Phambano dzo khetheaho vhukati ha mbudziso idzi na ṱhoḓisiso ya ndeme dzi ḓo khwaṱhisedzwa . 
Ri khou fulufhedzisa u khwaṱhisa nḓila dza u ṱuṱuwedza vhafumakadzi kha u fhaṱa mulalo na u ṱanganya maswole a vhafumakadzi na vhathu zwavho . 
Mbekanyamushumo idzi dzi katela zwi tevhelaho : 
U ḓivha na u ṱhaṱhuvha ridzhisiṱara ya tshibveledzwa
Mulayo wa Mbuyedzedzo wa 1975 wo ḓa phanḓa ha Ndayotewa ya 1996 , wa ita uri zwi vhe zwa ndeme u linganya mulayo une wa shumiswa u langa u vhuyedzedzwa ha ndaka kha ndeme na mbetshelwa ya Ndayotewa .
Kha u tandulula nyaluwo ya thaidzo dza malaṱwa ngei Estonia , muvhuso wo bveledzisa mulayosiṅwa wa zwa mupo wa u langula ndaulo ya malaṱwa . 
Muṱangano wa Makone wa Thekhinikhala wo sumbedzisa fhedzi khonadzeo na ndavhelelo malugana na izwi . 
Zwiṅwe hafhu , a hu na ṱhoḓea ya ṱavhanyisa mulayo u ṱoḓaho khamphani dzi tshi vhiga arali zwiimiswa zwa u vhiga zwo dubekanywaho kha muvhigo wa Thebulu 2.1 nga u tou funa dzone dziṋe . 
Vha ita mini zwine zwa ita uri vhone vha konḓelwe u amba navho ?
Tshigwda tshiṅwe na tshiṅwe tsha u shuma tshi kumedza manweledzo z zwiṱirathedzi zwo dzinginywaho .
-- langa tshifhinga
Mufarisa Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Mufarisa Mudzulatshidulo wa NCOP ,
U vha na vhuṱanzi uri u akhirideithiwa ha vhatshimbidzi hu a itiwa ; na
Phimo ya mvelaphanḓa yo vha ṱhukhusa kha ye ya vha yo lavhelelwa na nyaluwo ya vhathu yo fhiraho mvelaphanḓa mashangoni manzhi . 
Ṋetshedzo ya mugaganyagwama wa u shumisa wa 2008 wa haya masheleni a thikhedzo ya elementhe dza mishini o angaredziwa nga u rali : 
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho nga nḓila yone , hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
Radio ya tshitshavha ndi nḓila yo teaho ya u dzhenisa tshitshavha kha mafhungo .
Kha vha ye Poswoni ya tsini ya Afrika Tshipembe vha humbele muthusi uri a vha ṋee fomo ya khumbelo .
Masipala u kombetshedza vhushaka na maṅwe masia a muvhuso na u dzhenelela kha mishumo yo fhambanaho ya dzitshakatshaka u itela u ṱuṱuwedza vhushaka ha tsinisa ha u shuma vhukati ha masia a muvhuso . 
Uri vha ṱanganedzwe , vhaisedzi vha pfunzo na vhugudisi vha lavhelelwa uri vha ḓiṅwaliswe uya nga ha mulayo u shimisiwaho.Mulayo malugana na Pfunzo dza Nṱha na Mveledzisophanḓa ya Pfunzo u ṱoḓa vhaisedzi vhoṱhe vha pfunzo na vhugudisi vhane vha ṋetshedza ndalukanyo nga vhuḓalo vha tshi ḓiṅwalisa na Muhasho wa Pfunzo .
Vhoramafhungo vha vharema zwo vha konḓela , nga maanḓa musi mushumo we vha ṋewa u tshi vha posa vhukati ha vha mmbi dza tsireledzo kana mapholisa kana vhaṅwevho vha no fana navho . 
Tshitshavha .
U tevhedzela mirunzi : mugudi u vha murunzi wa muṅwe vha kopolola tsudzuluwo-kutshimbilile
Ḓorobo : Kapa
a mubebi , vhamutani kana ṅwana wa mufu .
Zwenezwo ha vha na u fhumula na henefho , na uri Vho Jack vha rembulutshela he vha vha vho dzula hone . 
U lavhelesa na vhona uri maga a tsireledzo malugana na tshomedzo na zwishumiswa a a tevhedzwa . 
Kha nndwa ya u lwa na HIV na AIDS , ro no dzudzanya mbekanyamushumo dzashu na u ṱuṱuwedza maga o fhambanaho a tsireledzo , hu tshi katelwa na dzilafho ḽa u fumbiswa ha vhanna , u thivhelwa u pfukiselana ha mme na ṅwana na u ṱuṱuwedza u ita ndingo dza HIV .
( c ) mulayo muṅwe na muṅwe une wa phasiswa , kana iṅwe nyito ine ya dzhiwa , i tshi tevhekana na u vhewa ha tshiimo tsha shishi .
sekithara ; u vhona uri hu na ndunzhendunzhe vhukati ha pulani , mbekanyamaitele na nḓisedzo ya tshumelo kha muvhuso nga u angaredza ; u vhona uri zwithu zwa ndeme khulwane zwi a katelwa kha pulani kha masia oṱhe a muvhuso ; na u amba na vhafaramikovhe nga ha mvelelo dza maitele
Kutshimbidzele : Zwigwada zwiṱuku , nyambedzano ya vhoṱhe
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo .
Zwibveledzwa zwihulwane zwa thekhinoḽodzhi na zwikili zwa nṱha zwo sumbedza nyaluwo khulwane kha mbambadzo ya ḽifhasi kha miṅwaha ha fumbili yo fhiraho . 
Vhakhantseḽara vha fanela u thoma u badela zwi tshi bva zwikwamani zwavho vhone vhaṋe nga nṱhani ha tsheo dzavho dzi si dzavhuḓi . 
Muvhala wa mavhudzi u a shanduka , maipfi avho a a shanduka , misipha i a denyefhala nahone vha vha na vhuṱali vhunzhi .
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na zwifanyiso
Ṅwana u tea u vha :
Vha IMF vho themendela uri China ḽi aluse muvhilo wapo sa phindulo kha nyaluwo i ongolowaho na uri sa ngona ya u linganyisa ikonomi yaḽo uri i dzule i hone nga maanḓa . 
U fhaṱiwa ha zwiṱitshi zwiswa zwa muḓagasi zwiraru zwa Kusile , Medupi na Ingula , hu ḓo engedza khaphasithi ya megawati dza 10 000 kha giridi ya lushaka .
( b ) Miraḓo ya muvhuso ; na
Tshiṱiriki tsho ḓalesa fhethu hu re mahayani . 
Sisiṱeme ya BAS i ṋetshedza thikhedzo i shumisaho mutshini u thusa kha muṱaṱisano wa maitele a mbambedzo . 
Odithi yo itwa kha hosiṱele ya Masipala u wana uri u vha hone ha vhadzuli zwi mulayoni . 
Ndima ya 3 : Maambiwa
BRIC ndi akhironimi ya Brazil , Russia , India na China , ine ya vha tshigwada dza dziikonomi dzi bvelelaho ; nga u dzheniswa ha Afrika Tshipembe , akhironimi wa shandukiswa ya vha BRICS . 
U LINGA Tsivhudzo nga mushumo wa u linga u si wa fomaḽa : U thetshelesa na u amba ( orala kana nḓowenḓowe )
Vhadzheneli vha ḓo haseledza nga dziṅwe dza mbuno dzavho dze vha dzi wana kha Mishumo dza 2 na 3 .
Tshiimo tsha vhutshilo tsho engedzea zwihulu , na nyaluwo ya ikonomi i khou ongolowa , nahone izwi zwi na ṱhuṱhuwedzo kha u sikwa ha mishumo na u vha hone lwa tshifhinga tshilapfu ha mishumo i re hone . 
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele na mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho . 100% ya mutengo wa Tshikimu
U ya nga mulayo , rekhodo dzi tevhelaho dzi a wanala hu songo itwa khumbelo:-
Vhathu vha fhindula khuḓano nga u ṱuṱuwedzwa nga sethe dza kuvhonele na kusedzele kwavho kwa zwithu .
Ḽuṱa lu tevhelaho lwa mveledziso lu katela zwithu zwa ndeme zwa vhadzulapo , khathihi na zwikhala zwa mabindu na dzinnḓu u tikedza nga ngomu ha vhupo honoho . 
Mapholisa vho ita hafhu mafulo a u ḓivhadza vhugevhenga . Vha khwaṱhisedza uri vhathu vho tsha maṱoni na u tsireledzea kha zwiito zwa vhugevhenga . 
( c ) zwiḽiwa zwi re na pfushi , vhudzulo , ndondolamutakalo na tshumelo dza vhathu ;
Vhulwadze ha swigiri na Vhuimana
Ndongazwiga na mupeleṱo : Zwiḓevhe ; phetheni dza mupeleṱo ; abriviesheni
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na zwivhotshwa zwo lindelaho u senga na u ḓala ha dzidzhele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ;
U ṅwala mufhindulano mupfufhi , hu tshi shumiswa tshitaela tsha u ṅwala tshipfufhi tshi si tsha fomaḽa ( kha fureme )
Dziṅwe mbekanyamushumo dza muvhuso dzi katela :
U buletshedza nomboro dzo fhelelaho u swika kha 10 .
Tshenzhelo ya nyito ya zwa vhulavhelesi ha vhashumi . 
Tshifhinga tsha ngudo dza Mbalo tshi tea u vha na mbetshelwa ya u thusa vhagudi vhane vha ṱangana na zwithithisi zwa u guda , nyito dza u alusa vhane vha vha na vhukoni ha nṱha , nyito dza u linga na zwiṅwe .
Shango ḽi kha ḓi vha ḽo tshuswa nga u ṱuwa ha avha vhurangaphanḓa hu songo lavhelelwa vhe vha tikedza nga huhulu kha dimokirasi yashu . 
Vhamaki Vhahulwane vho ṋewaho Thendelo na Vhasedzulusi vha nga Ngomu vho vha na vhuḓifhinduleli ha u kopela maitele a u ṋea thendelo na vhupfumbudzi na muraḓo muṅwe na muṅwe wa thimu ya u maka . 
Miṱangano ya komiti ya wadi - iyi ndi miṱangano ya tshifhinga tshoṱhe ya miraḓo ya komiti ya wadi .
Mulayo u dovha hafhu wa si vhe thero ya fiḽosofi yo sedzaho muthu ine vha nga sokou kandekanya khayo - musi vha tshi amba nga ha mulayo ndi zwa ndeme uri vha ambe vhe na vhuḓifulufheli nga nḓila i sa dzhii sia nga ha mbuno dzone . 
Tsumbo dza Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
Mabambiri o ṅwalwa nomboro nga thevhekano sa afha a tshi shuma phanḓa ha khomishini . 
U ṅwala vhurifhi ha u takalela/ livhuwa thuso kana tsivhudzo yo ṱanganedzwaho
Mbadelo dzi nga itwa maḓuvha a sa fhiri 121 .
U ṅwala mufhindulano mupfufhi/ hu tshi shumiswa fureme
Vhurumelwa vhu ḓo dalela thandela dzo thomiwaho nga muvhuso wa mavunḓu na lushaka kha mavunḓu aho .
Vhupfiwa nga vhathu ho vulelwa muṅwe na muṅwe naa ?
Komiti ya wadi i tea u ṱanganedza iṅwe ḽeveḽe ya vhukoni ha u dzhia tsheo hu itwaho nga zwiimiswa zwo ḓisendekaho nga tshitshavha .
Dzangano ḽi ṱoḓa u engedza mbalotshikati ya vhukale vhune vhaswa vha Australia vha thoma u ḓivhadzwa kha aḽikhoholo , kathihi na u bveledza mvelele ya u nwa ire na mutakalo nahone yo tsireledzeaho . 
Vhadzheneli vha sedza nyolo kha siaṱari 15 vha sedza kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa phurosese ya vhudavhidzani .
Uya nga Mulangi Muhulwane o tou Farelaho wa Transnet , ho anganyelwa masheleni a swikaho dzi miḽioni e vha ḓurelwa one . 
Vhaanewa Vhathu vha re kha tshiṱori itshi ndi vhonnyi ?
Muvhuso , zwa mishumo nga kha COSATU , NACTU na FEDUSA , Vhuthihi ha Mabindu a Afurika Tshipembe , Khoro ya Mabindu a Vharema na sekithara ya tshitshavha zwo ṱangana nga Tshimedzi zwa swikelela thendelano i na mutheo wa u shuma kha nḓowetshumo ya migodini .
Nga lwa mvelo , tshanduko ntswa dza poḽotiki dzi nga ḓisa mbudziso nnzhi ufhirisa ṱoḓa phindulo dzine dza vha hone zwino .
Kanzhi Muvhuso na zwitshavha zwi shuma mushumo wa sekithara dza phuraivethe , zwine zwa pfukisela khombo i songo tea kha sekithara dza nnyi na nnyi . 
Zwenezwo ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri mafhungo a pfanelo ya u wana nnḓu ya khwine na hone yo teaho ndi iṅwe ya pfanelo dza ndeme na hone dza ndayotewa dzine hoyu Muvhuso wa tea u lwela u dzi swikelela . 
Khaṱhulo iṅwe ya vhutshinyi uhu ndi u ṱoḓou vhulaha ye a ṋewa miṅwaha ya 5 ine u khou tea u shuma ya 2 . 
Ndangulo ya thandela ndi mini ?
Vhathu vha linganaho 66 vhane vha kha ḓi vha fhasi ha tsedzuluso , vhane vha khou humbulelwa uri vho ṱanganedza masheleni a linganaho R5 miḽioni kana mbuelo dzi fhiraho idzo nga kha vhufhura .
Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo nga Minisiṱa wa zwa Mishumo wa uri muhasho wavho u khou ṱoḓa u dzhia maga o khwaṱhaho kha vha sa tevhedzeli .
Musi tshiimiswa tshine tsha khou ita khumbelo tshi bindu ḽa ṱhanganelano , tshigwada , kana tshumisano , muthu muṅwe na muṅwe u tea u ḓisa mafhungo are afho nṱha . 
vharengisi vha goloi vha tshi diḽivara goloi , kana
" Hovhu vhuṱanzi vhu vhonala na zwenezwo na uri vhu a sumbedza kha vhupo vhuṅwe na vhuṅwe , nga kha inthanethe , " vho ralo .
Tshivhumbeo tsha tshibveledzwa tshu tea u tevhelelwa ( mathomo , mutumbu na magumo ) zwi tea u vhonala
Musi ho vha hu na tsumbo nnzhi dza nḓowelo dza maṱhakheni nahone dza vhubveledzi kha nyimele dzi konḓaho , hu tou nga zwi khagala uri fulufhelo kha zwiimiswa zwinzhi yo kwamea vhukuma . 
Musi vhaṋetshedzi vha vhugudisi vho no ṋanga vhugudisi , vha tea u wana vhatholi vhane vha ḓo ṋekedza vhagudiswa tshenzhemo ya mushumo .
Vhaenda nga ṋayo vha tsivhudzwa u vha na vhuṱanzi ha uri musi vha tshi shumisa dzibada vha songo vhea vhutshilo havho khomboni kana ha vhareili .
Muhanga u langaho mitengo ya muḓagasi ndi kale u hone , u katela na mulanguli o ḓiimisaho nga eṱhe a re na maanḓa o teaho . 
Mafhungo hafha ane a dina ndi haya ane a fhandekanya zwitshavha , ane a tendela u tovhola vhaloi , na u ita uri vhathu vha tshile vha na nyofho .
Mitshini yo dzheniswa ndindatsireledzo dzi ṱoḓeaho nga mulayo
U imiswa lwa tshifhinganyana ho bulwaho ho livhiswa kha u thivhela u tholiwa ha tshiṱafu tshi si tsha ndeme tsho sedzaho kha u ḓadza mbalo kha muvhuso hu tshi khou shumiswa dziphurofeshinala dza zwa mutakalo na zwi tshimbilelanaho na zwezwo . 
U thudzelwa thungo vhutshiloni zwi nga ṋaṋisa u vha luṱhaṱheni siani ḽa mutakalo u si wavhuḓi , u sa tsha hola , u sa tsha kona u shuma na u tshila u woṱhe kana u thudzelwa thungo vhutshiloni . 
Tshivhumbeo tsha mbekanyamushumo yo serekanaho ye ya ita uri zwi konḓe u ṱumanya mishumo na mvelele na zwibveledzwa zwa ndeme yo sedzuluswa vhukati ha ṅwaha . 
Vha humbelwa uri vha dzhiele nṱha uri muhasho u na pfanelo ya u ḓadza iyi poswo arali zwo tea . 
Khumbelo ya thendelo ya u ṱ un ḓ a mihaelo ya phukha u i ḓ isa Afrika Tshipembe
Zwo dzudzanywa nga Tshigwada tshi Shumaho kha zwa Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi tsha Khoro ya Canada ya Minisiṱa dza Zwiko na Vhupo , Toronto , Canada . 
Izwi na maṅwe maga e a dzhiwa kha ḽeveḽe ya lushaka na dzingu a sumbedza u vha na nḓivho nga vhaiti vha mbekanyamaitele vha Afrika ya vhuṱhogwa ha pfunzo dza nṱha kha mveledziso ya dzhango . 
kovhekana mihumbulo nga u shumisa , sa tsumbo , mimapa ya mihumbulo , tshati dza nyelelo kana mitevhe ;
Masiandaitwa a nḓisedzo ya maḓi , kufarelwe na tshumiso ya ndeme ya maḓi maelana na nyendedzi dza mutakalo kha zwitshavha zwi bvelelaho . 
Ngadeni
Vhaṱaleli vha mitambo ya bola ya milenzhe vha dzhiiwa sa vhathu vhane vha bva kha zwigwada zwa vhathu vhane vha hola masheleni a fhasi , ngauralo a vha koni u renga thikhithi hu tshe na tshifhinga phanḓa ha musi mutambo u tshi thoma . 
Khaedu khulwanesa yo livhanaho na Lutavhi lwa Vhuendedzi ha Nnyi na Nnyi ndi u ṋekedza vhuendedzi ha nnyi na nnyi vhu sa ḓuri , ngeno hu sa nyeṱhiswi khwaḽithi kana tsireledzo . 
Kha vha ḓadze fomo nga u ṅwala nga madanzi .
Zwi bva kha vhathu u sumbedza mbilo dzavho dza u wela kha zwigwada ezwo zwi tshi itiswa nga ḽiṅwalo ḽa vhuṋe na vhushaka hu na u ḓivha nga miraḓo ya tshigwada itsho . 
Vhukoni ha u ita mishumo ya misi yoṱhe na u shumisa mitshini . 
Muvhusoni , na hone , ri na vhaofisiri vhanzhisa vhane vho shanda tsheo dzavho nga u ṱoḓa u vhuelwa havho . 
U pulama mveledziso ya masipala yo ṱanganelanaho
vha vha vhafaramikovhe nahone vhane mikovhe yavho a i koni u
Naho hu tshi ḓo vha hu na bugu nthihi ine ya tea u shumiswa kha vhege , bugu dzo nangelwaho gireidi yeneyo dzi tea u fhambana na dza dziṅwe gireidi musi ho sedzwa vhulapfu na vhuvha zwi re ngomu .
Miṱangano ya vhadzhiamukovhe na vhukwamani ho iteaho kha zwibveledzwa na tshumelo zwo fhambanaho zwo ṋetshedzwa kha khasiṱama . 
Mazhendedzi a mulayo a nga si konḓelele nyito dzoṱhe dzi khakhisaho dzo livhiswaho kha u kundisa vhaṅwe pfanelo yavho ya u khetha .
Mushumo u re hone na zwezwo wa muvhuso wa vhukati khathihi na mivhuso ya vunḓu : Muvhuso wa vhukati u na vhuḓifhinduleli ha ndayo , mbekanyamaitele na vhupuḽani , ndaulo ya mbuelo , tshelede na ndangulo ya tshikolodo , u ṱanganya mavhigele a zwa masheleni na u lavhelesa na vhupimathengo . 
Hu tea u fhambanywa nḓila ine zwa itwa ngayo , sa tsumbo , u vhala zwipiḓa zwa mubvumbedzwa kana u sielisana u vhala pharagirafu kana siaṱari .
Mbumbo dzi ḓo vha dzo khwaṱha lwo teaho , uri ndinganyiselo i si thithisee , na dzithendelo kha tshanduko u bva kha dzo tiwaho nga tshiimo tshi so ngo ḓoweleaho . 
Ndima ya 3 Sisiṱame dza Ndangulo ya Kushumele
Vha rambe zwigwada u nambatedza migaganyagwama ya u shuma kha luvhondo vha mona na luvhondo na vha dzheneleli vha tshi i sedza nga muthihi vha na vhadzheneleli .
_ Khithi kana mabogisi a thusothanzi a londolwaho zwavhuḓi a fanela u dzula o luga vhuponi ha u shumela na u tsireledzwa kha u kavhiwa nga murongwe kana matshakatshaka
Mangilasi na khonthakithi lentsi zwoṱhe a zwo ngo katelwa kha ṅwaha wa mbuelo
Vha hashu , kha vha ntendele hafhu ndi ṱanganedze vhaeni vhararu vho khetheaho vhane ra vha navho namusi ,
Ri tenda kha uri u dzhenela hu ḓo manḓafhadza matshudeni na uri vha ḓo wana mafhungo avhuḓi nahone o teaho . 
U tutuwedza u shumisa luambo lwa u engedza
Nḓivhadzo dzoṱhe dzi mangadzaho dza gurannḓa ya muvhuso dza Lushaka na dza Vundu ndi nḓivhadzo dza vhuimo ha fhasi dzine dza kunga mitengo yo fhambanaho zwo ḓisendeka nga tshivhalo tsha masiaṱari tsho ṋetshedzwaho . 
Komiti ya zwa Vhuṱolamuvhalelano yo fushea nga uri mushumo wa u ṱola ha nga ngomu u khou shuma zwavhuḓi , na Vhuṱoli ha nga ngomu vhu lwela u livhana na khohakhombo dzine dza nga bvelela kha muhasho kha u ṱolwa hawo . 
Therisano kha mafhungo maṅwe na maṅwe a ikonomi na matshilisano yo bulwaho kha Mulayo na mbekanyamaitele zwa zwino zwi ḓo tevhela . 
Ho sedzwa u rumelwa nga GP wa Netiweke ya GEMS
Ḽara Nyendavhusiku
Vhadzheneli vha ḓidzhenisa kha mutambo wa mushumo u konḓaho kana mishumo ine ya imela nyimele ya vhukuma vhutshiloni ine vha nga ṱangana nayo mishumoni yavho sa muraḓo wa Komiti ya Wadi
Nga kha Vhutsila ha u Ita , vhagudi vha bveledza zwikili zwavho zwa muvhili na vhusiki .
Zwa zwino ri khou sedza nḓila dzo fhambanaho dza u navhisa hedzi tshumelo u fhira vhubindudzi na mivhuso yo dzudzanywaho , fhedzi u dzhenisa dzangano ḽa vhadzulapo nga u ṱavhanya . 
Musi khumbelo yo no tendelwa i rumelwa kha Muhasho wa Vhulimi wa lushaka .
Muḓagasi , ndi tshiṅwe tsha zwiko zwa mulilo tsho ḓoweleseaho nahone tshi shumiseswaho , u a shumiseswa u ṱoḓa u swika kha bulasi iṅwe na iṅwe . 
Ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa u swikisa makumedzwa o tou ṅwalwaho nga ha Mulayotibe ndi ḽifhio ?
( a ) ṱhoḓḓea ya u tevhedza mitheo yo teaho ya mithelo .
Mbekanyamaitele
U xuxwa na u netulusa muvhili : ṱari ḽi tshi khou fhefheḓiswa nga muya wa lufheṱefheṱe , nz
Tshipikwa ndi u vha na zwileludzi zwiswa zwo dzheniswaho kha miṅwedzi i si gathi i ḓaho . 
Naho ro vha ri nga si lavhelele maga mavhili aya u fana tshoṱhe , a fanela u dzhena o ṱanḓavhuwa u ya kha sia ḽi fanaho . 
Nyaluwo ya u thivhela vhuḓifari zwi a vhonala kha khovhe dzoṱhe . 
Tsha u thoma ndi u hanela muthu zwine a nga amba .
5.8. Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe u nanga vhathu vhane vha ḓo pfufhiwa nga Pfufho dza Lushaka dza 2016 , dzine dza vha pfufho dza nṱhesa dzine Afrika Tshipembe ḽa ṋea vhadzulapo vhaḽo na vhabvannḓa vha dzitshakhatshakha vha ndeme vho shelaho mulenzhe kha u ṱuṱuwedza demokirasi na vho itaho zwivhuya zwa ndeme kha u khwinisa matshilo a maAfrika Tshipembe .
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , 470.03 / 00.00 / 01.00 .
U ita mvetomveto , u ṅwala na u phaḓaladza tshiṱori tsha ene muṋe tshi re na phara dzi no swika fumiṋambili u itela uri vhaṅwe vha kone u vhala .
Itsho ndi tshipiḓa tsha u fhaṱa vhukoni tshine tsha fanela u dovha tsha badela mikovhe ya u tea na u shumisea ha nyolo dza zwilinganyo . 
Maitele a matheriala a sedzulusa nḓila ine vhubvo ha vhathu na ṱhoḓea dza matheriala zwa kwama mvelele . 
Kha ri n . wale Ṅwalani mafhungo maṋa ni tshi shumisa madzina vhukuma .
Pulanetshumiswa i topola :
GEP ḽi ḓo shuma ḽi tsini vhukuma na Muhasho wa zwa Vhulimi na Mveledziso ya Mahayani wa Gauteng une wa ḓo ṋetshedza thikhedzo ya zwa thekhiniki i no bva kha vhoraikonomi vha zwa vhulimivhufuwi na ngeletshedzo nga u angaredza kha masia a vhulumivhufuwi ha mutheo na ha sekondari vhune ha ḓisa phambano kha vundu ḽa Gauteng .
( 1 ) Tshifhinga tsha ofisi tsha Muphuresidennde tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe , tsha fhela musi a tshi tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe .
Arali vha tshi khou tama u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila , vha humbelwa u sumbedza nḓila ya hone vha ṋetshedze zwidodombedzwa zwo teaho u ita uri khumbelo yavho i kone u tevhedzwa .
1.6 . Khabinethe yo dzula ya sedzesa na u amba ngaha muvhigo wa Tshigwada tsha Minisiṱa dzo Vhalaho dzo Hwedzwaho Mushumo wo ṋetshedzwaho nga Miṋisiṱa vha Muhasho wa zwa Mishumo ngaha u khwiṋisiwa ha vhutsireledzi ha Muḓi wa Muphuresidennde ngei Nkandla .
Dziṅwe dza tshumelo dzi no ṋekedzwa dzi katela nyaluso ya vhana , senthara ya vhaaluwa , senthara ya ndondolavhapo , tshumelo dza Muhasho wa Muno na zwa magavhelo a mundende . 
Kha nyimele iṅwe na iṅwe , zwi khagala u bva kha maipfi a maanḓa o ṋewaho uri kushumisele kwao kwo vha ku songo pimiwa kha ndivho ya mathomo yo humbulwaho zwavhuḓi nga masia , kana nga ngoho kha ndivho nthihi . 
2.2.2 a yo ngo ita dzidibentsha , ḽounu dza banngani , dzitshadzhi kana sekhurithi kana u vha na zwikolodo , zwa u tou anganyela na zwiṅwevho ;
Tshifhiwa tshine tsha ḓa tshi songo putelwa nga mapfundo na nga dziriboni , ngauri ndi tshifhiwa tshine tsha dzula tshi na riṋe . 
Kha vha kwame ofisi yavho yapo ya ḽaisentsi u vhudzisa mutengo .
U ita nyambedzano nga ha ndeme dza mvelele na matshilisano zwi re kha tshibveledzwa
Kha hu sielisanwe
U ya kha mvula dza vhukati ha tshilimo hu lavhelelwa uri dzi ḓo vha fhasi ha dzo ḓoweleaho . 
Kuthomele na kufhedzele
Maṅwalo a mugaganyagwama o swikiswaho kha phalamennde a katela mafhungo o fhelelaho nga ha zwa mugaganyagwama , u lusa u na zwo swikelelwaho zwezwino zwi tshi kwama masheleni . 
Mashango o sedzaho zwa mashangoḓavha a ḓiphiṋa nga nyaluwo ya nṱha ya ikonomi , nga maanḓa musi hu tshi bveledzwa zwivhambadzelwannḓa . 
Muvhuso wa Vundu nga kha Tshigwada tshashu tsha Mveledziso ya Ekonomi u ḓo vha u tshi khou vhekanya nzudzanyo yo angalalaho ya zwikhala zwi re hone Vunduni zwine zwa ḓo vhambadzelwa vhabindudzi vhane vha fulufhedzisa . 
Muhanga wa sekhithara ya nnyi na nnyi u dzhia nyolo i tevhelaho , i re na : 
Ndi ḓo ṱanganedza mbudziso ṱhanu kana ṱhanu na nthihi pfufhi nahone ndi tshifhinga tsha u swikela vhaambi vhunga vha sa nga koni u wana tshifhinga tsha u ḓipilela .
9 Luhuhi 2007
Vha isa phanḓa na u ita mushumo wa ndeme kha tshitshavha , na uri muvhuso wa dimokirasi wo ḓikumedzela kha mveledziso ya vhaswa sa vharangaphanḓa vha matshelo na vhaunḓi vha mbofholowo ye ya konḓa u wanala .
U shumisiwa ha Pulane yo Fhelelaho ya Pfushi , Mpfu dza Vhushie na Vhana Vhaṱuku , i na nthihi ya zwipikwa zwa rathi zwa ḽifhasi zwa pfushi u itela u engedza tshivhalo tsha u mamisa mikando kha miṅwedzi ya u thoma ya rathi hune zwi lavhelelwa u gonya nga 50% nga 2025 .
Zwa zwino hu na mashango a fhiraho furaru e a phasisa milayo ya u tsireledza data kha ḽeveḽe ya lushaka kana federaḽa , na uri na tshivhalo tsha mashango ayo tshi khou aluwa nga zwiṱuku . 
Ofisini khulwane dzo vhalaho dzo vhiga kha Ofisi ya Vundu . 
Kha ri ite nyito Olani maṋanga a watshi ni tshi sumbedza uri ndi tshifhingaḓe .
2 / 5 U sika zwiṱrathedzizwifhambanyi
U vhona muhumbuloni zwine wa khou vhala .
Ri humbela uri vha ḓiḓivhadze uri ri kone u ḓivha uri ndi vhone nnyi .
zwi kwamaho zwa vhureakhovhe kha Exclusive Economic Zone kana maḓi a ḽifhasi nga fhasi ha fuḽaga ya RSA .
Musi vho no shuma na mvelelo , vha nga takalela u kovhana mihumbulo yavho na thimu yavho ya u dizaina na mveledzo . 
Ḓivhadza vhathu nga ha khumbelo dza khaṱhululo dza nga ngomu kha mihasho yavho .
Ri tshi hanedza , o salaho kha akhunthu ya muthu a yelana na zwe mushumi a posela khathihi na nzwalelo nahone a wanala fhedzi u badela mbuelo kha mushumi onoyo na vhaunḓiwa ngae . 
U vhulunga huhulwane ho itwa kha u renga nga Muvhuso nga kha nyambedzano na vhaṋetshedzi vha tshumelo . 
Yo dzula zwavhuḓi tshivhindini tsha vhupo ha Phalamennde ya Afurika Tshipembe , Ofisi ya kale ya Mukhomishinari Muhulwane wa Birithishi ndi tshihumbudzi tsha vhuṱumani ha vhukoloni na Khare ya Vhuhosi ya Birithishi .
milayo ---- maitele o tendelwaho kana milayo ine ya shumiswa kha luambo
Mugaganyagwama wa vhukuma wa u lugisa zwithu u katela u lugisa ho tiwaho , ha u thivhela , ha vhuinzhiniara , na ha ḓuvha na ḓuvha kha zwiimiswa . 
Mushumo uyu wo kalulaho wo bveledza mvelelo i mangadzaho . 
_ U thulana kana u kuḓana na tshiendedzi tsha nga ngomu tshi no nga sa fokḽift na zwithu zwa u fara
U shuma na / nga maipfi : maṱaluli , digirii ya mbambedzo
Kudzadzanyelwe kwa masheleni a zhendedzi ku khou sedzuluswa uri hu wanale ndinganyiso ya masheleni a u badela zhendedzi na tshipiḓa tsha mbuelo tshi no fanela u farwa nga muhasho . 
Tshati ya u sumbedza zwipiḓa zwa muvhili
5.3 . Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u tamela mulwelambofholowo Vho Ahmed Kathrada u fhola nga u ṱavhanya kha vhulwadze ho vha faraho .
Ndi ngani ndi tshi tea u u thetshelesa ?
Thandela ya 02
Kha vha lange tshumiso ya tshiṱirathedzhi tsha u shuma tsha themo pfufhi , ya vhukati na ya tshifhinga tshilapfu i vhuedziho . 
U xuxwa na u netulusa muvhili : u eḓela nga muṱana ho khwaṱhiswa misipha yoṱhe , u puta mafeisi o manyeswaho , u khwaṱhisa mashaḓa na u lungulula muvhili woṱhe u tshi lemelela fhasi , nz .
U ḓivhadzwa pfano ya ṋefhungo na nyito .
1.4.10 u ḓo langa bindu ḽawe na vhashumi a tshi tevhedza kuitele ku no ṱanganedzwa nga vhubindudzi ;
Vhatholiwa vha hwala mbadelo dzoṱhe maelana na fulufulu fhedzi mutholi u hwala mbadelo dzoṱhe maelana na ndondolo . 
Lavhelesani khungedzelo iyi nga vhuronwane .
Pholisi I vhumba furemiwekhe ya u shumiswa ha nyambo nnzhi nga u tevhedzela zwi re ngomu ha Ndayotewa .
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u ṱuṱuwedza vhone u sedzulusa zwitatamennde zwa tshidzumbe zwa Dziwebusaithi dzine vha nanga u vha na vhuṱumani nadzo u bva kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka uri vha kone u pfesesa uri Webusaithi idzo dzi kuvhanganya hani , u shumisa na u kovha mafhungo avho . 
Mbonalo ya vhukonani ine ya sumbedziswa yo sedza tshiṱaraṱani kana mavhengeleni tsha shango i nga ṱuṱuwedza vhuḓipfi ha tsireledzo kha vhaendangaṋayo , zwenezwo , zwa bveledza nyito nnzhi tshiṱaraṱani , mavhengeleni na huṅwe fhethu ho vuleaho ha nnyi na nnyi hu re phanḓa haho . 
Dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa mupondiwa na / kana muvhilaheli
Vhaofisiri vhoṱhe vha SAPS vho ḓikumedzela u vha vhasedzulusi vha fanela u ya u ita ndingo dza khwaṱhisedzo ya vhuṋe . 
Ngudo ya u thoma ndi ya uri mutevheṱhandu ya nyaluwo na u hwetekana ha ikonomi hu vhaisa vhashumi vha miholo ya fhasi , vhashai na vha songo tsireledzeaho u fhira dziṅwe sekhithara dza tshitshavha . 
Muvhuso u na fulufhelo uri u kha nḓila ya khwine ya u shuma ya Muhanga wa Maano wa Tshifhinga tsha Vhukati , Pulane ya Mbuno dza Ṱahe na u swikelela Bono 2030 ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) .
Maano a sisṱemathiki a tshumiso ya Mbekanyamaitele kha Pfufho dza Masheleni , o sedzaho kha uri nḓisedzo ya tshumelo i vhe ya demokirasi , o bveledzwa . 
Ndi tea u ita mini u anḓadza tshithu kha Netiweke ya Pfuma ya Matshilisano ya Kapa Vhukovhela ? 
Tshipikwa tsha u vusuludzwa ha mbekanyamaitele iyi ndi u itela u vhona na u khakhulula masiandoitwa ane a nga vha ahone na u thivha zwivhana kha mbekanyamaitele dza maḓi dzi re hone zwazwino .
Khontseputi ya nomboro : Tshikhala tsha 10 Nyito iṅwe na iṅwe i thoma nga khontseputhi ya murekanyo :
U shuma na u davhidzana na vhathu vho fhambanaho vhane vha vha na zwiṱoḓwa zwo fhambanaho na vhubvo ho fhambanaho zwi nga vhanga khuḓano .
U bveledzise thivhelo , phungudzo , na mishumo ya thandululo u thivhela khovhakhombo idzo na dzithaidzo . 
Ndi vhona unga hetshi ndi tshifhinga tshine ra tea ombedzela , nga uri ri kha ḓi tou bva u vhona zwine hezwi zwa ita kha nḓisedzo ya tshumelo . 
uri i ḓilugisela hani uri i kone u swikela ṱhoḓea idzo
U khwaṱhisisa tshanduko ya zwidodombedzwa zwa goloi
NDUMELISO NGA MURAHU HA LWENDO
Nṋe ndi / ri na bege ntswa ya bugu .
U fhindula mbudziso idzi zwi ri thusa u thoma muhanga kana vhuimo ha onthoḽodzhi vhune khaho ri tea u humbula nga mafhungo a re kha ngudo dza kharikhuḽamu . 
Zwiṅwe hafhu , u itela u swikelela mimaraga ya mbambadzo ya bondo , muvhuso u tea u wana na u londota phimo ya khiredithi ya vhuḓivhusi yavhuḓi u bva kha mazhendedzi a u ela , ane a ṋekedza zwiṱuṱuwedzi zwi re na maanḓa kha vhasiki vha mbekanyamaitele u itela u bveledza mbekanyamaitele dza ikonomi khulwane dzi pfadzaho . 
Nga ino mbekanyamushumo , vha a kona u lavhelesa zwiṅwe zwikhala zwa mabuḓo . 
MAFHUNGO Ndangulo ya zwa Masheleni .
Zwo ḓisendeka nga zwi re afho nṱha , theo ya mulayo i tea u shumisa ndangulo u itela u dzhiela nṱha thaidzo ya ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo sa tshithu tsha ndeme na u dzhia vhuḓifhinduleli ha u londota zwilinganyo zwo tiwaho , kha tshileludzi tshavho . 
Kha vha dzhenise- khophi yo sethifiiwaho ya ṱhanziela yavho ya zwino ya Samca .
Ḽikumedzwa nga ha vhuḓikumedzeli kha mitengo ya fhasi nga mabindu nga maanḓa ḽo kwama mitengo i dzheniswaho na thundu dza mutheo dza vharengi . 
VHAFUMAKADZI VHO IMELWA HANI KHA PHALAMENNDE ?
Khamphani i si ya mbuelo yo khetheaho ' customised ' ( i na miraḓo ) ,
Kha vha dovholole maitele luraru nga matsheloni na luraru nga madekwana vha sa athu u nwa mishonga yavho .
Dzimeyara Khulwane na Vhalangavundu yo rangaphanḓa phindulo ya sekhithara nnzhi kha HIV na TB dzo tikedzwa nga Khoro dza AIDS , mihasho yoṱhe , Mimasipala , sekhithara dza vhadzulapo , bindu na madzangano a vhashumi . 
Vhathu vha no kwamiwa
Uri tshishumiswa tsha u fhisa malaṱwa tshine tsha sa kone u swikelela nyendedzi tshi fana u valwa musi khaphasithi ya u bvisa tshikafhadzo ya tshizwino zwino yo linganaho yo dzheniswa . 
Kha vha ntendele ndi ṱanganedze vhaṅwe vha vhafuna shango vhashu vhane vha khou ḓi itela zwivhonalo kha shango .
Yuniti ya u Ṱuṱuwedza dzangalelo ḽa u bvela phanḓa ha Tshiṱirathedzhi ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo u na Dzangano ḽa Mveledziso ya Nḓowetshumo ya Yuno , vho vha na khoniferentsi khulwane yo sedzaho kha mushumo wa zwiimiswa kha u ṱuṱuwedza dzangalelo ḽa u bvela phanḓa . 
Haya ndi maitele a khwinesa a u vha khagala na vhuḓifhinduleli . 
Kha vha ite khumbelo ya thanziela ya u hama na u e
Dzina na tshiimo tsha pholisa ḽi pomokwaho
Ri swikelela hani ndivho dzashu : U ṱuṱuwedza na u dzudzanya tshitshavha . . . . . . . . . . . . . 38 ( i ) U dzudzanya kha vhuimo ha lushaka na ha vundu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
Vhusimamilayo ha North West ho fara Khoniferentsi nga ha U lwa na Vengo ḽa Vhabvannḓa na Khethululo nga muvhala sa mvelaphanḓa ya Khoniferentsi ya Lushaka nga ha khethululo nga muvhala ya ṅwaha wo fhiraho na u vha sa tshipiḓa tsha ndugiselo yayo ya Khoniferentsi ya Ḽifhasi ya u lwa na Khethululo nga Muvhalo . 
Ro dovha ra fhungudza u shumisa vhomakone , u ṱuṱuwedza mbambadzo na khungedzelo , na u fhedzisela ri tshi renga tshivhalo tshinzhi tsha tshikhala tsha nyanḓadzamafhungo u vhulunga masheleni . 
Phurogireme ya u Pfumbudza ya Mukhantselara : Bugupfarwa ya Vhakhantselara vha Masipala , SALGA na GTZ , Ṱhafamuhwe 2006 , siaṱari 64
Hu ḓo khwaṱhisedzwa u shumiswa na u fha vhathu nḓivho ya zwiga zwa lushaka .
Lavhelesani tsumbambekanyamushumo iyi ya TV nga vhuronwane .
Tshifhinga tshoṱhe arali hu na khonadzeo ya mushumo , kha vha dzhenise vhanna na vhafumakadzi .
Kha hu shumiswe themphuḽethi iṅwe kha u sedza mafhungo a vhushai na mbeu .
Ho sedzwa tshumiso ya DSP
U vhala ha mudededzi na vhagudi nga kiḽasi yoṱhe 2 -3 nga vhege hu tshi shumiswa ḽiṅwalwa ḽithihi nga vhege .
Themendelo iyi a i ambedzaniwi ngayo kana ya fhiriselwa kha muṅwe na uri i fanela u ṋetshedzwa kha muṋei wa themendelo arali tshelede yo fhelelaho ya themendelo ya vha i tshi khou badelwa kha mutholi . 
Nga ngoho , a hu na ndango ya dimokirasi , ya phalamennde na ya vhulamukanyi . 
Vhaongi vha nga si zwi kone vha vhoṱhe na vhaṅwe vhashumeli vha zwa mutakalo na vhone vha nga si kone . 
Vhatheli , feme dzi shumanaho na kushumisele kwa tshelede kana accounting firms , vhashumi vha shumanaho na zwa mithelo vha tamaho u rumela fomo dza muthelo , vha rumelaho fomo dza muthelo vha tshi itela vhathu vha badelaho tshumelo iyi , vha kona u ḓi ṅwalisa nga Internet .
Arali vhashelamulenzhe vha na khophi ya IDP , kha vha vha ṋee minetse miṱanu uri vha bule zwidodombedzwa zwi no bva kha miraḓo na u zwi rekhoda na u topola tshithu tshithihi tsha ndeme kha IDP dzavho .
9.3. KHUMBELO DZA TSHIOFISI ZWI TSHI YA NGA ṰHOḒEA DZA PAIA
Mulayo na / kana maitele a gurannḓa dza muvhuso o bvela phanḓa ngei China . 
Khumbelo i tea u vha na zwiitisi zwa u ṱo ḓa ndaela .
Kuvhonele kwa muṅwali
Ri fanela , mathomoni , vho na zwauri vhuḓifhinduleli vhu kha lufhera lwa nṱhesa lwa shango heḽi , lune lwa vha Phalamennde . 
Mbudziso dzi elanaho na nyendedzi dzi tea u livhiswa kha khomishini kha :
Buraketse dzi tea u magwa u bva kha matheriala o tilaho kha ṱhahadzo nahone ane a sa ḓo ṱoḓa u londolwa . 
U ya phanḓa , mushumo washu ṋamusi u tea u khwaṱhisedza uri tshifhinga tshiḓaho , vhuṱambo ndi hashu , vhu a langwa na u tshimbidzwa nga vhakwameaho na vhathu vha shelaho mulenzhe u bva kha zwitshavha zwoṱhe . 
Nḓaḓo yo tingaho ḽa uri tshampungane tshi tea u wela nga fhasi ha mutakalo , mishumo , mupo , kana maḓi a i athu , u swika zwino , livhanwa nayo . 
Nga u thivhela mudzinginyo wo vhangwaho nga giravithi , vhudziki ha phaḓaladzo vhu a khwinisea . 
Tsha u fhedzisela , ndi tama u amba nga thendelano ya vhufarakani yo dzhenwaho khayo nga Khomishini ya Fiḽimu ya Gauteng ( i tshi khou imela Muvhuso wa Vundu wa Gauteng ) na CNBC Afrika . 
Zwenezwo thendelano yo vha ya uri musi ho no tendelaniwa avho vhathu vha tea u ya vha zwi vouthela . 
Vhafunashango ,
U thomani , zwo vha zwi tshi dzhiela Ndangulo ya : Tshumelo ya Thuso ya Mavu a Nnyi na nnyi maḓuvha ane a nga swika 14 u ṱo ḓa na u wana ḽi ṅwe mavu .
Ndeme ya u ṱhavha fhethu ho fhambanaho kha muvhili wavho .
Mafheloni a vhege na nga murahu ha tshifhinga tsha mushumo thuso i itwa nga tshumisano na Operations Room ya Muhasho Pretoria .
U kona u tshila lwa masheleni ha masipala .
Ofisi ya Dzingu , i re na vhuḓifhinduleli ha u ḓadza poswo , i tea u tevhedza milayo ya poswo nthihi ya ḓologi ya Mutshutshisi . 
Tshikalo tshi tendwaho khatsho tsha ngona i humiswaho ngamaanḓa i shuma kha u sumbedza zwivhangi zwa u langa ndeme . 
Ndivho khulwane ya uri bada i khwiniswe ndi isa tshumelo kha vhadzulapo na u ṋetshedza vhupo havhuḓi ho tsireledzeaho kha nnyi na nnyi . 
Kha zwitshavha ezwi , ḽiṅwalo ḽa mutheo ḽa vhuḓifari ha matshilisano ḽo ṅwalwa nga vhatambi vha re na maanḓa vhane nga nṱhani ha vhuimo havho ha vhuṱalu tshitshavhani , vha a kona u langa nḓivho . 
GAIDI YA MUTSHIMBIDZI
Khabinethe i khoḓa madzangano a si a muvhuso a Afrika Tshipembe ane ono thoma u isa thuso thanzi ya vhuthu ngei Nepal .
Kalani vhunṱha kha lurumbu lwa nga fhasi ha tshivhumbeo . 
Mihwalo yoṱhe ya ṋama i tea u ṱoliwa huthihi kha hafha fhethu ha u ṱola sa zwe zwa ambiswa zwone kha phemithi ya u renga nnḓa :
Dzhielani nzhele : A hu tou vha na ṱhoḓea dza u katela na mutevheṱhaḓu wa maḓi nga hetshi tshifhinga
Fhedziha khaedu i kha ḓivha i yavhuḓi nahone yo ima fhethu huthihi na ho i tshi nga tima-timisa .
Maitele aya u itelwa u ṋea muthu muṅwe na muṅwe tshikhala tshi re khwine tsha u wana zwikhala zwa u wana mushumo wa fomaḽa . 
Ngaha na khumbelo ya phemithi ya u ṱunḓa phukha na zwithu zwa dzhenethikhi
Vha na mihumbulo yauri hu si kale kana nga murahu vha ḓo vha tshipiḓa tsha mushumo wa ndaulo ya vhashumi kha nyimele ifhio na ifhio . 
Hovhu ndi vhuthihi ha vhukuma vhuno khou vhonala , nahone vhu tea u fhenya . 
Muhasho wa Muvhuso Wapo na wa Vundu
Masheleni ayo a songo shumiswaho a dovha a avhelwa hafhu Muhasho wo teaho nga tshifhinga tsha u Shandukisa u Anganyela kha ṅwaha u tevhelaho . 
Mulimo na zwithu zwi dugaho
Naho hu na idzo khaedu , Khomishini i khou themendela ṱhalutshedzo i tevhelaho sa yone ine ya ḓo tea u tevhelwa u itela ndivho dza ino ṱhoḓisiso na dziṅwe themendelo dzo teaho :
Mushumo wo itiwaho nga Minisiṱa wa Vhashumi musi vha tshi ranga phanḓa u thusa u fhedza tshiṱereke kha sekhithara iyi ya ndeme kha ikonomi yashu ro hu vhona .
Naho hu na uri vundu ḽi khou tshenzhela nyaluwo ya ikonomi , ezwi a zwo nga shandukela tshoṱhe kha u sika mishumo ; u aluwa ha u shaea ha mishumo zwi tshe zwo anda . 
U vhulunga , sa musi zwo fhambana na u lozwa ha zwiko zwa ndeme zwi sa sokou wanala , zwi khou ambiwa nga hazwo . 
Mulayo wa ndinganyiso , mveledziso yo eḓaniswaho na mbuelo i fanaho vhukati ha mashango a re muraḓo kha u khwaṱhisedza u ṱanganelana wo dovhololwa hafhu . 
Khethekanyo 74a na b ya Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 , i sumbedza mishumo na maanḓa a Komiti dza Wadi u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha Komiti dza Wadi kha tshitshavha u livhana na mafhungo ho imelelwa tshitshavha .
U ita mishumo ya u londota ḽonḓiri u itela u kona u dzhenisa tshitolo tsha zwi no adziwa mimbeteni . 
Thandela ya Mveledziso na u Tandulula Phambano :
5.2 . Vho Dokotela Reginald Cassius Lubisi - Mulanguli Muhulwane kha Ofisi ya Muphuresidennde na Muṅwaleli wa Khabinethe ( yo vusuludzwa lwa miṅwaha miṱanu ) .
Pfanelo dza ndeme dza vhapfuluwi , tshavhi , vhathu vha mikhwa , vha lushaka na vha si gathi vha vhurereli na vhongwaniwapo dzi khou hanelwa . 
U ṋea ndaela dzi re khagala , tsumbo , kubilelwe kwa vhuswa ha mutuku
Nazwino , ro bvelaphanḓa na nyambedzano na shango iḽi . 
Vhareili vha fanela u dzula vho vula maṱo , vha tevhele milayo ya badani , vha sa nwe vha khou reila , vha tevhele luvhilo lwo tendelwaho na u vhona uri zwiendedzi zwavho zwi nḓilani lwa mulayo .
Awara dzavho dza mushumo a dzo ngo tiwa , na tshifhinga tshavho tsha u tshaisa tshi ya nga vharengi . 
Zwiṱitshi zwa mapholisa zwa tshitshavha zwi fanela u vha vhukati ha zwitshavha zwoṱhe zwine zwa tea u zwi shumela na uri zwi fanela u wanala kha bada khulwane - u itela uri zwiendedzi zwa shishi zwi kone u rumelwa zwo leluwa kha zwitshavha zwa tsini . 
Izwi zwileludzi zwo leludza tshumisano ya masipala na dzikhamphani dza khuvhanganyo ya malaṱwa dza phuraivethe ; 
Afrika Tshipembe , SABMiller ndi mubveledzi na muphaḓaladzi muhulwane wa zwinwiwa zwa aḽikhohoḽiki . 
Zwi a bvafhisa uri pfanelo dza ndaka ndi pfanelo dza ndeme dzo dzumbiwaho ngomu ngomu kha Mulayotibe wa Pfanelo . 
a ) mbekanyamaitele na nyendedzi dza maṅwalo .
Nzudzanyo
U ita ngudo dza mbambedzo nga ha zwo tiwaho zwi tshi ya kha Ndangulo ya Rekhodo . 
Vhaṱunḓi vha ndeme vha zwienge zwa Afrika Tshipembe Vhukovhela ha Asia ndi United Arab Emirates na Saudi Arabia . 
No no vhuya na doba khamba ya khumba ?
Arali muiiti wa khumbelo a kundelwa u vha hone tsengoni ya vhupfumedzani nga tshifhinga tsho tiwaho , hu vha u fhela ha mafhungo .
U bveledza ndaulo na nyendedzi dza u thoma u shumisa vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa ho ṱanganelaho . 
Musi ndi tshi vha na miṅwaha ya sumbe , khotsi anga vho nnyisa tshikoloni tsha tshiṱasini .
wana zwikili zwa luambo zwo teaho zwa luambo zwa u davhidzana nga nḓila kwayo nahone yo fanelaho hu tshi dzhielwa nzhele vha ṱanganedzaho mafhungo , ndivho na nyimele ;
kha webusaithi iṅwe ya thungo yo ṋetshedzwaho nga na nga kha webusaithi ya SARS . 
Muvhuso u tea u dovha wa vhona uri miṱa i shayaho yo tsireledzea arali tshomedzo dza ikonomi dzi tshi khou tenda kha u kwamea ha nzudzanyo ya mitengo .
Muvhigo u ḓo itwa uri u wanale kha webusaithi ya Muhasho wa Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele (
U shela mulenzhe hu songo vha ha vharangaphanḓa vhapo fhedzi kana vhaḽa vhane vha anzela u ḓa miṱanganoni ya tshitshavha kana vha i tshimbidza , hu tea u katelwa na vhathu vha masia oṱhe a tshitshavha , hu tshi vhalwa na vha songo tsireledzeaho .
Vha dzhia dziphindulo dza vhadzheneli kha puḽenari vha sedza kha notsi dza khoso dza siaṱari 87 u vha thusa .
Dziminista na Vhathusaminista ;
1.1.6 ha nga ḓo ita khadzimiso dziṅwevho musi wa Tshikhala tsha Ḽounu , nga nnḓa ha musi zwi tshi tshimbilelana na bindu , a songo thoma a wana thendelo yo tou ṅwalwaho ya Muhadzimisi ;
Tshibugwana itshi tshi dovha tsha vha na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa Muofisiri wa Mafhungo na Muthusa Muofisiri wa Mafhungo o tiwaho vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u langa khumbelo dzoṱhe dza rekhodo dzine dza vha na DPME .
Hedzi ndi ṱhanganyelo dza mbadelo dza ṅwedzi nahone a dzi dzhenisi na thikhedzo ya masheleni ya mutholi .
Nḓila ya khwine ya u bveledza tshomedzo dza u shumisa puḽane ndi u alusa ikonomi nga u ṱavhanya .
Volumu ya ṋama tswuku yo bveledzwaho u vhambadzelwa mashangoḓavha ndi nnzhi Gauteng u fhira kha maṅwe mavundu , zwi tshi bva kha vhutsini na mimaraga ya tsini na themamveledziso ya u vhambadzela mashangoḓavha zwi isaho kha vhuendedzi ha zwifuwo zwi tshi ya Gauteng u bva kha madzingu a tsini . 
Muhulisei Vho Maimane , ri khou ṱoḓou isa phanḓa na mushumo wa ṋamusi .
Kheya maṅwe a mahumbulwa e vhathu vha a ita nga ha uri ndi ngani vha tshi vhulunga muḓagasi . 
Kha vhashumi vha zwa vhulimi vha Maindia , vhafumakadzi vha hola 40%-60% ya miholo ya vha vhanna .
Vhashumelavhapoiraḓo yoṱhe ya Phalamennde
tshimbidza ndangulo ya kushumele nga u khwaṱhisedza uri vhashumi vhoṱhe vho tendelana kha thasiki na maga a kalelaho
Ro swifhadza dzina ( thinwa ) kha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe fhasi .
U pulanela u ṅwala phamfuḽethe .
U vha na mukovhe kha u wana wadi dza ṅwaha 1 u itela u vha na vhuṱanzi ha uri dzi na vhathu vho linganaho khathihi na u thusa kha u sumbedza nḓila ine IDP ya ḓo tea u fara musi une ha vha hu tshi khou sedzuluswa kushumele kwa IDP , na u ṱwa hu tshi khou pulanelwa tshivhalo tshiṱuku tsha wadi ṅwahani wa 1 .
Wo ta masia mararu a muvhuso ane a vha :
Vhabebi na vhaunḓi vha ṱuṱuwedzwa u tikedza vhagudi nga tshifhinga tsha ṱhaṱhuvho na u vhona uri mvelele dzi khou shumiswa u tandulula fhethu hu ṱoḓeaho mveledziso .
U ṱhukukanya maipfi malapfu a vha maṱuku , tsumbo : mu-li-ndi
Fhungo ḽo vha ḽa uri arali hu na u kombetshedzwa nga Muvhuso zwenezwo hu ḓo vha na u phalala . 
Avha vhahali vhe vha sa pfale vha khou vhuiswa hayani zwine zwi ṋea maAfrika Tshipembe tshikhala tsha u guda nga nndwa yavho sa muthu ene mune , nyimele dze dza itisa uri vha pfuke mukano vha yo fhalala nnḓa na zwe vha shuma zwa vhuedza kha mbofholowo ya shango .
Tsiangane
Phambano ya mihumbulo i a ṱuṱuwedzwa , u i amba wo vhofholowa , na u ṱhonifhiwa . 
U fhamanywa lwa u vhonana zwavhuḓivhuḓi ndi zwone zwi re tshiko tsha u vhilahela . 
Zwi sumbedza uri vhathu , nga murahu ha tshifhinga , vho shuma hani u ita uri fhethu hu swikelele ṱhoḓea dzavho na u bveledza vhutshilo havho . 
Zwo katelwa kha gumofulu ya tshumelo dzo ṱanganelanaho dza mutakalo .
Naho hu na uri vhathu vha kwameaho vha ḓo vhilaela arali tsireledzo ya bviswa zwi a mangadza nga maanḓa uri tsireledzo yo khetheaho yo vha yo ṋetshedzwa kha vhoṱhe . 
Tshigwada tsha zwiḽiwa
Ofisi ya muṱolambalelano muhulwane i khou fhaṱa vhukoni hayo u itela u fara mushumo wa mashumele a mbalelano . 
U khwaṱhisedza uri mbilo dzoṱhe na mbadelo dzi itelwaho phanḓa dzo shumiwa na u ḓadziwa nga nḓila yone . 
U vha na vhuṱanzi ha u waniwa tshoṱhe ha tshumelo dza sibadela tsha senthraḽa u itela u lwa na vhuleme ha malwadze . 
Mulayo wa Sisiteme ya Masipala wa 2000 u ṱoḓa uri masipala i thome sisiteme ya ndangulo ya kushumele .
Miraḓo i ṱhompheaho ,
Zwi ambelwa kha zwithu zwa ndeme kha tshifhinga tsha musi vhana vha vhaṱuku u fana na pfushi , ndondolo ya mutakalo , tsireledzeaho ya vhupo na pfunzo ya mathomo na u guda . 
Vha vhukale ha miṅwaha ya rathi zwikoloni
Arali Rakonṱiraka a lenga u ita mushumo wa u khakhulula zwa fhira na tshifhinga tsho tewaho nga vhaimeli vha Vundu , Vundu ḽi nga ita uri mushumo uyu wa u khakhulula u nga itwa ha badela Rakonṱiraka . 
Vho Bishopho Zipho Siwa , vhane vha vha Mubishopho wa Kereke ya Methodist ya Tshipembe ha Afrika na Phuresidennde wa Khantsele ya Afrika Tshipembe ya Dzikereke .
U dzheniswa ha tshomedzo dza vidio dza u sengisa milandu na mveledziso ya zwishumiswa zwa u dzudzwa dzhele ho lindelwa tsengo na milayo a zwo ngo swikelelwa hafhu . 
Muhasho wa Tshumisano ya Kuvhusele na zwa Sialala wo ita izwi u tshi fhindula khumbelo ya miraḓo ya masipala na Komiti dza Wadi ya uri bugutshumiswa iyi i pindulelwe kha dziṅwe nyambo dza Afurika Tshipembe .
Ho angaredzwa zwoṱhe , nḓowetshumo ya maḓaka zwa zwino i na tsireledzo ṱhukhu kha u lwana na mbambadzo ya mashango a sili . 
Mulayo u ṋetshedza tshakha mbili dza mbadelo dzine dza vha :
Ndaela dza muhasho na ṱhoḓea dza vhathusiwa zwi fanela u bviselwa khagala musi hu tshi khou dzudzanywa pulane ya tshiṱirathedzhiki u itela u khwaṱhisedza uri mvelelo dzi shumana lwo linganaho na ṱhoḓea dza vhashumisi . 
Tsumbo dza tshaka dza mathukhwi
Nga u fana mashango o bvelelaho o tsikeledza adzhenda ya ḽifhasi ya u khwaṱhisa pfanelo dza ndaka ya muhumbulo . 
U vhona uri magavhelo a khou badelwa u bva nga ḽa 1 Lambamai 2017 ;
Vha humbelwa uri vha ṋetshedze dzina , ḓiresi , nomboro ya luṱingo , nomboro ya fekisi na ḓiresi ya imeiḽi zwa muthu kana tshiimiswa musi hu tshi ṋetshedzwa makumedzwa . 
Kha khethekanyo ṱhukhu iyi , mukovhe wa zwirengwa mashangoni a nnḓa na wa zwivhambadzwa seli nga Gauteng u saukanywa na ndivhanele i a itwa kha baḽantsi ya akhaunthu ya mbambadzo . 
Ndo ḽa vhurotho ho ḓodzwa mutoli .
U bveledza kulangele kwa minwe nga u shumisa tshigero u gera zwifanyiso zwihulwane na zwivhumbeo .
MUSHUMO 3.4
Mundende u ḓo khathiwa arali :
Ḽavhuraru
Nga ṅwambo wa tshenetsho tshiitisi tshithihi vhaṅwe vhareili vha dzigoloi a vha koni u vhona vhana . 
Khabinethe i khou hanedzana na ndingedzo dzo dzumbamaho nga Muvhuso wa Isiraele kha zwa u shumiswa u tshoṱela Gaza hu u dzhiela fhasi Muvhuso wa Vhuthihi wa Phaḽesitina .
Hezwi ndi u itela u khwaṱhisedza tswikelelo kha ḽaiburari dzavhuḓi , vhulondamafhungo na tshumelo dza muziamu . 
A hu na tshiluḓi tsha ndulamiso tshine tshi nga shumiswa kha Biḽi ya Vhunzhi hune mitengo yo vhalelwa u swikela kha ṱhanganyelo ya tshelede . 
Vhufhaṱi ndi tshiga tsha lwendo lwa kha vhubvelele ha vhutshilo . 
Phera dzoṱhe dza u fafadzela dzi tea u ṱhogomelwa nga zwifhinga zwoṱhe hu tshi tevhedzwa mbetshelwa dza khethekanyo iyi . 
15 . Milayo ya vhusimamilayo i no khou shuma nnḓa na maanḓa a vhusimamilayo na Phalamennde
Modele wa Senthara ya Thengiso wo sedzuluswa , wa khunyeledzwa na u tendelwa nga Khabinethe nga kha vhutshimbidzi ha maitele nga tshigwada tsho ḓikumedzelaho u bva kha Vhulangi ha Mveledziso ya Dzangano . 
Masipala na ene u a ṱoḓa uri a vhigelwe murahu siani ḽa zwine zwa khou bvelela , fhedzi-ha ndi mafhungo a no sedzwa fhasi ha u mmonithara na u ela , M&E
Tsha u fema , mbebo na tsukanyo .
I dovha ya amba nga ha theori na maitele a u linga , u khakhulula , u laula na u tsireledza zwiitisi izwo kha mupo zwine zwi nga kha ḓi kwama nga nḓila i tshinyadzaho mutakalo wa mirafho ya zwino na ya tshifhinga tshi ḓaho . 
Khophi ya ṱhanziela ya mbingano , arali vho vha vho mala / malwa kana vho mala / malwa zwazwino .
zwinepe zwa muvhala mutswu na mutshena zwa ID zwiṋa
( 1 ) Maanḓalanga a khorotshitumbe a Vunḓu o vhewa kha Mulangavunḓu wa Vunḓu ḽeneḽo .
U avhela maraga kha tshenzhemo ya dzikhamphani zwi ḓo vha nga nḓila i tevhelaho : 
Kha vha ṱalutshedze nḓila dzo fhambanaho dza u tandulula khuḓano .
Sekithara ya mamaga yo vhaiswa nga maanḓa nga muṋaṋo wa masheleni wo welaho ḽifhasi .
U tevhedza milayo na zwilinganyo zwa tsireledzo ya VIP . 
Ngoho ndi uri , ri nga kha ḓivha ro kundelwa u bvela phanḓa nga fhasi ha mutsikeledzo wa zwa muvhala na zwa vhudzekani . 
Kha vha ṱaluse tshiimiswa tsha muṱa
Kanzhi , thaidzo dza ndeme dza maḓi a dzi elani fhedzi na vhuhone ha thimbanywa , fhedzi na vhukwamani vhukati ha thimbanywa . 
Mafheloni a Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha , u bva nga 2009 , muvhuso u ḓo vha wo fhedza masheleni a linganaho 860 biḽioni ya dzirannda kha themamveledziso .
Zwiṅwe zwa zwivhangi a zwi koni u shandulwa zwa vha zwipikwa , izwi ndi zwine zwa nga dzhiwa sa zwikhukhulusi kana khohakhombo dza thandela dzine dza tea u dzhenwa khadzo .
Ri na ndivhuho nnzhi kha mafunda e vha ri sumbedza one . 
U shela mulenzhe ha vhaswa vha zwigidi kha mbekanyamushumo dza u manḓafhadza vhaswa dzo fhambanaho dze dza vha dzi tshi khou tshimbidzwa nga mihasho , zwiimiswa zwa muvhuso na sekithara ya phuraivethe , zwi a ṱuṱuwedza .
Zwa masheleni
U vhea iṱo na u ela kha davhi iḽi zwi itwa nga kha nḓila na kuitele zwo vhalaho . 
1.8 Khabinete i khou humbela vhaswa uri vha ite khumbelo zwino kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u ya nga fulo ḽa Itani Khumbelo Zwino ! ḽa Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi .
U tevhekana ha zwifhinga : tshi tevhelaho , hu si kale , nga murahu , phanḓa ha izwo , nga murahu , khathihi fhedzi , nga murahu , nz .
U tamba zwipida zwa tshiṱori , luimbo kana zwidade .
Izwi zwi livhisa kha u ṱanḓavhuwa na u hwetekana ha ikonomi zwine zwa huvhadzesa vhathuzwavho , matshilo avho na u vhulunga . 
Khaṱhululo ya mbilo
Kha mishumoitwa ya u pulanela IDP i tshi ya kha mishumoitwa ya u pulanela CBP ; na
Mutengo wa u dzhenisa u thoma kha R7 000 , na R200 ya u londola nga nwaha zwi bvudisiho madi uri mashika ayo a tevhulwa lungana .
Mbetshelwa ya mbekanyamushumo i ḓo dededzwa nga uri vhafariwa vho lindelaho tsengo vha na pfanelo dza u dzhiwa vha si na mulandu nahone a vha nga ḓo ṋetshedza mbekanyamushumo zwi tshi bva kha milandu khunyeledzwaho nga nnḓa ha musi yo randelwa nga dzikhothe . 
pfesesa uri vhupo ha wadi ho dzula nga nḓila-ḓe , mafhungo a mveledziso kha wadi na uri a elana hani na vhupo .
Mitengo ya ole yashu na mbadelo dza u tshimbila dzi ḓo dzula dzi sa ḓivhei , na kha mulalo na tsireledzo . 
Hezwi zwi ḓo vhona uri nḓisedzo ya dzinnḓu i khou shumiswa u fhaṱulula dziḓorobo ṱhukhu na khulwane , khathihi na u khwaṱhisa u bvelela miṱani .
Nga murahu ha khanedzano nnzhi na vhukwamani ha nnyi na nnyi , fhethu ha u vhulunga ho fanelaho ho wanala . 
Vhuḓikumedzeli hashu
Mutukana o i ḽa sangwetshi .
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha na pulane yo ṱanganelaho ya masipala
Sa vundu ḽine ḽa vha ṋemuḓi ndi fulufhelo ḽashu ḽa u engedza vhukonani vhuelanaho na mutambo wa khirikhethe u pfuka mikano ya luvhanḓe lwa mitambo na sika vhushaka havhuḓi vhukati hashu sa vhaimeli vho fhambanaho vha vhathu vhanzhi vha ḽifhasi . 
Nga 1997 , Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo dzhia vhuimo ha Vhutendelwamilayo .
Ho no ṱanganedzwa fomo dzo ḓadzwaho na khwaṱhisedzo ya mbadelo , Phemithi ya zwa u Renga Zwifuwo u bva Nnḓa na Ṱhanziela ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo zwi ḓo ṋetshedzwa zwa rumelwa khavho thwii .
NḒIVHO YA SIALALA
u na vhuḓufhinduleli ha u vhona uri nzudzanyo ya muṱangano i a dzudzanywa , ho katelwa : miṱangano ya komiti ya wadi , miṱangano ya u khetha na iṅwe miṱangano yo khetheaho ;
Hu na zwigwada zwinzhi shangoni , vhunzhi zwi welaho fhasi hazwo ndi zwa Tshihindu na zwa Tshimusiḽimu , khuḓano nnzhi dzi thoma vhukati ha zwitshavha zwivhili , zwi tshi khou lwela lutendo lwa vhurereli ho fhambanaho na madzangalelo a zwo zwine . 
6 . Khabinethe yo vhudziwa nga ha Muvhigo wa Khomishini ya Ṱhoḓisiso nga ha Mavharivhari a Vhufhura , Tshanḓa nguvhoni na u sa tshimbila zwavhuḓi ha zwithu kha Khomishini ya u Renga Zwiṱhavhani we wa bviswa nga Muphuresidennde matsheloni a ṋamusi .
Khumbelo dzi nga dzhia vhege mbili .
Thendelo yavho i a kona u vusuludzwa hafhu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu si na u ita hafhu khumbelo ya u swikelela mbekanyamushumo ya mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi .
U shumana na tsinyuwo yavho
Ṱholo ya u fhisedzela meme na u topola na zwi re na vhukhakhi ndi ya vhuṱhogwa vhuhulwane , na zwiteṅwa zwa ṱholo zwo dodombedzwaho zwi fanela u katelwa kha ṱhoḓea dzo tiwaho . 
Mbudziso dzine dza tea u fhindulwa
Ndi zwa ndeme u vha na u bviswa ho leluwaho ha thandela dzi re afho nṱha , khathihi na mbuno dza asesimennde dza khwine nahone dzi isaho phanḓa , uri mudzudzanyi wa mbekanyamushumo dzo khetheaho kana tshigwada tshiṱuku tsha vhaḓivhi tshi tiwe . 
Vho M Q NDLOZI : Kha fhungo ḽa vhululamisi , Mulangadzulo !
Kha maitele aya , tshipiḓa tsha tshikolodo tsha tshikwama tsha mutshudeni tshi ḓo thoma u dzhenisa nzwalelo na mbadelo musi mutshudeni o fhedza pfunzo dzawe na u wana mushumo kana a thoma u wana mbuelo . 
Mbuedzedzo ya zwa mugaganyagwama i no khou bvela phanḓa i fanela u bvisela khagala vhukuma maitele a tshinyalelo ya mavundu o ṱanganelaho tshifhinga tshi ḓaho . 
Musi vha sa athu u ṱunḓa zwibveledzwa zwa zwikambi vha zwi dzhenisa Afrika Tshipembe , vha fanela u ita nḓivhadzo ya awara dza 48 kha Khethekanyo ya Odithi ya Ndeme ( Division Quality Audit ) .
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
U lugiswa na u vusuludzwa ha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano Kroonstad ndi iṅwe tsumbo . 
Ndi vhurangaphanḓa havho vhu sa fanyiswi na ha vhanzhi , u vhonela phanḓa na bono ḽe ḽa vha ḽi khagala ḽo livhisaho ANC kha u kombetshedza u sala murahu thendelano ye ha tou pfaniwa .
Tshipitshi tsho ṱanganelaho , nyito , ḽiṅwalwa na ḓivhazwakale ya fhethu ha matambwa . 
Kha vha amberele u bvelela , zwi ambaho uri vha tea u lwela u vhonala lwa phurofeshinala u ya nga ha kuambarele na vhugudisi . 
Lushaka lwa bola ya milenzhe ye ya vha i tshi tambiwa nga Maroma lu pfi " Harpastum " .
Itshi tsho vha tshone tshikolo tsho ḓoweleswaho kha ngudo dza kale nga ha vhuloi , zwihulwanesa nga tshifhinga tsha vhukoḽoni , sa izwi vhagudamvelele ( anthropologists ) vha bvaho Britain na kha maṅwe mashango a re na maanḓa a vhukoḽoni sa Europe o shuma kha zwitshavha zwa mvelele zwa fhano Afrika .
Masia mavhili a ndeme a tshumisano ya mashangoḓavha ndi u thivhelwa ha u xelelwa nga tshirunzi tsha bayoḽodzhikhaḽa nga vhunzhi na tshumiso i sa nyeṱhi na ndangulo ya zwiko zwa maḓini . 
Muvhuso wa vhukati , naho zwo ralo , u a langa u ṱunḓiwa ha zwinwiwa zwa aḽikhoholo zwi tshi dzhena kha ḽa Australia . 
hu uri tshivhumbeo tsha mapfanisi a ṋefhungo tshi kha tshifhinga tsho fhiraho .
Khwiniso , vho hanedzana , i ḓo khwinisa na u bvisela khagala vhuvhusi ha bannga . 
Naho zwo ralo , kha miṱangano i tevhelaho , sa zwe nda no ḓi zwi amba , mbonalo yo no shanduka vhukuma , nahone phimo ya nzwalelo ya vhukuma nga zwi bvelelaho yo vha i khou engedzea hu na u fhungudzea ha tshanduko ya mitengo yo lavhelelwaho . 
U shumisa vumba ḽa u tambisa u edisela o vhofholowa : u fha tshivhumbeo , u somba , u vhumbulusa ,
Ndi zwa ndeme-vho , uri u pfesesa ha vhagudi kha zwine vha khou vhala hu lingwe nahone hu si tou vha vhukoni ha u ḓivha kana u humbula maipfi .
Thandela ṱhukhu dza tshitshavha dzi no nga sa u khwiṋisa kutambele kwa kiḽabu yapo ya bola kana u thusa thandela ya ngade ine vhathu vha tshila ngayo , zwi dovha hafhu zwa ṱoḓa ndayo dza ndangulo ya thandela hu u itela u khwaṱhisedza uri ndivho dzadzo dzi swikelwe .
Arali bidi i ya tshibveledzwa tshi fhiraho tshithihi , shedulu ya zwi re ngomu zwa fhano hayani nga tshibveledzwa i ḓo nambatedzwa . 
Vhutshinyi vhune ha itelwa vhafumakadzi na vhana u lwa na vhutshinyi ha tshiimiswa vhu khou langea . 
U dzudza na u vhulunga sisiṱeme ya u faela ya khethekanyo . 
Thendelo ya muvhigo wa u fhedzisela wo ṱanganyiswaho nga dona yo rangaho phanḓa . 
Minista dza khabinete vho saina nga ngona thendelano dza kushumele dzo ḓisendekaho nga mvelelo idzi . 
Kha fhungo iḽi , maṅwalo a sumba kha zwithu zwiraru zwa ndeme , u thivhela u wa ha nyaluwo , u vhiluledzwa ha nyaluwo ya vhubveledzi , na u engedza vhubindudzi ha phuraivethe . 
U ḓadzisa zwenezwo , thekhinoḽodzhi idzo dzi nga ḓisa mbuelo nnzhi dza matshilisano , u fana na u khwaṱhisedza tsireledzo na vhutsireledzi , u ṋetshedza fulufulu , u tsireledza vhupo na u londola zwimela na zwipuka zwo fhambanaho . 
Ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo imelelwaho kha vhusimamulayo ha vundu , ḽine u ya nga khethekanyo ya Ndayotewa ḽa tea u vha na vharumelwa kha vhurumelwa vhukene ha vundu , ḽi tea u vha na murumelwa muthihi zwawe wa tshoṱhe . 
Maitele a u saukanya a vhona uri huna nḓisedzo ya dzikhothe nga u lingana kha shango , u itela tswikelelo ya dzikhothe , zwine zwa vha zwa vhuṱhogwa zwa pfanelo dza vhathu dzo ṅwalwaho kha Khethekanyo 34 ya Mulayotibe wa Pfanelo kha Ndayotewa .
Sia ḽa zwa vhuendelamashango na nḓivho ya Mveledziso ya Mabindu . 
Kereke i nga shela mulenzhe kha mishumo minzhi i elanaho na u ṱhogomela mufunzi , i katelaho : 
Kha nyimele iyi u linganyiswa ha pfanelo dza vhathu vha re na tshitzhili na pfanelo dza vhathu nga u angaredza na fhungo ḽa uri hu nga vha hu na pfanelo dzo khetheaho kana mishumo i bvaho kha tshiimo tsha u vha na tshitzhili , zwi a ṱolwa . 
Ri a ḓihudza uri hafu ya dzimetro na zwiṱiriki zwo fara Miṱangano yazwo ya Nyaluwo na Mvelaphanḓa , nahone miṱangano i ḓo khunyeledzwa hoṱhe mafheloni a Luhuhi .
Ri khou tikedza thandela dza themamveledziso kha mashango o vhalaho , nga maanḓa kha vhupo ha ndeme ha vhubveledzi ha muḓagasi na vhuratheli , na u khwaṱhisedza ṱhumano dza bada kha vundu . 
Data yo vha i hone ya Russia kha phambano tharu na uri ḽi bva phanḓa kha zwoṱhe vhuraru hazwo . 
Koporasi na madzangano o imaho nga oṱhe e a vhumbiwa nga vhathu nga vhoṱhe u itela u tandulula zwililo zwa mveledziso zwitshavhani . 
Ro kwamea nga migwalabo na zwiṱereke zwi dzhiaho tshifhinga tshilapfu na u vha na dzikhakhathi tshiṅwe tshifhinga .
Ṋetshedzo ya burodibende
De Beer , MP , Mudzulatshidulo : Komiti ya Vhulavhelesi , u Ṱola na u Vhiga nga ha Masheleni ( Khoro ya
U shumiswa ha mbekanyamaitele hu na tshipikwa zwi ḓo alusa mveledziso ya vhathu vhaṱuku kha u shandukisa ikonomi na tshitshavha nga u amba nga ha ṱhoḓea dzavho dza mveledziso yo fhelelaho , zwihulwanesa kha avho vha siho kha siṱirimu tshihulwane tsha matshilisano , poḽitiki na ikonomi .
" Jacob , inwi no vha ni tshi khou ṱhireina no ḓiimisela .
U langula vhaḓisatshumelo vha no khou tikedza u iswa vhathuni ha CBP ; na
Vha fanela u panga mbadelo ya khumbelo kha akhaundu i re afho fhasi phanḓa ha musi khumbelo i tshi nga thoma u phurosesiwa .
Honeha , ri a zwi ḓivha uri naho avho vho pfuka nga nḓila i siho mulayoni vha nga vha vho ḓa u renga kana u ṱoḓa mushumo . 
Masiaṱari aya a zwidodombedzwa zwa vhaṋetshedzatshumelo a sumbedza zwidodombedzwa zwa thiransekisheni u ya nga muṋetshedzatshumelo .
U pulana mutandulo wa vhukolikoli kha wadi hu tshi zwiteṅwa zwa ndeme zwa vhupo honoho .
U khwaṱhisa zwa u shumisa ha tshiṱirathedzhi tsha DOTS nga kha u engedzwa na u khwaṱhisedzwa ha DOTS dza ndeme ya nṱha kha zwiṱiriki zwiṱuku zwi re na muhwalo muhulwane wa TB na zwileludzi zwa mutakalo . 
3 . Milayotibe
Vha a kungiwa , vha thubiwa , na u tambudzwa lwa vhudzekani musi wa khuḓano . 
Khanedzano kha muṱangano
kha nḓowetshumo
Nga iṅwe nḓila , kushumisele kwa masheleni a tshitshavha kha tshumiso i sa vhuedzi vhathu zwi amba uri tshumelo dzine dza khou ṱoḓea nga u ṱavhanya a dzi khou ḓisiwa nga nḓila yo linganaho . 
Ri ḓo khwinisa thendelano kha vhuṱumani hashu hu re hone na u ṱanḓavhudza vhuṱumani . 
Minidzhere wa masipala
Ofisi ya vhalanguli dzhenerala kanzhi a i ṋetshedzi vhuyo ha khwine ho dziaho , tsivhudzo na vharangaphanḓa . 
Vhadzia u dzhenelela kha thendara vha tea u ṱangana fhethu ha u dzhena hu hulwane . 
U vhudzisa mbudziso uri a pfesese , a ṱahisa muhumbulo malugana na zwe a pfa , tsumbo , Izwo zwo itea zwa vhukuma ?
hu thusa muvhuso uri u vhe wa demokirasi , u shela mulenzhe na u vha na vhuḓifhinduleli
Tshivhumbeo tsha u thoma tsha vhukhephithaḽisi a tshi ṱoḓi u langa mushumo , fhedzi u langula mbambadzo . 
4.3 . Vho Ratshisusu sa Mufarisa Khomishinara wa Muṱaṱisano .
Arali ndi sa ḓo zwi shumisa , hu na muṅwe muthu a re na dzangalelo ḽa u zwi dzhia ? 
* Luṅwalo lu bvaho kha Embasi kana muvhulungi lune lwa vha na :
Mulayo u eletshedza uri maitele kwao , a sa ṱaluli nahone asa dzhii sia ndi one tsumbo ya vhukoni ha nṱhesa ha khothe . 
U shumisa luambo nga nḓila ya u humbulela nga maanḓa kha ḓivhaipfi dzo fhambanaho
Nṋe na ASI ri khou lavhelela u tikedza Muvhuso wa Afrika Tshipembe kha iyi mbekanyamushumo ine ya vha na khaedu .
Ni vhona u nga hu na mulalo kana a huna .
Gemo ḽoṱhe ḽa gavhelo ḽo shumiswa . 
Ndi tamela Foramu ya Afrika muṱangano u bvelelaho nahone ngavhe ni tshi nga wana tshifhinga tsha u ḓiphiṋa nga shango ḽashu lavhuḓi na musanda waḽo . 
Naho zwo ralo , kha Gombame ḽa Finland nyimele i kha ḓi vha shushaho . 
Vha humbelwa uri vha thuse mulwadze uri a fhungudze HbA1c yawe arali i nṱha ha 8% .
Lushaka lwa mushumo wa ndayotewa kha muvhuso ndi lune lwa wanala kha pfanelo na milayo ya Ndayotewa yashu . 
Tshiimoṱhanganedzwa tsha fhasisa tsha kutshilele
U dzhenelela ha tshitshavha hu tea u vha kha ho dzudzanywawaho lwa mulayo u itela u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vhoṱhe vha shango vha vhe na pfanelo dzi linganaho dza u dzhenelela .
Dzangano ḽa Thikhedzo ḽi na vhuḓifhinduleli vhu tevhelaho : 
Vhabebi na vhaunḓi vha tea u sedzulusa arali senthara ya ECD yo ridzhisiṱariwa nga Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano ( ṱhanziela ya ridzhisiṱiresheni i re na ḽogo ya Guteng zwo sumbedzwa ) .
Tshelede a i ngo badelwa phanḓa nga vhuḓalo . 
Phimo ya u shumiswa ha zwiko zwi tshi elana na mvusuludzo yazwo zwenezwo ndi zwa ndeme u itela u tshiḽa ha vhathu . 
b ) Vho Nelisiwe Ignatia Vilakazi kha poswo ya Mufarisa Mulanguli Muhulwane : Tshiṱirathedzhi na Madzudzanyele a Tshandukiso .
Tshiṅwe na tshiṅwe tsha u takadza kana tshine vha vha na mbudziso khatsho zwi tea u ṅwalwa kha bugu ya u sedza , zwa dovha zwa tevhelelwa ḓuvha ḽinwe na ḽiṅwe .
A hu nga ṋewi tshelede murahu musi ho khentseliwa ho tou sala maḓuvha maṱanu fhedzi a vhukati ha vhege musi khoso i sa athu thoma . 
Fomo ya u sedza arali vho tea u ṱanganedzwa kana Form DQ 98 i a wanalea mahayani a vhalala .
U ita zwa nzudzanyo na u tsedzuluso dza u thoma poswo . 
Vhugudisi vhu katela ngudo dza kiḽasirumuni dzine dza itwa sentharani ya vhugudisi kana gudedzini ḽa vhugudisi na u guda mushumoni .
Thoḓea dza mugaganyagwama u fushaho u tea u vhetshelwa mbekanyamushumo na ndangulo ya thandela na tshumelo ya ndangulo ya vhukhwine ; 
U shandukisa zwo sedzwaho u bva kha nḓisedzo ya dzinnḓu dzi re na dza ndeme u ya dziṅwe tshaka dza thendelano ya vhusendelelwa dzo vhubvo vhune khaho ha kona u swikelelwa nḓisedzo ya dzinnḓu i sa nyeṱhi . 
Phasipoto
Kha zwifhinga zwa zwino , u engedzea ha " vhugwenṱofu ha Asia " na China livhanyiswa nga maanḓa na masiandaitwa a thengiselano . 
Nga tshifhinga tsha u ita ṱhanga , ho ṋetshedzwa dzinete malugana na u thivhela vhathu u wa u bva kha ṱhanga na kha mazennge a songo dzheniswaho a fhela ?
Muziamu wa Red Location ngei Port Elizabeth u sumbedza nndwa yo itelwaho tshiṱalula na uri wo wina pfufho dza dzitshaka dzo vhalaho . 
Hezwi zwi itwa kha madalo maṅwe na maṅwe .
3 . Mulayotibe
U dzhenelela huṅwe ha tshiṱirathedzhi zwo thomiwa ngazwo u itela miṅwaha miraru i ḓaho hu u itela u lwa na khaedu dzo topolwaho . 
Puḽatifomo ya CBS i ḓo katela mbekanyamushumo dza ndondolo ya miṱani , mbekanyamushumo dza ndondolo ya fhethu ha vhudzulo , miṱani ya zwigwada , khathihi na senthara dza ndondolo . 
Musi vho no dzhenisa mbadelo ya u ḓi ṅwalisa kha akhaunthu ya bannga ya Chief Registrar of Deeds vha founele Ofisi ya Chief Registrar vha ḓivhadze uri vho badela .
miṱangano iyo i tea u vha luthihi nga ṅwedzi
Kha madokotela , vhoṱhe madokotela na madokotela a maṋo , ho vha hu na tshaka dzo fhambanaho dza vhuḓipfi na ngauralo zwitandadi zwo fhambana vhukuma . 
Holu luambo a lu khou dzhia vhudzulo ha luambo lwawe lwa hayani , hone lu tou gudwa nalwo .
Ndi tshigwada tshihulwane tsha ikonomi dzine dza khou bvelela .
Minisiṱa vho sumbedzisa uri muhasho u khou khwaṱhisa milayo kha zwa milandu ya vhupo . 
U pfesesa na u fhindula nga nḓila yo teaho khaedu dzo fhambanaho dza ḽifhasi ndi mushumo wa u thoma wa vhupuḽani .
Hezwi zwi katela ṱhoḓisiso dzi re zwitshavhani nga ha u shuma zwavhuḓi ha mishonga na tshaka dza zwivhulayazwikhokhonono , khathihi na khonadzeo ya ndangulo yo ṱanganelaho hu tshi shumiswa nete dza mmbeteni . 
Mulayo wa u khwinisa u dovha wa ṱoḓa Tshiimiswa tsha zwa Vhulamukanyi vhu tshi engedza sisiṱeme ya vhaeni vho ḓiimisaho kha senthara dza zwa ndulamiso dzoṱhe . 
Komiti dza wadi dzi vhonala dzi tshi ḓivha IDP na phurosese ya u i bveledza .
Nyisedzo ya thundu i ḓo itwa nga muṋetshedzi hu tshi tevhedzwa milayo yo ṱaluswaho kha khonṱhiraka . 
U FHAṰA TSHITSHAVHA TSHO BVELELAHO
Vha londote na u ṱuṱuwedza mavhusele avhuḓi na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi . 
Maitele o ḓoweleaho a u ita mbilo a ḓo tevhedzwa . 
Zwikepe zwo ṅwaliselwaho zwa makwevho zwi na pfanelo yazwo ya u rea khovhe nahone zwi nga shumiswa fhedzi kha pfanelo yeneyo .
Vhudzisani khonani nṋa uri ndi tshiga tshifhio tshi no sumbedza vhurereli havho .
Tshanduko ya vhupholisa yo sedzesa kha zwithu zwivhili zwine zwa ṱoḓea u itela u pholisa nga nḓila bveledzaho , zwine ha vha u thoma u tevhedza mulayo nga mapholisa , na u bveledza zwikili zwa u pholisa na zwivhumbeo zwo teaho kha dimokirasi . 
Themamveledziso yo fanelaho : Hu na nḓisedzo ya muḓagasi , maḓi na dzibada zwo fanelaho
Musi tshipikiṱere a tshi ṱoḓa mafhungo , u fanela u ṋewa zwo teaho u itela uri a kone u ita tsedzuluso yawe .
Ngaha khumbelo ya thendelo / phemiti ya tshifhinganyana kana ya tshiendedzi
Vha humbelwa uri vha sumbedze u bvelela na khaedu malugana na zwine zwa kombetshedza kha tshikolo tshavho : Tsumbo ya Mishumo(/Mbekanyamushumo ya / dza QLTC :
Kha vha zwi ḓivhe zwauri PAJA i na zwifhinga zwa magumo zwa u ḓisa khumbelo uri dzi sedzuluswe ( zwenezwi ndi , miṅwedzi ya 6 nga murahu ha musi vho shumisa khaṱhululo ya nga ngomu kana miṅwedzi ya 6 nga murahu ha musi vho ḓivha tsheo hune ha sa vhe na tsedzuluso ya nga ngomu ) .
Vha lindele u swika ndi tshi lidza ngoma yanga vha kone u thoma u kokodza . " tsha ralo tsha ṱuwa nga dzinzambo .
U pfesesa sisiteme dza masipala khathihi na kushumele ;
U engedza zwivhambadzelwannḓa , ro sedzesa kha masia ane Afurika Tshipembe ḽa vha ḽo ṋewa magavhelo na vhukoni ha u bveledza zwibveledzwa nga mutengo wa fhasi hu tshi vhambedzwa na wa vhaṅwe , u fana na migodi , vhufhaṱi , vhubveledzi ha vhukoni ha vhukati , vhulimi na u bveledza zwa vhulimi , pfunzo ya nṱha , vhuendelamashango na tshumelo dza mabindu .
Shango ḽashu ḽi khou sumbedza u hulela ha u shaea ha ndinganelo vhukati ha miraḓo ya vhashai na vhapfumi zwi tshi ṱumanywa na muvhala , mbeu na vhupo . 
Phanḓa ha musi hu tshi avhelwa thengisophikhisano , phaḽamennde i tea u vha na ṱhanziela ya tsumbamuthelo , ye ya ṋetshedzwa nga mudzheneli wa thengisophikhisano . 
Vhashumisi vha madi vha ḓo divha hani nga ha zwine zwa khou itea ?
Kha u swikelela ndaela iyi nahone zwi tshi elana na pfanelo dza vhapondwa , hu bvelela khetho dzi tevhelaho . 
Thumelo ya nnyi na nnyi i wana sisiṱeme ya ngaganyo u itela u sumbedza zwi rangelwaho u thomiwa ngazwo zwa tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Vhakhantseḽara vhapo kana Miraḓo ya Komiti ya wadi na vhashumi vha zwa thekiniki vha nga thusa thimu ya u tshimbidza kha zwifhinga zwo fhambanaho kha phurosese ya u pulana .
Vhafunashango ḽashu ,
Mafhungo 5 - 6 Pharagirafu 1
Naho zwi tshi toololwa sa ḽiga ḽa vhupulani , zwi tea u shumiswa sa nyito i sa khauwi kana ya mutevheṱhandu wa mushumo une wa vhumba tshipiḓa tsha ndeme tsha maga oṱhe a kuitele kwa vhupulani ha mvelaphanḓa kwo ṱanganelanaho . 
Ri ḓo sedza masia aya ri tshi sumbedza uri sambula dzi dzhiwa hani na u dzi rumela ḽaborothari nga ngona . 
U shandukisa ṱhoḓea dza vharengi na zwine vha zwi takalela zwi ṱoḓa nḓila ntswa dza u alusa mbonalo ya pfungavhuṋe , u itela u dzula u na vharangi vhane wa vha navho , khathihi na u kunga vhaswa . 
Ndi kha vhuimo hapo ngomu kha dziwadi hune zwiteṅwa zwoṱhe zwa mveledziso zwa thoma .
3 . Dzimvetamveto
Ndima ya 4 U pima : Riviu
Zwi tshi tevhela u sedzuluswa ho teaho ha makumedzwa ubva kha zwiimiswa zwa vhashumisani , gavhelo ḽo dzudzanyululwaho ḽa mishumo kha vhaswa ḽi ḓo swikiswa ṱafulani . 
Mushonga wa vhulwadze
Vhurangeli ha u ṱuṱuwedza mafhungo , vhudavhidzani na vhuṱumani ha tsinisa ha thekhinoḽodzhi na zwone zwi nga fhasi ha u thoma u shuma . 
Ho vha na u ṱaṱisana uri mvetamveto yo dzinginya vhuḓifhinduleli ha zhendedzi kha nyimele iyi . 
U laṱa malaṱwa zwao khathihi na a re khombo kha maḓaleḓaleni o itelwaho zwenezwo zwo ḓoweleaho u itiwa . 
Ri ombedzela uri ḽiga ḽo kombetshedzwaho kha Dzangano ḽo kwama nga nḓila i si yavhuḓi nḓisedzo ya mbekanyamushumo kha Dzangano . 
Mbambadzo vhukati ha haya mashango yo aluwa u bva kha R29 biḽioni nga 2012 u ya kha R43 biḽioni nga 2016 .
Mishumo minzhi i no itiwa kha nḓowetshumo idzi i amba uri vhathu vha no paḓa miḽiyoni nthihi vha re vhuponi ha mahayani vha tshila nga nḓowetshumo iyi lwo livhiswaho . 
Ri nga si zwi ṱanganedze .
Vhashumi a vha tou vha na nḓivho nga ha zwi bindulwaho kha mitengo ya zwikambi . 
1.12 Naho nyimele dza gomelelo dzo vha dza tshifhinga tshilapfu u bva nga 2014 , dzo thoma u fhungudzea kha kotara ya vhuṋa musi mvula dzi tshi vho ḓisa fulufhelo ḽiswa kha ikonomi yashu naho tshinyalelo i kha ḓi ḓo pfiwa lwa miṅwedzi yo vhalaho .
Ho sedzwa u rumelwa nga GP wa Netiweke ya GEMS na u ḓiṅwalisa na zwiimiswa zwa mulayo zwo teaho
Kha ri bvele phanḓa na u fhaṱela vhathu vhashu dzinnḓu nga u isa phanḓa nga maanḓa zwipikwa zwashu zwa u ḓikumedzela u fhaṱa Tshumisano ya zwa Dzinnḓu u fhaṱa zwitshavha zwi sa nyeṱhi na u fhungudza ḽeveḽe ya vhushayi na u sa vha na mahaya . 
Vha ṋekedze dzina ḽa muthu o dzinginyaho dzina ḽiswa .
U kuvhanganya memori ya matheriala na zwi re ngomu zwo ṋetshedzwaho kha na nga kha webusaithi ya SARS zwi ḓo tendelwa arali - 
Vhukati ha mafhungo aya a ndeme hu na u sudzulusa nḓisedzo ya tshiṱafu tsha vharema kha maimo a fhasi na kha u ṋetshedza vho tholwaho kha ndinganelo mishumoni hu na thikhedzo ine ya ṱoḓea u itela kunda kha mishumo yavho nahone vha a kona u ḓiphiṋa nga u fushea nga mushumo na tsireledzo . 
I ṱunḓa tshumelo ya u vhulunga rekhodo kha liṅwe dzhendedzi ḽine ḽovha ḽi hone musi TSP itshi thoma . 
Vhuṱambo vhuhulwane vhune ha ṱuṱuwedza ndondolo ya zwa mutakalo lwa miṅwaha ndi i tevhelaho : 
U tsireledza tshifhinga tsha u guda na tsha u gudisa na u ṱuṱuwedza mvelele ya vhukoni ;
Dzina ḽa tshikolo , mudededzi na ṱhoho ya tshikolo
Muvhuso uyu u na pulane nahone wo ḓikumedzela u vhona pulane iyi i tshi bveledzwa , " vho ralo .
U bveledza tekiniki ya mitengo u itela u shumisa maitele a u wana murahu mutengo . 
Vhathu vhane vha vha na vhuholefhali vha khou ṱuṱuwedzwa uri vha ite khumbelo . 
U khwinisea ho vhonalesa kha nḓowetshumo ya zwa goloi , khemikhala dza zwa peṱirolo , na zwiḽiwa na zwinwiwa . 
Kha nyimele dzoṱhe idzi vhathu vha fanela u iswa kha tshiimiswa tsha dzilafho tsho teaho u wana khuthadzo nga ha khovhakhombo ya u wana HIV , nahone vhabebi kana vhaunḓi vhavho vha fanela u kwamiwa nga u ṱavhanyedza . 
Mulayo wa pfanelo dza vhathu wa mashangoḓavha u dzulela u kaidza u tambudzwa na dziṅwe nḓila dza tshiṱuhu dza ndaṱiso sa dzi sa elani na u ṱhonifha pfanelo dza vhathu vha mbofholowotewa . 
Zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa Bammbiri Ḽitshena zwi no kwama u pulanela vhudzulo ha vhathu zwine zwa tea u dzheniswa kha zwa vhudzulo ha vhathu zwo nweledzwa afho fhasi : 
ya u shandula close corporation uri i vhe
U shuma na maipfi : u thangelangeladzina , maṱaluli , madzina na masala
Heino mbekanyamushumo i nga fhasi ha mitsiko yo fhambanaho ya kushumisele kwa masheleni , hu tshi katelwa na ṱhoḓea ya u gudisa vhunzhi ha matshudeni a zwa vhunese u itela uri hu vhe na vhashumi vho linganaho vhane vha ḓo ima vhuimoni ha avho vhane vha khou litsha , khathihi na u ṋetshedzwa ha bazari hu tshi itelwa u swikelela ṱhoḓea dza vhashumi dza phurofeshinaḽa . 
Ri dovha ra takadzwa nga mbekanyamushumo yashu ya pfunzo ya vhaaluwa , Khari Gude , ine yo swikelela vhathu vha linganaho 2,2 miḽioni vhukati ha 2008 na 2011 .
Ri khou vhona milayo yo linganyiswaho minzhi ine ya tsireledza vhafumakadzi kha khethululano , u tambudzwa na khakhathi . 
Fhedzi vha thetshelese hu na u pfesesa .
Madzina maswa na mikaṋo zwi khou vhonala kha miṅwe ya mimapa yo shandukiswaho . 
Fomo dza khumbelo dziḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso .
Kha vhupo ha mbambadzo ya dzitshaka kha zwibveledzwa zwa zwivhaswa zwa tshiluḓi , zwilinganyo zwa zwivhaswa na mbuletshedzo zwi ḓo vha khombekhombe . 
Vhagudisi , kha ḽevele iṅwe na iṅwe ya u guda , vho tikedzwa nga vhabebi vha re na mbilaelo na vharangaphanḓa vha tshitshavha , vha fanela u thusa vhurangaphanḓa vhune tshitshavha tsha khou vhu lavhelela khavho . 
Kha vha dovhe hafhu vha dzhiele nzhele mafhungo a ndeme ( kha vha sedze afho fhasi )  . 
Madzangano a pfanelo dza zwipuka a bvela phanḓa u amba nga ha mbilaelo dzavho kha kufarele ku si kwavhuḓi kwa zwipuka kha mushumo uyu . 
-- vha kwamiwaho
A hu na muthu kana Muraḓo wa muvhuso ane a nga dzhenelela kha mishumo ya Khomishini
Kha ṅwedzi woṱhe muvhuso u ḓo fara miṱangano ya tshivhalo ho katelwa maṱano a vhaswa , nyambedzano na zwiko zwa vhaswa vha vhoramabindu u itela u sumbedza zwikhala zwi re hone zwa vhaswa , khathihi na u vha ṱuṱuwedza u dzhia zwa ndeme zwa vhurangaphanḓa na zwa pfunzo zwa Vho OR Tambo .
Shango heḽi ḽi na tsumbonanguludzwa ndapfusa kha tshigwada tshashu , hune hafu ya tsedzuluso ya vha yo imela tshifhinga tsha phanḓa ha musi Bannga ya England i tshi itwa uri i ḓiimise na u sedzesa inflesheni hu tshi ṱanganedzwa . 
U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila
Dzina ḽa Phurogiremu ya Zwikili
Vha ambe zwavhuḓi uri muṅwe na muṅwe a vha pfe .
22 . Mbofholowo ya u ita mushumo wa zwanḓḓa , mushumo na phurofesheni
U nanga maipfi
Zwino , referentsi iyi yo itwaho nga Vho Varney i vhukati ha vhushaka kha u humbulelwa ho khakheaho ha uri mivhigo ya komiti khulwane na ya komitiṱhukhu i a ṱoḓa u fana . 
Mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dza ndangulo ya mupo dzi ḓo vhona uri mavu , vhupo ha phendelashango na malwanzhe zwo tsireledzea .
Nga zwenezwo , nyombedzelo ya ndangulo nga ngomu na nga nnḓa ha mikano ya mudzulo yo fhambana . 
U ḓadza fomo dza khumbelo ya u oda nga tshifhinga u itela u tinya u fhelelwa nga tshiṱoko . 
Kha miṅwaha yo vhalaho i ḓaho phimo ya nyaluwo kha kushumisele kwa masheleni a tshitshavha ku tea u to linganela . 
Ni khwaṱhisedze uri mishumo ine ya nga vhanga mafuvhalo a i nekedzwi vhathu vhane vha ḓivhea uri vha a lwala na mishumo ine ya nanisa mafuvhalo a i nekedzwi vhathu vhe vha vha vha tshi lwala .
Naho zwo ralo , nga mulayo muṅwe na muṅwe wavhuḓi , u sia nga nnḓa ha ndeme hu a wanala afha . 
Ṱhoho : Zwifuwo - Awara 2
Vhuṱaṱisani vhu katela u fhaṱa vhukoni ha tshitandadi tsha nṱha . 
U ya nga vhuhulu ha mavu aya a eḓana egere dza 18 000 .
Ri khou sala murahu nzulelegudwa ya Giyani na vhurangeli ha phaiḽotho ine ya ḓo shumiswa u ṱalutshedza vhurumiwa , masia o sedzwaho , maga a kushumele , zwisumbi na mbekanyamushumo . 
1.6 . Khabinethe i isa ndivhuwo dzayo kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe na mashango oṱhe a dzitshakatshaka e a elelwa nga ha tshihumbudzo tsha u ri sia ha Muphuresidennde we a khethiwa lwa demokirasi lwa u tou thoma ane a vha Vho Nelson Mandela nga dzi 5 Nyendavhusiku 2014 .
U ṱangana ha ikonomi ya madzingu zwi nga ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi kha mashango oṱhe kha Tshipembe ha Afurika .
Zwishumiswa zwa masheleni : Zwishumiswa zwa masheleni zwi re kha bammbiri ḽa ndinganyiso zwi katela kheshe na zwo salaho banngani , zwi ṱanganedzwaho na vha kolodiwa . 
Pfanelo dza u fananyisa vhuḓidini uhu zwa zwino vhu kha vhafarakani vha mveledziso vhashu . 
U shumisa zwipfi zwa u pfa : u tamba a tshi shumisa zwishumiswa zwine zwa ita muungo sa zwithivho zwa maboḓelo zwo dzheniswa tshikoṱikoṱini u itela u ita muungo kana zwo vhofhelelwa milenzheni .
Nga tshifhinga mafhungo a zwa saintsi o kuvhanganywaho nga ha kilasirumu kana zwiimo zwa u funza na u guda zwi a shanduka , zwavhuḓivhuḓi , zwi a aluwa nga u ṱavhanyedza . 
Zwi khagala uri Maanḓalanga a Zwikambi a Lushaka a zwi na vhukoni ho eḓanaho zwa zwino u thoma shumiswa thendelano nga vhuḓalo . 
Maga o thomiwaho nga Khoudu yi a nga imelelwa kha nyimele dzo teaho . 
-- U dzhiela nzhele ḓivhaipfi , girama , kuambele , luambo na mafurase zwa thekiniki zwi teaho u shumiswa
Gwama ḽo ṱukufhala nga maanḓa musi ro dzhena kha khethekanyo khulwane dza zwa nyaluwo .
Muzika , zwenezwo , ndi ipfi ḽi kungaho ḽi sa pfadzi , ḽi mu vhidzelelaho nga nnḓa . 
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa phukha na manyoro ivhe nga ṋdila heyi luṅwalo lu bvaho kha muṅwalisi kana muimeleli o ṋangiwaho .
Maga na milayo ya vhukuma ya u kopa , u phaḓaladza na u khwiṋisa zwi ḓo tevhela . 
Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Muphuresidennde .
Mmbi dza u ḓiṱama dzi songo dzhenelela kha mushumo wa vhutsireledzi wa mapholisa wo ḓoweleaho . 
Pulane ya tshiimiswa
Fhano Afrika Tshipembe a hu na modele wo dzivhelwaho wa sekhithara ya vhubindudzi ha vhathu , nahone hu ḓo vha na phambano na kha mimodele i shumiswaho kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho .
Mudzheneleli muṅwe na muṅwe u ṱoḓa u wela nga fhasi ha sekhithara ya fhasi nthihi yo topolwaho . 
Muvhuso u ḓo shumana na thendelano dze dza swikelelwa khadzo nga mabindu na vhashumi , hu tshi katelwa na u dzhiela nṱha muholo wa fhasisa wa lushaka .
( b ) ḓivhazwakale ya kuwanelwe na kushumiselwe kwa ndaka ;
Tshiala tsha Luthuli
U fhindula mbudziso dza tshaka dzo fhambanaho dzi tshi bva kha tshibveledzwa tsho vhalwaho ( ho katelwa tshaka dza mbudziso dza maimo a nṱha ) .
U tamba nga vhavhili , vho sedzana milenzhe yo navhiwa i tshi kwamana , vho farana nga zwanḓa , vha tshikokodzela na u sukumedzela phanḓa na murahu , zwirethe zwo kwamana
No vha ni tshi ḓo ita mini . . . ( tsumbo , Arali hu inwi no vha ni tshi ḓo ita mini musi no ḓi wana ni kha tshiimo tshenetsho ? )
U shumisa nga nḓila ine zwithu zwa dzula zwo ralo na thaidzo dza mupo : Thero : Mupo wa tsiko u dzulaho wo ralo na ndondolo . 
Vhuṱanzi vhu sumbedza uri ho vha na u litshedza mushumo kha vhaṅwe vha vhaofisiri vha tsireledzo . 
U shela mulenzhe ha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele kha mishumo yo fhambanaho kha luvhanḓe lwa mvelele ya dzitshaka zwi thusa u topola , u alusa na u shumisa vhufarakani vhu vhuedzaho vhoṱhe ha mveledziso ya matshilisano na ikonomi Afrika Tshipembe . 
u thoma sisiṱeme ya ḽifhasi u ṋetshedza vhorabulasi , vhaandisi vha miri na vhorasaitsi tswikelelo kha zwishumiswa zwa dzhenetiki ya zwimela ; na
Mafhungo ane a vha kha khumbelo ya khephithaḽa a ḓo ṋetshedza u pfesesa uri ndi ngafhi kha mutevheṱhandu wa u ela hune thandela ya vha hone na uri zwi fanela u fana na ṱhoḓea dza muhasho u bva kha mugaganyagwama . 
Muthu muṅwe na muṅwe a ṱoḓaho u vha na senthara ya ECDAu tea u dzhiela nzhele ṱhoḓea dzi tevhelaho :
( i ) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsho Khwinifhadzwaho tsha Gireidi ya Ṱ - 9 , Gazethe ya Muvhuso ya Nomboro 23406 ya 31 Shundunthule 2002 , na
Tshitatamennde tsha nyelelo kheshe tshi nga lugiswa fhedzi u ya nga ha ngona dzo livhaho . 
Naho zwo ralo , tswikelelo ya pfanelo dza ikonomi ya matshilisano i dzula i khaedu khulwane . 
3.1 Khabinethe yo tendela u gazetiwa ha Mvetomveto ya Mulayotibe wa Agrément wa Afurika Tshipembe , 2013 na Memorandamu wa zwine Mulayotibe wa Amba Ngazwo u itela vhupfiwa ha lushaka .
Tshelede ya u tamba- mangwende na ya maṱari
1.24 Khoro ya Vhagudisi ya Afrika Tshipembe yo kona u alusa nomboro ya vhagudisi vho sainelaho u shela mulenzhe kha Sisiṱeme i khou Bvelaho Phanḓa ya Vhulanguli ha u Bveledzisa Mudededzi wa Phurofeshinaḽa hune tshivhalo tsho fhelelaho tsha vhagudisi ndi 6 572.
" Sa tshitshavha , zwazwino phanḓa na u bveledza muḓa- la muḓagasi na u humbudza vha na vhuḓifhinduleli ha u gasi , ' vho ralo MEC Vho tshitshavha nga ha khombo shumisa muḓagasi zwavhuḓi Dube-Ncube .
2.9 Zwithu zwo themendelwaho : Kiḽasi ya Mbalo ya Vhuimo ha Fhasi
Nga tshifhinga tsha tshigwevho vha nga ṱoḓa ndiliso malugana na tshinyalelo ye vha vha nayo .
Sa tsumbo , zwi a konadzea u ṱavha maṱamaṱisi kha ṅwaha woṱhe . 
I fanela u katela vhathu vha kwameaho vhoṱhe kha tshitshavha tshapo vhane vho dzhenela kha vhurangeli ho fhambanaho ho livhiswaho kha u sedzana na ṱhoḓea dza zwa ikonomi kha tshitshavha tshenetsho . 
Nga u ita hedzi phetheni na zwiitei zwi sumbedzisa vha pulani uri vha kone u humbulela zwiṅwe zwiitei na u lugisa pulane na zwiṱirathedzhi zwavho uri zwivhe nga nḓila yo teaho .
Mbuelo yo vhetshelwaho Thungo i vhulungwa u itela zwiitisi zwo vhalaho , fhedza nga maanḓa u tsireledzo vundu kha masiandaitwa a mitsiko ya tsheledemviswa dzi songo lavhelelwaho musi a tshi vha hone . 
Mishumo ya tshitshavha i katela mishumo i fanaho na u tamba , mitambo na vhuḓimvumvusi . 
U thoma mivhigo ya ndeme nga mbekanyamushumo na mashumele a vhashumi . 
Vhafariwa vho ḓidzhenisa kha tshumelo ya mbekanyamushumo dza zwa muhumbulo , tshitshavha na zwa tshimuya . 
Modele wa u vhalela ṱhoḓea dza mushinzhi na u thola vhashumi vha tshumelo dza ambuḽentsi wo no bveledzwa . 
Mafhedziseloni , maitele a u tshintshana a tea u shumiswa ngomu kha ofisi ya Muṱolambalelano Muhulwane , khathihi na kha sekhithara ya phuraivethe . 
Nga hei nḓila , mutholi na vhashumi vha tea u kwamea kha sisiṱeme ine vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha tea u sedzulusa mishumoni tshifhinga tshoṱhe vha vhiga kha komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo , vhane mafhedziseloni vha ḓo tea u ṋekedza themendelo kha mutholi .
U dzhia tsheo ya tshitaila , kuvhonele
u wana uri M&E i ḓo itwa lini nahone hani
SDI i khou kunakisa nḓila u itela uri vhubindudzi uhu vho bvele phanḓa . 
Nda vhuya ndo ṱokoṱela .
Fhedziha , mbuno ya uri iyi nḓivho ya sialala ndi ' ya nnyi na nnyi ' a zwi ambi uri tshitshavha tshapo tshe tsha bveledza na u tumbula a tshi tsha vha na pfanelo khayo .
Hafhu , hu na zwiteṅwa zwa vhuendi na u swikelela maraga zwine zwa tea u livhanwa nazwo . 
Vhudzheneleli ha u vhuelwa nga matheriaḽa
Zwidodombedzwa zwa nḓila yeneyo :
Musi vundu ḽa Gauteng ḽi tshi khou vha tshiko tsha ikonomi Afrika Tshipembe , vunḓu ḽo ita vhupo ha ḓoroboni nga maanḓa na uri ḽi kunga vhadzuli vha re na zwikili zwa nṱha na u holelwa zwavhuḓi , zwa sia vundu ḽi na ḽeveḽe ya muholo wa nṱha nga muthu shangoni . 
Vhomakone vha zwa ikonomi vha ndondolo ya mutakalo vha si vha nḓowetshumo u bva kha yunivesithi dzo vhalaho , vhuongelo , na zwiimiswa na vhone vho katelwa kha vhashumi . 
U vhona zwauri mihumbulo yo teaho ya mugaganyagwama i a waniwa u bva kha vhalanguli na uri mihumbulo yeneyo i a ṱanganyiswa u itelwa u ṋetshedzwa . 
A wana vhuṱala ha minwe dayarini yawe .
Tshiitisi tsha vhuvhili na tshone tshi na maanḓa vhukuma - u shumisana u bveledza vhuḓikumedzeli . 
U topola / wana muhumbulo muhulwane , puloto , fhethuvhupo , nzulele / nyimele , na vhaanewa vha zwiṱori zwa fikishini
Musi ri tshi khou lugisela khetho , ri fanela u zwi humbula uri shango ḽashu ḽo ṱangana na tshinyalelo ya miḓalo kha vhege dzo fhiraho , na uri miṱa minzhi yo kwamea .
Vha humbelwa u sedza mutevhe ure kha siaṱari 4-5 u itela mutevhe wa maṅwalwa a ṱoḓeaho a u ṅwalisa vhaunḓiwa na ṱhoḓea dza u swikelela u vha muunḓiwa o ḓiṅwalisaho .
Kha vha gude nga vhuronwane zwibviswa zwavho zwa VHUKUMA zwa ṅwaha wa muvhalelano wo fhelaho - khamusi a vho ngo shumisa tshelede i fanaho ine vho i itelaho mugaganyagwama . 
Mvelaphanḓa i khou itwa ya u khwiṋisa nḓisedzo ya maḓi kha vhupo he ha vha ho kwamea nga ṱhahalelo u fana na kha Masipala wa Tshiṱiriki tsha Makana ngei Eastern Cape , Masipala wa Tshiṱiriki tsha Ngaka Modiri Molema ngei North West na Giyani ngei Limpopo he ra pembelela nḓisedzo ya maḓi kha miḓana ya 55 nga Tshimedzi ṅwaha wo fhelaho .
Vha sedze arali tshivhumbeo tsha muhasho tsha zwino tshi tshi ḓo tikedza sia ḽa tshiṱirathedzhiki ḽa tshifhinga tshi ḓaho . 
ḓivhadza GMO kha vhupo ha Afrika Tshipembe hune tsha ḓo bviswa hone
Hoyu ndi ṅwaha wa ḓivhazwakale kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , nga maanḓa avho vhane vha dzula Vunduni ḽa KwaZulu-Natal . 
na u amba sa mme awe , makhulu vha mukalaha , dokotela , n.z.
Muvhigo wa khonadzeo ya ngudo wo fhelela na , sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga Mulayo wa Sisiṱeme ya Masipala , masipala u khou khunyeledza u shela mulenzhe nga tshitshavha na vhukwamani na vhashumisani . 
U ḓivhadza , u funza / gudisa , u tsivhudza na u mvumvusa tshitshavha
Zwi ḓo dzhia ṅwedzi muthihi u nwalisa
Tsedzuluso nga u angaredza ya zwigwada zwo fhambanaho malugana na zwa ikonomi na kutshilele khathihi na zwigwada zwi fhambanywaho nga madzangalelo hoṱhe wadini ho katelwa na u wana vha shayaho vhukhudo .
Vha fhungudze khonadzeo dza u wa , u piringedzea na u suvha .
Thikhedzo i no khou ṱoḓea ya masipala kana vhaṅwe vhaḓisedzi vha tshumelo kha komiti ya wadi
Masipala a unga badeli mbadelo nyengedzedzwa na nthihi kha dzino ḓo dzheniswa . 
U LINGA HA SAMETHIVI
Muthu a re na vhuḓifhinduleli u ṋea thikhedzo i no khou ṱoḓea ;
Kha vha ṋekedze vhuṱanzi hoṱhe vhu ṱo ḓeaho sa zwe zwa sumbedziswa kha fomo ya khumbelo musi vha tshi ḓi ṅwalisa sa mutheli na SARS .
( c ) u dzhenelela khazwo ha vha hu ho vhofholowaho kana nga u tou funa .
U khwathisa sisiteme ya mutikedzo wa zwa ikonomi na matshilisano kha vhalwadze lwa tshifhinga tshoṱhe tsha dzilafho . 
U shumisa nḓivho na milayo ya mupeleṱo u itela u bula maipfi zwavhuḓi
yo vha i tshi khou na nga maanḓa .
Maanḓalanga apo ndi mazhendedzi a u shumisa mbekanyamushumo nga khao thendelano dzi a khunyeledzwa . 
Muhumbulo wa uri khoro i khethe komiti dza wadi u tou vha khagala u ri ndi wa u shaya mikhwa kha zwiimiswa izwi .
Ṅwaha wa 3 - U pfumbisa na u engedza vhudzivha ha ngona , na u sedzulusa pulane dza wadi .
Ṱhoḓea dza fomethe , tshitaila
U haseledza hu sa konḓi
Vhuṱanzi vhune vha ḓo vhu ṋea afha , arali vha tshi vhofhea nga mulayo kana u kombetshedzwa u ṋea vhuṱanzi , vhune ha ḓo shumana na zwipiḓa zwi fanaho kokotolo sa mbilaelo dzi hanedzanaho na ṱhanzi dzo tiwaho . 
Hezwi zwi amba vhuḓikumedzeli ha Muvhuso kha nyaluwo , mveledziso na tshanduko ya sekithara ya vhuendi ha zwikepe zwa Afrika Tshipembe , kha u tikedza mveledziso ya ikonomi ya matshilisano ngeno hu tshi khou shelwa mulenzhe kha mbambadzo ya dzitshakatshaka .
5 . PFANELO YA U WANA THUSO
Mishumo ya vhathu vhaṱuku vha zwifhinga zwa vho 70 yo shela mulenzhe zwihulwane kha u vhumba vhumatshelo ha shango ḽashu .
U shuma na maipfi Maipfi a re na mibvumo ya pfalandoṱhe i fanaho i tshi tevhelelana , sa : ḽiivha , moo , nz .
TSHIFANYISO 1
Musudzuluwo wo dzhia ḽiga ḽihulu nahone ḽi konḓaho ḽa u ṱahisa mulevho wauri swina ḽine ḽa vha hone kha shango ḽashu ndi maitele a u tsikeledza na tshiṱalula , hu si vhathu vha vhatshena . 
Tshiṱaluli tshi ṱoḓeaho tsha maṅwalwa tshi ḓo vha tsha uri a dzula a hone u itela miraḓo yoṱhe ya thimu . 
Tshikalo tsha fhethu ndi tshisumbi tsha u vhuelwa nga mbambedzo ya ikonomi . 
Khwalo dza u hira lwa masheleni dzi bviselwa khagala kha notsi da zwitatamennde zwa masheleni . 
Sa muvhuso ri ḓo isa phanḓa na u tikedza nungo idzi na u edzisa . 
Mulayo wa Vhulanguli ha Masheleni a Masipala wo anḓadzwa uri u dzivhele ndangulo i sa nyeṱhi ya zwa masheleni a mimasipala na zwiṅwe zwiimiswa kha luṱa lwa muvhusowapo . 
Khiḽomitha dzi si gathi u bva afho , tshiṅwe tshikolo a tshi na tshithihi tsha ezwi . 
Zwine ra si zwi katele :
Tshiimo tsha Vhashumi kha Muhasho . 
U bveledza , u pulana na u shumisa mbekanyamushumo dza akademi . 
Ndaulo ya Vhutshutshisi ha Lushaka ; na
Tshi sumbedza arali tshiga tshi tshiswa , tsho shanduka zwihulwane , kana tshi khou ya phanḓa hu sina tshanduko ubva kha ṅwaha wo fhiraho . 
Vhudzani khonani yaṋu uri avha vhana vha khou pfuka milayo ifhio .
O farwa nga ṱhoho .
Mbadelo ya khumbelo i sa lifhelwi murahu ya R500
Kha ḽifhasi ḽine ḽa khou aluwa , hune vhuimo kha shango ha vha ha ndeme khulwane kha vhushaka ha mashango a nnḓa , maanḓa a nyambedzano a wana maanḓa kha vhuthihi . 
Nyito ( mishumo ) dzi re buguni dzi ḓo thusa vhadededzi kha u topola zwikhukhulusi zwine vhana vha nga vha nazwo pfunzoni hu u itela uri zwi bviswe nḓilani ya ṅwana musi a sa athu thoma pfunzo ya fomaḽa .
U linga ha fomaḽa hu thusa vhadededzi kha u ṱhaṱhuvha ha sistemiki u itela u vhona uri vhagudi vha khou bvela hani phanḓa kha gireidi na thero yeneyo .
Vhathu vhane vha hola masheleni maṱuku vha nga si tou badela thwii kha tshikwama tsha NML muthu muṅwe ane a hola masheleni are nga nṱha a masheleni o tiwalo,hone ha vha ḓo lavhelelwa nga mulayo u ita mbadelo ya NML nga ṅwedzi :
Ri khwaṱhisedza ndeme ya nyaluwopfaredzwa u itela u fhaṱulula na mveledzo . 
Vhuṋe ha fhethu ha u panga zwiḽiwa thinini uhu huvhili zwo hweswa maanḓa vhabveledzi vha tshienge . 
Muthelo wa Khamphani
Zwishumiswa zwa ndangulo ya ndondolo ya mutakalo zwo itelwa u tea muthu onoyo , a si dza mitalo tswititi na u vha ṱhanganelano ya elementhe dza tshumelo dzi sa fani na dziṅwe kha mulwadze mukene na u buḓela kha ḽeveḽe dza ndondolo na dzisekithara . 
Vhomakone vha ḓo ṋetshedza thikhedzo ya thekiniki na ya lodzhisiṱikhala vha ḓo hweswa vhuḓifhinduleli ha wadi dzo tiwaho .
Arali ndo vha ndi kha vhuimo haṋu , ndo vha ndi . .
Mushumeli wa zwa mutakalo
Ḽaini ya dziinsuḽeitha dzi ḓo dzhenisiwa na dzibuḽeidi u livhana na ṅanda . 
Muthelo wa khaboni , mugaganyagwama wa khaboni na thikhedzo ya thekhinoḽodzhi ya khaboni ya fhasi zwi ḓo thomiwa hu u itela u ḓisa tshanduko ya kilima .
U tendela u swikelela na nyimele dza u swikelela kha nḓivho yapo na zwitshavha zwapo , u thomiwa ha sisiteme ya u rekhoda ya lushaka ya sisiteme ya nḓivho yapo , u redzhisiṱara , u akhiredithiwa na u wana ṱhanziela ha vhashumi vhapo , vhatshimbidzi na u pfananywa ha vhutumbuli ho ḓisendekaho nga nḓivho yapo .
Vhoṱhe vha kwameho vho saina mulevho nga ḽa 31 Ṱhangule 2015 u itela u vhulunga mishimo na u fhungudza masiandoitwa a u xelelwa nga mishumo kha hei nḓowetshumo .
Arali zwipiḓa zwoṱhe zwa tshitshavha zwi tshi shuma zwoṱhe - muvhuso , zwitshavha , vhashumeli vha zwa mutakalo , tshitshavha tshapo kana vhadzulapo , midia dza zwa mabindu na dziṅwe sekithara - ri nga khwaṱhisedza uri vhagudi vhoṱhe vha ḓo wana pfunzo ya ndeme .
Zwi vhonala zwi tshinga ndi zwa fhasi kha u nakisa zwithu na u zwi vhea kha tshiimo tsha nṱhesa fhedzi zwi ḓo kokodza maṱo a vhathu . 
Madalo ayo o takusa vhushaka ha tshaka mbili na u thomiwa ha Khomishini ya Tshaka mbili khathihi na u sainiwa ha thendelano tharu na Memorandamu ya u Pfesesa mivhili .
Tshifanyiso tshi re afha fhasi tshi sumbedza tshaka mbili dza dzi dzheniswaho , tshithihi tshi na tshikhala nga fhasi na tshiṅwe tshi si na tshikhala . 
U tshimbilela matungo kha tshamonde / tshauḽa
Tshivhalo tsha vhashumi tshi nga fhambana u bva kha tshivhalo tsha poswo dzi khwiniswaho sa izwi hu si vhoṱhe vhashumi vha nga dzhiiwa thwii kha u dzheniswa kha poswo ntshwa nahone dziṅwe dza poswo dzo khwiniswaho dzi nga ḓi vha dzi songo ḓazwaho . 
Tsha u thoma , ṱhoḓea ya u funza vharengi malugana na zwibveledzwa zwi vhaisaho zwa vhudakwa , nga nḓila ya midia , zwikolo , zwiimiswa zwa mutakalo wa tshitshavha , madzangano a tshitshavha , na zwiṅwevho , zwo ombedzelwa . 
Nga 2024 , tshumelo dza ndeme dza ECD dzi ḓo vha dzi hone nahone dzi tshi swikelelea kha vhana vhaṱuku vhoṱhe na vhalondoti vhavho .
Tshumelo idzi dzi katela tsedzuluso dza ḽaborathori , tshumiso ya zwibveledzwa zwa malofha , mishonga yo fhambanaho na zwishumiswa zwa u dzia zwifanyiso . 
Arali vha tshi wana masheleni a vho nga kha bannga , tshiimiswa kana muimeli , vha ḓo tea u ḓadza ṱhanziela ya vhutshilo ofisini dza SASSA ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Vhusiku vhuṅwe Lindiwe o vha o ganama kha mmbete a tshi khou vhala nga ngweṋa kha magazini une a u funesa , " National Animal Magazine " .
U vhudzisa vhathu vho teaho mbudziso dzone ndi nḓila ya u ya mafhungoni a vhukuma . 
U ṅwala maambiwa zwi ṱoḓa zwikili zwa u thetshelesa na u nweledza .
Musi zwo ṱanganedzwa , MEC u ḓo sedzulusa khumbelo yavho .
Zwipikwa zwa kushumele kha tshumelo ya vharengi na vhakuvhanganyi vha zwikolodo zwi ḓo vheiwa na hone zwa tevhedzwa , na masiandaitwa a hone a tevhedzwa kha avho vha sa khou shumaho zwavhuḓi . 
Mufhinduli u a hanedza uri ezwi zwi ḓo kunda fhungo ḽa u sa ṱalutshedzelwa zwone ha mulayo wa Tshimusiḽimu na uri u ḓo tendela u swikelwa ha mikhwa ya Tshimusiḽimu nga nḓila yo vhofholowaho na u sa thithiswa nga u thoma u shumisa nga nḓila yo fhelelaho mulayo wa Tshimusiḽimu . 
Nga idzi nḓila , mbekanyamaite dza muvhuso na maga a muvhuso zwi a ḓadzisa kha zwine zwa itwa nga vhashumi mishumoni , zwa ita uri vhane vha shuma vha shayaho vha kone u bvela phanḓa na u tshila .
Luswayo lwatsho ndi thikho dzatsho dza ṱhanga dza 18 dzine dza vha na tshivhumbeo tsha ṱhuḓwa .
Fomo ya Phurofoma ya u vhiga
I fanela u dovha ya dalelwa zwaho nga ṅwaha u wana uri ndi mvelaphanḓa ifhio yo no itiwaho kha u i shumisa , u ḓowela nzulele ntswa , na u shandukisa muhasho , arali zwo tea . 
Muya wa vhudzula wo vhudzula lwe na miri ya nga i sa phaḓuwa .
Ṅwalani ṱhoho ya mafhungo hafha
Arali vha vha tshi ṱoḓa thuso kana vha na dziṅwe mbudziso dza uri vha swikela hani mafhungo a wanalaho kha muṅwe muhasho kana tshiṅwe tshiimiswa tsha nnyi na nnyi , vha humbelwa u kwama mufarisa muofisiri wa mafhungo kana muofisiri wa mafhungo kha muhasho kana tshiimiswa tsha nnyi na nnyi tshi kwameaho .
Ri ḓo khwinifhadza tswikelelo ya pfunzo dza nṱha dza vhana vhane vha bva miṱani i shayaho na u khwaṱhisa khonadzeo ya thuso ya zwa masheli dziyunivesithi .
Vhuvhili hazwo zwi dzula zwi hone kiḽasini naho lu si lwa fomaḽa musi vhagudi vha tshi ṱanganedza kana u amba mafhungo .
Zwikhala zwi re na vhunzhi ha khonadzeo dza ha u bva ngaho , zwine zwa dzhielwa fhasi nga mishumo i itwaho u mona na henefho . 
Nga mulandu wa uri vhunzhi ha mishumo ine ya itwa kha iḽi davhi ndi ya tekiniki khathihi na u shayea ha poswo dzo teaho , vhashumi vha a pfumbudzwa , vha ṱuṱuwedzwa na u kombetshedzwa u shumisa mbekanyamushumo dzi shumisaho khomphiyutha na tekiniki . 
Naho zwo ralo , izwi zwi dzula zwi zwithu zwa mvelele ine yo khethea lu fushaho nahone yo khwaṱha lune i a kona u tshila sa mvelele yo ḓiimisaho . 
Hu na tshaka kana khethekanyo tharu dza masipala .
U humbulela hu tshi itelwa u dzhia tsheo
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Pfunzo .
Pulane dza mveledziso dzi ṋetshedza phindulo kha mbudziso ya uri masipala u ḓo swikelela hani zwipikwa zwawo . 
Nḓila dza mushumo dzi tea u ṱaluswa na u ambwa nga hadzo kha vhashumi . 
maimo a u linga ---- ndi luambo , ndivho , zwikili na vhuḓi zwine mugudi a tea u zwi sumbedza mafheloni a gireidi .
Musi HIV i tshi fhedza maanḓa sisiṱeme dza tsireledzo dza muvhili , mivhili yashu i a koni u konḓelela malwadze a fanaho na TB na nyumonia . 
Zwa u khwaṱhiswa ha vhuṱumani vhukati ha zwipikwa zwa mbekanyamaitele dza Muvhuso na tsheledemviswa ya muvhuso ndi zwone tshidziki tsha mugaganyagwama wa tshifhinga tsha vhukati . 
Mutevhe wonoyo wa u phaḓaladza u nga shumiswa u ḓivhadza vhadzheneli vha muṱangano u tevhelaho .
Ndima ya 2 Asesimennde : U ṅwala
5.10. Khabinethe i fhululedza muAfrika Tshipembe wa muimbi wa sopurano Vho Pretty Yende vhe u takuwa havho u vha ṋaledzi ya ḽifhasi ḽoṱhe vha tshi khou tou bva fhethu hu sa vhuyi ha ḓivhalekana ngei Piet Retief zwi tou vha ṱhuṱhuwedzo kha riṋe roṱhe .
U ṅwala muvhigo wa mafhungo o ḓisendekaho nga tshenzhemo/ tshiwo tshawe
Vhuṱumani vhukati ha u vha mulayoni na vhuḓifulufheli ha muthelo wa bindu ndi zwa ndeme u itela u sa nyeṱha ha khakhululo iṅwe na iṅwe ya muthelo . 
Zwiwo zwi isaho maṱhakheni : tsumbo , Rofhiwa o shumisa tshelede ye mme vha mu fha kha u tamba magaraṱa .
U ṱalutshedza vhagudi uri ndi ngani vha sa tei u lavhelesa ḓuvha vho livhana naḽo .
Zwikili zwo vhonalaho zwa masheleni , vhudavhidzani na vhuḽedzani na vhathu . 
Mushumo wa vhuḓimvumvusi , mitambo na pfunzo ya thanga-ya-murole kha u alusa vhuḓifari hu no ṱanganedzea khathihi na u alusa vhuḓifari huvhuya ya vhathu , zwi tea u ombedzelwa . 
8.7. Bodo ya Maanḓalanga a Trans-Caledon Tunnel :
Mulalo wa Afrika ure khomboni na vhutsireledzi na zwone zwi a kwamea nga u ṋaṋisa mutsiko wa vhupo zwine zwa bveledza u pfuluwa ha vhathu , mipfuluwo wa tshihaḓu ya vhathu nga vhanzhi , u nyonyovhela kha mavu na tshavhi . 
Ṱhanziela ya u Ṱun ḓa : R220
U fhela ha mutevheṱhandu wa mbuedzedzo ya faela ya tshishumiswa tsha IT , data na seva dzine dza shumiswa hu ḓo itwa . 
Kha ndingo ya u ṱoḓa u khwinisa ikonomi ya vundu na u sika mishumo , muvhuso wa vundu u ḓo vha u tshi khou bindudza kha thandela dza mveledziso ya themamveledziso ya masia manzhi . 
Ndima ya 3 Dzikomiti dza Wadi
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiiwaho nga khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30 .
Fomo J243 : Fomo ya thundu dzine dza vha hone
Ndivho ya tshipiḓa itshi ndi u ṋetshedza zwo khetheaho zwa dizaini ya tshivhumbeo na u fhaṱa sisiṱeme ya u shululela maḓi a mashika kha malwanzhe . 
U shuma na / nga maipfi : maiti matikedzi ; maiti , Maṱaluli ( maḓadzadzina ) : mbambedzo
U bva 1999 , zwithu zwi varebulu dzo bvaho u bva kha zwithu zwa maitele zwi ḓo vha zwa ndeme fhedzi kha zwoṱhe . 
Musi vho no ita nḓowe nḓowe ya ḽiga vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho :
U shumisa tshifhinga tshoṱhe milayo ya vhupo ha bindu vhu pfadzaho na ya matshilisano nga u shumisa maitele kwao a dzitshaka . 
Kha vha ambe nga tsumbo dzo tiwaho dzine dza sumbedza tshanduko u bva kale u swika kha zwifhinga zwa zwino . 
Mudzheneleli kha tshigwada , ane a tikedza , a dzhenelela nga vhuḓifulufheli kha musaukanyo , u vhumbiwa na tshumiso ya nyendedzi dza vhuongi , nyito , maga na maitele . 
U bindudza kha vhathu u khwaṱhisedza u ri vhuṱanzi ha u ri mveledziso ya zwikili i thusedza u sikiwa ha mishumo sa izwi lu luvhanḓe lwa ndeme lwa u fhaṱa u bvelela ha vhumatshelo . 
Zwa vhukuma , nga murahu ha tshifhinga thaidzo dza u ranga dzo vha dzi kha ḓi shumaniwa nadzo . 
Zwisumbi ndi zwiswikelwa kana ndivho dza thandela dzi no ita uri hu vhe na u monithara , u sedzulusa na u ela uri thandela i khou swikela naa zwipikwa zwayo .
Mapa wa vhu 41 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vhalani imeiḽi ye Jim a ṱwalela Mandu .
A huna vhuṱanzi ha tshishumiswa tshi si ho kha ndinganelo ya muvhigo wa tshikolodo tshi shumiswaho kha u badela mutikedzo , na u pfuka nzudzanyo dza zwa masheleni u tou fana na u ṱanganywa kha mbadelo dza vhufarakani ha phuraivethe na ha muvhuso , zwa vhigwa kha mugaganyagwama . 
Kha vha fhungudze mbadelo dza muḓagasi nga u aina zwithu zwavho tshifhinga tshithihi . 
U shumisa malungekanyi u sumbedza u engedzea ha nyito ( na ) na thevhekano ya nyito ( zwo ralo , phanḓa ha izwo )
Kha vhupo hapo na ha dzitshaka , maḓi o ḓi vha a langiwaho u bva kha kuvhonele kwa u shumiswa , ho sedzwa u shumiswa hayani , tshumiso ya maḓi dzifemeni na kha zwa vhulimi , hu na u sedza zwiṱuku kha mishumo ya maḓi ane a si vhe a u nwa na zwiṅwe zwi nga ho sa vhuḓimvumvusi . 
Naa ri shumisa hani tshiṱirathedzhi tshashu ?
Vha ḓadze fomo DL1 tshiṱitshini tsha ndigo tsha ḽaisentse ya u ḓiraiva .
Khomishini i fanela u fhirisa tsheo yayo nga u tou ṅwala kha muthu o itaho khumbelo ya khaṱhululo na kha muraḓo muṅwe na muṅwe ane , nga kuhumbulele kwa khomishini , u a kwamea nga tsheo iyi . 
U pfuka khoudu ya vhuḓifari zwi lulamiswa tshihaḓu hu tshi tevhedzwa khoudu na maitele a ndaṱiso a fomaḽa na a si a fomaḽa . 
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo na uri ahu nga ḓo ṱanganedzwa khakhiso na nthihi .
Goloi dzi rengiwa nga kha zwa Vhuendi ha Mimoḓoro ha Muvhuso ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Khombo ya u kavhiwa nga malwadze a phirela sibadela yo fhungudzwa nga tshumisano na vha thandela ya Ndondolo ya Khwiṋesa Lini-na-lini nge ha hirwa thandela dzo tou nanguludzwaho dza khwiṋiso ya khwaḽithi kha masia ane ndondolo ya khou shaea vhukuma . 
U ṱanganela ha tshanduko ya kilima ya vha dizaini na zwiṱirathedzhi zwa u ita mushumo zwa muvhuso wapo zwi ḓo thusa vhukuma kha u tandulula zwipikwa zwa mveledziso kha ḽevele yapo . 
3.36 Mulayosiṅwa wa zwa vhuloi kha ḽa Afrika Tshipembe na Northern Rhodesia ḽa kale wo sumbedza uri u na zwine zwa fana na mulayo wa ngei kha ḽa Europe,na zwine vhathu vha Europe vha zwi dzhia hu vhugevhenga ha vhuloi .
Zwiṱaluli zwa zwikokovhi -muvhili : u rotholaho , muvhili wa zwikwati , zwi kudzelaho makumba
uri vha nga si kone u eḓela , u ima u lila,u ḽa na u vha na miḽoro ine ya ofhisa .
Vhuṋe ha matheriaḽa o ṱoḓiwaho na u laṱiwa na u farwa ha matheriaḽa o ṱoḓiwaho zwi tea u bulwa na u ṱalutshedzwa , u dzhiela nṱha ndaulo dzoṱhe dzo teaho na theo ya mulayo kathihi na vhalanguli vhane vha tea u ḓivhadzwa . 
Thendelano vhukati ha muvhuso , nnḓu dza migodi na madzangano a vhashumi i sumbedza u ḓikumedzela ha sekithara dzoṱhe kha u tsireledza mishumo na u fhungudza masiandoitwa a ndozwo ya mishumo .
Zwiṅwe hafhu kha ṱhoḓea dza maṅwalo a Khonṱhiraka , Rakhonṱhiraka u tenda u shuma mishumo yoṱhe ine ya vha tshipiḓa tsha Khonṱhiraka iyi , na u shuma na u shumisa mitshini yoṱhe , fhethu ha u shumela na tshomedzo u ya nga Mulayo . 
U pfukela malofha
Mutsireledzi wa Tshitshavha wa Afrika Tshipembe vha wana ndambedzo ya u engedza nḓadzo ya vhusedzulusi na uri masheleni nyengedzedzwa a iswa kha Thuso ya Mulayo ya Afrika Tshipembe na kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe . 
U swikelela mutakalo wa mbebo ho fhambana . 
U ṋekedza zwishumiswa zwa phabuḽiki zwi no fusha zwikalo na zwitandadi zwi no ṱanganedzea nga 2007
Maswikiswa a amba zwauri u ṋewa masheleni hu tea u ḓikumedzela kha u sedza u pfumbudzwa ha vhukoni ho fhambanaho . 
Ndivho khulwane ndi u khwaṱhisedza uri zwikili zwa IT zwa ndeme zwi khou anda nga u mona na mimasipala yoṱhe u khwaṱhisedza uri tshanduko ya didzhithala i khou tikedzwa u mona na ḽevele dzoṱhe dza tshitshavha . 
Phimo dza infḽesheni dzi re nṱha u fhira idzo dza ṱhama dzashu kha zwa makwevho dzi sumbedza u sa swikelelea , tshiṅwe tshine tsha tea u tou hanedzwa nga nungo kha tshifhinga tshine tsha khou ḓa nga kha mbekanyamaitele dza zwa ikonomi , hu si mbekanyamaitele ya zwa tshelede fhedzi . 
SARS i khou pika hafhu kha maṅwe masia a u sa tevhedzela , hu tshi katelwa vhaṱanganedzi vha tshinyalelo ya muvhuso vha sa khou badelaho mithelo yavho nga tshifhinga . 
Tshimedzi
Matshudeni a nga dzula nga nnḓa ha khamphasi , fhedzi a tea u itea nzudzanyo dzao dza u ita izwo . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a kunakisa fhasi hu re na malofha kana luvhanḓe kana malabi na vhone vha fanela u ambara magiḽafu . 
1.12 u ḓo vha vhidza uri vha ḓe vha ṋee vhuṱanzi nga u ṱavhanya , nahone arali hu na u lenga , mutshutshisi o faraho mulandu wavho u ḓo vha ḓivhadza uri ndi ngani hu na u lenga na uri vha tea u ima kana u lindela tshifhinga tshingafhani ;
Tshikhala tsha u paka na tshone tsho ṋetshedzwa vho kha vhaofisiri vha muvhuso hu na mbadelo yo tendelwaho ine ya sa tshimbilelane na ya maragani . 
Dzhenisani maipfi aya shanda kha zwibogisi zwo teaho zwa maipfi . khuni bvani bvuma khani zwanḓa tshililo shula shula zwizwa kholomo bv sh kh zw
Matshimbidzele a odithi o itwaho nḓila ya vhulondo ha vhaḓivhi fhedzi a nga si kone u khwaṱhisedza zwauri vhuaḓa vhu ḓo kona u ṱaluswa . 
Musi tshitake tshihulwane tshi hone zwi ta uri vhutsi vhu anḓadzee zwavhuḓi . 
dzhenisa tshitshavha kha u vhea zwisumbi na thagethe na u sedzulusa kushumele kwa masipala .
Ndaulo dza NEMBA naBABS
U itela u bveledza sekhithara ya mabindu maṱuku , a vhukati na maṱukusa Afrika Tshipembe , ri tea u dzhiela nzhele zwithithisi zwo waniwaho . 
Heyi fomo ndi ya u tevhulelwa ha maḓi a mashika ngomu ha mbulungelo ya maḓi a nga nṱha , kanzhi nga phaiphi kana lugero . 
Vha nga dovha hafhu vha tendelana na muṋe wa phuraivethe u ḓivhadza fhethu uho kha mavu a phuraivethe . 
Khumbelo dzi dzhia vhege dza malo uya kha dza fumimbili .
Nḓowelo iyi ya u pulana hu si havhuḓi yo tshinyadza maitele a u dzudza migaganyagwama ya masipala i kha tshiimo tshavhuḓi . 
Masipala wo ḓikumedzela u ṱalusa zwavhuḓi na u langa khovhakhombo i dzulaho i hone kha mishumo yawo u itela u tikedza na tswikelo ya zwipikwa zwo phaḓalalaho zwa masipala . 
Tshithu tsha ndeme kha masia a u dzhenelela ha tshitshavha ndi u shela mulenzhe havho kha Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho sa izwi iyi pulane itshi vhumba mutheo wa mveledziso dzoṱhe na nḓisedzo ya tshumelo ya masipala .
Vhukale ha vhukuma vhune maga aya a swikelelwa khaho vhu ḓisendekesa kha lushaka lwa khovhe ya vhimbi ine ya khou ambiwa nga hayo . 
Ri na themamveledziso ya vhudzulo ya maimo , nḓowetshumo ya tshumelo dza zwa masheleni yo bvelaho phanḓa na nḓisedzo i swikeleleaho nga u ṱavhanya ya thundu na tshumelo dza u tikedza . 
Mbudziso dza u haseledza
U modereitha zwi tea u itwa kha vhuimo ha tshikoloni , tshiṱirikini na vunḓuni .
( b ) i fanela u dzhiela nṱha mulayo wa dzitshaka ; na
U shumiswa ha maanḓa hu ḓo langulwa musi zwo tea kha u ḓi lwela ; u lwela muthu muṅwe na muṅwe ; u thivhela mufariwa kha u shavha ; kana kha u tsireledzwa ha ndaka . 
Vhashumi vha re kha tshumelo dzo sikwaho sa dza ndeme vha nga si bve vha ya kha mugwalabo . 
Dzudzanya zwiteṅwa u ya nga ha ndeme yazwo murahu ha musi muṱangano u tshi nga thoma .
1.4. Khabinethe i khoḓa u sainiwa ha Mulanga wa Thandela ya Muḓagasi wa Maḓi wa Grand Inga , zwezwino kha Madalo a Tshiofisi nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Congo .
U vhulunga hu tikedza khuvhanganyo ya lupfumo na nyaluwo ya ikonomi , musi vhubindudzi vhu tshi khou alusa mveledziso na muṱaṱisano ḽifhasini . 
131. Vhafarela Vhalangavunḓu
Ahuna thendara dzo lengaho dzine dza ḓo dzhielwa nṱha nga murahu ha ḓuvha ḽa u vala . 
Ho sedzwa ḓivhazwakale , u reitha ho vha hu tshi fhambana kha mavundu o fhambanaho . 
U vha hone ha malengelenge a re nṱhesa zwi nga dzinginya na zwezwo uri muvhuso a u khou swikelela tshoṱhe ndeme ya tshelede nga kha u wana zwithu na u renga , sa izwi mimakete i tshi nga lingedza u vhea mitengo kha mbadelo dzo lengiswaho . 
Naho ho vha hu tshinga vha na u ḓisola nga tsheo , muvhuso u dzula u na vhuḓifulufheli uri maga a mugwalani a u ḓivhadza maga a vhutsireledzi o khwaṱhaho kha maitele a u bveledza phasipoto dzashu . 
( 1 ) Miraḓo ya Khabinethe na miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka-
MBUELO DZA NNḒA HA SIBADELA
Khwiniso dzo dzinginywaho a dzi ṱanganyisi ṱhoḓea iṅwe na iṅwe ya komiti ya odithi u katela miraḓo ya vha re na nḓivho ya zwa masheleni . 
Ngauralo , musi ho no vha na mbilaelo nga ha u vha khomboni ha u ṱaniwa izwi zwo shandukiswa tshoṱhe nahone phindulo yo ḽiṅwe ḽa dakalo nga ha u dzhielwa nṱha . 
Mulayotibe washu wa Pfanelo u themendela uri " muṅwe na muṅwe u na pfanelo , nga Mulalo hu si na zwiṱhavhane , tshaya tsireledzo , ya u kuvhanganya , u sumbedzisa , u gwalaba na u kumedza phethisheni " .
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U vhala : ( orala/ kana nḓowenḓowe/ kana maṅwalo ) U vhala na vhagudi
Dathabeisi ya Vhaṋetshedzi vha Tshumelo : Heyi sisiṱeme i ḓo vha na rekhodo ya vhaṋetshedzi vha tshumelo vhoṱhe vhane vha ṋetshedza tshumelo dza u fhaṱa bada . 
U isa phanḓa , ho ṋeiwa nyaluwo ya vhathu i ṱavhanyaho , izwi zwi dovha zwa amba nomboro yo engedzwaho ya vhashai . 
Mushumoitwa wa 1 wa vhuṱumani ha CBP : U vhekanya manweledzo a mafhungotsivhudzi a no bva kha ḽiga ḽa u saukanya ḽa IDP
Afidavithi mbili dza vhathu vho ṅwaliwaho sa vhane vha nga kwamiwa u khwaṱhisedza vhuṱanzi ho ṋekedzwaho .
Dzina ḽanga ndi : Kha ri ite nyito Dubekanyani nomboro idzi .
Vhambedzani zwe na humbulela na zwe na vhala .
Fhedziha , u bva tsha mathomo a u shumisa mulayo wa ndangulo ya malaṱwa muswa nga ha u vhekanya na mbulungelo ya malaṱwa , khonṱhiraka a i tsha ḓisa tshumelo iyi . 
Mulayo na Ndaulo
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo vha dzi humisele fhethu ha vhudzulo .
Mvetomveto ya muhanga wa kushumele i bvela phanḓa na u ṋetshedza u humbulela ha mutheo nga ha vhudzheneleli ha mutheo,hune huṅwe ha hone ha vha :
U ṅwala tshiṱori tshi , tsumbo : konḓi , hu tshi shumiswa maitele a u ṅwala tshoṱhe hu na thikhedzo
U shela mulenzhe kha u fhaṱa zwitshavha zwo tsireledzeaho sa kha bono ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
Sekhithara ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi yo khwaṱhaho i nga vha yone ine nyanyula mishumo ya vhulimi ha phuraimari hafhu . 
Ofisi thendeleki dza mbilo dza mavu ndi tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mbuyedzedzo ya Mavu ya muvhuso .
Khophi mbili dza khumbelo ya u ṅwalisa khoro ya nyambedzano
Zwinwiwa a zwo ngo tendelwa u ṋewa mulwadze nga nnḓa ha musi o dzivhuluwa tshoṱhe . 
Vhafumakadzi na Makhaladi vho imelelwa khwine vhukati ha vhashumi u fhirisa vhushayamushumo . 
Vho swika nga tshifhinga tsha u awela .
Vhunzhi ha vhathu vha dzulaho kha zwitshavha zwa sialala vha tevhedza maitele a mulayo wa sialala na u ṱanganedza sisiṱeme ya khothe dza sialala dzi shumisaho uyu mulayo .
TSHIPIḒA tsha 2
( h ) u ṱanganedza na u ṋea thendelo kha vhaimeleli vha zwa vhudipulomati na vhaimeleli vha Khontsula vha mashango a nnḓa ;
U ṱola nyanḓadzamafhungo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha gurannḓa dzapo . 
WF - vusuludza pulanetshumisi kha WC
1- Vhukhudo na tsireledzo kha vhuvemu na u shengedzwa miḓini
Vha tea u vha na ramilayo wavhuḓi ane a tea u lingedza u sumbedza uri bulayo ḽa mufu ḽo itiswa nga poḽotiki . 
Naa uhu u sa kona u ḓipilela hu shanduka hani nga ṅwaha ?
Fhedziha , ṱhalutshedzo yavho ya ṱhoḓisiso i amba zwauri vhuimo hoṱhe ha ṱhoḓisiso ya zwa vhuongi yo fanela . 
U anḓadza na u posa themendelo ḓoroboni kha zwa vhuendi hapo na vhuendi ha zwiendedzi zwi faraho nyendo ndapfu nga vhuendi hapo zwi nga swikisa kha u fhelisa nḓaḓo na u fhumudza u humbulela mitengo i sa pfali . 
U bveledza phindulo dzo teaho kha nyimele dza ṱhoḓea idzi . 
Dzhendedzi ḽa zwa Vhusevhi ḽa Lushaka ;
Muvhuso u ṱanganedza mabulamihumbulo u bva kha Mahoro Mahanedzi , na kha vhadzulapo , nga ha mbekanyamushumo . 
Nḓila dza u swikelela na dza u bva dzi hone u itela vhoṱhe vhatshinyi na zwipondwa . 
Sa nga misi , vhalimi vha fanela u ḓiphiṋa nga mitengo ya nṱha nga vhuḓifhinduleli , sa i zwi hu si na khwaṱhisedzo ya vhukuma ya uri nyimele dza zwino dzi ḓo bvela phanḓa u ya ho ya . 
Sa zwenezwo heyi bugwana yo itelwa u ṋea mafhungo ane a nga thusa vhatholi na vhashumi vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka u khwaṱhisa tsireledzo na mutakalo na khonadzeo dza khombo dza mutakalo dzi elanaho na mushumo wavho kha sekithara dzavho .
Ndangulo ya masheleni yo khwinisea kha khethekanyo ṱhukhu na uri maṅwe maongelo o wana ṱhanziela dza u dzhiela nṱha kha u khwinisa huhulwane zwi tshi ḓa kha masheleni na u tevhedza mbekanyanḓisedzo . 
Vhashumi vha zwa vhuvhaḓi vha nga vhuelwa u bva kha vhunzhi ha thikhedzo i re na mveledziso ya zwibveldzwa na u ḓivhambadza , na u bva kha nyaluwo ya indasiṱiri ya vhuendelamashango kha Tshiṱiriki . 
Vhavhulahi avha kanzhi ndi lushaka lu kungaho vhukateli ha nyanḓadzamafhungo , zwa sika mbonadzo ya uri vhavhulahi vha lushaka ulu vho ḓala vhukuma . 
Ro thoma komiti ya u thivhela vhugevhenga ya vundu ye ya ḓisa mvelelo dza vhuḓi nga maanḓa . 
Mbekanyamaitele kha sia iḽi i ḓo bvela phanḓa na u bveledzwa nga nḓila ya vhukwamani na uri i nga ṱhaphudzwa nga murahu ṋaṅwaha . 
Hu na nḓila mbili dza u sa tsireledzea ha zwiḽiwa : u sa tsireledzea ha zwiḽiwa ha tshifhinga tshoṱhe na vhu no shusha kana u sa tsireledzea ha zwiḽiwa ha tshifhinga tshipfufhi . 
Sa tsumbo , hezwi zwi nga ḓi kalwa u bva kha khunzikhunzi dziṅwe dza mulambo u ya kha dziṅwe arali tshivhumbeo tshi tshi fhira mulambo . 
Nga huṅwe vha nga wana vho tea u wana na mutikedzelo u bva kha mutholi wavho .
Zwiṅwe hafhu , muthu o itaho khumbelo ya musumo ha faneli u hana mushumo une a vha na vhukoni khawo , kana u wana dzilafho , ḽine dzi nga khwinisa tshiimo tshawe . 
U nweledza tshiṱori hu tshi tevhedzwa thevhekano ya zwiitei .
Sisiṱeme ya magavhelo a zwa matshilisano ye ya ṋetshedzwa nga muhasho wa vhulondavhathu wa vunḓu ndi yone mbekanyamushumo i yoṱhe khulwanesa ya mukovhelano . 
Iṅwe nḓila , i nga rumelwa nga imeiḽi kana nga fekisi kha zwidodombedzwa zwi re afho fhasi . 
Nyimele yo teaho ya mveledziso a si ine ya tou ḓitika fhedzi kha vhukoni ha zwiko zwa vhathu , fhedzi na kha zwiko zwa masheleni khathihi na mbuelo dzine dza ṋetshedzwa nga kha u wanala ha themamveledziso yo teaho . 
Hu tshi khou shumiswa tsumbo dzi re afho nṱha , tshiimiswa tsho elwaho tshi ḓo wana phoindi dza vhuṋe nga nḓila i tevhelaho hu na u humbulela zwo salelaho kha khadzimiso i dzulelaho u salela lwa miṅwaha . 
U gidimela kha masia o fhambanaho vha sa kuḓani vha tshi shumisa zwikhala zwoṱhe zwi re hone
Kha u pembelela Ḓuvha ḽa Afurika , ri na tshifhinga tsha u vusuludza vhuḓikumedzeli hashu , dzhango ḽa Afurika na khovhekanyo ya vhufa hashu na vhumatshelo
Vhashumisani kha zwa vhubindudzi ( vha nga vha vha nga ngomu kana vha nga nnḓa ) vha ṱoḓa mafhungo a u wanulusa mbudziso tharu dza ndeme : 
Vhafumakadzi na vhathu vha re na vhuholefhali vha ṱuṱuwedzwa u ita khumbelo nahone hu ḓo dzhielwa nṱha thagethe dza EE . 
Nga maṅwe maipfi , kha ḽifhasi ḽa vhukuma , hu ḓo vha na zwi fanaho vhukuma vhukati ha milayo ya mavundu yo fhambanaho , nahone phambano dzenedzo musi dzi tshi bvelela dzi ḓo vha dzi tshi khou bva kha ngelekanyo ya mbekanyamaitele yo ṱalutshedzwaho ya vha khagala . 
Khuḓano ya dzangalelo i nga sika u vhonala ha zwi songo ḓaho zwine zwi nga dzhiela fhasi vhuḓifulufheli kha vhukoni ha muthu uyo ha u ḓi fara nga nḓila yone kha vhuimo hawe naho hu na uri a hu na vhuḓifari vhu songo ḓaho ho vhaho hone . 
2176 U dzumbama ha phukha
8.10. Vho Xolelwa Mlumbi - Peter - Muthusa DG : Mbambadzo ya Dzitshakhatshakha na Mveledziso ya Ikonomi kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
Koporasi i khou wana muṋetshedzi wa tshumelo ane a ḓo thusa Koporasi kha u thoma mbekanyamushumo dza nga ha mutakalo na u vha o takalaho . 
Masipala u na ndivho ya u wana tshumelo dza mukonṱiraka wa phuraivethe wa u thusa kha u kunakisa na u kumba malaṱwa oṱhe e a thuphiwa vhuponi ha masipala zwi si ho mulayoni . 
Kha vha ṱhogomele : Ndingo dza vhuimana dzi a itiwi na musi mulandu wa u tshipwa wo vhigiwa .
U themendela thandela dzine dza nga khwinisa matshilo a vhathu kha wadi
Fhedzi , Afrika ḽi na tshikhala tshihulwane tsha u fhaṱa ikonomi dzo khwaṱhaho dzi re na phimo ya nyaluwo ya ikonomi ya nṱha , ngeno hu khou fhungudzwa khohakhombo khulwane ya tshanduko ya kilima . 
U shumisa luambo lwo teaho
Tshumiso ya gumofulu ya muṱambuluwo i kha mavu a bveledzaho , nahone a limeaho . 
Sekhithara dza sekondari na theshiari ndi dzone khulwanesa shangoni , dzi shela mulenzhe kha phurofaiḽi ya Gauteng sa ya maanḓa siani ḽa ikonomi ya shango . 
Tshi khaḽareni nga muvhala mutswuku .
4.7. Khabinethe yo dzhiela nzhele u rwelwa ṱari ha Tshigwada tsha Vhudzulo ha Vhathu nga dzi 1 u swika nga dzi 2 dza Nyendavhusiku 2014 nga Muhasho wa zwa Madzulo a Vhathu , Mveledziso ya Mabindu Maṱuku , na Zhendedzi la Mveledziso ya Vhaswa kha Guvhangano ḽa Vhaswa ḽa Madzulo a Lushaka .
Khethekanyo ya u fhedza i ṋetshedza mahumbulwa a u khunyeledza . 
Nga ngudo dza Afesis-corplan kha komiti ya wadi ya Mbhashe , khwaṱhisedzo i kha vhupo u fhira kha vhuimeli ha sekithara ho swayiwaho .
Mutalo wa u thoma u ḓo thoma kuitele kwa nyaluwo u itela u vhuedzedza tshumelo . 
U shumisa kudzudzanyele ku re kwone
Ri tea hafhu u humbula ngaha vhuḓorobiso hune ha khou itea nga u ṱavhanya .
c ) Tshitatamennde tshipfufhi tsho sainwaho nga muthu ane a khou ta tshi ṱalutshedzaho uri ndi ngani muthu uyo o fanela .
U ya nga minista , muvhuso u tea u khwaṱhisedza uri zwikhala zwo sikwaho nga nḓivhadzo iyi a zwo ngo itelwa uri vha si gathi vha ḓiphiṋa ngazwo . 
Tswikelelo kha Bugupfarwa ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS ) ZWIRE NGOMU
Zwenezwo a vho ngo tea u vhuya vha kwama zwine zwa dzhiiwa sa malofha are kha khuḓano . 
Mushumo uyu wa ndeme wa mutakalo wa tshitshavha , une wa vha huthihi na zwe zwa themendelwa nga Dzangano ḽa Mutakalo wa Ḽifhasi , u lavhelelwa u shelamulenzhe kha u fhungudzea ha khentsa ya mbumbelo kha vhafumakadzi na u fhungudza dzimpfu dzi baḓekanywaho na zwenenzwo .
U nwesa halwa .
Vho Smith vho ḓirula mushumo vha tshi ya u awela mafheleloni a ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe nga murahu ha u shumela Tshumelo ya Tshitshavha miṅwaha ya 27 .
Kha ri ṅwale Ni tangedzele maiti oṱhe a re kha tshifhinga tsho fhiraho .
Ni dobele mabammbiri .
Ri ṋetshedza u Sedzwa hafhu ha Vhupileli ho fhelelaho hune ha sumbedza thendelano ya lushaka . 
Ṱhalutshedzo yo dzinginywaho ya khamphani ya dzangalelo ḽa tshitshavha ndi nga referentsi ya khamphani ya phuraivethe . 
Tswikelelo ya tshumelo ya ndeme kha vhuimo hoṱhe
Ro vha ro no ḓi ambedzana nga ha izwo na uri ri kha ḓi yo ambedzana nga ha tshikirini tshihulwane u itela u lenga ha phiriso kana hai . 
Mihasho , nga murahu ha u tevhela maitele aya yo rumela zwiṱuṱuwedzi zwa u tikedza zwiṅwe zwa zwithu zwi no kwama kushumele zwe zwa eliwa nga muhasho wa zwa gwama . 
Vhathu vha nnḓa :
I ita khuwelelo kha vhathu vha kwameaho vha re na dzangalelo kha Pfunzo ya ntha u shela mulenzhe kha mushumo wa khomishini u itela u wana thandululo ya tshifhinga tshilapfu kha khaedu dzine Pfunzo ya Nṱha ya khou ṱangana nadzo .
Tshumelo dza Bindu nyanḓano .
Luafhulelo ulu lwo ṋekedza vhafari pfanelo ya u bveledza zwibveledzwa zwa zwikambi . 
Zwiṋoni zwi shumisa mini kha u fhaṱa zwiṱaha ? ______________________________________
Sekhithara dza thundu dzashu dzi vhambadzeaho , zwa zwino , dzo tea u ṱaṱisana na zwiṱunḓwa zwa mashangoḓavha , mimaraga miswa ya seli ha malwanzhe , na ṱhoḓea ya u ṱavhanya u ṱaṱisanaho na u bveledza nga huhulu . 
Ṱhoḓisisi dza mureremelo dzi itelwa u wana mafhungomatsivhudzi a no bva fhasi ha luvhanḓe lwa lwanzhe , hu tshi shumiswa u ritha muungo kana tshandulazwivhumbeo i no khou kokodzwa nga ngalavha ya ṱhoḓisiso kha bapamali ḽi re nnḓa kana nga ngomu . 
Mivhuso yapo i fanela u shuma .
Vhuimo ha tswikelelo na bennde dza phesenthedzhi dza hone zwo sumbedzwa kha thebuḽu i re afho fhasi .
Ndaulo ntswa i ḓo ṱoḓa zwitandadi zwa nṱhesa zwa vhukoni na zwikili zwa phurofeshinala u bva kha tshumelo ya tshitshavha na u tshumisano yo khwiniseaho na khonanyo u mona na masia o fhambanaho a muvhuso na zwiimiswa zwa muvhuso . 
Mitambo
( kha vha lavhelese Khethekanyo ya 3.6 )
ṱhanziela ya ndaka , ho katelawa na ndaka dza vho dzine dza wela kha masipala
Zwi ḓi nga na kha U thetshelesa na U amba , u nga si humbele vhagudi nyambedzano pfufhi kha Gireidi ya 7 , Themo ya 1 , vhunga izwi zwi tshi nga funzwa fhedzi nga murahu .
U tou bva mathomoni ro vha ri na tshumisano na Masipala wa Laingsburg , na uri ro vha ri tshi khou dzula ri tshi vha vhudza uri ṱhoḓisiso dzi khou tshimbila hani . 
U ḓivhadza muṅwalo/ kuṅwalele kwa maeḓere
-- u fhandekanya madungo ( Separating syllables ) , tsumbo , Ma / do / mbi / dzha
U vhalela nṱha nga thempho yo teaho , mubulo wa maipfi u pfalaho , na u shumisa mafurase nga nḓila yone
( 2 ) Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka a no khou ranga phanḓa nga tshifhinga tsha u voutha ha nga tendelwi u voutha na vhaṅwe , fhedzi -
Bidi dzo ṱanganedzwaho musi tshifhinga tsho sumbedzwaho tsho no fhira a dzi nga ḓo dzhielwa nzhele . 
Musi ri tshi khou shumela u khwiniswa themamveledziso ya zwa matshilisano na ikonomi ine ya khou liliwa , ri zwi ita ri na fulufhelo ḽoṱhe ḽa uri vhone vha hone nahone ndi vhone fhedzi vhane vha nga ita uri moloro uyu u wedze . 
Hedzi ndi rekhodo tswikelelwa nga maga maṅwe na maṅwe , a sa elani na ḓivhazwakale ya luno lushaka na tshaka nnzhi dzi bvelelaho ḽifhasini . 
Tshienge ndi tsumbo ya mutshelo munzhi : munzhi , maluvha o dzudzanyea nga a tshi mona na eksisi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽao ḽi bveledza mutshelo u re na thindi dzine dza kwanyeledzea na mitshelo ya maluvha a re nga tsini , zwa vhumba zwine zwa vhonala sa mutshelo muthihi wa thindi . 
M : Ndi maga afhio o dzhiwaho u wana murahu ṅwana o thubiwaho , u ya nga Buthano ḽa Hague na Mulayo wa Vhana ? 
U shaea ha vhukoni na vhuaḓa kha sekhithara ya tshitshavha zwi amba uri vhathu vha si gathi ndi vhone vhane vha ḓo swikelela maḓi o kunaho , pfunzo kwayo kana ndondolo yavhuḓi ya mutakalo . 
U shandukisa pulani dza vha mvelelo dzi vhonalaho kana dzi fareaho nga kha nḓisedzo i bvelelaho nga u dzudzanya
Tshanduko tshipiḓa tshithihi tsha mushumo zwi nga dzulela u vha kwama tshiṅwe tshipiḓa , nga mahumbulwa makene a ṱhanganyelo ya masheleni a re hone tshanḓani na o shumaho . 
u fhaṱa vhudzivha kha vhaswa na vhomme vhaṱuku
Kha vha ṱalutshedze mugaganyagwama wa hayani sa tshishumiswa tsha u langula zwiko zwa masheleni . 
Izwi ngoho a zwo ngo vhangwa nga vhuṱudzeṱudze ha ndaulo ya mugaganyagwama wa nṱha-fhasi , fhedzi zwihulwanesa nga vhuṱudzeṱudze ha kulangele kwa tsheledemviswa . 
Zwenezwo , ri nga si kone u tikedza khwiṋiso na nthihi zwa zwino . 
Luvhilo
ndi zwiimiswa zwi eletshedzaho kha vhuimo ha tshitshavha tsha vhadzulapo na mukhantseḽara wa wadi kha u ita mushumo wawe nga nḓila ya demokirasi nga hune zwa konadzea .
O tou ḓivhaisa ene muṋe nga u sa pfa .
U ṅwala mitaladzi miraru ya mafhungo a si fhasi ha miraru a ene muṋe kana tshiṱori tsho sikwaho hu tshi shumiswa mibvumo yo gudiwaho na maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo , maḽeḓere danzi na tshitopo .
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo .
Mulayo u dovha hafhu wa laula maitele a mazhendedzi a mushumo a phuraivethe na tshumelo dza mushumo dza tshifhinganyana , u thivhela u tambudzwa ha vhaṱoḓi vha mushumo vha sa humbuleli tshithu .
Vha nga hoṋolola khonadzeo ya nḓisedzo kha nḓowetshumo , khathihi na Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha . 
Nga nṱha ha milayo yo bulwaho kha tshiteṅwa kha shedulu , mulayo u tevhelaho u fanela u tevhedzwa : 
Zwiṅwe zwivhangi zwihulwane zwa mpfu zwo vha thaidzo dza musi muimana a tshi tshinyalelwa , vhuimana ha anasithetiki na ha ektopiki . 
-- U vhalulula
Vhuongelo vhuswa vhu ḓo dovha hafhu ha ṋetshedza tshomedzo dza musalauno nahone dzi re na zwishumiswa zwo teaho u itela u tikedza pfunzo dza vha sa athu fhedza digirii kha tshiimiswa tsha saintsi ya mutakalo kha Yunivesithi ya Transkei . 
Vha vhee mafhungo nga nḓila i sa konḓi nahone i re na dzimbuno .
Vhaofisiri vha 140 vho lifhiswa lwa miṅwedzi miraru u bva kha miholo yavho .
Thebuḽu ya vhuvhili i sumbedza uri kiḽasiṱara ya Krugersdorp i vhonala i na tshikalo tsha fhasi tsha u shayea ha mishumo , musi i tshi vhambedzwa na dziṅwe wadi dzo kuvhanganaho fhethu huthihi henefho kha masipala . 
Muvhuso u ḓo nga vhukwamani na vhadzhiamukovhe vho teaho u ḓo lingedza u ḓisa tshumisano vhukati ha mafhungo a gese na mashango maḽedzani . 
U fhaṱa kha mvelaphanḓa ya COP17 , Afurika Tshipembe ḽi ḓo dzhenela Samithi ya Rio plus 20 ngei Brazil , ya u sumba u pembelela ṅwaha wa vhu 10 wa Samithi ya Ḽifhasi nga ha Mveledziso ya Tshifhinga tshilapfu ya Ḽifhasi .
Khethekanyo 2 : Sisiṱeme ya u Dzhenela ya Wadi
Ḽifhasi ḽa mupo ḽo ṱalutshedzwaho sa tshiitei na tshiwo kha fisikisi lwa mupo wa zwithu ḽo ṱanganana . 
Ṱhanziela ya Vhukoni : R70
Muvhuso wa mveledziso u tea u vha na vhukoni , fhedzi muvhuso une wa vha na vhukoni a u swikelelwi nga ndaela , kana nga u ita mulayo kana nga mulevho .
Zwo ṱangana na bembela ḽa vhuambeli ḽi sa gumi , ho vha hu na vhuṅwe vhuṱanzi vhune vhadededzi vha thoma u sedza phindulo kha phambano u bva kha kusedzele kwa mukatelo . 
Hu na maga o vhalaho ane a ita mutevheṱhandu wa khuḓano .
( b ) u fhungudzwa hufhio na hufhio kha iyi khethekanyo ; kana
U bveledza kulangele kwa misipha mihulwane ( u shumisa vhe zwigwadani kana vhe vhoṱhe u vhumba maḽeḓere nga mivhili yavho ) .
U ita uri hu vhe na madi manzhi u itela u swikelela thodea dza mutheo dza vhathu
Vharema vho vha vho iledzwa u dalela vhugalaphukha ha lushaka nga milayo na maitele zwo itelwaho uri vha si dzhene . 
VHUKWAMANI
8 . NAA U SHELA MULENZHE KHA MAITELE / MBEKANYAMUSHUMO A/ YA VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA / ZWI KHWAṰHISEDZA URI MUKHAKHI U ḒO VHOFHOLOLWA NGA U ṰAVHANYA U YA NGA PAROLI ?
Mbekanyamaitele dza nḓowetshumo na mbambadzo na dzone ndi dza ndeme zwipikwa zwashu zwa nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu , ngauri dzi thusa kha fhaṱa vhufulufheli , sethe dza mbambe ya nḓowetshumo dzine dza nga ita mbambe kha vhuimo ha ḽifhasi . 
U ṋetshedza pulane na u tendela mugaganyagwama
U konisa na u langula mveledziso , u shumisa , u ṱola na u ela Tshiṱirathedzhi tsha Dzitshaka tsha Afrika Tshipembe nga ha Vhathu na Mveledziso . 
Zwileludzi zwa pfunzo nga ngomu kha masipala zwo phaḓaladzwa zwavhuḓi , na kha vhupo ha miḓi tshayanzudzanywa . 
- vha a lavheleswa nga nḓila yo teaho na u ṋewa ndaela dzi pfeseseaho na u ḓivha zwine vha fanela u ita
Mufumakadzi zwi amba muthu wa tshisadzi ane a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe na uri o bebwa a muthu wa tshisadzi . 
Khabinethe yo ṱangana ngei Union Buildings nga Ḽavhuraru ḽa 26 Lambamai 2017 , nga madekwana a ḓuvha ḽe ha vha hu tshi khou vuwa hu tshi pembelelwa Ḓuvha ḽa Mbofholowo ya lushaka ya vhu 23 .
Ndondolamutakalo- HIV / AIDS
U tendisea Mukumedzo
Minisiṱa wa Muvhuso Wapo na wa Vundu o ta tshivhalo tsha KPI nyangaredzi nahone dza khombekhombe .
Matheriala wa khombo
Fhedziha , ngeno vhafumakadzi vho dzhiaho vhuimo vhuhulwane kha tshumelo ya tshitshavha vha tshi lingana 34% , hezwi zwi wela fhasi ha tshivhalo tshe ravha rotshi lavhelela .
Mbuelo dza Bindu dzi swikelelwa nga : U anganya , u kala , u vhea iṱo mbuelo dzi kiḽaente ya ḓo dzi wana u bva kha thandela . 
Mafhungotsivhhudzi aya a tea uri u ṅwalwe na u ṱanelwa zwitshavha e kha phosiṱara .
Zwi a konḓa u ḓivha uri hu nga vha na mbuelo dzifhio kha ḽiga ḽa u tumbula ngauri khonadzeo ya mbambadzo i vha i sa athu ḓivhea .
-- U wanulusa mbonalo dza ḽitheretsha dzi ngaho sa dzina ḽa bugu ṱhoho , zwifanyiso , saizi ya fonto , lushaka lwa fonto
Ḓuvha ḽi fulufhela u ṱuṱuwedza vhathu u kuvhatedza ndeme ye Vho Mandela vho i kovhekanywa . 
Vha mbo tshimbila vha tshi hwenya vha tshi livha tshiṱediamu , vha mbo ṱanganedzwa nga phosho ya mavuvuzela khathihi na nga phosho ya vhana vha no khou khuza .
Zwifhinga zwo fanelaho zwoṱhe nga tshifhinga itshi na nga murahu , De Villiers na muṱa wawe vho vha nahone vha kha ḓi vha dzula fhethu henefho kha tshifhaṱo . 
Kha u langiwa ha gavhelo ḽa HIV na AIDS , vha Kapa Vhukovhela vho tevhedza ṱhoḓea dza Mulayo wa Khovhekano ya Mbuelo vha rumela mivhigo yoṱhe ine ya khou ṱoḓea ye ya bulwa . 
Kha zwiimiswa zwa vhuendi u fhandekana hu fanela u vha hone , u itela uri na kha zwiṱitshi zwa vhatshena u ṱanganyisa hu vhe hu songo ḓalaho . 
Arali ya haniwa , nḓivhadzo ya zwiitisi zwa uri ndi ngani yo haniwa i ḓo ṋekedzwa kha CFI . 
Ndi zwone ngauri ndaelo iyi yo vha i siho mathomoni , vhoṱhe vho ya ofisini ya tsireledzo vha dzhia nḓila yeneyo ngauri ho vha hu si na iṅwe nḓila . 
Puloto na puloto ṱhukhu , nḓila ine ḽitambwa ḽa ṋekedzwa ngayo , ḽi sumba vhatambi na uri vha aluwa hani na ḽitambwa , fhethuvhupo na siangane ( hune ra ṱoḓa u pfesesa ḽitambwa ) , u sielisana , u shumisa zwifanyiso zwa muhumbulo na zwiga , thekiniki dza ḽitambwa , sa u amba u woṱhe , ḽishandi ḽa ḽitambwa , ndangulo ya tshiṱeidzhi , u ḓisa mutsimbelano kana midai kana ḽikhaulambilu ndi zwine zwa tea u gudiwa musi hu tshi vhaliwa ḽitambwa .
Tshivhalo tsha vhathu vhaswa vhane vha kha ḓi vha vhaṱuku vhane vha khou kavhiwa nga HIV tsho tsa nahone tshifhinga tsha vhutshilo tsha vhathu tshi khou engedzea .
Dwadze ḽa ndambedzo ṱhukhu ya sekhithara u bva kha miṅwaha i ṱoḓaho u swika fumbili ḽo bveledza muhwalo u lemelaho wa mvelelo dzi kwamaho zwinzhi u fhira tshiimo tsha zwa masheleni kha dziyunivesithi dzashu . 
Zwikili zwa vhudavhidzani zwavhuḓi na u takalela u dzhenela vhugudisi . 
Vhakhantseḽara vha dziwadi na komiti dza dziwadi vha na mushumo muhulwane wa u konanya na u langa kutshimbidzele kwa CBP wadini nngede dzavho .
Mudzulatshidulo , riṋe kha ANC ro hanedzana na ḽikumedzwa ili . 
Nivhadzi ya u shandula thendelano yo thomaho close
U ṋetshedza themendelo dza saithifiki kha thendelo na sisiṱeme dza ndangulo dzi kwamaho mupo malugana na ndangulo ya zwipuka kha nḓowetshumo ya zwipuka . 
Hezwi zwi ḓo amba uri Ndaela ya Tsireledzo i ḓo dzhiiwa sa i sa tsha shuma , kana sa yo faho .
Tsha u thoma , ndi mashango afhio a wanaho zwivhalo zwihulwanesa zwa thuso ya pfunzo na uri mbonalo dzao ndi dzifhio ? 
Maano o Ṱanganelanaho a u Thivhela Vhugevhenga ha Vhupo uho a tea u bveledzwa u itela u lwa na zwa u engedzea ha vhugevhenga . 
Shedulu dzoṱhe dzi vhuiswaho dzi re afho a fhasi dzi tea u ḓadzwa nga tshiimiswa tshi itaho khumbelo , vha pfuke idzo shedulu dzine dza sa shume kha vhone , hune muiti wa khumbelo u tea u sumbedzisa uri ndi shedulu dzifhio dzine dza sa mu kwame . 
U shandukiswa ha ṱhanganelano u ya kha tshumelo ya miṱa ya kha saithi zwi tea u bvelela nga kha thandela dza u khwinisa dza nyengedzedzo musi nyimele dza tshitshavha dzi tshi khwiṋisea . 
Kha vha ṅwale pulane ya nyito ya meṱirikisi i si na tshithu .
( b ) shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dza mveledziso dza lushaka na dza vunḓu .
U bva kha sia ḽashu na zwa Vhulimi ri khou dzulela u kwamana na vhalimi vho dzudzanyeaho ngauri ri tama u thivhela izwi zwi sa a thu u bvelela . 
Mirado i ṱhonifheaho ,
U endedza , kana u phurosesa
Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo u swika zwino wo bindudza R22.5 miḽioni kha u vusuluswa ha Phaka ya Nḓowetshumo ya Komani .
Nga u ralo , zwavhuḓivhuḓi , mishumo i ṱoḓaho u lingana miḽioni tharu yo sikiwa , fhedzi zwi pfisaho vhuṱungu miḽioni nthihi ya idzo yo lozwea kha risesheni ya ḽifhasi nga vhuphara . 
Vhana vhoṱhe vha na zwanḓa zwa saidzi nthihi ?
Guvhangano ḽi ḓo bveledza makumedzwa na u dzhenelela kha u tandulula mafhungo ane a vha na masiandoitwa kha mushumo wa vhashumelavhapo na u livhanya u bveledziswa ha buḓo u tikedza khwiniso ya ikonomi na matshilisano ya muvhuso .
U bveledza zwikili zwa u alusa miraḓo miṱuku hu tshi khwaṱhiswa misipha ya zwanḓa ( sa , u vhumba maḽeḓere nga vumba , u lunzhedza magaraṱa kha muḓali , u lunzhedza vhulungu )
7.2 . Zhendedzi ḽa Bada dza Lushaka ḽa Afrika Tshipembe ḽo fhaṱa buroho dza Botlokwa , dzine nthihi ndi buroho ya bada ya dzigoloi ngeno mbili dzi dza vhaendanganayo kha N1 vhukati ha Polokwane na Makhado .
Tshipiḓa tsha u konḓa ha u pfumbisa zwithu ndi masia a milayo , tshumisano ya mivhusomiḽedzani , ndambedzo na zwa vhubindudzi . 
Ndayotewa i ṱoḓa uri Shango ḽi fanela u vhona uri hu vhuyedzedzwe pfanelo dza mavu dza avho vhe vha dzhielwa nga mulayo wa 1913 .
Hezwi zwi vhanga matope na u vhidza vhunyunyu .
Vhuvha ha maraga wa ḽifhasi wa zwienge zwa kha thini ndi ha u ḓi dovholola kanzhi . 
U itwa ha Tahiṱirathedzhi tsha Khwaṱhiso ya Mbuelo , tshi katelaho zwi tevhelaho : 
( a ) Khothe ya zwa Mulayotewa nga fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho , zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Khothe ya Mulayotewa nga fhasi ha Mulayotewa muswa ,
Shumisani zwifanyiso uri zwi ni thuse u ṅwala tshiṱori tshi no amba nga tshiḓula na khumba .
Ri khou ṱavhanyedza u swika mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano khathihi na tshifhinga tshi takadzaho tsha khetho dza lushaka . 
Zwiga zwi tevhelaho nga ha zwibveledzwa zwi nga kona u khwinisa u pfesesa ha mugudi :
U salela murahu ha ṱhogomelo hu khou engedzea ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
U renda tshirendo kana u imba luimbo kana u tamba tshipiḓa tsha tshiṱori
Bindu ḽi nga isa phanḓa nga tshiṅwe tshivhumbeo , tshi fanaho na bindu la muthu muthihi , nga murahu ha u bviswa ha CC kha mutevhe .
Vhalugelamushumo
Kha vhafumakadzi vhashu vha vhaṅwaleli na vhone vho , u zhamba hune ha itwa nga vhaṅwe vhashu hu songo ita uri vha ḓi dzhie vhe wa fhasi . 
Zwi a konḓesa , sa tsumbo , u vha na kutshilele ku re na mutakalo arali u tshi bva tshitshavhani tshi re na vhushai ngauri zwiḽiwa zwi re na mutakalo zwi a ḓuresa u fhira zwi si na mutakalo , zwo tou phorosesiwaho . 
( b ) u vhea iṱo kha -
Musi ri tshi khou fhululedza mbulungelo ya sekhithara ya phuraivethe kha indasiṱeri ya tsireledzo , ri ḓo khwinisa milayo ya iyi indasiṱeri .
Tshumelo dzi si na vhuṱudzeṱudze dzi vha dzi na sisiṱeme i no fana ya mutengo na thikhithi ine ya shumiswa kha mifuda yoṱhe ya vhuendedzi , khathihi na ṱhirantsifee dza khasiṱama kha mifuda yo fhambanaho ya vhuendedzi hu si na u lengesa na u vhindisa vhathu . 
Tshiendedzi tshi nga dzudzwa henefho zwi tshi bva kha mvelelo ya maitele afhio na afhio u ya nga Mulayo uyu . 
Anetshelani tshiṱori tshayo nga mafhungo a re vhukati ha mararu na maṋa .
THASIKI 1 Kha vha rere nga ha mbuelo dza u dzhenelela ha tshitshavha dza Komiti ya Wadi
3 . U tholiwa
Arali vha sa ita ngauralo vha nga fhedza vha si tsha wana phasela ya zwiḽiwa , vautshara kana . tshelede ya ṅwedzi wa vhuraru .
Tshumelo dza mbuedzedzo yo khetheaho kha vhathu vha re na vhuholefhali ha muvhili , hu tshi katelwa mbetshelwa dza tshumelo ya orithyotiki na phurosithyetiki , dzi ḓo ṋetshedzwa . 
U peleṱa maipfi nga nḓila yone , hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi
Mulayosiṅwa muswa , the Criminal Law ( Codification and Reform ) Act of 2006 ( Codification and Reform Act ) , u dzhiela nṱha uri vhuloi vhu hone nahone u iledza maitele a kwamaho vhuloi .
Tsaukanyo ya nḓowetshumo na mishumo ya u sedza zwa ndeme yo ombedzela zwivhambadzwa zwi tevhelaho sa thevhekano ya zwo sedzwaho zwa ndeme ya u thoma . 
Arali na sia zwienda mulamboni ni ḓo swa .
Tshi gwada tsha Ofisi ya Muphuresidennde tsha Vhaswa vha khou Shumaho , tshi khou rangwaho phanḓa nga Mufarisa Minisiṱa vha Ofisini ya Muphuresidennde Vho Buti Manamela vha khou sedzesa kha mafhungo a u khwinisa matshimbidzele a vha kwameaho na zwigwada zwi khou vhumbiwaho zwa vhaswa .
maneto ; u ita ndingo ya vhuimana zwi nga khwaṱhisedza zwine vha khou humbulela .
U bviswa ha Ṱhanziela ya ISTA
Ho sikwa mishumo i linganaho 6517 kha sekithara dzo fhambanaho .
Kha Komiti dza Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha a ṱahe ḽo imelwa .
U thivhelwa hu fanaho hu a shuma kha honndo ya zwiṋwelo zwinzhi : Nyito u ya nga tshiputelo tsha mathukhwi ane a laṱiwa na ṱhanganyelo ya nyito ine ya laṱiwa nga ṅwedzi a zwo ngo tea u fhira gumofulu ḽo bulwaho . 
Dzibannga dzi ṋea phimo dza nzwalelo dzo fhambanaho kha vharengi vho fhambanaho . 
17 . Ndi ita mini arali STB yanga i sa bvisi zwifanyiso zwavhuḓi ?
Nyimele i ṱoḓa nzulele ya tshumisano nga vhoṱhe ya ndivho dzo tiwaho , hune muongi a dzhia vhukando ha u dzudzanya zwishumiswa zwa vhathusiwa vhawe na u vha thusa u swikelela ndivho dzo dzudzanywaho murahu nga nḓila yavhuḓi u ya nga hune zwa konadzea ngaho . 
Mbekanyamushumo ya Mveledziso na u Fhaṱulula nga Huswa , 1994
Milayo ya Batho Pele yo bveledzwa u swikelela zwipikwa zwa tshiṱirathedzhiki zwi tevhelaho :
Ro zwi tenda tshenetshiḽa tshifhinga nahone ri tea u humbula zwazwino uri musi ri tshi ṱoḓa u bvela phanḓa ri tea u ṱanganedza zwa kale , madzuloni a u hanelela . 
Kha vhunzhi ha zwipiḓa zwa ḽa Afrika , pfanelo dza vhana dzi livhana na zwithivheli zwa sa thivhelei : 
( a ) mudzulapo wa Afurika Tshipembe ;
Ndeme ya u ṱanganedzwa ha dzangano yo swika he ya tsela fhasi hafhu nga u phaḓalala ha khamphani dza Anglo-American u mona na Mashangohaya . 
Vhalwadze vhoṱhe vha maongelo a vunḓu vha a badelela ndingo na dzilafho nga tshikalo tsho fhambanaho u ya nga mbuelo dzavho na tshivhalo tsha vhaunḓwa . 
Vhupo ha tsimu iṅwe na iṅwe nga hekithara vhu tea u ṅwalwa . 
Khonadzeo ya ṱhuṱhuwedzo kha vhunzhi ha madzangano a sa shumeli malamba , ane zwa vha khagala uri o ḓisendeka nga fhethu ha zwa BEE ya Ikonomi ya Tshitshavha ; 
Hu fanela u khwaṱhisedzwa uri vhudzivha ha u gwela hu fhasi ha ḽevele ya fhasisa ha lwanzhe , nga maanḓa kha vhupo hune fhasi ha lwanzhe ha vha hu songo dzika . 
Ndeme ya mbadelo ya akhaunthu dza tshumelo na tshumelo dza vhalwadze vha sa dzuli sibadela , khathihi na ndondolo ya sibadela . 
Gumofulu ḽi katelwa mbadelo dzoṱhe dzi elanaho na u pfukisela hu tshi katelwa immuno-suppressants
Kha vha humbele mutevhe wa vhadzheneli na maṅwe mafhungo malugana na ndivho ya muṱangano .
Mishonga ya zwikhokhonono yo shumiswaho , tshikalo tshayo , na tshifhinga na kushumiselwe kwayo , zwi tea u vha zwi khombo ngamaanḓa u ya nga mishumo ya maswina a mupo a zwitumbudzi dza zwimela . 
U bvisela khagala na u imelela muhumbulo wawe hu na zwiitisi
Ṅwalani nomboro ya mbudziso na u ṋea maanea aṋu ṱhoho ya mafhungo yo teaho . 
Lindelani vhusunzi vhu tshi wana izwo zwiḽiwa .
Wadi i na zwine ya vusulusa - vhatshimbidzi
Shumisani tshipiḓa tsha tshoko kha u ola madanga na
Ndinganyiso ya tshanduko ya maitele ndi i sa i tevhelaho : 
Vhuṅwalisi ha maṅwalo a vhuṋe ha ndaka ho tendelwa muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha u wana mafhungo ane a tshimbilelana na zwi tevhelaho :
Vha tea u ḓikwamanya na ramulayo wa Afrika Tshipembe sa izwo dziṅwe ṱho ḓea dza Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 , dzi tshi shuṅwa fhedzi nga vhoramilayo .
Tshivhalo tsha matshudeni vho ṱhaphudzaho zwa mutakalo wa vhathu na zwifuwo tshi ḓo engedzea uya kha tshi fhiraho 45 000 ( ho bveledzwa vha linganaho 8 015 nga 2012 ) .
Kha sia iḽi , vhupo hashu ha tshiṱirathedzhi a vhu ṱoḓi iṅwe khwaṱhisedzo . 
Maraga ya vhubveledzi ha zwipiriṱi zwa tshiofisi na veini i dzula i miṱuku , hune zwiṱunḓwa zwa vha na mukovhe muhulwane wa sekithara khulwane . 
Iṅwe nḓila ya u vhona asima
- Naa dziuprights , dzithikho , dzistruts na dzibureisi zwo vhewa ho fanelaho
Vha vhambadzi zwavho vha 620 vho pfumbudziwa kha mavunḓu oṱhe a ṱahe nga kha thandela ya u edzisa ya u Takula Mabindu Zwao a Lushaka nga vhuḽedzani kha thandela ya Ndangulo ya Sekithara ya Pfunzo na Vhupfumbudzi kha Dziholosele na Mabindu Maṱuku .
Nga ha vhaunḓiwa vhavho
Nṱhani ha izwo ri kona u shumana na dzimiḽioni dzoṱhe dza vhadali vha bvaho nnḓa vha ḓaho shangoni ḽashu . 
Zwithu zwa shango zwo newaho madzina a vhathu zwi tea u tshimbilelana na tshiimo tsha vhathu vhenevho ( tsumbo , u nea fhethu ho dzumbamaho kana hune vhathu vha sa do vuwa vho hu swikelela dzina la muthu wa vhuthogwa lushakani ) .
U konisa vhaṱolamuvhalelano wa nga nnḓa u bvisela khagala mihumbulo yavho nga ha maga a nga ngomu a u langula , vhaṱolamuvhalelano vha nga nnḓa vha ḓo lavhelela ndangulo u topola , ḽiṅwalo na u ṱola ndangulo dza u vhiga masheleni dza ndeme , dzo ḓisendekaho nga nḓila dza u langula dzo teaho . 
Maṅwalwa aya a dzangalelo ḽa nnyi na nnyi a nga katela rekhodo dza masheleni kana maṅwe mafhungo a elanaho na kushumele kwa masipala kha u bveledza vhuḓifhinduleli hawo ha nḓisedzo ya tshumelo .
Ṱhoḓea i ḓo vha vhuhulu vhune vhukhakhi honoho ha ḓisa khonadzeo ya khombo . 
Fomo ya nomboro ya 11i a wanala kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano i re tsini navho kana ofisini ya masipala .
Tshivhalo tsha maḓi ane a shumiswa nga vhorabulasi tshi a konḓa u tshi ela . 
mmbwanyendedzi
Kufhaṱelwe kwa bada kune kwa ḓisa mupo muvhonwa une wa nga kunga maṱo zwa ita uri he vhathu vha fhaṱa hone hu dzule hu mihumbuloni ya vhathu . 
4.2 Mbekanyamushumo ya u linga
Na uri zwi tshi ḓa kha mbekanyamushumo dza u amba dzine dzi nga amba nga mafhungo a poḽotiki , ndi lungana nga tshifhinga tsha mafulo he vha : 
Tshivhalo tsha vhutshinyi vhu vhaisaho muthu tsho fhungudzwa fhedzi phungudzo ya tshivhalo tsha ṅwaha nga ṅwaha tsha vhufhura , u rwa na u vhulaha tshi kha ḓi vha fhasi ha 7% - 10% ye ra ḓivhetshela yone .
kholoni , luṋanga , haifene , semikhoḽoni , prenthesisi , eḽipsis , garukela , tshithoma , khoma zwiḓevhe tshivhudzisi
Zwiṱaluli zwi tevhelaho ndi zwa ndeme : Zwikili zwa u Dzudzanya Ofisi , u dzhia minetse , zwikili zwa u faila hu tshi katelwa u faila lwa eḽekiṱhironiki . 
Zwazwino yo ḓitika nga tsedzuluso ya maano a nḓisedzo ya tshumelo yayo ya zwino na uri hu khou lavhelelwa uri sekithara iyi i ḓo dzhena kha maitele a tshanduko na uri masheleni a tshitshavha a ḓo engedzwa u ya phanḓa nga kha ndivhanyo na maano aya . 
Ezwi ho vha ho itiswa khamusi nga ṱhanganelo ya mbulungo ya masheleni a mashangoḓavha na phimo ya mbulungo ya masheleni ya fhasi ya Afrika Tshipembe . 
Nga nḓila yeneyo ya uri zwiwo zwi songo lavhelelwaho zwi nga vha thivhela u kona u fara zwifhingatetshelwa , zwi nga dovha zwa itea uri murangaphanḓa wavho wa ngudo a si kone u ṋetshedza mahumbulwa nga tshifhinga tsho lavhelelwaho . 
Zwine zwa khou ombedzelwa zwa zwino ndi uri u farwa ha miṱangano ndi wa ndemesa na uri zwi i fanela u dzhielwa nṱha . 
Kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho , muvhuso wo vhuelwa vhukuma kha ndondola mutakalo .
Kha muvhuso wa mveledziso , madzangano a vhashumi a kovhekana vhuḓifhinduleli malugana na ndeme ya tshumelo yo ṋetshedzwaho , u khwinisa kushumele kwa muvhuso na u lwisa vhuaḓa na u shaya vhukoni .
Musi ri tshi khou ṱavhanyisa nḓisedzo ri lavhelelwa tshoṱhe u ovarola zwiimiswa zwoṱhe zwa shango . 
3.3 PULANE DZA U FUNZA
tshumelo i ṋekedzwaho kha saithi yashu i ṱoḓa tshumisano na kana i ṋekedzwa nga muthu wa vhuraru , nga nḓila ya tsumbo ya Khumbelo kha Muṋetshedzatshumelo ; 
Tshigwada tsha 2 : kha vha dzhiele nṱha zwine vha ḓo tea u zwi ita nga tshifhinga tsha muṱangano
Zwiṅwe hafhu , ahuna vhuṱanzi ho livhaho ha u fhungudzea ha phimo ya nyaluwo sa masiandaitwa a maluvha a re kha helele . 
U ṋetshedza tshumelo dza ndeme dzine dza thusa vhathu u bveledza vhukoni ha u shumisa zwikhala zwine zwa vha hone shangoni , u vha konisa u shela mulenzhe kha zwitshavha zwavho nga kha u gudisa kana u ṋea vhaṅwe vhukoni na nga mbadelo .
u kwama Senthara ya Ṱhingo kha 0860 00 4367 na u tevhedza zwine ipfi ḽa amba
Mulingo muthihi ( 1 ) ( vhukati ha ṅwaha )
A huna mbadelo .
U ṋetshedza na u khwaṱhisedza tswikelelo , ya tshumelo dzo angalalaho , dzo ṱanganelaho Eastern Cape , hu tshi khou ombedzelwa nḓila ya ndondolo ya mutakalo ya mutheo , u shumisa lwo fhelelaho zwishumiswa zwoṱhe u itela u konisa yoṱhe wa zwino na wa tshifhinga tshiḓaho u ḓiphina nga mutakalo na vhuḓi ha vhutshilo . 
U dzhiela nṱha vhuḓifhinduleli hashu u sa engedza vhushayamushumo nga kha u fhungudzwa mushumoni , ndi takalela u vha ḓivhadza uri mvelaphanḓa yavhuḓi i kati kha thandela dzashu dza ndingedzo dza vhashumi vha nnḓa ngei Bloemfontein na Durban . 
Maanea a u ṱaṱa u tshi imelela kuvhonele kwau ; u ḓiimelela kana u hanedza a hu shanduki nahone hu lingedziwa nga nḓila dzoṱhe u ṱaṱiwa nga nḓila i vhuedzaho , hone a hu kundwi u dzhia sia ; magumo a sumbedza zwi khagala he muṅwali a ima hone na uri ndi nga mini .
ṰHOHO DZA ZWIKOLO ...
Nangani ipfi u bva kha nganea ḽine ḽa ri vhudza zwinzhi nga ha Rendani .
U shumisa na u kopa maṅwalo o ṋetshedzwaho nga mutholi a tshi itela u lugisela na u rumela khunguwedzo ya thandela fhedzi kha phindulo ya thambo . 
1.6 Khabinethe i fhululedza vhagudi vhoṱhe , matshudeni , vhadededzi , maḽekitshara , zwikolo na magudedzi a pfunzo dza nṱha kha u fhedza ṅwaha wa pfunzo nga ndila i bveledzaho , na musi ho ḓi vha na khaedu dze ha ṱanganwa nadzo vhukati ha ṅwaha .
Kha bammbiri iḽi ḽa u shumela ri sedza uri phara dzi ṅwalwa hani .
Vhukavhamabufho ha Dzitshaka ha OR Tambo ho fara vhuimo ha vhumalo kha mutevhe wa vhukavhamabufho vhuhulwane , Vhukavhamabufho ha Dzitshaka ha Kapa ho fara vhuimo ha vhurathi kha vhukavhamabufho ha vhukati ngeno Vhukavhamabufho ha Dzitshaka ha King Shaka ho vhaliwa kha vhuimo ha vhu 10 kha mutevhe wa vhukavhamabufho vhuṱuku .
U ḓadzisa kha izwo , ndambedzo yo fhelelaho ya vhoranḓowetshumo vha vharema nga Koporasi dza Mveledziso ya Nḓowetshumo ( IDC ) yo fhelela yo vha R4 , 575 biḽioni , u bva kha kotara ya u thoma ya 2015 / 16 u ya kha kotara ya vhuraru ya 2016 / 17 .
Nga tshifhinga tshithihi tsheo ya u ḓivha yo dzhiwa u itela u alusa nḓivho yo teaho ya ndeme ya mbulungo ya tshelede ya dzibadani u itela mveledziso ya ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Kha sia ḽa ' nḓisedzo ' ya sisteme dza mutakalo , mveledzwa dza vhashumi kha HIV dzi huvhili : Tsha u thoma ndi masiandaitwa a mutsiko na vhuḓifulufheli ha u ṱavhanyaho u shanduka a phaḓaladzo ya mishonga ya ndango ya vhulwadze , ṱhoḓea na phurofaiḽi dza mpfu kha vhalwadze dzo vhangiwaho nga HIV na AIDS , na tsha vhuvhili ndi u kavhiwa nga HIV kha vhaṋetshedzi vhone vhane . 
8 Ndi na miṅadzi i si gathi .
Vho dzulaho kha gaḽari ndi maswole a kale manzhi na miṱa ya vhahali vho lwelaho nndwa ya mbofholowo . 
Mulangavunḓu vho sumbedzisa uri u bveledzisa na u ṱuṱuwedza vhuendelamashango ndi tshiṅwe tsha zwa rathi tsha Sekhithara ya Nyaluwo ya Gauteng tshine tsha ṱoḓa u dzhenelela ho tiwaho . 
2.3 . Khabinethe yo tendela u ḓivhadziwa ha kuitele kwa matshimbidzele a mugaganyagwama wa muvhuso kha mishumo ya Ṱhoḓisiso na Mveledziso ( R&D ) .
Zwa vhuṱhogwa kha therisano yashu ndi musi a tshi amba zwi tevhelaho : 
Ho sedzwa thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo i langwaho .
Kha u fhaṱa vhukoni hashu , ro pfuka kha u tevhedza mulayo na vhuḓifari havhuḓi u itela u kona u tsireledza u shuma hashu zwavhuḓi . 
Yo thomiwa Yo thomiwa I ḓo thomiwa Yo thomiwa Yo thomiwa Yo thomiwa Yo thomiwa I ḓo thomiwa 8
Zwitshavha zwi tea u lwa nga nḓila dzoṱhe kha zwiito zwa vhutshinyi u itela u tsireledza pfunzo ya vhana vhashu kha vha shushedzaho u thithisa milingo .
Ri tenda uri arali ra swikelela vhaswa vhanzhi , ri ḓo vha ri khou shela mulenzhe khavho uri vha vhe mulwelahaya , na uri zwi ḓo vha thusa kha u tumbula havho u Muafrika a khetheaho a ḓihudzaho . 
U vula u lenga u vala u ṱavhanya
U ḓivhudzisa arali wo bveledza ndivho yau .
Madzangano a si a muvhuso na madzangano a tshitshavha .
Tshimange tsho pandamedza mbevha .
Vhunzhi ha masheleni aya a thikhedzo o bva kha ndambedzo ya mazhendedzi a lushaka kana mihasho ya muvhuso . 
U TAMBA U SA THITHISWI
Vhushaka ha Afrika Tshipembe na China vhu dzula vhu tshiko kha adzhenda ahoo ya mveledziso nga kha mbekanyamaitele ya mashangoḓavha zwi engedzaho vhuḓidini ha u thoma Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) , u shumisana kha zwa vhulimi , zwa mupo , mbambadzo na nḓowetshumo na zwa gwama musi shango ḽi tshi khou isa phanḓa na adzhenda ya u bveledzisa Afrika Tshipembe .
Minetse i vha na mbofho ya tshimulayo nga murahu ha musi yo sainiwa na u rwelwa tshiganḓo tsha datumu nga mudzulatshidulo , murahu ha musi yo no vhalwa ya rwelwa ṱari kha muṱangano u tevhelaho , u dzula dzo ralo u swikela dzi tshi hanedzwa .
Fomo dza khumbelo dzi rumelwa arali khumbelo i nga huswa na u shandukisa khumbelo yo no ṅwaliswaho u katela na tshanduko kha kuitele .
U konḓelela hashu ho lingiwa ha guma na uri zwitshavha zwo neta nga u dzula nga nyofho tshifhinga tshoṱhe . 
Olani tshifanyiso .
U ola mubvumbedzwa / vhubvumbedzi
Mivhigo yo ṋetshedzwa khoro u itela u sumbedza mashumele a Mulanguli wa Masipala na Vhalanguli . 
Sa muswayi wa phukha , vha ḓo fanela uri vha vhe na redzhisiṱara ya phukha dze vha dzi swaya .
Vhukati ha zwithu zwihulu zwi konḓaho , shango ḽo ḓi sedza phanḓa , u dovholola hafhu na u ḓowela khaedu ntswa na u ita maano maswa o teaho tshifhinga tshino . 
U ṋetshedza tshumelo ya ndaulo nyangaredzi u fana na u faela ; u fothokhopha ; u fekisa ; u ṱanganedza na u rumela maṅwalo . 
Vhupo vhu re na ndeme ya fhasi vhu livhisa kha u ḓala lwo kalulaho na tsha u fhedzisela u ḓalesa ha vhugevhenga . 
5.6. Khabinethe i bvulela muṅadzi vhawini vhoṱhe vha Pfufho dza Vhukoni dza Lushaka dza Ṅwaha dza vhu3 dza Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) , dzine dza sedza kha vhukoni ha miraḓo ya SAPS , mapholisa a u thusedza na miraḓo ya foramu dza mapholisa dza tshitshavha .
Vha katele zwiṱaṱamennde zwi re khagala zwi katelaho vhalangi vha nnḓa vhane vha ḓo tholiwa . 
( b ) arali zwo tendelwa nga mulayo -
Iṅwe nḓila ya u thoma na u pulana ho tou dodombedzwaho ( ngudo nga ngudo ) hu si na mutheo woṱhe wo fhelelaho a si kanzhi i tshi bveledza mvelelo dza magumoni dzo ṱanganelaho nahone dzine dza pfala . 
146 . Phambano vhukati ha mulayo wa lushaka na wa vunḓḓu
U vhalela nṱha nga mubulo wone , nyelelo na vhuḓinyanyuli
Ndi ḽa zwiḽiwa zwi re na mutakalo ngomu .
Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri pulane dza nyito dzo dzudzanywa malugana na nḓila ya u ya phanḓa ya mveledziso ya vhudzulo . 
PIC i langula khohakhombo idzi nga u vhea zwikalo kha ndaka iṅwe na iṅwe , sekhithara na khethekanyo ya ndaka hu tshi dzhielwa nṱha vhushaka vhukati ha ndaka na mbuelo ha u engedza khohakhombo ya vhubindudzi . 
Arali miraḓo mivhili ya muṱa i tshi ṱoḓa mangilasi a swikaho R3 100 yo fhelela , zwi amba uri ho sala R236 kha muṱa woṱhe .
Mikhwa i re khagala na yo khwaṱhaho a i ngo vhuya ha ṱoḓea nga u rali . 
Vhahura , fhedzi ri kha ḓi bvelaphanḓa na u salela murahu kha sia ḽa uri ri khou shaya vhuḓivhi ha thekinoḽodzhi na ha saintsi na zwikili zwa u bveledza thekinoḽodzhi idzi . 
Khumbelo ya pfanelo ya u medza zwimela
phungudzo ya masheleni ane a shumiswa u ita vhubindudzi ;
Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwa ndeme zwe zwa swikelelwa nga mbekanyamushumo dza themamveledziso dza lushaka dza muvhuso zwine zwa ḓo bveledza u fhaṱwa ha zwibadela zwa 43 na dzikiḽiniki dza 213 kha tshikhala tsha miṅwaha miṱanu i ḓaho u swikela ṱhoḓea dza sisiṱeme ya Ndindakhombo ya Mutakalo wa lushaka .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vhone vhaṋe nga ṋama .
Ni ḓo zwi humbula uri musi ri tshi dzhia muvhuso vhanzhi vho ri a ri nga bveleli kha u ṱanganya Afrika Tshipembe u fhira ṱhaluso nga zwa murafho . 
Ṱalutshedza miraḓo , tshivhumbeo na mishumo ya Komiti ya Wadi .
Thandela na mishumo
Ro dzhiela nzhele uri izwi zwi khou itwa zwino kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO .
U sa vha na ndinganyelo ya mbeu hu kha ḓi sumbedza uri vhasidzana vhanzhi vho hanelwa tshikhala tsha u shela mulenzhe kha pfunzo . 
Phuresidennde dzoṱhe dza zwa mitambo na madzangano
U shumisa mawanwa a vhuṱoḓesi mushumoni . 
I dovha hafhu ya ombedzela uri maitele a fhirisela na phaḓaladzo ya pfunzo a ya konḓa , a ṱoḓa u pulana hu bveledzaho na ndangulo , nḓila dza vhudavhidzani dzi re khagala na u fulufhedzea , na tshivhalo tshihulwane tsha u fhaṱa vhukoni . 
A huna mbuyelo u amba uri , nga hohu u kala , bvelaphanḓa yo sikwaho u bva 1994 yo vha i tshi takadza .
Naho hu na vouthu khulwane ya vhanzhi vhukati ha Tshitshavha tsha Ḽifhasi ya u tsireledza khovhe dza vhimbi , hu kha ḓi vha na tshaka dzine dza dzi vhulaya u itela tshelede . 
Hezwi zwi nga tandululwa khwine nga u sedza masiandaitwa a tshenzhemo ya hoṱhe fhano hayani na ya dzitshaka kha miṅwe yo fhiraho ya zwenezwino . 
( f ) u sa tenda mishumo ifhio na ifhio nga nnḓani ha iyo ye ya avhelwa yone nga Mulayotewa ;
Nga Fulwi ri ḓo vhea tshiga tsha ṅwahaḓana wa Mulayo wa Mavu wa 1913 wo itaho uri vharema vha vhe vhashashati , vhashumi na u pfa vha songo ṱanganedzea kha mavu avho .
Pulane yo khetheaho i a ṱodea u itela uri thandela i khunyeledzwe zwavhuḓi .
CBP ndi tshumisano vhukati ha vhashelamulenzhe vhoṱhe .
Miraḓo ya komiti ya wadi vha tea-vho u shela mulenzhe kha u pulana tshifhinga tshinzhi u ya nga hune vha nga kona .
Komiti ya Dziminisiṱa kha Tsudzuluso i ḓo nyeṱulela vhoramafhungo mafheloni a vhege ano ngaha zwoṱhe zwe ya shuma , hu tshi katelwa na Operation Fiela .
Arali vha ita khumbelo ya mushumo kha poswo dzi fhiraho nthihi kha Muhasho , vha humbelwa uri vha rumele fomo dza khumbelo ya mushumo dzo fhambanaho dza poswo iṅwe na iṅwe . 
U vhona uri miṱa i a fushea nga tshumelo dza mapholisa kha tshitshavha tsha havho na nḓila ine khothe ya shumana ngayo na milandu ya vhatshinyi .
Nyambedzano dzo sumbedzisa khaedu , mavhaka na maitele a vhuthomi a ṱoḓeaho u bveledza na u isa phanda dibeithi ya nga ha u shuma ha thuso . 
Tshikimu tsha Lushaka tsha Thusedzo ya Masheleni kha Matshudeni ( NSFAS ) tsho ṋetshedza masheleni kha matshudeni vha fhiraho 300 000 vhaswa na vhane vha khou tou vhuya u itela uri vha gude kha dziyunivesithi na kha Magudedzi a Thekhiniki ya Mishumo ya Zwanḓa na Vhupfumbudzi ( TVET ) u yakha shango ḽoṱhe nga vhuphara nga 2017 .
Muhasho u khou shumisa sisiṱeme dza ndango ya masheleni dza thiransivesaḽa dza Vhufaragwama ha Lushaka . 
Nga ḽa 24 Shundunthule , Muphuresidennde Vho Mandela vho ṋetshedza Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa u thoma kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu mbili dza Phalamennde ya u thoma yo khethwaho lwa dimokirasi .
Kha vhuimo uhu u dzhiela nṱha nḓowelo khulwane dza ḽifhasi na uri idzi dzi nga kha ḓi kwama ḽa Afrika ndi zwa ndeme vhukuma . 
Ro dovha ra dzhiela nṱha u aluswa ha ṱhanganelano ya ikonomi ya dzingu , mveledziso ya themamveledziso , mbambadzo ya ngangomu ha Afurika na mveledziso iyaho phanḓa kha dzhango .
Tshifhinga tsho fhelaho , mbulungo ya tshelede kha ndondolo ya ndaka ya themamveledziso yo vha i songo eḓana , nga nṱhani ha ṱhahalelo ya masheleni . 
Ḓorobo khulwane , naho hu na uri dzi kha ḽeveḽe dzo fhambanaho , dzo ṱangana dzo shela mulenzhe kha ndivho ya u swikela phimo dza u shaea ha mishumo dza fhasi . 
Hezwi zwo vha na vhukwamani ho livhaho kha tshaka dza ndifho dzine dza ṱoḓea hu tshi itelwa u lulamisa nyimele . 
Nḓivhadzo ya u fhedzisela yo , honeha , a i athu vha hone nahone i nga kha ḓi dzhia miṅwedzi yo vhalaho , saizwi ho vha na khaedu dzo vhalaho kha mulayotibe . 
tsha u thoma ' dzi takuwe dzi shume '
Foramu ya Tshiṱiriki i ḓo dzudzanya zwiitei zwa pfunzo ( akademi ) zwa zwikolo hu tshi katelwa Readatons , dibeiti , miṱaṱisano ya mupeleṱo , nz .
Bulani mihumbulo mivhili .
Vhagudi vha tea u ṋewa zwikhala tshifhinga tshoṱhe zwa u alusa zwikili zwavho zwa U thetshelesa na U amba zwa u kuvhanganya ngazwo mafhungomatsivhudzi , vha tandulula thaidzo na u bula mihumbulo yavho na kuvhonele kwavho kwa zwithu .
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha , ro ḓi vhofha nga zwa ndeme zwiṱanu :
11.8.1.1 Shuma mishumo ya muraḓo wa Phanele hu na u fulufhedzea , ngoho na vhuḓikumedzeli .
Kha zwitshavha zwa musalauno , pfunzo dza saintsi dzi ima dza vhudzisa mupo nga ha ngoho ya vhurereli na u khwaṱha hayo . 
Mugudi u shumisa zwikili zwa foniki a dovha a saukanya nyimele na tshivhumbeo tsha ḽiṅwalo uri a kone u wana zwine ipfi ḽa amba zwone a tshi ḽi bulela nṱha na ngomu .
U nanga mafhungo a yelanaho na ṱhoho
Ndi ' maitele afhio ane a shumiswa kha ḽiga ḽa saikili ya thandela ḽa u wana thandela ?
Miraḓio ya Komiti ya Wadi i tea u shumela u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwi wana nḓisedzo ya tshumelo .
Vha ite mushumo ure afha fhasi na vhadzneneleli na u tshimbidza nyambezano yo ḓisendekaho nga mbudziso .
Naho zwo ralo , vhorapolotiki vha tea u sevhiwa uri a hu na tshifhinga kana tshelede ya vhuṅwe vhukhakhi hafhu . 
Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga maṅwalo a vhune kana thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe .
Zwo mbo ḓi tou ḓivhea uri yunifomo iyo yo vha i ya vha Viper Security . 
Ho vha hu si na maitele a vhupulani o lingwaho ha dovha ha si vhe na mbekanyamushumo dzo fhelelaho nahone dzi tevhelanaho dza vhugudisi . 
Maipfi a bvaho kha maipfi o ṱalutshedzwaho a ne ṱhalutshedzo dzao , nga nnḓa ha musi nyimele i tshi sumbedza zwiṅwe . 
U tshinyadziwa ha ndaka ndi vhugevhenga vhune vhu fhambana na mafhungo a vhukuma .
Khoḽesiṱiroḽo ya nṱha kanzhi i vhonala musi muthu a tshi vha na vhulwadze ha mbili , siṱirouku , musi o tshinyala muraḓo lwa tshoṱhe .
Ridzhisiṱara i nga ṱolwa kha webusaithi ya Gwama ḽa Lushaka . 
Kha vha khwinise ndaulo ya nyalusatshikwama tsha thuso , na u fhungudza ndaulo kha sekhithara , nga maanḓa ya madzangano a thuso maṱuku ; 
U itela u amba nga iḽi fhungo , zwi na ndeme uri hu ṱhaṱhuvhiwe vhugevhenga ho ambiwaho nga Mulayo wone uṋe .
Muvhuso wapo u fanela u ta na u tshea uri u shumisa hani tshelede na masheleni e a wanala u badela tshumelo na dzithandela dzine vha fanela u dzi ḓisa tshitshavhani .
A huna tshikalo tsho vhewaho tsha tshivhalo tsha phemithi tshine tsha nga bviswa u ya nga vhuṋe ha tshithu .
Mudzulatshidulo wa tshifhinganyana u fanela u nangiwa nga ḽihoro ḽa zwa poḽitiki ḽa muraḓo wa khoro wa mathomo . 
Lalani no muma mulomo .
U ṅwala pharagirafu ya mbuletshedzo ( pharagirafu 2 )
Mashudumavhi , izwi a si tshiwo tshine tsha tou vha tshi tshoṱhe . 
Vha nga ṅwalela khoro luṅwalo lwa u sumbedza u hanedzana na tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30 .
Vhafari vha thikhithi na avho vhe vha vha vha si na thikhithi vho thivha gethe ya " VIP " lwe zwiendedzi zwa sa tsha kona u swika tshitediamu . 
U dzudza zwithu zwo ralo lwa tshifhinga tshilapfu .
Vhashelamulenzhe vha shandukisa mvelelo dzavho dza vha zwipikwa .
Hezwi a zwi nga tou vhuedza vhabveledzi vhaṱuku fhedzi zwi nga dovha hafhu zwa thusa khamphani dza zwa vhuendi kha tshumiso yo fhelelaho ya vhukoni hadzo ha zwa vhuendi . 
Vha tshi khou shuma nga vhavhili vhavhili vhadzheneleli vha sedza mbudzisoṱholi vha topola uri ndi ngoho kana a si ngoho .
kuvhanganya ;
Zwenezwo , ndivho ya mbekanyamaitele ndi u swikelela ndinganyiso ire na pfano vhukati ha masia aya o sedziwaho , hu nga kha u swikelela u sa nyeṱha nga kha : 
Ni shumise maḽeḓeredanzi kha madzina vhukuma oṱhe .
Hulisani u ḓo vhilisa gumba .
Zwauri dziṅwe kana dzoṱhe haiphaḽinki dzi nga vha dzi sa khou shuma a zwi nga ḓo ita tshithu kha u wana ngoho kana u kwama kupfesesele kwa thendelano . 
Kha miṅwaha i si gathi i ḓaho , dziikonomi dza maraga i thunyuluwaho ine ya shuma zwavhuḓisa dzi ḓo khwaṱhisa ndingedzo dzayo u itela u engedza vhubveledzi na u swikelelea , nahone Afrika Tshipembe ḽi tea u ita ngauralo kana mulingo u salele murahu . 
' Tshishumiswa ' tsha mulandu tshe tsha vha tsho fanelwa nga u dzhiululwa ndi bulasi . 
Kha vha funze tshaka idzi dza zwibveledzwa na nyito dzi yelanaho nazwo vha tshi elelwa uri vhagudi vha ḓo anzela u ṱangana nazwo tshifhinga tshinzhi vhukati ha ṅwaha .
Nga nṱha ha u kuvhanganyiwa ha masheleni ho khwiniseaho na u tevhedza milayo miswa ya zwa mithelo , dzangano ḽo swikela zwiṅwe zwipikwa nahone vho ta zwipikwa zwiswa zwi na vhuhovheleli zwa ṅwaha wa muvhalelano u ḓa ho . 
Ri vha tamela mashudu kha u livhana na zwiteṅwa zwa ndeme nga tshifhinga tshavho sa Phuresidennde . 
Ri khou humbula u ṱanganyisa mazhendedzi mararu Khula , South African Micro-Finance Apex Fund na mabindu maṱuku a lambedzwaho nga IDC a vhe tshithu tshithihi .
Kha ḽikumedzwa iḽi , ri ḓo amba nga ha zwiṅwe zwi kwamaho zwiimiswa zwoṱhe nga u angaredza , fhedzi ho sedzeswa kha uri izwi zwi kwama hani SU , khathihi na sethe yo khetheaho ya nyimele . 
Nahone kha vhunzhi ha nyimele ndi humbula u nga vha nga wana zwa uri mulangavhatshutshisi , vhatshutshisi , vha nga humbela dzibeiḽi kha vhunzhi ha vhahwelelwa vha vharema . 
Ngona dza u funza ḽitheretsha
Vhuḓikumedzeli ha mihasho kha maitele a u khwaṱhisedza data , zwi ḓo sumbedza mvelaphanḓa . 
Tsha u fhedzisela kha vhone , u konḓelela havho u nthetshelesa masiari a ṋamusi . 
( i ) lutamo Iwa mukovho wa tshipiḓa tsha mbuelo nga nḓila yo lulamaho nahone yo lavhelelwaho ,
( c ) mutengo wa maraga wa ndaka ;
Hu na ndangulo ya thandela i fushaho na vhukoni ha ndaulo u itela u vhona uri vhorakhonṱhiraka vha a badelwa nga tshifhinga , tshifhinga tshoṱhe kha mushumo wo itwaho u swika kha vhukhwine hu ṱoḓeaho . 
U alusa kufarele , ndondolo na ndango zwavhuḓi zwa zwiendedzi . 
U guma kha PMSA na Mbuelo ya buloko
Ri ḓo bvela phanḓa na u shuma nga maanḓa u khwinisa vhushaka vhukati ha vhathu vhane vha shuma mabulasini na vhatholi na u fhelisa u tambudzwa ha vhathu vha no dzula mabulasini . 
A hu na milayo yo vhewaho malugana na u ḓivhadza vhadzheneli vha muṱangano nga ha muṱangano , fhedzi muthu u fanela u shumisa ṱhoho ene muṋe .
U dzhenelela hu tevhelaho ho pulanwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miraru . 
Thikhedzo i songo linganaho ya A hu na tshomedzo dzo linganaho vhagudisi na vhaofisi tshikoloni , kha tshiṱiriki na Mavundu
Tshumelo dza ndondolavhathu
Arali hu na nkhetheni muthihi fhedzi o tiwaho , murangaphanḓḓa wa muṱangano u tea u bula uyo muthu sa ene o khethiwaho .
U nanga mafhungo na ndivho zwi yelanaho na vhathetshelesi
Pulane pfufhi i tevhelaho ya maitele a mveledziso yo itelwa u thusa kha u dzhenelela kha thaidzo , nahone kha u nanga maitele a imelaho zwiṅwe , zwi ḓisendeka nga nyimele yapo . 
Tshitshavha
Hezwi zwo tikedza mishumo ya 10 399.
Afrika Tshipembe ḽo fhindula kha u sedzwa hafhu ha WTO kha mulayo u tshimbilelanaho na mitikedzelo , nga maanḓa pulane ya mveledziso ya nḓowetshumo ya dzigoloi , ho vha na u ḓivhadzwa zwi tshi ḓa kha heḽi sia . 
Phungudzo ya u ṱavha hu si na u sheledza , nga maanḓa kha mavu a re na muṱavha , zwi fanela u dzhielwa nṱha . 
Tshitatamennde nga ha mu angano wa Khabinethe wa a 1 na 2 Lara 2016
Ho vhetshelwa thungo R2,3 billion ya phoḽisi ya nḓowetshumo na R5 billion ya zwa mithelo ine ya ḓo thusa kha thikhedzo ya phoḽisi ya nḓowetshumo miṅwahani miraru i ḓaho .
Ṋetshedze mafhungo a tshivhumbeo tsha Muhasho wa Madzulo a Vhathu mishumo na tshumelo dzine wa ṋetshedza kha tshitshavha na uri vha nga dzi swikelela hani ;
Zwidodombedzwa zwi tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lwa khwaṱhisedzo , vhuṱanzi kana thendelo ya madalo u bva kha vhabebi vhoṱhe , kana mubebi muthihi ane a vha na vhudifhinduleli hoṱhe ha nwana na vhuṱanzi ha vhuḓifhinduleli uho .
Mutholi a nga si pandele mushumi mushumoni wawe , u fhungudza muholo wa mushumi kana u fhungudza maitele a kushumele ngauri -
1.4 U AVHELA TSHIFHINGA
Ho , naho zwo ralo , wanala uri dzimbalombalo dza awara khothe , dza u ela mashumele a vhatshutshisi , dzi sumbedza uri vhunzhi ha mushumo wa vhatshutshisi wo khwinisea hu si na u vhulunga zwiko nyengedzedzwa . 
Kana , vha nga itwa ndingo dza maṱo nga ṅanga ya mato i re na ndalukanyo vha isa fomo .
Arali khothe ya dzhia tsheo ya u balanganya tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana , i ḓo tshea uri thundu dza tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana dzi ḓo kovhiwa nga u lingala .
Ri ṱoḓa u khwaṱhisedza na u shumisa zwiko zwi ṱahelaho zwashu zwi re hone zwihulwane zwiko zwa mvelele , mupo na vhathu . 
Ri humbela vhathu vhoṱhe , miṱa , dzinḓowetshumo na mihasho ya muvhuso u vhulunga muḓagasi hu u itela u fhungudza ṱhoḓea ya u khauwa ha muḓagasi .
Imeiḽi Aḓiresi :
U Thetshelesa na u Amba
U ṅwala muvhigo mupfufhi wa mafhungo o kuvhanganyaho kha fureme
Vhathu vha re na dzangalelo kha , kana kuhumbulele malugana na , kana vhane vha nga kwama kushumisele kwa tshiko kha tshumelo nngede
Vhatshimbidzi vha nga ṱoḓa u pulana lwa vhusiku vhuthihi kana mavhili u kuvhanganya vhadzulapo na u ita dziṅwe nzudzanyo nga masiari .
Vhadededzi vha tea u thoma phimo ya tshifhinga yo anganyelwaho u itela inthaviwu na u pendela inthaviwu nga tshifhinga itshi tsho tiwaho . 
U vhea zwikolodo zwo khethekana u bva kha mphomali ya tshipiḓa tsha tshikolodo . 
Hu si nga u kombetshedzwa , fhedzi sa maanḓa a mveledziso ane ra ḓiphiṋa ngao u mona na nḓowetshumo ya tshumelo dza zwa masheleni . 
Ṋetshedzo ya tshumelo dza ndangulo ya malaṱwa kha khethekanyo idzo dza vhadzulapo vhane zwa zwino a vha koni u swikelela tshumelo dza u kuvhanganywa ha malaṱwa kana vhane vha sa wane tshumelo dzo linganaho . 
Khethekanyo iyi i sedza ikonomi ya Afrika Tshipembe u bva kha kuvhonele kwo fhambanaho , kwa tshitshavha na phuraivethe . 
U vha tshitshavha tsho tsireledzeaho zwi amba u shumana na zwiitisi zwa ndeme zwa vhugevhenga , zwine zwa ṱoḓa tshomedzo nnzhi dza muvhuso na dza tshitshavha .
Muvhuso washu wo wana tshomedzo dzoṱhe dza zwa masheleni dzine dza ṱoḓea u khwaṱhisedza uri thonamennde heyi i a bvelela . 
Mvelelo dzi sumbedza uri maṅwe a maḓi a kharenthe pharuli a sukumedzelwa murahu kha sele nga nyendedzi dza magabelo a o humela lwanzheni . 
12 Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe phanḓa
Gake ḽa tswikelelo vhukati ha vhana kha zwikolo zwi shayaho na zwikolo zwo pfumaho ḽi fanela u valiwa . 
4 . U topola nyimele i bvelaho phanḓa ya zwa matshilisano a zwimedzwa ;
Kha vha ṅwale mbuno dza ndeme dzo ambiwaho hu tshi khou reriwa .
Muvhuso u tenda uri vhunzani vhu ṱoḓiwaho u itela nḓowetshumo ya zwivhaswa zwa tshiluḓi zwi nga swikelelwa zwavhuḓi kha vhupo ha u dzhenelela ha gumoṱuku ha muvhuso na ndaulo . 
Muziamu wa Apartheid u re Johannesburg u ṋetshedza mbonalo ya vhukuma ya nyimele ya poḽotiki Afrika Tshipembe nga miṅwaha ya tshiṱalula . 
Mikovhembadelwa
Kha hovhu vhuṱambo ri tama u engedza u tamela mashudu vhathu na vhurangaphanḓa ha Zambia , Ghana na Amerika kha khetho dzi sumbedzaho mukaṋo wo ṱukufhalaho nga murahu kha muvhuso wa lushaka lwavho .
Batho Pele , zwi re ' u vhea vhathu phanḓa zwo itelwa uri vhashumi vha muvhuso vha sedze kha tshumelo na u lingedza u vha vha khwiṋe kha nḓisedzo ya mushumo wavho .
ḽiga ḽa u guda nga u ita ( u vha na tshenzhemo ya zwiteṅwa nga muvhili na zwipfi ) ;
Tshumelo dzoṱhe dzi khou shuma nahone dzi a swikelea nga vhalwadze . 
Dini u khou vhilaela , sa musi mbueloguṱe yo tsela u bva mahoḽa . 
Minisṱa vha ḓo avhulula izwi musi vha tshi ṋetshedza Tshiṱatamennde tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa Themo ya Vhukati , Ḓoroboni ya Kapa , nga ḽa 18 Tshimedzi 2017 .
bindula ho itwaho nga vhalanguli kana vhashumi kha pfanelo dza u
Ndi vhuḓifhinduleli ha lushaka lwa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , hu tshi katelwa Miraḓo na vhashumi vha Phalamenndeni vhoṱhe u vhulunga mupo washu u itela mirafho i ḓaho na u ṱuṱuwedza mvelele ya mveledziso yo khwaṱhaho .
Mvelelo dza mawanwa dza mihasho ya lushaka ya 30 dzi sumbedzisa uri masheleni a anganyelwaho kha R23 , 4 biḽioni yo shumiswa kha tshikwama tsha lushaka nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2015 / 16 .
5 . Ndi ṱoḓa mini uri ndi kone u ya kha DTT ?
Tshitatamennde tsha zwo iteaho
Vhathu vhane vha khou ṱoḓa dzinnḓu vha nga ya kha masipala wapo kana , arali zwo tea , vha ya kha Muhasho wa Madzulo a vhathu wa vunḓu kana wa lushaka u wana thuso .
Muhwalo wa halwa u tea u vhetshelwa thungo kha maṅwe mahalwa .
Uri muhasho u na yuniti , kana wo tetshelwa miraḓo yo khetheaho ya tshiṱafu u itela u alusa mutakalo na dakalo kha vhashumi vhavho ? 
Heyi ndi phurosese ndapfu i nga fhedza awara dza u bva kha 8 u swika 16 nga tshipikwa .
Garaṱa dzi shumiswa nga vhone na vhaunḓiwa vho ṅwaliswaho fhedzi .
Naho zwihulwane zwinzhi hu tshi ḓo vha u engedza nomboro dza vhukuma , sa musi tshivhaloguṱe tsha vhathu tshi tshi ḓo vha tshi tshi khou engedza nga tshifhinga tsha u humbulela . 
Sa izwi muhwelelwa o ṱanganedza uri muhwelelwa wa vhuvhili ndi " muṋe a sa ḓivhiho tshithu " ndi na muhumbulo wauri u humiselwa murahu ha ndaka kha lutamo lwawe zwi swikisa kha vhukhwine ha vha nga fhasi ha mulayo kha iyo ndaela hu tshi i wa phanḓa . 
Ri nga si kone u sika iyi mishumo ti roṱhe .
Ngei Ciskei ḽa mulovha , mahosi na magota vha na maanḓa a u sengisa milandu ya vhugevhenga na ya siviḽi i bvaho kha mulayo wa sialala na u vha ya maitele u ya nga ha u vhewa havho sa Vharangaphanḓa vha Sialala .
Vhurangaphanḓa ha ngalafho na vhukoni ha tekeniki ndi zwa ndeme khau leludzwa ha vhulangi ha ngalafho . 
Dokhumenthe dzi tevhelaho a dzi ṱanganedzei :
Tsumbo dza u ḓibvisa dzi iteaho musi mudahi a tshi lingedza u litsha ndi zwone zwi vhangaho uri vha kundelwe .
Zwidzheniswa zwa kuḽoraidi kha maḓi a re kha nyalo zwi nga engedzedzwa u bva kha zwi no elela hu tshi sheledziwa , zwi no elela u bva kha soredzhi na maitele a nḓowetshumo dzo fhambanaho . 
Ḽiga 1 Arali vha si tsha ḓivha tshiimo tshavho tsha HIV / AIDS , vha humbele dokotela wavho kana kiḽiniki uri i vha ite ndingo .
U sedza u tea ha u bveledza zwiṱirathedzhi zwitikedzi zwi no yelana na zwiṱirathedzhi zwa CBP
Ri dovha hafhu ra livhuwa mushumo wo itwaho nga khasho kha u ṱuṱuwedza mbekanyamushumo dzashu dza ndulamiso . 
Ni sielisane u posa daisi .
Maṅwalo a vhudavhidzani a ḓo ṋetshedzwa fhedzi vhonkhetheni vho nangiwaho fhedzi . 
Musi tshiteṅwa tsha ndaka , vhupo ha mveledziso na tshishumiswa tshe mbadelo dza bva kha ndiliso na lweṱolweṱo lwa tshitshavha tsha vha tshi tshi khou tshinyadzwa , ndinganyiso ire kha Mbetshelwathungo ya Lweṱolweṱo na Zwifhiwa zwa Tshitshavha zwi re na vhushaka na tshiteṅwa itsho i a sudzuluswa u ya kha mufhalala wo kuvhanganywaho . 
Hezwo zwo vha zwi tshi shonisa , fhedzi ndo vha ndo zwi lavhelela . 
( 1 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu , ine ya katela pfanelo -
Thendelano ya vhege yo fhelaho ya Mutheo wa u bva kha Miṅwaha miṱanu u ya kha ya fumi vhukati ha shango ḽa China na ḽa Afurika Tshipembe kha u thomiwa ha u thoma u shuma ha tshumisano ya thendelano yo dzhenelelwaho khayo u bva tsha Thendelano ya Beijing nga ṅwaha wa 2010 nahone zwi hudza Pulane ya Vhushaka ho Khwaṱhaho .
U kona u topola mibvumo mathomoni a fhungo sa , madzina a dzikhonani
Moses sa musimamilayo kha milayo ya matshilisano ya ipfi , o vha tendela u ṱala u itela u thivhela nyimele nnzhi dzi sa konḓelelei . 
Nga ngomu na nnḓa ha sibadela
Zwa zwino , mbonalo ya zwa masheleni a pulane i khou lingiwa nga u sedza u vha hone ha zwiko na nga u vhambedza tshinyalelo na mbuelo ine ya khou lavhelelwa kha vhubindudzi . 
Izwi zwi ḓo vha thusa nga murahu musi vha tshi khou rekhoda mishumo yo ṋetshedzwaho kana tsheo kana u tshimbidza bammbiri ḽa vhadzheneli .
( a ) mulayotibe wa tshelede ; kana
Naho zwo ralo , ṱhoḓea dza mulayo wa mashangoḓavha dzi nga si vhetshelwe thungo . 
( iii ) u ḓivhadzana na u kwamana kha mafhungo a lutamo Iwa vhoṱhe ;
Ṱhoho ya tshirendo
Evans-Pritchard , sa tsumbo , o wana uri vhathu vha Azande vha a fhambanyisa vhukati ha zwine a zwi dzhia zwi tshi pfi vhuloi na manditi .
Magavhelo a u farela na maṅwe magavhelo o fhambanaho na one o odithiwa . 
Mbekanyamushumo ntswa dzo ḓivhadzwaho nga muvhuso dzo lingedza u fhelisa sisiṱeme iyi nga u ḓivhadza sisiṱeme ya ḽaisentsi ya u shuma , yo ḓisendekaho nga nḓila dzo ṱalutshedzwaho . 
U khwinisa vhuḓi na masia a ndondolo ya mutakalo ya mutheo ( hu tshi katelwa tshumelo dza tshitshavhani na dza sibadela ) nga u thoma u shumisa nzudzanyo dzo shomedzwaho dza tshumelo na u khwinisa sisiṱeme na maitele a ndaulo ya zwa ngalafho . 
* Fulufulu
Izwi zwi ḓo engedza vhukoni ha u wana vhalambedzi vha tshikwama . 
U guda luambo zwi tea u iswa kiḽasini hune zwikili zwa vhufunzei ha U vhala / ṱalela na U ṅwala / ṋekedza zwa gudwa hone nga u ita mushumo munzhi wa u vhala na u guda u ṅwala .
Ri dovha hafhu , ra dzhiela nṱha muvhuso wapo kha u dzhenelela havho nga mafulufulu kha nyambedzano musi wa samithi iyi . 
Tshipiḓa itshi tshi ṱoḓa u ṋea maanḓa zwitshavha zwi re kha maḓaka nga u ṋetshedza thendelano vhukati hazwo na Minista u itela mveledziso na ndangulo zwa maḓaka a vhone vhane , vha vhoṱhe kana vho ṱangana na muvhuso kana vhaṅwe vhafarakani . 
U kuvhanganya na u langula mbuelo dzoṱhe dzo teaho . 
KPI dzi sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga masipala sa tshipiḓa tsha phurosese ya tsedzuluso ya kushumele .
fhaṱa muvhuso wa mveledziso na vhukoni .
Hoṱhe he ra ya hone , vhathu vha vhaswa vho dzulela u sumbedzisa fhungo ḽa mitengo ya nṱhesa ya data Afrika Tshipembe .
Mbadelo dzi badeliswaho vhashumisi dzi ḓo elana na tshivhalo tsha tshumelo tshe vha tshi shumisa . 
Thendelano ya Muholo wa Fhasisa wa Lushaka na maṅwe maga ndi u khwaṱhisedza vhudziki ha mishumo na nyambedzano yo katelaho zwine zwa vha ḽiga ḽa ndeme kha u fhaṱa lushaka lu linganaho nahone lune lwa khou bvelela sa zwe zwa vheiswa zwone kha NDP .
-- U bveledza zwiṱirathedzhi zwa u vhala ( nga orala na nyito dza u ita )
Vhana vho vha vho gonya nṱha ha thavha .
Mvelelo : Masiandaitwa a nyito dza mbekanyamushumo kha vhaṱaleli vho sedzwaho kana zwitshavha , a nga ho sa u shanduka ha nḓivho , kusedzele kwa zwithu , vhutendatenda , zwikili , vhuḓifari , u swikelela tshumelo , mbekanyamaitele , na nyimele dza mupo . 
Hu shumiswe thounu dzo fhambanaho , fhedzi thounu i tea u dzulela u pfala
MUTSHIMBIDZI WA PAIA
Ḽihoro ḽi hanedzi ḽihulwane ḽithihi ḽo hana u tendela vhashumi vhaḽo u gudiswa na luthihi . 
U sedzulusa mitheo ya mulayo , kuitele , matshimbidzele , mugaganyagwama na tshomedzo kha muhasho wa zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi ;
Nga nṱha ha u sa vha na tswikelelo ya bada , ri na khaedu malugana na u salela murahu ha ndondolo ya dzibada . 
Mutengo wa khekhe ya mulivhaḓuvha u bva kha ndeme ya pfushi yayo hu vhambedzwi na dziṅwe khekhe dza ole . 
Hezwi zwi vhonala kha kusedzele kwo ḓoweleaho kwa uri ḽa Afrika ndi dzhango ḽa vhurereli na vhathu vhaḽo , na vhone ndi vhadzia vhurereli na nga tshifhinga tshine izwi zwa sa vhe nga nḓila iyo kha zwiṅwe zwitshavha . 
Muṋe wa akhaunthu u tea u ita khumbelo nga ene muṋe nahone a ṋetshedze mabambiri a tevhelaho musi atshi ita khumbelo : 
Ḽiga ḽa 1 - Marangaphanḓa
Mbalombalo dza vhugevhenga dze dza bvisiwa zwenezwino nga Minisiṱa wa Mapholisa , Vho Fikile Mbalula , vho sumbedzisa vhuṅwe vhugevhenga ho no fhungudzeaho nga nḓila i vhonalaho na vhuṅwe vhugevhenga vhune ho no hulela .
( b ) mbili tshararu tsha vhurumiwa tshi fanela u vha hone phanḓḓa ha musi vouthu i tshi nga dzhiiwa kha mafhungo ayo ; na
Kha Mugaganyagwama wa mahoḽa , ndo sumbedzisa ṱhoḓea ya u vhulunga masheleni manzhi kha miṱa ya Afrika Tshipembe . 
U na zwikili zwa vhudavhidzani zwi bveledzaho a dovha a zwi sumbedza musi a tshi shuma na vhalwadze , vhalavhelesi na miṅwe miraḓo ya thimu ya fhelelaho . 
Nga murahu ha nyambedzano na vhafaramikovhe vho teaho ofisi dzo thoma u dzula dzo vulwa nga tshifhinga hetshi . 
webusaithi ya HPCSA
146 . Phambano vhukati ha mulayo wa lushaka na wa vunḓu
2 . Tsheo khulwane nga khabinethe
Zwipiḓa zwa pfunzo zwa fulo zwi ḓo :
Kha vha badele tshelede yo bulwaho .
Ndi vhuḓifhinduleli ha vhathu vhane vha ḓo dzhenelela kha thendara u khwaṱhisedza uri maṅwalwa oṱhe ḓiswa phanḓa ha datumu ya u vala na tshifhinga tsha thendara . 
Vha fanela u vha vhe na miṅwaha ya 18 kana u fhira musi vha tshi ita khumbelo .
U thetshelesa zwiṱori e na dzangalelo na u ḓiphina ngatsho , a tshi ola tshifanyiso na u ṅwala zwifaredzi zwa maipfi a si gathi nga hatsho .
Nḓivhadzo ya ṱhoḓisiso iyi i ḓo ṋetshedzwa nga nḓila yo randelwaho nga ndaulo , vhathu vhoṱhe vha re na dzangalelo vha ḓo ṋetshedzwa tshikhala tsha u dzhenela na u pfiwa kha ṱhoḓisiso . 
Milayo yo vhalaho i elanaho na zwa ndangulo ya vhulamukanyini yo ṋekedzwa mavundu o fhambanaho .
1.5. Khabinethe yo vhaiswa nga u ri sia ha Muhaṱuli Muhulwane Vho Pius Langa vhe vha ḓo vhulungwa nga dzi 3 Ṱhangule 2013 nga Mbulungo ya Tshiofisi yo Khetheaho .
Kha vha fhedzise ngudo idzi na u ita thasululo dzi konadzeaho dza sekhethe dza thasululo iṅwe na iṅwe u itela uri i kone u fhaṱululwa hafhu nga zwipiḓa zwa vhukuma . 
U fhindula mbudziso nga ha tshibveledzwa na zwifanyiso tsumbo : girafu , dayagiramu na thebuḽu
Masipala : u nga tikedza hani komiti dza wadi
U shumisa zwifanyiso u humbulela uri tshiṱori tshi khou amba nga ha mini .
Muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli a nga wana tshumelo dza vhuvhudzisi , tenda tsivhudzo dza Vhufaragwama vhufhio na vhufhio dzi elanaho na tshumelo dza vhuvhudzisi dzi tshi ḓo dzhielwa nzhele musi u wana uho hu tshi itwa . 
Arali muraḓo wa komiti a vha o ṋetshedzwa mushumo kana a humbela u thusa , vha bule zwavhuḓi dzina ḽa muthu na vhuḓifhinduleli ho ṱanganedzwaho .
U swika henefho , khabinethe i vhidzelela vhalangi vha zwa vhuendi ha badani u bvela phanḓa na u ima kha ḽa u sa konḓelela na zwiṱukuṱuku ha zwiendedzi zwi songo lugelaho u tshimbila dzibadani khathihi na u reila vhathu vho kambiwa .
Khophi tharu dzo fhelelaho ye vha i vhekanya kana he vha shela hone mulenzhe zwi ngomu .
Fhedzi muthu u tea u dzhiela nṱha uri wadi dzi a fhambana kha masia oṱhe , u bva kha tshivhumbeo tsha tshivhalo tsha vhadzulapo , tshanduko dza mveledziso ya ikonomi , tshikalo tsha pfunzo na tshikalo tsha u shayea ha mishumo . 
Vhuṋe ha mugaganyagwama nga tshitshavha
57. Nzudzanyelo dza nga ngomu , maitele na matshimbidzele a Buthano ḽa Lushaka
Vhagudi vha nga lugiselwa kha tshibveledzwa nga nḓila dzo fhambanaho zwi tshi bva kha lushaka lwa tshibveledzwa na vhuimo ha mugudi .
2 Mivhala na dantsi
8.9 Mushumo wa khorombusi wa u ta mbekanyamaitele
U thivhelwa ha u kungedzelwa kha dzibaisikopo na u bvisa ha zwinwiwa zwa aḽikhoholo kha dzifiḽimu zwi tendelwa fhedzi musi zwo khwaṱhisedzwa nga Muhasho wa zwa Vhuendelamashango . 
thero na mulaedza
Kha vha ṅwalise online kana vha wane fomo ya khumbelo online vha i ḓadze , Application for registration of diesel refund , VAT 101D
Kha vha humele nazwo kha pulenari uri vha tshee uri ndi masia afhio a 5 a ndeme ane vha ḓo a shuma sa miraḓo ya masipala wavho .
Sekhithara yo dzhenela nga maanḓa kha u vhona uri vhathu vha re na vhuholefhali vha a fhindula kha khaedu dza HIV na AIDS dzine vha khou ṱangana nadzo , nga maanḓa hu na thikhedzo ṱhukhu . 
Kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , mbambadzo kha nḓowetshumo ya zwinwiwa yo ṱalulwa nga baḽantsi ya mbambadzo yavhuḓi , yo tikwa nga mashumele a u vhambadzela mashangoḓavha o khwaṱhaho . 
Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho ya Masipala wavho
U ḓivha na u ita nyambedzano nga ha thekhiniki ya girafiki / zwifanyiso sa muvhala , nyolo , u nanga zwifanyiso , nz . , na uri zwi kwama hani mulaedza wo pfukiswaho
U ita nyambedzano nga ha maipfi maswa a bvaho kha tshibveledzwa tsho vhalwaho
Kathihi na khophi dzo sethifaiwaho dza Ṱhanziela ya u thomiwa ha bindu na khophi dzo sethifaiwaho dza tshanduko dza madzina dzo kwameaho . 
Vhaimeleli vha fanela u dzhenela miṱangano ya komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo .
U ḓivha raimi , aḽitharesheni na onomatopia na zwine zwa bveledza kha vhathetshelesi
Ri tikedza mishumo yo dzinginywaho ya komiti ya odithi , honeha , ri ombedzela uri mishumo iyi i fanela u katela maitele a dzitshaka o no khou thoma . 
Ri tea u londola zwipfi zwashu .
( iii ) u lavhelesa na u sedzulusa kutevhedzele kwa maga o teaho a tshumelo ya vhathu ; na
Vhukonḓi ha thyiori yawe ndi ha uri ri nga si vhuye ra lingedza marangaphanḓa kana nyangaredzo ya kuhumbulele kwawe . 
Thebulu dzi re afho fhasi dzi nweledza u tholwa ha vhabvannḓa kha muhasho hu tshi tevhedzwa luṱa lwa muholo na mishumo ya ndeme . 
2.1.3 Ngona dza u Funza Luambo
Lekgotla ḽo ṋea Khabinethe tshikhala tsha u sedza kha uri mbekanyamushumo ya nyito ya Muvhuso i shume na u ṋetshedza pfunzo dza ndeme kha u shumiswa hu khou toḓeswaho ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka,ine ndi thikho ya Muhanga wa Maano a Vhuṱali wa Themo ya Vhukati wa 2014-2019 .
Naho zwo ralo , sa zwe ra zwi dzhiela nṱha murahuni , u khwaṱhisedza uri vhatshinyi vha ita mbuedzedzo kha vhatshinyi a zwi konadzei tshifhinga tshoṱhe . 
Sa tsumbo , madzangano manzhi a tenda uri mbekanyamaitele dzi ḓo alusa vhuḓipfi ha vhashumi ha u pfa vha tshi khou farwa zwavhuḓi zwine zwa vha konisa u shuma nga nḓila ya vhukone . 
U dovha hafhu wa ṋea mafhungo a ngomu a uri ndi ngani maṅwe mashango o bvela phanḓa u fhira maṅwe . 
U nanga maipfi ,
Tshenzhelo kha mimaini ya malasha , koporo-nikeḽe i sumbedza tshiimo tshi tatisaho tsha thandela dza minirale na vhuvha ha mitengo lwa tshifhinga tshilapfu zwine zwa konḓa u ḓivha uri zwi ḓo vha i nga nḓila ḓe . 
Mbekanyamaitele ya IKS i sumbedza nḓila dzo fhambanaho dza u tsireledza nḓivho ya sialala kha ḽa Afrika Tshipembe .
Hu khou lavhelelwa uri Samithi ya FOCAC i ḓo ṱanganedza Thendelano ntswa na Pulane dza Mushumo ( 2016-2018 ) .
Vhubveledzi ha mafhi ha ṅwaha nga ṅwaha ho sumbedza u engedzea ha dzika kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho , naho hu na uri hu na u fhungudzea kha tshivhalo tsha vhabveledzi vha ḓeri vha phuraimari u mona na shango . 
shelefu ya bugu .
Naho vhunzhi ha mashango a Afrika o dzika a dovha a khwaṱha zwazwino musi a tshi vhambedzwa na miṅwaha ya tsini na musi a tshi kha ḓi tou bva u wana vhuḓilangi , tshutshedzo ya u thengathenga ha mivhuso i kha ḓi vha yo anda hune zwa sia hu na khonadzeo ya uri zwi nga pfukela na kha mashango a vhahura . 
Mulaedza kana thero ya tshiṱori ndi ifhio ?
Ho ṱaluswa ṱhanganyelo na mbadelo dza yuniti zwi tevhelaho : 
vha sa wani ṱhogomelo i bvaho kha tshiimiswa tshine tsha wana gavhelo ḽi bvaho kha muvhuso ḽa ṱhogomelo yavho na vhudzulo .
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI/ ZWIKILI
( 1 ) Phalamennde yo vhumbwa nga-
3.NDI ZWIFHIO ZWO FHAMBANANAHO NA ZWA KALE ?
Masia a no tea u engedzwa ndi a ṱhuṱhuwedzo ya mutakalo na ndondolo ya u thivhela na ya mbuedzedzo . 
1 . Tsheo dza Khabinethe dza Ndeme
Ṋaṅwaha ri ḓo khunyeledza maga ashu siani ḽa u itwa ha mbekanyamushumo dza u vhona isa phanḓa na mbekanyamushumo dza u swikela zwe ra ta siani ḽa tswikelelo ya kha tshumelo dzi fanaho na maḓi nga 2008 , tshampungane nga 2010 na muḓagasi nga 2012 .
Naho hu na uri hu na tshanduko ntswa shangoni ḽashu , nomboro dzi sumbedza uri vharema a vha tshimbili kana u ḓivha shango ḽavho . 
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri GP yavho , dokotela wa maṱo kana wa maṋo u kha ṋetiweke ya GEMS musi vha saathu vha dalela .
Hezwi zwi sika zwikhala zwa vhubveledzi hapo na tshandukiso ya thundu dzine kanzhi dza vha kha ṱhoḓea khulu nahone dzine dza rengwa nga sekithara ya muvhuso henefho kha vunḓu . 
Ndi mini zwine vha wana ?
Nṋe ndi na maanḓa u fhira iwe . "
5.2 . Sibadela itshi tsha maimo a nṱha ndi vhubindudzi kha u limuwa bono ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) na dziSDG dza UN dza ndondolamutakalo ya ḽifhasi .
Kha nyimele ya dziṅwe webusaithi , nga maanḓa webusaithi dza mafhungo , mafhungo a khwiṋiswa awara iṅwe na iṅwe . 
Tshiitisi tsha izwi ndi uri ahuna mafhungo o ganḓiswaho a ḓivheaho kha zwa ṱhoḓea ya ndeme ya maḓi u itela tshaka idzi . 
Mbonalo
Zwo vha zwo livhiswa kha u shandukisa kuhumbulele kwa vhathu na tshenzhemo nga ha vhuṱungu na u tambula havho . 
Sa izwi tshiṱalula tsho vha tsho dzudzanyea tsha dovha tsha vha kha zwiimiswa tshi kwama sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhutshilo hashu ha phuraivethe na ha nnyi na nnyi . 
Ri ya murohoni , honyana
U dzulela u sedza na u ingamela u vhona uri vhashumi vha shumaho u kunakisa vha khou ita mishumo i ṱoḓeaho , kuitele kwa u kunakisa kwo teaho ku khou itwa , na maga a u vhona uri hu itwa mushumo wa khwaḽithi a dzulela u tevhedzwa . 
Makumedzwa o livhiswa kha u konanya mulayo wa muṱa na mbetshelwa dza Mulayotibe wa Pfanelo na mikhwa ya ndayotewa zwa ndinganelo na tshirunzi . 
U shaya zwiṱuṱuwedzi u itela u vhulunga maḓi na mbadelo dzi elanaho na khohakhombo dzi fanela u ḓisendeka nga kushumisele . 
Mutengo u katela na tshipiḓa tsha mitengo i songo livhaho mveledziso twii arali mitengo i tshi bvelela lunzhi nahone i dzhielwa nzhele u ya nga u fhambanana . 
Ṱhoḓea ya nḓivho ntswa i khou thoma u vhonala i tshi khou engedzea sa izwi mishonga i tshi khou thoma u vha yo khetheaho na ḽifhasi ḽashu ḽi tshi khou vha na zwithu zwinzhi zwo fhambanaho . 
3 / 5 Vhashumisani kha thandela
Vhoramimoḓoro vha sa athu ṅwalisaho e-thoḽini vha khou ṱuṱuwedzwa uri vha ite nga u ralo , u vhona uri vha ya tewa nga phimo dzo fhungudzwaho .
Vhudzulo
11.1 Phanele ya u vhea vhashumi zwikhalani zwavho i ḓo thomiwa u itela u sedza u thoma u shuma ha maitele a u pfuluwa .
Ho vhuya ha vha na vhugudisi ha uri tshimbidzo ya vhukateli ha mbeu i shumiswa hani kha vhashumi vha ndangulo dzoṱhe dza thandela ?
Ndangulo ya mashumele a vhashumi i langwa tshifhinga tshoṱhe , hu na asesimennde ya fomala i itwaho luvhili nga ṅwaha . 
( a ) khabinethe , hu fanela u vhalwa sa vhulivhisi kha muraḓḓo wa Khorotshitumbe ; huno
U vhala ho lugiselwaho / nyambedzano
Tshumiso idzi dza bindu dzi shumiswa thwii kha u shuma mushumo muhulwane na uri dzi na vhuḓifhinduleli ha u swikelwa ha ndivho dza tshiṱirathedzhi dza Muhasho . 
Hu tshi yiwa phanḓa , muvhuso u ḓo isa phanḓa na u shumisa mbekanyamushumo dziṅwe dzi ngaho mbekanyamushumo ya u Khwaṱhisedza Pfanelo dza Vhushaka dza Vhathu vha Shumaho kha zwa Mavu , i ḓivhiwaho sa mbekanyamushumo ya 50-50 .
Ro vuledza ndima ye ra randelwa malugana na Zwitatamennde zwa Gwama zwa Ṅwaha nga ṅwaha , sa zwe zwa bulwa afho fhasi . 
MBUELO DZA NGA NGOMU SIBADELA
U aluwa na dzikhamphani dzine dza tea zwavhuḓi kha muṱa washu ; dzikhamphani dzo sedzaho vhathu dzine dza vha na mvelele nthihi na ine ra vha nayo . 
Ndi khou amba hezwi nga vhuḓifulufheli sa vhunga ri na Shaun Julie , Mulanguli washu wa Thikhedzo ya Vhulanguli ha Vhuṱali na Kushumele , ane asi kale atshi khou bva u ṋetshedzwa mendele wa silivhere kha khethekanyo ya Murangaphanḓa wa Tshumelo ya Lushaka wa Khwine kha ḽa Western Cape . 
Zwidodombedzwa zwa muṱangano we thendelano ya u thoma khoro ya nyambedzano vhukati ha madzangano a vhashumi na a vhatholi ya swikelelwa .
Hezwi ri nga ri a zwi ṱalukanya , a si zwone ?
Mulayotibe u ḓo thusa Zhendedzi ḽa Vhukhakhi ha Mimoḓoro na maanḓalanga a u ṋea ndaṱiso uri a ime zwavhuḓi kha zwa masheleni , nahone u dovha wa ḓivhadza mashumele avhuḓi a u ṋea nḓivhadzo kha vho khakhaho .
Ngudo dzo dovha dza bvisela khagala uri u vha nnḓa u sa dzheni tshikolo zwi engedza khohakhombo ya u nga shumisesa aḽikhoholo . 
U ita uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha farane kana u vha tshithu tshithihi ndi muhumbulo wa ndeme kha maitele a u fhungudza vhushai na u sa lingana na u vha mvelelo yavhuḓi ya u fhungudza vhushai .
Pulane ntswa ya vhudzulo ha zwitshavha i ita uri hu vhe na vhudzheneleli hu tevhelaho : 
NDIMA YA 3 NYANGAREDZO NGA HA VHULOI
Hezwi zwi amba uri pulane dza vhudzulo ha vhathu dzi ḓo langwa nga mbekanyamaitele na pulane dza vhuendedzi , vhunga zwo sumbedzwa u rangani . 
Kuitele ukwu ndi kwa vhawani vha ndambedzo kune kwa shumiswa kha ndambedzo dza khwaṱhisedzo , dza madzangano na dza thandela .
Ṅwaha muṅwe na muṅwe , vhana vhanzhi na vhafumakadzi vha kavhiwa nga HIV musi vha tshi tzhipiwa . 
Minisita o tendelwa u renga , u wana nga nḓila iṅwe na iṅwe kana u dzhia mavu kana pfanelo dza mavu u itela ndivho ya u ṋetshedza ndiliso . 
1.23 Vha Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala vha dzinginya-vho na u shumiswa ha milayo i shumanaho na zwa u tsitsa muthu tshirunzi ( defamation laws ) kha vhathu vhane hu sina vhuṱanzi vhu fushaho , vha pomoka vhaṅwe vhuloi .
h ) Vho Alexander Van der Watt ( vho tou tholwa hafhu ) ; na
Ro hana u tedela vhadzulapo nyana kha u humisela murahu mbuelo dzine vho no dzi swikelela . 
U dzudzanya u dzhenisa mushumoni na thikhedzo kha matshudeni kha maitele a u dzhenisa mushumoni . 
( d ) u ṱalutshedza tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha nḓivhadzo tshine a vha tshi pfesesi .
Vhashumeli vha mutakalo vha kombetshedzea u ḓivhadza pholisa arali lufu lwo vha lu si nga nṱhani ha zwivhangi zwa mupo . 
I nga tea u hadzima tshelede ya u lambedza dziṅwe dza thandela ya kona u badela idzo khadzimiso nga kha vhutshilo vhu vhuedzaho ha itsho tsho rengwaho nga huṅwe ya ḓitika nga mphomali u bva kha vhuṅwe vhuimo ha muvhuso .
22 Tshimedzi 2002
PEP i ḓo shumiswa ya badelwa nga muvhuso vhuongeloni hannyi na nnyi ha muvhuso , nahone vha ḓo wana ngeletshedzo ya dzilafho ya mahala na thuso kha u shumisa PEP phanḓa ha u i shumisa .
Thebuḽu kha siaṱari ḽi tevhelaho i sumbedza nyanganyelo dza u shuma dza 1999 / 2000 dza Ḓorobo Khulwane ya Johannesburg na Khoro Dzapo .
Mishumo ya u Linga ha Fomaḽa ya mafheloni a ṅwaha ya Themo ya 4
Ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vho no vhuya vha ya kana vha tshi ṱo ḓa uya fhethu hune ha vha na yellow fever .
Mikano i re khagala ya vhuḓifhinduleli i dzula i siho zwine zwa nga vhanga nḓaḓo kha uri ndi komiti ifhio kana tshiimiswa tshi re na vhuḓifhinduleli ha mushumo ufhio .
i . Masia a phungudzo kha Tshanduko , u Engedza na u Fhambanyisa Ikonomi ;
Zwiṱatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha zwo dzudzanywa kha vhuimo ha mbadelo dza ḓivhazwakale , nga nnḓa ha mielo ya zwishumiswa zwiṅwe zwa masheleni nga ndeme i pfadzaho i re fhasi ha ndavhelelo ya mbadelo dza thengiso na u ṱanganya mbekanyamaitele dza mbalelano khulwane yo ṋetshedzwaho afho fhasi . 
U fhaṱa maipfi nga u shumisa mibvumo ya themba mbili dzo gudwaho . ( mararu nga vhege ) .
U dalela AICs na ṅanga dza sialala kanzhisa zwi itwa vhathu vho dzumbama .
Thulwi dza muṱavha u hwalwaho nga maḓi dzo gonyaho dzi ḓo fhungudza khaphasithi ya tshiṱirathedzhi na mutevheṱhandu wa vhutshilo ha madamu na vhupo ha mavu o ṋukalaho . 
Mishumo iyi yo tevhekanywa hu tshi tevhelwa u dubekana hayo nga ngona nahone ho shumiswa misevhe kha u ṱuma mishumo ine ya tikedzana .
Maga aya na one a iledza u zwima zwipuka zwiṱuku na zwpisisi zwi konḓaho u wanala , khathihi na maṅwe maitele a u zwima . 
Mushumisi u lavhelelwa u ṋetshedza zwidodombedzwa zwiswa nga ha zwishumiswa kha vhaṋetshedzi hu tshe ho sala ṅwedzi uri thendelano i sedzuluswe , u itela uri vhaṋetshedzi vha kone u dzhia tsheo .
U ṱalutshedzela na u sengulusa zwidodombedzwa zwi re kha zwibveledzwa zwa girafiki / zwifanyiso
Ndi madzangano a tshitshavha afhio kana muhasho wa masipala ufhio une ra ṱoḓa u ramba uri u yo amba kha Komiti ya Wadi kana kha muṱangano wa vhukhethoni ?
2 Tshikoloni tsha hashu.................4
khophi yo sethifaiwaho ya vhuṋe ha fhethu
Thimu dzi ṱaluswa nga ndinganyelo na u swikelela maimo a nṱha a kushumele nga kha tshipikwa tshi fanaho . 
Nga kha sisiteme ya ndiliso yo ṱanganelanaho yo lavhelelwaho , muvhuso u ḓo vhona uri vhashumi na vhashumi vha kale vha migodini vha wana mbuelo ya ndiliso yo teaho ine ya ḓo thusa u vhuedza miṱa yavho .
Thekhinoḽodzhi iyi i shela mulenzhe u ya kha u swikelela zwipikwa zwa NDP nga u engedza u kona ha muvhuso u wana thandululo dza vhutumbuli kha khaedu dzo ṱanḓekanaho .
Mugaganyagwama u na mushumo wa ndeme kha u tshanduko nga u alusa phaḓaladzo hafhu na u livhisa tshomedzo dzine a dzo ngo tou ḓalesa kha vhubindudzi vhu ṱavhanyisaho u vhuedza kha vhathu na kha masheleni .
Ndi na mueni o khetheaho ṋamusi , Rabulasi wa Mufumakadzi wa Ṅwaha wa 2016 , Vho Vanecia Janse u bva kha masipala wa Koukamma ngei Kapa Vhubvaḓuvha .
Kufhaṱelwe kwa bada , he zwa tea , ku nga edza mupo wa henefho , kwa vha mafanedza a afho he vhathu vha fhaṱa hone . 
Zwazwino vhapfumbudzwa vha khou thoma mbekanyamushumo kha zwiṱiriki zwavho nga u fhambana na kha zwileludzi nga u funza vhathu vhaṱuku nga ha u shumisa zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone na mveledzwa dzazwo . 
Ṱhalutshedzo a yo ngo livhiswa kha uri i vhe i thivhelaho kana u randela zwi songo tea . 
Ṋamusi ri nga vhiga uri tshivhalo tshihulwane tsha mvelaphanḓa tsho bveledziswa . 
Nga yeneyo nḓila , vhunzhi ha aya mafhungo a ḓo vha o kuvhanganywa hu tshee na tshifhinga nga vhomakone vha CBP , kha vha ambe na Komiti ya Wadi na mukhantseḽara u itela u ḓivha arali hu na zwiṅwe zwiko zwa ndeme zwa mafhungo zwine zwa nga shumiswa .
Ṱhoḓea ya u saukanya i tea u sumbedzisa zwi khagala u tshimbilelana na nḓila ya mbekanyamaitele ya muvhuso na u tevhedza zwipikwa na zwithu zwa ndeme . 
U konanya na mulanguli wa IDP
Vha humbelwa u ṋetshedza ofisi iyi khothesheni yo tou ṅwaliwaho ya ṋetshedzo ya thundu kana tshumelo sa zwe zwa dodombedzwa afho fhasi . 
Nyambedzano na dzone dzi ḓo thusa kha u ḓivhadza matshimbidzele a vhuḓi na u takula tshikalo tsha kulangele Afrika na Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC ) .
Arali vha si na vhuṱanzi ha uri muḽa uyo u mulayoni , kha vha kwame murangaphanḓa wa sialala wa vhupo ha havho , kana vha lidzele nomboro ya thuso u wana vhuṱanzi kha 0800111166
Hezwi zwi ḓo dzheniswa kha Mulayotibe wo Dzudzanyululwaho wa Mukovho . 
Khwaṱhisedzo ya u dzhenela muṱangano yo ṱanganedzwa
Ḽeveḽe dza khoḽesiṱiroḽo dzi nga langea zwavhuḓi nga kha nyonyoloso dza nga misi na kuḽele ku re na mutakalo .
U hira , u phuromota na nḓila dza mushumo zwo vha zwo ḓisendeka tshoṱhe kha ndalukano dza fomala na u ya nda vhuhulwane mushumoni . 
( a ) u sa amba tshithu ;
U ya vhuimabisi nga milenzhe .
Luambo lwa nyanyuwo
Musi u shuma zwavhuḓi ha zwidzidzivhadzi kha nyimele idzi hu sa athu khwaṱhisedzwa , tsheo nga ha kushumisele kwa zwidzidzivhadzi zwi fanela u dzhiwa nga u ṱavhanya sa i zwi zwi tshi dzhiwa uri zwi shuma zwavhuḓi musi zwi tshi shumiswa nga murahu ha u kavhiwa . 
Dziphurofeshinala vha khou vhilaela nga vhuimo havho , nahone zwa sia vha tshi ṱuṱuwedzea ngazwo . 
Mushumo wa komiti ya tshikolo ya QLTC ndi :
Zwino vha nga ri fha ḽiṅwalo na uri ṱalutshedza uri ndi ngani kha tshitatamende tshi fanaho tsho sumbedzwaho ngavho , hu na tshitatamende hetshiḽa tsha u thoma ha dovha ha vha na tshitatamende tshavhuvhili . 
ZWO SWIKELWAHO KHA U SHUMA NGA PULANE YA MBUNO DZA ṰAHE .
U dzudza tshifhingani pulane ya nyito .
tshikalo tsha nḓivho ya sialala ine ṱoḓea kha u shumisa itsho tshibveledzwa ;
U shuma na /nga mafhungo : tshifhinga tsha zwino , tshifhinga tsho fhelaho , mapfanisi
Tsha ndeme kha heyi ndingedzo , ndi vhukoni ha u ita nyambedzano kha masia oṱhe ane Afrika ḽa vha na dzangalelo khao , hune zwi re khagala ha vha mbambadzo , tshanduko ya kilima , vhushaka ha zwa ikonomi khathihi na maṅwe masia a elanaho . 
Engedza tshumelo dza mutakalo na zwikimu zwa mishumo ya tshitshavha , zwi konisaho muvhuso u ṋetshedza zwitshavha zwi shayaho tshumelo na thikhedzo , nga maanḓa zwine zwa vha na tshiimo tsha nṱha tsha vhugevhenga na dzikhakhathi .
Wa thendara u tea u dzinginya kuvhumbelwe na mbumbeo ya tshigwada tshavho tsha u fhaṱa . 
Musi vho no khwaṱhisa dizaini , ri humbela matshudeni uri vha dzudzanye zwidodombedzwa na uri vha sedze u sudzuluwa wa vhukuma wa tshifanywa . 
Ri a zwi ḓivha uri ḓuvha heḽi ḽo rangelwa nga miṅwedzi minzhi ha u shuma nga maanḓa nga tshifhinga tshe vha pfumbudzwa u shumisa thyiori na maitele . 
sumbedzela ndeme yo khwiniswaho nga kha vhukoni ho khwinifhalaho ha vhagudi .
U itela uri hu vhe na tshumelo dzo raloho dzi re dzavhudi , mafhungo haya a tea uri a vhe tshipida tsha fulo la u bvela phanda ya lushaka .
Kha vha ambe tshiṱori tshavho na khonani .
Khabinethe i ṱanganedza Muṱangano wa Minisiṱiri kha Thendelano ya Phindulo ya Dzingu kha TB ine ya khou ḓa kha Sekithara ya Migodi ya Tshipembe ha Afurika .
U penda zwifanyiso zwa ene muṋe na zwa vhaṅwe ni tshi khou ita nyito ( gidima , fhufha , tshina n.z. ) na u haseledza nga ha mivhala ya tsiko na yo tou itwaho , mivhala yo dzikaho zwivhumbeo na mitalo .
Vhushaka vhukati ha vharangaphanḓa vha sialala na komiti dza wadi hu kha ḓi mona .
Uya nga mulayo , we wa khwaṱhisedzwa , zwa zwino hu na mbetshelwa ya u tholwa ha vhathu zwi tshi tevhela mulayo wa ndinganyelo kha kutholele kha Tshumelo ya Tshitshavha , na mbetshelwa ya mashumele ano yelana na dzi khonṱhiraka dza ṱhoho dza muhasho . 
Vha dovhe vha dzhenise na vharengisi vha tshiofisi kha zwiṱirathedzhi zwa u thivhela vhugevhenga . 
Khomishini ya u Pulana ya Lushaka yo ri tsivhudza uri ndavhelelo dzashu dza mveledziso dzi ḓo dzhia tshifhinga na u shuma zwo khwatha u zwi swikelela . 
Muhasho wa Vhudavhidzani u tikedza tshumelo dza khasho dza tshitshavha nga mitshini ya khasho arali tshumelo dzi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza Muhasho .
Khakhululo dza ndeme kha miṅwaha ya u thoma ya muvhuso muswa dzi katela tsielano dza nzudzanyo khulwane na ṱhukhu . 
Mbuno ndi ya uri arali sisiṱeme dzashu dza vha dzo khwaṱha na u sedza nnḓa a hu na khonadzeo ya u nga swikelela tshanduko . 
Vhudavhidzani vhu vhuedzaho ndi vhudavhidzani ha vhuḓifhinduleli .
Mulayotibe u khwiṋisa Mulayo wa zwa Vhaimeleli vha zwa Mulayo , wa 1979 ( Mulayo wa vhu 53 wa 1979 ) , sa maga a tshifhinganyana , ho lindelwa u thoma u shuma ha Mulayotibe wa Maitele a Mulayo .
Tshivhalo tsha vhubveledzitshikati tsha malaṱwa e a hwaliwa Cape Town nga ṅwaha . 
Ndeme ya 16 Fulwi
A ṅwaleni tsibogisini tshi re magumoni a fhungo .
Thikhedzo u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo yo kokodza R4 biḽioni ya vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe hu na khonadzeo ya u vhulunga na u sika mishumo i ṱoḓaho u swika 3 614 kha kotara ya Khubvumedzi-Nyendavhusiku 2017 .
U lapfisa vhutshilo ha themamveledziso ya mutakalo na u dzudza tshishumiswa tshi tshi khou shuma , muhasho u ḓo isa phanḓa na ndondolo ya zwishumiswa zwoṱhe kha zwiimiswa zwa mutakalo zwo fhambanaho . 
U ita ndovhololo
Mashango manzhi , nga maanḓa a Asia , o bveledza kana zwa zwino a khou bveledza milayo ya tsireledzo ya data sa ndingo ya u alusa mbambadzo ya eḽektroniki . 
Arali ha nga vha na zwiṅwe , Komiti dza Wadi na Vhashumi vha Mveledziso ya Tshitshavha vha a iswa kha dziwadi u thusa kha u lwa na khaedu dzoṱhe dza mavhusele kha wadi iyo . 
U avhelwa ha tshifhinga nga sekele ya vhege mbili ( Awara )
U randelwa uhu ho khetheaho hu tendela Gwama ḽa Lushaka kha u monithara na u gaganya ndangulo ya khombo fhethu hapo ha muvhuso . 
U shumisa fomete yo teaho
3.9 . Khabinethe i humbela tshitshavha tsha Coligny , Devhula Vhukovhela u imisa migwalabo i re na dzikhakhathi nahone tshi dovhe tshi tendele Tshumelo ya Mapholisa Afurika ya Tshipembe u fhedza mushumo wavho wa u sedzulusa tshivhangi tsha lufu lwa ṅwana , u itela uri vhuhaṱuli vhu ṋetshedzwe .
Kharikhuḽamu i ṋekedza thikhedzo yo khwaṱhaho kha vhagudi vhane vha ḓo shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma sa luambo lwa u guda na u funza .
Hezwi ndi pfanelo ya ndayotewa yavho na vhuḓifhinduleli ha ndayotewa hashu sa vhagudisi . 
c ) R1 ya Serisi ya Ḽingwende ḽa Musuku : " Pollinators dza Afurika Tshipembe "
Mbekanyamushumo ya ṅwedzi woṱhe ndi ya ndeme vhukuma kha Tshiṱirathedzhi tsha u Vusuludziwa ha Batho Pele tshine tsha sedza kha u vusuludza mashumele kwao , mafulufulu , u ḓihudza na u vha vhashumi vha muvhuso vho gudelaho musi vha tshi khou ṋetshedza thundu na tshumelo dza tshitshavha .
Sa tsumbo : Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho i khou lugiswa .
" " Ṅwaha wa 2015 ndi ṅwaha wa Thendelonzwiwa ya Mbofholowo na u shuma nga Vhuthihi u itela u alusa Mbofholowo ya ikonomi .
Vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo : vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo vha nga katela , muthu muthihi , khamphani , muṋe wa mavu , tshiimiswa tsha muvhuso kana tshitshavha tshapo tshine tsha vha vhaṋe kana tsha langula tshiko tsha zwi tshilaho tshapo .
Vha tea u dovha hafhu vha vhona uri ndaka dzoṱhe na tshomedzo zwi khou ṱhogomelwa nga nḓila yo fhelelaho nahone dzi a tevhedza mulayo wa mutakalo na tsireledzo mishumoni . 
Tshipikwa tsha 7 : U kwaṱhisedza u tikedzea ha mupo tshi na thagethe tharu :
U fhaṱa kha u shumisa zwifhinga
Hune zwa vha zwi tshi tea , kha u sedzana na mafhungo o tiwaho , ndi ḓo amba mbuno dzo teaho kana nyimele nga u pfufhifhadza . 
Ṱhonifhani lutendo na mihumbulo ya vhaṅwe vhathu .
U livhisa kha masalela a mushumo muhulwane nga tshifhinga tsha mulalo na u thithiswa hu songo lavhelelwaho , hu na vhukoni ha u ḓitika zwihulwane musi hezwi zwi sa tsha thivhelea , ndi tshiteṅwa tsha ndeme tsha ḽiṅwalo heḽi . 
Ri na vhuṱanzi ha vhukuma ha uri phindulo dza sekithara ya phuraivethe kha theo ya mulayo ya zwa vhashumi yo ḓisendekaho nga pfanelo a yo ngo vha i takadzaho tshoṱhe . 
Khethekanyo i tevhelaho i sumbedza uri maga a tshumelo ndi a ndeme fhedzi arali a tshi ṋetshedza mafhungo a ndeme nga ha tshumelo dzine dza khou ṋetshedzwa .
Khabinethe i vhidza vhoṱhe vha kwameaho uri vha ḓifare nga tshirunzi na tshiimo tshavho , na uri zwigwada zwi kwameaho zwi dzhene aya mafhungo nga ṱhompho madzuloni a u dzhia luvhanḓe lwa nnyi na nnyi vha tshi amba ngao .
Tsha vhuvhili , vhuimo vhu nga itelwa khungedzelo nahone vhaṅwe na vhaṅwe vhane vha pfa uri ngangoho vha a tea u fara vhuimo uvho vha nga ita khumbelo . 
Ndima ya 2 i ṋetshedza tsumbo ya bammbiri ḽa data vhupo
Hu nga nangiwa u bva kha zwiṱori zwo fhambanaho zwa maḓuvha ano / musalauno , zwiṱori zwa u humbulela ( tsumbo , madalo a u sedzulusa , fikishini ya saintsi ) zwiṱori zwa ḓivhazwakale ( tsumbo , bayogirafi ) na zwiṱori zwa sialala ( tsumbo , ngano dza vhubvo , na ngano dza phukha ) zwine zwa vha hone .
Khabinethe i ṱanganedza miraḓo ine ya khou dzhena nga mbilu tshena vha NHTL ya Vhurathi na avho vha nnḓu dza vunḓu dza sumbe .
Khadzimiso iyi ya masheleni i ḓo ṋewa SMME nga phimo yo tiwaho ya nzwalelo ya 8% .
Vharangaphanḓa u bva kha mabindu , zwa mitambo , sialala , vhurereli na sekithara dzoṱhe ,
Ngauralo ndi zwa ndeme uri ri bvele phanḓa hu si na u lenga u thoma u shumisa pulane yo angaredzaho - i ṱuṱuwedzwaho na u konanywa nga ofisi ya Muphuresidennde - u sika mishumo miswa ine i sa vhe fhasi ha miḽioni mbili ya vhaswa kha miṅwaha ya fumi i ḓaho .
( g ) u ita miṅwe mishumo yo ṋewaho hu tshi tevhelwa Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde .
Dzibannga dzi nga ita mbambe u itela u kunga matshudeni uri vha vule akhaunthu dza mbadelo . 
Dziṅwe tsedzuluso dza khetho idzi dzi a ṱoḓea . 
Vhurangeli ha khakhululo hu nga vha nga nḓila ya ndaulo , tshiimiswa kana masheleni . 
Muhumbeli wa mushumo u ḓo lavhelelwa u ṱhaḓula nga mveledziso ya milayo ya tshikhala na zwikalo zwa mbadelo . 
Kha khumbelo ya Phalamennde , muhasho wa Lushaka wa Gwama wo dzudzanya muvhigo uno dzhiela nṱha u shumiswa ha masheleni ubva kha mbonalo ya tshifhinga tshilapfu . 
MUPHURESIDENNDE WA RIPHABUḼIKI : [ A zwi pfali . ]
Tshigwada tsha Mushumo wa Dziminista tshi themendela uri muhangarambo wa mbekanyamaitele wo fhelelaho u bva kha sekithara ya pfunzo dza nṱha Afrika Tshipembe zwi ḓo bveledzwa sa mafhungo a shishi . 
A rali zwi songo lafhiwa , zwi a ṋaṋa na u vhanga kuhumbulele ku sa pfadzi , nḓanḓo , ṱhoho i remaho , khangwa , u dzidzivhala , khoma na lufu .
Anansi a pfa a tshi khou kokodzlwa ngeno na ngei nga vhubuvhi hoṱhe nga tshifhinga tshithihi , musi muṅwe na muṅwe wa vhaḽa a tshi khou kokodza lubivhi lwawe .
Ro mbo ḓi litsha heyo ofisi ra isa zwishumiswa zwe zwa vha zwo avhelwa iyo ofisi kha zwiṅwe zwiṱitshi zwapo . 
" Yoṱhe i tea u dzheniswa kha ndeme dza Ndayotewa .
Thebulu ya 17 , afho fhasi , i fha muṱoḓo wa tshaka dza nḓila dza u tikedza na dza u monithara dzi no yelana nadzo .
Mbekanyamaitele ya Phimo dza Masipala i ḓo shumiswa nga kha Ndango ya Kheridithi na Mbekanyamaitele ya Khuvhanganyo ya Tshikolodo na mashumele a tshumiso i yaho phanḓa yo sumbedzwaho kha Mulayo na kha Mbekanyamaitele ya Phimo dza Masipala . 
Ho shumiswa mbalotshikati , IEC i nga thola vhashumi vha tshoṱhe vha swikaho 30 , vha ḓadziswa nga vhashumi vha tshifhinganyana .
Vhahulisei , Dziambasada na Dzikhomishinari dza Nṱha ;
Tshumelo yo livhaho muthu i no itwa nga vhalangi vha vhushaka hashu : Musaukanyi wa vhubindudzi .
tshivhalo tsho tiwaho kha nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso ya themamveledziso zwine zwa nga monithariwa nga zwisumbi zwa wadi zwo ṱalutshedzwaho zwavhuḓi
( a ) Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi ;
khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya vhubindudzi
Nga dzi 14 Fulwi , khothe yo dzhia tsheo ya uri khetho dza masipala dzi nga bvela phanḓa nga dzi 3 dza ṅwedzi wa Ṱhangule naho mutevhe wa vhonkheni u songo fhelela .
U topola vhukule hune tshanduko kha nḓowetshumo yo no itea u swika khaho , zwi dovha zwa ṋaṋiswa nga u shaea ha vhulavhelesi . 
MUSHUMO WA 3.3
Ḓuvha ḽa Maḓanzhe a Ḽifhasi ḽi ḓo vha hone nga dzi 8 Fulwi ngei Bloemfontein , kha ḽa Free State hune ha ḓo vha hu na vhafarani vho fhambanaho kha u shumiswa ha Ikonomi ya Maḓanzhe ya Operation Phakisa hune ra ḓo kovhelana mafhungo na zwitshavha zwapo a ikonomi ya lwanzhe na vhupo vhu kwameaho .
147. Dziṅwe phambano
Zwiṱori zwipfufhi , vhurifhi , dayari
Vhushaka ha u thembana vhukati havho na muaphiḽi zwi tou vha khagala uri ho tshinyala lune vhu nga si tsha vhuedzedzea . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha
No no vhona ngafhi muthu atshi fhura Peter uri a kone u badela Paul ? 
Vhafumakadzi Na Phalamennde
U VHONA URI HU NA TSWIKELELO YA MADZULO A VHATHU O TEAHO NA TSHUMELO DZA NDEME DZA MUTHEO
Heli bunga ndi line la tanganedzwa hothe na mashangodavha hune vhashumisi vhao vha tou tumba nahone vha shumisa madi kha de ianzwa ngei bvungwi .
Arali khumbelo yo tendiwa , senthara ya ndingo i ḓo vha ṋekedza thendelo .
U phasisa milayo ndi muṅwe wa mishumo ya Phalamennde .
Hu na mulingo wo engedzeaho wa uri miṅwe ya zwiṋeamivhala zwine zwa shumiswa hu ḓivhea uri zwi a kwashekana zwa vha khemikhala dzi re khombo ngomu muvhilini . 
Tshifhingani tsha zwino phambano vhukati ha mashango a kha ḓi bvelaho phanḓa yo engedzea . 
Ho no vha na maga o fhambanaho a u thivhela u dzhavhulwa ha mavu khathihi na u ṱuṱuwedza tsireledzo ya tshitshavha . 
U shela mulenzhe hu songo livhanaho ha nḓisedzo khulwane ya vhashumi kha nyaluwo ya GDP ho vha huhulwane . 
Vhubveledzi
Dzidona nnzhi honeha a dzi ṋetshedzi mivhigo ya kotara iṅwe na iṅwe ya masheleni . 
MVELELO DZO SWIKELELWAHO
( b ) muhwelelwa ( ane a vha muthu a itaho zwiito zwa u tambudza ) a dzula hone lwa tshoṱhe kana lwa tshifhinganyana , kana u shuma hone kana he a tholwa hone ; kana
R175 - ya Memorandamu wa Khunyeledzo ya Khamphani ( hu tshi tevhedzwa u fhungudzwa ho tendelwaho ) u itela khampani I si ya mbuelo yo linganelaho ( CoR 15.1C ) .
Tshivhalo tshi songo dzikaho tsha vhane vha phasa Maṱiriki tshi sumbedzisa uri ndi zwinzhi zwine zwa kha ḓi tea u itwa u disa vhudziki kha sisiteme na u vhona uri hu vha na mvelaphanḓa yone-yone .
DziSpringboks dzi ḓo dzhenela kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha IRB tshine tsha khou farelwa ngei Ingilandi nga Khubvumedzi 2015 .
U bva 2005 / 06 u swika 2012 / 13 dzikhamphani dzo vhigwa kha u swikisa mbadelo dza R&D dzi anganyelwaho R44.1 biḽioni , na Vhufaragwama ha Lushaka ho angayelaho kha u fhira R3 , 2 biḽioni yo vhilwaho kha u fhungudzwa ha muthelo wa R&D u bva kha Tshumelo dza Mbuelo ya Afurika Tshipembe ( SARS ) . 2013 / 14 wo vhona 44.2% kha Mabindu Maṱuku na Mahulwane ( SMEs ) a na mbuelo i sa fhiri R40 miḽioni nga ṅwaha ane a khou dzhenelela kha ṱhuṱhuwedzo ya muthelo wa R&D .
Thuso ya mbadelo yo itwaho u thomani kha u wanala ha masheleni i tendelwa sa zwi wanwaho kha tshitatamennde tsha vhuimo ha masheleni . 
Hune muthu a vha o vhulawa zwo itwa nga vhugevhenga , tshifhinga tsha u dzula dzhele tshi engedzwa nga miṅwaha ya 20 .
Milayo i shumisiswa hani
Zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho zwo topolwa nga tshifhinga tsha khoniferentsi zwa u thivhela na u tandulula khakhathi na khuḓano : u bva kha zwi sa konḓi na zwa mutheo ( luambo , pfunzo ya vhana , na zwiṅwe ) u ya kha ṱhoḓea khulwane dza zwitshavha zwinzhi . 
Vhatholi vha ṱoḓa vhagudi vha re na zwikili u shela mulenzhe zwihulwane kha vhubveledzisi mushumoni . 
Hu sa khou dzhiwa sia ḽi imelaho kana ḽi sa imeli dziakhaunthu dza muthu dza tsireledzo ya matshilisano , ri ḓo fulufhela uri pulane iṅwe na iṅwe yo raliho , arali ya shumisiwa , i ḓo vha yo dizainiwa nga vhuronwane na uri i ḓo rwelwa ṱari nga nḓila yo bvelelaho . 
Tshumelo dza nga murahu dzi no itwa nga vhalangi vha vhushaka na vhathu vhane ra guda khavho vhane vha ḓo dalela mabindu u itela u ṋetshedza ngeletshedzo kana u shuma sa bodo ya nyambedzano
Nga ṅwaha une wa vha nga fhasi ha tsedzuluso , bodo ya tendela mbekanyamaitele ya zwibviswa zwi sa takadzi na u vha na pulane ya u thivhela vhufhura . 
Ndi zwa ndeme u ṱalusa uri muṋetshedzi u ḓo ṋetshedzisa hani mitengo ya thengophikhisano iyi . 
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni .
Hetshi tshiko tsha zwidodombedzwa tshi ḓo rekhoda mvelelo dza thandela dza Mbekanyamushumo dzo Ḓitikaho nga Tshitshavha dze dza itwa kha madzingu o fhambanaho , mimasipala na zwitshavha zwenezwo , u itela u vhumba tshiko tshithihi hu tshi itelwa kuvhekanyelwe kwa thandela . 
Musi a tshi vuwa a wana hu na muṅwe muṱhannga henefho murunzini tsini nae , na ene a tshi khou ṱoḓa murunzi .
Musi ri khou khwaṱha ri tshi ya , hu vha hu na tshipikwa tshithihi tshi sa shanduki : u lwela u vha vha khwiṋe kha masia oṱhe na u sedza uri ndondolo ya mutakalo i a swikelela nga Vhashumeli vhoṱhe vha muvhuso .
Muthu ane a amba Kiswahili a nga buḓekanya o vhofholowa kha ḽa Afrika Vhukati na Vhubvaḓuvha haḽo . 
I sumbedzisa khwiniso ya vhundeme , u ṱanganya zwipiḓa zwo fhambanaho kha sisiṱeme ya zwikolo zwa phanḓa , na u sumbedza nḓila ine vhashumi vha sekithara ya muvhuso na ya phuraivethe vha nga shela ngayo mulenzhe kha u sika mushumo u na zwikili .
Sa tsumbo , mutholi muṅwe na muṅwe ane a khou ita khumbelo ya u ṋekedza maṅwalwa a sumbedzaho uri dzangano ḽi kwameaho ḽo ṱumana kana ḽ na vhushaka na muvhuso . 
Ndivho ya Mbekanyamushumo ya u Fhelisa Mabakete ndi u amba nga ha thandululo ya zwe ra sielwa zwa mabunga a mabakete sa nḓila ya sisiṱeme ya vhuthathatshili kha mavundu maṋa , ane a vha Kapa Vhubvaḓuvha , Free State , Devhula Vhukovhela na Kapa Devhula .
U dzhenelela hu a ṋea maanḓa musi vhathu vha tshi ita tsheo na khetho dzavho .
U vhambedza magudiswa na mahumbulelwa au .
Kha vha ṱane izwi luvhondoni .
Musi ho no khunyeledzwa Maitele a Mpimo wa Mishumo afha muhashoni , mafhungo a u thola vhathu na u nanguludza u ya phanḓa nga luvhilo . 
" Aha , zwi nga vha ṋama yavhuḓi ya ngweṋa hezwi , " a tshi humbula .
U amba nga ha thero
3.3 . Khabinethe i ṱangana na Muphuresidennde Vho Zuma kha u livhisa maipfi a ndiliso kha Muvhuso na vhathu vha Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Federaḽa ya Nepal , zwi tshi tevhela mudzinginyo muhulwane wo vhaho hone nga Mugivhela , wa dzi 25 Lambamai 2015 , wo siaho ho lovha vhathu vha zwigidi .
Mashumele a no tshila a tea u vha o ḓiimisiho nahone a aseswa nga nḓila yone kha pulane na u vhigwa u itela u isa phanḓa na u khwinisea . 
Dzina ḽa davhi : Arcadia
Kuitele kwa u Anganyela Kushumele kwa thandela ku nga ṋea Ofisi ya Thandela na Mulanguli wa Thandela tsivhudzo ya khwiniso ya uri tshibviswa tshithihi tshi nga kha ḓi sa bveledzwa nga ngomu ha mugaganyagwama wo lavhelelwaho kana uri thandela yoṱhe i nga kha ḓi sa bveledza nga mugaganyagwama wo tendelanwaho . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo , BI-947 and BI-29 .
Kha uno ṅwaha wa Tshata ya Mbofholowo na Vhuthihi kha Nyito dza Mbofholowo ya Ikonomi yo Bvelelaho , ri ḓiṋetshedza hafhu kha vhuthihi na u shuma nga maanḓa u itela u khwaṱhisedza mvelelo i yaho phanḓa kha shango ḽashu ḽa manakanaka .
Kuthomele na kufhedzele
( d ) Mulangadzulo , u swikela Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi khetha muṅwe wa miraḓo yaḽo .
Huna tshakha dzo fhambanaho dza madzhendedzi Afrika Tshipembe , u fana na feme dza vhoramilayo , dzibannga , vhaṱoli vha dzibugu , maṅwe mabindu na vhathu zwavho .
Thekhinoḽodzhi dza zwa dzilafho
Ndivhanyiso ya lushaka ya mugaganyagwama wo swikiswa ṱafulani khathihi na Tshiṱaṱamennde tsha Mbekanyamaitele a Mugaganyagwama nga tshifhinga tsha vhukati , mikovho ya mavunḓu yo sedzuluswaho i ḓo vhewa ṱafulani kha vhusimamilayo ha mavunḓu ṅwaha wa muvhalelano u saathu u fhela . 
Hezwi zwi ḓo shumiswa u alusa vhungoho ha u ṅwaliswa ha mavu , zwine zwi ḓo shuma sa hune ha ḓo thomiwa hone kha zwa u alusa mapuḽanele na malangele a mavu , ho katelwa miṅwe mishumo i tshimbilelanaho na vhulangi ha phothifoḽio ya zwifhaṱo na tshumelo ya nḓisedzo yo khwiṋiseaho .
Malugana na dzibada , ri khou isa phanḓa na mushumo wa u fhaṱa dzibada dza tshiṱirathedzhi na themamveledziso i elanaho u mona na Vundu . 
Thandela i ḓo ḓisa u engedzea ha zwiko zwa fulufulu kha giridi ya shango ḽashu na kha Dzingu ḽa Tshipembe ha Afrika .
Khaedu kha khwaḽithi ya data ya zwa mbalombalo tshiṅwe tshifhinga dzo ṱumana na madzangalelo o hwedzwaho , ane a ḓo hanedza data ine ya sa tendelane na madzangalelo aneo , mbekanyamushumo na dzimbekanyamaitele . 
Pulane ya Mveledziso ya Tshitshavha u itela tshitshavha tsho takalaho . 
Mufarisa muofisiri wa mafhungo wa muhasho u tea u fhindula hu songo fhela maḓuvha a 30 o ṱanganedza khumbelo yavho .
U nanguludza magudiswa o teaho
Milayo i tea u tendelaniwa nga zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho
Khabinethe yo tendela u tholwa ha Mulangi Muhulu wa Muhasho muswa kathihi na Muhulwane wa zwa Kushumele . 
Nḓila ya pfanyisedzo dzire kha khumbelo nthihi dzi a shuma na kha iṅwe vho . 
Tshati dza foniki dza luvhondoni dza Tshivenḓa .
Mbadelo ye vha wana nga tshifhinga tshenetsho
Khuḓano dza kuhumbulele dze dza fhandekanya Afrika tshifhingani tsho fhiraho nahone dza vha zwilindedzi zwa vhuthihi ha poḽotiki na ṱhanganelano ya ikonomi zwo fhedzwa . 
Kha sia ḽa zwivhuya , thengiselano vhukati ha mashango a Afrika dzo fhambana nahone dzi funa thundu dzo bveledzwaho zwine zwa sumbedza khonadzeo khulwane ya ine thengiselano vhukati ha mashango a Afrika ya vha nayo ya u tikedza nḓowetshumo dza Afrika na tshanduko dza zwiimiswa . 
Masiandaitwa o khwaṱhaho a ṱhuṱhuwedzo ya ṱhoḓisiso na mveledziso kha ikonomi o tikedzwa nga nḓila i takadzaho lwa miṅwaha ya mahumi na mahumi . 
Arali hu tshi ṱo ḓwa u kungwa vhathu vha sa shumeli muvhuso , muhasho wo teaho wa lushaka kana vunḓu u kungedzela zwikhala kha dzigurann ḓa .
Khomishini dza vhuṱhogwa tharu dzi dza ḓo isa kha khetho dzine dza khou ḓa nga mulalo ngei Zimbabwe , khomishini nga ha khetho , pfanelo dza vhathu na midia zwine Zimbabwe a ḽa athu vhuya ḽa nazwo tshifhingani tsho fhiraho . 
Nyendedzi dza dzitshaka dzi te u khwiṋiswa ho sedzwa ṱhoḓisiso dzapo na tshenzhelo ine ya ṱoḓea . 
Nḓowetshumo ya zwiḽiwa i na vhuḓifhinduleli ha mishumo minzhi kha zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Ndaka dzi songo dzudzanyeaho a dzo ngo nomboriwa , nahone nyingaḓorobo a dzi na madzina a zwiṱaraṱa . 
Zwimela zwiswa na zwa u nakisa zwo fhambanaho na zwone zwi ṱoḓa masheleni manzhi a ṱhoḓisio .
Tsumbasia dza u ya fhethu afho hune mutshini wa ḓo vha u tshi khou shumiswa hone , dzi ḓo ṋetshedzwa . 
Ṱhoḓea dza u ṱanganedzwa a dzi tou vha nṱha vhukuma , fhedzi ngudo dzi dovha dza ṱoḓa uri matshudeni a khwaṱhe vhukuma lwa vhuḓipfi . 
Musi tshenzhelo dza ḓivhazwakale dza u kundiwa dzo vha dzi elanesaho na vhuimo ha zwino ha ḽa Afrika , ndi vhathu vha Afrika vhone vhaṋe vha tshi khou thusiwa nga vhaṅwe , vhane vha nga ḓisa mbofholowo ya tshaka dzavho na dzhango ḽavho . 
Mivhigo miṋa ya kotara iṅwe na iṅwe yo bveledzwaho ine ya sumbedza vhalambedzi na zwe vha kumedzela u ḓo ṋekedza . 
Sa thandululo , zwa zwino vha ṱoḓa u katela vhaṅwe vhatshinyi vhane vha shuma zwavhuḓi kha mbekanyamushumo nahone vhane vha a tea u vulwa . 
U vhona uri zwitshavha zwi khou shela mulenzhe zwa dovha zwa vha na vhuṋe ha thandela . 
Ndaelo ya khothe i re afho fhasi yo vhumbwa nga zwi tevhelaho : 
Kha vha thome u shumisa muhanga wa u vhiga wa ṅwaha , hu tshi katelwa muvhigo wa zwa masheleni a zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha zwa muvhuso . 
º Vha dzulele u sheledza zwimela zwavho nga zwifhinga zwa musi hu tshe nga matsheloni kana nga tshikovhelelo , musi mufhiso wo dzika .
Khomishini yo davha hafhu ya dzhia tsheo ya u engedza ḽikumedzwa ḽa u ranga u itela u khavara khumbelo dza beiḽi , khathihi na khumbelo dza thendelo ya u aphiḽa na u thetsheleswa ha aphiḽi kha vhathu vha re khothoni . 
Fhethuvhupo ha lungano ulu ndi hufhio ?
Kha vha rambe vha re na dzangalelo vho fhambanaho u sedza hafhu pulane
( b ) u tendela mugaganyagwama ;
Ndugiselo dzi khou itwa dza uri sisiṱeme ine ya shumiswa nga vha Maraga wa zwa Masheleni wa Mauritius dzi dzheniswe Botswana , Malawi , Zambia na Zimbabwe . 
Themendelo : Tshenzhemo ya muthu o no vha ho na digirii yo teaho , zwikili zwa vhudavhidzani zwavhuḓi na vhukoni ha u shuma kha vhupo ha thimu . 
Kha tshumelo dza nḓisedzo dza masipala hu na dzithandela dzi no khou bvela phaṋda , u fana na ndugiso ya dzibada .
Masia a tevhelaho ndi ane khao nzudzanyo dza tshanduko dza vha dza ndeme .
Saluthi dza ganuni dza 21 dzi thuthubiswa sa khuliso ya Ṱhoho ya Shango , fulaga ya lushaka , Ṱhoho dza Mivhuso dza Mashango a sili , muraḓo wa muṱa wa musanda u vhusaho na Ṱhoho ya Muvhuso wa kale .
na Khovhe ya Vhimbi
Ngona ya CBP i ṋea komiti dza wadi kupulanele na kutshimbidzele kwa kushumele ku re na sisiteme kha u ita mishumo yavho na u phetha vhuḓifhinduleli .
Tshiimiswa tsha Mmbi ya Vhupileli ya Afurika Tshipembe na tsha SAPS zwi bvela phanḓa na u dzhenelela kha u thivhela nndwa na mushumo wa u ita uri hu dzule hu na mulalo kha dzhango .
Hezwi zwi ḓo ṱoḓa u phaḓaladzwa kha tshiimiswa tsha pfunzo tshiṅwe na tshiṅwe hu tshi shumaniwa na vhafumakadzi vha vhaholefhali . 
Zwiḓisedzwa zwa u thoma zwo no ḓiswa . 
Ndeme ya mvusuludzo Vhuṱambo na maḓuvha o khetheaho - Awara 2
Muhasho u ḓo , huṅwe na huṅwe hune zwa konadzea , u ṱanganyisa mafhungo a fulufulu kha dziṅwe mbekanyamushumo dza vhudavhidzani dza muvhuso . 
Vhaeni vha ṱhonifheaho , khonani na vhashumisani ;
7.1 . Vho Siyabonga Gama sa Mulanguli Muhulwane wa Tshigwada na Vho Garry Pita sa Muofisiri Muhulwane wa Masheleni wa Tshigwada wa Transnet .
Kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho , vhathu vho tshinyadza vhukuma ḽifhasi u itela ndivho ya mveledzo . 
Nṱhani ha izwo foramu i tea u khwaṱhisedza u dzhenela ha tshitshavha , u ṱola , u ela na u sedzulusa kushumele kwa masipala .
Mafhungo aya a ḓo :
Afha mutevhe wo fhelelaho wa maga a nyolo dza ḓorobo u itela fhethu ho tsireledzeaho a nga shumiswa nga vhadzudzanyi na vhabveledzi hu na mbuelo yo engedzedzeaho ya u dzhenelela kha vhupo ho tsireledzeaho . 
U shuma zwavhuḓi ha vhoramitambo ubva mashangoni ayo zwi anzela u khwaṱhisedza fhungo ḽa u vhona mitambo sa zwithu zwa u ḓimvumvusa fhedzi kha lushaka . 
Vha ḓadze fomo ya khumbelo ya u vha mugudisi wa vhareili ( RI ) .
3 . Khonfarentsi ya Mveledziso ya Ikonomi ya Lushaka Yapo ya u Thoma ( LED )
Mulayo wa Sisiteme ya Masipala u lavhelesa maitele a nga ngomu na ndaulo ya masipala .
Hune zwiimiswa ezwi zwa vha zwi fhethu ha tshiṱirathedzhi na ha ndeme ya zwithu zwi songo lavhelelwaho , vundu ḽi fanela u vhulunga tshelede kha u ḓikhwinisa na u ḓivusuludza . 
NAPF yo bveledziswa nga murahu ha u wa ha sekithara ya ḽifhasi ya Aquaculture zwe zwa ita uri hu vhe na ṱhoḓea nnzhi ya zwibveledzwa zwa kha vhureakhovhe .
Khamphani yo thoma vhurangeli ha mbambadzelaseli nahone i khou pulana u vhambadzelaseli 25% wa zwibveledzwa zwayo ngei Vhubvaḓuvha Vhukati , China na Afrika ḽoṱhe .
pulane dza IDP na dza dziwadi dzo farekana lwo khwaṱhaho
Tswayo dzi tea u isa milaedza yadzo fhedzi dzi tea u wanala na u linganela u itela u sa thivhela mbonalo ya zwifhaṱo zwo ṱumanaho . 
Kha vha ise khumbelo kha Designated Firearms Officer wa tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini .
Tshelede ya nṱhesa ine vha ḓo wana nga ṅwedzi ndi R1 600 .
Mbekanyamaitele ya masipala yo bveledzaho Komiti ya Wadi kana khoudu ya vhuḓifari i fanela u tendela izwi .
Fhedzi ra tende milayo ine ya shumiswa kana i si na yuthiḽithi i shumaho kana mvelelo ya mulayo ine ya vha hone henefho . 
U shumisa ridzhisiṱa ya fomaḽa
Hu khou bveledziswa hosiṱele dzine dza langulwa nga muvhuso u bveledza fhethu ha u dzula vhathu na u khwinisa u shela mulenzhe ha ndaka idzi u ṋetshedza fhethu ha vhudzulo vhuponi ha dziḓoroboni . 
Zwidzidzivhadzi a zwi ngo tendelwa muḽani .
c ) Vho Rowan Graham Nicholls - ( u tholwa hafhu ) ;
Musi ndi tshi kha ḓi aluwa ndo vha ndi tshi lisa nngu na mbudzi dza hashu .
( b ) zwiḽiwa na maḓḓi zwo linganaho ; na
Zwikolodo na nyingapfuma - muvhuso wo fhungudza tshikolodo tshawo u swika kha hafu ya zwibveledzwa zwa shango nga ṅwaha nga 1994 u swika kha 20% .
Mukonṱiraka u tea u vhea mutengo zwa tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tshi re kha Ḽiṅwalo ḽi Shumiswaho kha thandela ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi ḽa u ṅwalela zwiteṅwa nga ennge ntswu . 
Vha ita mini zwine zwa ita uri vhone vha si konḓelwe u amba navho ?
U lavhelesa na u londota khoro ngeletshedzi dza vhaswa na dza vhana na HIV na AIDS . 
Ofisi ya zwa badani i ḓo ṅwala tshanduko ntswa dza goloi kha National Traffic Information System .
Mishumo ya vhufuwi ha zwa maḓini na vhufuwi ha zwa lwanzheni ndivho i ya u ḽa
Vhashumi vho pfumbudzwaho vha hone fhaṱa nga huswa ḽaborathori dza dzi siho mulayoni idzi , u ṋewa muhumbulo nga ha mishumo yo no khou itwa henefho , na u ita mugaganyo wa zwibveledzwa . 
Kiḽabu dzi shumaho u itela mbuelo ya masheleni a muthu nga muthihi kana miraḓo a dzi nga tei u tendelwa . 
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ya phuraivete .
Kha manweledzo avho vha fanela u ṱanḓavhudza thyori na u i ṱalutshedza nga u pfufhifhadza . 
U kuvhanganya mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi nga ha mvelelo dza kushumele . 
Thendelano dza Nḓisedzo ya Tshumelo na vha Zwifhaṱo Zwapo yo sedzuluswa na Thendelano dza Vhashumisi dzo no ḓi itwa sa mvetomveto nahone dzo no ḓi lugela u sainiwa . 
Lavhelesani ṱhoho dza mafhungo ni sedze zwifanyiso .
Musi hu tshi itwa u sudzulusa uhu , Masipala wa Buffalo City a u iti : 
Kutshimbidzele kwa u vala - u vhona uri zwibveledzwa zwoṱhe zwa thandela zwo swikelwa , nahone ho wanwa ḽiṅwalo la u vala ḽa vhadzhiamikovhe vho fanelaho , vha tshi bula lwa mulayo uri thandela yo fhela nga u bveledza mafhungo na u a anḓadza , u khunyeledzwa ha dzikhonṱiraka hu tshi katelwa na zwiṅwe zwo salaho .
Maḓuvha a thendelo a nga engedzwa uya kha maṅwe a 30 na kha miṅwedzi miraru nga murahu .
Mvelelo ndi ya uri tshiimo tsha netiweke ya dzibada tshi ḓo bvela phanḓa na u tsela fhasi nahone tshipiḓa tsha mugaganyagwama wa ṱhogomelo ya misi yoṱhe tshi ḓo bvela phanḓa na u engedzea lune zwa ḓo vha thaidzo kha kushumisele kwa masheleni . 
U ṅwala ḽebuḽu / ḓadza mavhaka fhethu ho teaho
Hezwi zwi amba uri a vha ngo tea u badela tshipiḓa tsha mutengo wa tshumelo dzo ṋetshedzwaho nga muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo ane a vha " Khonani ya GEMS " .
Ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe na nkhetheni muṅwe na muṅwe u tea u ṱuṱuwedza ndivho ya Khoudu musi hu tshi itwa zwa dzikhetho , u anḓadza Khoudu nga vhuphara nga mabembela maṅwe na maṅwe a khetho , na u ṱuṱuwedza na u lwa nga nungo u itela u tikedza u ya nga ha Mulayo uyu u itela u funza vhakhethi . 
Fhedzi arali yo itwa nga murahu ha 15 Lara 2000 , mbingano iyo i tea u tshimbidzana na zwi tevhelaho :
Mihasho iyi mivhili i nga kona u dovha-vho ya tshimbidza zwithu nga u sedzulusa theo ya milayo na milayo i re hone vha tshi lugisa zwa tsiredzo na vhutshinyi zwi no kwama vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
U khwaṱhisedza vhulanguli vhu re na vhukoni ha zwigwada zwa zwiendedzi zwo dzulaho zwi sa shumiswi Dzikhaedu : 
Vhagudi na vhagudisi vha fanela u guda u dzudza mbonzhe , zwilonda , u khuvhuwa kana ḽesheni ( hune lukanda lwa vha fhanduwa ) zwo pombiwa tshifhinga tshoṱhe . 
Zwenezwo ndi thandela dzenedzo fhedzi dzine dzo phaḓaladza mulalo na dze dza , dzine dzi nga vha dzo vha dzi shonisaho , ndi thandela fhedzi , dze dza tendelwa . 
Zwenezwo , u dzheniswa ha Musumbuluwo ndi tshipiḓa tsha u dzulela u dzheniswa hashu na ḓivhazwakale yashu na foramu ya vhashumisani . 
Komiti ya Wadi yo shuma mushumo kha maitele a u dzhia tsheo ya khoro ?
Nḓivhadzo ya ndeme : Referentsi i tea u vha dzina na tshifani tsha muṱun ḓi .
i ) Vho Landon McMillan ( muimeleli wa Vhufaragwama ha Lushaka ) , na
Vhuṱanzi nga ha u bvelela ri vhanzhi zwi hoṱhe uri muṅwe na muṅwe a zwi vhone . 
1.9. Khabinethe yo saḽutha tswikelelo dza vhagidimi vha Afurika Tshipembe vho dzhenelelaho muṱaṱisano wa zwezwino ngei New York City Marathon , he Paralympian Vho Ernest van Dyk vha wina vhuimo ha vhuvhili kha khethekanyo ya wiḽitshee , ngeno Vho Lusapho April vho dzhia vhuimo ha vhuraru kha khethekanyo ya ngwena dza vhanna .
Naho Dziphisalema nnzhi dzi vha dzi dza kale nahone dzo pfukiswa u bva kha murafho u ya kha muṅwe , na u dzheniswa kha khuvhanganyo ṱhukhu u thomani , zwo ṱanganyiswa nga ngomu kha bugu . 
Nga u angaredza , ikonomi ya Tshiṱiriki tsha Overberg yo vha i khou ḓi aluwa nga zwiṱuku u fhira ikonomi ya Kapa Vhukovhela . 
U nyanyulea kha ndaela nga u tou ita ene muṋe
K humbelo ya thikhedzo .
Hune vhuḓifhinduleli ha mubebi ha fanela u shumiswa nga vhabebi vha vhalaho , mubebi muṅwe na muṅwe a nga shuma a eṱhe hu si na thendelo ya muṅwe mubebi kha u dzhia vhuḓifhinduleli honoho . 
U itela thesite dza kiḽasi mulayo uri a hu na maḽeḓere a u tinya ( sa tsumbo . vhulwadze ) tshine tsha ḓo ṱanganedzwa sa izwi nṋa dza khwiṋesa kha thesite dza kiḽasini dza rathi dzi tshi ḓo dzhielwa nṱha . 
Arali khumbelo yavho i songo ṱanganedzwa , tshelede yo diphosithiwaho i ḓo diphosithwa kha akhaunthu yavho sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha fomo . 
U vhalela muṅwe ngae bugu yo ḓoweleaho a tshi itela u aluwa kha u vhala a tshi tou elela .
Hune khamusi ha vha na nyiledzo nga ḓuvha ḽe mikovhe ya nga rengiswa nga vhafaramikovhe kana arali mikovhe ya vha yo fulufhedziswa kana yo ṋewa muthu wa vhuraru . 
Vhafariwa vha swikaho kha Senthara dza Ndulamiso vhe na nḓivho ṱhukhu ya zwa mveledziso ya zwa vhulimi vho wana zwikili kha sia ḽa ngade , mitshelo , mafhi , ṋama ya nguluvhe , makumba na u bveledzwa ha ṋama kha mabulasi a Senthara ya Ndulamiso , khathihi na silahani . 
Naho zwo ralo , a hu na ane a hana ndeme ya matshilisano ya mushumo uyo . 
Naho zwi songo lingwa , mulora u nga ṱoḓa u khethekanywa sa zwithu zwa khombo , sa i zwi vhukoni ha phiso vhu fhasi vhukuma u fhira uho ha zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa zwihulwane , zwi bveledzaho mulora une wa anzela u dzhiwa u wa khombo . 
Mmbwa yo huvha .
Muoditha u fanela u vhumba maitele a u oditha o katelaho zwoṱhe kha ḽevele ya tshitatamennde tsha zwa masheleni : 
Kha Gireidi ya 3 vhagudi vha rathela kana u pfukela kha u ṅwala kha bugu ya mitalo ya 8.5mm .
Maanelwa a tikedzaho nga vhathu vha re na nḓivho ya mafhungo . 
URI tshiimo tshi ḓo dzula tsho ralo u swikela Foramu ya Vhuendi i tshi khunyeledza mushumo wayo .
7-8 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U vhala atikili ya gurannḓa kana ya
Senthara dza hu ne ha wanala mafhungo kanzhi dzo itwa fhethu huthihi hu ne vhaiti vha mbilo dza mbuelo vha si na vhukoni vha vha vho sedzesa kha u vhona uri hu na u swikelela kana u dzhenea nga vhashumi vha vha vhaholefhali . 
Sisiṱeme ya u khwaṱhisedza ine ya shumiswa nga SAPS i fanela u katela u shumiswa ha thekhinoḽodzhi ine ya topola zwiṱaluli zwa vhuṋe . 
Vundu ḽa Gauteng ḽi na fhethu ha vhukati ho teaho phaḓaladzo ya fhano hayani na u vhambadzela mashangoḓavha zwa zwibveledzwa zwa ḓeri . 
Arali hu si na muṅwe muthu ane a vha na pfanelo ya u ṱola , pfanelo ya mugodi , phemithi ya mugodi kana phemithi ya minerala kana mavu ayo .
Mulangadzulo wa kale wa NA , Dokotela Vho Frene Ginwala ,
Miṅwedzi ya tshilimo i a dudela ngeno miṅwedzi ya vhuria i tshi rothola ha vha na mahaḓa fhethu ho gonyelaho nṱha . 
Ḽikumedzwa ḽo Vhibvaho iḽi ḽi ombedzela ṱhoḓea ya u amba nga ha tshikhala tsha mbekanyamaitele na vhuḓifhinduleli ho ṋewaho malugana na u valelwa dzhele ha vhafariwa vho lindelaho tsengo . 
5.3 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ya kha Imbizo ya Muphuresidennde ngei Eersterust , kha ḽa Pretoria nga dzi 21 Ṱhangule 2015 u tandulula mafhungo a re na vhushaka na tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi .
U fhindula dzimbudziso U ita nḓowenḓowe ya u thetshelesa na u amba ( U nanga tshithihi tsha u ita nḓowenḓowe ngatsho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe )
Vhuendelamashango ha Afrika Tshipembe vhu ḓo bindudza R100 miḽioni nga ṅwaha hu u itela u alusa vhuendelamashango ha fhano hayani , u ṱuṱuwedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri vha ende na shango ḽavho .
Nga tshifhinga tshithihi i dovha hafhu ya ṋea ndaulo na fulufhelo kha tsheo dzo dzhiwaho ho sedzwa u elekanya hu bvaho kha mukhwa . 
U sala murahu na u ḓivhadza khasiṱama nga ha mvelaphanḓa . 
Ri tshi ya phanḓa kha izwo , u sedzuluswa hu tea u ṋewa kha tshivhalo tsha muholo kha akhaunthu dza mbadelo , sa izwi zwi tshi nga ṱoḓea u itela u dzudza akhaunthu i tshi khou tshila . 
U tholiwa ha vhathu kha poswo khulwane dza vhulangi kha Wekishopho ya Bellville zwo rangiswa phanḓa nahone zwi khou shuma nga tshino tshifhinga . 
Ndeme ya marifhi a fomaḽa i ḓo vhonala .
maṱhakhe-shandwa ---- musi zwo lavhhumbula ho zwa nṱhesa zwa ndeme kana zwi takadzaho zwi so ngo tsha swikhumbula kana zwi shushaho zwa puloto ya zwibveledzwa zwo dzhenhumbula nga zwa madakalo kana mafhungo o bvaho kha muṱoḓo wa puloto kana zwiwo zwi si na mushumo .
Lushaka lwa thandela ya CBP
Mugaganyagwama u dzhia miṅwedzi ya 14 u dzudzanya .
Khumbelo i bveledzwa ḽeneḽo ḓuvha .
Hu tou vha na zwiko zwi si gathi zwa tshikafhadzo ya muya kha vhupo ha masipala wa Prince Albert , ngauralo vhuḓi ha muya wa u fema ndi ha nṱhesa . 
u badela mithelo na mbadelo dza tshumelo , nga u ṱavhanya nz .
U ṋekedza mushumo wo kunaho hu tshi shumiswa maitele a re one a ngaho sa ṱhoho , zwikhala vhukati ha pharagirafu , nz .
U ya nga muhasho , mphomali i ḓo thusa u dzhenelela ha tshikwama kha sisiṱeme ya yunivesithi i konisaho : 
u setsha vhagudi u itela zwithu zwi re khombo kana zwi siho mulayoni ;
Hu tshe na mushumo munzhi une wa tea u itwa malugana na u ombedzela uri vhadzulapo vha na vhuḓifhinduleli ha u tandulula khakhathi na khaedu kha mveledziso ya vhone vhaṋe na u shumisana na tshitshavha .
Mugaganyagwama wo itwa uri u vhe hone u itela mveledziso ya zwikili na uri u a sedzuluswa nga kotara nga kotara u itela u vhona uri pulane i khou thomwa . 
Tsha vhuraru , naho tshi si tsha ndeme , zwivhuya zwa vhupo na zwone zwo swikelelwa . 
khophi yo sethifaiwaho ya thendelano na mufari wa thendelo ya u rea(fhedzi arali vhone vha si muṋe wayo )
Ngeletshedzo na mafhungo Arali mbudzisavhathu kana ndingo dza sumbedza uri vha khomboni ya thaidzo dza mutakalo , phurofeshinala wa ndondolo ya mutakalo u ḓo vha ṋetshedza ngeletshedzo ḽeneḽo ḓuvha .
Tshigwadandauli tsho re na vhaimeleli vha mihasho tsho thomiwa u itela u dzudzanya muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha . 
Ṱhalutshedzo ya maipfi
u ḓivhadza nḓila ntswa ya nḓisedzo ya tshumelo ine ya vhea vhathu kha senthara ya u pulana na nḓisedzo ya tshumelo
A tshimbidzwa nga mitsiko i fanaho na vhaeḓani vhavho kha mashango o bvelelaho u dzula vha vhaṱaṱisani kha ikonomi ya ḽifhasi . 
Bugupfarwa ya Batho Pele i ṋetshedza tsumbanḓila dzi re khagala kha avho vho dzhenelelaho kha nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso kha masia a tevhelaho :
komiti ya wadi a i shumi sa tshanele ya vhudavhidzani kha ḽihoro ḽi vhusaho kana ḽiṅwe ḽihoro , saizwi mukhantseḽara na tshiimiswa tsha polotiki tshi mu tikedzaho vha tshi khou ita uyu mushumo
Mbueloguṱe
Hezwi ndi zwone zwine zwa ḓo lingiwa kha vhuimo ha u bvelela vhu no khou aluwa ( u bvelaphanḓa ) .
Mahatsi kha vhupo vhu dudelaho a khou thoma u vuwa u aluwa fhedzi ha athu u tou ḓalesa . 
Tshimbidzani maṱo ( u sikima ) kha siaṱari ni wane uri ni ḓo vha ni tshi khou vhala nga mini .
Khonadzeo dza zwa vhuendelamsahango ha fhethu dzi dovha dza tea u ṱumanywa na nḓila dziṅwe dzo thomiwaho dza vhuendelamsahango sa fhethu ha kha luboboda lwa lwanzhe na ngei Lesotho . 
Modele wa tshumelo dza ambuḽentsi wa Ḓoroboni ya Cape Town u shumisa phesenthe dza fumi dza ṱhanganyelo ya vhathu u tewa tshivhalo tsha vhashumelwa vhane EMS ya ḓo vha shumela kha tshifhinga tsho bulwaho . 
Zwikili zwa phurofeshinaḽa zwi tshimbila na ḽifhasi , nahone hu na phimo dzi re khagala kha tshikoupu tsha ndingedzo dza shango ḽiṅwe na ḽiṅwe u itela u langa nzulele ya muholo nga nḓila yo khwaṱhaho kana u dzhenelela kha kutshimbilele u mona na mikano ya vhathu vha re na zwikili . 
vhukoni ha u konanya khethekanyo dzo fhambanaho dza tshitshavha .
Nga mulandu wa vhupfiwa ha maitele ane a nga sa eneo , ri khou tendela tshifhinga tsho linganaho u itela vhukwamani ho dzhenelelaho na madzangano a vhashumi . 
Vhane vha vhusimamadaka a zwa vhubindudzi ( mbambadzo ) , u itela tshivhalo tsha madi ane a fhungudzwa u ela a tshi ya milamboni nga nthani ha vhusimamadaka .
Ndivho ya Muhasho wa zwa Maḓi ndi u vhona uri hu na u wanala na ṋetshedzo ya maḓi kha ḽeveḽe ya lushaka , u leludza u sa dzhia sia na mveledziso matshilisano a dzulaho a hone na ikonomi , na u khwaṱhisedza ṋetshedzo ya tshumelo ya maḓi kha vhoṱhe na nga vhukoni kha ḽeveḽe yapo . 
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo ngeno ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisa i ṋekedzwa nga ḓuvha ḽi tevhelaho .
Ṱhahelelo ya u lambedza i a konanywa hu tshi shumiswa zwiṅwe zwiko zwa u lambedza , musi hu tshee ho lindelwa nḓila dziṅwe-vho dza u kovhekanya . 
Mushumo wa mutambi u dzula u wa ndeme vhukuma kha u swikelelwa ha vhukuma ha mubvumbedzwa . 
Ri ḓo dovha ra vhambadzela nnḓa thani dza 20 000 dza kholomo u ya China nga ṅwaha lwa miṅwaha ya 10 .
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website , nahone vha i ḓadze yoṱhe .
Vho sumbedzisa uri vha khou kolodwa masheleni nga vhadzudzanyi vha Pfufho dza zwa Mitambo dza Gauteng . 
Vhoramabindu makone vha nga kona u ita mbuelo lwa tshifhinganyana dzi re nṱha ha dza tshikatinyangaredzi . 
Ho ḓi vha na ndingedzo dza u ṱalutshedza uri ndi ngani zwo vha zwi sa konadzei u shumisa maitele a zwidzulo zwo swaiwaho musi hu na mutambo wa bola ya milenzhe . 
Vhunzhi ha milandu i sengiwa kha khothe dza madzhisiṱaraṱa , hone milandu mihulwanesa i tshi iswa kha khothe dza dzingu kana khothe khulwane .
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe kha themo ya 1 .
Siaṱari ḽiswa ḽi re na fomo ya u ḓi ṅwalisa ḽi ḓo vulea kha tshikirini tshavho .
Ṱalutshedzani uri ndi ngani muofisiri o mangadzwa nga uri vhatukana vhavhili vho vhulahwa . 
Maafurika Tshipembe vha hashu , u shela mulenzhe kha u fhaṱa Afurika ḽa Khwiṋe , Afurika Tshipembe ḽo isa phanḓa na u tikedza mulalo na tsireledzo na ikonomi yo timbanyaho ya dzingu kha dzhango .
Zwiṅwe hafhu , mbekanyamushumo dza nzudzanyo ya tshivhumbeo tsha ikonomi dzo wisa ndangulo kha nyimele nnzhi , vhukoni ha zwa mulayo na zwa masheleni ha u livhana na malwadze mahulwane a zwipuka . 
A ri nga tendeli u rwiwa ha vhathu , nga maanḓa vhakegulu , vha tshi pomokwa uri vha khou lowa . 
U ṅwala vhurifhi ha khonani /u ḓadza dayari
Zwithithisi zwa nga nnḓa/ u vha khomboni/ khohakhombo
Nungo dzashu dza u khwinisa mbonwasia ya Vhuendelamashango dzo engedzedzea . 
Muraḓo wa Bodo Khaṱhululi u ḓo , tenda muraḓo wonoyo a vha na pfanelo ya u ḓirula mushumo o ṋetshedza nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya ṅwedzi muthihi , u dzula a muraḓo lwa tshifhinga tshenetsho musi Minisiṱa a tshi nga ta nga tshifhinga tsha u tholwa ha muraḓo . 
Mbekanyamushumo dzoṱhe dza muhasho dzi ḓo thuswa nga milayo ya ndinganyiso , ndinganelo na u kovhelwa ha zwishumiswa nga nḓila i sedzaho mbeu . 
Mufariwa o vha o vunḓea tshanḓa tshauḽa . 
U ṱalusa maitele a u dzhenelela ha tshitshavha .
Yuniti ya odithi ya nga ngomu a yo ngo tevhedza pulane ya odithi ya nga ngomu ya ṅwaha . 
Sa musi zwi khagala u bva kha maitele a dzitshaka , komiti ya odithi yo manḓafhadzwaho yo teaho ndi foramu ya vhukuma u ṋetshedza tsireledzo yo teaho malugana na vhuḓiimisi ha vhaodithi na u dzhia tsheo nga ha tsielano ya feme dza odithi na vhashumisani vha odithi . 
Vhonkhetheni , sa tsumbo , dzi tangwa nga vhathu vha ndeme kana vhalindavhathu . 
U sedzuluswa ha milayo yo no ḓi vha ho hone , kuitele na matshimbidzele zwine zwa shumiswa kha vhuimo hoṱhe ha sisiteme ya vhulamukanyi ;
Muiti wa khumbelo u ḓo kona u tevhedza ṱho ḓea dza Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo ya Mugodi .
Vho Lungile Rudolph Mabece - ( Mudzulatshidulo ) ;
Sa zwe ndo no ḓi amba lunzhi tshifhinga tsho fhiraho , sa dzangano , a ri koni u shuma kana u vha hone nga roṱhe . 
Vha rengiselaho mashangoḓavha na vhaṱunḓi vha zwibveledzwa zwa vhulimi na zwiḽiwa zwa lwanzheni vho khwaṱhisedza uri vhuimazwikepe vhu tea u vha ha phuraivethe lwa tshoṱhe kana zwiṅwe zwipiḓa zwaho . 
Kha vha ṱuṱuwedze , hu si u kombetshedza - kha vha livhane na thaidzo , hu si vhathu .
Phalamennde yo bveledza nḓila dzi re na tshivhalo dza u ḓisa u dzhenela ha tshitshavha kha u shuma ha tshiimiswa .
U bveledza zwiṱirathedzhi zwa u vhambadza na u engedza u shumiswa ha khondomu . 
Ni nga swaya zwi no fhira tshithihi . u u nukhedza u thetshela u vhona u pfa phuphuledza
Kuvhonele kwa muṅwali
Kha zwiṅwe zwo bulwaho , zwikhala zwi ḓiṋekedzaho zwone zwine kha Afrika Tshipembe musi ḽi tshi dzhoina BRICS , zwi katela u kunga vhubindudzi thwii ha mashango a sili ho engedzeaho na u tendela dzikhamphani dzapo dzi tshi bindudza kha mashango maṅwe , nga maanḓa kha dziikonomi dza BRIC ya u thoma . 
U tsireledzea
Ri bula mbilaelo yashu khulwane kha phatheni i bvelaho phanḓa ya zwiito zwa vhufheṱashango kha vhunzhi ha madzingu . 
Vhathu vhoṱhe vhane vha si vha vhadzulapo vha ḽa SA vha tea u nambatedza vhuṱanzi ha vhudzulapo ha tshoṱhe ho sethifaiwaho ha ḽa Afrika Tshipembe . 
Zwiendedzi zwine vhashumisi vhazwo vha tea u ḓiṅwalisa na izwo zwine vha tea u vha na phumethe ya u reila ya phurofeshinaḽa , zwo khethekanywa u ya nga zwigwada zwo fhambanaho zwa zwiendedzi . 
U pulanela u ṋetshedza hu tshi shumiswa mepe wa mihumbulo na nzudzanyo .
Zwipikwa 13
U ḓivha , u ṱalusa na u ṱhaṱhuvha milaedza
Ndi a zwi ḓivha zwino . [ Maseo. ]
4.6 U thomiwa ha nyambedzano dza FTA ya Dzhango kha Samithi ya AU nga Fulwi
U edzisela zwo iteaho kha nṱha mbili , nz .
ICTSD i na tshipikwa tsha u ṱuṱuwedza sisiṱeme ya mbambadzo ya dzitshakhatshakha nga nḓila ine ya khwinisa tshipikwa tsha mveledziso i sa fheliho .
Khaedu dzo tshenzhelwaho u mona na mbekanyamaitele , vhupulani , ṱhoḓisiso , u monithara na tsenguluso zwi tea u ambwa nga hazwo nga u ṱavhanya , sa izwi u lenga kha u amba nga hazwo zwi tshi nga vha na mvelelo dzi si dzavhuḓi . 
U shela mulenzhe kha mufhindulano
2 . Nomboro ndaula , arali i hone :
Muhweleli wa u thoma a nga si ḓirule vhuḓifhinduleli ha bulasi yawe . 
O vha a si khou sasaladza Minisiṱa ; o vha a tshi khou ri nga nḓila yo leluwaho uri u Sedzwa hafhu ha Vhupileli na Nḓivhadzamulayotibe a zwo ngo ṱalutshedzelwa kha pulane ya vhupileli na mugaganyagwama sa mutheo wa u dzhia tsheo , ndangulo na vhuḓifhinduleli . 
Madokotela zwao
Hu na khonadzeo ya uri muṅwe vhaṋetshedzi a nga ṱuṱuwedzwa u dzhia ḽiṅwe sia ḽa lweṱolweṱo . 
Mihanga iswa ya ndayotewa , ya mulayo na ya zwiimiswa i khou khwaṱhisa mushumo wa vhafumakadzi kha poḽitiki na maitele a dzikhetho . 
Tshiṱitshini tsha mapholisa , vha khou humbelwa uri vha songo hangwa u ṅwala dzina na nomboro ya pholisa ḽe vha ḽi ṋetshedza Ndaela .
Nṱhani ha izwo , vhaofisiri vhashu vhoṱhe vha nga fhasi ha ndaela yashu ya u ambara ḽebuḽu dza madzina nga awara dza mushumo . 
Ni ḓo ḓivhadzwa nga luṅwalo arali khumbelo yaṋu yo tendelwa kana yo haniwa .
Arali DLTC i na yunithi ya u faredza zwidodombedzwa henefho ( LCU ) , muvhigo u sumbedzaho uri a vha athu farwa u ḓo rumelwa lwa eḽekiṱhironiki u bva tshiṱitshini tsha mapholisa .
Puḽanti iyi ndi ya u tou thoma ya lushaka lwo raliho kha dzhango ḽa Afrika kha u shandukisa thoni dza 29 000 ( polyethylene terephthalate ) dza maboḓelo a malaṱwa a PET zwine zwa ḓo vhulunga 186 000 cubic metres dza tshikhala tshine tsha ḓo thusa kha u fhungudza Carbon dioxide ( CO2 ) o linganaho na 53 000 tonnes nga ṅwaha .
U sumbedza u pfesesa mveledziso ya puloto na khuḓano , vhubvumbedzi na maṱhakheni , siangane , fhethuvhupo , mushumo wa muanetsheli , thero , kufhedzele na mafhedziselo
U humbulwa ha Pfanelo dza Mavu na u Pandelwa Tshiimiswa tsha Eskom Foramu ya u lwa na Vhufhura
Malwadze aya ha kwami fhedzi mashango ane a kha ḓi bvela phanḓa , a khou vhanga mpfu nnzhi mashangoni a re na vhushai . 
Hezwi zwi ḓo vha thusa u amba tshenzhemo yavho na mawanwa avho nga ha shango nga u tou amba na nga u tou ṅwala
Data ya vhuṋe ya tshiphiri i katela mbeu , murafho kana vhubvo ha murafho , mihumbulo ya poḽotiki , vhurereli kana thendo dziṅwe , vhuraḓo ha dzangano ḽa vhashumi , mutakalo wa muvhili kana muhumbulo , vhutshilo ha zwa vhudzekani kana rekhodo dza vhugevhenga . 
Nyito idzi dzi khwaṱhisa ṱhanganyo ya murafho ya vhadzulapo vha vhaaluwa . 
U sedzulusa mawanwa a matheriala na themendelo nga vhaṋetshedzi vha ndindakhombo kha ndangulo i isaho khomboni na u vhea iṱo uri maga o teaho a a dzhiwa u itela u tandulula vhuṱudzeṱudze ho topolwaho . 
Vhafumakadzi vha vhone vha faraho mabindu .
Kha vha kwame ofisi ya zwa badani ya tsini .
Milayo i ṱalusa fhungo iḽi nga u amba uri ndaka i na mbonalo i fanaho sa zwe zwa wanwa kha ḽevele ya fulufhelo ḽa u ḓinangela . 
GIREIDI YA 1 : ( U THOMA ) LUAMBO LWA HAYANI
Thebuḽu i re afho fhasi i sumbedza ṱhanganyelo ya mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi dzine vha nga badela sa muraḓo wa GEMS .
Khoniferentsi yo dzhia tsheo ya uri Mazhendedzi a u Shandukisa Mulayo a Dzangano a Vhubvaḓuvha na Tshipembe ha Afrika a thomiwe na uri komiti ya u tshimbidza ine ya ḓo isa phurosese phanḓa yo nangiwa . 
U ya nga pulane dzashu dzo themendelwaho , ro sedzesa kha zwiko zwashu zwa masheleni u itela u swikelela zwi tevhelaho : 
Ri fhululedza vhasheli vha mulenzhe vhoṱhe vhe vha khwaṱhisedza u vha na mvelaphanḓa kha nyambedzano dze ra vha nadzo na mahoro oṱhe e a dzhenela . 
Izwi zwo itelwa mugaganyagwama zwavhuḓi na u vhigwa . 
Tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u vhigiwa tshi kha khoḽomo ya mvelaphanḓa ya thandela .
Mulamuli kha khaṱulo yawe o wana uri vhuvhava ho vha vhu songo teaho nahone hu vhonala a tshi tou pfesesa zwavhuḓi mbuno ya hone . 
Ḽiga ḽa vhuraru ; muhasho u swikisa mivhigo yawo ya ṅwaha kha vhusimamilayo hu saathu fhela ṅwedzi . 
Tshipiḓa tsha phimamuelo tsha mbalombalo/ zwitatistika
Nyimele ya maḓaka na zwifuwo a zwi fushi . 
( bb ) uri ḽo ṱanganedza u ṱanganelana hohono ; na
( c ) a nga si kone u nanga Dziminisiṱa dzi fhiraho mbili u bva nnḓa ha Buthano .
maṅwe maṅwalwa a ṋetshedzaho vhungomu kha tshiimo tsha masipala kha zwa masheleni .
Nga 2001 , khwiniso dza tshivhalo dzo ḓivhadzwa , nga maanḓa nga murahu ha thendelano ya nyedziso nga Ṱhafamuhwe 2001 . 
Ndi ralo ngauri hu na zwitatamennde zwe zwa sokou phasiswa hafha hu songo itwa tsenguluso ya matshilisano na kathihi . 
U bva nga masiari tshithabama nga Ḽavhuraru , a hu na zwiṅwe zwiwo zwo iteaho kha ḓorobo na nthihi , fhedzi mapholisa vha kha ḓi lavhelesa tshiimo . 
Masipala u na mbekanyamaitele ya tshikolodo ine ya dodombedza ngona na maitele u itela khuvhanganyo ya zwikolodo u ya nga ha u sa tevhedza . 
( e ) u vhiga malugana na zwiitwa na mashumele ayo , hu tshi katelwa na mawanwa ane ya nga a bveledza na masia na ngeletshedzo ine ya nga i ṋea , u ṋea ndingululo ya kutevhedzelwe kwa ndeme na mitheo yo ṋewaho kha khethekanyo ya 195 ; na
Vhorathandela vha ḓo , kha ḽiga ḽa u thoma , rumela makumedzwa a tekeniki avho na , arali dzo ṱoḓiwa , pharamithasi dza mutengo une khadzo konṱiraka i nga ambedzaniwa ngayo . 
Nkhetheni o bvelelaho u ḓo fanela u ṱolwa u vhona arali o lugela u vha mushumi na u ita maitele a u ela . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha kha vhafunwa vha avho vhe vha fhalala nga mutshoṱelo uyu wa tshiṱuhu tshingafha kha vhathu vha si na mulandu .
Mbuyelo ya mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana - mbadelo ya vhuraru
Muvhigo uyu u sumbedza tswikelo khathihi na khaedu dza ṅwaha u no khou sedzuluswa . 
Dziṅwe dza nḓila dzo ḓoweleaho dzine vhathu vha kona u tandulula khuḓano :
Indasiṱiri i tea u ḓilanga hu tshi tevhedzwa ṱhandavhudzo ya tshibveledzwa , vhuṋe ha tshibveledzwa , na zwi re ngomu kha tshibveledzwa . 
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri dokotela wavho u ḓivhadza vha Thimu ya Ndangulo ya Onkholodzhi arali hu na tshanduko iṅwe na iṅwe kha dzilafho ḽavho , saizwi themendelo yavho i tshi ḓo tea u ṱolwa hafhu na u khwiniswa .
Nga u angaredza , mulayo u tevhelaho u shuma hu na u sedza tshithu tshi re na mushumo , ṱhoḓea na mutengo : 
U ṱavha lwa athifishiala na u lima lushaka lwa maluvha a flora u itela maraga wa u rengisa maluvha na zwimela zwa zwioro
Buraunu ya musuku ndi mini ?
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . tshikolo lutshele tshawe dziṅwe ṅwaha ṅwenda pandamedzana lingedza mudededzi tshikwamani tshikukwana kwambatela nḓou tshanḓa phanḓa
Ndi zwifhio , zwine wa humbula uri zwi ḓo vha mvelelo ( n.z ) zwa nyito/ nyimele ...
Zwi nga dzhia miṅwedzi ino swika miraru u tshimbidza khumbelo yavho .
Mulayo wa vhuvhili ndi u ṱavhanyedzisa mbuedzedzo dza mbekanyamaitele na vhubindudzi kha sekhithara ya ndeme dza nṱha . 
( 2 ) Mikano ya vunḓḓu ndi iyo i re hone nga tshifhinga tsha u thoma u shuma ha Mulayotewa wa Vhusimamilayo ha zwa vunḓḓu .
Khoḽesiṱiroḽo ya nṱha i dovha ya vhea muthu kha khombo ya u lwala siṱorouku na u thusa kha u tshinyala ha maluvhi lwa tshoṱhe .
Tshitendeledzi tsha vhutshilo ha tshidˆula
Matshudeni vha ṱoḓa thuso nnzhi u ita khoso , sa tsumbo nga kha tshifhinga tsha u wela u shuma . 
6.5 Nḓisedzo ya zwiko zwo linganaho kha mushumo wa Vharangaphanḓa vha Sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi
Zwiṅwe hafhu tshumiso dzoṱhe dza vhupo zwa zwino dzo tendelwa nga kha ḽentsi dza tshanduko ya kilima na u katelwa u itela themendelo ndi vhukoni ha fulufulu , maḓi na maga a ndangulo ya malaṱwa . 
Malugana na izwi , vhaḓivhi vha na dzangalelo kha vhushaka vhukati ha lutendo lwapo , kha ḽino sia , na ḽia ḽiṅwe sia , mazhendedzi a muvhuso na zwiimiswa zwi ngaho sa , zwiimiswa zwi itaho uri mulayo u tevhedzwe na dzikhothe .
Sa tshipiḓa tsha Mbekanyamu shumo Khulwane ya Mveledziso yo Katelaho , Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele na Mafhu ngo a Sialala wa KwaZulu-Natal u ḓo ṋetshedza muḓagasi kha miṱa ya vhupo ha mahayani ya 1200 .
Mbadelo khulwane ya u fhirisela kha zwiimiswa zwa dzitshakha dzine adzi badelei murahu , na dzone dzi wela nga fhasi ha mutevhe wonoyu . 
Tharifi dzo fhungudzwaho dzo themendelwaho dzi a konadzea nga vhanga ḽa ṋetshedzo hafhu ya mitengo , u dzudzanywa hafhu ha tshikolodo , khathihi na u dzudzanywa hafhu ha nzudzanyo ya luafhulelo na u sedzulusa reshio dza mavhone u bva kha mimoḓoro ya vhukati u ya kha mihulwane . 
arali ho vha na vhukhakhi musi mundende wa ṅwana u tshi pasiswa .
Pulane ya bindu i ṱhaṱhuvha zwibveledzwa zwo dzinginywaho , maraga , nḓowetshumo , mbekanyamaitele dza ndangulo , pholisi dza vhuvhambadzi , ṱhoḓea dza vhubveledzi , na ṱhoḓea dza tshelede . 
Maele a khorido a tshimbilelana nga nḓila yo leluwaho na phatheni dzi re hone dza Afrika Tshipembe dza tshumiso ya mavu a ḓoroboni . 
Tou ṅwalwa ;
Fulufulu ḽo langulwaho nga tshithu ngauralo ḽi nga kalwa nga u wana uri ndi mushumo mungafhani une tshithu tsha nga u ita . 
Zwitshumiswa zwo shumiswaho miṱani ya vha kale na miraḓo ya vhadzulapo- sa thulusi , zwitambiswa , zwishumiswa zwa u bika ngazwo
Tshifhinga tsha zwino tsha khou ( u bvela phanḓa ) ( tsumbo , Ndi khou ḽa vhuswa ) .
Ri khou shuma na mavunḓu o fhambanaho u khwiṋisa mavhusele , matshimbidzele na vhulangi .
Maga a vhuḓi a u funza ḽitheretsha nga nḓila yone a nga katela zwiṅwe kana zwoṱhe zwa zwi tevhelaho :
U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila
u khwinisa vha sedzanaho na vhashumi vha mutakalo , u vusuludzwa ha magudedzi a manese na u engedza vhugudisi ha vha gudelaho zwa mutakalo .
2 . Muṱoḓisisi ane a khou ṋetshedzwa nḓivho ya sialala na tswikelelo kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo hu na ndivho ya vhushumisamupo u ṱoḓa thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na thendelano ya u kovhekana mbuelo vhuvhili hazwo .
Mutevhe wa madzina a vhashumi vhoṱhe vhane vha ḓo tholiwa nga konṱiraka iyi a tea u ṋetshedzwa nga u tou ṅwalwa kha Mufarisa Mulangi wa Tshumelo dza u Thusa , musi hu tshi sainiwa Thendelano ya Ḽeveḽe ya Tshumelo hu sa athu thoma konṱiraka iyi . 
Vha litshaho tshikolo kha Grade 10 vha vhonala vha thaidzo , nga maanḓa mahayani na kha vhupo ha mabulasini a Kapa Vhukovhela .
Khabinethe i na fulufhelo ḽa uri zwiimiswa zwi ḓo bveledza thendelano ya vhuthihi i vhuedzaho vhathu vhoṱhe ine ya ḓo tsireledza pfanelo dza vhashumi na u tsireledza ikonomi ya shango .
Ri khou ṱanganedza nga maanḓa avho vho tou ri endelaho u bva seli u vha fhano , Vho-Helene Pastoors , Vho-Michael Dingake u bva Botswana , Vho-Andimba Toivo ya Toivo vha Swapo ngei Namibia .
Kha vha tsheke lu fhiraho luthihi uri fhethu ha u bva kha zwifhaṱo ho loḓelwa , phanḓa ha u ṱuwa ha mushumi a re na vhuḓifhinduleli ha u loḓela zwifhaṱo . 
Hezwi zwi nga thithiswa nga vhadzudzanyi vha mudzudzo vha ṋetshedzaho nyimelo dzi tshimbidzaho kha u shumisa vhuendi ha tshitshavha . 
Vha bveledze mabammbiri a tevhelaho :
Laedzani khonani yaṋu nḓila ya u ya ofisini ya vhophirintsipaḽa , dzithoiḽethe na luvhanḓeni lwa u tambela .
Mbudziso dza nga ha vhudzulapo dzi fhindulwa nga vhathu vholhe vho rwaliwaho kha khwesheneya .
_ mutsiko une wa vhangwa nga mushumo .
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA NDEME
Phindulo ndi ya uri tshikhala tsho angalalaho tsha maga tshi khou ṱoḓea , hu tshi katelwa pfunzo i yaho phanḓa , vhupfumbudzi , zwikhala zwa mishumo ya tshitshavha na thikhedzo ya vhusika mushumo kha sekhithara ya phuraivethe . 
U leluwa
Masipala wa Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo sa Maanḓalanga a Tshumelo ya Maḓi u ita mishumo ya u bveledza themamveledziso ya maḓi , nḓisedzo ya maḓi a u nwa kha vhoṱhe vhadzulapo vhawo na sekithara ya bisimusi kha vhukhethelo havho khathihi na mishumo na ndondolo ya zwikimu zwa maḓi . 
Fhedziha , khethekanyo ya hopa i a konḓa nga maanḓa u i dizaina . 
Adzhenda 2063 i ita khuwelelo ya uri zwipiḓa zwoṱhe zwa zwitshavha zwa Afrika na kha African Diaspora u shumisana u itela u fhaṱa Afrika ḽi khou bvelaho phanḓa ḽa dovha ḽa vhumbana ḽo ḓisendeka kha mukovhe wa mikhwa na vhuiwa vhu fanaho .
Saintsi na thekhinoḽodzhi zwi nga ṱuṱuwedzwa u thasulula khaedu khulwanesa kha pfunzo na mutakalo .
Muvhigo uyo u dovha wa sumbedzisa uri vhatshena vha Afrika Tshipembe , nga maanḓa vha vhanna , ndi vhone vha no tholeswa , u takuselwa nṱha mushumoni na u fhiwa zwikhala zwa u pfumbudza musi vha tshi vhambedzwa na vhathu vha zwiṅwe zwigwada .
Mahoḽa ro thoma Operesheni Phakisa - Maele a zwa laboratori o ḓisendekaho nga mvelelo kha vhupulani na u shuma dzimbekanyamushumo .
7.1. Khomishini ya Ṱhoḓisiso ya Maḓi :
raimi ( rime ) - tshipiḓa tsha silabulu u bva kha pfalandoṱhe ya u thoma u ya phanḓa ( tsumbo m-apa ) , tshine tsha konou raima .
Zwino ndi ngani muvhuso u tshi tou topola izwi ?
Vhadzheneleli vha livhiswa kha thasiki dzi re afho fhasi .
Zwino , ndi ngani vha songo imisa u shuma muthu we a vha ṋea ndaela yeneyo ? 
Maṅwe malwadze a zwimela a anzela u fhaṱela kha mavu arali zwiliṅwa zwi fanaho zwi tshi limiwa kha tshipiḓa tsha mavu tshithihi ṅwaha nga ṅwaha . 
Nga tshifhinga tshashu , ḽifhasi ḽi ita mivhilo minzhi ya mikhwa na vhuthu . 
maipfi mavhumbwa ---- maipfi o vhumbwaho a tshi bva kha maṅwe kana kha midzi
U tevhedza gumofulu ḽa zwifhinga zwo bulwaho kathihi na vhuḓikumedzeli nga khethekanyo dzoṱhe na zwiimiswa , ndi zwa ndeme u itela mvelaphanḓa . 
Ndi lini hune vha ḓo ita izwi ?
Khwiniso ya ndeme ya nḓisedzo ya tshumelo na u fushea ha tshitshavha ngayo ndi wone muelo wa ndeme wa ela kushumele .
Muvhigo u fhenḓulusa pfunzo ya phanḓa ya tshikolo na sisiṱeme ya vhugudisi kha zwo dodombedzwaho kha ikonomi ya matshilisano .
Muengedzo wa 6A
Thusothanzi na u phuluswa lwa shishi
U lwisa uhu hu khou ṱuṱuwedzwa nga Khothe dza Vhugevhenga ha Makwevho dzo Khetheaho na u sikwa ha luṱingo lwa mahala lwa lushaka na lwa sekithara lwa nndwa ya u lwa na tshanḓanguvhoni .
Komiti dza Wadi dzi nga lingedza nga nḓila dzoṱhe u khwaṱhisedza uri vhafumakadzi vho imelwa kha muṱangano wa u vhiga na uri mihumbulo yavho yo dzhiwa na u dzheniswa kha mivhugo vhukati ha tshitshavha na khoro na mukhantselara wa wadi .
Tshivhumbeo tsha vhuthihi na vhunzhi ha madzina
-- U thoma nga kuvhonele kwa muṅwali kwa ṱhoho nga maitele oneone nahone a kwamaho
Heyi ndi mihumbulo ine ra ima ngayo na ine ha vha riṋe ri i bveledzisaho . 
Kha maṅwe masia , nga maanḓa kha vhupo ha ḓoroboni , kanzhi hu na tshelede . 
( d ) ya u sa tambudzwa nga nḓḓila ifhio kana ifhio , na
Muhasho wa zwa Mishumo
Zwivhumbeo na Milayo zwa
Hu na mushumo wa ndugiselo dza u thoma nnzhi dzine dza tea u itwa u itela uri tshumelo i bvelele . 
Nga u ralo , vhaeni vhoṱhe vha tshifhinga nyana u fana na vhaendelamashango a vho ngo katelwa khothe . 
u kuvhanganya zwiko
U fara penisela na u fara tshumiswa dza u ṅwala dzo imiswaho nga kudzulele kwone ( bugu na siaṱari nga ngona ) .
Pulane iyi tshiṅwe tshifhinga i vhidzwa u pfi ndi furemiweke ya Ndangulo ya Thevhekano ya Thandela .
Zwiko zwo sumbedzwaho kha ITPGRFA
Hu tshi engedzwa kha lupfumo ulwu , mvelele dzo fhambanaho , dzine dza katelwa kha 2% ya shango kha ḽifhasi , na tshumiso ya zwiko zwapo zwa zwi tshilaho sa tshiṅwe tsha zwiko zwa ndeme zwa u fhodza malwadze na u shuma sa zwiga , zwine zwa ita uri zwi leluwe u pfesesa uri ndi ngani AfrIka Tshipembe ḽi tshi dzhiiwa sa shango ḽa vhuraru kha mashango mahulwane a re na zwithu zwinzhisa zwo fhambanaho ḽi tshi tevhela Indonesia na Brazil .
U ṋea zwiitisi / vhungani ha nyito ya vhaanewa
Tshiṱirathedzhi tshi thomiwaho ngatsho tsha ndemesa kha u nweledza tshi takela zwi tevhelaho : 
fhelekedzwa nga khophi dza thendelano dzo ṋetshedzwaho nga muhumbeli ;
WEBLINK ZWIIMISWA ZWI RE NA VHUḒIFHINDULELI MBEKANYAMAITELE Nḓivho ya sialala
Vhaṅwe-vho vha vhilaela nga ḽa uri na musi vha kona u ya miṱanganoni , zwililo zwavho a zwi dzhielwi nṱha .
Maitele a therisano na vhathu vha zwi takalelaho kana vhakwameaho o thoma , na uri bambiri ḽa therisano ḽo lugiswa . 
B Vho zwi dzhia uri u khou vha zwifhela hafhu .
Mbadelo dza 2015 / 16
Zwenezwoha ri dzhena kha hedzo mbofho hu si unga vhomakone vhane vha sa kwamee kana vhane vha ḓivha zwoṱhe ; fhedzi ri khou dovha ra lilela u guda kha vhathu vhaṱuku . 
Mbetshelwa ya u bvumba tshikafhadzo ya mufhe yo khetheaho kana ya tshumelo dza mafhungo a vhunzani ha mufhe . 
khuḓano --- khakhathi i re hone vhukati ha vhaanewa kana vhukati ha vhathu na vhulombo ho vha livhaho
Ha u paka ngomu zwiṱaraṱani na phanḓa ha senthara ya mavhengele , zwifhaṱo zwa dziofisi , dzikerekeni na kha zwifhaṱo zwa nnyi na nnyi ndi zwithu zwo ḓoweleaho nga maanḓa . 
Hezwi zwi katela gavhelo ḽa thuso , khadzimiso , masheleni a mundende , gavhelo ḽa masheleni , na dziṅwe mbadelo dzi no ambiwa nga hadzo kha ṱhaluso ya mbadelo dza u fhirisela . 
Komiti dza Wadi na mushumo wa Ndeme wa Masipala
Saizwi vhuphara ha zwiko zwa maḓi ane a nga shumiswa kha vhuḓimvumvusi zwi tshi katela zwiko zwa maḓi avhuḓi , masiandaitwa a tshumiso iyi o phaḓalala , u fana na mbuelo dzine dza nga vha hone 
Kha vhupo ho fhaṱeswaho nga maanḓa ḓoroboni khulwane nga maanḓa , tshanduko idzi dzi engedzea mithara dza ḓana nṱha ha mavu , dza bveledza kilima yo fhambanaho - kilima ya ḓoroboni . 
U itela u redzhisiṱara zwa u shumisa havho maḓi , kha vha rumele fomo dza u redzhisiṱara dzo ḓadzwaho kha Muhasho . 
Khoro yo khethwaho ndi yone foramu i dzhiaho tsheo kha IDP .
9 Sankambe tshi tshi fhura Muzhou
Ndi dzifhio foramu dza tshitshavha , tsumbo , Madzangano a mutakalo kana a tshitshavha ane komiti ya wadi ya ṱoḓa u imelelwa khao ?
Bodo yo fara miṱangano miṋa , khathihi na miṱangano miṋa yo khetheaho nga kha khumbelo nga Minisiṱa . 
CoR14.1 Muengedzo wa D arali vha muṱolambalelano , miraḓo ya komiti ya ṱholambalelano/ kana ha tholiwa muṅwaleli wa khamphani
Tshumelo i re hone ngamaanḓa kha ofisi dza madzhisiṱiraṱa fhethu ha mahayani zwi sia hu na zwinzhi zwine wa nga ḓivhudzisa . 
U shaea ha tshiedza tsha u lambedza u itela u rina madzina , u shandukisa madzina na tswayo dza mbonalo dza ḓivhavhupo , zwiṱaraṱa , fhethu ha vhufa na vhudzulo . 
Mabunga a no ita mupfudze a no katela na u pambuswa ha mutambuluwo khathihi na sisiteme dza u omisa : Hu na tshifhato tshithihi nga ntha ha gumbu lo shatiwaho line la tenda u shululwa ha tshika yo no vhaho mupfudze .
Kha zwa u sika hashu mishumo zwi fanelavho u alusa mveledziso ya vhaswa .
Zwi ḓo kwaṱhisedza ndeme ya pfunzo na vhugudisi kha sekhithara ya muvhuso zwi a khwiniswa na vhuimo ha nṱha ha ḽifhasi . 
Nga u ralo maḓuvha ane vha a fhedza vha afha , nga nnḓa ha u ḓa fhedzi u itela ṋetshedzo ya vhone vhaṋe , zwo bveledza mitshelo na u dovha zwa ri alusa . 
Ikonomi i Bveledzaho yo ṱaluswa sa tshipikwa tsha ndeme tshine ha ḓo sedzeswa khatsho kha Pulane ya Vhuitwa ha Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo na u ḓisa zwikhala zwa ndeme zwa u sika mishumo na nyaluwo yapo .
U shumisa tshakha dzo fhambanaho dza maṱaluli
U sima dizaini dza tshitandadi dza zwifhaṱo zwa vhudzulo dzi re na zwidodombedzwa zwa ṱhoḓea zwi no kwama lushaka lwa thandela iṅwe na iṅwe i no wela kha phurogireme iṅwe na iṅwe u ya nga hune zwa konadzea ngaho . 
Sa Mudzulatshidulo , Afrika Tshipembe ḽi ḓo fara muṱangano wa ṅwaha nga ṅwaha wa Tshigwada tsha Mbambadzo ya Veini tsha Ḽifhasi ngei Ḓoroboni ya Kapa u bva nga ḽa 1 u swika ḽa 3 Lara 2017 .
Tshivhalo tsha madzulo a vhoramafhungo o humbelwaho kha ṅwaha . 
Tshiimiswa tsha zwa u adoptha tshi ḓo ita tsedzuluso/ tsedzuluso ya hayani u vhona arali vho fanelwa u adophtha ṅwana .
Nḓila dza u thoma mbudziso ndi dzine dza ḓo thusa u bveledza zwikili zwa tholokanyonḓivho zwa maimo a nṱha na a fhasi .
Mbekanyamushumo ya ndondolo yo khetheaho dza u thusa miraḓo u langa malwadze na nyimele dzi sa fholi .
Zwi elana tshoṱhe na kha ḽifhasi ḽa mugudi ḽa saitsi , thekhinolodzhi na vhubindudzi , u thusa uri mugudi a ;
Ndi zwiimiswa zwa vhudzulo ha vhathu zwo ṱanganedzwaho fhedzi zwine zwa nga thoma thandela kha zounu dza nzudzanyo dzo tiwaho . 
Khumbelo dza thendara : U ṋekedzwa ha tshumelo ya khoria u itela SARS ya Kapa Vhukovhela . 
U wana ṱhumano ya vhuendisi ho linganelaho ha khuvhanganyo ya malaṱwa ; 
Khamba dza khumba dzi na muvhalaḓe ? ________________________________
Khabinethe i khou vhilaedzwa nga u thoma ha migwalabo ya matshudeni i re na pfudzungule kha dziṅwe yunivesithi shangoni ḽashu .
Ndi nga thuswa nga . . . ?
Nga nḓila yeneyo vhadzheneleli vha sekithara dza zwa masheleni , vha ḓo ita zwenezwo vha tshi lwela zwikhala zwa vhubindudzi . 
Tshiimiswa tsha nyanḓano ndi tshiimiswa tshine Masipala wa Buffalo City wa kona u vha na vhupfiwa , nga u dzhenelela kha mbekanyamaitele dza masheleni na mashumele dza tsheo dza vhubindudzi . 
Tsumbo nyangaredzi vhukuma i ḓo vha muelo wo anganyelwaho wa u wa ha ikonomi , nga maanḓa muelo wa tshivhumbeo wa u wa u thivhela u dzhia sia . 
Mukovhe iyi i engedza kha tshumiso dza masheleni nga masipala u swikelela tswikelelo ya tshumelo dza mutheo u no ṱanganedzwa hoṱhe . 
Mapa wa vhu 11 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
U ṱola na u ṋetshedza vhugudisi ho teaho ha vhashumisani . 
o Engedze tshiimo tsha u shela mulenzhe tsha Miraḓo ya Phalamennde ( MP ) kha nyambedzano
Zwino tshifhinga tshine ra khou amba nga hatsho , tshine nga murahu ha izwo , faila idzi dzo vha dzi khou vheiwa ngafhi ? 
Mutholi ha nga ḓo vha na vhuḓifhinduleli vhufhio na vhufhio ha u sa ṱanganedzwa ha vhudavhidzani u bva kha kana nga rathandela . 
MafhambaHaya ndi maipfi ane a amba zwi no fhambana .
Muṱhonifhei Muhaṱuli Muhulwane wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na miraḓo yoṱhe ya Vhulamukanyi ,
Dzilafho ḽa phuraivete zwa zwino ḽi a ḓura zwi songo fanela .
Lufhia ( TB ) ndi tshiṱumanyi tsha ndeme , naho mpfu dzo vhangwaho nga TB dzo tsa u bva kha 70 000 nga 2009 u ya kha fhasi ha 40 000 nga 2014 .
Nga mulandu wa izwi , tshifhingatewa tsho randelwaho Nomboro , Tswayo na Vhushaka tsho engedzedzwa .
Nga murahu ha miḓalo nga ṅwaha wa 2000 , miṅwedzi ya rathi yo fhela hu sa athu u vha na u lugiswa huhulwane ho no itwaho kha bada khulwane dza vundu . 
Naho zwo ralo , sa zwe zwa bulwa afho nṱha , u dzhiiwa ha , sa tsumbo , mushumo wa malungu wa sialala , kana u ita zwa khanḓiso nga kha vhubveledzi , zwi khwaṱhisedza u sa nyeṱha ha ikonomi ha zwiito izwi . 
Mulayo wa vhu 26 wa 1996
Dzi katela mbuedzedzo ya muvhili kha nyimele dzo themendelwaho
Mvelelo ya ṱhalutshedzo kha tshiimo tsha tshigwada i nga dovha ya vha thaidzo sa i zwi tshivhumbeo tsha tshigwada tshi tshi nga katela khamphani dzi si tsha shumaho , zwiimiswa zwi siho kha mutevhe na zwiimiswa zwa phuraivethe . 
Khumbelo ya u bvusuludza close corporation
Zwiṅwe zwiteṅwa zwa u ḓiṅwalisa ha tshifhinga nyana kana hu re kha ndango :
Thimu ya Vhukonanyi ya Lushaka ya QLTC
Khumbelo i nga dzhia maduvha a 30 u shumiwa nayo .
Ni khou vhona khonani yaṋu e seli ha bada .
U ya nga ha thyori ya vhuṱoḓi , muthu , kha nyimele nnzhi anga , nanga ( b )  . 
U Linga ha Fomaḽa ha Themo ya 2
Mangilasi na khonthakithi lentsi zwoṱhe a zwo ngo katelwa kha ṅwaha wa mbuelo
Arali ifa li fhasi ha R50 000 , kha vha vhige ifa ofisini ya madzhisitirata .
Dzi CMA dzi do simiwa lwa tshiofisi ho shumiswa maitele a u shela mulenzhe nga nnyi na nnyi .
Vhukonḓi : Muṱaṱisano vhukati ha komiti dza wadi na zwiimiswa zwo ḓisendekaho nga zwitshavha
Zwivhangi zwa vhulwadze ha ningo
Fhedziha , nga kha nndwa vhathu vhashu vho bvela phanḓa na u thuba murahu vhuthu na tshirunzi tshavho . 
Bola ya milenzhe ( mini-soccer ) , hokhi , ragabii , netebola , na basiketebola
Kha vha vhige zwiito zwi siho mulayoni kha tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini na havho kana vha lidzele 10111 .
Tshipeisa tshi nga shumiswa khathihi na zwa u fembedza zwa zwithusedzi na zwithivheli .
U ya nga mbekanyamushumo , a thi mudzheneli wa nyambedzano , ndi muraḓo wa phanele , ngauralo izwo zwi nṋea mbofholowo khulwane .
KHOMISHINARI WA LUSHAKA Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe Private Bag X 94 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo . : ( 012 ) 339 1000 Nomboro ya Fekisi . : ( 012 ) 339 1530 Webusaithi : http://www.saps.org.za
A thi khou vha tendela , muraḓo a huliseaho , ngauri ndo no ḓi vha ṱalutshedza uri ngoho ndi ya uri vha khou shumisa nḓila i si yone ...
Kha vha kwame ofisi yapo ya Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe u wana fomo ya khumbelo .
Thendelo ya muṋe yo tou ṅwalwaho , arali vha songo tou tshi thoma , u khetha kana u bveledza .
U pennda hu tshi tevhelwa ṱhoho dza themo ; u haseledza nga ha mivhala , khalo , na mbonalo zwi tshi kwamiwa , ndivhanyo , na zwivhumbeo
U fara bugu nga nḓila yone na u fhenḓa masiaṱari avhuḓi musi hu tshi vhaliwa .
U swikelela izwi , yuniti i ḓo fara u ḓidzhenisa ha tshiimiswa , u fana na nyendo dza tsivhudzo nga ha nyanḓadzamafhungo , u vha na vhuṱambo na nyanḓadzamafhungo nga kotara na vhadzudzanyi vhahulwane vha khanḓiso khulwane , u shela mulenzhe luvhili nga ṅwaha na vhudavhidzani ha mashango a nnḓa , na u tshimbidza zwipiḓa zwa mihumbulo zwa mafhungo mahulwane . 
vhueletshedzi
Hu na zwigwada zwivhili zwihulwane zwa mivhigo ya thandela zwi teaho u dzudzanywa : 
U ṋetshedza tshikhala vhadzhiamukovhe tsha u imelela madzangalelo a vhupo ha vhakhethi vhavho
Tsha vhuvhili , tshumelo dza nnyi na nnyi a dzi tshe na zwipfi lune vhashumeli vha muvhuso vho no tou vha vhalangi vhudzuloni ha u vha vhalanda . 
U ṱolwa ha mufumbi nga muongi kana mulondoti .
Kha sesheni idzi dza khuvhangano ri dzulela u ṱoḓa hafhu u pfa u bva kha avho vhathu vhane ra vha vhidza vhapondwa , u wana kuvhonele kwa vhapondwa musi zwi tshi kwama khangwelano . 
Company Gardens dzo wana dzina iḽo u bva kha Dutch East India Company ye nga 1652 ya rumela Jan na Maria Van Riebeeck kha ḽa Kapa .
Uri vha tendelwe u ṱunḓa phukha , vha fanela u :
5.1 . Muthusa Muphuresidennde Vho Ramaphosa vha ḓo ya kha Anivesari ya vhu 25 ya Vhuḓivhusi ha Riphabuliki ya Namibia , hu tshi katelwa na u rwelwa ṱari ha Muphuresidennde Vho Hage Geingob ngei Windhoek nga ḽa 21 Ṱhafamuhwe 2015 .
Ho itwa mushumo wa u ṱanganedza nga u angaredza nga ofisi khulwane . 
Thero ya Zwikili zwa Vhutshilo yo dzudzanywa nga hei nḓila u itela uri zwikili zwa mutheo , mikhwa na zwiteṅwa zwa nyaluwo ya musi muthu a tshee muṱuku na thero dzine dza ṋekedzwa kha Gireidi ya 4 -12 dzi a gudiswa na u bveledzwa kha Gireidi yaṰ - 3 .
Data ya konṱiraka i ḓo vha yone i dzhielwaho nzhele musi hu tshi ṱalutshedzwa ambigwithi iṅwe na iṅwe kana u dzulela u shanduka vhukati hayo na nyimele nyangaredzi dza konṱiraka . 
Nḓila dza u ita mishumoitwa i no tikedza vhuṱumani hu tshi sedzeswa mifuda ya zwishumiswa zwine zwa nga thusa kha kutshimbidzele ; na
( g ) Bodo ya Tshifhinganyana ya Zhendedzi ḽa Vhuendi ha Vhathu ha Zwiporoni ha Afrika Tshipembe :
U bva afho , nda ya kha Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu nda kona u fhirela Feedom Park . 
Muhumbeli wa mushumo wa vhukuma u fanela u vha na dzangalelo ḽo sumbedzwaho kha Ndangulo ya Vhashumi na masia elanaho , mveledziso ya mbekanyamaitele na orienthesheni yo khwiniswaho . 
nga luambo lwonolo lune lwa vha hone .
Ndayotewa i na mbetshelwa ya zwiimiswa zwi tikedzaho dimokirasi khathihi na u shela mulenzhe ha vhafumakadzi .
raimi / pfanapheleledzo ---- maipfi kana mitaladzi kha vhurendi zwi fhelaho nga mibvumo mithihi zwi tshi katela na pfala-ndoṱhe .
Phambano vhukati ha mivhuso dzi fanela u tandululwa nga nyambedzano , vhukwamani kana dziṅwe nḓila dza mulalo , madzuloni a maanḓa , kana tshutshedzo dza maanḓa , dzi katelaho tshutshedzo dza nyukiḽia . 
Tsaukanyo ya meta i a thusa vhukuma u ṱanganya mvelelo dza ngudo dzo fhambanaho dzi si na mveledzo i fushaho ( tsumbo . i si na vhavhudziswa vho linganaho ) uri phambano ya tshitatistiki i ṱanganywe yoṱhe . 
Kha miṅwe milandu , u fana na khakhululo ya mavu , u vhilingana ha muhangarambo wa mveledziso zwi vhagaho ṱhoḓea khulusa kha vhukoni ha muvhuso . 
U rangela u vhala hu na nyambedzano : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na zwifanyiso
Mbekanyamushumo i ḓo bvela phanḓa na u khwaṱhisedza vhuṱumani ha u swikelela tshitshavha na vhukoni ha u sala murahu u dzudza tshivhalo tsha vhathu vhane vha pidza fhasi . 
U ṱuṱula muhumbulo nga ha ṱhoho na u bveledza muhumbulo
Bono ndi u ita uri Mpumalanga hu vhe fhethu ho tsireledzeaho , vhutsireledzi , vundu ḽi sina vhutshinyi na u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha kha u thivhela vhutshinyi . 
2 / 9 , 2 / 10 Tsheo nga ha zwiṱhaḓuli na u wana thandela
Tshifhingani tsho fhelaho , u lapfiswa ha tshumelo ya lwanzheni zwo vha zwi tshi dzhiiwa sa nḓila ya u wana tshenzhemo na nḓivho kwao .
Khabinethe i ṱanganedza tshikhala tsha Afurika Tshipembe tsha u vha tshipiḓa tsha nyambedzano dza zwikhala zwa vhukoni ha vhubindudzi , U ṱanganela ha dzingu ho tivhaho na u vusulusa ha mbofho dza u swikelela nyaluwo na mveledziso i vusuludzeaho Afurika .
Khonadzeo ya u wana maḽekitshara vha re na ndalukanyo dzo teaho na tshenzhemo ya mushumo . 
Zwithu zwo bvelela lini ?
U bviswa ha tshivhangi tshi itaho uri hu vhe na ṱuṱuwedza phambano khulwane kha miholo ya vhashumi vha re na zwikili na vha si na zwikili zwi tea u livhisa kha masia a fhasisa a tshayandinganelo ya mbuelo . 
Ndivho khulwane ya u ṱhaṱhuvha vhugudisi i fanela u ṱalusa uri vhadededzi vha lingulula hani data . 
U ṅwala nga luambo lwo livhaho na lu sa konḓi
U tikedza mihasho u bveledza mbekanyamaitele dza mveledziso ya vhukoni ha u langula mafhungo na u shumisa maitele a vhukoni ha u langula mafhungo . 
U tsireledza mikano yashu
Ro fhaṱa shango ḽashu kha tshipikwa tsho lavhelelwaho tsha vhuthihi kha u fhambana tshine tsha dzhiela nṱha u pfuma hu re hone kha u fhambana hashu . 
U vhala tshibveledzwa tshipfufhi
Dzianyuwithi dza khombekhombe dzi re na mbonalo dza tshitandadi na dzone dzi fhungudza mbadelo dza vhulanguli dzine dzi ḓo sumbedzea kha mutengo wa anyuwithi . 
U thetshelesa na u amba nga ha tshiṱori na maṅwe maṅwalo o vhalwaho kana u anetshelwa zwi tshi pfala ( sa , u elelwa zwidodombedzwa na u bula muhumbulo muhulwane )
Khiraitheria dza u ela dzi dovha hafhu dza ṱalutshedzwa afho fhasi , khathihi na mvelelo dza u ṋewa maraga . 
_Vhareili vho gudiswa lwo fanelaho na uri vhathu vha si na thendelo a vha tendelwi u reila
Ṱhanziela ya vhupfumbudzi ( arali i tshi ṱoḓea )
U pfesesa uri zwo ṅwaliwaho zwi pfukisa mulaedza , ( tsumbo : fhungo ḽi a kona u imela dzina ḽau , dzina ḽa muṅwe , ḽa fhethu na ḽa tshithu ) .
Ḽiga 3 : Tsedzuluso na nzudzanyululo ya zwipikwa zwa vhugudisi
Muhasho wo dovha wa rwela ṱari zwa kushumele kuswa kwa vhuṱali zwi no pfi Mbekanyamushumo ya Vhukati ya u Phaḓaladza na u Fha Mishonga ya Malwadze a sa Fholi ( CCMDD ) .
Nomboro ya akhaundu : 4074078548
Vho vha vha na miṅwaha mingana ?
Zwo ralo , iyi aseimennde yo katela u gaganyela tshararu tsha sekithara ya muvhuso ; naho tshararu tshi tshi katela vhunzhi ha mbuelo dza sekithara dza nnyi na nnyi na tshumelo ya tshikolodo . 
Tsha vhuṱanu , ri fanela u zwi ḓivha zwauri mvutshelano i ṱoḓa vhuḓifari - vhuḓifari ha muthu ene muṋe na ho tou dzudzanywaho . 
Hezwi a zwi vhi zwi tshi khou amba uri ri tea u imela minwaha mitanu I tshi swika ra kona u thoma u shumisa tshitirathedzhi hetsho lini .
Kha vha livhanye migaganyagwama ya tshinyalelo na kushumele kwa tshinyalelo kwa vhukuma vhukati ha thandela na madzangano o dzhenelaho ; 
Ndi ḓo ṋea mavhalaangwe a phoindi dza ndeme dzi songo vhalaho dza sisiṱeme iyi : 
I dovha hafhu ya sumbedzisa khonadzeo ya mishumo ine ya nga sikwa kha u kaṋa na u shandukisa bayomasi i tshi ya kha fulufulu .
Madzulo a Phalamennde nga ha nyambedzano dza zwa mugaganyagwama o vulelwa tshitshavha , a hashwa kha theḽevishini ya lushaka , kha radio nahone a ambwa ngao lwo fhelelaho kha khasho yo tou ganḓiswaho . 
Fhedziha , phimo ya nṱha ya nyaluwo yo lavhelelwaho kha maṅwalwa a u ranga a tshiṱirathedzhi i bvelaphanḓa na u ri tinya , nahone mbuno dza izwo ndi dzo vhalaho , dzine vhunzhi hadzo dza ṱuṱuwedzwa nga zwithu zwa nga nnḓa . 
Kha vha rumele pulane ya bindu iṅwe kha ofisi ya Muhasho wa Thusedzo ya Kushumisele kwa Muvhuso . 
Vha vhetshele thungo tshifhinga tsha tshuṅwahaya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , hu si na zwithithisi na phosho u fana na theḽevishini na radio .
Vhathu vha re khomboni , hu pfi , vha na tsireledzo ya zwiḽiwa arali vha tshi ḓi pfa vha na fulufhelo kha vhukoni ha u wana zwiḽiwa zwine vha tama u zwiḽa tshifhinga tshoṱhe nga nḓila yo tendelwaho tshitshavhani . 
Hu tea u dzhielwa nṱha ṱhoḓea dzo khetheaho dza u langa biḽi ya miholo ya muvhuso , na u ita uri hu vhe na tshomedzo malugana na zwithu zwa ndeme .
U thoma u ṅwala a tshi lavhelesa masia , ( tsumbo : u ṅwala a tshi bva kha tsha monde u ya kha tsha u ḽa , u bva nṱha u ya fhasi ha siaṱari ) Hu shumiswe mutevhe wa u sedzulusa na rubiriki yo fhelelaho kha u linga ha luambo
Zwiṅwe zwi elanaho na maitele aya zwi tou nga zwi tea u lavheleswa . 
Kushumisele kwa zwithu zwa PVC zwine zwa ḓo ṱoḓa u fhiswa nga vhanga ḽa u vha na malwadze a pfukelaho zwi fanela u iledzwa fhedzi kha kushumisele kwa mutheo . 
Ndi zwa vhuṱhogwa uri vhashumisi vhoṱhe vha vhale manyuwaḽa vha na ndivho ya u shumisa maga o themendelwaho sa muthu nga eṱhe na zwitshavha , na u khephutshara ngudo dzo gudiwaho , na tshanduko dze dza vhoniwa . 
U isa phanḓa na u vha hone ha Mulayo wa Vhulanguli ha Vharema buguni ya milayo ya Afrika Tshipembe ndi zwa tshifhinga tshi si tshone . 
Nga 2016 / 17 hu tshi itwa vhukwamani na zwitshavha zwo kwameaho , u fhaṱwa ha ḽaborothari nṋa dza saintsi ngei Tshikoloni tsha Nṱha tsha Mbuyane ; Tshikolo tsha
27 . Ndi vho nnyi vhane vha khou shela mulenzhe nahone mishumo yavho ndi ifhio ?
Vha nga kwama masipala wapo uri vha wane tsivhudzo .
pfufhifhadzo - tshitatamennde tsha muhumbulo tsha u khauledza ipfi
Uri muthu a wane ṅwongo wa marambo wa muthu a re na u fanaho na wawe zwi a konḓa - ndi muthihi kha vha 100 000 .
8 . Kushumele
U ṱaniwa kha zwiṱuṱuwedzi zwa khohakhombo ( zwa vhuḓifari , zwa matshilisano na zwa vhupo ) zwi na vhushaka tshoṱhe na nḓowelo dza zwa matshilisano na ikonomi na mvelelo dza nḓowelo idzi . 
U sainiwa nga mu / vharumeli vha phethishini vhone vhane ( nga nnḓa ha musi Mulangadzulo kana Mudzulatshidulo o tshea nga iṅwe nḓila ) ;
Ṱhoḓea ya fhethu ha u tambela ha tshikolo hu ha fomaḽa hu nga engedzwa nga tshikhala tsha nnyi na nnyi tsho vhandekanaho na hune tshikolo tsha vha hone . 
Thekhinoḽodzhi yo ita uri zwi leluwe uri mushumo u dzhene kha vhutshilo haṋu . 
11 . Vha khou humbelwa u rwala / swaya vhukati ha zwibogisi / tshigumba tsho letshedzwaho .
I vhaleleni nṱha .
Mbekanyamushumo i angaredza maano a tshifhinga tshilapfu a u khwinisa u bveledza ha zwiḽiwa na vhulimi , khathihi na u engedza mbuelo nga maga a thikhedzo dza u bveledzisa ikonomi . 
Zwenezwi shango ḽi khou lwa na u wana dzilafho ḽa HIV na AIDS , maAfrika Tshipembe vha kha ḓi lavhelelwa u ita vhudzekani ho tsireledzwaho na u edzisa mulayo wa ABC ( U ḓibvisa , U fulufhedzea na u shumisa tshitsireledzi ) u itela u tsireledza u kavhiwa huswa .
Muthu ane themo yawe ya tshiofisi sa muraḓo wa bodo yo fhelelwa nga tshifhinga a nga ḓi dovha a tholwa hafhu . 
Ho dovha hafhu ha vha na wekishopho ya u fhedzisela ya u ḓivhadza thuso nga ha ḓivhazwakale . 
Zwa mimaini zwo sumbedza zwisumbi zwa u khwinisea , ngeno zwa vhubveledzi zwo gonyela nṱha vhukuma kha ṅwedzi wa vhurathi u swika nga Ṱhangule . 
Radio yapo na khasho zwo shumiswa fhethu hunzhi u itela u vhidza zwipondwa hu u itela kwama ofisi dza madzingu kana u itela u ṱangana fhethu hapo hune vha nga thuswa kha u ḓadza fomo dza khumbelo . 
Mivhigo na zwiṱatamennde zwo vhewaho afho fhasi zwi katela zwiṱatamennde zwa masheleni a ṅwaha zwo swikiswaho kha Bodo . 
Itani miungo ya zwiḓula .
Mvetomveto ya Muhanga wa Kushumele wa Lushaka wa u Dzhenelela ha Tshitshavha ya 2005 .
Muthu ane a vha na thendelo u tea tevhela zwidodombedzwa zwo bulwaho kha thendelo .
Arali tshiimiswa tsha dzhiela nṱha uri u fhambana ha pulane ya tshiṱirathedzhi ho tea , Tshiimiswa tshi nga , nga thendelo ya Minisiṱa , fhambanya pulane ya tshiṱirathedzhi . 
Vha fhindula mbudziso dza maimo a nṱha dzi bvaho kha ḽiṅwalo ḽo vhaliwaho ( sa , ' mihumbuloni ya vhoinwi ni vhona u nga . . . ? )
9 Vhalanguli vha Khorondangi vha si na maanḓa kha Bodo ya SENTECH
mudzia u ḓifulufhela
Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga vha hone mbulungoni arali mashaka vha tshi ṱoḓa uri hu vhe na ṱhanzi nahone vha nga si kone u vha hone mbulungoni .
GIREIDI YA 2
Afrika Tshipembe sa muraḓo ḽi ḓo kona u wana ngeletshedzo nga ha maga a mbambadzo o fanelaho a maṅwe mashango ane a kwama mbambadzelaseli ya Afrika Tshipembe na maga a mbambadzo ane Afrika Tshipembe ḽa khou ṱoḓa u a ḓivhadza .
Ndi khou ḓivhadza uri ndi kha ḓi vha mugudiswa kha zwa mitambo . 
Zwiṅwe na zwiṅwe zwi takadzaho kana zwi vhilaedzaho zwi fanela u ṅwalwa kha bugu ya ndaela , na u tevhelelwa ḓuvha na ḓuvha . 
Nga ngomu ha tshigwada tshavho , vhadzheneli vha kovhelana phindulo u itela u bveledzisa phindulo nthihi ya vhukuma ya tshigwada . 
Kha ḽiṅwe sia , vhoraakademi vha ṱaṱa zwa uri tshikhala tshi vha konisa u ita thyori nga ha ndaulo ya nnyi a nnyi nga u topola phatheni na kuitele kune kanzhi kwa sa dzhielwe nṱha kha muthuthubo wa ṱhoḓea dza muṱangano . 
U dzudzanya u haseledza nga u tevhekana
Ndivho ya miṱangano ya vhukwamani ndi uri hu vhe na u pfesesana vhukati ha vhadzhiamikovhe phanḓa ha mbekanyamushumo iṅwe na iṅwe ya nyito .
Ḽiṅwalwa ḽi pendela nga khethekanyo ya nga ha tsedzuluso ya mbekanyamaitele . 
Thebuḽu ya 1 : Zwiṱepisi zwa U shela mulenzhe
Mbetshelwa dza Mulayo wa Vhuvhulungamaṅwalo wa Lushaka dzo shumiswa , nahone maṅwalo na rekhodo zwo bviswa u bva ofisini dzoṱhe Ofisini Khulwane . 
U fanela u iswa zwenezwo kha dokotela wa tshiṱiriki kana fhethu ha dzilafho uri a ṱolwe na u ṋewa zwithivhelambebo zwa shishi , na u ya mapholisani uri a kone u ṋea tshitatamennde na u vhiga mulandu . 
4 . Komitindauli kana komitindauli ya meyara i wana themendelo u bva kha komiti ya phothifolio na khoro ndauli zwine zwa ḓo kona u ṋetshedza Adzhenda ya Khoro .
U daha fola zwi kwama vhadahi khathihi na vha sa dahi ; zwo ralo , mulayosiṅwa u iledza u daha mushumoni . 
Ndi funa u fhedza tshifhinga ndi na vha muṱa wanga , na u dovha nda funa zwa u shuma ngadeni na u bika . 
Eḽemennde i na khethekanyo nṋa khulwane hune ndangulo ya rekhodo ya vha na vhuḓifhinduleli ha u langa sisiṱeme ya nḓadzo yo pfumbiswaho u itela u tevhedzela mirandelo ya Tshumelo dza Dziakhaivi na Dzirekhodo . 
Tshaka dza mbudziso dzo katelwaho kha thesite na khwizi dzi nga rumela tshiga tsho khwaṱhaho kha matshudeni nga ha uri ndi zwifhio zwi re zwa ndeme . 
Vhagudi vha vhona khanḓiso vha konou ḓivha ndivho yadzo , vha guda nga ha bugu na zwiṱori nga u vhalelwa nga vhaaluwa na vhagudi vhahulwane .
Vhaṅwe vhashelamulenzhe vhahulwane hu katela vhatshimbidzi vha bveledzise na vhupfumbudzi na vhalangi . 
A ri nga konḓeleli masiandaitwa a tshumelo dza ndeme ya fhasi dzine dza si vhange fhedzi u khakhisea ha tshumelo ya vharengi , fhedzi dzi dovha dza vhanga mbadelo dza nṱha kha mimasipala na miṱa . 
U itela ndivho iyi , sisiṱeme ya u ṱhireka moḓoro yo dzheniswa nahone mimoḓoro yoṱhe i khou vhewa iṱo nga kha sisiṱeme . 
kha Tshumelo dza Mbuelo ya Afurika Tshipembe
Ndivho ya u sumbedza zwithu nga nyolo ndi u sumbedza mafhungo ane vhadzhiamikovhe vha tama u a kunda zwine zwa fhedza zwo thusa kha u bveledza zwipikwa zwa ndeme zwa thandela .
Kha Gireidi dza 4 - 6 , ndi zwa ndeme uri :
vhuṱanzi ha u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo
Ndo sokou dzulela u vha na fulufhelo ṅwedzi muṅwe na muṅwe lwa miṅwaha minzhi . 
Ro fhaṱa zwiimiswa na demokirasi yo khwaṱhaho .
Mbekanyamaitele ya vhuendi ha muyani ya mashangoḓavha ya zwino i ṋekedza uri dziṅwe khethekanyo dza tshumelo dza vhuendisi ha zwiṱunḓwa dzi tendelwe hu si na ndango ya ikonomi na nthihi , na uri dziṅwe khethekanyo zwi tshe zwo ralo , dzi langiwe . 
Tsumbo yo ḓoweleaho ndi ya rabulasi ane a dzhia maḓi u bva kha ḽigero ḽa tshikimu tsha maḓi tsha muvhuso , na kha gwedzho ḽi re ngomu kha ndaka yawe . 
Hezwi zwo ita uri Muhasho u kone u bveledza bugu idzi , dzi kha nyambo dzoṱhe dza tshiofisi , dzi tshi waniwa mahala .
Maitele a vhupulani ha tshiṱirathedzhiki ndi vhuṅwe ha vhuḓifhinduleli ha ndeme ha vhaofisiri vha muvhalelano . 
Zwi na ndeme u elelwa uri u shumiswa ha vhuendedzi ha nnyi na nnyi zwi katela na vhuendi ha vhaendangaṋayo musi vho no tsa kha vhuendi ha nnyi na nnyi . 
11.7.2.1 matshimbidzele na tsheo dza Phanele , zwi tshi katela na madzina a vhoṱhe vho dzhenelaho muṱangano a khou ṅwaliwa ; na
Nga u pfufhifhadza , mbilahelo dzi no kwama mveledziso na dzi no kwama maanomashumiswa dzi tea u vha mbilahelo dzonedzone dzine dza kwama ndangulo ya vhathu vha phabuḽiki . 
U itela u vhona tshiitisi tsha u pandelwa ha mupoti wa mulandu , ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha vhuṱanzu . 
Mukumedzo u no itelwa vhakhantseḽara vhoṱhe vha wadi na PR , zwi tshi itwa nga vhathu vhenevhaḽa vhe vha bulwa afho nṱha , Bugu ya Zwiko i tshi bva kha muthu ya ya kha muthu ;
puḽane ya bindu la dzangano na mutevhe wa tshumelo dzine dza ṋetshedzwa nga dzangano .
U kundelwa u dzhenela miṱangano zwi ḓo ita uri hu mbo ḓi vha na u thudzelwa thungo ha mudzheneli wa thengisophikhisano a kwameaho na zwenezwo . 
U laula mbekanyamushumo dza u swikela tshiimiswa , hu na ndivho ya mvelaphanḓa , u vhea iṱo na u pfananya mbekanyamushumo dza u swikela khamphasi dzoṱhe . 
U fhelisa ndingo idzo zwi ḓo thivhela u tshinyadzwa hafhu ha mupo . 
U fhaṱa na shumisa madzina vhukuma sa , u shumisa maḽeḓere danzi
Giradzhuwesheni ya vhapfumbudzwa avha ndi ḽiga ḽa vhuṱhogwa kha Mbekanyamushumo ya Free State ya Didzhithala . 
( c ) mbofholowo ya vhukoni ha zwa vhutsila ; na
ṱhonifhana na u ita tshuṅwahaya dzavho . . . '
Vhukati hashu afha ṋamusi , a hu na na muthihi ane a timatima vhukoni ha mvutshelano kha vhaswa . 
Ngudo dzo katelaho zwoṱhe dzo itwa u wana tshivhalo tsha mushumo wo salelaho murahu wa zwiimiswa . 
Matshelo hu ḓo vha i miṅwaha ya 21 u bva tshe Muphuresidennde washu vhane ra vha funa Vho Nelson Mandela vho bva dzhele .
zwo vhangwa nga khakhathi dza vhashumi dzine dza khou ya phanḓa .
U ḓivhadzwa ha zwenezwino ha Mulayo wa Ndangulo ya Mupo wa Lushaka na Mulayo wa Muhanga wa Mbekanyamaitele ya u Ṋetshedza Khonṱhiraka kha Zwigwada zwa Vhathu vho Khetheaho zwo kwama zwihulwane maitele ane a vha hone zwazwino . 
Ṋamusi ḽo vha ḽi Ḓuvha ḽa Bugu ḽa Ḽifhasi___
Hovhu vhu anela u vha vhupo vhune muraḓo wa vha na dzangalelo nga maanḓa khaho . 
Vha wane uri ndi nyito ifhio ine ya ḓo ṱoḓea u kona u swikela ndivhotiwa iṅwe na iṅwe . 
U pulana / rangela u ṅwala
U ḓivhadzwa digirii dza mbambedzo .
U pulana , u fhaṱa , u khwiṋisa , u vusuludza , u engedza na u londota zwiimiswa zwa tshumelo dza shishi dza zwa mutakalo . 
CBP yo bveledzwa zwo itiswa nga khaedu mbili :
Zwi re zwa ndeme ndi u khwaṱhisedza ndondolo yo khwaṱhaho ya sisiṱeme dza vhulavhelesi , na u vhekanya maitele a u guda ha masia oṱhe . 
Tshavhuvhili , ndi humbula uri zwo vhumba vhupfiwa uhu nga maanḓa , ndi tshivhalo tshihulwane tsha makumedzwa e ra a wana na o ḓaho u thoma . 
U thoma zwa u monithara havhuḓi na maitele avhuḓi a u asesa kha u shumiswa ha mafhungo na u vhiga ho teaho ha mvelelo na mvelelo dza mutakalo . 
Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni , wa 1993 , u ṱoḓa mutholi a tshi ita uri vhuponi hune ha shumelwa hone huvhe ho tsireledzeaho nahone hune ha si vhe khombo kha mutakalo wa vhashumi .
Vhalanguli Vhahulwane
Mbekanyamushumo ya zwa Vhuimana Miraḓo ire vhaimana na vhaunḓiwa vha GEMS vha a swikelela Mbekanyamushumo ya Vhuimana .
Ngavhela na phosiṱara dza Khethekanyo Khulwane dzi bveledzwa nga Bureiḽi na nga nyambo dzoṱhe dza vhongwaniwapo . 
U bva kha izwi ndayotewa ya tshifhinganyana yo thomiwa , na miṅwe milayo ya ndayotewa ye ya katelwa mafhedziseloni kha ndayotewa ya 1996 . 
Zwenezwo hezwo ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine nda khou takalela u zwi vhona , na hone ndi khou dovha nda takalela uri mimoḓoro minzhi i khou ḓa u ṋetshedzwa kha vhashumi na vhashumelavhapo . 
Iṅwe hafu ya tshitengeledzi yo itwa nga ṋanga dza nḓou dzo sedzaho nnṱha .
Dzangano ḽi pima dzikhamphani mafheloni a ṅwaha nga Luhuhi . 
U ṱana vhathu fhethu hu re zwihali , matheriala o tshikafhadzwaho na tsikila , na mishonga yo shumiswaho , zwi vhumba ngoho ya vhukuma na khonadzeo ya khombo ya mutakalo khulwane u ya nga malwadze , u kavhiwa na u phoizeniwa . 
2.6 Vhushaka ha CBP na mishumo ya komiti dza wadi
Thangiswaphanḓa khulwane dza mveledziso dze dza topolwa dzo nweledzwa sa dzi tevhelaho : 
Khabinethe i ita khuwelelo kha mazhendedzi oṱhe a mulayo uri a dzhie vhukando ho khwaṱhaho kha vhane vha pfukha mulayo .
U ḓibandutshedza kha mavu zwi livhisa kha u sikwa ha vhupo ha miḓi tshayanzudzanywa zwine zwa dovha zwa engedza vhupo ho salelaho murahu kha u wana muḓagasi wa masipala . 
Ho no thomiwa ndugiselo dza u fhaṱa hune ha ḓo thomiwa ṅwaha u ḓaho .
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Muthu a eṱhe ndi ene ane a vha tshithu tshine khatsho tshivhumbeo tsha itwa . 
Magazini uyu a u ngo hula lwo linganaho kha u nga ganḓisa tshiṱori tshoṱhe . 
Hune zwa konadzea vhukwamani ha u thoma na mulwadze vhu fanela u vha vhu vhuongeloni kana sentharani ya ndondolo ya mutakalo . 
u khwaṱhisedza vhudzheneleli ha khwiṋe u bva kha tshitshavha u ḓivhadza tsheo ya khoro
u pfesesa na u ṱalutshedza vhudavhidzani na u mushumo wo randelwaho Komiti dza Wadi
Mulayo wa khwiniso wo tea u khwinisa milayo ya kale i vhusaho khoro . 
3.2 . Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Ndindakhombo wa 2015 uri u ḓivhadzwe Phalamenndeni .
U khwinifhadza maga a nḓisedzo ya tshumelo , u ta zwipikwa kana maga , na u kala mvelaphanḓa yo livhaho kha zwipikwa zwenezwo ndi zwiteṅwa zwi tevhelaho zwa u khwinifhadza zwidodombedzwa zwa nḓisedzo ya tshumelo kha mugaganyagwama . 
A ro ngo tendelana kha mbekanyamaitele , ho vha ho ḓala tsatsaladzo fhedzi a hu na o sasaladzaho izwi phalamenndeni , hezwi zwo ambiwaho kha vhuimo uvhu ngauri nga fhasi ha nyimele idzo zwo vha zwi tshi konadzea u shumisa maipfi ayo . 
Tshibveledzwa Tshibveledzwa tsha u vhalela nṱha Tshibveledzwa tsha tholokanyonḓivho ya u vhala / u vhala wo tou fombe U vhala ha mugudi e eṱhe
Tsedzuluso yo itwa u itela u wanulusa ṱhoḓea ya modele wa wekishopho ya vhutsireledzi ha vhuholefhali ha vhuanḓani maelana na tshumelo dza vhaholefhali . 
zwa nga mela , u bva malofha kana u ṱhoṱhona
Mbekanyamaitele yo dzinginywaho afho fhasi a i ngo itela u shandukisa izwi , fhedzi u itela u bvisela khagala hune zwa vha zwo tea . 
U vhulawa ha mufu zwo ṱuṱuwedzwa nga u mu pomoka vhuloi .
U anetshela zwiwo u ya nga mutevhe wone
Mushumo : U leludza nḓisedzo ya tshumelo nga mveledziso , u fhaṱa na ndangulo ya themamveledziso ya tshitshavha hu u itela u swikela tshoṱhe u sika mishumo yavhuḓi na u alusa vhutshilo ha khwine zwa vhoṱhe . 
Milayo i tevhelaho ya mutheo yo ṱanganedzwaho ya ḽifhasi zwi tshi kwama mafhungo kha tswayo yo ṱanganedzwa : 
Nyombedzelo kha idzi kereke ndi dza u ḓiṱama na u ḓitsireledza kha masiandoitwa a vhuvhi .
Vhudavhidzani nga mulomo , ho GCIS i ḓo shumisa Luisimane lwu tshi katelwa matshimbidzele a tshiofisi , khou tshintshiwa na dziṅwe nyambo nḓivhadzo , zwipitshi vhathuni , dza tshiofisi , zwi tshi khou bva kha uri dzikhonfarentse , na zwiṅwevho . ho ṱanganelwa mini kana ndi gai .
Ri dzhiela nṱha zwa uri mitengo i nga dzika na u fhirisa , zwine kha nyimele iyo mbonelaphanḓa dzashu dzi ḓo dzudzanywa u ya nga nḓila yeneyo . 
Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽi kha nyambedzano na zwiimiswa zwa muvhuso na sekithara dza phuraivethe u itela u vhuyedzedza mbekanyamushumo dza u bveledza vhaswa kha sekithara ya tshitshavha na u ṱuṱuwedza zwa vhubindudzi kha vhaswa na zwa vhufarisani .
Muvhuso wa vhukati u shumisa sisiṱeme ya khomphiyutha ine ya buḓekanya ya BAS u itela u laula kushumisele kwa masheleni , akhaunthingi na u vhiga zwa masheleni . 
Ndivho nga u angaredza ya mbekanyamushumo iyi ndi u ṋetshedza vhurangaphanḓa na ndaulo ya tshiṱirathedzhiki zwa Muhasho na u khwaṱhisedza u shuma zwavhuḓi nahone nga ngona ha vhuitwa hawo . 
Musi Miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha vhusimamilayo , vha tea u ana kana vha sumbedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u fara zwi re kha Mulayotewa , wa u ita muano u ya nga ha Muengedzo wa 2 .
shuma sa bugutshumiswa kha vhaofisiri na vhakhantseḽara vha re na vhuḓifhinduleli ha u shumisa maitele a ngaho khetho , u ṅwala mivhigo ya komiti dza wadi , na u ṋetshedza zwiko zwa ndeme zwa u itela kushumele ku pfadzaho .
Mugudi u fanela u vha o dzhena tshikolo tshifhinga tshoṱhe . 
Ri khwaṱhisedza pfanelo ya migwalabo fhedzi izwi zwi fanela u itwa zwi fhasi ha mulayo nahone nga nḓila ine ya si kandekanye pfanelo dza vhaṅwe .
Nga itshi tshifhinga o vha a si tshe na fulufhelo .
U sielisana na vhaṅwe a tshi amba .
( a ) u vhumba dzangano ḽa poḽotiki ;
Vhaofisiri vha muvhuso , madzangano a si a muvhuso , madzangano a ndambedzo na vhaimeleli vha sekithara . 
Tshenzhemo yo teaho kha mishumo ya vhuṋe i ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
Ezwi zwo mu mangadza ; ndi ngani a tshi nga pfa o dzika ngeno a tshi ḓivha zwine a khou ya u zwi ita ? 
a ) Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afrika Tshipembe , 1996
U dzudzanya nga nḓila yone na ngudo dzi elanaho a dzi itiwi nga vhulangi uvhu phanḓa ha musi mavu a tshi nga khethekanywa na u avhelwa . 
Zwi dovha zwa katela vhupulani na u pulana zwa mbuedzedzo ya tshibveledzwa tsha u fhedzisela . 
Vhathu avha vho Vhoiwe no
1.2 InvestSA One Stop Shop - Kapa Vhukovhela
Hu nga vha na zwiṱuṱuwedzi zwa khwine kha nḓowetshumo u shumisa hafhu maḓi kana u shumisa hafhu malaṱwa kha ḽeveḽe ine a nga vhuedzedzwa hafhu u vha mutevheṱhandu wa mupo . 
Vha vhuraru vha ri kha hu engedzwe tshumelo ya mathukhwi i vhe luvhili nga vhege ngauri ḓoroboni hu khou ḓala mathukhwi zwiṱaraṱani .
Dzina ḽa khonani yanga ndi __________________________ .
Khemikhaḽa dzi re na mulimo dzi re kha sigareṱe ndi : cadmium , benzene , formaldehyde , nickel , lead , acetone na pyridine .
A ho ngo vha na vhuṱudzaṱudza hu vhonalaho kha ndangulo na khombo dze dza vhigwa kha Muṱolambalelano Muhulwane nahone ro vha ro fushea uri ndangulo dza ndeme dzo dzula dzi hone ṅwaha woṱhe . 
Hezwi , ndi pfesesa uri , ndi zwa ndeme kha u vhona uri u tevhedzwa ha mulayo hoyu wa kutholele u a tshimbila zwavhuḓi , na uri a huna ane a tea u vhewa mulandu kha u thola muthu zwi songo tea ngeno atshi khou ṱoḓa u tevhedza mulayo wonoyu wa kutholele . 
Sa izwi ṱhoḓea dza mutakalo dzi tshi anzela u shanduka , vha humbelwa u kwama Tshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo kha ( Tel 012 319 7507 / 7684 / 7700 / 7673 / 7456 , Fakisi 012 329 6892 ) u itela u wana ṱhoḓea dzi khou shumaho zwa zwino .
Vha bveledze zwi re ngomu kha phositara hu u itela NTHIHI ya ndivho dzi tevhelaho :
Zwikolo izwo zwi nga humbela vhabebi uri vha bvise nga u tou funa vha thusa tshikolo .
Tsumbo , maanḓalanga apo a nga vha one ane a kombetshedza milayo yapo khathihi na u vha vhakuvhanganyi na vhaendedzi vha malaṱwa . 
Vha nga ita khumbelo ya u bveledzwa ha inwe ṱhanziela arali vho xedza kana vho tshinyadza ṱhanziela ya vhukuma .
Tshivhalo tsha miṱa zwi amba tshivhalo tshoṱhe nga u humbulela tsha miṱa ine ya shumelwa nga fhethu ha u laṱela mashika henefho hune ha vha hone kha vhupo vhu re fhasi ha maanḓalanga apo . 
U kona u swikelela kha mafhungo a ndeme a zwa masheleni nga tshitshavha Afurika Tshipembe zwi khagala , nga u angaredza zwo fhelela , zwo leluwa nahone nga tshifhinga . 
Umgababa Tourism Node - R32 miḽioni
O sumbedzisa uri vhuendi ndi kale vhu tshi khou dzhielwa nṱha sa tshinwe tshivhangi tsha u alusa ikonomi na tshanduko ya matshilisano . 
Mbekanyamushumo ntswa yo thomiwa , naho zwo ralo , a hu na muhangarambo wa u dededza mishumo ya mbekanyamushumo idzi . 
Tshivhumbeo itshi tshi lusa fhaṱa vhuimo ha nṱha ha vhudavhidzani vhukati ha mbekanyamushumo na mbekanyamaitele dza Muvhuso , khathihi na mishumo yadzo ya nyambedzano . 
Bvisele khagala phurosese ya u shumisa sisiṱeme ngomu kha muhanga wa kushumele kha phurosese ya vhupulani ha mveledziso yo ṱanganelanaho .
U kavhiwa nga HIV , AIDS na malwadze a elanaho nayo
Hezwi zwi ṱoḓa u thutha na u khwinisa miṅwe milayo ya tsireledzo ine ya vha yo fa sa zwe ya topolwa nga khomishini ya khakhululo ya mulayo Afurika Tshipembe .
Zwi tshi ya nga poso dza khethekanyo B , mbetshelo dza muengedzo 6 dzi re afho nṱha dzi ḓo shuma kha u tsireledza ndingo dza vhukoni , dzine dza sa ḓo shuma .
U fana na miṱangano ya phothifolio ya IDP , vhupfiwa ha masipala nahone vhu ṋetshedza u dzhenela ha komiti sa sekithara iṅwe na iṅwe ngomu kha tshitshavha tsha vhadzulapo .
U bvisela khagala vhupfiwa/ nyanyuwo kha zwibveledzwa zwo vhalwaho
shumisa zwiko zwo teaho , u nanga mafhungo o teaho na u dzudzanya mihumbulo ;
U ṱanganelana uhu vhukati ha muvhuso na dzangano ḽi si ḽa muvhuso zwi ḓo ya kule kha u lwa na samba ḽa u tambudza
disiki ya ḽaisentse ya tshiendisi tshavho i songo vusuludzwa lwa miṅwaha ine ya fhira miṋa
U vhala zwine maḽeḓere na mokolongonya zwa amba zwone .
Vhukonḓi vhuṅwe na vhuṅwe ha kilima kana ikonomi kha vhupo uhu zwi livhisa kha tshanduko i no vhonala ya nḓisedzo ḽifhasini . 
66 . U shela mulenzhe nga mirafho ya Khorotshitumbe ya Lushaka
figara dza muambo ---- maipfi kana mafurase a shumiswaho nga nḓila yo dzumbamaho u itela u pfumisa luambo sa ḽifanisi , ḽiedzamuthu , ḽimethafore
Vhafumakadzi vha kha ḓi ṱangana na u tambudzwa na dzikhakhathi lusa konḓelelei , vhushai na u shaya mishumo .
Iṅwe nḓila ine ya nga khou shumiswa ndi ya , Lok Adalat ( khothe dza vhathu ) , hune vhulamukanyi ha itwa nga u pfufhifhadza hu sa khou khwaṱhisedzwa zwitenwa zwoṱhe zwa mulayo .
5 . U tholwa :
U khunyeledza pulane ya thandela : U ṅwala kha pulane zwoṱhe zwe zwa bulwa afho nṱha kha ḽiṅwalo ḽa u fhedza .
U shumisa khalo ya ipfi na luambo lwa tshifhaṱuwo zwo teaho
Mishumo ya Komiti dza Wadi i ḓitika nga u shumiswa ha thasululo dza khoro dzi re khagala .
Ri livhuwa ndingedzo iṅwe na iṅwe , ndingedzo dzi kwamaho mashango mavhili na ndingedzo dza ḽifhasi , nga maanḓa nga kha tshikwama tsha masheleni tsha ḽifhasi . 
Vundu ḽi ḓo vha khwalasambi kha nyaluwo ya zwa mutakalo . 
Kha vhafumakadzi vhanzhi , vhuḓifhinduleli ha miṱani vhu ita uri vha sa vhe na tshifhinga tsha u shuma mushumo u badelaho . 
3-4 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U vhala tshibveledzwa , tsumbo ,
7.1 U pulanela mushumoitwa wa CBP wa gundo ḽa lwendo
Kha mashango ane o ḓisendeka vhukuma nga peṱiroḽiamu , tshanduko dza thekhinoḽodzhi na mveledziso dza tshihaḓu dza zwiko zwiswa zwa fulufulu zwi na khonadzeo ya u nga fhungudza ndeme ya peṱiroḽiamu . 
Tekiniki ya SWOT i nga ṋetshedza nḓivho ya ndeme kha vhukoni ha zwiṱirathedzhi zwi re hone na thaidzo dzo livhanaho na muhasho . 
U dzhenelela ha tshitshavha kha mugaganyagwama
U vha na mufarisi , ane vha mu fulufhela a zwo lingana kha u ḓitsireledza havho kha HIV . 
Ndi humbula uri shango ḽashu ndi ngoho uri ḽi khou ṱhukhukanyiwa u vha zwipiḓa nahone ndi humbula uri nndwa ya mbofholowo a yongo vha hone u itela vhathu uri vha vhe zwiḓahela nga u rali nga shango ḽashu . [ U vhanda zwanḓa . ]
Thandela dzine dza lingedza u bveledza teo dzo ima nga dzoṱhe kana hu na tshumisano na yuniti dza teo na madzangano maṅwe-vho kha masia a saintsi , mbalo , thekhinoḽodzhi , mulayo na ikonomi . 
U vhala na vhagudi Ngudo ya kiḽasi yoṱhe 2-3 nga vhege lwa minethe ya 15 hu tshi khou shumiswa bugu nthihi nga vhege .
U bvelela hashu u bva kha tshifhinga itshi zwo vha engedzedzwa nga vhudzheneli ya tshiṱirathedzhi kha vhushumisani ha dzitshaka . 
U ita uri ndeme dza zwa ndayotewa na milayo zwi vhe zwi konadzeaho , nga nnḓa ha musi ri tshi nga isa phanḓa na u zwi ita nga nungo na nga vhudele . 
Muhasho u ḓo lambedza kha u bveledza ṱhoḓea dza nḓivho ya vhalanguli na vhailafhi ya u langula nzulele ine ya khou ṋaṋa u serekana na u ita khaedu . 
Phalamennde i ḓo lavhelesa u shumiswa ha themendelo dza NERSA kha ' u dzimelwa ha muḓagasi musi ṱhoḓea ya muḓagasi i tshi fhira une wa ṋetshedzwa ' ' load shedding '
Tshikhala na Tshivhumbeo ( dzhomeṱiri )
NIFW booklet- A5 - TshiVenda.indd 5
U thoma u shumisa mbekanyamushumo ya u vhona u tevhedzwa ha milayo yo fhelelaho ngomu ha ḓorobo . 
Mbekanyamaitele ya Ndondolo ya tshikolo
I dovha hafhu ya katela mafhungo nga ha u ṱangana ha mvelelo dzine dza tea u bveledzwa nga ha tshifhinga , vhukhwine na vhunzhi . 
Honeha , silivhere u bva kha dziphuḽeithi dza u nambatedza zwinepe na u vhilisa dzikhemikhala zwi anzela u vha zwa ndeme u zwi wana murahu . 
Fomethe / tshivhumbeo yo anganyelwaho bammbiri ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mulingo wa Gireidi 6
Iyi mbetshelwa i kwama " madoketala vhana vha lowa . "
Mbilo dza sibadela dzi tea u ḓiswa kha : GEMS , PO Box 1101 , Florida Glen , 1708 .
U kunakisa
Aḓiresi ya poso : Private Bag X745
Vhadipuḽomati vha wana phasipoto ya vhudipuḽomati .
Naa vho wana khithi ya mafhungo kha ofisi ya Tshipikara ?
Zwifhaṱo zwine zwa vha zwa ndeme hu katelwa kuposwo kuṱuku , zwifhaṱo zwine zwa vha zwone zwa u thoma zwa kereke dza Dutch Reformed Church na ya Dutch Reformed Mission Church . 
Kha mi?we mirafho , ingaho sa ya Bakwena , Batawana na Bamalete , hu na magota na dzikhosana .
Tshishumiswa tsha u dzima mulilo na u dzheniswa ha tshumelo yo teaho zwi tea u dzheniswa u itela uri i dzule zwo lugela u swikelea nga zwifhinga zwoṱhe . 
Phungudzo ya phesenthe ya fumi kana ṱhanu kha khaphasithi i fanela u tendelwa musi hu tshi rengiswa thikhithi . 
Dimokirasi i aluwaho yo khwinisa vhuswikeli ha vhafumakadzi kha maanḓa a poḽitiki na u dzhia tsheo .
Vhuhwalavhuḓifhinduleli ho ṋetshedzwaho nga Rakhonṱhiraka u swikelela na u fhedza Khonṱhiraka ho sedzwa Fomo ya Thendelano vhu ḓo vhofhololwa musi hu tshi bviswa Ṱhanziela ya u Fhedza . 
Ndi zwifhinga zwifhio zwa maambiwa zwine zwa ṅwaliwa ?
Maano o nangwaho ndi a tevhelaho : 
U ita manyoro u bva kha zwo sinaho
MBUDZISO DZI RE NA MUSHUMO DZINE VHA NGA ṰODA U VHUDZISA ANE A NGA VHA MUSHUMISI MUSI VHA SA ATHU ITA NYAMBEDZANO YA THENDELANO YA U ṊETSHEDZA ZWISHUMISWA KANA THENDELANO YA U KOVHEKANA MBUELO
Bodo yo ṱangana lu fhiraho luṋa nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano . 
Zwa u ṱalula u ya nga nga mbeu ndi u shumisa maanḓa muthu a songo ḓiimesela kana o ḓiimisela kha u sanda muṅwe , u khethulula na u shumisa vhafumakadzi , zwo ḓisendeka nga mihumbulo ya u ḓihudza ha vhanna .
Mishumo ya dzangano i katela u langula thendelano dza mbambadzo ya WTO , u vha foramu ya nyambedzano dza mbambadzo , u tandulula phambano dza mbambadzo , u vhea iṱo kha mbekanyamaitele dza phambano dza mbambadzo dza lushaka , u ṋetshedza thuso ya tekeniki khathihi na vhugudisi kha mashango a bvelelaho , na vhushumisani na maṅwe madzangano a dzitshaka . 
madzina o ḓoweleaho na a saintsi a zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa
Ndeme ya ndaka ya vhudzulo i sedzuluswa kha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u vhiga . 
Kha vha ṅwale dzina ḽa tshiṱiriki tsha ha madzhisiṱaraṱa tshine ha khou itwa khatsho zwa u fhungudzwa ha nyelelo ya mulambo . 
Vho dzudza mitha u kha ḽeveḽe , kha vha vale mulomo wavho u mona na tshithu itsho mulomoni .
U pfesesa na u shumisa maiti u ṱalusa nyito
Vhatholi ,
Miraḓo ya Vhalangi vhahulwane vha khou humbelwa u uri vha ḓinee tshifhinga u shela mulenzhe kha u engedza tswikelelo ya fulo iḽi shangoni ḽoṱhe .
Mishumo yo dzhiiwaho nga mushumisi kana muṋe i fhedzwa hu na rekhodo ya mafhungo . 
ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ḽavho ( ID ) .
Ri ḓo khwiṋisa nḓisedzo ya madzulo a u tou hira sa izwi vhaṅwe vhathu vha tshi ḓa dziḓoroboni vha vha vha songo ḓa lwa tshoṱhe .
Milaedza ya u fhululedza
Hu tshe na zwinzhi zwine ri kha ḓi tea u zwi ita , fhedzi muthelo wo khwaṱhaho nahone u re khagala zwo vhewa une u ḓo ri shumela zwavhuḓi kha vhumatshelo . 
Komiti dzi dovha hafhu dza vha na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi na u sedza mushumo wa mihasho ya muvhuso .
Ri na miṅwe mishumo ya u tikedza , vha pfesesa , nyengedzedzo , u maketa na zwiṅwevho . 
Nga maipfi o ḓoweleaho , nḓila ya WID i dzhia mafhungo a vhafumakadzi a sa tshimbilelani na mbilaelo dza mveledziso khulwane u fana na mafhungo a pfanelo dza vhuthu , kuvhusele kwa demokirasi , tsireledzo ya mupo , gulobalaisesheni , mulalo na u laṱa zwiṱhavhani , na zwiṅwe .
Kha mashango a songo sainaho , mivhuso kana khamphani dzapo a zwi nga ḓo kwamea . 
Tsha vhuraru hu ṋekedzwa muhumbulo wa uri maitele a kharikhuḽamu ndi a poḽitiki nahone a tea u vha a poḽitiki fhedzi . 
Vhudzulo , mbadelo dza vhuarelo , mishonga , mbadelo dza phurofeshinaḽa u bva kha GP , saikhaṱhirisithi , saikhoḽodzhisithi na vhaeletshedzi vho ḓiṅwaliswahos
Dzi ita mushumo muhulwane kha maitele a u sima milayo .
U vhuisa muhumbulo nga zwi vhaliwaho .
Zwimela zwi dovha zwa thusa nga u vha zwimela zwa tsireledzo na tshithivheli tsha muya . 
Thasiki 3 Kha vha ambedzane nga ha nḓila dzine pulane dza sekhithara dza nga ṱanganyiswa ngomu ha IDP ya masipala wavho .
Iyi bammbiri a i nga ḓo dodombedza phambano na vhukonḓi ha iyi thero vhunga izwi zwo hulesa .
Hezwi zwo ambiwa kha Gaidi ya 2 : Gaidi ya Mutshimbidzi ya U pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha .
Vha tea uri tinya u shumisa maipfi a zwa mulayo ane a konḓela vhathu zwavho uri vha a pfesese . 
Phindulo ndi mutengo muṅwe na muṅwe une wa kona u thivhelea u itela u dzhia tsheo . 
Rekhodo iyi yo ṱanganelaho a i athu u bveledzwa . 
U shumisa pulane ya nḓisedzo ya tshumelo zwayo yo livhanywa na ndivhotiwa dza nḓisedzo ya tshumelo nga u angaredza .
Dzi katela zwithusedza u pfa , wiḽitshee , silinda dza okisidzheni , guḽukhomitha , khithi dza kholosotomi , zwishumiswa zwa vhulwadze ha swigiri na phurotesisis ya nga nnḓa
U vhea iṱo kha u khwaṱhisedzwa huṅwe na huṅwe ho teaho kha themendelo ya muhadzimi u ḓo lifha mulandu u ya nga pfanelo dza zwigwada zwo fhambanaho hu tshi tevhedzwa maṅwalo a u wana . 
Mishonga , Zwa maṋo zwo khetheaho , zwa maṱo nz
U dzhenelela hu ḓo vha nga kha thendelano ya vhoṱhe , mvelelo dza ambedzaniwa , na komiti ya mulalo a i nga ḓo vha na maanḓa a mutsiko na u sa vha na iṅwe mbumbo ya vhulaedzwa . 
Nga 1314 , Vho King Edward II vho ṋea ndaela Vho Meya Vha London ya u iledza u tambiwa ha bola ya milenzhe ḓoroboni ya London .
Kha vha dadze fomo ya khumbelo ya fhethu kana ya thanziela ya u rengisa ya , DE 29 .
Hezwi zwi thusa kha u avhela masheleni nga vhuswa khathihi na kha u nanga mbekanyamaitele dzo teaho dzine dza swikelelea kha tshifhinga tsha vhukati . 
Vhathu avho vhavhili vha re kha mbingano i re hone vha , fhedzi , ṋewa khetho ya u bva kha mbetshelwa dza Mulayotibe , arali vha vha vha tshi khou zwi takalela . 
Vhurangeli dza dzingu na ha dzhango ho vhalaho hu hone u itela u livhana na zwithu zwi kwamaho vhaswa nahone hu nga engedzwa kana ha khwiṋiswa . 
U shumisa zwivhumbeo zwa maiti
Hune mafhungo nga ha tshiteṅwa itshi a sengiswa , nga u pfufhifhadza kana nga iṅwe nḓila , mbetshelwa dza mulayo wa vhu 29 wa zwa tsengo ya nyito dzi ḓo shuma mutatis mutandis . 
Kha vha lange zwiko zwoṱhe kha ofisi ya Vhalangi : kha vha khwaṱhisedze mveledziso na ndangulo ya vhashumi nga ngomu kha ofisi ya Vhalangi . 
U bva zwino a zwo ngo tea u tou livhanyiswa fhedzi na zwiteṅwa zwo sumbedziswaho kha zwe zwa bulwa nga vhathu . 
Uri vha wane khophi ya ḽi ṅwalo la vhuṋe ha ndaka kha ofisi ya deeds registry , vha fanela u :
U ita mvetomveto ya tshishumiswa tsha vhuṱoli na u vhiga tsho bveledzwaho na tshi lugelaho u lingwa . 
Mishumo-Guṱe Ya Dzangano Ḽa Vhuthihi Ha Afurika
Muhasho wa muvhuso wa Vunḓu na maanḓalanga a mivhuso yapo ndi zwone zwine zwa vha phanḓa kha u tikedza maga a tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi kha ḽa Gauteng nahone u tea uri , ngauralo , u shomedzwe lwo teaho u itela uri u kone u ṋetshedza thikhedzo yo raloho . 
Ikonomi yashu ndi ya dziminirale .
Vhubvo nga zwa mupo ha kuḽoraidi kha maḓi shangoni zwi na vhuṱumani na u bvuḓa ha miṋo u bva kha matombo a re fhasi , kanzhi kha matombo a sedimenthiri a bvaho lwanzheni , hune zwisima zwa bva hone kana milambo ya ela u bva hone . 
Maitele a tshimbidzwaho nga muvhuso washu o no thoma u sedza kha fhungo iḽi .
Khwiṋe , tsheo itea u tou vha u sa sengisa na luthihi . 
Miṱangano ya khoro yo tendelwa u dzhenelelwa nga nnyi na nnyi
Tsha u thoma tshi kwama fhungo ḽine ḽa anzela u vhanga muṅaṅisano wa zwiṱuṱuwedzi nga masheleni kha vhabindudzi vha phuraivethe . 
U ṋetshedza ndondolo henefho mushumoni na tshumelo dza thikhedzo u itela mutakalo wa vhashumi na u ṱuṱuwedza vhudzheneli ho khwaṱhaho kha zwigwada zwa thikhedzo ya mutakalo na vhuṅwe vhurangeli . 
Zwivhumbeo zwa vhukonanyi zwa Fulo zwi khou bveledzwa kha vhuimo ha lushaka , ha vundu , ha dzingu , hapo na zwikoloni nahone Muvhuso zwino u khou ita khuwelelo kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe u dzhenelela kha iḽi fulo , sa tshipiḓa tsha mushumo u bvelaho phanḓa wa u swikelela vhutshilo havhuḓi ha vhoṱhe .
Khabinethe i humbela Mbumbano ya Dzitshaka u bvelela kha mmbi dzisili u ṱhompha vhuḓilangi ha Syria na u tendela vhaSyria vha tshi shumisana kha u tandulula thaidzo dzavho .
( b ) U sedzulusa na u ṱalutshedza zwidodombedzwa zwine zwa khou ṱoḓea ;
Tshikimu tsha Ṱhuthuwedzo tsha zwa Dzigoloi tsho phasisa ndambedzo ya mabindu a 13 na u dzhiela nṱha nga maanḓa vhubindudzi ha R1.5 biḽioni .
Sa zwine muthu a nga lavhelela zwone , hu na khonadzeo khulwane ya khuḓano vhukati ha miraḓo ya thimu dza ḽifhasi na dza tshiedziswa tsha kholekhole nga mulandu wa khonadzeo khulwanesa dza u sa davhidzana zwavhuḓi na u sa pfesesana . 
U nanga mafhungo o teaho ṱhoho
5 Khonani
Maṱano o dovha a thomiwa kha vhuṱambo ho fhambanaho u mona na shango hu tshi khou tikedzwa mbekanyamushumo ya Minisṱa ya vhukwamani na tshitshavha , kathihi na vhuṱambo ho fhambanaho ho farwaho nga Muhasho . 
U dzudzanya
Mulayo u ṋetshedza uri Muvhuso wa Lushaka , sa thirasiti ya tshitshavha ya zwiko zwa maḓi zwa lushaka na u shuma nga Minisṱa , u na maanḓa a u laula u shumisa , u tshimbidzwa na ndango ya maḓi oṱhe a re kha Riphabuḽiki . 
Thodea ya u badelela dziinifurasitirakitsha ntswa zwi do vha zwo pfukiselwa phanda , ngauralo a hu nga vhi na nyaluwo nnzhi dza mbadelo dza madi .
Afrika Tshipembe ḽi ita khaseledzo na Sudan na Tshipembe ha Sudan misi yoṱhe nahone ḽo no wana pfulufhedziso u bva kha ayo mashango mavhili nga ha zwi elanaho na maitele a mulalo .
Ndi zwa ndeme u humbula zwauri KPI dzi shuma kha ndaulo ya yuniti dza masipala na vhashumi , na tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha masipala na muṋetshedzi wa tshumelo ane masipala a vha na thendelano ya nḓisedzo ya tshumelo nae .
Themendelo ine ya iswa kha Minisṱa kana mulanguli wa thendelo i fanela u ṋetshedzwa kha Minisṱa na vhalanguli vha thendelo manweledzo nga ha zwidodombedzwa zwoṱhe zwo fanelaho .
Hezwi zwi amba nḓila ntswa dza u shumisana na tshitshavha dzi a ṱoḓea sa u ṋetshedza tshumelo ya nnyi na nnyi ya khwiṋe , i ṱavhanyaho na u fhindula u ṱavhanya kha ṱhoḓea dza vhadzulapo .
1.3 NDIVHONYANGAREDZI YA KHARIKHUḼAMU YA AFRIKA TSHIPEMBE
Ndi nga si pfuluwe hune nda dzula hone uri ndi kone u wana gese kana maḓi kha muṋetshedzi muṅwe wa thungo .
1.10 u ḓo khwaṱhisedza uri kutshimbidzele kwa tsengo ku vha nga nḓila ine kwa si pfukhe pfanelo dzavho dza u farwa zwavhuḓi na u ṱhonifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho .
Vhubvumbedzi
Bugu dzi ri vhumuthu havho vhu fanela u dzula ho sa shanduki hu si na ndavha uri ngafhi . 
Tshisumiswa tsha M&E tsha 1 : Asesimennde ya mushumoitwa wa komiti , u bvela phanḓa na kushumiselwe kwa masheleni a u sokou ṋetshedza
Ndima ya Vhuraru yo sedzesa kha sekhithara ṱhukhu ya vhulimi ine ya vha na khonadzeo ya u sika mishumo na u fhelisa vhushai . 
Pulane ya themo pfufhi na ya vhukati i katela nyunḓo yo khwiniswaho ya zwiṱitshi zwa muḓagasi zwa Eskom , u engedza tshikhala tsha mveledziso ya muḓagasi na u langa ṱhoḓea ya muḓagasi .
MBUELO KHA VHORAMABINDU
Tshivhumbeo tsha khorotshitumbe ya muvhuso kha sia ḽifhio na ḽifhio ḽa muvhuso tshi nga -
Maṱano , tshumelo dza phukha na nzwaliso ya tshifhinganyana : R230
1.4 Khabinethe i vhiledziswa zwihulwane nga u aluwa ha khakhathi vhukati ha Vhupo ha Isiraele na Phaḽesitina .
Mudzheneli wa thengophikhisano a re na maraga dza nṱha u ḓo nangiwa . 
Arali ṅwana wavho a kha Gireidi R u swika kha 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
5 . ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI
Ṱhanziela ya vhukuma , yone yone ya u ṱanzwea dzina ya muthelo i tea u nambatedzwa . 
Vhukoni ha ndangulo : Vhukoni ha tshiṱirathedzhi na vhurangaphanḓa . 
Miraḓo ya Komiti dza Wadi vho khethelwa uri vha vhe na zwine vha amba kha tsheo , u pulana na thandela dzine khoro kana masipala a dzi ita dzine dzi kwamaho wadi .
Kuṋetshele kwa zwitatamennde zwa matheriala ku si kwone zwi tshi kwama vhuḓikumedzi , zwibviswa zwi songo teaho , na u hadzima masheleni kana zwibviswa zwa masheleni zwo ṱaluswaho nga vhaodithi kha zwitatamennde zwa masheleni zwo swikiswaho zwo mbo ḓi khakhululwa na zwezwo , fhedzi tshitatamennde tsha matheriala tshi songo khakhululwaho nahone tshi songo vhewaho zwone tsho livhisa kha uri zwitatamennde zwa masheleni zwi wane muhumbulo wa odithi u songo kunaho . 
Kanzhi vhashumisi vha mavu vha tenda uri ḽaimi na gipisamu zwi nga shumisa nga u sielisana . 
U rumelwa ha thandela ine zwiitisi zwi ṱanganedzeaho zwa u i humisela murahu zwo no rumelwa a dzi nga vulwi . 
URI hu DZHIELWE NṰHA uri hu ḓo farwa muṱangano muhulwane nga ḽa 08 Khubvumedzi 2004 une wa ḓo katela Bodo ya Vhuendelamashango ya Kapa Vhubvaḓuvha , Working for Water , Muhasho wa Vhulimi na Masipala wa Makana u isa phanḓa na nyambedzano nga ha Thandela ya Craft Village .
Mipfuluwo yo anda Afrika nahone i dzhia zwivhumbeo zwo fhambanaho . 
Hafha ndi hune vhathu vha dzula kha komiti dza tshiofisi fhedzi vha si na maanḓa a vhukuma a u dzhia tsheo
Demokhirasi yashu ndi ya vhuḓi .
Lwa dzitshaka hu na u engedzedzea ha u ṱanganedzwa ha ṱhoḓea yo engedzedzwaho ya vhuvhudzisi kha mafhungo a ndeme , naho hu kha demokirasi dzo bvelelaho . 
Tshanduko dzi khou shandukisa zwihulwane vhuvha na ndangulo ya mushumo , zwiimiswa zwa matshilisano , ndeme na mvelele . 
18 . Arali vha tshi kha ḓi vha vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo , vha nga kwama MEC wa Pfunzo kana Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka .
Ndo vha ndi tshi ita zwa u gidima nahone ndi na luvhilo luhulu , nga
Vha ḓo wana ḽinki ya WAP kha nomboro ya luṱingothendeki lu re kha rekhodo dzashu .
Dzibitshi na tshomedzo dza Vhuḓimvumvusi
I kovhelaniwa na phurothesisi ya nga ngomu ya sibadela ya R47 250 nga muṱa kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda
Mavhiḓḓani , ndugiselo dza mbulungo na u fhiswa ha zwitumbu
Maambiwa :
Tshikhala tsha tsivhudzo ya mbadelo kha mbuyelo ya IRP 6 i vho wanala kha siaṱari ḽa thungo .
Kha nzulele dzoṱhe idzi vhagudi vha tea u vhigelwa murahu tshifhinga tshoṱhe u khwaṱhisedza tshenzhemo ya u guda .
U sa vha na vhuimeli , waranthii , tshanduko , vhuḓibvisi , phulufhedziso , kana na zwiṅwe zwi ngaho zwenezwi , zwi songo rekhodiwa hafha a zwi nga ḓo shuma nga nnḓa ha musi zwo tou ṅwaliwa na u sainiwa nga vhuimeli ho ṋewaho maanḓa nga masia oṱhe . 
Khamphani , mabindu kana vhushaka zwi amba khamphani dzo redzhisiṱariwaho , koporasi , bindu ḽa muthu muthihi , vhushaka ha vhavhili , khamphani dza muvhuso , khamphani dza phuraivethe , khamphani dzi si dza mbuelo , khamphani dza garanthii , khamphani dza mashango a nnḓa , khamphani dza phuraivethe dzo ṱanganelaho , koporasi nz . 
Zwoṱhe zwo shumiswaho zwine zwa nga vha zwo kavhiwa nga vhulwadze ha khwanḓa na mulomo , khathihi na maṅwe mazhendedzi a vhulwadze , zwi nga tou ya fhedzi Transboundary ya Malwadze a Zwifuwo ngei Onderstepoort.
Ndi musi miraḓo ya mapholisa i tshi vho rembulusela zwigidi kha miṱa yayo ya vho fhedzisela nga yone iṋe . 
Khumbelo ya u thuthisa u ḓ i ṅwaliselwa VAT
Kha mafhungo a thandela dza mahayani , a huna u wana mavu , mveledziso ya tshikolobulasi kana u bvelela ha mbadelo dza pfukiselo , na mbadelo dza mushumo ndi dza fhasisa u fhirisa mafhungo a dziḓoroboni . 
I ḓo sumbanḓila na u tikedza hoṱhe vhupulane ha nethiweke na mveledziso ya vhukavhamabufho vhuṅwe na vhuṅwe ho ṱanganyiswa kha fhethu hu hulwane na vhupo ha vhuendi , hu tshi khou ambedzaniwa na vhakwamei vhoṱhe vhahulwane .
Zwiteṅwa zwa ndeme zwa nḓisedzo ya dzinnḓu ndi : 
Masipala wo ṱalusa thandela dza ndeme , sa zwo sumbedzwaho kha Muhangarambo wa Mveledziso ya Fhethu na Tshiṱirathedzhi tsha LED tsha masipala . 
Nga kha muhumbulo wa " u swikelela zwiḽiwa " muthu u tea sedza vho na mafhungo a mvelele , hune vhafumakadzi ndi vhone vhathu vha u fhedzisela u fhiwa zwiḽiwa . 
Ndivho na tshigwada tsho livhiwaho khatsho
Madzina khumbulelwa , tsumbo : lufuno , nyofho , ṱhompho , fulufhelo Madzina a vhuṋe , tsumbo : desike ya Takalani , desike dza vhagudi , zwitambiswa zwa vhana Madzinaguṱe na ṱhaluso , tsumbo : guma ḽa ṋotshi , murivha ndi wa zwiṋoni Madzinambumbano : tshiviambudzi , ntsamavhuvhu Madzina a ṱhukhufhadzo : kuduna , tshitanda , lutukana Madzina a thithilidzo : ḓithu , ḽibevha Madzina a mbeu : malume , makhadzi , thomu Madzinamapambwa : goloi , tshikolo , phiḽisi Madzinamasikwa : mushumo , tshianeo
Pulane ya u funza i sumbedza magudiswa ane a tea u funzwa vhege mbili-mbili dziṅwe na dziṅwe kha themo .
Tshitshavha tshi fanela u vha tsho dzhena vhukuma kha maitele a u dzhia tsheo . 
Ḽeveḽe dza maḓi dzo gonyaho dzi vhangea nga u dzhena ha maḓi a mulamboni ṱhaṅwe na nga tshikalo tsha maḓi a lwanzhe a no ḓana magabelo a no pfuka guvha ḽa muṱavha mulomoni musi wa maḓumbu na thaidi dza luṱavula , zwi na mushumo kha kutsimbilele kwa maḓi kha sisiṱeme idzi . 
Mbadelothangeli na u badelelwa phanḓa ho salaho musi ṅwaha u tshi fhela zwi a pfukiselwa kha tshitatamennde tsha vhuimo ha masheleni u ya nga mutengo . 
A hu na mbilo dze dza ḓiswa nga kiḽiniki dza mutakalo dza tshitshavha , ndi ngazwo tshelede yo badelwaho i pumu . 
Tsho ḓo ṋewa dzina ḽa Africa House nahone zwa zwino tshi khou shumisiwa nga Ofisi ya Matshimbidzele a Phalamennde na komitiṱhanganelo kha zwa Vhuṱoli .
Ri ḓo isa phanḓa na u vhulunga kha zwa u pfumbudza vhadededzi , nga maanḓa kha Mbalo na Saintsi .
Muhasho u ḓo thoma maitele a u langa tshanduko u tshi kwamana na vhashumi . 
U linga hu tea u katela maitele oṱhe mavhili ane a si vhe fomaḽa ( U linga ha vhadededzi ) na ha fomaḽa ( U linga ha u guda ) .
Naho tshivhoniswa tshavho tshi tshi vhonala tshi tshi konḓa , kha vha elelwe tshilidzi tshine ḓuvha iḽi ḽa ḓisa . 
Panekuku dzi avhelwa vhathu nga nḓilaḓe ?
Vho dzima mulilo nga mapaipi mahulu .
Maga a sumbe a nzudzanyululo o bviselwa khagala kha maňwalo a thikhedzo ya tsumbamaitele ya thekiniki a wanalaho kha nḓila i tevhelaho ya vhukwamani : http://www.dwa.gov.za/Documents/Policies/WRPP/default.htm
Arali u tshi ḓo ṱoḓa u dovha wa humbula mafhungo o khetheaho , u ita nzudzanyo ya girafu kana u ṅwala manweledzo a mbuno dza ndeme na mihumbulo miṱukunyana i tikedzaho .
Madzuloni a u isa tshumelo yoṱhe vhukati , zwo fhambanaho na izwo ndi zwone zwino khou itea . 
Vha lingedze u sedza uri tsinyuwo yo livhiswa kha vhone muthu na .
Tshenzhemo ya zwinozwino yo khwaṱhisa zwithu zwo vhalaho zwa mbekanyamaitele . 
VAT i kuvhanganyiwa nga phimo nthihi , yavhuḓi , ndi ya lushaka lwa u shumisa nahone i tendela mbadelo ya muthelo nga vhuḓalo nahone ya zwenezwo . 
Vharangaphanḓa vha mmbi vho ofha uri mvelelo iyi ya dzikhetho i ḓo vhea khomboni vhuimo havho muvhusoni . 
Nga u ralo , zwoṱhe zwa mbekanyamushumo iyo a si nga ha u gonyisa tshivhalo . 
2 . Thandela ndi isa nyeṱhi ?
Dzikhukhi kana ṱhuṱhuwedzo dza webusaithi a zwi kuvhanganyi mafhungo a vhuṋe a nga ho sa dzina ḽa mushumisi kana ḓiresi ya imeiḽi . 
U bveledza vhuṱumani ha tshanḓa na maṱo ( tsumbo , nga nyito dza u pennda , u kherula mabambiri , u tshea na u ṱhiraisela ) .
Nzulele nngede kha vhupo vhuṅwe na vhuṅwe dzi tea u sedziwa musi hu tshi dzhiwa tsheo malugana na nḓisedzo ya zwiimiswa zwine vhomme vha bebela vhana khazwo . 
Nyito mbili kana dzi no fhira u sumbedza uri mugudi u a kona u pfesesa zwine tshibveledzwa tsha amba nga hazwo na u ḓivha mbumbo yatsho , tsumbo : u fhindula mbudziso/ a dovha a amba tshiṱori/ u fha phendelo yawe/ u fha maṅweledzo/ u fha muhumbulo wawe/ u ṱaluso mbumbo ya tshibveledzwa .
Vhugevhenga ha dzikhakhathi ndi thaidzo ya matshilisano ine ya ṱoḓa thusedzo ya tshitshavha nga vhuphara .
Mbadelo dzi ḓo badelwa nga u ṱavhanya nga Vundu , fhedzi hu sa athu fhela maḓuvha a furaru musi ho ḓiswa tsumbathengo kana mbilo nga Mukonṱiraka . 
Vhutsila ho livha kha u sika mutheo wa U linganyisa ya zwa vhusiki , muhumbulo , mveledziso ya vhuḓipfi na matshilisano .
Zwivhuyanyana zwine mupingo kha zwa mutakalo zwa nnyi na nnyi wa nga vha nazwo nga u tou angaredza , zwi vha zwi sa lingani na u khukhuliswa ha pfanelo dza muthu mugede dzine mupingo wa nga vhanga , naho wo ḓisendeka nga vhuḓifari vhuvhi ha muthu . 
Arali huna thendelo , vhupo uvho vhua ṅwalisiwa na ṱhanziela yau rengisela mashango ḓavha ya ṋetshedzwa .
Thikhedzo ya zwa thekhiniki
Naho vhafumakadzi vha tshi ḓilanga kha sia ḽapo , maanḓa a u bveledza o vha e kha sia ḽa tshitshavha ḽi langwaho nga vhanna , ane a nga si tou lavhelesa nga nḓila i fushaho kha zwine zwa khou itea kha sia ḽapo . 
U ṅwalisa vha Gudelaho Mushumo
Naho vhunzhi ha vhoiwe no shumisa zwiko zwa thekhinoḽodzhi kha ngudo dzaṋu , ndi vha si gathi vha vhoinwi vhe vha humbula nga hazwo zwavhuḓi . 
Kha ri ḓilugisele u imba .
Nomboro ya fekisi & khoudu
Vhuṱambo ha tshihumbudzi ha Ḓuvha ḽa Vhaswa ḽa Lushaka vhu ḓo farelwa Ventersdorp , ngei Devhula Vhukovhela nga ḽa 16 Fulwi 2017 .
Khumbelo dza mulayo dzo teaho zwa zwino dzo rumelwa na mishumo ya zwa mabindu yo ḓitika nga u ṱanganedzwa ho teaho . 
Nyambedzano dzi a konḓa fhedzi vhushaka ho no aluwa nahone ndi havhuḓi . 
U SHUMA - mbuelo dzo sedzwaho dzi a pfiwa nga tshitshavha / muthu
4.2 . MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u shela mulenzhe kha maitele a u nanga vhathu vha Pfufho dza Oda dza Lushaka dza 2017 .
U fhelisa , u ya nga hune zwa konadzea ngaho , u khethekanywa ha theo ya mulayo na u swikela ṱhanganelano , hu tshi khou khwaṱhisedzwa nga maanḓa u khethekanywa ha theo ya mulayo ya zwa vhupo . 
Zwiimiswa izwi zwi thusa mushumo wa bannga dza mbambadzo , zwi tshi ṋekedza tshumelo dzo khetheaho dzo sedzaho kha dziṅwe sekhithara dza ikonomi , sa zwe zwa ṋekedzwa kha theo ya mulayo yazwo . 
Ezwi kha nyimele khulwane zwo shumiswa sa khiraitheria dza u ela ḽeveḽe ya mveledziso ya u dzhena na u bva ha masheleni ane mashango a khou bvelaho phanḓa a wana . 
Fulobo yo badelelwaho i re na ḓiresi .
Khontsesheni ndi thendelano vhukati ha masipala na muṋetshedzatshumelo hune muṋetshedzatshumelo a vha na vhuḓifhinduleli ha ndangulo , u shuma , u vusuludza na u londota tshumelo iyo .
Muvhuso wo saina thendelano dza tshumisano na mashango a nnḓa wa dovha wa ita wekishopho dzine dza vhidzwa phareidi ya vharengisi vha zwiṱaraṱani .
Tshenzhemo kha mveledziso ya mahayani , ndangulo ya thandela na ndangulo ya masheleni . 
Arali ni tshi ṱoḓa u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila , ni humbelwa uri ni ambe nḓila ine na toḓa u ḓivhadzwa ngayo ni dovhe ni ṋetshedze zwidodombedzwa zwo fanelaho u itela uri khumbelo yaṋu i kone u tevhedzwa .
Fhedziha , zwi kha ḓi vha khaedu kha muhasho u kuvhanganya mbuelo nga nḓila yo fhelelaho . 
U fhindula mbudziso ṱhalutshedzo dzo livhanaho na zwo vhaliwaho .
Maimo a Fhasisa a Tshumelo a ḓo vha thusa kha u vhona uri vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vha na vhuḓifhinduleli u khwaṱhisedza uri vha wana thuso na tshumelo dzo teaho .
Thendelo dza u ṱun ḓa dzi mulayoni lwa tshifhinganyana nahone ndi dza muhwalo muthihi fhedzi .
U ṅwala tshaka dzo vhalaho dza mafhungo na mafhungo a vhulapfu ho fhambanaho
14 . VHUGUDISI NA MVELEDZISO
4- Vhaswa vha kona u wana zwikhala zwa u khwiṋisa zwikili zwine zwa rengisea
Hezwi ri ḓo zwi ita nga u vhekanya zwithu zwa ndeme ; u ṱola na u lavhelesa ho fhelelaho hu kwamaho u swikelela mvelelo dza zwithu zwa ndeme , u ṱola vhuḓi ha maitele a u langa , na u ṱola nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme .
Hezwo zwi a ṱalutshedzanyana zwa uri vhugevhenga mabulasini vhu tou nga vhu khou engedzea nga tshenetsho tshifhinga tshine vhugevhenga nga u angaredza ha khou fhungudzea . 
U vhuisa muhumbulo kha siteriothaiphi na huriwe u dzhia masia
U ṅwala mufhindulano , u tamba ḓirama
Nga Tshimedzi , Muhasho wo thusa nga nzudzanyo dza zwa vhuendi u itela mishumo ya tshitshavha ngei St Lucia KwaZulu-Natal . 
2.9. Khabinethe yo ḓivhadzwa nga ha u thomiwa ha Sisiṱeme ya Ṱholo ya Lushaka yo dodombedzwaho ngomu ha Muvhigo wa Ṅwaha nga ha Ṱholo 2016 u ya 2017 na u tendela hafhu Pulane ya Ṱholo ya Lushaka ya vhurathi 2017 u ya kha 2018 .
Musi ni sa athu vhala
U ḓisedza tshumelo ya tshipholisa ya thithwa u itela u vha na vhuṱanzi u thivhela vhufobvu hu no shumisa tsivhudzo , nga u kombetshedza milayoyapo na nga u shumisa tshumelo dza tshipholisa magondoni . 
Thendelo ya u ita khumbelo i tea u ḓadzwa nga muiti wa khumbelo musi vha tshi ita khumbelo .
Madzina a zwikolo zwoṱhe zwi re kha vhupo
U shuma na / nga maipfi : madzina zwao , madzina vhukuma , madzina a zwi vhaleaho na a zwi sa vhalei
Ndivho ya Mulayo ndi u ṋekedza mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo zwa vhathu vhane vha vha mushumoni kana malugana na u shumiswa ha mamaga na mitshini .
Tsha ndeme , ro salelwa nga u tzhema fhedzi ndi hone mme vha tshi ḓo ḓa nga u gidima u ḓa u fhumudza zwililo zwashu . 
Mbetshelwa ya u fhungudza kha " ṱhirantsekisheni i re nga fhasi ha tsedzuluso " i ṋetshedzwa kha ndeme yoṱhe ya ndaka sa musi vhukoni ha u wana tshelede murahu vhu sa ḓivhei na u pimea nga maanḓa sa musi dziṅwe ṱhirantsekisheni dzi tshi kha ḓi vha nga fhasi ha tsedzuluso na u ḓitika nga tsheo ya khothe . 
Fulo iḽi ḽi ḓo rwelwa ṱari nga dzi 25 Ḽara u swika dzi 10 Nyendavhusiku 2014 .
Ḓivhamaipfi
Ri a takala uri DeBeers yo tenda u thusa nga nnḓa ha mbadelo siani ḽa vhulanguli , zwikili zwa thekiniki na nḓisedzo ya thundu tshifhingani tsha miṅwaha miraru ;
U sedza zwa vhupo ndi ndeme ya muyani , ndangulo ya fulufulu i sa nyeṱhi , mutakalo wa vhupo , vhupulani vhu sa nyeṱhi na ndangulo ya malaṱwa . 
Tsheo yashu yo vha yo ḓitika nga vhukoni , u kona u shumisa masheleni zwavhuḓi , vhuvhusi ha tshumisano na vhutevhedzi ha tshiṱirathedzhi .
Vhathu vhane vha nwa vhuponi vhu re na phosho a si kanzhi vha tshi kona u vhalela uri ndi zwiniwa zwingana zwe vha zwi nwa . 
Aya mafhungo othe a do tshimbidzwa nga ndila-de ?
U ḓo thetshelesa mihumbulo ya vhadzulapo vhawo na u shumisana na zwitshavha na vhakwamei kha u fhaṱa na u dovha wa bveledzise dzingu ḽa ḓorobo ḽa Gauteng . 
U kona u wanala ha rekhodo dza mulwadze zwi na ndeme kha kushumele hoku . 
Ngauralo , ndi zwa ndeme u fhungudza zwithu zwine zwa nanisa zwine zwa vhangwa nga mushumo .
Vhalingi vha fanela u dzudza milayo nyangaredzi i tevhelaho mihumbuloni yavho musi vha tshi dizaina na u ita ndingo : 
Mbilaleo dza u sa tevhedzela malugana na uyu mulayo hu ḓo vha vhuḓifhinduleli ha Muṅwaleli wa Mapholisa .
Ḓuvha : 04 Fulwana u swika dzi 05 Fulwana 2016
Muṱolambalelano Muhulwane Afrika Tshipembe o vha tshipiḓa tsha komiti ya mbalelano na uri u dzulela u vha na miṱangano ya phuraivethe hu saathu vha na muṱangano na ndangulo , ha vha u tendela Muṱolambalelano Muhulwane Afrika Tsjipembe kha u swikisa mafhungo maṅwe na maṅwe a tshidzumbe . 
Khabinethe i vhidza maAfurika Tshipembe vhoṱhe u dzhia tshifhinga itshi sa tsha u vusuludza vhuḓikumedzeli hashu , kha u fhelisa vhuvha ha tshiṱuvhu vhu tsitsaho tshirunzi kha vhaṅwe vhashu tshitshavhani na u ḓikumedzela hafhu ha shango ḽashu kha pfanelo dza vhana na vhafumakadzi .
Tsha vhuraru , tshiṱirathedzhi tsho dzinginya ndangulo ya kushumele kwavhuḓi . 
Ṱhoḓea ya u langa mafhungo , mishumo ya nga ngomu kathihi na u shumela mabindu na vhadzulapo , ndi zwa ndeme kha tshiṱirathedzhi tshashu . 
1 . Zwine tsumbo dza shumisiswa zwone
Zwenezwo , kha tsumbo ya vhuraru , u pulana ha vhuṱali kha vhuimo ha mavundu zwi tevhedzwa nga nḓila i ngwaluwaho na hone i shonisaho . 
Muhasho wa zwa Muno kana tshiṅwe tsha zwiimiswa zwa mulayo zwi elanaho na mafhungo a re nga ngomu kha saithi iyi , kana vhashumi vha Muhasho wa zwa Muno kana zwiimiswa izwo , a vha nga ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha tshinyalelo yo khetheaho , yo livhaho , ya tshiwo , ya masiandaitwa , kana ya ndaṱiso kana dziṅwe tshinyalelo dzifhio na dzifhio , hu nga vha nga nyito ya khonṱhiraka , mulayo , mulandu ( hu tshi katelwa u sa londa , ngeno hu si zwone fhedzi ) , kana zwi tshi elana na u shumiswa ha ḽiṅwalwa iḽi kana mafhungo . 
Kha ḽiṅwe sia huṅwe vhuimo ha mbekanyamaitele ho imaho ngauri kana milaedza ya khetho zwi nga phaḓaladzwa na u ṱalutshedzwa nga kha maṅwalo o livhaho . 
Ri ḓo dovha ra rumela khophi ya luṅwalo kha dokotela o vha randelaho mushonga .
Zwithivhelamuṱa ( zwa u tou ṅwa , zwi no tou longelwa , zwa u tou ṱhavhiwa na zwo no nambatedzwa kha lukanda )
3 . Muhweleli ( ane a vha ene muthu ane a khou tambudzwa ) ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nahone tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , nga nḓila yo randelwaho a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo kha zwa u tambudzwa kha Khothe ya Madzhisṱaraṱa ya vhupo vhune -
Masipala u na yunithi ya mbuelo yo thomiwaho ine ya tshimbidza nyito dzavho maelana na u bveledza mbuelo , hu tshi katelwa tshumiso ya mbekanyamaitele ya mitengo ya ndaka sa nḓila u itela u khwaṱhisedza u kuvhanganywa ha mbuelo . 
Arali hu si na Friends kha nyingaḓorobo ye vha i nanga , GEMS i ḓo sedza kha nyingaḓorobo dza nga tsini uri i vha ḓisele zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa Friends dza tsinisa na vhone .
Hune zwa tea , nḓivhadzo nga vha Ndangulo ya Lushaka vha Zwidodombedzwa zwa Khombekhombe ( National Regulator for Compulsory Specifications ( NRCS ) )
Ri kha ḓi zwi pfesesa , uri a hu na nḓila yo leluwaho ya uya kha mbofholowo .
Bufho ḽihulu ḽi no penya
Vha bvele nnḓa vha ṱalutshedze vha B uri vha humbule nga ha nganetshelo ine vha ḓo anetshela mushumisani navho .
Ndangulo ya mupo i tea u engedzedzwa kha tshiṱiriki tshoṱhe . 
Kha mashango a 34 o topolwaho sa a LDC , 25 wao a bva Afrika .
Mbudzisombekanywa
U sika maipfi a tshi shumisa mibvumo yo gudiwaho .
( iv ) u ṱumekanya nyito ya milayo ya vhusimamilayo nga tshayo ;
Vhorabulasi vhanzhi vha pfuluwa kha vhupo uhu .
vhala mvetomveto nga vhusedzi na u wana muvhigo u bva kha vhaṅwe ( tsumbo , vhagudingae kana mudededzi ) ;
Mishumo na vhuḓifhinduleli zwa Vhakomundanda vha Zwigwada . 
Vhuimo ha mulayo na vhuḓifhinduleli ha vhukuma ha maanḓalanga a phendelashango o dzingiṅwaho aya , honeha , ha khagala . 
Nga murahu muṱangano
Kha vha sumbedze mashumele a sisiṱeme sa mbaloguṱe ya zwidamu zwoṱhe nga cubic metres , tshivhalo tsha zwidamu na vhuhulu hoṱhe nga ṅwaha ha u laṱwa ha maḓi a mashika o tevhulwaho nga cubic metres . 
Kana vha sumbedzise kha Muhasho wa zwa Muno uri vha na thundu dzine nga ṅwedzi dzi ḓo vha ḓisela muholo une u sa vhe fhasi ha R20 000 .
( c ) Muhaṱuli Muphuresidennde muthihi o rumelwaho nga Vhahaṱuli Muphuresidennde ;
A hu na muthu na muthihi ane a ḓo hanelwa mbofholowo yawe nga nnḓa ha musi zwiitisi zwenezwo na u ya nga kuitele kwonoko sa zwe zwa thomiwa nga mulayo . 
Na kha tshifhinga tsha sentshari ya vhufumi ṱahe zwipuka u ya nga mikhwa zwo vha zwi dzhiwa sa dzirobotho dzine dzi sa pfe vhuṱungu . 
Muhwelelwa o ḓo gwevhiwa miṅwaha ya 12 kha mulandu wa u vhulaya .
Ezwi ndi u itela uri ri kone u isa phanḓa na u hadzima tshelede ine ra sa vhe nayo ya u shumisa kha themamveledziso na dziṅwe thandela . 
U vhea dokhumenthe dza tshiofisi mulayoni na Ṱhanziela dza Mushumisi
Hafhu , hezwi zwi nga anzela u vhoniwa kha nyambedzano dza dzitshaka u fana na khetho ya Geneva ngei Switzerland . 
Ṱhanziela ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo .
u ṱalutshedza uri zwi dzhinelela kha phurosese ya IDP
Musi no no fhedza , ni ḓo tea u ṅwala phara tharu
Tsha vhuraru , nyimele ya nyimiso yo sedza fhedzi kha ndavheleso ya ndulamiso , hu sina tshiitisi tshire khagala . 
FreMbudziso dzine dza anzevhudziswMMa
Nyaluwo ya nḓisedzo yo dzulela u vha fhethu huthihi kha miṅwaha miṱanu yo fhelaho , u lingana na mavu o teaho vhubulasi ane a khou shumiswa . 
Ro ṱangana ro kona u ṋetshedza khetho dza muvhuso wapo dzo vhofholowaho kha zwiwo wa dzikhakhathi nahone hu tshi khou itwa zwenezwo ro shela mulenzhe kha u khwaṱhisa demokhrasi yashu . 
Sisiṱeme iyi i sedza kha u khwaṱhisedza u dzhenela ha tshitshavha na komiti dza wadi kha maitele a u dzhia tsheo .
Zwi vho tou ṋaṋa , vhasidzana a vha tsha ḓihudza nga zwine vha vha zwone . 
( 10 ) Mukhomishinari u telwa u shuma miṅwaha mitanu , ine ya nga vusuludzwa hafhu themo nthihi fhedzi , nahone u fanela u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha -
Vhafumakadzi vho ḓihwalaho na vhasidzana vha ḓo wana zwiḽiwa zwo khetheaho u ṱuṱuwedza mutakalo wavhuḓi . 
Ndivho ya Khethekanyo : Tshumelo dza Mutakalo dza Tshiṱiriki na Mbekanyamushumo dza Mutakalo , ndi u ṋetshedza tshumelo dza mutakalo dzo ḓisendekaho nga tshileludzi ( dzi kiḽiniki , senthara dza mutakalo wa tshitshavha na maongelo a tshiṱiriki ) na tshumelo dza mutakalo wa tshiṱiriki dzo ḓisendekaho nga tshitshavha ( CBS ) kha vhathu vha Vundu ḽa Western Cape . 
Tsaukanyo ya bammbiri iḽi i nga engedzwa nga masia a takadzaho o vhalaho . 
Thuso i bvaho kha Muhaso kana vhaimeli vhawo mashangoḓavha ndi thuso ya mahala , fhedzi tshumelo dza vhavhulungi dzi a badelelwa .
Zwitatamennde zwa bannga zwa miṅwedzi miraru yo fhiraho kha nyimele ya ramabindu wa muimawoga . 
Kha dziṅwe nyimele , vhubveledzi hau vhulunga fulufulu ku nga thusa u vhulunga mbadelo dza fulufulu . 
Muhwalo wa vhafumakadzi wa u dzhia vhuḓifhinduleli ha muṱani na ha ikonomi u sia hu na tshifhinga tshiṱuku tsha ndondolo ya vhana na u vha ḽisa . 
Mbuno na zwiitei zwo ṋaṋisaho u pandelwa ha vhafhinduli zwo thoma nga murahu ha musi muaphiḽi o vhala tshiṱoko tsha mikovhe ya masheleni luthihi lwa luvhili nga ṅwaha . 
Zwi dzhia ndaela dza milayo u ita pulane na mugaganyo vhukuma nahone zwi ḓo livhiswa kha uri ndi zwifhio zwine zwa nga swikelwa madzuloni a u sokou tama zwithu . 
Vha ḓo ita nyambedzano phaṋda ha phanele ya vhathu vhavhili yo ṋangiwaho nga Komiti ya Phurofeshena ḽa ya Tsivhudzo kana Professional Advisory Committee ya SACNASP i kwameaho .
ḽu khwaṱhisedzaho uri tshikolo tshina vhuḓifhinduleli ha u dzudzanya kana u langa mbekanyamushumo
Mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha ya Zwi ḓo anḓadzwa nga Luisimane .
Vhungomu ha mbekanyamaitele dza mutakalo ha muvhuso ndi u dzulela u ṋetshedza ndondolo ya mutakalo i swikeleleaho na u konadzea nga vhathu vhoṱhe . 
U thetshelesa tshibveledzwa tsha mafhungo , sa , ṱhoho dza mafhungo dzi sa konḓi sa Nyambedzano giratshini kana vhengeleni / suphamakete
Tshithihi a tsho ngo tea u fhira tshiṅwe . 
3.29 Tshithu tshithihi tshine tsha fana vhukati ha zwitshavha zwa Vhukovhela na zwitshavha zwa Afrika ndi tsha uri naa musalauno lutendo na maitele a vhuloi zwi kha ḓi vha hone naa .
Hu dovha ha vha na u khwaṱhisedza zwa mveledziso ya vhurangaphanḓa na ndangulo u itela u khwaṱhisedza vhuvhusi havhuḓi , vhurangaphanḓa havhuḓi na u fhaṱa vharangaphanḓa vha ṱanganedzaho tshanduko kha mutakalo . 
Arali muvhulungi ana thendelo ya u ṱanganedza ṋdivhadzo dza dzimpfu , u ḓadza redzhista dza mpfu na u bvisa ndaela dza mbulungo , muvhulungi u ḓo :
45 Tsenguluso ya bugu
1.6 . Khabinethe yo fhululedza Muhasho wa zwa Madzulo a Vhathu nge wa kona u fhedza nnḓu dza 4,3 miḽioni na zwikhala zwa dzinnḓu u bva u bebwani ha demokirasi yashu .
Mishumo
Ḓiriḽi ya u nyanyuwa , sa lwa vho gwadama nga magona , u dzhavhulela vhaṅwe bola vha sa athu u i fara , n.z.
Nga nḓila hei mutevhe wa mishumo yo teaho kha mbekanyamushumo iyi wo ḓo ṱaluswa . 
Tshiteṅwa tsha tshenzhelo ya mushumo tshi amba zwinzhi nga muthu zwine kanzhi a ri zwi dzhieli nzhele . 
10 . Vhusimamilayo ha Mavunḓḓu
Naho i tshi nga humbela mukhantseḽara wa wadi uri a ḓirule mushumo i nga dovha ya phasisa khetho ya u shaya fulufhelo khae , fhedzi i nga si thivhele mishumo ya mukhantseḽara kha wadi .
Minista vha ḓo a na u khwinisa , tshiṅwe tshifhinga , khiraitheria ya mulevho wa zwikolo zwi si na mutendelo . 
Ndaṱiso ya mithelo mihulwanesa yoṱhe tiwa nṱha vhukuma zwine zwa thivhela u sa tevhedza ndaela ya u ṅwalisa na u faila . 
Hezwi zwi tikedza tshipiḓa tsha mbonalo i vhilaedzisaho ya ndinganyiso ya zwa mbeu sa musi vhafumakadzi vha tshi sumbedzwa vhuimeleli vhunzhi kha mabindu maṱuku . 
GIREIDI YA Ṱ : LUAMBO LWA HAYANI ṰHOḒEA DZA GIREIDI YA Ṱ DZA THEMO IṄWE NA IṄWE THEMO YA 2
Hune mulayo wa guma : ndaulo ya zwa matshilisano ya vhuḓifari ha pfanavhanzhi . 
A hu na bidi ine ya ḓo ṱanganedzwa u bva kha muthu kha tshumelo ya muvhuso . 
Ḽiga 2 : Tsini na ipfi Mbuelo , kha vha thaiphe nomboro yavho ya muraḓo ya GEMS .
Ṱhoḓisiso dza u fushea ha vhalwadze , khathihi na mbilahelo dzavho na zwikhoḓo zwa vhalwadze zwi ḓo vha zwiko zwa ndeme kha mbigelamurahu dza tshumelo dza zwa mutakalo nahone dzi ḓo shuma kha khwiṋiso dza matshelo . 
Fhedzi , ndi zwa ndeme u sika fhethu ha " foramu " , fhethu hune nga murahu ha tshifhinga ha thoma u vha tshiga tsha vhuṱhogwa ha ṱavhanyisa mushumo une ya ita wone . 
48 Pulanelani u n . wala tshitori ˆ
Hu tshi ḓadziswa , Muvhuso wa Afrika Tshipembe u ḓo bvela phanḓa u haseledza fhungo iḽi na Muvhuso wa US sa tshipiḓa tsha u anḓana hune ha khou ḓi bvela phanḓa kha mafhungo a tsireledzo vhukati ha mashango aya mavhili .
Ri tenda uri u ḓiṅwalisa hu ḓo vha ha ndeme : musi zwi khagala vhu ḓo vhigo u vha hone ha nungo dza u konḓelela nahone musi zwi khagala vhu ḓo ṱalusa zwivhangi . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo u sumbedza zwine vha zwi ṱo ḓa vha rumele fax kha Official Seed Testing Station .
U kunga zwiko zwi ḓo konḓa vhukuma , ngeno mulandu i tshi ḓo dovha hafhu ya vhaisa mashango a na mbuelo ṱhukhu . 
U thoma u shumisa Pulane yo Ṱanganelaho ya Ndangulo ya Zwiwo khathihi na u fhaṱa senthara ya vhupo uho . 
Zwiteṅwa zwa u hasledza :
Izwi zwi khou itelwa u tandulula tshutshedzo dzire hone kha vhudziki ha sisiṱeme ya masheleni ashu zwo vhangwaho nga uḓa ha masheleni zwi siho mulayoni na vhutherorisi ha masheleni nga u vhona uri huna vhutevhedzeli kha maga na maimo a dzitshakatshaka , kha muhanga wa vhusimamulayo ha Afurika Tshipembe .
Kha tshitshavha tsha hashu , na kha maṅwe mashango manzhi , vhaswa vha vhaswa vha khou thoma u ita zwa vhudzekani vha tshe vhaṱuku vhukuma hu si na ndavha uri ri a zwi funa kana a ri zwi funi . 
Ndugiselo dza u pulana
Ri tamela tshigwada na Mugudisi watsho mashudu zwenezwi vha tshi khou bvela phanḓa na thonamennde .
U ingamela ha misi yoṱhe nga madokotela vha zwifuwo vha shumaho nazwo vha a khwaṱhisedza u vha na nzhele na u tandulula thaidzo idzi hu tshe na tshifhinga . 
Dzina ḽa mugudi :
Zwazwino mavundu a na milayo ya ndambedzo yao ine ya vha hone . 
U ṋetshedza data ya vhukuma , i no fulufhedzea nahone nga tshifhinga kha Mavunḓu . 
Hugaledzwa hu vha hone sa khwiniso ya mbonalo ya shango ya mupo nahone vhu ḓitika nga zwiko zwine zwa bva kha vhupo vhuhulwane vhukuma . 
( U nanga u bva kha zwi si zwa vhukuma musalauno/ zwiṱori zwa sialala/ mvelelo/ zwa u seisa/ zwiṱori zwa vhukuma/ zwa ḓivhazwakale ) .
Mulondoli ndi muthu ane a ṋetshedza thuso kha muṅwe muthu ane a nga si kone u tshila nga eṱhe kha zwoṱhe nga ndavha ya vhuholefhali , malwadzwe , na malwadze a muhumbulo .
Kha vha ḓadze khophi mbili dza fomo ya khumbelo .
Kha ikonomi guṱe , mvelelo dzi sumbedzisa uri mishumo na nyaluwo a zwi tshimbilelani nga murahu ha tshifhinga tshilapfu , zwine zwi amba uri hovha na nyaluwo ye yavha hone ya u shaea ha mishumo kha tshifhinga tshine ha khou sedziwa tshone . 
( 7 ) I ḓo shuma sa dzhendedzi ḽa u ṱuṱuwedza nyito ya tshitshavha .
ITAC i ḓo tshimbidza khumbelo yavho na u ṋetshedza thendelo arali khumbelo yavho yo tendelwa .
2 . I thusa kha u ṱavhanyisa nḓisedzo .
Ndi tshi ḓadzisa , kha u ṱanganedza maṅwalo na dzi emeiḽi dzi bvaho kha tshitshavha , ri ḓo dovha ra sika ḽaini ya vhudavhidzani i swikeleleaho nga nḓila yo leluwaho .
thusa tshigwada u davhidzana nga nḓila yone
Khumbelo ya mavu a ndimo a muvhuso
Khoro i nga hwesa vhuṅwe vhuḓifhinduleli kha Komiti dza Wadi .
Tshiṱafu tshi nga namba tsha vha tswikelelo yo leluwaho ya tshiko tsha mafhungo na ndededzo kha u bviswa hatsho kha ofisi dzoṱhe . 
Naho , hu na zwe zwa swikelelwa zwino , dimokirasi na pfanelo dza vhuthu , vhuvhusi havhuḓi zwi ḓi dzula zwi khaedu . 
Kha vhuimo hapo ha hugaledzwa , hu anzelwa u khwaṱhisedzwa fhethu ha u bva na ha u dzhena , madzuloni a nḓila dza u swikelelea . 
Dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka ndi muṱangano wa tshiofisi wa Buthano ḽa Lushaka ḽa Phalamennde , hune Nnḓu iyi ya Phalamennde ya ḓithoma .
MUTEVHE WA TSEDZULUSO YA U TEVHEDZELA - ṰHOḒEA DZA MAITELE A MULAYO 48
Iṅwe ya tshanduko dzi vhonalaho ine nda kha ḓi i humbula a i ngo kwama fhedzi u dzula hashu kha Tshifhaṱo tsho vhewaho fhethu ha khwine , yo kwama mulayo wo ḓoweleaho wa zwivhotshwa zwe zwa vha zwi hanengei . 
Mafhelelonia iyi sesheni vhashelamulenzhe vha ḓo vha vho dzuzdanya manweleldzo a thandela /mishumo ine vha tama i i ṋetshedza kha u lambedza nga masipala kana vhaṅwe vhaṋetshedzi vha tshumelo , na u katelwa kha IDP .
Kha ri ṅwale
dokhumenthe dza PDF. )
Murwa wavho , Vho Dali na mufumakadzi wavho Vho Rachel ri navho kha vhuṱambo vhuno madekwana ano .
KUSEDZELE NA ZWINE RA TENDA
Pulane iyi i tshimbila miṅwaha miṱanu nahone ndi muhanga wa kushumele wo ṱanḓavhuwaho wa mveledziso ya fhethu .
Kuvhonele kwashu kwa zwino ndi uri havha vhathu vha khou lovha vha sa athu u bvisela khagala thaidzo edzi . 
Vhutumbuli uvhu vhuswa ha zwa dzilafho vhu na khonadzeo ya u thivhela mpfu dza maḓana dzi vhangwaho nga , na zwi tshimbilelanaho na u ima u rwa ha mbilu ṅwaha muṅwe na muṅwe .
ndugiselo ya nyito dza Vhutsila na pfunzo ya nyonyoloso , tsumbo , u ambara apuroni , u bvula zwienda ;
M : Ndi mashango afhio o dzhenelaho kha Buthano ḽa Hague ? 
17 . Mafhungotsivhudzi a u pulanela mvelelondeme o kwakwanyiswaho
Mutevhe wa u sedzulusa
Khumbelo ya thendelo ya u vha mudzuli wa tshohe v
Vhaiti vha khumbelo vha tea u vha na matshilisano avhuḓi , tshenzhemo na nḓivho ya ndaulo ya tshitshavha ya nṱhesa , zwikili zwa nṱhesa zwa u kona u amba , zwikili zwa ṱhoḓisiso na zwikili zwa u kona u ḓivhambadza na zwikili zwa u kona u ṅwala muvhigo . 
U ṱumanya mugaganyagwama na IDP zwi khwaṱhisedza uri vhakhantseḽara vha vhe na vhuḓifhinduleli kha zwitshavha zwavho na uri ṱhoḓea dza avho vhane vha vha imelela dzo dzhielwa nṱha na u itwa ngoho .
Tshikalo tsha u ita khumbelo , khonadzeo dza tsivhudzo-thangeli , hu tshi katelwa zwipiḓa zwa tsireledzo na u sa fanelwa nga dziṅwe khemikhala , ndi mbuno dza ndeme dzi wanalaho kha ḽebuḽu ya tshifaredzi nahone vhaṱavhi vha tea u tevhedza wavhuḓi nḓila ya kushumisele yo ṋetshedzwaho . 
Tshitshavhani
Vhunzhi ha vhafumakadzi vho fara nḓivho ya sialala i itaho mushumo muhulwane kha ndondolo ya kutshilele , u isa phanḓa na mvelele na vhuthihi kha tshitshavha . 
Tshikolo tshi tea u dubekanya nga vhulondo khiraitheria dzine vha tama muthu a tshi dzi swikela . 
3 / 3 U dizaina makumedzwa a Thandela
U fhaṱa masiki hu tshi shumiswa zwithu zwo tou vusuludzwaho , u haseledza nga ha zwivhumbeo ; mbonalo , zwi tshi elana na u kwama , u bveledza zwikili zwa u vhaḓa
Minisiṱa vha nga , hu sa dzhielwi fhasi mbetshelwa dza Mulayo uyu , avhela pfanelo kha Khoro . 
U ḓivha na u ṱalutshedza zwiitisi
Mashudu mavhi , vhashumi vha sa ṱoḓei a vho ngo shumisa mbuelo ya tshikhala itshi . 
Dzina ḽavho , nomboro ya basa na zwidodombedzwa zwa vhukwamani .
tshi tea u vha tshi tshiswa nahone hu sina muṅwe o no tshiitaho ;
phesehte ya mugaganyagwama wa khephithala wa masipala yo shumaho kha thandela dza khephithala dzo topolwaho kha ṅwaha wa muvhalelano u ya nga ha IDP ya masipala
Tshivhalo tsha khamphani dza Afrika Tshipembe , zwihulu sekithara dzi re na vhushaka na Petrochemical dzi khou shuma Qatar .
Tshikhala tsha u vha khagala tshi nṱha nga maanḓa kha thundu . 
11.4 Maanḓa na mishumo ya Phanele
Nga ṅwambo wa tshifhinga phere dzi nga ṋewa sinario tshithihi kana zwivhili .
Vhagudi vha tea u konou bva kha muṅwalo wa u ṅwala nga muthihi nga muthihi , kha bugu vha tshi ya kha wa u pomba
nyedziselo ya zwiitwana ( caricuture ) ----musi mubvumbedzwa a tshi edzisela zwiito zwa muṅwe nga nḓila yo kalulaho a na muhumbulo wa u seisa vhathu kana u mvumvusa
Mutheo wa vhuṱala ha mbilo idzi wo fhambana vhukuma na vhuṱala ha phurofeshinaḽa ha mulayo . 
A hu na muvhuso une u nga konḓelela mvutshelano , a hu na pfunzo ine i nga fhaṱwa kha khakhathi iyi na tshiṱuhu . 
Mbingano i tea u khwaṱhisedzwa nga muofisiri wa mbingano wa zwa vhurereli kana wa dzangano kana muimeleli wa Muhasho wa zwa Muno .
Milayo ya luambo ( ndongazwiga na mupeleṱo )
Vhulapfu ha luvhondo ha nṱhesa ndi phambano ya vhuphara vhukati ha u gonyela nṱha ha fhasi kha mulambo nga nnḓa ha luvhondo lwa damu na vhuimo ha nga nṱha vhu sa shululi maḓi kana vhuimo ha nga nṱha ha damu nga u angaredza . 
5.24 arali ho itwa khumbelo , vha ḓo tshimbidza vhukonanyi vhukati havho na muhwelelwa musi zwi tshi ṱoḓea ; na
Mulayo wa tsireledzo ine ya katela u setsha na u paṱirola u fanela u shumiswa nga hune zwa konadzea nga ho . 
Tshifhinga tsha u thoma musi izwi zwi tshi itiwa , zwi ḓo vha na elemennde nnzhi dza phurosese .
Mulayo wa dzitshaka , mulayo wa ndayotewa na mulayo wa vhutshinyi yo ṱuṱuwedzwa . 
Naho zwo ralo , ha ngo sedza ndinganyo ya mbeu sa tshithu tsha ndeme lune a tshi ṱumanya nga nḓila i re khagala na zwithu zwihulwane zwi mu vhilaedzaho . 
Nga nnḓa ha izwi , ndivho ya u fhelisa u salela murahu i a ri ponyoka nga mulandu wa mugaganyagwama wa Pfuma wo pimiwaho . 
Ṋetshedza bazari kha masia a tevhelaho : 
Kha vha ḓivhe uri mbingano idzi dzo no tendelwa nga fhasi ha mulayo wa mbingano ya tshirema .
Zwoṱhe , hei milayo miswa na ndavhelelo ya kushumele kwa mekhenizimu zwi ḓo vha thikho ya u shandukisa mbono ya shango ya uri bindu ḽi tshimbidzwa hani na uri vharengi vha tsireledzelwa hani zwa khwine . 
Milayo ya masipala ya zwa masheleni i ṋekedza u shuma ha mulayo kha zwa u shumiswa ha mbekanyamaitele iyi . 
u sa vha na makolo a muvhili a vhonalaho ; na
Vho M Q NDLOZI : A ro ngo vhuya ra amba hezwo !
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na zwifanyiso / zwa u tou vhona
Vhadzulapo vha tea u vhudzwa nga ha ndeme na ḽeveḽe ya tshumelo ya nnyi na nyi ine vha ḓo ṋewa nau lavhelela u i ṱanganedza
Kha nyimele iyi , miraḓo ya rathi yo vouthela uri mbilaelo i thudzelwe kule nahone vhaṋa vho hanedzana nayo . 
Tsedzuluso ya zwa vhusimamilayo i katela zwidodombedzwa zwa mugaganyo wa tshinyalelo na mbuelo , muhanga wa tshinyalelo wa themo ya vhukati , sekhithara ya themo ya vhukati na mbekanyamaitele dza muvhalelano hu tshi katelwa na masiandaitwa a dzitshanduko kha madzinginywa a mbekanyamaitele ya muthelo . 
Izwi zwi dzhenelela kha tshitshavha tshi shandukaho na u bveledza .
Hezwi zwi ḓo katela u thoṅwa ha u dzudzanya huswa na u dzudzanya ndangulo kha Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe , u kuvhanganya vhashela mulenzhe , u fana na vhuhaṱuli na madzhisiṱiraṱa , mapholisa , vhatshutshisi , na tshumelo dza ndulamiso na Thuso ya zwa Mulayo ya Afrika Tshipembe . 
U Vhala na u Ṱalela
Vhushaka na dzitshaka kha vhukoni ha vhathu na mveledziso . 
Tshiambi tsho ṱuṱuwedzwa u dzhia maga malugana na Mufarisa Minisṱa
d ) matheriaḽa wa Nyaluso na mbambadzo .
Tshithu tsha vhuraru ndi uri Freedom Park i fanela u shela mulenzhe kha ṱhalukanyo yashu zwi tshi ya nga u lwela u vha lushaka luthihi . 
Afrika Tshipembe ḽi khou vhonisa mvelaphanḓa khulu kha u swikelela zwipikwa sa zwe zwa vhewa kha Pulani ya Ḽifhasi 2011-2020 ya Miṅwaha ya Nyito u itela Tsireledzo Magondoni , hu sa sedzwi khaedu dzine shango ḽa khou ṱangana nadzo zwa zwino .
Vha katele mabammbiri a tevhelaho kha khumbelo :
U swika henefha kha kotara ya thandela khulwane dzo bulwaho dzi kha feisi ya u fhaṱiwa . 
Garaṱa dzi so ngo dzhiwaho vhukati ha maḓuvha a 120 dzi ḓo tshinyadzwa .
Vha tea u ṋekana nga pfulufhedziso yo ṅwalwaho uri vha nga si rengise zwo bviswaho u swikela musi pfanelo dzo no ṋekedzwa .
Ndi tshikhala tshonetshone tsha u fhola . 
Mvelele u bva kha vhudavhidzani vhukati ha ikonomi mbili khulu kha dzhango dzi do ṱanganya ikonomi dza dzingu , nga u alusa maraga wa vhoṱhe na u alusa vhurangeli vhu re hone ha nyaluwo ya ikonomi na mishumo Afrika .
Inwi tangedzelani ḽiṱaluli ḽi no ṱalutshedza dzina .
Vhulavhelesi ha odithi ya nga ngomu na khwaṱhisedzo ya u shumiswa nga vhuḓalo ha mawanwa a odithi ( ya nga ngomu na nga nnḓa ) khathihi na themendelo ya SCOPA ndi vhuḓifhinduleli ha Komiti dza Odithi . 
Makumedzwa aya , sa vhunga vha tshi zwi ḓivha , a khou swikiswa ngauri ndo humbela shango u swikisa makumedzwa nga ha zwine Muphuresidennde a fanela u amba .
Mivhuso yapo i na vhuḓifhinduleli ha , ṋetshedzo ya tshumelo kha zwitshavha nga nḓila ine ya sa nyeṱhe , u bveledza mveledziso ya matshilisano na ya ikonomi , na zwiṅwe , na u bveledzwa vhupo ho tsireledzeaho vhu re na mutakalo . 
Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe .
U ṋea na u tevhedza ndaela na masia
U ṱalutshedza zwi tshi pfala
Vhupfiwa nga vhathu vhu ḓo vha hone Phalamenndeni u bva nga ḽa 2 - 4 Luhuhi 2010 .
Nga u angaredza zwoṱhe , musi pfunzo ya mutheo ya vhoṱhe ( ho ṱanganyiswa pfunzo ya phuraimari na ya sekondari ya fhasi ) i tshi khou engedzea u vha tshipikwa kha mashango manzhi , vhudzheneli nga vhoṱhe hu kha ḓi vha kule . 
Khumbelo ya tshandukiso ya madzina na zwifani zwa vhana
Izwi zwi tshimbilelana na zwipikwa zwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka zwa u bveledza phindulo dza mbekanyamaitele dzo teaho kha vhupo ha ḽifhasi vhu shandukaho .
Nga maanḓa , ri tama u thivhela nyimele ine tshumiseso ya masheleni kha mbadelo dza vhashumi i khou lambedzwa u bva kha u sa shumisesa kha thengo ya thandela dza themamveledziso na thundu na tshumelo . 
Ṱhoho : Khalaṅwaha - Awara dza 6
Wadi ya EMS na ya vhaswa vha re vhalwadze vha zwa ṱhohoni : u lugisa na u vusuludza nga ngomu na nga nnḓa . 
Nyengedzedzo ya vhupfumbudzi zwi tea u ṋetshedzwa kha vhalanguli vha sekithara dza nnyi na nnyi kha vhuḓifhinduleli havho hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Tshwikelelo ya Mafhungo na Mulayo wa Ndaulo ya Vhulamukanyi . 
Zwi vhuyedzaho na vhuthengathenga ha masipala na u kundelwa ha tshiimiswa
datumu ya u thoma na u bvuledza
Vhunzhi ha vhathu kha ḽifhasi nga vhuphara vha na tsumbadwadze dza u thoma dzine dza si tou vha khombo nahone a vha nga ḓo ṱoḓa ṱhogomelo ya dzilafho .
Kha vha wane zwinzhi ngaha maitele a u
Pulane ya u Thivhela Vhufhura ndi ḽiṅwalo ḽi tshilaho nahone ḽi ḓo isa phanḓa na u mona sa izwi Koporasi i tshi ḓisa tshanduko na khwiniso kha lwendo lwayo lwa u ṱuṱuwedza mikhwa , ndeme khathihi na u lwa na vhufhura na vhuyaḓa . 
Vhatshimbidzi vha nga ṱangana na :
Vhana ḓora ḽi mangadzaho ḽa u wana mafhungo , vha a kona u shumisa ICT , zwine wa vha tendela u pfukekanya mikano ya lushaka , zwenezwo vha nga vha mazhendedzi avhuḓi a tshanduko ya zwa matshilisano . 
Muhasho wa Vhulimi , Maṱaka na Vhureakhovhe DEA
mikovhe na mbuelo dza masheleni
( 2 ) Musi Khoro ya Lushaka i tshi voutha kha mafhungo hu tshi tevhedzwa khethekanyo iyo , khethekanyo ya 65 a i nga shumi arali zwo ralo -
Zwi a ḓivhea uri muvhigo wa dokotela a si mawanwa awe nga u tou ralo , fhedzi o tou rekhoda fhedzi tshiṱori tsha mulwadze . 
Maṅwe mafhungo : Hu si na u khwaṱhisedza muhumbulo wanga , ndi isa tshenzhemo yanga kha zwi mafhungo a tevhelaho ane a elana na vhuḓifhinduleli hanga kha zwa u ṱola zwitatamennde zwa masheleni : 
Zwi na ndeme uri vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vhane vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u engedzwa ha zwikolobulasi na u ṱoredza vhudzulo vha tea u pfesesa tshaka idzi dza vhulo ha vhathu dzi anzela u shaya madungo a zwa ikonomi kana a vhuendedzi . 
Mbadelotiwa dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe sa zwe zwa tendeliswa zwone nga Vhufaragwama ha Vundu dzi badelwa nga ṅwedzi . 
Ri khou tea u vhona uri u khou shuma na u bvelela .
Nnḓu dza mitengo ya fhasi dzi nga vha na vhaṋe , vhane vha si vhe vhathu vha vhashai vho sedzwaho , fhedzi vhapfumi vha tshitshavha . 
MUSHUMOITWA WA 2.2
Fhethu hune tshiṱitshi tsha ḓo vha hone
Izwi zwi fhambana u bva kha fhethu ha u pulana ho vuleaho nahone ho salaho hu so ngo fhelela u ya kha fhethu ho vuleaho nahone hu konḓaho . 
2 . U ṱhaḓula zwe asesimennde ya wana siani ḽa vhuṱudzeṱudze na u kundelwa ha masipala nge ha sedzwa ḽa u ḓisa vhaḓisedzi vha tshumelo vhaṅwe-vho vha si vha ha masipala
DTP Dzilafho na thaṱhuvho nga dzi phere zwo ṋetshedzwaho kha ndangulo u ya nga Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho .
Zwine zwa khou iledzwa ndi nyimele ine muthu , musi o eletshedzwa nga dokotela wa muloi , musumbavhaloi kana muṅwe muthu , kana muthu a ita u nga u ḓivha nga ha vhuloi , a shumisa kana u vhanga zwa u shumisa nḓila ifhio na ifhio ine zwi tshi ya nga iyo ngeletshedzo kana lutendo lwa ene muṋe , zwa vhonala zwi tshi vhaisa muthu kana u tshinyekanya muthu kana tshithu .
Musi vho vhudziswa uri vho ḓipfa hani nga u ranga phanḓa thimu ine ya kunda , vho amba uri , " A thi humbuli uri hu na murangaphanḓa ane a nga si tshimbile o lapfa musi a na thimu i shumaho zwavhuḓi nga u raḽa. " 
1.6 . Mishumo ya Ndondolo ya Maḓi o Tshikafhalaho a Welgedacht tsini ha Springs , Gauteng , yo engedzwa u itela uri i kone konḓelela ṱhoḓea yo engedzeaho ya ndondolo ya maḓi a tshikha .
Hu ḓo vha na u khetha ho tou livhaho Miraḓo ya Phalamennde ya tshiimiswa tsha vhusimamilayo tsha Mbumbano na Muphuresidennde wa Mbumbano u ḓo khethwa nga thendelo ya u khetha ya shango ḽoṱhe . 
Ndima ya 1 na Ndima ya 4 dzi ṋetshedza mafhungo nga ha lushaka lwa vhatshimbidzi vhane vha katelwa kha u bveledza Mapa wa nḓila wa CBP na vha re na dzangalelo vho fhambanaho vhane vha tea u kwamiwa .
Hezwi zwi tea u ita uri ṱhingo dzoṱhe dza nnyi na nnyi , mafhungo , khumbelo dza tshumelo , mbudziso na mafhungo a shishi zwi kone u rumelwa na u tshimbidzwa . 
U ita ṱhoḓisiso dza u fushea ha vhalwadze na tshifhinga tsha u lindela kiḽiniki . 
Thusedzo ya thekhinikhala ya mveledziso ya ndinganyiso yo livhiswaho kha fomuḽa ya ndambedzo ya pfunzo ya mutheo . 
Turkey , shango ḽo ḓalesaho Mamosilemu , ḽo rekhoda kunwele kwa zwikambi kwa ṱhanganyelo ya fhasisa kha mashango oṱhe o lingwaho . 
Zwi fanaho na izwi , vundu ḽashu ḽo vhona vhubindudzi vhuhulwane kha mveledziso ya zwikili zwa vhaswa vhashu . 
Thaidzo dzi fanela u vha dza vhuṱhogwa kha madzangano oṱhe na masiandaitwa a sisiteme dzavho . 
Izwi ndi u isa phanḓa u ṋea vhathu vhashu tshirunzi , " vha ralo Vho Nxumalo .
Zwipikwa
Fhedziha , malaṱwa a nḓowetshumo o laṱiwaho lu si ho mulayoni a anzela u vhonala kha mavu a sa athu bveledzwaho , nga maanḓa kha vhupo vhu re tsini na nḓowetshumo . 
U vhudzisa mbudziso dza ndeme dzine dzi si vhe na phindulo dzi re khagala
Dzikhamphani dzi tea uri nga u pfufhifhadza dzi ṱalustshedze tshenzhemo yadzo zwi tshi kwama izwi na u zwi nambatedza kha shedulu . 
Kha vha ambedzane nga ha ndeme ya Dzangano ḽa Tshifhambano Tshitswuku na u bula zwine mushumi wa zwa vhuongi muṅwe na muṅwe a tea u zwi ḓivha kha sia iḽi . 
Kha vha ntendele ndi livhise zwiṱuku kha heḽi sia ḽa Vhuṅwaleli ha Vhupileli . 
Sa tsumbo , muvhuso wa nzudzanyululo wa u thoma a u ngo ṋekedza thulo u itela zwiimiswa zwa masheleni nga ṅwambo wa tsedzuluso ya bannga i bvelaho phanḓa . 
Ṱhahelelo ya zwivhumbeo izwi dza ndeme kha mihasho ya muvhuso washu ndi tsumbo yauri mvelelo dza fhasi u ya nga nḓisedzo ya tshumelo yavhuḓi na vhurangaphanḓa . 
Ngauralo , mulayo wa u thoma musi hu tshi nangiwa vhupo ha u shulula hu fanela u vha u fhethu ho angalalaho vhukuma ha phendelashango na u vha kha thophogirafi i tselaho fhasi i linganaho . 
musi vha so ngo ya mundendeni kana u dzhia masheleni a mundende lwa miṅwedzi miraru i tshi khou tou tevhekana
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha nga ṅwaha na gumofulu ḽiṱuku ḽa R15 649 nga muṱa nga ṅwaha
Tshumelo dza vhathu : tshumelo dza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uya nga zwino itea vhutshiloni
Nḓivho ya nṱhesa ya ndangulo ya zwiwo , ndangulo ya vhashumisani na u kunga . 
Ri tou ri Diwali i swika lini .
U thoma
Kha vha ḓadze fomo ya MTN 1 kha vhalanguli vha u ṅwalisa vhapo .
U ḓadzisa kha izwo , vhalangi vha tshumelo ya muvhuso vha tea u vhona uri ndingo dza muthu dzi dovha dza sedza kha mvumbo ya vhuḓifari kha nnyi na nnyi . 
1.31 Kha kotara ya vhuraru , 66.3% ya vhafumakadzi vho ḓihwalaho vho dalela zwiimiswa zwa mutakalo phanḓa ha vhege dza 20 , u fhira tshikalo tshe tsha vha tsho vheiwa tsha kotara tsha 63% .
Kha vhupo ho itelwaho vhaendangaṋayo fhethu ha vhupo ha nnyi na nnyi vhu tea u vhonala sa fhethu ha nṱhesa ha themamveledziso ya tshitshavha . 
Ezwi zwi ḓo katela maime a u vha na mikhwa a vhalindi vha tsireledzo getheni dza zwiimiswa , naho hu na uri vha bva kha dzikhamphani dzo u wana nga konṱiraka . 
Ri themendela hezwi nga maanḓa , muofisiri wa vhutsireledzi u ḓo dovha a vha na maanḓa a u hana lwa mulayo khethekanyo ya mutambo mukene na u i vhea kha khethekanyo ya khovhakhombo khulwane , zwi tshi kha mafhungo o waniwaho . 
Hu ḓo vha na masiandaitwa a si avhuḓi kha mupo kha u kaṋa uho ?
U ṱanganedzwa ha maambiwa a muṱangano wo fhiraho
Vha songo kombetshedza zwiteṅwa zwa adzhenda zwinzhi kha muṱangano wa awara nthihi .
Fulufhelo na vhuḓifulufheli zwi bva kha u ḓi dzhenisa zwo khwatha na u ṱoḓesa u shela mulenzhe zwo khwatha kha tshanduko . 
Mulovha nga murahu ha sesheni ya huswi ya matsheloni , samithi yo fhandekana ya vha khomishini kha tshiimiswa , u shuma na u lambedzwa kha sekhithara . 
U kovha nomboro u swika kha 99 nga 2 , 3 , 4 , 5 , 10
Ndi tenda uri vhuṱanzi ha odithi he nda vhu wana vhu a fusha nahone ho fanela kha u ṋetshedza mutheo wa tsheo ya zwa odithi . 
4.3 Tsumbanḓila ya mbekanyamaitele na muhanga wa kushumele kwa sisiteme dza komiti ya wadi
Mafhungo aya o ambiwa nga hao nga ndangulo . 
Malaṱwa kha vhupo ha havho ha dzhiwa tshifhinga tshoṱhe .
U tshimbila , u matsha , u thamuwa , u swenda , u fhufha nzambo , u gada , u fhufha na u vhumbuluwa
Nda bvula zwienda . Ṱhoho ya ḓa ya tswa tshithihi .
Zwiambaro zwa u ḓitsireledza zwi tea u ambariwa tshifhinga tshoṱhe musi hu tshi khou itwa mushumo wa u hwala kana u takula zwithu nga zwanḓa .
U tshinyadza vhupo hu ṋaṋisa nyimele ya vhushai i wanalaho kha vhudzulo uvho . 
U ṋekedza thikhedzo kha Mufarisa Minidzhere wa tshiṱiriki . 
1 . Tshiimo tsha Khabinethe kha mafhungo a mupo zwazwino
Musi i tshi khou vhanga vhulwadze vhune hu sa tou vha vhuhulwane , zwitshili zwa mukhushwane zwi nga vhanga lufu , na tshenetshi a tsho ngo fhambana na zwiiṅwe . 
Hezwi zwi amba uri masia oṱhe a muvhuso a fanela u tendela vhadzulapo vha tshi sedza arali vha tshi khou shumisa maanḓa avho sa musi izwi zwi tshi vha tendela u hwala vhuḓifhinduleli na u ṋea ndeme ya u khwaṱhisedza kha ḽeneḽo sia .
U ṋea na u tevhedza ndaela / masia
U ḓadzwa ha dziposwo zwi na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha tshwikelelo ya zwiṅwe zwisumbi zwine zwo vha zwo ḓisendeka nga kha u vha hone ha vhashumi . 
DPME i khou pulana u anḓadza tshibugwana nga Nyambo dzoṱhe dza Tshiofisi dza 11 .
Nḓivho ya vhongwaniwapo ya zwitshavha nga ngomu kha masipala na yone i tea u londotwa . 
U vhuedzanya zwo kuvhanganywaho na mutevhe wa zwi badelwaho ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi
Naho hu na uri a wongo ṱumana thwii na nga u ṱavhanya kha mushumo muhulwane , zwenezwo sia ḽa tshiṱirathedzhi tsha Muhasho , mutakalo wa themamveledziso ya ICT ya mutheo ndi ya ndeme kha vhukoni vhuyaho phanḓa ha masia a mashumele kha u ita mushumo wao . 
U ṱuṱuwedza ndinganyiso ya mbeu na zwikhala zwavhuḓi zwa vhaswa ndi thero dzo katelwaho kha iyi puḽane .
Kha ṅwaha wo fhiraho , ho dzhenwa kha tshumisano ya tshiofisi ya zwa ṱhoḓisiso na CPA . 
Nzimulo ya mbumbo ya pulamu ya maḓi a mashika yo vhumbwa nga maitele o fhambanaho mavhili . 
Thekhinoḽodzhi i nga vha mutheo wa u bveledza vhupo ha mushumoni havhuḓi vhu kungaho . 
Vha ṱoḓa hafhu na khaphasithi ya u wana tshelede yo linganaho ya mubindudzo kha themamveledziso ya maḓi ya ndeme na u wana thasululo dza vhupo vhu re na ikonomi dzo bvelelaho zwiṱuku . 
Muvhuso wa Vundu wa North West ndi mutholi a ṋeaho zwikhala zwi linganaho , a tevhedzaho mbekanyamaitele ya u dzhiela nzhele vhe vha vha vho kandeledzwa . 
Ndaela dza tsireledzo a dzi kuḓani na ndaela dza vhuunḓi ngauri tshaka mbili dza ndaela dzi na ndivho dzo fhambanaho . 
u ḓo tikedza maitele a u fhindula na u tandulula khakhathi dza dzingu na dza dzhango , u ḓo engedza mulalo na vhutsireledzi , u ḓo khwaṱhisa ṱhanganelo ya dzingu , u ḓo engedza mbambadzo ya ngomu Afurika na u alusa mveledziso ya Afurika i bvelelaho .
zwithu zwo sedzwaho kana thaidzo
U sumbedza u pfesesa vhushaka vhukati ha luambo na mvelele nga u sumbedza ṱhonifha milayo ya mvelele
A ḽi tou vha ipfi ḽo ḓitikaho nga tshiimo tsha zwino tsha muthu kana nḓila ine a ḓipfa ngayo . 
Muṅwe na muṅwe u tea u ḓidzhenisa . 
Ro dzulela u vhidza miraḓo kha Dzulo iḽi ḽa Ṱhanganelo uri vha dzhiele nṱha u dzula fhasi na u humisela murahu maipfi avho .
Funananî na u fulufhedzea muṱani wa haṋu .
Ezwi zwi tendela mashango uri a vhambedze na u ṋekana data nga nḓila i fanaho na nga mvumelano . 
Meyara muhulwane u na maanḓa oṱhe a u tshimbidza mafhungo .
Hezwi zwi ḓo shela mulenzhe kha u fhungudza magake a tshayandingano ane a kha ḓi vha hone . 
Hune data ya thandela ya ṱoḓa uri kuitele kwa nyambedzano ya u ṱaṱisana i tea u tevhelwa , vhorathandela vha ḓo rumela khunguwedzo dza thandela musi vha tshi fhindula kha konṱiraka yo kumedzwaho kha luṱa lwa u thoma lwa makumedzwa . 
Tshivhumbeo tshine Rekhodo dza khou ṱoḓea ngatsho
Zwine nda fhambana ngazwo na khonani dzanga
Masana a kalula a a dina .
Ṱhoḓea dza themamveledziso dze dza topolwa kha phurogireme dzo fhambanaho dza tshiṱirathedzhi tsha vhuendi , dzi ḓo rangiswa phanḓa u fhira dziṅwe thandela dza themamveledziso dze dza topolwa nga khomphonenthe iyi . 
Tsho khetheaho , maḓuvha a si a mushumo hu ḓo vha dziholodei dzi re mulayoni dza Afrika Tshipembe dzoṱhe na dziholodei dza u fhaṱa dza tshiofisi : 
Tshibveledzwa tsha mafhungo tshibveledzwa tsha khonṱhiraka
U engedza sekithara hu sa khou sedzeswa kha ndeme zwi ita uri zwi ḓure na u sa ṱuṱuwedza kha vhaswa , na u bvela phanḓa na u fha sisiṱeme samba ḽivhi .
Kha vha sumbedze mushumo wazwo vha sumbedze uri ndi zwa mupo kana zwo itwa nga muthu . 
Ḽiṅwalo ḽa u thoma , ḽi vhidzwaho " Nyendedzi dza Ndugiselo ya Pulane dza Ndangulo ya Malaṱwa dzo Ṱanganelaho " , ḽo bveledzwa sa tshipiḓa tsha thandela iyi . 
Zwo alo , u mufafadzelo wa u shavhisa mbungu na zwiṅwe zwitumbudzi zwi tshinyaho mavu zwi konela mavu o iteaho muṱavha . 
Tsha vhuraru , u ya nga digirii dza u kundelwa dze vha ṱangana nadzo , a si yoṱhe mivhuso i lepalepaho na u kundelwa i no lingana . 
Ri sola tshoṱhe u tshinyadzwa ha thundu musi hu na phambano dza muhumbulo . 
aisentsi
U engedzea uhu kha vhubindudzi sa phesenthe ya GDP-R hu nga ṱalutshedzwa nga tshelede nnzhi yo shumiswaho kha thandela dza vhufhaṱi . 
Ri ḓo ita izwi fhedzi nga khumbelo yavho na nga thendelo yavho yo ṅwalwaho . 
U vhona uri vhashumi vha re na vhukoni vha khou tholwa kha maimo a ndeme . 
Nyangaredzo ya u livha kha magudiswa
Dovhani ni ṱalutshedze uri tsheo idzi dzi nga vhuedza hani khamphani na vhafaramikovhe . 
Vhakhantseḽara vha Komiti dza Wadi vha tea u vha na vhuṱanzi uri thandela dza khephithala dzi itwaho dzo sedzesa madzangalelo a tshitshavha , nahone dzi a elana na pulane dza tshiṱiriki na dza vundu .
Luvhili kha vhege ho sedzwa kha u thetshelesa na u amba
Nndwa ya mishonga i swikeleleaho i ya phanḓa u swika ṋamusi na vhaṅwe vhorakhemisi vha kha ḓi ri isa khothe nga fhungo iḽi . 
Munyeṱulelo wa tshiṱirathedzhi u buletshedzaho ndivho dza thandela , ṱhoḓea , maitele a u ṱanganedza ṱhuṱhuwedzo na zwine vhashumisi vha tea u thoma ngazwo , na zwine zwa ita mutheo wa mveledziso ya muvhigo wa muhumbulo kha u paka huthihi kana hunzhi . 
Ngavhe Mudzimu a tshi tsireledza vhathu vhashu .
Zwibveledzwa zwa midia sa nḓivhadzo dza radioni
U ḓura ha data hu na hu kwama ikonomi nga nḓila i si ya vhuḓi , lune zwi engedza u ḓura ha u tshimbidza bindu na uri zwi nga fhungudza vhukoni ha Afrika Tshipembe uri ḽi shumise mafhugo maswa a thekhinoḽodzhi nga vhukoni .
Ndi hone he mabesu a sima honevho .
Pfanelo dza muthu a medzaho zwimela dzi ṋewa kha zwimela zwa tshakha dzo fhambanaho zwe zwa divhadzwa nga fhasi ha Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela wa 1976 .
4.7 Khabinethe i ṱahisa na u livhuwa vhashumisi vhoṱhe vha fulufulu nga u fhindula khuwelelo ya u fhungudza tshumiso ya muḓagasi .
Gerani zwifanyiso zwi re kha siaṱari ḽa zwigeriwa ni zwi nambatedze kha firidzhi kana kha khabodo .
U vhudzisa mbudziso u khwaṱhisedza uri ndi a pfesesa
Mpumalanga yo ṅwalisa mukovhe muhulwlanesa wa vhurathi kha maṅwe mavundu . 
Mbonalo dzo ḓoweleaho dza kushumele ku si kwavhuḓi , kana mimasipala i sa shumi i a shaya kana u sa vha na nḓisedzo ya tshumelo , thaidzo dza themamveledziso , u shaya vhukoni ha ndaulo , tshikhala tsha nyaluwo vhukati ha vhaimeleli vha poḽotiki na vhadzulapo na vhuyaḓa kha dziṅwe tshumelo . 
afidavithi i sumbedzaho uri ṅwana o laṱiwa ( arali i hone )
( c ) u ṋewa ha mukovhe u bvaho kha muvhuso wa lushaka zwi tshi ṋetshedzwa vunḓu , muvhuso wapo kana masipala , na ṱhoḓea dzine uho u ṋewa ha ḓo tevhelelwa .
Nga nṱha , hu ṋetshedzwa vhugudisi ha tshifhinga tshoṱhe kha vhashumi nga nḓila ya vhugudisi ha mushumoni , madzulo a vhugudisi a nga ngomu o bveledzwaho nga khamphani na khoso dza vhugudisi dza nnḓa . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : Foniki : ( orala na/ nḓowenḓowe na / maṅwalo )
Kha vha ṱalutshedze thaidzo dzo vhangwaho dza zwitshavha zwi bvelelaho nga u kovha ha didzhithala zwi tshi elana na tsumbo dzi re khagala ; 
Vha vhumbekanye mikano sa fhethu ha u ṱanganela hone vhukati ha fhethu ho fhambanaho . 
Nḓowetshumo ya vhulimi , maḓaka na vhureakhovhe dzo vhuelela nga kotara ya u thoma ya 2017 yo engedzea nga 22,2% .
Kutshimbidzele : Zwigwada zwiṱuku , nyambedzano dza vhoṱhe
U vha na ḽaisentse ya u reila zwo themendelwa naho i sa tou vha ṱhoḓea ya u vha ḽiriseve .
Themo ya 2 - Vhege dza 1-2
Tsaukanyo
Advocate Browde vho imelela vhalwela mbofholowo vha si gathi , hu tshi katelwa na Phuresidennde dza kale dza African National Congress Vho Nelson Mandela na Vho Oliver Tambo .
Zwo waniwa uri hu na vhushaka havhuḓi vhukuma vhukati ha kunwele kwa halwa na zwiwo zwa vhulwadze ha mbilu uhu . 
Vhadededzi vha tea u linga mishumo ya u linga ya oraḽa .
DSTV na Top TV ndi khasho dza siginala ya didzhithala dzine dza hasha u bva kha sathalaithi
Hezwi zwi ita uri zwi nge a zwi konadzei uri Masipala u vhe na ndango yo linganaho kha vhupo ha mikano yaho u ya nga ha tshumiso ya mavu na mbadelo dza tshumelo . 
Vhane vha ḓo fhindula vha khou humbelwa u ḓisa mihumbulo yavho yo tou ṅwalwa , zwine vha khou sumbedza kana khumbelo kha Khomishini nga ḽa 30 Lambamai 2016 kha ḓiresi yo ṅwalwaho kha siaṱari ḽi re afho murahu .
U shumiswa ha mindende iyi i katelwa kha u shumisa tshaka dzo fhambanaho dza mbekanyamushumo u mona na mihasho ya vundu nahone nga u ralo a hu na u vhiga hu ṱoḓeaho kha mindende iyi . 
Zwishumiswa zwa ofisini zwi katela dzikhomphyutha . 
U vha na vhudzulapo uvhu ha mazha kha mivhuso mivhili , sa tsumbo shango ḽe wa bebwa khaḽo na shango ḽine wa dzula khaḽo . 
Phambano , vhuḓifari ha vhulwadze hu langiwa nga mikhwa na nḓowelo zwine vhewa tshitshavhani . 
( iii ) tshi khwinisa mbetshelo dzi re malugana na mafhungo a vunḓu .
Khwiṋiso , dzo ṱanganedzwaho hu si na khanedzano , zwenezwo dzi imela u khwiṋiswa . 
Bono ' ndi muḽoro ' wa tshitshavha , fhethu hune tshitshavha tsha tama u ya hone .
Zwiṅwe hafhu , ahuna ṱhoḓea ya u ḓivhadza nḓila dzi nga ho sa Indekisi ya Mveledziso ya Mbeu ya Afrika kana iṅwe nyendedzi i elanaho nayo u khwaṱhisedza uri hu na vhulavhelesi ho linganaho na u sedza mvelaphanḓa maelana na ndinganyiso ya mbeu . 
Ndivhuḓifhinduleli vhufhio vhune Komiti ya Wadi ya vha naho ?
Zwo ralo ri vha tsivhudza uri vha tevhedzele maitele o sumbedziswaho kha milayo yashu .
I dovha ya katela muthelo kha masheleni a nyawelo na matshimbidzele a khangwelo ya muthelo wa mabindu maṱuku . 
U shuma na / nga maipfi : maṱaluli , zwifhinga maipfi a u ṱanganya ( maṱanganyi )
Mupeleṱo na ndongazwiga : tshivhudzisi , tshigagarukela , u shumisa ṱhalusamaipfi
Fhedzi , ndeme ya vhulimi kha ikonomi ya Afrika Tshipembe na uri Gauteng a ḽi nga ḓo dzhielwa fhasi . 
Zwitshavha zwa lutendo zwi fanela u ṱanḓavhudza u ḓidzhenisa hazwo u itela u dzhiela nṱha mvelelo dza u fhela nga u ṱavhanya ha vhukwamani na vhatshinyi nga tshifhinga tsha u dzhena hafhu tsha u vha khomboni . 
Khabinethe i ita khuwelela kha maAfrika Tshipembe uri vha tikedze u lwisa nga hoṱhe u tsireledza mbekanyamushumo dza akhademi dza 2016 .
Sisiṱeme ntswa dzine dza khou waniwa kana u bveledzwa ndi dzi tevhelaho : 
Giḽobaḽaizesheni nga u ṱavhanya yo vula zwikhala zwiswa zwa u tshila vhutshilo vhu fushaho . 
Too , too , mbudzi dzone dzi mee .
Muṅwe muziamu wa migodi wa ndeme u kha Pilgrim's Rest , Mpumalanga , he mugodi wa musuku u shumeaho kha ikonomi wa u thoma wa tumbulwa hone . 
Thendelo ya shaka i mulayoni lwa miṅwaha mivhili .
Kiḽiniki dza Vundu dza Metse na Saintsi dza vhadededzi dzo phaḓaladzwa u itela u swika Fhethu huṅwe na huṅwe ha Ofisi ya Thandela , nahone hezwi zwo khwaṱhisa vhuḓifulufheli ha vhadededzi vha metse na saintsi . 
Madzhisiṱiraṱa o manḓafhadzwa nga maanḓa a fanaho a u valela huṅwe , ndingo dziṅwe , u ṋea beiḽi kana u vhofhololwa ha mulandu sa i zwi madzhisiṱiraṱa a tshi shuma nga mulandu wa muṱani . 
Kha vhupo ha ḓoroboni miraḓo ya Komiti ya Wadi i fanela u imelela madzangalelo a zwigwada , sa tsumbo , zwigwada zwa vhurereli , madzangano a vhafumakadzi , madzangano a vhaswa , sekithara ya mutakalo , zwigwada zwa mitambo , tshitshavha , madzangano a vhatheli .
10.3. SALT na SAAO ndi dziṅwe dza dziobservatory dza 70 dza fhasi na dza tshikhalani dze dza lavhelesesa muthuthubo wo tshinyadzaho wa ṋaledzi mbili dza nyuṱhuroni dzi tshi kuḓana , nga u ṱavhanya nga murahu ha musi gravitational shock waves dzadzo dzo kona u londwa vhubvo hadzo nga tshitumbuli tshi wanalaho United States Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory na tshi wanalaho Virgo ngei Europe .
U vhalela tshifhinga
Ri tea u livhuwa Bafana Bafana .
Hu na tshipiḓa tsha ndemesa tsha vhupulani ha tshiṱirathedzhi zwi kwamaho u londota na u thetshelesa zwikhala zwo vuleaho nahone zwi konḓaho . 
IPID ai nga koni u shumana na zwi tevhelaho :
Tshipiḓa tsha tshipiwa tshawo ndi u khwaṱhisedza uri hu dzula hu na zwiko zwa maḓi zwa ndeme zwo teaho mishumo a maḓi i dzhielwaho nṱha na uri u konadzea ha sisiṱeme ya mupo ya maḓi hu a londotwa na u tsireledzwa . 
U vhalela muṅwe ngae zwe a ṅwala
Hu na vhushaka havhuḓi vhukati ha yunioni na muhasho , hezwi zwi ḓisa vhudziki mishumoni na u ṱuṱuwedza ndondolo ya vhalwadze i re na khwaḽithi nahone yo teaho . 
Komiti ya vhuhaṱuli i tea u sedza bidi i songo rambiwaho na u nga ṋea bidi kana u themendela kha muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli , zwi tshi bva kha vhurumelwa hayo . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno .
Komiti i tama u vhona pfulufhedziso dza muvhuso dza u shumisa zwa ndinganyiso ya mbeu a tshi tsela fhasi nga u ṱavhanya u ya kha muhasho wavho . 
Fhethu ha u khethekanya vhupo afha tshifhinga tshinzhi hu vha ho baḓekanywa na fhethu hune malaṱwa a kunakiswa hone Afrika Tshipembe . 
U vhudzisa mbudziso u itela u ṱanḓavhudza mafhungo
U khwinisea kha ndinganelo ya zwa masheleni zwo dovha hafhu zwa vhuedza u bva kha mbadelo dza tshumelo ya tshikolodo tsha fhasi na u vha khagala kha nyaluwo . 
Tshiṅwe tsho swikelwaho tsha ndeme ndi khwiniso ya Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Vhaswa ya ( 2009-2014 ) na u ṱanganedza u shumisa Mbekanyamushumo ya Lushaka ya Vhaswa ya ( 2015-2020 ) .
Nyolo kana zwithu zwi fareaho , tsumbo : zwa u vhalela
Komiti dza Wadi dzi imela madzangalelo o fhambanaho na zwigwada .
2 Izwo zwithu zwo itea lini ?
a ) Vho Pam Edith Pokane ( Mudzulatshidulo ) ;
MaAfurika Tshipembe vha khou vhidzwa u tikedza na u dzhiela nṱha aya masole ane a tou vha zwishumiswa kha u vhona uri Afurika Tshipembe ḽo ḓivhofha kha mulalo , vhudziki na u khwaṱhisa dimokirasi kha Dzhango ḽa Afurika .
Mashudumavhi , mbudziso iyi a i a thu u tou tandululwa zwavhuḓi kha Tshitshavha tsha Amerika . 
Musi Miraḓo ya khorotshitumbe vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Mulayotewa , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2 .
Mbadelo ya tshumelo dzi fanaho na muḓagasi .
U itela u fhungudza khohakhombo dza u dovholola vhukati ha wadi na thandela ya IDP
Maḓaka o dzulela u langwa nga nḓila ine ya vhupikisi na kha zwitshavha zwavho zwa tsini fhedzi . 
Vhorapolotiki vhapo vha lingedza na u ṱuṱuwedza komiti dza u tshimbidza thandela kana ṱhuṱhuwedzo ya maitele a khetho u kombetshedza adzhenda dzavho dza poḽotiki . 
U linga ha fomaḽa hu thusa vhadededzi kha u ṱhaṱhuvha ha sisimetiki u itela u vhona uri vhagudi vha khou bvela hani phanḓa kha gireidi na thero yeneyo .
Sefelani fuḽauru kha bwindi ḽa madzharini ni shele mafhi .
Nḓowetshumo i shuma fhasi ha nyimele ine ya si vhe na ndango hune mitengo ya tiwa nga zwine zwa khou itea kha mimaraga zwa ṱhoḓea na nḓisedzo . 
U dzhenisa sekhithara dza phuraivethe nga nḓila i pfadzaho kha IDP u itela u khwaṱhisa zwiṱirathedzhi zwa mveledziso ya ikonomi yapo na ya dzingu na u bveledza mutheo wa mbuelo na zwiko zwa masipala .
Muvhigo u dzinginya todea ya u engedzea ha mushumo wa thekeniki ya ndangulo ya mashumele , vhufarani ha nḓisedzo ya tshumelo , u khwinisea kha u shumiswa ha vhashumi na u engedzea ha thikhedzo kha ndaulo dza vundu . 
Samithi ya Double Troika i khou vha hone sa mvelelo dza mveledziso ya zwenezwino ya polotiki na vhutsireledzi kha Muvhuso wa Lesotho .
Ndi zwifhio zwiko na thikhedzo zwine zwa tea u ṋetshedzwa komiti dza wadi .
URI Mufarisa Mulangi : Mulilo na u Thusa a fare nyambedzano na Mulangi : Tshumelo dza Tshitshavha na zwa u Tshilisana na Mulangi wa Masipala nga ha u konanywa ha Zwigwada zwa Ndangulo ya Zwiwo .
Ngauralo , kha vha dzhiele nṱha tshigwada tsha miṅwaha hune vhashumi vha vha vho no wana vhugudisi na u maanḓafhadzwa nahone vha tshi tou vha tshivhindini tsha mishumo yavho . 
Kha zwiimiswa , ndangulo ya ndondolo ya mutakalo i kha nyimele i si yavhuḓi .
U renga na u dzhenisa radio kha zwiendedzi zwoṱhe zwa shishi u thoma , na kha zwiṅwe zwiendedzi nga murahu . 
Tshelede yo rekhodwaho i eḓana na ndeme ya zwibviswa zwo shumiswaho lu songo teaho nga nnḓa ha musi zwi tshi nga konadzea u zwi sedzulusa , hune mbuno dza mulandu dza vha dzo ṋetshedzwa kha notsi . 
Mulaedza wa Lushaka nga Muhulisei Vho Jacob G Zuma , Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , kha Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Phalamennde , Kapa
Puḽanti ntswa ya malasha o fhiswaho ya Medupi i ḓo khwinisa ṋetshedzo ya muḓagasi nga 2015 , na uri hu ḓo iswa phanḓa na u sedza u vhulungwa ha muḓagasi lwa tshifhinga tshilapfu .
Minista , ri a fhulufhela na u tenda mbekanyamushumo idzo dzi ḓo bvela phanḓa ngauri dzi a khwaṱhisa sisiteme ya pfunzo yashu . 
Heyi ndi pulane ya mulayo wa Muvhuso nga ha u shandukiswa ha Tshumelo ya Tshitshavha na u sedzuluswa . 
Na Mulanguli wa IDP na vhalanguli vha vhupo hune vha vha vhe hone
Tshipikwa tsha Tshumelo ya Ndangulo ya Malaṱwa ndi u ṋetshedza tshumelo ya ndangulo ya malaṱwa yo khwaṱhaho kha vhadzuli vha Nelson Mandela Bay , u itela u khwaṱhisedza mupo wa mutakalo wavhuḓi na wo kunaho nga : 
Zwi isaho kha khombo dza mawanwa a matheriala maelana na u sa vha na mushumo ha mafhungo a kushumele kha muvhigo wa kushumele kwa ṅwaha nga ṅwaha . 
Thumbu Khombo yo engedzeaho ya khentsa ya thumbu na zwilonda kana aḽisa ( peptic ulcer )
Mbudziso ndi ya uri : mulayo u dzhenele kha milandu yeneyo he thendelo , nga ṱhalutshedzo , yo siiwa nnḓa ? 
Zwiito izwi zwi soliseaho zwi thithisa vhudziki ha Abyei na mvelaphanḓa yo itwaho hu si kale nga Sudan na Sudan Tshipembe .
Phungudzo
Themo ḽi dovha ḽa katela tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi re nga nnḓa ha vhupo ho ṋekedzwaho kha fomo tenda tshi tshi vha tshipiḓa tsha ndeme tsha izwo zwi re nga ngomu kha tshikirini . 
U pfesesa uri zwifanyiso na zwinepe zwi pfukisa mulaedza nga ha zwiwo , vhathu , fhethu , na zwithu na u amba nga ha zwo .
f ) Vho Thobile Etherfrida Mhlongo - ( u tholwa hafhu ) ;
U bva ṋanwaha u ya ho ya , vhagudiswa vhoṱhe vha gireidi ya 3 , 6 na 9 vha ḓo ṅwala mulingo wa u vhala na u ṅwala na ḓivhambalo dzo ṱolwaho thungo .
Luṅwalo lwa ' o teaho '
Kha vha ṱhogomele : Zwiṱukuṱuku zwi a badelwa arali vho ṱanganedziwa nga u tou funa .
Vhufarakani vhukati ha vhashumela vhapo , muvhuso na zwitshavha ho vha vhu ṱoḓeaho u itela u hanedza masimulo a vhugevhenga , ho ombedzela minista . 
Ḽaisentsi yavho ntswa i ḓo vha yo fhela nga murahu ha vhege nṋa kana dza rathi .
Maḽisambilu kha shango ashu ndi uri vhathu vhanzhi vha khou lovha nga vhanga a vhulwadze vhune vhu a thivhelea tshoṱhe . 
U khwiniswa ha ndeme hu bvelaho phanḓa hu a ṱoḓea musi sisiṱeme i tshi khou hula .
Madzina a tshikhau na tshifani kana dzina ḽine vha bindula nga ḽo
Manweledzo Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwilapfu , tsumbo , Maṅwalo Zwibveledzwa zwipfufhi Kupfesesele Manweledzo
Zwa nzhele hafhu zwo vha nyelelo ya ṱiropika yo khwaṱhaho vhukuma u ya devhula nga nṱha ha Angola , khathihi na nyimele ya mufhe wa nṱha wavhuḓi wo bveledzaho mvula dzi songo ḓowelaho kha vhunzhi ha Namibia na kha hafu ya vhukovhela ha Afrika Tshipembe . 
Vhuḓiimiseli nga maanḓa ndi ha u khetha tsumbo dzi shumaho u itela ṱhoḓisiso hu u itela u pfesesa tshoṱhe izwi , na u wana nḓila dzi iteaho dza u shumana na miṅwe milandu . 
Arali vha tshi ḓo tea u shumisa phaiphi khulwane , kha vha shumise sipurei tshine tsha nga kona u valiwa vhukati ha musi vha tshi ṱanzwa goloi yavho .
Muhanga wa mbekanyamaitele ya Batho Pele u sumbedza milayo ya malo ya nḓisedzo ya tshumelo :
Mufumakadzi Vho H O MAXON : Muhulisei Mulangadzulo , ri khou ṱoḓou amba , ri humbela uri vha ri tendele .
" Ndi ima phanḓa ha vhoinwi , ndi sa ngi sa muvumbi , fhedzi , sa mushumeli waṋu a ḓi ṱukufhadzaho , vhathu .
Hone-ha , ndi zwa ndeme u limuwa uri phambano ya vhathu i tea u sedzwa hafhu na kha mafhungo a elanaho na maanḓa na tsdhomedzo .
U ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi nga u angaredza , u bveledza na vhupulani ha mbekanyamaitele i tshimbilelanaho na vhuḓifhinduleli ha mulayo . 
Mulayotibe u ḓo vhona uri zwigwada zwine zwi shaya tsireledzo sa vhana , na vhane vho no vha na dzema ḽa u gembuḽa vho tsireledzea na uri vha ḓo kona u wana thuso u bva kha zwiimiswa zwi no nga Maanḓa a Ndango ya zwa u Gembuḽa .
Fhedzi , u phaḓalala ha tshitshili tsha fuḽuu kha zwipuka zwi tshi itiwa nga mbambadzo ya ṋama a ho ngo anda . 
Mapa wa vhu 3 wa Shedulu ya 1 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Zwi ḓo ita uri zwigwada izwo zwi kone u swikelela tshumelo dza mutheo dzo teaho dza mveledziso ya tshitshavha dzine dza ṱoḓea u khwinisa maimo a matshilo na u engedza mutakalo wa matshilisano .
Muṱhonifhei Mulangadzulo na Muṱhonifhei Mudzulatshidulo wa NCOP ,
Muṋetshedzi wa tshumelo makone o tholelwaho u tshimbidza vhupfumbudzi ha vhabebi kha vhupo ho topolwaho , na uri ho swikelelwa zwi tevhelaho : 
Fhasi ha sisteme ya u tou funa ine zwa zwino i wanala kha maraga wa anyuwithi ya muthu , ndi vhathu vha re na mutakalo wa vhuḓisa vhane vho ḓiimisela u renga anyuwithi . 
Mbekanyamaitele dza zwa masheleni dzi tea u vha tshishumiswa tsha ikonomi khulwane tshine tsha thomiwa ngatsho ; dzi nga shumiswa zwavhuḓi na nga u ṱavhanya hu na u shandukisea u fhira mbekanyamaitele dza ikonomi . 
Khaedu idzi a dzo ngo lavhelelwa nahone muvhuso wo dzhia maga o teaho u ṱavhanya u itela u shumana nadzo . 
Tshikalambalo ya vhashumi
Vhaḓivhimakone vha CBP - vha wadzi dze vha phakhelwa
236 . Ndambedzo ya madzangano a zwa poḽitiki
Zwishumiswa zwa u thivhela , zwi ngaho tshimbi dza zwanḓani , ngeḓane , tsimbi dza milenzheni na zwiambaro zwa u thivhela zwine zwa shumiselwa muthu a re khombo , zwi fanela fhedzi u shumiswa sa zwo randelwaho musi zwo themendelwa na uri zwi songo shumiswa sa ndaṱiso . 
Ḽiga ḽa vhuraru ḽa phurosese ḽi sedza kha u sedzulusa na u lingwa ha vhatshimbidzi vhaswa vho gudiswaho .
2.2 Nṱha dza IDP
Arali manyoro ane vha khou ṱoḓa u a ṅwalisa zwo no ṅwaliswa nga muṅwe muthu , vha fanela u wana thendelo yo ṅwalwaho ya muthu onoyo vha sa athu u ḓiṅwalisa .
Oﬁsi ya vhuṅwaleli
DSP ya vhulwadze vhu sa fholi i fara mafhungo oṱhe a ṱhoḓea dza vhalwadze na ṱhoḓea dza mushonga sa a " tshiphiri tshihulu " .
Arali ho vha na u lovha ha tshipondwa nga mulandu wa zwiito zwa u tambudzwa , vhaunḓiwa vhawe ndi vhone vhane vha tea u wana ndiliso . 
( 2 ) Musi Khoro ya Lushaka i tshi voutha kha mafhungo hu tshi tevhedzwa khethekanyo iyo , khethekanyo ya 65 a i nga shumi arali zwo ralo -
Mbuelo dza thundu dzo rengiswaho dzi ḓivhiwa musi khombo yo fhiriselwa kha murengi . 
Hu ḓo itwa ndingedzo kha zwiimiswa zwa u shela mulenzhe ha tshitshavha kha tshumelo dza ḽaiburari . 
Phimamvelela dza nyaluwo ya ikonomi kha ikonomi , kana kha indasiṱiri ifhio na ifhio yayo , i laulwa nga zwiitisi zwinzhi zwi shumaho nga u tevhekana , tshiṅwe tshazwo ndi uri ikonomi i aluwa hani nga u ṱavhanya . 
nganeavhutshilo / u rekhoda tshipitshi
Mutevhe wa nomboro dza ofisi dza Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano dza vunḓu .
Vhaswa avha ndi vhone vhane vha nga kha ḓi ḓiṅwalisa sa vhabadeli kha madzangano a zwa vhashumi na vharangaphanḓa vha matshelo arali vha ṋekedzwa nyendedzi yo teaho . 
U langa mveledziso ya na u sedzuluswa ha mbekanyamitele dza khemisi . 
Dzangano ḽa dzitshaka ḽa u thoma sisiṱeme dza lushaka dza ndalukano ḽi khou i swa phanḓa nga u tshintshana kana u pfukisela tshenzhelo vhuvhili hazwo vhukati ha tshaka dziṅwe na miṅwe mishumo i re khagala ya zwiimiswa zwa dzingu na zwa dzitshaka . 
24 . Mugagayagwama wa masheleni a no sokou ṋetshedzwa
Zwi elanaho na zwi re afho ṱha , mugaganyagwama wa masipala na u dzhenela ha vhadzulapo kha mutevheṱhanḓu wa u ita mugaganyagwama
Arali mapholisa vha si na vhuṱanzi ha uri hu tea u vha na vhutshutshisi , muthu onoyo ha nga ḓo gwevhiwa nga u ṱavhanya .
U pfesesa vhugevhenga ndi zwa ndeme kha u nga vhu thivhela . 
4.1 Khabinethe i ṱanganedza maCuba Maṱanu vhe vha vha vho farwa ngei US nga 1998 vha valelelwa vhutshinyi vhu fanaho na u vha tsevhi u itela u vhulaha .
Vha muthu o manḓafhadzwaho lwa mutakalo , a ṋeaho , o dzikaho , a konaho u nyanyuwa kha tshanduko , matshilisano , vhukoni ha u kona u ita zwithu nga nḓila i bveledzaho na u ḓikumedzela ? 
Arali Muḓisi wa mbilaelo a pfukisela mbilaelo kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS na Regisiṱara wa Zwikimu zwa Dzilafho,musi GEMS yo no ḓivhadzwa uri maitele ayo vhuvhili hao o thoma nga tshifhinga tshithihi , GEMS i ḓo imisa Maitele a u Tandulula Khanedzano a GEMS ya lindela Regisiṱara uri a ite tsheo kha mafhungo aneo .
Naho ḓivhazwakale na vhufa zwi tshi fhambana nahone nga huṅwe zwi na vhushaka vhu sa takadzi , naho zwo ralo zwi na vhushaka nahone zwi dovha zwa tikana zwi zwoṱhe . 
Nyombedzelo yo khwaṱhaho kha u kunga nga nḓila dzoṱhe zwi nga ḓisa masiandaitwa a si avhuḓi fhethu hu fanaho na zwibadela , kana huṅwe na huṅwe hune ha ṱoḓea vhuḓifari . 
5.2 . Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa vha ḓo dzhenelela Alternative Sanitation Indaba ine ya ḓo vha hone nga dzi 15 Shundunthule 2015 fhasi ha thero : " A si ngaha u gwedzha malaṱwa fhedzi " .
Hezwi zwi kalwa u bva mathomoni u ya magumoni ha u kheluwa . 
Thandela idzi dze dza itwa henefho kha mimasipala dzo vha dzi tshi ṱoḓa thendelano yo raliho u itela u ṱhogomela ndaka ha tshifhinga tshoṱhe . 
Zwi khou ḓaho zwo vha zwi fhandekanywa u bva kha Muhasho wa Vhulamukanyi na u ṋewa dzina nga huswa ḽa Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi . 
Kha nyimele ya vhashumisi vha malasha vha vhupo ha ḓoroboni na vhashumisi vha khuni vha vhupo ha mahayani , mveledzwa dza mutakalo dzine dza vhangwa nga u sa tsireledzwa u bva kha mutshikafhadzo wo engedzwaho a anzela u dzhia tshifhinga tshilapfu na uri , kha dziṅwe nyimele , a vha khombo kha vhutshilo . 
Kha vha sumbedze tshikoupu , vhuimo , vhudzivha na mukano wa zwo swikelelwaho . 
Tshivhalo tsha tsimbitswuku tshi tea u ṱaluswa ho sedzwa vho na vhushaka na pH , na tshivhalo tsha amonia ngauri amonia i nga ṋokisa tsimbitswuku kha pH ya alkali na u leludza u ṱanganedzwa nga khovhe . 
Mvusuludzo ya muḓivhimakone na pfunzo
5.1 . Khabinethe i ṱanganedza u vuliwa ha davhi ḽiswa ḽa Sibadela tsha Cecilia Makiwane ngei Mdantsane , kha ḽa East London .
Ṱhoḓea dza ndalukanyo : Digirii ya B kana iṅwe ndalukanyo i elanaho , khathihi na ndalukanyo ya pfunzo ya phurofeshinala . 
Khwiniso ya kushumele kha tshumelo ya tshitshavha i ḓisendeka nga vhuḓi ha vhurangaphanḓa ha vhulanguli vhuhulwane .
MAITELE A U KHUNYELEDZA
Vhudzani khonani uri avha vhathu vha ita zwifhio afho tshikoloni .
mubveledzi a tshi diḽivara , u rengisa , u shandukisa kana u lugisa goloi
Ri amba fhedzi na riṋe vhaṋe nga ndivhuwo dza u shela mulenzhe na u ḓiṋetshedzela havho . 
U fhindula dzimbudziso
Ni vhee bugu dza vhoiwe zwavhuḓi .
Kha maitele aya vhagudi vha ranga nga u ita mvetomveto , vha ṅwala , vha ṋekedza vhagudi ngavho uri vha vhalulule na u khakhulula kana u khwinisa , na u ganḓisa ( u ita uri na vhaṅwe vha vhale-vho ḽiṅwalo ) .
bola vhege
Vhagudi vho sedzwaho vha ṋewaho ezwi vha sumbedza u takalela havho u guda . 
Ho thoma Mexico na Amerika nga Lambamai ṋaṅwaha .
Khabinethe i sathula u shumiswa ha vhana vhashu sa zwishumiswa zwa nyambedzano , u valwa ha zwikolo dzivhege zwihoṱefhadza vhumatshelo ha avha vhana nahone ndi vha itela muṅwe mutsiko .
Maga a u thoma a vhurangeli ha burodibennde a khou phaḓaladzwa ane a ḓo ṱumanya zwishumiswa zwa muvhuso zwi fhiraho 5 000 kha mimasipala ya zwiṱiriki ya malo tshifhingani tsha miṅwaha miraru .
U paka ndi vhuitwa ha ndeme vhu bvelelaho kha tshikhala tsho vuleaho tshi konḓaho . 
Khabinethe i khou tsivhudza maAfurika Tshipembe u kunguwedza thimu hedzi kha nḓila dzavho dza u ya vhugalani .
Nḓivho ya ndaulo dza zwa gwama na zwiṅwe zwo randelwaho zwi elanaho . 
Ṱho ḓisiso dzi ḓo itwa u vhona arali huna madzina a songo teaho , kana ane a fana na ḽavho , kana o iledzwaho .
Milayotibe i khwinisaho Ndayotewa :
1.7 . Khomishini ya Orange-Senqu River Basin i kati u bva nga ḽa 5 u ya nga ḽa 9 Nyendavhusiku 2016 ngei Emperors Palace kha ḽa Kempton Park .
U engedzedza , nyambedzano dzine dza khou bvela phanḓa dzi khou ita na vhaṋe vha ndaka ya phuraivethe malugana na u wanwa ha zwoṱhe zwifhaṱo na mavu . 
Khethekanyo ya 4 na ya 5 dza Gaidi ya Vhulanguli ya CBP / IDP dzi ṱalutshedza zwine zwa tea u bvelela zwenezwi ho no tshewa .
Komiti i ṱangana kotara iṅwe na iṅwe u itela u ita zwa maitele a u sedzulusa na u ambedzana nga ha zwiteṅwa zwa ndeme maelana na ndangulo ya khohakhombo , vhufhura na vhuaḓa zwe zwa dovha zwa ḓiswa kha Komiti ya zwa Vhuṱoli . 
Muhumbulo wa tshikolo tsho valeaho tsho khetheaho , tsho angaredzwaho kha tshikhala tsha vhupo ha thungo nahone tshine tsha khou thusa tshitshavha tshatsho tsha vhagudiswa , tshi ṱoḓa u humbulwa hafhu . 
( Fomo dzi a wanalea nga fomathi
U kona u tamba zwiṅwe zwipiḓa zwa tshiṱori , luimbo kana tshidade .
Arali vha tshi khou ṱoḓa maṅwe mafhungo nga ha Asima , vha songo tata uri rwela luṱingo kha nomboro ya ndondolo ya Muraḓo ya GEMS 0860 109 900 .
Ṱhanziela yo fhelelaho yo ridzhisiṱariwaho i ḓo shuma lwa miṅwaha miṱanu .
Khumbelo ya mvusuludzo ya ḽaisentsi ya TV
Musi ri tshi khou u ḓiganela u shuma ri sa neti u itela u khwinisa vhutshilo ha vhathu vha hashu na u fhaṱa roṱhe vhumatshelo ya khwine , ri bula uri ri ḓo vha na vhuṱanzi uri ndwelambofholowo dza Vho Nelson Mandela na vhaṅwe-vho vhalwelambofholowo a dzo ngo vha dza ḽifhedzi . 
Muvhuso u songo ṋetshedza tshumelo na nthihi kana tshibveledzwa tshine tsha nga kona u ṋetshedzwa kana u waniwa kha sekhithara ya phuraivethe . 
Arali Komiti ya wana mulandu MP , i nga mu ṋea khaidzo kana mulifho .
Tshiṱirathedzhi tsha u langula Khohakhombo na mbekanyamaitele ya Tshikwama zwi na khohakhombo dzoṱhe dza ndeme dza vhubindudzi hu tshi katelwa khohakhombo ya masheleni , kushumele na u tevhedza . 
Kubogisi kwa u setsha ku hone kha masiatari othe a website .
Ngangomu : Kha vha vhale ngaha pulane dza muvhuso dza 2014 - 2019
Mutsila u tea u dzhia vhuḓifhinduleli ho engedzwaho kha vhathu vhawe na muombano . 
Mbekanyamushumo i shumisa ṱhaṱhuvho ya fhethu , vhuṋekani ha matheriala na kutshimbidzele kwa nḓivhiso ya vhubindudzi u itela u swikelela ino ndivho . 
Izwi zwi ḓo tikedzwa nga u ita uri ikonomi i vhe ya maḓuvhaano sa nḓila ya u khiulula vhukoni ha sekithara dza mveledziso yo pikwaho ya ndeme . 
Mulayo u ṋetshedza u imelwa ha Khoro ya Ndangulo ya Mishonga i re hone na Mishonga ya Afrika Tshipembe na Maanḓalanga a Ndangulo ya Zwishumiswa zwa Dzilafho . 
Muhasho u tevhedza ndaelo nga kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa mulayo , mbekanyamaitele , na mbekanyamushumo . 
Tshibveledzwa tsha mafhungo - wiḽi na thesitamennde
Ri dovha ra ṱanganedza Vho Yvonne Chaka Chaka vhane vha vha muṅwe wa vhaeni vhashu madekwana ano .
Ho sedzwa thendelo u thoma na nyendedzi dza kilinikhaḽa dzi shumiswaho kha zwileludzi zwa nnyi na nnyi
lushaka wa mishumo ine ya tea u itwa ;
Tshumelo dzi elanaho na ICT yo tshenzhema nyaluwo nga u ṱavhanya . 
Mbudziso dzi fanaho dzo vhudziswa phanḓa ha khetho dza dzi 29 Ṱhafamuhwe nahone a huna khaedu dze nga kha u tshimbidzwa ha khetho dza dzi 29 Ṱhafamuhwe dza vha dziṅwe dza khetho dzavhuḓisa dze dza farwa Zimbabwe , a huna . 
Vha ḓo ḓivhadzwa musi garaṱa yavho ya PrDP yo no luga uri vha ḓe vha i dzhie .
Masheleni a khou ṱoḓelwa u
Nga u shumisana ri nga fhungudza dzimpfu dzibadani
Na riṋe ri na vhuṱudzeṱudze kha sisiṱeme dzashu dza mutakalo dzine dza wana ṱhogomelo ṱhukhu vhukuma kana dzi sa wani ṱhogomelo u bva kha madzangano a dona ; madzangano a dzitshaka na zwiimiswa zwapo zwa ṱhoḓisiso . 
Ndondolo ya vhana vha si na vhaṱhogomeli ndi u vhewa lwa tshifhinganyana ha vhana vhane vha kou ṱoḓa ndondolo na tsireledzo . Ṅwana u vhewa fhasi ha ndondolo ya muthu o fanelaho ane a sa vhe mubebi kana muunḓi wa ṅwana .
Hezwi zwi ḓo katela , vhukati ha zwiṅwe zwithu , mindende ya kheshe , nahone i ḓo shuma kha sekhithara dzi fhiraho zwa u maga . 
Ro vhona heyi mvusuludzo ya demokhrasi u mona na dzhango . 
U eletshedzana ha ṅwedzi nga ṅwedzi malugana na pulanetshumisi dza wadi , dzo rangelwa u tikedzwa nga Vhaḓivhimakone vha CBP
Ṱhogomelo ya dzibada dzi re hone u khwaṱhisedza uri hu na ḽevele i ṱanganedzeaho ya tshumelo . 
( 2 ) Buthano ḽa Lushaka a ḽo ngo fanela u sa dzhenisa vhathu , zwi tshi katela zwa nyanḓḓadzo , kha u vha hone kha dzulo nga nnḓḓani ha musi zwo pfala na u tendisea u ita zwenezwo kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi .
Ndo laedza mapholisa ashu u lwa na vhathu vhane vha rengisela vhana zwidzidzivhadzi Kapa na kha vhuṅwe vhupo nga vhuhali .
Sisiṱeme a i khou ṱaṱisana na dziṅwe sisiṱeme dza u pima madzulo , ngauri idzi dziṅwe sisiṱeme a dzi eli tshumelo fhedzi , na zwiteṅwa zwi ngaho sa mbonalo ya tshiimiswa . 
U anetshela nganetshelo nga u tou dodombedza zwi tshi tevhela thevhekano ya zwiwo .
7:00 Nda ḽa burekifasi
Nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano uyu Tshumelo dza Ndondolo ya Mutakalo ya Mutheo yo itwa kha ṱhahelo nga vhanga ḽa uri ho vha hu si na sabusidi yo badelwaho nga Muhasho wa Mutakalo kha Masipala . 
U ṱanganedza na u ḓiṅwalisa
Ndi afhio madzangano a tshitshavha kana mihasho ya masipala ine ra ṱoḓa u i ramba u amba kha komiti dza wadi kana miṱangano ya vhukhethoni ?
Mulayo u dovha wa lingedza u lwa na masiandaitwa a si avhuḓi kha mutakalo , matshilisano na ikonomi a u nwa aḽikhoholo lwo kalulaho . 
musi zwi zwa ndeme kha khoro u dzhiela nṱha tshitshavha tsha zwigwada zwa madzangalelo kha zwitshavha zwa vhadzulapo kha mafhungo a komirti dza wadi , khoro i tea u thivhela u sedzulusa vhanangiwa kana ' u topola ' zwigwada izwi .
sisṱeme ya ndangulo ya kushumele yo shumiswa
Vhagudi vha bveledza vhukoni kha U vhala na U ṱalela zwibveledzwa zwa ḽitheraḽa na zwi si zwa ḽitheraḽa zwo fhambanaho , hu tshi katelwa zwibveledzwa zwi vhonalaho .
Kha mulandu wa S v Phalane,80vhahwelelwa vho vhonwa mulandu nahone vha gwevhelwa vhutshinyi nga fhasi ha khethekanyo ya 1(a) ya Mulayo .
Phanḓa ha musi vha tshi shuma kha iḽi ḽiga , Vhatshimbidzi vha tea u vha na khophi ya IDP uri vha kone u topola zwithu zwa ndeme nga u angaredza zwa IDP .
( 3 ) Ndivho dza Tshumelo ya Tshipholisa ndi u thivhela na u ita ṱhoḓisiso kha zwa vhuvemu , u vhona uri shango ḽi lale , khathihi na u tsireledza na u londota vhadzulapo vha Riphabuḽiki , na ndaka dzavho , u ṱhonifha na u tevhedza mulayo .
Tshanduko kha mikano ya fhethu ho tsireledzwaho hu re hone hu ṱoḓa u tevhedzwa . 
Kha ri ambe thiki ( ) afho tshibogisini arali zwi zwone , na tshifhambano ( ) arali zwi si
U sumbedza nḓivho na tshumiso ya u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha na khonadzeo ya mushumo malugana na u dzhenelela ha Komiti ya Wadi .
Ni nga vhilaela arali nda . . . ?
Total yo tou dzhena lwa u tou thoma kha maraga nga u ṋetshedza vhalimi nga zwisuvhisi zwa mitshini yavho . 
Sa izwi ṱhoḓea dza mutakalo dzi tshi anzela u shanduka , vha humbelwa uri vha kwame Tshiimiswa tsha zwa Mutakalo wa Zwifuwo ( Lut : 012 319 7420 /7524 /7700 , Fakisi 012 329 6892 ) u itela u wana ṱhoḓea dzi khou shumaho .
Sa ṱhoḓea , nyimele ya vhukoni na zwa ikonomi kha tshitshavha zwo fhambana u ya nga masipala , pulane ya mashumele yo khetheaho i ḓo bveledzwa mathomoni a mbekanyamushumo . 
Dzina ḽa mutholi
( a ) ṋekedza maanḓa na mushumo ufhio na ufhio wo teaho u itwa hu tshi tevhedzwa mulayo kha tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha khorotshitumbe ya muvhuso , tenda u ṋekedza uho ha vha hu tshi yelana na mulayo malugana na nḓila ine maanḓa a tea u shumiswa ngayo kana nḓila ine mushumo uyo wa tea u itiwa ngayo ; kana
Muvhigo u re kha odithi iyi u ḓo kumedzwa musi muṱangano wo no fhela . 
Ṱhalutshedzo zwinzhi tsha tshiduna itela nyito
U kovhekana ha mbuyelo dza nyaluwo zwi dovha zwa amba u dzudzanyea na ndinganyelo kha muvhuso u khau phaḓalazwa na u kovhekanywa ha muhwalo wa nḓisedzo ya zwithu kha tshitshavha .
U ita nyambedzano nga ha thevhekano ya ndaela
Masia a 12 a khou topolwa ngauri a khou ṱoḓea nga u ṱavhanya nahone a na mushumo . 
Hune muhumbelakhaṱhululo a hana u ṱanganedza khouthu , muitambilo u ḓo kombetshedza u dzhia vhukando . 
Ndi mini zwine vhone vha ita zwi konḓisaho nyambedzano ?
Nga tshifhinga itshi , ri tea u shumisana u itela u wana thasululo .
U ṱola u sa shanduka hu kwama u wana arali ḽiṅwalwa ḽi sa shanduki nga ngomu zwine zwa vha ; kana zwipiḓa zwa ḽiṅwalwa zwi hanedza zwiṅwe na uri kana phendelo dzi bviswaho dzi a tevhelwa u bva kha zwe zwa rerwa . 
Vhupulani ha vhashumi u itela tshumelo dza zwa mutakalo zwi ṋekedza khaedu nahone zwi a konḓa , fhedzi ndi maitele a ndeme kha nḓisedzo ya ndondolo ya mutakalo yo fhelelaho . 
16.4. Khabinethe i fhululedza vhadzheneleli vhoṱhe na vhawini vha Awadi dza vhu15 dza Ṅwaha nga Ṅwaha dza Sekithara ya Tshitshavha ya Vhutumbuli Vhuswa .
Hu na ṱhumano i humelaho murahu na zwa mitshini , nḓowetshumo dza peṱiroliamu na khemikhala nga u renga hu yaho phanḓa ha pfuma na zwiengedzwa zwa tshibveledzwa . 
Zwibveledzwa zwa diphosithi yo tiwaho zwa zwino zwi vho ḓo ṱoḓwa uri zwi bvisele khagala reithi ya mbuelo ine ya kaliwa nga nḓila i fanaho . 
U khwaṱhisedza mikhwa na vhuḓifhinduleli kha ṅwaha woṱhe
Nyendo dza seli ha malwanzhe dzi fanela u tea na u dzudza tshivhalo tshiṱuku tsha vhurumelwa . 
ṰHALUSO YA VHUKONI Vhuswikeleli ha ṋaledzi Vhuswikeleli ha nṱhesa Vhuswikeleli ha nṱha Vhuswikeleli hu fushaho Vhuswikeleli ho linganelaho Vhuswikeleli ho linganelahonyana U sa swikelela
Muhasho hoyu ndi kale wo fhumula nahone a wo ngo ita tshithu naho khaedu hedzi dzi tshi wela nga fhasi ha mushumo wavho . 
( c ) monithara na u gaganya u tevhelwa ha pfanelo dza vhathu kha Riphabuḽiki
Ndi mulayo ufhio wa Batho Pele une wa elana na izwi ?
1.4 . U ṋetshedzwa ha tsumbavhuṋe dza mavu kha zwitshavha zwiṱanu zwa Bahurutshe nga Minisiṱa wa Mveledziso ya Mahayani na Mvusuludzo ya Mavu , Vho Gugile Nkwinti , ndi iṅwe ya mbilo ya mavu khulwane yo tandululwaho ngei Motsane Game Farm nnḓa ha Zeerust kha ḽa North West .
Naa mavhili a zwikhafula zwa thawara a vha o khielwa musi tshi tshi khou shumiswa nahone fhethu hune ha khou shumelwa hone hu vha hu si na tshithu musi zwi tshi bvisiwa ?
Nga nnḓa ha u pfumbudza zwo no khetheaho , mukovho uyu u ḓo fha tshelede vhupfumbudzi ha vhureakhovhe na zwa u ṱavha zwimela zwi aluswaho nga mitshini khathihi na u tikedza u thomiwa ha u shandukiswa ha zwa vhulimi . 
A zwo ngo tea u ṅwala zwoṱhe zwo ambiwaho muṱanganoni .
Dzina ḽavho , ḓiresi na ṋomboro ya luṱingo
Ndi zwa ndeme uri miraḓo ya Komiti ya Wadi i vhe i ḓivhaho Mulayo uri i kone u ṱalutshedza tshitshavha nga ha tsheo dzine dza elana na mikano ya masipala .
Mavothi a nnḓu ya Vho Radley o vha o valiwa vhukati ha vhege na nga Dziswondaha , na uri mutukana wa Vho Radley ha ngo tsha dovha a vhonala hafhu lwa miṅwaha ya fumiṱhanu . 
Ndi afhio mafhungo a mutakalo wa vhupo kha mupo ?
Vha humbelwa u dzhiela nṱha
Arali tshitshavha tshapo tshi mufaramukovhe , tshitshavha itsho tshi fanela u :
A zwi gumi kha PMB
Akhaunthu ya vhuvhili kanzhi i vulwa na u londotwa u itela ndivho ya madzangalelo a zwi wanalaho , phimanzwalelo ya akhaunthu zwayo yo no vha tshithu tsha ndeme .
Mivhigo iyo i thusa shango u kona u ṱola mvelaphanḓa zwi tshi ya kha u tandulula khethululo na u eḓanyisa vhashumi .
Kha tsheo dza khethekanyo hu ḓo vha , hu si tshifhinga tshoṱhe , hu si na khaṱhulo ya vhukuma tshoṱhe . 
Hezwi zwi katela u swikelela hedzi ṱhoḓea u bva kha zwiko zwa vhulimi hapo , zwiteṅwa zwa zwiḽiwa u bva mashangoni a nnḓa zwine zwi nga si bveledzwe nga ngona na vhurumelazwivhambadzwa ha zwivhambadzwa zwino vhambadzwa zwavhuḓi . 
dza mafhungo , vhulapfu na zwivhumbeo
Zwivhangi zwoṱhe hezwi na zwiṅwe-vho zwi ṱoḓa uri phurogireme iṅwe na iṅwe ya phimo dza tsinga i dazainiwe hu na vhuronwane u itela u tinya u dzhia sia . 
Vharengisi vha zwibveledzwa mashangoḓavha na vha u ṱunḓa ubva nnda vha zwibveledzwa zwa mitshelo ya maswiri , veini , ṋama na zwiḽiwa zwa lwanzheni vho humbela uri vha ḓadze bambiri ḽa mbudzisavhathu sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso . 
Vhagudi vha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma vha guda luambo nga u ḓiwana vhe hune lwa ambiwa hone tshifhinga tshoṱhe na nga u tou lu shumisa .
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo ṋekedza U ṅwala mufhindulano
Ḓiresi ya poswoni
Phara ya ndeme ya 173 ya Mvelelo dza samithi ya Ḽifhasi dza 2005 , Thasululo yo ṱanganedzwaho nga Buthano yo sumbedzisa ' mushumo wa ndeme une maanḓalanga apo a u shuma kha u shela mulenzhe kha u swikelela zwipikwa zwa mveledziso zwo tendelaniwaho khazwo nga dzitshaka , hu tshi katelwa Zwipikwa zwa Mveledziso ya Meḽeniamu ' .
Nḓivho na tshenzhemo kha mveledziso ya mbekanyamaitele , vhupulani ha tshiṱirathedzhi , ndangulo ya masheleni , ndangulo ya khonṱhiraka na thandela , mveledziso ya mbekanyamushumo , u monithara na tsenguluso . 
Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni , 1998
Ṅwalani ṱhoho ya tshiṱori
Dzithekiniki u mona na u ḓibula na u tshiṱaṱamennde tsha khaidzo zwo vha zwi zwa ndeme vhukuma kha u lugisela mulandu uyu . 
Mutevhe a u nanga zwine vha ṱo ḓa u a wanala kha siaṱari ḽa web .
Muṅwe na muṅwe u tea u tenda kha ḽa uri maambiwa ndi a vhukuma samusi maambiwa e rekhodo ya mulayo ya miṱangano .
Fhedziha , khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa U thetshelesa na U amba u bva kha Gireidi ya 7 u ya phanḓa zwi fhasi ha khwaṱhisedzo ya tshikalo tsha zwikili zwa u vhala na u ṅwala .
U bveledziswa ha thandela dza phaṱhele dza malo dza GAP ho no thomiwa .
Zwifanyiso zwa u ita mutevhe .
Mushumo Wa Dzangano Ḽa Vhuthihi Ha Afurika ( Au ) Kha Dzhango
Vha fanela u vha vho no vha kha shango lwa miṅwaha miṱanu na uri vha fanela u ṋetshedza vhuṱanzi ha hune vha dzula hone na thendelo ya u shuma .
Mishumo i anzela u ṱanganedza mikhwa mikene nahone ngauralo i dzulela u tevhedzwa nga nnyi na nnyi . 
Vhuleme kha ḽevele ya vhukati u thoma u shumisa mulayo sa zwine wa tea kha u valelwa wo lindela tsengo nga vhanga ḽa u sedzesa kha vhatshinyi vho gwevhiwaho , hu tshi katelwa na vhupfumbudzi ha vhashumi vha vhululamisi ; 
Sethe ya milayo ya u fhedzisela yo nambatedzwaho , i nga nḓila i tevhelaho : 
Mushumi wa rakonṱiraka ane a vha na vhukwamani na mafhungo a tshiphiri na maṅwalo zwa Vhufaragwama ha Vundu a nga ṱoḓiwa uri a saine thendelano dza tshiphiri u itela u tsireledza mafhungo a Muhasho . 
Nga u swikelela ho khwiniswaho , ri khou lavhelela khonadzeo ya ikonomi yo khwiniseaho na tshikhala . 
Muṱhomphei Muhaṱuli Muhulwane wa zwa Vhulamukanyi wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na vhoṱhe vhaḓivhalea vha miraḓo ya zwa Vhulamukanyi ;
Mbadelo idzi dzi dzhiiwa sa mbadelo kha tshitatamennde tsha vhuimo ha zwa masheleni . 
U ṱola mbekanyagwama na zwibviswa
Tshenzhelo ya mushumo i vhonalaho na vhukwamani na vhaiti vha mbekanyamaitele vha ḽevele dza nṱha zwi ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
Naho nga u tou angaredza u ṱanganedzwa ha dzithathu kha tshitshavha hu tshi khou aluwa , dzi kha ḓi vha dzo hwala zwa u sa ṱanganedzwa zwine zwa baḓekanywa na vhugevhenga . 
b ) Vho Nomsa Cele ( Muthusa Mudzulatshidulo )
Luṱa lwa u Ḓivhea kha u Renga kha BEE : Mbambedzo ya Khamphani Y , Khamphani Y ndi tshilambedzi tsha luṱa lwa vhuraru . 
U dzudzanya maipfi na mafhungo nga nḓila yo teaho
( b ) u bveledza na u shumisa phoḽisi dza lushaka ;
Kha dziakhaunthu dza muthu dza Tsireledzo ya Matshilisano , lushaka luṅwe lwa mbekanyamushumo ya anyuwithi yo vhewaho fhethu huthihi lu tshimbidzwaho kana lwo lambedzwaho nga muvhuso wa federaḽa lu nga vha na zwivhuya zwihulwane kha maraga wa anyuwithi ya phuraivethe ya tshikale , sa zwitevhelaho : 
Izwi zwi tseireledza maele a mbekanyamaitele nthihi kha lushaka na maimo a dzitshakha u bva kha muvhuso .
Luambo lwa Hayani THERO AWARA 5 Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma Mbalo ( Mathematics ) Saintsi dza Mupo Saintsi dza Matshilisano Thekhinoḽodzhi Saintsi dza Ndango ya Ikonomi Ngudo ya Vhutshilo Vhutsila na Mvelele TSHIVHALOGUṰE
Gumofulu ḽiṱuku ḽa R21 000 nga muṱa kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda ( zwo fheliswa)*
Mivhigo ya ndingo dza khohakhombo yo fhedzwa nahone zwa zwino yo lindela uri hu vhe na therisano na mihasho yo fhambanaho . 
Musi zwo no thomiwa , mushumo na mugaganyagwama zwi ḓo pfukiselwa kha Muhasho wa Gwama . 
Gaidi ya Mutshimbidzi ya CBP
Nyendedzi yo ṱanganelaho i katelaho maitele oṱhe a ndangulo ya tshaka dzoṱhe dza malaṱwa a ndondolamutakalo dzi fanela u bveledziswa . 
Ḓivhazwakale i ri vhudza nḓila ye mashango aya mavhili a engedza u ḓidzhenisa kha mveledziso ya poḽitiki ya dzitshaka . 
Hezwi zwo vha zwi tshi tou ṱanzielelea kha Mulaedza wa Meyara musi vha tshi Amba na Vhathu vha Ḓorobo yavho , he zwa mishumo zwa vha zwone zwe vha tou thoma ngazwo kha mafhungo avho .
Mishumo na vhuḓifhinduleli ha fhethu ho fhambanho ha mimasipala kha zwiimo zwoṱhe zwa vhupuḽani na mveledziso zwi ṱaluswa na u bviselwa khagala , u bva kha muhumbulo wa mathomo wa ḽidzinginywa ḽa vhupulani u ya fhethu ha u fhaṱa hu vhonalaho , ndondolo i yaho phanḓa na u tshila ḓoroboni . 
Sia ḽi na zwiteṅwa zwa ndeme zwine zwa ṱalutshedza vhubvo na vhubvelele ha vhathu . 
Vhana vho vhulawa na mivhili yavho ya tshewa ndivho i ya u wana mushonga .
Vharengi vha tea u dzhiela nṱha zwa uri fomo iyi ya mbilo i tshimbila na tshibugwana tsha nyendedzi . 
Ndi mavu a u tou ṋewa
Tshiṅwe tshifhinga , vha tea u ṱanganedza tshoṱhe uri hu na thaidzo . 
( a ) vunḓḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na vouthu nthihi ine ya vouthwa hu tshi itelwa vunḓḓu nga ṱhoho ya vhurumiwa hayo ; na
Ḽiṅwe fulufhelo ḽo ḓoweleaho ndi ḽa uri mbekanyamaitele yashu yo tou fombe tshoṱhe kha u alusa vhuvhambadzaseli . 
Fomo ya u ita khumbelo i ḓo vha tshipiḓa tsha mbekanyo dzine dza ḓo anḓadzwa kha Gazete ya Muvhuso .
Zwi hanedzanaho na hezwo , ndi uri muvhuso wo dzinginya khwiṋiso dzo fhambanaho hu u itela :
Muvhigo wa dzilafho .
U kavhiwa nga HIV , AIDS na maṅwe malwadze a elanaho nao
Bugupfarwa iyi yo bveledzwa sa nyendedzi ine miraḓo ya tshitshavha i nga swikelela mafhungo o farwaho nga Sisiṱeme ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS ) .
Arali zwo ralo , kha vha ḓadze ngwano ya zwithu zwo teaho zwi tevhedzaho milayo na maitele a u renga a fomaḽa a dzangano . 
Muvhuso wo lingedza zwo khwaṱha u tandulula thaidzo ya u pfumbudzwa nga mbekanyamushumo dza nga ngomu dza u pfumbudzwa dzo khwaṱhaho . 
Musi vhagudi vho no ḓowela luambo lu ṱoḓeaho kha ṱhoho yo ṋewaho vha a konaha u ṅwala maanea .
Tshumelo dzo khwinisiwaho dzi ḓo ṋekedzwa hu tshi shumiswa sisiṱeme dza khomphyutha dza maḓuvha ano khathihi na nga u tholiwa ha tshiṱafu tsha u pfumbudza . 
_ Vhupo u mona na mutshini u sa sudzuluswi ho kuna , a hu na mashika na u sa vha na zwine zwa u tsira
Zwino zwe zwa itea malugana na u bviswa ha maṅwalo hu si na thendelo na nyambedzano ya tshitshavha nga izwo , ndi a timatima arali zwi tshi thusa vhasedzulusi kana onoyo ane a khou sedzuluswa . 
* Shaka ḽa tsini ḽi nga tshea uri mufu a vhulungwe shangoni la nnḓa .
Vhukoni ha vhomakone vha Iran kha u khwiṋisa u shaea ha zwikili hu re hone zwino , nga maanḓa zwikili zwi no yelana na vhuinzhiniere . 
( 4 ) Buthano ḽa Lushaka ḽi nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo kha ofisi nga ḽikumedzwa .
Tshumisano i tea u ṱuṱuwedzwa kha madzangano a no shuma na zwitshavha na mazhendedzi a si a muvhuso kha u ḓisa nḓisedzo ya tshumelo . 
Vhunzhi ha mimasipala Afrika Tshipembe i khou konḓelwa u shuma zwavhuḓi na u swikelela zwilinganyo zwa ndayotewa kha nḓisedzo ya tshumelo kha zwitshavha zwapo zwayo . 
Kutshimbidzelwe kwa tshelede ku re kha tshitatamennde tsha bannga ku a ṱoliwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Khwiniso ndi dzo fhambanaho nga nyimele na uri dzi nga ṱumanyiwa na zwipikwa zwi tevhelaho zwihulwane zwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , zwine ndi u vhona uri vhathu vhoṱhe vha dovha vha pfa vho tsireledzea zwo ḓisendeka kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga ya vhuḓi ha dovha ha ḓiimisa , vhuvhofhekani kha zwa matshlisano ; u vhona hu na shango ḽine ḽa khou bvelela , ḽi konaho ḽa dovha ḽa tshila nga mulayo hune vhadzulapo vha fariwa nga tshirunzi ; na u vha katela kha ikonomi .
Hezwi zwi amba uri masipala u fanela u sika nyimele dza masipala wapo dzine dza ita uri tshitshavha tshi kone u shela mulenzhe kha mafhungo atsho .
A ho ngo tou fa fhedzi vhathu vhanzhi , vhe vha tshila vho sala vho ṱangulwa vha si na vhukhudo , zwiḽiwa kana maḓi zwa ṋaṋisa vhuṱungu malugana na u xelelwa nga miṱa yavho na u ṱangulwa ha zwitshavha . 
Maipfi a no ṱhoma nga maḽeḓere o nangwaho
U eletshedza Mulangi Muhulu kha kushumisele kwa Nzudzanyo dza Kushumele na dza Tshiṱirathedzhi dza Muhasho . 
Mipimo ya philiphili na yone i tea u itwa kha giridi i no fana na ye ya shumiswa kha mipimo ya kharenthe . 
2.2.4 Khothe dza khomishinari dzo fheliswa nga 1986 nga Mulayo wa u Fhelisa Khothe dza Vharema wo Khetheaho , wa 1986 ( Mulayo 34 wa 1986 ) , ha siiwa " Khoro na Gota " .
Pfulo i sa fushi yo ṋaṋiswa nga mililo ya ḓaka kha zwipiḓa zwa Zwiṱiriki zwa Waterberg , Mopani na Vhembe . 
U pfesesa ḓivhaipfi
Phukha dza pfa dzo takala vhukuma dza thoma u vhidzelela na u khuza musi dzi tshi vhona tshibode tshi tshi khou swika hu no winiwa hone , mutaloni .
Ṋetshedzo i khwaṱhisa pfanelo dza mudzhenisi wa tshelede kha bannga i kuvhanganyaho tshelede . 
Ndangulo ya Kushumele ndi tshi shumiswa tshine tsha nga shumiswa u thusa u vhona zwauri hu na nḓisedzo ya tshumelo ya khwiṋe na u khwiṋisa kushumele kha mveledziso na ndeme .
Nga ngomu kha sisiṱeme ya zwa mulayo zwitatamennde zwa ṱhanzi dzo zwi vhonaho nga maṱo kanzhi zwine vha ḓitika ngazwo . 
U shumisa zwiduna na zwisadzi ( tsadzi / phulu )
3.1 . Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa ha milayotibe mivhili , ine yoṱhe i khou khwinisa Mulayo wa Vhana , 2005 ( Mulayo nomboro . 38 wa 2005 ) sa zwe wa khwiniswa nga Mulayo 41 wa 2007 , Phalamenndeni .
Nga vhukhwine hazwo kha u ḓidzhenisa kha indasiṱi sa muṋe wa phemithi ya u gwa na u ita zwa maini , Vho Brooks vho vha a tshi ḓivha murengisi we o vha a tshi nga zwi takalela u ḓidzhenisa kha zwa u rengisa daimane i so ngo pholiswaho kha ndaka . 
2174 Bulasini
Khumbelo ya ḽaisentsi ya tshikwekwete tsha shango ḽa nn ḓa tsha u rea khovhe
Mishumo ya tshigwada
Zwishumiswa zwa u ṱola kha ndangulo ya milandu na kha u ḓalesa zwo tendelwa uri zwi shumiswe . 
Hu si na u kumedza vhuḓifhinduleli , bodo ya vhalangi a i fanela u vha kha tshiimo tshine ya pfa hu na ṱhoḓea ya u hanedza tsheo dza komiti ya odithi . 
Ri tea u swikela zwipikwa zwashu zwa mishumo , pfunzo na vhugudisi . 
Muhasho wa zwa Muno a u ngo ita mukumedzo kana khwaṱhisedzo nga ha u tea ha , kana tshiṅwe tshiteṅwa tshi elanaho na , zwiko izwo , 
Ambani na tshigwada tshaṋu nga mvumbo ya Mandu .
Nga murahu ha muṱangano uyu , ho vha na miṅwe miṱangano minzhi , nga maanḓa ya u amba nga ha dwadze tshifu maelana na tshivhangi , nḓila ya u phaḓaladza na u sumbedzisa . 
Muhasho wa Dzinnḓu ndi mutholi a ṋeaho zwikhala zwi linganaho , a tevhedzaho mbekanyamaitele ya u dzhiela nzhele vhe vha vha vho kandeledzwa . 
Ndaulo dza BABS dzi na nḓivho ya u thusa nga u ṱalutshedza zwitshavha zwapo sa " tshitshavha tsha vhathu vhane vha dzula kana vha vha na pfanelo kana dzangalelo kha vhupo ho khetheaho ha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe hu na tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa " .
Vhomakone vha sekithara ya TISA vha a pfesesa zwavhuḓi , na u vha na vhuswikeleli kha , nḓowetshumo dzo fhambanaho . 
VHA FULUFHEDZEE
U KALEA - ḽiga ḽa tshumelo ḽi a kalea , nahone ḽi a bveledzea nga mutengo na nungo dzi si gathi ?
Tshifhinga tsho Ri shumisa tshifhinga tsho fhiraho tsha khou ri tshi sumbedza nyito ye ya vha i tshi khou itea kale .
U ṋetshedza mihumbulo ya milayo , hu tshi katelwa na mihumbulo ya milayo nga khumbelo yo ṱanganedzwaho u ya nga Mulayo wa u Alusa Tswikelelo kha Mafhungo nga Mafhungo o farwaho nga muhasho . 
AsonentsiMaipfi a re na mibvumo i no fana ya pfalandoṱhe a shumiswa
Dzinwe tshumelo dzi yelanaho
14 . SWOT ya zwigwada na ya zwigwada nga vhushai / nga mbeu
Milayo iyi vhuvhili hayo i na mbetshelwa dza tshifhinga nyana dzi elanaho na tsireledzo ya data Afrika Tshipembe . 
Ndo ri Mulayo wa Minerala na Mveledziso ya Zwishumiswa zwa Phurotheḽiamu u ḓiswe hafhu Phalamenndeni uri hu khakhuluswe zwiṅwe zwo ṱahelaho zwa mulayotewa na maṅwe mafhungo .
Arali nṱha dza U ita Mushumo dza Ofisi ya Thandela dzo shumiswa , vhunzhi ha mafhungo a ṱoḓeaho u dizaina mivhigo ya manweledzo miṅwe na miṅwe i nga vha yo ṱalutshedzwa kha nṱha dza Ndangulo ya Vhakwamei na Ndangulo ya Vhudavhidzani . 
Zwipiḓa izwi a zwi kateli u rentha ha u shumisa zwifhaṱo kana zwiṅwe zwifhaṱo zwo imaho huthihi . 
Miṱangano iyi yo itelwa u tshimbidza nyambedzano dzi konḓaho dza nga ha mpfu dzoṱhe na milandu i songo ḓowelea . 
( i ) u itela uri hu vhe na maimo a lushaka zwa ndeme kana u swikelela maimo a fhasi a u ita mishumo .
3.21. Khabinethe i fhethu huthihi na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u fhululedza Vho Donald John Trump vhe vha khethwa sa Muphuresidennde wa vhu45 wa United States of America ( USA ) na uri vha fulufhela uri hu ḓo vha na u shumisana vhukati ha Afrika Tshipembe na USA zwine zwa ḓo vhuedza mashango oṱhe .
Zwi nga dzhia tshivhumbeo tsha u shela mulenzhe ha maḓi o kunaho , muya , zwiḽiwa , faiba na fulufulu zwine zwa ṱoḓea u itela u fusha mashumele a mudzudzo . 
Ḽitambwa
Mushumo uyo wa vhurumelwa wo engedzwa u bva nga ḽa 01 Lambamai 2017 u swika ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2018 .
( b ) u humisela Mulayotibe murahu kha Buthano ḽa Lushaka uri u sedzuluswe hafhu malugana na u yelana hawo na Mulayotewa ;
GIREIDI YA 3 :
U ṋea zwiḽiwa vhathu lwa khwine zwi nga bveledza mvelelo ya mushumo wa khwine na u engedza vhukoni havho kha u langa tsireledzo ya zwiḽiwa zwavho . 
Tshiedza tshiswa tshi dzinginya ḽa u vhea tshikolodo khathihi na mphomali zwo khethekana . 
U fanela u hwalela hezwi zwidina zwa u fhaṱa luvhondo .
U ṋetshedza thikhedzo na ngeletshedzo kha ndangulo kha mafhungo a elanaho na zwa vhureakhovhe . 
Hedzi dzi ḓo , nga u fhambana , bula na u ṱanḓavhudza uri Afrika Tshipembe ḽi ḓo swikela hani tshanduko kwayo na tswikelelo i linganaho mahayani kha , kushumisele ku londoleaho kwa mavu . 
I vhonala i tshi nga i khou kandekanya khethekanyo ya 15 ya Ndayotewa I kwamaho pfanelo ya mbofholowo kha zwa luvalo , vhurereli , muhumbulo , lutendo na kuhumbulele .
U khwiṋiswa ha vhuimo ha pfushi nga kha thikhedzo dza pfushi ṱhukhu dzo sedzwaho . 
U ḽebuḽa masiaṱari nga maḽeḓere a aḽifabethe
U pfumbudza madokotela maṱuku na u ḓiimisela u shuma tshifhinga nyengedzedzwa tsha u tshimbila . 
Tsha vhuvhili , mathomo a thekhinoḽodzhi idzi kha maitele a mveledzo one aṋe o bveledza u gonya ya mveledzo nga u ṱavhanya . 
Hu tea u vha na vhuḓikumedzeli vhuswa kha u vusuludza mishumo ya komiti dza wadi dzine dza vha vhaimeli vha zwitshavha .
3 . Arali mbilo yavho i songo tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea , vha nga kwama Ndangulo ya Mbilaelo yo Ḓiimisaho , fhedzi vha tea u dzhiela nzhele uri iyi ofisi i nga kwamiwa fhedzi arali vha na mbilaelo dzine dza tshimbilelana na milandu ya vhutshinyi ine ya khou u humbulelwa kana vhuḓifari vhu si havhuḓi ha Vhashumi vha Tshumelo ya Tshipholisa ya Metro na Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe , vhe vha kundwa u ita mishumo yavho .
30% mbadelo nyengedzedzwa na mushonga u siho kha fomuḽari kana u shumisa khemisi i siho kha DSP nga u tou funa , mushonga u randelwaho nga makone u katelwa fhedzi arali wo tou rumelwa nga mushumi wa DSP nahone madalo o thoma a themendelwa Mushonga wa u tou ḓirandela ( OTC )
Naa hu na ḽiga ḽine ḽa vha na ṱhuṱhuwedzo ṱhukhu kha pfanelo , fhedzi ndivho i tshi nga kona u swikelelwa ?
tendelana nga ha vha no ḓo dzheniswa kha thimu ya u tshimbidza
u dzhenelela kha kushumele kwa khothe kana kushumele kwa zwa mulayo
tshi tea u vha tshi tshiswa nahone tshi songo anda ;
Milayo ya u editha i sedza tshiimo tsha vhukuma tsha data na u sumbedza kheisi dzine a dzi pfesesea u itela u sengulusa hafhu . 
3.78 U bva kha khethekanyo dzi re afho nṱha , muthu u a zwi vhona uri zwiṅwe zwo iledzwaho zwi khagala , u tou fana na zwa u pomoka vhuloi,u sumba muloi , na u vhulaya ndivho i ya u ita mushonga nga miṱuvha ya muthu .
Mavutshivumba o ḓalaho kana miṱavha i balanganaho i anzela u ṱoḓa thasululo dza mutheo dzi ḓuraho . 
U thola na u dzudza vhashumi zwo dzula zwi khaedu na dziṅwe poswo khulwane , u fana na anaesithyethisithi , zwo tea u itelwa khungedzelo hafhu dza u ḓadza u kunga vhashumi vho teaho . 
Nḓila ya 1 ya thandela dza wadi na mishumoitwa ine ya fanela u shumiwa nga wadi nga zwiko zwayo
Mushumo muhulwane wa Mmbi ndi u tsireledzo mikano ngeno muṅwe mushumo wayo hu u tikedza SAPS nga nḓila yo teaho . 
Muhumbulo ndi wa u sika zwiimo zwa thikhedzo ya thekinoḽodzhi nga ngomu kha vhuṱumekanyi ha AMI u itela u fhaṱa zwikili na vhukoni ha vhutsila malugana na ṱhoḓea dza maraga wa ḽifhasi . 
Tshipikwa tshihulwane tsha Phurogireme ya Zwa Vhudzulo ha Mahayani kha Mavu a Tshitshavha ndi u tshimbidza mveledziso ya u fhaṱa vhudzulo mavuni a zwitshavha ye ya ḓisendeka nga vhuitathandela . 
U ṱalutshedza tshumelo ya nṱhesa
Kha vha vhambedze mitengo ; kha vha wane nga ha phambano vhukati ha zwibveledzwa na vha ite tsheo i re na nḓivho . 
Luvhonela kha maitele na mbekanyamaitele dzi elanaho na ndondolo ya zwa vhuongi . 
Tshumelo dza zwa Vhululamisi
miraru .
Tshiimo tsho ṋaṋiswa nga vilili ḽa ḽifhasi ḽa oiḽi . 
Tsivhudzo nga ha mushumo wa u linga u si wa fomaḽa U ṅwala :
Mupo ndi sisiṱeme ya thikhedzo ya vhutshilo hashu . 
Sa afha u shela mulenzhe uhu hu tshi tea u ḓitika nga maanḓa nga maga a ndeme a shandukisaho faburiki ya ikonomi na vhutepe , zwenezwo ri khwaṱhisedza hafhu vhuḓiimiseli hashu kha : 
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Vhaaluwa Mulayo wa vhu 13 wa 2006 .
U ṅwala khathuni na zwiṱiripi zwa khomikhi
U sika kha 3D ( u fhaṱa )
Pulane dzoṱhe dza mveledziso dzi na zwipiḓa zwa fhethu
Ndingo ya ḽevele ya tsenguluso ya nḓila dza vhuendelamashango dza ndeme na vhuyo dzi teaho u itwa . 
Hu na tshivhalo tsha akhaunthu dza muvhuso , dzine dzi dzulela u farwa kha bannga dza mbuelo , u itela u tshimbidza u thomiwa ha ndambedzo ya thandela dzo wanaho masheleni dzi dzulaho dzi nnḓa ha thendelano iyi . 
Kha khethekanyo iṅwe na iṅwe ya vhugevhenga hu fanela u vha na zwivhumbi zwo fhambanaho zwo tevhekanywaho . 
Pfarelo , ni ḓivha . . . ?
Iṅwe ya vhuḓifhinduleli havho ndi u langula mililo na u khwinisa ndangulo ya mavu yo fhambanaho u engedza mavu o thivhaho , bayodaivesithi na vhukoni ha u vutsheledza nga u ṱavhanya kha zwiwo zwa mutsho zwo kalulaho . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha matshudeni , vhashumi , vhaakhademi na vhalangi vha dziyunivesithi u shumisana na muvhuso u swikelela tshipikwa itshi .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala : u humbulela , u shumisa mibvumo na ludungela lwa mafhungo , u humbulela magumo
U shela mulenzhe kha matshimbidzele a Buthano ḽa Lushaka , na komiti , dza madzangano maṱuku oṱhe a poḽitiki o imelelwaho kha Buthano , nga nḓḓila i yelanaho na demokirasi ;
GEP ḽi ḓo dovha hafhu ḽa ṋetshedza thikhedzo ya masheleni kha SMME haya a zwa vhulimivhufuwi u itela uri a tshimbidzwe nga nḓila ya phrofeshinaḽa sa zwiimiswa zwi bindulaho .
Ndinganyiselo i vha yo dzika nga murahu ha tshifhinga . 
Vhanna vha na mushumo wa ndeme kha u swikela ndinganyiso ya mbeu kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe .
Naho maitele aya o lavhelesa nga maanḓa kha u thithiswa ha pfanelo dza vhuthu , nga u angaredza dzi tshimbilelanaho na khuḓano na mabulayo a zwa poḽitiki , ndavheleso nga ha ICC dzi na zwinzhi zwine zwa fana na ṱhoḓea dza zwipondwa zwa khakhathi nga tshithihi nga tshithihi . 
Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa AIDS ḽi ḓo shumiswa kha u vusuludza fulo ḽa Ndingo na Tsivhudzo ya HIV ( HCT ) na u rwela ṱari fulo ḽa u Fumbiswa ha Vhanna nga Mishonga .
Wavho a fulufhedzeaho Dokotela Vho Guni Goolab Muofisiri Muhulwane Datumu : 18 Luhuhi 2014
U ita izwi , naho zwi ralo , hu ḓo bveledza u xelelwa nga zwiṅwe zwivhuya zwi nga ho sa vhukoni ha u kuvhanganya tsumbedzo dza malofha nga luthihi , na u ṋekedza pfunzo ya mutakalo ya tshigwada kha vhafumakadzi vha vhaimana . 
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i ṋekedzwa na zwenezwo .
Vhorathendara vha ḓo tea thendara dzavho kha tshivhalo tsho fhiwaho kha Ḽiṅwalo ḽa Mbadelo nyangaredzi . 
Vhutshinyi ndi iṅwe ya khaedu khulwanesa dze ra livhana nadzo u bva tshee ha fhela muvhuso wa tshiṱalula . 
Mufariwa o fhedza e na mafuvhalo kha mulenzhe wa tshauḽa , mafuvhalo kha phanḓa na u rungwa kha ṱhoho . 
Ndi muvhuso wonoyu une wa tea u ita mugaganyo wa tshelede ine ya do shumiswa kha u londola na u tshimbidza mirurela ya malatwa ine ya shumisa madi .
Hezwi zwi ḓo bveledza vhupo vhuhulwane uri vhuvhe na midzi yo faho . 
Tshumelo ya e-filing i ḓo rumela tshihumbudzo , nga sms kana e-mail , tshi vha vha humbudzaho uri mbuyelo yavho yo lugela u ḓadzwa kana u rumelwa .
( b ) lwa maḓḓuvha a sa fhiri 21 u bva ḓḓuvha ḽe tsha vhewa , nga nnḓḓa ha musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tshea uri hu iswe phanḓḓa .
Zwi sinyusa kuhumbulele kwa tshitshavha kha zwine zwa vha zwi pfadzaho nahone zwi sa dzhii sia . 
Muṱanganoni muya wa gonyo , zwigwada zwoṱhe zwa iama kha thandela dzazwo uri dzi tea u sedzwa sa dza ndeme .
NIFW booklet- A5 - TshiVenda.indd 12
1.1 . Khabinethe i ṱanganedza mvelaphanḓa ya Project Mikondzo , nḓisedzo ya tshumelo yo thomiwaho hu na ndivho ya u engedza tswikelelo ya tshumelo dza tshitshavha kha zwitshavha zwi tambulesaho shangoni ḽashu .
U thivhelwa a si hone hu hoṱhe na uri Mulayotibe u ṋetshedza u itela ḽaisentsi ya u remiwa ha miri iyo kha nyimele dzo khetheaho . 
Mbekanyamaitele i bvaho nnḓa nga tshifhinga hetshi i khou lavhelelwa u langa uri ndi lini hune ha itwa khonṱhiraka nahone ndi lini hune mushumo wa itwa nga vha nnḓa kana maimo . 
vha shuma mishumo ya thikhedzo sa mulanguli kha ofisi dza lushaka , dza vunḓu , kana tshiṱitshini tshapo vha sa iti mishumo ya tshipholisa
toda u sa tsha dzhiwa sa muthu a sa koni u badela zwikolodo hu
Mbekanyamaitele na Ṱhoḓisiso zwo vhumbwa nga zwi tevhelaho : Ndangulo , ṱhoḓisiso na Mbekanyamaitele . 
Ri shandukisa zwiṱuku kuhumbulele kwashu u itela u tea mafhungo maswa , madzuloni a u shandukisa zwiṱuku mafhungo uri a tee kuhumbulele kwashu . 
Zwino elekanyani nga zwine khonani mmbi dza ita .
U thusa vhashumi vha dzingu musi zwi tshi ṱoḓea . 
Zwo ralo , Vho Atkins vha tenda uri ndozwo ya masheleni u bva kha dziṅwe nḓowetshumo na sekithara dza muvhuso zwo konisa nḓowetshumo ya dzi valavu uri iye phanḓa na kha vhuimo ha zwino ha ikonomi . 
Zwi alusa mavhusele a dimokirasi na u shumisa lwa tshoṱhe mavu a vhathu vhanzhi ane a langiwa nga dzangano ḽa ndaka ya vhathu vhanzhi ho imelwa zwitshavha .
Mavundu na mihasho vha tea u sumbedzisa nungo dza u thoma u shuma na u ṱanganedza vhuḓifhinduleli phanda ha musi u fhiriselwa ha maanḓa na u kuvhanganywa ha zwithu fhethu huthihi zwi tshi nga itea . 
U vha muambi a vhuedzaho vha tea u dzhiela nṱha kuambele kwavho .
Arali vha sa wana thendelo u thoma , vha nga tea u badela ndaṱiso ya R1000.00 u bva tshikwamani tshavho .
Ndi vhathendari fhedzi vhane vha fusha ṱhoḓea dzi tevhelaho vhane vho tea . 
Ngeno kha sia ḽa Khothe dza Khomishinari dzo vha dzi tshi lambedzwa nga muvhuso na vhokhomishinari vha vhatshena vhe vha vha vha tshi sumbedza nḓila Vharangaphanḓa vha Sialala vho vha tshi wana maṅwe malamba nga kha mutikedzelo wa zwi songo lavhelelwaho .
Zwigwada zwi tevhelaho zwa vhathu zwi swikelela u ṱanganedza thuso kha mbekanyamushumo iyi : 
Naho ho lingedzwa nga nungo dzoṱhe uri mafhungo a dzule e a zwino nahone e a vhukuma kha saithi yi , GCIS a i dzhii vhuḓifhinduleli ha vhukhakhi kana u siedza kha masiaṱari aya kana saithi iṅwe na iṅwe ine masiaṱari a saithi a ṱumana , kana u itela tshinyalelo yo livhaho na i songo livha nga ṅwambo wa u shumiswa kana u khoutha zwi re ngomu kha saithi kana mafhungo o ḓiswaho na a songo ḓiswa . 
Zwenezwo ndi zwa ndeme uri miraḓo i lingedze u khetha dzithirasitii vha fulufhedzeaho , vha re na vhukoni na tshenzhemo ya u shuma mishumo ya Dzithirasitii saizwi vho imela miraḓo yoṱhe ya Tshikimu .
Muhasho wa Vhuendi u ḓo shumisa masheleni a swikaho R9 biḽioni kha Gavhelo ḽa u Ṱhogomela Dzibada dza Mavunḓu kana Mbekanyamushumo ya Sihamba Sonke na R11 biḽioni ine ya ḓo shuma kha u khwinisa na u ṱhogomela bada dzi sa badelwiho .
Hu si uri vhekakelwe kha masheleni ku tea u kunga fhedzi , fhedzi na uri nyimele dza tshumelo nga u angaredza dzi tea u vha khwine . 
A huna nḓisedzo ya maḓi i re hone ḓoroboni kha madzulo aya a vhathu . 
Hu na zwiimiswa zwa dzingu , zwine zwa tea u wanala kha bada dza vhuendi khuhulwane tsinisa na vhuima vhuendi ha tshitshavha . 
Zwiitisi zwoṱhe hezwi zwi hone fhano Afrika Tshipembe . 
Tshigwada tsha Afrika Tshipembe tsho imiswa nga murahu ha mvula khulu .
U shumisa girama yo teaho , mupeleṱo , ndongazwiga na zwikhala vhukati ha pharagirafu
Themamveledziso ya ESKOM i ṱoḓa uri i khwiniswe u itela u dzhena kha khaedu dza u salela murahu ha muḓagasi . 
Mbekanyamaitele ya zwa ekonomi na ya zwa masheleni dzi sedzaho ndayo dzo livha kha u linganyisa mutevheṱhanḓu wa ekonomi na u londota vhudziki . 
Ri kha ḓi vha na vhuḓifhinduleli kha senthe iṅwe na iṅwe nahone baḽantsi i re banngani i kha ngona . 
Yunithi ya Mveledziso ya Mahayani zwenezwino yo ṋetshedza mabunga a VIP ( Ventilation Improved Pit ) sa tshipiḓa tsha Ḓuvha ḽa Bunga ḽa Ḽifhasi u tamba tshipiḓa tshayo tsha u khwaṱhisedza tshampungane tshavhuḓi tsha tshitshavha . 
Khabinethe i dovha hafhu ya livhisa ndivhuwo dzo khetheaho kha tshigwada tsha
Mihasho i na vhege dza rathi u ya kha dza malo dza u dzudzanya phikhisano dza mugaganyagwama . 
Khumbelo yavho i nga ṋetshedzwa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṋwaha miṱanu .
Kapa Vhukovhela ḽo vha ḽiṅwe ḽa Mavundu mararu he maitele a bindu a lingedzwa . 
Ho sedzwa u rumelwa nga DSP na thendelo u thoma 100% ya mutengo wa Tshikimu
Nga kha tshanduko ya nga ngomu na dziṅwe khwiniso , khathihi na u shela mulenzhe ha u rangela kha vhupo ha mbambadzo ya ḽifhasi ya dzitshaka ine ya dzulela u shanduka - ri khou engedza ndeme . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa
Afha fhasi hu tevhela mbuno dza uri ndi ngani adzhenda ya muṱangano i ya ndeme .
Nga mbuno iyi , Khoniferentsi ya Hague nga ha Mulayo wa Dzitshaka wa Phuraivethe i khou dzhia maga a u ṱuṱuwedza maṅwe mashango uri a dzhene kha khonṱhiraka nga fhasi ha Buthano iḽi . 
3.3. Khabinethe yo themendela u ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa u Khwiniswa ha Tshanduko kha Zwimela Phaḽamenndeni .
Khombo ya mutheo ndi u ḓiḓivha ha vharema hune ha khou hulela , u kundelwa thivhela zwiwo , zwine ngazwo vhuswole ha ita nga vhuronwane . 
Musi ri tshi fema mufhe wo tshikafhadzwaho , mivhili yashu a i koni u shuma zwavhuḓi .
Kha luṱa lwa vhuvhili lwa u shuma , muvhuso wa vhukati u ḓo shuma vhukuma kha maga a vhuṱoli na vhuḓifhinduleli huna mutsindo .
Khabinethe i pfa u vhavha nga mpfu dza vhorakonṱiraka vhavhili vhe vha vha vho dzhenela pfuluswa ha vhathu ngei Hammanskraal nahone i ṱahisa u pfela hayo vhuṱungu kha miṱa ya vhorisiaho .
KPI na avho vha re na vhuḓifhinduleli ha mishumo yo fhambanaho zwi tea u sumbedziswa uri hu vhe na nḓila ya u ṱola mvelaphanḓa .
Vha khwaṱhisedze uri vha tevhedzela ndaela zwa u dzhenisa u bva kha vhabveledzi . 
Luṱa / ḽiga thevhelambalavhathu
A hu na maanḓa a u dzhia tsheo a vha ndangulo ya u dzhena na u bva ha thundu na tshumelo ine i nga ṋetshedzwa mueletshedzi kana muḓivhi . 
Iṅwe thaidzo khulwane ndi ya u laṱiwa ha malaṱwa a khemikhala a re khombo maḓaleḓaleni kana fhethu ha u laṱa ho vuleaho ha malaṱwa zwao . 
Zwiṱuṱuwedzathandela
Miraḓo kana muraḓo wa Komiti ya Wadi vha nga pfa uri huṅwe fhethu kana muvhunduni muṅwe vhathu vha hone ndi ' dzikhuruku ' ngauralo ngeletshedzo dzavho dziṅwe na dziṅwe dzine vha ḓisa dza nḓisedzo dza tshumelo kana thandela a dzo ngo fanela u dzhielwa nṱha .
Zwo swikisa na muhasho kha muṱaṱisano wa bola ya milenzhe ya mashango a dzitshakatshaka . 
Zwiko zwa masipala zwi shumiswa u ṱanganya vhupo ha mahayani na ha dziḓoroboni na u ṋekedza thuso kha vhathu vha si na tshavho .
Muvhuso wo isa R83 biḽioni kha Eskom yo konisaho uri vhubindudzi vhu ye phanḓa ngei Medupi na Kusile , ngeno mbekanyamushumo ya u vhona uri muḓagasi u dzule u hone itshi khou ya phanḓa .
Kha mushumo , zwo wanala uri zwi tevhelaho zwi fhambana nga maanḓa u bva magumoni a tshiimo u ya nga hairakhi u ya kha tshiṅwe : 
DziNGO dzi ṱoḓa muhumbulo nkene kha fhungo ḽa uri vhathu vha tea u imelwa hani kha ḽevele yapo . 
Ndalukano ya zwa Ndangulo ya Mutakalo , i ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
U oma ha u bennda ha vhulapfu ha fhasi zwi ita uri phaiphi dza pholithelini dzo lugelaho phurofaiḽi ya mugero muhulwane i yaho nṱha na fhasi sa i zwi dzi tshi ḓibaḓekanya na phurofaiḽi ya fhasi ha lwanzhe . 
Ndi a mu vhona hafhaḽa , a tshi khou ḓa na tombo o ḽi nyima zwa khwaṱha nga nṱha ha tshanḓa tshiṅwe na tshiṅwe , u fana na ḽilema ḽa kale ḽo ḓiṱama . 
Sa zwine zwa nga lavhelelwa , mathomoni vhadededzi vho vha vhe na ṱhoni nga ha u sumbedzisa zwine vha kona na vhuṱudzeṱudze havho . 
IDP ndi tshishumiswa tsha vhupulani ha tshiṱirathedzhi tshine tsha endedza na u ḓivhadza vhupulani , mugaganyagwama , ndangulo na u dzhia tsheo ha masipala .
Vho amba uri tshumelo ya tshitshavha yo livhana na dzikhaedu malugana na u shumisa mbekanyamaitele dza zwa mvelaphanḓa kha nḓisedzo ya tshumelo ine ya shuma zwavhuḓi lwa maimo o lavhelelwaho . 
U bveledza mbekanyamaitele ya u langula ndaka , zwiṱirathedzhi na nyendedzi . 
Tsumbanḓila ina zwidodombedzwa zwo fhelelaho i ḓo bveledzwa kha miṅwedzi mivhili ya Indaba , ha thomiwa nyambedzano nga Phando 2015 .
Zwiṅwe zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso zwi ḓo fanela u thoma zwa sedzuluswa arali zwi sa solisei .
Hezwi zwi ḓo engedza vhuṱumani vhukati ha zwipiḓa zwa ḓoroboni na zwa mahayani , muhumbulo muhulwane u wa u ṱanganya mupo wa mahayani kha ikonomi khulwane .
Vho amba uri zwo tou vha tshilidzi tsha Mudzimu u tshila tshifhinga tshilapfu he vha vhuya vha vhona u vhuedzedzwa ha Khosi yavho . 
Ipfi Thambudzo ḽi tshi ṱalutshedzwa zwi sia ḽi tshi amba uri ndi u tambudza huṅwe na huṅwe hu kwamaho muhumbulo , muvhili kana masheleni .
U thetshelesa nganeapfufhi / foḽukuloo
dza mafhungo , tsho fhiraho
Ho fariwa vhathu malugana na mulandu wa vhugevhenga kha mimasipala mivhili . 
Ndi khou thetshelesa radio .
ela kushumele ho sedzwa zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi na u anḓadza izwi kha muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha
Khumbelo nga huswa ya ndambedzo yo imiswaho
U ṱalukanya maipfi a no ḓivhiwa nga tshivhumbeo ane a nga swika 25 .
Dziṅwe khaedu dza vhukuma dzine vhafumakadzi vha ṱangana nadzo nga nṱhani ha zwivhumbeo zwa mutsiko ezwi zwiraru dzi elana na khakhathi dzi itelwaho na u tambudzwa ha vhafumakadzi , vhushai na tshiimo tsha mutakalo u si wavhuḓi nga u angaredza . 
Tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha konṱiraka tshi ḓo vha tshipiḓa tsha thandela khulwane . ? 
U farwa na u laṱwa ha mathukhwi a ḽevele dza fhasi a re khombo hu shumisa milayo ya ndangulo ya fhambanaho zwiṱuku na iyo ine ya shumiswa kha mathukhwi a re khombo kana a khemikhala . 
Mbekanyamushumo ya u swikelela ine ya ḓo vhudza tshitshavha , hu tshi katelwa na zwigwada zwi so ngo tsireledzeaho , nga ha khonadzeo ya u shela mulenzhe .
U iswa na u endedzwa ha fanitshara kha Muthusa Minista kha ofisi ya Muthusa Phuresidennde wa Khorotshitumbe . 
Hu tshi khou khwaṱhisedzwa ndivhiswa dza ndeme , muvhuso u ṱuṱuwedza vhulondo na u fulufhedzea kha vhulanguli ha tshinyalelo ya muvhuso . 
2 . Maanḓa a u sima milayo
Ngona ya thekenyathengo yo shumiswaho nga muhasho ndi mutengo wa tshikati . 
Kha ikonomi idzi dzapo , vhubveledzi ha nṱhesa hu nga vha na mushumo muṱuku une vhu nga hu tamba , u fhira khonadzeo yo elwaho ya khonṱhiraka yo ṋetshedzwaho khamphani ya nnḓa na nyaluwo ya mabindu a sekhithara ṱhukhu i si ya tshiofisi ṱhukhu . 
Khumbulelo dza mbekanyamaitele ya zwa masheleni dzo ḓitika kha muhanga wa mbekanyamaitele wo khwaṱhaho wa shango ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
g ) ta uri Muraḓo wa Khoro Ndanguli a ḓivhadze na u vhea ḓuvha ḽa khetho ;
Tsha u fhedza , ri ḓo fhaṱa mutingati wa mveledziso , u fhaṱa lushaka na u khuruṱanya zwitshavha u itela u ṱalutshedza kuvhusele kwa khophareithi ku re khagala nge ra fha vhathu mafulufulu na u vha shavhedza nga zwiko zwa Zwitshavha zwa Muno u itela u fhaṱa shango . 
( b ) Hu tea u ṱuṱuwedziwa tshumiso ya tshomedzo nga nḓḓila ya khwine nahone i sa ḓḓuri .
Arali zwi tshi ṱoḓea , vhunzhi ha khumbelo dza vhaiti vha khumbelo dzi ḓo itelwa khunguwedzo . 
Tshihumbudzo tshine tsha ḓo vhuyedzedza tshirunzi tshavho na vhuthu tshi khou lavhelelwa u tibulwa nga Fulwana ṋanwaha ngei France .
Thandela dzoṱhe dzo monithariwa vhege iṅwe na iṅwe nahone ho humbelwa mivhigo i no bva vhaḓisedzi vha tshumelo kha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe ya kutshimbilele kwa thandela . 
Hezwi zwi nga lavhelelwa zwavhuḓi fhedzi kha mveledziso ya vhaswa na vhumatshelo ha shango ḽashu . 
Kha tshitshavha tshi sa langiwiho , thendo dzi anzela u ṱalusa nzudzanyo dza na milayo tshitshavhani . 
U engedza kha ezwo , makumedzwa maṅwe a vha na masiandaitwa kha phurofesheni dza mutakalo , mulayo na saikhoḽodzhi dzine dza tea u kwamea nga u fheliswa ha thambulo ya u tambudzwa u bva kha shango iḽi . 
Mvusuludzo ya ndaka dzi re hone zwino zwi anzela u langwa nga tshifhinga ngauri , arali zwa nga lengelelwa , u lenga u zwi lugisa kana u zwi vusuludza zwi nga fhedza zwo ṋaṋisa u ḓurelwa . 
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa miraḓo ya Phaḽamennde , Dziminista na mihasho , madzangano a tshitshavha na tshitshavha tshoṱhe kha zwe vha ita kha uyu mushumo we wa vha u na khaedu khulwane kha dimokhirasi yashu .
Ho vha ho sedzeswa u engedza mushumo tshidele na u shumisa tshelede ye ya vhulungwa kha u khwaṱhisa tshumelo u itela u kona u thusa nga ngona musi hu na ṱhoḓea ya tshumelo . 
Hezwi zwi amba u vha na vhusedzesi ha uri ḽitheretsha i sikwa hani , ya shumiswa hani na u dzudzanyululwa hafhu u itela u bvisela khagala na u khwaṱhisedza zwine zwa khou ambiwa .
Khabinethe ilwa na nḓila dzoṱhe dza u shumiswa ha vhana zwi siho mulayoni na u ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha dzule vho limuwa tshifhinga tshoṱhe na u vhiga avho vha pfukaho milayo ya Ndayotewa yashu .
ṱavhanya u swikelela khaṱhulo kana phendelo
Masipala wapo muṅwe na muṅwe u ḓo dzhenelela kha mveledziso ya pulane ya mushumo . 
U vhona uri hu khou vha na u anda ha mbofholowo ya vhathu khathihi na vhuṱumani ha inthanethe nga thungo hu tshi khou itwa mbetshelwa dza khaedu dzo fhambanaho dzine dza khou engedzea kha zwiimiswa zwa muvhuso na maitele ane a bva kha zwa u maanḓafhadzwa ha muthu uyo ; 
U kuvhanganya na u ṋetshedza mivhigo ya asesimende ya konṱiraka . 
Nyimele ya vhuvhili ya u bvelela ndi ya uri vhaminisiṱa vha muvhuso vha gwama na pfunzo vha range phanḓa u ambedzana nga muteo na u ola maitele a shumaho na zwishumiswa . 
Phane ḽe ya vhathu vhahili yo khethwaho nga Komiti ya Nyeletshedzo yo teaho ya SACNASP i ḓo vha vhudzisa mbudziso .
Kapa Vhubvaḓuvha ndi vundu ḽa vhupo ha mahayani hu re na ḓivhazwakale ya thandela dza mveledziso na vhudzheneleli , huṅwe haho ndi he ha itwa u bva u thomani ha miṅwahafumi i no rangela ṅwahaḓana uno . 
U swikelela mvelaphanḓa yavhuḓi ya u ṱavhanya i bvelaho phanḓa kha u fhungudza vhushai na u sa lingana kha miṅwaha ya mahumi mavhili i ḓaho , Afurika Tshipembe ḽi tea u lugisa vhumatshelo , ḽi tshi khou thoma zwino .
Vhudavhidzani vhu na zwiteṅwa zwinzhi zwi ngaho sa u amba , u ṅwala , u ambedzana na u thetshelesana .
Sa tsumbo , maisha a lwanzheni a nga swika hune a sa vhonale zwavhuḓi nga mulandu wa uri a na muṋo munzhi wa mupo . 
Hedzi dzi ḓo shumiselwa nga maanḓa kha vhafumakadzi vhane vha khou tambudzwa na vhana khathihi na zwipondwa zwa zwiito zwa u tshipa . 
U rekanya u shela mulenzhe ha tshandwa dzi ṱalutshedzaho u ya kha vhuimo ha vhukati ha u vhulunga ha phuraivethe Afrika Tshipembe na ha phanele na ha tshikhala vhukati hadzo tshi a lemela . 
Mbuelo dzi fanela u vha muelo wa mbuelo dzoṱhe dzo livhanaho na matshilisano na ikonomi zwo bveledzwa nga thandela . 
o U hanelwa u swikelela thendelo ; kana o Tsheo yo dzhiwaho u ya nga khethekanyo 2 , 26(1) kana 29(3)
I ṱuṱuwedza vhuḓifhinduleli na u vha khagala .
U vhudzisa na u fhindula mbudziso dzi konḓaho , tsumbo : Ndi ngani ni songo . . . . ? , Mini . . . . ?
Nomboro ya fekisi :
U a dzhenelela kha mafulo a u kunga a zwa poḽitiki kana vhuitwa vhu fanaho nazwo nga tshifhinga tsha miṱangano ya komiti ya wadi . 
U shumisa gwati ḽa bugu u humbulela uri tshiṱori tshi ḓo fhelisa hani , khathihi na u wana muṱoḓo watsho .
U ṋetshedza thikhedzo ya tsivhudzo ya mulayo na u sedzulusa tshumelo dza Bodo . 
Khabinethe yo tendela u dovha u tholwa ha vhathu vha tevhelaho kha Khoro ya Mveledziso ya zwa Vhashumi vha Afurika Tshipembe u thoma nga Khubvumedzi 2013 u swika Ṱhangule 2018 , hu tshi ḓadziswa kha vha sumbe vho tholwaho vho ambiwaho afho nṱha .
U fhirisela zwidodombedzwa zwi tshi bva kha tshiṅwe tshivhumbeo zwi tshi ya kha tshiṅwe
Muhaṱuli wa Khothe ya Ndayotewa , Khothe Khulwane ya Aphiḽi kana Khothe Khulwane , u ḓo tholiwa sa mudzulatshidulo . 
Zwine zwa ṱoḓea zwa Thekhinikhala zwi hone kha zwishumiswa zwo fhambanaho . 
u sumbedza vhurangaphanḓa kha u thoma thandela dzine dza ḓo khwiṋisa vhutshilo ha vhathu kha wadi ;
Vha nga nga dzhia tsheo ya u sa ḓibula dzina .
Olani zwiga zwa mutsho u itela u fhedzisa tshati yaṋu ya mutsho ya vhege ino .
Uvhu vhuṱama vhu thusa ḓorobo na khethekanyo ya mivhuso kha u swikelela fhulufhelo ḽa vhakhethi na u engedza u dzhenela ha tshitshavha nga hu hulu kha dzimbekanyamishumo . 
Kha ri ṅwale Fhindulani mbudziso dzi no kwama zwibode zwi no dzula shangoni .
Ndo shumisa nḓivho ya sialala sa muteo wa muhumbulo une wa livhisa kha kushumisele kwa mbambadzo .
U shumisa mutevhe wa zwi re ngomu buguni / maṅwaloni , indekhisi na nomboro dza masiaṱari kha u wana mafhungomatsivhudzi .
Vha bva fulo ḽa u ya u mu ṱoḓa vha mu wana a tshi khou vhovhola e eṱhe .
Ho vha hu na vhuṱanzi , vhune vhu nga si hanedzwe , ha uri miṅwe miraḓo ya vhashumi vha tsireledzo vho tendela vhathu vha tshi dzhena ngomu tshitediamu vha si na thikhithi uri vha kone u ḓiitela masheleni . 
( b ) i tshi nga bveledza u dzhielwa vhukando ha mulayo .
Nyito iyi yo sedza kha u sedzulusa ṱhoḓea na u khwaṱhisedza uri fhethu ha vhukhethelo ho fhambanaho hu na zwine ha amba .
Ṱhoḓea dzi re khagala dza mbekanyamushumo dza u lwa na u tambudza dzi nga kha ḓi leludza maitele a u nanga uri dzo lingana naa . 
Dzangalelo ḽa muvhuso kha izwi ndi ḽifhio ?
Mihasho ya muvhuso wa vhukati yo vhiga tsumbathengo dza 155 572 dza masheleni a R3,8 biḽionidze dza badelwa nga murahu ha maḓuvha a 30 nga luthihi , tsumbathengo dza 62 887 dza R2,1 biḽioni dzo no fhiraho maḓuvha a 30 a dzi a thu badelwa .
Ṱhahelelo ya tshiṱafu hu katelwa vhaofisiri vhahulwane , mushumelo vhapo na rapfunzo . 
U phalala kha HIV na AIDS hu ḓo thoma u shumiswa nga nḓila ine ya tikedza na u khwaṱhisa dziṅwe mbekanyamushumo dza mveledziso . 
Tshumelo dzashu dzi nga fhasi ha ndingo nahone ri ḓo isa phanḓa na u monithara na u langa vhunzhi ha vhathu vha shelaho mulenzhe kha u ḓalesa ha vhafariwa dzidzhele . 
Zwino kha vha ṋekedze zwiitisi zwa masiandaitwa a vhupo maelana na fhungo ḽi re afho nṱha . 
Ṱhoḓea nyangaredzi dza vhugudisi
Kana vha wane fomo online vha i ḓadze , , IRP 3 .
Naa zwisitatisitiki zwi songo fheleho zwa zwa mbeu zwi hone u itela u saukanya uri tshiimo tsho shanduka hani ?
Lushaka lwa tshibveledzwa
U kopolola na u ṅwala mafhungo mapfufhi a sa konḓi a tshi bva kha bodo kana zwiṱirepe zwo ṅwaliwaho .
( a ) u ta vhulanguli , mbekanyamushumo na mishumo yaḽo ḽone ḽine ;
Naho zwo ralo , nḓowelo u mona na ḽifhasi , ndi ya u sika theo ya mulayo yo khetheaho zwi ḓisendeka nga zwishumiswa zwa mashangoḓavha zwi elanaho na vhufheṱashango . 
26 U tsireledzea ha vhana
Zwiṅwe zwivhangi zwine zwa kwama okosidzheni yo ṋokaho ndi thempheretsha na mutsiko . 
Ṱhoho dzo vheiwaho kha ofisi kha vhuimo ha u farela vha lingana na vhaṅwe vhashumi ngavho nga vhuimo , zwine zwi vha konḓisela u kaidza vhashumisani ngavho na vha re fhasi havho . 
Mudzulatshidzulo a nga tendela miraḓo i tshi dzhenelela lwa tshifhinganyana , zwi nga itwa musi khetho dzi sa athu thoma kana dzo no valwa , fhedzi a tshi itela u ṱalutshedza ku khethele . 
Muvhuso wa Vundu ḽa Guteng u nga tikedza vhabveledzi avha nga u ṋetshedza tshumelo dza tekeniki , mafhungo a maraga na iṅwe thikhedzo kha vhorabulasi vha bvelelaho , na u khwaṱhisa mbekanyamushumo dza u vhambadzela mashangoḓavha na zwiṱuṱuwedzi . 
Tshifhinga tsho fhelaho , tsumbo : O vuwa thovhoni nga matsheloni .
Kha vha vhale zwirendo zwinzhi kiḽasini , vha vhone uri vhagudi vha kona u ṅwala zwirendo nga vhone vhaṋe .
Musi Mulayotibe wo no phasiswa u ḓo vhona uri ho vhewa maga a u tsireledza themamveledziso , ine khayo ho vhewa ṱhoḓea khulu ya vhubindudzi ha tshitshavha , u itela uri shango ḽi swikelele zwipikwa zwaḽo zwa nyaluwo ya ikonomi na u alusa zwikhala zwa mishumo .
Zwifhinga zwo tiwaho na migaganyagwama yo dzinginywaho kha Pulane ya Nyito zwo vha zwi tshi vhonwa sa zwipikwa na ngaganyo dzine dza fanela u khwiniswa na u ambedzaniwa vhukati ha vhuimo ho fhambanaho ha Muvhuso , hu tshi khou dzhielwa nzhele zwikundisi zwa tshomedzo . 
Sa muvhuso , ri a zwi ḓivha uri ri tea u sika vhupo vhu konisaho vhune ha ḓo ṋea nḓowetshumo mafulufulu a u bindudza kha sekhithara iyi i ṱoḓaho masheleni manzhi . 
Vhuholefhali
Mashango a si gathi a na zwiwo izwo zwo teaho zwa vhuhali ha tshifhinga tsho fhiraho zwenezwino u itela u wana uri ri pembelele zwivhuya zwa vhafumakadzi . 
Uyu mutevhe a wo ngo fhelela wa fhethu ha kushumele ha ndeme .
Ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya tshifhinga na mushumo ? 
Dziṅwe khaedu dzi elanaho na mugaganyagwama wa masipala dzi elana na vhukonḓi kha u pfesesa ḽiṅwalwa ḽo ṅwalwaho nga luambo lwa thekhinikhala , nga maanḓa vhathu vha sa koni u vhala masheleni .
Mubebi we a ṋea thendelo nahone a tamaho u khantsela thendelo ya muṅwe mubebi u tea u ḓivhadza khomishinari nga musi hu tshi khwaṱhisedzwa thendelo yawe .
Ndi ngazwo thendelano dzine dza sa elane na nḓila ine tshitshavha tsha vhona ngayo vhulamukanyi zwi sa konadzei uri dzi tevhedzwe nga khothe ya mulayo . 
Ndivho ya musaukanyo ndi u vhona u pfadza ha zwa masheleni ha tshiimiswa u itela u khwinisa vhukoni ha ndangulo ya zwa masheleni na u kuvhanganya mbuelo . 
A thi na fulufhelo na ḽithihi kha vhumatshelo . 
Vha humbelwa u humbula uri mbilo dzi ḓiswaho nga nḓila i si yone a dzi nga badelwi .
Vhaṅwe vhafumakadzi vha vhilaela nga ḽa uri vha fanela u tshimbila kana u ṋamela dzithekhisi ḓuvha ḽo no swifhala .
Tshomedzo dza u kunakisela
Kha hu vhe na mishumo , maḓi na muṋo wa vhoṱhe .
4 . Mbalombalo dza Vhugevhenga
Phaṱhekanyo kana pfukiselo i ḓo vha hone u ya nga milayo yo tiwaho kha thandululo yeneyo . 
31 Tshimedzi
Tshumelo ndi mahala arali vho ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha zwa vhulwadze ha muhumbulo tsha muvhuso vha songo tou funa.Kha vha ṱhogomele : Zwiṱukuṱuku zwi a badelwa arali vho ṱanganedziwa nga u tou funa .
Vhathu vhane zwazwino vha dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe vhe vha ṱuwa vhe na maṋwalo a vhuṋe .
Vhaṅwe vhashumi vho ambiwaho kha muvhigo vho imiswa lwa tshifhinganyana . 
Na kha thimathimo , vha India a vho ngo litshwa vhe vhoṱhe . 
Nnḓu dza muvhuso ndi mveledziso ya vhuṋe na ndaulo ya nnḓu dzine dza swikelelea dzo ṅwaliswaho nga Zwiimiswa zwa Dzinnḓu hu na ndivho ya u ṋea vhudzulo kha vhathu vhane vha wana Sabusidi ya Dzinnḓu kha Muvhuso .
Mmbwa yawe ya thoma u huvha ene a mbo ḓi gidimela afho he Bongi a vha a tshi khou thusa hone kuḽa kutukana .
Ho tou topolwa nḓivho na zwikili zwa ndeme zwa mushumo une wa katela themo ya 1 , 2 na 3 ya ṅwaha wa tshikolo .
U shela mulenzhe kha kutshimbidzele kwa u pulana hu u itela u wana ṱhalukanyo yo dombelaho ya ndeme ya mafhungotsivhudzi a no bva kha CBP ya IDP
Fhedzi nyambedzano dza kiḽasini dzi no livhisa kha mishumo ya u ṅwala dzi ḓisa ndivho na mbuelo yavhuḓi .
Tshumiso idzi ndi software dzi shumiswaho u ita uri dzi shume nga dzoṱhe na u tikedza mushumo wa vhulanguli ha ngomu wa masia a thikhedzo kha Muhasho . 
4.4.1 Zwiimiswa zwa Komiti ya Wadi
Muraḓo muthihi o amba , vha ṱalutshedza , a dzula fhasi , muṅwe na ene a amba , vha ṱalutshedza , a dzula fhasi ; musi hu tshi swika tshifhinga tsha Vho Vawda , vha ri vho no fhindula , vha kombetshedza , naho vho vha vha tshi khou amba lwa u tou thoma .
Kha vha rekhode vha re hone .
Minista vha ṱoḓa u amba na vhoradzipfunzo uri vha ḓe kha khanedzano ya tshanduko ya mupo nga maanḓa kha fhungo ḽa vhushumisi . 
5 . Nkhetheni muthihi
Luambo lwo thudzelwaho kule
Murena Vho Joffe , vho lovha vha na miṅwaha ya 85 , vho vha ramulayo wa muimeleli kha tsengo dza Rivonia na Little Rivonia .
3 Milayotibe
Dzinḓivhadzo kana mafhungo ane a tea u ambiwa nga hao .
Mbetshelo a i kwami u vhaisa vhaṅwe fhedzi i kwama u shumisa maanḓa a vhuloi muthu a khou itela u vhuelwa .
Khamusi vha nga vhavho swika hune vha timatima khwaṱhisedzo ya ndivho dzashu u ṱuwa nga nḓila i ṱoḓiwa nga mulayo . 
Vhupo hu thivhelaho ha senthara dza mutakalo ho tou itelwaho dzone fhedzi , u fana na dzikiḽiniki , dzi tshi khou shumisana na zwikolo zwa phuraimari na zwikolo zwa pfunzo ya mutheo , hu ṋetshedza zwivhuya . 
Luṱa lwa 4 ḽi shumana na u khwaṱhisedz au vhona zwauei mishumo yo pulanwaho i vha ngoho .
Vhathu vha itaho zwa vhuloi kha iyi nyimele vha vhu kwamanya na vhurereli havho .
Ndivho
Maitele a tevhelaho a fanela u sedzeswa vhukuma u itela u vhea minetse ya vhupo : 
U bveledza muṱoḓo wa tshiṱori
U ṋekedza mafhungo nga nḓila ine a ṱoḓiwa ngayo nga tshiimiswa tshe tsha rumela fomo iyo
Malwadze haya a elana na phimo ya nṱha ya u vha hone ha nyimele ya mutakalo ( u vha hone mazha ha nyimele mbili kana u fhira dza vhulwadze ) na u vha na vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha uri dzilafho ḽo imelaho vhulwadze ḽi fhungudza vhulwadze na mpfu . 
U vhofholowela hayani / yunithi dza u vhofholowa ho sedzwa gumofulu ḽituku ḽa R6 941 nga tshiwo
Mbadelo ya ḽifhasi ya R1 068 , ine ya katela mitengo yoṱhe i elanaho ya ndondolo nga murahu ha nyito hu sa athu fhela ṅwedzi ho itwa nyito
Ro dzhia tshifhinga tshilapfu tsha u shuma nga nḓila kwayo na zwililo zwa indasiṱeri .
Tshumelo ndi ya dzikhasi ṱama dzi tevhelaho :
U redzhisiṱara ndi tshiteṅwa tsha u thoma kha u wana ngoho na mutengo wa vhukuma wa u shumiswa ha maḓi nga nḓila i re khagala nahone i tevhekanaho . 
Tshomedzo dza vhulondola vhana
( 1 ) Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu vha na vhuḓifhinduleli kha mishumo ya khorotshitumbe ye vha i ṋewa nga Mulangavunḓu .
U lugisa nga u angaredza na u pennda , hu tshi katelwa na zwa muḓagasi na zwa mitshini . 
Wo dzudzanywa zwi tshi ya nga tshipiḓa tsha vhu 14 tsha Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Tswikelelo kha Mafhungo ( Mulayo wa vhu 2 wa 2000 )
Zwipiḓa zwa vhutsila : u topola na u ṋea madzina a zwipiḓa zwoṱhe zwa vhutsila
Komiti dza Wadi dzi phuromota na u tikedza u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi na u ḓidzhenisa ha vhadzulapo u vhona uri muvhuso wapo u vha na phindulo kha zwine zwa ṱoḓwa nga tshitshavha .
U lugisa
4.8.4 Vho Sibusisiwe N Ngubane ( U tholwa hafhu ) ; na
U konḓelela he vha hu sumbedza musi vha tshi khou ita thandela iyi hu a khoḓisea . 
Vhadededzi vha fanela u vhona uri vhagudi vha vhala zwibveledzwa zwinzhi vhukati ha ṅwaha .
Ndi dzifhio mbadelo dzine vha nga dzi vhila ?
U ya nga ha khethekanyo ya vhu 43(5) na ya vhu 43(6) dza Mulayo ya Ṱhirantsekisheni na Vhudavhidzani ha Eḽekiṱhironiki wa vhu 25 wa 2002 , Muhasho wa zwa Muno a u nga hwali vhuḓifhinduleli vhuṅwe na vhuṅwe ha tshinyalelo iṅwe na iṅwe , ndozwo kana vhuḓifhinduleli ha zwiṅwe na zwiṅwe zwo bveledzwaho nga u shumisa kana u sa kona u shumisa webusaithi iyi kana tshumelo kana zwo ṋetshedzwaho u bva kha na nga kha webusaithi iyi . 
Hu tshi shumiswa mihumbulo mihulwane , kha hu bviwe kha vhuimo hau malugana na ṱhoho ya ripoto
Nyito dzi si ho mulayoni dzo iteaho hu si fhethu huthihi fhedzi nga kha tshenzhelo yashu sa vhathu vharema nga maanḓa , zwo vha zwi khou itea hoṱhehoṱhe . 
Arali Muḓisi wa mbilaelo a nanga u sa tevhedza Maitele a u Tandulula Khanedzano a GEMS , a ṱoḓa u isa mbilaelo thwii kha Regisiṱara wa Zwikimu zwa Dzilafho , GEMS i ḓo isa mafhungo oṱhe a ṱoḓeaho kha Regisiṱara .
u sa fara muhwelelwa
Naho zwo ralo , vhukonḓi ha mugaganyagwama hu nga thivhela mbekanyamushumo iyi kha u nga shumiswa zwavhuḓi . 
( b ) u vhona uri hu vhe na tshumelo kha zwitshavha nga nḓḓila i sa khauwiho ;
Webusaithi dza ndeme na zwidodombedzwa zwa vhukwamani 69
GIREIDI YA 7 THEMO YA 3 MAGUDISWA
U thetshelesa tshiṱori
Heyi mitevhe mivhili a i na , sa tsumbo , referentsi kha pfunzo . 
U thusa mita kha u khwinisa , u tshimbidza na u londola tshumelo dzavho dza mirurela ya malatwa .
U vha u woṱhe swiswini kana fhethu hu sa dzuli vhathu kana vhusiku .
Muṱangano uyu kha u shumiswe kha u ṱalusa vhathuni uri hu ḓo vha na miṅwe miṱangano mihulwane i no ḓo farwa vhegeni yeneyo ya u pulana .
Arali mbuelo yavho i kha ḽeveḽe dza muholo dza 1 u swika 5 vha nanga khetho ya Sapphire , vha nga tewa nga u wana mutikedzelo wa 100% .
Mbekanyamaitele dzashu dzi anana na mutheo . 
1.10 . U rwelwa ṱari ha Luṱa lwa u Thoma lwa R49-miḽioni ya u vusuludzwa ha Phakha ya Nḓowetshumo ya Isithebe ngei Mandeni , KwaZulu-Natal , zwi vhumba tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Nḓowetshumo ya Dziphakha ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , nahone yo vhewa phanḓa u itela mvusuludzo .
Kha vha humbule masipala wavho musi vha tshi fhindula .
Nga nḓowelo ezwi zwo leluwa u zwi ṱhogomela nga ndondolo ya misi yoṱhe . 
Vhathu vho pomokwaho vhuloi vha a thudzelwa thungo , tambudzwa ( lwa muhumbulo na u vhaiswa muvhili ) , na uri tshiṅwe tshifhinga vha a vhulawa.127
U sumbedza vhukoni ha u fhirisela na u ṱuṱuwedza zwivhumbeo zwa vhurangaphanḓa na zwikili zwo teaho kha tshitshavha tsha lutendo tshapo . 
arali vha sina bugundaula kana ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana , vha tea u ita zwitevhelaho :
Zwino ṅwalani phara i no ṱalutshedza Mandu .
Tshifhinga tsho linganaho tsha uri vhathu vha kone u wana vhaimeleli .
3.3. Khabinethe yo themendela uri Mulayotibe wa Tshanduko ya Tshumelo dza Mutsho wa Afurika Tshipembe wa 2013 u anḓadzwe uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa .
Phaiphi khulwane dzi fanela u dzula dzo khwaṱha nga tshifhinga tsha mushumo wa u dzhenisa na tshifhinga tshoṱhe tsha u dizainwa hadzo . 
U fhaṱiwa ha ḽaiburari idzi hu ḓo vhona u sikwa ha mishumo na u shela mulenzhe kha u fhungudza vhushai na u sa vha na ndinganyiso . 
U alusa ndondolo ya vhuongi ha khwaḽithi sa zwo bulwaho nga tshikoupu tsha mushumo na zwitandadi zwa phurofesheni sa zwo tiwaho nga tshiimiswa tsho teaho u itela u tikedza sisiṱeme ya vhulamukanyi . 
8.1 Vho BMC Ngcobo ( Mudzulatshidulo )
Hu na tshaka mbili dza tshugulu - hu na tshugulu ntswu na tshena .
Atikili dzo fhambanaho dzo ganḓiswa na kha gurannḓa dzapo . 
Vho Madiba vho vha vha tshi tenda kha mikhwa ya Ndayotewa na bono ḽa lushaka lwo vhofholowaho , lwo vhumbanaho fhasi ha mulayo lune lwa tikedza tshitshavha tshine ra fanela u shuma ro sedza tshone .
Kha vha tshimbidze nyambedzano u itela ndivho ya theo ya mulayo
Hu sa athu fhela vhege mbili musi khumbelo yo ṱanganedzwa , Muofisiri wa Mafhungo kana Muthusa Muofisiri wa Mafhungo , nga nḓivhadzo , u ḓo humbela uri muiti wa khumbelo , nga nnḓani ha muiti wa khumbelo ya mafhungo a ene muṋe , uri a badele mutengo wo themendelwaho ( arali u hone ) khumbelo yawe i sa athu u shumiwa .
Naho hu na u timatima ho sikwaho nga mveledzo dza maraga wa ole , kuvhonele kwa tshanduko ya mitengo i dzula i tshi takadza . 
Fhedzi , arali ha vha na thaidzo , u ambedzana ha tshipolotiki hu vha ho tea , nzulele i nga ṱoḓa uri hu vhe na u dzhenelela ha vhadzulapo na ha mmbi . 
Ḽiga ḽa u kona u pfesesa nzulele shangoni malugana na mveledziso ya mbonelaphanḓa ya tshifhinga tshilapfu ine ya sa tou ṱuṱuwedza fhedzi ngeno i tshi dovha ya lwa na dziṅwe dza khaedu dzi re shangoni . 
MISHUMO YA U LINGA HA FOMAḼA YA MAFHELONI A ṄWAHA YA THEMO YA 4
Sekhithara ya zwa Vhufhaṱi na yone ndi ya ndeme nyana . 
U tshea mafhungo malugana na CBP kusini kwa masiapala
dzi elane na vhukoni ha masipala
Ḽiṅwe ḽa masia a vhilaedzaho kha nḓowetshumo ane ri kati na u a tandulula ndi thaidzo ya u lenga ha mbadelo dza sekithara ya tshitshavha , zwine zwa khou ḓisa thaidzo khulwane kha vhorakhonṱhiraka vhane vha khou bvelela na vho no bvelelaho na uri a zwi timatimisi uri zwi khou kwama vhaḓisedzi vha matheriala nga nḓila i si yavhuḓi . 
A hu na muraḓo wa komiti ya vhupimathengo ha bidi kana mueletshedzi kana muthu a thusaho komiti ya vhupimathengo ane a nga vha muraḓo wa komiti ya vhuhaṱuli ha bidi . 
Dzi shuma na zwiimiswa zwa zwa polotiki , vhakhantselara , u vhona uri masipala u fusha ṱhodea dza tshitshavha na u ḓisa tshumelo dzine dza ṱoḓea tshitshavhani tshenetsho .
Tshenzhemo ya vhulangi ha miṅwaha miraru kha zwiṱirathedzhi zwa u khwinisa mabindu , vhukoni ha pikisana na u khwinisa vhubveledzi . 
China ndi mufarani wa ndeme vhukuma na Afrika Tshipembe .
Ṱhalutshedzo i re khagala na yo dzumbamaho
Sa tsumbo sisteme dza tshelede dzi sika ndaka dzi rengiseaho kha vhathu vho pfumesaho ḽifhasini . 
Tshivhangiwa , vhunga vhaeletshedzi vho bula , tsho vha uri mufhinduli o vhofhea uri a livhane na phindulamulandu dzi no kwama mukano wa maanḓa a mulayo . 
Komiti ya Wadi i fanela u vhona zwauri pulane yavho ndi ya ngoho nahone i a swikelelea .
Bammbiri ḽo dzudzanywa nga nḓila i tevhelaho : 
A tou oma nga nyofho .
Mbekanyamaitele i tea u vha ine ya kona u shumisea na u pfesesea kha miraḓo yoṱhe ya mutevhe wa tsireledzo wa ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
U ya nga Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vhugevhenga ndi nyito yo itwaho mupondwa nahone vhu sedzesa nga maanḓa kha u lulamisa vhuṱungu he ha pfiswa mupondwa na tshitshavha .
MUTENGO NGA YUNITI
Ngeno hu na uri mulayo wa Devhula ha Amerika u vhonala u tshi ṱoḓa u swikela nga nḓila yo tou kokotolo baḽantsi yo teaho vhukati ha tsireledzo na thikedzo ya miṱa na nḓila dza ndondolo , hu na khanedzano dzi konḓaho vhukati ha zwigwada zwine zwa ombedzela tshithihi kana tshiṅwe . 
Ḽiga 2 : Tsedzuluso yo livhiswaho kha tshidgwada tsho tiwaho
Gireidi ya 7 Maipfi a 130-180/ u ya kha minethe 5
Muvhuso wa vhukati u nga si khwaṱhisedze nyadzimo ya tshelede kha muvhuso wa vundu . 
3.17. MuAfrika Tshipembe wa ṋaledzi dza Sumbe Vho Seabelo Senatla , vhe vha pfi ndi Mutambi wa Ṅwaha wa World Rugby Men's Sevens ho sedzwa kushumele kwavho kwa khwinesa kwa 2016 .
U bvisela khagala zwiitisi
Vhadzheneli vha thengisophikhisano vha tea u tevhedza ṱhoḓea dza fhasisa dzi tevhelaho : 
Zwivhalo zwiṱuku zwi nga bviselwa kha dzingamufhe nga kha khabodo dza vhutsi ho teaho . 
Ndingedzo dzi tea u itwa uri vhanna na vhafumakadzi vhoṱhe vha imelelwe kha dzithimu idzi .
Tshipiḓa tsha maitele aya tshi katela u vhuedza muhwelelwa na luvalo lwawe nga kha ngeletshedzo nga vhahulwane kana vhaṅwe miraḓo ya tshitshavha .
Ho vha hone u thoma ha bola ya milenzhe ine ra i ḓivha ṋamusi .
U ṱola ṱhingo dzine dza khou dzhena na u vhona uri khasitama dzi ambiwa nadzo nga u ṱavhanya nga nḓila yone u ya nga milayo . 
Zwishumiswa , zwi nga ho sa ngoma na zwishumiswa zwa tshivhumbeo tsha dathi , a zwi tambiwi nga maanḓa u fana na zwiṅwe zwishumiswa . 
Sa kha mishumo ya u vhala zwo sedzwaho kha mishumo ya u ṅwala zwo vha zwi kha ipfi ḽithihi . 
Tshumelo dza khasiṱama a dzo ngo londiwa . 
Tshivhumbeo tsha nga ngomu tsha tshirendo , figara dza muambo/ zwifanyiso zwa muhumbulo ( imedzhari ) , pfanapheleledzo ( raimi ) ,
Muhumbeli u fanela u vha o maliwa / mala kana a tshi khou dzula na muṅwe muthu .
Zwi fhambana nga mini ?
Mukovhe wa GDP wa u shela mulenzhe nga sekhithara iyi ṱhukhu ho vha hu fhungudzeaho . 
HCT ( ngeletshedzo na ndingo dza HIV ) .
MITAMBO YA ZWIGWADA
Arali damu ḽi tshi shumiselwa kha zwithu zwi fhiraho tshithihi , kha vha swaye zwikhala zwoṱhe zwo teaho . 
1 . Marangaphanḓa
Vhuṱhogwa ha tshumisano ya thimu kha u swikelela mishumo ya thendelano ndi ndivho yo thikhedzo kha thero iyi . 
( j ) u hangwela , fhungudza zwigwevho zwa vho tshinyaho na u fhungudza faini dziṅwe na dziṅwe , zwigwevho , u dzhielwa zwo itiswa nga vhukhakhi , na
Uri muhanga wa wo tendelwa nga khamphasi dzoṱhe na uri ḽikumedzwa ubva kha dzikhamphasi ḽo dzhielwa nzhele . 
Maṅwalo o dodombedzwaho a mugaganyagwama na tshinyalelo , khathihi na themendelo nga vhuḓalo , zwi a ṱoḓea kha khumbelo dzoṱhe . 
Fomo dza khumbelo dzi tea u sainwa nga muthu ane a vha mulayoni o khethwaho nahone zwi nga vha zwavhu ḓi arali muthu uyo a vha e ene ane a ḓo vha na vhukwamani na Muṅwalisi .
U ṅwala pharagirafu mbili u ya kha tharu
Matheriaḽa wo apuḽodiwaho kha Tshumelo ya Vhudavhidzani u nga wo sedza phimo dza u ṱaniwa kha kushumisele , u bveledzwa hafhu na / kana u phaḓaladzwa . 
Ro fhaṱa zwikolo na zwibadela . 
U fhaṱa kha mvelaphanḓa ya phoḽisi ya tshomedzo ya vhudzhenelelani , phoḽisi ya mbekanyamaitele yo dzudzanywaho i ḓo bveledzwa .
Nyimele ya lwanzhe i nga fhambana u bva kha data yo humbulelwaho na muanganyelo wo wanalaho u bva kha tsedzuluso dza nnḓa ; hu tea u vha na gavhelo ḽi itwaho u itela u fhambana uho . 
Kha vha shume na tshinyalelo yo vhangwaho nga zwiito zwa vhugevhenga nga u ṋetshedza thasululo ya vhuphalali kha zwipondwa . 
Nga 2004 ṱhoḓisiso nga Tshumisano ya Australia-Afurika Tshipembe kha Kuvhusele Kwapo yo dzinginya ṱhoḓea thangeli dzi si gathi dza sisiṱeme ya komiti ya wadi uri i vhe i bvelelaho .
U ḓivhofha hu re na u fulufhedzea hu ḓo sainwa nga CEO muṅwe na muṅwe ane a khou ḓivhofha kha maga o fhambanaho a u vhona uri a huna u langana mbadelo kana nḓowelo ya tshanḓa nguvhoni khamphanini , kha zwine ya ita na vhaṱaṱisani nayo , muvhuso kana vharengi vha dziṅwe sekithara dza phuraivethe .
Hu na zwivhuya zwinzhi kha mbulungo ya madi na ndangulo ya thodea .
100% ya mutengo wa Tshikimu
Ikonomi i engedzeaho na u aluwa nga u ṱavhanya ndi mbilu ya adzhenda ya tshanduko ya ikonomi yashu na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) yashu .
Tshenzhelo ya mushumo kha zwa ndangulo na ndaulo ya khonṱhiraka dzi hiriswaho na akhaunthu dza ndeme . 
" Tshipikwa ndi u dovha u itela uri ikonomi i dzhiele nṱha ṱhoḓea dza mishumo ya vhaswa na uri i kone u sika mishumo ya vhaswa ya miḽioni ṱhanu nga 2020. "
U thivhela muthu muṅwe na muṅwe kha u ṱunḓela kha ḽa Afrika Tshipembe ha tshimela tshiṅwe na tshiṅwe hu si na thendelo .
Tsha u thoma , u shumisa u ṱavhanya tsheo dza Khabinethe na Phalamennde ndi zwi tevhelaho zwa ndeme na ḽiga ḽihulwane ḽine ḽa tewa u dzhiwa nga muhasho wa vhupileli . 
Ndi zwa ndeme u fhambanyisa maitele o fhambanaho ane a nga shumiswa kha u tandulula khuḓano :
( a ) ya u tshila kha vhupo vhune ha sa vhe khombo kha mutakalo wawe ; na
Ri tea u ṋea mavhala a nngwe mafhungo a uri u ḓidzhenisa kha thusedzo ya vhashumisa zwidzidzivhadzi zwo sedzesa kha u tshidza matshilo , u tsireledza miṱa na u fhaṱa tshitshavha tsho khwaṱhaho . 
Musi vha tshi ita mbilo dza vhaunḓiwa , vha khwaṱhisedze uri vho ṅwaliswa nahone zwidodombedzwa zwi hone kha mbilo .
Mukhantselara wa wadi
Luṅwalo lu tea u sumbedzisa na kiḽasi ya ḽaisentsi .
Ri tenda kha dimokirasi ya u shela mulenzhe na uri ri ḓo shumela u alusa tshikhala tsha dimokirasi u itela ipfi na nyito ya vhadzulapo . 
Muthu o ḓikumedzelaho kha mafhungo kwao , mbofholowo ya u amba , u bvela khagala na u vha na vhuḓifhinduleli
Vhulaedzwa hapo vhu na vhuḓifhinduleli ho fhambanaho maelana na ndango ya tsireledzo ya zwiḽiwa . 
Roṱhe ri na dzithaidzo : muthu muṅwe na muṅwe , muṱa muṅwe na muṅwe na lushaka luṅwe na luṅwe . 
Mbudziso nga ha khetho dzi nga livhiswa kha senthara ya vhukwamani ya IEC kha 0800 11 8000 , ine i vula Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu , u bva nga 7am u ya 9pm .
Muthu muthihi u shuma mushumo wa mushumoni wa mushumi , mushumo wa muṱa wa u vha mubebi , mushumo wa matshilisano wa u vha phuresidennde ya kiḽabu , na zwiṅwe zwinzhi . 
Zwikili malugana na miraḓo ya Komiti ya Wadi
Nga Shundunthule 1999 , Vho- Lethamaga vho ḓiswa khoroni , vha rwiwa vha vhofhiwa na muri wa mipfa uri vhudada vhu vha lume .
R100 ya zwitatamennde zwa u thoma bindu .
Kusudzulutshele kwa ḽitambwa ( u sielisana ) ndi zwa ndeme kha vhukwamani ha vhatambi , zwine vha ita musi vho fhumula , zwine zwifhaṱuwo zwavho zwa amba zwi nga shandukisa muhumbulo wa mutaladzi , hezwi zwoṱhe zwi nga xedzwa arali ḽitambwa ḽi tshi vhalwa sa nganea .
( 2 ) Vhuṅwe vhuṱalu kana u sa kwamea ha vhurumiwa ha Khoro na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67 , vha nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Ndangulo nyangaredzi na asesimennde ya tshiṱafu tsha khemisi . 
Nzudzanyo ya vhuvhili i a wanala zwino i kha nyambo dza 11 dza Afrika Tshipembe dza tshiofisiri .
Tsha vhuvhili , u khwinisa sekhithara idzi nga nḓila ine ya fhungudza u vha khomboni kha miṱaṱisano ya yo ḓitikaho nga mitengo . 
Ṅwedzi wa Tshumelo ya Tshitshavha na wone u khou farwa musi ndaulo ya vhuṱanu i vhukati na uri ho no fhela ṅwedzi u bva tshe khetho dza muvhuso wapo dza farwa .
Inthaviu dza vhathu vha ndeme
Mashango aya mavhili o fulufhedzisa Afrika Tshipembe zwithu zwo fhambanaho zwi elanaho na maitele a mulalo .
Mulayotewa u tsireledza vhashumi kha u tambudzwa musi vha tshi khou tevhedza pfanelo dzavho . 
Musaukanyo wa khaedu dzi re kha tshiimiswa kha u lingedza u ṱuṱuwedza u ḓiṱunḓela hu sa nyeṱhi ; na
Mvelelo dza u khwinisa fhethu / nzulele dzi no ḓo vhonwa musi thandela yo no khunyelela
U guda luambo zwi tea u itea kha nḓila ya mvanganyo hune mudededzi a modela maitele avhuḓi , vhagudi vha guda zwikili zwo teaho vhe kha zwigwada vha sa athu shumisa zwikili izwi nga vhone vhaṋe .
Hedzi mbekanyamushumo dzi ṱuṱuwedzwa nga ṱhoḓisiso dza vhupulani ha zwiko zwa maḓi na tsenguluso ya zwiṅwevho . 
U ḓivha nga ha mveledziso kha miṅwe masipala - u guda kha mihumbulo yavho na tshenzhelo dzavho .
U nwalisa tshiimiswa tsha tsha mveledziso ya vhana vhatuku ( ECD )
shela mulenzhe kha Khoro dza Vhaimeleli dza Vhagudi ( Learner Representative Councils ( LRCs ) ) u tsireledza madzangalelo anga ;
Arali hu si na Friends kha nyingaḓorobo ye vha i nanga , GEMS i ḓo sedza kha nyingaḓorobo dza nga tsini uri vha vha ḓisele zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa Friends dza tsinisa na vhone .
Madokotela vhane vha khou vhilaela zwihulwane nga ha mutakalo wa tshitshavha u fhirisa lupfumo lwa phuraivethe . 
Ri tendelana uri mushumo uyu ndi vhushelamulenzhe ha ndeme u bva kha komiti ya odithi na uri u ya nga maitele a dzitshaka , komiti ya odithi i fanela u sedzulusa zwitatamennde zwa masheleni na u zwi dzudzanya phanḓa ha musi zwi tshi ṱanganedzwa nga bodo ya vhalangi . 
Tsha vhuraru , zwi ṱoḓa uri zwiimiswa zwi sumbedzise uri zwo swikela hani zwipikwa zwa mbekanyamaitele dza lushaka na zwithu zwa ndeme . 
Nyito nthihi u sumbedza uri vhagudi vha a kona u bvisela khagala mihumbulo yavho nga kha u ṅwala ha vhusiki , tsumbo : u ṅwala tshibveledzwa tsha vhusiki ( kana pharagirafu pfufhi ) kana tshipiḓa tshayo kana mafhungo .
2.13. Khabinethe yo tendela muvhigo wa shango wa saikeḽe ya vhuraru Afrika Tshipembe wa u Vusuludzwa Guṱe nga Tshifhinga , uri u ṋetshedzwe uri u dovhe u vusuludzwe nga Tshigwada tsha u Shuma tsha u Vusuludzwa Guṱe nga Tshifhinga , kha Khoro ya Pfanelo dza Vhathu ya Mbumbano ya Dzitshaka ( UN ) nga Shundunthule 2017 .
nga sekithara ya phuraivethe na ya tshitshavha kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho .
Zwiṅwe hafhu , tshanduko kha maitele a mugaganyagwama dzo tendela vhathu vho tiwaho u ita mushumo u ṱalutshedza nga ha khetho dza mbekanyamaitele dza vhuṱhogwa na nga ha u livhanyisa zwiko zwine zwa vha hone u pulana , vhudzuloni ha mugaganyo mutengo nga tshithu nga tshithu . 
U shandukisa pulane dza u shuma ngadzo
Ni shushedzwa nga mini ?
Musi close corporation i si tsha ita vhubindudzi , i nga humbela Muṅwalisi wa Dzikhamphani uri a bvise u ṅwaliswa hayo kha database .
Tsha vhuvhili ndi u sika mvelele ya vhuṱhogomeli vhu re na vhuḓifhinduleli na phaṱululo ya tshumelo ya tshitshavha , ine a i ashu u fusha ndavhelelo dza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe . 
3.2 . Sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo dza Ṅwedzi wa Mbofholowo Minisiṱa wa Vhudavhdzani Vho Ayanda Dlodlo vho thoma mufhindulano wa vhaswa sa tshipiḓa tsha nyambedzano dzi no khou bvela phanḓa na vhaswa nga uri " U DZHIA NDANGO YA MBOFHOLOWO YAU " ndi thege ye ya shumiswa u tevhela nyambedzano kha zwa nyanḓadza mafhungo ya matshilisano .
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha mafhungo a tshifhinga tshenetsho a re kha gurannḓa kana atikili ya magazini
Sisiteme ya Orange-Senqu I kovhekanywa na Lisuthu na Namibia .
Ḽiṅwalo ḽa masheleni a mutheo kha madzangano a mutakalo manzhi ndi mugaganyagwama . 
Vhuimo ha zwibviswa zwa mugaganyagwama nyengedzedzwa u so ngo vhigwaho u dzula u wa fhasisa . 
tsumbadwadze dzi sa tou dinesa kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha .
U pulana / u rangela u ṅwala
Zwiṅwe hafhu , 55 wa mishumo ya tshoṱhe na 171 wa mishumo ya tshifhinga nyana yo no ḓi sikiwa , ngeno vhagudela mushumo vha 54 vho pfumbudziwa .
Thebuḽu ya Mbekanyamushumo ya u Linga
Tshanele ya vhudavhidzani ya tshitshavha tsha wadi
Nḓivho , zwikili , vhugudisi na vhukoni vhu ṱoḓeaho : Nḓivho ya mulayo na mbekanyamaitele zwi elanaho na vhuendi ha tshitshavha . 
u shumisana na vhadzulapo na vhashumisani sa nḓila ya u dzhiela nṱha mveledziso ya muvhuso wapo .
Muthusa Tshipikara na Muthusa Mudzulatshidulo wa khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ;
U renda zwirendo zwi re na raimi vha tshi ita nyito ( vha tshi thusiwa ) .
A vha tendelwi u ṱunḓa khovhe dza marine dzine dza kha ḓi tshila .
fhungoni .
Naho zwo ralo , nga u angaredza ndi nga ri sisiṱeme yashu i khou shuma . 
U isa phanḓa na ṱhavhanyiso ya nyaluwo ya ikonomi yashu na mvelaphanḓa ri ḓo vhona uri Industrial Policy Action i a itwa .
khaḽenda nguvho smith zuma
( c ) vhathu vha re na zwikolodo zwihulwane zwine vha kundelwa u zwi badela ,
Dzi katela papu simea dza cytology dzo ḓisendekaho nga zwiluḓi 100% ya mutengo wa Tshikimu
Mushumo wa tshivhumbeo tsha masia mararu ( 3d ) ndi u bveledza khontseputi ( tshiteṅwa ) tsha tshivhumbeo tshikhalani nga u ṱumanya zwipiḓa zwa vumba , u nambatedza ( nga guḽuu ) kana vha tshi nambatedza zwibammbiri kha mabammbiri , u gera zwivhumbeo , u peta , u vhofha na u putela .
Phosiṱara , nḓivhadzo , burotsha , khungedzelo
Zwishumiswa zwa nnyi na nnyi zwi shumelaho zwitshavha zwinzhi kana dzingu nga u angaredza zwi ḓo ṱoḓa uri zwi wanale tsini na nḓila dza vhuendi khulwane , zwi vhumbaho tshipiḓa tsha sisiṱeme ya vhuendi ha nnyi na nnyi nahone ine ya thithiswa nga zwitopo zwa vhuendi ha nnyi na nnyi nga u sielisana hu dzulelaho itea . 
A hu na zwikolo kha uvhu vhupo .
Naho , furemiweke ya u shuma i tshi nga vha yo shanduka nga murahu ha tshifhinga tshilapfu , tshipikwa tshihulwane a tsho ngo shanduka . 
kha dikishinari yawe .
U imba nyimbo na zwidade a tshi khou tevhedzela nyito dza hone na kiḽasi yoṱhe
Hedzi mbekanyamushumo dzoṱhe a dzo ngo sedza fhedzi kha u shela mulenzhe kha mveledziso ya vhaswa fhedzi dzo sedza na kha u sika nḓila ya u thoma u dzhena kha luṱa lwa mishumo hoṱhe kha mabindu a ndeme , zwikili zwi ṱhogeaho nahone zwa ndeme , na kha mishumo ya u tikedza . 
U ita ngauralo zwi nga humbulelwa ngamaanḓa . 
Hezwi zwi leluwa zwi tshi ya phanḓa kha ndangulo ya vhupileli na Komiti dzayo Phalamenndeni , yo bviselaho khagala nyendedzi dzi re khagala zwi tshi ḓa kha vhuimo ha mbekanyamaitele . 
Hune ha sa kone u wanala thendelo i ngaho sa yeneyo , hu itwa dziṅwe ṱhoḓisiso u itela u wana tshiimo malugana na mbadelo . 
Ndivho ya Ḽiga iḽi ndi uri vhadzhaimikovhe kha Masipala vha pfesese mishumo ine vha tea u ita nahone mafhungo a ndeme o no tshewa ane a vhumba furemiweke ya CBP
Thomani mafhungo a 1 - 8 nga Mugivhela u
Nyengedzedzo ya mbadelo ya ḽivi ya zwino na nyengedzedzo ya bonasi ya tshumelo zwi wanala kha khwalo ya mutevheṱhandu wa ḽivi ya zwino isa athu shumiswaho na bonasi dza tshumelo dzine dza badelwa . 
Kha vha dzhie dziphindulo , vha ṱalutshedze ho teaho .
Ni nga shela kulebula kuṱuku kwa biḽitshi ( sa Jik ) baketeni ḽa 20 ḽitha ḽa maḓi a muhulu .
Ṅwaha wa 2015 u ḓo swaya u thomiwa ha luṱa lwa u thoma lwa u shumiswa ha burodibende .
U vhalela nṱha nga mubulo wone wo teaho , u elela na vhuḓinyanyuli
Vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa mutakalo wa u thoma musi vha tshi u wana kha dokotela .
maṱhakhe-shandwa ---- musi zwo lavhhumbula ho zwa nṱhesa zwa ndeme kana zwi takadzaho zwi so ngo tsha swikhumbula kana zwi shushaho zwa puloto ya zwibveledzwa zwo dzhenhumbula nga zwa madakalo kana mafhungo o bvaho kha muṱoḓo wa puloto kana zwiwo zwi si na mushumo .
Khoro ya tsireledzo ya muvhuso yo vha iṅwe ya komiti dza khabinethe nṋa , vha nga kha ḓi vha vho no zwi ḓivha hezwo . 
Koporasi i dzulela u lavhelesa u tevhedza hayo na theo ya mulayo na ndaulo dzo fanelaho na u vhiga tshiimo kha Komiti ya Odithi na Mveledzazwiwo nga kotara . 
Vhudzulo , mbadelo dza vhuarelo , mishonga , mbadelo dza phurofeshinaḽa u bva kha GP , saikhaṱhirisithi , saikhoḽodzhisithi na vhaeletshedzi vho ḓiṅwaliswaho
Ṱhalutshedzo ya khamphani ya dzangalelo ḽa tshitshavha i na vhuṱalusakanzhi na mvelelo kha tshikoupu tsho ṱanḓavhuwaho u fhira zwine ra tenda uri ndi zwone zwo teaho . 
MUSHUMO MUHULWANE WA KOMITI YA WADI ndi u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vha wadi vha a dzhenelela na u ḓivhadzwa nga ha tsheo dza khoro dzi kwamaho matshilo avho .
Tsheo ya Lok Adalat i vhofha vhoṱhe vha kwameaho nga khanedzano nahone ndaela yayo i a kona u itea nga nḓila ya mulayo yo teaho .
Mbetshelwa dza u pandela dzi songo lugaho na maitele a mishumo a songo lugaho a masalela zwi ḓo ṋetshedza tsireledzo kha u lwa na lushaka lwa u tambudza . 
Pulane dzo vha na vhuhovheleli ho kalulaho zwi tshi ḓa kha ndangulo na zwiko zwa masheleni . 
Thishu dza tshipuka dzo vhumbwa nga zwiṱirakitsha zwiṱuku zwi tshilaho zwine zwa vhidzwa u pfi dzisele . 
Muvhuso wa lushaka u ḓo shumisana na Muvhuso wa Kapa Vhukovhela , u tevhelela avha vhagudi na u ṋea thikhedzo uri vha sa xelelwe nga vhumatshelo havho .
Hone u renga ndondolamutakalo ya phuraivethe zwi kha ḓi ḓo vha hone naa ?
Mithelo / lutho kha zwibveledzwa
Egere dzi linganaho miḽioni dza malo fhedzi dza mavu a limeaho dzo humiselwa kha vhathu vharema , ine ya vha 9.8% ya egere dza 82 miḽioni dza mavu a limeaho Afrika Tshipembe .
( c ) U ḓivhadzwa nga ha tsheo ya khoro ya masipala .
Ri tenda uri zwiṅwe zwishumiswa na maitele zwi ḓo sedzana na masia aya phanḓa ha foramu yo teaho . 
2.2. Khabinethe yo tendela u Fariwa ha Samithi ya Lushaka ya u Manḓafhadza Ikonomi yo Engedzwaho yo Tewaho kha Vharema nga Tshimedzi 2013 .
Vhaiti vha khumbelo vhe vha vhuya vha ita a vha tei u dovha vha ita hafhu . 
Lavhelesani zwirendo izwi .
Tshiteṅwa tshashu ho vha u si u thusa fhedzi , na u tikedza lushaka lwa ṱhanzi dzine ra dzi imelela ra minista , sa vhathu zwavho kha zwivhidzo izwi . 
Mutevhe wa mashango a no khou bvelela a re na vhukoni ha u swikelela a khou ḓala,ngeno , zwi seisaho , thuso ya u mveledzwa yo tsela fhasi nga thihi-tsha-raru kha ikonomi u bva nga 1990 . 
Nga murahu ha miṅwedzi ya sumbe , mavundu oṱhe zwa zwino a khou lavhelelwa u shuma nga masalela ṋaṅwaha na kha miṅwaha miraru yoṱhe i ḓaho . 
Ndi tshipiḓa tsha ṱhalutshedzo ya misi yoṱhe ya miṅwaha ya fumbili kana furaru yo fhiraho he Afrika ḽa fhira kha nyaluwo i no khou ongolowa yo ḓi sendekaho kha fomuḽa ya magavhelo na vhumatshelo ha mbekanyamaitele dza ikonomi dza u langa khadzimiso dza matshelo . 
Ndangulo ya ndondolo ya mutakalo wa phuraivethe . 
Pulane ya bindu yo ṅwalwa nga nnyi , kana nga thuso ya nnyi ? 
Nzudzanyo idzi dzi ṋetshedzwa nga Tshimedzi kha Buthano ḽa Lushaka sa tshipiḓa tsha Mugaganyo wo Dzudzanywaho wa Tsheledemviswa dza Lushaka . 
Muphuresidennde vha amba Mulaedza wavho kha Lushaka ngomu ha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka .
Zwi a ḓaḓisa u vha ṱhanzi zwa zwino u fhumula lwa vhuḓahela kha pfanelo , kha ḽiṅwe sia , na u engedzedza u khwaṱhisedza u maanḓafhadza vhuḓifhindulei , na nga kha ḽiṅwe sia . 
U fhedza minete miṱanu shawarani nga ḓuvha vhudzuloni ha u shumisa bavu , vha shumisa tshararu tsha maḓi ane a nga shumisiwa kha bavu ḽa u ṱambela , zwa vhulunga maḓi a swikaho ḽithara dza 400 nga vhege .
U vhona uri hu na vhutevhedzeli kha mulayo kha vhusimamulayo na ṱhoḓea dza mushumisi . 
U shuma pulane
Mutikedzelo ndi tshelede ine mutholi wavho a badela u itela mutengo wa GEMS .
Honeha , nomboro dzi kha ḓi gonya , na uri zwinzhi zwi fanela u itwa zwavhuḓi . 
11 . Mulanguli wa CBP , a tshi thusiwa nga muḓivhimakone wa CBP , u kuvhanganya mbigelamurahu dza wadi malugana na u bvela phanḓa ha thandela khathihi na mutsindo wayo a fha mulanguli wa IDP mafhungotsivhudzi a u ḓo laedza u monithara na u ela mishumoitwa ya IDP .
Senthara ya vhugudisi zwazwino i vho ḓo vha yone fhethu huswa ha vhugudisi ha khomphiyutha hu tshi itelwa vhashumi vha re ngomu ha tshiṱiriki tshenetshi . 
Muvhuso u isa phanḓa na u ḓikumedzela tshoṱhe kha u fhelisa u salela murahu ha sisiṱeme ya mabakete kha zwitshavha zwashu .
Muvhigo wa Oditha Dzheneraḽa wo dovha hafhu wa sumbedzisa zwauri hu na mimasipala ine ya khou ṱoḓa thuso .
Mavhiḓa ane a vha hone zwazwino o thomiwaho hu songo ranga u lavheleswa mavu na lutombo khathihi na thaidzo dza mupo . 
Hu dovha ha vha na midavhi ya zwa vhufhufhi miraru ire na ḽaisentsi kha dzingu . 
U dalela bulasi luthihi fhedzi nga ṅwedzi kana luthihi kha miṅwedzi mivhili . 
U ita nḓowenḓowe ya u vhala
Hezwi zwi ḓo thusa kha u wana vhathu vho teaho vha no bva tshitshavhani na / kana vhaḓisedzi vha tshumelo vha no ḓo shela mulenzhe kha sesheni dza u shuma hu tshi bveledzwa tshiṱirathedzhi tsha IDP .
Vhashumi vha tshoṱhe vho tholiwaho nga nnḓu dza vhaendelamashango vha ḓo katela mulangi wa nnḓu ya vhaendelamashango , ane u dovha avha mubiki kha tshiimiswa tshenetsho . 
U sumbedza mishumo
U khethekanywa ha makumedzwa na khwiṋiso zwi ḓo itwa arali zwo humbelwa nga u ralo . 
Bannga idzi dzi dzhenelela kha mushumo wa ndangulo ya tshelede ya muvhuso wa vhukati . 
U tandulula khaedu ya muḓagasi ;
Ri khou ita khumbelo kha miraḓo u shela mulenzhe nga vhukoni havho . 
Clover i bveledza na u phaḓaladza lushaka lwa ḓeri lwo fhambanaho na zwibveledzwa zwa vharengi , i tshi khou shumisa nthihi ya dzinetiweke dza u phaḓaladza dzo ḓigeḓaho dza muengedzo muhulwane dza Afrika Tshipembe . 
Pfufho i bvulela muṅadzi vhaongi vhe vha vha vha khou dzhenelela zwa vhukuma kha sisiṱeme ya zwa mutakalo . 
o Dzi ṱola masia o tiwaho a vhutshilo ha nnyi na nnyi kana mafhungo a kwamaho tshitshavha
Tshifhinga tshinzhi vhalwadze vha fhiriselwa fhedzi kha sekhithara ya muvhuso nga murahu ha musi masheleni a thuso ya dzilafho o fhela tshoṱhe . 
Ndi dovha nda ita khuwelelo kha sosaithi dzo fhambanaho dza mulayo uri dzi dzhie maga kha miraḓo i shumisaho sisiṱeme nga nḓila isi yone . 
U vhona uri mishumo iyi i a tevhedzwa , mutholi u fanela :
A sumbedza na dziṅwe nḓila dzi angaredzaho u shumisa vhusevheḓi na u saukanya zwivhumbeo .
Vha nga ita mbadelo kha tshiimiswa tsha
Fhedzi musi zwiimiswa zwa masheleni zwi tshi kundelwa , hu vha na masiandaitwa a si avhuḓi , nahone musi uho u kundelwa hu tshi itea kha ḽifhasi , masiandaitwa a shushedza ikonomi ya ḽifhasi . 
Thandela dza khathegori ya 3 : Thandela dza tshikalo tsha masipala dzi ne dza tea u shumiwa nga zwiko zwa nnḓa
Zwi tevhelaho zwi tou vha fhedzi dziṅwe dza ṱhoḓea dzine dza tea u sedzwa u wana uri naa sitediamu tsho lugela kana a tsho ngo lugela u farela mitambo ya khethekanyo nkene . 
Tsha u fhedzisela , pulane dza ndangulo na sisiṱeme dza u bvisela khagala zwi ṋekedza mutheo wa u lavhelesa , u ela na u ṱola , nga u bveledza zwipikwa , sisiṱeme na nyendedzi dza kushumele . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala zwo fhambanaho a tshi itela u kona u ḓivha mihumbulo mihulwane na ine ya i tikedza
Izwi zwo vha zwi tshi katela u dzhiwa ha malaṱwa , maḓi , u kunakisa na muḓagasi .
Luṱa 3 lu lwela u vhona uri zwi kwama hani shango u ṱanganedza Thendelano .
( i ) Muphuresidennde nga fhasi ha Mulayotewa muswa , arali ndaulo ya uyo mulayo yo vhewa zwanḓḓani zwa muvhuso wa lushaka hu tshi tevhedzwa Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo kha khorotshitumbe ya lutshaka ; kana
Nḓivho ya Ndangulo ya Masheleni na Vhulanguli ha ṋetshedzo na zwone zwo vha zwo katelwa kha therisano . 
Vhulapfu ha buloko ndi , zwenezwo , thendelano na musudzuluwo wa vhaendangaṋayo henefho kha fhethu ha vhudzulo . 
arali khothe yo fushea uri mupondiwa u ḓo balelwa u ṋea thendelo i ṱo ḓeaho .
Ofisi ya zwa badani i ṋetshedza bammbiri ḽa dupuḽikheithi ya goloi ḽi ngaho sa ṱhanziela ya u ṅwalisa , ṱhanziela ya ndungelo u tshimbila badani , disiki ya ḽaisentsi kana mabammbiri o xelaho , o kheruwa , o lozwea na musi maleḓere kana maṅwalwa a si tsha vhalea .
Mutsiko wa vhathu kha vhupo ha tshitshavha . 
Sa zwe tshenzhemo kha maṅwe mashango ya sumbedza , hezwi zwi a thivhelea zwihulwane . 
Muphuresidennde vho ṱangana na Muhulisei Khosikhulu ya Vhavenḓa Vho Toni Mphephu Ramabulana , na vhakwameaho tshitshavhani kha u wana thandululo dza thaidzo dzo ṱahiswaho .
Mafhungo malugana na tshumelo dza muvhuso
U ḓadzisa zwenezwo , tshiṱirathedzhi tsha ndangulo ya tshikafhadzo tshi ḓitika nga ndango ya tshiko u itela u swikelela zwilinganyo zwa vhupo . 
Ndi kuitele kune a ku athu u shanduka . 
Kha webusaithi dzi tevhelaho vha ḓo wana ṱhoḓisiso ine ya ṅwala masiandaitwa ane vhushaka ha matshilisano ha vha nao kha mutakalo : 
Mbuno afha i nga vha ya uri zwi a konḓa u vha na tsumbo ya uri muthu ndi muloi .
Vhatsivhudzi vha nga nnḓa vha ndangulo ya tshanduko vha ḓo ṋewa konṱiraka dza u : 
haselwa lwa vhuthererosi
QLTC ya Sekhethe / Tshiṱiriki Vhuḓifhinduleli
muthu o litshiswaho mushumo nga ṅwambo wa mutakalo u si wa vhuḓi
U ita mishumo yoṱhe ya londoria musi o humbelwa nga mulavhelesi . 
a ) Vho Smunda Mokoena ( Mudzulatshidulo ) ;
Nḓowetshumothangeli
Bodo ya Afurika Tshipembe ya Agrément yo fhiwa mushumo , une muwa na nmbetshelwa kha u dzhielwa n lushakae ane aa u vha engedzela maiso , u vhuelwa na mi ine i ṱa zwa zwino ya khou lemeleswa nga zwikolod zwi kha tshiimo tsho tendelwaho kana maitele a u shumisa nḓowetshumo ya zwa u fhaṱa , hune tshikalo tsho tendelwaho tsha lushaka a tshiho .
Vha ḓo kona u wana ḽizi dza tshifhinga tshilapfu .
Ngudo ya fiḽimu ( sa nyito ya nyengedzedzo )
Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u bveledza nzhele kha vhashumi vhayo vhoṱhe nga ha ndeme ya u vhulunga mupo na mushumo khathihi na vhuḓifhinduleli hu elanaho nawo .
Sa tshipiḓa tsha u alusa tshumelo ya tshitshavha yo khwaṱhaho , vhashumeli vha tshitshavha na vhaimeleli vha tshitshavha a vha nga ḓo tendelwa u ita bindu na muvhuso .
Ndo vhiga nga nḓila i no pfala ?
Akhaundu ya u vhulunga ya 25% ya ḓuvha na ḓuvha
5.2.4 Mushumo wa vhadzulapo kha MSP
U bvisela khagala vhuḓipfi / nyanyuwo ho dzikuswaho nga tshirendo
Dokhumenthari kana mbekanyamushumo dzo nangwaho dza TV
Hu ḓo sedzeswa zwa u alama na u khwaṱhisa tshumelo dza tshitshavhani ( CBS ) , na nḓila ine ra ḓisedza ngayo tshumelo . 
Ndima iyi i ṋetshedza uri mukhantseḽara wa wadi u ḓo vha mudzulatshidulo wa komiti ya wadi na u kombetshedza khoro ya masipala u ita milayo i langaho maitele a u khetha miraḓo ya komiti ya wadi .
Musi hu khou dzhielwa izwi nṱha , u thivhela vhugevhenga zwi vha khaedu khulwane vhukuma . 
Zwi fanela u swikelea nga nḓila dza vhaendangaṋayo vha songo vhuya vha pfuka zwiṱaraṱa zwihulwane . 
Zwa zwino ri nḓilani ya u wana tshumelo dza dzilafho dzo fhambanaho nṋa ngomu Vhuswoleni . 
Mveledziso , ndondolo na u thoma zwiṱirathedzhi , mbekanyamaitele na mbekanyamushumo zwi tshi elana na mulayo wa lushaka , wa vundu na mulayo wapo , zwiṱirathedzhi khathihi na pulane . 
Nzudzanyo ya phothifolio i tendela miraḓo u dzhenela kha mihasho ya masipala na komiti ṱhukhu dza khoro dzi elanaho na phothifoḽio .
Ndangulo na u langula ḽogobugu . 
Mbekanyamushumo mbili dzi elanaho ndi Mbekanyamushumo ya Thusedzo ya Thekhinikhala ya Ndangulo ya zwa Masheleni a Masipala na Mbekanyamushumo ya Tshandukiso ya Masipala yo Ṱanganywaho . 
Muangarambo wa mbekanyamaitele wo tendelwa nga Khoro i randela ḓivhamaitele a uri zwi itwa kha masipala u itela u kala mashumele o fhelelaho a masipala . 
phasipoto yavho i tea u vha na siatari ḽi siho fhasi ha ḽithihi nahone siaṱari iḽo ḽi tea u vha ḽi saathu u shumiswa musi hu tshi humbelwa themendelo
U vhiga murahu ndi ndeme uri tshitshavha tshi dzule tshi tshi khou vhudzwa nga ha mvelaphanḓa na khaeu .
ṅwalani mafhungo mavhili nga ha tshifanyiso .
Maitele ane a tea u tevhelwa ndi :
Mihasho yoṱhe ya muvhuso yo ḓiimisela u thivhela HIV na AIDS . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) , mafhambanyi ( antonimi ) , ṱhalutshedzo i re khagala na yo dzumbamaho
Ro no amba miṱanganoni yo vhalaho ri tshi ṱalusa u kwamea hashu nga khuḓano dza dzi phuresidennde mashangoni a vhubvaḓuvhakati nga u angaredza kha ḽa Israel na Palestina nga u ṱalusa .
36 Zwo itea kale
110. Madzulo na tshifhinga tsha u awela
U alusa vhuvhambadzi na u alusa vhubindudzi ndi tshipiḓa tsho ḓalaho mafulufulu tshi engedzeaho tsha mushumo wa DTI musi maraga miswa i tshi khou vulea kha riṋe . 
( a ) tshumiso ya zwino ya ndaka ;
U vhumba tshisiku tshawe tsha maipfi ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe a tshi shumisa maḽeḓere au ranga a maipfi , tsumbo , goloi , vothi , bodo .
Nḓirivhe dza waini dzi vha dzo vhibva nga maanḓa musi dzo kiwa na u fhungudzea nga u ṱavhanya . 
Vhuthomi uvhu ho itelwa u livhana na mvelele i engedzeaho ya u nwesa u itela uri mvelele dza u nwa dza ḽa Australia dzi kone u bveledza mvelelo dzi re na mutakalo nahone dzo tsireledzeaho . 
Uri vha mirafho na maimo o fhambanaho vha ḓi wane vhe fhasi ha murunzi muthihi , zwi ḓo koniswa nga :
Izwi zwi katela nyito dza tshumisano ya u engedza nyaluwo i katelaho , maga a u ṱavhanyisa u pfumbisa masheleni , u engedza u thomiwa ha Mbekanyamushumo ya Vhubindudzi ha Themamveledziso ya R870 wa biḽioni na mvelaphanḓa yo itwaho kha u tandulula ṱhahelelo ya fulufulu , hu tshi katelwa na fulufulu ḽi vusuludzeaho .
19 Khubvumedzi 2002
Vhudavhidzani vhukati ha rakhonṱhiraka , Komiti ya Wadi na tshitshavha a vhu fushi .
Maitele maswa a ḽifhasi zwa zwino ndi u ambedzana na vhudipuḽomati ha mbambadzo u wana tswikelelo i linganaho yo khwiniseaho ya makete . 
Ngona ya vhutshimbidzi : Phere
Vha ḓo ṱangana na migaganyo ya zwine zwa ḓo funzwa kha tshitendeledzi tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhege idzi mbili kha masiaṱari 1 , 35 , 69 na 103 a iyi Bugu ya Mishumo .
U vhona uri tshitshavha tsho lugaho tshi ṱoḓa u fhungudzea ha u sa lingana , nga u swikelela zwikhala zwa ikonomi kha vhoṱhe na u bvelaphanḓa na u shumisa masheleni a muvhuso hu tshi itelwa vhashai .
Dzinḓila dzo omaho dza u kharamedza dziphurama , kha vhabebi vhane vha vha vhaleli vha vhana . 
Zwiṅwe zwa zwivhulahatsheṋe zwi shelwa maḓini u langa nyaluwo ya tsheṋe dza maḓini . 
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani
2.19.6 Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i dzinginya uri hu vhe na ndaulo ya ṅanga dza sialala .
Muhasho wa lushaka muṅwe na muṅwe une wa shuma mishumo ine ya nga kwama vhupo na vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi fanela u lugisa pulane ya u shumisa ya vhupo hu sa athu fhela ṅwaha muthihi ho ḓivhadzwa Mulayo na nga murahu ha miṅwaha miṋa miṅwe na miṅwe zwaho . 
Fhedziha , o vha e na mbilummbi , na tshiṱuhu .
Vhakwameaho vhoṱhe vha fanela u phaḓaladza milaedza i fanaho , ho ambiwa nga ABC , u fhungudza samba na pfanelo dza vhathu na dza mulayo . 
Nḓivhadzo dzo raliho a dzi faneli u dzulela u itwa . 
Fomete yo themendelwaho ya Ṱhanziela
3.1 . Khabinethe i tendela ṋetshedzo ya Sekithara ya vhuendi ya u thoma ya Afurika Tshipembe fhasi ha Nyambedzano dza Mbambadzo kha Tshumelo ya Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika(SADC) .
Vhonkhetheni vhoṱhe vho nangiwaho vha ḓo lavhelelwa u ḓivhonadza kha inthaviwu nga tshifhinga tshi tiwaho nga Muhasho . 
Tsha ndeme vhukati ha ezwi ho vha hu Tshipitshi nga Tshiimo tsha Lushaka tsha Muphuresidennde na tshipitshi tsha Muphuresidennde nga tshifhinga tsha u vula Phalamennde . 
U pfesesa na u shumisa zwibveledzwa zwa mafhungo nga nḓila yo teaho
Ndeme dzo ḓisendeka nga maitele a u ḓivhadza nga iwe muṋe kha mbadelo dzi re na mbuelo . 
Themendelo dzi re kha mivhigo iyi dzo ṱanganyiswa na u bviswa u itela nyambedzano vhukati ha vhashelamulenzhe nga Lara 1997 . 
Ri tama mabindu a tshi ṱanganedza zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi tsha muvhuso na u dzhiela nṱha matshilo a vhathu musi vha tshi dzhia tsheo kha nyito dzavho .
Mufariwa o lindelaho u senga muṅwe na muṅwe u fanela u ṋetshedzwa tshikhala tsha u hwesa milandu wa vhugevhenga a tshi itela muthu muṅwe na muṅwe o itaho vhutshinyi , vhune ha bveledza mulandu wa vhugevhenga hu tshi itelwa mufariwa o lindelaho u senga musi a tshi kha ḓivha no valelwa dzhele . 
Vhathu tshikoloni na hayani - ho katela u kovhekana , u thusana , u sumbedza ṱhonifho u shumana na khuḓano nga nḓila yavhuḓi - ho katelwa na vhuḓifulufheli na u ḓiita mboho
Ḽa Canada ḽo tsitsela fhasi rekhodo ya u vhambedza pfanelo na vhuḓifhinduleli . 
Ro ḓikumedzela u vhuya kha uno ṅwedzi wa Khubvumedzi , ṋamusi ndi pfa ndo ḓala dakalo na khuliso u amba na nnḓu ino ro kona u swikelela pfulufhedziso dzashu , u tevhedza vhuḓikumedzeli hashu na u swikelela datumu yashu ya u fhedzisela . 
Nga ṅwambo wa izwo ndi zwa ndeme vhukuma uri Muluvhisi a ntsikele maanḓa o teaho kha vhuimo uvhu ha Muvhuso . 
Zwiṅwe zwileludzi zwine zwa nga sa vhugalatenga zwi ḓo shumiswa u ṱanganedza zwikolo . 
Zwa zwino hu na khamphani dza 300 dza Afrika Tshipembe dzine dza khou shuma Mozambique .
Naho tshikimu tshiswa tsha mutshipiselo tsha DTI tsho ṱanganedzwa hu na dakalofulu , zwi tou nga vhabveledzi vhapo a vha athu u fhindula kha itshi tshikhala tshihulwane . 
Tshigwada tshine tsha khou ḓa tsha vhaofisiri vha muvhuso na vhomabalane , vhavhambadzi , vhadededz na vhaminisiṱa , tsho shuma mushumo wa ndeme . 
Vhagudi vha ṱoḓa tshifhinga tsha u guda aya maitele , ngauralo vha tea u :
Ho no ḓi vha na u bvelaphanḓa kha u ṱanganyiswa ha zwiimiswa zwa mabindu maṱuku , na tshiimiswa tshithihi tshihulwane tshine tsha ḓo rwelwa ṱari ṋaṅwaha .
U langa zwi isaho khomboni u ya nga milayo ya ndango ya ndaka na mutevhe wa ndaka . 
Kha vhana vha na tshaedzo ya tshenzhemo heyi mbonalo ntswa i ḓo vha takadza . 
Nḓila dza thikhedzo ya u shuma , u monithara , u ela na u shuma nga lushaka lwa thandela ya CBP
U khwathisa tshumelo ya muḓagasi i thembeaho , ro thoma Komithi yo Ṱanganelanaho ya Dziminisiṱa kha Fulufulu , u bveledza puḽane yo ṱanganaho ya miṅwaha ya 20 .
Zwidodombedzwa zwa nnyi na nnyi
MBEKANYAMAITELE / MULAYO / MULAYOTIBE / NDAULO ZWI RE NGOMU NA WEBLINK TSHIIMISWA TSHI RE NA VHUḒIFHINDULELI NEM : Mulayo wa Vhupo ho Tsireledzeaho ' Protected Areas Act '
Saida na veini a dzi rengisi u ṱavhanya sa biya . 
76 . Milayotibe i kwamaho mavunḓu
Mbadelo ya misi yoṱhe
Tshiṅwe hafhu , ri nga ṋetshedza hani tswikelo i shumiseaho kha vhaṋetshedzi vha mafhungo na vhashumisi ? 
Ngeno hu na uri vhunzhi ha mafhungo o ṱahiswaho kha khanedzano nga vhuḓiimiseli kana u sa vha na vhuṱanzi ha maṅwalo hu dzula hu kha ḽeveḽe ya luambo , tshitatamende tsha Soskice tshi ḓivhadza tshifanyiso tsha ngoho tsha ḽimethafore kha therisano . 
Tshanduko khulwane i tevhelaho ho vha tsheo ya poḽitiki ya u fha vhuhaṱuli , maanḓa nga vhuḓalo a songo fhungudzwaho a mangadzaho a khaṱhululo . 
Mishumo minzhi kha iyi sekhithara yo tsireledza shango kha masiandaitwa a u tsa ha ikonomi . 
u bveledza na u khwiṋisa u swikelela kha tshumelo zwi ṱoḓa tshumisano na vhoṱhe vha re na dzangalelo .
EPWP i ḓo ṋetshedza zwikhala zwa mishumo zwa miḽioni dza rathi nga 2019 na CWP i ḓo engedzwa uri ivhe na saithi nthihi kha masipala muṅwe na muṅwe magumoni a 2014 zwine zwa ḓo ḓisa zwikhala zwa mishumo ya miḽioni magumoni a 2019 .
Ri khou dzhia maga o vhalaho , hu tshi katelwa Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Muthelo wa Vhashumi u ṱuṱuwedzaho vhatholi uri vha thole vhaswa sa vhashumi .
Ndivho ndi ya u tandulula tshivhalo tsha zwiwo zwa khethululo na u isa phanḓa u tandulula dziṅwe tshakha dza vhuḓifari ha vhugevhenga dzi ṱuṱuwedzwaho nga tshiṱalula , luvhengelambiluni kana u sa konḓelelana , nga tshivhumbeo tsha vhugevhenga ha vengo na tshipitshi tsha vengo , zwine zwo no itea lunzhi maḓuvhani a si gathi o fhiraho .
Phoindi ya u fhedzisela ine nda khou ṱoḓa u i amba malugana na vhukhwine ha vhulavhelesi hashu . 
U ṱalutshedza zwiṱaluli zwa maṅwalo a vhurendi ha Bivhilini . 
Henefho fhethu ha tshikale , vhuṋe ha mavu hu tshi tevhedzwa sisiṱeme ya tshikale ya mukovho wa mavu yo vhumbwa nga thendelo ya u dzula kha mavu o vhetshelwaho maanḓalanga a tshikale . 
5.22 Mulayo une wa khou ṱolulwa a u shumani na zwa vhuviavhathu .
U bvisela khagala ha U-Filing na sisiṱeme ya mbadelo zwo shumiswa u thusa kha u kuvhanganya u bvisela khagala data kha mafhungo a mutholwa , u konisa u khwinisa u ta u elea na khonadzeo ya tsumbathengo ya lweṱolweṱo lu ne lwa tea u badelwa . 
Izwi zwi katela milayo i yelanaho na u dzhia tsheo ya ndaulo , tswikelelo kha mafhungo , tshiphiri na u dzhenelela ha tshitshavha .
Ḽaiburari dza nnyi na nnyi dza maḓana dzi wanalaho kha mimasipala yapo , hu sa katelwi vhuṅwe vhupo ha ḓorobo khulwane , dzi wela nga fhasi ha tshumelo dzadzo dza ḽaiburari dza vundu dzi re kha Mihasho ya Vhutsila na Mvelele ya mavundu nga u fhambana hayo . 
Ngona ya u shumisa maitele i shumiswa musi vhagudi vha tshi bveledza zwibveledzwa oraḽa na zwa u tou ṅwala .
khungedzelo,phuromosheni na khethekanyo
TSP zwa zwino i na konṱiraka na muṋei wa ndindakhombo uri a ḓo ṋea dzianyuwithi kha vhathu vha si gathi vho litshaho mushumo vhane vha dzi ṱoḓa , a tshi khou shumisa phimo dzi fanaho na dza vhanna na vhafumakadzi . 
Muṱangano wa tshigwada wa awara mbili na vhatshimbidzi vha CBP , miraḓo ya Komiti ya Wadi na zwigwada zwa mushumo zwo thonwaho kha mvelelo iṅwe na iṅwe .
U ita uri Zwitshavha zwa Migodini zwi re na Mutsiko zwi dovhe zwi vhe na mutakalo .
Pulane ya tshifhinga tshipfufhi na tsha vhukati i katela u londota ho khwiṋiseaho ha zwiṱitshi zwa muḓagasi zwa Eskom , zwi khwiṋisaho nḓadzo ya vhubveledzi ha muḓagasi , na u langa ṱhoḓea ya muḓagasi .
Mulambo wa Limpopo u kovhekanywa na Vhutswana , Zimbambwe na Mozambiki .
Hune zwa konadzea , hu a itwa mbambedzo na ṱhoḓisiso dzo fhiraho . 
Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalelo na u lifhiswa kha u lenga u badela muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo .
Tsumbadwadze dza vhulwadze
2.5 . Khabinethe yo dzhiela nṱha uri Afrika Tshipembe ḽi ḓo shela mulenzhe kha Dzulo ḽa Mbumbano ya Dzitshakha ( UN ) Khomishini nga ha Maimo a Vhafumakadzi ( CSW60 ) ḽine ḽa ḓo vha hone ngei New York , kha ḽa USA u bva nga ḽa 14 u swika 24 Ṱhafamuhwe 2016 fhasi ha thero : " U Maanḓafhadza Vhafumakadzi na vhuṱumani hazwo kha nyaluwo i vhuedzaho . "
( c ) Bugupfarwa dza luambo dzo randelwaho dzi shumiswaho nga vhagudi na dziṅwe bugupfarwa dza ndivho ya zwiko kha dze dza randelwa
Vhaṋe vha fulo ḽa Tsivhudzo ya Ndondolo vha ḓo ṱhogomela vhaholefhali . 
Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi tshi shumana na hetshi tshitenwa tsha ndangulo ya madi .
U bvelela kha mabembela aya a sumbe zwi ḓo tsira huṅwe vhuṱudzeṱudze ho livhanaho na Muvhuso , arali ra vhonala ri vhomakone kha nḓisedzo kha masia a ndeme . 
Sisiṱeme yo dzinginyaho a i faneli u vula khonadzeo ntswa dza u sa fulufhedzea , vhufhura na tshanḓanguvhoni . 
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwine zwa ḓo thusa zwa malugana na muthu uyo , nga maanḓa tshinepe tsha zwino .
Ndi khou livhuwa tshifhinga itshi .
Ndi na fulufhelo ḽa uri ikonomi ya Gauteng i kha nḓila ya nyaluwo ya u swika mishumo i ḓo dzulaho i hone . 
Kushumele na ndondolo yone , u itela khonadzeo ya zwishumiswa uri zwi ṋekedze maga a gumoṱuku zwao a tshumelo yo sedzwaho misi yoṱhe , ndi zwa ndeme vhukuma . 
Naho zwo ralo , tshikimu tshifhio na tshifhio tshi a ḓivhadzwa , tshi ḓo vha na ṱhoḓea i livhisaho kha maga ane a dzhiwa kha milandu i si ya vhukuma u itela ndivho ya mbuelo ya masheleni fhedzi . 
Nḓila ye mutalombalo uyu wa vhekanywa ngayo i tshimbilelana na khontsephuti ya u vhalela . 
tshipikwa mvelelo dza thandela khathihi na zwe zwa lavhelelwa sa mbuelo dza vhashumelwa
Zwihulwane zwi no rangiswa phanḓa kha u ṱuṱuwedza kutshilele ku re na mutakalo zwi no kwama malwadze a mbilu nga maanḓa , zwi katela : 
U hwesa vhuḓifhinduleli ha u ṅwala khethekanyo dzo tiwaho .
Zwi tshi khou tshimbilelana na Pulane ya Tshiṱirathedzhi ya Lushaka , Pulane ya Tshiṱirathedzhi ya Gauteng i tikedza zwithu zwa ndemesa zwa lushaka zwa Afrika Tshipembe : 
Maṅwe masia mavhili a tshumelo o sala , kana mapholisa vha tshumelo vho sala na tshumelo dzavho dza mutakalo . 
Naho data i songo lingana , zwi khagala uri u rengisa zwipiḓa zwa muvhili zwo hulela nahone hu tea u vha na maga o khwaṱhaho a u lwa nazwo - nga maanḓa u tsireledza vhalwadze vho hanganeaho na vhaṋetshedzi vha fhuriwaho . 
Kuitele kwa zwinozwino , u fhaṱa kha zwine zwa ḓivheswa na u shumisea ha founu dza tshizwinozwino , ndi u shumisa thekhinoḽodzhi ya founu dza tshizwinozwino u khwinisa kuvhusele , zwi vhidzwaho Muvhuso u shumisaho ṱhingothendeleki . 
Hune vha vha vha tshi khou itela khumbelo muṅwe , vha humbelwa uri vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha khou badela nga dzina ḽa onoyo muthu kana dzina ḽa khamphani .
Vha a dzi ṱalukanya ?
Fhedzi vha ḓo zwi vhona uri zwivhuya zwinzhi zwo swikelwaho zwo kanadzea nga nṱhani ha Ṱhaḓulo ya Bayomedikhaḽa .
5.3 Nḓila dza u tandulula khuḓano
3.1.2 Manweledzo a tshumiso ya LFA
Muanganyelo u itela maraga wa vhutsila ha nga ngomu ha Afrika a u ngo leluwa u u wana fhedzi hu na khonadzeo khulwane ya nyaluwo kha miṅwaha i ḓaho . 
Hetshi ndi tshifhinga tsha u fhedza tshine Vho Ban Ki-moon vha ḓo vha vha tshi khou amba kha Guvhangano Guṱe ḽa UN sa Muṅwaleli Guṱe .
Mugudi u shumisa zwikili zwa foniki a dovha a saukanya nyimele na tshivhumbeo tsha ḽiṅwalo uri a kone u wana zwine ipfi ḽa amba zwone a tshi ḽi bulela nṱha na ngomu
u sa ḓipfa zwavhuḓi muvhilini nga u angaredza .
vhuṱanzi ha nyisedzo na ḓiresi dza fheth dza vhaḓisedzi vh khovhe dza marine dzine dza khou vhambadzelwa nnḓa
U vhala / ṱalela u itela u pfesesa tshibveledzwa tsho ṅwaliwaho / tsha u vhonwa / girafu
Zwa zwino vha khou vhuelwa u bva kha mbekanyamushumo ya thikhedzo ine akademi ya khou ṋetshedza na u dzhenela dzisesheni dzo fhambanaho . 
Mulayotibe wa Khwiniso u dzinginya khwiniso kha Mulayo wa Phurofesheni ya Vhaodithi , 2005 , u langa vhaodithi vhane vha kha ḓi guda na u khwinisa u sedza wo livha kha Mulayo wa dzikhamphani , 1973 uri u tendelane na Mulayo wa Phurofesheni ya Vhaodithi u na Mulayo wa dzikhamphani wa 2008 ( Mulayo wa vhu 71 wa 2008 ) .
Gandhi we ra ḓa ngaye fhano , o vha a tshi ḓo vha o ri sevha malugana na u ṱhasela hu no itwa kha zwitshavha hu tshi katelwa vhafumakadzi na vhana zwi tshi itelwa u swikela zwipikwa zwa poḽotiki . 
Khaedu nnzhi dza Afurika Tshipembe dzi nga tandululwa nga tshumisano ya madzingu .
Musi ho sedzuluswa khombo na zwikhala , hu ḓo bviswa mulayo wa u fhedzisela hu si kale wa tevhelwa nga u ṋetshedzwa ha dziḽaisentsi .
11 . Tshumelo dza mirurela ya malatwa dzi tea u sa durela shango .
Vha na pfanelo ya pfunzo yo linganaho nga luambo lwa tshiofisi lune vha toḓa .
U wana na u bveledza matheriala muswa wa ofisini khulwane na dza madzingu . 
1.19 Vha Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala vha tikedza muhumbulo wa vha SAPRA na vha SAPC wa uri Mulayo u tea u fheliswa .
U ya nga nzudzanyo dza kushumele na maano tshivhalo tsha ndivho dza maano dzo engedzwa u itela u khwinisa vhupfiwa ha zwibveledzwa zwo tamiwaho . 
Hu na kiḽasi kana thero dzi si na vhagudisi ?
U ṅwala pharagirafu dzi no swika mbili ( mafhungo a 10 ) nga tshenzhemo dzawe , tsumbo , mafhungo/ mafhungomaitei a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Ri dzhiela nṱha u khethululwa ha tshifhinga tsho fhelaho ;
U bvuda ha maḓi hu anganyelwa kha phesenthe dza 40 dza ndozwo ya maḓi nga lushaka nahone zwi ḓurela shango R7 biḽioni nga ṅwaha .
Arali mukolodi a tshi
Kha tshifhinga tshi ḓaho , u pulanela vhuendedzi na ndango ya zwililelwa zwi ḓo kwama phetheni dza zwa kufhaṱele ḓoroboni dza Afrika Tshipembe , zwa thusa u ita uri maraga wa mavu a dziḓoroboni u vhone vhuendedzi ha nnyi na nnyi sa tshiṱalusi dza fhethuvhupo . 
U bvisela khagala vhuḓipfi ho nyanyulwaho / dzikuswaho nga tshirendo
Vha ḓiṅwalisa hani kha Mbekanyamushumo ya ndangulo ya Onkholodzhi
U khwaṱhisedza uri zwibviswa zwi elana na nyavhelo dza mugaganyagwama . 
Khothe idzi dzi shumana na vhutshinyi ha mbambadzo vhu fanaho na vhuaḓa , tshanḓanguvhoni na u pfukiwa ha milayo ya 52 . 
Vhupfumedzani ndi nḓila ya u tandulula phambano nga u ṱavhanya na nga nḓila yone .
U vha khagala ; na nga maanḓa
John o mmbudza uri ndi songo dzhena maḓini iḽo ḓuvha fhedzi ndo vha ndi tshi khou tevhelela tshaini ya musuku .
Vhathu vha re na vhuholefhali vha ṱuṱuwedzwa uri vha ite khumbelo . 
30% ya komiti dza wadi i khou shumisa pulane dza wadi
Nyimele dza kuhumbulele ukwo sa u amba hu re kha khagala na hu re na vhuḓifhinduleli , fhinduleli , nga huṅwe hei mbudziso i ṋaṋisaho . 
Ṅwalani mafhungo mavhili a u ṱalutshedza itsho tshithu .
Nṋe , sa ṱhanzi musi zwo fanela ndi khou tendelwa u sainela nahone ndi imela khamphani , ndi khou khwaṱhisedza uri mafhungo o bulwaho afha kha fomo iyi ya tshitatamennde itshi ndi a vhukuma . 
Khumbelo ya ndaela ya u kokodza muthelo - phensheni na tshikwama tsha provident
Mbadelo ya ndaka ya masheleni i katela na thandela dza zwifhaṱo na ndondolo ya muhasho . 
Vhunzhi ha zwibadela zwashu zwi na zwiko zwa masheleni zwiṱuku ngauralo mbadelo idzi dzi imela muhwalo wa masheleni muhulwane vhukuma . 
Khethululo ya lushaka luṅwe na luṅwe i ḓo vula zwiimiswa zwa mitambo uri zwi livhane na mbilo dzi ḓuraho dzi songo tea . 
Arali ra shumisa magatsireledzo a fanaho kha tshiimo tshiṅwe na tshiṅwe hune ha vha hu na malofha , ri ḓo tsireledzea kha HIV na maṅwe malwadze a hwalwaho nga malofha . 
Zwifhirisafulufulu zwi ḓo kokodzelwa nṱha na maanḓa a u vhofhiwa u ya nga zwidodombedzwa zwa mumagi . 
Kha vha katele mabammbiri kana khophi yo aniwaho ya zwitevhelaho :
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau kana khophi ya redzhisita kana ya dokhumnethe iṅwe na iṅwe ya vha hone kha redzhisitara yo teaho , i a ṋekedzwa , nahone ha khwaṱhisedzwa vhuṱanzi .
Kha sia iḽi , ṱhoho dza mmbi dza zwigwada zwine zwa khou lwa dzo saina thendelano vha ḓikumedzela kha maṅwe maga o tendelaniwaho . 
2.1 . Khabinethe yo ṱahisa ndivhuho dzayo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe vhe vha fhindula mbidzo nga Khomishini ya Khetho yo Ḓiimelaho ( IEC ) ya uri vhathu vha ḓiṅwalisele , vha ṱole maimo avho a u ḓiṅwalisela na u lugisa zwidodombedzwa zwavho kha rolo ya vhakhethi nga mafhelo a vhege ya ḽa 5 na 6 Ṱhafamuhwe 2016 .
Vhurangeli hoṱhe vhu nga shanduka u mona na mvumbo na zwine vhathu nga muthihi vha funa zwone . 
U vhona uri Zwipikwa zwa Tshiṱirathedzhi , Zwipikwa zwi Kaleaho na thagethe dzo dodombedzwaho kha mivhigo ya kushumele zwi a elana na izwo zwo sumbedzwaho kha nzudzanyo dza Kushumele na dza Tshiṱirathedzhi dza Muhasho . 
Izwi zwi konisa muhasho kha u vhona uri tshumelo ya ndulamiso i na vhuphoroseshinala , u dzudzanyea na u shumisea . 
Naho zwo ralo , muhwelelwa o tendelwa fhedzi vhudzisa muhweleli mbudziso nga kha ramulayo wawe kana Madzhisiṱaraṱa .
Migwalabo ya tshitshavha yo vhonalaho mashangoḓavha ngei Gerika na huṅwe a i sumbedzi ṱhoḓea dzi fanaho , zwi re dza u ṱoḓa miholo ya nṱha . 
Musi izwi zwi tshi ṋetshedza nḓila ya ndeme ngamaanḓa ya u a kala tshoṱhe vhushai , a i fari tshoṱhe zwiteṅwa zwoṱhe zwi angaredzaho vhushai . 
U ṅwala mvetomveto ya u thoma
u shela mulenzhe ha tshitshavha sa vhabveledzi , vhalanguli na vhathetshelesi kha vhudavhidzani
Tshumiso ya masheleni hu si na mbuelo na nga u sa londa i ṱaluswa sa tshinyalelo kha Tshiṱaṱamennde tsha Masheleni tsha Ndivhamashumele nahone hune a vha o wanala murahu , i a ṱaluswa sa mbuelo kha Tshiṱaṱamennde tsha Masheleni tsha Ndivhamashumele . 
Hanefha kha tshitshavha hetshi , hune tshanduko i kho u tevhela demokhrasi , zwine tshumelo ya mmbi ya amba na zwine ya vha zwone i ṱoḓa khwaṱhisedzo ya ṱhoḓea na u bviselwa khagala . 
Mveledziso ya dathabeisi ya vhupo ha zwa mvelele na ha vhufa khathihi na tshomedzo dza zwa vhuendelamashango dzine dza vha hone zwazwino . 
Ṱhanganyelo ya u vha na aḽikali i nga kha ḓi rekanywa . 
1.10 Khabinethe i fhululedza Muhasho wa zwa Mveledziso ya Matshilisano kha mashumele maswa avho a khwiṋiso ya nḓisedzo i vhidzwaho Thandela ya Mikondzo ine ya ḓo engedza zwa u swikelelwa ha vhashai na vhane a vho ngo tsireledzea kha khuḓa iṅwe na iṅwe Afurika Tshipembe .
Tsha u thoma tshi ḓitika nga dzhomeṱiri yo khwaṱhaho , ya khombekhombe u sika vhupo . 
Vhonani ndi nnyi ?
Nnḓu ya Vhurangaphanḓa ha Sialala i ḓo vha vhashumisani vha ndeme kha u bvelela ha tshiṱirathedzhi tshashu tsha mveledziso ya mahayani . 
Maṅwe maga a vhutsireledzi o no dzhiiwa , anea bula uri vhaongi zwino nga vhone vhaṋe vha ḓo fhelekedza vhaeni vha tshi bva wadini kha vothi ḽa u bvela nnḓa . 
U itela iyo miraḓo ine ya ḓo vha yo pfuka u badela mbadelo dzavho vha ḓo badelwa tshelede ho ṱusiwa iyo ye vha si i badele . 
Mbadelo idzi dzi pfi ndi dza muthelo u badelwaho musi hu tshi pfuluselwa lupfumo kha maṅwe mashango na nḓila ine ndeme ya masheleni ya tsela ngayo fhasi . 
Ndozwo ya bayomasi ya zwimela zwa mveledziso u fana na zwimela zwine zwa ḽea , zwa dovha zwa vha na pfushi i vho fhedza yo imelwa nga lushaka lwa zwimela zwi sa ḽiwi , nahone zwi si na pfushi . 
Hu na u dzhiela nṱha nga vhatambi vha Afrika Tshipembe zwa uri muṱaṱisano vhukati ha vha tshimbidzi vhapo zwino u khou pfukela kha dzingu . 
U linga ndi maiitele o pulaniwaho a bvelaho phanḓa a u ḓivha , kuvhanganya na u ṱalutshedzela mafhungo nga ha kushumele kwa vhagudi .
Tsha vhuvhili , hezwo zwi amba uri ri khou tshila nga kha maḓuvha a ndangulo i sa shanduki . 
( Ya R 152 wa 2007 ) U livhiswa kha u langula sisiṱeme ya thendelo yo sumbedzwaho kha Ndima ya 7 ya Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho sa zwine wa shumisa zwone kha mishumo yo thivhelwaho ine ya katela sambula dza zwithu zwi tshilaho zwine zwa vha zwo sumbedzwa uri zwi khomboni na u tsireledzwa ; u konisa u thivhelwa ha mishumo yo thivhelwaho ine ya kwamana na zwipuka / zwimela zwi re khomboni kana zwo tsireledzwaho , na u konisa u tsireledzwa ha zwipuka / zwimela zwa ḓaka zwa zwo sumbedzwaho sa zwi re khombini .
Tsumbo ya maṱirikisi wa SWOT kha zwigwada zwa masthilisano
U kona u shumisa tshikhala u ya matungo nga u tshimbidza muvhili u tshi ita zwivhumbeo : zwitendeledzi na mitalo
Vha vhuya vha ḓiṅwalisela muthelo vha fhiwa na nomboro ya muthelo , vha nga kona u ḓiṅwalisa kha zwa ( eFaiḽiṅi ) kha
Ngona ya u engedza mitakalo Kapa Vhukovhela yo ḓisendeka nga muhanga we wa bveledzwa nga Khomishini ya WHO ya zwivhangi zwi re zwa matshilisano . 
Vhaofisiri vha vhuhulwane vha tshiṱirathedzhi na ṱhoho dza mihasho ya masipala u ya nga u fhambana na mishumo vha vhiga thwii kha mulanguli wa masipala . 
Mbekanyamushumo iyi yo itelwa u vha ṋea thikhedzo , pfunzo na ngeletshedzo kha maga avho a vhuimana oṱhe , u valelwa na nga murahu ha u vhofholowa ( vho no beba ) .
Nyanḓano ya tshanḓa na iṱo - u posa bola ya thenisi muyani vha gavha , u i bammbisa fhasi , u i fhirisela kha khonani
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo .
6.1 . Mulanguli Guṱe ( DG ) : Muhasho wa Vhupulani , Ndavheleso na Tsedzuluso , Vho Nompumelelo Zandile Mpofu .
Khoro dzi ḓo rangaphanḓa vhadavhidzani ha nga ngomu kha vhakwamei vhoṱhe hu tshi katelwa na mvelaphanḓa , khaedu , mvelelo na mveledziso ntswa . 
Kha tshitshavha tshine vhunzhi ha vhadzulapo vha vha dziphurofeshinala kana vhoramabindu zwi nga konḓa u wana u shela mulenzhe hu no bva kha tshitshavha zwi tshiitiswa nga mutsiko wa mushumo .
U wanala ho ḓalaho ha muvhigo ndi ha ndeme vhukuma . 
U thetshelesa na u amba ndi zwa ndeme kha u guda thero dzoṱhe .
U vhala na u vhalulula zwe a tou ṅwala ene muṋe a tshi lulamisa mupeleṱo , zwiga zwa u vhala na zwiṅwe .
Miraḓo yoṱhe ya Vhusimamilayo
b ) mivhigo .
Ṱhahelelo ya mugaganyagwama i na tshikhala tshilapfu yo fhungudzwa zwihulu nga kha tshikalo tsha mbuelo hoṱhe na khwanyeledzo ya zwibviswa , nahone kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho ya tshifhinga tsha u sedzulusa mugaganyagwama wo vha kha mbuelo . 
1.1 Muvhuso wapo ndi mini ?
PMS kha vhutevhedzeli ha mulayo wa Mivhigo ya Odithi ya Kotara nga kotara . 
Kha riphabuḽiki idzi vha nga ḓivhadza uri vha na vhuṋe ha sisiṱeme dza muvhuso na u tandulula mbekanyamaitele dzavho maelana na zwiwo zwiṅwe na zwiṅwe . 
Zwi khou engedzea zwi khagala uri vhumatshelo ha ḽifhasi hu ḓo vha ha ḓorobo . 
u ṱuṱuwedza u bvela khagala , vhuḓifhinduleli na vhuvhusi vhu shumaho kha zwiimiswa zwoṱhe zwa muvhuso na zwa phuraivethe .
Ndi vhuḓifhinduleli ha nnyi u funza vhatikedzi , na uri izwi zwi nga itiswa hani ? 
Komiti dza Wadi ndi dza ndeme kha u tshimbidza mugaganyagwama u ya kha tshitshavha na u tshimbidza mivhigo i bvaho kha tshitshavha u ya masipala .
A songo vha matshakatshaka ku vhe kushumele kwo ṱanganelaho
Sa shango ḽa Afurika ḽi ḽoṱhe ḽo imelelwaho kha G20 , vhuraḓo ha Afurika Tshipembe vhu ṋetshedza tshikhala tsha u ṱuṱuwedza mbekanyamaitele dza ndeme dza dzitshakatshaka dzine dza nga kwama ikonomi yashu , dzingu na dzhango .
Arali mufu o vha a na ndindakhombo ya vhuendi , ri themendela uri mulindakhombo a kwamiwe u ḓivha uri ndindakhombo i katela na lufu naa .
U vhala ho lugiselwaho na hu so ngo lugiselwaho ( u vhalela nṱha )
Vha dzhenise tshelede ya mbadelo ya phemithi kha akhaunthu ya Muhasho :
Arali zwo ralo , vha humbelwa u bula ḓuvha ḽe vha litsha nga ḽo mushumo : 
Nga vhanga ḽa u ḓalesa ha mutsho wo vhifhaho wa mupo kha vhupo ha u fhaṱa mushululo , tshomedzo dzo khetheaho dzo shumiswa , na nḓila ya kuitele ku konḓaho yo shumiswa , mafhungo o khetheaho na o dodombedzwaho na mbetshelwa zwi a ṱoḓeaho , hu tshi vhambedzwi na u fhaṱa ha zwifhaṱo zwa tshitshavha mavuni hune vha khagala . 
U ṱolwa ha ndalukanyo na vhudzulapo ha SA zwi ḓo itwa kha vhahumbeli vha mushumo vhoṱhe vho dzheniswaho kha mutevhe na , hune zwa tea , huṅwe u ṱolwa hu ḓo itwa . 
Zwi vhonala hu na vhushaka vhukati ha mulayo na ndivho yawo , sa izwi tshipikwa hu u thivhela uho u pomoka nga kha u gwevha muthu zwi vhavhaho .
Zwishumiswa zwa vhulwadze ha swigiri nga nnḓa ha gulukholitha zwi badelwa u bva kha mbuelo ya vhulwadze vhu sa fholi .
Kha ṅwaha ya muvhalelano wo fhiraho , Muhasho wo vha na mbekanyamushumo nṋa nahone kha ṅwaha uno wa muvhalelano mbekanyamushumo dzo vhalaho dzo engedzwa u ya kha ṱhanu . 
Maipfimaḓivhiwa lini inwi muṋe zwino ṋamusi
Shedu ḽu D : Zwibveledzwa zwa masimuni , mabulannga , zwifuwo , tsimbi , minerala kana matombongwende na bonsai dzo badelwaho miraḓo ya miraḓo ya khamphani dzi shumisanaho na madzangano mbuyelo )
Nḓowetshumo idzi dzo ḓidzhenisa kha vhubveledzi , u ganḓisa , na / kana u phaḓaladza zwi re ngomu ( mafhungo , zwibveledzwa zwa mvelele na vhumvumvusi ) , hune zwi re ngomu zwa fana na mulaedza wo dzudzanywaho u livhiswaho kha vhathu . 
Zwi shuma fhedzi kha vhaunḓiwa vha re fhasi ha miṅwaha ya malo , thiroma yo ṋaṋaho na marinini a vhuraru o kwameaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
Thero ya TICAD V ngei Yokohama , kha ḽa Japan , ndi : " Tshanḓa nga Tshanḓa na Afurika ḽi Shandukaho Zwihulwane . "
U vhala na u pfesesa phosiṱara
Khwiniso dzi fanaho dzi nga langulwa kha zwa mulayo na ndaulo ya ndayo dzi shumaho khamphani dza ndindakhombo na zwiṅwe zwiimiswa u tou fana na tshikwama tsha phesheni . 
Vho Dzhenerala Mbatha vho dzhoina Umkhonto we Sizwe , tavhi ḽa mmbi ya vhupileli ḽa ANC nga 1978 vha shuma kha masia o fhambanaho , hu tshi katelwa u vha murangaphanḓa wa zwa ḽodzhisitiki .
Maitele a mulayo wa u tsivhudza u ṱhogomelwa ha vhapondwa vha vhugevhenga hu fanela u ḓivhadzwa . 
Hu ngavha hu tshone tshifhinga tsha khwine zwa zwino u sedza u tendelwa ndaulo yapo tshipiḓa tsha masheleni a mbuelo a VAT . 
Fhedzi , a hu na phambano i vhonalaho vhukati ha mbetshelwa dza phuraivethe kha Mulayotewa wa tshifhinga nyana na wa u fhedzisela , milayo i dzula i na maanḓa a u shuma tshifhinga tshiḓaho . 
Zwi kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u lugisa vhumatshelo , u thoma ṋamusi .
tshakha dza zwimela zwi dzindelaho .
Avho vha itaho mbilo dza vhugudisi vhu songo bvelelaho na avho vha sainelaho pulane dza vhugudisi dzi si na tshithu , na u tswa vhutsireledzi ha mushumo u bva kha vhashumi vhashu . 
Madzangano a falela u amba uri thaidzo vhukathi havho ndi mini .
U shumana na uri hu sa tsha vha na mpfu na nthihi
a ) mivhigo na tshiṱatamennde .
Mugaganyagwama muṅwe na muṅwe u tea u vha na sia ḽa tshinyalelo na ḽa mbuelo .
U TEA - zwi amba tshumelo ine muthu / tshitshavha tsha i ṱoḓa na u i lavhelela
I vhonala i tshi nga i khou iledza muthu ane a ṱanziela kana ane a ita u nga u a ḓivha kana u a shumisa maanḓa a vhuloi kha u amba uri muṅwe muthu " ndi muloi"o lowaho muṅwe .
Ḽiṅwalo iḽi ḽi vhumba ḽiṅwalo ḽa mathomo ḽa mvetomveto ḽa Ndangulo ya Vhutsireledzi ha Malaṱwa a Ndondolamutakalo . 
Mabindu maṱuku nga maanḓa vhoramabindu vha na ṱhoḓea dza vhugudisi dzo fhambanaho vhukuma , dzo tiwaho , dza u ṱavhanya nahone dzo khwaṱhaho . 
( b ) Ndayo , ndangulo kana tsumbamaitele dzo vhewaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa kana Muphuresidennde wa Vhulamukanyi musi Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe u tshi tou thoma u shuma .
No no vhuya na kombetshedzea u fhirisela phanḓa datumu dza khothe nga nṱhani ha u lengiswa zwo vhangwa nga Ofisi ya Muimeleli wa Miṱa ? 
Haya ndi maṅwe maitele a Luisimane , ane ra a takalela nga mbilu dzashu dzoṱhe . 
U ya nga Ndayotewa ya shango hu u itela uri hu vhe na mveledziso yavhudi , zwiko zwoṱhe zwa madi zwi tea u kona u shumiswa lwa tshifhinga tshilapfu .
Dzikhantsela ṱhukhu dza masipala mihulwane
U ṱalukanya thevhekano ya themba dzo ḓowelwaho ( sh , tsh , th , na fh ) dzi mathomoni a ipfi , tsumbo , sh-ambo , tsh-ika , thanda , fha-ḽa .
3 . Arali masalela o ambiwaho kha tshiteṅwa tsha 2 a tshi lingana , vharumiwa vha songo phaḓaladzwaho kha vhurumiwa vha fanela u kovhekanyelwa ḽihoro kana mahoro , a re na masalela a linganaho u ya nga mutevhe wa vhunzhi ha masalela a vouthu nga tshifhinga tsha khetho dza vhusimamilayo vhu kwameaho
I sumbedza zwine khoro ya ḓo ita na uri zwi ḓo itwa hani nga vhugai ho sedzwa ṱhoḓea dza tshitshavha .
Poswo dzi tendelwaho kha sia ḽa vhukoni ho khetheaho afha dzi tea u ḓadzwa nga u bonya ha iṱo kha ṅwaha wa muvhalelano u tevheaho . 
uri vha sa shumise tshelede nnzhi kha u badela vhafha ṱi nga u ḓifha ṱela vhone vhaṋe kana nga thuso ya miraḓo ya muṱa , vhadzulatsini , khonani na vhaṅwe
Zwi fanaho zwi nga itea na nga zwidzidzivhadzi . 
Naho zwo ralo , vhuleme na lushaka lwa TB zwo shanduka nga maanḓa u bva tshe vhuongelo ha TB ha dizainiwa na u fhaṱiwa lwa u tou thoma . 
( a ) pfunzo ya mutheo , hu tshi katelwa na pfunzo ya mutheo ya vhaaluwa ; na
Vhalwadze vhane vha dzula tshifhinga tshilapfu u fhirisa tshifhinga tsho tiwaho tsha u dzula vho langulwa nga kha miṱangano ya malwadze na dzimpfu . 
Ṱalutshedzani tshigwada tshaṋu uri ndi nyito dzifhio dzine na takalelesa u ita .
Pulane ya bindu i katelaho :
U lavhelesa na u khwaṱhisedza u ta mutengo hone ha muhasho u itela ndiliso dza mugaganyagwama wa vhashumi na zwibviswa . 
Mashumele a mushumo wa zwanḓa , mushumo wawe kana phurofesheni yawe zwi nga ḓi langulwa nga mulayo .
Zwitatamennde zwo khakheaho zwa matheriala zwo ṱaluswaho nga Muṱolambalelano Muhulwane wa Afurika Tshipembe zwi tshi kwama khwalo dzo ḓisendekaho zwo vha zwi zwone . 
Phurogireme ifhio na ifhio ya masipala ya u hadzima tshelede i tea u sedzesa zwa u langa mbadelo dza themabindu u shumisa dzi no dededzwa nga mugaganyagwama . 
Afrika ḽi ḓo vha dzhango ḽine a hu na ṅwana , mufumakadzi kana munna ane a ḓo siwa nnḓa . 
Nyaluwo ya zwino kha vhuendelamashango vhukati hashu i tshi ri isa kha zwikhala zwine zwa sa ḓo khwinisa fhedzi nyaluwo fhedzi zwa dovha zwa ṱuṱuwedza kupfesesele vhukati ha vhathu vhashu . 
Hezwi zwi na vhuṱumani na ndivho dza ndeme dza Nzudzanyo ya NDP kha tshanduko ya zwa ikonimi na tsireledzo ya zwa matshilisano .
Tshivhalo tsha vhathu vhe vha vha vho tholiwa kha sekhithara ya fomaḽa tsho vha tshi tshi hulwanesa kha tshifhinga tsho sedzuluswaho . 
Themendelo : Muhumbeli wa mushumo o teaho u fanela u vha na tshenzhemo ya u tandulula mbilaelo na milandu ya vhuḓifari khathihi na nḓivho ya Mulayo wa Vhushaka ha Mushumoni . 
Hu tea u vha na ṱhoho ya zwa ndaulo ya tshumelo ya muvhuso ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u langa u gonya ha vhuimo ha ṱhoho dza mihasho , hu tshi katelwa na phanele dza u dzudzanya u galatshwa ha vhashumi , tsedzuluso ya kushumele na maitele a ndaṱiso .
Dziṅwe thikhedzo kha vhubveledzi
Hu na thaidzo , mbilahelo ya ekhono kha hetshi tshifhaṱo . 
Hune zwa tea , a hu na tsumbamaitele nahone hune zwitshavha zwi langulwaho zwa sa dzhie ḽiga ḽa u bveledza tsumbamaitele dzine dza ṱoḓea nga tshifhinga , muhasho u ḓo dzi bveledza . 
Hu na nḓila dzine dza nga vha tharu dza u rengisa dzo fhambanaho dza u rumela nnḓa mitshelo . 
Tsumbo dza u shandukisa fhasi na khunzikhunzi dza mulambo ndi dza u bwa muṱavha na mishumo miṱuku ya zwa migodi . 
Ri nga si kombetshedze kana u susumedza vhathu ita khumbelo dza maṅwalo a vhuṋe , kana u ḓiṅwalisela u vha vhakhethi . 
( a ) uri a sa ite kana a sa lingedze u tambudza ;
U kuvhanganya na u ṋetshedza zwitatisiṱika zwa ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Tshivhalo tsha wadi tsho ṋekedzwaho
Ndi vha u . . . . . .
Mbuelo dzi ḓo tou shumiselwa fhedzi kha zwa ṱhuṱhuwedzo ya mutakalo ? 
Madokotela:vhararu fhedzi kha vha fumi vhaṅwe na vhaṅwe vho ṅwaliswaho kha regisiṱara ya vhukoni vha shuma zwibadela zwa muvhuso .
Tshifhirisafulufulu tsha nyuṱraḽa tshi tea u shuma u hwala kha sisiṱeme ya voḽithi dza fhasi . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe u shumisa maḓi nga u londa na u itela u vhulunga tshiko itshi tsha vhuṱhogwa .
Fulaga ya AfrikaTshipembe
U ṱoḓa na u kuvhanganya ṱhodea dza tshiko tsha mushumo .
Vhathu vhane vha vha zwipondwa afha ndi vhana vhaṱuku , vhane vha tea u tsireledzwa nga ndayotewa .
u khwaṱhisa ndeme ya mishumo ya tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi ; na
Khoro i ṱoḓiwa uri i thome Komiti ya tshoṱhe ya Ndangulo ya Maḓaka a Dzulaho a hone . 
Mutengo une wa ḓo badelwa wa maḓi u tea u swikela ṱhoḓea dza mutheo dzine dza tea u vha na mufhirano wa tshenzhemo yeneyo . 
Arali vha tshi khou tou isa nga tshanḓa vha tea u badela mbadelo yo tiwaho nga tshelede .
U ṱalutshedzelela na zwidodombedzwa zwiṅwe zwi wanala kha Mihanga ya Mveledziso ya Tshikhala tshi re na vhathu Tshapo . 
Fhungo ḽa uri sisiṱeme yo ḽi ya phanḓa na u shuma naho ho vha hu si na ndambedzo yo linganaho ya tshiofisi ndi vhuṱanzi ha nḓila ye tshitshavha tsha vha tshi tshi i ṱanganedza ngayo .
U vhuedza mazhendedzi a vhulamukanyi ha vhugevhenga A thusa kha u fhungudza milandu na u thivhela tshinyalelo kana mbadelo dzi songo teaho na u lenga kha sisṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga .
Mulayotibe wa Ndaulo u ḓo ṋetshedza thendelo ya mulayo u itela u konisa Tshumelo ya Mithelo ya Afurika Tshipembe ( SARS ) u langa u kuvhanganywa ha Zwibviswa zwa Tshikwama tsha Ndiliso ya Tshikafhadzo ya Oiḽi tsha Dzitshaka .
Vhagudi vhenevho vha tea u lingwa nahone , hune zwa konadzea nahone zwo tea , vha vhewe kha zwiimiswa zwa vhudzulo zwo khetheaho zwa vhagudi vhane vha vha na ṱhoḓea dza pfunzo yo khetheaho . 
Arali mihasho i khou ṱoḓa u engedza u vhukateli i ḓo tea u lambedza izwi u bva kha migaganyagwama yo avhelwaho na vhuphara ha hone hu ḓo tendelaniwa kha vhuimo uhu na muhasho nga muthihimuthihi . 
Zwi tea u dzhielwa nṱha uri hu na u livhanya hu re tsinisa , arali zwi so ngo sokou itea , ha mbumbo ya mbekanyamushumo na tshivhumbeo tshi shumaho . 
( 3 ) Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu fanela u vhea vhurumiwa haho ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha madzangano .
Musi vha tshi bvelaphanḓa , thekiniki dza u sengulusa na dza u vhiga dzi konḓesaho dzi tea u ṱuṱuwedzwa . 
Zwi anzela u vhewa fhethu hu songo teaho nahone zwi ita nyimele dzi sa ṱanganedzei kha mupo zwitshavhani zwa tsini . 
Maipfi nḓivho ya sialala na nḓivho yapo a shumiswa sa ipfi ḽithihi fhedzi ndi zwithu zwo fhambanaho .
Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ri vhona vhuṱanzi ha ezwi miḓini ine i tshe yo pwashekana , kha ḽeveḽe dzi dzulelaho u engedzea dza u shumisa zwikambi na zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone , kha u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana hu sa gumi , na kha zwitshavha zwine zwi kha ḓi shaya themamveledziso ya vhumvumvusi ya mutheo . 
Zwenezwo ndi zwa ndeme u lingedza u swikela dentsithi dza fhethu ha vhudzulo ha nṱhesa na u ṱanganelana hu hulwane ha u shumisa mavu kha zwiṱaraṱa zwihulwane zwi ṱanganaho na u vha tsini na fhethu ho ḓalaho makwevho . 
Hezwi zwo vhewa kha mutevhe mathomoni a themo iṅwe na iṅwe .
Naa hu na zwithivheli kana dziṅwe tsireledzo u thivhela vhathu na zwiendisi u wela ?
NYDA ndi tshiimiswa tsho vhumbwaho nga muvhuso u fhindula thwii khaedu dza ikonomi dzine vhathu vhaswa vha livhana nadzo , na uri sa Zhendedzi ḽi lambedzaho mveledziso , ḽo ima kha u ḓisa puḽatifomo ya u sika mishumo , mveledziso ya zwikili na u ṋekana zwikili zwa vhaswa vha Afurika Tshipembe .
Sa zwe zwa bulwa zwenezwino nga thimu i sedzulusaho tshikimu tsha ndiliso ya vhugevhenga ngei Devhula ha Ireland : 
Vhahiri a vha khou badela tshumelo nga ṅwambo wa zwiitisi zwo fhambanaho , tshiitisi tshihulwane hu u farea . 
Ḽiṅwe ḓuvha nga masiari , musi Mandu na khonani yawe Ann vho no vhuya tshikoloni , Mandu a wana dayari yawe yo vuliwa henefho fhasi kamarani yawe .
Zwikili zwa vhushaka na vhaṅwe , zwa u dzudzanya na zwa vhudavhidzani ndi zwa ndeme . 
U bvisela vhuḓipfi khagala ho ṱuṱulwaho nga tshirendo
Zwi tshi ḓa kha mbonalo ya vhupileli hashu , u ḓihudza ha lushaka kha Mmbi ya Vhupileli yashu a zwi tsha ḓo vhonala sa tshithithisi kana u ḓiimisela u ṱasela arali ra farelela kha ndeme ya uri mmbi yo khwaṱhaho ndi tshiga tsha tsireledzo ya lushaka na ṱhonifho . 
Ḽiga ḽa 2 : Kha vha pfesese mushumo wa komiti ya wadi
U tevhedzela maga a u ḓivha a shumaho kha mbetshelwa zwi ṱoḓa uri ndangulo i topole u vha hone ha pfanelo ya u badela i bvaho kha vhuḓifari na u ita zwithu wo ḓiimisela . 
U ṅwalisa na u ḽaisentsa vhahwali vha malaṱwa , fhethu ha u laṱela malaṱwa na zwileludzi zwa u langa malaṱwa ; 
U ṅwala tshiṱori tsumbo , foḽukuḽoo ( ngano dzi no amba nga ha vhubvo ha zwithu / ngano dza vhahali )
NYENDEDZI YA MUTSHIMBIDZI
Haya ndi maitele a anzelaho u shumiseswa a u fhaṱa mushululo nga vhanga ḽa u konḓelela ho u ṱaniwa khathihi na vhupo ho tsireledzwaho . 
Ezwi zwi nga itwa nga mbadelo khulwane , fhedzi maṱamaṱisi ha nga ḓo vhewa mitengo nga nḓila yo teaho . 
E Kupuḽanele kwa Tshiṱirathedzhi na Ofisi ya Ndangulo ya Mbekanyamushumo
U shumisa u tambisa vumba nga vhuḓalo : u tota , u kokodza , u putela zwithu zwiṱuku
( 7 ) Arali khothe i tshi nga vhofholola Mufariwa , uyo muthu a nga si tsha valelwa hafhu nga nṱhani ha zwithu zwithihi , nga nnḓḓa ha musi muvhuso u tshi nga thoma wa sumbedza khothe uri ndi zwa vhuṱhogwa uri uyo muthu a valelwe hafhu .
Tshifhinga tshinzhi ri hangwa vhathu vho vouthela ndaulo u vha muvhusoni . 
U ṱalusa mubvumo mathomoni a dzina ḽawe sa , Konanani .
Vhathu vha dzulela u thulana tshifhinga tshoṱhe . 
Mulayo u ṱalutshedza hafhu na vhuḓifhinduleli ha meyara dza masipala na vhaofisiri malugana na ndaulo ya masheleni na kutshimbidzele kwa mugaganyagwama wa masipala .
Naho zwo ralo , maitele a mutheo a mveledzo kanzhi a vha a tshi fana . 
" Moo , " hu amba kholomo .
Madokotela
u shuma na tshitshavha u ṱuṱuwedza thandela yeneyo .
Ro no ita tsedzuluso ya ṱhoḓea ya mathomo kha sia iḽi . 
Mbekanyamushumo ya nyengedzo ya fulufulu ḽa nyukiḽia i kha ḓi vha tshipiḓa tsha ṱhanganyelo ya fulufulu ḽa matshelo .
Kha u ḓivhofha u ita zwithu nga ngona , nḓowetshumo yo ṱanganedza uri zwitandadi zwa u vha khagala , vhuḓikoni na ndinganyo zwi ya phanḓa u fhira u tevhedza ṱhoḓea dza mulayo ṱhukhu . 
Vhaingameli vha Muhasho wa Vhulimi vha lavhelesa kutevhedzelwe kwa ndangulo dza phemithi .
Ndi kha ḽiga ḽeneḽi hune zwithu zwo sedzwaho kha sekithara dza masipala zwa tea u dzheniswa kha IDP .
Reshio ya u ya nṱha na fhasi luṋa kha nyengedzedzo nthihi i ḓo bvela phanḓa na u ṱhogomelwa . 
Vha tea u ḓivhadza Khethekanyo ya u Vhea Mulayoni uri dokhumenthe i ḓo shumiswa ngafhi , u itela uri Khethekanyo i kone u dzhia tsheo ya uri ho ṱo ḓea Ṱhanziela ya Apostille kana ya Khwaṱhisezo naa .
Ri khou lwa na tshiwo tsha ikonomi ya ḽifhasi ḽoṱhe tsho iteaho murahu .
A si vhalwadze vhanzhi vhane vha fhodzwa nga lwa u tou thoma nahone AIDS i khou ṋaṋisa vhulwadze . 
Kha vha ye kha notsi kha Khethekanyo A. 1.1 u rangaphanḓa vhadzheneleli kha ṱhoho ya u dzhenelela ha tshitshavha .
Themendelo dza / kana thandululo dzo bvaho kha mafhungo ayo , dzo vha dzi tevhelaho : 
Muthu wa Vhudavhidzani : Vho Nandipha Sondati Nomboro : 072 611 3990 Muthu wa Vhudavhidzani : Vho Bongani Letlaka
Kha miṅwedzi miraru yo fhiraho , vho vha vha khou ḓibula mbilaelo dzavho nga u gwalaba na u thivhela vhaṅwe vhadededzi na ṱhoho ya tshikolo u dzhena tshikoloni , zwine zwa thithisa u guda na u funza . 
Tsumbo dza u linga ha fomaḽa dzi katela thesite , milingo , mishumo ya u tou itwa , phurodzhekiti , mukumedzo wa oraḽa , u ita nga u sumbedza ( sa u dovha u anetshela tshiṱori , u vhambedza ) , u edzisela ( u tamba ḓirama / fiḽimu ) , maanea , u dzhenela kha mishumo ya oraḽa ( i ngaho sa mufhindulano , khaseledzo , nyambedzano ) , mishumo ya u ṅwala ( i ngaho sa u ḓadza bammbiri ḽa u shumela , u ṅwala pharagirafu kana dziṅwe tshaka dza zwibveledzwa ) , n.z.
Mbadelotiwa dzi nga itelwa u wanela muvhuso mbuelo u bva kha zwibveledzwa zwine zwa khou ṱunḓwa kana u engedza mitengo ya zwiṱunḓwa u ṋetshedza vhabveledzi vhapo muṱaṱisano munzhi na u tsireledza nḓowetshumo yapo . 
Mushumo wo itwaho nga davhi iḽi u katela masia o fhandekanaho mararu a zwa inzhiniara ya haiḓiroaliki . 
Ho swika vhadzimamulilo vhangana ?
Tshiṱafu tshi ḓo khwaṱhisedza nḓivhiso na u lavhelesa uri vhafariwa vha gai u itela u kona u fhindula nga nḓila yo teaho . 
U ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha nga u ṱuṱuwedza vhuḓifhinduleli ha tshitshavha na u thoma zwithu uri vha kone u fhindula kha ṱhoḓea dza tshitshavha .
Ndaka dza vhubindudzi dzi thoma u elwa hu anmbadelo , hu tshi katelwa mbadelo dza vhubindudzi . 
1.3. Khabinethe yo dzhiela nṱha Saveyi ya Zwa Vhashumi ya Kotara kha kotara ya u thoma ya ṅwaha yo sumbedzisaho ikonomi i tshi engedza mishumo ya 144 000 .
Hu shumiswe Bugu Khulwane ṱhanu nga themo .
Malwadze ane a fhirela nga zwa vhudzekani a sa wani dzilafho a engedzedza tshikhala tsha uri vha wane HIV . 
u sa tendela muthu na muthihi a tshi ita mushumo nga nnḓani ha musi maga a tsireledzo o teaho o thoma a dzhiwa
Pulane ya Nveledziso yo Tanganelanaho ( Intergrated Development Plan , IDP ) i do vha yone ino do shumiswa u lambedza na u tanganisa masheleni o thambanaho lwa tshifinga nyana na u ita uri hu songo vhu na u dovhololwa ha mishumo .
Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango a re na ṱhahelelo khulwane ya maḓi ḽifhasini . 
Zwiṱoho zwiṱanu zwi khou thamukana nṱha ha mmbete .
-- U pfesesa nyimele na uri ndaela i / dzi ḓo bveledza mini kana ha itea mini nga murahu ha nyito
Hetshi tshifhinga tshi khou dovha tsha ṋea tshiṅwe tshikhala tsha u amba na Miraḓo ya Khorondangi , u pembelela zwo swikelwaho na u tandulula khaedu dza u thomiwa u shumisiwa ha mbekanyamushumo dza muvhuso .
Mvelele na vhutshilotshedza zwa vhathu yo ḓo dzhiululwa u bva kha ṋala dza vhukhephithaḽisi na pfunzo i shumiswaho sa tshiṅwe tsha zwishumiswa zwa u ṋekana mikhwa ya vhathu . 
Tsireledzo na u fulufhedzea ha ṋetshedzo ya muḓagasi zwi khou swikelwa nga u ṱhogomela na u vusuludza themamveledziso dzi re hone na u ṋetshedza khephithala ya themamveledziso ntswa . 
Kha vha wane vhuṱanzi vhunzhi ngaha u
Mivhuso i tea u bvelaphanḓa na u ṱuṱuwedza u sika zwigwada zwa mushumo zwa mihasho yo ṱanganelaho kana fhethu ha lushaka ho sedzwaho u itela u lwa na u rengisa vhathu . 
Mimasipala yoṱhe i tea u :
Kha ḽevele ya lushaka , tshivhalo tshi engedzedzeaho tsha mashango tsho no thoma u ḓisendeka kha ndangulo ya zwiko zwa ikonomi zwo khwaṱhesaho nga kha nyavhelo hafhu , ndango ya zwibviswa na mbuelo yo khwaṱhaho ya ṱhoḓea dzavho dza mveledziso na zwa masheleni . 
Mugaganyagwama wa mbuelo wo saukanywa kha mbuelo dza zwa masheleni na dzi re hone , ngeno hu uri iṅwe na iṅwe yo ṱalulwa nga lushaka lwa muthelo na nga ṱhoho ya ndaulo . 
U ita ṱhoḓisiso ya kiḽasi tsumbo : u inthaviwa vhagudi ngae kiḽasini ) , u rekhoda phindulo kha tshati na kha girafu
U funza Pfanelo dza Vhathu , na u ṱuṱuwedza mafhungo a mupo na vhulamukanyi ha matshilisano hu ḓo vhumba tshipiḓa tshihulwane tshifhinga tshoṱhe . 
Munna kana mufumakadzi wavho wa kale
Naho zwo ralo , hune ha vha na nyimele ya u humbela u fhungudzelwa mulandu u fana na hune muthu a vha a sa ḓivhi musi a tshi fhidza muthelo , ndaṱiso dzo kalwa u swika kha u vha nga ndaulo . 
He zwa ṋaṋa , vha nga randelwa mushoga nga muṋetshedza tshumelo ya ndondolo ya mutakalo .
-- U langa tshifhinga
Arali zwi songo ralo , nyengedzedzo ya zwikili zwi ṱoḓeaho i nga itwa sa tshipiḓa tsha thimu ya thandela , na mupulani u shumisana na u konanya na miraḓo yoṱhe ya tshigwada . 
U phasisa milayo ya khwine nahone i re na mvelaphanḓa yo imelaho madzangalelo a Kapa Devhula kha vhusimamilayo ha lushaka , na u ita uri hu vhe na vhuvhusi ha vhuḓifhinduleli na vhulanguli ha khwine . 
Tshi katela mbuelo na tshinyalelo , zwikolodo na ndaka dza zwa masheleni . 
u sumbedza nomboro nga nḓila dzo fhambanaho ; na
Khabinethe yo ṱahisa mbilaelo dzayo kha mukumedzo uyu vhunga hu tshi ḓo vha na ndozwo ya mishumo na u fhungudzea ha mishumo kha thengiselano i vhangwaho nga u ṱangana uhu .
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhakhethi vho ḓiṅwalisaho uri vha shumise pfanelo dza demokirasi yavho yo lwelwaho zwi tshi vhavha vha khethe vhaimeleli vhavho vha muvhuso wapo vhane vha vha funa .
Tshumisano iyi i khou itwa na bannga nṋa khulwane - ABSA , FNB , Nedbank na Standard
Muthendari o konaho u bvela phanḓa u mbo ḓi vha ene rakhonṱhiraka ngeno ṱhoḓea dza thendara dzi tshi ḓo vha yone khonṱhiraka . 
Ndivho ndi ya u ṋetshedza vhuyo ha mbekanyamaitele , u leludza na u shumisa ndangulo i bveledzaho ya sisiṱeme dza masheleni a vundu , thevhekano ya nḓisedzo na ndangulo ya ndaka i sudzuluseaho kha masia a vundu na a masipala . 
Muhasho wo dzudzanya ndeme ya zwilinganyo zwa zwiimiswa zwa mutakalo zwo bviselwaho khagala nga Ofisi u itela u Tevhedza Zwilinganyo . 
Milayo ya lushaka i khou pfukwa hu si na u vha na ndavha nga ha masiandaitwa a mishumo yashu kha mirafho i ḓaho . 
20 Khubvumedzi 2003
6.8 U ṋetshedza maitele ane DHA ya ḓo dzhia tsheo ya u vhea muthu huṅwe na huṅwe kha muhasho ho kwamiwa muthu onoyo kana dzangano ḽawe ḽa vhashumi ḽine ḽa vha kha ṱhoḓea dza kushumele kwa DHA .
Vhukoni : Vhukoni ha phurofeshinala kha na nḓivho ya kuitele kwa tshumelo dza dzilafho . 
U pfukisela thishu kana ogeni
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) , mafhambanyi ( antonimi ) , ṱhalutshedzo i re khagala , ṱhalutshedzo yo dzumbamaho Ndongazwiga : tshithoma ( tshitopo ) ; tshiawelo ( khoma ) ; tshivhudzisi ; zwiḓevhe ; tshigagarukela
Khetho ya makete wo pikwaho i nga ṱalutshedza zwipikwa zwa muṱaṱisani na u kwamea ngazwo - nga maṅwe maipfi , zwipiḓa zwa makete hune ha vha na vhaṱaṱisani vha lepalepaho zwi nga vha zwipikwa zwi kungaho . 
Tshumisano na maanḓalanga ndi ya ndeme vhukuma , khathihi na u shela mulenzhe ha tshitshavha kha maitele oṱhe . 
Khoramu ya muṱangano muṅwe na muṅwe wa Tshiimiswa hu ḓovha vhunzhi ha tshivhalo tshoṱhe tsha miraḓo . 
Tsengoni :
Ndangulo ya Dathabeisi na Mbuelo zwo bveledza sisiṱeme ya tshanduko ya vhuṱumani ha tshumelo ya vhanna na vhafumakadzi u bva kha tshumelo ya mushumo une maswole vha u ita nndwani u ya kha vhathu vhane vha sa vhe maswole . 
( 2 ) Muhulwane wa mmbi ya vhupileli u tea u langa a tshi tevhela tsumbanḓḓila ya Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli kha zwa vhupileli .
º Vha songo ḓadzesa bambelo ḽavho kana u ṱanzwa bambelo ḽavho lwo kalulaho .
5 . Nḓisedzo ya Tshumelo : u shumiswa,ha khaedu na tsenguluso .
Tshivhalo tsha vhukuma tsha vhaimeleli tshi ḓo tendelanwa natsho nga murahu . 
Nyito dza ulwu lushaka dzi tea u ḓi engedzwa dza shuṅwa nga vhunzhi musi vhagudi vha tshi ralo u pfukela phanḓa u bva kha gireidi ya 4 u ya kha ya 6 .
Ngauralo , muvhuso , ndi murengi muhulwane , musi ho sedzwa vhuhulu ha mishumo yawo na ṱhoḓea dza u renga . 
Nḓila ine u pfa ha ri tsireledza ngaho
U ṱhaḓula nga mveledziso na u dzudza vhushaka havhuḓi na midia kha ḽeveḽe dzoṱhe khathihi na u thoma atikiḽi dza midia nga mishumo ya Muhasho . 
Mukhantselara u ḓiita a re na mishumo minzhi ngeno miraḓo ya Komiti ya Wad i tshi pfa yo siiwa nnḓa .
Iṅwe khaedu ye ra ṱangana nayo ndi musi vhaṅwe vhaiti vha mbilo vha tshi ṱoḓa masheleni nṱhani ha mavu , zwine a zwi ri thusi tshithu u shandukisa tshivhumbeo tsha vhuṋe ha vhulangi ha mavu .
ṱhanziela ya u ṅwalisa ha goloi
( vi ) u thivhela uri hu songo vha na vhukando ha mulayo vhune ha nga dzhiiwa nga sia ḽiṅwe ḽi tshi itela ḽiṅwe .
Rekhodo dzi si dza nnyi na nnyi kana dza phuraivethe dzi katela dziṅwe khethekanyo dza dzirekhodo , mabammbiri a phuraivethe , rekhodo dza bisimusi , rekhodo dza kereke , na dziṅwe-vho . 
Miṅwedzi miraru .
Vhulanguli vhuhulwane vhu langa ofisi dza ṱahe dza vunḓu na vhulangi ha kha ofisi ya lushaka .
Khabinethe yo khoḓa zwe Muphuresidennde Vho Jacob Zuma sa Mutshimbidzi wa Mveledziso ya Tshitshavha tsha Tshipembe ha Afurika ( SADC ) kha Nyambedzano dza Zimbabwe hu u itela uri mahoro oṱhe a poḽotiki o ḓivhofha kha khetho dza mulalo .
U fhaṱa kha u shumisa madzina vhukuma , Tsimu : maḽeḓere danzi
Vhathu vha ṱoḓaho thandela vhane vha dzhenela vha si na ḽiṅwalo ḽa u ṱoḓa thandela a vha nga ḓo tendelwa u dzhena fhethu hu no khou nyeṱulelwa hone . 
U khwinisa u dzudza tshifhingani marangaphanḓa , na u khwinisa ṱhoḓea kha zwishumiswa na matheriala , na kuitele . 
Ṱhanziela ya Muvhala wa Swiri i bviswa musi sambulu yo bviswa nahone ho itwa ndingo nga fhasi ha maanḓa a ḽaborathori nthihi yo dzhiaho sambulu .
Sambula dza muvhuso dza mbeu dzi fanela u fusha maimo a Mulayo wa u Alusa Zwimela ( PIA ) .
Mulwadze u ḓo bva kha tshiimiswa itshi o fushea nga tshumelo ye a i wana na nga nḓila ye a lafhiwa ngayo . 
Muhanga u sumbedzisa mavhala a nngwe a uri muvhuso u pulanisa hani uri ikonomi ya Afurika Tshipembe ivhe na muṱaṱisano muhulwane , u sikwa ha zwikhala zwa mishumo yavhuḓi na u ṱuṱuwedza vhubindudzi ha kha dzitshakatshaka .
Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo musi hu tshi ṅwaliwa
Vha rumele fomo ya khumbelo na sambula ofisini kha Khethekanyo Zwibveledzwa zwa Zwikambi : Kha Phuraivethe Bege X5015 , Stellenbosch 7599 kana vha ise nga tshanḓa kha Plant Quarantine Station , FSQA , Polkadraai road Stellenbosch .
u bindudza kha ndango ya zwa mutakalo na vhurangaphanḓa , hu tshi katelwa u shandukiswa ha vhulanguli , ndambedzo na ndango ya zwibadela zwa vhukati sa zwiimiswa zwine lushaka lwa rumelwa khazwo .
Ṱhalutshedzo ya maipfi : mafhambanyi pfanywa
Hezwi ndi nga ndavha ya tshenzemo ya u shandukisa ha zwiimiswa , nga ndavha ya lutendo lune lwa vha hona kha pfanelo dza vhathu dza mvelele , nḓila ya demokhirasi na kuitele kwe demogirafiki , na sisteme ya vho ya vhuḓifhinduleli .
Kha zwithu zwi tshilaho zwiṱuku , zwikalo zwa u sina zwa masiari na vhusiku zwo ḓowelaho zwi fanela shumiswa na vhutevhedzeli kha zwipikwa zwa khwaḽithi ya zwa mupo kha vhupo ho khetheaho zwi fanela u wanala u itela tshaka dzo fhelelaho dzoṱhe dza luvhilo lwa lutsingaḓanzhe . 
Muṅwali u tea u ita tsheo dza luambo u ya nga nyimele , vhupo , lushaka na vhavhali vhane vha ḓo vhala ḽiṅwalwa . 
Tshivhalo tsha thandela dza vhuṱoḓesi ho fhelaho . 
Kushumisele kwa maanḓa avho nga dziminisita mbili ku nga vhanga u vha na sisiteme dza mulayo dzo fhambanaho . 
U itela Mulayo uyu mbetshelwa dzi tevhelaho dzi ḓo shumiswa u elana na mushumo wo ganḓiswaho : 
U vha na bithi ine ya fana : mitambo i re na mutsindo sa u vhanda zwanḓa , u ginḓa , u vhanda hu tshi shumiswa mutsindo na luvhilo
( b ) kha sia ḽa zwa muvhuso zwa vunḓu maanḓa a zwanḓani zwa vhusimamilayo ha vunḓu sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 104 ; na
9.1 . Vhupfumedzanyi mupondwa na mupondwa ( Victim Offender Mediation ( VOM ) )
Zwi nga dzhia miṅwaha mivhili kana miraru uri hu kone u khwinifhadzea nḓadzo ya madamu nahone i nga kha ḓi vha nyimele u vhuya u swika kha miṅwaha miṱanu .
U swikelela vhuṱumani ha Inthanethe ya luvhilo lwa nṱha a ḽi tsha ḓo vha dzanga ḽine ḽa swikelelwa nga vha si vhangana fhedzi i ḓo tou vha pfanelo kha vhadzulapo vhoṱhe . 
Zwipikwa hu tshi sedzwa mvelelo dzo rangiswaho phanḓa
Musi yo no tzwonzwiwi , aseniki i vha i so ngo fhela tshoṱhe , fhedzi i vha yo tou kuvhangana . 
U itela u ni ṱuluwedza kha u ita tshuṅwahaya , ri ḓo vha na ndingo dza tshuṅwahaya tshifhinga tshoṱhe . 
U ṱanḓavhudza kushumele
Vhunzhi ha thandela dzo itwa nahone dziṅwe dzi kha ḓi vha kha masia o fhambanaho a u itwa . 
Mihasho yoṱhe ya muvhuso ( kha lushaka , vunḓu na muvhusowapo ) ;
Ndi maitele a sa imi ane a nga ṱanganedza madzangalelo a sa fani kana o fhambanaho khathihi na u dzhia vhukando ha u shumisana . 
Vhadzulapo vha tea u vhudziwa nga ha ḽeveḽe na ndeme ya ya tshumelo ine vha i wana uri vha ḓivhe zwine vha tea u lavhelela .
Ndo shanduka u bva kha u vha thangana ya murole yo ḓoweleaho u ya kha u vhudzwa upfi ndi na vhulwadze vhu shushaho vhutshilo .
Vhaṱangadzi vha mafhungo vho livhiwaho khavho , ndivho na nyimele
8 . NAA VHASHUMISI VHA MADI VHA DO WANISA HANI THENDELO YA U SHUMISA MADI ?
( a ) u bveledza muvhuso wa demokirasi u na vhuḓḓifhinduleli kha vhadzulapo ;
Vho vha vhone MuAfika Tshipembe wa u tou thoma u vha malogwane wa thonamennde ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi ya FIFA , musi vha tshi khou tshimbidza mutambo wa ḽifhasi ngei France nga 1998 .
Kha nyimelo idzi , vhadededzi vho dzulela u elelwa na u livhuwiwa kha thikhedzo ya yavho ya ngudomvumbo na uri kha nyimelo nnzhi vha ḓo vha vho ṱuṱuwedza tsheo ya matshudeni ' ya u dzhenelela vhupfumbudzi . 
Magudiswa o ṋeiwaho kha sekele ya vhege mbili ndi tshibveledzwa / nyito ya ndeme hu na zwikili zwihulwane na zwiṱirathedzhi zwine vhagudi vha ṱoḓou u zwi bveledza zwo tevhekanywa afha fhasi .
Ndo itwa muaro nga mulandu wa uri mala anga o thuthuba nga mulandu wa nyelelo yanga ya malofha i re fhasi . 
Tshandukiso dza mbekanyamaitele dzi tea u itwa zwavhuḓi zwo thewa kha tshenzhemo na vhuṱanzi u itela uri shango ḽi so ngo bva kha ndivho dzaḽo dza tshifhinga tshilapfu .
Zwa Vhutsila ha Masila izwi zwi sumbedzaho ḓivhazwakale ya muombano wa Afurika Tshipembe , zwo itwa nga vhafumakadzi vha bvaho Eastern Cape , nahone zwi katela zwifanyiso zwa matheriaḽa a khunguwedzo a mafhungo a khetho e a ṋetshedzwa vhakhethi vha Afurika Tshipembe kha khetho dza u thoma dza dimokirasi .
Mbuno yeneyo i dzhielwa nṱha ya khwaṱhisedzwa nga vhaṅwali na vhone . 
U ḓadzisa izwo , thandela dza mveledziso ya maḓi dza 98 na dza 51 dza zwa vhuthathatshili dzo fhela .
ZWIKILI : Nḓivho ya sekithara ya muvhuso wapo khathihi na mulayo wa vhukuma ; vhupulani na zwikili zwa u dzudzanya zwithu ; vhukoni ha u ṱoḓisisa zwithu zwavhuḓi , matshilisano avhuḓi na zwikili zwa u ita nyambedzano ; vhathu , vhurangaphanḓa na zwikili zwa u langa ; u kona nyambedzano zwavhuḓi na u vhiga nga u tou ṅwala ; lutamo na u ḓilugisela u shuma awara nnzhi na u shuma fhasi ha mutsiko . 
Tshiimiswa tsho thomiwaho nga u dzhiiwa ha matshudeni tshi ḓo shuma lwo fhelelaho u bva mathomoni a Ṱhafamuhwe kha ṅwaha uno . 
A si muhumbulo wa tshitatamennde itshi wa u tendela zwiimiswa zwa dzitshaka dzo fhambanaho dza Afrika Tshipembe nga vhubvo uri vha nange mbekanyamushumo idzo dza ndinganelo i eḓanaho . 
Data ya thandela na dziṅwe ṱhoḓea zwi re kha shedulu dza thandela dze dza katelwa kha maṅwalo ane a humiselea murahu a dzhiwa sa a re tshipiḓa tsha nyimele idzi dza thandela . 
U langa na u londota magavhelo a dzinnḓu na khwaṱhisedzo dza muvhuso . 
U ya nga zwa dzinnḓu , vho ri ḓorobo yo shuma zwavhuḓi . 
6.3 Khabinethe yo dzhielwa nṱha muvhigo wa ngaha u thomiwa ha Mbekanyamushumo ya Ṱhuṱhuwedzo ya Tsedzuluso ya maraga wa Mbambadzelannḓa na Thikhedzo ya Vhubindudzi ( EMIA ) ya dovha hafhu ya ṱanganedza phindulo ya vhulangi na pulane ya khwinisedzo yo itwaho nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
1 vha , 2 vhuya , 3 ṱwa , 4 ṱuwa , 5 tshi , 6 athu , 7 sokou u , 8 tou , 9 ṱoḓou , 10 konou , 11 kha ḓi , 12 bva u
Dzikhukhi a dzi shumisiwi u tshimbidza mbekanyamushumo kana u dzhenisa vairasi kha khomphiyutha yavho . 
Mbuno ndi dza uri , hu na ngona dza saintsi sa mutheo na u tikedzwa nga ngona iyi , vhubvelele ho vha nungo khulwane dzine dza ḓisa vhuthihi kha bayoḽodzhi . 
Mbekanyamaitele a i ngo tea u tou kombetshedza fhedzi i tea u tendela mushumisi wa mbekanyamaitele u shumisa kuvhonele kwawe kha u shumana na nyimele dzi songo lavhelelwa u shumana na madzangalelo a tshikolo .
khoudu ya u ḓivhadza mushumisi na phasiwede kha seva ya SARS ine datha ya tea u iswa
Tshivhumbeo tsha mushumo une vha u shuma tshi ita uri vha vhe khomboni nga maanḓa ya malwadze . 
Vhunga thandela dzo fhambana nahone dzi tshi ḓisa zwithu zwiswa kha vhane vha khou dzi shuma , zwo tea uri uri hu vhe na pulane ine ya ita uri vhathu vhoṱhe vhane vha khou shela mulenzhe khayo vha ḓivhe zwine zwa khou lavhelelwa khavho , na uri vha zwi shuma hani , lini na uri vha ita mini .
Hu tea u shumisana na Muhasho wa Nyambedzano kha mafhungo haya ngeno hu na u tshimbidza maitele a u bveledza mbekanyamaitele ya khasho na tshiendedzi u fhambanana ha khasho na mveledziso . 
U langa tshumelo dza ndangulo ya vhukhwiṋe ha ndangulo ya zwa masheleni . 
Vhuholefhali ha u sa vhona , u sa amba na / kana u sa pfa
2.14 U khwaṱhisedza uri muṋetshedzi wa tshumelo ya zwa matshilisano na mushumi ane a khou tou thusa vha shuma na vhone tshifhinga tshoṱhe u bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha vhigiwa u swika mulandu u tshi khunyeledzwa arali zwi tshi konadzea .
Khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa khovhe u itela vhubindudzi
Zwi tshe zwo ralo , murumelwa wanga u khou itela khuwelelo Mashango a re Muraḓo kha dzingu uri a ise phanḓa na nyiledzo hu si u ṋaṋisa tshiimo kha dzingu . 
Ndi zwa ndeme u vhona uri mbuelo dza ndondolo dzi khou dzheniswa kha thendelano dza u kovhekana mbuelo u itela uri masia oṱhe a vhuelwe u lingana .
Zwiṅwe zwiimiswa zwi katela Muhasho wa Vhutsila na Mvelele na madavhi awo o fhambanaho .
Khothe khulwane dzo vhalaho dzo bvisa ndaela dza mashumele a elanaho na zwenezwi . 
Hu ḓo dovha ha vha na miṱangano ine ya ḓo farelwa thungo nga Vhaofisiri Vhalangi Vhahulwane vha Amerika na Afurika ( CEOs ) na Muṱangano wa Dziminisiṱa wa Mulayo wa Nyaluwo na Tshikhala Afurika ( AGOA ) .
U fhungudza u shuluwesa ha maḓi fhedzi vha tshi gwedzha bungani zwi nga vhulunga phesenthe dza 20 dza tshumiso ya maḓi .
Tshiendisi tshine tsha hwala zwithu zwi sa lemeli tshine tsha tendelwa ( tshiendisi tshine tsha hwala zwithu zwi sa lemeli tshine tsha kokodza tshigariki ) tshi re na guroso ya tshileme tsho ṱanganelaho tshi sa fhiri 3 500 kg .
Vhathu vha tevhelaho , vhukati ha vhaṅwe , vho vhofhololwa kha mbetshelwa idzi : 
Kha vha shumisevho na ngona dzi ngaho dza u Vhala na na u Vhalela kiḽasi .
Mulayotibe u khwinisa u Mulayo wa u Engedzwa ha Vhutsireledzi ha Madzulo , wa 1997 ( Mulayo 62 wa 1997 ) u itela u khwaṱhisa , u bvisela khagala na u tsireledza pfanelo dza vho dzulaho afho .
Mbalombalo dza tshifhinga tsenetshi dzi sumbedza uri 50% ya vhathu vhe vha lovha ndi vhaendangaṋayo , ha tevhela vhaṋameli vhane ndi 24% ngeno vhareili vha kha 19% .
Hulisani o pfa o takala ngauri ...
U raha bola yo no khou tshimbila nga mulenzhe wa tshamonde na tshauḽa
Nga U thetshelesa na U amba , vhagudi vha kuvhanganya na u ita mafhungo , u fhaṱa nḓivho , u tandulula thaidzo na u bvsela khagala mihumbulo na kuvhonele kwa zwithu .
Fomo dzi tea u rumelwa kha Vhulanguli : Ndangulo ya Vhuṱundi na Thengiselonn ḓa , ITAC
U dzhenisa vhathu vhoṱhe kha muṱangano .
Ṅwana ha ngo sumbedzisa thaidzo na nthihi musi mme awe vha tshi ṱuwa kiḽiniki nae . 
Nḓivhadzo : arali vha tshi khou balelwa u ḓi dzhiela masheleni nga vhone vhaṋe , vha nga ṋanga muimeli ofisini ya SASSA , kana vha ṋea muṅwe muthu mannḓa a mulayo uri a vhe ene ane a vha kuvhanganela mundende wavho .
Khabinethe i isa khuwelelo kha vhatholi uri vha tevhedzele zwo sumbedziswaho kha Mulayo na u shumisana na muvhuso kha u shandukisa fhethu hune ha shumelwa hone .
Vhukati ha vhuṅwe vhurangeli , ezwi zwi ḓo vha nga u aluswa ha sekhithara ya ICT . 
DID u ḓo dovha hafhu wa tikedza vhurangeli vhu elanaho na u engedzea ha mbuelo , ine ya ḓo ṱhaḓula nga u langa mugaganyagwama wa vundu . 
Vha dzudzanye bammbiri ḽa u saina ḽine ḽa ḓo sainwa nga vho dzhenelaho muṱangano .
Nga murahu ha u kwamana hunzhi , hu tshi katelwa na zwe zwa pfiwa kha vhathu malugana na sethe dza mvetomveto dza milayotibe khathihi na mikumedzo ye ya thetsheleswa nga nnyi na nnyi phaḽamenndeni , ro vho shandula vhunzhi ha madzinginywa a u rangani . 
Nḓila ine vhathu vha kwamea ngayo- tsumbo zwine ra ḽa , ambara , ita , mitambo ine ra tamba
Muofisiri Muhulwane wa Tshikimu ;
U vhudzisa mbudziso u itela u pfesesa
Mapholisa ndi vha tsireledzi kha tshitshavha tsha demokirasi zwi tshi bva kha mulayo , na kha dzipfudzungule .
Ndi tshiṅwe tsha zwifhinga zwi so ngo ḓoweleaho hune masia mararu a muvhuso ane a vha , Khorondangi , i imelwaho nga Muphuresidennde , Mufarisa Phuresidennde na Dziminisiṱa ; Vhuhaṱuli , ho imelwaho nga Muhaṱuli Muhulwane wa shango , Vhahaṱuli Phuresidennde ; na Vhusimamilayo , ho imelwaho nga Miraḓo ya Phalamennde ( dzi MP ) vha ṱangana fhethu huthihi .
cliché ( kilitshi ) ---- fhungo kana muhumbulo we wa shumiseswa nga nḓila yo kalulaho lune wa xedza ṱhalutshedzo ( sa lushaka lwa musengavhadzimu ( rainbow nation ) )
Ezwi zwi itwa nga maitele a bayoḽodzhi kha tshiṱuḓi tsha mabulo . 
U thetsheleswa hu ḓo sedzesa kha mveledziso ya pulane dza u fareledza u itela u vhea maga a re khagala ho teaho u itela u dzudza vhashumi henefho . 
Musumbavhaloi : u sedza tshifanyiso
MULAYO WA ṰHUṰHUWEDZO YA TSWIKELELO YA MAFHUNGO ( PAIA ) , 2000
Ndongazwiga : tshithoma , khoma , kholoni , semi-kholoni
U bvelela ha kuitele hu ṱumana na ḽeveḽe ya nṱha ya u shela mulenzhe ha miraḓo ya wadi kha u pulana ha wadi .
Nga hetshi tshipiḓa , ri ḓo shumisa vhatheli vha muvhuso sa vhane vhanga vhaofisiri-vharengi , thendelo na thuso ya zwa masheleni kha u thusa mabindu a vhukati maṱuku khathihi na u ṱuṱuwedza kushumele kwa Vhumaanḓafhadzi ha Ikonomi kha Vharema ho Ṱanḓavhuwaho na phoḽisi dza ndinganyiso ya zwi songo linganaho u bva kale .
Ṱhoho ya tshikolo i tholiwa sa Muvheaiṱo Muhulwane wa vhagudi musi vha tshi khou ṅwala mulingo . 
Ḽevele ya u shuma nga mutshini i nga thomiwa arali zwibviswa zwihulwane zwo ṱalutshedzwa sa maga mahulwane hu tshi khou shumiswa u pulana hu itwaho nga mutshini na tshishumiswa tsha u ita shedulu u fana na Thandela ya Microsoft . 
GEP ḽi ḓo dovha ḽa ṋetshedza thikhedzo ine i si vhe ya masheleni kha SMME dzi no kwama zwa vhulimivhufuwi u itela uri dzi tshimbidzwe lwa phrofeshinaḽa sa zwiimiswa zwine zwa vha na phurofiti .
Mushumo wa ITU u tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , vhunga wo sedzesa kha mveledziso ya Themamveledziso ya Ikonomi kha sekithara ya ICT .
Zwi ḓivhiwa kah mbuelo kana ṱhahelelo musi ndaka i sa ḓivhei . 
Musi muraḓo o kundelwa , zwi vhanga khuḓano vhukati ha muṱoli na muṱoliwa nahone hu vha na u vhonana mulandu zwi pfukiselwaho kha muṅwe . 
Vhupo ha fumi-na-vhuthihi ha uho vhu na madi matuku kha ane a todea .
Vhaofisiri vha amba uri notsi dzi fulufhedzisaho zwa masheleni , thendelano ya u renga hafhu , u rengisa hafhu na zwiṅwe zwishumiswa kha zwitatamennde zwa masheleni a zwi a thu vhuya zwa shumiswa kha u lambedza mutikedzo . 
Veḽu dzi na ndeme kha u fhaṱa dzangano ḽi re na tshumisano . 
Muṋetshedza tshumelo ya ndondolo ya mutakalo ane Tshikimu tsha vha na thendelano nae ya u ṋetshedza Mbuelo dza gumoṱuku dzo randelwaho kha miraḓo nga mutengo wo tiwaho .
3.2 U shumisa CBP i tshi aluwa ya nga maga
Vha humbule u dzhenisa ṋomboro ya invoice u itela uri i kone u kwamanywa na invoice yo bviswaho .
Tshitshavha tsha vhathu vho fhambanaho , vha shumisanaho vha na muhumbulo muthihi sa lushaka
Zwa Maṱo na Muḓivhi wa zwa maṱo wa u ṱanganyisa na u fha mishonga
Zwa sa ralo vha nga sedzulusa uḽa mulandu hafhu nahone ho kona u themendelwa u bviswa na zwenezwo . 
Vhathu vha lwelaho pfanelo dza zwigwada zwi songo imelelwa zwavhuḓi
U swikela khaedu dzi konḓaho dza mutavha wo phaḓalalaho nga vhupo na wo fhambanaho wa thandela dza khephithala zwi ṱoḓa u pulana ha tshifhinga tshilapfu , musaukanyo nga vhuḓalo , na u guda na u bvelaho phanḓa na vhuḓowedzi . 
Iṅwe phemithi ya u reila ya phurofeshenala kana phemithi ya u reila tshitshavhani ine vha vha nayo
" Ri pfa ri tshi ṱuṱuwedzea uri khetho dzashu dza vhege mbili dzo fhiraho dzo khwaṱhisedza vhuḓiimiseli ha vhathu vhoṱhe , hu sa sedzwi murafho , muvhala na luambo , uri vha shumisane u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽi ṱoḓwaho nga vhoṱhe . . .
4.1. Vho Sithembiso Freeman Nomvalo sa Muofisiri Mulanguli Muhulwane wa Zhendedzi ḽa Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo a Muvhuso na u vha muraḓo muhulwane wa Bodo yayo ya Vhalanguli lwa ṅwaha muthihi .
U ḓo vha wa ṋetshedza Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe na Mapholisa a Ḓorobo are na vhuḓifhinduleli nahone a phorofeshenaḽa .
b ) Vho Thembekile Thelma Ngcobo ( vho dovha vha tholiwa ) ; na
Zwo nangwa ho sedzwa uri zwi ṱumana hani kha u vhumba yuniti ya muṱanganelano , sa tsumbo , vhagudi vha ḓo thetshelesa tshiṱori na u konou tshi vhala .
U thetshelesa na u ṋea zwidodombedzwa zwo khetheaho
Huna zwiteṅwa zwa rathi zwa ndeme zwa u ṅwalisa ( asi zwiteṅwa zwoṱhe zwi no wela kha phurofesheni dzoṱhe ) , ndi :
Theori ya mvelele ndi iṅwe ya theori dza tshivhumbeo tsha masheleni na u andisa tshikatinyangaredzi tsha masheleni . 
Zwiimiswa zwi no shuma na vhana vha re khomboni zwo tenda uri hu na thaidzo nahone vha khou shumana nayo . 
( c ) tsireledzo ya vhathu , hu tshi katelwa na , arali vha sa koni u ḓḓilondola khathihi na muṱa wavho , thuso yo teaho ya u ḓḓitshidza .
Zwi tevhelaho ndi thoḓea ṱhukhusa dzine vha tea u dzi ṋekedza na fomo ya khumbelo :
Thikhedzo kha mimasipala
Kha vha ye kha
Vhathu vha re na vhuholefhali vha tambula kha samba nga huvhili ḽi bvaho kha u khethululwa zwi tshi bva kha vhuholefhali havho na tshiimo tsha HIV . 
SARS i ḓo sedza khumbelo yavho , ya kona u dzhia tsheo ya u fhedzisa nga ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede ya muthelo ine vha koloda .
ḓiresiṱhalusi
Mbadelo i ḓo itwa i kha Rannda nga nnḓa ha musi zwo bulwa nga iṅwe nḓila . 
Kha ri ri muṅwe na muṅwe washu a takuwe a dzhie mushumo wa u ita uri Kapa Vhubvaḓuvha hu vhe vundu ḽa khwine . 
Ngauralo , vhuimo ha vhubveledzi vhu nga ṱuṱuwedzwa nga ṱhoḓea dzapo kana ṱhoḓea dza mashango a nnḓa dza thundu . 
Grade 1 Tshivenḓa Mathematics
Mbambedzo iyi i si yone ya tshelede ya shangoḓavha i fhungudzwa nga u fara ndaka i linganaho na yo sumbedzwaho nga Doḽara ya US . 
Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe
U nga sa dziṅwe softhiwee , tshaka dzo fhambanaho dzo rwelwa ṱari na u lingiwa nga u tou ita . 
DSP i sa gumi Ndingo na dzilafho ḽa u thivhela
Izwo ho vha u thoma ha zwiito zwa u kandekanywa ho livhiwa getheni . 
" Ndi ḓo sumbedza vhathu ha u dzula musi vha tshi fhira na u dzhena nga gethe " , ndi Pieter a no ralo .
Vhudzivha
Maitele a khothe
Mulanguli Senthara o vhulunga databeisi ya vhukhakhi hoṱhe . 
Vhuṱoli ha senthara dza u valela ndi ha tsireledzo ya vhuṱhogwa kha u lwa na maitele a si avhuḓi , u tambudzwa muvhilini , u sa farwa zwavhuḓi na u pfukwa ha pfanelo dza vhafariwa sa zwe zwa ṱanganedzwa nga zwitandadi zwa dzitshaka . 
Mitengo yo vha tshi tiwa nga ṱhoḓea na ṋetshedzo ya fhano hayani , khathihi na nga mitengo ya zwivhambadzwa nnḓa u bva kha Bodo Thoro khumbaole . 
Masiapala u tea u bveledza KPI dza yuniti dzawo dzoṱhe,vhashumi na vhaṋetshedzatshumelo vhawo .
Tshifhinga tshi khadi vha tshenetsho tshithihi , Furemiweke ya Maano a Lushaka a Mirurela ya Malatwa ( Framework for a National Sanitation Strategy ) na yone yo mbo tanganedzwa .
NCOP yo vhumbwa nga vhurumelwa ha ṱahe he ha tiwa nga vhusimamilayo ha vunḓu , na vhurumelwa vhu bvaho kha Dzangano ḽa Mivhuso yapo ya Afurika Tshipembe ( SALGA ) .
U wana burotsha nyangaredzi nga ha mbekanyamushumo , vha dalele www.gems.gov.za vha puṱedze kha ' Maternity Programme ' .
U ṋekedza mvetomveto ya u thoma hu na u dzhiela nzhele muhumbulo muhulwane
ṅwana u tea u vha ana miṅwaha ya fhasi ha 18 .
( d ) Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli ha u langa zwa khaṱhulo , kana muthu o nangiwaho ngae ;
Vhathu vhane vha sa vhe vhashumi vha Tshumelo ya Tshitshavha fhedzi vha tshi tama u ita khumbelo vha tea u thoma vha wanulusisa u bva kha muhasho wo itaho khunguwedzo arali vha tshi nga ita khumbelo .
A zwi ngo lingana kha vhurangeli ha tshiṱirathedzhi tsha ndeme , khwiniso , ṱhanḓavhudzo kana vhutumbuli . 
Ndi nga wana hani khophi ya IDP ?
Mbonalo dza ndeme dza
Dzifulobo dza data ya themo ndapfu dzo linganaho dzi ḓo ṋetshedza muanganyelo wavhuḓi wa vhudzivha ha u gwela phaiphi khulwane . 
Ndi ene khephutheni ya u bambela tshikoloni tsha hawe nahone u na ṱhanziela ya Thusothanzi .
Ḽaisentsi i mulayoni lwa miṅwaha miṋa .
Vha tea u tendela GEMS uri i ḓivhe tshanduko dzi re kha zwidodombedzwa zwavho zwa vhuṋe nga u tou ṅwala lwa tshihaḓu musi hu tshi tou shanduka izwi zwi tevhelaho :
Ndeme ya vhupo ha fhaṱa na zwifhaṱo zwa ḓivhazwakale na fhethu ha vhuendelamashango na mushumo une vhuendelamashango ha nga u ita kha mveledziso ya ikonomi ya dzingu hu fanela u ṱanganedzwa na u shumiswa . 
Vhaswa vha dovha hafhu vha vhumba tshipiḓa tsha tshitshavha tshine tsha nga dzhenela Miṱangano ya Komiti hune vhunzhi ha mishumo ya Phalamennde ya itwa hone , nahone vhathu vhaswa vha nga dzhenela madzulo u itela u vhona , u ḓitama na u ḓimandafhadza vhone vhane .
Kha vha ṋee ngeletshedzo dzine dza fhaṱa kha u khwinisa , na uri arali zwo tea kha vha dzudzanye tshitshavha u thusa uri mushumo u itwe .
( a ) Tshitatamende tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga ( b ) Phoḽisi ya Luambo kha Pfunzo ( PLkP ) ( c ) Bugupfarwa dza luambo dzi shumiswaho nga vhagudi na dziṅwe bugupfarwa u itela zwiko zwa u engedzedza kha idzo randelwaho ( d ) Bugu ya / dza u vhala dzo faredzaho lushaka / tshaka dza zwibveledzwa zwo themenndelwaho ( e ) Ḓivhaipfi na bugu dza tsumbedzi / referentsi ( luambo luthihi , nyambo mbili na dza nyambo nnzhi ; thesaurasi ; entsikḽopedia ; bugu yavhuḓi ya girama ya tsumbedzi , nz . ) ( f ) Faila ya Mudededzi ya Zwiko / Bugu : Izwi hu nga vha faila yo vhumbwaho nga matheriaḽa o kuvhanganyiwaho nga mudededzi kana Gaigi ya Mudededzi yo anḓadzelwaho u rengiswa ( g ) U kona u swikelela kha matheriaḽa a u vhala kiḽasini , ḽaiburari ya tshikolo na / kana ya nnyi na nnyi u itela u sumba nḓila u vhala ha vhana ( h ) Thusedzi dza zwi Pfalaho / vhonalaho .
A vha tendelwi u vhumba mbumbano vha vhoṱhe .
Tshivhalo tsha miṱa yo ṱanganelaho na miṱa u bva kha mutsiko wa u pfuluwa u bva kha mutsiko u bvelaho phanḓa wa mikhukhu na miṅwe mikhukhu na vhupuli ha muthu kha Greenfield na vhuṅwe vhupuli kha vhudzulo . 
Data ya muthelo kha zwa u salela yo ṋekedza muelo wa u vhona u khwaṱha sa Tsumbakushumele ya Ndeme kha nḓisedzo ya tshumelo ya tshihaḓu . 
ela nyimele ya zwino afho fhethu
Ngauralo , nyombedzelo khulwane i tea u vha kha u shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma kha ndivho dza u humbula na u ṋea muhumbulo .
Kha mabammbiri a u gannḓisa mafhungo vha ite mutevhe wa zwigwada zwa zwitshavha zwo fhambanaho zwine zwa tea u sedziwa , nga maanḓa avho vhe vha vha vha sa dzhielwi nṱha u bva kale .
Zwiṱaraṱa sa fhethu ha nnyi na nnyi zwi nga ṋetshedza mbonalo ya ṱhanganyo ya tshumelo dzo ṱanganelaho fhethu ha vhudzulo ha vha holaho tshelede ya fhasi . 
Vhuṱanzi vhu vha vhu tshimbilelanaho arali mbuno dzine dza khou ṋewa vhuṱanzi khadzo , dzi tshi nga tendelana kana u hanedzana na mbuno dzine dza khou ṱaṱisanwa ngadzo phanḓa ha khothe . 
( b ) ita themendelo kha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhunduleli ha zwa vhupholisa .
Vhukoni ha u lwa na mulilo ho ḓitika nga u swikelela maḓi o linganelaho na u swikelela nḓila dza tshishumiswa tsha u lwa na mulilo na zwiendisi . 
Vha ḓo fanela u ita khumbelo ya ṱhanziela ya u reila ya tshifhinganyana nga mbadelo dzo engedzwaho musi vha tshe vho imela ṱhanziela ya u reila yavho i tshi ṋtshedzwa .
Yuniti ya ndangulo ya u dzhena na u bva ha thundu na tshumelo i khou thomiwa u ḓo thoma u shumisa Mbekanyamaitele iyi . 
U shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya akademi ya muhasho . 
Musi u swikelelwa kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo kana nḓivho ya sialala hu sa athu thoma hu fanela u rangwa ha ḓivhadzwa hu sa athu wanala thendelo i no bva kha vhaṋe vha phambano ya zwi tshilaho kana nḓivho ya sialala .
Naho zwo ralo , tshiṅwe tshifhinga hu a vha na u lenga .
Fhedziha , hu kha ḓi vha na ṱhoḓea ya u bveledza zwiṅwe zwiko zwa nga thungo zwa u kuvhanganya masheleni khathihi na u shandukiswa ha zwilinganyo zwa nyolo . 
Khethekanyo ya tshumelo
Thivhelani u shuma mavu o ṋukalesaho sa izwi zwi tshi nga vhanga u balangana kana u nambatelana . 
Khouthani dzifigara u bva kha mafhungo u itela u tikedza phindulo yaṋu . 
Kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho , Yunithi dzo wana milandu ya zwigwevho zwa vhutshilo hoṱhe i linganaho 363 , i na phimo ya 73% ya milandu ya u lwa na vhafumakadzi vha miṅwaha ya nṱha ha 18 na 70% ya milandu ya u lwa na vhana vha miṅwaha ya fhasi ha 18 .
Tsha u fhedzisela , ndo ṋea khwaṱhisedzo nga ha u dzudza na u khwinisa ndinganelo ya zwa masheleni . 
Na musi hu si na maga a mulayo ane a nga dzhiwa zwo siwa zwo sokou ralo . 
Sa zwo ambiwaho nga Minista a ṱalukanywaho wa Gambia , a hu na vhuḓiimiseli ha poḽotiki . 
Hezwi ndi mitengo , ine a i fhambana u fana na zwine zwibveledzwa zwa fhambanisa zwone . 
U gonyiswa ha therifi na nzunzanyululo dza tshivhumbeo zwi ḓisa zwi tevhelaho : 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) , mafhambanyi ( antonimi )
Zwenezwo , vhaḓivhambalelano na vhaoditha vha dzingu vho ṋewa mushumo u re na vhuḓifhinduleli ho fhambanaho . 
Ṱhoḓisiso idzi dzi nga farwa nga muraḓo wa vhuraru o tholwaho nga thendelano ine ya vhofha vhukati ha Miraḓo yo dzhenelaho Thendelano . 
Vha fanela u ita mini nga masheleni maṅwe na maṅwe ane a fanela u badelwa vhafaramikovhe ?
Zwa u kombetshedza u tevhedzwa ha milayo zwi dzulela u itwa misi yoṱhe u itela u vhona uri a hu khou vha na u pfuluselwa ha zwiendedzi u ya kha maṅwe mavunḓu nga nḓila ine zwa si vhe mulayoni . 
Izwi zwi katela u bveledza tshiṱirathedzhi tsha nyambedzano tsha lushaka , u pfesesa nyimele ya nyambedzano na u thusa kha u thomiwa hayo kha zwiṱirathedzhi zwo khetheaho zwa mihasho , mavundu , mafulo na u humbula hao zwavhuḓi kha thandela dza nyambedzano . 
Tshibveledzwa a tshi tei u tou funzwa nga nḓila nkene .
Komiti dza wadi
Madindi a shuma nga u sielisana , mufhe u dzhena nga phaiphi i re na sefo ya u thivhela thunzi .
Tshumelo dza ḽaiburari ndi vhukoni ha vundu zwine zwi dzulela u itwa nga tshifhinga tsha shishi nga mimasipala yapo . 
Vhushaka vhukati ha muvhuso na vharangaphanḓa vha sialala ndi ha ndeme zwenezwi vha tshi khou shuma vha tshi ya kha u khwinisa matshilo a vhathu .
U ita ndovhololo ya foniki yo no funziwaho u swika zwino na mvulatswinga ya zwi no konḓa .
Vha vhone uri madzina vho nga vhuḓalo , tshifani , ḓuvha ḽa mabebo na ṋomboro yavho ya vhuṋe zwo ṅwaliwa kha fomo yavho ya minwe .
Kha vha ḓadze fomo ( RLV ) ya u ṅwalisa na ḽaisentse ya tshiendisi .
U khwinisa pfananyo , vhulavhelesi na vhulanguli ha zwiimiswa izwi , khathihi na u khwaṱhisa vhuṱoli kha mashumele a masheleni avho na zwine a bveledza , ndi zwa mutheo kha mbekanyamaitele . 
Mutheo wa mbekanyamushumo dza mveledziso , nga u ralo , ndi kupfesesele na u ṱanganedza hashu uri zwitshavha zwa hashu zwi na ṱhoḓea . 
Tshifhinga tshoṱhe vhana vha tea u thusa nga u shuma mishumo miṱani ya havho .
U amba mbuno na u ṋea muhumbulo kha u sikiwa tshiṱori tsha kiḽasi ( u ṅwala na vhagudi ) .
Magavhelo a muvhuso na mbadelo dza yunivesithi ndi zwone zwi dzhenisaho vhunzhi ha masheleni a wanwaho nga dziyunivesithi , ngeno kha masheleni a wanwaho nga dziyunivesithi phesenthe ya 43 i tshi bva kha muvhusona 34 wa phesenthe i bvaho kha mbadelo dza yunivesithi .
Kha u renga thundu na tshumelo nga kha thenda na khothesheni , khorombusi i khou ita mushumo wa nnyi na nnyi .
( 1 ) Nga nnḓa ha musi Mulayotewa u tshi bula nga iṅwe nḓila-
C - u vha ha ndeme
Nḓivhadzo i tea u katela mafhungo a khanedzano , na maṅwalo oṱhe a tshimbilelanaho na khanedzano .
Sekithara ya mabindu , zwiimiswa zwi si zwa muvhuso na zwiimiswa zwa muvhuso zwo ḓiimisaho zwi tshipiḓa tsha vhutshinyi vhunzhi ha muvhuso . 
Maitele o sumbedziwaho a u ta tshivhalo tsha aḽumini ndi maga a u shumisa tshedza u kala dzi athomo nga u shumisa mudugudugu wa niṱiriasi okisidi na u engedza photheziamu sa tshithu tshi no tsitsela fhasi ayenezesheni . 
Vhaḽa vha fhaḽa vho ḽa ṱhoho ya khanga .
Vhalambedzi vha nga kha ḓi si ṱoḓe zwidodombedzwa zwine zwa lingana na zwine thimu ya thandela ya nga ṱoḓa .
U sumbedzisa , u shumisa na u linga zwivhumbeo zwa ndangulo ya mutheo kerekeni . 
U fhambanyisa mibvumo yo fhambanaho nga maanḓa ya mathomoni a madzina a vhone vhaṅe .
1.16. U dzhenelela ha muvhuso kha u lwa na tshanḓanguvhoni , vhuaḓa na u ita uri nḓowetshumo dzi vhe na vhuḓifhinduleli zwo swikisa kha thendelano na khamphani dza sumbe dza vhufhaṱi nga ha mbekanyamushumo ya vhurangeli , ine ya ḓo engedza khwiniso kha nḓowetshumo iyi . Thendelano i na tshivhalo tsha zwithu , hu tshi katelwa na : U bvisa masheleni u itela mveledziso ya dzithandela ; U ḓivhofha kha tshanduko dza sekithara ; Muhanga wa u lifha mbilo nga sekithara ya tshitshavha ; na u ḓikumedzela u Fulufhedzea nga Vhaofisiri Vhalangi Vhahulwane .
Arali mbilaelo i tshi kwama ṱhoho ya tshikolo , vha nga kwama Tshiṱiriki tsha Pfunzo kana Mulanguli wa Dzingu .
Ndondolo ya Thusothanzi
Muhasho wa Mabindu a Muvhuso ndi muimela mufaramukovhe u itela muvhuso . 
( 10 ) Muphuresidennde nga murahu ha musi o kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro a khou shelaho mulenzhe u fanela-
Maanḓa a Muhasho wa zwa Muno ndi a u khwaṱhisa tsireledzo , redzhisiṱara ya vhuronwane ya vhufaedzi na maimo a vhoṱhe ngomu ha mikano ya shango ḽashu , zwine zwa vha zwa ndeme kha u konisa miṅwe mishumo yoṱhe ya muvhuso .
Hu katelwa zwikene zwa aḽiṱirasaundu zwa 2x2D nga vhuimana
u sumbedza nḓila dzine zwiimiswa zwa muvhuso zwa fanela u dzi vhea , u itela u tshimbidza tswikelo kha mafhungo nga miraḓo ya tshitshavha .
27. U kuvhanganya ha maṅwalwa a no yelana na pulane ya wadi
U fhindula nga ha tshitaila , thounu na ridzhisiṱa na u ṱhaṱhuvha nga nḓila yone
maitele a miṱangano ya nnyi na nnyi na vhupfiwa nga vhakhantseḽara na vhaofisiri vha masipala
Masipala u na Komiti ya Masheleni a Tshitshavha i shumaho i re hone , ine ya phetha mushumo malugana na Khorondangi na vhulanguli ha tshiimiswa . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : Ṱhalutshedzo dzi re khagala , ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho , Aḽitheresheni , asonentsi , khontsonetsi , ḽifanyamuthu/ ḽiedzamuthu , onomatopia , phani
Mbekanyamushumo ya YES yo livhiswa kha u londota na u tsireledza vhupo nga u ṱuṱuwedza kutshilele , vhuḓifari na nyito dzi re na ndalamo . 
Mbumbano i ḓo vha yo no khwaṱhisa vhukoni ha zwiimiswa zwaḽo na u wana murahu zwitumbulwa zwa poḽotiki nga u ita mbofho dza vhuḓi kha vhathu vhaḽo nga u engedzedza u kuvhanganya na u avhela zwiko kha mishumo ya zwiimiswa zwa Mbumbano . 
Nahone nzudzanyo iyo ntswa zwa zwino i khou dzhenelela kha nzudzanyo iyi ya kale . 
Hu ḓo tea u lavheleswa uri idzi themendelo dzi a shumiswa .
Zwiṱori zwa zwifanyiso
U thoma u shumisa thangeladzina
Ndi khou ṱoḓou vha fulufhedzisa uri tshavho ndi ifa ḽine ra ḓo ḽi tsireledza na u ḽi ṱhogomela musi ri tshi khou vula ndima ntswa kha Tshanduko ya muvhuso ya Dimokirasi ya Lushaka . 
- Shumisa matheriala une wa si vhe khombo nga maanḓa ?
Sa zwe zwa sumbedziswa zwiḽa kale iṅwe ya dzitshanduko yo vha ya uri mushumo wa vhuthathazwitshili wo pfuluswa u bva kha Muhasho wa zwa Maḓi na Vhusimamaḓaka wa kale u ya kha Muhasho wa zwa Vhudzulo ha Vhathu . 
Themo ḽa mufariwa o lindelaho tsengo nga u ralo ḽo thomiwa zwi tshi elana na maitele a dzitshaka u itela u dovha ha katelwa avho vho wanwaho mulandu vho lindela tshigwevho . 
Arali vha tshi ṱoḓa thuso
( b ) dzi nga si fhe vunḓḓu maanḓḓa afhio na afhio a welaho -
MUSHUMO 1.4
Adiresi ya fhethu :
U kona u langa vhuimo hashu na u vhu khwinisa ndi zwa ndeme kha vhuṱaṱisani hashu sa shango .
A ḓo dovha a vhona uri a huna themamveledziso ya madi i sielaho zwitshavha nnḓa , nga maanda zwitshavha zwa mahayani zwi sina tshomedzo dza maḓi .
Ri tikedza ndingedzo da u sika zounu dzi si na zwiṱhavhane zwa nyukiḽia , zwi shumisaho tshifhinga tshoṱhe nga mahala nga mashango a kwameaho . 
Shango ḽi ḓo dovha ḽa engedza mukovhe waḽo wa u dzhia dziposo dza Afurika Tshipembe kha Khomishini na zwivhumbeo zwa AU nga 60% .
badele mbadelo yo tiwaho .
b ) Vho Monde Nkasawe ( Kapa Vhubvaḓuvha )
Kha vha ṱavhe miri na u ṱhogomela mahatsi sa i zwi midzi yazwo i tshi farelela kha mavu na u thusa u thivhela mukumbululo . 
Ro swiṱa muvhuso usi wa demokirasi , u si na vhuimeleli , u tsikeledzaho wa vhukhuruku we wa vha u tshi khou shumela vha so ngo vhalaho .
Ndi zwifhio zwiteṅwa zwa ndeme zwine zwa fanela u katelwa ?
( 1 ) ) Muvhuso wapo na vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe -
Zwo khwiniswa u bva kha miṅwalo ya Ron Kraybill , mulanguli mutumbuli wa Mennonite Conciliation Service
Fuḽaimatshini ya lufhafha lwo tewaho luthihi i khavara vundu ḽoṱhe masiari na vhusiku . 
amba na u tendelana na mukhantseḽara wa wadi nga ha datumu ya muṱangano
Khonṱhiraka dza tshumelo
Idzi dzi sokou vha tsumbo na vhashelamulenzhe vha nga ṋea phindulo dzavho vhone vhaṋe . 
2.2.11 Kha Venḓa ḽa kale , khethekanyo 24(1) na 25(1) ya Mulevho wa Ndangulo ya Vharangaphanḓa vha Sialala vha Venḓa , 1991 ( Mulevho 29 wa 1991 ) , wo ṋetshedza u ṋewa maanḓa : " Mahosi " na magota a vhutshinyi ha vhugevhenga na ha mitani nga Mudzulatshidulo wa kale wa Vhuthihi ha Lushaka .
Nyanganyelo ya mvelaphanḓa ya ndondolo ya Lufhia yo vha hanefha kha 70% .
Vha nga dovha vha wana muṋetshedzatshumelo wa Netiweke ya GEMS nga u ri founela kha 0860 00 4367 kana u dalela webusaithi ya www.gems.gov.za
Digitial Subscriber Lines kana DSL na ATM , Thekhinoḽodzhi ya u fhirisa data ya dzidzhithala .
Naho ho no vha na vhaṱoḓisisi vha fhiraho 60 vho vhuelwaho kha thengiselano na tshumisano dza ṱhoḓisiso na ḽa Russia kha tshikhala tsha vhupo ha ṱhoḓisiso . 
Vharengi vha vhanna vha sema , u fara nga u kombetshedza tshiṅwe tshifhinga na u vhanda vhafumakadzi . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe uri vha farisane kha u shumisana vhoṱhe u itela uri Thandela ya Khwiṋiso ya Bada Khulwane i bvelele na u ṱanganedza nyaluwo ine ya akhamadza ya themamveledziso ya tshi zwinozwino kha shango .
U vhumbiwa ha dzangano ḽo raliho zwi ḓo fha Khomishini dza Afrika luvhanḓe lwa u kovha lupfumo lwavho lwa vhaḓivhi na u bveledza thandululo ho sedzwa thaidzo dzi no khou dovholola dzo livhanaho dzhango fhedzi . 
Ndi vhurangeli vhu fhio ho dzudzanywaho u khwaṱhisedza uri phakha i khou swikelea nga tshitshavha ? 
U VHA KHAGALA
Khoro ya masipala
Vha dzhiele nzhele : 25% ya mbadelo dza Ruby iya kha akhaundu ya u vhulunga ya iwe muṋe ( PMSA )
Kha u alusa pfunzo uri iye kha vhuimo ho teaho , ri khou ṱoḓa u vhona nyaluwo kha ndeme ya u guda , u funza na vhulangi ha tshikolo .
Matshudeni vhane vha vha vhapondwa vha zwiimiswa zwi shumaho zwi siho mulayoni zwine zwo no valwa vha fanela u ita mbilo ya ndiliso ya zwa mulayo u bva kha zwiimiswa izwo . 
Nga 2004 , nga murahu ha miṅwaha ya 10 ya demokirasi , hovha na mbvelaphanḓa vhukuma , fhedzi zwinzhi zwo ḓo tea u itiwa .
Bindu ḽihulwane ḽa khomishini ndi mveledziso na ṱhuṱhuwedzo ya nḓowetshumo ya mbono na u thetshelesa kha ḽa Gauteng . 
U renga kana u hira mitshini
Miraḓo ya komiti dza wadi a yo ngo fanela u khethelwa u imela madzangano a zwa poḽitiki , kana u itela mbuelo i si ya tshiofisi ya dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa zwa poḽitiki . 
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa .
Ni a ṱoḓa thuso ?
Aphiḽi nga muhweli wa vhuvhili yo phasa . 
Tsenguluso yo sedzaho lushaka lwa thaidzo yo livhanaho na vhathu kha vhupo ha masipala .
Vha nga dovha hafhu vha engedza luafhulelo u bva kha masheleni e vha vhulunga . 
ḓivhadza khomishinari wa khothe ya hune khumbelo ya ḓo pfiwa hone we a khwaṱhisedza thendelo .
Phurogiremu yo shela hani mulenzhe kha mvelelo ya ndingano ya mbeu ?
Mulanguli muṅwe na muṅwe wa khamphani u tea u ḓadza fomo CM47 .
Nga fhasi ha nyimele idzi , makete i aluwa fhedzi nga kha nyengedzedzo kha vhuendi . 
Binduṱhanganela nyanḓanywa
Heyi mmbwa yo xela .
I nga kha ḓi tevhelwa nga sesheni ya u haseledza kana nga dzimbudziso .
Mpfu dza fumi malo dzo vhangawaho hu si nga mupo , dza ḓana na fuṱhanu mbili dzo vha dza mupo na tharu dzi songo bviselwaho khagala dzo vhigwa kha Khoro khulwane . 
Zwifanyiso zwe zwa dzhiwa miṱanganoni yo fhambanaho ya mafulo a u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi : 
Muṱalukanyo wa ṱhoho ya muṱa kanzhi u dzhiiwa uri u amba muthu muhulwane ane a dzhia tsheo . 
3.2 Ri tshi inga kha zwi re kha 3.1 , Muhadzimi u tea u vha na vhuṱanzi uri mivhigo ya kutshimbelele kwa zwithu i tea u swikiswa kha Muhadzimisi tshifhinga tshi tshe hone u itela uri Muhadzimisi a kone u khwaṱhisa uri mivhigo iyi ndi vhuṱanzi ha ngoho , hu tshi katelwa nauri Muhadzimisi a kone u hira vhathusi vha no bva nnḓa arali zwo tea , musi ḓuvha ḽe ḽa bulwa kha 3.1 ḽi sa athu swika arali hu uri hu na masheleni ane a tea u bva a no yelana na thendelano iyi .
Zwi ita vhugai
Ṱhanziela Dala i bviswa musi sambulu yo bviswa nahone ho itwa ndingo nga fhasi ha maanḓa a ḽaborathori ine ya vha na themendelo fhedzi ndingo dza itwa nga iṅwe ḽaborathori yo themendelwaho ya ḽi ṅwe shango .
vha na vhukale ha miṅwaha ya 60 na u fhira nahone hu na ṱhoḓea
U bva kha misaukanyo iyi , khaedu dza vhuṱhogwa dzine dza nga kwama mbetshelwa ya tshumelo ya tshampungane na maḓi yo khwaṱhaho i shumaho dzi fanela u topolwa , na zwiṱirathedzhi zwi fanela u bveledzwa u khwinisa ṋetshedzo ya tshumelo . 
Hezwi ndi ṱhoḓea dza mulayo , zwi re ngomu ha mafhungo a mbuelo , mupo wa vhabindudzi na muthelo . 
Nga nnḓa ha vhuṱudzeṱudze vhune ra vhu ṱanganedza na thaidzo dzine ra kovhelana na vhunzhi ha ḽifhasi , u fana na vhugevhenga , zwiito zwa vhuaḓa , vhushayamushumo na AIDS , fulufhelo ḽine vha kovhelana na riṋe ḽi khou vha ngoho . 
3 . Vhuimo ha khabinethe nga ha Mafhungo a Zwino
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na zwifanyiso
A si tshiṅwe na tshiṅwe tshine swina ḽa khou ita tsha vha tsho khakheaho nga u tou ralo . 
U ṱalusa na u nanga ḓivhaipfi , milayo na zwivhumbeo zwa luambo zwo teaho
Thuso kha u renga zwo xelaho , u tswiwa , u tshinyala kana phasipoto dzo fhelelwaho nga tshifhinga .
Mushonga wa u haela wo rengelwaho u ita ndingo a wo ngo tea u rengiswa .
U bvela phanḓa na u vhiga mvelaphanḓa ya u fhungudzea a zwo ngo tea na uri ndi zwa ndeme u itela uri mimaraga i fhindule kha khonṱiraka dza mbambadzo na u shumiswa u ya nga tshanduko kha nḓisedzo na ṱhoḓea . 
U ṋetshedzwa ha thikhedzo na tshumelo kha mabindu a shumaho nga vhubveledzi ha zwibveledzwa zwa vhulimi ; 
Komiti dzi na maanḓa o ṱanḓavhuwaho , dzi nga ita mbekanyamaitele , dza ramba dzikhoniferentsi na , na u shumisana na mivhuso , dza pulana thuso ya thandela dza mutakalo wa dzitshaka . 
U ṄWALA
Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
U fhodzwa nga u lafha zwi na vhuṱumani na mbuedzedzo nahone zwi sedzesa mvelelo dza tshipikwa tsha u thusa sa u fhungudza tsumbadwadze mulwadze a humela kha tshikale . 
Arali zwo ralo , ni tea u guda u shumisa luambo
Zwiengedzwa zwi bvaho mihashoni ya Muvhuso , vhaalafhi vha vhukoni , madzangano a vhaṱoḓisisi na a phurofeshinala na one o vha o katelwa . 
Izwi zwo katela : AfricaCom ; Foramu ya Vhuvhusi ha Inthanethe ha Afrika ; ( COP17 ) kha Muṱangano nga ha Mbambadzo ya Dzitshakha ya Phukha kana Zwimela zwi re khomboni ya u fhela zwa Ḓaka zwa Fauna and Flora ( CITES ) ; Muṱangano wa vhu35 wa International Geological ; Muṱangano wa Dzitshakha wa AIDS wa vhu21 na miṅwe minzhi .
Hezwi zwi ḓo thusa vhukuma kha nyaluwo ya ikonomi , mveledziso na u sikwa ha mishumo .
Ḽiṅwe sia ḽa vhubindudzi ḽo angalalaho ndi u mveledza hafhu u vusuludzwa ha sekithara yo kuvhatedzwaho nga tshumisano yashu ya nnyi na nnyi . 
Ri songo fushwa nga u ḓiṅwalisela u guda na nḓila dza kuphasele kha pfunzo ya fhasi yo angaredzaho ine ya fhambana zwihulu u ya nga zwiṱiriki . 
Magethe mararu o swika he a vulwa nga u kombetshedzwa fhedzi ra kona hafhu u zwi langa . 
U shumisa vhana kana vhalwadze vha muhumbulo kha phonogirafi kana u wana mbuleo khayo ,
Asesimennde ine ya ḓo itwa nga musaukanyi wa mabindunyanḓano
Abithiresheni ndi u dzhenela ha muthu wa vhuraru kha khanedzano u pfa masia o fhambanaho a vha hanedzanaho na u tshea fhungo ḽi vha vhofhaho vhoṱhe .
Vhanna vha tea u ita khumbulelo dzo tiwaho nga ha mishumo u ya nga mbeu ; vha tea u tatamudza tshikoupu tsha vhulamukanyi muṱani ; vha tea u bveledza khaṱulo yavhuḓi nga ha vhathu ; na u dovha hafhu vha davhidzana nga mufhindulano wa vhukuma . 
Tshipiḓa itshi tshi katela ndeme dzi tevhelaho musi zwi tshi ḓa kha u ita sentsasi : 
Mishumo iyi yo itwa kha ṅwaha wa muvhalelano nahone Khanḓiso ya magazini yo shumiswa kha u swikelela vhashelamulenzhe vhashu . 
Izwi zwi ḓo shela mulenzhe kha mutheo wa NDP , une wa amba uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha fanela u shela mulenzhe kha u fhaṱa zwitshavha zwo tsireledzeaho .
Musi mbudziso idzi dzi dza ndeme vhukuma , vhukwamani hashu vhu tea u ṱalutshedzwa nga u ṱanḓavhuwa vhukuma . 
Thimu yavho i khou shuma na Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo , Saintsi na Thekhinoḽodzhi , na Vhupulani , u Vhea Iṱo na u Ela , khathihi na Ministri wa Muvhuso Wapo ngei Malawi . 
Nyambedzano dzo vha dzo sedza kha nyendedzi dza kuḽele kwa mutakalo kwa muthu a re na vhulwadze ha swigiri na tsheo dza matshilele a mutakalo . 
Zwipikwa zwa odithi zwa Phalamennde zwi ḓi sendeka nga mutheo nyengedzedzo wa mbalelano . 
Khakhululo dzo itwa kha dziṱafula . 
Tsivhudzo ya mbadelo i ḓo katelwa kha mbuyelo ya IRP 6 .
Hu na levhele mbili dza muvhuso wa lushaka muṱuku : mivhuso yapo na mavundu . 
Itani zwithomathoma zwa mivhala yo fhambananaho kha tshifhaṱuwo tsha tshimange .
Mufariwa uri o rwelwa lufhanga lwo xelaho khishini . 
Musi muvhuso wa lushaka u tshi kona u ṋetshedza mihanga ya u ṱuṱuwedza na u tikedza thivhelo ya vhugevhenga , u thoma u shuma hu fanela u itwa kha ḽevele yapo . 
Ṱhoḓea dza ndeme ya maḓi ya tshumiso ya maḓi aya na idzo dza tsireledzo ya sisiṱeme dza mupo dza maḓi , dzi ita mutheo une khawo u tea u shumiswa ha maḓi ha haṱulwa . 
Arali muthu ane a khou humbela zwiitisi o vhudzisa mbudziso , dzi fanela u fhindulwa dzoṱhe .
U pfuka / Ndaela :
Kha vha vhale zwoṱhe nga ha u ḓisa mbilo kha tshikimu kha siaṱari 20 .
( 1 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya tshimbila .
siaṱari ḽa basa i re na baakhoudu ya RSA ine ya vha na tshifanyiso tsha muhumbeli na ya mufarisi wawe
3.19. Vho Brad Binder vhe vha wana thaikiḽi nga u wina fulo ḽa Moto3 nga u gundo kha makhaulatshele a mbambe ya sekhethe ya Valencia ngei Spain .
Zwiṅwe zwi yelanaho na izwo ndi khwiṋiso kha Mulayo wa Pathenthi wa Afrika Tshipembe wa 57 wa 1978 ' South Africa's Patents Act ' , une wa ṱoḓa uri vhaiti vha khumbelo ya phethenthi vha bvisele khagala vhubvo ha zwishumiswa zwa dzhenethiki na nḓivho ya sialala na u sumbedza uri vho zwi wana vho thoma vha wana thendelo na u ḓo kovhekana mbuelo .
Fomo dza kha mikano , mafhungo nga ha matshimbidzelwe a u ṱola thundu zwi wanala kha lubuvhisia lwa Tshumelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe . 
Ni kone u tangedzela madzina vhukuma .
U dzhenisa tshelede
Bulani zwithu zwiraru zwe mbudzi ya ḽa . 1 . 2 . 3 .
Vhuṱumani u ya kha webusaithi dza vhathu vha vhuraru 
Hu tea u vha na ndivho na muthu wa u tshimbidza muṱangano u tea u vha na ndivho ye a sedza kha u i swikelela .
Kha vhuimo ha ndeme , ṱhoḓea dza u fana na u fhambana dzi tshimbilelana na tshandukiso kha ṱhoḓea ya tshidzumbe na u vha khagala . 
U fanyisa zwithu zwi no elana na u vhambedza zwi sa fani .
Mapa wa vhu 21 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Muhasho u tea u sedzulusa ndalukano dza ngudo dza mushumo na tshenzhemo ya ngudzo dza mushumo sa ṱhoḓea ya ndeme kha u tholwa sa Muingameli wa Khothe . 
88. Tshifhinga tsha Muphuresidennde tsha u dzula ofisini
Khabinethe i khou humbela uri vhathu vha si fhele mbilu musi ṱhoḓisiso idzi dzi tshi khou bvela phanḓa .
Mivhigo i sumbedza uri Afrika Tshipembe ḽi ṋetshedza tshumelo ya zwa mutakalo i ḓuresaho musi ḽi tshi vhambedzwa na maṅwe mashango .
Vha Mufarelo kha Vhoṱhe wa Mashangoḓavha ndi kale vha tshi khou huwelela thandululo dza vhulamukanyi ha mashangoḓavha u itela u fhedza mutevheṱhandu wa u shaya vhulamukanyi na tsuḓo . 
Thirauthu ya musengavhadzimu yo sumbedza vhuḓifari ha u sa dzhiela nṱha kha maḓi a re na kḽorini . 
Zwithu zwine zwa nga vhanga u tshoṱelwa nga asima , sa tsumbo buse nḓuni , mitsi na u itesa nyonyoloso , ndi zwi vhangi .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala : u humbulela , u shumisa mibvumo na ludungela lwa mafhungo
Yo lambedzwa nga GTZ .
Ino nḓowetshumo zwa zwinozwino yo fhira vhulimivhufuwi saizwi hu yone sekhithara ya ikonomi yo khwaṱhaho . 
9.1. NDI NNYI ANE A NGA ITA KHUMBELO YA MAFHUNGO
- izimbizo , dza vhushumisani vhukati ha muvhuso na tshitshavha
Vho Tebogo Itumeleng , Mulanguli muhulwane : wa Ndondolo ya Muhulwane Matshilisano ( Social Welfare ) na Tshumelo dzo Khetheaho dza Matshilisano ( Specialised Social Services ) ngei vunḓuni ḽa Gauteng kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano , vho amba uri senthara dza ECD dzi tea u ridzhisiṱariwa nga mulayo .
Ri khou ita khuwelelo kha vhaofisi vhoṱhe , vhagudisi , matshudeni , vhabebi na miraḓo ya tshitshavha u ḓinekedzela kha ' Khoudu ya Pfunzo ya Ndeme .
Nga nṱhani ha ezwo , Minista vha ṋewa maanḓa a u phalala kha nyimele dzine hu na u rema miri kana u rema miri i songo tsireledzwaho . 
Ndondolo i dovha hafhu ya sedzesa kha vhumba hafhu na mbueledzo . 
Mushumo wa tshigwada
Mihasho i tea u ṱuṱuwedzwa uri i thome kushumele kuṅwe kwa u alusa u vha khagala u fhira Mivhigo yayo ya Ṅwaha nga Ṅwaha . 
Phambano ya mvelele ya Afrika i a dzhenelela kha mubulo wa vhunṋe ha lushaka na ha dzingu nahone nga maanḓa u bveledzwa ha Maitele a u bveledza vhuthihi ha vhongwaniwapo vha Afrika na u fhaṱa zwitshavha zwi katelaho vhathu vhoṱhe . 
U pulana , u ita mvetomveto na u khwinisa zwiṱori kha tshivhumbeo tsha pharagirafu ( vhupfufhi vhu siho fhasi ha pharagirafu 3 )
A ri nga sii tombo nṱha ha ḽiṅwe kha matshilo a mapholisa o livhana na zwigevhenga . 
Nahone arali vha khou ṱoḓa thuso iṅwe na iṅwe kha riṋe , vha humbelwa uri vha ḓivhe uri ro ḓiimisela u ṋetshedza zwine ra kona . 
Ho vha na vhupulani vhuṱuku kana u shaea haho kha vhufhaṱi na u fhedzisa a ho ngo itwa nga nḓila i fushaho na luthihi . 
Therisano malugana na u wana mukovhe muhulwane kha maṅwe mabindu a si a migodi mavhili dzi kati . 
Nḓila dza vhudavhidzani dzi ḓo bva kha uri vhufhura vhu humbulelwaho kana nyito ya u sa fulufhedzea i khou itea kha ḽevele ifhio . 
Nga murahu ha musi ofisi yanga yo dzhenelela , gavhelo ḽa Vho Mphephu ḽa phensheni ḽo vhuedzedzwa vha badelwa na tshelede yoṱhe ye ya vha yo salela .
Ezwi zwi fhambana u ya nga vhaiti fhedzi ndi zwa ndeme kha kushumele kwa sisteme . 
Maitele mahulwane mavhili a u ta zwilinganyo o vha a milayo ine ya langa u thomiwa ha thendelano dza muvhuso na thendelano dza vhufaramikovhe . 
Ezwi , zwenezwo , ho vha mikhwa ye ra i topola sa i bvaho tshoṱhe kha Mulayotewa washu . 
Mulayo wa u ṋetshedza Thendelo wo khwiniswa u itela u khwaṱhisa ṱhoḓea dza u vhiga dza mabindu a re mulayoni malugana na thengiselano dza thengiselannḓa . 
ZWIKILI ZWA VHUTSHILO
159 . Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro dza Masipala
( U nanga zwi tshi bva kha tshiṱori tsha fikishini ya vhukuma / zwiṱori zwa sialala / zwa eṋe muṋe )
( c ) u ita uri hu vhe na maimo a lushaka o teaho ,
Nḓila ine komiti ya shuma ngayo i tendela Phalamennde uri i :
U shumisa nḓivho ya murahu kana ludungela lwa tshibveledzwa u itela u wana ṱhalutshedzo / mafhungo nga vhuḓalo
Itshi tshikhokhonono tshi ḽa zwiḽiwaḓe ?
Mulayo wa vhu 2 wa 1994
Ṱhoho dza mafhungo ndi dzifhio nahone dzi kunga dzangalelo ḽashu nga nḓila ifhio ?
Pfanelo idzi dzi anzelwa u dzheniswa kha ndayotewa .
U ṅwala ṱhalutshedzo ya mvumbo ya
Mbuedzedzo yo ṱanḓavhuwaho yo kona u engedza tsheledemviswa ya tshitshavha kha pfunzo ya mutheo nga yone iṋe . 
Ndaka yo rengiwaho u ya nga thendelano dza masheleni a ḽisi dzi bviselwa khagala kha ṱhumetshedzo ya zwitatamennde zwa masheleni . 
U ya nga luambo lwa ikonomi , mavu a dzhiwa sa tshiṱuṱuwedzi tsha ikonomi ngeno nga luambo lwa zwa masheleni mavu a tshi dzhiwa sa ndaka , zwine zwa amba uri mavu a vha tsireledzo musi muṋe wao a tshi khou ṱoḓa u hadzima masheleni . 
Luṱingo : ( 021 ) 403 2266
Ndi ngani vha si nga mu vhudze ngoho nga zwo bvelelaho ? 
( a ) Muoditha Dzhenerala u tea u ṋewa muvhigo kha Phalamennde ; na uri
Vhashumi na madzangano a vhashumi avho vho ombedzela masia mahulwane maṋa a ṱhoḓea ya vhupfumbudzi na mveledziso : 
Nga mulandu wa tshiitisi itshi , ro bvela phanḓa na ndingedzo dzashu dza u khwaṱhisa Tshiimiswa tsha zwa Vhulamukanyi kha Tshumelo dza Ndulamiso na mushumo wa vhulavhelesi wa muhaṱulimuingameli . 
Na uri roṱhe ri nga shuma .
Tshifhaṱo tsha Marks tshi wanala u livhana na tshifhaṱo tsha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu kha Parliament Street .
Zwothe hezwi ndi zwine munwe musi zwa do vusa gada siani la mutakalo .
U vhalela nṱha ho lugiselwaho / hu so ngo lugiselwaho - gurannḓa
Mulayo wa vhu 2 wa Ṱhuṱhuwedzo ya Tswikelelo kha Mafhungo wa 2000 .
Vhukati ha vhuimbeleli vhu ḓivheaho vhukuma he ha buliwa kha khumbelo dza u vhuela murahu ndi ha uri ṅwana u hana u vhuela murahu . 
Kha tshiedziswa , mbekanyamaitele ya zwa ekonomi i kwama nyaluwo ya tshifhinga tsha vhukati nga kha mveledzwa dzayo kha zwiṱuṱuwedzi zwa u bindudza na u shuma , na nga u khwinisa vhubveledzi ha thundu dza phuraivethe . 
U ṅwala tshiṱori hu tshi shumiswa maṱumi one na fureme ya u ṅwala i re na zwifanyiso .
Ndayotewa yashu i ri vhofha u bveledza mbekanyamaitele dza nyambo na dzipulane u ya nga ha muhumbulo uyu . 
Thendelo dza u ṱun ḓa dzi a ṱo ḓea u itela u vhona uri thundu dzo ṱun ḓwaho ngeno dzo no shumiswa a dzi tshinyadzi nḓowetshumo ya South African Customs Union .
U shumisa tshaka dza maṱaluli hu tshi katelwa na a elanaho na themparetsha
Muphuresidennde a nga ṋea maanḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe , kha muṅwe Muraḓo wa Khabinethe .
Zwa vhuṱhogwa vhukuma zwino ndi mvula i ḓaho nga murahu nga ṅwedzi wa Luhuhi . 
- maitele musi wa khombo .
Minukho ine ya sa vhe yavhuḓi tshifhinga tshinzhi i vha tshiitisi tsha u thoṅwa ha fhethu ha u khethekanya vhupo afha fhethu hune malaṱwa a kunakiswa hone . 
Naho zwo ralo , zwiteṅwa zwi fanaho zwi katela nyaluwo khulwane ya vhathu , vhubveledzi ha fhasi nahone vhu fhungudzeaho ha zwa vhulimi , mazwifhi a nga ha mbekanyamaitele , zwiimiswa zwi thengathengaho na themamveledziso i sa takadzi . 
Tsha ndeme kha u khwaṱhisa vhuṱumani vhukati ha zwipikwa zwa Muvhuso na pulane dza kushumisele kwa masheleni tshi wanala kha u engedzwa ha vhulavhelesi ha zwa poḽotiki kha maitele a mugaganyagwama . 
Tsedzuluso
Muvhigo u dovha wa sumbedza uri muofisiri o fhindula nga u rwa mufariwa nga feisi hune u bva afho muofisiri ngae o mu thusa kha u vhona uri mufariwa vha kone u mu langa . 
Kha Themo ya u thoma hu na Nyito ya u Linga ya Tshiofisi nthihi ( yo vhumbwa nga zwipiḓa zwo fhambanaho zwa luambo ) kha Gireidi ya 1-3 .
Milandu i dovha hafhu u katela zwikhala zwiraru zwine ngazwo tshelede ya nga shumiswa , i.e. : 
Vha fanela u ṋetshedza zwi tevhelaho :
U vha na vhuḓifhinduleli ha tshumelo na zwa vhuendi kha thikhedzo ya ndaulo . 
18.2 Tshithu tsha ndemesa kha FEDSAS
Muhwalo wa Muraḓo o dzhenelaho Thendelano u nga si hwale thundu vhukati ha ḓisi ḽa Muraḓo o dzhenelaho Thendelano ḽa muṅwe Muraḓo o dzhenelaho Thendelano na shango ḽa vhuraru nga nnḓani ha musi tshiendisi tshi tshi khou endisela shango ḽe tsha ṅwaliswa khatsho . 
b ) Vho Nico Vermeulen ( Sa Muraḓo a sa Shumiho hone )
Zwa khwine , ndi uri kha vhege mbili dza u thoma dza themo dzi shumiswe u ita u linga ha muteo ha vhagudi .
Thikhedzo Ngauangaredza i ṋetshedzwa vharumelazwivhambadzwa vha Afrika Tshipembe vhane vha khou u ṱoḓa u ṱumana na vharengi vha mashangoni a nnḓa vha re na ndavhelelo ya u pendela dzioda ntswa . 
Ndango ya Mafhungomatsivhudzi i vhukati ha u thoma ICU ya zwipikwa zwe zwa dzula zwo tiwa . 
Afurika Tshipembe ḽi na vhadzulapo vhane vha shela mulenzhe na u ḓiambela kha zwithu zwinzhi , fhedzi mvelelo ya maga a muvhuso i songo lavhelelwaho yo vha u fhungudza masheleni a ṱhuṱhuwedzo dza vhadzulapo malugana na u vha vhasheli vha mulenzhe thwii kha mveledziso ya vhone vhaṋe .
U karusa nḓivhothangeli na u ita vhuṱumani .
Shango ḽashu ḽo bveledza vhanna na vhafumakadzi vho khetheaho , vho ṋetshedzaho vhurangaphanḓa kha zwifhinga zwi konḓaho .
Khabinethe yo dzhiela nṱha Tshigwada tsha Mushumo tsha Muphuresidennde tsho thomiwaho maḓuvhani a si gathi tshe tsha ṋewa mushumo wa u sedza kha u gonya ha mbadelo dza dziyunivesithi .
Kha dzangano iḽi , ri shumisa pulane dzashu dza Ndinganyiso ya Matholele nga nḓila i no fusha . 
Makwevho a vhulimi mahulwane o dizainelwa kha u ṋetshedza vhupo ha ḓoroboni ha vundu nga zwibveledzwa zwa bulasini zwitete ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ro sedzulusa tshifanyiso tshavho u bva kha luṱingothendeleki lwavho ra tshi phaḓaladza kha dzigurannḓa , u itela uri tshitshavha tshi ri thuse u vha fara . 
kana vha dzi bvisa kha webusaithi ya
Muhasho wo ṱanganedza mbekanyamaitele ya ndangulo ya ndaka , ine tshipikwa tshayo ha vha u langa ndaka dzawo dzi sa sudzulusei nga nḓila yavhuḓi ine ya ṱuṱuwedza zwipikwa zwa muvhuso . 
Hu na khetho dzo angalalaho vhukuma , kana dzo ṱanganelanaho , dzine ha nangiwa khadzo . 
Khwaṱhisedzo ya tshiofisi ya data i ḓo khwaṱhisedza uri data i bveledzwaho ndi ya ndeme i ṱanganedzeaho . 
Nga tshifhinga tsha vhukati , musi mbuelo dza muthelo dzi tshi khou vha khwine na nyaluwo ya u shumisa masheleni i tshi khou linganela , milandu i ḓo tsela fhasi u ya kha ḽeveḽe dzine dza konadzea . 
Ahuna gumofulu
Vho fhedza vho mmbudza uri ndi nnyi o vhulayaho ṅwananga wa mutukana na uri ndi ngani . 
KHETHEKANYO YA 4
Ri tea u vhaḓedzela vhulangi ha khamphani na u vhona uri hu ṱavhanye hu vhe na u dzhenelela kha hune vhalangi vha ṱudza hone .
Ri a pfesesa nḓisedzo ya tshumelo i vhilaedzisa bindu ḽiṅwe na ḽiṅwe , maanḓalanga apo , mazhendedzi na vharengi . 
Tshikafhadzo ya zwiko zwa maḓi a bvaho fhasi zwi nga kwama kushumele kwa zwiko na bayodaivesithi i elanaho , zwa fhungudza vhukoni ha zwiko u konḓelela gomelelo ḽo kalulaho . 
Vhathu vha tea u ṱhonifhana , vhoṱhe nga u fhambana na zwine vha tenda , mvelelo na luambo . 
Ḽihori ḽi dzhia vhuimo ha vhurangaphanḓa kha dzangano ka sia ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Wo randelwaho na matheriaḽa wa dzhekiseni
U bvelela ha nḓisedzo ya tshumelo ya muhasho zwo ḓi sendeka kanzhi kha vhukoni , u shuma zwavhuḓi na vhuḓifari ha phurofesheni hune vhashumi vha ita mushumo wavho , khathihi na nḓila ine vha ḓi fara ngayo . 
Dzitshanduko dza vhukonanyi na tshumisano vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho u itela u khwinisa vhukoni na u shumisea ha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , hu tshi katelwa na u itiwa ha modele wa u kuvhanganya datha ya u angaredza uri sisiteme yoṱhe ya vhulamukanyi ha vhutshinyi i vhonale zwihulu sa ya tshisaintsi na modele une wa angaredza zwoṱhe wo ṱanganyiswaho nahone wo teaho wa sisiteme dza mafhungo ;
( a ) ndangulo iṅwe na iṅwe ya muvhuso ;
Tshivhumbeo tsha tshitanza
u pambusa muelela wa madi sa musi fhethu henefho hu tshi khou tea u thivhiwa kana u pambuswa u itela uri hu fhatwe bada ntswa
Ndingedzo kha inovesheni i fha vhuṱanzi ha nga ha uri ndi dzifhio ṅanda dza zwibveledzwa zwa mihumbulo miswa na modele dza bisimusi dzi shumaho na dzi sa shumi . 
Vha nga itwi ndingo dza ḽaisentsi ya u reila fhedzi u lingwa maṱo hu ḓo itwa henefho phanḓa ha musi u shandukiswa hu pendelwa .
Khaedu kha muhasho hu ḓo vha u bveledza zwiṱirathedzhi na pulane u itela u vhona uri themamveledziso ya vundu i nga shumela nga nḓila yo linganaho mveledziso idzi ngeno i tshi khou vhona uri masiandaitwa a si avhuḓi a mveledziso dzo raliho kha netiweke ya dzibada dza vundu a a fhungudzwa . 
Mushumo wa 2 : U ṅwala
Jack thoma u takadzwa nga u bika e na miṅwaha ya sumbe musi we a fhedza tshifhinga tshilapfu e sibadela .
Vhuimo vhune ndinganyiso ya ndeme i kaleaho ya u shela mulenzhe yo khwiniswa , hu dovha ha mangadza . 
U thomiwa ha maanḓalanga a vhukati ane a dzhielwa nṱha nga vhoṱhe ane a nga ita na u wana khumbelo iṅwe na iṅwe ya thuso ya ṱhanganelano thwii u bva kha vhone vhaṋe hu si na u shumisa tshanele dza dipuḽomathikhi . 
Tshikimu tsha Sabusidi ya Vhufhaṱelavhathu , musi i tshi ṱalukanywa nga vhuḓalo , i hanela vhathu vha re vhuponi ha mahayani uri vha wane sabusidi . 
PHUROGIRME YA VHUKONI
Sa tsumbo , muvhigo uyu u katela mafhungo a khuvhanganyo ya tshivhaswa na maḓi , mushumo wa nḓuni na ndondolo ya vhana . 
Khunyeledzo dze vha dzi swikelela na khumbulelo dzine vha nga dzi ita nga ha ṱhoho . 
2 . Pfanelo ya u ṋetshedza mafhungo
Kha vha ṱalutshedze mishumo na maanḓa a Komiti ya Wadi o sumbedzwaho kha khethekanyo 74 ya Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa 1998 na uri Komiti dza Wadi dzi nga khwaṱhisedza uri dzi shuma satshanele ya vhudavhidzani vhukati ha tshitshavha na khoro .
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe .
Kha vha haseledze nga ha zwishumiswa zwivhili zwine zwa nga thusa u katela izwi zwigwada kha mishumo ya Komiti ya Wadi yavho .
1.2.2 Muhadzimisi u na pfanelo , hu si na u nyefulwa ha pfanelo dziṅwe dzawe dzine a vha nadzo mulayoni kana dzi re kha thendelano iyi , dza -
Gondo ḽa u ya kha Tshitshavha tsha mafhungo a si ḽi si na thaidzo dza vhulondo na dzi konḓaho . 
Hu ṱoḓea thendelo u thoma
Ri kha muvhuso , fhedzi mugaganyagwama wo no vhekanya nga vho ri rangaho phanḓa . 
Gumoṱuku ḽa tshenzhelo yo teaho ya miṅwaha miraru . 
Mihasho yo fhambanaho , u ya nga vhuḓifhinduleli hayo ha u shuma , i dzudza dzidatabeisi , dzi fanaho na vhathu , bindu na redzhisiṱara ya pfunzo . 
Nga 2012 , vhagudi vhoṱhe vha Gireidi1-6 na 9 kha zwikolo zwa muvhuso Afrika Tshipembe vha ḓo ṅwala Ndingo dza Lushaka dza Ṅwaha ( AnnualNational Assessments ( ANA ) ) .
Mutevhe wa maga , wo buletshedzwaho lwa mulayo nga vhalanguli , bvelelo dza dzudzanyo iyi kha uri huvhe na kilasi ( MC ) dzo fhambanaho dza zwiko zwa madi .
Muṅwalisi u ṱanganedza vhupfiwa ha vhadzulapo nga tshifhinga tsho tendelwaho .
Naho zwo ralo , u wa ha ikonomi ha ḽifhasi zwo sukumedza Tshikwama kha u lusa dziṅwe nḓila dza u thusa nungo dzoṱhe dza muvhuso nga u angaredza kha u sika na u dzudza mishumo . 
Dzigurannḓa na magazini
Khabinethe i vha tamela mashudu kha maḓuvha avho a u awela .
Fulo ḽa ṅwaha na ṅwaha ḽo livhiswa kha u engedza mafulo a u shumiswa ha milayo ya vhuendedzi , tsiragondoni na vhutshinyi khathihi na u engedza u vhonala ha tshipholisa zwi tshi itelwa u fhungudza khombo magondoni na mpfu magondoni oṱhe mahulwane vunduni ḽoṱhe . 
3.1 Khabinethe yo sedzuluswa kha nyimele ya Bodo ya Maḓi ya Umngeni ine ya vha ya vhuvhili nga vhuhulu kha shango nga mbuelo i fhiraho R2,4 biḽioni nga ṅwaha na mugaganyagwama wayo wa Tshinyalelo ya Masheleni wa miṅwaha miṱanu u fhiraho biḽioni dza sumbe .
Pfufho dzi ḓo farwa nga ḽa 7 Ṱhafamuhwe 2015 ngei Gallagher Estate , Midrand .
( 4 ) Arali khumbelo i songo konadzea , nahone hu songo vha na khonadzeo dzavhuḓi dza uri i konadzee , Khothe ya Mulayotewa i tea u ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele mbadelo .
Senthara i nga thusa hafhu Afrika Tshipembe kha thandululo ya phambano ya milandu ya WTO .
Maanḓa a Yuropa o dzhia ndango ya vhunzhi ha dzhango ḽoṱhe na u dzhiela nṱha khoḽoni dzo thomiwaho . 
Dziṅwe dzi bvelela ngauri mitshini i vha i tshi khou shumiselwa mishumo i songo i fanelaho , dziṅwe ngauri a yongo lindwa kana u siiwa yo tsimiwa .
Muhumbulo muhulwane wa bege ntswa ndi wa u dzudza vhupo ho kuna nga u fhungudza zwa u laṱekanywa ha bege idzi . 
Nga iṅwe nḓila , themamveledziso i songo eḓanaho i nga vha na mbadelo na masiandaitwa a tshifhinga kha vhabindudzi , ine ya nga vhona vhabindudzi vha ṱoḓaho u vhulunga tshelede fhethu hune mbuelo dza tshivhumbeo dza vha khulwane hone dza vha dzi tshi khou ṋetshedzwa . 
Zwenezwo , u engedzea zwi a pfisa vhuṱungu fhedzi azwi ri shushedzi . 
4.2 U engedzwa ha tshifhanga tsha ofisi ha Vho Thabang Charlotte Christine Mampane sa Mukhomishinari wa Khomishini ya Lothari ya Lushaka ( NLC ) .
Tshigwada itshi tshi ḓo rangwa nga Minisiṱa Vho Malusi Gigaba .
i ) Vho Naidene Ford-Hoon ( u tholwa hafhu ) ;
e ) tendela u engedzwa kha u ḓivhadza mvelelo dza khetho ;
Kha khamphani , bodo i thola mulanguli muhulwane .
Kha ri ḓiphiṋe nga ṱhoho ni pfuka zwibuḽoko zwivhili ni tshi ya phanḓa .
Ndangulo ya u bvisa : Komiti ya u bvisa i tea u dzhia tsheo kha uri zwi nga vha zwa khwine hani kha u ita zwa zwa u bvisa zwi tshi elana na u thuthwa kana u kwasha themamveledziso kana tshipiḓa tshayo , na u bviswa ha zwi sa ṱoḓei , zwo sokou dzulaho kana matheriala o engedzwaho , fhethu ha mushumo na zwishumiswa . 
Ri ḓo ṱanganedza vhaeni vhashu vhoṱhe na u vha tamela madalo avhuḓi vhukuma kha shango ḽashu . 
Ndivho ya u saukanya mbekanyamaitele na mveledziso . 
vhukule , vhuyo ha tshivhumbeo u ya ḓoroboni kana madzhisitarata wa tsini .
U fhungudzea kha phimo ya tshumiso zwi nga livhanywa na tshineto tsha ndingo saizwi mbekanyamushumo yo vha i khou ḓishuma kha miṅwaha ya rathi yo fhelaho . 
Nga maṅwe maipfi , arali vha muthu a takalelaho u ḓi wana nṋda,vha songo ita khumbelo ya mushumo wa ofisini .
1 . Tsheo dza muvhuso
Mbekanyamushumo yo livhiswa kha u amba nga ha ṱhahelelo ya zwikili kha saintsi , metse na pfunzo ya thekhinoḽodzhi yo bveledziswa . 
vha tshi shuma muḓini
Ṅwalani tshiṅwalwa tsha dayari tsha maipfi a no hovhelela 40 nga zwe na ita mafheloni a vhego yo fhiraho .
Mbonalo dza tshibveledzwa tsha ḽitheretsha sa tshivhumbeo , vhabvumbedzwa , fhethuvhupo , puloto , khuḓano , zwiga , lupfumo lwa mibvumo , imedzhari , u rangela u ṱalela , u vhuisa muhumbulo
Vhuitwa ha vhuvhili vhu shuma u bveledzisa maitele a ikhonomikisi na ṱhanganyo ya tshumelo . 
Afiurika Tshipembe ḽi khou bvelaphanḓa na u fhaṱa mutheo waḽo wo kwaṱhaho wa zwa masheleni na zwa mabindu nahone ḽi kha vhuimo ha 47 kha mashango a 138 Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi Ḽifhasini ya Tshikala Vhuṱaṱisani Ḽifhasi ya 2016 / 17 .
Ro takala u vha na Vho Sophie de Bruyn vhukati hashu , vhe vha vha muṅwe wa vharangaphanḓa vha gundo kha mumatsho uyo wa ḓivhazwakale .
Musi hu na vhaaluwa vhanzhi vha re kha miṅwaha ya u shuma hu tshi vhambedzwa na vhana na vhaaluwa , vhathu vha re kha miṅwaha ya u shuma vha vha na muhwalo muṱuku wa u ṋetshedza thikhedzo , na vhathu vhaṱuku vha u unḓa nga muholo na ndaka yeneyo nthihi . 
Maitele aneo a ṱanganedza tshanduko ya mutheo yo ye ya itea kha ikonomi ya ḽifhasi . 
Ri nga vhidza pfanelo dza vhadzulapo ngauralo tshipiḓa tsha mbofholowo dza vhadzulapo a dimokirasi . 
MUSHUMOITWA WA 3.2
U bveledza zwikili zwa u kona u fara bugu zwavhuḓi ( u vula masiaṱari nga ngona ) .
Vhathu vha ṅwala mini dayarini dzavho ?
Milayo yo bulwaho kha Muengedzo wa 7 i khou fheliswa , u ya nga ha khethekanyo ya 243 na Muengedzo wa 6 .
Vhabindudzi vha mashango a nnḓa vha ḓisa masheleni , vha ḓisa thekhinoḽodzhi ya tshizwinozwino , maitele a ndangulo ya tshizwinozwino , u swikelela mimaraga ya dzitshaka , vhukati ha zwinzhi . 
Simoni uri " farani ṱhoho . "
Nḓila ya kudzulele kwone kwa vhagudi ndi ya ndeme .
Mabaphathi malulamisi a re na radio a no rumela siginaḽa shangoni kha frikhwentsi yo tiwaho a nga shumiswa na one kha u ṱola fhethu hu aṱamaho . 
Tshiimo tshi pfadzaho tsha zwa masheleni tsho konisa muvhuso uri u kone u khwaṱhisa tshumelo dza tshitshavha na u engedza u shumiswa ha masheleni kha u bindudza hune ha ḓo alusa khonadzeo ya nyaluwo yashu tshifhingani tshi ḓaho . 
HOD u vhea mikano ya zwikolo hu na vhukwamani na vhaimeleli vha khorombusi .
Tholokanyonḓivho ya U thetshelesa na U amba U thetshelesa u itela u sengulusa ha vhudzivha na u ṱhaṱhuvha
ndi zwifhio zwine zwa khou bvelela kha tshitshavha na uri ndi afhio mafhungo a ndeme
Kha sisiṱeme ya zwino , murengelano u itea kha maimo manzhi na uri khonṱhiraka ndi dza themo ya tshifhinga tshipfufhi . 
Kha lushaka luṅwe na luṅwe lwa zwi re mulimo kana zwi si mulimo zwi vhumba maluvha . 
U konḓelwa ho kalulaho ha u wana tshumelo dza ndondola-mutakalo
Ndi ifhio phambano ye zwitshavha na vhathu vha ita ?
Tshivhalo tsha khadiamu kha lushaka na lwa khovhe dzi no funa masana lwa buḽugiḽi i kuvhangana nga vhunzhi kha tswio , tshivhindi , makwiṱi na mala nahone nga zwiṱuku , kha lumende na zwi sa tou vhonalesa kha marambo kana misipha . 
Izwi zwi ṋetshedza ndinganelo ine zwiimiswa zwo bvelelaho zwa i ṱoḓa kha u kala kushumele : 
Mulayo muswa wa bege dza mapuḽasiṱiki nga ngoho u ḓo vhuedza mupo , fhedzi u nga vhangela thaidzo vhathu vhane vha sa swikela mutengo wa bege idzi . 
Vha ḓo wana hu na zwibveledzwa zwa maṅwalwa zwi re na tshivhalo kha iyi Bugu ya Mishumo .
Vhabveledzi vha mivango i si na ṱhanziela a vha na vhashumi . 
( 1 ) Riphabuḽiki i na Mavunḓu a tevhelaho :
Ḓuvha ḽa16 Fulwi ḽa African Child
3.2 IDP na migaganyagwama ya masipala
Theo ya mulayo na muhanga wa kushumele wo dzudzanyeaho na zwiedziswa zwa tshumiso zwi tea u bveledzwa u itela u khwaṱhisedza uri u dzhenelela ndi hu bveledzaho nahone vhadzulapo vha dzhia vhuṋe ha phurogireme na nzudzanyo .
Mushumo wa vhugudisi ha ndeme na wa mveledziso zwa muraḓo wa thimu muṅwe na muṅwe u a ṱanganedzwa . 
Zwiṅwe zwipuka zwi ḓitsireledza nga u shandula mivhala yazwo zwa fana na fhethu hune zwa vha hone .
Arali vha ita khumbelo ya tshikhala tshine tsha fhira tshithihi kha muhasho , vha humbelwa uri vha ṋetshedze fomo dza khumbelo dzo fhambanaho kha poswo iṅwe na iṅwe . 
Mbuno ya uri miṱa iyi ya vhavhili yo livhana na izwi zwiito hu si na ndavha na vhurangeli vhuṅwe na vhuṅwe ho itwaho nga vhone vhaṋe a zwi tendisei na kathihi . 
U simula tshumiso na u khwaṱhisedzwa ha Mbekanyamaitele kha Pfufho dza Masheleni . 
Zwiimiswa zwo tiwaho zwi tea u swikelela ṱhoḓea dza fhasisa sa zwe dza themendelwa nga Minisṱa wa Mutakalo . 
U sa tevhedza mikano na milayo ya konṱiraka zwi livhiswa kha u pfuka mulanga wa konṱiraka .
Zwa uri vha a ṱoḓa kana a vha ṱoḓi eriaḽa ya TV kana u dzudzanywa ha eriaḽa ya TV ire hone zwi ḓo bva kha uri siginala ya DTT ya vhupo ha havho i fara hani .
Muhasho wa Vhulimi u langa Mulayo wa 1997 wa Zwitshilaho zwe Vhuvha hazwo ha Shandukiswa .
Thevhekano idzi dza ṱhoḓea na ṱhoḓeathangeli dzi ita fhedzi uri zwi vhe khagala tshoṱhe uri u ṱuṱuwedza u fhambana a si khetho ine ya leluwa . 
Ṱhoḓea dza zwikhala zwo vuleaho zwa muhumbulo na zwi fareaho zwi ṱoḓa vhana vho no thanyaho na thangana ṱhukhu ya vhaswa zwi nga swikelela nga kha vhukule ho fhambanaho ha zwikhala zwo vuleaho zwi sa konḓi . 
Ro ḓiimisela u fhedza zwiitovhuaḓa na u vhumba muvhuso u no ṱhonifhelwa u fulufhedzea hawo . 
Kha hu ṋekedzwe vhagudi thuso kha kushumisele kwone na kwa vhukuma kwa izwi zwiteṅwa .
Nga u angaredza , ri ḓo ita tsedzuluso kha mbilaelo dzo livhiswaho kha zwa ndaulo , matshimbidzelwe na maitele a zwithu , u fhirisa tsheo . 
Mulayo u ṋetshedza u thivhelwa ha u shumisa , u vha na , kana u vhambadza zwidzidzivhadzi , na maṅwe maitele a elanaho na u itiwa kana u ṋetshedza zwidzidzivhadzi zwiṅwe . 
waniwa .
U vhuisa mihumbulo na u ṱhathuvha tshibveledzwa na mushumo wa vhusiki
U ela hu ḓo itwa nga nḓila ya u engedzea u bva kha u enda ha tshikalo tshithihi tsha ekizisi u ya kha tshiṅwe hu si na u humela murahu kha vhuimo ha u thoma ha u sudzuluwa huṅwe na huṅwe u ya kha vhuimo ho livhiwaho khaho ; 
Ridzhisiṱara dza ndondolo ya ndondendonde dzi ḓo ela nga dzoṱhe mvelelo dza mutakalo , sa tsumbo , reithi ya dzilafho ḽa TB na vhutevhedzi ha dzilafho ḽa HIV na TB . 
Nga hei nḓila hu a ṱavhanya u itwa vhulamukanyi nga nḓila i leluwaho .
Vhaanewa vhahulwane ndi vhafhio tshiṱorini itshi ?
Vhuḓifari vhu si havhuḓi vhune ha khou humbulelwa ha u fhurela maṅwalo ho bva kha u kundelwa havho u rekhoda mbuno iyo kha mbekanyatshifhinga dzavho . 
U tamba mitambo ya sialala , tsumbo : ndode
Arali zwo ralo , vha humbelwa u ita mutevhe wa miraḓo u ya nga vhuimo : 
Sisiṱeme i ḓo dovha ya ṋekedza zwiimiswa zwa vhulavhelesi nga mafhungo o dodombedzwa a zwino a zwa vhuvhusi na ndaulo u itela madzangano oṱhe a nnyi na nnyi . 
Vha ḓiṅwalisa hani kha DMP ya HIV / AIDS ?
Hu ḓo dovha hafhu ha vha na tshivhalo tsha tshumelo dza mukoni dzine a dzi nga ḓo vhewa kha puḽatifomo ya vhuongelo ha vhulwadze ha muhumbulo wa mukoni . 
Kha hu sedzeswe kana u tou pfi fombe kha ngudo dzi si dza fomaḽa na dzine dza sokou tou itea kha madanga o fhambanaho vhukati ha ḓuvha .
Zwithu zwihulwane zwa u ḓisedza vhudzulo ha vhufhaṱelavhathu na ha vhathu vha miholo ya vhukati zwo buliwa afho fhasi nahone zwi ḓisendeka nga mihumbulo mihulwane . 
Nga 1994 Vhutendelwamilayo yo thomiwa hafhu sa iṅwe ya Nnḓu mbili dza dimokirasi ya u thoma ya Phalamennde ya Afurika Tshipembe .
Nḓivho ya sialala ine a i ḓivhei fhedzi kha tshitshavha tshapo ye ya bvelela kana u tumbulwa i ḓivhea sa i vhidzwaho ya ' nnyi na nnyi ' .
Komiti ya wadi i fanela u vhiga nga ha pulane dzi tevhelaho nga ṅwedzi .
Hu tshi pulaniwa tshumelo ya phathoḽodzhi ya forentsikhi , milayo ngeletshedzi i tevhelaho i a dzhielwa nzhele : 
Mulavhelesi wa zwa akademi u konaha u ṱaniwa kha vhubindudzi na nḓowetshumo na u guda uri thaidzo dzi dinaho ndi dzifhio . 
Mbekanyamaitele ya muhanga wa kushumele i ṱuṱuwedza zwitshavha zwine zwa vha na mafulufulu kha u langula mveledziso yazwo , u ita mbilo ya pfanelo dzazwo na u hwala vhuḓifhinduleli havho , u shela mulenzhe kha zwiimiswa zwa kuvhusele kha ḽeveḽe dzo fhambanaho , nga maanḓa kha ḽeveḽe ya wadi na ya masipala .
U pulana nḓila yo teaho
Zwenezwo hu na tsireledzo hafho , zwi tou vha khagala uri hu na tsireledzo hafho na uri muthu a henefho u a thusa , a tshi ḓisa vhathu luvhanḓeni . 
Ndi nga mini Lindiwe o humbula uri ngweṋa i khou ṱoḓou u mu huvhadza ? a Yo vha yo sema maṋo . b Yo ita muvumo u no hwasa . c Yo thoma u kuma na u pfumbula. d Yo dzungudza mutshila wayo u tshi ya ngei na ngei .
Ndi Mulanguli muhulwane wa vha FCB Group nahone vho no ḓi bveledza tswayo nnzhi dza madzangano a mabindu na a muvhuso .
Rerani na khonani yaṋu nga mihumbulo ine na vha nao .
Muhasho wo dovha hafhu wa thoma thimu dza Ndondolo ya Mutalo wa Muhumbulo wa Tshitshavha ( ATC ) dze dza shuma mushumo kha u fhungudzwa ha u ṱanganedzwa ha mulwadze o ladzwaho vhuongeloni na tshikhala tshilapfu tsha u dzula vhukati ha vhathu vha re na vhulwadze ha muhumbulo ho kalulaho , khathihi na u fushea ho khwiniseaho ha mushumisi , muṱa , na vhashumi . 
U langa vhuraḓo havho
Mutheli wa tshifhinganyana u
Ho dovha hafhu ha waniwa uri tsheo ya u dzhiulula tshikolodo tsha muhasho kha mbuelo dza muvhilaeli dza phensheni a yo ngo tevhedzela ṱhoḓea dza Khethekanyo ya vhu3 ya Ṱhuṱhuwedzo ya Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo , wa 2000 , nahone zwo vha zwi songo itwa nga nḓila yo teaho .
NYDA yo ṋekedza R25 miḽioni kha zwiimiswa zwiṱuku zwa 765 zwi rangiwaho phanḓa nga vhaswa kha shango ḽoṱhe nga ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho .
Maitele a vhushelamulenzhe ha vhukuma a vhona a tshi konḓa vhukuma , honeha , ngauri tshitshavha tsho khetheaho tsho no vha na ḓivhazwakale kha vhupo uho , khathihi na thaidzo dzi re hone , mafhungo na poḽitiki . 
Tshipikwa tshi kutelaho tsha mbekanyamaitele ya zwikambi ndi fhungudza ḽevele dza kunwele kwa halwa Afrika Tshipembe na u ṱuṱuwedza u nwa hu re na vhuḓifhinduleli . 
( c ) u balelwa u ita mishumo ya ofisi .
Phurogireme iyi ya Thikhedzo ya Mabindu nyanḓano yo sedzesa Mabindu nyanḓano o ṅwaliswaho na a songo ṅwaliswaho ane a khou shuma kha ikonomi ine ya khou bvelela .
Fhedziha , dziphurofeshinala kha thekhinoḽodzhi ya zwa mafhungo na sisiṱeme na vhone vho dzhia ndangulo ya mafhungo sa sia ḽavho nga mulandu wa mvelaphanḓa dza zwino kha thekhinoḽodzhi dza mafhungo na sisiṱeme zwi tshimbidzaho na u vha mutheo wa ndangulo ya mafhungo . 
A huna thendelo ine ya ṱo ḓea kha zwi tevhelaho :
6.6. Vho AD Mogajane sa DDG wa Masheleni a Muvhuso kha : Zhendedzi ḽa Gwama ḽa Lushaka .
U shuma na / nga mafhungo : tshifhinga tsha zwino , tshifhinga tsho fhelaho
U ṱuwiswa nga bada kana u tou fhufhiswa muyani u ya kha tshileludzi tsha zwa dzilafho tsha tsinisa ;
Fureme dzi songo fhira R1 089
Fomo RF9 i ḓe na " Tshitatamennnde tsha mafhungo "
YA KHA VHATHU , GUDA KHA VHATHU , PULANA NA VHATHU , SHUMA NA VHATHU
Mafhungo a kwamaho phambano ya vhathu
Ngona ya vhutshimbidzi : nyambedzano ya pulenari
Fhedziha , hu na u tendelana huṱuku vhukati ha vhaṱoḓisisi malugana na tshanduko na kushumele kwa milaedza ya fulo i si yavhuḓi . 
Dzhenereitha dza phalsi tsha luvhulo lwa nṱha dzi re na vhuvhili ha elementhe dzi tevhelaho : 
10.5. KHUMBELO YA KHOTHE
U ṅwala tshirendo tsha raimi .
Vhuvhili hadzo ndi dzikomiti dza tshoṱhe dza khoro . 
Vha elelwe u katela na mbadelo dza ndaulo ya thandela kha mugaganyagwama , zwi no nga sa founu dzo itwaho , poswo , tshiṱeshenari tsha ofisini .
Mulayo wa zwi tshilaho zwo fhambanaho na ndaulo dza BABS zwi sumbedza ṱhoḓea dza ndeme kha avho vhane vha khou shumisa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo .
Ṱhoḓisiso ya masipala yo itwaho nga 2004 i sumbedza uri arali vhadzulapo vha dzhenela kha phurosese vha sa ḓivhi pfanelo dzavho , phurosese ya u dzhenela ha muvhuso wapo a i nga ḓo tou ṱhonifha kana u bveledza pfanelo iyi nga nḓila yone .
Zwo fanelaho
TOT i tea u ḓisa ngudo dza ndeme na tshenzhelo dzo wanalaho kha vhugudisi ho fhiraho ha komiti dza wadi dzo itwaho kha tshiṱiriki .
Tshiimiswa tshi tea u tshimbidza yuniti dzoṱhe dzo teaho dzi re na vhuḓifinduleli ha u shumana na tshitshavha u itela u vhona uri hu na kudzhenele kwavhuḓi . 
Mbekanyamaitele yo raloho i fanela u tshimbilelana na Mulayotewa na mulayo . 
( a ) vhuimeleli ho linganelaho kha tshenetsho tshipiḓa tsha masipala ho sedzwa mutevhe wa vhakhethi vha lushaka Iwoṱhe , nahone vhu tendelaho u khethiwa ha Miraḓo i bvaho kha mitevhe ya vhonkhetheni ya mahoro yo ṅwaliwaho nga u tevhekana zwi tshi ya nga lutamo Iwa ḽihoro ḽenelo , kana
Hu na mushumoitwa muthihi muhulwane wa vhuṱumani na CBP une wa tea u itwa nga Mulanguli wa IDP .
4.2 U gaganya gwama ḽa Masipala
Thikhedzo yo ṋetshedzwa kha vhalanguli vha yuniti ya mushumo u vhona zwauri hu na ndangulo yone nahone yo teaho kha senthara dza u langula mitengo . 
U topola fhethuvhupo/ vhathu
Zwileludzi zwa zwa mitambo na vhumvumvusi
2 Maḓi a ri ṋea vhutshilo
VHADZULAPO VHA NA PFANELO DZA U HUMBELA MBUNO DZO TOU ṄWALWAHO ARALI MAITELE A NDAULO O VHA KWAMA .
Ndi kona u fhindula mbudziso dza tholokanyanḓivho dzi no yelana na maṅwalwa .
Vha tea u ita hezwi nga vhuronwane na hone vha shumise mabakete . 
U ḓo ṋetshedza khaedu yo dzudzaneaho , fhedzi ndi na vhuṱanzi uri ndi nga humbela ndaulo kha uri i vhone arali vha tshi nga ita pulane ya u lwa na izwo uri ri ni thuse kha zwiṅwe . 
3.3. Khabinethe yo tendela Mulayo wa u tshimbidza thundu uri u kumedzwe Phalamenndeni .
Musi vhaswa vha tshi aluwa nahone vhe na vhana vha si vhanzhi hu tshi khou vhambedzwa na vhathu vha kale , nyengedzedzo ya vhathu vha re kha miṅwaha ya u shuma i ḓo vha hone kha vhunzhi ha mashango . 
Sankambe na tshibode
Kha vha katele :
Pholisa ḽa ridzeve ndi muraḓo wa tshitshavha a itaho mushumo wa mapholisa kana zwi itwaho nga Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe nga nnda ha mbadelo .
Muṅwali a nga , sa tsumbo , sedza kha miloro kana ṱhuṱhuwedzo . 
Nṱha ha izwi , zwiitisi zwiṅwe na zwiṅwe zwi ḓivheaho zwine zwa nga kwama mitengo ya tshifhinga tshi ḓaho zwi fanela u dzheniswa kha maitele aya a u vhea iṱo . 
U shelamulenzhe kha mafhungo a dzitshakatshaka
Fhungudza phesenthe ya miṱa i tambuzwaho nga nḓala u bva kha 11,4% ya 2013 uya fhasi ha 9,5% .
Shedulu iyi i ḓo davhidziwa nga vhuya .
I ita uri shango ḽi vhe tshithu tshithihi nga u shuma sa tshishumiswa tsha u fhaṱa lushaka tsha maanḓa . 
Uya nga United Nations Development Programme ( UNDP ) , Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango a si gathi e a shumisa tshelede thukhusa siani ḽa gwama ḽa mmbi musi hu tshi vhambedzwa na tshelede ye ya shumiswa ka zwa maḓi na tshampungane .
Vho Tsireledzwaho
Hezwi zwi khou tshimbilelana na u ḓikumedzela ha Muvhuso u dzudza tshiimiswa tshiṱuku tsha vhukati , hu na u khwinisa tshumelo dza vhudavhidzani kha mihasho . 
Zwilinganyo zwa tshumelo
Maitele aya a thusa thandela uri i tshimbile nga ngona i si na thaidzo nnzhi .
Arali muiti wa khumbelo a songo saina khumbelo ene muṋe , luṅwalo lu tendelaho muṅwe muthu a fanaho na dzhendedzi uri a saine , lu tea i fhelekedza khumbelo .
Fhedzisani uyu mepe wa mihumbulo uri u ni thuse kha u pulana .
Khabinethe i khwaṱhisedza u ḓiṋetshedzela ha Afurika Tshipembe u bvela phanḓa u shumisana na Muvhuso wa Lesotho u isa phanḓa u khwaṱhisa vhushaka vhu re hone nga u sedzesa kha u khwaṱhisa ikonomi na nyanḓano ya matshilisano ine ya ḓo swikisa kha u khwinifhadza matshilo a vhathu .
Mudzulatshidulo wa Salga , na vhurangaphanḓa hoṱhe ha muvhuso wapo ,
Zwiṱoho zwivhili zwi khou thamukana nṱha ha mmbete .
Hu si u bva tshe ha vha na tshanduko kha nḓowetshumo ya zwa makwevho ho vhuya ha vha na tshivhumbi tshithihi tshe tsha ṋea tshivhumbeo mvelaphanḓa ya vhuthu sa zwe mveledziso ya thekhinoḽodzhi ya zwi itisa zwone . 
( c ) u fhelisa Khoro ya Masipala na u vhea mulanguli u swikela Khoro yo Khethwaho ya Masipala i tshi ḓḓivhadzwa uri yo khethiwa , arali nyimele dzi tshi swikisa henefho .
U renda tshirendo
Muṱa muṅwe na muṅwe une wa khou ṱangana na hezwi zwithu khathihi na vhukonḓi vhune ha khou bvela phanḓa vhune zwa ḓa naho u ṱoḓa zwiko zwi vhonalaho na zwa muyani zwa u thusa uri u kone u lwa nazwo lwa tshifhinga tshilapfu . 
Nga nnḓani ha musi zwo sumbedziswa afha , thendelano heyi i bveledza thendelano yoṱhe vhukati ha mushumisi na Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka zwi tshi elana na Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka nahone i nṱha ha vhudavhidzani thangeli hoṱhe vhu re hone na madzinginywa , a nga vha eḽekiṱhironiki , a bulwaho nga mulomo kana o tou ṅwalwaho , vhukati ha mushumisi na Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka zwi tshi elana na Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka . 
U dzhenelela ha vhadzhiamikovhe ho dzudzanaho kha dziṅwe Komiti dza Khoro , nga maanḓa arali a ya mafhungo o ḓisendeka nga komiti ine ya khou vhusa lwa tshifhinga tsho tiwaho hu si zwiimiswa zwa tshoṱhe
Nyimele dza vhathu vha humelaho kha u shumisa zwidzidzivhadzi nga murahu ha musi vho dzhenela kha mbekanyamushumo dzo bulwa . 
u tevhela maitele maṅwe na maṅwe e a randelwa nga SARS a u bvisa kana u phumula mafhungo ; na 
Tshiteṅwa tsha u fhedza tshine nda ṱoḓa u tshi ṱahisa ndi uri Muvhuso wa Afrika Tshipembe wo ḓinekedzela kha tshumelo dza u dzudzanya nga huswa nahone ndivhotiwa ndi u khwinisa khwaḽithi na mutengo wa dzitshumelo .
" Ri ḓo gidima tsimuni , ri tshi pfuka muse wa kherotsi ra gonya asizwiḽa u swika kutivhani kwa masekwa , " ndi tshibode tshi no ralo .
Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi a Lushaka tshi talutshedza ndila dzine zwiko zwa madi zwa Afurika Tshipembe zwa do tsireledzwa , u shumiswa , u bveledzwa , u vhulungwa na u langulwa ngadzo .
Tshimbidzani thoga yaṋu kha zwikhala zwi no lingana nomboro dza zwithoma zwi re kha daisi .
Khathihi na Nigeria , ro dzhenela kha ndingedzo dza u tshimbidza pfumedzano , mvusuludzo ya zwa ikonomi na u khwaṱhisedza u vha hone ha zwiḽiwa . 
Ri fanela u ṱanganyisa vhuthihi hashu hu si u thusa fhedzi shango ḽashu u bva kha u wa ha ikonomi fhedzi u fhaṱa vhumatshelo ha khwine roṱhe . 
Ri tea u shumisana u itela u bveledza vhupo uvhu . 
-- Nḓila ine khungedzelo ya tea u swikelela ngayo tshitshavha .
Arali khorombusi ya dzhia tsheo ya u hirisa , u shandukisa kana u tshintsha ndaka ya tshikolo , i tea u ita khumbelo ya thendelo u bva kha MEC wa vundu .
Khethekanyo i tevhelaho i shumisa Zwiwo na zwibveledzwa zwa CBP sa fureimiweke ya u wana vhuṱumani na IDP u bva :
Maṅwe maitele a mveledziso ya mbekanyamaitele a katela u sedzwa hafhu ha zwipuka na zwimela zwo fhambanaho , u langula tshikafhadzo na ndangulo ya malaṱwa , ndangulo ya maḓi na shango , ikonomi dza zwiko zwa vhupo na mveledziso ya zwisumbi zwa vhupo . 
U topola mbonalo ya zwibveledzwa
Mitshini iyi i kona fhedzi u ita vhuṱumani vhuthihi fhedzi . 
we site dzi yelanaho
Hu katelwa sibadela , u bebela hayani na kha yuniti dza u bebela
Khethekanyo ino i ṋea ṱhalutshedzo ya vhuṱumani he ha dzinginywa vhukati ha CBP na IDP zwi tshi sedzwa kha kuvhonele kwa kutshimbidzele kwa CBP , nge ha bulwa :
Maga a vhuvhekanyandeme ha vhuendi ha nnyi na nnyi hu ḓo fhungudza zwifhinga zwa u enda , zwa vha na masiandaitwa mahulwane a ikonomi . 
Vha fare na mabammbiri a tevhelaho :
Ndivho ya u vhambadzela nnḓa arali tshiko tsha zwi tshilaho tshapo tshi tshi khou vhambadzelwa nnḓa
Ngauralo , ndi ngoho u amba uri tswikelelo ya inthanethe i khou wanala kha vhadzulapo vhoṱhe vha re ngomu ha mikaṋo ya ha masipala . 
Miṅwe mishonga i vhonala i tshi konisa muvhili uri u ḓilwele kha vhulwadze , fhedzi i a ḓura . 
Vhashumi vhavho vho gudiswa lwo fanelaho u ita mushumo
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa dzi 17 Khubvumedzi 2014
Ndivho
Kha ri ṅwale Ṅwalani maipfi aya kha garaṱa dzo teaho .
U dudedza ipfi : nḓowe-nḓowe dza u fema na mitambo ya vhusiki sa u dzima makhanḓela , nz .
( 5 Nga nnḓḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa buliwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo tea , u sumba kha mulayo muṅwe na muṅwe kana maitele kha -
3.28 Zwo ambiwaho nga hazwo afho zwi sumbedza uri lutendo na maitele a kwamanaho na zwa manditi na vhuloi ndi kale zwi tshipiḓa tsha mvelele dza zwitshavha zwa Vhukovhela na zwa Afrikla .
Vhalanguli-Dzhenerala na vhaṅwe vharangaphanḓa vha tshumelo ya tshitshavha ;
Bodo ya Phurofeshinaḽa ya Khoro ya Mishumo ya Mutakalo ya Afrika Tshipembe na miṅwe Mishumo i na vhuḓifhinduleli ha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa mbekanyamushumo . 
Kha mulayosiṅwa na vhupulani ha ndaulo ya malaṱwa zwo ṱanganelanaho , Botswana ndi ḽone ḽi ḽoṱhe ḽo bvelelesaho kha mashango a Tshipembe ha Afrika . 
Maitele a zwithu/ Ndaela / Masia
ya vha i tshi khou dzhena zwezwo , ra vha ri tshi khou i bvisa u ri iye u badela zwikolodo na u i dzhenisa kha tsumbavhuyo dza zwavhubveledzi .
Minetse dza muṱangano wa khoro dzo phaḓaladzwaho kha tshitshavha .
Khoro i dovha hafhu ya vha na yunithi ya ndangulo ya zwiwo , ye na yone ya tetshelwa u lwa na zwiimo zwa shishi . 
Baba vha ṱanzwa pani .
Vho ṱahisa vhukati ha zwiṅwe , uri Afurika Tshipembe ndi ḽa vhoṱhe vha dzulaho khaḽo , vharema na vhatshena , na uri ahuna muvhuso une wa ḓo dzhia mannḓa zwi sa bvi kha lufuno lwa vhathu vhoṱhe .
Pulanelani khungedzelo yaṋu inwi muṋe nga u fhindulela , kha mepe wa
- Naa vho dzudzanya uri mutakalo wa vhathu vhane vha shuma hune ha vha na phosho khulwane u ṱoliwe ?
Thuso ya shishi ( ya badani na muyani )
U shumisa tshifhinga tsha zwino
Gemo ḽe vha ṋewa
Ndi zwa ndeme vhukuma uri kharikhuḽamu ya kilasi yeneyo i katelwe nga vhuḓalo .
Phindulo : Komiti ya Wadi i humbela khoro uri i vhidze muṱangano wa u amba nga ha mafhungo aya na u ta mutshimbidzi o ḓiimisaho nga eṱhe u tshimbidza mafhungo aya .
Muṱangano u pulana tsumbatshifhinga ya vhege hu tshi katelwa sheduḽu ya miṱangano na vhuimeleli vha no bva kha zwigwada zwo fhambanaho zwa kutshilele .
U dzhenelela hu tea u sedza kha u thivhela tsha u thoma , kha u khwaṱhisa kushumele kwa muṱa , u ṋetshedza tsireledzo , na uri tsha fhedza kha u ṋetshedza tshumelo ire mulayoni . 
Vhabvannḓa a vha nga tendelwi u langa mavu a fhano Afurika Tshipembe fhedzi vha ḓo wana ḽizi ya tshifhinga tshilapfu .
3.3.2 Ndivho ya Mulayotibe wa u tshimbidza thundu ( Tshikwama tsha Ndiliso tsha tshikafhadzo ya oiḽi tsha dzitshaka ) ndi u : shumisa Phurothokhoḽo ya 1992 kha Thendelano ya Dzitshaka malugana na u thoma Tshikwama tsha Dzitshaka tsha Ndiliso ya Tshinyadzo ya Tshikafhadzo ya Oiḽi , ya 1971 ( Thendelano ya Tshikwama ) .
Thaidzo ndi u bva kha zwibviswa zwa muvhuso u bva kha phatheni dza zwino u ya kha vhuvhekanyandeme vhu swa . 
Ndi nnyi we a vha a siho ?
Bada dzi ṱanganaho ndi khono khulwane kha u kokodza vhubindudzi kha shango na dzhango ḽashu .
Vha nga kona na u wana fomo iyi kha vhurathisi ha website vhune ha vha afho fhasi .
Khonadzeo dza mibvumbi na mikumbela ndi khulwane .
Zwa vhukuma a ri ṱoḓi vhugudisi ya mushumoni ha ndeme ya fhasi saizwi vhu tshi ḓo bveledza nyofho kha vha madzangano a vhashumi dza uri vhaswa vha khou sokou ḓiswa fhedzi sa vhashumi vha sa ḓuri u itela u bvisa vhashumi vha kale . 
A hu na ṱhoḓea ya uri vha ḓadze FOMO A yo themendelwaho musi vha tshi ṱoḓa u swikelela Rekhodo dzenedzo .
Musi muthu o ḓiṅwalisa sa muheḓana , nahone u ḓiṅwalisa uhu ho pfumba , tshikolodo tshi ḓo phumulwa nga Muofisiri Muhulwane wa Gwama . 
_________ ndi ṋaledzi .
Muofisiri wa Refugee Reception u ḓo vha vhudzisa mbudziso dza u thoma a dovhe a ḓadze fomo BI-1590 .
Tshifanyiso tsha zwithu zwi tshilaho zwo fhambanaho zwa Afrika Tshipembe zwa tshakha dzoṱhe dza zwimela na zwipuka , zwishumiswa zwazwo zwa dzhenetiki , na ikhosisisiṱeme ine zwa wanala khayo Tshifanyiso nga : Meg Jordi
Sekithara i tevhelaho yo topolwa kha Khabinethe sa sekithara ya ndeme ya u vhulunga : 
Mufumakadzi Tshipikara tsha Buthano la Lushaka ;
A nga vha hafhu na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo yoṱhe kana tshipiḓa tshayo .
He vha vha vho dzheniswa , ho vha hu tshi anzela u vha nga themo dzi si dzavhuḓi kana vho ṋetshedzwa nga kha iṱo ḽa vhaṅwe vhathu . 
Vho hwala dzanda ḽa khuni ________ ṱhoho .
Vhalani zwe Vhonani na Kanakana vha vha vha tshi khou amba musi vha tshi fhira fhethu ho fhambanaho hu re kha mepe . Ṅwalani nomboro ya afha fhethu kha mepe .
( 2 ) Arali Khoro ya Masipala ya phaḓḓaladzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka , kana musi tshifhinga tshayo tshi tshi fhela , hu fanela u farwa khetho hu saathu u fhela maḓḓuvha a 90 u bva ḓḓuvha ḽine Khoro ya phaḓḓaladzwa kana tshifhinga tshayo tsha fhela .
Zwi a takadza vhukuma u vhona vhunzhi ha mushumo wo no itwaho u swika zwino , nahone ofisi ya tshiṱiriki i khou fhululedza vhashumi vhoṱhe kha vhuḓikumedzeli havho ha u vhona uri hu khou vha na nḓisedzo ya tshumelo ya khwine . 
Hu na u sa anḓana vhukati ha pfunzo yo ṋetshedzwaho na zwikhala zwi no khou ṱoḓea kha maraga wa mishumo , zwine zwa ita uri hu vhe na u xelelwa ha zwiko zwa pfunzo zwi so ngo andaho na u shaea ha mishumo . 
Tshikwama tsho ita tshiṱatamennde tsha U-Faiḽi na muṋango wa mbadelo sa tshumelo yo fhelelaho ya kha inthanethe yo sedzaho kha u konisa vhukoni ha mbilo da kha khomphyutha . 
Vhuthu vhu ṱalutshedza nyimele dza vhaṅwe sa dzashu , thaidzo sa yashu , thasululo sa yashu , ri tshi itela u vhuelwa roṱhe . 
MaAfurika Tshipembe a tsivhudzwa u ya vhudzivhani ha vhufa hashu ha mupo nga u dalela vhugalaphukha ha lushaka nga mahala u bva dzi 8 u swika dzi 12 Khubvumedzi 2014 sa tshipiḓa tsha Vhege ya Vhugalaphukha ha Lushaka ha Afurika Tshipembe(SANParks) ha Ṅwaha ha vhuṱahe .
Vhuimo ha bindu zwi tshi kwama vhuaḓa vhu tea u pfala na u vha khagala , a ri ṋetshedzi kana a ri ṱanganedzi tshelede dza tshanḓanguvhoni kana u konisa dzimbadelo . 
Khoso yo livhiswa kha vhorabulasi , vhaeletshedzi na vhashumeli vha Muhasho vhane mushumo wavho u kwama zwa tsheledzo kanzhi . 
Zwenezwo ri khou livhana na lutsinga lwa vhuraru luswa lwa khethekanyo ya thekhinoḽodzhi . 
Hu dovha ha vha na zwikombetshedzwa zwine masipala a tea u tevhedza arali u shumiswa ha CBP vha tshi ṱoḓa hu tshi pfumba .
Tsumbanḓila khulwane na ndavhelelwa dza mugaganyagwama zwe zwa shumiswa kha u ita mugaganyagwama ndi : 
Ho humbulelwa uri zwi re ngomu hayo zwi ḓo ṋetshedza ngeletshedzo kha na u vha zwi vhofhaho kha miraḓo ya Vhufarakani ha Tshitshavha na Phuraivethe . 
tshitshavha tshi nga shela hani mulenzhe na zwiimiswa zwine zwa ḓo vhumbwa u vhona uri tshitshavha tshi shela mulenzhe .
topola kana u ṱalusa na u tandulula thaidzo na u ṋea muhumbulo kana u dzhia tsheo yo dziaho ( u humbula nga nḓila yo vhibvaho ) ;
A hu na phambano kana u khwiṋiswa ho ḓiswaho na u tendelaniwa khaho u swika zwino . 
Kha vha ri ndi dzhie hetshi tshifhinga ndi vhige murahu nga ha mishumo yo no itwaho kha Mulaedza wa Lushaka wa ṅwaha wo fhiraho .
Muhasho wo thoma maitele a mbekanyamaitele ane a sedza mafhungo a zwa muthelo wa tshifhaṱo , u dzudzanya mbadelotiwa , tshumelo dza mitengo dza masipala na tshanduko ya mithelo ya Tshumelo dza Khantsela ya Dzingu . 
U vhambedza tshibveledzwa na vhutshilo hawe
Nganea , ḓirama , nganeapfufhi , vhurendi
206 . Vhuḓifhinduleli ha zwa Poḽitiki
Hune madzomomulambo ane mulomo wo vala , nzimulo yo pimiwa kha phaḓaladzo ya pulamu ya maḓi a mashika u ya kha maḓi a tsini tsini ane u dzia ha vha huṱuku . 
Tshifhinga tshi konadzeaho tshiṱukusa tsha u fara vhuendi na maṅwalo tshi khou ṱoliwa , u topolwa na u ṱuṱuwedzwa . 
Mbadelo dzi tea u itwa nga u ṱavhanya nga murengi , fhedzi hu si nga murahu ha maḓuvha a furaru nga murahu ha musi tsumbathengo yo iswa kana mbilo nga muḓisedzi . 
Fhedzi muḓagasi washu u ḓo isa phanḓa u vha u sa ḓuriho musi u tshi vhambedzwa na wa dziṅwe ikonomi .
Muṱangano u tea u lingedza u kombetshedza vhushaka na u bveledza tshumisano vhukati ha vhashelamulenzhe vha kha nḓowetshumo vhane vha tikedza u thomiwa ha tshikhala tsha nḓisedzo . 
U shumisa mihumbulo ya vhadzulapo nga kuitele kwa kuvhusele kwo fhambanaho zwi nga khwinisa muvhuso wo khwaṱhaho na u khwinisa u tea ha tshumelo ine ya tea u i ṋetshedza . 
Pulane ya muvhuso ndi ya u ṱumanya yunithi ya u thoma kha nethiweke nga ṅwaha wa 2023 , tshi ḓo vha tshi tshone tshifhinga tsha tshiimiswa tsha Eskom kha u bva kha puḽanti yayo ya kale ya u bveledza muḓagasi .
I anzela u elwa u ya nga mutalo u songo itaho tswititi hune ha vha u pambuwa hu hulwanesa ha elementhe tshikati ya u vhala ha nṱha na ha fhasi , yavhuḓi kana i si yavhuḓi , u bva kha mutalo tswititi wo vhewaho u itela u linganyisa na u fhungudza u pambuwa . 
Ṱhogomelo yo vhumbwa nga zwipiḓa zwivhili : U salela murahu kha ṱhogomelo ya zwa mushumo na ṱhogomelo ya khephithala . 
Tshiṅwe hafhu , vhathu vhe vha swikela ndalukanyo iyi vha nga shuma kha mvelelo dzoṱhe dza ḽeveḽe ya u bva . 
2 . Vha ite miungo i ṱuṱuwedzaho na u sumbedza u pfesesa - ' ee ' , ' yaa ' , ' ndi a vhona '
Hu si na pulane dza ndangulo dzo tendelaho dzi elanaho na zwiko zwa maḓi ane a shumiswa u itela ndivho ya vhuḓimvumvusi , a zwi konadzei uri hu dzhiiwe tsheo ire na nḓivho , zwine zwa ḓisa ndeme ya kuitele ku re na vhulondo u itela u swikelela na u bveledzisa makumedzwa . 
Maṅwe mafhungo oṱhe nga ha ndangulo a kwamaho mihasho yo teaho a ḓo tandululwa nga nyambedzano vhukati ha mihasho yeneyo .
Mathomo a thandela dzo buliwaho afho nṱha a ḓo ḓitika kha u vha hone ha masheleni na ndambedzo dzo teaho u bva kha Mihasho ya Mavundu ya Vhuendedzi na Dzibada na Mishumo ya Tshitshavha . 
1 / 8 Tsaukanyo i re na vhudzivha ya mafhungo a ndeme
Musi vho no gonya zwiṱepisi zwa u ya kha munango muhulwane wa tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka , zwiṱepisi zwa u thoma zwi livha kha fuḽoro ya mabuḽu ya Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka .
khophi nthi ya ngudo dzi tikedzaho .
13.2 Tingeledzani phindulo yone .
Ene na mufumakadzi wawe a vha shumi . 
Zwikhakhisi zwi sa dini , tsumbo : u fhufha , u gidima , u swenda nga thumbu , u kokovha , u ṋamela , nz .
Khabinethe yo fulufhedzisa maAfurika Tshipembe uri naho kilima ya ikonomi i tshi nga vha i konḓaho , muvhuso u ḓo isa phanḓa u lambedza mbekanyamushumo dzawo dza zwa matshilisano , mbulungo ya thememveledziso na masheleni a thikhedzo u tikedza nḓowetshumo dza vhuṱhogwa .
Vhorasaintsi vha sumbedza kuvhonele kwavho nga kha ṱhoḓisiso . 
Munna wavho kana mufumakadzi wavho wa kale arali zwi khou ṱoḓiwa nga thendelano ya ṱhalano
Dzudzanya mivhigo nga ha mulayo
Ndi vhonnyi vhane vha ḓo vhuelwa ?
Thundu dza tshifhingatetshelwa
Madzangano oṱhe a zwa Ḽaiburari a tenda uri vhulangi hapo ndi zwone zwiimiswa zwo zwa vhukuma zwa u tshimbidza tshumelo dza ḽaiburari . 
Khabinethe i fulufhedzisa maAfurika Tshipembe uri u tandulula thaidzo ya u sa vha hone ha mishumo zwi kha ḓivha zwone vhuvhekanyandeme ha muvhuso .
Arali ni kha ḓi balelwa u pfesesa , vhudzisani khonani yaṋu , mukomana waṋu kana khaladzi muhulwane kana mudededzi uri vha ni thuse .
Khabinethe yo ṱanganedza maga o ḓivhadzwaho kha Tshitatamennde tsha Mbekanyamaitele tsha Mugaganyagwama wa tshifhinga tsha vhukati u fhungudza tshinyalelo kha tshumelo ya tshitshavha .
( d ) u vhidza muṱangano u songo ḓḓoweleaho wa Buthano ḽa Lushaka , Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , kana wa Phalamennde u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓḓu ;
Miraḓo yashu ya tshiṱafu vho ḓaḓiswa tshoṱhe nag u ongolowa ha inthanethe , zwi khakhisaho vhukoni kha mushumo . 
Fhedzi ndi mbekanyamaitele ya lushaka ya uri hu dzule hu tshiitwa ndingo dza zwikambi nga mufemo kha bada dza nnyi na nnyi , zwine zwa vha zwiito zwi ṱuṱuwedzwaho nga mimasipala yapo , nga kha u shumiswa a zwi nga tou khwaṱha u ya nga hune zwa tea u vha ngaho nga ṅwambo wa vhukonḓi ha vhashumi nga maanḓa . 
Kha ri ṅwale
Fureme , lentsi , khonthalithi lentsi ( dzo khwaṱhaho na dza tshifihnganyana )
Miṱa yo ita khumbelo ya u vhuiselwa masalela a vhana vhayo . 
Naho hu na uri tshivhalo tsha mishumo kha vhulimi zwo vha zwi fhungudzeaho , izwo zwa zwibveledzwa zwa vhulimi zwo vha zwi engedzeaho . 
Ngauri ṋeleṱe dza u ita thathu dzi a bvisa malofha , malwadze a nga ratha arali dziṋeleṱe dza shumiswa kha vhathu vhanzhi dzi songo vhulawa zwitshili . 
47 . Vhuraḓḓo
Kha khophi yo ganḓiswaho ya mvetomveto ya mupindulelo wavho , kha vha ite ndulamiso dzo fanelaho . 
Ngeno dzi tshi khou ṋetshedza mimasipala nga maḓi manzhi o kunakiswaho , dzibodo dzi dovha hafhu dza ṋetshedza maḓi a u rengisa na tshumelo dza tshampungane dzo imela mimasipala musi hu tshi vha na ṱhoḓea . 
Na hone ndi nga vha vhudza uri hezwi zwi ḓo ṱoḓa huṅwe u sedzulusa ha ndeme ha u ṋetshedza tshumelo ya ndeme nga Muhasho . 
Khophi yo ṱanzielwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe
PHOSIṰARA YA MUBEBI
No no vhuya na pfa nga ha Vho Nelson
Konṱiraka dza mushumo dza vhashumi vha migodini dzi tea u fana na idzo dza vhaṅwe vhashumi vhoṱhe . 
U itela zwipikwa zwa nyimele idzi dza thandela , ṱhalutshedzo dzi tevhelaho dzi ḓo shuma : 
Phindulo yavhuḓi kha u khwaṱhisedza ndingano ya mbeu zwi amba uri vhukando ho khetheaho vhu fanela u dzhiwa .
Mafhedziseloni , ndivhuwo dzanga dzi livha kha tshigwada tsha Vhufaragwama ha Lushaka na vhadzudzanyi vhe vha lavhelesana na tekiniki ya vhubveledzi ha khanḓiso . 
Ro takala nga u vha na mueni washu o khetheaho , muwini wa Pfufho dza Vhafumakadzi kha u Vhulunga Maḓi , Vho Mapule Phokompe vha bvaho Mahikeng ngei Devhula Vhukovhela .
Mibvumo ine ra i pfa
Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane .
1 . MARANGAPHANḒA
Lavhelesani phosiṱara khedzi ni ambe na khonani dzaṋu nga zwine dza ri vhudza .
U monithara na u sengulusa vhukhwine ha zwi iswaho . 
_U sedzesa kha bulasi yavho
U kumedza u thomiwa ha Komiti ya Vhueletshedzi nga ha mafhungo a VhaKhoisan ane a ḓo thusa muvhuso nga u dzhiela nṱha maitele a elanaho na zwitshavha zwa VhaKhoisan na vharangaphanḓa .
1.10 . Tshikimu tsha Thikhedzo ya Masheleni ya Matshudeni tsha Lushaka ( NSFAS ) tsho lambedza matshudeni a pfunzo ya nṱha a fhiraho 1.7 miḽioni u bva tshe tsha thomiwa .
Musi mbekanyamushumo dza u khwaṱhisedza ndeme dzi tshi ita themendelo na u ṋekedza nyendedzi , zwa kushumisele na khwiṋiso zwi tea u itwa kha ḽevele ya zwiimiswa . 
Vha fanela u vha na ṱhanziela i bvaho kha muṅwalisi o tendelwaho kha shango ḽine vha khou ṱunḓa khaḽo.Ṱhanziela i fanela u sumbedza lushaka lwa malofha lwa DNA ya phukha na ya vhutshilo ha phukha yeneyo .
gidimela bisi
Tsumbatshifhinga ya mishumo ya u simiwa na khomishini .
Tshileludzi tshi hone u konisa vhaofisiri vhane vha imela zwiimiswa zwa vhulavhelesi u shuma mishumo yavho nga nḓila yavhuḓi yo teaho ; 
Ḽaiburari dzi si dza lushaka
U gavha na u posa bola ya thenisi
U sainwa ha Thendelano ya Paris wo vha murango wa ḽiga ḽa u thoma kha u thomiwa hawo zwine zwa ḓo endedza nungo dza dzitshakha kha ; u fhungudza u bviswa ha gese dza greenhouse na u swikelela khaedu dzoṱhe dzi tshimbilelanaho nazwo dzine dza khou ḓiswa nga tshanduko ya kilima .
Vhashumi vho ṋewa maanḓa kha maitele aya ngauri vha langa tsheo mishumoni . 
Nga nṱha ha izwi , sa zwe zwa itea nga milandu ya bomotshifu , ro zwi vhona uri mvelelo dze ra dzi tama a dzo ngo bvelela . 
U hira lwa kushumele : Mbadelo da u hira lwa kushumele dzi dzhielwa nṱha sa zwibviswa kha tshitatamennde tsha kushumele kwa masheleni . 
Nzivhanyedziso ya Susan kha nganea ya u thoma yo bviseleswa kule na nyito ya u fhedzisela ya u pfuka u itela u mu konisa u vhila tshinyalelo . 
KPI dza lushaka
arali vhe kha mbingano , hu tea u vha na ṱhanziela yavho ya mbingano na bugundaula ya muthu wavho
Musi hu na mbulungo dza nnḓa hunzhi , hu vha na zwikhala zwa zwinzhi wa mishumo . 
5.4. Miraḓo kha Bodo ya Mafhungo a Mazhendedzi a Ndaka lwa tshifhinga tsha miṅwaha miraru :
U ṱanganya na u tshimbidza wekishopho dza dza ndangulo ya khombo kha muhasho . 
U tshimbidza , u lavhelesa na u ela tshumiso ya mbekanyamushumo ya nyito ya nḓila dza tsedzuluso ya khonani dza Afrika . 
Mbudziso iyi i na phindulo nthihi i pfeseseaho : Maraga wa anyuwithi ya phuraivethe . 
Vhupo vhuṱuku ndi uho vhupo vhune ha wanala kha bindu ḽi kwameaho ḽone ḽine na ḽine khaḽo ndangulo ya vha na ndango yo fhelelaho . 
Talani mutalo ni tshi fhandula maipfi aya uri kutanda
Lushaka lune lwa vha na vhathu vha 57 miḽioni vhe vha ima kha miṅwaha yo fhiraho vha kunda iṅwe ya sisiṱeme mmbi vhukuma ye ya vhuya ya dzudzanywa nga vhathu , tshiṱalula nga muvhala .
Vhunzhi ha ndaulo dzapo dzo no ḓi shumisa mbekanyamaitele iyi , nga kha maitele a mutikedzelo kana nga kha mbadelo dza tshumiso ya maḓi kha avho vha shumisaho maḓi manzhi u fhira a mutheo kana , kha ndaulo dzapo dza vhashai , nga u shumisa mphomali u bva kha Muvhuso wa vhukati . 
Posani thongwana kana giravhulu ngomu boḓeloni .
Kha vha ite khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala na Fulufulu hune mavu a wanala hone .
Tsheo ya u dzhiela mapholisa zwiṱhavhani , u ṱutshela mikhwa ya tshiṱuhu , ho vha hu ndivho khulwane dza tshanduko nga murahu ha 1994 .
Iḽi ḽiṅwalwa ḽi tikedza nḓila yo ṱanganelanaho ya ndaulo ya malaṱwa . 
Vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo kanzhi vha ṱangana lungana ?
Khumbelo ya Khothesheni ya u vhea nḓivhadzo i fanela u rumelwa kha Senthara ya Vhukwamani ya Gurannḓa ya Muvhuso sa zwo sumbedziswaho afho nṱha , phanḓa ha u ṋetshedzwa ha nḓivhadzo u itela khungedzelo . 
Naho zwo ralo , mushumo munzhi u tea u itwa u itela khwinisa zwiko zwa tshiṱirathedzhi u itela u khwaṱhisa ndeme ine masipala wa nga i ka u bva kha zwiko zwo khwiniswaho na u ṋetshedzwa ha mveledziso . 
( a ) Mulangi wa Vhatshutshisi wa lushaka ane a vha Ṱhoho ya maanḓḓalanga a zwa vhutshutshisi , nahone o vhewaho nga Muphuresidennde sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka ; na
Mahumbulwa a u khunyeledza o bviswa kha vhuṱanzi uvhu . 
Kha maṅwe masia vhuṱanzi a vhu athu u fusha u swika na ṋamusi , huṅwe nga nṱhani ha vhukonḓi ho lavhelelwaho ha u fhandekanya mveledzwa dza vhueletshedzi u bva kha dziṅwe tshaka dza u thusa dzine dza anzela u vha hone kha avho vhane vha khou eletshedzwa . 
Dzi ṱhogomela mafhungo a Phalamennde a hayani .
Musi nyimele yo fhambanesa ṋamusi , zwi ri funza uri vharangaphanḓa vha ḽifhasi vho vha vha na muhumbulo wa uri khaedu dza ḽifhasi khulwane dzi livhanaho na riṋe ngauralo dzi nga shumaniwa nadzo khwine nga u ṱanganelana . 
Netiweke ya zwibadela zwa muvhuso
MULAEDZA U BVA KHA KOMITI YA U TSHIMBIDZA YA QLTC YA LUSHAKA
Thikhedzo heyi yo engedzedzwaho yo pulanwa u itela u thusa kha u engedza tshivhalo tsha mbonwasia ya matshudeni vha re na vhuholefhali khathihi na khonadzeo ya mushumo . 
KHA VHAKHOI NA VHASANI VHANE MIMUYA YAVHO YO SHASHATA NA MIVHUNDU MIHULWANE YA KAPA ḼA MANAKANAKA . . .
Kha vha ḓadze , vha saine fomo nahone vha i ḓise i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzo teaho dzo sethifaiwaho na mbadelo yo tiwaho i sa lifhelwi murahu .
I ḓo dovha ya thusa Komiti ya Wadi u vhiga kha masipala , sa musi i tshi kona u vhiga ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga ha pulane ya nyito yayo .
Kha vha tambe nga idzi palete u vhona uri ndi yunithi dza maitele dzifhio dzi re khadzo . 
Vha wanala u bva kha mavunḓu nahone ndi vhathu vhe vha ita zwithu zwihulwane kha shango .
Tshinyalelo - ṱhanganyelo ya tshelede yo shumiswaho kha mveledzo ya tshinyalelo ya u ita mushumo . 
Nga u ita nga u ralo , mashango ayo o ṱangana na vhuḓifhinduleli vhuṅwe , vhu fanaho na uvho vhu bvaho kha khonṱhiraka . 
Nga u bvisela khagala ḽiṅwalwa , khethekanyo yo khwaṱhaho i gudisa vhathu zwine zwa khou lavhelelwa na zwo teaho . 
Mafhungo , o wanalaho nga nḓila hei , a tea u tshimbilelana u tou bva kha vhuimo ha fhasi , sa izwi a tshi ḓo vha a a vhuimo ha zwa thekeniki kha mihasho u ya nga u fhambana hayo . 
U fana - tshiṱirathedzhi a tsho ngo tea u ḓisa ndivho dzine dza sa fane na mbekanyamaitele . 
Vhomme vho anzela u tikedzwa nga miṱa ya mashaka avho uri vha ise phanḓa na u wana thuso hayani . 
Vhuimeli ho Linganelaho
Hu ṱoḓea mafhungosivhudzi afhio a u tikedza u pulana ?
A ri tsha rengisa zwibveledzwa , fhedzi mutakalo na u vha na mutakalo wavhuḓi . 
5.3 Khabinethe i fhululedza vhathu vha Lesotho kha khetho dza mulalo na u isa phanḓa na u fhululedza Prime Minister-elect Vho Thomas Thabane na ḽihoro ḽavho kha u wina dzikhetho .
u ṱanganelana tshiendisi na tshigariki zwi so ngo fhira 3 500 kg na tshibisana , bisi kana tshiendisi tsha u hwala thundu tshi re na guroso ya tshileme tsha tshiendisi tshine tsha sa fhire 3 500 kg .
Naho zwo ralo , hu ḓi vha na mbilahelo u ya nga ha malengelenge a zwibviswa zwo vha ho hone , u vhiga lwa vhuḓikumedzi na ndangulo ya u wana zwithu . 
Mveledziso ya zwifhaṱo vhuponi uhu i anzela u bvelela nge ha vha na zwililelwa zwi zwa aluwa na tshifhinga . 
Kha ri ṅwale Nanguludzani madzina kha khoḽomo dzone .
MUENGEDZO WA A
Buletshedza na u ṱalutshedza mbetshelo dza mulayo na tsumbanḓila dzi tshimbilelanaho na u thomiwa na u shuma ha Dzikomiti dza Wadi
b . thihi tsha raru ya mbadelo ya tswikelelo i badelwa nga muiti wa khumbelo sa tshelede ya u fhungudza mbadelo .
U humbuela phanḓa na u topola tshumelo dzine vha dzi funa kha zwitshavha zwavho kha miṅwaha isi gathi .
Themo ḽo ṱalutshedzwa nga nḓila i tevhelaho kha Mulayo : 
U ṋetshedza mapa wa vhupo ha tshitshavha
Ndi zwa vhuṱhogwa uri maga a ṱavhanyedzaho a dzhiwe u thivhela khonadzeo ya dzithaidzo . 
Kha vha wane mundende wa u ṱhogomela ṅwana a ṱoḓaho thusedzo . ṅwana wa thusedzo ndi ṅwana ane o vheiwa nga fahsi ha ndondolo yavho nga mulayo nga ṅwambo wa :
U fhindula mbudzisoṱhalutshedzi na u kona u ḓiimelela ( u ṱalutshedza ) ( ndi'nga ni tshi ralo .
Ha fhedzisela 15% vho fhelela vha vha vhone miraḓo ya WC yo fhedzaho khoso yo ḓurelaho masipala R275 000 .
Mbadelo dzi nga shandukiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe .
Zwidodombedzwa zwa
U bveledza zwikili zwa u alusa miraḓo miṱuku ya zwanḓa , ( tsumbo : u rola vumba na u vhumba , u tambisa piano muyani , u shumisa harane u runga na u lunzhedza vhulungu n.z. )
Tshipikwa tshihulwanesa ndi u phasisa mugaganyagwama une wa tshimbilelana na ṱhoḓea dza zwitshavha , vhatheli na vhadzulapo . 
- Naa vhathu vhane vha sa khou ita mushumo wonoyo vha vhetshelwa kule na tshiko tsha phosho ?
o Thandela i na zwine ya nga kwama kha dziṅwe wadi ?
Zwi tea u pfeseswa uri u zwima vhaloi zwi itelwa u vhaisa vho pomokwaho vhuloi .
NDIVHO YA PHUROGIREME YA BINDU NYANḒANO :
Tshivhalo tsha vhathu u bva kha zwigwada zwo sedzwaho kha ndinganyiso ya kutholele vho tholwaho kha vhuimo vhuraru ha nṱhesa ha ndangulo zwi tshi elana na pulane yo themendelwaho ya masipala ya ndinganyiso ya kutholele .
Musi vha tshi shuma na vhatshimbidzi vha wadi , komiti dza wadi na mukhantseḽara wa wadi , mutshimbidzi wa wadi u ḓo :
Pulane ya u bvisa i a ṱoḓea u thivhela kana u fhungudza masiandaitwa a si avhuḓi kha vhupo arali ho dzhiiwa tsheo ya u fhelisa maitele a u bvisa nga murahu ha vhutshilo ha thandela kana u itela tshiitisi tshiṅwe na tshiṅwe . 
Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Mavundu ( NCOP ) ,
6 Luhuhi 2009
-- Siangane / fhethuvhupo
Thikhedzo yavho kha u shumisa Nzudzanyo ya Mashumele yo ṱanganedzwa musi ri tshi bvela phanḓa .
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha vhe tshipiḓa tsha Nyito ya Miṅwaha ya Fumi ya Mbumbano ya Dzitshaka u itela Tsireledzo Dzibadani ( 2011-2020 ) ine ya khou rangwa phanḓa nga Muhasho wa zwa Vhuendi .
Hetshi ndi tshifhinga tshine Afrika ḽi kho ṱoḓa u lwa na vilili ḽo kalulaho ḽa ikonomi na poḽotiki ḽe ḽa kwama vhunzhi ha mashango a Afrika , na ṱhoḓea ya u luka maano a u bva kha mavilili aya . 
U sumbedza ṱhonifho kha u fhambana ha vhuṋe , mvelele , ḓivhavhurereli na vhurereli . 
Zwiedziswa zwo dzudzanyeaho zwa zwiimiswa zwa u dzhenela zwi nga si shume musi :
Kha mashango o bvelelaho , i phaḓalala zwihulwane nga kha zwiḽiwa zwe zwa tshikafhadzwa nga vhashumi . 
242. U fheliswa kana u vhulahwa ha milayo
1 Nnˆe Muṅwe na muṅwe washu ha fani na muṅwe nahone roṱhe ri vhathu .
Mikano ya vundu yo avhelwa nga Ndayotewa .
Shumisani maṱaluli nga hune na kona .
Ḽiga 4 : Kha vha thaiphe khoudu ya muunḓiwa .
Mishumo iyi i ḓo khunyelela nga ḽa 25 Shundunthule 2017 hune Muphuresidennde vha ḓo fara mushumo wa tshiswiṱulo ngei nḓuni ya vhueni ya Muphuresidennde ya Sefako Makgatho .
Maga a u thusa vhaswa a ita uri tshanduko ya u bva tshikoloni u ya mushumoni i vhe ya ndeme . 
U vhea maipfi a no elana nga zwigwada zwa mibvumo , tsumbo , dzhavhelo , dzhena , dzhia , dzhoko , dzhulu , nz .
Vhuronwane ha tshishumiswa tsha u ela u itela mielo tshi ḓo vha henefha kha luṋa u vha tsha vhukuma u fhira vhuronwane ha tshishumiswa tsha mutshini tsho lavhelelwaho ; 
Muṅwe o vhuya o tou ita na uri nyimele yawe yo no vha kha vhuimo vhu sa tsha lugiseaho . 
U ṱumanya zwi vhonwaho kha theḽevishini kana tshifanyiso na tshenzhemo ya ene muṋe musi a tshi vhala e na mugudisi .
G20 yo ṱanganedza mvelele dzavhuḓi dza Muṱangano wa ngei Addis Ababa nga ha u Lambedza Mveledziso he Afrika Tshipembe ḽa ita mushumo wa ndeme sa mudzulatshidulo wa G77 khathihi na China .
Vhupfiwa uhu hu nga vha ha vhuḓi kana vhu si havhuḓi , vhu tshi tamisa kana vhu sa tamisi . 
Arali muhumbulo wa ṱhoḓisiso yavho wa shanduka , vha ḓo fanela u wana thendelo .
" A thi khouri khothe dza tshitshavha dzi re kha vhupo ha mahayani , dzi rangwaho phanḓa nga Vharangaphanḓa vha Sialala na u shuma u ya nga maitele a inifomaḽa a mulayo wa sialala , dzi ṋewe maanḓa a u isa vhathu dzhele .
Zwifhinga zwoṱhe zwa ḓuvha zwo avhelwaho Mbalo zwi tea u dzhiwa sa ngudo nthihi .
Ndivho yawo ndi u ṋetshedza muhanga wa zwa mulayo u itela Buthano ḽa Lushaka uri ḽi khwinise mulayotibe wa tshelede . 
Mulayo wa vhu 29 wa 1994
Zwithivheli zwa tshifhinga nyana na u khakhisea zwi khou bvisiwa matsheloni a ṋamusi na vhuendi vhu ḓo kona u tshimbila zwavhuḓi kha masia oṱhe , sa zwe zwa vha zwi zwone phanḓa ha musi hu tshi vha na mulilo . 
Tshigwada tsha SAPC kha ḽikumedzwa tsho sumbedza uri manditi na u shumisa ṱhangu , zwine zwo iledzwa kha khethekanyo ṱhukhu dza ( d ) na ( f ) , zwi itwa nga vhurereli ho fhambanaho hu tshi katelwavho na Hinduism nahone tsumbo dzi sa gumi afha fhedzi .
Naho hu na uri u phurosesa a hu itei Gauteng , netiweke dza u phaḓaladza dza madzina dza dzikhamphani idzi dzi hone . 
Ho no thoma u fhaṱiwa luṱa lwa u thoma lwa Mokolo na Nyengedzedzo ya Maḓi a Mulambo wa Crocodile une wa ḓo isa maṅwe maḓi kha zwiṱitshi zwa fulufulu tsha Matimba na tsha Medupi .
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugu ya u vhala , bugupfarwa kana Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Hezwi zwi bvisela khagala bono ḽa Muvhuso ḽa u konisa tshiṱirathedzhi tsho livhiswaho kha u khwinisa nḓisedzo , vhudziki vhuhulwane , u khwinisa kushumele kwa nḓowetshumo , ndeme ya masheleni na nyaluwo ya sekhithara i ne ya khou bvelela . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , vhathu vhane vha ṱoḓa mushumo kha sekhithara ya muvhuso wapo tshifhingani tshiḓaho vha nga nanga u ṱhaphudza ndalukanyo iyi . 
Vho isa phanḓa nga uri ndi zwavhuḓi u bambela fhethu ho tetshelwaho u bambela na u vhona uri vhaphulusa vhabambeli vho rumelwa u itela uri ri pfe ro tsireledzea na uri ri kone u wana thuso nga u ṱavhanya , musi i tshi ṱoḓea . 
Ngona iyi ya ba-be-bi-bo-bu i shumiswe na kha miṅwe mibvumo u itela uri vhagudi vha i rwele ngomani .
Wo dovha wa sumbedza uri mufu o vha o vhewa seleni yawe e eṱhe nga murahu ha musi ho vha na lusevheḓi lwauri o ita vhuṱudzi na muṅwe mufariwa ngae . 
Ri khou ḓo nanga uri ndi vharengi vhafhio na uri ndi zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya lushaka zwifhio zwine zwa tea u dzhielwa nṱha u thoma . 
Tshiṱitshi tsha ṱoḽa malwadze tsha Durban zwa zwino a tshi khou shuma , fhedzi vhuṱanzi vhu nga wanala kha ofisi kha Luṱ:031 368 6011 kana Fak : 031 337 7469.
Khophi ya rekhodo*
Maitele o ṱanganelaho a u thivhela na u alusa mutakalo a katela : 
Khwaṱhisedzo ya uri dzina ḽavho ḽi hone kha webusaithi zwi ḓo vha zwo lingana . 
Hezwi zwi ḓo amba uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha ḓo ḓifhelwa nga u vha miraḓo ya sisiteme nthihi ya ndangulo ya ndindakhombo ya tshitshavha , ngeno avho vha wanaho malamba manzhi vha tshi ḓo kona u isa phanḓa na u shela mulenzhe kha zwikimu zwa phuraivete zwa phensheni .
Ndo pfa ndo tshuwa ngauri yo vha i tshi khou gidimesa .
Ṱhalutshedzo i re afho nṱha ya magabelo i bula zwa tshankhunye tsho ḓowelwaho tsha magabelo . 
Uri zwi konadzea hu tea u :
Ri khou vhilaedzwa vhukuma kha u bvela phanḓa na u tsela fhasi kha u vha hone ha zwiko zwa ndeme khavho na u humbela mashango a lambedzaho uri a engedze o khwaṱhisa u shela mulenzhe havho nga u ḓiṋetshedzela . 
ndi ndi
Vhunzhi ha vhugudisi ho livhiswaho kha komiti dza wadi ndi vhugudisi ha fomaḽa nga muvhuso kana muṋetshedzatshumelo o tiwaho nga muvhuso .
Kana , phaiphi dza zwitentsi dzi nga itwa kha zwikhala zwo vuleaho zwa nnyi na nnyi zwo livhanaho na saithi dza fhethu ha vhudzulo hune muṋe waho a ḓo dzhia mushumo wa u dzi londota . 
Arali na vhone , vha nanga vha ḓo ṋetshedzwa zwidzidzivhadzi zwo raloho kha zwiimiswa zwa mutakalo zwa muvhuso . 
Kha vha tshimbidze tshumiso ya pulane ya thandela nga kha mathomo a komiti dza vhueletshedzi dza thandela . 
Kha vha ṋee tsumbo 3 dza zwishumiswa zwa CBP zwine zwa nga shumiswa kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe .
( c ) ta miṅwaha ya 18 sa miṅwaha ya fhasisa kha muvouthi ; na
Mbuelo ine ya kuvhanganyiwa nga SARS i thusa muvhuso kha u ṋetshedza tshumelo kha dzimiḽioni dza maAfrika Tshipembe vhane vha i ṱoḓesa .
Naho hu na uri nomboro dzi humbudza u kulea maanḓa ha vhubveledzi hu si kale , ngafhadzo i bvaho phanḓa u khou thoma u gonya na uri zwa zwino i tsini nga maanḓa kha fhethu hune i ḓo humbudza nga khwiniso . 
Huṅwe fhethu hune ha vha na khaedu hone ndi u vhona uri hu khou vha na tshivhalo tsho eḓanaho tsha vhathu vha re na zwikili zwa tekiniki , hu tshi katelwa na vhainzhiniara , vhaofisiri vha zwa vhulimi na zwigwada zwo fhambanaho zwa vhatsila , u fana na vhapuḽamere , vha muḓagasi na zwa vhuvhaḓabulannga . 
Ri dovha ra ṱanganedza Vho-Arthur Margeman , vho imelaho vhahali vha katelaho Vho-Nelson Mandela , vhe vha rangaphanḓa fulo ḽa Alexandra bus boycott miṅwahani ya fuṱhanu yo fhiraho .
Vhulapfu ha tshibveledzwa tsha LUAMBO LWA HAYANI ( tshi bveledzwaho nga vhagudi )
Shumisani mepe wa mihumbulo kha u dzudzanya mihumbulo yaṋu siani ḽa puloto , vhaanewa/ vhabvumbedzwa na fhethuvhupo .
Nyambedzano :
Vhaṱunḓi vha tshifhinganyana vha maraga wa mitshelo na vha khovhekanyo ya zwibveledzwa zwa zwigwada , vha tea u wana thendelo kha vhathelisi vha zwiṱunḓwa nahone tshiṅwe tshifhinga vha a zwi kunakisa na u zwi paka . 
Ndangulo ya zwifhaṱwa
Kha tshiimo tshine tsha langea , gesepfuḓi i nga shumisiwa zwavhuḓi sa tshidzidzivhadzi tsha khovhe dzine a dzi bveledzi masalela ane a shata vhulwadze , zwenezwo zwi amba uri khovhe idzo dzo tendelwa u ḽiwa nga vhathu . 
Ṱhanganyelo ya zwigwada zwiṱanu i a themendelwa kha vundu , fhethu ha hone na zwivhambadzwa zwo nangwaho dzi tshi khou dzhiela nzhele ya masia o fhambanaho . 
Ro ṱuṱuwedzwa ngangoho nga vhuḓiimiseli havho vhu yaho phanḓa vhu ri thusaho u tshila bono , ḽine ḽo bebwa kha vhupo ha nndwa idzo . 
U ita nyambedzano nga ha ndeme dza matshilisano , mikhwa na mvelele dzi re kha tshibveledzwa
Fhedziha , hu na khovhakhombo kha u thoma nga nḓila iyi , zwihulwane musi mafhungo a ṱhoḓea a tshi furalelwa . 
Data ya tshivhalo tshi songo khunyelelaho tsha mbeu tsho vha hone phanḓa ha musi phurogiremu i tshi thoma ?
Luvhone lwa musanda .
Kha mutambo uyo , ri ḓo vha na vhathu vhanzhi hu tshi itelwa zwa u langa tshigwada . 
Kha vha tinye u ita uri miṅwe miraḓo ya thimu i pfe uri mihumbulo yayo a i na mushumo . 
Hezwi zwi ḓo ṱuṱuwedza vhuleludzi na vhuvhambedzi vhukati ha zwibveledzwa . 
Arali hu ee , vha ṋetshedze zwitatamennde zwa masheleni zwo ṱolwaho zwa ṅwaha nga ṅwaha zwa miṅwaha miraru yo fhelaho kana u bva kha datumu ya musi hu tshi thomiwa , arali yo thomiwa kha miṅwaha miraru yo fhelaho . 
U swika huṅwe fhethu , u thivhelwa kha ṱhanganelano ya nzimo u swika zwino zwi nga vha mafhungo a lenga u livhana na masiandaitwa zwo no tshinyala . 
U bvisa mafhungo a tshi bva kha zwithu zwine zwa tou vhonala u ya kha tshivhumbeo tsha u tou anetshela
Dokhumenthe dzo sethifaiwaho nga Khomishinari wa Muano uri ndi khophi dzone-dzone dza dzone dziṋe dza vhukuma .
Komiti dza Wadi dzi thusa tshitshavha kha u vha ṋetshedza mafhungo .
I wana mutikedzelo wa ṅwaha nga ṅwaha u bva kha Muhasho , fhedzi i shuma nga yoṱhe yo ḓiimisa . 
Ho dzhiwa maga o fhambanaho nga Muhasho wa zwa Muno u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na u swikelela nga vhoṱhe kha tshumelo . 
Ri khou itela khuwelelo vhathu , zwitshavha zwoṱhe na vhoramabindu vhahulwane u vhetshela thungo tshifhinga na u thoma ngade nga heḽi ḓuvha . 
Mulandu wa vha ha Mhlekwa a wo ngo dzhiela fhasi wavha ha Bangindawo , we wone wa vha wo sedza maanḓa a milandu ya siviḽi .
U amba nga nḓila dza u tandulula thaidzo hu tshi shumiswa kuhumbulele ku re nṱha tsumbo , " arali khotsi aṋu vha sa ḓa vha ni dzhia ano masiari ni nga . . . "
Ro ṱanganedza zwigidi na zwigidi zwa ṋetshedzo dzi bvaho kha muthu ene muṋe , madzangano na vhoramilayo , ri fara ṋetshedzo idzo nga nthihi . 
U shayea ha nḓivho ya tekiniki na mabindu . 
Ndingedzo dza ndeme vhukuma kha luṱa lwa u thoma u shumisa ndi vhuvha ha u shumisana ha thimu . 
3.2.4 Komiti ya Wadi yo khethiwa hani ?
4.4 . Vhuthihi ha Afrika vhu kha fulo ḽa AMANI AFRICA ( Mulalo Afrika ) Ndowedzo dza Vhupfumbudzi ha Mudavhini dza Vhuvhili kha Senthara ya Vhupfumbudzi ha Nndwa ha Maswole a Afrika Tshipembe ngei Lohatla kha ḽa Kapa Devhula u bva nga dzi 19 Tshimedzi u ya kha dzi 7 Ḽara 2015 .
Ndi zwithu zwifhio zwine zwa tea u dzhielwa nṱha hu tshi pulanwa muṱangano u khwaṱhisedza uri u tshimbila zwavhuḓi ?
tshi fanela u ṱalulea kha dziṅwe tshaka dzine dza fana natsho
Tshivhalo tshi re tsini na tshararu tsha miṱa yoṱhe ya Afrika Tshipembe i rangwa phanḓa nga vhafumakadzi vhane vha khou shaya hu tshi vhambedzwa na miṱa i no rangwa phanḓa nga vhanna . 
Kha ṅwahafumi mivhili tshe Vho-Madiba vha vhofhololwa , shango ḽashu ḽo shanduka zwi vhonalaho .
nomboro yo khetheaho ina seriaḽa ya tsumbathengo ya muthelo
Khwiniso idzi dzi ḓo dovha khwaṱhisedza uri malwadze a muhumbulo a topolwa nga u ṱavhanya na u lafhiwa . 
( Wa 84 wa 1998 )
( 2 ) Vhaṅwe vhahaṱuli vha ḓo fara ofisi u swikela vha tshi bviswa mushumoni wavho hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde .
Phurogireme ya u Khwaṱhisedza ya Komiti dza Wadi , vhakhantseḽara & vhaofisiri , Modulu 6 , Planact , 2001 , siaṱari 12
_ U anḓadzea kha mutsho , phosho , kana nzinginyeo
Nga u angaredza milayo na zwitandadi zwi ṋetshedza mekhenizimu wa u ṋea masheleni a u swikela u humisela murahu na u nga vha na khonadzeo ya u nga engedza tshumiso ya ICT zwikoloni kha zwitshavha zwi shayaho . 
Nḓivho yapo i nga amba nḓivho ya vhathu vha vhupo honoho , vhane vha nga vha vha na nḓivho ya sialala fhedzi vha tshi dovha vha vha na nḓivho ya thekhinoḽodzhi .
Vhaṱolambalelano vho ṱalusa vhukhakhi kana zwo siiwaho nnḓa : 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ri Thekhinoḽodzhi ya Vhudavhudzani ha Mafhungo ( ICT ) ya senthara i ḓo thusa miraḓo ya tshitshavha uri vha wane inthanethe ya mahala nahone i shumaho nga u ṱavhanya , na mafhungo a thekhinoḽodzhi zwine zwi ḓo thusa u vha ṱanganyisa na tshitshavha tshihulwane tsha mafhungo ḽifhasini ḽoṱhe .
Vhuloi ho ḓalelwa nga zwithu zwine zwa konḓa .
Vhutsila ha u Ita
Mbuletshedzo nambambedzo zwa u monithara na zwiṱirathedzhi zwa asesimennde kha dzingu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U ita uri ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi vhe Ḓuvha ḽa Mandela kha vha pembelele vhutshilo ha Vho Madiba na zwe vha ri siela nga nḓila iyaho phanḓa ine ya ḓo ḓisa tshanduko ya tshifhinga tshilapfu .
Ndivho yayo khulwane ho vha u thusa kha u fhungudza u endelela ha u rathiswa ha HIV kha vhaswa vha Vundu . 
Kha thikhedzo ya u swikelela mvelelo dza ikonomi na matshilisano dzo khwiniswaho , muhanga wa mbekanyamaitele wa mugaganyagwama wo sikiwa u itela u langa khohakhombo na u langa vhudziki kha vhupo ha ikonomi vhu konḓelwaho , ngeno hu na u fhaṱa mutheo u itela nyaluwo ya ikonomi nyangaredzi . 
Vho Jabulani Philip Moleketi - ( vho nangwa hafhu sa Mudzulatshidulo ) ;
Zwipiḓa zwa pulane ndi zwi tevhelaho :
Nga muṱangano wa vhuvhudzisi na vhavhili , vho sumbedza khetho ya mbueledzo . 
Zwivhangi zwa thaidzo dzi elanaho na miḓalo na vhudikumedzeli ha maga a konadzeaho a u fhungudza zwo sedzuluswa . 
A hu na thendelo ine ya toḓea fhedzi vha ḓo fanela u wana thendelo i no bva kha mufari wa nḓivho ya sialala na u ranga u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo .
Mvelelo dzo lavhelelwaho u bva kha thendelano dzi katela khwiniso kha u ola na u ita ngudo nga zwikhala zwo engedzwaho zwa tsenguluso nga vha murole muthihi ya dziṅwe ngona . 
U kovhekana mihumbulo na u ṋea kuvhonele kwawe kwa zwithu kha ṱhoho dzi ṋeaho khaedu nga nḓila i pfalaho , tevheleleaho nahone yo dzudzanyeaho zwavhuḓi
Ri ḓo isa phanḓa na u ambedzana na vharangaphanḓa vha mashango a Palestine , Israel , Iraq , Iran na maṅwe mashango a Vhubvaḓuvhakati na Mulongani wa Persia.
c ) Vho Dokotela Botlhale Octavia Tema ( vha khou tholwa hafhu )
Mupo wa mvelo na phendelashango ndi ndaka dzi sa fani na dziṅwe u itela Tshiṱiriki tsha Overberg , nahone vhu dovha ha ṋekedza khaedu dzo fhambanaho na khohakhombo kha mveledziso ya masia mararu kha ḽa Overberg . 
Hoyu ndi mutevhe wa u sedzulusa wa zwine zwa tea u itwa musi hu tshi dzudzanywa khetho dza miraḓo ya komiti ya wadi .
Vhaingameli vha Muhasho wa Vhulimi vha sedzesa u itwa ha zwidodombedzwa zwa thendelo .
Hu khou lavhelelwa uri muṋetshdzi wa tshumelo u ḓo vha ana tshenzhemo yavhuḓi nga ha Mulayo u tevhelaho u itela lugisela : 
Kha vha shele mulenzhe kha u thoma u shumiswa na ndondolo ya sisiṱeme dza vhulanguli vhu bveledzaho na vhukoni na kuitele kha ndangulo . 
Mafhungo a zwa masheleni a tea u kuvhanganywa u itela u konisa muvhigo wa masheleni uri u itwe nga u sielisana ho ḓoweleaho . 
Kha nyimele ya muvhuso , hezwi zwo lengiswa na u vha na thaidzo ya khonanyo kha u thoma u shuma ha Pulane Khulwane ya Zwidzidzivhadzi ya Lushaka , na hoṱhe kha ḽevele ya Maanḓalanga a Tshidzidzivhadzi a Vhukati na ḽevele ya u thoma u shuma ha Mihasho . 
Kha yunithi ya vhuvhili ya hamathoḽodzhi kha ḽa Kapa Vhukovhela na yunithi ya vhurathi i fanaho nayo kha shango . 
U ya nga vhupo , ri tea u sika nga hune zwa konadzea ngaho , masiandaitwa a vhupo mavhuya , a thivhelwaho kana ane a tou fhungudza tshikafhadzo ya zwiko zwa mupo . 
U sa dzhenelela a si zwine vha tea u nanga arali vha tshi ṱhanngela dzangano ḽavho na mvelelo yavho yavhuḓi . 
LUSHAKA ULU LWA U SHELA MULENZHE HO DZUDZANYEAHO LU NGA LELUDZWA NGA PULANE DZO ḒISENDEKAHO KHA WADI .
Zwifhaṱo zwo salaho zwa vhueḓelo zwi wanala kha Tshiṱaraṱa tsha Wilson . 
1 / 4 A Tsaukanyo ya zwa ikonomi
Senthara ya EMED i nga kwamiwa awara dza 24 nga ḓuvha , maḓuvha a sumbe nga vhege .
A hu katelwi osseo-integrated implants , maitele oṱhe a elanaho na u pfukisela muaro wa u lulamisa ṱhaha
Ni so ngo ntshanda ,
Ri ḓo dovha ra khwiṋisa kha sia ḽine nungo dzashu dzo vha dzi khou vhonala . 
Dzangano ḽo ḓisendekaho nga tshitshavha
Nyengedzedzo ya khemikhala i fhungudza nyengedzedzo ya zwi tshinyadzaho zwitshilaho na toksini ya khadiamu khovheni . 
U shayea ha senthara dza ABET na zwikolo zwa vhaholefhali . 
Mphomali na mitikedzelo i bvaho kha muvhuso wa vhukati na wa vundu na u bva kha masipala ya zwiṱiriki .
U pulana , u ṱoḓisisa na u dzudzanya
U rekanya u shela mulenzhe ha tshandwa dzi ṱalusaho u ya kha u kundelwa kha u vhulunga ha phuraivethe kha u Afrika Tshipembe kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho . 
4.5 . Khabinethe i khou isa ndiliso kha muṱa wa ha Vho Gigaba kha u ṱutshelwa nga khotsi avho , Mufunzi Vho Jabulani Gigaba .
Hezwi ndi zwine ngazwo ra khou fhaṱa mbanḓe dza bola ya milenzhe hune ahu athu vhuya ha fhaṱiwa na luthihi . 
Mutshudeni u ḓo , zwenezwo , lavhelelwa u ela arali atikiḽi i tshi fusha ṱhoḓea dziṅwe dza kuṅwalele kwa saithifiki . 
Batho Pele na ndangulo ya kushumele
U tshoṱelwa ha vhuḓiṱalusi ha shango kana pfanelo dza ekonomi nga mvelele , zwi ḓi , tou fana na vhukhakhi . 
11.1. Russia i khou vha ṋemuṱa wa Fesithivaḽa ya Ḽifhasi ya Vhaswa na Matshudeni ya 2017 u bva nga ḽa 14 u swika nga ḽa 22 Tshimedzi 2017 , ine ya khou dzhenelwa nga vhaswa vha fhiraho 20 000 u bva kha mashango a150 .
TPKLL i shumisa ngona ya maitele a u ṅwala .
( 3 ) Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u ḓḓo langa nṱha ha wa vhusimamilayo ha vunḓḓu arali mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka wa vha wo itelwa u thivhela nyito i songo teaho kha vunḓḓu ine -
_ mafuvhalo kha muṱana na zwanḓa
Hunwe vhudifhinduleli asihu :
Kiḽoso idzi dzi nga vha na makumedzwa a elanaho na u fhiriselwa phanḓa ha dzikhetho . 
( b ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi nga tshea kha ḽikumedzwa nga u bviswa ha uyo Muhaṱuli , iyo thendelano i tea u vha yo tikedzwa nga tshivhalo tshi linganaho kana u fhira mbili tshararu tsha Miraḓḓo yoṱhe .
Hunwe vhunzhi ha zwikolo zwi shumisa mabunga a madindi ane a vha a songo anda , a re na tshikha a dovha a vha mireo .
Zwiṱiriki zwa fumi zwi ḓo nangiwa zwi bva kha mvelelo ya odithi khathihi na thaidzo dza mutakalo dza tshiṱiriki tshikene , dimogirafi , ḽevele ya muholo na zwiṅwe zwiitisi zwa matshilisano zwi kwaho nḓisedzo ya mutakalo na kushumele . 
Vhagudi vha ḽo kunakisa zwikolo wadini
U ṱanganyisa ha mbuelo dza thengiselano dza nnḓa dzi re nṱha kha milandu kha akhaunthu ṱhukhu dza zwino zwo fhungudza u vha khomboni dzi no bva nnḓa ha Afrika Tshipembe kha kotara ya vhuvhili , ngeno mbuelo dzi tshi khou kona u badela lwo linganaho vhuḓifhinduleli ha nnḓa . 
Ndi kona u shumisa mikungelo ya zwanḓa ndi tshi ya phanḓa .
( d ) u hanedza u valelwa hu si ho mulayoni phanḓḓa ha khothe nga tshavhukoma na uri arali u valelwa hu si ho mulayoni , a vhofhololwe ;
b ) Nḓivhadzamulayotibe ya Muvhuso Wapo , 1998
( b ) lwa maḓuvha a sa fhiri 21 u bva ḓuvha ḽe tsha vhewa , nga nnḓa ha musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tshea uri hu iswe phanḓa .
Vhaeletshedzi makone vha ṱuṱuwedzwa u ḓibaḓekanya nga tshavho uri vha thusane nga u ṋekana mihumbulo ine ya ḓo khwinisa ndalukanyo dzavho na masia avho a vhukoni nga u fhambana haho , kana zwiṅwe zwiitisi . 
Kha vha dzhiele nṱha zwigazwiṱaluli zwi tevhelaho musi vha tshi nanga thimu ya u nanga :
Ro shandukisa muhasho u vha tshiimiswa tsha u gudela tshi ḓoweleaho , na uri ri khou bvela phanda na u kala mashumele ashu kha fhungo heḽi . 
Mafhungo a ndeme ane tshitshavha tsha tea u dzhenelela , ndi nnyi ane a ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha tshumisano na tshitshavha na uri tshumisano i ḓo itwa lini .
Matshudeni a zwa dzilafho vha ṋetshedza tshumelo ya zwa mutakalo kha zwitshavha zwo khetheaho dzikiḽiniki nga fhasi ha vhulavhelesi ha vho gudelaho zwa dzilafho . 
U kopolola na u ṅwala phatheni dzo ṅwaliwaho kha muṅwalo wa u ṱanganela .
c ) Mutevhe wa maluvha a Protea 2016 - Vhutshilo ha Ḽizhakanḓila : Vho NR Mandela
Kilasi ya 1 ya zwiko zwa madi ndi ine I sa shumiseswe , na nyimele dzoṱhe dza matshilisano a zwimedzwa a tshiko tshenetsho tsha madi tshi sa shandukiseswe u bva kha tshiimo tsha tsho tsha phanḓa ha musi tshi tshi bveledziswa
Phasipoto ya tshifhinganyana i ṋewa vhathu vha Afrika Tshipembe vha teaho u endela mashango a nnḓa nga u ṱavhanya nahone vhane vha nga si kone u lindela u bviswa ha phasipoto yo ḓoweleaho .
Vhona u vha zwone ha mbuno kana vhuronwane ha Tswikelelo da Vhukuma dza Mbekanyamushumo dzi tshi vhambedzwa na thagethe sa zwe zwa dodombedzwa kha Mivhigo ya Kushumele ya Kotara iṅwe na iṅwe na ya Ṅwaha nga ṅwaha . 
U vhela maga a zwa mulayo kah vhaṋe vha ndaka vha litshedzelaho zwifhaṱo zwa vhufa havho . 
( b ) tea u yelana na Mulayo wa Phalamennde une ngawo mishumo iyo ya tea u itwa , na
7 . NDINGO YA VHUKONI
Vhathu vhane vha khou ṱoḓou engedza u funwa nga vhaṅwe vha nga kona u fhuredzela vhathu avha uri vha na milayo ya mutheo ya u fana kana vha fana nga dziṅwe nḓila . 
Ri themendela maga mararu a u tsireledza tshomedzo dza mupo dza shango :
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : ḓirama ( luṱa luthihi )
Tsumbo nthihi ya ndeme ndi mushumo wo itwaho nga Phindulo ya Mutheo wa zwa Vhuphuresidennde , u ya kha tshigwada tsha Ikonomi ya Tshiimo tsha shishi ya Tshakatshaka , tsho vhumbiwaho nga muvhuso , mabindu,vhashumi na sekithara dza zwitshavha .
Ndondolo ya data yo kuvhanganywaho zwo vha zwithu zwi vhilaedzaho zwe zwa ambiwa nga hazwo . 
Buthano ḽa Lushaka ḽi ḓo ta nga ḽone ḽine , tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aḽo khathihi na zwifhinga zwaḽo zwa u awela .
mbeu kana tshimela
Vhupo vhune zwiimiswa zwa ndondolo zwa shuma khaho ho fhira kha tshanduko khulwane lwa miṅwaha minzhi . 
Naho DID i khou rangaphanḓa kha sekithara iyi , zwiimiswa zwi tevhelaho zwa nnyi na nnyi zwi lavhelelwa u dzhenelela kha zwikhala zwa mushumo zwo sikwaho kha themamveledziso : 
Minista vha tea u tewa fhethu huṱuku ha lushaka lwa ḓaka ḽiṅwe na ḽiṅwe uri lu londotwe u ya nga khethekanyo ṱhukhu ho sedzwa ngeletshedzo ya sainthifiki . 
Vha thetshelesane , vha ambe lwa u swikela thendelano
Vha fanela u ita ndingo dza ndondolo nga u angaredza kha vhupo ha ndangulo ya zwipuka . 
Themendelo dzo khetheaho ( nṱhani ha thendelo u thoma ya sibadela ) i a ṱoḓea kha angiogirafi , zwikene zwa CT , MDCT , angiogirafi ya khoronari , Zwikene zwa MUGA , zwikene zwa PET , zwikene zwa MRI na ngudo dza radio-isotope
U fhaṱiwa ha Senthara ya Fulufulu ḽo Ṱanganelaho ya Nwaabe ho fhela .
Khabinethe i ita khuwelelo kha mihasho na mavunḓu uri i ise phanḓa na u khwinisa ndeme na tshipidi kha u sedzulusa mbilaelo vhunga u fushea ha vhadzulapo hu ha ndeme kha tshiimo tsha Nomboro ya shishi ya Phuresidennde .
Milayo iyi , ya vhu ya thomiwa tshoṱhe , i ḓo tendela tshiṅwe tshipiḓa tsha mbonelaphanḓa , nga u ralo i langa mishumo ya tshifhinga tshi ḓaho . 
Nga murahu zwiṱuku , mutengo wa musuku wo tsela fhasi vhukuma , ikonomi ya vha khakhathini nahone muvhuso wa khethululo wa kombetshedzea u ṱoḓa thuso ya zwa masheleni ḽifhasini ḽoṱhe . 
Ann o fhindula mbudziso nnzhi kiḽasini ṋamusi .
Muhasho wo ita khwiniso i vhonalaho vhukuma kha sia ḽa ndangulo ya kushumele . 
Vha songo vulela muthu vha sa muḓivhi fasiṱere ḽa goloi kana vothi . 
Hu lavhelelwa uri maga haya a u dzhenelela a ḓo khwaṱhisedza vhuḓifari ha vhubveledzi , khathihi na u shela mulenzhe ha u sika mishumo na tsireledzo ya zwiḽiwa ya lushaka . 
Nga heyi nḓila ' vhupo mbaledzwavhapo ' ho shanduka ha vha vhupo mbaledzwamishumo . 
U ṱalukanya ṱhangano ya pfalandoṱhe ( tsumbo , ' oo ' , ' aa , na ' ee ' )
Hu dzula hu vhuḓifhinduleli ha muvhuso nga maanḓa mihasho ine ya valela vhafariwa vho lindelaho tsengo khwaṱhisedza vhutevhedzeli vhu re na pfanelo dza vhafariwa vho lindelaho tsengo . 
Nḓivho ya maitele a phurokhwayamenthe na dziṅwe furemiweke dza mulayo dzine dza shumiswa kha sekhithara ya muvhuso . 
13 . Mbekanyamushumo ya Vhuvheaiṱo ya Siyahlola ya Ofisi ya Muphuresidennde
Fulaga i tea hafhu u ṋembeledzwa nga nḓila yo khetheaho kha pala ya fulaga .
Mivhuso i tea u ḓiimisela u dzhia vhukando ho angalalaho , hu tshi katelwa na u engedza pfunzo na zwa vhugudisi , u sika zwikhala zwa mishumo , u thivhela malwadze , u engedza vhubindudzi vhune ha ṱhogomela matshilele na mupo . 
Thebuḽu dzi re afho fhasi dzi ṱalusa tshaka nnzhi dza zwibveledzwa zwine vhagudi vha tea u funzwa u zwi ṅwala kha Gireidi ya 4-6 ; zwiṅwe zwibveledzwa zwi nga ḓi dzheniswa zwa funzwa aralii zwo tea .
U ita ndivho dzo fhambanaho dzine maḓi a shumiselwa dzone zwi tea u dzhielwa nṱha . 
Mashango a Afrika a ḓo ṱoḓa vharangaphanḓa vha mihaga na u ḓi imisela na vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu arali dzhango ḽi tshi khou ṱoḓa u vala tshikhala tsha vhathu na vhukoni vhune ha khou ṱoḓea u shandukisa matshilo na u fhaṱa ikonomi dzine dza nga kona u vha kha muṱaṱisano . 
Ri nga si ambe nga mulalo na pfano arali vhana vha tshi tshila na khakhathi nga ngomu miṱani ya havho . 
U khwinisa tshenzhemo ya vhashumisi vhane vha shumisa tshumelo dza maongelo a tshiṱiriki . 
( 3 ) A hu na muthu ane a fanela u pandelwa hayani hawe , kana u pwashelwa nnḓḓu , hu si na ndaela ya khothe yo ṋekedzwaho ho sedzwa nyimele dzoṱhe dzi kwameaho .
Na uri vha zwi ita nga u ralo vha si na mutsiko na u sa pfesesana zwine zwi anzela u sumbedzisa vhushaka vhukati ha vhashumi u bva kha mirafho na / kana vhuimo ho fhambanaho . 
Pulane ya tshiṱirathedzhi ine ya ḓivhadzwa nga zwithu zwa ndeme zwa lushaka zwa Muvhuso na maanḓa a theo ya mulayo oṱhe na ndaela dza mbekanyamaitele . 
Vhafumakadzi vha nga thivhela u tzhipiwa arali vha tshi ḓilwela .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : U vhala ( orala na/ nḓowenḓowe na / maṅwalo ) U vhala na vhagudi
Mushumo we ra livhana nawo ndi wa u wana uri hani na nga nḓila ifhio , hu tshi khou shumiswa zwishumiswa zwifhio hune ra nga shandukisa maitele aya u ya kha ṱhoḓea dzashu . 
Mafhungo a ndeme - Khethekanyo ya A
Nyendedzi ire na zwidododmbedzwa zwo fhelelaho i a wanala ya ṱhoḓea dza u ṅwalisa dza Zwiimiswa zwa Phurofeshinala zwa 12 :
Hu na maitele a zwa u dzudzanywa ya mugaganyagwama nga ṅwaha nga Tshimedzi . 
Honeha , vhuimo ha mulayo vhu pfadzaho ha , sa tsumbo , vhana vho bebwaho mbinganoni nga pfanelo dza vhureleli vhu dzulela u sa kwamea . 
Fomo ya khumbelo na fhethu hune khasho ya ḓo swikela hone zwi vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso ine ya bviswa musi hut shi bviswa ITA .
( c ) u tikedza vengo ḽo ḓḓisendekaho kha lushaka , kutshilele , mbeu kana vhurereli , na zwine zwa dzhiwa sa zwine zwa ṱuṱuwedza u vhaisa .
Ndayotewa ya khorombusi ya tshikolo
Dzi ṅwaleni .
Mutakalo na vhutsireledzi
Hu dovha hafhu ha vha ndivho yashu u alusa ndinganelo u ya nga Pulane ya Ndinganelo yashu nga u thola kha poswo iyi . 
Afrika ḽi ḓo ṱhanzi ya mbofholowo khulwane kha zwa vhuendi ha muyani na u thoma u shuma ha tsheo ya Yamoussoukro nga u saina lwa tshiofisi na thendelano ya u thoma u shuma ha thendelano dzo sainwaho na maitele , u ita uri nḓowetshumo ya zwa vhufhufhi ya Afrika ivhe na maanḓa a vhuḓi kha ṱhanganyo ya dzingu , u sika mishumo na tshanduko kha ikonomi . 
Zwi sa fholi : Nyimele i sa fholi ndi nyimele iṅwe na iṅwe i ṱoḓaho dzilafho ḽi sa gumi , kana dzilafho lwa miṅwedzi miraru .
Izwi zwi ṱuṱuwedza vhagudi u shumisa luambo , u ṱavhanyisa u kona luambo na u engedza vhukoni .
4.3.1 U dzhiela nṱha mulayo wa tshitshavha kha u dzhia tsheo
Hu si na u thoma u shumisa mitshini ha vhukuma , mveledziso ya vhukati ha ndeme ha vhulimi kha dzizounu dza vhulimi ha khwine vhu ḓo vha vhukonḓaho u wana na uri vhorabulasi vha ḓo kombetshedzea u shandukisa kushumisele kwa mavu u bva kha vhulimi u ya kha dziṅwe tshumiso dzi vhuedzaho . 
Mbuno ya ndeme ndi u bveledza mihangarambo na sisiṱeme dzi tendelaho tshiko itshi tsha vhuḓivhuḓi uri tshi shumisiwe zwavhuḓi . 
Nyimele ya zwiṅwe zwiambaro zwa nga ngomu i kwama tsiravhulwadze . 
U dzudzanya maitele a maga a kushumele kha u kuvhanganya , u khwaṱhisedza na u vhiga mafhungo a kushumele u ya nga muhasho kha khoḽidzhi . 
Sekhithara ṱhukhu dzayo dzo vha na u engedzea ha mishumo huhulwane vhukati ha kotara mbili . 
U Vulwa ha Damu ḽa Spring Grove nga Muphuresidennde ḽo i telwaho u engedza ṋetshedzo ya maḓi kha mimasipala ya rathi , i tevhelaho eThekwini Metropolitan , Tshiṱiriki tsha uMgungundlovu , Mimasipala Yapo ya Msunduzi , Mimasipala Yapo ya Ugu , Sisonke na Mimasipala Yapo ya iLembe .
Hezwi zwo ita uri hu vhe na u ṱanganedzwa ha Afrika nahone zwiga zwaḽo zwo vha tshipiḓa tsha mvelele ntswa ine ya vha mutheo wa mvusuludzo ya Afrika Tshipembe .
Kha miṅwaha mivhili yo fhelaho Premier Foods yo aluwa u bva kha tshigayo tsha kale na u baka u ya kha bindu ḽa zwimuṋemuṋe zwa swigiri . 
U langa vhuitwa fhethu ha u paka u itela mishumo yo fhambanaho na u shumiswa zwavhuḓi ha fhethu nga kha zwifhinga zwo fhambanaho kha ḓuvha , u tou fana na u vala fhethu ha u paka ha shuma sa mimakete nga madekwana kana sa fhethu ha u tamba mafheloni a vhege . 
Fhethu afha ha mvelelo hu katela zwipiḓa zwa muvhuso na zwa tshiimiswa zwo lugelaho u shumiwa lwa u swikelela muhumbulo khathihi na u vha hone lwa tshifhinga tshilapfu ha mbekanyamushumo . 
Ṅwalani uri hu bvelela mini magumoni a tshiṱori tshaṋu hafha .
Haya mafhungo a katela nyaluwo ya ikonomi na u sikwa ha mishumo , pfunzo , vhuendi ha nnyi na nnyi , mutakalo wa vhadzulapo , u fhungudza vhugevhenga , tsireledzo ya vhathu yo khwinifhadzeaho , u pfumedzana khathihi na u fhelisa vhushai . 
Dziṅwe thandela dza fulufulu ḽo vusuludzwaho dzo vhalaho dzi tikedza ndingedzo idzo . 
Musi hu na tshivhumbeo tshi shandukaho nahone tshi songo rekhodiwa tsha sekithara i si ya tshiofisi , ahuna ngaganyo dzi re khagala dza tshivhalo tsha fhethu hu rengisaho halwa hune ha khou shuma Afrika Tshipembe . 
Muhanga wa mugaganyagwama wo kumedzwaho u ḓo khwinisa tshumelo na u thusa u dzudzanya kha masia o vhalaho a vhuḓifhinduleli ha lushaka : 
musi dzi nyimelo dza vho dzi tshi shanduka
Hu katelwa ngomu sekithara dza zwa ndimo , mimaini , dzifeme , vhupo ha doroboni na fhethu ha vhudzulo .
Ri tshi ya phanḓa , hu kha ḓi vha na muya kha vhunzhi ha mimasipala kha zwauri dzinnḓu a si mushumo wa mimasipala hu tshi tevhedzwa Ndayotewa . 
Maga a fanaho a ḓo shuma kha khamphani dza mashangoḓavha ane a ṱoḓa u bindudza kha mashango a Afrika a tshi shumisa Afrika Tshipembe sa musanda wa dzingu ḽao . 
U badela vhukati ha asesimennde ya muthelo , u kuvhanganya na zwiḽipi nga Gwama zwi itwa ḓuvha a ḓuvha . 
Zwo ṋwalwa kha ḓirafuthi ya IDP
Ho ṱaluswa thaidzo dzi re na tshivhalo dzine dza thivhela u thoma u shumiswa ha phungudzo ya malaṱwa . 
Pulane ya vhubveledzi na pulane ya Ṱhoḓisiso : thekhiniki na zwishumiswa zwine zwa nga ita ṱhoḓisiso ya maraga wavho nga nḓila ya khwiṋe hu tshi khou shumiswa maitele one-one .
Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , vhusiku vhuṅwe na vhuṅwe , hoṱhe hune ra vha hone , ri ḓo ita uri miṱa yashu , khonani na thanga dzashu vha ḓivhe uri vha nga ḓitshidza vha dovha vha tshidza na lushaka , nga u shandukisa nḓila ine ra tshila ngayo na ine ra funa ngayo . 
Mathomoni Khomishini yo dzhia tsheo ya u sa ṱuṱuwedza mafhungo a no khou ṱoḓea kha tshiimo tshayo tsha u thoma tsha u ita tshitatamennde nga mbuno mbili . 
Kha tshiimo tsho ṱanḓavhuwaho , ri ḓo dzhena kha luṱa luswa kha u shumiswa ha mbekanyamushumo ya Ndindakhombo ya Mutakalo wa Lushaka ine ya ḓo engedza ndeme ya ndondola mutakalo kha vhashai .
Ndovhololo ya zwibveledzwa - hu tshi lugiselwa mulingo
Nḓowetshumo na Vhubindudzi
Mbekanyamaitele i dovha hafhu ya ṋea muhangarambo wa vhuṱoli na vhulavhelesi u itela uri i kone u thomiwa zwavhuḓi kha vhana vhoṱhe hu sa sedzwi muvhala , mbeu kana vhurereli .
U shumisa fomethe i re yone
Kha vha haseledze na dokotela wavho uri vha zwi ite lungana .
Milayo ya konṱiraka , yo dzheniswa ngomu : 
Ndo vha itela khaedu , naa ndi ngani vha si vhaṱuṱuwedzi vhavhuḓi .
Vhaimeleli vha zwitshavha
U dzenelela ha vhukwamani
Kuitele kwa u fhodza a ku shumani na muthu fhedzi , hone ku shumana na fhethu hune muthu a dzula hone .
TSHIKALO*
U shuma na / nga fhungo
Muvhuso u ḓo tewa ḽeveḽe ya nyavhelo ya tshikolo , na u shumisa nga maanḓa u pindulelwa ha nyavhelo ya tshikolo kha zwiko zwine zwikolo zwa zwi shumisa , nga beisi ya mihumbulo ya ndeme miṱanu : 
Tshiimo tsha Khamphani : Tshiimo tsha mulayo tsha muiti wa khumbelo ; Luambo ; Mbekanyamushumo dzine dza ḓo hashwa
Muvhuso wo ita na u dzhia tsheo ya u ta Telkom sa zhendedzi ḽirangaphanḓa u ḓo thusa nga u thomiwa ha burodobende .
U vhona uri fhethu he mushumo wa itwa , hu sala ho kuna . 
Vhubveledzi ha midia wa khanḓiso u songo ganḓiswaho ho vhekanywa nga fhasi ha tshigwada tsho teaho nga matheriaḽa . 
U thetshelesa na u fhindula nḓivhadzo na ndaela dzi re kha radio kana inthakhomo .
Vha tea u ṋetshedza phindulo yo tou ṅwalwaho kha mulanga dzingu ya mawanwa a bvaho kha nyambedzano dzo vhaho hone hu sa athu fhela maḓuvha a 30 .
Tsenguluso ya mupo yo itwa , yo sedzesa kha kha hoṱhe vhupo ha nnḓa na ha ngomu . 
U shela mulenzhe hafhu kha u engedza mitengo ya vhashumi ndi u gonya ha tshivhalo tsha vhashumi vha vhashumelavhapo , tshiṱirathedzhi tsha u dzudza vhashumelavhapo na u khwinisa muholo wa ṅwaha nga ṅwaha . 
A hu na thendelo ine ya ṱoḓea fhedzi vha ḓo fanela uri vha wane thendelo kha mufari wa nḓivho na u thoma vha ḓivhadza vha sa athu wana thendelo , khathihi na u ḓivhadza Minisṱa .
Kha vhuhulu na masia oṱhe a u vha hone , vhathu vha ḓitika nga u sa takala . 
Satheḽaithi dzi ngaho SPOT satheḽaithi dza France , sa tsumbo , dzo shumiswa u dzhia zwifanyiso zwa mililo ye ya swiela gombame ḽa Kapa mathomoni a ṋaṅwaha . 
U sumbedzisa u sa ḓowelea ha zwikili zwavho na / kana pfunzo dzavho kha Muhasho wa wa Muno , vha tea u ṅekana nga luṅwalo lu bvaho kha tshivhumbiwa tsha zwa nnḓa kana tsha muvhuso wa Afrika Tshipembe , kana u bva kha tshikolo , dzangano ḽa mvelele kana ḽa mabindu ḽa Afrika Tshipembe ḽi khwaṱhisedzaho zwikili zwavho .
Arali ṅwana a hone , vha ḓo vha vhidza kha ofisini u vhona ṅwana khathihi na u vhudzisa arali vha na dzangalelo ḽa u adoptha ṅwana uyo .
Nyimele mashudumavhi yo ḓiswa lwa tshihaḓu nga fhasi ha ndango , hu na ndozwo ya gumoṱuku ya vhutshilo ha zwipuka . 
Muthu a nga ita khumbelo ya u swikelela rekhodo ya muhasho wa muvhuso kana zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso u ya ngaha PAJA , 2000 ( Khethekanyo ya vhu 11 ) . c .
Zwenezwo ri ḓo dzulela u livhuha mbofholowo yashu na u vhofholowa lwa tshoṱhe . 
Zwa zwino vho amba nga u xelelwa ha zwishumiswa kha tshikwama tsha dzinnḓu na hone ra ṱalutshedza hafhu zwenezwi , na hone ndi u balelwa u pfesesa he nda amba nga haho . 
Ndi khou hanedza zwoṱhe maitele na phetho iyi , nahone ndi khou sia lufhera ulu lu kha mugwalabo . 
Muhasho u ḓo sedzesa kha u fhelisa u salela murahu ho andesa ha themamveledziso ya mutakalo . 
tshumelo
Tshigwada tsho vhuya na muṅene wa bronze .
Ndovha ndi khou tou ṱoḓa u thoma nga u ralo , ngauri ri khou amba nga ha mimasipala . 
Tshumiswa na matheriala a nyito dza u alusa u shumisa zwanḓa na maṱo khathihi ( sa , bola dzi sa lingani , huḽahupu , bege ya malabi , zwigero , mapuḽasiṱiki , vumba kana suko ya u tambisa , bodo ya phege , thambo , vhuḓali , garaṱa dza thambo , baudu , phekisi dza zwiambaro na ṱhirei dza muṱavha ) .
Arali miholo yo vhewaho i sa konadzei , vhurangaphanḓa vhu tea u khwaṱhisedza uri mabindu a ita zwithu nga nḓila ya vhuḓifhinduleli .
dzi songo livhiswa kha siaṱari ḽa mathomo ḽa webusaithi ya webusaithi ya SARS ; kana 
Nyengedzedzo Fiḽimu
Ndi zwa nṱha u ḓivha uri u bva nga Ṱhafamuhwe 2005 u swika nga Ṱhafamuhwe 2006 ho sikwa mishumo ya 300 000 kha sekhithara ya mishumo ya vhukuma hu sa katelwi zwa vhulimi , nahone izwi zwi sumbedza nyaluwo ya 4% .
Izwi vha nga zwi ita nga u humbela mukhantselara uri a vhee tshifhinga tshine tshitshavha tshi nga kona u amba nga ṱhoḓea na mbilaelo dzine vha nga vha vha nadzo .
Vhulanguli vhuswa na vhurangaphanḓa zwa tshiimiswa - ri vha livhuha na vhonevho kha vhuimo ha vhuhali he vha vhu dzhia na thikedzo ye vha i ṋetshedza kha thandela . 
Dziṅwe dza tsheo dza guvhangano iḽi dzo dzhielwa nzhele . 
Midia u tea u vhona tshanduko sa tshiṅwe tshithu tshine wa tea u ḓidzhenisa khatsho , hu si u vhiga ngatsho fhedzi . 
Thaidzo dzo aluswa nga ṱanḓavhuwa ha milayo ya kuvhigele na kuṅwalisele u bva tshee ya thomiwa . 
Pulane i ṱanganedzwa nga tshitshavha muṱanganoni wa mavhuthu
Tshifhinga tshi dzhiwaho kha u tendelwa ha khumbelo tshi a fhambana uya nga mavun ḓu .
Ni nga vhilaela arali nda . . . ?
Fhethu ho valwaho nga tsimbi hu tea u vha ho fhela u ya nga zwidodombedzwa , hu na puḽaka ya nga masia mavhili ya nnḓa na ḽivhone ḽa nga nnḓa ḽa switshi ine ya tou kokodzwa . 
Muhasho a u ho kha vhuimo ha u ṱuṱuwedza maitele a u renga , u haṱula dzibidi , u ṋetshedza khonṱhiraka ya u fhedzisa kana maitele a ndangulo ya vhuḓi zwine zwa itwa nga Muhasho wa Vhuendi na Zwifhaṱo zwa Hulumeni . 
Naho tshumelo dzi songo thithiswa , vhashumi vho livhana na mutsiko munzhi . 
Miraḓo i ṱhonifheaho na vhaeni vho khetheaho ,
Kha vha ḓadze fomo nahone vha ise fomo idzo kha ofisi ya Company and Intellectual Property Registration .
Tshiteṅwa tshihulwane musi wa tshiwo ndi u tsireledza tshitshavha na ndaka , u ṋekedza thuso , u thivhela u thithiswa , na u livhana na maṅwe masiandaitwa a zwiwo . 
Muhasho u bvela phanḓa na u lavhelesa kha ndangulo ya malwadze a ndeme a sa fholi , malwadze a matshilele , ndondolo ya maṱo , khentsara na muaro wa u bvisa luvhemba kha iṱo . 
Nyolo ine ya shaya nungo , tshivhalo tshi sa fushi na tshifhinga tsha u ela tshipfufhi zwa vhuvha ha zwiṅwe , phimo ya themendelo nga ha tshumiso kha tshikhala tshihulwane , naho hu na vhuṱanzi vhu sumbedzaho masiandaitwa mavhuya . 
Mafhungo a u tola a a dzheniswa kha sisiteme dza mafhungo .
Kha u ita ngauralo , vho ita vhukhakhi vhu sedzuluseaho . 
Ho vhigwa uri hu na khuḓano vhukati ha vhareili vha zwiendedzi zwa vha re na ḽaisentsi na muṅwe mureili a ḓivheaho ḓoroboni , zwi vhangaho nḓaḓo kha vhadzulapo . 
u sumbedza nyimele dzine u hanelwa ha tswikelelo ha shuma khadzo , zwi tshi katela mafhungo a vhuṋe , a vhuvhambadzi , zwa masheleni , thekeniki kana a sainthifiki ; mafhungo ane a nga kwama khothe kana maitshimbidzele a zwithu nga mapholisa sa tsumbo , dokhethe dza mapholisa dza matshimbidzele a beiḽi na dziṅwe khethekanyo dza mafhungo nga ha Tshumelo ya Muthelo ya Afrika Tshipembe .
Foramu ya CBP na Masipala i shumiswa sa pulatifomo ya u rerisana nga mafhungotsivhudzi a u monithara na u ela khathihi na u davhidzana vhukati ha vhashelamulenzhe vha ha masipala na vhaimeli vha komiti ya wadi vha re ngomu ha CBP .
Musi mvelelo dza khetho idzi dzo bva , ri ḓo dzhia vhukando ho teaho . 
U ita nyambedzano nga ha milaedza i re kha tshibveledzwa
( b ) vha vha vho tewaho nga u fara poswo yeneyo ; na
Phungudzo ya tsiku ya tshitshavha ndi thuso ya tshifhinganyana i ṋewaho vhathu vha shayaho lu kalulaho lune vha sa kone u tshelela miṱa yavho .
Fhedzi hu kha ḓi vha na zwinzhi zwi teaho u itwa .
Kha vhafumakadzi vhoṱhe vho kuvhanganaho hafha , hu tshi katelwa na vhoṱhe vha re kha zwiṱiriki zwashu na ofisini ṱhukhu dza tshiṱiriki , u shela mulenzhe havho kha mushumo wa ḓuvha na ḓuvha washu zwo tea u fhululedzwa na u livhuhiwa . 
" Vhulamukanyi ha mbuelano vhu ṋetshedza nḓila ya u bvisa vhulamukanyi kha vhongwaniwapo .
Ndi khou ṱoḓa u ṱoḓulusa nga ha lushaka lwa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo lu fhiraho luthihi - ndi fanela u wana thendelo yo fhambanaho kha lushaka luṅwe na luṅwe ?
Muthu a nga humbula uri arali mashango aya a nga ṋewa tshikhala , a nga takalela u ṋetshedza zwibveledzwa zwa ndeme ya nṱha . 
Mafhungo ane a tea u ṋetshedzwa nga nḓila ya eḽekiṱhironiki ya Adobe a ḓo ganḓiswa o tou ralo . 
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u shumisana na madzangano a vhadededzi u vha na mvelaphanḓa kha u khwinisa nyimele dza mushumo wa vhagudisi zwikoloni zwa nnyi na nnyi . 
Vhunzhi ha vhabveledzi vhaṱuku vha kha ḓi ḓiwana vha tshi khou balelwa u wana uri thundu dzavho dzi tshimbidzwe vhuponi hapo . 
Mushumo na tshikalo tshi re phanḓa hashu ndi zwihulwane , fhedzi ri dzula ri na fulufhelo ḽa uri mvelaphanḓa yavhuḓi i vho vhonala . 
Tshivhalo tshihulwane tsha miṱa kha vhupo ha mahayani a yo ngo dzudzanyea ; ngauralo , hu na tshivhalo tsha fhasisa tsha miṱa yo redzhisiṱariwaho ine ya bva kha vhupo uho . 
Shumisani zwiṅwe zwa zwiṱanganyi uri zwi ni thuse kha u ṱanganya phara .
Zwiṱirathedzhi zwa u rangela u vhala
U bveledza mbekanyamushumo dza vhugudisi na ndalukanyo dza tshiofisi kha vhudavhidzani ha Muvhuso . 
Musi ṋeleṱe yo bviswa tshikafhadzo , i nga laṱiwa na malaṱwa o tshikafhadzwaho a si na zwithu zwa vhuhali . 
Mushumo wa mulayo u fanela u vhewa kha vhaṋe vha zwitediamu , u khwaṱhisedza uri zwi kha nyimele yo teaho u itela u farela mitambo ya khethekanyo nkene . 
Muvhigo u sumbedzisa u khwinifhala hu tevhekanaho kha mawanwa a masia oṱhe a muvhuso wa vhukati na wa vundu .
Mafhungo a re hone kha tshipiḓa tsha muvhigo wa ṅwaha o randelwa nga Minista wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi na Ndaulo kha mihasho yoṱhe kha tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Ro vha na miṱangano yo vhalaho na Minisiṱa wa Nḓowetshumo ya Mbambadzo na Minisiṱa wa zwa Gwama , na Muthusa Phuresidennde o no ḓi dzheniswa khazwo . 
U khwaṱhisedza uri mbadelo dzoṱhe dzo shumiwaho dzi na maṅwalo a u dzi tikedza na u failiwa zwavhuḓi u itela u shuma tshifhingani tshi ḓaho . 
Ri a vha losha Vho Mahatma Gandhi na u dzhoina muṱa thabeloni dzavho dza uri vha eḓele nga mulalo u ya nga hu sa fheli . 
U itela u bveledza ndivho iyi , ndi zwa ndeme u thoma tshivhumbeo tsha tshiimiswa tshine tsha ḓo ita uri zwi leluwe u alusa tshikwama u bva kha sekithara ya phuraivethe na ya nnyi na nnyi . 
Thebuḽu i no thusa ye ya sumbedzwa kha gaidi ya EC PCM i nweledza nḓila dzine LFA ya nga shumiswa ngadzo tshifhingani tsha maga a saikili a u pulana , u shuma na u ela thandela :
D Ndavheleso ya Tshigwada : Mveledzo ya Vhathu ; Tsireledzo ya Matshilisano na Mveledziso ya Tshitshavha ; Vhuvhusi na Vhulangi
Vhugudisi ndi khombekhombe kha Mabindunyanḓano ane a khou wana thuso kha GEP .
Mbekanyo . . . . ( tsumbo , Vhekanyani zwipuka zwi re kha tshiṱori . )
Ri kha ḓi vha ro khwaṱhisa kha mbidzo yashu ya u takusa thivhelo i lwaho na ikonomi ya Cuba .
2.3.1 Mveledziso ya pulane dza wadi
Vha rumele khumbelo yavho kha Muhasho wa Vhulimi , Vhusimamiri na Vhureakhovhe , Private Bag X2 , Roggebaai , Cape Town , 8012 .
Vha humbule nga ha uri vha muambi ḓe .
Kha tshifhinga tshipfufhi mbekanyamushumo ya u isa gese kha fulufulu i ḓo shela mulenzhe u tikedza ikonomi na u tsitsa na u thusa u thivhela u lozwea ha mishumo .
Rekhitha dzoṱhe dza yunivesithi dza thekhinoḽodzi na magudedzi
Pfufho dza ndeme dzo lingana u wana vhashumi uri vha dzhenise nungo dzo linganaho kha mushumo . 
Phesenthe ya vhatheli vha vhafumakadzi yo gonya lu vhonalaho kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho . 
Themendelo yashu i ḓo swikelela zwauri vhubebi ho tou livhaho vhu ḓo thomiwa hu tshi itelwa vhana vhoṱhe vho bebwaho nga sarogesi i songo fhelelaho na yo fhelaho , hu na phambano nthihi , sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone afho nṱha . 
U imiswa hu na vhulondo zwi amba musi mushumi a tshi imiswa mushumoni a khou holelwa musi mulandu u kha ḓi ṱoḓisiswa . 
Mugudisi vha ri ri songo bvela nnḓa .
U ola daigramu i sa konḓi i no ḓo ṱhaḓula ṱhalutshedzo yavho . 
U ita nyambedzano nga ha vhaanewa/ vhabvumbedzwa vhahulwane na mulaedza muhulwane
Ndi fhungo ngoho zwino uri kha shango ḽashu hu na u wa ha ekonomi lwa tshifhinganyana . 
Mbuelo dza muthelo ndi dzone dzi re nnzhi kha mbuelo dza mugaganyagwama . 
U ṅwala tshibveledzwa tsha vhudavhidzani : nḓivhadzo , adzhenda na minetse
U sala murahu na muvhigo : Vha ṱoḓe mivhigo ya misi yoṱhe kha thandela na tshumelo dza masipala u ya kha komiti dza wadi na miṱangano ya nnyi na nnyi ya wadi yavho uri vha dzudze vhadzulapo vha tshi ḓivha mvelaphanḓa na / kana thaidzo .
Tshivhalo tsha vhatshinyi vhane vha khou shela mulenzhe kha mbekanyamushumo idzi tsho ya nga u wanalea ha vhatshinyi vhane vha tendelwa u shumiswa na u wanalea ha matheriala u shumiseaho . 
Maambiwa a tea u failiwa zwavhuḓi nahone a tea u swikelelwa nga tshitshavha arali muṅwe a nga ṱoḓa u a vhona .
Mafhungo a vhuḓi ṅwalisi ha ndaka i sa sudzulusei , i fanaho na :
vha na pfunzo dzo teaho u ita zwo bulwaho kha ṱhalutshedzo ya mushumo .
Fomo dzi
Ni a kona u zwi vhona uri iyi mitalo ya minwe yo fhambana ?
U kundelwa u thusa zwi nga katela :
Naa ho ṋetshedzwa zwithu zwa u thivhela zwo khwaṱhaho u thivhela zwiendisi zwa u shululela zwithu u wela nga ngomu ?
Tshumelo dza mvusuludzo ya vhaholefhali
Thandululo ine ya vha yone i yoṱhe i kha nyambedzano dza vhukuma nahone dza ngoho vhukati ha masia oṱhe .
Ri dovha ra ri , ri khou fhululedza tshoṱhe nga ḓuvha ḽavho ḽa lushaka . 
Tsedzuluso dzo itwaho nga senthara dza ṱhingo dzo sumbedza uri vhalwadze vho fushea vhukuma nga tshumelo ine ya khou ṋekedzwa nga senthara ya ṱhingo . 
Pfunzo ya tshiṱori itshi ndi ifhio ?
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
5 U shela mulenzhe kha ndaka
Mafhungo a ndeme a a vhudziswa na fhethu ha ndeme kha lushaka hu a sumbedziswa .
Muhasho wa Tshumelo dza Vhudavhidzani ha Dziṱhingo na Dziposwo u do ṋetshedza mafhungo nga vhuḓalo a hetshi tshiṱirathedzhi .
Mbuelo dzo randelwaho dza gumoṱuku ( PMB )
Tshivhangi tshihulwane tsha vhufamuraḓo ndi u vhumbea ha govho ḽa malofha , zwine zwi anzela u elana na u denyefhala na u konḓa ha lukanda lwa kha tsinga . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala tsumbo : u humbulela vha tshi shumisa ludungela lwa mafhungo
( 1 ) Milayo yoṱhe ye ya vha i tshi khou shuma musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela musi -
U ṱuṱuwedza u engedzea ha tshivhalo tsha vhagudi vhane vha vha na dzangalelo na u shuma zwavhuḓi kha Saintsi na Metse na Akhaunthini nga u sika kilabu dza " madzangalelo " u fana na kilabu dza metse .
u tandulula thaidzo na u ṱoḓa thasululo kha khaedu .
Mushumo wa u fhaṱa Limpopo ḽi re miloroni yashu u kha ḓi ya phanḓa . 
Ro ḓiimisela u sia luswayo lu sa thuthei kha masia aya maṱanu . 
Ndi farelwe u vhuya nda ni dina , fhedzi . . .
Ndangulo ya zwa vhurengisi .
Zwo ralo , Khabinethe yo dzhiela nṱha makumedzwa a bvaho kha sekithara dzo fhambanaho .
Ndovhololo , u linga na u ṋea muvhigo zwi tea u itwa tshifhinga tshoṱhe ( tshifhinga tsho avhelwaho tshi a tendela izwi )
Vhuḓiḓadzela mbudzisambekanya ya mbalavhathu
Izwi zwi ita uri zwi vhe zwa ndeme kha muvhuso u dzhia maga malugana na u shumana na uvhu vhuaḓa vhuhulwane .
Vhulangulivhukateli
Masheleni a shishi a khou ṱoḓea u itela u vusuludzwa ha bada dza tshigonṱiri dzine dza vha hone dza Barberton , ngauri arali dza sa vusuludzwa nga tshifhinga , bada idzi dzi ḓo lozwea dza ḓo tea u fhaṱululwa nga huswa . 
20.1. Khabinethe yo tendela u farwa ha Foramu ya vhu3 ya Afika ya Vhege ya Nyengedzo ya Tshumelo dza Vhueletshedzi ha zwa Vhulimi , ine ya ḓo farelwa ngei KwaZulu-Natal u bva nga ḽa 30 Tshimedzi u swika nga ḽa 3 Lara 2017 .
U shumisa mbonalo ya maipfi u bvumba uri tshiṱori tshi khou amba nga ha mini , sa , gwati ḽa bugu na nyolo buguni .
Ndi ngadzwo ro tea u ana hafhu uri a ro ngo pambuwa kha nḓila yashu ya u fhaṱa lushaka lu kundaho .
A ri litshi zwithu henefho , ri ḓo zwi sumbedzisa ; ri dovha ra lambedza na zwikolo zwenezwo , kereke dzo wanalaho kana nga iṅwe nḓila , dzine a dzi langiwi nga riṋe . 
2.1.3 Mbekanyamaitele na Ṱhoḓuluso
Tshiṱirathedzhi na tshiṱirathedzhi tsha zwipikwa na zwezwo zwo mbo ḓi livhanywa na bono iḽi . 
Muvhigo wa u fhedzisela u nga dzhia maḓuvha a 90
u kombetshedza mulayo u vhona uri vhaṱoḓisisi vha khou tevhedza mikano ya thendelano ya u kovhekana mbuelo na / kana thendelano ya u pfukisa zwishumiswa ; na
7.16. Vho Siyabulela Tsengiwe sa Mukhomishinari Muhulwane wa Khomishini ya Ndaulo ya Mbambadzo ya Dzitshakha .
U swikelela ṱhoḓea :
Mitha dza tsinga dzo dzibaho maḓini dzi shumisa mifudafuda ya ngona kha u ṱalukanya luvhilo na buḓo nahone zwi na ndeme u pfesesa mikano na kushumele kwa lushaka luṅwe na luṅwe lwa mitha idzi musi hu tshi dizainiwa kharenthe hu tshi tevhedzwa phurogireme . 
Nga nṱhani ha izwo ndi ḓo pima makumedzwa anga kha zwiteṅwa izwo zwine zwa tea na u bvisela khagala na u dovha u ṱalutshedza kha makumedzwa anga . 
Zwenezwo , nga vhaimeleli vhashu vhe ra vha khetha ro vhofholowa , ri ṱanganedza hoyu Mulayotewa sa wone mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki u itela -
vhatholi vha tea u saina muano na u ṱempa nga zwiṱempe zwa khamphani
Ndi maṅwalo afhio ane nda tea u vha nao uri ndi kone u vhila tshelede ya vhuunḓi ?
Tshumelo dza thekhisi
vha ḓo ṱuṱuwedzwa na u ṋewa nḓivho nga maitele aya .
Mulayo wa Khethekanyo ya mbuelo wo thomiwa nga 1997
Vharengi vhe vha ḓo ri dalela zwenezwino dziofisini dzashu , vho vhonwa na u ambiwa navho nga mukhantseḽara . 
Vhakhantselara vha wadi vha na vhuḓifhinduleli kha vhadzuli vha wadi dzavho .
Athi vhoni mbuno ya uri ndi ngani ḽikumedzwa ili ḽo swikiswa . 
Lutamo lwa vhathu vha Afrika Tshipembe lwa vhutshilo ha khwine lu kha u shuma ha ndingedzo dzashu roṱhe dza u wana ṱhuṱhuwedzo dzo teaho dza u tshimbidza mveledziso ya bindu na u ṱuṱuwedza sekhithara ya phuraivethe u sika mishumo . 
Mveledziso ya muvhuso wapo i ombedzela ṱhoḓea ya u vha khagala , vhuḓifhinduleli , vhukwamani , u tshimbidza vhudzheneleli na vhushumisani .
Khethekanyo yo vhona uri Vundu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha ḽo no vha phanḓa vhukuma ha maṅwe mavundu kha u lwa na milandu ine ya bva kha Muvhigo wa Vhuṱoli ha Kushumele wa Muṱola Muvhalelano . 
Musi mulandu u tshi iswa kha vhutshutshisi
Sekhithara ya pfumbudza yo khwaṱhisedza uri i bveledzisa zwikili thwii zwi ṱoḓiwaho nga nḓowetshumo . 
Tshiimo tsha vhuḓi tsha masheleni tsho konisa muvhuso u fhindula nga u langa tshumiso ya masheleni kha tshumelo dza tshitshavha na u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi . 
Hulisani o pfa a tshi ḓihudza nahone o aluwa .
Mashango ayo a hanaho u ḓidzhiela milayo ya phuraivesi i pfalaho a nga ḓi wana a tshi kundelwa u ita vhuṅwe vhushaka ha u tshimbidza mafhungo na Yuropa , nga maanḓa arali a tshi katela data ya vhuṱalu . 
Vha humbelwa u rwela luṱingo nomboro ya ndondolo ya vhulwadze ha swigiri : 0860 109 900 arali vha na mbudziso iṅwe na iṅwe .
U thoma u shumisa masala
Fureme dza ḽogo dzi dovha hafhu dza thusa kha u fhaṱa u sa nyeṱha ha zwithu khathihi na kha pfunzo ya avho vha no khou shela mulenzhe kha thandela .
1-2 Tholokanyonḓivho ya U thetshelesa Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha ,
U shumisa phaiphi khulwane ya ngadeni zwi nga shumisa vhunzhi ha maḓi a linganaho ḽithara dza 30 nga minete .
Hu na vhaphurosesi vha ṋama tswuku dza vhane vha phuraivethe vhararu vhahulwane ngei Gauteng , vho ṱangana , vha na huṅwe ha u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi hu hulwanesa kha vundu . 
Muimeleli wa dzangano kana madzangano a vhashumi u tea ḓadza fomo LRA 5.1 .
U ṋekedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi , ndaulo na tshumelo dza thikhedzo ya ndangulo kha Muhasho na Khethekanyo . 
Muvhuso u ḓo shela mulenzhe u vhona uri tshumisano iyi i a shuma , na u vhona uri roṱhe ri a shumisana kha vhuḓifhinduleli hashu ha u tsireledza vhadzulapo vha shango ḽashu .
Bono ḽi tevhelaho ḽo dzinginywa u itela ṱhanganelo ya vhukavhamabufho nga ngomu kha vhupo havho : 
U ya nga nḓivhadzo , tshikwama tshiṋetshedzi tshi fanela u vhumbiwa nga thundu dzi re kha tshivhumbeo tshine dza nga rengisea na mbuelo ya mudzheneleli kha phothifolio nthihi ya tshikimu tsha vhubindudzi ha muṱanganelano kha mikovhe . 
Zwi ḓo dovha zwa engedza mbuelo ya vhubindudzi ine ya nga konadzea kha zwileludzi , nga u ita uri zwileludzi zwi swikelelee nga vhathu vhanzhi vho fhambanaho . 
U pfumbudzwa ha u thoma u shumisa
Naho zwo ralo , u tou fana na musi hu na khonadzeo dza u khwaṱhisedza u shonisa hafhu nga ngomu kha vhunṋe vhu bvelelaho ha muthu nga muthihi . 
Mugaganyagwama , naho zwo ralo , u tea u tenda u shanduka u itela u katela zwivhumbi zwi sa ḓivhei . 
Bannga ya Mbulungelo i ḓo shumisana na Barclays PLC na BAGL u vhona uri khonadzeo ya khombo iṅwe na iṅwe u bva kha thengiselano a dzi nga vhavhi nahone maga o teaho a ḓo dzhiwa u langa u tshimbidza masheleni u itela vhubindudzi zwine zwo vhangwa nga thengiselano .
U tevhedza milayo nga u tou angaredza ya u shumisa mitshini na milayo ya u shumiswa ha midzio musi hu na mutsiko ndi ḽone sia ḽe ḽa sedzeswa nga vhashumi vha re vhainzhiniara . 
Na ḽiṅwalo iḽi ḽo itwa u nweledza zwithu zwinzhi zwo fhambanaho zwa nndwa na vhaswa . 
U khwiniswa ha zwiṱiriki zwa madzhisiṱiraṱa na fhethu ha mikano ya u shumela ha Luṱa lwa Khothe Khulwane ndi tshipiḓa tsha u khwinisa mbekanyamaitele ine ndivho yayo ndi u lugisa tshinyalelo yo vhangaho muvhuso wa tshiṱalula wa kale .
Vha songo sokou zwi dzhia uri tshifhinga tshinzhi na zwiko zwi ḓo dzulela u lugisa thaidzo . 
Tshihalo tsha zwino na tshiḓaho tsha khakhululo tsho no dzhia tshivhumbeo . 
Kha miṅwe mimaraga , hu na vhukwamani thwii vhuṱuku vhukati ha vhabveledzi na vharengi . 
Zwenezwo ndingo ya u sika mahumbulwa a ndeme kha phindulo iyi yo itwa hu na u koloṅwa nga maanḓa . 
U shumisa ' peak flow meter '
U shumisa girama , mupeleṱo na ndongazwiga na zwikhala zwo teaho vhukati ha pharagirafu
kwama zwifanyiso na ṱhohwana .
Mugaganyagwama wa masipala u sumbedzwa u khagala kha thebulu vhunga kusheduḽelwe kwayo nga ṅwaha nga ṅwaha ku tshi tea u sa shaduka .
Khabinethe yo ṱanganedza u sainiwa ha Khoudu ya Vhuḓipfari ya Khetho nga madzangano a polotiki a tshi khou fulufhedzisa u tevhela milayo na u vhona uri khetho dzo vhofholowa .
Mbilaelo dzo ṱahiswaho nga mazhendedzi dzo dzhielwa nzhele nahone roṱhe na vhafarisani vhashu vha zwa matshilisano ri khou ṱavhanyisa vhuphalali uri ri shandukise ikonomi yashu .
Mativha a u bambela khao na mbanḓe dza u tambela thenisi asi dza dziḓoroboni fhedzi . 
Ndi ṱoḍa u ita khuvhangano ya vhulanguli vhoṱhe ṋaṅwaha kha u isa kuitele ukwu phanḓa . 
Bannga dza Switzerland dzo ṱuṱuwedza vharengi vhadzo uri vha renge musuku u bva Afrika Tshipembe khathihi na u renga mikovhe kha migodi ya musuku . 
( a ) tshiitisi tsha u vhewa ha itsho tshiimo ;
Luvhondo lwa madzina lwo ṅwalwa vhushelamulenzhe havho kha mirafho yoṱhe ya tshifhinga tshi ḓaho . 
Tshiimo tsha khombo tshi ṱoḓa uri vha ṱanganedza vhuḓifhinduleli na khunyeledza nga u ṱavhanyedza pulane ya u swikelela ndivho . 
Nga tshifhinga tsha musi u tshi khou shuma , masipala wo vusulusea zwiṅwe zwa zwishumiswa zwa mitambo . 
Ngaganyo dzo bvelelaho zwa zwino dzi a kona u vhambedzwa u itela mutevhe woṱhe wo fhelelaho u swika zwino . 
Ṱhoḓisiso i sumbedza uri mavhele ndi tshimela tshi ṱavhiwaho nga maanḓa shangoni . 
5.2 . U engedzwa ha khonṱhraka ya tshifhinga tsho tiwaho tsha miṅwedzi miraru ya CEO ya zwino ya Broadband Infraco , Vho PV Kwele , u bva nga ḽa 1 Khubvumedzi u swika 30 Ḽara 2017 .
4.1 . Khabinethe i fhululedza Vho Zolani Tete kha u wana havho tshiphuga tsha tshileme tsha banthamu tsha Dzangano ḽa Ḽifhasi ḽa Mavili .
" Hezwi zwithu ndi zwiṅwevho , " hu amba kuṱari kuṱukuṱuku .
Fhedziha , hedzi tshutshedzo na khaedu , i nga fhungudzwa ya dovha ya shandulwa ya vha zwikhala nga u engedza pulane dzi katelaho na u shumiswa ha mbekanyamaitele dza muvhuso nga nḓila yo fhelelaho khathihi na zwiito zwa u thivhela tshanduko dzi tshinyadzaho ikonomi , matshilele na mupo dze Afrika ḽa livhana nadzo . 
Masipala u tea u ṋetshedza tshumelo nnzhi dzo fhambanaho zwine zwa nga si konadzee u sedza kha nḓila ya khwiṋe ya u ḓisa dziṅwe tshumelo dzo khetheaho .
U vhona uri hu na vhutevhedzeli kha vhusimamulayo na mirandelo ya ndangulo ya mbekanyanḓisedzo . 
Hezwi zwi katela u wana khephithala , mutakalo , pfunzo , ndaka ya tshitshavha , tshumelo dza matshilisano , mushumo na dziṅwe mveledziso dza themamveledziso dza khwiniso ya vhutshilo . 
Khamphani dzo vha dzo imela sekithara dzo fhambanaho ho katelwa dza dzikhemikhaḽa , zwibveledzwa zwa zwiliṅwa na zwifuwo , zwiambaro na malabi , vha vhuinzhiniara , migodi na zwishumiswa , na vha eḽekiṱhiro thekiniki khathihi na vha sekithara ya zwa u fhaṱa .
U vhala wo tou fombe
U vhudzisesa , u kwamiwa mihasho ya sekhitha malugana na bviselwa khagala
Arali aya mafhungo a sa wanali , dziṅwe mbilo a dzi nga badelwi kana dza badelwa dzi songo fhelela .
Nga u angaredza , vha na nḓivho nngafhani u amba uri muthu uyu u khou amba nga ha mafhungo a poḽotiki ya zwino ? 
U khwaṱhisedza vhukoni ha muvhuso ha u pulana .
Yo tevhedzela tshitaela tsha kufhaṱele tshi fanaho na tsha zwifhaṱo zwa kale .
Vhuingameli uhu murahu ho vha hu tshi itwa nga vhomadzhisiṱiraṱa vho nangwaho vha re na mashumele a nṱhesa nahone vhe vha vha vha tshi ḓivha mishumo i itwaho kha ofisi ya madzhisiṱiraṱa . 
31 . Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u vha dzo anḓadza khoudu kana milayo ya kushumele na maimo .
Kha nyimele ya tshigwada , kha vha ambe muhumbulo wavho nga ha u ṱavhanya u vha na vhukoni ha mitambo- zwivhuya na zwivhi  . 
ṱunḓa GMO i tshi ḓa Afrika Tshipembe
Adivokheithi Vho Tintswalo Annah Nana Makhubele ( SC ) - ( Mudzulatshidulo ) ;
Ndi ngoho , ndi zwifhio zwine muthu anga lavhelela kha DP , zwihulusa zwi tshi yelana na zwithu zwi no bva kha mu Afrika ? 
Ṱhumano kha dzikhamphani , madzangano , sekhithara dza nḓowetshumo , khanḓiso , zwibveledzwa na tshumelo . 
Vhunzhi ha zwileludzi zwa kufarelwe na zwa u laṱela malaṱwa , hu tshi katelwa malaṱwa a zwa ngalafho , a zwi langulwi zwavhuḓi , nahone a zwi nga koni u tevhedzela zwilinganyo zwo lavhelelwaho . 
( a ) ya u hanelwa u vhofholowa hu si na tshiitisi kana tshiitisi tshi pfalaho ;
Dzioditha dza nnḓa vho ḓidzhenisa kha u bvisa muhumbulo hu na u ḓiimisa kha zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha . 
Thandela ya u renga ya themamveledziso na yone i thoma u shumiswa ṅwakani u itela u khwaṱhisa zwa u renga na u khwinisa tshinyalelo na nyisedzo ya zwileludzi zwa themamveledziso kha sekhithara . 
Ndavhelelo nthihi ndi u gandisa , mapuḽasiṱiki na tshiṅwe tshishumiswa tsha vhuendi . 
U ṅwala ndaela / maipfi hu tshi shumiswa tshivhumbeo tshone
Fhedzi , vhuimo hashu kha muvhalelano wo ṱhogomelwa kha miṅwaha yo fhiraho ho ri ṋea tshikhala tsha u engedza tshikolodo tshine tsha ḓo tandulula ṱhahelelo iyi , na u khwaṱhisedza uri pulane dza u shumisa tshelede u itela u dzudza mushumo wa ikonomi wo ralo dzi nga ya phanḓa . 
Ṱhoḓea dza fomethe
Vha tshi khou lambedza na sekithara dza phuraivethe , hovhu vhubindudzi ho ṱuṱuwedzwaho vhu swikaho R200 biḽioni ha dovha ha sika kana u vhulunga mishumo ya 99 000 .
Awara nyengedzedzwa dzi ḓo vha dza akhaunthu ya Muṋetshedzi wa Tshumelo . 
1.12 . Khabinethe yo dzhiela nṱha na u vhilaedzwa nga mivhigo ya nyanḓadzamafhungo ya ' imeiḽi dzo bvuḓaho ' dzine dza khou ṱumanywa na Dziminisiṱa , vhaofisiri vha muvhuso na vhathu vha bvaho kha sekithara dza phuraivethe kha mavharivhari a zwithu zwo khakheaho .
Vhunzhi ha khorido idzi dza vhanameli vha si vhanzhi dzi ḓo vha khorido dza vhuḽedzani ha vhanameli . 
Muengedzo 4 .
Kha maitele a u kokodza u bva fhasi , tshipiḓa tsho gwelwaho tshi nga ita uri zwi sa konadzee u tshimbidza phaiphi . 
Lwa ndeme , zwishumiswa izwi zwo puḽanwa hu tshi tevhedzwa muhanga wa mveledziso nga u angaredza . 
Phukha dzoṱhe dza afho ḓakani dza ḓa u tikedza Sankambe .
1.15. Khabinethe i hanedzana na zwiito zwa zwenezwino zwa khethululo nga muvhala nga vhaṅwe vhathu tshitshavhani tshashu .
Afrika Tshipembe ḽi ṱanganedza kuitele kwa mugaganyagwama kuthihi ku re na kuitele ku dovhololaho na mugaganyagwama wa tshelede ku konanywaho nga Gwama ḽa Lushaka . 
Mashumele a vhigwa tshifhinga tshoṱhe nahone a katela u asesa mashumele , u taluswa ha mashumele a si avhuḓi na maga a u khakhulula hu u itela u khwinisa mashumele . 
5 . Thandela i ya ṋekedza vhugudisi kha miraḓo ya tshitshavha zwine zwa ḓo khwinisa nungo dza u ita tshelede tshifhinga tshi ḓaho ?
Zwino ngauri mavhulungele a vho riṋe a vha e fhasi , ri ḓitika nga tshelede ine ya vha i tshi khou dzhena zwezwo , ra vha ri tshi khou i bvisa u ri iye u badela zwikolodo na u i dzhenisa kha tsumbavhuyo dza zwavhubveledzi .
b ) Vho Thulani Matiki Norman Kgomo - Mulangi Muraḓo a si na maanḓa .
U renda tshirendo kana u ita raimi kana tshipiḓa tsha tshiṱori
Musi SARS yo no ṋea thendelo khwaṱhisedzo i ḓo ṋekedzwa hu saathu fhela maḓuvha o vhalaho fhedzi ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa .
_ Kha vha ṱutshele u hwala mihwalo i lemelaho hune zwa konadzea , kana vha shumise sisiteme dza mitshini .
Zwivhumbeo izwi zwo vhumbwa nga Foramu ya Vhalanguli vha Masipala na Foramu ya Dzimeyara vha Tshiṱiriki . 
Kha nyimele dzo fhambanaho mafhungo vhekanywa nga zwanḓa . 
Hezwi ndi zwone tshipikwa tshihulwane tsha Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi a Lushaka .
Muhanga wa Tshiṱirathedzhi tsha mbekanyamaitele ya dzibada Afrika Tshipembe ndi mvetamveto ya u pulana na mbetshelwa zwa mveledziso ya dzibada dza Afrika Tshipembe nga maanḓalanga a dzibada dzoṱhe . 
ita uri mukhantseḽara a vhe na vhuiḓifhinduleli ha u lwa na vhuaḓa na u tambiswa ha masheleni a masipala .
Aya madalo a ḓo dovha hafhu u khwaṱhisa vhushaka ha nyambedzano dza vhavhili vhu re hone vhukati ha Afrika Tshipembe na Uganda .
3.2 . Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Khwiniso wa Tshumelo ya Ḽaborothari ya Mutakalo ya Lushaka uri u ḓivhadzwe Phalamenndeni .
Arali vha balelwa u tevhelela maṅwalwa a thendelano sa zwe zwa tendelaniwa na SARS kha mbadelo ya tshelede vha i kolodaho , thendelano i ḓo fheliswa ha thomiwa maitele a nḓowelo a u koḽeka tshelede vha i kolodaho .
5 / 3 U ṋea nnyi na nnyi tshifhinga tsha u ṱahisa mihumbulo
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo na madzangano a vhashumi vho ṱangana vha fhulufhedzisa vhuḓinekedzeli havho kha pfunzo ya ndeme kha u sainiwa ha Thendelano nga ha Pfunzo ya Mutheo .
1.7 Khabinethe i dovha ya vhidzelela maAfrika Tshipembe u pembelela Ḓuvha ḽa Vhufa,nga dzi 24 Khubvumedzi 2013 , nga u dalela fhethu ho fhambanaho ho pfumaho zwa vhufa zwo fhambanaho u ya kha shango ḽoṱhe musi hu tshi khou pembelelwa Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo .
Ndo vhona izwi mashangoni o fhambanaho .
Ezwi zwi vha mishumo i funeswaho , na minzhi ya hone i tshi khou vha na tshivhalo tshi aluwaho tsha vhathu vha dzhenelaho . 
Ndivho dza Batho Pele ndi u ṋea mulayo wa uri tshumelo dza muvhuso dzi tea u ṋetshedziswa hani .
Kha khumbelo yavho ya Muṅwalisi , vha fanela u nambatedza ṱhanziela ya u saukanya .
Mbekanyamaitele ya Zwidzidzivhadzi zwa Lushaka yo hula lune ya ḓisendeka nga mafhungo a zwidzidzivhadzi zwa ndeme nahone yo sedza kha u vhona uri hu na vhuhone ha zwidzidzivhadzi zwa ndeme zwi re na vhukhwine havhuḓi , tsireledzo na u vha na mushumo kha MaAfrika Tshipembe . 
Vhufaragwama ha Lushaka ho anḓadza Tsumbamaitele dza Vhushaka ha Phuraivethe na Muvhuso u itela u thusa kha ṱhaluso na ndugiselo dza thandela dzenedzo . 
1.8.7. Khabinethe ita khuwelelo hafhu kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe u vhona uri zwa u vhulungwa ha maḓi zwi khou itwa sa tshipiḓa tsha vhutshilo havho ha ḓuvha nga ḓuvha .
Hezwi zwi ḓo itwa nga mutheo wa muvhuso kha muvhuso , na , tshipiḓa tshashu , kha bindu na Muhasho wa Mbambadzo Nḓowetshumo na zwa Masheleni . 
10.3 Vhane vha do badela na vhane vha sa do badela mbadelo dza ndangulo ya zwiko zwa ma di ndi vhafhio ?
8.00 u swika 9.00
Mishumo : Mafhungo , pfunzo , phiriselo na u sala murahu , na khonanyo yapo ya mishumo . 
Ndayo dzo dodombedzwaho dzo vhea fhasi maitele na matshimbidzelwe a re khagala a tsheo iṅwe na iṅwe ya ndeme , nahone zwi zwa vhukuma u itela vhunzhi ha dzi si dza ndeme . 
Khontsephuti khulwane ya u tevhedza ndi mitengo na tshifhinga zwi bveledzaho . 
Tsumbo dza tshumelo dzine dza tea u ṱolwa dzi katela muno , magavhelo , tshumelo dza masipala , ḽaisentsi ya zwiendedzi , tshipholisa na tshumelo dza zwa mutakalo . 
Tshati ya mutsho
Vhuhone vhu bvelaho phanḓa ha ifa ḽashu ḽi sa farei ho ḓisendeka zwihulwane nga ndeme yo vheiwaho khazwo nga zwitshavha . 
Fhedziha , maṅwe a maanḓa mulayoni a zwanḓani zwa muvhuso wa vhukati . 
Ri dovha ra fanela u ṱanganedza uri mbekanyamushumo dza vethikhaḽa , musi dzo livhiswa kha tandulula khaedu dza mutakalo nkene , dzi anzela u ṋaṋisa u sa lingana ha vhashumi . 
Nyofho khulwanesa ndi dza u kundelwa na uri hu na u dovholola ho linganaho hu nga thivhelwa . 
Mafhungo a vhekanyiwa ṱafulani u bva kha a konḓesaho u ya kha o leluwaho . 
Mavhudzisi ndi mbudziso .
Vhafodi vha zwinepe vhanzhi vha Afrika Tshipembe vho khoḓiwa nga maanḓa nga nṱhani ha mishumo yavho , ine ya wanala kha bugu dzi re maṱafulani a kofi , dzidokhumenthari , maṱano apo na a seli ha lwanzhe , dzimagazini na dzigurannḓa . 
U khwaṱhisedza ndinganyiso na tshumiso ya maḓi ire na mbuelo na zwiko zwi elanaho nao u itela zwa vhuḓimvumvusi zwo ḓisendeka nga milayo ya ndangulo ya vhupo i pfadzaho . 
Zwibveledzwa zwo fhambanaho zwo shumiswa sa muteo kha u ola sekele ya u funza ya vhege mbili .
U ṋekedza
U skena nga murahu ha mabammbiri oṱhe na rekhodo dzoṱhe dza fiḽimu ya gurannḓa dzi ḓo thoma khathihi u itela uri rekhodo idzi dzi wanale kha didzhithaḽa . 
Madzangano a mutakalo wa muhumbulo na ndondolo a mushumogudwa a tea u ṱuṱuwedzwa uri a kovhane mafhungo nga ha thandela dzo tshimbilaho zwavhuḓi , nga ha maitele a u sengulusa masiandaitwa na u khwinisa zwa u vhulunga tshinyalelo ya masheleni kha ndingedzo dzenedzo . 
3.3 . Vhuimo ha nṱha ha vhurumelwa ha Afrika Tshipembe vhu ḓo ṋetshedza bidi ya ṋetshedzo ya u vha ṋemuḓi wa Tshipuga tsha Rugby ya Ḽifhasi ngei London nga ḽa 25 Khubvumedzi 2017 .
( d ) ṱhoḓea dza u vhona uri vunḓu na masipala vha a kona u bveledza tshumelo ya mutheo na u ita mishumo ye vha ṋewa yone ;
7.2 U langula tshikafhadzo na u shumiseswa ha zwiko zwa madi - ndangulo dzo livhiswaho kha vhubvo
Ngoho ya uri miṅwe ya mishonga ya zwipuka i na zwithu zwi langiwaho zwi ita uri na yeneyo mishonga i vhe i langiwaho . 
U linga hoṱhe hu tea u vhona uri u guda luambo ndi maitele nahone vhagudi vha nga si bveledze tshibveledzwa tshi re tshone tshoṱhe nga luthihi .
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha foḽukuloo ( ngano dza tsiko kana dza vhubvo ha zwithu / ngano dza vhahali )
U khwinisa mafhungo a re kha sisteme ya mafhungo a ndangulo ya thundu u itela u sumbedza mafhungo oṱhe a elanaho na thundu yo teaho . 
U thetshelesa ndaela dzi sa konḓi a kona u dzi tevhedzela .
Ngauralo fiḽosofi , u ya nga muhumbulo une wa khou ambiwa ngawo zwino , i fanela u ḓipima nga musaukanyo wa ndeme wa ngona na mvelelo dza saintsi . 
Khothesheni i tea u itwa kha themphuleithi ya khothesheni ya maṅwalo a tshiofisi , hu tshi katelwa anekitsha dzoṱhe dzi ṱoḓeaho nahone zwi tea u iswa nga tshanḓa hu saathu swika ḓuvha ḽa u vala ḽa tshiofisi na tshifhinga tsho tiwaho : 
Musi hu na u engedzedzea ha mutsiko khathihi na tshanduko ya zwiṱuṱuwedzi nga vhadzulapo , tshivhalo tshiṱuku tshashu ri dzhena kha vhutshilo ha vhaaluwa hu ri si na mitsiko kha riṋe vhaṋe . 
U ṱalutshedza kuvhonele kwau u swika
Ezwi ndi vhafarakani ho sedzaho phanḓa vhukati ha mabindu na muvhuso , vhukati ha poḽotiki na ikonomi , vhukati ha zwiimiswa na mabindu . 
e ) Vho Nkululeko Nkosingiphile Vilakazi - vhaimeleli vha Minisiṱa wa Mishumo ya Tshitshavha .
Buthano ḽo Angaredzaho ḽo ḓo rangwa phanḓa nga Muphuresidennde , vha na vha ḓo shuma themo ya miṅwaha mivhili . 
Kha luṱa lwa khoso ya ngudo yaṋu , ni fanela u tshimbidza u guda . 
Zwiṱarafo zwa vhugevhenga zwi a ṋetshedzwa kha u remiwa ha miri kha maḓaka a mupo maṅwe na maṅwe . 
Arali daisi ya wela fhasi ha ḽeri ni nga gonya zwaṋu ḽeri .
Muvhigo u bva kha tshigwada tshi re na dzangalelo tshiṅwe na tshiṅwe u sumbedzaho zwe vha ita malugana na u tikedza QLTC kha tshitshavha
Komiti dza wadi dzi rumela masipala mutevhe wa thandela dza tshikalo tsha masipala dza kutshimbidzele kwa IDP dzine dza tea u sedzwa uri dzi dzheniswe sa thandela dza IDP .
Luaviavi lu a kona u shandula muvhala walwo wa fana na miri ine lwa vha khayo .
Muhasho u vhona u kandekanywa uhu ha mulayo sa tshithu tsha ndeme , na uri a u nga timatimi u dzhia maga a vhavhaho a mulayo u tshi itela vhatholi vhane pfuka milayo ya vhashumi iyi . 
Tshivhalo tsha vhashumi vha muḓagasi vha ṱuwaho na vha tholiwaho vhudzuloni havho ndi tshihulwane kha Masipala . 
1.4.12 ha nga ḓo ṱusa tshelede ifhio na ifhio kana ndaka ifhio na ifhio zwi tshi bva binduni ḽawe hu songo thoma ha vha na thendelo yo tou ṅwalwaho i no bva kha GEP ;
Thekhinoḽodzhi i khou khwinisea nga phimo ya u ṱavhanya , volumu ya u shuma ha tshelede i pfukaho mikano i khou engedzea , vhabindudzi vha khou ṋaṋa u sedza nnḓa ha mikano yavho yo ḓoweleaho u itela zwikhala zwiswa na nḓila ntswa dza u ita tshelede ; nga u pfufhifhadza , ḽifhasi ḽi khou vha ḽiṱuku . 
u fhaṱaṱa na u pwashekanya nomboro
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo a u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone
Mitikedzo yo pimiwaho i re hone i thoniwa ngayo u itela u swikelela ṱhuṱhuwedzo ya ndeme hoṱhe kha nḓisedzo ya vhudzulo na ṱhuṱhuwedzo ya mveledziso ya ikonomi yapo ya tshifhinga tshilapfu ; 
15.3 Mbekanyamaitele ya zwa vhurereli
Fhedzi ngoho ndi ya uri vhathu vha miḽioni dza 8 a vha koni u swikelela maḓi nga ngona .
U khwaṱha ha phimo ya thengiselano ndi tshone tshiitisi tsha u tsa ha mitengo . 
Ngomu ha ḓorobo ndi ho sedzwaho ha fhethu u itela u sika mbilu ya musanda wa ḓorobo ine ya vha na dziofisi khulwane dza mihasho ya muvhuso na zwiga zwa shango zwa ndeme , zwoṱhe zwi kha vhupo ha tshitshavha vhu songo ḓoweleaho . 
U vhala zwibveledzwa zwa mafhungo zwi re na zwa u tou vhona sa : tshati/ Thebuḽu/ daigiramu/ mimapa/ zwifanyiso/ girafu/ zwinepe/ muolo/ khathuni
MUSHUMO 4.3
Tshishumiswa tshi ṋetshedza u saukanya ho fhelelaho ha data kha ḽeveḽe dza mpfu na zwivhangi zwa lufu nga u sengulusa data nga vhuḓiitisi u itela vhukhakhi . 
Nangani mukaṋi a mveledzaho zwibveledzwa zwa khwinesa , hu na khonadzeo ya khaṋo nga fhasi ha nyimele ya u aluwa hapo . 
U dala havho hu , fhedzi , sika zwikhukhuliso zwa u dzhena maragani nga vhaṱombi vhaṱuku vhane vha ṱangana na u swikela huṱuku kha zwikwama zwa tshelede , dzinetiweke dza u phaḓaladza na migaganyagwama ya u kunguwedza . 
Tshipikwa :
Sekhithara ya vhudavhidzani nga ṱhingo yo ṱanziela na u ṱavhanyisa nyaluwo ya vhudavhidzani ha data . 
Zwikili zwa u ṅwala
Vhashelamulenzhe kha kutshimbidzele kwa CBP hu ḓo katela tshivhalo tsha vhadzhiakhando sa vharangaphanḓa vha sialala , vha siviki na vhaṅwe-vho vharangaphanḓa , vhaḓisedzi vha tshumelo , miraḓo ya tshitshavha , vha mabindu , dziCBO na dziNGO .
Hohu ndi u ḓigana hu si na vhukono , fhedzi-ha ho somela kha fiḽosofi ya demokirasi ya Afrika Tshipembe .
Bini ḽo vheiwa kha tshikhala tsho valelwaho fhedzi tshine tsha dzhena muya hune zwi re ngomu zwa sa tou omelwa tshoṱhe . 
( b ) khethekanyo ya 163 ;
Ndi ifhio mishumo ya shishi kana ya ndeme ine ra fanela u thoma ngayo ?
Dokotela vha ṱhaṱhuvha mulenzhe wa Mandu nga vhuronwane .
6.1 . Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha ise phanḓa na u takusa vha songo vhaho na mashudu sa vhone u rangela Ṅwedzi wa Mveledziso ya Matshilisano une wa khou ḓa wa Tshimedzi .
4 . Vhuimo ha Khabinethe kha Mafhungo a zwino
vhubvo na ṱhalutshedzo ya dzina arali vha tshi zwi ḓivha
Kha vha ḓadze fomo vha i ṋambatedze maṅwalo a tevhelaho :
Musi no no fhedza , zwi ṋeeni vhuimo zwi tshi ya nga u takalela haṋu , ni tshi thoma kha 1 u swika kha 12 .
Thendelano ya kushumele ya muhasho i ḓo vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha thendelano ya kushumele uri vhomeraya vhoṱhe vha nga u tevhekana vha ḓo saina na minisiṱa . 
Zwigwada zwa madokotela na vha dzilafho ḽa shishi vho mbo ḓi thoma u shuma . 
Nga kha ḽiṅwe sia , kha vhavhali vha re na vhukoni , hu na maipfi manzhi a sa ḓivhei ane mavhaka a vhangwaho nga u fhumula na mbonalo zwa sumbedza zwi zwa ndeme . 
goloi dza u hwala thundu - vha tea u vha na miṅwaha ya 18 na u fhirisa
Phanḓa ha khetho , ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi vha na mutevhe wa vhonkhetheni u ya nga thevhekano ya u toḓea havho .
U tholwa hu ḓo itwa ho wanwa mvelelo dzavhuḓi u bva kha NIA kha u sedza zwi tevhelaho , u sedzwa arali hu si na vhuṅwe vhutshinyi he vha ita , rekhodo ya zwikolodo , ndalukanyo , vhudzulapo na u khwaṱhisedza tshenzhemo ya tshifhinga tsho fhiraho . 
Ri khou kona u swikela zwinzhi nga u kundelwa hashu u fhira nga mvelaphanḓa dzashu . 
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Khwaṱhisedzo ine ya khou ya phanḓa ya ṱhanziela na ndalukano dza mashango a nnḓa dza khamphani , miṅwe mihasho na dza nnyi na nnyi . 
U vhiga vhugevhenga hu sina ḓ ibula dzina
O amba uri muhasho wawe u na masheleni a u ita mushumo wa zwa vhuthu nahone u ḓo kona u badelela dzilafho . 
Nyito ine mugudi a ḓo ḓidzhenisa khayo i nweledzwa nga nḓila i tevhelaho :
( 6 ) Mulayo wo itwaho hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kana Mulayo u nga shuma fhedzi arali uyo mulayo wo tendelwa nga Khoro ya Vunḓḓu .
U shela mulenzhe kha IDP hu kwama mishumo miṋa mihulwane :
Vhadzia u dzhenelela thanda vhane vha si dzhenelele kha u ṱola saithi iyi , vha ḓo bviswa na zwenezwo . 
U ṅwala zwavhuḓi nahone zwi no vhonala a na vhuḓifhinduleli na luvhilo kha u ṅwala ha u pomba .
Kha ri ambe Kha ri lavhelese zwipuka zwo fhambananaho zwi no dzula maḓini a re na muṋo .
U ṱuṱuwedza vhafaramikovhe vhoṱhe u ṱhonifha na u dzhiela nṱha vhukoni na kushumele kwavhuḓi kha , kana u shela mulenzhe , kha pfunzo , tsumbo , vhagudisi , ṱhoho dza tshikolo , zwikolo , mabindu , vhathu , dziNGO na zwiṅwe
U ṅwala na u Ṋekedza
U ṅwala tshiṱori tsumbo,fuḽokuḽoo , ( ngano dza phukha / ngano dza vhahali
Fhethu vhu re na zwiga zwa u ima wa awela na u nwa maḓi zwi tea u sumbedzwa kha nḓila yoṱhe , khathihi na tshikhala tsho tshimbilwaho ḓuvha na ḓuvha tshi songo vha tshilapfusa . 
Mveledziso idzi dzi vhewa iṱo nga vhaṱoḓisisi , nḓowetshumo dza fulufulu , vhashumisi vha fulufulu na zwiṅwe . 
Arali mushonga wa u haela wo no ṅwaliswa uri u shumiswe Afrika Tshipembe u ya nga Mulayo 36 wa 1947 , vha ṱoḓa phemithi nthihi fhedzi u bva kha Tshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo .
Ri fulufhela uri mufhindulano nga u ḓo bveledza mvelelo dzi fareaho nga murahu ha tshifhinga . 
3.1.5 Khothe dza sialala , dzi rangwaho phanḓa nga phuresidennde o nangwaho nga Minisiṱa wa Mivhisu Yapo , dzi shuma sentharani khulwane dza ḓorobo shangoni ( Gaborone , Francistown , Lobatse , Selebi-Pikwe , Jwaneng , Ghanzi na Kasane ) .
Mbambadzelannḓa ya maapula fhedzi i khou tea u bveledza R500 miḽioni kha tshelede ya mashango a nnḓa kha miṅwaha miraru i ḓaho .
Ndangulo ya Munanguludzo wa Tsimu a i ḓuri nahone wo leluwa kha mavu o lugelaho muroho . 
Nwalani tshitori
Hu thomiwe nḓisedzo ya ABET kha vhupo ho ṱaluswaho . 
Madalo aya a ḓo khwaṱhisa mushumo wa ndeme une SACU ya khou ita kha u ṱuṱuwedza u ṱangana ha dzingu na mveledziso ya ikonomi ya miraḓo yoṱhe yayo .
Nga u ita nga u rali , Ṱhoho dza Mihasho mavunduni zwa zwino vha nga engedza ṱhanganelano ya tshumelo kha vhana vha rangaho miṱa . 
U khwathisa masheleni ;
Zwo shandukiswa u bva kha dplg Bugu ya Mbuno dza Muvhuso Wapo ya 2004 yo sumbedzwaho kha Bugu pfarwa ya SALGA ya Vhakhantseḽara vha Masipala ya 2006 .
Musi hu tshi shumiswa fulufulu ḽinzhi nga , zwi ita uri mutengo wa fulufulu u ḓure nga maanḓa . 
Mihwalo ya ṋama i khou rengwaho u bva seli ha mashango ya endedzwa nga lwanzheni i nga rengwa fhedzi nga dzikhontheiṋa dzi rothodzaho .
Thendelano ya Paris , ine ya ḓo thoma u shuma lwa tshoṱhe nga 2020 , yo ḓisendeka kha u shela mulenzhe ha mashango one ane kha zwipikwa guṱe zwo tendelwanaho ngazwo nga mashango .
Mbudziso idzi dzi anzela u vusa mazhuluzhulu na u lwa , sa vhunga mugudiswa a songo ḓiimisela kana u ḓilugisela u fhindula mbudziso . 
ṋea maanḓa
Nga tshifhinga hetshi , maitele a Komiti ya Vhaeni ya zwa Mikano yo ḓo thomiwa u itela u sedzulusa . 
Wadi 2-5 : U kona wana nḓisedzo dzine dza fulufhedzea
Hezwi zwo ambiwa nga hazwo na dziṅwe wekishopho dzo engedzwaho u itela vhupulani ha tshiṱirathedzhi , na u ṱola na u ela vhashumi kha Mihasho na zwiimiswa zwa muvhuso . 
Kha vha bule arali vha tshi humbula uri i fanela u sumbedza madzina a mushumisi kana madzina nga vhuḓalo kha foramu ya therisano . 
Zwiṱatamennde zwa ṅwaha zwo itelwa mbalelano nga Muṱolambalelano Muhulwane wa Afrika Tshipembe , we a eletshedzwa tswikelelo i si na mikano kha rekhodo dzoṱhe dza masheleni na mafhungo a elanaho na zwezwo , hu tshi katelwa maambiwa a miṱangano yoṱhe ya Bodo ya Ndindakhombo ya vhathu vha sa Shumi na komiti dza Bodo . 
Humbelani khonani yaṋu a ni dzudzanyele mvetamveto yaṋu .
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo-
Tsireledzo ya Ndindakhombo ya Vhavhambadzaseli ndi tsireledzo ya PRI kha vhavhambadzaseli vha Afrika Tshipembe vha thundu na tshumelo kha vharengi vha mashango a nnḓa . 
Sa tsumbo , ho vha hu si na muhumbulo wa u dzhoina misumbedzo ya mathomoni ya u lwa na tshiṱalula , u fana na khanedzo nga 1953 . 
U vhumba tshisiku tshawe tsha maipfi ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe a tshi shumisa maḽeḓere a u ranga a maipfi hu u itela u alusa zwikili zwa u shumisa ṱhalusamaipfi ( tsumbo fuyu , gugu , haya ) .
Khumbelo ya u vhiga dwadze ? o ? ahaho mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso
CoGTA , i tshi khou shumisana na Vhufaragwama ha Lushaka , ho bveledza maga a pulane dza odithi thangeli hu u itela u thusa mimasipala ine ya khou kundelwa kha u khakhulula hune ya ita vhukhakhi .
Tshifaredzi tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u sumbedza zwi tevhelaho nga nnḓa : Mbumbano ya Mashango na dzina ḽa u endedza lwanzheni . 
U vhala hu so ngo lugiselwaho ( u vhalela nṱha )
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya u shandukisa ya dzina ?
A huna thendelo i ṱo ḓeaho kha u kungwa ha khovhe .
5.4 Masheleni a u sokou ṋetshedza a Wadi
Tshifhinga
Ni shumise ḽipusitiki kha u ita khannḓiso ya minwe yaṋu ni noṱhe tsini na tshifanyiso tshaṋu .
Arali vha vhona muthu atshi khou sheledza ḓuvha na ḓuvha , kha vhaye ha masipala vha zwi vhige . 
Nyambedzano ya ri munna u tea u ṱhonifha musadzi wawe ; a songo murwa nahone vha tshile nga mulalo .
MBEKANYAMAITELE / MULAYO / NDAULO ZWIRE NGOMU NA
Thundu dzo iswaho dzi ḓo vha dzi na lubammbiri lwa u isa lu na luṅwe lwa mukokotolo tshifhinga tshoṱhe , luṅwe lu ḓo sala kha Vundu . 
Hu khou itwa dziṅwe ndingedzo , naho zwo ralo , dza u ṱuṱuwedza nyaluwo ya vhuingahalwa vhuṱuku ha dzingu . 
Tahiahumiswa tsha M&E tsha 1 : Asesimennde ya mushumoitwa wa komiti , u bvela phanḓa na kushumiselwe kwa masheleni a u sokou ṋetshedza
U ita nḓowenḓowe
Khumbelo dzo fhambanaho dza pfanelo u shumisa mavu dzo itwa , fhedzi vhunzhi ha idzo dzo vha dzi dza mabindu . 
U shumisa masheleni ha fhasi hu nga baḓekanywa na u lenga u ḓadziwa ha zwikhala . 
Tshenzhemo ya u kunakisa vhuongelo i ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
Musi khakhathi itelwaho vhafumakadzi tshifhinga tshoṱhe dzi tshi itea mahayani na uri dzi itwa nga vhathu vha ḓivheaho kha vhaponyi , vhanna vha dovha vha ṱoḓa thuso ya u khwinisa nyimele dzine dza khwaṱhisedza tsireledzo ya vhafumakadzi mahayani avho . 
Thendelano dza kushumele dza vhalanguli dzo shandulwa uri dzi katele na mielo ya kushumele i no yelana na u lulamisa zwe odithi ya limusa zwa vhuṱudzeṱudze . 
Mugudi musi a tshi amba u vho pfala ḓivhaipfi yawe yo no engedzea .
Tshivhalo tsha matshudeni vho ṅwalisaho dziyunivesithi tshi ḓo engedzea u bva kha 950 000 ya 2013 uya kha 1,07 miḽioni .
Zwi nga konadzea kha nṋe . . . ?
Mbudziso :
Aya masia a rathi a u rangisa phanḓa o topolwa hu sedziwa zwa matshilisano , ikonomi na ṱhoḓea dza mveledziso dza vundu , dzi tevhelaho : 
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya lufu arali muṅwe mubebi wa ṅwana o lovha .
Kha vha ṅwale nomboro kha phindulo dzavho zwavhuḓi u ya nga sisiṱeme ya u ṅwala nomboro yo shumiswaho kha bammbiri ḽa mbudziso iḽi . 
Tsumbo dza ezwi hu nga vha zwi tevhelaho : Ndi u bva lini he vhana vha thoma vhuimo vhukati havho ? 
Ngauralo u vhigela murahu hune ha dzulela u itea hu ḓo ita uri hu vhe na thikhedzo , u ṱuṱuwedzea ho teaho na vhuḓiimiseli ha tshifhinga tshilapfu . 
Muṅwali uri : " Hu na fhethu hune ha pfi Ngobi tsini na Hammanskraal , fhasi ha Masipala Wapo wa Moretele , vhathu vhane vha dzula kha vhupo uvho zwa zwino vho no vha vhaaluwa , vho no vha vha kale na u vha vhahoṱa .
Tshipiḓa tshihulwane tsha mafhungo o ṋetshedzwaho a si a vhukuma nahone a tea u khwaṱhisedzwa . 
Ri tshi ya phanḓa , tshumelo idzi na zwishumiswa zwi tea u shumiswa nga nḓila yo teaho mupo lwa tshifhinga tshilapfu nahone zwi tea u dovha hafhu zwa sumbedza uri zwi nga itea ho sezwa masheleni . 
oxymoron - ndi u ṱanganelana ha mishumo yo imelaho zwo fhambanaho zwo itwa nga khole u ri hu bvelele zwi ṱoḓwaho .
TOR yo no itwa mvetomveto u itela mveledziso ya tshiṱirathedzhi tsha sekithara . 
Samithi ya Dzingu yo vha samithi khulwanesa ya Vhuḽedzani ha Muvhuso ure Khagala ( OGP ) yo dzudzanywa nga OGP ya vha na mvelelo dza ndeme kha sesheni iṅwe na iṅwe kha khonfarentsi .
Vhukati ha avho vhathu vho dzhenelelaho nga ngomu kha mutevhe , dzina ḽanga ḽo bvelela . 
Olani ndunduma dzi sa kondi na u ṱavha miri i khethekanyaho ha u tshimbila nga ṋayo na zwifhaṱo u bva badani . 
Itshi tshi nga vha tshiṅwe tsha zwa u thoma tshine komiti ya wadi ya nga ita yo ṱangana .
1.2.6 Khaedu na zwikhala zwa khonadzeo
A SIANGANE NA VHUBVO HA ṰHOḒISISO
Musi miraḓo yoṱhe ya komiti ya wadi yo no khethwa , vha tea uri vhoṱhe vha dzhenele vhupfumbudzi ha u ṱanganedzwa lwa tshiofisi .
Vhatikedzi vha re tshipiḓa vha nga kha ḓi tendelwa sa vhathu vha elanaho . 
1 U thetshelesa na u amba 2 U vhala na u ṱalela 3 U ṅwala na u ṋekedza 4 Zwivhumbeo na milayo zwa luambo
Kha vha ye kha Khothe ya tsini na hune vha dzula kana vha shuma hone .
U isa phanḓa na u khwiṋisa tsireledzo , Muhasho wa zwa Muno wo saina Memorandamu wa u Pfesesana na nḓowetshumo ya dzibannga , u thoma Sisiṱeme ya Khwaṱhisedzo ya Magunwe kha Khomphiyutha kha bannga dzo dzhenelaho , u thusa kha u thivhela vhufhura na u wanulusa .
Pulane ya aluwa : u topola nḓila dza vhudavhidzani , u bveledza mulaedza une wa khou fanela u fhiriselwa vhathuni khathihi na u zwi ṅwala kha pulane ya u shuma ngayo ine ya shumisea
Vhaanewa vhahulwane ndi vhonnyi tshiṱorini itshi ?
U shumisa maambiwa
9 Ḓuvha ḽa u shuma
U ḽebuḽa na / kana u fhedzisa zwifanyiso sa , mimapa / zwifanyiso / khathuni/ zwinepe / muolo
u topola na u dubekanya mvelelo nga tshileme tshadzo khathihi na khohakhombo khulwane
U diphositha nga mukhwa wa electronic na u diphositha : Kha vha shumise maḽe ḓere a u thoma a Madzina avho na tshifani u itela uri ri kone u ḓivha uri ndi vhone vho badelaho kha tshitatamennde tshashu tsha bannga nahone vha rumele vhuṱanzi ha mbadelo nga fax na siaṱari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 012 841 1057 .
( b ) vha nga si iswe khothe malugana na zwa vhukhakhi , u fariwa , u honelwa kana u sa vha na vhuḓḓifhinduleli kha zwo tshinyadzwaho nga nṱhani ha -
Ri fanela u lingedza u dzulo ro khuthala kha ṱhonifho na fulufhelo ḽe ra ṋewa ḽone nga vhathu vho ri khethaho na u ri vhea kha maimo aya a ndangulo na vhuḓifhinduleli . 
28 . U kumedza na u ṱanganedzwa ha mugaganyagwama
Nyambedzano ya foramu / phaneḽe
Tshiṱirathedzhi tshi dzinginya vhudzheneleli u itela u ṱavhanyiswa ha mveledziso na nyaluwo ya mabindu maṱuku kha sekithara ya ICT , ngeno tshi tshi khou tshimbidza u aluswa ha tshikalo tsha vha dzhiiwaho na vha shumisaho dziICT nga sekithara ya mabindu maṱuku zwao .
Ndo ḓa na zwiṅwe zwe nda dizaina ndi tshi khou fulufhela u zwi sumbedza vhaṅwe vhathu kha bindu . 
Ro guda nga uvhu vhuḓifhinduleli , nga 2010 ro rwela ṱari mutheo wa Nḓila Ntswa ya Nyaluwo na u ṱalusa zwiṱuṱuwedzi zwa mishumo sa mveledziso ya themamveledziso , vhuendelamashango , vhulimi , zwa migodi , vhubveledzi na zwa ikonomi i sa tshinyadzi mupo .
U sa badela tshumelo nga vhanga ḽa u shaea ha vhukhagala , u fhulufhedzea na maitele a dimokirasi , nḓisedzo ya tshumelo i songo linganaho nahone i songo teaho , nahone , kha dziṅwe nyimele , hu u sa kona u badela . 
Fomo ya Muano uyu i a wanalea Ofisini ya Thendelo .
Government Communications ina vhudifhinduleli ha ndangulo na vhukonanyi ha zwine zwa vha ngomu ha website .
Tshipikwa tshihulwane tsha muvhigo na mvetamveto ya mulayo wo kumedzwaho ndi u bvisa dzielemente dza u khethulula dzi wanalaho kha u shumiswa ha maitele a mulayo wa sialala wa vhufa ha vhanna . 
Vha nga ita khumbelo ya u ita nambapuḽeiti ya vhuṋe kha tshiendisi tshavho vho ṱanganyisa maḽeḓere na nomboro zwe vha ṋanga [ thendelo i ḓo bva kha Muraḓo wa Khorotshitumbe ( MEC ) ] , tenda nomboro ya vha i hone nahone i sa semani .
Vho dovha vha shumisa nnzi kha u putela kana u rungelela sigara . 
u itela Zwiḽiwa na Vhulimi Thendelano ya ḽifhasi yo dzhiiwaho nga 2004 yo livhiswa kha u :
Kha kuitele kwa u dzhenela kwa ṅwana vhana vho vhudziswa mbudziso dzi tevhelaho : 
Ndumbo i ḓo sudzuluwa u bva kha ndondolo ya u alafha u ya kha mbekanyamushumo dza mutakalo wo ṱanganelaho dza u thivhela na u alusa , u katela pfunzo , vhuambeli ha u ṱanzwa maṋo , na matheriala u shumiswaho u thivha a thishu . 
Mihumbulo ya Phurogireme ya Habu ya Didzhithaḽa i tshimbidzwa nga ofisi ya Muofisiri Muhulwane wa Ndangulo ( COO )  . 
Zwikili zwa vhudavhidzani ha nṱhesa ( u amba na u ṅwala ) na zwa vhushaka . 
Mulanguli a sa tendeli mbadelo nga tshifhinga . 
Mishumo iyo i nga kwama u sedzulusa u vha hone na u sa vha hone ha zwifanyiso zwa muhumbulo , uri ndi zwifanyiso zwa muhumbulo zwifhio zwo nangiwaho nga muṅwali na uri ndi ngani ; tshivhumbeo tsha mafhungo na u ṅwala pharagirafu , kana tshivhumbeo tsha zwirendo , kunangele kwa maipfi , zwiṱuṱuwedzi u buḓekanya na tshibveledzwa ; kushumisele kwa zwiga , mubvumo na muvhala zwo teaho .
Davhi ḽa Vhuendi ha Nnyi na Nnyi ḽi ḓo ita uri kushumisele kwaḽo kwa masheleni a themamveledziso ku elane na Pulane yo Dzudzanyeaho ya Themamveledziso ( SIP ) ine zwazwino ya khou bveledzwa nga Muhasho . 
4.3 . Madalo a mushumo a Mufarisa Muphuresidennde adzi 26 Tshimedzi 2015 , a ḓo khwaṱhisa vhushaka ha polotiki na ha ikonomi vhukati ha mashango aya mavhili .
Mbuelo dzine vhathu u mona na shango vha dzi wana u bva kha mbekanyamaitele dzi lepalepaho ndi khulwanesa . 
Pfukiselo u ya kha demokirasi na yone yo ḓisa vhushaka ho teaho ha mushumo kha tshumelo ya nnyi na nnyi . 
U ita uri u pfesesa na u shela mulenzhe nga tshitshavha hu ḓivhee nga maanḓa na u hu aluwa musi hu tshi thoma u shumiswa Pulane ya Nyito yo Pfumbiswaho ya Saintsi na Thekhinoḽodzhi zwa Afrika ( CPA ) na tsheo dza Guvhangano ḽa AU nga saintsi na thekhinoḽodzhi . 
dzhia maga o teaho u vhona uri Tshiṱiriki/ PED tshi wana mafhungo oṱhe o teaho ane a ṱoḓea u itela nḓisedzo nga tshifhinga ya tshomedzo dza u guda na u gudisa ;
Vha sedze mbudziso dzi tevhelaho :
Vhaṅwe vhe vha vha zwipondwa vho bviswa kha vhugalatenga vha baḓamiswa nga murahu ha mapala a thungo ya devhula musi mutambo u tshe kati . 
Hezwi zwi ḓo engedza vhuṱumani vhukati ha zwipiḓa zwa ḓoroboni na zwa mahayani , muhumbulo muhulwane u wa u ṱanganya mupo wa mahayani kha ikonomi khulwane .
Mbilo dzi ambaho nga ngona na zwiga dzi tea u vha dzo sumbedzwa zwavhuḓi u ya nga nomboro dza zwiga kana ngona zwo shumiswaho u vhalela mutengo wa bidi , na zwiga kana nomboro dzo dzudzanywaho . 
Thuso i no ṱoḓiwa kha masipala
Tshaka dzoṱhe dza thuso dzi a bviselwa khagala kha ndeme ine ya sa pfadza nga datumu ya u ṱanganedza kha anekitsha dzi re kha Zwitatamennde zwa Masheleni zwa Ṅwaha nga ṅwaha . 
U ita uri vhagudi vha ite buḽoko ( kha mabammbiri , naho zwi sa timatimisi uri vhagudi vho no vha na buḽoko dzavho ) vha ṅwala mafhungo o ḓalaho nga zwinzhi zwavhuḓi , vho sedza vha ṱanganedzaho mafhungo , mafhungo a zwino na thounu yo teaho .
vhoramafhungo wo khetheaho u ṱalutshedza nga ha maitele a zwa u bida .
Dzina ḽa Akhaunthu
Zwitshavha zwi a pfisa vhuṱungu vhathu vhane vha pomokwa vhuloi nga nḓila nnzhi , nga u tou vha pandela ( pfulusa ) , nga u vha huvhadza na nga u vha vhulaya .
Zwiimiswa zwa u valela vhafariwa vho lindelaho tsengo hune zwa konadzea zwi ḓo sika dathabeisi nthihi u itela u kona u tevhedzelwa na u tevhelwa ha vhafariwa vho lindelaho tsengo nga ngomu kha muhasho wa kana tshiimiswa tshi re na vhuḓifhinduleli ha u valela vhafariwa vho lindelaho tsengo . 
Mbilo dzavho dzo
U sa vha hone ha maanḓa ayo o nambatedzwaho a muambeli , naho zwo ralo , a hu nga ḓo kwana u tea ha mulayo ha khonṱhiraka iyi . 
Ndi muhumbulo une nda fulufhela u ḓo u tshilela , na u u swikela .
Muhumbulo muhulwane kha bambiri iḽi ndi wa uri thaidzo dza ṋamusi dzi nga si tandululwe nga u humbula nga nḓila ye ra humbula ngayo musi ri tshi dzi sika . 
U topola vhatshimbidzi :
Tshitshavha tshi ḓo ṋewa tshikhala tsha u kona u swikelela mafhungo , nga nnda ha mafhungo asa tendelwi u bviswa nga mulayo . 
Ṱhalusamaipfi dzi sa konḓi dzo itelwaho gireidi yeneyo .
Luambo lwa u fhuredzela
Nzulatshinya , Phirela na Malwadze a Khovhe Afrika ndi thaidzo vhukuma . 
( 2 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u bvela nnḓa ha Riphabuḽiki .
Maṅwe mafhungo a ndeme ane a ṱoḓa u dzhielwa nzhele
Madalo , na dziṅwe tshumelo dzoṱhe kha DSP/ vhaṋetshedza netiweke 100% ya mutengo wa Tshikimu
Mulayo washu wo kombetshedza mushumo wa ndondolo kha dzibannga dzi kuvhanganyaho tshelede kha u ṱanganedza tsheke dzo dzheniswaho nga dzikilaente . 
Muvhuso wa lushaka u bveledza zwiṱirathedzhi , mbekanyamaitele na milayo zwine zwa tea u thoma u shumiswa nga masia oṱhe a muvhuso . 
U fhindula mbudziso U shumisa mufhindulano u songo fhelaho wa vhagudi
( a ) uri i kone u shumisa pfanelo i re kha Mulayotibe , i fanela u shumisa , kana arali zwo fanela i fanela u bveledza mulayo wo ḓoweleaho une wa sa ḓo tendela u shuma ha wonoyo mulayo ; na
Zwi a bvumbelwa u ya phanḓa na u ita nga u ralo . 
Milayo iyi i shumaho na kha luambo lwo tou ṅwalwaho , naho maṅwalwa o ṅwalwaho a tshi fanela u vhumba tshipiḓa tshihulwane tsha nyimele , ngauralo tshiko tshihulwane tsha mafhungo a u wana ṱhalutshedzo . 
Ndo aluwa fhethu hune ha vha na maseo nahone musi ndi tshi ya hani hu dzulela u vha na maseo . 
vhona uri vhagudi vhoṱhe tshikoloni vha wana pfunzo ya ndeme ;
Kha mashango manzhi ngweṋa dza dzonedzone dza khakhululo ya zwa mbalombalo dzi dzhia mishumo miswa na vhuḓifhinduleli . 
Vhupulani ho teaho ha vhuṱambo vhune ha ḓovha hone u fhungudza mitengo . 
g ) Vho Webster Masvikwa ( vho tholwa hafhu )
5.11. Khabinethe yo dzhiela nṱha uri Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ṱanganedza na u tenda u ḓirula mushumo ha Vho Krish Naidoo na Vho Vusi Mavuso sa miraḓo ya Bodo ya Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe ( SABC ) .
Mishumo kha zwibveledzwa zwa vhulimi i nyanyula nyaluwo kha mishumo nga nḓowetshumo ya zwibveledzwa zwa vhulimi zwayo na kha zwitshavha zwa mahayani . 
Hune bidi dza humbelwa nga tshivhumbeo tsha eḽekhiṱhironiki , bidi idzo dzi tea u ḓadziswa nga khophi dzo dzheniswaho kha fulobo yo valiwaho . 
( a ) Khomishini ya Pfanelo ya Vhuthu ;
Ridzhisiṱa
TSHIKOLO
Naho hu na uri ri khou tenda uri vhunzhi ha vhaṱaleli vha mutambo wa bola ya milenzhe vha bva kha tshigwada tsha vhathu vhane vha hola miholo ya fhasi , hu na vhuṱanzi ha uri thikhithi dzo ḓi rengiswa phanḓa ha musi mutambo u tshi thoma na kha tshifhinga tsho fhelaho . 
Ndingo nthihi nga muunḓiwa nga ṅwaha
( 3 ) Muthu a nga fhelelwa nga u vha Muraḓḓo wa Buthano ḽa Lushaka arali uyo muthu -
Tshiṱiriki tshina phimo na indasiṱiri ya ikonomi ine ya sa tshile na u ḓikika hu re nṱha kha mishumo ya ikonomi ya ndeme . 
Zwipiḓa zwa vhuṱhogwa zwivhili zwi fanela u vha fomo i re khagala ya afidafithi , ine ya pfi : 
Mishumo ya Vhaḓivhi ndi Khethekanyo ya Gwama ḽa Lushaka zwi langaho na u lavhelesaho ngangulo ya u isa na u renga zwishumiswa kha sekithara ya nnyi na nnyi na u dzudzanya uri zwa sisiteme ya zwa masheleni zwi fane na muvhuso wa vundu na wa lushaka . 
U ṅwala : Tsedzuluso ya
Ndi tea u ṱamba maṋo ndi tshi fhedza u ḽa na musi ndi sa athu u eḓela . Ṋala dzanga dzi tea u dzula dzo geriwa na u kuna tshifhinga tshoṱhe .
Luṱa / ḽiga thangelambalavhathu
Minista vha a fara mavu a muvhuso u itela maḓaka kana u ḽi bvisa nga nḓivhadzo kha Gurannḓa ya Muvhuso . 
Kha hovhu vhuṱambo , ndi hune vhuimo ha Mudzulatshidulo o Rangaho Phanḓa OGP ha ḓo ṋekedzwa lwa tshiofisi nga Afrika Tshipembe .
Muthu ha tei u hangwa nga ha vhupo havhuḓi mashangoni a seli , u fana na zwibveledzwa zwi sa ḓuri . 
Hezwi wi katela mbekanyamushumo u fana na Tshikimu tsha Holodei ya Muthelo , Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Mabindu a Vhukati Maṱuku na zwiṱuṱuwedzi zwa Tshiṱirathedzhi tsha Thandela ya zwa Nḓowetshumo . 
U sa vha hone ha luroma zwo lengisa nḓisedzo ya tshumelo u ya nga phindulo na khunyeledzo ya u lugisa phaiphi dzo phamuwaho u dzheniswa maḓi miṱani . 
Tshanduko kha theo ya milayo i kwama vhathu vha holesaho na vhanwe vhathu vhoṱhe vha welaho kha zwikwama zwa phurofidennde .
5.7 . Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani vhe vha lozwa vhafunwa vhavho nga zwifhinga zwa mibvumbi na mikumbela ngei Devhula Vhukovhela , vhuponi ha Rustenburg .
Ndi ngani hu na phikiniki ?
Muinzhiniara wa muelelo u dzula o lavhelesana na thaidzo dza u swikelela izwi nga nḓila i takadzaho lu fushaho . 
Nga yeneyo nḓila , mugaganyagwama u ṱoḓa tshanduko kha kuvhumbelwe kwa vhashumi u ṋetshedza tshumelo ya ḽeveḽe ine ya ṱoḓea , kha vhuvhili ha ḽeveḽe ya lushaka na ya vundu , u itela u amba nga ha tshumelo yo fhelelaho ya Muvhuso i ne ya engedza u sa ya phanḓa ha Mulayotibe wa Miholo ya Muvhuso . 
Kha ḽifhasi ḽine thekhinoḽodzhi ya ri ḓisela vhunzhi ha mibvumo , maipfi , muzika na u amba , u guda u thetshelesa fhedzi kha zwine zwa vha zwa ndeme kana zwi no shuma ndi zwa ndeme .
Bodo yo ita mvelelo kha u khwinisa milayo kha fhethu ho fhambanaho . 
Mugudisi u tea u ranga u vhala bugu phanḓa ha musi i tshi ḓa kiḽasini u itela u vhona kuṅwe kuvhumbelwe kwa maipfi , ḓivhaipfi kana ḓivhafhungo , na kudzudzanyele kwa mafhungo ane a nga ṋea khaedu vhagudi .
Izwi zwi nga ṱhukhukanywa zwa bva mishumo i tevhelaho :
Ndo shuma kha mashango o vhalaho malugana na izwi nahone ndi tendelana tshoṱhe na zwe zwa ambiwa nga vhaambi fhedzi ndi ṱoḓa u ḓivha uri vha vhona hani khaedu ya u thasulula thaidzo ya polotiki ya madzangano ane a vha hone ya u ṱoḓa u bvela phanḓa na maanḓa avho na u sa ḓiimisela u ṋea vhalangi maanḓa a u ita zwine vha ṱoḓa u ita .
Zwenezwo , hune komiti dza wadi dza vha hone sa yone nḓila khulwane ya u dzhenela ha tshitshavha hu na ṱhoḓea ine ya tou vhofha kha masipala ya u dzhenisa komiti idzi kha u tea tsumbakushumele dza ndeme na thagethe na u lavhelesa idzi tsumbakushumele na thagethe .
Sisiṱeme ya Mbalelano dza Mutheo ( BAS ) ine ya khou shumiswa zwazwino ndi ya kale kha u shumiswa sa sisiṱeme ya ndangulo ya zwa masheleni . 
Puḽane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho ndi tshishumiswa tsha tshiṱirathedzhi tsha ndeme tsha ṱhanganelo kha masipala . 
( h ) Hu tea u vha na ndangulo ya khwine ya vhashumi khathihi na maitele a u bveledzisa phanḓḓa vhashumi kha mabuḓḓo avho a mishumo , u itela uri hu bveledzwe nga vhuḓḓalo vhukoni ha vhathu .
Khabinethe i ḓo sedzulusa u themendelwa kha ṅwaha wa muvhalelano muswa . 
Khomishini ya Kuvhusele kwa Ṱhanganelaḽifhasi i ṱalutshedza kuvhusele sa : Ṱhanganyelo ya nḓila dzo fhambanaho dza vhathu na zwiimiswa , zwa phabuḽiki na zwa phuraivethe , kha u langa mafhungo avho . 
Kha mafhungo haya , zwikhala zwa wekishopho dza mekhenikhaḽa na mavhengele ane a rengisa zwithu zwiṱuku zwi ḓo sikwa .  . 
u ṱo ḓa thuso musi vho lindela phindulo u bva kha muvhuso malugana na khumbelo ya ndambedzo ya vhana
Vho kona u tevhela puloto ?
Ro humbela Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Muvhuso u bveledzisa pulane ya u engedzedza zwihulwane vhukoni ha kushumele kwavhuḓi kwa NPA , hu tshi katela na u khwaṱhisedza u dzhiululwa ha ndaka .
Kha vha sedze kha ṰHUMETSHEDZO YA 3 : NḒILA DZA U KOVHEKANA MBUELO , u wana mutevhe mupfufhi , mbuelo dza masheleni dza tshifhinga tshipfufhi , tshavhukati na tshilapfu na mbuelo dzi si dza masheleni dzine dza nga ṋetshedzwa .
Kha miṅwaha miṱanu yo fhelaho , u vhambadzelwa nnḓa ha Afurika Tshipembe ho fhungudzea hu tshi khou itiswa nga ṱhoḓea ya fhasi .
U bviswa ha ndaela phanḓa ha u shumiswa ha zwibviswa na u bviswa ha akhaunthu dzoṱhe dza ndangulo ya ṅwedzi nga ṅwedzi . 
e ) ( i ) ya mveledziso hafhu ya u tou thetshelesa , muelo wa siaṱari ḽa A4 kana R12,00 tshipiḓa tshayo
Ndi tshi dzia hetshi tshipiḓa , nga kha vhusimamulayo , nyambedzano ya dzitshaka , mulayo na khampheini dzo khwaṱhisa uri maanḓa haya o itelwa u khwinifhadza tshiimo tsha vhana na vhafumakadzi , vhathu vha vhaholefhali na vha aluwa .
Honeha , mabambiri a vhukuma oṱhe o shumiswaho kha vhupfumbudzi o sedzuluswa . 
U kandekanya Khoudu ya Vhuḓifari kana dziṅwe nyendedzi dzine dza nga shumiselwa Tshumelo dza Vhudavhidzano dziṅwe na dziṅwe dzo tiwaho . 
Hafhu , u bindudza kha ndaka dzi sili zwi nga fhungudza muṅwe wa mutsiko kha u livhuwa ha vhukuma ha kharentsi musi mitengo na zwivhambadzwaseli i nṱha . 
Akhaunthingi , u rekhoda na u vhiga Afrika Tshipembe zwo swikelela ṱhanganyo yo ḓalaho ya zwa u laula tshikolodo na u laula masheleni . 
Khaḽisiamu ni pfushi ya ndeme ya zwimela ine ya vha ya vhuṱhogwa kha mavu oṱhe u itela nyaluwo ya midzi ya zwimela . 
( b ) ḽa khethekana ḽa bva mahoro manzhi na tshiṅwe tsha zwipiḓa zwaḽo tsha ṱanganelana na ḽiṅwe ḽihoro , ḽihoro ḽo dzhenelelaho kana ḽi songo dzhenelelaho kha khetho , arali miraḓo ya tshipiḓa tsho bvaho kha ḽihoro ḽa u thoma tshi tshi imelela phesenthe i si ho fhasi ha 10 ya tshivhalo tshoṱhe tsha zwidzulo zwo farwaho nga ḽihoro ḽa u thoma zwa Khoro yeneyo .
Kha ri ite nyito
Ndivho
MVELELO DZA NDIVHO DZO SEDZAHO KHA U SWIKELELA NA U FHIRELA PHANḒA
Iṅwe ya nḓila ndi u ṱanganyisa mutakalo na ndondolavhathu sa muhasho muthihi . 
Ṱhukhufhadzo ya ṱhanḓavhudzo dzi tevhelaho dzi shumiswa kha ḽiṅwalo iḽi : 
Rennge ya Thekhisi ya Moḽo wa Derini : Foramu ya mveledziso yo thomiwa u itela u tshimbidza u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi . 
U valelwa ho ḓisendeka nga thendelo u thoma
u dzudzunya thodea nga ndeme yadzo
Khophi ya thendelano ya u thoma , ḽi ṅwalo ḽa deeds of servitude , khadzimo , nz .
Hoyu ndi muṱangano wa u lugisela hune vhoṱhe vha re na dzangalelo vha kuvhangana vha ṋetshedzwa mafhungo nga ha phurosese ya CBP .
ya ho kha nyanḓadzamafhungo
Ro dzula ro ni dzhenisela dziṅwe dza phindulo dzo teaho .
U ya nga kuhumbulele kwanga , izwi zwi a tendelwa ngauri ndaela ya u dzhiulula ndaka zwi thungo na ndavhelelo dza bulasi sa tshishumiswa tsha mulandu hu si mbuelo dzi bvaho kha u rengiswa ha bulasi . 
Themo tsireledzo ḽi amba uri maga a a dzhiwa u itela u tsireledza nḓowetshumo dzapo kha u thomiwa nga mmbi dzisili . 
u kwama madzango apo kana zwigwada zwi re na dzangalelo zwine zwa nga kwamea nga nyambedzano kha muṱangano wa khotro .
Sankambe : Ho vha hu ... ndi . . . hu na ... hu na ḽiṅwe ḽidau ḽihuhulu .
Vhupulani ha thandela ndi yone thikho ya ndangulo ya thandela .
Masia aya a ṱhoḓiseso a ṱoḓa date dzo fhambanaho nga maanḓa na u shumisa ngona dza tsenguluso dzo fhambanaho nga maanḓa . 
Tshipiḓa tsha vhalwadze vha vhurindilamushonga tsho u vha ngonani ha zwiga zwa ndeme zwa mutakalo wa muthu na u vha vho takalaho na uri tshi nga langiwa nga maitele a elanaho na u tshimbila . 
U engedza kha izwo , nyaluwo i katelaho vhoṱhe i tea u lwela u swikela ndivho dza mveledziso ya tshumiso ya mavu nga nḓila i linganaho ; i tshi saukanya zwithithisi zwa mbonalo ya vhukuma ya fhethu na zwa vhukuma zwa nyaluwo na u dizaina hafhu vhupo ha fhethu hashu hu u itela u swikela ikonomi khulwane na vhukateli ha matshilisano . 
Izwi zwi nga vha zwa ndeme arali zwitzhili zwa malwadze zwa vah zwi songo lwiwa nazwo nahone kana zwa tshinyadzwa nga zwitzhili zwa mupo ngomu mavuni . 
U tholwa ha vhashumi vho ḓiimiselaho Fhethu hu laṱwaho Mashika ndi zwa ndeme . 
Iṅwe nḓila ya ndaulo ya u hanedzana na pulane iyi ndi u hanela pfanelo ya tshiphaḓaladzi tsha ngafhadzo tsha zwiṱitshi zwinzhi uri tshi ṋetshedze zwiṱitshi nga nḓila yo khetheaho . 
Mbambe ya vhukati ha tshiḓula na khumba yo vha hone ngei Green Tree Forest ṋamusi .
Fhethu hu songo dzheniswa ndi , naho zwo ralo , maga a ndeme a ṱhogomelo . 
Vhagudisi vho nothaho na matshudeni o fhedzaho tshikolo vha re yunivesithi kana Magudedzini a FET na vho vuledzaho pfunzo dzavho
u Ṱola na u Lavhelesa Mvelelo
Ndayotewa na yone I sumbedza uri nyambo dza vhathu vhashu ndi tshiko tshine tsha tea u bveledziswa .
Mulivhanyo wa mikano ya ofisi ya tshiṱiriki na wa maanḓalanga apo nazwo zwi ḓo iswa phanda . 
Hezwi zwi fhungudza maanḓa a u renga zwa dovha zwa fhungudza na mutsindo wa tshumelo dza zwa theshiari dzine dza nga ḓisedzwa . 
Nnḓa ha zounu nzudzanyo nga huswa dzo tendelwaho , ndambedzo ya tshiimiswa ( mundende wa vundu ) i nga shumiswa kha rennde kana dziṅwe nḓila dza mveledziso ya zwo lambedzwaho . 
U dzhia tsheo / kuvhonele kwau kwa zwithu
Maṅwalwa o sainwaho ( mulayo ) a dzhiwa a tshi vhofha dzikhothe . 
Tshivhalo tsha mimasipala ye ya wana odithi i si na mbilaelo ya masheleni tsho aluwa u bva kha 13 u ya kha 54 .
ṱhanziela ya mihaelo , arali zwo tea .
Mbuyelo ya mbadelo ya vhuvhili ya muthelo wa tshif
( 2 ) Vhurumiwa ha fumi ndi -
O vha na mafuvhalo kha ṱhoho , ḽivhadzi muṱanani nahoen zwa zwino u khou pfa vhuṱungu . 
Zwiṅwe hafhu , ndaela dza khothe dzo ṱanḓavhuwa zwihulwane na a shandukisea . 
Vharengi vha nga dovha vha dalela yuniti ya muhasho wa Mafhungo a zwa Vharengi u itela u bviselwa khagala kana ngeletshedzo musi vha tshi ita thengiselano ya didzhithala . 
U ita uri mathomo a ḽokhishini a vhe fomaḽa malugana na Sheba Siding zwi kha ḓi vha khaedu . 
Fhedzi-ha , vhunzhi ha zwikolo zwa Afrika Tshipembe a zwi gudisi nyambo dza hayani dza vhaṅwe kana dza vhagudi vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho , fhedzi vha nga funza luthihi kana mbili dza nyambo dza hayani .
Ndo bebwa nga ṅwedzi
Vha tea u nanga muhumbulo muhulwane kana thero kha sekele ya vhege mbili iṅwe na iṅwe ine ngayo / ngawo mudededzi a ḓo kona u ṱumekanya/ lungekanya nyito zwavhuḓi .
U vhiga mawanwa
Nga nnḓa ha maga ane ndaela ya vha yo ṋewa khao , sa zwe nda amba afho nṱha , Nicholson J a nga si khakhe nga u ṋea ndaela ya u dzhiulula na uri aphiḽi a yo ngo livhiswa kha ndaela yawe nga nḓila iyo . 
Zwo ṋaṋaho , vhaṅwe vhahulwane vho vhiga uri a vha tshe na ndavha na ndondolo ya zwa mutakalo na luthihi , vha khou vhilaela uri dzilafho ḽine ḽa ṱoḓa vha tshi tou valelwa vhuongeloni tshifhinga tshilapfu kana u tou rumelwa fhethu ha ndondolo zwi ḓo amba uri vha tea u ṱutshela zwifuwomvumvusi zwavho zwine vha zwi funesa . 
Kha ṅwaha wa Vho OR Tambo vho ri sumbedza maanḓa a u shuma u ya kha Afrika Tshipembe na lushaka lwa khwine .
a . nḓila ye vha farwa ngayo ;
Kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho , ho swikelwa zwipikwa zwinzhi kha u khwinisa nyimele zwikoloni zwa nnyi na nnyi . 
Vhathu vha vhonalaho vhe na mutakalo na mafulufulu vha tou vha tshone tshiga tsha u dzhiela nṱha NDP .
Khabinethe i tikedza maga o khwaṱhaho o dzinginyiwaho a tshi itelwa muvhuso .
ArchView Network Analyst i ṋetshedza vhuṱanganelwa ho ḓiimisaho nga hoṱhe , ha mvelo , hune ha shumisaniwa , ho leluwaho u hu shumisa ha u ṱanganyela nḓila dzo tshimbilwaho , u wana tshileludzi tsha tsinisa , u vhiga mvelelo sa nḓila dza u sumbedza na u wana vhupo ha tshumelo . 
Ndivho ya tsenguluso ya ikonomi ndi u khoḓa thandela u bva kha kuhumbulele kwa lushaka . 
Mvusuludzo ya u ṅwalisa i ḓo itwa fhedzi arali nga tshifhinga tsha u ṅwalisa :
Tshiimo tsha vhuvhili tshi takuwa nga murahu ha u wana uri ndaka yo vha tshitshimbidzi tsha mulandu , hune khothe i sedza uri luṅwe lwa lutamo lu nga siiwa nga nnḓa musi hu tshi dzhiululwa ndaka . 
Kha ri ite nyito Gerani siaṱari kha mutalo wo ṱhukhukanyiwaho ni nambatedze siaṱari kha gwati ḽa murahu uri ni ite tshikwama .
Khwinifhadzo dza tsheledemviswa ya muvhuso dzo ita uri tshelede i teaho u shumiswa i avhelwe kha zwipikwa zwa Muvhuso zwo angalalaho zwine zwa vha zwa matshilisano na ikonomi , hu tshi katelwa pfunzo , mutakalo , magavhelo a matshilisano na tshumelo dza tsireledzo . 
Maṅwe maga o dzhiiwa u itela ndivho iyi u ya nga ha ṅwaha wa vhupulani , nyendedzi dza mugaganyagwama na ṱhoḓea dza vhuḓiimiseli . 
U shandukisa vhukhakhi ho ḓoweleaho ṱhoḓea ya nyito ya mulayo wo ḓoweleaho une wa vha na vhuḓifhinduleli vhu tevhelaho mulayo zwi ḓo ḓisa tshanduko nyana . 
U Linga ho Teiwaho Tshikoloni ( LTT ) ( 40% )
Hezwi , ndi a tenda , zwi khwaṱhisa dimokirasi yashu . 
U kunakisa luthihi kana luvhili nga ṅwaha na zwone a si u ḓisedza tshumelo dzi sa nyeṱhi . 
Khabinethe i humbela maAfurika Tshipembe u tikedza maitele aya uri nga 2020 ri vhe roṱhe ri tshi khou wana Garaṱa ya Bugundaula sa tsumbo ya vhuvha ha lushaka .
Afrika Tshipembe , vhagudi vhanzhi vha thoma u shumisa luambo lwa nyengedzo , English , sa Luambo lwa u Guda na Funza kha Gireidi ya 4 .
b ) U tholwahafhu ha Vho- Karen Pepler Mulanguli Muhulwane wa Bodo .
Mulaedza u katela mafhungo a poḽitiki , a ikonomi na mafhungo a matshilisano na u dzhiela nṱha tshiimo tsha muvhuso wa Afurika Tshipembe nga u angaredza .
Mbadelo dza vhupfumbudzi hu re mulayoni dzi kha mutevhe zwavhuḓi kha tshitatamennde , fhedzi zwi tevehlaho zwi tea u dzhielwa nṱha : 
4.1.1 Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele , 1997
MUSHUMO 1.1
U shandukisela ikonomi kha vhubindudzi na u fhungudza tshumiso ndi zwa ndeme malugana na u bvelela ha ikonomi ha tshifhinga tshilapfu .
Kha hu shumiswe pulane dza themo kha Gireidi iṅwe na iṅwe u nanga lushaka lwa mushumo na tshigwada tsha zwikili zwi ṱoḓeaho kha Tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mishumo ya u linga ha fomaḽa .
11.2 Madzangano a vhashumisi vha Madi
Hedzi khethululo khulwane dzi re hone kha zwitshavha zwashu dzi dovha dza vhonala na kha tshikalo tsha vhugevhenga tshi re nṱhesa fhano Afrika Tshipembe na kha dziṅwe nyambo dzo ḓoweleaho dza u sumbedza u sa fushea . 
Munna kana musadzi ane a vha funesa ndi ene ane a dzhia magatsireledzo u khwaṱhisedza uri a vha nga ḓo farwa nga HIV u bva khae nga u ambara khondomu . 
U rangela u vhala : U humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho , zwifanyiso na ṱhohwana
2.1.4 Zwa gwama , Ndunzhendunzhe ya Vhulangi ha Nḓisedzo na Tshumelo dza Thuso
Mbonalo dza ndeme dza
1.11 . Nyaluwo yo katelaho ndi yone yo sedzwaho nga Khoro ya Vhueletshedzi ya Muphuresidennde ya u Manḓafhadza Ikonomi yo Sedzaho kha Vharema ( B-BBEE ) ye ya ṱangana maḓuvhani a si gathi o fhiraho .
Ezwi zwi a pfesesea musi hu na ṱhahelelo ya u pikisana havhuḓi , kana bidi a dzo ngo ḓa dzi nnzhi . 
Kha vha ḓadze fomo DL1 , khumbelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva .
Zwidodombedzwa zwa khumbelo dza u thoma dza maṅwe mashango dza Pfanelo dza Muṱavhi wa Zwimela zwiswa kana zwine zwa sa fanele u dzheniswa kha lushaka lwa muhumbeli lwa tshimela this fanaho , hu tshi katelwa na datumu ya u faila , nomboro ya khumbelo , maga a vhutshuitshisi , na datumu dza thendelo na vhunzhi tshivhalo tsho shumiswaho
U tea u vha na vhutanzi tshothe uri pholisi ya lushaka i khou tevhelwa , wa dovha wa sima milayo i no do thusedza , wa vha wone u no tshimbidza kupulanele kwa zwithu madzinguni khathihi na u vhea ito kha kutshimbidzelwe kwa zwithu .
Nyito ya u linga ha fomaḽa 2 U ṅwala
U ṅwala pharagirafu dzine dza nga swika 2 ( mafhungo a swikaho 10 ) nga ha tshenzhemo ya ene muṋe khathihi na zwiwo ( tsumbo u pembela muṱani )
Mikano ya Afurika Tshipembe i ḓo tsireledzwa , hu tshi itelwa u fhungudza maitele a u pfukwa ha mikano zwi siho mulayoni .
NHI ndi sisiṱeme ya ndambedzo ya masheleni ine ya ḓo vhona uri vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vha ṋetshedzwa ndondola mutakalo yo teaho , hu songo sedzwa uri vha shuma mini kana u sedza uri vha ya kona u badela tshumelo idzo naa .
Zwiṅwe zwo pulanelwa u ḓo khunyeledzwa na u bviswa musi wa ṅwaha wa muvhalelano . 
u ṋea zwishumiswa na vhupfumbudzi kha ndimuso ya zwa mbeu , musaukanyo wa mbeu , na kupulanele kwa mbeu kha vhatshei vha mafhungo , vhalanguli na vhaṅwe vhadzhiamikovhe vhahulwane
Nngwe yo dzhena muḓini .
Ndi zwa ndeme uri zwidodombedzwa izwi zwo ṅwaliwa nga luambo lwo leluwaho , lu si na maipfi ano konḓa u itela uri vhaṋetshedzi vha pfesese mikano na milayo .
U vhala tshiṱori tshipfufhi
U thomiwa ha Senthara ya Ndangulo ya Tshinyalelo hu ḓo vhumba tshipiḓa tsha maitele aya . 
U pfukela kha muṅwalo wa u pomba
U pennda kana u ola zwiṋoni , khovhe , zwikhokhonono , zwikokovhi n.z. u shumisa khirayoni dza mapfura dza mivhala yo dzikaho , u haseledza nga ha mivhala , zwivhumbeo na mbonalo zwi tshi ya nga u kwama itsho tshithu , phetheni na u khwaṱhisedza , u sedza na u ita nyambedzano nga ha vhutsila ha tsiko ya ḽifhasi
Muthu u fanela u ela uri ndi ndivho na mushumo zwifhio zwine tshiimiswa tsha ḓo shuma zwone a kone u dzhia tsheo ya fhethu havhuḓisa . 
Luṱingo : ( 012 ) 315 1856 / 4
Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo tshi kuvhanganya mugaganyagwama watsho kha mutheo wa ziro na zwitatamennde zwa masheleni kha u rekhodwa ha masheleni . 
Vha humbule : A vho ngo tendelwa u vha muraḓo kana u ṅwalisa muunḓiwa kha tshikimu tsha dzilafho tshi fhiraho tshithihi nga luthihi .
Mafhungo tswititi
Ndi ngafhi ha masipala hune a khou bvelela hone ?
Mafhungo aya a re kha webusaithi iyi o itelwa u ṋetshedza mafhungo nyangaredzi nga ha thero yo kana thero dzo tiwaho a si u ṱhaṱhuvhiwa ho fhelelaho ha thero yeneyo . 
U fhiriselwa uhu ho ita uri vhunzhi ha miṱa kha vhupo ho fhambanaho , sa zwe zwa sumbedziswa afha fhasi , i vhe na tswikelelo ya tshumelo dza u hwalwa ha mashika . 
Mulayo u vhonala nga maanḓa kha ndayo dzine dza vhea mikano yo khetheaho kha u shumiwa ha khethekanyo dza data dzo no vhekanywaho . 
Naho vhugudisi vhu sa ḓuri , mbadelo dza u kundelwa ha thandela ndi khulwanesa . 
U fhindula mbudziso dza maimo a nṱha dzi no bva kha pharagirafu yo vhalwaho ( Ho vha hu tshi nga bvelela mini arali hoi ) )
Mulangadzulo , vho ḓo zwi humbula uri ndo ima hafha kha Nnḓu hei ndi tshi khou humbulela uri Ofisi ya Mulangavundu ndi fhethu ha u laṱa mathukhwi a makhomureidi vhe vha sa swikelele kha u tholwa havho siani ḽa zwa polotiki tshifhinga tsho fhelaho . 
Tshiṅwe tshifhinga zwi nga vha uri u vhiga a zwi vhi zwo swikelela tshiimo tsho teaho , zwine a vha mafhungo ane ra kha ḓi ḓo sedza khao , fhedzi mbilaelo ya Komiti dzi a ṱanganedzea . 
Ḽiṅwalo ḽa mafhungo iḽi ḽi shuma u vhiga nga ha zwa vhuṱhogwa zwa khaseledzo dzine zwa zwino dzo vhumba ḽiṅwalo ḽa mathomo ḽa ndavhelelo ya Dzangano ḽa Khomishini dza Tshumelo ya Tshitshavha tsha Afrika . 
6.1 Vhadzheneli avha ndi vhonnyi ?
' Ndi nga nḓila iyi fhedzi hune vha nga kunda mitsiko ya kale na u fhungudza mihwalo i sa konḓelelei ya vhushai na u shaya mveledziso , vha imedzana na khaedu ya u ṱaṱisana na ḽifhasi ' .
U ḓadzisa izwo , ri ḓo shuma u khwinisa nḓisedzo ya khwine kha mivhuso yapo , u bveledzisa themamveledziso na vhudzulo ha vhathu .
Maitele na tshumiso ya zwo khwiniswaho kha ndayotewa
Themendelo dza mbekanyamaitele dza Khomishini dzo anḓadzwaho kha Muvhigo wa u Fhedzisela dzo ḓisendeka nga buto ḽa ndiliso ḽo eḓanelaho nahone zwo itwa nga vhuronwane . 
4.5 Khabinethe yo tendela u tholwa ha vha tevhelaho kha Bodo ya Tshikwana tsha Ndindakhombo dza Badani :
Thendelano idzi dzi ḓo sumbedzisa mishumo yo fhambanaho na vhuḓifhinduleli kha vhashumisani vho fhambanaho kha u tikedza nungo dza u fhungudza vhushai dzi sa nyeṱhi kha zwitshavha zwo topoliwaho . 
Kanzhi ri a ita mbilo dza uri u kundelwa hashu u ṋekedza tshumelo nga nḓila ya khwiṋe ndi nga ṅwambo wa u shaea ha thasululo kana ngona ( nḓivho ya uri zwi itwa hani ) ya u shumana na u livhana na khaedu ntswa . 
Mvusuludzo dzi nga itea u bva nga 1 Phando u swika 31 Ṱhafamuhwe .
U pfesesa na u shumisa masumbavhuṋe ( sa . Ṅwana wa khosi )
Nganetshelo yavhuḓi ya u anetshela kha vhulimi ndi mvelelo ya vhaṅwe vha vhalimivhafuwi na vhaṋe vha mavu maṱuku kha bulasi vha khou bvelelaho .
Vhubulasi ha saizi ṱhukhu na dza vhukati vhu khou ṱuṱuwedzwa u itela u bveledza sekhithara iyi i no khou vha khwine . 
Nyendedzi dzi ṱoḓa u thusa mivhuso ya muraḓo kha u swikelela ṱhoḓea dzavho dza u phalala na u ṱoḓa . 
Nḓila iyi ya vhutsila i nga shuma mushumo wa ndeme kha u lusa hashu u ṱuṱuwedza mbuedzedzo ya vhuḓilisi i nga vha nḓila i ne ra nga i shumisa kha fulo ḽashu ḽa u lwa na vhutshinyi kha vundu . 
Vharangaphanḓa vha Vhurereli na vharangaphanḓa vha madzangano a zwitshavhani vha ḓo ṱangana na muvhuso kha u rabelela u isa phanḓa u pfumbisa demokirasi , mbumbano ya lushaka , nyanḓano ya matshilisano khathihi na mvelaphanḓa na Khetho dza Mivhuso Yapo dza 2016 dzi re na mulalo .
U isa phanḓa na u tshimbidza dzangalelo ḽa lushaka kha thendelano nga mashango manzhi a Afrika na madzangano a mashango a ḽifhasi . 
Masipala a u na masheleni o vhetshelwaho thungo u itela u fhindula na mbueledzo . 
Tshifhinga - tshifhinga tshi tea u vha tsho tea avho vha no ḓo vha vha khou dzhenelela muṱangano , sa tsumbo , arali zwi zwa ndeme u vha na makone a ṋeaho mafhungo muṱanganoni , u vha hone ha uyo muthu hu tea u sedzwa phanḓa ha muṱangano na u tendelana nga ha tshifhinga nae .
6.8. U tholwa kha Bodo ya Koporasi ya Fulufulu ya Nyukḽia ya Afrika Tshipembe lwa miṅwaha miraru :
Tshipikwa tshithihi tsha u ṋea ḽaisentsi ya vhurumelazwivhambadzwa ndi u thivhela pfukiselo dzi dzhenelelaho kha sisiṱeme dza nḓisedzo ya zwihali zwa tshinyadzo ya vhanzhi . 
Mugudisi a nga ita marangaphanḓa kha nyito dzi tevhelaho musi e kha zwiṅwe zwa zwidanga kana zwoṱhe ; muzika , nyonyoloso , saintsi , luambo , mafhungo , zwiṱori na ngudo dzi no ṱuṱula muhumbulo .
Nga tshifhinga tsha u thetshelesa - u vhudzisa , u ḓivha , u fanyisa , u ṅwala notsi , u ṱalutshedzela : Vhagudi vhai
Vhashumi vha ya hola na mabindu a wana mbuelo .
Ndi zwifhio zwine vha zwi vhona sa zwithithisi zwa ndeme kha nḓisedzo ya tshumelo ?
Masheleni a nṱhesa ane ndi R1 520 nga ṅwedzi .
1.3 Ndivhonyangaredzi ya Kharikhuḽamu ya Afrika Tshipembe.......................................................................4
Khanedzano khhulwane dzi ngaho khakhathi dza miṱani u tambudzwa lwa vhudzekani a zwo ngo tea u pfiwa khothe dza sialala .
Gerani ndaela dzi re kha siaṱari ḽa seli ni dzi nambatedze tshikhalani itshi dzi tshi tevhekana
Ho sedzwa thendelo u thoma na ndangulo ya nyimele 100% ya mutengo wa Tshikimu
( Muayo wa Muthelo wa
13.2. Ḓuvha ḽa AIDS ḽa Ḽifhasi ndi tshikhala tsha tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi farane kha u lwisana na HIV , u sumbedza thikhedzo kha vhathu vhane vha khou tshila na HIV na u elelwa avho vho ri siaho .
Vha ḓo ḓa kha Indaba ṅwaha u ḓaho ? 
( b ) milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i nga thoma khoro dza vharangaphanḓa vha sialala .
Vha Gwama ḽa Vundu vha nga si ite tshithu kana u ṋekedza nyendedzi vha vhoṱhe ; zwo ḓisendeka nga vhuyo u vha kha vha vhei vha zwilinganyo , nga maanḓa Bodo ya Zwilinganyo zwa Muvhalelano na Gwama ḽa Lushaka . 
Tshikoupu tsha mafhungo ane a ḓo katelwa kha mbekanyamushumo iyi tshi katela mbalelano , u sedzuluswa , vhuḓifhinduleli ha muvhuso , milayo ya vhuḓilisi na milayo ya phurofesheni , mulayo wa mbambadzo , na pfunzo na vhugudisi zwa vhathu vha phurofeshinaḽa kha masia a mbalelano na u sedzulusa . 
Mililo ya ḓaka yo vhigwa kha vhuṅwe vhupo . 
d ) Nyiledzo kha zwa u phaḓaladza nḓivho nga ha vhuloi
Tsaino ya muthu o tendelwaho u saina bidi . 
Thandela i ḓo pfumbudza vhaswa vha 15 000 sa vhashumi vha zwanḓa na pulambara u lugisa u bvuḓa ha phaiphi zwitshavhani zwa havho ; i ḓo vha ṋea zwikili uri vha kone u thoma mabindu avho kana vha wane mishumo yo teaho .
Kha ḽikumedzwa ḽashu ro sumbedzisa , sa tsumbo , uri phensheni yo ṱanḓavhuwaho ya nḓowetshumo na tshikwama tsha khwaṱhisedzo ya vhutshilo tsha vhashumi vha Vharema tsho thomiwa u bva 1966 kha nḓowetshumo . 
Ṱhoḓea ya u bveledza na u goḓombedza ṱhanganelo ya dzingu nga kha mveledziso ya themamveledziso na maga a u tandulula zwithivheli zwa nḓisedzo-thungo kha u engedza vhukoni vhubveledzaho ndi zwa ndeme na uri hedzi nḓila dza u swikelela ndi ngoho i tshilaho ya ṱhanganyelo . 
Mugudisi : Jorvan Vieira .
Tshithu tshi hwalaho - zhendedzi ḽi shumiswaho u itela u ḓisa vhunzhi ha zwiṅwe zwithu u swika kha volumu i ṱoḓeaho , zwenezwo , u khwaṱhisedza kushumisele ku fanesaho . 
U shandukiswa ha sekhithara iyi zwi ḓo thusa Muvhuso u tandulula khaedu dza u hwelela mulandu dze dzikhothe dza dzi ṱahisa lwo vhalaho , nga maanḓa kha mafhungo a zwa ndayotewa na hune tsheo dzi sa imi na muvhuso dza vha dzo ṋewa . 
I isa phanḓa na u ri khwaṱhisa uri ri kandele phanḓa nahone ro sedza ndivho yashu ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe .
1 . Phambano ngomu kha zwa Komiti ya Wadi
U shuma sa thimu , u dzudzanya zwithu , tshenzhelo ya u tshimbidza na vhurangaphanḓa ;
1.1 U pembelela miṅwaha ya ḓana ha Fort Hare he ha itwa ofishala nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ho tshimbila zwavhuḓi .
Yo tevhelwa nga fuḽaga iṅwe na iṅwe ya thimu dzo swikelaho u ya nga mutevhe wa alifabethe . 
Tshamaano o mpha mpho musi ri tshi vho ṱuwa .
Nyito ya u sumbedza uri mugudi u a kona u ḓiambela lwa oraḽa , tsumbo : u dzhenelela kha u davhidzana kana mufhindulano / nyambedzano nga ha ṱhoho kana tshibveledzwa / u fha ndaela kana masia / u renda tshirendo/ u amba mafhungo mapfufhi
Fhedzi , nḓila iyi ya kuitele ndi ya vhuṋe nga maanḓa , na uri sa zwiṱuṱuwedzi zwo sikwaho nga tshipiḓa tshi re hone zwi tikedzwaho tsho siwa tshi songo shandukiswa . 
Miṅwe mitshini na zwishumiswa
Tshivhalo tsha mahaya a vhana a tshimbidzwaho nga sekhithara ya NGO . 
U ta mbadelo dza ṅwedzi dza tshikolodo / khadzimiso ya masheleni a nnḓu ;
Khaedu ya vhukuma i no kwama zwikhala i ḓo ḓa tshifhingani tsha matshelo . 
PDF : Mbadelo ya u phaḓaladza ya phurofeshinaḽa .
Vha dzhie muvhigo u bva kha puḽenari kha dzipere na notsi dza khoso u ḓadzisa mafhungo
Thandela dze dza thomiwa fhedzi dza sa fhedzwe nga tshikwama tsha gavhelo ḽa u dzudzanya nga huswa zwa zwino dzi khou lambedzwa u bva kha tshikwama tshadzo . 
Mapa wa vhu 13 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Thebuḽu i tevhelaho i sumbedza tsaukanyo ya SWOT i no langwa nga mafhungo a mveledziso e a ṱaha kha tsaukanyo ya nzulele i re afho ha masipala . 
Fhano Afurika , naho hu sa tou vha na phambano i vhonalaho vhukati ha mishumo ya vhurangaphan?a , vhulamukanyi na vhusimamilayo ha muvhuso , ahu na muAfurika na muthihi ane a nga zwi sedza sa u dzhia sia ha Vharangaphanḓa vha Sialala ngauri vha shumisa maanḓa a vhurangaphanḓa .
Khasiṱama dza ndeme dzo vha Muhasho wa Ndondolo , Mutakalo , Vhulamukanyi , Mitambo na Vhuḓimvumvusa , Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekinolodzhi , Mafhungo a zwa Nnḓa . 
U topola u dzhenelela hune ha ṱoḓea
Tshikala vhudzhenelavhalugelamushumo
Ri tea u lengisa kuitele kwa Amerika kwa u ita uri mvelele i fane u mona na ḽifhasi , u i ita kuhumbulele ku kovhekanwaho nga tshigwada tsha vhathu vhukati ha vhathu vhoṱhe . 
U thivhela u poidza kana u sia nnḓa miṅwe ya mishumo ine vha i ita , ṱhumano dza pfanelo ya nḓila ya tshitshavha dzi khethekanywa nga u ṱanḓavhudzwa nga fhasi zwi tshi bva kha vhashumisi vhane vha vha ṱanganedza . 
Ni tshimbile zwavhuḓi
Ngudo dza kiḽasi yoṱhe / kana tshigwada tshiṱuku dzi itwe lwa minethe ya 15 - u ṅwala hohu hu tshi livhanywa na zwo itwaho nga tshifhinga tsha u vhala na vhagudi .
MAGUDISWA O LINGIWAHO U linga arali mugudi a tshi kona u ... ṱalusa mibvumo ya ḽeḓere ḽithihi.(u dzhiela nzhele mibvumo ) . ṱalusa mibvumo ya ḽeḓere ḽithihi ( u dzhiela nzhele mibvumo ) ṅwala dzina ḽa tshifanyiso . . ita uri ḽiṅwalwa ḽi ambe na u topola zwidodombedzwa . ita uri ḽiṅwalwa ḽi ambe na u topola u tevhekana ha zwiwo . topola phindulo dza zwivhangi na masiandaitwa kha mbudziso ya phindulo nthihi na ya phindulo nnzhi .
Vha tea u ita ndingo hu sa athu fela maduvha a 30 tshe tshifuwo tsha swika .
Ho khwaṱhisedzwa uri o lovha zwenezwo musi a tshi tou swika . 
U ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu a tshi shumisa masala , malungeknyi a re one .
U vha vhaṅwe vha khwinesa ḽifhasini kha nyisedzo ya tshumelo dza ndulamiso vha re na ngoho na vhuḓikumedzeli kha zwa maṱhakheni . 
Kha vha ṋetshedze ṱhanziela ya tshileme tsha u ela arali tshileme tsho shandukiswa .
Zwi thusa masipala u topola ṱhoḓea kha sekithara dzo fhambanaho , dzi ngaho maḓi , mutakalo , zwiendedzi , tshitshavha , na tsireledzo , na uri vha nga fhindula hani nga nḓila ya u konanya .
Phetheni ya u shumisa mavu i bvelelaho i ḓo vha na u shumisana nga maanḓa , tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha sisiṱeme tshi tshi khou vhuelwa - na u vhuedzwa nga - zwiṅwe zwipiḓa . 
Mbuelotsalela kana ndozwo thevhelalutho /- muthelo
Ndondolo na u thivhulula
Vhagudi vha wanulusa mbonalo ya zwithu zwi re na zwivhumbeo zwa 2-Daimesheni ( 2-D ) na 3-Daimesheni ( 3-D ) nga u vhekenya , u dzudzanya , u ṱalusa na u zwi ṋea madzina .
Ri wana madzina a muṅwe na muṅwe , vhukale ha muṅwe na muṅwe , ri zwi dzhiela nzhele zwoṱhe hafha , ee , pfunzo , phurofesheni , zwoṱhe hezwo zwithu zwi a dzhielwa nzhele nga vhathu vhoṱhe , a si zwone naa ? 
Tsedzuluso ya IDP ya 2005 kana IDP ya 2002
Nḓila ine zwimela zwa vha ngayo - midzi , tsinde , maṱari , maluvha
U ṅ walisa ha u thoma hu itwa kha fomo ine ya rumelwa mathomoni a ṅ waha mu ṅ we na mu ṅ we .
Sa tshipiḓa tsha ḽiga ḽa vhulangi , SAQA i ḓo ṅwala madzina a vhathu vhoṱhe vha re na ṱhanziela dzi si dza vhukuma kha webusaithi yayo .
Hu no shumiswa mielelo ya giravithi , zwithu zwi ḓo fhambana zwi tshi langa nga phetheni dza ḓuvha dza masiari na vhusiku . 
Khonṱhiraka dza PPP dzo engedzwa u itela u tendela Tshikwama uri tshi thole vhashumi vhatsho vha IT na u pfukisela zwikili . 
uri vha na thendelo yo tou ṅwaliwaho , arali manyoro o no ṅwaliswa nga muṅwe
5.4 U ela nḓisedzo ya tshumelo
4.3 Mbadelo dza u posa dzi badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi fanela u posiwa kha muhumbeli .
Muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli a nga nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsha maitele a bidi livhisa themendelo yo itwaho nga komiti ya vhupimathengo kana komiti ya vhuhaṱuli uri i sedze . 
Naho mushumo ya maanḓalanga a zwa sialala i si khagala , vha fanela u shuma kha CBP dza vhupo ha mahayani .
Muvhuso u ḓo engedza tshumelo dza ndondola mutakalo kha miṅwaha miṱanu i ḓaho nga :
U thetshelesa ḓirama ( Mufhindulano/ Inthaviyu )
U pfesesa mafhungo na nḓowelo dzi elanaho na thero . 
Zwino ndi a vhona hafhaḽa uri kuvhekanyele kwa maipfi ndi kwone tshoṱhe na uri hezwo zwi tou nga u humbula zwavhuḓi uri mabulayo a fanela u thivhelwa , fhedzi nga fhasi ha nyimele dziṅwe zwi nga ṱanganedzea . 
( ii ) vhuṅwe vhurumiwa vhuraru ; na
Zwenezwo , ri tea u maanḓafhadzana roṱhe uri ri kone u tshila kha ḽifhasi ḽi shandukaho nga u ṱavhanya iḽi . 
Data ya fisika ya ḽifhasi na mafhungo a u anganyela phurofaiḽi ya phaiphi na nyimele dza mbumbo kha vhupo ha u shululela . 
Latin Amerika zwa zwino hu khou livhanwa vhupfumbudzi hafhu ha poḽitiki ho bveledzaho mivhuso yo siaho nḓowelo dza u vha khagala na zwiṱaluli zwa mvelaphanḓa . 
5 . Ndi ngani ri tshi shaya PAJA ?
Maitele a u wana ṱhanziela a katela u ṱanganedza na u ṱola ṋetshedzo ya thundu hu tshi vhambedzwa na maṅwalo a bviswaho , u ṱola thundu , arali hu tshi ṱoḓea , ndingo na u dzhiwa ha muthelo na VAT . 
Afho fhasi ndi tsumbo ya maambiwa a Raḓorobo Muhulwane wa Masipala wa Makana :
Nga fhasi ha Ndaulo dza BABS na nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa vhuvhambadzi zwa PAIA zwi nga bviselwa khagala hu na thendelo ya miraḓo yo fanelaho .
-- nzudzanyo i sumbedzaho ndunzhendunzhe / thevhekano : tsha u thoma , tsha vhuvhili , tsha vhuraru , tsha vhuṋa , hu sa athu , musi , nga murahu ha , lini , ngavhuya , u swika , zwi ḓaho , zwinozwino , kale , nga murahu na maṅwe
Khomishini i ṱanganedza puḽane ya mbuno dza sumbe ye ya ḓivhadzwa nga sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga , ye ha ambiwa nga hayo nga vhuḓalo kha ndima ya vhu 12 .
Maswikiswa a mivhuso yapo a u vhuiswa ha zwibviswa zwa ṅwedzi kha Gwama ḽa Lushaka a vhigwaho nga ha u tshimbidzwa ha mbadelo dza tshikwama . 
Nganeavhutshilomuṋe ndi nganea ine muthu a ṅwala nga vhutshilo ha muthu we bugu ya ṅwalwa yo ḓisendeka ngae .
Muhasho wa zwa Maḓi na Maḓaka u na masia mararu a mushumo mahulwane : zwiko zwa ndangulo ya maḓi , tshumelo dza maḓi , zwe kale zwa vha zwi tshi vhidzwa nḓisedzo ya maḓi a tshitshavha na vhuthathazwitshili , na maḓaka . 
Muṱala muṅwe na muṅwe wo lavhelelwaho kha khethekanyo heyi u ḓo rekanywa u vha nga ḓuvha ḽa muṱala . 
Khumbelo i ḓo tshimbidza hu tshi khou tevhedzwa maga a u sa katela ane a wanala kha Ndima ya 4 ya PAIA .
Musi vhagudi vha tshi swika kha Vhuimo ha Nṱha , vha tea u vha vho no vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Luambo lwa Nyengedzedzo lwa u Thoma , vhuhulu ho sedzwa zwikili zwa u humbula na u elekanya ha maimo a nṱha .
( i ) U kona u shuma ha zwiṅwe na zwiṅwe zwo itwaho hu tshi khou tevhedzwa mulevho kana mbetshelo phanḓa ha musi u tshi fhela nga wotṱe , kana
Ndavheleso ya muhasho iyi ndi tshanduko kha zwa vhulimi kha lushaka lwa Afrika Tshipembe . 
Vhabveledzi vha malaṱwa vha fanela u dzudzanya pulane dza u khwaṱhisedza uri mbetshelwa yo linganaho nahone yo teaho i a itiwa ya ndangulo ya nḓila dza malaṱwa dza zwino na dzo humbulelwaho . 
Ṱhalutshedzo pfufhi ya mirekanyo na mvelelo zwi ḓo ṱalutshedzwa zwi zwa ḽaborothari iṅwe na iṅwe ye ya imelwa . 
Zwiendedzi zwi ḓo vha zwandeme ya nṱha , zwiendedzi zwiswa zwi londotwaho zwavhuḓi nahone zwo kunaho . 
4.4 . Vhegeni dzi ḓaho , Phalamennde i ḓo vha i kha dzhatsha ḽa Migaganyagwama ya mihasho .
U pfesesa na u tandulula zwipilipiti zwa mulwadze zwi thusa u kona u langa vhulwadze hawe nga ngona zwi tshi fusha . 
Vhahumbeli vha re na tshenzhelo vha ḓo dzhielwa nṱha . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u thusa vhorabulasi khathihi na u isa tshumelo dza maḓi nga mathannge zwitshavhani .
Zwo vha dzhiela tshifhinga tshingafhani u swika nṱha ha thavha ?
Hezwi zwi ḓo swikelelwa nga u shumisa ndondolo ya mahayani yo khwaṱhiswaho ine ya ḓo fhungudza muhwalo wa vhalwadze vha malwadze a sa fholi nahone i ḓo dovha ya kona u ṋetshedza ndondolo yo fhelelaho kha vhaṅwe vhalwadze . 
Nga u angaredza , nḓisedzo i vha i sa eḓani na u ḓitika nga zwithu zwo vhalaho : 
Mveledziso na u khwinisa dziholo , dziphakha na midavhi ya mitambo na mbonalo dziṅwe dza ndeme : 
Mbuedzedzo ya fulufhelo kha Masipala wa Nelson Mandela Bay , sa nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme kha luṱa lwa muvhuso , zwi dzhena kha mafhungo a kwamaho muvhuso zwavhuḓi . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo .
D yo shandukiselwa kha B. 
1.14. Muvhuso u khou bvela phanḓa kha vhufarisani hawo na vhoṱhe vhakwameaho - hu tshi katelwa PHILA na Khoro ya AIDS ya Lushaka ya Afrika Tshipembe - u swikelela murafho u si na AIDS , u thivhela u kavhiwa huswa ha HIV , u fhelisa dwadze ḽa TB na u ṱuṱuwedza vhadzulapo vhashu vhoṱhe u nanga mutakalo na vhuḓifhinduleli .
Muṱolambalelano Muhulwane u na vhuḓifhinduleli ha u ita mbadelo dza shedulu dza mbadelo dzo tendelanwaho khadzo . 
Khethekanyo iyi i ṋekedza nyangaredzo ya mvelelo dza odithi ya masipala na maga e a dzhiwa kha u fhindula mawanwa e a vhanga kuvhonele kwa Muoditha-Dzheneraḽa . 
DAFF i vhulunga mitevhe ya lushaka luswa lwa zwimela ya zwiliṅwa zwa vhulimi , miroho na mitshelo .
U ya nga mulayo guṱe wa vhuṋe , vhutshinyi na ṱhahelelo zwo vha zwone masiandoitwa a u dzhielwa muvhuso . 
Komitinyendedzi ya Mihasho yo ṱanganelaho , yo vhumbwa nga Mihasho yoṱhe yo teaho na u rangwa phanḓa nga Muhasho wa zwa Mafhungo a Nnḓa , wo dzhenelela nga maanḓa ṅwaha wo fhiraho kha u lugisela u shela mulenzhe ha Afrika Tshipembe . 
Hezwi zwo sika na u engedza mutsiko wa tsela fhasi ha mutengo wa khekhe ya mulivhaḓuvha . 
Zwiṅwe zwa zwibveledzwa izwi a zwo ngo shumiswa kha thebuḽu ya pulane ya u funza .
Thandela iyi i wanaho muḓagasi kha thekhinoḽodzhi ya sele dza zwivhaswa , ndi ndingo ya giridi ya muḓagasi ṱhukhu ya u thoma ya zwivhaswa kha ḽifhasi .
Foramu i re na miraḓo yoṱhe ya ḽihoro ḽo imaho ngauri vhane vha khou shuma kha tshiimiswa tsha polotiki tshi ngahoi khoro yapo .
U vhona MC , WRCS i adza mutevhe wa maitele o vhewaho oṱhe nga maga a sumbe a ne arali o shumiswa kha mulonga wo imaho ngauri , a ḓo mbo ḓi thusa kha matshimbidzele a ndingandinganyo vhukati ha u tsireledza zwiko zwashu zwa madi na u zwi shumisa u swikelela mvelele dza ekonomi na matshilisano vhathuni .
Ri khou ṱuṱuwedzea nga mushumo wo itwaho nga Bodo ya Dziphakha na Vhuendelamashango ya North West kha u leludza u shela mulenzhe ha Mabindu Maṱuku , a Vhukati na Maṱukusa kha nḓowetshumo ya vhuendelamashango . 
Vha nga ita mbadelo kha tshiimiswa tsha tsireledzo ya vhana tsho tendelwaho maelana na u a doptha kha ḽiṅwe shango .
5 . Vhuimo ha Khabinethe kha mafhungo a ndeme a mupo
U ita mbetshelwa ya u langa u fhandekanywa na u khethekanywa ha mavu u itela ndivho dza nḓowetshumo na u vhetshelwa thungo ha mavu u itela u shumiselwa dziṅwe ndivho . 
yo litsha u shuma kana
Nga tshifhinga tsha tshipitshi tsha mugaganyagwama wa 2008 , minista wa gwama vho dovholola tshithu tsha ndeme itshi . 
Mulangi wa Dzingu u ḓo tendela khumbelo yavho , arali vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe .
Phasipoto ya tshiofisi ndi dokhumenthe ine ya ṋewa vhaofisiri vhane vha shumela muvhuso kana zwivhumbiwa zwa muvhuso musi vha tshi encela mashango a nn ḓa lwa tshiofisi .
Arali hu nzwalelo dza Masipala wa Buffalo City dzi ḓivhiwa sa nzwalelo dzo wanalaho kha Tshiṱaṱamennde tsha Masheleni tsha Ndivhamashumele . 
10 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
kha vha kandise minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisita ya Vhathu
Bannga yo thoma mushumo kha pulane ya vhashumi yo ṱanganelanaho u khwaṱhisedza uri vhashumi vha na zwikili zwo teaho . 
2.9. Vhuḓiimiseli ha muvhuso kha u khwaṱhisa , u mveledzisa , na u vula zwikhala zwa u swikelela pfunzo dza yunivesithi , zwi vhonala nga u engedzedzea ha tshivhalo tsha matshudeni kavhili miṅwahani yo fhiraho ya 20 .
Mvetamveto ya Mbekanyamaitele musi yo no thomiwa i ḓo ṋetshedza maele o pfananywaho kha khwaḽithi ya tshumelo ya mveledziso ya mabuḓo kha vhadzulapo vhoṱhe .
Vho JB Magwaza - ( Mudzulatshidulo ) ;
U engedza izwo , mbumbo yone ya mushumo yo itwaho kha Tshumelo ya Ndulamiso zwo randela uri vhuḓifari ha khoudu ho sedzaho thwii kha zwezwo zwi sedzuluswe arali vhashumi vha tshi nga kona u vha na muya u re mulayoni kha vhafariwa vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u vusuludza . 
Ndi pfesesa uri ndi ḽiṅwe ḽa mafhungo e nda a ṱahisa murahu uri ri tea u vhona uri tshiṱoko tshashu tsha khadzimiso tshi ḓi-tshimbidze tshone tshine uri vhathu vha kone u badela , uri ri kone u isa phanda na u londa madzulo haya a u hirisa . 
" Nga ḽa 01 / 02 / 09 12:30 " ndi datumu na tshifhinga tsha khumbelo ya SMS yavho .
Kha ri n . wale
Zwa ndeme , Muraḓo Muhulwane a nga ḓi nanga sa nkhetheni kha khetho idzi .
Sabusidi dza vhuponi ha mahayani dzi ṋewa fhedzi vhathu vhane pfanelo dzavho dza inifomaḽa dza si khou haniwa na vhathu vhane vha nga si swike hune vha lozwa pfanelo idzi musi wa tshandululo ya zwa mavu i re hone zwino . 
Fhedzi , khamphani dzine dza khou ita khungedzelo a dzi swikeleli kha khukhi dzashu . 
Mveledziso ya mitengo ya thundu na ṱhuṱhuwedzo ya hone kha infḽesheni zwi ḓo lavheleswa kha mushumo wa tsenguluso tshifhingani tshi ḓaho . 
Vhathu vha no dzula tsini na ḓaleḓale
U ḓivhadzwa nganeavhutshilomuṋe sa lushaka lwa maṅwala a ḽitheretsha .
Mabammbiri a khwaṱhisaho vhuṋe :
Vhabebi , vhomakhulu / vhomazwale , vhomakhulu vha malofhani na vha ha munna kana mufumakadzi wavho
Muvhuso u tea u shuma nga vhuḓifinduleli kha vhupulani ha fulufulu u itela u vha na nḓisedzo ya fulufulu i swikeleleaho lwa tshoṱhe .
u vha vha sa holi masheleni a paḓaho R45600 nga ṅwaha arali vha siho kha mbingano .
64. Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo
Fhedziha , mashumele kha Mbalo na Luambo lwa u Ḓadzisa lwa u Thoma , kha Gireidi ya rathi na ya ṱahe zwi kha ḓi vha fhasi .
Pulane dza vhudzulo dzi fanela u khwaṱhisedza uri maanḓa o linganaho a khou bveledzwa kha tshiṱirakhitsha tsha vhudzulo u bveledza mimakete yapo . 
A zwiho khagala uri ndivho ya iyi mbetshelo ndi ifhio ine ya kwama u pfadza hayo .
Ziwipiḓa zwa tshivhumbeo zwa mupo tsho ṱanganelaho tshi imelaho zwithivheli zwi vhonalaho , tshi ṋetshedza zwithu zwi vhonalaho , u ita zwikhala zwa mveledziso zwo khetheaho na u ṱoḓa u fhindula ṱhoḓea dza ndangulo dzo khetheaho , zwi katelaho : 
Zwi a tamisa uri muhumbulo wayo u vhudziswa kha ḽiga ḽa muvhigo wa mvetomveto . 
Khethekanyo 18 ya Mulayo i ṋetshedza ṱhoḓea dza kutshimbidzele kwa tswikelelo ya rekhodo nga muthu munwe na muṅwe .
U ḓivha na u ita nyambedzano nga ha mbonalo dza ndeme
Iṅwe ya ṱhalutshedzo ya uri phambano ya mirafho ndi mini yo ṱalutshedzwaho kha Ndingano ya Mishumo na Phambano ya Unisa ndi :
Kha u tikedza tshipikwa tshihulwane itshi , vha ḓo fanela u ri vha gude u zwikili zwa u thetshelesa , u amba na u vhala u tikedza zwikili zwa u ṅwala . 
Vhana ( vha malofha , vho adoputhiwaho , vha mufarisi wavho kana vhane wa khou vha unḓa ) vha re fhasi ha miṅwaha ya 21
Naho hu na uri izwo zwo swikelelwa , masipala u kha ḓi vha u songo imelelwa nga nḓila yo linganaho kha tshigwada tsha vhaholefhali . 
Muvhigo u ṱalusa mavhaka a re kha mbekanyamaitele zwe zwa ambwa nga hazwo sa tshipiḓa tsha ndangulo ya ndaulo khombo dza mushumo dza ndeme . 
Madalo a vhuimana a guma kha madalo a 5 nga vhuimana
Izwi zwi katela vhuḓifhinduleli ha nzudzanyo dza mveledziso ya dzinnḓu nga ṅwaha u mona na mbofho ḽevheḽe dzoṱhe tharu dza muvhuso .
2.1.1 Luṱa lwa U tiwa ha Thandela
U vhala maipfi a foniki nga ngomu kha mafhungo na kha tshibveledzwa .
Tshiendedzi tshi shumiswaho u endedza zwiḽiwa tshi tea u vha tshi kha nyimele yavhuḓi na uri a tshi tei u dzhenelwa nga muya na buse na uri tshi tea u valwa zwavhuḓi . 
Ri lwela u fhaṱa mbofho dza masia o vhalaho dzo khwaṱhaho vhukati ha tshaka dzashu nga fhasi ha nyimele ntswa nahone yavhuḓi ya mbofholowo , u bvelela ha thekinoḽodzhi na mulalo . 
Ro fushea nga ḽeveḽe ya vhukoni kha u dzudzanyiwa ha mutambo . 
Poso tharu dza mueletshedzi wa mulayo wa muvhuso muhulwane a dzi na vhathu . 
Tshiṱiriki tshi na sisiṱeme ya mupo , ine ya vhea ṱhoḓea khulwane ya vhupulani ha masia mararu vhu re na vhulondo . 
Vhabindudzi vha ḓo ya huṅwe fhethu ngauri ḽevele ya u ṱhoṱhela kha mavu ashu , ane a vha one vhutshilo hashu , i sumbedza vhufaluvalo , u sa vha hone ha ṱhuṱhuwedzo na khaphasithi . 
U thetshelesa na U amba
U tevhedzela mitambo zwo tou kokotolo sa ' tevhelani murangaphanḓa '
Miolo ya zwibveledzwa i tea u vha i miswa , ya mathomo nahone yo lugela u bveledzwa . 
Hu na vhaṅwe vhane vha khou ṱahela ?
Muhasho wo hanedza uri muiti wa khumbelo o tsitselwa fhasi kha vhuimo hawe . 
Khwiniso idzi dzi ḓo engedza manḓalanga a Minisiṱa kha u endedza NRF uri i khwinise vhukoni .
U bva tshe ha vha na u bvelela lwa u thoma , naho zwo ralo , u vha hone kha fuloro ha muḓologi wa zwipitshi nga muraḓo wa vhathu vha sa koni u pfa zwo no vha maitele o ḓoweleaho . 
Tholokanyanḓivho ya u vhala : Inthaviyu
Khumbelo ya u ḓinwalisa ya tshiimiswa tshi si tsha Mbuelo
10.30 u swika 11.00
h ) Zwiṅwe zwiko zwa midia ( zwo fhambanaho zwa gurannḓa , magazini na burotsha )
Avha vhathu vha shumaho nga fhasi ha luvhemba lwa swiswi na vhane zwiito zwavho zwa sia zwililo kha vhafumakadzi , vhanna na vhana ? 
Tshiimo tsha mbuelo dzo randelwaho dza gumoṱuku zwino ( PMB ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
Minisṱa wa Ofisi ya Muphuresidennde Vho Jeff Radebe , vha ḓo fara muṱangano na vhoramafhungo nga murahu .
Musi ho ṱalutshedzwa " zwine " zwa ḓo davhidzanwa , kha nnyi na uri lungana , kha vha ṱalutshedze zwi re ngomu zwa vhukuma , vhubvo hatsho na ngona ya ṋetshedzo . 
U ḽekitshara na u funza nga kha nyambedzano dzi tshimbilaho siani ḽithihi , zwi dzulela u itea kana zwi sa itei zwi vhanga uri muthu a sa humbule zwavhuḓi . 
Vhaimeleli u bva kha mihasho yoṱhe ya muvhuso , zwiimiswa zwa akhademiki zwo fhambanaho na dzi NGO , na u bva kha khomishini na madzangano o fhambanaho vha ḓo dzhenela wekishopho iyi . 
Mbekanyamaitele dzi tevhelaho na matshimbidzelwe adzo zwo ṱanganedzwa nga khoro : 
Mabulayo aya zwifhingani zwinzhi o vha a tshi nga tinyiwa nga vhuḓifari havhuḓi musi hu tshi khou shumiswa bada dza shango .
Naho mvelaphanḓa kha zwa vhuṱumani , nga maanḓa nga kha nyengedzedzo ya tshihaḓu ya u shumiswa ha ṱhingothendeleki , yo ita zwihulwane kha u ita uri hu kone u swikelelwa vhunzhi ha mafhungo , mabindu maṱuku ha nga ḓo ḓivha uri a nga swikela hani mafhungo o teaho nahone ngafhi . 
Maraga idzi dza u linga ha fomaḽa dzi katela mulingo wa vhukati ha ṅwaha .
Miraḓo ya komiti ya Wadi na vhone vha nga shuma sa miraḓo ya komiti .
Vhone vha pfana na maswiri .
Vhathu vha tevhelaho na madzangano vha a livhuwiwa kha u dzhenelela havho kha nyendedzi . 
Hezwi zwo ḓo kuvhanganywa nga zwigwada nga fhasi ha masia a tevhelaho : Mafhungo a CJS ; mafhungo a mbekanyamaitele na muhanga wa vhusimamilayo ; tshumelo na mbekanyamushumo ; senthara na tsireledzo ; sisiṱeme na zwishumiswa , vhabvannḓa na vhulavhelesi na u vhea iṱo . 
U gonya uhu hu itwa ṅwaha muṅwe na muṅwe , musi vhupo ha vhudzulo vhu tshi waniwa na u bveledziswa . 
Mbudziso nga ha phethisheni dzi nnga livhiswa kha :
Tshibveledzwa tsha mafhungo khungedzelo , phosiṱara
Ndaulo ya Thendelano i katela u konanywa ha ndaulo ya thendelano dza tshumelo khathihi na thendelano dza vhorakhonṱhiraka na vhaeletshedzi vha thandela iṅwe na iṅwe , hu tshi katelwa ngudo dza khonadzeo na zwa u salela murahu . 
Lavhelesani zwifanyiso .
Hu na khethekanyo mbili khulwane : Ya u thoma , hune nyimele dza bidi dza ita khuwelelo ya thundu uri dzi ṱoliwe nga tshifhinga tsha konṱiraka . 
Thero ya Vhudzulatshidulo ha BRICS ya China ndi : " BRICS : Vhufarisani ho Khwaṱhaho u itela Vhumatshelo ha Vhuḓi . "
2.3. Khabinethe yo khwinisa tsheo yayo ya ḽa 10 Fulwi 2015 ya u rumela Koporasi ya Fulufulu ya Nyukuḽia ya Afrika Tshipembe sa ḽone Zhendedzi ḽa u thoma ha Mbekanyamushumo Ntswa ya u Fhaṱa Nyukuḽia .
Mushumo nga ha midzi ya zwiitisi zwa ṱhaselo wo sumbedza uri hu na u engedzea ha muṱaṱisano wa zwikhala zwa ikonomi , zwiko na tshumelo dza tshitshavha vhukati ha vhabvannḓa na vhashai vha si na mishumo vha maAfrika Tshipembe vha dzulaho zwikonobulasi na vhudzulavhathu zwaho .
U Ṅwala na u Ṋekedza
( e ) Khothe iṅwe na iṅwe yo thomiwaho [ kana dzi no tendiwa ] nga Ndima ya vhu 8 ya Mulayo wa Phalamennde , zwi tshi katela na khothe dzi re na tshiimo tshi fanaho na tsha Dzikhothe Khulwane kana Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa .
Mbetshelwa kha tshinyalelo yo itelwa fhedzi kha khiriso I ne ya ṱanganedzwa u bva kha vhaṋetshedzi vha tshumelo . 
Thendara idzo dzi ḓo sedzwa ho sedzwa vhukoni . 
Ḓorobo i na vhoradzikhonṱiraka vha 943 vha zwa puḽambiṅi vhane vha shuma vha tshi tou sielisana vha shumaho na tshumelo dza zwa maḓi .
i ) Phaḓaladzo ya Ḽingwende ḽa R5 : " Miṅwaha ya 20 ya Demokirasi "
Yo lambedzwa nga GTZ , Ford Foundation na Charles Stewart Mott Foundation
4.2 Mulayo-zwawo na mulayo wa sialala na yone ndi ya ndeme kha iyi ṱhoḓisiso , sa izwi i tshi kwamea musi hu tshi ambiwa nga ha zwa vhuloi na / kana maitele ane a vhaisa .
2 x 2D zwikene zwa ultrasound zwi ṋetshedzwaho kha mbuelo ya vhuimana 100% ya mutengo wa Tshikimu
Tsha u thoma ndi mafhungo a u funza na u ita nyito dza ndangulo ya vhupo yavhuḓi na vhagudi . 
Riphabuḽiki ya Dimokirasi ya Dzheremane ya kale na yone yo badela ndifho . 
Naa hu na mveledziso dzine dza khou lavhelea zwi tshi elana na vhulimi ha vhupo ha dziḓoroboni , zwiko zwa lwanzheni kana zwigazwiṱaluli zwa maḓini ?
Zwivhumbeo na milayo zwa luambo
Mveledziso ya Tshifhaṱo tsha Tramway tsha kale i khou salwa murahu . 
Gavhelo ḽo sumbedza nyaluwo khulwane kha miṅwe miṅwaha ya nga nnḓa mivhili . 
Iyi tshanduko yo vha ya mulalo naho shango ḽi na ḓivhazwakale ya dzikhakhathi na vhufhura .
" Kha vha vhone kuṱari kwa muvhala wa musuku khokwu .
vhu tshimbidza ṱhoḓuluso kha uri muvhuso u nga ḓivhadza hani ṱhoḓea dza vhudavhidzani ha muvhuso na u sedzulusa nyangaredzo ya nyanḓadzamafhungo dza mbekanyamushumo dza muvhuso nga kha mbonalelo ya vhudavhidzani .
U fhaṱiwa ha nḓila hu ḓo ḓisa , zwikhala zwa mishumo zwine zwa kho liliwa vhukuma nga zwitshavha zwi re vhuponi uhu nahone zwi ḓo ḓisa vhuendi ho tsireledzeaho zwitshavhani izwi nṱhani ha uri vhathu vha tshimbile badani . 
Bammbiri ḽa muhumbulo wa thandela ḽi ḓo rerwa nga vhuḓalo kha Ndima ya 3 .
U kunga na u nyanyula vhubindudzi na u engedza mveledziso ya ikonomi . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba :
ṱhoḓea dza tshitshavha
Khumbelo ya u shandukisa tshimela tshine tsha vha hone kha mutevhe : R1 500
Vhupo ha masipala wa vhatshena kanzhi ho vha hu na ṱhoḓea ya zwa mamaga na vhudzulo . 
Mutevhe wa magudedzi o ṅwaliswaho u wanala kha website ya SAPS kana vha founele Senthara ya SAPS ya Zwigidi kha ṋomboro ya luṱingo ya 012 353 6111 kana vha rumele fax kha : 012 353 6036 u wana vhuṱanzi ho ḓalaho .
Maitele a pfananyo vhukati ha mihasho na mivhuso yo leludzwaho nga madzhenele a mvelelo ḽo vha ḽiga ḽavhuḓi na uri i ṋetshedza tsivhudzo i pfalaho ya maitele a u khunyeledza nḓisedzo ya tshumelo . 
Ni ḓo takalela u ya Addo Elephant Park ? "
Nda dzhia tshifhinga nyana tsha u awela , u itela u tswa muhumbulo wa vhugala wo ntangaho , u lavhelesa murahu kha tshikhala tshine nda khou bva khatsho .
Ndi lufhera lwa vhuvhili kha tsha u ḽa .
Vha fanela u vha vho no vha kha shango lwa miṅwaha miṱanu na uri vha fanela u ṋetshedza vhuṱanzi ha hune vha dzula hone na thendelo ya u shuma .
Hu si na thikhedzo na nyanḓano yo fhelelaho kha vheiwe , tshanduko ya mvelaphanḓa na mveledziso kha nḓowetshumo yashu i ḓo swikelelwa . 
Ndaela yo ṅwaliswa hu sa tevhedzwi mbetshelwa dza uno Mulayo . 
Khaedu dzo livhanaho na vhaswa
Hune ndaulo dza gonyisa mutengo wa vhusikamushumo , vhatholi vha anzela u shandula ndaulo ya zwivhumbeo zwa mushumo . 
75 % ya miṱangano i a tendelwa nnyi na nnyi
Thekhinoḽodzhi a i shumi kha zwipiḓa zwa muvhili wa muthu . 
Ndi ḽa burekifasi ( vhuragane ) ndi sa athu ya tshikoloni .
Mugaganyagwama ndi tshishumiswa tsha mbekanyamaitele tsha ndeme na kha vhulavhelesi , hune muvhuso wa vha na vhuḓifhinduleli kha uri tshelede i shumiswa nga nḓila-ḓe .
Musi hu sa athu ṋetshedzwa thendelo , vhalanguli vha thendelo vha fanela u vha vho fushea nga tshivhalo tsha zwidodombedzwa zwo tikedzaho na , arali zwi songo ralo , vha na pfanelo ya humbela :
Data yo no ḓi vha ya ndeme u itela mbambedzo na topola saithi dza muya dzi konadzeaho u shumisea . 
U modela kuvhumbele kwone kwa maḽeḓere na masia .
1.4. Khabinete i ṱanganedza u dala ha Muphuresidennde wa Amerika ( US ) , Vho Barack Obama kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe hune ha vha tshipiḓa tsha u dalela tshaka tharu dzine dza vha Senegal , Tanzania na Afurika Tshipembe vhukati ha dzi 26 Fulwi na dzi 3 Fulwana 2013 .
Vhuendelamashango : bayodaivesithi ya nṱha i shela mulenzhe zwihulwane kha lunako lu kungaho lwa mbono ya shango . 
Ṱhoho : Mutsho - Awara 2
Inthaviu na zwitshavha
Tshipitshi tshi so ngo lugiselwaho
Nga uyu muvhigo mupfufhi wa ṱhoḓisiso dzawo kha nyimele dzi elanaho na pfanelo dza luambo dze dza rumelwa kha riṋe , Khomishini ya Pfanelo ya CRL i ṱoḓa u swikelela vhuḓifhinduleli hayo maelana na pfanelo dza luambo nga u vhiga kha vhafaramikovhe kha sekithara dzoṱhe dza tshitshavha .
Arali vhurumelazwivhambadzwa hafhu kha thundu idzo ha sa itwe u bva kha shango ḽo teaho na matheriala a ṱano o ṱanganelwaho , vhaṱani vha tea u tenda u dzhia vhuḓifhinduleli ha nyambedzano kana matshimbidzele maṅwe na maṅwe na vhathelisi vhoṱhe . 
U sedzwa hafhu ho ḓitika nga ngona dzi pfadzaho dzo tewaho u sedzuluswa nga tshitshavha na phalamennde . 
Mihasho ya mavundu yo ṱangana na vhukonḓi vhuhulwane kha masia a masheleni na ndangulo . 
Ya vhuvhili i elana na zwikhala zwiswa zwa ikonomi zwi ṱahaho kha nyimele dza ḽifhasi dzi shandukaho . 
- Mafhungo a bvaho kha maambiwa a muṱangano wo fhiraho
fhethu ho tsireledzeaho ha vhana
Misumbedzo yavho ya mulalo ine ya khou bvele phanḓa ya u ita khuwelelo ya uri ndi vhuye nahone hu vhuyedzedzwe kuvhusele kwa dimokirasi zwi fanela u pfiwa . 
Madalo a si a misi nga mukonesi a nga maanḓafhadza miraḓo ya tshigwada tsha thikhedzo . 
Khomishini i ṱangana ṅwaha muṅwe na muṅwe u sedzwa hafhu tshumisano na u ita mafulo o ṱanganelanaho u lwa na vhutshinyi na u ṋekana mafhungo . 
Nyelelotshikati ya ṅwaha
U thetshelesa u itela u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho
Ndima ya 1 Mishumo
Idzi khumbulelo dza vhukati ha ṅwaha dzi ṱumanywa thwii kha dzisiḽini dza mugaganyagwama wa ṅwaha nahone dzi vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga nḓila ya u dzhia maḓuvha musi khumbelo yo itwa . 
6.9 Mushumi ha nga ḓo vhewa kha tshikhala tshi re fhasi ha khethekanyo ine a vha khayo zwino .
U tamba nga nḓila ine ya dzudza ndivho na tswikelelo dza tshiṱori tsha u thomathoma kana vhukumakuma
Naho hu si dzoṱhe thandela dzi re hone dze dza vha na u vhuedza lwa ikonomi fhedzi hu na nḓisedzo ya mishumo na thuso kha vhathu vha re na fulufhelo ḽa u tholwa kana ḽa u thoma thandela .
U fara bugu nga nḓila yone na u fhenḓa masiaṱari nga nḓila yone .
Zwikhala zwa vhuvhambadzi mashangoni ane a kha ḓi bvela phanḓa zwo nyeṱhiswa nge ha dzhiwa maga a u vhivhedza , hu tshi katelwa na maga e a dzhiwa nga vhuimawoga na musi hu na swiswimmbandise ḽa u shumisa zwikalo zwa tshitikeniki , na u lila u thusa siani ḽa zwa vhupo , matshilisano , kana zwi no kwama pfanelo dza vhathu . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano
Zwi nga konadzea u khethekanya u tambudzwa uho kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa vhutshilo ha muthu ? 
U thomiwa ha uno mulayo muswa wa nga ha bege dza pulasitiki ndi khunyeledzo ya vhukwamani ho fhedzaho miṅwaha mivhili vhukati ha muvhuso , madzangano a zwa vhashumi na mabindu . 
mivhigo ya lukanda , arali lukanda lwo kwamea
Masia e ra a kwama tshifhinga tsho fhiraho kha ndima iyi o vha milayo yo angaredzaho u fana na zwiambaro , zwiḽiwa na zwinwiwa khathihi na vhaeni na vhadavhidzani . 
U thoma u shumisa maḓadzisi a mbalo tsumbo : nthihi , mbili , nz . na tsha u thoma , tsha vhuvhili , tsha u fhedzisela
Mbudziso dza ḽiṅwalwa ḽiṅwe na ḽiṅwe dzi tea u sumbedza zwo fhambanaho na ḽiṅwalwa . 
Khwiniso dzo dzinginywaho dzo ambiwa nga hadzo na vhakwamei vho teaho .
Mvelelo dzo vha dza uri na vhuingahalwa vhuhulwane ho wana zwi tshi konḓa u aluwa u fhira ḓorobo dza mahayani aho . 
U kalea : Zwipikwa zwo itwa uri zwi kalee nga kha zwisumbi na thagethe ? 
Vundu ḽi na pfanelo ya u ṱoḓa uri Rakonṱiraka a rumele , hu si na mbadelo , madzina a vhorakonṱiraka vhaṱuku u itela u khwaṱhisedza u redzhisiṱariwa kha Databeisi ya Vhaḓisedzi vha Vundu , na uri vha tea u vha zwiimiswa zwa mulayo . 
Ri ḓo tshi shumisa u fhaṱa kha murango we ra u vhea na u shandukisa zwine zwa tea u shandukiswa . 
Zwibveledzwa zwa u tou vhonwa : mimapa , zwinepe , zwifanyiso
O vha a tshi dzula nḓuni khulu fhethu ha u naka .
Khumbelo ya u ṱun ḓa phukha na tsinga
Vhukoni ha maanḓalanga a mbambe vhu nga dovha hafhu u khwaṱhisedzwa u itela u kombetshedza dzilafho kha vhatambi vha vhukuma na ndangulo , u itela u vhuedza vhashumisi na dzinḓwetshumo . 
Ṅwaha wa 2015 u ḓo vha mathomo a luṱa lwa u thoma lwa u thomiwa ha burodobende .
Musi hu tshi khou ṱoḓiwa u kona u wana thekhinoḽodzhi , ri anzela u sedzesa khwaḽithi na u shumisea nahone ri ḓitika nga data i si nnzhi ya tsireledzo . 
Nzudzanyo dza zwiimiswa dzire hone na vhungomu a zwi eḓani u kona u tandulula ndeme na tshikalo tsha khuḓano dza pfanelo na vhutsireledzi ha madzulo vhu wanalaho fhethu ha vhulimi ha vhubindudzi .
Vhupo ha dzithavha na phatheni dza maḓi nga vhubvaḓuvha ha vhupo ha masipala vhu nga dzhiiwa sa vhupo ha zwikonḓisi zwa mveledziso nahone vhu nga dovha ha ṱuṱuwedza u dizainiwa ha phatheni ya vhupo ya tshifhinga tshi ḓaho , ngauri vhuimo ha hone a vhu shanduki . 
Mulangi Dzhenerala wa Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u ḓo shuma sa Mudzulatshidulo wa Tshigwada tsha Ṱhoḓisiso .
C Vho vha vha tshi ṱoḓa u tamba nga thoyi dzawe .
U dzhielwa nṱha na u katelwa ha maga a Ndinganyiso ya Mishumo kha mbekanyamaitele dzoṱhe dzo teaho , maitele , vhupulani na sisiṱeme dza ndangulo . 
MUVHIGO - phindulo ya mulaedza ine ya humela kha murumeli
Kha vha vhee iṱo vhutevhedzi ha mulayo wo teaho kha mishumo yoṱhe ya ofisi ya Vhalangi . 
Nga mishumo ya fhambanaho yao ya vhupo na ya bayoḽodzhi , a dovha hafhu a shela mulenzhe kha lunako , mvelele , na vhutshilo ha ikonomi nga nḓila dzo fhambanaho . 
Gireidi ya 9 - mishumo ya oraḽa 4 , mishumo ya u tou ṅwalwa 3 , thesite 2 na mulingo wa Fulwi 1
Hezwi zwi imela vhupo ho bveledzwaho lu si lwa tshiofisi kana lu si ho mulayoni , fhedzi hu songo itwa ha tshiofisi u swika zwino . 
U vhiga zwi tea u sedzesa kha vhalanguli u itela uri mafhungo a vhe na mushumo nahone a shumele zwi khagala . 
Mavundu ha khagala kha zwitatamennde zwao zwa zwibviswa zwo pulanwaho . 
Rerani nga vhuḓipfi ha vhatukana kha Vho Piggy . 
Maitele a u vhiga murahu_Hu na maitele o vheiwaho a u khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi wana mivhigo ya misi yoṱhe kha mafhungo a khoro na mafhungo a misi a khoro na mivhigo i bvaho kha tshitshavha ?
U fhufhuma ha nḓowetshumo yashu ya vhuendelamashango ndi vhuṱanzi ha u shumisana tshoṱhe vhukati ha muvhuso na zwigwada zwa vhaimeleli vha vhashumi , khathihi na mabindu ane a khou rangwa phanḓa nga Muhasho wa Vhuendelamashango u tshi khou shuma na Vhuendelamashango ha Afrika Tshipembe u itela u honolola mbuelo dzoṱhe dzo fhelelaho dza ikonomi ya ndaka yashu ya vhuendelamashango .
Thimu ya vhuongelo ha mukoni nyangaredzi i fanela u ṋetshedza thikhedzo na u swikela kha puḽatifomo ya tshumelo ya tshiṱiriki . 
U thusa zwitshavha nga u bveledza na u bula ṱhoḓea dzazwo
Tshiṱaraṱa tsha Wilson na Tshiṱaraṱa tsha Fraser ndi hayani ha zwifhaṱo zwa vhueḓelo ha vhusiku , hu tshi katela tshumelo dza zwiḽiwa zwa u ḓi itela iwe muṋe , vhulalo na vhuragane , na tshumelo ya nnḓu ya vhaeni . 
Muziamu wa kale wo vha u muṱuku nga maanḓa , nahone tshifhaṱo tsho vha tsho vhaisala , zwa vhanga uri na zwiteṅwa zwo kuvhanganywaho zwi tshinyale . 
Zwiko : Pulane ya u shuma i no bva kha 2.2 , Ngudanzulele i no bva kha 2.1 , fureme ya ḽogo i si na tshithu
Kha vha ṅwale zwine a amba zwone vha humbele mutshimbidzi uri a vha thuse arali vha sa a ṱalukanyi .
Vhuḓifhinduleli ha muraḓo wa muṱa a vhu gumi fhedzi kha u londota ṅwana .
Zwi na masipala muswa wo nangwaho zwauri mbekanyamushumo i ḓo itwa kha vhuimo hapo . 
U shela mulenzhe maḓuvhani a 4 u swika kha a 5 a u pulana , musi zwipikwa zwigede zwi tshi khou pulanelwa .
U shela mulenzhe kha nyito dza u dzhiela nzhele mibvumo ya foniki ( sa mibvumo ya themba mbili ) .
Muṋetshedzi wa tshumelo o tiwaho o fara wekishopho ya maḓuvha mavhili u pfukisela nḓivho kha dzikhantseḽara dzi ṱhonifheaho ntswa ya mushumo wa dzulo ḽa khoro . 
Masheleni a mbetshelwathungo hu si u kuvhanganya mufhalala . 
" MOO1234567"ndi nomboro ya vhuraḓo .
Zwithu zwa ndeme u fhira zwiṅwe zwi dzula zwi u fhelisa vhushai , u sika mushumo na mveledziso . 
Thandela dzi tevhelaho dzi langiwa na u shumiwa hu na ṱhanganelano , nahone mbadelo ndi dza : 
Nyimele i sumbedzwa nga nḓila i re khagala
Nzudzanyo dza vhupo ha maraga , rinngi dza thekhisi na bisi , mabunga a nnyi na nnyi , u swikelela tshumelo na goloi dza shishi , nḓila dza vhaendangaṋayo na fhethu ha muelelo zwi kha sia ḽa nyolo ya ḓorobo na masia a vhufhaṱi . 
Ri nga si kone u dzhiela nṱha zwiṱuku mbudziso ya vhashai , u vhona vhashai avha vha tshi kuvhangana u fhira na kholomo dzi voutaho u itela u vhuedzedza mahoro ashu kha muvhusoni , hu si na muṅwe mushumo . 
Thimu ya mushumo yo vhumbiwaho nga vhaiti vha mushumo vhahulwane na vhuimeli ha vhudzheneli vha fulo vha ḓo lugisela fulo ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Mapholisa : ______________________
Tshavhuraru , a nga ṱoḓa u ṱanganedza , zwine nga u angaredza zwa amba u lingedza u fusha ndavhelelo dzoṱhe kha iṅwe nyimele . 
Nḓivho ya Tshumelo ya Tshitshavha na kuitele kwa zwa Muhasho na themendelo  . 
Mufu ho humbulelwa uri o vhulaelwa kha goloi ye a hwalwa ngayo musi a tshi tswiwa , nahone a bviswa maḓasi , ṱhungu , tshipiḓa tsha vhuluvhi , na milenzhe .
Vho H O MAXON : Muhulisei Mulangadzulo ! [ U dzhenelela . ]
1.5 U bvisiwa ha Mbalombalo ya Vhugevhenga ya Lushaka ya ṅwaha nga ṅwaha ya 2012 / 13 zwi khwaṱhisedza uri u ḓigana hashu ha uri musi ri tshi khou shumisana , ri ḓo swikela ndivho yashu ya lushaka lwo vhofholowaho kha vhugevhenga , na uri hezwo zwi ḓo kokodza vhubindudzi vhune ha ḓo ita uri hu vhe na mulalo na u dzika kha zwitshavha zwashu .
Vhanna na vhafumakadzi , vhaḓisedzi vha matheriala na dzikhamphani dza mamaga a u hira dzo ḓa na phindulo yo ṱanḓavhuwaho kha tshiko tsha thaidzo yo livhanaho na vhorakhonṱhiraka vhane vha khou bvelela . 
U ḓivha vhaṱanganedzi mafhungo , ndivho na u ṅwala
Nga ḽa 1 Phando , Zwipikwa zwa 17 zwa Mveledziso ya Tshoṱhe ( SDGs ) zwa Adzhenda ya Mveledziso ya Tshoṱhe ya 2030 , ye ya tendiwa lwa tshiofisi nga vharangaphanḓa vha ḽifhasi nga Khubvumedzi 2015 , i khou thoma u ḓo shuma .
ita uri vhubveledzi hapo vhu vhe na muṱaṱisano .
Tshimange tshi mamisa zwimangana zwatsho .
Sekithara dzi katela dza u runga zwiambaro , u dzhenisa miroho zwikoṱini , mikumba na zwienda .
2.7.3 Mbalo dza Murekanyo
Kuitele uku ku ḓo thusa kha u khwiṋisa zwa vhukwamani khathihi na u sima vhushaka ha khwiṋe malugana na mabindu na vhuendelamashango . 
3.2 Khabinethe yo tendela u ḓivhadziwa ha Mulayotibe wa Khwiṋiso wa Mveledziso ya Bannga ya Tshipembe ha Afurika , 2013 Phalamenndeni .
Ho vha na nyimele mbili dze dza wanala kha mvetamveto dze dza vha dzi tshi nga ṱalutshedza sa zwo dzinginywaho sa fhethu ha u khwinisa nahone ṱhalusthedzo yo nweledzwa u itela u bvisela khagala vhuṱudzeṱudze u fhirisa sa zwo dzingiywaho hu tshi nga vha fhethu hune ha nga khwiniswa . 
Vhurangaphanḓa ho ṱanganelaho ngauralo hu no bva kha vhashumi vho fhambanaho muhashoni , hu ḓo thusa . 
Zwilinganyo zwa mvumbo zwa phurofesheni kha masia manzhi zwi ṋea tshivhumbeo vhushaka ha phurofeshinala . 
Nga u angaredza , tsengo dza u ranga dzo itwa kha vhathu vha linganaho 191 .
Zwo ralo , i vha tsivhudzo yavhuḓi u shumisesa tshelede nnzhi kha ngudo dzi swikeleleaho sa izwi zwi tshi swikisa kha thandululo yavhuḓi i sa ḓuri zwi thivhelaho thaidzo dza mushumoni na mashumele kha tshifhinga tshi ḓaho . 
U bvisa hu itwa tshifhinga tshoṱhe kha ṅwaha woṱhe , kana nga tshiṅwe tshifhinga kha ṅwaha . 
Mbonalo yatsho khulwane ndi nnḓu ntswa khulwane , yo fhaṱelwaho miṱangano ya muṱanganelo ya Nnḓu tharu dza Phalamennde ya nnḓu tharu .
U bva kha mbono dzo livhaho na u bva kha maṅwalwa , ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo i na zwipiḓa zwo vhalaho zwi ngaho sa u khethulula na u vhulunga , zwine zwa tea u itwa u ya nga ha mbekanyamaitele kana khoudu dza kushumele dzo teaho . 
Ḓivhaipfi kha nyimele
U thoma u shuma mushumoitwa / thandela
dzina ḽa thandela ;
Kha ri ṅwale
Miraḓo ya Komiti ya Wadi na vhone vha nga dzhenelela nga nḓila i fhaṱaho kha ' u dzhena na u bva ha masheleni ' a masipala nga u :
Haya ndi madzina magede a vhathu ,
Tshipikwa tshihulwane ndi u engedza tshivhalo tsha vhagudiswa kha zwikolo zwa sekondari nga pesenthe dza 95 nga 2014 .
U ṱalutshedza uri muṅwali o shumisa hani kuvhonele kwa zwithu kwa muvhali : thekhiniki dzo shumiswaho , vhaanewa/ vhabvumbedzwa
Vhushaka ha zwitshilaho ha vhupo vhu nga si ye phanḓa nga nnḓani ha musi dzingu ḽi tshi khou bvela phanḓa na u sa nyeṱha . 
9.00 u swika 0.00
Hezwi zwi amba uri vha Tshumelo dza Muthelo dza Afrika Tshipembe ( SARS ) vha tea u kwamana na vhatheli hu tshi tevhedzwa ṱhoḓea dza mulayotewa . 
Hu si na u kalela vhuḓifhinduleli ha mukonṱiraka u ya nga konṱiraka , mukonṱiraka u ḓo hu sa athu thoma mishumo kana tshipiḓa tshifhio na tshifhio tsha hone , vha na pulane ya Mutakalo na Tsireledzo yo themendelwaho . 
Zwi sa ngi zwa murahu ha zwiitwa guṱe , migwalabo na mimatsho , siṱirathedzhi itshi tsha nzudzanyo tshine tsha khou shumiswa nga madzangano aya , tshi nga vha tsho ṱalutshedzwa sa zwielanaho na u dzhenelela kha zwiito zwo khakheaho . 
6 . Matshimbidzele a khetho
Phesenthe ṱhanganyelo ya ndaela ya zwo bindudzwaho kha Vhubindudzi ha Vhuḓifhinduleli ha Tshitshavha . 
Zwivhumbi zwa ḓivhazwakale zwo dzhenelela kha ḽevele dza nṱha dza zwi shelwaho zwa vhanga ḽevele dza nṱha dza muṱaṱisano kha vhunzhi ha masia a maraga wa halwa wa Afrika Tshipembe . 
( iv ) u eletshedza Miraḓḓo ya muvhuso wa lushaka na ya vunḓḓu malugana na maitele a vhashumeli vha tshumelo ya vhathu , hu tshi katelwa na a u kunga vhashumeli , kutholelwe , u sudzulusa , u bvisa mushumoni , na zwiṅwe-vho zwi yelanaho na mishumo ya vhashumeli kha tshumelo ya vhathu
Zwino kha tshitatamende tshavho vha ri vha wana uri thimu dzi nga badela Mapholisa a Metro u langa vhutsireledzi nga nnḓa ha zwiṱediamu zwa UK . 
Kha maanea aṋu katelani mbuno dzi tevhelaho : 
Muhasho wa Vhushaka na Vhushumisani ha Dzitshaka ( DIRCO ) u tshi khou shumisana na vhudipuḽomati hawo kana thumo dza vhudipuḽomati ha nnḓa , u ṋetshedza thuso na tsivhudzo ya ndugiselo kha vha tsinisa musi mudzulapo wa Afurika Tshipembe o lovhela kha mashango a nnḓa .
Dzina ḽa thengiso : u fana na Standard Bank
Vha ḓivhe uri vha ḓo tea u badela arali vha tshi khou shumisa muvhulungi .
Mushumo a u nga vhi wo tea u vha na nzivhanyedziso arali fhedzi mushumo uyu wo itiwa , kana u ita tshiṅwe tsha zwiitei zwi kwamaho mushumo , zwa vha zwo dzhenelela kha u pfuka mulayo wa nzivhanyedziso kha miṅwe ya mishumo . 
Zwa sa ralo , mudededzi a nga itela khaedu zwigwada u itela u bvisela khagala mbudziso . 
U kovhekanywa ha madi a u shuma minwe mishumo-vho hu do itwa fhedzi nga murahu ha musi Riseva dzo no tiwa nahone dzo no dadzwa nga madi .
Mivhigo ya zwirathisi , sa zwo sumbedzwaho kha ino bammbiri , yo ya phanḓa na u vhiga nga ha mafhungo a shushaho ane a kwama khakhathi dza zwa vhuloi kha zwitshavha .
Tshelede idzi a dzi nga badelwi murahu . 
Vhathu vha tea u hwala vhuḓifhinduleli ha u engedza u bvelaphanḓa uhu sa izwi tshimbila nga u ḓihudza u bva kha ṅwaha wa vhu fumbili wa mbofholowo . 
2.2 . Muvhuso u kha ḓi isa phanḓa na u ita mvelaphanḓa dzi vhonalaho kha u thoma mawanwa a vhuvhekanyandeme ha 14 , vhu bvaho kha Mutheo wa Maano a Themo ya Vhukati ya 2014-2019 , iri sendedzelaho tsini na u limuwa Bono 2030 ḽa NDP .
Khadzimiso ya tshifhinga tshilapfu
Ri ṱanganedza webusaithi dza vhathu vha vhuraru u vha na vhuṱumani kha mafhungo are kha masiaṱari aya . 
Muhasho wa Mutakalo wo thoma iḽi fulo ḽa u hayela nga dzi 29 Lambamai 2013 , hu tshi ṋetshedzwa vhana vho teaho mishonga hu tshi khou ḓadzisiwa kha khayelo dzo ḓoweleaho dzine vha dzi wana .
Vhulanguli ha nṱha vhu fanela u tshimbidza na u ranga phanḓa zwi khagala maitele a vhupulani ha tshiṱirathedzhiki ha muhasho . 
U tshimbidza mbambadzo ya zwivhambadzwaseli na vhubindudzi ha nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Khabinethe i dovha ya livhisa ndivhuwo kha Muluvhisi wa kale Vho Gill Marcus kha u tshimbidza zwavhuḓi mbekanyamaitele ya masheleni musi ikonomi isiho kha tshiimo tshavhuḓi .
valelwaho u tea u kwamiwa nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa nga konadzea ngaho , a ḓḓivhadzwa nga ha u valelwa ha uyo muthu .
5.3 Khabinete yo toulelwa vhukwamani nga Minisiṱa wa Gwama uri vhudzheneleli vhu khou ya phanḓa na uri vhu ḓo khunyeledzwa u itela u vha na vhuṱanzi ha maitele a phaḓaladzo ya ndango ine ya ḓo kwama Mulayo wa FICA .
Muhasho wo thoma maitele saveyi ya u fushea ha mulwadze ha ṅwaha nga ṅwaha na uri u ḓo thoma u shumisa saveyi dza u ṱavhanya dza misi yoṱhe u pfa ipfi ḽa mulwadze : 
Thebulu ya 1
Tsumbo dza garaṱa dza vhashumi ntswa dzo sumbedzwa muṱanganoni . 
( b ) ine ya nga bvisela phanḓḓa nga tshiṱalula ndivho dza dzangano ḽa poḽitiki .
Ndingedzo dzi rangiwaho phanḓa kha vhupo hapo u ya kha sia iḽi nga huṅwe dzo sumbedza dzi tshi shonisa . 
Ndi muvhigo wa muṱanganelwa wa miraḓo mivhili . 
2.1.13 Vhudzheneleli ha Nyanḓadzamafhungo
Tshanduko dza kuitele kha mulayo wa musalauno ndi u itela uri kha milandu yo teaho hu vha na u tevhedza ho teaho nga ṱhoḓea dza khombekhombe musi hu si na u tevhedza hone hone hu eḓanaho . 
Thandela iyi i ḓo vhona uri hu vhe na nḓisedzo ya maḓi ya tshoṱhe i konaho u swikela thoḓea dza matshilele na u tikedza nyaluwo ya ikonomi .
Minista vha tea u ṋetshedza hoyu muvhigo kha Guvhangano ḽa Lushaka . 
U guma kha R2 961 nga muunḓiwa , u guma kha R5 922 nga muṱa nga ṅwaha
Zwo ralo , u isa phanḓa na u lozwa matshilo nga nṱhani ha dziphambano dzi elanaho na dzikhuḓano a zwi ṱanganedzei na khathihi kha tshifhinga tshino tsha demokirasi . 
2 . Vha kone u khwaṱhisedza mutevhe wa maga a tshumelo a re SMART
U ONESA Nyendo ndapfu , madalo , u bviswa
U shumisa masheleni a fhasi kha mbekanyamushumo zwo vhangwa nga tshilengo kha Yunithi ya Tsenguluso dzo Khetheaho u itela u bveledza na u ḓisa mbilo dza u fhedzisela dza ṅwaha . 
Muvhuso u tea u ṱuṱuwedza u vhulunga zwiko zwa maḓi na fulufulu nga vhabveledzi na miṱa , khathihi na maga a u fhungudza masiandaitwa a tshanduko ya kilima . 
Musi u khethekanywa ha mimaraga ho no itwa , dzangano ḽi nga kona u sedzesa zwa u nanga masia ane vha nga shuma khao kha ayo e a topoliwa . 
Vhana ( vha malofha , vho adoputhiwaho , vha mufarisi wavho kana vhane wa khou vha unḓa ) vha re fhasi ha miṅwaha ya 21 .
Vha nga kwama DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi kha 0860 00 4367 u khwinisa zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani .
I itea kha vhuimo vhu leluwesaho , ndi kha tsheo ya uri ha nga ambarwa zwiambaro zwifhio , kana ndi mini tsho sedzwaho kha u pulana ha ḓuvha na ḓuvha , tsemano yavho na shaka , khonani na mushumisani u swika kha phambano dza mashangoḓavha , kana khuḓano dza polotiki na u lwela zwiko , zwine zwa nga swikisa kha khakhathi dzi isaho lufuni .
Mbuelo na khaedu : Nyimele dza u kona u bvelela ha tshiedziswa
Zwoṱhe zwi bva kha uri nyimele ine ya vha hone i khou langwa hani . 
fhungo ḽi kha tshifhinga tsho fhiraho .
Riṋe sa vhareri vha fhungo ri fanela u rera mulaedza wa Murena o vhambiwaho nga nḓila ya u ṱhogomela , na u sa tama u ḓivhadza tshiṅwe tshithu arali hu si mulaedza uyu . 
Dzi katela 2 x 2D zwikene zwa ultrasound nga vhuimana 100% ya mutengo wa Tshikimu
Naho zwo ralo , zwi tshi nga vha zwi zwituka u ya nga ṱhanganyelo , mashumele aya a u renga ha sheli mulenzhe khazwo . 
Zwithivheli zwine zwa nga ṱuṱuwedza kha u vha hone lwa tshifhinga tshilapfu ha mbekanyamushumo zwo swikisa kha vhuṋe nga vhavhuelwa . 
U shuma na / nga maipfi : maṱanganyi
Zhendedzi ḽi ḓo thusa vhorabulasi , u fhungudza tshikhala tsha zwikili tshine kuitele kwa mbuedzedzo ya mavu kwa bveledza ku songo ḓiimisela na u ita nyambedzano dza nḓila dza u lambedza u vhulunga mabulasi kha u mbwandamela tshikolodoni na u dzhiwa murahu nga dzibannga . 
Tshipiḓa tsha ndeme tsha mabembela ashu a tshenzhemo yapo ho vha u swikelela vhabveledzi vha Kapa , u funza sekithara iyi nga ha mbuelo dza vhukuma dzi ṋekedzwaho nga Gauteng nga kha muya wavho wa ' ri nga kona '  . 
A hu na u mangadzwa , ndi zwone , u pfa u vhomba uho hu tshi bva Amerika . 
Ri ḓo shumisa vhuimo hashu ha u vha muraḓo kha Khoro ya Tsireledzo ya UN u bveledzisa thandululo ya mulalo kha dziphambano , zwihulwane kha dzhango ḽashu .
Mutengo wa tshishumiswa tsha tsheledzo u dzulela fhungudza kha u ita uri zwi sa konadzee uri vhlimi vha sheledze fhedzi nga fhasi ya nyimele zwimela i re afho fhasi na tshifhinga . 
Vhunzhi ha mushumo wa vhusimamilayo hu itwa kha komiti , fhedzi Milayotibe yothe i tea u livhiswa kha dzulo ḽa NCOP u itela khanedzano kana u vouta uri Mulayotibe u a ṱanganedzwa kana a u ṱanganedzwi .
U vhambedza zwi fanaho na zwi sa fani fhethu ho fhambanaho
Miraḓo i huliseaho , nṋe na Mulangadzulo ri khou ṱodou , tsha u thoma , u humbela pfarelo kha Muphuresidennde .
Dziṅwe mbalombalo dza kushumisele kwa masheleni kwa zwino na dzone dzi sumbedza maitele o engedzeaho , ane kanzhi a vha na vhushaka na zwa u bveledzwa ha mbekanyamaitele ntswa , khathihi na masiandaitwa a nga murahu a u sa vha na vhudziki kha tshikalo tsha thengiselano ya masheleni na mashango a nnḓa . 
Ho sedzwa vhuimo , nḓowetshumo dzo vha dzo vhewa nga zwigwada u ya nga khiraitheria dzo fhambanaho . 
Mutevhe wa zwine zwa nga lavheleswa musi vha tshi vhala zwine zwa nga thusa u khethekanya vhagudi u ya nga zwigwada zwa u vhala ndi hezwi :
Ndayotewa u swika kha vhurumelwa vhuṋa ho khetheaho o kovhelwa kha mahoro a kwameaho a vhurumelwa ha vundu . 
U tea u vha na nḓivho ya khomphyutha , a takalele u guda na u tshintsha mishumo yoṱhe i re kha muhasho wa u wana tshumelo kana thundu . 
ya shumiswa sa mutevhe wa u sedzulusa u khwaṱhisedza uri mafhungo oṱhe o katelwa
U engedzedza , vhukombetshedzi ha mulayo vhu ḓo gonya u khwaṱhisedza dzibada dzo tsireledzaho . 
( v ) u nambatela matshimbidzele o tendelaniwaho ; na
( e ) u ṱumekanya ndaulo ya mishumo ya muvhuso wa vunḓu na ndaulo na mihasho yawo ;
215 . Mugaganyagwama wa Lushaka na wa Vunḓḓu
U thetshelesa na U amba ( OraḼa )
Vhulimi ndi mushumo wa ndeme kha ikonomi kha tshiṱiriki . 
d ) mivhigo .
Maanḓalanga a lushaka - a lavhelela khamphani uri dzi tevhedze milayo na ndaulo na u badela mithelo nga tshifhinga . 
Vho vha vho tea vho shumisa muthethe muṅwe na muṅwe , ndi a livhuwa . 
3.1 Foramu dza Phothifolio
Tshikalambivhedza- / phera / rumu
( 1 ) Tshiimo tsha shishi tshi nga vhewa fhedzi nga Mulayo wa Phalamennde , nahone fhedzi , musi-
Dolofini i no penya ya fhufha i tshi bva maḓini .
Nga tshifhinga tshenetshi tshithihi , ro kona u wana ndaela dza u imiswa ha ndaka / masheleni dza ḓamalo fusumbenthihi ( 871 ) dzine ṱhanganyelo yadzo ndi R7.65 biḽioni khathihi na ndaela dza u dzhia ndaka dza gidi fumaloṱahe ( 1089 ) dzine ndeme yadzo ndi R2.86 biḽioni .
2.2.8 Kha Ciskei ḽa kale , " Mahosi " na magota vho vha vhe na maanḓa a u sengisa milandu ya vhugevhenga na ya miṱani ine ya bva kha mulayo wa sialala na maitele nga kha u tiwa havho sa Vharangaphanḓa vha Sialala .
Mbekanyamaitele dza Vhufa dzi ḓo dededza zwa u vhulunga na ndangulo ya vhufa . 
Foramu ya dzitshaka i kuvhanganya vho gudelaho tsireledzo ya zwiporo u mona na ḽifhasi uri vha kovhelane nḓivho , tshenzhemo , ngudo na maitele a nṱhesa a u khwinisa tsireledzo ya zwiporo .
Fhedziha , khaedu na u tshoṱelwa ha vhavhurereli nga vhandavhuko a zwo ngo ima . 
Vhuimeli
U vha hone ha mishumo i si gathi ndi tshivhangi tsho livhaho tsha u andesa ha u sa lingana na u tsikeledzwa . 
Zwikili zwa u kumedza , zwikili zwa u itisa inthaviwu , zwikili zwa u nweledza , zwikili zwa khomphiyutha , zwikili zwa u langa tshanduko , u linganyisa na u ela sisiṱeme na zwikili zwa nyolo ya nzudzanyo . 
muano wa muhumbeli
Musi khumbelo ya u ḓiṅwalisela i tshi i itwa , fomo ya khumbelo yo teaho , yo ḓadzwaho ya fhela zwavhuḓi , i tea u vha i na mbadelo dzo randelwaho . 
IDP i ta fhethu hune tshumelo ya konḓa u wanala na vhupo vhu shayaho kha vhupo ha masipala uri hu vhe hone hune masheleni a masipala a fanela u shuma .
U lwa na vhutshinyi zwi ṱoḓa vhudugambilu , mutitilidzo , vhusiki na vhuthihi sa zwe ra sumbedza musi ri tshi lwa na muvhuso wa tshiṱalula . 
U vhala zwibveledzwa zwa mafhungo na zwifanyiso sa , tshati/ thebuḽu / dayagiramu / mapa wa muhumbulo / mimapa / zwifanyiso / girafu .
U kona u vha na u pfesesa ha ndaka , u shaya tsireledzo , mvelelo dzine dza ṱoḓeswa , khathihi na zwiṱirathedzhi zwa u ḓiṱunḓela zwa zwigwada zwo fhambananaho henefho tshitshavhani , hu tshi katelwa na vha songo tsireledzeaho ;
Zwishumiswa zwa dzilafho na zwa muaro na phurothesisi ya nga nnḓa
Arali huna zwitshavha zwi sina maḓi o kunaho , madzulo a vhuḓi kana sanithesheni yo teaho ;
5 . Zwikili zwa miraḓo ya Komiti ya Wadi
Hu na u ḓitika nga thendelano iyi Muhasho wa Vhashumi , Ndindakhombo ya vhathu vha sa Shumi na Zwikwama zwa Ndiliso zwo dzhia tsheo ya u badela zwipiḓa zwi eḓanaho zwa tshivhalo tshi itaho mbadelo dza Ṅwaha dzi Dzoṱhe dza tshumelo dza IT dzo ṋetshedzwaho . 
Khethekanyo idzi dzo livhiswa kha u khwaṱhisa u ḓiimisa ha Tshiimiswa tsha zwa Vhulamukanyi na u engedza maanḓa a muhaṱulimuingameli . 
Tsumbamaitele dza tekiniki dzi tevhelaho dzi khou ṱanganedzwa : 
Nḓowelo i nga kha uri , kanzhi , vho funzeesaho na vhathu vha re na zwikili vha a pfuluwa u bva kha mashango avho e vha bebelwa khavho . 
Zwipikwa : U bveledza mbekanyamaitele nga Minisiṱa wa Vundu na miṅwe miraḓo ya ndangulo , u shumisa mbekanyamaitele na u dzudzanya Muhasho wa Mutakalo , u langula vhashumi na ndaulo ya masheleni , u ta ngona dza mashumele na maitele na u ita uri zwithu zwi langulwe fhethu huthihi . 
Khaedu ya ḓorobo ndi u khwaṱhisedza uri zwa ndemesa kha mugaganyagwama zwi khou thoma u itwa na u swikelwa nga kha ndangulo ya zwa masheleni i pfadzaho na maitele a vhuvhusi avhuḓi . 
Musi Vho Radley vha tshi khou fhira , Boo vho ṱhavha mulenzhe wa mubebi wavho nga tshigero , vha tshi bvisa , vha tshi phumula nga vhurukhu havho , vha isa phanḓa na mishumo yavho . 
Zwenezwo khaedu yashu ndi iṅwe ya tshipiḓa tshi khwinisaho sisteme dza pfunzo na mbekanyamushumo dza matshilisano dzi elanaho dzine dza ṱhaḓula matshudeni uri vha gude . 
Hezwi zwi katela u ṱola kushumele kwa masipala na u dzhenela kha PMS .
7.10 . Miraḓo ya khorondangi ya Bodo ya Zhendedzi ḽa Tswikelelo na Tshumela Hoṱhe ḽa Afrika Tshipembe :
Vha dovha vha ranga phanḓa nndwa ya u lwa na AIDS nga mannḓa kha vhaswa na vhafumakadzi vhaṱuku .
Kha vha nange muthu ane a ḓo vhiga u dzhiya notsi nga tshifhinga tsha therisano na muṅwe muthu ane a ḓo vhiga murahu nga tshifhinga tsha puḽenari .
Mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi i a bveledzwa , ine ḽiṅwalo ḽa mvelaphanḓa na u ombedzela mafhungo na fhethu ha khombo . 
Ngauralo , ndi a vha fhululedza kha u swikelela havho vhaswa vhashu na u livhisa maanḓa avho kha murafho washu u ḓaho . 
Kanzhi zwi itiswa nga u shumisa ḽiḓadzisi ḽi tshi khou ṱalula dzina ḽi ambaho zwo fhambanaho
MURAḒO MUHULISEI : Ndi khou humbela tshifhinga tsha u amba uri ndi ḓo kona u thusa nga zwiṅwe .
Afrika Tshipembe .
Mafhungo o vhigwa fhedzi a ho ngo vha na phindulo . 
( 4 ) Zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka zwi fanela u ḓadzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka .
Nga u sa tendela ndozwo ya matheriala ri khou bveledza khonadzeo ya u vusuludza . 
Milayo miswa ya fola ya u tsireledza vhana Tshivhalo tshi no fhira hafu ya vhana ḽifhasini ḽoṱhe vha hambela mufhe wo tshikafhadzwaho nga mutsi wa fola , nahone tshivhalo tshi no swika 5% ya mililo fhano Afrika Tshipembe i vha yo vhangwa nga segereṱe .
Ngauralo , muthihi kha vhathu vhaṋa vho no khou shaya pfushi ḽifhasini vha dzula Afrika . 
Ṅwalani zwiṅwe zwithu zwivhili hafhu zwine khonani dza mbiluni dza itelana .
Nḓisedzo ya muḓagasi wa zwitshimbidzi zwa u suvha zwi ḓo vha zwitevhelaho : 
Shango ḽa Morocco a si muraḓo wa AU .
Hezwi zwi sumbedza uri musi maAfrika Tshipembe ri tshi khou shumisana roṱhe ri nga ita phambano kha matshilo a avho vha shaesaho tsireledzo .
Khumbelo dzi bvaho kha vhathu vhane vha vha nnḓa ha Afrika Tshipembe :
Muvuso Wapo : Mulayo wa Nzudzanyo na Ndangulo ya Kushumele kwa Masipala wa 2001 , Ndima ya 3 u ṋetshedza zwidodombedzwa nga ha sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele .
Kha u thetsheleswa ha aphiḽi , mueletshedzi wa maanḓalanga o vha , zwo ralo , o kombetshedzwa u tenda , zwavhuḓi kha kuhumbulele kwanga , uri a vha na ndeme . 
Vhupo vhure nga tsini hone ho dalelwa nga ṱhanganelano ya nnḓu dzi dzulaho muthu muthihi dza avho vha no hola miholo ya vhukati uya kha ya nṱha zwine zwa tou sumbedza tshitaela tsha zwino na tsha murahu nyana tsha u fhaṱa vhuponi hovhu ha Rexford . 
Musi zwikili izwi kana u shaea hazwo zwo no ṱolwa , masipala u ḓo tea u livhana na zwiimiswa zwa muvhuso zwo teaho u itela u thusa izwi u livhana na vhupo vhu re na thaidzo . 
tshelede ya u badela yo randelwaho .
200% ya mutengo wa Tshikimu kha dzilafho ḽa madzeu a vhuraru a kwameaho nga fhasi ha u dzidzivhadzwa wa sala u tshi vhona Thuso ya shishi ( ya badani na muyani )
Nga kha hei thandela , Kapa Devhula i ḓo wana nyengedzedzo ya masheleni a swikaho R6.5 biḽioni nga kha miṅwaha miṋa , ngeno hu tshi khou sikwa mishumo thwii i swikaho 3 000 , na u bveledza zwikili kha vhaswa vhapo .
Zwa mishumo zwi khou engedzea u dzhielwa vhudzulo nga khephithala na nḓivho . 
U ḓisa luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi na / kana vhalondoti , nahone lu fhelekedzwe nga fomo yo ḓadzwaho ya BI-32 .
Themo ya 2 Gireidi ya 3
RLF i wanalaho sentharani dza ndingo dza goloi .
Vhukati ha mbalosia mbili dziṅwe na dziṅwe hu na nomboro i sa fheli ya nomboro dzi kovhiwaho nga mbalosia , zwenezwo a zwi konadzei u dzi vhea kha mutevhe dzoṱhe . 
Zwo iteaho phanḓa vhuvhili hazwo , na zwifhinga zwa sambula dzo tevhelaho zwi vhiga u gonyiswa ha mitengo ya nṱha , zwine zwa humbudza uri vhuṱanzi ha u fhungudzea ha maanḓa a u vhea mutengo kha ikonomi ya Afrika Tshipembe a si o khwaṱhaho . 
Ngauralo , a zwi na hune zwa elana na uri muvhuso wo dzhia vhukando kana a u ngo dzhia vhukando kha zwiṅwe zwithu . 
11 . ZWIIMISWA ZWA NDANGULO YA MADI
Ṱhanganyelo ṱhukhu ya mutengo
Naho zwo ralo , musi fhedzi bono ḽo fanelaho ḽo bvelela zwiṱirathedzhi zwi nga bveledziswa u itela u amba nga thaidzo lwo teaho . 
Pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha ndi maitele a u tshimbidza u fhondula ha tshitshavha kha IDP .
Mawanwa : ṱhaṱhuvho ya mushumo nga u bvisela khagala muhumbulo kana mawanwa
Hu na mbuno ṱhanu na nthihi khulwane dza uri ndi ngani masipala a tshi fanela u vha na IDP .
Ee , vha a tendelwa u vhila tshelede ya vhuunḓi arali muṅwe wa vhabebi a sa iti vhuḓifhinduleli ha u unḓa ṅwana .
Afrika Tshipembe ḽi na themamveledziso dza ndeme dza u fara muṱaṱisano uyo hu songo avhelwa mugaganyagwama wa mveledziso ya themamveledziso .
Itani ni tshi sumbedza uri ni nga kona u dzula ni na mutakalo wavhuḓi .
Sheduḽu yo fhelaho i ḓo bviswa kha
Vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa kha maanḓalanga apo ho vha ho sedzesa kha u laṱwa ha malaṱwa . 
U kuvhanganya na u isa malagane kha vhashumelwa , nga nnḓa ha vhuongelo ha Edenvale . 
Ro vha na mathada manzhi musi ri tshi tea u tinya mapholisa , ri sa tei hafhu u tinya muṅwe muthu . 
4.2 Khabinethe yo dzhiela nṱha u aluwa ha vhurangeli ha vhubindudzi he ha ḓivhadzwa shangoni ḽashu u sumbedza fulufhelo nga zwitshavha zwa vhubindudzi zwa dzitshakha kha ikonomi ya Afrika Tshipembe .
Bulani uri khalaṅwaha idzi nṋa dzi
Hezwi zwi nga bveledza u vhulunga ha masheleni zwihulwane vhukuma kha u bviswa ha tshikafhadzo na u laṱwa . 
nḓisedzo ya muḓagasi na gese
Muvhigo hoyu u khou lavhelelwa u bveledza ' Adzhenda Ntswa ya Dziḓorobo ' ya ḓaṅwaha 21 ine ya ḓo shuma na dzikhaedu dzine dza vha phanḓa ha u bveledzisa na u bveledza mashango , ine ya tendela kana ya ṱanganedza ndeme ya dziḓorobo kha mafhungo a dzhango zwine zwa nga tshanduko ya kilima , tshinyalelo , mveledziso ya ikonomi na dzipfanelo dza vhathu . Nzudzanyo ya Habitat III yo ḓa tshifhinga tsha musi Afurika Tshipembe ḽi tshi khou bveledzisa mulayo wa Mahanga wa Ṱhanganyelo ya Dziḓorobo na u thomiwa ha nzudzanyo ya Mvetamvetothangeli nga ha Madzulele a Vhathu .
Ḽikumedzwa ili li dovha ḽa amba nga ha tshitshavha . 
raimi ( rhyme ) - maipfi kana mutaladzi kha tshirendo i no fhela nga mibvumo i no fana hu tshi dzheniswa na pfalandoṱhe ( tsumbo , ine . dzine . vhane )
Masipala wa Nelson Mandela Bay u na vhuḓifhinduleli ha tshiṱirathedzhi tsha mulayo na matshilisano , u tsireledza , u vhulunga na u bindudza kha ndondolo ya mutakalo , vhutsireledzi na mutakalo wa vhashumi . 
Mupeleṱo na ndongazwiga : tshithoma ( tshitopo ) , tshiawelo ( khoma ) , khoḽoni , semikhoḽoni , maḽeḓere danzi na maḽeḓere maṱuku
O vha a tshi ḓo ima henefhaḽa a tenda uri ndi ene o itaho vhugevhenga . 
Tshikhafhadzo ndi mini
U vha hone ha LTSM tshikoloni kha thero dzo topolwaho ( tsumbo , Metse ) .
U thoma na u monithara mbekanyamaitele dza ndangulo ya khombo kha muhasho . 
Diphosithi
Davhi ḽa tshumelo ya zwa masheleni ḽi na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo dza masheleni dzavhuḓi nahone dzo dzudzaneaho . 
U hoṱola hu re kana hu si na tshilangwa
Hezwi zwi katela , vhukati ha zwiṅwe , Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu na Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe .
Zwiitisi zwi fanela u ṋewa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 .
Kha sia ḽa zwa vhudavhidzani , vhuendi ha muyani , vhudavhidzani nga dziṱhingo , midiaguṱe wa eḽekiṱhironiki na khanḓiso dza ḽifhasi zwo engedzea nga maanḓa . 
Masipala wo ḓidzhenisa kha Thendelano ya Ḽevele ya Tshumelo na Masipala wa Tshiṱiriki tsha Nkangala nahone u ya nga ha thendelano masipala ndi muṋetshedzatshumelo ya zwa bada . 
Zwa vhuṱhogwa ndi u vha na ḽevele ya nṱha ya tsivhudzo u itela uri ṱhanganelo ya teaho ya mafhungo a tshanduko ya kilima u ya kha pulane dza mveledziso dzi itiwe . 
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme u humbela tsivhudzo tshiṱitshini tsha mapholisa tshapo . 
Khabinethe yo dovha ya tendela u bveledziwa ha Matshimbidzele a u Shumiswa ha Nyambedzano dza Muvhuso u itela u vha na vhuṱanzi ha maitele a re khagala na u shela mulenzhe ho teaho nga mihasho yo fhambanaho ya muvhuso .
Ṱhanziela ya mubveledzi kana ṱhanziela ya kale ya u ḓiṅwalisa kana afidaviti arali ṱhanziela ya u ḓiṅwalisa i sa koni u ṋetshedzwa .
Kha vha dzhiele nṱha uri nga nnḓani ha musi zwo bulwa nga iṅwe nḓila , phaiphi dza u tshimbidza gese ya mutakalo dzi ḓo penndiwa kha vhulapfu hayo hoṱhe . 
Vhupfiwa nga vhathu nga ha Mulayotibe vhu ḓo farwa Phalamenndeni ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nga Ḽavhuraru , ḽa 14 Ṱhangule na Ḽavhuṋa ḽa 15 Ṱhangule 2013 .
Hezwi zwi nga itea fhethu ho khetheaho hu nga ho sa mugodini kana hu fhiselwaho mathukhwi kana henefho tsini na hu fhiselwaho mathukhwi . 
U zwi ola na u zwi ḽebuḽa
Ndi ngani vhahumbulelwa vha sasaladzaho muvhuso , khasho na tsevhi dza kale dza muvhuso vha sa sedzuluswi ? 
GIREIDI YA Ṱ : LUAMBO LWA HAYANI ṰHOḒEA DZA GIREIDI YA Ṱ DZA THEMO IṄWE NA IṄWE
Nga maṅwe maipfi , vho kala tsheo yavho nga tshilinganyo tshifhio ? 
Foramu i ṱola tshivhalo tsha vhana vhane vha khou dzhena kha sisiṱeme . 
Muhasho u ḓo tea u vhona uri ri a sedza na u tevhedza milayo i re kha Ndima iyi na uri ri ite mishumo yashu ri tshi khou tevhedza mikano ya Ndima iyi . 
Vhashumeli vhanzhi vha Muvhuso vha a ri dzhoina ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ṅwambo wa mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza ndeme nahone dzi sa ḓuri dzine ra dzi ṋekedza .
Zwitivhi zwa khovhe kana mathannge a nga ṱukiswa nga maḓi o kunaho . 
15.3. Ṱhoḓuluso a dzo ngo tea u tou thusa u ḓisela hei miṱa yo zhakiwaho ṱhovhowo fhedzi , fhedzi dzi tea u dovha dza ṋetshedza pfunzo kha muvhuso nga u angaredza .
U laula ha mulayosiṅwa na u tevhedziswa ha zwiṱandadi zwi re hone fhethu ha kufarele kwa malaṱwa a zwo ngo linganela . 
Zwigwada zwi re na dzangalelo na zwivhumbeo zwa pfano zwi lwelaho zwipikwa zwa mbekanyamaitele zwo imaho ngauri . 
Tshumiso ya masheleni nga muvhuso wa vhukati wo lambedzwa nga u hadzima zwi ḓo thusa u ṱuṱuwedza ṱhoḓea ya thundu na tshumelo , u thusa u vhea dziṅwe sekhithara na vhubindudzi nnḓa ha zwikolodo . 
Kha ḽiṅwe sia , u itela tshumelo iṅwe na iṅwe yo ṋekedzwaho , hu na ngona dzo fhambanaho kana fomuḽa dza murekanyo wa mbadelo sa zwe zwa sedzwa u bva kha anekitsha yo nambatedzwaho afho nṱha . 
Kha vhagudi vhahulwane mugudisi u tea u vha gudisa u kona u fhenḓa bugu vha tshi dzhiela nṱha ṱhoho na ṱhohwana dza ndima na zwiṅwe zwiṱalusi zwa nzudzanyo ya bugu zwi no nga sa thebulu ya zwi re ngomu na ṱhoho na ṱhohwana zwa bugu .
Vhagudi vhaṱuku vha konḓelwa u kopa zwi tshi bva kha bodo sa izwi maṱo avho a tshi ṱoḓa tshifhinga tshilapfu uri vha kone u bva buguni u ya kha bodo na u bva kha bodo u humela buguni sa izwi maṱo a tshi ṱoḓa tshifhinga tsha u dovha hafhu a vhuyelela kha siaṱari ḽi re phanḓa havho .
U shumisa maitele a u ḓikhakhulula musi a tshi vhala .
Nga nṱhani ha u kundelwa u swikelela vhuendi , vhadzulapo a vha zwi dzhieli nṱha zwa mbadelo dza vhuendi u bva kha vhaṋe vha zwiendedzi . 
Nga ṅwambo wa izwo fhedzi , ndaulo iyi yo tea u wana thikhedzo . 
U dzhia vhuḓifhinduleli ha u vha na vhuṱanzi uri CBP yo tshimbidzwa ya fhelela kha wadi dza 6 u swika kha 8 ;
Mufumakadzi Vho N R MASHABELA : Muhulisei Mulangadzulo , Ndi khou takuwa u ya nga Mulayo 14(l) , une wa ri kha Dzulo ḽo Ṱanganelaho muraḓo a nga amba fhedzi e kha khulunoni u swikisa fhungo ḽa vhululamisi ... [ U dzhenelela . ]
Arali SARS i songo fushea , vha nga humbelwa u ita mugaganyo muṅwe .
U dzhenelela kha mveledziso ya mbekanyamaitele dza khoḽidzhi . 
Mbilo ntswa dzo vhewa kha dziphorofeshinala vha kwameaho nga mveledziso ya kudzulele kwa vhathu , u bva kha khumbelo i so ngo ḓoweleaho ya zwa thekinolodzhi u ya kha saintsi ya zwa vhutshilo na zwikili zwa tshitshavha tshi ḓi dzudzanyaho , khathihi na pfukiselo ya thekinolodzhi na mveledziso ya zwikili . 
U HUMBELA THENDELO / KHUMBELO
Ri tama u livhisa ndiliso dzashu zwi tshi bva vhuhoneni ha mbilu dzashu kha muṱa wavho na kha murangaphanḓa wa IFP , Shenge , khathihi na miraḓo ya IFP .
Vhadzheneleli vha ela masipala nga u fhindula mbudziso kha thebuḽu na u sumbedzisa uri vha nga dzhenelela hani nga nḓila i pfadzaho arali vho vha vhe miraḓo ya tshitshavha
Kha vha ṋetshedze tshumelo dza ngeletshedzo ya vhashumi kha Tshiimiswa . 
Ri tea u ṋetshedza maḓi u ya nga thendelano dzo tiwaho dza nḓisedzo ya maḓi nga vhunzhi . 
14 . Dzilafho ḽi re hone ḽa u dzhia vhukando kana u kundelwa u dzhia vhukando ho fanelaho
Kudadzele kwa Khwesheneya ya mbalavhathu
Mbekanyamaitele na phurotokholo u khwinisa mutakalo wa muhumbulo wa vhana , vhaswa , vhafumakadzi na miṱa dzi khou bveledziswa . 
Tshigwada tsha3 Miraḓo ya tshitshavha yo imelaho vhathu vha sa shumi
Ndi a fulufhela uri roṱhe ri ḓo tenda uri nga tshumisano ya u ṱoḓa u swikelela dakalo ḽine ḽa ḓiswa nga mbofholowo ri dovha ra vha na khaedu ya u lwa na vhutshinyi .
Ndi ṱhoḓea ya Mulayo .
masheleni a dibosithiwa bangani ya vho kana kha akhanthu ya vho ya u banga ya posoni. ( bannga I nga vha tshadzha malugana na tshumelo )
Miraḓo ya tshitshavha i ḓo ḓivhadzwa ngaha mbekanyamushumo dza nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso .
Izwi zwi katela burodibennde na khasho ya didzhithaḽa .
Zwiṅwe hafhu , tshifhingani tsha u bva u pfukela hashu kha dimokirasi tsho vhona u tshintshana ha vhaeni vhukati hashu , na u dzhenela ha mivhuso , sekhithara ya phuraivethe na vhaendelamashango . 
Maitele ayo a ḓo lingedzwa Kapa Vhukovhela na uri a ḓo kona u thomiwa kha maṅwe Mavundu . 
halutshedzo
Kha vha vhe na therisano na tshigwada nga ha kushumisele kwa phetheni iṅwe na iṅwe yo topolwaho .
Vha tea u vha vho ḓilugisela u tshimbila u ya kha vhupo hoṱhe hu shumiswaho u itela u guda u itela u wana tshenzhelo . 
Ri dzinginya uri ṱhalutshedzo yo dzinginywaho ya " mulangi o ḓiimisaho " kha khwiniso dzo dzinginywaho i khwiniswe . 
Nga murahu ha vhudziki ha miṅwaha i re na tshivhalo , masungo a khou dovha a vuwa hafhu sa nndwa ṱhukhu ya tshivutshela tsha zwifhinganyana , naho mapholisa vho ita mushumo u no khoḓea kha tsedzuluso dzavho dza u wana , u fara na sengisa vhatshinyi . 
Muṱaṱisano wo fhelaho zwinozwino u na , arali hu si na zwiṅwe , wo ri sumbedza uri ri fhela mbilu hani nga maimo a fhasi . 
Sa afha zwi tshi ṱoḓiwa nga tshivhalo tshiṱuku nga u rali , ḽeveḽe dza mulimo zwi nga swikelwa nga nḓila yo leluwaho arali tshelede yo fhiraho i tshi nga dzhiwa . 
Muhasho muṅwe na muṅwe u ḓo vhona zwauri u na vhukoni ha nḓisedzo zwi tshi elana na mbekanyamushumo na tshumelo dzine dza ṱoḓea . 
Fhedzi , dzangano a ḽo , u swika zwino , ngo ḓidzhenisa kha u tikedza dzitshilikadzi na zwisiwana vhane vha wana phensheni . 
Ṱhoḓea dza vhugudisi , mbekanyamaitele dza masipala na phurosese
Mushumisani wavho kha nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso
Masipala u tea u ṋetshedza tshumelo ya vhuṅwaleli kha komiti ya u oditha mashumele . 
Mishumo ine yo ṱuṱuwedzwa kana yo vhaho zwithithisi kha nyambedzano i nga katelwa . 
Vhaṅwe vha vhufareli ha Business Trust vho sumbedza u kwamea zwihulwane kha ḽa uri hu vhonala hu si na vhushaka ha vhukuma vhukati ha zwipikwa zwa Vhufareli na themendelo dza Khomishini . 
Kha S v Lawrence , Khothe ya Ndayotewa yo tshea uri :
Ri khou ṱoḓa u bveledza sisiṱeme dzine dza sumbedza u lwa na zwiito zwa tshanḓanguvhoni , kana zwi itea zwikoloni kana ofisini khulwane . 
Zwipiḓa zwo fhelaho zwi nga tsireledzwa musi u dzhenisa hu tshi khou bvela phanḓa , hu si na u sia zwipiḓa zwi songo tsireledzeaho zwine zwi nga tshinyadzwa nga tshifhinga tsha nyimele dza lwanzhe mmbi . 
Arali maga a ka ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo a khwiṋiswa , ndi khombekhombe uri hu vhe na u dzhielwa nṱha ho teaho ( zwo ḓisendeka nga khohakhombo dzi re hone ) nahone ndi ngazwo zwi tshi tea vha zwa ndeme . 
Na ḽivi yayo khumbelo heyi i phanḓa hashu . 
Tshifhingambekanywa
U ṱuṱuwedza vhuṱumani ha thekhinikhala na vhuvhambadzi na u thoma mabindu o ṱanganelaho vhukati ha vhoramabindu vha vhafumakadzi muvhuso wa lushaka , dzingu na dzitshaka u tikedza vhurangeli ho ḓitikaho nga tshitshavha ; 
U shumisa vhaanewa/
i khou endedza mbalotshikati ya vhathu vha 7 630 hu tshi vhambedzwa na 10 000 ye ya vha yo anganyelwa nga ḓuvha , vhukati ha vhege .
Nyito ya u sumbedza uri mugudi o thetshelesa a pfesesa , tsumbo : U thetshelesa na u tevhela ndaela/ u thetshelesa tshibveledzwa na u fhindula mbudziso nga hatsho , lwa oraḽa kana nga u tou ṅwala
U ita uri vhulimi hu vhe ha tshizwinozwino vhu ḓo fhelisa mushumo wa vhulimi kha vhathu ; vhulimi ha Afrika ha tshifhinga tshiḓaho vhu ḓo vhona u fheliswa ha dzembe , tsha u fhedzisela u ṋetshedza sekhithara uri i vhe ya tshizwinozwino , i vhuedzaho na u kunga vhaswa na vhafumakadzi kha dzhango . 
U ṅwala ndi zwa ndeme ngauri zwi itisa uri vhagudi vha humbule nga girama na mupeleṱo .
Vhatholi a vha kombetshedzei u thola vhathu vha sa shumi vhe vha vha gudisa .
Hone ha , arali muthu a ṋewa zwiitisi nga mulomo a fushea , a huna thaidzo .
U ya nga Muhasho wa Dzinnḓu , hu na ndovhololo dzi ḓivheaho na u sa fana zwavhuḓi kha mutevhe wa vho lindelaho . 
Mbekanyamushumo iyi i shela mulenzhe kha zwipikwa zwa tshiṱrathedzhi zwa muhasho . 
U ṱalutshedza zwiteṅwa zwa zwiṅwe zwibveledzwa zwo vhaliwaho
Izwi zwi ḓo khwiṋisa u shela mulenzhe nga vhathu vhoṱhe kha maitele ane khamphani ya a shumisa u itela u engedza ndeme i khwinisaho mbuelo na u sika zwikhala zwa mishumo zwi dzulaho zwi hone kha maitele ane khamphani ya a shumisa u itela u engedza ndeme . 
Ro ita na u thoma mivhuso ya lushaka ya fumi u dzhenisa tshipiḓa tsha vhuraru tsha tshitshavha tshashu . 
Arali muthu ane a vha na vhudzulapo ha mashango mavhili a farwa kha shango ḽine a si vhe mudzulapo waḽo , u tea u kwama muimeli wa shango ḽa phasipoto ye a i shumisa u dzhena kha iḽo shango .
Sa zwo bulwaho afho nṱha , uvhu ndi vhuḓifhinduleli ha muṅwaleli .
Phambano ya vhathu zwi amba mvelele dzo fhambanaho na nyimele ya u shuma yo fhambanaho .
Musi zwiko zwa ḽifhasi zwi sa vusuludzei zwi tshi khou ṱhoṱhela , zwiko zwiswa zwi tea u wanala zwa matheriala a u bveledza a tshifhinga tshiḓaho . 
Khuvhanganyo ya vhutsila ya Muhasho wa Vhutsila na Mvelele yo vhuedzedzwa vhuimoni hayo na uri mishumo yo ṱanwa kha tshifhaṱo tshine Muhasho wa vha khatsho . 
Mishumo na vhuḓifhinduleli ha mutheo ha muhasho ho livhanywaho na zwa ndeme zwa lushaka na zwa vundu vhu katela : 
U khwinisa vhutsireledzi na tsireledzo zwi ita mushumo wa vhuṱhogwa kha nyaluwo ya zwa ikonomi , mveledziso ya vhuendelamashango na vhubindudzi . 
Ahuna gumofulu Mbuelo dza vhuimana ( hu tshi katelwa mubebisi )
Madalo aya a katela u dalela Prime Minister Vho Shinzo Abe na u shela mulenzhe kha Semina ya Vhubindudzi ha Nnḓa ya Madzangano a Mabindu a Afrika Tshipembe na Japan .
Muvhuso u ḓo shumisa R2,6 biḽioni kha tshumelo ya zwa maḓi uno ṅwaha .
Arali u fhaṱa havhuḓi ha khethekanyo hu tshi nga nea mvelelo dzi si ho mulayoni zwine zwa nga amba uri khethekanyo a i ho mulayoni . 
Hezwi zwi nga swikelelea khwine nga u isa khovhe maḓini o kunaho kana nga u dzimula tshivhalo tsha ayene dza baikhaboneithi . 
U vhala na u ṱalel
Vhunzhi ha miraḓo ya tshiṱafu tsha ndaulo vha na phimo kha u sa vhonadzwa kha zwipiḓa zwi fanaho na ndangulo ya zwa masheleni na ndangulo ya vhashumi - vhuḓifhinduleli ha kale ha madzhisiṱiraṱa . 
Maelana na phungudzo , khombo i ḓo fhungudzeswa nga u thoma maitele a u shumiswa ha tshilinganyo kha vhushaka ha vhashelamulenzhe vhukati ha mihasho mivhili na ofisi ya Minisṱa . 
Tshikwama tsha Matshilisano , tshine tsha thusedza mveledziso ya vhashumi na zwikimu zwa tshikhala dzi eḓanaho , u itela u fhedza vhushayamushumo nga , vhukati ha zwinzhi , u gudiswa ha vhashumi kha zwikili zwine zwa elana na mishumo ine ya vha hone ; 
Maitele a u khunyeledza data na zwishumiswa o no ḓibveledzwa u itela u khwaṱhisedza uri minidzhere dzi tendela data yo ḓiswaho u bva kha vhupo ha vhuḓifhinduleli nahone hu na vhuḓifhinduleli khazwo . 
2.1.11 Ndavheleso ya Tshigwada : Mveledziso ya Vhathu ; Tsireledzo ya Matshilisano na Mveledziso ya Tshitshavha ; Vhuvhusi na Vhulangi
Miraḓo vho fhindula nga u ṱavhanya na u tevhela vhuyo hune tshiendedzi tsha u shavha tsho vhona tshi tshi khou ya hone . 
Kha vha dzhenise mbadelo ya u ṅwalisa .
Sa izwi Khomishini yo zwi amba , mulayo u nga dzhenelela kha u iledza u shumiswa ha vhuloi vhune ha vhaisa vhaṅwe mihumbuloni .
U vhala zwirendo zwo fhambanaho zwi elanaho na ṱhoho ha reriwa nga hazwo ( tshivhumbeo na ṱhalutshedzo ) .
Kha phara iyi vha ḓo zwi vhona uri ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhuṱanu ḽo thuthiwa nga u swifhadza . 
Phurogireme iyi ya vhukoni yo ḓisendeka nga Ṱhanziela ya Lushaka ya
A hu na muthu o tendelwaho u dzheniswa kha vhupuli , vhushumeli kana u shumiswa nga u kombetshedzwa .
A huna fomo dzine dza ḓadzwa .
Tsha u fhedzisela , ri na tshikolodo kha Vhalangi Vhapo nga ha mafhungo a zwibviswa zwa mutakalo zwe vha zwi lambedza . 
Mushumo wa u bveledza mushumo uyu u ḓo bvelela kha nṱha tharu , hune nṱha ya u fhedzisa ya vha yo bveledzea zwavhuḓi zwi khagala kha nṱha ya u thoma : 
Fhedziha , hu kha ḓi vha na vhathu vhanzhi vhane vha kha ḓi wana pfunzo dza sekondari dzi songo fhelelaho , zwi sumbedzaho khaedu ya ndeme musi Muvhuso u tshi khou ṱoḓana na dziṅwe nḓila dzo sedzaho kha u khwinisa maimo a zwikili na u ṱanganya vhathu a vha kha maraga wa mishumo . 
Nga nnḓa ha muraḓo wa khoro ya wadi , miraḓo ya komiti ya wadi ye ya ḓo fhaladzwa a i nga ḓo tendelwa u khethwa hafhu kha komiti ya wadi lwa tshifhinga tshi linganaho ṅwaha muthihi nga murahu ha u fhaladzwa . 
( 1 ) Miraḓḓo ya Khabinethe na Vhathusa DziMinisiṱa vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓḓifari o tiwaho nga Mulayo wa lushaka
1.3 Khomishini yo ḓiimisela u kwama vhafaramikovhe vhoṱhe vho teaho .
Ḽi ḓo dovha ḽa shumisana na maṅwe mavundu na muhasho wa lushaka sa maitele a nḓila mbili dza u guda nahone hu na u thusana . 
Tshiṱirouku
Vhubindudzi uhu vhu khou shandukisa nyimele ya vhupo ha dziḓoroboni vhu tshi khou fhindula ṱhoḓea dza vhathu vhashu .
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u pfuka kha khaphethe tswuku kha nnḓu na kha vhuṅwe vhupo sa musi khaphethe tswuku i tshi khou vala zwino
3 . Kha tshumisano ya tshumelo dza masipala vha ite mutevhe wa nḓila dzine Komiti ya Wadi i nga ita uri milayo i shume ?
Naho zwo ralo , u bva maluvha ha helele hu bveledza u fhungudzea ha kha tshivhalo tsha gesedungi yo nwiwaho , ine ya vha khombo kha khovhe . 
Vha ita khumbelo luthihi fhedzi , u bva hafho vha fanela u shumisa nomboro ya ṱhanziela ya u ṱunḓa yeneyo nthihi tenda zwithu zwi kha tshivhumbeo tshithihi , maboḓelo ane a lingana na ḽebuḽu dza zwenezwo zwibveledzwa dzi songo shanduka .
Afurika Tshipembe ndi ngoho ndi fhethu havhuḓi ha u dzula hone .
Ni elelwa u swika ngafhi ?
( 1 ) Khomishini ya zwa Khetho i ḓo
Ndi nnyi ane a swikelela ?
Kha miṅwaha ya zwino mudinginyeo wa ḽifhasi kha sia ḽa mutengo wa thundu zwo ṱangana na u khwinisea ha u kuvhanganywa ha muthelo zwo swikisa kha u shandukisa mbuelo u ya kha ndavhelelo . 
Yo dizainelwa u ṱhaḓula vhaitanavho uri vha shumise vhuṱanzi u itela uri vha dzhie tsheo dzavhuḓi nga dzimbekanyamaitele , dzimbekanyamushumo , dzithandela na tshumelo na u khwinisa kushumele kwa muvhuso kha tshitshavha . 
Nahone muṅwe na muṅwe a re na tshiimo tshavho tsha poḽitiki a bvaho kha tshiḽa tshitshavha o amba uri mbekanyamaitele ya NP a i na mudzi wa vhuḓifari nga kuambele ku re khagala . 
Vhunzhi ha mihasho ya muvhuso vha dzhia thandela dza u fhaṱa hu si na u tevhedza mashimbidzelwe a mupo o teaho . 
A ri ngo ḓilugisela u ṱanziela lufu lwa vhathu vhashu . 
Kha nyimele dzoṱhe , ho vhigiwa uri zwidzidzivhadzi izwi zwo laṱiwa kha mabini a pulasiṱiki , e a kuvhanganywa na u laṱiwa nga khamphani . 
U gudisa / funza ḽitheretsha a zwi leluwi na khathihi , fhedzi a zwi konadzei arali hu sin a u ṱalusa ha muthu ene muṋe , u ṱhaṱhuvha hu shumisaho u humbula , na u fhulufhedzea na madzinginywa u bva kha vhana vhone vhaṋe .
a ) mivhigo .
Tshumelo dzi ḓo dovha hafhu dza ṋetshedza ndondolo ya nyimele ya dzine a dzi ṱoḓi ḽeveḽe ya nṱha ya u phalala . 
Mvulatswinga , arali i hone , na ṱhoho i ḓo dzhielwa nṱha nga murahu ha kiḽoso na shedulu . 
Ndo vha na tshikhala tsha u vhonana na Muphuresidennde a Ṱhonifheaho wa CAF Vho Issa Hayatou ndi tshi vha livhuwa kha uri ṋea khuliso ya u vha shango ḽa u farela AFCON .
Arali vhufamuraḓo ha ṱhahalelo ya nḓisedzo ya malofha kha muraḓo vhu hone mulwadze u tea u fhiriselwa vhuongeloni uri a ḓo ṱanganedzwa u itela sikene tsha CT na radiogirafi ya malofha , arali zwi tshi konadzea . 
82 . Vhulungwa ha Milayo ya Phalamennde nga nḓḓila yo tsireledzeaho
U shumisa maipfi mapambwa nga nḓila yone .
Tshikhala itshi tshi fanela u dzhiwa zwivhuya zwatsho , hu u itela u shumisa nḓowetshumo . 
2.4. Kabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha thandela ya muḓagasi wa thekhinoḽodzhi wa Hydrogen Fuel Cells ( HFC ) nga dzi 05 Ṱhangule 2014 ine ya vha manweledzo o khwaṱhaho a nyambedzano dzi vhuedzaho vhukati ha muvhuso na vhufarani ha Anglo-Ballard .
Muḓivhimakone wa CBP - malugana na vhunzani
4.11 Khabinethe i kha ḽithihi na Muphuresidennde musi vha tshi fhululedza Yunivesithi ya Witwatersrand kha u tumbula havho huhulu ha mashambo ngei Maropeng kha Fhethu ha Vhufa ha Dzitshakhatshakha ha Cradle of Humankind kha ḽa West Rand , Gauteng .
Madzhenele a zwa bayoḽodzhi na zwa mishonga kha mafhungo na zwone zwi na khonadzeo ya u dzhiela fhasi masia a matshilisano a ndeme a dwadze . 
Tshiimiswa tsho ita uri ḽaiburari dzatsho dzi shumise dzikhomphyutha , ha ṱamiwa tshiṅwe na tshiṅwe nga phakhadzhi ya ofisi yo fhelelaho na inthanethe na zwiimiswa zwa imeiḽi . 
Kulangele kuswa kwa Visa
" Yoo , murambo na mutoli .
Kha vha kiḽike ḽinki i re afha fhasi vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya vhuṅwalisi .
Fomo dzi a wanalea ofisini ya Social Development office .
Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo shumana na mbudziso dzoṱhe hu saathu u fhela awara dza 24 .
1.17 Muhasho wa Fulufulu wo penndela thengo ya sisiṱeme dza soḽa dza hayani dza 31 100 u itela uri dzi dzheniswe ( tshikalo tshe tsha vha tsho pulaniwa ndi 20 000 ) .
6 . U vha khagala
Ṱhanziela ya vhukuma ya phytosamitary i ṱuwa na zwimela .
GEMS a i shandukisi mbadelo ya ndaulo ya u shuma na u phaḓaladza mushonga wo randelwaho une wa vha kha fomuḽari ya mushonga na kha MPL i shumaho kha khetho yavho , musi yo wanala u bva kha DSP wa mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi .
6 Tshipiḓa tsha Muvhuso 7 Muthu wa Vhuraru 8 Rekhodo
Ndambedzo dzao : Mashango aya a na mpho ya ikonomi na lupfumo lwa mvelele , na ṋemuṱa wa zwiṅwe zwa zwiko zwo nakesaho zwa bayoḽodzhi zwa ḽifhasi , sisiṱeme dza mupo dza maḓini na dza phendelashango dzi ḓivhelwaho tshaka dzo fhambanaho na vhuimo ha mupo vhuelanaho na fhethuvhupo . 
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho dza mafhungo , a tshi khou sedzulusa tshibveledzwa
U ṅwala maipfi a re na pfanapheledzo ( nga ṱhoho )
Vhubvo vhuhulwane ha zwivhambadzelwa mashangoḓavha u bva Vunduni ḽa Gauteng ndi Ḓorobo ya Johannesburg , Metro wa Ekurhuleni na Ḓorobo ya Tshwane nga u tevhekana . 
Tshanduko u ya kha gesemaḓi i khou lavhelelwa u fhungudza zwihulwane u ḓitika nga ole na gese , na u fhungudza muhasaladzo wa gesepfuḓi , zwihulwane musi yo shumiswa kha sele dza fulufulu dzi shumaho . 
Ndaulo idzi dzi ḓo vhea vhathu phanḓa kha nḓisedzo ya tshumelo .
Ṱhoḓea i fana i a shuma musi hu tshi shumiswa zwa mbalombalo u vhumba mihumbulo , hoṱhe kha data na kha vhungoho ha maitele na phaḓaladzo ya zwa mbalombalo . 
U fhindula mbudziso U anetshela tshiṱori
Muphuresidennde wa Kale Vho De Klerk na Vho Mme De Klerk ,
Thendelo ya dzilafho i mulayoni tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi .
Tshitatamennde tsha mugaganyagwama
Vha nga dzhenisa na maṅwalo a khumbelo e vha a ṅwalela tshitshavha , maambiwa na zwe vha rekhoda kha miṱangano , phamufulete dze vha vha dzudzanya u itela u ṱalutshedza zwine vha khou ita zwone na uri ndi ngani .
Izwi zwo vha u langa vhuimo ha u tevhedza mulayo wo teaho , ndayo na u khwinisa u tevhedza mulayo . 
Thendelano i ṋetshedza dzifomuḽa dza u kovhelana mithelo yoṱhe ya zwiṱunḓwa na mbuelo ya muthelondangi . 
Ndivho ya Mulayotibe wa Tshanduko ndi u livhanya Mulayo wa Khomishini dza Tshumelo ya Tshitshavha wa 1997 na Ndayotewa .
Ri kha ḓi ṱangana na khaedu uya na uya .
DZA U FAREA
U dzhenisa maipfi kha tshitatamennde tsho fhambanaho na zwe zwa ambiwa kha tshipitshi ; kana u shumise maipfi au kha tshirendo uri u pfesese maipfi zwavhuḓi .
Nṱhani ha izwo , masheleni o pfukiselwaho kha Tshikwama tsha zwa Dzinnḓu tsha Afrika Tshipembe o tea u ḓo phaḓaladzwa u ya kha mavundu sa mphomali dzi re na maga . 
U ḓiṅwalisa ha maAfurika Tshipembe kha Mashango a Nnḓa ( ROSA )
Khothe dzashu dzo ḓalelwa nga milandu minzhi ya zwa vhutshinyi na vhutshinyi ha vhuendi a zwi khou dzhielwa nṱha nga vha sisiṱeme ya vhulamukanyi . 
tshumelo dza lushaka , sisitemu ya u ṱhogomela vhana , senthara dza vhafumakadzi na huṅwe fhethu ho tsireledzeaho zwi ḓo dzhieliwa nṱha .
Tshibode ndi tshikokovhi tshine tsha vha na milenzhe miṋa ya makwanda na mutsinga na ṱhoho zwo onyanaho.Tshi tshimbila nga u ongolowa tsho hwala nnḓu yatsho ya khamba muṱanani .
ha rumelwa thanziela ya dokotela tshifhinga tshothe musi vha tshi ita khumbelo ; na
( b ) Muofisiri Muhulwane wa Masheleni , Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso ( DPW ) , Vho R Sadiki ;
Fhedzi , vhashumelwa avha a vha tsha takalela u thusa sa vhone vhane vha na mulandu wa u ita vhutshinyi . 
Ndo tshimbila nga bisi ndo ima .
Sa tsumbo , naa mulavhelesi wa nḓowetshumo ndi wa phurofeshinaḽa nga maanḓa kana zwiṱuku u fhira muvhaḓi a re na tshikili ? 
Pulane dza Kushumele na Tshiṱirathedzhi tsha u Ṱola dza nga Ngomu dzi ḓo bveledzwa zwo ḓisendeka nga muhanga wa khwaṱhisedzo wo ṱanganelanaho . 
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe
Kha ri ite nyito Ni a kona u ita izwi zwithu .
U khwaṱhisa u tevhedza khethekanyo ya tshakatshaka nga maitele a tsedzuluso a re khagala nga vha re kha vhuimo vhuthihi . 
Ri ḓo thoma vhuṱumanyi vhukati ha vhaṋetshedzi vha tshumelo dza dzilafho ḽa zwidzidzivhadzi na zwihulwane , zwi ngaho sa -dzikhothe , zwiṱitshi zwa mapholisa , zwibadela na dzikiḽiniki , hune vhathu vhane vha khou shumisa zwidzidzivhadzi vha nga kona u topolwa na u rumelwa u wana dzilafho . 
Zwidodombedzwa zwa ṱhanzi , arali dzi hone
Hu sumbedza vhukoni ha mugudi kha u swikelela nḓivho sa zwe zwa randelwa kha Kharikhuḽamu na Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha U linga .
Mbekanyamaitele ya Nyimele dza Shishi dzi re Hone yo khunyeledzwa na u shumiswa nga khethekanyo kha muhasho u thusa kha u langula Ndangulo na Nḓisedzo ya Vhalwadze vha Shishi ḓoroboni khulwane . 
Tshigwada tsha Mushumo wa Dziminista tshi themendela uri fokasi khulwane i ṋetshedzwe matshudeni vha gudelaho zwikili zwi re na ṱhahelelo . 
Naa thimu ya tsedzuluso i angaredza muṅwe muthu ane a vha na vhukoni kha ngona dza tsedzuluso ya phindulo ya mbeu ?
1.30 u swika 2.30
U fhaṱa kha u u shumisa maṱaluli phandḓa ha madzina , sa : Muhulwane ṅwana o ṱuwa
Sankambe tsha dzula ngomu ḓakani tsho tou fa nga zwiseo .
Tshiimiswa tshi tea u bveledza na u ṱanganedza matshimbidzelwe o ḓoweleaho a mashumele kha thikedzo ya tshiṱafu nga komiti u itela uri nḓisedzo ya thikhedzo ya khwine kha dzikomiti . 
Sa tsumbo , ho vha na therisano nga ha uri u gonya ha khuvhanganyo ya VAT ho vhonala hani kha nyaluwo ya ikonomi . 
Tshumelo dza mutheo mikhukhuni dzi khou ṱahela , hu na u swikelela hu songo fhelelaho kha maḓi o kunaho , muḓagasi na sisiṱeme ya tshampungane yo vha yone nyimele . 
Dziedzi idzi dzo vusa nḓaḓo kha phimo ya thengiselano ya vhunzhi ha mashango ane a kha ḓi bvelela , na u gonyisa phimo ya nzwalelo , misi yoṱhe dzi tshi kwama vha re khomboni vhukuma vha tshilaho kha mashango a shayaho . 
u ramba vhane vha fanela u nangwa malugana na miraḓo ya komiti na vhatikedzi vha u nanga uhu ;
u ṱodisisa fhethu ho bvelelaho vhutshinyi
Ṱhuṱhuwedzo ya modele wa tshumelo ya vundu u nga nḓila i tevhelaho : 
Nga iyi nḓila ṋetshedzo ya tshumelo dzi si na mushumo dzi nga thivhela . 
Zwi anzela u vha zwavhuḓi u litsha zwe zwa lavhelelwa u ṋetshedzwa zwo ralo sa zwe zwa pulaniswa zwone u rangani .
U ṅwala zwiwo nga nḓila i pfalaho
Stalplein ho bveledzwa hafhu mathomoni a vho 1980 , musi tshanduko kha Tuynhuys dzi tshi itea u itela uri hu vhe na Ofisi ya vhe vha vha vhe Muphuresidennde wa Shango .
Ndi mulayo u re na ndeme na tshitandadi zwine zwa tea u tevhedzwa vhuponi ha ḓoroboni u itela u fhungudza u tshinyadzwa ha vhupo nga firiiweyi . 
Zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo/ muthu wa vhurau ane a khou ṱoḓa khaṱhululo ya nga ngomu
Inthaviwu dzo itwa vhukati ha Ḽavhuvhili na Ḽavhuṋa musi vhunzhi ha vhashumi vha siho mushumoni . 
2.7 Ḓiresi ya hayani
5.9 . Kha muṱa na khonani dza Vho Abram Thuri Phago vhe vha lovha musi zwidimela zwivhili zwi tshi thulana ngei mafhandeni a zwiporo tsini ha Tembisa kha ḽa Johannesburg nahone i tamela mashudu vhoṱhe vhe vha vhaisala uri vha ṱavhanye vha fhole .
U vhala bugu wa ṱalutshedza muhumbulo muhulwane na vhabvumbedzwa , thaidzo kha tshiṱori , ndunzendunzhe , na ndeme ya tshiṱori .
Ṱhanzi a yo ngo kona u ṱalusa khamphani i kwameaho . 
6 . Vhalani thebuḽu i tevhelaho ni fhindule mbudziso 6.1 u swika 6.2 .
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha tikedze u thomiwa ha thendelano iyi .
Vhuṅwe vhupo , vhune ha vha na nyonyoloso ya zwipiḓa zwa fhasi zwa muvhuli yo no kuvhanganywa . 
Ngona na muhanga zwa u thoma Mulauli wa zwa Ikonomi u itela u laula zwa ikonomi nga nḓila i bveledzaho ya maitele a u engedza ndeme ya maḓi oṱhe i khou bveledzwa na uri i ḓo vha yo sedza kha u vhona uri hu na ndivhanyo ya mulayo . 
Zwi elana na fhungo ḽauri naho Afrika Tshipembe ḽi tshi nga vha ḽo tsireledzea kha zwa zwiḽiwa kha vhuimo ha vhukati , ḽi kha ḓi vha na zwipiḓa zwa dzingu hune ha sa vhe na tsireledzo ya zwiḽiwa nga zwifhinga zwinzhi zwa sekele ya vhulimi . 
Zwenezwo-ha zwa sia avho vhane vha ofha u loiwa vha tshi tea u ḓilwela nga u lwa na avho vhane vha pfi vha a lowa .
Vho ombedzela uri ndi tshifhinga tsha uri vhafumakadzi vha ime vha ambe nga u tambudzwa miṱani yavho , ngauri zwiwo zwinzhi zwi itea fhethu hune zwa sa vhonale . 
Ḽikumedzwa ḽi tendela u shumiswa ha thekhinoḽodzhi ya maḓuvhano na u thomiwa ha " khothe dza khoniferentsi ya vidio " u itela u fhirisela milandu ya vhugevhenga phanḓa kha vhathu avho . 
Mulayotibe u khwaṱhisedza uri Afrika Tshipembe kha ḓi ṱoḓa u ṱanganedza vhubindudzi ha nnḓa , u ṋea vhutsireledzi ho teaho na tsireledzo kha vhabindudzi vhoṱhe , na ndondolo ya pfanelo ya vhuḓivhusi ha Muvhuso wa Afrika Tshipembe u sala murahu mveledziso na tshandukiso ya zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya tshitshavha .
Milayo i langaho zwikumedzwa zwa maanḓa na zwikumedzwa zwa mbambedzo zwi shumaho kha zwikumedzwa zwi ṱoḓiwaho nga ndaulo . 
u bva huṅwe fhethu wa ya huṅwe tshivhaloguṱe tsha vhathu vha no dzula fhethu hugede u kokodzwa muhumbulo nga tshiṅwe tshithu zwo andesa u bva fhethu nga u ṱavhanya u bvelela hafhu
Thendelo ya Vhushumisamupo - Thendelo , ine ya ṋetshedzwa zwi tshi langwa nga tshipiḓa tsha 88 tsha Mulayo wa zwo Fhambanaho , uri hu kone u dzhenelelwa kha ḽiga ḽa mbambadzo ḽa thandela ya vhushumisamupo
Tshumisano ya tshiṱirathedzhi NA VHUPO NGA VHUPHARA
Thimu dza u ingamela / ṱola na u langa dzo fhambanaho dzi tea u dzhiela nzhele nḓowedzo iyi . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : mafhambanyi ( antonimi ) ; pfanywa ( sinonimi ) ; pharonimi ; kha nyimele ; ḽitheraḽa
Mbuelo dzo Randelwaho dza Gumoṱuku ( PMB )
Uri dzangano ḽi bveledze zwavhuḓi , ndi zwa ndeme uri vhomakone vha mishumo vha vhe na vhuṱumani vhukati vhavho . 
Tshiwo tsha Tshitediamu tsha Ellis Park ho , honeha , sumbedza uri ndingo ya khovhakhombo kana sisiṱeme ya khethekanyo ya mutambo zwi nga vha nga nḓila i songo ṱanganedzei na luthihi . 
Foini dza nnyi na nnyi
Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu kana komiti ifhio na ifhio yayo i nga -
Ku tshi bambela kutivhani , Na matombo kwa gonya .
4.34 Kha mulandu wa S v Alam,86 muhwelelwa o dalela ṅanga ya sialala , ye ya fhulufhedzisa masheleni a u renga malofha a muthu ane a khou ṱoḓea .
( g ) Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli ; kana
Vho Hantsi Bhetilda Mayeza - ( Mudzulatshidulo ) ;
Hu na ndila nnzhi dzo fhambananaho dzine muthu a nga wana thendelo ya u shumisa madi kha Muhasho .
1.15. Khabinethe yo dzhiela nṱha khaṱhulo nga Khothe Khaṱhuli Khulwane i ambaho uri Mbekanyamaitele ya Muratho wa Khasho wa Didzhithala nga 2015 a i ho mulayoni , a yo ngo tea nahone kha i imiswe .
U ḓadzisa zwenezwi , nyambedzano dzi tikedza u vusuludzwa ha puḽatifomo ya sofuthuwee dzo khunyeledzwa . 
Mutengo wa zwa masheleni wa u shumiswa ha nyambo nnzhi kanzhi u ṋeiwa sa khanedzano dza u lwa na u shumiswa ha nyambo nnzhi . 
Sa tsumbo , u phakhelwa ha ARV kha vhafumakadzi vha re na thumbu zwo fhungudza u rathiswa ha HIV i tshi bva kha mme i tshi ya kha ṅwana . 
Zwe zwa gudwa zwi thusa mihasomitshimbidzi kha u dzhenelela ya lugisa zwithu kha masia maṅwevho . 
Idzi ndi khaedu kha nḓowetshumo ya thekhisi u aya nga uri nḓowetshumo i shuma hani . 
U bula ḽa u ri ḽiṅwalo ḽo takalelwa na kana hai , na u kona u imelela u ri ndi ngani ( sa , tshiṱori itshi a tsho ngo nḓifhela ngauri . . . )
NDIMA YA 7
2 Malindi u na mipopi minzhi .
ZWIGWADA ZWA VHOMAKONE
6.6. Vho Dokotela Nontsikelelo Tshayingca-Mashiya - Muthusa Mulanguli Guṱe ( DG ) wa Mashumele a Zwiimiswa , Vhusedzi na Vhuṱoli kha Muhasho wa Vhupulani , Vhusedzi na Vhuṱoli .
Mbadelo ya u thoma i a shumiswa . 
Vha badelela fhedzi zwine vha zwi shumisa .
Vha malanaho vha tea u tenda uri vha khou malana nga fhasi ha mulayo wa tshirema .
Tshanduko ya tshivhumbeo yo ḓivhadzwa u itela u livhanya mishumo na tshiṱirathedzhi tshiswa na u khwaṱhisedza thikhedzo ya nḓisedzo . 
Musi hu tshi sedziwa arali muhweleli a tshi fanela u vhuedzedzwa mushumoni , hu ḓo vha hu vhukhakhi u tevhedza zwi ambiwaho nga muhwelelwa zwa uri vhushaka ha mushumoni ho tshinyala lune ha si tsha kona u pfumedzea , na uri nga fhasi ha nyimele a zwi nga pfesesei u vhuedzedza muhweleli mushumoni . 
U tzhipa hu fanela u vhigwa kha mapholisa , na mupondwa u ḓo humbelwa u ṋea tshitatamennde . 
Phambano vhukati ha Phalamennde na muvhuso ndi mini ?
1.3.3 zwe a shuma zwine zwa sumbedzwa kha phurekhisheni dza kushumiselwe kwa masheleni zwi ḓo badelwa kha ṅwedzi we wa buliwa kha phurekhisheni dza kushumiselwe kwa masheleni .
Mbingano ya tshirema i nga pfi ndi ine ha vha na u " ambedzana , ha pembeliwa kana zwa khunyeledzwa nga maitele a mulayo wa tshirema wa Afurika une wa vha hone Afurika Tshipembe " .
Sia la phuraivete Muvhuso u nga si zwi kone u wothe zwa u tandulula dandetande la tshumelo dza mirurela ya malatwa .
Vhuimo ha maraga wa vhashumi wa shango u ḓo dodombedzwa na u vhambedzwa na dziṅwe dziikonomi dzi bvelelaho . 
Tshiṱirathedzhi tsha kushumele kwa mapholisa tshi sumbedza , vhukati ha zwiṅwe , zwibveledzi dza vhugevhenga nga nḓila i tevhelaho : 
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa dzi 3 Khubvumedzi 2014
ZWIṄWE NGA HA MAIṄWALWA A NGUDO NA NGONA DZA VHUGUDISI
1 Vhabvumbedzwa ndi vhonnyi ?
Arali vha phasa ndingo , vha ḓo ṋewa ṱhanziela ine ya sumbedza kiḽasi ya tshiendisi kana kiḽasi dzine vho themendelwa u gudisa vhagudi .
Khithi ya thusothanzi yo leluwaho
MAṄWE MAḒUVHA A NDEME A AFURIKA Ḓuvha ḽa16 Fulwi ḽa African Child
Zwi fanela u ḓivhiwa uri nga nṱhani ha tshumelo dzi songo khethekanywaho nga lushaka kha figara , zwi nga vhonala uri miṱa zwavhuḓivhuḓi yo shumisa tshipiḓa tshihulwane tsha mbuelo yavho i re hone kha ezwi . 
Huṅwe fhethu kha tshitshavha hu na tshika nahone hu ṱoḓa ndondolo ?
Masipala unga , nga thendelano ya murengi , kona uya kha mutholi u kona u kokodza tshikolodo kana u ita nzudzanyo dza u tou kokodzelwa ubva muholoni . 
nga ha u sa lingana ha vhathu Bekkersdal , hune ha vha mishashani , hu si na tshumelo , hu tsini na sababu henefho seli ha bada ine ya vha na zwoṱhe .
U ita nyambedzano nga ha ṱhoho
Uri naa thundu dzo dzhiiwaho dzi nga vhilwa lini nahone hani
Khanḓiso dzi tevhelaho dzi elanaho na u bveledzwa nga Khoro ya zwiimiswa zwa ndaulo . 
Kha izwi , milayo , ḽaisentsi na thendelo nga u angaredza ndi zwone zwo teaho na u vha na maanḓa . 
thero na mulaedza
Mbumbo ya Muhangarambo wa Tshikalo tsha Mashumele u tevhedzwa nga vhuronwane . 
( 2 ) Arali Buthano ḽa Lushaka , nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yalo , i tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Muphuresidennde , Muphuresidennde na miṅwe Miraḓo ya Khabinethe na Vhafarisa Dziminisiṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha tea u ḓirula mushumo
Miṱangano hei i ḓo ṱalusa vhupo vhune ha ṱoḓa khwiniso dza vhubveledzi ya ṱalutshedza vhuḓidzhenisi kha vhupo uhu . 
Tshikwama tsho ḓivha na mbadelo dza fhasi nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano . 
-Naa milindi yo valiwa , u tsireledzwa na u fentseliwa na u swaiwa nga nḓila i vhonalaho u thivhela u wa ?
4.2 . Khabinethe yo vhilaedziswa nga vilili ḽo vhaho hone musi Phalamennde i tshi khou Vula , zwine a zwi tou kandekanya fhedzi pfanelo dza vhaṅwe Phalamenndeni , zwi kandekanya na pfanelo dza maAfrika Tshipembe vhoṱhe .
Tshiteṅwa tsha vhuraru tshihulwane ndi u ṱuṱuwedza kuitele kwo ṱanganelaho kwa vhupulani na vhurangeli ha thandela dzo itelwaho u engedza mushumo wa zwiendedzi kha u dzhiela nṱha zwithu zwa ndeme zwa mveledziso ya ikonomi na ya matshilisano Afrika Tshipembe . 
A hu na ndiliso yo gonyaho miṅwahani ya sumbe yo fhiraho . 
Ndingedzo dzo itiwa u ḓadza zwikhala zwa poso dzoṱhe dza tshiṱirathedzhi kha Vhusimamilayo u itela uri Vhusimamilayo vhu shume zwa khwinesa . 
Zwileludzi zwi kha vhuimo ho fhambanaho ha tshumiso ya sisiṱeme dza data ya eḽekiṱhironiki dzo sedzaho kha u khwiṋisa u kuvhanganywa ha data na u ita uri i vhe i pfadzaho , yo ṱanganelanaho na u kuvhanganywa nga nḓila yone . 
Zwine tshikhafhadzo ya ita zwone kha vhathu
U khwaṱhisedza uri mbekanyamaitele a maitele oṱhe a khou tevhedzwa . 
" Zwo vha zwo tea vhukumakuma uri ri wine , " ndi mugudisi vha no ralo .
U vhona zwa uri ndangulo ya tshumisano , mveledziso ya milayo na zwilinganyo na mbetshelwa ya thasululo dza vhubveledzi . 
" Nḓisedzo ya dzinnḓu , tshumelo ya ndeme na ya matshilisano i tshimbilelana na na zwa u bveledza vhudzulo ha vhathu ha tshoṱhe , " vho ralo .
Sa tsumbo , Afurika Tshipembe ḽi nga vha murangaphanḓa wa ḽifhasi kha thundu na tshumelo dzo bveledzwaho kha nḓowetshumo ya zwa migodi , hune ḽa vha na nḓivho khulwane .
Fomo iyi i nga shumiswa u itela u topola vhalingiwa vhane vha ḓo inthaviwiwa . 
Ngona ya u guda Mbalo i tea u ḓisendeka nga milayo ya ṱhanganelo na u guda nga u tamba .
U shumisa zwipfi zwa u kwama .
Vhunzhi ha mamaga a u kuya apo o thomiwa vhukati ha miṅwaha ya vhufumalo nahone ha athu vusuludzwa u bva tshetsho . 
U kona u shumisa foniki sa tshikili tsha u vhala na dziṅwe nḓila dzi nga ho : maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo , u wana ludungela / lusevheḓi kha nyimele .
Vha na sisiṱeme dza u phaḓaladza na u vhigela murahu ? 
Thekhisi i na mavhone avhuḓi .
Vhashumi vha ndangulo na vha ndaulo vha zwikolo vha vhuelwa vhukuma nga kha u engedzea ha kushumele kwa khomphiyutha na imeiḽi dze vha ṋewa . 
U shumisa zwiṱalusi zwa u ola sa , mivhala na saizi dzo fhambanaho dza muṅwalo kana tshaka dza khanḓiso(fonto)
Zwi tea u vha khagala uri ndi lini hune mahoroane a vha nnḓa ha muvhuso a vha na vhuḓifhinduleli ha u shumisa zwipiḓa zwa puḽane .
Mulangi wa Mutakalo wa Zwifuwo Afrika Tshipembe vha ḓo ṋetshedza fhedzi phemithi dza u renga ṋama nnḓa kana u endedza ṋama thethe ( mbisi ) kha mashango ane o ṱoliwa a dovha a tendelwa zwa tshumelo dza zwifuwo na tshiimo tsha mutakalo wa phukha .
Zwiitisi zwa uri vhashumisi vha vhe vha tshi khou ṱoḓa tswikelelo kha zwiko zwa zwi tshilaho shangoni ḽavho
Kha ḽifhasi ḽa tshizwinozwino , naho zwo ralo , mivhuso i vhuswa kha mutheo wa poḽotiki na khetho dza mivhuso dzi elana zwiṱuku na vhurereli . 
Tshibodelwanzhe
U itela u tshimbidza na u khwinisa vhuḓifhinduleli ha muhasho khathihi na uho ha zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa vhiga nga fhasi ha Minisṱa wa Mveledziso ya Matshilele , zwithu zwi tevhelaho ndi zwone zwe ha sedzeswa khazwo : 
U phuromotiwa hu nga itwa nga kha u pfukisela ha poswo nthihi u ya kha iṅwe , izwi ndi u thoma tshiimo tsha ndango kha ṱhuṱhuwedzo ya vhuambedzani . 
Maano a Ṱhoḓea ya Makete zwi ḓo swikisa kha u sikwa ha mishumo minzhi kha ikonomi ya Afurika Tshipembe , na u engedza zwapo na Ikonomi ya u Manḓafhadza Vharema .
Kha vhunzhi ha mashango , mbalombalo dza miṅwaha ya zwenezwino dzi tou vha mahumbulelwa a vhashumi vha IMF . 
Fesithivala ya ṅwaha uno yo ṱumana na Makete wa Tshiṱaraṱani , hune vharengisi vha tshiṱaraṱani vhapo vho ṋewa zwikhala u rengisa zwiḽiwa na vhutsila . 
Kha ḽiga ḽa thangela khonadzeo ya u ela mishumo thangeli yoṱhe yo teaho u dzhena nga khonadzeo ya ngudo yo ṱhaphudzwa . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho laela uri Fulaga ya Lushaka i fhefheḓisiwe hafu tshikhalani fhethu hoṱhe hu re na fulaga kha Riphabuliki ya Afrika Tshipembe nga ḓuvha ḽa mbulungo .
U fana na zwenezwo , pulane ya vhudzulo ha vhathu i tea u ḓisa u shumiswa ha mavu nga nḓila yo vanganyaho u anda ha vhadzulapo na u sa andesa havho tsini na vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Nga u faedza , zwilinganyo zwo lavhelelwaho zwa vhatholiwa zwi ḓo shanduka na tshifhinga . 
Haya maipfi a nga pindulelwa nga luambo lwapo .
Ndi ngani zwi zwa ndeme u katela tsumbo dza bayoḽodzhikhaḽa kha buto ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo dzivhelwaho nga u shumisa gese ? 
U shumisa zwishumiswa zwo fanelaho u itela u ṱanganya nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso wapo malugana na ndivhotiwa dza thandela ya mveledziso kha kutshimbidzele kwa Komiti ya Wadi .
Muvhigo wa muhumbulo u thomaho zwidodombedzwa zwa manyeṱulelo , tshikoupu , tshikalo , tshuivhumbeo na ndangulo ya mugaganyagwama , na u vhea mihumbulo yo ṱanganelaho u itela u paka huthihi kana hunzhi . 
Vhaṋetshedzi vha tshibveledzwa vha fanela u khwaṱhisedza uri akhaunthu dza u vhulunga dzi sa badeli muthelo a dzi , nga nḓila ifhio na ifhio , dzi na mbadelo dzo ḓitikaho nga kushumele . 
Hu katela Erythropoietin ( homounu ine ya ṱuṱuwedza u vhumbiwa ha sele tswuku dza malofha
Fhedziha , Dzangano ḽa Vhudavhidzani ha Ṱhingo ḽa Dzitshakhatshakha ( ITU ) ḽo fulufhedzisa uri tsireledzo iyi i fanela u fhela nga 2015 .
Zwo ḓitika kha hedzi khumbulelo , mbuelo ine ya khou lavhelelwa kha ṅwaha wonoyo a i nga fhiri masheleni ane a khou lavhelelwa u shumiswa . 
Musi ya tshifhinga itshi , ro dzudzanya vhuṱolamuvhalelano ha pfanelo dzoṱhe dza u ṱoḓa sa tshipiḓa tsha , maitele a u kunakisa data , na zwiṅwe . 
U sumbedza nḓivho ya uri u dzhia sia ha muthu ene muṋe zwi ṱuṱuwedza hani nḓivho ya muthu ya na maime kha vhathu na nyimele . 
Hu vhe na mbekanyamushumo na u dzhenelela u itela u thuthekanya zwithivheli zwa matshilisano na luvhengelambiluni . 
U sedzulusa pulane ya tshiṱirathedzhiki zwi nga thusa vhalangi u wana arali maga a tshi khou dzhiiwa u ya nga pulane na u dzudzanya nzulele dzo shandukaho . 
Vho Bulelwa Mnkangisa - ( vho nangwa hafhu sa Mulanguli Muhulwane asi wa ngomu ) .
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi u dovha wa tikedza Thandela ya Eucalyptus Genome , luvhanḓe lwa ṱhoḓisiso ya dzhinomikisi ya miri Afrika Tshipembe .
Fhedziha , ri tshi engedza kha zwenezwo , hu na zwishumiswa zwiṅwevho kana " senthara " dzi no thusa nga phurogireme dza nyalafho na dza ndulamiso . 
Nga tshifhinga tsha ngudo ya Mbalo zwi tevhelaho zwi tea u itea :
Mugudisi mukonanyi ( mediator ) u ita uri kanzhi hu vhe na khonadzeo kana tshikhala tsha u vhala hu so ngo lavhelelwa lune zwa u guda zwi sokou bvelela henefho kha mitambo yo livhanaho na vhagudi ( sa , u sokou tamba ) kha khona ya u silinga ( fantasy ) kana fhethu ha zwibuloko zwa u fhaṱa , na kha nyito dzine dza tshimbidzwa nga mugudisi sa kha danga ḽa tshiṱori na maṅwe madanga .
Minista vha tea u vhiga kha Phalamennde nga tshiimo tsha maḓaka miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe . 
Ri mikano ya vhuḓifhinduleli na milandu ya vhadzheneleli nga muthihi ? 
U kona u ḓivha nga u tou lavhelesa na u thetshelesa maṅwe a maḽeḓere mathomoni a fhungo .
1 . U ḓigana ha Muhadzimi
Mishumo yo itwaho nga yunithi ya mveledzo i itwa nga vhathu vho tholiwaho kha mishumo ya fomaḽa kana mishumo i si ya fomaḽa . 
Khonadzeo i hone ya uri madzhendedzi o fhambanaho a nga vhona mishumo yao nga nḓila yo fhambanaho nga vhanga ḽa milayo yo fhambanaho na maṅwe maṅwalo . 
Muhweleli wa mulandu u ḓo sumbedzisa ndaṱedzo nga u vhidza ṱhanzi ye tshiṱatamennde tsha livhana nayo . 
Nomboro ndaula :
Muofisiri muṅwe na muṅwe ane a ḓo bva a amba uri " kha vha fhungudze sambi ḽa kholomo dzavho nga hafu " ha nga dzhielwi nṱha . 
5 . MVELEDZISO YA VHUGUDISI :
Kha vha ambedzane nga maga a ndangulo ya kushumele .
U vha na mavu o senguluswaho u itela ṱhahelelo ya pfushi na u zwi khakhulula zwi saathu u ṱavhiwa . 
Ḓiresi ya mutholi ya u rumela khayo ha khunguwedzo dza thandela na zwidodombedzwa zwa vhufaedzi zwi tea u sumbedzwa kha phakhedzhi ya khunguwedzo ya thandela iyo ndi : 
( i ) u langula u swikelela ha nnyi na nnyi zwi tshi katela na u swikelela ha vhoramafhungo , kha Buthano na komiti dzaḽo ; na u ita
Ḽitambwa:U swikelea kha na ndaulo ya tshomedzo
U dzudzanya mafhungo nga u tevhekana
Masipala wo swikelela kha u thoma zwiṱirathedzhi zwo sedzaho kha u tandulula thaidzo i re hone na ṱhahelelo ya nyito kha u lwa na tshiimo tsho tshinyalaho tsha tshifhaṱo tsha vhufa . 
U bvelela ha pulane zwo ralo hu ya nga vhuḓikumedzeli ha miraḓo yoṱhe ya thimu , vhukoni ha u tandulula thaidzo , vhukoni ha u davhidzana na u fhulufhelana na u shumisana . 
Zwa u zwima vhaloi kana u sumba vhaloi ndi thaidzo khulwanesa , sa zwe zwa khwaṱhisedzwa kale .
KOMOTI DZO FHAMBANAHO DZA PHALAMENNDE
Kha maga haya , matshudeni vha tea u amba nga ha tshenzhemo na mbilaelo dza tshigwada tsho fhiraho . 
Zwi amba u laula na u kovhelana zwikili zwi re hone muvhusoni u khwinisa vhukoni hashu hoṱhe . 
Faela ya Ofisi ya Muthelo wa Mbuelo yo ṱumanywa na databeizi ya Mulanguli wa Khamphani . 
Kha nyendedzi ya ngudo , milayo , mihumbulo na kutshimbidzele hu ḓo sedzwa khazwo , hu si nga vhuḓalo . 
Mugudiswa muṅwe na muṅwe u ḓo vhuelwa nga u khwinisa vhukoni ha vhuṋe , nḓivho na zwikili u itela u konisa u fhedza mishumo i ne ya ṱoḓwa kha thendelano dzavho dza mushumo na nga mulayo , u elanaho na zwithu zwo fhambanaho . 
NDP i na makumedzwa a u shumana na thaidzo dza vhushai , u sa vha hone ha ndinganyiso na vhushayamushumo .
5.5. Mamelodi Sundowns ine ya vha ngwena ntswa ya bola ya milenzhe ya Afrika nga murahu ha u wina Federasi ya Ḽigi ya Dzingwena dza Bola ya Milenzhe ya Afrika .
Ri ḓi dzula ri kha therisano , huṅwe u fhira na u rerisana na vha maṅwe mashango . 
Tshifhinga : Awara 4
Muhasho wa Pfunzo u na vhuḓifhinduleli tshumelo ya pfunzo nahone u kati na u khwinisa zwishumiswa zwa pfunzo . 
Musi Anansi a tshi sala a tshi swika mulamboni , milenzhe yawe yoṱhe ya malo yo vha yo vhofhelelwa lubuvhi .
Vhuimo hovhu ha u Sedzwa hafhu ha Vhupileli ho swikiswa phanḓa ha Phalamennde ho themendelwa nga Komiti yo Ṱanganelaho ya Tshoṱhe ya Vhupileli , na , hu na huṅwe u khwiniswa , nga Khabinethe . 
U vhala mepe hu tshi shumiswa mbonalo dzo fhamananaho .
U ṱalutshedza zwivhuya zwa mbeu na ndingano kha thandela ya mveledziso .
Khonadzeo ya u mupfuluwo wonoyo i , honeha , u ḓitika na swikelela mbuelo dzi shumaho dzi pfadzaho . 
U engedza mbambadzo kha dzhango na u ṱuṱuwedza vhufarisani na vhafarisi vha Afurika zwi nga fhungudza vhushayi , zwa engedza nḓisedzo ya makwevho , mveledziso ya nḓowetshumo na u sika mishumo minzhi , ine yavha ya ndeme kha mveledziso ya ikonomi Afurika .
U dzheniswa ha vhuṱumani vhuṅwe na vhuṅwe a zwi ambi uri GCIS yo themendela saithi idzo . 
Mbekanyamaitele dzashu dzo vha dzo tea khaedu dzashu dza ikonominyangaredzwa kha ino miṅwaha . 
Sa tsumbo , nganetshelo yo tshila ngauri i tou itiwa . 
Muaro wa u tou funa une ha nga ṱoḓiwa muhumbulo wa vhuvhili na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho Thekhinoḽodzhi dza zwa dzilafho
Tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi i ḓo vhuedza na u dzhenelela kha kutshilele ku sa nyeṱhi kwa zwitshavha . 
Hu na zwiitisi zwinzhi , zwine zwa ḓo ṱuṱuwedza buḓo ḽo dzudzanyeaho ḽa Muhasho kha miṅwaha miṱanu i tevhelaho . 
Tshikimu tsha Pfumbudzo ya vho Imiswaho u shuma tshi ḓitika nga thendelano vhukati ha muthoi na vhashumi nahone hu ḓo vha na mushumo u yaho phanḓa , na uri mutholi u ḓo holela vhoṱhe vho bvisaho lweṱolweṱo kha mbuelo dza tsireledzo ya tshitshavha nga tshifhinga tsha u pfumbudza . 
Khethekanyo ya Ndangulo ya Tshikokoldo zwa zwino i kha maitele a u ṱangana na mushumi muṅwe na muṅwe uri a wane Ndaela ya Tshoṱhe u bva kha vho kha akhaunthu ya zwino khathihi na nzwalelo . 
U sika nzulele ya ikonomi i no katela roṱhe ine ya ḓo fhungudza u saya mishumo , vhushai na u sa lingana ha vhathu ya sika mishumo kwayo na u ḓiṱunḓela hu sa nyeṱhi , zwi tea u rangiswa phanḓa . 
Ikonomi ya ḽifhasi yo vhumbiwa nga nḓila i khwaṱhisaho khethekanyo dza ikonomi vhukati ha tshaka na madzingu a ḽifhasi . 
Ndima ya 3
( b ) khumbelo ya u lambedza ṱhahelelo i no khou lavhelelwa kha tshifhinga tshine tsha khou lavhelelwa ; nahone
Zwo sendeka kha vhuṱanzi honoho , muvhuso u ḓo dzhia maga ane ndivho ya hone ndi u engedza mishumo na u tsitsela fhasi kuḓurele kwa zwibveledzwa u itela u khwaṱhisa u swikelelea . 
Mabuloko a u fhaṱa
Mushumonḓalo / phuphumo
Ndi pfa ndo takala musi ndi tshi ḓivhadza muṅwe wa vhaeni vhanga vho khetheaho , Vho Nomasonto Mazibuko , mulanguli mutshimbidzi wa Albinism Society of South Africa .
Mbudziso : Naa hu na nyimele dzine ngadzo muraḓo wa komiti ya wadi a nga sudzuluswa ?
Senthara i tama hafhu u tikedza mveledziso ya mabindu maṱuku ane a nga kona u thusa mimaraga ya fhano hayani khathihi na mimaraga ya GE ya ḽifhasi .
U shuma na u ela - iḽi ndi ḽiga ḽa musi thandela i tshi thoma u shuma i tshi ṱoḓa u eliwa tshifhinga tshoṱhe khathihi na u pulaniwa nga huswa u itela uri i bvelele .
ṱhanganedzo nga vhoṱhe ---- mulayo une wa ita uri pfunzo i swikelelwe nga vhoṱhe khathihi na vhaholefhali
Ho bveledzwa mbudzisombekanywa u itela tsedzuluso . 
Masia haya a na vhukoni ha u sia mishumo na u fhaṱa matshilisano , u ḓihudza sa lushaka na mveledziso ya ikonomi . 
Nga tshifhinga tsha Tshimedzi , Muhasho wo dzudzanya na u ira hafhu Ofisi ya Thandela . 
Ṱhalutshedzo ya mushumo wa Komiti ya Wadi kha u dzhia tsheo ha khoro na vhuḓifhinduleli .
Mbuelo dzavho dzo livhaho dzo vhofhana vhukuma na vhuraḓo nahone dzi wanala fhedzi nga miraḓo . 
F Vhugudisi na Mveledziso i ta ṱhoḓea dza vhugudisi na mveledziso dza vhadavhidzani vha muvhuso dzo thewaho kha tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani ha lushaka , mbekanyamaitele na ndivho dzoṱhe dza vhudavhidzani ha muvhuso .
Kutshimbidzele ku ḓo vhewa hani iṱo ?
Arali vho malana nga murahu ha u phasiswa ha mulayo , vha tea u ṅwalisa mbingano yavho hu saathu u fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha mbingano .
No humbelwa u ita ṋetshedzo nga u tou amba pfufhi hune na khou ṋea ndaela nga ha u ita tshiṅwe tshithu . 
U ṱalutshedza uri muṅwali o shumisa hani kuvhonele kwa zwithu kwa muvhali : thekhiniki dzo shumiswaho , vhaanewa
Arali hu na ṱhoḓea , kha hu shumiswe u vhala na vhagudi mathomoni a Gireidi ya 4 u itela u thusa / gaida vhagudi kha vhuimo uvhu .
Muhasho wo vha wo ḓi dzhenisa kha maitele o vhalaho a vhuvhudzisi u itela u vhona uri vhudzheneleli ho dzudzanywaho ho vha ho tewa kha thodea dzi ṱoḓeaho lwo fanelaho . 
Miṅwaha ya ḓana ya u bwebwa ha Mulwelambofholowo Vho Oliver Reginald Tambo yo nangiwa uri i vhe yone ine ya sumbedziwa .
Maitele a CBP a ṋetshedza Komiti dza Wadi u pulana ha sisiṱemathiki na kuitele kwa u shuma u shuma mishumo na vhuḓifhinduleli havho .
Sabusidi ya Muthu muthihi :
Kha nyimele yo raliho ni ḓo ḓivhadzwa arali u swikelela hu tshi ḓo ṋetshedzwa nga tshiṅwe tshivhumbeo .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 3 U thetshelesa na u amba(orala/ na nḓowenḓowe )
Vhuendelamashango ha vhabvannḓa
Musi tshiwo tsha khakhathi dza miṱani tshi tshi hwelelwa . 
Ri ḓo dovha ra shumisa Mbekanyamushumo yo Engedzwaho ya Mishumo ya Tshitshavha na Mbekanyamushumo ya Mushumo wa Tshitshavha kha u dzhia vhaswa .
Muṱangano wa thangelaupulana u fanela u farwa vhege nthihi kana mbili phanḓa ha vhege ya u pulana hu hulwane .
Senthara i ḓo khwinisa maitele a vhubindudzi na u engedza u leludza u ita vhubindudzi nga sedza hune zwa ganzhila hone , u bvisela thungo zwikhakhisi zwa ndaulo , u fhungudza u kundelwa ha kulangele , u vhea zwikalo zwa kushumele , u tshimbidza na u ṱavhanyisa mbudziso dzoṱhe dza nga ha vhubindudzi .
Tsheo ya u ṋetshedza zwiimiswa fhethu ha vhudzulo , malugana na zwiimiswa zwifhio , hani na hone lini , i tea u vha tshipiḓa tsho ṱanganelaho tsha u dzhia tsheo na u ( nga maanḓa ) maitele a u dzhiela nzhele ; ha kona u vha na mubindudzo kha tshiimiswa une wa tea u vha tshipiḓa tsha u phalala . 
u vhumba nḓila dza vhudavhidzani ha tshiofisi hu si na tshiṱalula na u fhaṱa vhushumisani vhukati ha tshitshavha na khoro .
Khoudu dzi lusa u ṱuṱuwedza u sikwa na nyaluwo ya ndangulo dza feme dzi langwaho nga vharema dza phuraivethe dza tshikwama tsha ndinganelo . 
Matshimbidzelwe o tiwaho o ḓitika nga khaṱhulo ya muṱolambalelano , hu tshi katelwa asesimennde ya khombo ya matheriala kha u sa ṋea tshitatamennde tsha masheleni nga nḓila , zwi tshi nga vha nga nṱhani ha vhufhura kana vhukhakhi . 
( e ) u ṱumekanya ndaulo ya mishumo ya muvhuso wa vunḓḓu na ndaulo na mihasho yawo ;
Zwiṱuku zwo dizainwaho sa zwiendedzi zwa badela u thoma tshinyalelo dza zwa dzilafho nga murahu ha nyawelo zwi nga vhona zwi zwavhuḓi u ṅwalisa sa zwikwama zwa phensheni . 
Vhashelamulenzhe vha khethekanywa nga zwigwada zwivhili vha dzhiela nṱha Sinerio i tevhelaho na mbudziso dzo avhelaho .
Vhunzhi hashu ro lilela tsiwana dzo salaho dzi si na wa u dzi ṱhogomela . 
Izwi zwi ita uri ri vhe na lutamo lwa izwo kha zwipiḓa zwinzhi u mona na lifhasi .
Hezwi zwi kona u tshimbidza amba zwanḓa na milenzhe ni sa pfi miraḓo yo hwetekana kana i tshi vhavha .
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha Miaro ( hu tshi katelwa muaro wa maxillo-facial ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
Roṱhe ro vha pfa - nṋe , Muṱhomphei Vho Maimane , Muṱhomphei Vho Malema , Muṱhomphei Vho Buthelezi , Muṱhomphei Vho Groenewald , Muṱhomphei Vho Meshoe , Muṱhomphei Vho Holomisa , Muṱhomphei Vho Zungula , Muṱhomphei Vho De Lille , Muṱhomphei Magwaza-Msibi , Muṱhomphei Vho Galo , Muṱhomphei Vho Lekota , Muṱhomphei Vho Nyhontso na Muṱhomphei Vho Hendricks .
Tshikoloni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Tshenzhemo ya Tshiphuga tsha Bola ya Milenzhe ya Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 yo ri funza ṱhoḓea ya u ḓihudza nga zwoṱhe zwine zwa vha zwivhuya nga ha shango ḽashu .
U swikela zwikambi zwenezwo zwi dzhiiwa zwi tshi leluwa . 
Arali themendelo dziṅwe na dziṅwe nga Vhufaragwama ha Tshitshavha kana vhufaragwama ha vundu dza haniwa kana dza sa tevhedzwe , muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli u tea u rumela kha Muoditha-Dzhenerala , vhufaragwama ha vundu ho teaho na Vhufaragwama ha Lushaka zwiitisi zwa u haniwa kana u sa tevhedzwa ha themendelo idzo . 
Hu ṱoḓea thendelo u thoma kha madalo oṱhe 100% ya mutengo wa Tshikimu
U swikelela izwi , yo ta yone iṋe kha masia aya a ndeme :
U swikela makete wa u kolodiswa hune hu hone , ndi zwa ndeme kha zwipikwa zwa nyaluwo .
Bindu ḽa vhuimahoga
U ḓivha zwinzhi , kha vha sedze Ndima ya vhuvhili ya Ndayotewa ntswa .
Khabinethe yo khwaṱhisedza ndeme ya tshumelo dza sekithara ya masheleni kha nyaluwo ya ikonomi na uri yo kwama uri muvhuso , nga kha Vhufaragwama ha Lushaka u ḓo bvela phanḓa na u khwaṱhisedza sekithara , vhulavhelesi , khathihi na u khwiṋisa vhulanguli ha matshimbidzele .
dzhiela nzhele u dzhenelela hu hulwane nga vhorabulasi kha zwimela zwo fhambanaho zwine zwa fusha lushaka ;
Mishumo iyi ya u thetshelesa i shumiswa zwavhuḓi kha dibeithi , nyambedzano ya zwigwada zwiṱuku na kha nyambedzano ya tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe .
U ṋetshedzwa ha zwiimiswa a hu koni u fhambanywa na zwiṱaluli zwa fhethu ho tiwaho na tshitshavha tsho tiwaho . 
2.9 Khabinethe yo tendela u khwiniswa ha zwiṱiriki zwa madzhisiṱaraṱa Limpopo na Mpumalanga , na u ṋanga Khothe ya Madzhisiṱaraṱa wa Lephalale sa hune ha ḓo dzula Khothe Khulwane ya Limpopo , sa maga a tshifhinganyana u swikela khothe yo ḓiimelaho ya tshoṱhe yapo ya Luṱa ulwu i tshi fhaṱwa .
Vhudzuloni , vhudzekani na musidzanyana kana ṅwana wa mutukana zwi ḓo ita uri ṅwana onoyo vhuṱungu vhu sa ḓivhiwiho na vhuṱungu nahone vha nga vha shela tshitzhili tsha vairasi ya HIV na u haṱula vhutshilo havho . 
U ṅwala tshiṱori tshawe ene muṋe , kana tshiṅwe vho tshine tsha ḓivhea kana maṅwalo maṅwe vho a u ḓisikela e kha mafhungo ano swika fumi .
U dovholola na u ṅwala mafhungo mavhili kana mararu a no vhonala nahone nga ngona .
Vha nga bvela phanḓa na u guda nga ha u vhulunga na masheleni ya dzinnḓu , dzikonṱiraka , masiandaitwa a u pfuka ndaela ya khonṱhiraka na uri vhuḓifhinduleli havho ndi vhufhio sa muṋe wa nnḓu . 
Zwiteṅwa ezwi a zwo ngo ṱalutshedzwa kha data ya u vhea mitengo . 
Mbuedzedzo : Mbekanyamushumo dza u Lulamisa ndi zwiṅwe zwa tshithihi kha zwinzhi zwe Muhasho wa ḓidzhenisa khazwo kha ḓora ḽawo ḽa u lulamisa vhafariwa na u vha ṱanganya kha tshitshavha sa vhadzulapo vha tevhedzaho mulayo . 
Ngei mashangodavha mabunga a ya a vhulunga 50% ya madi a no shumiswa fhedzi-ha ndi hone i kha di tou edziswa fhano Afrika Tshipembe .
Mashango o dzhenelaho ACIRC nga u funa , hu tshi katelwa na Afrika Tshipembe , o dzhia tsheo ya u ranga phanḓau ḓisa thandululo dza khaedu dza Afrika hu si na u dzhenelela ha mmbi dza nnḓa .
Kha vha ṱalutshedze kutshimbidzele kuṅwe na kuṅwe .
Mutholi u do rekhoda zwifhinga zwenezwo zwe vha zwi shumisa kana vha fhidza mushumoni u swikela zwi tshi ita duvha do fhelelaho .
U ṄWALA NA U ṄEKEDZA
Tshipikwa tsha tshanduko tshi nga si litshelwe zwanḓani zwa maraga fhedzi . 
Zwi tou vha khagala u bva kha muvhigo wa muṱhogomeli uri Vho KG ndi mme a funaho na u kona na uri T u tsinisa na vho u fhira zwine a vha kha fhethu kana muthu muṅwe na muṅwe . 
1 . Naa ho vha na u ita mugaganyagwama na nzudzanyo yo ṱanḓavhuwaho ya thandela ?
Phemithi ya migodi a i pfukisei .
Arali vha na bindu ḽine ḽa khou shuma nahone khaedu yavho khulwanesa hu u wana tshelede ine ya khou ṱoḓea u engedza bindu ḽavho , kha vha ambe na vha GEP malugana na Phurogireme ya Masheleni a Nyaluwo
-- Mbonalo dza ndeme dza tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : sa , vhabvumbedzwa , vhubvumbedzi , puloto , khuḓano , siangane , fhethuvhupo , muanetsheli , thero
Maṅwalo a thandela o ṋetshedzwaho nga mutholi a na zwitevhelaho : 
2 / 6 U sika nzulele dza ṱhaṱhisano dza nnyi na nnyi malugana na zwiṱhaḓuli
Mira ḓo yo khetheaho ya Muhasho wa zwa Muno
Mbilu dzashu ri dzi isa kha avho vhe vha huvhala na vhe vha xelelwa nga thundu dzavho dzoṱhe .
Hu si na mbulungo dza masheleni dzo linganaho , ṱhoḓea dzi aluwaho dza vhadzulapo vha shango dzi ḓo fanela u ṋetshedzwa nga u koloda . 
Idzi dzi dovha hafhu dza ṋetshedza wekishopho dza mveledziso ya vhaṅwali vha bvelelaho vhaṱuku , mbekanyamushumo ya tshikolo na vhurangeli na Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi u itela u alusa u ṅwala kha vhafariwa . 
Ri roṱhe ri khou tea u shumisana ra fhelisa hezwi zwithu . 
Ni a ḓivha hune bogisi ḽa Thusothanzi ḽa dzula hone ?
Tshikwama tshi ita mushumo wa nzudzanyo ya eḽekiṱhironiki i setshaho mbadelo kana u dzhenelela kha dziphambano , khamusi nga fhasi kana mbadelo dzi re nṱha , zwo sendeka nga u wana mafhungo maswa a vhashumi sa zwo ḓivhadzwaho nga vhatholi . 
U ita nḓowenḓowe ya u thetshelesa na u amba u itela u engedza nḓivho ( U nanga tshithihi tsha u ita nḓowenḓowe ngatsho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe )
Thaidzo dza u swikela mitha nga nṱhani ha fentsi ya tsireledzo hu si na gethe yo tangwa nga vhathu , hune tswikelo ha mitha a i konadzei nga tshifhinga tsha mushumo , dzi nga tshadzhiwa nga mitha nga ṅwedzi hu tshi engedzwa kha mutengo wa u shumisa wo anganyelwaho . 
Vha ṱuṱuwedze robotho dza vhaendangaṋayo na vhathu vho livhaho u mona na dzinḓila saizwi zwi tshi engedza mbono yo dzikaho . 
Mugudisi na vhagudi vha kiḽasi yoṱhe vha vhala zwirendo na dzinyimbo .
Ndovhololo na ndambedzo ya masheleni nga u fhambanyisa kha ndaela dzi fanaho tshifhinga tsho fhiraho zwo thivhela zwikhala zwa zwiimiswa izwi u engedza u shela mulenzhe hazwo kha u swikelwa ha zwipikwa zwa vundu . 
Zwiimiswa zwi fanela u ḓivhadza vhashumi vhoṱhe vho fanelaho , naho vha siho mishumoni yavho yo ḓoweleaho . 
13 Vhalanguli vha Khorondangi vha si na maanḓa kha Bodo ya Airports Company South Africa Limited ( ACSA )
Muvhuso wa vhukati wo tou randela nyendedzi fhedzi hu si ndaela yo ḓalaho ya uri komiti dza wadi dzi nga vhumbiwa hani nahone hezwi zwi nga vha zwo ita uri miṅwe mimasipala i sa tou vha na vhuṱanzi musi i tshi thoma komiti dza wadi .
U tolwa ha kiḽasi dza zwiko zwa madi ho imela ḽiga ḽa u thoma kha matshimbidzele a tsireledzo .
U dzhenelela ha tshitshavha tshapo kha kushumele kwa masipaa hu khwaṱhisedzwa nga kha kushumele kwa Komiti dza Wadi nahone hu na ṱhoḓea ya mulayo ya uri masipala u dzhenise zwitshava zwapo nga kha komiti dza Wadi , kha u sika KPI na thagehte dza kushumele na u khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi a dzhenelea kha u ṱola na u sedzulusa izwi .
Vha songo shona u vhudzisa mbudziso . 
Ndi farelwe u vhuya nda amba hezwi , fhedzi . . .
Maṅwalo oṱhe a tshiofisi a tea nga zwifhinga zwoṱhe u ḓadziwa mukokotolo a mararu ; khophi ya vhukuma ndi ya mushumelwa ngeno idzi dziṅwe mbili dzo salaho dzi dza vha Tshumelo u itela mushumo wa vhulanguli . 
Maipfi o swifhadzwaho kha zwitangi zwa tshikwea a sumbedza u siedza u bva kha tsiko ya mulayo ine ya vha hone . 
Izwi zwi katela na u vhuyelela ha dokotela uri a dadze kana a nwale muvhigo wo teaho une wa vha tshipida tsha fomo dza khumbelo .
Khumbelo ya thendelo ya u bveledzisa zwibveledzwa zwa khovhe
A hu na ṱhalutshedzo dzi re kha tshitandadi dza nyanganyelo dza mugaganyagwama sa fhulufhedziso , vhuhone ha masheleni , vhuḓifhinduleli kana nḓila dzi sa shandukishanduki nahone dzi re khagala dza u wana nyanganyelo dza mugaganyagwama wa masheleni a ndambedzo u bva kha zwenezwi . 
KANA : vha tea u sumbedza vhukoni ha phurathikhaḽa kha masia a pfunzo a re afho nṱha . 
( ii ) Khophi dza zwifanyiso zwi vhonalaho R60,00
Tsedzuluso dza kushumele dza ṅwaha nga ṅwaha
Tshiṅwe hafhu , zwiimiswa zwa u engedza zwa mimasipala ya 18 zwo swikelela odithi yo kunaho , zwine zwa isa tshivhalo tsha ṱhanganyelo ya odithi dzo kunaho kha 72 kha tshifhinga tsha zwino .
u khwinisa tsireledzo na vhudziki ha vhathu vhoṱhe na zwitshavha zwoṱhe ;
Tshumiso ya themamveledziso ya ṅwaha ya muvhuso wapo yo vha kavhili u bva mafheloni a 1990 .
( i ) phasisa Mulayotibe , u na , kana u si na khwiniso ; kana ya
Ofisi ya Mudzulatshidulo wa Nnḓu : Dzikomiti na Vhulavhelesi Luṱingo ( 021 ) 403 3117
Ndi vhonnyi vhane vha fanela u shumisa tshomedzo dza Komiti ya Wadi , tsumbo , Zwiendedzi ?
Hune u swikelelwa tshumelo kana hune vhuraḓo ho hanelwa nga zwiitisi zwi si zwa ikonomi , izwi zwi fanela u lulamiswa na u ṱanḓavhudza tshumelo hune zwo fanela . 
Vha ḓo lavhelelwa u bveledza maṅwalwa a khoso khathihi na bugu dza vhugudisi . 
Vha songo shumisa livi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na livi ya vhulwadze yo doweleaho nga ndila i si yavhudi .
4.7 Nomboro ya luṱingo & Khoudu
Shumani na Malindi vho badela vhugai kha zwiḽiwa zwe vha renga ?
Vhomme vhane vha kha ḓi vha vhaṱuku
I endedzwa nga Tshiṱirathedzhi tsha Bindu tsho ṱangana na Furemiweke ya Tshiṱirathedzhi tsha Vhudavhidzani tsha Lushaka . 
U vhala / ṱalela tshibveledzwa u itela u wana mafhungo : Wiḽi na thesitamennde
Arali maṅwe a maitele a musaukano sa musaukanyo wa shumisa nuṱironi , ekisirea ya fuḽoresentse , u kala mudugudugu wa khavhu na u shumisa tshedza zwi a shumiswa , vhuvha hao vhu tshi vhambedzwa na maitele o sumbedzwaho vhu tea u ḓivhea . 
Vhabebi vha ḓo ḓivhadzwa nga ha mvelelo dza mulingo ?
Mveledziso hu na u thusana ya tshithusedzi tsho teaho tsha u ṱuṱuwedza mitakalo hu tshi shumiswa mbekanyamaitele yo ṱanganelaho ya mutalo zwikoloni ; 
Khonadzeo ya vhudavhidzani kanzhi a i dzhielwi nṱha kha mushumo wa Popper . 
Muhasho wa ndondolo ya zwa mutakalo u fanela u dzhia tsheo arali thendara dzi tshi ḓo vha dzo vulea kha vhaḓisedzi vha tshumelo vha dzitshaka kana dzo pimea kha khamphani dzapo . 
Ni tea u vhigela kiḽasi manweledzo a nyusi .
Sa zwenezwo , tshigwada itshi tsha tsumbanḓila tsho bveledzwa u itela u bvelaphanḓa na u ṱuṱuwedza na u tshimbidza u thoma u shuma hu konadzeaho .
Vha humbule uri zwi a leluwa u thivhela malasha uri a sa thathabe u fhirisa u tsima mulilo une wa khou nzhangama .
Iṅwe mvelelo yavhuḓi ya u shumisa sisiṱeme heyi ya malamba , ndi mupfuluwo wa vhashumi vha re na ndalukano vha tshi ya tshivhilelani tsha nyisedzo ya tshumelo . 
( a ) dzhiiwa hu tshi tevhelwa mulayo ; kana
Zwenezwo , a ri dzinginyi u thoma u shumisa maanḓa ayo . 
ha mabebo ha mubebi wa Afrika Tshipembe .
U tandulula thaidzo dza tshelede hu tshi katelwa na ṱhanganyelo na tshintshi u swika kha R99 , na ya dzisenthe u swika kha 90c
U ḓadzisa zwenezwo , ndeme ya muya wapo yo vhangiwa nga vhuendi . 
Vho vha vha tshi dzhia uri vhuḓifhinduleli havho ndi u ṱanganedza na u fhirisa milaedza fhedzi . 
Fulo ḽi khou bveledza mvelelo dzavhuḓi nga kha u sainiwa ha Thendelano ya NEDLAC nga Fulwi 2011 ngei Union Buildings , Pretoria , nga vharangaphanḓa vha madzangano a vhashumi ; Business Unity South Africa , vhathu vhane vha vha na dzangalelo vhane vha vha hone kha NEDLAC na Minisṱa wa Pfunzo ya Mutheo vho imela Muvhuso .
Ngauri ayoni a i koni u tzwonzwea nga zwipiḓa zwa nga ngomu thumbuni zwi no tshimbidza zwiḽiwa muvhilini zwa zwitshilaho zwa tsha muṱoḓo , kanzhi a i na vhuṱumani na toksini i no vhangwa nga khovhe dzo tshikafhadzwaho . 
Mfhungo o tshewaho .
Arali zwidodombedzwa zwe vha ṋekana ngazwo zwi sa koni u shumisea , mushumeli wa call centre u ḓo vha ṱalutshedza uri ndi ngani zwi nga si shumisee , nahone a vha eletshedze uri vha nga ita mini u wana mafhungo nga vhuḓalo .
Nga mulandu wa zwenezwo , mihasho yoṱhe i tea u tou ḓidzhenisa tshoṱhe kha maitele a vhupulani ha mveledziso yo ṱanganelaho . 
Ri nga tea u fhelisa miṅwe milayo ya muvhuso ine ya nga a i vhoni tshithu ri tshiya kha u netshedziwa ha mabambiri a thendelo kha mabindu ane a ḓisa phambano kha sisteme ya zwa masheleni .
2.3 Pulane dza Wadi
( b ) u hweswa , u fheliswa kana u fhungudzwa ha muthelo wa vunḓḓu , muṅwe muthelo-vho , mushumo kana muingathengo ;
Kha vha ise ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na ḽa muimeleli wa vhulanguli arali khumbelo i tshi khou itetwa ho imelwa tshiṱitshi tsha ndingo .
U lugisela Manweledzo a IDP
Ndeme na tshivhalo tsha ndaka kha vhuongelo ha vhukati zwi a swika hafu ya ndaka nga ngomu kha Muhasho wa zwa Mutakalo wa Kapa Vhukovhela . 
Dentsithi ya vhathu khulwane ya vhuponi ha mahayani i khwinisa zwikhala zwa ikonomi dzo wanwaho nga u engedza vhubveledzi . 
KHETHAKANYO YA 4 : U LINGA KHA Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
( 2 ) A hu na muthu ane a ḓḓo fara tshidzulo tsha u vha Mulangavunḓḓu zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini , fhedzi , musi muthu a tshi khethiwa u ri a ḓḓadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Mulangavunḓḓu , tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi .
Nga nyito , tshipiḓa tsho dovhololwaho tsha u shumisa ndi tshiṱuku , ho sedzwa muelo muṱuku wa mbuelo dza u shaya mushumo . 
U rennda ha zwino na ḽaisentse ya Maano a Tshikwama tsha Zwivhaswa zwi ḓo engedzwa nga miṅwaha i siho fhasi ha ya 25 u itela u ṋetshedza fulufhelo ḽa makwevho na mashumele u itela vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu kha sekithara ya ole na gese .
Ndangulo ya zwiṱirathedzhi zwa u shavha zwi sedzanaho na u shavha zwi fanela u bveledziswa kha senthara iṅwe na iṅwe nahone u shavha huṅwe na huṅwe hu fanela u farwa u ya nga mbekanyamaitele . 
2 . U khwaṱhisedza uri mafhungo aya a a davhidzaniwa nga nḓila yone kha tshitshavha nga nḓila i tendelaho vhudavhidzani vhu vhuedzaho na phindulo dzi pfadzaho .
Sa musi vhathu vhanzhi musalauno vha tshi shumisa themphuḽeithi , ndi zwa ndeme u ḓivha uri themphuḽeithi yavhuḓi i vhonala nga zwifhio na uri ri i ḓowela hani na uri i ḓadzwa hani lwa u shumisea .
U sedzulusa kuitele , matshimbidzele na ndangulo ya vhukonanyi na tshumisano kha zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi ;
TSHIFHINGA TSHA U FUNZA TSHO THEMENDELWAHO Tshifhinga tsha fhasisa : minethe ya 45 nga vhege Tshifhinga tsha nṱhesa : Awara 1 nga vhege
Zwavhuḓivhuḓi , vhafumakadzi vha re kha ngudo vho khwaṱhisedza mbuno ya u tevhela musi vha tshi ri baisigira dzi nga vha na zwivhuya na u dovha ha vha na zwikonḓisi zwihulwane . 
Vhamaki vho vhiga zwiito zwi si zwavhuḓi zwine zwa khou humbulelwa zwoṱhe kha Mumaki Muhulwane . 
Thandela dza Mishumo ya Khephithala dzi vhumba iṅwe ya migaganyagwama ine thandela ya mishumo ya tshitshavha ya ṋetshedzwa . 
ofisi ya tsini ya muhasho
Ngauralo , ndi fhungo ḽi vhilaedzaho vhukuma uri hu na vhana vha linganaho hafu ya miḽioni vha miṅwaha yo lugelaho u ya tshikoloni vhane vha vha na vhuholefhali vha sa khou dzhenaho tshikolo .
Tshiṅwe hafhu ndi mushumo wavho u dzudzanya vhadzulapo vha Afrika Tshipembe u tikedza khuwelelo ya u guda na u gudisa ha ndeme
Khanedzano kha phalamennde yashu yo khethwaho lwa dimokirasi i dzulela u takadza na u vhuedza . 
Khuvhangano i ḓo farwa fhasi ha thero ine yari : " Vhuthihi kha ḽiga ḽa u engedzedza u sikwa ha u tholwa nga kha sekithara ya matshilisano ya EPWP . "
Dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa mupondiwa na / kana muvhilaheli .
U swika muhanga uyu u tshi fhedzwa , u rengisa na u renndisa huswa ha thundu dzoṱhe dza Khoro hu tea u imiswa . 
97. U fhiriswa ha mishumo
Minista wa Muhasho wa Nnḓa vha nga fhedzi , ita milayo kha fomo , zwi re ngomu , tshifhinga tsha na fhethu ha dzikhungedzelo . 
U ita nyambedzano nga ha zwine zwa ita kha vhathu
U vhiga mvumbo ya mutsho kha mbekanyamushumo ya TV .
Naho hu na uri matheriala a shuma zwavhuḓi na mafhungo a vhuholefhali nga dziṅwe nḓila , mulingi u ṱahisa dziṅwe mbilaelo kha sia iḽi . 
Khumbelo dzoṱhe dza vharengisi vha zwiṱaraṱani dzi nga itwa kha seva nthihi . 
Kha tshiṅwe tshipiḓa tsha ḓorobo vhathu vha dzula kha nnḓu dzo fhaṱiwaho zwavhuḓi kha dzipulotoni .
Mushumo wa 1 Kha vha sedze ḽitambwa
Buthano ḽa OECD ngauralo ḽi imela ḽiga ḽa vhuṱhogwa kha ndingedzo dza dzitshakatshaka dzo faranaho u ita uri hu vhe vhutshinyi nga mulayo zwiito zwa tshanḓanguvhoni na u fhungudza zwiito zwa vhuaḓa zwo bvaho nnḓa ha tshanḓa kha ikonomi dza ḽifhasi . 
Khabinethe yo ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Zuma kha u livhuwa Khosi Vho PP Maubane ( Mudzulatshidulo ) , Khosi Vho SE Mahlangu ( Mufarisa Mudzulatshidulo ) na miraḓo yoṱhe ya Nnḓu .
Mitengo ya ṋama ya nguluvhe na bekhoni yo humisa mbuelo na u wa musi ṱhoḓea i tshi wa vhukati ha ṅwedzi . 
U gonyela nṱha kha vhuimo nyangaredzi ha mitengo . 
Khaṋo i fhasi nga mulandu wa maitele a vhulimi a so ngo ḓaho , u tshinyala ha mavu na u swikelela hu si hunzhi ha zwithu zwi no nga mbeu dzi si na zwikhokhonono , manyoro na zwi vhulaya zwikhokhonono . 
Austria , sa tsumbo , ḽi tendela mbilo arali mulandu wo itwa seli nahone muhumbeli u na vhudzulo ha tshoṱhe Austria . 
Honeha , hu na vha vhathu vhanzhi vha bvaho Vhukovhela na Amerika vhe vha takalela muhumbulo na mbekanyamaitele dza Bush . 
Vhu sokou monamona u swikela vhu tshi ṱangana na zwiḽiwa .
( i ) yuniti dzoṱhe dza ndaulo na vhashumi vhawo ; na
Ahuna gumofulu kha DSP
8.2 . Muhasho wa Vhupulani na Tsedzuluso na komiti dza Zwigwada zwa ofisi dza Minisṱa zwi ḓo tshimbidza miṱangano ya vhoramafhungo u amba nga ha mvelaphanḓa ya mivhigo iyi .
U swikisa matheriala a mushumo wa muthu ene muṋe zwine zwa vha mvelelo ya tshivhalo tsha thuso i songo ḓaho na u sa ṱanganedzea u bva kha muṅwe muthu . 
Ha mbo swika mbudzi .
U thomiwa ha mbekanyamushumo dza ndeme dza muvhuso
Muthelo u Engedzwaho kha Zwirengwa a u nga katelwi u bva kha phimo na ṱhanganyelo dzi re kha konṱiraka ya zwiteṅwa zwo vhalaho zwa mushumo wo katelwaho kha Ḽiṅwalo ḽi Shumiswaho kha thandela ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi ḽa u ṅwalela zwiteṅwa . 
-- Vhuṱumani na vhurifhi vhu fhelekedzaho khumbelo ya mushumo
Gireidi ya 8 - mishumo ya oraḽa 4 , mishumo ya u tou ṅwalwa 3 , thesite 2 na mulingo wa Fulwi 1
Vhagudisi vha fanela u vha tshikoloni , ngomu kiḽasini , nga tshifhinga , vha tshi khou funza , hu sina u sa ṱhogomela mushumo na u tambudza vhana vha tshikolo !
Ha vhuya ha swikelelwa mvelelo yeneyo , ri ḓikumedzela u wana khakhululo , hune zwa vha zwo tea , kha sisiteme dzashu nga u fhambana . 
U thetshelesa hu si na u dzhenelela hu tshi sumbedzwa u ṱhonifha muambi na u sielisana musi hu tshi ambiwa
Mulayo wo itelwa " u ṋea pfanelo dza Ndayotewa na dza u swikelela mafhungo maṅwe na maṅwe o farwaho nga Muvhuso na mafhungo o farwaho nga muṅwe muthu ane a khou ṱoḓea u ita mushumo kana u itela tsireledzo ya pfanelo dziṅwe na dziṅwe ; na u ṋetshedzelwa mafhungo a elanaho " .
Hezwi , vho ṱalutshedza , zwo vha zwo livhana na vhathu vha dzulaho matshakaṱini vha sina vhuthathatshili ho teaho . 
Tsumbo dza Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
Hezwi ndi u itela uri tshumelo dzashu dzi kone u angaredza tshitshavha tshoṱhe na vhupo ha nga tsini . 
Tsha u thoma , vhubindudzi vhu tea tevhedza Khoudu ngauri u renga lwa u tou funa zwi ḓo khakhisa vhunzhi ha vhubindudzi ha sekithara dza phuraivethe u mona hoṱhe kha nḓisedzo ya zwirengwa , u bva kha tavhi ḽa u thoma ḽa muvhuso , u tsela fhasi . 
Nga nnṱha ha tshitengeledzi tsha fhasi hune ha vha vhukati ha Tshiṱangu tsha Lushaka huna luvha ḽa protea .
Ngauralo , ro thoma muṅwe mushumo na nḓowetshumo ya theḽevishini kha izwo . 
Ndangulo ya khombo yo sedza nga maanḓa kha u ṱalusa zwikhala hu u itela u thivhela kana u fhungudzisa ndozwo . 
Ḽi khou bvumbelwa uri ḽi ḓo vha na nyaluwo yavhuḓi . 
Vhabveledzi avha vha ḓidzhenisa kha mishumo ya u phurosesa minzhi yo fhambanaho , u bva kha maitele a mutheo a u omisa na kuya zwimela , u ya kha nḓowetshumo ya u phurosesa na u vanganya . 
Veini dza tshaka dzo fhambanaho na zwiḽiwa zwiṅwe na zwiṅwe a si kanzhi dzi tshi lavheleswa nga nnḓani ha musi hu kha nyimele dzo khetheaho vhukuma . 
tshiṱori .
6.8 . Khabinethe yo rumela ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza muwini wa pfufho nnzhi dza muimbi wa Nyimbo dza kereke Vho Sifiso Ncwane , vhe vha vha vhe muimbi wa khwine wa nyimbo dza kereke we shango ḽashu ḽa bveledza .
Vhaṋetshedzi vha tshumelo - vha ngavha vha tshi shuma na masipala kha IDP kana mafhungo a u shela mulenzhe ha tshitshavha u fana na NGOs .
Fhedzi , nyimele dzine zwithu zwa shanduka na tshifhinga a dzi athu dzhielwa nzhele . 
Kha nyambedzano vhukati ha vhaṱoḓisisi ndo pfa madzina na ṱhoḓisiso dzo itwaho nga ha zwithu nga maanḓa dzikhoso dzadzo , fhethu he ya itea hone zwone a ndi nga si tou amba . 
Kha vhanga ḽa mvumbo ya masia manzhi a u pulana zwi fanela u ṱanganedzea uri hu na nḓowelo kha maitele a u pulana na mveledziso ine ya tea u langiwa nga vhalanguli vha thandela vhane a vha tou u vha vhapulani vha phurofesheni . 
Pulane i fanela u kona u wana nḓila dza u phuromota phambano ya vhathu , ndingano na u sa dzhia sia musi hu tshi ambiwa mafhungo a khethululo .
U dzhia tsheo ha Komiti dza Wadi na Khoro
Talelani ṋefhungo nga muvhala mutswuku . Ṋefhungo ndi muthu kana tshithu tshi no khou ita nyito .
Hafhu , ri fhululedza kha u swikelela vhuimo ha ndeme ha miṅwaha ya fumi ya u vha hone . 
Mahoḽa nga Shundunthule ndo humbela vhakhethi vha tshiimiswa tsha NEDLAC uri vha ite nyambedzano ngaha zwiṱuṱuwedzi zwa u sa shuma ha vhaswa .
Tsiki dza muhumbulo dzo lugela u nyanyuwa arali anthidzheni i nga dovha ya vhonala hafhu kha ḽa matshelo . 
Vhashumi vha ṱuṱuwedzwa ḓuvha na ḓuvha u tshila nga mutakalo nga tshifhinga na nga murahu ha mushumo . 
m ) Vho Xolela Christopher May ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
8 . U WANALA HA TSHIBUGWANA Tshibugwana tshi ḓo wanala fhethu ho themendelwaho nga Mulayo wa u Vhulunga lwa Tshiofisi , na ofisini dza Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe , na zwifhaṱoni zwa DPME .
Arali ṅwaha wa akhademi wa lozwea , dziyunivesithi na magudedzi zwa si kone u swika magumoni a uno ṅwaha , vha re kha maṱiriki vhane vha anganyelwa kha miḽioni a vha nga ṱanganedzwi kha pfunzo dza nṱha nga 2017 .
Arali ḽiṅwalo ḽavho ḽo lapfa , kha vha katele na manweledzo a mbuno khulwane na themendelo .
Mavharivhari fhedzi ane a elana na u muṱangano wa u sa tea kana ṱhoḓisiso kha tshitatamennde tsha mupotiwa tsha u ḓiimelela a elana ana u sa tea ha ṱhoḓisiso . 
Manweledzo o dodombedzwaho nga maanḓa a mbetshelwa yo teaho ya Mulayotibe a a tevhela . 
U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi yawe
Yuniti ya Ndangulo kha Gwama ḽa Lushaka ḽi ṋea tshifanyiso tsha uri hu na vhupulani ha u wana zwithu ho pimiwaho vhu no khou itwa . 
Tshigwada tsha mushumo tsho ḓo oditha vho na khethekanyo dzo fhambanaho na tshiimo tsha zwivhotshwa zwi re khomboni , hu tshi katelwa na vhaaluwa , zwivhotshwa zwi re na thaidzo dza saikhaṱhri , vhana na vhafumakadzi . 
Muhasho yo thoma ṱhoḓisiso nga murahu ha mavharivhari a khethano nga muvhala kha zwiṅwe zwiṱitshi zwa mapholisa kha vundu . 
U fhaṱwa ha Maputo Development Corridor , zwine zwa vha na vhuṱumani na mukano wa Maputo na nḓowetshumo ya shango ḽashu , ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha ndingo dzashu dza u ṱuṱuwedza mbambadzo na vhubindudzi khathihi na u bveledza u ṱanganelana ha dzingu .
Afurika Tshipembe ndi tshipiḓa tsha dziṅwe mbekanyamushumo dza Afurika dza nyito na u bveledza vhafumakadzi , sa tsumbo maitele a mbeu na mveledziso a Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afurika ( SADC ) .
Muvhili wa khovhe wo putelwa na u tsireledzwa nga mini ?
Muhasho wa zwa Mavu u na vhuḓifhinduleli ha u sika na u shumisa mbekanyamushumo ya mvusuludzo ya mavu na u langula ṱhoḓisiso ya mavu , u pulana na mishumo ya sisiṱeme ya u ḓiṅwalisa . 
Ndivhonyangaredzi ya luṱa ulwu lwa Mbekanyamushumo ya u shumisa ndi u bveledza Maṅwalo a u thoma a masia a vhuitwa ha ndeme vhukuma vhuṱanu vhu re afho nṱha . 
Zwileludzi zwa ndaulo ya malaṱwa zwa Denmark zwi dzhiiwa zwo linganela kha levhele dza zwino na levhele dzo lavhelelwaho tshifhingani tshi ḓaho dza u sikwa ha malaṱwa . 
Masiandaitwa a nyito dza vhuḓimvumvusi kha ndeme ya zwiko na zwone zwi ḓo katelwa kha u ela uhu na tsheo . 
U dzudzanya zwe ene muṋe a ṅwala na u khakhulula vhukhakhi ha mupeleṱo
U swikela zwipikwa zwi re afho nṱha , Minista vho dzhia tsheo nga tshivhumbeo tsho tiwaho . 
U ḓadza zwikhala zwoṱhe zwa mishumo nga vhashumi vha re na vhukoni . 
Hu ambiwa kufarelwe ku fanaho kha mishumo , tshivhalo kana ndeme .
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisa : vhulangi ha mupo ho ṱanganelaho ; sisiṱeme nthihi ya vhulangi ha zwa mupo ; maga a uri zwi tevhedzelwe na u shuma nga kha mulayo ; bayodaivesithi na u vhulunga ; vhulangi ha ndeme ha mufhe ; vhulangi ha malaṱwa ; khathihi na vhulangi ho ṱanganelanaho ha phendelashango .
Muvhuso wa Japan wo pomokelwa u tikedza na u tsireledza nḓowetshumo dzayo khulwane , ngauralo ( nga nḓila iyi ) wa sika zwivhuya zwa muṱaṱisano u songo fanelaho . 
Mufarisi
U ḓibvisela khagala kha zwa ndeme , maime , u dzhia sia , u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi ( siteriothaiphi ) , luambo lwa nyanyuwo , luambo lwa u kwengweledza na lwa u fhuredzela , tsumbo , kha tshibveledzwa tsha u kwengweledza , sa , maanea a u ṱaṱa khani , Atikili dza gurannḓa
Ho sedzwa dziPMB Tshumelo dza shishi ( muhasho zwa malwadze )
Zwenezwo , nganetshelo iyi ya u pfela vhuṱungu na ndondolo i kha ḓi tshila ngei Zambia . 
Mivhigo ya mvelaphanḓa ya kotara kha zwa tshumiso ya mbekanyamushumo . 
Tsenguluso
Heyi ndi goloi ya riṋe .
U ṅwala ndaela , tsumbo , ' I ya ha khonani yanga ' .
Fomuḽa ya murekanyo muṅwe na muṅwe kha mutengo i nga nḓila i tevhelaho : 
No no vhona phosiṱara dziṅwe dzifhio ?
o Kha vha ṅwale uri " Ndo xelelwa nga tshelede " kana " A tho ngo xelelwa nga tshelede " .
Vhabindudzi vha sika mishumo , vha tshimbidza mveledziso , hu si na ndavha uri ndi vhabindudzi vha sili kana vhapo . 
( a ) hu na tshikhala ofisini ya Mulangavunḓu ;
Nga nḓowelo nyelelo ya vhuendi tswititi nga kha Hertzog Boulevard , naho zwo ralo , i ḓo vha i kha ḓi konadzea musi wa tshifhinga itshi . 
Vhathu vha mitambo vha a dzhenelelesa kha maitele asa anani na matshilisano sa khakhathi , tshanḓanguvhoni , vengo ḽi no itelwa vhabvannḓa ḽo kalulaho na u fhura . 
Nga nnḓa ha u ṱuṱuwedza kupfesesele kwa uri a huna luambodavhi lwa luṅwe luambo lune lwa vha fhasi kha luṅwe , nzudzanyo na mveledziso dza luambo zwi fanela u dzhiela nṱha nyambodavhi sa tshipiḓa tsha nzudzanyo ya u thoma u shuma .
Zwithu zwa ndeme na nḓila ya thendelano ine zwitshavha zwa thoma ngayo mikano ya u guda vhudavhidzano . 
( Mulayo wa Tshumelo dza Poswo )
Tshikwama tsha Lushaka tshi lavhelelwa u sedza dziṅwe khovhelo dza ndambedzo nga nḓila i tevhelaho : 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi I tea u shela mulenzhe kha kutshimbidzele ukwu nahone vha imele lutamo lwa vhathu kha dziwadi dzavho .
U tevhedza na u thonifha milanga ya malugana na u ita dzinwe ndingo dza dokotela dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi .
Hezwi ndi zwiko zwa matheriala zwa u vusuludza dziḽaiburari dzine dza vha hone kana u thoma ntswa zwikoloni , zwine zwa sa vhe na tshomedzo dza ḽaiburari . 
Arali ho vha hu muthu wa munna ho vha hu tshi ḓo vha na phambano . 
U renga zwa dzikhuhu kana makumba u bva nnḓa vha tea u ita hezwi :
Vhagudi vha ḓo guda nḓila ine luambo lwa shumiswa ngayo , na u guda luambo na vhagudi-ngavho nga u amba nga ha luambo ( ' luambo lune lwa shumiswa u guda luambo ' ) , u itela u ṱhaṱhuvha zwibveledzwa zwavho na zwiṅwe nga vhusedzi zwi tshi elana na ṱhalutshedzo , kushumele ku pfadzaho na nga vhuronwane .
Zwa u shumiswa hafhu ha heyi thekhinoḽodzhi ndi zwine zwa khou pulanelwa . 
Mafhungo nga pfanelo dza mulwadze na vhuḓifhinduleli , tshata ya pfanelo na kuitele kwa u khoḓa na mbilaelo , na zwone zwi fanela u vhonala . 
Vho vha tshipiḓa tsha mafulo vha tshi itela pfanelo dza Lesbian , Gay , Bisexual , Transgender , Queer na Intersex .
Ṅwana muthihi kha vhavhili o wanala o ḽa tshikalo tsha fhasi ha hafu kha tshikalo tsho themendelwaho tsha zwiḽiwa zwi re na mafulufulu , zinki , khaḽisiamu , ayoni , vithamini C na vithamini A. 
U shela mulenzhe kha u haseledza , u sielisana musi hu tshi ambiwa na u ṱhonifha vhaṅwe vhe kha tshigwada .
U topola fhethu na pulane dza vhufhaṱi dza kale dzi khou bveledzwa zwa zwino . 
Hoyu ndi modeḽe une wa nga gudwa khawo kha u shandukisa dziṅwe sekithara .
u ṱalutshedza nḓila ya kukhethele kha vhadzheneli .
Vhunzhi ha Milayotibe iyi i nga dzheniswa kha NCOP nga iṅwe ya Nnḓu ; fhedzi hu na Milayotibe miṅwe ine ya fanela thoma kha Buthano ḽa Lushaka .
Tshigwada tsha Mushumo tsha Lushaka tsha Magavhelo a Ndangwa nga Thendelano yo tiwa uri i tandulule vhuṅwe ha vhuṱudzeṱudze ha mbekanyamaitele na u sima puḽane ya tshumelo dza zwa theshiari ya lushaka . 
Pfufho idzi dzi ḓo farwa nga dzi 13 Ḽara 2015 ngei Emperor's Palace , kha ḽa Gauteng fhasi ha thero : " Batho Pele - Vhathu ndi Mapfura " .
Nahone vho vhofholola zwiko zwashu ubva kha u shumisesa mabambiri uya kha zwa ndeme u fana na tshumelo , pfunzo na ndaulo . 
ita zwo bulwaho nga National Industrial Policy Framework ine ya vha uri yo no khunyeledzwa , nahone ri ḓo :
Ri nga vha ri si na tshenzhelo u humbulela uri a ri ngo katelwa na u fhira vhukati ha ṱhuṱhuwedzo na maanḓa . 
Khumbelo iyi i itwa arali muthu o swikisa miṅwaha ya u bva phensheni a tshi tama u badelwa tshelede dze a sengedza kha pholisi ya u bva phensheni .
Ndaulo ya Vundu ya Western Cape yo vha na vhupfumbudzi he havha na vhuḓifhinduleli ha u lugisa luhura lwa tsireledzo . 
Ndivho ya mbekanyamaitele ndi u ṋea muhanga wa u bveledza tshumelo i re na ndingano , i swikeleleaho nahone yo khwaṱhaho kha vhashumi na vhathu vha re vhuponi ha Phalamennde .
Vhabveledzi vha Zwivhaswakavhili vho nangiwa na uri vho no thoma mushumo .
Zwo fhiraho ndi nḓila i vhavhaho i sa shumiho na luthihi kha u tandulula vilili sa i zwi i tshi sia hu si na ndaulo kha vharengi u langa tshiimo tshavho . 
Hu na tshivhoniswa , zwo vha zwi tshi nga vha khwiṋe arali vhaṱoḓisisi vho vha vha sa dzhenelelesi kha zwigwada zwi tshimbidzaho , naho ro vha ri tshi ḓo ṱoḓa vhashumi vhanzhi na khomphiyutha dzi shumaho . 
Luswayo ( tshiga ) ulu lu sumbedza uri ngomu boḓeleni , tshibogisini kana tshikoṱikoṱini hu na mulimo .
Girafu i tshi sumbedza uri kha sia ḽa thero dza zwa mabindu hu na vhagudi vhanzhi vho ridzhisiṱaraho Ngudo dza zwa Bindu u fhira kha Ngudo dza zwa Ikonomi na Mbalelano dzoṱhe u ya nga u fhambana hadzo . 
U tholiwa ha komiti ya thandela hu khou sedziwa . 
Naho zwo ralo , kha ndaulo ya ḓuvha ḽiṅwe na pfananyo ya maitele a tshiṱirathedzhi , Minisiṱa wa Vhupileli na Maswole a Kale vha ḓi tika nga Muṅwaleli wa Vhupileli , ine ya vha khethekanyo ya vhathu vhane vha sa vhe maswole vha muhasho . 
3 . U wana vhunzhi ha ṱhoḓea dza matshilisano a zwimedzwa kha madi na tshanduko kha ndeme ya zwi si madi kha sisiteme ya matshilisano a zwimedzwa ( ecosystem ) thundu , tshumelo na zwi kwameaho ;
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : U vhala ( orala na/ nḓowenḓowe/ u ṅwala ) U vhala na vhagudi
102 . Midzinginyo ya u sa vha na fhulufhelo
Mbudziso yauri zwo ralo kana a zwo ngo ralo uri mulayo u sumba u ṋetshedza maanḓalanga , a u phumula mulandu uyu , na zwezwo zwi bva kha ṱhalutshedzo ya mulayo u kwameaho . 
Inthaviwu dza vhaṋetshedzi vha tshumelo
Tsha vhuraru , muvhigo u khwaṱhisedza ndeme ya u dzudzanya khakhululo ya mugaganyagwama na tshandulo ya zwa ndaulo . 
Tshenzhelo kha zwa nḓowetshumo na zwifhaṱo i ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
Nga murahu ha izwi , fomo iṅwe na iṅwe yo aseswa , nahone themendelo nga muthu ene muṋe dzo itwa zwo ḓisendeka nga u fhindula ho itwaho nga muthu mufhio na ufhio a re muṋe wa khumbelo . 
U VHAMBADZELA NNḒA ZWIKO ZWA ZWI TSHILAHO ZWAPO
Dzo tea kha nyimele iṅwe na iṅwe u fana na muthu muṅwe na muṅwe , huṅwe na huṅwe hune dza vha hone ḽifhasini , dzi fanela u ṱhonifhiwa .
Mbadelo i ḓo itwa u ya nga thendelano dza konṱiraka , na u ya nga milayo ine ya ḓo tendelaniwa khayo nga zwigwada vhuvhili hazwo malugana na zwithu zwa ndeme na zwo swikelwaho zwe zwa tewa zwa swika hone , sa zwo ombedzelwaho afho nṱha . 
Kha vha vule Acrobat Reader vha vule dokhumenthe dze vha dzi kopela kha computer .
Hu na tshikhala tsha muḽaiburari o re na ndalukano , o ḓiimiselaho kha Vhupondaulwa ha St Albans . 
U ṱanzwa mitshelo u sa athu u ḽa
Thendelano dzo raliho dzi ṱoḓa u itwa fomaḽa na u sainwa ha Memorandamu wa Thendelano vhukati ha masia mavhili . 
Ri vha tamela mashudu kha lwendo lwavho luswa . 
5.8. Khabinethe i fhululedza Market Theatre ngei Johannesburg kha u pembelela miṅwaha yayo ya 40 i hone .
Tshiṱatamennde tsha ngaha Muṱangano wa Khabinethe wa dzi 27 Shundunthule 2015
Naho zwo ralo ri khou swikelela zwithu , naho zwo ralo ri khou lwa nndwa na u kunda nndwa . 
U dzhenelela kha inthaviyu u itela u kuvhanganya mafhungo
TSUMBANḒILA DZA U SHUMISA IYI BUGU YA MISHUMO
Nga u vhudzana mafhungo na tshenzhemo nnzhi vhukati ha mashango , vhuvhusi havhuḓi na vhuvhusi ho kovhekanywaho vhu nga khwiniswa kha mashango oṱhe . 
U kopa na u engedzedza phetheni dzi sa konḓi nga u shumisa zwithu zwi fareaho na nyolo ( tsumbo u shumisa mivhala na zwivhumbeo ) .
Buthano ḽi nga ṱoḓa u tandulula khuḓano kana ḽi nga themendela dziṅwe nḓila dza u tandulula khuḓano , hu tshi katelwa na u rumela kha Khothe ya Vhulamukanyi ha Dzitshakatshaka hu tshi tevhelwa Mulayo wa iyo Khothe .
Madzina nga vhuḓalo na tshifani : Nomboro ya bugundaula : Ḓiresi ya poswo : Nomboro ya fekisi : Nomboro ya luṱingo : Ḓiresi ya imeiḽi : Vhuimo vhune khumbelo ya khou itwa muthu e kha ho musi i tshi khou itelwa muṅwe muthu :
lugisela mivhigo ya kushumele na mutshimbidzi wa wadi
Switzerland ḽi na mbadelotiwa dza khwine dza mashango a re miraḓo ya Mbumbano ya Afrika Tshipembe ya Mithelo wa zwiṱunḓwa . 
Nyaluwo ya ikonomi yashu , ye ya aluwa nga phesenthe dzi fhiraho 4.5 miṅwahani mivhili na hafu yo fhiraho , ndi nyaluwo ya nṱhesa ye ra i swikelela u tou bva tshe ra wana mbofholowo nga 1994 .
( a ) u vhona uri vha khou dzhia tsheo vha na nḓivho maelana na khonadzeo ya u shumisa nḓila ya u gudisa hafhu , na
Ḽisi dza mashumele ndi ḽisi dzine dzi si wele kha tshikoupu tsha ṱhalutshedzo ire afho nṱha . 
U ṋetshedza khethekanyo ya mushumo wa vhushaka ha vhashumi nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano . 
Kha vha sedze kha Thangelamulayotibe u itela u wana mafhungomatsivhudzi nga vhuḓalo na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala .
Mutengo wa zwi rengwaho zwi zwinzhi kha nyimele ya maḓi na muḓagasi . 
Ḽiga ḽa vhuraru ḽa vhubveledzithangeli ḽi katela u khwaṱhisedza u shela mulenzhe u bva kha avho vhashumi na vhashelamulenzhe vhane vha khou lavhelelwa vho topolwa . 
Muhasho wa Mutakalo wo livhana na khaedu nnzhisa dza nḓisedzo ya tshumelo ubva kha dzi kiḽiniki dzo dalesaho , uya kha mimbete ino eḓela vhalwadze vhuongeloni . 
Mululamisi u na pfanelo dza u shandukisa u shela mulenzhe huṅwe na huṅwe kana u sa i anḓadza . 
14 . U bviswa ha tshiteṅwa tsha 24 .
Komiti na Muḓisi wa mbilaelo vha tea u fhiwa nḓivhadzo ya maḓuvha a swikaho 21 ya datumu ya muṱangano , tshifhinga na fhethu .
" Mahumbulwa na tsheo dzo dzhiiwaho u bva kha ṱhoḓisiso o vha a uri ho vha na u lenga kha sia ḽa muvhuso malugana na u khwinisa vhukoni ha Eskom ha u bveledza muḓagasi na uri wo humbela pfarelo kha tshitshavha malugana na u khakhisea kana thaidzo dzo vhangiwaho nga " load shedding , " vho ralo Vho Mushwana .
U FHAṰELA LUSHAKA DZINNḒU
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga ramabindu o ḓiimisaho nga eṱhe , mulangulo , vhashumisani , Muraḓo , Muimeli kha bindu ḽi si ḽa u ita mbuyelo kana muthu a langaho dzangano , musi hu tshi itwa khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mubveledzi o khetheaho fhasi ha AGOA wa customs na excise .
Masiandaitwa a zwitshavha zwoṱhe a nga si sokou livhanywa na mbekanyamushumo nthihi kana mbekanyamushumo dzi si gathi . 
Naho hu na nyaluwo kha u ḓiṅwalisela pfunzo dza nṱha na nyaluwo nga u ṱavhanya kha zwiimiswa zwa tshitshavha khathihi na zwa phuraivethe kha ḽeveḽe ya pfunzo dza nṱha , tshiṱoko tsha vhukoni ha vhashumi Afrika tshi fhasi nahone ndeme yo fhambana . 
Mulayo washu wa maḓi u khou bvela phanḓa kha fhungo iḽi , u dzhiela nṱha ndeme ya u khwaṱhisedza maḓi u itela mashango o dzulaho tsini na mulambo . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vha o katelwa nga Mulayo .
Vho tenda uri a hu nga vhi na ṱhanganelo , tshumisano , mushumo kana vhushaka ha zhendedzi hune ha vha hone vhukati havho na Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka zwo bveledzwa nga thendelano iyi kana u shumiswa ha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka . 
U dovha hafhu wa ṋekedza tsireledzo kha vhathu nga nnḓani ha vhathu vhane vha vha mishumoni hune ha nga vha na khombo malugana na nyito dza vhathu vhane vha vha mushumoni .
U dzheniswa ha Mavhengele rinngini ya Thekhisi hu ḓo thomiwa , na sisiṱeme dza maitele a u maanḓafhadza mbofholowo na ikonomi kha nḓowetshumo ya thekhisi zwi ḓo ṱhogomelwa nga thikhedzo kha Khoro dza Thekhisi na Tshumisano . 
" Roṱhe ri tea u shela mulenzhe .
Hezwi zwi amba uri Muhasho u na tshikhala tshiṱuku dza nyengedzedzo ya u thola u alusa tshumelo kha hovhu vhuimo . 
Senthara ya Khasho ya Dzitshakatshaka i re Johannesburg i ḓo vha yone senthara ya vhukati ya midia ine ya ḓo rathisa khasho u bva zwiṱediamu na u i phaḓaladza u mona na ḽifhasi .
U ṋea vhuḓipfi nga ha tshiṱori
Naho zwo ralo , nyendedzi idzi a dzi sedzi fhedzi zwa mafhungo a zwa ndeme ya maḓi fhedzi u itela tshumiso ya maḓi fhedzi , nṱhani ha izwo , i ṋekedza mafhungo a vhubvo a u thusa vhashumisi vha nyendedzi uri vha kone u ita khaṱhulo dzo dziaho nga ha u tea ha tshumiso ya maḓi . 
Mafhu tshikol n o gomaitei mahulwa a ne
Tshitshavha tshi fanela u ḓivha zwoṱhe nga ha ndivho ya mushumo wa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana nḓivho ya sialala nga muṱoḓisisi tshi sa athu ṋetshedza thendelo yatsho .
U ṋekedza mvetomveto yavhuḓi yo kunaho ho siwa zwikhala zwo teaho
Tsumbanḓila dzi re na vhutevheleli dzo bveledziswa u itela u laṱwa ha malaṱwa nga u fukedza ḓaleḓaleni , zwihulwane ndivho i ya u thivhela tshikafhadzo ya maḓi a fhasi ha mavu . 
Pfanelo ya u bula mihumbulo na zwine wa tenda hu si na u thivhelwa hu songo tea nga muvhuso . 
Ho rwelwaṱari mbekanyamaitele dzo tiwaho u itela u ṱhaphudzwa nga tshifhinga . 
Khaṱhululo dza nga Ngomu
U itela u fhirela vhuimo ha u shaea ha mishumo , ngamaanḓa kha vhathu vhaṱuku , muvhuso wo sedza kha u sika zwikhala zwa mishumo zwa miḽioni dza rathi kha miṅwaha miṱanu i ḓaho . 
Mushumo munzhi wa Buthano ḽa Lushaka u vha hone kha Komiti .
u tea u vha a tshi khou dzula na muunḓi wa tsinisa ane ha badelwi u ṱhogomela ṅwana .
Ni bule uri a kha tshifhinga tsho fhiraho kana tshifhinga tsha zwino .
Nga u ralo , ndi mbofho kha muvhuso u khwaṱhisedza uri ḽi a bindudza kha vhupfumbudzi ha tshumelo ya tshitshavha . 
U sikima u itela mihumbulo mihulwane na u ṋekedza mihumbulo ya iwe muṋe kha nyambedzano ya u rangela u vhala .
Muvhusowapo u shela mulenzhe zwihulwane kha maitele a mveledziso a Afrika Tshipembe . 
Kha khethekanyo ya 1 , hu ṋekedzwa fhedzi tshirunzi tsha muthu sa tshithu tsha ndeme tsho fhelelaho tsha ndayotewa . 
Ndi kale , ho sumbedzwa u khwaṱhisa tshanḓa kha u fara zwigevhenga . 
Gudani kha vhathu
Zwazwino Black Sash yo lindela mbekanyo ya masheleni u bva kha muhasho uri i thome na mbekanyamushumo ya pfunzo . 
Nḓivho ya Software ya Mafhungo a Mutakalo wa Tshiṱiriki i ḓo shuma sa tshivhuya . 
Sa zwine zwa vha zwone , nyimele idzi dzi dzulela u swikisa kha u dzhia zwithu ha nnyi na nnyi nga nḓila i si yone na mbonalo ya ndangulo i si yavhuḓi . 
Ndi zwa vhuṱhogwa u sedzulusa mishululo ine ya vha hone zwino malugana na maitele a u fhaṱa , matheriala a phaiphi , kuitele kwa dizaini ya tshiṱirakhitsha khathihi na mikhwa na kushumele kwa tshiṱirakhitsha . 
Khaedu ya u isa phanḓa mihumbulo iyi ho vha u lambedzwa na vhashumi vha si vhanzhi . 
Mbekanyamushumo dza vhushai dzi ṱolwa hani , u elwa a u vhigwa nga hadzo ? 
1 . Dzangano ḽa Shango ḽi nga ḓibvisa kha iyi Thendelano , nga u tou ṅwala nḓivhadzo yo livhiswaho kha Muṅwaleli Guṱe wa Vhuthihi ha Dzitshakha , .
Tsikila dzenedzo dza zwimela na zwipuka zwi na masiandaitwa kha muhumbulo ; kha dziṅwe nyimele , matheriaḽa a songo kunakiswaho a shumiswa sa tshidzudzanyi tsha tshidzidzivhadzi ngeno kha dziṅwe nyimele dzithukhitha dzi kwamaho muhumbulo dzi tshi miṋwa nahone dza kunakiswa . 
Riseva ndi yone ine ya do thomwa ngayo .
Hezwi zwi ḓo khwinisa vhukoni hashu ha tshumelo ya u londa , u fhirisela na u tikedza . 
Musi hu tshi vhalwa hu sumbedzwe ngona ya kuvhalele kwone kwa mibvumo khathihi na maitele maṅwe a katelaho ludungela lwa zwine zwa vha mafhungoni ( lusevheḓi ) na u sengulusa zwivhumbeo .
Hezwi zwi katela ipfi ḽavho , kuimele kwavho kana kudzulele vha khou mu thetshelesa na u ita ngafhadzo dzi shushedzaho .
Tshikoloni ndi ya nga baisigiri ______________ .
Hezwi zwi katela , fhedzi zwi sa gume kha :
U nanga ṱhoho yone ya tsedzuluso
Vhuṱumani vhukati ha tshikhala na tshivhumbeo vhu kha u kona u ḓivha zwauri vhuitwa , mvelele , na kutshilele kwo fhambanaho zwi na ṱhoḓea dzazwo , dzine dza fanela u swikelwa kha maitele a u vhumba hugaledzwa . 
-- Ndaela kha dzi vhe khagala , dzonedzone nahone dzi tevhekane nga nḓila i pfalaho
Modele wa vhuṱoḓesi ha tshiimiswa wo livhiswa kha u engedza vhuṱoḓesi na vhunzani ha vhubveledzi , vhushela mulenzhe na vhubveledzi ha vhuṱoḓesi na vhubveledzi , mveledziso na ndambedzo ya vhuṱoḓesi na vhubveledzi . 
U dzudzanya - Komiti ya wadi i shuma na mukhantseḽara u topola zwithu zwa ndeme na u vhona uri zwithu izwo zwa ndeme zwo dzheniswa kha mudzinginyo wa mugaganyagwama na pulane dza thandela .
U dzhenelela kha zwiko zwi ngaho sa mavu , na phimo dza tshumiso ya tshitshavha ya zwiko zwine zwitshavha zwa kona , nga kha Tshumisano ya Tshitshavha na Nnyi na Nnyi , vha dzhenelela vhukuma kha thandela dza mveledziso dzo sedzaho kha u vula khonadzeo dza zwiko zwa maḓi . 
Vha gudiswe na kushumisele kwa ṱhalusamaipfi i sa konḓi , na u ṱalutshedza kudzudzanyele kwa aḽifabethe .
hu si na ḽiṅwalo ḽo ṅwalwaho ḽa muraḓo wonoyo .
Ri khou fareledzwa na kha u sumbedzwa thwii ha mafhungo . 
Kha tshiṱangu hu na zwifanyiso zwa vhathu vha Khoisan , vhadzuli vha u ranga kha shango .
Khethekanyo i tevhelaho i sumbedza gondo ḽa lwendo ḽa hune vhuṱumani vhukati ha kutshimbidzele kwa IDP na CBP ha nga bvelela nga u sumbedzwa ha vhuṱumani u bva kha kutshimbidzele kwa kuvhonele kwa IDP , na u sumba vhuṱumani u bva :
Zwino arali u vhaisala he vha hu ṱalutshedza hune ra tendelana naho nahone he ra hu pfa hu tshi ambiwa nga vhathu vhanzhi , hu huhulwane , zwi tou vha khagala uri ndiliso na mbueledzo zwi tea u vha tshipiḓa tsha ezwi . 
Uri vha swikelele , vha tea :
Kha vha ṋee ICD zwidodombedzwa zwi tevhelaho :
U khou ṱoḓa vhaṱolambaelano vha tshi ri zwitatamennde zwa masheleni zwo ' luga kha masia oṱhe '  . 
U ita nyito dza kupfesesele kha tshibveledzwa ( oraḽa kana u ṅwala )
-- Mbuletshedzo / ṱhaluso nga u shumisa mbuno
Ndivho ya u shumisa maga u fhungudza zwiwo na u phaḓalala ha mulilo ndi : 
Hu nga itwa nḓḓivhadzo ya u vhidza kana u dzudzanya datumu dza khetho phanḓḓa kana nga murahu ha musi tshifhinga tsha Buthano ḽa Lushaka tsho fhela .
Hezwi zwi ḓo tendela u wana tshitimu dzo dzulaho tsho luga kha vhunzhi ha malaṱwa na u ita uri malaṱwa a ṱanganedzwe nga nḓila yavhuḓi . 
Sisiṱeme idzo dzi londotwa nga Gwama ḽa Lushaka , hu na Gwama ḽa Vundu ḽi re na vhuḓifhinduleli u itela ndangulo ya akhaundu ya vhashumisi na tshumiso yavhuḓi ya sisiṱeme . 
Vho tsireledzwa kha nyito dziṅwe na dziṅwe dza khethululo zwo sedza vhurereli , vhadzulapo zwenezwo vho vhofholowa kha mutsiko muṅwe na muṅwe wa vhurereli une wa nga bulwa kana u itwa nga muvhuso . 
U tou bva mathomoni , Anglo American a yo ngo koloṅwa u shumisa tshumelo dza zwiimiswa zwa tsireledzo zwa muvhuso wa khethululo u fhelisa zwiito zwa migwalabo ya vhashumi nga tshenetshi tshifhinga . 
26 . U swikelela dzi Khothe - Vha nga vha na thaidzo ya zwa mulayo I tshewaho nga khothe kana nga tshiimiswa tshi linganaho nayo .
1.2 Khabinethe i ṱanganedza u fhela ha tshiṱereke tsho fhedzaho miṅwedzi miṱanu kha Migodi ya Puḽatinamu .
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo .
Mbekanyamushumo , Tshumelo dza Mutakalo dza Tshiṱiriki , yo sedzesa nga maanḓa kha u thivhelwa ha malwadze kha vhuimo ha fhasisa ha ndondolo ya mutakalo , khathihi na u wanulusa hu tshe na tshifhinga , ṱhaṱhuvho na dzilafho ḽa malwadze . 
Ṱhoḓea dza vhugudisi dza vhaṋetshedzi vha ndondolo kha miṱa yo engedzwaho na avho vhane vha ṋetshedza ndondolo ya tshoṱhe dzo fhambana na dza avho vhane vha , sa tsumbo , vha shela mulenzhe kha tshumelo dza u ṱanganya hafhu malugana na vhana vha si na vhushaka navho . 
2.7 . Khabinethe yo nyeṱuleliwa nga muvhigo wa mbalombalo ya vhaṱoḓavhudzumbamo u bva nga Phando u swika Nyendavhusiku 2015 .
Musi mbalo idzi dzo khwinisea , vha kha ḓi shaya nahone vha ṱoḓa tshenzhemo . 
Nyimele ndi tshiṱuṱuwedzi tshi shandukisaho muhumbulo u ya kha nyolo . 
zwa vhukwamani
Hohu ndi u thoma ha kuitele kwa miṅwaha miraru kwa u fhaṱa Khanivaḽa ya Gauteng u vha vhuendelamashango vhune ha kunga nga maanḓa kha vundu , vhune ha ḓo sumbedza u fhambana ha mvelele na vhufa muhanyahoṱhe wa tshitshavha . 
Arali vha saathu ṋekedzwa ṋomboro ya referentsi ya muthelo , kha vha ṋekedze zwiitisi zwa u sa ḓi ṅwalisa .
Tshi ṱungufhadzaho , itshi tshi vhonala tsho no vha tshithu tsha kale , na zwiṱitshi zwinzhi zwa mapholisa zwi tshi khou vha kha tshiimo tshi si tshavhuḓi . 
2 . Rihabiḽithesheni
Ro dzhia vhuḓifhinduleli ha uri ri ḓo bveledza muhanga une wa ḓo ṱalutshedza zwi khagala mushumo une Davha ḽa Vhashumi vha Vhatshinyi wa nga ita kha mveledziso ya zwitshavha . 
U tholiwa hoṱhe ho itwa nga murahu ha musi ho sedzuluswa na u khwaṱhisedzwa ha ndalukanyo .
U engedzea ha mishumo kha sekhithara ṱhukhu iyi hu nga vha hu tshi elana na u engedzea kha tshinyalelo ya masheleni nga muvhuso u itela u lwa na risesheni . 
Mudededzi a nga bvisela khagala , sa tsumbo , phambano vhukati ha muelotenga na vhupo arali zwo tea . 
6 . Zwiteṅwa zwiswa , sa tsumbo , muvhigo nga ha tshiimo tsha thandela na mivhigo ya phothifoḽio
Afurika Tshipembe na Zimbabwe a na ḓivhazwakale ya tshifhinga tshilapfu ya madzingu a vhuṱumani ha mvelele .
Tshikafhadzo na tshumelo dza ndondolamutakalo dzi si nnzhi
RUBURIKI YA MBUDZISO 10.2
Zwiṅwe hafhu , vhalwadze vha ḓo kona u vha na vhuḓifhinduleli kha u tevhedza dzilafho na u ḓihwesa vhuḓifhinduleli ha mutakalo wavho nga u tshila kutshilele ku re na mutakalo . 
U vhala hu tshi i wa phanḓa na murahu nga :
Fureme ya Vhupo : Nga u fhaṱa na u khwaṱhisa fureme ya vhupo , vhudzivha ha zwitatistika vhu ḓo khwiṋefhala . 
U ṱanganela ha u shaya vhukoni na u shaya masheleni ndi kuitele kwa u kundelwa . 
U gavha bola khulwane ; yo linganelaho na ṱhukhu kha zwikhala zwo fhambanaho na tshileme tsho fhambanaho
Hu katelwa zwithusedza u pfa , wiḽitshee , siḽinda dza okisidzheni , nebuḽaiza , guḽukhomitha , khithi dza khoḽositomi , zwishumiswa zwa vhulwadze ha swigiri na phurothesisi ya nga ngomu
Nyolo / dizaini ya mishumo iyi i tea magudiswa kha thero na u dzhenisa mishumo yo fhambanaho u itela u swikelela zwipikwa .
Rosemary ha koni u tshimbila .
Ro ita nga vhuronwane uri ri sumbedze nḓila vhadededzi kha nyito nge ra shumisa aikhoni dzi no sumbedza uri mugudi u tea u ita zwifhio .
Vhutendatenda ho ḓoweleaho nga ha u sa vha na vhukoni ha vhanna
Masheleni a u sokou ṋetshedza ndi a u tikedza mishumoitwa ye tshitshavha ye tsha nanga u i ita kha pulane yatsho ya wadini .
Luṱa lwa 0 u ṋetshedza mafhungo manzhi nga ha zwigwada zwa kutshilele .
Tshandukotshikati kha ḓana nga ṅwaha
U kovhekana na u ṋea mihumbulo nga ha ṱhoho dzi so ngo tou ḓoweleaho
Vha shumise notsi dzo ṅwaliwaho nga tshifhinga tsha muṱangano u ṅwala maambiwa nga u ṱavhanya nga murahu ha muṱangano .
U ṱalusa vhathu vho fanelaho kha mutambo wo tiwaho .
Livhanyani vhupfumbudzi na ṱhoḓea dzi re hone dza vhubindudzi . 
A ri onyolosi vhuaḓa nga vhuaḓa .
U sedzulusa maitele a zwithu a mvelele , ndeme na zwine vhathu vha tenda khazwo
( i ) tsireledza tshikafhadzo , na u tshinyadzwa ha mupo wa maḓḓakani ;
U iswa ha nḓisedzo ya tshumelo hoṱhe kha zwitshavha zwoṱhe zwa Nelson Mandela Bay ndi zwa ndeme . 
Afrika Tshipembe u fana na kha maṅwe mashango manzhi kha ḽifhasi ḽi kha ḓi shumisa sisṱeme ya vhulamukanyi ha u pfisa vhuṱungu .
Tshanduko i katela fhedzi vhalauli , nga maṅwe maipfi feme ine ya shumana na ṱhoḓisiso na ndaulo dzashu . 
U swikelela hu hulwane ha bugu iyi ho vha ṱhalutshedzo i re khagala ya vhukhathoḽiki yo ṋekedzwaho . 
1.7 . Khabinethe yo ṱanganedza u vulwa ha Senthara ya u Humbula Vho Nelson Mandela .
Khothe i re afho fhasi yo pfa nga ha vhuṱanzi nga mulomo kha mbudziso hune khamusi muhweleli a nga vha o vha a tshi ḓivha kana a vha vhuṱanzi vhu pfadzaho ha u humbulela uri bulasi yo vha tshishumiswa tsha mulandu . 
Vhadzheneli vha ḓa na mihumbulo yo vhalaho nga ha thero kana mbudziso dziṅwe-vho .
Arali vha na ṱhoḓea ya vhukuma / yone yone ya ndondolamutakalo ine vha i londola i ḓo katelwa hu si na mbadelo .
U Sedzwa hafhu ha Vhupileli zwi ri ṋea khwaṱhisedzo na u bviselwa khagala . 
Uyu modele wa ndangulo wo vha hone United States u bva nga 1870 .
143 . Zwi re ngomu ha Milayotewa ya Vunḓu
U swikelela ndi nga ha u dzhiela nṱha zwa mugaganyagwama na nga ha u dzhiela nṱha u ṱanḓavhuwa ha zwa vhathu , matshilisano kana zwa vhupo . 
Bonokhumbulelwa ḽa 1 : Arali hu na phambano khulwane vhukati ha kuṋetshelwe kwa maimo vhukati ha mvelelo dza ndeme dza CBP na mafhungo a ndeme a IDP , kana arali hu tshi tou vha ṱhukhuṱhukhu fhedzi dza mvelelo dza ndeme dza wadi dzine dza fana na mafhungo a ndeme a IDP , izwo zwi nga itea uri mafhungo a ndeme a IDB a vhe a songo ṱoka midzi kha mafhungo a ḽeveḽe ya wadi lune a ḓo balelwa u fhindula zwililo zwa vhathu nga nḓila i no fusha .
Sisiṱeme ya pfulo dza tshitshavha yo kwashekana nahone yo no imelwa nga pfulo yo vuleaho . 
15 . U shela mulenzhe kana u dzhenelela ha vhana hu ḓo ya nga thendelo u bva kha mubebi / muunḓi na u vha hone hawe , kana u vha hone ha muṅwe mualuwa o nangiwaho ane a vha na vhuḓifhinduleli na maanḓa a u tsireledza dzipfanelo na madzangalelo a ṅwana .
Kha vha ṋee Muṅwalisi wa dziGMO iṅwe khophi ya khumbelo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa bindu zwa tshiphiri .
( 3 ) Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu i na maanḓḓa na mishumo zwa nyengedzedzo zwo bulwaho nga vhusimamilayo ha lushaka
U tevhela ndaela nga nḓila yone
tshikolodo tsho no badelwa .
Muṱolamuvhalelano washu o dovha a bvisela khagala uri a huna khwinifhadzea huhulwane zwi tshi kwama u xela ha zwigidi . 
Hezwi zwo sika tshikhala tsha uri Khethekanyo i kone u funza vhashumi vhaswa nga ha mafhungo a vhuaḓa na vhuḓifari . 
Tsha u thoma ndi u fhungudza luvhilo nga u ita mavhumbuḓu a tshi rambalala na u tsitsa badani . 
Zwi ḓo dovha hafhu zwa kwama vhukuma maitele a dimokirasi na zwa mavhusele . 
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi hu na ṱhoḓea yo khwaṱhaho ya lushaka ya masheleni zwi tshi elana na mishumo ya lushaka ya muvhuso na furemiweke ya mbekanyamaitele ya muvhuso wa lushaka . 
dzhia tsheo nga ha ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo malugana na tshibveledzwa tshine tsha ḓo ṅwalwa na / kana u dizainiwa ;
tendelana kha tshiṱirathedzi tsha tshitshavha na vhaṋetshedzi vha tshumelo .
U vhumba Foramu ya CBP , hu tshi katelwa na avho vhane vha vha na vhuḓifhinduleli kha masipala ha u pulana , u shela mulenzhe , vhakhantseḽara na miraḓo ya komiti dza wadi ;
Thangelamulayotibe i dovha hafhu ya bula nḓila tharu dzine dzi nga thusa masipala u swikela mvelelo dza mveledziso :
U bveledza mvelele ya u guda , u gudisa na ndaṱiso kha zwikolo zwoṱhe
U khwinisa u dzhenela ha vhabebi na tshitshavha kha ndango ya zwikolo , nga maanḓa nga u khwinisa tswikelelo kha mafhungo a ndeme nga kha Tshiṱirathedzhi tsha e-Education .
Kha vha sumbedze khaedu dzine masipala ya livhana nadzo , na uri vha shuma hani kha u lwa na khaedu idzi , vha sumbedze zwivhuya zwine Komiti dza Wadi dza khou ita kha kutshimbedzele ukwu .
Zwenezwo , azwi thusi uri Muvhuso wa ANC u khou isa phanda na u langa nga nḓila isi yavhuḓi na u tambisa masheleni a lushaka ane ovha o tea o vhuedza avho vha shayaho zwihulu kha zwitshavha zwashu . 
Musi Afrika Tshipembe ḽi khou dzhena kha miṅwe miṅwaha ya 25 ya dimokirasi , kha u lwela u swikelela ndivho dza NDP , kha ri ḓivhadze tshipikwa tsho khwaṱhaho , ndivho i ri baḓekanyaho , ine ra kumedzela zwiko na nungo dzashu dzoṱhe .
DziGP dza nnḓa ha sibadela , vhomakone , vhuimana na Fisiotherapi 100% ya mutengo wa Tshikimu
Tshienda tsha Ndumeliso tsho Ndi nga mini Sam o pfa o takala a tshi swika hayani ?
Dzi no ṱoḓa u swika tshararu tsha dzikhamphani dzo vhiga mbuelo i thelaho yavhuḓi , ya vhuraru yo vhiga mbuelo i thelaho i si yavhuḓi na dzo salaho tharu dzo vhiga mbuelo i thelaho ya ziro . 
Zwenezwo , zwi khagala uri nyimele dzo sumbedziswaho nga tshifhinga itsho , dzi bvelaphanḓa na u vha kuvhonele kwashu kwo ṱanḓavhuwaho . 
Musi tshigwevho tsho fhela :
Mukonanyi wa Vundu wa QLTC ,
Na uri zwa zwino ri kati na tshanduko khulwane dza u thivhela u dovholola hafhu ha zwiito zwo raliho zwi songo ḓaho . 
Democratic Alliance i tenda uri a zwi na ndeme ngauri ri kha ḓi tshenzhela u sa shumisa masheleni zwavhuḓi hu hulu na zwibviswa zwi songo tendelwaho kha vundu . 
Ndaulo yo itelwa u shumela tshitshavha
Vhulavhelesi ndi mushumo wa ndayotewa wo ṋetshedzwaho Phalamennde ( hu tshi katelwa na Vhusimamilayo ha Mavunḓu ) u ṱola na u vhea iṱo kha mishumo wa muvhuso .
Vhuphalali vhu katela maitele o ṱanganelaho a yaho phanḓa na mashango maḽedzani mahulwane , u kuvhanganywa ha mafhungo a vhusevhi ho khwiṋiseaho khathihi na u khwiṋisa tsireledzo kha vhugala na vhufuwaphukha ha mavunḓu hune tshugulu dza vha hone .
Livi ndapfu ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na livi ya vhulwadze - afha ndi musi vha tshi ita khumbelo ya maduvha a livi a 30 kana u fhira .
Tshomedzo dza mitambo yapo .
U bveledza thandululo ya nndwa nga nḓila mulalo na pfumedzano na mulalo na u konḓelela nga kha pfunzo , vhupfumbudzi , nyito nga tshitshavha na mbekanyamushumo dza u kovhelana , nga maanḓa dza vhafumakadzi vhaṱuku . 
U shuma nga saizi dzo fhambanaho u ṱuṱuwedza u vhona zwithu nga vhuḓalo
U ya nga khethekanyo ya vhu 15 , tshikolo tsha nnyi na nnyi ndi muthu are na mukano a shumaho nga kha khorombusi ya tshikolo .
Hezwi zwi baḓekanywa na vhumagi vhuhulwane vhukovhela ha vhupo . 
4.2 U LINGA HA ḒUVHA ḼIṄWE NA ḼIṄWE KANA HU SI HA FOMAḼA
A si zwiteṅwa zwoṱhe zwi no tea u funzwa kha sekele yo ṋewaho ; hone kha hu itwe uri zwiteṅwa zwoṱhe zwi re kha mutevhe wa nyangaredzo zwi funzwe mafheloni a ṅwaha .
U kundelwa u ita mbadelo iyo ye ha tendelaniwa khayo tsha tshifhinganyana kana mbadelo zwi ḓo ita uri murengi a hweswe vhuḓifhinduleli ha u tumulwa . 
Mishumo mihulwane ya mbekanyamushumo ṱhukhu yo phaḓaladzwa u mona na khethekanyo nṋa dzine dza vha , khethekanyo ya Mbalelano ya Masheleni i na vhuḓifhinduleli ha u londota sisiṱeme ya mbadelo i bveledzaho , u kuvhanganya zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha , u londota akhaunthu dza ḽedzha dza Muhasho na u ṋetshedza tshumelo dzo dziaho dza vhulanguli kha Muhasho . 
Muṱalukanyo muthihi u a thomiwa , thikhedzo ya u guda kana mathemo o teaho , thekhiniki dza vhudavhidzani na u fhaṱa luambo sa zwo tea teaho u itela thero . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha mushumisi ene muṋe u ḓifusha phanḓa ha musi a tshi swikelela webusaithi iyi uri webusaithi i ḓo swikelela ṱhoḓea dza mushumisi honoyo na u kona u shumisea kha hadiwee kana sofuthuwee ya mushumisi . 
Ḽiga 3 : Vha fekise , u posa kana u imeiḽa fomo yo ḓadziwaho na maṅwalwa .
Mbekanyamaitele yo tendelwaho ya vhuheḓana , ya ndangulo ya khiredithi na ya muthelo muthihi . 
Khoḽesiṱirolo ya seramu , tshikene tsha vhudenya ha shambo , Pap smear , prostate specific antigen , sengulusa dza glaucoma , guḽukhousu ya seramun a memogireme na dziṅwe tsenguloso u ya nga ha maitele o teaho o ḓisendekaho nga vhuṱanzi
Mushumo wo tsela fhasi ngeno ḽeveḽe dza pfunzo dzo gonya , kha avho vha songo ṱhaphudzaho pfunzo ya sekondari vha na tshivhalo tsha nṱha tsha ḽeveḽe ya vhushayamushumo . 
Ndima ya 5 ya Mulayo
U fhindula mbudziso dzi bvaho kha tshibveledzwa
Itani ṱhoho ya mafhungo i no kunga ni kone u ṅwala mafhungomaitei aṋu , ni tshi shumisa mepe wa mihumbulo .
Masipala u ḓo ita thendelano na vha Maḓi a Ranndani ya u ita thandela ya u lugisa phaiphi dzi no bvuḓa vhuponi ha vhashai . 
Gauteng ndi senthara yo ḓalesaho vhathu na tshelede ya nḓowetshumo Afrika Tshipembe , i re na tswikelo kha zwiengedzwa na themamveledziso ya vhuendi zwa vhulimi zwihulwane . 
Thaidzo yo khetheaho ya vhupo ha mahayani i fanela u tandululwa . 
Musi bembela ḽa khetho ḽo fhiritshela , vhunzhi ha vhathu vhe ra ṱangana navho vho ri vhudza uri zwithu zwa ndeme zwi tea u vha mini . 
Nga maanḓa , tshikhukhulisi tsha luambo itshi tsho ita uri lu sa dzhielwe nṱha . 
Zwoṱhe zwi re afho nṱha zwi fhungudza nyelelo ya milambwana zwo ḓoweleaho na u ita uri muḓalo u ṋaṋe . 
Luswayo lwashu ndi u dzhenela lu pfadzaho kha maitele oṱhe . 
Zwo khwiniswa u bva kha IDP Guide Pack : Mbonalo Nyangaredzi , dplg , masiaṱari 14-17
Hu na mbumbo dza vhukonanyi kha Ofisi ya Muphuresidennde na ofisi dza mulangavunḓu dzine dza tshimbidza hedzi mbekanyamushumo .
tshirendo , mitaladzi ( vese ) , maipfi , ndima ( zwitanza )
Foramu i tea u vha na vhuimeli na u khwaṱhisa u dzhenela ha tshitshavha kha IDP .
Zwiitisi zwi nga katela khonadzeo ya u vhiga nga ha u haela ho teaho . 
c ) Vho Benjamin Somangamane Ntuli ( mukhantseḽara )
" Arali huna vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhane vha lovha nga malwadze ane a thivhelea ;
Khamusi no hangwa u ...
Ahuna thasululo dzo dzinginywaho dze dza ṱanganedzwa nga ḽa 20 Fulwi 2010 nahone ahuna mafhungo maswa kha AGM ane a ḓo dzheniswa kha adzhenda .
Zwigwada izwi zwivhili zwi tendelana kha u bwa mulindi u mona na phaiphi na u lugisa phaiphi uri i sa tsha konḓa u vula na u vala lwa tshifhinga nyana , ngeno lwa tshifhinga tshilapfu vhadzulapo vhoṱhe na Vho Nkosi vha tshi ḓo vha vha khou ḓisa makumedzwa ha masipala uri phaiphi i pfuluselwe fhethu ha khwiṋe
Tshiendedzi tsha u swikela thaṅwa iyi ndi , fhedzi , mveledziso ya dzangano . 
Arali hu na maṅwe maṅwalwa a ndaulo o tetshelwaho kha maṅwalwo a bidi a songo nambatedzwaho nga ḓuvha ḽa u vala ha bidi , bidi yaṋu i ḓo dzhiiwa sa i songo tendelwaho . 
Vhathu vha fanela u ḓivha maitele a u humbela zwiitisi na uri khumbelo i fanela u vha i na zwifhio .
U ḓivha na u amba nga kushumisele kwa nyanyuwo na kwa u fhuredzela kwa luambo
Ri fhedza awara dzi swikaho tharu ri tshi khou amba na vhadzuli , vhoṱhe ndi vhashai nahone vhunzhi havho ndi vhafumakadzi . 
Ḽaiburari tharu dzoṱhe dzi rumela mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi kha kotara iṅwe na iṅwe . 
Mbuno yazwo ndi ngauri muvhuso a wo ngo swikisa maṅwalo a u sumbedza uri nyimele ya mbadelo yo swikelelwa nga tshifhinga . 
Kha vhanna , u dzhenelela kha zwa mmbi ho bvela phanḓa kha vhutshilo havho hoṱhe . 
Vhuimo hovhu vhu a elana zwi tshi bva kha vhundeme ha Muvhuso kha ndivho ya sia ḽa zwa masheleni o khwaṱhaho kha ndangulo yao ya masheleni a tshitshavha . 
Mukonṱiraka u ḓo ṋetshedza Vundu tsumbathengo ine ya ḓo vha i na khophi ya ḽiṅwalo ḽi sumbedzwaho zwithu zwo rengiwaho musi ho no phethwa zwiṅwe zwi kombetshedzaho zwo ṅwalwaho kha konṱiraka . 
Izwi zwo khwaṱhisedzwa nga Tshitatisitiki tsha Vhuendelamashango tsha Ṅwaha nga Ṅwaha , tshe tsha rwelwa ṱari nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma .
Hezwi zwi vhidzwa Mbilahelo ya Kilasi I .
U lwa nga nḓila dzoṱhe u khwinisa rennge ya Afurika Tshipembe kha Tsumbi ire Khagala ya Ḽifhasi ya Mbonalo ya Vhufhura .
Hezwi zwi vhonwa sa kuhumbulele kwa vhuḓi ho sedzwa uri a hu na zwinzhi zwo ṅwalwaho kana u ambiwa nga hazwo nga ha u shumisa zwiḽiwa na mafhungo a kushumisele Afrika Tshipembe , hu tshi vhambedzwa na maṅwalo a re hone nga ha u wanalea na u swikelelea ha zwiḽiwa . 
Vha humbelwa uri vha ḓise maṅwalo a thendara u itela u khwaṱhisedza . 
Hu khou dzinginywa uri khanedzano maelana na u nanguludzwa ha mabammbiri a u vouthela na u vhalwa ha dzivouthu dzi tea u dzheniswa nga kha muofisiri wa u vhalela , ane a ḓo dzhia tsheo nga ha khanedzano . 
Zwa zwino ndi tshifhinga tsha u vhea mutheo wo khwaṱhaho wa nyaluwo i yaho phanḓa , na nyaluwo i ḓisaho mishumo .
Muhweleli u ṱoḓa ndaela ya u vhuedzedzwa mushumoni . 
U topola mafhungo kerekeni na ḽifhasini zwa ṋamusi . 
Muṱalukanyo wa khethekanyo iṅwe ya vhaanḓadzamafhungo vha zwa vhubindudzi na wone u nga vha wo tea u sedziwa . 
Tshiṱitshitshimbidzatshumelo
Kha nnḓu ine ya si vhe na tshikhala nga fhasi , ho no bveledzwa tshiedza tsho khetheaho tsha " khulunoni "  . 
Tshiko tsha mutheo tsha khaṋo ya tsha zwiḽiwa , hu tshi katelwa na masimuni na mamaga a u lugisela zwiḽiwa . 
Khuruṱanyonyandela ya vhathu hu tshi lwiwa na vhutshinyi i tea u sedza tshaka dzoṱhe dza vhutshinyi fhedzi-ha hu sedzeswe vhutshinyi hu no itea vhukati ha mashaka , khonani na vhatshilisani , na vhutshinyivhulangwa . 
Mutevhe wa ndeme wa mushumo wa mvusuludzo na zwamasheleni zwi khou khunyeledzwa na mihasho i no khou zwi shumisa nahone ho sedzwa khetho yo shumaho zwavhuḓi nahone i re na vhukoni sa zwe ya topolwa nga vha Ndangulo ya Ndaka . 
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo no thoma nga vhupulani ha u pembelela miṅwaha ya ḓana ya Vho OR Tambo nga 2017 .
Vhadzheneleli vha tea u ambedzana mishumo yo fhambanaho ine Komiti dza Wadi dza tea u i ita kha ḽiga iḽi vha kona u i ṅwala kha tshitendeledzi .
Khumbulelo dzi nga itwa dzauri tshishumiswa tsho khetheaho tshi khou shuma , nahone tshi kha nyimele yavhuḓi . 
Zwiṅwe zwa zwishumiswa zwi no shumiswa kha ndangulo ya thandela zwi katela hezwi :
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
Hezwi zwiteṅwa zwoṱhe zwo ṱangana , zwi nga engedza vhuḓipfi ha u vha na vhuṋe na vhutsireledzi kha vhashumisi . 
Nyimele i dovha hafhu ya ṋaṋiswa nga mbadelo ya tshelede ya nṱha , ikonomi dzo khwaṱhaho dza tshikalo , mitengo i gonyaho na u tsa na milayo ya mutakalo ya vhutevheli zwi elanaho na u phurosesa ṋama . 
Ari i pfesesi na luthihi . 
5.1 Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha shele mulenzhe kha u pembelela Ṅwedzi wa Vho Nelson Mandela nga Fulwana fhasi ha thero iyi : " Itani ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi vhe ḽa Vho Mandela : Nga u shela mulenzhe minete dza 67 dza tshifhinga tshashu u thusa vha ṱhogaho . "
maaravhi --- maipfi ane a shumiswa kha u aravha kana u ḓidzhenisa kha zwithu
Musi yo vhewa huṅwe fhethu ha muṱangano i fanela u vha kha tsha u ḽa tsha vhathetshelesi . 
Bammbiri ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa dzimbudziso ḽi setiwa nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo ngei Pretoria u khwaṱhisedza uri vhana vhoṱhe kha gireidi iṅwe na iṅwe kha shango ḽothe vha ṅwala mulingo muthihi .
U Langula vhushumisamupo kha ḽa Afrika Tshipembe .
Ndingo dzi ṱoḓwaho kha vhomakone tenda vha vha vho rumelwa nga GP nahone vho thoma vha wana thendelo 100% ya mutengo wa Tshikimu
Pulane dzi shumaho zwa zwino dzi khou khunyeledzwa na mishumo iyi i ḓo katela zwi tevhelaho : 
U TIWA HA MIRAḒO YA BODO YA KOPORASI YA KHASHO YA AFRIKA TSHIPEMBE ( SABC )
Mihumbulo ya vhashumi vhapo nga ha uri mishumo yavho i nga itwa hani zwavhuḓi kha zwiṱirakitsha zwiswa a yo ngo ṱanganedzwa . 
Vha humbelwa u ḓa na khophi dzo sethifaiwaho ya maṅwalo na mbadelo dzine
Tshanduko dza zwivhumbeo tharu dzi sa fani na dziṅwe dzo vha dza ndeme kha u sedzulusa muhumbulo wa zwigwada . 
Kha u sala murahu zwipikwa zwa u tikedza zwi re afho nṱha , pulane ya kushumele ya miṅwaha miṱanu i tevhelaho yo thomiwa u swikela vhudzulo ha vhathu ho khwaṱhaho ho ṱanganelaho : 
A hu na dzilafho ḽa Eidzi
Ri tea u dovha ra bula zwipikwa ṅwaha muṅwe na muṅwe u swikela sekhithara dzoṱhe dza tshitshavha dzi tshi zwi rwela ngomani . 
Thomani ngei fhasi kha thebuḽu .
U ḓivhadza Nedlac uri dzangano ḽa vhashumi ḽi khou saukanya nga ha mugwalabo
Hezwi zwo ḓivhadzwa nga masia u fana na mihumbulo , tsireledzo ya muya , ṱhoḓea ya u khwaṱhisa mavhone na murunzi , vhudzulo u bva kha zwipiḓa , na zwiṅwevho . 
Malugana na u lingiwa ha sambula dza mbeu dza tshiofisi
U vhulunga na u tsireledza faela na rekhodo . 
Naho hu si na u phambano khulwane , u kombetshedza hu nga vhanga khuḓano na lufuno arali hu tshi itwa tshipikwa hu u thivhela ndivho ya lufuno , sa , u vhuelelana ha vhe vha vha vho fhambana . 
Laula maitele a Komiti ya Wadi
Tshishumiswa tsha IDP tsha 3 : Databbeisi ya vhusaukanyi ha vhaḓisedzi vhoṱhe vha tshumelo zwi no bva kha Tshiwo tsha 8 tsha CBP
muthu muṅwe na muṅwe wa miṅwaha ya 65 kana u fhira ha badeli muthelo wa tshifhinganyana arali :
Maduvha a 6 a u thoma mveledziso ya pulane ya wadi
Arali khamphani i tshi ṱ o ḓ a u shandula zwidodombedzwa zwayo , mulayo u amba uri i tea u ḓ adza fomo yo teaho .
Arali vho zwi divha hu na tshifhinga uri vha do tea u ya u alafhiwa , tsumbo , u ya u itwa muaro , kha vha ite khumbelo vha rumele fomo ya khumbelo hu tshe na tshifhinga .
Mbadelo idzi dzi khwanyeledzaho dzi swikisa kha mbuelo dzi re fhasi dza vhorakhonṱhiraka vhane vha kombetshedzwa u " dzhia tshikhau " u itela u vhulunga mbadelo dzine kanzhi dza katela u shumisa matheriaḽa a si ho kha maimo avhuḓi na u badela vhashumi vha sa ḓivhesi mushumo tshelede ya fhasi , zwa vha nga vhukhwiṋe ha mushumo vhu si havhuḓi . 
Tshipikwa ndi u ḓisa tshumelo dza tshitshavha tsini na vhalwadze vha zwa muhumbulo madzuloni a u sokou vha vhea kha zwiimiswa . 
C U itela uri vhusunzi vhu phule nḓila .
Zwenezwo , kha vha ṱuṱuwedze u thomiwa ha zwikhala zwinzhi zwiṱuku zwo vuleaho hu si zwi si gathi zwihulwane zwine zwi sa langei . 
Tsumbo dza vhuholefhali dzi katela u thithisea muhumbuloni , u khakhiswa ha vhubvo ha musudzuluwo , na ṱhahelelo ya vhupfiwa . 
6.2.8 Mbekanyamaitele idzi dzo itelwa u engedza vhuswikeleli ha vhulamukanyi nga zwigwada zwa tshitshavha zwine zwa sa khou shumelwa lwo linganaho kana nga nḓila yavhuḓi nga sisiṱeme ya vhulamukanyi - zwi fhungudzaho mutengo na tshifhinga tsha u tandulula khanedzano ṱhukhu .
Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa ndapfu ya zwibveledzwa , tsumbo , tshiṱori , nyambedzano ya foramu/ phaneḽe , matambwa , muvhigo wa mafhungo
dziṅwe dzigoloi
Kha ḽiṅwe sia , miṱa ya muholo ya nṱha ḓitika vhukuma fhedzi hu si tshoṱhe nga muḓagasi u swikelela ṱhoḓea dzavho dza fulufulu . 
Ri tea u livhana na khaedu dzashu nga u fhulufhedzea . 
Kha vha vha vhudzise uri ndi ngani vha tshi humbula uri thimu dza mitambo yo fhambanaho dzo nanga madzina na zwiga zwe dza nanga . 
ya nḓivho
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si fomaḽa U ṅwala
Mbadelo dza 2016 / 17
Maraga wa mapfura a ndeme Afrika Tshipembe u na khethekanyo khulwane mbili : 
U vhea maipfi a re na mibvumo i no elana fhethu huthihi .
HU SHUMISWA NGA MUHASHO :
Zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo :
U nyanyuwa nga nḓila ya vhudzivha kha zwibveledzwa zwo fhambanaho
Khabinethe yo tendela ndivho ya Afrika Tshipembe ya uri shango ḽi imele u khethwa hafhu kha dzangano ḽa Vhuvhusi ha UPU , u ya nga zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya dzitshakha ya mvusuludzo ya vhuvhusi ha zwiimiswa zwa ḽifhasi na u vha phangami ya adzhenda ya mveledziso .
zwa dzinnḓu
1.2.2. InvestSA One Stop Shop i fhungudza mbadelo dza u ita bindu na u leludza u ita bindu kha shango nga u ṋetshedza ndededzo ya maano , u fhungudza milayo isongo linganaho na u tumula maitele a tshiofisi kha vhabindudzi .
( 5 ) Vhathusa Muphuresidennde vha nga shumisa maanḓḓa nahone vha fanela u ita mishumo yo kumedzwaho ofisi ya Vhathusa Muphuresidennde vha Mulayotewa kana yo avhelwaho yeneyo ofisi nga Muphuresidennde .
Tshigwada tshi tea u vha tsho vhumbiwa nga :
Maipfimaḓivhiwa
Mbuletshedzo ya zwine zwa vha zwa ndeme malugana na u tevhedzwa ha mbekanyamaitele dza Muhasho wo teaho nga zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso na vhathu . 
Zwebezwo , tsitsivhulo i tshi vhewa , yo ri u hanedza maanḓalanga a mulayo hu nga itwa nga muhwelelwa nge a ita khumbelo ya tshandukiso tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu na khonadzeo ya uri khothe i ḓo ṱanganedza khumbelo . 
Mulanguli wa Mulayo kana ISS u ḓo vha rumela kha tshiimiswa tsha u adoptha tsho tendelwaho kha shango ḽa havho u itela ṱhaṱhuvho na tsedzuluso u itela u wana arali vho fanela u adoptha ṅwana
Musi hu na uri ṱhanganelano ya nzimo a yo ngo thivhelwa lwa mulayo , netiweke ya u phaḓaladza kha ḽa Afrika Tshipembe yo khethekanywa ya bva zwipiḓa zwo fhambanaho zwa mutevhe wa ndeme ya halwa . 
Ho vha hu na maṋanga malapfulapfu .
Vha humbelwa uri vha vhale mulaedza wa u ṱanganedza sa i zwi u na mafhungo nga ha tshikoupu tsha sisiṱeme ya u ṱanganedzwa kha inthanethe . 
Thandela dzi nga hei nḓila :
Vha dzhena mahala .
10.3 Muvhigo u khou sumbedza vhatshena vho fara poswo khulwane kha sekithara dza tshitshavha na dza phuraivethe dza shango nga 68% , lwa rathi u fhira tshigwada tsha vhunzhi ha vhathu kha ikonomi .
Khethekanyo i tevhelaho i sumbedza tshaka dza vhuṱumani vhuvhili hadzo nga :
Ri ḓo vhona uri nḓisedzo ya maḓi kha mishumo ya vhubindudzi na yone i a vhuedza zwitshavha zwi re kha vhupo uho . 
U tamba khadi , u woṱhe , nga zwigwada zwa vhathu vhararu , vhavhili vha tshi rwa khadi muthihi a tshi khou fhufha , vha tshi sielisana .
U bveledza na u londota tshumiso dzoṱhe dza IT . 
Vhunzani ha maḓi vhu a fhungudzea nahone hezwi zwo kwama bayodaivesithi ya milambo na vhuḓi ha maḓi a u nwa . 
U fhindula mbudziso dzi sa konḓi
Musi vha tshi ḓiṅwalisa u vha muraḓo wa GEMS vha dzhena kha tshikimu tsha dzilafho tsho dziaho lwa masheleni nahone tshi re na miraḓo i dzulelaho u aluwa .
Vhunzhi ha vhathu vhashu vha khou shumisa netiweke dza midia wa matshilisano na uri ndi nga pulatifomo dzo raliho hune ra kona u davhidzana na u alusa u swikela mafhungo na uri nga masia o fhambanaho ezwi zwi ḓo thusa madzangano u davhidzana khwine na vhathu na vhakwameaho . 
Muthu muṅwe na muṅwe u fanela u tenda uri ndi zwone sa izwi maambiwa e rekhodo ya lwa mulayo ya miṱangano .
Khumbelo dzi tea u itwa ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno vunḓuni ḽine vha dzula khaḽo .
Mbuelo ya muhasho i elanaho na Muhasho wa Tshumelo dza Matshilisano na u Fhelisa Vhushai i ṋetshedzwa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Vundu , na mbuelo i elanaho na u Fhiriselwa ha Tshelede u bva kha Ḽeveḽe ya Muvhuso u ya kha Iṅwe ( Thuso kha zwa Matshilisano ) i ṋetshedzwa kha Muhasho wa Lushaka wa Mveledziso ya Matshilisano . 
Tshipiḓa tsha mbuelo ya vhomakone
Kha vha rumele mvelelo dza vhukwamani kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maḓuvha a 30 .
Mushumo muhulwane wa vhashumi vha tshitshavha u ḓo vha u shuma sa vhabveledzi vha mutakalo wapo vha shumaho vhe kha senthara dza mutakalo dza tshitshavha . 
Dokotela wavho kana rakhemisi vha nga vha thusa kha hezwi .
Mashango ayo ndi Malawi na Zimbabwe .
Ndivhotiwa dza mbekanyamushumo dzo livhanywa na dza Thendelano ya Mbumbano ya Dzitshaka ya Pfanelo dza Ṅwana . 
Nṱhani ha izwo , arali komiti i sa wani mivhigo ya misi ya kushumele u bva kha khoro , kha vha litshe meyara a ḓivhe uri komiti ya wadi yavho i lavhelela kushumele kwa khwine u bva kha muvhuso wapo .
U vha na vhuṱanzi uri mimasipala i bveledza themamveledziso ntswa nga u ṱavhanya ngeno i tshi khou tevhedza zwitandadi zwo teaho , na u i thusa u khwiṋisa kushumele na u londola themamveledziso dzi re hone . 
Ri tea u dovha ra dzhia tshino tshifhinga u vhona uri mahaya ashu na ikonomi zwi shumisa muḓagasi nga nḓila kwayo .
Tsha vhuraru , ho rengwa mavu a u bveledzisa vhuimazwikepe ho tou gwelulwaho huswa ngei vhuimangalavha ha kale ha Durban .
Dzhango ḽi ḓo kunga tshivhalo tsha nṱhesa tsha vhadzulapo vha vhuimo ha vhukati sa phesenthedzhi ya vhathu vha re na ṱhoḓea ya u renga zwibveledzwa na tshumelo . 
Mashotha a phoḽio o itwa kha vhana vhe vha vha vhe hone musi wa fulo . 
U humbula mihumbulo mihulwane na zwidodombedzwa zwi bvaho kha tshibveledzwa
Ndugiselo dzi nḓilani tshoṱhe u itela u langa tshanduko dza tshiimiswa nga mulandu wa nymbedzelo yo engedzeaho kha ndangulo ya mveledzazwiwo na ndangulo ya thundu . 
Mulandu u kha ḓi vha nga fhasi ha tsedzuluso sa izwi muvhigo wa tsho ḽaho mufu na maṅwe maṅwalo a tshi kha ḓi vha o salela . 
Ri nga shandukisa na mutengo une vha badela kha muunḓiwa uyu u bva kha wa vhana u ya kha wa vhaaluwa .
A thi dzhii aya mafhungo sa tsumbo ngauri oṱhe a fhethu huthihi lune ra nga ṱhanngela fhedzi u ḓo tandulula thaidzo dzoṱhe dza lushaka .
Vhukwakwani ha nṱha vhu engedza u kona u shuma ha vhuendi ha nnyi na nnyi nahone vhu fanela u ṱuṱuwedzwa kha nḓila dza vhuendi ha nnyi na nnyi . 
Tshakha dza goloi dzine dza ṱoṱoḓea u vha na ḽinwalo ḽa thendelo ndi :
Tsumbo , kha masipala wapo wa ngei Emalahleni komiti dza wadi dzoṱhe dzo vhiga uri dzi na u dzhenela hu sa fushi kha phurosese ya tsedzuluso ya IDP na u ita mugaganyagwama .
( 3 ) Milayo ine ya tea u vha hone u itela u shumiswa ha maanḓḓa malugana na mishumo i re kha Muengedzo wa 4 , ndi i lavhelesaho zwipikwa zwoṱhe , vhusimamilayo malugana na fhungo ḽo bulwaho kha mutevhe u re kha Muengedzo wa 4 .
Khothe yo bula uri itsho tsho tea ngauri tshi ḓo thivhela-vho na vhaṅwe vhane vha ṱoḓa u vhulaya vha tshi ṱoḓa mushonga kha ṋama dza vhathu .
LUṰA LWA 2 U ṰANGANYISA MAFHUNGO A U PULANA
Vhana vha tea u vha ngomu kiḽasini , nga tshifhinga , vha tshi khou guda , vha ṱhonifhe vhagudisi vhavho na u ṱhonifhana nga tshavho , nahone vha ite tshuṅwahaya dzavho .
Miraḓo ya khoro ya wadi i fanela u tendela miraḓo ya khoro ya PR yo vhetshelwaho komiti dza wadi dzayo pfanelo ya u shela mulenzhe yo vhofholowa kha vhuitwa ha komiti ya wadi . 
Vhubindudzi vhu lingwa u itela ndozwo ya u tshinyadzwa musi mishumo kana tshanduko kha nyimele i tshi sumbedza uri vhubindudzi vhu nga tshinyadzwa . 
Ri khou fulufhela u vhona uri maitele haya a a dzula na u vhona uri ri a shandukisa thendelano dza tshifhinga - nyana u ya kha thendelano dza tshifhinga - tshilapfu dzine dza tikedza mbambadzo ya nga ngomu Afrika . 
Mulayo u dovha wa ṋea Komiti ya Lushaka ya Mveledziso ya Ikonomi na Vhashumi - sa tshivhumbiwa tshi sikaho phoḽisi tsho itwaho nga vhaimeleli vha muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha- mushumo wa u ṱanganyisa miraḓo yo fhambananaho u edzisa u tandulula zwiitisi zwa mugwalabo .
Ḽidau ḽo humbula zwifhio musi kubevha ku tshi bvelela ?
Nga nnḓa ha mbilaelo tharu dzi re afho nṱha , maṅwe mafhungo oṱhe o buliwaho kha ḽiṅwalo ḽa mbekanyamitele ndi , zwihulwane kana zwiṱuku , zwi teaho u ambiwa nga thendelano dza u ṋetshedza ḽaisentsi dzo khunyeledzwaho na vhabveledzi na vhakovheli . 
Kha nzulele nnzhi , tshibveledzwa tshi tea u thetsheleswa , tsumbo , tshiṱori kana muvhigo wa mafhungo u ḓo vha wo vha u wa vhuimo ha nṱha u fhira une vhagudi vha ḓo u vhala .
U fhungudza u kavhiwa ha vhasidzana na vhafumakadzi vhaṱuku
Komiti Ngeletshedzi sedzulusa data ya tshisaintsi yo rumelwaho na khumbelo ya fha themendelo dza tsireledzo malugana na mushumo wo humbulwaho kha Khoro Tshitumbe .
Mulayotibe wa Khwinisedzo u kumedza khwinisedzo kha Mulayo wa Senthara ya Vhufogisi ha Masheleni ( Mulayo wa vhu 38 wa 2001 ) .
U ṋea mafhungo / u luvhelela / u ṋekana na u khwaṱhisedza kuvhonele kana kuhumbulele
Arali zwa itea uri Mutengo kha Mubidi wo vha u songo bva kha mutevhe wa mutengo u re hone wa zwinozwino nga Ḓuvha ḽa u Bida , Vundu ḽi ḓo vha na pfanelo ya u nanga mutevhe wa mutengo une khawo zwo fhambanaho zwiṅwe na zwiṅwe zwa ḓo bva hone . 
Pfanelo , tshirunzi na ndeme ya muthu muṅwe na muṅwe zwi dzhiwa sa zwi songo tea u shumiswa kha u sa kona u vhala na u ṅwala zwi khou fhungudzwa nga mbuno iyo i yoṱhe . 
Zwino wanani maiti one a re kha tshifhinga tsho fhiraho .
Dziṅwe nyimele dzi katelwa fhedzi kha khetho ya Emerald , Ruby na Onyx ( nga fhasi ha Mutevhe wa Maṅwe Malwadze a sa Fholi ( ACDL ) Mitevhe ya malwadze miraru i tevhelaho i sumbedza nyimele dzi sa fholi dzine dza katelwa nṱha ha dziCDL dzi re kha theo ya mulayo ( kha siaṱari 12 ) kha iṅwe na iṅwe ya khetho idzi :
Talelani ṋefhungo na ḽiiti .
Vhainzhiniara vha re na vhuḓifhinduleli ha Ṱhoḓea dzo Khetheaho dza Thenda vha fanela u khwaṱhisedza uri magatsireledzo oṱhe malugana na mushumo wa u dzhenisa na tsireledzo ya phaiphi khulwane o tiwa nga vhuḓalo . 
Nga nḓila i fanaho tshoṱhe tsheo dza u renga na mishumo i tevhelaho kha tsheo idzi i nga khwaṱhisedza mahumbulwa avhuḓi / reshio ya zwi bvaho kha mabindu a muthu nga eṱhe . 
Mavu a re zwanḓani zwa Mmbi ya Vhupileli a katela vhupo vhuhulwane . 
Tsumba Kushumele dza Ndeme
Naho hu na uri Afrika Tshipembe ḽi shango ḽa ikonomi ya maimo a vhukati , tshivhalo tsha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha linganaho hafu ndi vhane vha khou tshila kha vhushai . 
U ṋetshedza u itela ṱhanziela ya lushaka ya u tevhedza zwitandadi zwa khombekhombe zwa zwiimiswa zwa mutakalo . 
Na tshone tshi nga shumiswa kha u vusuluswa ho ḓitikaho nga data . 
O vha a sa ṱoḓi u fhedza a tshi vho ṱanzwiswa zwigoḓelo .
Vhudifhinduleli ha tshumelo dza khwine dza mirurela hu na nnyi ?
kana ya ntha ha 4
Ndivho yayo i tikedzaho iyo ndi u vhona uri hu na dzilafho ḽo linganelaho , ndiliso na mbuelo dza u lulamisa zwipondwa zwa khombo dzi elanaho na zwa mushumo khathihi na malwadze . 
khwinifhadzo ya kushumele kha zwibveledzwa zwi rengiselwaho ; mashangoḓavha , ho sedzwa tshumelo na vhubveledzi ;
Ndivho dzayo ndi dza u -
u ṅwala na tshigwada ( guided writing ) - u ṅwala hune ha vha hone nga murahu ha musi mudededzi o thoma a ṋea pfunzo nga ha zwipiḓa zwa kuṅwalele sa , tshivhumbeo , kushumisele kwa zwiga zwa u vhala , girama kana kuṅwalele .
Masiandaitwa a khalaṅwaha huṅwe o vha a tshi fhungudzwa nga tshomedzo dza vhuvheathundu hu rotholaho he ha ita uri hu ḓi dzula hu na nḓisedzo ya zwienge kha mimaraga yapo . 
4.5 Nyangaredzo
Kushumele kwa IDP ku sumba nḓila khathihi na u ṱanganyisa u pulana na u shumiswa ha sekhitha dza ha masipala khathihi na mishumo yadzo mihulwane .
Masipala u na mbekanyamushumo dzine dza vha hone zwazwino dzine dza ṱuṱuwedza zwitshavha uri zwi ite khumbelo . 
Maitele a mvetomveto ya mugaganyagwama a ḓo thoma hu si kale nahone ro dzhia tsheo ya uri a ri nga ḓivaleli kha vhuṱali ho wanalaho kale . 
Vha ḓo elelwa kha u ḓikumedzela havho kha u alusa na u tsireledza pfanelo dza vhathu , khathihi na u ḓikumedzela vha sa siedzi kha mulayo .
Zwisumbi
Tshiṅwe hafhu , mashango a fanaho na Mozambique , Zambia na Tanzania a na vhukoni vhuhulwane vhu songo shumiswaho u ya nga zwiko zwa lushaka fhedzi ṱhahelelo ya vhathu vho teaho na khephithala ya masheleni zwa u shumisa zwiko ezwi nga nḓila yo fhelelaho . 
MUSHUMO WA 2.4
U langula mishumo yoṱhe ya zwa masheleni hu tshi katelwa ndugiselo dza mugaganyagwama wa ofisi , u ṱola na u bveledza mivhigo ya masheleni ya ṅwaha nga ṅwaha . 
Nga tshifhinga tshetsho tshithihi , masipala u ṱoḓa u vhulunga vhuimo ha rekhodo ho tselesa fhasi tshoṱhe u itela u fhungudza tshelede ya rekhodo hune yo vha i tshi nga shumisewla miṅwe mishumo . 
Thendelano i ḓo thoma u shuma u bva ḓuvha ḽa u thoma ḽa Khonṱhiraka u swika ḓuvha ḽa u fhedzisela kana ḽa u khaulwa hayo . 
Ḽiga 4 - Masiandaitwa
Ṱhoho dza madzangano a muvhuso a tikedzaho dimokhirasi ;
U nanga ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo u ṋea
Hu na ane a nga vha tsumbo ?
Ndi u ela na u tshintshana ha mafhungo na mihumbulo u bva kha muthu u ya kha muṅwe .
Hezwi zwi katela :
Kha ṅwahafumi ya mbofholowo , tshikati tsha ikonomi tsho vha tshi 3% nga ṅwaha , nahone yo khwinisa nga tshikati tsha 5% nga ṅwaha u bva nga 2004 u swika nga 2007 .
Hu na tsumbo ya uri shango ḽi khou thoma u bvelela malugana na pfunzo yavhuḓi na dzilafho .
Arali thendelo ya hanelwa , mulanguli wa thendelo u fanela u ṋea zwiitisi zwa tsheo yeneyo nga u tou ṅwala .
6.2 . Kha Khoro ya Ḽaisentsi ya zwa Vhufhufhi :
Khoudu dzo itelwa u vha hone lwa tshifhinga tsha miṅwaha ya fumi . 
Zwiko : Khophi dza ' Sinerio : Luckytown ' , Thangelamulayotibe Thangelamulayotibe wa Muvhusowapo , Mulayo wa Sisiteme ya Masipala , wa 2000
Mbekanyamushumo ya nyito i tea u bveledzwa u itela u endedza vhukwamani hashu . 
S ibadela , kiliniki kana tshumelo ya mutakalo iṅwe na iṅwe ine ya ṱoḓa u vha tshipiḓa tsha NML i ḓo tea u themendelwa nga ofisi ya " Health Standard Compliance . "
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u humbula uri phambano vhukati hashu ndi yone i ri khwaṱhisaho .
U tshila mabindu musi wa mumono wa nḓowetshumo ngei Yuropa zwo ḓisendeka zwihulwane nga vhadzia muvhalelano u thusa mabindu u pfesesa mutakalo wa mabindu avho . 
Vha ṱalutashedze mafhungo a re kha notsi dza khoso u bva kha 3.1 u swika 3.2 .
Tshivhalo tsha vha teaho u swika u dzhenela muṱangano wa khomishini hu ḓo vha miraḓo miṱanu . 
4.5. Tshimima tsha lushaka tsha u pembelela Ḓuvha ḽa Vhupfumedzanyi nga Ḽavhuṱanu , ḽa 16 Nyendavhusiku 2016 fhasi ha thero " U fhelisa Phambano u ya kha Tshitshavha tshi sa khethululi nga Muvhala " , zwi ḓo itea ngei Mudavhini wa Gopane Black Aces , Zeerust kha ḽa North West .
1.3 Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo amba kha Khanedzano ya Vhuangaredzi ya Sesheni ya vhu 68 ya Guvhangano ḽa Vhuangaredzi ha Mbumbano ya Dzitshaka ( UNGA68 ) , ngei New York nga dzi 24 Khubvumedzi 2013 .
Komiti dzi nga dovha dza ṱanganedza phethisheni , vhuimeleli kana vhupﬁwa u bva kha tshitshavha .
Tshumelo dza dzilafho ḽa vhulwadze ha muhumbulo nga u angaredza dzi ḓo ṋetshedzwa nga thimu dza mutakalo wa muhumbulo dzi katelaho vhaongi vha mutakalo wa muhumbulo , vhaofisiri vha dzilafho , Vharedzhisiṱara , madokotela vha vhulwadze ha muhumbulo , vhaḓivhi vha muhumbulo , vhashumela vhapo na madokotela vha muhumbulo vha mushumoni . 
Mabogisi a Madzingiywa o vhewa fhethu ha tshiṱirathedzhi : kha mihasho yo fhambanaho , mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi i swikiswa kha mihasho yo fhambanaho kha mbilahelo dzoṱhe kana u livhuwa zwo wanwaho u ya nga muhasho . 
U pulana ha tshiṱirathedzhi ho ṱanganelaho , u ita mugaganyagwama na u vhea iṱo kha kushumele kwa nḓisedzo ya tshumelo , khathihi na mafhungo na tsivhudzo zwa masheleni , zwi ḓo khwaṱhisedza ṱhumano vhukati ha tshumelo ine mihasho ya ṋetshedza na mbuelo na mbadelo dza tshumelo dzo raliho . 
Arali vha tshi khou ṱoḓa thuso maelana na u Ḓiṅwalisa , kha vha ise mbudziso dzavho kha
U shumisa maṱanganyi , masala , maḓadzisi , mapfukeli u vhumba mafhungo a ṱumekanaho
Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo tsho vhumbwa nga nyimele i re na vhushai ha zwa masheleni na vhuimo ha mveleziso vhu re fhasi , zwine zwa sa vhe zwithu zwi so ngo ḓoweleaho kha dzingu . 
Maga aya a tikedzwa nga vhuḓikumedzeli hashu ho khwaṱhaho kha muhanga wa mbekanyamitele ya muvhalelano na wa ikonomi khulwane une wa ḓo engedza fulufhelo na vhubindudzi .
Mulayo wa zwa Vhuhosi wa 1970 ( Mulayo 370 ) u langa zwa vhuhosi ngei Ghana na u thoma khoro dza sialala , na Nnḓu dza Mahosi dza dzingu na dza lushaka .
Mbekanyamushumo dza Ṱhanganelano
Mulayo wa u shumiswa ha Nyambo dza Tshiofisi , 2012 ( Mulayo 12 wa 2012 ) ; 5.3 .
Kiḽasi yoṱhe i vhala Bugu Khulwane kana maṅwalwa o hudzwaho vhe na mudededzi .
u bvisela khagala vhuvha ha nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso
Tshifhinga tsho vhewaho
Ri pfana na u ḽa panekuku na dounati .
Vhathu vha swa nga nḓila dziṅwe dzifhio ?
Vho gidima vha khuda .
Arali hu na o tshuwiswaho nga u xelelwa nga mbofholowa , hu tea u vha na maitele o teaho a mulayo , muimeleli vha muhwelelwa , nḓivhadza mulandu , sisiṱeme ya khaṱhululo na maitele a fomaḽa .
Afrika Tshipembe ḽo sedza phanḓa kha u shuma na muvhuso wa France fhasi ha vhurangaphanḓa ha Vho Macron kha u ṱanganya vhushaka ho dzulaho ho khwaṱha ha polotiki , ikonomi na mbambadzo vhukati ha Afrika Tshipembe na France .
Tshipitshi tsha Mugaganyagwama
Sesheni ya vhupfumbudzi yo sedza kha mishumo na vhuḓifhinduleli ha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe na kha u khwinisa khwaḽithi ya u maka na maitele a u maka . 
U fhaṱa kha nḓivho ya mibvumo u konou peleṱa maipfi tsumbo : u fhaṱa miṱa ya maipfi zwo bva kha mibvumo kana mbonalo
Ṱhanziela ya mbingano i shuma sa vhuṱanzi ha uri vho mala kana u malwa .
Tshenzhemo isi na vhulondo kha nzudzanyo u mona na Dzangano ndi ya ndeme u itela u sika tshanduko ya mvelele . 
Muhumbulo wa fhasi wa uri ikonomi ya musalauno , i sa sedzi muvhala ya vhukhephithaḽisi i ḓo bveledza pfanelo dzo fhelelaho dza dimokirasi kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe wo vha na luvhonela lwa ṱhoḓea ya mbekanyamaitele dza mishumokhombetshedzwa na u tholwa ho sedzwa muvhala , ngauri ndi nga mulandu wa enea maitele he mabindu aya a kona u fhaṱwa . 
aḽitheresheni - --- U ita ndovhololo ya themba dzi fanaho , kanzhi dza mathomoni
Ḽiṅwalo iḽi ndi manweledzo a muvhuso a Tsedzuluso ya Miṅwaha ya Fumiṱhanu .
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo , vhukando uvhu vhu tea u tshimbidzana na fulo ḽa u khwinisa tsireledzo ya tshitshavha na vhudziki .
U shaya nungo kha vhanna
Kha vhupo havhuḓi fhethu ha nnyi na nnyi hu ṱalutshedzwa nga zwifhaṱo na zwiṅwe zwipiḓa zwine zwa ṱalutshedza tshikhala , zwine zwa nga sa mbondo na kuvhetshelwe . 
Ngona ya ndeme ya makete zwavhuḓivhuḓi i ita ndeme dza ndivho ya makete , ndeme dzo vhambedzwaho kha zwa vhubindudzi ho tendelwaho na u fhungudza ndozwo dza ṅwaha wo fhelaho dzi songo shumiswaho u bva murahu . 
Zwino zwavhuḓivhuḓi ndo vula vothi ḽa zwiṅwe zwithu zwine nda ṱoḓa u zwi engedza , vho vhudzisa fhethu he therisano idzo dza farelwa hone na uri ndi ngafhi he tsheo idzo dza dzhiwa hone , dzo dzhiwa ngafhi ? 
Nṱhani ha izwo , maitele kha sekithara ṱhukhu ya zwa vhubveledzi o reriwa nga hao . 
Ḓorobo Khulwane ya Kapa yo wana pfukiselo ya mbadelo u itela u ṋekedza tshumelo ya ndondolo ya mutakalo ya ndeme kha vhupo ha Ḓorobo Khulwane ya Kapa kathihi na mimasipala u itela u thivhela HIV na AIDS . 
Maṅwalo a thendara a nga kuvhanganyiwa kha Senthara ya Tshumelo ya Thengiso dza Vhukati . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala : U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala : hu tshi shumiswa ludungela lwa nyimele u wana zwine ipfi ḽa amba zwone
Ndi ngazwo o dzhena khakhathini .
U VHALA NA U ṰALELA
Mulangi muhulu ho vhuya ha vha na tshiga tsha uri ḽa Zimbabwe ḽi nga dzhoina kha mbekanyamaitele ya tshelede i fanaho arali vho vha vha tshi khou tea u fhelisa ndeme ya tshelede yavho ? 
U vhala ho lugiselwaho / nyambedzano
Bennde ya muholo
U ḓikumedzela u dzhenelela ha dziphurofeshinala hu a ṱoḓea u itela tshanduko iṅwe na iṅwe ya sisiṱeme , khulwane na ṱhukhu . 
U topoliwa ha Pfufho dza u Funza dza Lushaka hu sedza u shela mulenzhe ha nṱha hune vhadededzi vha ita kha u bveledza shango ḽashu .
Ndivho ya Maitele o ḓisendekaho kha tshibveledzwa i thusa vhagudi uri vha vhe vhavhali , vhaṅwali , vhaṱaleli na vhadizaini vha zwibveledzwa vha re na vhukoni , vhuḓifhulufheli na vhusedzi .
Mitevhe ya vhonkhetheni yo ṋekedzwaho nga Ḽihoro , u ḓḓo vha na madzina o fhelelaho ane a si vhe nṱha ha tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano ḽa Lushaka , nahone mutevhe muṅwe na muṅwe u ḓḓo sumbedza madzina nga nḓḓila i tevhekanaho ine ya takalelwa nga ḽihoro ' .
Tsha ndeme ndi u ṋanga zwithu zwo teaho zwa u ambara . 
Ra ṱodzimela ri tshi ṱoḓa u vhona na u bvela nnḓa .
2.3 Khabinethe yo vhudziwa nga zwo swikelelwaho kha kotara ya u thoma ya 2013 / 14 nga ha Thendelano ya zwa Mishumo ya Vhaswa yo sainiwaho nga dzi 18 Lambamai 2013 .
( 4 ) Arali nga murahu ha u sedzuluswa , Mulayotibe wa wanala u tshi fusha ṱhoḓḓea dza Muphuresidennde , Muphuresidennde u fanela u saina Mulayotibe , zwa sa ralo Muphuresidennde a nga -
Ṱhoho ya muṱa a nga phaḓaladza thundu yawe vhukati ha nnḓu u ya nga hune a funa na u itela thikhedzo ya nnḓu iṅwe na iṅwe . 
U bvisiwa na u khwinisa hu songo fhelelaho ha sisiṱeme ya u laula mufhe wa yuniti ya ngudo na dzilafho zwa khentsa . 
Ho no vha fhaḽa , a humbula i dzumba fhasi ha mmbete .
u vha vhe na miṅwaha ya vhukati ha 18 na 59 .
Hu khou lavhelelwa uri dziphurofeshinala idzo lwo engedzeaho vha ḓo thoma u shumisa lushaka lwa maṅwalo u itela u wana mafhungo ane vha khu ṱoḓa . 
Ndi zwifhio zwikhala zwine zwa vha hone zwa khakhululo u itela u khwinisa masheleni a muvhuso wapo na u wana sisiṱeme ya kushumele kwa khwine kwa muvhuso wapo ? 
Minista Vho Manuel vho ḓivhadza mugaganyagwama wavhuḓi vhukuma wa mutakalo miṅwahani yo vhalaho . 
Mveledziso ine ya takadza kha miṅwaha yeneino ho vha u vusuludzwa ha dzangalelo kha vhufuwi ha maḓambatshekwa na tilapia . 
U konanya na u langula nḓila dza mvelelo na u tikedza mihasho , maṅwe masia a muvhuso , zwigwada na Komiti dza khabinete u itela u wana na u tandulula zwikhukhulisi kha u swikelela mvelelo
Tshifhingani tsho fhiraho , muvhuso wo vha u tshi dzhia tsheo dzine dza kwama vhutshilo ha vhathu hu songo vha na u ṱalutshedza uri u khou itani .
U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi yawe/ vhuṋe
U vhala maṅwalo o hudzwaho sa zwirendo , Bugu Khulwane , phosiṱara maṅwalo a eḽekiṱhoroniki nga kiḽasi yoṱhe na mugudisi .
Arali EMIA ya wana vhuṅwe vhudavhidzani kana dokhumenthe dzine dzi sa vhe na nḓivhadzi ya thendelo , EMIA i nga si vhe na vhuḓifhinduleli arali idzi dokhumenthe dza xela .
Kha vha bveledze sisiṱeme dza dzioda vha dzi rumele u ri dzi tendiwe . 
U linga ḽeveḽe ya mbulungo dza masheleni ngei Gauteng , ndivhelo tshikati ya u vhulunga i saukanywe u itela miṱa ya kha mimasipala yo fhambanaho ya vundu . 
1 . NOMBORO , TSWAYO NA VHUSHAKA
Ndangulo ya Kiḽasi ndi mini ?
3 ) Ro vhidza uyu muṱangano u vha vhudza nga ha holo ntswa ya vhuḓimvumvusi ine ra khou i pulana .
Musi khoso i sa athu thoma , vhashelamulenzhe vhoṱhe vha tea u lugisa therisano mbili dza zwithu zwivhili zwi no kwama mushumo wavho . 
U bvela phanḓa hashu kha sia iḽi zwi ḓo bva kha u ṋea ndaela havhuḓi na ndango . 
Vhuimo 2 : U dzhielwa nṱha ha mafhungo na vhuḓikumedzeli ha vhadzhiamukovhe
Ri nga dovha hafhu ra isa phanḓa na u dzhia saintsi ya dziṱhanga nga u guda zwe vhaṅwe vha ita kha u tandulula thaidzo dza ṱhanga . 
U rekhoda minetse dza miṱangano ya minidzhere hune zwa ṱoḓea . 
u khwaṱhisedza ṋetshedzomaanḓa ya Ikonomi yo ṱanḓavhuwaho kha vhathu Vhatswu ;
KUSHUMISELE KWA WEBUSAITHI KU LANGIWA NGA MILAYO YA VHUDAVHIDZANI HA EḼEKHIṰIRONIKI HO RANDELWAHO NGA FHASI HA KHETHEKANYO YA 255(1) YA MULAYO WA NDAULO YA MUTHELO , 201 . 
Izwi zwo livhanywa na zwipikwa zwa NDP zwa u ṱuṱuwedza vhusiki , khwiniso ya vhubveledzi , u tevhela ikonomi ya ndivho na mbambedzo na mipikisano ya khwine .
Izwi zwi langwa nga muvhuso nahone a zwi nga thithisi sekithara dza phuraivete .
Maḓi a vhufuwi ha mutshatshame wa zwi tshilaho maḓini zwa zwino a wanala u bva kha zwiko zwo fhambanaho zwi ngaho sa zwisima , madamu , milonga ya tsheledzo , milambo , maḓiṱhavhela na maḓi a tshampungane o kunakiswaho . 
Masipala u ṋea maanḓa dzi khantseḽara dza wadi na komiti dzawi a u tshimbidza maitele a u pulana ane a ḓo konisa komiti iṅwe na iṅwe u thoma mandeithi wa tshifhinga tshayo tsha ofisini .
arali ho vha na vhukhakhi musi mundende wa ṅwana u tshi phasiswa .
Heyi i fhira phimo ya nyaluwo tshikati ya ḽifhasi ya 3 % ya tshifhinga itsho .
U rumela khumbelo ya SMS , vha ḓo tevhela maga haya o leluwaho :
Ndivhanele ya kuṅwaliselendivhiswa kha murole / gireidi
( 4 ) Tshumelo dza tsireledzo dzo tea u vhumbiwa na u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Hezwi zwi ḓo engedza phuḽu ya masheleni a re hone na uri zwi nga thusa kha u tsitsela fhasi mitengo ya thandela . 
Vhunzhi ha zwipondwa vho kwama ofisi khulwane thwii . 
Ri a ḓisola kha u hanedza mbonalo ya tshilinganyo ya thevhekano ya saintsi ine u ya nga hayo saintsi ya vhonala sa tshiko tsha nḓivho tsho imaho nga tshoṱhe , tshine tshi sa ḓisendeke nga tshithu . 
U dovha hafhu wa tea u shumisa nḓila ya vhukuma na u dzula wo ḓilugisela malugana na u langa sisiṱeme ya mivhuso u khwaṱhisedza u tshimbilelana vhukati ha vhuḓifhinduleli na vhukoni .
Ri tea u vhona uri Tshikwama tsha Mutshikafhadzo wa Ole tsha Dzitshaka na Ndiliso tshi a shuma . 
U ita nyambedzano nga ha kushumisele kwa thounu na luambo na zwine zwa bveledza kha muthetshelesi , hu tshi katelwa na nḓila ine luambo lwa shumiswa ngayo u sika nzulele / nyimele
U langa na u pfananya maitele a u pulana mugaganyagwama na u dzudza sisiṱeme ya u ṱola kushumele kwa mugaganyagwama . 
Musi no no fhedza , shumisani maipfi aya
Vhurangeli hu khou ṱalutshedzwa nga u pfufhifhadza , na uri mbonalo dzi khou sedzuluswa kha khethekanyo i tevhelaho . 
9 . Vhathu vha shayesaho nahone vha re khomboni kha tshitshavha vha ḓo vhuelwa nga thandela ?
Vhaṋe vha fhethu vha si na ḽaisentsi vhe vha si ite khumbelo dza ḽaisentsi vho amba mbuno dzo fhambanaho : 
Lu dovha hafhu lwa vha tshishumiswa tsha mvelele na tsha zwa lunako tshine tsha shumisiwa nga vhathu u itela u pfesesa ḽifhasi ḽine vha khou tshila khaḽo .
Vhagudi vha tea u thoma vha pfa kha mudededzi uri phindulo ndi yone vha sa athu u i ṅwala buguni dzavho .
- Naa hu na dzibrickguards dza u thivhela matheriala u wa kha tshikhafula
Ḽiga 5 : Kha vha rumele SMS kha nomboro ya u sedza mbuelo , 33489 .
Na u mwemwela hawe ha vhukoni Samuele a tshi khou ḓihudza o ri sumbedza zwe vha swikela u swika zwino . 
Vhalwelambofholowo vha kale ,
U shuma na / nga maipfi : maṱanganyi , mamudi
Khonseputi na zwikili zwo buledzwa kha ṱhoho iṅwe na iṅwe .
Zwavhuḓi vhuḓi , vhunzhi ha bannga dza vhukati dzo no vha na vhuḓifhinduleli vhu re khagala kana hune hu si vhe khagala malugana na hezwi . 
Kushumele kwa vhagudi ku re fhasi ha tshilinganyo tsha lushaka tsha Ndingo dza Lushaka dza Ṅwaha kana milingo ya Gireidi 12 ya NCS
Kuvhonele kwa zwithu kwo fhambanaho ku bveledza mafhungo a ḓivhazwakale o fhambanaho . 
Ri tea u khoḓa vhathu vha KwaZulu-Natal nge vha pfumbisa mulalo na vhudziki na u ita uri vundu ḽashu ḽi vhe na lufuno na mafunda lune ḽa kunga vhathu vha no bva kha ḽoṱhe ḽa Afrika Tshipembe nga tshifhinga tsha vhuḓimvumvusi . 
Bugu ya Mishumo iyi i na fureme dza u ṅwala ngadzo khathihi na nzunzanyo dzi no ḓo ḓuḓumedza vhagudi vha tshi bveledza zwibveledzwa zwa u tou ṅwala , zwa u tou vhona na zwa midia minzhi .
Musi pulane ya nyito i tshi tea u tevhedzwa , hezwi zwi a sedzwa , fhethu ha ndeme nga tshifhinga , zwa ṱolwa 
Vha nga si tendelwe u ita ndingo ya zwithu zwa dzhenethikhi Afrika Tshipembe .
( 7 ) Vhaṅwe vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli vha tea u vheiwa u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde une wa tea u vhona uri u vhewa , u huliswa na u kaidza avha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli zwi tea u itwa hu si na u itela vhane wa tama vhone fhedzi kana luvhengelambiluni .
U wana hezwi , vha fanela u vha vho muraḓo wa Deedsweb o ḓi ṅwalisaho sa izwi hu na mitengo yo randelwaho ine ya badeliswa .
Zwiimiswa zwa mbulungo zwo teaho na nḓila ya kuitele kha mavhiḓa a mahayani . 
Volumu ya mbambdzo i re fhasi ha mutsiko na khanganyiso kha mimaraga ya masheleni ya ḽifhasi i khwaṱhisedza ṱhoḓea ya dzitshakha ya u ḓikhwaṱhisa nahone u shuma nga vhulondo tshifhingani tshi no khou ḓa .
Milayo yo tiwaho : U ṋetshedza tshumelo dza tsireledzo kha Muhasho wa Vundu na Muvhuso Wapo . 
Tshithu tsha vhuvhili ndi u vhulunga kha tshelede ya vhukuma , zwine zwa katela u vhulunga kha themamveledziso ine ya leludza mishumo ya ikonomi - nga maṅwe maipfi dzibada , vhudavhidzani nga ṱhingo , vhuimazwikepe , zwiporo na vhuendi ha tshitshavha . 
Naho zwo ralo heyi , tshumelo yashu yo vha yo khetheaho nga tshifhinga tsha themo yashu ya ofisi . 
Iḽi ndi dzangano ḽa dzitshakhatshakha ḽine ḽa ṋea ngeletshedzo nga ha zwa mulayo kha milayo ya WTO , thikhedzo kha matshimbidzele a nzudzanyo dza phambano na vhupfumbudzi kha milayo ya WTO kha mashango ane a khou bvelela na ane a ha athu bvelela .
Mbekanyamushumo dzashu dza pfunzo na zwikili dzi ḓo alusa zwibveledzwa na vhuṱaṱisani .
Khaedu ya u livhana na nnḓu ṋamusi ndi u vhuedzedza kana u amba nga ha vhufa uvhu . 
Vha dzhiele nzhele :
U ṱunḓwa ha zwipuka zwi re khomboni zwi tshi khou tshila u bva kha ḽa Namibia hu khou sedzuluswa . 
Mbekanyamushumo ya u vhona uri kushumele ku a fana kha khethekanyo tharu dza mivhuso siani ḽa mbekanyamaitele ( the National Spatial Development Perspective , Provincial Growth and Development Strategies and Integrated Development Plans ) i khou iswa phanḓa nahone ina thandela dza ndingo dzine dza khou itwa kha dzimetro na zwiṱiriki zwa 13 .
Vhutsi na mililo i no vhaswa nga zwivhaswa zwa u tou babaḓedza zwi khou ṋaṋisa tshikafhadzo .
U vhala madzina , zwo ganḓisiwaho na zwiṅwevho zwi re vhuponi hawe .
Vhalwadze vha a ṱhonifha vhashumeli vha zwa mutakalo na tshiimiswa . 
Ndivho hu ḓo vha u sedza mishumo yo engedzwaho miṅwe kha vharangaphanḓa u ya nga khethekanyo kana dzikhethekanyo dza ḽevele ya nṱha ya khovhakhombo . 
Kapa Vhubvaḓuvha 4%
Ri a ḓivhudzisa uri matshudeni vha guda mini kha ngudo iyi , vha wana ndalukano dzifhio . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha vhe na vhuḓifhinduleli nga vhone vhaṋe ha mutakalo wavho na vhuvha havho , u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani ho tsireledzeaho na u ita ndingo nga misi dza HIV na maṅwe malwadze a phirela na a si a phirela .
Tshigwada tsha Denel tsha muvhuso wa Afrika Tshipembe tshi ṱoḓa Denel uri i aluwe i vhe muisedzi wa dzitshaka ane a takalelwa kha nḓowetshumo ya vhupileli . 
U pulana , u ita , na u vhea iṱo kha maitele a u khwaṱhisedza ndaka . 
Masiandaitwa a u langa sisiṱeme dzo fhambanaho a elwa u itela khonadzeo dza u vhulunga . 
Ngaha mundende wa vhalwi vha kale
Ro ita mvelaphanḓa malugana na thivhelo ya vhulwadze nga maanḓa uho vhune ha kwama vhana . 
nyambedzano ya nga ha PMS na tshumiso na tsedzuluso yayo
U laula pfananyo na tshumiso ya mbekanyamushumo dza nḓivho nga Mulayo wa Zwikambi na Mulayo wa u Ṅwalisa Mabindu . 
Muhanga wa Tshiṱirathedzhi tsha Kotara ya Vhukati
HIV ndi tshitzhili kana tshi tshilaho , tshi vhidzwaho u pfi vairasi , tshine vhathu vha kavhiwa ngatsho . 
Khumbelo iṅwe na iṅwe i ḓo dzhiwa sa khumbelo nthihi . 
A ri athu vhuya ra vhudzisa milayo iyi ; ri a i ṱhonifha na u i tevhedza . 
O ṋewa vhurifhi ha u mu vhea kha ḽivi ya sipeshala . 
Kha tshitizi hetshi tsha fhasi , huna fhethu ha u bambela na muṱa . 
Hezwi zwi nga humisela murahu mveledziso kana mvelaphanḓa kha IDP kana dziṅwe thandela .
Mulamuli u fanela u saukanya phambano .
Nga u khwinisa vhukoni na vhupikisani vhune ha khou engedzea , ikonomi i nga thoma u bveledza zwibveledzwa na tshumelo dzo fhambanaho , u fhelisa mvelelo dza tshanduko ya mitengo ya zwivhambadzwa yo gonyiswaho nga dzirannda .
Miṱaṱisano yo vha i tshi fhedza ḓuvha ḽoṱhe .
Nzudzanyo dza ḽupu zwi vhonala sa tshivhumbeo tsho ḓoweleaho tsha u swikela tshiṱaraṱa . 
Vhashumisani vha ndambedzo nazwino vho vha vha khou ṱoḓa u vhona ndaulo phanḓa ha musi hu tshi ambedzaniwa nga ha thendelano iṅwe na iṅwe yo raloho . 
U anganyela uhu ha Afrika Tshipembe ho wanala u bva kha IMF . 
Vhanna na vhafumakadzi , sa i zwi sekhithara ya tshitshavha i kiḽaente khulwane vhukuma kha nḓowetshumo , ndingedzo dzashu dzi fanela u khwaṱhisedza maitele a khwinesa a kushumele kwa kiḽaente ya sekhithara ya tshitshavha u mona na masia oṱhe a Muvhuso . 
u ita uri demokirasi i dzivhe nahone i fhire kha zwa u bveledza fhedzi vhuimeli i swike kha tshiimo tshine ya bveledza sisiṱeme dza u dzhenela .
Tshumelo i khwaṱhisedza ndangulo ya mutakalo na tsireledzo ya mupo , na vhuḓi ha thundu .
Mutengo wa Sabusidi ya Dzinnḓu : 11 Ṱhafamuhwe 2010 u swika 31 Ṱhafamuhwe 2011
Zwithithisi
Bisi i nga kha ḓi takuwa tshikoloni nga 09:00 .
Hu na tshivhalo tsha thekheniki dzo fhambanaho dzine dzi nga shumiswa u vhea iṱo kha thandela vhuvhili hadzo dzo dzinginywa na u ṱalutshedzwa : 
U tikedza nga masheleni kha mbekanyamushumo iyi ṱhukhu zwi ḓo shumiswa ngamaanḓa kha mbadelo dza mphomali u itela u mbuedzedzo ya vhavhuelwa na ndaulo ya idzi mbadelo . 
TSUMBAKUSHUMELE YA MUTSHIMBIDZI
Nga u ralo zwi a ṱoḓea uri Muhasho u bvele phanḓa na mveledziso ; u vala nga huswa madindi , u vusuludza na u shela giravele ntswa dzibadani dzashu . 
Dzinwe sekithara dzine dza nga sa vhulimi ha tsheledzo hu a shumiseswa madi ngeno mbuelo na mishumo kha vhathu zwi zwituku .
Phatheni ya vhupo ine ya vha yone yo ḓalesaho i nga ambelwa uri yo itiswa nga zwi tevhelaho : Mbekanyamaitele dza kale na pulane dza mveledziso , vhubveledzisi ha mavu siani ḽa ikonomi , vhuṋe ha mavu na ndangulo , mvelele na mbumbo ya shango . 
Itshi ndi tshiimiswa tsha vundu na dzikhothe dzo pulanwa na u ṋetshedzwa nga ndaulo ya vundu . 
Uri izwi zwi kone u itea u thivhela vhugevhenga ha matshilisano na nyolo dzo tsireledzeaho zwi tea u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha mvelele kha vhathu vhoṱhe vha re na dzangalelo ḽa u vha na vhumatshelo ha khwiṋe na kutshilele kwo tsireledzeaho . 
MISHUMO YA KOMITI PHALAMENNDENI
Hu na mushumo wa u fhaṱa une wa khou itwa kha ḓorobo ṱhanu - Ḓorobo ya Kapa , Nelson Mandela Bay , Rustenburg , eThekwini na Tshwane uri hu vhe na ṱhanganelano ya zwiendedzi zwo fhambanaho - bisi , thekhisi na zwidimela .
Tswikelelo - Tswikelelo kha zwiko a yo ngo ṱalutshedzwa kha CBD , Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho kana Ndaulo dza BABS . Ṱhalutshedzo zwayo yayo kha u shumiswa kha nyimele ya phambano ya zwi tshilaho i amba u wana zwiimiswa zwa baiḽodzhikhaḽa zwapo kana nḓivho ya sialala hu na ndivho ya vhushumisamupo kana luṅwe lushaka lwa ṱhoḓisiso .
Zwikolo zwi tea u sumbedza u pfesesa nyimele ya Muhasho wa Pfunzo , ine kanzhi ya katela u shaya zwiko zwa vhathu , masheleni na vhukoni .
u na vhuḓifhinduleli ha u shuma na dzimbudziso na mbilaelo kha wadi
U shandukisa redzhisṱara , tshivhumbeo tsha girama na maidioma
Foramu dzi re hone nahone dzo bulwaho afho nṱha dzo shumiswa .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala zwo fhambanaho , tsumbo : u vhala nga nṱha nga u ṱavhanya u tshi sedza muṱoḓo wa tshiṱori na u vhala nga u ṱavhanya u tshi sedza zwa ndeme
I nga dzhia tsheo fhedzi kha -
5.2.3 Tshaka dza MSP
Ndi tshi ḓadzisa , ri ḓo shumana na mvusuludzo ya dziḓorobo dza mahayani dze ra sedza dzone , nga kha magavhelo a ngaho sa Mbekanyamushumo ya u Ṋea Mveledziso ya Vhahura .
U thomiwa ha magwala a vhuendedzi ha nnyi na nnyi u itela u tikedza Pulaneṱhanganeli dza Mveledziso vhuponi ha mimasipala mihulu na vhuponi ha mahayani zwi ḓo rangelwa u londwa nga burantshi . 
U dzhenisa ḽebuḽu dzone
30 Muvhili wanga u dzula wo takala
U shuma na data ( mbalombalo )
AC i tea u sumbedzisa maga a re hone kha u vhona uri vhafariwa vhoṱhe kha senthara ya Ndulamiso ya Ermelo vha a ṋetshedzwa mbekanyamushumo dza pfunzo . 
A tshi athu u fhindula mulandu nga muhumbelakhaṱhululo , kana u hanedzanwa nga vha re tshipiḓa tsha mulandu kana a tshi athu u ṱanganedzwa nga khothe . 
Izwi zwi ṱoḓa ṱhoḓsiso ya mutheo .
Tshanduko ya kilima
U khwaṱhisedza uri zwiṱirathedzhi zwa kushumele zwi sumbedza ṱhoḓea na ndavhelelo dza tshitshavha
Zwipikwa zwa nyendedzi iyi ndi zwa u :
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREDI YA 4-6
U vhala vha tshiya phanḓa :
Naho ndingedzo dzi vhonalaho dza u tiwa ha yunifomo yo khetheaho ya khalaṅwaha dzo fhambanaho , yunifomo dzi anzela nga maanḓa u sa tea kilima ya vhuponi . 
Kha zwa thandela dza nga murahu ha vhubveledzi , vhutsireledzi na u swikelela zwileludzi ndi mafhungo mahulwane nga ṅwambo wa izwi zwa u bveledza mishumo ya vhaṅwe vhathu zwi si ho mulayoni . 
U thetshelesa tshiṱori
DFO u ḓo vha nea invoice ) nahone a vha rumela kha Ofisi ya zwa Masheleni ine ya vha tshiṱitshini tsha mapholisa uri vha badele mbadelo yo tiwaho .
U tholwa huswa ha vhashumi zwi ṱoḓa thendelo nga muofisiri muṱolambalelano . 
Sia ḽa ndeme ḽa nḓila ine tshumelo dza matshilisano dza ḓisedzwa , ndi zwa uri zwi tea u itwa nga nḓila i bveledzeaho . 
Zwi tshi ḓa kha Pfunzo ya Nṱha , ri khou fhira zwikalo .
mbedzwa zwa vhukwamanyi
U engedzedza , Muhasho wo vhofhea u shuma nga ngomu ha muhanga wa vhulauli vhu re hone , hu tshi katelwa Mulayo wa Tshumelo ya Tshitshavha na Milayo ya Tshumelo ya Tshitshavha muswa , Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Tshitshavha , Milayo miswa , na Milayo ya Bodo ya Thenda dza Mavundu . 
U tea u vha muthu wa vhathu na u kona u vhona zwavhuḓi kha nyimele dza swiswi nyana dza lufhera lu si na tshedza . 
Zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhigo zwi ḓo sedzana na data ya u vhambedza kha maitele a kushumele o sedzwaho kha tshifhinga tsha ṅwaha nga ṅwaha , khathihi na kushumele kwoṱhe nga u angaredza kwa vhagudi u ya nga tshiṱiriki na tshikolo . 
Hedzi dzo ṅwalwa nga murahu ha musi ho vha na vhukwamani ho angalalaho na vhathu vhaswa nahone dzi katela mihasho ya muvhuso na dziNGO . 
2.5 Khabinethe yo tenda uri maimo a dzitshakhatshakha na maṅwe maga a sainthifiki a thomiwe , muhumbulo u wa u vhona uri ndangulo ya khombo yo teaho i a shumiswa musi hu tshi ṱundiwa zwibveledzwa zwa kholomo na zwi kwamaho kholomo .
Zwikhala zwa mishumo zwo bveledzwaho nga kha thandela dza themamveledziso , hu si na u timatima , ndi khulwane . 
Ri tea u farana na u vha tshithu tshithihi kha maanḓa o fhambanaho na vhuimo vhune ra vha khaho . 
Hezwi zwi nga shumiswa kha u ita ndinganyiselo ya muhwalo , zwine zwenezwo zwa ḓo ita uri tshinyalelo ya masheleni i vhe fhasi nga u angaredza kha vhashumisi vha mamagani na vha fhethu ha vhudzulo . 
Naa vha na iṅwe thaidzi ine ya elana na zwiko zwa mupo zwine na zwi swikelela ?
Hu sa athu u fhiwa thikhithi ya bufho murengi u tea u ṋea muṋetshedzi wa tshumelo zwidodombedzwa zwitevhelaho : 
Iḽi ipfi ( vhuloi ) a ḽo ngo ṱalutshedzwa .
Tshiimo tsha zwino tsha nyambo dzo fhambanaho tshi tendela idzo nyambo dze dza vha dzo sielwa nnḓa uri dzi fhufhume .
U bveledza mbekanyamushumo dza u shumisa u amba nga ha mihasho ya mushumisi na ṱhoḓea dza mutsireledzi wa vhudzulo , ndangulo ya mbekanyamushumo . 
Mifuda miraru ya vhudzheneleli - zwisika mishumo , khonadziso ya u vha hone ha mishumo na vhudzheneleli vhu fhungudzaho u ḓurelwa- zwo olwa u itela uri zwi shume zwoṱhe u itela u alusa ikonomi .
AC i tea u ḓivhadza Muingameli nga ha pulane dzi re hone dza u thola nese kha senthara ya ndulamiso ngei Carolina khathihi na tshifhinga khumbulelwa . 
Ṱhoho ndapfu ya mulayo uyu i amba , vhukati ha zwiṅwe , zwa khumbelo i ṱoḓaho u tshea tsheo ya tshihaḓu . 
Mbuelo i a pfukela u ya kha miṅwaha ya 3 ya khaḽenda nahone ndingo dzi itwa luthih kha tshikhala tsha miṅwaha ya 3
U vhona uri hu na u tevhedzela ha Mulayo wa u Bvisela Khagala zwa Khadzimiso ya Masheleni a Nnḓu na Thendelano ya Tshikolodo wa 2000 ( Mulayo wa vhu 63 wa 2000 ) na mbetshelo dza tshiteṅwa tsha vhu 4 tsha Sheduḽu ya Mulayo wa ṱhuṱhuwedzo ya Ndinganyiso na u Thivhela Tshiṱalula wa 2000 ' Promotion of Equality and Prevention of Unfair Discrimination Act ' ( Mulayo wa vhu 4 wa 2000 ) ;
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u tshila .
Naho nyimele dzo vha dzi konḓaho , ndo mangadzwa nga kufarelwe ku si kwavhuḓi . 
Maga mararu mahulwane a ndangulo ya thandela ndi afhio nahone a kwama mini ?
Miholo i no tou rothela
Mulayo hoyu u shumana na zwa ndangulo ya zwiko zwa madi .
Hu ne zwa konadzea , senthara dza tshitshavha dzi fanela u vha kha vhukule ha u tou tshimbila . 
Muvhuso wo ṱanganedza muhanga wa mbekanyamaitele dza maraga dzo livhiswaho kha u khwinifhadza vhuṱaṱisani , u fhungudza infḽesheni na u sika nyimele yavhuḓi ya zwa vhubindudzi . 
U sa tevhedza ha ṱhoḓea dziṅwe na dziṅwe dzi re afho nṱha zwi ḓo dzhiwa sa u ṱanganedza muredzo wa pumu . 
Kha vhaunḓiwa vha re na miṅwaha ya 21 na u fhira uri vha ṅwaliswe a vho ngo tea u vha vha na mushumo wa tshoṱhe .
Khonadzeo khulwane ya tshanduko ine ya tea u dzhielwa nṱha i katela u swikelela pfunzo , mbuelo ya vhushai , nyimele ya vhugevhenga , u shela mulenzhe kha mushumo , vhushayamushumo , u swikelela tshumelo dza mutheo dzi nga ho sa maḓi , vhuthathazwitshili , fulufulu na u hwala mathukhwi na mveledziso ya vhathu . 
Mishumo iyi ye ya ambiwa kha mbumbelwe yavho na u sa dzhia sia , zwi fanela nahone zwi tea u dzula zwo ralo . 
U ṱalusa na u swikelela ṱhoḓea dza Mafhungo a Nnyi na nnyi na Mafhungo a Muvhuso . 
Ndi pfa ndo takala u vhiga uri kha hoṱhe vhuḓikumedzi ho bulwaho , muvhuso u tshe kati na u vhona uri zwipikwa zwa lushaka zwi a fushwa .
vhuḓivhi-nyengedzo ha nyambo nnzhi ( additive multilingualism ) - u guda dziṅwe nyambo nga nṱha ha luambo lwa hayani
U vhala a eṱhe ( fikishini pfufhi na zwirendo ) .
Tshikate tsha wulu na tshibveledzwa tshe tsha itwa nga wulu
Zwivhuya ndi maanḓa ayo kha reshio ya tshileme , u konḓelela kha u rosa na vhukoni ha u vhumbiwa kha tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe kana muelo wa ṱhoḓea dzo tiwaho . 
Shango ḽa UK a ḽo ngo sokou vhea lushaka kwa kuvhusele vhudzuloni ha luṅwe . 
Maluvha Vha ṱhangele u hulela ha tsumbadwadze nga luṱavula musi maluvha o ḓala vhukuma .
Ṱhalutshedzo i nga , sa tsumbo , livhiswa kha tshifhinga kana vhana . 
Hu bulwa mbekanyamaitele , dzindivho , zwipikwa na mbekanyandeme zwi khagala ; 
Kha u tikedza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) , Pulane ya Nḓla dza Ṱahe i ṱanḓavhudza madzhenelelele thwii a u alusa na u shandukisa ikonomi , u sika mishumo na u kokodza vhabindudzi .
17.2 Ṅwalani mafhungo a 5-8nga ha tshifanyiso tshi re afho fhasi
Vhupo uho , ho sumbedzwaho nga dzihekithara , hu vho ḓo dzhiiwa sa vhupo ho dzudzanyiwaho . 
Muṱangano muṅwe na muṅwe u tea u vha na ndivho dzi konadzeaho , dza ngoho nahone dzine dza pimea dza zwithu zwine vha ṱoḓa u zwi swikelela .
Kha vha ṱalutshedze ndeme ya vhupulani ho ḓisendekaho nga tshitshavha na uri Komiti dza Wadi dzi tshimbidza hani phurosese iyi .
Mbudziso nga ha phethishini dzi nga livhiswa kha : Muṅwalisi wa Maṅwalwa a Phalamennde
U fhata zwiko zwa mveledziso ( Capacity building ) , u fana na u humbela madzangano a pfunzo na vhugudisi uri a bveledze thero kana khoso dza tshipentshala , khoso dza dipuloma na digirii khathihi na mbekanyamushumo dza bazari .
Zwenezwi tshiwo tsha ḽifhasi tsho vhanga uri ikonomi ya Afrika Tshipembe i we , zwivhangi zwa fhano hayani zwo ṱuṱuwedza-vho . 
I isa thikhedzo dza masheleni kha vhubindudzi nga themamveledziso dza tshumelo dza mutheo kha miṱa i no hola miholo ya fhasi na kha mbueledzo ya themamveledziso dzo waho kha vhupo he ha vha ho siiwa nnḓa kale . 
U ḓitika nga milayo ya vhukati na u dzhia tsheo zwi a konḓisa kha u ḓowela nyimele dzi shandukaho na zwezwo . 
Izwi a zwi anzeli u konadzea tshifhinga tshoṱhe kha wadi dzo phaḓalalaho nga maanḓa .
Ṱhahelelo ya mafhi kha dzhango ḽa Afrika ḽoṱhe ndi tshikhala tsha uri Vundu ḽa Gauteng ḽi vhe ḽo lugela u ambedzana nga . 
Ngomu ha ḓorobo hu fanela , u fhira zwiṅwe zwithu zwoṱhe , hu vha hu ha vhukonani , fhethu ha vhathu hune ha vha na ṱhoḓea dza vhathu vha dzulaho hone tshoṱhe na vha ḓaho ngomu ha ḓorobo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Adzhenda ya mbuedzedzo i sedza kha khaedu dza u ṋetshedzwa ha Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Tshitshavha kha Mivhuso Yapo na ya Mavundu . 
Madzina a mafanedza a ḓo shumiswa u topola vhane vha khou ita ndingamushumo . 
BINDU ḼA U RENGISA VHATHU NDI :
Pulane dza nyito dzi tea u vha hone kha vhashumi vhoṱhe u khwaṱhisedza uri mushumi muṅwe na muṅwe u a ḓivha zwine a ḓo ita musi hu na nyimele ya shishi . 
I dovha ya vha anivesari ya vhu 50 ya mulevho nga muvhuso wa Ḽihoro ḽa Lushaka kha uri District Six hu ḓo vha vhupo ha vhatshena fhedzi , zwo livhisaho kha uri hu shakuliswe vhadzulapo nga khani vha fhiraho 60 000 .
Oﬁsi ya u Bvisela Khagala yo thomiwa zwi tshi ya nga Tshipiḓa tsha vhu 4 tsha Mulayo wa u Bvisela Khagala zwa Khadzimiso ya Masheleni a u renga Nnḓu na Thendelano ya Tshikolodo wa 2000 ' Home Loan and Mortgage Disclosure Act , 2000 ' ( Mulayo wa vhu 63 wa 2000 ) muhumbulo muhulwane u wa u sedzulusa nḓila na maitele a u kolodisa a zwiimiswa zwa masheleni kha u ṋetshedza masheleni a u renga nnḓu kha vharengi .
Tshiṅwe hafhu , musi vha tshi khou amba nga u sa tevhedzwa ha ndaela yavho ya u shakulisa . 
3 / 8 Mishumoitwa mihulwane
Komiti dza Wadi dzi nga ita mishumo yo fhambanaho u dzhenisa tshitshavha .
Dayari ya Mishumo ya Muvhuso , i sumbedzedzaho mishumo ya Muvhuso , vhalangavundu vha vundu na miṅwe mishumo ya ndeme , na yone yo bviswa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Mudziatshiṱalula na maanḓa a vhukoloni vho dzinginya nndwa khulwane , fhedzi vhathu vha dzhango a vho ngo kulea nungo ngauri vho vha tshi pfesesa uri tsireledzo na mveledziso yavho zwo ḓitika nga u kunda vhukoloni na tshiṱalula . 
Kha vha ṅwale leḓere fhedzi ḽine ḽa amba nga tshanduko dzi tevhelaho : 
Ṱhahelelo ya vhukoni ho teaho vhure hone ndi iṅwe thaidzo khulwane kha dzingu . 
Fhedzi a dovha a zwi elekanya uri kukaladzi kwawe ku na miṅwaha miṱanu fhedzi nahone a ku athu u kona u vhala .
k ) Vho Tsumbedzo Charles Nevhutanda ( Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe )
5.1.2 U pindula zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa vha pulanetshumiswa
Yunithi ya tshipentshele yo thomiwa kha Muhasho wa Vhupulani , Tsedzuluso na Ndaulo u itela u ṱoḓulusa nga ha milandu ya u lenga kana u sa badela vharengisi , naho vho ṋetshedza inivoisi hu sa athu fhela maḓuvha a 30 .
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo .
Hezwi zwo ṋaṋisa nga zwilengo kha ngwano ya tshikhala sa zwe zwa sumbedziswa afho nṱha . 
Ho itwa mbetshelwa ya uri ndeme ya zwipiḓa zwo tou ṱunḓwaho i nga fhungudzwa nga magavhelo a u sa badela muingamutengo khathihi na ndeme ya ṱhanziela dza luafhulelo kha zwikolodo zwa zwiṱunḓwa . 
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi , tswielo dza mathenga a mphwe dzo no swika na ngei Yuropa , ngeno masipala wa Prince Albert wo vha na mvelaphanḓa khulwanesa . 
vhuṱanzi ha mbadelo
Thikho dza mbekanyamaitele iṅwe na iṅwe dza u bveledza mbulungo dzi tea u vha milayo ya maraga na vhukoni ha ikonomi . 
Ri ḓo sedzana na zwikhukhulisi u itela uri mbekanymushumo iyi i ṱavhanyiswe .
Kha ṅwaha uno wa muvhalelano , tshiimo tsha thengiselano dza vhuvhambadzelaseli ho tikedzwaho tsho gonya lu vhonalaho . 
U shumisa mathemo a no nga : madzina , maṱaluli , maiti , masala , marangeli , khoma , mavhudzisi , pharagirafu musi vha tshi amba nga zwe vha ṅwala .
Mivhigo ya zwirathisi yo sumbedzwaho afho nṱha kha ḽino bammbiri na kha mulayo wa milandu i sumbedza myimele dzine khadzo zwipondwa zwa vhulawa nahone miṱuvha yazwo ya rengiselwa vhathu vhane vha ita mushonga ya u lafha vhalwadze .
U tevhekanya maṅwalo nga u shumisa maipfi ane a nga , ' tsha u thoma , ha tevhela . . . , ha fhedzisela . . . '
Vhuimo ha muraḓo kana muṱaleli
Bugupfarwa iyi i ṋetshedza ngeletshedzo dzi thusaho na mihumbulo yavhuḓi i shumaho ya u tshimbidza komiti dza wadi .
( 1 ) Khethekanyo iyi i shuma kha phambano vhukati ha milayo ya vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu , i welaho fhasi ha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4
U sedza mbudziso dzoṱhe na u livhisa mbudziso idzi kha mulangi wa kiḽiniki nga nḓila yo teaho . 
Hu na khaedu dzo vhalaho dzine vhulimi ha ṱangana nadzo , nga maanḓa kha vhorabulasi vha bvelaho vha lingedzaho u dzhena kha nḓowetshumo ya vhuvhambadzi . 
magudiswa , khontseputi na zwikili zwine zwa tea u gudiswa themo iṅwe na iṅwe
2.1 . Khabinethe i livhuwa maAfrika Tshipembe vhoṱhe kha u pembelela Ṅwedzi wa Vhufa nga Khubvumedzi na u dovholola mulaedza wa Ḓuvha ḽa Vhufa wa Muphuresidennde Vho Zuma kha vhathu vhoṱhe vha re shangoni ḽashu wa u tama hu tshi vha na vhuthihi vhuhulu .
U vhala maipfi o sendekwaho kha u haseledza ho tou ṅwaliwaho
U sika ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
U khwinisa mveledziso ya zwa mahayani na mbuedzedzo ya mavu
Tshigwada tshithihi tshi shuma na mugudisi luvhili nga vhege .
Ndaela : tsumbo , Ni so ngo nwa na reila !
Miraḓo ya CC a i kombetshedzei u shela mulenzhe kha kulangele kwa bindu .
ZWAVHUḒI NA ZWI SI ZWAVHUḒI ZWA TSHAKHA DZO FHAMBANAHO DZA MBUELO
Vha nga fhima hani tshikili tsha muhasho kha zwi tevhelaho ? 
Lu ṱingo lu bvaho kha cellphone : Mbadelo dzo ḓoweleaho dza cellphone
Muhasho wa zwa Maḓi wo takadzwa vhukuma nga khwinifhadzo khulwanesa ye ya rekhodiwa nga tshifhinga tshenetshi tsha Green Drop ; zwine hafhu , zwa amba zwinzhi nga ha vhuḓiimiseli ha tshigwada tshiṱukuṱuku tsha masipala une na wone wa vha muṱuku tsha u khwinifhadza tshumelo dza zwa maḓi a mashika . 
Tshaka dzo fhambanaho dza zwiimiswa ndi dzibannga , zwiimiswa zwa vhubindudzi , zwiiswa zwa tshipentshela na masheleni a mabindumaṱanganelwa na mikovhe ya phuraivethe . 
Ho dzhielwa nṱha uri vhunzhi ha khamphani dza ndangulo ya mathukhwi na vhuongelo dzo no thoma mbekanyamushumo dza vhugudisi u itela mathukhwi a re khombo , fhedzi kanzhi vha siedza maṅwe mathukhwi ane a nga sa mathukhwi a mishonga na mathukhwi a re khombo kha mbekanyamushumo . 
Muṱangano u ḓo tshimbidza mufhindulano wa u ṱoḓa u wana u pfesesa huhulu ha tshivhangi na vhubvo ha khaedu idzi u itela u wana thandululo na zwine muvhuso wa nga nanga khazwo zwi re hone u tandulula u kandeledzwa uhu .
Maitele a ndangulo ya khohakhombo a dovha a lavheleswa nga tshigwada tsha Komiti ya Ndangulo ya Khohakhombo ( Dzingweṋa dza Khohakhombo ) na Komiti ya Muvhalelano wa Mashumele . 
O mu hevhedza ari , " ndi a ḓivha uri ndi ngani ni sa bvuli dzhesi .
Ngenovho mbekanyo dza mvusuludzo na mveledziso yo sumbedzisa uri nḓivho khulwane ya mbuedzedzo ya ho hu u shandukisa tshivhumbeo tsha Vhulimi ha Afrika Tshipembe .
2.4 . Khabinethe yo ṱanganedza madalo o tshimbilaho zwavhuḓi a Mushumo wa Minisiṱa ngei United Kingdom o rangwaho phanḓa nga Minisiṱa wa Ofisi ya Muphuresidennde Vho Jeff Radebe , u bva nga dzi 27 u swika dzi 28 Tshimedzi 2014 .
Bambiri dza u dzhia ṅwana a si wau nga mbebo uri a vhe wau , nahone dzo sainwaho nga Muṅwalisi wa zwa u Dzhiwa ha Vhana kha Muhasho wa Vhulamukanyi .
U shela mulenzhe hu tshi haseledzwa , a tshi ṋea tsivhudzo malugana na ṱhoho ya u haseledza ngayo , a vhiga kha kiḽasi o imela tshigwada .
Mulaedza u yaho kha mmbi dzashu dza vhutsireledzi u khagala : a hu na khakhathi dzine dza ḓo konḓelelwa . 
U fulufhela uri Afurika Tshipembe ndi ḽa vhathu vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo , ro ṱanganelana naho ri sa fani .
Dzina ḽayo .
Akhaunthu ya Mzansi ndi tshumelo ya vhathu i langulwaho nga South African Post Office .
Bammbiri ḽa data ya shikhala na vhupo
U lambedzwa ha khaphasithi ya vhuinzhiniara ha zwa dzilafho afha zwibadela zwa senthraḽa i na ndeme kha u londota tshomedzo . 
Ho no itwa mushumo munzhi kha ṅwaha wo fhiraho kha u shumana na Pulane ya Nḓila dza Ṱahe na mbekanyamushumo dzashu dzoṱhe .
SCOPA i ṋetshedza muvhigo wayo kha puḽenari ine ya phasisa thasululo . 
Phanḓa havho , vho sedzana na vhahaṱuli , hu na miduba mivhili ya madzulo a thimu ya zwa mulayo . 
Tshikolo tsha New Town tshi a wina hafhu 8 Ṱhafamuhwe 2015
Ro thola hafhu dzhendedzi ḽa u kuvhanganya masheleni a kolodiwaho u engedza kavhili ndingedzo dzashu malugana na izwi . 
Hetsho tsho vha tshi tshipikwa tshavho nahone vha tea u dzulela u zwi lwisa . 
Ndangulo dzo dzudzanywaho dza zwisiṱirimu zwa malaṱwa aya ndi zwine zwa zwi vhilaedzaho vhukuma nahone zwi ḓo ṱoḓa u dzhielwa nṱha ho ḓalaho , nga maanḓa zwi tshi elana na zwithu zwa zwiimiswa . 
Zwifaredzi zwi si na tshithu zwo fhambanaho zwa zwibveledzwa zwa mafhi .
Mulayo wa vhu 2 wa 1994
raimi / pfanapheleledzo ---- maipfi kana mitaladzi kha vhurendi zwi fhelaho nga mibvumo mithihi zwi tshi katela na pfala-ndoṱhe .
Zwenezwo nga tshifhinga tshenetshiḽa vha sa athu dzhena tshitediamu , zwo vha zwi zwone zwi vha vhilaedzaho . 
Komiti ya Ndangulo ya Mihasho yo Ṱanganelanaho yo shela mulenzhe kha Tshigwada tsha Mushumo tsha Mbumbano ya Tshitshavha , Dzangano ḽa Mbuedzedzo ya Mikhwa na Ndangulo ya Zwidzidzivhadzi ya Vhukati . 
U ṋea tsumbo dza vhuthihi na vhunzhi
Ṱhalutshedzo Pfufhi na Data ya Mutheo zwo shumisaho Zwiimiswa dzo ṱanganyiswa dza vha Mafhungo a zwa Masheleni o Ṱanganyiswaho . 
Hu na thikhedzo ya masheleni ya rannda dza biḽioni 2 dzo vhetshelwaho thungo u itela vhurangeli ha ṱhanganyelo ya bulasi na phaka .
Zwine zwa ḓo isa phanḓa na uri dededza musi ri tshi ḓikumedza u lwisa vhutshinyi ho dzudzanywaho na u khwinisa vhulanguli , vhukoni na kudzudzanyele kwa madzhendedzi ashu a thevhedzo ya mulayo .
5.4.2 Uri hu vhe na sethe nthihi ya mulay i shumaho kha lushaka ( zwi sa fani na milayo Afurika Tshipembe ya kale na milayo ya mashangohaya i shumanaho na thero iyi kha masia o fhambanaho a shango ) , nga murahu ha 1994 mihasho minzhi yo ṱuṱuwedza vhusimamilayo ha u linganyisa milayo ye ya vha i na vhuḓi fhinduleli ( sa , vhusimamilayo ha kale ha mashangohaya na vhusimamilayo ha kale ha Afurika Tshipembe ) .
Tsha u fhedzisela , maitele o ṱanganelaho kha vhutsireledzi ha badani ya nnyi na nnyi o ambiwa , khathihi na u langa u kunguwedza u itela uri i sumbedzise mvelelo dzine dza vha khombo dza kunwele kwa halwa hu si na vhuḓifhinduleli . 
Yo sedzesa kha u vhona uri zwibveledzwa zwa vhudavhidzano na tshumelo zwi khou tendelwa nga ṱoḓea dza tshitshavha . 
Tshikwama tsha mushumo wa zwa tsireledzo na vhusevhi zwoṱhe zwi vhigwa kha mugaganyagwama naho khamusi zwododombedzwa zwoṱhe zwa zwibviswa zwa vha zwi so ngo bviselwa khagala . 
U ḓadzisa kha zwenezwi , komiti yo dovha hafhu ya dzhiela nṱha zwi tevhelaho : 
Khethekanyo 15 ya Mulayo i amba uri DPME i tea u anḓadza mutevhe wa Rekhodo dzine dza dzula dzi hone kha muhasho kha Gurannḓa ya Muvhuso .
Zwo sedzwaho zwi dovha hafhu ya ita khuwelelo kha vhashumisani kha zwa vhufhaṱi na vhakwameaho vhoṱhe vho teaho uri hu khwiniswe tswikelo hu si kha thuso ya matshilisano fhedzi , na kha dziṅwe tshumelo dza matshilisano . 
Ri dovha ra vha na mvelelo tharu dzi elanaho na masia a zwa ndeme zwashu : 
Ahuna vhukonḓi ha ndeme ho livhaniwaho naho musi wa zwa u ṱola maelana na tshilengo kana u vha hone ha mafhungo o humbelwaho . 
Hu na ṋetshedzo ya uri tshipiḓa tshiṅwe natshiṅwe tsha muvhuso tshi tea u lusa uri u ṋewa ha mushumo muṅwe na muṅwe kha tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala hu tshimbila na zwiko zwo teaho , nahone h utea u khwaṱhisedziwa uri hu na sis?eme ya vhuḓi fhinduleli yo teaho .
Ubva ha Vho Madiba ndi tshiga tshihulwane tsha lwendo lulapfu lwa mbofholowo kha vhathu vha Afurika Tshipembe nga u angaredza na u fheliswa ha vhukoḽoni ha muvhuso wa khethululo .
- vha amba navho nga ha zwa tsireledzo na zwa mutakalo kana vha amba na vhaimeleli vhavho
Musi fhungo ḽa mukumedzo u takadzaho ḽi ḽa vhuṱhogwa nyana na u leluwa u khwinisea , fhungo ḽa u kona u konḓelela ndi ḽa vhuṱhogwa vhukuma . 
Vhukati ha zwiṅwe vho , makumedzwa a sumbedzisa tshanduko ya ikonomi ya matshilisano yazwinwiwa na dziṅwe mbadelo dza u shumiswa ha zwikambi khathihi na tshanduko kha nḓowetshumo ya zwinwiwa .
Vhathu vha Afrika , Vhafumakadzi na Vhathu vho Holefhalaho vha kha ḓivha vha songo imelelwa kha masia oṱhe a Ndingano ya Vhutholi .
Honeha , ḓuvha iḽi nga tshiofisi ḽi vhidzwa ḓuvha ḽa vhufa na uri khamusi ri fanela u ḽi dzhia ngauralo . 
muanewa wa ṋama .
Vho dovha vha ḓivhadza uri vundu ḽi khou pulana u vula senthara ya vhutsila khulwane ngei Durban hune vhafumakadzi vha ḓo kona u vhambadza . 
Zwikhakhisi zwo fhambanaho kha ndaulo yavhuḓi zwo shumaniwa nazwo kha mulayo wa Tshumelo dza Tshitshavha we wa khwaṱhisedzwa nga ino Nnḓu mulovha . 
MUENGEDZO WA 6
Musudzuluwo , kana nyelelo , ya vhathu , masheleni , thundu na tshumelo ndi vhuṱumekanyi ha fulufulu ḽa hugaledzwa . 
Khomishini i ḓo vhiga na u ita themendelo dza uri zwiwo zwi fanaho zwi nga thivhelwa hani tshifhinga tshiḓaho . 
U xuxwa na u netulusa muvhili : u sudzuluwa nga u ongolowa kha muzika wo dzikaho
Malugana na izwi , ri sasaladza tshanduko dzi siho kha ndayotewa dza muvhuso , nga kha thusedzo ya mmbi , khakhathi kana maṅwe maitele a siho mulayoni . 
Sumbedza u pfesesa mbekanyamaitele na muhanga wa kushumele wa mulayo une wa tshimbidza sisiṱeme ya Komiti dza Wadi .
Vha khou rambiwa uri vha rumele bidi ya nḓisedzo ya tshumelo sa zwe zwa sumbedzwa kha maṅwalwa o pereṱedzwaho . 
Uri hu vhe na u pfukekanywa ha iyi mbetshelo , vhuḓifari ha " dokotela wa muloi " i tea u vha yo vhanga fuvhalo sa lufu , vhulwadze , tshinyalelo kana u ngalangala ha muthu kana tshithu .
Muhasho wa Mveledziso ya Tshitshavha u khou shumisa hafhu De Doorns u bveledza mbekanyamaitele ya vhashumi vha u tou koropa kana vha tshifhinganyana .
Masipala wo vha na thendelano i si ya fomaḽa na miṅwe mimasipala , na uri u vha thusa nga zwifhinga zwa zwiwo . 
Sa tshipiḓa tsha mvelaphanḓa ya tshomedzo dza lushaka ri ḓo ṋetshedza vhudzulo ha vhathu vhune ha swikelelea nahone vhu re fhethu havhuḓi .
Khuḓano i nga sedzwa nga nḓila i si yavhuḓi vhunga i tshi nga bveledza nyimele dzi re khombo kha vhathu .
U dzhia tsheo - vha dzhie tsheo na u tendelana na vhadzheneli ngei muṱanganoni nga ha u dzhia tsheo .
Tsha u thoma , zwi tshimbidza na u khwinisa u swikelela pfunzo , nga maanḓa , pfunzo dza nṱha , nga kha u bvisa zwithivheli zwivhili zwihulwane zwa u guda , zwine zwa vha , u shaea ha masheleni na fhethu . 
U itela ndeme ha ndivho dza zwa mulayo luṱingo ulu lu ḓo rekhodiwa na u vhulungwa . 
U fhindula mafhungo a u renga o ṱanganywaho a ita uri mashumele kha iḽi sia a si leluwe kha u sedzulusa sia ḽa ṱhanganyelo , hone zwo ralo a hu na pheleledzo ine ya nga swikelelwa zwi tshi kwama vhuhulwane ha maitele a u renga lwa mbambe . 
Ṅwaha wa 2013 u ḓo vha ṅwaha wa u sumbedza miṅwaha ya ḓana ya Mulayo wa Ndango ya u shumiswa ha Mavu nga Vharema wa 1913 , we wa dzhia 87% ya mavu u bva kha vhathu vha Vharema .
Vundu ḽo wina mpho tharu dza lushaka dza zwa dzinnḓu zwine zwa sumbedza uri nangoho ri khou swikela ndivho dzashu dza u ṋekedza dzinnḓu kha vhathu vhashu . 
Pharagirafu ya mbekanyo / khethekanyo : tsumbo , lushaka lwa , u wela fhasi ha , Tshipiḓa tsha , u elana na
Mbekanyamushumo ya radio ine ya hasha vharangaphanḓa vha poḽotiki na vhalanguli vha mbekanyamushumo . 
Komiti ya poḽotiki i tea u ṱoḓa nḓila dzo khwiṋiseaho dza u pfananya nyito nga mashango mavhili kha mafhungo a dzitshaka . 
Fulufhelo , Vhuḓikumedzeli na Ṱhonifho
Mutambo une nda u funesa ndi ________________________ .
Mutumbu Bulani uri ho bvelela mini musi tshiṱori tshi tshi ḓa vhukati .
Moduḽu uyu wo shumisa matheriaḽa we wa bveledzwa nga madzangano a tevhelelaho a tshi tikedzwa nga vhe vha ita mutingati navho vha mashangoḓavha .
Nga murahu ha ṱhaluso ya miraḓo iyi , vhalanguli vha mulandu vha nga vhea iṱo ndondolo yavho tshifhinga tshoṱhe u linga uri na ndondolo ya khwaḽithi i khou ṋetshedzwa . 
Tsha u thoma , vhunzhi havho ho vha hu vhaswa , nga ngoho , vhaṅwe vhavho vho vha vhe dziphurofeshinala vha re na ndalukanyo dza ḽevele ya pfunzo ya nṱha . 
Moduḽu uyu wo ṅwaliwa nga EISA
U vhala tsumbo dza tshitatamennde tsha bono dzi re afho fhasi .
Nga fhasi ha nyimele iyi , zwikolo zwo fhedzisela zwi khou livhisa tshifhinga tshazwo na nungo kha u swikelela mvelelo dza mulingo . 
Indaba yo kona u ḓa na pulane dza u dzhenelela na u khwiṋisa dzine ne dza ḓo thusa zwikolo izwi . 
Bannga dza u kuvhanganyela dzi shumiswa nga tshikalo tsha fhasi kha ngilasi na mabammbiri . 
Nga kha zwenezwi , Ndango ya Mulayotibe wa Mavu i ḓo iswa Phalamennde ṋaṅwaha .
Khethekanyo dza Tshikwama dza Muṱolamuvhalelano wa nga Ngomu na Ndangulo ya Khohakhombo dzo sedzuluswa hafhu lwo vhalaho u khwaṱhisedza u tevhedza he Tshikwama tsha vha na madzangalelo . 
A ri nga ḓo dovholola mbuno iyi , nga nnḓa ha musi zwi tshi tou kombetshedza u ita nga u ralo . 
Musi ni sa athu u ya nnḓa u ya u ita nḓowenḓowe , thomani ni
U khwinisa vhufarakani vhukati ha muvhuso , sekithara ya phuraivethe na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha kha u tikedza matshudeni vha shayaho na vha " miṱa ya vhukati " .
23 . Mabammbiri a kupulanelwe kwa thandela ya IDP
Western Cape ḽo dzulela u vha na vhuleme ha TB vhune ha vha vhuhulwane ho kalulaho vhu tshi vhambedzwa na maṅwe mavundu a Afrika Tshipembe . 
Khumbelo ha u ṅwalisa goloi yavho
Kha tshumelo ya zwa milayo , tsheo dzo fhiraho na maitele o ḓoweleaho zwo vha zwone tsivhudzo . 
Ndeme ya hezwi i ha thevhekano ya musudzuluwo , fhethu ha nnyi na nnyi , zwiimiswa zwa nnyi na nnyi , na nyolo ya vhupo ha u dzula . 
Vhatshinyi vho vhalaho vho dzumbulula uri vho vha vha sa ḓivhi nga ha milingo . 
Mulayotibe wo humiselwa murahu Phalamenndeni mahoḽa .
Tshifhinga : Ṅwaha muthihi hu na khonadzeo ya u u engedza nga miṅwe miṅwedzi ya fumimbili . 
Nga u linga ngona dzo fhambanaho dza u funza , zwi khagala uri a si ngona nthihi fhedzi ine ya tea u khethiwa . 
5 . U ṱuṱuwedza phindulo malugana na zwa mbeu , ndingano na u fhambana ha mirafho
Kha vha thuse vhagudi u ṱumanya ṱhoho na tshenzhemo yavho vhone vhaṋe .
Ri khou vhea honohuḽa u ḓifulufhela hu fanaho kha madzangano a re hone madekwana ano . 
Afha ndi nga fhasi ha phimo ya nyaluwo ine ya ṱokonya u gonya ha mitengo kana ṱhahelelo ya akhaundu ya zwino i songo dzulisea . 
Vhagudisi vha lavhelelwa u shumisa hedzi Tsumbanḓila dza u linga khathihi na zwiṅwe zwishumiswa kha mbekanyamushumo dzavho dza u gudisa na u linga .
A i ṱanganedzi thundu na tshumelo twii dzine dza khou humiswa , sa zwine zwa nga lavhelelwa musi hu tshi rengwa kana kha zwathengiselano ; 
Avho vhane tshirunzi tshavho tshi sa dzulele u ṱhonifhiwa ndi vhashai , vhaholefhali , vhashumi na vhafumakadzi . 
Ndondolo i bvelaho phanḓa ya zwiimiswa zwa ndondolo zwine zwa vha hone zwazwino khathihi na u ṋetshedzwa ha vhashumi vha re na zwikili . 
U rina fhethu nga madzina a vhathu
Ro ambesa ṋamusi nga kha hei khoniferentse , nga ha muṱaṱisano . 
Kapa Vhukovhela 30%
Arali wadi idzi dzo khethwa nga iyi nḓila , mafhungotsivhudzi a hone a ḓo thusa vhukuma kha IDP , na u ṱwa dzi si wadi dzoṱhe dze dza shumiwa khadzo ;
ANA i ḓo shumiswa mini ?
U vhala na u dzudzanya ( edit ) zwe a tou ṅwala ene muṋe a tshi lulamisa mupeleṱo , zwiga , n.z.
Khumbelo ya ndambedzo ya mulwi wa kale
Muhasho muṅwe na muṅwe une maga a tshumelo a si vha tendele u ḓiṅwalisa kha GEMS .
Mudededzi u vhala na kiḽasi yoṱhe Bugu Khulwane kana maṅwalwa o hudzwaho .
Yo ṋetshedzwa nga Mufumakadzana Vho L Maseko , MP , Mudzulatshidulo Mufareli wa Komiti ya Phothifoḽio nga ha Saintsi na Thekinoḽodzhi .
Nga nṱha ha zwenezwo , tshivhalo tsha vhalwadze vhane vha lafhiwa , tshivhalo tsha mimbete ya nṱha ine ya vha hone khathihi phimo ya u shumiswa ha mimbete zwoṱhe ndi nḓila ya u wana uri zwiimiswa zwi khou shuma hani zwavhuḓi . 
I dzhia mushumo muhulwane wa ṱhoḓisiso dza dzithandela dzi ṱoḓisisaho mafhungo a tshiṱirathedzhi na u shumisa nḓivho iyi kha u ṋetshedza tsivhudzo kha matavhi a vunḓu na a lushaka . 
ṱhanziela dza mabebo dza vhana vhoṱhe vhane vha ḓo vha fhelekedza
Ḽaisentsi ya miṅwaha miṋa ya Khasho ya Tshitshavha i nga ṋekedzwa kha khethekanyo dzi tevhelaho :
Mvelelo dza ANA , mvelelo dza gireidi 12 kana zwisumbi zwiṅwe na zwiṅwe zwo shumiswa sa mutheo wa u disaina nzudzanyo dza kharikhulamu ?
Izwi zwi sumbedzisa u shumiswa ha mbekanyamushumo nga nḓila i bveledzaho nga masia oṱhe a muvhuso , mimasipala na tshitshavha zwatsho .
3 . muṅwe mubebi wa ṅwana wavho kana vhathu vhane vha khou kovhekana navho vhuḓifhinduleli ha u unḓa ṅwana ;
ḽiṱanganyi --- ipfi ḽi shumiswaho u ṱanganya matavhi a mafhungo kha mutaladzi
Muhasho wa Mafhungo a zwa Nnḓa u khou shuma mushumo muhulwane kha u ṱuṱuwedza mbambadzo na vhubindudzi , u ṱuṱuwedza vhuendelamashango , mafhungo a zwa visa , na u ṱuṱuwedza vhushaka ha saintsi na vhulimi na vhushaka ha vhupileli , musi miṅwe mihasho yo fhungudza mishumo yayo . 
Ri ḓo vha ri si roṱhe kha u takusa maipfi ashu kha nyito ya u dzhia tsheo . 
Zwibviswa zwa mithelo ya zwiṱunḓwa , kana miṅwe mithelo kana mbadelo dzi bvaho kha u endedzwa ha zwiendedzi dza phuraivethe nga kha mikano ya dzitshaka . 
Mafhungo a kwamanaho na vhuṋe na mikhwa ya matshilisano a ṱuṱuwedzwa nga mihumbulo mihulwane kha tshitshavha , ine tshifhinga tshinzhi ya fana na vhushaka ha matshilisano , fhedzi kha dziṅwe nyimele ri nga fhambana na vhushaka uvho . 
Ubva tshe ha rwelwaṱari Nomboro ya shishi ya u Lwa na Vhutshinyi ha Lushaka nga Khomishini ya Tshumelo dza Tshitshavha , ho no iswa milandu i fhiraho 13 000 ya vhutshinyi na ya usa tshimbidzwa havhuḓi ha ndaulo kha mihasho ya muvhuso uri i iswe phanḓa na u tshimbidzwa na u sedzuluswa .
Vhupileli , tsireledzo na vhushaka ha dzitshakha zwa Riphabuḽiki .
Tshifhinga tsho fhiraho , maanḓalanga a izwi a kha mivhuso ya mavunḓu . 
Ḓorobo khulwane kha ḽifhasi ḽo bvelelaho dzi tshenzhela thaidzo dza vhupo dzi ngaho u tshikafhadza na u ḓalesa u fhungudzea u bva kha lupfumo na u shumisa lwo kalulaho , ngeno vhathu vha vhuponi ha dziḓoroboni kha ḽifhasi ḽine ḽa kha ḓi bvelela dzi ṱanea kha thaidzo dza vhupo dzi elanaho na vhushai vhuhulu na ṱhahelelo ya themamveledziso . 
Mudzia u dzika - uyu ene u dzulela u tendelana na vhoṱhe , ha koni u dzhia tsheo , u amba nga ipfi ḽa vhulenda , u humbula u nga ri ha koni u shuma mushumoi kana ha koni u livhana na vhathu vhoṱhe naho ene a khou amba ngoho .
Vhuongelo ha George ho dzhenelela kha Thandela ya Ndindakhombo ya Lushaka kha Tshiṱiriki tsha Eden . 
Suvei i vhiga , ro tou topola kha zwinzhi , u tsela fhasi ha mmpfu dza vhana nga 20% na u tsela fhasi ha tshivhalo tsha vhanna na vhafumakadzi vhano daha fola nga 11% .
U ita mvetomveto , u ṅwala na u anḓadza tshiṱori tshawe tsha mafhungo ane a hovhelela a rathi , a sevhedza nga ṱhoho yo teaho ( a tshi itela khona ya bugu dza u vhala ) .
Zwa uri muvhilo wo thomiwa nga vhuendelamashango kha dziṅwe sekhithara zwi dzhiwa sa zwa ndeme kha : 
Miṅwe miraḓo ya tshitshavha i khou ṱoḓa hu tshi fhaṱwa kiḽiniki hu re na mikhukhu minzhi saizwi vhadzulapo vha mikhukhuni vha si na tshelede ya u ṋamela vha tshi ya sibadela kana kha dziṅwe kiḽiniki dzi re kule .
Zwithu zwinzhi zwi tou itwa kha phurogiremu iyi nahone ndivho yayo ndi u ṋekedza zwishumiswa zwa u tou ita na zwikili kha vhagudi vha vhaaluwa .
Zwi nga dovha hafhu u vhona uri hu na thandela dza tsireledzo dza zwiḽiwa lwa tshifhinga tshilapfu . 
Tshikwekwete tshi nga kha ḓi hwala tshiṅwe tshikwekwete tshi thusaho lwanzheni kha zwi kwamaho zwa vhureakhovhe .
Kha vha ite khumbelo nga kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa khoro ya nyambedzano yo ṱanganelaho .
Ndi ḓo edela nga 7 ya madekwana . 9 Khekhe heyi i tou nukhelela , makhulu Vho Mandu vha ralo , musi vha tshi bvisa ovenini . 10 Ndi tou tama , hu amba Thomani , arali ndo vha ndi tshi ḓivha uri mudededzi wanga wa ṅwakani
Kha vha ite khumbelo ya ḽaborothari ya ISTA vha fanela u ita khumbelo ya ṱhanziela ya ISTA kha Ḽaborothari ya tshiofisi Vha ite Khumbelo ya Ndingo ya Mbeu ( OSTL ) .
Kha vha ṋekane nga khophi ya Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe .
U engedza kha izwo , Mulayo wa Ndindakhombo ya u sa Tholwa wa 2001 u ḓo khwaṱhisedzwa hu u itela u khwinisa mbuelo kha vhavhuelwa na u katela vhashumeli vha muvhuso kha u shumisa Mulayo .
Hu tou vha mafhungo a ndeme ya poḽotiki kha mashango manzhi uri a dzudze ḽeveḽe iṅwe ya u ḓiimisa nga hoṱhe kha mveledziso ya vhulimi . 
Nga kha ṱhalutshedzo ya u bva mathomoni na zwiṱuṱuwedzi zwa mvelele , zwiṅwe zwa zwipiḓa zwo khetheaho zwa zwikhala zwo vuleaho nahone zwi konḓaho zwi nga simuwa , zwi katelaho vhukwakwani ho khetheaho vhukati ha fhethu na mupo nga u angaredza hune zwa shuma hone . 
Nṱhani ha izwo , hu lavhelelwa uri poswo dzi ḓo dzula dzi songo ḓadzwa u swika hu tshi vha na u dzudzanywa havhuḓi hu itwaho kha maanḓa maswa a Muhasho . 
Mulayo u ḓo themendela kha vhoṱhe pfanelo dzavho dza u amba , u dzudzanya , u ṱangana vhe vhoṱhe , u anḓadza , u rera , u renda na u funza vhana vhavho ; 
( b ) Arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso , Mulayotibe u tea u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo .
Zwa ndemesa , zwi ṱuṱuwedza u shumiswa ho ṱanganaho na u ṱoḓa tshumisano vhukati ha madzangano oṱhe a zwa mitambo . 
Arali vha mupondwa wa khakhathi dza muṱani sa zwo sumbedzwaho afho nṱha , kha vha Kwame Khothe Yapo ya ha Madzhisiṱaraṱa vha humbele thuso malugana na u ita khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo .
6.1 Khabinethe yo sumbedzisa u tholwa ha Vhalanguli Vhahulwane vha sa bvi ngangomu vha tevhelaho vhane vha ḓo shuma kha Export Credit Insurance Corporation of South Africa SOC Limited :
Ndi , naho zwo ralo , uri zwi za konadzea u ṱalutshedza zwo shumiswaho kha vhuendelamashango sa phesenthe ya GDP ya dzingu hu u itela sumbedza uri zwi ṱuṱuwedza hani zwihulu kana zwi ṱuṱuwedza kha nyaluwo na . 
tshi tea u vha na tshivhumbeo tshi tshimbidzanaho na mushumo une wa khou itwa ; na uri
Sa izwi Komiti yo vha i tshi khou ṱoḓa zwa u humiselwa murahu ha pfanelo dza pfulo hu si zwa vhuedzedzwa ha pfanelo dza zwa migodi maanḓa a u dzhiulula ndaka ha ngo swika kha izwi . 
Hune shelefu dza vhesa nṱha , dzi nga thusa kha u ḓisa dzibugu tsini . 
Sa vhadzulapo , roṱhe ri tea u wana zwinzhi u bva kha zwiimiswa zwashu zwa mitambo . 
Komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo i nga kwamana na vhomakone vha tshi ṱoḓa tsivhudzo ?
3.3 Muhasho wa Mafhungo a Mupo u ḓo ranga phanḓa shango kha u pembelela Ḓuvha ḽa Mupo ḽa Ḽifhasi nga ḽa 5 Fulwi 2016 u kuvhanganya maAfrika Tshipembe u ḓigana u tsireledza pulanete yashu . Ṋaṅwaha thero ya Ḓuvha ḽa Mupo ḽa Ḽifhasi ndi : " Go Wild for Life , " yo sedzesa kha vhugevhenga ha matshilo a ḓakani na tshinyalelo ine ya khou vhangiwa .
Nga murahu ha u wana athikili , i gudeni nga vhusedzesi u bva afho ni kone u shuma asaimethe nga u tou i ṅwala . 
( a ) yo dzhiwa hu tshi tevhedzwa mulayo ; kana
Tsumbo dza masia a zwikhala u itela ngudo kana mushumo , naho a songo fhelela , dzi katela : 
" Nṋe ndi a vhidza uri mathuthuba " , hu fhindula Ndamulelo .
Ho bveledzwa dathabeisi ya vhashelamulenzhe vha mveledziso ya zwikili na vhaṋetshedzatshumelo . 
U ṋea maanḓa : hu na vhuṋe ha mavu hu ḓa pfanelo dza ikonomi - khanedzano dza zwa ndondolo - hu tshi katelwa na ṱhuṱhuwedzo ya poḽitiki . 
Arali muthu wavho olovha miṅwaha miṱanu yo fhiraho,khophi ya ifa na mikovhe ya arali zwitshikona dzea .
Mulangavundu nga tshifhinga tshenetsho kana tshiṅwe u ḓo amba zwinzhi nga ha izwi . 
Ngudo ya masiandaitwa a netiweke dzo vulelwaho na dzo valelwaho kha mikhwa ya u enda na khwaḽithi ya vhutshilo ha vhadzuli zwo sumbedzisa uri mbumbo dzo fhambanaho dzi na zwoṱhe zwavhuḓi na zwi si zwavhuḓi . 
Nyito dza yuniti ya madungo ( silebulu ) ( tsumbo , Vhandelelani zwanḓa u ya nga madungo a dzina ḽaṋu , tsumbo , Ta-ka-la-ni , Tsha-vhu-yo )
Tshilimelwa / tshizwalelwa u ḽa
Kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe vha wane vhadzheneli vha ambe nga ha tshenzhelo dzavho .
GEMS i nga vhudzisa muṋetshedzatshumelo wavho maṅwe mafhungo na thikhedzo kha dziṅwe nyimele fhedzi ya ḓi hana u badela tshidzidzivhadzi kana nyito .
( 1 ) Musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi phasisa Mulayotibe u welaho nnḓa ha mishumo yo bulwaho kha Khethekanyo ya 74 kana 76 , Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Khoro ya Vunḓu ya Lushaka wa shumiwa hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho :
Luṱa lwa vhuvhili lwe lwa thoma nga Nyendavhusiku nahone lune lwa khou guma vhege i ḓaho , lwo lavhelesa kha u dzudzanyulula muhasho u itela u khwaṱhisedza kushumele na nḓisedzo yavhuḓi tshifhinga tshi ḓaho . 
Mimasipala yoṱhe i kombetshedza zwitandadi zwa vhukoni ha nṱha kha vhalanguli na u thola vhathu vha re na zwikili zwi re na ndeme , vhukoni na ndalukano ; 
Vhukhakhi vhu re nga fhasi ha zwo bulwaho ho vha ho funa hu hone phambano vhukati ha phimo nyangaredzi i shumiseaho ya mushumo wa phimo ya EU ya mushumo yo badelwaho , kathihi na tshivhalo tsha VAT tshi shumaho . 
kharikhatsha ---- u ola mubvumbedzwa nga u tou ṅwala kana u tou edzisela ngeno nyito yazwo yo kalula
U khethekanywa ha mishumo zwavhuḓi-vhuḓi a zwi khou shumanwa nazwo nga nḓila i fanaho kha Muhasho woṱhe na kha mavundu . 
Mufariwa o lindelaho u senga muṅwe na muṅwe u fanela u dzula ene muṋe , zwiambaro , malagane na tshiṱokisini zwi dzule zwo kuna zwi sina tshika . 
Vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli hugede kha wadi dza 6 u swika kha dza 8 dze vha ṋewa .
Yuniti dza Lushaka dza u Dzhenelela dzi shumana na zwiwo zwa vhutshinyi vhuhulwanesa na khakhathi ; u endedza zwigevhenga zwa khombo : u linda dzi VIP na mishumo mihulwane ; na u ṋetshedza thikhedzo ya kushumele kwo khetheaho zwiṱitshini na kha miṅwe mihasho ya muvhuso . 
Ndaka dzoṱhe dzi re kha zwiṅwe zwiimiswa dzo ṅwalwa kha mutevhe kha ḽiṅwalo ḽa eḽekhiṱhironiki . 
U fhambana uhu ndi ha ndeme u ya nga elementhe dza dizaini , u fana na fhethu na u ṱanganywa ha tshiimiswa tsha fhethu ha vhoṱhe . 
Uyu ndi modele u takalelwaho nga mashango manzhi a ṱanganedzaho data i tsireledzaho milayo na uri wo ṱanganedzwa nga Mbumbano ya Yuropa u itela u vhona u tevhedza data ya ndangulo i tsireledzaho yayo . 
Maḓuvha a Vhurereli na maṅwe o khetheaho ane a pembelelwaho nga tshitshavha a tea u ambiwa nga hao musi a tshi bvelela kha themo ( Awara mbili nga themo dzo avhelwa zwenezwi )
Muraḓo wa vhuraru kana wa vhuṋa ( zwo ḓitika kha uri muraḓo wa dokotela wa malwadze a muhumbulo o tholiwa nga khothe musi muhwelelwa o ita khumbelo ) , ane a vha dokotela a ilafhaho vhulwadze ha muhumbulo vha ḓo vhumba tshipiḓa tsha phanele arali khothe ya ṋea ndaela yeneyo . 
Ndi khou amba ṋamusi , Mufumakadzi Tshipikara , phanḓa ha mme anga Vho-Epainette Mbeki , Vho-MaMofokeng , vhe vha ḓa fhano u ḓisa mulaedza u bvaho kha vhathu vha vhupo ha mahayani , Transkei , he vha dzula hone miṅwaha minzhi .
I khou hula yo khwaṱha .
Mavulele na mavalele a re na mutsindo
U ṊEA MAFHUNGO A SA NEMBELELI
Hoyu mulayo wa mutheo wa ndingano ya vhathu wo vhewa u shuma zwi tshi vhonala kha hoyu modulu . 
Maanea a mafhungo na mabambiri a therisano zwa khomishini zwi bviswa nga nḓila ya zwitatamennde zwa midia hu u itela u vhona u katela havhuḓi . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi shuma na mugudisi luvhili nga vhege
U dzhenelela ho ṱanḓavhuwaho na ho angalalaho , hu tshi katela tshitshavha tsha vhadzulapo , hu a dzhenelelwa . 
( a ) dzangalelo ḽa zwa vhulamukanyi ḽi tshi ṱoḓa uri hu itiwe ngauralo;-na
Kha nyimele dzoṱhe , mbekanyamaitele ya zwa masheleni i khwaṱha nga u ṱavhanya i tshi khou fhindula tshikhala tsha vhubveledzi havhuḓi tsho vuleaho tsho ṱaluswaho , fhedzi ya humisela murahu khonadzeo nga u vhona uri vhubveledzi vhu khou gonya lwa tshoṱhe . 
mushumo wa fulufhelo
Nga nṱhani ha uri fomo ya khumbelo nga yone ine ndi afidafiti , khumbelo iṅwe na iṅwe i tea u khwaṱhisedzwa nga Mukhomishinari wa Muano . 
Minisṱa VhoMotshekga vho ombedzela uri zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa kwama vhagudi ndi zwithu zwa tshitshavha nahone vho themendela uri mbekanyamushumo dza QLTC dzi tea u shumiswa sa tshishumiswa tsha zwitshavha u engedza nḓivho yavho na u dzhenelela u khwaṱhisedza uri vhana vha vha vhaaluwa vha re na vhukoni kha masia oṱhe .
Vhadzulapo vhapo na mabindu apo , nga maanḓa vhuponi ha dzihosiṱele , restuarente , khunzikhunzi dza lwanzhe na ICC , zwi nga kanganyiswa tshiṅwe tshifhinga . 
luambo lwa u fhuredzela ---- ndi luambo lune kanzhi lwa shumiswa kha u fhuredzela
Mahoḽa , ndambedzo ya nyengedzedzo i linganaho R150 miḽioni u bva kha Akhaunthu ya Mbuedzedzo ya Ndaka dza Vhugevhenga yo themendelwa hu tshi itelwa mushumo wa Thimu i Lwaho na Vhutshinyi i katelaho Hawks , Yunithi yo Khetheaho ya u Sedzulusa na Mannḓalanga a Vhutshutshisi ha Lushaka .
( a ) mafhungo , ane uyu Mulayotewa wa tou livhanyisa na u ṱoḓḓea kana u lavhelela u phasiswa ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka i ḓḓo langa nṱha ha mbetshelo dzi kwameaho dza Mulayotewa wa vunḓḓu ;
Mutakalo - tswikelelo khulwane ya tshumelo dza mutakalo na ndondolo ya mutakalo ya mutheo yo vhuyedza zwigwada zwinzhi zwe ha vha ho sedzwa zwone .
Ndi vhuḓifhinduleli ha muvhilaheli kana mupondiwa u ḓivhadza Khomishinari kana CSPB nga ha tshanduko ya aḓirese .
Tshifhingani tshiḓaho , arali Mukololo a nga ṋanga u mala hafhu , muṅwe vho a tsivhudze Phouphu . 
A hu na vhugudisi ha ndondolavhathu ya miḓini
Pfufho dzo vha dzo farelwa ngei Wireless Global Congress kha ḽa United Kingdom .
A hu na mbilo ya mitengo yo engedzwaho ya Mukonṱiraka i bvaho kha u sa londa kha sia ḽawe , kana ha mubveledzi , ine ya ḓo sedzwa . 
Pfunzo dza musi vho no Ṱhaphudza
Ro ḓiimisela u shuma na sekithara ya phuraivethe u vula nḓila dza u dzhena kha mushumo u itela vhaswa nga kha u engedza netiweke dza ndangulo ya nḓila ine ya vha hone zwino
MBEKANYO YA ZWI RE NGOMU
Nga ( kha vha ambe vhuimo , dzina na tshifani tsha Muofisiri wa Mafhungo/ kana Muthusa Muofisiri wa
Kha u tikedza izwi , ndi zwa ndeme uri mimasipala i vhe na mbekanyamushumo dza ndondolo yo tou dzudzanywaho dza ndaka yayo kha luṅwe lurumbu , na zwishumiswa khathihi na vhukoni ho fanelaho kha luṅwe . 
Betsho ya Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe ( SAPS ) yo ṅwaliswa nga ḽa 31Tshimedzi 1995 kha Bureau ya Heraldry u ya nga Khethekanyo ya 5 ( a ) ya Mulayo wa Heraldry . 
Khumbelo dzo itwaho uri hu vhe na mbadelo ya mphomali kha akhaunthu dza poswoni dzo iswa kha ofisi khulwane ya poswoni . 
Hedzi awadi dzi dzhiela nṱha thangeli dza nḓisedzo dza tshumelo dzi khou shumaho zwavhuḓi dze dza swikelwa nga kha u shumisa mashumele a u shumisa maitele maswa , kushumele kuswa na thulusi ntswa .
Ndo pfa ndo takala nga maanḓa ndi na khonani dzanga , Ntakadzeni na Kanakana .
Bannga ya u Vhulunga ya Afrika Tshipembe i dovha hafhu ya ita mushumo wa Musaukanyo wa u vha Vhuhone lwa tshifhinga tshilapfu ha Tshikolodo nga nḓila i dovhololwaho , ya anḓadza asesimennde dzayo dza u vha hone ha tshikolodo lwa tshifhinga tshilapfu hoṱhe kha tshikolodo tsha fhano na tsha mashango a nnḓa kha Muvhigo wa Ṅwaha . 
Minisiṱa vho itela khaedu mashango oṱhe ḓidzhenisa nga nḓila i fhaṱaho kha nyambedzano na u ḓikumedzela hafhu kha adzhenda ya mveledziso zwi tshi tevhela muṱangano wa Minisiṱeriaḽa wa Cancun . 
Kha nyimele nnzhi mihasho a i khou bvelela kha u amba mushumo wavho lwo teaho . 
U sika mishumo , zwihulusa kha dzimiḽioni dza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha songo gudelaho , ndi khaedu khulusa ya ikonomi kha shango . 
Zwiṱirepe zwa maipfi na mafhungo .
( c ) vha tendelana na ṱhoḓea dziṅwe na dziṅwe dzi tiwaho nga mulayo wa lushaka .
Zwa vhukuma , iyi i anzela u vha nḓila ine ngayo tshikali tsha u kala tsho thomiwa ngayo . 
7 . Mbofholowo ya vhurereli , lutendo na muhumbulo - Vha nga tenda na u humbula zwine vha ṱoḓa , nahone vha nga tevhela na vhurereli ha khetho yavho .
Nganea , ḓirama , Nganeapfufhi
Ngauralo , vhuḓifhinduleli ha u thoma u shuma zwavhuḓi hu bva kha vhalanguli vha mushumo vhoṱhe . 
I dovha ya wana , u bveledza na u phaḓaladza thekinoḽodzhi ine vhathu vha re na vhuholefhali ha u vhona vha i ṱoḓa uri vha kone u vhala . 
Tshipiḓa tsha masheleni ane a vha hone tshine tsha khou dzulela u engedzea tshi ḓo tea u avhelwa hu tshi itelwa ṱhogomelo ya misi yoṱhe , u bvisela masheleni kule na ṱhogomelo ya u thivhela , u vusulusa na u fhaṱulula . 
Izwi zwi nga katela mushumo wa u tikedza mupondwa une wa itwa phanḓa ha musi hu tshi vha na u dzhenelela ha fomala .
Vhahumbeli vha re na ngudo thangeli , hu nga vha nga nḓila ya tshenzhelo kana dziṅwe khoso dza u ṱhaḓula dzi nga shuma . 
Muthu muṅwe na muṅwe a nga vula akhaunthu sa izwo hu sina ṱho ḓea dza muholo wa fhasi une vha tea u vha vha tshi khou hola wone .
Naho hu na huṅwe hune mbekanyamaitele dza tea u shanduka , muvhuso u anzela u dzhiela fhasi mvelelo dzi si dzavhuḓi dzine dza vhangwa nga u shandukiswa ha mbekanyamaitele kha nḓisedzo ya tshumelo .
U kwamiwa ha vhashumisi vha tshumelo
Maanḓalanga a fhindula hoṱhe kha khothe i re afho fhasi nahone afha ho vha na zwi tevhelaho . 
Sa tsumbo , Afurika Tshipembe ḽi tea u bindudza na u thusa kha u shumiswa ha zwikhala zwo fhambanaho zwa fulufulu ḽa khaboni ḽa fhasi ḽa u bva kha muḓagasi wa maḓi na zwiṅwe zwiko tshipembe ha Afurika .
Tsenguluso ya u ḓiṱundela
Ri humbela uri vha sa fhele mbilu , hezwo ri ḓo zwi ṋetshedza muhasho wa sibadela ra vha kwama musi ro no lugela u vha vhona . 
Ndivho dza luambo nyengedzedzwa lwa u funza dzi ḓo tiwa musi luambo lu tshi ḓivhadzwa . 
Zwo ralo ndi zwa ndeme u swikelela ṱhanganelo ya vhashumi yone i na tshivhumbeo tshone tsha vhashumi uri ri kone u ṋetshedza ndeme ya gumofulu kha vhashumelwa vhashu . 
A khou shuma na uri a na Dzibodo dzi a Vhusaho , Muofisiri Muhulwane na mulangi a langaho vhashumi . 
U sasaladza lwa u fhaṱa na u bvisa mihumbulo u bva kha vhashumisi vha ḽiṅwalo na zwone zwi ḓo ṱanganedzwa . 
4.2.1 Musi ho thoma ndaela ntswa ya ndayotrwa ho vhonala uri zwi nga konadzea u shandukisa mulayo we wa vha u hone nga 27 Lambamai 1994 nga murahu ha tshifhinga .
Arali masipala a shandukisa IDP yawo u tea u sedzulusa na KPI .
Fhedzi vhaswa hafhu vha khou ri kaidza nga ha u fhalala ha khonadzeo , na u ri ṱuṱuwedza u ṱanganedza fulufhelo ḽa khonadzeo . 
Fureisiṱaṱa Kapa Vhubvaḓuvha
Vhaṅwe matshudeni vha re na zwithithisi zwa u guda vha nga kundelwa u swikelela dziṅwe dza ndivho sa zwe dza ṋekedziswa zwone kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga .
Vhuḓifhinduleli
1.3 Khabinethe i tenda na u ṱanganedza u shela mulenzhe ha Afrika Tshipembe kha u pembelela Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa Phukha nga ḽa 3 Ṱhafamuhwe 2015 .
Hu na vhuṱumani ho khwaṱhaho vhukati ha u pulanela sekhitha henefho ha masipala na nnḓa ;
Ho vha na mbilaelo nnzhi kha minwedzi yo fhiraho dza nga ha muvhuso wapo .
Tshi teaho u dzhielwa nṱha ndi tsha uri a hu na mphomali dza nyimele dzo avhelwaho u bva kha muvhuso wa vhukati , nga nnḓa ha musi hu u itela gwama ḽo khetheaho , ḽo sedzaho kha mikovhe ire na ndinganyiso maelana na mishumo yo bulwaho . 
U shumiswa hu ḓo ḓi ya phanḓa , zwi tshi nga a hu na data ye ya waniwa . 
Vhuimo ha haya vhu sa tshinyadzi mupo ndi tshithu tshine vhatumbukisi na vhana vha dzulaho henefho vha ḓihudza ngazwo u lingana . 
Ri ṅwala nga zwe ra vhona
Kha vhupo ha dzinnḓu hune mafulufulu ya na mpho zwa londotwa na u khwathelwa u itela u pfumisa zwitshavha zwashu , vhaswa vha nga shuma mushumo wa u vha mazhendedzi a tshanduko na vhadzia u lwela nḓisedzo ya dzinnḓu . 
Ri kaidza vhuḓifari uvhu nga nḓila yo khwaṱhaho vhukuma na avho vhane vha zwi ita vha ḓo sengiswa arali vha wanala . 
I ḓo kwamea nga nḓila ine tsheke ya nga kuvhanganywa poswoni ya tsini na mutheli kana nga nḓila ya u rumela tshelede hu tshi khou shumiswa inthanethe , arali zwidodombedzwa zwa u bannga zwi hone . 
Zwiimiswa zwa theshiari zwa tshitshavha zwa sialala fhedzi - dzo ḓalelwa nga thaidzo dzi elanaho na u wana , masheleni , ndinganyiso , na vhukoni - a zwiho kha u swikelela khaedu idzi . 
Ri ḓo tikedza vhubveledzi ha dzingu uri vhu fhedze vhubveledzi ha zwidzidzivhadzi na thengiso . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzi tevhelaho :
Arali sisteme i tshi khou shumiswa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , khombo ya u tshinyadzwa nga mahaḓa yo fhungudzea . 
Ndi PET ine ya vha uri ndi mbekanyamushumo ya zwa pfunzo ine ndivho yayo ndi u shandukisa mikhwa ya vhagudiswa malugana na mafhungo a tsireledzo badani nga nḓila dza pfunzo ya u tou dzhenela . 
Musthimbidzi wa Masipala
Ni songo zwi sia tsini na maḓi .
Nzuleletsedzwa : Phurosese ya Tsedzuluso ya IDP ; Masipala wa Tshiṱiriki wa Nkangala , Mpumalanga
Ri ṱuṱuwedza hafhu uri , zwine zwa nga konadzea na u thoma zwi nga sumbedza u ṱalusa mvelaphanḓa kha vhathu vha Democratic Republic of Congo kha mugwalabo wavho we vha dzenelela na u andisa , hei mvelaphanḓa yo khwaṱhaho .
Muhasho u shuma nga sisiṱeme ya mutakalo i no shuma zwavhuḓi i si na vhuṱudzeṱudze , i re na tshumisano nahone yo sedza tshenzhelo ya vhalwadze ya maṱhakheni na mvelelo dza nṱhesa dza zwa mutakalo na dzangano . 
Mugudisi vha founela 10177 .
Vhalanguli vhoṱhe na miraḓo ya khamphani kana CC vha tea u saina luṅwalo arali vhalanguli kana miraḓo vho tou dzhia tsheo ya u thuthisa vhone vhaṋe .
ADZHENDA
Nga u kunga matshudeni a u bva mashangoni a nnḓa , yunivesithi dzi nga bveledza mbuelo na u engedza vhukoni .
U laula ndaka yo farwaho nga bannga ya lushaka u itela u badela zwikolodo zwi ḓisa khaedu khulwane , nga maanḓa kha nyimele dza maraga wa masheleni dza ḽifhasi dza zwino dzi si dzavhuḓi . 
PrDP i shumiswa kha tshaka dza zwiendedzi dzi tevhelaho :
Ri ṱhonifha muhumbulo wavho , nga maanḓa , ndi a tenda , nga u bvela phanḓa mushumo uyu wa u ḓisa tshanduko . 
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
Hune ha vha na u hanedza u asesiwa kha thundu dzi ṱunḓwaho muṱunḓi a nga swikisa aphiḽi ya ndaulo ya nga ngomu kha vha Tshumelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe . 
Bulani uri no ḓipfa hani musi moloro u vhukati .
8 . Madalo a Afrika Tshipembe nga vhurumelwa ha Indonesia
Ndinganyiso i tea u swikelwa vhukati ha u phaḓaladza mushumo wa zwa ḓivhashango na u khwaṱhisedza uri hu na ikonomi dzo linganaho dza khuvhanganyo imelela thikhedzo ya zwa ikonomi . 
O ṱanziela uri o vha a sa ḓivhi nga ha mbuno idzi musi a tshi ita mawanwa awe . 
Ndeme i bvelaho phanḓa ya milayo ya masia manzhi zwo ḓisendeka nga sisiṱeme yo khwaṱhisedzwa vhukuma . 
Uyu muhanga wa kushumele u dovha wa ṱoḓa u khwiṋisa vhuḓifhinduleli ha zwiimiswa zwa wadi na masipala nga zwatsho na zwitshavha zwine zwa zwi shumela , na u khwiṋisa vhuṱumani vhukati ha mihasho ya vundu na ya lushaka kha khasiṱama dzavho , na kha nḓisedzo ya tshumelo na mbekanyamaitele .
" Nga u shumisana sa maAfrika Tshipembe nga nṋe , ri na maanḓa a u bveledzisa shango ḽashu uri ḽi vhe ḽo pfumaho zwinzhi u itela roṱhe , hune zwa muvhuso wa tshiṱalula zwa ḓo vha muhumbulo wo fhiraho . "
Arali vha na tsumbo dzi ngaho sa hedzi :
Kha ri Vhalani hafhu nganetshelo ya " Vhusiku vhu no mangadza " , ṅwale ni kone u fhindula mbudziso .
Hune Vhukhakhi ha zwa Ndaulo na Ṱhahedzo dza vha dzo tumbulwa , fomo dza u vhuedzedza bambiri dzo ḓadzwa na u vhewa kha betshe ine bambiri ḽo bviswa khayo . 
Naho zwo ralo , sabusidi ya muholo i vhonala i tshi ḓura hu tshi sedzwa vhuhulu ha mveledzwa dzayo kha mushumo . 
Vhukwamani vhu khou bvela phanḓa ha u amba nga ha ḽiṅwalo ḽa maimo a mvelelo a Habitat III ya Afrika Tshipembe .
Zwi dzhia tshifhinga tshingafhani
Vhuṱambo vhu ḓo itwa nga dzi 13 Khubvumedzi 2015 ngei Ṱhohoyanḓou , kha ḽa Limpopo , Kereke ya Catholic i ḓo fara vhuṱambo uho vhune khaho Vho Tshimangadzo Samuel Benedict Daswa vha ḓo ḓivhadzwa . Vho Daswa vho vha vhe ṱhoho ya tshikolo kha Vunḓu ḽa Limpopo . Vho rwiwa , vha kanḓwa nga matombo nahone vha fhiswa u swika vha tshi lovha nga mulandu wa lutendo lwavho lwa Catholic nga Luhuhi 1990 .
Kha vha lugise bunga ḽi bvuḓisaho maḓi , zwa sa ralo ḽi nga tambisa maḓi a linganaho ḽithara dza 100 000 nga ṅwaha muthihi .
Hezwi zwi katela u bveledza maitele a u khwinisa vhulavhelesi ha Phalamennde kha Khorondanguli , u bveledza mushumo wa Phalamennde kha u fhaṱa lushaka na u wana uri Phalamennde i nga vha hani tshiimiswa tshine tsha vha tsho khwaṱhaho na u ṱanganya nga maanḓa .
Zwi nga dzhia awara dzi si gathi .
U shumisa fureme arali zwo fanela
Uri va vhe na fhethu ha u kunisa , vha fanela u ṅwalisa kha Mulayo wa Vhuṅwalisi wa vhu 36 wa 1947 .
tsha madungo e na a wana .
Fhedziha , a ri athu vhudzwa uri vhatshimbidzi vha khou tendelana naa na khumbelo ya Paḽesitina . 
( ii ) u ela na u sedzulusa lu swikaho luthihi nga ṅwaha ;
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000
Pulane dza mbuelo dzi kha gumofulu ḽa 10 - 25% nga u sa ḓura , ngeno hu tshi ṋetshedzwa mbuelo dzi fanaho kana dza nṱha kha zwiṅwe zwikimu zwa dzilafho maragani .
U shumisa maitele a u ṅwala
7.2 Ṋangani ipfi ḽo teaho u bva tshibogisini . Ḽi ṅwalenikha mutalo . tshuwa dinalea takala ḓhudza
Phambuwi nyangaredzwa ndi mini u bva kha tsireledzo dza mishumo ya maṅwalwa na muzika ? 
Zwi dzhia tshifhinga tshingafhani u ri miraḓo ya Komiti ya Wadi vha vhe vho fushea nga mushumo wavho .
Ene u vha dzula fhano .
Mvelelo ya vhubveledzi kha masia aya i ḓo vhuedza dziṅwe sisteme dzine dza bveledza volumu ya data khulwane . 
Nzimulo yoneyone i ḓo wanala na muanḓadzo u shuluwaho kha vhutengu na dziṅwe saizi dza vhuṅwe vhuimazwikepe zwo livhiswa kha sia ḽa thungo . 
Mbekanyamushumo ya Ndondolo ya Mavu ndi o sedzaho tshitshavha na maitele a thikhedzo ya muvhuso kha ndangulo i dzulaho i hone na u shumiswa ha zwiko zwa vhulimi zwa mupo . 
U ombedzela hu hulwane ho vhewa kha u vhona uri mushonga muswa wo tsireledzea - kha sekhithara ya mutakalo ya vhathu vhanzhi na ya sialala . 
Kha vha thome nga u ola kutshimbidzele kha tshipiḓa tsha bammbiri vha tshi nambatedzwe luvhondoni .
Ro tika makumedzwa aya kha mbuno dzi tevhelaho : 
Khoniferentsi idzi dzo bveledza zwiṱirathedzhi zwa dzingu , vhufarekani na u phalala huhulwane kha u lwa na u tambudzwa ha vhana nga vhudzekani ha mbambadzo . 
U saukanya uhu hu ṱoḓa u ombedzela masiandaitwa mahulwane a mashumele a ikonomi ya vundu kha ayo a shango . 
Nyambedzano dzi kati na vhaṋetshedzi vha tshumelo vho kwameaho vhoṱhe u tandulula fhungo iḽi nga nḓila yavhuḓi . 
Vilili ḽa ḽifhasi ḽa ikonomi ḽo sumbedza ṱhoḓea ya maano a pfananyo a u khwinisa milayo ya nḓowetshumo ya tshumelo ya masheleni . 
Zwikhala zwo vuleaho zwi sa konḓi zwi tea u ita mishumo yo fhambanaho ya mupo na ya vhathu , nahone nzudzanyo dza zwikhala izwi dzi tea u kona u ṱanganedza mishumo i shandukaho tshifhinga tshoṱhe . 
Tshiko tsho teaho tsha masheleni tshi a tevhelelwa nahone ndaka ine ya shumiswa sa tsireledzo i a ṱhaṱhuvhiwa ya shumiswa u imela gavhelo iḽo . 
U dzhenelela ha vhadzulapo kha u disaina tshumelo
Nga u engedzea ha u thakhula ha mvelele nnzhi , muthu u sala a tshi vho thivhelwa nga maanḓa . 
Vhusimamulayo ha thekhinikhaḽa vhu elana na ndivhanyotiwa na zwilinganyo zwine zwa dzhiiwa sa zwa ndeme nga vhafaramikovhe . 
ḓivhadzwa nga ha tsheo dza khoro ya masipala , kana tshiṅwe tshiimiswa tsha polotiki kana mufaraofisi ya polotiki wa masipala , kha zwi kwamaho pfanelo dzavho , ndaka na ndavhelelo dzi pfadzaho .
Dziṅwe dza pfanelo dza miraḓo ya Tshitshavha dzi katela :
Foniki i shumiswa kha u vhala na u ṅwala .
Naho hu na kufarelwe kwa khwiṋe kwe kiḽabu dza wana zwiḽa kale , kiḽabu dzi ḓo farwa sa vhatshimbidzi nahone ho sedzwa maitele a fanaho a thendelo na vhushaka ha zwiimiswa sa vhaṅwe vhatshimbidzi vhanzhi . 
Ndi nnyi ane a tea u badela tshelede ya u unḓa ?
Zwileludzi zwa ndondolo ya mutakalo zwihulwane na zwi tikedzaho ndi thaidzo kha vhuṅwe vhupo nga ṅwambo wa zwiko zwo fhimiwaho , zwine zwa konḓisa u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwoṱhe zwi ṋekedzwa ḽevele dza gumoṱuku dzi ṱanganedzeaho dza tshumelo ya mutakalo . 
U guda u peleṱa maipfi a fumi nga vhege o dzhiiwaho a tshi bva kha ngudo dza foniki .
U fhindula mihumbulo ya vhaṅwe a tshi sumbedza ṱhonifho na u vhavhalela
Kha dzitshaka , hu na u ṱanganedzwa na u topolwa ha zwitandadi zwikene zwi elanaho na kufarele kwa vhafariwa nahone hezwi zwo bveledza kha tsiko ya nḓowelo dza mulayo ye ya tiwa kha thendelano ya dzitshaka , pfano , na nyendedzi . 
Kha vha vhone uri vhatsila vho fhambanaho vha na ku ṱalutshedzelwe ku yaho nga muthu nga muthihi kwa tshithu tshi no fana . 
Bugu ya ṅwaha ndi tshone tshiko tsha tshiofisi tsho sedzwaho khatsho Afrika Tshipembe . 
U ṱanganyiswa ha nḓivho ya zwa mushumogudwa na thikhedzo i bveledzwaho nga tshitshavha zwi na khonadzeo ya u nga ṋetshedza ṱhanganelano ine ya vhulunga masheleni , ya thuso nahone ine ya dzhiela nṱha mvelele . 
Kha vha sumbedze kushumisele nga tshiteṅwa tsha tshirengwa tsho linganyiswaho nga phurogireme ya vouthu . 
Vhagudi vha dzhenaho tshikolo ḓuvha na ḓuvha vha ita thero da sumbe kana u fhira kha mulingo muthihi . 
U bula vhabvumbedzwa vha tshiṱori nga nḓila yone
MBUYEDZEDZO YA MAVU
U shayea ha fhethu ha u laṱela mashika a tshiomate na u bviswa ha malaṱwa kha vhupo ho tsikeledzwaho . 
Zwivhuya zwa u shumisa DOA kha u langula mafhungo zwi ḓo aluwa zwa fhaṱa u konadzea huswa hapo kha thekhinoḽodzhi ya inthanethe na u bveledza thandululo ya mbekanyamushumo dza khomphyutha dzo ḓisendekaho kha Open-Source Software .
Nyendedzi ya Mudzulapo
Kha vha vha pfufhele kuhumbulele kwavho ku ṱavhanyaho vha vha dzhenise kha tsireledzo . 
Arali mbilaelo yavho i tshi ṱanganedzea , zwi ambaho uri , ndeme i sa swikeleli
U thusedza kha zwa mbambadzo
4 . MILAYO NA MAANḒA DPME i wana maanḓa ayo u bva kha Khethekanyo 85 ( 2 ) ( c ) ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe .
Kha vha nweledza mbuno dza ndeme magumoni a tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha adzhenda
Vhakwameaho vha tea u imela ekhoḽodzhi dzoṱhe , ikonomi na mbilaelo dza matshilisano , dzangalelo na zwiko zwi elanaho . 
Vha rambe vha A vha vhuye nga ngomu na u ya vha dzula na vhashumisani navho vha konou ṱalutshedza nganetshelo .
Zwi kwama vhonnyi nahone mvelelo dzo vha dzifhio ?
Zwiimiswa zwa muvhuso nga murahu zwi vha mazhendedzi ane a ṋetshedza tshumelo dza tshitshavha kha vhadzulapo . 
Ro ṋekedza tshenzhemo yo imaho ngauri kha muṱangano uyu kha u dzhiela nṱha uri ndaulo dzi nga shumisana lwa tsini kha u imedzana na u sa tevhedza ha vhugabelo ha nga nnḓa , hu tshi katelwa u ita nyito dza masia manzhi , na u ḓiimisela u bvela phanḓa na mufhindulano uyu . 
u vha vha tshi kona u amba , u vhala na u ṅwala English na nthihi ya nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe
Pfukiselo u ya kha vundu dzi nga itwa fhedzi musi ho ṱanganedzwa nga muofisiri a re na vhuḓifhinduleli wa lushaka o sedzaho zwa ndondolo ya maṅwalwa a vhukuma maelana na zwibviswa zwo wanalaho . 
U vhala tshibveledzwa tsha u tou vhona sa : phosiṱara na u kungedzela vhuṱambo
Ṱanganedzani vhashumisi vho fhambanaho zwitoponi na kha zwiṱitshini . 
Hezwi zwi itiswa ngauri mugaganyagwama u dzula wo ralo musi u tshi shedulwa ṅwaha nga ṅwaha .
Vhalanguli vha masipala vha fanela u khwaṱhisedza uri vha dzhia maga o teaho u thoma u shumisa sisiṱeme dzi shumaho dza ndaulo ya tshinyalelo na u swikela vhuḓikumedzeli ha zwa masheleni kha maṅwe madzangano nga tshifhinga na nga u ya nga mulayo . 
Tsivhudzo dza u kopela dzidokhumethe kha computer yavho :
u tendelela nga ṱhoho , na nga tshifhaṱuwo
U ita tsedzuluso nga ha milandu yo vhigwaho ine ya elana na u pfukekanya ha mulayo wa vhashumi na u shumiswa hune na musi zwo tea . 
Ngona ya CBP i ṋea vhomasipala tshomedzo dza u khwaṱhisa masia a u shela mulenzhe a IDP , zwa vha thusa kha u ita uri ṱhoḓea dza White Paper na Mulayo wa Sisiteme zwi kone u phethwa .
Kha tshipiḓa , tshanduko kha u shumisa tshelede zwi sumbedza nyimele dzo shandukaho dzashu . 
2.1 . Khabinethe yo ṱalutshedzwa nga ha Muvhigo wa fhelaho wa Zwipikwa zwa Mveledziso zwa Miḽeniamu ( dziMDG ) wa khunyeledzo wa Afrika Tshipembe .
Kha ri vhale
U dzhenelela ha vhabebi kana tshitshavha ha ndeme kha kushumele kwa tshikolo ndi vhudavhidzani .
Madzangano haya u vhea maga a mutheo u itela vhudziki kha zwidzidzivhadzi zwoṱhe na ṱhoḓea dza datumu ya u sumbedza u fhelelwa nga tshifhinga kha zwibveledzwa zwa mishonga zwoṱhe . 
Vhufaragwama : Vhufaragwama vhu ṱanganedza maga o dzhiwaho nga dzibannga khulwane u fhungudza mbadelo dza ndaṱiso , fhedzi ri ḓo ṱuṱuwedza dzibannga u dzhia maṅwe maga u fhungudza mbadelo dza nṱha dzine dza kha ḓi vha dzo sala kha vharengi vhoṱhe . 
n ḓivho ya u tandulula thaidzo
Netiweke dzonedzone dzi re na vhuṱumani dzine dza ya fhethu ho fhambanaho nahone dza vha dzo ṱanganela tshoṱhe dzi ḓo ṱoḓa zwiṱirathedzhi zwinzhi zwa u lulamisa na tshiimiswa tsha tshumiso ya mavu i no tikedza . 
Vhafhinduli , naho zwo ralo , vho sumbedza uri milandu iyo a yo ngo ḓala . 
Vha rumele fomo na khophi dzo bulwaho kha Muṅwalisi wa dziGMO .
U vha nemuta zwi ḓo thusa u sika zwikhala kha sekithara ya vhuendelamashango u sumbedza nyito dza vhuendelamashango ha shango na vhorabulasi vhapo vha ḓo sumbedza vhutumbuli ha thekinoḽodzhi ṱanoni ḽa mbambadzo ḽine ḽa ḓo dzhenelwa nga vhathu vha fhiraho 100 vho ṱanaho u bva kha tshakha dza aquaculture ḽifhasi ḽoṱhe .
Hu na mbekanyamushumo dza tshampungane dzi re mahayani dzi re hone na kha sisiteme ya bakete hune na yone i khou tea u fheliswa . 
Honeha , nga tshifhinga tsha u ṅwala , a hu na tsheo yo dzhiwaho malugana na mafhungo aya . 
Mvulatswinga ya u thivhela vhufhura , mielo nga kotara kha vhuaḓa na u tsireledza ndzozwo ya ndaka na mbuelo dza ndaka dza masipala . 
Pulane yo sedzaho kha sekhithara
U shumisa zwidodombedzwa nga vhuronwane
Themo ya 1 - Vhege ya 8 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
Miraḓo yo khethiwaho a yo ngo tendelwa u dzhenela khetho lwa zwifhinga zwi fhiraho zwivhili . 
Riṋe , sa tsumbo , ri khou ita vhuṱoḓesi nga mafhungo a mutakalo , vhudzulo , pfunzo , vhushayamushumo , thaidzo dza vhaaluwa , vhaswa , tshelede yo vhulungwaho na kutshilele . 
" Musi ri tshi humisela mavu murahu ri tea u humbula ngaha tsireledzo ya zwiḽiwa .
Vha tou vha vhathu u fana na vhone na nṋe . 
Musi kushumele hu tshi vhambedza na maga a kushumele ku tshi ganḓiswa u khwaṱhisedza zwauri khasiṱama dzi na mafhungo o fhelelaho , vhaṋetshedzi vha tshumelo vha kombetshedzea u khwaṱhisedza na u amba nga ha ṱhahelelo iṅwe na iṅwe kha u ṋetshedza havho tshumelo .
Vha sumbedze zwi khagala kha khweshenee ya thekhiniki uri ndi dzifhio dziṅwe tshaka dza lushaka lwa tshimela luswa dzine tsha fanela u vhambedzwa nadzo u vhona phambano
Zwipiḓa zwoṱhe zwa rekhodo mafheloni a ṅwaha zwi vhonala nga u shumisa mbadelo ya tshikalo tsha vhukati kana fomuḽa ya mbadelo ya FIFO . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhoṱhe vha re na dzangalelo uri vha dzike na u ḓibvisa , nahone vha ṋee mafhungo aya tshikhala uri a tandululee vha tshi shumisa nḓila dzo teaho .
Ndi nnyi are na vhuḓifhinduleli ha u vhiga kha maimo a mabindu ? 
U thoma vhuṱumani na tshumelo dza thikhedzo dza tshitshavha dzo teaho na u pfumbudziwa vhaṋetshedzi vha ndondolo kha ndondolo ya hayani ya mutheo . 
Ndivho ya tshipiḓa itshi ndi u wana tshisumbi tsho teaho tsha zwitshilaho zwiṱukusa na khoifishiente ya masinwa zwa shumiswa kha kha u bvumba u fa ha zwitshilaho zwiṱukusa bvungwi kha vhupo ha ṱhoḓisiso ho tiwaho . 
Zwi a lavhelelwa-vho uri izwi zwi ḓisa mvelelo dzine dza ita mbambedzo ya pulane dza zwa malaṱwa , zwine , sa mvelelo , zwa ḓo leludza ṱhaṱhuvho i pfalaho ya ngona dzi shumesaho zwavhuḓi kha u tandulula thaidzo dza malaṱwa dzo ḓoweleaho . 
THERO Luambo lwa Hayani Luambo lwa Hayani Luambo lwa Hayani
Zwo tou vha ḓivhazwakale na u vha tshifhinga tsho khetheaho kha shango ḽashu , zwe zwa sumbedza gundo ḽa vhathu vhashu kha u tsikeledzwa na tshiṱalula .
Ri nga vha na mihumbulo yo fhambanaho nga ha uri ngoho idzi ndi mini na uri ndi zwifhio zwine zwa nga thusa ṱhoḓea dzashu lwa khwinesa . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo .
( b ) Lutamo Iwa shango nga vhuḓḓalo lu tshi ṱoḓḓa uri mafhungo a shumaniwe nao nga nḓḓila i fanaho vhukati ha lushaka , na uri milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i tshi ḓḓo ita uri hu vhe na u fana nga u thoma -
U dzudzanya mathomo na magumo a re na mutsindo
Nga kha Mbekanyamushumo ya Mbuedzedzo ya Mavu , ho ṋetshedzwa egere dza mavu dzi fhiraho 90 000 kha vhorabulasi vha sa athu bvelelaho , vha dzulaho mabulasini na vhashumi vho hiraho madzulo .
Tshigwada tsho tiwaho na ndivho ya Phurogireme ya Vhukoni
U kovhekana mihumbulo na tshenzhemo na u sumbedza u pfesesa khontseputi
U langa tshiṱoko a u dzulela sedzulusa zwithu . 
Sisiṱeme dza vhulavhelesi na tsenguluso na dzone ndi dza ndeme kha u vhona uri hu khou vha na kushumisele kwavhuḓi kwa zwiko zwa vhashumi na zwa masheleni zwine muvhuso wa vha nazwo . 
U khwinisa vhukoni ha mavu na tshiko tsha fulufulu zwa nzudzanyo , zwipiḓa zwa dizaini zwitevhelaho zwi fanela u dzhielwa nzhele : 
Ngade dza zwiḽiwa na dzone ndi dziṅwe nḓila dzine masipala wa ita uri hu vhe na mveledziso ya zwiḽiwa hu tshi itelwa miṱa yo shayaho . 
Zwikundisi zwihulwane ndi u humiswa ha milandu ya u fhirisa tshivhalo tsha vhanameli nga nṱhani ha u shaea ha khaphasithi kha vhatshutshisi vha phabuḽiki na u sa badeliwa ha milifho . 
Arali Muḓisi wa mbilaelo a dzhia iḽi ḽiga , tsheo ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS a i nga tevhedzwi nahone Khoro ya Zwikimu zwa Dzilafho i ḓo dzhia tsheo .
Kuitele hokwu kwa ndangulo ya khohakhombo ndi kwa ndeme kha Tshikwama u bvela phanḓa na u sa nyeṱha na uri muthu muṅwe na muṅwe kha Tshikwama u na vhuḓifhinduleli ha u ṱanea kha khohakhombo dzi elanaho na vhuḓifhinduleli hawe . 
Muṅwe na muṅwe o thoma u ḓivha nga ha mbekanyamushumo dzine muhasho wo dzhena khadzo , nga maanḓa maitele a Zero Tolerance , zwine zwo sumbedzisa u shuma sa ezwi vhunzhi ha vhoramimoḓoro vha tshi vho fhungudza luvhilo musi vha tshi dzhena kha vundu , zwine zwi thusa kha tsireledzo ya vhone vhaṋe . 
Shelani maswa maḓi geḓelani .
Naho u vhofhololwa kha mulayo wa maitele zwi tshi nga ṋekedzwa kha zwibveledzwa zwo funzeaho zwa zwipikwa , zwa vhukuma zwo vha zwi sa sokou wanala . 
Hu si na u tshinyadza dziṅwe thasululo dza mulayo , Vundu ḽi nga tea nyiledzo kha Mubidi u ri bidi dzawe kha Vundu a dzi tsha ḓo ṱanganedziwa lwa tshifhinga tshine tsha ḓo tewa nga Vundu . 
Nga nṱha ha zwezwo , mutengo wa u thola , u imela na u pfumbudzwa ha vhashumi vhaswa vha muvhuso zwi khou holefhadza mugaganyagwama wa vhashumi une wo no vha kha tshiimo tshi si tshavhuḓi . 
Vhahumbeli vha mushumo vho khethwaho vha ḓo fanela u dzhenela ndingo ya vhukoni . 
Kha phetheni iyi ri dovha hafhu ra wana uri kha tsumbo idzo dzine mafhungo a ndeme a sekhithara ya phuraivethe a vha e khomboni , hu na khwiniso i no vhonala . 
U topola huṅwe fhethu hune hu nga shumiswa u itela Midavhi ya Mitambo ya Caledon . 
Nzudzanyo dzi vhonalaho maelana na ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa u ḓisa mushumo na kukuvhanganyele zwi tea u bviselwa khangala . 
4.43 Nga ṅwaha wa 2007 , hu ndingedzo dza u khwaṱhisa zwishumiswa zwa u shumana na khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi , Phalamennde yo phasisa Mulayo wa zwa Vhugevhenga wo Khwiṋiswaho wa 38 wa 2007 ( Mulayo wa u Gwevha ) .
Hezwi zwi katela u sika tshikwama tsha masheleni o kuvhanganywaho u bva kha ḽeveḽe ya lushaka u itela mbadelo dza mutakalo , dzine dza dzhenisa lweṱo lweṱo lwa vhuḓifhinduleli ha mabindu kha zwamatshilisano khathihi na mithelo . 
Maḓuvha 2 u swika a 3 Maḓuvha a u ṅwala pulane
Ri ita khuwelelo maAfrika Tshipembe nga riṋe u thusa vhathu na miṱa zwitshavhani zwavho , zwihulusa vhana , vhaaluwa na vhathu vha re na vhuholefhali .
12 . Thandela i a swikelela zwipikwa zwo ṱanḓavhuwaho zwa phurogireme dza lushaka dzi ngaho sa IDP ?
Ndi ngazwo , nṋe ndi tshi amba nda ri , ndi khou tendela khwiṋiso heyi . 
Kha vha ḓadze fomo DL1 , Khumbelo ya mvusuludzo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva ofisini ya tsini ya zwa badani .
Therifi dza u kunakisa ḓorobo dzi badeliswa fhethu hu songo sedzwa uri ndi nnyi a no rura malaṱwa a no bva afho fhethu . 
u sika vhupo ha tshikolo ho tsireledzeaho ;
Ndi nga ṱavhanya u ya tshikoloni ṋamusi ?
Nga murahu ha izwo a vha fha tshelede ya u renga maḽegere a vha shushedza a ri vha songo vhudza muthu nga ha tshiwo itshi . 
Ḓuvha : 18 Fulwana u swika dzi 19 Fulwana 2016
Vhuṱanzi nga hone huṋe hu re khagala ndi hauri mbuelo idzo dzi nga si eḓanyiswe na tshishumiswa tsha mulandu . 
Hu na mikano i sa kanakanisi kha u swikelela pfanelo nga tshitshavha sa zwo sumbedzwaho kha Tshipiḓa tsha vhu 36 tsha Ndayotewa na zwipiḓa 33 na 45 zwa Mulayo wa PAIA .
Kha vha ṋekedze ṋomboro ya vhuṋe kana nḓila iṅwe ya u ḓi ḓivhisa ya muraḓo .
U vusuludza zwithu hayani na tshikoloni
Naho mmbi ya zwa vhupileli yo fhiraho - Muvhuso wo tenda tshumelo dza 23 dza vhashumisani na riṋe dzi tshi fheliswa . 
Ndangulo ya khohakhombo i dzula i kha adzhenda dza miṱangano hune ha mvelaphanḓa ya vhigiwa na u topolwa ha khohakhombo . 
Mushumo wa ndeme 1-
Ndi vhaṋetshedzi vha tshumelo fhedzi vhe vha dzheniswa kha mutevhe sa Accredited Prospective Provider kha Dathabeisi ya Muṋetshedzi ya Vhukati vhane vha ḓo ṱanganedzwa . 
Dziṅwe mbadelo ndi dze dza katela zwikhipha zwa bola zwa thimu dzoṱhe dzine dza khou shela mulenzhe na zwiphuga zwa vhawini . 
Kha mbekanyamaitele ya tshitshavha na mveledziso ya ḽifhasi , vhushumisani zwa zwino ndi tshibveleli tshi ṱanganedzeaho . 
Arali hu na tshumisano dza maḓi dzine dza fana dzi fhiraho nthihi ngomu tsha tshifhaṱo tshithihi , hu tea u ḓadzwa fomo dzo fhambanaho . 
Vhafumakadzi vho vha vha tshi dzulelwa u wana puloto ṱhukhu , dzi re na tsheledzo ṱhukhu , khonadzeo ṱhukhu uri vha nga kona u badela vhashumi u engedza tshikwama tshavho tsha mbuelo . 
Nga u shuma fhasi ha mulayo , ri nga ita uri zwitshavha zwashu zwi tsireledzee na u vha na vhutsireledzi .
Phando Ṅwedzi 3
( 5 ) Khethekanyo ya 213 , 214 215 , 216 , 218 , 226 , 227 , 228 , 229 na 230 dzi thoma u shuma u bva nga ḽa 1 Phando 1998 , fhedzi hezwi a zwi thivheli u thoma u shumiswa hu tshi tevhelwa Mulayotewa , mulayo wo lavhelelwaho kha mbetshelo idzi hu saathu u swika ḓḓuvha iḽo .
U bva tshe ha thomiwa Tshumelo ya Mapholisa Afurika Tshipembe ( SAPS ) nga 1994 , ho no vha na tshanduko nnzhi kha mupo , nnḓa na ngangomu zwi kwamaho kha u pfesesea ha Tshumelo kha u fhindulwa ha mafhungo a kwamaho vhutshinyi na vhutsireledzi .
U linga hoṱhe kha Vhuimo ha Vhukati ndi ha ngomu tshikoloni .
Ṋetshedzo ya phuraivethe ya tshumelo dza tshitshavha mashangoni a bvelaho phanḓa . 
u ṱavhanyisa u fhaṱwa ha nnḓu dzi sa ḓuri nga u tiwa nga u ṱavhanya ha Tshivhumbiwa tsho Khetheaho tshine tsha ḓo shumana na zwa masheleni , u ṱuṱuwedza Mulayotibe wa Tshumiso ya Mavu na u khunyeledza zwo salaho zwa thendelano yo lengaho ine ya tea u itwa na sekhithara ya phuraivete kha zwa dzi nnḓu dza mutengo wa fhasi ;
U rangisa muthu muṅwe phanḓa zwo iledzwa nahone zwi tea u thudzelwa kule hu tshi katelwa u rangisa vharema nga vhatshena na musi vhanna vha tshi rangisa vhafumakadzi phanḓa . 
U fhindula - vho fhindula hani kha khuḓano ?
Kha muhanga uyu ndi tama u amba nga mafhungo o vhalaho u thoma ane a elana nga maanḓa na maitele o ḓoweleaho a muvhuso ndi sa athu u rembulutshela nga maanḓa kha nyambedzano na mafhungo a elanaho a zwenezwi . 
1.2. Sesheni iyi ya vhu27 ya Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi nga ha Afrika yo khwaṱhisedza kha ḽifhasi uri Afrika Tshipembe ḽi kha ḓi vha tshipiḓa tsha ndeme kha vhubindudzi ha dzhango ḽa Afrika .
hironiki kana i tshi vhalea nga mutshini
mishumo ya thimu dza u tshimbidza
Vhunzhi ha thundu dzine dza vha ntswa a dzi ngo katelwa kha maga a ndaulo ya u ṱunḓa .
Nga iṅwe nḓila , tshi katela vhathu vhoṱhe vha sa shumi u ya nga ṱhalutshedzo ya tshiofisi , khathihi na tshipiḓa tsha tshithavha tshi sa shumi ( u ya nga ṱhanḓavhudzo ya tshiofisi ) i sumbedzaho uri vho vha vha hone , zwi sa sedzi mbuno dzi ṋewaho uri ndi ngani vha sa ṱoḓi mushumo . 
Vha nga ita ndingo dza embirio Afrika Tshipembe .
U shumisa dayagiramu na nyolo kha tshibveledzwa u itela u engedzedza kupfesesele .
Tshivhalo tsho lavhelelwaho tsha zwipisisi ( zwine zwa vha izwo zwi songo ṱalutshedzwaho ) zwi fhirela kule nomboro idzi . 
Arali vha sa tendeleni na na tsheo , vha nga ṅwalela mbilahelo dzavho kha Minisiṱa wa Mveledziso ya Matshilisano , vha ṱalutshedza uri ndingani vha sa tendelani nazwo .
U bva kha pulane dza tshifhinga tsho linganelaho dza lushaka dzo sedzuluswaho , ho bvelelesa masia a tevhelaho o sedzwaho : 
Maga a vhutsireledzi mahulwane ane a katela u dzheniswa ha dzikhamera dza nga ngomu ha tshifhaṱo na khombetshedzo ya dzisefo dza u vhea mabambiri a mbudziso zwo khwaṱhisedzwa fhethu hoṱhe ha u vhea . 
Kha vha fhedzise thasiki dzi tevhelaho :
Ṅwalani dzina ( ndi inwi muṅwali ) .
U langula mbetshelwa ya asesimende , khwaṱhisedzo na mbadelo dza mbilo . 
1 / 5 Tsaukanyo ya tshikhala
I vhekanya nga mutevhe wa thendelano ndeme na maitele a vhuvhusi ha dimokirasi ho ḓisendekaho nga vhathu .
Vha ḓo pfa vhe na tshirunzi , u sumbedzwa ṱhonifho , na mbavhalelo . 
6.1 U vhona u ri hu na nḓisedzo ya tshumelo i sa khakhiswiho nahone yo dzudzanyeaho nga tshifhinga tsha u pfuluwa na tshandukiso na u sumbedzisa vhashumi tshivhumbeo tshiswa tsha tshiimiswa .
U SA TENDA
Kha vha ḓadze fomo nga vhone vhaṋe , SARS a i nga shumani na fomo yo ḓadzwaho nga muṅwe muthu .
Rekhodzo dzine dza vheiwa kha Akhaivi dza Lushaka dza Afrika Tshipembe u itelwa u vhulungwa dzi ḓo itwa uri dzi vhe hone ho tevhedzwa milayo yo teaho ya uri dzi vhaliwe :
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele na mutevhe wa tshumelo dzo themendeliwaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
Mipimo ya vhutshilo ha tshoṱhe ha ṅwaha i shuma kha vhushelamulenzhe ho ṱanganaho kha dziakhaunthu dza u vhulunga dzi sa badeli muthelo dza vhabindudzi kha vhaṋetshedzi vha zwibveledzwa u mona hoṱhe . 
U bveledza na u thoma u shumisa zwiṱirathedzhi midia , pulane na mbekanyamushumo ya vhushaka na midia . 
U shumisa maṱaluli kha u ṱalutshedza maanewa a re tshiṱorini .
Hu si na ḽiṅwalo ḽo ṅwalwaho nga mukhantseḽara onoyo .
Ri khou tea u thoma kudzhenele ku re khagala kwa u sala nga murahu ṱhoḓisiso dza vhukhwine dzo itwaho mathomoni a ṅwaha . 
tsheke dzi songo rumelwaho tshifhinga tshithihi na khumbelo dzi tea u rumelwa na luṅwalo lwa ṱhalutshedzo
wana zwidodombedzwa zwi tikedzaho
U kundelwa u ṋetshedza akhaundu nga tshifhinga nahone dza vhukuma . 
vha tea u vha vhe mudzulapo wa Afurika Tshipembe , mudzulapo wa tshoṱhe kana ṱhunḓu
uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF. )
VHUKATI HA ṄWAHA 40%
9.1 . Vhudavhidzani na lushaka
Komiti i dovha ya dzhena kha khanedzano na u khwinisa Milayotibe , na u dzudzanya vhupfiwa ha vhathu arali fhungo ḽi na dzangalelo ḽa tshitshavha .
Nyimele ya tshiṱafu - Zwikhala zwoṱhe zwo ḓadziwa nga pfanelo nahone zwo ḓadziwa nga tshifhinga ?
Sisiteme iyi i tea u ṱanganedza u fhambana ha zwitaela zwa u shela mulenzhe na mvelele .
Mahosi ashu a ṱhonifheaho ;
4 . Kha khoḽomo ya u fhedza kha vha ite tshikalo tsha uri tshipikwa tshi nga kona u swikelwa naa kana hai musi zwithu zwo ima nga u rali .
U dzudzanya na u tshimbidza kushumele kwa muhasho , sesheni dza tsedzuluso na vha ndangulo ya nṱha kha matavhi a muhasho u khwaṱhisedza u fulufhedzea , u vha na mushumo na u vhungoho ha mafhungo o vhigwaho . 
Zwigwada zwivhili zwa vhaambi , hunzhi vhararu kha tshigwada , vha ṱaṱa vha tshi khou ima na ṱhoho kana u hanedza madzinginywa .
( 1 ) Khethekanyo ya 1 na heyi khethekanyo ṱhukhu zwi nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga -
Phetheni dza vhubindudzi kha vundu dzo tevhela dzi tsini na tsini na idzo dza shango kha tshifhinga tshoṱhe tsha tsedzuluso . 
Tshumiso ya magavhelo o sedzaho mushumo wo imaho ngauri i ḓo khwiṋisa vhukoni ha u kunga na u dzudza phurofeshinaḽa dza ndondolo ya mutakalo . 
Samithi ḓo amba nga ha mafhungo o fhambanaho a elanaho na mbambadzo ya kha dzingu na nḓowetshumo khathihi na mbekanyamushumo ya mushumo .
U fhambanyisa na u khethulula ha vhathu nga milayo ine ya ṱuṱula shayandinganyo . 
Ndi u pembelelwa ha muya wa vhuthihi na tshumisano vhukati ha midzinginyo ya mbofholowo ya Afrika na uri nga khayo hu ḓo fhaṱwa miziamu , ḽaiburari na hune ha ḓo vhulungwa maṅwalo a ḓivhazwakale .
U bveledza mbuletshedzo ya mushumo na zwo tiwaho . 
Hezwi zwi ḓo vha thusa u vhulunga tshelede ire kha mushonga wa vhulwadze zwaho - hune mushonga wa hone wa ṱoḓea lwa tshifhinganyana .
Hafhu , vhukoni ha mabindu kha u langula bulasi , vhufarabugu na zwileludzi zwa zwikolodo zwi khou shayea vhukuma . 
Afrika Tshipembe ḽo vhumbwa nga sisiteme ya demokirasi ngeno vhulavhelesi ha zwa demokirasi kha maitele a mugaganyagwama wa muvhuso u dovha hafhu wa katela zwo swikelelwaho sa zwibviswa zwone na vhukhwine ha ndangulo ya zwibviswa . 
( a ) muṅwe na muṅwe o tholiwaho nga , kana a re mushumeli wa masipala nahone ane a lambedzwa kha mushumo wonoyo we a tholelwa wone kana tshumelo , na muthu we a si iledzwe kha u sa tendelwa uhu hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka ;
Masheleni ano poselwa nga vhashumi a vhewa fhethu huthihi hune a kona u wanala uri a badele mbuelo dza mushumi muṅwe na muṅwe kana muunḓiwa . 
Vhuṱudzeṱudze nyangaredzi kha kuvhigele kwa tshumelo ya nnyi na nnyi zwi dzhiiwa sa zwo kundelwaho musi zwi tshi livhiswa murahu kha pulane sa muhangarambo wa u gaganya mashumele . 
Ṅwaha wa 2015 ndi Ṅwaha wa Tshata ya Mbofholowo na Vhuthihi kha Nyito ya u Bveledza Mbofholowo ya Ikonomi .
Ofisi ya Muṅwalisi i rumela marifhi a nga ha u vusuludza na fomo dza khumbelo kha vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho hu sa athu fhela miṅwaha miraru .
u khwinifhadzwa ha ndeme ya tshumelo na mvelelo
Zwitshavha zwi fhaṱaho dzinnḓu tsini na khunzikhunzi dza mulambo na nga ngomu ha mitalo ya miḓalo zwi nga dzhiiwa sa khohakhombo . 
Kha ḽiṅwe sia , khaedu i kwama u sa vha hone ha masheleni ha masipala . 
Kha vha dzhie phindulo vha dzi rekhode kha fiḽipitshati uri vhoṱhe vha dzi vhone .
Zwiendedzi zwa badani
Mathomo maswa ndi ḽone fulufhelo ḽashu ḽa u ḓisa tshanduko yavhuḓi ya vhukuma . 
Ndi mishumo mingana yo sikwaho nga mulandu wa mishumo ya Tshivhalo tsha Mishumonyengedzwa ya Muvhuso ? 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i nga ṱoḓa u dzhiela nṱha themendelo ya u dzheniswa ha mbekanyamushumo dza u swikelela vhathuni kha IDP kana miṅwe migaganyagwama .
U shumisa iyi puḽane zwi ḓo ṱoḓa tsheo dzi konḓaho dzi sa takalelwi nga vhathu .
Ndangulo ya muṱaṱisano ya Afrika Tshipembe i ṱuṱuwedza u shela mulenzhe huhulu ha vhadzulapo nahone yo ita mvelaphanḓa kha u lwa na zwigwada na vhufhura ha mitengo .
Bugu dzo hudzwaho , sa , zwirendo , raimi na nyambo nz .
Tshifhinga tsha vhugudisi ha mushumo wa zwanḓa tshi tea u ṋea dziphurofeshinala dzashu uri vha livhane lwa khwine na khaedu dza nḓowenḓowe dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe . 
6.5.2 Vharangaphanḓa vha Sialala vha shuma mishumo yavho vha tsini tsini na tshitshavha .
Koporasi ya Mveledziso ya Masincedane yo thomiwa sa khamphani ya Khethekanyo 21 .
- Vhoṱhanu u bva kha nomboro iṅwe na iṅwe i re vhukati ha 0-80
Khophi ya ndaela ya khothe i tea u fhelekedza fomo ya khumbelo ya phasipoto .
U ita nḓowenḓowe ya u farekana ha dzinomboro u swika kha 9
Vhu&we vhu tevhela nḓila yeneyo nthihi vhu tshi ya zwiḽiwani .
Zwiṅwe zwiimiswa zwa mitambo na zwiṅwe zwiimiswa zwo ri tikedza nga maanḓa kha vhukando hovhu . 
8 . NAA U SHELA MULENZHE KHA MBEKANYAMUSHUMO / MAITELE A VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA HU ITA URI HU VHE NA U VHOFHOLOLWA NGA U ṰAVHANYA U YA NGA PAROLI ?
Vhuṱambo na maḓuvha o khetheaho ane a pembelelwa nga tshitshavha a tea u ambiwa nga hao musi a tshi khou ḓi bvelela nga themo nga themo . ( awara dza 3 nga themo dzo avhelwa zwenezwi ) )
ya u thoma bindu
Khethekanyo iyi i ṱola nyimele ya ḽa Afrika ṋamusi kha vhuimo ha ḽifhasi maelana na masia maṋa , ane a vha : vhuvhusahoṱhe ; nḓowelo dza vhoṱhe ; tshumisano ; na masheleni a mveledziso . 
Musi thandela iyi i tshi vhumba ḽiṅwe ḽa maga a elanaho na mbekanyamaitele dza muvhuso u lugisela pfunzo ya khombekhombe u swika kha miṅwaha ya fumirathi , i vhumba vhuṱumani ha ndeme ha pfunzo i yaho phanḓa vhukati ha sekhithara ya mutheo na ṱhukhu . 
U khwinisa ndondolo ya zwa mutakalo
U shumisa figara dza muambo .
khavara ya magazini tshi si tsheho .
Muimeli wapo kha khoro yapo .
4.3 Khabinethe yo tendela u tholwa ha Vho Siyakhula Paradise Simelane kha poswo ya Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni kha Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu .
U shumana na mbudziso dzoṱhe dzi elanaho na zwa miholo . 
Vhaswa vha kona u wana zwikhala zwa u khwiṋisa zwikili zwine zwa rengisea
tshifanyiso tsha muhumbulo ----- maipfi ane musi o shumiswa a ḓisa tshiṅwe tshifanyiso mihumbuloni yashu
Maitele a demokirasi ya nyambedzano a vhidza vhadzheneli u amba vha kha maimo avho sa vhadzulapo , vha ambe nga ha zwililo zwavho zwi tshi ya nga zwi kwamaho nnyi na nnyi , hu si vhafari vha vhuṋe hukene . 
Naa muthu a nga pfukisela vhulwadze musi a sa khou lwala ? 
( Mulayo wa Mithelo
Thandela yo lambedzwa nga Tshikwama tsha Zwikili tsha Lushaka na Muhasho wa Vhutsila na Mvelele na uri i sedzesa kha vhathu vhane vho vha vha tshi nga vha vha songo swikela zwikhala zwa vhugudisi . 
Hoyu wo vha u muṱangano wa nnyi na nnyi fhedzi wo vha u songo ḓivhadzwa tshitshavhani . 
Fomo J109 : U tanganedza trust sa mutshimbidzaifa - itea u dadzwa kavhili muthu kana vhathu vho khethwaho sa vhatshimbidzaifa .
Vhadzulapo fhethu ha mahayani vha tshe vho ḓisendeka kha zwiko zwa maḓi zwa sialala nahone izwo zwi ita uri hu dzule hu na khaedu ya u swikelela ṱhoḓea ya maḓi , nga nṱhani ha thaluso ya tshiko . 
Zwinzhi zwo swikelwa kha ṅwaha wo fhelaho .
Ndi nnyi ane a ta kana u bula matshimbidzele a muṱangano ?
U vhala tshibveledzwa tsha midia , tsumbo : magazini , athikili/ muvhigo wa mafhungo
Mbekanyamaitele iyi i kumedza vhukoni ha muvhuso u ṋetshedza tshumelo ya dzilafho kha vhoṱhe vhane vha dalela zwishumiswa zwa zwa mutakalo .
U amba tshiṱori
Fomethe i re yone
Arali akhaunthu i songo vuliswa nga dzina ḽa murengisi , kha vha ḓadze fomo VAT 119i .
U ḓivha thekiniki ya u kwengweledza/
Kha ri sumbedze Sumbedzani khanani yaṋu uri ...
U topola ṱhoḓea dza mashumele hu sa athu u vha na ṱhoḓea u itela u khwinisa mushumo wa thimu . 
Yo lambedzwaho nga GTZ .
5.4 . Minisiṱa vha Saintsi na Thekhinoḽodzhi , Vho Naledi Pandor , vhane na vhone vha kho huliswa nga Dzangano ḽa Amerika ḽa Nyaluso ya Saintsi kha zwe vha shuma kha zwa vhushaka ha dzitshaka ha saintsi ngei Boston , United States , ṋamusi .
Muhumbulo muhulwane wa khothe dza sialala ndi u swikelela mbuelano kha vha kwameaho .
U shuma na zwikundisi kiḽasini , vhagudisi vha tea u shumisa zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho sa zwe zwa dzheniswa kha Ndededzi ya u Gudisa na u Guda ha Vhukateli ( 2010 ) ( Guidelines for Inclusive Teaching and Learning ) ya Muhasho wa Pfunzo ya Muteo .
Ri dzhiela nṱha , fhedzi , uri mapholisa vhe vhoṱhe vha nga si kone u tandulula ḽeveḽe dza vhugevhenga i re nṱha . 
Senthara thendeleki dza tshumelo - hu na nḓila dzine dzi nga eḓana 134 dza Thusong Service Centre thendeleki dzine dza dza kona u swika fhethu ha kulesa shangoni ḽashu arali Thusong Service Centre i siho tsini havho .
Vha tea u ita ngauralo musi hu tshi vha na tshanduko ya vhuṋe ha goloi kana musi igoloi i tshi ṱo ḓea u bva kha ifa ḽa mufu .
Milayo ya bidi i elanaho bidi i ḓaho nayo a i athu , nahone a i nga ḓo , bviselwa khagala nga mubidi , thwii kana nga thungo , kha muṱaṱisani muṅwe na muṅwe , phanḓa ha datumu na tshifhinga tsha u vula bidi nga tshiofisi kana u pfufhiwa ha khonṱiraka . 
Mbudziso i tevhelaho i amba nga tshikando tsho ḓoweleaho hu si tshiluḓibviswa tshi no khou dzulela u bva , sa tsumbo , zwi tshi bva kha vhulwadze kana vhupise . 
Sachs u zwi vhea nga nḓila i tevhelaho :
Sa zwe zwa sumbedzwa afho nṱha , vhuthihi ha poḽotiki na mbofholowo ya ikonomi zwo vha zwone zwipikwa zwa Afrika misi yoṱhe u bva mbofholowo i tshi thoma u swika zwino . 
U shumisa thounu , luvhilo na u shandukisa ipfi ( inthonesheni )
Maitele manzhi o fhambanaho a ndeme ya maḓi na nyendedzi zwo anḓadzwa kha maṅwalwa apo na a dzitshaka . 
( 10 ) Mukhomishinari u telwa u shuma miṅwaha mitanu , ine ya nga vusuludzwa hafhu themo nthihi fhedzi , nahone u fanela u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha -
Nyaluwokati ya tshivhalo tsha vhadzulapo yo engedzea nga tshikalo tsha u fhungudzea . 
Ndivho ndi u pulana roṱhe na u engedzedza maga a tsireledzo , vhudzuloni ha u dovholola vhurangeli na u amba nga thaidzo nga kha ndingedzo dzi songo ṱumanaho . 
Mbadelo ṱhuṱhuwedzi dza madokotela kha tshumelo ya tshitshavha , na madokotela a vhupo ha mahayani , dzi tea u katela zwithu zwi nga ho sa bazari u itela vhana vhavho vha re zwikoloni , vhudzulo , kathihi na mitikedzelo u itela goloi . 
A si mimasipala yoṱhe ine ya vha na mbekanyamaitele ya kushumele kwa komiti dza wadi .
A huna mafhungo a re kha phurofaiḽi kana dzimbalombalo ane a ḓo kona u ṱumanywa na mushumisi na muthihi . 
U khwinisa vhukoni ha vhukovhi , vhubveledzisi na munyanyuwo wa mugaganyagwama kha ṱhoḓea dza ikonomi ya matshilisano , ndivho dza mbekanyamaitele ya mugaganyagwama na vhuvhekanyandeme ha lushaka na ha vundu . 
Muanetsheli u ṱalutshedza mafhungo ane a sa ḓo ambiwa nga zwipuka , tshiṋoni , kutukana , mme na kuṱari .
Ndeme na u tea ha dzikhoso zwi ṱoḓa u dzhielwa nṱha nga u ṱavhanya .
Ndi khombekhombe uri Vhavheaiṱo Vhahulwane vha vhagudi musi vha tshi khou ṅwala mulingo vha vhe hone muṱanganoni hune vha nyeṱulelwa nga vhuronwane malugana na nḓila ya kuitele , milayo na ndaela dzi elanaho na mulingo . 
U bvisela khagala vhuḓipfi na mihumbulo
2 . VHAFUMAKADZI VHA NGA SHELA HANI MULENZHE KHA U SIKA MILAYO ?
Vhagudi vha tea u itwa uri vha wane nḓivho dzo fhambanaho vhukuma , mbonalo dzine dza ḓo vha sia ( dzi vha siaho ) vho ḓilugisela vhukuma u livhana na vhumatshelo .
U ḓivha ḓivhaipfi na tshivhumbeo tsha luambo zwi re zwone
Luṱa u lu lwa tshizwino zwino kha tsireledzo ya zwiḽiwa lu amba uri khetho na mishumo ya thandela yo tiwaho zwi nga kona u itwa fhedzi , musi mutheo wa ikonomi ya zwamatshilisano wo itiwa nga mafhungo a zwa vhulimi na matshilisano a madzangano a matshilisano a re khagala kha , vhupo nahone o no kalea . 
Izwi zwi katela u dzhenela kha maguvhangano a vhusimamilayo a mashango hune Muvhuso wa Afurika Tshipembe wa vha u hone kha ndingo dza u fhaṱa mulalo
Thebuḽu i tevhelaho i nweledza vhavhuelwa vha murafho u re afho nṱha hu tshi tevhedzwa murafho , mbeu na vhuholefhali . 
Pulane i ṋekedza zwa u thomiwa ha vhukoni ha ndangulo ya mbekanyamushumo kha Mutakalo . 
Ni vhudze khonani yaṋu uri tshi ḓidzumba nga nḓilaḓe .
Mikhwa : Ri tevhedza maga ane a ṱanganedzea a mikhwa kha zwoṱhe zwine ra zwi ita . 
U vhambedza zwithu zwine zwa fana kana u elana na u vhambedza zwithu zwi sa fani .
4.1 . Muphuresidennde Vho Zuma - vhone sa mudzulatshidulo na Muphuresidennde Vho François Hollande vha France wa Khomishini ya Maimo a Nṱha nga ha Nyaluwo ya Ikonomi na Mishumo ya vha zwa Mutakalo - vho ḓo dzhenela u rwela ṱari hayo ngei Lyon , kha ḽa France nga Ḽavhuraru , ḽa 23 Ṱhafamuhwe 2016 .
U thoma na u londola zwavhuḓi , zwo dzudzanyeaho na sisiṱeme i re khagala na ndango ya ngomu . 
Pfunzo ya Nyonyoloso
Ri ṱuṱuwedza themendelo dza u humbela u tholwa ha Muhaṱuli muingameli uri a vhe khagala tshoṱhe fhedzi u tenda uri hu na ṱhoḓea ya u isa phanḓa na u wanulula maitele a matholele . 
Maḓi a musanda .
Hezwi zwi tendela miraḓo u bveledza tshenzhelo na u pfesesa mafhungo a elanaho na phothifolio dzavho .
Kha vhunzhi ha tshanduko dza mbekanyamaitele , kanzhi ndi zwa ndeme naho zwi sa dzuleli u konadzea , uri dziṅwe nzudzanyo dza zwiimiswa dzi itwe ho lavhelelwa tshanduko tsha mbekanyamaitele dzo lavhelelwaho . 
Thandela iyi i ḓo sika mishumo , mveledziso ya zwikili na u pfukiselwa ha thekhinoḽodzhi kha mashango o dzhenelelaho ya dovha ya vhuedza miṱa na vhashumisi vha nḓowetshumo .
Tshumelo dza mpfu dzi timatimisaho : Dzi ṋetshedza tshumelo dza forentsiki na dza zwa mulayo malugana na zwa dzilafho u itela u wana nzulele na zwivhangi zwa lufu lu si lwa mupo . 
Vha humbelwa u sumbedza nomboro ya thendara na datumu ya u vala kha fulobo . 
Kuhumbulele kwo andaho ndi kwa uri vhamagi a vha ṱangani na thaidzo nnzhi kha maitele a u badela nga tshikolodo . 
U shumiswa ha nḓila dzo fhambanaho dzi nga ho sa gurannḓa dzapo , zwiṱitshi zwa radio zwapo , na fuḽaga , vhakhantseḽara vha wadi , vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha , zwitatamennde zwa mbilo na khuwelelo khulwane ya u pfukisela mafhungo kha tshitshavha . 
Ho themendelwa u ti nyendedzi dzi bveledzwe u itela u shumiswa kha maitele a u vhalaha zwitzhili o khethiwaho sa thekhinoḽodzhi yo teaho a Afrika Tshipembe . 
zwithu zwine zwa kunguluwa
3.12. Minisiṱa wa Gwama Vho Pravin Gordhan vho dzhielwaho nṱha kha Pfufho dza Sunday Times dza 2016 dza Khamphani dza Nṱhesa dza 100 nga vhahulwane vha nḓowetshumo vha Afrika Tshipembe .
Vha lingedze u thetshelela nga mbavhalelo .
Khohakhombo ya u shumisa ndi khohakhombo ya ndozwo yo bveledzwaho nga u kundelwa ha sisiṱeme , vhukhakhi ha muthu kana zwiwo zwa nnḓa . 
Hu anzela u vha na maga mavhili a thendela ya vhushumisamupo - ḽigaḽa u tumbula na ḽiga ḽa vhuvhambadzi .
a thi nga kombetshedzi muthu lutamo lwanga , tshanga hu ḓo vha u ranga phanḓa ndi tshi shuma na komiti ya wadi ri tshi ita vhuṱanzi uri hu vhe na pulane ya mufuda wa nṱha ine vhaṋe vhayo vha vha tshitshavha nga huswi
U ḓiṅwalisa ha mugudi malugana na Phurogiremu ya Zwikili 67
Fhedzi ha , tshelede i fanela u badelwa kha akhaunthu ya ṅwana ene muṋe .
Masiandoitwa a mitengo ya fhasi ya zwivhambadzwa a khou thoma u pfala Afrika Tshipembe .
Fhedziha , hu kha ḓi vha na u salela kha vhuṅwe vhupo .
Ri na aya mafhungo mihumbuloni , ro dovha hafhu ra sedzesa kha u shandukisa mimiziamu yashu u itela uri i sumbedze ngoho i sa humiseleiho murahu ya mbofholowo yashu . 
U shumisa sisiṱeme ya nga ngomu ya u langula yo teaho kha ofisi ya vundu . 
Tsha u fhedzisela , u ḓigana uri muhasho u ḓo ita tshiṅwe na tshiṅwe na zwoṱhe u itela u fhaṱa khaphasithi ya vhadededzi vhawo vhoṱhe u tshi khou shumisana na madzangano a vhadededzi na zwiṅwe zwiimiswa zwo teaho . 
" mulayo wa lushaka " zwi angaredza-
shibveledzwa tshine tsha bva kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Vha ri ndi hone vho nwela khothe .
( c ) u tendela miṅwaha ya fhasisa ya u voutha ya 18 ; na
Zwo katelwaho kha databeizi hedzi ndi mafhungo nga ha themamveledziso , u tou fana mafhungo a zwa masheleni , vhukale , lushaka lwa matheriala na ndondolo i ṱoḓeaho . 
8 . TSWIKELELO KHA REKHODO DZINE MUHASHO WA MADZULO A VHATHU WA VHA NADZO
Naa hu zwiṅwe zwiimo zwine vhathu vha re na HIV vha nga bviswa tshikoloni ? 
Dzi lavhelesa akhauthu dza mihasho ya muvhuso wa lushaka na zwiimiswa zwa muvhuso .
MUSHUMO WA 2.2
Muthu ane a vha na miṅwaha ine ya vha fhasi ha 18 ;
Kha u endedzwa nga ambuḽentsi hoṱhe hu si ha shishi ( arali zwi zwa shishi zwa u endedzwa nga ambuḽentsi , thendelo itea u wanala ho fhela ḓuvha ḽithihi vho valelwa ) kha vha sedze siaṱari 19 u itela mafhungo nga vhuḓalo kha tshumelo dza shishi
Pharagirafu ya ṱhalutshedzo : tsumbo : ṱalutshedzwa sa , no nga sa
Khumbelo ya omboro ya u walisela zwa badani
Mbetshelwa ya tshumelo ya muvhuso , ndangulo ya masheleni nga nḓila i si yavhuḓi , thaidzo dza ndondolavhathu na u phambano tshitshavhani zwo sumbedzwa sa dziṅwe dza khaedu . 
REKHODO DZA TSHIOFISI DZA KHAṰHULULO YA NGA NGOMU
U shela mulenzhe kha nyambedzano ya u khetha ṱhoho ine ya ḓo ṅwaliwa ngayo .
Vhadzudzanyi : Ḓodzani khuhu nga gaḽiki , phiriphiri yo tshetshelelwaho , zwidohodohwane na mapfura a u bika a oḽivi . 
Mavharivhari maṅwe na maṅwe a no swika kha Muhasho a a rekhodiwa na u sedzuluswa musi a sa athu vhigiwa kha Yuniti ya Vhusedzulusi ha Forensiki yo tou ṱanganelwaho u itela vhuṱanzi ha khwaḽithi ya vhuṱanzi hu no rumelwa kha yuniti iyi . 
Musi ho sedzwa lushaka lwa thandela , ndi mishumo ya tshifhinga tshipfufhi ine ya ḓo sikiwa . 
Mutholi kana muṅwe mulambedzi wa pulane u na vhuḓifhinduleli . 
Kanzhi i ṅwalwa kha bugu yo khetheaho ( dayari kana dzhenaḽa )
Mbadelo dzi badeliswa u ya nga vhukalandeme ha maragani nga dzirannda . 
Zwiṅwe zwine zwa khou ṱahela ndi ṱhalutshedzo ya milandu yo ḓalesaho i kanganyisaho kha vhana na vhathu vhahulwane vhe vha vha vha na mutakalo wavhuḓi tshifhinga tsho fhiraho . 
U tsireledza vhuḓilangi ha bannga dza lushaka na u vhona uri u bannga ha lushaka na maṅwe mafhungo a elanaho na mbekanyamaitele a masheleni o shumiwa nao kha ḽeveḽe ya phurofeshinala , Minista vho sika Komiti ya Vhaluvhisi vha Bannga ya Lushaka ine ya shuma yo ḓiimisa nga yoṱhe kha vha ofisiri vha muvhuso . 
vhuimeleli ha RCL kha zwikolo zwa sekondari ; na
Vhashumi vha tea u limuwa uri mugwalabo u songo tsireledzwaho u nga vha na masiandaitwa a vhaisaho hu si kha vhone vhaṋe fhedzi , na kha vhumatshelo ha mugodi na ha mishumo yavho .
vhukuma ḽi thoma nga ḽeḓeredanzi .
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP ) ndi iṅwe ya Nnḓu mbili dza Phalamennde , yo thoma u shuma nga 1997 .
Vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbilo i re afho nṱha vhu tea u dzheniswa . 
Litambwa
U bva kha ḽifhasi iḽi vha dzulela u lavhelesa mishumo ya vha tshilaho na u tsireledza kana u vha laṱisa nahone nga huṅwe vha ḓivhonadza khavho . 
U topola maitele , kana nzulele dzine dza alusa ndinganelo ya mushumoni na u fhambana mushumoni nga nḓila yavhuḓi . 
Sisteme ya nga murahu ha tshikolo ya tshitshavha i ṋetshedza nḓila dzo fhambanaho dza u guda kha masia aya oṱhe . 
Sa tsumbo , zwi nga vha uri khetho ya thundu i sa ḓuri i na mitengo ya nṱha ya ndondolo ine hu si kale i ḓo fhira mitengo ya thundu dzi tevhelaho dza nṱhesa . 
Khathekanyo ya 2 i ṋea mudzedze wa CBP
Tsheledemviswa ya muvhuso i shandula zwipikwa zwa mbekanyamaitele dza Muvhuso ya ita uri hu vhe na nḓisedzo ya tshumelo kha zwitshavha nahone ngauralo ndi tshishumiswa tsha ndeme tsha u swikelela zwipikwa zwa muvhuso . 
U shumisa mapa na mutandulo wa u tou buḓa na notsi dze vha dzi ita kha iyi therisano .
Miṋango kha muhagarambo wa ndangulo i ṱpḓa , sa zwo fanelaho , uri i shumiswe kha u dzhia tsheo kha u ya phanḓa , hu tshi khou shumiswa themphuleithi dzo teaho dzi vhigaho u tendelwa kana u ṱanganedzwa ha ḽiṅwalo . 
Ndi zwa ndeme u vha na nzhele uri hu na ndinganyiso vhukati ha u tsireledza mafhungo a tshiphiri na u ṋetshedza mafhungo a fushaho u konisa miraḓo ya tshitshavha uri i ṋetshedze vhaimeli na u kona u hanedza lu pfeseseaho .
Maele aya a konisa vhashumi vha muvhuso uri vha engedze mashumele a tshumelo ya tshitshavha .
Vilili ḽa ḽifhasi ḽa ikonomi ḽo ḓisa nyaluwo khulwane ya u shaea ha mishumo ḽifhasini ḽoṱhe . 
U engedza kha vhashumi vha mutakalo vha ṋetshedzaho tshumelo dza mutakalo dzi bveledzaho , nḓila ine vha davhidzana na vhalwadze i tea u tevhedza milayo ya ndeme ya tshenzhemo yo sedzaho mulwadze ine ya ṱoḓa u vhona uri i hone : 
Hu ṱoḓea vhulebula vhuvhili fhedzi ha malofha musi vha tshi ḓiṅwalisela sa muṋetshedzi .
Hu na ṱhoḓea yo khwaṱhaho ya kuvhuselel kwa u shumisana na tshumisano vhukati ha sekhithara .
Zwa ndeme kha mbekanyamushumo ya Mitambo na Vhuḓimvumvusi ndi mishumo ya muhasho u tikedza na u konisa zwikhala zwa u sika mishumo na mishumo i sa nyeṱhi ya vhagidimi . 
MAAMBIWA A MUṰANGANO WA RAḒOROBO MUHULWANE WO FARELWAHO KHA PHERA YA MUṰANGANO NGA MUSUMBULUWO , NGA ḼA TSHIMEDZI 2004 NGA 17:30
Zwivhalo zwo fhambananaho hezwo zwo ḓisa khwinifhadzo kha vhukoni ha tshumelo ya tshitshavha , ri tshi katela ndangulo ya masheleni , Senthara ya Tshumelo ya Thusong na dziṅwe nḓisedzo dza tshumelo ntswa , izimbizo na , ya zwino kha Muhasho wa zwa Muno , vharangaphanḓa vha dzifeme .
Tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou hola mindende tsho engedzea ubva kha 13,7% ya 2003 uya kha 45,5% 2013 .
ODP dzo pika u ṋetshedza tshikhala tsha therisano u wana mihumbulo ya vhathu kha mafhungo a ndeme kha lushaka , phoḽisi khulwane kana mvetamveto ya milayo zwi no khou ambiwa Phalamenndeni .
Tshifhinga tsho dzinginywaho tsha Mishumo ya Ndima ya Vhuraru : Awara dza 3 na 30 minetse
U ita nyambedzano nga ha tshiṱori , u topola muhumbulo muhulwane kha maṅwalwa , na vhabvumbedzwa vhahulwane na zwiṅwe .
Sa tshipiḓa tsha izwi , vhaendelamashango vha ṱuṱuwedzwa u ṱhonifha mvelele , u tsireledza vhufa , u vhulunga fulufulu na maḓi , tshiṅwe hafhu tsha ndeme , u renga zwibveledzwa u itela u tikedza mishumo yapo .
Ndivho na zwipikwa zwa Khoro zwi nga swikelelwa arali tshumelo dza ndaulo dza ṋekedza tshumelo dza vhuṅwaleli ha thikhedzo khayo . 
Hu ṋetshedzwa nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza 11 ho katelwa na bureiḽi.
U amba a tshi ita a tshi awela nga nḓila yone
A huna mbadelo
A si nzulele .
Matheriala oṱhe kha saithi iyi a nga fhasi ha nzivhanyedziso . 
Musi ri tshi vha na tshelede nnzhi , ri bveledza ri bveledza malaṱwa manzhi . 
U vhekanyululiwa na khwiniso dza Mbekanyamaitele nga dzoṱhe zwi nga si fhungudze u sa lingana , hu si na sisiṱeme na tshikalo tshithihi tshi shumiswaho u kala u sa lingana .
Tshi hone musi ri tshi khou tamba mitambo . 
Gireidi 1
U vhekanya zwifanyiso zwa tshiṱori nga u tevhekana .
No ita uri komiti dzoṱhe dza dziwadi dzi khou shuma dzo fhelela dzi tshi tevhedza pulane dzadzo dza wadi ;
( c ) u fhelisa Khoro ya Masipala na u vhea mulanguli u swikela Khoro yo Khethwaho ya Masipala i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa , arali nyimele dzi tshi swikisa henefho .
Masia mavhili a kona u ṋekedza khanedzano , nahone tsha u fhedzisela , khothe ya ṋekedza khaṱhulo . 
Ri khou shumisa nḓivho iyi kha nyimele dzashu , naho tshikalo tsha hone tshi tshi nga fhambana . 
Ndi zwavhuḓi u amba na vhaswa vha vhanna na vhafumakadzi nga ha u sa ita zwa vhudzekani . 
Zwikolodo zwoṱhe zwi tea u badelwa , na vharengi vhoṱhe vha tea u thoma u badelela tshumelo nga huswa u itela u ṱuṱuwedza u badela tshumelo . 
Vhashumi vha Tshumelo dza Tshitshavha vha ḓo vha vha tshi kha ḓi shela mulenzhe kha thandela dzine ndambedzo dzadzo dza vha dzi songo sumbedzwa kha badzhethe . 
Tshiwo itsho tsho vhigwa nga luṱingo kha Ndulamiso dza AC . 
kuvhonele kwa muṅwali
Zwi re ngomu ha fhethu zwine zwa ḓo khethekanywa , khathihi na zwi re ngomu zwazwo zwine zwa vha zwa vhukuma na zwa mvelele , zwi nga bveledza tshivhumbeo tshithihi tsha khethekanyo ṱhukhu ine ya takalelwa u fhira iṅwe . 
Kha mutodo uyu wa mafhungo , Asesimennde ya Nwaha y aLushaka ndi tshikalo tsha ndemesa kha u monithara u bvela phanḓa kha u bvelela ha mugudiswa . 
Bambiri ḽi khou ṱoḓa u ṱoḓisisa nyambedzano ine ya ḓo dzhia tshifhinga tshilapfu ya nga ha u kundelwa u aluwa ha ikonomi ya Afrika Tshipembe kha uri i kone u sika mishumo kha vhathu vhanzhi vhane mbalo yavho ya khou aluwa . 
Vhunzhi ha ḓorobo idzi dzo vhumbiwa nga milayo ya nzudzanyo dza muvhuso wa tshiṱalula , dzine dza dzhenelela kha thaidzo dza vhugevhenga . 
Vho dovha hafhu vha vhiga , fhedzi , uri vho tshenzhela u sa fushea nga zwikili zwa ndangulo ya vhathu zwa vhalangi vha mushumo vhavho na u sa tenda uri vha dzhiwa vha vha ndeme , vha pfa vha tshi thetsheleswa kana u ṱhogomelwa nga dzangano , na uri zwenezwo vha na vhudavhidzani vhuṱuku na dzangano . 
phani ---- u tamba nga maipfi ane a fana kana u elana kha mibvumo
Mushumo wa vhulavhelesi u katela vhulanguli vhu bveledzaho ha mihasho ya muvhuso u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na u swikela vhutshilo ha khwine ha vhadzulapo vhoṱhe .
Mvelaphanḓa i ḓo langiwa nga u pfesesa na phindulo dza shango malugana na mveledziso dzenedzo .
Ndi dzifhio thandela / mishumo i ne ra ḓo ita malugana na izwi zwiṱirathedzhi zwa ndeme ?
Arali vha sa athu u ita khumbelo ya dokhumennde , vha ḓo tea u ita khumbelo kha Muhasho wa Muno kha miṅwedzi miraru ya u ita khumbelo ya mundende .
U shumisa ḓivhaipfi yo fhambanaho
U thetshelesa na u fhindula muambi a sa vhonaliho .
Puḽane i ṱumbula tsumbo ya zwe zwa itea musi hu tshi waniwa uri maḓi a ḓoroboni ho ngo tea u nwiwa .
a ) Phurofesa Vho Abdus Salam Mohammad Karaan ( vho tou dovha hafhu vha nangiwa ) ;
Tshidodombedzwa tsha siangane tsha u bveledza mbadelo dza thandela na zwiteṅwa zwa mugaganyagwama zwo haseledzwa ka luṱa lwa masheleni a thandela . 
I nga vha yo fhambanaho na yavho .
U lima mbili
Ngauri ri fulufhela kha u bvelela ha vhaswa vhashu vhoṱhe , kha avho vhane vha kundela u phasa gireidi , a zwo ngo bala tshoṱhe . 
Nṱhani ha izwo , nungo dzo ralo dzi nga si tou vha dzi bveledzaho vhukuma . 
Muhumbulo muhulwane ndi u ṱanganyisa na u dzudzanyulula milayo ino yelana na afho huno dzula vharengisi vha muvhili na vhudzekani nga ṋama vhu siho mulayoni na zwiṅwe zwiito zwino yelana na zwezwo . 
( 1 ) Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu i nga ita khumbelo kha khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo wa vunḓu a tshi yelani na Mulayotewa .
Nga nḓivho ya kushumele , zwikili na lutamo , ri tshimbila kha muṱoḓo wa nyaluwo u yaho nṱha nahone ro nga phuletshedza ra swika kha ḽevele ntswa dza vhubveledzi ha iwe muṋe na ha phurofeshinaḽa . 
Hezwi zwi elana na vhuvhili ha khiredithi na khohakhombo ya maraga sa zwo sedzwaho khazwo nga maanḓa kana kiḽasi ya ndaka ine ya vha na vhuṱumani , sekhithara , muṋetshedzi , nzudzanyo ya themo kana lushaka lwa tshishumiswa tsha masheleni zwi nga bveledza u ṱanea hu si havhuḓi kha khohakhombo . 
1.4 . Afrika Tshipembe ḽo vha ṋemuṱa wa khwine kha Samithi ya Ḽifhasi ya Ṅwaha ya Foramu ya Thundu dza Vharengi ya vhu60 ( CGF ) , ye ya ambiwa nayo nga Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa .
Thannga dza dzharaṱani
10.4. THANDULULO ARALI KHUMBELO YO HANELWA
Ṅwaha wa muvhalelano u thoma nga ḽa 1 Fulwana uno ṅwaha u swika 30 Fulwi ṅwaha u ḓaho , zwenezwo mvetomveto ya mugaganyagwama i tea u lugiswa phanḓa ha miṅwedzi i si gathi u itela uri hu vhe na vhukwamani ho linganaho .
Malugana na izwi , hu khou fulufhelwa uri mugaganyagwama u ḓo thusa kha u shela mulenzhe kha phungudzo ya vhushai na u khwinisa matshilo a vhathu vha Tshwane nga u angaredza . 
Bugu ya Zwivhuya Apula ḽa mugudisi Tshienda tsha Tshililo
Yuniti ya Vhufaragwama ha Tshikwama i na vhuḓifhinduleli ha u langula ndaka dza masheleni dza Tshikwama na khwalo na nzudzanyo dzoṱhe dza masheleni . 
Fhedzi arali zwi tshi tea u tou ralo , ndi une ndo ḓiimisela u u fela. "
Maṱaka a vhonala nga nḓilaḓe ?
Pfanelo dza u Vouta : Ngango ya Vhubindudzi , nga kha shumisa maanḓa a u vouta kha muṱangano wa vhashelamulenzhe . 
Arali muḓisedzi a kundelwa fhindula maḓuvha e a fumiiṋa e a bulwa a sa athu fhela murengi a nga dzhia ndaṱiso ye ya tiwa sa yo teaho nahone laṱisa muḓisedzi nga yeneyo nḓila . 
Ndivho ya Masipala khulwane yo vha ya u thoma u shumisa khonṱhiraka yo livhiswaho kha kushumele , zwine zwa ḓo ṱuṱuwedza vhuḓifulufheli kha vhatheli , ngauri i khwaṱhisedza uri khonṱhiraka iṅwe na iṅwe yo pfufhiwa u itela mbetshelwa ya thundu na tshumelo dzi vhuedza mvelelo dza ndeme dza tshelede yo shumiswaho . 
Miraḓo ine ya vha kha Sapphire na Beryl vha tea u ḓivha uri dokotela wa maṋo ane vha khou ṱoḓa u mu shumisa u kha netiweke ya zwa maṋo ya GEMS naa .
Bugu Tshumiswa !
U shumisana na madzangano a thekhisi dzapo na u thusa u ḓivhadza muṱangano ndi dziṅwe dza nḓila dzine tshumisano i nga thusa u ṱuṱuwedza ipfi ḽa tshitshavha .
Mbekanyamushumo ya gavhelo ḽa tshitshavha - iyi yovha ya ndeme khulwane kha u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vhare na mbuelo ṱhukhu .
IDP ina mathomo ayo kha zwine ya ḓisa kha u sa lingana kha kutshilele tshifhingani tsho fhiraho hune zwiṅwe zwitshavha zwa vha zwi na zwiko zwavhuḓi zwine zwa bveledza u sa lingana kha mveledziso na nḓisedzo ya tshumelo .
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Ri fanela u bveledza vhukoni ha u pfesesa zwithu zwine vhaṅwe vhathu vha ṱoḓa u dzhiela nṱha dzangalelo ḽashu riṋe vhaṋe sa musi ḽi tshi ta khaṱhulo na vhuḓifari hashu . 
Nḓila ine vhathu vha kwamea ngayo , tsumbo : zwine ra ḽa , ambara , ita , mitambo ine ra tamba
Zwithu zwashu zwa maḓanzheni ndi zwone zwiko zwa tsireledzo ya zwiḽiwa nahone zwi na mishumo muhulu kha uri ri swikelele zwipikwa zwashu kha Operation Phakisa zwenezwo zwi fanela u tsireledzwa .
Zwine vhaḓivhi vha amba nga ṱhoho iyi ya
A hu khou sikiwa mishumo yo eḓanaho .
( tshi ḓo dzhena / ku ḓo dzhena ) nga tshifhinga .
Masia maṋa hu ne zwa konadzea u ṋetshedza tshumelo yo kumedzelwaho , yo lambedzwaho nga mbadelo dza mushumisi na u langulwa kha khethekanyo u bva kha muvhuso sa mazhendedzi a mbambadzo , o topolwa . 
4.5 U Ṱhaṱhuvha thendelano dza u kovhekana mbuelo na makovhekanyele a mbuelo
Musi ndi tshi ḓisedza kha tshivhoni tsha moḓoro , ndo wana ndi tshi khou bva malofha nahone ndo huvhala . 
Heyi ndi ndingo ya ndeme .
Vhakhantselara vha PR a vha faneli u khakhisa kushumele kwa Komiti ya Wadi .
Muṋetshedza tshumelo dza mutakalo u a kona u humbela Rekhodo ya Mutakalo wa Mulwadze yanga ?
Hezwi hu dovha hu u itela ndondolo ya vhana na tshumelo ya tsireledzo , na hone hezwi zwi ḓo ita uri vhashumela vhapo vha ḓo tea uvha na mimoḓoro minzhi uri vha ye zwitshavhani vha ṋetshedze tshumelo nga nḓila ya khwine na hone i ṱavhanyaho . 
Mugaganyagwama wa lushaka a u anzeli u fana na muṅwe , ngauri u sumbedza uri masheleni a ḓo shumiswa hani , na u sumbedza nga vhuḓalo uri masheleni a ḓo kuvhanganywa hani u kona uri a swikelele tshinyalelo ya shango .
Zhendedzi ḽa u adoptha ḽi ḓo ita tsedzuluso / u sedzulusa haya havho u ṱoḓisisa arali vha tshi fanelwa na u vha ane vha nga adoptha ṅwana .
Ndo lwa na zwa ndaulo ya vhatshena , nda dovha nda lwa na zwa ndaulo ya vharema .
Ri kha ḓi sedzulusa uri ho bvelela mini na u wana uri thandululo dzi re hone ndi dzifhio . 
Ndeme ya vhuvhusi huvhuya na dimokirasi i shumaho kha u thivhela na u langula zwavhuḓi khuḓano zwi nga zwi khwaṱhisedzwe u fhira ndingano . 
Kha vha vhambedze lwa u sasaladza ngona iyi na dziṅwe ngona dzi ṱanganedzeaho , sa zwo ṱalutshedzwaho kha khoudu ya SANS . 
Muiti wa khumbelo u tea u ḓadza fomo ino fana na iyo yo ganḓiswaho kha Gurannḓa ya Muvhuso ( Nḓivhadzo ya Muvhuso R187 ya Luhuhi 15 , 2012 ) .
goloi dza vhulondamaḓaka
U vha na aḽikali ha maḓi hu langiwa nga u vha hone ha mutheo wo ṱanganelanaho , hune kanzhi ha vha baikhaboneithi , u vha na aḽikali ya baikhaboneithi ndi tshone tsho ḓoweleesaho kha zwivhumbeo izwi zwiraru . 
Hezwi zwi amba uri ri fanela u khwinisa tswikelelo , tsireledzo na ṱhanganelo ya vhuendi ha vhaṋameli vha miṱani i holaho masheleni maṱuku .
Mishumo ya Vhadzulatshidulo vha Nnḓu i katela u :
Mahumbulwa :
Ndi fhethu hufhio hune vha hu takalela Vunduni ḽa Gauteng na uri ndi ngani ? 
( 2 ) Mafhungo a re kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a tea u tshewa khayo nga tshivhalo tsha Vhahaṱuli tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde .
U sika na u edzisela zwine mubvumo wa bveledza kha zwiṱori , sa , kha ṋotshi i ri ' zzzz ' donngi i ri kwatsha-kwatsha i tshi tshimbila , tshidimela tshi ri khutshu-khutshu
Mahoro o topola sekhithara dzo ambiwaho afho fhasi sa mutevhe wa u thoma wa sekhithara dzi re khomboni . 
Sa shango ro guda nga tshenzhelo dzo fhiraho nga maanḓa tshiyalelo yo vhaho hone na zwithu zwi songo tshimbilaho zwavhuḓi zwe zwa tshimbilelana na 2010 .
Ngudo dza zwigwada vhe na mudededzi - luvhili nga vhege u ya nga tshigwada- minethe ya 15 tshigwada .
U bva kha manweledzo a vhuṱanzi ho ṋetshedzwaho , zwi tevhelaho zwi a itea ; 
Tsireledzo ya matshilisano zwi amba tshumelo dza ndondolavhathu dzi kwameaho nga tsireledzo ya matshilisano , kana tsireledzo kha nyimele dzi ḓivhiwaho nga vhathu , u fana na vhushai , vhualuwa , vhuholefhali , vhushayamushumo , na zwiṅwe . 
Tshipitshi tsha Mugaganyagwama tshi anzela u vha nga Luhuhi , nga murahu ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka .
Kufarelwe kwa muthelo wa magavhelo a masheleni une u sa kone u swikelelwa musi u kha muvhuso wa muthelo wa khamphani dza zwikepe . 
Kutshimbidzele kwa kushumele - ku katela mushumo wa u bveledza pulane nga u ita mishumo yo fhambanaho i re kha pulane .
6.8 Khabinethe yo tendela uri Afrika Tshipembe ḽi vhe tshipiḓa tsha Smart Africa Alliance .
u pfufhifhadza
Pulane i nga bveledzwa fhedzi nga murahu ha musi zwipikwa zwa mbekanyamaitele zwo no tiwa . 
Fhedzi-ha , u itela uri kutshimbidzele kwa u pulanela wadi ku vhe kwa vhukuma , ndi fhungo ḽihulwane uri tshivhalo tsha zwigwada zwi no khou shela mulenzhe zwi no bva kha masia o fhambanaho a kutshilele tshi vhe tshi nṱha tshoṱhe .
Kha vha vhudze tshigwada uri tshi khou ḓo vhona ḽitambwa .
Fhethu ha u tamba hune ha sa vhe na zwa u dzula hu tea u ṱaluswa nga zwifhaṱo zwi re phanḓa , u itela u ṋetshedza vhukhudo u bva kha muya na ḓuvha , na u konisa vhaaluwa uri vha kone u vhona tshikhala tsha nnḓu dzo monaho na henefho . 
madalo o badelwaho nga zwiko zwa nnḓa
Zwiko zwi vhonalaho zwa mbuelo ya u swikelela zwibviswa zwi re afho nṱha zwi katela :
Tshitatamennde tsho khetheaho tshi ḓo ṋetshedzwa nga murahu ha manyeṱu aya .
U vhiga u fhidza ha vhagudi na vhagudisi
Thekiniki ya PET i ṋekedza phurofeshinaḽa dza zwa mutakalo zwifanyiso zwo ṱoḓiwaho u itela u ṱhaṱhuvha hu re na vhuronwane , u sedza vhuimo a u sedzulusa vhuimo ha dziṅwe khentsa , na u ṱavhanya wa ela kushumele kwa dzilafho . 
Tshiṱuhu tshine tsha khou itwa kha vhafumakadzi vha sa koni u ḓilwela a tshi ṱanganedzei na uri a tshi na vhudzulo fhano kha shango ḽashu .
Kha vha sumbedze arali vho pfumbudzwa kana vha na tshenzhemo i tshimbilelanaho na fhungo iḽi .
Tshifhinga tsha u khunyeledza u ṅwalisa tshi a fhambana uya nga mavun ḓu .
Mbekanyamushumo i ḓo bveledzisa dathabeisi ya vhukati u konisa pfananyo , u ṱumanya vhadzhiamukovhe , u sala murahu , u ṱola , na u dovha u ela mbekanyamushumo , vhuṱambo na vhurangeli . 
Vhupo ha mushumo hu re a mulalo na vhudziki ndi ha ndeme kha tshiimiswa tsha bvelelaho , vhuḓifari na nḓisedzo ya tshumelo yo khwiniseaho . 
A huna mbadelo dza tshelede dzi badelwaho tshiṱafu , zwi tshi nga vha lwa tshoṱhe kana lwa tshifhinganyana . 
( b ) Arali Khoro ya Lushaka i tshi landula Mulayotibe i songo gaganya khwiniso , Mulayotibe u fanela u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo
U fhaṱa vhukoni vhu ṱoḓeaho ha u lavhelesa na u langa tshumelo dza mutakalo vunduni nga kha : 
Ṱhanganyelo dza nyengedzedzo dzine dza tea u katelwa kha Mugaganyo wa U ḓadzisa . 
Mitambo nga thimu dzi so ngo imelwaho , mitambo ya ḽigi sa ya matshilisano na zwiṅwe zwiitwa zwa mitambo ya inifomala a zwi ṱoḓi vhulapfu ha mudavhi ho khetheaho . 
Kha ri ite nyito Shumisani vumba kana vumba ḽa u tambisa kha u vhumba vasi kana khaphu .
U ṅwala mufhindulano
Mafhungo na u phurofaiḽiwa ha ḓorobo
Muhumbulo ndi wa uri avho vhamagi vha tea u ḓiṅwalisa nga u tou ralo hu tshi itelwa uri hu kone u vha na ndango kha u magiwa ha nomboro phulethi khathihi na u thivhela zwa u magiwa ha nomboro phulethi dzi siho mulayoni . 
( d ) nḓḓila ine u voutha ha tea u vha ngaho
Naho zwo ralo , mashango a Afrika a dovha vho a hwala vhuṅwe ha vhuḓifhinduleli ha tshiimo nga vhanga ḽa mbekanyamaitele dza ikonomi dzi si dza vhuḓi na ṱhahelelo ya sisiṱeme dza vhulanguli . 
Vhaṅwali vha gaidi iyi vha tou tenda tshoṱhe , uri mualedza hoyu u hone kha gaidi iṅwe na iṅwe ngauri vhaṅwe vhavho vha nga vha vha tshi khou guda moduḽu miṅwevho migede lune vha ḓo fhedza vha songo wana vhuṱanzi ho fhelelaho . 
U wana ṱhalutshedzo ( analodzhi , nyimele , u vhumba mafhungo , nz . )
25 . Maga a Ndaulo o teaho Maga nga muvhuso a tea u vha a ṱanganedzeaho .
Muṅwe na muṅwe u na nḓevhe dza 2 .
7.3 Tingeledzani ḽeḓere ḽi re tsini na phindulo yone .
U lugisela na u ṋetshedza mihumbulo nga ha mugaganyagwama wa pulane ya kushumele . 
Naho hu na dziṅwe tsumbo dzi kuḓanaho dza ndondolo maelana na vhushayapfushi , phimo dza mpfu na nyimele ya u fhedzisela ya ndondolo nga u angaredza . 
Foramu dza nga ha mbeu dzo vhumbwa nga vhafumakadzi na vhanna uri vha ambe nga ha mafhungo a matshilisano , u fana na khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi . 
Vhunga zwo ḓivhazwa mafheloni a vhege yo fhiraho , Khabinethe yo themendela maga au vhulunga na u bveledza nḓowetshumo ya muḓagasi , u khwaṱhisedza zwa masheleni Eskom , na u vhona uri tsireledzo ya fulufulu yo vhulungea .
Dzi fanela u wanala ṱhanganyoni dza bada i shumiseswaho . 
luṅwalo lwa ḓivhadzo lubvaho kha Muhasho wa Zwa Mupo ( DEA ) arali khemikhaḽa dzi kha mutevhe wa Mulayo wa Montreal .
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho u bva kha vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano na vhathu vhane vha takalela u thusa -
Ngauralo ri khou ṱoḓa u thoma u shumisa kiḽiniki dza u gudisa u khwaṱhisedza uri vhashumi vhashu vha na vhukoni ha ndangulo i ṱoḓeaho . 
Nḓila iyi a i sedzi o khakhaho na a songo khakha musi hu na nyimele ya khuḓano , fhedzi i sedza kha u wana thasululo ine ya vhuedza vhoṱhe .
Tsumbo , kha Gireidi ya 8 , thesite i kwamaho nḓivho ya luambo i nga sethwa ya vha maraga dza 50 kana u fhira , tenda tshileme tsha u fhedzisela tshi si fhire tshileme tsho sumbedzwaho kha mbekanyamushumo ya u linga .
GEP ḽi na maga a Thikhedzo ya Vhupulani hu u itela u thusa vhone kha u bveledza tsumbanḓila dza u langa bindu ḽavho na u kona u vhona zwine zwa vha kundela zwine zwa nga ṱoḓa u dzhielwa vhukando .
U vhona uri Afrika Tshipembe ḽi bveledza zwivhaswa zwi sa tshinyadzi mupo , hu ḓo thomiwa kushumele kwa thikhedzo kha vhubveledzi ha tshivhaswa-kavhili na u khwiniswa ha tsiḓululo dza ole ya kha maimo a zwivhaswa zwo kunaho . 
Tshibveledzwa tsha dzinnḓu khatsho hu na khonadzeo ya u bveledzwa kha thandela na u tevhedza milayo . 
Ṱhoḓea iyi i nga si konadzee kha feme khulwane dza muṱolamuvhalelano dzo ḓiṅwalisaho sa dzikhamphani , sa musi tshivhalo tsha vhalangi tshi tshi nga fhira maḓana mararu tshiṅwe tshifhinga . 
Ngauralo , vhadededzi vha na tshenzhemo kha izwi zwiteṅwa zwoṱhe , na u ḓiimisela u ḓivha zwithu zwo teaho na zwo fanela vhukoni ha mbalo na zwa pfunzo . 
Muvhuso zwenezwo u tea u vha tshiimiswa tsha mutheo tshi sikaho vhutsireledzi ha muthu na u bvelela . 
Tshibugwana itshi tshi shuma kha vhashumeli vha Muhasho vhoṱhe .
Naho hu na zwivhuya na zwivhi zwinzhi kha inthanethe ri nga si humbulele ḽifhasi ḽashu ḽi si na tshiko tshihulwane tsha mafhungo a ḽifhasi tsini na riṋe . 
Vha dzhiele nzhele uri Vhupo ha Ndangulo ya Madi vhunwe na vhunwe vhu na nomboro .
Ri shango ḽa demokirasi na uri ri a ḓivha ngaha pfanelo dza u gwalaba ha tshitshavha .
b ) Prof Stephanie Marie Luiz ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
A songo katelwaho kha thebulu yo ṋetshedzwaho ndi magudedzi a tekeniki na zwikolo hune lushaka a lu ḓivhei . 
U sudzuluswa ha mikovhe ndi phindulo kha mbilaelo dzo ṱahiswaho nga Dzangano ḽa Mutakalo wa Ḽifhasi(WHO) na Tshikwama tsha Vhana tsha Mbumbano ya Dzitshaka ( UNICEF ) ya uri Muhasho wa Mutakalo kha nzudzanyo dza zwino u nga lwiswa vhunga wo vha wo ima sa mufaramukovhe wa dovha wa vha murengi .
Ndaela : tsumbo , Ni so ngo nwa na reila !
Vhaswa vha 12 490 vho ḓiṅwalisa kha mbekanyamushumo dza u tou funa dza Tshumelo ya Lushaka ya Vhaswa ( NYS ) .
d ) Vho Lulama Nare ( SADTU )
Sa nga misi GEMS i lingedza u vha ḓisela mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza khwiṋesa dzo teaho tshikwama tshavho .
U ṱanganedzwa uhu hune zwibveledzwa zwa ḓiphiṋa ngaho kha misanda ya ḽifhasi i ṱanziela khwaḽithi ya nṱha ya sietha yapo ya Afrika Tshipembe . 
U shuma na / nga maipfi : madzinaguṱe , madzina a ngelekanyo , manyanyu , maaravhi
Musi ri tshi dzulela u fhirisela phanḓa mathomo a u shuma a phindulo ye ra i dizaina zwi ḓo ita uri khaedu idzi dzi ṋaṋe u ri kandeledza . 
Tshibveledzwa tsha mafhungo
Maluganana mbigelamurahu - u dalela / miṱangano
Ri ṱoḓa afidevithi yo ḓadziwa nga muraḓo muhulwane na mubebi wa malofhani , hune zwa konadzea u itela u khwaṱhisedza vhuunḓiwa ha masheleni ha muḓuhulu kha muraḓo muhulwane .
Zwenezwo musi dzo no ṱoliwa , ndi hone muhasho u tshi ḓo kona u vha kha vhuimo ha u ṋetshedza mafhungo o linganaho nga ha kushumele kwa mbekanyamaitele dza zwino na u dzhia tsheo malugana na tsedzuluso kana u shandukisa mbekanyamaitele . 
Dza ḓo ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe nga nnḓa ha na nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa thendelo zwo ṋekedzwaho nga Minista kana nga muthu o ṋewaho maanḓa nga Minista .
Ri ḓo shuma hafhu u khunyeledza thendelano dza u vula vhuendatshikhalani , na u khwaṱhisa vhushaka ha zwa ikonomi ho no vha ho hone . 
Hezwi ndi zwone zwivhangi zwihulwane zwa u fhiriselwa phanda ha masheleni zwe ra zwi vhona tshifhinga tsho fhelaho . 
Fhedziha , arali vhagudi vha vha ṋea muṅwe muhumbulo une wa pfadza , vha tea uri vha u ṱanganedze . 
Vhubvumbedzwa
Mashudumavhi , tshivhalo itshi a tshi fhulufhedzisi , nga zwiitisi zwiraru . 
Mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na zwa Muvhuso wapo a songo ambiwaho nga hao kha Mulayotewa a nga ḓi ṱalusiwa nga mulayo wa lushaka kana nga mulayo wa vunḓu u ya nga hune a tendelana na mulayo wa lushaka .
MTSF i sumbedzisa maga ane a ḓo dzhiiwa nga muvhuso na zwine zwa ḓo swikelelwa .
wana kuthomele kuswa kwa ndangulo ya zwiko kune kwa katela u dzhenelela ha vhafumadzi .
Mabinduthanganela na a nḓowetshumo mahulwane ndi mabindu maṱuku ane ra khou alusa ṋamusi . 
Gireidi ya 7 - mishumo ya oraḽa 4 , mishumo ya u tou ṅwalwa 2 , thesite 3 na mulingo wa Fulwi 1
Hu khou dzinginywa uri ṱhalutshedzo ya " phulethi ya redzhisiṱiresheni " i imelwe nga ṱhalutshedzo ine ya vha " nomboro phulethi " nahone ngauralo ipfi ḽe u bva na kale ḽa dzhiiwa sa ḽo " khakheaho " ḽi khou mbo ḓi khakhululwa . 
Dziṅwe thusedzo dzoṱhe - u bva kha mushumo une wa khou itwa u khwinisa pfunzo ya mutheo u ya kha mbetshelwa ya pfunzo ya nṱha ya mahala ya vhashai , u bva kha vhubindudzi kha magudedzi a Vhupfumbudzi ha Pfunzo ya Thekhinikhala na Mishumo ya Zwanḓa u ṱanḓavhudza ngudo ya mushumoni - a zwi nga ḓo bveledza mvelelo dzine ra dzi takalela nga nnḓa ha musi ri tshi nga khwaṱhisedza u thoma uri ṅwana u a kona u vhala .
( c ) u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwaliwaho zwa nyito ya ndaulo i kwamaho pfanelo dzawe kana lutamo Iwawe nga nnḓani ha musi zwiitisi izwo zwo anḓadziwa ;
Zwikhala zwi khou kundelwa u ita nyambedzano ya u tsitselwa mutsiko u livhisaho kha u ṱavhanya u shumisa tshelede mafheloni a ṅwaha . 
Thusani ṅwana uri a wane thedibee yawe .
( 1 ) Ndivho khulwane ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ya u tsireledza ndeme ya tshelede ya Riphabuḽiki u itela nyaluwo ya tshifhinga tshoṱhe nahone yo Iinganelaho ya ikonomi kha Riphabuḽiki .
MaˆtaluliKha ri ṅwale Tangedzelani ipfi ḽi ṱalutshedzaho vhana .
U ṋekedza mafhungo hu tshi shumiswa thebuḽu / tshati / girafu
Zwipiḓa zwa u bveledza nḓivho na u ita uri i wanale zwo lunzhedzana tsini na tsini na vhudavhidzani . 
Naho ṋefhungo " inwi " i so ngo bulwa , tshifhinga tshoṱhe zwi sumbedza vhuṱumani vhukati ha muambi na muthetshelesi
Kha u khwiṋisa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi vha mugodini , Mvetomveto ya Mulayotibe wa Khwiṋiso i dovha ya lwisa kha u vha na vhupo ha migodini ha mutakalo nahone ho tsireledzeaho vhune vhu vha na zwivhuya khathihi na u dzika lwa tshoṱhe kha mupo , zwine zwi tshimbilelana na Puḽane ya Mveleziso ya Lushaka .
1 / 7 U ṱanganya hu u itela asesimennde ya mafhungondeme a IDP zwi tshi langwa nga mafhungondeme a CBP
Kha maṅwe mavundu vho fhelisa vhusimamilayo ha vundu he vha ? ewa , ngeno vhusimamilayo vhu kha ḽi shuma kha zwiṅwe zwipiḓa zwa ḽa Mpumalanga na Eastern Cape , ure Mulayo wa KwaNdebele wa Tsengo dza Sialala na dza Siviḽi na Mu ya Vhugevhenga , 1984 , na Mulayo wa maanḓa a Khothe dza Dzingu , 1982 , a yongo vhuya ya ṋewa ḽa Mpumalanga na Eastern Cape .
Vhashumi vhane vha ḓibvisa kha dziakhaunthu dza muthu a eṱhe vha a tea u wana vesheni yo fhungudzwaho ya tsireledzo ya matshilisano naa ? 
lushaka nahone mbekanyamushumo dza mutambo wa rugby dzi ḓo khwinisa nzudzanyo ya matshilisano .
U phaḓaladziwa ha khoini dza 2017 : R5 khoini i tshi khou sumbedza Order of Companions of OR Tambo ;
Ro lavhelela muṱangano wa u rwelwa ṱari ha BRICS nga Lambamai ngei China .
Mudededzi u shuma na zwigwada zwa vhukoni ha u fana , u dzhia ḽiṅwalo ḽi linganaho vhukoni ha vhagudi hune vha ḓo kona u ṱalusa maipfi a re vhukati ha 90% - 95% .
Ri ḓo sedzesa u dzhenelela kha magudedzi a FET , dziSETA , u shomedzwa ha zwikolo zwi shayaho uri zwi sa badelise mbadelo dza tshikolo , na u ṱavhanyisa vhugudisi mishumoni ha matshudeni vho phasaho .
Nḓila ya ndangulo ya zwa masheleni ya ' twin peaks ' i khwaṱhisedza sisiṱeme ya vhulanguli , nga mihumbulo mivhili : ( a ) u alusa na u fulufhedzea ha zwiimiswa zwa masheleni nga u vhumba Khoro i re na Vhuṱali nahone yo ḓiimiselaho ( Ngomu ha Bannga ya Vhukati ya Afurika Tshipembe na u tsireledza khasiṱama dza zwa masheleni na ( b ) u vhona uri khasiṱama dzi khou farwa zwavhuḓi nga zwiimiswa zwa masheleni nga u vhumba Khoro ya u tshimbidza Sekithara ya zwa Masheleni yo ḓiimiselaho , ine ya dovha hafhu ya langula nḓila ine tshumelo ya zwa masheleni ya tshimbidzwa kha vhubindudzi havho ngayo .
Ṱhoho : Vhathu vhane vha ri thusa - Awara 4
Nomboro ya fekisi na khoudu
Manweledzo mapfufhisa a vhuṱanzi havho kha khaṱulo ya mulamuli na manweledzo a re afho nṱha , zwi sumbedza uri o ita tsedzuluso zwavhuḓisa ene muṋe , ine yo rangela na u vha yone yo vhumbaho muvhigo wawe . 
MTSF i sumbedza thendelo ya vhukhethi , itshi khwaṱhisedza u shumiswa ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) .
Tsha u thoma ndi nga u sa funza miṱalukanyo i fanaho na i ḓaḓisaho nga tshifhinga tsha tsini na tsini . 
f ) Vho Diane Reinette Terblanche ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
( 2 ) Ndinganyiso dzi katela u ḓiphiṋa ho fhelelaho hu linganaho ha pfanelo dzoṱhe na mbofholowo .
10.2 . VHUḒIFHINDULELI HA U BVISELA KHAGALA HU TSHI KHOU ITELWA DZANGALELO ḼA TSHITSHAVHA
U ita nyambedzano nga ha raimi , maipfi ane a thoma nga mubvumo u fanaho na u ita mbambedzo
Nyengedzeo khulwane dzi ya kha vhunzhi ha maḓi , u kunakiswa ha maḓi na thandela dza khovhekanyo ya maḓi , na mikovhe kha mukovhe wa ndingano ya muvhuso wapo . 
Ro vha ri tshi khou pfa vhuṱungu u pfa nga ha lufu lwa Vho Sara Holland na miraḓo ya muṱa wavho musi vha tshi khou lingedza u tshidza vhana vhanzhi vha re kha ndondolo yavho . 
Dzangano ḽa Thikhedzo ḽi ṱanganedza mundende u ita mushumo uyu . 
Ri a ḓivha zwauri , mashudu mavhi , hetshi ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha vhumatshelo hashu kha dzhango heḽi vho . 
Mbudziso yo vhudziswa arali hu na dziṅwe dzifaela , phindulo yo vha pfufhi na vhukate sa zwe zwa humbelwa . 
Masiandaitwa o topolwaho a HIV na AIDS kha Muhasho u itela u pulana nga nḓila yone . 
U khwaṱhusedza
Zwiṅwe hafhu , vho sumbedza u vha na lutendo lwa uri nyambedzano dza u isa phanḓa na nzudzanyo dza tshumisano kha masia a elanaho na zwa aviesheni dzi ḓo vhuedza mashango avho . 
U kundelwa u dzhia tsheo na zwone zwi wela kha mushumo wa ndaulo .
vha tshi wana madi avho kha ndangulo-yapo , Bodo ya Madi kana Vhanetshedzi vha Tshumelo ya Madi vhanwe na vhanwe ( hezwi zwiimiswa zwi do dinwalisa zwone zwine )
Vundu ḽa Eastern Cape ḽi wana tshelede u bva kha sekithara tharu : Sekithara khulwane yo vhumbwa nga vhulimi , maḓaka na indasiṱiri ya vhureakhovhe ; Sekithara i no tevhela yo ḓala nga zwa u fhaṱwa ha dzibada , indasiṱiri ya zwiḽiwa na indasiṱiri ya holosela ; na sekithara ya nṱha yo ḓala zwa tshitshavha na tshumelo ya sekithara ya nnyi na nnyi . 
Thagethe khulwane ya tshiṱirathedzhi ndi u sika mishumo ya miḽioni ṱhanu kha miṅwaha ya fumi i ḓaho . 
U sedzulusa hu tea u ṋewa ho sedzwa khwiniso dzo dzinginywaho dzi ḓaho kha Mulayo wa Dzibannga na Ndaulo zwine zwa ḓo vha na ṱhuṱhuwedzo yauri dzibannga dzi shelaho mulenzhe nga tshelede ( hu tshi nga vha nga tshikolodo , zwishumiswa zwa tshikolodo kana zwiṅwe-vho ) mbuelo u bva kha kufarelwe kwa masheleni zwavhuḓi . 
vhea zwipikwa zwa u swikelela ṱhoḓea idzi
Minista , ndi tshi sala murahu ha phindulo yavho , roṱhe ri a pfesesa thaidzo maelana na u shaya mushumo ha vhaswa . 
Maḓi a songo tshikafhadziwaho
Naho zwo ralo , musi miraḓo yo pfukisela kha Gwama ḽa vho Nothaho , a hu ngo vha na iṅwe ndiliso yo ṋekedzwaho u itela khohakhombo ine miraḓo yo vha i khou livhana nayo nga kha u sa vha na mbuelo dzavho dza u notha dzo dzulaho dzo themendelwa . 
Mugudi u tea u ḓivha na u ṱavhanya u tandulula maipfi a 90% - 95% .
1.1 Ofisi ya Tshipikara
Hu sa khou dzhielwa fhasi u vha hone ha khaedu dzo vhalaho , vhunzhi ha mashango a Afrika o no vha khwiṋe vhukuma kha zwa vhuḓifhinduleli ha poḽitiki , nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi na ndaulo ; u phaḓaladzwa ha maanḓa u ya kha zwiimiswa zwa mivhuso yapo na mvelele ya khetho dza nga misi dza muṱaṱisano zwi khou bvelaphanḓa na u ṱoka midzi . 
Gireidi ya 5 Maipfi a 150-200 / u ya kha minetse 5
Khethekanyo dzoṱhe dzi na mbetshelo dza mbuelo dzine dza vha fana tshoṱhe nga kuṅwalele . 
U vhekanya mawanwa nga nḓila ya girafu .
Khabinethe i livhuwa Tshigwada tsha Dziminisiṱa tsho rangwaho phanḓa nga Minisiṱa Vho Desmond van Rooyen kha zwo itwaho u itela u tandulula fhungo iḽi na u livhuwa mushumo wo itwaho nga Ofisi ya Mulangavunḓu Vho Stanley Mathabatha , na Meyara Mhulwane wa Vhembe , Vho Tshitereke Matibe ; Meyara Muhulwane wa Thulamela , Vho Grace Mahosi na Meyara Muhulwane wa Makhado , Vho David Mutavhatsindi .
NYITO YO RANGWAHO PHANḒA NGA MUDEDEDZI LUAMBO MBALO ZWIKILI ZWA VHUTSHILO
Saizwi ndangulo ya zwiko zwa nnyi na nnyi itshi endedzwa nga nyito dzo vhalaho , nḓila ine tshumelo na masheleni zwa langiwa ngayo i tea u tendela zwa mbalelano u ya nga ha muhanga uyu wa ndaulo . 
senthara dza thekhinoḽodzhi ya maimo a nṱha dza u ṋea ndaela dzine dza ḓo wana zwifanyiso zwine zwa bva kha mabufho na dziṅwe dzikhamera .
4 . Vhuimo ha Khabinethe kha Mafhungo a Zwino
Ṅwana u khou shumisa akhaunthu ya kha khomphyutha ine ya vha ya muṅwe . 
Senthara dza fulufulu dzi ṱanganya ṱhoḓea dza fulufulu na dziṅwe ṱhoḓea - mutakalo , vhusikamushumo , vhupo na vhuendelamashango . 
Mbonalo ya shango khulwane ya milambwana ya dziḓoroboni " u dzhena " kha mveledziso yo dzinginywaho tshifhinga tshinzhi zwi bveledza u fhaṱwa ha madamu kana tshisima tsha ngadeni tshihulwane u ita lushaka lwa mveledziso ya " mahovhohovho " ane a ḓivhea nga maanḓa . 
Mushumo wa u khwinisa ikonomi u na vhukoni ha u khwinisa nyimele dza matshilisano . 
Zwi tshi edza mbekanyamaitele na zwiṱirathedzhi zwa lushaka na zwa vundu , milayo i tevhelaho ya mveledziso i tea u lavheleswa u itela mveledziso ya nzulele ya zwifhaṱo afha ha masipala : 
4.54 Khethekanyo ya 36 i sumbedza nḓila dzine dza tea u lavhelesa uri naa phungudzelo ya pfanelo i ya pfala naa .
U itwa ha mvusuludzo ya ndangulo na khwiniso . 
Ri ḓo ṱavhanyisa mvusuludzo ya zwa mitambo ya zwikolo na u khwaṱhisa uri i vhumbe tshipiḓa tsha kharikhuḽamu ya tshikolo .
Sa shango ḽa u thoma ḽa Afrika kha u ṱanganedza pfufho iyi , pfufho iyi i dzhiela nṱha u ḓiṋetshedzela ha nṱhesa ha shango kha pfunzo ya ḽifhasi , mafhungo a dzitshakha na vhudavhidzani ha ḽifhasi u isa phanḓa dzangalelo ḽa lushaka .
Vhukati ha maḓuvha aya a u pembelela a ndeme kha lushaka , Ḓuvha ḽa Vhufa na Ḓuvha ḽa Mbofholowo a pembelelwa ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
NDAMBEDZO YA TSHIKOLO
Ndi tshipiḓa tsha mishumo ya khamphani ine ya ḓo vha na ṱhuṱhuwedzo khulu ya u andisa kha Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo arali zwa u sa shumiswa zwavhuḓi ha nga bvelela . 
Thanga ya murole i tea :
Mafhungo aya a re kha webusaithi yi , masiaṱari a re na vhuṱumani kana zwo dzheniswaho afha o itelwa u shuma sa mafhungo nyangaredzi , vha khou ḓivhadzwa uri u bviselwa khagala huṅwe na huṅwe ha mafhungo kha webusaithi iyi kana u dzhia nyito ya u ḓisendeka kana u zwi sala murahu , a zwo ngo tendelwa . 
Nga u ṅwala fhasi zwipikwa zwi thusa u sedza kha zwine zwa fanela u swikelelwa kana u khwaṱhisedzwa . 
Buthano ḽa Vienna na Phurothokhoḽo ya Montreal zwo thomiwa nga Mbekanyamushumo ya Mupo ya Yuno , ndivho iya u tsireledza luvhemba lwa Ozone .
5 . Thero ṱhanu dzine dzi sa fhidze u shumiswa kha dzi pfukiswe dzi thuse kha u sikwa ha zwiṱirathedzhi hu tshi tevhedzwa u dubekanya mafhungo / zwipikwa u ya nga ndeme yazwo
Vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ha muvhuso vhu tea uvha na maanḓa a u dzudzanya , thivhela na u sumbedza vhathu vhane vha shuma khawo , na u kona u vhona uri vha khou shuma zwavhuḓi naa kha masia oṱhe a elanaho na mbetshelwa dza zwe vha tholelwa zwone . 
MULANGADZULO : Muhulisei Vho Mulder .
Tholokanyonḓivho ya u vhala
Naho izwi zwi tshi nga fhungudza u vha khomboni nga tsimbitswuku , zwi fhungudza u thothonya na u thithisa maitele a u fha zwiḽiwa . 
Komiti ya Mbalelano yo ṋetshedzwa na nahone yo amba nga ha mivhigo ya ndangulo kha ṅwaha . 
Mugudisi vha ri , "
Mushumo wa u vhona uri mimasipala i a konḓelela wo sedzwa sa tshipiḓa tsha ndeme tsha maitele a mikano .
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa khotsi wa dzofha lu tendelaho tshanduko nga nnḓa ha musi huna ndaela ya khothe .
Vha renga nga kheshe fhedzi . 
Dzi katela :
Themendelo dzo itwa kha vhuṱudzeṱudze ho vhonalaho na vha ndangulo vho ḓikumedzela kha u shumisa nzudzanyo dza nyito dzo tendelaniwaho . 
Musudzuluwo wa vhupfumedzanyi u khou aluwa kerekeni yashu kha ḽeveḽe ya fhasi . 
3.2 Ṱhoho ya Lushaka : Lufhafha lwa Ṱhoḓisiso ya Vhugevhenga ha Ndeme .
Nnḓu na Tshumelo
Ṱhoḓea ya tshumisano ya dzingu kha thivhelo ya dwadze ndi ya vhuṱhogwa kha muvhuso muṅwe na muṅwe . 
Fhethu ha gaḽari kha NCOP hu shumiswa nga dzi VIP na tshitshavha musi vha tshi dzhenela Phalamennde .
Vhashelamulenzhe vha dzhiwa kha tshigwada tshihulwane tsha miraḓo ya tshitshavha , hu tshi katelwa vhuimeleli ha zwigwada zwoṱhe zwa kutshilele .
Ndi mikhwa ifhio mivhi ine na kona u i vhona ?
Arali khumbelo yavho i songo ṱanganedzwa , vha tea u vhudzwa uri ndi ngani i songo ṱanganedzwa nga kha ḽiṅwalo nahone vha nga ita khumbelo hafhu kha Minisiṱa wa Mveledziso ya Matshilisano .
Ri tshi hanedza , akhaunthu ya muthu muṅwe na muṅwe i ṱoḓa kuvhulungele kwa vhukuma nahone nga tshifhinga kwa dzi rekhodo uri masheleni a kone u bindudziwa , nahone vhashumi vha ḓivhadzwe nga ha zwine zwa vha kha akhaunthu dzavho . 
Uri sekhithara ya u rumela zwivhambadzwa nnḓa i khou konḓelwa , migodi nga maanḓa , i tou vha khagala kha vhoṱhe . 
Mbadelotiwa dza ḓuvha na ḓuvha dzi badelwa nga ṅwedzi , dzi tshi khou katela mbadelo dza kushumele , mbadelo dza thundu na u wana zwiṅwe zwiendedzi . 
Fhedzi , zwo ḓivhiwa uri tshiṅwe tshifhinga hu a vha na u khantsela na u engedza tshifhinga nga nṱhani ha thaidzo dzi songo lavhelelwaho . 
Sinario iṅwe na iṅwe yo ṱumanaho na mbuelo ya muṱa ya ṅwaha yo ṱanganaho . 
Maitele a u tshimbidza u vhambedzwa na u tholwa ha vhashumi vha zwino o thomiwa . 
1.4 . U relwa ṱari ha mbekanyamaitele ya 50 / 50 nga Minisiṱa wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu , zwo kona u swikisa kha u wana bulasi ya u thoma ye ya ḓidzhenisa kha luṱa kwa u edzisa lwa Muhanga wa Mbekanyamaitele ya u Khwaṱhisa Pfanelo dzo Teaho dza Vhathu vha khou Shumaho Mavuni eneo , ngei KwaZulu-Natal .
Nḓila dzo omaho ( fhedzi dzi sa suvhi ) nga kha zwikhala zwa zwiṱaraṱa , khathihi na zwikhala zwi re thungo na huṅwe . 
Nga kha ṱhoḓisiso dzayo , Mbekanyamushumo i lusa u ṱalusa uri ndi mafhungo afhio ane tshitshavha tsha khou a ṱoḓa u bva kha muvhuso . 
Izwi zwi nga katela na u valwa ha fekiṱhiri dzine dza shumisesa fulufulu .
Mulangadzulo na Mudzulatshidulo ,
I kuvhanganya mafhungo nga nḓila ya u tou amba hune ha katelwa miraḓo mihulwane ya tshitshavha kha phurosese ya u pulana , ngeno miraḓo miṱuku ya tshitshavha I tshi nga guda khazwo .
Musi 95% ya miḓi itshi kona u wana maḓi , 5% ine ai athu ṋetshedzwa tshumelo iyo , ipfa i nga si kone u lindela .
Zwiimiswa zwoṱhe zwi fanela u vha na mbekanyamaitele ya u sumbedzisa nḓila ya kushumele kha mutakalo na tsireledzo , hu na muhumbulo u isaho kha zwilinganyo zwa khwine mushumoni .
A dzi vhuyi dza tea u tou katela zwiteṅwa zwo tiwaho zwa bugu , fiḽimu kana CD .
TTO u guma kha maḓuvha a sumbe Mushonga wa u tou ḓirandela ( OTC )
Muvhigo u sumba u tshi khou sedzesa kha mihumbulo na maitele na uri ha khou sedza nga nḓila yo linganaho kha zwisumbi zwa mvelaphanḓa ya mvelelo . 
5.5. Khabinethe yo ṱahisa u livhuha hayo kha Advocate Thuli Madonsela nga murahu ha u shumela shango na u vhea ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha mihumbuloni ya vhadzulapo .
Zwo vha zwo tea zwo kona u vhonala u bva kha tshenzhemo dza murahu uri musi tshigwada tshihulwane tsha vhaṱaleli tshi tshi limuwa uri a tshi nga ḓo kona u dzhena ngomu tshitediamu , tshi a swika hune tsha sinyuwa tsha fhedza nga u lingedza u dzhena nga khani . 
U hanedza ho ḓi isa phanḓa kha aphiḽi . 
Kha vhuthihi ha miholo , ro khunyeledza muṅwe ya mishumo ya tekiniki kha maraga washu wa zwino na u sa badeliswa muthelo . 
Kha vha humbule uri ndi nganetshelo dzifhio dze vha dzi funa , na dzifhio dze vha si dzi fune , na uri ndi ngani . 
Fhedziha , u humbula uri nḓowetshumo yo bvelela kha u bveledzisa hafhu zwibveledzwa zwavho , tshivhalokalwa tsha u tsela fhasi na u fhelelwa nga mishumo zwi ḓo fhungudzea zwihulwane arali zwa sa tou fhela lwa tshoṱhe . 
Tshikalamutengo wa vhubveledzi tsho ḓisendeka nga mutengo wa vhubveledzi wo kuvhanganywaho u bva kha vhabveledzi , vhavhambedzi na vhaṱunḓi musi wa vhubveledzi . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi u kati na u bveledza luvhanḓe lwa u ṱavha goroi u itela u tikedza mveledziso na u ḓo rengisa thekhinoḽodzhi ntswa dza u sima u itela vhalimi vha khou bvelelaho na vhane vha khou itela u rengisa .
U vhiga dzikhombo
U ḓadzisa kha zwenezwo , hu na mavu maṱuku a u isa phanḓa na dziṅwe mveledziso nga nṱhani ha nyimele ya ndeme ya nṱha ya vhupo ha zwi tshilaho . 
Kha u khwaṱhisa mashumele maswa sa khoṋo khulwane ya nyaluwo kha shango ḽïṅwe na ḽïṅwe na ikonomi ya ḽifhasi , G20 yo ṱemmbedzela Pulane kha Nyaluwo ya Inovesheni sa adzhenda ntswa i katelaho mbekanyamaitele na mielo nga ngomu na u ya hoṱhe kha zwa mashumele a vhuṱali , mvutsheledzo ntswa ya nḓowetshumo na ikonomi ya didzhithaḽa .
Mbambedzo nga phesenthe ya muṅwe masipala na muṅwe i a fhambana vhukuma , vhunga i tshi kwamiwa thwii nga u anda ha tshumelo dzi no bva nnḓa . 
Ḓuvha ḽa Zwipotso .
Ni humbula uri zwe zwa bvelela ndi zwa ndeme / ngoho / zwi a konadzea . . . ?
Ndi khwaṱhisedza uri ndo wana thendelo ya vhukuma ya saina khonṱiraka iyi . 
Mbilaelo dzi vha hone musi muvhuso wa vhukoloni u tshi bula uri a hu na mufhindulano na uri ṱhalutshedzo dzi ḓo ṱanganedzwa sa afha tsheo yo no ḓi dzhiwa . 
( b ) u dzhenelela kha nyito kana u kunga miraḓḓo ya dzangano ḽa poḽotiki , na
Muhanga wa Tshiṱirathedzhi ḽa livha kha u tshimbidza mveledziso na nyaluwo zwa u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi zwine zwa vha na phuphu nṋa khulwane . 
Zwa sa ralo , zwi nga ḓisa iṅwe mbudziso malugana na u thembea ha zwiṱatamennde zwa masheleni zwo odithiwaho . 
Mbadelo dza u engedzedza dzi ḓo dzheniswa sa mbadelo dza tshifhinga nyana dza mathomo na dza vhuvhili ( naho dzo itwa nga murahu ha datumu ya u fhedzisela ) u itela u vhiga zwi ḓo dzhiwa sa tshipiḓa tsha mbadelo ya mathomo na ya vhuvhili . 
Kha vha ḓadze fomo ( RLV ) ya Khumbelo ya u Ṅwalisa na Ḽaisentse ya Tshiendisi .
Zwenezwo hu dovha ha vha na , sisiṱeme dza muvhuso wa dimokirasi dzo khwaṱhaho dzine ra tea u dzi shuma u itela u fhaṱa . 
Ikonomi ya ḽifhasi i khou fhindula kha maga a zwiṱuṱuwedzi zwihulu na nyito ya mbekanyamaitele yo konanywaho kha mashango a re na ikonomi khulwane . 
Naho u Sedzwa hafhu ha Vhupileli ho livhiswa kha u ṋetshedza kuitele kwo fhelelaho kwa tsireledzo , khwaṱhisedzo ya mishumo yayo i ḓo vha ṱhukhu nga mvelo , ngeno mushumo wayo wa vhuswole u tshi tea u vha tshone tshithu tshihulwane tshe wa sedza khatsho na masia a kushumele . 
Arali tshiṅwe tshipiḓa tsha thendelano iyi tsha vha tshi songo khwaṱhisedzwa kana tshi sa tevhedzi milayo ine ya shumiswa hu tshi katelwa , fhedzi zwi sa gumi kha , ndambavhuḓifhinduleli ha khwaṱhisedzo na phimo zwo bviselwaho khagala afho nṱha , fhedzi mbetshelwa ya u sa khwaṱhisedzwa kana u sa tevhedza zwine zwa vha tsinisa na u fana mbetshelwa ya mathomo yo khwaṱhisedzwaho zwo salaho zwa mulayo zwi fanela u bvela phanḓa na u shuma . 
Khumbelo ine ya swika hu saathu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela i ḓo badeliswa mbadelo dza u swika u lenga .
Izwi zwi nga swikelelwa nga dzikhamphani dza vhuhulu ho fhambanaho kha sekithara dzoṱhe dza ikonomi .
7 . Ri swikelela hani ndivho dzashu : U pfesesa zwine zwa kombetshedza . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 8 .
Pulane u vhambadza : ndi pulane ine ya angaredza masia oṱhe a tshibveledzwa kana tshumelo na mbuelo dzatsho khathihi na mbonalo yatsho , kuṱuṱuwedzele na kuphaḓaladzele
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho .
Tsha u thoma ndi ndeme ya mutshimbilo wa vhaendangaṋayo . 
Mulayo u ṋetshedza vhalangi mbofholowo khulwane nga thungo u tshi khou vha hwesa vhuḓifhinduleli ha u shumiswa ha zwiko zwa musi hu tshi khou ṋetshedzwa tshumelo kha zwitshavha . 
Vhufaragwama ha Lushaka ho ḓiimisela u shumisana na mihasho kha fhungo ḽeneḽi , u engedza vhukoni na u pfesesana kha sia ḽeneḽi nga nḓila ine zwa shela mulenzhe kha nḓisedzo ya tshumelo ya khwine kha Muvhuso nga u angaredza . 
Tshikolo itshi ndi tshipiḓa tsha mushumo une wa khou bvela phanḓa wa muvhuso u vhuisa tshirunzi kha vhagudi na u ṋea zwikolo zwa vhuponi ha mahayani zwishumiswa zwa tshizwinozwino .
Naho zwo ralo , phindulo ine ya wanala nga tshiwo vhukati ha vhavhali na dziṅwe khanḓiso , yo sumbedza thikhedzo i mangadzaho kha mutsila hu si kha ramafhungo . 
Kha vha dovhe vha humbule uri hu na nḓila dzo fhambanaho dza uri mafhungo a bugutshumiswa a fanela u sedzea hani . 
Zwibveledzwa zwipfufhi zwa matshilisano / tshumiswa : nḓivhadzo , milaedza
Milaedza ya nyambedzano i pfukiswaho ndi ya vhukuma nahone i pfeseswa nga vhashumi . 
Khethekanyo iyi i sedza zwipiḓa zwa ndondolo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo na u sumbedzisa nga ha mawanwa musi wa vhulavhelesi ha saithi . 
U bveledza kulangele kwa miraḓo mihulwane ( sa , u shuma vha vhavhili u vhumba maḽeḓere nga mivhili yavho .
Muvhuso na vhathu vha United States of America nga murahu ha u thuntshiwa ha vhathu ngei Orlando , kha ḽa Florida , zwe zwa sia vhathu vha eḓanaho 50 vho lovha ngeno vhaṅwe vhanzhi vho vhaisala .
7.2.1 Khoniferentsi ya lushaka ya vhomadzhisiṱiraṱa nga Muhasho nga Khubvumedzi 2007 yo dzhenelelwa nga vhurumelwa vhu fhiraho 500 , hu tshi katelwa vhahaṱuli vhahulwane , madzhisiṱiraṱa , Minisiṱa na vhaofisiri vha vhulamumukanyi u bva kha mashango a SADC , zwo ambwaho kha iṅwe ya khomishini dzayo ndi mushumo wa ndeme wa vhurangaphanḓa ha sialala kha u ṱuṱuwedza vhuthihi ha tshitshavha na u tandulula khanedzano .
Niṱirodzheni , sa tsumbo , i nga swikisa kha nyaluwo ya maṱari mahuluhulu , zwi itaho uri zwimela i vhe na khonadzeo ya u vha zwipondwa zwa malwadze a maṱari . 
CBP ndi maitele ane a ita uri pulane dza masipala dzi vhe dzo teaho nyimele yapo .
Muhasho wo vhekanya mbekanyamushumo dza u vha thusa kha ṅwaha u tevhelaho , kha zwi dzhie tshikhala itshi . 
Tshakha dza miṱangano dzi nga katela
Tshivhalo tsha voutu
THOḒEA DZA GIREIDI YA 2 DZA THEMO IṄWE NA IṄWE
u ṱavhanyiswa ha u fhaṱwa ha tshomedzo dzi ṱoḓeaho kha u swikelela ndivho dzashu dza ikonomi na dza tshitshavha ;
Hu na vhuṱanzi ha u gonyela nṱha kha u tevhedza zwi sumbedzaho nyaluwo nga vhuvha ha tshitshavha zwi tshi ya kha zwa muthelo . 
Fhethu afha ha mvelelo hu elana na mishumo yoṱhe yo sedzaho kha nḓisedzo i eḓanaho ya zwiḽiwa u swika kha tshiimo tsha ṱhoḓea nga tshifhinga tshone na u vhea tswikelelo ya zwiḽiwa kha mimakete yapo hu re tsini na hune vhathu vha dzula hone . 
Zwibadela zwoṱhe zwa phuraivethe
Khanedzano dzavho dzo vha dzi tshi fhaṱa , a sa dzhii sia nahone a na thuso khulwane vhukuma kha khomishini . 
U tumbula uhu huswa hu tevhela mishumo ya vhaṱoḓisisi nga vhorasaintsi fhasi ha thikhedzo ya Muhasho wa Saintsi na Thekinoḽodzhi na Senthara ya Vhukoni ya Mutheo ya Ṱhoḓisiso ya Lushaka ngei Yunivesithi ya Witwatersrand .
Hezwi zwithu zwi tea u dzudzanyelwa masheleni na u dzheniswa kha voutu nngede ya mugaganyagwama .
Tshavhuvhili , ro humbela avha vhathu uri topolela zwidodombedzwa kha milayo yashu ya vhashumi ine yo tila . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , arali komiti yavho i sa wani muvhigo wa tshifhinga tshoṱhe wa kushumele u bva kha khoro ya yavho , kha vha ḓivhise meyara uri komiti ya wadi yavho i khou lavhelela kushumele kwa khwiṋe u bva kha muvhuso wapo wa demokirasi .
32 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Arali tsengo na u fhungudza tshigwevho hu tshi angaredza mafhungo a si a vhukuma , mafhungo eneo a ḓo tea u ḓivhadzwa khothe .
U fanela u vha na vhukoni ha nyambedzano , u tshimbila nga maanḓa na u shuma nga fhasi ha mutsiko . 
Hedzi mbekanyamushumo dza ndeme dzi ḓo khwaṱhiswa nga ndingedzo dzo livhiswaho kha u khwinifhadzwa na u wanala ha mafhungo a ndeme a zwa mabindu na nḓivho nga kha ṱhoḓisiso dzo engedzwaho , tswikelelo ya vhudavhidzano , pfunzo na vhugudisi , na vhulavhelesi . 
Kha tshipi ḓa tsha Declaration kha vha sumbedzise :
Mishumo ya tshoṱhe i ḓo bva kha ṱhoḓea i bvelaho phanḓa ya ṱhogomelo ya themamveledziso . 
Yuniti dza nyambo
Zwo sedzwaho kha tshumiso ya thandela zwi elana na zwo sedzwaho kha IDP
" Dzi a kona u pfa uri hu na khombo .
Vha eletshedzwa uya vhothe vhuvhili havho u ṅwalisa mbingano .
Mbuno ya u dzudzanya phimo dza u vhala ndi ya u swikelela ndivho dzenedzo . 
-- siangane ya matshilisano na poḽitiki na mvelele zwa zwibveledzwa na muṅwali
2.3. " Khabinethe yo tendela muhanga wa mbekanyamaitele ya ṱholo i sedzaho kha mudzulapo i vhidzwaho " Muhanga wa u Manḓafhadza vhushumisani ha Muvhuso kha Vhadzulapo ha u Ṱola Nḓisedzo ya Tshumelo ya Nṱhesa . "
Ḓuvha , tshifhinga na vhuvha ha u sa tevhedza zwa DVA
U fhaṱa kha u pfesesa zwifhinga
Fomo ya khumbelo ya ṱhanziela ya vhuhamelo .
Mapa wa Afrika Tshipembe
Ṱhoho khulwane dzo dzheniswaho kha mbudziso ṱhoḓisiso dzo amba nga dzinnḓu , vhathu , vhulimi , mishumo , pfunzo na mbebo . 
Khumbelo yavho i fanela u ḓa na sambula i re na sambula ya 750ml ya tshibveledzwa tshine vha khou ṱoḓa u ṱunḓiwa .
2.3 . Khabinethe yo tendela uri Buthano ḽa Dzitshakhatshakha nga ha u Dzhia Vhuḓifhinduleli kha Tshinyalelo ya Tshikafhadzo i Vhangwaho nga Khontheina dza Ole , 2001 zwi kumedzwe Phalamenndeni u itela thendelano .
Ri lavhelela phanḓa kha tshumisano yo khwaṱhaho lwa mafhedziselo musi ri tshi fara muṱangano wa Samithi ya EU-Afurika Tshipembe husi kale kha hoyu ṅwaha .
U khwaṱhisedza ndulamiso dza saithi dza u kala dzi khou tevhedzwa u ya nga ha zwifhinga zwo randelwaho na u ya nga ha zwiteṅwa zwo bulwaho . 
Arali hu si na mafhungo a re hone , kha vha bveledze pulane ya u vhiga na tsumbazwifhinga . 
( 2 ) Khomishini ya Tshumelo ya muvhuso na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya Vunḓḓu sa zwo bulwaho kha Ndima ya 13 ya Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓḓo isa phanḓḓa na u shuma dzi tshi tevhedza Ndima iyo na milayo i shumaho khadzo sa zwine ha tou nga iyo ndima a yo ngo fheliswa , u swikela khomishini na khomishini ya tshumelo ya mivhuso ya Vunḓḓu dzi tshi phumulwa nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa .
U ḓilugisela ha masia a vhuṱhogwa a tevhelaho ho vhewa iṱo : u vha hone na saizi ya kiḽasi , tshomedzo dza IT , tsireledzo , u vha hone na tshitandadi tsha vhengele ḽa zwiḽiwa , mavhone na fhethu ha u paka goloi zwo dzudzana phanḓa ha nḓisedzo ya mabambiri . 
Tsha u thoma , mashango a khou vha na mvelaphanḓa kha u engedzedza tswikelelo ya zwa pfunzo kha pfunzo , mbadelo ṱhukhu ya u swikelela avho vha sa athu thusiwa i ya engedzea . 
Lavhelesani tshifanyiso ni ambe uri ṅwana muṅwe na muṅwe u khou ita mini uri a vhonale o kuna .
Mushumo une mivhuso ya lushaka minzhi ya livhana nawo ṋamusi ndi u khwaṱhisedza uri milayo ye vha i phasisa i khou shumiswa nga nḓila kwao . U ṱalutshedzwa zwavhuḓi na , arali zwo tea , u khwiniswa nga u ṱavhanya . 
u sa ita zwa vhuḓifari vhu si ha matshilisano u fana na vhuvhava , u tshinyadza thundu , u rwa , u tambudza lwa vhudzekani , tshumiso ya zwikambi na zwidzidzivhadzi , na dziṅwe nyito dzine dza khakhisa u guda .
Dzhendedzi ḽa Companies and Intellectual Property Registration Office ndi muthu muṅwe na muṅwe kana bindu ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽine ḽa vha ṋen ḓila vhukati ha khasi ṱama na Ofisi ya Companies and Intellectual Property Registration .
Fhasi ha nyimele idzi , ri nga tenda u kundwa nga mutsiko kana ra isa phanḓa na mushumo une ra tea u ita zwino . 
Maṱodzi Ṋefhungo
Mbekanyamushumo ya TV ine na i funesa ndi ifhio ?
Vha badele mbadelo yo tiwaho .
Arali mashango vhuvhili havho a tendela adopsheni , vha ḓo fanela u ḓa kha ḽa Afrika Tshipembe u khunyeledza zwa adopsheni .
Bege ntswa dzo ṱanganedzwa nga vhupfiwa ho fhambanaho u bva kha tshitshavha . 
Nḓivhadzo : Arali vha na miṅwaha ire fhasi ha 18 vha tshi ṱoḓa ṱhogomelo ya tshifhinga tshoṱhe nga nṱhani ha vhuholefhali havho , muṱhogomeli wavho wa tsinisa a nga ita khumbelo ya Mundende wa vhana vha sa koni u ḓiitela .
( b ) u shuma mafhungo ayo hu si na tshidzumbe , na u farela madzulo ayo na a dzikomiti , zwi tshi itea khagala , fhedzi , hu tea u dzhiwa vhukando ho teaho -
Fhungo ḽa uri u lenga u thoma ha mutambo na zwone zwi nga vha zwo vhanga u gwalaba uhu a ḽi ṱanganedzei . 
Hezwi zwo vha zwo itwa nga mutale nahone zwa vhofhelelwa kha zwiṱepisi zwa semende zwine zwa bva nṱha ha vhuḓila zwi tshi ya kha tshipiḓa tsha nga fhasi tsha tshitediamu . 
u kuvhanganywa na u laṱwa ha tshampungane
Nyaluwo ya ekonomi i bvelaho phanḓa ya Afrika Tshipembe nga murahu ha tshifhinga tshilapfu yo ṱumana na mveledziso ya Afrika . 
Zwiṅwe hafhu , u itwa ha ṱhoḓisiso ya mvelele ya tshiimiswa ho khunyeledzwa hu tshi khou tevhedzwa ṱhoḓea dza Nḓivhadzamulayotibe ya u bveledza mvelele kwayo ya tshiimiswa kha muhasho . 
Hezwi zwo swikisa kha , ho tou topolwa , u phuletshedza ha u tou thoma ha thekhinoḽodzhi ya ḽeiza ya didzhithaḽa .
5.2 U tshimbidza
Izwi ndi zwa ndeme vhunga zwi tshi ṱanganya nḓivho ya mugudi ya Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili na u pfesesa ḓivhaipfi na khontseputi dzi re na vhushaka na iyo ṱhoho ya mafhungo .
Nzivhanyedziso nga ṅwambo wa lushaka , vhupo , na tshifhinga tsha nzivhanyedziso . 
( b ) ya u dzhenelela kha mishumo kana mbekanyamushumo dza dzangano ḽa vhashumi ; na
Kha u sumbedziswa ha shedulu ya u shuma CBP sa tshipiḓa tsha mutevheṱhanḓu wa u pulana , mugaganyagwama u akhwaṱhisedzwa .
Zwi khou lavhelelwa uri Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwi ḓo funzwa kha nyimele sa zwine zwiṅwe zwikili zwa luambo zwa funzwa na u bveledzwa ngaho .
U sala murahu mafhungo a vhuingameli zwi tea u itwa u itela u vhona uri matshimbidzelwe o randelwaho a khou tevhedzwa tshifhinga tshoṱhe . 
Hu tea u shumiswa ndondolo yo khetheaho musi wa maitele a u ṱoḓa nga ṅwambo wa u itea ha pfutelelo dzo engedzeaho dza zwidziki zwiṱuku zwo imiswaho . 
Nga u sumbedza vhuḓikumedzeli havho kha u tevhedza vha dovha vha khwaṱhisa vhuimo ha avho vha re na vhuḓifhinduleli ha u langula mbekanyamushumo dza u tevhedza u shaya phimo . 
Ndi zwa ndeme uri dzulo iḽi ḽi sedze kha mushumo wa ḓuvha ḽino , une wa vha wa uri Muphuresidennde vha ṋetshedze mulaedza wavho kha lushaka .
U pulana hoṱhe ho nweledzwa kha nḓivhadzamulayotibe nga ha vhupileli na u swikiswa ṱafulani phalamenndeni nga Lambamai 1979 . 
Vhukoni ha u shuma kha thimu . 
Muṱangano wa Komiti ya Wadi
Mushumo muhulwane wa u ḓiṱundela
tswiwa
4.2 Hu tshi itelwa ndivho dza khethekanyo 22(2) ya Mulayo , zwi tevhelaho zwi a shumiswa :
Mukhantselara wa wadi na Komiti ya Wadi vho ḓivhadza tshitshavha uri muṱangano u ḓo vha wa Musumbuluwo wa ḽa 10 Fulwana nga 10.00 nga matsheloni Holoni ya Ḓorobo u amba nga ha IDP .
Nṱhani ha izwo , vhathu vha swikaho biḽioni nthihi kha mashango a fhiraho ḓana vha kha khohakhombo . 
Hezwo zwi ṱoḓa muvhuso , zwi ṱoḓa mabindu , zwi ṱoḓa madzangano a vhashumi . 
Tsenguluso ya muvhigo wa ṱhirantsekisheni ya vhengele wo dzikusa u humbulela nga ṅwambo wa ṱhirantsekisheni dza masheleni manzhi zwi songo dzudzanaho dzi kwamaho mulingo muhulu wa vhufhura zwo sumbedzwa . 
Bammbiri ḽa logo ḽa thandela dza CBP dzine dza tea u sedzwa sa thandela dza IDP , dzi no bva kha Zwiwo zwa 22 na 23 zwa CBP
Ndi tshumelo dzifhio dza mirurela ya malatwa dzi re fhasisa dzine dza nga tanganedzea ?
Zwikili zwa u ṅwala mivhigo na u ita mikumedzo
Nyimele iṅwe na iṅwe yo fhambana vhukuma na dziṅwe nyendedzi dza nyolo dzi dza tea u dodombedzwa . 
Ro vhofhana nga khetho nahone a hu na ndavhelelo na nthihi ya u ṱutshela . 
Mishumo nga u angaredza ya mutholi ndivhanyoni na vhashumi
u vhambedza --- u linga hu u ṱoḓou vhona uri zwithu zwi fana ngafhi
Izwi ndi u itela u vhona uri hu tevhelwa Milayo ya Zwivhumbwa ya Tsireledzo kana tshutshedzo , Milayo ya CITES , Bio-prospecting , Milayo ya Tswikelelo na Vhukovha-Mbuelo na Milayo ya Zwivhumbwa zwi sa Ḓivhei na Zwidinaho .
Nga kha u ḓivhadza ḽaisentsi dza vhagudi dza khomphiyutha dzi shumiseaho zwavhuḓi nangoho ri ḓo fhungudza vhufhura na vhuaḓa . 
Phindulo dzi nga fhambana arali figara dza maḓi a vhukuma dza vha dzo shumiswa . 
Arali muṱolambalelano . miraḓo ya komiti ya ṱholambalelano na / kana muṅwaleli wa khamphani a tholiwa vha vha vha tshi khou ṅwalisa Khamphani i si ya \mbuelo ya yo khetheaho ( i sin a miraḓo , kha vha ṅetshedze zwi tevhelaho :
Sumbedzani fhano , afha , afho na fhaḽa .
Nga tshifhinga tsha muṋaṋo , ṱhahelelo ya muvhalelano yo engedzea , huṅwe nga u engedzea ha u shumisa ho livhanaho , huṅwe nga mishumo ya zwipepelekula zwi shuma nga zwoṱhe zwe zwa tendela u fhungudzea ha mbuelo dza muthelo hu pfeseswe . 
U pulana lwa khwine na u pfananya mbekanyamushumo dza ṱhoḓisiso ya Milayotibe . 
Mvelelo dzine dza tea u dzhielwa nṱha kha wadi
Tshivhalo tshihulwane tsha miṱa tshi wana maḓi a phaiphi ane a ṋetshedzwa nga masipala . 
Nga maitele a vhupulani na mvelele , Muvhuso u nga ranga phanḓa maga a mveledziso na u ṱanganedzwa nga tshitshavha sa vharangaphanḓa vhane vha shumela tshitshavha . 
Yunithi i vhiga kha kushumele kwa mbuelo yayo ya vundu , ya sedzulusa ṱhirende dza mbuelo dza zwino na thangeli dza vhukoni u ya kha u khwinisa ndangulo i bveledzaho izwo . 
Tshifhinga tsha zwino , ( tsumbo , Ndi tamba thenisi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ) .
Mivhigo wa tshifhinganyana wa vhuraru nga ha masia a mulayo a elanaho na AIDS : khethululano zwikoloni . 
u khwaṱhisedza kushumele kwa miraḓo ya komiti ya wadi yone iṋe3
Ṱho ḓisiso dzi nga dzhia maḓuvha a 30 kana u fhira , zwi tshi ya nga vhuvha ha mulandu .
Hezwi zwi dovha zwa ita uri u tholwa hu vhe khagala hu si na tshidzumbe .
8.00 u swika 9.30
U rekhoda hu sa imi ha mithara dza kharenthe , zwi no kona u pima phuphu ya maḓi , yo dzibaho fhethu ho fhambanaho zwi nga vha ngona yo teaho u ṱalutshedza vhudzulo ha kharenthe . 
Mulanguli wa webusaithi u shumisa mafhungo u sengulusa tshivhalo tsha vhashumisi vha vhupo ho fhambanaho ha saithi na u khwaṱhisedza uri saithi iyi i khou shuma sa tshiko tsha ndeme nahone tshi shumaho tsha mafhungo . 
Luṱingo : 012 319 7424 / 34
Ho swika he muṅwe wa vhana avho a suvha zwanḓani zwawe fhedzi a kona u tsireledza uyo muṅwe kha mutsiko wa vhathu vhe vha vha vha tshi khou vha wela nga nṱha . 
Saizwi vho saina thendelano ya vhuvhili a hu a thu u vha na u ṱhaselwa na huthihi . 
Vhahumbeli vha mushumo vho litshaho mushumo nga nṱhani ha u aluwa u bva kha Tshumelo ya Tshitshavha vha na u ḓivha uri vha nga si tsha tholiwa kana vho vhudzwa uri mutakalo a u tsha tenda uri vha shume a vha nga ḓo sedziwa . 
Ndi khuwelelo ya u pembelela Afurika sa mudzi wa vhuthu na ushelamulenzhe kha masia oṱhe a vhutshilo ha vhathu .
Mulayo uyu u dovha wa randela ndayotewa ya khothe , thevhekano ya miraḓo yayo na maanḓa na mishumo ya miraḓo hu tshi katelwa na maanḓa na mishumo a muthu muṅwe na muṅwe ane anga tholwa kha Mulayo sa asesa.13
Talelelani muhumbulo muhulwane kana ṱhoho fhungoni ḽiṅwe na ḽiṅwe .
2.1 . Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mulayotibe wa Khwinisedzo ya Mulayo wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi wa 2017 uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa .
Denel , Eskom , SAA na Transnet vho tikedza u pfumbudza vhagudi vha fhiraho 6 000 kha zwa thekhiniki - na zwi re na vhushaka na vhukoni vhu sa wanali na u vha ha ndeme kha zwa inzhiniara .
1.4.2 Vhuimo ha Vhukati..................................................................................................................................7
U vhekanya thandela dza khephithala uya nga zwo sedzwaho kha zwitshavha
Tshikalavhungomu / -volumu ya vhubveledzamigodi
A hu na na ḽithihi ḽa madzina aya , ane a anzela u buliwa , e a vhuya a lambedzwa nga Muvhuso . 
vha tsumbo vha badela mithelo na mbadelo dzoṱhe dza tshumelo
Zwiimiswa zwa masheleni a mveledziso zwihulwane zwiṋa ndi Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika , Koporasi ya Mveledziso ya Nḓowetshumo , Bannga ya zwa Mavu na Koporasi ya zwa Masheleni a Nnḓu dza Lushaka . 
U fhaṱa zwitshavha zwo tsireledzeaho
7.17. Miraḓo ya khorondangi kha Bodo ya Koporasi ya Ndangulo ya Vhuendi ha Dzidabani :
Musi hezwi zwoṱhe zwo no fhela , thandela i ḓo ḓisa fulufulu ḽi vhuedzedzeaho kha hafu ya dzhango ḽa Afurika .
Vhomakone vha CBP vho shela mulenzhe na u tikedza u shela mulenzhe ha tshitshavha kha IDPS dza masipala yavho .
U khwaṱhisedza pfananyo vhukati ha u thivhela khuḓano na nḓila dza nyambedzano dza Dzangano , nga maanḓa , vhushaka vhukati ha Phanele ya Vhaṱali na Vhurumelwa ho Khetheaho na Vhaimeleli , kathihi na , zwiko zwa matheriala na zwa masheleni zwi re hone kha nḓila idzi ; 
Ndi ḓivhadza uri a thi ngo dzhenela kha maitele a tshidzumbe maṅwe na maṅwe na mubidi muṅwe na muṅwe kana muṅwe muthu malugana na izwi kana iṅwe bidi . 
Zwi tshi ḓa kha khakhathi dzi re hone , hu na vhupambuwi ha muhumbulo . 
Khomishini i nga dzhia maanḓa na u ita mushumo wo pfukiselwaho kha kana u ṋetshedzwa khayo nga Mulayo uyu kana nga miṅwe milayo . 
Zwishumiswa zwo themendelwaho Hu tshi engedzwa kha zwishumiswa zwo tiwaho kha Zwikili
Ri themendela uri vhathu vhenevho vha fanela u wana vhupfumbudzi kha tshiimiswa tsho ṱanganedzwaho nga , na u ṅwaliswa , Bodo ya Vhaofisiri vha Tsireledzo . 
Khethekanyo ya " saveyi " ine ya toolola tshiimo tsha ndaulo ya malaṱwa kha masipala ; 
Zwiḽiwa zwi nga vhekanywa u ya ngauri zwi ṱavhanya hani u bvisa swigiri .
Masheleni ane a ṋetshedzwa hu tshi itelwa mishumo yawo a bva kha muhasho sa phiriselo na kha u kuvhanganywa ha mbuelo u bva kha zwikimu zwo fhambanaho zwa maḓi u mona na shango . 
( a ) arali hu na u sa ḓḓifara zwavhuḓḓi , u sa kona kana u kundelwa ;
Zwi tshi elana na vhugevhenga muendelamashango wa muṱaleli wa tshiphuga tsha ḽifhasi o tsireledzea u fana na musi nyito dzawe ene muṋe dzi tshi mu tendele . 
Tsha vhuvhili , muṱhogomeli muhulwane wa mavu ndi mushumisi wa zwiko ane mishumo yawe ya kwama mupo . 
2.2 Kuvhekanyele kwa mbeu
Nga ṅwambo wa u sa dzhiela zwithu nṱha na u sa kona u pfesesa , maanḓalanga a vhorakoḽoni o itelwa u fhelisa maitele kana lutendo luṅwe na luṅwe lwu kwamaho zwa vhuloi / vhutenda-tenda .
Ro ṱalutshedza nga ha riṋe na mbekanyamushumo dzashu ri sa fheli mbilu , ngauri ro tenda uri ro vha ri songo pfesesiwa zwavhuḓi nga ngoho . 
Mulayo une wa tendela u thutha thumbu wo swikisa kha zwiwo zwa misumbedzo nga vha lwaho na u thutha thumbu . 
Ahuna gumofulu Zwa maṋo ( khonsevethivi , risitorethivi na zwa vhomakone )
Hu tshi vha na u kaidzwa kana vhalavhelesi vhavho vha tshi lingedza u khwinisa mashumele avho vha a vhonwa mulandu wa vhupondwa , u dzhia sia na khethano nga murafho . 
U itela u shumana na maitele a kwamaho vhuloi na khakhathi , uyo Mulayo wo mbo ṱoḓa uri u fhelise maitele a vhuloi .
Ofisi ya Muṅwaleli i tea u vha kha Ofisi ya Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa .
Sisiṱeme i thivhela u ya phanḓa ha mbadelo u swika mafhungo a tshi tandululwa . 
Arali zwibveledzwa zwo vhofhololwa kha u vha na phemithi , vha fanela u khwaṱhisedza uri zwo tevhedza ṱhoḓea dza phytosanitary dza u vhofhololwa honoho
Pulane na mbekanyamaitele zwi khou ṱoḓea u itela u khwaṱhisa vhukoni khathihi na u shandukisa tshutshedzo na khohakhombo dzine dza nga vha hone kha zwikhala . 
U kopa na u engedzedza
Huṅwe u lusa hu yaho phanḓa ha inzhiniariṅi u fhungudza muḓalo - hu ngaho philiphili dza mavu , nḓila dza u langula muḓalo , tshithivheli tsho fhaṱwaho u thivhela maḓi na phaiphi zwi isa phanḓa na u tshinyadza fhethu hune maḓi a elela ngaho na maitele a ngaho mativha na matzhava . 
Khethekanyo 3 : Phurosese ya u ita Mugaganyagwama wa Masipala
U itela u khwaṱhisedza uri izwi zwi a swikelelwa , mathukhwi a ndondolo ya mutakalo a tea u ṱalutshedzwa na u ṱanḓavhudzwa zwavhuḓi . 
I amba nga sia ḽo khetheaho
Ngwano ya thundu dza tshifhingatetshelwa
Kha vha dadze dokhumenthe dzi tevhelaho arali ifa li tshi fhira R125 000 :
Kuitele kwa Batho Pele
U ṅwala maambiwa a miṱangano .
Luṱa lwa u fhedzisela lu na buloko ya zwa ndaulo . 
Kha iyi phoḽisi , hu tshi ambiwa nga Luambo lwa Hayani , zwi tea u ḓivhea uri hu khou ambiwa vhuimo , hu si luambo lwone luṋe .
Maṅwe mafhungo ri tshi ya phanḓa a ḓo ḓivhadzwa nga Minisiṱa wa Gwama kha Tshipitshi tsha Mugaganyagwama .
Buḽoko , nga ngomu ha mbumbo ya netiweke ya masia manzhi , zwi tea u vha zwipfufhi u ya kha vhukati nga vhulapfu , uri hu kone u vha na midzhenelano minzhi ine dzigoloi dza fanela u ima uri vhaendangaṋayo vha pfuka hone , na u vha nḓila ya u tshimbila nga ṋayo mitalo ya vhukuma ya u tshimbila nga ṋayo . 
IOPC i wana zwikwama kana masheleni u bva kha vhaṋe vha thundu .
Vhuimo ha ' zwiimiswa ' zwa tshiofisi zwa bannga vhu ṋetshedza maanḓa o fanelaho a u wana akhaunthu dza bannga uri dzi vulwe hu si na u timatima . 
Arali vha tshi khou ṱoḓa u renga kana u vhambadzela nnḓa zwifuwo lwa tshifhinga nyana ngomu kana nnḓa ha Afrika Tshipembe hu na zwe vha tou sedza khazwo zwi ngaho sa maṱano , zwa u guda / tshumelo ya zwa zwifuwo , vha tea u ita khumbelo uri vha ṋewe phemithi ya khwiniso ya zwifuwo u bva kha Muṅwalisi wa Khwiniso ya Zwifuwo .
Tshumelo dza zwa Tshiphiri dza Afrika Tshipembe ; kana
Ri fanela u ṱanganyisa kha zwithu zwi ri itaho tshithu tshithihi na u shumisa nungo dzashu u wanana kha izwo zwi ri fhandekanyaho u bva kha roṱhe . 
zwidodombedzwa zwa dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo
Tsaukanyo ya mbeu ndi tshishumiswa tshi shumaho ngauri tshi fhelisa mihumbulo ya sia lthihi , u bvisela khagala mishumo ye ya vha i songo vhonala , u thusa u vhona uri hu na vhuimeli ha ndangulo ya vhupo ha vhathu vho fhambanaho , na u topola madzangano apo ane a thusedza tshitshavha .
Kha fhungo heḽi , ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na maṅwe mashango na dzangano ḽa Afurika u bveledza zwipikwa shangoni ḽa Burundi , Sudan , Western Sahara , Côte d'Ivoire , Somalia na huṅwevho .
Zwenezwo ndi na vhuṱanzi uri Vho Trevor Manuel a vha vhoni mvelelo dzo vhifha vhukuma ngauri bindu ḽa muvhuso ḽi khou vhuyelwa .
Nṱha ha zwenezwo , u bveledzisiwa ha pulani ya vhuṱumanyi ha zwikolo kha zwiṱiriki zwa malo zwo nangiwaho hu nḓilani .
Vhashelamulenzhe vha vhala ngudanzulele vha fhindulambudziso dzi no tevhela vhe kha zwigwada zwavho .
Inthaviyu / tshibveledzwa tsha ndaela/ riviyu ya tshiṱori
Mbuelotsalela kana ndozwo
Masipala u ṱoḓa u gonyisa tshikalo tsha mbuelo ya muṱa na u fhungudza phambano ya mbuelo , sa musi kushumele kha iḽi sia ku sa takadzi . 
U LINGA HA SAMETHIVI
Fhedziha , zwi ḓo vha zwo khakhea u dzhenelela kha izwi uri phetheni dza matshilisano dzi shandukiswa u leluwa , na uri zwikolo zwenezwo zwi fanela u dzhia vhuḓifhinduleli ya u kona u bvelela kha tshiimo tshi konḓaho . 
Idzi ndi tshumelo dze dza vha dzi kha vhuimo ha mveledziso nga tshifhinga tsha Thikhedzo ya u Khaulwa ha tshumelo . 
Hu a itwa magavhelo malugana na magavhelo a u tshila na u tshimbila na mbadelela phanḓa . 
Vhaofisiri vha Ndangulo ya u Renga na u ṋetshedza vha a ṱolwa nahone vha a ṱoḓea uri vha ḓivhadze mbuelo dzavho khathihi na zwifhiwa zwo wanalaho u bva kha tshumelo ya vhaṋetshedzi nga tshifhinga u ita vhubindudzi havho . 
6.3 Mutshutshisi u ḓo ḓivhadza vhone nahone muṅwaleli wa khothe u ḓo kombetshedza uri mbadelo dzenedzo dzi itiwe ;
vhulangi na vhufarakani
U ṱalutshedzela milaedza ya lutamo lwa muṅwali na i si ya lutamo lwa muṅwali
U dzudzanyululwa hu ḓo dovha hafhu u tendela Muhasho kha u ḓilivhanya hafhu kha sekithara ya phuraivethe . 
Komitinyendedzi ya Thekhinikhala i amba nga ha khwaḽithi ya mafhungo o ṋetshedzwaho nga u sedzulusa sisiṱeme tshifhinga tshoṱhe . 
Dokotela wa muṱa u ḓo ita mushumo wa pfananyo muhulwane kha thevhekano i yaho phanḓa ya ndondolo i tshi ṱanganywa na ṱhoho dza vhakoni nyangaredzi vha vhukoni nyangaredzi . 
Mbekanyamushumo i kwama mveledziso , tshumiso na ndondolo ya Tshishumiswa tsha Ndangulo ya Tsedzuluso ya Kushumele ( Management Performance Assessment Tool ( MPAT ) ;
4.2 . Khabinethe i sasaladza zwiṱatamennde na milayo ya zwino ine ya ṱuṱuwedza dzinndwa i lwaho na ndeme ya ndayotewa yashu ya shushedza na u kwashekanya mbuelo dze ra dzi ita sa shango .
Khabinethe yo lindela mawanwa nga Dzulo ḽa Vhulamukanyi ha Muṱaṱisano ngeno i tshi khou dzhiela nṱha vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshinyalelo kha dzangalelo ḽa lushaka musi ho vha na u gonyiswa ha mitengo he shango ḽa badelesa zwo vhangwa nga thendelano dzo vhaho hone dza mitengo ya vhukhuruku . "
Heyi ndi ṱhoḓea ya mulayo .
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i tea u linga zwikili zwa luambo zwo vhalaho u itela uri zwipiḓa zwa ndeme zwa zwikili zwi konou u lingwa kha themo na ṅwaha .
U amba nga ha zwifanyiso zwi re kha phosiṱara , tshati dza thero , bugu dzine dza vha na vhushaka na thero dzine tshivhalo tshadzo dza si vhe nga fhasi ha ṱhanu nga themo .
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana Faela ya Zwishumiswa ya Mudededzi
Mvelelo dza tsho ḽaho mufu dzi ḓo sumbedza tshivhangi tsha lufu . 
Davhi ḽa ndangulo ya vhune ha savei ḽi ḓo thomiwa ngaḽo kha miṅwaha miraru i ḓaho . 
Zwa tshifhinganyana zwo ḓoweleaho zwi no kwama phuresha kana zwi no kwa sisiṱeme ya u bommba ndi u dzimiwa ha bommbo kana u shaea ha muḓagasi hu sa langei . 
1.8 Khabinethe yo dzhiela nṱha u tendelwa ha u ṱangana ha puḽanti tharu dza u vhea zwiluḓi zwa maboḓeloni uri huvhe na puḽanti khulwanesa ya u vhea maboḓelo kha dzhango , ya Coca-Cola Beverages Africa .
U ṱhavhiwa hu fanela u vhigwa mapholisani . 
Nga tshifhinga tsha nyambedzano dzashu dzo no khou isa phanḓa na vha mishumo ro dovholola u ita khumbelo ya ṋewa mbuno na vhuḓifhinduleli . 
Mufuda uyu wa bindu u katela u shumiseswa ha tshelede .
Hu a tendelwa ḽaisentsi ya vhurendi , tsumbo , u sa dzhiela nṱha ndongazwiga kana zwivhumbeo zwa luambo
( e ) ita tsheo nga ha u kundelwa ha Phalamennde kana Muphuresidennde kha u tevhela mbofho dza mulayotewa ; kana u
Nyavhelo dzi tevhelaho dza tshifhinga u itela luambo dzi thoma u shuma nga 2012 . 
Arali tsheo ya Khoro Tshitumbe i yavhuḓi , Muṅwalisi u a tendela u ṋetshedzwa ha phemithi .
Mudededzi u shumisa kuvhalele kwone .
Khumbelo ya u ṅwalisa tshikwekwete tsha vhureakhovhe
Vha nga ḓi tshila vhutshilo vhu vhuedzaho lwa miṅwaha minzhi . 
Mihasho yo bveledza na u shumisa mbekanyamaitele na pulane zwo teaho . 
Maitele a khumbelo ya u wana tshikwama nga mutshudeni : Wo themendelwa uri u leludza na u ita zwauri maitele a u bvisa khumbelo a itwe nga didzhithala u ya nga hune vha kona ngaho , u bvisa ndaulo re nṱha kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha na ṱuṱuwedza themamveledziso ya u bannga khathihi na Poswoni u itela u khwaṱhisedza . 
Khoudu hei yo katelwa zwi khagala kha ndayo na ndavhelelo dza vhuḓifari hune , naho zwo ralo miṅwe ya milayo i songo tou ṅwalwa fhasi lwa pfanelo , vhashumi vha a ḓivha zwine zwa lavhelelwa khavho . 
Ḽiga 3 Nga u shumisa luṱingo thendeleki lwavho vha tshi
Zwenezwo-ha , a si mafhungo fhedzi a tshivhalo tsha zwithu zwi no khou itea dziwadini , zwi tea u sedza-vho na vhatshimbidzi vha mveledziso henefho zwi dovhe zwi shume sa puḽatifomo ya u kwakwanyisa vhukati ha masia na sekitha dza muvhuso , sekitha ya phuraivete na zwitshivha zwa vhathu .
Nga nnḓa ha musi nzudzanyo dziṅwe dzo tendelaniwa khadzo kana nga iṅwe nḓila dzo ṋetshedzwa kha konṱiraka , u dzudzanyela vhathu vhavhili uri vha fhedze u itela mulayo dza u thola muhaṱuli o nangwaho nga tshifhinga tshithihi na tshine konṱiraka khulwane ya khou sainwa ngatsho . 
Mavu-tshuvumba a ṱoḓa ndangulo ya maḓi , na mveledziso ya midzi i nga kwamea kha masimu a re na magandwa a songo tsaho , nṱha dzo kwanyanaho , kana maḓi a fhasi a re manzhi . 
Ḽa Afrika ḽo no bvelela vhukuma kha zwa u fhungudza u sa lingana ha mbeu : 
( c ) vhuhulu ha khorotshitumbe kana komiti iṅwe-vho ya Khoro ya Masipala .
Ḓuvha ḽa u guma u rumela mahumbulwa : 30 Lambamai 2016
Fulaga ya Lushaka
( 2 ) Vhusimamilayo ha vunḓḓu nga ḽikumedzwa ḽi kunguwedzwaho nga mbili tshararu tsha Miraḓḓo yaho , vhu nga humbela Phalamennde uri i shandukise dzina ḽa iḽo vunḓḓu .
Hezwi zwi a mangadza musi wo sedzwa fhungo ḽa uri Eastern Cape ndi ḽone vunḓu ḽi re phanḓa kha vhubveledzi ha zwienge . 
Komiti dza Wadi dzi na pfanelo ya u vhudzisa mbudziso ya uri ' u dzhena na u bva ha tshelede ' ho pulaniwa zwavhuḓi hani , u ṱolwa na u sedzuluswa nga mufaragwama na khorotshitumbe kana khoro ya meyara .
Kuḽoraidi ndi eḽementhe ya anoini dza kḽorini . 
Kha vha ambedzane uri hu tea u vha na vhushaka na vhukati ha milandu iyi mivhili kana hai . 
Fhedzi , ezwi zwi nga kona u swikelwa fhedzi arali miraḓo yashu vho ṱamiwa lwo linganaho nga zwishumiswa zwone . 
Tsireledzo ya zwiolwa zwa lunako i ṋewa lwa miṅwaha ya 15 ngeno ya zwiolwa zwa mishumo i tshi ṋewa lwa minwaha ya 10 .
Izwi zwo kokodzwa vhunzhi ha nungo dzi vhonalaho na zwiko nahone zwo kokodza vhathu u bva kha tshumelo ya nnyi na nnyi kule u bva kha fhethu ha u itela mishumo . 
Ndo vha ndi na miṅwaha miṱanu musi ndi tshi ya lwanzhe lwa u thoma .
3.1 . Vho Shonisani Mathews Munzhedzi sa Muthusa Mulanguli Guṱe ( DDG ) : Bayodivesithi na Ndondolo Muhashoni wa Mafhungo a Mupo .
Komiti ya mavu yo thomiwa nga ndaela i tevhelaho : 
fonimi ---- ndi mibvumo yo fhambanaho ya luambo ( " tala " na " pala " ndi fonimi dza tshivenḓa )
U shumisa zwikili na nḓivho zwo khetheaho zwi ṱoḓeaho kha :
Kha vha ḓe na khophi dza muhumbeli na ṱhanziela dza mbingano dza vhabebi
Mushumo wa mutevhe wa lushaka luswa lwa zwimela u dzhia khalaṅwaha mbili dza u ṱavha .
I sedzesa nga maanḓa kha tshirunzi tsha vhathu na pfanelo ya ndinganyiso tshe dimokirasi ya vha hone nga 1994 .
Ri a tenda uri khaedu ntswa dzi lila thandululo ntswa dzine dza katela na vhuḓifhinduleli ha zwa mithelo , ndambedzo kha vhadzulapo na maitele a dimokhrasi . 
dzhielwe fhasi , kha sisiṱeme ya khothe ya sialala pfanelo ya u vha na muimeleli wa mulayo a i shumisei saizwi sisiṱeme ya khothe ya sialala yo fhambana na ya khothe zwadzo dzi lavhelelwaho nga Ndayotewa ( khethekanyo 35(3)(c) ) .
Nda tamba na ṅwana wavho , Justice , ra ḓifhelwa vhukuma .
Kha vha wane zwinzhi ngaha
Vhusimamilayo ha Vunḓḓu kana komiti ifhio na ifhio dzaho vhu nga -
Ndi nga mini John a songo lindela mukalaha Vho Sam ?
b ) Vhunzhi ha zwishumiswa zwa midia : gurannḓa , magazini , burotsha , fuḽaya , khungedzelo , phosiṱara , nḓivhadzo , nz .
Vhafariwa vho lindelaho tsengo vha fanela u ḓidzhenisa kha u setshwa ho teaho u khwaṱhisedza tsireledzo ya tshitshavha , vhutsireledzi ha vhashumi vha shumaho kha senthara na dzhele ho tsireledzeaho ha vhaṅwe vhafariwa . 
" Jacob kha rahe. "
Makumedzwa mavhili kana manzhi " a langwaho nga nomboro " a shumaho u ya nga ndaela dzine dza buletshedza vhuimo vhu ṱoḓeaho vhu tevhelaho na phimo dza u ṋetshedza dzi ṱoḓeaho kha vhuimo uho . 
Mulayo uyu u ṋetshedza ndango ya zwibveledzwa zwa fola , u iledzwa ha u daha fhethu ha nnyi na nnyi , u khungedzelo dza zwibveledzwa zwa fola na u lambedzwa ha mishumo nga nḓowetshumo ya fola . 
Nga ngomu ho vha hu na musuku , vhulungu , zwiṅina na maseṱha a thengo khulu .
Khumbelo ya thendelo ya u guda
Yunithi ya vhuṱanu ya tshiṱitshi tsha muḓagasi tshine tsha vha tshiṅwe tsha zwa rathi zwine zwa khou fhaṱiwa sa tshipiḓa tsha thandela ya 4 800 MW , tshine tsha ḓo thoma u shuma nga Ṱhafamuhwe 2018 .
Wekishopo ya Mekhenikhala i ṋetshedza tshumelo kha miṅwe mihasho kha masipala nga kha ngwano , ṱhogomelo na ndangulo ya mimoḓoro na tshomedzo , khathihi na ṱhogomelo ya phaiphi dza maḓi na mitshini i elanaho na zwenezwi . 
U bva nga 1994 muvhuso wo lingedza u vhona uri muthu muṅwe na muṅwe kha ḽino shango a wane ndondolamutakalo .
Ri na bono ḽi re khagala ḽa zwine roṱhe ra khou ṱoḓa ubva kha vhadzulapo vha ḽa Afrika Tshipembe : Ndi Tshumelo ya Lushaka ine i dzhiela nṱha tshirunzi tsha vhuthu tsha muthu muṅwe na muṅwe kha ḽino shango , u vha shumela nga nḓila ino vha ita uri vha kone u vhidza Afrika Tshipembe sa hayani . 
Lweṱolweṱo lu itiwa u bva kha kana mbetshelwa u sumbedza mugaganyo wa kwine wa zwino . 
U kombetshedza hafhu milayo ine ya langa sekhithara i songo dzudzanyeaho . 
U bvelela
Tshone i ita uri vhagudi vha wane na u shumisa nḓivho na vhukoni nga nḓila dzine dza ḓisa mbuelo matshiloni avho .
ya bviswa .
Ndi ifhio ndivho ya mugaganyagwama wa masheleni ane a langwa nga nzulele ?
Ri shumisa ḽikhathi ḽa ndi ḓo vha ndi tshi khou amba nga ha tshithu tshi dzulaho tsho ralo na ḽikhathi ḽa ndi khou u amba nga ha tshithu tshine tsha khou itea . 
Asesimennde iyi , khathihi na fomo ya khumbelo , zwo iswa kha Tshikwama tsha Phuresidennde . 
Kha khoniferentsi ine ya khou ḓa , ri khou kumedza maṅwalwa a tevhelaho a ndeme : 
U ṋekedza mvetomveto ya u fhedza , yo kunaho nahone i vhaleaho
Zwine zwa kombetshedza Zwisumbi
( a ) ya u tshila kha vhupo vhune ha sa vhe khombo kha mutakalo wawe ; na
Kha ri ṅwale Ṅwalelani kiḽasi yaṋu milayo ya 4 .
Vhana avha vha sielisana u namela tshikeitibodo tsha Ndavhe vha tshi tsa vha tshi gonya phanḓa ha giratshi ya ha Lulu .
1.12 Khabinethe i vhilaedziswa nga zwi kha ḓi bvaho u itea Eskom .
B Mbekanyamaitele na Ṱhoḓuluso
Phurogireme iyi , musi tshifhinga tshi tshi ya , yo rangisa phanḓa tshumiso ya tshelede nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha masheleni e ya avhelwa u itela uri zwithu zwi si nyeṱhe . 
U pfesesa havhuḓisa ha Linux na seva dza Windows . 
NDIVHO DZA MBEKANYAMUSHUMO
Mikhwa iyi yo katelwa nga vhunzhi kha masia a u guda Nguda Vhutshilo na Vhutsila na Mvelele . 
Zwi vheeni nga iṅwe nḓila , mbuelo dzine dzo vha dzi tshi nga vha dzo waniwa nga u dzhia iṅwe nyito . 
- Vhuthihi ha matshilisano na pfunzo
Mushumo wa shango kha u bvisela khagala mvelele dzapo .
Tshi shumisa tshanduko ya thekhinoḽodzhi kha u fhungudza tshifhinga tsha u lindela ha vhalwadze , u khwinisa u wanwa ha vhulwadze na u konisa u ṱavhanyisa u thuswa ha vhalwadze kha zwa mutakalo .
Tsaukanyo ya tshiimiswa na tshivhumbeo tsha Masipala wa Ḓorobo khulwane ya Nelson Mandela Bay zwo bulwa afho fhasi : 
u khwinisa mutakalo wa lushaka lwoṱhe ;
Ri dzhiela nṱha khwiniso dzo dzinginywaho idzi sa ḽiga ḽa vhuṱhogwa kha u tshimbidza khwaḽithi ya u vhiga zwa masheleni Afrika Tshipembe . 
Kanzhi vho vha vha sa ḓivhi zwi re kha IDP ya masipala wavho .
Vho Grant vho amba uri a zwi athu u vhuya zwa itea uri tshikolo tsha nṱha tshi fhaṱiwe u bva fhasi , zwo katela tshumelo dzoṱhe dzi fanaho na soredzhi na muḓagasi , nga vhege dzi re fhasi ha ṱhanu na nthihi . 
Nga hetshi tshifhinga , muthu a nga ṱoḓa u dzhia tshifhinga , nga kha vhone , Mufarisa Mulangadzulo , u livhuwa minisiṱa kha zwoṱhe zwo swikelelwaho u swika zwino . 
Ri dovha ra fulufhela uri vha masheleni a Ḽothari ya Lushaka o tetshelwaho zwa mitambo na vhuḓimvumvusi a ḓo sedzesa kha ṱhoḓea dza vhupo madzuloni a datumu . 
U thomiwa , ha u rangela , ha milayo ya u shela mulenzhe , hu tshi katelwa u nanguludzwa na milayo ya u avhela na ndayo dza u thendara , na nyanḓadzo yadzo ; 
Zwi na ndeme tshoṱhe u tsireledza na u langula zwiko zwa mupo u itela mutakalo wa vhupo . 
Tshiimiswa tshi hulwanesa tshine tsha dzhia tsheo kha thendelano ya Abidjan ndi COP muṱangano u farwaho nga murahu ha miṅwaha mivhili miṅwe na miṅwe , une wa ṱanganyisa Minisiṱa dza zwa Mupo na vhomakone vha thekhiniki u bva kha mahoro o Ḓidzhenisaho , khathihi na Mashango ane a khou ita zwa vhulavhelesi , ho katelwa na mazhendedzi a Dzitshakha dza Ḽifhasi na madzangano asi a muvhuso .
Buthano ḽa Lushaka ḽi ṱoḓa uri phethishini i vhe i ṋetshedzwaho nga nḓila ya tshiofisi nga Muraḓo wa Phalamennde ( MP ) , uri i dzhielwe nṱha .
ZWINE IPID YA SA Ḓ O KONA U SHUMANA NAZWO
3.61 Malugana na kere dza Pentecostal , lutendo lu fana na lwa vha AICs .
Nazwino nyambo dza maḓana dzine dza khou shumiswa lu vhonalaho a dzi athu u vhuya dza ṅwalwa na luthihi . 
Kuolelwe kwa bola kwo itwa hu tshi tevhedzwa vhutsila ha Mandevhele .
I kovhelaniwa na gumofulu ḽa raḓioḽodzhi yo ṋaṋaho nnḓa ha sibadela ḽa R23 475 nga muṱa nga ṅwaha
Zwiṅwe vha vhuṱhogwa vhukuma , thandululo dziṅwe na dziṅwe yo wanalaho i ḓo , zwi tshi ya nga mvelo yadzo , u ya nga u khethea ha masipala yo fhambanaho iṅwe na iṅwe kana vhupo . 
SAMDI ( South African Development Institute ) i khou ita vhugudisi ha vhalanguli .
12 Miraḓo ya Khorondangi i si na maanḓa kha Zhendedzi ḽa ḽa Vhuendi ha Lushaka ha Afrika Tshipembe ( SANRAL )
Zwo katelwa kha gumofulu ḽa mbuelo ya mushonga wa vhuṱungu
5.4. Khabinethe i ṱanganedza u vulwa ha Tshikolo tsha Phuraimari tsha Makgato Lewanika Mandela tsho khwinifhadzwaho nga huswa ngei Mvezo hune ha vha Kapa Vhubvaḓuvha nga dzi 25 Ṱhangule 2015 nga Muphuresidennde Vho Zuma .
Zwo ṅwalwaho zwine zwa tou vhonala
U ṋetshedza dzimbalombalo nga misi yoṱhe na dzo khwiniswaho nga vhashumi . 
Wekishopho dzo farelwaho ofisini khulwane na dziofisi dza tshiṱiriki u tshimbidza u thomiwa na Vhulanguli ha Vhuṱoli na Tsedzuluso . 
Nḓivho i elwaho a si tshithu tshi fhiraho kana tshiṱuku kha nḓivho ya zwivhi na zwivhuya , ine ya ḓadza na u sumbanḓila ya nḓivho yashu ya mafhungo . 
Khethekanyo ya U pulana Ḓorobo i kati uno ṅwaha nga maanḓa kha u langa thandela dze dza lambedzwa nga nnḓa na nga ngomu . 
Hu na tshivhalo tshi re fhasi vhukuma tsha vhabvatshiṱhavhelo vhane vha vha na vhuimeleli kha madzulo a u thetshelesa a bodo ya parula . 
Zwa zwino , kha vha swaye na u kala u itela mafasiṱere kha zwipiḓa zwa matungo . 
U vhona uri masia oṱhe o khavariwa tshifhinga tshoṱhe . 
U shumisa luambo nga nḓila ya khumbulelwa ndi ḽiṅwe ḽa u dzumbulula , u khwaṱhisa na u ṋea mavhala a zwi bvaho mihumbuloni yavho .
Fhungodavhi iḽi ḽiṱuku a ḽi nga shumi kha dzikonṱiraka ṱhukhu dzo ṋetshedzwaho vhaḓisedzi vho ḓoweleaho vha Rakonṱiraka wa matheriala na zwipiḓa zwiṱuku zwi elanaho na thundu kana tshumelo dzo ṋetshedzwaho . 
U renda tshirendo kana u ita tshipiḓa tsha tshiṱori
Khoro Guṱe ndi tshipiḓa tsha nṱhesa tsha u dzhia tsheo tsha WTO vhukati ha Muṱangano wa Dziminisita .
52 Maiti ndi maipfi
Vhusiki ha tshifanyiso tsha muhumbulo nga muvhali , khathihi na u ṱalutshedzela hawe ha zwo nambatedzwaho zwa ndeme kha phuphu , zwi mu konisa u baḓekanya ṱhalutshedzo ya ḽimethafore na mutukana . 
U lwa haṋu ni sa neti na u ḓiṋetshedza sa vhahali vha zwiṱhavhelo zwo ita uri zwi konadzee uri ndi vhe ndi fhano ṋamusi .
Ndi ḓo tama u swikisa ndumeliso kha vhoṱhe nga heḽi ḓuvha ḽa ḽihulwane .
Maanḓafhadzani vhashumi nga mutakalo wa tshampungane wa lushaka na zwikili . 
u dzudzanywa nga vhadzulapo kha wadi yavho
Muvhuso wa lushaka u nga ṱalusa zwone , tshikalo tsha gumoṱuku kana tshi ṱoḓeaho na zwiimo zwa tshumelo . 
Ndeme ya vhashumi kha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe , vhupfumbudzi havho ha ndeme na vhukoni ho ṱumanywaho na vhugudisi ha thekhiniki ha vhashumi lwa miṅwaha minzhi ho ombedzelwa nga vharangaphanḓa vha dzitshaka vho fhambanaho . 
5.6 U sedzesa tshiedziswa tsha mbuedzano
A no fhedza u thoma ndi ene muwini .
Ndaulo dza BABS dzi ḓo shuma kha avha vhashumisi - kana kha dziṅwe nyimele zwi tshi bva kha lushaka lwa mishumo ine ya khou itwa .
Fhethu ha vhukhethelo / vhakhethi
Zwine a zwi sa vhe khagala ndi zwauri muthu ane a khou ita ṱhoḓisiso kana muthu ane a khou kaṋa na u vhambadza u fanela u ita khumbelo ya thendelo ya vhushumisamupo .
Muhumbeli kana muthu muṅwe na muṅwe kha muṱa a so ngo vha o no wana mbuelo ya nnḓu kha muvhuso , nga nnḓa ha vha tevhelaho :
U itela izwi mudzulatshidulo , ri ḓo dzulisea nahone ra vha tshipiḓa fhedzi ri songo fhungudza zwine ra ṱoḓa . 
Nga tshifhinga itshi ṅwaha wo fhelaho , ikonomi ya Afrika Tshipembe yo vha i kha nḓila ya u vha khwine ha fulufhelo . 
Hezwi zwi ḓo thusa vha vhatholi u vha wana arali vha tshi ṱo ḓa u thoma vhugudisi .
U shumisa makhathi a zwino , makhathi o fhiraho , na makhathi a ḓaho nga nḓila yo fanelaho .
U topola uri ndi ifhio themamveledziso ya ndaulo ya malaṱwa ine ya ṱoḓea kha u kuvhanganya , mbuyedzedzamalaṱwa na u laṱa malaṱwa ; 
Kha vha ye kha senthara ya ndingo dza u reila na zwi tevhelaho :
" Dep 00 " i khwaṱhisedza muunḓiwa we vha muhumbetshela mafhungo - " 00 " ndi muraḓo muhulwane .
Mbudziso dzine dza anzela u vhudziswa :
Ni kone u ṅwala mafhungo a re kha khanedza .
Naho zwi si zwiimiswa zwa u dzhia tsheo zwa vhulangi , zwiimiswa zwi re vhukati ha mivhuso zwi nga ṱanganedza tsheo kana u ita themendelo zwi tshi ya nga matshimbidzele o tendelanwaho khao . 
Zwa tou fana na zwa musi ho vha na milandu ye ha itwa ṱhaṱhuvho ya tshitumbu tshe ha pfi muthu wa hone o vhulawa nga vhaloi vhe vha tou zwi " ṱanziela " ha wanala uri mufu o lovha lwa mupo .
Vhakhiresite vha kale vho swikelela khunyeledzo dzo fhambanaho vhukuma , ngauri vho vha vho kholwa uri nganetshelo a yo ngo fhelela afho . 
Hu songo tsinywa iṱo malugana na vhukoni ha ikonomi dza vhuponi ha mahayani ha u kona u kunga na u vhulunga zwikili . 
( b ) maṅwe mafhungo oṱhe a songo ṋetshedzwaho iṅwe khothe nga Mulayo wa Phalamennde .
U laṱa ho tsireledzeaho ha malaṱwa , zwihulwane hune miṱa ya ḓi itela yone iṋe . 
Thandela i ḓo shumiwa nga nḓila-ḓe
Vhanna na vhafumakadzi , musi ro vhona nga sesheni dza khuvhangano hune ra kovhana tshenzhelo nga ha u kuvhanganya mbuelo na u fhaṱa lushaka : ri na mbudziso nnzhi , dzine dzoṱhe dza ṱoḓa phindulo . 
8 U ṰUMANYA IDP NA CBP : ṄWAHA WA 3 NA U YA PHANḒA
Nga murahu ha themo ndapfu , mbekanyamaitele ya u thomiwa ha nḓowetshumo yo sedzuluswaho zwavhuḓi i ḓo nyanyula nyaluwo yo khwaṱhaho na u sikwa ha mishumo nga u ṱuṱuwedza bisimusi uri dzi shumisa vhashumi vhanzhi , zwi ṱuṱuwedzaho u dzulela u vha na nyaluwo kha vhubveledzi na u vhona uri mihumbulo miswa u khou shandukiselwa kha zwikhala . 
Vhugudisi ha Mbeu vhu ḓisa tsilimuso nga ha Mbeu .
Musi hu tshi nangwa zwibveledzwa zwa U thetshelesa na U vhala kha sekele ya vhege mbili iṅwe na iṅwe , hu tea u vhonwa uri i na zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwa luambo zwine zwa tea u funzwa kha themo yeneyo .
Data dzo tiwaho dza konṱiraka dzi tevhelaho dzi a shuma kha konṱiraka iyi . 
3.45 A huna vhafaramikovhe vhe vha ḓisa phindulo malugana na bammbiri-mviswa a tshi khou sumbedza uri ipfi vhuloi ḽi tea u ṱalutshedziswa hani .
Fhedziha , phambano ndi ya uri mbekanyamaitele dza u ḓilaula dzi langwa nga vhathu vha re na phurofesheni . 
Nzulele ya vhurangeli ho ṱanganelanaho ha dzhango na dzingu , hu na u lavheleswa ho khwaṱhaho kha themamveledziso , mveledziso ya ekonomi na nḓowetshumo ya dzhango . 
Mvelaphanḓa na nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu
Zwa u thomiwa ha Tshikhala tsha u Kovhana Mafhungo na mabindu ane a khou bvela phanḓa ndi zwe zwa sedzeswa nga vhabindudzi vho fhambanaho . 
Khethekanyo dza sumbe dzi dzula dzi tshiko tshi ṋekedzaho ṱhalutshedzo yo dodombedzwaho ya zwiteṅwa . 
Mbambadzo i songo kuvhanganywaho yo wanalaho i phumulwa u bva kha akhaunthu ya magavhelo a zwo wanwaho kha mbambadzo . 
U engedzadza , vhaṋe vha mabindu vho bvelelaho vhanzhi hu si na u timatima vha kha vhuimo ha khwine u fhira vhalanguli vha khamphani vhanzhi u gudisa na u eletshedza nga ha mabindu maṱuku na a tou kona ḓitshidza fhedzi nga ha uri vha nga alusa na u vha mabindu o khwaṱhaho hani . 
Quarantine Officer u ḓo ita nzudzanyo dza u ṱanganedza phukha kha tshiṱitshi tsha khethululo nahone u ḓo ḓadza tshipi ḓa tsho teaho tsha fomo ya khumbelo .
( 11 ) Miraḓo ya komiti ya wadi i ḓo dzhenela kha foramu dza zwigwada zwa vhadzhiamikovhe .
U shuma na maipfi : madzina vhukuma na madzina zwao , thangi dza madzina , mitshila
Zwi ḓo dovha zwa engedza ndeme kha vhathu vhane vha khou ṱoḓa buḓo kha zwa mivhuso yapo na ndaulo .
Maitele a ndindelatshumwa ya vhathu i vhonala i tshi khou khwinisea nahone mihasho ya lushaka i tshi khou ranga phanḓa kha mbekanyamaitele dza u thola na maitele . 
Heyi a si khoso ya u dizaina zwa tsheledzo , i tou vha u ḓivhadza zwa tsheledzo na u pulana . 
Ni nga kona u fhufha u swika ngafhi ?
Zwigwada izwi zwi dovha hafhu zwa ṋetshedza puḽatifomo ya u puḽana ho ṱanganelanaho na u thomiwa ha mbekanyamushumo dza muvhuso nga vhadavhidzani . 2.2.3 DAVHI : TSHUMELO DZA PFANAVHANZHI Davhi ḽa Tshumelo dza Pfanavhanzhi ḽi langa tshumelo dza thikhedzo dzi iswaho kha ndangulo .
Milayo yoṱhe i fanela u shuma fhasi ha Mulayotewa .
U ṱoḓa hu bvelelaho ha zwikhala zwiswa zwi ḓo i vhea zwo khwaṱha kha nḓila ine ya ḓo i livhisa kha nyaluwo i vhonalaho na u phaḓaladza mushumo wayo wa ndindakhombo . 
Hu shumiswe maipfithangeli u gudisa vhagudi u ḓisikela mafhungo avho vhone vhane .
Tshiṱatamende ngaha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 27 Khubvumedzi 2017
Tshikalo tsha u sa tsha shuma tsho ḓi sendeka kha vhuvha ha tshivhulahatsheṋe na vhuvha ha mupo . 
Thandululo ya ikhwesheni i dzula yo ralo i sa shanduki musi nomboro ine ya fana kana nomboro zwayo yo ṱanganyiswa kha masia oṱhe . 
Hezwi zwi amba uri tshanduko iṅwe na iṅwe kana khaedu ine ya nga vha hone i tea u dzheniswa kha u dizaina na u pulaniwa ha ḽiga ḽi tevhelaho .
Muengedzo wa 6 u ḓḓo shuma kha u shanduka kha zwa Mulayotewa musi zwo thomiwa nga Mulayotewa , na maṅwe mafhungo o livhanaho nazwo .
Vhunzhi ha vhana a vha koni u vhala kana u vhalela , vhafumakadzi vhanzhi vha lovha vha tshi khou beba , vhathu vhanzhi vha tambula nga malwadze ane a thivhelea , miṱa minzhi i vha zwipondwa zwa vhugevhenga nahone mbekanyamushumo dza mishumo ya nnyi na nnyi dzi swikelelwa nga vhathu vha si vhanzhi . 
Khotsi anga vha dzhia vhurukhu havho vha vhu gera kha magona .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24 .
phakha dza dzigoloi , theminala dza bisi na rinngi dza dzithekhisi
Kha mbekanyamushumo ya pfunzo yo engedza vhugudi ha nyambo mbili ; luambo lwa u thoma lu dzula lwo ralo na u tikedziwa , hone luambo lwa u guda ngalwo lu funzwa nalwo .
Vhashumi vha songo gudiswa nahone nga maanḓa vhashumi vhane vha tou vhidzwa tshiṅwe tshifhinga vha tea u shumiswa u itela ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
Webusaithi ntswa ya tshumisano yo bveledzwa u itela u fhungudza khumbelo dza tshumelo kha vhupo hashu ha u shumela vharengi . 
Mbekanyamaitele ya makwevho ndi tshiṅwe tshishumiswa tshine tsha nga shumiswa kha u khwaṱhisa u swikelelea na u ṱuṱuwedza thengiselamashangoḓavha . 
Kha milayo na nyendedzi dza ndondolo , sete dzo fhambanaho dza elementhe dzi ḓisaho tshanduko dzo katelwa . 
Mbekanyamushumo ye ra i ṱanḓavhudza i katela vhuḓikumedzi ha shango ḽashu kha zwe ra tendelana zwone na vharangaphanḓa vha dzhango ḽashu nga tshumiso ya African Peer Review Mechanism .
Hu na nḓila nnzhi dzine na nga wana ngadzo malwadze .
Sa tsumbo , poḽitiki , vhurereli , na mvelele dza matshilisano ndi sisiṱeme dza ndeme dzine khadzo vhurangaphanḓa vhu re na ṱhuṱhuwedzo ya kaṱudzwa vhukuma arali hu si na thendelano . 
Ṱhalutshedzo ya maipfi : thangeladzina zwiṱalusi ,
Ngauralo uyu muthu ndi ene amba-dzi-fhele malugana na zwine zwa vha kha adzhenda .
Zwiimiswa zwi no shuma , milayo , dzisisiṱeme na maitele zwi ḓo vha hone u langula vhulanguli na u sa shumiswa nga nḓila ya vhuḓi zwiko zwa mupo zwi no kovhiwa mashangoni o fhambanaho , ho katelwa maḓi , maḓaka , vhureakhovhe , zwipuka na miri nga u fhambanana , zwiko zwi re na vhubvo , fulufulu na zwiko zwine zwa vusuludzea na zwi sa vusuludzei . 
Nga maṅwe maipfi , ṱhoḓea dzo linganelaho dzi tea u vha hone vhukati ha mupo wa u fhaṱa na mupo wa u itela u shavha u hwesa muhwalo muhulu sisiṱeme na u pfukisa tshikalo tsha sisiṱeme ya tshikhala tsho vuleaho nahone tshi sa konḓi u itela u ita ndivhanelo dzayo dza u khwaṱhisa vhutshilo na u hu vusuludza . 
NYENDEDZI YAVHO YA 2012
Ṱharamudzani zwanḓa zwi nṱha ha ṱhoho yaṋu zwi nge gole ḽihuluhulu ḽa kholekhole .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno .
Ri vhona vhubindudzi kha vhupfumbudzi na matshineri i yaho kha engedzedza zwibveledzwa . 
U ṅwala atikili ya gurannḓa / magazini
Naho Masipala u tshi nga kona u wana khumbelo dza u vhekanyulula na khethekanyothukhu na mafhungo a elanaho na izwo , vhukoni kha zwa vhupulani dziḓoroboni i dzulela u vha thaidzo . 
Vha humbule uri thagethe dzi vhe dzi kalelaho dzi tea u vha :
Arali phaiphi ya mushululo i tsini na fhasi ha lwanzhe kha zounu ya vhugabelo , tshiendedzi tsha zwidziki tshi ḓo khakhisea , zwa vhanga u humela murahu na u kuvhangana ha mushululo na mikumbululo kha sia ḽo tsireledzeaho ha phaiphi . 
Vha ṅwale fhasi madzinginywa , na uri o itwa nga nnyi , na mvelelo dza dzikhetho , arali dzi hone ; a zwo ngo tea uri vha ṅwale uri ndi nnyi o tikedzaho ḽidzinginywa .
2.4 Khabinethe yo tendela mukumedzo wa Thendelano ya Matshimbidzele o Engedzwaho kha Mbambadzo , Mveledziso na Nyanḓano vhukati ha Tshitshavha tsha Yuropa na Miraḓo ya Mashango ayo kha Phalamennde u itela thendelano .
U vhea iṱo kha u fushea ha vhashumelwa nga u davhidzana na vhalwadze na mashaka avho . 
Kha mushumo we wa itwa mufariwa muthihi o ḓivhadza tshitshavhani nga ha tshiimo tshawe tsha u vha na HIV nahone makhanḓela mararu a mivhala a fungwa u itela u elelwa avho vhe vha lovha nga AIDS . 
Ino ndaela i na khethekanyo ya " nḓila " ine ya vhiga zwipikwa nga u angaredza malugana na malaṱwa a re khombo na a si khombo ; 
Mihumbulo yavhuḓi i ṋangiwa nga murahu , uri hu sa itwe khaṱhulo musi vhukonibale hu yone ndivho . 
97 a tshi khou itela u vhuelwa a ita u nga u na maanḓa a vhuloi , manditi , kana u ita zwa u bvumba , kana u ita u nga ndi nḓivho kana vhukoni hawe ha u wanulula tshithu tsho xelaho .
Fhedzi , zwi dovha zwa vha ngoho , uri bola ya milenzhe fhano Afrika Tshipembe yo rekhoda zwiwo zwa tshinyalelo khulwanesa ya ndaka . 
Vhunzhi ha Miraḓo ya Vhusimamilayo vhu tea u vha vhu hone musi hu tshi dzhiiwa ḽikumedzwa .
Ndi mafhungo mahulwane u guda mikhwa u tshee muṱuku .
Nḓivho ya khomphyutha ; na
Ndivho na zwo sedzwaho na zwone zwo ḓivhadzwa nga mvelelo dza vhukwamani na u dzhiela nṱha vhuthomi ha dzhango na ha dzingu , kathihi na mvelelo dza tsedzuluso dza nzudzanyo na mabono a tshifhinga tsho linganelaho na tshilapfu a mashango are miraḓo . 
Mathukhwi a re khombo a nga dovha a dzhiiwa na zwenezwo a tibelwa na maṅwe mathukhwi musi hu tshi khou shumiwa . 
Sa mvelelo , mabammbiri ayo a musi i tshi thomiwa a dzhena kha mafhungo sa u nga o thomiwa kha uri ndaka yo vha tshishumiswa , tsho vhaho na pfanelo dza u vha ndaela ya u dzhiulula ndaka . 
Maipfimaḓivhiwa fasha vhona wana dzhena dzhuma phudzha shula shango shenga
Ri fanela u ita nga uralo na u dzula ri na ngoho kha riṋe vhaṋe , u vhulunga vhuṋe hashu , mvelele yashu , mikhwa na mihumbulo . 
Ni vhe na vhuhwavho na u vhavhalela .
Pfufho yavho i katela basari ya miṅwedzi miraru ine ngayo Vho Hendricks vha ḓo guda kha Orchestra ya Philadelphia nahone vha pfumbudzwa nga Muphurofesa a ḓivheaho Victor Yampolsky ngei Chicago .
o U sedzulusa u bvela phanḓa ha u shuma ;
Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu
( g ) phambano / thaidzo dza zwa ikonomi nga ngomu kha vunḓu na vhukati ha vunḓu ;
dzigariki
Mikhwa ya muṱa yo no shandwa na uri yo dzhielwa fhasi nga tshivhumbeo tsha tshitshavha tsha matheriala tshe ra tshi sika . 
Muhumbulo wa mathomo wa vha wa uri muelela uyu wa ndambedzo u ḓo tikedza mishumo ine ya fhulufhedzisa ya tsedzuluso , u ṋetshedza zwiimiswa zwa vhukati , na u ṱuṱuwedza tsedzuluso kha masia makene ane a fulufhelwa u vha a vhuṱhogwa kha lushaka . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe Vhamu
Zwipikwa zwa ndeme : U ita uri hu vhe na nḓisedzo ya tshumelo ya tshifhinga tshilapfu kha tshitshavha . 
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
Tshigwada tsha SAPC mahumbulwa atsho a sumbedza uri zwiṅwe zwivhangi zwi tea u lavheleswa musi hu tshi shumaniwa na khakhathi dzi kwamaho vhuloi , nga nṱha ha mulayosiṅwa wa u fhelisa vhuloi .
Ro dovha ra ḓikumedzela na kha u ṋekedza ndiliso ine ya dzhiela nṱha kushumele kwavhuḓi , zwikili , vhulapfu ha tshumelo na ndalukano . 
Vharengisi avha vha a kona u renga nga zwinzhi na u kona u fha luafhulelo lune vharengisi vhaṱuku vha nga si kone u ṱaṱisana navho . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u ḓo humbela vhafaramukovhe vho teaho uri vha shele mulenzhe ( vha tshitshavha na vha phuraivethe ) uri hu wanale tshomedzo dzo teaho dzi ḓisaho vhudzheneleli ho fhelelaho kha zwitshavha izwi zwa 128 , zwo topolwaho nga TRC nga kha kheisi dzine dza nga fhambana nga ndeme yadzo ine ya nṱhesa ya vha R30 miḽioni .
Nyanḓadzo yo phaḓalalaho yo ṋetshedzwa nga vha nyanḓadzamafhungo kha maitele a khomishini , hune nda khou sumbedza u livhuwa . 
Zwifhaṱo na fhethu ha u ḓimvumvusa ndi zwithu zwivhili zwa tshikolo zwine zwa dzhia tshikhala . 
25 Mufhindulano wa vhukati ha vhusiku
Phimo na zwivhangi zwa u konisa zwithu zwo bulwaho afho nṱha zwi na zwine zwa vhanga kha zwithu zwi ngaho sa : 
Ezwi ndi u itela u vhona uri vhuḓifhinduleli ho kovhiwaho ha u swikela mvelelo na ndivho zwa mutakalo u ṱoḓiwaho wa mulwadze . 
Izwi zwi bveledza vhuingameli na themendelo vhu si havhuḓi . 
Muvhigo u ṋea manweledzo a mashumele avhuḓi a milayo yo fhambanaho , mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzo thomiwaho Afrika Tshipembe na u sumbedza zwe zwa swikelelwa nga shango ḽashu kha u maanḓafhadza vhafumakadzi na u eḓanya mbeu .
2.5. Khabinethe yo tendela uri Thendelano ya Kiḽasiṱa ya Zwiṱhavhane i rumelwe Phalamenndeni u itela khwaṱhisedzo .
Ndingedzo dzo raliho dzi tea u phaḓaladzwa dzi tikedze u lwa na vhuvhava ha thakha na phurogireme ya tsireledzo ya vhupo ha mahayani u itela u tika mapholisa a no shuma nnḓa ha vhupo ha ḓoroboni . 
vhukwamani
( 1 ) Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga -
Nga nṱhani ha mbadelo dza zwiengedzwa zwa mutengo wa fhasi , yo bulwaho murahu yo kona u bveledza thundu na tshumelo zwinzhi nga vhukoni , na uri nga tshifhinga tshenetsho ḽa wana vhukoni na zwikili zwa mveledziso zwo teaho nga hantsi ḽi rangaho phanḓa . 
Mulevho wa Minisiṱeriaḽa wa Doha wo ṋetshedza ndaela ya nyambedzano , hu tshi katelwa kha vhulimi , tshumelo na ṱhoho ya muhumbulo wa vhusiki wa vhuṋe , wo thomaho hu si kale . 
Vha dzhiele nzhele u ri malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili zwi dzhiwa zwi malaṱwa a khombo kha ṱhalutshedzo iyi . 
Zwi dovha zwavha zwa ndeme uri ri topole zwikhakhisi na nḓisedzo . 
U amba hu bvelela nga nḓila i si ya fomaḽangomu kiḽasini , tsumbo , kha mushumo wa tshigwada .
Ndivho ya tshiṱirathedzhi hetshi ndi u fhungudza zwithu zwi si zwavhuḓi kha mupo musi hu tshi khou fhindulwa ṱhodea dza vhuendi dza zwino na dzi ḓaho nga kha maitele a mveledziso o khwaṱhaho .
Ri vha ri tshi khou amba nga ha tshanduko ya ndeme kha zwivhumbeo , dzisisiṱeme , zwiimiswa na phetheni ya vhuṋe , vhulangi na ndango ya ikonomi zwine zwa vhuedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe , nga maanḓa vha shayaho , vhane vhunzhi havho ndi Vharema vha vhafumakadzi , sa zwo ambiwaho nga ḽihoro ḽivhusi , ḽi itaho mbekanyamaitele dza muvhuso wa demokirasi .
I ḓo dovha ya konisa komiti u ṱola , u itela mvelelo dza khwine , makumedzwa a muvhuso na mmbi dzo ḓitamaho . 
Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhukonanyi na Vhulamukanyi i langa tshikimu , ngeno Sekhithara ya Pfunzo na Ndaulo ya Vhugudisi i tshi ṋetshedza vhugudisi . 
Maitele a tshiofisi a vhudinwalisi o guma nga Fulwi 2001 . vhunzhi ha vhashumisi vha madi avho vho no di dinwalisa .
Vhupo ha u laṱa malaṱwa a masalela vhu , honeha , ho ḓowelea nga maanḓa nahone a vhu ḓuri , na ngauralo vhu kona u ṋetshedza ṱhoḓea khulwane yo katelaho . 
Ndingo dza Komiti ya Tshoṱhe ya Vhupileli , sa zwine ya vhi sa zwone zwazwino , a si tshivhumbeo tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe tsho teaho sa zwine tsha nga ṋetshedza ndangulo ya lushaka ine ya takalelwa , ndi ndingo dzi sa konadzei . 
U thetshelesa muzika na u ṱalutshedza uri muthu u ḓi pfa nga nḓila-ḓe musi a tshi shumisa maipfi a no nga u takala , u sinyuwa , nz
Mulayo u bula uri masipala u tea u dzhenisa tshitshavha tshapo kha sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele ya masipala .
Nambatedzani zwiṱikara fhethu ho
Komiti ya odithi i fanela u sedzulusa zwitatamennde zwa masheleni na u zwi themendela uri zwi ṱanganedzwe nga bodo ya vhalangi . 
U shumisa nḓila dza u ḓikhakhulula musi a tshi vhala sa , u vhalula , u awela , u ita nḓowenḓowe ya ipfi musi a sa athu u ḽi vhala .
Tshivhumbeo tsha zwino na tsha nga murahu tsho themendelwaho tsha muhasho tshi sumbedza mishumo mihulwane na ya thikhedzo ine ya ṱoḓea u swikelela zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa muhasho . 
Ndi kona u ṅwala sms .
I dovha hafhu ya ṱuṱuwedza na u langa mafhungo oṱhe a elanaho na saveyi ya fhethu khathihi na saveyi ya ḓivhashango , na tshumelo ya mafhungo a fhethu ha nnyi na nnyi ho khetheaho , hu tshi katelwa Themamveledziso ya Mafhungo a Fhethu ya Afrika Tshipembe . 
Thuso i katela , vhukati ha zwiṅwe zwithu , nḓisedzo ya mbeu na mbwanana u itela ngade dza miṱani na u lambedzwa ha u thomiwa ha madzangano a zwitshavhani na mabindu maṱuku .
( 2 ) Mulayotibe wa tshelede u nga si ambe nga ha maṅwe mafhungo nga nnḓa ha -
Vundu la Kapa Devhula
( b ) u bvela khagala na u ṋea thuso kha vhashumi vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa zwikhala ,
Zwazwino matshudeni vha nga khunyeledza mbekanyamushumo idzi nga miṅwaha miṋa nṱhani ha miraru , ngeno vha tshi khou wana thuso ya muengedzo . 
Mbuelo ya u shumisa yo ṱalutshedzwa sa mbuelo dza khamphani u bva kha mashumele a yao phanḓa a wanalaho Afrika Tshipembe fhedzi . 
Hezwi na zwone zwo kula nungo na u fhunga mushumo wa khothe dza sialala sa vhafari vha mikhwa mivhuya na mvelele .
U dovha u anetshela tshibveledzwa tsho vhalwaho
Mulayo a u tendeli vhagudi kana vhagudisi ( kana mushumi muṅwe na muṅwe ) u kombetshedzwa uri a ite ndingo dza HIV . 
Vho Dokotela Mompati vho vha vho kumedzela vhutshilo havho kha nndwa ya u lwela mbofholowo na uri vho dzhenelela kha vhurangeli ho fhambanaho hu tshi katelwa Mumatsho wa Vhafumakadzi wa ḓivhazwakale wo vhaho hone nga Ṱhangule 1956 .
Mafhungo maṅwe na maṅwe o phirinthiwaho ane a nga kwama mvelelo dza khetho a tea u bula nga u dodombedza madzina nga vhuḓalo na ḓiresi ya uyo o phirinthiwaho na muganḓisi . 
Pfunzo ya nṱha .
7.5. Bodo ya Thusedzo ya Mulayo Afrika Tshipembe :
-- U langa kiḽasi ( u avhela mishumo ya u shuma u woṱhe , na zwiṅwe )
Dzifeme , mimaini , zwimela zwa u dzudzanya soredzhi na minwe mishumo ine ya ita madi a mashika I do tea uri I ite khumbelo ya laisentsi musi vha saathu ita zwa u shela mashika kha zwiko zwa madi .
Maraga ya vhutsilu : Mafhungo nga ha vhubveledzi na u nwiwa ha zwihomolosi zwa aḽikhoholo a songo rekhodiwaho . 
Pulane tuṱuwedza u khwaṱhisa mbambe , u alusa themamveledziso , u vhuedza huhulwane ha fhethu kha ḓorobo dzi aluwaho , na u ṱavhanyedzisa mveledziso ya mahayani . 
Kha vha ite khumbelo ya phemithi kha Muṅwalisi wa Khwiniso ya phukha uri vha ṱunḓa phukha kana zwithu zwa dzhenethikhi vha zwi ṱunḓe Afrika Tshipembe .
U ḓadzisa zwenezwo , u amba fhungo nga nḓila yo teaho zwi kwama khonadzeo ya mihasho minzhi ya lushaka i katelaho , sa tsumbo : 
U sedza kha maitele a u ṅwala
Fomo dzi wanala ofisini iṅwe na iṅwe ya zwa badan kana ofisini dzi walisaho dzigoloi .
U ṋetshedza thandela dzo nangwaho nga Muhasho wa Pfunzo zwo fanelaho phurogireme dzi fhiraho nthihi nahone dzi lambedzwaho nga mphomali yo sedzaho kha zwezwo fhedzi . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , Tshiṱirathedzhi tsha Vhuendelamashango tsho khunyeledzwa hu tshi khou lugiselwa Samithi ya Ḽifhasi . 
Pfufho iyo yo ṋetshedzwa Minisṱa Vho Pandor nga Tshantseḽa wa Yunivesithi ya Afrika Tshipembe , Muphuresidennde wa Kale Vho Thabo Mbeki .
Mushumo wa u pulana ndi vhuḓifhinduleli ha muvhuso wapo , hone wa zwa dzinnḓu hu vhuḓifhinduleli ha muvhuso wa vundu , hone vhuḓifhinduleli ha zwa maḓi na muḓagasi ho kovhekanywa vhukati ha vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa nga nnzhi na dza themamveledziso dza maḓi .
Vhathu vhanzhi vhane vha vha kha tshiimo tsha zwa vhudzekani a vha ḓivhi arali vho kavhiwa nga HIV kana hai . 
Ri na tshikhala tsha u vha phanḓa kha nyaluwo ya ikonomi ya zwa mupo , nḓowetshumo ya khaboni ya fhasi , ya u tshimbidza thekhinoḽodzhi ntswa na u dzhia ḽiga ḽihulwane nga u ṱavhanya u ya kha ikonomi ya tshifhinga tshi ḓaho .
A ro ngo tea u sola mapholisa , kha ri tende mulayo u dzhie vhukando hawo . 
Nga u engedza zwishumiswa zwa u bannga zwo ḓoweleaho kha vhoṱhe , zwikhala zwi a ṱanḓavhudzwa ngeno mbadelo dzi tshi fhungudzwa u itela vhunzhi ha thikhedzo ya mbuelo na nzudzanyo dza phulufhedziso ya matshilisano . 
U linganyisa wo ima nga mulenzhe muthihi sa ḽiuvhelwa ( tshiṋoni ) , luvha ḽi tshi khou fhefheḓiswa nga muya , u tshimbila kha thambo yo akhiwaho , nz .
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano
Ri khwaṱhisedza themendelo iyi musi ro sedza maanḓa a tshifhinga tshilapfu maelana na ndondolo yau . 
Maḓi a fhasi
Fomo dza khumbelo dzi humusilwe kha ofisi ya vhulanguli .
( a ) Khwinisa kana a shandukisa mulayo uri u kone u langa ṱhalutshedzo yawo kana ndangulo ;
Shango 1
Saizwi ri tshi zwi ḓivha , mivhuso yapo a langi zwiko zwa nga ngomu zwo linganaho lu fusheaho u itela u livhana na khaedu dza mveledzisoṱhahedzwa , u salela murahu ha tshumelo na vhushai . 
Fomo dza khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone ICASA a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha zwine zwa ṱaha .
Ṅwalani zwi ṅwalwaho kha dayari zwa ḓuvha ḽithihi musi we na pfa no takala .
Mvelelo dzi ḓo shumisiwa nga vha Muhasho wa zwa Mitambo na Vhumvumvusi kha u bveledzisa thikhedzo yo khwaṱhaho kha eneo madzangano ane a ṱoḓa thikhedzo ya ndaulo .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno .
Bammbiri ḽa 1 : Oraḽa Bammbiri ḽa 2 : Tholokanyonḓivho ( U pfesesa ) , kushumisele kwa luambo na ḽitheretsha Bammbiri ḽa 3 : U ṅwala
Olani khovhe dzi si gathi dzi lwanzheni .
Vha ite khophi nthihi ya fomo .
Haya ndi mafhungo a tshenzhelo ndapfu ya lushaka ine ya bulwa kha zwikhala zwinzhi . 
U shumisa ṱhoho na mafhungo a tikedzaho u itela u vhumba pharagirafu dzo lunzhedzanaho
Monitoring Programmes ( FSDM ) ) ; na Mbekanyamaitele ya u Lavhelesa na u Ṱola na
Musi zwa u fhambana ha Afrika zwi tshi tea u dzhielwa nṱha , hu na ṱhoḓea ya u vhona uri hu na u fana ha zwithu kha maṅwe masia arali u fulufhedzea ha maitele aya hu tshi tea u bvela phanḓa . 
Kha ḽevele ya muthu ene muṋe , nḓivho ya nyambo mbili kana u fhira dzi tendela vhudavhidzani na vhathu vhanzhi na u tendela tswikelelo kha nḓivho nkene ine zwitshavha zwikene zwa vha nazwo . 
Tshumelo dza zwa mutakalo dzi shuma nga nḓila ine ya vha na vhuṱanzi uri tshitshavha vhashumeli vha zwa mutakalo tshi a fulufhela tshumelo dza zwa mutakalo khathihi na vhashumi . 
Miraḓo ya muṱa wa hashu - mashaka a tsini na a kule .
Phambano i kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa vhuḓiimiseli na u sa londa . 
Ḓivhaipfi ya u vhala ( maipfi maswa )
U dzhiela nṱha u thoma ha thandela dzo rumelwaho nga Dzikhantseḽara dza Wadi nga kha Pulane dzo Ḓitikaho nga Tshitshavha . 
5.2 Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ṱanganedza Muphuresidennde wa Burundi Vho Pierre Nkurunziza nga dzi 4 Ḽara Ḓoroboni ya Kapa .
Vhaiti vha khumbelo vha tea u ḓivha milayo iyi . 
Kha vhaṅwe , lushaka lwa ndeme kana tshivhalo tsha muṱuso zwo pimiwa kana u thivhelwa kha vhoṱhe kana zwigwada zwa vhatheli . 
U vhea iṱo na u guda muhanga wa mulayo wa tshumelo dza matshilisano na mbekanyamaitele tshifhinga tshoṱhe . 
Vhuṱumekani ha themamveledziso ya zwa vhuendi ho ḓo vha na mutsiko nahone tshivhalo tsha vhuendi dzibadani tsho ḓo gonya . 
Zwo lavhelelwa uri SIP i ḓo khwiṋifhadza na u tshimbidza ndingedzo dzo raloho . 
( b ) vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu kana Muraḓḓo wa vhusimamilayo ha vunḓḓu kana Khoro ya Masipala ;
Tsumbanḓila a si mulayo , fhedzi ndi muhanga wa kushumele une wa nga thusa masipala u vhea vhudzuloni Komiti dza Wadi dzadzo .
Ngauralo kha ṅwaha muthihi , tshifhinga tsha nṱhesa tsha u ṱuwa a tshi nga ḓo fhira vhege dza rathi . 
Iyi ndi nyimele ya u ḓivhea u itela u thivhela nyimele hune dzikhamphani dza shumisa tshelede kha zwikili hu si na u pfumbudza vharema fhethu ha zwikili ha ndeme kha sekithara ka na kha ikonomi nga u angaredza , khathihi na u gonyela havho nṱha kha madzangano . 
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Digirii kana Dipuḽoma ya Lushaka ya Saintsi dza zwa Matshilisano . 
Phurogiremu iyi ya Zwikili yo livhanywa na Ndalukano dza Lushaka kha NQF 2 SAQA ID 242894
Vhaṋetshedzi vho khethekanywa ha bva avho vhane vha ṋetshedza tswikelelo kha zwishumiswa zwa zwi tshilaho zwapo na vhane vha pfukisa zwishumiswa zwone zwiṋe na vhane vha ṋetshedza zwidodombedzwa nga kushumisele kwa sialala kana nḓivho ine ya yelana na zwiko zwa zwi tshilaho zwapo - kana ṱhanganelano ya izwi zwithu zwiraru .
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha nga kha ḓi dzhia mirando ya ṱhalutshedzo ya ndaulo ya kushumele vha i ita uri i fushe ṱhoḓea dzavho .
Vhulimi ha bindu ho pimelwa fhethu ha Cederville devhula vhubvaḓuvha ha Tshiṱiriki . 
Vhukoni ha muaro wa nga masiari kha vhuongelo ha dzingu ho engedzea . 
Wo vhalululwa nga Laureen Bertin
Muṱangano wo dovha wa dzhenelwa hafhu nga vhuimeli ha mashango a u ingamela o rambiwaho a 10 na madzangano a vhaingameli vha 6 . 
Khonadzeo ya tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe u ya nga vhushaka uhu , na kushumisele kune kwa nga ṱanganedzwa khayo , i fanela u tumbulwa . 
Ndi nnyi we a vha a tshi kwamea ?
Hafha ho sedzeswaho hone hune ha vha ha ndeme zwazwino hu khou bveledzwa hu tshi ya phanḓa u ya kha zwipikwa zwi kaleaho na pulane dza mashumele kha vhuimo ha madavhi kana ha mbekanyamushumo . 
U shuma na / nga maipfi : Maṱaluli ( maḓadzadzina ) ; maḓadzisi ( maḓadzaḽiiti ) ; ṱhukhufhadzo ya dzina ( abriviesheni ) ; mudzi , thangi na mitshila
U swikela izwi , Johannesburg , nga maanḓa , i tea u dzula i murangaphanḓa wa nḓowetshumo ya fiḽimu dza Afrika Tshipembe . 
Kha sia la mivhuso yapo Masipala wa Tshitiriki kana Metro kana Masipala Wapo ndi ene a no do vha na vhudifhinduleli ha u tshimbidza zwithu hu tshi shumiswa Pulane ya Mveledziso yo tanganelaho ( Integrated Development Plan ( IDP ) ) ine khayo Water Services Development Plan ( WSDP ) ya vha tshipida .
Yo sedza kha u bveledza na u alusa ndambedzo na tshumiso ya zwiṱirathedzhi zwa LED .
Dathabeisi ya Indekisi ya Vhupulani : Ndivho ya sisiṱeme iyi ndi u ṋetshedza indekisi ya nyolo dza thandela dzo fhambanaho dze dza itwa nga Muhasho . 
U ṅwala uri " kha ḽiṅwe sia . . . " fhedzi a dovha a ri " kha ḽia ḽiṅwe sia . . . "
Zwo engedzwa kha senthara zwi katela khemisi ya maimo a nṱha , fhethu ha risepusheni , u ṱavhanya u wana dzilafho na kiḽiniki dza HIV na TB . 
Ndivho ya u shumisa uhu ho vha u sudzulusa tsedzuluso ya maitele a u gonya ha mitengo u swika kha ḽeveḽe ya tshitshavha tshapo , na u topola u gonya huhulwane ha mitengo . 
mapa wa muhumbulo---- ndi girafu i imelaho thero kana ṱhoho ine maipfi na mihumbulo mihulwane zwa vha zwo dzudzanywa nga nḓila ya girafu
( a ) o tendelana na Minisiṱa nahone nga murahu ha musi o kwamana na Vhalangi vha Vhatshutshisi , u fanela u tea mbekanyamaitele ya zwa vhutshutshisi ine ya tea u tevhedzwa kha maitele a zwa vhutshutshisi ;
Sa tsumbo , phambano vhukati ha khetharingi yo wanaho mutikedzelo na khetharingi ya mbambadzo a i kuvhatedzi fhedzi phambano ya zwipikwa fhedzi i dovha ya katela phambano kha mimaraga ine ya i ṋetshedza tshumelo , phambano kha madzangano o kwameaho na phambano kha tshiṱirathedzhi tshavho tsha u vhuvhambadzi na tsha bindu . 
1.1.10 u ḓo tenda uri , musi zwi tshi ṱanganedzea , muimeli wa Muhadzimisi we a ṋewa maanḓa u tea u ṱola fhethu hune Muhadzimi a shuma e hone , mishumo yawe na zwishumiswa khathihi na bugu dza bindu , maṅwalwa na dzirekhodo khathihi na uri a vhe na zwine a ṱusa kha rekhodo idzi hu na u pfesesana uri mafhungo a no ḓo wanala kha Muhadzimi a ḓo vha tshiphiri tshi no tea u ḓivhiwa nga Muhadzimisi fhedzi .
Mushumo u khou ya phanḓa hafhu wa u thoma yunivesithi tharu ntswa : Sol Plaatje ngei Northern Cape ; Yunivesithi ya Mpumalanga ; na Yunivesithi ya Sefako Makgatho Allied and Health Sciences .
Afrika Tshipembe ḽi isa phanḓa na zwibveledzwa zwihulwane zwi bvaho mashangoni a nnḓa u fana na goroi , ole dza miroho na khuhu . 
( 2 ) U swika nga ḽa 30 Lambamai 1999 , khethekanyo ya 84,89,90,91,93 , na 96 dza Mulayotewa muswa dzi tea u dzhiiwa dzi tshi ḓḓo vhalea sa Ṱhumetshedzo ya B ya uyo Muengedzo .
Nyito dza ndango dza nga ngomu dzi tevhelaho dzi tea u itwa nga muraḓo wa vhashumi miṅwe na muṅwe o ḓiimisa a re na vhuḓifhinduleli , kha ndangulo kana khamusi , hu na u itwa ha ṱhiransekisheni iṅwe na iṅwe . 
Nḓivhadzo ya u thivhela/ nzivhiso
Hezwi ndi zwa vhuṱhogwa kha vhudavhidzani vhu shumaho na gogo . 
Malugana na khadzimiso kha vhaofisiri , u ṋea khadzimiso dza nzwalelo dza fhasi dza u renga tshiendedzi zwo fheliswa . 
Mudededzi wa thekhinoḽodzhi ngauralo u fanela u vha na vhutevheleli musi hu tshi shumiswa milayo . 
Zwitshavha zwi dzulaho u mona na vhugalaphukha zwi khou thoma u vhuelwa nga mbuelo u bva kha zwikhala zwa u maanḓafhadza zwo koniswaho nga zwiṱirathedzhi zwashu zwi bvelaho phanḓa . 
Ri tea u vhona vhukoni kha masheleni na mbambadzo hune ha tea u tikedza nyaluwo ya khaboni i re fhasi . 
Khabinethe i kwengeledza vhathu vhoṱhe vhane vha khou unḓa vhana uri vha vhe na vhusedzesi ha vhareili vhane vha khou endedza vhana vhavho na vhanameli .
Tsumbedzo dzine dza khou kaliwa nga Muhasho dzi ṱuṱuwedzwa nga ṱhoḓea , zwine zwa ita uri zwi lemele u ta zwipikwa zwone , nga nnḓa ha u shumisa data ya zwifhinga zwo fhiraho sa tshipikwakhumbulelwa . 
TTO : Mushonga wo ṱuwiwaho nawo .
Zwikhala zwa Mishumo zwine zwi nga si kone u ḓadzwa kana zwa nga ḓadzwa nga kotara ya u fhedzisela ya ṅwaha wa muvhalelano zwo kwama masheleni a kushumele saizwi mugaganyagwama u elanaho na zwibviswa zwi elanaho na poswo idzo dzi songo ḓadzwaho u si nga si kone u shumiswa . 
Miraḓo yoṱhe yo imaho khai dzule fhasi !
Hu na nḓila mbili dza u ṱumanya maitele a CBP na IDP :
Tshenzhelo ya u kuvhanganya data i ḓo dovha ya vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
Arali vha tshi ḓo tou isa khumbelo yavho nga tshanḓa khathihi na mbadelo dza khumbelo , vha tea u vha na vhuṱanzi ha uri vha wane tshiḽipi tsha mbadelo .
Mulayo wa Mbekanyamaitele ya Pfunzo ya Lushaka wa vhu 27 wa 1996 Ndivho ya mulayo uyu ndi u ta mbekanyamaitele ya pfunzo ya lushaka .
Ofisi ya u tshimbidza zwa u kuvhanganywa na u ṱumanywa ha thandela . 
Muvhuso u bvela phanḓa na u ṋetshedza dzinnḓu kha vhathu .
Tshikala- / masala / vhaponyi
U shumisa Mulayo wo Ṱanḓavhuwaho wa u Maanḓafhadza Ikonomi ya Vharema . 
U lugisa nga u angaredza , u pennda na u dzhenisa khura , hu tshi katelwa na mvusuludzo ya ofisi dza tshifhaṱo tsha Oklahoma . 
Mapholisa vho kona u ḓisa fhasi ha ndango zwiwo zwa vhudziki ha tshitshavha zwo rekhodiwaho zwa 13 575 , zwi re na zwiwo zwi elanaho na pfudzungule zwa 1 907 na zwa mulalo zwa 11 668 .
Tshivhumbeo yo tendelwaho ya phethishini yavho i nga wanala kha Muṅwalisi wa Maṅwalwa a Phalamennde .
11.2.1. U isa nga tshanḓa Ofisini Khulwane ya GCIS i re Tshedimosetso House , 1035 cnr Frances Baard na Festival Streets , Hatfield , Pretoria , 0083 ; kana
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane .
( e ) Tshaka dza zwibveledzwa zwa ḽitheretsha zwo randelwaho
Ndi nnyi ane a nga wana thuso ya phungudzo ya tsiku ?
Maipfimaḓivhiwa zwino sea vukuluku tshibode
Vhaofisiri vha muhasho kha ofisi dza madzingu vho swika he , tshifhingani tsho fhiraho , vha sedzesa kha mishumo ya u kombetshedza . 
Ngauralo ro ḓa India u khwaṱhisedza masia oṱhe a vhushaka hashu . 
Riṋe vhathu vha Amerika a ri khethekanyi na u vhea tshifhinga fhedzi , ri dovha hafhu ra lavhelesa phanḓa na uri ro sikwa nga nḓila ine ra dzulela u sedza tshoṱhe kha vhumatshelo . 
º Tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi vhilisa kumba , kha vha vhulunge maḓi o fhodziswaho kha zwimela zwavho zwa nḓuni .
No vha na sisiteme dza ndeme dza u ita uri CBP dzi kone u shuma , tsumbo , vhudavhidzani , nḓila dza u lambedza dziwadi
Mutseḓu hu tshi shumiswa mulenzhe u songo ḓoweleaho u shumiswa
U gonyiswa ha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma , kha Gireidi dza 7-9 , vhu vhe tsini na lingana na Luambo lwa Hayani .
Mihumbulo yavho ya vhuḓifari ha muṅwe mubebi a i nga ṱu ṱuwedzi tsheo kha ndondolo ya ṅwana .
Zwilebula zwa 2 zwa swigiri
Nzudzanyo dza tshumiso dza vhululamisi dzo bveledzwa kha ofisi dzoṱhe nṋa dza tshiṱiriki . 
2 . U thoma u shumiswa ha Mbekanyamushumo dza Ndeme dza Muvhuso
Tshiimiswa tsha nnyi na nnyi tshi na komiti ya u ṱola ine ya khou shuma ṅwaha woṱhe wa muvhalelano . 
3.5 . Khabinethe i dovha hafhu ya farisana na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u sumbedza u vhaisala na u tshuwa nga u lovha vha vhana vha tshikolo vha 18 , na vhaaluwa vha vhili khomboni i shushaho ya thekhisi ngei Bronkhorstspruit , nnḓa nyana ha Pretoria .
3 Tshimedzi 2002
Vhaṅwe vhashumi vha mishumo ya Zwanḓa vha tholwa nga khamphani dza sekithara dza phuraivethe . 
Vha dovhe vha vule mbuno ya vhu 14 u itela zwidodombedzwa zwa mbekanyamaitele iyo .
Kha ṱhoḓisiso , zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa tshenzhemo ya ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo na nḓila dza u zwi ṱuṱuwedza dzo dzhielwa nṱha . 
Mushumoitwa wa IDP wa vhuṱumani wa 11 : U vhekanywa ha mafhungotsivhudzi kha u tikedza IDP mushumoitwa wa 5 / 5 U ṱanganedzwa ha u khunyeledza nga khoro ya masipala
Tshenzhelo yo wanwa zwikoloni vhuvhili hazwo , fhedzi nga maanḓa tshikoloni tsha phuraivethe , tsho npfunza u konḓelela na u ḓikumedzela kha mishumo , vhabebi , vhana na zwiimiswa . 
U sa dzika kha thengiselano ya ndaka ya zwa masheleni na zwikolodo miṅwahani ya sumbe yo fhiraho zwo vhangwa nga u sa khwaṱhisedzwa ha lushaka lwa khethekanyo iyi . 
Nomboro dzo khetheaho kha dziphakhete nga ngomu ha bogisi ḽiṅwe na ḽiṅwe yo rekhodiwa na yone . 
Kha vha lange phungudzo ya khovhakhombo dzo topolwaho . 
Kha vha vha thuse nga u dzhiela nṱha khalo ya mivhala yo fhambanaho ya maipfi nga nḓila ya u tou thetshelesa . 
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana bugu dza u vhala u bva kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Tshanduko idzi dzo sedza kha u dzikisa na u leludza mithelo ya u vhulunga kha magavhelo a u ya u awela kana u ḓirula mushumo na mbuelo .
Nga nnḓa ha zwenezwo , mutsiko , u shonedzwa na khethululo nga lukanda zwi na masiandaitwa a vhavhaho kha muthu na kha tshivhumbeo tsha matshilele . 
u vhona zwauri tshitshavha tshi khou shela mulenzhe nga huhulu kha u shuma
Vundu ḽi ḓo dovha ḽa vha na tshifhinga tsho linganaho u dzudzanya kiḽasi dza pfunzo u tikedza vhagudi vhane vha ḓo ṅwala mulingo wa Lara . 
Kha vha kwame ofisi ya ḽaisentse yapo u wana mutengo .
Kha Mulaedza wa Lushaka wa mahoḽa , ndo ṱahisa mbilaelo yanga ya dzikhakhathi dzire hone kha migwalabo ine ya khou itea kha shango ḽashu .
Nḓowetshumo ya nḓisedzo ya muḓagasi kha miṅwaha , yo sumbedza u fhambana ha khethululo . 
I katela u thetshelesa , u vhala , u ṱalela na u sengulusa zwibveledzwa u itela u pfesesa zwibveledzwa .
Muthu muṅwe na muṅwe , a teaho u ḓi ṅwalisa sa mutheli na South African Revenue Service , u tea u rumela khumbelo ya u ḓi ṅwalisa ofisini ya tsinisa ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi o tea u ḓi ṅwalisa .
Heyi ndi khaedu ine i nga swikelelwa fhedzi nga vhafarani na uri ndi vha ramba uri vha dzhenelele kha nyambedzano na Muhasho u itela u ṱanḓavhudza phindulo ya mbekanyele kha hei khaedu . 
Datumu ine tshikolodo tsha tea u badelwa ngayo kanzhi i tiwa kha thendelano . 
Tsha u fhedzisela , ho khunyeledzwa uri ndi zwa ndeme vhukuma uri heḽi sia ḽa ndangulo ya mathukhwi ḽi dzhiiwe sa ḽa ndeme kha ḽeveḽe ya lushaka na ḽevele ya vundu nga u ṱavhanya . 
Ndivho ya Maimo a Fhasisa ndi u lavhelesa nḓisedzo ya tshumelo nga nḓila i leluwaho musi vha tshi vhea maimo a fhasisa a u ela nḓisedzo ya tshumelo .
dzangalelo ḽa vhafaramikovhe ḽo tsireledzea ;
U humbulela ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho nga u sedza zwipiḓa zwo a vhumbaho
Maga a tevhelaho ane a ḓo dzhiwa kha SEA o rerwa nga hao fhedzi o bviselwa khagala nga vhuḓalo kha ḽiṅwalo heḽi . 
Zwine na tea u ita Shelani oiḽi panini .
U ya nga ha mupo wo itwaho nga muthu , ndeme ya fhethu i dzhiela nṱha uri hu na hune zwiteṅwa zwa tshiimiswa tsha vhudzulo , nga maanḓa sisiṱeme ya mutsukunyeo , zwa ṱangana u itela u sika fhethu hu re na u swikelela hu hulwane na ndeme yo khetheaho . 
Kha vha
Zwavhuḓivhuḓi , mashango a re kha mutevhe ndi mashango a kombetshedzaho mbambedzo ya muthelo kha mithelo ya Australia kha mbuelo iyo . 
U dzulela u dzudzanya tshati ya mutsho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe
Mbuelo yo phuroreithiwa
Migwalabo ya dzikhakhathi yo vha hone hafhu kha shango ḽashu kha vhege dzi si gathi dzo fhiraho .
Nzudzanyo ya zwikili zwa mushumoni ya ṅwaha nga ṅwaha yo bveledzwa na u shumiswa . 
Fhedzi , ndangano / maitele a khetho a tea u khwaṱhisedza vhuimeleli ha vhafumakadzi . 
Ṱhoho dza Tshumelo dzashu dza Tshumelo dza Tsireledzo ;
Fhedzi izwo ndi zwi dzhia sa tshipiḓa tsha u guda .
Ndi nga kha zwenezwi he musi matshudeni vha tshi ṱahisa mbilaelo dzavho dzi pfadzaho dza nga ha u sa katelwa kha dziyunivesithhi , muvhuso washu u londaho wa fhindula nga maga a u dzhia vhuḓifhinduleli ha u badela nyengedzeo ya mbadelo dza ṅwaha wa akhademiki wa 2016 .
4.2 U ḓiswa ha Khumbelo Khumbelo ya Rekhodo i tea u ḓiswa kha Muofisiri wa Mafhungo kana Muthusa Muofisiri wa Mafhungo .
Nzudzanyo dza zwiimiswa zwiṅwe na khemphasi malugana na zwenezwo . 
Mafhungo a elanaho na u thomiwa na kushumele kwa komiti dza wadi
Ndingo dza phatholodzhi
Thumbukwa idzi dzi nga bveledzwa fhano Afrika Tshipembe dzi tshi itelwa uri ikonomi yapo i vhuelwe u bva kha u engedzwa ha ndeme . 
U itwa ha tshiṱirathedzhi zwi ḓo ṱoḓa u kunda zwiṅwe zwa zwithivheli zwa ndeme . 
Marambo a khovhe na one a nga lafhiwa nga tshiluḓi tsha kḽorini tsho ḓimulwaho . 
ZWIKO NA MISHUMO ZWINE A ZWO NGO KATELWA KHA MULAYO 7
Ri bvela phanḓa na nungo dzashu u fhelisa vhuaḓa na vhufhura kha zwa u renga na matshimbidzele a dzithendara , na kha u ita khumbelo ya ḽaisentse dza u ḓiraiva , tshelede ya mundende na bugu ndaula , kha zwiṅwe zwinzhi .
II . Muthu a nga ita khumbelo ya u swikelela rekhodo ya muhasho wa muvhuso kana zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso u ya ngaha PAJA , 2000 ( Khethekanyo ya vhu 11 ) .
Nga 2003 , vhuvhekanyandeme ho vhewa kha u fhedzisa garaṱa ya vhuṋe ntswa yo humbulelwaho u itela u ima vhuimoni ha ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ḽa zwino . 
u khwaṱhisa kushumele kwa muvhuso u itela uri u kone u shumana na ndivho dza mvelaphanḓa ; na
Ro ( ya ) Cape Town u bva tshee ra bebwa ?
Hezwi zwi khou ṋaṋiswa nga nyavhelo ya mavu nga vhuṅwe vhulangi ha sialala hu si na u dzhiela nṱha masiandaitwa a ndeme . 
Hezwo , zwa vhukuma , zwi tea u vha vhudzivha ha mbekanyamaitele ya yuro . 
Hu tshi tevhelwa phoḽisi ya mashango a nnḓa ya shango , Phalamennde ya Afurika Tshipembe i ṋea tshenzhemo yo khetheaho kha Afurika kha mutheo waḽo wa phoḽisi ya dzitshakhatshakha .
Mbudziso idzi tsha u thoma dzi sedzana na siangane yavho dza kona u livha kha nyimele ya zwino kha vhutshilo havho . 
Tsumbo !
U sedza kha maitele a u ṅwala
Arali vha tshi khou rengisa tshiendisi :
Khwinifhadzo dza kulangele kwa masheleni na mbekanyamaitele ya marengele zwi khou lavheleswa . 
Tshifheli khamusi ndi tsha uri kuitele kwa thathu ku na ṱhalutshedzo nnzhi nahone u dzulela u ya phanḓa na u tumbulula ṱhalutshedzo dza hone zwi sokou dzula zwi tshi shandukashanduka . 
Ngauri mugaganyagwama u ḓo ṱuṱuwedza phaḓaladzo ya zwiko kha masipala u tea u dzhiiwa sa maitele a ndeme vhukoma a u dzhia tsheo kha muvhuso wapo .
khophi ya ḽin'walo ḽa vhuṋe
Muhanga u dovha wa katela masheleni o vhetshelwaho thungo a shishi a tsheledemviswa i songo lavhelelwaho khathihi na u thengathenga ha maraga hu tshi katelwa na zwiṅwe zwipikwa zwiswa zwa u shumiswa ha masheleni . 
MP&PMR i itela bembela foramu uri dzi vhe na vhuimeleli ho teaho hune dza ḓo kona u khwaṱhisa u dzhenelela ha tshitshavha kha IDP .
( 2 ) Muthusa Muphuresidennde a nga fhaladza Buthano ḽa Lushaka arali-
Arali ndaka dzi sa khou londolwa zwavhuḓi , u khakhisea ha tshumelo hu nga vha hone . 
Ndangulo ya teaho ya malaṱwa a ndondolamutakalo yo ṱaluswa sa fhungo ḽa ndeme ya nṱhesa . 
Muvhuso wa demokirasi u khethiwa nga vhathu nga kha khetho dzi katelaho vhoṱhe , dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe na u sa dzhia sia nga vouthu ya tshiphiri .
Muhumbulo wa Muoditha Dzheneraḽa ndi wa uri zwiitisi zwa u kheluwa zwo vha zwo fanela zwo rekhodiwa . 
Foramu ya Tshiṱiriki i na vhuḓifhinduleli vhu tevhelaho :
Kha Mugaganyagwama wa uno ṅwaha , nḓila ntswa ya kuvhigele kwa zwa ikonomi , ine ya elana na maitele a ḽifhasi , yo thoma u shumiswa . 
Muofisiri Muṱolambalelano u na vhuḓifhindulelei ha u dzudzanya zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha khathihi na khaṱhulo dzo itwaho henefho . 
Ro ḓiimisela vhubveledzi na uri ri shumisa thekhinoḽodzhi ya khwinisa sa nḓila ya tshanduko yavhuḓi , ri ṱumanya vhathu vhashu na u vha konisa u shuma huṅwe na huṅwe , tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Hu si kale ndo mbo swikelwa nga vhulangamaḓi ha vhupo . 
U buletshedza ṱhoḓea dza zwa thekiniki nga u angaredza dzi tshimbilelanaho na ndangulo na u laṱwa ha malaṱwa . 
U ṱalutshedza nḓila ine maipfi na zwifanyiso zwa muhumbulo zwa ita
5.3 . Khabinethe yo dzhiela nṱha mulandu wa khothe wo ḓiswaho nga Chamber of Mines uri Thendelanomviswa ya Migodi i vhonwe i sa tevheli ndayotwa nahone i sa shumiswe .
Tshati ya vhulapfu
Mapholisa vha tea u tevhedzela mulayo tshifhinga tshoṱhe .
Vhege ya madalo a NCOP kha mavunḓu i ṋekedza foramu ya u kovhelana mihumbulo nga ha mafhungo a nḓisedzo dza tshumelo , na khaedu dzine mavunḓu a khou ṱangana nadzo kha u bveledza mushumo wao .
Hune nda vhea hone zwithu kiḽasini
Zwiwo zwi kwamaho vhuloi zwine zwa vhigwa kha zwirathisi a si zwa muvhundu muthihi , fhedzi ndi zwiwo zwine zwa itea kha mavunḓu oṱhe a Afrika Tshipembe .
Ndondolo ya mutakalo ndi pfanelo ya vhathu ine muṅwe na muṅwe yo mu tea . 
" U na mbilu ya tombo " na " Seani ndi ṱhase " ndi maambele .
Mutsho u na masana nahone hu a dudela na u fhisa .
2.10. Khabinethe i vhidza mihasho yoṱhe ya muvhuso , mimasipala na mabindu a muvhuso a shumelaho Gauteng uri vha ṅwalise zwiendedzi zwoṱhe zwa muvhuso zwa e-thege.
U ḓidzhenisa lu so ngo fhelelaho kha vhathu - vhathu vho nothaho vha dzulela u shumisa zwikhala zwa nnyi na nnyi nga nḓila i dzulelaho u itea , nḓila ya u tou dovholola , nga maanḓa nga matsheloni na nga masisiari , musi hu na tshedza na musi mbambe i fhasi u itela u dzula na vhaswa na vhana . 
U shumisa ṱhoho na mafhungo a i tikedzaho u itela u khwaṱhisa pharagirafu dzi tevhekanaho
Ndivho : Tshipiga itshi tshi kuvhanganya zwidodombedzwa maelana na ngivho na vhukoni kha shango .
Maṱano a nyolo a lushaka na a dzitshaka na miṱaṱisano zwi farelwa Afrika Tshipembe ṅwaha muṅwe na muṅwe , na uri pfufho dza lushaka dzo fhambanaho dzi a ṋetshedzwa kha vhafodi vha zwinepe vhapo . 
Ndi zwa ndeme u topola muthu o teaho a no bva kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha kutshilele vhane vha ḓo kuvhanganya vhaṅwe kha iyi miṱangana yo sheduḽu .
Muṱangano u ḓo tevhela Vhege ya Lushaka ya Arbor ( 1 u ya kha dzi 7 Khubvumedzi ) fhasi ha thero " Kha maḓaka maswa " nahone hu humbelwa maAfrika Tshipembe u ṱavha muri muthihi ṋamusi na u thusa u bindudza kha vhumatshelo vhu vhuyedzaho .
U kundelwa u ita nyonyoloso .
Milayo , maga na zwithu zwa ndeme zwi nga vha na ṱhuṱhuwedzo kha uri zwigwada zwa mvelelo zwo fhambanaho zwi tshenzhela hani na u fhindula musi wa tshanduko . 
Kha milandu yoṱhe , mbadelo dzi humbulelwaho dza ḽivi na dzone dzo ṋetshedzwa . 
Mukhantseḽara wa PR :
Kutshimbidzle kwa mutevhethandu wa thandela
( ii ) u vhea malugana na yeneyo ofisi muthu ane a si vhe muraḓḓo wa Buthano ḽa Lushaka , sa Minisiṱa a re na vhuḓḓifhinduleli kha yeneyo ofisi .
Thoilethe i tshintshaho nḓila ya mirundo , ya u gwedzha nga huvhili na yone i nga shumiswa . 
Ndi Zola , mmbwa ya Mandu , i re na vhukuse vhutshena .
U shumisa luambo lwa muvhili nga nḓila yo teaho Nyedziselo ya ṱhoḓiso
Ḓorobokhulwane na ḓorobo dzi khou bvela phanḓa na u aluwa nga vhunzhi kha vhadzulapo na uri vha fanela u ḓilugisela u shumana naho , vhuvhili hazwo nga kha masheleni na nga kha ndaulo . 
Sa tsumbo , HYDRA , dzangano ḽine ḽa ṱuṱuwedza u vhuisa nyimele yo ḓoweleaho ya mushumo wa u rengisa muvhili na u fheliswa ha nyambo yoṱhe ya u rengisa muvhili u bva kha khoudu ya zwa mulayo , ḽo sasaladza Mulayo sa u songo teaho . 
Vhulapfu ha tshibveledzwa tsha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma ( tshi bveledzwaho nga vhagudi )
Zwi ḓo humbulwa , hafhu , uri tshipikwa tsha ndeme tsha mbueledzo na vhuthihi ha lushaka , sa zwe zwa sumbedziswa kha Ndayotewa na Mulayo wa u thoma , zwo bva kha ndinganyiselo ine ya thengathenga ya masiandaitwa ane a fhira na Khomishini yone iṋe . 
Ri na ndugelo dza u sa ḓadza tshikhala . 
Kha nyimele dzoṱhe i ḓo vha fhasi ha mbadelo ya tshikimu tsha dzilafho .
Zwa lutendo na maitele manzhi zwi na vhupfiwa vho kha kushumisele kwa zwiḽiwa . 
6.5. U tholwa hafhu ha Vho Kutoane Obed Kutoane sa Muofisiri Mulangi Muhulwane wa Koporasi ya Ndindakhombo ya Zwikolodo zwa Mbambadzelaseli ya Afrika Tshipembe SOC Limited .
Afrika Tshipembe a ḽi tou vha mushelamulenzhe wa vhuṱhogwa musi zwi tshi ḓa kha mveledzo na mbambadzo ya mveledzo ya thoro khumbaole ya dzitshaka , na , nga u ralo , Afrika Tshipembe ḽi dzhiwa sa muṱanganedzi wa mutengo . 
Kha vha ḓadze fomo ya ndingo dza vhuimana
Ri nga kona u amba uri mumono wa ḽifhasi ndi maitele a luvhilo a u farana ha ḽifhasi . 
Mutevhe wa nomboro dzo bveledzwaho mafheloni a Gireidi ya 3 u katelaho ngomu mbalo dzo fhelelaho dzi si ho fhasi ha 1 000 na mbalo dza zwipiḓa .
Vha ḓo ḓivhadziwa ngamurahu ha miṅwedzi miraru musi u sedzulusa zwi sa athu u itwa kana ḓuvha ḽine ṱhanziela ya vhutshilo ya fhela nga ḽo .
Ndangulo ya Rekhodo na Maṅwalo ḽo vha ḽi ḽone sia ḽo sedzeswaho ḽa ndeme ḽe ḽa fhedza nga u ṱanganywa ha ridzhisiṱiri Nyangaredzi na ya Vhashumi . 
Muingamutengo wa mukaṋoni na muingamutengo wa zwibveledzwa zwapo une wa tea u badelwa kha mimoḓoro yo tou ṱunḓwaho na ye ya bveledzwa fhano hayani . 
DziSoC dzi na mushumo muhulwane wa u bveledzisa ikonomi ya Afurika Tshipembe .
u tamba ( foregrounding ) - ipfi iḽi ḽi tshi shumiswa kha luambo lwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tshi amba u vhewa ha mubvumbedzwa
6.5. MaAfrika Tshipembe vha ṱuṱuwedzwa u shumisa Ṅwedzi wa Tshimedzi u elelwa mushumo na u ḓi ita tshiṱhavhelo huhulwane ho itwaho nga vhaaluwa kha u wana mbofholowo ya shango .
( a ) Tsireledzo ya lushaka i tea u sumbedza vhuḓḓikumedzeli ha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , sa vhathu nga vhoṱhe na lushaka , ha u tshila nga nḓḓila ya ndinganyiso , u tshila nga Iwa mulalo na pfano , u vhofholowa kha nyofho na u ṱoḓḓa , khathihi na u ṱoḓḓa u tshila vhutshilo ha khwine .
ṰHOHO YA KHETHEKANYO
vha songo ṋombora khaidzo na tsivhudzo
Vhudidivhadzi
Ho sedzwa thuso ya tshihaḓu ya tshifhinganyana , khanedzano dzoṱhe na / kana u sa tendelana na / kana tshinyalelo na / kana vhuḓifhinduleli , nga nḓila iṅwe na iṅwe i elanaho na : 
Furemiweke iyi i dzinginya la uri hu tevhelwe kuitele kunekwa disa u bveledzwa ha zwitshavha , nthani ha u shumisa vhorakontiraka .
Muvhuso u tshimbidza mbekanyamushumo dza u fhelisa vhushai dzi shumaho vhukuma , dzi ngaho Mbekanyamushumo dza Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho ( EPWP ) .
Muvhuso wapo u fanela u vhiga kha tshitshavha nga ha uri tshelede ine wa vha nayo yo shumiswa hani .
Hu dzhielwe nzhele uri ANC na HIV a si tsumbo dza akhironimi sa izwi a sa bulei sa ipfi .
Maṅwalo o dodombedzwaho a wanala u bva kha vhuṅwaleli ha Khoro ya AIDS ya Gauteng . 
Khumbelo ya mbadelo murahu i tea u itwa hu saathu u fhela miṅwedzi miraru u bva nga ḓuvha ḽe nḓivhadzo ya u tswiwa kana u tshinyala lwa tshoṱhe ha goloi kana ḓuvha ḽe vha thuthisa u ṅwaliswa ha goloi ya itwa .
Hoyu mutevhe u fanela u katela miṱangano ya komiti ya wadi na miṱangano ya vhukhethoni nahone u thusa uri miraḓo ya komiti ya wadi i pulane tshifhinga tshayo tsha ṅwaha u tevhelaho .
U amba nga u sielisana
Tshigwada tsha Tsedzuluso tsha u konanya mishumo ya Tshigwada tsha Ṱhoḓisiso , zwoṱhe zwi na vhaimeleli u bva kha vhasheli vha mulenzhe vha ndeme na vha si vha ndeme , hu tshi khou katelwa na vhaṱoḓisisi vha ṱhonifheaho ;
Reshio dza khethekanyo dza vhukati ha vhashumi dzi tea zwenezwo u vha nga nḓila ine vhashumi vhoṱhe vha shumiswa nga nḓila yavhuḓi nga maanḓa . 
1.2.3 U khwaṱhisedza vhushaka
Zwisumba ndeme ya zwa mbeu :
Wo teiwa kha mutevhethandu wa thandela nahone u dzhiela nṱha zwipiḓda zwo fhambanaho zwa thandela kha vhutshilo hayo hoṱhe .
U itela uri zwi re afho nṱha zwi shume , mbudzisavhathu dzi tevhelaho dzi fanela u ḓadzwa na u rumelwa khathihi na bidi . 
Muṱangano wa 2014 u ḓo vha wa ndeme vhukuma kha u ṱuṱuwedza zwa u dizaina zwifhaṱo kha dzhango khathihi na u ṋea vhadizaini vha zwifhaṱo nḓivho ya vhupo ha zwa u dizaina zwifhaṱo yo fhambanaho nahone hu shandukaho .
Vha humbelwa uri vha sumbedzise kha fomo ya khumbelo uri phemithi vha ḓo ya vha i dzhia naa kana i tou rumelwa khavho .
Zwi fanela u dzhielwa nzhele , honeha , uri Mveledziso ya Mabindu i fanela u livhanywa thwii kha milayo ya mveledziso ya mabindu ya u shela mulenzhe kha mveledziso , vhubvelaphanḓa , vhuḓilangi kha kushumele na kha zwa masheleni wa vhavhuelwa vha mveledziso ya masheleni . 
U tikedza mushumo a ndangulo ya tshiwo kha dzingu na u imelela ofisi ya dzingu kha foramu dzoṱhe dza Ndangulo ya Zwiwo dza dzingu na dza lushaka . 
U ṅwala vhurifhi ha vhukonani / dayari
Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe zwazwino i khou kwamana na dzikhamphani dzine dza vha na mutheo wa kushumele kwadzo Afrika Tshipembe fhedzi dzi vhonala dzo sudzulusa ndivhanele khulwane ya nyingo dzavho kha ndango dza u dzhia maga a mulayo ya muthelo wa fhasi hune ho tholwa vhathu vhaṱuku . 
Khaedu khulwane kha u shandukisa tshumelo ya vhadzulapo , na vhashumisani vhanzhi vha kundwaho tshoṱhe nga ṱhoḓea dzo fhambanaho kha tshifhinga tshavho ( zwi tshi hanedzana na , khamusi , kha sia ḽa mushumo washu muhulu wo sedzwaho khawo )  . 
Ndivho ndi ya u rekhoda zwidodombedzwa zwa khombo dza badani zwi tshi bva kha fomo dza mivhigo ya khombo dza badani . 
Masipala wo bvela phanḓa na u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo yawo na sisiṱeme dza nga ngomu , mbekanyamaitele na nḓila ya kuitele . 
Ndi ngani ni tshi humbula .
Gerani khovhe i re nga murahu ha bugu .
U ita mvetomveto
2.3 . Khabinethe yo ṱanganedza Muvhigo wa 2017 wa A.T.
Khamusi vha ṱoḓa u nambatedza zwifanyiso zwa zwimela zwa rathi zwoṱhe kha bodo . 
Fhedzi-ha , mveledziso dzine dza shandula zwiṱuṱuwedzi zwa kutshimbilele , zwi no nga sa kufhaṱele kwa vhuimazwikepe na mveledziso dza maḓanzhe , zwi nga dovha zwa shandula khungumuṱavha na zwiṱalusi zwa khwaḽithi ya maḓi vhuponi ha maḓanzhe . 
Yuniti ya u Dzhenela ha Tshitshavha i thusa komiti ya wadi kha u tshimbidza kana u anḓadza miṱangano iyi .
Vha dzhenisa hani tshitshavha kha IDP ?
h ) bvisela khagala ṱhoḓea dza tshivhalo tsha muṱangano wa khoro ;
U shuma na kiḽasi yoṱhe
CBP i ṱuṱuwedza u hwesa vhathu maanḓanḓivho , lune ya lila u ḓiimisela ha vhathu siani ḽa u shela mulenzhe ho ṱanganelanaho u itela uri tshitshavha tshi fhedze tshi na zwine tsha ita nahone tsho hwedzwa maanḓanḓivho .
1.14. Khabinethe i tamela thimu ya Bafana Bafana mashudu mavhuya kha Mutambo wa bola ya milenzhe ya Vhukonani ha dzitshaka u ḓaho ngei luvhanḓeni lwa FNB nga dzi 5 Ṱhafamuhwe 2014 na shango ḽa Brazil ḽine ḽa khou ya u fara mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi .
Zwenezwo , u ya nga ezwo , thandela dza vhuendi , musi ri tshi vhiga nga mvelaphanḓa ya thandela dza vhuendi ro no vhiga nga ifa ḽa vhuendi . 
Arali na nga vhala gurannḓa , yo ḓala zwine zwa khou itea kha miṅwe ya mimasipala yashu . 
Arali kha uvhu vhuimo hu sin a bugu dzo eḓanaho , izwo kha hu shumiswe zwibveledzwa zwi bvaho kha bugupfarwa kana ya / dza u vhala .
( a ) Buthano ḽo dzhia tsheo ya uri ḽi fhaladzwe zwa tendelwa nga vouthu dza vhunzhi ha miraḓḓo yaḽo ; na
Maitele a u lavhelesa ndangulo ya khohakhombo kha mavundu a ṋetshedzwa nga Komiti yo Ṱanganelaho ya Ndangulo ya Khohakhombo ya Vundu nga fhasi ha ndangulo ya Mulanguli wa Khorotshitumbe ya Vundu . 
Tshigwada tsha vhahaṱuli tshithihi , tsho vhumbwaho nga miraḓo miṱanu i vouthaho ( dzisainthisti khulwane ) vha ḓo tholiwa nga Khomishini ya Mbumbano ya Afrika . 
Hu na mafhungo a si gathi ane a fanela u humbulwa musi zwiko na nḓivho zwi tshi langulwa nga tshitshavha :
2.3 . Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Dzimbalombalo kha Thendelanomviswa ya Afrika kha phalamennde uri hu tendelaniwe .
Tshikhala tsha u tshimbila u bva na u ya vhuima bisi na u khunyeledza nyendo pfufhi nga nḓila yo fanelaho ndi iṅwe ya ṱhuṱhuwedzo ya u shumisa vhuendi ha tshitshavha u fhirisa u reila . 
c ) Zwiṱuṱuwedzathandela
Maga a u dzhenelela a tea u dovha a khwinisa tswikelelo u ya kha zwiṅwe zwishumiswa sa muḓagasi une ndi wa ndeme kha u bveledza na u bveledza tshitshavha tshi ṱuṱuwedzwaho nga thekinoḽodzhi . 
U shumisa vhaanewa vhahulwane vha takadzaho na vhane vha vha tikedza
Broadband War Room i ḓo thomiwa u itela u ṱavhanyisa zwa uri i shume .
Vha ṱanganedzaho mafhungo
rera nga ha tshanduko na u i swikelela , tshiimo tsha zwiko zwa mupo , u sumbedza uri zwi ṱumana hani na u shandukisa ndeme ya vhutshilo / vhushaidi .
Vhurumelazwivhambadzwa nnḓa ha dzhusi ya tshienge nga Afrika Tshipembe i ya Israel na Mozambique i so ngo thela . 
Muthu a nga shumisa thandululo dza zwa vhashumi malugana na zwiito zwa ofisini kana u pfukiwa ha mulayo ha mvelele ya mushumo , sa u hanelwa ha pfanelo ( Mulayo wa Tshumelo dza Muvhuso , wa 1994 , na Mulayo wa Vhushaka ha zwa Vhashumi , wa 1995 [ Mulayo wa vhu 66 wa 1995 ] ) .
Vha dzhenise khophi ya basa yavho kana khwaṱhisedzo ya vhuṋe iṅwe na iṅwe sa phasipoto , ḽaisentsi ya u reila , vha zwi fhe mushumi uyo kha poso ya tsini na ha havho .
Muhasho u thoma maitele a u topola vhupo vhune zwa zwino vhu khou wana tshumelo u ya nga zwiko zwa themamveledziso ya maḓi . 
Burantshi iyi i ḓo lavhelelwa u vha na vhuṱanzi uri sekhithara ya vhuendedzi u a pfesesa u shanduka ha mbekanyamaitele , ine ya ombedzela u fushwa ha ṱhoḓea dza vhaendi , madzuloni a dza mutshimbidzi wa bindu . 
Mulayotibe u dzinginya tshanduko dzo fhambanaho . 
Musi vha tshi thola kana u langa vhathu vhane vha vha shumela , vha a khwaṱhisedza uri :
1.25 vha ḓo humbela uri vha ṋee thendelo ya ndingo dza mutakalo kana dzilafho , fhedzi vha ḓo ḓivhadzwa uri vha nga kha ḓi hana u lingiwa kana u ṋetshedzwa thikhedzo ya zwa muhumbulo , fhedzi vha ḓo ṱalutshedzwa mvelelo dza izwi ;
6 . U tholwa
Izwi zwi ṱoḓa ri tshi amba luambo luthihi roṱhe kha mabindu , vhashumi na muvhuso .
Foramu dzine dza ḓo tendela u vhumbwa ho dzudzanaho u thoma mbekanyamaitele na/ kana u ṱuṱuwedza u vhumbwa ha mbekanyyamaitele , na u dzhenelela kha M&E
Heḽi sia ḽi livha kha u sedza kuvhonele kwa zwithu na mveledziso ya kutshimbilele , mutevhetsindo , u linganyisa .
Mushumeli wa tshitshavha u ḓo ṱo ḓisisa mulandu hu sathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u vhigwa ha mulandu .
Ambani Kha ri ambe nga phindulo dza mbudziso dzi tevhelaho .
Fhedzi , zwi a takadza u ḓivha uri vhunzhi ha vhuṱoḓesi ho itwaho fhano ndi nga avho vhaḓuhulu vha dzitshavhi , mupfuluwo na vhudzulo he ha vha kutshilele kwa vhathu vha fanaho na vhashu . 
Arali muthu ane vha mu thola , kana ane a shuma fhethu ha u fhaṱa havho , a wana khombo , vha khwaṱhisedze uri :
Arali vha ḓivhadza khaṱhulo u ya nga lufuno , vha ḓo kona u khunyeledza na u laṱa milandu yoṱhe hu si na khakhathi ya bugu dza u vhala dza mulayo . 
Tshifhinga : Awara dza 4 na minetse ya 45
Tshikwama tshi khwaṱhisa sisiṱeme ya u faela hu vhidzwaho U-Faiḽi nga u thoma tshipiḓa tsha khumbelo ya mbilo u itela u konisa mbilo dza kha khomphyutha . 
Phanele i katela mashango a Vhubvaḓuvha ha Europe e a sumbedza nyaluwo ya mushumo i songo khwaṱhaho kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho . 
Naa masipala wo sedzulusa mugaganyagwama wa ṅwaha wawo wo ṱanganedzwaho ? 
Masipala uḓo vhala mithara nga tshifhinga tsho tiwaho kha thendelano nga murahu ha nḓivhadzo ya u shandukisa vhune kana khumbelo ya u ṋetshedza tshumelo na u fha akhaunthu nga tshifhinga tsho teaho tshi yelanaho na ndaka . 
Muhasho wo khwaṱhisa u sedzesa kha zwa pfunzo ya vhafariwa u itela khaula sekele ya vhugevhenga . 
Mitaladzi , maipfi , zwitanza , ṱhumanyo , rifureini , kuṅwalele , ndongazwiga
Zwiwo zwi songo lavhelelwaho izwi zwavhuḓi dzi ḓo fhedza nga u swika maṱhakheni nga u sika mupo wa ngomu ha ḓorobo wo fhambanaho na u bveledza kha vhabindudzi , vhaendelamashango na vhadzuli . 
4.1 Marangaphanḓa
5.3.2 Thaidzo dzo ḓoweleaho mayelana na maga a tshumelo
Mudzulatshidulo wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS u ḓo ḓivhadza Muḓisi wa mbilaelo na Muofisiri Muhulwane wa GEMS nga ha tsheo ya Komiti nga luṅwalo hu sa athu fhela maḓuvha a sumbe muṱangano wo farwa .
Saithi iyi i ṋekedzwa ' sa zwine ya vha '  . 
Fhedziha , mulayo muswa , u langaho pfanelo dza ndaela ntswa , u katelaho u shandukiswa ha pfanelo dza ndaela dza kale , a u ngo lavhelela zwipiḓapiḓa zwa pfanelo . 
6.3. Vho Lumko Caesario Mtimde sa Muofisiri Mulanguli Muhulwane wa Tshumelo dza Yunivesaḽa na Zhendedzi ḽa Tswikelelo ḽa Afrika Tshipembe .
Hedzi dzi tou vha dziṅwe dza thandela dzine ḓorobo i khou dzi shuma na uri dza dovha dza vha tshipiḓa tsha R2.9 biḽioni ya yo vhetshelwaho Mbekanyamushumo ya u Maanḓafhadza Tshitshavha ya Mintirho ya Vulavula .
Maitele na nyendedzi dzo anḓadzwaho kha maṅwalwa a Afrika Tshipembe zwo itwa mutevhe u ya nga ha thimbanywa dzi re kha vhubvo ha khethekanyo ya vhubvo ha mafhungo . 
Nga ha u ṱunḓa khovhe dza u rengisa u bva nnḓa
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha shumise pfanelo yavho ya demokirasi nga u ḓiṅwalisela na u humbela avho vho ḓiṅwaliselaho kale uri vha khwaṱhisedze zwidodombedzwa zwavho vhunga hu tshi nga vha na zwiitisi zwo vhalaho zwi itaho uri hu vhe na tshanduko kha rolo ya vhakhethi .
Vhuḓibaḓekanyi ha tshiimiswa
Kha samithi , vhashumisani vha zwa matshilisano vho tendelana kha zwipikwa zwi tevhelaho : 
Mimaini miṱuku zwa zwino yo iledzwa u bwa muṱavha na u bwa hu u itela u ṋetshedza indasiṱiri dza u fhaṱa fhedzi i nga bveledziswa kha indasiṱiri ya fomala . 
Zwibveledzwa zwa ndeme zwo ṅwalwa afho fhasi .
Nḓila ine luambo na zwifanyiso zwa bvisela khagala na u ṋea tshivhumbeo ndeme na maime
Luṱa lwa u mona lu ḓo vha lu tshi fana kha fhethu ha u ṱuma thransfoma huṅwe na huṅwe , nahone nṱha dzi ḓo itwa kha theminala dzo tiwaho kha dzithransfoma dzoṱhe . 
Kha vha ise khumbelo dzavho kha :
Muvhuso wapo , vhuvhusi hapo na mveledziso yo khwaṱhaho : u lugisa dzipherimitha . 
Nyengedzedzo ya mvelaphanḓa ya tsireledzo ya tshitshavha yo vha tshipiḓa tsha vhuṱhogwa kha tshiṱirathedzhi tsha u lwa na vhushai , zwo itwa uri zwi konadzee tshikhala tsha zwa masheleni tsho itwaho kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho . 
Zwi sedzeswaho khazwo nga maanḓa kha hoyu Mulayotibe wa Khwiṋiso ndi uri hu kone u engedzedzwa u shuma ha Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika huṅwe na huṅwe kha dzhango ḽa Afurika na kha zwiṱangadzime zwa lwanzheni .
Fomo dzi no tea u ḓadzwa
i ṋetshedza nyendedzi ya tshiṱirathedzhi i elenaho na ndangulo ya mafhungo na thekhinoḽodzhi ya GCIS .
Nga nnḓa ha musi zwo bulwa kha data ya thandela , u fhindula kha khumbelo ya u bviselwa khagala ho ṱanganedzwaho u swika kha maḓuvha maṱanu a mushumo hu sa athu fhira tshifhinga tsha u vala thandela tsho bulwaho kha data ya Thandela na u ḓivhadza vhorathandela vhoṱhe vhe vha bvisa maṅwalo a u wana . 
Kha vha rere nga mishumo minzhi ya dzibannga na tshumelo ya masheleni ine vhaṱaṱisani vhadzo vha ita kha ikonomi ṋamusi ; 
TSHIFHINGA TSHA U FUNZA TSHO THEMENDELWAHO Tshifhinga tsha fhasisa : minethe ya 45 nga vhege Tshifhinga tsha nṱhesa : Awara 2 nga vhege
Okosidzheni yo ṋokaho ( DO ) ndi okosidzheni ire hone ire kha tshivhumbeo tsha tshiluḓi maḓini . 
( 2 ) Gazethe ya Muvhuso ya vunḓḓu i tea u anḓḓadza mulayo-wapo wa masipala arali wo humbelwa nga masipala .
Kha sesheni iṅwe na iṅwe thevhekano iṅwe na iṅwe nga nthihi i tea u engedzwa nga vhuḓalo . 
vhaiti vha sambula vha fanela u ṱusa sambula .
Ndima iyi i sedzana na zwa vhuḓifari vhu sa tendelwi , u shumiswa ha Khoudu ya Vhuḓifari ya zwa Dzikhetho , maanḓa a u dzhena fhethu ha phuraivethe nga fhasi ha dziṅwe nyimele , kathihi na u shandukiswa ha milayo na ṱhoho ṱhukhu . 
Kushumele kwa vhukuma kwoṱhe kwa Muhasho ku ḓo vhewa iṱo nga nṋe ku tshi khou vhambedzwa na Pulane ya Tshiṱirathedzhi . 
Tshivhumbeo :
Nḓivhadzo iṅwe na iṅwe ine ya ṋetshedzwa i fanela u rumelwa sa imeiḽi nthihi . 
Muvhuso u na ndivho ya u wana zwikhala zwa u alusa ikonomi zwine zwa ḓo sika mishumo ya khwiṋe . 
3.2 Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Mishonga na Zwidzidzivhadzi zwi Tshimbilelanaho nayo , 2012 kha Phalamennde .
Nga u ṱuṱuwedza zwa u thomiwa ha zwikhala zwa vhushaka ha tshumisano , vhashelamulenzhe vhaṱuku vhane vho vha vha sa nga ḓo kona u swikelela zwikhala zwa nḓisedzo ya tshifhinga tshilapfu vha nga kona u vha na tswikelelo khulwane ya mimaraga . 
Vha khou lavhelelwa u fhungudza khombo , u vhona uri hu na mushumo u bveledzaho wa zwiko zwa masheleni , na u vhona uri hu na mivhigo ya odithi yo kunaho na mveledzaphanḓa kha Muhasho . 
Zwipikwa
U khwaṱhiswa ha thimu dza ndango ya zwa mutakalo dza tshiṱiriki hu tshi shumiswa u rengwa ha khomphyutha na tshomedzo dzi no yelana na zwenezwi u itela kushumele kwo khwiṋisiwaho ngei zwiṱirikini . 
b ) Vho Nomvula Rakolote ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
U khwaṱhisedza ndangulo ya mbekanyamushumo na ya masheleni ; u thoma u itwa ha zwithu zwinzhi zwa maitele a bindu a dzingu . 
U ṋetshedza ṱhoḓea dzo tiwaho kha u fhaṱa , u linga na u ita tshishumiswa tsha muḓagasi , zwipiḓa zwa tshishumiswa tsha muḓagasi na zwipiḓa zwi sa shumiswi zwi zwoṱhe na lushaka lwa tshiputeli tsha u tsireledzo " m " tsho itelwaho u shumiswa kha dzingamufhe ḽa gese thuthubi kana dzingamufhe ḽa buse ḽa muthuthubo . 
U bveledza phoḽisi ya mutakalo wa vhashumi
Khumbelo ya muthu muthihi ya ndambedzo ya nnḓu
Ri ḓo kwamana na vhashumisani na riṋe vha dzitshakatshaka , hu tshi katelwa Australia na maṅwe mashango , zwi tshi kwama madzinginywa ashu u itela mbuelo . 
1.1. Khabinethe i ṱanganedza mawanwa a fulufhedzisaho a Madalo a Muphuresidennde a Tshiofisi kha Riphabuḽiki ya Vhathu ya China u bva nga dzi 4 u swika nga dzi 5 Nyendavhusiku 2014 , zwine zwa tou vha tshiga tsha vhukuma kha u ḓidzhenisesa ha mashango aya mavhili , kha zwa vhushaka ha vhubindudzi na u mbambadzo vhukati ha Afurika Tshipembe na China .
Milayo iyi i katela phandakati , tshileme na data ya khethekanyo , nahone tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine a tshi tevhedzi ngona idzi a tshi nga rengiswi kha mimaraga ya EU . 
Ndi a kona u shandula mafhungo a tshi bva kha tshifhinga tsha zwino a tshi ya kha tshifhinga tsho fhiraho na tshi ḓaho .
Nzudzanyo ya Kuvhulungele kwa Dzangano i khou thomiwa u itela u fhindula mutsiko wa u badela wa tshifhinga tshipfufhi .
Ndivho , tshigwada tsho livhiwaho khatsho na nyimele
Ndangulo ya phothifolio ya ndaka dza vunḓu i itwa u ya nga Pulane ya Madzulo o Dzudzanyeaho a Vunḓu na Themamveledziso nahone i dovha hafhu ya amba nga ha u thomiwa na u lavheleswa ha mushumo wa u fhaṱa , wa u khwinifhadza , u vusulusa na ṱhogomelo yo tou dzudzanyelwaho ya thandela dzoṱhe dzi elanaho na themamveledziso . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela hezwi nṱha : Arali khasiṱama dza sa wana mvelelo kha tshifhinga tshiswa tsho lavhelelwaho , khasiṱama i tea u kwama Ofisi ya zwa Zwifuwo ya Muvhuso yo teaho . 
Vhabebi vha ḓo ḓivhadzwa nga ha kushumele kwa vhana vhavho musi mvelelo dzo bva .
Mbekanyamaitele i shuma kha vhashumi vhoṱhe vha GCIS kana zwiimiswa zwa nnyi na nnyi zwine zwa nga wana mafhungo ayo u bva GCIS . 
Fhedzi , nga zwiṅwe zwifhinga ezwi zwi nga kuḓana na nḓisedzo ya tshumelo dzavhuḓi . 
Ṱhoho : Tsireledzo ya tshitshavha - Awara dza 6
Ri dovha ra dzhiela nṱha , naho zwo ralo , mbekanyamushumo ya thuso ya zwa matshilisano yo bveledziswaho , naho nga u angaredza yo sedzwa zwavhuḓi , i nga si swikelele ṱhoḓea dza muthu muṅwe na muṅwe . 
Fhedzi , u pembela hashu hu fhasi ha u shushedzwa u bva kha tshigwada tsha mahwarahwara o ḓiimiselaho u vhona uri vhathu vhoṱhe a vha nga ḓiphiṋi nga mitshelo ya mbofholowo , nga maanḓa vhafumakadzi na vhathu vhane vha nga huvhala . 
Tshifhinga tsho anganyelwaho mishumo ya Ndima ya 2 " : Awara dza 2 na miminete ya 30
Madindi aya o semendelwa nga matungo ha vha na luguvha vhukati .
Nahone o ṱwa na nḓala ḓuvha ḽoṱhe uyo musi .
( renga ) khokho dza u tamba bola ?
Tshivhumbeo tsha Tshikwama tsha Ndiliso ya Vhashumi tsho vhofholola vhaṋe vha migodi kha vhuḓifhinduleli havho vhuṅwe na vhuṅwe ha mbilo dza zwa mulayo dzine dza nga vha dzo itwa khavho . 
Ndingo na nyolo dza khonṱhiraka zwi fhedziswa nga tshigwada tsha zwa mulayo hu na thendelo u bva kha miraḓo ya komiti ya Khombo na Tshikolodo . 
10.2 Vho Abel Makalene Mawela , sa Mulanguli asi wa Ngomu kha Bodo ya Tshumisano ya Ndindakhombo ya Mbambadzela nnḓa .
Muhaṱuli ha tea u ṱanganedza ezwo sa u imelela havhuḓi . 
Vho ḓiimisela u thoma na u alusa ḽaiburari na ngade dza tshikolo .
Ho sedzwa tshumiso ya DSP
U ita uri data i vhe hone kha miṅwe mihasho ya muvhuso ine ya nga i ṱoḓa , hu si na u dovholola u vhiga na u kuvhanganya data . 
Ndangulo ya dziphukha na malwadze
Kha vha nweledze zwe zwa ṋetshedzwa , zwo ṋetshedzwa nnyi , ndeme yazwo na ḓuvha ḽine zwa tea u vha zwo itiwa .
Khabinethe i ṱanganedza phindulo i bvaho kha miraḓo ya tshitshavha vhane vha khou shumisana na vhaofisiri vha mulayo kha u vhona uri vhathu vhoṱhe vho vhofholowa na u tsireledzea u mona na shango .
Ramabindu na mulambedzi Vho Sammy Marks sa afha ofisi dzavho dza Cape Town , dzo renndisa tshifhaṱo itshi nga 1904 .
Lupfumo lwa zwi tshilaho lwa Afrika Tshipembe lu kunga dzangalelo ḽa vhorasaintsi khathihi na sekhithara dza nḓowetshumo dzo fhambanaho - u fana na ya zwa khemisi , thekhinoḽodzhi ya zwi tshilaho , saintsi ya zwimela , mishonga ya zwimela , zwiḽiwa , na zwinwiwa , mbeu , tsireledzo ya zwimela na nḓowetshumo dza zwiḓolo .
( 4 ) Miraḓḓo ya Khorotshitumbe i fanela u laula ofisi dzayo hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khantsele .
Miraḓo i huliseaho , ri ḓo lwela u khwiṋisa vhuṱumani kha mudzunguluwo kararu wa dziyunivesithi , muvhuso na nḓowetshumo . 
Kiḽasiṱa yo no sika mishumo i fhiraho 2 500 vhunga vhulimi ha miroho vhu tshi ṱoḓa vhashumi vhanzhi .
Hezwi zwi swikisa kha nyimelwe ya U VHUELWA NA U XELELWA
Thekhinoḽodzhi dza zwa dzilafho
Nyimele ya u thoma i sumbedza khonadzeo ya vhukuma , tsumbo , Arali ya na ri ḓo gobela mavhele .
Yo sainiwa na u vhewa ḓuvha ___________________________ nga ḽa ______________ ḓuvha ḽa ________________ .
Arali Rakhonṱhiraka a balelwa u londota mvelaphanḓa u ya nga mbekanyamushumo , u tea u bvisa mbekanyamushumo yo sedzuluswaho ine ya sumbedza tshanduko kha mbekanyamushumo ya mathomo yo teaho u vhona uri mushumo u a fhela hu saathu u swika Ḓuvha ḽo Randelwaho U Fhedza . 
Nga iṅwe nḓila zwi tea uri ṱuṱuwedza kha u zwi shuma nga luvhilo na vhuḓinekedzeli .
Musi ri tshi amba hafha nga uri hu nga vha muzika kana lufuno , ri nga si kone u humbela nyengedzedzo ya mafhungo nga ha tshiwo na mvelelo dza muthu dza vhushai , ngauri ri na zwo linganaho . 
Vhadzulapo vha tea u kwamiwa nga ha ndeme na ḽeveḽe ya tshumelo ya nnyi na nnyi ine vha i wana , hoṱhe hune zwa konadzea , vha tea u nangisiwa nga ha tshumelo dzine dza ṋetshedziwa
Zwi ḓo bvela khagala u bva kha izwo zwi re afho nṱha uri kuhumbulele kwashu nga u angaredza ndi kwa uri hu khou ṱoḓea tshanduko kha phurofesheni ya zwa muvhalelano . 
Tshiṱirathedzhi tsha Vhudavhidzani tsha Lushaka tsho kumedzelwa kha lushaka , vundu na zwiimiswa zwapo . 
1.9. Sa tshipiḓa tsha u thoma u shuma nga zwa ' u vhetshela thungo'30% ya ṱhanganyelo ya u ḓurelwa ha zwirengwa zwa dziSMME , Vhufaragwama ha Lushaka ho vusuludza Vhulanguli ha Mulayo wa Muhanga wa Mbekanyamaitele ya zwa Zwirengwa zwa Vhokhetheaho na u gazethiwa ha khwiniso nga Phando 2017 .
U vhala wo tou fombe
U shuma sa senthara ya tshiko na ya vhuvhudzisi ya u alusa mutakalo tshitshavhani . 
Musi vhathu vha Yuropa vha tshi ḓa Afrika , vho dzhiela fhasi zwa vhureleli zwashu nahone zwino ndi tshifhinga tsho teaho tsha uri ri bvele khagala nga hazwo na u ḓihudza nga zwine ra vha zwone . 
Vhagudisi vha ṱuṱuwedziwa u shandukisa idzi ṱhoho nga nḓila ine dza tea fhethuvhupo ha zwikolo zwavho .
Mbilaelo dzanga khulwane dzi kha zwipiḓa hezwi zwiraru zwine zwa ḽikumedzwa , hune ari mihasho ya Muvhusoni tea u tou vha senthara dza milayo fhedzi , uri vha , zwavhuḓivhuḓi , vha vhe fhedzi vhalanguli vha zwikhala , khonṱhiraka na zwiimiswa zwa phuraivethe na zwa tshitshavha . 
U bveledzisa zwikili zwa u ḓivha kha vhagudi vhaṱuku ndi zwa ndeme kha u adza mutheo wa u ḓo bvelela na u guda .
thero na mulaedza Tholokanyanḓivho ya u vhala : Inthaviyu
Ndi nṋe khosi ndi ndoṱhe hafha .
Vhunzhi ha dziSOC dzi khou shuma zwavhuḓi .
Muhasho wa Vhashumi wo dzheniswa nga tshifhinga tsha nyambedzano mafheloni a Khubvumedzi u ya nga u tevhedza vhusimamilayo . 
Masindi u fhira vhana vhoṱhe vha kiḽasi yawe kha u vhala na mbalo .
Zwiṱaṱamennde zwa zwamasheleni zwo odithwaho u fhedzisela zwi tea u lugiswa na u sainwa nga muṅwali wa dziakhaunthu o ḓi ṅwalisaho . 
A zwi khanadzei uri vho malana lini .
Nomboro kha tshomedzo i tea u vha yo ṅwalwa nga nḓila ya tshiwatshi , u thoma u bva mathomoni ha mutalo kana ha khebulu ya nomboro ya u thoma . 
Hezwi zwi tea u itwa hu sa athu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha musi ho ṱanganedzwa khaṱhululo ya nga ngomu , kana hu sa thu fhela maḓuvha a 5 nga murahu ha u ṱanganedza makumedzwa o tou Nwalwaho a kwamaho khaṱhululo .
ramafhungo wa kana mushumeli wa tshumelo ya vhuan ḓadzamafhungo
Hoṱhe : U wana zwishuniswa zwa mutakalo zwi zwinzhi
Ṱhumano sa dzo nembelelaho dzi nga ṋetshedza vhudzumbamo kha vhuvhambadzi vha si vha tshiofisi kana vhathu vho lindelaho tshiendedzi . 
Mudzimu o mu tsireledza uri a ḓo kona u ṱalutshedza tshiṱori . 
Nahone , zwi ḓo ṱuṱula hafhu na vhadzulapo vhashu uri vha ṱoḓe vhuḓifhinduleli vhunzhi u bva kha muvhuso ngauri : 
U wana uri vha a fusha na ṱhodea dza u kolodiwa ;
Kha vha ṱhogomele zwiga zwa ngafhadzo , zwine zwa amba uri vha khou fhelelwa nga ndango .
1.2 U vhala u tshi ya phanḓa na murahu
Sisiṱeme i dovha ya itela ṱhaluso ya vhupo ho tsireledzeaho na vhupo ha vhufa . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana vha vha na thendelo ya vhudzulapo ha
Kha vhunzhi ha ṱhumano dzo salaho kha netiweke , zwo fanela u swikela ndinganyiso vhukati ha mishumo yo fhambanaho ya matshilisano , vhumvumvusi , zwa ikonomi ine ṱhumano ya i ita . 
Zwikili / ndalukano zwa khomphyutha
U pulana : Vhadzulapo,dzi NGO , CBO na mahoro a polotiki vha shuma vhoṱhe u bveledzisa zwo dzinginywaho nga khoro u dzhiela nṱha , na u ṱuṱuwedza masipala uri u shumise vhukoni vhu re honekha u shumisa themamveledziso , na u tikedza tshumisano na madzangano o ḓisendekaho nga tshitshavha a ne a nga vha a na vhukoni ha u tshimbidza maga o thomiwaho a mveledziso .
Tshiṱirathedzhi tshi khou sedza kha u tikedza mabindu ane a khou tou thoma a ICT , u khwaṱhisa mabindu a re hone khathihi na u navhisa thikhedzo kha dziSMME dzi no vhonala dzi tshi nga kona .
Mushumisi a nga dalela saithi iyi hu si na u ṋekedza mafhungo na mathihi a vhuṋe . 
Mashango a tea u shumisa milayo na mbekanyamaitele dza u vhulunga maitele a sialala na u tsireledza ndaka ya kale hu tshi katelwa mihumbulo na nḓivho . 
Maṅwalwa ( adzhenda na maambiwa a muṱangano ) a muṱangano muṅwe na muṅwe a phaḓaladzwa kha vhaimeleli . 
Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka dzi na vhuḓifhinduleli ha u vhudzisa mihumbulo kha miraḓo ya tshitshavha u itela u wana mahumbulwa nga ha Mulayotibe kana u pfa kuhumbulele kwavho nga ha mafhungo a re a ndeme kha lushaka .
U tholiwa ha vhaholefhali kha sekithara ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe hu fhasi kha zwine ha fanela u vha zwone .
( 4 ) Muphuresidennde , hu tshi tevhelwa themendelo ya Buthano ḽa lushaka , u tea u thola Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi , Muoditha Dzhenerala na Miraḓḓo ya -
Kha tshifhinga tsha zwino tsha mafhungo ane a ḓa nga luvhilo , ndi zwa ndeme uri yunithi ya ICT i a kona u ṋekedza thikhedzo kha Khoro na mihasho yoṱhe ya masipala . 
Vhukhethatsumbonanguludzwa / topolwa mbekanywa
( a ) ta na u laula nzudzanyelo dza nga ngomu , maitele na matshimbidzele ; na
Kha vha ṅwale nga ' English i re khagala ' uri i swikelelee na u dzhela nṱha u shuniswa ha phindulelo kha vhuṅwe vhupo .
Zwino nangani tshifanyiso ni ite ḽitambwa ngatsho .
235 . Pfanelo dza vhathu dza u kona u ḓḓiitela muvhuso une vha funa
VHO VHA TSHI ZWI ḒIVHA URI NDI VHEGE YO VULELWAHO VHATHU VHOṰHE YA THUSONG ?
Mafhungo a re kha khethekanyo iṅwe na iṅwe ya nyendedzi u itela thimbanywa o dzudzanywa nga fhasi ha mutevhe wa ḽebuḽu dzi re lumemeni lwa tshamonde . 
Mafhungo 5 - 8 Pharagirafu 2
Zwenezwo , muthu a nga ya ofisini dze dza dzhia tsheo a humbela thuso henefho nga u tou ṅwalelwa khumbelo yavho .
U Linga kha Themo ya 2
Ro vha ri khou tou amba zwinozwino nga ha u rengisa phoindi , vho sudzulusa u rengisa phoindi nga nnḓa ha ḓaraṱa ya mukano . 
Ngauralo , bekhari dzi kha vhuimo ha vhuvhili ha nṱhesa kha mishumo yoṱhe kha ḽimaga ḽiṅwe na ḽinwe .
U SHUMISA MADI ZWAVHUDI
Muṅwali u ḓadza ḽifhasi iḽi ḽa khole nga vhathu kana , u tou amba ngoho , u olwa ha khole ha vhathu . 
Ri dzula ro fhaṱuwa na u engedza mafulo a tshenzhemo u thivhela u swikelela hu songo teaho kha zwidzidzivhadzi , nga maanḓa kha vhathu vhaswa . 
Tshivhalo tsho vheiwaho fhasi maelana na vhuendi ha mashangoḓavha tshi ḓo shuma fhedzi kha vhashumi vhane vha vha vhadzulapo zwavho kha Riphabuḽiki maelana na zwifhinga zwi bvelaho phanḓa zwo fhedziwaho kha Riphabuḽiki . 
U ḓivhadza zwi rathelaho : murahu , phanḓa ha
Milayo iyo ndi vhuḓifhinduleli , vhukwamani , dimokirasi , u vha khagala na mivhigokhumela . 
Hune vhuṱumani ha tea u itea siani ḽa mafhungotsivhudzi ane a tea u sedzwa sa tshipiḓa tsha mishumoitwa ya IDP ;
U linga hune u fhirisela ha tshikolodo ha ṱoḓea , nga u sedzulusa tshinyalelo kha mugaganyagwama . 
Dziṅwe thandela dzo topolwaho nga tshifhinga tsha phurosese ya CBP dzi fanela u bveledzwa sa zwo dzinginywaho kha u ṋetshedzwa ha IDP nga uri dzi na mafhungo a ndeme nga ha ṱhoḓea dza tshitshavha na thasululo dza vhusiki dzine dza vha kha tshitshavha , fhedzi dzi nga vha khulwane nga maanḓa kha u shumiswa kha ḽeveḽe ya wadi .
Arali muthu a re na ndango ya tshiendedzi kana tshipuka a hana u tshi isa fhethu , muofisiri wa maḓaka a nga ita nga u ralo . 
Kha vha lavhelese Tsumbanḓila dza u Thoṅwa na Kushumele kwa Komiti dza Wadi ya Masipala , gurannḓa ya muvhuso ya Nomboro 27699 , 24 Fulwi 2005
Dzibege dzo itelwa vhathu vha si na mahaya na avho vhane vha dzula kha madzulo a si avhuḓi . 
foniki - vhushaka ha mibvumo na kupeleṱele .
Bono ḽashu ndi u fhaṱa Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha ṱhoḓea dza vhathu nahone i tshimbidzwaho nga muhumbulo wa u swikela ndeme ya vhutshilo ha khwine ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe .
Vhashumi a vho ngo ambiwa navho nga nḓila yone nga u shuma hu sa takadzi ha thimu . 
Engedze tshiimo tsha u shela mulenzhe tsha Miraḓo ya Phalamennde ( MP ) kha nyambedzano
Thandela , ine ya dzhia tshivhumbeo tsha mbekanyamushumo ya zwa mutakalo yo ṱanganelanaho ya tshikolo , ndi mbekanyamushumo yo ṱanganelanaho nga Muhasho wa Pfunzo dza Mutheo na wa Mutakalo . 
Mbadelo i sumbedza khonṱhiraka lwa tshifhinga tshi fhiraho ṅwaha muthihi . 
Afha vho guda , uri thevhekano ya zwiḽiwa i thoma nga zwimela ngauri zwimela zwi na fulufulu ḽa khemikhaḽa ḽa khonadzeo nga kha tshivhumbeo tsha tshiṱatshi , na zwiṅwe . 
Ngauralo ṋamusi ri ṱanganyisa zwanḓa kha Vhushumisani , ri tshi limuwa tshoṱhe uri vhuthi hashu ndi maanḓa ashu . 
U shuma na / nga maipfi : Thangeladzina dza madzina , fhethu na kutshimbilele Ḽiḓadzadzina ( ḽiṱaluli ) ḽa mbalo
Zwipikwa zwa khanḓiso iyi ndi zwi tevhelaho : 
Musi a tshi swika o wana mufariwa mmbeteni wawe . 
Thasiki 1 Ndivho ya ḽiga ḽine ḽa khou sedzwa nga tshigwada tshavho ndi ifhio ?
Mmbwa ya hashu a i ḽi khovhe .
Khabinethe i na fulufhelo uri ṱhanganelo ya fulufulu ine ya katela malasha , ḓuvha , muya , maḓi , gese na fulufulu ḽa nuklia i ḓo fulufhedzisa zwiko zwo thembeaho zwa muḓagasi u swikelela ṱhoḓea ya nyaluwo ya shango , u tendela ndinganyiso vhukati ha zwiko zwa fulufulu , zwa ri thusa u swikelela ndivho yashu ya u fhungudza gesepfuḓi .
Iyi mishumo ya u linga miraru i vhumba 75% dza maragaguṱe Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili kha Gireidi 4 , 5 , na 6 .
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha .
l ) Vho Obed Lucas Molotsi ( Muimeleli wa Muhasho Mishumo ya Muvhuso ) ; na
Khabinethe yo sumbedzisa u vha na fhulufhelo kha vhudzheneleli hayo kha u tandulula khaedu dza ikonomi ya shango khathihi na mushumo wo itwaho wa u khwaṱhisa kushumele kwa dziSOC . Muvhuso u kha ḓi vha ngonani kha u u londa muhanga wawo wa tshikwama tsha mbuelo , u itela u vhona uri mbekanyamaitele i tshe yo ralo , na u shuma u vhona uri hu na nyaluwo yo katelaho na tshanduko ya ikonomi .
Ni nga kha ḓi tou ola zwipuka zwaṋu kana na tou zwi vhumba .
Thuso yo ṋetshedzwaho nga vhashumi vha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano nga tshifhinga tsha odithi ri khou i livhuha nga maanḓa . 
Lauren o rumela mulaedza wa shishi kha muṅwe na muṅwe malugana na tshumisano yavho kha izwi . 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo muholo wa mulanguli
Ḽevele ya nṱha ya vhukoni ha khomphiyutha na zwikili zwa Microsoft Excel zwa nṱhesa ndi zwa ndeme . 
Mushumoitwa wa IDP wa 5 / 3 : U ṋea nnyi na nnyi tshifhinga tsha u ṱahisa mihumbulo .
Bugu ya Devi ndi
U tandululisana thaidzo
I dovha ya shushedza thandela ya zwa akhademi na vhukoni ha konḓelela ha tshifhinga tshilapfu ha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha ya tshitshavha zwinzhi . 
Izwi zwi swikelelea nga kha lubuvhisia lwa Gwama ḽa Lushaka kana nga murahu ha musi muthu o ḓiṅwalisa . 
Zwa vhuimana
Khothe yo tshea ḽa uri mbingano yo pwashea tshoṱhe lune a hu tshe na u pfumedzana , na uri izwo zwa vhuya zwa wanala , khothe a i na maanḓa a u hana u ṋea ndaela ya ṱhalano . 
Musi hu tshi pulanelwa vhudzulo ha vhathu , zwi ḓo fanela uri hu vhe na vhuṱanzi uri ndi lushaka lufhio lwa khorido lune lwa ḓo shumela vhudzulo ha vhathu . 
Nḓivho ya tshumisano ya zwiṱirathedzhi zwa vhuongi . 
Zwibadela zwa muvhuso na zwa phuraivethe , vhuareloni ho ṅwaliswaho vhu songo kwamana an kiḽiniki dza masiari
thendelano dza nḓisedzo ya tshumelo
Ngudo ya tshipiḓa tsha u fhaṱa khaphasithi i ṱanganedza uri hu nga si vhe na pulane ya u fhaṱa khaphasithi i shuma , sa i zwi thandululo dzine dza vha khagala fhedzi fhethu hukene . 
U vhuya u swika zwenezwo vho vha vha si na thaidzo . 
U londota tshiimiswa tsha u lugisa zwi tshi langwa nga mifuda miṅwe-vho ya tshiṱafu sa manese , vha ndangulo na dziṅwe-vho tshumelo dza u tikedza . 
Ndivho dza 14 dzo salaho dzi shuma na zwithu zwine zwa tea u itea u itela uri ndivho dza tshibveledzwa dzi swikelele . 
Musi mbekanyamaitele idzi dzi tshi khou bveledziswa nga kha maitele o katelaho , kuvhonele kwa u sa lingana u khou bvela phanḓa . 
Vha dzhiele nzhele : Vha nga kha ḓi ṱoḓiwa uri vha rumele maṅwalo sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga MEC .
N ga dzi 16 Fulwi ri ḓo vha ri tshi khou pembelela anivesari ya vhu 40 ya mvutshelo ya 1976 ya vhaswa na u ḓiita zwiṱhavhelo ha vhathu vha murafho wonouḽa u itela u fhaṱa shango ḽa dimokirasi .
Arali tshivhalo tsho vhewaho tsha kushumele tshi sa swikelelwi , ndingedzo dzi fanela u itwa u thusa muthu u swikelela zwipikwa zwawe .
Mirando miraru ya ndeme ya mbekanyo ya mbeu :
Khabinethe
3.1 . Khabinethe i khou ḓisola vhukuma nga mazhuluzhulu e a dzheniselwa vhathu o ḓiswa nga u sa vha na vhuṱanzi ha uri mbadelo dza magavhelo a zwa matshilisano dzi ḓo itwa naa kha vhaholelwa .
Raḓorobo Muhulwane vho vula muṱangano na u ṱanganedza vhathu vhoṱhe .
Vho dovha vha wana uri naho vhulimi ho vha hu tshi khou itwa nga vhafumakadzi nahone vhanna vhanzhi vha shuma dzidoroboni , masheleni o vha o itelwa vhanna saizwi nga mvelele vhanna vha vhone dziṱhoho dza miṱa , ngauralo ndi vhone vha dzhiaho tsheo ya uri masheleni a shumiswa hani .
U kona u saukanya mafhungotsivhudzi a tshi bva kha tshifanyiso , tshinepe tshi re kha magazini , phosiṱara , khungedzelo na zwiṅwe-vho .
Muḓagasi wa u funga
Nga nṱhani ha mbuno idzo , aphiḽi i khou thudzelwa kule hu na mbadelo , mbadelo idzi dzi katela mbadelo dza madzulo mavhili a mueletshedzi . 
U itwa ha zwa vhulavhelesi na u monithara ndi vhuḓifhinduleli ha Ṱhoho dza Khethekanyo kha Gwama ḽa Lushaka . 
Kha riṋe a hu na tshiṅwe tshifhinga tshavhuḓi tsha khomishini dzashu na Khomishini dza Tshumelo dziṅwe u wana ṱhuṱhuwedzo ya u dzena kha misele na u farisana ri vhathihi u tikedza u vusuludzwa ha dzhango u bva kha mbekanyammaitele yo ḓoweleaho nga nnḓa ha zwino . 
1.29 Arali vho humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya parole , Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole u ḓo , phanḓa ha tsengo , vha ḓivhadza nga luambo lune vha lu pfesesa , nga ha kutshimbidzele kwa tsengo na zwe zwa lavhelelwa khae ;
Khumbelo ya tshelede ya u un ḓwa
CDC ntswa i re kha ḽiga ḽa u pulana i ḓo ima vhudzuloni ha tshiimiswa tshi re hone zwino . 
( c ) Mbudziso dziṅwe dzoṱhe kha Khoro dzi tshewa nge ha vha na vouthu dza tshivhalo tshihulwane .
( a ) u ita ṱhoḓisiso na u ṋea muvhigo malugana na u tevhelwa ha pfanelo dza vhathu ;
Vhufhura ndi u ṱalutshedza nga nḓila isi yone zwi si ho mulayoni zwine zwa ḓisa khonadzeo kana u vha na vhukhakhi ho itelwaho Tshikimu .
Bannga kha ḽa Singapore dzo dzudzanyea ; zwenezwo hezwi zwi nga vha ngona yo teaho ya mbadelo . 
Fhedzi , ha vhathu vha tevhelaho vha re na tsumbadwadze dza u thoma kana dzi si khombo na vhone vha tea u vhona dokotela nga u ṱavhanya :
Nga u ralo ro dzhenela vhukuma nga kha dzimishini dza fhambanaho dzashu , nga kha ofisi ya phuresidennde yone iṋe . 
U vumba uri siginala i ḓo shandukisa buḓo naa , nga u ralo zwi ḓo thusa vhukuma . 
Ndivho dzashu ndi dza u engedza vhubveledzi ha ṋama tswuku ine ya vha na mutakalo , u ḓisedza zwiḽiwa zwo bveledzwaho nga u ita na zwa u ita kha vhadzulapo vhashu nga mitengo i swikeleleaho . 
U saukanya na u ṱalutshedza data u itela u ṋekedza mafhungo a ndangulo ya zwa masheleni u itela u dzhia tsheo . 
A hu na mbetshelwa ya u fhungudza yo itwaho kha nyingapfuma ya bannga ine ya ṱanganedzea zwo itiswa ngauri nyingapfuma i ṱanganedzwa kha maḓuvha kha ṅwaha muswa wa muvhalelano . 
Mutengo wa ole u vhonala wo vha na vhupfiwa vhuhulwane kha PPI , na uri zwenezwo CPI . 
Khumbelo i fanela u :
1.3 . Hezwi zwi katela nḓivhadzo nga vha ha Toyota ya u bveledza modeḽe miswa ya Toyota Hilux na Fortuner sa tshipiḓa tsha vhubindudzi ha R6.1 biḽioni .
Masiandaitwa a ofhisaho a u sa eḓana uhu nga ndingedzo dzashu dza u fhaṱulula shango a khagala . 
2 x 2D zwikene nga vhuimana zwo ṋetshedzwaho nga mbuelo ya vhuimana 100% ya mutengo wa Tshikimu
Kha vha dzudze mitalo i misekene nga maanḓa na zwigwada zwa mitalo zwi zwiṱuku nga maanḓa . 
Ḽaisentsi ntswa ya u ḓiraiva i ḓo luga vhukati ha vhege nṋa na dza rathi .
( a ) zwauri ḽiṅwalo ḽo phasiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 142 ; na
Tsha u thoma ndi u khwinisa ikonomi yashu u itela u konisa nyaluwo khulu ya mishumo khathihi na nyaluwo i ṱavhanyedzaho . 
MBOFHOLOWO YA IKONOMI Vhathu vho vhofholowa u wana malamba a uri vha kone u tshila tenda zwa vha zwi mulayoni
Kha vha vhonane na dokotela kana dokotela a shumaho na zwa vhulwadze ha muhumbulo .
Kha nyimele dzo bulwaho , honeha , hezwi zwi kha khonadzeo dzoṱhe zwi ḓo vha hone kha malaṱwa , hu si na ndavha uri malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili o laṱwa kana ha ngo laṱwa henefho . 
Muhasho u nga ri , nga u tou funa hawo , wa humbela rakhonṱhiraka uri a : 
U ita nyambedzano nga ha tshiṱori tshipfufhi
( a ) Miraḓo ya ṱahe ya Buthano ḽa Lushaka yo khethwaho nga Buthano hu tshi tevhedzwa maitele o tiwaho nga milayo na ndaela ya Buthano nahone i tshi bveledza vhuimeleli ha mahoro u ya nga u sielisana ha vhuimeleli vhu re kha Buthano ; na
Nga u dzhiela nṱha zwiṅwe zwinyanyuli nahone ra ḓihangwisa zwiṅwe , ri nanguludza izwo zwinyanyuli fhedzi kha khonadzeo dzoṱhe , zwine ra ḓo zwi ita . 
Saizi ya bulo ndi u sumbedza saizi ya ikonomi ya mimasipala nga u fhambana hayo . 
Kha tsireledzo ya vhana , muhasho u tshimbidza fhethu ha rathi ha tsireledzo . 
U dzhia ḽiga kha zwa masheleni ho khwaṱhaho , hu fheletshedzwaho nga u tsitsa nyingapfuma , zwo tikedza nyaluwo ya ikonomi nahone zwo thivhela u fhungudzea kha tshumiso ya zwiko , u bindudza na zwa mishumo . 
Iyani u tambela kule hangei !
Tshumiso ya zwiko zwa zwi tshilaho zwapo i langulwa nga nḓila i tevhelaho :
Mabindu maṱuku ndi mabindu mahulwane .
Mutshudeni u tea u wana tshenzhelo nnzhi ya mushumo wa u shuma e eṱhe ine ya konadzea . 
Mudzulatshidulo u ranga phanḓa khethoni dza Muthusa Mudzulatshidulo .
Mawanwa a tsenguluso o kumedzwa kha Bodo ya Dzikhomishinari na uri a ḓo kumedzwa u itela tsheo ya u fhedzisela kha Foramu ya Ndangulo ya Lushaka hu si kale . 
Tsenguluso ya zwa vhufhura i itwa nga Yuniti ya u Kombetshedza musi yo nyanyulwa nga zwinyanyuli zwa odithi nahone ya fhedza i tshi ḓisendeka nga mawanwa a odithi . 
Vhusimamilayo vhu fanela u kovhela vharumiwa vha songo phaḓaladzwaho vha re kha vhurumiwa kha ḽihoro kana mahoro a re na masalela a linganaho nga nḓila i fanaho ine ya tevhedza demokirasi .
Komiti dza Wadi dzo thonwa kha iyo mimasipala yo nangaho sisiṱeme ya u shela mulenzhe ho ḓisendekaho nga wadi .
Mvusuludzo i ḓo tea u kungedzelwa kha gurann ḓa yapo u vhona dzangalelo ḽa tshitshavha kha CC ine ya khou bvusuludzwa .
I ḓo ṋetshedza ndivhisi kha mashumele one na thekinolodzhi . 
Kha mashango ane a khou bvelela , ṱhahelelo ya zwileludzi zwa u rothodza na maḓi a u nwa o tshikafhalaho i vhanga khohakhombo nyengedzedzwa musi mafhi a boḓeloni a tshi shumiswa . 
U ḓalesa ha u nwiwa ha zwipiriṱi hu dovha ha elana na phatheni ya u nwa nga murahu ha tshifhinga i huvhadzaho . 
Maitele a Luisimane , u ya nga hune khaphasithi ya nga fhungudzwa u ya nga vhuhulu ha vhutsireledzi ha tshitediamu , a fanela u ṱanganedzwa . 
3.1 . Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Zuma kha u isa ndiliso kha Muphuresidennde Vho Enrique Peña Nieto vha United Mexican States na vhathu vha Mexico zwi tshi tevhela midzinginyo , tsunami na hurricane , zwo siaho ho lovha vhathu vha fhiraho 225 na u thithisea huhulwane kha themamveledziso .
Kha zwa u itwa nga mitshini , mutshini wonoyo muthihi wa u bvisa nnzi kha tshikhopha u nga kha ḓi shumiswa . 
Madzhendedzi a Ndangulo ya Vhufaramadi ( Catchment Management Agencies ( CMAs ) ) a do shumana na ndangulo ya zwiko zwa madi kha vhupo vhunwe na vhunwe .
Ndi zwa ndeme uri vhadzhiamikovhe vhoṱhe vha pfesese mishumo yavho , na uri i a dzhielwa nṱha na khwaṱhsedzwa u itela uri vha dzhenelele nga nḓila pfadzaho kha u pulana mveledziso .
Ndi vhuḓifhinduleli ha muvhuso u khwaṱhisedza uri vhashumeli vha tshitshavha vho pfumbudzwa u ya nga adzhenda yawo na ndaela . 
Kha maḓi o tshikafhadzwaho nga huhulu tshivhalo tsha okosidzheni yo ṋokaho tshi nga vha pumu . 
Mulayo wa Mveledziso ya Zwikili na Mulayo wa Muthelo wa Mveledziso ya Zwikili i sika muhangarambo u konisaho ndayo u itela mveledziso ya zwikili zwa vhashumi vha Afrika Tshipembe . 
Kha vha khwaṱhisedze uri mimoḓoro yo wanaho thikhedzo ya masheleni i khou langiwa u ya nga manyuwaḽa wa zwiendedzi . 
Zwi nga itea uri Close corporation i vhe yo aluwa zwihulwane nahone uri i aluwe i tshi ya phan ḓ a , vhafaramikovhe vha nga tea u engedza masheleni a vhubindudzi kha CC .
Hu na ndavhelelo ya uri vhashumi vha tea u shumisana na mutholi u vhona uri ṱhoḓea dza Mulayo uyu dzi a swikelelwa .
Mulayotibe ndi mutheo une wa sedza kha u ṋetshedza hu u itela u alusa zwithu zwa ndeme na maitele sa zwe zwa vheiswa zwone kha tshiteṅwa 195(1) tsha Ndayotewa kha ndaulo ya tshitshavha ; u ṋetshedza zwa u pfuluswa na u humbelwa u ya u shuma huṅwe ha vhashumi kha ndaulo ya tshitshavha ; u langa u hanelwa ha vhashumi vha muvhuso u ita vhubindudzi na muvhuso ; u ṋetshedza maga a maitele kwae na vhungoho zwine zwi katela u thomiwa ha Yunithi ya Ndaulo ya Maitele Kwae , Vhungoho na Thuso ya Vhuonyolosi ya Thekiniki .
1 . U shaea ha u bviselwa khagala ha mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhadzhiamikovhe kha ṋetshedzo ya themamveledziso .
Komiti dza wadi dzi vhadzhiamikovhe vha ndeme kha CBP vhunga vha tshi imela tshitshavha .
Ngauralo ho lindelwa u vhonwa uri ndi mbekanyamaitele dzifhio dzine dza ḓo tendiwa hu tshi iwa phanḓa , fhedzi thendelano nga u angaredza ndi ya uri ndi maraga wa ndeme vhukuma u u sedza na u lwela u dzhena khawo . 
Nomboro yavho ya vhuraḓo ya GEMS .
3.5 Ngona a nḓila dza u ṅwala maambiwa
Hezwi zwi ḓo livhisa kha u khwinisa mveledziso . 
U shumana na khuḓano nga nḓila i vhuedzaho zwi ṱoḓa zwikili , u ḓi ḓivha na u ḓiimisela u dzhenelela .
Khoro yo shumisa maga a u vhulunga mutengo kha muḓagasi wayo , vhudzulo ha dziofisi na zwibviswa zwa magavhelo a mushumo . 
Vha humbelwa uri vha vhone zwauri vha a tevhedzela nyendedzi idzi musi vha tshi ḓadza na u ṋetshedza nḓivhadzo ine vha khou i ṋetshedza . 
eChannel ndi tshipiḓa tsha muhasho tsha maano a u ita zwa musalauno zwa u bva kha tshumelo ya bambiri u ya kha didzhithaḽa , maitele ane a ḓo katela u kunakisa redzhisiṱara ya vhathu .
Madavhi a fhungo a ndivhanele o sumbedzwaho ha tou vha zwiko zwa mafhungo a oṱhe malugana na zwiteṅwa zwa shedulu . 
( c ) u dzhiela nṱha mulayo wa ḽiṅwe shango .
u ita themendelo arali hu tshi fanela u thoma ha wanala mihumbulo ya tshitshavha kha thendelano .
Zwibveledzwa kana zwishumiswa zwi re na zwiṅwe zwo bulaho murahu . 
Mudededzi u dededza vhagudi vha tshigwada itsho sa murangaphanda .
Hetshi tshiimo tshi nga swikisa kha u sedzesa zwihulwane kha sekithara dza zwa vhubveledzi ha zwiḽiwa na mabindu , zwine zwa nga vha thaidzo kha vharengi na Muvhuso . 
Hafhu , zwi no khou ṋetshedzwa hafha zwi nga ḓi vha zwi zwa vhukuma , fhedzi hu tea u ṋetshedzwa ṱhalutshedzo . 
_Tshinyalelo kha mitshini , zwifhaṱo na zwibveledzwa
CDW Mushumi wa Mveledziso ya Tshitshavha
( a ) khorotshitumbe ya vunḓḓu i fanela u ṋetshedza nḓḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya u phaḓḓaladza kha -
U shumisa maṱanganyi u itela uri hu vhe na ṱhumanyo
Nyito nthihi fhedzi ye ra i vhona ho vha nyito ya tsireledzo u mona na shango ḽoṱhe . 
Hezwi zwi fhungudza khonadzeo ya mbambadzelaseli ya zwienge zwitete zwa Afrika Tshipembe . 
( a ) tenda u saina Mulayotibe ; kana
Pulane ya zwa Masheleni ndi ya ndeme kha Masipala u itela u sika muhanga wa zwa masheleni wa tshifhinga tsha vhukati u itela u kovhela zwishumiswa zwa ha masipala nga kha maitele a mugaganyagwama , u itela u khwaṱhisedza khonadzeo na u londolea ha masheleni a vhubindudzi na kushumele kwa masipala . 
Lavhelesani hafhu iṅwe na iṅwe ya atikili idzi .
Muhasho wo kombetshedzea u wana nnḓa vhuṅwe ha vhukoni ha thekeniki . 
Nyimele ya mivhili ya zwifuwo i a fhambana u bva kha i sa fushi u ya kha yo linganelaho . 
U bveledzwa ha ikonomi ya muthu ndi vhuḓifhinduleli ha ndeme kha sekithara ya nnyi na nnyi , ha dovha ha vha zwipiḓa kha u bvelela ha zwino na ha tshifhinga tshi ḓaho kha Afrika Tshipembe . 
U vhumba mafhungo
Muhasho wo vhea nyombedzelo i vhonalaho kha vhugudisi ha tshigidi ha vhaofisiri . 
Vha humbelwa u rumela khumbelo yavho ya mushumo , vho ita muredzo wa nomboro ya ndivhanele yo teaho na dzina ḽa khanḓiso ye vha vhona khunguwedzo iyi . 
Muelo wa vhukuma , nyolo ya vhukuma , ndeme ya matheriala ndi yavhuḓi . 
Nga murahu ha 1994 , ḓuvha ḽa Fulwi 16 ḽo itwa holodei ya nnyi na nnyi nga muvhuso wa dimokirasi wa Afurika Tshipembe .
Tshipikwa tsha mutheo tsha izwi hu ḓo vha u manḓafhadzwa ha tshitshavha nga kha pfunzo ine ya vha konisa u dzhia tsheo dza vhuḓifhinduleli nga ha matshilo avho . 
Sa musi vha vhahaṱuli na vhalangulamitambo vha khothe , ri tenda uri u vha hone havho afha hu ḓo ṱuṱuwedza thimu nnzhi dzine dza ḓo vha dzi tshi khou dzhenela kha vhuṱambo uvhu u tevhedza na u ṱanganedza tsheo dza vhalangamitambo . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u thoma foramu .
Shangoni ḽashu ri ḓo dzhia hezwi sa tshipiḓa tsha u dzudzanya lushaka lwashu kha nyaluwo ya maimo a nṱha na nḓila ine ya ri isa kha mvelaphanḓa .
Vha badele mbadelo yo randelwaho .
Mudededzi vho vha vha sa dini 9 .
Hu na u sedzulusa hune ndi tama u hu ita zwi tshi kwama nḓila ya ndaela musi ndi saathu ya kha mafhungo o bvaho kha aphiḽi iyi . 
Girafu i re afho nṱha i sumbedza tshivhalo tsha miṱa ine ya kona u swikelela maḓi . 
Khumbelo heyi ya nḓisedzo ya tshumelo yo vhidzwa na hone iḓo tshimbidzwa uya nga mulayo wa Ndangulo ya Nḓila ya Kurengele wa KwaZulu-Natal khathihi na Notsi dza Maitele dza Vundu ḽa KwaZulu-Natal . 
Khoso yo lavhelesa vhutsireledzi ha vhathu kha kuvhonele kwa vhupo , pfanelo dza vhathu , zwa mbambadzo na mulayo wa vhugevhenga . 
U kovhiwa ha matshudeni a vhudokotela kha mavundu ndi tshipiḓa tsha maitele a lushaka . 
Arali Vundu ḽa dzhia tsheo ya uri zwo khakheaho a zwi konadzei u khakhululwa , thundu dzi nga mbo ḓi lambiwa . 
Vhafhinduli vho tendelana na themendelo na u engedza themendelo nthihi , ine ya vha ya uri : 
( c ) u bveledza muvhuso u pfalaho , u re khagala , u re na vhuḓifhinduleli na u ṱumekana wa Riphabuḽiki yoṱhe ;
Kha fhungo ḽeneḽi , tshumisano khathihi na nyambedzano dzo khwaṱhaho zwi tea u dzudzanywa vhukati ha mahoro oṱhe u itela u bveledza vhushaka ha zwa mushumo na zwikhala zwa tshumisano . 
R500.00 mbadelo ya luthihi
Zwiitisi zwihulwane zwa u ṱanganedzwa vhuongeloni , zwi katela ndangulo ya mbueledzo ya vhathu vha re na vhuholefhali ha tshifhinga tshilapfu , ha tshoṱhe , u fana na : 
1.21 Vha Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala vha kaidza zwa u shumisa madzina ane a ṱalutshedza vhuloi , u tou fana na uri"dokotela ane a lowa " , " muloi " , " muloi wa tshinnani " , " manditi " , " mushonga " , " maanḓa a vhuloi ( maanḓa a sa ṱalutshedzei"na zwiṅwe zwo raloho , sa izwi aya madzina a tshi xedza vhathu .
U khwinisa tshiimo tsha vhafumakadzi zwi ḓi dzula zwi zwi dzhielwaho nṱha nga muvhuso uno .
Zwi elana na furemiweke ya zwa masheleni ya muvhuso wapo na u shuma mafhungo a elaho kha masipala muṅwe na muṅwe u fana na u kuvhanganya mbuelo nga nḓila yo teaho , kana vhukoni ha nḓisedzo ya maḓi na tshumelo dza muḓagasi kha vhadzulapo . 
Lavhelesani tshifanyiso ni ambe uri fhethuvhupo ndi hufhio , hune tshiṱori tsha khou bvelela hone
Zwo ralo , ro vha na miṅwe mishumo minzhi hu songo angaredzwa u kuvhanganya mafhungo nahone hezwi kanzhi zwo vhaisa nga huhulu kha maitele ashu a u kuvhanganya mafhungo . 
Izwi zwi katela vhudavhidzani na Vhoramafhungo ha Tshigwada tsha Dziminisita dza mihasho i shumisanaho he ha farwa nga dzi 15 u swika dzi 24 Luhuhi 2015 .
Nyendedzi ya lushaka ya milingo tshifhinga tshoṱhe , i ombedzela uri zwithu zwa vhutsireledzi ha mimoḓoro ya kale nyana , zwi tea u bveledziswa . 
Zwibveledzwa zwa malaṱwa kha vhupo a tshinyadza zwihulwane , a nga ho sa u tshinyadzwa ha nyalo na zwiko zwa maḓiṱhavhela na mavu . 
Ri tea u ḽa zwiḽiwa zwi no bva kha zwigwada zwoṱhe zwa zwiḽiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
bvisela khagala vhukoni ho fhelelaho ha tshikolo , vhadededzi na vhagudi ; na
U khwiṋisa vhunzani ha tshumelo
Mbilahelo dzi ḓo tevhelwa na u langwa nga kha maitele a Eḽekiṱhironiki kana nga Senthara ya ha u hudzisa zwine zwa ḓo vhulungwa na u vhudzwa matshudeni . 
U sika kha 2D
musi hu tshi itwa khumbelo ya u shandula .
U khaṱhisedza tshiimo tshavho tsha mbingano kha vha ye online .
Khaedu ine ra tea u amba nga hayo vho , ndi u wana phindulo uri ndi ngani zwi tshi ri konḓela nga maanḓa u thola vhafumakadzi vha re na vhuholefhali . 
4.2 . Khabinethe i khou tenda uri ndi nga u shumisana fhedzi hune roṱhe ri nga vhuelwa nga u sika zwitshavha zwo tsireledzeaho zwine zwa nga kona u bveledzisa .
Ṱhoḓisiso i themendela uri zwi a konadzea u fhungudza u bviswa ha gese dzi no wanala kha dzingamufhe kha mveledziso ya muḓagasi khathihi na u bveledzisa sekithara dza minerala na sekithara dza u bveledza minerala .
CM47 - Tshitatamennde nga vhalanguli tshine tsha vha malugana na u vha hone kana u sa vha hone ha masheleni a mukovhe
Vhashumi vha muhasho wa zwa masheleni vho eletshedza thimu ya u linga uri zwi a konadzea u vhiga tshinyalelo ya zwa masheleni kha dzimbekanyamushumo . 
Vhulapfu ha sele dza tshinzienzie , tshi elanaho na vhuphara ha fhethu ha vhugabelo , ho ṱoḓisiswa zwihulwane nga nḓila ya theori nga u linga data ya phurothothaiphi . 
Simphoziamu yo tenda uri sa tshiimiswa tshi re na maanḓa a tshitshavha , vhuhaṱuli vhu tea u swikelea nga ṱholo ya tshitshavha . 
Mugudisi u ṱola kuvhalele ( maitele ) kwa vhagudi vha tshi vhala a kona u nanga ngudo ine tshipikwa tshayo ndi u gudisa zwo livhaho kha mawanwa a u ṱola hohu .
A huna muthu na muthihi ane a nga takala muṅwe a tshi lovha , u holefhala kana u tshila e kha vhuṱungu ngauri a tshi kundelwa u wana dzilafho ḽa khwine .
Zwi tshi itiswa nga zwenezwo , u vanganya mimaraga ya dzingu na ya dzhango ndi zwithu zwi hulkwane kha mveledziso ya mimaraga , nyaluwo ya nḓowetshumo thete , na nyandiso . 
Mugaganyagwama wa tshifhinga tsha vhukati wo ḓisendeka nga kuitele u vhona uri mbuelo i fhira tsheledemviswa yo pulaniwaho na khwalo dza ndeme . 
Vhudavhidzani ha miraḓo ha misi yoṱhe
U posa na u gavha bege dza ṋawa
Musi ho sedzwa tshiṱirathedzhi tsha u phalala ha mathomoni sa mekhenizimu wa u engedza nḓisedzo ya tshumelo . 
( 1 ) Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi , Muoditha Dzhenerala kana Muraḓo wa Khomishini yo thomiwaho nga fhasi ha iyi Ndima a nga bviswa ofisini yawe fhedzi nga nthani ha -
Khohakhombo dzenedzo dzi ṱumanywaho na vhuḓorobiso , na zwoṱhe zwine zwa ḓa nadzo , zwi tshi kwama mbetshelwa ya vhudzulo ho eḓanaho dzi gudwa nga vhuronwane . 
Zwivhumbeo zwo fhambanaho : Tshitendeledzi , ṱhofundeina , daimane
Rerani ngazwo ni kha tshigwada tshaṋu .
Ni wana ḽiṅwalo ḽo lugelaho ; tshaṋu ndi u ḓadza fhedzi mafhungo o teaho . 
Ku tshi dzula tshibogisini .
U sedzuluswa ha pulane dza wadi na u ṱanganedzwa ha badzhete dzi no kwana nzulele nngede
iyi ndi ya vhabvann
2.6 . U themendelwa uhu na mikumedzo u bva kha Muvhigo wo Katelaho nga ha u thomiwa ha Mulayombisi wa Mutakalo wa Matshilisano wa 1997 yo tendelwa .
Tsumbedziso nga vhonkhetheni malugana na izwi i ḓo tshimbidza u phurosesiwa ha khumbelo . 
Tshanduko kha mikovhe ya vundu na masipala dzi ḓo itwa u thivhela u thithiswa ha tshumelo . 
Zwo ralo ndi mutheo wa u khwinisa vhupo ha mushumoni ha muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshumelo ya muvhuso .
- nga tendelo ya mutholi wavho , vha fanela u ṱuwa na mueletshedzi wa thekhiniki nga tshifhinga tsha tsedzuluso .
Inman et al. i ṱalutshedza masiandaitwa a lutsingaḓanzhe lwa maanḓa sa : 
Kha ḽiṅwe sia , mishumo minzhi ya vhuṱuṱuwedzi i vhilaedzwa nga mishumo ya nḓisedzo . 
U vhulunga mugaganyagwama na mitengo ya pulane ya kushumele . 
Muofisiri Muhulwane wa Mulilo a nga rumela tshihumbudzo tsha u vusuludza u ṅwalisa kha muṋe kana mudzuli wa zwifhaṱo zwo ṅwaliswaho . 
U shumisa tshitaila kana ridzhisiṱa zwa fomaḽa
Zwikhala zwa vhashumi siani ḽa u ṱola khombo zwo sedzelwa fhasi kanzhi kha sekhithara yoṱhe . 
Kha nyimele nnzhi milandu i humiselwa murahu kha mihasho u itela dziṅwe tsedzuluso sa musi mafhungo a ndeme tshifhinga tshoṱhe a tshi vha a songo sedzuluswa lwo eḓanaho . 
Khoro ya dziminista i na minista dza khabinete , minista dza mashango ( ndango yo ḓiimisaho nga yoṱhe kana nga iṅwe nḓila ) na vhafarisa minista . 
Nḓisedzo ya bugu dza u shumela yo bvukulula uri nangoho hu na khaedu kha data yashu . 
Maṅwalo a vhudavhidzani oṱhe o fhindulwa nga tshifhinga . 
datumu ine pulane ya khou tendelaniwa ngayo
Ho lavhelelwa uri hu ḓo vha na u anda hu re na tshivhalo ha tshumiso ya tshomedzo , dze dzi si ḓisumbedze malugana na muḓagasi . 
56. Vhuṱanzi kana mafhungo a re phanḓa ha Buthano ḽa Lushaka
5.3 . Khorondangi i khou bvela phanḓa u ita zwoṱhe zwine ya kona u itela u tsireledza ikonomi na mushumo wa mveledziso wa ndeme une mabindu a muvhuso a vha na vhuḓifhinduleli khawo .
Nga nḓila iyi , sisteme ya mveledziso ya dzimbalombalo ye ya balanganywa na u vha zwipiḓa ye ya waniwa nga 1994 yo konḓelela u swika zwino . 
U engedza kha izwo , bambiri ḽa zwa pfunzo ḽo dzudzanywa nga ha ḽiṅwalo , u itela u ṱhaḓula avho vha songo ḓoweleaho mihumbulo wa u fhambana ha zwimela na zwipuka . 
Vhalnguli vhoṱhe vha tea u ḓadza fomo CM44C - Vhothe vho sainaho Atiki ḽi .
2.5.2 Nyito dzo sedzwaho khadzo / Nyitondivhanywa
Zwa maṋo Mbekanyamushumo i Langwaho ya Ndondolo ya 2013
Hu songo vha na makumedzwa kana muhumbulo wavhuḓi na muthihi une wa sa ṱahiswe .
Zwiitisi , u fana na nanga tshifhinga , u vha hone a ha tshumelo na vhupo , zwi fanela u dzhielwa nṱha musi hu tshi sedzwa khumbelo nga ngomu kha mikano . 
Vhege i ḓo phurofaila maḓi sa pfanelo ya vhathu nga u ḓivhadza nga ha vhathu vhane vha si kone u swikelela maḓi o kunaho a nweaho .
Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha i na maanḓa a u ṱoḓisisa vhuḓifari kha zwa muvhuso , kana kha ndaulo ya nnyi na nnyi kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ha muvhuso vhune ha nga vha hu songo tea na u bveledza u sa shuma zwavhuḓi , u vhiga kha vhuḓifari na u dzhia maga a u alafha .
Vhuṱambo ha dziSME vhu khou yo farelwa Guangzhou , China u bva nga ḽa 10 u swika kha ḽa 27 Tshimedzi 2017 .
Thagethe yo vhewa ho sedzwa mbadelo dza zwishumiswa , dze dza fhedza dzi songo bvelela . 
Naa hu na zwidzimamililo zwo teaho ?
Vhutshimbidzi vhu vhumba tshipiḓa tsha ndeme tsha Vhulangi ha Ndangulo ya Masheleni . 
3.59 Nganetshelo dzi kha ḓi vha hone dzine dza ṱalutshedza uri sekithara ya vhurereli i farisa hani mafhungo a vhuloi .
Na kathihi - naho komiti idzi dzi zwiimiswa zwa ndeme nga dzone dziṋe . 
Ndangulo ya zwa Masheleni
u pulana hu fanela u vha ho sedza na u maanḓafhadza vhathu
Vhuleme vhune ra khou ṱangana naho , matope ane ra vha khayo , ndi mutengo une ra khou u badela , shango zwa zwino ḽi khou badela u siya nnḓa honoho . 
Thekhinoḽodzhi dzi no shumiswa nga vhoṱhe dzi re hone dza u bvisa aḽumini maḓini ndi zwithu zwa vhuṱhogwa . 
Fhedzi-ha , vhushai , kha nzulele ya Kapa Vhubvaḓuvha , vhu ṱana kudzulele kwa vhathu ku sa fani . 
U tsireledzwa nga zwifhinga zwa nndwa nga Buthano ḽa Geneva , ambuḽentsi dzi vha zwipikwa zwa vhugevhenga nga zwifhinga zwa mulalo . 
1.9.1. Khabinthe i ḓibadekanya na Muphuresidennde Vho Zuma kha u hanedzana na mabulayo a Khomanda wa Mmbi ya Vhupileli ya Lesotho , Vho Dzheneraḽa Khoantle Motšomotšo .
Mushonga wa vhulwadze vhu re khombo kha vhutshilo , sa vhulwadze ha swigiri
Khumbelo ya ndambedzo ya u fhaṱa thandela ya khephithaḽa i fanela u ḓitika nga mvelelo dzo fhelelaho dza khonadzeo ya ngudo ya ikonomi ya matshilisano kha mutevheṱhandu wa u ela . 
Ṋamusi , aḽiṱare ya vhathu yo ima tswii kha muvhundu yo sedza fhasi ḓorobo ya Pretoria nga tshivhumbeo tsha Freedom Park . 
I zwi ṋei vhashelamulenzhe avha pfanelo dzi no ya thambo . 
U isa phanḓa ngauralo , nḓowetshumo dzi fanela u shumisa mveledziso ya thekhinoḽodzhi ya tshizwinozwino kha u vhulunga muḓagasi na mbekanyamaitele ya muvhuso ya fulufulu i na ḓivhazwakale ya nyito dza nḓisedzo yavhuḓi , u fhirisa u ṱuṱuwedza u shumiswa hunzhi ha muḓagasi . 
7 U shengedzana ho fa
U tenda uri o ṱanganedza ṱhumetshedzo kha maṅwalo a thandela , ine mutholi a nga i ṋetshedza , na , arali zwo tea , u ita khumbelo ya u engedzedzwa kha tshifhinga tsha u vala tsho bulwaho kha data ya thandela , u itela u dzhiela nzhele ṱhumetshedzo . 
Kha vha i vhale zwavhuḓi vha i vhee fhethu ho tsireledzeaho uri vha kone u sedza khayo musi vha na mbudziso ifhio na ifhio .
U ṅwala
U sa shumisa masheleni oṱhe zwi nga livhanyisa nga maanḓa na zwi tevhelaho : 
Khwalwa dza ndindakhombo ya vhushayamushumo , o dzi ḓihwa musi vhashumi vho ṅwaliswa kha Tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo sa vhashelamulenzhe . 
Vhurumelazwivhambadzwa nnḓa na zwiṱunḓwavhambadzwa zwo tou ralo kha ole i songo kunakiswaho na tshibveledzwa tsho suḓululwaho hu na maga a uri ṱhoḓea yapo yo fushiwa . 
Mihumbulo ya vhomakone nga vhuphara vha ḽa Afrika Tshipembe kha zwa ndeme ya maḓi , kufarelwe kwa maḓi , na ya vhaṋekedzi na vhashumisi vha maḓi , yo shumiswa u tikedza vhubvo ho anḓadzwaho . 
Arali vha sa tendeleni na na tsheo , vha nga ṅwalela mbilahelo dzavho kha Minisiṱa wa Mveledziso ya Matshilisano kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano ya Lushaka .
Mukhantseḽara wa Wadi u tea :
Mashango a fanaho na France o fhirisisa mikano ya milayo ya mashango avho nga u khunyeledza thendelano dza mashango mavhili na vhafarisani vhavho vha mbambadzo khulwane . 
Ndima nga ha u fhaṱa muvhuso u re na vhukoni wa mveledziso i ṋetshedza ngeletshedzo nga ha nḓila kana ngona ine ya tea u shumiswa .
Ezwi ndi nga nṱhani ha vhuṱumani hayo ha u ya phanḓa na ha u humela murahu . 
Nḓowelo ndi ya uri vhupo hu re vhukati ha ḓorobo hu anzela u vha tshipiḓa tsha u vhuelwa siani ḽa ikonomi ya ḓoroboni , hune ha vha tshivhindini tsha vhuendi , vhuvhambadzi na vhupo ha mishumo . 
Ri khou tenda uri Uruguay ḽi ḓo vha na zwishumiswa zwa nṱhesa musi khumbelo na ndavhalelo dzavho zwi tshi ṋetshedzwa phanḓa ha shedulu yo tendelaniwaho ! 
zwidodombedzwa na maipfi ane a vha kha ḽeibu ḽu kana mufaro , zwi songo shandukiswa nga nnḓa luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi
Thikhedzo i si ya zwa masheleni i ḓo ṋetshedzwa nga kha Phurogireme ya Thikhedzo ya Mveledziso ya Mabindu ya GEP .
Zwi tshi ḓa kha fhungo ḽo bulwaho murahu , mihasho na zwipiḓa zwi a rambiwa uri zwi sedze u thoma vhashumi vhe vha ambiwa u vha vho fhiraho ya u ḓadza zwikhala zwa mishumo , arali vha rumela khumbelo . 
( a ) zwiitisi zwa u shumiswa ha mmbi ,
Muṱangano u ḓo ṋetshedza tshikhala tsha ndeme kha shango uri ḽi sumbedze u bvelela haḽo kha u tandulula mafhungo a HIV na AIDS .
Tshikimu tsha Lushaka tsha Thuso ya Masheleni a Matshudeni tsho ṋetshedza masheleni a fhiraho R72 biḽioni u bva nga 1999 sa khadzimiso na bazari kha vhana vha bvaho miṱani i shayaho .
Lavhelesani ṱhoho dza mafhungo na zwifanyiso zwa atiliki nṋa dza gurannḓa ni vhudze muṅwe nga inwi uri ni vhona u nga dzi khou amba nga mini .
46 . Kuvhumbelwe na u khwaṱha
Mbekanyamaitele iyo i nga humbela mazhendedzi kha u ṱanganedza mbekanyamaitele dzavho dza fomala nga ha u dzhenelela ha nnyi na nnyi : izwi zwi tea u buletshedza uri ndi nnyi ane a nga kwamiwa nahone hani . 
Naho zwi so ngo swika he zwa vha zwo tea , ndi ḽiga ḽa ndeme sa izwi zwi tshi vhofha mashango oṱhe u fhindula kha tshanduko ya mutsho .
A ri athu vhona kha zwibveledzwa zwa Afrikaans , uri ndi tshifhio tshine tsha nga vha tsho ṱuṱuwedza muhumbulo washu . 
Vundu ḽa Western Cape ḽi bvela phanḓa na u tshenzhela tshivhalo tshi re nṱha tsha malwadze : 
Komiti ya Wadi
Phetheni iyi ya mveledziso a i nga vhi dza tshifhinga tshilapfu nga nnḓa ha musi hu na nyaluwo nga u ṱavhanya ya vhashumi vha re na vhukoni , vhane vha ṱuṱuwedzwa nga maano a mveledziso a zwiko zwa vhathu zwi ne zwa dzhenelela zwihulwane . 
Vha dza u shela mulenzhe na u tevhedza zwililo zwa vhathu
Vhuimo ha vhuvhili ha mbekanyamushumo ho itelwa u sika zwikhala zwa mishumo i linganaho miḽiyoni nṋa nga 2014 .
Komiti ya Akhaunthu dza Muvhuso i na mushumo wo khetheaho wa u vhona uri tshelede iṅwe na iṅwe i bvaho kha voutu dza mugaganyagwama na u vha yo avhelwa kha muhasho wa muvhuso wo tiwaho i shumiswa zwavhuḓi .
Ndingedzo idzo dzi raloho dzi tea u bviswa kha pfukiselo u ya kha vundu dzine dza nga vha dzine dza tea u badelwa u ya nga shedulu ya mbadelo . 
Phemithi dzi ḓo bviswa u ya nga hafu ya ṅwaha nahone dzi ḓo shuma lwa miṅwedzi ya rathi . 
1 . Ndayotewa ya Riphabuliki ya Afurika Tshipembe , 1996
Ho no vha na mvelaphanḓa yavhuḓi kha zwisumbi zwa thandela nnzhi fhedzi dziṅwe thandela dzo salela murahu . 
U ḓivha na u ṋea muhumbulo nga ha puloto , fhethuvhupo na vhaanewa/ vhabvumbedzwa
Ndi ḓo sedza kha zwithu zwiṱanu zwa ndeme - pfunzo , mutakalo , u lwa na vhutshinyi , u sika mishumo yavhuḓi khathihi na mveledziso ya mahayani na tshanduko ya mavu .
Khumbulelo dza mbekanyamaitele dza zwa masheleni dza tshifhinga tshipfufhi dze dza shumiswa kha muṱangano wa Mbonalo ya Ikonomi ya Ḽifhasi dzo ḓitika kha migaganyagwama yo ḓivhadzwaho lwa tshiofisi , ya linganyiswa kha phambano dza vhukati ha maanḓalanga a lushaka na vhashumi vha IMF zwi tshi ḓa kha khumbulelo dza maraga khathihi na tshanduko dza zwa masheleni dzine dza khou lavhelelwa . 
Zwo tendelwa , zwi ḓo vha zwi si zwavhuḓi u shumisa vhukonḓi ha tshikhala u ta ndaṱiso i sa lingani kha vhatshinyi vho wanalaho mulandu wa vhuḓifari ho khakheaho vhu linganaho . 
Khophi dzo ṱanzielwaho dza Ṱhanziela ya Muthelo wo Kunaho a dzi nga ḓo ṱanganedzwa . 
-- Zwivhumbeo zwa maiti na matikedzi u bvisela khagala tshifhinga na ḽimudi nga vhuronwane .
A si muthu a no isa mbilu kule .
Vhana vhashu vho shavha mutsiko kha ḽino shango . 
_ Tshiendedzi kana nḓila ya vhudavhidzani i fanela u vha hone kha vhupo ha u shumela u itela u kwama tshumelo ya u phulusa arali ha nga vha na tshiimo tsha shishi .
Hezwi zwi nga vha zwo ralo nga mulandu wa uri naho tshivhalo tshihulwane tsha vhafuni vha bola ya milenzhe tshi tshi ḓo vha tsho tsitsikana kha vhugalatenga ho vuleaho , vhupo uvhu ha phera idzi vhu ḓo fhedza vhu songo dzulwa . 
Miholo na magavhelo a vhashumi vha masipala a ngaho sa a u tshimbila a katelwa nga zwibviswa izwi .
Hune ha sumbedza hu sa khou shumiwa , i tshimbidza u dzhenelela hu ṱoḓeaho .
U ṅwala mafhungo mapfufhi nga muṅwalo wa u pomba .
Vha Gwama ḽa Vundu vha dzhiela nṱha zwithu zwa ndeme zwi tevhelaho : 
VHAGUDISI ...
Sa muraḓo wa Khorondangi , munna wa vhane Minisiṱa wa Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo vha ḓo ṋetshedzwa Mbulungo ya Tshiofisi ya Khethekanyo 1 .
Vhathu vha dzhia maga nga vhone vhaṋe vha bveledza vhukwamani na mazhendedzi a nnḓa u vha thusa u dzhiela nṱha aya maga o thomiwaho nga kha zwiko kana ngeletshedzo dza thekhinikhaḽa kana vhuvhili hazwo
Hezwi zwi ḓo fhungudza miduba kha zwileludzi zwa ndondolo ya mutakalo khulwane na u konisa vhashumi vha zwa mutakalo uri vha sedze dziṅwe ṱhoḓea dza mutakalo . 
U bveledzisa vhuthihi vhukati ha Khomishini dza Afrika nga u ṱuṱuwedza vhushaka ha u ya kha bono ḽi fanaho nga ha ndaulo ya tshitshavha na ndangulo kha dzhango . 
kwa vhaanetsheli
AC i tea u ḓivhadza Muingameli nga ha pulane dzi re hone dza u pfukisela vhafariwa vha vhaisalaho muhumbuloni vha tshi ya kha zwiimiswa vha muhumbulo , khathihi na tshifhinga tsho kalwaho . 
Fhedzi , vhahumbeli vha do eletshedzwa nga mvelelo dza khumbelo dzavho hu si kale . 
U ta mutengo uhu hu dzinginya uri vha bveledzi vha bia vha khou kona u tinya mbadelo dza muthelo , zwi tshi bva kha volumu ya halwa vhu re kha zwibveledzwa izwi , naho ngoho i ya uri waini yo rengwaho kha u mveledziso ya bia yo no badela muthelo . 
U ṰANGANEDZEA - musi dzi tshi ṋekedzwa u itela u fusha ndavhelelo dzi pfadzaho dza muthusiwa , tshitshavha , mutheli
Vhaitanavho , vhane vha vha vho tea u wana thikhedzo ya u enda nga muyani , vha tea u tevhedza maitele a tevhelaho : 
Mvusuludzo dza zwifhaṱo dzi tea u elana na maga na maitele zwifhaṱo zwo tingaho . 
( 2 ) Arali , nga murahu ha tsedzuluso , zwa wanala uri Mulayotibe a u na u sa pfesesea ho sumbedzwaho nga Mulangavunḓu , Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe uyo , arali zwi songo ralo Mulangavunḓu u fanela u -
Vhukoni ha mugudi vhu nga vhigwa nga nḓila nnzhi dzo fhambanho .
Mafhungo a tevhelaho a tea u dzhielwa nṱha :
Murerisano nga zwi re zwihulwane khathihi na mvelelo dzine dzi nga vha hone dza CBP siani ḽa u hwesa vhathu maanḓa na nḓivho , u shela mulenzhe ha vhathu khathihi na u khwiṋiswa ha zwa kutshilele na ikonomi ;
Ṅwalani maṱaluli a rathi a no ṱalutshedza Sankambe .
Yo vha i tshi nga i nga na .
Sedzesani daisi musi i si tsha kunguluwa .
Khontsephuti yoṱhe ya nzimulo ya mathomo i swikeleaho wo bva kha muhumbulo wa uri maḓi ane ha shululelwa khao a dzula a khou elela , na uri maḓi ' o kunaho ' a dzula e hone u itela u bommba hu tevhelwaho nga nzimulo ya pulamu ya maḓi a mashika . 
1. Tshiimo tsha Khabinethe nga ha mafhungo a ndeme kha nyimele ya zwino
Fhedziha , Vhaluvhisi vho tenda u ṋetshedza thikhedzo ya ḽodzhisiṱiki na u kovhelana mihumbulo nga ha mafhungo u mona na thaidzo . 
Ḽaisentse i ṋetshedzwa tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndigo ya u ḓiraiva nahone i mulayoni lwa miṅwedzi ya rathi .
Naho zwo ralo , u sa nyeṱha ndi muhumbulo une kanzhi wa shumiswa fhedzi wa si anzele u pfeseswa , nahone zwi amba u swikelelwa ha ndinganyiso ya mulalo nga u thivhela u wa ha zwiko zwa mupo na zwa mvelelo , nga kha nḓowetshumo i tshi shumisa izwi zwiko kana zwitshavha zwi tshi dzula na zwiko izwi . 
Iṅwe ndozwo yo vha nga nṱhani ha u fheliswa ha nzudzanyo dza u renga ubva kha vharengi . 
Vha ṱoḓa thendelo u thoma Vha ḓo ṱoḓa thendelo u thoma kha u valelwa sibadela hoṱhe , radioḽodzhi yo khetheaho ( sa tsumbo , zwikene zwa MRI , zwikene zwa CT na angiogirafi ) , thoḓea dza stoma kana vhuongi ha phuraivethe kana tshumelo dza hosipisi .
Foramu , naho zwo ralo , a yo ngo tea u hweswa zwa u ṱoḓisisa vhukhakhi vhuṱuku ha maitele , vhune ha si fhelise tshoṱhe khaṱhulo . 
( b ) u tendiwa nga vhusimamilayo ha vunḓu .
U vhona zwauri ṱhoḓea dzi a swikelelwa tshifhinga tshoṱhe hu tshi tevhedzwa themendelo dzo teaho . 
Maipfimaḓivhiwa vhudzula munna muya nṋe
Hu na maga maṋa a u bveledza nyolo ya thaidzo :
Kha vha sedze Mutevhe wa Kudzhenele kwa Vhakhantseḽara kha masiaṱari I na II a minetse idzi . 
f ) Vho Matodzi Ratshimbilana ( vho tou dovha u tholwa hafhu sa Mudzulatshidulo )
Mishumo na vhuḓifhinduleli ha komiti dza wadi
Kha vha ṱalutshedze u tshimbilelana ha phambano na mvelelo kha nyimele yo fhambanaho ya bindu . 
Tshanḓa tsha Muphuresidennde wa Riphabuḽiki , Muṱhomphei Vho-Kgalema Motlanthe ;
Zwi fanaho zwi fanela u ambiwa nga ha mapholisa e a vha ṋewa vhuḓifhinduleli ha u thusa khomishini . 
2.1 Nyambo kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
5-6 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha , sa
3.3 Ho dovha ha dzhiiwa tsheo ya uri mihasho ya muvhuso ya lushaka na ya vundu yo teaho i tea u ṋetshedza thikhedzo kha masipala wa tshiṱiriki uri hu tshimbidzwe ndaela iyi ntswa .
Dzi dzeula makumedzwa a miraḓo zwayo , makumedzwa a vhusimamulayo ha vunḓu na phethisheni dzo khetheaho .
Zwenezwo musi muṱangano u tshi khou ṱoḓa u isa phanḓa na u vouta Dokotela Cooper vho mbo ḓi dzhenelela u itela u thivhela tshiṱafu tsha matshudeni kha u vouta . 
Kuvhusele kwa Komiti ya Wadi NQF 2
Vhagudisi vha tshi khou gudisa na vhaofisi vha tshi khou shuma u ya nga ṱhalutshedzo dzavho dza mushumo
Mugaganyagwama uyu u ṋetshedza fulufhelo , vhudziki na ndaulo ya zwa masheleni yo teaho u fhirisa ikonomi ya Afrika Tshipembe kha heyi nyimele ya ikonomi i konḓaho .
Thikhedzo yavho na u pfesesa maga a konḓaho i khou livhuwiwa zwihulu . 
Mulanguli wa masipala wa
Kha Gireidi dza u thoma vhagudi vha tea u wana tshenzhemo dza Mbalo dzine dza vha ṋea zwikhala zwinzhi " zwa u ita , u amba na u rekhoda " kuhumbulele kwavho kwa Mbalo .
Hezwi zwi khou itea musi hu na ṱhoḓea khulu afho nnda ya u tsireledza vhaswa vhashu kha zwi si zwavhuḓi zwa vhutshilo zwi no vha kwama . 
Nyaluwo ya ikonomi i angaredzaho ine ya vha na tshanduko khulwane ya ikonomi ya zwamatshilisano i tshimbilelana na u fhaṱa vhukoni ha vhathu vhashu nga maanḓa vhaswa vha re kha vhuimo ho fhambanaho .
Maitele a sedza kha u ṱuṱuwedza na u bveledza vhashumi u itela u thusa vhalwadze . 
Phesenthedzhi ya zwisumbi zwa kushumele dzi swikelelwa nga kha Nzudzanyo ya Kushumele kwa Ṅwaha nga Ṅwaha . 
Muhumbulo wo vha u wavhuḓi vhukuma nahone ri khou dzhiela nṱha . 
Khethekanyo iyi i shumana na mathukhwi a ndondolo ya mutakalo o fhambanaho , ane a nga huṅwe a laṱiwa kha tshiimiswa . 
U amba nga nḓila ya vhudzivha / u ṋea mahumbulwa nga ha ndeme ya khaṱhulo kha tshibveledzwa
Ho vha hu si na tshithu tshi sa langei kha havha vhavhulahi . 
Nga u ralo kha ri shumisane u khwaṱhisedza uri vhugevhenga ha khakhathi vhu khou fhungudzea nga hafu kha miṅwaha ya fumi i ḓaho .
U vhona zwauri mafhungo a zwibveledzwa a swikelelea kha zwitshavha . 
U konadzea ha u dzhenelela uho zwi bva kha zwivhumbi zwo fhambanaho . 
MVELELO
Komiti i fanela u eletshedza dzangano ḽi vhusaho nga ha u thoma u shumiswa ha nyendedzi idzi . 
Naho vhaṅwe vha vhashumi vho vha vho ambara zwiambaro zwa u ḓitsireledza , zwo vha zwi songo ḓala , saizwi vhanzhi vha songo ambara . 
Muvhuso u isa phanḓa na u shumisana na vhafaramikovhe kha u fhelisa migodi isiho mulayoni u itela u vhulunga matshilo na u thivhela u rengiswa ha methala na diamane yavhuḓi zwi siho mulayoni .
khwinisa mutheo wa nḓivho yanga na vhukoni hanga uri ndi kone u shuma zwavhuḓi ;
( d ) u dzhiela nṱha murangaphanḓa wa ḽihoro ḽihulwane kha maṱuku oṱhe kha Buthano sa Murangaphanḓa wa Ḽihoro Ḽihanedzi .
Muhasho wa mveledziso ya mabindu maṱuku wo thomiwa u itela u ṋetshedza thikhedzo yo livhanaho na mabindu maṱuku .
MUSHUMO WA 3 : MILINGO YA VHUKATI HA ṄWAHA
Mvelele i fanela u vha hune fhethu ha mushumo ha tikedzwa na u ṱanganedzwa . 
Vhadzheneleli vha zwigwada zwa nyambedzano a vho ngo swikelela thendelano kha mbudziso iyi . 
Muthu u tea u ita tshithihi kha u ( a ) eletshedza muṅwe na muṅwe uri hu lowiswa hani kana u vhaisa muṅwe muthu ; kana ( b ) u fha muthu zwithu zwine zwa nga zwa vhuloi ngeno zwi si zwone .
Nnḓu i tea u imela nnḓu ya muthu a bvaho shangoni ḽisili kana muanewa wa lungano - nga maṅwe maipfi a i tei u vhonala sa nnḓa zwayo , yo ḓoweleaho . 
Vhubveledzi ha khwine vhu dovha hafhu ha ṋetshedza mbuelo nnzhi dza u bindudza hu tshi aluswa nyaluwo ya ikonomi kha madzingu a songo bvelaho phanḓa . 
Vhathu vhoṱhe vhe vha dzhenela vho vha vha tshi takalela u dzhia tsumbo dza tshilangwa . 
KHOUDU YA U ELA 7 6 5 4 3 2 1
U guma kha madalo mararu kana R1 680 nga muunḓiwa nga madalo maṱanu kana R2 520 nga muṱa nga ṅwaha
Tshidimela tsho tshimbila nga u ongolowa tshi tshi songolowa .
Kha ndima iyi , mvelelo dzoṱhe zwi tshi kwama u bvisa tshigwada dzi ḓo kumedzelwa . 
Zwiimiswa zwa muvhuso zwi tea u thoma na u vha na tswikelelo u itela u fhedza na u fulufhela kha zwiko zwa mafhungo u itela maitele a u dzhia tsheo uri zwi vhe kha vhukoni ho fhelelaho ha nnyi na nnyi . 
Vhukoni ha u shuma kha vhupo ha masia manzhi na nga fhasi ha nyimele ire na mutsiko . 
Bisi dzi ima fhethu ho fhambanaho nḓilani zwo ḓitika nga hune vhanameli vha tama u tsitswa hone . 
Ndayotewa i bvisela khagala furemiweke ya mulayo ya muvhuso , hu tshi katelwa muvhuso wapo , kha u shuma na u isa phanḓa na u ṋetshedza mutheo u pfadzaho wa vhushaka ha dzitshaka ha zwa masheleni Afrika Tshipembe . 
Ṱhoḓea ya vhuraru yo buliwaho afho nṱha i kwama dokotirini ya mafhungo one a mafhedziseloni o no sedzwaho . 
Dzi shuma sa mbonalo nyangaredszi ya zwo sedzwaho , na u dodombedza zwine komiti ya lavhelela u swikelela na uri zwi ḓo itwa hani .
Ri dovha ra tamela mashudumavhuya vhalanguli na vhaṅwe vhaofisiri , vha ḓivhaho uri musi vha khou langula , zwoṱhe zwo dzudzanyea zwanḓani zwavho . 
Netiweke iyi i nga kana i fanela u shumiswa u swikela vhatikedzi vhanzhi vhukuma . 
tsho ḓiṅwaliselaho na vha muvhuso wa vunḓu wa hune tshiimiswa thenetsho tsha vha hone
U bvukula kha uyo muthu o tholwaho muṅwe na muṅwe zwi ḓo itwa zwi na fulufhelo nahone zwa tea u ya phanḓa fhedzi arali zwi tshi nga ṱoḓea u itela ndivho dza mushumo uyo . 
Maitele a e-tolling ( mbadelo dza bada ) ndi ḽiṅwe sia ḽa Thandela ya Khwiṋiso ya Bada Khulwane ya Gauteng ḽine ḽo khwinisa tsudzuluwo ya vhathu na thundu na uri zwi ḓo ita uri ikonomi ya vunḓu na shango i vhe khwiṋe kha ḽa matshelo .
1.1 . Ro dzhiela nṱha tsedzuluso nga dzangano ḽa dzitshakha ḽa phimo ḽa Fitch , Standard & Poor's na Moody's , ḽe ḽa khwaṱhisedza phimo ya zwikolodo ya gireidi ya vhubindudzi ya Afrika Tshipembe na uri ri tshe ro ima fhethu huthihi .
Vha ka si kavhiwe nga HIV nga u lumiwa nga lunyunyu , tsikidzi , magufha kana nnda zwo lumaho muthu ane a vha na HIV . 
U engedza u swikelela kha pfunzo ya nṱha u ya nga he ra ḓivhadza ngaho ṅwaha wo fhiraho R200 miḽioni yo shumisiwa kha u thusa matshudeni vha 25 000 u vha badelela milandu kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha .
Tshifhinga tsha u dzula ofisini ndi miṅwaha miraru nahone inga kha ḓi vusuludzwa . 
U shuma sa kiḽeke muhulwane kha ofisi ya mishumo ya u renga . 
Luambo na maanḓa U amba nga ha ḽiṅwalovhuṋe sa ṱhoḓea ya u tholwa/ ṱanganedzwa
c . ṱhalutshedzo ya kuitele kune kwa ḓo tevhelwa
U kovha ho dzinginywaho ha zwiko hu sedza ṱhoḓea dza masia oṱhe a muvhuso u shandukisa mashumisele a tshelede kha tshumelo dza phanda na u fhungudza tshinyalelo i si ya ndeme nahone i sa bveledzi . 
U ṅwala mafhungo mavhili a mafhungo a ene muṋe kana o ṅwaliwaho kha u ṅwala na vhagudi a tshi shumisa ḽikhathi ḽa ' ndo ' .
Ri tshi fhedzisela , tshivhumbeo na tshiṱirathedzhi zwa mbekanyamushumo dza u monithara kha madzingu zwi a ambwa nga hazwo . 
Zwa vhukuma wo vha mushumo u takadzaho na vhatshini vha Mazulu u bva kha tshitshavha u itela u mvumvusa riṋe . 
U bvisela khagala mihumbulo nga nḓila i pfalaho nga u tevhekana hayo
Pulane i fanela u katela mafhungomatsivhudzi nga ha tshitshavha , zwiitei zwa tshitshavha na zwishumiswa na maitele ane a nga shumiswa u bveledza mafhungomatsivhudzi ane a ṱoḓea .
Eskom i khou dovha ya shuma u langula ṱhoḓea nga kha vhurangeli hu fanaho na gizara dza maḓi dzi shumisaho soḽa , sisiṱeme dza haiḓiroeḽekhiṱiriki na dza u bommba maḓi na mafulo a tsivhudzo ya vhashumisi . 
Yo swikisa kha u shumisa dzangalelo ḽa tshitshavha ho sedzwa u ṱangana ha mabindu mahulwane na u rengwa ha maṅwe .
Ro no pfa ngaha khumbelo dza ndivhiso ya mbekanyamaitele kha sekithara ya migodi , nga mannḓa zwi tshi elana na Mulayotibe wa Mveledziso dza Zwiko zwa Minerala na Phethiroḽiamu .
Vhonani uri ṱhalutshedzo ya tshikhala tsha nnyi na nnyi nga kha muolo wavhuḓi wo angalalaho vhukati ha fhethu ha nnyi na nnyi na ha phuraivethe . 
Nḓila ine luambo na zwifanyiso zwa vhunga ngayo vhuḓi na maime
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo vha ṋetshedza mivhigo nga ha ṱhoḓisiso kha tshiwo tshiṅwe na tshiṅwe tshifhinga tshoṱhe .
Arali vha tshi khou tou posa khumbelo yavho , vha fanela u badela mbadelo yo randelwaho nga phosiṱaḽa oda vho i livhisa kha Mulangi Muhulwane wa Vhulimi .
Mitalokati wa muvhili
Ro ḓiimisela u vhona uri sa tshipiḓa tsha vhakonisi vhashu ri isa phanḓa na u lwela u ḓisa themamveledziso yavhuḓi , zwiko zwa maḓi na fulufulu zwi dzulaho zwi hone , khathihi na u tshimbidzwa zwavhuḓi ha thundu na tshumelo . 
Nga murahu ha musi khothe yo no pfa vhuṱanzi hoṱhe na u imelela , zwigwada zwi ḓo ṋewa tshifhinga tsha u amba na khothe phanḓa ha musi khaṱhulo i tshi ṋewa .
Komititshitumbe yo vhumbiwaho nga vhaofisiri vho nangiwaho i laelwa nga khoro u shumisa mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzayo . 
Ndi kona u humbulela tshiṱori ndi tshi shumisa mutevhe wa zwifanyiso .
Vhuvha uhu vhu ḓo vha na masiandaitwa a si a vhuḓi kha Vhutswana , Ḽisuthu , Namibia na Swazini . 
U ' vhala ' maṅwalo o bveledzwaho kiḽasini ( tsumbo , mafhungo o ṅwalwaho nga mugudisi , kana nga tshigwada vhe na mugudisi )
Tshivhalo tsha vhaswa kha mbekanyamushumo dza nyalafho ya madzulo . 
U dzhenelela ha muvhuso kha vhupo ho fhaṱiwaho nga vhathu hu tea u dzhiela nṱha vhupo uho hune khaho nzudzanyo dza vha dzi khou ṱahela , kana hune mbonalo dzi re hone dza vha dzo tea u vha zwipondwa zwa vhugevhenga . 
Nga nḓowelo , phothaḽa ya SAP Enterprise ndi yone ṱhoḓea ya u thoma ya u vusulusa . 
Thasululo dza khuḓano dza zwigwada zwo ṱanganelaho
( Wa 51 wa 2008 ) Mulayo u shuma kha ndaka ya muhumbulo yo itwaho nga masheleni a muvhuso .
Guḽukhousu yo ḓoweleaho ḽeveḽe yayo itea u vha kha 3.1 - 6.5mmol / L.
Vhathu vhe ezwi zwithu zwa itelwa vhone , fhedzi , a vho nga fhambanya fomo kha mushumo . 
Vhathu avha a vho ngo vhalwa , fhedzi vha ḓo ita vhugevhenga . 
Nḓila ine themamveledziso ya bada dzashu dza dizainiwa kana u inzhiniariwa ngayo , i ṱoḓa hafhu u sudzuluwa kha zwitandadi zwa tsireledzo zwine zwa katela vhashumisi vhoṱhe vha dzibada , vhaendangaṋayo , vhareili vha dzibaisigila na vha mimoḓoro khathihi . 
Ḽiga ḽa u leluwa ha tshithu u ṋanga mulilo nga kha u swa ha luvhondo na matheriala a ṱhanga : U leluwa nga maanḓa ha tshithu tshi ṋangaho mulilo nga kha u swa ha matheriala , hu vha na khonadzeo khulwane ya tshikhala tshine tsha ṱoḓea . 
Mbilo dza mishonga dzi shumiwa na zwenezwo ?
( 3 ) Milayo ine ya tea u vha hone u itela u shumiswa ha maanḓa malugana na mishumo i re kha Muengedzo wa 4 , ndi i lavhelesaho zwipikwa zwoṱhe , vhusimamilayo malugana na fhungo ḽo bulwaho kha mutevhe u re kha Muengedzo wa 4 .
Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhureakhovhe , ngauralo , a u dzhii vhuḓifhinduleli kha zwine zwa nga itea zwi tshi khou itiswa u shumisa aya mafhungo . 
Zwi na izwo zwe ra zwi ḽa fhedzi na zwe ra zwi bvisa nga mivhili yashu . 
Mihasho ya Lushaka yo bindudza masheleni a anganyelwaho kha R29 , 4 biḽioni kha zwiitwa zwa saitsi na thekhinoḽodzhi nga 2012 / 13 , ine ya sumbedza 3% ya mugaganyagwama wo fhelelaho wa muvhuso wa lushaka .
Thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na thendelano ya u kovhekana mbuelo i ṱoḓea lini ?
Mbadelo dza tshumelo zwayo
4.5 U rekhoda na u vhiga
Mivhigo na pulane dza mvelaphanḓa dzi bvaho kha Vouthu dza Mugaganyagwama wa Muvhuso i sumbedzisa uri Afrika Tshipembe ndi lushaka lu ne lwa khou shuma , muvhuso u tshi khou ranga phanḓa kha u fhaṱa vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe .
Vhupimathengo na u monithara hashu hu sumbedzisa uri vhunzhi ha dzitshumelo dzi khou khwinifhala .
Tshanduko hedzi dzo ṱuṱuwedza vharangaphanḓa vha Tanzania u amba nga ha u tevhedzela ṱhoḓea dza khwiṋe dza ḽifhasi . 
Masheleni a wadi ane a langwa nga nzulele
Mveledziso ya mafhi na phaḓaladzo zwi ṋetshedza tshifanyiso tsho fhambanaho tshoṱhe kha mashango o bvelaho phanḓa zwiṱuku , u fhira kha mashango o bvelaho phanḓa nga maanḓa . 
U vhulunga na u vhambadza kha mashango a Afrika - Afrika zwa zwino ndi shango ḽashu ḽa vhuṋa kha zwa u rengisela mashanga a nnḓa .
( 2 ) U swikela Mulangavunḓḓu o khethwaho nga murahu ha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa , a tshi thoma u shuma , kana Vunḓḓu ḽi tshi phasisa Mulayotewa waḽo , u ya nga hune zwa ḓḓo bvelela ngaho , khethekanyo ya 132 na ya 136 ya Mulayotewa muswa dzi tea u vhaliwa sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya C kha Muengedzo uyu .
Kha vha shumise siatari la kha vha ri kwame u tahisa vhupfiwa havho kana u vhudzisa mbudziso malugana na website ya Tshumelo dza Muvhuso .
MBUELO DZA NGA NGOMU HA SIBADELA
30% mbadelo nyegedzedzwa kha mushonga u siho kha fomuḽari na u shumisa khemisi i si ya DSP .
Thandela ine ya vha hone i tikedzaho bono ḽa ḓorobo ndi mbuedzedzo ya North End Beachfront , he ha tshinyadzwa nga murahu ha mveledziso ya Vhuimangalavha ha PE . 
U vhala foḽukuloo ( ngano dza tsiko kana dza vhubvo ha zwithu / ngano dza vhahali ) dzi bvaho kha bugu ya u vhala , bugupfarwa kana Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
khou ṱoḓa u wana mafhungo avho na tshifhinga tshipfalaho tshi ṱoḓeaho uri hu kone u ṱoḓiwa , na u dzudzanywa rekhodo .
ndayotewa ya FPA na
Masipala u tea u monithara kushumiselwe kwa masheleni a u sokou ṋetshedza nga wadi
Nṱha ha mbadelo idzi , zwenezwi pulane i tshi tou fhela , Masipala u fanela u kovhela wadi iṅwe na iṅwe maṅwe masheleni a u ita uri pulane ya wadi iṅwe na iṅwe i shume khathihi na u badelela u shuma ha tshitshavha hune ha khou itwa zwino .
2.2 Mbalo ndi mini ?
Khumbelo yo tevhedzwa naho hu na uri a hu na khethekanyo ye ya vha hone . 
U kundelwa huṅwe na huṅwe nga GCIS u shumisa pfanelo kana makumedzwa maṅwe na maṅwe a maga na milayo iyi a zwi nga ḓo vha u thudzelwa thungo ha pfanelo idzo kana makumedzwa . 
( a ) u thomiwa , kuvhumbelwe , maanḓa , mishumo na tshifhinga tshi no dzhiiwa nga komiti dzayo ; na
Zwidodombedzwa zwa akhaunthu zwo ima nga nḓila hei :
Zwi tea u vha khagala u bva kha ṱhalutshedzo yauri muhaṱuli o funzeaho a vha vha o ita ndaela yauri mukovhe wa muhweleli wa vhuvhili wa mbuelo nga murahu ha thengiso ya bulasi u badelwe khae u itela u vhumba ndaka yo khethekanaho . 
Muthu a rwelaho luṱingo a nga dzhia tsheo ya u sa bula dzina ḽawe .
U tevhedza na u thonifha milanga ya dzinwe ndingo dza dokotela dzo dzudzanywaho dzo humbelwaho na u dzudzanywa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo wa Mutholi .
Tsumbo ya mishumo ya meṱirikisi
23 . Pfanelo dza zwa mushumo
Vhagudi vha tea hafhu u shumisa Luambo lwa u Engedzedza lwavho tshifhinga tshinzhi kha ndivho nnzhi .
Kha khoḽomo ya vhuvhili , kha vha bule mafhungotsivhudzi a no ṱoḓea nga u ṅwala :
U edzuluswa ng iṱo ḽa vhusedzi ha mugaganygwama
1.2 Khabinethe yo ṱanganedza u thomiwa ha yunivesithi ntswa mbili ngei Kapa Devhula na Mpumalanga , dzine dza vha dza u thoma u fhaṱwa u bva tshe demokirasi ya vha hone .
Izwi zwi itiswa nga phambano kha tshiimo tsha masheleni a khamphani na maitele a ṱhoḓisio na mveledziso zwa nḓowetshumo dzine dza khou dzhenelela kha tshumiso ya mbambadzo ya zwiko zwa dzhenethiki .
Dziṅwe dza khokheini dzi rumelwa dzi tshi bva Afrika Tshipembe dzi tshi ya UK na Australia thwii nga vhaṋamelazwiendamuyani na vhashumi vha kha zwiendamuyani kana nga kha mashango a Asia . 
A thi khou tendela muṅwe muraḓo u ṋea fhungo ḽa vhululamisi . [ U dzhenelela . ]
Milayo heyi i katela mupeleṱo , mubulo wa ipfi , girama , nḓivho ya kushumisele kwa luambo na zwiṅwe .
Odithi ya dziḽaborithari dza zwikolo zwi ṋeaho Thekhinoḽodzhi ya Tshumiso ya Khomphyutha na Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo yo khunyeledzwa . 
9.5.1. MABELO DZA KHUMBELO DZI SA HUMISELWI MURAHU
Fhethu hu songo tsireledzeaho ha u tamba
Mudzulapo u sedza nḓisedzo ya tshumelo sa musi masipala u tshi fhindula ṱhoḓea dza tshitshavha u fhirisa u kombetshedza mihumbulo yayo kha tshitshavha .
Mukhantseḽara wa wadi ndi muimeleli wa wadi kha khoro tsheo dzoṱhe dza mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzi dzhiiwa nga khoro .
2 . Mbadelo dza mveledziso hafhu dzo sumbedzwaho kha Ndaulo ya 7(1) ndi dzi tevhelaho :
R2250.oo nga tshipiḓa
Kha mbuno dzoṱhe dzi re afho nṱha aphiḽi yo haniwa . 
U ṅwala tshiṱori tshi sa konḓi kha fureme U ṅwala tshiṱori
Zwikhukhulisi ezwi a zwi koni u fheliswa nga u ṱavhanya fhedzi hu tea u vha na u lingedza nga nungo dzoṱhe u itela u shuma nazwo . 
Phurotokholo dzoṱhe dzo themendelwa na u ṱanganedzwa nga kha maitele a fomaḽa e a thomiwa nga ngomu ha CIS . 
Dzi shuma kha yuniti dza ndaulo dza masipala na vhashumi , tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha masipala na vhaṋetshedzatshumelo vhane masipala a vha na thendelano navho .
U nweledza tshiṅwalwaho kha dayari nga u shumisa mafhungo a sa konḓi kha SMS .
Mugaganyagwama u tea u vheiwa kha nyimele ya mitsiko ya masheleni ya ndeme yo livhanaho na Muhasho wa zwa Mutakalo wa Kapa Vhukovhela . 
Ino mbekanyamushumo ndivho yayo ndi u ṱuṱuwedza vhagudiswa uri vha ḓivhe nga ha khaedu dza tsireledzo badani zwitshavhani zwavho khathihi na u engedza vhukoni ha u amba ha vhagudiswa nga nḓila dza u amba kha miṱangano . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho ; zwi ya nga ane a khou ita khumbelo ya tshumelo ya ndeme .
Ni nga kha ḓi elekanya nga zwiṅwe zwithuvho zwaṋu ni kone u zwi vhekanya kha kholomo dzone . makanda / makhwathi a miroho zwibigiri zwikoṱikoṱi zwa nyamunaithi ( ḓirinkhi ) makanda a makumba
( b ) ḓivhofhekanya na Khoro i ḓaho ya kha u shuma kha vhusimamilayo hayo na Khorotshitumbe kha u wana khadzimiso na vhubindudzi i tshi itela masipala .
Nga mulandu wa zwenezwo , hu khou ombedzelwa vhukuma kha zwa vhugudisi ha vhashumi vha re kha maimo oṱhe . 
Mvelelo dza ngudo thangeli ya khonadzeo dzi konisa vhadzhiatsheo u swikelela magumo nga ha uri vha nga hana thandela arali i sa sumbedzi ndeme ya khonadzeo kana u themendela thandela kha khonadzeo ya ngudo nga vhuḓalo . 
Muthu onoyo muthihi a nga tholwa kha thandela dzo fhambanaho nahone tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsha mushumo tshi ḓo vhalwa . 
Kha khaṱhulo yaṋu , shumisani ngudo ya khwinesa sa hone vhudzivha ha pfunzo yaṋu khulwane ya ndeme . 
Tshitshavha tshi tea u sumbedza ndeme ya ndaka ntswa na yo khwiniswaho u fhira u lugisa na u vusuludza ndaka i re hone zwino . 
U ya phanḓa ha u bindudza ha sekhithara ya tshitshavha kha themamveledziso ya ikonomi zwi ṋetshedza thikhedzo khulwane kha mvusuludzo na u dzhenela kha u bindudza kha sekhithara ya phuraivethe . 
Kulingele kwa thandela iṅwe na iṅwe kwo ṱalutshedzwa nga murahu ha u rera nga ha zwipikwa zwa thandela . 
Mvelelo dzi a wanala u bva kha muṅwali musi ho itwa khumbelo . 
Zwi tea u ḓivhea uri nyanḓadzo ya khasho i dzulela u zwifha kha u vhiga mafhungo nahone tshiṅwe tshifhinga i ṱuṱuwedza tsenguluso ya u shandwa ha mafhungo kha tshikoupu na tshikalo tshao . 
Lingedzani u elelwa mafhungomatsivhudzi magede o lumbamaho zwe na vhala .
1 . U Shumiswa ha Mbekanyamushumo dza Ndeme dza Muvhuso
Ro vhofhiwa hafhu na nga Khoudu ya Zwamasheleni ya Vhusimamilayo na Mbekanyamaitele dza U renga . 
Nyaluwo ya ikonomi nga u ṱavhanya ya China , i livhisaho kha u engedzea ha muvhilo wa zwivhambadzwa , ho vha na masiandaitwa avhuḓi kha zwivhambadzwa seli zwa vundu . 
Vhathu vha Zimbabwe vho tenda u ṱanganedza na u ḓidzhenisa kha ndugiselo dza madalo avho . 
U vhala e eṱhe bugu dzo vhaliwaho nga tshifhinga tsha u vhala ha muṱanganelano , bugu dzi sa konḓi dza zwifanyiso na bugu dza kiḽasini lufherani lwa u vhala .
Ubva kha zwi re afho nṱha , zwi khagala uri kushumele kwa mishumo fhano kha ḽa Afrika Tshipembe a ku ngo vha kwavhuḓi na luthihi . 
Makumedzwa e nda a kwama o bulwa kha ṱhoho dza tsitsivhulo ya muaphiḽi , dze dza ṅwalwa nga mueletshedzi muṱuku . 
Kha vha dzhie phindulo .
Thikhedzo ya vhavhuelwa vha mbuedzedzo ya mavu na tshanduko ya mavu i ḓo engedzedzwa u itela uri vhalimi vha vhe na vhukoni na lugiselwa nga nḓila yone u itela u kona u shumisa shango nga nḓila ya vhuḓi . 
Vhunzhi ha ṱhuṱhuwedzo ya tshanduko i kha ḓi fulufhelwa nga mulanguli wa vhubindudzi ha Tshikwama . 
Mimasipala i na maanḓalanga a mulayoni na zwishumiswa zwa u langa zwine zwa nga kombetshedza mveledziso ya vhupo ha ḓoroboni hu no tikedza vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
U dzheniswa ha tshanele dzo nembeledzwaho vhukati ha dzibimu a ho ngo tendelwa . 
Nṱhani ha izwo , u gonya ha mitengo ya zwa dzilafho kha miṅwahani ya zwenezwino ho pfuka vhukuma u gonya ha mitengo ho ḓoweleaho . 
U shumisa phaiphi yone khulwane i re ndenyandenya , ine ya vha yone i no ḓuresa na u vha tshipiḓa tshihulwane tsha mushululo wa lwanzheni wa haiḓiroḽiki , zwi langwa nga ṱhoḓea dzi re na tshivhalo . 
Arali vho badela tshumelo , vha nambatedze vhuṱanzi ha mbadelo na u sumbedzisa zwi khagala .
U vhala vhe vhavhili kana e eṱhe
Hezwi a si tshimbevha tsha nga ha u khethululo nga lukanda .
5.2. Minisiṱa wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu Vho Gugile Nkwinti vha ḓo fara 2014 Land Tenure Summit Hodelani ya Birchwood na OR Tambo Conference Centre , Boksburg u bva nga dzi 4 u swika dzi 6 Khubvumedzi 2014 .
Ri ḓo pfufha u bvelela , hu ḓo dovha ha vha na masiandaitwa a u kundelwa . 
Sisiṱeme ya Afrika Tshipembe ya u ta Ndeme ya mulwadze yo iswa kha maongelo oṱhe , na EMS , na maitele o vusuludzwaho , o iswa kha zwiimiswa zwoṱhe . 
Kha miṅwaha ya fumi vhulwadze vhu ḓo vha ho ita vhana vha Afrika Tshipembe vha tshararu tsha miḽioni zwisiwana . 
Tsumbavhuyo idzi dzi na mushumo nga maanḓa kha vhathu na u ḓiṅwalisa huswa kha makete wa donesheni . 
Komiti dza Wadi dzi tea u vhona uri zwigwada zwoṱhe zwa tshitshavha na dzisekithara zwi a dzheniswa u khwaṱhisedza na u khwaṱhisa u dzhenela ha tshitshavha .
Nnḓu ya mvelele
tshitshavha kha CC ine ya khou bvusuludzwa .
3.4.2 U fhelisa Komiti ya Wadi
Nahone ro vha ri nga hanefha nṋe nda mbo ḓi ya ngei nṱha . 
Zwi tshi fana na zwenezwi , fhethu hune ha wanala khorido kana vhuḽedzani ha vhanameli kha vhudzulo ha vhathu hu tea u ṱhanngela zwitandadi zwa tswikelelo zwi zwa ambiwa ngei murahu . 
Talelani masala one mafhungoni aya .
U vhala na vhagudi
Nga mulayo , mbekanyamaitele ya muvhuso a i tei u dzhenelela kha u nanga ha khonani dza tsinisa na tsheo dza nga ha u fhelisa kana u thoma vhushaka ha iwe muṋe hune hu sa vhe na khakhathi kana u tambudzana . 
" U ita zwithu nga vhuya fhedzi u sa nyeṱhi zwi ḓisa gundo mbambeni. "
Ngauralo zwidodombedzwa zwi tevhelaho zwi nga kona u ṅwalwa fhasi hu tshi itelwa tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndeme kha Pulane dza u Shuma u ya nga Tshipiḓa : 
MAITELE A KHUMBELO NGA U ANGAREDZA U ITELA VHUSHUMISAMUPO HA U VHAMBADZA 29
Arali muraḓo o ṅwalisa vhaunḓiwa , ri dovha ra bvisa garaṱa ya muunḓiwa wa mualuwa muṅwe na muṅwe .
1.2.2 Vhaimeleli vha tshitshavha
Kha hu shumiswe pulane dza themo ya gireidi iṅwe na iṅwe u nanga lushaka lwa nyito na tshigwada tsha zwikili zwi ṱoḓeaho kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mushumo ya u linga ha fomaḽa .
U buletshedza zwiwo
A zwi pfali u hwesa mulandu tsha u thoma na tsha vhuṱhogwa kha vhaṱolamuvhalelano , sa musi vha tshi fhedza tshifhinga tshiṱuku kha khamphani u fhirisa vhalangi na kha nyimele nnzhi mutengo wa u ṱola u fhasi ha muholo wa mulangi muthihi . 
Tsireledza vhupo nga nḓila dzoṱhe , uri lushaka lune lwa khou tevhela lu vhe na ifa ḽa ndeme ḽi linganaho .
Ngano Themo ya 2 : Vhege dza 5 - 6
Ndi u thoma ha u shuma ha Thendelano ya French na Brazil yo sainwaho vhukati ha PRASA na Alstom .
3.2 . Sa tshipiḓa tsha u pembelela miṅwaha ya ḓana , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ndi vhone vhe vha vha vha tshi khou tshimbidza thandela dza khwiniso , ho katelwa :
U shumiswa ha veḽfu zwi nga vhanga zwikhakhisi zwihulwane zwa tshifhinganyana nahone , nga murahu , u tsa na u gonya ha phuresha . 
Vhasedzulusi vha nga ngomu na vha nnḓa vho shumisa tshishumiswa tsha tsedzuluso yo bveledzwaho kha mavundu u sedzulusa mabambiri a mbudziso a mulingo uyu . 
U edzisela nyimele dzi tendiseaho kana tshenzhemo ya ene muṋe kha vhutshilo a tshi tou tshimbidza muvhili na luimbo .
Ni elelwe u fhedza fhungo nga tshiga tsha u awela .
7 . U lulamisa
Pulane ine ya sumbedza ṱhalutshedzo ine ya khou dzinginywa ya Vhupo ha Vhulanguli sa zwe zwa buliwa . 
Bugu dza zwiṱori zwipfufhi zwine zwa takadza dzi re na fhungo ḽithihi kana mavhili kha siaṱari .
U bula dzina ḽa tshishumiswa tsha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe musi ho sumbedzwa sia ḽatsho ḽi mangadzaho
Vhabveledzi vhashu zwa zwino vho livhana na maga a thengiso dza mashangoḓavha a konḓaho na muṱaṱisano wo khwaṱhaho u bva kha ḽa Asia na maṅwe mashango . 
Zwiendedzi zwa u hwala zwine : bisimusi I langa zwiendedzi zwiraru zwa u hwala dzinwe zwine vha zwi shumisa u ita tshelede . 
Miṅwaha ya fuṱhanu nga murahu ha miṅwaha ya furaruraru ya u thoma mashango a Afrika a ḓilangaho o kuvhangana ngei Addis Ababa , Ethiopia u vhumba Tshiimiswa tsha mbumbano ya Afrika , zwino ndi Mbumbano ya Afrika , dzhango ḽi khou sedza kha miṅwaha ya fuṱhanu i tevhelaho . 
Vho Ndlovu vha thoma nga u ya kha Mukhantseḽara wa wadi Vho Smith vha ri vha na mishumo minzhi .
Pulane ya tshumiso i a tevhela ine ya sumbedzisa zwipikwa na zwiṱirathedzhi dza sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa ndeme ḽa kushumele ḽo bvaho kha zwitatamennde zwa mbekanyamaitele . 
Zwi vha zwa ndeme kha u shela mulenzhe kha mveledziso ya tshitshavha , ya vhune na ya vhuḓipfi kha vhagudi .
( b ) u dzhia vhukando ha u wana nḓila ya u khakhulula fhethu he ha vha na u thithiswa ha pfanelo dza vhathu ;
Musi ri tshi khou ṱoḓa mushumo wa khwine kha nyimele yashu , ndi zwo sedzwaho zwashu dza lushaka dzine dza tea u dzudzanya phindulo yashu musi ri tshi ya phanḓa . 
THASIKI 3 Kha vha lugisele pulane ya u swikelela vhathuni ya u dzhenelela ha tshitshavha
Vha humbelwa u dzhiela nṱha gumofulu ḽa mbuelo ḽine ḽa ḓo rekanywa ho sedzwa Shedulu ya mbuelo dza ṅwaha 2011 tshikhala tsha vhuraḓo tsho salaho tsha ṅwaha u bva kha ḓuvha ḽa u dzhoina .
Mihumbulo yo bviswaho kha " Ndulamiso Afrika Tshipembe Ṋamusi " ndi ya avho vhaṅwali nahone zwavhuḓivhuḓi a i imeleli uyo editha kana Tshumelo ya Muhasho wa Ndulamiso nga u angaredza . 
U sumbedza u pfesesa mveledziso ya
2.1.1 Maimo a nyambo
Ri ḓo kumedza izwo musi wa ndingedzo dzine khadzo ha shumiswa magavhelo , vhatholi vha vhofholowe u pandela vhashumi hu si na ṱhalutshedzo . 
Hezwi zwi nga khethekanywa nga u phaḓalala zwa bva khethekanyo mbili : 
Naho zwo ralo , ri a zwi ḓivha uri tshanduko dza ṅwaha muṅwe na muṅwe ndi dza ndemesa kha miṅwaha mivhili . 
Khabinethe i humbela vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe uri vha tikedze na u dzhenelela kha mbekanyamushumo dza Ṅwedzi wa Vhafumakadzi na vhuṱambo hune ha ḓo itwa ṋwedzi woṱhe u vhona uri tswikelelo dza vhafumakadzi dzo pembelelwa .
" Ndo livhuha , Vho Ndau , " kubevha kwa hevhedza .
Tsedzuluso dza milandu yoṱhe ya vhathu ya zwinozwino yo khwaṱhisedzwaho , ngei China , Indonesia , na Turkey , yo topola vhukwamani ha ndivhanele na zwiṋoni zwo kavhiwaho sa zwone zwi anzelaho u vha tshiko tsha u ṱanea . 
U thusedza kha zwa ndangulo ya zwa masheleni
U fhungudza vhushai ha ndaka nga kha u ṋetshedzwa ho fhelelaho , ṱhogomelo na vhulanguli ha Phothifolio ya Ndaka dza Vunḓu . 
Tshifhinga tsha u shuma fhethu henefho
Aphiḽi iyo i elana na u vha hone ha Khothe iyi , ine i tea u vha hone zwi tshi kha lutamo lwa vhulamukanyi kha u ita ngauralo . 
Naho zwo ralo thaidzo na u sa lingana hune ha vha hone kha zwiimiswa zwoṱhe zwo bvelaphanḓa na u ḓisa luvhelambiluni kha mashango a vhashai . 
Hu khou lavhelelwa u ambwa nga ha tshanduko ya UN , hu tshi khou katelwa u vusuludziwa ha UNGA ; u khwinisiwa ha mushumo wa Khoro ya zwa Ikonomi na zwa Matshilisano ( ECOSOC ) ; na tshanduko ya Khoro ya Vhutsireledzi ha UN(UNSC) u itela u engedza vhufaramuraḓo kha zwiimo zwoṱhe zwa tshoṱhe na zwi si zwa tshoṱhe .
" U tendela maano a ikonomi ya zwino i tshi isa phanḓa na u khwaṱhisa dzangalelo ḽao ndi u i fha maanḓa a u dzula kha ndango na u ri tambudza , na u ri a zwi vhuyi zwa sumbedza hu na mbofholowo .
Senthara ye ra amba nga hayo i katela zwikhala zwo tiwaho na khetheaho zwa vhupo na zwiṅwe zwikhala . 
Naho ro kulea nungo , a ri athu hangwa uri ri vhonnyi , na zwine ra imela zwone .
Ndi nga nḓila i fhio ine zwiko izwi zwa ḓo ri thusa u vhea dzhango kha nḓila ya mvusuludzo , lupfumo na mulalo . 
U shumisa girama , mupeleṱo , na ndongazwiga zwi re zwone
Muṱangano u ḓo lavhelesa mvelaphanḓa yo itwaho u swika zwino , na u engedza ṱhuṱhuwedzo nga u bveledza tshumisano ya ikonomi , tshumisano ya thengiso na mveledziso sa zwe ya topolwa na u tendelaniwa . 
Ḓuvha na fhethu he khonṱhiraka ya sainwa hone
Kha tsenguluso ya u fhedzisa , zwi ḓo ya nga vhuhulu ha phoswo kana vhukhakhi na vhushaka haho na mvelelo . 
ṋomboro ya referentsi ya mubadeli ine ya vha na ṋomboro dza 19 ; na
Mueletshedzi , na avho vha sa swikeleli zwilinganyo zwashu vha ḓo humiswa u itela tsedzuluso . 
U rwa : u shumisa bethe ya puḽasiṱiki ya u rwa khirikhethe kana gurannḓa yo tandwaho u rwa bola u bva kha ' T ' vha bvela phanḓa vha rwa / bouḽa nga bola ya vhuphuvhephuvhe ( thenisi )
Tshigwada tsha 2 Miraḓo ya tshitshavha i bvaho kha dzangano ḽa vhafumakadzi
Khwiniso dzo ṱoḓa u kula nungo na u dzhiela fhasi zwivhuya zwo itwaho nga vhashumi . 
14 Shundunthule 2015
Musi Lutsinga lwa Agulhas lu tshi swika ṱhodzini i re tshipembe ha Afrika , lu khuyela tshipembevhukovhela . 
Vhuvhekanyandeme ha nḓisedzo ya tshumelo ho livhanywa na vhuvhekanyandeme ha lushaka na ha vundu . 
Maambiwa a tevhelela mvelaphanḓa ya komiti kana muṱangano lwa tshifhinga tshilapfu nahone hu nga humelwa murahu khao arali zwo tea u sedza uri tsheo yo dzhiiwa lini na mvelelo dza tsheo .
U dzhena kha khoso dza U pfumbudza Vhapfumbudzi
Nḓila ine ra tea u i tshimbila i nga shanduka ; zwa sa ralo ri ḓo vha ri tshe ro ima kana ra sala ro sokou dzi nahone ri sa tshimbili nga nḓila . 
1.6 Khabinethe yo dzhiela nṱha mvelaphanḓa ya mipfuluwo ngei Yoropa ine ya bvisela khagala u konḓa ha ndangulo ya mipfuluwo na vhushaka na mbekanyamaitele dza dzitshakhatshakha dza mashango o fhambanaho .
Ṅwaha wa muvhalelano u no khou sedzuluswa kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhelaho wa theme ya khoro i re hone zwino ; ndi zwa ndeme uri nḓisedzo na mashumele a theme ya kale zwi a sumbedzwa hu tshi tevhedzwa dzitshwikelelo . 
a ) Vho Lindelwa Teresa Myataza ( Mudzulatshidulo ) ,
Kha phaiphi dza phandakati khulwane kha maḓi o tsesaho , mulivhanyo na ḽaini ine ya vha hone zwi nga vha thaidzo . 
Muhasho wa lushaka u na vhuḓifhinduleli ha nzudzanyo khulwane , zwine zwa vha u pfananywa mbekanyamaitele na mbekanyamushumo , vhurangeli ha vhusimamulayo , vhuṱoli na vhulambedzi . 
u vhea iṱo kha tshiimo tsha tshumelo
Kha ri ṅwale 1 .
Hezwi ndi zwilibane zwo dzulaho zwo lindela nahone zwi khagala uri zwi ṱoḓa nungo dzashu roṱhe u itela u vhuedzanya zwiito zwa muḓagasi wa masipala , u itela uri ri kone u isa zwikeiḽi zwa ikonomi kha gumofulu na u ṋekedza nḓisedzo ya muḓagasi i fulufheleaho . 
Nyambedzano :
Muhasho wa Lushaka wa Zwa Mupo na Vhaendelamashango ndi mutholi a ṋeaho zwikhala zwi linganaho , a tevhedzaho mbekanyamaitele ya u dzhiela nzhele vhe vha vha vho kandeledzwa . 
U shandukisa mafhungo a tshi bva kha tshiṅwe tshivhumbeo u ya kha tshiṅwe
Afurika Tshipembe li kovhekana milambo mina mihulwane na manwe mashango a rathi a vhaledzani nalo :
_ U londola sefo u ya nga ṱhoḓea dza vhabveledzi
Mushumo wa netiweke ya sisiṱeme ya u enda kha maitele a u ita vhudzulo ndi zwa ndeme u itela u ṋetshedza muhanga wa vhupo ha mutheo nga ngomu hune maitele a ḓoroboni o vhalaho ane a kwama matshimbilele a vhathu kana vhutendeleki ha vhathu , thundu na tshumelo , zwi wana tshivhumbeo tsha vhupo . 
Musi muṱaṱisano kha sekhithara ya mavhengele u sa tou vhilaedza , u dzulela u vha thaidzo u bva kha kuhumbulele kwa u thivhela u shumisa mahalwa nga nḓila i si yavhuḓi . 
Zwibadela zwiraru zwo wanwa zwi khou rumela malaṱwa a ntho dza muvhili wa vhathu u fana na puḽasentha kha vhupo ha u laṱa malaṱwa a masalela na zwivhili zwo vha na " mugodi wa pulasentha " midavhini ya sibadela . 
Kha vhunzhi ha vhaṋetshedzi vha tshumelo vhoṱhe huna u sa fushea hu yaho phanḓa nga kushumele kwa gwama ḽa zwa mishonga kha u badela dziakhaunthu . 
U shaya tshumisano na vhushaka vhukati ha zwiimiswa zwo raloho zwi nga ita uri hu vhe na u tevhelelwa ha zwipikwa zwo fhambanaho , hune kanzhi zwa ita uri hu itwe mushumo muthihi kavhili , zwipikwa zwi lwedzanaho na u shumiswa ha maga a mveledziso hune ha sa vhuyedze , zwine zwa fhedza nga u khakhisa nyaluwo yo khwaṱhaho ya nḓowetshumo . 
Zwavhuḓi , ipfi kana ḽiambele ḽine ḽa bva kha ipfi kana ḽiambele ḽe ḽa ṱalutshedzwa kha khethekanyoṱhukhu ḽi na ṱhalutshedzo i fanaho nga nnḓa ha musi zwi re ngomu zwi tshi vho sumbedza hu khou ambiwa nga ha iṅwe ṱhalutshedzo . 
U rangela u vhala : U humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya mafhungo na zwifanyiso
Kha miṅwaha ya 20 yo fhiraho , ho vha na tswikelelo khulwane dzo itwaho kha u engedzwa u wanala ha tshumelo dzi ngaho dza maḓi , tshampungane na muḓagasi .
2.9 Vha SAPC vha hanedza vho lavhelesa kha zwi tevhelaho : 2.9.1 Tsha u ranga , vha hanedza zwa u shumisa lutendo lwa vhurereli na mvelele kha vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi .
Kha nyimele iyi , zwi a konḓa u sa ṱanganedza mudavhidzani a fulufhedzeaho zwavhuḓi , fhedzi zwa leluwa nga maanḓa u shandukisa kuvhonele kwa muthu ku ṱoḓeaho zwithu zwiṱuku u itela u fhungudza phambano . 
Nṱhani ha izwo vhuendi ha muyani kha dzingu ho no lingana u thusa mabindu na u ita holodei . 
a vha koni u shuma ngauri a vha vuwi zwavhu ḓi - hezwi zwi amba uri vha na miṅwedzi ine ya vha nga fhasi ha rathi vha tshi lwala
nḓivhadzo ya u vusulusa muthelo wa tshiendedzi ( MVL2 ) .
Zwipiḓa zwa vhutsila : u bula na u shumisa zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri na zwivhumbeo zwa zwi tshilaho
Musi tsiredzo ya vhaṱaleli i ya ndeme ya nṱhesa , ndondolo i fanela u itwa hu si u ḓivhadza maga ane a nga vhulaha muya wa mutambo , kana u khakhisa vhukuma mveledziso yawo . 
U shumisa khalo ya ipfi na mbonalo ya tshifhaṱuwo zwo teaho
U sumbedza nyito nga muvhili nga nḓila i si ya fomaḽa : u ṱhobila , u gidima , u eḓela na zwiṅwe
Zwi tea u kuvhanganyelwa thungo na maṅwe malaṱwa na u laṱiwa fhethu ha u fhisa mathukhwi ho teaho . 
Phurogireme iyi ya Zwikili yo ḓisendeka nga Ṱhanziela ya Lushaka kha
Muṅwe wa mishumo ya mapholisa a sialala ho vha hu u isa nḓivhadzo , dzi ṋea ho vha kwameaho ndaela na miraḓo ya tshitshavha uri vha ḓe khoroni na u lavhelelsa u itwa ha tsheo dza khoro .
" Thabo , ndi inwi we na dzhia dayari yanga ? "
Nga nnḓa ha thaidzo idzi , Muhasho u kha ḓi hana uri ofisi dzi wane khothesheni u bva kha vhorakhonṱhiraka vhapo . 
GIREIDI YA 3 U topola maipfi a re na pfanapheleledzo kha zwidade zwo ḓoweleaho na dzinyimbo .
4.3 . Nyambedzano ya u Lwa na Zwidzidzivhadzi ya Afrika-Russia ngei ICC ngei Durban u bva nga ḽa 8 u swika ḽa 9 Ṱhafamuhwe 2016 i ṋea luvhanḓe lwa u khwaṱhisa Pulane Khulu ya Zwidzidzivhadzi ya Lushaka ( 2013-2017 ) .
6.1 . Khabinethe yo gaganyelwa nga hazwo nga Minisiṱa wa Gwama , Vho Malusi Gigaba , nga murahu ha musi Afrika Tshipembe ḽo dzhenela miṱangano ya ṅwaha nga ṅwaha ya 2017 ya IMF na Bannga ya Ḽifhasi , ye ya farwa nga ḽa 13 u swika ḽa 15 Tshimedzi 2017 .
Ho no ṱanganedzwa fomo dzo ḓadzwaho na khwaṱhisedzo ya mbadelo , Phemithi ya zwa u Renga Zwifuwo u bva Nnḓa na Ṱhanziela ya zwa Mutakalo ya zwa Zwifuwo zwi ḓo ṋetshedzwa zwa rumelwa khavho thwii .
Mishumo yoṱhe ya u linga ya fomaḽa i tea u modareithiwa u itela u khwaṱhisedza vhunzani ( maimo a nṱha ) na u vhona uri maimo o teaho o swikelelwa .
3 . Kha vha wane thaidzo khulwane na zwikhukhulusi zwine vha vha na lusevheḓi lwazwo kha thandela iyi .
Nzulele ya mirole kha masipala uyu i sumbedza u anda ho phaḓalela kha vhadzulapo vha re vhaswa . 
( a ) nangiwaho nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwaho nga tshivhalo tsha Miraḓo ya madzangano oṱhe tsho imelelwaho nga u linganela kha Buthano ; na
Vha ḓo kovha tshenzhemo yavho , vhukoni , zwikili na nḓivho ya u pfumbudza na gudisa vhashumi vha muvhuso .
Nḓila ine vhalanga vhuendi vha ri thusa ngayo
Vhurangeli ha khakhululo vhu fanela u shumisa zwipikwa zwo bulwaho sa fhethu hune ha tea u thoṅwa hone . 
Dzi ḓo tsisa mutsiko fhasi kha mbadelo dza vhashumi vha si na ho mitikedzo . 
Oﬁsi ya vhuṅwaleli ndi tshipiḓa tshine tsha vha kha Muhasho wa zwa Madzulo a Vhathu tshine tsha tikedza Oﬁsi ya u Bvisela Khagala
Vha nga ita khumbelo ya ṰhO ka etsa ko Lushaka lwa Mbeu ( Ṱaḓa ) kana Ṱhanziela ya Sambula ya Mbeu ( Lutombo ) .
Khoro i nga bveledza mbekanyamaitele i sumbedzaho uri vhakhantselara vha PR vha nga dzhenela hani [ sa vhathu zwavho ] kha Komiti ya Wadi .
Ho sedzwa dziPMB Phurothesisi ( ya ngomu )
Hezwi zwo itea zwinzhi nge ha vha na u engedzea ha u sala murahu vhathu zwavho na khamphani dze kale dza vha dzo nanga u ṅwalisa na u wana ḽaisentse dza zwiendedzi zwavho mavunduni maṅwe-vho hume mbadelo dza ḽaisentse dza si ḓure . 
Tshikepe tshapo tsha u rea khovhe tshi katela gere dzoṱhe , tshomedzo , mbulungelo , mihwalo na zwivhaswa zwi re khatsho .
Zwi fanaho zwi ya kha mashaka na dzikhonani a vhabvatshiṱhavhelo vhe vha ḓivhonadza phanḓa ha khomishini . 
U bvisa mvetomveto ya u thoma
Ri a fulufhela uri naho ha nga vha na thaidzo dzi no konḓa , mafhungo aya a shumaniwa nao nga u ṱavhanya . 
Khaedu khulwane yo vha u fhungudzwa ha tshifhinga tsha u vhuela murahu zwi tshi ḓa kha u tholiwa musi hu tshi ḓadzwa poswo . 
Mbekanyamaitele iyi i ombedzela ndeme ya u ita mugaganyagwama nga nḓila ine ya topola masiandaitwa a masheleni a ḓaho nga murahu a thandela dza tshelede dzo pulaniwaho kha mugaganyagwama u shumaho wa masipala . 
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu .
Khethekanyo i buletshedza mushumo wo itwaho nga muhasho u ya nga mveledziso ya zwikili . 
Ro no ḓi ita dziṅwe khwiniso kha sibadela tsha vhalwadze vha muhumbulo tsha West-end . 
Hezwi ndi zwine ra tenda khazwo , vhuḓikumedzeli na milayo ine ya langa maitele a u dzhia tsheo a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi tshi ḓivhea kana zwi sa ḓivhei . 
Arali muṅwe muthu a tshi khou bva mikota , u fanela u sumbedzwa uri u itisa hani mutsiko kha muratho wa ningo yawe ene muṋe . 
Khumbelo u bva kha muṋe wa ndaa malugana na hezwi i khou shumiwa nga hetshino tshifhinga . 
Nzulele ntswa i vhanga u sa ya phanḓa , ngauralo thaidzo dzi fanaho na dza kale . 
Hezwi zwi ḓo vha nga kha ṋetshedzo ya ṱhalutshedzo kha zwiteňwa zwa maanḓa ao ; u sendeka Mulayo tsini-tsini na ṱhoḓea dza Mulayo wa Ndango ya Masheleni a Tshitshavha ( PFMA ) na u khwinisa mashumele ao .
U vhiga nga ha kushumele kwa tshumelo dzoṱhe dza thandela khulwane dze dza tendelwa hu tshi tevhedzwa maitele a tsenguluso dza masia manzhi o ṱanganedzwaho . 
Vhudzheneleli ha nnyi vhu dzhiiwa sa sa pfanelo ya mutheo kha vhathu vhoṱhe uri vha dzhenelele kha sisiṱeme ya kuvhusele .
Vhonani u ḓo ita mini o no swika ha Tshamaano ?
Muvhuso u fhedza R500 biḽioni nga ṅwaha kha u renga thundu na tshumelo .
Mushumo wa 1 : Kha vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho vhoṱhe :
Tshikale sekhithara ya vhulimi yo ita mushumo muhulwane kha u mveledziso ya ikonomi i bvelelaho na uri yo shuma sa musiki wa mushumo muhulwane . 
Vhatholi vha tea u ḓadza Muvhigo wa Vhatholi wa Vhulwadzwe ho ṱahaho Mushumoni fomo , hu saathu fhela maḓuvha a 14 vho ḓivha nga ha vhulwadze .
Hu dzulela u vha na mikano ya tshikoupu tsha u dzhia tsheo nga dziphurofeshinala , ngeno hu uri vhashumi vha si a zwikili vhe na tshikoupu tshiṱuku tsha vhutumbuli kana phuromosheni , zwine hezwo zwi nyamisa ngamaanḓa . 
Saveyi i ḓo itwa nga Lambamai nahone mvelelo dzi ḓo vha hone mafheleloni a ṅwedzi wa Fulwi 2016 .
Nga nḓila heyi vhukwakwani vhu re nṱha vhu tamba mushumo muhulwane wa u swikelela zwiimo zwa nṱha zwa u leludza . 
6.7. Zhendedzi ḽa Thekinoḽodzhi na Mafhungo a Muvhuso ( SITA )
Ndayotewa ya khorombusi ya tshikolo 16
Dzigurannḓa na magazini U ṄWALA NA MUṄWALO
Hezwi zwo iteswa nga mulandu wa mitengo ya zwiḽiwa ine ya khou gonya na mitengo ya khovhe ine ya sa fushe . 
U ḓiṅwalisa dziyunivesithi kha mbekanyamushumo dza mutheo zwi ḓo engedzea uya kha matshudeni a 36 000 ( u bva kha 16 300 ya 2013 ) .
Nzudzanyo na vhukoni : vhurangeli , u shumisa mihumbulo ya vhuṋe i sa fani na miṅwe zwi tea u vha hone tshifhinga tshoṱhe musi hu tshi khou kumedzwa . 
6.4 Khabinete yo dovha ya nyeṱulelwa nga ha madalo ane a khou ḓa a Mazhendedzi a Phimo a u ṱangana na madzangano o vhalaho na khorondangi dza muvhuso .
vhukoni ho lingana ha u ita mushumo ha zwiimiswa zwine zwa tea u ita mushumo
Honeha , zwinzhi nga ngoho zwi nga kha ḓi itwa kha ḽevele ya lushaka u khwaṱhisedza uri mavundu a ṱoḓiwa uri a takule ḽevele ya khanedzano ya mbekanyamaitele , na u imelela maitele a sa faniho maṅwe a maṅwe . 
Zwipuka
Hezwi zwi itwa u itela u wana khwaḽithi ya mushumo wa ndingo . 
Ri ḓiimisela u sala murahu mvelaphanḓa musi i tshi bvelela kha ḽevele ya muvhuso . 
Vha fanela u vha na ṱhoḓea dzi tevhelaho :
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U thetshelesa na u amba ( orala kana nḓowenḓowe )
N ḓila i lelulwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling .
Ri ṱanganedza zwine zwa khou itwa nga Phalamennde kha u lavelesa u tevhedza khuwelelo ya uri tshi vhewaho phanḓa hu vhe zwa u sika mishumo nga muvhuso .
Muzhou : Vha ḓo fa nga nḓala , Vhafuwi !
Hu si na thendelo ṋewaho yo tou ṅwaliwaho u thoma ya SARS , a hu na muthu ane a nga - 
Mafhungo a ndinganahuvhili , a ndaulo , a pfunzo nga ha uri mimaraga i fanela u shuma hani , a vha a ndeme nga maanḓa . 
Ngaha u ḓiṅwalisa sa mulondoli wa vhaaluwa
Davhi ḽa bindu
O dovha a renga na zwienda .
Iṅwe ya mbulungelo khulwanesa ya dzi thandela dza tshomedzo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010 .
U ṱalutshedza maitele a u thetshelesa
U ṋea vhuḓipfi ( u funa / u sa funa tshirendo )
Ndi dovha nda pfa ndo takala miraḓo i ṱhonifheaho , u ḓivhadza R20 biḽioni kha thikhedzo ya mithelo kha u vundiwa ha mithelo u ṱuṱuwedza vhubindudzi , u ṱanḓavhuwa na mvusuludzo kha sekithara ya zwa vhubveledzi .
Khabinethe i humbela maAfurika Tshipembe uri vhavhe vhadzheneleli vhukuma kha dzikhetho , fhedzi vha ite izwo nga mulalo vha tshi ṱalukanya pfanelo dza vhakhethi vhoṱhe dza u bvisa vhupfiwa tshitshavhani na u khetha lwa tshiphiri fhethu ha u khethela .
Lu re lwa ndeme , ndi " Ndangulo ya Nṱha " i tea u elwa nga fhasi ha Ndaulo ya Ndangulo , fhedzi hu na u katela ndangulo ya nṱha nga fhasi ha Ndaulo ya Ndangulo zwi tendelwa kha maṅwe a mafhungo , sa zwo bulwaho afho fhasi : 
U ṅwala mafhungo nga ngona na kuṅwalele kwone kha muṅwalo wa u ganḓisa na muṅwalo wa u pomba .
Dzina ḽavho na nomboro ya basa
Ndivho ho vha u topola maitele kha kufhindulele kwa mugudi , u topola magake a guda na u ṋetshedza themendelo ya khwiniso . 
Hunzhi , kha nyimele dzine dza fhira nthihi vhuṱanzi ho vha ndondolo ya fhasi . 
U humbulela zwine zwa nga tevhela
A hu na a ḓivhaho uri tshelede yo vhulungwaho ya u litsha mushumo yawe i ḓo vha hone u swika lini , zwino anyuwithi i bvisa khumbulelo . 
Muimeli muthihi u bva kha phurovintsi inwe na inwe ;
Vha bva vhe Limpopo , vho kungwa nga mini uri vha ḓe Gauteng mavhoneni ? 
Vhukonḓi kha u swikelela tshipikwa tsho vhewaho sa izwi hu u vhewa ha vhunzhi ha nungo na u sedzesa kha u thola tshipikwa tshi tshimbilaho . 
U sika ḽimudi : u shumisa ipfi nga u ambela nṱha na nga vhulenda , mibvumo i no ṱalusa na u ḓibvisela khagala na musudzuluwo , u shumisa vhurendi , tshifanyiso kana luimbo
Mudzulatshidulo , khomishinari , vharangaphanḓa vha vhaswa na vhaṱuṱuwedzi , vha songo mangadzwa nga hei mbudziso . 
Iyi ndi khalaṅwaha ya u ḓiphiṋa ndi thero i katelaho maḓuvha a madakalo na Ḓuvha ḽa Khushumusi . 
12 . Nga u angaredza , maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u vha tshiphiri .
Khabinethe yo topola nḓowetshumo dza vhusiki na mvelele sa dziṅwe dza vhatshimbidzi vha nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo kha u thoma u shumisa Nḓila ya Nyaluwo Ntswa . 
Lupfumo lwa minerala dza shango ḽashu ndi ndaka ya lushaka na vhufa vhuthihi vhune ha vha hashu roṱhe maAfurika Tshipembe , Shango ḽi ḽone ḽo faraho vhuṋe .
Hu na maanḓa nga u tou nanga o pimiwaho u ya nga khumbelo na u pfukiswa ha ndaṱiso na nzwalelo . 
Tshifhinga tshinzhi , kha atikili dza magazini , u takalela na u sa takalela na tshitaila tsha kuhumbulele kwa muṅwali ndi zwa ndeme , nahone zwi tea u ṱuṱuwedzwa kha vhagudi .
4.5 Vha ḓivhadza , arali muhwelelwa a nga fhasi ha miṅwaha ya fumimalo , vha nga kha ḓi si tendelwe u vha hone tsengoni , nga nnḓa ha musi u vha hone havho zwo tea kana zwo tendelwa nga khothe , kana hune ṱhanzi ya vha i na miṅwaha ya 18 , a vha nga ḓo tendelwa u thetshelesa vhuṱanzi ha ṱhanzi yeneyo ;
Arali vha tshi khou ita vhupfiwa sa dzangano , nga u pfufhifhadza kha vha ṱalutshedze dzangano .
U ita mvetomveto ya vhudavhidzani , memorandamu na mivhigo musi zwi tshi ṱoḓea . 
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu ( CGE )
Vhuḓifhinduleli ha Khomishini ya Pfanelo ya CRL na PanSALB vhu a fana nyana malugana na pfanelo kha luambo hune tshitshavha tsha ṱoda thikhedzo ya u tikedza tswikelelo ya pfaneloguṱe iyi .
Engedze vhunzhi ha mushumo une wa nga itiwa
U thusa kha mishumo ya ndangulo ya vhulavhelesi na ndangulo ya zwiko na zwishumiswa hu tshi katelwa na ndangulo ya vhathu ya vhashumi vha khemisini . 
Masheleni a muvhuso washu a zwa mutakalo a khou ḓi engedzea na vhuṱumani ha zwibadela na kiliniki dza muvhuso zwi khou ḓi aluwa .
HIV ndi vhulwadze ha phirela , fhedzi hu na dziṅwe nyimele fhedzi dzine khadzo vhathu vhane vha vha na vairasi vhanga i fhirisela kha vhaṅwe vhathu . 
U bvela phanḓa na u shumisa tshelede ho engedzedzeaho musi mbuelo i tshi khou wa , nga maanḓa u shumisa tshelede hune ha nga si kone u humiselwa murahu nga nḓila yo leluwaho , zwi nga si imelelwe . 
U shela mulenzhe nga tshitshavha zwo itwaho nga muhasho u ya nga vhashumi vha re hone zwi a ṱanganedzwa kha tshitatamennde tsha mashumele a masheleni kha ḓuvha ḽa mbadelo . 
Inthanethe yo lavhelelwa u vha tshithihi tsha maitele a mutheo a u phaḓaladza . 
Nga hetshi tshifhinga , kushumele ku shandukaho kwa ikonomi ya masipala ku sumbedza kwa Tshiṱiriki tsha Overberg . 
ya rekhodo i langwa nga fomo yo shumiswaho na tshifhinga tshi pfalaho kha u sedzulusa na u dzudzanya rekhodo .
bindu ḽavho tshine tsha nga vhanga u vhaisala ha vhathu , u itela uri vha kone u kala arali
Fhedzi arali hu na khombo na khuvhalo kha nndwa ? 
" Afurika Tshipembe ḽi khou ṱoḓa zwikili zwa inzhiniarini uri huvhe na nyengedzeo kha mbekanyamushumo ya vhubindudzi ha themamveledziso zwine zwa ḓo ita uri hu vhe na mveledziso kha migodi , nḓowetshumo na zwishumiswa .
Nga maṅwe maipfi , kutshimbilele kwa tshiṱoko kana zwiambaro zwi rekhodwa kha sisiṱeme ya khomphiyutha i re ofisini khulwane . 
TSHIMEDZI
U sumbedza u pfesesa furemiweke ya mbekanyamaitele na zwa mulayo zwine zwa katela muvhuso wapo Afrika Tshipembe .
Zwi dovha hafhu zwa kwama u vhambedzwa ha kushumele kwa vhukuma na kushumele ku re kha pulane .
1.4.4 Gireidi ya 10-12
Ri tea u tenda u vha vha fulufhedzeaho na u ṱanganedza he ra kundelwa , ngauri kha zwenezwo ndi hone ho lalaho nḓila i yaho kha u bvela phanḓa ha vhukuma . 
Ri a zwi ḓivha roṱhe uri vhaswa a vha ofhi u dzhia tsheo dzi re na khohakhombo ngauralo na kha bindu muthu u ḓo lavhelela u vhona maitele ayo na hone riṋe sa muvhuso ri ṱuṱuwedza vhoramabindu u sedza zwiṅwe zwikhala zwa ikonomi na kha mashango a nnḓa . 
Izwi zwo fhululedza ḓivhadzwakale ya vhathu vha shango ḽashu .
Vhulwadze ha disleksia ndi nyimele ine ya vhanga u konḓelwa nga u vhala , u ṅwala na u peleṱa . 
U dzhiela tshinwe na tshinwe nṱha uya nga zwe hoyu Muhasho wa shumisa masheleni a lushaka kha zwithu zwe avha a songo itelwa zwone nga u sedzesa kha mishumo isi ya ndeme , haya masheleni ovha atshi nga vha o fhaṱa nnḓu , zwikolo , u khwinisa dzibada na mavhone kha vhupo vhunzhi ha vhashai kha ḽino vundu . 
Tshifhinga tshinzhi , ndi nga bula uri vhunzhi ha khamphani dzo thomiwaho nga dziṅwe khamphani ho vha hu si khamphani na luthihi , dzo vha dzi mabogisi a poswo e a thomiwa . 
Izwi zwi ḓo shuma , sa tsumbo , kha tsheo ya u ṋetshedza thendelo kana tsheo ya Minisṱa ya u tendela kana u sa tendela thendelano
Thimu yaQLTC i tea u humbula nga ha u thoma nyambedzano na u davhidzana na kereke dzapo , dzithembele , mosku na madzangano a tshitshavha .
U londola databeizi ya nomboro dza ndemesa . 
Vha tea u gwevhelwa u dzula khothoni ngauri vho vhulaha ṅwananga wa mutukana . 
U bveledza pulane ya kushumele ya thandela / mushumoitwa - ndi nnyi ane a ita zwifhio , ngafhi , lini nz .
Khethekanyo i a shumiswa vhukuma kha saintsi ngauri ndi tshishumiswa tsha vhuṱali tshi shumaho kha u fhungudza vhukonḓi vhuhulu vhune vhorasaintsi vha vhu wana kha mupo . 
U ṅwala na U ṅekedza
Vhunzhi ha zwiṱuṱuwedzi zwa mbekanyamaitele zwa zwino ndi zwa tshifhinganyana , nahone zwi sala zwi tshi vhonwa uri naa zwo linganaho zwo itwa u itela u leludza mvusuludzo ya tshifhinga tshilapfu . 
Mvelelo dza u fhedza ndi zwiimo zwa nṱha zwa u shaea ha mushumo na u sa lingana , na zwiimo zwa fhasi zwa vhubindudzi .
3.1.6 Hu na khothe dza fomaḽa dzo thomiwaho nga Minisita wa Mivhuso Yapo mayelana na Mulayo wa Khothe dza sialala .
U engedza u vhumba vhunzhi
Vha khethiwa miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe u dzula kha khantsela ya masipala .
Vhahumbulelwa u sedza Ḽiṅwalo ḽa Mbadelo nyangaredzi . 
Ri dovha hafhu ra vha na Phalamennde ya vhufuteleli !
Fhungo ḽihulwane kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe ndi uri sisteme ya mbadelo i bveledzaho i tea u vha na vhunzani hu tevhelaho sa milayo ine ya eletshedza : mbadelo dza luvhilo , u vha na vhuṱanzi , u fulufhedzea , tsireledzo , tshivhuya na u pfesesea . 
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani , tsumbo , Masia / Ndaela
Nga u angaredza , zwi vhonala u nga miṱa i bvaho Sedibeng i na phimo ya mbulungo dza masheleni ya fhasisa . 
Zwino , khunyeledzo idzo dzi khou tou ita zwenezwo , nahone ri hanedzana na khunyeledzo dzenedzo . 
( 3 ) Kha ṅwaha muṅwe na muṅwe , muvhigo muṅwe na muṅwe u tea u anḓadza muvhigo wa mbofho dze wa ṋea .
Miredzo i tevhelaho i sumbedza uri vhagidimi vhavhili vha livhana hani na mutsiko wa muṱaṱisano . 
U shela mulenzhe uhu hu anzela u thoma fhedzi nga murahu ha musi mazhendedzi mahulwane o no dzhia tsheo khulwane .
Muvhigo wa u vala wo khunyeledzwa nga ha zwo swikelwaho na u kundelwa ha thendelanonzwiwa ya thandela na pulane ya thandela yo fhiraho . 
sisiṱeme dza u vhiga kha khoro na mihasho i shumiwaho nayo i tea u katela mivhigo ine ya itwa tshifhinga nga tshifhinga i tshi tevhela zwisumbi zwa wadi .
U shumisa mathemo ane a nga ' mathomo ' , ' vhukati ' , ' magumo ' , ' mibvumo ' , ' maipfi ' , ' ḽeḓere ' , ' pfanapheledzo ' .
Vhupo hovhu ha madzulo ha mikhukhuni ho no aluwa nga fhasi ha muvhuso wo rangwaho phanda nga DA . 
U lavhelesa na u tshimbidza tshumiso ya vhupulani ha tshiṱirathedzhi nga ngomu kha muhasho . 
U nangiwa ha Vhonkhetheni : 18 Luhuhi u swika 18 Ṱhafamuhwe 2014
8 . Sinetha dza tshifhinga tsho fhelaho
U kuvhanganya khothesheni , goloi dzo lugiswaho na zwitatamennde wo vhuedzanywaho u bva Standard Bank kana Transit Solution . 
Vhadzudzanyi vha heyi miṱangano vho mangadzwa nga vhuḓifari hanga . 
Dikishinari yanga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .63
( 13 ) Muphuresidennde
Adzhenda dzoṱhe dza tshiṱirathedzhi , kana ndi dza muvhuso wa lushaka , wa vundu kana wapo , dzo tikedzwa nga fhasi na u eletshedzwa nga na u dizainelwa u fusha ṱhoḓea dza zwitshavha zwapo . 
Zwitatamennde zwo ṋewaho nga vhana tsho ambiwa tshifhinga tsho fhiraho tshi sumbedza zwavhuḓi u sa linga nga ngomu zwikoloni . 
Ndivhotiwa : U ṋetshedza vhugudisi na zwikhala zwa mveledziso kha vhashumi vha na vhane vha nga vha vhashumi vha muhasho . 
Ro mona na shango ri tshi khou lavhelesa zwileludzi zwine zwa nga kona u ṋetshedza dzilafho iḽi . 
Ro vhona uri hu na nungo dza vhukonibale kha maraga nahone dzi thusa kha u kunga zwiko , u ṱuṱuwedza vhuthomi na u sika mishumo . 
Sa zwe ra rera mathomoni , arali inthaviwu yo dzudzanywa lwa maṱhakheni , mbudziso dza inthaviwu dzi ḓo vha dzo bulwaho nga u dodombedza phanḓa ha inthaviwu , nahone kanzhi dzi ḓo vha mbudziso dzi fanaho kha tsevhi iṅwe na iṅwe . 
U sedza thikhedzo ine ya nga bva zwiṱirikini kana mavunduni , tsumbo , kha u thusa u pfumbudza ;
Phindulelo ya mathomo ya ḽiṅwalo iḽi ḽi nga Luisimane . 
Naho mbuno dzenedzi , ṋamusi dzi ngoho , kanzhi dzi vha dzi mvelelo dza khethululo . 
Zwa vhuendi na u paka
Khonsalithenthi u ḓo ṱoḓisisa mbuno dza u haniwa , a vha vhudza thaidzo na u lwa nga nungo dzoṱhe u vha thusa u tandulula thaidzo .
Zwipondwa zwo swika he zwa sumbedzwa kha tshikirini afho tshitediamu - maitele a vhuṱali e a ita uri vhaṱaleli vha pfesese uri ndi ngani mutambo wo tea u imiswa . 
Zwenezwi maAfrika Tshipembe vha khou dzhia nyendo dza u ya u dalela vhane vha vha funa na miraḓo ya miṱa , kha vha vule maṱo vha vhone uri mimoḓoro yavho yo lugela u tshimbila nḓilani , vha tevhele luvhilo lwo tendelwaho , u vhofha mabannda a tsireledzo na u reila vhe si fhasi ha ṱhuṱhuwedzo ya zwikambi a zwi na nyambedzano kha u vhona uri vho tsireledzea khathihi na vhathu vha re tsini havho .
Ndivho khulwane ya LED ndi u sika zwikhala zwa mishumo u vhuedza vhadzuli vhapo . 
U ita zwa u vhekanya , zwa u kwakwanyisa na kutshimbidzele kwa u fanisa CBP na zwipikwa / mafhungo / zwiṱirathedzhi zwa IDP
Mbuno dza u kheluwa dzo ṋetshedzwa kha mulandu muṅwe na muṅwe . 
Ṱhanziela ya thendelano arali hu na ṱhoḓea
A hu na ndaela kha mitengo . 
tshiendedzi tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha ṱoḓa ḽaisentsi ya u shuma
2.4 . Vhubindudzi vhuhulwanesa kha Ikonomi ya Maḓanzhe , he ha tshimbidzwa nga kha ṱhuṱhuwedzo dza muvhuso , ho vha ho lumbama kha mveledziso dza themamveledziso , nga maanḓa vhuimangalavha , vhubveledzi , vhufhaṱa zwikepe , vhufuwi ha maḓini na savei dza sainthifiki kha sekithara ya ole na gese .
Vha ri muḓithaubi a vha vhudze uri u pfesesa PMS i mini ?
Mbekanyamushumo ndi vhufarakani vhukati ha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele , yunivesithi , Khoro ya Biritishi na Sietha i Dzulaho i hone . 
U shumiswa ha vhudziki u itela zwiṱaraṱa zwa u swikelela ha mutheo zwi nga ḓi vha zwi si u vhulunga masheleni kanzhi , nga nnḓani ha musi hu si na muṅwe matheriaḽa u re hone . 
u khunyeledza , miṅwedzini ya 18 i ḓaho tshumelo nthihi ya tshitshavha , mulayo wa tshumelo dza tshitshavha na maitele , na phoḽisi ya mbadelo , thuso ya zwa mutakalo na dziphensheni ;
Izwi zwi amba uri mushumisi muṅwe na muṅwe ane a khou ṱoḓa u dzhena shangoni / mavuni avho kana u kuvhanganya tshishumiswa / tshiko tshiṅwe na tshiṅwe u fanela u thoma a wana thendelo yavho a vha ṋea na zwidodombedzwa nga ha zwine a khou pulana u ita nga tshikho / tshishumiswa tshenetsho nauri hu khou lavhelelwa mvelelo dzifhio .
Zwikwama zwa u fhelelwa nga mushumo zwa u tou ḓithauba zwo ṋekedzwa vhashumi . 
Tshiṱirathedzhi tshi re hone ndi tsha kale nahone tshi ḓo sedzuluswa ṋaṅwaha . 
U ṱalusa mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
Kha vha dovhe vha dzhiele nṱha khonadzeo ya zwiga zwine nganea ya zwi shumisa u tikedza thero . 
U tola ndi u dzulela u tola kana u tsheka khwalithi na u elela ha madi mulamboni , damuni , na mavuni .
Fuḽaga ya Afrika Tshipembe yo vha yone ya u thoma u imiselwa nṱha sa shango ḽi re ṋemuṱa . 
Muhumbulo Muhulwane
Nyambedzano ndi maitele ane vhuvhili havho vho sedza kha mvelelo dzo fhambanaho vha kwengweledzana u swikelela kha mvelelo dzo tenndelaniwaho nahone vha nga kovhelana mafhungo , u tandulula mafhungo , vhetshela thungo maṅwe madzangalelo avho , u ṱumanya na u rengisa vhuimo na u ṱoḓa hune zwa konadzea , u vhuedzanya madzangalelo .
Uri vhaṋameli vha fareye zwavhuḓi , zwitopo zwi re tsini na mafhande kana ṱhanganyo zwi tea u vha tsini na ṱhanganyo khathihi na tsira nga hune zwa konadzea ngaho . 
U shumisa maḓadzisi
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na zwikili zwi songo ḓoweleaho na / kana pfunzo .
Kha hu ṱumanywe zwivhumbeo zwa luambo na kushumisele kwa luambo nga nḓila dzo fhambanaho kha nyimele dza matshilisano dzo fhambanaho , tsumbo , u bvisela vhupfiwa kana mihumbulo khagala , u ḓivhadza vhathu , u amba kana u vhiga nga ha zwithu , nyito , zwiwo kana vhathu kha mupo , zwa tshifhinga tsha zwino kana tshifhinga tshi ḓaho ; u ita khumbelo ; u ṋekedza makumedzwa ; u ṋea zwiḽiwa kana zwinwiwa na u tenda kana u landula zwavhuḓi ; u ṋea na u fhindula ndaela ; u fanyisa na u fhambanyisa zwithu .
Masheleni a khephitala ( zwithu zwihulwane sa zwifhato na mitshini ) kha u ita hezwi zwithu kha minwaha ya 25 I daho I do vha henefha kha bilioni dza R12 , khathihi na dzinwe milioni dza R530 nga nwaha nga nwaha dza tshinyalelo ya masheleni musi hu tshi khou vhuedzedzwa kana u lugiswa mishumo ya madi ine ya vha hone zwa zwino .
U shumisa vhaanewa/ vhabvumbedzwa vha phukha
Ndingedzo dzashu dza u lwa na vhutshinyi dzo engedzwa ho lavhelelwa u ḓa ha Khaphu ya Ḽifhasi na u anda ha vhaendelamashango . 
Vhalani kutshimbilele nga vhuronwane .
zwi sa fhiri ḽithara dza 12 nga nga vhunzhi ; nahone
Mphomali na yone yo fheliswa , ngauri thendelano ine ya dzhenelana na iyo thendelano yo tshikafhadzwaho uri na yone i vhe yo tshikafhalaho hafhu , na yone yo fheliswa . 
Zwiṅwe zwithu zwa u fembedza
1.28 vha ḓo alafhiwa nga u ṱavhanya nga hune zwa nga konadzea nahone hu tshi khou tevhedzelwa pfanelo dzavho sa zwe dza ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze .
Bono ḽi thoma dzangano ḽa mvelele na kilima u itela u wanulula bono iḽo . 
Sa tshipiḓa tsha maitele a vhupulani ha tshiṱirathedzhi a ṅwaha nga ṅwaha , Muhasho wo topola khombo dzine dzi nga kwama kha vhukoni hawo ha u swikela mveledzwa dza nḓisedzo ya tshumelo yo sedzeswaho . 
nweledza tshiṱori .
nga Khomishinari uri u mutheli wa tshifhinganyana .
j ) Vho Nkhangweleni Walter Mudau ( muimeleli wa DPSA ) ; na
Dzhenisani mapfanisi a zwiitwa afho mavhakani .
6.5. Ḓuvha ḽa tshihumbudzo ḽa Lushaka ḽa Tshumelo ya Mapholisa a Afrika Tshipembe ( SAPS ) ḽa ṅwaha nga dzi 6 Khubvumedzi 2015 ngei Union Buildings kha ḽa Pretoria hu ḓo pembelelwa mafulufulu na u ḓiimisela ha vhaofisiri vhe vha badela nga matshilo avho u tsireledza zwitshavha .
Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa
Ezwi ndi zwa ndeme kha u alusa na u tikedza mveledziso ya ikonomi ya dzingu khathihi na mbambadzo na vhubindudzi . 
Kha shango ḽanga ro ṋanga kuitele kuḽa nga kha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha . 
Muvhuso u khou ita tshiṅwe na tshiṅwe tshine wa kona u tandulula u khauwa ha muḓagasi kha shango .
Ri khou ṱoḓa ṱhoho dza mihasho dzo zwi gudelaho , vhaofisiri vhahulwane vha zwa masheleni , vhalangi vhahulwane vha zwibadela , vhaofisiri vha mutakalo vha zwiṱiriki na vhalangi vha dzikiḽiniki .
Tshiṱirathedzhi tsho khunyeledzwa nahone tshi ḓo shumiswa sa tshishumiswa tshihulwane tsha tsumbanḓila dza nḓisedzo ya zwishumiswa zwa vhuendedzi hu si ha goloi . 
2.5 Pulane ya wadi zwi tshi elana na IDP
U shumiswa ha ndaka sa mutheo wa u ita zwa daimane lu so ngo tendelwaho , sa nnḓu ya mbambadzo ya daimane nahone sa tshipiḓa tsha vhubindudzi ha zwa vhugevhenga , ndi nyito dzo dzudzanywaho zwi tshi vhambedzwa na tshumelo dza mulayo . 
Musi wa dziṅwe tshanduko kana tshanduko dza ndeme muṱoli a nga humbela vhone uri vha khwiṋise nyambedzano vhe vhoṱhe . 
Phindulo yo vha i takadzaho nahone kha nyimele nnzhi ho tevhela nḓowenḓowe . 
mutshutshisi -
U ḓivha aphosiṱirofi kha pfufhifhadzo dzi sumbedzaho u vha na tshithu na pfufhifhadzo ( Ndi nga'ni , ndi dzavho ' )
Ro vhea zwipikwa zwi zwi konḓaho hu si ngauri a hu na vhuleme vhuhulwane zwino , fhedzi nga vhanga ḽaho .
Afrika Tshipembe ḽi na nḓowetshumo ya zwikambi yo bvelaho phanḓa nga maanḓa ine i nga khethekanywa nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho ya vha halwa , halwa ha u vhavha , na waini . 
U daha mutsi zwi khombo u fana na mudahi wa vhukuma .
Ahuna ndambedzo ya vhalambedzi yo wanalaho uno ṅwaha nahone ahuna masheleni a vhalambedzi o phaḓaladzwaho . 
Zwenezwo vha nga vhudzisa mbudziso maelana na ndangulo fhedzi vha ri arali ri sa koni u vha afha ndo dzudzanya uri hu vhe na muṅwe muthu . 
Khethekanyo 1 : Tshifhinga tsha u vha ofisini ha Miraḓo ya Komiti ya Wadi
Zwenezwo , vha khou vhea masheleni kha zwa u pfumbudzwa . 
Milayo ya pharagirafu :
Maipfimaḓivhiwa mushumoni ngomu vhusunzi thusana zwiḽiwa
Nga maṅwe maipfi , u sia nnḓa phimo ya thengiselano , tsumbo dza ikonomi dza ndeme dzoṱhe dzo no vha khwiṋe . 
Miraḓo ya thimu ya mushumo yo tholiwaho yo khunyeledza pulane ya mushumo u fhungudza Red Tape ya shanduka ya vha Smart Tape . 
Ndi khou amba fhungo iḽi u bva kha hoyu muhaga muhulu wa maṅwalwa a Afrika , u itela u angaredza khaedu dzi ḓiswaho nga nzulele ya ekonomi ya zwino . 
Vhabebi vha nga sasaladza vhukuma mitambo na mishumo ya mvelele ya tshikolo .
Ndi nnyi ane a badela nnyi vhugai , vha vhuelwa nga mini ? 
Zwo vhuedzaho , mamaga o ṋekedza masheleni a fhiraho R12,4 biḽioni kha vhubindudzi ha sekithara dza phuraivethe .
Matshudeni vhane vha nanga u isa phanḓa pfunzo dzavho vho wana uri ndalukanyo dzo wanalaho zwikoloni zwa hodela vhuvhili hazwo dzi a ṱanganedzea ḽifhasini ḽoṱhe , ri livhuha : 
11.4. Mbilaelo i tea u vha yo ṋetshedzwa nga vhudodombedzi , ho katelwa datumu , tshifhinga na muthu a re na vhuḓifhinduleli , hune zwa vha zwo tea .
Hezwi zwi amba uri khangwelo u ya nga vhuḓifhinduleli ha mulayo kha zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu dzi nga elana na milayo ya ḽifhasi fhedzi afho hune muvhuso wa vha wo ṋetshedza maṅwe maitele a u ita ṱhoḓisiso nga tshenetsho tshifhinga tshithihi khathihi na dziṅwe nḓila dza ndifho kha zwipondwa . 
Ndi nnyi ane a nga isa khanedzano kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS ? a .
Ndi nnyi Mushumisani washu wa Tshumelo ya u Endedza sa Vundu ḽa North West ? 
U ṋetshedza tshumelo dza ṱhoḓisiso dzo teaho kha Miraḓo tshifhinga tshoṱhe . 
Hohu u dzhenelela hu ḓo tshimbilelana na mushumo wa muvhuso kha u lwa na vhuaḓa .
2.4 Vhubvo ha phoḽisi ya CBP
Tshiṱirathedzhi tsha vhuvhili tshi dovha tsha vhona uri hu vhe na maḓi a tshoṱhe , a linganaho na u a vhulunga u itela vhutshilo na vhupo ha khwine ha vhoṱhe na uri maḓi a khou farwa zwavhuḓi u itela ndinganyiso na nyaluwo ya tshoṱhe khathihi na mveledziso .
Zwino ṅwalani madzinazwao a inwi muṋe .
A thi khou kholwa nḓevhe na maṱo anga kha zwine vha khou amba . 
Ndangulo ya zwa masheleni i pfadzaho ngauralo ndi zwa ndeme uri Masipala u bveledze ndaela dzawo kha nḓila i vhonalaho kha zwa masheleni . 
a nga thusa kha u tandulula phambano na u ta hune dzi nga livhiswa hone ;
Huṅwe na huṅwe hune zwa konadzea , hu fanela u vha tsini na theminala dza vhuendi ha nnyi na nnyi , u fana na zwiṱitshi zwa raliwei na renngeni ya thekhisi na bisi . 
u sumbedzisa kuvhekanyele kwa zwikili zwa mbeu na ndingano kha maga oṱhe a thandela ya mveledziso hu tshi shumiswa zwishumiswa zwa u dzhenelela zwa mbeu na ndingano .
Arali na nga vha ni songo kwamiwa nga riṋe kha miṅwedzi miraru nga murahu ha ḓuvha ḽa u vala , ni khou humbelwa uri ni dzhie khaumbelo yaṋu sa i songo swikelelaho . 
Khabinethe i tama u fhulufhedzisa maAfurika Tshipembe uri hu khou itwa zwoṱhe u vhona uri thaidzo iyi yo tanduluwa .
Vha kiḽike " Download Letter " u vula kha vesheni ya PDF ya PHR ya ḓivhazwakale ye vha khetha .
Mufaro muṅwe na muṅwe u tea u swaiwa kana u ḽeibuliwe hu bulwe ṋomboro ya lot .
HIV i nga phaḓaladzwa nga u shumisa ṋeleṱe dzi so ngo kunaho
U ṋetshedza thikhedzo na ndededzo kha u vhona uri hu na themamveledziso yo teaho , zwishumiswa , zwiko na ha u kuvhela u itela nḓisedzo ya tshumelo ya dzilafho ya khwine . 
MILAYO I RE KHAGALA YA THENDELANO YA KHADZIMISO
U shumisa madzina guṱe
Vhala nga mafhungo manzhi o fhambanaho o lungamaho na Phalamennde ane a nga vha takadza .
_ U tswonzwa zwo tevhuwaho nṱhani ha u swiela vha tshi shumisa tshitswonzwi tshi re na vhukoni vhuhulwane ha u tswonzwa
Naho phambana malugana na fhethu dzo vha hone miṅwahaḓana , ndi kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho he ya vho vha dzhia vhuimo ha ndeme kha poḽitiki ya India . 
7.2 Maitele a vhukwamani
U swika zwino ho no vhilwa R2 biḽioni nga vhatholi vha linganaho 29 000 , vha tshi khou itela vhaswa vha 270 000 .
3.64 Nga ṅwedzi wa Khubvumedzi 2007,vha Pagans Afrika Tshipembe vho ṱangana vha vhuedzedza maipfi"muloi"na"vhuloi"kha nyimele ya vhathu vha Pagan .
Thekinoḽodzhi ya zwa masheleni i dzulela u vha yo ri fombe tshoṱhe kha u engedza ndivho na u vha fombe tshoṱhe kha zwa masheleni , ngeno hu uri u bveledzwa ha bulasi ṱhukhu na muṋe wa muṱa zwi zwine kanzhi zwo ri fombe tshoṱhe kha mushumo . 
Ngauralo hezwi zwi amba uri mashango a re na ṱhahelelo khulwane a ḓo kona u alusa mbulungelo dzao , ngeno mashango ane a vha na mbuelo dzo paḓaho a tshi ḓo engedzedza ṱhoḓea dzapo . 
6.7 . U tholwa kha Phanele ya Ndango ya u Dzhia ndaka lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu :
Musi vha tshi humiswa , vhana vhaṱuku vha wana muthu muhulwane uri a vha rengele , kana vha ḓa na vhanna vhahulwane , zwine zwa ita uri zwi konḓe u vha ṱalusa kana u tou vha pandela zwaho . 
Tshanduko dzi ḓaho nga murahu dzi itea musi mabindu apo a tshi vhuelwa u bva kha u engedzea ha u rengwa ha matheriala a zwibveledzwa na tshumelo nga nṱhani ha thandela . 
Kushumele kwa mimasipala ku a fhambana fhedzi iyo ine ya kundelwa u shuma i fhedza i tshi khou kunga maṱo a vhathu , vho bvisela khagala izwo .
Pfanelo dza vhathu dzi wela nga fhasi ha muṱa wa vhathu .
13 . Ndi khou ṱoḓa u ḓibvisa kha GEMS .
Vho Dokotela vha fhelekedza avha vhasidzana tshiṱediamu .
Zwiṱirathedzhi zwa u tandulula khaedu dzo bulwaho afho nṱha : U dzheniswa ha phaiphi do imaho dzi shumiswaho nga vhathu vhoṱhe mikhukhuni nga ngomu a mukano wa ḓorobo . 
Ho vha na mvelaphanḓa yo itwaho kha sekithara idzi .
Mafhungo o lingedzwa u fhindulwa u ṱavhanya luthihi .
Vhugevhenga ha muṅwe musi kanzhi vhu ḓisendeka kha u shumiswa zwithu zwa u vha khomboni zwo sedziwaho . 
Thangelaulinga i anzela u langwa nga mafhungomatsivhudzi o anḓadzwaho kana data , zwi tshi bva vhuponi ha ṱhoḓisiso kana kha saithi dzi no vhambedzea na vhupo . 
Tsheledzo
Vho Phumla Williams - Mufarela Mulanguli Guṱe ( GCIS )
Masia aya maṋa , na thandela dzao nga u fhambana hadzo , a oṱhe a ḓe na tshiṱirathedzhi . 
PAJA i vhea maga ane vhalanguli vha fanela u a tevhedza phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo na nga murahu :
Zwenezwo zwi amba uri nyiledzo i songo ṱanḓavhuwaho i nga kona u pfala u ya nga mutheo wa ndayotewa .
Hezwi zwi ḓo vha thusa u vhona uri vho swikela zwe vha ri vha ḓo zwi ita .
( 7 ) Arali Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Muphuresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a sa koni u shumela khomishini lwa tshifhinganyana , Mufarisa Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Mufarisa Muphuresidennde wa Khothe Khulwane , nga nḓḓila yeneyo ine zwa ḓḓo ṱoḓḓiwa ngayo , u ḓḓo farela kha Khomishini .
u ṱanza hu sa imi
Ngudo dzo fhambanaho dzo sumbedza vhushaka vhu vhonala zwavhuḓi vhukati ha malwadze a elana na maṋo na vhulwadze ha mbilu . 
Zwo pfala uri haya maitele a ḓo ṱoḓea phanḓa ha musi hu tshi vha na phiriselo ya vhuṋe ha mavu u ya kha tshitshavha tsho itaho khumbelo hu tshi shumiswa Mulayo wa Pfanelo dza Mavu a Tshitshavha . 
Foramu heyi i ḓo ṋetshedza Komiti yo Ṱanganelaho ya Tshoṱhe vhukoni ho teaho u bveledza u bveledza muhumbulo wa Mafhungo a zwa vhupileli . 
Ri rwela zwanḓa mushumo wa Mmbi ya Vhupileli ya Afurika Tshipembe , ine yo no rumela mbalo tshikati ya tshiswole i fhiraho 2 000 kha mishumo ya u thusa kha vhudziki ngei DRC , Sudan na Central African Republic .
( b ) shuma nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mushumo wa ofisini dzavho , khathihi na u ḓidzhenisa kha maitele maṅwe na maṅwe ane a nga vha dzhenisa khomboni ya phambano vhukati ha mishumo yavho ya tshiofisi na lutamo Iwavho vhone vhane ; kana
Vha humbelwa uri vha dzhiele nṱha uri vhathu vhane vha khou ya u dzhenela thendara vha fanela u ḓa na maṅwalo avho a ID kha vhupo . 
Vharengi nga vhunzhi vha khou omelela kha uri khamphani kana vhaṋetshedzi vhadzo vha ṱhonifhe pfanelo dza vhathu , dzi hane u shumisa vhana , na zwiṅwe . 
35 U shumisa mataluli kha u talula madzinaˆ
Tshumelo dzi fanela u ṋetshedzwa nga Bodo dza Vhalanguli ṱhukhu dzo fhambanaho nga ngomu kha Bodo ya Vhalanguli ya Vhutsireledzi na Tsireledzo malugana na zwi re afho nṱha ndi dzi tevhelaho : 
Nahone ro ḓiimisela u ita uri zwi bvelele nga ngona .
Vhashelamulenzhe vha suka mafhungo siani ḽa mishumo yo teaho kha u thoma thandela ya u ḓiṱunḓela ya ngade .
Masipala wo saina Thendelano ya Ṱhuṱhuwedzo na Muhasho wa Lushaka wa Zwifhaṱwa zwa Nnyi na nnyi , hune ndivho khulwane ndi i tevhelaho : U khetha maitele na matshimidzelwe u itela u vhiga nga ha mvelephanḓa kha u swikelela zwipikwa zwa u sikwa ha mishumo ; khathihi na maitele a u sumbedza tshivhalo tsha ṱhuṱhuwedzo i wanwaho na u shumiswa . 
homonimi ---- ipfi ḽi fanaho mubvumo na tshivhumbeo na ḽiṅwe hone ḽi tshi amba zwi sa faniho naḽo ( tsumbo , o " fula " ḽinngo na ḽiṱo ḽawe ḽi khou " fula " )
Arali vha tshi ṱoḓa zwidodombedzwa zwa mbekanyamaitele nga ha u ṱunḓa thundu dzo tiwaho , kha vha netshedze zwidodombedzwa zwa thundu dzine dza khou ṱunḓiwa kha ofisi ya Ndaulo ya u ṱunḓa na u vhambadzela nnḓa ya ITAC .
Ri lavhelela uri vhunzhi ha mashango a ṱuṱuwedziwe nga zwa u lwa na tshiṱalula zwi re mashango eneyo . 
Kha iyi nyimele , u fhelisa hu ḓo itwa hu si na u badela muḓisedzi , tenda uho u fhelisa hu sa ḓo kwama ndugelo iṅwe na iṅwe ya nyito kana thandululo , ine yo engedzea kana u ḓo engedzea nga murahu kha murengi . 
Ni ḓo vhona vhuṅwe vhusunzi vhu tshi tevhela nḓila nga vhunzhi .
U ṅwala pharagirafu nthihi ( ya mitala miṱanu ) nga ha tshenzhemo yawe kana zwiitei , tsumbo , mafhungo a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Arali na tamba nga mulilo mugudisi waṋu vha ḓo takala .
Kuvhonele kuthihi ku amba uri arali zwiko zwo shumiswa kha vhugudisi na u lugisela vhathu uri vha vhe ṱhoho dza madzangano dzi shumaho , zwenezwo malamba a u ita izwo a ḓo fhungudzea musi hu na mbuelo ya nṱha . 
Tsha vhuvhili , Muhasho u do ta tshiimo tshi takalelwaho tsha zwiko zwinwe na zwinwe zwa ndeme fhano shangoni , khathihi na u kwamana na vhothe vha kwameaho .
Kha mbuno iyi , Buthano ḽa Hague ḽo tea u tevhedza milayo i shumaho yashu na Ndayotewa , nga kha u ṋetshedza madzangalelo a khwinesa a ṅwana ndi zwa vhuṱhogwa vhuhulwanesa . 
Ndambedzo iyi i ṋetshedza tsumbo ya zwiko nyengedzedzwa zwapo na zwa dzitshaka zwine zwa vha hone kha vundu . 
( 4 ) Zwipiḓa zwa muvhuso , nga maitele a mulayo na vhuṅwe vhukando , zwi tea u thusa na u tsireledza dzikhothe , u itela vhuḓilangi , u sa dzhia masia , tshirunzi , u kona u shumiswa nga vhathu na u bveledza mishumo yadzo nga nḓila yone .
Kha madzulo a 400 kha Buthano ḽa Lushaka , ḽihoro ḽine ḽa dzhenela kha khethoguṱe ḽi wana vhudzulo vhuthihi kha 0.25% iṅwe na iṅwe ya voutu dzo khethiwaho kha khethoguṱe .
Ndivho ya pulane iyi ndi u bvisela khagala mbekanyamaitele na maitele a vhurangeli ha u thivhela zwiwo na u fhindula zwiwo na maga a u fhungudzwa ha Ndangulo ya Zwiwo . 
Khabinethe yo ombedzela uri tsireledzo na u ḓiimisa ha Afurika Tshipembe ndi zwa ndemesa .
Dzhenala dza Mulayo na Mulayo wa Vhushaka ha Mutholi na Mutholiwa .
Zwibveledzwa zwa ḽitheretsha na midia
Tshigwada tsha vhuvhili ndi tsha vhathu vha no shuma nahone vhano dzula kha nnḓu dza khwinenyana , ngeno tsha vhuraru hu tsha vhaswa vhano dzula kha nnḓu ṱhukhu . 
U sika sheduḽu : U ita tsumbatshifhinga ya thandela .
Ine vha fanela u i bvisa a yo tou fanela u vha i kheshe fhedzi - i nga kha ḓi vha nga tshivhumbeo tsha tshomedzo dza u lima , zwifuwo na iṅwe ndaka ya vhulimi .
Mihwalo i rekanywa u bva nga nyelelo ya ṅwedzi wonoyo hu na u sedzulusa maanḓa u lavhelesa kha tshithu tshithihi . 
Muṅwaleli wa dzangano ḽa vhashumi u tea u ḓadza fomo ya khumbelo , LRA 4.5 .
u ṱavhanyisa u itwa ha mvusuludzo ya dzithekhisi , na u itwa ha mbekanyameitele dzo fhelelaho dza vhuendi ha zwidimela na ha nḓilani , hu tshi katelwa Bus Rapid Transit System kha mimasipala ya dziḓorobo khulwanesa dzi ḓivhiwaho sa dzimetro , na mvusuludzo ya Metrorail : kha vha ri ndi dzhie tshino tshifhinga u ombedzela uri muvhuso na vhashumisani vhashu kha SANTACO ri nga si shushedzwe uri ri ṱutshele thandela ya mvusuludzo ya dzithekhisi , na uri maga maṅwe na maṅwe a u khakhisa vhudziki ndivho hu u fusha ṱhoḓea dzo bvaho nḓilani dza vhasigathi a ḓo dzhielwa vhukando ha mulayo ;
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 Foniki : ( orala,/ na nḓowenḓowe/ na maṅwalo )
U shumiswa ha mapfura a mapfura a bvaho kha mbeu ho ḓala luvhili u fhira zwibveledzwa zwa fhano hayani , na uri zwenezwo Afrika Tshipembe ḽo ḓitika nga maanḓa nga zwirengwa zwa mapfura zwi bvaho mashangoḓavha . 
Fhedzi izwi zwi ya fhambana nga milandu .
Matshimbidzele a nzudzanyululo a ḓo vha o angaredza mini ?
Ndi 170% ine ya vha nṱha ha gemo ḽayo ḽa 55 miḽioni ya dzirannda ine ya dovha ya vha nṱha ha zwe ya swikelela kha ṅwaha woṱhe .
Tshivhalo tsha nṱhesa tsha khombo migodini tsho vha nṱha u fhirisa zwoṱhe zwine zwa nga dzhiiwa sa khombo zwadzo dza u shuma nga fhasi ha mavu . 
Vhubveledzi ha zwa vhubindudzi vhu nṱha kha tshivhalo tsha thendelo dzo bviswaho na tshivhalo tsha ṱhanganyelo ya maḓuvha a u bvelela o shumiswaho , na u bvelaphanḓa na u imelela mukovhe u re na muelo u vhonalaho wa nḓowetshumo ya fiḽimu ya Gauteng . 
U kovhekana
Ngauri muvhuso wapo u dzhiiwa sa vhuimo ha muvhuso vhu re ' tsinisa na vhathu ' , ndivho khulwane ya theo ya milayo yoṱhe yo bveledzwaho ndi u wana nḓila dza u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vha ṋee mihumbulo kha tsheo dza khoro dzapo .
Ri fanela u amba nga hezwi ngauri ofisi ine ra khou i rwelwaṱari ṋamusi i nga si ambe tshithu arali vhathu vha sa i vhoni sa ine ya khou shumana na mbilaelo dzavho nga nḓila yone . 
Pfunzo ndi tshiṅwe tsha zwihulwane zwa ndeme nahone tsho faraho zwoṱhe kha u swikela Bono 2030 ḽa NDP .
Ri ḓo rangwa phanḓa nga vhuḓikumedzi hashu kha u shumana na uyu mushumo u itela u vhona uri 2010 Fifa World Cup ndi ya nṱhesa ye ya vhuya ya farwa .
Ṱhoḓisiso dzi langa ṱhoḓea dza mafhungo na zwa ndemesa kha vhudavhidzano zwa muvhuso na tshitshavha , u monithara bembela na u pimathengo kha mishumo ya vhudavhidzano ha muvhuso , zwibveledzwa na dzikhampheini . 
Komiti ya Ndaṱiso i sedzulusaho tsheo u ya nga ndaṱiso i nga livhisa mulandu kha Yuniti ya u Kombetshedza u itela tsedzuluso dza zwa vhugevhenga , arali hu na vhuṱanzi ha ndingedzo dza u vha wo ḓiimisela u sa bvisela khagala mafhungo nga nḓila ya u fulufhedzea . 
Ofisini dza u Kwamana na Nnyi-nannyi ya NWRS
Zwifhinga zwa u fhindula nga u ṱavhanya zwo swikisa kha uri mivhigo minzhi ya zwigwevho zwa kale i bveledzwe . 
Maga aya a ḓo ḓivhadzwa nga milayo i pikisanaho na u mona ha phoḽisi dza muvhuso .
Mavharivhari na muvhigo na zwone zwi shumana na u vha mulayoni ha ḽisi ine ya khou ambiwa nga hayo . 
PMBs dzi ḓo katelwa u bva kha mbuelo dzi re hone , nahone musi mbuelo dzavho dzo no fhela , Tshikimu tshi ḓo isa phanḓa na u badela mbuelo idzi .
Naho vhunzhi ha masipala yapo miṱuku i sa athu bvelela lwa tshoṱhe , kha sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele kwa masipala dzi shumaho , komiti dza wadi dzi wana muhumbulo wa u fdzhenela kha ndingo dza kushumele kwa masipala u wa vhuḓi .
Tsha u thoma , u sedza kha u engedza vhukoni ha ikonomi , vhu nga ho sa u khwiṋisa mbekanyamaitele ya muṱaṱisano u itela u tikedza ndaulo i bveledzaho . 
Khumbelo ya u ḓiṅwalisa na ya ḽaisentse ( RLV )
Muṱaṱisano - u bva nga 2003 , Khomishini ya Mbambe yo dzhia ḽiga ḽo khwaṱhaho u khwaṱhisedza uri huna mbambe na mbambadzo zwi pfalaho nga feme dzo andaho kha ikonomi yashu .
Mugaganyagwama wa ṅwaha wa muvhalelano wa 2016 / 17 u ḓo dovha wa sumbedza nyavhelo ya zwishumiswa kha mbekanyamushumo dza muvhuso dzo fhambanaho sa zwe zwa ombedzelwa nga Muphuresidennde .
19 . Miano na u ḓḓiana
Arali tshiimiswa tsha zwa u adoptha tsha wana uri vho fanela u vha u tea u adoptha , tshi ḓo dzudzanya muvhigo wa tsedzuluso vha u rumela kha Vhalanguli vhatshimbidzi vha Afrika Tshipembe ' African Central Authority'(SACA) .
Tshifhinga tsho fhelaho tsha ḓo : tsumbo , Vho ḓo tea u lindela u itela uri goloi yavho i lugiswe .
Thendelano ya u khwiniswa uhu ha Milayo ya Rome nga Afurika Tshipembe zwi sumbedza u ḓinetshedzela ha muvhuso u lwa na vhugevhenga kha matshilo a vhathu na vhugevhenga ha u levha musi ho itwa ngomu kana nnḓa ha shango ḽashu .
Mvelelo idzi dzi a mangadza ngauri phimo ya muthelo wa mbuelo wa bindu yo tsa kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho . 
Mulangadzulo a Ṱhonifheaho , ro ḓiimisela u tinya khombo ya u ḓirenda na u ḓikukumusa ha vhonkhetheni kha vhathu vhane ra sa kovhekane kuvhonele ku fanaho . 
Phindulelo ya bono ḽashu na ndivho zwa vha mbekanyamushumo dzo khwaṱhaho nahone dzi sa nyeṱhi zwi ṱoḓa vhupo ha dzingu na ha ḽifhasi vhu konisaho . 
Kha vha ṋekane nga sambulu ya halwa ho ṱun ḓwaho nga vhunzhi nga boḓelo ḽa 750 ml .
Mulayotewa wa Afrika Tshipembe u bula lushaka lwa muvhusowapo o no ṱoḓea . 
U topola dziṅwe pfanywa na mafhambanyi .
Radioḽodzi ( ya mutheo )
5 . Dzinnḓu
Ngauralo , sa tsumbo , maitele avho a u renga na u rengisa kha Muvhuso a ḓo pika vhathu vhaṱuku . 
U ṱanganywa ha tsengedzo dza thengiselano ya mashangoḓavha ha miraḓo muhumbulo u wa u dzi shumisa kha u tikedzana nga zwifhinga zwa khakhathi dza ndinganyo ya dzimbadelo kana kharentsi . 
Ndaela ya ikonomi na matshilisano yo bveledzaho mulayo wa nḓowelo wo ṱalutshedzwaho afho nṱha , nangoho , yo shanduka . 
Sesheni i no itwa vhagudi vha henefho i shumisa ngona i itaho uri hu vhe na u shela mulenzhe ha vhathu vhoṱhe .
Ndaka iyi ndi ifhio na hone i ngafhi ? 
U vhala nganea
U kona u shumisa foniki sa tshikili tsha u vhala na dziṅwe nḓila dzi ngaho sa tsenguluso ya tshivhumbeo na zwisumbedzi zwa nyimele yeneyo .
U ṱola na u tshimbidza zwa tshumiso ya Mbekanyamushumo ya Vhahiri vha Vhashumi . 
Zwenezwo , ndi khombekhombe , u vha na vhuṱanzi uri data yoṱhe i re hone ya vhupo hugede ho risetshiwa tshoṱhe , ha dodombedzwa na u senguluswa u rangela u thoma iṅwe phurogireme ntswa ya u pima . 
Khwaṱisedzo i ḓo dovha hafhu u ṋetshedzwa kha u shumisa mveledziso ya masheleni u bva kha Koporasi ya Mveledziso ya Nḓowetshumo u itela u nyanyula tshanduko ya nḓowetshumo , u sikwa ha mishumo , u renga zwa henefho na minerala khathihi na mbuelo kha zwa vhulimi . 
Ndi tshi ḓadzisa , hu ḓo sedzeswa hafhu kha dzitshumelo , ḽimagi ḽiṱuku na vhafhaṱi kha zwiṅwe zwinzhi , kha ndingedzo ya u sika mishumo yavhuḓi .
Tshivhalo tsha nṱha tsha aḽumini yo ṋokaho tshi nga wanala vho na kha maḓi a mupo o kwameaho nga mvula i re na esidi na muelelo wa esidi u bvaho mimaini . 
U ya phanḓa na zwone zwi vha hone nga nṱhani ha ndaela ya mutholi , sa tsumbo , u tholiwa nga o tholiwaho , nga nnḓani ha musi vhathu vhenevho vho tendelana nga u tou ṅwala uri ndaela i ḓo tevhedzwa hani nahone zwi tshi khou tevhedzwa Mulayo .
U vhuedzwa nga u tholwa he ha rekhodiwa kha sekithara dza vhukuma hu vhalelwa u fhira hanefha kha mishumo ya 187 000 kha kotara , ngeno kha sekithara ya mishumo shayanzudzanyo na sekithara ya vhulimi ho rekhodiwa ndozwo ya mishumo ya 71 000 na 25 000 ngauralo .
U ḓivha uri u vhona sia ḽithihi zwi sikea hani na uri zwi na masiandaita afhio kha muthetshelesi
Mishumo ya ndeme kha nyito iyi i katela zwi tevhelaho : 
( e ) khonadzeo ya zwa nzudzanyelo ya tshelede ya vunḓu na masipala ;
Mawanwa a sumbedza uri kufarelwe kwa milandu ku dzulela vha maitele a dziaho tshifhinga tshilapfu na uri hu na u fara huṱuku kha ho lavhelelwaho , fhedzi hu re kha vhuimo ha tshiofisi hu na vhuḓikumedzeli kha u amba nga ha mafhungo ayo . 
Hun a u vhilaela hune ha khou ya phanḓa u bva kha mabindu na zwitshavha nga mbadelo dzi re nṱhesa dza muḓagasi .
Tshipikwa nga pulane ya wadi
Kha vha litshe u daha .
Thendelano dza u kovhekana mbuelo dzi fanela u sumbedza zwifhinga zwine mushumisi a ḓo vhiga kha muṋetshedzi wa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana wa nḓivho ya sialala nga ha tshiimo tsha thandela ya vhushumisamupo na mbuelo dzi yelanaho nayo .
Hezwi zwi katela u ḓivhadzwa ha maitele kwao a muvhalelano , mbekanyo ya zwibviswa na maga a zwa gwama na zwilinganyo . 
TSHIPIḒA TSHA VHUVHILI TSHA NḒIVHADZO YA VHU 187 KHA GAZETHE YA MUVHUSO NGA DZI 15 LUHUHI 2002
Hu shumiswe mutevhe wa u sedzulusa na rubiriki yo fhelelaho kha u linga ha luambo
Ndi mulayo ufhio wa Batho Pele une wa elana na izwii ?
Mbuelo dza Ndiliso a dzi nga badelwi arali :
maṅwalo a thendelo hune ya ṱo ḓea kha muthu o ṅwaliswaho
Ndaka i khou vhuiselwa murahu hu nḓila ya u lwa na vhutshinyi na vhufhura nga kha Akhounthu ya Mbuedzedzo ya Ndaka dza Vhugevhenga .
Tshivhalo tsha mbuelo dzi wanalaho muraho zwi tendelwa sa mbuelo dzo wanalaho murahu musi mbadelo dzo itwa kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhelaho u bva kha mukolodi kha ṅwaha wa muvhalelano wa zwino . 
Vhalondotavhathu vha tea u ṋewa vhugudisi ha ndondolavhathu ya miḓini .
U shuma fhethu hu re na phosho khulwane zwi nga vhanga mutshinyalo wa tshoṱhe kha u pfa , kanzhi na muvhaiswa a si na nḓivho nazwo u swika ho no vha kale zwine zwa nga vhanga muungo nḓevheni kana u dzinga nḓevhe .
Musi izwi zwo itwa , zwibviswa zwa vhukuma zwi sumbedza tshipiḓa tshiṱuku tsha ndavhelelo dza mugaganywgwama zwi sumbedzaho uri kha tshelede idzo mbambedzo i swikisa kha u fhambana huhulu . 
Tshiteṅwandinganyisi
Olani tshifanyiso ni ṅwale mulaedza .
Afurika Tshipembe ḽi nga si kone u konḓelela u tsela kha tshiimo tsha fhasi tshine tsha ḓo nanisa u sa pfana ha vhathu .
Mutsukunyeo wa dzigoloi dzo hwalaho zwipondwa zwa u rengiswa ha vhathu zwo dzula zwi tshiteṅwa tshe tsha vha tshi khou sedzwa khatsho nga vhadzheneleli u bva kha vha vhutsireledzi u swika kha vha tshumelo dza zwa matshilisano . 
U tamba phetheni ya mutsindo na mitsindo minzhi i sa konḓi kha zwifhinga zwa 2 , 3 kana 4 kha miungo ya zwilidzo zwa u
U katela na zwifanyiso
Tshakha dzo fhambanaho dza mitshelo
Naa thandela yo topolw a hani nahone nga vhonnyi ?
Mvelelo dza nethiweke dzi ḓo shumiswa u tshintsha mafhungo , tsenguluso na tshenzhemo na nḓivho ya u ṱunḓa-kuitele kha maṅwe madzingu na mashango oṱhe a re ngomu na nnḓa ha Baltic . 
Ndi mutheo une u bvelela ha thandela ha fhaṱwa khawo .
Sa vhaimeleli vha tshitshavha , zwi dovha zwa vha zwa ndeme u ṱuṱuwedza , tikedza na u vha fhululedza musi vho shuma zwavhuḓi , kha mushumo wavho u konḓaho . 
Musi hu si na muhangarambo uyo , hu nga vha ho vha na phambano dzi re hone dza ndeme vhukati ha thendelanomviswa ya sekithara . 
Mvusuludzo i itwa fhedzi arali ho badelwa mbadelo dzo teaho .
U dizaina phosiṱara u engedza nḓivho
Vhathu vho kambiwaho vha anzela u hangwa u shumisa khondomu . 
Ṱhaḓulazwiliṅwa i dovha ya thusa kha khwiniso ya tshivhumbeo tsha mavu na kha u vha mavu o nonelaho . 
Muhasho u ḓo bveledza khaphasithi ya ngomu uri i engedzee u itela u ḓo shumisa maitele a zwiṱirathedzhi zwa u dzudzanya hafhu u fana na ndangulo ya ḓitika u itela u swikela zwipikwa ezwi . 
U vhona uri hu na mvela phanḓa ya u ṱalukanywa ha pfanelo ya u guda u isa phanḓa , muvhuso u ḓo bveledza mapatsumbabada , u tshi shuma na vha kwameaho vho teaho , u itela muratho wa dziyunivesithi na magudedzi a TVET u itela u sika zwikhala zwa u swikelela , mvelaphanḓa , ndambedzo na thikhedzo ya matshudeni na zwiimiswa .
Fhedzi hu na u bva kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema .
Afrika ḽi ḓo vha dzhango ḽine khetho dza vhuimo ha vhafumakadzi dza ḓo angalala , nahone dza katela vhurangaphanḓa kha masia oṱhe a tshitshavha . 
Ho sedzwa PMSA
U fhurela thengophikhisano , zwenezwoha , ndi thendelano vhukati ha vhaṱaṱisani uri vha sa ṱaṱisane . 
U SEDZULUSA
Vhuṱambo uhu vhu ṱanganyaho , u pembelela ha ṅwaha huhulu ha vhutsila kha dzhango ḽa Afrika , zwi shela mulenzhe kha u swikelela Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ine ya tikedza uri " vhutsila na mvelele zwi vula zwikhala zwa ndeme zwa khanedzano nga ha hune tshitshavha tsha khou ḓiwana tshi hone na hune tsha khou ya " .
d ) U tholwa ha Vho-Tshwarelo Moutlane Mulanguli Muhulwane asa bvi ngomu .
Khovhe dzi nga hwala zwitzhili zwa maḓini kha mala adzo lwa tshifhinga tshilapfu . 
Ndangulo hei i ṱoda u vusulusa muya wa Vhuthu hu tshi shumiswa zwiko zwa vhadzulapo na muvhuso .
Vhuṱungu uho a si ha ḓuvha ḽithihi , maḓuvha mararu , fhedzi lwa maḓuvha a fuṱahe a musi vho valelwa khothoni . 
Kuvhanganyani , u ṅwala na u dzudzanya data u shumisa vhukoni nga nḓila ya vhuḓi . 
Fanitshara ya nnyi na nnyi i nga katela dzibannga na mafagi a u fara mashika fhethu hune vha vhona hone mitambo . 
Vha kha ḓi vha vha tshi khou tima-tima nga ha uri vha tea u humisa ?
MUVHUSO WA VHUKATI
Vhukoni ha u kona u kuvhanganya na u ṱalutshedza zwitatisiṱika . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango .
Ndi zwifhio zwine ra nga lindela tshifhanganyana ?
Hezwi zwi dzinginya uri mishumo minzhi i a ṱoḓea kha u langula TB . 
U ṱalutshedza zwi fanyiso a tshi ita tshiṱori tshawe ene muṋe ( u vhala zwifanyiso ) .
Choudree u sumbedza tsumbo i tevhelaho u sumbedzisa mbuno iyi :
2 Maitele a vhukwamani na u sedzwa hafhu a IDP a vha hone nga Tshimedzi u swika Ḽara .
2.2 . Khabinethe i ṱanganedza u thomiwa ha Vhurangeli ha Moetapele nga Muhasho wa zwa Muno kha ofisi yawo ya Edenvale nga dzi 12 Shundunthule 2015 .
Ni ḽa zwiḽiwa zwifhio ?
Afrika Tshipembe ḽi ḓo kona u swikelela tshikwama u thusa kha zwithu zwa khombo na nyimele ya zwithu zwivhi nga murahu ha musi maitele a phalamennde oṱhe a u sedza mafhungo a muṱangano uyu o no fhedziwa .
Maṅwe mafhungo ane a fanela u shumiwa nao ndi : 
Kha vha ṱuṱuwedze vhaṅwe vhagudiswa u fhindula arali vha tshi humbula uri tshiṅwe tshithu tsho siwa nga nnḓa . 
Tshanduko khulwane ine ya khou ḓisiwa nga u khwiniswa ndi u bviswa ha sisiṱeme ine ya vhidzwa upfi Khumbelo , ho lavhelelwa u swikelela tshanduko .
Sekithara ya malabi na ya zwiambaro nayo yo vhuya tshiimoni tshavhuḓi nga murahu ha miṅwaha isi gathi yo fhiraho .
Ezwi ndi zwiimiswa zwa tshitshavha zwo tiwaho zwine zwa fanela u vha kha vhukule ha u tou tshimbila u bva kha yunitsi dza vhudzulo . 
Izwi zwi katela u shumiswa ha ndangulo ya tshinyalelo kha vhupo ha masipala .
U vhambedza bugu / zwibveledzwa zwo vhalwaho
Vhagudi vha ḓo guda u tevhedza ( kana u shumisa ) pfanelo na vhuḓifhinduleli havho zwo tsireledzwaho kha Ndayotewa , u ṱhonifha pfanelo dza vhaṅwe na u sumbedza u ṱanganedza ( kana u konḓelela ) phambano ya vhurereli na mvelele u itela u shela mulenzhe kha dimokirasi ya tshitshavha .
MBILAHELO
Mveledziso ya Afurika
Masipala wa Tshiṱiriki wa Sekhukhune wo khunyeledza zwa u dzudzanywa ha Pulane ya Mveledziso ya Tshumelo dza Maḓi u tshi itela vhupo ha Masipala wa Greater Marble Hall . 
Thandela dza nnyi na nnyi dza vunḓḓu hu tshi sedzwa fhethu hune ha shumiwa kha hoyu muengedzo na muengedzo wa 5
Maḓaka , na fhethu hu re na zwidamu zwo fhaṱiwaho zwine maḓi a eletshela hone nga zwikhala , zwi vhanga mukumbululo u eletshela kha kutivha na u dzhenelela nga kha mavu a nga nṱha na midzi u ya hune ya nwelela hone . 
Kha vha sedze Table 1 ya Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela , u itela u ḓivha uri tshakha ya tshimela tshine vha khou tshi ṱo ḓela tsireledzo tsho no ḓivhadzwa .
U shumisa mafhungomatsivhudzi a no bva kha ḽiṅwalo ḽa girafiki , tsumbo , u tandula tshikolo a tshi shumisa mapa .
7.13. Koporasi ya Fulufulu ya Nyukuḽia ya Afrika Tshipembe :
Ezwi zwi nga swikisa kha magomelelo ; mikumbela i ḓo ṋaṋa u vha hone na u kalula , zwa fhungudza khaṋo na u ita uri vhubulasi vhu ḓure . 
Tsumbo u bva kha nḓowenḓowe dzi ḓo shuma kha u ita nḓowenḓowe na u fhedzisa vhugudisi haṋu kha zwa thero hei . 
Naho hu na uri vundu ḽo ita ḓorobo nga maanḓa nga mupo , madzingu a nnḓa ha Gauteng o dzhenela kha mishumo yo fhambanaho ya vhulimi , hu na vhulimi ha ḓoroboni na hone vhu tshi khou bvelela sa mishumo ine ya shela mulenzhe kha zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Kha vha vhee dzithebulu luvhondoni kha dzulo dzi bvaho kha zwigwada zwoṱhe vha ṅwale mbuno dzi fanaho dzi bvaho kha thebulu vha tshi khou shumisa dzimbudziso dzi re kha Mushumo wa 4 .
Uho ho vha vhubindudzi ho fanelaho nahone vhu sa imiwi phanḓa , ngauri Minista ha ngo vhila uri u sa tshimbidzwa zwavhuḓi ha zwithu ho tshinyadza mphomali ya mbuelo dza vhukuma . 
Mbetshelwa dza mulayo dzine dza langulwa nga ofisi . 
Ndima yo dodombedza zwine u swikelela tshiṅwe na tshiṅwe tsha ṱhuṱhuwedzo dza sumbe tsha amba zwone kha Afrika na vhadzulapo vhaḽo . 
3 . Sa muraḓo wa Komiti ya Wadi ndi dzulela u ṱangana na vhadzulapo kha vhupo hanga u thetshelesa ṱhodea na mbilaelo dzavho
U shumisa matheriala a bvaho kha maṅwalo a vhuṱali kha nyimele ya maḓuvhano . 
Nzengamo , lushaka lwa mavu na maḓaka ndi zwone zwivhumbi zwihulwane zwa u langula u elela ha maḓi kha mavu . 
Nga u tou vhambedza , ri nga hana fhethu hufhio na hufhio ha vhurereli kha pfunzo , nga u amba uri u ṱanganedzana ha thendelano ha vhathu kate vhashu ndi yone thasululo i yoṱhe ya mvumelano ya zwa matshilisano . 
2.1.15 Ṱholo ya Ngangomu
Khumbelo ya u ṋewa pfanelo dza muthu a medzaho zwimela : R1 300 ndingo i ṅwe na iṅwe
Zwikili : Nḓivho ya vhupulani , u dzudzanya , nyambedzano , ndangulo ya tshifhinga na u ḓadza zwikili . 
Nga ṅwambo wa izwo , hu na maḓana a zwigidi a mirengelano u bva kha senthara nnzhi . 
Ndi khou dovha nda livhisa kha vhafumakadzi , vhaṅwe vhavho ndi vhahulwane , vhane vha vuwa lu tshi kha ḓivha lutswu musi vhaṅwe vhashu vha tshi kha ḓivha vho lala u kunakisa ofisi dzashu . 
Yuniti yo dzudzanya vhuḓifhinduleli hayo u ya nga Pulane ya Odithi ya Ngomu . 
a ḓirese ya vhudzulo ya vhaṱun ḓi kha shango ḽine vhone vha khou rengisela khaḽo
Nyendavhusiku
Zwine ra ḓo sedzesa zwone ṋaṅwaha kha u ṱuṱuwedza Agenda ya Afrika , ndi u khwaṱhiswa ha zwivhumbiwa zwa Afrika , hu tshi katelwa na African Union na mbekanyamushumo yayo ya mvelaphanḓa , NEPAD .
Ndi zwifhio zwo shumaho zwavhuḓi ?
Ri nga ṋetshedza nḓila yo ṱuṱuwedzwaho na u bveledza fulufhelo kha vhaṅwe nga kha zwiito zwashu riṋe vhaṋe . 
Naho zwo ralo , vhaṅwe vhashumi vhane vha wana uri vho dzhia khetho dzi si dzone , vha ḓo ṱoḓa u dzi itulula . 
U valelwa hu si ha PMB ( a hu katelwi mushonga wa TTO ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
Nyimele dzi re hone mavu dzi re hone , maṱavha na kudzulele kwa mahayani , khathihi na tsini ha tshiṱiriki u ya Lesotho , u ṋetshedza vhuhulwane ha zwikhala zwa vhuendelamasango na mafhungo a elanaho na izwo . 
Tshumelo iyi ndi ya vhana vhe vhabebi vhavho vha wana vhudzulapo nga ṅwambo wa u vha hone shangoni miṅwaha yo andaho .
Ṱhumetshedzo ya 7 ya Ndaulo dza BABS i
u khwinisa ndeme ya pulane
Vhunzhi ha maimo a vhaswa tshitshavhani zwi khwaṱhisedza uri u thetshelesa ho khetheaho zwi ṋetshedzwe kha mishumo ya mveledziso ya mitambo na vhuḓimvumvusi nga Mimasipala yoṱhe kha tshiṱiriki na kha Muhasho wa vhutsila , Mvelele , Mitambo na Vhuḓimvumvusi ha vunḓu . 
Ezwi zwo anzela u ya ṱhanganyoni ya senthara ya makwevho na , zwo ralo , rennde i ḓo vha tshipiḓa tsha ndeme musi hu tshi dzhiwa tsheo ya saizi ṱhukhu . 
Tshathi dza luvhondoni dza foniki dza Tshivenḓa .
Hezwi zwi nga dzhena kha tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḽiga ḽa u sengulusa .
Ndingo dza tshitzhili
i ) Muimeleli u bva Muhashoni wa Saintsi na Thekinoḽodzhi .
U itela u shuma ha maṱhakheni ha zwifhungudzaluvhilo lwa muya , ṱhoḓea dzi tevhelaho dzi tea u fushwa : 
Tshithihi ndi tsha u bveledza ṱhanganelo ya ikonomi ya dzingu nga nungo dzoṱhe - hu tshi sikwa themamveledziso i pfukaho mukano , hu tshi shumiswa lwa khwiṋe thendelano dza mivhuso dze ra tendelana u khwaṱhisa , ra khwaṱhesa kha nungo dzashu dza u fhaṱulula na nḓisedzo . 
Hezwi zwi fhedza awara na tshigwada tsho ṱanganelaho tsha vhathu vha re na ndemevhe vha vha vhadzulapo kha wadi lwa tshifhinga tshi linganaho miṅwaha ya fumi .
Muofisiri wa Mafhungo : Mr Tshediso Matona ( Dzheneraḽa Muhulwane )
Arali khumbelo yavho ya swikelela ṱhoḓea dzoṱhe , mulanga dzingu u ḓo vha ḓivhadza nga kha ḽiṅwalo hu sa athu fhela maḓuvha a 14 musi khumbelo yo ṱanganedzwa .
Kha vha tshi shumise zwiṱuku musi vho no kwamana na dokotela wavho .
Komiti ya Mbalelano i khou fushea nga vhukhwiṋe ha ndangulo ya mivhigo yo dzudzanywaho na u ṋetshedzwa nga ndangulo nga tshifhinga tsha miṱangano yayo . 
Ri nga kona u zwi ṅwala nahone ri nga bula zwavhuḓi ṱhoḓea dza ndangulo fhedzi uri ri ite uri tshiimiswa tshi bvelele , arali vha tshi ḓo ita uri kha madzangano ane a vha hone hu vhe na u ṋea maanḓa aya mazhendedzi u ita mishumo yao , ndi vhona u nga ndi khaedu khulwanesa ye ra livhana nayo nahone ndi ḓo ṱoḓa phindulo malugana na zwenezwo .
Vha ḓo fanela uri vha badele mbadelo dza khumbelo zwi tshi bva kha uri vha khou ita khumbelo ya thendelo ifhio .
Hune zwa konadzea bambiri ḽoṱhe ḽi makwa , u sedzuluswa na u laulwa kha lufhera luthihi . 
Ni na khonani nngana ?
Thendelo dza u rengisela nnḓa dzo ṋewaho kha u rengisa bigeye tuna , southern bluefin tuna , swordfish , Antarctic toothfish , na Patagonian toothfish dzi tea u fhelekedzwa nga dokhumenthe yo teaho ya tshivhalo tsho fashwaho tsha muhwalo muṅwe na muṅwe .
Khabinethe yo livhuwa vhabebi kha u dzhenelela kha vhumatshelo ha vhana vhavho na u dovha vha ita bembela ḽa uri ṱhoḓea dza vhana dzi songo dovha dza fanywa dza tambiwa ngadzo kana dza shumiswa kha nyambedzano kha mafhungo a tshitshavha .
Ndi zwa ndeme u fhelisa izwi , nga u vha na vharangaphanḓa vho ḓiimiselaho na u vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u tandulula khaedu dza Afurika Tshipembe .
Dzirodo dzo dizainiwa u itela ṱhumano nga zwitsireledzi dzi ḓo ṋetshedzwa nga tshivhalo tsholinganaho tsha haidirokhaboni kana girisi dza silikhoni dzine dza tea u shumiswa kha ṱhumano musi u ṱuṅwa hu saathu itwa . 
Ro sedza kha u thivhela na u ṱuṱuwedza , dzilafho ( hu tshi katelwa malwadze a ne a vhangwa nga vairasi ) , ndondolo na thikhedzo . 
1 . muhweleli muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo khothe nga nḓila yo randelwaho .
Minisiṱa wa Vhupileli na mufarisa wawe vha kha ḓivha vho kundelwa u ṋetshedza khwaṱhisedzo ye nda i ṱoḓa khavho kha khanedzano ya Thendelo ya u shumisa tshelede ya Vhupileli . 
Tshithu tsha ndeme kha mathomo a mushumo a bvelelaho hu ḓo vha u topola na u bveledzisa vharangaphanḓa vhapo vho khwaṱhaho . 
Rekhodo dzo fhelelaho kha zwa tshikolodo tshapo na tsha nnḓa dzi khou dzudzanywa , u khwiniswa na u ṱanganywa kha ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Mishumo a i faneli u , nga u ralo , u thivhelwa kha u dzula tsini na mudzhenelano . 
U thetshelesa na u tevhedzela ndaela sa , tsumbo resipi / ndaela dza u ita tshithu
Ndi nnyi a teaho u ita uri i shume ?
sedza hafhu na u khwaṱhisedza mafhungo a vhubvo o kuvhanganyiswahi maḓuvha mararu a u thoma a ḽiga ḽa u pulana u ṋea nyangaredzo ya u khwaṱhisedzo , tshayedzo , u konadzea ha zwithu , zwithithisi zwa tshitshavha tshoṱhe
U itela u vhona uri a hu na tshanduko , memorandamu une wa khou ya kha Minisṱa kana MEC zwi fanela u vha zwo ḓitika nga zwiitisi zwi re kha ḽiṅwalo .
DBE yo thola Vhasedzulusi vha Nnḓa vhe vha ita tsedzuluso i itwaho thwii na i itwaho kha khomphyutha na phanele dzi itaho ndingo . 
Vhahumbeli vha phumethe dza mushumo kha khethekanyo ya phurofesheni yo raliho vha ṋewa mukovhe wa dziphumethe dza mushumo lwa tshifhinga tshi songo elwaho . 
Vhuṱoḓi ha zwiko zwa fulufulu zwiṅwevho na hone vhu khou ya phanḓa .
Figara dza Dzimbalombalo vha SA dzi kumedzwa na u saukanywa ngavhuya kha ndima . 
Vha vho tamba ngadeni ya ha Lulu .
Vhorabulasi vhane vha khou bvelela na vhorabulasi vhaṱuku
U fhindula muhumbulo ya vhaṅwe hu na ṱhonifho na u vhavhalela
Kha vha dzhie phindulo dzi no bva kha zwigwada .
Themo ' mulayo u shumaho ' ndi fhungo ḽi siho khagala nga fhasi ha zwitandadi zwa u oditha na vhuhulu ha vhuḓifhinduleli ha odithi u ela vhutevhedzeli ha kiḽaente ha milayo na ndaulo zwa zwino ndi fhungo ḽine ha khou hanedzanwa ngaḽo vhukuma . 
shandukisea na u shanduka .
U thetshelesa mufhindulano
Ṋaṅwaha , hu si na u timatima , wo vha ṅwaha wa khaedu kha vhulanguli . 
Zwe zwa ambiwa kha muvhigo wa zwiwo zwa makhaulambilu a Marikana , North West , he ha lovha vhathu vha 44 , zwi khou dzhieleswa nṱha uri zwi itiwe .
Ri ḓo ṱangana na zwi konḓaho lwa tshifhinga nyana , fhedzi ikonomi itshi vhuelela ngonani , ri ḓo ḓihudza riṋe vhaṋe nge ra ita zwo fanelaho .
Ṱhuṱhuwedzo dza khwaṱhisedzo ya oṱhe mazhendedzi a kwameaho zwi tshi katela u vhumbekanya kha zwoṱhe zwiṱirathedzhi u itela u swikela mishumo yavho yoṱhe . 
Poswo iṅwe na iṅwe i na nomboro ya u ḓadza tshivhalo tsha vhashumi vhaswa yo fhambanaho . 
Ṱano : sofuthiwee na hadiwee i shumiswaho nga sisiṱeme dza ndangulo ya vhuendi ha muyani zwi tea u shandukiswa . 
Mulayotibe u khou sedza kha u vhona uri hu na tshumisano kha mavhusele na uri mishumo wa vhulavhelesi i khou khwinisea na uri vhungoho ha kulangele khathihi na zwo vhifhaho zwa u gembuḽa zwi ḓo fhungudzeswa .
Mbekanyamushumo heyi ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha u khwinisa ṱhuṱhuwedzo nahone tshi ḓo shela mulenzhe kha u engedzea nga u ṱavhanya kha ndivhanele ya u thomiwa ha ikonomi yo dzulaho yo ralo yoṱhe . 
Mveledziso ya themamveledziso i sumbedzwa kha nḓisedzo ya tshumelo ya mutheo na mveledziso ya themamveledziso . 
Kha miṅwaha yo fhiraho thekhinoḽodzhi yo fhira kha tshanduko nnzhi , dzine dza dovha dza ḓisa hafhu tshanduko khulwanesa kha nḓowetshumo dza mamaga a malabi . 
U pima Masheleni a u ḓikhethela a wadi
Khothe ya Ndayotewa yo hana khumbelo nga vhavhambadzela nnḓa vhapo ya tsimbi dza zwikirepe , uri vha haṱulule khaṱhulo ya Khothe Khaṱhuli ya Afrika Tshipembe na ya Khothe ya Khulwane ya Khaṱhululo .
Ndi zwa ndeme u tsitsa mutengo wa ṱhoḓea dza vhutshilo kha miṱa ya vhashai .
Vhaṅwali vho zwi ita lwa vhuronwane musi vha tshi katela fhedzi mafhungo a maimo a fhasi o ḓisendekaho nga vhuṱanzi . 
Ndivho ya tshiṱiratedzhi tsha Mbekanyamushumo ya zwa Nnḓu dza Muvhuso ndi u leludza nḓisedzo ya dzinnḓu dza maimo dzine dza swikelelea hu na tshumisano na sekithara ya phuraivethe nga kha Tshikimu tsha Sabusidi ya Dzinnḓu tsha Zwiimiswa .
Zwi dovha hafhu zwa vha u pembelela mvelele yashu ya mvelaphanḓa na vhuḓifhinduleli ha roṱhe ho ṱanganelanaho .
U thomiwa ha mveledziso ya zwikili kha vhadzulapo vhane vha sa vhe na mishumo na zwikili . 
Ri tshi engedza , burantshi , i tshi shumisana na Ḓorobo ya Cape Town , i khou ita ṱhoḓisiso dza khonadzeo ya u thoma Maanḓalanga a Vhuendedzi a vhuponi ha ḓorobofulu . 
Vha nga kona u isa phanḓa na u thusa vhalwadze vhane vha nanga u vha badela lwa phuraivethe .
Zwi tevhelaho zwo topolwa sa thaidzo khulwanesa dza ndangulo ya tshiwo : 
Naho vha tshi nga vha vhe na maanḓa kha madzangano avho , vhaofisiri vha kha vhuimo ha u vha vha ṱhonifhaho tshigwada tsha maanḓa a nnḓa tshine , lwa thyori , tsha nga kona u tsitsa muofisiri kha tshiimo musi tshi tshi funa . 
U ṱhaḓula kha izwi , hu nga vha na mitengo nyengedzedzwa zwo bveledzwa nga khwaṱhisedzo nyengedzedzwa ye ya ṱoḓea kha mitheo . 
Masiandoitwa ndi a uri iyi nyimele i nga ita uri vhathu vha vhee mulayo zwanḓani zwavho , zwine izwi zwa engedza vhugevhenga na u tovholwa ha vhathu vha sina mulandu vhane avho vhathu vha khou sokou pomokwa hu sina tshe vha khakha .
Zwitatamennde zwa masheleni zwi a lugiswa hu na mutheo wa vhuwatshiṱoko sa zwe zwa sumbedziswa afha fhasi . 
Hezwi zwo katela mabammbiri a mivhala yapo o ṅwalaho mutevhe wa vhanangiwa vho tendelaniwaho kha wadi iṅwe na iṅwe .
mulayoni lwa miṅwaha ya fumi u tou bva nga ḓuvha ḽe ya bviswa .
Ri dovha hafhu ra takadzwa nga thendelano dza vhafarani na riṋe vha BRICS kha zwa vhulimi .
Vhukhakhi / khumbelo u bva afho zwi a bviswa u itela zwibveledzwa zwi shumiswaho nga mushumisi . 
U shumisa ḓivhaipfi yoteaho
Khabinete yo dovha hafhu ya ita khuwelelo kha vhahulwane uri vha ṱavhanye vha fhindule malugana na zwililo nga nḓila ine ya tshimbilelana na Ndayotewa yashu .
Kha vha engedze ndivhanele ya vhashumi vha vhathusi vha vhorabulasi vha vhafumakadzi na vhaṅwe vhashumi vha muvhuso vha ṋetshedzaho thusedzo ya thekhinikhala kana vha shumaho kha mbekanyamushumo dza ikonomi ; 
Maitele a u vhala :
A kwama nnyi ?
Vho amba uri na vhukati ha vhusiku vha shumisa yeneyo ntswu . 
madzangano a zwa mabindu
Musi vhunzhi ha vhathu vha tshi kha ḓi ita vhukhakhi ha u dzhia ndingo dza zwipuka vha dzi fanyisa na nḓowetshumo ya zwiḓolo zwa lunako , kana ndingo dza dzilafho ; ngoho , ndingo dza zwipuka dzi kwama zwipiḓa zwa vhutshilo hashu hoṱhe . 
Zwiṱuṱuwedzi zwihulwane zwa nḓowelo idzi nga u angaredza zwo vha u dzhenelela na pfanelo dza vhathu , kathihi na mveledziso ya vhathu . 
Kha ri ite nyito Ḓioleni tshifanyiso .
LED dzi ḓo dzhiela nṱha masiandaitwa a thandela kha mupo . 
Lushaka lwa tshibveledzwa Mufhindulano
thanziela ya vhugudisi
Vhana vhanga vha khou ṱoḓa zwiḽiwa nga u ṱavhanya !
Arali kushumisele kwa tshelede kwa muvhuso ku tshi khou dzula ko anganyelwa u lingana na saizi ya ikonomi , reshio ya u papamala ha mbuelo ya muthelo i ita tsheo ya uri naa hu na masheleni o linganaho u lambedza tshumiso hu si na ṱhoḓea ya u gonyisa reithi dza muthelo kana u thoma zwibveledzwa zwa muthelo zwiswa . 
Vha nga lavhelela uri pholisa ḽi ḓo vha thusa -
Vha Navy ya Afrika Tshipembe na vhone vho dzhenelela kha thandela ya Operation Phakisa na uri vha khou ḓidzudzanyela u vha ṋemuṱa wa zwa fhethu ha garatshi ya muvhuso vha tshi itela ngalavha dza muvhuso ngei Simon's Town , hu tshi katelwa vhalugisi vha ngalavha dzoṱhe dza muvhuso , nga kha vhufarani vhuswa ho thomiwaho ha Navy ya Afrika Tshipembe / ARMSCOR / Denel .
YO SAINWA SA PULANE YO TENDELWAHO YO BVELEDZWAHO NGA WADI 27 , YA X MASIPALA
Phindulo : Sa mukhantseḽara wa wadi na komiti ya wadi , vha nga shuma nga nḓila yo teaho arali vha tshi ḓivha tshitshavha tshavho zwavhuḓi .
CBP ndi tshumisano vhukati ha tshitshavha , masipala na vhakhantseḽara .
U ṅwalisa thundu .
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho .
U TEA KHA IDP ṄWAHA 1 & 2
Ayoni ya vhukuma i na muvhala wa siḽiva fhedzi kanzhi i na mbonalo ya ntswutseṱha kana buraweni zwi tshi khou vhangwa nga okisidasi . 
Mvelele ya u guda , u funza na mafulo a tshumelo zwo katelwa . 
Ngade yo kunaho / ya tshika yo vha yo ḓala zwimela zwo faho / zwo takalaho .
Senthara i wana mishonga yayo u bva London Vhubvaḓuvha luthihi nga ṅwedzi fhedzi . 
Ndi ifhio nyimele tshitshavhani ?
Lweṱo lweṱo lwa masheleni lu kha siaṱari ḽi tevhelaho . 
U dzhiela nzhele dza u thusa u pfesesa mushumoitwa .
Muvhuso u ḓo nyeṱulela vhadzudzanyi ngaha mafhungo a ndeme na pulane dzi ḓaho ngeno u tshi fha vhadzudzanyi tshikhala tsha u engedza dzangalelo kha muvhuso .
( b ) tshiimiswa , mishumo , maanḓalanga na maimo a zwa vhuhosi ha sialala , musi zwi tshi ṱoḓea .
U thetshelesa ha u ṱalula- u kona u pfa zwine zwa fana na phambano kha mibvumo ;
Ndambedzo dza mbekanyamushumo dza mushumo wa muvhuso dzi nga engedzwa kha masia o vhalaho . 
Murengi a songo angaredzwaho u ḓo thoma u vhilahela nga ha u dzhielwa nṱha ha vhaṅwe nga DJ . 
khonani yaṋu ya mbiluni ?
Yo kuna nahone fomethe i a swikelelea . 
nḓila dzine dza ḓo shumiswa u vhea iṱo na u sedzulusa kushumele kwa pulane
Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP ) ,
Maitele a mbekanyamaitele ha na magumo sa izwi khaedu dzi tshi bvela phanḓa na u bvelela kha vhupo ha tshumelo dza ndulamiso . 
167 . Khothe ya zwa Mulayotewa
Mishumo ya Mmbi ye nda vha ndi tshi i ḓivha , nga u tou ṱhonifha , yo vha i mishumo ye hu si na u timatima , ya vha yo dzudzanyelwa u lwa na mitheo dza zwifheṱashango na zwigwada zwa u tambudza . 
Uri tshandukiso i shuma nga tshamurahu zwi na matsivha a ndaṱiso . 
Mashudu mavhuya , Muvhuso wo dzhena kha u tsela fhasi ha ikonomi ha 2008 -2009 u kha nyimele ya vhuḓi ya masheleni , na zwikolodo zwiṱuku .
U engedzwa ha vhukoni , fhedziha , hu tea uri hu sa tou sedza fhedzi kha sekhithara ya muvhuso , fhedzi hu tea u lingedza u khwaṱhisa vhukoni ha sekhithara ya phuraivethe , nga maanḓa kha sekhithara ine ya kha ḓi bvelela , uri i kone u ḓidzhenisa nga nḓila yo fhelelaho nahone ya tshifhinga tshilapfu kha ikonomi ya vhukuma . 
Mbuelo ya muvhuso na migaganyagwama ya sekhithara i ḓo fhungudziwa vhukuma musi mutheo wa muthelo u tshi ṱukufhala , kha tshifhinga tshenetsho musi ṱhoḓea ya ndondolo ya mutakalo na thikhedzo zwi tshi gonya . 
U ḓivhadza maitele maswa kha nḓisedzo ya tshumelo i vheaho vhathu kha senthara ya u pulana na nḓisedzo ya tshumelo
Milayo iyi i ṱoḓa u sumbedzisa u shumiswa ha milayo yoṱhe yo teaho kha vhana , na matshimbidzele oṱhe , nyito na tsheo dzi elanaho na vhana . 
Kha mafhelo a tshilimo hyḓirodzheni saḽifaidi yo sedzuluswa kha maisha manzhi a kha khunzikhunzi . 
Tshumelo dza Vhudavhidzani dza Phalamennde
Ngaganyo ya mushumo ya fomala ndi iṅwe ya nḓila nnzhi dza u langa tshiṱalula kha u kalwa dza mishumo . 
Vhaingameli vha NPPOZA vha ḓo ingamela zwibveledzwa na ṱhanziela ya phytosanity
Ndi nṋe Alan Hirsch o no ḓi ambaho , ndi khou ṱoḓa u vhudzisa Vho David Butcher vho dzulaho tsini na nṋe nga ha modele wavho wa u khethekanya mabindu ane a tshimbilelana ngauri a vho ngo ṱalutshedza nga vhuḓalo itsho tshipiḓa .
U shumisa tshivhumbeo tsha zwiṱori , tsumbo : muhangarambo / fureme
7 . Vhathu vho tholwaho
Thendelo ya mulondoti a i ṱo ḓei arali a kundelwa u sumbedzisa , nga luṅwalo , uri u khou nea thendelo naa hu saathu u fhela ṅwedzi nga murahu ha u humbelwa u ita ngauralo nga muthusi wa khothe ya vhana .
Muthu a nga isa mbilaelo kha muṱoli wa zwa vhashumi malugana na u pfukwa ha Mulayo wa u Thola wa Nyimele dza Mutheo , wa 1997 ( Mulayo wa vhu 75 wa 1997 ) ̶ Khethekanyo 78(1)(a) , kana Mulayo wa Ndinganyo ya u Tholwa , wa 1998 ( Mulayo wa vhu 55 wa 1998 ) Khethekanyo 34(e) .
Nga nyito , gumoṱuku ḽa u wa hu buḓaho nga tshidanga tsha phevimennde ḽi tea u vha phesenthe nthihi . 
5.3 Nga muya wa Vhege ya Tshumelo ya Tshitshavha ya Afrika ino khou itea vhege ino ( u bva nga dzi 22 u swika dzi 26 Fulwi 2015 ) , Khabinethe i tama u livhuwa vhashumi vhoṱhe vha muvhuso kha vhuḓikumedzeli havho , vhuḓiimiseli na u shumesa kha u ḓisa tshumelo vhathuni vhashu .
Mbekanyamushumo ya u Fhaṱulula na Mveledziso ndi mutheo une ro fhaṱa ḽino shango khawo . 
Ndi zwa ndeme hafhu u ḓivha hune muvhuso wa khou shuma zwavhuḓi na uri ndi ngafhi hune khwiniso dza tea u pikwa hone . 
Vundu ḽi dzhia vhuvheaiṱo kha vhagudi vha tshi ṅwala mulingo sa zwiṅwe zwa maitele ndeme kha matshimbidzele a mulingo . 
Nyedziselo i sumbedza zwiitisi zwa nyito kha nyimele yo khetheaho
Arali Muḓisi wa mbilaelo e muimeleli wa dzangano :
Minisiṱa Vho Motsoaledi vha ḓo ṋetshedza aya mafhungo nga vhuḓalo ṋamusi nga 14h30.
Mihasho a yo ngo rerisana nga ha ndingo dza khohakhombo nga vhuronwane . 
Zwenezwo , Tshigwada tsha Dziminisiṱa tsho Hwedzwaho Mushumo tshi ḓo vhidza vha kwameaho vhoṱhe fhasi ha murunzi muthihi uri hu bveledzwe mapatsumbabada une wa ḓo khwathela nḓila ya thandululo .
" Ri kha ḓi vhona unga ri kha ḓi vha na lwendo lu lapfu zwihulwanesa kha mimasipala ya mahayani .
Muoditha o tendelwa u ṋetshedza vhutevhedzeli ha muthelo , u pulana muthelo na u ṋea ngeletshedzo ya muthelo kha kiḽaente dza odithi . 
Zwiko a zwo ngo tou tiwa zwavhuḓi kana u mivhigo wa u vhulavhelesi na u elwa u vha wo ṅwalwa sa tshiko , fhedzi tshiko tshine mivhigo wa vhulavhelesi na u ela wa vha wo ḓisendeka ngatsho a tsho ngo bulwa . 
U swika zwino , NHFC yo ṋetshedza R1,5-biḽioni u lambedza zwiimiswa zwa dzinnḓu .
Vhuḓifhinduleli ha masheleni a vhu athu u ṱhaphudzwa u pfukiselwa kha vhalangi vha yuniti ya mushumo . 
Vha sendeka mbuno ya uri vhathu vha pomokwaho zwa vhuloi a vha vhonali vhe vhaloi .
Nomboro ya akhaunthu : 011203102
Zwithu zwine zwa papamala na u dzika / mbwandamela
Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Nnyi na Nnyi , 1999
Mbudziso hedzi dzi amba nga khaṱhulo ho sedzwa ndeme .
Maḓuvha a vhuawelo o engedzwaho a badelwa fhedzi musi wa u notha ho ḓoweleaho , u litsha mushumo nga ṅwambo wa vhulwadze kana lufu . 
( a ) ndinganyiso ;
( 2 ) Mulayotewa wa vunḓḓu u nga si thivhele vhathu , hu tshi katelwa vha nyanḓḓadzamafhungo kha dzulo ḽa komiti nga nnḓḓani ha musi zwo fanela nahone zwo tendelea u zwi ita kha tshitshavha tshi re khagala tsha demokirasi .
Iyi ndi nzudzanyo ya vhuvhili ya Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi ya Muvhigo wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi ya Muvhuso . 
Foniki : Mubvumo wa f .
Africa House yo vhewa nga maano a vhuṱali vhukati ha vhupo ha Phalamennde u livhana na Buthano ḽa Lushaka .
NOTSI : a ) U tendelwa ha khumbelo yavho ya u swikelela nga tshivhumbeo tshe vha tshi bula zwi nga bva kha uri Rekhodo zwa zwino i kha tshivhumbeo tshifhio. b ) U swikelela Rekhodo nga tshivhumba tsho humbelwaho zwi nga landulwa kha dzinwe nyimele .
U sa vha hone ha maga a tshiwo ndi zwithu zwi vhangaho u sa vha na vhuṱanzi nga maanḓa malugana na u fulufhedzea ha dzithagethe dzo vhewaho iṱo kha fhungo iḽi . 
Zwibveledzwa zwine shango ḽa zwi bveledza nga mutengo wa fhasi hu tshi vhambedzwa na maṅwe mashango zwi katela tshomedzo dza mupo na minerala , sekithara dza tshumelo dza mabindu na zwa masheleni dza vhuimo ha nṱha , u vha tsini na mimakete ya Afurika ine ya aluwa nga u ṱavhanya , yunivesithi dza ndeme khulwane dza maimo a nṱha na sekithara ya zwa vhulimi ha vhubveledzi .
Ri ḓo ṋetshedza thikhedzo ya musi na musi kha thandela dzi re hone u itela u dzi pfumbisa , musi ri tshi khou ṱuṱuwedza thandela ntswa . 
Hu dovha ha vha na nyaluwo yo lavhelelwaho kha nḓowetshumo ya u ḽiluvha ḽa hopusi ḽi vhavhisaho na u ṋea muvango biya nga ṅwambo wa ṅwambo wa ṱhoḓea khulwane ya biya ine ya khou lavhelelwa . 
Ndivho khulwane ya Ḓuvha ḽa Vhuendelamashango ḽa Ḽifhasi ndi u ṱavhanyisa tsivhudzo vhukati ha tshitshavha tsha dzitshaka nga ha vhuṱhogwa ha vhuendelamashango na ndeme ya matshilisano , zwa mvelele , zwa poḽotiki na zwa ikonomi zwaho . 
Nga 2010 , ro ḓivhadza khwaṱhisedzo ya ndambedzo ya R1 biḽioni ya u thusa u swikela khadzimiso .
Pulane dza nzudzanyo nthihi dza vhupo ha mveledziso ntswa dzi fanela u tevhedza ndaela dza ḽevele ya nṱha dza u pulana dzo topolwaho afho nṱha . 
U khwaṱhisedzwa nḓisedzo ya LTSM kha zwikolo zwoṱhe phanḓa ha musi ṅwaha wo fhelaho u tshi fhela .
Thomani u ṅwala tshiṱori tshaṋu inwi muṋe hafha .
Hezwi zwiito zwi vhea mutsiko une wo no vha hone kha tshomedzo dzine a dzi lingani kha u ṋetshedza pfunzo kha vhashai .
Bammbiri ḽa 1 : Oraḽa Bammbiri ḽa 2 : Tholokanyonḓivho ( U pfesesa ) , Luambo ( Awara 2 ) Bammbiri ḽa 3 : U ṅwala ( Awara 1 ) Bammbiri ḽa 4 : U fhindula mbudziso u bva kha ḽitheretsha ( Awara 1 )
Izwi zwi vhidzwa u pfi u ḓivhadza u kundelwa .
U vhona muvhuso , mabindu na vharangaphanḓa vhoṱhe mulandu malugana na zwe vha khakha .
" Ndi a livhuha , " hu amba Sankambe , tsha vhofha iḽa thambo ya u khwaṱha kha musingo wa Muzhou .
Adzhenda i tea u ṋetshedzwa vhathu hu tshee na tshifhinga phanḓa ha muṱangano u tevhelaho uri miraḓo ya komiti i wane tshifhinga tsha u ḓadzisa thero dzine vha ḓo tama u amba nga hadzo .
Nyelelo idzi , hu na u vhiga murahu na ṱhumanyo khadzo , zwi vhukati ha mudzudzo na mupo u mona na saintsi ya mulayo yo ṱangana na ya vhutshilo zwi nga vhumba muhumbulo muthihi sa u dzhiiwa ha mudzudzo , zwo itwa nga u fhambana-fhambana ha " u bviswa " na " zwa mukokodzo " hu ne ha ṱoḓea nga maanḓa . 
Ndingo dzi ṱoḓwa kha vhomakone tenda vha vha vho rumelwa nga GP thendelo u thoma 100% ya mutengo wa Tshikimu
Hezwi zwi amba uri vha tea u vha vhe nṱha ha miṅwaha ya 21 , vho mala / malwa nahone vha na khithi
Kha fhungo iḽi , zwo ṋetshedzwa hu tshi itelwa mapholisa u itela uri themendelo dzi katele zwi tevhelaho : 
Ri khou humbela pfarelo kha u khakhisa vhathu fhedzi siaṱari ḽine vha khou ḽi ṱoḓa a ḽi vhonali . 
Pulane ya u renga i amba nga nyengedzedzo dzo pulanwaho kha ndaka dzine dza ṱoḓa u vha dzi kha ḽeveḽe ya tshumelo yo ṋetshedzwaho nga Muhasho . 
Vhudzuloni ha izwo ri ṱoḓa vha tshi ḓi pfumisa nga u guda nyambo dzo fhambanaho nga nḓila mbuya , mvelele dzo fhambanaho na maitele o fhambanaho . 
A zwiho khagala uri ṅanga " nga dzema"zwi amba mini .
Madzangano a dzangalelo ḽi fanaho hu katelwa zwiimiswa zwa muvhuso , mabindu a phuraivethe , madzangano a si a muvhuso , madzangano a vhathu , madzangano a dzitshaka , nga u ralo nga u ralo . 
Ambani uri no vha ni tshi nga ḓipfa hani arali no vha ni uyo ṅwana a re zwifanyisoni izwi .
Tshiimiswa tshi na ndugelo dza u sa thola kha poswo iyi . 
Musi wa tshifhinga itshi , o vha a tshi dzula a tshi tambudzwa na u valelwa nga mapholisa a khethululo . 
PMS i tea u dzhenisa vhunzhi ha madzangalelo aya ane a konadzea na a tshifhinga tshilapfu .
Ho no ḓi fhaṱiwa mabindu manzhi maswa nahone hezwi zwi khou bvela phanḓa na u engedzea . 
Kha vha ise phanḓa na kuitele ukwu nga u ṋetshedza tshumelo ya vhuḓi na khunguwedzo uri zwi dzule zwo rali . 
Hedzi KPI dzi nga shumiswa u ela uri masipala na khoro vho kona hani u ḓisa tshumelo u ya nga ha pulane dzo sumbedzwaho kha IDP na u vha ṋea vhuḓifhinduleli .
Kha khaseledzo yavho kha samithi iyi vha humbelwa uri vha sedze uri naa zwiṱirathedzhi zwashu zwi swikelela ṱhoḓea idzi . 
Kha nyimele ya ḓoroboni , ṱhoḓea ya u fhambanyisa luvhilo lwa u ola nga nṱhani ha zwiṱaluli zwi kombetshedzaho zwi fareaho a i anzeli u gonya na phimo iṅwe na iṅwe . 
Hu na Nnḓu mbili dza Phalamennde - Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka .
Vhugudisi ha vhagudisi malugana na sia iḽi ḽa u guda vhu tea hafhu u wana tshenzhemo . 
Vhubveledzi na vhusiki a zwi tei u amba vilili na u dzhia tsheo nga vhunṋe . 
Vhagudi vha shumisa zwikili zwa maipfi a ḓivhiwaho nga tshivhumbeo , foniki , nyimele na u saukanya zwivhumbeo na u wana uri ipfi ḽi vhaliwa hani musi vha tshi khou vhala .
Shumisani maṱanu a maṱaluli aya kha u vhumba mafhungo .
Ri dzula ri na fulufhelo ḽauri hu si kale ḽi ḓo anwa mitshelo yavhuḓi . 
Zwi fanela u bviselwa khagala uri musi vhukhakhi vhu tshi bveledza mulandu wa vhugevhenga vhu ḓo shumaniwa naho nga yeneyo nḓila . 
1-2 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U vhala atikili ya gurannḓa / magazini Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani
Fhedzi hune izwi zwiimiswa zwa vha na nyito dza polotiki kha bembela ḽa khetho , zwi nga vha zwo no imelelwa kha khoro , nahone a zwo ngo tea u katelwa .
Nyolo i re afho fhasi i sumbedza vhugudisi he ha farwa kha kotara u ya nga Madzingu a Ndangulo ya Vhuingameli . 
U sa tshimbila zwavhuḓi ha vhudavhidzani na tshigwada zwo ita uri u tshi langa zwi konḓe . 
Zwimebi Zwihulwane na Mudzulatshidulo wa Dzikomiti , na
Hu ṱanganiwa miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe nahone i vhumbiwa nga vhaimeli vha komiti dza wadi , Vhakhantseḽara na vhaofisiri vha zwa tshithekiniki .
U shandukisea ha maraga wa vhashumi nga huhulu ho no bvelela mashangoni manzhi , u khwinisa ha khonadzeo dza vha si na mushumo uri vha wane mushumo fhedzi ha ṱanḓavhudzwa u kovhekanyiwa ha muholo . 
Khetho dza fulufulu ḽo vusuludzwaho dzi a bvelaphanḓa nga murahu ha 2020 , fhedzi a dzo ngo bulwa u ya nga ha lushaka lwa thekhinoḽodzhi zwa zwino . 
Ri ḓi dzulela u bula , ro ṱangana na nga muthihimuthihi kha vhulanguli , uri mahothi ashu a dzula o vulea . 
Tshikimu tshi ḓo ita uri dzibannga dzi kone u hadzimisa masheleni kha vhathu vhane vha vha kha nyimele ine ya nga ya Vho Mali .
U tsa na mulambo , zwibveledzwa zwa u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi ndi zwibveledzwa zwa u ṱavhanya zwine khazwo mutengo muṅwe wa engedzwa na thundu dza u fhedzisela dzine dza rengiswa nga holosele na mavhengele a shumisaho dzina ḽithihi . 
U topola mutevhetsindo na raimi
Khophoraithaizesheni
U shumisa mafhungo a bvaho kha tshibveledzwa sa nḓila ya u nyanyuwa
Zwikili zwa Vhutshilo hu ḓo ṱoḓea :
Ndivhanelo : Tsenguluso ya mafhungo a zwa masheleni na khwaṱhisedzo zwi tshi kwama mbekanyamushumo , thandela , u vhiga na u monithara . 
Fhethu hune tshiṱitshi tsha u linga tshine tsha khou dzinginywa tsha tea u vha hone ;
3.1 Mbuelo dza CBP
Dokuṱrini ndi fhethu ha u ya phanḓa vhukati ha zwiwo zwa kale zwa Bivhilini na pfunzo na nyimele yashu ya zwino . 
Bugupfarwa ya Batho Pele i ṱalutshedza maga a 7 a u bveledza maga a tshumelo .
Musi ri tshi khou dzhena kha themo ya vhuṋa ya muvhuso wa demokirasi wa Afurika Tshipembe , u dzhenela ha tshitshavha nga maanḓa kha sisiṱeme ya u dzhenela ha wadi zwi shuma mushumo muhulwane kha tshiedziswa tsha mveledziso ya muvhuso wapo .
- Vhuthihi ha matshilisano na zwitshavha zwo tsireledzeaho ndi zwiṅwe zwa ndeme zwi teaho u dzhielwa nṱha u thoma
Komiti dza Wadi dzi shumisana na vhathu vha ṱhoḓea dzo fhambanaho na ndavhelelo na masipala i re na zwiko zwo fhambanaho , khuḓano kanzhi i nga bvelela .
" Ndi ḓo ni isa ha dokotela . "
Tshiṱatamennde tsha ngaha Muṱangano wa Khabinethe wa dzi 15 Lambamai 2015
U bvisela khagala mafhungo a elanaho na khorombusi , tshikolo , mubebi , mugudi kana mushumi tshikoloni
Vha songo hangwa u dzhenisa dzina ḽavho na ḓorobo khulwane kana ḓorobo ya hune vha dzula hone . 
Ro ḓiimisela uri , hu si uri ri fanela u langa tshomedzo dzoṱhe dzine ra vha nadzo zwavhuḓi , fhedzi uri tshifhinga tshoṱhe hezwi zwi fanela u ṱumanywa vho na u tevhedza kushumele . 
Muhasho zwo ralo u na muhumbulo wa uri tshinyalelo i songo vhuedzaho nahone yo tambiseaho i fanela u rekhodiwa buguni dza Muhasho wa Vhuendi na Zwifhaṱo zwa rakhonṱhiraka Hulumeni . 
Nga tswikelo ya vhudziki kha khungulu iyi , muvhuso zwa zwino u khou sedzesa kha khaedu mbili dza u alusa reithi ya nyaluwo na phungudzo ya vhushai i sa nyeṱhi . 
Sa musi zwibveledzi zwoṱhe zwino zwi tshi kunga VAT , mbadelo dza vhubveledzi dzo engedza zwihulwane kha vhorabulasi vhaṱuku na u khethululwa havho ho no ṋaṋa . 
Tshanḓanguvhoni tshi khou tandululwa nga maitele o fhambanaho , ane a katela : Milayo ya Vhuḓifari ha Vhashumi vha Muvhuso ; u thomiwa ha yuniti yo khetheaho ya nndwa ya u lwa na tshanḓanguvhoni u fana na Yuniti ya Vhugevhenga ho Dzudzanywaho ya Tshumelo ya Mapholisa a Afrika Tshipembe ( SAPS ) , Mutshimbidzi wa Ṱhoḓuluso ya Vhugevhenga ha Ndeme ; Yuniti ya Vhugevhenga ha Makwevho yo Khetheaho ya Maanḓalanga a Vhutshutshisi ha Lushaka ; Yuniti ya U dzhiela Ndaka na Senthara ya Vhusevhi ha Masheleni .
Vha nga vhudzisa uri ndi ngani ndi kha ḓi vha na fulufhelo kha tshifhinga tshi lemelaho nga u rali .
Mbili dzadzo dzi tshi khou lwa nga misingo .
( b ) u sumba kha Tshipiḓḓa tsha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo ya Afurika Tshipembe , zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo ; na
U sedza kha maitele a u ṅwala
Ndi ngani tshitshavha tshi tshi tea u dzhenelela .
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele , sa wone muhasho une wa tou vha phanḓa kha zwa Ṅwedzi wa Vhafumakadzi , na wone u ḓo ḓivhadza Zwifhinga zwa Nṱhesa zwa 20 zwa Vhafumakadzi kha ṅwedzi hoyu wa Ṱhangule .
Tshiṱirathedzhi tsha lushaka a tshi pfadzi ngauri ndaela dzi pfukekanya mihasho . 
Arali vha tshi ḓo tea u shumisa phaiphi khulwane , kha vha shumise sipurei tshine tsha nga kona u valiwa vhukati ha musi vha tshi ṱanzwa goloi yavho .
Sa tsumbo , u dzhenelela ha vhafumakadzi kha zwa maitele a poḽitiki zwo engedzea u mona na mashango o vhalaho . 
Dzi dzhenisa khaṱhulo nga ha vhungoho , fulufhedzea , mbuno na kuvhonele , vhundeme , kupfalele na kuhumbulele na mafhungo sa u ṱoḓea na u ṱanganedzea ha tsheo na nyito u ya nga ha ndeme ya kutshilele .
Vha nga lingedza u thoma gukhula ḽa zwimela vhukati ha mavu na mulambo . 
Zwino ṅwalani zwine vha khou amba sa maipfi maambelwa .
5.7 Bodo ya Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika :
Nyito ya u linga ha fomaḽa 2 U thetshelesa na u amba ( Orala / kana nḓowenḓowe )
Nṱhani ha izwo zwi re afho nṱha , Tshikimu tsho ta feme ya zwa u ṱola muvhalelano yo ḓiimisaho nga yoṱhe u lavhelelsa dzikhetho sa maṅwe maga a ndindakhombo .
Muhumbulo wa tshigwada tsha zwishumiswa zwa mishumo minzhi u ṋetshedza u vha zwigwada ha zwishumiswa fhethu hu swikeleleaho . 
Ivhani na vhuṱanzi uri ni na ṱhohwana nauri nyolo dzaṋu kana tshati dzi ṱalutshedza zwine na khou amba .
U thusa vundu u ola na u shumisa maitele a u bva a vhavhuelwa . 
13 . MVUSULUDZO YA MBEKANYAMAITELE
Miraḓo ya mafulo i tea u vha tshipiḓa tsha ndangano na vhuṱambo ha bindu hoṱhe . 
A huna mbadelo .
Hezwi zwi tea u thomiwa kha nḓila i shumaho ya u livhana na phambano dza muhumbulo vhukati ha zwiimiswa na vhaṋetshedzatshumelo vha khwaṱhisedzaho . 
Phnd Luh Ṱhaf Lamb Shund Fulwi Fulwa Ṱhang Khubv Tshim Ḽar Nyen
( a ) dzi nga si tendelwe nga nḓḓila ine ya nga kundisa nḓḓila dza ikonomi ya Lushaka , zwiitwa zwa ikonomi u pfuka mikano ya masipala , kana tshimbidzo ya thundu , tshumelo , tshelede kana mushumo ; na uri
Khophi dza muvhigo uyu dzi rumelwa kha Vhufaragwama ha Vundu na ha Lushaka . 
Khaedu dza u dzhenelela ha tshitshavha
U nanga tshitaila , ridzhisiṱa na ḓivhaipfi
I dovha hafhu ya khakhisa u sikwa ha zwifhaṱotserekano zwa ḓoroboni , zwine zwa vha zwa ndeme hu tshi itelwa phatheni yavhuḓi ya vhupo . 
8Maluti na Msunduzi yo vha i sa athu khunyeledza kutshimbidzele kwa CBP musi hu tshi gannḓiswa ḽiṅwalwa iḽi
Mahoro o tendelana u shumisana nga kha nyaluso ya mbambadzo , thandululo ya zwikhukhulisi zwa mbambadzo na u fhaṱa tshikhala tsha thekhiniki kha vhupo ho fhambanaho ho topolwaho khathihi na zwikili zwa mveledziso .
Zwo dzhia dziṅwe dzikonomi khulwane u fana na India na Nigeria , na mashango o pfumaho nga zwiko u fana na Venezuela , ḽine , nga mbuno dzo vhalaho , ḽa khou shuma nga fhasi ha vhukoni ha zwa ikonomi yao . 
Khathihi na ofisi ya Phuresidennde ri na fulufhelo ḽa uri ṱhahelelo yeneyo i nga si tsha bvela phanḓa . 
Nga ṅwambo wa tshifhinga a ro ngo ḓiimisela u vhala makumedzwathangeli ashu fhedzi u tou sumbedzisa zwiṅwe zwiteṅwa zwo ri swikisaho kha u ita mikumedzo nga fhasi ha ṱhoho dzo khetheaho . 
NYANYUWA / FHINDULA
Khethekanyo i kwamaho vhugevhenga ha vhuloi vhu vhaisaho a iho khagala .
isa fomo yo ḓadzwaho ofisini ya Muhasho wa zwa Muno u ṅwalisa lufu na u wana ṱhanziela ya lufu
Itani mafulo nga ha tsireledzo ya zwiḽiwa kha nṱha dzoṱhe dzine muvhuso wa dzi katela . 
U topola ṱhoḓea dza ndaulo ya malaṱwa na zwiṅwe kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mbekanyo ya zwa malaṱwa . 
Mutheli o pfulutshelaho shangoni ḽa nnḓa .
Ri khou ḽa khovhe na matshipisi .
Nnḓu dzi kule na kule . 
O dovha a amba uri ho poswa zwithu ngomu luvhanḓeni muhumbulo u wonoyo muthihi . 
Zwi na zwivhuya zwa u dzudza maṱari na vhunzhi ha mavu zwo oma , zwine zwi fhungudza khombo ya malwadze a maṱari , khathihi na midzi . 
Notsi kha 3.2.1 u swika kha 3.2.5
Naho hu na uri magavhelo a zwa matshilisano ndi thikhedzo khulwane vhukuma kha vhathu vhane vha a ṱanganedza na miṱa yavho ine ya khou leleḓa yo livha kha vhushai , ha koni u ita uri muṱanganedzi wao a bve kha vhushai . 
Ngauralo , phimo ya zwirengiswa zwi no bvelela mashango ḓavha a i a thu u hula
Vhufa hu fareaho vhu , naho zwo ralo , ho vha tshi dzulela u tshinyala tshifhinga tshoṱhe , nga nṱhani ha u litshedzelwa nga vhoṱhe vhaṋe vha ndaka na maanḓalanga a re na vhukoni o hweswaho vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya vhufa . 
Hu na moudu yo fhambanaho ya vhudavhidzani , moudu wa u ṅwala , u amba , u vhona(u katela nyolo ) .
Fhedziha , vhuṅwe vhupo hune ha vha na zwiko zwi fanaho ho dzhiwa sa havhuḓi kha masia oṱhe . 
5.5 . Vho IL Mathenjwa sa Mufarisa Mulanguli Guṱe ( DDG ) : Vhuṱoli na Vhusedzulusi kha Ofisi ya Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha ( OPSC ) .
Mvelelo dza nyambedzano tshi vha tshivhalo tshihulu tsha themendelo dza ndeme na madzinginywa kha u khwinisa ndayo , khathihi na khumbelo dza nyengedzedzo dza ndayo kha thero dzo fhambanaho . 
Ho sedzwa u shumiswa ha muṋetshedza tshumelo wa Netiweke ya GEMS / DSP
Zwikili zwa u kumedza , nyambedzano na u tandulula phambano na nḓivho ya mbekanyamushumo dza mutakalo wa tshitshavha ndi zwa ndeme . 
( e ) u vha hone tsengoni ;
Kha sekhithara ya vhuendi ha vhanameli , sa tsumbo , mitsiko kha vhareili uri vha shume awara dzo fhiraho tshikalo hu si na u timatima u shela mulenzhe kha phimo ya khombo nnzhi dza shango . 
Tshiimiswa tshi ḓo shuma mushumo watsho na u shumisa maanḓa atsho nga nḓila ine ya tevhelelea na uri yo itelwa u ṋetshedza mvelelo kha pulane ya tshiṱirathedzhi iṅwe na iṅwe na pulane ya kushumele ine ya khou shuma nga tshenetsho tshifhinga . 
Kha zwiwo zwo raliho , muhura a nga ḓi tsireledzwa nga PAJA .
Ro thoma zwiimiswa zwa dzhango u itela u thusa u shumisa mbekanyamushumo dzi re khagala na dzi ṱuṱuwedzaho dzine ro dzi pulanwaho na u dzi thoma . 
Mbekanyamushumo yashu khulwane ya mveledziso ya mitambo yo thoma , tshikolo tshi ḓo bveledzwa ngei Thekwini . 
Mishumo ya Muhasho .
U shumisa notsi musi hu tshi ṋekedza ripoto ya iwe muṋe
Mbadelo dzine ra dzi sika dzi tea u ṋekedza vhadzulapo vhashu u swikelela mishumo , vhuendi , vhuongelo , vhuḓimvumvusi na zwikolo , na u konisa vhathu u aluwa , u titima na u bvelela . 
Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , 2000
Nyito dza ndeme kha sekithara iyi ṱhukhu dzi katela vhubveledzi ha mitshelo ya zwikoṱini kana yo no shumiwaho na miroho , na vhubveledzi ha zwinwiwa zwi si na aḽikhoholo na maḓi a minerala . 
Sekithara ṱhukhusa khulwanesa dzone dzo vha na nyaluwo ine ya ongolowa musi tshifhinga tshi khou ḓi ya . 
O hangwa bugu hayani 8 .
Khabinethe yo khoḓwa kha mushumo une wa khou itwa wo sedzaho kha u khwinisa ndangulo ya NSFAS . Themendelo dzi ḓo ambiwa nga hadzo muṱanganoni wa Khabinethe u tevhelaho .
Vha fanela u kona u ḓadza fomo dza mbilo , u vhalela tshinyalelo dza masheleni a luṱingo na luṱingo thendeleki , u redzhisiṱara mbilo na u sala murahu kha mbilo . 
Vha nweledza zwo ṋekedziwaho nga u tou amba
Uri vha tendelwe u ṱunḓa pfulo ya bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuwomvumvusi , vha fanela u ita khumbelo ya phemithi ya u ṱunḓa na ṱhanziela y u ṅwalisa I no wanala kha Mulayo wa Vhuṅwalisi wa vhu 36 .
U rangela u vhala ( u ḓivhadza tshibveledzwa )
U shuma zwa maitele a u vala akhaunthu mafheloni a ṅwedzi na mafheloni a ṅwaha . 
Ho sainwa thendelano dzo fhambanaho dza tshumisano dzine dza vha fhasi ha ṱhoho - Mveledziso ya Vhukoni ha Muthu , Ṱhoḓisiso na Mveledziso .
Arali u vhambadzela nnḓa u itela ṱhoḓisiso ya ḽiga ḽa u tumbula kana ḽa mbambadzo , Thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelanaho na ya vhushumisamupo yo ṋetshedzwaho nga Minisṱa i a ṱoḓea .
Vha dzulele u sedzulusa na dokotela wavho u itela u vhona arali vho randelwa mushonga u sa ḓuresi u ya nga Tsumbamutengo ya mushonga ( MPL ) na mutevhe wa fomuḽari wa mishonga uri vha sa badele iṅwe tshelede u bva tshikwamani tshavho .
Themendelo yo khetheaho i a ṱoḓea kha angiogirafi , zwikene zwa CT , zwikene zwa MDCT , khorinari angiogirafi , zwikene zwa MUGA , zwikene zwa PET , zwikene zwa MRI na ngudo dza radioisotope
U langa mbalombalo u itela zwitshavha zwi re na ndinganyiso zwi ṱoḓa riṋe uri ri khwaṱhisedze uri nyito na nḓisedzo ya mbalombalo i ḓo vha na vhukoni vhukuma . 
iv . u vha lugisela u ṋea vhuṱanzi khothe na u ṱuṱuwedza vhukwamani na mutshutshisi .
Kanzhi-sa vhulimi ha ḓoroboni vhu ṱoḓa u vha ho tsireledzwa u itela thivhela vhuvhava na u tshinyadza , na u tsireledza kha zwifuwo zwi no sokou ḓitshimbilela . 
Zwipikwa ndi zwa ndeme kha kushumele kwa muhasho ku re na mvelaphanḓa na u swikela ndivho yawo kha nzulele dzi pfeseseaho dzo dzikaho nahone dzine dza si vhange khombo nga maanḓa . 
Naho zwo ralo , vhunzhi ha mbekanyamushumo dza thikhedzo ya ikonomi dzi ṋetshedza thuso kha thandela dzi tshimbidzwaho nga dzikhamphani kana vhathu . 
Zwishumiswa izwi ndi zwa ndeme kha mudzudzo wa muthu , fhedzi tshishumiswa tshi thusa vhathu vha mathomo zwi fhiraho madzulo a muthu , nahone zwo ralo zwa dovha zwa tikedwa nga vhunzhi ha madzulo . 
Thikhedzo ya vhubindudzi ya Super Rugby kha Nelson Mandela Bay , khathihi na vhuimo ha Ḽigi ya Bola ya Milenzhe ya Phurofeshinala , ndi zwa ndeme . 
u dzhiiwa minwe na u sa vha vho wanwa mulandu kana u vha fhasi ha u sengiswa kha mulandu
Nyelelo ya masheleni aya , fhedziha , a anzeli u sa fana , nahone u ḓitika zwihulwane nga izwi zwi ḓo sika thaidzo dza u ḓo wanala tshifhinga tshoṱhe . 
Musi Gwama ḽa Lushaka ḽo kovhelana mihumbulo na vhadzheneleli vha maraga u mona na maraga , hu tshi katelwa vhashavhi vhahulwane , hu kha ḓivha na vhuṱanzi uri vhunzhi ha vhadzheneleli vha maraga a vho ngo ṋekedza Gwama ḽa Lushaka mihumbulo yavho . 
Kha ndangulo ya ndondolo ya mutakalo vhashumelwa vha nnḓa ndi vhalwadze , vhatholi , na tshitshavha . 
NYANGAREDZO YA ZWIKILI ZWA LUAMBO ZWINE ZWA TEA U FUNZWA KHA LUAMBO LWA HAYANI GIREIDI YA Ṱ-3
U vha na ofisi ya ḽiisela yo ṱanganelaho ya pfunzo fhano Marble Hall . 
( a ) hu tea u itwa hu tshi tevhedzwa thendelano vhukati ha Muraḓo wa Khabinethe na wa Khorotshitumbe kana Khoro Dzapo a shumanaho nazwo ;
Khabinethe i khoḓa zwitshavha na madzangano a zwitshavhani e a shuma u kunakisa na u kuvhanganya masheleni u itela u vula hafhu zwikolo .
Vhuṱudzeṱudze hayo vhu khou itiswa nga u kuvhangana ha zwikhala , ngauralo , u kuvhangana huhulwane ha nḓowetshumo dzi no ṱoḓa masheleni manzhi a mveledziso na shaea ha ṱhanganelo ha nga ngomu . 
Datumu na tshifhinga tsha ndingo .
U ita musaukanyo wa mushumo na u ela mushumo wa poswo maelana na ndaulo dza tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Ri tea u ṱanganedza uri tshanduko i re na ndinganyiso , kwayo nahone yo linganelaho nangoho i nga bveledza tshanduko kha vhufheṱashango . 
Khabinethe i dovha ya khoḓa nḓivhadzo yo itwaho nga Yunivesithi ya Kwazulu- Natal ya uri luambo lwa isiZulu lu vhe khombe khombe kha matshudeni vha sa athu wanaho digirii , vha sa koniho isiZulu , uri vha ṅwalise khoso ya u bveledza vhukoni ha vhudavhidzani .
Hohu ndi u shuma zwavhuḓi ha khwiṋesa u bva tsha mutsiko wa ikonomi wa 2008 .
Zwiṱirathedzhi zwashu zwa vhuṱumani zwi ngaho Nḓila Ntswa ya Nyaluwo , Pulane ya Nyito ya Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo , Pulane dza Tshiṱirathedzhi tsha muhasho , Pulane dza Kushumele dza Ṅwaha nga ṅwaha na Pulane dza Mveledziso dzo Ṱanganelaho dza masipala na pulane iṅwe na iṅwe ya muvhuso dzi ḓo vha nga fhasi ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Uri makumedzwa aya a pfale , Khabinethe yo pulana u thoma thimu ya dziminisiṱa ubva kha zwigwada zwa ikonomi na zwa vhutsireledzi .
Nga huhulu , pH na khonadzeo ya redoxi zwi ta tshaka dza aseniki dza zwi bva mavuni zwi re hone kha vhupo ha maḓini . 
Ahuna gumofulu
nyimele --- tshibveledzwa tshi shumiswa kana u ṱanganedziwa tshi kha nyimele yeneyo
A ri khou - na khathihi , ro vha ri na mbekanyamushumo yashu ya mushumo nahone ro vha ro ḓiimisela u ita nga u ralo , u sa vhudza vhathu , u lingedza u vha vhalavhelesi vha vhaṅwe . 
Vhashumi vha khothe -
( 3 ) Milayotibe yoṱhe ya Tshelede i fanela u sedzuluswa hu tshi tevhedzwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ya 75 .
Hezwi zwi amba uri vha tea u swikelela kha vhuimo ha nṱha ha vhukoni ha English mafheloni a Gireidi ya 3 , vha dovha vha tea u kona u vhala zwavhuḓi nga English .
Miraḓo ya komiti I nanga mudzulatshidulo vha dovha hafhu vha bula tshifhinga tshine a ḓo vha a ofisini , khathihi na matshimbidzele a muṱangano , nz .
Kha muya onoyu muthihi wa uri Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe Phanḓa , Khabinethe i vhidza sekithara dzoṱhe dza tshitshavha uri dzi shumisane na Muvhuso kha Mbekanyamushumo ntswa ya Kushumele , i engedzaho kha zwo swikelelwaho miṅwahani yo fhiraho ya 20 ya Mbofholowo na Demokirasi .
1.9.3 Ri fulufhela uri Mishini wa u Wanulusa Mbuno wa Minṱasa dza Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( SADC ) u ḓo kona u thusa Lesotho kha u wana vhudzheneli ho teaho .
Koporasi i na nḓivho yo fhelelaho ya vhukoni hayo ha u tshimbidza nyaluwo ya zwivhambadzwaseli na u sika mishumo u itela uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha kone u lwa na vhushai na mveledziso i re fhasi . 
3 . Nḓivhadzamulayotibe nga ha Tshanduko ya Tshumelo ya Muvhuso , 1995 : i bvisela khagala tshanduko dza malo dza ndeme , vhukati ha zwenezwo Tshanduko ya Nḓisedzo ya Tshumelo ndi tshone tshithu tsha ndeme .
Vhabvannḓa vha humbulelwaho vhutshinyi ha vhugevhenga vha a ṱoḓisiswa , vha tshutshiswa na u valelwa hu songo ṱoḓisiswa vhuimo havho ha hune vha dzula hone kana murafho ; 
MUDZULATSHIDULO WA NCOP : Miraḓo i huliseaho , zwi a pfesesea uri ri ḓo ita zwiṅwe kha zwine ra khou bva u zwi vhona .
( 1 ) Vhathu vhoṱhe vha a lingana phanḓa ha mulayo nahone vha na pfanelo ya tsireledzo na mbuelo dza mulayo dzi linganaho .
ndivhotiwa dza Komiti dza Wadi
U farela bugu nṱha musi a tshi vula masiaṱari nga nḓila yo teaho .
Vhathu vhane vha wana aya magavhelo ndi vhaaluwa vhane vha wela nga fhasi ha zwigwada zwine zwa si kone u ḓiitela zwithu kha shango ḽashu nahone vhane vha vha vhashai .
Kha ndi dzhie tshikhala itshi ndi fhululedze vhatelwadigirii vhashu vhoṱhe na u ni tamela mashudu kha vhumatshelo haṋu . 
Zwo lingana u amba afha uri ri dzula ro vula maṱo u itela arali ha nga vha na zwiwo zwiṅwe na zwiṅwe u bva kha vhuaḓa uho kha khakhathi dza zwa poḽitiki . 
Saizwi vhathu vha Mexico kha ḓivhazwakale vho vha vha sa athu na u thetshela veini yo bveledzwaho hayani , a hu ngo vha na nungo dzi takadzaho dza u thoma kana u londota masimu a nḓirivhe . 
Zwa vhuimana ( madalo kha vhomakone phanḓa ha u vhofholowa na nga murahu )
Mimasapala miṱuku yone i nga shumisa vhathu vha no bva kha khethekanyo dziṅwe-vho ;
Khamphani dzi kwameaho a dzi nga ḓo buliwa zwazwino sa musi tsedzuluso nnzhi dzi sa athu u ṱhaphudzwa . 
Kuitele kwa vhuloi ho sumbedzwa uri ku a kwama vhurereli na mvelele .
Sekithara ya vhubveledzi yo kwamea lusi lwavhuḓi nga Muṋaṋo wa Masheleni wa Ḽifhasi .
NGP ina gemo ḽa mishumo miswa i linganaho miḽioni ṱhanu u bva nga 2010 u swika 2020 .
Afrika Tshipembe ḽi kati ḽi khou amba na madzangano oṱhe kha u lugisela maṅwalo a mvelele idzi mbili dza ndeme .
A hu na mbetshelwa kha konṱiraka ine ya ḓo dzhiwa sa i thivhelaho u waniwa ha thundu kana tshumelo u bva kha Vundu kana maanḓalanga . 
Izwo zwi vhanga thaidzo kha vhadededzi vhane vha si kone u thoma na ngudo dzavho nga u ṱavhanya . 
Tshikwama sa mutholi a vhavhalelaho , tshi dzhia vhashumi vhatsho sa ndaka ya ndemesa . 
Vha tea u vhona uri vha swika khothe nga tshifhinga .
3.3.1 U shumisa milayo ya Batho Pele kha sekitahra ya muvhuso nga nḓila yo teaho
Luambo : U vhekanya madzina e fhasi
Vhurumelwa ha maanḓa na mishumo na zwone zwi ambiwa ngazwo . 
Sankambe tsho awela ngafhi ?
Ḽiga ḽa ndeme kha u bveledza tshikimu ndi u fhambanya swoga na mbonalo ya shango ya vhupo ha mahayani na kha vhupo ha ḓoroboni . 
Arali hu uri a hu na thaidzo , pulane dzi tea u ṱanganedziwa ;
Nga nthani ha izwi , Mulayo wa Madi a Lushaka wo ita nzudzanyo dza Tshitirathedzhi tsha u Badelisa u itela Mbadelo dza Tshumiso ya Madi ( Ndima ya vhu 5 ya Mulayo ) .
Nyangaredzo
Khomishini i ita themendelo malugana na pfusho ya ṅwana , u thusa vhabebi na miṱa u fhelisa vhushai , na u ṋetshedza ndugiselo dza khwinesa dza vhana vhaṱuku - hu tshi katelwa na themendelo ya uri ṅwana muṅwe na muṅwe u tea u vha na miṅwaha mivhili ya pfunzo ya phanḓa ha musi a tshi dzhena tshikolo .
U dovholola : u khwinisa magudiswa na tshivhumbeo tsha mihumbulo
Vhukando uhu vhu ḓo ṋetshedza tshumelo nnzhi hu tshi katelwa na mbekanyamushumo dza u ḓi maanḓafhadza , u gudisa , u ṱhogomela sa mubebi na ndondolo , khathihi na ṱhanganelano ya matshilisano na ikonomi dzo livhiswaho kha nḓila dza u thivhela HIV . 
Hu na ṱhumanyo thwii vhukati ha databeizi na databeisi ya Muthelonyengedzedzwa zwo ḓisendeka nga Bugu Ndaula dza Mikano na Bugu Ndaula dza Muthelonyengedzedzwa . 
Tshumelo ya mulayo na vhudziki nga u tikedza mapholisa , zwo ḓisendeka nga ḽeveḽe yo tendelaniwaho khayo ya thikhedzo ine zwa ḓo kona uri i ṱoḓwe kha themo ya tshifhinga tshipfufhi . 
Mashango oṱhe haya a ḓo shumiwa nao nga nḓila i pfalaho , i re khagala na maitele a u renga avhuḓi u itela u nanga mushumisani wa kana vhashumisani vha siṱirathedzhi vhane vha ḓo ita mushumo wa mbekanyamushumo u fhaṱa nuklia .
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha vhumbane kha u tikedza vhagidimi vhashu zwenezwi vha tshi khou fhefheḓisela fulaga yashu nṱha na u ita uri uri lushaka lwashu lu ḓihudze .
Mulayotibe wa Khwiniso ya Vhana wa Vhuvhili , 2015 ( tshiteṅwa 76 tsha Mulayotibe)-ndivho yawo ndi u vhona uri vhana vhoṱhe vha ḓiphina nga tshumelo na mbuelo dzo sedzaho kha u tshimbidza u kona u swikelela ndondolo ya matshilisano na tsireledzo na u sika sisiteme ya matshilisano ya vhulondavhathu ya khwiṋe .
Fhungodavhi
Indasiṱiri ya u fhaṱa kha tshiṱiriki zwa zwino ndi ṱhukhu fhedzi i na vhukoni ha u ṋetshedza vhunzhi ha zwikhala zwa mushumo kha vhumatshelo , zwo ḓisendeka nga : Nyaluwo ya u fhaṱwa ha dzinnḓu na u rengwa ha themamveledziso . 
Nga murahu ha izwi tsho shumiswa , u swika 1994 , sa Nnḓu ya Buthano ḽa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe .
Zimbabwe na ḽone ḽi ḓo bvelela nga ṅwambo wa mavharivhari a u hanela vhashumi mbofholowo ya vhuḓibaḓekanyi . 
Zwenezwo , mbekanyamushumo dzo thagethiwaho dzo tea u itela u vhona uri tshavhi na tshavhi dzi ṱoḓaho vhudzumbamo vha a swikela mafhungo na tshumelo , hu tshi katelwa na u thivhela , ndondolo , thikhedzo na dzilafho , sa tshipiḓa tsha ṱhanganelano ya phindulo ya lushaka kha HIV na AIDS . 
U fhaṱa kha data yo kuvhanganyiswaho kha luṱa lwa u thoma , luṱa lwa vhuvhili lu katela u saukanya nga vhuḓalo na u ṱanganyisa data .
U sumbedza mishumo
Hoyu muṱangano u ḓo bvisela khagala phurosese ya u pulana ho fhelelaho .
( e ) dzangano ḽi no khou ita zwi kha dzangalelo ḽa miraḓo yaḽo .
Kha Luṱa lwa 2 data yo kuvhanganyiswaho i saukanywa na u rerwa nga zwigwada zwiṱuku .
U dovha wa vha na mushumo wa u langa sisiteme ya mupfulutshelo , ine ya vha na masiandoitwa o livhaho kha tsireledzo ya lushaka , mbumbano ya ya tshitshavha na u swikelela zwipikwa zwa mveledziso .
Tshifhinga tshi ḓaho , hu fanela u vha vhushaka tsini ha u shuma vhukati ha Ofisi ya LED na Ofisi ya Vhudavhidzani musi hu tshi konanywa mbekanyamushumo dzo raliho . 
Mutholi u a vhofhea u tshimbidza tswikelelo ya zwikhala zwa vhupfumbudzi ho teaho kha vhashumi vha khonṱhiraka . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa
( 1 ) Dzina ḽa muthu a no khou tiwa ḽi tea u vha ḽi kha fomo yo tiwaho nga ndayo yo bulwaho kha tshiteṅwa tsha 9 .
Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Madzulele a Vhathu
2.4 Zwikili zwo tiwaho
Muvhuso u khou shumana na u fhelisa u lovha ha vhafumbi , vhane vha ya muḽani vha tshi itela u vha vhanna .
Vharengi vhane vha nga kunda lwa khwiṋesa nḓila dza vhuimeleli vha kha tshiimo tsha khwiṋe tsha u nga nangiwa . 
Muvhigo u ri gavhela nga ha mvelaphanḓa yo itwaho nga muvhuso kha u dzhenelela hawo kha u lwa na tshanḓanguvhoni nga vhabvannḓa nga tsetshamafhungo , tsenguluso na u hwedza milandu .
U dovholola thevhekano ya zwiwo zwa tshiṱorini nga ngona .
Hetshi ndi tshifhinga tsha u fhaṱa , ndi tshifhinga tsha uri riṋe roṱhe ri longe tshanḓa .
Zwa u kokodzwa ha Matheriala zwi tea u ṱolwa vhege iṅwe na iṅwe nga muthu a re na vhukoni . 
Arali hu na he vha swika vha kwamana na malofha , vhunna kana tshiluḓi tshi no bva kha vhudzimu ha mufumakadzi zwa muthu ane a khou humbulelwa musi hu tshi khou itwa vhutshinyi ha zwa vhudzekani , vha nga vha vho ṱanea kha khombo ya u nga kavhiwa nga HIV .
U vhala maipfi a bvaho kha ngudo dza foniki dzo ṋwaliwaho kha mafhungo kha maṅwe maṅwalo .
Vhanna na vhafumakadzi vha na mushumo u fanaho wa ndeme kha u ḓisa tshanduko ya vhushaka ha mbeu kha tshitshavha .
Afrika Tshipembe ḽo livhana na khaedu ṱhanu dza ndeme dza tsireledzo ya zwiḽiwa dzi tevhelaho : 
Midavhi i si na ha u dzula hune vha vhona vho to ima hu na nzudzanyo dza u hu shumisa dza tshoṱhe i nga ṱoḓa fhethu ha maḓi a u nwa na tshumelo ya mabunga . 
Phanḓa ha musi hu dzhiwa mveledziso idzi , ndi zwa vhuṱhogwa u sedzulusa nyana mvelaphanḓa ye ya itwa na mbekanyamaitele ya nḓowetshumo na mbambadzo ya Afrika Tshipembe kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho . 
Mufariwa u na swilisa , ha langei nahone u dzulela u shushedza vhaofisiri uri u ḓo vha ṱhavha . 
Tsumbo dza Zwiteṅwa ho ambiwaho ngazwo
Madzina a pulanete ni a a ḓivha ?
Milayo ya Nnḓu i lugisela uri Vhadzulatshidulo vha Nnḓu vha thuse Vhatshimbidzi kha u ita mishumo yavho .
U vhala maambiwa - vha sedzulusa uri ndi zwone zwo ambiwaho kha muṱangano wo fhiraho .
U bva nga 1994 ro ita maga mahulu kha u bveledza dzipfanelo na ndeme ya vhutshilo ha vhathu vhane vha vha na vhuholefhali nga kha milayo , mbekanyamaitele na u dzhenelela ha zwa matshilisano .
Zwiṅwe zwigwada zwa malaṱwa a zwi ngo katelwa kha u redzhisiṱariwa ha fhethu ha malaṱwa , u fana na fhethu hu laṱelwaho luphuse lwa zwa nḓowetshumo na hu laṱelwaho mashika a zwa migodi . 
Khabinethe i khou ombedzela uri mielo ya muthelo yo ḓivhadzwaho kha Mugaganyagwama wa Lushaka wa 2015 yo tea u tikedza zwa gwama kha ṅwaha u ḓaho .
U isa phanḓa na muungo wa zwikhala zwi tea u khwaṱhisa u vhalea na lutamo . 
Mapa wa vhu 33 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
U shandukiswa kana u dzudzanya vhupo ha mushumoni kana thodea dza mushumo kana u toda munwe mushumo , nz hune zwa vha zwo tea .
Mbekanyamaitele ya fulufulu ya lushaka zwenezwo itea u lingedza u elana na mbekanyamaitele ya fulufulu ya dzingu . 
Ni vhona u nga ndi nga mini vhusunzi vhu tshi ḓifhaṱela vhukhudo ? _________ _________________________________________________________________ Swina ḽa vhusunzi ndi nnyi ? __________________________________________ _________________________________________________________________ Vhusunzi vhu shumisa mini kha u fhaṱa vhukhudo ? _______________________ _________________________________________________________________
Thimbanywa khulwane ndi vhurotho , mbiliso , swigiri ya buraweni , mufhoho na maḓi kha muvango wa vhukuma , hu na tshienge na goroi zwi shelwaho kha muvango u re na muthetshelo . 
Ngei UK na Holland vhurumelwa vhu ḓo ṱangana na vhabindudzi vhaswa vha ndeme na vhahulwane na vha kale . 
Hezwi zwi amba uri kuitele kwa CBP kutea u dzhenisa vhaṅwe vha re na dzangalelo vho vhalaho .
U itela u kona u swikelela izwi , Mulayo wo dzudzanya zwiimiswa zwine nnyi-na-nnyi vha do kona u shela mulenzhe hone .
Zwi dovha hafhu zwa katela u wanwa ha ndaka ( u renga na u hirisa ) dzine dza ḓo shumiswa nga mihasho mushumisi hune nga murahu ha ḓo fhedza ho fhiriswa ( u rengiswa kana u hirisiwa ) zwifhaṱo zwine zwa vhonala zwi sa tsha vha zwa ndeme kha ṱhoḓea ya phothifolio ya ndaka dza vunḓu . 
Hafhu ndi zwa ndeme uri kha heḽi ḽiga hu waniwe uri ndi nnyi a no ḓo kuvhanganya mafhungomatsivhudzi na uri zwisumbi zwi ḓo pimiwa nga nḓila-ḓe .
U ombedzela huhulwane hu buliwa kha u ḓikhethela hune vhathu vha ita kha zwikhala zwo fhambanaho zwa vhutshilo havho nahone vhe kha nzulele dzo fhambanaho . 
1.7. Khabinethe yo tendela nyolo dza Khamphani ya Minthi ya Afrika Tshipembe kha nzudzanyo ya khoini dza mivhala ya tshihumbudzi dza 2017 : Zwiṋoni na Maluvha a Reseve ya Biosfia ya Phendelashango Kapa Vhukovhela .
Mbilaelo khulwanesa kha mukumedzo u bveledzaho wa ḽitheresi ya khomphiyutha zwikoloni u kha ḓi vha vhukonḓi ha masheleni . 
* Muvhulungi wa shango ḽa nnḓa a nga fhisa tshitumbu .
Afrika Tshipembe ḽo bvisa Muhangarambo wa Mbekanyamaitele wa Vhukati ha Ṅwaha u itela u thusa muhamgarambo waḽo wa mveledziso ya lushaka u katelaho u bulwa hu re khagala ha ndivho dzaho dza mveledziso ya ikonomi . 
Maitele a shuma nga luṱa nga luṱa o ṱanganedzwaho nga Mulayo wa Zwikambi wa Lushaka o bveledza tshaka dzi konḓaho dza milayo malugana na u bveledza , u kovhela na thengiso ya zwikambi . 
Vhalani luṅwalo ulu ni kone u dzhenisa madzina u itela uri luṅwalo lu ambe zwi no pfala .
Bruce Lansky ( tsho tou pambiwa )
" Uya kha Murafho u in a HIV : KHA RI TAKUWE
Vho Gugu Dlamini sa Muofisiri Mulangi Muhulwane ( CEO )
Ndi ngoho , ri hulisa zwihulwane vhathomi na vhabveledzi vha Handspring hu si ri bono ḽavho fhedzi na u konḓelela fhedzi u shela mulenzhe ha nṱhesa kha vhubveledzi ha mvelele yapo he ha kunga mihumbulo ya ḽifhasi . 
Mukhomishinari wa Mbuelo ya Afrika Tshipembe ( SARS ) u kuvhanganya lweṱolweṱo u bva kha vhatholiwa ( vho ṅwaliswaho u ya nga Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo wa Sheduḽu ya Vhuṋa ) u ya nga Mulayo wa Lweṱolweṱo lwa Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo . 
Kha nyimele dzi fanaho na idzo zwiko zwa zwi tshilaho zwapo zwi a shumiswa kha zwa mishonga na miṅwe mishumo .
Zwenezwo , u sekena ha zwiṱaraṱa zwa phanḓa ha zwitentsi , yunitsi nnzhi dza vhudzulo dzi a kovhana kha mbadelo ya tshumelo na uri mbadelo ya themamveledziso nga yuniti ya vhudzulo i vha fhasi . 
Mutevhe wa mishonga kana fomuḽari : Mutevhe wa mishonga i sa ḓuri ine ya endedza dokotela kha dzilafho ḽa nyimele dza dzilafho dzo khetheaho .
Mawanwa a nga murahu , naho zwo ralo , a sumba e nṱha ndi ngazwo , hu na u tsela fhasi ha tshiimo tsha u sa vhiga tsho lavhelelwaho kha muvhigo . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi , nga thikhedzo ya mukhantselara wavho vha nga bveledza sisiteme ya ndaulo ya kushumele ine ya fusha ṱhoḓea dzavho .
Kanzhisa hu ṅwalwa nga tshifhinga tsho fhiraho .
Hedzi tshanele dzi tea u vha hone kha avha vhashumi vhavhili u itela vhudavhidzani khathihi na vhulavhelesi , sa tsumbo , mushumi muthihi a tshi khou amba na muṅwe o lavhelesa tshigwada , vhoṱhe vha tshi khou amba , na uri vhoṱhe vha tshi khou lavhelesa . 
U ṅwala phindulo
Ndongazwiga kha u vhala
U vhala tshiṱori
Ṱhanziela ya U tevhedza i tea u waniwa nga muthu muṅwe na muṅwe ane a khou tama u rumela zwivhambadzwa nnḓa na u rengisa mitshelo kha EU , na musi mutshelo uyo u tshi wela fhasi ha ndango ya nḓila dza u anḓadza dza EU . 
Naho zwi songo tou katelwa lwo ṱaluswaho kha ṱhalutshedzo , zwikambi , fola na tshiṋokisidimuwi zwi vhonwa sa zwiṱuṱuwedzi zwihulwane kha thaidzo dza mutakalo na matshilisano Afrika Tshipembe . 
Uyu muthu ene a nga vha e ngafhi ane a ḓo vha a khou shuma mushumo wa u tsireledza ? 
Chronic DSP Muṋetshedza tshumelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi o tiwaho Ho sedzwa Anekidzha G.
Samithi yo dovha hafhu ya amba nga mafhungo a ndeme a fanaho na vhushai ho kalulaho , giḽobaḽaizesheni , tshinyadzo ya mupo , mafhungo a mutakalo na u swikela ya mimaraga . 
Nga nḓila yo tewaho nga u khoḓwa , ho vha na zwiṱori zwavhuḓi he zwikolo zwo shumisa maga a tsireledzo . 
Ofisini dza madzhisi ṱira ṱa kana ofisini iṅwe na iṅwe ya muvhuso yo teaho .
Nyambedzano dza Muphuresidennde na Foramu ya Mabindu ya Afrika Tshipembe na Qatari zwo ṱuṱuwedza nyanḓano vhukati ha Bindu na Bindu ndivho i ya u fhambanya ikonomi idzo dzoṱhe .
Fulufulu ḽi vhuedzedzeaho ḽa 3 900 megawatsi ḽo wanala , ha khunyeledzwa thandela dza 32 dzi na tshikhala tshi fhiraho 1500 megawatsi dza dovha dza ṱumanywa na giridi .
Tsha u fhedzisela , ndi tama u pfukisa ndivhuho dzanga nga u fulufhedzea kha vhoṱhe vhane vha dzhenelela kha mveledziso ya nyendedzi idzi . 
U vha na aḽikali ndi muelo wa vhukoni ha maḓi ha u fhelisa esidi yo ḓalesaho ngauralo , ndi muelo wa manweledzo wa zwiṱaluli zwa ayoni zwa maḓi . 
Tshelede ire kha akhaundu iyi i shumiswa u badela zwibviswa zwavho zwa dzilafho zwa nnḓa ha sibadela .
Dzhenisani zwiḓevhe mathomoni na magumoni a zwe muambi muṅwe na muṅwe a amba .
Zwivhumbeo zwa u linga zwo shumiswaho zwi tea u elana na miṅwaha ya vhagudi na maimo a nyaluwo .
Muimeleli muthihi wa zwa mutakalo na tsireledzo u fanela u tiwa mushumoni muṅwe na muṅwe hune ha vha na vhashumi vha 20 kana u fhira .
Kha vha ite khumbelo khothe ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tsha hune muunḓi a dzula hone .
( b ) mulayo we wa vha u tshi khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma nahone u shumiswaho nga muvhuso wa lushaka ;
Fhedzi tswikelelo ya mushumo i khou konḓela vhafumakadzi vha mahayani , vhaswa na vhaholefhali .
Hezwi zwo dovha zwa ṱanganyiswa zwa dzheniswa kha muvhigo wa musaukanyo wa mbambedzo , wo sedzaho kha u ṱanganyisa ṱhoḓea dzo bulwaho . 
U kundelwa u swikela vhuṅwe na vhuṅwe ha vhuḓifhinduleli uhu u ya nga milayo iyo , hu ḓo ita uri hu vhe na u haniwa ha thendelano iyi . 
Vhadzheneli vha vhudziwa uri vha sedze kha mutevhe wa u sedzulusa kha siaṱari ḽa 27 ḽa notsi dza khoso sa referentsi .
Ndi kona u ṅwala tshirendo .
Kha vha ite khumbelo kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa khoro ya nyambedzano .
Kha nyimele ya u shaya mushumo ha nṱha , nyaluwo kha vhubveledzi ndi ya ndeme u itela u sika mishumo . 
Sa vhadzulapo kana vhadzuli vha kha shango ḽa dimokirasi ya mulayotewa , vha na pfanelo na mushumo musi vha tshi khou shuma na ndangulo yashu ya nnyi na nnyi . 
U linga hu fanaho , khwaṱhisedzo na u fulufhedzea zwine zwa ḓo bvelela kha mushumo wa u gembula kha inthanethe , hu fanela u itwa nahone . 
Zwi ḓifha hani ngoho ! "
Mugaganyagwama wo avhelwaho u itela u vusuludzwa a wo ngo lingana u itela u katela zwikolo zwoṱhe sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone . 
Mashango a nga kuvhanganywa u ya nga gumofulu ḽo kovhekanywa ḽa bva zwipiḓa zwiṋa . 
U ita muṱalomuvhalelano u khwaṱhisedza mafhungo o khephutshariwa kha dathabeisi na sisiṱeme . 
tshirendo , figara dza muambo/
Mbadelo murahu ya diziḽi i ḓo dzheniswa kha akhaunthu yavho ya bannga nga tshumiso ya mbadelo dza ḽeki ṱhironikhi .
Kha Ḓorobo ya Kapa ,
MUSHUMO WA BUTHANO ḼA LUSHAKA
Sa zwe zwa bulwa afho nṱha , tshanduko dza u fhungudza khiredithi dza muthelo wa mashango a nnḓa dzi khou kumedzwa ho sedzwa mbuelo dza tshelede kha mbuelo fhedzi dzo wanalaho dzi thi bva kha zwiko zwa nnḓa ha Riphabuḽiki . 
Vhagudi vhane vha khou shumela u fhedzisa tsumbavhukoni iyi vha ḓo vha vha khou shuma na Komiti ya Wadi kana tshiimiswa tsha muvhuso wapo .
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshohe vhaalu
Tshanduko ya thekhinoḽodzhi
Ro sedzulusa Tshigwada tsha U shuma na zwa Vhuholefhali kha ofisi ya Muphuresidennde , ri ḓo rumela Purothokhoḽo nga ha Pfanelo dza Vhathu vha re na Vhuholefhali Afrika kha Phalamennde ṅwaha uno uri i wane thendelo ya tshiofisi .
Ndi maitele a u langa mafhungo a ha masipala khathihi na vhupo ha masipala , ndi ngazwo a tshi vha na vhuimo ha nṱhesa ngomu ha masipala . 
Tshigwada tsha 4 Miraḓo ya masipaa yo katelaho vhalanguli vha masipala na dziṱhoho dza mihasho
Vha khou tutuwedzwa uri vha dzhenelele muthihi kana vhunzhi ha mitangano I re afho fhasi kha mutevhe .
Tshivhangi tshine tsha vhilaedzisa , naho zwo ralo , ndi tshikalo tsho vhewaho zwi tshi ya kha tshenzhemo ya miṅwaha ine ya ṱoḓea u tholwa kha vhuṅwe vhuimo ha mushumo , u fana na dzipharamediki , vhaongi vha phurofeshinaḽa ( vhaongi na ḽeveḽe ya mveledziso ) na vhashumelavhapo . 
Madalo o khwaṱhisedza kha zwa u khwaṱhisa vhushaka ha tshumisano yashu ha tshiṱirathedzhi na ha masia mavhili . 
U imela wadi kha mafhungo a CBP kha zwiimiswa na kutshimbidzele kwa IDP ha masipala
Nga ha lwa polotiki na tshivhumbeo hu na u ṱanganedzwa huhulu ha u shaya maanḓa ha sisiṱeme ya Afrika Tshipembe na ṱhoḓea ya thikhedzo ya u dzhenelela . 
( d ) u iswa khothe nga u ṱavhanya nga hune zwa nga konadzea , fhedzi hu saathu u fhela-
mveledziso ya Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho .
U humbula nga hamaitele a zwithu
Malengelenge a mikano o bulwa sa tshipiḓa tshiṱuku tsha u kuvhanganywa ha mbuelo ya muthelo . 
miswaswo ( anecdotes ) --- u anetshelwa ha zwiwo zwipfufhi hu na ndivho ya u mvumvusa kana u bvisela khagala mubvumbedzwa .
Khanedzano nga u thivhela muṋaṋo na maga a thasululo dza muṋaṋo a katelaho vhufhaṱi ha masheleni , i khou ya phanḓa na u wana tshenzhemo nnzhi . 
Mushumo wa ndaulo nga u angaredza u itela vha ndaulo ya vhuongi na mveledziso ya vhashumi . 
Tshipiḓa tsha 2 i amba nga ha uri dzangano ḽavho ḽi nga shumisa hani haya mafhungo kha u thusa vhathu vhane ḽa vha shumela na zwine vha fanela u ita u itela uri vhathu vha gude nga ha hoyuMulayo .
Kha vha bveledze mveledziso ya vhubindudzi yo dziaho nga u bveledza vhorakhonṱhiraka vhaswa u itela u wana vhukoni ha zwa vhubindudzi na u kona u swikela vhushaka ha zwa vhubindudzi na ha masheleni ho teaho u itela nyaluwo yavhuḓi kha maraga wa nnyi na nnyi . 
Kha mvumbo iṅwe na iṅwe , ṅwalani nga zwithu zwe vha ita kana vha amba zwine zwa vha tsumbo dza mvumbo idzi .
IDP dzi tea u elana na IDP dza miṅwe masipala kha vhupo , pulane dza nyaluwo dza vhuimo ha vundu na ha lushaka ha muvhuso .
Nga u ralo , zwithu zwoṱhe u mona nayo zwi livhisa kha riṋe uri ri sedzane nazwo nga nḓila ya pfelavhuṱungu khulwane . 
U sa na ha mvula yo linganaho Afrika Tshipembe ine ya ḓadza zwiko zwa maḓi u swika kha ḽeveḽe dzi fushaho zwi amba uri shango ḽashu a ḽi athu bva kha nyimelele ya gomelelo .
Afrika Tshipembe ndi muraḓo wa Buthano ḽa Madzangano ḽa Mashango ḽo thomiwaho nga Athikili 112(1) ya Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakhatshakha .
U ita uri mishumo yoṱhe i no kwama zwiko zwa vhashumi i shumiwe hu tshi khou tevhelwa mbekanyamaitele dza mabindu dze dza tendiwa na milayo ine ya shumisea . 
Miṱa ya havha vhaswa yo fhedza miṅwaha ya fumi i sa ḓivhi zwo bvelelaho kha vhana vhayo . 
Muhanga wa kushumele wa Mveledziso ya Tshifhinganyana wo Ṱanganelanaho
Zwo ḓi ralo , kha nyimele dzine u lugisa nyalo ya bada nga nḓila yo linganaho a zwi swikelei kha bada dzoṱhe , zwiimiswa zwa tshitshavha zwi fanela u ṱanganyiswa nga netiweke ya vhunnḓa ha dzibada u itela u khwaṱhisedza u ṋetshedza nga nḓila i bveledzaho tshumelo dza bada dza nga misi . 
Ndugiselo dza Khetho dza Masipala dzine dza khou ḓa dzo khunyelela .
Kushumisele kwa luambo na milayo
Mulayo wa Nzudzanyo na Kushumele kwa Masipala , wa 2001 Ndima ya 3 Khethekanyo ya 7
Sisiṱeme ya mutakalo , yo ṱaluswa nga vhuḓalo i ḓo tea u khwaṱhisedzwa nga vhubindudzi u khwinisa zwiitisi zwa zwamatshilisano kha mutakalo . 
Maitele a mvula a ṱoḓa u ṱolwa nga vhuronwane u itela uri u mvisa hu khunyelele . 
239 . Ṱhalutshedzo
Vhulavhelesi kha Senthara dza Ndondolo dzo Tsireledzeaho vhu ṋetshedzwa zwi tshi elana na khethekanyo dza Mulayo wa Vhana khathihi na Pulane yo dzudzanyiwaho ya Zwiimiswa zwa Ndondolo yo Tsireledzeaho nga Ṱhoho ya Vundu ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano . 
onomatopia-u shumiswa ha maipfi nga nḓila ine a bvisela mibvumo ya zwithu khagala
Tshitshavha tshi nga dovha tsha shela mulenzhe na kha u ita mvetamveto ya puḽane dzapo dza muvhuso .
Ya u fhedzisela heyi , u fhira dziṅwe , ndi tshiṱori tsho ḓadzaho mbilu dzashu nga u tambula na vhuṱungu vhuhulu . 
Hu tea u vha na mulisa , phele , nngu na vhathu vha si gathi vha tshitshavha .
Ezwi zwi ḓo tikedzwa nga u engedzea ha u sedzesa kha mishumo ya sekhithara ya theshiari ya maḓuvhano , ndangulo ya vhuṱali ya ṱhahelelo ya mugaganyagwama nga muvhuso , u fhungudzea ha tshikolodo tsha miṱa , ḽeveḽe dza u gonya ha mitengo ya vhukati , na u bvumbela ha u gonya kha vhubindudzi . 
Themphuḽeithi yo rumelwa nga kotara iṅwe na iṅwe . 
Fomo ya u dzhenela i tea u ḓadzwa nga vhuḓalo nahone mabambiri a khombekhombe a tea u ṋetshedza hu saathu u swika ḓuvha ḽa u vala . 
mushumo u wela nga fhasi ha khethekanyo yo tiwaho nga Minista
Sisiṱeme ya khethekanyo ya mulayosiṅwa na zwiṱandadi zwa vhudubi zwo teaho kha vhafhisi zwi tea u khwiniswa . 
Masiandaitwa a ndeme ya maḓi kha khovhe kanzhi a ḓisendeka nga tshifhinga tsha u vha kha maḓi a ndeme yo imaho ngauri . 
Ari humbuli uri hezwi zwi fanela u vha mushumo wa Khomishini . 
* Vho Archbishop Daniel Matebesi , vhane vha vha Muphuresidennde wa Khantsele ya Lutendo lwa Ngomu ya Lushaka ya Afrika Tshipembe na
Ṱhanzi dzo fhambanaho na dzone dzo ṋea vhuṱanzi nga ha mutambo uyu phanḓa ha khomishini . 
Ro ana kha riṋe vhaṋe uri izwi zwi nga si vhuye zwa dovha na luthihi zwa itea . 
A ho ngo vha na maswikiswa o itwaho ho imelwa muhweleli wa u thoma . 
Siangane ya matshilisano na poḽitiki na ya mvelele ya tshibveledzwa na muṅwali
A. Zwibveledzwa na Puḽatifomo
Sekithara ṱhukhu ya vhulimi i na vhuṱumani ha murahu na ha phanḓa na sekithara dzoṱhe dza ikonomi . 
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa 1998 na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 ndi theo dza mulayo mbili dzine dza ita uri Nḓivhadzamulayotibe ya Muvhuso Wapo , ya 1998 i shume .
IMC , yo rangwa phanḓa nga Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa , i ḓo ṱola na u tandulula khonadzeo na masiandoitwa a so ngo lavhelelwaho a milayo miswa ya ṱhundu kha sekhithara dzo fhambanaho , hu tshi katelwa na vhuendelamashango na vhubindudzi .
CMA I do kona u shuma fhedzi arali Khorombusi kana Bodombusi yo tholiwa nga Minisita .
Mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa kha muṱangano wa thangela u pulana
GEP ḽi khou ita uri dziSMME na Mabindunyanḓano zwi kone u shela mulenzhe kha ikonomi na u khwaṱhisedza u shela mulenzhe hao kha u itela vhathu mishumo .
A mbo ḓi dzumba dayari yawe .
Imani u swika muya u tshi fhela nga madekwana , ni kone-ha u thoma u sheledza . 
Ḽeveḽe ya Dzhango ndi ḽeveḽe ya nṱhesa ya mbekanyamushumo . 
U nanga ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo yeneyo dzi ṋeaho nyimelo ya pfunzo ya Vhutsila ha u Ita na ngudo ya Vhutsila ha u Vhona .
( a ) shumiswa zwavhuḓḓi kha tshelede ;
Vhukule vhukati ha vhuimazwikepe huvhili vhuṅwe na vhuṅwe hu fanela u vha nga nḓila ine pulamu dza sa ṱangane nga tshifhinga tsha u gonya ha pulamu dzo papamalaho . 
Mbadelo dza u lugisa na u thivhatshidzulo dzi sumbedzwa sa tshinyalelo kha masheleni a mbetshelwathungo ya ndindakhombo . 
4.56 Tsaukanyo ya uri Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi u a tevhedza Ndayotewa naa i na ndeme kha iyi ṱhoḓisiso , hu si u lavhelesa fhedzi uri Mulayo u a tevhedza Ndayotewa naa , fhedzi na u ṱanḓavhudza uri naa mulayosiṅwa wonoyo u nga bveledzwa wa langula iḽi sia naa .
Tshiduna Tshisadzi Ṅwana Muungo Vhukhudo
Sa zwe zwa sumbedziswa tshifhinga tsho fhiraho , kuitele kwa zwino kha ndangulo ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili u bva kha sisiṱeme na ngona dza u bvisa tshikafhadzo zwine zwa shumiswa kha dzitshaka . 
Ndi zwa vhuṱhogwa uri miraḓo ya tshitshavha i kone u ṱangana na miraḓo ya muvhuso , vhadzhiatsheo , u tshimbidza vhushelamulenzhe . 
30% mbadelo nyengedzedzwa kha mushonga wa nnda ha fomulari na tshumiso ya u dithauba i si ya DSP Mushonga wo randelwaho u bva kha u dzula sibadela ( TTO ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
Hezwi zwi katela tshikwekwete tshiṅwe na tshiṅwe tshi thusaho tshiṅwe tshikwekwete kana zwiṅwe zwikwekwete zwine zwa vha lwanzheni u ita zwi katelaho vhureakhovhe , na ndugiselo , nḓisedzo , u vhulunga , vhuxwatudzi , vhuendi , kana vhubveledzi .
U shayea ha ndondolo na u vusuluswa ho teaho . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho tshimbidza wekishopho ya Khoro ya Vhutsivhudzi ya u Manḓafhadzwa ha Ikonomi ya Vharema ( BEE ) nga Ḽavhuvhili , ḽa 20 Fulwi 2017 , yo sedzaho kha tshanduko ya ikonomi ya matshilisano nga vhuhali .
Madzingu a Vhukovhela ha Afrika , Vhubvaḓuvha ha Afrika , Vhukati ha Afrika , Tshipembe ha Afrika na Devhula ha Afrika . 
nḓivho ya mutakalo na tsireledzo ya ene muṋe ;
4 . U gaganya gwama
Nndwa ya u lwa na zwidzidzivhadzi i khou tshimbilelana na NDP nahone Nyambedzano i ḓo ṋea luvhanḓe lwa u isa phanḓa u khwaṱhisa Pulani Khulwane ya Zwidzidzivhadzi ya Lushaka ya ( 2013-2017 ) .
Memorandamu wo tea kha thesite ya mupeleṱo kana kha nyito ya u vhalela u pfesesa .
Ḽiga 2 - Heyi khethekanyo i vhudzisa mbudziso , naa nyimele ndi ifhio kha tshi tshavha tsha hashu ?
Afrika Tshipembe ndi muṅwe wa vha vharengi vha nete u bva mashangoḓavha nga ḽiṅwe sia ḽa vhulimi ho phuroseswa , zwibveledzwa zwa maḓaka na vhureakhovhe , na uri nga ḽiṅwe sia muvhambadzela seli wa thumbukwa . 
Arali ifa li ntha ha R50 000 , kha vha vhige ifa ofisini ya master .
A vha ye kiḽiniki ya havho ya tsini kana u ya u vhona muḓivhi wa zwa mishonga o zwi gudelaho .
U imelelwa ha zwigwada zwi re na dzangalelo - Hu na maitele o vhewaho a u khwaṱhisedza uri ndi wane mivhigo u bva kha zwigwada zwi re na madzangaleo o fhambanaho ?
Tshanduko idzi dzo swikisa kha nyaluwo ya u kwamea u si lwavhuḓi hu tshi tevhedzwa mugaganyagwama wa vhashumi . 
ho vha hu lwa u thoma a tshi dzhielwa thundu
5 . Kapulelani gwindi panini i no khou fhisa , nga lebula .
Thandela & mishumo
Ro fhirela phanḓa u ya nga Mulayo wa Maanḓa , Pfanelo na Tsireledzo ra vhidza vha tshumelo ya tsireledzo ya Phalamennde uri vha dzhene .
Thaidzo ya mutheo ndi ya uri kana ṋetshedzo ya u tendela u renga i fanela u gonyiswa kana ya tsitselwa fhasi . 
KPI dzi tevhelaho dzi tea u vha tshipiḓa tsha PMS ya masipala muṅwe na muṅwe u swika hune dza kona u shumisea nga masipala .
3.3 Zwiṱaluli zwa maambiwa avhuḓi
Muhanga wa mbekanyamaitele ure kha ḽiṅwalwa iḽi wo itelwa u ita mutheo wa mulayo muswa u ? etshedzaho mishumo ya vharangaphanḓa vha sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi .
Kanzhi tshitaela a si tsha fomaḽa , fhedzi vhu nga fhambana , tsumbo , vhurifhi ha ndiliso vhu ḓo vha ha fomaḽa vhukuma
Khophi ya khumbelo na vhuṱanzi zwo ṅwalwaho hu tshi itwa khumbelo zwi a fhiwaho-vho na ene muhwelelwa , khathihi na yone ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana , nahone muhwelelwa u ḓo vhidzwa uri a zwi sumbedze nga ḓuvha ḽa u humela khothe ḽo sumbedzwaho kha ndaela uri ndi ngani ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana I sa tei uri I vhe ya tshoṱhe/ kana ya u fhedzisela .
Kana mmbi ya vhupileli i ḓo rumelwa u ḓa u thusa mapholisa kha miṅwe mishumo ya u linda kana zwiṅwevho , hu u itela u vhofholola mapholisa . 
Maga a tshipentshala , sa zwitirathedzhi zwa ndangulo ya vhufaramadi .
Ri dovha ra pfa ro hudzwa nga u vha hone ṋamusi ha Mufumakadzi Vho-JannTurner , ṅwana wa Vho-Rick Turner vhe vha vhulahwa nga vhavhulahi vha apartheid miṅwaha ya 30 yo fhiraho .
Hune rathandela a nanga u khwaṱhisedza khunguwedzo ya thandela sa yo thendariwaho , a khakhulula vhukhakhi sa zwitevhelaho : 
( b ) u ṱoḓḓisisa , u lavhelesa na u sengulusa nzudzanyo na ndaulo , na tshumelo ya vhashumi kha tshumelo ya vhathu ;
Nga murahu ha minetse miṱanu vha imise nyambedzano
Vha humbule uri u sinyuwa zwo luga .
Ri ṱanganedza tsheo dzo dzhiwaho nga Ṱhoho dza Mivhuso dza Goa BRICS dza u thoma Zhendedzi ḽa Phimo ya BRICS uri ri kone u thusana kha u ṱola nḓila dzashu dza ikonomi .
Mitengo ya zwivhambadzwa ya GDP
Mveledziso ntswa kha vhupo vhune ha nga honoho i fanela u tikedza vhuendi ha nnyi na nnyi , u ya nga hune zwa konadzea ngaho . 
Musi vhathu vha re na vhuḓifhinduleli kha zwiṅwe zwiimiswa vha tshi vhudziswa kha sia iḽi , kanzhi phindulo dzo vha : 
Hu kha ḓi ṱoḓea therisano nnzhi nga ha mafhungo haya . 
Ri ṱanganedza zwauri khetho dzi ṱoḓa vhupo vhune ha vha na vhuitwa ha zwa poḽitiki ho vhofholowaho , hune mahoro oṱhe a zwa poḽitiki a kona u kungedzela thikhedzo a si na nyofho kana zwithithisi . 
Tshaka dza mafhungo dzine dza fanela u wanala hu katelwa ngomu kuelele kwa madi a shangoni , khwalithi ya madi a shangoni , khanthithi na khwalithi ya madi a mavuni na tshumiso ya madi na thendelo .
U daha vhutsi zwi khombo vhukuma kha uyo a lwalaho asima , sa izwi zwi tshi ita uri mafhafhu a bveledze duda ḽinzhi zwa tshinyadza siḽia ( vhuvhudzi vhu dzudzaho buli ḽa muya ḽi sina buse na maduda ) .
Hu sumbedzwe zwi tevhelaho :
ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ( ID ) na khophi yavho ya ID , garaṱa ya ḽaisentsi yavho ya kale kana ḽiṅwalo ḽa u enda ḽa Afrika Tshipembe ḽine ḽa shuma
U dzudzanya matshimbidzele a vhugevhenga na u ṋetshedza vhuṱanzi khothe ya mulayo . 
Zwidodombedzwa zwire hone zwazwino :
U ṱhogomelwa ha bada dzi dzhenaho henefho zwi itwa kha mimasipala yapo u ya nga ndaela i bvaho kha vundu ḽi ṱoḓaho masipala wa tshiṱiriki uri u sedzese kha mushumo wa nḓisedzo ya maḓi . 
Vhathu vha re na vhuṱumani vha nga khwiṋisa vhuimo havho ha matshilisano a ha ikonomi ngauri vha na vhashumisani nga ngomu kha netiweke vhune vha ḓisendeka ngaho na u sedza khazwo u itela thuso . 
Poorthuis ine ya ḓivhea hafhu sa Gate House ndi munango wa u dzhena Old Assembly Building .
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u ḓo dzulela u khwinisa Tshitatamennde itshi tsha Tshidzumbe u itela u sumbedza u vhigela murahu kha murengi na khamphani . 
u vha tshi swikeleleaho kha avho vhana
Fhedzi , vhuḓiimiseli uhu hu khou ongolowa u vha kha u phalala hu dzulaho hu ha maimo a nṱha . 
Ṱhoho ya Senthara yo amba uri dzibannga dzo sumbedzisa uri senthara dza ndulamiso dzo ṋewa tshikhala tsha u vula akhaunthu dza bannga . 
Zwikolo zwi fha vhathu pfunzo i no shuma ; bada dzi na mavhone ; mabindu apo a sika na zwikhala zwa zwa ikonomi na lupfumo . 
Hezwi zwi katela phungudzo kha ṱhoḓea ya na u vhaisa ho vhangiwaho nga zwidzidzivhadzi zwi kwamaho muhumbulo , hu tshi katela halwa na fola . 
Maḓi na Vhuthathazwitzhili zwi dzhiiwa sa ṱhoḓea dza zwipikwa zwine zwa vha zwihulwane ngomu ha masipala . 
A si zwone uri arali munna a ita zwa vhudzekani na musidzana a sa ḓivhi munna , nga maanḓa musidzanyana , zwi ḓo lafha HIV . 
Ri tshi kha zwezwi , Mbuelo ya UK yo anḓadza mutevhe wa mashango hune vhadzulapo na u tshimbidzwa ha vhubindudzi zwa sa ṱuṱuwedze milayo ya CFC . 
Hezwi zwi nga itwa nga u ṱavhanya uri nungo dzo itwaho nga tshifhinga tsha phurosese ya CBP dzi si xele .
Khakhululo ya tshiimiswa i nga shela mulenzhe kha u ṱuṱuwedza u vha hone ha masheleni kha mimasipala . 
U khwinisa vhundeme ha pfunzo , u engedza vhukoni na u alusa ḽevheḽe dza u bindudza hu sa shandukishanduki zwi ḓo thusa kha vhubveledzi vhu re nṱha . 
Nyaluwo na mishumo , pfunzo na vhukoni , na muvhuso u re na vhukoni wa mveledziso
Nga ṅwambo wa khonadzeo dza tshivhalo tshihulwane tsha mahoro ane a ḓo dzhenelela kha khetho dza masipala , ndi zwa ndeme u phaḓaladza zwa u ḓiṅwalisa kha dzikhetho nga mahoro o ḓiimiselaho u dzhenelela kha dzikhetho . 
Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha wo ṋewa ndaela ya u vhona uri zwifhaṱo zwoṱhe zwa muvhuso zwi shumisa fulufulu nga nḓila ya vhukoni .
U khwaṱhisa uri themamveledziso ya zwifhaṱo na vhupo ha tshikolo tshiṅwe na tshinwe zwi tutuwedza vhagudi uri vha tode u da tshikoloni vha gude ; na vhagudisi u da gudisa .
Muhumbeli we a kundelwa kha khaṱhululo ya nga ngomu hu sa athu u fhela maḓuvha a 180 a u ṱanganedza nḓivhadzo ya tsheo kha khaṱhululo ya nga ngomu , a nga ita khumbelo ya thuso yo fanelaho kha khothe sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 78(2) .
Ri khou tea u sedza vhukuma vhuḓidini hashu uri ri kone u kunda izwi .
Tshiṱatamennde tsha ngaha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 10 Fulwi 2015
Zwivhuya zwa u dzhenisa vhafumakadzi kha Komiti ya Wadi ndi zwifhio ?
U shumisa zwiṱiratedzhi zwa u vhala tsumbo , u humbulela , u shumisa mibvumo na ludungela lwa zwi no bva kha tshiṱori
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho zwavhuḓi , hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
( ii ) vhuṅwe vhurumiwa vhuraru ; na
Zwi tevhelaho zwi tea u ṋekedzwa kha South African Veterinary Import Control Officer vhuimangalavha kana vhukavhamabufho kana mukaṋoni :
U itela u vhona uri mbekanyamushumo dza mveledziso ndi dza maimo a nṱha , hu na ṱhoḓea ya u : 
I dovha hafhu ya thusa kha u wana leveḽe ya vhuḓifhinduleli na vhuḓiṱalutshedzi ha vhalanguli vha thandela na vhaṅwe vhadzhiamikovhe .
Ho bveledzwa dathabeisi ya vhewa kha Sisiṱeme ya Mafhungo a Ndangulo ya muhasho . 
9 . Ṅwedzi
Kha ṅwaha wa 2016 murafho wa makhaḽadi vha linganaho 3,5% vho vha vha tshi khou guda .
Mvelelo dza yunivesithi dza u bva 1986 u swika 2011 nga vhuḓalo ; zwidodombedzwa zwi songo fhelelaho zwa u bva 1965 u swika 1985 ; na zwidodombedzwa zwa u bva 1964 u ya murahu nga 1900. ( Zwidodombedzwa zwa murahu zwi kha ḓi dzheniswa , na uri zwi nga khwaṱhisedzwa zwi tshi khou vhambedzwa na dathasethe i songo odithwaho ine ya vha thungo kha NLRD . )
Litshani ndi ni thuse u tshi doba !
Ezwi zwi eletshedza uri hu na khombo ṱhukhu dzi elanaho na u shumisa mirundo kha vhulimi u fhira u ṱhogomela mashika kha feme ya u ṱhogomela yo tendelaniwaho khayo na u shululela kha maisha kana milambwana . 
Ngoho ndi ya uri tshigwada tsha zwipondwa tshi re khagala tsho ṱaluswa nga maitele e a vha fhasi ha mulayo nahone e a ṱanganedzea vhukuma . 
Muvhuso u lambedza tshinyalelo ya masheleni iyi nga muthelo . 
U vha hone ha vhathu vho fhambanaho vhuponi ho bulwaho hu nga anzela u thusa kha tsheo ya uri ndi zwiimiswa zwa tshitshavha zwifhio zwine zwa ṱoḓea . 
U bva kha sia ḽashu ri sedza khaḽo kha masia mararu : 
Kha khethekanyo i tevhelaho , mbetshelo iṅwe na iṅwe kha Mulayo i ḓo saukanywa u itela u vhona uri naa phungudzelo dza ndayotewa dzi a pfala naa .
Maṅwalo a bidi a nga rengwa u bva kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano . 
Maitele o ḓiimisaho na one o vhofhiwa nga mulayo na milayo ya zwine zwa tea u tevhedzwa zwi tshi elana na u vha vhane vhao na u dzhenelela kha maṅwe mabindu u itela u nyamisa zwiṱuṱuwedzi zwi sa vhuedzi na mashumele a bisimusi a sa vhuedzi zwivhuya . 
Khophi i re kha tshivhumbeo tshi vhaleaho nga khomphyutha kha :
Khumbelo ya lubuvhisia lwa GIS yo pimiwaho ya nnḓa i hone kha nnyi na nnyi nga kha siṱari ḽa inthanethe ya khoro . 
Ngoho ndi ya uri musi u ṋetshedza vhupo hu konisaho . 
Kha mushumo wo ṅwalwaho nga vhathu vho ṱangana zwo sumbedziwaho kha khethekanyo ṱhukhu dzo fhiraho nga ha lufu lwa muṅwali zwi ḓo dzhiwa zwi tshi khou ambelwa kha muṅwali o lovhaho u fhedzisela , hu si na ndavha kana uri ndi muthu ane a ḓivhea kana a sa ḓivhei mulayoni . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala : u sikima u itela u wana muhumbulo nga u angaredza , u sikena u itela u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho
Ndalukanyo dzo teaho kha sia ḽa Saintsi dza Mutakalo dzi ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
Ndaulo ya masheleni kha mbekanyamushumo dzoṱhe na dzithandela . 
Masipala a u ngo vha na masheleni a u renga mitshini miswa nahone ngauralo Masipala wo dzhena kha thendelano ya ḽisi ya miṅwaha miṱanu na khamphani ya phuraivethe . 
Tshikimu tsho livhiswa kha khamphani dzine dza vha kha mutsiko zwo vhangwa nga nyimele ya ikonomi na vhashumi vhane vha nga vha vha kha khohakhombo ya u fhungudzwa mushumoni vhane vha nga vha vhaiti vha mbilo ya u fhelelwa nga mushumo . 
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa , nahone hu tshi khou shumisaniwa na Minista wa Gwama .
Hu bvelela mini
Khongorese na Ṱano ḽa Mutakalo ḽa Afurika ḽi ḓo rwelwa ṱari nga Shundunthule 2011 ngei Johannesburg Expo Centre , Nasrec , Afurika Tshipembe .
Musi ri tshi khou ya u khetha nga dzi 7 Shundunthule 2014 , kha ri dovhe ri sumbedzise uri ri demokirasi ya mutsindo , yo khwaṱhaho na hone ya mulalo .
U ṱumana ha CBP kha IDP Ḽiga ḽa I
Vha Ndaulo Khulwane vha tea u tenda u swaiwa phoswo na hone vha fhindule malugana na ndozwo heyi . 
I fanela u vha i tshi tshimbilelana na DVB-T2 ;
U isa tshiendisi kana murengisi wa zwiendisi henefha kha Riphabuḽiki
Pulane yo sedza kha u dzhena kha mafhungo ṱhahelelo ya ṱhaluso ya zwikili kha masipala . 
Ni a kona u sa thengathenga ?
Mbueloguṱe ya muṱa ya ṅwedzi ya muhumbeli a yo ngo fanela u fhira R3 500 .
Naa zwifhinga zwa u fhela ha tshifhinga tsha mulandu zwi fanela u litshwa zwo ralo kana zwifhinga zwo fhambanaho zwa u fhela ha tshifhinga tsha mulandu zwi fanela u tinyiwa nga hune zwa konadzea ? 
mveledziso ya muvhili , matshilisano , vhuṋe , vhuḓipfi na nḓivho kana u kona u pfesesa ;
Khathihi fhedzi nda vhona munna o fara ḽitshaini ḽihulu .
Kha ri ṅwale Zwino ṅwalani risipi ine na i funesa .
A Ya mafunda na vhuhwavho B Ya vhutshivha na vhunwa C I no funa vhathu na mafunda D Ya vhutsha na tshiṱuhu
Dokotela wa Zwifuwo wa Muvhuso wa Vunḓu u ḓo ṅwala muvhigo wa vhuingameli , ṱhuṱhuwedzo na themendelo , a dovha a rumela kha Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe u itela thendelo .
U fhindula tholokanyonḓivho nga u tou
Havha vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vho tenda u badelisa miraḓo ya GEMS mitengo ya Tshikimu , vha ri a vha nga vha badelisi dziṅwe mbadelo kana mbadelonyengedzedzwa kha tshumelo dzo ṋekedzwaho .
2.5 . Mulayombisi wa Mbekanyamaitele ya Lushaka ya zwa Vhufhufhi ha Tshitshavha , une u alusa na u khwaṱhisedza u tevhedzwa ha zwa tsireledzo ya vhufhufhi , vhutsireledzi na zwa mupo , wo phasisiwa .
Manyoro a fanela u shumiswa nga maanḓa kha u bveledza zwiḽiwa . 
Nṱhesa fhasisa
Mabulasi haya a ḓo vhumba tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya " vhualamelo " ya Muhasho wa Mveledziso ya Vhupo ha Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu na Land Bank . 
Khothe idzi , sa zwiṅwe zwithu zwa tshitshavha tsha sialala tsha Afurika , dzo vha dzo ? ala khuliso na maimo .
5.23 Khomishini i dzhia zwa u vhulaya muthu a bviswa miraḓo yawe hu u ṱoḓa mushonga zwi na thaidzo khulu tshitshavhani .
phosho khulu .
Mbuelo yo kuvhanganywaho i fana zwavhuḓi na migaganyagwama yo lavhelelwaho nahone zwenezwo zwi ita uri kuthomele ku vhe ku pfadzaho kha u swikelela mugaganyagwama u fhulufheleaho . 
A vha kombetshedzei uri vha saine konṱiraka ntswa na vhashumi vhavho .
Mulayotewa u sumbedza uri Muphuresidennde u tea u laula mbuelo nga nḓila ifhio .
Arali tshiluḓi tsha ndulamiso tsha vha tsho shumiswa , muredzo woṱhe a u nga dzhielwi nzhele . 
Nga u ralo ndi zwa vhuṱhogwa uri pulane ya zwa masheleni i livhiswa kha nḓila ya kuitele i linganelaho u khwaṱhisedza uri tshinyalelo a i fhiri zwiko zwine zwa vha hone . 
" Arali muthu a vhona uri o khakha , kana a vhona zwi zwa ndeme ngauri vhaṅwe ngae vha vhona o khakha , a nga ri u ḓo lifha nnga nngu , mmbudzi kana kholomo u sumbedza u ḓisola na u ṱanzwa dzina ḽawe kha mulandu uyo .
Nga maanḓa , ri na fulufhelo uri muhasho na mushumo wa Bodo wa u vhofholola vhukoni ha vhuendelamashango ha vundu ḽashu hu ḓo salwa murahu nga mafulufulu manzhi na u ḓiimisela . 
Tshivhindi Khombo yo engedzeaho ya khentsa ya tshivhindi
( c ) kha u ḓadziwa ha zwikhala kha Buthano , na u ḓadzisa , u sedzuluswa na u shumiswa ha Mutevhe wa madzangano kha u ḓadzwa ha zwikhala , u swikelela khetho dza vhuvhili dza Buthano fhasi ha Mulayotewa muswa .
Mirafho yo fhambananaho i nga zwi ṱanziela hezwi .
Nga murahu ha musi vho ṋetshedzwa vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza mafhungo a khumbelo dzoṱhe dzi tevhelaho na u vha lugisela mbadelo , muhwalo muhulwane wo vhewa kha zwiko zwine nazwone zwo vha zwi tshi khou lemelwa . 
Phurogireme iyi ya Zwikili i tevhedza Ndalukano dza Lushaka kha NQF 2
Ro amba 2011 sa ṅwaha wa u sika mishumo , na u ḓivhadza vhashumisani vhashu vha zwa matshilisano , vhane vha vha mabindu , vhashumi na sekithara ya tshitshavha , u shuma na riṋe kha u thoma Nḓila Ntswa ya Nyaluwo .
U kona u fhambanya zwipiḓa kha zwo fhelelaho
dzi vhe nga Tshikhuwa na Tshivhuru .
Ndinganyiso kha sia ḽa mbetshelwa ya themamveledziso ya zwa vhuendi i fanela u ṱavhanyiswa na u ṱolwa . 
Sa u tou dzhenelela kha kuno kuitele , Tshiṱaṱamennde tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa tshifhinga tsha vhukati u sumbedza zwithu zwi ṱoḓeaho u itela nyaluwo nnzhi nahone ine ya tou kovhekanwa kha miṅwaha i re phanḓa . 
Ndi tama u livhuwa vhashumisani vhanga vha kha Khabinethe vhane vha tou vha vhaṋe vha mugaganyagwama uyu . 
Mme ... khou ṱanzwa zwidishi .
Vhatshimbidzi
U ṅwala ḽiṅwalo ḽa u buletshedza , tsumbo , garaṱa ya ndivhuwo kana vhurifhi a tshi tevhedza kuṅwalele kwe kwa ṋewa na u ita mvetomveto , u ṅwala na u dzudzanya .
Musi hu tshi itwa sisiṱeme ya komiti ya wadi ndi zwa ndeme u thoma kha mutheo une wa ri tshivhumbeo na mbonalozwi tevhela mushumo .
( a ) u lavhelesa mikhwa ya mapholisa ;
4.1 . MaAfrika Tshipembe vho zwi dzhiela nṱha nga u ṱanganedza uri Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ta dzi 3 Ṱhangule 2016 sa holodei ya tshitshavha u itela uri vhakhethi vhoṱhe vho ḓiṅwaliselaho na vho teaho vha khethe vho vhofholowa nga ḓuvha iḽo .
Tshikolo tshi tea u vha gondoni ḽa vhuendi vhuhulwane hu na hu no ima vhuendi ha tshitshavha . 
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuvhili ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1995
Idzo ṱhalutshedzo , vha khou vhona uri , zwi huvhadza tshirunzi tsha vhane vha ḓidzhia kana u ḓivhona vhe vhone vhaloi .
Vhabidi vha ḓo aseswa kha mutengo , mashumele na u maanḓafhadzwa kha zwa ikonomi u ya nga Mbekanyamaitele dza Gwama ḽa Lushaka : 
Tshitshavha tsha u shandukisa ḽa Uganda u bva kha vhurabulasi u ya kha shango ḽo bvelelaho ḽa tshizwinozwino . 
U shuma na u eletshedza Komiti ya Luambo ya muhasho . 
Kushumisele kwa girama a ku tei u sedzana fhedzi na kusengulusele kwa mafhungo magede - i tea u ṱalutshedza nḓila ine mafhungo ayo a dzudzanywa ngayo u fhaṱa tshibveledzwa nga u angaredza u fana na zwiṱori , maanea , marifhi , mivhigo , nz , zwine vhagudi vha guda u vhala na u ṅwala musi vhe tshikoloni .
PAYE ndi muthelo une vhatholi vha ṱusa kha muholo wa mushumo wa vhashumi ; hezwi zwi khwaṱhisedza uri vhuḓifhinduleli ha u thela nga mushumi u khou tevhedzwa nga nḓila i bvelaho phanḓa , nga tshifhinga tshenetsho hu tshi khou holiwa muholo . 
Zwenezwino , kha vhunzhi ha vhupo ha ḓoroboni zwe madzangano a vhuendedzi ha nnyi na nnyi a vha o sedzesa ho vha u ḓisedza tshumelo dza muteo dza zwitshavha zwa vhashai , vhane vhuendedzi havho hu si katele u tou tshimbila , vhukanyakanya kana u reila vha tshi ya hune vha ya . 
U vhumbiwa ha Muhasho wo ḓiimisaho nga woṱhe wa Mveledziso ya Ekonomi wa Lushaka zwo vula tshikhala tsha mveledziso na u shumiswa ha mbekanyamaitele ya ekonomi ya khwine nahone i pfeseseaho kha ḽino shango . 
Zwino , hu tshi khou sedziwa kha mutevhe uyu hafhu , ndi zwifhio zwine vha nga amba vho khwaṱha uri zwine zwa ṱoḓa mihumbulo ya khwinesa kana nga ha mafhungo maswamaswa ? 
Thebuḽu i re kha siaṱari ḽi tevhelaho i sumbedza nḓila dzo fhambanaho dzine Komiti ya Wadi ya nga dzhenelela kha maga o fhambanaho a maitele a mugaganyagwama .
Naho zwo ralo , u shumisa lu si na u londa kana u shumisesa zwi nga livhisa kha ndango i si yavhuḓi , u tshinyadzea ha miroho , na khombo kha mutakalo wa vhathu na mupo . 
U ita themendelo dza u bveledza mbuelo , u ita uri mitengo i dzule i fhasi , u thivhela vhuaḓa na u tsireledza ndaka ya masipala
Vhakhatseḽara - u kundelwa u vhona zwiṅwe
Kha maedza o no langiwa , zwo tea uri hu shandulwe fhedzi variebuḽu nthihi yo imaho nga yoṱhe . 
U shuma na / nga maipfi : Maṱaluli
6 . I phuromota tshumsano vhukati ha muvhuso wa vhupo , wa vundu na wa lushaka .
Zwenezwo , vho dzima muhasho wo imaho ngauri dzibugu lwa miṅwaha miṱanu nga u sa livhana na nyimele iyo . 
Hu tea u ṱuṱuwedza mishumo yo fhambanaho nga nḓila ya kushumele kwo ṱanganelaho u itela u bveledza vhupo vhu tshilaho havhuḓi ha vhathu . 
Pfaedzo dza vhubveledzi ha tshithu tshi sa khou wanalaho dzi a pfesesea . 
Marangaphanḓa a Ndayotewa a sumbedza izwi zwavhuḓi .
U dzudzanya
Tshanduko kha muvhuso yo sedza u bva kha zwibveledzwa u ya kha mvelelo zwo ṋea Muhasho tshikhala tsha u sedzulusa bono ḽawo , mushumo khathihi na ndeme na ndivho ya tshiṱirathedzhi u itela mulivhanyo kha mushumo wawo wa zwa mulayo , zwa u rangisa phanḓa kha u zwi ita nga muvhuso na muṅwe mulayo u elanaho na zwezwo . 
Pfanelo idzi , naho zwo ralo dzi nga si shumiswe nga nḓila i si yone u tsireledza vhuḓifari vhu tshinyadzaho nahone vhu si ho mulayoni , vhu dzhielaho fhasi kuitele kwa u guda . 
Zwi nweledza mbekanyamaitele dza lushaka nga lwa maanḓalanga , zwi ṱalutshedza mbekanyandeme na u avhela vhuḓifhinduleli kha ndingedzo dza u langa zwidzidzivhadzi . 
U itela u langa u ḓura kha ḽevele dza mushumo dzo fhambanaho , migaganyagwama ine ya tepa yo ḓivhadzwa . 
4.2 U fhambanyisa vhukati ha mishumo yo fhambanaho , thendelo na vhalanguli vha thendelo
U wana nḓila u bva huṅwe fhethu u tshi ya huṅwe ( u shumisa maipfi a no nga sa : tshimbila nga , nga nṱha , nga fhasi ,
Kha shango iḽo , tshanduko khulwane ( dzine dza katela masiandaitwa mahulwane a zwa ikonomi ) dzo swika he dza itwa nahone ṋamusi , kha maimo a nṱha , tshiimo na nyimele dzi pfala dzo " kunakiswa " uri maanḓalanga a khou sasaladzwa uri o tshinyadza dzangalelo ḽa ndeme kha mutambo wa bola ya milenzhe . 
Zwo ḓitika nga mawanwa ashu a muṱolamuvhalelano , u sumbedza muhumbulo wa khwaṱhisedzo yo limeaho wa uri a hu na zwine zwa farea zwe zwa wanala . 
Ndangulo ya masipala na mveledziso zwi na khaedu zwa dovha zwa katela mafhungo o fhambanaho ane a konḓa .
Zwa khwiṋe , ṋemuṱa u ḓo tou tea u rera nga ha maga maswa na vhone na u wana thendelano navho u thoma . 
Zwi nga dzhia ma ḓ uvha mararu u shumana na khumbelo yavho .
Fhedziha , u dzhenela ha vhafumakadzi na u shela mulenzhe zwavhuḓi kha maitele a mulalo na kha thandululo dza nndwa zwi dzhielwa nṱha zwenezwino na u ṅwaliwa nga tshitshavha tsha dzitshakatshaka . 
muthu a songo malaho / malaho kana o ṱalaho ;
Russia ḽo vha ḽi kha vhuimo vhune vhu songo tsireledzeaho nga maanḓa kha risesheni ngauri nyaluwo yaḽo i bva nga maanḓa kha mitengo ya ole na uri u dzhena huhulwane ha tshelede ya mashango a sili , zwe vhuvhili hazwo zwa humiselwa murahu nga maanḓa nga tshifhinga tsha risesheni . 
Tshavhuvhili , ndo no ḓi vha vhudza uri a ro ngo kona u rumela mimoḓoro dzi re na luswayo na vhathu vha yunifomo ngauri a hu na zwe zwa vha zwi tshi nga bvelela na uri musi vha tshi vhea mapfumo fhasi u ṱaselwa hu ḓo mboḓi thoma nga huswa . 
muano wa uri a huna muṋe wa fhethu we a thudzelwa nga thungo miṱanganoni kana nyambedzanoni dze dza vha hone musi hu tshi vhumbwa dzangano
Thimathimo nga ha uri ndi nnyi ane a tea u kovhanya mavu . 
2.2 Milayo
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u pfuka kha khaphethe tswuku kha nnḓu na kha vhuṅwe vhupo sa musi khaphethe tswuku i tshi ḓo vala kha minithi ya 4
Ṱhoḓisiso kha khonadzeo dza u engedzwa ha tshikoupu tsha u monithara hoṱhe fhano hayani na kha dzitshaka zwi kati . 
Muvhigo nga ha vhuimeleli u bvaho kha maitele a vhukwamani ha zwa mulayo , wo ṅwalwa . 
Musi ri tshi dzulela u ita mishumo i konḓaho tshifhinga tshilapfu zwi ṋaṋisa uri i vhe nḓowelo . 
U rangela u thetshelesa hu ḓivhadza vhagudi nga ha nyimele ya u thetshelesa .
Tshipikwa tsha mbekanyamushumo ndi u lugisela murafho muswa wa vhaṅwali vha Afrika Tshipembe vha re na zwikili zwine zwa ḓo vha konisa u bveledza mushumo wa ḓirama ine ya elana na khaedu dza ḽifhasi ḽine vha vha khaḽo . 
Zwi tshi bva kha matheriala a phaiphi ane a ḓo shumiswa , ṋetshedzo na ndingo nga tshi fhinga tsha u sikwa ha matheriala a phaiphi zwi nga vha khonṱhiraka ya thungo . 
Arali zwibviswa zwi tshi kona u wanala murahu zwi dzhiiwa sa ndaka u swika zwi tshi kona u wanala u vha kha vhathu vha re na vhuḓifhinduleli kana u thuthiwa sa zwine zwa nga si wanale murahu kha tshitatamennde tsha kushumele kwa masheleni . 
Naho zwo ralo , Mulangi Muhulu washu o sumbedzisa uri u na zwiko zwinzhi u fhira zwine a ḓi dzhiisa zwone . 
Ṱhoḓea iyi i ḓo dovha ya ṱoḓa feme i tshi shandukisa na u ganḓisa hafhu ḽethahede huna tshanduko dzo ḓoweleaho ṱhukhu kha madzina a vhalangi . 
Nḓila yavhuḓi ya u langula dziWRULD
Tsha ri , " Ndi khou ya u vhofha kholomo nga hangeno .
Vhufa ha vhusikalupfumo uhu ndi tshiko tsha ndeme , tshiṋe tsha tea u unḓiwa hu si u sa londwa na u tshinyadzwa . 
U fhaṱa netiweke ya dzitshaka yo khwaṱhaho ya vhathu hu tshi khou shumiswa zwa ḓivhaṋaledzi kha pfunzo na mveledziso . 
Muhumbulo wo vha u si wa u ṱangana fhedzi u pfuka thagethe dza lushaka nga phesenthe mbili ngeno hu khou fhaṱiwa dzangano ḽine mvelele yaḽo yo vha yo ṱalulwa nga u pfesesa na u konḓelela phambano . 
U ola zwi rathelaho , musudzuluwo wa muvhili , zwo sikwaho nga vhathu vha fhiraho vhavhili
Kha vha ḓivhe hezwi : hezwi zwi itwa fhedzi nga thendelo yavho .
u tshimbidza wekishopho kha zwine IDP ya vha na zwine zwa ṱoḓea kha tshitshavha na madzangalelo a zwigwada zwa sekithara
Nyimele dza vhulwadze ha muhumbulo ndi nyimele dza zwa mutakalo dzine dza khakhisa kuhumbulele kwavho na u kundelwa u davhidzana na vhaṅwe nga nḓila kwayo .
tshiko , nḓila , vhunzhi na shedulu ya u kuvhanganya data
Naho mulayo wo ḓoweleaho u tshi nga tikedza izwi , zwi nga vhea u shumisea na u konadzea ha zwiṱatamennde khomboni khulwane . 
Haya ndi madzina a ngelekanyo . dakalo tsinyuwo mbiluuvhavha
hu khou itea mini kha tshitshavha - sa ndi madzangano afhio , zwigwada zwa mvelele , foramu dza madzangano a siviki , nz , dzi re hone ; u dzhenelela ha mabindu na maṅwe madzhendedzi a ngaho madzangano a zwa vhulimi .
Zwino , ro kona u rekanya kwakwakwa nga u wana 90% ya mbadelo . 
Ikonomi ya dzingu yo kwamea zwihulu nga u wa ha tshelede ya ḽifhasi . 
Khethekanyo ṱhukhu iyi a i , nga nḓila ifhio na ifhio , vhei muvhuso fhasi ha pfanelo ya u vhona uri mutengo wa zwiteṅwa zwoṱhe zwo ṅwalwaho kha mutevhe u re afha zwi fanela u khavariwa tshoṱhe nga nyavhelo ya tshikolo . 
Zwisumbi zwa ndeme dza u langa zwavhuḓi ndi tshumelo dza mbadelo dza zwikolodo . 
Khaedu ire hone ndi ya u shandukisa phurofesheni ya mulayo nga u angaredza uri ri wane tshiko tshine ra nga wana khatsho vhahaṱuli vha vhafumakadzi .
U humbulela na u ṱalutshedza khonadzeo
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 11 : U shela mulenzhe kha mishumoitwa ya IDP ya 5 / 3 U ṋea nnyi na nnyi tshikhala tsha u ṱahisa mihumbulo
Tsha vhuraru , ri ḓo sedzesa kushumisele kwa kutshimbidzele ku re hone na sisiteme hu na ndivho ya u lwa na vhufhura , u tambudza vhalwadze na u sa londa ha vhashumi vha phurofesheni . 
U vhulaha zwitzhili na u laṱwa ha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi kha malaṱwa a re khombo nga maitele o teaho . 
Na lwa vhumalo !
Ndima ya 4 Dzikomiti dza Wadi na kutshimbidzele kwa masipala kwa ndeme
Arali zwibveledzwa zwi tshi khou pfukha Afrika Tshipembe zwi tshi khou ya kha ḽi ṅwe shango , kha vha ṋekane nga khophi ya thendelo ya u ṱun ḓa zwibveledzwa zwa phukha i bvaho kha shango ḽine zwibveledzwa zwa khou ya khaḽo , nahone khophi iyo i fhelekedzwe nga khumbelo ya thendelo ya u pfukhisa zwibveledzwa zwa phukha Afrika Tshipembe .
Arali mbeu i sa fusi ṱhoḓea dza Mulayo , dzi fanela u hmiswa dzi sa rengiswe kana u bviswa ḽebuḽu .
U funa u ya tshikoloni .
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza U ṅwala maanea hu tshi tevhedzwa ngona ya maitele kha u ṅwala
Hune zwo fanela figara dzi re hone kha tshifhinga tsha u thoma zwitatamennde zwa masheleni zwo khethekanywa hafhu u itela uri fomethe ine mafhungo a re hone a dzulela u elana na fomethe ya zwino ya zwitatamennde zwa masheleni kha ṅwaha uno wa muvhalelano . 
Muhumbulo wa zwa ikonomi u fanela u dzhielwa nzhele kha zwithu zwoṱhe zwi pulaniwaho zwa vhudzulo . 
Kha mashango manzhi a dzhiwaho sa o bvelelaho , nga maanḓa nga tshifhinga tsha nyaluwo ya nḓowetshumo , zwivhalo zwihulwane zwa vhathu vho ṱutshela vhupo ha mahayani vha ya vha dzula dziḓoroboni vha tshi khou anzela u ṱoḓa mishumo na nyimele dza khwine dza vhutshilo . 
U fana na kha vhuongelo ha ḓoroboni ha vhuṱuku ha phuraivethe , kiḽiniki khulwane ya phuraivethe ( ye ya vha i khulwane u fhira vhuongelo ) na yone i na zwipiḓa zwa ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo na u shumisa vhorakhonṱhiraka vha phuraivethe u kuvhanganya mathukhwi . 
Kuitele kwa na mveledzwa ya mulevho uyu zwo bviselwa khagala . 
Ri tea u ṱanganedza vhathu vhoṱhe vhaswa na u ita uri muṅwe na muṅwe a ḓivhe nga ha uri zwiṱaluli zwa mbeu zwo fhambana . 
Ṋetshedzo ya maḓi musi hu na ṱhoḓea .
U eletshedza zwiimiswa zwa tshitshavha nga ha tshaka dzo fhambanaho dza thendelano dzine zwitshavha na mazhendedzi a mveledziso zwa nga pfana khadzo , kha ḽeveḽe yapo .
Ḓiresi ya hune vha wanala hone
Muthu ane a khou ita mbilo o imela muraḓo wa GEMS ( u ḓadza Khethekanyo B , G , H na I ya Fomo ) ; e .
U thivhela u kombetshedza nga zwikolo zwa khethekanyo dza vhana vha re khomboni na u khwaṱhisedza uri ngona dza u linga dzi tikedza ngudo , u fhiri u vha kha muṱaṱisano wo kalulaho . 
Vhupo na hone vhu dovha hafhu ha ṱoḓa ri tshi bindudza kha zwa u engedza vhukoni kha madzangano ashu , na uho ha kha sekhithara ya zwa vhufhaṱi . 
Zwa ndemesa , miholo ya miṱa ndi yone ine ya sumbedzisa masipala nga ha vhuhulu ha vhushai , zwine zwenezwo zwa kwama mbekanyamaitele dza masipala dza zwa vhuheḓana , dza u fhungudza vhushai na mbekanyamaitele dza mbadelo . 
b . muthu muṅwe na muṅwe ane a nga vha sinyusa a vha a kule navho ;
U shuma na / nga maipfi : madzina vhukuma na madzina zwao , madzina a zwi vhaleaho ( mbalo ) na zwi sa vhalei , madzina a zwi fareaho na zwi sa fareiho ( ngelekanyo )
Hu na vhuṱanzi u bva kha mawanwa a tsedzuluso ha uri hu na thaidzo dzo vhalaho dzi elanaho na ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
Nḓila ya u ṋanga vhagudiswa ; na
Kha vha ṱalutshedze maitele ane vha ḓo a tevhela u bva kha u ḓivhadza vhadzheneli u ya kha u rumela adzhenda .
U tsela fhasi ha mveledziso , u ṱaṱisana na vhuṱumani vhuno khou shaya khathihi na mveledziso na nḓisedzo ya tshumelo yavhuḓi ḽifhasini na zwone zwi khou khakhisa nyaluwo ya sekhithara ya vhumagi . 
Vha Sundowns vho zwi sumbedzisa uri vha dzingweṋa kha Dzhango nga murahu ha musi vho fhenya TP Mazembe 1-0 .
Sa afha ha tshi ḓo zwi ḓivha , phimo nyangaredzi dza muthelo wa koporasi dzo fhungudzwa , u thoma u shuma ha tshiṱirathedzhi tsha u kukumedza ha vhubindudzi na khiredithi ya muthelo wa u thola zwo livhiswa kha u ita uri shango iḽi ḽi vhe vhuyo ha vhubindudzi vhu funeswaho . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri u vha khomboni ha miṱa kha tsireledzo ya zwiḽiwa a zwi fani u ya nga u angaredza . 
( j ) u sa kombetshedzwa u ṋea vhuṱanzi vhune ha ita uri a vhe na mulandu ;
Ho sumbedzwa zwiṅwe zwa zwe zwa swikelwa na phimalwendo zwa nḓisedzo ya tshumelo . 
Zwigwada zwi katela vhashumi- vha phurofeshinaḽa na vha si vha phurofeshinaḽa , vhane vha ḓishuma , vha sa shumi , vhafumakadzi vha songo malwaho vha re na vhana .
Mukonṱiraka u tea u vha na ndango yo linganaho kha phumethe u itela u thivhela u shumiswa hu songo tendelwaho hufhio na hufhio ha hone . 
Lavhelesani kha nyolo .
Mutengo wa nṱha wa u renga a si une zwa zwino wa vha wo vhewa nga u shumisa hafhu zwifanyiso hu bveledzaho na u ṱumana , kana ndangulo yaho i bveledzaho . 
( c ) u ṱahisa nḓḓila dza u ita uri hu vhe na u khwaṱhisa na tshumelo yo dziaho kha tshumelo ya vhathu ;
Foramu ya zwa vhulimivhufuwi yo thomiwa ho sedzwa mafhungo a no yelana na zwa vhuvhambadzi . 
Ndangulo khulwane i bveledza zwikhala
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - bindu ḽau
Vho ḓidzhenisa khayo , vho ṱanganedzwa khayo . 
MUSHUMO 4.5
Tshiṅwe tsha zwiimiswa izwi tsho vha tshiimiswa tsha vharangaphanḓa vha sialala .
Hezwi zwi tshimbilelana na ndivho ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) i ṱoḓaho u vhona uri muṅwe na muṅwe u swikelela ndondolamutakalo , hu songo sedzwa uri vha hola vhugai .
U ya nga Ndayotewa , i ne ya vha mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , Phalamennde i tea u imela vhathu vha Afurika Tshipembe , i tea u khwaṱhisedza muvhuso nga vhathu na u vhona uri madzangalelo a mavunḓu a a imelwa kha davhi ḽa muvhuso wa lushaka .
Thendelano heyi i ḓo thoma u shuma nga datumu ye ya bulwa . 
Tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo tshi ḓivha tshivhalo tsha mbadelo nthihi ya PPP yo badelwaho kha tshiṱatamennde tsha mashumele a masheleni kha mbadelo dza ndaulo u ya nga ndaelo ya zwa masheleni yo bviswaho nga Mulanguli Muhulwane wa Vhashumi . 
20 . Foramu ya vhu3 ya Afrika ya Vhege ya Nyengedzo ya Tshumelo dza Vhueletshedzi ha zwa Vhulimi
Zwo dovha zwa ṱoḓa u fhaṱa vhukoni nga kha muvhuso kha u bveledza na u thoma zwiṱirathedzhi zwa nyambedzano khathihi na u lavhelesa u dzudzanyululwa hafhu ha zwivhumbeo dza nyambedzano . 
3.2 . Khabinethe yo tendela u phaḓaladzwa ha ḽiṅwalwa u itela vhupfiwa ha tshitshavha ḽa " Maano a Mveledziso ya Zwikili a Lushaka na Maanḓalanga a Vhupfumbudzi na Sekithara ya Pfunzo u fhira 2016 ngomu ha nyimele yo ṱanganelanaho , i fhambanyaho pfunzo ya nga murahu ha tshikolo na sisiṱeme ya vhupfumbudzi " .
Hu tshi tevhelwa u pfukela kha demokirasi , mbilahelo ya u thoma nga ha mbekanyamaitele nga murahu yo ḓo pfukwa nga mbilahelo ya u ṱuṱuwedza u thomiwa ho dzudzanyeaho nahone ha vhukuma ha mbekanyamitele dza mveledziso dzi na he dza sedza hone zwavhuḓi . 
( 5 ) Mulayo wa lushaka u lavhelelwaho kha khethekanyo heyi u nga kona u bveledzwa fhedzi nga murahu ha muvhuso wapo wo dzudzanywaho na Khomishini ya zwa Tshelede na Nzudzanyo ya Tshelede zwo kwamiwa nahone ho dzhielwa nzhele themendelo dza Khomishini .
6.6 . Khabinethe yo fhirisela ndiliso dzayo kha muvhuso na vhathu vha Federative Republic of Brazil , zwihulusa miṱa , khonani na vhashumisani vha vhabvazwiṱhavhelo vha bufho ḽe ḽa wela dzinguni ḽa dzithavha ngei Colombia .
Arali tsheo ya ḓi vha i sa imi navho , vha nga ḓi humbela zwiitisi zwo tou ṅwalwaho zwine zwa ṱalutshedza uri ndi ngani zwo tou
Naho zwo ralo , ri nga tendelana ṋamusi , nga kha phambuwi . 
Naho zwo ralo , musi hu tshi vha na u fheliswa ha mushumo uyo , kutshilele kwa muthu na vha muṱa wawe ku a kwamea . 
Tshumelo ya u sedza mbuelo nga SMS i shuma nga nḓila ḓe ?
Mihasho miṱanu a i na yuniti dza odithi dzi shumaho . 
Khumbelo ya u shumisa tshikepe tsha shango ḽa nnḓa ( hu tshi katelwa na khumbelo ya u fhirisela tshikepe , phemithi ya u fasha na ḽaisentsi ya malwanzhe a nṱha ) i nga dzhia maḓuvha a 14 a mushumo , zwi tshi ya nga uri vho shumisa nḓila yone ya u ita khumbelo .
Vhahumbeli vha tea u ḓisa mbekanyamushumo nga u dodombedza na khumbelo , ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhuṱumani zwa vhukuma na ḓiresi dza mabindu ane vha ḓo a dalela , u itela uri muitanae muṅwe na muṅwe wa fulo a dzhenele miṱangano i no lingana mivhili nga ḓuvha . 
U thusa vhalangi u bveledza pulane dza u ḓadza zwikhala zwa vhathu na phurofaili dza vhashumi dza yuniti dzavho . 
Kha mbekanyamushumo ya fhaṱa fhethu ho teaho ha vhudzulo ha vhathu , ro no swika kha tshiimo tshine ra kona u fhaṱa nnḓu dza 260 000 nga ṅwaha , nahone ho no swikelwa thendelano na SALGA ya u imisa u rengiswa ha mavu ane a nga shumiswa kha mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu .
U langa na u tshimbidza Mveledziso ya Zwiko zwa Vhathu na Mbekanyamushumo ya Mutakalo na Ndondolo ya Vhashumi . 
U ḓadzisa zwenezwo , sa musi mishumo ya vhulimi i ya khalaṅwaha , khonadzeo ya nyito guṱe dzo sedzwaho yo pimea kha khalaṅwaha dzi ongolowaho . 
Dziatikili dzine dzi nga dzhiwa nga fhasi ha mbetshelwa idzi dzi katela dziatikili dzine dzi nga kona u ṋetshedza vhuṱanzi ha u itwa kana u itwa ha vhutshinyi ho humbulelwaho . 
Dza vhudzelela nga phosho khulu ye ya pfiwa na nga dziṅwe phuka dzi re ḓakani ḽiṅwevho ḽi re dzikiḽomitha dzi re na tshivhalo u bva afha .
Zwi teaho u dzhieleswa nṱha nga miraḓo ya komiti dza wadi na vhashumi vha masipala kha u dzhia tsheo ya vhurumelwa kha komiti dza wadi hu tea u tsireledza vhuḓilvhusi ha komiti dza wadi .
Vhudzulo a vhu ho tsini na vhuongelo zwine zwa sika thaidzo dza tsireledzo tshifhinga tshoṱhe vhomme vha tshi tea u ya u mamisa nga madekwana . 
Vhathu vha fhambana u ya nga zwithu zwinzhi , hu tshi katelwa vhukale,vhureleli , mvelele , vhubvamurahu ha pfunzo , tshenzhemo , mutakalo , hune vha dzula hone , miholo na tshiimo tsha vhabebi , tshiimo tsha HIV , nungo na zwiṅwe-vho .
Fhedziha , ṱhoḓea ya mbekanyamushumo dza mveledziso dzi livhiswaho kha vhafumakadzi u vha thusa u kunda vhuleme vhu elanaho na mabindu i kha ḓi vha hone . 
Vhutsireledzi ha vhadzuli , fhedziha , vhu dzula hu mbilaelo khulwane na vhuḓifhinduleli na ṱhoḓea dzine dzi nga kona u khakhisa vhutsireledzi ha vhanameli kana mulayo u nga si ṱanganedzwe . 
Iṅwe thandela ya mveledziso ya mahayani yo koloda masheleni ane a vha hone u itela u thusedza vhanna sa dziṱhoho dza miṱa u bveledzisa zwa vhulimi huṱuku .
Hu aseswa zwithu zwiraru :
Ni vhona unga maitele ano shumiswa nga Ofisi ya Muimeleli wa Miṱa kha u eletshedza malugana na u wana vhana na uvha swikelela a khou shuma ? 
Vhuthathazwitshili hu dzula vhu khaedu khulwane u mona na Tshiṱiriki nga maanḓa kha miḓi tshayanzudzanywa kha mimasipala ya Mbuedzanyo ya Thandela . 
Tshifanyiso tsha vhu 7 tshi ṋekedzwa vhuṅwe vhuṱanzi vhu re ha uri mupfuluwo wa vhashumi une wa vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha phatheni maelana na vhathu vho malanaho vha tshi tshila vhoṱhe . 
Ri tshi ya phanḓa , a ro ngo ḓiimisela u sudzulusa lwa tshihaḓu zwe ra sedza u bva kha zwithu zwapo u ya kha zwa mashangoḓavha . 
Vha ita mushumo muhulwane kha tshitshavha .
Mbuedzedzo heyi yo khwinisa nḓisedzo ya themamveledziso zwikoloni . 
U laula na u tikedza Nyito ya Mbekanyamushumo na u ṋetshedza muvhigo wa kushumele
Hezwi zwi ita uri vha konḓelwe u gonyisa mitengo ya zwibveledzwa zwavho . 
1.2 . Khabinethe yo khoḓa vharangaphanḓa vha kha vunḓu na vha mimasipala vha kha vhupo ho kwameaho kha u shela havho mulenzhe kha u fhungudza mutsiko na u rangaphanḓa maitele a ṱhanganelano hafhu ya vhabvannḓa na zwitshavha .
Thengo ya thundu na tshumelo u ya nga nḓila ya kuitele yo randelwaho na nga ngomu ha masheleni o pimiwaho . 
a u pulana u vhona uri hu vha na vhuḓinekedzeli na u tikedza mushumo wa Khomishini ya u
Ho sedzwa kha izwi zwa fulufhelo vhuṱanzi ha u tambula ho khwaṱha nahone hu ḓo aṋwa mitshelo . 
1 . Mafhungo a Zwino Kha Shango
zwidodombedzwa zwa muhumbeli
Hei mbekanyamushumo ya themamveledziso ya ṱhiriḽioni nnzhi yo ṱanganyaho shango i khou shandula ikonomi na sisiṱeme ya vhuendi shangoni ḽashu .
MSA , 2000 i bvisela khagala sisiṱeme ya nga ngomu ya mimasipala ine ya vha konisa u khunyeledza zwipikwa zwa Thangelamulayotibe .
Themo ya 1 - Vhege ya 4 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
Naho zwo ralo , tshumiso ya ngudo nga u shumisa kuitele uku kwa u kuvhanganya data kwo vusuludzwaho a yo ngo swikelela u dzhiiwa ho linganaho ha vhadzheneleli . 
Vho Piggy vho dovha hafhu vha vha vhukati ha u holedza ha matshilisano u itela uri muṅwe na muṅwe a pfe o ḓala dakalo na u vha ene muṋe . 
Ammonia i a shelwa kha sigareṱe u khwaṱhisedza u nwelela ha nikhothini kha mafhafhu avho .
tea u shuma kha Bodo u ya nga ndalukano dzavho , na vhukonesi na tshenzhemo kha masia a phoḽisi ya khasho na thekhinoḽodzhi , milayo ya khasho , mulayo wa midia , maitele a vhubindudzi na masheleni , mbambadzo , zwa vhoramafhungo , vhumvumvusi na pfunzo , mafhungo a matshilisano na a mishumo
Arali vhaḓiṅwalisakhaDMPya HIV / AIDS , vhaḓo swikelela mbuelo dzi tevhelaho :
Tanzania ḽo khou ita zwavhuḓi khakhululo ya zwiṱirakitsha na zwa ikonomi , zwe zwa khwinisa kushumele kwa ikonomi na u khwaṱhisedza nyaluwo . 
Khaedu dzi re afho nṱha dzo ṱaluswaho a si mutevhe wo khetheaho wa khaedu dzi itelaho khaedu izwi zwigwada zwo itelwaho u ṱumekanaho fhedzi zwi nga vhumba mafhungo a khou dinesaho . 
Nzulele yo tsireledzeaho na i songo tsireledzeaho na fhethu- sa musi ho lindelalwa tshinamelo , u woṱhe mavhengeleni
Ṱalutshedzani zwe muambi a vha a tshi khou ofha kha vhana . 
Khwiniso kha vhukhwine ha pfunzo dza fhasi zwo ṱaluswa sa zwa ndemesa kha zwine zwa tea u thomiwa ngazwo nga Muvhuso wa Afurika Tshipembe hune Muhasho wa Pfunzo dza Fhasi wa tea u zwi ṋetshedza . 
Mishumo ya themamveledziso na nḓisedzo ya tshumelo zwi ṱoḓa u shumisana zwavhuḓi u ṱuṱuwedza vhukoni , mishumo na mveledziso ya ṱhanganelo . 
2.6 . Khabinethe yo dovha ya nyeṱulelwa nga zwo no swikelwaho nga ha u shumisa Mulayo wa vhu 11 wa 2014 wa Vhulanguli ha Ndaulo ya Tshitshavha .
32 Ndi vho kona mini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .62
Zwibveledzwa zwipfufhi zwa matshilisano:garaṱa dza u lumelisa , notsi , milaedza
Milandu iyo yo dzhielwa fhasi na phesenthe dzi rekanywa kha milandu yo salaho fhedzi . 
Komiti iṅwe na iṅwe i vhonana na mushumo wa mihasho yo tiwaho ya muvhuso .
Ndivho ndi u fhedza maitele kha kotara yeneyi . 
Nga maṅwe maipfi ho vha hu na vhathu vhe vha vha vha na zwiṱhavhane kha idzo tshaka dza mashumele , ndi ngafhi he vha bvelela hone ? 
Vha tshi khou shumisa kuitele kwa CBP mbuelo nnzhi dzi katela :
3.1 Muvhuso wa Afrika Tshipembe wo ḓiimisela u ṋea maanḓa vhathu vhawo u bva maḓuvha avho a u thoma u swika kha a u fhedza nga u vha ṋea maṅwalwa a vhukuma , na u tikedza nyaluwo na mveledziso nga u vhona uri vhathu vha re na vhukoni , vhaendelamashango , na vhabindudzi u itela u ḓidzhenisa kha zwa ikonomi .
U ḓidzhenisa havho na thikedzo ndi zwa nṱhesa uya nga tshenzhemo yanga nahone muṱangano muṅwe na muṅwe na dzulo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine ḽa fhira ndivho yavho ḽi a aluwa , zwine zwi engedza ndeme kha mafhungo oṱhe ane ra a ḓisa phanḓa havho . 
U ḓivhalela ene muṋe bugu dzo vhaliwaho kha u vhala na vhagudi , bugu dza zwiṱori na bugu dzi no bva kha khona ya u vhalana maṅwe maṅwalo ; sa maṅwalo o vhaliwaho mathomoni a ṅwaha , kha u vhala ha u ḓiimisa ha mugudiswa .
Tsumbavhukoni 242890
Kha vha ri , ndo imela muvhuso , ndi ṱanganedze Miraḓo ya Phalamennde u vhuya murahu kha ḓorobo khulwane ya u naka ya Kapa .
Ndalukano heyi yo itwa uri I ṋetshedze pfunzo ya u tou vhala na ya u ita nga zwanḓa ya zwa mafunda . 
kha masipala wapo wa vhupo uvho kana , arali zwo tea , Muhasho wa vunḓu kana lushaka wa Madzulo a Vhathu u wana thuso , arali vhashakulisi avho vha tshi khou ṱoḓa madzulo .
Izwi zwo fhambana na zwa maṅwe mashanago a Afrika , hune miṅwe milandu -u tou fana na ya u vhulaya- ya farwa u fana na ya vhuloi .
2.10. Khabinethe yo tendela uri Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) i bvise muvhigo wa mbalombalo dza vhugevhenga ha ṱhiraimesiṱa ya 2016 / 17 .
2 . Ndi zwifhio zwine vhathu vha fanela u zwipfa ?
U shumisa luambo lwo teaho
Afrika Tshipembe Ii vhukati ha mashango a 51 o sainaho Thendelano ya u Tshintshana lwa Athomathiki kha Mafhungo a Muthelo ngei Berlin , kha ḽa Germany nga Tshimedzi 2015 .
Gese i si na muvhala i bveledzwa kha tshanduko ya gese dza gesehambe na gesemaḓi na uri ndi ya maitele a tevhelwaho nga u bviswa ha mufhiso . 
thusa muvhuso wapo na masipala u pfesesa na u shumana na ṱhoḓea dza tshumelo dza vhadzulapo
Naho zwo ralo , fhungo ḽa uri a si zwipondwa zwoṱhe zwine zwa ḓo wana magavhelo a zwa masheleni ḽi nga si tendelwe ḽi tshi thivhela zwiṅwe zwipondwa zwine zwa tou tea zwi khagala uri izwi wane pfufho dzenedzo . 
Muvhuso u khou dovha wa sedzulusa vhutevhedzeli ha khamphani dza migodi zwi tshi ya nga magemo a Thendelonzwiwa ya Migodi ya 2014 .
ikonomi i sa nyeṱhi , vhupo ha matshilisano na zwiimiswa
Dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala .
Uri vha ṱunḓe embriyo , vha fanela u :
Nḓowetshumo ya ICT ndi iṅwe ya dzine dza vha sekithara dzi aluwesaho kha ḽa Afrika . 
Dizaini ya mushumo
Mvusuludzo ya muhasho i fanela u rangiswa phanḓa u itela u maanḓafhadza vhathu tshoṱhe na u vha ita uri vha bvelephanḓa , u vhona zwithu nga u fana , mvelele ya dzangano na u kona uri vhashumi vha ṱane u anda ha mirafho na mbeu . 
Minita vha nga dovha vha ṱan ḓavhudza maanḓa na mishumo ya Mulanguli-Dzhenerala , Muofisiri wa u Ṅwalisa , tshigwada tsha tshumisano , miraḓo na vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo .
Zwiṅwe hafhu , u vhambadza na vhafarisani nga riṋe vha sialala ngei tshipembe zwi kha ḓivha zwa ndeme kha ikonomi yashu .
Vha nga ita khumbelo ya u wana maṅwe mabammbiri a goloi yavho u fana na ṱhanziela ya u ṅwalisa , disiki ya muthelo kana maṅwe maṅwalo , arali :
Zwo dovha hafhu , tshiitisi tsha vhukoni ha u dzudza kha tshiimo tshithihi na mveledziso zwo vhudziswa . 
U kuvhanganya mafhungo a vhubvo na u a dzudzanya nga fomethe ya manweledzo a tshi sumbedza mafhungo .
Naho zwo ralo , ro ḓiimisela u ḓisa mvelaphanḓa . 
Nyito dza u vhea mibvumo vhudzuloni ha miṅwe .
U itela u tshimbidza tshiṱirathedzhi tshashu , ro dzhena kha maitele a u dzudzanyulula e a vhanga u shandukisa tshivhumbeo tsha tshiimiswa . 
Hu uri i ṱanganedza uri mihasho ya malo ya lushaka na mavundu maṱanu zwo thoma nomboro ya mahala ya nnyi na nnyi ya u lwa na vhuyaḓa , izwi zwi fhambanela kule nga vhukhwine . 
Wana ṱhanziela ya DNA kha muṅwalisi o tendelwaho wa shango ḽine vha khou ṱunḓa khaḽo phukha .
Izwi zwi nga ngomu ha mutheo wa Mulayo wa Tsireledzo ya Zwipuka / Zwifuwo , wa ṅwaha wa 1962 ( Mulayo wa vhu . 71 wa 1962 ) une wa ita mbofho ya milayo ine ya tshimbilelana na tsireledzo ya u vhaiswa ha zwipuka / Zwifuwo .
Ndaulo ya thandela
Nyito khulwane dza zwa vhulimi dzi thoma kha goroi , harasi , ḓeri , na vhubveledzi ya ṋama ya nngu u ya nga u fhambana u swika kha vhubveledzi ha mitshelo . 
Khwaṱhisedzo yo vhewa kha u asesa " mashumele " ( u ya nga mafhungo a ngaho a mutakalo , tsireledzo , vhuḓimvumvusi , pfunzo na mbambadzo ) zwi tshi sedzwa u sa fana na u asesa ho leluwaho ha tshikoupu tsha vhunzhi ha pulane u itela uri dziṅwe nyimele dza milayo i re hone dzi khou tevhedzwa naa . 
Vhawini , Bongi Dube na Mary Smit , vhe vha vha songo takala zwone , vho wina pfufho ya bugu dza fumi nge vha ita tswayabugu dzi songo ḓowelwaho .
Mikhwa yo shumiswaho kha tsumbo i re afho nṱha dzi dzhiwa dzi ndeme dzo ḓoweleaho , zwi tshi bva kha mielo yo dzhiwaho kha vhupo ho fhambanaho u mona na ḽifhasi . 
Naho zwo ralo , kha vhari ndi dovhe ndi sumbedzise u sudzuluswa na u dzudzanyululwa ha ndeme he ha ḓo itiwa . 
Nḓila ine muvhuso wa laula ṋetshedzo ya tshelede shangoni ndi tshipiḓa tsha mbekanyamaitele ya vhulangatshelede . 
Zwenezwo , vhuawelo vhu re hone hu tea u vha na tshedza tshinzhi nga madekwana nahone ha sa vhe na zwiṱaka zwine zwa nga ṋekedza vhudzumbamo . 
Zwivhangi zwihulwane zwa vhuṱudzeṱudze ha nḓisedzo ya tshumelo yashu zwo ḓowelea kha tshumelo ya tshitshavha , u fana na mvelele ya kudzudzanyele kwa kale ye ya si ṱanganedze tshanduko , zwe zwa vha zwi songo livhiswa kha murengi , na zwe zwa konḓelela u sa vha hone ha ndondolo na u lenga . 
8 Miraḓo ya khorondangi i si na maanḓa kha Bodo ya BroadBandInfraco
Eskom i ḓo saina thendelano dzo salaho dza u renga muḓagasi , dza muḓagasi u bikululwaho zwi tshi elana na afho ho waniwaho .
Ho vhonala hu na ṱhoḓea ya u fhambanya zwi khagala vhukati ha vhuṱanzi ha vhuteabadani na u ṋetshedzwa ha ṱhanziela dza vhuteabadani . 
U vusuludzwa uhu ha thekhinoḽodzhi ya bende yo ṱanḓavhuwaho zwi amba uri hezwi zwipikwa zwi ḓo vusuludzwa ṅwaha nga ṅwaha .
U pfesesa - u khwaṱhisedza kupfesesele kwau nga ha tshibveledzwa .
U katela Miraḓo na Tshitshavha kha ṅwaha . 
Tshanduko kha muthelo , yo livhiswaho kha tshanduko ya mbuelo nga murahu u dzudzanya masalela , ndi muelo wa kushumele kwa mbuelo dza muthelo kha tshanduko dzi iteaho nga dzoṱhe kha mushumo wa ikonomi na ndaulo ya muthelo . 
Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha u sumbedzisa mafhungo nga ha :
Vhukalandeme hafhu
nyedziselo ya zwiitwana ( caricuture ) ----musi mubvumbedzwa a tshi edzisela zwiito zwa muṅwe nga nḓila yo kalulaho a na muhumbulo wa u seisa vhathu kana u mvumvusa
U dzhenelela ha vhadzulapo
Vho isa phanḓa vha ri mushumi wa luṱa lwa zwa ndaka o , tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , no hana u saina tsumbathengo fhedzi hezwi zwo shandukiswa nga mulanguli wa dzingu na mulanguli wa thengo ya ndaka . 
Miṅwe mishumo i nga tshikafhadza maḓi a fhasi na maga o khetheaho a tsireledzo a fanela u tevhedzwa zwi tshi kwama hune a wanala hone . 
Ṱhalutshedzo ya mushumo i fanela u vha khagala , i tshi tendea nahone hu sumbedzwe uri ndi mushumoḓe nga tshenetsho tshifhinga na zwe zwa lavhelelwa . 
Muhumbulo muṱalusathandela wo khethekanywa nga khethekanyo ṱhukhu dzi tevhelaho :
Izwi zwi khwaṱhisedza hafhu Nḓivhadzo ya Tunis , ya uri Vhuvhusi ha Inthanethe ndi tshishumiswa tsha ḽifhasi tshine tsha fanela u langulwa nga nḓila nnzhi , zwi khagala nahone nga maitele a demokirasi , hu na u dzhenelela ha vhoṱhe vhakwameaho .
Vhaimeli vha komiti dza wadi dzi no kwamea vha tea u shela mulenzhe kha Thimu ya u Shuma ya Thandela I yelanaho na IDP
Na zwiko ri amba vhubvo ha , kana fhethu ho thomaho mulayo wa vhashumi . 
Mbetshelwa i sumbedza nyimele dzine muthu o raliho a nga valelwa nga fhasi hadzo dzi bva kha tsheo ya khothe ya mulayo nga fhasi ha mukano wa mulayo une muthu o fariwa a ḓiswa . 
Tsho ṱumiwaho na ezwi ndi u kundelwa ha avhela zwiko zwa pfunzo ya pfanelo dza vhathu na tsireledzo , zwi livhisaho kha uri phindulo yo sedzaho kha pfanelo dza vhathu i tshi fhungudzea na u vunḓea ngeno i tshi khou tshimbidzwa nga maanḓa nga dzo NGO . 
Phakhedzhi ya muholo uyu u katelaho zwoṱhe i ṋea mbuelo dzavhuḓisa , dzine dza katela bonasi ya tshumelo ya ṅwaha , gavhelo ḽa nyimele ya muṋe wa nnḓu , mitikedzelo ya phensheni na mutakalo . 
U vhudzisa mbudziso dza ndeme
U shumisa raimi i sa konḓi / pfufhi , tshirendo kana luimbo
U thetshelesa mufhindulano
Thero khulwane kha u rwela ṱari ha nyambedzano idzi dza Mulangavundu na ṱano ḽa vhafumakadzi vhare kha vhubindudzi dzi khou maanḓafhadza vhafumakadzi kha u bvelela na ndinganyelo ya mbeu . 
Ṱhonifhondi mutheo washu wa u shumisana na vhashumisani , vhagudi , dziSGB , zwitshavha , Mahosi na vhaṅwe .
Tshikhokhonono tshaṋu tshi na mushumo ?
Tshikwama tsho ita mulevho na tshipiḓa tsha mbadelo tshi vhidzwaho U-Faiḽi sa tshumelo yo fhelelaho ya kha khomphyutha . 
Mikovhe i farwa nga kha mukovhe wo livhaho , madzangano a sa shumeli malamba na dzithirasiti . 
Tshitshavha tshi tea u ḓivha uri ndi nnyi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha zwifhio .
Kha vha dzhiele nṱha izwi : Ḽaisentsi ya Thendelo ya Tshumelo dza Poso dzi langwaho nga muvhuso i ḓo vha hone fhedzi arali Minisiṱa vha anḓadza thambo ya uri vhathu vha ite khumbelo .
Mufariwa o dovha hafhu a wana mafuvhalo kha khana na kah muṱana , khathihi na huṅwe u sutukana . 
Vhilaela kha Mukhantselara wa Wadi kana MEC wa Vunḓu wa muhasho u kwameaho .
Mulayo wa Khwiniso ya Vhumalo ya Mulayotewa wa 2002
Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka yo bveledzwa nga masiaṱari a webe ane a shumiswa nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka . 
Dzi katela nyambo dzapo , nyambo
Kanzhi vhana avha vha a fhambanywa na vhaṋetshedzi vha ndondolo na vhakomana na vharathu na dzikhaladzi vha iswa u dzula na maṅwe mashaka , vhaṱhogomeli kana netiweke dza matshilisano . 
1 . NDI NGANI ZWI ZWA NDEME URI VHAFUMAKADZI VHA DZHENELE KHA U SIKA MILAYO ?
Naho zwo ralo , nga ngomu kha madzingu aya , hu na , vhupambuwi . 
Fulufulu ḽi vusuludzwaho ḽi ambeswa nga maanḓa kha pulane dza fulufulu da tshifhinga tshilapfu dza Afrika Tshipembe . 
Minerala wa beriḽi ( siḽikheithi ya mutale wa muvhala wa muora na aḽuminiamu ) kha tshivhumbeo tsha minerala wa emerald kana matombo a beriḽi . 
Nga u ralo , milayo ya u kunguwedza i katela , sa tsumbo , u kaṱudzwa tshifhinga nga tshifhinga tshine khunguwedzo dza theḽevishini dza nga sumbedzwa . 
Tshitatamennde tsha Phoḽisi YA Kharikhuḽamu na u Linga GIREIDI DZA 7-9
Nyengedzedzo yo lavhelelwaho kha ṱhoḓea ya tshumelo dza mutakalo wo fhelelaho wa nnyi na nnyi dzo sedza kha zwithu zwiṋa : 
Ezwi zwo vha u engedza kha muṱangano na vhahulwane vhoṱhe vha mapholisa a Afrika , zwe zwa ṋaṋisa u khwaṱhisedza vhuimo ha shango maṱoni a vhupholisa ha ḽifhasi . 
Kha vha avhele mbuno kha nḓila iṅwe na iṅwe ine ya sumbedza zwo khwaṱha uri vha ḓipfa hani nga mbonalo idzi dzi tshi vhambedzwa na dziṅwe . 
Mbetshelwa dza mbekanyamaitele iyi dzi ṋetshedza muhanga wa u shumisa tshelede nga muvhuso kha zwikolo zwine zwa livhisa zwiko zwa muvhuso zwinzhi kha zwikolo zwa si zwavhuḓi . 
Ri na muvhuso wo dzikaho na , lwo angalalaho , mvelele dza pfanelo dza vhuthu dzo ṱokaho midzi kha riṋe zwi ḓifhelaho muthu muṅwe na muṅwe . 
Milaedza , notsi
Khumbelo ya u vhofhololwa na phemithi ya FPE dzi nga dzhia ṅwedzi 1 u ya kha 3 zwi tshi ya nga uri ho tevhedzwa maitele one a u ita khumbelo na vhurifhi ha u ṱalutshedza na maṅwalo a u tikedza .
Izwi ndi tshipiḓa tsha muvhuso tsha u engedza nḓowetshumo ya vhubveledzi Afurika Tshipembe , u sika mutheo wa nḓowetshumo ya shango na u sika mishumo ine ya khou ṱoḓea nga nḓila khulwane kha Epping .
Muhasho wo sumbedza vhukoni ha u ḓadza zwikhala izwi ṅwaha nga ṅwaha . 
Muraḓo wa vhurumiwa ha tshoṱhe ha vunḓu kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a nga dzhenelela na u amba kha Vhusimamilayo ha Vunḓu na komiti dzaho , fhedzi a vha nga vouthi .
Musi vhagudi vha tshi swika kha Vhuimo ha Nṱha , vha tea u vha vho no vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma zwi tshi yelana na zwoṱhe zwikili zwa matshilisano na zwa kuhumbulelele na kupfesesele kha zwa akhademi .
Ndi nga nṱhani ha tshiitisi itshi zwo itaho uri ri thome theme nga u ṱanganedza sa wa ndeme Muhanga wa Tshiṱirathedzhi tsha Vhukati ha Ṅwaha malugana na u shandukiswa ha ikonomi uri i ḓo sika mishumo na vhutshilo vhu dzulaho vhu hone . 
Musi izwi zwi sa hanedzi mbuno ya uri vhathu vhoṱhe vho livhana na zwipiḓa zwa tshenuwo , mbuno ndi ya uri ndi vha sigathi vhane a vho ngo tsireledzea kha tshutshedzo ya nḓala . 
Kha hugaledzwa hune ha vha huṱuku , fhethu hu londaho mupo kha mveledziso ntswa hu fanela u shela mulenzhe kha sisiṱeme dza u londa mupo ntswa dza tshifhinga tshoṱhe dzine dza khou bvelela . 
Hezwi zwi tea u ṱanganedza madzangano a vhathu vhashu oṱhe a zwa poḽitiki , zwa matshilisano na a zwa mvelele hu si na ndavha na phambano dza kuhumbulele na vhuimo havho ha poḽitiki . 
zwiambaro zwa wuḽu .
Vhusimamilayo ha vunḓu na Vhalangadzulo vhavho
Ri na thaidzo ya miḓalo ; ri na thaidzo dza gomelelo ḽe ḽa ḓo tshinyadza madzingu ashu na uri zwifhinga zwinzhi ri vha ri songo ḓi lugisela u langa dzisisiteme . 
U itela uri vhathu vha ḓe nga vhunzhi , zwi na ndeme uri hu uri thivhelwe uri vhana vha si wane malwadze a phirela . 
U linga hu tea u dzheniswa kha u funza na u guda vhudzuloni ha u tou shumiwa naho sa tshipiḓa tshi re thungo .
zwa Muno
U ṱuma nga molekule zwi ḓo vha hone vhukati ha matheriala mivhili u thivhela u fhambana vhukati hazwo . 
Muṱhonifhei Mulangadzulo na Muṱhonifhei Mudzulatshidulo wa Lushaka ,
U bvafhi iwe tshisusu
Zwenezwo ri shumisa ndingo ya h madzuloni ayo . 
Vhuṱoli vhu shumaho vhu konisa Muhasho na Vhalangi vha Mbekanyamushumo u imaima musi thaidzo i sa athu u ṋaṋa u itela u wana thasululo i shumaho . 
u fara mishumo ya tshiofisi kha komiti , sa tsumbo , u vha muṅwaleli ;
Tsenguluso ya zwino i amba u vusuludzwa ha tsenguluso yayo ya tshifhinga tsho fhelaho , fhedzi nga mutheo wo ṱanḓavhuwaho . 
Kha vha sedze kha Sinerio ya Luckytown vha sumbedzise mulayo u ne wa vha hone u swikelela khaedu dzo ambiwaho nga hadzo , u ombedzela zwauri CBP i kha Thangelamulayotibe wa Muvhusowapo wa , 1998 na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 .
Kha tshifhinga tshilapfu , masipala ufhio na ufhio , kanzhi , u wana nḓila dza u wana masheleni o andaho a u lambedza tshivhalo tshi no khou engedzedzea tsha ndaka . 
U ṱumanya zwi re kha tshiṱori na tshenzhemo ya ene muṋe
U dzhenelela ha tshitshavha kha muvhuso ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha demokirasi iṅwe na iṅwe .
U ṅea mafhungo a re one hu si na u lenga
U vhala na vhagudi
Arali vha nanga u shumisa vhuṱumani vhune ha bvelela kha saithi yashu u dalela dziṅwe webusaithi , vha eletshedzwa u vhala mbekanyamaitele dza tshidzumbe dzine dza bvelela kha saithi idzo . 
Ngudamutakalo na Matshilisano
Hu na u konḓa ha zwiko na vhukoni izwi zwi nga si shanduke , nahone komiti dza wadi ndi khwiṋe dzi tshi dzhiiwa sa zwiimiswa zwi re vhurumelwa ha tshitshavha hu si gathi nahone dzi dzule dzo vulea u itela khonadzeo ya vhuimeli vhuṅwe hafhu .
U thetshelesa na u elelwa nga ha mutevhe wa maipfi a sa konḓiho a kona u a vhekanya nga ngona , sa , lila , lela , lala , u thoma nga maipfi mararu a tshi ya kha maṋa zwi tshi itelwa u bveledza kana u fhaṱa zwo pfiwaho nga nḓevhe .
Fhedziha , thimu ya mushumo iyi i fanela u khwaṱhisedza uri maga a tsireledzo maṅwe hafhu a khou thomiwa nga ṱavhanyedza u itela u thivhela u engedzea ha u sa tevhedza u ṱolwa ha tsireledzo i re hone kha vhashumi vha bufho . 
Tshifhinga tsho fhelaho tsha tshi khou ( kana u bvela phanḓa ) tsumbo , Vhakale vho vha vha tshi khou ḓi tshila zwo ralo Tshifhinga tsho fhelaho tsha vha , tsumbo , O ya hayani ngauri o vha o hangwa khii .
Mukhantselara
1.22 Miṱa ya 611 360 vho kona u wana tshumelo dza vhuthathatshili na uri miṱa ya 20 599 vho shumeliwa nga kha Gavhelo ḽa Themamveledziso ya Miṱa ya Mahayani u itela u fhelisa u salela murahu ha zwa vhuthathatshili : mabakete a 1 405 o imeliwa nga tshumelo dzo teaho dza vhuthathatshili fhethu ho bveledziwaho madzulo a vhathu zwi mulayoni .
1 / 3 U ṱanganyisa
1.25 Nga murahu ha muṱangano wo bulwaho afho nṱha ( kha vha lavhelese kha phara ya 1.6 ) hu re na vha zwiimiswa izwi : SAPRA , SAPC ( zwo imelwa nga LHR ) na Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala ; na nga murahu ha u ṱanganedzwa ha ḽikumedzwa ḽo khwiṋiswaho ḽi tshi bva kha izwi zwiimiswa , Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo ( SALRC ) yo ita ṱhoḓisiso ya mathomo ya u lavhelesa khonadzeo ya u katela ṱhoḓisisi iyi kha mbekanyamushumo dzayo ( Khomishini ) .
Maga a khou dzhiiwa nga muhasho u livhana na zwibviswa zwo kalulaho zwo lavhelelwaho nahone zwoṱhe zwi ḓo itwa u itela u bveledza vhuthomi ha u tikedza zwiko zwa mbuelo zwa Muhasho u bva nga ngomu na nga nnḓa ha muvhuso . 
Izwi zwo swikelelwa nga nnḓa ha dziphambano kha tshiimo tsha u vhiga akhaunthu ; matheo wo khwiniseaho wa masheleni kha zwiimiswa zwa mugaganyagwama na vhuimo ho dzhiiwaho ha zwa mbalelano kha sia ḽa zwiimiswa kha mugaganyagwama nyengedzedzwa . 
Na zwiḽiwa zwa u tshila ngazwo .
NGA TSHIVENDA
Tshifhingani tshi ḓaho , musi vhulambedzi ha mbekanyamushumo ho no vha hone , madzangano oṱhe a ḓo ṋetshedzwa vhuimo vhu linganaho . 
Mafhungo a shedulu ya 4 a katela vhulimi , mafhungo a mvelele , vhupo , tshumelo dza mutakalo , nnḓu , ndondolo ya mupo , ndangulo ya tshikafhadzo , kupulanele kwa dzingu na mveledziso , ndondolo ya mavu , vhuendelamashango , mbambadzo na mveledziso ya ḓoroboni na ya mahayani . 
Nganea Gireidi ya 7 : masiaṱari - 30 - 40
Ri fanela u ṱanganedza vhuḓifari ha sialala ḽashu kha zwa vhudzekani na u amba nga ha vhudzekani , ngauri matshilo a vhafarisi vhashu , vhana vhashu , na avho vhane ra vha londota , o ḓitika ngazwo . 
U kovhekanya ha mbuelo hune ha bva kha thendelano dzi tevhelaho hu ḓo bva kha zwithu zwi tevhelaho :
Ndambedzo iyi yo katela magavhelo a mbekanyamushumo ya u fhaṱha zwikolo , zwiendedzi zwa tshitshavha ho katelwa sisteme ya u endedza i ṱavhanyaho ya ma basi , dzi nnḓu , maḓi na tshampungane .
Tsudzuluwo idzi , nga u angaredza na nga hadzo nga vhuḓalo , dzo dzinginya khanedzano ine ya khou bvela phanḓa na yo ṱanḓavhuwaho . 
( a ) lwa tshifhinga tsha maḓuvha a 15 u bva nga ḓuvha ḽa u thoma u swika nga ḽa vhu fumiṱhanu ḽa Khubvumedzi kha ṅwaha wa vhuvhili u bva ḓuvha ḽa khetho dza vhusimamilayo ; na
Saizwi u pulanela uyu mugaganyagwama zwi tshi thoma ho sala ṅwaha , komiti dza Wadi diz tea u ṋea mivhigo nga murahu ha u kwamana na zwitshavha .
Vha na vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza vhuitwa ha Muhasho wa Vhulimi na Mveledziso ya Mahayani wa KwaZulu-Natal maelana na vhuvhekanyandeme ha Muvhuso wa Lushaka na wa Vundu ḽa KwaZulu-Natal . 
Yo vha nḓila i takadzaho vhukuma kha muṅwe na muṅwe kha u guda zwinzhi ngaha nyimele iyi yo ḓoweleaho ! 
Zwa pfunzo na vhashumeli vha vhudavhidzani ha mvelele nnzhi vho fara thikhedzo ine ya khou dzhielwa nṱha hafha ngauri vha ri ṋetshedza masia a u pfesesa kha sia ḽa ngudo ḽa vhudavhidzani ha mvelele nnzhi . 
Kha dzibulasi na vhupo ha mahayani , mathannge a malaṱwa ha ḓuri na u shuma . 
Arali vha sa koni , kana vha sa ṱoḓi , u shumisa mushonga wa dzheneriki hune wa vha hone , vha nga tea u badela mbadelonyengedzedzwa ya itsho tshithu .
Khamphani ya ndangulo ya mathukhwi a re khombo itea u kwamiwa , arali hu na u timatima kha maitele ane a tea u tevhelwa musi zwi tshi laṱiwa . 
Tshipiḓa tshi tepaho tsha phakhedzhi tshi nga dzudzanywa u ya nga ṱhoḓea dza vhuṋe dza muthu . 
Ikonomi i shuma zwavhuḓi fhedzi u swika kha tshiimo tshine zwiṅwe zwipiḓa zwi dzhenelelaho zwa shuma zwavhuḓi . 
mbonalelo phanḓa ya vhuḓi kha u sumba na u wana vhuṱala
Zwitshavha zwi siho kha vhuimo havhuḓi zwo ṱoḓa tswikelo ya dzibada sa dzi sedzwaho u thoma arali zwi tshi ṱoḓa u thusiwa u swikela vhukoni ha matshilisano na a ikonomi havho . 
Masipala wapo wo livhana na khaedu khulwane ya u shaeya ha mushumo , vhushai na zwisumbi zwa mutakalo zwi si wa vhuḓi . 
Masheleni
Tshikoupu tsha vhukuma tsha pfanelo dza mutheo dzo tewaho nga tshivhumbeo itshi tsha tsireledzo tshi ṱoḓa khanedzano . 
Vhathu vho dzulela u ṱuṱuwedzwa kha nyito ya vhuthihi nga nṱhani ha vhuthu havho vhu fanaho , fhedzi fhethu ha zwino ho anzela u ita uri zwi konḓese . 
Muhanga wa mbekanyamaitele ya 50 / 50 u dovha wa sedza kha u khwinisa tshanduko ya ikonomi ya sekithara ya zwa vhulimi . .
Zwiwo zwihulwane vhukuma , zwi fanaho na u tzhipa kana u ṱhavhiwa musi hu na khovhakhombo ya HIV i ḓivhiwaho ? 
U ṅwala pharagirafu
Bisi i ḓo namedza vhathu nga tshifhingaḓe ?
Tshifhinga tshoṱhe ri tshi anganya mbudziso ya zwikili zwa vhutshilo na pfunzo ya vhupfi ha zwa vhudzekani , kha ri humbule uri mahumi a zwigidi zwa vhaswa vhashu vho no thoma u ita zwa vhudzekani na u kavhiwa nga vairasi ya HIV nga vhanga ḽa u sa londa . 
Tshiṅwe hafhu , vhatshutshisi vha ṱoḓa thikhedzo yashu sa dziṱhanzi uri vha kone u wana mulandu vhapfukamulayo na u khwaṱhisedza uri vha fela khothoni . 
I dovha ya sumbedza uri zwi a tamisa uri muraḓo wa komiti we bodo ya mu nanga nga u vha na tshenzhemo ya zwenezwino ya zwa masheleni u fanela u na ndalukano ya phurofeshinala u bva kha iṅwe ya zwiimiswa zwa muvhalelano wa phurofeshinala . 
U ita zwithu nga vhuya fhedzi u sa nyeṱhi zwi ḓisa gundo mbambeni .
Khonadzeo ya u shumisa zwishumiswa zwa masheleni kha u ṱuṱuwedza zwa mbuyedzedzamalaṱwa a mapuḽasiṱiki kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Muoditha Dzhenerala u oditha Mihasho , zwiimiswa zwa ndayotewa na zwa tshitshavha ṅwaha muṅwe na muṅwe nga tshifhinga tsho tiwaho nga mulayo . 
Tshumelo dza u londota hu no shuma na ho linganelaho kha zwiimiswa zwoṱhe zwa mutakalo . 
Mbekanyamushumo ya tshanduko ya muvhuso wa demokirasi u vhona zwo tea uri u tshintsha ha dzidzhele u bva kha zwiimiswa zwa u shonisa , u ya kha zwiimiswa zwa u thoma nga huswa . 
Nyimele ya ikonomi na ya masheleni ine ya khou fhungudzea yo livhisa kha khuwelelo nga vha Gwama ḽa Lushaka na Minisṱa wa zwa Masheleni ya uri mihasho i tea u shumisa maga a u fhungudza thengo . 
Ndi nga nnḓa ha maga a kushumisele a idzi ngudo u bveledza mbekanyamushumo dza vhugudisi na tshenzhemo . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) , mafhambanyi ( antonimi ) , ṱhalutshedzo dzi re khagala ( ḽitheraḽa ) , dzo dzumbamaho , Luambo lwa nyanyuwo
Tenda ha vha uri silinda dza gese dzifhio na dzifhio dzine dza vha ngomu ha muhanga wo dzheniswaho kha tshiendedzi tsha thundu khulwane , na hone dzo pulanelwa u dudedza tshibveledzwa tshine tsha khou endedzwa , dzi a vhofhololwa kha mbetshelwa idzi . 
Vha songo hangwa u dzhenisa nomboro ya rasithi u itela referentsi .
fonimi ---- ndi mibvumo yo fhambanaho ya luambo ( " tala " na " pala " ndi fonimi dza tshivenḓa )
Tsha vhuvhili , ri ḓo khwiṋisa u tshimbidzwa ha thundu na u ṱanganyisa ikonomi nga kha nḓila ya nḓowetshumo ya u endedza na u vhea ya Durban-Free State-Gauteng.
U DZHENELA HA TSHITSHAVHA
Afrika Tshipembe ndi vhaṱavhi vhaṱuku vha zwienge u ya nga hekithara dza ḽifhasi . 
6.1 . Vho Paul Steenkamp kha Khoro ya Lushaka ya Vhueletshedzi ha Vhutumbuli .
Zwo tea uri hu bveledzwe nḓila ntswa yo teaho ya u lambedza nga masheleni . 
I topola mvelelo khulwane dzine tshitshavha tsha ṱoḓa dzi no bva kha kuitele , zwine zwa koniwaho na zwine zwa sa koniwe zwine zwa ḓo thusa kama u thivhela mvelelo na ngoho ya fhethu , tsumbo , fhethu ha pfulo hu re hone , fhethu hu re na tshikafhadzo na hune ha wanala hone .
U langa mveledziso na u thoma u shumisa mbekanyamaitele na mulayo une wa ṱoḓa u khwaṱhisa Mveledziso ya Ikonomi Yapo . 
4 . Mutshutshisi u ḓo sedzulusa mbuno dza mulandu muṅwe na muṅwe nga vhuronwane .
Ndiliso dzi bvaho mbiluni dzi livhiswa kha vhafunwa vha avho vho xelelwaho nga matshilo avho na thundu dzavho kha khombo iyi .
Mveledziso ya thandela dza zwa ifa u itela u fhaṱulula sekhithara ya vhufa uri i kone u imelela nga huhulu kha u ṱana hayo ḓivhazwakale ya shango ḽashu . 
Saithi iyi i ṋekedza zwibveledzwa zwa ṱhirantsekisheni , zwa u vhulunga na zwiṅwe na mafhungo a tshumelo sa zwe a ṋekedzwa nga vha Poswo ya Afurika Tshipembe ( " zwibveledzwa na tshumelo " )  . 
Ho vha hu na misiamelo ya vhuphuvhephuvhe na nguvho dzi no dudela kha mmbete wa kale .
Nyambedzano ya zwidodombedzwa zwa maitele i khou ya phanḓa vhukati ha vhashumisani vha matshilisano na zwiimiswa zwine zwa ḓo kwamea nga mbekanyamushumo idzo , ho katelwa Sekhithara ya Ndaulo ya Pfunzo na Vhugudisi .
Komiti dza Wadi dzo vhumbwa nga mukhantselara wa wadi sa mudzulatshidulo na miraḓo ya tshitshavha i sa paḓi fumi .
Mvelelo ndi dza uri vhukoni hayo ha u ṋetshedza ho pimea . 
Sa zwe nda amba , Gwama zwa zwino ḽi khou sedzulusa mulayo na ndaulo dzi vhusaho phurofesheni . 
Iran ḽo no ḓivhadza uri ḽi khou sudzulusa mbetshelwa u ya kha dziṅwe tshelede . 
Hezwi zwi ḓo imisa maitele , sa zwe Khomishini ya vhudzwa , u dzhia muthu muṅwe na muṅwe ane a vha hone u bva tshiṱaraṱani vha vha shumisa kha mutambo mukene . 
U khwinisa zwi dovha zwa amba u vha na database i pfadzaho ya matshilisano lushakani lwashu .
Arali huna vhadzulapo vha vhupo ha mahayani vhane vha kundelwa nga u ita madzulo avhuḓi kha mavu ane vha dzula khao ;
Mudzulatshidulo u ḓivhadza ṱhoho ya khanedzano a humbela muambi wa u thoma uri a u kumedze ( tshigwada tshi imaho na ṱhoho ) uri vha ambe
ho saukanywa zwe zwa gudwa , ha sedzwa mbuelo dzazwo khathihi na tshinyalelo dza CBP /IDP , ha tshewa ḽa u ya phanḓa
Khii khulwane ya Pulane ya Mbuno dza Ṱahe kha u fhungudza u ḓurelwa ndi u fhaṱa vhuḽedzani ho khwaṱhaho nahone ha tshoṱhe na sekithara dza phuraivethe .
Vhakhantselara vha Wadi vha fanela u davhidzana na Dzikomiti dza Wadi phanḓa ha musi dzi tshi fhirisa mugaganyagwama .
Kha vha ṱanganyise muthelo wa tshifhinganyana wa tshikhala tsha u thoma nga nḓila i tevhelaho :
U thoma ha mutambo ngauralo zwo vha u pfuka milayo ya maitele . 
Tshifhinga tsho salaho tshi shumiswa u ya nga kuvhonele kwavho kha u lugisela ndingo . 
Mbekanyamushumo idzi dza u swikela vhathu dzi ita mushumo wa ndeme wa u fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho vhukati ha SAPS na zwitshavha . 
Muvhuso u lingedza u vha phanḓa ha inifulesheni na u ḓivhadza ndangulo ya mitengo . 
Kha nyambedzano yashu na vha Zimbabwe ro ḓi dzulela u vha kwengweledza uri vha thome mufhindulano wa poḽotiki wa vhoṱhe . 
U vhumba vhunzhi ha maipfi o ḓoweleaho ( ḽi-ma , mu- mi ) ḽiivha- maivha , munngo- minngo
Vhuraḓo ha Afrika Tshipembe vhu nga dovha hafhu ha ṱhaḓula maṅwe mashango a Afrika na dziikonomi dza BRIC u wana zwikhala zwa maraga vhukati hao , zwenezwo nga u engedza mbambadzo ya dzitshaka , vhubindudzi , na mveledziso ya themamveledziso . 
Ri tshi ya phanḓa , Tshumelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe i khwaṱhisa ṱhumanyo yo khwaṱhaho na Senthara ya zwa Vhusevhi kha zwa Masheleni u itela nyelelano yavhuḓi kha masia oṱhe a mivhigo malugana na mbadelo dzi soliseaho . 
Nyito dza vhathu dzo ḓi dzuleli u katela u ṋea tshivhumbeo nungo dza mupo dze vha dzi wana u mona navho . 
U swika zwino , phindulo ya lushaka a i athu tandulula ṱhoḓea dzo khetheaho dza khethekanyo dzo fhambanaho dza vhathu vha re na vhuholefhali u ya nga mbekanyamushumo dza u thivhela , dzilafho , ndondolo na thikhedzo . 
Ho sedzwa ngomu na nnḓa ha sibadela
4.1 . Khabinethe i ṱanganedza thendelano ya maitele maswa kha zwa mutengo yo swikelelwaho nga Minisṱa wa Mutakalo , Vho Dokotela Aaron Motsoaledi , vho ṱanganelana na madzangano a dzitshakatshaka a na tshivhalo , kha u ṱavhanyisa u vha hone ha philisi nthihi ya dzilafho ḽa HIV ya u tou thoma i sa ḓuriho .
Yunithi ya ICT i a kona u ṋekedza zwivhuya zwa muṱaṱisano u ya nga ha u leludzela mihasho yoṱhe u itela u shuma mishumo yavho nga nḓila yavhuḓi nga kha tshumiso ya ICT . 
Vhaṅwe vhadzhiamukovhe vho shelamulenzhe , na uri hu khou lavhelelwa uri sisiṱeme ya thuso ya zwa mulayo ya zwino i ḓo shandukela kha u vha sisiṱeme ya u imelela tshitshavha . 
Muhasho u shumisa maga a tevhelaho u lwela ṱhoḓea dza vhuḓipfi dza vhafariwa : 
U ḓivhadziwa ha khoso dza vhugudisi nga khomphyutha ho no bveledziwaho kha ḽifhasi ḽa vhukovhela hu nga hudza na u kokodza vhadededzi kha mafhungo a kwamaho SEN . 
( e ) Ndinganyo
U vhea iṱo kha u shumiswa ha masheleni na vhashumi . 
U bveledza u vhuelwa kana u engedza ndeme kha lupfumo lwa minerala yashu ;
Arali ha vha na vhane vha hanedza luswayo , Muṅwalisi wa Tswayo u ḓo vhidza muṱangano vhukati ha muiti wa khumbelo na muhanedzi kana vhahanedzi vha luswayo .
Mbudziso : Naa komiti dza wadi dzi na vhuḓifhinduleli kha mahoro a zwa polotiki ?
Naa mudzheneli wa thengophikhisano kana muṅwe wa vhalangi vhawe o vhonwa mulandu nga khothe ya mulayo , hu tshi katelwa na khothe ya nnḓa ha Afrika Tshipembe , kha vhufhura na vhuaḓa miṅwahani miṱanu yo fhiraho ? 
U shushedza ha tshinyadza , hune ha nembelela nṱha ha vhathu , ho ritha mbudziso dzi elanaho na vhumatshelo . 
Masheleni- / tsheledembetshelwathungo
Kha haya mafhungo , vhukonḓi hao vhu kwama vhana kha heyo miṱa . 
U kona u swikelela ndeme iyi zwi tea u swikelelwa nga mutheo wa ndinganyiso , nga kha u shandukisa nḓowetshumo ya zwa vhuḓimvumvusi yo ḓisendekaho nga maḓi kha u ṋea maanḓa a zwa ikonomi kha vharema ha Muvhuso , na milayo ya ndangulo ya vhupo i pfadzaho . 
Vha pfunzo dza nṱha vho ḓidzhenisa kha u fungelela vhugudi ha akhademi na ṱhoḓisiso ya vhuṱali kha masia oṱhe a mapfesesele a muthu nga u shumisa ṱhoḓisiso , vhugudi na u funza . 
Ndavhelelo dza u tandulula fhungo zwazwino dzi ḓo vha dzi tshi ṱanganedzea , fhedzi zhendedzi ḽi tea u tendelwa fhedzisa khoso yaḽo ; 
Vhuimeleli ha vhukuma ha vhunzhi ha iyi mihumbulo , mikhwa , dzikhontsephuti , na fulufhelo , khathihi na zwikundisi zwine zwa khakhisa vhuvha ha vhathu ho fhelelaho , zwi tsheṱa thero dza tshifhinga tshenetsho . 
Ri ḓo zwi ita nga nḓila yeneyi .
Mafhungo a tsireledzo kha ḽi elanaho na zwa mishonga ndi zwa kale fhedzi ndingedzo dza u dzhiela vhukando zwithu izwi zwa tsireledzo dzo ḓi dzula dzi ṱhukhu mashangoni a kha ḓi bvelaho phanḓa . 
Vhupo ha masipala kanzhi vhu na fhethu hu hulwane ho lugelaho zwa vhulimi hu tshi katelwa zwoṱhe zwa ndimo na vhufuwi . 
Mutheo u re khagala hune muvhigo wa dzudzanywa hone u kha ḓi bveledzwa nga kha u monithara hashu ndaulo ya nnyi na nnyi na u asesa thandela na dziṅwe thandela dzashu . 
Senthara i dovha hafhu ya ṋetshedza u swikela na thikhedzo kha ḽeveḽe dziṅwe dza puḽatifomo ya tshumelo . 
Zwa vhulimi
Nga maanḓa , thengiso ya mavhengeleni ya Luhuhi yo da zwavhuḓi u ya nga thendelano , na mvelele dza sekhithara ya vhumagi a yo ngo vha yavhuḓi . 
U topola zwigwada zwo khethwaho nga kutshilele na vhaḓisedzi vha tshumelo
1.11.4. Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha tsireledze na u ṱhogomela mupo u itela u vhulungela mirafho ya matshelo .
Vha tea u ṋetshedza phindulo yo tou ṅwalwaho kha mulanga dzingu ya mawanwa a bvaho kha nyambedzano dzo vhaho hone hu sa athu fhela maḓuvha a 30 .
Pfumo na tshibonda zwo lala fhasi u sumbedza mulalo .
Vhuendi vhu shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u konisa mbambadzo ya ḽifhasi nga nḓila i isaho phanḓa ikonomi , matshilisano na mupo .
Mbadelo dzi nga badelwa na kha akhaunthu i tevhelaho ya bannga :
Mbadelo ya u ḓi ṅwalisa : R240
Tshivhumbeo tsha tshiṱangu tshi na ngoma , nahone tshi na zwivhumbeo zwa vhathu vhavhili u bva kha vhutsila ha tombo ha Vharwa ( Khoisan ) .
1.7 . Khabinethe i fhululedza Muṅwaleli Guṱe wa Mbumbano ya Dzitshakha kha u ramba Tshimima Tsha Maimo a Nṱha a u Saina a Thendelano ya Paris , ye ya ṱanganedzwa nga Madzangano a 176 nga Nyendavhusiku 2015 .
Tshifhinga tsho lavhelelwaho tsha ṱhoḓisiso
Vhulapfu ha tshikwekwete
Kha ri ambe Kha ri sedze tshifanyiso ri ambe nga zwine ra khou vhona .
U tsireledzea hayani na u mona na muḓi ( 1 ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .40
Vhuṱanzi ha mbadelo dza zwenezwo vhu tea u bvisiwa musi wa u dzhiwa ha maṅwalwa . 
Khonṱhiraka dza tshumelo ya tsireledzo dzo ṋetshedzwa . 
5 . MUTENGO WO THEMENDELWAHO Muofisiri wa Mafhungo u tea u humbela muiti wa khumbelo nga nḓivhadzo , nga nnḓa ha muiti wa khumbelo ya mafhungo a ene muṋe , uri a badele mutengo wo themendelwaho ( arali u hone ) phanḓa ha musi a tshi isa phanḓa na u shuma khumbelo .
Masheleni ane vhaḓo a wana ndi R380 nga ṅwedzi .
Thambudzo ya vhafumakadzi i kha ḓi vha kha tshiimo tshi sa ṱanganedzeiho .
Vha sefi a vha bvisi zwithu zwoṱhe zwine zwa fhungudza vhuhali ha sigareṱe .
Mashango a Afrika a khomboni ya u nga siiwa nnḓa kha muṱaṱisano muhulwane wa ikonomi ya ḽifhasi nga ṅwambo wa u thengathenga ha pfunzo dza nṱha . 
Ezwi ri ḓo ita ngauri ri khou lavhelela nyaluwo i yaho phanḓa na mvelaphanḓa ya sekhithara ya vhuendelamashango . 
" Mulayo wa Mavu wa Vharema u kha ḓi shuma nga nḓila ya tshiṱuhu kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa Mbumbano , zwo ralo miṱa minzhi ya vharema i kha ḓi shumela vhorabulasi vha vhatshena i tshi itela u wana zwiḽiwa ' ' .
Mulevho wo ṱanganedzwaho nga indaba u ṱanganedza mvelaphanḓa na vhutumbuli kha muvhuso wapo . 
Tshikolo tshi nga tikedza hani tshitshavha ?
U ita khumbelo ya u hana pheliso ya pfanelo ya mumedzi wa zwimela : R650 ndingo i ṅwe na iṅwe
Ndi humbela u farwa tshanḓa nga . . .
u vha muthu a si na vhuimo kha zwiimiswa zwa muvhuso
ICASA , maanḓa kheo , ṱhogomelani izwi .
Mvelelo : vhuḓikumedzeli ha tshiofisi ha polotiki , u sumbedza tshiṱirathedzhi,maitele a mvelaphanḓa na maga a tevhelaho
12.7 Komiti ya tsireledzo / vhutsireledzi na zwa mutakalo
( 7 ) Miṱangano ya Khorotshitumbe i fanela u tshimbidzwa nga Mulangavunḓu wa vunḓu .
U ṱalutshedza zwiitisi kha tshiṱori , tsumbo : ho bvelela mini musi . . . . ?
( 1 ) Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo vhumbiwa nga vhurumiwa vhuthihi vhune ha bva kha Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Fhedzi-ha , vha do tea uri vha badele ndangulo ine ya netshedza madi kana ine ya langula zwithu zwa u kunakisa madi .
Kha mulaedza wavho , minista wa mutakalo vha khou lavhelelwa u ṱanḓavhudza khaedu dzo ṱanganiwa nadzo nga Muhasho kha u ḽabeḽa zwiḽiwa na ndingedzo nga Muhasho wavho u tsireledza madzangalelo a mutakalo wa vharengi hu tshi katelwa na vhana vha tshe vhaṱuku na vhana vho no thanyaho . 
Ho sedzwa u pfesesa ha tshitshavha ho tsaho , mimasipala i tea u ita phurogireme dza pfunzo kha tshiedziswa tsha komiti ya wadi nga ha vhuimelii hu sa athu u itwa khetho dza wadi na u khwaṱhisedza uri phurosese ya u nanga u itela ketho idzo i a pfesesiwa na u vha khala kha zwigwada zwoṱhe zwi re na dzangalelo kha tshitshavha tsha vhadzulapo .
Ri tea u vhiga vhutshinyi na u thusa mapholisa kha u fara vhatshinyi .
Ndi dzifuremiweke dzine dzi nga dzhiwa dza shumiswa u swikela nyimele ya levhele yapo .
U vhekanya uhu na maitele a takadzaho a nungo hu ḓo dovha hafhu ha konisa u vhea iṱo na u ela nga nḓila ya nzio i bveledzaho ya phindulo ya lushaka kha HIV na AIDS , ine ya ḓo konisa u vusuludza huṅwe na u khwiniswa ha u phalala . 
Ndi tshi dzhia hetshi tshipiḓa , ri tshi tama u ḓivhadza muzwala wa Onkgopotse Tiro , Pat Tlhagwana .
Pulane ya Shishi ya Afrika Tshipembe ya Vhufhinduli ha Tshimela tshi sa Ṱoḓei , ine i shuma na u wanulula tshimela tshi sa ṱoḓei , vha kati na u lwa na Tshivhungu Fall Army .
Zwi nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa u shumana na khumbelo yavho .
U khwaṱhisedza zwa ṱhanganelano ya khwaṱhisedzo ya ndeme nga ngomu kha ḽeveḽe dzoṱhe dza ndondolo . 
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainwa ngaḽo .
khethekanyo A : R900
Musi Vho Ndau vha tshi vhona phukha dzoṱhe dzi tshi sendela , vha pfa vho takala nga maanḓa , ngauri vho humbula uri ṋamusi a vha nga ḓo ḓidina nga u zwima - ngauri tshiswiṱulo tshi khou tou ḓiḓisa tshone tshiṋe .
Zwithomiwa zwa mbuyedzedzamalaṱwa zwinzhi zwi khou shuma ngei Zimbabwe , khathihi na sekhithara dza mbuyedzedzamalaṱwa dza nḓowetshumo dzo bvelelaho . 
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khamphani ya vhaṱoli vha dzibugu hu tshi tevhelwa Ndima 27 ya Mulayo wa Close Corporation wa 1984 .
Mudededzi u khetha bugu dzi ḓivheaho kana dzine mugudi a nga kona u vhala nga eṱhe e kha tshiimo tshawe ( dzi fanela u vha bugu dzi sa konḓi u fana na bugu dzo vhalwaho kha u vhala ha u ṱanganela , a re kha 95% hune mugudi a kona u ḓivha maipfi musi a tshi a vhala )
Mushumo wa u eletshedza - u eletshedza na u thusa mukhantseḽara uri a kone u ḓivha zwithu zwa tshitshavha na u pfukisela izwi zwithu kha khoro .
Muvhuso wa vundu u ṱanganedza uri muvhuso wapo ndi wone u ḓisaho tshumelo kha tshitshavha thwii na u dzula u muḓisatshanduko wa mbetshelwa ya tshiko tsha tshumelo dza mutheo , hu tshi katelwa na themamveledziso dza ikonomi na matshilisano , dzibada , maḓi , tshampungane , muḓagasi na dziphakha . 
Minisiṱa wa Mutakalo Dokotela Vho Aaron Motsoaledi vho ḓivhadza pulane dza muvhuso dza u lwa na HIV na AIDS
Mualyo wa Khothe dza Sialala u ḓo aluswa Phalamenndeni uri u bveledze zwithu zwa mbekanyamaitele zwi re afha nga ngomu .
Masipala u tea u bveledza na u thoma mashumele , sisiṱeme na maitele a u oditha mvelelo dza zwikalo zwa mashumele sa tshipiḓa tsha maitele awo a u oditha ha nga ngomu . 
Izwi ndi zwa ndeme nga maanḓa kha Komiti dza Wadi hune zwitshavha zwa dzulela u kwamea nga miḓalo kana mililo mikhukhuni nga maanḓa vhuria .
Naho zwo ralo , vhulimi vhu nga shumisa khwine maḓi aho nga kha tekiniki ntswa . 
Tshenzhelo ya u guda nga maanḓa ya matshudeni vha sa dzuli khamphasini i nga vha khomboni , sa musi vhunzhi havho vha na vhuṱumani ha luṱingo kha inthanethe . 
u ta ṱhoḓea dza gumoṱuku dzi re khagala dza u dzhenelela dzine dza shuma kha masipala yoṱhe nga kha ndaela ; na
Zwithusedzi izwi zwi ṱalukanywa nga muthu ane a khou ṱoḓa u fhola nahone zwi bva kha nzulele ine a vha khayo zwino , zwikhala na nyanyuwo . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha a shumesa arali vho fhiwa dziphothifoḽio u ya nga zwiimiswa kana masia ane vha khou shuma khao .
Madalo o vha o livhiswa kha u ṱanganyisa Adzhenda ya Afrika na u khwaṱhisa vhushaka ha ikonomi , zwa poḽotiki na zwa matshilisano vhukati ha mashango mavhili . 
Ndivho ya vhulamukanyi ha mbuedzedzo ḽifhasini ndi u vhuedzedza ndinganyiselo hu tshi itelwa tshipondwa tshe uho vhukhakhi ha itea khatsho . 
Nḓowedzo ya pfano ya ṋefhungo na nyito .
U vhona uri hu na mveledziso dza matshilisano
Vha ṱuwedze muṅwe muthu u amba nga ha mbiti dzawe u swika dzi si tsha mu vhusa - u swikelela vha tshi langa mbiti .
Kha vha humbudze vhashelamulenzhe uri ri khou shumisa hoyu mushumoitwa uri vhashelamulenzhe vha ḓivhe nga ha khaedu kha u bveledza pulane ya wadi na uri ari na tshifhinga tsha u ya kha luṱa luṅwe na luṅwe nga vhuḓalo , nga zwenezwo ri ḓo fhedza minete ya 10 u swika ya 15 kha heḽi ḽiga , fhedzi hezwo zwigwada zwi fanela u ḓa na bono kha hetshi tshifhinga tsho tiwaho .
U ḓiimisa nga woṱhe : U shuma wo sedza madzangalelo a miraḓo , u thivhela khuḓano dza madzangalelo na u dzhia tsheo hu si na u ṱuṱuwedzwa nga vhathu vha re nga nnḓa .
Kha vha ḓadze Form B : Application for prospecting right , vha i rumele na ṱho ḓea dzoṱhe kha Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minerala na Fulufulu hune mavu a wanala hone .
Khaseledzo , sa : u ita ṱhoḓisiso , u ṱalutshedza , u ṋea vhuṱanzi nga ha tshitshavha
Nyendedzi idzi ndi maṅwalwa a thekhinikhala o sedzaho kha vhashumisi hu na ḽeveḽe ya mutheo ya vhukoni maelana na ndangulo ya ndeme ya maḓi . 
Fhedzi ramuzika uyu a re na vhukoni o ṱalutshedza vha Sunday Sun uri ha nga ḓo tenda u fhurwa . 
Phanele ya tsedzuluso yo pfa mbetshelwa ya uri muvhigo u nga si bviswe lwa miṅwedzi ya rathi nga murahu ha tsedzuluso , zwi ḓo amba miṅwedzi ya rathi . 
Ndugiselo dza ḽodzhisitikhaḽa
U vhala maipfi u bva kha ngudo dza foniki kha fhungo na zwiṅwe zwibveledzwa .
Mushumo muhulwane wa u pika nga kuhumbulele kha vesheni iyi wo bviselwa khagala . 
Muvhilaheli u tea u ḓadza fomo ya u ṅwalisa ya DVA .
Nga tshiitisi itshi , vhalwadze vha re na vhulwadze ha u elana na maṋo ho kalulaho vha nga dzhiwa sa vhalwadze vha re khomboni khulwane ya mbilu . 
Tsireledza pfanelo dzavho ;
Fhedzi , dzhango ḽi kha ḓi vha ḽo livhana na khaedu khulwane , ho katelwa u sa vha na tsireledzo ya zwiḽiwa na u shaea ha pfushi , u shaea ha mishumo nga maanḓa kha vhaswa na vhafumakadzi-nahone hetshi tshiimo tsho anda vhuponi ha mahayani . 
U khwaṱhisa nndwa ya u thivhela vhugevhenga na tshanḓa nguvhoni . 
Mbudziso dziṅwe dzi konḓaho dzi tea u rumelwa kha vhathu vho teaho . 
Muvhuso u khou shuma vhukuma u vhona uri huna ṋetshedzo ya maḓi manzhi kha vhupo ho fhambanaho ha shango ḽashu u tikedza nyaluwo ya ikonomi ngeno hu tshi khou engedzwa tswikelelo kha masipala i kundelwaho ya vhupo ha mahayani .
Tshiṱiriki tshi nga shuma mushumo wo khwaṱhaho nga u leludza wekishopho dza vhugudisi ha vhagudisi kha masipala yoṱhe yapo i welaho kha vhupo uvhu .
U sedzulusa phambano vhukati ha zwivhuya na zwivhi
U vhumba hu si ha fomaḽa nga vumba
( 1 ) Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi na Miraḓo ya Khomishini miṅwe na miṅwe yo thomiwaho nga fhasi ha iyi Ndima vha tea u vha e mufumakadzi kana munna ane -
f ) U nangiwa ha Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni wa Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuyedzedzo ya Mavu , Vho Rendani Sadiki .
Lushaka lwa tshibveledzwa Vhurifhi ha vhuṋe ( vhukonani )
Muthu o huvhalaho wa u thoma o thusiwa na u sa vhuisela murahu vhuṱungu na u itela u bvela phanḓa na u tambula ngazwo . 
Nḓila dza webe na mafhungo a re ngomu u ya nga ha zwo bulwaho zwe zwa tendelanwa khazwo . 
Iyi bugupfarwa i ṋetshedza ngeletshedzo dzi re hone , mihumbulo na tsumbanḓila zwi re khagala malugana na u tshimbidza wadi dza komiti .
Tshinyaleloguṱe tshinyalelonyangaredzwa
Mbuelo yo khethekanyiwa
U SWIKA NA U TAMBA U SA THITHISWI
U ṱanganedza dizaini ya muanḓadzo ya vhupo ho alamaho zwi nga khwaṱhisa nzimulo yo waniwaho u bva kha maitele aya . 
Thandela yo livhiswa kha u bveledza sisiṱeme ya zwa mutakalo ya tshifhinga tshilapfu , yo dzudzanyeaho , yo ṱanganelaho nahone yo fhelelaho kha masia oṱhe a ndondolo , yo ḓitikaho nga maitele a ndondolo ya mutakalo wa nṱha hu tshi shumiswa Sisiṱeme ya Mutakalo wa Tshiṱiriki . 
Tshikimu tshi na netiweke ya Muṋetshedzatshumelo dza Dzilafho ḽa Shishi ( EMS ) ine ya ṋetshedza thuso ya shishi i sa gumi kha miraḓo ya GEMS .
U redzhisiṱara hu a ṱoḓea u ya nga nḓivhadzo yo ṋetshedzwaho nga fhasi ha Milayo ya u Redzhisiṱara , kana nga fhasi ha Thendelo Nyangaredzi yo ganḓiswaho kha Gurannḓa ya Muvhuso . 
Khwaṱhisedzo ya kuitele uku yo ṋetshedzwa kha tshivhalo tsho nweledzwaho afho fhasi . 
A ro ngo tea u ita izwi na kathihi nga nnḓa ha zwo randelwaho sa zwi ṱanganedzeaho nga mbekanyamaitele . 
Mbuno dzi fhaṱwe tshidele zwavhuḓi nahone hu litshwe lunzi lwa maipfi a si na mushumo
Zwenezwo vha tea u lingedza u shuma mushumo wo fhelelaho wo dzinginywaho kha Khethekanyo 17 ya Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , 2000 u ṱoḓa u dzhenela kha :
Ndingedzo dzo itwa dza u katela dzi ICT kha vhugudisi ha vhadededzi . 
Dzikhamphani dzi nga dovha dza swikelela dziphoindi dza muthelo u ya nga mithelo i re hone ya mashango a nnḓa yo badelwaho nga mitikedzo na u ḓiṅwalisa kha mashango a nnḓa . 
U pfesesa na nḓivho ya ndangulo ya thandela . 
U ḓivhadzwa u amba nga miraḓo ya muvhili
3 . Zwidododmbedwa zwa mushumoni
U shela mulenzhe ha vhaswa kha mbekanyamushumo dza muvhuso zwo dzhiiwa sa nḓila yavhuḓi ya u lavhelesa kha mveledziso ya matshilisano . 
PRASA , ine ya vha tshiimiswa tsha nnyi na nnyi tshi re nga fhasi ha Muhasho wa Vhuendi I ḓo ranga phanḓa thandela iyi u bva zwino u ya phanḓa .
Ṱhoḓea idzi dzi a thivhela vhukuma nahone hu na u timatima huhulwane kha uri makete wa mushumo muṅwe na muṅwe nga ngoho u nga kona u swikelela ṱhoḓea dzoṱhe . 
% : GIR 4 30 25 15 20 10 100
Tshifhinga tsha u shumana na khumbelo tshi ya nga vhuvha ha khumbelo .
Naa ho shumiswa nḓila yavhuḓi ya u vhea thikho , nahone a hu na vhathu vhane vha shuma kha dindi ḽi si na thikho ?
U posa bola u kha tshitendeledzi u tshi tevhedzela kutshimbilele kwa watshi na u shanda watshi
Vhagudisi vho ṋewaho mafhungo o raloho vha fanela u ḓilugisela u a dzhia e tshidzumbe na u khwaṱhisedza uri a hu na khethululano i si yavhuḓi ine ya tevhela u bva khao . 
Ndi dovha nda ramba Vhalangavunḓu vha mavunḓu a ṱahe khathihi na dzimeyara uri vha ri dzhoine musi ri tshi khou thoma mushumo wa u fhelisa tshinyalelo na ndozwo muvhusoni .
2 Tshimedzi 2002
Zwi shuma u swika kha awara dza 12 , zwo ralo zwi nwiwa luvhili nga ḓuvha .
Kha vha engedze , vha fhungudze kana u shandula zwipikwa arali zwo tea .
Bambiri iḽi ḽi wanala nga nyambo dzoṱhe dza tshioﬁsi dza Afurika Tshipembe .
U vhudzisa tshitshavha .
Dziṅwe nḓowetshumo na migodi dzi nga kuvhanganya , u endedza na u laṱa malaṱwa adzo dzone dziṋe , kanzhi kha ndaka yadzo , kana dzi nga shumisa vhorakhonṱhiraka u ita tshumelo iyi . 
Dzina ḽa muthu / vhathu vha re n a vhuḓifhinduleli
U sumbedza khonadzeo / u sa konadzea , tumbo , Zwi nga ḓisa vhuleme/ Zwi nga vha zwone
Matshimbidzele a tshiofisi a fanela u dzhiela nṱha zwiteṅwa zwoṱhe zwine zwa vha na masiandaitwa a u swika khothe u ṱavhanya . 
Hu na mbuno tharu dza uri vha Moody vha khwaṱhisedze phimo : 
Thandela heyi mathomoni yo sedza kha sisiṱeme dza Tshumelo ya Mbuelo ya SA , Tshumelo ya Tshipholisa ya SA na tshumelo ya Vhukati ya Khomphyutha . 
Heḽi ndi ṱano ḽa ṅwaha nga ṅwaha na foramu ya muvhuso na vharangaphanḓa vha nḓowetshumo uri vha vhone khaedu , vhufarani na thandululo , na u topola zwikhala zwa vhubindudzi na maitele a nṱhesa a mveledziso ya ikonomi ya matshilisano nga kha Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo na Vhudavhidzani ( ICT ) .
U thetshelesa u itela u takalela na vhukwamani
9.3 Tingeledzani phindulo yone .
Dzina ḽa Mulangi wa Thandela ḽi tea u ṋetshedzwa kha Mufarisa Mulangi wa Tshumelo dza u Thusa . 
Mashango a si mangana o kona u bveledza sisiṱeme dza pfunzo ya ndeme ya nṱha dzine dza shumela vhana vhoṱhe . 
Izwi zwi ḓo engedza u ṱaṱisana ha ikonomi ya Afrika Tshipembe nga u vusuludza nḓowetshumo ya khasho , u khwaṱhisa nḓowetshumo ya vhubveledzi ha zwithu zwa eḽekithironiki , u sika mishumo , na u bveledza khasho ya mafhungo a hayani na o fhambanaho .
Mbadelo dza ṅwana wavho dzi tea u badelwa u bva kha ḓuvha ḽa u thoma ḽa ṅwedzi wa murahu ha we a bebwa ngawo arali vha mu ṅwalisa hu saathu fhela maḓuvha a 60 o bebwa .
Zwikili zwavhuḓi zwa vhudavhidzani ( ha u amba na ha u ṅwala ) , hu tshi katelwa zwikili zwa u vhuḽedzani na vhathu . 
U shandukisa ikonomi zwi dovha hafhu zwa amba u shandukisa vhuṋe na ndaulo .
Tshivenḓa
U ṋekedza thikhedzo ya vhupulani kha vhulanguli ha tshumelo ya dza zwa maḓi musi hu khou bveledzwa pulane da mveledziso dza tshumelo dzavho dza maḓi . 
Vhathu , zwimela na zwipuka vha lila maḓi uri vha kone u tshila .
Nzudzanyo i lunzhedzanaho ya mafhungo
Zwa zwino ndi ḓo vhidza muhulisei Muphuresidennde u amba na Ḓzulo ḽo Ṱanganelaho . [ U vhanda zwanḓa . ]
ṰHOHO DZA MAFHUNGO DZA MUSHUMO WO ṊEWAHO
Maitele a tshandukiso o ita uri hu ambiwe nga ha zwipikwa zwiswa zwa u swikelela , ndinganyiso , khakhululo , ndingano , vhukoni na dimokirasi . 
Mbekanyamaitele dzo dzheniswa na dzone sa dzine ha ḓo rerwa ngadzo musi wa phurogireme ya u ḓivhadza vhashumi vhaswa mushumo . 
U kopolola zwo ṅwaliwaho zwi tshi bva kha vhupo he a vha a tshi khou tamba hone ( tsumbo , ḽebuḽu dzi no bva kha khungedzelo ) .
Vhambedzani vhuṱanzi hawe na zwine na humbula zwone nga tshiwo itsho . 
Faela ya u swikelela thevhekano yo vulwa u itela u ḓadzisa data ntswa khayo , ine ya vha data ntswa i ṅwaliwa kha faela magumoni a data i re hone kha faela . 
Hu katela Erythropoietin ( homounu ine ya ṱuṱuwedza u vhumbiwa ha sele tswuku dza malofha
Zwo sedzwaho zwi re kha manifesiṱo wa dzikhetho a zwi tou pfulufhedziso fhedzi dzo livhiswaho kha u kunga dzivouthu , dza fhedza nga u vhetshelwa thungo nga murahu ha dzikhetho . 
( f ) u davhidzana na u dalelwa nga -
Vhuhulu ha thulo ya u gonyisela nṱha brakhethe ya muthelo ye ya ṋetshedzwa kha miṅwaha yo fhiraho i sumbedziswa khwine nga u shumisa tsumbo . 
4.1 Muhanga wa kushumele wa mulayo na nyendedzi
Zwithu zwa vhuthogwa zwine vha fanela u zwi divha nga ha laisentsi
U ya nga milayo miswa yo kumedzwaho , tshikalo tsha nṱhesa tsha vhuṋe ha mavu tshi khou tea u vha egere dza 12 000 .
( a ) ndi yone khothe ya nṱhesa kha mafhungo a kwamaho Mulayotewa ;
Tshigwada tsha vhurangaphanḓa ha maimo tsho vhewa u itela u sedzulusa maga zwi tshi ya nga Tshikimu tsha Pfumbudzo ya vho Imiswaho mushumoni tshine tsha ḓo khwinisa u itwa na u bviswa ha mitsiko i songo fanelaho . 
U itela ṱhoḓisiso , khothe i nga dzhia tsheo ya uri muthu ane a khou hwelelwa a iswe sibadela tsha muhumbulo , kana huṅwe fhethu khethiwaho nga khothe lwa tshifhinga tshenetsho tshine i nga tshi ta kha tshifhinga tshoṱhe tsho tiwaho . 
U ṋekedza mvetomveto yavhuḓi yo kunaho
Tsha vhuvhili , zwi ṱoḓa u shuma nga vhukoni na zwiṱirakitsha zwa u vhea mitengo zwine zwa vha vhufa ha u khethekanya zwi tshilaho nga mikano ya vhupo . 
Tshumelo ya mathomo ya u linga i khou lavhelelwa u shuma lwa tshifhinga tsha miṅwedzi ya fumimbili . 
Vhane vha lingana 80% kha vhupo uvhu a vha shumi nahone vha sa koni u vhala na u ṅwala vha a swika 60% .
U bva ṅwaha uno , zwikolo zwi fanela u shela mulenzhevho kha luimbo lwa lushaka lwa Vhuthihi ha Afurika kha u lugisela vhuṱambo ha ṅwedzi wa Afurika nga Shundunthule , musi ri tshi thoma tsheo ya Vhuthihi ha Afurika kha iḽi fhungo .
A huna mbadelo .
U nanga mafhungo a elanaho na ṱhoho
Vhalanguli vha vhukhwine ha zwithu vha tea u pfumbudzwa kha Sisiṱeme ya Ndangulo ya Vhukhwine . 
Mishumo ya u Linga ha Fomaḽa na ya Mafheloni a Ṅwaha a Themo Ya 4
A ṅwalululeni e kha tshifhinga tsho fhiraho .
Izwi zwi ḓo katela u ṱoḓisisa zwisumbi zwi re hone na u vhona arali zwi a elana zwavhuḓi kha bvelelo na uri zwi ḓo ṱuṱuwedza na zwezwo zwine tshiimiswa tsha khou ṱoḓa u swikelela . 
19th Shundunthule 2010
U pfesesa mafhungo a mbeu na u shumisa tsaukanyo ya u thoma ya mbeu ndi zwone zwishumiswa zwa ndeme zwa Komiti dza Wadi malugana na mveledziso .
Arali mithara wa sa vhaliwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe , khoro iḓo tou anganyela kushumiselwe kwa miṅwedzi miraru . 
Ndivho ya yunithi idzi ndi u tshimbidza zwa u phaḓaladzwa ha u dzhia tsheo , ndangulo na vhuḓifhinduleli . 
Tshishumiswa tsha madalo a vhulavhelesi ha ndangulo ya mafhungo kha tshileludzi , tshiṱiriki tshiṱuku , tshiṱiriki na ḽeveḽe ya vundu . 
Mishonga ine ya lengisa u thoma ha malwadze a elanaho na AIDS u nga ṋewa vhathu vhane vha vha na HIV , fhedzi a si dzilafho . 
Hu tea u vhonwa uri zwipiḓa izwi zwo ranga u lingwa lu si lwa fomaḽa na muvhigo wa hone wa ṋewa vhagudi musi hu sa athu lingwa lwa fomaḽa .
thanziela ya vhukuma ya mbingano kana khophi yo sethifaiwaho - arali zwo tea .
Vhuḓifari vhu si havhuḓi vhu tshinyadza vhuḓifhinduleli ha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe ha dovha ha tsitsela fhasi tshirunzi tsha mushumo wa phalamennde wa u alusa ndeme ya milayo yo vhulungwaho ngomu ha Ndayotewa .
Kha maṅwe madzingu , u monithara ho fhelelaho hu thomeswa ngaho . 
Kha vha shumise hafhu na zwi tevhelaho :
Hu dovha ha ṱana vhafariwa vha khohakhombo dza fhasi kha vhafariwa vha khohakhombo khulwane . 
1 . CBP yo sedza u :
Tshimbidzani fuḽaga .
Nyambedzano yavhuḓi , u tandulula thaidzo na zwikili zwa ndangulo ya dziphambano , zwikili zwa u vhiga kuṅwalele , ṱhoḓisiso na mveledziso ya iwe muṋe na u funza vhaṅwe . 
Nungo dza u gonyisa kushumiselwe kwa pfuma u itela u nyanyula ṱhoḓea kanzhi dzi a kundelwa ngauri vhukoni ha thekhinikhala na ha ndaulo vhu ṱoḓeaho u pulana na u shumisa thandela nga nḓila yone a vhu ho . 
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo
Mbekanyamaitele ya Vhupulani ha Thevhekano ho tendelwa nga Bodo ṅwaha wo fhelaho . 
U ṋetshedza mapholisa zwiṱhavhani kha miṅwaha ya zwino a zwo ngo ḓisa ṱhonifho kha mapholisa kana tshivhalo tsha nṱha tsha zwivhotshwa .
26 . Tshanduko iyi yo no vhuya ya itwa huṅwe a fha ḽifhasini ?
O vha a sa ṋei muthu thoyi dzawe na dzone . Ḽiṅwe ḓuvha nga Mugivhela nga masiari , Adam , Ndavhe na Kate vha ya u tamba na Lulu .
Ndeme ya u ḓivhadza na u funza vhashumi nga ha vhuaḓa yo no vha zwithu zwa vhuṱhogwa vhukuma . 
Vha ṋetshedza tsivhudzo nga ha fhethu hu re khombo , na zwine vha nga ita malugana nazwo ?
Kha ri ṅwale Olani tshifanyiso tsha zwine na takalela u ita .
U ita ndovhololo ya maḽeḓere a mubvumo muthihi na u thoma u ḓivhadza themba dzo vanganaho ( consonant blends ) na dza ṱhangano ( consonant diagraphs ) .
Phindulo : Komiti ya wadi i nga a shumisa kha mveledziso yavho ya pulane ya ṅwaha nga ṅwaha .
Mushumo wavho wo vha u wa u langa u dzhena afho tshitediamu nga u kherula thikhithi dza vhaṱaleli na u sumbedza vhaṱaleli nḓila dza u dzhena ngomu tshitediamu . 
No dzula ni noṱhe vhuimabisi .
Ndima ya 2 ya Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe wa 1996
U langula na u lavhelesa tshumiso ya maitele a bindu o khwiṋiswaho na u ṋekedza ngeletshedzo kha minidzhere dza matavhi maelana na maitele a bindu . 
Muthu a no khou isa phanḓḓa na u shuma ofisini hu tshi tevhedzwa uyu Muengedzo nahone o ita muano wa ofisi kana u ita khwaṱhisedzo fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho , ha kombetshedzei u dovholola muano wa ofisi kana khwaṱhisedzo fhasi ha mulayotewa muswa .
I tandula phambano ya mvelele na vhufaedzi , ya ṱuma zwa zwino na zwa kale u itela u ṋetshedza u pfesesa ha khwine ha vhuvhili hazwo na u alusa mvelele i tshilaho ya Maafrika Tshipembe vhoṱhe . 
Nyonyoloso i ita uri tshileme tshaṋu tshi langee .
Tuynhuys na zwino hu kha ḓi vha na nomboro ya puloto nthihi na Phalamennde , nahone zwoṱhe zwo ḓivhadzwa sa zwieledzi zwa lushaka nga 1984 .
U sa ṱoḓa u thithiswa ha sisiṱeme ya tshumiso hu tea u ṱalutshedzwa ha vha khagala na u ṅwalwa u itela u tendela tshumiso ya vhuṱumani ha nḓila dza vhutsireledzi . 
ḓadza ṱhanziela ya tsho vhangaho lufu BI-1663
U hanganea kha maṅwe masia ho bveledza migwalabo , zwe zwa sumbedza thaidzo dzi re hone kha iḽi sia .
Muvhuso wa zwa Vhashumi u ḓo sedzulusa vhuḓiimiseli ha dzisekithara dza vhulimisi , vhusimamiri , vhutsireledzi ha phuraivethe , holosela na sekithara dza thengo ya zwiṱuku .
Hu na ṱhahelelo khulwane ya dzibada , maḓi na muḓagasi , nahone a huna tshampungane tsha maḓi .
U engedza kha tshikimu tshihulwane , tshikimu tsha nḓisedzo ya maḓi a dzingu tsha vhuvhili tshi re fhasi ha tshikimu tsha zwa maḓi tsha Second Falls tshi a ṱoḓea . 
Vhone sa muiti wa khumbelo vha tea u ita zwi tevhelaho :
Mishumo ya tshigwada tsha ramabindu i katela zwa mimaini , hu bikwaho minerala na u kunakiswaho matombo a penyelelaho kha mavundu a Limpopo na Devhula Vhukovhela . 
Ṱhoḓea ya u bveledzisa , u thoma u shumisa na u sedzulusa tshifhinga tshoṱhe pulane dza ndangulo ya malaṱwa ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha theo ya mulayo yo teaho yo ḓivhadzwaho kha EU na mashango ane a vha miraḓo , khathihi na USA . 
Khaedu , ṅwaha muṅwe na muṅwe , ndi ya u engedza na u ṱanḓavhudza tshenzhemo nga u ḓisa vhashumisani vhaswa na vhukhethelo kha bembela . 
Luambo lu khelusaho vhathu kha mafhungo ( disikhoso maka )
tsha phensheni kana tsha provident tsha fheliswa .
U aluswa ha dziṅwe nḓila khulwane , vhuimangalavha na vhukavhamabufho kha dzingu zwi ḓo swikisa kha iṅwe nyaluwo ya nyito dza ikonomi . 
U dovha a anetshela tshiṱori kana mihumbulo mihulwane
U dovha u anetshela tshiṱori kana mihumbulo mihulwane nga mafhungo 3 u ya kha 5
Vhashumi vhoṱhe vho dzhenelaho vha tea u ḓivhadzwa nga mishumo yavho na vhuḓifhinduleli malugana na ezwi nga u tou ṅwala . 
Zwiteṅwa zwi tevhelaho ndi zwa ndeme musi hu tshi bveledzwa pulane ya wadi :
Fulufulu ḽi vhuedzedzeaho ḽi sumbedzisa khonadzeo dza vhubindudzi dzo vhalaho nahone dzavhuḓi , hu tshi katelwa zwikhala zwihulwane zwa u sikwa ha mishumo .
Ndayotewa ndi ndi yone mutheo wa tshitatamennde tsha bono ḽa Afurika Tshipembe , tshine tsha langa mbekanyamaitele na mishumo .
Ḽiga ḽa 19 : Sisiṱeme ya Ndaulo ya Kushumele .
Thandela dza khathegori ya 1 : Thandela dzi re wadini dzo itwaho nga wadi nga zwiko zwayo ;
Ha Total ro ḓiimisela kha u kunga vhathu vha re na vhukoni na u ḓidzhia sa dzangano ḽa vhugudi nga mulandu wa uri ri a pfesesa uri ndi vhathu vhane vha ḓo ranga phanḓa nyaluwo na pulane dza khamphani . 
Nga tshifhinga tsha ngudo dza u vhala hu na khonadzeo dza uri mugudisi a dzhenise vhagudi kha u humbula na u vhudzisa nga nḓila yo fhambanaho .
Hu katelwa mishonga na matheriaḽa
Hu nga kha ḓi vha na zwiṱuṱuwedzi zwi re nṱha ha ndango yashu zwine zwa nga swikisa kha u bvisela khagala data . 
Tshikalo tsho shumiswaho tshi vhonala tshi tsha vhukuma , zwo ḓisendeka nga vhuṱanzi , fhedzi dzimbalombalo dza mbuelo dza vhukuma dzi sumbedza uri a ho ngo vha na tshanduko dzo itwaho . 
Muvhigo wo wana hu si na vhuṱanzi ha zwo khakheaho , vhufhura , vhumbulu kana tshanḓa nguvhoni kha maitele a u renga zwiṱhavhani , Sa muvhuso ri ṱanganedza mawanwa a Khomishini .
Kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho ro lingedza u lwa na heḽi swina nga kha u khwinifhadza miholo ya tshitshavha .
Hu tshi engedzwa , Komiti ya Dziminisiṱa ya ngangomu kha zwa Mupfuluwo kana Tsudzuluso i ḓo isa phanḓa na mushumo wayo wa u sedzulusa hafhu kha zwoṱhe zwi kwamaho vhapfuluwi vhane vha vha kha shango .
Vharangaphanḓa vha shango ḽa vhukuma vha khethekanywa ha bva vha no takalela vhathu na vha sa takaleli vhathu . 
Ndi fhulufhela uri vhaṅwe vhalangi vha ḓo mu edzisela . 
U thomiwa hadzo ho swikelelaho muhumbulo kha sekithara dzo fhambanaho Afrika Tshipembe kha miṅwaha ya gathi yo fhelaho zwo thoma u anwa mitshelo hu na vhunzhi ha vhabindudzi vha bvaho kha mashango a nnḓa kha sekithara dzo fhambanaho vha thomaho u nanga Afrika Tshipembe sa fhethu havho ha u ita vhubindudzi hune vha hu funa . 
shango ḽa hune mushonga wa bva hone
Mbalombalo/ zwitatistika zwa tshiofisi
Musi Minisita wa zwa Masheleni vha tshi hadzima , vha zwi ita nga fhasi ha mutsiko wa mbonelaphanḓa ya zwa masheleni kha miṅwaha miraru zwi vheaho khagala zwipikwa zwa tshikolodo na u anḓadza kha u Sedzuluswa ha Mugaganyagwama tshine tsha vha tshiṅwe tsha maṅwalo a mugaganyagwama o swikiswaho kha Phalamennde . 
Mukhantseḽara wa wadi u tshimbidza Komiti ya Wadi .
Maitele a vhuloi ha tsha vhonwa nga nḓila mmbi .
( b ) kha tsireledzo ya Riphabuḽiki , kana
Vhaanewa vhahulwane vha lungano ulu ndi vhonnyi ?
Magazini na wone u ṋetshedza tshikhala tsha vhukuma tsha u vula fhethu huswa ha vhakoni . 
( 1 ) Khoro ya Masipala -
Tshipiḓa tsha vhuvhili tsha pulane zwazwino tshi kati na u bveledzwa . 
Zwi sumbedza vhuvha ha mutheo ha muhasho , u sumba nḓila ya vhuitwa hawo , na u u kombetshedza u pulana nyito dzawo na u shumisa zwishumiswa zwawo nga nḓila ine ya ḓo fusha ṱhoḓea dza mulayo na u khwaṱhisa u vha hone hawo tshifhinga tshi ḓaho . 
Vhagudi vha tea u gudiswa u vhudzisa mbudziso , tsumbo : ' Zwi a pfala naa ? ' , ' Naa ndi zwavhuḓi ? ' na ' Zwi na mudzio ? ' Kha hu shumiswe haya maitele kha u vhala na vhagudi hu na thikedzo .
Ri ḓo khunyeledza u ḽaisentsiwa na kushumele kwa Infraco .
u ita u ri Batho Pele i vhe ya vhukuma nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso
Thasululo yo dzinginywaho afha i tshimbila i tshi lwa na maitele a muvhuso wa ḽifhasi . 
Kha vha ri kwame
Mbudziso ya uri ndi tshishumiswa tshifhio tshi shumiswaho u lavhelesa mbekanyamaitele dza ndinganyiso zwi ḓo shumiwa khwiṋe musi pulane iyi ya ndeme yo no tandululwa . 
Zwivhumbeo zwa masumbavhuṋe zwa madzina tsumbo , Goloi ya Tshilidzi , Rokho ya Zwonaka
Mudzulatshidulo vha ḓo laula matshimbidzelwe a muṱangano wa khomishini . 
U nweledza mihumbulo mihulwane , u dzhiela nṱha zwidodombedzwa zwo khetheaho
5.4. Khabinethe i fhirisela u tamela mashudu Advocate Busisiwe Joyce Mkhwebane kha u tholwa havho sa Mutsireledzi wa Tshitshavha wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe lwa tshifhinga tsha miṅwaha ya sumbe u thoma nga ḽa 15 Tshimedzi 2016 .
Ho shumiswa maanḓa nga vhaofisiri . 
Kheshe na zwi elanaho na kheshe zwi na kheshe ire tshanḓani na baḽantsi ya banngani . 
Zwi tshi itiswa nga mveledziso ṱhukhu a hu na u vhiga mbambadzo , khohakhombo kha ṅwaha nyengedzedzwa ndi ya uri shango ḽi nga vhambadzela nnḓa zwinzhi nga maanḓa zwine zwa nga vha na masiandaitwa thwii kha mitengo ya zwiḽiwa . 
Sa sa tsumbo , mishonga yoṱhe ya malwadze a sa fholi ( hu tshi katelwa HIV ) itea u wanala u bva kha muṋetshedzatshumelo o tiwaho wa Tshikimu ( DSP wa vhulwadze vhu sa fholi ) , Medipost Pharmacy , na kha nyimele ya PMB .
Vha khwaṱhisedze uri khumbelo yavho i a ḓadziwa na u sainiwa nga dokotela wavho .
Tshivhindi na makwiṱi zwi tea u bviswa arali khovhe i tshi khou ḽiwa yoṱhe , zwo ralo vho tshiṅwe tshifhinga na kha Thiḽapia . 
U thetshelesa vhashumi
Nga ḽiṅwe sia , hu na khombo ya u ṋea vhuṱanzi nga fhasi uri kha miṅwaha yo fhelaho yo vha khavariwa na u fhungudza voḽumu i re hone nga zwiṱuku . 
Kha miṅwaha miraru u ya kha miṱanu iḓaho , muhasho u khou ṱoḓou livhanya vhupulani , u ṱola na u lavhelesa na ngona ya u sedza kha mvelelo ya Muphresidennde , khathihi na ngona ya ndangulo yo sedzwaho kha mvelelo ya Vhufaragwama ha Lushaka . 
Vhathu vha re na vhulwadze ha mbilu kana vhulwadze ha mafhafhu
Miholo na mbadelo
Nyimele kha ikonomi ya ḽifhasi yo huvhadza vhathu vhanzhi Afrika Tshipembe . 
Nḓila ya tsumbo dza tshanduko ndi ya ndeme arali thaidzo na khaedu dzine Afrika ḽa khou ṱangana nadzo ṋamusi ( dzo shumiwa nadzo nga u dodombedza kha tshiteṅwa tshire afho fhasi ) dza vha dzi khou tea u tandululwa nahone dzhango ḽo thoma siani ḽavhuḓi . 
Khaṱhululo ya nga ngomu i fanela u itwa hu sa athu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha musi Muhumbeli o ḓivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiiwaho maelana na khumbelo .
Arali vha na zwiko mafhungo a nga thaiphiwa kana u kopiwa .
Musi tshivhalo tsha vhafumakadzi tshi fhasi kha tshipiḓa tsha vha tshifumakadzini tsha vhathu vha re mahayani hune thandela dza shuma hone , nga ngoho tsho khwaṱhisedzwa u vha nṱha u fhirisa zwe zwa vha zwo tea u vha zwone hu si na u vha khagala ha tshivhalo tsho tiwaho . 
Vhupo ho dzinginywaho ha akhaunthu dza satheḽaithi hu katela vhuendelamashango , ndambedzo ya masheleni a ndondolo ya mutakalo , mupo na mishumo i sa badeliho . 
Tshilikadzi yo ḽi wana i kha nyimele i konḓaho ngauri mvelele ya munna wawe na lutando lwawe a zwi fani .
3.3 Zwine zwa kombetshedza uri hu dzhenwe kha CBP
Gumofulu ḽi kovhelanwaho na zwa maṋo ḽa sibadela ḽa R10 962 nga muunḓiwa kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda ( zwo fheliswa)*
Vhulandi Zwiko zwa Dhznethiki
Ndi tshi fhedzisa , Mulanga Dzulo , kha vha ntendele ndi dzhie tshino tshikhala ndi livhuhe Muhasho wa Madzulo a Vhathu kha ḽa Western Cape . 
Sa shango ḽi ḓihudzaho nga u vha na Ndayotewa ya nṱhesa na hone yo vhofholowaho kha ḽifhasi , ro ṱoka midzi kha fhungo ḽa pfanelo dza vhathu , zwo ralo ri nga si tendele hu tshi vha na opharesheni ine ya lwisana na pfanelo dza vhathu kha muthu ene muṋe kana zwigwada .
( d ) Khomishini ya Ndinganyiso ya zwa Mbeu .
Vhane vha khou tikedza iyi nḓila vha khou lavhelela uri i vhe na mbuelo khulusa dza vhubindudzi , hune ya ḓo thusa u khwaṱhisa nyimele musi i tshi khou dovha ya engedza mbuelo . 
Izwi zwi amba uri arali vha tshi ṱoḓa u vhila tshinyalelo dza dzilafho kana dziṅwe tshinyalelo dza vhudzulo dze dza ḓiswa nga u tambudzwa , vha tea u ṋetshedza vhuṱanzi ha tshinyalelo dze dza badelwa , vha humbela Khothe uri i ṱanganedze iyi khumbelo .
U ananya u vha hone ha masheleni na ṱhoḓea ya u thola vhadededzi vha no kona ndi khaedu ine ya tea u livhaniwa nayo . 
U ṅwala tshibveledzwa tsha mafhungo hu tshi shumiswa zwa u tou vhonwa sa , tshati / thebuḽu / dayagiramu / mapa wa muhumbulo / mimapa / zwifanyiso / girafu
Mbadelo dzi tea u badelwa nga tshelede kana nga tsheke yo khwaṱhisedzwaho nga bannga henefho . 
Musi hu tshee matsheloni u khwaṱhisedza zwiitisi zwa u wa uhu , zwi nga livhanywa na u wa hu hulwane kha tshivhalo tsha vhubveledzi ha TV saizwi vhubveledzi ha TV kanzhi vhu tshi itea lwa tshifhinga tshilapfu . 
Vhafariwa vho sumbedzisa zwauri vha khou tendelwa uri vha ḽe zwiḽiwa zwavo nnḓa fhedzi vhone vha funa u ḽa vhe nga ngomu sa izwi vhone vha tshi funesa u isa phanḓa na mushumo wavho . 
Mbekanyamushumo ya Kushumele kwa Muvhuso ya 2014 - 2019
Mbekanyamushumo I do sedzuluswa zwi tshi bva kha tshenzhemo ya kha minwaha mitanu ya Edishini ya u Thoma ya Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi a Lushaka , ya khwiniswa nga murahu ha musi nnyi-na-nnyi vho netshedza mihumbulo yavho .
Nga fhasi ha khethekanyo iyi thandela i katela vhuḓifhinduleli ha u pfumbudza vhaṋetshedzatshumelo vha tshifhinga tshiḓaho kana vhashumi vha u shuma kha themamveledziso . 
Khoro ya Masipala
Nga mbambedzo , nḓila heyi ya vhudzivha-dzivhani ha dzirekhodo dza kutshilele kwa vhathu i bveledzisa kana i ṅwala nga ha mihumbulo ya ngomu kha tshitshavha tsha mvelele tshenetsho kana tshitshavha tshenetsho .
O ṱoḓa ipfi ḽa phodzo mbiluni yawe . 
Zwikili hezwi na maime zwi fhaṱa muteo wa u guda wa vhutshilo hoṱhe ;
Mulayotibe u ita mbetshelwa dza mulayo hu u itela u dzhiela nṱha Khoi- San na u kalwa ha mulayo ure hone wa zwi tshimbilelanaho na vhurangaphanḓa na vhuvhusi ha sialala .
Husi kale nda vhona lutshele ludala .
238. Zhendedzi na vhurumiwa
2.7 Vha ḓo humbelwa uri vha ḓivhadze muofisi wa u ṱoḓisisa arali muhwelelwa a tshi khakhisa kana a tshi lingedza u khakhisa ṱhoḓisiso dza mulandu , arali a sa ḓo ya tsengoni kana arali vha tshi mu ofha .
Mabasi maṋa na maṱiraka mavhili a ḓo iswa kha zwitshavha zwo tiwaho kha miṅwaha miṋa i ḓaho u guma nga dzi 30 Fulwi 2019 . v
Muṋe wa fhethu u a ḓivha nungo na vhuṱudzeṱudze ha vhashumi nahone u a kona u vha vhekanya u ya nga vhukoni havho . 
Na u imiswa ha mishumo ya nnḓa NGO lwa vhege tharu hu na masiandaitwa mahulwane . 
Mushumo une wa vha phanḓa hashu na khaedu dzo livhanaho na vhathu vhashu , zwi ṱoḓa vhurangaphanḓa ha ngoho vhune ha fhaṱa thendelano u itela vhuḓi ha vundu na vhathu vhaḽo . 
Fhethu afho hu nga vha silaha ine ya vha mulayoni , senthara ya mbebiso dza phukha ine ya vha mulayoni , senthara ya khuvhanganyo ine ya vha mulayoni , bulasi ine ya vha mulayoni , pfulo ine ya vha mulayoni , ḽimaga ḽa zwiḽiwa ḽine ḽa vha mulayoni , ḓulu ḽa zwiḽiwa ḽine ḽa vha mulayoni , etc .
215 . Mugaganyagwama wa Lushaka na wa Vunḓu
Mbekanyamushumo dza muvhuso dzi nweledza zwipikwa zwa tshifhinga tshilapfu zwa muvhuso kha zwine zwa vha zwone . 
Kha ri n . wale u ḽa
Afurika Tshipembe ḽi tea u wana nḓila dza u fhungudza nga u ṱavhanya vhushayamushumo ha vhaswa vhune ha vha kha vhuimo vhu shushaho na u vha ṋetshedza zwikhala zwinzhi .
Izwi zwi ḓo tendela u aluwa ha u bwa tsimbi u fhira miṅwaha ya fumi u fusha nyaluwo ya ḽifhasi kha zwa u vhulunga nga kha themamveledziso na mishumo ya nḓowetshumo .
Nonprofit Organisations Act , 1997 Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo )
Mimasipala dzi a ṱuṱuwedzwa u dzhia tshikhala nga huhulu tsha ṱhuṱhuwedzo dzi re hone dza u engedzedza mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha , dzine dza vha dza vhuṱhogwa dza u lwa na u shaya mishumo ha vhaswa zwi re kha ḽeveḽe ya nṱha . 
Zwa zwino ndi munna uyu na nṋe nahone ro ḓiwana ri vhukati ha tshigwada . 
Bugu Khulwane - dziṅwe dza dzo bveledzwaho kha ngudo dza u ṅwala na tshigwada .
Mishuo iyi i nweledzwa nga fhasi ha fhethu ha sematiki hu tevhelaho : 
Hu ḓ o itwa ndingo nga murahu ha mi ṅ wedzi ya rathi nahone u ṅ waliswa ha tshiolwa hu anzelwa u itwa nga ṅ wedzi wa vhusumbe .
" Kha ri ite nga hei nḓila , " hu amba Anansi .
4.1 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ranga vhurumelwa ha Afrika Tshipembe u ya kha Guvhangano Guṱe ḽa Mbumbano ya Dzitshaka ( UNGA 71 ) vhukati ha ḽa 13 na ḽa 26 Khubvumedzi ngei New York fhasi ha thero : : " Zwipikwa zwa Mveledziso zwa Tshoṱhe : u sukumedza nga ḽifhasi ḽothe u itela u shandukisa ḽifhasi ḽashu . "
Vha dzhiele nzhele uri khovhakhombo i nga fhungudzwa nga iṅwe nḓila nga u pima tshivhalo tshine tsha nga laṱiwa . 
U linga ha fomaḽa ha mugudi muṅwe na muṅwe luthihi nga themo hu teya u rekhodiwa lwa fomaḽa nga mudededzi
dzi ita mutheo u pfadzesaho na u shuma ha vhuimeli ha vhadzulapo , kha sekhithara na kha vhupo
Mafhedziseloni , u itela u khwaṱhisedza mishumo yo teaho ya komiti ya muvhalelano , hu tea u dzhielwa nṱha luṅwalo lwa vhuimeleli lune lwa tea u sainiwa nga ṅwaha nga mudzulatshidulo wa komiti ya muvhalelano . 
Arali vhubindudzi ha nga wanala u vha hu songo imelea zwavhuḓi vhuimo haho ha kha BEE , vhubindudzi hu nga lozwa mbuno dziṅwe na dziṅwe dza u shela mulenzhe kha BEE khathihi na uri garaṱa ya u kora yayo i nga dzhiiwa sa i songo teaho . 
( iii ) u tsireledzwa ha makete wa vhathu vhoṱhe malugana na u tshimbidzwa ha thundu , tshumelo , lupfumo na mishumo ;
U humbela na u wana tshelede ya u thoma , u shumisa na u londola themamveledziso ya zwiko zwa maḓi a sa athu shumiswaho manzhi nga nḓila ya vhukoni na i bveledzaho nga u langa khombo na ndaka nga nḓila ya tshiṱirathedzhi . 
Ri livhuwa vhuḓinekedzeli ha tshifhinga tshilapfu ha aya madzangano malugana na muvhuso wapo wa demokirasi kha ḽa Afrika Tshipembe :
Figara idzi a dzi athu u shanduka kha miṅwaha minzhi yo fhelaho . 
Vhubindudzi hu re kah mbadelo dzi humiswaho murahu vhu elwa na zwezwo hu tshi khou shumiswa ngona yavhuḓi ya mbuelo . 
Naho zwo ralo , ri na mbudziso na mbuno dzo vhalaho kha muvhigo uyu . 
Vhaṅwe avha ḓi rengisi nga nḓila yo teaho na musi vhoya kha mbudziso dza u ṱoḓa mushumo , naho Kutholele Kwa Ndinganyelo Ya Muvhuso i tshi pika u wana vhafumakadzi . 
Ḽiga ḽa 2 : petani kha mutalo wa zwithoma .
4.52 Zwi khagala uri mbetshelo dza Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi dzi lwa na pfanelo dza vhathu u tou fana na vhathu vha Pagans na dziṅanga dza sialala , sa izwi avha vhathu vha tshi sumbedza uri vhuloi ndi tshipiḓa tsha vhurereli havho na lutendo lwavho lwa mvelele .
Lingana na u swikelelea ;
Nga 1954 , vho dzhoina Khongiresi ya Lushaka ya Afrika ( ANC ) vha nangiwa kha Komiti Khulwane ya Lushaka ( NEC ) ya Ḽigi ya Vhafumakadzi ya ANC .
Tsha u fhedzisela , u ita aphiḽi ya u ṱavhanyedza ha u konḓelela na mbuelano , i khunyeledzaho : 
Kanzhi vhathu vha lovha vhukati ha miṅwaha miṱanu na ya fumi musi vho kavhiwa , fhedzi vhaṅwe vhathu vho kavhiwaho nga HIV vha tshila tshifhinga tshilapfu . 
Arali thendelo yo ṋetshedzwa ya tswikelelo kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo , vha ḓo fanela u dzhena kha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na thendelano ya u kovhekana mbuelo .
Arali vhe na muhumbulo wa bindu ḽiswa kana ḽine ḽa vha hone une wa nga shuma nahone une wa nga vhuyedza sa bindu ḽine ḽa khou shuma zwavhuḓi kana sa bindu ḽiṱuku ḽine vha nga ḽi tshimbidza vhe hayani kana tshiṱaraṱani , vha nga kwama GEP u itela u wana thuso .
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha zwi fanela u libhisa kha nyito ine ya dzhenisa tshitshavha tshone tshiṋe , kha u shumisana na masipala .
Zwi amba u sika Phalamennde ya u ḓidzhenisa , yo sedzesaho kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo u itela u khwaṱhisedza mveledziso ya matshilisano na ya ikonomi ya Maafurika Tshipembe vhoṱhe .
Vha na pfanelo dza u tandulula phambano dza mulayo khothe kana ḽiṅwe dzulo ḽa mulayo ḽi sa dzhiyi sia .
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha muholo une u sa vhe fhasi ha rannda dza zwigidi zwa fumbili ṱhanu nga ṅwedzi u bva kha tshikwama tsha phensheni kana tshikwama tsha mbulungelo ya vhualuwa kana u bva kha thundu dzine dzi sa vhe fhasi ha R15 million .
( c ) lushaka na vhuhulwane ha phungudzo ;
U tea u vha na zwikili kha tshiṱirathedzhi na u pulana ha mashumele , ndangulo ya masheleni na mveledziso ya mbekanyamaitele . 
( a ) lavhelesa , phasisa , khwinisa na u sa ṱanganedza mulayotibe ufhio na ufhio u re phanḓa ha Vhusimamilayo ; na
MULANDU WA ZWA VHUDZEKANI NDI MINI ?
Mukonṱiraka u tea u ṋetshedza mushumi muṅwe na muṅwe garaṱa ya vhufaedzi i re na tshifanyiso . 
Zwi vhonala zwi tshi konadzea u badela mbuelo idzo ubva kha mbekanyamushumo ya DB yo itwaho nga murahu ha tsireledzo ya tshitshavha yo ḓoweleaho . 
Miraḓo i huliseaho , ri khou isa phanḓa na u ṋetshedza dzinnḓu kha vhathu vhashu .
Senthara dziṅwe dza ndulamiso dzo thoma senthara dza hu wanalaho tshumelo dzo fhambanaho u itela u langa u vhaledzwa ha vhadali . 
Mazhendedzi a mulayo a ḓo tevhela mulayo nga u fara na u hwesa mulandu vhane vha ḓo kwashekanya ndaka dziyunivesithi , na zwiṅwe zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha , zwitshavhani nahone nga tshifhinga tsha migwalabo .
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya mafhungo na zwifanyiso
( iii ) u ṋea maanḓḓa afhio na afhio a Vhusimamilayo nga nnḓḓani ha maanḓḓa a u khwinisa Mulayotewa , kha Vhusimamilayo vhuṅwe na vhuṅwe ha muvhuso ; na
Kha heḽi liga kha vha ḓise muhumbulo wa tshifanyiso tsha tshitshavha , tshitshavha ndi vhonnyi , zwigwada zwa kutshilele , zwiko na na lushaka lwa vhutshilo ha tshitshavha , mishumo mihulwane ya tshitshavha na vhaṋetshedzi vha tshumelo .
Zwi dovha hafhu zwa amba nga ha tshumelo dza mushumogudwa u fana na zwa vhufhaṱi , vhakali vha zwishumiswa zwa u fhaṱa , vhuinzhiniere , ndangulo ya thandela , vhulimangade ha zwimela , vhudavhidzani ha ṱhingo na tshumelo dza u kulumaga . 
Tshitshavha tshi fanela u bvela phanḓa na u tamba tshipiḓa tshatsho tsha u hwesa muvhuso vhuḓifhinduleli fhedzi tshi fanela u ṱanganela kha nyito dzi konadzeaho u swikelela ndivho dzi fanaho .
Vhatshimbidzi vha masipala
Ho vhigwa uri mufariwa o vha o langwa nga mitshini nga nṱhani ha uri o pwasha hu dzulaho rikhodo ngomu seleni na uri o fulufhedzisa u vhulaha vhaofisiri . 
Ro ḓi imisela ri tshi ṱuṱuwedzwa nga pfufho dza nḓowetshumo iyi dzi no livhuha vhukoni : 
Zwi tou vha khagala uri ri tea u isa phanḓa na u khwaṱhisa fulo ḽa u lwisa vhutshinyi .
Kun. walele
Rakhonṱhiraka u do bula tshenzhemo yawe ya zwifhirisafulufulu zwa Ṅanda ya Eriaḽa , arali a tshi khou balelwa u ḓo thola mudzhenisi a re na vhukoni uri a pfukisele vhukoni ho teaho tshigwada tshawe . 
4.3 . Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa vha ḓo ranga phanḓa lushaka kha U Pembelela Ḓuvha ḽa Vhufa nga ḽa 24 Khubvumedzi 2016 ngei Tshiṱediamu tsha Galeshewe , Kimberley , kha ḽa Kapa Devhula .
U engedza kha makumedzwa o tou ṅwalwaho , vha humbelwa u sumbedza dzangalelo ḽavho ḽa u swikisa makumedzwa nga u tou amba kha Komiti .
ndi pfulufhedziso ya ndivho yo ḓiimisaho nga yoṱhe ya vhukwamani yo itelwaho u engedza ndeme na u alusa kushumele kwa GCIS .
A hu katelwi osseo-integrated implants , maitele oṱhe a elanaho na u pfukisela na muaro wa u lulamisa ṱhaha
Khovhakhombo iyi a si ya ndeme arali thusothanzi ya mutheo yavhuḓi i tshi shumiswa . 
Ahuna gumofulu Mutakalo wa muhumbulo
( a ) u itwa hu tshi tevhedzwa thendelano vhukati ha Muraḓḓo wa khorotshitumbe kana khoro dzapo a shumanaho nazwo ,
Port Elizabeth ( hu itwa nzudzanyo u thoma ) : Luṱ : 041 585 8907 .
Vhunga mveledziso ya lushaka i tshi konḓa , puḽane i ṱalutshedza zwithu zwa ndeme zwa rathi zwine zwa vha na vhushaka u :
Mbekanyamushumo yashu ya thikhedzo dza matshilisano ine zwazwino yo no swikelela vhathu vha 16 miḽioni , i ṋetshedza tsireledzo kha vha dzimiḽioni , nga mannḓa vhana vha si na vhathusi .
Nga murahu ha tshifhinga itsho , mukovhe wa zwivhambadzwa seli wa vundu wo vha u nṱha . 
Vha fanela u vhona uri vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe na vhafari vha nḓivho ya sialala vhu nga tshivhumbeo tshine tsho leluwa u tshi pfesesa nga luambo lwo fanelaho .
1.5 . Khabinethe yo ṱanganedza nḓivhadzo u bva kha Minisiṱa wa Muhasho wa zwa Mupo , Vho Edna Molewa ya uri Afrika Tshipembe ḽi khou penndela kha maṅwe mavundu mararu o salelaho , u khwaṱhisedza na muṱolamuvhalelano wa zwiṱoko zwa mananga a tshugulu ane a vha a vhathu vhone vhane . .
U shuma na / nga mafhungo : tshifhinga tsha zwino , tshifhinga tsho fhelaho ; tshipitshi tsho livhaho na tsho vhigwaho ; Maambwaita na maambwaitwa
Zwi pfisa vhuṱungu kha muvhuso u ḓivha uri vhushai vhu kha ḓi ya phanḓa na u vha hone kha tshitshavha tshashu , na u sa vha hone ha ndinganyelo ya zwithu ndi ho fhiraho mpimo .
O vhudzisa ari :
U shumisa tshibveledzwa u itela u guda girama na ḓivhaipfi , tsumbo , u ṅwalula nga zwifhinga zwo fhambanaho
U thuphwa ha matheriala a masalela a zwimela , na zwezwo nga murahu ha khaṋo , ndi zwa ndeme nga maanḓa . 
Vhashumi vha re dzanganoni kana vha re kha thandela
Vhukwamani na mufarwa vha nga vha nga luṅwalo , luṱingo , kana nga u ṱangana na mufarwa nahone nga vhathu vho teaho .
Mvetamveto ya nḓivhadzamulayotibe i sumbedzisa zwiṱirathedzhi zwa u engedza ṋetshedzo ya zwino ya pfunzo na vhugudisi Afurika Tshipembe .
Ṱhaluso ya tshiṅwe tsha zwithu izwi kha fhungo iḽi ndi ha musi hu tshi rengiswa ndaka , hune ha wanala uri mutengo we ya rengwa ngawo u kha ḓi tea u badelwa zwenezwo musi u tshi ṱoḓea . 
Vhorapolotiki kha maanḓalanga apo a vha pfesesi masiandaitwa a u avhela hafhu migaganyagwama ya u londola u itela miṅwe mishumo nga tshifhinga tsha ṅwaha kana tsha u kundelwa u thola vhashumi vha ṱoḓeaho . 
" Ri khou pulana u fhaṱa dziṅwe nnḓu dza 8 000 phanḓa ha mafhelelo a uno ṅwaha wa muvhalelano nahone ri khou humbela vhaṋe vha dzinnḓu ntswa vha dzudze vhupo havho ho kuna vha sa fhaṱe mishasha murahu ha nnḓu , " vha ralo .
U sa liana na ṱhoho ya mafhungo
1-2 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha sa
Vhaofisiri vha 355 vho ṋewa khaidzo dzau fhedzisela dzo tou ṅwalwaho .
U rumela khumbelo / khothesheni malugana na masheleni nga dziwadi zwi tshi edza mugaganyagwama wo ṱanganedzwaho
Ndima iyi i ḓo sedza kha tshaka dzo fhambanaho dza vhulavhelesi , ho no ṋetshedzwaho kha ndangulo ya vhafariwa u itela u tevhedza milayo yo bulwaho afho nṱha ya UN na maṅwe makumedzwa o ḓadziswaho . 
Vhorabulasi vhaṱuku na vhashandukisi kanzhi a vha koni u vhuelwa lwo fhelelaho u bva kha khonṱhiraka dza u renga , nga mulandu wa u shayea ha nḓivho ya vhashundikisi vha u renga , kana u sa kona u swikelela ṱhoḓea dza vhunzani , vhunzhi na u tevhelelana ha khonṱhiraka dzenedzo . 
Zwi a fana maelana na zwiṅwe zwipiḓa zwa madzangalelo a miraḓo , a nga ho sa mashelenimbetshelwathungo . 
Vhathu vho vha tshi fanela u tshimbila tshikhala tshilapfu na u lindela tshifhinga tshilapfu uri vha wane dzilafho ḽa zwa mutakalo .
Ndivho ya MFMA ndi u :
Milayo ya u dzhenisa mukovhe kha mutevhe i , honeha , tendela vhudziki uri vhu vhe hone kha maṅwe mashango , fhedzi arali i tshi vha hone u ya nga milayo ya thengiselano yo teaho . 
Kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani mveledzwa dza zwiṅwe zwidzidzivhadzi zwi zwa tshifhinga tshipfufhi ngeno zwiṅwe zwi zwa tshifhinga tshilapfu . 
Nga u pfufhifhadza , vhathu vha a ḓowela matshilele a u vhea madzangalelo avho phanḓa ha madzangalelo a vhaṅwe . 
Hafhu , nga miṅwaha ya gidiḓaṱahe fumalo Mandela na vhaṅwe vho hana u vhofhololwa nge ha pfi vha tea u litsha dzikhakhathi . 
( c ) Migaganyo ya khadzimiso ya ṅwaha wa muvhalelano wonoyo ; ( d ) Migaganyo ya nyingapfuma na mbadelo dza zwikolodo ; na ( e ) Tsumbedzo ya vhaledza ya zwiwo zwi so ngo lavhelelwaho zwo teaho kha zwine zwa nga itwa zwo teaho kha zwiimo zwa shishi kana ṱhoḓea dza tshifhinganyana , na zwiṅwe zwiitisi zwo ḓisendeka kha ndivho dza ṱhoḓea dzi fanaho . "
Kha ṅwedzi wo fhiraho Afrika Tshipembe ḽo thoma na mushumo waḽo wa u vha muraḓo a si wa tshoṱhe wa Khoro ya Tsireledzo ya Dzangano ḽa Vhuthihi ha Dzitshakha ( United Nations Security Council ) .
U humbulela
I tshi inga kha zwenezwi , CAPS i lila uri vhagudi vha vhale maṅwalwa a re na mafhungomatsivhudzi a u tou vhona : mimepe , tshati , dzithebuḽu , nyolo , mepe ya mihumbulo , tshati dza mutsho , phosiṱara , nḓivhadzo , zwifanyiso na dzigirafu .
U ḓivha zwiga zwa ngafhadzo zwi amba uri vha nga kha ḓi kona u shandukisa tshikalo tshavho tsha guḽukhousu musi nyimele i sa athu u vhifha tshoṱhe .
U linganya- u sumbedza u ḓivha nga ha lurumbu luṅwe na luṅwe lwa muvhili , tsumbo , ndi tshifhio tshanḓa tshine tsha khou dzinginyea ;
Munna , mufumakadzi kana mufarisi u tea u ṅwaliswa u itela u dzhenisa vharathu kana vhakomana vhavho sa miraḓo .
Sa tsumbo , nga kha mbetshelo ya u ṅwalisa mabebo na maṅwalo a vhuṋe , muhasho u konisa vhathu uri vha swikelele kha mutheo wa tshumelo ya tshitshavha .
Khirikhethe ṱhukhu
Tshigwada tsha u shuma tshi ḓo bveledza makumedzwa na maga u vhona uri maitele a u fhungudza mbadelo a ya ṱanganedzwa hoṱhe kha lushaka , vunḓu na kha muvhuso wapo . 
U dzudzanya na u thoma u shumisa mbekanyamushumo ya u bveledza vhukoni . 
vhane dokhumenthari yavho yo wana ' Ḽinanga ' vho wana pfufho nnzhi , hu tshi katelwa u nangwa kha kha Pfufho dza u Vhulunga Tshugulu dza 2015 nga Fulwi nga tshitenwa tsha Vhutsivhudzi ha Nṱhesa , Pfunzo na Ndambedzo , na u wina pfufho ya Filimu ya Vhulondo ha Nṱhesa nga 2015 na Festhivala ya Filimu ya Dzitshakatshaka ngei Doroboni ya New York kha ḽa USA .
Mbalombalo dza vhugevhenga dzi bva kha datha ya vhugevhenga yo rekhodiwaho zwiṱitshini .
Muvhuso u ḓo ṱumanya dziofisi kha masipala ya zwiṱiriki zwa malo .
Tshikolo tshi no ḓivhea tsha England , Eton College , tsho swika he tsha thoma milayo ya u fhungudza vhuhwarahwara mutamboni uyu .
8.8. Vho Ian van Niekerk - Muofisiri Muhulwane wa Masheleni wa Broadband Infraco .
Khaphasithi ya memori wa u sentsa ndi khulwane vhukuma , mafhungo manzhi ane ri a kona u a fara nga tshifhinga tshithihi . 
4 . Phambano vhukati ha maitele a vhulamukanyi ha sialala na maitele a vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi ifhio ?
Vharema vho davhukaho fhano hayani vho vha vha kha ḓi humbula zwa uri maitele na lutendo lwa zwa vhuloi na mvelele ya Vharema i fana na lutendo lwa zwa vhuloi kha vhathu vha Europe kale .
Muthu a nga si , naho zwo ralo , sike indekisi a tshi nga ha vhoni , ngauri u dzi londa indekisi zwi ṱoḓa tshelede , zwine zwa nga lengisa u shuma ha sisiṱeme . 
U ita nyambedzano nga ha muhumbulo wa muṅwali
Muvhuso u ḓo dovha wa vhona uri hu khwiniswa u tholiwa , u pfumbudziwa na u bveledziswa ha vhagudisi .
U vhala ndaela dzi re kiḽasini .
Mushululo u anzela u tiwa kha ngolo i no khou buḓa kha khunzikhunzi na kha khavhamagabelo , ine ya dovha ya fukedzwa u itela uri musi yo no fukedzwa ya ḓala , mushululo u songo sala nnḓa . 
Masia aya vhuvhili hao o tea thwii kha ndingedzo dza u engedza u shumiswa ha dzi ICT zwikoloni . 
4.6 U wana na u kwaṱhisedza vhafaramikovhe na vha re na nḓivho ya sialala 51
Naho Mulayotewa u tshi tendela mpimo ya pfanelo , vhuḓifhinduleli ha u dzudza vhathu vho valelwa vho tsireledzea hu dzula hu mushumo wa vha maanḓalanga vha vho valelaho vhathu vhenevho . 
Sisiṱeme ine ya fhindula nga u ṱavhanya fhethu ho fhambanaho kha nyanḓadzamafhungo . 
zwa muvhili , nz .
U imela zwiendedzi zwo hanganeaho kana vhathu kana u vha namedza na u sa vha na vhusedzi kana nzhele fhethu hu fanaho na robothoni kana ATM .
Vhukoni ha u shuma na khasitama dzine dza konḓa na u tandulula u vhudzisesa ndi khombekhombe . 
Arali nḓila dzo sumbedziswa zwavhuḓi , vhane vha nga vha zwipondwa vha nga wana nḓila dza u shavha zwi tshi leluwa . 
Zwi tshi tshimbilelana na vhuimo ho khwaṱhaho ha u lwa na vhuaḓa , ministri zwa zwino u khou sedzulusa maga na mbekanyamushumo dza milandu ya ndaṱiso . 
Ni a ṱoḓa u ḓivhea ?
ṅwala madzina a vhabvumbedzwa kha tshanḓa tsha monde tsha siaṱari .
Nyengedzedzo ya u dzhenelela ya kushumisele kwa HIV na AIDS u katela lufhiha . 
U vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe ;
Kha vha kwame ofisi yavho yapo ya ḽaisentsi u vhudzisa mutengo .
Muvhuso wo tshi renga u bva kha Vho Freemasons nga 1916 vha tshi itela ofisi dza vhashumi vha Muluvhisi , we a vha a tshi wanala Tuynhuys .
Maanḓa a zwiḽiwa na zwinwiwa o bva zwihulwane kha mimakete ya hayani , hafho zwo rangwa phanḓa nga Asia na Latin America , fhedzi ḽi songo tou dzhenelela zwihulwane . 
Hezwi zwo itisa uri hu vhe na ṱhoḓea ya tshikhala tshiṅwe tsha muya hu tshi itelwa u laṱa mashika . 
A lila u dzulela u kunakiswa khathihi na u londolwa .
Ho ṱodou vha zwibveledzwa zwoṱhe zwa Afrika Tshipembe , 99% yazwo zwi ḓo kona u swikelela maragae wa EU .
Vhunzhi ha ha miḓi Afurika Tshipembe yo ḓisendeka nga mbuelo dzi bvaho kha miholo . 
Sa tsumbo hu na nḓowelo ya u tendela vharengisi u rengisi zwirengiswa zwavho vhuponi ha tsini na fhethu ha u dzhena , zwitende zwo teaho zwi fanela u vhewa fhethu he vha khethelwa u rengisela hone . 
Vha a sukumedzana na u pwanyeledza vhathu . 
Oda dziṅwe dzo vhewaho nga tshifhinga tsha konṱiraka , dzi ḓo badelwa u ya nga mutengo wo teaho nga ḓuvha ḽa oda . 
Mbadelo dza phesheni dzi wanwaho nnḓa , ndaulo ya dzhele na u farwa ha miṅwe mishumo zwi sumbedza u ṱaṱisana hune muvhuso wa badela u na u monithara , fhedzi hu si uri wone uṋe u ṋetshedze , tshumelo . 
Fhedziha , ngoho i fanela u vha ya uri i kwama mbuelo ya mahayani na khaphasithi . 
Vharangaphanḓa vhane vha vha na mveledziso ya vhuṋe u guda u ṱanganedza zwoṱhe muloro na ngoho nga tshifhinga tshithihi , na u vala tshikhala nga u isa dzangano kha sia ḽa muloro . 
U tshimbidza zwa vhuṱalamilimo nga vha ḽaborathori ya forensiki ya lushaka ya khemisṱrii ndi khaedu i sa fheli ine ya kwama u kona u khunyeledza mawanwa a postmotheme . 
Ndivho ya Senthara iyi ndi vhulavhelesi nga u angaredza ha zwidzidzivhadzi na tshumiso ya aḽikhoholo , kathihi na u sikiwa ha mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dza u fhungudza u shumiseswa ha zwikambi . 
MISHUMO YA U LINGA YA FOMAḼA NA MULINGO WA MAFHELO A ṄWAHA YA THEMO YA 4
Ho rumelwa uri ndivho na tshivhumbeo zwa Khomishini zwi engedzwe u itela uri Khomishini i ite mvetomveto ya mulayo wo teaho kana u dzhenela khawo . 
Kha vha engedze nyendedzi dza thimbanywa dzine dza sa athu u dzheniswa kha nyendedzi . 
-- sa zwo randelwaho nga TKL
MUSHUMO 4.2
Muhwalo wa vhuṱanzi wo hweswa kha muhwelelwa nga ṅwambo wa zwi sedzwaho nga mbekanyamaitele . 
Kha vha ḓivhadze Division Quality Audit ya Muhasho wa Vhulimi kha ṋomboro ya luṱingo ya 021 809 1704 phanḓa ha musi muhwalo u tshi ṱuwa .
U sedza na u saina kha murekanyo wo salelaho murahu , dzidzhenala , vhukhakhi na maṅwe maṅwalo o bveledzwaho nga tshifhinga tsha kuitele kwa ṱhoḓisiso . 
Nga u nweledza zwiteṅwa zwa nyito kha imeiḽi , vha nga vha na vhuṱanzi uri vhadzheneli vhoṱhe vha a ḓivha uri mishumo yavho ndi ifhio .
Phendelo , tsaino
Thero ya Zwikili zwa Vhutshilo i dzhenelela kha thero dzoṱhe sa izwi i tshi tea u tikedza na u khwaṱhisa u gudisa dziṅwe thero dzine dza vha kha Vhuimo ha Fhasi dzine dza nga sa Nyambo ( Luambo lwa Hayani na Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma ) na Mathemathiki .
U nanga maipfi ,
Mitengo ya bidi i tea u katela VAT . 
Hedzi na dziṅwe mbekanyamushumo , ndi tshi katela na tsheo i ḓivheaho kha mulaedza wa lushaka mahola nga ṅwedzi wa luhuhi , yo foma thikho ya u fhedzisela yo khwaṱhaho kha mulayo wa mutheo wa vhumatshelo .
Bodo i tea u tevhedza maitele a pfadzaho a kuvhusele kwa khamphani zwine zwa ṱaluswa nga zwithu zwi no nga pfanelo na vhuḓifhinduleli sa zwo tikedzwaho nga Muvhigo nga ha kuvhusele kwa khamphani . 
Mimasipala i tea u khwinisa nḓisedzo ya dzinnḓu , maḓi , tshampungane , muḓagasi , vhulangi ha malatwa na dzibada .
Kha vha dzhenise zwidodombedzwa kha khonṱhiraka : Ndi nga mini hu tshi khou ṱoḓea tshumelo ? 
Ho sedzwa u rumelwa nga GP ya Netiweke ya GEMS
Kha vha wane
Mulayo wa Phalamennde wo itwaho hu tshi tevhelwa maga o ṋewaho kha khethekanyo ya 76 u fanela u -
Vhaṅwe vha ri ndi puloto ya u lwa na vharema . 
Mvula i tevhelwa nga u dzika na u sefa sa kha fhethu ho ḓoweleaho ha u kunakisa maḓi . 
Ndi madzina a zwithu zwine ra kona u zwi vhala , sa zwipuka na vhathu .
Luvhilo lune vhupfumbudzi uhu ha thoma ngalwo lwo vhonwa lu tshi khou ongolowa . 
U rekhoda na u langa mafhungo a eḽekhiṱhironiki na a zwanḓa a yuniti . 
Vhutshilo ha makumba vhu a engedzedzea hune ha vha na kḽorini , hune vhukozwana vhune ha kha ḓi tou bva u thothonywa ha vha vhu khomboni khulwane u fhira makumba . 
_ Muelela wavhuḓi kha vhupo ho ṋukalaho u fana na vhupo ha u ṱanzwela miroho kana ḓeri
Khwaṱhisedzo ya Thendelano i tshimbilelana na u ḓivhofha ha Afurika Tshipembe hu dzhielaho nṱha pfanelo dza vhathu na mulayo wa vhuthu musi ho dzhenwa nndwani .
Kha vha ntendele zwino ndi livhuhe vhahaṱuli vhashu na vhatholi vhavho vhe na vhone vha dzhenela u guda kha mbekanyamushumo iyi vha shumisa milayo i fanaho kha zwiimiswa zwavho . 
Zwo dzheniswaho zwa mitshini na iḽekṱhirikhaḽa ndi tshipiḓa tsha konṱiraka khulwane nahone zwi khou ya u kalwa nga Musaveyi wa Khwanthithi . 
MISHUMO YA U LINGA HA FOMAḼA NA YA MAFHELONI A ṄWAHA A THEMO YA 4
Khabinethe i sathula u shumiswa ha vhana vhashu sa zwishumiswa zwa nyambedzano , u valwa ha zwikolo dzivhege zwihoṱefhadza vhumatshelo ha avha vhana nahone ndi vha itela muṅwe mutsiko .
Sa zwe zwa sumbedziswa mathomoni , dzangano ḽa AU ḽo ḓidzhenisa kha zwa vhushaka ha vhavhili ha ndeme na vhashumisani vho ḓoweleaho khathihi na avho vhane vha kha ḓi bvelela . 
Mivhigo iyi itea u itwa uri i wanale na kha tshitshavha .
U bveledza vhutali ha u maṅwalwa sa bugu , maipfi na maḽeḓere , ṱhalusamaipfi- u kona u vhala u bva mathomoni a bugu u ya magumoni ayo , u bva kha tsha monde u ya kha tshauḽa na u bva nṱha u ya fhasi
U pimiwa ha vhahumbeli vha mushumo ho ḓo thoma mafheleloni a Ṱhangule . 
Tshavhi ndi muthu o shavhaho shangoni ḽawe nga ṅwambo wa u shavha u tovholwa nahone ane a khou ṱo ḓa u dzhiwa sa tshavhi - yo shavhelaho Afrika Tshipembe .
Fhedzi a zwi mangadzi , uri hezwi a zwo nga itea kha mulao u shumanaho na ndangulo ya vhulamukanyi nga Vharangaphanḓa vha Sialala .
1.8 . Khabinethe i ṱanganedza tshakha dza 16 dza Afurika na vhatikedzi vhavho kha u vha tshipiḓa tsha Orange African Nations Championship ( CHAN ) ya vhuraru vhukati ha dzi 11 Phando na dzi 1 Luhuhi 2014 fhano Afurika Tshipembe .
MBEKANYAMAITELE / MULAYO / MULAYOTIBE / NDAULO ZWI RE NGOMU NA WEBLINK TSHIIMISWA TSHI RE NA VHUḒIFHINDULELI Pfanelo ya Ndaka ya Muhumbulo ' Intellectual Property Rights ' dzi no bva kha Mulayo wa Mveledziso na Ṱhoḓisiso yo Lambedzwaho nga Muvhuso ' Publicly Financed Research and Development Act '
( 2 ) Tsheo yo ṅwaliwaho ya Mulangavunḓu wa vunḓu i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khorotshitumbe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo une wa itwa nga uyo Muraḓo .
Vha nga takalela naa u shela mulenzhe kha u shumiswa ha pulane ya wadi ?
Masiandaitwa a mulimo a nga vhangwa musi mulimo u tshi ṱhavhelwa kha khovhe nga ngomu kana musi khovhe i tshi ḽa mulimo u re na sele dza helele . 
Hezwi zwi nga vhekanywa nga zwigwada zwa khethekanyo ṱhanu . 
Tshiteṅwa tshiṅwe tsha deme kha lwendo lwashu lwa u sika zwikhala zwa mishumo ndi Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso .
Ho vha na u pfuluwa kha saithi ye ya topolwa hu tshi lugiselwa u wanala thendelo ya vha Vhufa ha Lushaka ya u fhaṱiwa ha tshiimiswa . 
Khumbelo ya aisentsi ya tshumelo ya poswo i songo
Hu tshi khou lingwa tshiendisi tshenetsho ;
Muhasho u ita tsedzuluso dza kotara iṅwe na iṅwe kha Pulane ya Mashumele ya Ṅwaha nga Ṅwaha nga ndangulo yo engedzwaho na mafhungo o kuvhanganywaho a a kuvhanganywa a vha muvhigo wa tsedzuluso ya kotara iṅwe na iṅwe . 
1.5 . Khabinethe i ṱanganedza u tshimbila zwavhuḓi ha Vhege ya Imbizo fhasi ha thero ' Roṱhe ri bveledza Afrika Tshipembe phanḓa ' , he vhashumi vha muvhuso vha amba na zwitshavha shangoni ḽashu ḽoṱhe .
( d ) Mulangadzulo , u swikela Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi khetha muṅwe wa miraḓḓo yaḽo .
Hezwi zwo kona u vhulungwa musi wa mugwalabo wa Vhashumeli vha muvhuso , na zwinozwino ho vha na ḽevele dza fhasi dza vhugevhenga nga ṅwambo wa tshumisano vhukati ha zwitshavha na vhalanguli vha zwa mulayo . 
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa nga ndalukanyo dzavho na u sedzwa arali vhe si na milandu
Ḽeibu ḽu dza mvetamveto :
U shela mulenzhe nga vhulimi kha ikonomi ya Gauteng ndi hu ṱukunyana na kha u shela mulenzhe ha vhulimi kha ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Kha nyimele nnzhi , ndaulo yashu ya muvhalelano zwa zwino i vhonala sa modele . 
Naho hu na uri ṱhoḓisiso dza u ranga dzo sumbedzisa uri zwifuwomvumvusi zwi a thusa kha u fhungudza khohakhombo ya vhulwadze ha asima kha vhana na ha khadiovasikhuḽa kha vhahulwane , vhunzhi ha data dza zwinozwino dzi vho sumbedza zwo fhambanaho . 
Maitele na zwiṱirathedzhi zwa u vhala
Naho hu na tshumiso khulwane ya ndondolo ya mutakalo , ine ya badelwa nga vhashumisi kana ndindakhombo ya mutakalo , a yo ngo tea u dzhia tshikhala tsha ndondolo ya mutakalo .
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website , nahone vha i ḓadze kararu .
Vhubvo ha pfanelo dza vhafariwa hu nga wanwa fhethu ha dzitshaka ho fhambanaho na kha zwishumiswa zwapo , zwilinganyo , milangano na milayo . 
Yuniti ya u Oditha i thoma pulane ya mushumo wa odithi wa ṅwaha wo ḓisendeka nga kha musaukanyo wo itwaho nga Vhusevhi ha zwa Vhubindudzi . 
Naho vhunzhi ha mishumo isa sikwi thwii kha feme dza u ṱunḓela nnḓa , sekithara dzine dza vhambadzela ḽifhasi ḽoṱhe dzi na khonadzeo nnzhi ya u ṱuṱuwedza khamphani dzayo ṱhukhu dza hayani .
Tshithivheli u tou fana na miri zwi nga ṋetshedza tsireledzo yo fanelaho kha muya . 
U khwaṱhisa mveledziso yapo na u tshimbidza tswikelo kha maraga wa ḽifhasi kha vhuimo ha lushaka nga nḓila ya u shumisa vhushaka vhuswa , vhukoni ha u ita zwithu , ndango ya vhutswamafhungo na nyengedzedzo ya thendelano na thikhedzano ya dzitshaka kha zwifhio na zwifhio , zwi nga fhungudza izwi . 
U fhaṱa dzangano ḽi re na zwikili na vhulondo ḽine ḽa tshimbidza vhuḓikumedzeli hashu kha zwa vhuvhusi havhuḓi , vhuḓifhinduleli na tshumiso i pfadzaho ya zwiko zwa masheleni u itela u swikelela masiandaitwa a nḓisedzo ya tshumelo ya gumofulu . 
NEMBA , Ndaulo dza BABS
U shumisa luambo lwone ( kunangele kwa maipfi ) nga
Fhethu ha u dzhena tshitediamu hu fanela , arali zwi tshi konadzea , u dzula kule hu na gogo ḽo sokou imaho . 
Kha vha vhetshele thungo awara yo ḓoweleaho kana tshifhinga tshine miraḓo ya tshitshavha i nga ṱangana navho
- Vhathu vhaswa vha fhiraho miḽioni mbili vha ḓo vha vha tshi khou shuma .
U shumana na ṱhahelelo ya nḓivho na vhukoni kha thero / masia .
2 . Nyambedzano na tsheo dza ndeme dza Khabinethe
Zwidodombedzwa zwi a wanalea kha website .
Mutevhe wa maṅwalo a humiseaho u topola uri ndi maṅwalo afhio ane rathandela a tea u a ḓadza musi a tshi rumela khunguwedzo ya thandela . 
na uri vha humisisa hani fomo dzavho kana vha kwame
Tshanduko iṅwe na iṅwe kha zwiṱaluli izwi i nga bveledza u sa vha na vhudziki kha phimo dza nyingapfuma , phimo ya thengiselano , mitengo ya mikovhe na zwibveledzwathanzi na u phaḓalala ha khiredithi . 
Zwihali zwine zwa khou humbulelwa zwa mutshinyalo muhulu , zwine zwa tendisea uri vho zwi kuvhanganya , a zwo ngo waniwa na uri khamusi a zwo ngo vhuya zwa vha hone . 
Vhathu vhane vha vha tsumbo dzavhuḓi kha tshitshavha u bva kha phurofesheni dzo fhambanaho na miṅwe mishumo yo gudelwaho .
U ya nga muhumbulo wavho , iyi nḓowetshumo i khou shuma mini u ya nga mulayo ? 
f ) dathabeizi dza Vhadavhidzani .
Mbonalo dza ndeme dza tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : sa , vhabvumbedzwa , vhubvumbedzi , puloto , khuḓano , siangane , fhethuvhupo , muanetsheli , thero
Muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓa u ṋetshedza tshumelo ya khasho ya mbambadzo u tea u vha a na ḽaisentse ya muunngo wa khasho ya mbambadzo .
I kovhelaniwa na phurothesisi ya nga ngomu sibadela ya R30 068 nga muṱa nga ṅwaha
Ifhani muhumbulo uri ndi nga mini ni tshi ḓipfa ngauralo ? .
Tshiedziswa tsho ṋetshedzwaho tsho ḓisendeka nga khumbulelo dzauri hu na zwiimiswa zwa vhadzulapo zwi shumaho zwo bveledzwaho u mona na maṅwe madzangalelo .
Zwino kha u thoma u shumisa tsheo iḽa , ndambedzo i ṋetshedzwa muvhuso wapo , fhedziha muvhuso wapo u ḓo shumisa madzhendedzi o fhambanaho u itela nḓisedzo ya vhukuma na u fhaṱiwa ha dzinnḓu zwitshavhani . 
Vhudavhidzani ha ṱhingo
Mielo yo fhambanaho i tea u vhewa phanḓa ha musi u shumiswa hu sa athu u thoma . 
Tsedzuluso dza nga ngomu dzi ḓo itwa , ngeno hu uri mvelelo dzi ḓo ambwa na Vhuingameli . 
Naho zwo ralo , shango ḽi tea u vha na ṱhalutshedzo nthihi na u pfesesa uri khethululo nga murafho ndi mini na nyito dza u khethulula nga murafho phanḓa ha musi ḽi tshi lingedza u zwi ita vhugevhenga . 
Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka i nga vha na vhuṱumani na dziṅwe Webusaithi ( " Saithi dzi re na Vhuṱumani " )  . 
U tendela vhakolodiwa vhane vha vha na mbilo dzi songo dzudzanywa vha ita khumbelo ya vhuwatshiṱoko zwi nga vha nga u timatima na tshilengo na u ḓisa muṅwe muhwalo kha khothe , hu tshi katelwa khonadzeo ya u pfa vhuṱanzi ha orala . 
Kha puḽenari vha vhudzise muraḓo muthihi wa tshigwada u fhindula mbudziso nthihi , vha nga vha na zwigwada zwi fhiraho zwiraru nahone zwigwada zwi tea fhedzi u engedza kha zwi songo katelwaho ngei murahu .
( 5 ) zwikhala zwa vhurumiwa ha tshoṱhe zwi fanela u valwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka .
Zwibviswa nyangaredzi
Nga murahu ha u ṱanganedza luṅwalo lwa thendelo , murengi a nga kona u ita nzudzanyo na muṋetshedzi wa tshumelo u kona u fha na u ṋetshedza thikhithi ya bufho . 
Vhurendi
Pulane ya vhubindudzi na mugaganyagwama wa ṅwaha nga ṅwaha zwo themendelwaho nga Bodo ya UI yo tikedzwaho nga muvhigo wa u ṱola khohakhombo wo ṋetshedzwaho maanḓalanga a khorotshitumbe u itela themendelo . 
Deithi : Masala vhukuma
Kha ikonomi hu anza u vha na muṱaṱisano malugana na tshivhalo tsha phurofiti yo itwaho kha thengiso ya zwibveledzwa na tshumelo . 
U dzhenelela kha pulane ya tshiṱirathedzhi tsha davhi , pulane ya bindu ya ṅwaha nga ṅwaha na mugaganyagwama wa khethekanyo , vha sedzuluse pulane ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Phimamvelela kha wa u kona u vhala na u ṅwala zwi shumiswa sa tshishumiswa tsha ndeme tsha tshitshavha u itela mveledziso nga muvhuso na mazhendedzi a mveledziso a dzitshakatshaka . 
Vha fanela u ita khumbelo ya phemithi musi yo no fhelelwa nga tshifhinga .
Zwenezwo tshanduko dza ndeme kha ikonomi nyangaredzi ya ikonomi dzo no ḓi itea phanḓa ha musi sekhithara ya phuraivethe i tshi vha na dzangalelo nyelelo idzi dza mbuelo ya tshifhinga tshilapfu na phanḓa ha musi muvhuso u tshi vhona zwo tea u tendela sekithara ya phuraivethe u dzhena nga ngomu kha thundu idzi dza ndeme dza nnyi na nnyi . 
Mavhuthu a ṱangana ṱhoho .
Tshiga tshihulwane tshi imela u vulea na u vha khagala hune mulayo wa hu ṱuṱuwedza . 
U konisa u shumisa themendelo dza mbeu dzo ṱolwaho . 
U topola u tevhekana ha zwiwo
u ṱangana musi vha tshi thoma luthihi nga ṅwaha na luthihi nga kotara musi maitele o shumiswa zwavhuḓi ;
Hu a gonyiswa u itela vhaenda nga ṋayo . 
Shango ḽashu , vhathu vhashu , vha tea u ḓa nga vhukale ho fhambanaho musi ri tshi vouthela ndayotewa iyi . 
Muraḓo vha nga kha ḓi thoma uyo muthu , fhedzi vha nga ḓisola nga murahu vha dzhia vhuṱungu ha uri hoyo muthu u khou ṱhogomeliwa . 
Hu si na vhupulani havhuḓi , a zwi nga konadzei uri hu vhe na ndaulo ya malaṱwa yo ṱanganelanaho yo khwaṱhaho ine ya nga swikelelwa Afrika Tshipembe . 
Mufariwa o rwiwa nga muofisiri nga nṱhani ha tsemano hu tshi lwelwa sigareṱe . 
Ngaha na u ita khumbelo ya u fuwa ṋari bulasini yavho
Vhamaki vho tendelwa fhedzi u thoma u maka mabambiri musi u maka havho hu nga ngomu ha phambano ya mbambedzo ya mpimo wa nṱha na mpimo wa fhasisa . 
Zwivhangi zwo ḓoweleaho ndi zwithu zwa u vhulunga zwiḽiwa zwine zwa nga ' sulphur dioxide ' na ' sodium benzoate ' na dayi dza zwiḽiwa dzine dza nga ' tartrazine ' .
u thusa mukhantseḽara wa wadi nga zwililo na mbilaelo dza tshitshavha ;
Muthu ha tei u sokou ḓivhadza tshitshavha nga ha mushumo watsho kha thandela yo tiwaho . 
Muhasho u a kona u dzudzanya fomuḽa ya u kovhela u itela u bveledza muṱaṱisano kwawo nga ngomu kha nḓowetshumo kana sekhithara . 
U ṋekedza mushumo wa vhuṅwaleli na ndaulo kha yunithi . 
Sa tsumbo , tsheo ya mulanguli ine ya dzhia sia kana yo sedza zwi songo livhanaho , i nga thudzelwa thungo .
Zwazwino , Vhabveledzi vha Muhaelo vha Afrika Tshipembe a vha khou shuma nga mulandu wa u vusuluswa hune ho livhiswa kha pulane dza ndinganyiselo ya vhushaka na sekhithara ya phuraivethe . 
U khwiṋiswa ha tshiṱitshi tsha u bommba na u tshimbidza maḓi na u dzhenisa ḽaini ntswa ya maḓi . 
Sisiteme mbili na vhuimeleli ho linganelaho vhu amba uri zwitshavha zwo khetha vhuimeleli thwii vhu re na vhuḓifhinduleli khavho , u tshimbidza na u amba nga ha ṱhoḓea dzavho .
Hu na tshikhala tshiṅwe tsha u khwinisea sa afha ḽeveḽe dza tshikolodo tsha miṱa i kha ḓi vha nṱha . 
U bvisela khagala mihumbulo na vhuḓipfi zwa ene muṋe nga ha tshibveledzwa
Muhweto wa tshelede ya mveledziso u tea u hwetululwa ; 
halutshedzo
U ṅwala tshirendo / luimbo lu sa konḓi
madzina o ḓoweleaho na a saintsi a zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa
Ṅwalululani mafhungo a tevhelaho sa mafhuno maambelwa .
Ofisi dzi ṱoḓea uri dzi badele mbadelo ya ṱhanzi dzo humbelwaho uri dzi ḓivhonadze khothe na u vha hone nga ḓuvha ḽo tiwaho ḽa mulandu , hu sa sedzwi u vha havho hone kana vha vha vhe si ho . 
Musi vhabebi vhawe vha ḓo vha
Tsha vhuvhili malugana na mbudziso ya u fhedza , ndi mini tshine tsha ḓo ṱuṱuwedza tshanduko .
I ṋea tshiimiswa tsha nyambedzano , u lamukanya , na u tshea mafhungo nga huswi vhukati ha tshitshavha na masipala .
Khanedzano ya GEMS ( u ḓadza Khethekanyo E , G , H na I ya Fomo ) ; na i .
Sia ḽa vhuvhili ndi u sika lupfumo , u sika vhutshilo ha zwa ikonomi ha lushaka . 
A ho ngo vha na mushumo u no khou itwa mathomoni na mafheloni a ṅwaha wa muvhaelano . 
u guda hu ḓo ḓisendeka nga thaidzo , yo itwa ya muthu nahone i tshi ṱanganedza zwiṱoḓwa zwa mudzheneli malugana na u ḓisumbedza nḓila ya vhuḓifhindueli ha muthu
Hu sa khou dzhielwa uri Eskom , kana vhadzheneli vhaswa vha khou ḓo fhaṱa puḽanti iyi , mitengo ya tshiṱitshi tsha mveledziso tshiswa tsha muḓagasi i ḓo tea u gonya u swika kha ḽevele dza ikonomi u itela uri vhubindudzi vhuswa vhu lambedzwe . 
Komiti ya QLTC i nga katelisa hani tshitshavha ?
Hetshi ndi tshipiḓa tsha dzanda ḽa thandela dzine dza khou tshimbidzwa nga Khomishini ya Pfananyo ya Themamveledziso ya Vhuphuresidennde , dzo rangwaho phanḓa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma .
U shumisa girama , mupeleṱo na ndongazwiga zwo teaho .
U ita khumbelo ya u londola vhana vha si na vhṱhogomeli
Laisentsi I nga kha di bviswa lwa minwaha ya 40 .
U manḓafhadzwa ha vhafumakadzi kha zwa ikonomi ndi zwa ndeme u itela uri Afrika Tshipembe ḽi kone u swikela mveledziso na nyaluwo ya ikonomi ya vhukuma .
Vhukonḓi vhu sa fheli ha sisiṱeme dza zwikolo na u kundelwa hadzo u ṋetshedza pfulufhedziso dzadzo ndi thaidzo ya dzitshaka . 
2.4 Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mbekanyamaitele ya Vhuthathatshili ya Lushaka u itela vhupfiwa ha vhathu .
Naho zwo ralo , iṅwe nzudzanyo hafhu i a ṱoḓea u itela u khwiṋisa ṱhanganelano ya khohakhombo na vhuṱolamuvhalelano ha nga ngomu . 
Zwiitisi zwo ṋetshedzwaho zwa u shaea ha mishumo ha nṱha kha vhaswa ndi zwa lushaka lwa tshivhumbeo , zwi katela na u sa fanelana vhukati ha zwikili zwa avho vha ṱoḓaho mishumo na tshaka dza mishumo i wanalaho . 
Hu na zwinzhi vhukuma kha mvelele yashu u fhira dzikhoudu na maitele a elanaho na vhudzekani . 
Mbadelo dza zwibviswa dzo itwaho dzi rekhodwa kha notsi u ya kha zwitatamennde zwa masheleni musi thundu i tshi wanwa kana , kha mafhungo a tshumelo , musi i tshi khou ṋetshedzwa kha muhasho . 
Kha Ḓorobo ya King Williams magemo oṱhe a zwahayani na makwevho o ḓisendeka kha mbalo dza mabunga a re kha ndaka . 
Iyi ndi tsumbo ya uri muvhigo wa masheleni u tea u vhonala nga nḓila-ḓe :
Thendelano dza Komiti na Bodo zwo vhona uri komiti dzi khou tevhedza Mulayo wa Ndindakhombo ya Vhushayamushumo khathihi na Bodo ya Ndayotewa . 
Izwi zwi tea u itwa lu si ho fhasi ha luthihi nga themo .
Vhashumi vha dzifemeni na migodini vho thoma u vha tshipiḓa tsha kiḽasi khulwanesa kha tshitshavha . 
Nḓivho ya mbekanyamaitele ya mutakalo ya vundu na ya lushaka , matshimbidzelwe na vhurumelwa zwi tshi ya nga khemisi , hu tshi katelwa ndededzo ya dzilafho ḽo ḓoweleaho kha mutevhe wa zwidzidzivhadzi zwa ndeme na pulane ya sisiṱeme ya mutakalo ya zwiṱiriki . 
Mvelelo hedzi dzo sedzuluswaho dzi shumiswa sa makumedzwa musi hu tshi dzhiiwa tsheo ya u bvisa zwibveledzwa zwine zwa tea u rengiselwa mashangoḓavha . 
- U kunakisa maḓi uri a nwee .
Ndi ngazwo ro ḓivhadzwa nga izwi , ri ḓikumedzela uri zwashu , ngauralo a zwi nga ḓo bvela phanḓa nga nḓila i fanaho . 
Livhanyani mafhungo a re kha khoḽomo ya u thoma na a re one a re kha khoḽomo ya vhuvhili .
Ro zwi bvisela khagala ngauri ri tshimbila zwiṱaraṱani . 
Mitengo ya zwiḽiwa , vhuendi ha vhaendi na dzinnḓu zwi tea u fhungudzwa , hu tshi khou engedzwa ndeme ya pfunzo ya mahala kana ya mutengo wa fhasi na ndondolo ya mutakalo .
Ri ḓo shumisana na mabindu , vhashumi na vhaṅwe vhashumisani vha tshitshavha ri tshi itela u vha hone ha thandululo .
Komiti dza Wadi dzi tea u vha na vhuḓifulufheli , nḓivho na zwikili uri dzi kone u bveleldza mushumo uyu .
Hezwi zwo itwa nga tshumisano na yunithi yo teaho i sedzanaho na vhagudi vha ṱanganaho na zwithivheli kha u guda . 
Izwi zwi ḓo tikedzwa nga Muhanga wa u Dzumbulula Tshiimo tsha masheleni , tsireledzo yo khwaṱhaho ya vhavhigaho vhukhakhi , na ṋetshedzo ya thikhedzo ya thekhiniki kha mihasho hu u itela vhulangi na mikhwa ya khwine .
Vhafumakadzi vhane vha vhona zwauri maḓi a u fhisa o luga , khaphu dzo kuna , na uri tie i khou ṋetshedzwa mishumoni yashu nga tshifhinga tsha miṱangano yashu . 
28 . U kumedza na u ṱanganedzwa ha mugaganyagwama
Kha vha wane nomboro yavho ya thendelo u thoma Vha nga ita khumbelo ya thendelo u thoma u bva kha GEMS nga u founela kha 0860 00 4367 .
Transnet i rwelaṱari mbekanya-mushumo dza vhupfumbudzi
Muhumbulo wa vharengi wo kungelwa nga maanḓa kha milayo ya thendara yo katelwaho kha maṅwalo a thendara . 
Vhashumi ndi vhavhuḓi na u thusa vha a thusa , fhedzi maitele a kha ḓi vhavha . 
Zwipiḓa zwa mveledziso zwiswa zwi fanela u ṱanganyiswa na mveledziso i re hone u itela u swikelea ekonomi yo kuvhanganaho . 
Vha tama u ḓivhadzwa hani ngaha tsheo i kwamaho khumbelo yavho ya u swikelela rekhodo ?
Mbalombalo dzi sumbedzisa uri vhafumakadzi vha shela mulenzhe zwiṱuku u hu tshi vhambedzwa na vhanna , uri vhafumakadzi vha si gathi vho dzhena kha zwa ikonomi na uri vhafumakadzi vhanzhi a vha shumi . 
Mutsho na khalaṅwaha
Fhedziha , dziṅwe tshaka dza ṱhoḓisiso ya vhunzani dzi konadzea kha vhaṱoḓisisi na vhapimathengo vha mbekanyamaitele na mbekanyamushumo , nahone dzi nga ṋetshedza ṱhalukanyo dzi thusaho u sumbedza uri vhathu vha humbula hani . 
2.5 Zwishumiswa zwa Zwikili zwa Vhutshilo
4.5 U rekhoda na u vhiga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150
U thoma , ro zwi vhona uri naho nyaluwo ya ikonomi i tshi vhonala kha ḽevele yapo , ri dovha ra vhona nyaluwo ya vhushai , phambano khulwane ya miholo , na vhushayamushumo kha mimasipala yashu . 
U shuma na / nga mafhungo : nzudzanyo i re yone ; mavhudzisi ; matatathino ; tshivhumbeo tsha fhungo ; ḽimudi ; maambwaita na maambwaitwa
maraga
U tshimbidza u shuma ha Phoḽisi ya Ndondola Mutakalo ya Muhasho wa zwa Mutakalo
Ngudo ṱhanu dzo ṱanḓavhuwaho dzo thunyuluwaho dzi tshi bva kha idzi ngudo dzo nweledzwa afha fhasi . 
Vha tea u sumbedza uri vha khou tama u ḓivhadzwa nga ha tsheo ya khaṱhululo nga nḓila ḓe , vha kone u badela mutengo wo themendelwaho ( arali u hone ) .
Ḓuvha ḽi dovha hafhu ḽa ṋea tshedza kha vhutshilo vhuswa vhune ha khou vha hone . 
Naho zwo ralo , vhengele ḽo valiwa zwino u khou ṱoḓa ḽiṅwe . 
Miṅwe mitambo ya u ṱhaḓula na zwipotso zwa tshikolo zwi fanela u kateliwa .
Nḓvhadzo ya miraḓo
Tshishumiswa tsha 6 : Zwishumiswa zwa vhuṱoḓisisi malugana na tsaukanyo ya mbeu na asesimennde ya zwa u tshilisana
Ndangulo yo khwiniswaho ya tshifhinga tshoṱhe ya mbuelo kha u swikiswa thwii ha mbilo kha zwikimu zwa dzilafho na zwiimiswa zwa mulayo kha u swikela nḓila ya u tevhedza yo randelwaho . 
GEMS ina maitele nyangaredzi ane mbilo na mbuelo dza PMB dza langwa ngao .
Musi muṋaṋo wa ikonomi wa mukatelo hu si na thimathimo ya uri u na mveledzwa dzi si dzavhuḓi kha nḓowetshumo , hu tshi sumbedzwa ṱhoḓea ya khaidzo , hu na tshivhangi tsha u vha na fulufhelo . 
Ndi sia ḽifhio ḽe ofisi yavho ya ḽi katela kha u ṋetshedza tshumelo ?
U ṱuṱuwedza zwikolo u thoma ngade ya zwiḽiwa zwi tshi khou shumisana na zwitshavha zwapo
U eletshedza nga masiandaitwa a vhudavhidzani na zwikhala zwi bvaho kha mbekanyamaitele na mbekanyamushumo zwa ndeme . 
Dzina na tshifani zwa kiḽaka ya khothe :
19 . Tshipikwa
Kha vhupo hovhu , gese , malasha , khuni na pharafeni ndi zwone zwine zwa shumiseswa hu tshi itelwa vhududo nga tshifhinga tsha vhuriha . 
Muhasho u khou ṱangana na thaidzo dza u thola vhathu kha ḽeveḽe dza tekeniki , vhuinzhiniara na saintsi na uri u dovha hafhu wa ṱangana na vhukonḓi ha thivhela vhathu vha re na zwikili uri vha sa litshe mushumo sa afha hu na u ṱaṱisana hu hulwane maketeni wa mushumo . 
Ro swikelela mvelaphanḓa iyi ngauri ri khwaṱhisa u vula mikano yashu u itela u khwaṱhisedza u ṱanganelana ha mbambadzo ya dzingu . 
Ho vhigwa uri mufariwa o vhonala e na muṅwe ngae kha buḽoko H na zwauri vho vha vhe vhukati na u pulana u ṱhavha muṅwe mufariwa ngavho we a fhedza o ṱhavhiwa . 
U linga hu tea u katela maitele oṱhe mavhili ane a si vhe fomaḽa ( U linga ha vhugudisi ) na a fomaḽa ( U linga ha u guda ) .
Hezwi zwi itwa nga u khwaṱhisa mbonalo ya zwa vhuendelamashango kha lushaka na kha dzitshakatshaka . 
ngomu na ndangulo ya khombo
Tshifhingani tsho fhiraho , tshinyalelo ya khephithala yo lambedzwa nga kha u hadzima - ndi ngazwo hu na khuvhanganyo ya tshikolodo . 
Sisiṱeme dza ndangulo , musi dzo dzudzanywa , dzi fanela u vhewa iṱo tshifhinga tshoṱhe nga vhulanguli ha tshiimiswa . 
hu saathu u fhela maḓḓuvha a sumbe u dzhenelela ho thoma .
Mushumo wa 2 Kha vha haseledze mbudziso dzi tevhelaho :
2.28 Kha mushumo wavho,vha tikedza pfanelo dzoṱhe dzi re kha Ndayotewa dzine dza tendela zwitshavha zwi tshi ita maitele a mvelele .
Ndivho ya QLTC ndi u fhaṱa tshumisano na vhafaramikovhe vhoṱhe , nga maanḓavhukati ha DBE na Vhagudisi , Madzangano a vhashumi na vhabebi na zwikolo ;
U tshimbidza na u langa saveyi ya vhuṋe ha mavu . 
Vha ṱoli vha a ḓivhadzwa nga mvelelo .
Zwi tshimbidzana na Tshimbidzana na Tshatha ya Migodi .
Izwi zwi itwa nga kha u ḓadza fomo ya u nanga ire afha nga ngomu .
Fraser-Moleketi , Minisiṱa wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi na Ndaulo
Hune zwa vha zwo tea , nyimele dza tshipentshela dza konṱiraka dzi a tea u vhewa khagala u itela u katela thundu dzenedzo , tshumelo dzenedzo kana mishumo yeneyo . 
U ṋea na u tevhedza ndaela na masia dzi sa konḓi
Hu khou ṱanganedzwa uri kha nyimele nnzhi mushumisi u ḓo tea u kwama zwiko zwo fhambanaho kana u wana muhumbulo wa vhaḓivhi hu sa athu u swikelelwa khunyeledzo ya u fhedzisela nga ha u tea ha maḓi u itela u shumiswa . 
U fhindula mbudziso
Mulayo wa vhu 200 wa 1993
Ri tea u ḽa zwiḽiwa zwi re na mutakalo u itela uri ri vhe na mafulufulu a u ita zwoṱhe zwine ra tea u ita .
Naho hu si mbetshelo ya MFMA , zwi tou vha khagala uri komiti dza wadi dzi shuma mushumo muhulwane kha u kunga tshitshavha u dzhenela na u thusa kha u lugisela mihumbulo ya tshitshavha kha miṱangano iyo .
Hezwi zwigwada zwi ḓivhelwa u dzhia mulayo zwa u vhea zwanḓani zwavho na u tshoṱela vhathu vhane vha khou humbulelwa u tswa zwifuwo , zwa sia hafhu tshitshavha tshi nyofhoni ya tsireledzo yatsho . 
( 1 ) Hu sa sedzwi mbetshelo dza khethekanyo ya 151,155,156 na 157 dza
Mafhedziseloni , u ya nga vhushela mulenzhe ha vhurereli ngei Biritheini na Amerika zwigwada zwa vhathu vha nṱha na vhashumaho a vha anzeli u shela mulenzhe kha mishumo ya kereke . 
Izwi zwi ḓo ri konisa u sa tsha shumisa bada ra shumisa tshiporo kha zwa endedza malasha , zwine zwo no tshinyadza dzibada ngei Mpumalanga .
Zwinoni zwi sa koni u fhufha - mphye , phingwini
U badela murahu zwi ḓo dzhiwa sa ndaka ya thungo . 
A ri roṱhe kha hezwi ; mashango manzhi o kundelwa u swikela zwipikwa zwao zwa tshanduko ya mitengo kha tshifhinga itshi nga nḓila ya u faedza kana zwi khagala . 
Ndi dzhia he tshi tshifhinga , ri saluthe ṅwana wa vhathu vhashu wa muṱhannga o khwaṱhaho , Solomon Kalushi Mahlangu we a ya thamboni miṅwahani yo fhiraho ya 30 ṱhoho yawe yo nembeledziwa nṱha , nga muhumbulo wa u ḓi hudza uri malofha awe a ḓo sheledza muri wa mbofholowo .
Tshivhumbeo tsha vhurathi tsha tshitshavha tsha musalauno ndi thero ya u pfela vhaṅwe ya khovhekanyo ya lupfumo . 
Vha vhulunge redzhisiṱara ya vho ḓaho muṱanganoni i re na zwidodombedzwa zwa vhukwamani ine ya katela na ḓiresi dza poswo dza vhathu vhoṱhe vho ḓaho muṱanganoni .
Vhupulani ha vhubindudzi ha themamveledziso ya masipala , khathihi na vhupulani ha mveledziso ha muṱanganelwa , ndi zwa ndeme kha u londolea ha masheleni lwa tshifhinga tshilapfu ha ndaka ya masipala . 
Pfanelo dziṅwe na dziṅwe dzi songo bviselwaho khagala hafha dzo vhulungwa 
Mbuno dza fhungo dzi tea u bviswa hafhu hu si na ḽiṅwe ḽi bula muhumbulo kana khanedzano . 
( vhaanewa ) , nyimele , fhethuvhupo , mulaedza )
2 . Mudzedze wa CBP
Mvelelo dza Durban dzi tea u vha dzi nga vhuḓalo , dzi na mahai na u baḽantsi . 
U bveledza vhuṱoḓesi vhune ha ḓo dzula kha shelufu ya bugu a zwo ngo vhuya zwa vho linganaho khavho na uri vho ḓiimisela u vhona uri vhuṱoḓesi vhu na mushumo na u shumiswa . 
U amba zwaho nga ha mbonalo dza ndeme sa , vhabvumbedzwa , vhubvumbedzi , puloto , khuḓano , siangane , fhethuvhupo , muanetsheli , thero
Ngudo yo no ḓi itiwa kale i tshi itelwa riṋe nga vhakoni kha khonadzeo ya Bas-Congo SDI , i ṱoḓa vhuḓikumedzeli hashu ha u khwaṱhisedza u thoma u shuma . 
Malume anga vha pfi mabindu ngauri ndi mudzia mabindu .
Zwisumbi zwavhuḓi ndi zwa :
Tshanduko dza u khwinisa u vha mbambeni na u ṱuṱuwedza ḽeveḽe khulwane ya vhubindudzi , na u bveledza u engedzedzea ha nyito nga sekhithara ya phuraivethe , ndi zwa ndeme u tikedza u sika ha mishumo lwa tshifhinga tshilapfu . 
Mivhuso ya vhukati i na vhuḓifhinduleli vhuhulu ha u vhona uri mbekanyamaitele dzi khou itwa khathihi na nḓisedzo ya tshumelo dzo dzudzanyeaho . 
Vha tea u dovha hafhu vha londota ḽevele ya vhuḓikumedzeli nga vhaofisiri vhoṱhe na u shumisa nḓivho yo wanalaho . 
U ḓadzisa kha izwi , ro ḓiimisela u tshimbidza mitambo ya kiḽabu dza 20 dza bola ya milenzhe i fanaho na vhashumisani ngei Holland , nga kha mbekanyamushumo heyi . 
Ngauralo , mafhungo a zwa vhuendi ( ane a na vhuṱumani ha tsini tsini na mimaraga ) a tea u sedzwa musi hu tshi khou olwa na u shumisa u dzhenelela ha tsireledzo zwiḽiwa kha miḓi ya mahayani a Afrika Tshipembe . 
U nanga muhumbulo muhulwane kha sekele ya vhege mbili iṅwe na iṅwe dzine dza ḓo konisa u ṱumekanya nyito zwavhuḓi .
Luambo : Madzina vhukuma , shumisani r U vhala : U vhala khathihi na vhagudi ( nyanetshelo )
Tshandukommbi kha mimaraga ya mikovhe yo tsa nahone kutshimbilele kwa masheleni kha mimaraga ine ya khou thunyuluwa yo vhuyelela . 
u itela u wana thendelo ya u ṱunḓa .
Naho zwo ralo , musi nga musi , khalaṅwaha dzo ri ṱanganya sa vhashumisani vha tshiṱirathedzhi . 
U pulana na u lugisa : u wana ndivho , siangane , u ṋea mavhala , mbudziso , tshifhinga , fhethu , utevhekanya , fhethu ( kha hu ṱolwe mbonalo dza u ṅwala ) .
Nyolo ya dzinnḓu , zwidodombedzwa zwa u fhaṱa na zwishumiswa zwi pfeseswa nga rakhonṱhiraka ( na nga vhaḓivhi vha mishumo ya khonṱhiraka na khonṱiraka ṱhukhu ) khathihi na nga mulanguli wa thandela . 
Mbonalo ya shango ya mupo yo fhambanaho i dzinginya phindulo dzo fhambanaho . 
Ha mbo swika ḓuvha ḽauri Sankambe tshi vhe tshiṱavhelo tsha Vho Ndau .
U tinya u vhaisala ha nyelelo , tsinga , misipha na marambo kha zwanḓa nga u dzinginyea ha zwanḓa :
Hu na tshivhalo tsha zwiṱirathedzhi , hu tshi katelwa na u khwiniswa ha vhuendedzi ha nnyi na nnyi , u khwiniswa kha u kuvhanganya mbuelo , na u khwiniswa ha ndangulo na u ṱhogomelwa ha netiweke dza dzibada , zwi khou itiwa . 
u dzhia sia ( u sedza sia ḽithihi ) ---- nḓowelo ya u funa tshithu tshithihi zwi itisaho uri muthu a sa ṋee khaṱhulo yo teaho
Kha ri ite nyito
U dzudzanyulula u itela u swikela ṱhoḓea idzi zwi na , naho zwo ralo , zwo vha zwi tshi khou ongolowesa . 
Ri themendela ndunzhendunzhe dzi pfeseseaho dza vhuḓifhinduleli nga u bveledza ndaela dza madzangalelo a tshitshavha dzine dza ṱalutshedza uri bindu ḽa muvhuso ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tea u ṋetshedza hani tshumelo malugana na madzangalelo a tshitshavha , hu tshi khou khwaṱhisedzwa maitele a u thola u ya nga vhukoni nahone ane a vha khagala , na u khwinisa vhukonanyi vhukati ha mbekanyamaitele na mihasho ine ya vha na dzangalelo .
Vhubindudzi ha zwa masheleni sa zwo sumbedzwaho kha mbadelo kha vhuimo ha tshitatamennde tsha masheleni . 
Zwenezwo , mbilo ya u tevhedzela zwavhuḓi mishonga a i athu tikedzwa zwavhuḓi . 
Maimo a tshumelo
Muano wo thewaho kha marangaphanḓa a Ndayotewa u tea u bveledzwa na u shumiswa kha maguvhangano a tshikolo .
Ṱhanḓavhuwo kha dzingu yo vha nnzhi sa mvelelo dza zwikhala zwa makete ine ya khou bvelela u fhirisa . 
Mishumo ya nnyi na nnyi ya masipala fhedzi kha zwi kwamaho ṱhoḓea dza ha masipala kha vhuḓifhinduleli ha ndaulo ya mishumo yayo ye ya ṋetshedzwa fhasi ha hoyu Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio
U shumiswa ha maanḓa na lushaka lwa maanḓa ane a tea u shumiswa zwi fanela u vha fhedzi lwo themendelwaho nga maanḓalanga a vhurumelwa . 
U fhaṱa lushaka lu sa khethululi nga muvhala na mbeu
U bva tshe nḓila ya kuitele uku ya ṱanganedzwa , tshivhalo tsha vhagudiswa vha lengaho tsho tsa . 
Ri ṱuṱuwedza vhuḓidini vhu yaho phanḓa kha therisano ya dzitshakatshaka vhu tshimbilelanaho u swikelela pfananyo yo ṱanḓavhuwaho ya mbekanyamaitele dza pfanelo dza vhudzheneleli ha thekhinoḽodzhi . 
Naho zwi tshi konḓa u tenda uri Paul ndi ene o thomaho sisiteme ya zwa ikonomi yo ṱalutshedzaho nga vhulamukanyi , kana yone sisiteme ya ikonomi , mbilaelo yavho yo fhira mikano ya vhulamukanyi ha zwa ikonomi kha vhathu . 
Arali vhone kana muṋetshedzatshumelo a ita mbilo ya tshumelo dza ndondolo ya mutakalo nga murahu ha datumu ya u ḓirula mushumo kha Tshumelo ya Nnyi na nnyi kha GEMS , vha ḓo tea u badela tshelede iyi murahu .
I ḓo dovha hafhu ya ṋetshedza yunithi dza musi wa tshiwo ( Viper ) dzine dza ḓo fhelisa khuḓano ṱhukhu zwenezwo musi dzi tshi itea . 
U redzhisiṱariwa sa rasaintsi wa phurofeshinala kana vhuṱanzi ha uri u redzhisiṱara hu khou itea , hu a ṱoḓea . 
( 2 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nyambo dzine a dzi nanga kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi hune pfunzo yeneyo ya wanala hone .
U shela mulenzhe kha nyambedzano ya tshigwada na ya kiḽasi , a tshi dzinginya-vho ṱhoho dza mafhungo khathihi na u bva na mihumbulo .
Khetho ya u Saukanya i itwa nga murahu ha musi u Saukanya Ṱhoḓea ho no bviselwa khagala tshiitisi tsha ḽikumedzwa ḽa thandela na zwipikwa zwine thandela ya tea u zwi swikelela . 
Vhuṱanzi vhunzhi vhu wanala Posoni iṅwe na iṅwe kana kha webusaithi ya Poso .
Ṅwalani mafhungo aya ni tshi thoma nga mulovha .
4 . Mbofholowo na Tsireledzo ya muthu - Vha nga si valelwe vha sa sengiswi , u tambudzwa kana u newa ṱhamu yo kalulaho .
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
Vhupo ha tshitshavha / mvelele
ARALI ha vha na u gudiswa
4 . Vho Patrick Khulekani Dlamini vho tholwa hafhu sa Muofisiri Mulanguli Muhulwane wa Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika na Mulanguli Muhulwane wa Bodo .
Khumbelo ya Tshumelo dza Tshitshavha dza Ḽifhasi
Nga u angaredza , dzisiḽindere dza gese a si thaidzo kha zwiimiswa zwa mutakalo sa i zwi a dzhiwa murahu nga vhaṋetshedzi , zwoṱhe ngauri ndi dza vhuṱhogwa u ya nga mushumo wa ndondolo . 
1.2 . Maṱano a khamphani dza Afurika Tshipembe kha ḽa Russia
Ndaela ya muthelo ya tshiofisi i nga dzhia vhege dzi swikaho nṋa .
Nga ngoho , vhadzudzanyi vha kale vhararu vho ṱalusa muvhigo sa u songo teaho nahone vho ṱalusa nyito dzashu sa dzine a dzo ngo tea u ambiwa , nga nṱhani ha izwo ro humbela pfarelo kha muvhigo uyo . 
kana vha kwame
( f ) Khomishini ya u langa Khetho .
Haya mafhungo a ḓo v ha maṅwe na a zwithu zwine zwa ḓo sedzeswa musi ri tshi kandela phanḓa . 
Hezwi a zwi ambi u ṅwalisa nga huvhili .
Phindulo ya vhulanguli ha Muhasho kha mawanwa a odithi ya nga ngomu yo khunyelela nga u ṱavhanyedza . 
Tshikwama tsho sedza kha u bveledza sekithara ya zwa dzinnḓu ya matshilisano i sa nyeṱhi nga u ṋekedza thikhedzo kha mbekanyamaitele ya zwa matshilisano na ṱhoḓisiso , thikhedzo ya thekhinikhala , u tshimbidza thikhedzo , kathihi na u lavhelesa na u ela vhashumisani vho fhambanaho vha nnyi na nnyi na vha phuraivethe . 
U ṅwalisa ho khetheaho sa rasaintsi wa mupo - U ṱanganedzwa ha ngudo dza phanḓa na tshenzhemo
Ndingo dzo ḓoweleaho a dzi dzhieli nṱha vhungoho ha matshilele a vhafumakadzi na tshenzhemo dzavho dza matshilele , ngeno izwo zwine zwa vhidzwa u ri ndi ' tshitshavha ' , zwine khothe yo ḓitika khazwo , zwo vhumbwa nga tshivhalo tshine hafu yatsho ya vha vhafumakadzi . 
Vho Laura Best ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
Ndangulo ya mashumele i tendela vhupuḽani hu dzulelaho u vhahone , u monithara , tsenguluso , u sedzulusa na u vhiga mashumele kha masia oṱhe a tshiimiswa na muthu ene muṋe , na u tendela u fhindula zwavhuḓi kha mashumele a fhasi na u ḓivhea na u livhuwa mashumele o salelaho murahu . 
Tshanduko i ṱalutshedza ya zwiṱaluli zwa mbonalo ya muṅwali . 
Mbekanyamushumo iyi ya ṅwedzi woṱhe i ḓo shumiswa u kuvhanganya tshitshavha na vha dzhiaho tsheo u dzhia vhuḓifhinduleli ha u vhona uri vhathu vha re na vhuholefhali vha a kona u swikelela sa riṋe vhaṅwe .
Saizwi ro swikelela dimokirasi yashu , India ḽo sumbedza vhuthihi haḽo na ḽone nga nḓila dza nyito . 
Kha nyimele iṅwe na iṅwe , maanḓa a voḽithi a fanela u engedzwa nga zwiṱuku nga zwiṱuku u swika kha phimo yo bulwaho nahone a litshwa kha phimo yeneyo lwa minete ya 15 . 
Hu si kale nga murahu ha u lovha ha mudzulapo , muhwelelwa o mbo ya kha muhweleli a isa phanḓa na u mu pomoka .
U dovholola / vusuludza
Hezwi zwo ḓitika kha mbekanyamaitele dza zwino , fhedzi hedzi mbadelo dzi nga ḓi ṱuṱuwedzwa nga mawanwa a pulane dza u dzudzanyulula tshiimiswa . 
Zwenezwo , u ṋetshedza fhedzi dzikhondomu fhasi ha nyimele yo raliho hu ḓo vha nyito ya u shaya vhuḓifhinduleli . 
Ḓaleḓale ḽi khou ḓala lwa u fhirisa mpimo
Muvhuso u ḓo lingedza u kwamana na vhafarakani vha matshilisano , nga maanḓa vhamabidu na madzangano a vhashumi , u fuka ḽithihi kha nyito dza vhoṱhe dzi ṱoḓeaho u dzikisa ikonomi , u vhusa fulufhelo , u gonyisa maimo a vhubindudzi na u vhuisela Afrika Tshipembe kha nḓila ya nyaluwo ya ikonomi i katelaho .
Hezwo a zwo ngo tea na kathihi , ri khou tou humbela kha vha ri litshe ri londote tshirunzi tsha dzulo ḽino . 
Mavhele a ḓalesa fhethu hu re tsini na mavundu a bveledzaho mavhele manzhi shangoni . 
U itela u fhaṱwa ha phaiphi , vhupo ho tsireledzwaho tsini na nḓila yo dzinginywaho zwi a ṱoḓea , hune phaiphi ndapfu i nga siwa yo papamala kana yo ṋuvhela u swikela i tshi kokodzelwa nnḓa kha vhupo . 
Tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi vhilisa kumba , kha vha vhulunge maḓi o fhodziswaho kha zwimela zwavho zwa nḓuni .
Khabinete i dovha hafhu ya ita khuwelelo kha maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha vule maṱo kana u ṱhogomela nga itshi tshifhinga na u tevhedzela milayo yoṱhe ya badani .
( 2 ) Maanḓḓalanga a zwa vhutshutshisi a na maanḓḓa a u thoma matshimbidzele a tsengo ya milandu o imela muvhuso , na u ita mishumo minwe na miṅwe yo livhanaho na u thoma matshimbidzele a tsengo ya vhugevhenga .
Vhabadeli vha / mithelo vha funaho shango vha khou thusa u khwinisa matshilo a miḽioni dza maAfrika Tshipembe nga u farakana na muvhuso zwenezwi u tshi khou phaḓaladza tshumelo dzine dza khou ṱoḓea na thikhedzo ya matshilisano zwitshavhani zwo fhambanaho .
6 . Fomo dza u nanga dzo ḓadzwaho dzi tea u ḓiswa kha : The Returning Officer , GEMS Board of Trustees Elections 2014 nga kha iṅwe ya nḓila dzi tevhelaho :
Nyolo i tevhelaho i sumbedza zwifhinga zwihulwane zwa u shuma ha thandela :
U thoṅwa ha mazhendedzi aneya zwi ḓo vha na mveledzwa dza ndeme dza u thusa vhufaragwama ha muhwalo wa mutikedzelo wa tshino tshifhinga na u tendela u sumbedza vhuyo hafhu ha zwiko zwa masheleni kha masia a ndeme a nḓisedzo ya ikonomi na ya matshilisano . 
U ṋetshedza kushumisele , nzudzanyo dza u ṱola na u ela , ndambedzo ya masheleni , tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani na vhukoni ha u shumisa . 
U fhungudza ha mpfu dza vhana , u khwiṋiswa ha mutakalo wa vhuimana na u lwa na HIV na AIDS , dali na maṅwe malwadze a nga ho sa lufhiha , ndi ndivho dzine dza elana vhukuma na mutakalo . 
Nyimele ya dzilafho ya shishi iṅwe na inwe
Muṋetshedzi wa tshumelo u fanela u katela kha bidi iyi , manyuwaḽa wa nḓila ya kuitele nga vhuḓalo na Khoudu ya vhuḓifari ha mishumo yoṱhe ya tsireledzo ine ya vha hone kha vhupo tshifhinga tshoṱhe . 
Mishumo ya muṋetshedzi wa tshumelo
Thalutshedzo ya Riseva .
Pfanelo ya u gwa mugodi ndi thendelo i ṋekedzwaho nga Muhasho wa Minerala na Fulufulu u vha ṋea thendelo ya u gwa minerala vhuponi ho sumbedzwaho .
Ho sedzwa u ḓiṅwalisa kha Mbekanyamushumo ya Vhuimana vha sa athu valelwa
Muhasho wa vundu u tea u sika zwiṱirathedzhi zwo ṱandavhuwaho zwa u shumiswa ha mavu zwi dzhiaho vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza sisiteme dzo fhelelaho , kha ndivho ya muhanga wa muvhuso wa vhukati . 
( Vha dovhe vha vhambedze Ndima ya 2 , Khethekanyo 2 kha ṱhoḓea dza mulayo dza MFMA . )
tshenzhelo dzau .
Mavunḓu a ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u bveledza pulane dza koporasi dza mavunḓu na mbekanyamushumo dza thikhedzo dzo livhiswaho kha u engedzedza nyaluwo ya dzikoporasi kha mavunḓu ane a tevhedza Pulane dza Koporasi dza Mavunḓu . 
Ro dovha ra bindudza kha vhugudisi ha vhadededzi na uri ri khou vula hafhu magudedzi a vhugudisi ha vhadededzi uri ri swikelele ṱhoḓea .
Hezwi zwi ḓo vha na mbuelo na kavhili ya u engedza tshikoupu tsha muvhuso u itela u kunga zwa masheleni kha vhupo hapo na u khwaṱhisa nḓila dza u pfukisa dza mbekanyamaitele ya masheleni . 
Vhurendi
Thebuḽu i re kha siaṱari 21 I sumbedzisa lushaka lwa u shela mulenzhe na zwine zwa katelwa .
U shaea ha bannga tsini hune zwa sia vhaholi vha tshi tea u tou tshimbila vha ya Fort Beaufort u tshintsha tsheke .
However , many Satanists think that the Wiccans are hypocrites because they limit their magic to positive uses."26Musi hu na maṅwe maitele ane a nga vha a tshi fana , ndivho ya maitele ayo ndi ya u fhambanyisa Vhuloi ( Wicca ) na Vhusaṱhane ( Satanism ) .
Zwo ralo , sa vundu , ro thoma maga a vhuḓifari u itela uri zwo hweswaho kha vhashumi vhashu vha muvhuso zwi itwa nga nḓila yo fanelaho , hu na muya wone wo fanelaho . 
Nga u ṱola kushumele na u tevhedza nga kha sisiṱeme dzo teaho dza ndangulo , zwipikwa zwa Muvhuso zwi nga swikelelwa , na khaedu dzo livhanaho na sekithara dza swikelelwa . 
Vhudifhinduleli ha u ḓivha uri ndi lini hune a tea u engedza mbadelo ya vhuraru musi zwo tea vhu na mutheli wa tshifhinganyana muṅwe na muṅwe .
Naho u vhala hu zwithu zwa ndeme , fhedziha ndi nga u ṅwala kana u dzulela u ita nḓowenḓowe dza u ṅwala zwine zwa sia zwi khou bveledza zwikili zwa u ṅwala .
Arali thendelano ya mbadelo ya kale na DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi i songo tshimbila zwavhuḓi ( sa tsumbo , tshelede ire kha akhaundu yavho ya banngani a yo ngo lingana kana gumofulu ḽa khiredithikhadi ḽo swika musi ṱhiransekisheni itshi itwa ) , vha tea u badela mbadelo dza bannga nahone DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi u ḓo vha kwama u ita dziṅwe nzudzanyo dza mbadelo .
4.4 Khabinethe yo tendelana na u tholiwa ha miraḓo miswa ya Khantsele ya zwa Mupo wa Zwifhaṱwa .
Mivhigo ya mbalelano ya ngomu i sumbedza ṱhahelelo dzo fhambanaho , hune vhunzhi ha ndangulo ya vha yo no thoma u ḓivhadzwa . 
Naho muvhuso u sa koni u iledza zwikambi , a u koni vho na u ṱuṱuwedza u shumiswa ha u nwiwa ha zwikambi nga u tendela lushaka , nga maanḓa vhaswa uri vha tende uri vhutshilo havho vhu ḓo khwiṋisea , ngeno zwa vhukuma hu uri hu ḓo itea zwo fhambanaho na hezwo .
Ri ṋea phurofaiḽi pfufhi ya zwiṅwe zwa zwitediamu u sumbedzisa mbuno . 
Izwi zwi itwa nga u lavhelesa , nyambedzano , tsumbedzo dza phurakhithikhala , khoniferentsi dza vhadededzi na vhagudi , u ṱangana hu si ha fomaḽa kiḽasini , n.z.
U bva maluvha ha helele kha sisiṱeme dza muelelo hafhu hu nga thivhelwa nga u tibedza thannge nga pulasitiki ḽitswu kana nga kha u ṋetshedzwa ha murunzi wo linganelaho . 
Kha ndangulo ya thandela iṅwe na iṅwe nḓila dza u vhiga dzi tea u ṱalutshedzwa dza vha khagala .
Mbumbo ya indasiṱiri na yone yo vha na mveledziso ya nṱhesa , phimo ya mbambe na mbuelo yavhuḓi . 
Ri ḓo dovha hafhu ra shele mulenzhe nga nḓila i vhonalaho nga mbekanyamushumo dza Working for Water na Working on Fire . 
Mashango ane a kwamea nga u omelwa ha mavu a khou tevhedza Thendelano nga u bveledza na u tevhedza muito wa mbekanyamushumo dza lushaka , dzingwana , na dzingu . 
Fhethu ha u shumisa zwishumiswa hu fanela u vha nḓila dza nyolo . 
Ri khou ṱuṱuwedza itshi tshiimiswa uri tshi ite uri fulo iḽi ḽa u lwa na khakhathi dza vhafumakadzi ḽi vhe ḽa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
U dzhenelela kha pulane ya mveledziso yo ṱanganelanaho , zwenezwo hu tea u vha na milayo i re khagala na maitele ane a bula uyo o teaho u dzhenelela kana u kwamiwa , o imela nnyi , kha mafhungo afhio , nga kha dzangano ḽifhio , u swika ngafhi .
U sedza kha ngudo ya tshigwada tshiṱuku ndi zwa ndeme musi mudededzi o dzhia tshigwada tshiṱuku tsha vhagudi ( 8 u swika kha 12 ) vhane vha vha na vhukoni vhu yelanaho vho dzula fhasi kana kha zwidulo kana kha madzulo avho , ngeno vhaṅwe vhagudi vhe kha nyito dza u shuma vhe vhoṱhe .
Vhulwadze ha muhumbulo u bva kale ho langiwa nga ndondolo ya vhuunḓi kha vhuongelo . 
Khethekanyo ya mushumo ya vhalavhelesi vha khemisini yo khwinisa vhukoni ha Muhasho ha u dzudza na u thola vhorakhemisi . 
Ṱhanziela dza Police Clearance dzo ṱempiwaho nga Criminal Record Centre ya Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe .
Hu bvelela mini arali Ndaela ya Tsireledzo yo pfukwa ?
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhaswa uri vha sa tambe nga tshikhala itshi tsho ṋetshedzwaho nga mbekanyamushumo dza muvhuso sa Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha , i sumbedzisaho nḓila ine vhufarani ha ḓisa tshanduko ngayo kha themamveledziso ya tshitshavha na tshumelo , na u engedza zwikhala zwa mishumo kha uri ivhe mishumo iyaho phanda zwo itwa nga u pfukiselwa na mveledziso ya zwikili .
Nga maṅwe maipfi , u dzhenelela ha vundu na ha lushaka zwi tea u khwaṱhisedza u dzhia tsheo hu tshimbidzwaho kha vhupo hapo . 
mukumedzi kana murangaphanḓa wa nyambedzano kha thero iṅwe na iṅwe
U bveledza zwikili zwa Mbalo zwa ndeme mugudi u tea u
U shela mulenzhe ha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe na tshumisano na zwitshavha , na madzangano a zwitshavhani hu a ṱoḓea kha u tandulula fhungo heḽi ḽa mipfuluwo .
Manweledzo a ṋeaho tshivhalo tsha vhathu nga maḓuvha na vhathu nga awara , tsumbo ya mbadelo dzoṱhe nga awara na dzo ṋetshedzwa . 
U engedzea ha zwino ha mitengo fhethu ha thundu dza ndeme na tshumelo , nga maanḓa ole na muḓagasi , zwi dovha zwa ṋaṋisa hafhu nyimele yavho ya vhushai . 
Ndi kha nyimele idzi hune u shumiswa ha gipisiamu ha nga shuma . 
Kha vha ṋetshedze zwitevhelaho :
Vhashumisani kha close corporation na vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo - miraḓo yoṱhe Vhashumisani vhoṱhe , vhaimeli vhoṱhe vha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo
a yo ngo ḓitika nga khoro
Muraḓo wa khomishini u ḓo tiwa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwaha miraru fhedzi a nga tiwa hafhu nga ḓuvha ḽa u fhelelwa nga tshifhinga tshiṅwevho . 
Mu ṅwalisi kana Muthusa Muṅwalisi wa Khothe Khulwane ya Afrika Tshipembe .
Vhudzuloni ha u tea u humbula nomboro nnzhinnzhi , nomboro nthihi ya shishi yo lingana . 
Mutholi u ḓo ramba vhorathandela vhoṱhe vho fhindulaho uri vha rumele khunguwedzo dza thandela kha ḽiga ḽa vhuvhili , hu tshi tevhelwa u ṋetshedzwa ha maṅwalo a u wana tshumelo na thundu . 
u isa phanḓa na u shumana na zwi kwamaho mbadelo ya vhashumi vha zwa mutakalo , na u ṋekana nga zwiko zwo engedzwaho u itela khwinifhadzo ya miholo ya vhadededzi ;
Madzinginywa a ḓo adzwa u itela u fhungudza mutengo wa u thola vhashumi vhaswa , u ṱuṱuwedza dzifeme u dzhia vhashumi vha si na tshenzhemo .
Ṱhoḓea dza u tholiwa dzi sumbedzisa uri miraḓo yoṱhe ya thimu ya u maka i fanela u vha i khou funza zwa zwino thero ye vha ita khumbelo khayo . 
Ro kona u dzhenelela zwavhuḓi u fhelisa dzikhakhathi dzine dza nga dovha dza vha hone dzi elanaho na tshiṱereke . 
Muvhuso u fulufhela uri nyambedzano dza u tandulula mbilaelo dza matshudeni dzi nga farwa zwenezwi mbekanyamushumo ya akhademi i khou bvela phanḓa .
U shumisa thembamvanganyi kha u fhaṱa na u ṱhukukanya maipfi .
Kwambatelani tshisambureni uri tshi si hwaliwe nga muya wa maḓumbu .
Muhasho wo ri zwigwada zwa u fhindula u ṱaha ha dwadze zwo vha zwi khou khwaṱhiswa kha vhuimo ha lushaka na fhano Gauteng - vundu ḽi wanaho vhunzhi ha vhuendi u bva kha vhupo ha Asia ho kwamiwaho nga vhulwadze . 
Nga murahu ha gundo , hu ḓo vha na zwiḽiwa nga vhuḓalo zwa muṅwe na muṅwe . 
º Izwi na zwone zwi ḓo fhungudza mbadelo dza muḓagasi .
Khanḓiso ya vhuvhili yo lambedzwa nga GTZ
Zwikhala zwo vuleaho nahone zwi sa konḓi zwi shuma mushumo muhulu wa u konisa maitele aya a " u bvisa " na " mukokodzo " u itela u shuma lwa tshifhinga tshilapfu kha mudzudzo . 
Nyavhelo dzi itwa kha Mihasho dzo ḓisendeka nga ḓivhazwakale ya kushumele . 
Naa vho no dzudzanya mvetamveto ya nzudzanyo ya muṱangano wa ṅwaha nga ṅwaha , une wa vha mutevhe wa miṱangano yoṱhe ya ṅwaha na ḓuvha , zwifhinga na fhethu ?
Vhaṱolamuvhalelano vha nnḓa vha ḓisa asesimennde dzo imaho nga dzoṱhe dza zwilanguli na sisiṱeme dzapo nge vha ita mushumo wavho wa u ṱola muvhalelano . 
Fhethu afha ho sedzwaho hu ḓo khwinisa vhukoni ha mashango a bvelaho phanḓa kha mafhungo a mbambadzo ya ḽifhasi , saintsi na thekinoḽodzhi na mupo na vhudzulo ha vhathu . 
Kha ḽiṅwe sia , hu tea u vha na zwikhala zwo teaho zwa u tshimbidza mifhindulano ya zwa matshilisano , thendelano na mabinduṱhanganelwa na vhadzheneleli vha nga nnḓa . 
Ndivho ya Khongirese ndi u shela mulenzhe kha u bvelela ha ṱhoḓisiso ya mutheo kha saintsi dza ḓivhashango .
Hu na muthu we a vha a tshi khou vhala dayari yanga ! " u a tzhema .
Zwikhala zwi londaho mupo zwi nga kokodza zwithu u bva kha hugaledzwa . 
Theo ya mulayo ya zwino a yo ngo shumiswa lwo fhelelaho . 
thoni / khalo ---- thoni i bvisela nyanyuwo zwibveledzwani
Madzingu mararu ha ngo vhiga milandu yo salelaho murahu lwa ṅwaha woṱhe . 
_ U kwamana na zwipuka
Maitele a masia oṱhe kana masia mavhili u mona na tshivhalo tsha khaedu dza mveledziso na vhurangeli vhu nga ho sa thandela dza zwa vhulimi dza vhaswa . 
Mveledziso kha sekithara ya mvelele na vhutsila nga kha u lela mpho na nḓisedzo ya themamveledziso zwi tea u ṱumanywa na ṱhuṱhuwedzo ya nḓowetshumo ya vhutsila . 
Ngauri ndaulo ya thengiso ndi vhukoni ha vundu u ya nga ha Ndayotewa , ndingedzo dza u dzudzanya ndaulo dza vundu dzi tea u ḓisendeka nga maanḓa nga tshumisano ya vundu ya u tou ḓithauba . 
Kha vha humbele tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi tendelane malugana na bono ḽa tshitshavha tsha havho .
hu tshi khou itelwa -
Mbuno na kuvhonele kwa ene muṋe
Maanḓa a dzula o sendamela kha tshelede musi une nyambedzano idzi dza vha hone . 
2.1 . Khabinethe yo tendela madzhenele o fhelelaho a Afrika Tshipembe kha u shela mulenzhe kha G20 ya naṅwaha ine fhasi ha Muphuresidennde wa China , o dzhia thero ya u shuma zwoṱhe zwo katelwa : " Ho Livhiwa kha Ikonomi ya Ḽifhasi ya Tshanduko ya Mveledziso , i khou Vusuludzwaho , yo Ṱumanaho ya dovha ya Katela " .
Ndeme ya nyelelotshikati ya tsumbonanguludzwa i tea u shumiswa u vhambedza maitele o fhiwaho . 
Zwiteṅwa zwa " phimo fhedzi " zwo raliho zwi shumiswa hune ha vha hu tshi khou lavhelelwa uri mushumo muṱuku kana hu si na mushumo une wa ḓo ṱoḓea fhasi ha tshiteṅwa kana hune tshiteṅwa tsha ḓo dzhiwa sa tsho fhambanaho na tshiṅwe tshiteṅwa tshine khatsho tshivhalo tsho ṋetshedzwa . 
Fhedzi vha tea u ita khumbelo hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi u bva nga ḓuvha ḽa u shuma ha Mulayo .
Mutevhe u re na zwidodombedzwa zwi re khagala u nga vhonwa kha Aneke B. 
Fhedziha , arali vha dzhia tsheo ya u kovhela nḓivho yavho vha dovha vha vha na pfanelo ya u ḓivha uri nḓivho yavho i khou ṱoḓelwa u shumiswa mini .
U bveledza vhushelamulenzhe ha tshitshavha .
Zwa u engedzea ha vhuhokokolwanzhe fhano Afrika na zwone zwo vha na vhushaka ha u thengathenga ha mivhuso . 
Naho muvhuso wa vhukati / kana wa vundu u sa ḓo ṋea themendelo ya uri arali ra badela zwikolodo zwa masipala kana ' mvisazwikolodoni " , muvhuso u na vhuḓifhinduleli ha u katela maga o fhambanaho kha Mulayo na u tendelwa u ita tshikolodo ha mimasipala hu ḓo gonya .
8.2 Advocate JB Skosana vho tholwa sa Muthusa Mulangi-Guṱe ( DDG ) : Tshumelo ya Khothe Muhashoni wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa ( DoJ&CD ) .
( a ) ṋekedza maanḓḓa na mushumo ufhio na ufhio wo teaho u itwa hu tshi tevhedzwa mulayo kha tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha khorotshitumbe ya muvhuso , tenda u ṋekedza uho ha vha hu tshi yelana na mulayo malugana na nḓḓila ine maanḓḓa a tea u shumiswa ngayo kana nḓḓila ine mushumo uyo wa tea u itiwa ngayo ; kana
Tshanduko dza tshibveledzi dza phosethivi dzo ṱumanywa na u gonya ha maanḓa , na tshanduko dza tshibveledzi dza negethivi dzi tshi vhanga u fhungudzea ha maanḓa zwi tshi tshimbilelana na ndeme . 
U ḓivha na u ṋea muhumbulo nga ha :
Muhumbeli wa mushumo u tea u fhindula nga u fulufhedzea na nga nḓila yo fhelelaho kha mbudziso idzi . 
Khoro i na mbekanyamushumo ya u khwinisa netiweke dza ṋetshedzo ya muḓagasi , u swikela ṱhoḓea ine ya khou engedzea . 
6 . U khwiniswa ha khethekanyo ya 237 ya Mulayotewa wo fhiraho-
Miaro ( hu tshi katelwa muaro wa maxillo-facial ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
Dokotela wa zwifuwo wa Muvhuso u ḓo dzudzanya zwa vhudzulo tshiṱitshini tsha u ṱolwa malwadze na uri u ḓo ḓadza fomo ya khumbelo ho teaho .
Hu na mihumbulo iyi , ri nga thivhela u fhedza tshifhinga na zwiko kha thekhinoḽodzhi ngauri ri pfa ri tshi kombetshedzea mafulufulu u fhedza tshifhinga na tshelede kha thekinoḽodzhi . 
Mvula ya maḓuvha o fhiraho yo fhungudza mutsiko , fhedzi masiandoitwa a gomelelo a khou ḓi bvela phanḓa kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango ḽashu .
Vhashumisani vha khou engedza kha zwikili zwa vhubindudzi zwa tshitshavha nga u vha funza u khethekanyea mathukhwi u bva kha tshiko u itela mbuedzedzo kwayo na mbuelo khulwane kha mupo u itela riṋe na mirafho ya matshelo . 
Ri khou ita tshanduko kha zwa pfunzo,sa zwe zwa ḓisumbedza kha u aluwa hu vhonalaho kha mvelelo dza ku phasele kwa maṱiriki ṅwaha wo fhiraho , na dzangalelo ḽe ḽa sumbedzwa nga vhaswa kha zwa pfunzo u mona na shango .
Tshivhalo tsha adzhenda dza phindulo dza tshihaḓu na zwo themendelwaho nga ṅwaha . 
Ho no ḓi vha na nyambedzano na muṋe wa mavu wa zwino . 
Kha maga oṱhe mahulwane a kutshimbidzele kwa CBP , zwi nga vha zwa ndeme u ramba vha vhaeletshedzi vha zwa thekiniki / vhaḓisedzi vha tshumelo vha no bva ha masipala , dziNGO kana kha sekhitha ya phuraivete , uri vha tikedze u simiwa ha zwiṱirathedzhi na kha thandela .
Hune maga a zwa mutakalo na tsireledzo mutholi a vha o a ita , ngeno a sa tsireledzi lu fushaho siani ḽa zwa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi , tshipikiṱere a nga ṱoḓa mutholi a tshi engedza maga a tsireledzo nga nḓila i fushaho .
Ri tshi ya phanḓa , hu na u khwinisea hu vhonalaho kha tshipiḓa tsha Zwiṱitshi zwa Mapholisa Zwavhuḓi zwa Zwipondwa u itela uri zwiṱisthini zwa mapholisa hu vhe na tshumelo ya zwipondwa yavhuḓi , nahone izwi zwo engedza fulufhelo ḽa vhadzulapo na thembo kha u vhiga vhugevhenga ha u tambudzwa lwa vhudzekani . 
Ḓivhazwakale ya u dzhiiwa ha mavu .
Fhungo ḽa ṱhoho ya pharagirafu
Musi zwiimiswa izwi zwi tshi kha ḓi lingedza u ḓiimisa nga zwoṱhe , zwo no dzhenela tshoṱhe kha maitele ashu . 
U ṱanganedza na u shuma khumbelo dzo fhambanaho dza mafhungo , ridzhisiṱara , dzifomo , ndaela na nḓivhadzo . 
17 Mutukana we a vhidzelela e " phele ( wulufu ) " !
Nga u khwinisa mashumele kha masia aya o topolwaho , vhagudi vha ḓo vhuelwa u bva kha pfunzo ya maimo a nṱha .
Mishumo
4.77 Nga nṱha ha pfanelo dzo bulwaho afho murahu , na khonadzeo dza u pfuka dziṅwe dza pfanelo , iyi mbetshelo i bva kha khethekanyo ya 22 ya Ndayotewa , ine ya amba uri " Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u nanga nḓila ya u ita zwa makwevho , mushumo kana phrofesheni o vhofholowa .
Mihasho naa sekhithara dzi nga shumisa zwisumbi zwadzo kha mbekanyamushumo dzavho nṱha ha zwisumbi zwa madzingu . 
Zwa zwino vhathu vha Afurika Tshipembe vhane vha kona u swikelela inthanete ndi phesenthe dza 17 - tshivhalo tshine tsha khou gonya nga phesenthe dza 20 nga ṅwaha .
Muhasho wo thola vhathu vhaswa u itela u bveledza zwishumiswa zwa mafhungo , zwa pfunzo na zwa vhudavhidzano kha thaidzo dzi fanaho dza vhaswa , dzine dza katela vhuimana kha vhaswa , HIV / AIDS na u shumiswa ha zwikambi ho kalulaho . 
Tshumelo i nga swikelelwa nga u founela kha nomboro ya : 0800 356 635 kana nga u rumela SMS i na madzina aṋu na nomboro ya basa kha 49200 .
U khwaṱhisedza uri tsheo dzi itwa lwa demokirasi nahone nḓila ya u dzhia tsheo yo tendelaniwa phanḓa ha muṱangano .
Ro khwaṱha kha u hana hashu mivhuso ine ya dzhena ya vhusa nga kha u dzhavhula mivhuso na dziṅwe nḓila dzi sa elani na ndayotewa . 
Fhedzisani garaṱa i no amba nga inwi .
Fhedzi , muthu u a mangala arali maitele aya o vha o thoma u shumiswa nga nḓila yone na u langiwa , arali o vha o ṋewa tshifhinga tsho linganaho na uri vhathu vho vha vha songo lavhelela mvelelo nga u ṱavhanya na maḓembe . 
Magavhelo a zwa matshilisano u itela vhuunḓi ha vhana na one o vha e fhasi vhukuma , nahone miṱa ya vhatshena ye ya dzula yo ḓisendeka ngao kanzhi yo vh iyo ine ya vha na thaidzo dza zwa matshilisano kana vhukonḓi muvhilini kana ha ngelekanyo . 
Zwiko zwa mupo zwa Afrika zwi tea vhusiwa zwavhuḓi u itela u bveledza u vha khagala na u lwa na u bviswa ha zwiko hu siho mulayoni na u tambiswa hu sa ṱanganedzei . 
ela zwiko zwa tshitshavha na ṱhoḓea dzatsho
Zwidodombedzwa zwi a ṅwalwa nahone vha na ṋewa ṋomboro ya referentsi sa vhuṱanzi , nahone ṋomboro iyi ndi ine vha do i shumisa na matshelo .
Maitele a vhudzheneleli ya sisṱemathiki o bveledzwa e a thusedzwa nga zwishumiswa dzo tewaho kha sainthifiki u itela u leludza u dzhiiwa ha tsheo i pfadzaho . 
Mihasho i khou thoma thandela na mbekanyamushumo dzine masipala u nga vhuelwa khadzo . 
Nga mishumo ya lushaka ulu , vhagudi vha nga fhedza tshifhinga tshilapfu vha tshi khou u ita u fhira u kha u vhala phakhedzhi . 
Bammbiri ḽa 2 - Tholokanyonḓivho na Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
Mutevhe wo fhelelaho wa Thandela Khulwane ndi we wa katelwa kha Mbekanyamushumo Khulwane ya nga ṅwaha u ya nga Fhungo ḽeneḽo , u ya nga Modele wa Zwipikwa . 
Ndi tshumelo idzo dzi ṱoḓaho ḽeveḽe ya u phalala ya vhugudeli fhedzi , dzi no ḓo ilafhiwa kha puḽatifomo ya vhuongelo ha mukoni . 
Tshomedzo dza U dzima Mulilo dzoṱhe dzi tea u ṱaluswa nahone dzi vhe dzo ṅwaliswa . 
Zwiṅwe hafhu , mavundu kanzhi ha tevhedzesi kha sia iḽi . 
Ṅwedzi uno u ṋea muvhuso luvhanḓe , madzangano a zwitshavha , mabindu na madzangano a vhashumi lwa u sedza mvelaphanḓa yo itwaho kha u ṱuṱuwedza na u tsireledza pfanelo dza vhathu vha re na vhuholefhali .
U ya ha vhagudisi tshikoloni hu monithariwa hani nahone ndi nḓila dzifhio dzine dza khou shumiswa u khwinisa nyimele ?
nḓivho ya Vhupulani ha Mveledziso yo Ṱanganelanaho na zwikhala zwa u dzhenelela ha Komit ya Wadi na tshitshavha
yo salaho kha tshelede ya mbadelo , pfanelo dzi songo vhiliwaho ,
Vhukoni ha u bveledza ha muhumbeli . 
4.3 . Khabinethe yo ṱanganedza maga a tsheo a SADC nga ha Vhutsireledzo na Mulalo kha khaedu ya mafhungo a zwino a poḽotiki ya ngei Lesotho , he ya vusulusa vhuimo ha thikhedzo yavho kha SADC vhune ha hanedzana na ndingedzo dzoṱhe dza u shandula muvhuso zwi lwaho na ndayotewa .
Zwi tshi bva kha thandela yo tiwaho na tshaka dza zwishumiswa zwo shumiswaho u vhea iṱo na u langa thandela khathihi na maitele a Ofisi ya Thandela , zwiko na nḓila dzo shumiswaho u lugisela mivhigo zwi nga katela : 
U vhudzisa nga mvelelo dza malofha a siho kha ḽaborathori . 
Kha vha nekane nga fomo dzo dadzwaho dzo bulwaho afho ntha nahone dzi fhelekedzwe nga dokhumenthe dzi tevhelaho :
Milayo ya zwa u ola : u ita wo ḓiimisela na u bula phambano , na zwi no yelana , u ombedzela na u linganyisa
e ) Vho Raymond Mlungwana Vokwana ( u tholwa hafhu ) ;
Themendelo : Vhubvo ha muvhuso wapo wo khwaṱhaho ; Tshenzhelo kha zwi tevhelaho : musaukanyo wa mugaganyagwama na pfananyo ; muhasho wa zwa masheleni kha sekithara ya nnyi na nnyi . 
Nyambedzano na zwikolo zwo ḓiimisaho nga zwoṱhe zwine zwa khou ṱoḓa u vha zwikolo zwa nnyi na nnyi , kana nga iṅwe nḓila . 
Khumbelo ya ḽaisentsi ya u bveledza zwivhaswa
Kha vha engedza nga mafhungo a bvaho kha notsi dza khoso dzi re kha 3.5
5 . Muṱangano wa vhu17 wa Khoro ya Dzangano ḽa Dziminisiṱa wa Indian Ocean Rim ( IORA )
U swikelela izwi , Muhasho wa zwa Dzinnḓu wo vha u tshi khou shuma na miṅwe Mihasho kha Muvhuso wa Gauteng , na mimasipala , u ṋetshedza tshibveledzwa tshi fanaho tsho sedzwaho khatsho . 
Ngei KwaZulu-Natal , muvhuso wo ṋetshedza nnḓu na magavhelo zwi fhiraho 700 000 hu tshi katelwa na yuniti dza 12 000 kha Thandela ya Dzinnḓu dza Mahayani ya Vulindlela dze dza fhaṱwa nga kha EPHP .
Maṅwe mafhungo a vhonalaho a u thusa vhone uri vha pfesese pfanelo dzavho na vhuḓifhinduleli mayelana na PMBs :
Komiti dza Odithi dzi na vhuḓifhinduleli ha mawanwa a odithi a nga ngomu , mawanwa o sumbedziswa kha Muvhigo wa Muoditha Dzhenerala khathihi na Komiti ya Tshoṱhe nga ha thasululo dza Dziakhaunthu dza Tshitshavha . 
Nga afha thungo nyito ya mishumo ya vhathu zwi sia zwi tshi khou tshikafhadza madi lune zwa sia zwi tshi khou thithisa na khwalithi ya madi .
U bvisela khagala na u ṱalutshedza muhumbulo wawe
Vhathu vha sa shumiho vha tea u ḓi ṅwalisa Muhashoni wa Vhashumi sa vhathu vha ṱo ḓaho mushumo .
Hezwi zwi nga vha zwi tshi khou itiswa nga u shambila ha vha tshinnani kha Dzingu ḽa Gauteng vha tshi ya u ṱoḓa mishumo . 
No / vho thoma lini u tamba mutambo uyu ?
Ho ṅwala fhungo ḽithihi ḽi
U guma kha R169 502 kha daiḽasisi ya vhulwadze vhu sa fholi nga muunḓiwa nga ṅwaha
Tshikwama tshi tikedza zwithu zwa ndeme zwa mugaganyagwama na zwa Muhasho wa Lushaka na Muhasho wa Vhashumi nga u vhona zwauri nḓisedzo ya mugaganyagwama kha zwithu zwa ndeme zwi ngaho vhukoni ha nḓisedzo ya tshumelo , u fhelisa vhushai na u fhaṱa nzudzanyo dzi pfadzaho dza tshiimiswa . 
Ho sedzwa u rumelwa nga GP wa DSP , mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho kha tshumelo dza radioḽodzhi na phathoḽodzhi na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele
Pulane ya u funza u sumbedza gumoṱuku ḽa magudiswa ane a ḓo gudisiwa nga themo .
Thimu idzi mbili ndi dzone dze dza vha dzi na khonadzeo ya u vha dzingweṋa . 
Tshifanyisoni hu sumbedzwa tshiṱitshi tsha tshifhinga tshi ḓaho tshe tsha dzinginywa uri tshi vhe tshivhindini tsha vhupo ha mabindu . 
Zwi nga dzhia tshifhinga tshi linganaho miṅwedzi mivhili u tshimbidza u ṅwaliswa hoṱhe
U khwiṋisa ndondolo ya mutakalo na ndavhelelo ya vhutshilo kha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe ndi iṅwe ya mvelelo dza ndeme dza fumimbili dza Muvhuso wa Vhukati . 
4.12 Mbetshelo dza khethekanyo 1 na 2 dzi na vhushaka na iyi ṱhoḓisiso , sa izwi dzi na khethekanyo dzi ambaho nga vhuḓifari ho iledzwaho u ya nga Mulayo .
Vhatholi vha
U ṅwala ndaela : tsumbo , kuitele kwa sangwedzhi
Mutheo wa Fiḽimu na Vidio zwa Lushaka wo thomiwa u itela u bveledza na u alusa nḓowetshumo ya fiḽimu na vidio Afrika Tshipembe . 
Vhakhantseḽara
2.11 Vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe ?
Ndaka dzine dza tea u fhiriswa kana thandela khulwane dzine dza nga shuma sa tshiitisi tsha u vula mishumo ya ndeme kha ikonomi kha vhupo honovhu dzi tea u ṱaluswa nga u ṱavhanya . 
4.2 . Muluvhisi wa Shango Imo,Vho Rochas Okorocha , vho avhela Muphuresidennde Vho Zuma Imo Merit Award , tshine tsha vha tshiphuga tshihulwanesa kha Shango tshe tsha avhelwa avho vhe vha ita phambano kha mveledziso ya zwitshavha zwavho .
U shumisa zwiṱalusi zwone
4 . U humbula na ndingano malugana na thandela dza mveledziso
Ri fanela u vhea ndingedzo dzashu u mona na tshanduko ya kilima nga ngomu ha khanedzano i fanaho nga ha u swikelela zwipikwa zwa mveledziso ya miḽeniamu . 
Rekhodo ya mutheli i khou fhiriselwa kha vhuṅwe vhupo .
Ro phasisa zwipiḓa zwo vhalaho zwa mulayo u tikedza mushumo uyu muswa wa Ofisi ya Muhulwane wa Vhulamukanyi .
Nga murahu ha u vhofholowa ho eḓanaho ḽiga ḽi tevhelaho ndi , nga hune zwa konadzea ngaho , u khethekanya minerala dza ndeme u bva kha matheriaḽa a si na ndeme , kana matombo a si na ndeme . 
Ri ḓo ṱuwa nga ngoho na nḓivho ntswa , mafhungo na ṱhuṱhuwedzo . 
Maitele ashu a tshanduko ho ngo guma kha u tandulula mafhungo a poḽotiki na ndayotewa fhedzi . 
Muṱhonifhei Mudzulatshidulo wa Foramu ya Phalamennde ya SADC na Mulangadzulo wa Phalamennde ya Zimbabwe ; Vho Lovemore Moyo ,
U sika maipfi a tshi shumisa mibvumo yo gudiwaho .
Kearney wa Vhuḓifhulufheli ha Vhumbindudzi Thwii u bva Mashangoni a Nnḓa , une wa sumbedza uri Afurika Tshipembe ḽi kha vhuimo ha 25 ho sedzwa fhethu hu no kungesa vhubindudzi u bva mashangoni a nnḓa kha ḽifhasi , ngeno ḽi kha vhuimo ha u thoma kha Dzango ḽa Afurika .
Zwi amba uri , ndi konṱiraka ine ngayo miraḓo ye tendelana u sa bvisela khagala zwidodombedzwa zwo katelwaho kha thendelano .
Zwiṅwe hafhu , logo yashu i ḓo vhonala kha phosiṱara dza u thithisea ha ṋetshedzo ya maḓi vhuponi . 
Masipala uḓo , nga kha maanḓa awo , ṋea mbadelo vhukati ha zwikolodo zwa tshumelo . 
Zwino itani phosiṱara ni rambe vhana uri vha ḓe vha thuse u kunakisa tshikolo .
Afidaviti i tea u amba uri muiti wa khumbelo o ṱala , i bule dzina ḽa khothe he a ṱala hone , na ḓuvha ḽa ṱhalano .
mutshini
Khabinethe i ṱanganedza muya wa Vhuthu wo sumbedzwaho nga vhurangeli ho rangwaho phanḓa nga Operation Hydrate he ha ita phambano kha zwitshavha zwi re fhasi ha mutsiko .
U tshimbidza thimu na tshiṅwe tshitshavha
Zwikalampfu dza khanḓwa / tshetshe/ tshie na vhana
Vhuḓifhinduleli ha nyaluwo ya iwe muṋe , u topola ṱhoḓea dza u guda na u wana thuso yo teaho malugana na zwenezwi . 
Khomishini i fhulufhela uri shango ḽi nga kona u sika mishumo ya miḽioni dza 11 nga 2030 nga u :
Ndaka dzo teaho u rulwa mushumo dzo no ḓi ṱaluswa nga mulandu wa uri a dzi tsha shumiswa . 
Kha vha bule muhumbulo wavho , kha vha rumele heyi fomo kha :
Vhurangeli uvhu vhu tou vha tsumbo yo dziaho ya uri muvhuso u nga shumisana hani na sekithara ya phuraivethe kha u ḓisa thandululo dzi vhonalaho kha khaedu ya tshihaḓu ine shango ḽashu ḽa ṱangana nayo .
1 Vhabvumbedzwa
Vhudavhidzano vhukati ha kiḽiniki na dziḽaborithari ho khwinifhadzea , nahone tsumbanḓila dza dzilafho hu tshi itelwa TB ine ya sa shavhe mushonga na dzone dzo bveledzwa . 
Mushumisi u ṋewa ḽaisentsi ya u vula na u vhala webusaithi na / kana zwo dzheniswaho fhedzi - dziṅwe ndugelo dzo farwa nga nnḓani ha musi zwo sumbedziswa nga vha GEMS . 
Tshipikara vha tenda uri vha na vhuḓifhinduleli ha fomaḽa ha sisiṱeme ya komiti dza wadi fhedzi vha ri tsheo ya vhukuma i itwa nga meyara mulanguli ane a omelela kha ḽa uri zwoṱhe zwi elanaho an komiti dza wadi zwi ḓiswe khae .
Hezwi zwi vhonalesa kha maitele ane a fhima kana a thivhela pfanelo dza vhafumakadzi , u kona u wana u swikelela mavu na zwiṅwe zwiko zwa vhubveledzi , maitele a matshilisano a nga ho sa u ṱhukhulwa ha vhudzimu ha vhafumakadzi na u mala tshikunwe . 
U rubiswa ( u thusa u thivhela u kavhiwa nga HIV )
Naa zwipiḓa zwoṱhe zwi re khombo zwo tsireledzwa , tsumbo , dzigere , vhareili vha dzitshaini , shafuti dza inzhini dzo ṱoṱomowaho ?
Khoro i dovha ya vha pfanelo ya u ita nyambedzano nga ha maṅwe maga na ṱhoḓea na muṋe wa thendara ane a ḓo bvelela . 
Kha sia ḽavhuḓi , mitengo ya tshivhambadzwa yo khwinisea u bva kha u wa hayo nga tshifhinga tshi konḓaho , naho i sa athu tou vhuelela kha ḽevele ye ya vha i zwone phanḓa ha tshifhinga tshi konḓaho . 
Hu tshi shumiswa maitele a u davhidzana , muvhuso wo kona u shumisa phurogireme dzo fhambanaho kha u dzhena kha thaidzo ine vha khou ṱangana nayo . 
Khamphani yo thomiwaho fhasi ha Ndima 21 i na memorandamu na mabambiri a thendelano ya ṱhanganyo o sikaho khamphani o ṅwaliswaho na Muṅwalisi wa Dzikhamphani .
Zwo vha zwi tshi ḓo vha zwavhuḓi arali ndo vha . . .
Ṱhoho dza Tshumelo dzashu dza Tsireledzo ;
U lugisela Mulaedza wa Lushaka wa u thoma nga muvhuso muswa ṅwaha u tshi khou ḓi ya , kha ṅwaha yo fhiraho , ro vha ri tshi khou shuma na Muhanga wa Tshiṱirathedzhi tsha Kotara ya Vhukati .
Ṱalutshedzani fhethu / vhathu / muanea ...
Zwidodombedzwa zwi tevhelaho zwi ḓo ṋetshedzwa kha Vhupo ha Vhulanguli vhuṅwe na vhuṅwe . 
Ndi komiti ya u eletshedza ine ya nga themendela mafhungo maṅwe na maṅwe ane a kwama wadi .
14 . U bviswa ha tshiteṅwa tsha 24 .
5.4.4 U sengulusa data
Muthu o pfufhiwa khonṱhiraka malugana na sekhithara ya tiwaho , u nga kha ḓi sa shuma nga fhasi ha khamphani khulwane nga nḓila yeneyo ya uri mveledziso yapo na zwi re ngomu zwa ndeme yo katelaho zwoṱhe zwa khonṱhiraka zwi khou tsitselwa fhasi u fhungudza mukano wa fhasisa wo sumbedziswaho . 
Arali ha vha na dzinwe dokhumenthe dzo ṋekedzwaho thungo , zwi ḓo dzhia vhege tharu u shumana na khumbelo .
Senthara ya Nyambedzano i ṋetshedza tshumelo dzayo na zwibveledzwa kha maḓuvha a sumbe nga vhege . 
Ndivho ndi ya u konisa vhulangi vhuvhili kha u ṋeana mafhungo , na u tikedzana kha zwa thekhiniki na u ita vhusedzulusi , u dalelana na u shumisana kha u bveledza kushumele .
5.4.6 U davhidzana nga mawanwa
Inwi ni muṱolambalelano wa ngomu nahone ni na mbilaelo malugana na khonadzeo ya thaidzo i elanaho na nḓisedzo ya zwiendedzi na vhareili vhazwo . 
Pfanelo ya u thoma mugodi i ṋetshedzwa arali :
Kha ri ite nyito musi ri tshi ṱuma thangi kha tsinde ḽa ipfi ?
Mafhungo nga ha zwibviswa o ḓo kona u dzheniswa kha mimapa , u itela u topola zwikwama zwa vhushai nga ngomu shangoni . 
Zwi tea u khwaṱhisedzwa uri u linga a hu itwi kha mushumo wa u ṅwala fhedzi , honeha hu tendelavho na mushumo wa u tou ita na wa oraḽa .
Vhomakone zwazwino vha khou dzudza tshifhingani khonadzeo ya ngudo zwi tshi ya kha nyolo ya thandela . 
I ḓo sumbedza nga ha vhubvo ha vhuloi kha kuvhonele kwa vhathu vha Europe na America , na u vhambedza uku kuhumbulele na kuhumbulele kwa vhubvo kha Afrika na Afrika Tshipepembe .
Hezwi zwi amba uri vha badela zwiṱuku kha khetho nthihi ya mbuelo kha muthu a holaho tshelede nnzhi .
U ya nga Yuniti ya Ṱhoḓisiso ya Muhasho , ṱhoḓisiso kha mafhungo o fhambanaho a elanaho nga maanḓa na zwa vhufhura na u tswa , vhuḓifari hu si havhuḓi ha tshelede kana ndangulo ya u renga zwo vha zwi kha ḓi ya phanḓa nga tshifhinga tsha datumu ya u vhiga . 
Arali vhuongelo vhu sa koni u fara miṱangano nga Nyendavhusiku , hune tshivhalo tshinzhi tsha vhashumi tsha vha tshi ḽivini , nḓila ya ṱhalutshedzo a yo ngo swikelelwa . 
Mvelelo dza nyimele dza mashumele ane a fana na a vhupuli migodini , vhafumakadzi vho vha vha tshi lavhelelwa u alusa vhana na u lima masimu vha tshi itela vhaṋe vha migodi . 
U itela u swikelelea , na u thomiwa , hei pfanelo , muvhuso u fanela u shumisa dziṅwe nḓḓila dza u ita uri pfunzo i kone u wanala , hu tshi katelwa na zwiimiswa zwine zwa shumisa luambo luthihi , hu tshi dzhielwa nzhele-
U nanga maipfi na zwivhumbeo zwa luambo
Khemisi yavho i nga ri rumela mbilo dza mishonga lwa elekiṱhironiki musi vha tshi khou vha rengisela .
Mveledziso i sa nyeṱhi a si muhumbulo u re khagala . 
Vha ḓo kona u pfi vha thaiphe nomboro yavho ya vhuraḓo ( nomboro ya tshikimu tsha dzilafho ) , PIN ye vha nanga na nomboro ya basa .
U rembulutshela kha ndingedzo dza vhukuma dza u ṋekedza zwiṱuṱuwedzi zwa muthelo kana u kunga vhubindudzi ha mashangoḓavha u itela u karusa mveledziso ya ikonomi ya lushaka - tshipiḓa tsha vhuvhili tsha thero - muthu u tea u rera nga ha senthara dza zwa masheleni dza nga nnḓa na dza nga ngomu ha phendelashango . 
Vhathu vha vha shela mulenzhe kha u saukanya ho ṱanganelaho na u bveledza pulane ya nyito na u vhumba kana u khwaṱhisedza zwiimiswa zwapo .
Ni tea u ḓa na zwiambaro zwa u bambela uri ni bambele .
Ho no vheiwa senthara ya u zwi lingedza dti .
Ri sa khou sedza khaedu dzine dza nga thithisa nyambedzano dza matshilisano dza zwino , tshitshavha tsha Nedlac tsho dzhia Nedlac sa dzangano ḽa ndeme nga fhasi ha nyambedzano dza matshilisano dzo tshimbidzwaho , na vhatshimbidzi vha maitele maṅwe na maṅwe ane a ḓo tevhela Indaba ya Vhushaka ha Vhashumi .
Kha foramu i fhio , nga fhasi ha milayo i fhio , naa muvhuso wo amba nga ha tsudzuluwo kha vhashumi vha re na zwikili u bva kha shango ḽithihi u ya kha ḽiṅwe ? 
Vha ḓ o kona fhedzi u shandula zwidodombedzwa musi thendelo yo no waniwa .
U ḓḓivhadziwa ha vhaimeleli
Zwa ino website
U ita uri fhethu hu dzule ho kuna na u kombetshedza mulayo na vhudziki zwi khou kundelwa u vha hone . 
SASA i sika tshaka mbili fhedzi dza zwikolo dzi re :
Kuvhonele kwa muṅwali
Mme awe vho dinalea nga maanḓa .
U anganya lushaka , vhunzhi na vhubvo ha malaṱwa , zwino na tshifhinga tshiḓaho . 
Ṱhaḓulo ya muthelo i kumedzwa u tandulula vhukonḓi uvhu . 
Vho Themba Stanley Kojana sa Mufarisa Mulangi Muhulwane : Vhadededzi , Mveledziso ya zwa Vhashumi na Tshiimiswa , kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo .
U vhala wo tou fombe 1-2
Zwa vha rudza mbilu ngauri ho vha hu dolofini .
I mba nga u ṱula na u shumisa mafhungotsivhudzi e a nweledzwa dziwadini dzoṱhe kha Tahishmiswa tsha M & E tsha 1 , ane a amba nga ha u bvela phanḓa ha u shuma , lushaka lwa thikhedzo i no khou ṱoḓea na kushumiselwe kwa masheleni a u sokou ṋetshedza e a fhiwa wadi .
U bveledza na u thoma maano a u engedza vhuḓivhi hune ha ḓo sedza kha u tshila zwavhuḓi na vhudzekani ha vhaswa vha thangana ya murole . 
4.3.1 U dzhiela nzhele mulayo wa nnyi na nnyi kha u dzhia tsheo 45
Uri izwi zwi bvelele ri themendela :
Tshumelo dza ndondolo ya u thivhela
Ṅwana wavho muthihi fhedzi wa mutukana o ṱhavhiwa musi e munyanyani tshifhingani tsho fhelaho he a fhedza tshiṅwe tsha zwanḓa zwawe tshi sa tsha shuma . 
U vhona uri hu khou vha na vhukoni na khonadzeo ya u ṋetshedza tshumelo ya mutakalo na tsireledzo mushumoni kha vhashumi vhoṱhe . 
Mbekanyamushumo i na ṱhoḓea dza ndalukano dzo itelwaho u ṋanguludza vho itaho khumbelo nga nḓila i ṱanganedzeaho na u vhona uri vho swikelaho ṱhoḓea vha wane mbuelo . 
Mulavhelesi wa tshifhinganyana u tea , tshifhinga tshoṱhe , a khwaṱhisedze vhuḓifulufheli na u sa dzhia sia u ya nga vhuṱanzi ho swikiswaho . 
Vha vhee tshiḽipi sa vhuṱanzi ha uri vho badela nahone u iteal u khwaṱhisedza ḓuvha ḽa u lingwa na tshifhinga .
Khathihi na u ṱanganya ḽaiburari dza muvhuso , hune Mulayotibe wo Khwiniswaho wa Ḽaiburari dza Lushaka wo ṅwaliwa . 
Ri khou vhona u gonya ha tshivhalo tsha mihumbulo miswa yo ḓiswaho kha mimakete , hune muhumbulo muṅwe na muṅwe wa fhulufhedzisa u khwinisa mveledzo ya mushumisi na ndaulo ya sisiteme yo leludzwaho . 
Vha ḓo akhamadzwa nga zwine vha ḓo zwi wana .
Vhoramabindu vhane vha wanala Gauteng
Khamphani i lavhelela u engedza vhukuma ndambedzo ya vhurangeli ha u hira na vhuṋe nga u linganyisa zwihulwane zwiko zwa vhaṅwe vhashumisani kha maraga wo sedzwaho . 
h ) Vho Dokotela Thandi Cynthia Ndlovu ( zwa Mabindu ) ;
GCIS yo vhumbwa uri i swikelele mishumo yayo sa zwo sumbedzwaho afho nṱha .
Vhathu vhane vha nga ita khumbelo dza u ṋewa thuso ndi -
U ṱalutshedza zwiitisi / mvelelo dza . . .
Vha humbelwa uri vha ṅwale zwi vhonalaho nga peni ntswu . 
Thandululo ine ya sa konḓe i khou ṱoḓea u itela u ṋetshedza vhukoni ha u : 
Sabusidi dzo Ṱanganyiswaho :
Vha ḓivhofha u pfumbudza muraḓo muthihi wa komiti kha wadi iṅwe na iṅwe sa mutshimbidzi wa wadi , khathihi na u vha thusa nga mbadelo dza zwinamelwa na zwiḽiwa musi pulane i tshi thoma u shuma .
U bveledziswa hafhu ha vhuimangalavha uvhu vhu swikisa kha u vhona khonadzeo ya ikonomi ya Tshiṱiriki . 
Ndivho ndi u fhungudza mafuvhalo e a vhangwa nga u nwa halwa . 
Maafurika vha ḓo vhofholowa kha nyofho na vhushai , zwileludzi zwoṱhe zwa tshumelo dza nnyi na nnyi zwi ḓo swikelelwa nga vhathu vhoṱhe , hu tshi katelwa avho vha re na vhuholefhali . 
U shumisa tshaka , vhulapfu na zwivhumbeo zwa mafhungo zwo
U wanulusa maitele ayo a nyaluwo a Tshiṱiriki tsha Overberg . 
Ni kha ḓi humbula musi ni tshi thoma tshikolo ?
Ndi zwa ndeme uri muthu ane a khou humbela khaṱhululo a sumbedze kha khumbelo ya khaṱhululo arali tsheo i tshi fanela u imiswa .
Vhulangi ha khombo vhu a ṱanḓavhudzwa na khombo fhethu hashu dzi a topolwa dzi elanaho na pulane ya nyito yo oliwaho . 
Vhagudi vhoṱhe vha Vhuimo ha Fhasi , vhuhulu vhagudi vha Gireidi ya Ṱ , a vha tei u ṱwa vho dzula zwiduloni ḓuvha ḽoṱhe .
Tshivhoniswa tsha ndeme kha mafhungo a elanaho na mavu o tiwaho u ya nga mivhigo na khani dza mulayo . 
Fhethu na mbekanyamushumo ya Vhege ya hune zwa ḓo farelwa hone zwi ḓo divhadzwa musi tshifhinga tsho no vha tsini .
Mbekanyamushumo dza Mabindu a muvhuso na zwiimiswa zwa mveledziso ya masheleni zwi fanela u ḓisendeka nga maanḓa kha fhungo ḽa u sika mishumo .
Nyangaredzi ya Vhuimo ha Fhasi zwi sumbedza u bvela phanḓa ya masia a magudiswa ; Nomboro , Tswayo na Vhushaka , Phetheni , Fankisheni na Aḽidzhebura , Tshikhala na Tshivhumbeo ( Dzhomeṱiri ) , Muelo na u Shuma na Data zwi tshi buḓa kha Gireidi ya Ṱ-3 sa zwo sumbedzwa afha fhasi kha thebuḽu :
U avhelwa ha gavhelo hu tiwa hu tshi shumiswa fomuḽa yo ḓisendekaho nga sisiṱeme ya dzibada dza vundu , vhuendi dzibadani na nyimele ya mutsho . 
Vhurangeli ha zwa vhulimi ha ḓoroboni , ho rangwa phanḓa nga Mveledziso ya zwa Ikonomi ya Masipala na Bodo ya vhulanguli ya Tshumelo ya Vhumvumvusi , u dzhia nṱha u thoma mabindu na thandela dza tshitshavha . 
ḒUVHA ḼA VHUṊA
Zwa u kundelwa u dzhiela nṱha ngudo ndi zwine zwa dzhielwa nṱha vhukuma , musi ho sedzwa zwauri dziṅwe themendelo dzi ḓo ḓa dzi tshi bva kha ino khomishini . 
U tevhedza ndaela / maitele
5 . Mbekanyamushumo dzine dza khou tevhela
Mbonalo ya ḽifhasi yo tsa miṅwedzini iyi ya zwino .
Tsumbo : tshifanyiso tsha mmbwa na fhungo ḽi no vhalea sa Sedzani mmbwa .
Itani odithi ya u tevhedza zwa mulayo i shumanaho na zwa : 
Madzina a zwi fareaho , tsumbo , tshidina , ngilasi , muri
Lihoro ḽa poḽitiki ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi re kha Buthano ḽa Lushaka ḽi khetha Tshimebi Tshihulwane tshine tsha ḓo tshimbidza mafhungo aḽo .
Zwazwino shango ḽashu ḽi khou ṱangana na khaedu khulwane ya muḓagasi ine ya vha tshithithisi tsha nyaluwo ya ikonomi na kha mudzulapo muṅwe na muṅwe .
Hezwi ndi nganṱhani ha ha u sa fhelela ha ngona dzi re hone zwino na zwisumbi zwa vhuyaḓa . 
Naa thendelano iṅwe na iṅwe vhukati ha mudzheneli wa thengophikhisano na tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muvhuso yo fheliswa miṅwahani miṱanu yo fhelaho nga nṱhani ha u kundelwa u shuma kana u tevhedza thandela ? 
Vhatholi vhane vha thola rakhonṱhiraka muṱuku vho tsireledzea
Mbalo GIreidi ya Ṱ
Muvhuso a u khou shumisa biḽi iyi u khethekanya mafhungo a vhuaḓa , u shaya vhukoni na u langula nga nḓila i si yone , vhukati ha zwiṅwe zwithu . 
Tsheke dzo ṋetshedzwaho nga zwifhinga zwa akhaunthu zwo fhiraho dzine dza fhelelwa nga tshifhinga dzi sa athu banngiwa dzi a ṱanganedzwa sa mbuelo kha tshitatamende tsha kushumele kwa masheleni musi tsheke i tshi vha ya kale . 
U ṋekedza kuvhonele ku hanedzaho u sa vhvhaleli
Maitele a vhukwamani a tea u shumiswa u bva mathomoni u khwaṱhisedza uri vhupulani ha mveledziso i shumanaho na ṱhoḓea dza ndeme nga nḓila yo teaho vhathu vha kwameaho .
Vhashumi vha khamphani vha fanela u ambara apuroni dzo kunaho , khephe ṱhohoni dzavho , na magiḽafu zwifhinga zwoṱhe . 
TTO u guma kha maḓuvha a sumbe Mushonga wa u tou ḓirandela ( OTC )
Zwino vhuimo uvhu ho vha hu khou vhonala kha tshipholisa tshi vhonalaho na kha tshipholisa tsha nzudzanyo ya nnyi na nnyi . 
Vhanna u bva kha khuḓa dzoṱhe vha wana zwi tshi konḓa u ṱanganedza u bvelela hune ha khou aluwa ha vhafumakadzi kha madzangano a poḽotiki . 
Vhagudi vha tea u pfesesa ndivho ya u amba na u ṅwala u dzhiela nṱha vha ṱanganedzaho mafhungo .
U vhalela nṱha zwi tshi bva buguni yawe nga tshifhinga tsha u vhala ha u sumbiwa nḓila nga mudededzi .
Nga Tshimedzi 2004 , dzangano ḽa vhorabulasi vhapo ḽo takadzwa vhukuma nga phurogireme ya u swikelela ya WC kha vhupo ha mabulasi vha vhuya vha lambedza nga thuthuthu ya kale u itela u thusa komiti kha mushumo wayo .
I na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u lambedza na khohakhombo ya u rengisea ya Tshikwama . 
vhiga nyimele dzi songo tsireledzeaho nahone dzine dza vhaisa mutakalo kha mutholi kana muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo nga u ṱavhanya
b ) bugupfarwa .
Vha ḓiphiṋa nga u fushea mushumoni ngauri nyimele dzavho dza mushumoni ndi dza maimo a nṱha hafhu malamba avho a kha tshiimo tshi linganaho na tsha dziṅwe dziphurofesheni .
Muvhigo watsho u ḓo ri thusa u shumisa mbetshelwa dza mulayo zwi tshi ya kha u vhofhololwa nga u ṱavhanya ha zwivhotshwa zwi tshi ya nga data i fhulufhedzeaho . 
Zwino vhorabulasi vha fanela u dzhena muhumbuloni wa vharengi u lingedza u pfesesa ṱhoḓea dzi anzelaho u vha dzi konḓaho dzine vha khou ṱoḓou dzi fusha nga kha mishumo i yaho nga tshumelo . 
Vhaiti vha thoilethe vha ṋetshedza zwiṱandadi kha mielo na nzengamo dza dzisoredzhi . 
Arali vha muthu a wanaho tshelede ya u unḓa ṅwana :
U ḓadzisa kha zwenezwo , thandela i tendela u fhaṱa hafhu vhupo ha u fhodza vhuṱavhanyaho na themamveledziso ya fhethu ha vhukonani , hu sa nyeṱhi na hu sa ḓuri kha vhalwadze na u khwinisa fhethu ha u shumela kha vhatholiwa na vhashumisani vha ndaka . 
Pfanelo dza mutheo dzi na vhuimo ho khetheaho kha mulayo , fhedzi a si pfanelo dza ambadzifhele . 
Masheleni o shumiswa u khwiṋiswa na u pennda phasedzhi , phera , phera dza u ṱambela na mabunga . 
Khaedu khulwane ndi u tsireledza ndambedzo yo linganaho kha zwivhumbeo zwine zwa ṱoḓea zwa tshiimiswa na u thola vhashumi vha re na ndalukanyo dzo teaho . 
U pfumbudza miraḓo
( 1 ) Vhathusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa vha na vhuḓifhinduleli kha maanḓa na mishumo ya khorotshitumbe ye vha i ṋewa nga Muphuresidennde .
Nga nnḓa ha dzikhaedu u mona hoṱhe , ri ḓo bvela phanḓa na u tamba tshipiḓa tshashu . 
Mbekanyamushumo dza Ndangulo ya Vhulwadze u itela u langa dzilafho na mutengo wa vhulwadze vhu sa fholi , vhu nga ho sa HIV/ AIDS na Vhulwadze ha Swigiri .
Ndondolo ya musi vha sa athu beba
Muhwelelwa o ḓo gwevhiwa ṅwaha muthihi dzhele , nahone muhwelelwa a ita aphiḽi .
Ngoho : Muthu ane a tzhipa a nga vha muthu muṅwe na muṅwe - vha nga si ambe zwine vha vha nga u tou vha sedza fhedzi .
Muthu o dzhielwaho thundu ndi mukolodi ane thundu dzawe ya vha i nga fhasi ha ndangulo u swika musi tshikolodo tsho no badelwa .
Sa afha vhathu vhavhili vha na vhuḓifhinduleli hune vhuaḓa ha vha hone , tsedzuluso iyi a yo ngo fhambana . 
u laṱwa nga mubebi
Vhukwamani na vhashumi kha miṱangano iyi hu khou vha khwiṋe , hune vhathu vhanzhi vha khou kona u bula mafhungo a pfadzaho ane khao ha lavhelelwa mivhigo kha muṱangano u ḓaho . 
Vhandani zwanḓa .
Mishumo yoṱhe ya zwa u fhaṱa i tea u pfuka kha maitele a ndingo na vhulavhelesi ho khwaṱhaho hu tshi tevhedzwa maitele a lushaka o tendelwaho . 
Tshumelo idzi dzi tea u ṅwalwa kha khoḽomu ya u thoma dza ḓi engedzwa zwenezwi dziṅwe tshumelo dzi tshi enda dzi tshi waniwa kha pulane dza wadi dziṅwe-vho .
Naa ri nga , sa shango , vhofholowa zwa vhukuma arali vhomme , vhananyana , dzikhaladzi na vhomakhadzi ashu vha tshi ofha u tshimbila zwiṱaraṱani ngauri vhaṅwe vhathu vha vhengaho vhafumakadzi vha humbula uri vha tshimbidza shango ? 
Zwifanyiso zwi tshilaho kana zwi sa tshimbili zwi nga iswa u bva kha fhethu hu vhambedzwaho ngaho u ya kha fhethu hu ṱanganedzwaho kha vundu kana senthara ya vhukoni . 
( f ) u lugisa na u thoma milayo ya vunḓu ; na
Arali I khou ṋetshedza sa i imelaho u valelwa sibadela , hu ḓo shuma mbuelo sa sibadela 100% ya mutengo wa Tshikimu
Hu khou tsivhudzwa uri vha ṱolwe ṋanyo ṅwaha muṅwe na muṅwe .
U alusa pfunzo nga ha , na nḓivho ya , khamphani na mulayo ya ndaka tsikwa nga muhumbulo . 
GEW ndi thangela phanḓa u ya kha Khongiresi ya Vhubindudzi ya Ḽifhasi ( GEC ) ine ya ḓo farelwa kha dzhango ḽa Afrika lwa u tou thoma ngei Johannesburg nga Ṱhafamuhwe 2017 , hune ha khou lavhelelwa vhurumelwa vhu fhiraho 5 000 u bva kha mashango a 160 vhane vha ḓo dzhenela vhuṱambo uvho .
Khonferentsi ya Yuno nga ha Mbambedzo na Mveledziso i sumbedza uri Afurika Tshipembe ḽo vhilidza kuḓele kwa vhubindudzi thwii u bva mashangoḓavha u swika kha rannda dza biḽioni dza 88 nga 2013 , ngeno ndavhelelo dza 2014 na dzone dzi dzavhuḓi .
Tswikelelo kha Bugupfarwa ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS )
Ri fhulufhela , sa zwe nda a mba mathomoni , uri kha ngudo dzi si dzavhuḓi , pfunzo i ḓo vha hone , nahone ri ḓo guda u ita zwithu nga nḓila yo teaho .
.3 Pulane dza u Funza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
2.3. Khabinethe yo dzhiela nṱha muvhigo u bva kha ' Thandela ya u Phumulwa ha Vhuṱanzi vhu si Havhuḓi ha u Kolodiswa ' na u tendela themendelo nga Komithi ya Khethekanyo kha Mbambadzo na Vhushaka ha Dzitshaka .
Komiti yo dovha ya tendelana uri Muhasho u sale murahu na u lavhelesa tsudzuluwo dzoṱhe dzi tshimbilelanaho na ndaka ya vhufa hu tshi katelwa zwidodombedzwa zwa mbadelo dza u renga , tshinyalelo , u bviswa na ndozwo ya ndaka ya vhufa , na uri zwidodombedzwa zwine zwa nga sa zwenezwo zwoṱhe zwi a katelwa kha mivhigo ya ṅwaha ya tshifhinga tshiḓaho . 
Arali vha tshi tea u ṋea vhuṱanzi khothe , tshiṅwe tshifhinga kutshimbidzele kwa khothe ku nga itwa nga khamera ( fhethu ho dzumbamaho ) .
Vhege iyi i ḓo khunyelela nga dzi 31 Shundunthule 2015 ngei Gauteng .
Mihumbulo ya ḽevele dza fulufulu na tshivhalo tsha khwanthamu na zwone ho ambiwa ngazwo . 
Naho zwo ralo , u swikelelea ho vha na phungudzelo nga ṅwambo wa u gonya ha phimo ya thengiselano na nyaluwo yo khwaṱhaho kha mbadelo dza mushumo wa vhubveledzi . 
Khaedu ndi u vhona uri phaḓaladzo ya ndinganelo ya mveledziso iyi . 
u ita khumbelo ya ndambedzo ?
Khunyeledzo ya konṱiraka : U khunyeledza na u ladza mafhungo a no kwama zwa konṱiraka hu tshi katelwa na u ladzwa ha mafhungo ane a kha ḓi vha o sala .
U ṊETSHEDZA VHUGUDISI
Nyito tharu dzi vhumba thikho dza tshiṱirathedzhi - dzone ndi : 
Nda tshetshelela vhurotho .
Ndi nga mini o humbulela kukaladzi kwawe Thabo ?
Vhadzheneleli vha shuma nga zwigwada zwa vhathu vha 4 u ya kha 6 na u bveledza pulane ya kushumele kwa masipala .
Khaedu na zwikhala zwa sekhithara ṱhukhu zwi a ambiwa ngazwo . 
Hune ha si vhe na vhuimeleli , riṋe , zwavhuḓivhuḓi , ri tea u vha vhaimeleli . 
Kha vha ṅwale zwine zwa fanela u vhewa u ya nga maimo , kana vha ambe arali zwo fanela , vha ṋee vho shelaho mulenzhe tshifhinga tsha u fhindula mbudziso iṅwe na iṅwe .
Nyengedzedzo i tea u shumiswa nga u andisa kavhili tshikalo nga murahu ha vhege ya dzilafho . 
Maafurika Tshipembe u bva kha masia oṱhe a vhutshilo na kha zwipiḓa zwoṱhe zwa shango ḽashu ri na maanḓa a u shandukisa iyi nyimele ya khombo .
Ndondolo ya mutshari na tsiravhulwadze kha tshomedzo u ya nga Mutakalo wa Mushumoni na Tsireledzo . 
Ho vha hu tshi shuma sa vhudzulo ha Khoro ya Ngeletshedzo musi hu sa athu fhaṱwa Phalamennde ya Kapa nahone ho shumiswa sa tshifhaṱo tsha ofisi dza muvhuso , Khothe Khulwane , Poswo ha fhedzisela nga u vha Muziamu wa Mvelele wa Ḓivhazwakale .
nganetshelo ---- u anetshelwa ha zwiwo nga nḓila i tevhekanaho hu tshi khou shumiswa maitele a u tou amba kana u ṅwala
Databeizi ya vhukati ya mbilahelo ya u khwinisa kutshimbidzelwe kwa mbilahelo ; thandululo dzavho dza tshihaḓu na vhudavhidzani ho khwaṱhaho na vharengi ; u pfumbudzwa ho teaho ha vhaofisiri vhano khou shumana na tshitshavha u khwaṱhisa vhudavhidzani ; na nḓisedzo ya tshumelo . 
Vhukoni ha u thetshelesa
maga ane a fanela u dzhiwa u fhelisa zwikonḓisi izwi
Kha vha ṋee nḓila pfufhi na dzi re na ndunzhendunzhe dzo ḓitikaho nga zwidodombedzwa u bva kha ḽiṅwalwa . 
Ḽiṅwalwa ḽa mathomo ḽa Fraser zwa vhukuma ḽo elana na u shumiswa ha maanḓa kha nyito dza vhufheṱashango . 
Mbalo dzire afho nṱha dzi sumbedzisa uri vhudzulo ha vhaendelamashango asi zwithu zwi songo ḓoweleaho u shumiswa kha vhupo uho . 
Vho vha vhone vhe vhaṱuṱuwedza nyambedzano nga ha khonadzeo ya u vhofholola vhafariwa vha zwa poḽotiki .
Tsedzuluso i tea u itwa nga maga a tevhelaho :
Ni a kona u zwi vhona uri roṱhe ro fhambana ?
9.2. NḒILA YA U SWIKELELA MAFHUNGO
Izwi zwi ḓo shela mulenzhe kha u bveledza nḓowetshumo ya mbekanyamushumo dzapo na u khwinisa sisiṱeme ya ndangulo ya mafhungo na mbuelo ya mbambadzelannḓa .
Zwino olani mepe wa tshikolo tsha haṋu .
Hezwi zwi ḓisa khaedu kha masipala kha sia ḽa nḓisedzo ya tshumelo dza tshifhinga tshilapfu dzine ha katelwa dzinnḓu , ngauri vhunzhi ha vhathu vhane vha khou ya dziḓoroboni khulwane vha thoma nga u dzula mikhukhuni . 
Hu tshi dzhielwa nzhele ya vhukoni vhungafhangafha ha maswuhana aya maswa avhuḓi na mufumakadzi o imaho afha phanḓa havho , ndo vha ramba hafha uri ndi ṱahise thikhedzo yanga na vhupfesesi ha u khunyeledza havho u mangadzaho 
Phaiphi ya u kuvhanganya i fanela u vha na phaiphi ya u rwisa muya nga hune ya dzhena ngaho . 
Musi guḽukhousu i nṱha malofhani avho , vha vha na zwithu zwinzhi zwine zwa vha vhea khomboni ( sa mutsiko wa malofha , khoḽesiṱirolo ya nṱha , u daha ) , vha ṋaṋa u vha khomboni ya thaidzo dzi shushaho dza mutakalo .
_ u kombetshedza
Ngudo dza kiḽasi yoṱhe kana tshigwada tshiṱuku luvhili kana luraru nga vhege lwa minethe ya 20 .
U thomiwa ha zwivhumbeo zwa vhafaramikovhe zwine zwa katela zwoṱhe kha vhuimo hoṱhe ha muhasho wa vundu , nga maanḓa zwikoloni . b .
Muvhuso washu u ḓo dzhiela nzhele khumbelo dza thuso , ro sedza maanḓa ashu siani ḽa mmbi ya lushaka , u shumisana na African Union kha u thusa vhathu na muvhuso wa Somalia .
Ndi a kona u shumisa mafhambanyi .
4.108 Bammbiri-mviswa yo amba nga ha u sa ṱanganedzwa ha vhana zwi tshi itiswa nga u pomokwa vhuloi .
Ndovhololo na ndugiselo ya mulingo :
2.3 Muṅwe na muṅwe wa vhadziamukovhe kha Muhadzimi vha bula na u garanthiya kha Muhadzimisi uri -
Senthara ya tshitshavha
1.16 Mbalo dza Murekanyo
Alcoholics Anonymous ndi dzangano ḽi sa shumeli malamba ḽo livhiswaho kha u thusa zwidakwa uri zwi khone u lwa na zwikambi . 
A si madi othe ane a vha a khwalithi yavhudi .
Lingani maḓamu aṋu luthihi nga ṅwedzi u itela u wana tshanduko ifhio na ifhio hu tshe matsheloni . 
Steve na John vho vha vha khou sedzulusa kushumele kwa miṅwahani i si gathi yo fhiraho na u vha na nyambedzano nga ha zwiṅwe zwiteṅwa zwa mbonelaphanḓa ya uno ṅwaha . 
Huthihi kha fhethu hashu ha vhaendelamashango ho nakaho zwi sa timatimisi ndi vhutshilo ha maḓini vhu sa fani na vhuṅwe . 
Sa vhashumeli vha muvhuso , fhedziha , vhashumeli vha muvhuso vha na vhuṅwe vhuḓifhinduleli musi zwi tshi ḓa kha u khwaṱhisa , u fhaṱa na u tsireledza dzina ḽa muvhuso nga kha nyanḓadzamafhungo ya zwa matshilisano . 
Nga mulayo , vhaimeli avho vha dzulela u vha na vhuḓifhinduleli kha vhakhethi . 
Ambara tshaini dzi ṋembelelaho , zwiambaro zwi sa vha fari , magilavu kana rinngi kana vha vha na mavhudzi malapfu ane a nga haka zwipiḓa zwi no khou mona
" Hu khou nukhelela ṋawa , " ndi Anansi a tshi enda a tshi nukhedza o takalesa musi a tshi khou zanyuka na nḓila .
Ṱhumetshedzo ya 3 : Nḓila dza u kovhekana mbuelo
Ro ri zwoṱhe zwi khou tshimbila zwavhuḓi , Muvhuso u khou tshimbila zwavhuḓi . 
Mbonalo
Vhuṱumani vhukati ha Yuropa na maṅwe mashango manzhi , hu tshi katelwa na Afrika Tshipembe , vhu amba uri vhuleme ha ikonomi ya Yuropa ho kwama ḽifhasi ḽoṱhe na uri vhu ḓo isa phanḓa u ita nga u ralo lwa tshifhinga tshilapfu tshi kha ḓi ḓaho . 
Hu shumiswa zwi tevhelaho :
Phurogireme dza tshiṱirathedzhi dziṅwe hafhu dza vhuendi dzi ḓo waniwa kha zwiṱiriki zwa Kapa Tshipembe , Boland na Overberg . 
U topola zwidodombedzwa zwo khetheaho
U shumisa nyolo kana mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza uri ipfi ḽi amba mini , nz .
Vhadzheneli vha tea u amba nga zwe vha vhona na vhaṅwe tshigwadani .
Muṱavhi muṅwe na muṅwe o ḓiimisaho kana tshiimiswa tsha u ṱavha tshi nga ita khumbelo ya Pfanelo dza u Ṱavha Zwimela Zwiswa .
Arali zwi tshi konadzea , mualusi a nga ṱola nezari , khathihi na zwiliṅwa zwo ḓiswaho , u itela u vhona uri thaidzo idzo a dzi khou endelela . 
Izwi zwi shumiseswa kha zwitshavha zwa mahayani , fhedzi vha a dovha vha wana muungo kha vhupo ha ḓoroboni . 
Tshibveledzwa tsha mafhungo - atikili ya gurannḓa / atikili ya magazini
fhethu ha ndingedzo
U buletshedza zwiwo
Tshiṅwe tshipiḓa tshithihi tshi fushaho ho vha ndingedzo ya u ḓiimisela hashu na tswikelelo ya u ṱhogomela vhuṱumani ha Dzangano ḽashu kha dzitshaka . 
U khou ṱuwa na nnyi ?
Maḓulu ane a humbulela
Vhuṱhogwa ha ikonomi ha tshiṱaluli itshi hu nga kha ḓi vha mupikisi kha mveledzo ya muḓagasi kha miṅwaha ya fumi i ḓaho . 
49 . Tshifhinga tsha Buthano ḽa Lushaka
Kha vha khwaṱhise vhuḓifulufheli havho ha uri ṱhoho ya mafhungo yavho ndi ine ya vha ndeme u i guda , ngauri vha ḓo wana uri vhaṅwe vho bindudza tshifhinga tshinzhi vhukuma , ndingedzo , na zwiko kha u i guda . 
U bva 2009 , ndo saina milevho ya 34 ndi tshi khou sumbedza SIU uri i sedzuluse milandu ya vhutshinyi , vhufhura kana vhulanguli vhu shumaho nga nḓila i si yone kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho na zwiimiswa zwa muvhuso .
Milayotibe
Iṅwe ya khaedu khulwane ya tshidemokirasi ho vha u shandukisa vhuvha ha mushuso khathihi na tshumelo ya nnyi na nnyi uri zwi vhe zwi bveledzisaho na u vha zwo ḓitikaho nga tshumelo . 
Phesenthedzhi i ḓo sumbedzisa vhukone ha kudzudzanyele . 
U lapfisa nyambedzano
Arali muthu a tshi andisa kana u rengisa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo u itela mveledziso na u bveledza zwibveledzwa zwi fanaho na mishonga , enzaimi dza nḓowetshumo , mapfura , zwiḓifhelelisa zwiḽiwa , dziphefumu , zwiḓolo , zwiṋokisi , oiḽi na ṋonzhe , mivhala , zwibviswa , zwimela zwiswa zwo fhambanaho u ya ngauralo , zwi dzhiiwa sa tshipiḓa tsha vhushumisamupo nahone hu tshi ṱoḓea thendelo ya vhushumisamupo .
Mikhwa ya phurofeshinala kha khumbelo dzi re khagala dza ndeme na ndayo ndi vhupo ha u shuma u itela uri vhufulufhedzei na vhungoho zwo katela mbadelo dzoṱhe na vhushaka . 
Vha tea u bva vha ya u tamba mitambo nnḓa hangei .
Mishumo ya foramu Nyimeli ya IDP
ḼIGA ḼA U ITA MUGAGANYAGWAMA
Zwi na ndeme uri dizaini dza u ranga dza netiweke dza nḓilamagodo dzi sedze na u thusa kha u kushumele kwa tshifhinga tshiḓaho . 
Hu na vhuḓifhinduleli kha vharangaphanḓa vha madzangano , vhatholi na vha tshumelo ya vhutsireledzi ha shango u itela u vha na vhuṱanzi ha uri mulayo u a ṱhomphiwa , na uri maitele a u levha a a thivhelea na uri tshiṱereke tsha zwa miholo tshi tshimbidzwa nga nḓila ya mulalo .
Tsenguluso kha u sedzuluswa ha tshifhinga tsha u fhela ha tshifhinga tsha mulandu yo mbo ḓi katelwa kha mbekanyamushumo ya Khomishini nga murahu . 
Avho vhane vha ḓo wanala vho kandekanya na u nyadza zwidayo vha tea u lavhelesana na maanḓa oṱhe a mulayo .
Pharagirafu ya ṱhaṱhuvho : tsumbo , zwivhuya / zwivhi , zwone / zwi si zwone , zwavhuḓi / zwi si zwavhuḓi , ngeletshedzo , tsivhudzo , themendelo
Izwi zwo tewa kha mulayo wa vhuthihi , mbadelo dzi linganaho khathihi na thikhala tsha u badela , nga nḓila ine ya vhona uri hu si vhe na shango na ḽithihi ḽi sa ṱangani na u kovhelwa ha mugaganyagwama hu sina ndivhanyo .
U shuma na / nga maipfi : Vhuthihi na vhunzhi ; mbeu ; ṱhukhufhadzo
Munanguludzo wa zwifhinga zwa u ṱavha u nga shumiswa kha u zwi thivhela , kana hu tshi ḓi tou vha u fhungudza tshiwo tsha tshitumbudzi . 
Hezwi zwi nga vha zwone tshiitisi tshihulwane tsha u tsela fhasi hune ha khou bvela phanḓa ha thani dzo bveledzwaho kha miṅwaha ya zwenezwino . 
Kha huṅwe u bvelela , kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho , vhaofisiri vha linganaho 107 kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vho wanala vha na milandu .
U engedzea ha u vha hone ha monitha kha mavundu oṱhe zwo ita uri zwikolo zwi vhige milandu yoṱhe ya zwiito zwi si zwavhuḓi khathihi na u fhungudza tshivhalo tsha zwiito zwi si zwavhuḓi nga u angaredza . 
Mbilo ya tshikolodo tsha zwa mulayo tshi phumulwa kah akhaunthu ya mukolodi musi zwo itiswa ngauri akhaunthu yanḓisedzo yo fhedziswa na uri dziṅwe mbadelo dzi no ḓo badelwa . 
Maṅwe maipfi a ndivhuwo a fanela u ya kha vhuṅwaleli ha khomishini . 
U davhidzana nga mawanwa
Lushaka lwa muṱangano
Pulane ya tshumiso yo dodombedzwaho i wanala nga khumbelo . 
Puḽane ya Ndinganelo ya Mishumo na Mbekanyamaitele ya Matholele zwi a tevhedzwa hu tshi tholwa tshiṱafu . 
2.5 . Khabinethe yo themendela u ḓiswa ṱafulani ha Phurothokhoḽo ya u Fhelisa Mbambadzo ya Zwibveledzwa zwa Tobacco zwi siho Mulayoni .
( 2 ) Mmbi ya vhupileli ndi yone mmbi ya maswole i re mulayoni kha Riphabuḽiki .
U ṱumanya thangi na mitshila kha tsinde ḽa ipfi
vhafumakadzi a vha vhumbi tshigwada tsha vhathu vha fanaho , ngauri musi vhe vha tshifumakadzi , mufumakadzi muṅwe na muṅwe u ḓivhea nga murafho wawe ; vhuimo , vhukale na u ḓikhethela u vha wa mbeu-ḓe na zwiṅwe-vho .
Manweledzo a mvelelo dza zwa masheleni a muhasho : 
MaAfrika Tshipembe vha ṱuṱuwedziwa uri vha takutshedze kha u lwa na u thivhela u tshoṱhelwa uhu nga u pota avho vhane vha khou vhulaha vhaofisiri vha mapholisa sa izwi vha tshi dzula zwitshavhani .
Mafulufulu ashu zwa zwino a tea u livhiswa kha u shumiswa nga nyito na mvelelo . 
Kutshimbidzele : Nyambedzano ya vhoṱhe
Madalo , na dziṅwe tshumelo
Vho ri hezwi zwi tshimbilelana na tshipikwa tsha muhasho tsha u swikela ndivho ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ya u fhungudza muhwalo wa dwadze , u engedza maḓuvha a u lalama u swika kha miṅwaha ya 70 nga 2030 na u dovha ra vha na murafho wa miṅwaha ya fhasi ha ya vho 20 u si na Aids nga 2030 .
Ri ḓo shumela u swikela mupo u shumiseaho wa vhubindudzi nga vhuvhusi havhuḓi , ndango ya vhulauli ho dzikaho , na zwiṅwe zwishumiswa zwa mbekanyamaitele . 
Arali nga tshifhinga tshiṅwe Vundu ḽa wana uri , nga nṱhani ha u sa londa ha Mukonṱiraka kana nga zwiṅwe zwiitisi zwine ha koni u zwi laula : 
( Enhanced ) Nyengedzedzo ya Maitele a dzinnḓu dza Vhathu :
3.4 Mufarisa Muphuresidennde Vho Ramaphosa vha ḓo rangaphanḓa vhurumelwa ha muvhuso kha u ṱangana ho ḓowelelaho hune vha vha naho na
masipala u na vhuḓifhinduleli dziwadini
Ri nga si ofhe vhathu vhane vha si vhe vhangana vha kombetshedza tshitshavha tshoṱhe uri tshi vhe tshirengululi . 
2 . NDIVHO DZA MULAYO
Ngona iyi i thusa u ongolosa u elela na u thivhela mavu uri a sa kumbululwe na u thusa kha rothela ha maḓi kha mavu . 
Ḓuvha ḽa Afrika ḽi dovha ḽa sumbedzisa tshikhala kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe tsha u ḓivhuyedzedza na u ḓikumedzela hafhu kha u tikedza vhudzheneleli hoṱhe ha muvhuso hu u itela u bveledza Afrika ḽa khwine na ḽifhasi ḽa khwine .
Maitele na zwiṱirathedzhi zwa u ṅwala
Sa masiandaitwa , tsha u thoma nahone ṱhaṅwe , tshikhala tshi tshoṱhe tsha u ita uri vhathu vhare kha vhuimo ha nṱha vha dzhie vhuḓifhinduleli kha ndingedzo dza u bvisa vhakhaedu vhavho vha poḽotiki nga dzikhakhathi , tsho lozwea . 
A zwi gumi kha dziPMB
( a ) hu tshi tevhedzwa mukovho u ya nga Mulayo wa vunḓḓu ; kana
U vhidza ṅanga dza sialala uri dzi pfi " madokotela vha vhaloi"ndi u dzhiela fhasi tshumelo nnzhi na mishumo minzhi ine ṅanga dza ita kha zwitshavha .
U vhalela nṱha zwipiḓa zwi no kanganyisa , nga luvhilo lwa u ongolowa , kana u ita zwoṱhe .
2 . Ḽeveḽe ya vhuvhili ndi ya u lugisela u dzhena kha kutshimbidzele kwa CBP wadini dzoṱhe kha tshifhinga tshegede tshe tsha tiwa hoṱhe vhuponi ha masipala ;
dziṱhumetshedzo
_ Zwimela zwo fafadzelwaho zwi fanela u farwa nga vhuronwane u itela u fhungudza u ḓikavhisa .
Nga nyaluwo maragani wa satheḽaithi ṱhukhu , na zwiṅwe zwikhala zwi tshi khou vulwa na vhubindudzi ha muvhuso , nomboro iyi i nga aluwa nga maanḓa . 
Vhavhali vha ḓivhelwa u fha mishumo , kana u vhala na vhana vho no fhedzaho mishumo yavho . 
Zwo ṱumana na zwithithisi zwa nga nnḓa zwi fanaho na kilima i kanganyisaho , u dzhia sia ha mbekanyamaitele ya ikonomi na u sa dzika kha mitengo ya zwibveledzwa zwa ḽifhasi , sisiṱeme idzi dzo thithisa nḓisedzo ya zwa vhulimi na mbuelo kha vhupo ha mahayani , zwi livhisaho kha vhushai . 
Tshiṱirikini tsha Matatiele ho thomiwa thandela ya vhalondotavhathu u itela u londota vho kwamiwaho nga HIV .
Nyimele ya maipfi ya zwenezwo ndi fhungo na pharagirafu . 
tshiṱanthamende tsho ṱolwaho tsha masheleni tsha miṅwedzi ya rathi
u ṱola vhukoni na zwine zwa nga itwa u dzhenelela kha mivhuso ya mavunḓu ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha mivhuso yapo na ofisi dza vhalangavunḓu , ngeno ri tshi khou isa phanḓa na u khwinifhadza vhukoni kha muvhuso wa lushaka ;
U itela u tinya u sedzwa khazwo nga huhulu kha khohakhombo , mbekanyamaitele na maitele zwa Tshikwama zwi katela nyendedzi dzo tiwaho dzo bulwaho afho nṱha dzine dza sedza kha u bvela phanḓa na u engedza phothifolio . 
Heyi khethekanyo i nweledza kushumisele kwa masheleni na mugaganyagwama zwine zwa khou humbulelwa hu tshi itelwa vouthu . 
U ḓitika u tshi tshimbilela phanḓa na murahu
Fhungo ḽo vho vhewa kha mutevhe wa khaḽenda u itela vhulamuli lwa vhuraru . 
U ṋetshedza ṱhuṱhuwedzo yone kha vhulimi ha zwa masheleni . 
Vhuṱolambalelano zwi tea uvha tshinwe tsha zwipiḓa zwa ndeme kha tshumelo dza muvhuso dzo vusuludzwaho . 
Vha kiḽasini fhedzi a vho ngo ḓilugisela u gudisa Vha ofisini fhedzi a vha khou ṋetshedza tshomedzo dzo teaho na u tikedza
Ro ṱalutshedzwa uri nga murahu ha u vhona izwi , vhaofisiri vha zwa tsireledzo vho dzhenelela . 
Nyendedzi dzo itelwa u endedza , hu si u langa !
Vhagudi kana vhadededzi vha nga koreka iyi mishumo ya u linga .
Ndo aluwa kha tshipiḓa tsha mahayani vhukuma tsha KwaZulu-Natal na uri ndo vha ndi tshi ṱoḓa u vha mulimi tshifhinga tshoṱhe . 
Zwi shumiswa kha u fusha zwifuwo zwa hayani na thakha .
Poswo dzi re afho fhasi dzi khou dovha hafhu u itelwa khunguwedzo hu na ṱhoḓea dzo khwiniswaho . 
Muhumbeli u tea u ḓadza fomo ya khumbelo ya u rea uya nga sekhithara ine tshikwekwete tsha ḓo rea khayo .
1.8 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho amba ngei kha Khonferentsi ya Thumo Vharangaphanḓa ya Afrika Tshipembe ya ṅwaha ye ya ṋea luvhanḓe kha ṱhoho dza vharangaphanḓa u kovhana mihumbulo nga ha mafhungo na zwihulwane zwine zwa vha konisa vhukhwine u bvela phanḓa u imelela shango ḽashu .
Ḓuvha , tshifhinga na vhuvha ha u kundelwa u thusa mupondiwa .
Vhagudi vha ṱoḓa tshifhinga tsha u lingedza u shumisa aya maitele , nga u :
Phambano ya vhathu Komitini ya Wadi
tshiga ---- ndi tshithu tshine tsha imela tshiṅwe kha zwibveledzwa tsumbo , luvholela lu imela zwi vhavhaho .
Zwikili zwa luambo na vhukoni ha u davhidzana zwavhuḓi na vhathu kha ḽeveḽe dzo fhambanaho u bva kha fhethu ho fhambanaho . 
Tshikhala a si tshihulwane , zwenezwo ri eletshedza uri vha ite khumbelo nga u ṱavhanya nga hune vha kona u thivhela u ḓo ḓisola . 
U ḓivha na u sengulusa zwiṱalusi zwo fhambanaho kha lushaka lwa ḽitheretsha kana tshakha dza zwibveledzwa , tsumbo , mutevhetshindo , raimi , mafanyamuthu , mamethafore
Ndingedzo dza u tea kana u lengisa u shumiswa ha nyiledzo dza u swikelela magumo a poḽotiki dzi tea u haniwa . 
Rekhodo ya u sedzulusa vhulamukanyi ha nyito ya khorondangi i a shonisa nga tsheo dzine dza dzulela u ima na khorondangi . 
U vhala zwibveledzwa zwa mafhungo sa a no bva kha dziṅwe thero
205. Tshumelo ya Tshipholisa
Tshinyalelo ya u shuma ndi tshinyalelo ya thundu na tshumelo , zwine zwa ḓo shumiswa nga tshifhinga tshi re fhasi ha ṅwaha muthihi .
U ṱalutshedza theori , tshenzhemo , tsumbo , na zwiṅwe . 
Hu na maitele a tevhelwaho a u renga zwifuwo kana zwibveledzwa zwa zwifuwo u bva nnḓa . Ṱhoḓea dza zwa mutakalo dzi dzulela u shanduka , vha humbelwa u kwama Yunithi ya Mbekanyamaitele a u Vhambadzela / Renga Nnḓa ya Tshiimiswa tsha zwa Mutakalo wa Zwifuwo kha fakisi ya 012 329 6892 u itela u wana ṱhoḓea dza zwino .
Tshipiḓa tsha vhu 32 tsha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996 ( Ndayotewa ) tshi ṋea muṅwe na muṅwe pfanelo dza tswikelelo kha mafhungo maṅwe na maṅwe ane muvhuso wa vha nao kana a vha na muṅwe muthu ane a ṱoḓea u itela u shumisa kana u swikelela tsireledzo ya pfanelo dziṅwe na dziṅwe .
A vha ḓadze fomo ya khumbelo huna muofisiri wa SASSA ( a vha ḓivhe zwauri ndi vhone fhedzi sa muiti wa khumbelo kana muofisiri wa SASSA ane a nga ḓadza fomo ya khumbelo ) .
29 . Arali hu kha ḓi vha na u shushedza nga murahu ha tshigwevho , muofisi wa u ṱoḓisisa kana mutshutshisi u tea u kwamana na Ofisi ya Yuniti ya u Tsireledza Dziṱhanzi .
Izwi zwi ṱoḓa uri tshivhumbeo tshi re hone khathihi na zwiito zwa ndemesa zwi a ṱoḓea uri zwi tevhedze ṱhoḓea thangeli ya u itwa ha mushumo wa kudzulele zwavhuḓi u ambwaho nga hawo mathomoni a maitele a zwa itwa ha kudzulele . 
Arali nomboro ya luṱingothendeleki lwavho yo shanduka kana i siho kha databeisi ya GEMS , vha ḓo tea u i ṅwalisa u thoma .
U engedzea , AIDS ndi tshivhangi tsha vhuholefhali na vhutshilo ha vhathu vhanzhi vhu a engedzea ngeno vho ḓi kavhiwa , zwenezwo ezwi zwi ḓo vha fhungo ḽa ndeme na uri zwi ḓo vha zwo tea u ṋetshedza ndondolo , thikhedzo na dzilafho . 
Nga nnḓa ha ndondolamutakalo ya iwe muṋe ine ya wanala kha zwiimiswa zwa tshumelo ya mutakalo , Muhasho u ḓo shumisana nga ngona na miṱa na zwitshavha u tshi shumisa tshumelo dza zwa mutakalo tshitshavhani na tshumelo dziṅwe-vho . 
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u ṱhaṱhuvha )
Mivhundu ya tshipembe
Mafurase a maḓadzisi : tsumbo , nṱha ha ṱafula , nga ngomu kiḽasini ( tsumbo , Lufuno o dzula nṱha ha ṱafula/ nga ngomu kiḽasini
Mulayo u ṱoḓa u tsireledza nnyi na nnyi kha khethekanyo dzi siho mulayoni na u ṅwaliswa ha maitele a vhupulani ha khadzimiso ya zwipiḓa , na u khwaṱhisedza bondo na pfanelo dza maimo a nṱha kha khethekanyo dzenedzo . 
nyito dza vhagudi dza tshifhinga tshoṱhe ( rothini ) , dza u tamba dzo lugiselwaho na u tamba vhagudi vho vhofholowa dzine dza takadza na u langea .
Zwi a ntakadza vha tshi ri ______________ .
Kha vha ṱalutshedze ngona dza mbambedzo dzo fhambanaho na u sumbedzisa masia a tshumiso a ngona iṅwe na iṅwe . 
Mawanwa kha matheriala u ya nga mbekanyamushumo dzo khetheaho ndi a tevhelaho : 
( 2 ) Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu u vhea Miraḓḓo ya khorotshitumbe .
Ro ḓiimisela u shuma na vhone u itela u khwaṱhisedza demokirasi ya ndayotewa yashu .
Nyimele dza Khumbelo ya U isa phanḓa na Masiandaitwa a Mbekanyamaitele i katela : 
6.3 U dzhia vhukando nga nḓila yo fanelaho , i sa shandukiho nahone i pfadzaho .
Hezwi zwi ḓo ṋetshedza thusedzo ine ya khou ṱoḓea vhukuma kha sekithara ya u fhaṱa ye ya vha i kha mutsiko lwa tshifhinga nyana .
Madalo u ya kha vhomakone kana vhaṋetshedzatshumelo dza ndondolo ya mutakalo vho ṱanganelanaho ( sa fisiotherapisithi kana therapisithi dza zwa tshipitshi ) a tea u vha o tou rumelwa u bva kha GP are kha netiweke , ane a ḓo wana thendelo u bva kha Senthara ya Ṱhingo ya GEMS .
U ḓivha raimi na mutevhetsindo na u ṋea mahumbulwa kha zwine wa bveledza kha muthetshelesi
Nga fhasi ha Mulayo , Vhufaragwama ha Lushaka vhu nga ta tshivhumbeo tsha Tshitatamennde tsha mbuelo na tshinyalelo . 
U engedzwa ha zwibveledzwa zwi no bva kha vhorabulasi musi hu tshi isedzwa vhadzulapo vha ḓorobo
Zwifanyiso , phazili dza maipfi na mitambo ( games ) .
Zwitshavha zwo ḓidzudzanya zwavhuḓi nahone zwi a kona u ḓilonda nga u shumisana na vhulanguli ha zwa mutakalo . 
U ya nga zwiko zwi thembeaho na nga u tendelwa havho hu re mulayoni , zwi hoṱhe kha ngudo dzoṱhe dza kha zwikolo ! 
Ri humbela uri vha thome vha khwaṱhisedze zwidodombedzwa zwiṅwe na zwiṅwe zwo wanalaho hafha fhethu phanḓa ha musi vha tshi thoma thandela iṅwe na iṅwe i tshimbilelanaho naho . 
Komiti dza wadi dzo itelwa u imela tshitshavha nga u angaredza , hu si ḽihoro ḽithihi ḽa zwa polotiki .
Vhoramabindu vhane vha wanala Gauteng
Nga tshifhinga tsha kotara iyi , vhuingameli ho itwa kha mavundu oṱhe a ṱahe . 
MUVHUSO WAPO
Sekhithara ya phuraivethe : Sekhithara ya phuraivethe na yone i tea u bveledza mishumo mihulwane . 
Naho zwo ralo , ndi khou ṱoḓa u bula mihumbulo i si mingana zwi tshi elana na zwiteṅwa zwi si zwingana , zwi tshi khou itiswa nga u sa vha na tshifhinga . 
Mbadelo dzi katela u shumiswa zwishumiswa zwa khonferentsi na zwishumiswa zwa musi ho bviwa , khathihi na matheriala wa khoso na zwiswiṱulo . 
Ri amba mbilaelo dzashu ro khwaṱha kha nyimele ya Myanmar na u ḓiimisela u ita zwoṱhe zwine zwa konadzeaho u vhuedzedza dimokirasi , u langula tshiimo , u ita uri vhafariwa vha poḽotiki vha vhofhololwe . 
U vhulunga zwo swikelelwa u bva kha zwipiḓa zwa mugaganyagwama muhulwane wo khetheaho . 
( c ) u ita vhuṱoḓisi na ;
Izwi ndi mbudziso , zwitatamennde kana ndaela ?
Ndi humbela thuso . . .
I wana zwiṱirathedzhi zwi shumaho u vhona uri vhafumakadzi na zwiṅwe zwigwada zwo thudzelwaho thungo zwi khou dzheniswa kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe kha mutevhethandu wa thandela nga u shumisa zwishumiswa zwi tevhelaho :
Naho zwo ralo , ri nga si tou sedza fhedzi tshaka dzi sili u itela zwimela zwashu nahone ri tea u katela maḓaka a vhongwaniwapo kha ṱhanganyo iyi . 
Komiti ya U renga yo thomiwa . 
Zwibveledzwa zwa mishonga zwi ngaho marotha , zwipureyi , zwithu zwa u fembedzwa na mushonga wo lindelaho u fembedzwa tshifhinga tshinzhi zwi a ṋetshedzwa . 
Mvetamveto ya Nḓivhadzamulayotibe yo ganḓiswa lwa u thoma u itela vhupfiwa ha vhathu nga Ṱhafamuhwe 2015 .
Kha Khoso ya Dzhinerikhi vho ḓivhadzwa nga ha fulo ḽa Muvhuso ḽa u ita uri dzinnḓu dzi wanale kha vhoṱhe . 
A hu tou vha mbudziso kana mbudziso ya uri naa ri na tshiimo tsha mveledziso , ndi mbudziso ya uri tshiimo tsha mveledziso ndi tshifhio nahone arali iyi wekishopho i tshi nga kona u humela murahu ya humbula nga ha zwenezwo khamusi ya ita uri hu vhe na dziṅwe nyambedzano , khamusi i tshi khou tikedzwa nga TIPS kana kha iṅwe foramu ndi vhona u nga ri ḓo vha ri tshi khou tandulula thaidzo dzine dza vha dza ndeme dza mbilaelo dza Muvhuso ṋamusi .
Kha zwa mikano hu na mulayo u re khagala na matshimbidzelwe u ya nga muthelo wa mikano na mulayo wa u phumula . 
Mishumo na pfanelo dza vhashumi , sa zwe wa ṋekedziswa zwone khavho kha Mulayo , zwo sumbedzwa .
U amba / anetshela nga ha zwo bvelelaho kha ene muṋe(zwiitei nga u tou sielisana ) , zwo ṅwalwaho dayarini
Mbuelo dzi pfeseswa sa u katela mvelelo dzo lavhelelwaho na mitengo i tshimbilaho nadzo , zwoṱhe kha zwa masheleni na zwi si zwa masheleni , zwa u swikelela mvelelo dzenedzo . 
A hu na na tshithihi kha tsumbanḓila iyi tshine tsha fanela u dzhiiwa sa tshine tsha khou shandukisa pfanelo dza mulayo dzine dza vha hone na vhuḓifhinduleli ha vhafaramikovhe sa zwo sumbedzwaho kha NEMBA na Ndaulo ya BABS
Ndivho yo lambedzwa u tikedza zwiimo zwa shishi zwa mimasipala ine ya ṋetshedza themo dza vhushelamulenzhe ha dimokirasi na nḓisedzo ya tshumelo yo khwaṱhaho kha zwa masheleni kha masia mavhili i swikeleaho , na yo ṱanḓavhuwaho . 
1.1.9 a si na thendelo yo tou ṅwalwaho ya Muhadzimisi -
Arali vha sa koni u swika Phalamenndeni , vha nga dalela webusaithi yashu ya www.parliament.gov.za na u dzhenela kha nyendo dza Phalamennde yashu u bva kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḽifhasi .
Vhushai na u sa lingana ndi vhuṱanzi , nga maanḓa mikhukhuni . 
*Dzo tsireledzwaho : Rekhodo dzine dza vha na mafhungo a tshiphiri nahone a dzi ṋetshedzwi tshitshavha .
Madzina a dzithirasitii vho khethwaho nga miraḓo uri vha shume kha Bodo lwa themo ya miṅwaha miraru ndi : a .
U ṱhaṱhuvha mafhungo
Mishumo ya zwa maḓaka i vho ḓo iswa kha Muhasho muswa wa Vhulimi , Maḓaka na Vhureakhovhe ngeno mishumo ya zwa vhuthathazwitshili i tshi ḓo pfulutshela kha Muhasho wa Vhudzulo ha Vhathu . 
Naho zwo ralo , naho hu na u bvelela hashu hu si huhulwane , khaedu khulwane dzi kha ḓi vha hone . 
Mashudumavhi , musi ha vhuya ha vha na u bvela phanḓa kha nyambedzano ya bondo na u vha vho vhudziwa uri mbadelo yavho ya ṅwedzi ndi vhugai , vhunzhi ha vhaṋe vha dzinnḓu a vha tsha humbula nga u lugisa tshelede . 
Fhedziha , hu na zwithu zwine zwa khou ima nḓilani muhumbulo hoyu wo lavhelelwaho nahone wa vhuṱhogwa . 
Themendelo hedzi na miṱangano thevhekano yo vhanga muya wa u shanduka u bva kha u tou livhana zwifhaṱuwo u ya kha u farisana . 
Khabinethe i ṱanganedza vhathu vhe vha tevhedza khuwelelo ya u vhiga u vuḓa kha thikhedzo ya Fulo ḽa Nndwa kha u Vuḓa ḽo rangwaho phanḓa nga Minisita wa Maḓi na Vhuthathatshili Vho Nomvula Mokonyane .
Vhuthomi ha mveledziso ya pfuma ya vhathu ho thomiwaho kha miṅwaha yo fhiraho hu ḓo bveledza phanḓa na u ṱanḓavhudzwa musi hu tshi vha na ndambedzo . 
U shumisa maitele a u ṅwala hu na thikhedzo
Mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa kha vhudzheneleli ha Komiti ya Wadi ?
Vha dovha vha lusa u ita aphiḽi kha ndaela ye vha bvisa mbadelo kha tshikalo vhukati ha ramilayo na khasiṱama . 
Vhoṱhe vhafhinduli vhaṱanu vho wanwa mulandu sa zwe zwa vhoniswa zwone nahone vhoṱhe vho ḓivhadzwa uri vho pandelwa . 
Ya fhedzisela nga u vhudzulela maḓi ngomu mulomoni .
Ḽibulazwithihi : Mvelelo kana mveledzwa dza tshifhinga tshilapfu , Mvelelo dza tshifhinga tshilapfu . 
U itela pfufho iyi , ṱhalutshedzo dzi tevhelaho dzi ḓo shuma : 
U ṋetshedza tsivhudzo ya fhasi nga ha tshipikwa , vhungomu , maitele na zwiteṅwa zwa ha masipala zwa Vhupuḽani ha Mveledziso ho Ṱanganelaho . 
maga a tsireledzo ane a fanela u dzhiwa
Mbuno na kuvhonele kwau
Honeha , zwo , dzinginywa uri mahaya a mvelo avho a kha vhupo ha tshikwama tsha nyawelo . 
Naa silindara dza gese , dziphaiphi dzadzo na zwishumiswa zwi a ṱhogomelwa zwavhuḓi na u vha kha nyimele yavhuḓi ?
Muhadzimi na vhadziamikovhe vha Muhadzimi vha gana uri u swika mbadelamurahu dza ḽounu dzo no khunyelela , Muhadzimi ha nga ḓo rengisa mikovhe nga nnḓa ha musi hu tshi rengiselwa vhadziamikovhe vha re hone nahone na vhadziamikovhe na vhone a vha nga rengisi kana vha pfukisela kha muṅwe muthu mikovhe yavho i re kha Muhadzimi nga nnḓa ha u rengiselana kana u pfukiselana nga tshavho , hu songo thoma ha vha na thendelo yo tou ṅwalawaho i no bva kha Muhadzimisi .
-- Mihumbulo yo lundwaho tshidele i sumbedzaho u dzhiela nzhele vhathetshelesi na ndivho
Musaukanyo wo sumbedzisa uri mbuelo ya nṱha i nga lavhelelwa nga u fhungudza tsheledemviswa kha u fhaṱa themamveledziso ntswa na u sedza kha u lambedza na u londota themamveledziso dzi re hone . 
Mulayo u pima vhukuma nyimele dzine ṅwana a nga valelwa khadzo na u ṱoḓa uri muofisiri mutshimbidzi a sedze themendelo dziṅwe na dziṅwe dzi elanaho na dziṅwe nḓila dza u wanela ṅwana haya . 
Zwiṅwe zwikimu zwo pika u ṱuṱuwedza tshumisano vhukati ha dzifeme dza fhano hayani dza muelo wa muṱuku na wa vhukati , u vha thusa u ḓidzudzanya nga huswa kha u lwela makete wa fhano hayani wo tsireledzwaho vhukuma , u ya kha u shuma vho ṱanganela u ṱuṱuwedza madzangalelo a fanaho avho kha mimakete ya zwivhambadzwaseli . 
Vha ite izwi musi vhadzheneli vhoṱhe vha sa athu hangwa .
Thangi dzi tevhelaho dzi amba mini ?
Nga u vha na nyengedzedzo ya vhurumelazwivhambadzwa nnḓa nga Afrika Tshipembe , tshivhalo na nyendo dza kha ḓanzhe dzo no engedzea kanzhi . 
Tshete , miraḓo !
2.2 . Musi shango ḽi tshi khou khunyeledza Ṅwedzi wa Vhufa fhasi ha thero " Ṅwaha wa Vho Oliver Reginald Tambo : U Pembelela Vhufa ha Mbofholowo yashu " , maAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u fhaṱa kha zwa ndeme zwo sumbedzwaho kha Ndayotewa na u khwaṱhisedza vhuḓidini ha u fhaṱa lushaka lu si na vhushai , nḓala , vhushaya mahaya na tshayandingano .
Ndifho dzo badelwa kha zwipondwa zwa khakhathi dzo itwaho nga muvhuso ( vhadzulapo vha Dzheremane vhe vha ṱangana na zwiito zwa u tambudzwa nga muvhuso wa Manazi ) na kha vhadzulapo vha vhupo ho govhelwaho ; avha vha u fhedzisela vha tshi khou wana ndiliso dza muthu nga muthu na dza tshigwada . 
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
Lwendo ulu lwa u sumbedzwa lwo sedza masia mararu a Phalamennde , ane a vha , Buthano ḽa Kale , Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu .
11 . U ṱhaselwa ha vhaendelamashango vha bvaho Netherland
TSHIPIḒA TSHA II
Nga murahu ha u bveledza tshibveledzwa tsho kunaho , ndi zwa ndeme u sa tshi tshikafhadza nga u engedza khemikhala kana zwibveledzwa zwine zwa si tee u fhelela kha zwa vhulimi . 
Mbadelo dzi nga , fhedzi , dza hanelwa . 
Mbekanyamaitele i tea u sedzesa kha u fhungudza zwa u sa eḓana nga u sika mishumo minzhi , u lwa na zwa u sa shumisa maanḓa zwavhuḓi a maraga na u ṱanḓavhudza tsireledzo ya muholo . 
Zwo sedzwaho zwino ndi nga ha uri vharangaphanḓa vha sika hani kilima ire na mikhwa . 
Mishumo ya zwipiḓa zwa muvhili zwo fhambanaho
Hu tshi vhambedzwa na miṅwe miṅwaha vundu ḽo tshenzhema phungudzo kha tshivhalo tsha zwiwo zwa thaidzo dza ndaulo yo bvaho nnḓa ha nḓila dzo kalulaho . 
Kha vha kandise minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisita ya Vhathu .
U ombedzela u ita nḓowenḓowe dza mibvumo / f oniki
Zwiimiswa u tea khumbelo zwi fanela u tevhedza vhuhulu vhu tevhelaho hune zwo tiwaho zwa thekhinikhala zwa wanala hone . 
Mbetshelwa dza thendelano dza dzitshakatshaka a dzo ngo tea u shuma kha vhufarisani ho ṅwaliswaho nga nnḓani ha musi maṅwe madzangano o ḓiṅwalisaho a tshi khou tendelana na khumbelo iyo . 
Phimo dzo dzinginywaho kha tshiteṅwa tsho fanelaho kha Khethekanyo ya Mathomo kana Nyangaredzi ya shedulu dzi ḓo katela mbadelo dzoṱhe dza u thoma na ndondolo ya nḓisedzo ya muḓagasi mushumoni . 
Musi nḓowetshumo dzavho ntswa dzi tshi bvelela , oda dzavho dza thundu dza Britain dzi aluwa zwihulwane ṅwaha nga ṅwaha , nahone izwi zwi amba mishumo minzhi na zwifhinga zwa khwine kha riṋe roṱhe . 
Ndima i tevhelaho i ḓo saukanya zwipiḓa zwa ndangulo ya tshiṱirathedzhi tsha vhuṱambo ho khetheaho . 
100% ya mutengo wa Tshikimu
Hu na zwiṱuṱuwedzi zwi re na tshivhalo zwine zwa tea u sedziwa musi hu tshi puḽaniwa mushululo wa maḓimalaṱwa . 
Ahu athu vha na u tumuwa ha muḓagasi ubva Ṱhangule mahoḽa zwine zwo thusa miṱa na nḓowetshumo .
Fhedziha sisiṱeme iyi , nga tshifhinga tsha muvhigo uyu , a i athu shumiswa kha muhasho woṱhe . 
U fha maanḓa vhadzulapo u ita khetho dza khwinesa dza pfushi na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho . 
Pfanelo dza luambo zwi amba pfanelo dza u vha hone ha luambo luṅwe na luṅwe , na zwikhala zwo linganaho zwa uri lu bvelele .
Muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli a nga shumisa sisiṱeme ya komiti kha miredzo ya mutengo wa tshiofisi wo tou ṅwalwaho . 
( 3 ) Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu .
Hetshi tshipiḓa tshi katela modele wa u ṱoḓa u vhona uri ndi masiandaitwa afhio ane a ḓiswa nga tshanduko kha mukovho wa mugaganyagwama . 
Ngauralo ri khou tevhela , nga mbilaelo , zwo no khou bvelela ngeyi Chad . 
Sa i zwi HIV i tshi anzela u phaḓalala nga kha vhudzekani , hu na khonadzeo khulwane vhukuma uri vhafarisi vha vhanna vha vhafumakadzi avha na vhone vha HIV . 
Naa tsumbanḓila ndi milayo ?
Izwi zwi fanela u katela zwiteṅwa zwi elanaho na vhathu , zwine vha itana u sa dzhia sia . 
Muofisiri wa zwa u vhalela u tea u thoma a dzhia tsheo kha khanedzano na mbudziso nga ha uri a nga ṋea ndaela ya u vhalulula ; tsha vhuvhili a rekhoda tsheo kha khanedzano yo tou ṅwalwaho ; na muthu muṅwe na muṅwe a dzhenelelaho u itela tsheo . 
_________________________________ 47 Schmid , afho nṱha siaṱari114 - 128 48 Schmid , afho nṱha siaṱari 125
Muvhuso u ḓo shela mulenzhe kha ikonomi uri hu vhe na tshanduko iyi .
U bvisela khagala na u khwaṱhisedza muhumbulo wawe a tshi tikedza nga mbuno
Vha shumise redzhisiṱara ya vho dzhenelaho muṱangano u bveledza mutevhe wa u phaḓaladza wa vhadzheneli vha muṱangano .
U fhaṱa kha u shumisa kwa masala vhukuma ( sa . ṋne , iṅwi , riṋe , vhone )
Thendelo iyi i ṋekedzwa nga ṋtha ha ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo ḓoweleaho .
Maitele aya a ḓo langiwa nga Muhasho wa Pfunzo kha vunḓu
Mbadelo dza mbuelo dzi , zwi tou vha khagala , badelwa fhedzi kha zwipondwa zwo tholwaho , ngeno zwipondwa zwoṱhe zwi na pfanelo ya u wana ndiliso fhasi ha dziṅwe ṱhoho dza mitshinyadzo . 
Hu ḓo vha na tshidzulapo na phasipoto zwa Afrika , na luimbo na fulaha zwa Mbumbano zwine zwa ḓo ṱhonifhiwa nga vhuphara . 
Vhuḓifhinduleli ha mulanguli tshumelo ya khampbani vhu takela : 
" Sa ḓorobo ri khou ṋetshedza vhathu idzi nnḓu ntswa kha vho vhuelwaho vho teaho , sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo yashu ya dzinnḓu .
Kha vha ite khumbelo ya ṱ hanziela ya u ṱ un ḓ a halwa
NHTL ndi tshiimiswa tshi katelaho vharangaphanḓa vha sialala vhane vha vha vharumelwa u bva kha nnḓu dza vundu dza vharangaphanḓa vha sialala vha Afrika Tshipembe , vha tshi imelela nnḓu dza vundu kha vhuimo ha lushaka .
Vhagudi vha kundelwaho u ṅwala fhungo ḽa mafhungomaitei vha a thusedzwa. U shumisa garaṱa u ṅwala mulaedza , sa tsumbo : garaṱa ya u tamela mutakalo wavhuḓi .
Fhe tshikhala tsha uri tshitshavha tshi ḓise mihumbulo thwi kha MP , zwithu zwine zwa sa konadzeye kha dzulo ḽa Phalamennde
U vhumba hafhu nyimele :
Dzitshomedzo : Flipitshati i re na nyolo ya thebulu
U lwa na vhushai
Mushonga wa dzheneriki : Mushonga u re na thimbwanywa dza khemikhaḽa , nungo na tshivhumbeo ( sa philisi kana sirapu ) dzi fanaho na dza tshibveledzwa tsha dzina .
Afidaviti ndi mini ?
Vhaimeli avha vha tea u topolwa hu na tshumisano na masipala wapo na tshiṱiriki ho sedza maitele o topoliwaho .
Nga u shuma roṱhe ri ḓo phulusa vhaswa vhashu kha zwidzidzivhadzi .
Mbekanyamushumo i katela pfumbudzo yo fhelelaho kha ndango ya masheleni , ndango ya u dzhia tsheo , financial accounting , internal audit na vhuvhusi ha tshumisano , auditing na assurance na taxation .
Mapa wa vhu 16 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
A THENDELANO YA U SA BVISELA KHAGALA
Ngudamutakalo na Matshilisano TSHIVHALOGUṰE
Itshi tshiteṅwa a tshi nga khakhisi u vhewa ha Mulangi wa Vhatshutshisi wa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 179 .
Mvelelo dza izwi ho vha u engedzea ha ṱhoḓea kha mimbete ya TB , zwe zwa bveledza ṱhoḓea ya u langula nyimele dza vhutilamushonga tshitshavhani sa musi zwi tshi konadzea u langula vhalwadze nga u ṱavhanya . 
Khoudu ya Vhuḓifari i sumbedzwa nga ngomu kha maṅwalwa a tshiofisi oṱhe nahone i a ḓivhadzwa nga ngomu na nga nnḓa . 
Nga nṱha ha izwo ha vha na R900 biḽioni ya mugaganyagwama wa themamveledziso .
Kha nzulele nnzhi , a hu tou vha na lushaka lwa tshiṱori tsho randelwaho .
( 2 ) Mukhomishinari wa Lushaka u tea u shumisa maanḓa awe a u langa Tshumelo ya Tshipholisa nga nḓila ine ya tevhedza maano a zwa mapholisa a lushaka na tsumbanḓila dza Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa mapholisa .
Vha lingedza u ṅwala madzina avho nga u shumisa mihumbulo yavho sa vha konaho u vhala bugu , zwa vha ita uri vha takuwe siani ḽa vhuṅwali .
Vhashumi vha a tea u vhudziwa uri mbekanyamushumo ye vha nanga i ḓo ṱangana na tshanduko dzi songo bulwaho naa ? 
Kha vha sumbedze uri vho ita nga maitele o teaho a mulayo nga ngomu ha mikano ya kupulanele kwa mbekanyamushumo , kushumele kwo bulwaho na zwiṅwe zwipiḓa zwi ṱutshelanaho . 
Vhudavhidzani vhu katela zwitenṅwa zwo vhalaho na u fhambana .
Kha vha shumise notsi dza khoso 2 , 2.2 u vha thusa nga murahu ha u wana mivhigo u bva kha zwigwada .
( siṱifi kana disiki ya tsitsikana )
Mvumbo heyi ya ndangulo ya thandela ya saikili yo swikisa vhathu kha u topola maitele o ṱaluswaho ane dza randa hoṱhe kha nṱha dza thandela .
" Muthu ane a vha na mavhudzi o raliho ndi ene we a vhala dayari yanga .
Hu na mbuelo dzifhio ?
Ndivho ndi u vha na vhuṱanzi ha uri tsaukanyo ya IDP , nahone nga maanḓa mushumoitwa wa 1 / 2 yo ḓisendeka nga kuhumbulele ku no pfala kwa u dubekanya mafhungo a mveledziso dzine dza vha khulwane nga ndeme dzadzo zwi tsha langwa nga kuvhonele kwa zwitshavha na vhadzhiamikovhe vha re vhathuni na uri mushumoitwa wa 1 / 3 : U ṱanganyisa , u simiwa kha kutshimbidzele kune kwa vha na sisiteme nahone yo tshimbidzwaho nga nga ngona .
Muhasho wa zwa mbilo u wana mbilo wa i sedzulusa u ya nga ha Milayo ya Tshikimu .
Vhugudisi vhu tea u katela na magota , kana muraḓo muṅwe na muṅwe wa muṱa wa vhuhosini o tiwaho u vha musengisi .
Ni takalela u ambara zwiamboro zwifhio ?
Tshikhala : Vha tea u vha vho tholwa mafheloni a Phando 2003 .
U ḓo vhona uri maimo a ndeme a Afurika Tshipembe o sumbedziswa kha maitele a isaho kha u thomiwa ha FTA ya dzhango .
Ndi hola nga Maḽavhuṱanu nahone muholo u a shanduka . 
Ri khou takadzwa nga nyaluwo ya mbekanyamushumo ya pfunzo yo vhilulaho ya hana , hu tshi katelwa na Gireidi R.
_ Kha vha tshimbile nga luvhilo lwo fanelaho nyimele ya bada , vha tinye madindi , nz .
Ndi na fhulufhelo ḽihulwane uri zwi ḓo bvelela .
Muvhuso wo fhindula kha vilili iḽi nga u tikedza tshinyalelo ya zwa matshilisano ya mutheo na nyaluwo ya vhubindudzi kha themamveledziso dza nnyi na nnyi u tikedza nyaluwo khulwane tshifhingani tshiḓaho . 
Mushumo wa komiti iṅwe na iṅwe u yelana na muhasho wa muvhuso .
mbadelo ya u shumisa tshisikwa , tshiolwa , luswayo kana pfanelo ya vhuṋe , kana u fhirisa nḓivho i yelanaho na u tshumiso ya tshisikwa .
2 . Mbeu na ndingano
U elelwa zwidodombedzwa na u amba muhumbulo muhulwane .
Ngoho : Vhapondwa vha na khonadzeo khulwane ya u rwelwa zwa vhudzekani mahayani avho kana fhethu he vha hu ḓowela .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo vha i ṋee muofisiri wa vhuun ḓi nahone i fhelekedzwe nga tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi .
Ni a ḓivha muṅwe a no nga . . . ( Tsumbo , Naa ni a ḓivha muṅwe a re na zwiito zwi no nga zwa khaladzi awe ? )
Gireidi ya 9
_U sumbedzisa uri vhuḓifhinduleli hoṱhe ha mutakalo na tsireledzo vhu kha vhone sa mutholi
U sa lingana ha zwiko zwa thekhinikhala na zwa masheleni , zwo ṱangana ṱhahelelo ya zwikili , zwi dzula zwi zwithithisi zwa u bvela phanḓa . 
Ngoho ya ikonomi idzo i hanedzana na u unḓa vhathu avha kha thandela dzapo dza mashangoni o bveledzaho vhukoni hao ha phurofeshinala . 
Risesheni ya ḽifhasi a yo ngo ri kwama nga maanḓa sa maṅwe mashango , fhedzi u ri kwama yo ri kwama . 
( a ) ndaulo ya mulayo muṅwe na muṅwe zwo ṋewaho muṅwe Muraḓḓo ; kana
Thandela dza nnḓu dzo imiswa , thandela dza nnḓu ntswa a dzi khou thomiwa na zwezwo , mushumo wo salelaho murahu u khou aluwa , nahone vhukhwine hadzo ndi ha fhasisa kha mafhungo manzhi . 
Buḽoko ṱhukhusa dzi nga kona u swikelelwa nga moḓoro fhedzi dzo itelwa nga maanḓa vhaenda nga ṋayo . 
Phemithi i shuma lwa ṅwaha fhedzi .
Bugupfarwa ya Batho Pele : Nyendedzi ya khwiniso ya Nḓisedzo ya tshumelo , siaṱari 57
Ndi kha nyambedzano na Minisṱa nga ha ṱhuṱhuwedzo nkene dza mithelo u itela u engedza vhurangeli uvhu . 
Phukha i nga tendelwa u vha muṋetshedzi wa zwa dzitsinga arali dokotela wa phukha o ombedzela :
16.1 U sika vhupo ha tshikolo ho tsireledzeaho
Heyi sisiṱeme yo dzudzanyelwa u itela uri hu si vhe na ṱhoḓea ya u dovhololwa ha zwidodombedzwa ya dovha ya vhumba tshidziki tsha ndingedzo dzine dza khou bvela phanḓa dza u swikelela ṱhanganyo vhukati ha sisiṱeme dzo fhambanaho dza davhi . 
Muhanga wa Mveledziso ya Dziḓoroboni yo Ṱanganywaho , yo ḓivhadzwaho kha mulaedza wa Muphuresidennde kha lushaka nga Fulwi wo fhiraho , wo themendelwa nga Khabinethe .
Mafhungo a nga dzhiiwa kha tshitatamennde tshe vhone vha tshi ṋetshedza pholisa , kana muofisi ane a khou lingiwa a nga vha vhudzisa dzimbudziso kana vha nga vhidzwa uri vha ṋee vhuṱanzi nga tshifhinga tsha tshigwevho .
U amba nga ha muhumbulo muhulwane
U sedzulusa na u tendela pulane dza ndangulo ya malaṱwa a re khombo dza u ranga na pulane dzo ṱanganelaho dzo swikiswaho nga Mihasho ya vhupo ya mavundu . 
Minisṱa wa Vhuendelamashango , Vho Thokozile Xasa , vha ḓo vha na muṱangano na vhoramafhungo wa u vhekanya pulane iyi .
Zwo dovha zwa limuwiwa uri sumbanḓila a dzo ngo vha na vhukoni ha u swikelela khaedu dzo livhanaho na vhabveledzi nga tshifhinga tsha tshanduko ya tshitshavha zwine shango ḽa khou livhana nazwo . 
Zwiṅwe zwivhumbeo zwi vha hone nga ṅwambo wa mushumo ngeno zwiṅwe zwi tshi vha hone nga ṅwambo wa zwa lunako .
Sekhithara ya phuraivethe a yo ngo tea u ta zwilinganyo ngauri ndivho dzavho ndi dza mbuelo ya gumofulu . 
Muvhuso wa Afrika Tshipembe a u ṋei thuso ya masheleni zwi tshi ḓa kha vhadzulapo vha lovhelaho mashangoḓavha .
( f ) khethekanyo ya 197 .
Ndi humbela u dzhielwa nṱha uri ndi thuse nyana .
Vhanna na vhafumakadzi vho ambaraho zwa lutombo , vha re na vhuḓifari havhuḓi , mikhwa yavhuḓi na u fulufhedzea ndi vhone thikho ya vhupholisa na uri vha vha ndeme kha nḓisedzo ya tshumelo iṅwe na iṅwe ya phurofeshinaḽa . 
2.3 U ṱalutshedza sia ḽa u guda ḽa Zwikili zwa Vhutshilo
Mushumo wa mudzulatshidulo ndi u sumba nḓila miraḓo kha adzhenda u itela u swikela ndivho dza komiti .
Buthano ḽa Lushaka ḽi khethiwa miṅwaha miṱani miṅwe na miṅwe kha khetho dza lushaka .
Musi vhe kha mutandulo , kha vha dzhiele nzele zwigazwigazwiṱaluli zwihulwane zwi re hone na uri zwi wanala ngafhi .
225. Maanḓa na Mishumo
Dziṅwe tshumelo : Nyisedzo ya tshumelo dza thikhedzo u itela u khwaṱhisedza tshumelo dza mutakalo dzavhuḓi , ndangulo na ndaulo nga u angaredza ya ndondolo ya mutakalo ya nnyi na nnyi vunduni , khathihi na mveledziso ya zwivhumbeo zwa zwiimiswa zwine zwa tendela nyisedzo ya tshumelo dzavhuḓi dzine dza shuma , na ndaulo ya ndondolo ya mutakalo ya phuraivethe . 
Vhudzheneleli uvhu vhu ḓo tikedza Vhudzulatshidulo ha Afrika Tshipembe kha Dzangano ḽa Indian Ocean Rim ḽa 2017 / 18 .
rumela ṱhanziela ya lufu kha shaka ḽa tsini .
Kha maṅwe masia , zwiimiswa zwa dzingu zwi nga ṋetshedza tshumelo zwo imela mimasipala i si na tshomedzo dzo linganaho , fhedzi izwi zwi tea u vha zwo rangwa phanḓa nga masipala u thivhela u nyadza vhuḓifhinduleli ha demokirasi ha nḓisedzo ya tshumelo .
3 . Zwiṅwe hafhu , zwisumbi zwi tea u :
Zwifhaṱo zwa Lushaka , Thuso ya Maṱano a Muthu nga muthihi , Zwipikwa zwa Thengiso dza U rengisela Nnḓa , Zwi vhulungwaho Nnḓa , Zwipikwa zwa u Thola , Zwipikwa zwa Thengiso dza u Renga nga Ngomu , Zwipikwa zwa u Vhulunga zwa nga Ngomu , Ṱhoḓisiso dza Maraga wa Zwivhambadzwa zwa Ndeme , Ṱhoḓisiso dza zwa U vhulunga ho Livhaho ha nga Nnḓa na Thuso yo Livhaho ya Sekithara . 
Uri thandela i tendeliwe , vhubindudzi ha fhasisa vhu fanela u vha R200 miḽioni ya thandela ntswa , na R30 miḽioni ya ṱhandavhudzo na mvusuludzo .
Mvelelo dza mishumo ya u linga i si ya fomaḽa dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a dzi shumiswi / dzhielwi nṱha kha ndivho dza u phasisa na kha u wana ṱhanziela .
Mbetshelwa dza milayo iyi ya masipala dzi vha dzi tshi khou engedza kha na uri a dzi khou bvisa miṅwe milayo ine a khou kuḓana kana u fhambana na milayo iyi ya masipala . 
Tsha u thoma , vharengi vha fanela u funzwa nga ha mvelelo dza khombo dza vhudakwa . 
Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso yo bvisa muvhigo wa mbilahelo kha tshumelo dza muvhuso . 
- Naa vhashumi vha na nḓivho kana mafhungo na vhugudisi u itela uri vha kone u ḓivha uri ndi khombo dzifhio dzine dza vhangiwa nga phosho , na uri vha tea u ita mini u thivhela khombo dzenedzo ?
bveledza vhupo ha hayani ho lugelaho u guda ;
Izwi zwi nga katela u bveledza pulane na mbekanyatshifhinga zwa u shumisa tshithu , fulo kana u vhekanya zwithu zwine zwa kwama tshitshavha u ya nga ndeme yazwo .
U itela ndivho iyi , masia oṱhe o tendelana u ḓo vha na vhukwamani , hu si kale kha masia a dzangalelo o dzinginywaho . 
Muṱangano u ḓo ya phanḓa nga madzulo mararu a puḽenari , ane nga tshifhinga tshao vhakoni vha ḓo amba mafhungo o tiwaho . 
Khoro Tshitumbe i dzhia tsheo yo sedza khumbelo , themendelo ya Komiti ya Vhueletshedzi , vhupfiwa ha tshitshavha na zwine zwa nga ṱahela sekhithara dzi fanaho na dza vhulimi , mutakalo , mupo , vhashumi , mbambadzo na saintsi na mvelaphan ḓa ya thekino ḽodzhi .
Phikiniki i ḓo farelwa ngafhi ?
U ṅwala mvetomveto ya u fhedzisela
Nyombedzelo i ḓo vha kha u ela ndeme , kushumele , khaedu , mvelaphanḓa na ṱhuṱhuwedzo ya u dzhenelela ha mbekanyamaitele dzo themendelwaho dzo fhambanaho kha u bveledzisa vhaswa , nga maanḓa avho vhe mbekanyamaitele iyi ya livhiswa khayo . 
( i ) nga ha pfanelo ya u sa a mba tshithu ; na
Fhedziha , nzulele i khou shanduka , nga maanḓa kha ḓorobo khulwane hune vhupo ha maḓaleḓale o teaho ha khou fhungudzea na u ḓuresa . 
U khwaṱhisedzwa huṱuku ho vhewa kha u guda , naho mihumbulo mivhi itshi ṋea mutsiko wa mushumo na u kundelwa kha zwa pfunzo . 
Nomboro ya fekisi
Ho sedzwa u rumelwa nga DSP GP na mutevhe wa tshumelo dzo themendeliwaho
Zwipiḓa zwoṱhe zwi tea u vha zwi tshi fana nahone zwi tshi nga tshintshana tshoṱhe . 
Zwitatamennde zwa masheleni zwo tou anganyelwaho kana zwa kale
AfricaCom yo no vha luvhanḓe luhulwane kha u bveledza ikonomi ya didzhithaḽa kha ḽa Afrika hu tshi itelwa mveledziso ya ikonomi ya matshilisano na u manḓafhadza kha u tikedza mbekanyamushumo ya Adzhenda ya Afrika ya 2063 .
Muphuresidennde wa Phalamennde ya Mashango a Afrika , Vho Roger Nkodo Dang ,
Nyito a i athu u bveledza tshithu kha mashumisele a zwikwama sa afha ndo ṱavhanya nda thola khomishinari o tou farelaho . 
ridzhisiṱara ya mutevhe wa vha vhuelwa wa u ṅwalisa madzina a miraḓo ya vhashumi vha ṋetshedzaho tshumelo .
( a ) Khoro ya Lushaka i fanela u-
Mbekanyamushumo dza vhurangeli ha mbeu tshiṅwe tshifhinga dzi a ambelwa ho sedzwa u alusa ndinganyiso , na uri nga zwiṅwe zwifhinga dza vhonala sa dzi alusaho vhukoni . 
Kha vha ite rothini ya nyito dza u tamba vho vhofholowa dza nga ngomu na dza nga nnḓa sa zwe zwa dodombedzwa kha khethekanyo ya 2 .
( c ) Kha nyambo , awara dza 10 dzo avhelwa Gireidi ya Ṱ-2 na awara dza 11 kha Gireidi ya 3 .
Zwishumsiswa zwa muaro na zwa dzilafho na phurothesisi ya nga nnḓa
Nga kha zwenezwi , u Dzudzanyululwa ha Mugaganyagwama hoyu hu khou itelwa u vhona uri ri dzula ro vhea vhadzulapo vhashu phanda . 
Hu di nga na vhashumisi vha madi a mahayani , na vhone vha sia masiandoitwa mavhi kha khwalithi ya madi nga u latela pennde , oili kana zwinwe zwibveledzwa zwivhi kha phaiphi dza madi avho .
Izwi zwi kwama lu si lwavhuḓi hu si ofisi fhedzi na dziṅwe nzudzanyo , fhedzi na mafulufulu a miraḓo ya tshiṱafu sa izwi vha tshi dzulela u sa vha na vhuṱanzi nga ha u fhedziswa ha nzudzanyo dza ḽivi dzavho . 
1.2.3 Mulayo wa Ndangulo ya Vharema , ure wone tshithu tsho salaho tsha khethululo nga murafho , wo fheliswa nga ? ara 2005 .
wadi dzoṱhe dzi na puḽane dza wadi
U dzhenelela na u vhiga murahu kha miṱangano yo avhelwaho . 
Fhedzi , vhukoni ha u tou shumisa vhukuma mbekanyamaitele ya ikonomi nga nḓila yone vhu kha ḓi konḓa nga ṅwambo wa zwibviswa kha migaganyagwama ya muvhuso na nga u kundelwa ha vhukoni ha ndaulo . 
Vhoramabindu a vha tou vha vhalanguli fhedzi ; a vha tou ṱanganyisa fhedzi zwivhumbi zwa vhubveledzi . 
Wikipedia i na nḓivhiso nnzhi nga ha vhuṱhogwa ha ngudamvelele ya dzithathu kha mvelele nnzhi u ya nga vhukale ha miṅwaha ya maḓana . 
Tshikepe tsho mbwandamela nga murahu ha u kuḓiwa nga SS Darro tsha ṱoḓa u paḓuwa nga vhukati maḓini a rotholaho a English Channel tsini na Isle of Wight nga 21 Luhuhi 1917 .
Hu tshi engedzwa izwo , mivhigo ya khophi dza gurannḓa ya zwithu zwa ndeme kha Phuresidennde , Buthano ḽa Lushaka khathihi na mivhuso ya mavundu miṋa zwo fekisiwa kha ofisi dzo teaho lwa ḓuvha na ḓuvha . 
Arali ri sa ṱhogomeli mbekanyamaitele ya ndindakhombo iyi , a ri nga ḓo vha na zwine ra zwi ṱoḓa musi ri tshi tea u sumbedzisa . 
Musi mashango a re na miholo ya fhasi a tshi khou lwa na u langa masiandaitwa a u tsela fhasi ḽifhasini , u vha tsini kana u ya kha ikonomi dzi no khou shuma zwavhuḓi , ṱhanganelo khulwane ya dzingu , na u khwiniswa ha mihanga ya ikonomi zwi ḓo tikedza nyaluwo na mveledziso dza yo . 
7 . Mveledziso ya themamveledziso
Vhaofisiri vha Vhuimeli a vha koni u ṋekana nga tshumelo dzi tevhelaho kha vhafarwa vha Afrika Tshipembe :
Khaedu khulwane kha vhadzia mikhwa ndi u dzhiela nṱha phambano khulwane sa zwiimiswa zwa matshilisano zwine ha itea makumedzwa khazwo . 
Tshidzumbe tsho fhelelaho : Mafhungo avho a zwa dzilafho a dzula e tshidzumbe tsho fhelelaho - na u bva kha mutholi
u linga ha u bvela phanḓa(continuous assessment ) - u linga zwine zwa vha tshipiḓa tsha u funza na u bveledza vhagudi nga vhukwamani vhu sa gumi
Hezwi zwi sumbedza uri zwithu a zwi gumi kha u sokou amba nga u shela mulenzhe , u vha hone ha tshikalo kana vhudzivha ha u shela mulenzhe ndi mafhungo mahulwane .
U ṱalutshedza mvelelo dzo fhambanaho dzo sumbedziwaho kha tshiṱori .
Rekhodo ya mutakalo i ḓo vha na mafhungo a elanaho na aḽedzhi , ane a vha a ndeme kha u thivhela vhukhakhi ha dzilafho kana u vhu fhungudza .
Mbuelo dzo khethekanyiwa u bva kha datumu ya u dzhoina Madokotela zwao
U fhandekanya hu songo linganaho kha vhubvo zwo vha zwi khou ita uri malaṱwa nga u angaredza a fhedze a kha nyelelo ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili nga u ralo zwa engedza tshivhalo tsha malaṱwa a ṱoḓaho u fhiswa . 
Vhalambedzi vha mashangoḓavha vha nga ḓiṋekedzela kha zwa khadzimiso dzapo nga kha khamphani dzine vha vhulunga khadzo . 
U pfukela kha muṅwalo wa u pomba
Khethekanyo iyi , ine zwa tou vha fhedzi tsumbedziso ya vhubvo ha malaṱwa , a zwi tou vha na mushumo sa i zwi zwi tshi amba kha vhathu vhanzhi uri malaṱwa o fhambana nga iṅwe nḓila kha malaṱwa a khemikhala na maṅwe . 
U vhuelwa kana ndozwo ndi phambano vhukati ha mbuelo dzo salelaho kha zwo bviswaho , arali zwi hone , na mbadelo ya u hwala . 
3.2 . Khabinethe i fulufhedzisa maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri fhungo iḽi ḽi khou shumiwa kha vhuimo ha nṱhanṱha .
Tshivhumbeo tsha tshipida tsha mbalombalo /zwitatistika
Phurogiremu ya Pulane yo ḓisendekaho nga Tshitshavha ya Komiti ya Wadi .
Ro tenda vhukhakhi ha nḓila dzashu ; ro humbela pfarelo ra tshigwada na nga muthihimuthihi ra dovha ra humbelana pfarelo . 
Madzinginywa kha muhanga a katela vhushumisani ha madzhendedzi a dzitshaka kha vhurangeli ha mveledziso ya pfunzo , vhukati ha zwiṅwe . 
Kha zwifhinga zwa miṱangano ya ṅwedzi nga ṅwedzi , vhapfumbudzi vha a kovha nḓivho dzavho dza phurofeshinala vha dovha vha ita nzudzanyo dza u swikelela vhaḓivhi kha masia o fhambanaho na ṱhoḓea dzo imaho ngauri dza vhupfumbudzi vhu ṱoḓiwaho nga tshigwada . 
U tswonzwa zwo tevhuwaho nṱhani ha u swiela vha tshi shumisa tshitswonzwi tshi re
Madzinginywa siani ḽa mbigelamurahu wadini nga mafhungo a IDP na zwe zwa katelwa
Yo ṋewa maanḓa a u kuvhanganya na u vhulunga matheriala a vhufa ho ṅwalwaho ha vhuluvhi na u ita uri a swikelee ḽifhasini ḽoṱhe . 
Ahuna gumofulu Madokotela zwao ( DziGP )
3.7 ḓivhadza mutholi nga ha tsengo iṅwe na iṅwe ine ya ḓo ita uri vha fhidze mushumoni ;
Vhuhulu ha phungudzelo hu a vhavha kha avho vhane vha ṱanziela / tenda uri vha na aya maanḓa .
Muvhuso ndi mubindudzi muhulwane wa mveledziso ya nḓivho na vhubveledzi na uri khaphasithi iyi i wanala nga maanḓa dziyunivesithi dzashu . 
Tsho vha tshi tshi dzulela u kolela tshibode ngauri tsho vha tshi tshi tshimbila nga u ongolowa .
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website , nahone vha i ḓadze kararu .
Zwo dovha zwa tea ṋamusi u hulisa muṅwe murangaphanḓa muhulwane vhe vha vhea lwayo lwavho mavuni ashu , Muhulwane Vho Mahatma Gandhi . 
Tshimbidzani maṱo ( u sikima ) kha siaṱari ni wane uri ni ḓo vha ni tshi khou vhala nga mini .
Kha thikhedzo ya zwitshavha zwi re na mutsiko , vundu ḽo thoma Mbekanyamushumo ya Zwiḽiwa zwa Tshitshavha na u Tsitswa ha Mutsiko kha Tshitshavha . 
Mugudisi u dzudzanya ngudo nga nḓila ine ya katela ngomu zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho zwa u shumana na maipfi zwine vhagudi vha ḓo zwi shumisa musi vha tshi ṱangana na khaedu kha ḽiṅwalo .
b ) Vhubvo ha vhuloi : kuhumbulele na kupfesesele
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 u ṱanḓavhudza khethekanyo dza masipala .
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula
Ḓivhaipfi kha nyimele
Dzhendedzi ḽa Mbulungeo ya Matshilisano ḽa Afurika Tshipembe ( SASSA )
Ri ḓo wana tshelede nnzhi nga maanḓa , " hu amba mukalaha Vho Sam .
4.2 u linga ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kana hu si ha fomaḽa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Mishumo ya yunioni nga fhasi ha thendelano iyi yo ṱanganedzwa nga miraḓo musi yunioni i tshi shuma sa dzhendedzi ḽavho . 
Vho bvisela khangala zwauri a u tou vha mushumo wa IEC u vha na vhuṱanzi ha uri vhupo ndi havhuḓi kha khetho dzo vhofholowaho na u pfesesea .
ṱhanganyelo ya VAT yo badelwaho , kana tshiṱatamennde tshi sumbedzaho uri VAT kha phimo ya 14% yo katelwa kha mbadelo ya thundu dzoṱhe .
Tsha mathomo , naa hu na sia ḽine ḽa nga amba uri mushumo wavho u khou ḓo vha wa ngoho ? 
2.1 Khabinethe yo totelwa nga ha u fhela ha nyambedzano na u thuthwa lwa mulayo ha Thendelano ya Vhuledzani ha Ikonomi vhukati ha Tshigwada tsha Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika na Mbumbano ya Yuropa ( EU ) .
Ṱhoḓea dzo thomiwaho ngadzo dzo itelwa mugaganyagwama u ya nga u vha hone ha masheleni . 
Ndi nga mini sheduḽu yo dodombedzwaho ya mugaganyagwama i ya ndeme ?
Sa mvelelo , ri tea u vhala nga maipfi u itela u khakhulula zwo khakheaho . 
Kha Mbekanyamushumo ya Vhukoni
Ngaha ha u ṅwalisa goloi yavho
Tshiṱaluli tsha vhuṱanu tsha thimu dza vhukoni dzo bvelelaho ndi itsho tsha u shela mulenzhe . 
Ngaha u renga kana u endedza ṋama thethe ( mbisi ) ho katelwa zwa thumbuni i tshi ḓa kana u fhira nga Afrika Tshipembe
10 Hu dzhielwa nṱha Jaap de Visser wa Thandela ya Muvhuso Wapo ya Senthara ya Mulayo wa Tshitshavha kha khethekanyo ya u fheliswa ha komiti dza wadi .
Muvhigo u ṋetshedza u lwisa nga muvhuso u fembedza , u ṱoḓisisa na vhutshutshisi ha milandu ya vhufhura ya nnḓa .
Ho sedzwa muhanga wa u ela na mvelelo dza u ṋea maraga dzo kumedzwaho afho nṱha , nḓowetshumo dzo fhambanaho dzo vha dzo vhewa kha vhuimo u ya nga zwikhala zwa mveledziso ine zwa i ṋetshedza . 
Mhlekwa o livhana na ṱhoho ya Ndaulo ya Dzingu ḽa Tembuland , Feni o livhana na Thoho ya Ndaulo ya Dzingu ḽa Tembuland Vhukovhela 2001 ( 1 ) SA 574 ( Tk ) ; 2000 ( 9 ) BCLR 979 ( Tk ) ,
Tshipiḓa tshihulwane tsha Afrika Tshipembe tsho vha na ṱhahelelo ya muḓagasi na u dzimelwa ha muḓagasi zwi tshi khou itiswa nga " load shedding " u bva nga Lara 2007 u swika nga Phando 2008 .
Kha vha humbule nga ha uri vha davhidzana hani
Avha vhasidzana vha humbula u ita tshikwekwe .
10 Thuli u tea u nwa maḓi manzhi .
6.1 Vho CM Mogotsi sa Muthusa Mulanguli-Muhulwane kha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele
Sitediamu tsho vha tshi nḓilani ya u fhela nga murahu ha vhege mbili . 
Mushumo uyu u sedzana na thekheniki na kuitele kune kwa ḓo shumiswa u vhea iṱo thandela tshifhinga tshoṱhe tsha mutevheṱhandu wayo na u sala murahu varebulu dza thandela khulwane ṱhanu - shedulu , mitengo , zwiḓiswa , khwaḽithi na mbuelo . 
Kha themo yayo pfufhi na ya vhukati , Denel i ḓo bvela phanḓa na u phaḓalala u vha fhethu ha tsireledzo ya tshitshavha na vhupo ha u langula na ndangulo . 
Musi miraḓo miswa yo topolwa , komiti ya odithi ntswa yo ḓo thomiwa nga Luhuhi nga 2005 . 
U itela u khwaṱhisedza u sa nyeṱha ha zwilinganyo zwa ndangulo ya mathukhwi ya ndondolo ya mutakalo , vhulavhelesi na u khwaṱhisedza ndeme ndi zwa ndeme . 
Ri humbela vhathu vhashu vhoṱhe uri vha gude luimbo lwa lushaka na u lu imba nga nḓila yone nga u ḓiṱongisa .
Masiandaitwa a ḓo vha nyaluwo i akhamadzaho ya vhushayamishumo , nga maanḓa kha dzirenke dza vhathu vhane vha vha na ḽevele ya zwikili ya fhasi . 
u shuma na komiti ya wadi u vhona uri hu na pulane ya ṅwaha nga ṅwaha ya zwine zwa ḓo itwa ;
Ḓadzani garaṱa i no amba nga inwi .
( iii ) sia ḽiṅwe ḽa Mulayotibe .
Athikili mbili kha Mulayo wa Roma ndi dza ndeme kha u sedza maimo ane Afrika Tshipembe ḽa fanela u dzhia zwi tshi elana na vhumatshelo haḽo kha tshumisano na ICC .
U ḓivhadza muambi / dzindivhuho / u anetshela tshiṱori
Vha ḓo vha thusa nga hune vha nga kona .
( i ) u ḓḓilugisa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka ; na
puḽane ya mveledziso yo ṱanganelaho na mugaganyagwama
Ṱhanziela i fanela u ṋewa phanḓa ha mathomo a khalaṅwaha iṅwe na iṅwe u ḓivhadza uri tshitediamu tsho lugela u farela khethekanyo dziṅwe dza mitambo ya bola ya milenzhe . 
U ṱuṱuwedza ndondolo na kushumisele kwavhuḓi kwa zwi tshilaho zwo fhambanaho . 
U ṋewa zwiitisi zwa Ndaulo ine ya sa vha fare zwavhuḓi .
Vha tshi kha ḓi ri vha a takutshedza u ya muṱanganoni wa ndeme , vha mbo ḓi ḓishela nga kofi . 
Kha vhunzhi ha shango , arali nyito dza vhufuwi dza vhukuma dzo tevhelwa na phimo dza zwifuwo dzo dzula dzi kha ndinganyiso hu na u tshimbidza nḓadzo , zwifuwo zwi tea u vha zwi kha nyimele yavhuḓi vhukuma . 
Miraḓo i khou humbelwa u rwela luṱingo kha 0860 00 4367 uri vha wane gumofulu kana mbuelo dzine vha vha nadzo kha u alafha maṋo avho .
Ndugiselo ya asainimennde nga u vhala ṱhoho , u kuvhanganya mafhungo ndi zwa ndeme . 
Ngauralo , pulane ya hugaledzwa i fanela u tshimbilelana na mupo . 
Hezwi zwi ṱoḓa :
Kha vha khwaṱhisedze uri thandela dzi tevhedza ṱhoḓea dza ṱuṱuwedza zwa mihasho . 
Ri tenda uri pulane yashu ya u phalala ha ikonomi ya phoindi dza ṱahe kha ikonomi i ḓo pfumbisa zwo konwaho na u ṱuṱuwedza nyaluwo i ṱoḓeaho nga maanḓa .
Lingedzani u edzisela tshifhaṱuwo tshaṋu .
Kha vha dzhiele nzhele zwithoma zwitswu , phopho kana u shanduka ha muvhala wa
Hezwi zwi amba uri vha tea u sedza kha muthu , vha vhudzisa mbudziso u itela u bvela khagala na u ṋea dzangalelo ḽoṱhe mushumisani navho .
dzi tea u vha dzi konadzeaho nahone dza vhukuma
Gerani ni tshi tevhedzela zwithoma .
Lavhelesani zwifanyiso zwi tevhelaho ni vhudze khonani yaṋu uri miṱa iyi i fhambana ngafhi . mme khotsi khaladzitshisadzi makhulutshinna mukomanatshinna
Mapa wa vhu 18 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
19 . Muimeleli
Miraḓo ya Komiti dza Wadi vha nga ṋea phindulo vhathu vhanzhi vho fhambanaho vhane vha vha na zwine vha ṱoḓa zwo fhambanaho .
Ṱalutshedzani uri ndi ngani u khwinisea ha ndangulo ya nga ngomu i tshi ḓo vha na ṱhuṱhuwedzo yavhuḓi kha mbadelo dza vhaṱolambalelano vha nnḓa . 
Mushumisi a nga hana dzikhukhi saizwi burousa nnzhi dzi tshi tendela vhathu uri vha hane dzikhukhi . 
Mbuelo ya lweṱolweṱo hu tshi itelwa mugaganyagwama yo ḓisendeka nga vhushaka vhukati ha mbuelo ya vhukuma ya tshifhinga tsho fhelaho , CPI na GDP . 
Ndivho ya milayo na thekiniki dza nyolo ya nzudzanyo , ndangulo ya maitele a bindu , mveledziso ya ṱhalutshedzo dza mushumo , u vhambedza na maitele a vhukwamani . 
Mbekanyamaitele ya Nnḓu ya Vhukati na matshimbidzelwe zwo tendelwa u itela u itwa zwavhuḓi kha Madzingu oṱhe . 
Ri ṱoḓa tshelede yashu i tshi dzika na uri fulufhelo ḽa vhabindudzi ḽi khwinisee . 
Kanzhi , vha nga si swikelele zwishumiswa kana vhugudisi , kana na tshifhinga tsha u ita nḓowenḓowe dza zwikili . 
U ṅwala na vhagudi , tshigwada na musi mugudi e eṱhe :
U wana thikedzo ya khoro na themendelo i sina khethululo ya vhukoni havho
Vhupo ha Vhulanguli vhuswa ho ṱaluswaho . 
U shumisa masheleni a fhasi kha mbekanyamushumo zwi nga dovha zwa livhanyiswa na tshilengo kha u ganḓiswa ha khoudu ya Dzinnḓu ya Lushaka . 
Zwiga zwa mbalo zwine ra zwi shumisa ṋamusi , kathihi na khanedzano dzine ra dzi shumisa u itela u bvisela khagala dzinomboro kha sethe dzo teaho kana sisiṱeme dza nomboro , a dzo ngo vha hone zwo leluwa nga vhusiku vhuthihi . 
Pulane dza u funza dzi na mutevhe wa zwivhumbeo zwa uambo zwine zwa tea u khunyeledzwa kha gireidi iṅwe na iṅwe .
3.1 Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mvetamveto ya Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Nyengedzo ya Vhutsireledzi ha zwa Madzulo , u itela vhupfiwa nga lushaka .
( a ) lutamo Iwa lushaka ;
Ndondolo i fanela u dzhiwa hu tshi katelwa mvelelo dza ndeme dzi no bva kha zwigwada zwe kale zwa vha zwo siwa nnḓa .
U fheliswa ha phambano idzi , zwine zwa sa vhonale kha mbalombalo , zwa dovha zwa vha zwa ndeme kha u swikelela ndinganyiso ya mbeu kha zwa pfunzo . 
Maḓi a a dovha hafhu a ṱoḓea u itela u kuvha kana fhethu ha miroho , mabavu a u kuvhela , u bika na zwo ḓoweleaho kha zwa mutakalo . 
4 . Thandela dzine dza kha ḓi yo itwa na dzo fhelaho - Kha vha ṅwale mutevhe u ya nga nomboro .
Ndi a kona u ṅwala dzina ḽanga .
Mbekanyamaitele ya u Monithara zwa Eḽekiṱhironiki na Matshimbidzelwe zwo tendelwa nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano u itela uri itwa havhuḓi kha Ofisi dzothe dza Ndulamiso kha Tshitshavha . 
U engedza kha tshumiso ya zwishumiswa zwa mitambo na vhuḓimvumvusi nga ṅwaha . 
Lee , wa miṅwaha ya 17 , o wana pfufho ya u vha Musidzana Makone wa Mbalo wa Afrika kha muṱaṱisano wa vhasidzana kha ṅwaha wa vhuvhili wa vhubveleli .
Vhathu vhane vha thusa tshitshavha nga u tou funa ngei Mvezo , Kapa Vhubvaḓuvha , vha tshi khou vusuludza Tshikolo tsha Phuraimari tsha Nkwenkwezi nga Mandela Day ( Ḓuvha ḽa Vho
Nḓila ya kuitele a i nga ḓo vha u vhea muholo wa fhasisa muthihi u mona ikonomi yoṱhe fhedzi u wana zwitandadi zwo teaho nga sekhithara na vhupo . 
Ngona ya vhuraru i shumisa tshikalo tshi tendelwaho tsha mbuelo kha ṅwah amuṅwe na muṅwe ho sedzwa ikonomi ya vhukuma yo bindudzwaho . 
Muhwelelwa ha ngo bvisa vhuṱanzi vhu bulaho khetho dza thasululo na khetho i dzi kumedzaho kha muhweleli u itela u tandulula u sa fanelana ha muhweleli . 
Tshiṅwe tshifhinga - magumoni na nga murahu ha luṱa kana thandela
Vhashumi vha tewa nga u wana dziphesheni kwadzo sa zwine zwa ḓo sumbedziswa zwone nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka
Uri khamphani dzi langwaho nga muvhuso dzi kone u shela mulenzhe kha u thomiwa ha NDP i bvelelaho , dzi tea u vha dzi na masheleni .
Ro vhea pfunzo na mveledziso ya zwikili vhukati kha phoḽisi dza muvhuso .
Kha vha vhone uri maitele avho a u fembedza ndi one .
Hu dovha ha vha na tshifhinga tsho eḓanaho tsha Mihasho u phurogirema nga huswa bidi dzo tendelwaho nga murahu ha thendelo ya khabinethe ya khovhelo ya bidi . 
U rekhoda maipfi maswa na zwine a amba
Khabinethe yo dzhiela nṱha uri vhunga mvelaphanḓa ya khwine yo itwa ho sedzwa vhunzhi ha tsumba mvelaphanḓa , hu tshee na fhethu hune ha kha ḓi ṱoḓa u dzhenelelwa ho pfananywaho nga muvhuso .
1 . Vhuimo ha Khabinethe nga ha mafhungo a zwino .
Pharagirafu nthihi pfufhi i no fha ṱhalutshedzo ya thandela hu tshi nweledzwa mvelelo dza thandela iyi zwi khagala .
Izwi , kha tshifhinga tshine tsha khou lavheleswa , zwo vha zwi songo fhelelaho zwo vhangwa nga dzitshanduko dza ikonomi ya ḽifhasi ntswa , zwihulwanesa malugana na u khwaṱhisa mitengo ya zwirengiswa , zwine nga murahu zwo vha na ṱhuṱhuwedzo yo livhaho nahone khulwane kha mbuelo ya muthelo wa zwa koporasi . 
O fhira maḓuvha ha aḽa hune na ḓo vha na fomo dzo fhambanaho dza asesimennde ; muṅwe na muṅwe u ḓo vha na bugupfarwa yo kunaho hune tshiṅwe na tshiṅwe tshi wanala kha ḽiṅwalo ḽithihi . 
36 Itani zwikhokhonozwitshini
1.4 . Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha u vusuluswa ha Babelegi Industrial Park ngei Hammanskraal sa tshipiḓa tsha pulane dza muvhuso tsha u engedza mveledziso ya ikonomi ya muvhuso na u sika mishumo kha vhupo uvho .
Vhashumi vha si na zwikili a vha na nḓila ya mushumo i vhonalaho na khathihi , ngeno hu uri avho vha vhadededzi vha MaAfrika , manese na mapholisa vho fhungudzwa nga u angaredza . 
Kha nyimele nnzhi ezwi zwi a konḓa sa afha sekhithara dzo fhambanaho zwi tshi swikelea zwavhuḓisa nga nḓila dzo fhambanaho , nga midia na foramu zwo fhambanaho , kha mishumo ya tshaka dzo fhambanaho . 
Vha humbelwa u ḓivha uri tshiendedzi na vhudzulo zwi ḓo tea u bukiwa na u badelwa nga muhasho wavho . 
Sa lushaka , ri koloda ndivhuwo dzashu kha Komiti ya u Dzudzanya Yapo ya 2010 kha vhukoni ha nungo dzavho .
Nga 2011 , milingo ya ANA nga dzinyambo na mbalo i ḓo thomiwa kha vhagudi vha Gireidi 9 .
( c ) u fhungudzwa hufhio na hufhio , u bva kha khethekanyo yo bulwaho kha Muingekano wa 1 kha Mutevhe wa Pfanelo dzi sa Fhungudzeiho , u ya nga he zwa sumbedziswa ngaho kha phambano ya khethekanyo iyo i re kha kha Muingekano .
Radioḽodzhi ya mutheo Vho makone vha zwa dzilafho Zwa maṱo ( Fureme dziḽentsi dza maṱo,nz. )
Ri amba nga ha khakhululo , zwenezwo , ngauri ri tama zwiimiswa izwi zwa muvhuso wa ḽifhasi zwi tshi shuma lu pfadzaho vhukuma kha u bveledza ndaela dzazwo . 
Ngauralo , vhanamedzwa vha fanela u ṱavhanya vha endedzwa u bva fhethu ha u vhona vhupo na u ṱanganywa na tshiṅwe tshikepe na vhuendi ha shangoni ha vhadali u itela u khwaṱhisedza vhuḓi ha tshenzhemo ya fhethu afha hu kungaho . 
Nungo dzoṱhe hedzi dzine ra khou ita u fhaṱa mbonalo ntswa ya mmbi , dzi fanela u thoma nda ndangulo ya lushaka yo teaho . 
1.12. Khabinethe i kwaṱhisedza u sasaladza hayo nyito dziṅwe na dziṅwe dza pfudzungule dzi ṱuṱuwedzwaho nga luvhengelambiluni .
Muano wa u vula vhuḓifhinduleli kana Indemnity Declaration u tea u ḓadzwa wa dzheniswa kha fomo ya khumbelo .
Vhahumbulelwa vho bvela phanḓa na u ṱangula nnḓu na u lingedza u vula na u bvisa sefo mbili dzi re nga ngomu nḓuni fhedzi vha kundwa . 
U fhodza zwilonda zwa tshifhinga tsho fhiraho na u lulamisa u sa lingana zwo vhangiwaho nga zwifhinga zwa khethululo u ya nga lushaka ndi ndaela dza Ndayotewa .
Ndivho ya u pima kha i vhe u sedza uri a hu na tshiṅwe tshithu tshine tsha hanedza phoḽisi ya masipala , kana tsha ita uri hu vhe na thaidzo ya zwa thekhiniki , u pima hu songo shumiswa kha u tendelana na zwi re ngomu ha pulane zwo ralo .
MBUDZISO 1 Mushumo wavho sa muraḓo wa Komiti ya Wadi kha maitele a mugaganyagwama ndi mini ?
Yunithi ya u vhofholowela hayani ya R6 941 nga muunḓiwa nga ṅwaha
Miraḓo ya ndagulo vha shumaho kha komiti dza zwa u renga na u ṋetshedza vha ṱoḓea uri vha ḓivhadze mbuelo dzavho kha muṱangano muṅwe na muṅwe . 
Ya thoma u na .
1.2 Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho kha ikonomi ya maḓanzhe OperationPhakisa .
Ekisirei na zwikene na zwikene zwa ultrasound zwa thishu thethe
Masipala u tea u lavhelesa kha zwa u sikwa ha tshiimiswa tshine tsha vha na vhashumi vhane vha vha na zwikili na nḓivho vhane vha a kona u ṋetshedza tshumelo yo fhelelaho nahone ya phurofeshinaḽa . 
j ) Vho Bothwell Deka ( Tshikwama tsha Lushaka )
Vhupfiwa u vhu vhu ḓo vha hone nga dzi 17-21 Shundunthule 2010 kha mavunḓu mararu .
Tsheke- / ndambiwa / khumiswa
-- Vhengele ḽa u tamba ḽi re na na zwithu zwa u rengwa nga tshelede ya u tambisa
( a ) kha tshumisano na tshumelo ya mapholisa ;
Thikhedzo kha mashango manzhi malugana na zwiimiswa zwa mitambo kha vunḓu ḽashu nayone i khou ṱanganedzwa zwihulu . 
Mbekanyamaitele a i shumi kha zwiṅwe zwiimiswa zwine ra sa vhe na vhuṋe kana ndango yazwo kana vhathu vhane vha si vhe vhashumi , mazhendedzi kana nga fhasi ha ndango yashu . 
Masipala u fanela , nga kha Ofisi ya Mulangadzulo , u badela murahu miraḓo ya komiti dza wadi mbadelo dza u tshimbila na dzi bvaho zwikwamani zwayo dze dza vha hone nga mulandu wa u dzhenela miṱangano ya komiti ya wadi . 
U vhuisa muhumbulo kha zwibveledzwa zwo vhalwaho nga mugudi e eṱhe / vhavhili-vhavhilivhavhili
Tshumelo dza u thivhela
Zwidodombedzwa hezwi zwa tekiniki zwi nga zwi khou fhenya mbilaelo dzavho , nṱhani ha u topola tshipiḓa tshine vha khou tama u tshi lavhelesa . 
Maḓi a mashika a zwa nḓowetshumo a bveledzwa nga vhunzhi ha mishumo i fanaho na nḓowetshumo dza dzikhemikhaḽa , hu fhalwaho methala , puḽasitiki , hu shandukiswaho mukumba na mamaga a mabambiri . 
Maṅwe a mafhungo a re kha Rekhodo ya Mutakalo wa Mulwadze ( PHR ) a katela :
Vhaṱavh zwa zwimela zwiswa vha fhiwa pfanelo dza u ṱavh zwimela zwiswa u itela u tsireledza kha u shumiswa nga nḓila i si yavhuḓi hu si na thendelo .
Musi saithi dza ndeme na dzi re kha tshitshavha zwa zwino dzi tshi khou ṋekedza ndeme i elanaho , heyi ndeme nyangaredzi i kha ḓi vha fhasi vhukuma . 
Mulingo uyu u na masiaṱari a 24 , hu sa katelwi na bambiri ḽa nga nnḓa .
Ḓivhamaipfi
Phuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vho ri funza uri muthu muṅwe na muṅwe a nga ḓisa tshanduko tshitshavhani tsha hawe .
Muvhigo u ombedzela ṱhoḓea ya u fhungudza vhushai na u fhedza u sa lingana ha vhathu u itela u lwa na khaedu dzi dza bviselwa khagala . 
Muvhuso u ṱanganedza uri khaphasithi ya sekhithara ya tshitshavha u thoma u ita thandela zwa zwino a i ngo lingana nahone u khou dzhia maga u khwaṱhisa u pulana na khaphasithi ya u thoma u shuma kha ḽevele dzoṱhe . 
Tsha u fhedzisela , na mveledziso dza zwinozwino dza mbambadzo dzi re hone sisteme dzo sedzaho kha thekhinoḽodzhi , tsireledzo ya data na yone yo fhirela kha zwanḓa zwa vhashumisi nga muthihimuthihi . 
Kha riṋe a zwi tou vha muano fhedzi zwauri mvelaphanḓa ya dimokhirasi yashu i tea u kalwa nga maga o khwaṱhaho ane ra a dzhia a u khwinisa tshiimo tsha vhutshilo ha vhashayo shangoni ḽashu .
Khumbelo yavho i tea u katela zwi tevhelaho :
Livi pfufhi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na livi ya vhulwadze - afha ndi musi tshifhinga tsha livi ya vhulwadze ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na iyo ivi tshine tsha khou humbelwa tshi maduvha a 29 kana u ya fhasi .
rasithi ya u buka u khwaṱhisedza nzudzanyo
Ni thome muṅwe na muṅwe ngauri :
Mbekanyamushumo ya tsireledzo ya vhuendi ya masipalawapo yo livhiswa kha vhana vhaṱuku vha tshikolo vha re zwikoloni zwa phuraimari u mona na ḓorobo khulwane . 
U sa vha hone ha tshishumiswa tsha u ela khovhakhombo ho vhanga uri vhafariwa vho lindelaho tsengo vhoṱhe vha fariwe sa vha re khovhakhombo khulwane hu zwa elana na u engedzea ha ṱhoḓea yau engedza vhashumi vha tsireledzo na mipimo kha mbofholowo . 
Zwi tevhelaho ndi tsumbo ya zwidodombedzwa zwa zwiko zwa ndambedzo na kushumele kwa tshelede kha yuniti ya tshiṱirathedzhi ya mugaganyagwama wa zwishumiswa kha mugaganyagwama wa miṅwaha miṋa : 
Nga u pfufhifhadza , zwi khagala uri mulamukanyi o shumisa muhumbulo wawe nga vhuronwane kha vhuṱanzi vhu re phanḓa hawe na kha ṱhanḓavhudzo ya nḓowetshumo yo teaho . 
Madzharini , naho a tshi elana tsini na ole ya u bika u ya nga zwibveledzwa , ha ngo tevhedza kuitele ku fanaho kwa u gonya ha mutengo . 
Ri khou livhuwa ri sa fhidzi vhashumisani vha zwa matshilisano vhe vha ṱangana na riṋe na u shumisana na riṋe . 
Nyimele dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi
Vho ḓi dzulela u ṱanganedzwa nga muya wa u ṋea na muya wavhuḓi wa vhuthu zwine zwa kha ḓi vhonala na ṋamusi . 
Mveledziso dzoṱhe dza themamveledziso na dza mashumele dzi ḓo dzhiela nṱha ṱhoḓea ya u sikwa ha mishumo na mveledziso ya vhukoni . 
Zwi tshi ḓa kha nḓisedzo ya tshumelo , ndivho ya ino mbekanyamushumo ndi u vhona uri mbuelo ya tshiṱoko yo tsela fhasi nga maga a swikaho malo nga ṅwaha . 
Pulane ya kutshimbidzele i bveledzwa na u ṱanganedzwa nga Khoro
Tshitshavha tshi tsireledzea nga kha u farwa ha vhafariwa hune vha vha vho tsireledzea na u dzudzanywa . 
Ahuna gumofulu kha DSP Thuso ya shishi ( badani na muyani )
u ṋeaho ḓuvha ḽine mbekanyamushumo ya ḓo thoma Afrika Tshipembe .
Vhunzhi ha tseguluso dza dzitshaka khathihi na ndededzo zwo ḓitika nga kuhumbulele , kanzhisa zwi wanala kha vhoramabindu nahone zwi na mikano zwi tshi kwama ndeme u bva kha zwi re khagala , kuhumbulele kwo ḓisendekaho nga nyito . 
Hezwi zwo itwa nga kha nzudzanyo ya mbekanyamaitele ya muthelo u khwaṱhisa mbuelo , u dzikisa tshinyalelo ya zwino na u vhekanya zwa ndemesa nga huswa kha migaganyagwama . 
Tshenzhemo kha u kunakisa kha vhupo ha tshomedzo ya vhutumbuli ha thekhinoḽodzhi ya nṱhesa . 
Ndi nnyi o fanelaho u dzhenela kha thandela idzi ? 
Ndivho henefho , nga u ralo ndi u amba nga ha ṱhoḓea dza tshifhinga- tshiṱuku na thaidzo dzine dzi nga si swikelelwe nga sisiteme dza vhashumi fhedzi na maga . 
Maitele a u vhala :
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme kha lutamo lwashu lwa u vha senthara ya gwama kha ḽa Afrika .
Tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme tshe ra tendelana khatsho ndi tsha uri u fhungudzwa ha mugaganyagwama wa vhupileli lwa miṅwaha zwo konadzea u dzhiela fhasi Phurofeshini ya mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya SA . 
Nganea , ḓirama , nganeapfufhi , vhurendi - u ṅwala tshibveledzwa tsha vhudavhidzani - thambo na khadi ya u ṱanganedza thambo Ḓirama - u ṅwala mufhindulano
U vhona zwauri hu na mveledziso ya tshifhinga tshoṱhe ya vhashumi vha senthara ya ṱhingo u vhona zwauri vhashumi vha na nḓivho na u dzudzwa tshifhingani kha mafhungo ane a elana . 
11 . Pfanelo dza Poḽotiki - Vha nga tikedza dzangano ḽa poḽotiki ḽine vha funa .
Ndivho na fulufhelo zwa tshihumbudzo itshi tsha ṅwaha nga ṅwaha ndi u ṱuṱuwedza murafho wa zwino uri vha vhe na dzangalelo kha mikhwa ye Vho Hani vha i imela na u i lwela . 
Ri ḓo dovha hafhu ra khwaṱhisedza uvhu vhuṱumani na vhashumisani vhashu vha dzingu kha tshikhala tshiṅwe na tshiṅwe tshine ra tshi wana . 
Mbudziso khulwane ndi dzine ra tea u dzi vhudziswa nga ha tshitshavha sa tsumbo , nga ha vhushaka ha maanḓa , tsenguluso ya vhukoloni na masiandaitwa a mveledziso khathihi na u vhudziswa mbudziso dza mikhwa nga ha u pfuluswa nga khani na mabulayo a vhathu nga vhunzhi . 
Nyengedzeo idzi dzo livhana na u topolwa ha zwo dzumbamaho ho khwiniswaho ha mapholisa ha vhugevhenga ho raloho . 
Komiti dza Wadi dzi tea u dzula dzi tshi ḓivha na u dzheniswa kha mveledziso , zwipikwa na nḓisedzo ya masipala .
U ṋetshedza thikhedzo malugana na u kuvhanganywa na u rumelwa ha zwiengedzwa zwa mugaganyagwama na u avhela ya masheleni . 
A hu katelwi osseo-integrated implants , maitele oṱhe a elanaho na u pfukisela na muaro wa u lulamisa ṱhaha
Zwiṱunḓwa a si zwinzhi nahone zwi na masiandaitwa maṱuku kha mutengo wa hayani wa zwinwiwa zwa aḽikhoholo . 
Tshifhinga tsho fhelaho , ( tsumbo , O ṅwala mulingo wa nnḓa ) .
Mashudumavhi a vha tendelwi u vha muraḓo wa GEMS arali vha tshi shuma kha :
U shumisesa ṱhoḓisiso na vhukoni ha mveledziso na vhuthomi kha u tikedza u sika mishumo nga sekhithara ya phuraivethe . 
Ndi mushumo wa mukhantseḽara u thoma foramu ya tshitshavha .
PHAVILIONI ṰHUKU DZA LUSHAKA NDI MINI ? 
U ṱola mbumbelo ho vha fhasi ha tshikalo tsho tiwaho , na u vhuelwa kha vhupo hapo ha ḓorobo khulwane . 
Hune ha vha na u hanedza u asesiwa na ndaṱiso , hu nga dzhiiwa nḓila ya u dzhia tsheo ya phambano sa yo fanelaho . 
( iii ) Tsumbo dza nḓila dzine dzi nga shumiswa nga komiti QLTCSGB ya tshikolo u dzudzanya vhabebi na tshitshavha u tikedza u guda na u gudisa ha ndeme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
( d ) u funza .
Khomishini i ḓo ṱangana luraru kha ṅwaha muṅwe na muṅwe nga tshifhinga tshetsho na u vhewa sa mudzulatshidulo zwi nga laula hezwo . 
Vha vha ṱuṱuwedze u vha na dzangalelo kha tshikolo nga , sa tsumbo , u eletshedza vhagudi nga muthihi kana u adoputa vhagudi vha vhashai
Tshitandadi tsha Yuniti tsha 13934
Muhumbeli wa mushumo wa vhukuma u fanela u vha a fulufhedzeaho na milayo ya vhuḓilisi , a vhe muhumbuli wa vhubveledzi na u vha o vhewaho kha thimu . 
Tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya zwa vhulimi tsha vundu u ḓivhadza nyambedzano dziṅwe na dziṅwe na vhashumisani vhoṱhe musi ri tshi khou ambedzana na u shumisa thendelano yashu na vhashumisani vha thengiselano . 
U tsela fhasi ndi nga nṱhani ha mishumo yo thomaho u lambedzwa nga yuniti ya u Ṱola na u Sedzulusa kha Ofisi ya Phuresidennde , ine zwazwino yo avhelwa kha matavhi mararu muhashoni . 
Sa muraḓo wa GEMS vha ḓo ḓikanda nga mbuelo dza :
U shumisa u pomba kha rekhodo dzoṱhe dzo to ṅwaliwaho .
Kha mbekanyamushumo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe yo pfumaho nyito dza luambo dzo linganelaho nahone dzine dza itwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , hu tea u itwa nzudzanyo ya khonadzeo dza u guda u ṅwala na u vhala ḓuvha loṱhe .
Muvhuso na Bannga ya Vhukati zwo livhanyisa mbekanyamaitele dza zwa masheleni na tshelede u itela u tikedza ṱhoḓea dza fhano hayani , hu na uri kushumisele kwa masheleni a tshitshavha kha zwa ndemesa zwa matshilisano zwihulwane na u bindudza kha themamveledziso zwo tikedziwa . 
Kushumisele kwa tshikirini tshihulwane ku ḓo shumisea zwavhuḓi na u vhuedza gogo . 
Mbuno na kuhumbulele kwa ene muṋe
Vha fanela u amba uri ndi ṱhonifho ifhio na uri ndi ngani vha tshi ḓo ita dziṅwe tshanduko kha mihumbulo yawe na theori . 
Tshomedzo idzo dzo itelwa u khwaṱhisa tshikhala tsha mazhendedzi a zwa mulayo kha u lwa hashu na vhufhura .
1.11. Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho vhewa uri vha range phanḓa Khomishini ya Tshaka Mbili ya Afurika Tshipembe-Botswana ( BNC ) nga dzi 21 Ḽara 2013 .
Nga tshanduko ya mvelele i bvaho kha mikhwa ya muhashoni , hu ḓo vha na u khwaṱhisedzwa ha mikhwa yavhuḓi na u tandululwa ha mikhwa i fhungudzaho vhushaka havhuḓi ha u ṱuṱuwedza vhukati ha vhashumi na vhalwadze , na vhukati ha yunitsi dzo fhambanaho dza vhashumi kha ḽeveḽe dza ndondolo dzo fhambanaho . 
Tsedzuluso dzo vha dzo sedza kha zwa u ṋekedza thuso ya vhukuma kha vharengi vha re khomboni , hu tshi katelwa avho vha re zwikolodoni , na u khwaṱhisa vhukoni ha vharengi ha u wana ndiliso hune zwithu zwa sa tshimbile zwavhuḓi . 
Sisiteme ya ndangulo ya kushumele i ita uri zwipikwa zwa mushumo zwi vhe khagala uri vhadzhiamikovhe na vhadzulapo vha kone u vhea iṱo zwavhuḓi kha mvelaphanḓa na u kona u wana dzithaidzo .
" Ndi a ṱuṱuwedzea musi ndi tshi kona u shandukisa zwifhaṱuwo zwine zwi si tsha vha na fhulufhelo zwa mwemwela zwa dovha zwa vha na fhulufhelo .
Madzina ndi maipfi a thinwa dza vhathu , fhethu , miṅwedzi na maḓuvha .
Izwi zwi ḓo thusa kha u ṋetshedza tshumelo dza muvhuso lwa vhuthihi zwine zwa ḓo eḓanela hu na ṱhoḓea ya u fhungudza mbadelo kha vhatheli . 
1.2 . Khabinethe yo ṱanganedza u tshimbila zwavhuḓi ha Mining Indaba , we wa farwa ngei kha ḽa Cape Town u bva nga ḽa 8 u swika nga ḽa 11 Luhuhi .
Thandela dzi tea u amba nga ha nyaluwo ya ikonomi sa tshipiḓa tsha ndeme tsha u sikwa ha mishumo . 
Miraḓo ya mabambiri i ḓo wana mazwiwa u bva kha Muthusa Muphuresidennde kana Minisita ufhio na ufhio ane Muphuresidennde vha mu ramba u kumedza mbekanyamushumo dza ndeme dza lushaka .
Tshimbidzani maka .
Hezwi zwo tea sa izwi zwi tshi vha thusa u topola ṱhoḓea dza tshitshavha .
Pulane ya Mutakalo wa Maṋo yo themendelwa na u ṋetshedzwa u bviselwa khagala ho ṱanḓavhuwaho ha mbetshelwa ya tshumelo dza mutakalo wa maṋo Western Cape na u ita themendelo kha kulangulele kwa Tshumelo dza Mutakalo wa Maṋo tshifhingani tshiḓaho . 
Mulwadze ndi murangaphanḓa wa thimu . 
15.2 Tingeledzani zwiga zwa u vhala kha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe . 15.2.1 Tingeledzani maḽeḓeredanzi na tshithoma .
Kha vha haseledze nga mafhungo a mushumo na phidulo i tevhelaho .
Muhasho wa Vhuendedzi na Mishumo ya Tshitshavha i na burantshi dza rathi , iṅwe na iṅwe i sedza zwipikwa zwe zwa tendelaniwa khazwo . 
u shumana na Mulayotibe wa Dzikhamphani nga murahu ha u ṱahiswa ha vhupfiwa nga vhathu , sa tshipiḓa tsha vhukando ha u fhungudza mutsiko kha mabindu maṱuku , a vhukati na maṱukusa na u ṋea maanḓa vhafaramikovhe vha mikovhe miṱuku na vhashumi ;
Vhukhethekanyi
Naho Afurika Tshipembe ḽi tshi tea u shumisa tshelede nnzhi kha R&D nga u angaredza , tshivhumbeo tsha tshiimiswa na tshone tshi tea u khwinisa vhushaka vhukati ha ṱhoḓea dza u bveledza zwithu zwiswa na mabindu .
Arali KPI ya vha na thagehte dzi si dza vhukuma a i nga koni u dzi swikelela .
1 Ndi na nḓala fhedzi a hu tshee na zwiḽiwa zwinzhi .
( 3 ) Muthu a nga fhelelwa nga u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka arali uyo muthu -
Maitele na tshifhinga tsha u itwa
Vha fhe mbumbano ya tsireledzo kha mulilo dzina na u ṱalutshedza vhupo havho
Iyo mimasipala yo thomaho komiti dza wadi phanḓa ha datumu iyi i tea u dzhielwa nṱha sa i vhonelaho phanḓa na u vha na vhubveledzi .
U ya nga buḓo ḽa mushumo ḽanga , ndo thoma u shuma kha Anglican Church nda kona u fhirela kha Khongirese ya Yunioni dza Mishumo dza Afrika Tshipembe . 
Ngudo iṅwe na iṅwe ya u vhala i tea u vha na zwine vhagudi vha tou fombe khazwo zwi tshi bva kha zwi tevhelaho : zwiteṅwa zwa u ganḓisa , zwiteṅwa zwa ḽiṅwalo , foniki , phatheni dza luambo , maitele a u kona u topola ipfi , tholokanyonḓivho .
Khabinethe i tamela mashudu Springboks kha mutambo wavho na Italy na uri ri fulufhela uri u kundwa havho nga England zwo ita uri vha khwaṱhe .
4.2 . Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe u vha ṋemuṱa wa Samithi ya Mafhungo na Vhudavhudzani ha Thekinoḽodzhi Afrika 2017 vha tshi farisana na vha AfricanBrains nga Fulwana 2017 .
Nga nnḓa ha Germany , vhunzhi ha mashango vha na sisiteme yo katelaho zwoṱhe ya mulayo wa mveledzo na the thengiso ya zwibveledzwa zwa zwikambi . 
Mbuno khulwane ya u sa bveledza vhushaka na vharangaphanḓa vha sialala zwi nga ndi u sa vha hone havho hu si vhuswina vhukati ha ndangulo ya sialala na komiti dza wadi .
Izwi zwi ḓo thusa sekithara ya zwa migodi u shumisa vhukoni , tshomedzo , nḓivho na ndaka ine ya vha hone , na u tendela muvhuso u gonyisa mbuelo ya muthelo u fhirisa zwine ya vha zwone .
Zwiimiswa zwi shumiswaho nga vhanzhi zwo dzulela u ombedzela ndeme ya vhuvhusi havhuḓi kha shango ḽi khou bvelaho phanḓa . 
U dzhiela nzhele kushumisele kwa luambo lwa kuambele
Naho hu na uri phambano dzi pukela mafhungo a dzimbalombalo dzi tikedzaho nḓowelo yo ṱalutshedzwaho afho nṱha , vhululamisi ha phambano idzi dzi , fhedzi , nga kundelwa u shandukisa phetheni nga u angaredza nga maanḓa . 
Kha vha vhudzedze nga maanḓa nga u ṱavhanyesa .
U ṅwalulula maṅwalo a re kha bodo , bugupfarwa na kha garaṱa dza mushumo ( workcards ) , na zwiṅwe , nga ngona ; a tshi sedzesa kuvhumbele kwa ḽeḓere na u thalanganya maipfi .
2 . Vhubvo ha vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma
1.6 . Khabinethe i ṱanganedza Imbizo ye ya farwa nga Minisiṱa wa Ofisini ya Muphuresidennde kha Vhupulani , Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele na Mudzulatshidulo wa Khomishini ya Vhupulani ha Lushaka , Vho Jeff Radebe kha u ṱhaḓula ho itwaho ha u ṱavhanyisa mbadelo dza vhaṋetshedzi vha tshomedzo ( kana vhaṋetshedzi vha tshumelo ) nga muvhuso hu sa athu fhela maḓuvha a 30 sa zwe zwa vhekanyiswa zwone .
Uri ndi Eid ri zwi vhona nga tshivhumbeo tsha ṅwedzi .
Zwifanyiso na bugu dza mafhungo
2.2 . Khabinethe yo dzhia tsheo dza vhuṱali u itela u wana u shumiswa ha zwi vhuedzaho nga huhulu zwa Pulane ya Nyito ya Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo dzi katelaho :
Zwino ṅwalani tshiṱori zwikhalani zwi re zwone ( zwo teaho ) kha mepe wa mihumbulo .
Naho u kuvhanganya tshikolodo tshi re hone zwo khwaṱha nahone zwi tshi langwa zwavhuḓi , tshikolodo tsha ḓivhazwakale ndi tsha ndeme nahone a tshi fhungudzwi . 
Thikhedzo ya muvhuso wapo
Tshibveledzwa tsha mafhungo : tshati ya mutsho
Kha nyimele ya u haela ya nyumonia , hu na u tsa huhulwane kha u ṱanganedzwa vhuongeloni kha nyumonia ya musi muthu a tshi kha ḓivha muṱuku . 
TSHIMEBI TSHIHULWANE TSHA MAHORO MAHANEDZI : Mulangadzulo ...
Minista kana MEC u tea u dzhenelela .
Mishumo mihulwane i katela : mveledziso ya mbekanyamaitele na pulane zwa tshumelo ya vhuendi ha tshitshavha na mihwalo na u tikedza themamveledziso , u laula tshumelo dza vhuendi ha tshitshavha na mihwalo , na u kombetshedza u tevhedzwa ha mulayo u elanaho na vhuendi ha tshitshavha . 
Vhuhulu ha vhushai vhu sumbedza u ḓitikesa tshoṱhe nga thuso ya tshitshavha nga nḓila ya mphomali . 
Vhukoni ha thekhinikhala : Nḓivho nyangaredzi ya Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso . 
Milayo ya mikhwa i ḓo laedza masia a re na vhuḓifhinduleli ha u ita mivhigo ya zwibveledzwa , lushaka lwa muvhigo , zwidodombedzwa zwine muvhigo uyo wa tea u faredza na zwifhinga zwine mivhigo iyo ya tea u itwa . 
Vhunga u khwiniswa ha vhudzulo ha vhathu uhu hu tshi ḓo itiwa nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho , khomphonenthe iyi i ḓo vha yone i no shuma nazwo u itela u vha na vhuṱanzi uri mveledziso ye ya itwa i a tikedza sisiṱeme ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Radioḽodzhi ( yo ṋaṋaho )
Kha vha vhudzise arali vha na rekhodo dza zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso zwi re fhasi havho . 
mabammbiri a vhuṋe a ndango ya senthara ya ndingo ḽaisentsi ya u ḓiraiva
Maṅwalwa a mugaganyagwama a iswaho phalamenndeni a katela zwoṱhe nahone a a pfesesea . 
Zwifanyiso zwa vhathu vha tshi ita mishumo yo fhambanaho
U humbela muṅwe uri a u thuse uri u pfesese tshipiḓa tshi konḓaho .
U bvelela ha tsireledzo ine ya katela u setsha na u paṱirola hu ḓi tika nga u vha na reshio ya vhashumi kha vhafariwa yo teaho . 
Madalo avho a ḓo khwaṱhisa ndangano ya poḽitiki na ikonomi ine ya khou ḓibvela phanḓa na Iran nahone ha khwaṱhiswa vhushaka ha Tshipembe-Tshipembe .
Nga u tou vhambedza , maitele ane a vhaisa a kwamaho vhuloi a ṱoḓa u lavheleswa ngauri a na masiandoitwa mahulu kha zwitshavha .
Nga nnḓa ha dzirekhodo , dzine dza vhidzwa hafhu sa faela , bugupfarwa i dovha hafhu ya vha na zwidodombedzwa zwa vhukwamani ha Muofisiri wa Mafhungo na Mufarisa Muofisiri wa Mafhungo wa GCIS .
Masipala u dovha wa ṱalulwa nga zwikhala zwa mishumo zwo fhimiwaho na ḽevele dza nṱha dza u shaya mushumo na u sa kona u vhala na u ṅwala . 
Mbofholowo yo ḓisa lwa u tou thoma , pfulufhedziso ya ndinganyo ya mbeu .
Vha shuma sa mazhendedzi a tshanduko na nḓila ya u dzhena ya ndeme kha tshitshavha sa izwi vha tshi ṱoḓa ṱhonifho nnzhi kha tshitshavha na u kona u ḓidzhenisa kana u ṱuṱuwedza tshitshavha .
Mbuno dza ndeme dza mafhungo a khoro dzi ṱoḓaho phindulo thwii kana hune ha kha ḓi ṱoḓea iṅwe phurosese , i tea u nweledzwa na u bviselwa khagala u itela khoro uri i fhindule .
U linga hoṱhe hune ha itwa kha Vhuimo ha Nṱha ndi ha nga ngomu kha Vundu .
Fhedzi , vhunzhi ha mavu a na khaḽisiamu yo linganaho kha u sielisana na zwimela u itela nyaluwo yavhuḓi ya midzi , nahone vhunzhi ha " u kundelwa " ha khaḽisiamu hu vhangwa nga ḽevele dza nṱha dza zwiṅwe zwipiḓa zwi nga ho sa aḽuminiamu , photheziamu , amoniamu kana sodiamu . 
Vhurendi
Mulayo u dovha hafhu wa ṋetshedza maga a u fhungudza mbadelo dza mishonga kha nnyi na nnyi nga u angaredza . 
Vhatambi vhaswa kha sekhithara a si vhanzhi na u shele mulenzhe ho peamaho ha vhorabulasi na vhabindudzi vha zwa vhulimi kha maitele ane khamphani ya engedza ndeme ya tshibveledzwa a a vhonala . 
Bodo ya Khwaṱhiso ya Zwa masheleni ndi foramu ya ḽeveḽe ya nṱha yo kuvhanganyaho vhaiti vha phoḽisi u bva kha senthara dza zwa masheleni . 
Arali zwo ralo , kha vha ite mutevhe wa zwiteṅwa wa ndeme zwa maga aya . 
Vhafumakadzi vha vhaimana
Gumofulu ḽiṱuku ḽa R13 579 nga muṱa nga ṅwaha kha zwishumiswa zwa dzilafho na muaro
Zwenezwi moḓoro u tshi tou vha pfunzo , vho ḓivhadza muṅwe moḓoro wa mapholisa we wa vha wo livha sia ḽeneḽo ḽe moḓoro wa yela hone nga ha tshiimo itsho . 
Ndayotewa ntswa i ṋekedza tsumbavhuyo nyangaredzi u itela vhaofisiri vha Muvhuso vha shumaho vhuḓifhinduleli ha ndangulo ha phendelashango , nahone zwa zwino hu na u fhindula ho phaḓalalaho kha mbilaelo dza nnyi na nnyi . 
U shumisa ḓivhaipfi i re yone
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa ( mufhindulano )
U ṋetshedzwa ha dzinnḓu hu fanela u ṱanganyisa khumbelo dza mutikedzelo , nyambedzano dza mulayo na nḓisedzo ya dzinnḓu kha paka nthihi , nga u thusa khasiṱama u swikelela tshumelo dzoṱhe hu si zwipiḓa na u vha zwipiḓa zwi songo ṱumanaho .
Dzhielani nṱha mbadelo dza fhethu dzi ḓo bviswa nga Muhasho . 
Nga tshifhinga , vhathu vha ḓivha ndeme ya u vhulunga mupo na u shumisa milayo ya u vhulungwa ha mupo nga nnḓa ha phakha dza lushaka na hone . 
Hezwi zwi ṱoḓa pfananyo na ndangulo i na ndivho ya ndaka dza zwa mafhungo a Muhasho . 
U ṅwala maipfi a ndeme u thusa u bvisela khagala na u dovha wa humbula nga ha mihumbulo mihulwane .
Ndi zwiṱaraṱa zwine zwa tshimbila ṱhirafiki yo vanganaho nahone zwo anda kha u furalela bada . 
Fhedzi , i ḓo vhudzisa arali tsheo yo vha i tshi pfala kha nyimele dzenedzo .
Riviyu / dokhumenthari / nḓivhadzo / adzhenda na minetse
Thengo nthihi yo ṱanganelanaho i nga leluwa u i langa u fhira u sokou dzula hu khou rengiwa , zwi tshi bva kha vhukoni ha vhashumi na u vha hone ha mafhungo . 
Nḓivhadzo ya tsheo i elanaho na khumbelo ya tswikelelo
Ro vhona tsumbo nnzhi dza vhashumi zwavho vha bulasini vha tshi ya France sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo , vha vhuya vho ṱuṱuwedzea vhukuma na u vha vhashumi vho ḓiimisela u shuma nga maanḓa vhane vha ḓo bvela phanḓa nga u ṱavhanya kha ḽeri ya buḓo ḽa mushumo . 
Thaidzo khulwane dza mutakalo wa orala dza Western Cape dzo ṱalutshedzwa . 
3.1 . Khabinethe yo ṱanganedza madalo o tshimbilaho zwavhuḓi a Muthusa Muphuresidennde Vho Ramaphosa ngei Japan .
Vho amba uri muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u khwaṱhisedza uri u a ṋetshedza dzinnḓu hune dza ṱoḓea nga maanḓa . 
Phoindi dza vhuṋe dzine dza ḓo kovhelwa u itela muhumbulo wa vhuvhili wa u shela mulenzhe kha tshifhinga tsho engedzedzwaho dzi ḓo ḓsendeka nga zwiitisi zwo fhambanaho . 
Ndayotewa i dovha hafhu ya kombetshedza shango uri ḽi lulamise khethululo dza tshifhinga tsho fhelaho , na u ṱanganedza uri Afurika Tshipembe ḽi bva kha muvhuso we vhunzhi ha vhadzulapo vha vha vho fhuriwa zwikhala .
ṱhanziela ya u lugela u tshimbila badani arali ṱhanziela ya zwino ina maḓuvha a no fhira 60
Vhahulisei , Dziambasada na Dzikhomishinari dza Nṱha na Vhahulisei vha dalelaho mashangoḓavha ;
Kutshimbidzele : zwigwada 4 na sesheni ya puḽenari
Renga mishonga nnḓa ya u haela zwifuwo
Kha ḽianetshelo iḽi zwo sumbedzwa uri muthu u ṱoḓulusa mafhungo nga ha muṅwe muthu we a vhuya a ṱangana nae u itela uri a ḓivhe uri a nga nyanyuwa hani khae . 
Hezwi zwi nga katela u dzudzanya phumufulethe na vhubammbiri vhuṱuku u ḓivhadza tshitshavha nga ha vhuṱambo .
Therisano ya tshigwada na tshenetsho tshigwada tsha vhathu .
Tshigwada tshihulwane tsha tshitshavha tshi ṱangana awara mbili , arali zwi tshi konadzea nga madekwana a mugivhela , kana musi zwo tea vhadheneleli .
U ṋetshedza zwifuwo maḓi zwi amba u shumisa maḓi kha yunithi khulwane dza vhubveledzi ha zwifuwo u fana na hune zwa ṋetshedzwa hone zwiḽiwa . 
Fhethu ha vhulangi hu ḓo ṱaṱisana na maṅwe madzingu o kundaho kha iyi pfufho ya levhele ya Pfufho ya Khomishinari wa Lushuka nga Lambamai uno ṅwaha . 
Pulane iyi yo ṱanganya shango hu u itela uri phakhedzhi yo ṱanḓavhuwaho ya tshumelo dza khwaḽithi yavhuḓi dzi ṋetshedzwa nga nḓila i linganaho kha avho vha dzi ṱoḓaho ngeno i tshi khou khwaṱhisa sisteme ya mutakalo . 
tshiimo tsha tshiṱitshi
Sa maAfurika Tshipembe , roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u alusa ikonomi yashu .
Zwidodombedzwa zwa banngani ;
Kha vha ṱalutshedze vhuḓidzhenisi ha tsiki dza giḽiala . 
Tsha u fhedzisela tshi khou tshimbidzwa nga Muhasho wa Muvhuso Wapo . 
Vha songo hangwa u bva na tshithivheli tshavho ḓuvha na ḓuvha .
Naho hu na ndingedzo dza masipala u ambedzana na mihasho ya sekhithara miṅwe , tshivhalo tsha mihasho a yo ngo rumela pulane dzayo . 
Ndi khou tenda uri roṱhe ro tendelana uri vhuḓi ha lushaka lwashu ho ḓitika , nyimele , kha mvelaphanḓa ine ra ḓo sika u hulisa lupfumo lwa lushaka na u vhona uri mbuelo dza u hula ha ikonomi dzi kovhekanywa u itela vhathu vhoṱhe .
Kha u tou ita , zwi vhonala sa zwi sa tinyei uri nga murahu ha tshifhinga tshilapfu tshitshavha tshi ḓo kombetshedza u vha na khalaṅwaha dzo vuleaho dzine khadzo tsha ḓo shandukisa khetho dzatsho . 
4.3. Vho Yoliswa Makhasi sa Mufarisa Mulanguli -Dzheneraḽa : Vhulanguli ha Nyanḓano kha Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha .
kha vha vhe na vhuḓiimiseli ha u ṅwalisa na Tshumelo ya Masheleni ya Afrika Tshipembe
Mita na tshitshavha zwi na vhudifhinduleli hone-hone ha u ranga siani la mutakalo wazwo , mupo u si na tshika khathihi na tshumelo dza mirurela ya malatwa dzo khwiniswaho .
Fomo J294 : Ndivhadzo ya lufu
U sumbedzisa kuhumbulele kwa vhuḓifhinduleli malugana na masiandaitwa a zwa mupo , zwi elanaho na zwithu zwo fhambanaho . 
Komiti dza wadi dzi nga thusa u eletshedza na u ita themendelo kha khoro nga nḓila dzi tevhelaho :
Vhaswa vhashu vha tea u vha vhukati ha avho vha ṋekedzaho tshumelo dzavho kha mihasho ya muvhuso u itela u ita mishumo ya u ḓithauba . 
Tshumelo ya zwa Mulayo i katela mafhungo oṱhe a zwa mulayo kha masipala sa matshimbidzelwe a zwa mulandu , ndangulo ya khonṱhiraka , tshumelo ya ngeletshedzo , u wanululwa ha tshikolodo , mveledziso ya mulayo yapo na matshimbidzelwe a nḓatiso . 
U dovha u anetshela tshiṱori kana mihumbulo mihulwane nga mafhungo mararu u swika kha maṱanu
Dziḽouni na u dzhiulula : Nga tshifhinga tsha luṱa lwa u kuvhanganya , vhashumi vhanzhi vha ḓo ṱoḓa dziḽouni kana u dzhiulula u bva kha dziakhaunthu dza muthu dzavho . 
Hu khou u humbulelwa uri u dzhia madzulo nga vhanameli hu ḓo vha nṱha nga matshelo na nga madekwana , fhedzi ha tsa vhukuma nga tshifhinga tsha musi vhathu vha sa athu tshaisa . 
U ḓivha raimi na mutevhetsindo na u ṋea muhumbulo kha zwine wa ita kha vhathetshelesi
Ro vhaiswa vhukuma nga u ṱutshelwa uhu .
Mulwadze u ḓo ḓisa bammbiri ḽa mushonga wo randelwaho nga dokotela nga murahu ha awara dza u shuma , ngauri khemisi dzoṱhe dzi ḓo vha dzo vala nga hetsho tshifhinga . 
Vhagudi vha ḓo guda nḓila ine luambo lwa shumiswa ngayo na u guda luambo na vhagudi-ngavho nga u amba nga ha luambo ( ' luambo lune lwa shumiswa u guda luambo ' ) , u itela u ṱhaṱhuvha zwibveledzwa zwavho na zwiṅwe nga vhusedzi zwi tshi elana na ṱhalutshedzo , kushumele ku pfadzaho na nga vhuronwane .
ḼIGA 2 U vhuedzanya mafhungo a u pulana
Nga murahu ha therisano , mudzulatsidulo u fanela u vhona uri hu tshewa mafhungo , na uri arali zwo tea , muṅwe muthu u ṋewa vhuḓifhinduleli ha u dzhia ḽiga o imela komiti .
Muelo u livhiswa kha u nanguludzwa na u shumisa zwa u ela zwi re zwone , zwithu , na fomula u itela u sumbedza tshivhalo tsha zwiwo , zwivhumbeo , zwithu na vhupo .
Ndi fhethu hune ha ḓo dzulela u anetshela tshiṱori kha vhana vhashu na vhana vha vhana vhavho ha uri naa mbofholowo yo winiwa hani . 
Dzangano ḽa vhupholisa ḽa ḽifhasi ḽi na khaphasithi ya u shumela ḽifhasi ḽa vhupholisa u mona na ḽifhasi u vhona uri ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe hu na u shumisana kha mapholisa vha dzitshaka . 
PQLTC i tea u ṱangana luthihi nga kotara .
Asesimennde ya hu wanalaho mufusho u bva kha fhethu hu dzudzwaho soredzhi kha madzingu o fhambanaho zwi ṋetshedzwa nga mielo yo fhambanaho ya maanḓa . 
Zwenezwo ho vha hu na madzangano manzhi , ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa sika na u ita zwe ḽa vhona uri zwo tea . 
U nwesa halwa
Mvelelo dzi a amba fhedzi a dzi koni u shumiswa kha u linga hu no sedza mbalo . 
Tshayandinganelo ya mbuelo zwo ralo i a zwi konisa uri i fhungudzwe nga u khwinisa vhuimo ha zwikili zwa vhashumi nga u bvisa mbadelo dza vhashumi vha na zwikili . 
Ndivhanyiso ya u anganya ha tshifhinganyana ha phedzo i itwa nga tshifhinga tsha tsumbathengo musi mithara dzo no vhaliwa . 
Tshiteṅwa tsha vhuraru , ho vha u sedza tshoṱhe kha idzo nyito zwine zwa nga vhanga dzikhakhathi . 
Ri ṱoda mini u dzudzanya hafhu na u ita uri zwi bvelele ?
U dovha hafhu wa vha na khuvhanganyo ya khoini na tshelede ya bambiri i sa fani na iṅwe na u vha ya vhuṱhogwa nga maanḓa . 
U nanga kha zwiṱori zwa tshifhinga tshenetsho zwi tendiseaho zwa fikishini/ zwa sialala / zwa ene muṋe / zwa u wanulusa / zwi ṱori zwa vhukuma zwa zwi bvelelaho vhutshiloni
Naho khomphiyutha na dziṅwe thuso dza thekhinoḽodzhi zwi tshi thusa u tshimbidza u wanala ha zwikili na u konisa u swikelela mafhungo ho lugaho , ndi vhoṋenḓila kha maitele a pfunzo . 
Thevhekano ya mitevhe ya magudiswa a yo ngo tou randelwa ( ai kombetshedzi uri mudededzi u thoma nga zwifhio ) na tshifhinga tsho ṋewaho tshi tou vha nyanganyelo ya uri zwi nga dzhia tshifhinga tshingafhani u funza magudiswa .
MBUDZISO 2 Zwipiḓa zwa ndeme zwine PMS ya tea u vha nazwo nsdimini ?
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi humbula sinaria he u dzhenelela ha tshitshavha hu si bvelele .
Vhaṅwe vhe vha vhuelwa ndi Vho Nontshisekelo Bhe ngu vha miṅwaha ya 45 vhane vha ri vho vha vha tshi vhona TV musi vho dalela mashaka fhedzi vhuponi ha dziḓoroboni .
Hu thomiwe dathabeisi ya thandela dza LED dzine dza vha hone zwazwino , tshiimo tsha u shumiswa hadzo , ṱhoḓea , zwiteṅwa zwa mvelaphanḓa na zwiitisi zwa u wa hadzo . 
Mbofholowo ya polotiki yone iṋe a i vhi yo khunyelelaho hu sina mbofholowo ya ikonomi .
Vha fanela u kona u langa khethekanyo nga vhoṱhe na u ita mivhigo ya ndangulo . 
U ita mvetomveto , u ṅwala na u phaḓaladza tshiṱori tsha ene muṋe tshi re na phara dzi no swika mbili u itela uri vhaṅwe vha kone u vhala .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo : Khumbelo kha u renga / kana u vhambadzela nnḓa zwifuwo hu na zwe ha tou sedzwa khazwo ( maṱano ) .
Tshau thoma kha zwoṱhe , hu na mulayo nyangaredzi u laulaho khuvhanganyo , u shumisa na u phaḓaladza mafhungo a vhuṋe nga sekhithara ya tshitshavha na ya phuraivethe vhuvhili hadzo . 
Therisano khulwane dzi tikedzaho vhushumisamupo ndi dza uri u shumiswa ha phambano ya zwi tshilaho hu nga sika mbuelo ya ikonomi ya u londola tshiko .
Muḓivhimakone wa CBP , o imela komiti ya wadi , u vhigela murahu miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe a tshi shumisa fomo ya u vhigela murahu , malugana na u bvela phanḓa ha thandela dza Khathegori ya1 u swika kha 3 na nga komiti ya wadi na nga ṱhoḓea dza tshitekiniki dza thikhedzo ya u shuma ;
Arali ndaka yo ḓadzwa nga mbofho , thendelo ya muṋe wa ndaka kha khumbelo i tea u katelwa kha khumbelo iyi . 
Ṱhanganelo ya kuitele kwa tshinyalelo kha BAS yo shela mulenzhe kha u shuma zwavhuḓi ha kuitele kwa tshinyalelo na u khwaṱhisa kushumele kwa ndaulo . 
Kutshimbidzele : Zwigwada zwiṱuku zwa vhathu vha 3
Nga kha nyito iyi theo ya mulayo i nga vha na mulalo na vhudziki maelana na vhaofisiri vha tshumelo ya nnyi na nnyi . 
U ṱuṱuwedza u dzhenelela ha nnyi na nnyi , zwine zwa tea u itwa nga maanḓa zwi tshi elana na zwigwada zwe zwa vha zwi sa dzhielwi nṱha kale na ndinganyiso ya zwa mbeu mayelana na nyimele na nḓadzo dza masipala .
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe .
Khasiṱama dzayo khulwane ndi ofisi ya Phuresinnde , Mihasho , Vhalangavundu , mihasho ya lushaka na , zwi sa fheleli afho , muvhuso wapo . 
1.9 . Kha mbilo dza mavu dza 112 dzo tandululwaho , dza 57 ndi dza vhupo ha mahayani , zwo vhuedzaho vhathu vha linganaho 2 553 kha miḓi ya 467 .
u itela u kwama tshumelo ya u phulusa arali ha nga vha na tshiimo tsha shishi .
U dzula hu tshi londolwa na u vusulusa ndaka na zwifhaṱo zwa Khoro misi yoṱhe . 
Mashango aya oṱhe a na vhushaka ho khwaṱhaho ha ikonomi vhune ha sumbedzwa nga thendelano dza vhavhili dzi fhiraho 60 na memorandamu wa u pfesesana u katelaho sekithara dzo fhambanaho .
Ni nga vha ni tshi ḓimvumvusa nga u vhala .
U ṋetshedza rekhodo dzo teaho dza tshumelo ya ndangulo kha ndaulo . 
Yunithi ya Tsedzuluso dza Khakhathi dza Miṱani , Tsireledzo ya Vhana na Milandu ya zwa vhudzekani ya Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe ( SAPS ) yo kona u wana zwigwevho zwa vhutshilo hoṱhe zwa 659 kha vhatshinyi vha milandu i kwamaho vhafumakadzi na vhana .
Khumbelo dza mushumo dzo rumelwaho nga fekisi a dzi nga ṱanganedzwi na luthihi . 
Gireidi ya 9 : zwiṱori -7-10 ( tshiṱori tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u vha na masiaṱari 3 - 5 )
U thetshelesa e na u ḓiphina na u ḓidzenisa kha u tandulula zwifanyiso na phazili dza maipfi , thai na miswaswo .
Ndi humbula uri hu na mbuno dza u ṋetshedza zwiṱuṱuwedzi kha vhabindudzi vha sekhithara ya phuraivethe kha sekhithara dza ndemesa , fhedzi hu si phanḓa ha musi ri tshi pfesesa zwavhuḓi uri hu nga olwa hani zwiṱuṱuwedzi zwine zwa shuma nahone zwi tshi ḓo fhungudza u xelelwa nga mbuelo . 
Kha logika milayo i a gudwa nga hune u humbula hu tea u shumiswa kha saintsi kana huṅwe fhethu uri i vhe logikala . 
13 . Ndugiselo dza Ḓuvha ḽa AIDS ḽa Ḽifhasi
Nga u sudzuluwa ha mushumo wa tsireledzo ya tshitshavha u ya kha muvhuso wa lushaka , mavundu vha khou ḓo sala fhedzi na tshumelo dza ndondolavhathu . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Arali vha na muimeli a shumanaho na mafhungo avho a u thela , kha vha ḓivhadze SARS .
Khaedu dzi nga swikelelwa nga nyendedzo ya tshumisano ya vhathu na muvhuso na u sedza kha zwa ndemesa zwi si gathi ?
Zwifanyiso zwa mimapa zwi re na zwiṱori
Vhagudi vha tea u shuma na tshaka dza zwibveledzwa zwo fhambanaho nga nḓila ya oraḽa na kha u vhala musi vha sa athu humbelwa u ṅwala itsho tshibveledzwa .
Mashango ane ha athu ṱanganedza mulayo wa zwa ndulamiso wa one ane a shumisa mulayo wa federaḽa sa nyendedzi yao . 
Izwi zwi amba uri , arali tie ya roiboso i tshi khou limiwa u itela u ṱanganyiswa na tshiṅwe tshibveledzwa izwi zwi dzhiiwa sa bayoprosrpecting .
Kha vha ṱalutshedze kha fomo ya khumbelo uri vha ḓo ḓa vha dzhia thendelo nga vhone vhaṋe naa kana i tea u rumelwa nga poswo .
Tshibveledzwa tsha mafhungo masia
Maitele o shumiswaho kha nyendedzi ya sayanaidi o ḓi sendeka kha u linganela ha tshaka dza khovhe ho sedzwa mutakalo , vhuḓifari , nyaluwo , mbebo na ḽeveḽe ya u konḓelela tshivhulahi . 
Izwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine ra ḓo tama u zwi guda malugana na u dzudzanya hafhu tshiimiswa Afrika Tshipembe .
Ndeme- / nyingwa / nyengedzedzwa ya vhuendelamashango
Vhafaramikovhe vha anzela u vhidzwa vhalanguli vha khamphani .
Saizwi ri tshi zwi ḓivha , misumbedzo iyi i dzula i fhethu hu lwelwaho kha dibeithi dza u lwa na vhuaḓa . 
Nga nṱha ha vhugudisi , mugaganyagwama na zwileludzi zwa mutakalo zwo teaho , khaedu khulwanesa ndi kuvhonele kwa tshitshavha . 
Mafheloni a Gireidi ya 1 mugudi u tea u vha a tshi kona u vhumba maḽeḓere maṱuku na maḽeḓeredanzi nga nḓila kwayo nahone zwavhuḓi hu na vhueleli , hu si na u konḓelwa , khathihi na u kona u kopa mafhungo zwavhuḓi a tshi bva kha bodo kana a tshi bva kha zwiṱirepe zwo ṅwaliwaho mafhungo .
Nḓivho ya nga ha HIV na AIDS na TB . 
2 . Khonfarentsi ya Dzimisiṱa ya Vhufarani ha u itela u dzhia Ḽiga kha Ikonomi ya Mvelaphanḓa
khontsatini tshikoloni tsha vhoiwe .
Ṱhahelelo ya u lambedza i ṋaṋiswa ngauri nzudzanyo dza ṅwaha nga ṅwaha dza u lambedza magavhelo dzo kundwa u tshimbilelana na tshanduko ya mitengo ya mishonga . 
Vhutsireledzi a si khethekanyo yo bveledzwaho tshoṱhe kha Khoro , tshumelo dzi itwa nga Vhaṋetshedzi vha Tshumelo . 
1.2 . Pulani ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) yo katela u dzhenelela uhu .
2.4 . Khabinethe yo tendela u bviswa ha muvhigo wa Dzimbalombalo dza Vhugevhenga dza Lushaka dza kotara mbili dza u thoma dza 2016 / 17 , nga Minisiṱa wa Mapholisa , Vho Nkosinathi Nhleko .
Ndi livhuwa vhaambi vhararu kha u ri bonyolosa maṱo nga ha mafhungo a ndeme malugana na tshumelo dza netiweke .
Muhasho u linga ho tshinyalaho hune hu na tsumbo yauri zwine zwa nga wanala , khadzimiso kana vhubindudzi zwa nga tshinyadzwa . 
Zwino ngauri ndi a pfesesa nga huṅwe vha nga vha vho lavhelela na vhone kana u sedza huṅwe fhethu . 
Vhunzhi ha vhadzulapo vha dzula kha zwiforogisi kana mikhukhuni ya murahu ha nnḓu .
Arali u khothesheni yo ḓiswaho i khulwane lune ya si dzhene kha bogisi ḽo avhelwaho , vha humbelwa u vhudzisa risepusheni u itela u wana thuso . 
Mushumo wo itwaho nga mbekanyamushumo u katela u lugisa ndaka dza tshitshavha u fana na zwikolo , dzibada na dziphakha , na u thoma ngade dza zwiḽiwa . 
Vhaendangaṋayo vha humbelwa u vhona uri musi vha tshi khou shumisa nḓila a vha vhi khomboni vhone vhane na u vha khombo kha vhareili .
Vhashumisani vhashu vhane vha sa lwale vha ḓo tea u pfesesa izwi na ita mishumo yashu ya u funza . 
U wana khiredithi dzi elanaho na Tshilinganyo kha Ndalukanyo iyi . 
( 1 ) Ṅwana muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya-
Iyi tshanduko i na mvelelo dza ndeme dza tshivhumbeo tsha vhathu , luvhilo lwa nyaluwo kana nyengedzedzo ya vhashumi , na ṱhoḓea dza tshumelo dzi no nga sa pfunzo na mutakalo .
Vha shumise bammbiri ḽa nga nnḓa ha fekisi na u sumbedzisa zwavhuḓi : 
Ḽiga ḽo ṱanganelanaho
Musudzuluwo washu , zwenezwo , u tea u shumisa nungo dza u khwaṱhisedza sisiṱeme ya thengiselano ya ḽifhasi yo vuleaho , ire na vhudziki , i linganaho , i sa khethululi nahone yo tsireledzeaho . 
17.1 Ṅwalani mafhungo a 5- 8 nga ha tshifanyiso tshi re afho fhasi .
1.6. Khabinethe i khoḓa vhatheli vha fhiraho 3,6 miḽioni vho ḓadzaho khumelamurahu dza muthelo u swika zwino , zwi thusaho muvhuso u ṋetshedza tshumelo dzi ṱoḓeyesaho kha u khwinisa matshilo a maAfurika Tshipembe .
Naho ra thivhela u wana HIV , vha si vhanzhi vhashu a vha ḓo kwamiwa ngayo . 
Zwi tevhelaho zwi tea u dzheniswa kha munanguludzo musi munanguludzo wo no iswa kha Khomishini : 
Tshifanyiso tshi re afha fhasi tshi sumbedza nyendedzi dza u dzhenisa u bva ka mubveledzi muthihi wa mabunga a u pambuwisa muṱambuluwo . 
Khwiniso kha muhanga wa Ndaulo na Mulayo , i katela mathomo a Kuitele kwa Khwiniso ya Milayotibe ya Tshelede na Mulayotibe wa Mafhungo a Elanaho na zwenezwi . 
Dzo ima nga nḓila hei :
Khabinete i ṱuṱuwedza vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe na madzangano u shumisana malugana na u khwinisa vhutshilo ha vhaswa na u lwisa u bvisa vhathu vhane vha rengisa zwidzidzivhadzi kha tshitshavha tshashu .
Mveledziso ya dathabeisi dzo ṱanganelanaho i ḓo dovha ya tikedza musaukanyo wo ṱanganelanaho na u livhisa kha ngeletshedzo dza vhukuma nahone dzo taho kha ndangulo na mveledziso ya zwiteṅwa . 
I bvisela khagala zwine zwa dzhielwa nṱha kha vhupo .
Vha ḓo vha na dzangalelo ḽa u guda na u khwiṋisa nḓivho yavho na zwikili tshifhinga tshoṱhe . 
Hu ṱo ḓea tsaino ya vhukuma kha fomo iṅwe na iṅwe .
Khampheini idzi dzo dovha hafhu u sedza kha vhakhethi vha so ngo ṅwalisaho na u sumbedza tsheo i pfadzaho , vhuedzaho na masiandaitwa kha u sa tevhedza mulayo . 
1.15 vha lingedza nga nḓila dzoṱhe u vha tsireledza kha u tovholwa kana u shushedzwa nga zwine zwa bvelela khothe ;
Arali muraḓo a songo vha hone kha miṱangano miraru kana u fhira yo tevhelanaho , kana o tendelwa u sa vha hone kha miṱangano miṱanu na muthihi ya wadi i tshi tou tevhelana , a nga sudzuluswa .
Vho ḓo vha vhalwela mbofholowo musi vha tshi tea u vha vha tshi khou tamba kana vhe tshikoloni .
Ṱhuṱhuwedzo ya u nanga kana u siedza kha ṱhalutshedzo ya tshibveledzwa
Zwinzhi zwi nga itwa u khwinisa mvelelo dza u langa dza zwino nga u khwaṱhisedza uri vha maanḓalanga a zwa mahalwa kha mavundu a na vhukoni ha khwine ha u ita mishumo yavho ya vhulangi . 
MBUDZISO 7 Kushumele ku elwa lungana ?
Kha vha sedzuluse zwi re ngomu ha muvhigo muṅwe na muṅwe phanḓa ha khovhekanyo u khwaṱhisedza u lulamisea vha u kovhela mivhigo kha mutevhe wo tendelanwaho wa vhaṱanganedzi . 
Vha songo ṋea ndaṱiso kha mupeleṱo na girama zwo
Musielano wa odithi wo fhelelaho u khou itwa , hu tshi katelwa na sisiteme dza odithi , zwa masheleni na u tevhedza mulayo , u wana na mashumele a odithi khathihi na vhashumi na odithi dza Mafhungo a Thekinolodzhi . 
Ḓivhangona ya u tshimbidza tswikelelo zwi ḓo tshimbidzwa nga maṅwe matheriala a u tikedza . 
3 Nga Phando na Luhuhi hu vha na luṱa lwa mvetamveto lwa IDP .
Ni kone u ṅwala mihumbulo yaṋu kha siaṱari iḽi .
Naa hu na fhethu hu re na maḓi a re na ekhoḽodzhi ya ndeme , ndondolo kana vhuḓimvumvusi ha ndeme , tsumbo , maroromani , isha , dzomomilambo , madamu , milambo ?
Ri tea u dovha ra engedza tshivhalo tsha vhaswa vho dzhenaho kha zwa ngudamishumo kha sekithara dza phuraivethe na dza tshitshavha .
Nga ḓuvha ḽa u khetha , bogisi ḽa u khethela ḽa vouthu dzo khetheaho ḽi tea u vulwa na fulobo iṅwe na iṅwe yo swaiwaho ya sedzuluswa na u vhambedzwa mutevhe wa vhakhethi wo swaiwaho , khumbelo dza khetho dzo khetheaho na rekhodo dza kushumisele kwa vouthu dzo khetheaho . 
U shuma na khonani - muṅwe u kungulusela bola kha muṅwe , muṅwe a i rahela murahu i sa athu u ima u kunguluwa
( a ) u ita ṱhoḓḓisiso kha nyito iṅwe na iṅwe yo pomokiwaho kana i no khou humbulelwa uri a si ya vhukuma kana yo bveledzaho zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwi si zwavhuḓḓi kana zwa luvhengelambiluni , zwo iteaho muvhusoni kana kha ndaulo ya muvhuso kha tshipiḓḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muvhuso ;
Uri vha tendelwe u ṅwalisa , kana u rengisa mushonga wa zwa vhulimi Afrika Tshipembe , vha fanela u ḓiṅwalisa na Muṅwalisi wa Mulayo wa vhu 36 wa 1947 .
Sisiṱeme ye ya olwa nga murahu ye ya sika vhupo hu si ha vhuḓi nga u angaredza ha vharema vhoṱhe kha masia oṱhe a kutshilele . 
Sankambe tsho vhofha thambo kha mini ?
Muvhuso u tea u ita zwihulwane u vhona uri sekithara ya vhudavhidzani ha eḽekitroniki i a languliwa nga nḓila ine ya tikedza zwipikwa zwoṱhe zwa lushaka .
18 u ḓiimelela uri vhuloi ndi mvelele kha mafhungo a kwamaho vhugevhenga ha zwa vhuloi.Vha amba uri u shumiswa ha vhuḓiimeleli uvhu hu tea u anana na Ndayotewa .
Ndi vhuḓifhinduleli mivhuso ya mavundu u vhona uri hu na u ṋetshedzwa ha tshelede yo avhelwaho nga nḓila ya tshiṱirathedzhi nahone zwi shumaho nga muvhuso wa vhukati ; na nḓisedzo ya tshumelo . 
Maitele ane a katela u ita khumbelo ya ḽaisentsi a vhonala sa a konḓaho , ngeno mbadelo dza hone vha sa koni u dzi swikelela . 
Kha vha badele mbadelo dzine dza ṱoḓea .
HMS Property Valuations CC a i na vhuṱumani na Tshikwama zwenezwino vho tshenzhela kha vhupo na khethekanyo ya vhubindudzi ha ndaka vhu tshi dzhielwa nṱha . 
Zwiko zwinzhi zwa masheleni zwi khou ṱoḓea hafhaḽa . 
VHUṰUMANI NA SAITHI DZA VHATHU VHA VHURARU 
Muhasho kana nḓowetshumo i nga ita khumbelo ya muthu wa vhuraru u itela u sala murahu kha mafhungo maṅwe na maṅwe . 
Naa tshelede ya u badela ḽiṅwalwa ḽa u dzhenela ngaḽo thengophikhisano yo badelwa nahone khophi ya risithi yo nambatedzwa kha ḽiṅwalwa ḽa u dzhenela ngaḽo thengophikhisano ? 
Ri ḓo vha ri tshi khou dovha ra bindudza kha sisiṱeme ya tshampungane na ndondolo ya maḓi o no shumiswaho u itela uri mveledziso dza nḓowetshumo ntswa dzi si iledzwe . 
U nekedza mushumo wa konṱiraka
Ri tshi sedza murahu , ri tea u linga uri ro zwi itisa hani u ṱalutshedza maipfi aya a vha mbuno ngei fhasi . 
Mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka u tea u langa ndivho , maanḓḓa na mishumo ya tshumelo dza zwa vhusevhi zwi tshi katela tshipiḓḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwa vhusevhi ha mmbi ya vhupileli kana Tshumelo ya Tshipholisa nahone u tea u ita uri -
Mveledziso iyi ya vhuḓi i fanela uri ṱuṱuwedza u shumesa uri ri ise Afrika Tshipembe phanḓa .
Minisiṱa Vho Des van Rooyen vha Tshumisano ya Mavhusele na Zwa Sialala ( Cogta ) vhari vhabebi vha tea u vhona uri vhafunwa vhavho vha vhuya hayani vho tsireledzea nga kha u shumisa miḽa ire milayoni .
Ndi a vha livhuwa Muṱhonifhei Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Muṱhonifhei Mudzulatshidulo wa NCOP , tshifhinga itshi tsha u kovhelana na maAfurika Tshipembe sa nṋe na vhaeni vha dzitshakatshaka kha mvusuludzo yashu na Mbekanyamushumo ya u Shuma ya uno ṅwaha .
Nga 2004 a hu na we a vha o lavhelela uri mbekanyamaitele ya vhubindudzi ha themamveledziso i ḓo vha khulwane hani na zwikhala zwine ya ḓo zwi ḓisa kha mveledziso ya ikonomi kha vhubveledzi na thekhinoḽodzhi . 
Hezwi ri ḓo zwi ita nga u sudzulusa zwikolo zwi shumaho zwavhuḓi u tevhedza zwitandadi zwa dzitshaka zwa maitele avhuḓi , na u shandukisa mvelelo dza mugudi kha zwikolo zwine zwa sa khou shuma zwavhuḓi . 
Mme atsho u vha na luvhuli vhege dza ṱahe dzoṱhe .
U vhala nga eṱhe , tsumbo , bugu ya zwifanyiso na bugu ya zwiṱori zwi sa konḓi .
Ro ṱalutshedza khombo ya phimo ya vhuṋe , khathihi na zwiṱirathedzhi u itela u thivhela khombo iyi musi hu tshi khou itwa zwa phurogireme iyi . 
Hezwi zwi itwa na tshigwada tsho ṱanganelaho tsha tshitshavha na uri ndi luṅwe lushaka lwa thekhiniki .
Arali huna vhana vhane a vha na nḓila kana zwikhala zwa u wana pfunzo yavhuḓi ;
Tshe I te u itwa hu sa athu fhela maduvha a 90 u bva nga datumu ye Muhasho wa tanganedza zwi tanzielaho ndivhadzo ya khumbelo ya khandiso .
U dudedza zwipiḓa zwa muvhili sa , ' u lidza piano ' , ' u ṱamba muvhili ' , ' u zuza maḓi ' , nz .
U gaganya gwama ha masipala
Vho-Dokotela Zebs
Kha vha humbele dokotela wa phukha uri a ṱole mavu na fentsi nahone a khwaṱhisedze mutakalo wa ṋari .
Hu na khwaṱhisedzo ya u gudisa zwikili zwa u thetshelesa , u amba , u vhala na u ṅwala kha vhuimo uvhu ha luambo .
U bvelela ha maitele aya hu ḓo sia hu na u khwaṱhisedzwa hu vhonalaho ha tshumelo idzi dzo tiwaho . 
Lushaka lu ḓo zwi humbula uri Mulaedza wa Lushaka wa 2009 , ndo ḓivhadza uri Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso i ḓo sika zwikhala zwa mishumo zwa 500 000 nga Nyendavhusiku 2009 .
Ho sedzwa u rumelwa nga DSP GP na mutevhe wa tshumelo dzo themendeliwaho
Mugaganyagwama muhulwane wo vhumbwa nga zwi tevhelaho : 
( a ) mikano ya masipala i nga tiwa u buḓḓa na mikano ya vunḓḓu , fhedzi -
( a ) ine ya vhaisa lutamo Iwa dzangano ḽa poḽotiki lu re mulayoni hu tshi tevhedzwa Mulayotewa ;
Naa wo vhewa zwavhuḓi ?
U dzudzanya mathomo na magumo a re na mutsindo
Dziṅwe nnḓu hafhu tshitshavhani tsha Etwatwa
Matshimbidzelwe a ḓo bveledzwa u itela u katela u vhewa zwavhuḓi ha rekhodo na u edza vhubvo ha tsheo dza u thola , u bveledzwa ha ndededzo dzi shumiseaho kha matholele na maitele a munanguludzo , u khwinisa matshimbidzelwe u itela u vhona uri zwikhala zwi khou anḓadzwa hoṱhe ngomu na nga nnḓa . 
Nyaluwo ya ikonomi na u khwinisea ha khwaḽithi ya vhutshilo ha vhoṱhe zwenezwo a si zwiṱirathedzhi kana mbekanyamushumo nga zwone zwine , fhedzi ndi mvelelo dza zwiṅwe zwiṱirathedzhi na mbekanyamushumo zwo shumiswaho nga nḓila i bveledzaho . 
GTZ Dzhendedzi ḽa Germany ḽa Tshumisano ya Thekhiniki
Ni ḓiphiṋe nga madalo
Zwo ralo , vhulimi ndi ha ndeme kha u ṋetshedza zwiḽiwa kha vhathu . 
U nekedza mvetomveto ya u khunyeledza yo kunako i vhaleaho
U itela uri izwi zwi bvelele , mafhungo ayo a tea u ṱumanywa na sisiṱeme ya mafhungo a zwa ḓivhashango ( GIS ) na u pfananywa nga tshiimiswa tsha vhukati sa Dzimbalombalo dza Afrika Tshipembe . 
U avhelwa mbekanyagwama ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi ho gonyiswa kha miṅwaha mivhili yo fhiraho , zwi sumbedza vhuhulu ha u khwinisa sisiṱeme vhuendedzi ha nnyi na nnyi ya Kapa Vhukovhela . 
Naho hu na uri ho thomiwa mitsiko ya ndaṱiso , ro kona u wana zwiḓisedzwa zwashu zwa nga misi . 
Vhashumi vha re na maanḓa a ndangulo ya bindu ndi avho vhathu vha re na maanḓa na vhuḓifhinduleli zwa u pulana , u ṋea ndaela na u langa mishumo ya muhasho . 
Tsumbatshifhinga dza Ngudo dzi re na mitambo ya u mvumvusa na mitevhe ya mishumo
U sikwa Muhasho wa zwa Masheleni u shumaho lwo fhelelaho hu na vhashumi vho pfumbudzwaho zwavhuḓi . 
17. Vhuṱanzi vhu pfalaho kana ha maimo a nṱha vhu a ṱoḓea phanḓa ha musi muthu a tshi vhonwa mulandu .
Uri vhasidzana vha dzhene zwikolo u swika kha maṱiriki
Kha ri ise phanḓa na u kuvhatedza mvelo ya zwine ra ḓihudza ngazwo sa lushaka musi thimu dzashu dzi tshi khou fhefhedzisa fuḽaga yashu .
Naho ri tsho hanedza ro khwaṱha nga mathemo o khwaṱhesaho nga hune zwa konadzea ngaho hovhu vhuḓifari ha dzikhakhathi vhune ha tshimbila na migwalabo iyi , ri kwengweledza vhaimeleli vhashu vha nnyi na nnyi uri vha dzhenise vhukuma zwitshavha zwashu kha u wana nḓila dza u shumana na zwililo . 
Kha sia iḽi , vhathu vha vhukati vha thusa vhorakhonṱhiraka vhane vha khou bvelela nga thikhedzo dza tshumelo zwa u fhaṱa dzo fhambanaho . 
U fhaṱa kha u shumisa zwifhinga
Mavhengelemaṱanganeli , zwikolo , dzikiḽiniki na senthara dza zwitshavha zwi ḓo shumiswa sa beisi dza u phaḓaladza mafhungomatsivhudzi na fulo . 
Khabinethe yo tendela tshiṱirathedzhi tsha u vhuhovheleli na lutamo lwa u fhaṱa nga huswa zwifuwo kha vundu . 
( a ) mafhungo oṱhe a zwa Mulayotewa nga nnḓa ha ayo ane -
U imba nyimbo na zwidade na u ita nyito sa u tshina nga ene muṋe nga vhuḓifhulufheli .
Mushumo wa u pfumbudza wovha wo pika u fhungudza mbalo ya khuvhabvu dzine dza nga itea musi wa tshiwo . 
Zwiimiswa zwine zwa valela tshiṱokisini zwi fanela u ita khumbelo ya maga a tsireledzo ane a vha o khwaṱhaho ngeno a tshi pfadza , u sa dzhia sia na u vha khagala . 
Maitele a ngaganyo kha vhashumi vha muvhuso a dzula o ḓisendeka zwihulu kha ngaganyo dza ṅwaha dzo ṱumanywaho na u gonyiswa ha muholo . 
U ṅwaliswa ha khamphani ho sainwaho na u ṱempiwa nga Muṅwalisi wa Close Corporation .
Masheleni o kovhiwaho kha mugaganyagwama muhulwane o sudzuluswa a iswa kha mihasho miswa yo thomiwaho . 
Vhege ya u Shelamulenzhe ha Tshitshavha ndi nḓila ya u tamba tshipiḓa tshihulwane kha nyambedzano na ṱhanganyo vhukati ha muvhuso na vhathu .
U khwaṱhisedza vhudavhidzani vhukati ha vhaimeleli vha vhadzhiamikovhe hu tshi katelwa masipala
Tshumisano na vhukwamani na vhaṋetshedzi vha vhuendi ha tshitshavha vhu ḓo itwa na hone . 
vha tshi nga dzhia tsheo ya u shandula khamphani uri i vhe CC .
U dzudzanya vhuendi ha tshitshavha kha mveledziso . 
U itela u vhuelwa nga maanḓa u bva kha zwivhuya zwa fhethu hune Gauteng ha hu ṋetshedza , hu na tshivhalo tsha khaedu khulwane dzine dza ḓo tea u tandululwa . 
f ) Vho Advokheithi Virginia Lee Anne De La Hunt ( u tholwa hafhu ) ;
Ndivho ya ndaulo dza tshumelo ya nnyi na nnyi na mbekanyamaitele dzo teaho . 
I katela zwa lwendo malugana na thangelapulane
U guma kha R237 311 nga muṱa nga ṅwaha
U ya nga DAFF , vhulimi ndi nzhini ya vhuṱhogwa ya nyaluwo kha sekhithara dzoṱhe kha ikonomi . 
( n ) u wana tshigwevho tshi sa vhaisesiho arali tshigwevho tsho randelwaho tsha mulandu wawe tsho shandukiswa vhukati ha tshifhinga tsha musi a tshi khakha na tshifhinga tsha musi a tshi gwevhiwa ; na
Hu a itea vhugevhenga kana a vhu itei , zwi bva kha u tshumisano ya zwipiḓa zwo vhalaho . 
Zwi katela na izwo zwiteṅwa zwa themamveledziso zwine zwa vha zwa ndeme kha uri zwithu zwoṱhe zwine zwa itiwa kha bindu zwi kone u shuma , hu sa sedzwi kha nḓowetshumo ya ikonomi . 
Miraḓo kana muraḓo wa Komiti ya Wadi vha nga pfa uri huṅwe fhethu kana muvhundu vhathu vha hone ndi ' dzikhuruku ' ngauralo ngeletshedzo dzavho dziṅwe na dziṅwe dzine vha ḓisa dza nḓisedzo dza tshumelo kana thandela a dzo ngo fanela u dzhielwa nṱha .
u monithara u shuma ha fulo ḽa QLT kha vhuimo hoṱhe kha vundu ;
Izwi zwi amba uri dzi fanela u tevhedza muteo wa mulayo , uri maitele a vhukuma a tevhedzelwe nahone tsheo ine ya dzhiiwa i fanela u vha i pfadzaho .
Muhasho wa zwa Maḓi ndi mufarakani wa vhuṱhogwa na hone u vhukati ha mbekanyamushumo ya nḓisedzo ya tshumelo . 
Ri khou ṱoda Muphuresidennde vha tshi fhindula mbudziso i sa konḓi : Vha khou ḓo badela tshelede lini , sa zwe zwa laedzwa nga Mutsireledzi wa Tshitshavha ?
Zwitandadi zwa muelo zwo vhewaho kha khoniferentsi iḽa zwi ḓo bvela phanḓa na u sumbedza maitele a mvelaphanḓa yashu . 
Ndi dovha nda tenda uri khakhululo dza mbekanyamaitele dza zwa ikonomi dzi na masiandaitwa kha mbekanyamushumo dza tshikwama . 
( iii ) u itela uri hu vhe na vhuthihi ha zwa ikonomi .
Tshiimiswa tshi nga kona u khwiṋisa tshumelo nga u shandukisa nḓila ya kuisele kwa tshumelo ? 
Tshibveledzwa itsho tshi nga bveledzwa nga maitele maṅwe na maṅwe a fanaho na tshea , u ṱhukhukanya , u fhandekanya zwipi ḓa , u kunakisa , u vhekanya , na u ita uei tshibveledzwa tshi dzule tshi tshitete .
Iṅwe tshenzhelo ya u livhana na u sa lingana ha kale i tea u dzhiela nṱha phaḓaladzo iyi ya vhukale . 
Tsheledzo i badela fhedzi maḓi o shumiswaho na o londotwaho nga hune ya nga kona . 
U ita manweledzo ( u shumisa mapa wa muhumbulo )
U ḓivhadza vhuimo na zwikhala
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 31 Ṱhangule 2016
Kha vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho .
Thendelo dzi nga irte nga mulomo .
Vhaṅwe vhashu ri shumisa u swika kha 14% ya miholo kha mbadelo tshikimu tsha dzilafho .
Khoḽesiṱirolo ya seramu , tshikene tsha vhudenya ha shambo , Pap smear , prostate specific antigen , tsenguluso dza glaucoma , guḽukhousu ya seramu na memogireme na dziṅwe tsenguloso u ya nga ha maitele o teaho o ḓisendekaho nga vhuṱanzi
Vhunga hu vhathu vhaṱuku vhane vha kona u swikelela webusaithi , iyi ndi nḓila i sa bveledzi u swikelela ha vhathu zwavhuḓi kha mafhungo .
Fulaga ya Lushaka
Faela ya ngalafho ya mulwadze ine yo kuna na u vha na vhudele , yo ṅwalwa notsi dzavhuḓi , u swika zwino , na u dzulela u swikelea ndi u sa thithisea ho dzhielwaho nzhele na uri ndi tshiga tsha ṱhonifho ya tshirunzi tsha mulwadze nga tshifhinga tsha lwendo lwawe nga tshumelo dza mutakalo . 
Hezwi zwoṱhe ndi nḓila dza mbadelo dzi si dzavhuḓi , mbadelo dza u thoma dzi khou fhira vhukuma nga u vhulunga kha zwikolodo zwa fulufulu musi tshifhinga tshi tshi ya . 
Arali vhana hu vhone vhapondwa vha u tambudzwa , Khothe i nga ṋea ndaela ya uri Muhwelelwa a songo vha na vhukwamani na vhana kana ya fhungudza vhukwamani hawe na vhana .
U wana maitele a vhuthomi ane a livhana na vhuṱumani vhukati ha vhutsireledzi na mveledziso , u dzhiela nṱha vhuvhusi ha mulayo , vhuvhusi havhuḓi na u bveledza pfanelo dza vhathu . 
Kha u sa vha hone ha ṱhuṱhuwedzo ya masheleni , miṅwe mihasho i khou sedza nḓila dzo fhambanaho dza u dzhielwa nṱha , akhredithesheni kana vhubveledzi kha vhupfumbudzi ho ṋetshedzwaho na ho ṱanganedzwaho . 
Ndi nnyi ane a fhelekedza muthu a diphosithiwaho kheshe na tsheke
( 1 ) Hune Mulayotewa muswa wa ṱoḓa u phasiswa ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka kana ha Vunḓu , uyo mulayo u tea u phasiswa nga maanḓalanga o livhanaho nazwo hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma .
Ndivho ya mbekanyamaitele iyi ndi u langa vhukoni ho dzumbamaho ha vhaswa . 
Tshigwada tsha vhuvhili tshi katela u ṱandavhudza u dzhenelela kha zwiimiswa zwire hone zwino , naho zwo ralo , hune zwiito zwi si zwavhuḓi zwa anzela u bvela phanḓa nahone milayo ya u thivhela zwenezwo ya tea u shuma , u ṱhomolela ha hone hu tou vha huhulu vhukuma . 
U londota rekhodo ya sisiṱeme dza ndangulo na ḽaiburari ya zwa vhufhaṱi . 
Ndi nga wana zwifhio Thusong Service Centre ?
Khoro i nga hana u ṅwalisa muiti wa khumbelo :
Tsha vhuraru , u vhaledzwa ha nzwalelo dza zwa Muthelonyengedzedzwa zwi itwa sa khumelamurahu u ya kha ḓuvha ḽa u ranga ḓuvha ḽe ha thomiwa malengelenge a Muthelonyengedzedzwa . 
Afha nyanḓadzamafhungo ya nnyi na nnyi i nga farana na pfunzo ya nnyi na nnyi kha u ṋekedza kha tshitshavha . 
Fhedziha , u ḓiṅwalisela hu khou ḓibvela phanḓa ngei ofisini dza IEC dzapo nga tshifhinga tsha awara dza mushumo u bva Musumbuluwo u swika Ḽavhuṱanu , u swikela rolo ya vhakhethi ya 2016 ya Khetho dza Masipala i tshi vala nga ḓuvha ḽiṅwe ha ḓo ḓivhadzwa ḓuvha ḽa u khetha .
Tshigwada tsha Mushumo wa Dziminista tshi themendela uri Minista wa Pfunzo dza Nṱha na Vhupfumbudzi vha thome maitele a u dzinginya zwi tevhelaho : 
U shumisa ṱhalusamaipfi
Nyito idzi dzo sedza kha thikhedzo ya fulo ḽa Maḓuvha a 16 a Nyito .
Madokotela a yunithi dza mufemo vho ṱalutshedza saintsi ya kha asima na zwivhangi zwayo . 
Ndondolo ya thoiḽethe dza u shumisa mishonga kha vhupo ha mikhukhuni na yone i itwa nga zwifhinga zwo teaho . 
Sisiteme ya pfunzo i ṱoḓa maitele a u ṱoḓa na u thola vhathu a khwinisa u fhira maṅwe a khwaḽithi ya nṱhesa , vhuhumbeli vha mushumo vho ṱuṱuwedzeaho kha phurofesheni ya u funza . 
U fhaṱiwa ha vhuongelo vhuswa nga fhasi ha Mbekanyamushumo ya u Vusuludza u itela u ima vhuimoni ha themamveledziso yo no tshinyalaho zwi ḓo fhungudza vhukuma mutevhe wo salelaho murahu sa ndondolo ya vhuongelo . 
Afha , u thomiwa ha khomishini zwi vhidzwa Khomishini ya Malamba a Vhaimeleli . 
Vho fariwaho , vho valelwaho na
Hezwi zwi itwa ngauri mulayo wa sialala a u ngo alwa nahone wo fhambana u ya nga zwitshavha .
Vha tshi ṱoḓa maṅwe mafhungo manzhi nga ha maitele a kunangele a hone kha :
Kha shango ḽashu na demokirasi yashu , na kha zwikolo zwashu , khethululo nga lushaka a yo ngo tendelwa , hune mikhwa ya Ndayotewa yashu ya tea u ṱuṱuwedzwa na u tsireledzwa .
U vhona uri mishumo yo ṱaluswaho ine ya khou itwa a i na masiandaitwa a vhavhaho kha mupo . 
U khwinisa tshikali tsha nyaluwo ya vhulanguli ha thandela tsha Tshumelo ya Tshitshavha na ndeme ya nḓisedzo ya tshumelo kha tshikhala tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha ṋewa na u shela mulenzhe kha Dzangano ḽa Vhulanguli ha Thandela na Nḓivho . 
Ndi nga mini ni songo tshi takalela ?
Kha tshiṱirathedzhi tsho ṱanḓavhuwaho tsha vhulamukanyi ha mbuedzedzo , hu ambiwa uri u ṋea maanḓa na u tikedza mupondwa zwi nga shela mulenzhe wa ndeme kha u thivhela vhugevhenga . 
Nga ngomu ha tshiṱirathedzhi tsha mushumo tshoṱhe , maga a fanela u pikwa kha u lwa na vhushayamushumo . 
Phungudzo ya mushuluwo wa khaboni na phungudzo khulwane ya tshanduko ya kilima zwo fhedza zwi zwithu zwapo zwa ndemesa . 
Mulayo u elanaho na madzina a fhethu wo phasiswa nga phalamennde kale nga 1998 . 
U shuma na / ng mafhungo : tshifhinga tsho fhelaho ( nyito i tshi khou bvela phanḓa - tsumbo , Munna o vha a tshi khou lima ) , tshifhinga tshi ḓaho ( nyito i tshi khou bvela phanḓa - tsumbo , Munna u ḓo vha a tshi khou lima )
Matshimbidzelwe o khetheaho a hone u itela vhashumisi vha bvaho kha mashango a nnḓa . 
Musi vha tshi zwi vhona hafhu u ri a hu na phele vha ri khae , " Iwe mutukana , u tea u ṱoḓa thuso musi hu na khombo ya vhukuma !
2.13 Zwe Khoshini ya ḓisa zwi kwama mafhungo mazhi , hu tshi katelwa izwo zwo sumbedzwaho kha bammbiri-mviswa .
U dzhiwa hafhu sa zwa ndeme ho dovha hafhu ha itwa u itela uri hu vhe na masheleni a thandela dza themamveledziso . 
U ṋetshedzwa ha themamveledziso dza matshilele zwi katela pfunzo , mutakalo na zwifhaṱo zwa dziofisi , vhupulani ho ṱanganelanaho na ndangulo ya ndaka yo fhelelaho . 
Zwiṱaluli zwa ṋthesa , zwine zwa ita maitele a u ela ndeme ya tshumelo yo tiwaho , zwi elana na masia a tevhelaho :
( c ) u tambudzwa ho itea hone .
U fara muṱangano na vhashandukisi vhoṱhe vha zwibveledzwa zwa vhulimi vhahulwane khathihi na vharengisi vha Gauteng sa thikho ya u thomiwa ha tshikhala tsha vhaḓisedzi vha zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Kanzhi hezwi zwi a vhulaha , nga uri zwi dzimula dzi ayene dza puḽasima dza malofha , zwine zwa swikisa kha thaidzo nnzhi dza osimothiki kha tsikila na zwiluḓi kha dzi sele . 
Kushumiselwe na nzivhanyedziselo 
Mudededzi u dededza vhagudi vha tshigwada itsho sa murangaphanḓa .
Zwa zwino vha khou vhuya hayani .
Pholisa ḽa ḽiriseve ndi muraḓo wa tshitshavha ane a tou shuma nga tshifhinga ( hanefha lwa iri dza 16 nga ṅwedzi ) a tshi khou ita kana u shuma zwa vhupholisa kha Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe ( SAPS ) nga u tou ḓiṋetshedza a sa badelwi .
Dzipfara dza tshifhirisafulufulu dzi ḓo ṋetshedzwa u itela u fanela lushaka na muelo wa dzirodo dzo shumiswaho , khathihi na muelo wo tiwaho wa dza tshifhirisafulufulu kha Zwidodombedzwa zwa Thekhiniki zwo Dodombedzwaho . 
Tshumisano na mazhendedzi a u tevhedza mulayo a mashango a nnḓa vha shumisa fhethu hu ngaho sa Interpol na Tshiimiswa tsha Tshumisano ya Vhahulwane vha Tshipholisa vha dzingu ḽa Afrika Tshipembe , u engedza mushumo wa vhusevhi ha vhugevhenga yo fhambanaho u ya kha mikano ya lushaka . 
Ḽiṅwalo ḽa PAM ḽi ṋea nyendedzi ya u tholwa lwa khonṱhiraka ha vhashumi nga fhasi ha Mulayo wa U tholiwa ha Vhagudisi u ṋetshedza tshumelo da mishumo i elanaho na ndingo . 
Hu dovha hafhu ha vha na tshikhala tsha u engedza ndeme khulwane hu si nga u bveledza zwibveledzwa zwine zwa kunga fhedzi , fhedzi na mveledziso ya nḓowetshumo dzi thusaho u fana na u paka , ṋama dzo pangwaho zwikoṱikoṱini na u kunguwedza . 
Vha humbelwa uri vha dzhiele nṱha uri u tholwa hu ḓo itwa ho thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo na u sedzulusa lwo fhelelaho . 
Maitele o ombedzelwaho kha Mulayo wa Mutakalo wa Muhumbulo a shuma fhedzi kha avho vho valelwaho kana vho sudzuluselwaho u bva kha zwiimiswa zwine zwa valela vhathu zwiṱokisini u ya kha zwiimiswa zwa mutakalo wa muhumbulo zwine zwa langulwa nga Muhasho wa Mutakalo . 
Mbekanyamaitele dzine dza ṱoḓea kha u thusa kha zwa mveledziso ya tshitshavha ndi idzo dzine dza ombedzela zwa u sikiwa ha mishumo , mveledziso ya ikonomi yapo , phungudzo ya vhushai , khwiniso ya kutshilele na u wa tshumelo . 
Tshipikara tsha DP a vho ngo amba tshithu nga ha madzangalelo a phuraivethe a re na maanḓa vhukuma ane a vha hone kha shango ḽashu . 
U vhumba mafhungo o teaho o sendekwaho kha ṱhoḓisiso
Muthihi kha vhongwaniwapo vha ḽa Netherlands vha ḓo wana vhulwadze ha khentsa musi vha khou tshila . 
* U ḓa na sisiṱeme ya mbadelo ya magavhelo ya kha tshiimiswa yo fhelelaho .
33 U baka khaphukhekhe
Nḓivhadzamulayotibe ya Muvhuso Wapo , ya 1998 i ṱanḓavhudza nga ha bono ḽa Batho Pele .
Kha ri ambe
MULANGADZULO : Ee , Muhulisei Vho Mulder .
Miholo ya nṱha kana fhasi
Biroukirasi
Mihumbulo yo bviswaho kha vhuḓikumedzi ha tshikalo tsho ṋewaho zwi dzhenwa khazwo musi oda ya mbadelo i tshi nga bviswa nga kha BAS . 
Kha vha ite khumbelo ya khombe-khombe kana ya u ḓi ṋangela u ṅwaliswa kha fomo VAT 101 , i wanalaho kha website kha tshipi ḓa tshi wanalaho fhasi ha dzifomo kana ofisini ya tsini navho ya South African Revenue Service .
_ Mabambiri a u ṱavhela kana thambo kana zwiṅwe zwifaredzi zwa u endedza zwimela zwo fafadzelwaho kha vhupo ha u shumela zwi fanela u kunakiswa nga u shululwa na u ṱanzwiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽinwe .
thendelo kha khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo :
Vhatevheleli vha dovha vha humbudzwa uri kha kutakalele kwavho , vha songo ima kha zwidulo , u dzhena luvhanḓeni kana vhupo ha u mona na luvhanḓe lwa bola ya milenzhe . 
U thoma u shumisana ha thimu ho fhelelaho u ya kha u alusa nḓisedzo ya tshumelo ya vhukoni i bveledzaho . 
Zwi nga dzhia miniti ya 10 uya kha ya 20 zwi tshi ya ngauri Poswoni mushumo u khou lamba zwanḓa zwingafhani .
Kha vha rambe tshigwada tshithihi u kovhana phindulo dzavho
Modulu wa Ndangulo ya Vhakolodi na wone wo bveledzwa u thusa Vhuendedzi ha Goloi ha Muvhuso kha u monithara na u fhungudza tshikolodo tshine ya vha natsho . 
U reila nga u sa londa na u shaya vhuḓifhinduleli a zwi ngo tendelwa na luthihi nahone vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u dzhia vhuḓifhinduleli ha tsireledzo yavho dzi badani dzashu .
Ho vhigwa zwa uri vhaṅwe vhabebi a vho ngo takadzwa nga ha u tholwa ha ṱhoho ya tshikolo ya murema afho tshikoloni nahone vha khou funa wa " Mukhaladi " a tshi vha ene ṱhoho ya tshikolo na vhadededzi vha hone . 
Kha vha humise fomo na ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisa ya NPO na tshitatamennde muhashoni .
Arali vha tshi tendelana nazwo , vha ḓo rumela muvhigo wavho kha khothe ya Vhana u khunyeledza u adoptha uho na u ṋea ndaela ya u adoptha .
Hu ṱoḓea thendelo u thoma kha madalo maṅwe na maṅwe 100% ya mutengo wa Tshikimu
Kha izwi , Khabinethe yo khwaṱhisedza vhuḓikumedzeli ha Afurika Tshipembe kha u bveledza ikonomi ya khaboni ya fhasi uri hu fhaṱiwe kha mveledziso ya khonifarentsi ya tshanduko ya kilima ngei Durban .
Minisita na ene o sumbedza uri mushumo uyu u ḓo katela u dzudzanywa ha nyendedzi dza u shumisa theo ya mulayo u itela u khwaṱhisedza zwi fanaho musi hu tshi shumiwa na khumbelo dzine dza nga dzenedzo . 
Tshivhalo tsha madokotela vha no shuma kha zwitshavha vhane vha wana thikhedzo ya u pfumbudzwa na u tikedza u pfumbudza kha tshiimiswa tsha zwa mutakalo : 
Kha vha sedze Tsumbanḓila dza u Thonwa ha Kushumele kwa Wadi dza Masipala No 276999 GG 24 Fulwi 05 .
Ndi vhugai
Nga vhuḓidini ha u dzudzanyulula na u livhisa tshinyalelo , mivhuso ya mavunḓu i tea u ḓivha hune ha tea u vhulungwa kha tshinyalelo dzi si dza ndeme kha mugaganyagwama wavho u re hone u fha masheleni mbekanyamushumo dza ndeme , nga maanḓa pfunzo na mutakalo . 
_ Zwiḽiwa zwi re na swigiri , u fana na dzikhekhe na maḽegere
Kuvhofhelwe kwa thambo dza siṱei a ho ngo katelwa kha ṱhoḓea dzi re afho nṱha . 
Vhupo ha tshiṅwe na tshiṅwe ho pulaniwa zwavhuḓi u itela u wana zwikhala zwa vhoṱhe . 
Kha vha shumise mafhungo o rekhodiwaho nga tshifhinga tsha u vhambedza mvelelo dza ndeme .
Khathihi na zwikili zwa ndangulo ya mugaganyagwama na masheleni zwavhuḓi . 
Vhudavhidzano na vharangaphaṋda vha zwa polotiki ?
Hezwi zwi sika nyimele ya u davhidzana nga ha khaedu , u lavhelesa mvelaphanḓa yo itwaho khathihi na u kovhana zwivhuya zwo swikelelwaho nga u ṱavhanya . 
ha tshumelo
Nga maanḓa , nyendedzi dzi tea u leludzwa na u fhungudzwa . 
( 1 ) Mulayotibe ndi Mulayotibe wa tshelede arali u tshi -
Naho zwo ralo , khakho yo ḓoweleaho ndi u pfuka miṅwe milayo kha maitele anea . 
Ndi fhethu havhuḓi hune ha kunga , nahone hune ha engedza kha vhuvha ha vhutshilo ha vhathu . 
Bazari : Ṋetshedzo ya bazari dza mbekanyamushumo ya vhugudisi ha saintsi ya zwa mutakalo kha vhuimo ha nga fhasi ha u giraduweitha na ha nga nṱha . 
Pulane ya bindu ya PFA , ine ya katela maano a u langula mulilo wa ḓakanna milayo yayo .
Yuniti ya zwa masheleni na ndangulo ya u renga dzi shumana na mugaganyagwama na ndaka ya Vhuingameli . 
Kuitele kwa vhubveledzi ku tendela tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tshi vha na mbonalo ya tombo ḽa vhukuma khathihi na mannḓa a songo ḓowelelaho , hu si na tshikonḓisi tsha tshikalo tsho kalulaho . 
Tsaino nga Mupfumbudzi
Vhonkhetheni avha vha ḓo nangwa u ya nga ndivhanele ya tshivhalo tsha vouthu tshine ḽihoro ḽa dzi wana kha khetho .
( 1 ) Tshumelo ya tsireledzo ya Riphabuḽiki yo vhumbiwa nga mmbi nthihi ya vhupileli , tshumelo ya mapholisa na tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa .
Dziikonomi dza ḽiga ḽa u thoma ndi dziikonomi dzi tshimbidzwa nga nzulele , dzine dzo ḓala nga vhashumi vha si na zwikili vhane vho ḓitika nga zwiko zwa mupo . 
Sa izwo vhunzhi ha vhathu vha sa shumi vhe vhaswa , ri tea u shumesa siani ḽa vhukando vhu fanaho na Tshumelo ya Lushaka ya Vhaswa na mvelaphanḓa ya vhabindudzi vhane vha vha vhaswa .
Kana vha wane fomo online vha i ḓadze , Request for a Tax Deduction Directive , Form C , .
Adzhenda i rumelwa kha miraḓo ya komiti khathihi na nḓivhadzo ya u vhidza muṱangano hu tshee na tshifhinga uri miraḓo ya komiti kana vhadzheneli vha muṱangano vha kone u ḓilugisela nyambedzano .
U nweledza thevhekano ya zwithu nga
Mbumbo ya khothe dza Afrika Tshipembe yo itwa nga Khothe ya Ndayotewa , Khothe Khulwane ya Aphiḽi , Khothe Khulwane , Khothe dza Madzhisiṱiraṱa na dziṅwe khothe dzo thomiwaho nga Mulayo wa Phalamennde . 
Ngei Bangindawo na vhaṅwe vharangaaphanḓa vha Ndulo ya Dzingu ḽa Nyanda na vhaṅwe nga 1998(3) SA 262 ( Tk ) , vhahumbeli vho shumisa khanedzano iyi u hanedzano na Khothe dza Dzingu dza Transkei .
Ano maḓuvha a huna mbuno ya u sa dzhiela nṱha na u ṱanganedza zwauri muṅwe na muṅwe u wo dzhenelela na u khwaṱhisa muṅwe .
-- U elana na mushumo
Vhalani dayari ya Ndumeliso i no amba nga lwendo lwa u ya Vhugalaphukha ha Nḓou dza Addo .
( b ) u thoma u shumiswa ha milayo yoṱhe ya lushaka yo tetshelwaho fhethu ho sumbedzwaho kha Muengedzo wa 4 kana 5 nga nnḓa ha musi Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde u na mbetshelo dziṅwe-vho nga nnḓani ha idzi ;
Mukololo Vho M G BUTHELEZI : Mudzulatshidulo wa NCOP , ndi humbula uri zwe ra zwi vhona ṋamusi zwi a ṋengisa .
Muvhuso wo thoma zwa thengo nga Nyendavhusiku 2014 , ya 2 400 megawatsi ya tshikhala tsha mveledziso ya muḓagasi muswa wa malasha o fhiswaho ubva kha Vhabveledzi vha Muḓagasi wo Ḓiimisaho .
U sa shumiseswa ha masheleni ho itiswa ngauri ho thoma ha dzudzanywa maitele . 
Wanani hune na nga ima hone ni dovhe ni fhire hu si na u thulana .
Ṋamusi ri khou tshila kha ikonomi ine yo dzhenaho kha tshanduko ya ndeme ngamaanḓa . 
Zwisumbi zwi fanela u bveledzwa khathihi na zwigwada zwi vhuelwaho .
U ṱhaḓula nga huhulu u itela u vula khonadzeo ya i shumaho ya dziSMME , koporasi , mabidu a mahayani na kha zwikolobulasi , hu khou bvela phanḓa .
Hu tshi katelwa ndaela kha sisiṱeme ya muṱa , mveledziso ya vhathu , tshumelo dza matshilisano , mveledziso ya matshilisano a tshitshavha na ikonomi , mbekanyamaitele dza matshilisano , mishumo ya sekhithara ya u tou funa , pfunzo ya u swikelela vhathuni na tshitshavha . 
U vhala na tshigwada
I nga sedza ḽa u rerisana nga maṅwe a mafhungotsivhudzi o ṋewaho afha fhasi :
Zwi shuma fhedzi kha vhaunḓiwa vha re fhasi ha miṅwaha ya 8 , vha re na vhuṱungu vhuhulu kana madzeu a kwameaho
Muṱangano wa thangelaupulana vhege nthihi phanḓa ha musi u pulana hu tshi thoma
Tshithu tshine tsha ṱoḓa u dzhielwa nzhele kha fhungo iḽi ndi tsha netiweke dza matshilisano . 
U swikelela ḽevele dza nṱha dza vhuvhusi nga u khwinisa vhukoni ha ndangulo ya masheleni ya mihasho na zwiimiswa . 
Zwithu zwa ndeme izwi zwi ṱalutshedza tsumbamushumo ya dzhango , ine ya ḓo ṱanganyiswa ya vha puḽane ya mveledziso ya lushaka na ya dzingu . 
4.2 . Vho Duduzile Charity Baby Mbongwa vho tholwa sa Mufarisa Mulanguli-Muhulwane : Tshiṱirathedzhi na Kushumele kha Ofisi ya Muphuresidennde .
Ndeme idzo , maitele , na milayo zwi sumba pfanelo dzashu kha ṱhonifho . 
Tshimbidzani maṱo ( u sikima ) kha siaṱari ni wane
Mahoḽa nga Ṱhangule , Muhasho wo nanga komiti ya bodo ntswa , CEO ntswa na u khwaṱhisedza vhalangi uri vha tshimbidze kushumele na u ḓisa vhudziki kha SAPO .
Gireidi ya 4 Mushumo wa 1 Tshibveledzwa tsha nganetshelo/ mbuletshedzo
ṱuṱuwedza ho katelaho
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 5 : U asesa vhuphara ha kufhindulele kwa vhathu kha mafhungondeme a IDP kha mvelelo dza ndeme dza CBP
Ndingedzo idzi dzo hanedzwa nga maanḓa nga zwiimiswa zwa masheleni zwa mivhuso minzhi na nga mashango a zwa nḓowetshumo . 
Fhethu ha khunzikhunzi ho buletshedzwaho u bva kha dzingu ḽiṅwe na ḽiṅwe o sumbedzwa kha u vha o shelaho mulenzhe kha madzingu . 
Zwo bulwaho murahu zwi bveledzwa hu na ndivho ya u ṋetshedza vhadededzi nyendedzi ya u funza havho na u konanya mbekanyamaitele ya lushaka . 
( 4 ) Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha na ḽiṅwalo ḽa u tshimbila .
Mbadelo dza ngona dzi re hone dza vhugudisi ndi ha uri nyengedzedzo iyo yo leluwaho ya khaphasithi i re hone i anzela u vha i sa ḓi koni siani ḽa masheleni . 
U khethekanywa ha malaṱwa aya hu nga vha hu si havhuḓi , zwenezwo zwa thithisa u bveledzulula . 
Mbuno dza ṅwana dza u hanedza dzi ḓo lingiwa na dzone u itela u sia nnḓa khonadzeo ya ṱhuṱhuwedzo nga mubebi a thubaho . 
U pulana , u thoma u shumisa , u pfananya na u ṱhogomela sisteme dza netiweke . 
Ndi zwa ndeme uri miraḓo ya Komiti ya Wadi i ḓivhe milayo,na muhumbulo wa Thangelamulayotibe wa Batho Pele saizwi zwi tshi vhumba mutheo wa tshiṱirathedzhi tsha muvhuso wa nḓisedzo ya tshumelo yo teaho na u dzhiela nṱha milayo ya ' Vhathu Phanḓa ! ' .
U thivhelwa ha u fela hao na u fhelela ndi ha ndeme nga maanḓa . 
U vha fha maanḓḓa na mishumo nahone a nga ḓḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho .
South African Maritime Safety Authority na Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango zwi tea u tendela tshikwekwete .
Nga u shandukisa nḓila ine shango ḽashu ḽa badelela ndondolamutakalo , NML i ḓo khwinisa u swikelela tshumelo kha vhathu vhanzhi
( 1 ) Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela-
GIREIDI DZA 7 - 9 Zwishumiswa zwa ndeme Bugupfarwa dza luambo dzo randelwaho - Gaidi ya Mudededzi na Bugu ya Mugudi Nganea Nganeapfufhi Ngano ( Foḽukuḽoo ) Ḓirama Vhurendi Ṱhalusamaipfi Zwishumiswa zwa midia Gurannḓa Magazini Nyambedzano dza radio / ḓirama Mbekanyamushumo dza theḽevisini / ḓirama / dokhumenthari
Arali zwo tea , i ṋetshedza ṱhumetshedzo ine i nga khwinisa kana u khwinisa maṅwalo a thandela kha rathandela muṅwe na muṅwe nga tshifhinga u bva kha ḓuvha ḽine maṅwalo a thandela a vha a shi khou wanala u swika maḓuvha mararu hu sa athu swika tshifhinga tsha u vala thandela tshe tsha bulwa kha data ya thandela . 
Vhuṱanzi vhu tea u :
18 . Muhumbeli
Musi maitele o no fhela , ofisi dza muvhusowapo dzi ḓo vha dzone dzi thomaho u shumisa mulayo uyo .
Khoro i tea u shumisa vhulondo na musi i tshi bindudza masheleni maṅwe na maṅwe kana u wana zwibviswa zwiṅwe na zwiṅwe u bva kha tshikwama tsha khoro . 
Milayo ya u ita uri muvhili wanga u dzule wo tsireledzea
Ro kona u shumisa mugaganyagwama washu na u kona u swikela tshipikwa tsha nyisedzo nga u angaredza . 
Mbekanyamaitele dzi ḓivheaho dza maanḓalanga a lushaka dzi dzhiiwa sa dzine dza khou bvelwa phanḓa nadzo . 
( a ) hu na tshikhala ofisini ya Mulangavunḓḓu ;
Tshivhumbeo tsha u thoma ndi tswikelelo mbuelo dza zwa ekonomi , matshilisano , zwa mvelele na zwa vhuḓimvumvusi zwine zwa vhangwa nga u kuvhangana ha vhathu . 
Vhutsila vhuhulwanesa kha ṱhoḓisiso zwavhuḓivhuḓi ndi u ṱanganyisa maṅwalwa a elanaho na ṱhoḓisiso dza maedza , nga maṅwe maipfi , u wana maṅwalwa ane a tikedza data ya maedza kana u litsha mawanwa a maedza uri a tikedzwi nga maṅwalwa . 
Hezwi zwiimiswa zwo itelwa vhathu uri vha ye vha zwi shumise u tsireledza pfanelo dzavho .
Khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio ya tshitshavha : ine ya vha mulayoni lwa mi ṅ waha mi ṋ a
Vha tea u ola thebuḽu i tevhelaho kha bammbiri ḽa fiḽipitshati vha ḽi ḓadza .
Fanitshara , gwere ḽa u ita mabammbiri na indasiṱiri ya mabammbiri ndi zwa nṱhesa kha mishumo ya khamphani . 
Nga u ralo , phanḓa ha u shandukisa mbekanyamaitele ya muthelo , ro ḓo tea u shandukisa tshoṱhe dzhendedzi ḽine ḽa vha na vhuḓifhinduleli ha kuvhanganya . 
Zwiṅwe hafhu , sia ḽa mbekanyamaitele ya ikonomi nga u angaredza ndi u ya kha u vha khagala na muṱaṱisano muhulwane . 
u pfesesa na u ṱalutshedza ndangulo ya masipala ya kushumele kwa masipala na mushumo wa Komiti ya Wadikha phurosese iyi .
A ri nga ḓo kona u bvela phanḓa arali tshishumiswa tshi no khou thithisa tshi songo bvisiwa .
Fhedziha ri songo ḓi xedza : matshilisano ashu oṱhe , sa tshanduko ine ya kha ḓi ḓo ḓa kha zwiṱeidzhi .
Nyito dza murahu ha u vhala
Tshelede i kuvhanganywaho kha tshumelo dzi ṋekedzwaho nga masipala .
Sa mulayo wa ḽaisentsi ya zwikambi , mubveledzisi kana muphaḓaladzi u fanela u kona u sumbedza uri i ḓo lwa vhudakwa . 
Zwa zwino , vha Gwama ḽa Vundu vha a tikedza izwo zwiimiswa u itela u fhungudza phambano vhukati ha mihumbulo kha ḽevele dzapo . 
U bva tshe ha thomiwa , ho no sikwa mishumo i fhiraho 4500 kha sekithara dzo fhambanaho .
3.5 u shuma zwavhuḓi na u leludza ha vhashumi vha DHA zwi ḓo khwiniswa nga kha :
Ndi fulufhela uri wekishopho idzi dzi ḓo vha na ṱhuṱhuwedzo kha mshumele ashu mushumoni . 
5.7 . Khabinethe i khou vhilaedzwa nga u dovha u vuwa ha migwalabo ya dzikhakhathi kha zwiṅwe zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha .
Pulane dza ndangulo ya malaṱwa dzi fanela u dzudzanywa nga maanḓalanga apo . 
U thetshelesa na u Amba ( ORAḼA )
Muiti wa khumbelo a muthu a re na zwikolodo a kunḓelwaho u zwi badela , we u mbwandamela zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou ita khumbelo kha yo .
Ṅwaha wa 2002 wo vhona u engedzea kha mithelo ya zwibveledzwa kha vhunzhi ha zwibveledzwa zwa zwikambi zwine zwa vha nṱha ha ḽevele ya tshanduko ya mitengo na milayo miswa yo lavhelelwa kha masia a mbambadzo ya zwikambi na vhubindudzi ha thengiso dza zwikambi . 
U bva 1994 , IDC yo bindudza R150 biḽioni Afrika Tshipembe na Afrika ḽoṱhe .
Tshiṅwe tshifhinga muraḓo wa thimu u ḓo wana zwo tea uri a sime thimu ya u tikedza u itela u swikelela mvelelo dzine vha vha na vhuḓifhinduleli khadzo .
Mafhungo ane ha ḓo ambiwa ngao kha Samithi hu katelwa , u Sedzuluswa ha Tshisumbi tsha Dzingu tsha Pulane ya Mveledziso ya Tshiṱirathedzhi , Bono ḽa SADC ḽa 2050 , Komiti ya SADC na Tshiṱirathedzhi tsha Zwiḽiwa na Pfusho na Mbekanyamaitele ya Vhulimi ha Dzingu .
Khethekanyo i ḓo pendela nga mafhungo o teaho a kuitele kwa u shumisa ku fanaho na mishumo ya u tsedzuluso na mveledziso . 
U fhaṱa ikonomi dzapo u itela u sika mishumo , mishumo yavhuḓi na vhutshilo vhu dzulaho vhu hone ; 
PMB dzi nṱha ha gumofulu ḽa mbuelo dzoṱhe
Phambano vhukati ha mbambadzwaseli yoṱhe na ṱhuḓwa dzoṱhe , hu tshi lavheleswa hafhu tshumelo ya u badela na u ṱanganedza , nzwalelo , mbuelo dza mukovhe na phiriso . 
Nyengedzo na tshandukiso
Vhushai kha vundu iḽi ho anda miṱani ya makhaḽadi na miṅwe ya Vharema . 
U shumisa mathomo a no nyanyula na magumo a re na maanḓa ; u bveledza mihumbulo na u ṋea thikhedzo nga nḓila ya u tevhelelea ; u amba mbuno fhedzi kha tshipitshi wa litsha u bva kha mudzedze , u dovholola hu so ngo teaho na kushumisele kwa maipfi nga nḓila yo kalulaho lune a vho sala a si na ndeme .
Komiti dza Wadi dzi shuma mshumo wa ndeme kha muvhuso wapo .
7 . Milayotibe
Muḓivhamuḓagasi a re na ndalukanyo dzo teaho u tea u kwea na u ṱanziela u kweiwa hoṱhe ha zwithu zwa muḓagasi , tenda ha vha uri ṱhanziela ya rumelwa kha Muofisiri Muhulwane wa Mulilo u itela u rekhodiwa nga u ṱavhanya musi ho no kweiwa . 
Arali maṅwalo avho a tshi bva Afurika Tshipembe , a tshi ḓo shumiswa kha ḽiṅwe shango a tea u thoma a " khwaṱhisedzwa " kana " u itwa uri avhe mulayoni " .
Mishumoitwa ya u pulana i re kha gaidi iyi i amba nga madzina na nomboro dzi no shumiswa kha Phekhe ya Gaidi ya IDP , Ngona ya Gaidi III , Gaidi 2 ya Vhatshimbidzi ha U pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha .
Mashudu mavhuya mbambadzo yashu na makete zwine zwa khou bvelela , nga maanḓa na China , dzo engedzedzea kha miṅwaha ya zwenezwino , na mvusuludzo ngei Asia zwi nga ṱuṱuwedza zwiṱunḓwa kha dzingu iḽo . 
Maḓuvhani mavhili o fhiraho vhashumi vha 6 000 u bva kha Statistics South Africa vho phaḓalala na shango ḽothe u kuvhanganya zwidodombedzwa u bva miṱani ya 280 000 yo khethwaho uri i shele mulenzhe kha Ṱhoḓisiso ya Tshitshavha ine ya ḓo ṋea muvhuso zwidodombedzwa zwo teaho zwa kutshilele kwa vhathu vhuponi hoṱhe ha shango .
Mbekanyamushumo iyi ndi yone mbekanyamushumo ya nyisedzo ya tshumelo ya ndeme ya muhasho . 
Tshumelo , tsumbo : mufhaṱi , mupuḽambara , vha muḓagasi , mapenndane
Ho sedzwa thendelo phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Mushumo wo vha wo dzhenelwa nga vhatambi , vhabebi na vhahulisei vhanzhi vha bvaho kha EP Golf Union . 
Vhafaramikovhe vha anzela u vhidzwa vhalanguli vha
( b ) u guma ha u elwa ha miholo , magavhelo kana mbuelo zwa Miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu , Miraḓo ya khorotshitumbe na Miraḓo ya Khoro dza Masipala dza zwigwada zwo fhambanaho .
( b ) i tshi tou bviswa u bva kha Tshikwama Tsha Mbuelo tsha Vunḓḓu ,
Samithi ya SADC
Vhunzhi ha maswole a Vharema vho lwa kha nndwa iyo fhedzi vha sa farwe zwavhuḓi nga vhanga ḽa muvhala wa lukanda lwavho .
( c ) U khwaṱhisedza uri hu na vhudavhidzani vhu re khagala vhukati ha khoro na komiti ya wadi nga kha mukhantseḽara wa wadi .
Thaidzo dzi nga takuwa musi zwiliṅwa zwo thomiwa nga tshifhinga tshi songo swikaho tshoṱhe kha kilima yone u itela u i alusa uri i swike kha u aluwa ho fanelaho nga tshifhinga tsha nyimele iyo . 
Vha nga lavhelela uri mushumi wa zwa mutakalo u ḓo khwaṱhisedza uri -
Zwiitwa izwi zwi katela izwo zwine zwa vha zwinzhi kana masia a sia ndeme kha u tshila - u renga , u lindela muthu , u ita zwiṅwe nyana na zwiṅwe vho . 
Nyito dzo sedzaho kha vhupo sia ḽiṅwe na ḽiṅwe dzi nga fhaṱwa khadzo na u tikedzana , hu tshi sedzwa nyimele ya zwiteṅwa zwoṱhe zwa u guda luambo . 
U sedza kha maitele a u ṅwala
Hu na kupfesesele kwa uri u khetha thandululo dza zwa thekinolodzhi ri shumisa tsedzuluso dza santhifiki na khaṱhulo dza khombo na vhungoho . 
Vhabebi vha tea u ṋekana nga vhutanzi ha miholo u itela u thusa khothe uri i kone u ṋea ndaela yo teaho .
Kha ri ite nyito Olani tshifanyiso ni tshi sumbedza uri ni ḓa tshikoloni nga mini .
Vhathu vhane vha pidza vha a konḓa u vha langula na uri vha ṱoḓa vhuṱumani ho khwaṱhaho ha u swikelela tshitshavhani na vhukoni ha u sala murahu . 
Ri na fulufhelo ḽa uri ndavha dzoṱhe dzine a dzi a thu u tandululwa dzi ḓo shumaniwa na dzo nga nḓila ine ya ḓo fusha madzangano oṱhe .
Vhathu vha hashu , ndi tshipikwa tsha khoniferentsi ino ya vhoramafhungo u bvisela khagala nga kha vhudavhidzani vhuimo ha zwino ha u fhaṱiwa ha Tshileludzi Tshiswa tsha Mutakalo , na u sumbedzisa nḓila ya u bvelaphanḓa . 
Tshiṱaraṱa tsha Hadebe tshi devhula / tshipembe ha Tshiṱaraṱa tsha Mandla .
U gonya ha tshumiso ya masheleni nga muvhuso nga tshifhinga tsha musi ikonomi i tshi khou tsela fhasi zwi ṱuṱuwedza ṱhoḓea na ndinganyiso ṱhukhu ya masiandaitwa a u tsela fhasi ha nyaluwo kha dziṅwe sekhithara dza ikonomi . 
U dzinginyea
Mulayotibe u dovha wa vhekanya Mulayo uri u tshimbilelane na khaṱhulo ya Khothe ya Ndayotewa uri u ṋetshedze u vusuludzwa ha tsheo ya zwa khaṱhulo ya zwa u bvisa na u vhea ṅwana fhethu ha tsireledzo lwa tshifhinga nyana u itela ṱhogomelo ine ya vha hone kana hu si na ndaela ya khothe nga kha tshifhinga tsho tiwaho .
Itani phosiṱara nga nḓowelo mmbi kana mbuya .
Masipala wo ḓikumedzelaho kha u sika na u ṱhogomela mbonalo ya vhupo , mavu a masipala u songo bveledziswa kha vhuṱala ha ḓoroboni , na mavhiḓa kha mupo wo khwaṱhaho , wa vhuḓi , u sa tshinyadzi mupo , ho vhulungeaho u khwaṱhisa khonadzeo ya u maketa ya ḓorobo na u khwinisa khwaḽithi ya vhutshilo ha vhoṱhe . 
U ḓiwana u hune hu na zwitsikafhadzi zwa muya zwi nga vhanga vhunzhi ha zwi si zwavhuḓi kha vhukhwine ha vhutshilo , sa minukho i vhaisaho , u ṱhoṱhona ha maṱo , sisiteme ya mufemo na lukanda , masiandaitwa a milimo a dinaho tshifhinga tshi ḓaho . 
Mveledziso ya muvhili na mutsukunyeo ndi zwa ndeme kha u bveledzisa vhagudi lwo khunyeloelaho .
Zwiṱuṱuwedzi hezwi zwi katela u sa badela mbadelo na mithelo , maga a ndangulo a sa konḓi , vhuṱunḓi ha mahala ha zwitumbulwa , mitshini , zwipiḓa na zwishumiswa . 
Hu vhonala hu na mbuno dzi pfadzaho dzi tikedzaho muhumbulo wa uri tsheo ya tshifhinga tsha u vha ofisini i tea u vhewa zwanḓani zwa komiti yone iṋe u itela uri mimasipala i lingedze nḓila dzo fhambanaho .
U shuma na ndangulo ya thimu ya vundu u itela u thoma na u londola sisiṱeme dza ndondolo hu tshi katelwa dzikhamera , mafhungo a mutakalo , nyambedzano na ndededzo dza pfukiselo khathihi na matele a u tikedza nḓisedzo ya tshumelo . 
Vho Mahmoud vho sumbedza vhe ene musheli muhulu wa mulenzhe kha vhubindudzi uhu ha vhugevhenga . 
Phanḓa ha musi vha tshi gonya kha vhulamukanyi , vho shuma sa ramulayo wa pfanelo dza vhathu na uri vho vha vhe phanḓa kha u itela khaedu zwa u kandekanya pfanelo dza vhathu nga tshifhinga tsha khethululo nga muvhala , sa u fariwa hu si na u sengiswa .
U topola mavhaka na khaedu dzi livhanaho na zwigwada zwo tiwaho na u ita themendelo . 
Fhethu ha u bambela hone hu bukelwa thungo nga hoṱhe . 
Afrika Tshipembe ḽi ṱoḓa thandululo ya nyambedzano dza zwa makwevho dza mutheo wa Doha kha maanḓa a mveledziso a mutheo . 
Sekhithara ya ndeme ya vhubveledzi , zwi tshi katela na sekhithara ya u renga nnḓa , yo fhungudza mushumo , naho i miṱuku kha ye ya vha yo lavhelelwa . 
Vhashumi vho vha vha tshi khou tea u linda gethe ya u mona iṅwe na iṅwe nga nnḓa na nga ngomu . 
U dzhenelela kha mitambo i no sumbedza masia ( Tsumbo : u tshinisa muvhili matungo na matungo , nṱha kana fhasi )
Zwiṅwe hafhu , tshivhalo tsha vhurangeli ha zwa mveledziso vhuhulwane hu khou hanedzanwa ngaho kha na u mona na Nelson Mandela Bay . 
KPI dza lushaka :
Maitele aya o lugela mishululo ya lwanzhe mipfufhi . 
Kha munna ane a vha na vhafumakdzi vha fhiraho muthihi , mbingano dzoṱhe dzawe dzi mulayoni .
Themamveledziso ya bada , khathihi na thekhinoḽodzhi na zwikhala zwa vhubindudzi zwi tea uvha na masiandaitwa kha vhutshilo ha vhathu na ikonomi ya shango ḽashu . 
Phurogireme ya ḓuvha i na zwipiḓa zwiraru , ndi nyito dzo rangwaho phanḓa nga mugudisi , nyito dzo ḓoweleaho na dzine dza itwa nga vhagudi kana mitambo ine vhagudi vha sokou ḓithomela na u ḓitambela .
Ndi zwa vhuṱhogwa u ita mveledziso dziṅwe dzi vhonalaho nga tshifhinga itshi . 
Kha tshifhinga tsha musalauno , hu si na vhubveledzi ha fulufulu na nyito ya vhathu i fhaṱaho ya lushaka luṅwe na luṅwe hu si na u ima . 
phosiṱara
U bvisela khagala mbuno khulwane , mpho na vhushaedzi zwa muinthaviyuwiwa
Gavhelo ḽa Ḽifhasi a ḽi wanali huṅwe nga nnḓa ha ofisini dzaḽo Geneva , Switzerland . 
Maimo aya a ndangulo a elana thwii na tshivhumbeo tsha u sielisana ha maimo hune havha hone kha sekhithara ya muvhuso iṅwe na iṅwe . 
Mufumakadzi o tzhipiwaho u fanela u ṋewa thikhedzo nga u ṱavhanya na khuthadzo kha mutsiko wo mu welaho . 
Ro ḽora nga ha tshifhinga musi ri tshi ḓo vhea nyito iyi kha mushumo u wana mishonga nga mitengo i swikeleleaho . 
Awara dza 20
Tshivhalo tsha vhagudisi vhane vha ḓo gudiswa ;
Arali muthu vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana , a tenda u badela tshelede yo vhilwaho , madzhisitirata u ḓo sedza dokhumenthe dzo teaho .
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . mpha tshivhingwi phepho mpfukedza xela mpho ngweṋa phapha mpfo xaxara mphura khangwa phanḓa mpfu xoya
Ndi vhathu vhangana vha no khou amba kha mufhindulano uyu ?
u rumela muvhigo wo tou ṅwaliwaho nga kotara kha Minisṱa nga ha mvelaphanḓa malugana na mafhungo a ndaṱiso yo itwaho u ya nga pharagirafu ya ( a ) na u ṋetshedza Mulangi Muhulwane na Muṅwaleli wa mapholisa muvhigo malugana na zwenezwo ; na
Data ya konṱiraka ya milayo ya nyeḓano ya ṅwedzi dzi ḓo shumiswa . 
Mbudziso , fhedzi , ndi ya uri u dzhia sia ha phuraivethe na khonadzeo ya fuvhalo ḽine ḽi nga vhangiwa ndi mahumbulwa a konadzeaho . .  . 
Ndi kha mbekanyamushumo dzifhio hune na nga wana mafhungomatsivhudzi a no kwama mutsho ?
Khumbelo i tea u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 a u fhahewa ha ndambedzo ya tshitshavha .
3 Tshumiso
U ṅwala muvhigo wa u khunyeledza zwo leludzwa nga softhiwee nyedziseli . 
Zwishumiswa zwi tevhelaho ndi zwine zwa shumiswa :
Muthu a nga si kone u dzumbama kha mbuno ya uri vhaswa zwikoloni vha nga tshenzhela , u shumisa kana u ṱanea kha zwidzidzivhadzi zwi siho mulayoni . 
Mashudu mavhi sa vhunga minerala heyi isa wanali kha tshiimo tsho kunaho i tea u khethekanywa kha oṱhe matombo a si na mushumo . 
Hu dovha ha vha na muzika , zwa mvelele na miṅwe mitambo kha hovhu vhuṱambo u pembelela heḽi ḓuvha .
Zwiṅwe hafhu nga zwikhokhonono . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .44
Tsha u thoma kha vha ri ndi ri u humisela murahu u ṱanḓavhuwa ha maraga na tshikhala tsha ikonomi - u takula mbekanyamaitele a si masendelele one , hu si na ndavha uri zwi nga vha zwi na tsengenedzo ya poḽitiki nngafhani . 
Nangani mapfanisi a ṋefhungo a re kha tshifhinga tsho fhiraho .
tshirendo , figara dza muambo/ zwifanyiso zwa muhumbulo
U ṋea muhumbulo wau
Dziinthaviwu na tshaka dzo fhambanaho dza vhashumi vho fhambanaho zwo sia muhumbulo wa uri hu vha hu na nḓivho ya milayo na kuitele . 
Vhatambi vha thimu vho vha vho takala vhukuma musi vha tshi ya u ṱanganedza khaphu .
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe vhait
Mapa wa vhu 25 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
U thetshelesa muzika hu tshi topolwa tshanduko kha khalo , muungo u itwaho nga tshilidzo na thempo yo ṱangana na u amba tshiṱori sa ' Maṱodzi na Phele n.z
U amba nga ha muhumbulo muhulwane
Fhedzi-ha , mueletshedzi wa muaphiḽi , o lingedza u phulusa muimelelwa wawe nge a vho tsitsivhula nga zwi tevhelaho . 
Mbuelo dza u tevhedza dza nḓowelo iyi dzi katela u fhungudzwa ha mutengo wa vhatheli musi vha tshi lugisela muthelo na u fhungudza khombo dza vhukhakhi ha mutheli . 
Ro dzula na makhulu ashu na uri ro vha ri tshi tea u ita mishumo yoṱhe ya muṱani , ine miṅwe yayo yo vha i tshi tea u itwa nga vhathu vhahulwane . 
Itani ḽitambwa nga tshipuka .
( a ) lavhelesa , phasisa , khwinisa , gaganya khwiniso kha , kana u landula milayo ifhio na ifhio i re phanḓḓa ha Khoro hu tshi tevhedzwa Ndima iyi ; na u
U dzula a tshi nga ha ṱambi .
U bviswa ha malaṱwa hu ḓo bvelaphanḓa na u thithiswa kha tshifhinga itshi , na nga holodeni dza nnyi na nnyi . 
Vhorabulasi vhaṱuku na mabindu ane a khou bvelela a zwa tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi kanzhi vha shaya zwiendedzi na zwiko zwa masheleni zwa u endedza thundu kha vharengi misi yoṱhe , musi ho sedzwa vhupo havho vhune ha vha mahayani khathihi na themamveledziso ya dzibada ine ya si vhe yavhuḓi . 
Kha ḽiṅwe sia vhorabulasi vha vhasetelare vha vhuvhambadzi , vhathu vha bindudzaho kha mavu na khamphani dza migodi vho anzela u hanedza u itwa ha vhugalaphukha sa vhu vhaisaho madzangalelo avho a ikonomi . 
Buffalo City i sika na u londota Masheleni a mbetshelwathungo ho sedzwa ṱhoḓea dzo tiwaho . 
Thikhedzo na mbekanyamushumo dza u swikelela vhathuni kha zwiṱiriki zwa ḓorobo khulwane na maongelo a dzingu oṱhe yo thoṅwa . 
Nṱhani ha izwo , tshifhinga tsha bembela ḽa tshi kokodza vhadzia u ḓithauba vho vhalaho u bva kha tshumelo yapo , tshitshavha tshapo na madzangano a poḽitiki , ane zwe a sedza ha vha u ita bembela vha tshi itela vhonkhetheni vhavho vhane vha vha funa . 
Idzi ndi ofisi dza faela dza Muthelo wa Mbuelo , ofisi dza faela dza Muthelonyengedzedzwa na ofisi dza faela dza Mikano . 
Vhaiti vha mbekanyamaitele vha nga takalela u dzhiela nzhele tshivhumbeo tsha tshitandadi tsha anyuwithi , ine i nga katela zwitevhelaho : 
vhafumakadzi vha ḓo kwamiwa tshifhinga tshoṱhe malugana na kudizainilwe kwa thandela na kushumele
U LINGA HA FOMAḼA MULINGO WA MAFHELO A ṄWAHA 60%
Musi ri tshi khou penndela Ṅwedzi wa Afrika , Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe u farisana na maAfrika ngavho vhane vha dzula Afrika Tshipembe na huṅwevho kha dzhango u itela u bvelela ha dzingu na Afrika ḽoṱhe .
Bennde dza tshileme dzi dzheniswa kha phaiphi khulwane ndapfu yo ḓalaho muya phanḓa ha musi mushumo wa u kokodzela nga ngomu u tshi thoma . 
Muthusa Muofisiri wa Mafhungo u ḓo thusa nga u mu ḓadzela fomo yo themendelwaho .
Zwikimu zwa u ṱavhanya u notha zwi tea u fheliswa , na uri sisiṱeme ya phensheni i shandukiswe u itela uri hu bvisiwe zwiṱuṱuwedzi zwa u ya u notha tshifhinga tshi sa athu swika ; mbetshelwa dza u kombetshedza u notha dzi tea u bvisiwa . 
Zwibveledzwa zwa modeḽe zwi fha mvelelo nga mbalo dzine dza shumiswa , khathihi na data i no bva vhuponi , kha u ṱola khwaḽithi ya zwianganyelwa na vhusevheḓi . 
U sumbedza nḓivho ya mushumo wa u fhambana ha mvelele kha u ṱalutshedzwa ha Bivhili . 
Mbekanyamushumo ya u Adoputa Tshikolo i ḓo kwakwanya vhashumisani na zwikolo u itela u khwaṱhisedza uri zwi ḓo thoma u tevhedzela nḓila i sa gumi ya u khwinisa nga thikhedzo ya madzangano o ḓinekedzelaho kha vhukoni kha pfunzo .
3 . Thephuleithi dza u rekhoda mafhungotsivhudzi a mutheo a thandela i tea u rumelwa khathihi na mabammbiri a thandela o teaho o kuvhanganyiwaho nga dziwadi , dzi rumelwe kha tshigwada tsha u shuma tshi no khou shuma mishumo ya ndeme , zwipikwa na zwiṱirathedzi zwi no yelana .
Ndi nga ṅwala tshiṅwahaya
Ro ṱuṱuwedzwa nga nyaluwo i ṱavhanyaho ya vhushaka ha masia mavhili , a vhudipuḽomati na a ikonomi , vhukati ha Afurika Tshipembe na maṅwe mashango a BRICS .
U tikedza tshipikwa na u bveledza tshifanyiso tsha khoḽidzhi . 
Phuresidennde Thabo Mbeki vho amba na zwigidi zwa vhathu vhe vha konḓelela mustho wa mvula kha u Humbula Samithi ya Mishumo . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 Mibvumo ( Foniki ) : ( orala / na nḓowenḓowe / na maṅwalo )
TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI MULINGO WA TSUMBO
4.4 Thendelano dza u kovhekana mbuelo na u pfukisa zwishumiswa 48
4.3 Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo amba u vulwani ha Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala ngei Phalamenndeni , kha ḽa Cape Town nga ḽa 26 Luhuhi 2016 .
Mupo u saukanywa nga zwipiḓa , fhedzi vhushaka ho ṱanganelaho nga ngomu ha zwoṱhe hu vhuṱhogwa - nga u ralo vha nga khwaṱhisa zwihulwane vhukoni havho ha u vhona vhushaka vhukati ha zwipiḓa . 
Hoo , Zola ndi yone muvhali wa dayari !
Iyi nḓila yo lugela vhathetshelesi vha vhaaluwa vhane vha ḓa vha na tshenzhemo nnzhi dzo fhambanaho na zwikili .
Hone-ha vhuṅwe vhuloi vhu a vhaisa vhathu .
Zwenezwi khalaṅwaha ya muthelo i tshi thoma , kha ri ise phanḓa na vhuḓipfi ha u ḓihudza sa lushaka , ha vhuṋe , ha u shela mulenzhe kha shango ḽashu nga u swikela pfanelo dzashu nga u fulufhedzea na nga tshifhinga . 
Tshelede ye ha dzhenelwa yone kha konṱiraka ya tshiteṅwa , ḽeveḽe ine khayo yo ṱalutshedzwa kha Ḽiṅwalo ḽi Shumiswaho kha thandela ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi ḽa u ṅwalela zwiteṅwa , zwidodombedzwa kana huṅwe fhethu fhedzi tshivhalo tsha mushumo une a wo ngo elwa nga yunitsi dzifhio na dzifhio . 
Dzhango ḽo vha ḽo tsikiwa nga tshiimo tshi pfisaho vhuṱungu tsha khuḓano , vhushai na malwadze . 
Ndalukanyo iyi na tshipiḓa tsha zwiṱandadi zwa yuniti zwo vhambedzwa na dziṅwe ndalukanyo dzi fanaho nayo u bva mashangoni maṅwe . 
( 4 ) Muthu ane musi a tshi khou shuma sa Mufarela Muphuresidennde a vha o no ana kana u ḓḓiana ha ngo fanela u dovha u ḓḓiana a dovholola musi a tshi khou shuma sa mufarela Muphuresidennde lwa tshifhinga tshine tsha ḓḓo fhela musi muthu ane a khou khethiwa sa Muphuresidennde a tshi dzhena ofisini .
Zwi na ndeme u sedzulusa ndozwo dzi re nṱhesa dzi no vhangwa nga u huṱana hune ha nga bvelela vhutshiloni ha mushululo . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Sibadela Tshumelo dza dzilafho ḽa shishi Mbilo dzavho dzo leludzwa U shandukela kha iṅwe khetho ya mbuelo Mutengo wa u vha muraḓo Tshumelo dza GEMS Kha vha ḓidzhenise kha u lwa na vhufhura Komiti dza Tshikimu Kha vha vhilaele nga nḓila i fhaṱaho Mutevhe wa maipfi
Ṱhoho dza Muvhuso vho ṱahisa u kwamea havho nga maanḓa kha u tovholwa ha vhadzulapo , nga maanḓa vhafumakadzi na vhana , hu tshi katelwa na u tshoṱelwa ho bvelelaho zwinozwino kha vhashumi vha u ṱuṱuwedza ndondolo ya vhathu , vha dzhiela nzhele uri zwiito ezwi zwi kandekanya mulayo wa dzitshaka zwi anzela u dzhiwa sa zwi songo khakheaho . 
U fhaṱa na u shumisa malungekani u bvisela khagala khanedzano/ phambano ( fhedzi ) , zwiitisi ( ngauri ) na ndivho ( uri ) .
Muhasho u nga si kone u tshila nga nnḓa ha uri u fushe ṱhoḓea dzo fhambanaho kha masia o fhambanaho na u swikela ṱhoḓea dza vhathusiwa vhawo . 
Naho ndi tshi ḓo dovha nda amba nga ha zwiga zwa mvelapanḓa ye ra vha nayo na khombo ye ra sedzana nayo .
Ino Tsumbanḓila ya Maitele Avhuḓi a Vhupulani ha Ndaulo ya Malaṱwa ndivho dzayo ndi u vhona uri murafho muswa wa pulane dza ndaulo ya malaṱwa kha EU dzi anana na ṱhoḓea dza ndaela dza malaṱwa o teaho . 
tshiḽipi tshavho tsha saḽari , tshiṱatamennde tsha bannga tsha miṅwedzi miraru , tshiḽipi tsha phesheni kana vhuṱanzi ha masheleni maṅwe na maṅwe ane vha a wana ( Nḓivhadzo : hezwi a zwi shumi kha muuḓi are ṱhunḓu ) .
Zwishandukisi zwi fhungudzaho zwa ndeme zwi bvisa dzieḽekiṱhironi nga nḓila yo leluwaho na u khwinisa vhukoni ha okisidaisi ya lushaka lwa khemikhala ine ya ṱanganedza dzieḽekiṱhironi dzine dza dzi bvisa . 
Vhupfiwa uhu ho vha vhu songo ḓowela ngauri vho vha vha tshi khou amba nga ha khumbulelo dzi songo ḓoweleaho . 
Muhaṱuli o shuma kha komiti lwa tshifhinga tsho engedzwaho na u dzula tshidulo kha khoro ya lushaka lwa zwikhala zwa ofisi zwivhili . 
Musi hu tshi khou ḓivhiwa nga ha u ḓidzhenisa tshoṱhe kha thaidzo , a zwi khagala u ṋetshedza asesimennde ya vhukuma ya tshiimo tsha mikhwa Afrika Tshipembe . 
u sumbedzisa zwi khagala kha tshitshavha tshapo uri sisiṱeme ya komiti ya wadi i nga shuma u khwinisa vhudavhidzani na khoro na u kona u lavhelelwa u bveledza zwinzhi .
Hu ḓo vha u khinisea arali miṱangano miṱanu ya khombekhombe ya nga itwa kha ṅwaha ngeno hu uri ni khou sumbedzwa vhuimo haṋu ha u sa shuma zwavhuḓi kana u swikelela zwo imaho ngauri . 
Kha heḽi fhungo muambedzani vha ḓo bvisa vhupfiwa havho vhune vhu takuswa nga nḓila ya kuvhudzisele . 
( 2 ) Mbuelo ya nyengedzedzo yo waniwaho u bva kha vunḓu kana masipala i nga si kone u fhungudzwa kha mukovhe wadzo u bvaho kha lushaka , kana u bva kha mikovhe ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ya muvhuso ya lushaka .
Hu ḓo vhana mutendelo wo engedzwaho yo fhaṱwaho kha pharamithasi dza u pulana ya mahayani u itela u tendela tshikhala na u phaḓaladzwa ha vhathu . 
Vhudziki ha mutengo vhu itwa dzitshakani kha mashango manzhi , u fana na Australia , United Kingdom na United State of America , na uri ho shumiswa nga Old Mutual nga tshifhinga tsha u dzhenisa mikovhe yavho kha mutevhe kha London Stock Exchange . 
Tshanduko dza nyolo dze dza thomiwa nga murahu ha zwiwo izwi ndi dza ndeme kha vhafhinduli vha zwino na vha mirafho miswa . 
Nga murahu ṱhalutshedzo yo ḓo engedzwa uri i katele na tshinyadzo ya malaṱwa lwanzheni , ine yone ine yo ṱalutshedzwa kha phiso ya malaṱwa nga u ḓiimisela kana maṅwe mafhungo a zwileludzi zwa tshinyadzo ya malaṱwa a maḓini u itela tshinyadzo ya lutsinga lwa muya lu fhisaho lwazwo . 
Tshifhinga tsha zwino , tshifhinga tsho fhiraho
U tevhekanya mafhungo na u shumisa maṱanganyi na zwiṱanganyi zwa u lunzhedza u itela u a ṱanganya oṱhe a ita tshibveledzwa
Hu na fulufhelo ḽa uri manyuwaḽa u shuma sa tshishumiswa tshi shumaho zwavhuḓi kha u ṋetshedza tshitshavha mafhungo o fanelaho u vha konisa u swikelela pfanelo dzavho dza tswikelelo kha mafhungo ane muhasho wa vha nao .
U vhona uri maitele a u dzhenelela ha tshitshavha ndi tshipiḓa tsha mbekanyamaitele khulwane na tshumelo dzi ngaho IDP hu si u ' ḓadzisa kha ' u fhumudza zwitshavha .
U ṋekedza muhumbulo wa u sika tshiṱori tsha kiḽasini .
Ri ḓo vhudzisa mbumbano ya vhadededzi u itela u vhona uri hu nga itwa mini nga nṱha ha magavhelo na u pfumbudza u itela u vhuedzedza murahu tshirunzi tsho ngalangalaho na u tsela fhasi na vhuimo . 
Fhasi ha vhurangaphanḓa havho , ro vula nḓila ntswa dza vhudavhidzani na u fhaṱa vhuthihi kha zwiimiswa zwa ndeme kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Khethululano yo vha i tshipiḓa tshihulwane tsha vhupo ha mushumoni he muvhuso wa vhona zwo tea u shumisa reithi dza muthelo kha vhanna na vhafumakadzi - vhafumakadzi vho maliwaho vha imelaho sekithara dzi badeliswaho muthelo wa nṱhesa kha kutshimbidzele kwa muthelo nga muvhuso kwe kwa vha ku hone . 
Ro takala , musi ri tsini na u ṱutshela vhutshilo ha tshitshavha , uri ri vhe fhethu huthihi u fana na afha na khonani ya kale i fulufhedzeaho . 
3.1.2 Ndeme ya dzipholisi na milayo miṱuku ya masipala .
Ho dzhiwa tsheo ya u tevhela maitele a u engedzea kha tsenguluso iyi . 
U swika zwino , masipala u ḓo tea dzhenisa mithara dza ṱhoḓea u itela u kala gumofulu ḽa ṱhoḓea dza vhashumisi avho nga zwiṅwe zwifhinga . 
Fhedziha , madzinginywa a mvetomveto a mbekanyamushumo yo sedzuluswaho o haniwa nga vhanga ḽa masiandaitwa a zwa masheleni a vhuṱhogwa henefho . 
8 . zwikoloni na uri hu khou monithariwa u shuma ha mbekanyamaitele dza u ya tshikoloni
Ngeno hu na uri miraḓo i bva kha siangane dza mabindu dzo fhambanaho , vha na vhudugambilu kha nḓowetshumo na u ḓiimisela kha vhumatshelo hayo . 
Nyambedzano ya tshigwada :
Nga nṱhani ha data dzi siho kha zwo swikelelwaho , ri kona fhedzi u anganyela mveledzwa dza mashango a 25 . 
U ita ndovhololo
Ngano dza sialala ndi zwiṱori zwe vhathu vha anetshelana tsha kalekale .
Kha nyimele dzine a hu na tshanduko kha Ḽeveḽe ya Poswo , a hu na notsho dza muholo dzi no ḓo ṋetshedzwa . 
Kha vha bveledze sisiṱeme ya dzioda u itela dzioda dza tshiṱoko dza nga ngomu . 
Muthu onoyo o dzhenela kha mafulo a humisela murahu vhubindudzi nga nḓila a sa swika hune a ita na mugwalabo wa u sa ḽa zwiḽiwa . 
Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani wa vhu 116 wa 1998 u tendela mupondwa wa u tambudzwa muṱani uri a wane Ndaela ya Tsireledzo u bva kha Khothe ya Madzhisiṱaraṱa ya u ḓitsireledza kha muthu ane a khou mu tambudza .
U shumisa thandela- u ita uri thandela kana pulane ya mushumo uri i shume
Zwo ralo , musi tshivhalo tsha madzulo a vhathu shangoni tshi nṱha , matshilele a ḓitikaho nga mavu a nga si konadzee . 
Muvango wa amonia na tsumbo dza zwipiḓa zwo yaho nga u fhambana sa tsumbo , khayanidi na tsimbitswuku , zwo wanala zwi zwone zwi re na toksini nnzhi u fhira i yoṱhe . 
Muthu a re hone u tea u vha na zwikili zwa u saukanya , u dzhia tsheo , mbalo na u tandulula thaidzo zwavhuḓi . 
U pfesesa na u shumisa maambelwa
Sa i zwi mulamukanyi na ene mulingi wa mbuno , sisiteme yo vuleaho ya vhuṱanzi i a tevhela - vhuṱanzi hoṱhe ho teaho vhu nga ṱanganedzwa . 
Magudedzi a Pfunzo nga u tou ṅwala a fanela u livhisa makumedzwa avho kha mutevhe wa vhathu wo ṋetshedzwaho . 
Hezwi zwi katela na zwithu zwi fanaho na miholo , sisiteme dza u ṱola muthu uri ndi muthe ḓe , u itwa ha tsumbandila dza goloi dzi endedzaho tshelede , na zwiṅwe .
Zwitshavha zwo itwa nga zwigwada zwo fhambanaho hu tshi katelwa zwigwada zwa vhurereli , vhanna na vhafumakadzi , vhahulwane na vhaṱuku , luambo , tshiimo tsha ikonomi na mveledziso ya zwa vhudzekani .
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza U ṅwala vhurifhi ha u takalela/ livhuwa thuso kana tsivhudzo yo ṱanganedzwaho
U ṋetshedza vhudzulo fhethu hu sa dzuleswi hu re tsini na fhethu hu dzulwaho , u itela u ṱuṱuwedza vhathu uri vha ite vha tshi sedza matungo oṱhe . 
u ṱola kushumele kwa masipala u ya nga ha KPI na thagethe dzo tiwaho nga masipala .
U engedza izwo , tshiimiswa tshi ḓo vhuelwa hu tshi tevhedzwa u fhungudza tshifhinga nyengedzedzwa tsha u shuma , mutsiko na u vhea fulufhelo lwo pfukaho kha vhashumi vha re na ḓivhazwakale nḓivho khulwane ya tshiimiswa . 
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Nga u fhindula mbudziso idzi nga mafhungo mapfufhi , vha ḓo vha vho wana matheriaḽa wo teaho kha manweledzo avho . 
Izwi zwi katela thendelonzwiwa ya vhusimamulayo , ndango , u ṋetshedza ḽaisentsi , mugaganyagwama na khethekanyo ya zwirengwa khathihi na u Manḓafhadza Ikonomi ya Vharema yo Tewaho kha Nyengedzedzo uri zwi ṱuṱuwedze vhuḓifari kha sekithara ya phuraivethe na uri hu vhe na tshanduko .
Hu ne zwa konadzea , fhethu hune ha kuvhanganywa muela wa tshiluḓifhadzwa hu fanela u vhewa nnḓa ha fhethu hune ha dzula mitshini . 
Mashudu mavhi , a hu na data ine ya vha hone ya tshifhinga phanḓa ha khanḓiso ya Mulayo na mbekanyamaitele , nga u ralo masiandaitwa a mulayo a nga si kone u saukanywa nga murahu ha tshifhinga . 
Vhuḓifhinduleli nyangaredzi ha phambano , ndinganyiso , mutakalo na pfanelo dza vhathu . 
Tshifhinga : 2 Awara 30 minete
Vhanna vhone ?
Zwiṱaluli zwa zwikhokhonono
Nḓisedzo ya tshumelo dza masipala na sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele
Maga na Milayo 
Imani nga muduba ni ṋekane bola kha muduba wonoyu .
Thevhekanyo yo gaganywaho kha iḽi ḽiṅwalo hu tou vha ndededzi .
A vha nga vuwi vho mmbusa nṋe .
Vhaminisiṱa vha Khabinethe vha tea u tikedza nga mbuno tshinyalelo dza kha mihasho yavho yo fhambanaho .
( a ) Awara dza rathi dzi fanela u pfuka sa awara dza phanḓa ha musi mbadelo ya diphosithi i tshi nga badelwa ; na
tshee mutuku
saukanya kutshimbidzele kwoṱhe na sisitemu u vhona uri mvelelo dzavho na ndivhotiwa zwi tshimbidza vhuvha ha u tshilisana ha miraḓo yoṱhe ya tshitshavha .
Ezwi a si tshipiḓa tsha nyavhelo ya tshikolo . 
Mbuno dza nyambedzano :
Tshiitisi tsha zwibviswa zwa mbadelo u fhirisa u zwi dzhia sa u lambedza masheleni ndi tsha uri , zwi tshi fhambana na dziṅwe thengiselano dza zwa masheleni , ndivho ya thengiselano a si mbuelo ya zwa masheleni . 
Ho sedzwa Mbuelo ya Buloko ya ḓuvha na ḓuvha
Mulevho wa IFLA wa Cape Town u ḓo ṋetshedzwa Dziminisiṱa dza Mvelele dza Mbumbano ya Afurika u tendelana nayo , u i tikhedza na u shuma ngayo .
Ṱhoḓea dza nḓowetshumo dzi tea u ombedzela u thomiwa ha khantsela ya vharumelazwivhambadzwa nahone nḓowetshumo yo topolwaho i tea u wela fhasi ha sekhithara dza ndeme dza nḓowetshumo dza DTI . 
Tshiwo tshandukisatshivhumbeo tsha tshipiḓa tsha
Tshipikwa tshavho ndi u simula masia a shumaho nga kha mbekanyamaitele i ṋeaho mveledzo kha thengo nga vhunzhi na dziikonomi dza zwikalo zwa vhukoni ha Vundu khathihi na mihasho kha u shumisa masheleni na kha maitele a phurokhuamenthe . 
Vho McNeely vho dzhiela nṱha uri vhurereli hoṱhe vhu a ṱanganedza phambano ya vhutshilo ha zwimela na zwipuka , naho hovhu vhuvhambedzanyi ha vhurereli vhu songo lingana tshoṱhe siani ḽa u londota phambano ya vhutshilo ha zwimela na zwipuka . 
Izwi zwo ḓa u ṋetshedza nga vhuḓalo nga ha u thoma na u tshimbidza dzikomiti dza wadi .
Zwa mbalombalo zwi bva kha mbuelo , tshinyalelo , muṱuso na zwithu sa zwe zwa vhiga nga vhatheli na vha vhambadzi kha mbuelo dza muthihi na kha maṅwalo a ndingo . 
Ḽiga ḽa 4 - U pendela
Tshibode
Naho zwo ralo , nga u ṱoḓa u ombedzela u kwamea zwi tshi hanedzana na zwithu zwo ḓoweleaho fhedzi na u kwamea nga zwithu zwi fanaho zwa ḓivhazwakale , nyanḓadzamafhungo yo livhana na khombo ya u xeletshelwa nga zwithu zwa ndeme . 
2.1 . Khabinethe yo ṱanganedza u pembelelwa ha Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi he ha farwa ngei Sasolburg kha ḽa Free State fhasi ha thero ine ya ri : " Vhafumakadzi vho Farana kha u isa Afrika Tshipembe Phanḓa " .
Mushonga wa u alafha HIV / AIDS ( dzilafho ḽa anthirithirovairala )
vhulapfu na zwivhumbeo zwo
Huna zwithu zwinzhi zwa u fembedza zwo fhambanaho .
Ndivho ya izwi ndi u engedza ṋetshedzo ya tshumelo nga kha sisiṱeme i fanaho ya vhuvhusi ha tshitshavha , u khwiniswa kha u shumiswa ha tshiṱafu na u sikwa ha muṋango muthihi wa tshumelo dza muvhuso kha vhadzulapo .
Nḓowelo ya vhuṱhogwa vhukuma ndi iyo ine zwigwada zwinzhi zwa tshitshavha zwa kovhelana . 
U engedza kha u rumela vhaingameli vha Muhasho wa Vhasumi kha nḓowetshumo u itela u kombetshedza u tevhedza mulayo , ri kha nyambedzano na Muhasho wa Vhuendi u itela u swikelela databeizi yayo ya thekhisi dzo ṅwaliswaho . 
( d ) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ -12 tsho ḓiimisela u bveledza vhagudi vhane vha kona u :
Zwiḽiwa zwa tshipentshela a zwo ngo dzheniswa kha manweledzo - ṱhoḓea zwo dzo ṅwaliwa kararu kha zwiḽiwa zwiraru zwa ḓuvha . 
Sa tshipiḓa tsha u pembelela ṅwedzi wa vhafumakadzi , muvhuso u ḓo vha na vhuṱambo ho vhalaho ha u hulisa vhafumakadzi kha sekithara dzo fhambanaho na u sumbedza zwe ra swikelela sa shango .
Pfufho idzi ndi iṅwe ya nḓila ine Muhasho wa Pfunzo ya mutheo wa ṱanganedza na u ṱuṱuwedza vhadededzi vho ḓi kumedzelaho na u ṱhogomela kha vhuḓidini havho ha u bveledza vhagudiswa kha u vha vhadzulapo vha na vhuḓifhinduleli vha Afurika Tshipembe ḽa demokirasi ḽi si na u ṱalula nga lukanda na mbeu .
U ḓivha na u ṱalutshedza u fana na u sa fana ha zwithu
Musi zwiengedzwa kha mitengo na zwiṅwe zwiitei mimaragani zwi tea u dikitheitha mitengo ya thikhithi , nḓila ine mitengo ya bupo yo dzudzanywa yo serekana , a i pfesesei nahone i a ḓaḓisa vhaendela mashango . 
thikhedzo : Thikhedzo ndi ' themendelo ' vhukati ha mahoro .
Wa vhuvhili ndi musudzuluwo wa moḓoro nga tshivhumbeo tsha vhuendi ha nnyi na nnyi na ha phuraivethe . 
Vha fanela u ḓadza
Mukumba wayo u na muvhala wa buraweni u songo dombelaho
Muthu ane a saukanya khohakhombo u fanela u sedza hafhu tsireledzo ya masheleni a Tshikwama kha ṅwaha wa muvhalelano wonoyo na u ṋetshedza muvhigo wa u ṱola khohakhombo kha Mulangi Muhulwane . 
Sekhithara ya vhulimi vhuponi vhuṱuku , u sheledzwa nga mvula na u limela u ḓi fusha ndi dzone dzo andaho Afrika . 
U dzhenelela kha nyambedzano a tshi tikedza muhumbulo wawe
U bva nga 2002 , nyaluwo ya ikonomi yo khwiniseaho na u dzudzwa ha inifuḽesheni zwi ita uri hu vha na masheleni manzhi a khovhekanyo . 
Ndi humbula uri miraḓo vho eletshedzwa uri tshifhinga tshinzhi Afrikaans , i ne ya vha na ṱhoḓea ṱhukhu , i ḓe nga murahu . 
Miraḓo ya tshigwada vha a vhofhea nga milayo , ndivho na zwipikwa zwa tshigwada zwo tendelaniwaho khazwo . 
4.23 Vhugevhenga ho itwaho nga fhasi ha khethekanyo ṱhukhu dza ( f ) ndaṱiso ya hone ndi ṱhukhu ; tshifhinga tsha hone ndi miṅwaha mivhili dzhele , na mulifho wa R40 000.00 .
Vhabebi vha ṱuṱuwedzwa u ya tshikoloni tsha ṅwana wavho u haseledza nga ha mvelelo .
Garaṱa i farwa nga mulwadze nahone i ḓo thusa kha vhudavhidzano na vha tshumelo ya mutakalo . 
Vhushai
Muḓivhalea Muhaṱuli Muhulwane na miraḓo ya zwa Vhulamukanyi ;
Hu na tshaka dzo fhambanaho dza nḓila dza u bannga dzine dza vha hone u itela ndangulo ya masheleni a dona . 
h ) Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele , 1997
Zwo vha zwi tshi vhavha u pfuluwa Qunu .
Ndivho iṅwe na iṅwe i na sethe ha zwipikwa zwi elanaho , zwo livhaho , arali zwo swikelelwa , zwi ḓo tendela vhashumi vha mbekanyamushumo nga u angaredza u swikelela ndivho yo bulwaho . 
Ri ḓo amba zwinzhi nga ha izwi nga murahu musi ri tshi amba nga ha vhudzulo ha ṱhoḓea dzo khetheaho . 
Thendelo ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa i kwama tshakha dza goloi dzi i tevhelaho :
Tshumelo dza mirurela ya malatwa ndi tshithu tshihulwane kha mutakalo .
Arali hu na tshiṅwe tshikhala , arali Ndayotewa i tshi ri tendela u vouta , ndi ngani iḽi fhungo ri sa vouti khaḽo ?
U funza zwiteṅwa zwa girama hu ndingedzo dza khakhulula vhukhakhi u bva kha zwe vhagudi vha ṅwala
Mvelelo dzi thusa kha u dovha u ri dededza kha mushumo muṅwe une wa kha ḓi fanela u itiwa , u itela uri u tshimbilelane na mafhungo maḓifha a zwe zwa swikelwa kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho , hu na kuvhonele na tshenzhemo dza vhadzulapo .
I shumiswa u ombedzela uri vhathu vha re na AIDS vha na tswayo na tsumbadwadze nnzhi , ngauri vha lwala malwadze o vhalaho nga tshifhinga tshithihi . 
Zwine nda fana ngazwo na khonani dzanga
Kha heḽi fhungo , ro thoma sa u tou edzisa Mbekanyamushumo yo Angaredzaho ya Mveledziso ya Mahayani ngei Giyani , kha ḽa Limpopo , nga Ṱhangule mahoḽa .
Kumbwa kuṱuku kutshena _________________________(ku eḓela / tshi eḓela ) fhasi ha mmbete wa Mandu .
Vhurangeli ha masia mararu vhu khou ya u bveledziswa u ṱoḓisisa khonadzeo ya u bveledziswa hafhu ha hosiṱele ya phuraivethe kha nḓowetshumo ya migodi . 
A O vha e na vhumvumvu a tshi khou ṱoḓou ri vhathu vha mu mvumvuse .
SAGNC I sedzulusa dzina nga murahu ya li rumela murahu hune la bva hone kana ya li rumela kha vhadivhi uri hu itwe dzinwe dzithodisiso .
Awara dza 20 ( awara 2 nga vhege )
Pfanelo ya u wana phindulo nga u ṱavhanya .
Tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwibuḽoko ezwi zwa u fhaṱa tshi tea hafhu u dodombedzwa kha ngudo dza thungo . 
Ofisi ya Muimeleli wa Miṱa i dzhia tshifhinga tshingafhani u eletshedza kha mafhungo a hanedzanaho ? 
Mathukhwi a zwa ndondolo ya mutakalo a tea u putekanywa ngauri kanzhi a vha o ṋukalesa . 
Muhasho u kha maitele a u wana sisiṱeme ya u rekhoda data i si ya masheleni . 
Tshikolo tshi tea u shumisa phurogireme yeneyo ye tsha khetha , tsha sa ṱanganyise zwine zwa nga sia zwi khou ḓaḓisa vhagudi .
3.3.3 Mulayotibe wa Zwibviswa zwa u tshimbidza thundu ( Tshikwama tsha Ndiliso ya Tshikhafhadzo ya Oiḽi tsha Dzitshaka ) na Mulayotibe wa Ndaulo ya u tshimbidza thundu ( Tshikwama tsha Ndiliso ya Tshikhafhadzo ya Oiḽi tsha Dzitshaka ) dzi na mbetshelo dza u shumisa Phurothokhoḽo ya Dzangano ḽa Zwikepe ḽa dzitshaka ya 1992 u itela u khwinisa Thendelano ya Dzitshaka kha u Thomiwa ha Tshikwama tsha Dzitshaka tsha Tshinyadzo ya Tshikafhadzo ya Oiḽi nga Afurika Tshipembe .
Nga murahu ha u ṋekedzwa muvhuso wa vhone vhaṋe kha ORC , ḽihoro iḽi ḽo kunda kha dzikhetho nahone ḽa vha ḽihoro ḽivhusi . 
Hu na vhaṅwe vha vhathu vhashu , hu tshi katelwa vhaswa , vhane a vha athu vhuya vha shuma lwa miṅwaha minzhi .
Roṱhe ri a ita zwa vhudzekani , fhedzi vhunzhi hashu ro funziwa u zwi dzhia zwi zwithu zwa vhuḓabaḓaba , zwa tshika kana zwi shonisaho , nga nnḓa ha musi zwi tshi itwa nga ngomu ha mikano ya mbingano . 
Ndi tea u alusa na u ṱuṱuwedza vhathu nga maine a ndi nga kona ane a ṱalula Gauteng na u sumbedza zwivhuya zwa vundu iḽi . 
( 4 ) Muthu ane a dzhia tsheo u na pfanelo dzi re kha Mulayotibe u swikela henefho hune zwa tendelwa nga lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa muthu onoyo ane a dzhia tsheo .
Malugana na izwi , kuitele kwashu kha u shumisa maitele a tshizwinozwino kiḽasini ndi mathomo a u sumbedza mvelaphanḓa . 
Mulayotibe u tendela u vusuludzwa ha sekithara ya dziposwo nga u angaredza u itela u ḓo thusa kha mbetshelwa dza tswikelo ya ḽifhasi kha vhutumbuli vhuswa ha tshumelo dza eḽekhiṱhironiki ngeno dzi tshi khou bvela phanḓa na u ṋetshedza tshumelo dza ndeme nahone dzo tsireledzeaho nga maitele a kale .
U ṱuṱuwedza tsireledzo magondoni na u fhungudza u ḓalesa ha zwiendedzi . 
Hu na phurogireme nngana dza dziholodei dzine dza itiwa nga ṅwaha ? 
Fhedziha , kha vhupo ha mahayani hune ha vha na rakhemisi muthihi fhedzi , hu ṱoḓea wa u imela u itela u ṋetshedza thikhedzo . 
Ofisi idzi dzi wanala kha Vhuimangalavha ha Dzitshaka ha Johannesburg na ha Ḓorobo ya Kapa , na kha mikaṋo yo fhambanaho ya mashango na kha vhuimazwikepe ha vhuvhambadzi .
Kha miṱangano ya bodo , mulangi u shuma na mudzulatshidulo wa bodo u ita mvetamveto ya adzhenda .
Kharikhuḽamu ntswa i ḓo vula zwikhala zwinzhi zwa u swikelelwa ha pfunzo nga vhoṱhe .
Ndi humbula uri hu ḓo dzhiiwa tsheo zwenezwo nga murahu ha zwenezwi , sa tsheo yo sedzaho masheleni . 
Pfunzo ya kerekeni ya tshiofisi ndi ya uri vhuvhi vhu a vhonala nga u vha na vhusaṱhane na u kavhiwa nga madimoni , na uri thabelo ndi yone fhedzi ine ya pandela mimuya mivhi .
U fhungudza malaṱwa nḓowetshumoni , mabinduni na miḓini ; 
Hedzi ndingedzo dzo aṋwa mitshelo yavhuḓi nahone ṋamusi dzhango ḽi nga kona u ḓiṱongisa nga tshivhalo tshihulwane tsha vhukoni , zwiimiswa na mbekanyamaitele kha maimo oṱhe u itela u thusa mveledziso yazwo . 
PMS I A KONA HAFHU U SHUMA SA NḒILA YA U ṰAVHANYA U KAIDZA SAIZWI I TSHI SUMBEDZA U SA SHUMA KANA U BVAFHA , ZWENEZWO I TENDELA U DZHENELELA HO TEAHO U ITELA U KHWINISA .
Vhaimeli vha midia vho tendelwaho vha fanela u dzhia maimo avho nga 17:30
Tshi thoma nga tsedzisiso ya mvelelo dza masheleni dza ṅwaha wo fhiraho , tsha ṋea tsedzisiso nyangaredzi ya mafhungo a ikonomi ya shango , na tsedzisiso ya ṅwaha wa muvhalelano u no khou ḓa .
Thaidzo dzi fanela u rangiswa phanḓa u ya nga ndeme dzadzo , tshihaḓu , vhuphara na u shela hadzo mulenzhe kha u bvelela ha muhasho . 
Ḽitheretsha ya Afrika na vhutsila ndi zwa ndeme i aluwaho nga ṅwambo wa u aluwa ha vhathu vha vhuimo ha vhukati kha ḽa Afrika na mimaraga miswa ya zwa vhutsila ine ya khou thomiwa ngeo kha ḽa Nairobi Kenya , Afrika Tshipembe na Nigeria . 
Vho N F SHIVAMBU : Ndi khou humbela uri vha songo ntshutshedza .
Asesimennde : Nyambedzano na muvhigo
Vhudzulapo ha mashango mavhili zwi amba uri muthu u dzhiwa sa mudzulapo wa mashango ayo mavhili .
1 . Muṱangano Guṱe wa Mbumbano ya Dzitshaka ( UNGA )
Thandela ya vhukunakisi ha fhethu - yo thoma fhedzi hu na thaidzo dza miḓalo
Kha riṋe mushumo uyu ho vha hu ngafhadzo ya ndeme ya uri mivhuso i re na tshihali tsha ṋuklia i ḓo fara nḓila ya nyambedzano nga u fulufhedzea nga maga a bveledzaho a elanaho na ṱhangulapfumo ya ṋuklia . 
Zwi a konḓa u amba , fhedzi ndi humbulela . . .
Zwishumiswa izwi zwi na masiandaitwa kha Afrika Tshipembe kha kutshimbidzele kwa mafhungo aḽo a fhano hayani ngauri ndi shango ḽo sainaho thendelano kha Mashango Mbumbano na maṅwe madzangano a dzitshaka . 
4.6 Ndayotewa i a fha ndaela i kha vhuimo ha mashango a dzitshaka-tshaka .
Minwe yavho i ḓo dzhiwa
notsi dza khoso
U vhumba tshisiku tshawe tsha maipfi ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe a tshi shumisa maḽeḓere a u ranga a maipfi ( tsumbo , sima , gera , gona , na maṅwe )
Vha tea u pfesesa kwa uri nyimele dza zwa matshilisano sa vhushai na zwiṅwe zwi ḓisaho u kundelwa nga nyimele zwi nga sika zwoṱhe na u londota ṱhoḓea dzo khetheaho - nga maanḓa kha mashango ane a khou bvelela . 
Kha vha ḓadze luṅwalo lune lwari ' Kha o teaho ' .
Khumbelo dzo dzheniswaho kha Zwipiḓa zwa tshiṅwe tshithu dzi ṋetshedza tshikhala dza u ita na u swikela zwikili zwi ṱoḓeaho kha fhungo iḽi . 
Masala a mavhudzisi : nnyi , mini , tshifhio , tsha nnyi , ( tsumbo : Ndi bugu ya nnyi ? )
Uḽa muṱhannga a mbo vha o mela , a dzhena nḓuni a tshi tou tepa .
Naho hu na ṱhoḓea iyi kha zwa u dzhenelela ha vhabebi zwikoloni , ṱhoḓisiso kha zwikolo zwa vharema nga fhasi ha mafhungo a athikili iyi dzi sumbedza u dzhenelela ha vhabebi kha nyito dza zwikolo zwa vharema nnzhi ho fhimiwa . 
Fhedzi ndi zwa ndeme uri vhatholi vha kwamane na SETA yavho phanḓa ha musi vha tshi saina thendelano ya vhugudisi u vhona uri SETA yavho i na tshelede yo linganaho naa .
Pulane dzine dza pfadza dzine dza vha na zwifhinga zwo vheaho zwine zwa swikelelea
Miapula yanga a i nga ḓo pfukela nga ngei ya ḽa dzikhouni dzi re fhasi ha mipaini , ndi a mu ṱalutshedza . 
Vhaholefhali ndi zwipondwa zwo sedwaho khazwo zwi dzulelaho u vha vhathu vha sa imelelwi ngeno hu uri mushumo wo khetheaho u khou ṱoḓea kha sia heḽi . 
Vha bvise fombo
U lavhelesa mafhungo a kwamaho vhuloi zwi na ndeme , sa izwi zwi tshi ḓo thusa Khomishini kha uri hu tea u dzhielwa nṱha zwifhio musi hu tshi itwa nḓila dza u tandulula khaedu dzi re hone zwino nahone dzi sa khou fhelaho-nga murahu ha miṅwaha minzhi musi hu khou shumiswa milayo ya vhukoḽoni .
Kha pfunzo , ro vhona uri huna vha litshi vha tshikolo : tshivhalo tsha vhagudi ; huna tswikelelo kha u ḓi ṅwalisa zwikoloni zwa phuraimari nahone tshivhalo tsha vha fhiraho kha mbalo tsho khwinifhala , ndi tshi ṋea tsumbo dzo vhalaho .
Ri vha tamela zwivhuya fhedzi kha Masipala muswa . 
Mvelaphanḓa ya sisteme ya demokhrasi yo fhelelaho yo ḓitikaho nga vhushaka havhuḓi ha ṱhanganelano ya ṱhonifho na muya wa vhushumisani vhukati ha Khorondangi , Vhusimamilayo na vhuhaṱuli .
Hu nga tea u vha na u ambedzana ha tshipanḓamalivha . 
A vha tei u itelwa khethululo ya lushaka lufhio na lufhio . 
Hetshi tshipiḓa tshi ṋea masia ane a khou lwa tshifhinga tsha u wana zwiṱoḓwa zwi fanaho vhukati havho na u wana tshivhangi tsha thaidzo nga huswi .
KHETHAKANYO YA 4 : U LINGA KHA LUAMBO LWA HAYANI
Vha badele mbadelo dzo randelwaho ( nga kheshe fhedzi )
( 3 ) Arali vhomasipala vhavhili vhe na ndaulo ya gwama ine ya fana nga mushumo fhethu huthihi , hu fanela u vhekanywa nḓila ine ya ḓo ita uri hu fhandekanywe ndangulo , na mishumo hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka .
U thusa kha mveledziso na vhukoni ha vhashumi , u fhungudza u sa dzhenela na u ṱuṱuwedza vhashumi nga kha u shumisa nḓila dzo fhambanaho dza u pfufha . 
Bulani uri yo itisa hani , i ḓipfa hani khathihi na zwine ya lilisa zwone .
Arali fhungo ḽa vha ḽi na dzangalelo ḽihulwane ḽa tshitshavha , Komiti i re kha Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i nga tshea u thetshelesa vhupfiwa ha tshitshavha kana u humbela makumedzwa .
Mudzulatshidulo , ri humbula uri asi zwithu zwine ra nga ita u humbela vhadzulapo uri vha vhulunge maḓi na u humbela vhathu uri vha si ise phanda na u sheledza ḓuvha na ḓuvha nga uri madamu a fhasi . 
Hezwi zwi pfi maitele a u vha mulayoni .
Luambo lwa fomaḽa / lu si lwa fomaḽa
Hezwi zwo bveledza u ḓalesa ha mushumo kha dziṅwe yunithi . 
Vhathu vha midia vha nga si kone u ita mushumo wavho arali siginala ya u ita mushumo wavho yo thivhiwa .
Naa hu na muṅwe wa vhalangi vha khaphani , dzithirasithii , vhalanguli , vhafaramikovhe vhahulwane kana vhakwamei kha tshumelo ya muvhuso ? 
Ndi tenda uri ndi zwa ndeme nga maanḓa . 
Na vhana vhavho vhoṱhe vha zwi tenda .
Hafhu , a si mishumo fhedzi yo khwaṱhaho i itwaho ya vha uri yo lavheleswa fhedzi hone hu na mafulo o itwaho nga u pfumbudzwa ha vhukoni . 
U ṱalukanya uri zwiitisi na mvelelo tshiṱorini zwi ḓo vha zwifhio a tshi shumisa maṱanganyi , sa , ngauri , tsumbo , " vhagudi vho wa nṱha ha muratho ngauri . . . "
Vhupo ha u ṱavha miri ho khetheaho hu nga vhumba vhubvo ha thikhedzo ha vhuṱhogwa ha fulufulu . 
U ṅwala mivhigo wa vhege , ṅwedzi na wa kotara wa mugaganyagwama na u ṱola zwibviswa na u itela u vhiga . 
U khwinisa na u nanga maipfi
Nḓila ine ya shumiswa i fanela u vha yo ḓitika nga pfanelo u itela u sudzulusa u bva kha dzangalelo ḽa sekithara na dzangalelo ḽa kiḽasi u ya kha u sedzesa kha vhulamukanyi ha zwa matshilisano na u lingana .
Ndi nga kona u fhungudza/ engedza mutengo wa tshelede ya vhuunḓi nga murahu ha musi ndaela yo bva ?
Hu ḓo vha hu khou itea mini nga Vhege yo vulelwaho vhathu vhoṱhe ?
Nga tshifhinga hetsho thendelano dza nḓisedzo dzo bveledziswa , u ṱola na u pima ha zwihulwane zwa 12 zwa mvelelo dza muvhuso zwine zwa katela na pfunzo ya ndeme , vhutshilo vhulapfu ha maAfurika Tshipembe , tsireledzo na vhutsireledzi , nyaluwo yo katelaho na mishumo ya vhukuma khathihi na mveledziso ya mahayani na mbuedzedzo ya mavu .
( c ) u balelwa u ita mishumo ya ofisi .
Miraḓo i huliseaho na vhaeni vho khetheaho , ri khou ṱangana hafhu nga tshifhinga tshi konḓaho tsha kilima ya ikonomi .
U ṅwala pharagirafu nthihii u ya kha mbili
Vhathu vhaṱuku vha imela fokhasi khulwane ya u shandukisa nḓila ya dwadze iḽi . 
Vha vhona u nga ndi ḽiḽa ḽiṅwe ḽidau .
Sa izwi vhugevhenga na hone vhu tshithivheli tsha nyengedzedzo ya vhubindudzi , u shumiswa ha zwiko zwa u ḓadzisa na zwone zwi tea u engedza nyaluwo na khonadzeo ya mishumo kha ikonomi . 
U linga arali u fhirisela ha tshikolodo ho tendelwaho ho khwiniswa kha sisiṱeme ya muvhalelano . 
Khoro i fanela u tendela migaganyagwama phanḓa ha musi ṅwaha wa muvhalelano muswa u tshi thoma , nga murahu ha nzudzanyo ya vhukuma na u davhidzana na wadi dza komiti na zwiṅwe zwigwada zwa vhane vha vha na dzangalelo kha vhupo ha havho .
Nga u angaredza a zwi tou vha khagala uri komiti dza wadi dzo kona u ḓisa phambano dza madzangalelo sa zwine zwa ṱoḓea nga mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala .
1 Phando - 1 Lambamai
Musi vhamaki vha vho kovhelwa mbudziso , mabambiri a sambula o fhambanaho mararu o shumiswa u engedza vhupfumbudzi kha mbudziso . 
3.2 . Sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo dza Ṅwedzi wa Mbofholowo Minisiṱa wa Vhudavhdzani Vho Ayanda Dlodlo vho thoma mufhindulano wa vhaswa sa tshipiḓa tsha nyambedzano dzi no khou bvela phanḓa na vhaswa nga uri " U DZHIA NDANGO YA MBOFHOLOWO YAU " ndi thege ye ya shumiswa u tevhela nyambedzano kha zwa nyanḓadza mafhungo ya matshilisano .
Mutheo wa zwa poḽotiki wo konisa u aluwa nga u ṱavhanya ha vhushaka ha zwa mabindu vhukati ha mashango ashu . 
Madzinginywa aya o dzheniswa kha Pulane ya Vhuendedzi ho Ṱanganelaho na Pulane ya Vhuendedzi ha Tshitshavha . 
Ikonomi dzo bvelaho phanḓa dza u bveledzisa Asia dzo ita uri mitengo ya u bindudza i dzule i nṱha fhedzi mitengo ya u vhulunga na yone ya ḓi vha nṱha , zwine zwa thusa kha u ṱalutshedza uri ndi ngani dzisekithara dza thundu dzi rengiseleaho mashangoḓavha dzavho dzo vha dzi sa ḓuri . 
Ndi sumba hani vhuḓipfi hanga kiḽasini
Hu tshi vhambedzwa na vhaṅwe , vha ela hani vhuḓiimiseli havho u dzhia khovhakhombo dza zwa masheleni ? 
Zwi tou vha khagala , ho vha na u sa vhona zwithu nga nḓila yavhuḓi , fhedzi ri tenda uri u shela mulenzhe kha tshanduko ho itwaho nga mabambiri ashu hu fhira vhukhakhi vhufhio na vhufhio nga kule . 
Ḓivhazwakale ya Afurika Tshipembe na tshenzhemo dza maṅwe mashango zwi sumbedza uri vhuthihi na tshumisano ndi zwa ndeme kha u swikelela ndivho dza ikonomi .
3.2.5 Ḓivhaipfi ine ya tea u swikelelwa nga vhagudi vha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili
U fhungudzwa kana u fhedza vhushayi ha mavhuthu , tshayandingano na nzulele dza u sa bveledziswa ndi tsumbo dza kukhwiṋiselwe kwa matshilisano . 
U pulana na u shuma kha phendelashango , u linda lwanzheni na muyani . 
Arali itshi ṋetshedza vhudzuloni ha u valelwa sibadela zwi ḓo badelwa u bva kha mbuelo dza nga ngomu sibadela 100% ya mutengo wa Tshikimu - Radioḽodzhi ( ya mutheo )
10 . NAA MAITELE A KHOMISHINI YA NGOHO NA VHUPFUMEDZANI NDI TSUMBO YA MAITELE A VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA ?
Mulayo wa u ṋea maanḓa a u vhumba , u thomaho Mbumbano ya Afrika , u ṱanganedza ṱhoḓea ya u khwinisa mveledziso ya Afrika nga u alusa ṱhoḓisiso kha masia oṱhe , na kha saintsi na thekhinoḽodzhi nga maanḓa . 
Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri muhumbeli u ḓo lavhelelwa uri a dzhenele buḽoko dzoṱhe dza khoso , nahone a khunyeledze mushumo woṱhe wa khoso , khathihi na u rumela asainimenthe dzi ṱoḓeaho na thandela u itela uri a ḓo kona u tendelwa kha mulingo wa u fhedzisela na u phasa ino khoso . 
Honeha ndavhelelo ndi ya uri khaphasithi ine ya khou shumiswa zwino u khakhulula vhukhakhi ha u rekanya na vhuṅwe vhukhakhi kha mbuelo dza muthelo vhu nga na u ḓo shumiseswa kha u thusa vhatheli vha ṱoḓaho vhulavhelesi . 
MUSHUMO 2.2
( b ) mushumo wayo na matshimbidzele ; na
Mabulazwithihi ( maipfi a no amba zwi no fana ( sa : lala / eḓela )
Musi khumbelo yavho i tshi ṱanganedzwa , Muhasho wa Vhuendi wa Vuṋdu u ḓo rumela muingameli u ṱola tshiṱitshi tsha ndingo na u wanulusa arali tshiṱitshi tshi tshi tevhedza ṱho ḓea dza vhukoni ha tekhinikha ḽa ha u ḓi ṅwalisa ho tiwaho nga Khoudu ya Mashumele ya Khoro ya Afrika Tshipembe ya Zwiṱandadi .
Tshitshavha tsha dzingu tshine khatsho vhathu vha Tshipembe ha Afrika vha nga vhona u dzudzanyea ha ikonomi , maga a kutshilele o khwiṋiswaho na ndeme ya vhutshilo , na vhulamukanyi na mbofholowo , na mulalo na vhutsireledzi . 
Tsha ndeme kha hezwi ho vha u vhea Green Scorpions ngei Vhukavhamabufho ha dzitshakha ha OR Tambo .
Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni
Naho ni si na tshenzhemo , no ita khumbelo ya mushumo kha sedzhari ya zwipuka nga tshifhinga tsha dziholodei ngauri ni na lufuno luhulwane lwa zwipuka . 
Iṅwe ndambedzo kha sia iḽi i ḓo dovha ya bveledza tshiṱirathedzhi tsha vhulavhelesi kha sekhithara . 
Tshigwada tsho lavheleswaho tshi katela vhashumi na vhane vha nga vha vhashumi . 
Vhukavhamabufho ha dzitshaka , vhune ha lavhelelwa u fhungudza tshivhalo tsha mimoḓoro ya Gauteng na u ṱumanywa na tshikafhadzo ya muya . 
Hezwi zwi ḓo ri humbudza roṱhe uri ri na mikovhe ya uri ri shele mulenzhe kha tshiṱirathedzhi tsho ṱanḓavhuwaho tsha u fhedza vhutshinyi . 
Muvhigo wa ṅwaha wo fhelelaho u ḓo katela na u dzhiela nṱha tshanduko kha dzimbalombalo dza vhugevhenga dzine dza ḓo thusa kha khwaṱhisedzo ya khwaḽithi na tshanduko dzi re na vhushaka na maimo a milandu ine i nga itea vhukati ha ṅwaha .
U kundelwa u langa , u monithara na u vhona uri hu na khwaṱhisedzo ya vhuṋe . 
-- Maipfi na mafurase a thekiniki
Nga u ralo , madzina a veine a 102 a ḓo tsireledzwa fhasi ha Thendelano na madzina mararu a zwibveledzwa zwa vhulimi ane ndi Rooibos , Honeybush , Karoo Lamb .
Tshaka dza mbudziso dzo fhambanaho dzi ngaho sa mbudziso dza phindulo dza u tou nanga , mbudziso dzi konḓaho dzi ṱoḓaho phindulo nthihi , mbudziso dza mbambedzo na dzi livhaho dzi tea u shumiswa .
Nnḓu ya vhuya ya fhela , miṱa i fanela u dzudzanya na Dzangano ḽa Thikhedzo u itela ṱhanziela ya u dzula ya u fhedzisela . 
U tevhedza nḓisedzo ya nyito yo imiswa . 
_U ṱalusa sisiṱeme na nḓila dzo vhewaho u itela tsireledzo na mutakalo wa vhashumi vhavho
Vhahumbeli vha fanela u humisela murahu phurumithi dzoṱhe dzo fhelelwaho nga tshifhinga hu sa athu u fhela maḓuvha a furaru nga murahu ha datumu ya u fhelelwa nga tshifhinga nga u tou ralo . 
Ri tea u bveledza thekhinoḽodzhi dzine vhaṅwe vha vha vho ḓiimisela u ṱunḓa u bva kha riṋe . 
Diigiri ya u thoma
Ndi vhafumakadzi vhangana ?
U thoma u vhumba maḽeḓere ( nga u shumisa bulatsho ya u pennda na khirayoni dza mapfura ) .
Zwi khwaṱhisedza uri mulingo kha dzisenthara u tshimbidzwa u ya nga milayo yo randelwaho na dzindaulo , na u dovha zwa khwaṱhisedza vhufulufhedzei ha mulingo . 
Muteo wa tshitshavha : Muteo wa vhuraru wo vha wa tshitshavha tsha vhathu . 
Sa zwe zwa vhisa zwone kha zwiwo zwo fhambanaho , nnḓu yo ḓo tswelwa khevhele dzoṱhe dza muḓagasi , zwa u vulela maḓi kha bommbi dza maḓi khathihi na zwiṅwe zwinzhi zwine zwa rengisea sa tsimbi . 
Vha songo lingedza u rekhoda notsi dzo tou ralo - a zwo ngo tea .
U shumiswa ha ḓaraṱa ya tshireza na zwo a zwo ngo itwa nga u ṱavhanya . 
A vhai vhulunge sa ṱhanziela ya uri vho ita khumbelo .
Vha ḓadzise nga u sedzulusa mafhungo kha ' adzhenda yo dzinginywaho ' kha siaṱari ḽa 20 na u amba kana u dovholola mbuno dza ndeme na vhadzheneli .
Bugu dza zwiṱori na bugu dza zwifanyiso dza ḽaiburari ya kiḽasi .
Vhaṋetshedzi vha tshumelo vha eletshedzwa uri vha shumise mafhungo a re kha khethekanyo iyi u vhumba phindulo yavho . 
Methala idzi zwa zwino ndi dzone minerala ya lupfumo khulwanesa i sa athu shumisa nga nḓila i vhuedzaho shangoni ḽashu . 
Ri nga ṋetshedza tshenzhemo yashu sa tsumbo na musaulano - ri dzulela u vha na muhumbulo wa uri tshenzhemo ya tshanduko ine a i ngo leluwa u i humisela murahu . 
Ndivho ya khwinisedzo dzo kumedzwaho kha Mulayo wa Vhuṱaṱisani , 1998 ( Mulayo 89 wa 1998 ) ndi u
Ndi ḓo vhidza muṱangano wa Joint Presidential Working Groups u dzudzanya zwo teaho u itwa nahone hu si kale ri ḓo ḓivhadza tshigwada tsha ' Energy Champions ' tsho vhumbwaho nga vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha ḓivheaho nahone vhane vha vha na nḓivho .
U avhelwa ha Tshifhinga nga sekele ya Vhege Mbili ( Awara )
Tshenzhemo : Tshenzhemo khulwane kha vhuimo ha ndangulo kana vhuimo vhu linganaho naho . 
c ) Thusedzi dza u thetshelesa / vhona
Magavhelo a vhakhantselara o katelwa afha .
Mudzinginyi wa u imisa u ḓo , musi hu tshi thomiwa hafhu nga khanedzano , u ḓo vha ene ane a ḓo amba u thoma . 
lindelaho ḽaseintsi ya garaṱa
U vhala maṅwalo o hudzwaho sa zwirendo , Bugu Khulwane , phosiṱara maṅwalo a iḽekiṱhoroniki nga kiḽasi yoṱhe na mugudisi .
U dzhenelela miṱangano ya komiti
Mbadelomurahu Musi vho badela muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo , vha nga ita mbilo ya mbadelomurahu kha Tshikimu .
U shumisa luambo na tshivhumbeo tsha tshibveledzwa tsho teaho
1.1.1. Khabinethe i ṱanganedza nyaluwo yavhuḓi kha Zwibveledzwa Guṱe ( GDP ) ya 2.5% kha kotare ya vhuvhili ya 2017 , zwe zwa ita uri shango ḽi bve kha risesheni .
Dziṅwe tshandukiso ndi dza tshoṱhe hu si na u ḓiimisela u vhuedzedza mugero wa vhukuma . 
Pulane dzi ṱalutshedza maitele a tshiimiswa na mashumele , ndumbo , zwiko na zwiṅwe zwiteṅwa zwine zwa ḓo shumiswa kha u ita mushumo kana mbekanyamaitele kha bindu kana muvhuso . 
Tshipida itshi tsha website , tsho sumbedzwaho kha tshanda tshaula , tshina miratho i rathiselaho kha website dzine dza amba nga zwi fanaho na zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa ngazwo kha siatari line vha vha khalo .
Zwazwino , Afurika Tshipembe ḽi ḓiphina nga u vha shango ḽo vhofholowaho , zwo vhaho hone nga kha u dzhenelela ha mashango o vhalaho a Afurika .
Nga maṅwe maipfi , hu kha ḓi vha na dziṱhuṱhuwedzo kha zwa mugaganyagwama dzine dza nga thomiwa . 
Afrika Tshipembe ḽo ḓiimisela u vha ṋemuḓi wa muṱangano , zwine zwa ḓo thusa nḓowetshumo ya vhuendelamashango , mabindu maṱuku , a vhukati na maṱukusa , na sekithara ya mbambadzo ya i songo dzudzanaho .
Thevhekanyo dzi yaho phanḓa dzine dza anzela u vha dza mitalo tswititi na uri dzi imela uri ndondolo i dzudzanywa hani u itela nyimele nkene kana tshigwada tsha nyimele dzi re kha ḽeveḽe iṅwe na iṅwe ya ndondolo kha sisteme ya mutakalo . 
Ho sedzwa tshumiso ya DSP
" Ni songo vhilahela , " ndi Ann a tshi mu eletshedza .
Tsedzuluso ya kushumele ya ṅwaha nga ṅwaha : Khoro dzi tea u vhiga tshifhinga tshoṱhe kha Komiti dza Wadi na zwitshavha nga ha migaganyagwama yavho na tsedzuluso dza kushumele , sa tshipiḓa tsha miṱangano ya tshitshavha .
Zwiṱaluli zwihulwane zwi no fana zwa maitele ndi u ṋea tshikhala tsha khanedzano na u tsireledza uri tsheo dzi songo dzhiwa hu so ngo vha na vhusedzi ho khunyelelaho . 
I fanela u vha nga fhasi ha muhanga wa kushumele wa mbekanyamaitele dza lushaka dzo bveledzwaho nga mihasho yo teaho ya muvhuso .
Ofisi iṅwe na iṅwe ya dzingu yo wana maputu a nḓivhadzo na fomo dza khumbelo ya ndiliso nahone ho vha vhuḓifhinduleli havho ha u tshimbidza na u isa dzifomo kha zwipondwa . 
Manweledzo a CV a Nkhetheni muṅwe na muṅwe ;
Vhuimo ha ikonomi vhu dovha hafhu u thusa kha u fhungudza mbadelo dza nzwalelo na u tsireledza u shumiswa ha vhubindudzi nga sekithara dza phuraivethe na koporasi dza nnyi na nnyi zwine zwa vha ndeme kha u khwaṱhiswa ha vhukoni kha tshifhinga tshilapfu na phimo ya nyaluwo ya ikonomi yo fhelelaho . 
Kupfesesele kwavhuḓi kwa sisiṱeme dza ofisi na maitele . 
U ita nḓowenḓowe na u ṋekedza
U shumisa luambo nga nḓila ya u tou humbulela , nga maanḓa kha ḓivhaipfi yo fhambanaho
Naho hu na nyimele ire afho nṱha , zwi a konadzea hafhu uri u wa ha ikonomi hu sa gumi hu nga kha ḓi ḓisa zwikhala zwa nyaluwo . 
Muthu wa vhuraru na ene o vha o tshadzhiwa fhedzi a vhofhololwa nga nṱhani ha u sa vha na vhuṱanzi . 
3.5 . Khabinethe yo tendela u ṋetshedziwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Milayo ya Vhulangi ha Mupo wa 2016 Phalamenndeni .
Phurofesheni iyi ya nṱha ngaurali ya ndulamiso a i na tshikhala tsha vhugevhenga . 
Fomo i tea u khwaṱhisedzwa na u sainwa phanḓa ha :
Mulanguli wa Muhasho wa Muvhuso o lindela nga maṱo matswuku u vulwa ha nḓila ya Bus Rapid Transit , ine ya ḓo ṱumanya ḓoroboni nga ngomu na vhupo ha Table View . 
Khombo ndi ya u vha na u shayea ha vhupfumbudzi ho teaho vhukene ha masipala kha u engedza kushumele kwa masipala . 
ṋetshedza muvhigo wa tshifhinga tshoṱhe na u vhiga kha muhasho wa sekithara yavho na mulanguli wa CBP nga ha mvelaphanḓa na khaedu .
U livhana na ṱhoḓea dza vhaaluwa vhaswa na vhaaluwa sa izwi ḽevele dza ḽitheresi kha vhukale uhu , naho dzi khou khwiṋisea , dzi tshi ḓi dzula dzi fhasi u fhira dza murafho wa vhaswa . 
Mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa wa vhaṋetshedzi vha tshumelo
Hu tshi ḓadziswa , Mulaedza wa Mugaganyagwama wa 2015 / 16 wo tetshelwaho u vha hone nga dzi 25 Luhuhi 2015 tshi ḓo bvisela khagala u avhelwa ha zwishumiswa kha mbekanyamushumo dza muvhuso dzo fhambanaho sa zwe zwa ombedzelwa nga Muphuresidennde .
Ngona ya vhutshimbidzi : u ḓihumbulela , therisano ya dzulo
Hu nga ḓi swaiwa tshumisano dzi fhiraho nthihi . 
U saukanya SWOT zwi thusa kha u topola ṱhoḓea dza tshitshavha dzine dza nga dzheniswa kha IDP
U ṱumana na thikedzo ndi tshenzhemo ya vhuḓigeḓi na u pfa wo tsireledze . 
Mulayo na muhanga wa kushumele kwa mbekanyamaitele
Tikedzani nga mbuno dzi no bva kha atikili .
Vhadededzi vha re tshikoloni .
Vhurifhi ha tshiofisi / fomaḽa
Nyimele yo dovha ya ṱanganana mafhungo a uri tshiimiswa tsha muvhuso tsho vha tshi songo lambedzwa tshoṱhe , zwo bveledzaho uri hu vhe ha zwikhala zwinzhi . 
Musi mutevhe wa khaṱhulo nga yuniti iyi ya FCS u tshi khou lapfa u tshi ya , vhapfukamulayo vhanzhi vha vha vha tshi khou bviswa zwiṱaraṱani . 
Fhethu havho hu tshi lwa na vhadzulapo
I dovha hafhu ya shela mulenzhe kha u thusa miṱa u kona u langa khombo dza vhutshilo , na u leludza u tshintsha mishumo , zwine zwa ita uri hu vhe na ikonomi ine ya shanduka .
Ndi ya ha Tshamaano .
Tshumelo ya dzilafho ya shishi ya awara dza 24 i katelaho vhupo hoṱhe ha Afrika TshiPembe .
Mvelaphanḓa yo itwaho kha ikonomi yo ḓisa khaedu khulwanesa kha riṋe roṱhe .
Zwikili zwa u ṱalutshedza ndi zwavhuḓi , fhedzi mihumbulo zwi nga itea ya si pfeseswe naho vhavhali vha tshi kona u bula maipfi . 
Sisiṱeme ya Vhupimathengo ha Lushaka i bva kha Muhanga wa Mbekanyamaitele ya Vhupimathengo ya Lushaka une wa vhona uri vhuṱanzi vhu fushaho vhu shumaho u bva kha vhupimathengo vhu khou katelwa kha maitele a vhupulani , u ita mugaganyagwama , u khwinisa madzangano a tsedzuluso ya mbekanyamaitele , khathihi na mbekanyamushumo dzine dza khou bvela phanḓa na ndaulo ya thandela u itela u khwinisa mashumele .
Mulwadze ane a khou vhaisa a nga si humiswe a songo lafhiwa ngauri a huna madokotela kana manese .
Dzinwe tshumiso dzine dza tea u ṅwaliswa dzi katela :
Muluvhisi wa Baanga ya Mbulungelo , Vho Gill Marcus ,
Khabinethe i dovha hafhu ya fhululedza zwihulu u shela mulezhe ha vho khwaṱhisedzaho uri madzina avho a hone kha mutevhe wa vhakhethi .
( 4 ) Muthu u ima u vha murumelwa wa tshoṱhe arali uyo muthu-
Musi zwi tshi elana na u ṱanganedzwa na pfanelo ya u shuma phanḓa ha khothe . 
Mumaki Muhulwane , u dovha , a sedzulusa mushumo wa Vhafarisa Mumaki Vhahulwane na Vhamaki Vhahulwane . 
Zwa ndeme , arali CFC i tshi wanala kha shango ḽi re kha mutevhe , mbuelo yaḽo a i nga ṱuṱuwedzi vhadzheneleli vha Australia nga nnḓa ha musi arali mbuelo i songo laedzelwa u vha mbuelo ya vhubindudzi . 
Khwiniso dziṅwe na dziṅwe dzi ḓo dzhiwa sa tshipiḓa tsha ḽikumedzwa . 
Mulayo muswa wo khwaṱha kha mafhungo a tsireledzo , zwihulwane nga uri u ḓo ṋetshedza zwigwevho zwi vhavhaho na ndaṱiso . 
30 Khubvumedzi
Khovhe kana zwa lwanzheni zwine zwa vha kha mutevhe wa Convention of International Trade in Endangered Species a zwi nga ṱun ḓwi
Mutheo wa mbadelo idzi ndi u elana na maraga . 
Muhasho u ḓo khantsela masheleni a kolodiwaho arali wo fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi uri a vho ngo tea u wana masheleni ayo .
U fhambana hashu nga muthu zwi ṱuṱuwedza mashumele ashu sa izwi zwi tshi shuma sa tshiko tsha khethululo na phambano . 
kha dikishinari ya ene muṋe .
Hu nga vha hu na madzangalelo a ṱaṱisanaho u bva kha wadi dzo fhambanaho kha masipala nahone madzangalelo aya a tea u dzhielwa nṱha musi hu khou lugiselwa PMS .
Vhaṅwe vhashu ri re kha phurofesheni ya mutakalo ri dzulela u wana maanḓa na fulufhelo u bva kha fulufhelo ḽa mazhakanḓila na u ḓiimisela havho kha vhathu ho leluwaho na u vha huhulwane . 
Nḓowetshumo ya u phurosesa ṋama yo ṱanganedzwa zwavhuḓi Gauteng zwi tshi bva kha vhutsini na masia a vhulimi na mimaraga . 
Kha u ṱoḓa thandululo , mveledziso dza zwenezwino kha mulayo wa dzitshaka na maanḓalanga a mulayo sili a sedzanaho na mafhungo a fanaho a ya sedzuluswa . 
Mveledziso ya kudzulele i ṱoḓa u shumiswa ha vhunzhi ha zwiko , hu tshi katelwa mavu , tshelede , mztheriala a u fhaṱa , vhashumi , fulufulu na maṱi . 
Mvelelo dzi sumbedza uri u dzhenelela nga u shumisa mbekanyamaitele ho vhekanywaho nga ndaulo ya Muphuresidennde Vho Zuma hu khou aṋwa mvelelo mbuya .
Naho zwo ralo , vha a ṱoḓa u vula masia o khetheaho a matshilo a phuraivethe hune vhanna vha kandeledza na u tsikeledza vhafumakadzi u itela u bvisela khagala mafhungo aya , uri a ḓivhiwe nga tshitshavha , na u ri a kone u vha tsheo ya guṱe . 
khwinisa vhuḓifhinduleli ha wadi na zwiimiswa zwa masipala nga tshavho na kha zwitshavha zwine vha zwi shumela
Mugaganyagwama we ra u vhea ṱafulani u kwama tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhukonḓi uvhu , hu u lwela u tandulula vhukonḓi kha nyaluwo khulwane na nyaluwo nyangaredzi . 
Afrika Tshipembe ndi ḽone ḽi bveledzesaho mbanzhe , nahone , naho vhunzhi hayo i tshi shumiswa fhano hayani , hu na nnzhi ine ya rumelwa seli . 
1 . Kha vha vhe na vhuṱanzi uri tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe tshi fusha nḓila dza QQT , zwi amba uri
Vhashumi vha u lafha vha ḓo lwela u fhaṱa vhushaka hu no pfadza na vhalwadze zwi tshi langwa nga u fulufhedzana na u pfesesana . 
Kha zwiimo izwi zwoṱhe nḓila yone ya zwa mulayo i nga thithisea . 
Pfanelo ya u fariwa nga nḓila yo teaho na nga u ṱhonifha tshirunzi na zwithu zwa tshidzumbe zwa muthu
Kha vha ite nyolo ya phaka dza netiweke ya vhupohaya vhuṱuku hu si zwikhala zwo vuleaho zwine zwa vha zwihulwane zwine zwa tea u langiwa zwavhuḓi nga vhadzulapo . 
Phekhe ya Gaidi ya IDP yo bula mbetshelo siani ḽa sisiteme na nḓila dza kushumele , u monithara na u ela .
Ḽevele ya pfunzo ya vhashumi i a sedzwa , i vha mbuelo ine ya fhiriselwa kha vhashai . 
Izwi zwi katela ṱhoḓea dza zwa mulayo u ya nga u tholwa na u fheliswa ha Muṱolambalelano Muhulwane , u ṋewa tshelede kha mugaganyagwama , u tholwa ha tshiṱafu , maanḓa a mbalelano na kupulanele kwone khathihi na vhuhulu ha u phaḓaladzwa ha mivhigo ya odithi . 
MUPHURESIDENNDE WA RIPHABUḼIKI : Vho ana kha zwiṅwe zwazwo , uri Afurika Tshipembe ... [ U dzhenelela . ] ... ndi ḽa vhathu vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo , vharema na vhatshena , na uri a hu na na muvhuso na muthihi une wa nga ri u na ndaulo nga nnḓa ha musi zwi tshi khou bva nga lutamo lwa vhathu . [ U dzhenelela . ]
Mbuelo i a pfukela u ya kha miṅwaha ya 3 ya khaḽenda nahone ndingo dzi itwa luthihi kha tshikhala tsha miṅwaha ya 3
Muavhekanyi wa manyoro wa dzitshaka ane a shuma u bva ngei kha vunḓu ḽa Eastern Cape o wana zinc sulphate ya mutengo wa fhasi u bva ngei China . 
miswaswo ( anecdotes ) --- u anetshelwa ha zwiwo zwipfufhi hu na ndivho ya u mvumvusa kana u bvisela khagala mubvumbedzwa .
Muvhuso wa lushaka
Mufarandugelo , ḽaisentsi kana phemithi yo ṋekedzwaho kana yo bviswaho u ya nga Mulayo uyu u ḓo vhiga kha Minisiṱa u pfukwa huṅwe na huṅwe ha mbetshelwa dza Mulayo nga muṅwe muthu . 
Mbekanyamaitele ya Afrika Tshipembe na muhanga wa kushumele wa mulayo zwi ṱuṱuwedza zwitshavha zwine zwa dzhenelela nga mafulufulu kha u langula mveledziso dzawo .
Mulayo wa Ndinganyo ya u Thola , 1998 ( Mulayo 55 wa 1998 ) u ḓo shumiswa nga nḓila i bveledzaho , na mbuyedzedzo na phaḓaladzo ya mavu na maṅwe maitele a u manḓafhadza .
Ngauralo , u dzudzanya samithi yavho , ho vha hu tshi ḓo vha hu songo vha hone kha tshifhinga tsho teaho sa tshino , musi shango ḽashu li tshi khou livhana na khaedu dza mikhwa ya tshaka idzi . 
Ndivho dzi katela u thivhela malaṱwa , kufarelwe kwo teaho kwa malaṱwa , na mveledziso ya vhukoni ha kufarele kwa lushaka kwo linganelaho , zwihulwanesa zwileludzi zwa u fhisa . 
Ṱhoḓea dza ndeme dza mushumo : Vhuḓiimiseli ha u ḓiṅwalisa sa mugudisi . 
Thandela i na tshifhinga tshiṱuku madzuloni a u vha mushumo wa tshoṱhe , nahone i na mugaganyagwama wo tou tetshelwaho wonoyu mushumo , nahone i bva luthihi .
Uri vha shumise pfanelo iyi vha tea u ḓivha uri muṱangano wa khoro u ḓo farwa lini nahone ngafhi .
Ḽaisentsi ya mureili wa tshiendedzi na ngudo dza khomphyutha . 
U sainela hu no itwa tshifhinga tshoṱhe ha madalo e vha hone hu tshi tevhedzwa Sheduḽu Ya Kushumele kwa Rakonṱiraka kana mutevhe wa zwi no tea u itiwa . 
Muofisiri wa masheleni o ṋea thendelo na u dzhenisa mbadelo kha sisteme ya muvhalelano ine , kha fhungo iḽi , ho vha hu Pastel . 
Kha vundu , tshinyalelo ya masheleni a tshumiso ya u fhedzisela nga miṱa yo vha i engedzeaho nga zwiṱuku . 
Vhashelamulenzhe
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i ṱo ḓeaho i sa lifhelwi murahu .
Hu anganyelwa uri mashango a OECD o thusedza kha nyaluwo ya ḽifhasi ya GDP nga 65% nga 2011 .
tshimbidza nyambedzano vhukati ha muhumbeli wa thendelo , zwine zwa vha muṱoḓisisi na muṋetshedzi ;
U ṱanganya pharagirafu hu tshi shumiswa maipfi a u ṱanganya na mafurase
Mbekanyamushumo ya themamveledziso ya sekhithara ya tshitshavha yo thusa kha u khwaṱhisa u bindudza na zwa mishumo nga tshifhinga tsha u fhungudzea ha ṱhoḓea . 
Ṱhoḓisiso iyi i dovha ya dzhiela nṱha nyaluwo ya vhuhone ha maṅwe mahalwa ngei kha vhupo vhu si ha tshiofisi ha Western Cape , naho biya yo ḓidzula i tshinwiwa tsho ḓoweleesaho . 
U nangiwa ha Oda dza Lushaka dza 2018 hu ḓo vala nga 31 Ṱhangule 2017 .
AU ndi tshiimiswa tsha ṋtha tsha u alusa ṱhanganyo ya ikonomi na matshilisano a dzhango , u itela vhuthihi ha ndeme na madzangalelo guṱe a mashango na vhathu vha Afurika
Masiandoitwa a ḓivhazwakale a u dzhena tshikolo Afrika Tshipembe a amba uri hu na u salela murahu hu hulwane u ya nga ṱhoḓea dza pfunzo ṱhukhu , hu na masheleni a muvhuso a si gathi ane a tea u swikela ṱhoḓea dza vhagudi . 
Maitele a u ya kha u thomiwa ha MDA a katela ṱhoḓisiso yo ṱanḓavhuwaho na vhuvhudzisi hu katelaho malugana na , vhukati ha zwiṅwe , mandeithi yao , tshiimo tsha mulayo , zwiko zwa masheleni na khiraitheria dza thikhedzo . 
Rerani nga vhuḓipfi ha musidzana uyu , zwe a ita na uri vhoiwe no vha ni tshi nga ita zwifhio kha nzulele yo raloho .
Pulane i katela u engedza thikhedzo kha vhalimi vhaṱuku na u sedza nḓila dza u alusa tshivhalo tsha vhabveledzi vha zwa vhulimi .
Fiḽosofi ya u dizainwa ya phaiphi khulwane da mushululo ndi u khwaṱhisedza vhudziki ho fhelelaho nga fhasi ha maanḓa a haiḓirodainamiki ya nṱhesa . 
Kuhumbulele kwa ndeme kha zwa vhupo ndi mutshatshame wa zwitshilaho , u farwa ha ndinganyiso ya zwipiḓa zwiṱuku zwoṱhe zwine zwa ita sisiṱeme , vhupo , u shuma nga nḓila i sa nyeṱhi . 
U tevhela ndaela nga nḓila yone
Khonadzeo ya u shanduka ndi tshiimo tshine phambano maelana na tshanduko ya mutengo dzo sumbedzwa . 
Hu tea u hiriwa rakhonṱhiraka uri a ite mushumo .
U ṋea muvhigo u bvaho kha tshitshavha khoro musi vho no sedzulusa uri masheleni a khou shumiswa hani .
Muvhuso wa Afrika Tshipembe sa lushaka u dovha hafhu wa kumedza uri u na ndugelo ya u farwa u eḓana nahone nga ṱhonifho , hu sa sedzwi nyimele .
Vhe vha ita khumbelo dza mushumo tshifhinga tsho fhiraho vho ṱanganedzwa u ita hafhu khumbelo dza mushumo . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala , tsumbo , u humbulela , ludungela lwa mafhungo
Kha vhaswa , u shaea ha mishumo hu khou vhilaedza vhukuma , sa zwe vha amba . 
U pfesesa na u shumisa luambo ho teaho kha maṅwe masia a thero .
Ri tea u farisana na vhakomana vhashu kha khonthinente kana vhuyo vhu fanaho u itela u bveledza mveledzi dza dimokirasi na u maanḓafhadza vhafumakadzi . 
- Nga nnḓa ha muḓi
Pfunzo na vhupfumbudzi ha vhashumi vhoṱhe u khwaṱhisedza khwiniso i bvelaho phanḓa kha nḓivho , zwikili na vhukoni zwi tshimbidzaho khwaṱhisedzo ya tshifhinga tshoṱhe kha ndavhelelo ya vhakwamei ; 
Kuvhonele kwa Mveledziso ya Tshikhala tshi re na vhathu tsha Lushaka na tshone tshi ita uri hu ḓivhiwe Muhanga wa Mveledziso ya Tshikhala tshi re na vhathu tsha Masipala . 
Zwishumiswa zwa u shela mulenzhe zwi shumiswa kha uri hu vhe na u ṱalukanya mifuda ya zwithu tshitshavhani , u wana na u dubekanya mvelelo na khohakhombo u ya nga vhuhulwane hazwo , ha kona u pulanelwa uri izwi zwithu zwi dzhenwa nga nḓila-ḓe .
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mabebo .
Hu khou lavhelelwa uri Afrika Tshipembe ḽi ḓo kwamea nga nḓowelo ya ikonomi ya ḽifhasi , sa afho ḽo ṱanganyiswa lwa ikonomi kha mimaraga ya ḽifhasi . 
Zwigwada zwa mushumotetshelwa
Fhedzi , hei khwiniso a yo ngo vha yone ine yo ita fulufhelo kha tshitshavha ngauri ho vha na huṅwe u vhiga hu si ha vhuḓi nga ha vhunzani ha maḓi i nga tshifhinga tshenetsho . 
SAB i na maanḓa a maraga a mangadzaho na vhuimo ho khwaṱhaho ha pfungavhuṋe nahone yo no vhewa mulandu wa maitele a si avhuḓi kha phaḓaladzo ya zwibveledzwa zwa halwa . 
Tshivhalo tsha mushumo fhano Aurika Tshipembe tshi fhira u wa ha ikonomi ya lushaka kha kotara dza fumi dzo fhelaho . 
U kuvhanganya maṅwalo a bvelaho nnḓa u bva kha Ridzhisiṱiri na u a isa kha vhuyo ho teaho ḓuvha na ḓuvha . 
Muofisiri wa mafhungo kana mufarisa muofisiri wa mafhungo u ḓo vha thusa u tshimbidza heḽi fhungo .
Mvelelo ndi dza uri vhunzhi ha ndango kha mishumo ya u ṱanganedza na ya u diphositha dzi ḓo katela u sedza nga maṱo hu si ndango dzo dzudzanyiwaho nahone ndi nga murahu ha musi risithi dzo no rekhodiwa hune ndango dzo dzudzanywaho dza ḓo thoma u shuma . 
Tshikwama tsha Vhushumisamupo tsho fhambana nga maanḓa na Tshikwama tsha Tshitshavha tshine tsha nga thomiwa u itela u kovhekanya mbuelo kha tshiimo tshapo .
Vhudavhidzani , u kumedza , nyambedzano ho bveledzwaho zwavhuḓi na zwikili zwa ṱhoḓisiso . 
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
Khethekanyo idzi dzi shumana na : U anḓadza dzinḓivhadzo , khunguwedzo , u vhambadza na u ṋea dzina mimasipala i re fhethu ha vhukhethelo ha tshiṱiriki khathihi na u bviswa ha mafhungo . 
Musi ri tshi khou dzhena kha miṅwaha ya fumi ya u fhedzisela u ya kha Bono ḽa 2030 , kha ri bvisele khagala ṱhalutshedzo yashu ya Afrika Tshipembe ḽiṋe ra ṱoḓa na u tendelana kha nyito dzo khwaṱhaho dzine ra tea u dzi swikelela .
Khotsi u tea u vha hone musi ṅwana a tshi ṅwaliswa .
Maitele aya a nga swikisa kha dziṅwe khwiniso na ṱhanganedzo ya pulane . 
Zwo luga arali . . . ?
Mbadelo dzi nga kha ḓi itwa ofisini dza Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe .
Komiti idzi dzi nga dovha hafhu dza ṱoḓisisa sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa kushumele kwa muhasho wa muvhuso na uri dzi nga vhidza muofisiri wa muvhuso kana Minisiṱa wa Khabinethe muṅwe na muṅwe uri a ḓe phanḓa hadzo a ṋetshedze mafhungo .
22 . Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u khwaṱhisedza uri zwigevhenga zwi tea u vha kha vhuimo vhune zwa kona u fusha ṱhoḓea dzo bveledzwaho nga vhukhakhi nga hune zwa konadzea .
U rangela u vhala hu na thikhedzo:U humbulela nga u vhona ṱhoho na zwifanyiso
U fhindula nga ha kushumisele kwa luambo , u nanga maipfi , tshivhumbeo na kubulele kwa maipfi
Vhukonḓi vhu vha hone musi hu tshi ṋetshedzwa mbekanyamushumo kha lushaka ulu lu shandukaho nga u ṱavhanya . 
Ri fanela u khwinisa kuitele kwashu kha vhadzulapo , sa vhashumeli vha muvhuso . 
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwane wa khothe Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo
3 . Mafhungotsivhudzi a re hone malugana na vhubvo ha nzulele
Naho hu sa athu vha na vhuṱanzi vhu sumbedzaho u nwa halwa nga nḓila yo kalulaho , zwi tou vha khagala uri maitele aneo a na khonadzeo ya khombo . 
Nyambedzano nadzone dzi khou bvela phanḓa kha u thomiwa ha tshiimiswa tsha thendelano ya ngomu ha muvhuso .
Zwenezwo , ndi a ṱuṱuwedza ngona dzine dza khou ṱanganedzwa nga tshikolo itshi . 
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuvhili ya Mulayotewa wa 1998
U ṅwala tshibveledzwa tsha u kwengweledza tsumbo , tshipitshi/ khungedzelo
U ya nga inthaviwu dza u nanga , vhunzhi ha inthaviwu dzi tshimbidzwa kha tshifhinga tshi sa fhiriho awara nga tshikati . 
Mulayotibe u khou khwiṋisa Mulayo wa Mishonga na Zwidzidzivhadzi zwi tshimbilelanaho nayo ( Mulayo 101 wa 1965 ) sa zwe wa khwiṋiswa nga Mulayo 72 wa 2008 .
Tsha u thoma , ro ita uri pfunzo i vhe khombekhombe kha vhana vha re vhukati ha vhuṅwe vhukale ha u ya tshikoloni . 
Hei milayo yapo i ḓo thoma u shuma nga ḓuvha ḽa khanḓiso . 
Iṅwe R1,5 biḽioni i ḓo iswa kha tshikwama u itela u tikedza vhurangeli ha vhubindudzi ha matshilisano ho sedzeswa zwitshavha zwe kale zwa vha zwo tsikeledzwa .
Awara dza u shuma ha biselo dzi na vhushaka tshoṱhe na mveledziso dza ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Nga u lwela tshumisano khulwane kha vhushaka hashu , ri ḓo vha ri khou dzhenelela kha tshumisano khulwane nga ngomu kha dzingu . 
Hafha ri kha " khalaṅwaha ya tshiṱereke " hafhu na hone khanedzano i khou hulela ya uri vhathu vha ṱoḓa tshelede nnzhi . 
Fhedziha , muhumbulo ndi wa u ṅwalisa vhashumi vhoṱhe vho fanelaho na u bvisa garaṱa ntswa dza thuso ya dzilafho phanḓa ha musi vhathu vhoṱhe vha tshi ya kha holodeni dza Khushumusi . 
( b ) vho tendiwaho nga Buthano nga ḽikumedzwa ḽo ṱanganedzwaho nga thikhedzo ya vouthu -
5.5 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo amba na Buthano ḽa Miraḓo ḽa Lushaka ( NMA ) ḽa Dzangano ḽa Muvhuso Wapo ḽa Afurika Tshipembe , ḽine ḽa ḓo farwa ngei Gallagher Convention Centre , Midrand u bva nga ḽa 24 u ya kha ḽa 26 Ṱhafamuhwe 2015 .
Muṅwe wa vhamagi o sumbedza uri Muvhuso u nga shela mulenzhe nga u langa vhuvhava na zwa u farwa mboho hu tshi shumiswa zwiṱhavhane . 
Khumbulelo dzi tevhelaho dzi dzhiiwa sa dzi re dzo teaho kha mbekanyamushumo ya tsireledzo ya zwiḽiwa . 
Nga nṱha ha izwi , phimo ya u shaesa ha mishumo Afrika Tshipembe zwi ita khuwelelo ya u dzhenelela hu na nungo kha tshiwo tsha zwa mishumo . 
Muṅwalisi u sedza uri khumbelo i tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwitshilaho zwe Vhuvha hazwo ha Shandukiswa naa .
Ezwi zwi ḓo livhisa hafhu kha u fhungudzea thwii kha u rengwa u bva mashangoḓavha ha thundu dzo bveledzwaho . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - mushumi
1.1 . U vhuyelela ha ḽifhasi hu kha ḓi vha ho lavhelelwa fhedzi hu si nga nḓila ye ha vha ho anganyelwa ngayo tshifhingani tsho fhiraho sa izwi Brexit i tshi khou khakhisa kha nyaluwo ya ḽifhasi .
Nyaluwo kha mishumo kwayo na tsireledzo ya mbuelo zwi fanela u khwaṱhiswa na vhubindudzi vhu londotwe u itela u fhaṱa vhukoni ha ekonomi ya lushaka na u khwinisa u shela mulenzhe hayo kha nḓowetshumo . 
Masia aya mavhili a ḓo sedzesa kha vhushaka vhukati ha Afurika Tshipembe na Palestine , Mushumo wa Mulalo wa Vhubvaḓuvha Kati na uri shango ḽa Afurika Tshipembe ḽi nga bvela phanḓa na u thusa kha nndwa ya mbofholowo ya Palestina na u ḓiimisela .
Izwi ndi zwone zwi sumbedzaho zwavhuḓi thendelano ' i sa dzhii sia ' .
Tshivhalo tsho engedzeaho tsho pfukelwaho natsho phanda tsha ndaka tshi swikisa kha u humisela murahu ha ndozwo ya u tshinyadzwa a zwi pfuki tshivhalo tsho pfukelwaho natsho phanḓa zwine zwo vha zwi tshi sedzuluswa ha wanal uri ndozwo ya u tshinyadzea zwo vhonalaho kha ndaka kha miṅwaha yo fhelaho . 
U thoma na u bveledza vhupo ho tsireledzeaho . 
Nḓivho na vhukoni ha u ṱalutshedza Milayo ya Zwiko zwa Vhathu na Ndaulo na dziṅwe theo dza mulayo dzi elanaho . 
kha vha vhige ifa nga u dadza Fomo J294 : Death Notice na dzinwe dokhumenthe dzo teaho dza u vhiga dzo ṅwalwaho afho fhasi
ṋea maanḓa tshitshavha a u ḓipulanela
Mutevhe wo fhelelaho wa maipfi a ndeme ( legends ) a tshaka dzo fhambanaho dza mbuelo u kha tshanḓa tsha monde tsha khoḽomu kha thebuḽu .
A thi khou dzinginya ḽa u dovholola mafhungo kana ḓivhazwakale u itela u fhungudzelwa tshigwevho ngauri izwi zwo bulwa zwavhuḓi kha khaṱhulo ya mushumisani na nṋe o gudaho . 
a tshi khou dzula tshiṱaraṱani na u humbela u itela u tshila
Ndivhuwo dzanga dzi dovha dza ya kha Minista wa Pfunzo ya Mutheo kha nyendedzi yavho kha mveledziso ya sisiṱeme ya pfunzo ya mutheo . 
Ndivho ya wekishopho idzi hu ḓo vha u :
U bva tsha ṱhanganelano ya maanḓalanga apo o fhambanaho na u vhumbwa ha Masipala wa Ḓorobo khulwane ya Nelson Mandela Bay , vhupo ha u awela na vhuḓimvumvusi uvhu ho langwa nga masipala wo fhiraho . 
Wekishopho dza vhugudisi kanzhi dzo sikwa uri dzi kone u dzhenisa vhathu .
u khwaṱhisa kushumele kwa muvhuso u itela uri u kone u shumana na ndivho dza mvelaphanḓa ; na
Kha u fhaṱa uhu vhurangaphanḓa ha u lwa na vhugevhenga na zwitshavha zwashu , ri ḓikumedzela u : 
Vha lavhelese kha u sielisana mushumo , luvhilo lwa u shuma , zwifhinga zwa u awela na ṋetshedzo ya thuso .
Dzangano
Mutambo wo tambiwa nga masiari a Mugivhela . 
Ndivho ya u ṱola zwa vhupo , maitele a tsedzuluso na kupfesesele kwavhuḓi kwa theo ya mulayo ya zwa vhupo . 
Milayo miswa ya khohakhombo dza ndondolamutakalo yo anḓadzwa nahone konṱiraka i kati na u shandulwa u itela vhuṱanzi ha uri u khou tevhedza milayo iyi . 
Maitele aya a ḓo kalwa na u vhambedzwa . 
Ri dzhia vhukando nyimele i sa athu vha hone , zwine zwa amba uri ri nyanyuwa na u dzhenela tshoṱhe kha khetho dza vhuṋe dzine dza ri isa kha vhuyo hashu . 
U ita nyambedzano nga ha zwidodombe-dzwa zwo khetheaho zwa mafhungo
Thendelano ya u pfukisa zwishumiswa ndi thendelano vhukati ha muhumbeli wa thendelo na mufaramukovhe ane a khou ṋetshedza tswikelelo kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo .
Hu ḽo ṋewa konṱiraka vhaḓivhi vha re nnḓa uri vha ite phurogireme muthu ene muṋe dza u shandula vhuḓifari , vhuḓifhinduleli hu no edzana ho fhaṱelaho na vhudavhidzani tshivhilelani tsha nḓisedzo ya tshumelo , na u khwaṱhisa vhurangaphanḓa . 
Tsha u thoma , na hone sa zwe zwa lavhelelwa u bva kha vhuḓipfi na therisano ya Thebulu ya 13 afho nṱha , vharengi vha vhupo ha ḓoroboni vha lavhelelwa u kundelwa kha mashango oṱhe . 
Manweledzo a re afho nṱha o vha ḓivhisa mafhungo o fhambanaho ane a vha a ndeme kha inthaviwu nga tshifhinga tsha u dzhiwa ha ḓivhazwakale nyangaredzi . 
Sa tsumbo , u sika maga a tshikhala a oṱhe zwi thivhela khonadzeo ya u kovhelana zwiko na tshumiso ya masia manzhi u fhungudza ṱhoḓea dza mavu . 
Dziṅwe dza masiandaitwa a ḓivheaho vhukuma dzi katela : 
U shumisa zwiko na zwishumiswa zwa zwibveledzwa sa ṱhalusamaipfi na thesorasi u nanga ḓivhaipfi yone i no shuma na u ita ṋetshedzo nga u shumisa notsi na propo , zwa u pfa khathihi na u vhoṅwa na / kana zwa u vhonwa , thusedzi na girafu u itela u khwaṱhisa lutamo na vhuronwane ha mikumedzo
Ḽihoro ḽine ḽa wina tshivhalo tshihulwane tsha voutu ndi ḽihoro ḽihulwane nahone ḽi ḓo vhumba Muvhuso muswa . 
U langa na u vhea iṱo kha u thoma u shumiswa ha maga a u vhulunga u itela uri hu sa shumiswe tshelede i fhiraho mugaganyagwama . 
Zwikhala zwa mushumo zwa miraḓo ya komiti zwi ḓo ḓadzwa nga nḓila i tevhelaho : 
Tshifaredzi tshi tea u makiwa na u ṅwalwa u itela u ṋetshedza mfhungo nga ha zwi re ngomu ha muhwalo , nyimele ya khombo na uri maimo a kupakele o tevhedzwa na . 
U engedzea ho itelwa nga maanḓa u lambedza u fhaṱa vhukoni , mitengo ya ndaulo na maga o thomiwaho a magavhelo a ndambedzo . 
Ngona ya u fhungudza nga shumisa khomphyutha i nga vha na bveledzwa khulwane kha u anganyelwa ha masheleni na mbadelo dza tshifhinga tshilapfu tsha vhukuma . 
Mbuelo ine ya bveledza thandela
12 . NYANḒADZO NA TSWIKELELO YA MBEKANYAMAITELE YA LUAMBO YA GCIS
b ) tshiṱirathedzhi tsha Mveledziso ya zwa Vhashumi .
Mitambo yo vhofholowaho ya ngomu Vhutsila ho vhofholowaho ( u pennda , ola , vhumba ) U kherula , u gera U nambatedza Fhethu ha mabuḽoko Nyito ya u tshimbidza misipha miṱuku ( u fara penisela , thoṅo , lumana , phazele , u lunzhedza , u luka , u ambadza fureme , n.z ) Bogisi ḽa muṱavha U tamba khole-khole Fhethu ha bugu Fhethu ha u tumbula ( ṱafula ya zwitakadzaho , u vhambedza/ u vhekanya magaraṱa , nyito ya zwipfi ) Fhethu ha muzika Fhethu ha u ṅwalela U tamba nga mabuḽoko
Ni vhona unga khothe ntswa dza ṱhalano dze dza thomiwa u shumana na mafhungo a ṱhalano fhedzi dzi khou swikelela zwipikwa zwadzo ? 
Zwi re afho nṱha ndi vhuṅwe ha vhuḓifhinduleli ha vhulanguli ha Tshitediamu tsha Ellis Park kha mutambo wonoyo . 
4 . Migwalabo Ya Dzikhakhathi
Khoudu idzi dzi leludzela vhalavhelesi kha u ṋetshedza mikhwa na u khwinisa zwibveledzwa fhedzi vhalanguli a vho ngo pfumbudzwa kha khoudu ntswa lune tshanduko dzi na ṱhuṱhuwedzo yo pimeaho . 
Zwo bva kha madalo aya zwa uri mavundu ha ngo lugela u tevhedza MACC . 
Tshaka dza fumirathi dzo fulufhedzisa u ṋekedza miraḓo ya tshipholisa u itela tshiimiswa itshi . 
Maitele a kushumele na u londola Eskom a bvela phanḓa na u khwinisea u itela u vha na vhuṱanzi ha uri afho hune fulufulu ḽa bveledzwa hone hu dzule hu tshi londiwa nga nḓila yone na uri ṋetshedzo ya muḓagasi i vhe ine ha nga kona u i ṋetshedza .
Zwithu zwa ndeme zwi shumaho kha vhushaka ha iwe muṋe zwi a fana na musi u tshi khou dzhenelela kha nyito dza muvhili na dza vhuḓimvumvusi na vhaṅwe . 
Ri ḓo isa phanḓa na u dalela zwitshavha uri ri pfe mbialelo dzavho na makumedzwa .
Ndi lushaka lwa . . .
( 1 ) Miraḓḓo ya Khabinethe na miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka-
Thandela idzi dzi nga vhidzwa sa thandela dza khephithala .
Tshi re khagala ndi tsha uri , hu na mulayo une wo zwi iledza , fhedzi arali mulayo uyo u sa pfali zwenezwo-ha zwi nga ita uri u sa vhe " mulayo wo teaho " .
Vha elelwe uri vha henefho u imela wadi yavho .
Mafhungo a ndeme a ṅwaha ho vha nyolo ya bugu ya u humbula zwa vhurendi sa tshipiḓa tsha u Rwelwa ṱari ha Phuresidennde . 
Ndeme ya tshiṱirathedzhiki ya u tshimbidza vhuvhambadzaseli na vhubindudzi hashu kha maraga miswa yo no vha ya ndeme vhukuma nahone ya shishi . 
Naho ho vha hu na dzikomiti dza ndaulo ya malwadze zwibadela na dzikiḽiniki , ho vha hu si na u ombedzela ho lingaho kha vhupfumbudzi kha ndangulo ya malaṱwa a ndondolamutakalo . 
Marangaphanḓa na ṱhalutshedzo ya kulingele
" Ri a vusa kuṱari kuṱukuṱuku kwa buraunu , " hu amba nguluvhe .
Na uri zwi tshi tshimbilelana na nyambedzano zwayo ya mbekanyamushumo yeneyo , vhalidzeli ndi vhane vha vha vha khou imesaho - na muvhuso naa , vha khou hanedzesanaho - na muvhuso kana vho ṱanganelanaho naa kha vhupfiwa havho ha zwa poḽotiki ? 
Mbuelo ya Khethekanyo ya Tshishumiswa tsha zwa Mulayo tsho teaho , na pfanelo ifhio na ifhio ya u wana mbuelo , hu sa sedzwi tshiko , u dzulela u itea kana u vha hone ha mbuelo , u fhirisa mbuelo ine khasitama kana a no khou ḓo vha khasiṱama a wana , u na pfanelo dza u wana , kana u vha kha tshikwama ; 
U swikiswa ha mivhigo yashu ya kotara ya vhuṋa ya tsumbedzo dza nyisedzo ya tshumelo kha Vhufaragwama ha Vundu , Vhufaragwama ha Lushaka na Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka . 
Tsedzuluso / dokhumenthari /
5 . U ṱuṱuwedza vhubindudzi ha sekithara dza phuraivethe .
Izwi zwi ita zwibviswa zwi so ngo vhigwaho zwi langwaho thwii nga akhaunthu dza muhasho zwine zwi a konḓa na u timatimisa . 
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha
2.19.5 Zwi tshi ṱumana na themendelo dzi re afho nṱha , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i ya phanḓa ya dzinginya uri hu vhe na tshanduko kha vhurangaphanḓa ha sialala u itela uri zwiimiswa zwa sialala zwi dzhiele nṱha u lingana ha mbeu na u ṱuṱuwedza u lingana ha mbeu .
3 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 3 vhukati ha 0 na 200
Shumisani mutevhe u re afho nṱha uri u ni thuse .
Khumbelo ya u bviswa hafhu ha ḽi ṅwalo ḽa vhu ṋe
Gumofulu nyangaredzi ḽa ṅwaha nga ṅwaha ḽa sibadela ḽa R156 492 nga muṱa nga ṅwaha
1.10. U itela u thusa kha vhuleme ha ṱhahelelo ya maḓi ngei Kapa Vhukovhela , ndingedzo dzi tea u vhekanyiwa u itela u ṋetshedza u rindidzwa hu hulwane nga kha u ṋetshedza dziṅwe nḓila dza zwiko zwa maḓi zwine zwi tea u sokou dzula zwo lindela u itela uri arali ha sa wanale maḓi o linganaho khalaṅwaha hei .
Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo na Tshikwama tsha Ndiliso vha badela tshipiḓa tshavho tsha mbadelo ya yuniti kha Muhasho wa Vhashumi . 
Ndaulo ya Khoro i na mihasho miṱanu , ine miṋa ya khou rangiwa phanḓa nga Khoro dzo tiwaho na ya u fhedzisela nthihi ine ya rangiwa phanḓa nga Minidzhere wa Masipala . 
rekhodo dza Khabinethe na khomiti dzayo
Hezwi zwi ḓo vha nga tshivhumbeo tsha vhatshimbidzi vha tshi dzudzanya wekishopho ya vhukoni ha komiti ya wadi ine vha tea u ita vhugudisi ha ha hone .
Ho itelwa-vho uri hu ṱumekane na sisiteme ya u pulana yo dzivhelwaho mulayoni , kha IDP ya mivhuso yapo , musi hu tshi shumiswa nḓila ya u shela mulenzhe ho dzivhelwaho mulayoni , zwine zwa vha wadi na komiti ya wadi .
Mihasho ya muvhuso ine dza vhiga khayo , i ḓo dzudzanya adzhenda na u ṱalusa thandela dza ndeme dzine dza ḓo shumiwa nga khamphani dzi langwaho nga Muvhuso , lwa tshifhinga tsho tiwaho .
Ro fara Khetho dza Mivhuso Yapo dzo tshimbilaho zwavhuḓi , ra dovha ra vha ṋemuṱa , nga muya wa Vhuthu , wa mitambo mihulu .
Zwiṱirathedzhi zwa u ṅwala na oraḽa zwine zwa tea u funzwa kha sekele ya vhege mbili iṅwe na iṅwe zwi tea u anana na tshibveledzwa tshine tsha ḓo bveledzwa .
Dziṅwe ṅanga dza sialala na vhaḓivhi vha sialala vha ombedzela uri hu na vhushaka vhukati ha vhuloi na ukuthakatha , na uri hezwo zwa u fhedzisela zwi kwama vhuvhi .
Ndi na nḓala nga maanḓa , nahone idzou vhona uri wo onda hani na u ṱukufhala !
Kha mulaedza wa Muphuresidennde kha lushaka wa Fulwi 2014 , ndo ḓivhadza uri thikhedzo ya themamveledziso i ḓo ṋetshedzwa kha mimasipala yo tiwaho kha shango .
Vhaaluwa vho vha vha khou ṱhonifhiwa ngauri vho vha vhe na nḓivho iyi , nahone vha tshi nga i funza vhaswa , vhane vhone mushumo wavho ho vha hu u thetshelesa hu si u vhudzisa mbudziso . 
Khumbelo ntswa dzoṱhe dza tsireledzo yaa ndindakhombo dzi swikiswa kha Komiti ya zwa Tekeniki na Komiti ya Ndindakhombo ya Tshikolodo nahone dzi tendelwa nga Bodo . 
Ḓorobo ya Johannesburg , sa tsumbo , yo dzhia mbekanyamaitele ya u dzhenelela ha nnyi nnyi ya 2002 , ine tshipikwa tshayo tsha katela vhukati ha zwiṅwe u :
Pfanelo dza vhuṋe ha muhumbulo dzo dovha dza katelwa , na " ndinganyo " i ṱoḓeaho u itela uri pfanelo idzo dzi khwaṱhiswe lwo teaho nga mashango mararu . 
U ya nga Mulayo wa Mafuvhalo na Malwadze a Ṱahiswaho nga zwa Mushumoni , vhatholi vhoṱhe vha tea u vhiga khombo dzoṱhe dzi iteaho mushumoni kha Tshikwana tsha Ndiliso .
Zwiṅwe hafhu , mbuelo dzine ya dzi bveledza ndi dza ndeme vhutshiloni na kha khonadzeo ya mbadelo dza miḽioni dza vhashumi u fhira na vhavhambadzi vha muvhili vhone vhane . 
Muvhigo wa u khwinifhadza nḓisedzo ya tshumelo .
Nga zwenezwo , ḽikumedzwa ḽi re phanda ha ino Nnḓu li ṱoḓa uri u sedzuluswa ho fhelelaho ha ndaulo ya tshitshavha vha fhirisele u tsa fhasi ha nungo dziṅwe na dziṅwe vhukoni ha ndaulo u khwaṱhisa mavundu na mivhuso yapo . 
nganea / nganeapfufhi / ḓirama dza
Muṋe wa ndaka o ṅwaliswaho
Vhuimo vhu ṱoḓa muthu a fulufhedzeaho na are na mikhwa , u vha a takalelaho vhaṅwe na u sumbedza mvelo yavhuḓi , na tshumisano . 
Muthu muṅwe na muṅwe , zwigwada zwa vhathu kana dzangano vha na pfanelo ya u ṋetshedza phethisheni kha Phalamennde .
MEC- MURAḒO WA KHOROTSHITUMBE MEC SUPPORT STAFF- VHASHUMI VHA TIKEDZAHO MURAḒO WA KHOROTSHITUMBE HEAD OF DEPARTMENT- ṰHOHO YA MUHASHO HEAD OF DEPARTMENT SUPPORT-VHASHUMI VHA TIKEDZAHO ṰHOHO YA MUHASHO BRANCH : KHETHEKANYO YA CORPORATE GOVERNANCE- VHUVHUSI HO ṰANGANELANAHO SUSTANABLE RESOURCE MANAGEMENT- VHULANGI HA ZWIKO HA TSHIFHINGA TSHOṰHE ASSETS , LIABILITY & SUPPLY CHAIN MANAGEMENT- VHULANGULI HA THUNDU , VHUḒIFHINDULELI & VHUSHAKA VHUKATI HA MURENGI NA MURENGISI FINANCIAL GOVERNANCE & SYSTEMS DEVELOPMENT-VHUVHUSI HA ZWA MASHELENI & SISIṰEME YA MVELEDZISO PROVINCIAL INTERNAL AUDIT- U ṰOLA MASHELENI A KHA VUNDU
6.2 . DG : Muhasho wa Vhufaragwama , Vho Dondo Mogajane .
( 1 ) Buthano ḽa Lushaka ḽi nga -
Vhukhroumu ha thirivaḽenthi vhu nga bviswa nga maitele o fhambanaho . 
U ita uri u pfesese mafhungo : u vhambedza , u ṱhonifha ndaela , u ḓadza kha magake , u wana phambano , u swaya zwipiḓa , u pfukisa mafhungo , u tevhekanya , u fanyisa , u pfa ṱhalutshedzo
Phimo dzii swikeleleaho
Muvhuso wo ḓikumedzela kha Mbekanyamushumo ya Tshibveledzi tsha Muḓagasi wo Ḓiimisaho na uri ri khou engedza mbekanyamushumo iyo kha zwiṅwe zwiko zwa fulufulu hu tshi katelwa malasha na gese , zwine zwa khou engedzwa kha muḓagasi u bikululwaho .
Kha khethekanyo iyi , vho guda nga ha Phurosese dza zwa Dzinnḓu dza Vhathu . 
Hai , u renga STB zwi itwa luthihi fhedzi .
Data ya vhubveledzi , kha tshivhumbeo tsha data ya thendelo na data ya ḽebu ya fiḽimu , i khou salwa murahu ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Nḓadziso ya Muvhuso Wapo ) , EISA 2004 , nga thikhedzo ya Thuso ya Irish
Nga u angaredza , ho sedzwa mbonalo ya zwithu , zwi a konḓa u khwaṱhisedza vhuhulu ha mashumele a muvhuso a so ngo vhigwaho a fhelela , fhedzi tsumbo iṅwe na iṅwe i dzinginya uri u shaea ha thikhedzo , arali hu hone , zwibviswa zwa mugaganyagwama nyengedzedzwa u so ngo vhigwaho u itea nga nnḓa ha ha u fhiwa tshelede ya mbekanyamushumo ya donesheni na thandela . 
Ḽiṅwalo ḽi tendela ndangulo ya khovhakhombo nga u sumbedza khovhakhombo ine ya vha hone musi hu tshi shumiswaho nyolo dza ṱhaḓulanyo . 
Iyo phiriselo yo vha hone nga fhasi ha nyimele dzine dza si vhe dzavhuḓi nahone mulamukanyi o vha o tea o zwi vhona uri ndi u tsitselwa fhasi . 
Kha maipfi avho a u ṱanganedza , vho livhuwa ṱhoho dzoṱhe dza mashango na miraḓo ya vhurumelwa kha u ṱanganedza thambo ya khuvhangano na u vha tamela therisano dzi bvelelaho . 
MUṄWALO :
U tandululwa ha milandu ho vha hone hu dzhielwaho nṱha kha foramu nahone hu khou vha na mvelaphanḓa . 
U shuma sa tshiṱumekanyi tsha thimu ya vhakonanyi ya CBP na Komititshimbidzi ya IDP ;
Thendelo i mulayoni maḓuvha a 14 nahone i ṋea muthu uyo uri a ḓivhige Ofisini ya tsini ya u Ṱanganedzwa ha Tshavhi kana Refugee Reception Office u itela uri a kone u ita khumbelo ya tshavhi .
Vhulwadze vhu phaḓalala nga kha mashotha , musi muthu o kavhiwaho a tshi hoṱola kana u atsamula , na fema muya we vha u atsamula kana u u hoṱola , na musi vho hoṱolela fhasi na fema muya u monaho hanefho vha nga kha ḓi kavhiwa .
nga awara
Zwine vha tea u ḓivha
ya haya na ya poswo , na
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa muṱanganedzi wa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo arali hu muṅwe muthu vho nga nnḓa ha muṱoḓisisi
Tshivhalo tshiṱuku tsha zwiwo zwi no vhigea ndi tsumbo ya uri tshiṱirathedzhi tshi khou shuma . 
Zwiṅwe ndi mavu , mushumo na u ya nga vhaṅwe vhathu , dzangano , vhubindudzi , kana ndangulo . 
Zwo dovha hafhu u sumbedzwa kha muvhigo uri u sasela murahu ndi nga nṱhani vhukoni ha ṱhoḓisiso ho kalwaho kha mihasho . 
Khomphonenthe iyi i ḓo dovha hafhu ya pulane ya u vhambedza na u davhidzana yo livhiswa kha u engedza nḓowelo ya vhathu ya u shumisa vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Khantsela ya vhurumelazwivhambadzwa i ḓo ṋetshedza mutevhe wa zwiṱaṱamennde zwa zwamasheleni zwo odithwaho nga ṅwedzi wa vhurathi nga murahu ha musi ṅwaha wa muvhalelano wo fhela . 
Fhasi ha mulayo uno , a hu na masheleni o vhetshelwaho pfunzo ya ṱhoḓea dzo khetheaho . 
Mbudziso :
Vharengi vha ṋama ubva mashangoḓavha ( kholomo , khuhu , nngu na nguluvhe ) vho lozwa thengiso nga uri nzudzanyo dza u renga dzo ḓo fheliswa . 
Khethekanyo / nzudzanyo / mbekanyo
Vho vhona uri ri khou ṱutshela kule nga zwiṱuku u bva kha thilo yo thomiwaho ya murafho , mbeu na fhethu zwa kale . 
Ezwi zwi katela vhurangeli ha dzingu ho vhalaho u fana na tshumelo ya Corridors of Hope kha bada khulwane dza maṱiraka Afrika Tshipembe . 
Maanea a fanela u vha nga ha ngeletshedzi ye ya vhuedza nkhetheni nga nḓila i fanaho . 
Ndi ha vha na vhaṅwe vhane vha funashango vhane vha tea u wana mukovhe wa vhuḓi wa khuliso musi ri tshi ḓivhadza hezwi - ḽi nga vha ḓumbu ḽo tou itisahaniho ḽi tshi wisa ikonomi yashu , dzi nga vha mbilahelo dzo tou u itisaho hani dza poḽotiki dzine dza nga ri dalela dzo vhangiwa nga miraḓo yashu kha u shandula muvhuso - lushaka lwashu lu kha tshiimo tshavhuḓi .
Nga murahu , Nḓila ya Nyaluwo Ntswa yo thomiwa u dededza mushumo wa muvhuso kha u swikela zwipikwa izwi . 
Ṱhoḓea nga vhaṅwe vhomadzhisiṱiraṱa ya uri vhafumakadzi vha bveledze vhuṱanzi ha u dzulela u tambudzwa a i elani na ngoho ya matshilo a vhafumakadzi vhane vha khou tambudziwa . 
-U dalela miḓi ya miṱa ine ya ṱhogomelwa nga vhana na vhana vhane vha vha na thaidzo khulwane kana dzo kalulaho dza vhuḓifari u sedzulusa nyimele na u amba na vhabebi , vhaunḓi na vhahura
Naa hu na nḓila dza u bva kana u shavha dzo linganaho nahone dzi khagala kana dzi a vhonala ?
2.2.5 Vhulanguli Vhuhulwane : Ṱholo ya ngangomu
Tshikwama tshi khwaṱhisedza mbuletshedzo dzine mbilo dza uno ṅwaha dza ḓisendeka ngadzo phanḓa ha musi vha tshi khwaṱhisedza ṅwaha wo fhelaho zwi tshi itiswa nga tshivhalo tsha mbuletshedzo . 
Mafhungo o ombedzelwaho , sa zwe ambiwa kha muvhigo wa Muoditha Dzheneraḽa , zwoṱhe ndi maga oṱhe a u khakhulula a tshifhinga tshipfufhi ane a tea u thoma u shuma nahone a tea u shumiwa nao nga hei nḓila : 
Ngeno hu na uri hayo masia o ḓisendeka zwihulu kha mbuno dza vhukuma , pfunzo ya zwa maṅwalwa yo ḓisendeka zwihulwanesa kha u ṱalusa na u saukanya . 
9 . Kha vha rekhode mafhungo a ndeme kha khoḽomo ya tshanḓa tshauḽa
U a ṱokonya wa dovha wa ita uri mufhindulano u bvele phanḓa
Naa hu na zwithu zwa u thivhela zwavhuḓi kana nḓivhadzo dza u kaidza u thivhela vhathu u shumisa tshikhafula tshi songo fhelelaho , tsumbo , hune fhethu ha u shumela ha vha hu songo tsireledzwa nga dzibodo ?
Kha masiaṱari a tevhelaho hu na mutevhe wa zwigwada zwo imelaho sekithara dza tshitshavha dzo fhambanaho .
Itani miraru .
Tshipikwa tshihulwane tsha u pfumbudza ndi u bveledza vhukoni ha zwa mabindu ha vhashumi vha tshifhinganyana nga u bveledza vhukoni kha u ita khumbelo ya thenda na u ita khothesheni ya mushumo , vhulanguli kha zwa u fhaṱa na zwa mabindu nga u angaredza . 
U ananya na komititshimbidzi ya IDP
Kha vha ite khophi ya fomo dza CM1 u swika kha CM44C
engedza phesenthe ya tswikelelo ya tshumelo dza maḓi miḓini u bva kha 85% ya 2013 uya kha 90% .
Zwilinganyo izwi zwa Ndeme zwi ḓo engedza ndeme kha vhagudiswa kha vhuvhili ha matshilisano na ikonomi u ya nga vhukoni ha u shumisa ha u vhala kha ikonomi ya ḽifhasi . 
U vhekanya mafhungotsivhudzi e a ṅwalwa kha pulane dzoṱhe dza wadi ndi mushumo wa mulanguli na vhaḓivhimakone .
U ṋetshedza tsivhudzo ya maimo na u pfumbudza kha dziṅwe ndondolo dza mutakalo . 
Zwi khagala , hu na zwiṅwe zwiṱuṱuwedzi zwa tsenguluso ya vhupo na nzulele zwine zwa tea u sedziwa nga vhapulani vha vhudzulo ha vhathu , hu tshi katelwa na thophogirafi , ḓireinedzhi , zwimela , nzw . 
U bva kha zwiko ezwi zwiraru zwi re ngomu ha mulayo wa pfunzo zwo fhaṱwa ngazwo . 
Vhatshimbidzi vha ha masipala na vha wadi
Mbalombalo- / zwitatistikaṱhanganadzea
U fhaṱa maipfi hu tshi shumiswa mibvumo yo gudwaho .
Vhabvann ḓa vhane vha vha na thendelo dza vhudzulo ha tshoṱhe dzine dza vha mulayoni .
Fhungo ḽa vhuvhili ḽi kwama u fushea havhuḓi hune vhathu vha hu wana mushumoni . 
Arali ṱhanziela dza vhukuma dza uri vho thela muthelo na ṱhanziela dza vhukuma dza khamphani dza sa vusuludzwa , khamphani i ḓo thuthiwa kana ya bvisiwa kha databeisi nga vhuitatshoga . 
1.4 . Khabinethe yo tendela ndaela ya nyambedzano kha vhurumelwa ha Afurika Tshipembe ho dzhenelelaho Khonifarentsi ya Mahoro ( COP ) ya Ṱhanganelo ya vhufumi kha Buthano ḽa Vienna na Muṱangano wa Mahoro ( MOP ) wa vhu 26 kha Phurothokhoḽo ya Montreal ya Thukhitha i Fhungudzaho Luvhemba lwa Ozone ( COP10-MOP26 ) , 17-21 Ḽara 2014 ngei Paris , kha ḽa France .
Ṱanganedzani kushumisele kwa mishumo minzhi ya zwipiḓa zwi re fhethu ha u paka hone , u fana na miri . 
Dzhuri yo vha i tshi khou ṱoḓa nḓowenḓowe dza zwa inovesheni kha mavhusele ane a ḓo fhindula kha khaedu dza ndeme dzine dza vha hone shangoni zwino . 
Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu zwo ralo i vhona khakhathi dza zwa vhuloi dzo sendeka kha mbeu , na uri dzi ṱoḓa u tandululwa nga u ṱuṱuwedza na u tsireledza u lingana ha mbeu .
Naho zwo ralo , ndi na fulufhelo uri nga ngoho tshedza tsha nzumbululo tshi ḓo vha khavho . 
I ṱa ṱhoḓea ya tshitshavha kha u shelamulenzhe kha u pulana na u ṋea muhumbulo nga ha kushumele kwa masipala .
Tshitshavha tsha dona tsha dzitshaka tshi fanela u bvela phanda na u ṋetshedza thusedzo i sa nyeṱhi ya tshifhinga tshilapfu u tshimbidza mbekanyamushumo idzi . 
U saukanya kha vhuṱumani vhukati ha vhulimi na zwibveledzwa zwa vhulimi na hone hu ḓo ṋetshedzwa . 
Mualusi kana mutshimbidzi wa tshigwada ha faneli u ranga phanḓa tshigwada ene muṋe - tshigwada tshi fanela u dzhia vhuḓifhinduleli ha izwo tshone tshiṋe . 
Tshifhinga tsha nnḓa ha awara dza mushumo tshi katela u ya nga konṱiraka ya nga vhuya , Vhulavhelesi ha Vharedzhisiṱara kha vhugudisi , u shela mulenzhe kha ICU , madzilafho a vhuṱungu na miṅwe mishumo ya muhasho . 
- Naa phosho i nga fhungudzwa nga u shumisa dziṅwe nḓila dzo fhambanaho dza u shuma kana u nanga miṅwe mitshini kana zwishumiswa zwi si na phosho , tsumbo , kana nga u shumisa zwishumiswa zwa u pwasha matombo kana zwiṅwe na zwiṅwe zwishumiswa kana mitshini ya u ita uri phosho i songo pfala ?
Avho vhane vha kwamea vhukuma nga u shayea ha mishumo ndi vhaswa kha zwitshavha zwashu . 
4.4 MBEKANYAMUSHUMO YA U LINGA
Mimasipala i tea u dzhenisa tshanḓa tsha tsesa zwikwamani zwavho uvha tote , u engedza mbadelo kha avho vha tambisaho maḓi . 
Ahuna gumofulu Nyimele dza dzilafho dza shishi kha DSP na u shumisa vhaṋetshedza tshumelo vha si vha DSP hu si nga u tou funa 100% ya mutengo wa Tshikimu
mbilo ya ndiliso ya vhulwadze ho ṱahaho mushumoni
Ri tea u wana nḓila ntswa dza tshizwinozwino dza u dzhenisa vhafumakadzi nga muthihimuthihi na nga kha zwiimiswa zwa vhaimeleli vha zwitshavha zwavho zwapo . 
U bveledzwa ha tshiṱirathedzhi zwa kuthusele zwi ḓo topolwa nga ṱhoḓisiso yo raloho . 
Ndeme ya tshiṱirathedzhi na ndeme ya mafhungo a tshumelo ya tshitshavha na tsireledzo ya izwi , zwi ṱoḓa u dzhielwa nṱha lwa mulayo nga nḓila yo teaho . 
Uri khumbelo yavho u tendelwe , bulasi yavho i fanela u dzharaṱelwa u ya nga maitele a tevhelaho .
Vha khwaṱhisedze uri ndaka ya tshikolo i humiselwa tshikoloni
U kulumaga vhupo ha risepusheni na ofisi ḓuvha na ḓuvha . 
Vhuḓipfi / vhunyanyuwi
Kanzhi tshitaila tshi vha tsha fomaḽa
Nga tshifhinga tsha u fhirisela , mavundu a ḓo isa phanḓa nga nḓila dza one aṋe u thoma zwiimiswa zwa u eletshedza zwa vundu . 
U sa vha hone ha tshixeledendele
MaAfrika Tshipembe a khou ṱuṱuwedzwa u shumisana na muvhuso u lwisana na nyimele ikonomi ya zwino u ṱuṱula u isa phanḓa nyaluwo ya ikonomi .
dzhiwa sa tshine tsha nga si dovhe tsha lugela u tshimbila badani lwa tshoṱhe
U khwaṱhisedza uri lushaka lwa ṱhoḓea dza sia ḽo imaho ngauri lwo davhidzaniwa na masipala .
Khothe a yo ngo ṱanganedza uri u tenda kha vhuloi zwi nga ita uri muthu a ite uvho vhutshinyi .
Izwi zwi na ṱhuṱhuwedzo ya u khwaṱhisa vhundeme hazwo na mbonalo kha tshitshavha sa izwi vha tshi vha tshiga tsha fhethu ho sedzeswaho khaho kha madzulo . 
Zwiteṅwa zwi re afho fhasi zwo sedza kha mafhungo a vhuṱhogwa nga maanḓa-maanḓa zwa Thekinolodzhi na u dzinginya zwiṱirathedzhi zwa u dzhena mafhungo ayo . 
Musi nzulele yavhuḓi i tshi fhela , u sa tsireledzea huhulu ha sisiṱemeya zwa masheleni kha tshikolodo tshi si tshavhuḓi zwo livhisa kha u wa ha mimaraga ya zwikolodo ḽifhasini . 
Vha bvise khophi ya mbekanyamushumo . 
Hezwi zwi katela u ṱuṱuwedza Mihasho ya sekhithara na u thola mazhendedzi u shumisa maitele o teaho a vhuḓi a phurokhwayamenthe hu na ṱhalutshedzo dzi re khagala dza vhuḓifhinduleli ha vhadzhiamukovhe vho fhambanaho , na khwaṱhisedzo ya u vha khagala . 
U ya nga ha mbeu , kushumele kwa nṱha nga vhagudi vha vhanna , vha tshi vhambedza na vhagudi vha vhafumakadzi , zwo vhonala nga 1999 , a zwo ngo tsha vha ngoho nga 2003 . 
Kha tshifhinga nyana tsha zwino a hu na para-funds ntswa dzine dza ḓo tendelwa . 
Zwa maṋo ( khonsevethivi , risitorethivi na zwa vhomakone )
Ndivho ya CFTA ndi ya u kwaṱhisa mbambadzo ngomu ha mashango a Afrika na u fhaṱa Afrika ḽo ṱanganelanaho ḽa vhathu vha biḽioni nthihi na GDP ine ya nga eḓana Doḽara dza US dza 2.6 ṱhiriḽioni .
Mveledziso dzo konadzea nga vhuimo ha poḽitiki ho shandukaho ha ḽa Afrika Tshipembe kha dzingu , tshanduko ye ya tendela zwavhuḓi u bviswa ha vhukoni he ha vha hu hone . 
Arali hu na iṅwe ya tsumbedzo i no tshila , Tshikwama tshi humbulela masheleni a tshumelo ya ndaka a badeleaho . 
Luṅwe hafhu , dzi Hawks , na avho vha vha ṋeaho ndaela , a vha na mushumo na ikonomi na ndondolo ya matshilisano ya dzimiḽioni . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u fhelisa iyi nyaluwo ṱhukhu na vhubindudzi vhuṱuku .
Huna milayo ya vhuṱun ḓi ine ya tea tevhedzwa u itela u ṱun ḓwa ha phukha na zwibveledzwa zwa phukha .
Muthu uyo u tea u vha a na luṅwalo lu bva ho kha vhone kana luṅwalo lubvaho ha dokotela lu sumbedzaho uri ndi ngani vha si nga sikone u dalela ofisi .
Kha vha badele mbadelo ya u ṅwalisa phanḓa ha musi vha tshi ḓisa khumbelo kana musi vha tshi i ḓisa .
Ro vha ri khou shuma lu bveledzaho u itela u khwinifhadza ṱhoḍea dza muthelo kha mabindu maṱuku . 
Musi vha tshi amba ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha izwo zwi dzhiiwaho sa vhuḓifari vhu ṱanganedzeaho kha tshigwada tsho imaho nga uri .
Dzibada dzi khou tshinyala nga maanḓa nga nṱhani ha vhukale na masheleni a sa fushi kha u londola fhasi na luṱa lu re mutheo kha bada . 
Kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe kha mutevhethandu , vhukando ho teaho hu fanelwa u dzhiwa .
Muphuresidennde Vho Zuma vho sumba nḓila kha vhuphalali ha muvhuso-ngomu ho rangwaho phanḓa nga Minisiṱa Vho van Rooyen kha mushumo wa u vhona uri miḓalo ya Mulambo wa Jukskei i langee na u ita uri u songo tsha elela u tshi ya zwitshavhani .
Ri livhisa ndivhuwo dzashu kha OAU kha u lwa hayo i sa neti i tshi itela ndungululo ya vhukoḽoni ha dzhango ḽashu , hu tshi katelwa u shela mulenzhe kha mbofholowo yashu .
Ro lavhelela u engedzwa ha zwivhalo sa musi zwo ḓivhadzwa nga Muphuresidennde . 
U shumisa magudiswa o teaho
u bvisela khagala zwidodombedzwa zwoṱhe kha vhushumisamupo nga ha zwishumiswa ;
Miraḓo ya Vhuhaṱuli , Vhadzulatshidulo vha Vhusimamilayo ha Mavunḓu , Vhalangavunḓu vha Mavunḓu na Vhaṱhomphei vha swikela Company Gardens kha munango wa tshifhaṱo tsha Khoro ya Mavunḓu a Lushaka .
Ṅwaha uno u dovha wa swaya miṅwaha ya 30 ubva tshe ha vha na mabulayo a tshiṱuhu ngei Gugulethu Seven nga mapholisa a tshiṱalula nga Ṱhafamuhwe 1986 .
U dzhiela nzhele lwa Tekeniki : Resin i vhumba matrikisi ya tshivhumbwa nga zwinzhi . 
Zwifhirisafulufulu na thambo dza u ḓimula vhuhali dzi ḓo fhiriswa fhethu ho teaho u tsitsela fhasi , ho tiwaho u bva kha vhulapfu ha fhethu ha vhukuma na ha fhethu hu no lingana naho ha tshipiḓa tsha mutsiko u no kwamea . 
Hu tea u iswa u mona hoṱhe fhethu ha mudzudzo , hune arali zwi tshi konadzea , ha tumanywa nga fhethu ha u paka . 
Kha tshiwo tshiṅwe na tshiṅwe , milandu iyi yo sedzana na u vhuedzedzwa mushumoni ha vhashumi vhe vha vha vho thathiwa zwi songo fanela . 
Ndaṱiso iyi i fhirela kule ndaṱiso dzine dza vha hone dza vhalanguli na vhaofisiri nga fhasi ha Mulayo wa Dzikhamphani , une zwazwino u guma kha miṅwaha mivhili kha vhutshinyi vhuṅwe na vhuṅwe ho tiwaho . 
Kha vha dzhie phindulo u bva kha zwigwada .
Zwikhala zwa mbambadzo na tshenzhelo zwo ṋetshedzwaho nga nyangaredzo ya theḽevishini ya ḽifhasi nga vhuphara zwi ḓo dovha zwa bveledza nyengedzedzo ya vhuendelamashango na vhubindudzi . 
U vhumba modele nga vumba
Mvulatswinga kha tshumelo dza siangane i ḓo ṋetshedzwa u bva kha puḽatifomo ya sedzaho kha tshitshavha . 
U ṱola na u vhiga mvela phanḓa nga ha u shumisa maga o thomiwaho a u dzhenelela na thikhedzo ya u pfananya u itela u swikelela tshanduko ine ya khou takalelwa . 
U shandukisa lushaka lwa ḽitheretsha u ya kha luṅwe lushaka
Vhudzhenisatshiteṅwa ndivhiswa
( 2 ) Ndivho khulwane ya mmbi ya vhupileli ndi u pilela na u tsireledza Riphabuḽiki , tshirunzi tsha vhupo hayo na vhathu vhayo , u ya nga ha mulayotewa wa tshaka dzoṱhe u no langula u shumiswa ha dzimmbi .
Vhudavhidzani ndi kuitele kune ngakwo vhathu vha ṋetshedzana mihumbulo .
Vhuṱanzi ho tou ṅwalwaho u bva kha muṋe wa mavu ha uri dziṅwe tswayo dzoṱhe dzine dza vha hone henefho kha zwifhaṱo dzo tendelwa nga masipala kana hu tshe ho lindelwa phindulo dza khumbelo dza hone , ndi ha ndeme ; 
U tshimbidza mveledziso ya vhuṱoli na tsedzuluso khathihi na u sedzulusa sisṱeme uri i bveledzelwe mbekanyamushumo dza phungudzo ya vhushai . 
Zwe ra kona u swikelela zwino ndi zwa ndeme zwihulusa ro sedza ḓivhazwakale yashu na u vhambedza na maṅwe mashango a ḽifhasi . 
Ndi ṋe khosi ya phukha dzoṱhe .
vhupo ha wadi , vhu ng a humbelwa u ḓisa vhaimeleli vho nangiwaho vhane vha ḓo shuma kha Komiti dza Wadi .
Khabinethe yo khwaṱhisedza muhanga wa nḓisedzo ya themamveledziso wa U Shela Mulenzhe ha Sekithara ya Phuraivethe une wa ḓo endedza tshumisano vhukati ha dziSOC na sekithara ya phuraivethe .
Mbekanyamaitele ya HIV ya 2009 yo ita uri hu vhe na nyalafho na u itwa ndingo ha vhathu vha linganaho 3.2 miḽioni vhane vho kavhiwa nga tshitzhili .
Senthara dza Vhana ntswa dzo thomiwa kha zwifhaṱo zwa dziṅwe dza dzhele u langa vhaswa dzidzhele nga nḓila ya vhuḓi nahone ya vhukoni . 
Nḓivhadzamulayotibe nga ha Tshanduko ya Tshumelo ya Muvhuso , 1997 i ṋekedza muhanga wa kushumele kwa mbekanyamaitele ya tshanduko ya nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso , na tshiṱirathedzhi tsha tshumiso i vhonalaho .
Muṱangano wa u rangela u rwela ṱari wa vhakhantseḽa na komiti dza wadi ;
Nga murahu ha dzilafho ḽi shumisaho zwithu zwi tshilaho lafha , u vha hone ha muṋo munzhi zwi anzela u thivhela malaṱwa kha mupo . 
c ) mbekanyamaitele na maitele .
U itela u kona u ḓivha vhukoni hashu ho fhelelaho , ri kona u vhona ndeme ya vhashumi vhane vha shumesa nahone vho ṱuṱuwedzeaho , nahone kha miṅwaha ya fumi iḓaho ri khou humbula u vhea vhathu vhukati kha tshiṱirathedzhi tshashu . 
Vhashumisi vha nga ṱaluswa nga vhuimo ha u dzhenelela havho kha mishumo ya ndeme kana nga u tou funa , i tshi nga vha i tshimbilaho kana i re fhethu huthihi . 
3.1 Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Mafhungo a Vhugevhenga , wa 2015 Phalamenndeni .
Vha fanela u sedzesa kha vhuḓifari ho fhambanaho , hu si ni phambano ya mivhilini .
SAPS , Ofisini Khulwane ,
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
Thandela iyi yo ita uri hu bveledzwe vhakonṱiraka vhapo vhararu . 
Sa tsumbo , referentsi kha mutsho na zwifuwo i nga bvisela khagala uri khamusi vho vha vha tshi lisa zwifuwo kha nyimele dza mutsho dzo fhambanaho . 
Zwiimiswa zwa tshitshavha zwi bveledzaho vhukuma kanzhi zwi vhumbwa na u shumiselwa u ṱuṱuwedza vhudzheneleli na tshanduko nga vhashumi vhoṱhe , hu songo sedzwa vhuimo . 
Heyi , u ya nga hune Khomishini ya limuwa , ndi yone referentsi fhedzi kha tshikwama tshenetsho kha mulayo muṅwe na muṅwe . 
Ndi thulusi dzifhio dzine dza shumiswa kha ḽiga ḽa u pulanela u shuma thandela kha ndangulo ya thandela ?
Hu na sisiṱeme ya u langa yo ḓiimiselaho yo fhaṱwaho kha BAS ine ya shuma kha u swikelelwa ha tsheledemviswa yoṱhe ine ya lingana na ndivho ya mugaganyagwama . 
Hezwi zwi vhonalesa nga kushumele ku sa shandukiho kwo sumbedziswaho nga zwikolo zwo vhalaho ; nga u ralo muṱala u gonyaho u sumbedzwaho kha miṅwaha yo fhiraho . 
Arali vha sin a pfanelo dza u rea khovhe , vha fanela u vha na thendelano na muthu a re na pfanelo ya u reila tshikepe tshavho .
Khombo ya muḓagasi
Vhatshimbidzi vha masipala vha no bva kha sekithara dzo fhambanaho dza masipala kana vhaofisiri vha muvhuso vha zwa thekiniki vha no bva kha tshiṱiriki kana mihasho ya vunḓu .
Kha ri ite uri Afrika Tshipembe ḽi vhe ḽa khwiṋe
Muvhigo wa Ṅwaha u tevhedza vhubvelakhagala kha nyendedzi na tshomedzo fhedzi a zwi swikelelei kha vhuṅwe vhupo vhuṱuku . 
Naho tshenzhemo na mbekanyamitele zwa shango nga ḽithihi nga ḽithihi zwo fhambana nga vhuphara , zwo itela kha nyimele ya tshanduko dzo ṱanḓavhuwaho kha sisiṱeme ya ikonomi ya ḽifhasi , ye ya ḓowedzwa kha tshenzhemo iyi . 
U ṄWALA
Vha nga ḓi vhea thoyi dza madzudzu lwa awara dzi si gathi kha firiza vhege iṅwe na iṅwe .
Muvhigo wa Ṅwaha
Hedzi a si mvelelo dza u fhedzisela fhedzi hu tea u thomiwa therisano dza u swikelela thendelano kha mvelelo dzi kaleaho . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo i fanela u tshimbila na tswikelelo ine ya khwaṱhisedza maanḓa a muimeli wa tshitshavha na u sumbedza uri tshitshavha tshi na nḓivho yo fhelelaho nga ha thendela ya vhushumisamupo na u tenda u dzhenelela kha thandela .
U vetaveta migaganyagwama ya khephithala na ya u shuma
U vhala zwo nambatedzwaho kiḽasini .
U wana zwinzhi ngaha uri vha itani musi vha tshi sudzuluswa kha mavu vha kwama
U ya nga Pulane yo Dzudzanyeaho ya Themamveledziso , Themamveledziso ya Dzibada i shela mulenzhe nga nḓila yo livhaho kha themamveledziso ya ikonomi ya vunḓu , ngauralo heḽi Davhi ḽi ḓo tea u shela mulenzhe vhukuma kha mveledziso ya SIP . 
Vhathu vho dzhenelaho muṱangano na vho kundelwaho .
u fhungudzwa ha phimo ya u lovha ha vhafumakadzi vho ḓihwalaho u bva kha 269 uya fhasi ha 100 kha vha 100 000 vho bebwaho
Vhuhulu ha tshiṱafu zwi ḓo vhona u thomiwa ha nzudzanyo ya u vhewa zwavhuḓi ha tshiimiswa na u fhela ha u ḓala ha tshiimo tsha zwikhala zwi re nṱha kha vhuimo ha ndangulo ya nṱha . 
Naho zwo ralo , matshimbidzelwa a zwithu a fanaho a dzhiiwa sa zwe a ṋetshedziswa zwone . 
U sumbedza u pfesesa mafhungo a vhaliwaho
U isa , nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa kha Nyimele dzo Khetheaho dza Konṱiraka , hu ḓo itwa hu sa athu fhela maḓuvha a sumbe u bva musi ho ṱanganedzwa oda . 
Matshimbidzele a ndaulo ndi maitele o thomiwaho u khwaṱhisedza uri bindu ḽi shuma nga nḓila ye ḽa itelwa yone . 
( 8 ) U itela uri hu vhe na u tevhedzwa ha mitheo ya uri hu vhe na u sa dzumbama na vhuḓifhinduleli , komiti ya madzangano o fhambananaho ya Phalamennde , i fanela u sedzulusa tshumelo dzoṱhe dza tsireledzo nga nḓila /maitele o tiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka kana ndaela dza Phalamennde .
Khetho dza mbebo ya vhafumakadzi vhane vha ḓivhea vha na HIV dzi khou ṱahela . 
U ṋekedza tshibveledzwa tsho kunaho,tshi vhaleaho tsha u fhedzisela
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele na u shumiswa ha DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
Maṅwe madzulo are hone vhuponi uho hu katelwa : 
Tshigwada tsho livhiswaho na ndivhotiwa ya Phurogiremu ya Zwikili
A si tshelede fhedzi , fhedzi na thikhedzo nnzhi dza dziṅwe nḓila na dzone . 
Maitele a khaṱhululo a nga si tendele u haniwa ha thuso hu tshi lwiwa nga khakhathi dza muṱani u itela u ṱoḓa u tevhedza nga muhweleli ṱhoḓea dza theo ya mulayo , hune u shaya u tevhedza uho ha nga alafhiwa nga u pfiwa ha vhuṱanzi ha orala . 
U itela u ṋetshedza zwa matshilisano , zwa thekenikala , matshilele a mahayani na ndeludzo ya tshiimiswa . 
Prince Albert Road , vhupo ha vhudzulo vhuṱuku ha raḽiwei , nahone a vhu ngo ṋewa maimo fhedzi vhu nga khethekanywa sa fhethu ha vhudzulo vhune ha vha na khonadzeo ya mveledziso ya fhasisa ngeno nga thungo hu fhethu hune ha vha na ṱhoḓea dza vhathu dzi re nṱhesa . 
Musi dzi tshi fhela , ri ḓo wana khetho dza tshanduko dza mbekanyamaitele dzine dza fhungudza u tevhedza milayo ho kalulaho . 
Mulayotibe u khwaṱhisa mishumo yo tetshelwaho vhaḓisi vha vhuṱumani ha ṱhingo na vhaṋetshedzi vha tshumelo ya inthanethe u tsireledza tshitshavha na vhana nga tshifhinga tsha tshumiso ya tshumelo yavho .
U ṱalukanya zwiitisi zwa zwiwo na mvelelo dzazwo tshiṱorini .
Zwitshavha zwashu zwi tea u ṋewa maanḓa a u guda pfanelo dzavho dzo themendelwaho nga ndayotewa , dzine dza ḓo ṋekedza zwikhala zwi linganaho kha vhoṱhe zwa u ita zwa mvelele yashu na u ḓiphiṋa nga mbofholowo ya vhathu . 
Ri ṱuṱuwedza vhudzheneleli kha mbekanyamushumo dzi na tshivhalo dza u khwinisa kutshilele kwa mutakalo na u fhaṱa lushaka .
Thekeniki dzakwo dzi kombetshedza vhalanguli vha vhubinduzdi kha u bvisa zwipikwa zwavho hu na zwo tiwaho u itela uri uri vha pfesese na u dzhelwa ntha nga tshivhalo tsha vhashumi na u ṋetshedza zwiko zwi ṱoḓeaho nga vho kha u kona u swikelela zwavhuḓi mushumo wavho . 
Khasitama dzoṱhe dzine dza tou ḓiisela nḓivhadzo dzine dza sa vhe nga nḓila ya eḽekiṱhironiki ya Adobe vha ḓo livhiswa kha Senthara ya Vhukwamani hune vha ḓo thusiwa u ḓadza fomo nga nḓila ine ya ṱoḓea . 
Tshumelo ya vhukunisi
tshikiladzi kana munna o lovhelwaho nga mufumakadzi ;
Operation Phakisa kha Vhurangeli ha u Alusa Kiḽiniki dzo Teaho i na ndivho ya u engedza vhukoni , vhubveledzisi na u sumbedza vhugudeli kha vhashumi dzikiḽiniki .
Miraḓo ya Yunithi ya Odithi ya nga Ngomu yo vhiga uri maga a u lulamisa a khou dzhiwa nga vhulanguli kha mawanwa haho . 
U nanga tshiṱori
Tambani mutambo wa tevhelakhwalasambi
( foregrounding ) - ipfi iḽi ḽi tshi shumiswa kha luambo lwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tshi amba u vhewa ha mubvumbedzwa
Musi wa madalo ayo mivhuso yoṱhe yo ḓikumedzela u khwaṱhisa vhuanḓani kha thengiselano , vhuimeleli na ndangulo dza vhupo . 
Themendelo : hu tea u vha na tshivhalo tsha tshikolodo tsha nṱha tsho kuvhanganywaho kha mutshudeni muṅwe na muṅwe . 
Mulangavundu wa Gauteng na Minisiṱa wa Mutakalo vho no ṋetshedza pfuluphedziso iyi .
Kuitele kwa mulayo u songo ṅwaliwaho ku a wanala kha vhathu vho dzhenelaho tsengo , fhedzi ezwi zwi a ḓura , zwa dzhia tshifhinga , na u vha kwa tserekano . 
I shumisa mafhungo mapfufhi nahone a pfalaho
Thendelano ya u hira ndi mini ?
Mugudisi u ita nyito na kiḽasi yoṱhe nga tshifhinga tsha nyambedzano kana kha danga ḽa luambo luvhili nga u tou fombe kha luambo .
Ma u tumbulwa ha NPO a fanela u vha na mbetshelo dza Tshipiḓa tsha vhu 12 ( A-O ) dza Mulayo wa Zwiimiswa zwi si zwa Mbuelo wa 1997 .
Nyambedzano ya zwigwada - u ṱanganyisa mihumbulo ; u nanga mihumbulo yo teaho ; u tevhekanya mihumbulo
2.2 Maitele o ṱanganelanaho................................................................................................................................9
Zwitshavha zwi tea u shuma zwoṱhe u vhona uri vhathu vho tsireledzea .
Ndangulo ya mafhungo o kuvhanganywaho i na vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya sethe dza u kuvhanganywa ha mafhungo hu tshi khou tikedzwa zwipikwa zwa maano a PT . 
Sesheni dza mafhungo dzo vhalaho dzo farwa u ita uri tshitshavha tshi limuwe ndeme ya mavu maṋu na mveledziso ya phakha kha vhupo uvhu i kati . 
Hezwi zwi amba uri rakhemisi a no khou vha ṋetshedza mushonga u ḓo vha vhudzisa arali vha tshi tama u shumisa mushonga wo tshipaho wa dzheneriki kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwithu zwi re na asiṱeriki nga tsini nazwo .
Ndivho , zwavhuḓivhuḓi , ho vha hu u wana vhomakone uri vha fhumudze vhasasaladzi , vhudzuloni ha u ṱuṱuwedzesa nyambedzano ya kuvhonele kwo fhambanaho . 
Muṱhonifhei Muhaṱuli Muhulwane wa Riphabuḽiki , na miraḓo yoṱhe ya Vhulamukanyi ;
Vhuṱanzi ha ndavhelelo dza zwirengwa ha khetho iṅwe na iṅwe kha nḓila dza u vhea mugaganyagwama nga zwipikwa ho ḓivhadzwa nga nḓila mbili , dzine dzavha : 
Fomo dzoṱhe dzi a wanala kha ofisi ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano ya tsini na ha havho
Ezwi zwi ita khaphasithi i ṱoḓeaho ya u dzhia ṱhingo idzi malugana na tshivhalo tsha vhadzhii vha ṱhingo . 
Nga maanḓa , vhuendi na vhudzulo zwo bulwa sa dzikhaedu . 
Ndivhanele : U ṋetshedza ndondolo ya dzilafho kha vhalwadze . 
Kha mbekanyamushumo , muhasho u sedzesa kha u fhaṱa dziphakha , fhethu ha vhufa , senthara dza vhuḓimvumvusi na dziṅwe thandela dza u fhaṱa tshitshavha . 
Mafhungo a mvelele a vunḓu
U shuma na / nga mafhungo : zwifhinga ; mafhungo ; mirero na maidioma ; fhungodavhi ḽa ḽiṱaluli na ḽa ḽiḓadzisi
Mafhungo a re afha ngamaanḓa-maanḓa o ḓi imela sa manwe a re khagala kha muvhuso . 
Maḓi a ḓo ṱoḓea u itela u kulumaga fhethu ha makete na hune zwifuwo zwa vhulawa hone . 
Pap smears ( hu tshi katelwa liquid based cytology ) dzi nga itwa ṅwaha muṅwe na muṅwe
U ṅwala nga kha tshifhinga tsho fhelaho
Mbadelo dza thundu dzi badelwa nga Vundu fhedzi . 
Ri tikedza hafhu na pfanelo ya u kona u swikelela pfunzo ya nṱha , zwihulusa vha shayaho .
Khamphani dza Afrika Tshipembe dzi vhambadzelaho nnḓa .
Nahone vho vha vhe muthu muhulwane we a vha a tshi vhona uri ndi nnyi a itaho mushumo wa lushaka ulwo kha zwikhoḓo izwo . 
KUSHUMISELE KWA TSWIKELELO NA U KOVHEKANA MBUELO - ṰHOḒISISO NGA HA ṰHOHO YA THOBO
Vhathetshelesi vha ṱuṱuwedzwa u davhidzana na muambi na vhashelamulenzhe ngavho vhuvhili havho u itela u ṱuṱuwedza tshitshavha tshi ḓivhaho ngoho na tshi nyanyulaho . 
Ngeno miḽioni dza vhathu vha tshi khou fa nga nḓala , vhanzhi na vhone vha khou fa nga sa mvelelo ya u ḽesa . 
Kha vha ṱalutshedze uri musi izwi zwi ntshi itwa kha tshitshavha muthu ane a zwi ṅwalwa anga shumisa dziminete dza muṅwaleli , rekhodo dza tshitshavha na notsi dza mutshimbidziu itela u wana mafhungo arali zwo tea .
Muhasho u ḓo ita na u shumisa dziṅwe nḓila dzi no nga Muteo wa Mutakalo u no ḓo ita uri sekhithara ya phuraivethe i kone u shela mulenzhe nga ngona kha mveledziso ya dzitshumelo dza zwa mutakalo dza nnyi na nnyi . 
( b ) u fhirisela kha Khothe ya Mulayotewa uri i ṋee tsheo yayo kha u tea hawo siani ḽa Mulayotewa .
Mbuelo ya Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo i dzhielwa nṱha musi i tshi kalwa na u konadzea uri mbuelo dza ikonomi dzi eletshela kha Tshikwama . 
Bindu ḽi fanela u vha ḽi tshi khou shuma nga ngomu ha mikano ya Vunḓu ḽa Gauteng ;
Kha mithelo yoṱhe ya ndeme vha Tshumelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe vha ṋetshedza pfunzo na thikhedzo kha vhatheli nahone vho zwi ita sa zwa ndeme kha u thoma ngazwo u ṋetshedza mafhungo ane a swikelelea nahone a re khagala ngau tou ralo . 
Hu lavheleswa maga a sumbe kha aya kotara iṅwe na iṅwe , nahone maṅwe a elwa fhedzi mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano . 
Sa Afurika Tshipembe , ro ḓiṋekedzela kha u ḓivhofha kha zwiṅwe zwipikwa zwa u fhungudza zwi tshikafhadzaho mupo , nahone ri ḓo bvela phanḓa na u shuma nga maano a vhuṱali a u fhungudza tshanduko ya mutsho .
Muhasho u khou shuma na khamphani dza migodi na uri vho no vala migodi i fhiraho 200 ye ya vha i si tsha shuma fhedzi ye ya vha i tshi vho shumiswa nga vhaeba migodi zwi siho mulayoni .
Vha dzinginye : u sainiwa ha theo ya mulayo ya khakhululo ya mavu na mveledziso ya vhupo ha mahayani . 
Naho zwikhakhisi izwi zwi tshi itea nga vhunzhi mishumoni minzhi , zwo kalula kha miṅwe mishumo . 
Ngaha ḽaisentsi ya tshumelo dza poso dzi langwaho nga muvhuso
Pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha i nga shela mulenzhe kha maitele o teaho a pulane ya mveledziso yo ṱanganelaho .
U vhewa ha fhethu huswa ha ḓaleḓale hu fanela u dzhielwa nzhele vhukuma u itela u shumana na hezwi . 
Nzudzanyo ya Mashumele iyi ndi tshiṱirathedzhi tsha DBE tsha u khwaṱhisa masia o hoṱefhalaho kha sisiṱeme ya pfunzo o topolwaho sa a ṱoḓaho thikhedzo .
vhunzhi ha mishonga
Ri khou ṱoḓa u ṱuṱuwedza dziḽaiburari sa fhethu hune mafhungo a fhiriswa nga kha thekhinoḽodzhi ntswa zwi nga thusa u bveledzisa na u shandukisa matshilo a vhathu vhashu . 
Arali muthu a sa koni u ḓadza fomo yo tiwaho nga uri ha koni u ṅwala kana u na vhuholefhali , muthu uyo a nga ita khumbelo nga mulomo kha DIO .
theo ( appropriacy)- -- arali luambo lwo tea lu vha lu tshi pfi lwo tea zwi tshi elana na vhupo vhune lwa khou shumiswa khaho
6.2 Khabinethe yo khwaṱhisedza uri i kha ḓi vha yo ḓikumedzela kha nḓila ya u dzudzanyulula mashumisele ayo a masheleni sa zwo sumbedzwaho kha Tshipitshi tsha Mugaganyagwama wa 2017 , u thomiwa ha tshanduko dza u khwinisa vhuvhusi ha khamphani dza muvhuso ; u isa phanḓa na u langa tshikalo tsha nṱhesa tsha mashumisele a masheleni na u vhona uri hu na vhudziki kha zwikolodo zwa muvhuso .
Kha luṅwe lurumbu , hugaledzwa hune ha shuma zwavhuḓi dzi ṋetshedza zwikhala zwauri hu vhe na vhukwamani na u shumisana ha vhathu . 
Kha EU , musi mitengo yo fhungudzwa mahoḽa , a zwo ngo livhana tshoṱhe na mutengo wa u dzhenelela . 
Nahone , zwi re zwa ndeme vhukuma , vha nga dzudza hani maitele e khagala , a sa dzhii sia na u katela ? 
Mishumo mihulwane ho vha u ṱavhanyisa u fhedzwa kana u shandukisa zwifhaṱo zwine zwa ṋetshedza zwileludzi zwa ndondolo ya tsireledzo kha vhaswa na u shumisa maga a mulayo na mbekanyamushumo dza matshilisano u fhelisa u shumiswa luvhi ha vhaswa nga zwigwada zwa vhatshinyi . 
U vhiga ṅwedzi nga ṅwedzi zwo ḓi sendeka nga mathomo na magumo a datumu dza goloi dza mutikedzelo u thivhela u badela murahu nga murahu vhaofisiri vho ṱutshelaho sisiṱeme . 
( b ) Arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso , Mulayotibe u tea u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo .
u ṱanganedza pfunzo na vhugudisi vhu ṱo ḓeaho u ḓi ṅwalisa u ya nga mulayo wa Mulayo wa Academy of Science of South Africa wa 2001 .
Khamphani yo thomiwaho fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 .
Thandela dzi dovha dza tendela mveledziso ya vhana vhaṱuku . 
U vha muraḓo wa GEMS kha vha tevhedze maga a leluwaho a tevhelaho :
Muvhuso na sekithara dza phuraivethe vha tea u bvisela khagala mishumo vhoṱhe na i tikedzanaho u itela u khwaṱhisana , saizwi vhoṱhe vha tshi vho bveledza zwa vhusimamaḓaka vhukati ha vhorabulasi na zwitshavha . 
Nga vhanga ḽa mupfuluwo wa mishumo ya zwa mabindu u ya kha dzisababu , vhukati ha ḓorobo ha kale ha Port Elizabeth na uri zwino vhupo ha ḓorobo khulwane ho vha nga fhasi ha tshutshedzo lwa miṅwaha yo vhalaho . 
Khumbelo dzi songo fhelelaho na dzo swikaho u lenga dzi nga shumiwe nadzo .
Roṱhe kha ri renge thundu dza fhano hayani u gonyisa ṱhoḓea kha ikonomi yashu .
3.2 . Yo ṋetshedza tshikhala tsha u ola adzhenda ntswa ya Mveledziso ya Ikonomi Yapo ya Afrika Tshipembe yo endedzwa nga vhuvhekanyandeme ha Pulane ya Mveledziso Yapo .
Vhathu vha aluwaho vho vha vha songo katelwa kha vhutshilo ha ikonomi nga nḓila ifhio na ifhio i pfadzaho , nahone hezwi ho vha u thoma ha vhunzhi ha zwithivheli zwa zwikili na thaidzo dza mbambadzo ya vhashumi zwa ṋamusi . 
Nga ṅwambo wa zwiitisi zwo sumbedziswaho kha khethekanyo dzo fhiraho , zwilinganyo zwa ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo kha zwiimiswa zwi nga si vha zwi nṱha vhukuma . 
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u ṱhaṱhuvha )
Nga u angaredza zwo tendelwa uri tshanduko dza u dzhiulula murahu dzi na vhu ndi ṋne nahone hu na khonadzeo dza u vha nga nḓila ya vhuhaga kha pfanelo dza vhathu kha ndaka dzavho . 
U isa phanda na u ṋea masheleni ha mishumo iyi hu tea u sedzuluswa . 
PHAMBANO YA VHATHU I FANA NA MOSAIKI : vhathu vhoṱhe vho vhumbaho dzangano vha fana na zwipiḓapiḓa zwiṱuku zwa mosaiki , vho fhambana vhoṱhe fhedzi vho vhumbana vha vha tshithu tshithihi .
Mushumo wa u vhala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe U vhala na mudededzi Ngudo ya kiḽasi yoṱhe ya 2-3 nga vhege lwa minethe ya 15 hu tshi khou shumiswa bugu nthihi nga vhege .
Iṅwe nḓila i nga vha fulothendeleki ;
Na , u engedzwa ha maitele a u linganyisa uri a katele orala , u ita na maraga dza ṅwaha zwo engedza tshikhala tsha u bvela phanḓa ha vhalingiwa vhoṱhe . 
Vhathu vha vha San vho sia khuvhanganyo i si na mutengo na u sa fana na iṅwe ya nyolo na khoredzo zwa Ḽifingaive Afrika Tshipembe , ine ya ovha hafhu ya vha khulwanesa kha lushaka lwayo ḽifhasini . 
Ro dzia maga manzhi u sika nyimele ya u ṱavha fulufhelo ḽihulusa kha ikonomi yashu na lushaka . 
A tevhelaho ndi manweledzo a tshumelo dza mutakalo wa orala dzine dza ḓo wela kha tshikoupu tsha tshiṱiriki tsha tshumelo dza mutakalo : 
U ṋea na u tevhedza ndaela/ masia zwi sa konḓi
Zwi nga maḓuvha maṱanu u shumana na khumbelo yavho .
A hu na sabusidi yo kovhelwaho kha tshumelo dza vhupo ha mahayani . 
ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o kundelwa u tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana , kana o kundelwa u dzhia vhuḓifhinduleli hawe ha mubebi ;
U shumisa maipfimasumbedzi ( key words ) na ṱhoho dza mafhungo kha u wana mafhungomatsivhudzi maṅwaloni a si a khumbulelwa .
Hu tshi katelwa vho Brian Bunting , Billy Nair , Ncumisa Kondlo , John Gomomo , Joe Nhlanhla , Cas Saloojee , John Schippers na Jan van Eck .
Bannga dzi tea u ri vhudza uri dzo ṋetshedza khadzimiso nngana kha vhathu vha re na vhuholefhali , khamphani na muvhuso vha tea u ri vhudza uri vho ṋekedza bazari na zwikhala zwa mishumo zwingana kha vhathu vha re na vhuholefhali . 
Mahoḽa Transnet yo ṋetshedza bazari kha matshudeni vha fhiraho 150 na uri i khou lambedza matshudeni vha fhiraho 500 .
U ḓadza mivhigo ya ṅwedzi , nga kotara na nga ṅwaha . 
U swikela hei ndivho zwi ḓo thusa u vhofholola mushumo wa vhuongi kha vhuṅwe ha vhuleme ha zwa matshilisano na maitele a u ita uri hu vhe na vhuḓifari havhuḓi vhunzhi vhune ha vhu kwama , na u fungelela , zwi re ngomu , tshikoupu , na u sumbedza zwiitisi zwa maitele a zwa vhuongi . 
Ndivho ya u shumisa mihumbulo mihulwane ndi u ita uri zwi konadzee u konou dzulela u vusuludza ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa luambo kha nyimele i pfalaho .
Pholisi I ri nea bono la u itela vhumatshelo havhudi siani la madi fhano Afurika Tshipembe .
8 Tshisibe
Muṅwe o vha a khou lingedza u ṱoḍa thuso kha goloi yo imaho . 
Vhutshutshisi vhu shumaho ha vhathu vha vha pfukaho u badela masheleni a u unḓa vhu khou engedzedza u swikisa mulaedza hayani wa uri u kundelwa u tevhedza ndaela ya u unḓa a zwi nga ḓo konḓelelwa . 
U nangwa ha zwithu ( elemennde ) zwa u vhonwa na zwa nyolo
Naho zwi sa athu sumbedziswa kha nṋe ndi a tenda uri nḓowetshumo yo ḓitikaho nga zwivhambadzwaseli i shela mulenzhe kha mishumo yapo na ri lavhelela uri tswikelelo kha ṋetshedza makete dza zwivhambadzwaseli zwi ḓo isa kha uri hu vhe na mishumo minzhi . 
Senthara i khou lavhelelwa u langa khumbelo khathihi na thendelo dza u dzhenelela , u monithara u dzhenelela hoṱhe ha nyambedzano , izwi ndi u thivhela u dovhololwa na khonadzeo dza ndango i si yavhuḓi ya zwiko . 
Ngeno hu na uri nga milayo ya phesenthe sekhithara ṱhukhu ya vhulimi i thola tshipiḓa tshiṱuku tshe tsha vhu ya tsha vha hone tsha vhashumi vha vundu tshi tshi vhambedzwa na dziṅwe sekhithara , uri tshipiḓa itsho tshi kha ḓi shandukela kha fumi wa zwigidi zwa mishumo . 
Hu na maitele a re thungo a malugana na u kunakiswa na ndisedzo ya madi .
Arali vhuṱanzi vhune vha khou vhu ṱoḓa vhu sa wanali nga fhedzi , vha ḓo tea u ita mbadelo dzi ṱoḓeaho(nga tshivhumbeo tsha zwiṱembe zwa Mbuelo ) .
5.3 . Vho Kgabo Mahoai sa Mulangi Muhulwane Muhasho wa Vhushaka ha Dzitshaka na Tshumisano
Fhedzi thundu dzoṱhe dzo no shumiswaho , maḓagala na magwangwangwa zwi langwa nga maitele a ndango ya thundu dzi ṱun ḓwaho .
6.1 Ḽounu i ḓo badelwa murahu nga mbadelamurahu dza tshitolomennde tsha ṅwedzi nga ṅwedzi tsha R ------------ , --- tshifhingani tsha ḽounu nahone u thoma nga ṅwedzi wa u tou thoma wa tshikolodo itshi .
Tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhudavhidzani tshi fanela u dzhielwa nṱha nga komiti sa izwi tshi tshi rumelwa tsho imela vhone .
Tshinyalelo ya tshumiso
Masheleni a u unḓa a muvhuso a dzula a maitele a ndeme kha u fhungudza vhushai .
Mbekanyamaitele ya maambiwa i sumbedzisa pfananyo ya sisiṱeme ya zwiimiswa zwa pfunzo , mbekanyamushumo na dzindalukanyo uri matshudeni vha kone u isa phanḓa na mabuḓo e vha khetha nga nḓila yavhuḓi .
Zwenezwino , zwitshavha zwo humbela uri hu fhaṱwe maṅwe maga a u fhungudza luvhilo kha vhupo uho u itela u tandulula thaidzo ya u engedzea nga nḓila i shushaho ha u pfukwa ha milayoyapo nga nḓila ya u reila nga luvhilo na u sa dzhiela nṱha tswayo dza vhuendi . 
Aphiḽi ya zwino i na ḽivi ya khothe iyi . 
Hezwi zwi nga itwa nga ndila tharu :
Dzina ḽanga
Nga 1976 , vengo ḽa Muhasho wa Pfunzo ya Vharema ḽo vha ḽi tshi khou aluwa .
Komiti iṅwe na iṅwe ya nyambedzano kana dzhendedzi ḽa phuraivethe ḽi nga ita khumbelo kha khoro ya ndango u vha mulayoni u :
Kha vha lidzele luṱingo lwa mahala lwa Sunflower Fund : 0800 121 082 u vha muṋetshedzi , kana vha
Khothe dza mveledziso ya mavu dzo thomiwaho kha mavundu a sumbe . 
Mbuelo dza vho Tsireledzwaho
Mbudziso dzo vhudziswaho a dzi nga ḓo linga fhedzi tshuṅwahaya nga u amba , fhedzi dzi ḓo khwaṱhisedza uri nḓivho ya phanḓa i tea u humbulwa . 
Miraḓo ya Khabinete ya Tshigwada tsha Vhuthivhelavhukhakhi na Vhulamukanyi , hu tshi katelwa na ofisi dzo fhambanaho dza madzingu dza mihasho ya lushaka dzi re madzinguni i a ṱangana musi na musi i tshi lingedza u wana thandululo kha u isa phanḓa na u lwa na vhutshinyi . 
Tshumiswa nga vhuendelamashango ha vhabvannḓa
mbeu dzi soliseaho
U ḓisola hashu huhulwane ndi uri ha tsha vha na riṋe u riṋe ngeletshedzo dza vhuṱali na vhurangaphanḓa kha khaedu yashu ntswa iyi , u langa khonadzeo ya vhukoni na nungo dza vhathu vhashu . 
Nṱha ha izwo , Pulane Ntswa ya G20 ya Nyito ya Mvutsheledzo ya Nḓowetshumo i khou dzhia tshikhala tshine mvutsheledzo ntswa ya nḓowetshumo ya khou ṋea kha nḓowetshumo , nga maanḓa kha tshumelo dzi tshimbilelanaho na vhubveledzi .
Naho zwo ralo , u khwaṱhisedza zwe a sedza zwone u ita mbilo ya uri zwo vha tshipiḓa tshazwo . 
Naho vhulwadze ho vhangwaho nga zwisinisa zwiḽiwa zwi tshi vhonala zwi fhasi ha ndango zwa zwino , vhuḓipfi ha muṱangano nga u angaredza ho vha ha uri u rea khovhe madamuni zwi swikisa kha u vhaiswa ha zwiṋoni hu songo teaho . 
Musi mihasho ya sekithara ya nnyi na nnyi yo sedzesa kha u ṱalutshedza zwibveledzwa na muvhigo khavho , mbambedzo na pulane a zwi dzuleli u itwa . 
4.10 Khabinethe yo ambedzana nga ha pfudzungule ngei Hammanskraal nahone yo sumbedzisa uri Muhasho wa zwa Madzulo a Vhathu u khou ranga phanḓa u dzhenelela afho vhuponi uhu khathihi Muhasho wa Gauteng wa Tshumisano ya Vhuvhusi na Mafhungo a Sialala na Vhudzula Vhathu , na Meyara Muhulwane wa Tshwane , Cllr Kgosientso Ramokgopa .
Kha vha humise mabambiri a tevhelaho :
Musi moroho wo no vhibva , u khwiḓe lubuvhi , nṋe ndi ḓo ḓa ndi tshi gidima ! "
a ) mivhigo .
Fhungo ḽa vhuṱhogwa ḽi nga fhasi ha mutsiko wa nyimele dza tshiṱuhu kana u shumiswa ha maanḓa a siho mulayoni zwi ḓo imelelwa . 
Arali i " Ee " , kha vha ṋetshedze datumu ya vhukuma yo rumelwaho kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho tsha datumu . 
Zwipikwa zwi tevhelaho na zwiṱirathedzhi zwo vheiwa u itela u endedza tshumiso maelana na tsireledzo : 
Nḓivhadzo ya ndambavhuḓifhinduleli 
Khethekanyo i re afho nṱha i ombedzela ndeme ya vhuṱumani vhukati ha zwipikwa zwa mbekanyamaitele na munango , mukovho wa zwiko khathihi na nḓisedzo ya tshumelo kha maitele a mugaganyagwama wa tshifhinga tsha vhukati . 
Ḽiga 1 : Ri itisa hani pulane ?
Nyimele dza mutsiko dzi nga katela u sa farwa nga nḓila ya vhuḓi , khovhe dzi re nnzhisa madamuni kana mathanngeni na vhunzani ha maḓi vhu si ha vhuḓi . 
Ri vha humbela uri vha tikedze bidi ya shango .
Naho Muhasho wa zwa Madi na Madaka wo no di kwamana na nnyi-na-nnyi kha vhunzhi ha zwitenwa zwa itshi tshitirathedzhi , ndi zwa ndeme u wana mihumbulo yavho ya malugana na hetshi tshitirathedzhi tshothe .
Tshivhalo tshihulwane tsha zwiko zwa masheleni a u shumiswa kha thandela ndi tshine tsha vha kha mihasho i fanaho . 
Vhapulani vha phurofeshinaḽa na vhatshimbidzi na vhone vha tea u pfesesa zwi khagala uri vha kone u ranga phanḓa maitele aya u itela uri hu bveledzwe maṅwalo o teaho . 
Anetshelani muṅwe nga inwi mafhungo e a vhigiwa kha atikili ya gurannḓa , a tshi tou tevhekana nga ngona .
Gethe ḽi laulwaho ḽo dzheniswa kha Vhupo ha Tshigange tsha Masipala u langa u dzhena ha mimoḓoro na vhaeni vha sa khou ṱoḓeaho . 
Thaidzo dza ndeme ya maḓi dzo imaho ngauri dzi elanaho na tshumiso ya maḓi yo imaho ngauri kana mushumo une ndeme ya maḓi ya u shuma kha u londota ndeme ya tshumiso . 
Zwifanyiso na rekhodo dza ṱhoḓisiso zwi tea u ṋetshedzwa kha Vhupo ha Vhulanguli vhuṅwe na vhuṅwe na kha khethekanyo ṱhukhu . 
Vhaṅwe vhathu vhane vha vha na dzangaleleo vha nga ṱahisa vhupfiwa nga u vhu rumela kha komiti ya tshumelo dza ndeme hu saathu fhela maḓuvha a 21 khumbelo yo ṱanganedzwa .
Vha dzhiele nṱha mbudziso dzi re afho fhasi .
zwibveledzwa zwa zwifuwo zwo bveledzwaho zwo tsireledzea kha zwitshili .
Miraḓo ya vhathetshelesi vho sumbedzisa vhukonḓi ha u vhofholowa na u kona u amba nga ha zwe zwa bvelela kale , zwe kanzhi vha zwi dzhia sa tshiphiri . 
Muhasho wa Mishumo ya Vhathu u shuma sa zhendedzi u tshi zwi ita wo imela mivhuso wa lushaka na ya vundu musi hu tshi fhaliwa zwikolo na kliniki .
- Ndi afhio mafhungo ane a nga ṋewa
Ndi khou vhilahedzwa zwihulusa nga u sudzuluswa ha masheleni a miṅwe mishumo isi ya ndeme u fana na : 
Miraḓo i Ṱhonifheaho ;
Gerani zwikhokhonono zwi re kha siaṱari ḽa zwigeriwa nga murahu ha bugu .
Musi ri na vhukonḓi uvhu , ri a zwi ḓivha uri ri nga tshila nazwo kha tshifhinga itshi tsha pfudzungule .
Mafhungo nahone , hu ne zwa tea , zwidodombedzwa zwa muthu wa vhuraru ane rekhodo dza kwama ene ,
Yone i ḽa marambo .
( i ) mafhungo afhio na afhio a welaho kha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4 ,
Lindelani ri ḽe roṱhe . "
Ṱhandavhudzo ya zwikili zwi shothaho kana mishumo i re kha ṱhoḓea i ḓo vha yo ḓisendeka kha zwipikwa zwo vhewaho nga Khoro ya Mveledziso ya Vhashumi . 
( b ) Vhalangi vha Vhatshutshisi na Vhatshutshisi sa zwo tewaho nga Mulayo wa Phalamennde .
Mandu wanga
Ri khou isa phanḓa na u wana zwiṅwe zwiko zwa fulufulu , zwi tshi elana na Puḽane ya Tshomedzo dzo Ṱanganelanaho ya Fulufulu .
Hune ha vha na data yo linganaho , dziṅwe dza pfunzombonwa dza tshifhinganyana , u shumisa mabaphathi malulamisi kana dayi , zwi nga shuma . 
Mulayo u tsireledza vhapondwa vhoṱhe nga u angaredza,nga maanḓa vhana na vhalwadze vha muhumbulo kha vhukhakhi vhu tevhelaho :
Phurotokholo dzo khetheaho kana thendelano dzi nga , arali zwo tea , tikedza mbetshelwa dza Buthano iḽi . 
Mbambe ya vhukati ha Sankambe na tshibode yo vha hone ngei Green Tree Forest ṋamusi .
Tˆhoho mahadˆa , magona , zwikunwane , magona zwikunwane Tˆhoho mahadˆa , magona , zwikunwane Tˆhoho mahadˆa , magona , zwikunwane , magona zwikunwane , magona zwikunwane
Bindudza kha vhuendi ha nnyi na nnyi , zwine zwa ḓo vhuedza miṱa ine ya hola miholo miṱuku nga u leludza u tshimbila .
Kha dziṅwe nyimele , mulindi muṅwe wa u tsireledza kha zwithu zwiṱuku zwi waho o vha a tshi nga ṱoḓea . 
Kha vha lingedza u fhedza nga tshifhinga .
Masiandaitwa a ikonomi na a matshilisano kha khoro na one a ṱoḓa u dzhielwa nṱha nahone khoro i nga thoma Foramu ya u dzudzanya tshiṱirathedzhi tshi katelaho tshitshavha tshoṱhe .
Vhagudi avha vha tea u ṋewa tshifhinga tshinzhi tsha u :
Phaiphi dza maḓi dzo tou imaho dzi khou ṋetshedzwa kha vhupo vhune ha vha ha mikhukhuni sa tshumelo ya tshifhinganyana ya shishi . 
2.9 U Khunyeledza thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na u kovhekana mbuelo
Mishumo yoṱhe ya vhora ine ya itwa tshifhingani tshiḓaho i tea u itwa nga kuvhonele kwa u tsireledza zwiko . 
Zwenezwino , zwitshavha zwi kha ḓi bva u humbela uri hu fhaṱiwe maṅwe maga a u fhungudza luvhilo kha vhupo uho . 
Zwiṅwe zwiteṅwa zwine ya livhana nazwo , musi wa muṱangano wavho ndi , na zwiṅwe : 
Tshelede yo pfukaho ya bannga ndi ya akhaunthu ya bannga hune nga murahu ha mbadelo dza mbambadzo nga dziawara zwa vha zwo tshimbidzwa na u wanala nga datumu ya u bannga i tevhelaho , zwine ha vha nga murahu ha ḓuvha ḽa u vhiga . 
Vhakhethi vha vharei vha khovhe vha khethiwa ho sedzwa Total Allowance Catch kana Effort ( TAC / E ) vhane vha fha thendelo ya pfanelo ya u rea khovhe dza u rengisa .
Thagethe dzo sendekwa kha u ḓiṅwalisa . 
Kunangele kwa modeḽe wa mbalo wo teaho u re na vhukoni ha u bveledza zwiṱalusi izwi , arali zwi hone , ku na ndeme . 
ḽiṅwe ḓuvha .
NḒIVHADZO YA TSUMBAKUSHUMELE DZA NDEME HA THAGETHE DZA KUSHUMELE
Phan ḓa ha musi vha tshi vha na tshigidi , vha tea u wana ḽaisentsi i bvaho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe .
12 A thi na tshika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo dzula wo lugisela mbekanyamushumo ya ṅwedzi woṱhe ine ya katela mutevhe wa nyambedzano nga ha u shumisana u fhaṱa tshitshavha tshi sa ṱaluli nga muvhala , mbeu , tshi eḓanaho nahone tsha dimokirasi .
Vhane vha nga dzhenelela thendara vha ta u swikelela fhethu hu hulwane ha u dzhena kha Ofisi ya Madzhisiṱiraṱa ya Mount Ayliff . 
Vhaṋetshedzi vho bvelelaho vha tea u swikisa lushaka lwa tshishumiswa tsho sumbedzwaho kha thebuḽu i re afho fhasi . 
Fhano Afrika Tshipembe a hu na modele wo dzivhelwaho wa sekhithara ya vhubindudzi ha vhathu , nahone hu ḓo vha na phambano na kha mimodele i shumiswaho kha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho .
Kha ngona ya ndunzhendunzhe maitele ndi hune vhagudi vha nga ita ṱhoḓisiso vha ṱanganyisa tshikhala kana tshifhinga tsha ḽitheretsha na zwiwo zwo iteaho kale kana zwa ḓivhazwakale zwo iteaho nga tshenetsho tshifhinga .
Ri khou vhona ḽigabelo ḽa u thoma ḽa vhushayamushumo musi vhabindudzi vha vhabvannḓa vhanzhi vha tshi fhungudza kana u vala mishumo yavho . 
Naho zwo ralo , ri nga kha ḓi tikedza ḽikumedzwa ḽa tshumisano kha dziṅwe mbuno . 
Ndo ṱoḓa u ya thekhisini u ya u i sedza .
U vhea mishumo afho hune vhukoni ho fhelelaho ha mishumo yeneyo ha vha hone . 
U itwa zwa phuraivethe , ho tshi ṱoḓiwa mabuḓo a tshumisano na tshumisano dza thekhinikhala na feme khulwane , na ṱhoḓea ya thuso kha u gaganya hafhu ndeme ya bindu , kha zwiṅwe zwivhumbi , zwo ṋekedza zwikhala zwo sikwaho hu na tshipikwa u itela vhubindudzi ha mashangoḓavha . 
Toksini ya sayanaidi a yo ngo ḓowelea kha maitele a zwa vhulimi ha mveledziso khulwane fhedzi i nga vha thaidzo ya ṅwaha nga ṅwaha kha khovhe dzine dza fuiwa kha dzinethe madamuni mahulwane . 
arali vha mufamakadzi vha tshi khou ṱoḓa u ita khumbelo ya ID ntswa nga tshiṅwe tsha zwifani zwa kale .
U fhambana : Nḓila ine u dzhenelela ha tshitshavha ha vha tshipiḓa tsha tshiimiswa na u dzudzanywa hu fanela u ṋea tshikhala tsho linganaho tsha u fhambana , zwi re , zwitaela zwo fhambanaho zwa vhudzheneleli na mvelele .
Ri ṱoda vhukoni na u shumesa .
Nzudzanyo dza vhupulani ha mihasho yo ṱanganelanaho hune mihasho mivhili kana minzhi ya shela mulenzhe kha nyisedzo ya thandela kana tshumelo i fanaho , dzi ṱoḓa manweledzo o pfufhifhadzwaho a u shela mulenzhe ha muhasho muṅwe na muṅwe une wa fanela u angaredzwa . 
U itela u vhulunga zwiko , mbuelo dzi pfalaho dzi fanela u avhelwa kha ndondolo i bvaho kha vhushumisamupo - muhumbulo u wa u tikedza ikhosisiteme / vhutshiloṱhaḓu u bva hune zwiko zwa dzhiiwa hone , kana zwithu zwo shumiswaho , kana u tsireledza izwi zwithu uri zwi sa shumiswe nga nḓila i si yavhuḓi .
Kha miṅwaha ya mahumi mavhili yo fhelaho vhunzhi ha ṱhoḓisiso dzine dza elana na vhugevhenga , zwipondwa zwa vhugevhenga na vhashumisi vha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa tshigwada tsha mihasho ya tsireledzo na vhutsireledzi dzo swika he dza itwa nga vhaṋetshedzi vha tshumelo vho fhambanaho fhano Afrika Tshipembe . 
Ḓuvha ḽi khou tshaho
Hu bvelaho phanḓa
Vhadzheneli vha thengisophikhisano vha lavhelelwa uri vha sumbedzise mutengo wa nṱhesa vho ḓitika nga u khunyeledzwa ha vhupo hoṱhe u ya nga zwine zwa khou tea u sedzwa khazwo hu tshi katelwa na mbadelo dzoṱhe , dzo katelaho na VAT , kha thandela . 
Vho vha vhe hone vhoṱhe nga tshifhinga tsha nyambedzano ye vha i pfa henefho ? 
Musi wa tshifhinga tsha u dzhenelela u bva zwenezwo , ro livhana na u kunda khaedu dzo vhalaho . 
ḼIṄWALWA IḼI ḼI WANALA NGA NYAMBO DZA AFRIKA TSHIPEMBE DZA 11 :
Ra sa tou ita hezwi , ri nga si khwinise tshiimo tsha nyimele ya pfunzo .
4.2 Khabinethe i ita khuwelelo kha zwitshavha uri zwi ṱahise mbilaelo dzazwo nga nḓila ine vha ḓo wana thandululo hu songo vha na u tshinyadzwa ha ndaka kana u tsikeledza pfanelo dza miraḓo ya tshitshavha .
Nga nnḓa ha hezwo , tsumbanḓila dza Mulingo dzi ri fha ṱhoḓea dza gumoṱhukhu dza kharikhuḽamu dzine dza tea u vha dzo katelwa magumoni a kotara ya vhuraru .
Madzangalelo a fanaho a songo tandululwa musi wa pfumedzano a nga salwa murahu nga kha nyito ya nḓowetshumo . 
u setsha goloi kha khasiṱama .
Zwipikwa zwihulwane zwo sedzeswaho khazwo ndi zwine zwa katela vhuḓi ha zwiko zwa maḓi zwo ṱanganelaho , ndangulo na thendelo ya kushumisele kwa maḓi , na u ṱuṱuwedzwa ha maga a u vhulunga maḓi . 
Masipala wa Buffalo City u ita mbetshelwa ya bonasi ya kushumele i saathu u badelwa mafheloni a ṅwaha . 
R500.00 nga muvhigo
Nyendedzi dza u ela dzo itwa u itela u ṱuṱuwedza vhukoni ha u pulana thandela u mona na muvhuso nga u ela ndeme ine ya khou humbulelwa , masheleni o dzhenaho na u bva na murekanyo u swikelela tsheo ya khwine . 
Zwikaṋwa zwa ṅwaha
Kanzhi vhanna na vhafumakadzi vhukuma vha nyito , tshirunzi na mikhwa ya nṱha - avho vha shandukisaho shango ḽashu , a si vhorapolotiki na vharangaphanḓa vha poḽitiki vha re na vhuṱali , ndi vhathu zwavho . 
Nga mishumo ya matshimbilele , khaphasithi ya u hwala ya netiweke ya badani ya ḓoroboni i sumbedzwa nga khaphasithi ya mudzhenelano , hu si nga khaphasithi ya nḓila , na u vha , nga u ralo , kushumele kwa mudzhenelano kune kwa anzela u sumbedza vhukoni ha zwa mushumo wa netiweke ya badani nga vhuḓalo . 
Tshanduko ya vhuḓifari i no bvelela kha vhalwadze vha no tshilela dzimamuḓi i ḓo vhewa iṱo kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho . 
4.1. Khabinethe yo tendela u tholiwa ha vho Ebrahim Mohamed sa MuKhomishinari wa Khomishini ya Lushaka ya Vharengi lwa tshifhinga tsha miňwaha miṱanu ( 5 ) .
Zwenezwo , hu na u timatima uhu , ndo vouthela muvhigo . 
Huna zwithu zwa ndeme zwi teaho u itwa nga u ṱavhanya zwine ra ḓo shumana nazwo , sa tshipiḓa tsha maga ashu a u khwinisa kushumele na vhukoni ha muvhuso .
U ya nga ha Phirisela ya Mugaganyagwama yo bviswaho nga ha Gwama ḽa Vundu , vhupulani vhu itwa nga nḓila i tevhelaho : 
Khethekanyo iyi i rera nga ha zwisumbi zwo teaho zwa vhuimo ha ikonomi na matshilisano ha miḓi kha ḽa Overberg . 
4.4 . Khabinethe yo tendela u ḓirula mushumo ha Mudzulatshidulo wa Khomishini ya Vhukhethi ho Ḓiimisaho ( IEC ) , Advokheithi Vho Pansy Tlakula .
Afrika Tshipembe ḽo ṱanganedza thambo nga ICC uri ḽi kwamane nayo uya nga Athikili 97 nga muya wavhuḓi na u fulufhela uri hu ḓo vha na nyambedzano dzivhuedzaho , dzifhaṱaho nga ha vhukundelwi ho tshenzhelwaho nga Afrika Tshipembe kha u tevhela ḽiṅwalo la u fara .
Dziṅwe dziphurofeshinala dza mutakalo - mushumeli wa vhapo , mushumo o gudelaho u khuthadza vhashumi , dokotela wa nyonyoloso ya miraḓo na dokotela wa muambo na luambo , muḓivhi wa muhumbulo na dokotela wa malwadze a muhumbulo . 
Arali goloi yavho yo tswiwa , u thuthiswa kana u sumbedzwa sa i songo lugelaho u shumiswa lwa tshoṱhe , vha nga ita khumbelo ya u humiselwa murahu mbadelo dza muthelo .
Mashango o bvelaho phanḓa na tshitshavha tsha dzitshaka nga u angaredza a tea u ita uri hu vhe na thuso ya mveledziso nnzhi ya u lwa na nḓala . 
Naho zwo ralo , zwi a ṱuṱuwedza u guda uri ho no itwa muṅwe mushumo wa u thoma maelana na nyimele iyi . 
U tevhedza Pulane dza Kushumisele na Ndangulo ya Vhupo na dza Vunḓu dza mavunḓu oṱhe . 
Ṱalutshedzani ndayo dza asithethiki na zwiga zwa ṱhalutshedzo na u zwi ṱumanya zwavhuḓi hu tshi itwa thandela ya u dizaina yo konaho u swikelelea ; 
U pfesesa uhu hu isa phanḓa na u dzhiela nṱha ndeme ya u thoma " tshumisano " i pfadzaho na sekhithara ya muvhuso , phuraivethe na tshitshavha . 
Vha tea u phasa ndingo dzo teaho u sumbedzisa nḓivho yavho ya mulayo kha mugudisi o ṅwaliswaho .
U shumisa luambo lwa muvhili lwo teaho , kuimele na zwikili zwa u ṋekedza , tsumbo , u shandukisa voḽumu , thempho na luvhilo
U shandukisa vhupfiwa asi zwithu zwino sokou itea hu sina tsho bvelelaho kana nga khole . 
Asesimennde ya Masiandoitwa kha Mupo na Mivhigo ya Tsireledzo ya Fhethu ha nyukuḽia u itela khonadzeo ya mamaga a muḓagasi wa nyukuḽia u bva 2007 .
Kha vha ite iyi khethekanyo nga nṱha tharu u itela u vha na vhuṱanzi uri luṱa luṅwe na luṅwe lwo katelwa .
Vhahumbeli vha sa humiseli murahu phemithi dzavho dzo fhelelwaho nga tshifhinga hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga a vha nga ḓo dzhielwa nzhele musi hu tshi ṋetshedzwa phemithi . 
* Zwitumbu zwi sina malwadze a phirela :
U ṅwalululwa ha luimbo* ( ḽiṅwalwa ḽo ṅwalwaho kana ḽo gandiswaho )
U dovholola / u vusuludza
U ṱalutshedza thero / mulaedza
Pulane i khwaṱhisedza vhupulani ha thandela dza themamveledziso ntswa hu na ndivho ya u tendela thundu , vhathu na mafhungo uri a tshimbile zwavhuḓi hu na mbofholowo u mona na khonthinente . 
( 2 ) Mukhomishinari wa Lushaka u tea u shumisa maanḓḓa awe a u langa Tshumelo ya Tshipholisa nga nḓḓila ine ya tevhedza maano a zwa mapholisa a lushaka na tsumbanḓḓila dza Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli kha zwa mapholisa .
Gake ḽa vhubveledzi ḽi tea u vala u itela u engedza nyaluwo na mishumo . 
Uri vha kone u vula maṅwalo a PDF , vha fanela u vha na Adobe Acrobat Reader 4 kana u fhira kha khomphyutha yavho . )
Khaḽarani shango nga muvhala wa buraweni .
Mbekanyamushumo iyi ya muvhuso i ḓo khwaṱhisedza fulo ḽa Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo kha u amba ngaha mafhungo ane a khwaṱhisa na u ṱuṱuwedza vhuthihi ha lushaka , u fhaṱa lushaka na vhuthihi kha lushaka lwa Afurika Tshipembe .
Mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi na ya ṅwaha muṅwe na muṅwe yo no vha hone u itela u i ḓiswa . 
Thivhatshidzulo ya phemithi nga mulandu wa tshanduko ya dzina , khoudu ya mbambadzo kana ḓiresi nga mulandu wa ṱhanganelano , nzudzanyo dza bindu , kana tshiṅwe tshiitisi , zwi ḓo ṱoḓa ndifho ya mbadelo ya phemithi . 
U pulana nga tshihaḓu zwi nga ita uri zwipiḓa zwa vhuṱhogwa zwi sale nnḓa kana zwi litshedzelwe . 
Mbadelo dza mveledziso kha vhunzhi ha miroho zwo engedzea kha miṅwaha nga luvhilo luhulu u fhirisa mutengo wo wanalaho musi zwi tshi vhambadzwa . 
Mulayo uyu u thoma u shuma nga ḓuvha ḽe ḽa vhewa nga Muphuresidennde kha Gurannḓa ya Muvhuso . 
Mvusuludzo ya muḓivhimakone na pfunzo
Zwi dovha zwa katela u dodombedzwa ha ndangulo ya mathukhwi yo fanelaho nahone i konadzeaho zwi elanaho na dzipulane dza bisimusi u itela u dzhenelela ha ndeme . 
Ro vhidza Muswieleli wa Thonga Ntswu na Mulindakhoro , fhedzi vhoṱhe vho nyadziwa vha kundelwa .
U ṋetshedza fanitshara ino shuma yavhuḓi nahone i takadzaho nnyi na nnyi . 
Fomethe i re yone
Tshiimo tsha binduṱhanganelwa ḽa nnyi na nnyi na ḽa phuraivethe kha Muhasho tshi nga nḓila i tevhelaho : 
Nga u laṱiwa ha ndaka yo salaho u badela u fhaṱiwa nga huswa ha zwibadela . 
Hezwi zwi katela masheleni a songo shumiswaho kha Mihasho e a si fhiriselwe phanḓa kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho , na mbuelo yo vhetshelwaho thungo ya vundu yo kuvhanganyiwaho miṅwahani ya muvhalelano yo fhiraho . 
Ro thoma tshikwama tshi aluwaho tsha 800 miḽioni ya dzi rannda mahoḽa . U swika zwino , vhubindudzi ha masheleni a fhiraho 400 miḽioni ya dzirannda kha thandela dza ikonomi i aluwaho ho themendelwa kha mimasipala , zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhuso , madzangano a tshitshavha na sekithara dza phuraivethe kha mavunḓu oṱhe .
Ḓuvha ḽa khunyeledzo kha ṅwaha uno wa muvhalelano . 
Zwigwada zwa kutshilele zwi fanela u vha zwo no topolwa kha u rangela u pulana na u khwaṱhisedzwa kha muṱangano wa u rwelwa ṱari ha tshitshavha , fhedzi zwigwada zwa u ḓadzisa zwi nga topolwa nga tshifhinga tsha u pulana .
Nga vhuḓalo , nga maanḓa kha mashango o no bvelelaho , milayo iyi i nga i a dzhenelelana . 
U laṱa malaṱwa zwi a ḓura na u vhanga masiandaitwa a si avhuḓi kha mupo na vhathu . 
Maipfi a maanḓa o ṋewaho a khagala nahone ha konḓi u a pfesesa . 
Ndi ngazwo asima i nyimele i sa fholi .
Vhunzhi ha vhaṋameli vha bisi vha dzula vhubvaḓuvha ha ḓorobo .
Mulayotibe u dzinginya u phumulwa ha milayo ya tsireledzo ya 16 ine i si vhe na mushumo ya isa phanḓa nga u dzinginya u khwiniswa ha Mulayo muthihi , une u sa tendelane na Khethekanyo 9 ya Ndayotewa ( fhungo ḽa nyeḓano ) .
Mafhungo haya o pika u tsivhudza vhathu nga zwiṅwe zwiteṅwa zwa ndeme zwa wiḽi . 
Zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo :
U bveledza na u langa u thoma u shumiswa ha tshiṱirathedzhi tsha u rembulusa mabindu a sa shumi zwavhuḓi u itela u khwaṱhisa ikonomi ya vundu . 
U thoma kana u ranga phanḓa tshiimiswa tsha ECD , tshiimiswa tshi tea u vha :
U sa vha hone ha ṱhaḓulazwiliṅwa zwi dovha zwa i sa kha u sa lingana kha ṱhoḓea dza mavu o nonelaho . 
Izwi zwi tshimbilelana na zwipikwa zwa muvhuso zwi re na vhushaka na Operation Phakisa kha u alusa Ikonomi ya Maḓanzhe na zwipikwa zwo ṱanḓavhuwaho zwo bulwaho kha NDP , u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi na u kwaṱhisa u sika mishumo .
U ḓiṅwalisa ofisini ya vundu sa khasiṱama
Nga u angaredza , u kaṋiwa ha tshaka dza zwi tshilaho zwiṅwe na zwiṅwe zwi songo dzhenisa khomboni u bvela phanḓa na u vha hone hazwo , kana zwa vhanga fhungudzea hu vhonalaho vhukuma ha , lushaka lwa zwi tshilaho luṅwe na luṅwe . 
U leludza na u pfananya kuitele malugana na nyambedzano vhukati ha vhatholi na vhashumi na mafhungo a vhashumi . 
Vhakwamei vha fanela u dzhena kha thendelano ya vhushumisani u thoma foramu ya u dzhia tsheo yo livhiswaho kha u sika vhupo ha tshumisano , u engedzedza kha u wana vhuḓikumedzeli ha vhoṱhe . 
Mbekanyamushumo iyo i ḓo ḓivhadzwa nga muvhuso muswa nga murahu ha dzikhetho .
Mbuletshedzo ya mbekanyamaitele , pulane na mbekanyamushumo dzine dza nga kwama vhupo lu vhonalaho . 
MAITELE NA MVELELO DZA ḼIGA
tshiendedzi tsha u hwala zwiendedzi zwo tshinyalaho kana bisi
Ṋamusi , musi muvhuso u tshi khou shumisa tshipiḓa tshihulwanesa tsha mugaganyagwama wawo kha u renga dzisabumarini na zwiṅwe zwishumiswa zwa mmbi , a zwi pfali u amba uri a u na masheleni a u kona u swikelela heyi pfulufhedziso ṱhukhuṱhukhu . 
U pulanela tshiṱori nga mepe wa mihumbulo .
Ri tea u livhana nazwo nga vhuḓikumedzeli ho khwaṱhaho na nga ndingedzo dzi sumbaho vhuḓikumedzeli vhuhulwane . 
vhushai
Kha vha tshimbidze ndinganyiso kha mveledziso ntswa kha maitele u khwinisa kushumele ku vhuedziho na vhukoni ha dzangano . 
VHUIMO HA MAANḒA MAṰUKU
Khothe i nga , nga tshiitisi tshi eḓanaho tsho sumbedzwaho , hangwela masia kha u tevhedza miṅwe wa milayo iyi . 
Mishini wavho ndi u vha Ḓorobo Khulwane ya Afrika ya vhukoni ine ya manḓafhadza tshitshavha u bvelela kha vhupo ha mutakalo ho tsireledzeaho . 
Sa tsumbo , vhushai na vhushayamushumo a zwi fhambanyisi vhukati ha masipala , vundu na mikano ya muvhuso ya lushaka . 
Ikonomi ya ḽifhasi i lavhelelwa u ṱoka midzi nga 2010 , i tshi tikedzwa nga u ṱanḓavhuwa ha u dzhenelela ha nnyi na nnyi na u fhungudzea ha u timatima na khohakhombo kha maraga ya zwa masheleni . 
U sa lingana u ya nga mbeu zwi nga si lugisiwe zwavhuḓi nga nnḓa ha musi u sa lingana hu bvaho kha izwi zwithu zwiṅwe zwo fhambanaho hu tshi nga dzudzanyiwa .
Mbekanyamushumo dza nḓowetshumo a dzi sedzi kha vhupo vhune ha khou shelesa mulenzhe kha tshinyadzo i elanaho na halwa . 
Kha vha kwame
Kha vhuimo hoṱhe ha FET , vhagudi vha tea u dzulela u thetshelesa na u vhala zwibveledzwa zwine zwa khou ḓi endelela u vha itela khaedu .
Kha vha ri kwame
" Zwi ḓo thusa mini naho nda vha ṱalutshedza , Mmawe ? "
Nḓila yo ṱanganedzwaho nga DEA ndi u ṱoḓa muthu ane a khou vhambadza zwi tshilaho zwo fhambanaho uri a ite khumbelo ya thendelo ya vhushumisamupo arali muhumbulo wa u vhambadza u wa u tshimbidza vhushumisamupo .
Izwi zwi ḓo konisa muvhuso u fhungudza kha mbadelo dzi dovhololaho dza sisiṱeme dza mbekanyamushumo dza khomphiyutha .
Adzhenda ndi mutevhe wa mishumo ya muṱangano nga ṅdila ine ya fanelwa u shunwa ngayo .
I dovha ya vhangwa nga tshivhalo tsha zwithu sa :
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u kuvhanganya na u shumisa mafhungo nga ha vhone vhaṋe u itela u tshimbidza Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka na u ṋekedza tshumelo dze vha dzi humbela . 
Vhulondavhathu , ha sekhithara idzi dzoṱhe dzi elanaho na mutakalo , vhu ita vhuṱumani ha tsinisa . 
Nzudzanyo hedzi dza tshiimiswa dzo sumbedzisa u vhilaela ha muvhuso hu na u ḓivhofha ha mapholisa kha dimokirasi ntswa . 
Miṱangano ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS i farelwa ofisini dza GEMS dzo ṅwaliswaho , i.e.
Vharengisi vha zwibveledzwa uya mashangoni a nnda na vhaṱunḓi vha zwibveledzwa vhulimi na zwiḽiwa zwa lwanzheni vho guda uri vhudavhidzani ha ḓuvha na ḓuvha he vha vhu wana ubva kha vha u endedza mifaro vho thusedza zwihulu kha u ita uri vharengi vhavho vha dzitshakha vha a ḓivha nga ha nyimele ya tshiṱereke . 
zwidodombedzwa kha ḽeibu ḽu zwi tea u fana na zwire kha fomo ya khumbelo .
" Musi ri tshi khou dzhena kha luṱa lwa vhuvhili lwa u bva kha muvhuso wa tshiṱalula uya kha wa demokirasi ya lushaka , ri khou tea u lavhelesa kha mudzi wa tshanduko ya ikonomi ya matshilisano uri ri fhelise khaedu idzi .
U amba U thetshelesa u itela u pfesesa ( tsumbo , u thetshelesa kha tshibveledzwa tsho ṅwalwaho / tsha u
g ) Vho DumisaniManana ( u tholwa hafhu ) ;
U kovhekanywa ha dziphakha idzi a hu ngo phaḓalala u mona na vhupo ha masipala na vhupo vhu re nga tsini nga nḓila yo teaho . 
Zwavhudi .
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwi tea u lingwa zwi kha nyimele .
Vhuongelo Vhuṅwe na vhuṅwe ha Vhukati vhu na komiti i shumaho ya u thivhela u kavhiwa na ndango i re na nzudzanyo dza ndeme na sisiṱeme dza u londota dzo sedzaho kha u khwiṋisa ndeme ya tshumelo kha vhalwadze . 
U khwiniswa ha mirurela ya malatwa ndi mafhungo a nnyi na nnyi .
U ṱangana tshifhinga tshoṱhe na vhashumi vha Mveledziso ya Muvhuso Yapo na mabindu apo malugana na ṱhoḓea dza tshitshavha dzapo na zwikhala zwa u sika mishumo na mveledziso ya vhukoni
U sa kona u wana ndondolamutakalo i sa ḓuri
Vhakhantseḽara vha wadi vha na mushumo muhulwane une vha fanela u u ita sa miraḓo ya Foramu ya Vhuimeli ha IDP kana foramu dziṅwe-vho dzo raloho .
Naho madzangano a sekhithara dza maḓilonga nnzhi dzo ḓitika nga vhashumi vha badelwaho u ita mushumo wadzo , zwoṱhe zwo ḓitika nga vhomaḓilonga , vhaṱuku nyana kha bodo yavho ya vhulanguli . 
U DZUDZANYA SHEDULU YA MIṄWEDZI YA KHUBVUMEDZI NA TSHIMEDZI 2004
Ndi mafhungo afhio a u tsivhudza ane na ḓo a dzhenisa ?
U itela munanguludzo wa mimasipala yapo , hu shumiswa maitele a tevhelaho : 
Mbuno dza u ṱola a dzo ngo avhelwa zwavhuḓivhuḓi kha masia ayo , fhedzi kha vhupo ha tshiṱirathedzhi nga muvhuso . 
Kha ri tsukunyee Itani ḽitambwa ḽa tshidade itshi .
Ndima iyi i sedza mushumo wa Komiti dza Wadi kha maitele a u dzhia tsheo ya khoro na uri vha shuma hani mushumo wavho kha u fara khoro kha u vha na vhuḓifhinduleli ha u shumana na u fhindula ṱhoḓea dza tshitshavha .
Ndi a mwemwela ndi ndoṱhe ndi tshi humbula ḓuvha ḽe ra ya u bambela .
( a ) Mugaganyo wa mbuelo na zwibviswa i tshi fhambanyisa vhukati ha u pfuma na zwibviswa zwa zwino ; nahone
Rakhonṱhiraka a nga dzhia vhuḓifhinduleli hafhu ha u kuvhanganya mithelo .
2.9 . Nga murahu ha u tenda ha Khabinethe , Minisiṱa ofisini ya Muphuresidennde vha re na vhuḓifhinduleli ha Vhupulani , Vhuṱoli na Vhulavhelesi Vho Jeff Radebe vha ḓo bvisa mawanwa a Tshishumiswa tsha Asesimennde ya Mashumele a Ndangulo 2015 ( MPAT ) .
U lavhelesa zwiteṅwa zwa kushumele zwa ḓuvha na ḓuvha zwa thandela na tshikoupu . 
8.3 . Khabinethe i na fulufhelo ḽa uri hezwi zwi sumbedza u ḓikumedzela nga muvhuso kha ndivho ya u alusa na u vhona uri vhubindudzi vhu vhe ha tshoṱhe .
1.13.1 Khabinethe i hanedzana na u ṱhaselwa na mabulayo a dzikhantseḽara kha maṅwe mavundu na u livhisa ndiliso dzayo kha miṱa na khonani dza vho vhulawaho .
Khumbulelo dzi tevhelaho dzo dzhielwa nzhele musi hu tshi bveledzwa mugaganyagwama uyu : 
U shumisa vhusevheḓi ha u vhona nga maṱo kha u amba nga ha maṅwalo a girafiki , tsumbo , u shumisa tshinepe na u amba uri ndi tsha mini , tsho dzhiiwa ngafhi na zwiṅwe
Tshiṱirathedzhi tsha u Bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi tsha Gauteng tshi amba thwii kha khaedu dzo topolwaho afho nṱha , u ya kha u sika nḓowetshumo ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi yo shandukiswaho , ya tshanduko na u shuma nga maanḓa . 
Masiandaitwa a thekiniki ya u tou vhonwa
Vhugudisi vhu ḓo ṋea maswole ashu zwikili zwa mmbi fhedzi hu tea u dovha ha katela na vhukoni ha u tandulula khuḓano , nyambedzano na nyito dza u ṱhogomela . 
Kha ri ite nyito Itani masiki wa u sumbedza vhuḓipfi .
( c ) mulayo muṅwe na muṅwe une wa phasiswa , kana iṅwe nyito ine ya dzhiwa , i tshi tevhekana na u vhewa ha tshiimo tsha shishi .
Thasiki yavho ndi u sudzulusela khonani yavho u ya he vha ima hone uri vhone vha ime he a ima hone .
" Madi a shangoni " ndi madi ane a vha ntha ha mavu .
Mushumo woṱhe wa DPME ndi u tshimbidza mushumo wa Mihasho ya Muvhuso na Ndaulo .
Vhukwamani
e ) Vho Nazmeera Moola ( mulanguli vha sa shumiho hone ) ;
U shumisa luambo , tshitaila na ridzhisiṱa zwo teaho
A hu na ṱhoḓea ya i gandisa kana u i sIkena . 
Musi ndo lingea ndo ralo , ndi khou ana a thi ngo lingedza , fhedzi ndo i ḓodza zwiṱuku kha mariṋini awe o vhaisalaho . 
Khophi ya pfukiselo iyo i iswa kha Mulanguli Muhulwane wa Vundu na Muhasho wa Lushaka wa Ndondolo . 
Ṱhoho : Nṋe na vhaṅwe - Awara 4
121 . U ṋea thendelo kha Mulayotibe
U itela thasiki 3 zwi nga vha zwa ndeme u dzhenisa vhadzheneleli kha POWERPOINT C.
Ndzudzanyaṱhanganyelwa dza mveledziso /IDP
Zwiḽiwa zwa vhathu vha tshitshavha musi hu tshi pulanwa
Maipfimaḓivhiwa malo tshone yanga
Vha SAPS , nga maanḓa , vha vhona vhukonḓi kha u ṋekedza vhugudisi ho linganaho na nyendedzi u itela vhaofisiri na zwipikiṱere uri vha shumise lwo linganaho ndaulo zwo ḓisendeka nga milayo ha halwa mivhili ya lushaka na ya sumbe ya vundu . 
puloto , khuḓano , siangane ,
Ndi ngazwo vha tshi ṱangana na khaedu dzi sa fheli dza uri vhathu vha tende uri vhone a vha kwamei kha zwiito zwi sa ḓivhalei .
Nangoho ri khou sudzulutshela kha u sedza kha vhukoni na vhubveledzi ha zwibviswa zwa tshitshavha . 
Kana ndi dzoṱhe dza idzi khamphani dza ikonomi khulwane musi dzi tshi khou lwela u swikelela u vhusa kha mimakete ya zwa vhulimi ya ḽifhasi nga mbadelo khulwanesa kha ḽifhasi ḽine ḽa khou bvelela ? 
U khakhulula mupeleṱo hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi vha dovha vha ita mvetomveto
U swikela ṱhoḓea dza ndeme dza mishumo , zwiḽiwa , fulufulu , maḓi , na vhuthathazwitzhili . 
Vundu la Limpopo
Masiandaitwa a u sedzesa kha nyaluwo ya ikonomi fhedzi zwo dzhiela fhasi na u tshinyadza vhathu vhanzhi kha dzhango . 
Muhanga wa ndaulo u vhusaho sekhithara u nga vhuela u bva kha hoṱhe kha mbetshelwa dza zwiko zwa ndaulo zwinzhi , na u bva kha mbuedzedzo ya ndaulo , u itela u swikelela zwipikwa izwi . 
Tshitatamennde tsha muṱangano wa Khabinete wa dzi 30 Lambamai 2013
Luswayo lwa Shango luswa lu engedzedza kha
Vhulimi ndi tshitshimbidzi tsha ndeme tsha mishumo na uri vhu ṋetshedza zwikhala zwa vhubindudzi .
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi .
Madzuloni a muhumbulo muthihi na muṱaṱisano vhukati ha mihasho , ṋamusi ri vhona ṱhanganelano nnzhi musi vhalanguli vha tshi dzhiela nṱha ndeme ya tshumisano u itela u swikelela zwipikwa zwo vhewaho na u swikelela ho ṱanganelaho nga muvhuso ha nḓisedzo ya tshumelo ine ya tea u swikelelwa . 
Avho vhane vha khou tshimbidza ngudo vho amba zwihulwane kha vhaponyi vha khakhathi . 
Pfanelo ya u thoma mugodi a i pfuki tshikhala tsha miṅwaha ya 30 .
CBP ndi nḓila yo teaho ya u ṱuṱuwedza pulane ya ḽeveḽe ya wadi u ṱuṱuwedza nyito ya tshitshavha .
Zwoṱhe hezwi zwi tea u itiwa nga nḓila ine ya sa ḓo ḓisa mutsiko kha masheleni a lushaka .
Mbadelo dza tshifhinga tshilapfu dzi rekanywa sa tshibveledzwa tsha nyandisi nahone ndemetshikati ya tshandwa i ṱalusaho nga murahu ha tshifhinga . 
Kha vhatukana phesenthe i nṱha u fhira u guda , ngeno kha vhasidzana i fhasi . 
Afrika Tshipembe ḽi ṱoḓa pulatifomo ya zwiimiswa zwa sekhithara ya maḓi u itela u amba nga tsireledzo ya maḓi shangoni na u vhona uri maḓi ndi thikho ya nyaluwo ya ikonomi . 
U monithara na u tikedza tshumiso ya QLTC na nḓisedzo ya u gudisa na u guda kha zwikolo zwoṱhe zwa muvhuso
Vhadzulapo vha ḽa Afrika Tshipembe vha na ḓivhazwakale yo pfumaho vhuthihi ha u shumela vhumatshelo ha khwiṋe . 
U ṱanganya mafhungo ane a khou bvelela na vhutshilo ha muthu ene muṋe
Ri ḓo thoma vhuṋe na u ita zwi fanaho u itela muvhundu washu sa izwi mafhande a tshi ḓo vha o kuna nahone hu si na mashika . 
Mafhungo o ṋetshedzwaho kha Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe nga vhashumisi nga kha saithi iyi a ḓo dzhiwa a tshiphiri . 
Masheleni a nṱhesa ane ndi R1 620 nga ṅwedzi .
u wana masheleni tshanḓani fhethu hune ha holelwa mundende nga ḓuvha lo thiwaho
Muthu muṅwe na muṅwe o ṅwalwaho afho nṱha a nga pfukisela khanedzano kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS uri i ite tsheo .
Vha nga vhambadzela fhedzi nnḓa zwifuwo kana zwibveledzwa zwa zwifuwo arali zwi tshi bva fhethu hune milayo ya hone ya tshimbilelana na zwikalo zwa ḽifhasi kana milayo ya shango ḽine ha khou vhambadzelwa khaḽo .
Thimu yo khethiwaho u shuma u lwisa nzulele heyi i kati na u shuma mushumo muhulwane ; nahone dzikiḽasi dzi tevhelaho dzi ḓo phaḓaladzwa fhedzi i kha ḓivha fhasi ha nyambedzano :
34 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Vhuthomi ha u livhana na tshivhalo tsha tshumelo kathihi na ḽeveḽe dza vhashumi dzo teaho na u ṱangana ha zwikili zwa vhashumi zwi ḓo livhisa kha vhuḓifulufheli ha vhashumi ho engedzeaho . 
U dzhiela fhasi kha u wanalea ha beisi ya mveledziso yapo ho vha u kwamea ha vhukuma kha mavundu . 
3 Mphomali
U amba / bula poswo ine muṱoḓi wa mushumo a khou ṱoḓa yone
Fhethu ha nnyi na nnyi hune zwitentsi izwi zwa nga pfuluselwa khazwo u itela ndivho ya fhethu ha vhudzulo , mabindu kana zwiimiswa zwi tshi bva kha zwivhumbi zwo fhambanaho . 
Zwino bammbisani bola i tshi mona na dzibikhoni .
Mveledzo na zwisumbi zwi tshimbilaho nazwo zwo tiwa kha zwipikwa izwi na tsumbanḓila ya ṅwaha nga ṅwaha i a ṋetshedzwa kha tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe . 
Jacob o vha o hanganea tshoṱhe zwino .
yanga matshelo ?
Ḽeveḽe ya muthu muthihi ya u saukanya ine ya kwama kupfesesele , khetho na nyito zwa vhathu nga muthihimuthihi . 
Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Tshiṱoko tsha Zwidimela zwi khou phaḓaladzwaho ya Zhendedzi ḽa Vhanameli vha Zwidimela ḽa Afrika Tshipembe i nḓilani , na uri tshiṅwe tsha zwidimela tshi khou fhaṱiwa Brazil hune tsha ḓo vha tsho lugela u ḓisiwa nga ḽa 30 Ḽara 2015 .
Miasipala wa ABC u khou lugisa IDP yawo .
VHULONDO
Ri ḓo isa phanḓa na u manḓafhadza vhafumakadzi kha mbekanyamushumo dzoṱhe dza muvhuso .
Zwo swikelwaho zwi katela u engedza hune ha phakhiwa dzilafho ḽa dziantiretroviral ( ARV ) u itela vhathu vha khou tshilaho na HIV na AIDS .
Tsumbo , tshikalo tsha u pima tsha 3 tsho ṋewaho nga muṅwe mudededzi tshi tea u imela vhuimo vhu fanaho ha zwikili na nḓivho sa zwe zwa ṋeiswa zwone nga muṅwe mudededzi .
Ndavhelelo idzi dzi na nahone dzi kha ḓi vha na vhupfiwa kha vhuyo na masia o sedzwaho . 
Mafhungo na nyimele dza vhadededzi vho iswaho vhuponi ha mahayani zwo dzula zwo dzika kha miṅwaha yoṱhe ya furaru yo fhiraho . 
U ola na u pennda : hu tshi sedzeswa zwishumiswa zwa midia zwo fhambanaho
Khumbelo ya u ṱunḓa phukha na tsinga
Nyimele yo ṋaṋiswa nga miholo ya nṱha ine ya khou badelwa kha sekhithara ya phuraivethe na mimasipala ye ya kunga vhashumi vha re na zwikili na vhukoni ezwi zwine zwa ita uri vhashumi vhanzhi vha litshe mushumo . 
Mafhedziseloni , naho u engedzea kha ndivhanele ya vhuunḓiwa ha vhaaluwa ho shela mulenzhe ha u tsa ha u vhulunga ha phuraivethe , mveledzwa dzi fhira u eḓanyiswa nga u fhungudzea ha ndivhanele ya vhuunḓiwa ha vhathu vhaṱuku , zwe zwa vha na mveledzwa dzo fhambanaho . 
Hafha ndi hune Komiti dza Wadi dza dzhena sa musi dzi na mushumo wa ndemesa kha maitele a u tshimbidza vhudzheneleli ha tshitshavha .
Mafhungomatsivhudzi a siangane a re hone
Mafhungo a mveledziso ya pfunzo , zwikili na vhubindudzi vhuṱuku zwi hoṱhe-hoṱhe kha tshipitshi tsha mugaganyagwama tsha Minisiṱa wa Gwama vho Pravin Gordhan , tsha ṅwaha wa muvhalelano wa 2011 / 2012 .
Khwiniso i fhungudza dzikhaedu , zwa mulayo na ndangulo , zwine zwa tshenzhemiwa nga vhaunḓwa , vhane kanzhi vha vha vhana na vhafumakadzi .
Heyi ndi iṅwe ya festhivaḽa dzi ḓivheaho vhukuma i takalelwaho nga vhafuni vha mitambo na miṱa .
Sa zwe ra zwi vhona , kha zwipiḓa zwe ra zwi fhirisela vhege yo fhelaho , hu na zwipiḓa zwiswa . 
Khumbelo ya u ṅwalisa khamphani ya phuraivete
Ḓuvha ḽa u fhedza
6.7.14 Ṱhoḓea dza vhusimamilayo ha lushaka u khwaṱhisedza u fana ha zwithu 6.7.14.1 Ndangulo ya vhulamukanyi ndi vhukoni ha lushaka , zwi ambaho uri ahuna masia a kushumele a elanaho na ndangulo ya vhulamukanyi
Vharangaphanḓa vha zwigwada zwa thimu vha nga ṱola uri miraḓo ya thimu itisa hani na uri arali zwithu zwoṱhe zwi ngonani . 
Tshumelo dza ndondolo ya mutakalo dza vhubveledzi na mbekanyamushumo dzi ngaho sa mbekanyamushumo ya Vhuimana , Maḓuvha a Tsedzuluso ya mutakalo mushumoni na zwiṅwe kha tshumelo nnzhi dzi bvelahophanḓa na u aluwa .
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe .
Vhudavhidzani ndi mini ?
Zwenezwo , hezwi zwi pfesesa sa zwi katelaho tsutsumedzo i sa langei ya u gembuḽa , lune vhathu vha dzhenelelaho vha vhanga tshinyalelo khulwane kha vhone vhaṋe na vhaṅwe . 
Muhasho u ḓo shumisa pulane dzi tevhelaho , dzine dza tikedza zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi u itela u wana gumofulu ḽa mvelelo dza mutakalo kha ḽa Kapa Vhukovhela : 
Zwitshavha zwapo zwa Kapa Devhula nazwone zwo wana mbuelo nga kha vhushaka vhunzhi ha mveledziso ya matshilisano .
Vho thuntsha vothi ḽa vulea , vha ḽi khurumedza phiano ya wela kha mmbete wa Levi we a vha o dzumbama nga fhasi hawo . 
Ḽifhasi nga u angaredza , vhana hu pfi vha vhumba tshigwada tsha vhukale tsha dimogirafi tshihulwanesa vhukati ha dzitshavhi . 
U sedzulusa maitele a mvelele , ndeme na zwine vhathu vha tenda khazwo
136 . Vhuḓḓifari ha Miraḓḓo ya Khorotshitumbe
U fhungudzwa uhu a ho ngo shumiswa nga nḓila i fanaho u mona na magavhelo oṱhe , naho u fhungudzwa hu tshi kwama nga nḓila ya u lingedza u tsireledzo mbekanyamushumo dza nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme . 
Mulayo u itela u thoma u shumiswa ha tshiṱirathedzhi tsho ṱanganelaho tsha u itela u fhaṱiwa hafhu , nyaluwo na mveledziso zwa nḓowetshumo ya u fhaṱa . 
EMS na mushonga wa shishi zwo rumelwa kha madokotela a shishi na dzipharamediki Tanzania , Ethiopia , Ghana na Kenya u thusa kha mveledziso ya mishonga ya shishi kha mikaṋo ya ḽa Afrika . 
Muvhuso u fanela u shuma nga u ṱavhanya , nga maanḓa nahone nga vhuronwane .
Sibadela tsha Tara tsho vho ḓo tea u dzhia tsheo arali ndo tea khavho . 
U lavhelesa vhakonṱiraka na vhashumi na u langa mashumele avho u ya nga PMS . 
phoḽisemi ---- maipfi a fanaho tshivhumbeo a fhambana ṱhalutshedzo ngeno a tshi sumbedza vhushaka
Vha tea u vhona uri tshomedzo dzine dza khou ṋetshedzwa dzi khou shumiswa nga nḓila yo fhelelaho nahone kha zwe dza fhaṱela zwone . 
Tshitatamende tshi tevhelaho ndi ngoho kana a si ngoho naa ? 
e ) Vho Phurofesa Sadhasivan Perumal ( Sa Muraḓo a sa Shumiho hone )
U ima fhethu huthihi wa rembulutshela kha tshaula na kha tsha monde
Muhasho wo shumisa maga a tevhelaho kha u fhungudza u salela murahu muhanga wa tshumiso ya masheleni wa tshifhinga tsha themo ya vhukati : 
( a ) ṱhoḓea dza u ṱanwa hu tshi avhelwa thendelano ; na
Ri na lutendo uri nḓila ine ya takadza ya tshanduko na vhumatshelo vhune aya mashango are na vhushaka a nga nanga,i itiwe nga one aṋe .
Nga tsedzuluso tsho ṋea lubuli kha nyimele ya midia ṱhukhu kha shango ḽashu . 
Vhagudiswa nga tshifhinga tsha kuitele uku vha ḓo vhuelwa u bva kha ngudo dza zwa u ita mugaganyagwama , u vhulunga , vhubindudzi na pfanelo dza vharengi . 
Khothe yo wana uri ndaka yo vha tshishumiswa tsha milandu ya thengiso ya rengisa daimane lu si ho mulayoni ; zwo vha zwi zwa ndeme u bvelela ha mbadelo idzo ; na uri zwa u dzhia ndaka zwo vha zwi si ho mulayoni . 
Pulane ya vhubindudzi vhu sa nyeṱhi mitambo i ḓo khunyeledzwa na u shumiswa , ine ya ḓo katela mbuedzedzo ya themamveledziso . 
Fhedzi-ha , khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa u thetshelesa na u amba u bva kha Gireidi 4 u ya phanḓa zwi fhasi ha khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa u vhala na u ṅwala .
O shumisa ngilasi kha u ṱhavha muṅwe mufariwa ngae na u dovha a rwa muṅwe mufariwa nga feisi . 
Zwishumiswa na tshikalo tsha vhuronwane u itela u vhea vhuimo , u ita muungo , u langa ḽaini na u rekhoda gabelo zwi tea u bulwa . 
Musi mbonalo ya ndaka na ya thasululo i tshi khou khwinisea nga sathaḽaithi ntswa kha miṅwaha miṱanu i ḓaho , fhedzi , thaidzo iyi i ḓo fhela . 
18 . Mbetshelo dza Thendelano ya Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a dzo ngo tea u sa tshimbilelana na vhuṱungu ho vhangiwaho .
Ḽiga ḽa u thoma : Kha vha shumise bugwana
U swikelela ho teaho na tshivhalo tshine tsha tea u swikelelwa zwo khwiniswa u sumbedza tshivhalo tsha nomboro nthihi . 
Nzudzanyo ya nyimele dza mushumo nga nḓila ya vhulamukanyi , vhupfumedzani , thendelano na mbadelo . 
NDIMA YA 6
Ndaka na khwalo dzo nangwaho ndi tshipiḓa tsha tshigwada tsha ndaka ya masheleni , khwalo dza masheleni kana vhuvhili hazwo zwine zwa langulwa , na u ṱolwa ha kushumele kwazwo nga nḓila ya mutengo wa maraga wa zwino , u ya nga ndangulo ya khohakhombo yo tou rekhodwaho na tshiṱirathedzhi tsha vhubindudzi . 
U sedzuluswa ha Mivhigo ya Ṅwaha nga mihasho zwi itwa kha miṅwedzi mivhili u bva phanḓa ha musi i tshi swikiswa kha u thoma ha u thetsheleswa lwa vhudzikini ha fomaḽa . 
Ndi kha honohu vhushaka ha ngomu vhu ṋetshedzaho tshikhala tsha u kuvhangana ha zwishumiswa . 
Musi fureme ya ḽogo ya thandela i tshi bveledzwa i tevhekanya zwisumbi zwa thandela .
Mbuelo khulwane dzo vhonala u ya nga ha mveledziso dza ikonomi i sa nyeṱhi , ndinganyiso ya mbeu , mutakalo na pfunzo . 
1.101.4 Sa muraḓo wa Komiti ya Vhuimo ha Nṱha ya Libya , Afrika Tshipembe ḽi tikedza vhuḓidini hoṱhe ha AU ho sedzaho kha u ḓisa thandululo dza mulalo kha khakhathi dza Libya .
Ḽiga ḽa vhuṋa : U shumina na khumbelo
( d ) u bveledza nga u angaredza , zwi tshi ya nga u sielisana kha vhuimeleli .
Vhadededzi vha tea u vhonala kha madzangano a phurofeshinala , vha vhe na nḓivho ya maṱhakheni ya zwire ngomu , na u ḓi sumbedzisa nga nḓila yavhuḓi . 
Mutheo wa vhukuma na u funza hone zwi tea u itea kha miṅwaha iyo miraru yoṱhe . 
Kha thandela dzi re na khovhandozwo khulwane , u vhea iṱo tshiteṅwa tsha mugaganyagwama tsha ndindakhombo ya thandela tshi fanela u dzhielwa nzhele . 
Deithi : Khotsi awe vho renga goli ḽihulwane .
Arali mveledziso kha sekhithara ṱhukhu ya vhulimi ya fhungudzea nga nṱhani ha tshinyalelo ya mupo i fanaho na magomelelo na mikumbela , mishumo ya nḓowetshumo idzi i a kwamea hu si na u tinya . 
Musi khumbelo i tshi ṱanganedzwa , muhasho wa vunḓu u ḓo rumela muingameli u ṱola uri muiti wa khumbelo o tevhedza ṱho ḓea dza milayo yo vhewaho naa .
U shumiswa - Khoro yapo kana dzangano ' ḽi ita u nga ' ḽo kwamana u itela maitele a mulayo hu sina vhukwamani ha vhukuma ho iteaho .
Kha tshipi ḓa tsha Exporter Particulars , vha sumbedzise :
Zwiteṅwa zwa u ganḓisa : Zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri zwi wanalaho kha mabogisi a zwishumiswa zwo tou vusuludzwaho , nz .
Thaidzo dzi re hone : U fhungudzwa ha mihwalo ya zwiko zwa mufusho i re hone nga kha u ṱhogomela soredzhi kha maḓi a lozweaho u bva kha miḓi ya phuraivethe na nḓowetshumo . 
Tsedzuluso ya themo ya vhukati ya muvhuso ya mahoḽa yo sumbedzisa u kundelwa hu na tshivhalo kha u bveledza mbekanyamushumo yashu ya tshanduko ya mavu .
Ambani nga ( nyusi ) mafhungomaitei ane na vha nao a no kwama muṱa na tshikolo .
I tendela vhaṅwe hafhu u topola maanḓa ayo kha vhaṅwe . 
Mashumele a zwikwama zwa phensheni ya tshumelo ya tshitshavha a re na phambano dza zwenezwino nahone a ṱoḓa u pika nga khumbulo hu re khagala . 
I dovha ya ṋetshedza tshikhala tsha u fhambanyisa vhukati ha vhaofisiri vha tshumelo dza ndulamiso na vhaofisiri vho tholiwaho kha zwikhala zwa ndaulo u ya nga Mulayo wa Tshumelo dza Muvhuso . 
U ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu a tshi shumisa masala , malungekanyi na ndongazwiga zwi re zwone
mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa
Ndi vhuṱanzi ha uri tshiimo tsha zwino tsha vhushai ha masheleni kha muvhuso wapo ndi nyimele i konḓaho nga zwibveledzi zwo fhambanaho zwi ngaho u vha hone ha masheleni , vhukoni ha ndaulo na ndeme ya ndangulo ya masheleni . 
Kushumisele kwa masheleni nga Muvhuso ndi vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo dza khomphyutha dzo teaho kha muvhuso . 
Kha Samithi ya Meḽeniamu ya Khubvumedzi 2000 , miraḓo yoṱhe ya mashango a United Nations yo khwaṱhisedza u ḓikumedzela hayo kha mveledziso ya tshifhinga tshilapfu na u fhedza vhushayi nga u ṱanganedza Mulevho wa Meḽeniamu .
Ndi zwa ndeme u khwaṱhisedza uri muholo wa fhasisa wa lushaka u shumiswe nga nḓila ine ya sa ḓo dzhiela fhasi tsiko ya kutholele , u bvelela ha mabindu maṱuku kana nyaluwo ya ikonomi i yaho phanḓa .
Khaṱhululo dza nga ngomu dzi songo bvelelaho dzi fanela u iswa u sedzuluswa hu saathu u fhela miṅwedzi ya 6 .
kha vhe ṋekane nga afidaviti ya madzina avho oṱhe ane vha a shumisa
Naho ri tshi ḓo lusa u dzudza mafhungo kha webusaithi ya Muhasho wa Vhutsila na Mvelele o tea , u tea ha mafhungo o ṋetshedzwaho a hu nga ḓo khwaṱhisedzwa . 
Zwa thekiniki ya mbekanyamaitele ya fulufulu ndi zwa ndeme , fhedzi zwi re zwa ndeme vhukuma nahone zwihulwane ndi zwa masia a matshilisano . 
O ḓi sokou ita mbadelo dza tshiphuga kha Maanḓalanga o ḓitika nga ḽauri u hanedza ho vha hu songo laedzwa zwavhuḓi , nahone nyito ya vhashumi vha maṅwe mashango zwo vha zwa ndeme kha nyimele iyi . 
Muthu muṅwe na muṅwe shangoni ane a wana muholo u fhiraho tshelede ṋkene u tea u badela muthelo kha muvhuso .
4.1 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha khou livhisa ndiliso dzavho kha miṱa na dzikhonani dza vhalwadze vha muhumbulo vhe vha lovha Gauteng .
Nga ngomu ha muhanga wa zwa ṱhanganedzo ya mulayo na zwitandadi zwa phurofesheni , vhashumeli vha mutakalo vho vhidzwa uri vha thuse kha zwitandadi zwa ngoho zwa vhuḓifari na khoudu dza mikhwa dza ṱhonifha . 
No no fhedza ni talele ṋefhungo . Ṅwalani nyito nga fhasi ha
3.2 U sheduḽa mushumo
Ndi tshi vuwa nda wana khali yanga yo ṋoka hu vumba fhedzi .
Nga Fulwi , dzingamufhe wo gonya zwiṱuku nyana . 
Zwo itwaho nga muvhuso kha u thomiwa ha nyalafho ya HIV na AIDS na mbekanyamushumo ya thivhelo kha Ḽifhasi zwo fhungudza TB .
Dokotela wa zwifuwo zwo tendelwa nga vha Thendelo ya zwa Zwifuwo kha shango ḽeneḽo ḽine ha khou rengwa khaḽo u tea u ḓadza Ṱhanziela ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo nga Luisimane phanda ha musi muhwalo u tshi takuwa .
e ) Vho Constance Glerah Nxumalo vho khethwa sa Mufarisa Mulanguli-Dzheneraḽa : Tshumelo dza Vhulondavhathu Muhashoni wa Mveledziso ya Matshilisano .
Vha khou humbelwa uri vha bvisele khagala mbilaelo dzavho , ofisi yanga i wanala fhethu ho fhambanaho ha shango nahone ri dovha hafhu ra vha na luṱingo lwa mahala , 0800 11 20 40 , lune vha tea u lu shumisa musi vha tshi vhiga mbilaelo .
Vha wane software ya data encryption na kudzhenisele kwayo kha SARS .
Hafhu , tshithu tshihulwane tshe tsha sedzwa ndi khaedu ya u kuvhangana na ṱhoḓea ya nyaluwo i re kha themamveledziso ya dzibada Gauteng . 
Tshiṱirathedzhi tsha Ndangulo ya Tshikolodo tshi vhetshela khagala tshikalo . 
Vhaitakhumbelo vha fanela u dzhiela nzhele uri huṅwe u ṱolwa hu ḓo itwa musi vho no nangiwa nahone u tholiwa havho hu ḓo bva kha mvelelo dzavhuḓi dza u ṱolwa uhu , hune ha katela khwaṱhisedzo ya thendelo ya tshiofisi , u ṱola vhufulufhedzei , khwaṱhisedzo ya ndalukano na rekhodo dza vhugevhenga . 
Dibeithi yo tevhelaho yo sedza kha mushumo wa phalamennde nga u angaredza kha u lwa na khakhathi dza vhafumakadzi . 
Fhedzi vhathu vha humbula uri u khou tamba ngavho u fana na zwiḽa kale lwe na muthu na muthihi a si bve u ya u mu thusa .
Silinda ya nga nnḓa , ya nga ngomu , na mitshini ya u giraindara ya nga nnḓa na ya ngomu i ne ya vha na dziṅwe dza elementhe dzi tevhelaho : 
Hu na tshikalo tsha tshumelo na thundu tshine ha sa tshadzwiwe tshithu kana zwine a zwo ngo tewa u tshadzhiwa VAT .
5.1 Hu tshi itelwa u kona u vhalela muingapfuma u no kwama thendelano iyi , ṅwedzi u ḓo vha tshone tshifhinga tsha u kala ngatsho , u bva kha ḓuvha ḽa u tou thoma ḽa ṅwedzi u swika ḓuvha ḽa u fhedza ḽa ṅwedzi hu tshi katelwa-vho na aya maḓuvha mavhili .
Khethekanyo khulwane nṋa dza tshumiso ya maḓi dzi a dzhielwa nṱha u ya nga ha Mulayo wa Maḓi wa ḽa Afrika Tshipembe . 
Afrika Tshipembe ḽi na ḓivhazwakale ndapfu ya tshumelo ya tshitshavha he ha vha hu si na vhuḓifhinduleli kha tshitshavha ye ya shuma nga zwiphiri na u ita uri hu sa vhe na u fulufhelana .
*Arali vho humbela khophi kana mveledziso ya rekhodo ( afho nṱha ) , vha EE tama khophi kana mveledziso i tshi tou poswa ?
U bvisela khagala izwi zwi tea u ambwa uri tshelede ya donesheni i khou vhigwa nga hayo , naho khamusi u vhiga zwi so ngo ṱanganywa tshoṱhe kha maitele a mugaganyagwama , sa izwi tshipiḓa tshihulwane tsha tshelede ya donesheni tshi kha tshivhumbeo tsha mutikedzo wa " zwiṅwe-vho "  . 
Khethekanyo ṱhulhu ya ( a ) i khou iledza muthu muṅwe na muṅwe a tshi pomoka muṅwe uri u khou shumisa vhuloi ha u vhanga vhulwadze kana fuvhalo kana tshinyalelo kha muthu kana tshithu , kana u bula dzina kana u sumbedza uri muthu ndi muloi .
" Sabusidi dzo ṱanganedzwaho " dzi sumbedza tshivhalo tsha sabusidi tsho imelwaho nga tshivhaloguṱe tsha thandela dzo tendelwaho hu tshi itelwa mveledziso nga mihasho ya zwa dzinnḓu ya mavunḓu yo fhambanaho . 
U itela u wana SMS dza u ḓivhadza mbilo , vha humbelwa u founela 0860 00 4367 vha khwaṱhisedze uri ri na nomboro dzavho dza luṱingo thendeleki dza zwinozwino .
Thandela
Muvhigo thangeli wa tshigwada tshavho tsha u shuma tsha phuresidennde kha pfunzo ya kharikhuḽamu na vhugudisi ha dziphurofeshinaḽa dzi shumaho na vhapondwa vho ponyaho wo ṱanganedzwa nga U.N. 
Vhaimeli vha komiti dza wadi dzi no kwamea vha tea u shela mulenzhe kha Thimu ya u Shuma ya Thandela i re na vhushaka na IDP
Itani tshitendeledzi tsha vhutshilo ha inwi muṋe . Ḽebuḽani tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe tshi re kha vhili ḽa nganetshelo ni tshi sumbedza tshitendeledzi tsha vhutshilo tsha tshimange .
5.6 . Maafurika Tshipembe a ḓo pembelela vhuṱambo ha Ḓuvha ḽa Pfanelo dza Vhathu ḽa lushaka nga ḽa 21 Ṱhafamuhwe 2015 ngei Uitenhage , Eastern Cape fhasi ha thero : " U pembelela Thendelanomviswa ya Mbofholowo , U ḓifhelwa nga Pfanelo dza Vhathu Vhoṱhe dzi Eḓanaho " .
( d ) Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa ;
U tambudzwa hoṱhe ho katela mbeu , muvhala na dziṅwe nḓila dza khethululo zwi ḓo fhedzwa . 
Nṱhesa , naho zwo kovhiwa nga nḓila i sa linganiho vhukuma , nyaluwo kha mbuelo ya ḽifhasi nga mutheo yo shandukisa phetheni dza ṱhoḓea ya ḽifhasi . 
Nṱha ha izwo , Muhasho wa Vhulamukanyi na Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo na dzone dzo kwamiwa . 
Mbudziso tharu dzo sedzwaho dzi tevhelaho dzi tea u wana tshenzhemo yavho ya nṱha kha nyimele iṅwe na iṅwe . 
( 1 ) Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa bulwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo teaho , u sumbiwa huṅwe na huṅwe kha mulayo muṅwe na muṅwe we wa vha u tshi khou shuma musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma -
Na vhutshilo ha miraḓo ya muṱa wavho , vhashumisani ngavho vhavho na vhagudi vhavho ho tou ralo . 
Ndivho ya Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka ndi u fhelisa vhushai na u fhungudza u sa lingana nga 2030 .
Zwi tshi tevhedza u bvumbiwa kha mashango a dzitshakatshaka , Afrika Tshipembe ḽi lavhelela u vuwa ha ikonomi nga zwiṱuku nga zwiṱuku . 
Ho sedzwa u ḓiṅwalisa kha Mbekanyamushumo ya Vhuimana vha sa athu valelwa
Vha nga ita khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa mbuyelo dza muthelo lwa ḽekhi ṱhironiki vha songo thoma vha ḓi ṅwalisa .
Muholo wa muṱa arali utshi khou ita khumbelo ya thikhedzo ya Vhashai : 
U shumisa mavu mahulwane a fanaho na zwitediamu zwa mitambo , zwikhala " zwidala " zwihulwane , fhethu ha nḓowetshumo na ha makwevho hu hulwane hu tea u vha magumoni a tshiṱiriki hune a zwi khakhisi u shumisa ho ṱanganaho havhuḓi . 
Khathihi na u bveledzwa ha maitele a vhupulani ndi maitele a vhulavhelesi na u vhiga misi yoṱhe nga ha mushumo wo no itwaho na u bveledza maitele a vhusengulusi . 
maipfi a 140 -150 pharagirafu 4-6 maipfi a 160-170 pharagirafu dza 6-8 maipfi a 60-70 maipfi a 100 -120 maipfi a 60-80 maipfi a 180 - 200 maipfi a 60-70 kha tshibveledzwa tsha maipfi a 280
1.2 Khabinethe i kha ḓi vha na fulufhelo uri khwaṱhisedzo yo dziaho ya masheleni a muvhuso , u kuvhanganywa ha R1 ṱhrilioni zwine zwa vha ḓivhazwakale nga Tshumelo dza Mbuelo ya Afrika Tshipembe na vhudzheneleli ha tshifhinga nyana ho ḓivhadzwaho zwenezwino , zwoṱhe zwo sedzana na pulane ya Mbuno dza Ṱahe u vhona uri hu na tshanduko kha ikonomi yashu .
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugu ya u vhala kiḽasini , bugupfarwa kana Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Khoudu C1 : Iyi ndi ya tshiendisi , bisi , tshibisana kana tshiendisi tsha u hwala thundu tshi re na guroso ya tshileme tsha tshiendisi ire vhukati ha 3 500 kg na 16 000 kg .
Naho zwo ralo , u tzhipiwa hunzhi hu itea mahayani manzhi a vhatzhipi kana vhapondwa , zwine zwa amba uri u vha hayani a si u vha vho tsireledzea tshoṱhe kha muthu ane vha mu ḓivha .
Zwa muhumbulo
Mufhindulano / nyambedzano U thetshelesa nyimele ya nyambedzano vhukati ha vhathu vhavhili ( mufhindulano )
U ṋetshedza mishumo ya Vhuṅwaleli kha Mulangi nga u dzudzanya mafhungo a Mulangi , u fana na u ṱhogomela na u dzudzanya Dayari u itela u vhekanya na u dzhiela nzhele miṱangano , u khwaṱhisedza ndangano na u humbudza Mulangi nga miṱangano , nzudzanyo ya vhuendi na vhudzulo . 
Ndi tea u vhalela thesite .
Naho mupfuluwo u tshi fhungudza mitengo ya matshelo ya u khwiṋisa , a zwi nga ḓo vhuya zwa vha nyimele ya uri hetshi / kana hetshi nahone phindulo ya u khwiṋisa ndi ya ndeme . 
( e ) Khothe i tea u sedzulusa u valelwa ha muthu nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa konadzea ngaho , fhedzi hu saathu u fhela maḓḓuvha a 10 u bva nga ḓḓuvha ḽe muthu a fariwa ngaḽo , nahone khothe i tea u vhofholola Mufariwa , nga nnḓḓani ha musi u valelwa hawe zwi zwa vhuṱhogwa u itela uri hu dovhe hu vhe na mulalo na vhudziki .
Vhahumbeli vha ḓo ṱoḓa thendelo ya u kuvhanganya na / kana ya ṱhoḓisiso i no bva kha mulanguli wa vunḓu o fanelaho zwi tshi bva kha ṱhoḓea dza mulayo dza vunḓu .
Maṅwe madzangano a vhadzulapo a itwa hu na tshipikwa tsho sedzwaho tsha u khwaṱhisedza kushumele kwa masipala na fhethu ha kushumele ha ndeme .
U thetshelesa na u Amba
Muvhundu
Tshifhinga tsho fhiraho : Ri shumisa mapfanisi a ṋefhungo kha u sumbedza zwifhinga .
Tshipikwa tsha mushumoni tsho tsireledzeaho na tshi tikedzaho zwi ḓo tikedzwa nga mbekanyamushumo ya khamphani u itela u dzhenisa vhashumi kha maitele a mutakalo nga muthu na khwiniso na u vhona uri mishumoni yashu i vhonalaho i ho fanelaho nahone yo tsireledzea . 
Vhana vha muṅwe mubebi a vha na hune vha kwamana hone na ndondolo .
Nṋe Khonani yanga
Ndaka , khamphani na tshishumiswa zwi hwalwa nga mbadelo ire u wa ha ndeme ho wanalaho hu re fhasi na ndaka dziṅwe na dziṅwe dza tshinyalelo yo wanalaho . 
Afrika Tshipembe ḽo dovha hafhu u shela mulenzhe kha u shumisana na Interpol , nga maanḓa kha Komiti ya Vhueletshedzi na Vhutevhela milayo ya Mupo na Bodo ya Ndangulo , na kha zwigwada zwiraru zwi shumaho na vhugevhenga zwa Interpol zwine zwa vha , tshigwada tshi shumaho na zwa vhugevhenga ha Phukha , tshigwada tshi shumaho na zwa vhugevhenga ha vhureakhovhe na tshigwada tshi shumaho na zwa vhugevhenga ha tshikafhadzo .
Ahuna data ya mulimo maḓini ine ya vha hone u itela u fhiswa ha khemikhala ( khetho ine ya funiwa )  . 
Fhedzi , nga nṱhani ha u shaea ha thulusi na zwishumiswa zwo teaho mveledziso i vha fhasi , khathihi na u vha hone ha khwaḽithi i sa fushi na nzulele dza u shuma dzine dza nga vhanga khombo . 
Na mbudziso ya vhuraru ndi ; musi ri tshi khou humbudzana hu na mbudziso dzo salaho kha muhumbulo wavho ? 
2.1.3 Ngona dza u funza luambo
Madzhisiṱaraṱa a nga vhudzisa muthihi wavho kana vhoṱhe malugana na u ṱalutshedza maṅwe mafhungo .
U fhelisa tshanḓanguvhoni zwi ṱoḍa vhuḓidini ho kuvhanganaho u bva kha riṋe roṱhe . 
Shango ḽa Italy ḽi khou ela kha sisiteme ya vhuḓitsireledzi u itela uri maitele aḽo a leludzee . 
U bva kha tsumbo dza Blesbok na Mtilini , ndi masipala ufhio une wa sumbedza u shumisa zwavhuḓi mugaganyagwama wa WC ?
Zwipotso : u tumba hu tshi thoma u nzambulwo ( magona fhasi . . . lugani . . . gidimani ! )
BSA na vhaṋetshedzi vha TK vha ḓo ṱoḓa uri
Dzi MP vha nga ita na u galatsha vho imela fhethu ha vhukhethelo havho fhedzi a vha nga ḓo badelwa u ita izwi .
Milayo ya Batho Pele i tikedza zwine nḓisedzo ya tshumelo ya vha zwone .
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo
Muvhuso u vhonala u tshi sedzesa nga maanḓa kha zwiṱirathedzhi zwa " ndaela-na-ndaulo " zwi re na mbuelo dzine dza dzhiiwa dzi ṱhukhu kha nḓowetshumo . 
Tshikoupu tsha mushumo wa u saveya mavu tshi ḓo katela zwi tevhelaho : 
Phurosese ya hone ndi ifhio ?
Vhulangi vhu shela mulenzhe kha na u vhea iṱo kha vhurangeli ha mbekanyamaitele vhune ha kwama midia , vhudavhidzani na vhupo ha mafhungo . 
Nga nnḓa ha mathomo a re khagala na ndededzo zwi vha khwiṋe vhadzudzanyi vha mudzudzo vha tshi dzhiela nzhele vhushaka ho thomiwaho kha mashango a seli . 
Kha vha ise khumbelo kha Muhasho wa Vhudavhidzani nahone i
Lu katele ṋomboro dza nzhini na tsheisisi , zwidodombedzwa zwo ḓalaho zwa mushumo we wa itwa na tshiko tsha zwipi ḓa zwihulwane
Maḓadzisi ( ḽiḓadzaḽiiti )
Vhuvhudzisi ha zwa dzilafho vhu nga vha na vhukwamani na u shumiswa ha tshushumiswa tsha vidio kha khoniferentse . 
Maitele aya a tea u bveledzwa hafhu nahone a tea u shumiswa musi hu tshi thomiwa Ndaela ya Muhagarambo wa Maḓi a EU . 
Mukaputeni vho dovha hafhu vha amba nga ha tshiwo tsha kale henefho fhethu huthihi he ṱhanzi yeneyo nthihi ya fafadzela zwiṅwe zwithu kha tshifhaṱuwo tsha muṱaleli . 
Muṅwe na muṅwe ane a fariwa u ḓo ḓivhadzwa , nga tshifhinga tsha u fariwa , nga ha zwiitisi zwo itaho uri a fariwe nahone u ḓo ḓivhadzwa nga u ṱavhanya milandu miṅwe na miṅwe ine a khou hweswa yone . 
54 lavheleswe kha khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi na mabulayo a itelwaho u wana mushonga ngei kha vunḓu ḽa Northern Province ( ḽine zwino ḽa pfi Limpopo).69Naho themendelo dza Khomishini ya Ralushai dzi songo shumiswa , ndi dza ndeme kha u pfesesa nga ha vhuloi na khakhathi dzi kwameaho kha nyimele ya Afrika Tshipembe.70
Zwi tevhelaho zwi sumbedza mutevhe wo ṱanganelanaho wa thandela dza ndeme dzine Masipala wa fanela u dzi vhambadza vhukuma u itela ndambedzo ya masheleni na u thomiwa . 
Hu ḓo ṱolwa uri vho tea naa u ṱanganedzwa na u lambedzwa .
Ḽeveḽe yo khwinifhadzwaho ya vhukoni ha luambo lwo ṅwalaho i tea u rumelwa . 
Mafhungo o ambiwaho hu katelwa : u khwaṱhisa vhushaka vhukati ha yunivesithi dza BRICS , vhufarisani na u fha na nḓivho .
Mihasho ya muvhuso yo fhambanaho i dovha hafhu ya ṱuṱuwedza nḓisedzo ya tshumelo ya masipala nga kha vhuimo ha mphomali na mitikedzo . 
5.3 Khabinete yo toulelwa vhukwamani nga Minisiṱa wa Gwama uri vhudzheneleli vhu khou ya phanḓa na uri vhu ḓo khunyeledzwa u itela u vha na vhuṱanzi ha maitele a phaḓaladzo ya ndango ine ya ḓo kwama Mulayo wa FICA .
Kha hu vhumbwe nyito dzine dza pfala kha vhagudi nahone dzine dza elana na zwibveledzwa zwine vha khou gudwa kha sekele ya vhege mbili .
Dziḽisi dza maini na vhuṋe zwo khethekanywa nga huswa sa mbuelo dzi si na muthelo . 
Ri dzulela u vhewa fhasi ha mitsiko fhedzi ri a kona hafhu nahone ri tea u ṋea mutsiko hu u itela u khwaṱhisedza na u tsireledza madzangalelo ashu . 
ROṰHE RI ISA AFRIKA TSHIPEMBE PHANḒA
U sedzesa kha zwa vhuvhulahi , thengadzumbe ya vhathu na ya zwidzidzivhadzi zwi khou sedzwa nga foramu ya tshipentshela i no kwama mihasho yoṱhe ine zwa i kwama . 
U thetshelesa zwidodombedzwa zwa zwiṱori na zwa maṅwe-vho maṅwalo a orala a fhindula mbudzisoṱhalutshedzi , tsumbo , Ni ḓo ita mini musi ni tshi hula ?
Kuvhonele ku linganaho kwa mbeu a ku fhungudzi u dzhenelela ha vhanna , zwavhuḓivhuḓi , ku tendela kushumele kwa khwiṋe nahone ku linganaho vhukati ha vhanna na vhafumakadzi , zwine zwa ḓo ḓisa mvelelo dza khwiṋe dza mushumo .
Tshivhumbeo tsha ngudo iṅwe na iṅwe tshi tea u vha tshine tsha katela kiḽasi yoṱhe hu sa athu itwa nḓowenḓowe nga zwigawada na u shumisa zwikili zwiswa mugudi nga muthihi-muthihi .
Thanga ya murole i nga ita khumbelo ya thendelo kha Muhaṱuli wa Khothe Khulwane ya vhuponi honoho arali mubebi na / kana Khomishinari a tshi hana u tendela mbingano .
Muthu u ya kha khomanda yawe wawe , zwine ndo zwi ita . 
thusa muṱangano uri nyambedzano i dzule i nḓilani yone , u itea uri muṱangano na nyambedzano zwi vhe zwi vhuedzaho
Musi ri tshi lenga tshifhinga tshilapfu , ri vha ri khou ṋaṋa u ḓi sendedza shango ḽashu ḽa manakanaka kha vhuṱungu ho ḓiswaho nga khethululo nga tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tshine ha ḓa ngatsho . 
Kha vha midia , musi tshiwo tshi tshi ṱuṱula dzangalelo , ndi hone hu tshi tshi vha na dzhielwa nṱha . 
Khamusi zwa vhuṱhogwa vhukuma ho vha Tshiṱirathedzhi tsha U maanḓafhadzwa kha zwa Ikonomi ha Vharema tsho Angaredzaho , tshe tsha vhekanya muhanga wa tshanduko kha tshivhalo tsha sekhithara dza ikonomi . 
U amba na Muvhuso Wapo nga ha ḽaiburari dza tshitshavha na senthara dza tshitshavha
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo
Khuḓano idzi dzi sumbedza uri hu na ṱhoḓea dza u bveledzisa hafhu mulayo wa sialala uri u elane na ndeme dza ndayotewa .
A si mishumo yoṱhe i konadzeaho ya komiti ya wadi yo katelwaho kha theo ya mulayo ya muvhuso wapo .
" U ḓadzisa kha izwo , ri ḓo ṋetshedza Ndingo Thangeli dza Prophylaxis ( PrEP ) kha vhashumi vha u rengisa mivhili kha mbekanyamushumo dza 10 dza vhashumi vha u rengisa mivhili u bva nga Fulwi naṅwaha , na uri ri ḓo thoma nga u guda ngudo u bva kha thandela dza u sumbedza nḓila dza vhuḓisa dza u ṋetshedza PrEP khavho tshumelo i sa athu ṋetshedzwa vhafumakadzi vhoṱhe vha shayaho tsireledzo , " vho ralo musi vha tshi khou ṋetshedza tshipitshi tshavho tsha u vouthela mugaganyagwama Phalamenndeni zwenezwino .
Kha fhungo iḽi hu na ṱhoḓea ya mbekanyamitele dzine dza fanela u ṋea tsireledzo ya ikonomi na matshilisano ya vhasidzana na miṱa yavho , u ita nga u ralo ha vha u ṱuṱuwedza muṱa u itela u dzudza vhasidzana tshikoloni , nga maanḓa avho vha songo tsireledzeaho . 
Maitele a tshitshavha - Hei ndi milayo kana maga o vheiwaho nga tshitshavha nahone a nga fhambana vhukati ha dziṅwe mvelelo . 
Ofisi dza Kapa Vhukovhela na dza Gauteng ( dzine dzoṱhe dza khou shuma nga akhaundu ya mbambadzo ) dzo kwama vha tshumelo dza vhululamisi muhumbulo muhulwane u wa u langa mutevhe woṱhe kha mavunḓu aya oṱhe . 
Ine i nga gonya ya swika kha 70% nga 2030 .
Vho vha humbela uri vha vhe na dzangalelo kha vhathu vhane vha khou vha shumela nga u vha na vhuḓifari havhuḓi . 
Mutheo muswa wa u kovha masheleni a tshumelo dza maimo a nṱha zwo vhuedza mavunḓu a mveledziso ire fhasi nahone zwi ita uri hu vhe na khwiniso kha ndinganyelo kha sisiṱeme ya mutakalo . 
Mveledziso ya WRCS yo ita uri hu vhe na Vhulanguli hu u itela u simiwa Sisiteme ya Nzudzanyululo ya Zwiko zwa Madi .
5 . Mafhungo a songo fhelaho a re phanḓa ha Phalamennde
2 . Tshiimo tsha khabinethe kha mafhungo a ndeme a mupo
U maanḓafhadza vhashelamulenzhe kha u dzhena kha fhungo ḽa vhulwadze ha cholera . 
Ndi ngani zwi zwa ndeme u ṋetshedza maṅwalwa a ṱoḓeaho hu na tshifhinga :
Vhabveledzi vha malaṱwa vhoṱhe vha fanela u ḓiḓowedza na u tevhedza theo ya mulayo , ndaulo na ndangulo dzine dza tou shuma thwii khavho . 
Senthara ya mvusuludzo kana mutakalo iḓo sumbedzisa fomo dzo teaho u ḓadziwa .
Afha masipala u sumbedza pulane yawo ya kushumisele kwa masheleni zwi tshi anana na ngaganyo ya masheleni a dzhenaho . 
Vhutsila
U itela u tandulula thaidzo dzashu dza zwa ikonomi na masheleni kha miṅwaha iyo , iyo yo vha tsheo yavhuḓi . 
Mufumakadzi wa u thoma wa Afrika u thuba mendele kha Mitambo ya Mashango a Muṱanganelano . 
Ri ḓo talatadza nzudzanyo dza tshifhinga tshipfufhi na dza tshifhinga tsho linganelaho u itela mveledziso ya themamveledziso ine ya ṱola khetho dzo fhambanaho hu tshi katelwa mveledziso ya siararu kana siaiṋa ya vhupo u itela i ṱanganyisa zwiko zwa ikonomi , zwa themamveledziso na matshilisano na zwiko zwapo . 
Milayo iyi i themendela , vhukati ha zwiṅwe , uri zwiimiswa zwi re na vhuḓifhinduleli ha u langula kana u lavhelesa vhaimeleli vha vhuwatshiṱoko zwi tea : 
Ṱhoḓea dza vhafariwa vho lindelaho tsengo vha re khomboni dzi fanela u ṱhogomelwa kha senthara dza u valela vhafariwa . 
3.2.5 Vhuimo ha Komiti ya Wadi
Zwiṱitshi zwa zwidzimamulilo ndi tshiimiswa tshi itaho mishumo minzhi - tshine a tsho ngo anzela u pulanelwa fhethu hune vhathu vha dzula hone tshi si tshine vhadzuli vha nga ṱoḓa u dzulela u tshi swikela . 
Ṱhoḓea dza fulufulu ḽo tsireledzeaho na ḽo eḓanaho ḽa vhuvhili havho vhashumisi vhapo na vhabindudzi . 
Fomo ya DCT ( Nḓivhadzo maelana na Maṅwalo o xelaho )
Fhedzi u ḓifhelwa nga mafhelo a vhege nga maanḓa .
Kha vha shumise IRP 12 Guidelines arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6 .
" U Vhewa " zwi amba u vhea vhashumi vhane vha vha hone kha poso ya tshivhumbeo tshiswa .
Mafhungo haya ha ngo itwa nga Mbalelano ya Ngomu o pfukiselwa kha Ndaulo ya Mulanguli Pfareli uri a dzhene khao . 
Khethekanyo ya Tshumelo ya Sainthifiki i khou ṱangana na khaedu zwi tshi ḓa kha ndondolo na u lugiswa ha tshishumiswa tsho khetheaho . 
U engedza vhukoni ha tshiimiswa a zwi tou kwama fhedzi mveledziso ya vhashumi , fhedzi zwi dovha hafhu zwa ṱoḓa uri hu vhe na zwiko zwa masheleni zwo eḓanaho kha zwiimiswa zwa muvhuso uri zwi kone u ita mushumo wazwo , khathihi na uri thikhedzo yo teaho na zwiimiswa zwa u dzhia tsheo , sisiṱeme na zwishumiswa zwi khou vha hone . 
Vha tea u ḓa na tshiṱatamennde tshire mulayoni tsho sainiwaho nga muthu wa muṱhomphei ( u fana na mukhantseḽara , khosi , mushumela vhapo , minisiṱa wa vhurereli kana ṱhoho ya tshikolo ) ane a nga ṱalusa madzina a vho na vhukale ha vho
Tshifhinga : Awara dza 2
Khonadzeo ya u maga zwibveledzwa zwiṅwe nga thungo i nga vha hone u itela u shumiswa ho fhelelaho . 
Masipala wapo wa Mbhashe zwa zwino u kha vhuimo ha u thoma ha u bveledza sisiṱeme ya ndaulo ya kushumele , na komiti dza wadi dzawo dzo sumbedza dzangalelo ḽihulu kha PMS musi i tshi kumedzwa na mushumo wavho khayo wa sumbedziswa .
Musi ho no vha na u bvelela hu ngafha kha vhubveledzi , ri na fulufhelo ḽa u bvelela kha u engedza nyaluwo .
Vharangaphanḓa avho vhavhili vho dovha vha ṋekana mafhungo na vhuvhambedzanyi kha dzingu , thendelano ya vhanzhi na zwine zwa kwama madzangalelo a fanaho . 
Vha nga vha vho vha na tshenzhemo ya u guda yo fhambanaho u swika zwino , na u guda zwikili zwo fhambanaho .
35 Mathomo na magumo maswa
Vhudzavhidzani
Muhumbeli u fanela u shumisa fomo yo gandiswaho kha Gazethe ya Muvhuso ( Nḓivhadzo ya Muvhuso ya R187- 15 Luhuhi 2002 ) ( Fomo A ) .
Khaedu dzi kwamaho lutendo lwa vhuloi kana maitele a vhuloi , sa zwe zwa ṱanganwa nazwo nga zwitshavha kale , dzi kha ḓi ṱanganiwa nadzo na zwino kha ḽa Afrika Tshipembe .
Thendara dzi tea u ḓiswa dzo valelwa nga ngomu kha fulobo . 
Tshikolo tshiswa tsha New Town
Fhedziha , maimo o fhambanaho a vhuṱudzeṱudze ndi one a sumbedzaho vhuvha ha ndangulo ya hovhu vhushaka ha vhavhili . 
MUSHUMO WA 1.1
Phindulo dzi fanela u katela muvhuso , NGOs , sekithara dza phuraivethe , CBOs na masipala .
TSHITIRATHEDZHI TSHA ZWIKO ZWA MADI A LUSHAKA
Hu na tshaya ndango kha vhupo ha tshitshavha . 
Ṱhoho : Zwikhokhonono- Awara dza 9
Tshipiḓa tsha izwi zwoṱhe tshi amba u ṱoḓa u tevhela nyambedzano idzi dzi dzoṱhe kha mvelele ya WTO . 
16.5. Khabinethe i fhululedza SuperSport United FC kha u swikela makhaulatshele a CAF Confederation Cup nga murahu ha musi vho fhenya sia ḽa Tunisia Club Africa 3-1 na 4-2 dzo no ṱanganyiswa .
I sika vhukoni ha kha khomphyutha kha u wana na u tshimbidza mbilo dzo ṋetshedzwaho kha khomphyutha kha khasiṱama dzi tamaho u swikisa khumbelo dzavho kha khomhyutha nga kha nḓila ya Ofisi ya u Vhona ya U-Faiḽi . 
Muvhuso u fanela u shandukisa idzi ṱhoḓea na lutamo zwa tshitshavha nga kha kuitele kwa poḽotiki kha zwiimiswa zwa muvhuso , sa zwo katelwaho kha mbekanyamaitele iyi . 
DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi a nga vha ṋetshedza mushonga fhedzi o no wana mushonga wo randelwaho wa oridzhinaḽa .
Maanḓa na vhuḓifhinduleli zwi tshi kwama tshumelo ya mathukhwi na mishumo i elanaho na izwo , zwo avhelwaho kha masipala hu tshi tevhedzwa Ndayotewa , zwi katela : 
Ofisi ya Munwaleli
Sisiṱeme yo ḓisumba u vha yo dzikaho nahone yo dzudzaneaho zwihulu kha u swikelela vhuḓifhinduleli ha khasiṱama . 
Mveledziso ya tshiedziso tsha mveledzazwiwo ya Avian Influenza na sisiṱeme nyangaredzi ya mafhungo ya mvelela dza dwadze hu u lugisela Avian Influenza . 
Khumbelo ya u shandula zwidodombedzwa zwa khamphani
Ndi vhone vho nthumelaho vhuongeloni . 
a ) Ḽiṅwalo ḽa Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga
Tshifhinga tsho avhelwaho nga vhege ( Awara )
U nanga wadi khulwane dza ṅwaha wa 1
Vhushaka kha ṱhoho kana ṱhohopfareli ya muṱa / haya
Mugudi u tea u vha a tshi kona Luisimane na Metse . 
Ṱhoho ya muṱangano
Kha ḽiṅwe sia , magavhelo a muṱa a khwine kha u swikelela u fhungudza vhushai ha vhutengu u fhira ha nzimo nga muhumbulo uyu . 
Ri roṱhe , ri isa Afurika Tshipembe phanḓa !
Mbuelo idzo dzi nga ṋetshedzwa kha vhaholi vha mundende kana avho vhane vha wana mundende wa vhaholefhali wa muvhuso sa zwine zwa ṋetshedzwa nga khoro tshifhinga tshinzhi . 
U bvisela vhuḓipfi khagala nga ha zwiṱori zwo vhalwaho
Kha Zwiṱatamennde zwa Masheleni zwa Ṅwaha , ndiliso ya vhashumi yo vhigwaho i katela ofisi ya vundu na vhashumi vha kha senthara ya vhashumi . 
2 . Ikonomi ya Maḓanzhe
4.5 . Khabinethe i tamela mashudu matshudeni oṱhe nga maanḓa kiḽasi ya 2015 kha milingo yavho ya Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka ( NSC ) , ine ya khou thoma nga dzi 26 Tshimedzi 2015 ya bvela phanḓa u swika dzi 27 Ḽara 2015 .
Zwigwada zwa mirafho yo fhambanaho a zwi tou ṱangana zwavhuḓi nga bureki nahone a hu na nyito dza tshikolo dza u ṱuṱuwedza ṱhanganelano . 
Nga nḓila yeneyi tsumbo dza nga nnḓa dzo ṱanḓavhuwaho na ṱhoḓea zwi ita nyendedzi dza u akhiredithiwa huṅwe na u ṱola nga vhaṋetshedzatshumelo vho akhiredithiwaho . 
muhoyo ---- ndi tshitatamennde kana nyimele ine khayo muhumbulo muhulwane wa vha wo fhambana na zwine zwa khou ṱoḓou ambiwa
Vhuḓifhinduleli ha mutheo havho ndi mveledzo , phaḓaladzo na ṋetshedzo ya nḓivho . 
Muungo u no ongolowa sa luimbo lwa u luludzela ṅwana .
Vhuyayamushumo vhu tshe nṱha nga maanḓa kha vhafumakadzi na vhaswa .
Komiti i tea u vha na miraḓo ya vhulanguli na ine ya si vhe ya vhulanguli hu tshi katelwa vhaimeleli vha bvaho kha Komiti ya zwa Vhuṱoli na Mudzulatshidulo ane a si vhe muraḓo a si wa vhulanguli . 
Kha ri ambe Ni zwi ḓivha hani uri muthu ndi
Malugana na muḓagasi u bvaho maḓini , thandela i vhidzwaho Grand Inga Hydro-electrical i re na vhushaka na shango ḽa Demokirasi ya Riphabuḽiki ya Congo i ḓo bveledza megawatsi dzi fhiraho 48 000 dza muḓagasi wo kunaho u bveledzwaho maḓini .
U THOMA MAITELE
Ofisi dza dzingu
mbekanyamaitele
Ṱhalutshedzo ya uri zwa u dzhielwa nṱha ha mbambadzo na khunguwedzo zwo ita uri u shumiswa ha pulane idzi hu sa vhe ha ndeme yo vhonala sa muhumbulo we wa ḓa nga murahu . 
Mushumo wa Komiti ya Wadi ndi u khwaṱhisedza uri vhathu vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u pulanela thandela vha tea u dzhenisa tshitshavha kha mushumo uyu khathihi na u khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi shele mulenzhe kha thandela nga vhuḓalo .
U khwaṱhisa tsireledzo na vhutsireledzi ha zwamatshilisano mashango a Afrika a tea u dzhia maano o khethekanywaho a vha zwipiḓa zwivhili : 
U engedza kha zwezwo , nḓila dzo pheiviwaho dzo itwa tsini ha giravhulo / kha mavu a so ngo bveledzwaho , zwi swikisaho kha uri fhasi ho pheiviwaho hu dzule ho ḓala matombo na mabuse . 
Khoudu 3 : Goloi iṅwe na iṅwe kana u ṱanganyiswa ha goloi - miṅwaha ya 18 .
Kuitele kwa nyolo kwa netiweke dza phaiphi u itela fhethu ha vhudzulo vhu si ha tshiofisi zwi tea u dzhiela nṱha mvumbo ya tshifhinganyana a ya tshoṱhe , na mbonalo ya u fhedzisela i tea u khwiṋiswa . 
Tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme tshine tsha tea u ambiwa nga hatsho ndi u khwinisa tshumisano yashu na mimasipala u vha maanḓafhadza u ṋetshedza ḽaiburari na tshumelo dza mafhungo nga nḓila yo teaho nga maanḓa . 
1 / 2 Tsaukanyo ya leveḽe ya tshitshavha na ya vhadzhiamikovhe
Kha vhuṅwe vhupo vhune ha vha ngomu ha masipala , magwedzho a khou oma nahone tshikalo tsha u shumiswa ha maḓi kha gammba ya mmbi ya muyani tshi nṱhesa vhukuma . 
Zwifhiwa na ndambedzo zwine wa itwa nga Mihasho na zwiimiswa zwa muvhuso kha vhuṱambo zwi fanela u ṋetshedzwa PT phanḓa ha musi hu tshi ṋetshedzwa zwifhiwa kana ndambedzo . 
Mbekanyamushumo ya tshumelo ya vhuendi ha nnyi na nnyi i isa phanḓa na u shela mulenzhe kha u shandukisa mbonalo ya vhuendi ha nnyi na nnyi kha vundu na kha mishumo na mveledziso ya themamveledziso u itela u wana sisteme ya zwa vhuendi ha nnyi na nnyi ya tshifhinga tshilapfu i shumisaho nḓila nthihi na i shumisaho nḓila nnzhi nahone yo ṱumanaho , yo tsireledzeaho , i thembeaho nahone i faraho zwavhuḓi mupo lwa tshifhinga tshilapfu . 
Zwileludzi zwa nnyi na nnyi zwi ḓitika nga thikhedzo ya nnyi na nnyi nahone zwi na mushumo wa u ṱanganya muhulwane zwine wa ita zwone kha na vhukati ha zwitshavha . 
Shumisani maṅwe a maipfi a no bva kha nyito yo fhiraho kha u ṅwala phara i no khou ṱalutshedza muthihi wa vhaanewa avha vhavhili .
U shumisa ṱhalusamaipfi u itela mupeleṱo na u alusa nḓivho ya ḓivhaipfi
Nga nḓila iyi nyito dza zwa matshilisano , dzine dza shumisa zwiko na u tevhedza milayo kha tshikhala na tshifhinga , dzi a dovha dza pfuka tshifhinga na tshikhala . 
Kha huṅwe u bvelela , kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho , vhaofisiri vha linganaho 107 kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vho wanala vha na milandu .
Zwi dovha zwa ṱuṱuwedza sekithara ya SMME na u alusa zwikhala zwa mishumo nga kha mabindu a re na vhushaka na fulufulu .
Vhasengulusi vha dzhia muhumbulo wa uri tshanduko ya mbekanyamaitele dza kharikhuḽamu i ḓo bveledza mvelelo dzi songo lavhelelwaho hetshino tshifhinga . 
U vha khagala zwi elana na mulayo wa vhuḓifhinduleli nahone zwi tea u sedzuluswa sa iṅwe ya thikho dza ndeme dza muvhuso wavhuḓi , nahone u re khagala . 
( MULAYO WA 2 WA 2000 ) KHANḒISO YA VHURARU
U vhiga nga ha zwipikwa na kushumele .
Sumbedzani uri Lindiwe u zwi itisa hani uri vhabebi vhawe vha tende zwine a khou vha vhudza zwa uri ndi nga mini fhasi hu na tivha ḽa maḓi , uri vasi ya mme awe yo pwashiwa ngani nauri ndi ngani vothi ḽa kamara yawe ḽi na buli .
Izwi zwi itwa musi dzikhoro dzapo dzi tshi sika dzipholisi malugana na u thoma Dzikomiti dza Wadi kha masipala yavho .
Muhali washu , Muphuresidennde wa u thoma wa Afurika Tshipembe ḽa demokhrasi , Isithwalandwe Vho-Nelson Rolihlahla Mandela ,
Nyambedzano dza dzitshakatshaka dza thendelano ntswa ya mulayo dzi ḓo katela phindulo ya tshanduko ya kilima , ine ya ḓo vha hone ubva nga 2020 uya phanḓa .
Maitele na pulane zwi ḓo sedzesa kha vhupo vhune u ya nga ḓivhashango ha wela kha vhupo he ha vha hu songo bvela phanḓa kale , vhunzhi haho vhu wanala zwipiḓa zwa mahayani zwa vundu . 
Vhudziki kha masheleni a SAPO zwi dzula zwi zwa vhuvhekanyandeme ha nṱha .
rungisa vhidzana gukulume kiḽasini
Vha vhudze vhadzheneli vha shume thasiki i re afho fhasi
Milayo iyi na ndaulo zwi a vhofha tenda ya vha i khou tevhedza milayo na ndaulo dza lushaka .
Ndivhanele ya vhufunzwa / ndivhanele ya ḽitheresi
kharikhatsha ---- u ola mubvumbedzwa nga u tou ṅwala kana u tou edzisela ngeno nyito yazwo yo kalula
Mbilo dzo lengaho a dzi nga dzhielwi nṱha u itela mbadelo . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) , mafhambanyi ( antonimi ) , ṱhalutshedzo i re khagala , ṱhalutshedzo yo dzumbamaho Ndongazwiga : tshithoma ( tshitopo ) , tshiawelo ( khoma )
Arali zwo vha zwi kha nṋe ndo vha ndi . . . . . .
Ndima ya 5
Tshiṱirathedzhi itshi tshi ḓo ita uri hu ḓivhiwe u itwa vhupulani ha mveledziso ho ṱanganelaho , hune ha ḓo ita uri hu ḓivhiwe Muhanga wa Mveledziso ya Tshikhala tshi re na vhathu tsha masipala . 
Zwavhuḓivhuḓi ho sedzeswa kha u engedza nyaluwo , fhedzi huna masiandaitwa mahulwane kha ndinganyelo na u maanḓafhadza . 
A ri na pfanelo ya mulayo u ṱana lutamo lwashu kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo ḓiimisaho nga ḽoṱhe . 
Nzudzanyo dza muratho dzi ḓo tendela Minista uri vha kone u dzhenisa mbetshelwa idzo . 
Hu na nyaluwo , nḓowetshumo dzi tikedzaho dzi ḓo vhuelwa u bva kha zwiṅwe zwibveledzwa zwo salaho na mveledziso ya zwibveledzwa . 
U ṱalukanya na u shumisa madzina , maṱaluli , maiti na maḓadzisi nga ngona .
Muhasho wa zwa Dzinnḓu wa Vunḓu ḽa Free State u ḓo kwamiwa u itela u wana zwidodombedzwa zwinzhi nga ha fhungo ḽeneḽi . 
U ṱoḓisisa zwiito zwa migodi fhaḽa Gras Valley . 
Thero ya Phalamennde ya uno ṅwaha ndi ifhio ?
Ho sedzwa vhukonḓi vhu ṱuṱuwedzaho khetho ya vhuthathazwitshili yo imaho ngauri iṅwe na iṅwe , nnzhi , arali hu si dzoṱhe , sisiṱeme dza vhuthathazwitshili dzi nga shumiswa u itela mabunga a zwitshavha . 
Nyimele , khathihi na mbuno dza u kona u dzhena havho , ndi dza u ganḓisa na u tevhedzwa . 
_ Shumisa mutshini nga nnḓa ha musi vho tendelwa na u gudiswa u u shumisa
Ndango yavhuḓi ya guḽukhousu i fhungudza khombo ya thaidzo dzi khulwane dza mutakalo .
U farelela kha thero dzavho , nga nnḓani ha nga u vhudzisa mbudziso dzi ṱuṱulaho mihumbulo na mbudziso dzi ṱoḓaho u bvela khagala . 
Vho vha vha tshi kha tshigwada tshi vhidzwaho " tshigwada tsha lufu " fhedzi vha ita zwa nṱhesa .
Heyi sisiṱeme i kha ḓi shumiswa zwiṱuku , nga maanḓa kha u wana zwidodombedzwa nga ha phumethe dza zwiṋamelwa zwa badani dza nnyi na nnyi dzine dzo fhelelwa nga tshifhinga nahone dzine dza nga vha dzi songo rekhodiwa nga nḓila yone kha Sisiṱeme ya Ndangulo ya Ḽaisentsi dza u Shuma ine ya vha ntswa . 
U fhaṱa Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha ṱhoḓea dza vhathu na ine ya tshimbidzwa nga ndivho ya u vhona uri hu na vhutshilo ha khwine ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe .
Hu na tshivhalo tsha vhashela mulenzhe nga ngomu ha Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi Afrika Tshipembe , vhane vha vha kha ndangulo ya u fara , u pomoka na u valela vhathu . 
Mushumo wo tshimbidza vhukuma zwa u fhedziswa na u ḓiswa ha makumedzwa a ndeme e a dzhiiwa . 
U ya nga maanḓa avho nga u fhambana , hedzi komiti dzi vhiga fhasi ha Khoro . 
Bono iḽi ḽiswa ḽi vhidzwa " Sisiṱeme ya u Dzhenela ya Wadi " , nahone ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha sisiṱeme ntswa .
Maipfimaḓivhiwa mpho ṱuwa vhukuse
Ḽaborathori ya sibadela yo ṱanganedza dziṅwe tshomedzo , vhupfumbudzi ha ndangulo na ha thekhinikhala na vhashumi . 
Vhunzhi ha vha kwameaho vho sumbedzisa thikhedzo yavho yo fhelelaho kha uri hu bvelwe phanḓa na tshanduko idzi nga dzi 1 Ṱhafamuhwe 2016 .
Memorandamu wo tea kha thesite ya mupeleṱo kana kha mushumo wa tholokanyonḓivho ya u vhala .
Ikonomi ya ḽifhasi ḽothe i khou bvela phanḓa na u fuḓwa nga ḓumbu .
Sa tsumbo , kha tshiimo tsha nndwa tshitshavha tshi vha tshipikwa tshihulwane tsha khakhathi , fhedzi vhanna na vhafumakadzi vha anzela u tshenzhema nndwa nga nḓila dzo fhambanaho . 
Mvelelo dza mveledziso iyi i fanela u leluwa u swikelela zwibveledzwa zwashu kha mimaraga ya EU , u katela vhuvhili ha zwibveledzwa zwa vhulimi na nḓowetshumo . 
Sabusidi dza Zwiimiswa :
Dziṅwe thikhedzo dzi katela vhukoni ha thekhiniki zwi tshi elana na Pulane dza Mveledziso yo Ṱanganelaho na mveledziso ya Fhethu ha Ikonomi ho Khetheaho .
Muhumbulo muhulwane ndi wa u khwinisa , u ṱuṱuwedza u tevhedza mulayo nga u tou funa nga vhashumisi vha bada hu re na milayo na ndango , u fhungudza vhukhakhi ha vhuendi dzibadani,u thivhela dzikhombo , u vhona uri hu na khaṱhulo yo teaho , na u khwinisa u vha hone ha ndangulo . 
Gurannḓa ya Muvhuso ya vhu 27699 , 24 Fulwi , 2005 khethekanyo 5
Nyaluwo i ongolowaho kha zwivhambadzwa seli i nga ṱalutshedzwa nga muvhilo wo fhungudzeaho u bva kha vhafarakani vha mbambadzo ya dzingu kha vhupo ha Yuro , hune ha khou ṱangana na nyimele dza ikonomi dzi konḓaho . 
Kuitele a ku ngo ḓisendeka nga u sa lingana fhedzi ku dzhiela nṱha zwiko zwine vhathu vha zwi ḓisa u itela maitele a mveledziso . 
Tshenzhelo ya ṅwaha kana miṅwaha mivhili kha zwa masheleni . 
Zwi dovha hafhu zwa sumbedza uri shango ḽashu ḽi kha nḓila ya vhuḓi ya u vhuelela maimoni a khwine nahone ḽi khou bvela phanḓa u vha fhethu hune ha konadzea vhubindudzi .
nga dzi 21 Ḽara 2015 sa tshipiḓa tsha vhuḓikumedzeli ha muvhuso na mbekanyamushumo i ahoo phanḓa ya u khwaṱhisa vhushaka na nyanḓadzamafhungo .
Vhu fanela u ṱuṱuwedzwa nga ṱhoḓea dza zwigwada zwihulwane zwine zwa kwamea , hu tshi katelwa vhadzulapo vha re hone zwino , vhoramabindu na vha dzinḓowetshumo , khathihi na vhadzulapo vhaswa . 
Nṋe a thi na tshifuwohaya tsha mmbwa Mukomana wanga na nṋe a ri eḓeli nga awara ya 8 ( malo ) .
Ndivho ya iyi miṱangano ndi ifhio ?
Ri a ḓivha na u ṱanganedza uri fulufulu ḽi vusuludzwaho ḽi na khonadzeo ya u shela mulenzhe zwihulwane kha tsireledzo ya nḓisedzo ya fulufulu . 
Mushumo wo vha wo khethekanywa zwa bva zwipiḓa zwivhili . 
U tshimbidza maṱo nga nṱha u itela u wana muhumbulo muhulwane ( u sikima )
Madzina oṱhe , Nomboro ya vhuṋe na mbeu
Kha heyi Ndima , ri sedzulusa hafhu fhedzi tshikati tsha mitengo ya mbambadzo tsha ṅwedzi nga ṅwedzi kha zwibveledzwa zwoṱhe zwe Komiti ya dzhia tsheo ya u zwi ṱola , na zwiṅwe zwibveledzwa nyengedzedzwa zwine vha vha na dzangalelo nazwo . 
Yunivesithi kale dzo ṋekedza sesheni dza vhukwamani sentharani , fhedzi a dzi tsha zwi ita . 
Mivhuso ya vundu i ḓo langa uri ndi mishonga ifhio yo teaho kha vhuimo huṅwe na huṅwe ha ndondolo ya nga kuvhanganywa kha tshumelo dzo fhambanaho . 
Awara dza 20
Nzudzanyo ya Sekhethe na Tshiṱiriki i nga dzhiela nṱha :
U itela u tikedza makumedzwa aya na u khwiṋisa tshumisano vhukati ha muvhuso na zwitshavha , Muhasho wo pindulela bugwana iyi u ya kha dziṅwe nyambo dza 10 dza tshiofisi dza shango ḽashu , sa u shela mulenzhe kha phaḓaladzo i pfadzaho ya mafhungo a ṱoḓeaho vhukuma kha miraḓo ya komiti dza wadi na tshitshavha nga u angaredza .
Zwithu , zwi nga ho sa phungo mbuya , zwi vha zwa ndeme musi bindu ḽi kha nyofho ya u fhungudzwa . 
Zwi dovha hafhu zwa vhambadza zwibveledzwa , tshumelo dzi ṋetshedzwaho nga Afurika Tshipembe na u sika zwikhala zwa vhufarisani vhukati ha tshitshavha tsha vhoramabindu mashangoni o fhambanaho .
Pfukiselo ya u vala i fanaho i fara vhushumisani malugana na vhuḓiimiseli ha mbuelo . 
Vhuongelo ho avhelwa Vhuimo ha Vhurangeli ha Vhukonani ha Mme na Ṅwana , vhune ha ḓo shela mulenzhe kha u khwinisa mutakalo wa ṅwana Tshiṱirikini tsha Eden . 
Fhedzi , vhuḓidini ha u tsireledza pfanelo dza vhathu na madzangalelo a tshitshavha ho mbo vha vhuḓifhinduleli hashu . 
Nga vhungoho zwirengwa zwo odiwaho a zwi athu ṱanganedzwa zwiṅwe na zwiṅwe zwi bviswa kha thendelano vhege mbili phanḓa ha musi ṅwaha wa muvhalelano u tshi vala . 
Matheriala oṱhe a ḓo farwa nga nḓila yone na u tsireledzwa , uri a si tshinyale . 
Tshivhalo tsha ṱhanganelo vhukati ha dzikhamphani u bva kha mashango ashu oṱhe , zwavhuḓivhuḓi kha sekhithara ya migodi , tshi khou gonya vhukuma . 
U guda u peḽeṱa a tshi bva kha mutevhe wa foniki wo gudwaho .
Mbekanyamushumo dza Zwibviswa zwa Masheleni dzo swikisa kha u engedzea ha zwikhala zwa mimbete . 
U wana nyaluwo kha kutshimbidzele kwone kwa maṱo . ( tsumbo , u tevhelela bola yo nembeledzwaho musi i tshi ya kha tshauḽa kana tsha monde )
Ngaha u ḓi ṅwalisa sa dzangano ḽine ḽa ṱhogomela tshitshavha na uṋetshedza tshumelo ya thuso ya thikhedzo ya vhaaluwa
Kha nyimele ya hugaledzwa hu si ha fomaḽa , thaidzo ndi ya ṋetshedzo ya nga murahu ya tshivhumbeo tsha tshikhala tsha nnyi na nnyi u itela u thusa kha u ḓala lwo kalulaho , u itela u bveledza fhethu ha u kuvhangana ha nnyi na nnyi , u itela u thusa vhubindudzi ha nnyi na nnyi na ha phuraivethe na u khwinisa sisiṱeme dza musudzuluwo . 
U vhala ha musi muthu a eṱhe kana vhe vhavhili
Theo ya mulayo yo itwa uri i dzhiele nṱha demokirasi ya u dzhenela sa tshipiḓa tsha ndeme tsha muvhuso wapo .
Phanḓa ha musi Mulayo u tshi phasiswa , Phalamennde i nga tendela kana ya hanedza mugaganyagwama fhedzi ya sa ite tshanduko khawo .
Mulayo wa Nzivhanyedziso , 1978 ( Mulayo 98 wa 1978 ) na Mulayo wa Tsireledzo ya Vhabvumbedzwa , 1967 ( Mulayo 11 wa 1967 ) yo no vha ya kale nahone a i dzhieli nṱha mveledziso kha maimo o fhambanaho kana mafhungo a shumaho na didzhithaḽa .
Ho ṋekedzwa vhuṱumani ha nga nnḓa u itela u thusa vhashumisi , he zwa tea . 
Zwi imelaho u valelwa sibadela ( hosipisi , zwibadela zwa vha sa lwalesi na vhuongi ha phuraivethe , a zwi kateli ndondolo ya vhuhoṱa )
Tshifhinga tshoṱhe musi no no vhudzisa , Vho Phele vha ambe tshifhinga .
Vha songo bvisa zwiluḓi zwa kha muṱoḓo u tsela khunduni kana vha fhirisela mulwadze vha songo amba nae . 
Tshelede yo salelaho kha i teaho u wanala murahu mafheloni a ṅwaha i pfukiselwa kha vhuimo ha tshitatamennde tsha masheleni nga mbadelo dzo engedzwaho kha mbuelo ya zwiṅwe na zwiṅwe zwo shumiswaho . 
Kilima ya Ireland i tou nga i a lingana , nahone thempharetsha dzi nga dzi a fana u mona na shango ḽoṱhe . 
Vhukule u bva kha mamaga a u kuya u kha makete na zwone zwi ṱuṱuwedza vhukoni ha vhashelamulenzhe u swikela dziikonomi dza tshikalo . 
Maḓi , ane a shumiswa kha vhubveledzi , u bveledza muḓagasi , vhuendi vhu no tshimbila shangoni , u fhaṱa kana iṅwe ndivho i elanaho . 
Nyito nga ndangulo ya nga ngomu yo katelaho zwoṱhe u mona na zwiimiswa zwa muvhuso wa vhukati nahone yo ṱuṱuwedza nga phindulo u bva kha mawanwa a odithi ya nga ngomu u fana na 
6.4. U tholwa ha Vho Mbulelo Tshangana sa DG Muhashoni wa Madzulo a Vhathu .
( iii ) u anḓḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso nga u ṱavhanya nga murahu ha musi wo phasiswa .
Uri vho ya nnḓa vha ita ṱhoḓisiso u bva kha ṱhoḓisiso yeneyo ha bvelela muya wa fulufhelo . 
DFO u ḓo gandisa minwe yavho yoṱhe kha fomo ya khumbelo SAPS91 .
Mveledziso na vhugudisi ha vhashumi na zwone zwi tikedza mikhwa ya ndeme ya tshitshavha - ndingano , khaṱhulo , ndinganyelo nga mbeu , u sa ṱalula , vhuḓifhinduleli kha zwa matshilisano , na vhushela mulenzhe . 
Vhagudi vha tea u vha na zwi tevhelaho kha u guda Luambo lwa Hayani kha Gireidi dza 7 - 9 :
u ṋetshedza muṅwe na muṅwe tshifhinga tsha u bula vhupfiwa
Kha vha dzhoine maga o thomiwaho o ḓisendekaho nga tshitshavha u funza nga ha mafhungo a elanaho na ndinganyiso nga mbeu na u ṋetshedza thikhedzo ya mupondwa .
Arali vho kombetshedzwa u ṱuwa hune vha dzula hone nga mulandu wa dzikhakhathi nahone vha tshi khou dzula huṅwe fhethu lwa tshifhinganyana , vha nga ya kha khothe ya tsini na hune vha dzula hone lwa tshifhinganyana .
Vho Moses Kotane u ḓo vhulungwa hafhu ngei Pella , kha ḽa North West nga ḽa 14 Ṱhafamuhwe 2015 ngeno Vho JB Marks a tshi ḓo vhulungwa hafhu ngei Ventersdorp , kha ḽa North West nga ḽa 22 Ṱhafamuhwe 2015 .
MULAYOTEWA WA RIPHABUḼIKI YA AFURIKA TSHIPEMBE , 1996
valelwaho u tea u kwamiwa nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa nga konadzea ngaho , a ḓivhadzwa nga ha u valelwa ha uyo muthu .
1.1.3 u ḓo ḓivhadza Muhadzimisi , nga u ṱavhanya , malugana na nzulele kana zwiwo zwine zwa khakhisa kana zwa shushedza u khukhulisa kushumele kwa Muhadzimi zwi tshi kwama tshifhio na tshifhio tsha zwivhofhi zwa milayo ya Thendelano iyi ;
Ndi dzhia ndango ya nga ngomu ya kha odithi yanga ya zwitatamennde zwa masheleni , muvhigo wa mashumele na u tevhedzwa ha mulayo . 
Fhedzi vhupfa ha muthu vhufhio na vhufhio , vhatshinyi vha tea u ḓivha uri dzithathu khulu , dzine dza vhonalesa ' khofheni havho ' dzi ḓo ita uri mushumo wa sa wanale kha masia manzhi . 
Dzi vhea iṱo na u lavhelesa mushumo na mugaganyagwama zwa mihasho ya muvhuso wa lushaka na u ita uri i vhe na vhuḓifhinduleli
Mushumo wo shumiwaho nga Afrika Tshipembe kha u thomiwa ha Lupendelo lwa Ḓanzhe ḽa India wo vha wa ndeme . 
Kha vha ite khumbelo ya pfanelo ya u thoma mugodi / maini
Ḓivhazwakale ya dzilafho hu tshi katelwa nyimele dza chronic na aḽedzhi
Olani tshifanyiso hafha .
Vha nga rumela fomo ya khumbelo vha nambatedza na maṅwalo vha posa kha : Muṅwalisi wa Mulayo wa vhu 36 wa 1947 , Private Bag X343 , Pretoria , 0001 kana nga tshanḓa kha : Mulayo wa Vhuṅwalisi wa vhu 36 wa 1947 , Agriculture Place , 20 Steve Biko Street , Pretoria .
30% mbadelo nyengedzedzwa na mushonga u siho kha fomuḽari kana u shumisa khemisi i siho kha DSP nga u tou funa
U tsa na u gonya ha giravithi , hu no yelana na tshanduko dza tshivutshela dza phuresha na tshanduko dza tshikhaphikhaphi dza mushululo lwanzheni , zwi tea u sedziwa nga vhuronwane kha sisiṱeme dza bommbo na dza muelelo wa giravithi . 
Kha nyimele yo raloho zwa u tevhedzwa ha phara ya ( c ) zwi mbo ḓi thudzelwa thungo . 
Vhalanguli vha muhasho muṅwe na muṅwe na vharangaphanḓa vha sekhithara vha vhadzulapo vha na vhuḓifhinduleli ha u vhea iṱo khwaḽithi ya tshumelo na u vhiga mveledzwa kha Khoro ya AIDS nga kha ofisi ya muṅwaleli u ya nga zwisumbi kha Pulane ya mavundu . 
U dudedza muvhili : ho sedzwa kha kuimele , u livhanya kha magona na zwikunwe zwa vhukati musi hu tshi kwatamiwa na u sumba milenzhe
Vumba ḽa u vhumba
Hune tshumelo dza ndondolavhathu dza kundelwa , kana dza vha dzi siho na luthihi , vhaeledzwa vha re na ṱhoḓea khulwane vha ḓo salela murahu siani ḽa tshumelo dza mutakalo , na kana nga iṅwe nḓila . 
2.2 . Maano a Vhudavhidzani nga ha Bono ḽa 2030 ḽa NDP a sumbedza u thomiwa ha NDP nahone a ḓo davhidzana nga masiandoitwa a NDP kha maAfrika Tshipembe .
Hezwi zwi amba uri khalaṅwaha i ḓaho , vha ḓo tea u fhungudza thengiso yavho . 
Kha vha vhe na vhupfiwa : Bugupfarwa ya Komiti ya Wadi , dplg , GTZ na SALGA , 2005
Zwenezwo , ndi nga si doya hangei zwa zwino . 
Tshumelo dza mutakalo dza masipala
Madzangano a vhashumi na one o ṱanganedza tshikhala tsha u rambiwa hao uri a thuse nahone a dovhe a vhe na zwine a nga amba kha uri a nga bveledza hani tshiimiswa u ya phanḓa . 
Tsengedzelo a dzi ho fhethu - hu re tshivhindini na uri a zwi nga kwami nḓisedzo ya tshumelo . 
Vhupulani ha fulufulu ḽo ṱanganelanaho vhu a ṱoḓea u itela uri ṱhoḓea dza tshumelo ya fulufulu dza zwino na dza matshelo dzi kone u swikelelwa nga nḓila ya vhudzivha na nga nḓila ine ya vhuedza tshitshavha , ngeno hu tshi khou langulwa u ḓurelwa ha ikonomi , u thusa zwipikwa zwa lushaka zwi fanaho na u fhungudza vhushai na u sika mishumo zwine zwi fhungudza masiandoitwa mavhi kha mupo .
Inwi muṋe ni tea uri ni ḓiphiṋe nga maḓuvha a u awela .
U tevhekanya mihumbulo : tsha u thoma , tsha vhuvhili , tsha u fhedzisa , nz .
Nga kha khwaṱhisedzo iyi khaṱhulo i kumedza uri fhethu ha tshidzumbe ho tsireledzwaho nga mulayo hu nga katela tsireledzo ya u dzhenelela kha u dzhia tsheo dza iwe muṋe . 
Nḓila ya WID yo ḓiimisela u vhona vhafumakadzi sa vhathu vha sa itiho tshithu , vho lindelaho u ṱanganedza fhedzi thuso ya mveledziso , vhudzuloni a uri vha vhe mazhendedzi vho khwaṱhwaho kha u shandukisa zwa ikonomi yavho , u tshilisana , polotiki na vhungoho ha mvelele yavho .
U livha kha u ṋea kuvhonele ku sa dzhii sia nahone ku re na ndinganyelo kwa masia oṱhe a u ṱaṱa
Vhashumi vhoṱhe vha tea u ḓivha pulane ya u ṱutshela nyimele ya shishi ya mutholi . 
U tshimbidza , u vhuedzanya na u langa mugaganyagwama wa muhasho . 
2 . Nyambedzano na tsheo dza ndeme dza khabinethe
Khumbelo ya u ? un?a phukha na zwibveledzwa zwa phukha u zwi ? isa Afrika Tshipembe
Fhungo ḽa u tzhipa ndi ḽa zwenezwino , zwine nda tenda uri ho vha na u shanda mafhungo kha ngoho ya zwo bvelelaho nahone zwi pfisa vhuṱungu uri gurannḓa dzashu dzo tevhela zwenezwo nga kupfesesele kwonoko kwa tsheo ya u tzihpa . 
U ṅwala mafhedziselo o fanelaho
Vhashumi vha nga ṋetshedzwa tsheo dza vhubindudzi kana tsheo nnzhi , hune mulanguli muthihi kanzhi havha ene ano langa pulane ya u vhulunga rekhodo . 
Sekithara ya zwa mikumba na zwiambadzwamilenzhe na yone yo aluwa u swika kha phere dza zwienda dza miḽioni dza 60 , na uri vhuvhambedzelaseli ho aluwa nga phesenthe dza 18 hu na mbuelo khulwane kha phambano ya mitengo ya zwiṱunḓwa na zwivhambadzwaseli .
Dziḽinki 
Ḽa India ḽo livhana na u ṱhaselwa hu shushaho nga vhutherorisi lune lwa nga vha ṅwaha muṅwe na muṅwe miṅwahani ya zwenezwino , hu na mafuvhalo ane a swika kha zwigidi na zwigidi . 
Arali muofisiri wa mapholisa a vha vhudza zwiṅwe , kha vha humbele u amba na muofisri muhulwane , nahone vha ite ngauralo u swikela vha tshi wana thuso yo teaho .
Zwenezwo , vho vha vha henefho lwa tshifhinga itsho , miṅwaha i toḓaho u lingana ya sumbe ? 
Hu na zwiṱepisi zwa u gonya zwivhili kha masia a munango wa ḽobi zwi livhaho kha gaḽari ya tshitshavha , gaḽari ya midia , bai dza Vhadipulomati na ofisi .
Mivhigo ya u Sedzwa hafhu yo themendelwa nga Phalamennde . 
Miṱa i tshenzhela masiandaitwa a HIV na AIDS nga u ṱavhanya , ngauri miṱa ndi yone vhaṋetshedzi vha ndondolo vhahulwane ya mulwadze na a re na vhukonḓi ha masheleni vhu elanaho na AIDS . 
Ndo tou khethiwa uri ndi vhe hafha . [ U dzhenelela . ]
Tshanduko i ḓaho nga murahu na u engedzea hayo zwi alusa u shumisa thwii nga vhunzhi . 
Hu khou lavhelelwa uri , arali zwa itea uri maitele a swike hune a khwiniswa kha nyimele yo imaho ngauri , mushumisi wa nyendedzi a nga wana ngeletshedzo kha mafhungo aya . 
Gumofulu ḽa R4 001 nga muunḓiwa na R11 204 nga muṱa nga ṅwaha
Komiti ya Dziminisita ya Mbekanyamaitele ya Nzie yo pendela mveledziso yayo ya mbekanyamushumo ya u langa ya u lwa na thaidzo dza nzie . 
Masipaala u tea u bveledza KPI u itela yuniti dzawo dzoṱhe , vhashumi na vhaṋetshedzatshumelo .
Mbekanyamaitele i amba khaedu nnzhi na u dzudzanyulula ha tshumelo dzine dza kwama ndeme ya vhuendisi ha nnyi na nnyi .
Tshanduko ya ikonomi na u manḓafhadzwa ha vharema zwi kha ḓi vha zwa ndeme kha mbekanyamushumo dza ikonomi dzoṱhe dza muvhuso .
O khetheaho , maḓuvha a si a mushumo nda Dziswondaha na dziholodei dza tshitshavha dzi re mulayoni dzi tevhelaho sa zwo khwaṱhisedzwa nga muvhuso wa lushaka kana wa dzingu : 
Tshifhinga : Awara 2
Mafhungo a dadziswa nga murahu ha tshifhinga tshingafhani
tshiendedzi tsha u hwala thundu ya khombo ( tsumbo ṱiraka ya thannga ya u hwala zwivhaswa , nz. )
Mbekanyamushumo dza thikhedzo dzo dzudzanaho dzi ḓo thomiwa kha mihasho nga kha Tsedzuluso ya Vhuvhusi ha Pfanavhanzhi na Maitele a Kuvhonele . 
U vhea iṱo na u dzudza tshitandadi tsho vhewaho nga maitele a akhiredithesheni . 
Wanani ni talele nga fhasi madzinazwao a fumi tshiṱorini itshi .
Nyaluwo kha mishumo kha kotara yo fhungudza zwiṱuku tshaeamushumo nga tshivhalo tsha 26.5%.
Ngona ya vhutshimbidzi : U ḓihumbulela , therisano ya dzulo
Madzhendedzi a khomishini a Afrika Tshipembe a imelaho dziSMME kana mabindu ane vhaṋe vhao vha vha vhathu vhe kale vha vha vha tshi kwanyeledzwa .
U ṋetshedzwa ha mushumo kha khamphani dzi bvaho kha vhupo ha mahayani . 
Mutengo wa ṋama ya kholomo wa bulasi wo rekanyiwa nga u thoma ha wanala tshikati tsha tshileme tsha miraḓo i no khou sedziwa . 
nomboro ya vhashumi
TSHITATAMENNDE TSHA RAḒOROBO MUHULWANE
Shelani bwindi kha zwibammbiri zwa khaphukhekhe .
( 4 ) Ndayo na ndaela dza Buthano ḽa lushaka zwine zwa khou shuma musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa nga fhasi ha Mulayotewa muswa .
U guma kha PMSA na Mbuelo ya buloko
Phindulo idzi dzi nga vha dza ndeme huṅwe fhethu nga tshiṅwe tshifhinga .
Kha hu itwe uri kha muinwe na muṅwe a ḓivhe uri kha tshiṅwe na tshiṅwe muvhili , muhumbulo na vhungomu zwo vhofhololwa u ḓibveledza zwone zwiṋe .
Zwenezwo , kha vha vhee maṅwe maga a u tikedza kharikhuḽamu sa thikhedzo ya vhadededzi , vhulayi ha vhagudi , themamveledziso na maṅwe mafhungo a elanaho nazwo . 
Vhafariwa vho Humiselwaho tshiṱokisini vha khou vhilahela uri a vha wani nyonyoloso na khathihi . 
U monithara miṱangano ṅwedzi nga ṅwedzi na vhatshimbidzi vha ABET zwi khou ya phanḓa . 
Mutsiko wa nga nnḓa u ḓo vhanga mutsiko nga ngomu ha mbondo u monolodzaho , une , musi phaiphi i sa tou vha tshitendeledzi tshoṱhe , u bveledza u engedzedzea ha mitsiko na u gonya ha u bva kha tshivhumbeo tsha tshitendeledzi . 
TV dzoṱhe dza analogo dza zwino dzi ḓo kona u fara nga DTT .
Mphomali i thusa kha u fhungudza vhushai na u kovhanya hafhu mbuelo ngei Mpumalanga khathihi na madzingu maṱuku nga kha nḓisedzo ya tsireledzo ya mbuelo . 
Zwa zwino , zwi tea u vha khagala uri u gudisa hu re na mvelelo hu ṱoḓa vhuḓikumedzeli vhuhulwanesa , u fulufhedzea ha ngoho na u konḓelela u bva kha vhoṱhe mugudisi na mugudiswa . 
Vho Maphuti Justine Lamola ( u tholwa hafhu ) ;
( a ) mafhungo afhio na afhio ane muvhuso wa vha nao ; na
Ri na nzudzanyo dza tshiimiswa na dza dzangano na pulane dza bindu dzo dodombedzwaho u itela u dzi shumisa . 
Hezwi zwi thusa uri lukanda lu rothodzwe .
Ngona dzo shumiswa u engedza maimo a ndiliso dzo wanwaho murahu u bva kha vhatshinyi dzi a fhambana vhukati ha maanḓalanga , nga idzi tshifhinga tshinzhi zwi vha zwi konḓaho kha mulayo zwawo u fhirisa maanḓalanga a mulayo wa tshitshavha . 
( d ) u kala mveledziso ya u pholisa zwi khagala ; na
Rasaintsi wa Mupo a Gudiswaho
U khwiṋisa CDC yo fhelelaho mazha na thandela ya themamveledziso ya Gavhelo ḽa Ḽifhasi . 
Thimu yo vhea tshipikwa tsha tshi konḓaho tsha u gwa zwisima zwa u ṱoḓa zwiko zwa furaru kha miṅwaha ya fumi . 
2.2.6 Mulayo wa Mbadelo ya Ndaka wa Masipala wa 2004
Ngaha na u ita khumbelo ya u vhambadzela nnḓa khovhe dza u rengisa
Themendelo na maswikiswa nga ha mveledziso ya zwiṱirathedzhi zwa u monithara zwo bviswa u bva kha madzingu zwo ambwa nga hazwo ho sedzwa siangane tsha u ṋekana zwo bulwaho afho nṱha zwa tshenzhemo ya u monithara . 
U langula mishumo yoṱhe ya u ṋetshedza hu tshi katelwa zwiendedzi zwa tshiofisi na zwa mitikedzelo , u oda na u vhona uri vhaṋetshedzi vha khou badelwa nga tshifhinga hu na vhukoni , u langula tshumelo dza thikhedzo na ndondolo ya ndaka yoṱhe na zwifhaṱo . 
Oliver o tshila ngauri o vha o ḓibaḓekanya na vhathu vhutshiloni hawe . 
( 7 ) Mulayo wa lushaka u fanela u bveledza nḓḓila ya u ita maanḓḓa , mishumo na ndaulo ya mapholisa a masipala .
Muṋeyatshumelo u tea u bvisa dzisilinda dza gese dzi si tsha shumaho vhuponi ha zwifhaṱo na u vhona uri dzisilinda dzi laṱwa u ya nga ha ṱhoḓea ya mulayo u thivhela u shumiswa hafhu zwi songo tea .
( h ) u vha na ramulayo o tholwaho nga muvhuso ane a ḓḓo thusa ṅwana , nahone tshinyalelo dzi tshi khou badelwa nga muvhuso , kha maitele oṱhe a tshitshavha ane a kwama ṅwana , u itela arali ha vha na u sa farwa zwavhuḓḓi ; na
Mililo ya ḓaka yo vhanga tshinyalelo ya themamveledziso na mpfu dza zwifuwo ngei Mpumalanga , Kapa Vhubvaḓuvha , Free State , KwaZulu-Natal , Limpopo na Devhula Vhukovhela . 
U tholwa ho itwa ho thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dza vho tholwaho na u sedzwa arali vha si na milandu .
U vhulunga , u phaḓaladza kana mbambadzo na vhuitwa vhuṱumanaho na zwibveledzwa zwa vhulimi zwi songo khwiniswaho . 
U dzhiiwa ha tshiṱoko zwo itwa u itela u ṱalusa mavhaka kha u kuvhanganya , na uri thesarasi yo dzudzanywa na u itwa . 
U shumisa muelo wa u ganḓisa nga ngona
Muphuresidennde wa Phaḽamennde ya Pan-Afurika , Muṱhomphei Vho-Idriss Endele Moussa
3 . Madalo a Tshiofisi a Zimbabwe
Zwi khagala nga phara hedzi uri maanḓalanga a mulayo o tiwa sa mbuno i sa dzhii sia nga dzhoindara ya mafhungo nahone i a rembulusea . 
Fhethu ha ndondolo ya mutakalo khulwane ndi hune vhunzhi ha u dzhenelela ha ṱolwa kha Pulane ya Kushumele ya Ṅwaha nga ṅwaha ha ṋetshedzwa zwihulwane . 
U ya nga nga Mulayo wa Ndiliso ya Mafuvhalo na Malwadze a Ṱahiswaho nga zwa Mushumoni , vhatholi vha tea u vhiga malwadze oṱhe a ṱahaho mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso .
Tshithu tsha ndeme hafha ndi tsha uri zwiko zwa mbono ya shango ndi zwone zwo tikaho matshilo . 
Madzulo a vhathu o teaho na u khwiniswa ha ndeme ya vhutshilo ha miṱani
Ṱhoḓea na pfanelo idzi zwi itiwa nga musi Phalamennde i tshi phasisa milayo , ya lavhelesa mushumo wa muvhuso , u leludza vhushelamulenzhe nga tshitshavha , u leludza vhuvhusi ha tshumisano na nga u dzhenela ha Phalamennde kha zwa dzitshaka .
Kanzhi nḓivho ya uri hu na vhupo ho tsireledzeaho vhune wa nga bvisela vhuḓipfi hau i konisa vhathu u bvisela khagala vhuḓipfi ho vha dzulaho uri vha kone u ambedzaniwa navho nga nḓila yo vhibvaho nga murahu .
Vha khou ṱoḓa u ita izwi ngauri vha ṱoda u engedza tshelede ya u renga suthu ya u ambara vha tshi ya muṱanganoni wa khoro ya masipala une wa khou ḓo vha hone .
Eglin u tenda uri mathomoni vhathu vha ḓo , hu na khonadzeo dzoṱhe , fhaṱa mikhukhu fhedzi idzi ndi nnḓu dza tshifhinganyana musi vhadzulapo vho lindela nnḓu dza vhukuma uri dzi fhaṱiwe . 
u sheledza
U ḓivha na u ita nyambedzano o sedza sia ḽithihi
Naho zwo ralo , mushumo uyu wo ṱanganelaho wo phaḓaladzwa nga u sa lingana u mona na zwiṱiriki zwoṱhe . 
U WANA VHASHELA-MULENZHE
Vha ḓo ḓiphiṋa nga u swikelela tshumelo dzoṱhe mahala dzine dza ṋetshedzwa nga Mbekanyamushumo .
Kha vhathu na vhukati ha dzitshaka , u swikela ha thaṅwa nga muṅwe washu zwi bva kha u swikelwa ha thaṅwa idzo nga vhaṅwe . 
2.1.1.2 U funza Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili
U vhalela nṱha nga mubulo wone , u elela , luvhilo na mbonalo yone
U ṱhogomela mupo , zwine zwa ṱuṱuwedza mikhwa yavhuḓi na pfelovhuṱungu kha u fushea ha vhakwamei vha nga ngomu na vha nnḓa . 
U dzhenelela ha SADC ho vha ho itelwa vhudziki ha tshifhinga tshilapfu kha polotiki na vhutsireledzi .
ganḓisa muvhigo wa ṅwaha kha kushumele kwa vhakhantseḽara na tshiṱafu
( ii ) khophi ya rekhodo ya u thetshelesa
U ṱalusa thandela .
Ṱhoho : Muṱa wa hashu - Awara 4
U ita nyambedzano nga ha kuvhetshele na u ola tshibveledzwa
Sekithara inwe na inwe , sa ya ndimo , dzifeme , mveledziso ya fulufulu na mimaini , dzone dzine dzi do bveledza zwititathedzhi zwa ndangulo ya thodea na mbulungo ya madi .
U fhindula nga nḓila yo teaho
U hula ha bulo , ndi u hula ha GDP-R , na uri phambana ndi ya vhukuma . 
Ndi mvelele dzi sumbedzaho tswikelelo kha tshelede ya u Unḓa Vhana ya Mundende , ine ya khou engedzwa nga zwigidi zwa 34 mbuelo ya 1999 u ya kha 8,1-miḽiyoni nga 2008 .
5.3 . Khabinethe yo dovha ya livhisa ndiliso dzayo kha muṱa wa Vho Mirriam Tladi , mme wa maṅwala vha dovha vha vha mufumakadzi wa u thoma wa muṅwali wa noveḽe .
Thendelo i ḓo luga vhukati ha vhege dza malo na fumimbili .
Zwi tshe zwo ralo , nga fhasi ha zwezwo , izwi zwo fhungudza zwihulusa vhuhulu na vhukoni , khathihi na vhupfumbudzi ha zwikili zwa mushumo khathihi na mishumo ya tshifhinga tshilapfu nga vhashumi , vhorakhonṱhiraka vhaṱuku na vhashumi vha u fhaṱa . 
Vha vhone zwauri muofisiri wa tshipholisa u na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwavho tshifhinga tshoṱhe , ngauralo kha vha lingedze u vhona zwauri vha dzula vhe na nomboro dzenedzo dza luṱingo kana luṱingothendeleki u swika mulandu uyu u tshi fhela .
Zwiitisi zwa nyimele iyi zwo ḓala nahone zwo fhambana u ya nga mashango . 
Mishumo na vhuḓifhinduleli ho fhambanaho vhukati ha masia aya mararu i katela : 
Vhuḓikumedzeli ha muhasho ha u shuma nga nḓila yo ṱanganywaho zwo sumbedzwa kha maano a ndeme o bveledzwaho na Memorandamu wa u Pfesesa wo sainiwaho nga tshifhinga tsha tsedzuluso . 
109 . U fhaladzwa ha Vhusimamilayo ha Vunḓu tshifhinga tshaho tshi saathu fhela .
Hu dzhielwe nṱha vhorakhonṱhiraka na mabindu apo . 
3.3 Batho na tshumelo ya muvhuso
Ndi ramba Miraḓo Mihulisei yo dzulaho kha sia ḽa u hanedza uri i shumisane na Muvhuso u kunda maswina ane ra lwa nao roṱhe ; vhushai , u shayea ha mishumo , ndondolo ya mutakalo i si yavhuḓi , vhugevhenga na mveledziso ya fhasi ya vhupo ha mahayani . 
U VHALA NA U ṰALELA
Ri khou tea u fhaṱa ḓorobo ntswa kha miṅwaha ya 25 ya dimokirasi yashu .
Tshitandadi tsha yuniti 242892
( b ) vha yo tewaho kha mutevhe wa vhavouthi wa lushaka kha tshipiḓa tsha mutevhe wa ḽeneḽo vunḓu ;
Musi vhafumakadzi vhashu , vhana na vhaaluwa vhashu vha tshi tambudzwa vha ṱoḓa vhashumelavhapo na vha no shumela tshitshavha uri vhaḓe vha vha thuse . 
Sa tsumbo , ri dzulela u amba nga ha mikhwa ya dzangano , fhedzi roṱhe ri a tendelana uri dzangano ndi tshiimiswa tsha kholekhole . 
U ita nyambedzano nga ha kushumisele kwa maḽeḓere danzi na tshitopo .
Zwitatamennde izwi zwo sedzuluswa nga Vhufaragwama ha Vundu nahone a hongo wanala vhukhakhi ha ndeme . 
4.35 Mafhelelo ane a bva kha idzo khethekanyo dzo ambiwaho nga hadzo ndi a uri khothe dza Afrika Tshipembe dzo shumisa mbetshelo dza Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi kha u shumana na zwa vhuloi .
U nanga maipfi
Zwidzidzivhadzi zwi tevhelaho ndi zwone zwine zwa shumiseswa Afrika Tshipembe : 
( iii ) Ṱhoḓisiso i tevhelaho na yone itwa nga Barbara Oomen , o sedzulusa mulandu wa Jerry Lethamaga .
Zwikili zwa u thetshelesa zwa vhagudi , vhukoni ha oraḽa , u kona u fhindula mbudziso , u dzhenelela kha nyambedzano na zwikili zwa u rekhoda zwo tou ṅwalwaho ho teaho zwi tea u sedzwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Muvhuso wa kale u nga kona u ṱalutshedza nyito ya vhutsireledzi kha milayo ya nndwa i pfeseseaho , fhedzi i ḓo vha yo kundelwa nga u vha i songo ṱoḓa khetho dziṅwe dza poḽotiki mathomoni na nga tshifhinga tsha khuḓano . 
Maḓi - ndi ngani ri tshi ṱoḓa maḓi , zwiko zwa maḓi
Zwiṅwe zwiteṅwa kha adzhenda - tsumbo , IDP , mugaganyagwama wa masipala , ndaulo ya kushumele kwa masipala , thandela dza mveledziso ya ikonimi ya vhupo .
A huna mafhungo a re hone nga ha mbuelo ya tsireledzo kana ṱhanziela ya u vhora magwedzho mararu . 
U ḓitika nga vhunzhi ha maitele o fhambanaho a ndango , na u thivhela u dovholola u shumiswa ha materiala mathihi , zwi nga ongolowisa mveleziso ya u hanedzana na malwadze . 
Ndangulo , vhubindudzi na vhulangi ha tshelede ine zwiimiswa zwa muvhuso zwa khou koloda . 
Vhoramafhungo vho vhona Minisṱa wa zwa Maḓi mulandu .
Londolani maṱo aṋu nga u ambara gebisi kana magogolosi .
U ḓivhea sa tshisima tsha soga ḽa Karoo nahone u kunga vhaendelamashango vha bvaho mashangoḓavha na vha fhano hayani ṅwaha woṱhe . 
Vha rumele fomo dza khumbelo ( nthihi ya u thoma na khophi ) vha nambatedze hezwi kha : Muṅwalisi : Mulayo wavhu 36 wa 1947 , Private Bag X343 , Pretoria , 0001 kana vha ise nga tshanḓa kha:Muṅwalisi : Mulayo wa
U pfumbudzwa ha vhashumi vha phuluso na vha ambuḽentse . 
Mafhungo , o kuvhanganywaho nga kotara iṅwe na iṅwe , a shumiswa u ita muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wa muhasho . 
Vha a shuma .
Zwikolo zwi nga nanga u ṋea tshifhinga tshinzhi kana tshiṱuku kha Luambo lwa Hayani kana Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma , vhuhulu tenda ha vha ho sedzwa ṱhoḓea dza vhagudi .
Fhedzi-ha , hu na mvelaphanḓa i no vhonala , ye ya itwa kha tshifhinga tshine tsha khou sedzwa u itela u fhungudza u salela murahu ha u londotwa . 
Tshanduko dza tshihaḓu kha zwikhala zwa thekhinoḽodzhi na pfunzo dzi khou bveledza vhadzulapo vha vhuṱali , vhane vha kona u enda , vha re na vhuṱumanyi ha inthanethe , vha si na mikaṋo nahone vha re na nḓivho , zwine hezwi zwo vha zwi songo lavhelelwa kha ḓivhazwakale ya vhathu . 
Fomuḽa ya phothifoḽio siṱandadi deviesheni i nga sumbedzwa nga nḓila heyii : 
Zwidodombedzwa zwa u bannga zwine zwa ḓo shuma , ndi izwo zwo sumbedzwaho kha rekhodo dza muthelo dza mutheli . 
Zwino musi ri tshi humela kha mushumo wa ḓuvha , kha vha ri ndi thome nga u amba uri ro fushea nag fhungo ḽauri Ofisi ya Mulangavundu i isa phanḓa na u ḓivhekanya kha uri i vhe iṅwe ya ofisi dzi tshimbidzaho zwithu kha shango . 
Naho zwo pfalo , uhu u dzivhuluwa hu ḓo itea nga zwiṱuku nga zwiṱuku , u sika mishumo hu murahu ha nyaluwo ya mvelelo . 
Atikiḽi 251 , ndi yone atikiḽi i shumanaho na vhuloi , i na mbetshelo ya uri :
Tshumelo dza mapholisa ashu , vha tshi khou tikedzwa nga mmbi ya maswole , vha fhasi ha ndaela dza u fara avho vhoṱhe vha pfukaho milayo . 
Vhushaka ho tou livhanaho thwii vhukati ha nḓisedzo ya tshumelo na vhugudisi a vhu tikedzi kuitele uku . 
Muṱangano u ṋetshedza luvhanḓe lune khalwo nyambedzano nga ha mikano , zwihulusa mafhungo a tshanduko dza mikano na u shela mulenzhe ha tshitshavha .
ZWIVHUMBEO NA MILAYO ZWA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
Ndavhelelo dza tshitshavha kha muvhuso
Vhaeletshedzi vha dzhia tshikhala u itela u thusa nga ndivhanyo ya mbekanyamushumo ntswa . 
madzangano a vhaswa
Tshifhinga tshiḓaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓatsumbo : Ṅwaha u ḓaho ndi ḓo vha ndo funza kha hetshi tshikolo miṅwaha ya mahumi mavhili
Nyito nthihi kana mbili dzo ṱanganelanaho u thetshelesa na u amba u sumbedza vhukoni ha u pfesesa na u amba lwa oraḽa , tsumbo : u thetshelesa na u dovha u amba tshiṱori / u thetshelesa mafhungo a ita nyambedzano nga hao
Ndongazwiga na mupeleṱo : Phetheni dza mupeleṱo .
Tshifhinga tsha zwino , nga maanḓa u bva mafheloni a sentshari ya vhusumbe , ho ṱanziela tshanduko ya , kana mvusuluso kha , mvelele na thekhinoḽodzhi - mveledziso ya nḓowetshumo khulwanesa . 
Zwo ralo u khwinifhadzea ha zwithu ho khetheaho vhu itwa nga ṱhoho dza khethekanyo hu na ṱhoḓea dzi re gathi u itela u ṱanganywa na dziṅwe khethekanyo sa izwi khwiniso kha tshiimo itshi dzo tsela fhasi . 
Hu na maga a 6 kha vhupulani ha wadi , ane a vha a tevhelaho :
Fhethu hu ṱoḓaho u thomiwa ndi u mona na ndangulo ya u fhambana kha murafho na mbeu , khathihi na u thomiwa ha themendelo dza Thandela ya u Runga . 
6.1 Zwifhinga zwo vhewaho
Mimasipala i fanela u bveledza mbekanyamaitele ya Wadi ya Komiti dzavho ine ya tea u themendelwa nga Khoro ya Masipala .
Kha mushumo uyu u dzudzanya na u pfukisa mazhendedzi zwi shuma sa zwo imelaho zwi ṱunḓwaho na zwi bviswaho . 
Kha vha fhungudze u nwa halwa .
1 . Vhuimo ha Khabinete nga ha mafhungo ane a khou bvelela zwino
Arali ṅwana a hone , vha ḓo vha vhidza ofisini u ya u vhona ṅwana khathihi na u vhudzisa arali vha na dzangalelo ḽa u adoptha ṅwana uyo
WRCS i ṱalutshedza kiḽasi tharu dza zwiko zwa madi , u bva kha tshiko tshi sa shumisiwiho , u ya kha zwiko zwi shumisesiwaho nga u ṱhanngela ṱhoḓea dza matshilisano na ikonomi kha vhoṱhe vho ḓisendekaho nga zwiko zwa madi .
Mulayo hoyu u buletshedza uri ri fanela dzula ro dilugisela zwihulu vhukuma u shumana na zwiwo .
Zwi khou ḓaho zwi ḓo ṱoḓa mbekanyamushumo ine ya ḓo khwaṱhisedza uri vha dzhia vhuḓifhinduleli ha vhukhakhi havho , uri u dovholola vhutshinyi zwi khou thivhelwa , uri vha khou langiwa , uri matshimbilele avho o kaṱudzwa na uri vhutsireledzi ha tshitshavha vhu khou khwaṱhisedzwa . 
Vha haseledze mafhungo na vhashumi na Ṱhoho ya tshikolo vha thungo na thungo .
( Hedzi dokhumenthe dzi a wanalea nga fomathi ya
U mona na ḽifhasi , vhatholi na mivhuso yavho vha khou u itela khaedu khamphani khulwane dza dzitshakatshaka dzi badelaho zwiṱuku kana dzi sa badeli muthelo kha mashango ane dza shumela khao . 
Ndivho , tshigwada tsho livhiwaho khatsho na fomethe
Mafhungo maswa a a leluwa u pfesesea arali a na vhushaka na tshithu tshine vhadzheneli vha tshi ḓivha kana vha vha vho no tshi tshenzhela .
Vhuvhekanyandeme ha nḓowetshumo yo tiwaho u ṱuṱuwedza vharumelazwivhambadzwa ha Afrika Tshipembe na zwi tshimbilelanaho na mimaraga yo tiwaho . 
u sa vhona ṅwedzi
Vhupo ha masipala wa Prince Albert na hone vhu na tshaka nnzhi dza zwiṋoni , zwikokovhi , zwitshilahuvhili , zwisusu na zwiṅwe zwikhokhonono khathihi na zwimela zwine zwiṅwe zwa hone zwa sa tsha wanala , a zwo ngo tsireledzea kana zwi kha tshutshedzo . 
Itani ndingo nga zwine u dzhielwa nṱha ha zwa mbeu ha vha na mutsindo ngaho kha sia ḽa ndangulo kha miraḓo yoṱhe vha tshiṱafu hu tshi katelwa tshiṱafu tsha vhanna na vhafumakadzi ; 
U lugisa na u vusuludza tshifhaṱo nga ngomu na nga nnḓa . 
Tsha ndeme vhukuma ndi u dzhia sia ha ndeme kha mbulungo nga zwishumiswa zwa thekhinikhala u itela u khwaṱhisa vhukoni ha kushumele . 
Fhedzi avho vha bvaho kha mashango ane a kha ḓi bvelela , na vhone , vha ḓo shela mulenzhe , zwihulwane kha u maga na kha tshumelo . 
Nyoo ya 4 : Zwipiḓa zwihulwane zwa sisiteme ya CBP
Ri tshi pendela , u dzhiela nṱha ho fhelelaho ha tshivhumbeo na kushumele kwa sisiṱeme ya masheleni ya vhushaka ha mivhuso Afrika Tshipembe kha furemiweke ya ndayotewa ndi maitele o teaho a khakhululo ya masheleni apo . 
U vhala zwiṅwe zwibveledzwa zwi re ngomu kiḽasini .
4.2 heyi Thendelano i vhofha :
Khomishini zwa zwino i khou vhudzisa mihasho nga ha milandu yoṱhe yo salaho ye ya vhigwa kha luṱingo lwa u ṱumanya muhasho na tshitshavha u itela u khwaṱhisedza uri mihasho i phetha pfanelo dzayo dza u sedzulusa milandu iyi . 
Thikhedzo yo ṋetshedzwa kha tshumelo dza mutakalo dza tshiṱiriki na fhethu ha tshumelo dza vhupo u konisa mveledziso na u ṋetshedza tshumelo dza mbuedzedzo dza ndeme kha vhathu vha re ha vhuholefhali . 
Komitiṱhanganelo ya maitele a no tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa Mutevhe wa Milayo ya Vhuḓifari .
Zwishumiswa zwa nnyi na nnyi na nzudzanyo ya nṱha na nzudzanyo ya vhukati zwi tea u wanala hu kha zwiitwa zwa zwiṱaraṱa afho hu imiwaho-na u thomiwa , u itela u thoma lwa nṱha nahone lu fushaho kha u ṱuṱuwedza zwishumiswa nahone na u vhona uri vhathu vha nga wana swikelelo thwii yo leluwaho u ya kha zwishumiswa . 
U topola mafhungo maswa maṅwe na maṅwe kana u konadzea ha zwithu .
U kona u bula maḽeḓere oṱhe a aḽifabethe dzoṱhe dza Tshivenḓa .
Kha vha wane vhuṱanzi vhunzhi nga ha u malana ,
U dzhenelela miṱangano ya u dzheniswa mushumoni hu na vhadzheneleli vho fhambanaho he zwa tea . 
Khombo dza dzikhemikhala
Ro kona u thivhela vhuvemu vhuṱanu ho raliho na uri ri nga kona , zwenezwo , u amba ri na vhuḓifulufheli uri ro vunḓa muṱoḓo wa maitele a vhugevhenga aya . 
Hu tea u dzhielwa nzhele uri KV iṅwe na iṅwe i tea u anana na nyimele yayo , tsumbo , KV ya mushumo mukene i tea u amba nga ha tshenzhemo i livhanaho na mushumo wonoyo .
Demokirasi ya u dzhenela ha tshitshavha
Hedzi ndi mbudziso dzi konḓesaho dzine dza ṱoḓa nḓivho ya mulayo ine nda fhulufhela uri i ḓo thusa u wana thandululo ya tshoṱhe kha khaedu dza zwa ndayotewa dzine dza ḓo bvela phanḓa na u bvelela kha maanḓalanga a u dzhia tsheo ya mulayo . 
Munango wa tshiṱiriki itshi u tendela u sedzesa kha tsireledzo ya zwiḽiwa kha fhethu ha dziḓoroboni . 
Uyu muthu u tea u vha mushumi wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe musi hu tshi khou pulaniwa , fhedzi-ha a nga kha ḓi vha wa tshifhinganyana musi hu tshi thoma u shumiswa pulane , na kha mimasipala miṱuku .
Tsumbanḓila pfufhi ya mishumo ya ndeme ine ya tshimbilelana na thandela .
shumiswaho
Muvhuso wa itsho tshifhinga wo ḓo dzhenisa mulayo wa " 50 / 50 " uri Tshivhuru tshi vhe luambo lwa u gudisa , kha u funza , ḓivhambalo na ḓivhavhupo , ngeno saintsi , vhuvhaḓi na vhutsila zwi tshi ḓo funzwa nga Luisimane .
Thekhinoḽodzhi , ine ya angaredza miraḓo ya Muhasho wa Vhulimi yo dzheniswa . 
Ndima iyi i shuma na mbetshelwa ya u shandukisa u itela u leludza tshanduko ya u ya kha oda ntswa kha maḓaka . 
3 . Arali rekhodo dzi tshi yo itwa nga maipfi o tou rekhodiwaho kana mafhungo ane a nga kona u bveledzululwa nga mubvumo/ muungo -
U dzhenelela kha mveledziso ya pulane dza tshiṱirathedzhi na dza bindu dza khethekanyo . 
Kha sia iḽi , pulane iyi ya i dovha ya khwaṱhisedza zwa Mbekanyamushumo ya U dzhenelela ha Nnyi na nnyi ya Vhalanguli . 
Muhasho wa Tshumelo ya zwa Vhululamisi ;
Mahoḽa ndo ḓivhadza ngaha gemo ḽa zwikhala zwa mishumo zwa miḽioni dza rathi ḽa kha miṅwaha miṱanu i ḓaho kha mbekanyamushumo .
Ndaulo dza NEMBA naBABS
Vha nga dovha vha ita khumbelo ya u shandukisa ṱhanziela yavho ya u reila u ya kha ya Afrika Tshipembe arali vha na thendelo ya vhurumelwa fhedzi vha si na tshidzulapo tsha tshoṱhe .
U sedza hafhu pulane ya nyito ya u langula khohakhombo uri i shumiswe na u vhona uri pulane dzenedzo dzi khou tevhedzwa . 
Ḽifhasi ḽine phurofeshinaḽa vha shuma khaḽo ndi ḽine ḽa dzulela u engedzedza mutsiko nga ṱhoḓea dza phindulo dza u ṱavhanyedza na thandululo dzi sa ḓuriho . 
Theo ya mulayo na nyendedzi dza lushaka dzi sumbedza tshivhumbeo na kuvhumbelwe kwa Komiti dza Wadi .
( ii ) vhafaraofisi vhane mishumo yavho ya yelana na mishumo ya Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka , nahone iyo mishumo i tshi nga vha yo sumbedzwa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka uri i a yelana na iyo mishumo ;
Nga u angaredza , Khabinethe yo sumbedza u fushea nga nḓila ye kushumele ku konḓaho kwa shumaniwa nakwo ngayo , na muvhuso u fulufhela uri tshitshavha tshoṱhe tsho vhuelwa nga iṅwe tshenzhelo ya kushumele uku . 
Nganea , ḓirama , nganeapfufhi , vhurendi - u ṅwala tshibveledzwa tsha vhudavhidzani - thambo na khadi ya u ṱanganedza thambo
U pulana hu tea u tiwa na u dodombedzwa kha masipala muṅwe na muṅwe .
Vha thuseni uri vha ite menyu wa zwiḽiwa zwi re na mutakalo .
Vho Enver Surty Muthusaminista wa Pfunzo ya Muteo .
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho sumbedzisa zwihulwane zwo swikelwaho kha u bveledzisa bono ḽashu ḽa Shango ḽa Lushaka lwa Dimokirasi na mishumo mihulwane i no ṱoḓea kha u ri sendedza tsini nahone nga u ṱavhanya kha u vha lushaka lwa vhuthihi , lu sa ṱaluli nga muvhala , lu sa ṱaluli nga mbeu , lwa dimokirasi nahone lu khou bvelelaho .
MUENGEDZO WA 2
Masheleni ane a langwa nga nzulele a vha vhukati ha R25 000 na R50 000 nga wadi .
U ambedzana na u leludza u bveledzwa hafhu ha Midavhi ya Mitambo ya Caledon u itela senthara ya Afrika ya maṱhakheni nga vhufarakani ha tshitshavha na phuraivethe . 
Phambano dzashu ndi dza uri nga muṅwe na muṅwe nga eṱhe sa vhafarisani , ro shuma zwavhuḓi kha masia a mishumo . 
U vhala na tshigwada : minethe ya 30 nga ḓuvha ( zwigwada zwivhili hune tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vha na minethe ya 15 ) lwa maḓuvha 5 ( awara 2 na minethe ya 30 )
Zwikhala izwi a zwi ambi uri migaganyagwama ya vhuongelo ha vhukati i a hana . 
Zwipuka zwa zwikanda zwa thoiḽetherolo : Wanani zwikanda zwo fhelaho zwa thoiḽethetolo .
Ṅwalani dzina ḽa bugu ye na i takalela .
Tshelede yo shumiswaho ṅwedzi uno
ANA i ḓisa vhuṱanzi ho linganywaho ha vhulavhelesi ha mvelaphanḓa ya u dzhenelela ha muvhuso na u endedza hafhu mveledziso ya u dzhenelela ho pikwaho .
75 . Milayotibe i sa kwami mavunḓu
Ho sedzwa u shumiswa ha DSP T
Shango ḽashu zwa zwino ḽo dzhena kha luvhanḓe lwa tshumisano na mashango a dzitshakatshaka khathihi na vhunzhi ha mashango a nnḓa , ane maṅwe a o a imela u vha phanḓa kha maanḓa , ane thikhedzo yao na ndivho i re nṱhesa zwa nga shela mulenzhe kha u khwinisa maimo apo . 
Musi vhukhakhi ho no topolwa , maitele a dzilafho ḽa mutakalo a nga shandukisa u khwinisa ndeme ya ndondolo ya mutakalo . 
Vhushumisani vhune ra khou dzhiela nzhele hafha ṋamusi vhu tea u ri ṱuṱuwedza uri ri tevhele nga maanḓa vhushumisani ho raliho . 
Hezwi zwi nga swikelelwa nga u vha na vhupo ha mushumo ho sedzaho kha madungo thungo ha khorido khulwane dza basi . 
Ri na lungano lwavhuḓi lune ra nga anetshela kha u khwinifhala ha ndondolamutakalo .
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinete wa dzi 12 Fulwi 2013
Ri livhuwa u shela mulenzhe ha vhaḽedzani na rine kha Khantsele ya Aids ya Lushaka ya Afrika Tshipembe ine ya rangwa phanḓa nga Mufarisa Phuresidennde .
Sisiṱeme dza zwidodombedzwa dzi tevhelaho dzi khou shumiswa kana dzi kati na u bveledzwa nga Davhi ḽa Vhuendi ha Nnyi na Nnyi : 
Arali dzi sa khou tendelanwa nadzo , dzi vha khombo kha mbekanyamushumo . 
Ṱhoho ya ḓuvha yo vha mbavhalelo , ndondolo na dzilafho . 
Vhubveledzi ha tshienge ho ḓi vha vhu tshi khou tsela fhasi kha miṅwaha miṱanu yo fhelaho . 
U thoma u pindulela vhuimo , u isa vhashumi kha vhuṅwe vhuimo , u dzhielwa nzhele ha ndalukanyo dza nṱha na mvelelo dza u ela mushumo . 
Muṱhonifhei Minisiṱa wa zwa Nnḓa wa Riphabuḽiki ya Mozambique ,
Vhuṱanzi vhu sumbedza uri senthara ya mashumele o ṱanganelaho i sokou vha dzina fhedzi , ngauri vhathu vha re henefho a vha shumi vhoṱhe sa tshithu tshithihi nahone nga nḓila yo ṱanganelaho . 
Mashudu mavhi , vhahanedzi vhanzhi vha kha ḓi ita zwitatamennde zwi sinyusaho , zwi songo khwaṱhisedzwa nga ndaulo , ya tsedzuluso ya sainthifiki . 
M&E ya masheleni a u sokou ṋetshedza
Ṅwaha wo fhelaho , nga nṱhani ha gomelelo , ho ṱoḓea zwiṱunḓwa zwihulwane , muvhuso wo vha u fhasi ha mutsiko u dzhia tsheo zwi tshi ḓa kha ndaulo dza mbambadzo . 
Ndo amba nga Mulayo wa Mveledziso ya Zwiko zwa Minerala na Peṱiroliamu kha Phalamennde hu u itela u ḓo khakhulula vhuṱudze vhuṅwe ha ndayotewa na maṅwe mafhungo .
Kha miṅwaha yo tevhelaho , na nga murahu ha mabulayo a tshiṱuhu nga 1994 , mivhuso yashu mivhili yo shumisana kha mbekanyamushumo dzo ḓaho musi ho no fhela khuḓano na u fhaṱa hafhu zwiimiswa zwa tshitshavha na ikonomi ya Rwanda . 
Nḓivhadzamulayotibe i vhea vha tshumelo ya mililo u bva kha tshumelo ya mililo yo ḓisendekaho kha phindulo u ya kha maele o ḓisendekaho nga u fhungudza khombo ya mililo .
Zwa zwino ri khou sedza kha vhurengi , vhadzulapo vha shango ḽashu vhane ḓuvha na ḓuvha vha shumisa tshumelo dza muvhuso . 
Vhakhantseḽara vhararu na vhone vha a dzhenelela kha muṱangano . 
Naho shango ḽi khou swikelela ṱhoḓea , vhashumisi vha muḓagasi vhoṱhe vha humbelwa u dzhia maitele a u vhulunga muḓagasi sa nḓila ya kutshilele .
Khura idzi dzi thivhela vhafumakadzi u kona u swikela nga u leluwa kha , sa tsumbo , makete , masheleni na mutengo wa masheleni , mafhungo nga ha tshumelo dza thikhedzo dzi hone na vhupfumbudzi . 
Ndi ngazwo ro kombetshedzea usa dzula ra fhumula , fhedzi ra bva ra ya nnda ngauri mushumo wa Komiti asi u dzula wa vhala bugu . 
Kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho , mukovhe wa u shela mulenzhe kha ikonomi wo itwaho nga sekhithara ṱhukhu ya vhulimi ho vha hu tshi khou fhungudzea nga zwiṱuku na uri zwi fanaho na zwenezwi zwi khou itea kha ḽeveḽe dza vhashumi vhayo . 
U pfulusa zwishumiswa nga u zwi vhambadza nnḓa hu u itela zwa akademi fhedzi - hu fanela u vha na thendelano ya u ṋekana ine ya itwa vhukati ha tshiimiswatshiṱanganedzi nahone Vhalanguli vha Vunḓu vho teaho vha tea u ḓivhadzwa
Milayo i kombetshedza muhumbulo wa avho vhane vha wana tshumelo dza tshitshavha sa khasiṱama , hu si vhadzulapo .
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u ṋetshedza mishumo nga kha Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Ṱanḓavhudzwaho , zwihulwane kha sia ḽa mishumo mihulwane u fana na ndondolo , u kunakisa vhuponi ha zwimela , zwa u lugisa dzi phaiphi dzi no khou bvuḓa na kha u fhaṱa dzibada .
Ndi mulayo ufhio wa Batho Pele uno elana na izwi ?
Bola ya milenzhe
6 . Ṅwedzi wa Mveledziso ya Matshilisano
Tshipiḓa tsha vhuvhili tshi ṋetshedza akhaunthu nga vhuḓalo ya mugaganyagwama wo avhelwaho kha Mihasho . 
R11 298 nga muunḓiwa gumofulu ḽa ṅwaha kha nyimele dza ḓuvha dzi si dza PMB
Fhethu ha nnyi na nnyi
Zwo sedzwaho kha dzikhuvhangano dza Vhege ya Tsireledzo ya Vhana na Dzitsiwana , vhana vhare khomboni na Vhaswa ndi u shelamulenzhe ha vhana vhukati hashu na zwitshavhani zwashu u itela uri vhana vha pfiwe kha mafhungo a vha kwamaho .
Mbekanyamaitele a yo ngo tea u khethulula nga nḓila i si kwayo vhurereli na vhuthihi kana muthu muṅwe na muṅwe nahone i tea u fara vhurereli hoṱhe u lingana . 
Khethekanyo ya Vhudavhidzani ha Muṱanganelwa i na vhuḓifhinduleli ha ṱhoḓea dza vhudavhidzani dza Muhasho , dzine dza katela vhukonanyi ha nyanḓadzamafhungo , pfungavhuṋe ya tshiimiswa , vhushaka ha nnyi na nnyi na ndangulo ya mishumo . 
Mihasho u bva afho i tea u fhaṱa dzagano ḽawo ḽa mushumo u mona na mishumo yo bulwaho . 
Hezwi zwi nga ṱoḓa vhatshimbidzi vha CBP vha tshi fara miṱangano yo vhalaho na masipala hu tshee na tshifhinga na u ambedzana nga ha mafhungo a re afho nṱha .
nomboro ya nzhini yo shanduka , kana
-- U shumisa luambo lwa figara ( figra dza muambo , maidioma , mirero ) thounu , ḽimudi kan miswaswo
Tshamaano u ḓo ita zwifhio khontsatini ?
Zimbabwe , Botswana , Uganda , na Seychelles o na madalo a u guda Afrika Tshipembe u ṋekana maitele kwao kha sisiṱeme dza parula dza mbuedzedzo , tshumelo ya tshitshavha , na ndangulo ya milandu . 
a ) Vho Ntombizodwa Petunia Mbele ( u tholwa hafhu ) ;
Mufhaṱi u fanela u vha na vhuḓifhinduleli ha u lugisa izwo .
Kha vha vhudzise vhagudi arali vha tshi humbula uri zwo ṱanganedza uri vhathu vhahulwane vha rwe vhana . 
2 . U shumiswa ha Mbekanyamushumo dza Muvhuso dza Ndeme
Khonfarentse i ḓo ṋetshedza luvhanḓe lwa u fhaṱa vhufarisani vhune ha ḓo tandulula khaedu dzine iyi sekhithara yo livhana nadzo .
Mveledziso ya Mitambo na Muhangarambo wa Ndondolo zwi ṋetshedza odithi ya mishumo yoṱhe i re hone ya mitambo , milayo ya ndondolo na u dzinginya mveledziso kha vhumatshelo ha mitambo i linganaho kha Nelson Mandela Bay . 
Nga ṅwaha u ḓaho ri ḓo vha ro sedzesa kha vhukoni ha zwiimiswa zwashu vhu ṱoḓeaho u lwa na zwiito zwa vhuaḓa zwavhuḓi . 
musi vho ita vhukwila kana vho ḓi sumbedzisa nga nḓila i si ya vhukuma
Zwiko zwa u ḓadzisa zwa tsheledemviswa dzine dza vha hone zwo vhumbwa nga masheleni o ṋetshedzwaho nga u fhungudzwa ha masheleni o vhetshelwaho thungo a shishi khathihi na tshanduko zwo ḓitika nga ndavhelelo dza maraga . 
thambudzo iṅwe na iṅwe ine ya katela u rwiwa , vhudzekani , u seṅwa kana u sasaladzwa kana zwi kwamaho masheleni
Kushumele ku eliwa nga u shuma zwavhuḓi ha ndondolo ya mutakalo na tshumelo dza thikhedzo dzi ṋetshedzwaho dzine dza nga ṋetshedzo ya wiḽitshee , zwithusedzi zwa u pfa , phrosṱetiki na othothiki kha vhalwadze vhane vha khou ṱoḓa thuso . 
U khwiniswa ha ndangulo ya malaṱwa ( hu tshi katelwa malaṱwa are khombo , malaṱwa a ndondola mutakalo , mathukhwi a migodini , lurofheni na nyangaredzo ya malaṱwa a tshiomate ) ndi vhuḓifhinduleli ho ṱanganelaho ha muvhuso , sekithara ya mabindu na vhafaramikovhe vhoṱhe .
Zwiṅwe hafhu , u itela u humisela murahu reithi ya mbuelo ya nṱha ya dzioditha dzashu , zwa zwino ri khou sedzulusa tshiṱirathedzhi tsha ndangulo ya khephithala ya vhathu . 
Vhashumi vha na ndalukanyo na vha na tshenzhemo vha tea u tholwa kha mimasipala .
U tikedza tshanduko ya tshiimiswa na tshanduko u itela u tevhedza maga maswa o thomiwaho na nḓisedzo kha u ḓikumedzela kha nḓisedzo ya tshumelo . 
Ambani na khonani yaṋu nga zwifhinga zwo fhambananaho zwa ḓivhazwakale ya bola ya milenzhe .
( 6 ) Mulayo wo itwaho hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kana Mulayo u nga shuma fhedzi arali uyo mulayo wo tendelwa nga Khoro ya Vunḓu .
Siangane kha tshitshavha
DEA , sa tsumbo , i dzhenelela sa vhalanguli vha u ṋetshedza thendelo ya vhushumisamupo , ngeno mihasho ya vunḓu i na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza na thendelo ya u kuvhanganya na ṱhoḓisiso u itela u vhambadzela nnḓa .
1 Dzulelani phanḓa no kotamisa ṱhoho .
Maanḓalanga o hanedza uri u bva tshe Mulayo wa ṋea Minista maanḓa a u ṋea mbuelo , u tea u , u tshi khou tevhedzwa zwavhuḓi , u ite uri a ambare maanḓa a vhambedzeaho a u u khantsela . 
3.6.3 u vhona uri a hu na muthu o tholwaho nga DHA ane a ḓo fhungudzwa mushumoni zwo itwa nga maitele tshandukiso .
khophi ya thikhithi ya bufho ya u humela hayani kana khwaṱhisedzo ya u humela hayani , ine ya nga itwa nga mbadelo ya diphosithi , arali diphosithi i tshi ṱo ḓea .
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo kha u shumiswa ha kuitele kune kwa vha hone na matshimbidzele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ;
Muhasho u ḓo thusa ho teaho na maga a ndango ane a tea a shumiswa u ya nga mulayo . 
Tsumbo dza zwikalo izwi dzo ṋewa kha thebulu ya 6 na ṱhalusamushumo dza mutshimbidzi wa wadi dzine dza nga shumiswa dzo ṋewa kha Bogisi ḽa 5 .
Vhone vha khou tamba bola .
Fhedzi haho , nga nnḓa ha riṋe , ane a do vhona uri muloro uyu u a swikelwa .
Vhadzheneli vha dzudzwa nga dziphere vha vhudzana zwiṱori zwavho .
Muṋetshedzi wa tshumelo o tholiwa nga Muhasho wa Lushaka kha u lingedzwa ha tshishumiswa tshiswa tsha vhuṱoli ho mvumelwaho , tshine tsha ḓo lingedzwa nga murahu kha vundu . 
Zwo ḓi ralo , maanḓalanga a vhulavhelesi ha dzingu o ṋewa mushumo u re na vhuḓifhinduleli ho vhalaho . 
Ho vhigwa u pfukwa ha milayo hunzhi kha Khomishini hune ha sa wele kha tshigwada itshi . 
Kha ḓora ḽa u ṱavhanyedzisa nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso zwitshavhani , mupo na vhukoni hawo ha u ḓivusuludza zwo tshinyadzwa ngamaanḓa . 
Mbekanyamushumo dza ndeme dzine dza tikedza khetho idzi dza mbekanyamaitele ndi zwiṱhavhane zwashu zwa u ḓidzhenisa kha nndwa ya u lwa na vhushai na vhushayamushumo . 
Vhaṅwaleli vho dovha vha saina thendelano nga tshifhinga tsha muṱangano u sumbedza vhuthihi ha uri Ḽiṅwalo ḽa Mathomo ḽine ḽa ḓo rumelwa kha muṱangano u tevhelaho wa uri u ṱanganedzwe nga dzikhomishini . 
U ita vhurangeli , ṱuṱuwedza , tikedza , shumisa na u vhona uri hu na pfananyo kha thandela na mbekanyamushumo dza u thivhela vhugevhenga kha tshitshavha . 
( c ) kha sia ḽa zwa muvhuso wapo a zwanḓani zwa khoro dza Masipala hu tshi tevhelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 156 .
Tshiimiswa tsho elwaho , hu tshi khou shumiswa garaṱa ya u kora yo eḓanelaho , i a kona u sumbedza uri yo shanduka . 
Mpfu dzi shushaho dzi vha kha vhafumakadzi , vhaswa , vhana na dzitshetshe . 
Mutshimbili wa ṱhirantsekiti u bveledza mbonalo ya zwinozwino ya tshitshavha .
U bannga nga internet na mbadelo dzine dza ya thwii : Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 012 841 1057 .
Muvhuso wa phurovintsi
Tshumiso ya masia o khetheaho a mushumoni kha khethekanyo dzoṱhe dzi elanaho na zwa mutakalo dza vhashumi ndi tshiṱirathedzhi tshi bvelelaho tsha u kunga vhatholiwa . 
Gumofulu ḽi kovhelwaho na phurothesisi ya nga ngomu sibadela ḽa R47 250 nga muṱa kha miṅwaha mivhili
10.4 Bodo ya Ḓiimisaho ya Ndango ya Dzioditha :
Zwa zwino a hu na muhasho wa muvhuso na muthihi u ne wa vha na vhuḓifhinduleli ha vhulanguli ha Mulayo wa Vhulanguli ha Vharema . 
Mutaladzi wa u fhedzisa une wa ṱalusa u thoma ha vhutshilo vhuswa - bere ire na maanḓa nahone i no kho langa i so ngo kanḓelwaho i fhirisa vhuvha hayo kha vhana . 
Vho Dokotela Simosezwe Dugmore Lushaba - ( Mudzulatshidulo ) ;
Tshanduko ya kushumisele yo dzinginywaho a i nga vhi na masiandaitwa kha kudzhenele kwa afho zwifhaṱoni izwo . 
Vhubindudzi kha tsireledzazwikhala zwi vhambedzeaho
U fana na , uri miholo iyo i badelwa nga u ṱavhanyedza na uri muthu a nga hola ḓuvha na ḓuvha . 
Thundu dza ndalamozwayo/ thundu dza ndeme zwayo
Kha hetshi tshirendo , murendi u vhidzelela pulanete nga nthihi nga nthihi dzi tshi fhindula .
Tshitatamennde tsha ndivho kana tshipikwa tshi shuma sa nyendedzi ya nyito dza muhasho , tshi tshi khwaṱhisedza zwauri vhuitwa hoṱhe na u shumiswa ha zwishumiswa zwo livhiswa kha mvelelo dza magumoni dzi fanaho . 
Vha rengiselaho mashangoḓavha na vhaṱunḓi vha zwibveledzwa zwa vhulimi na zwiḽiwa zwa lwanzheni vho sumbedzisa uri Afrika Tshipembe ḽi nga si kone uvha na tshinwe tshiṱereke tshino fana na hetshi vhuimazwikepe sa vhunga hezwi zwi na masiandaitwa asi avhuḓi kha thengiselano na ḽa Afrika Tshipembe na ikonomi nga vhuphara . 
Nḓivhadzo ya u fhirisela pfanelo kha muṅwe muthu : R650 ndingo i ṅwe na iṅwe
Musi ndi tshi vha na miṅwaha ya malo ṅwedzi u ḓaho , ndi tama arali ndi tshi nga wana tshifhiwa tsha ḓuvha ḽa mabebo tsha tshipentshela .
Vhukati ha ṅwaha wa 1983 na 1985 , ngei Zambia kushumisele kwa masheleni kha zwa mutakalo kwo wa nga 16% .
5.7. Kha muṱa na khonani dza Muthusa Minisita wa Mveledziso ya Matshilisano wa kale , Vho Bongi Maria Ntuli vhe vha vha mushumeli wa vhathu na mulwela mbeu o ḓiimiselaho .
Nga nḓila i fanaho , vhaṋe vha dzibulasi vha tshila fhasi ha nyofho dzi sa fheli na u tshuwa u ṱaselwa . 
8 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Nangoho , kha Afrika , vhutsireledzi ha zwiḽiwa na mafhungo a vhutsireledzi ha lushaka vhune ha ṱoḓa maga a shishi a u fhungudza u shaea ha vhutsireledzi na u shaya pfushi . 
Nga maṅwe maipfi , vhupo ha zwifhaṱo zwa u bveledzise na mbadelo ya tshiendedzi zwi nga dzhia sa zwa vhuṱhogwa vhukuma . 
U vusuludzwa
Zwikili zwa u tamba nga bola - u bammbisa bola u tshi mona mona na zwithithisi
Ho sedzwa dziPMB
Iṅwe nḓila ye ya ambiwa sa ine ya nga ḓisa thandululo i pfadzaho ya mupo ndi honndo ya semende . 
Voḽumu i vhalelwa ho sedzwa khetho ya thoilethe , zwifhinga zwa u i shulula , tshivhalo tsha vhashumisi , na awara dza ḓuvha dze vha lavhelelwa u i shumisa . 
Ri khou shumisana ri tshigwada tsha vhafaramikovhe vha Afrika Tshipembe na vha mashango a nnḓa - muṅwe na muṅwe u ṱoḓa thendelo yawe kana ri nga ita khumbelo ro ṱanganelana ?
Mapa wa vhu 17 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
U fhambanya vhukati ha zwiwo zwi no tendisea na zwi sa tendisei
Mifuku yoṱhe i ḓo itwa nga zwanḓa . 
Ṱalutshedzani uri ndi ngani Vho Jack vha tshi khou fariwa nga nḓila yo khetheaho . 
U thoma u shumisa " tea " , u sumbedza u kombetshedzea
Murengi , zwi sa kwami thandululo ifhio na ifhio ya u pfuka thendelano , nga nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho malugana na u fhidza yo rumelwaho kha muḓisedzi , a nga fhelisa ino thendelano yoṱhe kana tshipiḓa tshayo : 
Modulu wa zwa masheleni wa SAP une wa khou shumiswa u nga ṋea ṱhuṱhuwedzo ya u thomiwa ho fhelelaho ha ino puḽatifomo . 
Poswo khulwane dzi si na vhathu kha Wekishopho ya Bellville dzo khakhisa kushumele kwavhuḓi kwa tshiṱafu na mushumo tshidele wavho . 
Kha mikano ya madzingu a re na zwitshilaho a sisteme ya zwa mupo tshiṅwe tshifhinga i a konḓa u ṱalutshedza mupo wayo . 
vhafumakadzi na vhanna vha na dziṱhoḓea dzo khetheaho dzi sa fani
Nga nṱhani ha uri lushaka lwa ṱhoḓisiso idzi dzi no livha kha vhupo hugede , tshipiḓa itshi a tsho ngo itelwa u vha tshikolokolo . 
Vhagudiswa vha ḓo ṋetshedzwa khoso dza ngudo nga u ita dza u Bika ha Phurofeshinala , Zwiḽiwa , Zwinwiwa na Tshumelo ya Vhudzulo kha ṅwaha uyu wa muvhaleano . 
Zwinwiwa zwi re na aḽikhoholo zwi rengiswa nga maanḓa nga vhomakone vho ḓiimisaho nga vhoṱhe kana vharengisi vha phaḓaladzaho zwi zwinzhi . 
Fhedzi hu na vhathu vho fhambanaho vha tikedzaho mushumo wa dzi MP .
U fhedza mutambo nga tshifhinga tsho tiwaho
U ṋetshedza ndondolo yo fhelela kha vhalwadze i katelaho ndondolo i thivheleaho , dzilafho na u vhuedzedza . 
Kha vha ṱutshele u gwedzha bunga zwi songo tea .
Ro vha ri sa zwi ḓivhi na zwiṱukuṱuku uri dzhenereitha dzashu dzo no shumiseswa . 
j. Ḓuvha ḽa tshigwevho na mvelelo
Vhupfiwa nga vhathu hu ḓo itiwa kha vundu u itela u wana mihumbulo ya vhathu malugana na Nḓivhadzamulayotibe ya Nyambo dza Vundu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha . 
I ṱalutshedza uri hu na mafhungo-ḓe kha muhasho na u vha vhudza uri vha swikelela hani mafhungo ayo .
Hezwi zwi a konadzea nga maanḓa kha zwibveledzwa zwa biya zwi re na mutengo wa fhasi . 
Mishumo ya mbuyedzedzamalaṱwa ya tshayanzudzanyo yo phaḓalala . 
U vhonala hu hulwane ha ndeme dza tshitshavha zwi kha milayo na nḓila dza u tandulula khanedzano , zwine ngazwo wa wana khuliso khulwane kha miraḓo ya tshitshavha tsha sialala .
Vha tea u ṅwalela mbilahelo dzavho hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha musi vho no ṱanganedza mvelelo dza uri khumbelo yavho a i ngo tshimbila zwavhuḓi .
Tshipiḓa tsha mutakalo wa Vhashumi na Ndondolo kathihi na EMS zwo bveledza mbekanyamushumo ya ndondolo ya mutakalo u itela vhashumi vha EMS u khwaṱhisedza uri ḽeveḽe dza u khwaṱha ha muhumbulo na ha muvhili dzi a londotwa . 
Ndi khou vha humbela zwino , Muhulisei Vho Malema , kha vha bve Nḓuni , ngauri zwi tou vha khagala uri a vho ngo ḓi imisela u shumisana na riṋe .
Zwiṅwe hafhu , sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya vhumusalauno ha muvhuso wa vundu na ṱhanganelo u mona masia o fhambanaho a muvhuso , u ḓo thoma u shumisa " U topole Thandulo dza Khwaṱhisedzo " - sisiṱeme bayomeṱiriki yo livhiswaho kha u tupula vhufhura na zwiito zwa vhuaḓa . 
Zwi so ngo vhonala zwi zwine zwa vha thungo na mishumo ya u guda i no khou itea kiḽasini .
Mbingano dzavho dzi a dzhielwa nṱha nahone masiandaitwa o ḓoweleaho a mulayo a mbingano idzo na one ha dzhielwi nṱha . 
U ita nyambedzano nga ha puloto , fhethuvhupo na vhaanewa/ vhabvumbedzwa
Vhashelamulenzhe u ṅwala adzhenda ya muṱangano wa Komiti ya Wadi na miṱangano ya tshitshavha .
Khoro ya kona u hira mukhontsalithentsi wa lushaka wa zwa vhugudisi u ṋetshedza vhugudisi ha khoso ya modulu ya 10 kha komiti lwa miṅwedzi ya 6 .
Tshipikwa tshavho ndi u ṱola mvelaphanḓa u ya kha tswikelelo ya zwipikwa na u shumisa maga a dzilafho nga tshifhinga . 
( d ) phanḓḓa ha musi a tshi ita mbeo ifhio na ifhio fhasi ha Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio zwi tshi katela na u vhewa ha vhaambasada kana vhaṅwe vhaimeleli vha zwa vhudipulomati ;
U bvisela khagala tshivhangi na masiandaitwa kha tshiṱori sa tsumbo : musidzana u khakhathini ngauri o pwasha fasiṱere .
Ri khou ṱoḓa u rabela zwavhuḓi u fhira tshitshavha tshashu na u rabelela zwiṅwe zwitshavha zwi tambudzwaho nga khakhathi nnzhi na vhugevhenga vhunzhi sa zwine ra zwi ḓivhisa zwone u fana na tshitshavha tshashu . 
Vhashumisi vha magondo vha khou humbelwa u tevhedza u iledzwa ha luvhilo na u ṱhogomela musi hu tshi khou shumiwa bada . 
MINISṰA WA MUHASHO WA VHULAMUKANYI NA MVELEDZISO YA NDAYOTEWA
Ṱhonifhani lutendo na mihumbulo ya vhaṅwe vhathu .
Tsaukanyo ya khonadzeo ya u badela tshikolodo i itwa ṅwaha nga ṅwaha nga Gwama ḽa Muvhuso khathihi na Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe . 
Ho fhambana , tsumbo , u humbela mushumo , kana basari ; u vhilaela , humbela , nz
U dzhielwa nzhele ho teaho hu fanela u iswa kha ṱhoḓea dzo kunguwedzwa dza poswo iṅwe na iṅwe hu sedzwa vhukoni ha luambo lwa tshikolo tsho tiwaho . 
Matshudeni vho wana ḽekitsha ya ndaulo maelana ana ndivho na kushumele kwa modulu uyu . 
Sa nḓila sa u ita izwi , u thomiwa ha Vhufarakani ha Fiḽimu Gauteng ho vha u swikela ha ndeme na uri ndi tama u livhuha miraḓo ya vhufarakani kha u shuma havho nga maanḓa . 
U ṅwala mvetomveto ya u fhedzisela
U ṋetshedza nyendedzi dzi fanaho dzo leludzwaho kha miraḓo ya komiti dza wadi , vha khantseḽara vha wadi na mimasipala ya ḓorobotserekana na masipala yapo nga ha u thoma na u shuma ha komiti dza wadi .
Afrika Tshipembe ḽoṱhe ḽo khethekanywa u ya nga vhomasipala .
Mushumo wa opharesheni ho vha u khwaṱhisedza ndaka dzoṱhe u itela u ṱalusa dziphambano na u itela u zwi khakhulula nga u ṱavhanya . 
1 . Vha khwaṱhisedze uri ḽiga ḽa tshumelo ḽi swikelela maitele a QQTTT
tshumelo dza dzilafho dza heḽikhophutha dzi ḓo engedzwa kha mavunḓu oṱhe
( 2 ) Mufarela Mulangavunḓḓu u tea u fhaladza Vhusimamilayo ha Vunḓḓu arali -
U ṋea muhumbulo u na maipfi a u thusa kha u sika tshiṱori tsha kiḽasini ( u ṅwala na vhagudi )
Tshinyaleloṱhanganyiswa ya thundu
U thetshelesa ḓirama dza radio , TV kana tshibveledzwa tso ṅwaliwaho
Musi pfufho yo no lugela u ṋekedzwa , Crime Stop i ḓo vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo .
Nyito dza vhuṱolamuvhalelano dzi a dzhiiwa u vhona na u sengulusa zwiwo zwine zwa nga pfuka kha maitele o bulwaho kana mbekanyamaitele . 
Mbekanyamushumo dza ndeme dza u shumiswa nga tshitshavha , dzine dza thusa Maafurika Tshipembe vhane vha shaya dzi shela mulenzhe kha nyaluwo na u bveledza mishumo , dzo tsireledzwa kha u fhungudzwa huhulwane . 
U fhindula kha luambo , ngafhadzo , u ṱanganya maṱo na luambo lwa muvhili
Kha vhunzhi ha nyimele , mbumbo dza luambo dzi a bvelela lwo vhalaho kana lu si gathi kha maṅwe maambele , na u bvelela na dziṅwe mbumbo nga nḓila dzo fhambanaho . 
Asesimennde yauri hu nga vha na tsumbo ya khonadzeo ya u tshinyadzwa zwi itwa kha datumu ya u vhiga huṅwe na huṅwe . 
Mutengo wa ndindakhombo ya tshinyalelo na vhuendisi ha
Roṱhe ri a zwi ḓivha uri musi vhaṅwe vhafaramikovhe , u tou fana na vha Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala , vhane vha vhilaela nga u shaea ha mulayo une wa tsireledza vhathu vha sina mulandu vhane vha pomokwa uri vha a lowa na u pfisa vhuṱungu vhathu vho wanwaho mulandu wa u lowa , vhaṅwe -u tou fana na vha tshiimiswa tsha SAPRA , SAPC na Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu- vha amba uri a hu tei u vha na mulayo wa u langula vhuloi .
Dokhumethe dzoṱhe dzi tea u fhelekedzwa nga Memorandamu na Atikili dza Tshumisano , dzwine zwa tea u vha zwo ṅwalwa kha bugu nahone zwo sethifaiwa kha siaṱari ḽi ṅwe na ḽi ṅwe nga Muimeli wa Tshitshavha wa shango ḽavho .
C Nga baisigira .
U lugisa vhushaka na mashango a ḽifhasi
Ṱhalutshedzo ya maipfi : aḽitheresheni ( khonsonentse na asonentse ) , ḽifanyamuthu , mutevhetsindo , raimi ḽimethafore , ḽifanyisi
Zwi livhuwavho u dzhenela hungafha kha iḽi fhungo nga mihasho yo fhambanaho na mazhendedzi o fhambanaho kha ḽino shango . 
Maḓuvha a Vhurereli na maṅwe o khetheaho ane a pembelelwa nga tshitshavha a tea u ambiwa nga hao musi a tshi bvelela kha themo ( Awara mbili nga themo dzo avhelwa zwenezwi )
Mvelele dza mishumo ya u linga i si ya fomaḽa dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a dzi dzhielwi nṱha kha u phasisa na kha ṱhanziela .
Vhuimeleli ha Afurika Tshipembe kha mashango a nnḓa
Nga iyi nḓila vha anzela uri hanedza maelana na mihumbulo ya ndeme vhukuma . 
3.1.17 Mulamukanyi Muhulu wa Riphabuḽiki ya Ghana , Justice George Kingsley Acquah18 o humbudza vhathetshelesi vhawe " mahosi ndi vhaṋe vha mavu nahone vha sengisa vhunzhi ha milandu ya zwa mavu .
Kha musaukanyo wa u fhedzisela ndi zwenezwo fhedzi zwine zwa vha zwa ndeme kha nṋe . 
U Khwiṋiswa hu bvela phanḓa nga u fhungudza zwithu zwi vhaisaho ikonomi na matshilisano a vhushayamushumo , nga u ḓi dzhenisa kha ndinganyelo ya Madzangano a Vhutholi a Dzitshaka , zwa u dzhenisa vhagudiswa kha vhugudisi na mazhendedzi a tshitshavha vhane zwazwino a vho ngo katelwa nga Mulayo .
Tshipikwa tsho tiwaho nga maanḓa tsha ndangulo ya khohakhombo ndi u fhungudza ndozwo ya ndeme hu si na u thivhela nga maanḓa mbuelo ya ndeme dzine dziṅwe dzine ndaka dza khohakhombo dzi nga bveledza . 
Tshanḓanguvhoni , ndaulo i si yavhuḓi na kuvhusele ku si kwavhuḓi zwi ita zwinzhi u fhirisa u tou nyadza vhudziki ha ikonomi . 
Naho zwi sa gumi nga thundu idzi , u renga kha inthanethe zwo ṋetshedza vharengi tshenzhemo ya u renga ya u shumisana yo koniswa nga u khwinisea ha thekhinoḽodzhi ya bindu ḽa eḽektroniki kha miṅwaha i si gathi yo fhelaho . 
Bugu ya Mishumo iyi yo dzudzwanywa hu tshi tevhedzwa zwitendeledzi zwa vhege mbilimbili zwa CAPS .
Mushumo wa vhashumi vha muvhuso ndi u bveledza mbekanyamaitele , zwine zwa ṋea vhashai maanḓa fhedzi dza vha ṋea tswikelelo kha tshumelo , nahone zwa ita uri hu vhe na u bvelela nga nḓila i fanaho kha tshumelo dzo thewaho kha vhaṋetshedzi .
Musi atshi khou monamona muvhunduni , o wanulusa uri u thetshelesa nyambedzano , maragani , fhasi ha miri , gwedzhoni , a huna , na vhana zwavho , vhe vha vha vha tshi khou amba nga ha tshikolo . 
Tshati dza nyelelo u sumbedza maitele
Kha ḽiṅwe sia , ho vha hu na phiseo ya u livhana na zwithu zwi fanaho u itela u sumbedzisa zwiteṅwa zwa nḓowelo , mbekanyamaitele na khonadzeo zwine zwa nga si tou bvelela u bva kha ngudo dza shango ḽithihi . 
Vho MEC Mahlangu vhori vha lavhelela uri ṅwaha wa 2016 u tshi sala u tshi fhela sisiṱeme iyi i ḓo vha itshi khou shuma kha zwibadela zwoṱhe zwa Gauteng . v
Hezwi zwi ḓo alusa ḽeveḽe ya mbuelo dza muthelo lwa tshoṱhe , zwine zwa ḓo bveledza u tsela fhasi ha tshiimo tsha ṱhahelelo ya mugaganyagwama na u ya phanḓa na u khwinisa ndinganyo ya mugaganyagwama . 
Hu katelwa matheriaḽa
Thundu dzi bveledzwa musi , nga vhubveledzi , u phurosesa kana u kuvhanganya huhulwane na ha ndeme ha khomphonenthe , mvelelo dza tshibveledzwa tshiswa tshine tsha ḓivhea kha sia ḽa makwevho tshine tsho fhambana nga maanḓa nga mbonalo dza mutheo , mushumo kana u vha na mushumo u bva kha tshipiḓa tshatsho . 
Wekishopho na vhalangi vha sekhitha12 musi u pulana hu sa athu thoma u itela uri vha pfesese na u dzhena mulangani wa CBP , nahone vha ṱalukanye mushumo une vha tea u ita ;
Hu dovha ha vha na muhumbulo u dzhiaho kuhumbulele kwo agalalaho kha zwine muhumbulo wa amba zwone wa " mveledziso " u katela mafhungo a fanaho na khonadzeo dza mveledziso ya vhathu . 
Sisṱeme ya Tsedzuluso ya Mvelelo dza Ikonomi na zwa Matshilisano
Izwi zwo lugela ndima dzoṱhe dzi tevhekanaho kha zwa vhuinzhiniara na vhupulani . 
Musi vundu ḽa Gauteng ḽi tshi shela mulenzhe nga mukovhe muhulwanesa kha GDP , ikonomi i anzela u tevhela nḓowelo i fanaho na iyo ya shango . 
Pulane dza vhubindudzi kha BEE dzi katela mushumo wa zwitatamennde ndi u elethedza tshanduko nga zwiimiswa nga tshithihi tshithihi . 
U konou u khethekanya maipfi nga nḓila yo teaho .
THASIKI 2 Ndi nḓila dzifhio dza u ita uri vhadzheneleli vha nga nnḓa vha dzhenele .
Iyi khethekanyo i ḓo lavhelesa nyana nga ha musi hu tshi thoma u dzhielwa nṱha ṅanga dza sialala , dzine dza ita mushumo wa ndeme kha mafhungo a kwamaho vhuloi kha zwitshavha zwo davhukaho fhano hayani .
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na vhukonanyi na tshumisano kha sisiteme ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi , nga maanḓa vhukati ha Mihasho , hu tshi katelwa na zwithu zwine zwa kwama u kuvhanganya datha na sisiteme dza mafhungo kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ;
Muṅwe na muṅwe o vha o nyanyulwa vhukuma nga mutambo wa fainaḽa u re vhukati ha New Town School na Sea View Primary School .
Hezwi zwi katela phemithi dzo xelaho nga mulandu wa u sa dzhiiwa poswoni . 
Khumbelo ya u
Tshomedzo , Dzikhopi dza dzimbudziso dza tsaukanyo ya zwa mbeu
ṱhanziela ya ṅwana ya ndovhedzo , arali yo bviswa ṅwana a saathu u fhedza miṅwaha miṱanu
Kuitele kwo nangiwa ku anzela u vha ṱhangano ya kuitele kwa mutheo uku . 
p ) Vho Trevor Albert Bailey ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ; and
Ṱhahelelo ya bugu dza u guda na themamveledziso dzi si dzavhuḓi na tshumelo dzi si dzavhuḓi kha zwikolo zwinzhi ;
U kuvhanganya na u ṋetshedza mivhigo i re tshifhingani nga mvelaphanḓa yo no itwaho . 
Arali vha tshi khou ya kha khothe ya madzhisiṱaraṱa nahone vha na mbudziso nga ha zwishumiswa zwa khothe , vha tea u kwama muofisi wa u ṱoḓisisa mulandu , kana muthusa mupondwa kana muofisi wa ndugiselo arali vha hone , vhane vha ḓo vha rumela kha muthu o teaho ane a ḓo vha kwamanya na khothe .
U ita nyambedzano na u ṋea muhumbulo
Tshiimiswa tshi ḓo shumiswa na u ṱhogomelwa hani ? 
Mudededzi u tea u vhona uri vhagudi vhoṱhe vha wane tshifhinga tsha u amba nga luambo lwo tewahoi .
Tshanduko kha ndinganyiselo ya tshivhumbeo tsha mugaganyagwama kanzhi i dzulela u katela masiandaitwa a maga a zwa masheleni a tshifhinganyana , masiandaitwa a u shanduka ha tshikalanzwalelo na mbadelo dza u langa tshikolodo , khathihi na u shanduka hu sa tevhelelani ha ndinganyiselo ya mugaganyagwama . 
Zwiṅwe hafhu , mafhungo a tshinyalelo na zwa ndaulo a ḓo tikedzwa nga mafhungo u bva kha saveyi dzo fhambanaho , vhugudeli na zwiko zwo ḓiimisaho vhukuma . 
Mishumo ya mvusuludzo ya zwino u swika borohoni i ḓo thivhela mafuvhalo kha vhashumisi vha bada . 
U nanga maipfi na tshivhumbeo tsha mafhungo
( f ) u sa tenda mishumo ifhio na ifhio nga nnḓḓani ha iyo ye ya avhelwa yone nga Mulayotewa ;
Fhedzi , naho hu na uri maga aya a fhelisa zwiṅwe zwa zwikundisi kha mishumo ya ikonomi ya dzingu , tshiṅwe tshinga ho vha na nyimele dze mbekanyamushumo dza vha dzi si dzavhuḓi kha u ṱangana ha dzingu . 
Kha vha wane zwine vhafumakadzi avha vha mafulufulu vha vha na u vhala nga vhuḓifhinduleli havho kha muhasho . 
Thagethe idzi dzi ḓo ṋekedza muhanga wa nzudzanyo dza zwa masheleni , zwiko zwa vhathu na themamveledziso . 
Arali vho ṅwaliswa nahone vha felia kana u sa kona u swikelela maitele na nyimele dza lushaka , Mulanguli Dzheneraḽa u ḓo imisa dzangano ḽavho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga murahu ha musi vho wana ḓivhadzo ya ṅwedzi muthihi kha dzangano ḽavho na u ṱanganedzwa ha tshumelo dzine vha ṋetshedza .
A vha o khwaṱhisedzwa u vha o ṱanganedza tshanḓanguvhoni u bva kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vha na dzangalelo kha thandela ya mveledziso ya wadi yeneyo . 
Muṱolamuvhalelano wa ndeme wo shango heḽi ndi wa ndeme ngauri , hu ne ha vha na khonadzeo , u nga vhofhololwa kha ndivho dza maṅwe mashango , ikonomi na mvelele . 
U anetshela tshiṱori u bva kha tshenzhemo yau
Tshiṱirathedzhi tsha zwa Thumanyo ya zwa inthanethe tsha Kapa Tshipembe na u thomiwa ha Pulane yo sedzaho kha u pfananya na u ṱanganya nyito ya muvhuso kha u shandukisa nga u ṱavhanya nḓisedzo ya themamveledziso ya vhudavhidzani nga ṱhingo , zwikili na u sumiswa kha Vundu . 
Vhaḓuhulu - arali vho ḓisendeka nga muraḓo muhulwane lwa masheleni .
Hezwi zwi ḓo vhea vhuḓikumedzeli ha masipala wavho kha maitele a komiti ya wadi .
Tsedzuluso ya Kushumele kwa Muvhuso
sika nyimele ya ee ! , ine ya bveledza , yo vuleaho kha mihumbulo miswa na u sedza kha thasululo .
Kha masipala uyu fhethu hunzhi ho itesa mahayani hu na vhuhulwane ha mivhundu yo balanganaho u mona na tshiṱiriki . 
U dzhenelela ha mvelele kha mveledziso ya Afrika zwi kha ḓi vha fhasi vhukuma kha khonadzeo dzaḽo , naho hu na masia a mvelaphanḓa . 
Kha Northern Province , sa tsumbo , reshio ya tshikati ya vundu ya mudededzi nga mugudi i kha mulayo wa lushaka . 
Zwinga dzhia maḓuvha a swikaho maṱanu u bveledza khumbelo yavho .
Ṱho ḓisiso : ya fhasisa ndi R1 , ya nṱhesa ndi R3 u ya nga tshikalo tshi tsaho tsho ṱumanywaho na tshivhalo tsha ṱho ḓisiso dzine dza itwa nga ṅwedzi
Pulane yo khetheaho nga ha u fhungudza mpfu kha vhomme na vhana nga tshumisano na vha tshumelo ya zwa vhuimana . 
Mugaganyagwama wa khephithala nga u ralo u kovhelwe miṅwaha mivhili miṅwe na miṅwe . 
Arali tsireledzo i tshi ṱo ḓea , vhaiti vha khumbelo vha eletshedzwa u ḓisa khumbelo khathihi u itela u sa fhedza tshifhinga na tshelede .
Mveledziso dza ndeme dzo itwa kha u isa tshirathisi tsha radio ya VHF ya mbalombalo na Tshiṱiriki tsha Phendelashango ya Vhukovhela i khou shuma kha sisiṱeme ntswa , ine ya ṋetshedza ipfi ḽihulwane zwi khagala . 
Tshanele yo dzininywaho ya khumbelo iyi nga matshudeni hu si na CAS dzi nga vha nga khumbelo ya luṱingokhwalwa , kana nga khomphyutha nga kha webu kana nga kha maitele a kale na kale . 
Kha tshifhinga tsha vhukati , muvhuso u khou humbula u dzhia vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhanzhi uri vha vhe kha mushumo une wa fheletshedza mveledziso ya vhukoni na u khwaṱhisa nyisedzo ya tshumelo . 
Maga a u vhulunga masheleni o bveledza u vhulunga kha thundu na tshumelo . 
U monithara kutshimbilele kwa thandela ndi zwithu zwihulwane u itela u khwaṱhisedza uri a i peami na uri khohakhombo kana tshanduko ntswa dzi a ṅwalwa fhasi na u katelwa kha u shuma hu no ḓo tevhela .
Zwenezwo vhathu , nga kupfesesele ukwo , vha khou dzhenelela nga zwiṱuku . 
Masipala wo shuma na Vundu kha nḓisedzo ya pfunzo na tshumelo dza malaṱwa . 
Fhedzi roṱhe ro zwi tshenzhela zwihulu uri , ngauri ro dzhenelela zwihulu kha ikonomi ya ḽifhasi , mbilo yashu mashangoḓavha yo haniwa ; tswikelelo kha masheleni na u dzhena ha masheleni zwo shanduka lu sa takadzi ; u tsela fhasi nga tshipiti ha zwibveledzwa ; u sikiwa ha mishumo ho kwamiwa zwihulu na dziṅwe sekhithara dzo fhungudziwa mutengo zwo no shanduka ngoho .
Zwidodombedzwa zwa akhaunthu ya banngani zwi hone kha fomo kha webusaithi ya DEA kana zwi nga humbelwa kha DEA .
Minidzhere dzoṱhe dzi khunyeledza thendelano dza kushumele na vhalavhelesi vhavho na vhashumi vhavho dzine dzo ṱumana vhukuma na tshumiso ya zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi na thagethe dzo sumbedzwaho kha nzudzanyo dza tshiṱirathedzhi na dza pulane dza kushumele dza ṅwaha . 
Kha vha pime hafhu mihumbulo iyi vha sedze arali kupfesesele ukwu ku tshi nga shuma kha ṱhalutshedzo . 
NGO dzi nga thusa kha ṱhoḓisiso , vhugudisi , u fhiriswa ha thekhinoḽodzhi na u shumiswa ha zwiṅwe zwivhumbi zwa ndangulo ya malaṱwa . 
Mushumisi muṅwe na muṅwe ane a wana mafhungo nga ha muṅwe muthu kana maṅwe mafhungo ane vha vha na vhuṱanzi ha uri ha ngo livhiswa khavho , vha tea , u ya nga Mulayo wa 8(2) - 
U ita u so ngo thoma wa ḓilugisela na u ṱalutshedza .
Ri ḓo isa phanḓa na u ṱuṱuwedza kutshilele kwa mutakalo na uri ri tsivhudza vhadzulapo uri vha litshe u daha fola na u shumisa zwikambi na zwidzidzivhadzi nga nḓila isi yone .
7 Vhuḓipfi....................................14
Naho u sinyuwa na u hanganea hu tshi nga pfesesea u swika henefho , a si vhuḓifari vhu ṱanganedzeaho u dzhena tshitediamu nga gwilisha hune ha fhedza ho vha na masiandaitwa a tshinyalelo kha ndaka khathihi na khonadzeo khulwane dza u huvhala muvhilini kha vhaṅwe vha vhaṱaleli . 
Mapa wa khonthuwa u no sumbedza phaḓaladzo ya zwitsheṱi zwa khemikhaḽa zwo teaho zwa khungumuṱavha ya maḓanzheni vhuponi ha ṱhoḓisiso , hu tshi katelwa zwidodombedzwa zwa saizi ya khasho ya masephenene a khungumuṱavha na khaboni na naithrodzheni ya oganiki . 
themendelo nga muimeli o teaho wa muvhusowapo
Mulayo u re hone u kombetshedza ndingo dza maḓi dzi no dzulela u itwa u itela uri vhukhwiṋe ha maḓi avhuḓi a khou iswa zwitshavhani khathihi na u tevhedza milayo ya mupo . 
Ṱhoḓea : Digirii ya yunivesithi ya zwa vhupoṱeli kha vhunzhi ha zwithu . 
Mbekanyamaitele i vhea vhuvha ha vhathu vhukati ha mveledziso nahone i na mvelephanḓa u ya nga maimo o khwiniswaho a tshumelo , vhutumbuli na thekinoḽodzhi yo teaho u vhona uri hu khou khwiniswa matshilo a vhashai lwa tshifhinga tshilapfu .
Mivhala na zwivhumbeo tsha miroho Ṱhoho : Vhufuwi ha mafhi - Awara 2
Thangelamulayotibe i ṱutuwedza muvhuso wapo uri u sedzane na mvelelo dza mveledziso u fana na : :
Hu si na u dizainiwa ha mbuelo nga vhuronwane ine ya vha tshipiḓa tsha u bviswa ho raliho huṅwe fhethu kha mbekanyamushumo , zwi nga itea tshitshavha tsha sa zwi takalele . 
Muḓishumeli
1 . Ndi mishumo ifhio ine ya vha yone-yone kha u shuma thandela ya u ḓiṱunḓela ya ngade ?
Mbumbo ya Tshiimiswa
Ṋetshedza mbigelamurahu dzi sa fhidzi khathihi na u vhigela muhasho wawe wa sekhitha na kha Mulanguli wa CBP malugana na kutshimbilele kwa zwithu na khaedu / thaidzo
Muvhuso wo dovha wa thoma mbekanyamushumo dza mishumo dza nnyi na nnyi khathihi na zwikimu zwa dzinnḓu u itela uri miṱa i shayaho i kone u vha na dzinnḓu .
Khoudu dza ndinganyiso ya matholele na maitele avhuḓi na sisiṱeme ya u ṱola ndinganyiso ya matholele . 
U dzudzanya mbudziswa
Fhedzi , zwo vha zwi kha vhupo uhu uri makumedzwa mahulwane a mbekanyamaitele ya pfunzo ntswa ya , o vha a tshi khou ya u thoma u shumiswa . 
Ni kone u dzhenisa maṅwe mafhungomatsivhudzivho a no amba nga ṱhoho iṅwe na iṅwe tshibogisini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mepe wa mihumbulo .
Komiti dzo imaho dzi elana na mihasho ya masipala nahone dzi nga thomiwa nga khoro he zwa tea .
athikiḽi dza mafhungo kha www.sanews.gov.za.
U ṱanganyisa mahalwa o tou rengwaho e manzhi u bva nnḓa hu u itela u rengisa , vha tea u wana thendelo u bva kha Muhasho wa Vhulimi , Vhusimamiri na Vhureakhovhe ( DAFF ) .
U vhuisa muhumbulo kha zwibveledzwa zwo vhalwaho nga mugudi e eṱhe / vhavhili-vhavhili
tshiṱatamennde tshavho tsha banngani tsha miṅwedzi miraru
f ) Vho Doris Dondur ( vho tholwa hafhu ) ; na
Nambatedzani zwiṱikara fhethu ho
Mabindu aya o tikedzwaho o sika mishumo i linganaho 24 802 .
Vhurifhi havho vhu fanela u ḓivhadza zwiitisi zwa uri ndi nga mini vha tshi khou ṱoḓa u ṱunḓa makumba na khuhu uri vha a ḓise Afrika Tshipembe .
Nga kha Vhege ya Madalo a Mavunḓu , madalo a vhulavhelesi , vhurumelwa ha vunḓu kha NCOP , vhu ḓo wana mafhungo thwii nga ha ṱhoḓea dza vhathu kha mavunḓu .
Ndi do vha ndi tshi khou shuma matsˆhelo .
nga muvhuso wo fhiraho .
Nga murahu ha ndingedzo dza tshivhalo u tandulula hezwi na muṅwaleli khathihi na mulanguli , tshiimo atshi ngo khwinisea . 
Maṅwe mashango a na zwiimiswa zwine zwa langa zwibveledzwa zwoṱhe , u vha muraḓo ha khombekhombe , na u rengisela fhedzi kha tshivhalo tsho tiwaho tsha vhaṱunḓi vho nangiwaho . 
Kha ḽa Amerika , zwa zwino ro tshea tsheo ya uri muvhuso u tea u lwa na vhufheṱashango , fhedzi hu si kha mufhiso wa ḽifhasi na ndondolo ya mutakalo . 
Ri wana phambano khulwanesa vhukati ha masia a kale a ikonomi na masia maswa a ikonomi zwi tshi elana na vhuṱumani hao na saintsi . 
( b ) Muraḓo wa khomishini u fanela u ṱanganedziwa nga thikhedzo ya vouthu ya tshivhalo tshihulwane tsha Miraḓo ya Buthano ;
Miṅwe miṱangano sa ya Komiti ya Wadi i dzulelaho u vhidzwa hu na adzhenda yo tiwaho na zwithu zwiswa zwo dzheniswa kha adzhenda .
Mushumi u tea uri tshifhingani tsha vhudzadze a vhe vha a tshi wana malamba ane a vha fhasi ha malamba ane a a nzela u a wana nga ṅwedzi .
Ni ḓiphiṋe ni ḓoroboni
Kha vha humbule nga ha ndivho yavho ya u ita uri vhathu vha ḓivhe tshoṱhe nyimele dzavho na u kunga nungo dza matshilisano dza musaukanyo kha tshitshavha u itela nyito ya poḽitiki . 
U vhulunga kha nḓowetshumo ya zwa vhubveledzi zwi nga vula khonadzeo nnzhi kha vhaswa , ngeno zwenezwo zwi tshi ṋekedza nḓila ya u pfukisa ndeme dza Afrika , vhufa na mvelele kha vhaswa . 
Vha sedze uri vhagudi vho fara penisela nga nḓila yo teaho .
O ṱangana na Vho Brooks na murengisi henefho ngomu kha ndaka , he daimane ya lingwa , mutengo wa thengiso wo bviswa he daimane yo mbo ḓi ṋetshedzwa . 
Vhukoni ha u ḓowela thekhinoḽodzhi ntswa kha ṱhoḓea dza mveledziso dza u ṱavhanya ndi iṅwe khaedu khulwane yo livhanaho na madzhango ashu . 
Tshumiso hafhu a zwi ambi tsheledzo . 
Hu na lutendo luhulu Afrika Tshipembe uri hu na tshifhinga tshine u huvhala zwa itiswa nga vhuloi .
Muhasho u na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedzwa ha zwigwada zwihulwane zwiṋa zwa tshumelo , nahone izwi zwo ṱalutshedzwa nga u pfufhifhadza afha fhasi . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno .
Zwivhumbeo zwoṱhe zwa u pfulutshela shangoni ḽiṅwe lu si lwa mulayo na u iswa vhuponi huṅwe nga khani ha vhaswa zwi ḓo vha zwo fhela , nahone vhaswa vha ḓo ya vho na kha mashango a nnḓa ha dzingu u itela zwihulwanesa mvelele na zwa vhuḓimvumvusi , hu si vha tshi khou zwima zwikhala . 
Vhorathandela vha ḓo ḓivhadza khonadzeo ya khuḓano ya dzangalelo ifhio na ifhio kha makumedzwa a thandela dzavho . 
Minisiṱa vha nga ṱoḓa muvhigo wa ndingo dza masiandaitwa kha vhupo une wa tea u ḓiswa nga muhumbeli . 
Sisiteme iyi i ḓo katela u tiwa ha ndangulo ntswa ya vhukonanyi kha oṱhe masia u bva kha lushaka uya kha vhupo hapo , u ṱanganya tshumelo ya vhahaṱuli na vhomadzhisiṱiraṱa , mapholisa , vhatshutshisi , tshumelo dza zwa vhululamisi na Legal Aid Board , hu tshi katelwa na u khwaṱhisa dziCommunity Police Forums .
U bva kha tshenzhelo kha dziṅwe thandela dza ṱhoḓisiso dza tshipholisa , ri hanedza uri nḓila dzo dzumbamaho dza u shumisa maanḓa dzi khou shumiswa kha mushumo wa tshipholisa wa ḓuvha na ḓuvha nahone a dzi vhigwi . 
Komiti dza Wadi dzi tshimbidza u dzhenelela kha maitele a mveledziso , tsedzuluso na ndangulo ya tshumiso ya IDP .
Avho vha re na zwikili na nḓivho vhukati ha vhaswa vhashu vho ḓiimisela u swika ngafhi kha u itela u vhea mbetshelwa idzi dza ndeme kha tshumelo ya tshitshavha ? 
Huṅwe fhethu , kuitele kwa u ṱanganya zwigwada zwa mashango maḽedzani kwo swikisa kha u khwaṱha ha dzingu . 
U ṱalutshedza khontseputhi
Thoma u khwinisa zwifhaṱo huna ane a khou lavhelelwa u ita na tshomedzo dza zwibadela mbadelo kha tshikwama tsha NML zwihulwane zwa rathi ngau vhumba
Khabinethe i khoḓa vhakwameaho kha u shumisa thendelano dzo ṱahiswaho nga Khosi .
Madzangano a Vhashumisi vha Madi maswa a nga kha di vhumbiwa arali ha nga vha na thodea .
U pfana tshifhinga tshoṱhe siani ḽa Memorandamu ya U pfesesana u tshi itwa na vhashumisani madendele vha re kha Konṱiraka ya zwa Matshilisano ya kushumele , u monithara na u pima zwipiḓa zwo fhambanaho zwa Tshiṱirathedzhi tsha Vhudzulo ha Mahayani . 
Nḓila dza kale dza u ṋetshedza masheleni na nḓisedzo ya themamveledziso zwi tea u bviswa ha ḓa nḓila ntswa . 
Muhasho u dovha hafhu wa bula uri u ḓo fhindula hani khaedu idzi . 
Vhuendedzi ha phabuḽiki a vhu ḓuri nahone hu a wanala . 
Ṱhanganyo tshayambofhano ya tshipiḓa tsha bindu
U tshimbidza Ngona ya Mazhendedzi Manzhi kha Thivhelo ya Vhugevhenga kha zwa matshilisano kha vhuimo ha masipala . 
Izwi zwi bveledza u ima ha maḓi na u sera nga fhasi ha mabuli musi mvula i tshi na kathihi na u vha ana luvhemba lwa nga nnḓa na u vhumbana ha mavu musi mavu a tshi oma . 
Ndo neta fhedzi ndi tea u konḓelela .
Mbadelo dzi fanela u itwa u ya nga tshifhinga tsha khumbelo nahone a hu na mbadelo dzine dza fanela u itelwa tshiṅwe tshifhinga tshi sa athu swika . 
Mihumbulo u bva kha vhathu vho fhambanaho yo livhisa kha khanedzano dzo khwaṱhaho na u khwinisa tshibveledzwa tsha u fhedzisela tsha u sedzwa hafhu . 
( a ) nyito ya ndaulo i re mulayoni musi pfanelo dzifhio na dzifhio dzawe kana lutamo Iwawe lu tshi kwamea kana u shushedzwa ;
Nga ngomu ha ṋanga dza nḓou huna nḓevhe mbili dza goroi dzine dza ita tshivhumbeo tsha tshiṱangu tsha musuku tshi vhewaho vhukati .
khanganyiso ( ambiguity ) --- ṱhalutshedzo mbili dzi ḓiswaho nga kushumisele kwa ipfi
Kha tshifhinga tshi re phanḓa , vhabveledzi vha Afrika Tshipembe vha ḓo vhuelwa nga mvusuludzo ya ṱhoḓea ḽifhasini na mitengo ya zwirengiswa i re nṱha , zwihulwanesa mvelelo dza nyaluwo ngei China na India . 
Tsedzuluso yo phaḓaladzwa lwa maḓuvha mararu . 
Tshumiso ya masheleni hu si na mbuelo na nga u sa londa ndi tshinyalelo ine yo itwa zwi so ngo tea nahone yo vha i tshi nga vha i so ngo itiwa arali u londa ho fanelaho ho itiwa . 
Nga 2010 , ikonomi ya lwanzhe sa zwine ya ḓivhiswa zwone , yo engedza nyaluwo ya Afurika Tshipembe ya Nyaluwo ya Ikonomi ya Zwibveledzwa Zwapo ( GDP ) , nga R54 biḽioni , zwine zwo vhuedza nga mishumo i ṱoḓaho u swika 316 000 .
Tsitsikano dzi tea u dzhielwa nṱha nga nḓila yo dzudzanyeaho u itela u vhona uri hu khou vha na nyengedzedzo nahone tsitsikano ntswa dzi khou lwiwa nadzo u thoma , ngeno idzo dza kale dzi tshi khou langea . 
Ngona ya vhutshimbidzi : Zwigwada zwiṱuku
NIFW booklet- A5 - TshiVenda.indd 6
10 . Naa maitele a khomishini ya ngoho na vhupfumedzani ndi tsumbo ya maitele a vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ?
Ri tea u vhona uri hu khou vha na fhethu huthihi ho sedzeswaho khaho ha mashumele kha vhuimo ha dzhango hune zwoṱhe zwi kwameaho zwa vha na vhuimeleli . 
Ṱanganelana
Ri fanela u thoma mbekanyamushumo dzo khwaṱhaho u vha thusa u fhirisa vhuṱambo ha u pembela wa 1999 . 
U ṱavha miri na mbonalo ya miri zwi tea u thivhela u thomiwa ha fhethu ho dzumbamaho ha tshavhi , u itela u fhungudza zwikhala zwa u ita vhugevhenga kha tshikhala itsho . 
Nga nyito , ndaulo nga tshifhinga tsha ndugiselo dzi swikelelwa nga u kombetshedzwa ha vhulivhisi ha u thoma na u kuvhanganywa ha sisiṱeme na u ḓiswa ha mafhungo a mugaganyagwama . 
I na vhupimakoni ha zwa ikonomi ; na mbonalo ya mashango oṱhe a no khou bvelela na o no bvelelaho hu na mvelelo dzi so ngo ḓoweleaho dza u kovhiwa ha lupfumo na mbuelo . 
Kanzhi , a huna sisiteme dzi re hone dza u vhona uri mivhigo yo swikiswa nga tshifhinga , nahone ndi yone , yo fhelela kana i a shumisea . 
Fhedziha , ri a zwi ḓivha uri khaidzo nga u tou rwa mashudumavhi i khou shumiswa kha zwikolo zwinzhi . 
( b ) ane a vha tsini kha u tea nahone a wanalaho kha mutevhe .
U ṱola na u ṱhaṱhuvha zwi ḓo itiswa hani hu sina u kundelwa ? 
Ndi nga mini vha tshi fanela u badela tshelede ya vhuunḓi ?
U ṱalutshedza nḓila ine vhaṅwali vha shumisa ngayo ḓivhaipfi na luambo u ṱalusa fhethuvhupo
Thomani sisiteme ya tshikhala tsho vuleaho nahone tshi konḓaho tshi ṱanganyaho zwipiḓa zwo fhambanaho zwa madzulo a vhathu u itela u shela mulenzhe kha tshivhumbeo tshi pfadzaho tsha ḓorobo . 
Odithi dza kushumele dzo itwaho nga ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho kha u lugela ha muvhuso u vhiga kushumele kwawo zwa zwino dzi kha luṱa lwa u vhiga nahone mawanwa a ḓo vhigelwa thungo . 
" Bulayo ḽa vhathu vhanzhi " zwi amba tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwiito zwi tevhelaho zwe zwa itwa muhumbulo u wa u tshinyadza , tshoṱhe kana tshipiḓa , lushaka , tshigwada tsha lushaka , murafho kana tsha vhurereli . 
( d ) a tshi ima u vha muraḓḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu ta nahone o vhidzwa nga ḽihoro ḽe ḽa mu rumela ; kana
Fhungo ḽa ṱhoho ya pharagirafu
A si nzulele hafhu ya ino Nnḓu , Dzulo ḽa Ṱhanganelo , u shandulelwa kha dzulo ḽa mbudziso ḽa Buthano ḽa Lushaka . [ U vhanda zwanḓa . ]
U thoma na / kana livhanya dzimbekanyamaitele na milayo i kha ḓi yo salela . 
Sisṱeme ya u tikedza ya mukhakhi i a shumiswa kha u ita dzitshanduko na u khwinisa vhuḓifari ha mukhakhi ha tshifhingani tshi ḓaho .
Tshenzhelo sa mulanguli muthusedzi kha ndaulo ya vhuongi na pfunzo i ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
SAMARI KHULWANE
Pulane ya u vusuludza ya bodo ya vhalunguli yo vhumbwa nga ṱhogomelo ya tshifhinga tshoṱhe na , hune ha vha ho tea , u dzheniswa tshomedzo ntswa vhudzuloni ha dzo ṱahala kha giridi ya zwa muḓagasi . 
Naho zwo ralo , u ṱoḓa vhuthihi ho fhelelaho ha zwa poḽotiki ha Yuropa a zwi a thu u vha khwiṋe nahone lutamo lwa izwo lu khou vhudziswa nga vhukati ha vhanzhi . 
U kuvhanganywa ha vhunzhi ha tshivhalo tsha zwishumiswa zwa nnyi na nnyi zwo ṱangana zwi nga swikisa kha u shumiswa ha nṱhesa nga vhunzhi ha vhathu , na , kha u thomiwa ha " senthara dza hu hwalwaho hone " zwi nga bveledza ṱhoḓea ya nṱhesa ya tshumelo i re na mushumo . 
U sa vha na mbilu ya u pfela vhuṱungu kana u fhambana ha vhuimo ha lushaka ulu , zwine kanzhi zwa sumbedza " vhukule ha vhushaka " vhukati ha vhathu , zwi dovha zwa ṱumana na tshaka dza kuvhonele ku dzhenelelaho kha u thoma dzikhakhathi . 
U vhulunga zwavhuḓi rekhodo dzoṱhe dza zwa masheleni na maṅwalwa zwithu u ya nga ndeme nga u londota sisiṱeme ya u faila yo linganaho . 
Ndivho ya khorombusi a si u shuma sa muimeli wa tshiimiswa tshifhio na tshifhio , masipala , muvhuso kana dzangano .
2 Ḽiṋo ḽithihi
Phimo dza nyaluwo ya ikonomi ya shango na ya Gauteng dzi vhonala dzi tshi fana , naho hu na uri kha vhunzhi ha tshifhinga tsha sedzulusa , Gauteng ḽo vha na nyaluwo khulwane zwiṱuku . 
Vhamaki vhoṱhe vho tholiwaho vho themendelwa nga vhamaki vhahulwane , vhasedzulusi vha nga ngomu na vhomakone vha thero . 
Vhashumi vha tea u pfumbudzwa kha zwitevhelaho : 
Muhasho wa lushaka wa Vhulimi una vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza ndango kwayo ya mavu a ndimo a muvhuso o waniwaho nga thuso ya Agricultural Credit Board land .
Heyi nḓowedzo i fhedziswa nga tshigwada tshiṱuku tsha tshitshavha tsho hweswaho vhuḓifhinduleli ha u ṅwala pulane ya u fhedzisela .
Sa tshipiḓa tsha thangelaulinga zwi na ndeme u ṋekedza zwi tevhelaho : 
Tshitendeledzi tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhege mbili tsho vhekanywa uri tshi katele zwikili zwi tevhelaho zwa luambo :
MNL I ḓo thoma tshikwama tshithihi tshine tsha ḓo badelela ndondolamutakalo ya phuraivete na ya muvhuso u fana .
Heyi tsenguluso yo livhiswa kha u ṱola nḓila ine zwigwada zwa vhadzulapo vha kwameaho vha dzheniswa ngayo kha mafhungo a zwa nḓisedzo ya tshumelo , khathihi na vhupo vhune u wanala ha izwo zwiko ha ṱuṱuwedza ngayo matshilele avho nga nḓila yavhuḓi . 
Hu nga swikelelwa zwinzhi arali ha itwa mulayo muthihi une wa ḓo shumana na maitele ane a vhaisa a kwamaho vhuloi .
Zwazwino ṱhalutshedzo i ṱoḓa maongelo oṱhe a TB a rathi u fara muṱangano ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
MUDZULATSHIDULO WA NCOP : Miraḓo i huliseaho , ri dzhia tshikhala itshi u livhuwa Muphuresidennde kha u sa fhela mbilu havho na nḓisedzo yavho ya mulaedza wa Muphuresidennde kha lushaka .
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha :
R50 - u ridzeva dzina
Tshipikwa tshihulwane tsha Akhademi iyi ndi u shuma sa dzangano ḽa mafhungo a lushaka kha sia iḽo . 
tshi tea u vha tshi tshi ḓo kona u nga bveledzwa nga kushumele kwa nḓowetshumo .
U shumisa ḓivhaipfi i elanaho na dziṅwe thero
Ndi laṱa malakati nga fasiṱere ḽa goloi kana thekhisi .
Mbudziso , khamusi , ndi ya uri zwithithisi zwa mveledzo zwi nga vha nḓisedzo yo linganaho , i pfadzaho nahone i swikeleleaho ya zwibveledzwa izwo . 
Mbadelo dza u lulamisa dzi tea u badelwa nga rakonṱiraka . 
1.14. Tsedzuluso ya Vhapondwa vha Vhugevhenga ndi ya ndeme sa izwi i tshi sumbedzisa muvhuso kha u ḓa na mbekanyamaitele dza u lwa na vhugevhenga .
U vhonala ha muhasho kha mishumo ya tshitshavha yo dzudzanyiwaho nga madzangano ane a vha madzangalelo a fanaho . 
Mashudumavhi , vhathu vha fumi vhe vha thoma u bvela nnḓa ho vha hu vha fumi vhe vha farwa . 
U kundelwa u ḓisa mivhigo ya ṅwaha a hu ngo khethekanywa sa mulandu nga fhasi ha Mulayo . 
U vhea ndivho na zwipikwa zwa ndondolo ya lushaka lwa zwimela zwo nangiwaho . 
Kha vha ḓe na lu ṅwalo lu bvaho kha khamphani yavho lu khwa ṱhisedzaho uri vha ḓo rumelwa kha tavhi ḽa Afrika Tshipembe kana khamphani ine ya vha fhasi kana u vha nthihi na yavho .
Ndangulo ya zwa masheleni na kushumele : Muhasho wa zwa Vhudzulo ha Vhathu a u na kushumele sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele dzo khwaṱhaho u itela u topola na u kuvhanganya mafhungo u ya nga ha Muhanga wa u Langula Mafhungo a Kushumele kwa Mbekanyamushumo na Muhanga wa u Vhiga u bva kha Gwama ḽa Lushaka u itela u tikedza kuvhigele kwa kushumele . 
Ṅwakani ri ḓo fara Khonferentsi ya Tsedzuluso u sedzulusa u itwa ha tsheo dzo dzhiwaho kha World Conference Against Racism ye ya farelwa shangoni ḽashu nga 2001 .
( 1 ) Mulayo uyu u pfi Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , 1996 , nahone u ḓo thoma u shuma nga ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde u ya nga mulevho , fhedzi hu saathu u fhira ḽa 1 Fulwana 1997 .
Ezwi zwi ḓo katela zwitevhelaho : U amba na u tikedza vhalavhelesi uri vha lange mutsiko wa mushumoni na mafhungo a elanaho u itela u alusa tshumelo ya vhashumela vhapo i pfalaho na u vha i bveledzaho . 
Zwo tsireledza lwa tshidzumbe na lwa mulayo kha u shumiswa hu si na thendelo . 
Mbekanyamushumo ya Tshumisano ya Thikhedzo : 1020/ 012 494 1635 / 0861 834 384
Komiti ya Odithi a i fushei nga zwi re ngomu kha mivhigo ya mafhungo a kushumele kwa kotara nga kotara yo lugiselwaho na u bviswa nga Muhasho nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano , hu tshi tevhedzwa muhangarambo wa mulayo wa kuvhigele . 
Zwo pfukaho ndi muya wa ndinganelo u sumbaho kudzulele kwa zwithu na vhuṱali . 
Honeha , vhadzuli vho vhona vhuṱanzi vhuṱuku vhukuma ha tshelede yo ṋetshedzwaho kana mveledziso iṅwevho . 
Ndi wone mutheo une u bvelela ha thandela ha ḓitika hone .
NḒILA DZA U ITA DZIMBILAELO
Musi vhathu vha tshi ita mikumedzo , hu a tutuwa dzimbudziso , khanedzano na u ṱaṱa khani , khathihi na u wanala ha thandululo , hezwi ndi nḓivho ntswa . 
Mbuelo dza zwa maṱo
U itela u shandukisa mbonalo ya zwa ikonomi na matshilisano mahayani kha Vundu ḽa Devhula Vhukovhela , mihasho ya muvhuso na mimasipala zwi tea u vhona uri ri khou khwinisa kha tswikelelo ya mafhungo , u ṋetshedza themamveldziso ya zwa ikonomi na matshilisano mahayani , na u ṋetshedza pfunzo i sa dzhii sia na zwikhala . 
Vha wana maḓuvha a 21 a tshilidzi arali vha sa athu u vusulusa muthelo wa tshiendedzi wo fhelaho .
Ndi khou dovha nda tama u livhuwa miraḓo ya Mmbi ya Vhupileli , miṅwe miraḓo na miraḓo ya tshitshavha vhe vha ṋetshedza mihumbulo . 
Vhukoni ha u dzhiela nzhele kha u vhona musudzuluso
Mashango mavhili ashu khathihi na Nigeria na Kenya a khou shumisa thekhinoḽodzhi ya tshikhalani u langa minerala na zwiko zwiṅwe na u vhulunga mupo . 
c ) U khwiṋisa tshikalo tsha kulangele kwa tshikwama , ho katelwa tshikalo tsha tshikwama tsha kulangele , nḓivho na vhuḓifari ha vhane vha farela vhashumi masheleni , tsireledzo ya dzangalelo ḽa miraḓo , vhuḓifhinduleli na u dzumbulula mafhungo are ngomu kha maṅwalo kha miraḓo na vhabvisi vha masheleni .
Yuthiḽithi na tshinyalelo dza nḓuni zwi langwa nga Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha . 
Nda ri ndi lu gidimedze .
Tshitandadi tsha yuniti 123464
Nga u tou angaredza , tshiimo tsha ndaulo ya malaṱwa a zwa ndondolamutakalo Afrika Tshipembe a si tshavhuḓi . 
Maḓuvha a u thoma na a u fhedza mushumo
U ṅwala tshiṱori tshine tsha vha na thikhedzo yo dzudzanywaho U shumisa muhangarambo ( fureme ) u ḓadzisa maipfi / mafurase
U amba nga ha mihumbulo yo khetheaho i re kha tshiṱori tshipfufhi
Nga dzi 30 Khubvumedzi 2014 , ho vha ho no ṋetshedzwa nnḓu dza ṱhanganyelo i fhiraho 50 000 kha khethekanyo ya sabusidi i swikeleleaho ya dzinnḓu .
fomo ya zwidodombedzwa zwa vhuṋe
Izwi zwo vha fhethu he zwa wanala uri masipala u ṱoḓa u khwinisa kushumele kwawo uri u kone u leludza u dzhenela ho ḓalaho nga komiti dza wadi , na u katela zwi tevhelaho :
Vho Lulama Andisa Potwana ( muraḓo wa tshoṱhe ) ;
Mafhedziseloni , nga u angaredza hu na senthara dza zwiwo dza fumirathi dzine dza khou shuma zwazwino , ngeno khumbelo dza u fhaṱwa ha dziṅwe dza fumi dzi kati . 
Nga maṅwe maipfi , tshumiso ya thengo ine ya nga fhira nga kha dzhendedzi , fhedzi i songo rekhodiwa sa tshinyalelo kha tshitatamende tsha masheleni a tshiimiswa fhedzi yo rekhodiwa kha tshitatamende tsha masheleni a mulifhelwa . 
Vhupo ha u fhaṱwa zwino u vhumba vhupo ha ḓoroboni na u sumbedza mveledziso ya mvelele na ya ḓivhazwakale ya ḓorobo . 
Ṱholo yo ḓiimisaho nga yoṱhe i fanela u dzhielwa nṱha hu tshi dzhielwa nṱha madzangalelo a vhuvhili ha khorotshitumbe na ṱhoho dza ndaulo sa nḓila ya u ṱola ndeme ya kutshilele na tsireledzo hu tshi itelwa u pomokwa kana u vhiga hu singo teaho . 
Vhukati ha mitengo ya fhasisa na ya nṱhesa , hu na magavhelo o fhambanaho , zwi tshi ya nga zwibviswa zwa muthu ane a khou dzhenelela .
Ri fanela u sedza kha vhukoni zwibadela na dzikiḽiniki .
Buḓo / sia ḽa ngudo
Vhorakhonṱhiraka vha tea u hwala vhuḓifhinduleli kha u swikelela vhukhwine . 
Izwi zwi ḓo vha na masiandoitwa a tshifhinga tshilapfu kha ikonomi ya Afrika Tshipembe na vhunzhi ha vhafarakani vhashu kha dzhango ḽa Afrika .
Nga u shumisa haya maitele a vhuḓi , sekhithara dzoṱhe dzo ḓivhofha kha u fhaṱa vhushaka , zwenezwo dza vha dzi tshi khou khwaṱhisa vhukoni havho kha u kona u shumela vhathu vha Canada . 
Arali vha wanulusa uri mafhungo o ṋetshedzwaho a si a vhukuma , vha ḓo humbela uri nḓivhadzo i khantseliwe na u dovha u ṋetshedzwa hafhu nḓivhadzo ya vhukuma , tenda tshifhinga tsha u fhedzisela tsha u ṋetshedza tsha vha tshi sa athu u swika . 
Khonṱhiraka i ḓo ṋekedzwa fhedzi vhashumisi vhane vha shuma u ya nga milayo ya zwa vhubindudzi . 
Ri roṱhe , masia aya mararu a dzhia ndango ya mulaedza muhulwane une wa khou phaḓaladzwa na lwendo lwoṱhe . 
U ṱuṱuwedza vhashumi vha re phrofeshinaḽa , vha re na vhukoni nahone vha londaho vhathusiwa vhane vha khwaṱhisedza tshumelo i shumaho nahone yavhuḓi kha vharengi vhashu . 
Khwiniso dzi khou itwa kha Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa wa Masipala , 1998 ( Mulayo 117 wa 1998 ) , we wa thomiwa phanḓa ha khetho dza mivhuso yapo dza demokirasi dza u thoma we wa itea nga 5 Nyendavhusiku 2000 .
Sa zwe zwa sumbedziswa kale , Muhasho a u ṋekedzi tshumelo dzo livhaho kha tshitshavha , nahone a u na mbekanyamaitele ya mbadelo na nthihi . 
Ndo thoma u amba nga
Tshitshavha kana bindu ḽo ṱanḓavhuwaho ḽi na mufaramukovhe wa maanḓafhadzo ane a imela miraḓo yo ṱanḓavhuwaho u tou fana na tshitshavha tshapo , kana tshigwada tsho topolwaho , sa tsumbo vhafumakadzi vha vharema , vhathu vhane vha khou tshila na vhuholefhali , vhaswa na vhashumi . 
Vha ḓadze fomo ya u ita khumbelo .
U ṱola ho ḓiimisaho nga hoṱhe hovha hu sa anzeli u itiwa uya nga kushumele kwa muvhalelano na ndango . 
R500.00 nga ḓuvha
Bidi dziṅwe na dziṅwe dzo ṱanganedzwaho u bva kha vhathu vha songo dzhenelaho muṱangano wa bidi dzi ḓo mbo ḓi vhetshelwa thungo dza sa sedziwe u nga nangwa sa dzo teaho . 
Hu khou dzinginywa uri zwiendedzi zwo tiwaho zwi sa tee u reilwa hu si na phumethe ya u reila ya phurofeshinaḽa . 
U thoma u shumisa maḓadzisi a mbalo tsumbo : nthihi , mbili , n.z na tsha u thoma , tsha vhuvhili , tsha u fhedzisela
zwiimiswa zwa sekithara , sa tsumbo , madzangano a vhorabulasi , a ṱangana a nanga kana u khetha muimeleli wa tshifhinganyana wa u imelela madzangalelo avho kha wadi , kana
Muhasho wa Vhuvhusi , Mbekanyamaitele na Ṱhoḓisiso u ṱoḓa u thola muḓivhi wa maanḓa a ḓisaho tshanduko , wa zwikili zwinzhi na u vha makone kha mbekanyamaitele ya tshitshavha ane a ḓo ranga phanḓa Davhi ḽa Vhuvhusi , Mbekanyamaitele na Ṱhoḓisiso . 
U dzhenelela kha kutshimbidzele kwa u pulana na u tshea mafhungo zwi na mbuelo ya u engedza vhuḓiimiseli na vhuṋe kha ndivhotiwa dza pulane .
Afrika Tshipembe , vhagudi vhanzhi vha thoma u shumisa luambo lwa u engedza , English , sa Luambo lwa u Guda na u Funza ( LGF ) kha Gireidi ya 4 .
Hezwi ndi zwe ra zwi wana ubva kha muvhuso wa tshiṱalula . 
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha tshibveledzwa tsha mafhungo
U bva kha ndingo dzo itwaho , thimu yo bveledzaho mbekanyamitele iyi yo topola u dzhenelela ho teaho ha mveledziso ya vhaswa . 
Naho modele wonewone uyu u tshi kunga maṱo , u dzhiwa u muhulwanesa , na u ḓuresa , u dzhia nga luthihi . 
Nga fhasi ha muhangarambo u re hone zwino wa u wana zwithu , vhuḓifhindulei ha u wana zwithu vhu fhiwa Muofisiri Muṱolambalelano . 
Iṅwe ya mbulungelo khulwanesa ya dzi thandela dza tshomedzo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010 .
Mudzulatshidulo wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS a nga kha ḓi dzhia tsheo ya u pfukisela phanḓa muṱangano wo no dzudzanywaho arali hezwi zwo humbeliwa maḓuvha a sumbe phanḓa ha muṱangano wo dzudzanywaho .
7.9 . Miraḓo ya khorondangi ya Bodo ya Zhendedzi ḽa Mafhungo a Thekinoḽodzhi a Muvhuso :
Zwikhala zwo vuleaho zwi si na mushumo wo bulwaho , zwine zwa ḓisumbedza sa zwi si na tshithu kana mavu a sa londiwi , zwi na khonadzeo ya u vha saithi ya vhugevhenga . 
5.2.1 U thoma ha tshifhinga tsha ndayotewa ntswa , zwiṅwe zwe ya fhelisa , ndi maitele a vhuhulu ha phalamennde .
Vhaitamushumo vha lavhelelwa u vhiga nga ha mvelaphanḓa zwi thungo nga ha nyito dzo tiwaho nga nṱha ha mivhigo yavho ya ṅwaha . 
Hu si kale vhukonḓi uvhu vhu ḓo tanduluwa , sa zwe zwa itea zwifhinga zwinzhi zwa u ranga , musi hu na midzinginyo ya shango ya nungo khulwane dza u thuthekanya . 
Tshiteṅwa itshi tshi ḓo katela ndambedzo yo itwaho na vhuṱambo he ha vha hone . 
Ndi nḓila yo teaho ya u shumisa maḓi , na u sa vha khombo zwiṱuku kha vhupo . 
U topola na u sika thandela dza zwiedziswa
Mulayotibe u khou sedza kha u alusa mbambadzo ya vhukuma , na u tsireledza mutakalo wa tshitshavha , tsireledzo na mupo .
Miṱangano vhukati ha muhasho na zwigwada zwo dzudzanywaho u imelela zwigwada izwi uri zwi vhumbe vhukonani vhu yaho phanḓa . 
Tshipikwa tsha Mulayo ho vha u ṋekedza zwa ndaulo ya vhubveledzi , u bveledza , u rengisa , u ḽebeḽa , u kunguwedza , u lambedza na u nwiwa ha zwinwiwa zwa aḽikhoholo . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website nahone vha i ḓadze yoṱhe kavhili .
Vhufaragwama ha Vundu ho thomiwa nga Nyendavhusiku 2004 nga murahu ha u dzudzanyululwa ha mihasho mivhili ye ya vha i hone ( hune ha vha Muhasho wa zwa Masheleni na wa Mveledziso ya Ikonomi )
U davhidzana na mutshutshisi na mapholisa u ṅwala tshitatamende . 
U ḓivhadza -tshitshavha tshi ṋetshedzwa mafhungo a bvaho kha khoro .
NAA PHUROGIREME I SHUMA HANI
Dzidizaini dzi fanela u vha nga nḓila ya uri thikhithi zwa ḓo konḓa u dzi kopela , fhedzi zwa leluwa u dzi phurosese u itela u thivhela tsitsikano . 
Ndi khou humbela vhuḓipfi havho !
Pulane iyi i dovha ya ṱanganedza uri vhudzulo ha mahayani ndi tshishumiswa tsha ikonomi tshine tsha nga shumiswa kha themamveledziso u fhira kha u fhaṱa nnḓu . 
Nyito dzo bvaho kha vhupfiwa ha SCOPA ndi nyito nga vhusimamilayo nahone i themendelwa tshifhinga tshoṱhe nga Mihasho , fhedzi mathomo a mushumo aya nga khorondangi ha shumiswi nga u tevhekana zwine zwa isa kha uri hu vhe na u lenga kha mathomo a mushumo na u siwa nnḓa . 
Sia ḽa vhuṱanu ḽa ndeme ḽa tshiitwa tsha ndangulo ḽi kha mveledziso ya ndangulo yone iṋe . 
U kopolola maḽeḓere ane a ḓivhea kha dzina ḽa ene muṋe u imela muṅwalo ( sa , u kopolola dzina ḽawe )
Mathomo a sedzeswaho a mishumo ya miḽiyoni nthihi o bveledzwa .
Khaboni daokisaidi na dziṅwe gese dza greenhouse dzi khou shandukisa kilima ya ḽifhasi , zwine zwa ita uri hu vhe na khonadzeo ya uri mitengo yoṱhe nga u angaredza i vhe nṱha lune zwa ḓo kwamesa nga maanḓa vhashai .
Ḽiṅwe ḽa masia o litshedzelwaho ndi u shumisana na dziyunivesithi dza thekinoḽodzhi . 
Murendi u ṱanganedza Muphuresidennde .
Muvhuso u tea u khwinisa kulangulele kwawo kwa sisiṱeme , hu tshi katelwa thendelano dza vhukonanyi vhukati ha tshiṱiriki na masipala yapo hune ha vha na u dovhololwa kana khuḓano malugana na u ṋetshedzwa ha vhuḓifhinduleli na tshomedzo .
Madzangano a vhashumi o vha e mulayoni nahone a tshi ḓivhea lwa u tou thoma . 
Vhupfuluwi ha dzitshaka
Zwa vhukuma ndi zwa uri idzi mbekanyo a dzi shumi .
Siangane
Phindulo ya vhoramilayo na vhoraakademi vha mulayo kha mveledziso idzi dza theo ya mulayo yo vha i kha i shonisaho nga angaredza . 
1.4 . Khabinethe i takalela u rwelwa ṱari ha Ghana Radio Astronomy Observatory , nga Muphuresidende wa Ghana Vho Nana Akufo-Addo na Minisiṱa wa Afrika Tshipembe wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , Vho Naledi Pandor .
Mvelelo dza izwi kha tshitshavha ndi dzifhio ?
Tshelede yo avhelwaho i songo shumiswaho i humiselwa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Vundu , nga nnḓa ha musi thendelo yo ṋetshedzwa nga Vhufaragwama ha Vundu u fhirisela tshelede kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho . 
ndinganyiso ;
Ndayotewa yashu i ṋetshedza tshiatamennde tsho fhelehao tsha ndeme na mulayo u ne wa ḓo ṱuṱuwedza tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Maga a u lulamisa mishumoni a tea u sedzesa kha mveledziso ya mabindu , u swikelela vhupfumbudzi , u tshintsha mishumo na vhueletshedzi .
U sumbedza kuḓadzelwe na kuṱanganedzelwe kwa fomo ya khumbelo ya khadzimiso ya masheleni a nnḓu ;
Vhurangaphanḓa
Zwithu zwi tshilaho mavuni zwavhuḓi u fana na vhusiḓu a zwi fanela u dzhiwa sa zwitumbudzi zwa zwiliṅwa , nga u ralo ndi zwa vhuṱhogwa uri riṋe ri gude phambano vhukati ha zwithu zwavhuḓi zwi tshilaho na zwithu zwi si zwavhuḓi zwi tshilaho kha mavu ashu . 
Zwiitisi zwi konadzeaho
Samithi i ḓo isa ndivhuwo kha Muphuresidennde ane a khou bva Vho José Eduardo dos Santos vha Angola , vhane vha khou bva tshiduloni nga murahu ha miṅwaha ya 37 sa Muphuresidennde na u ranga phanḓa shango ḽavho kha nndwa ya tshifhinga tshilapfu .
Mishumo minzhi , mishumo ya khwine na mishumo yo teaho vhoṱhe . 
Hafhu , u gonya ho vhangwa nga nyaluwo kha gavhelo ḽa Ndondolo ya Dzibada dza Vundu . 
aḽitheresheni - ndovhololo ya mubvumo muthihi , kanzhisa kha mutala wa tshirendo .
Mutevhe u a itwa uri u vhe wo teaho vhukuma nga kha u ṱalutshedza zwiṱuku maipfi a nyito ane a anzela u itea . 
Mimasipala yapo nga zwenezwo i fanela u khwaṱhisedza u ḓiṅwalisa ha vhadzulapo kana vhashumisi vha tshumelo dza muvhuso kha dathabeisi dzavho na u dzudza tshifhingani . 
Vha dovha vha vha na vhuḓifhinduleli hau ṋetshedza tshumelo dzo dziaho dza vhulanguli ha masheleni malugana na masheleni na ndangulo ya mbekanyanḓisedzo , tshumelo dza ndangulo ya mbekanyanḓisedzo na ndango ya ngomu . 
Ri tea u humbula uri maṅwe masia a vhukoni ha ngo anda ngauri a ro ngo gudisa vhadededzi vho linganaho kha masia ayo . 
3.4. Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha mvelaphanḓa yo itwaho kha u dzudzanya Tshiimiswa tsha Mbambadzo ya Ndango ya Ndaka ( PMTE ) .
I dovha hafhu ya ṋewa tshivhumbeo nga nḓila dzine muvhuso wa langa ngayo na u vhea phetheni dza muṱuṱuwedzi zwo sedzaho kha sekithara ya phuraivethe kha u bindudza , u bveledza , u thola , na u dzhia khombo . 
Nga zwiṅwe zwipiḓa , ho katelwa na nyimele dza mupo , zwi tshi ṱumana na GDP zwi khagala zwiṱuku . 
vhuthihi vhu katela vhunzhi na vaisi vesa . 
U ya nga ha Milayo ya GEMS , vhathu vha tevhelaho a vho ngo tea u ima sa Vhonkhetheni sa Dzithirasitii .
Mulangi Muhulwane : Mutakalo wa zwa Zwifuwo
61 . Mukovho wa Vhurumiwa
Thandela dze dza lambedzwa hu tshi shumiswa Gavhelo ḽa Mvusuludzo ya Zwibadela , Gavhelo ḽa Themamveledziso ya zwa Mutakalo na Gavhelo ḽa Zwikolo na Magudedzi a Vhaongi . 
Rasithi ya fomo ya u ḓiṅwalisa yo ḓadzwaho khathihi na nzudzanyo dza mbadelo zwi ḓo vhaledza vhudzulo haṋu kha khoso . 
Mudededzi u dededza vhagudi vha tshigwada itsho sa murangaphanḓa .
Zwihulusa , vhathu vha fanela u zwi ḓivha uri hu na milayo ine vhalanguli vha fanela u i tevhedza tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi dzhia tsheo .
Khumbelo ya khethekanyo yo khetheaho i yelanaho na
Thebulu 1 .
Tshipiḓa tsha 5
Vhugudisi kha zwa khunguwedzo , zwikili na ndangulo . 
Mitengo yo swikelelwaho yo engedzwa nga tshifhinga tshenetsho tshithihi , zwine zwa sumbedza uri mitengo i ṱuṱuwedzwa zwihulwane nga tshivhalo tsha zwibveledzwa zwine zwa khou rengiswa . 
Thikhedzo i sa gumi kha tshumelo i ṋekedzwa nga khethekanyo ṱhukhu ya Nḓowenḓowe dza Vhuongi . 
Sa musi tshitatamende tshi amba uri , ri humbula uri mbilo idzo a dzi na mutheo na uri a hu na vhuṱanzi he ha ṋetshedzwa u tikedza khumbulelo idzo . 
Thaidzo dzo salelaho : U fhungudzwa ha mihwalo ya mufusho yo ḓalaho ngamaanḓa u bva kha zwa vhulimi , vhadzulo ho balanganaho na mbuedzedzo ya u tsela fhasi ha zwifhaṱo kha milambo na maisha . 
13 Zwithu zwine ra zwi funesa
Ubva tshe ṅwaha wa thoma ho no farwa vhazwimi vha tshugulu vha linganaho 206 .
U fhandekanya maipfi malapfu uri a vhe kha madungo mapfufhi , sa : mu-hu-mbu-lo , shumi-sa
Hezwi zwi vha zwi tshi khou amba uri vhathu vha do vha vha tshi khou badelesa uri vha kone u wana madi .
Zwiṅwe hafhu , masiandaitwa a mutakalo a iteaho nga luthihi a zwiwo zwa kilima zwihulwanesa kha matshilo a mahani , nga maanḓa , o ṅwaliwa na u wanala zwavhuḓi . 
Kha nyimele dzoṱhe , vharengi ndi vhone vhane vha thome khakhathi . 
Mafhungo mahulwane o haseledzwaho nga tshifhinga tsha samithi o vha vhuvhusi havhuḓi , vhutevhedzeli ha mulayo na vhutshutshisi . 
TTSSHHAISMIBAEṊO tshisibe tsha maṋo tshisibe khirimu ya zwanḓa shamphuu gamu
Tshipholisa tshi Vhonalaho : Khakhathi dzo Ḓisendekaho nga zwa Mbeu na u Maanḓafhadza Mupondwa 012 4218000
U khwinisa kulangulele kwa masheleni kha masipala muṅwe na muṅwe ndi tshipiḓa tsha khakhululo ya zwa masheleni tsha muvhuso wapo tshine tsha ṱoḓea Afrika Tshipembe . 
Nangoho ri bva kule , nahone ri kha ḓi ya kule . 
7.2 . TSHIVHUMBEO TSHA TSHIIMISWA TSHA MUHASHO
( c ) u dzhenelela khazwo ha vha hu ho vhofholowaho kana nga u tou funa .
Kha vhupfiwa nga vhathu , vhathu vha a kona u ṱuṱuwedza mvelelo dza mafhungo a no khou reriwa Phalamenndeni .
Mbekanyamaitele , puḽane na zwishumiswa zwi a ṱoḓea u fhungudza zwikhala zwa u tshimbila na mbadelo kana mitengo , nga maanḓa kha miṱa ya vhashai .
Vhashumi vha matshelo kanzhi vha sedza mbekanyamaitele ya ndango ya vhashumi ya dzikhamphani , mupo wa u shumela khawo na nyimele dza u thola . 
u ita uri hu vhe na u langea miṱanganoni ya khoro
Vhukunguwedzi vha ḓo hwala vhuḓifhinduleli ha ndiliso iṅwe na iṅwe na mitengo yo bveledzwaho nga zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwo itelwaho Vhaganḓisi vha Muvhuso zwo bveledzwa nga khanḓiso ya nḓivhadzo iṅwe na iṅwe . 
U rekhoda maipfi maswa na ṱhalutshedzo dzao kha dikishinari ya ene muṋe .
U vhala nga vhavhili-vhavhili / a eṱhe ( kha tshifhinga tsho tiwaho tsha luambo ) U ḓivhadza u vhala nga vhavhili vhavhili/ a eṱhe .
Hezwi a zwi ambi uri ṱhingo dzi sokou rumelwa na u fhiriselwa phanḓa . 
Heyi mivhigo i fanela u katela zwidodombedzwa zwa zwipiḓa zwa masheleni o no shumiswaho .
Musi ho tou sala minete muthihi fhedzi uri metshe u fhele , tshikoro tsha vha tshi kha ḓi vha 0-0 .
Vhashumi vho gudelaho zwa ndondolamutakalo u bva kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe vho gudiswa nga ha ndangulo ya asima , mutsiko wa malofha wo kalulaho , swigiri na mutakalo wa iṱo . 
U ṋekedza mvetomveto yavhuḓi yo kunaho
Ndi ya tshikoloni .
Vhuḓifhinduleli uvhu ha zwa masheleni ho khwaṱhaho na ndeme yo anganyelwaho yaho zwi ḓo vhonala u ya nga ha Thendelano ya PPP nahone zwi ḓo bva kha lushaka lwa vhuḓifhinduleli na masiandaitwa ane lwa vha nao kha tshifhinga tsha vhubindudzi . 
Vhadzulapo vhoṱhe , vhaeni , vhaendelamashango , mabindu na mveledziso dza nḓowetshumo vha a kwamea . 
( g ) Mudededzi muthihi wa zwa milayo o rumelwaho nga vhadededzi vha milayo vha re yunivesithi dza Afurika Tshipembe ;
Giranti Giranti ya Bindudzo dza Zwishumiswa zwa Masipala ( Municipal Infrastructure Investment Grant ) i do shumiswa kha u lambedza vhudzulo .
U shumana na vhathu
U ṱola na u sedzulusa ha sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele
( a ) muṅwe na muṅwe o tholiwaho nga , kana a re mushumeli wa masipala nahone ane a lambedzwa kha mushumo wonoyo we a tholelwa wone kana tshumelo , na muthu we a si iledzwe kha u sa tendelwa uhu hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka ;
U fhindula ṱhingo , imeiḽi na u marifhi a u vhudzisesa tshifhinga tshoṱhe . 
Ri khou kunga vhaendelamashango vha si gathi vha kule kha shango u fhira zwine ra kona . 
Zwikepe zwoṱhe zwa mashango a nnḓa zwi ṱoḓea uri zwi vhe na INMARSAT C VMS ine ya vhiga kha Davhi : Vhulanguli ha Vhufuwakhovhe Kapa .
Vha nange nthih ya nyolo vha vhidze tshigwada tshi ṱalutshedze kha pulenari .
Zwi nga kha ḓi ṱoḓa uri vha vhidze vhathu vho vhalaho na u gaganya zwiṅwe zwine zwa konadzea .
Thendelano ya ḽisi ntswa yo sainwa . 
Ndavhelelo ya vhukuma ya mulayo ndi ya uri u fanela u thoma tshiimiswa tshine kha tsho u ḓilanga ho teaho na u ḓilanga zwa ṱanganedzwa na u tsireledzwa . 
Ngeno mafhungo o ṱahiswaho nga Fitch a tshi khou dzhielwa nṱha nga muvhuso .
Izwi zwi ḓo vha sia vha tshi vhofholowa kha u humbula , u pulana na u shuma nga nḓila yo teaho . 
v ) Vho Janet Lopes ( Federesheni ya Nḓowetshumo ya Vhukoni ha
Ri dovha ra dzhiela nzhele uri mabindu manzhi a ṋetshedza vhashumi vhao thikhedzo ya dzinnḓu kana khadzimiso dza hayani . 
Ro ṱangana ri tea u tsireledza u fhambana ha mupo wa milambo yashu , maḓanzhe na maḓaka ngauralo ha vha u tsireledza pulanethe ya ḽifhasi u itela murafho u ḓaho . 
ṱhalulavhudzulo
Vhushaka uhu hu ḓo pfuka kha zwa saintsi ya mutakalo ha rathela kha ngudo dza thikhedzo sa saintsi dza matshilisano , thekhinoḽodzhi ya zwa mafhungo na vhudavhidzani , thekhinoḽodzhi ya zwa vhuongi na zwifhaṱo . 
4.7 Nyangaredzo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151
Tsukanyo i si yavhuḓi ya khabohaiḓireithi - naho tshiṅwe tshivhalo tsha khabohaiḓireithi tshi tshi ṋea nungo muvhili , u ḽesa zwiḽiwa zwa lushaka ulu zwi bveledza guḽukhousu ine ya fhira i ṱoḓwaho nga muvhili , zwi vhangaho ḽeveḽe dza swigiri muvhilini uri dzi gonye .
U sasaladza zwihulwane u bva kha vharangaphanḓa vha lushaka ho tevhelwa zwino nga mbekanyamushumo dzi shumaho dza thikedzo u itela u engedza nḓisedzo ya tshumelo . 
U MAANḒAFHADZA ZWI ṰUṰUWEDZA VHUṊE
Tshivhalo tsha vhadzulapo tshi khou lavhelelwa uri tshi ḓo dzula tshi kha yeneyi nḓila ya nyaluwo ine ya vha hone zwino . 
Hu khou dzinginywa u bveledziswa netiweke ya bisi dza ḽaini kha nḓila dza vhuendedzi ha tshitshavha ḓo ṱalutshedzwaho . 
3.2.1 U pfiwa ha migaganyagwama ya masipala na Komiti dza Wadi
Khonfarentse iyo yo tshimbidzwa nga Minisiṱa wa Muhasho wa Themamveledziso ya Vhudavhidzani na Tshumelo dza Poswo Vho Dokotela Siyabonga Cwele na uri yo vha na zwiambi zwi fhiraho 350 .
Muthu wa Vhudavhidzani : Vho Nandipha Sondati Nomboro : 072 611 3990
U swikela ezwi hu na ṱhoḓea i yaho phanḓa ya gaidi ya mbekanyamaitele na mbekanyamushumo kha ḽeveḽe dzoṱhe na kha sekhithara dzoṱhe , na u ṱuṱuwedza vhuḓiimiseli vhuswa u bva kha Maafrika Tshipembe . 
Maitele aya ri a vhidza uri ndi u dubekanya .
Khumbulelo m U ṅwala : Ṅwalani luṅwalo .
U imba nyimbo hu tshi shumiswa mafhambanyi a no nga sa , u ṱavhanya na u ongolowa
Vha fanela u ita khumbelo ya u wana maṅwe mabambiri a ṱhanziela ya u ṅwalisa nga vhone vhaṋe .
Ngona dzi , fhedzi , tea nga nḓila i fulufhedzeaho na yo teaho u linga mvelelo dza u guda dzo bulwaho . 
Vhatshini avha vho shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya Mixing It Up kha Senthara ya Vhutsila ya Yunivesithi ya Johannesburg nga Ṱhafamuhwe . 
Tshifhinga tsha u funza tsha Luambo lwa Hayani ndi awara dza 6 nga vhege .
Ndo tendela u fhiriselwa phanḓa ho sedzwa uri muhumbeli a badele mbadelo dzo tambiseaho . 
Zwi ḓo shuma u tou fana na zwiṱaluli zwa khoḽo . 
Muṱangano u tikedza adzhenda ya mveledziso ya dzitshakhatshakha na adzhenda ya mveledziso ya mahaya nga u khwaṱhisa thikhedzo ya Tshipikwa 11 tsha Zwipikwa zwa Mveledziso i Vhuedzaho : Itani ḓorobo na madzulo a vhathu o katelaho , fhethu ho tsireledzeaho , ho khwaṱhaho na ha tshifhinga tshilapfu .
Vhadededzi vha tea u dzhia tsheo ya uri vha ḓo livhana hani na u funza havho na uri ndi ngona dzifhio dzine vha ḓo dzi shumisa . 
Kha ri n . wale
Tshomedzo ya u funga i katela zwivalo zwa sekethe , zwikhethelathungo , dziṱhirantsifoma dza dzivoḽithedzhi . 
Ṱhanganelo ya zwigwada zwo sedzaho na inthaviwu dza muthu nga muthu zwo itwa kha vhashumi na vhaṋe vha fhethu kha dzingu ḽa Gauteng . 
U ita nyambedzano nga ha mafhungo a ndeme
Bugupfarwa i tea u sumbedza tshifanyiso tsha vhuporofeshinala ha nṱhesa nahone nga u angaredza vhu tea u vha hu na vhundeme huhulwane . 
2.2 . Minisiṱa wa Vhushaka ha Dzitshaka na Tshumisano Vho Maite Nkoana-Mashabane na Minisiṱa wa Zwiko zwa Mvelo na Mupo vha Federesheni ya Russia Vho Sergey Donskoy , vha ḓo farisana kha u ranga phanḓa Sesheni ya vhu14 ya Komiti ya Muvhuso-ngomu wo Ṱanganelaho kha Mbambadzo na Tshumisano ya Ikonoomi ( ITEC ) vhukati ha Afrika Tshipembe na Russia nga Ḽavhutanu ḽa dzi 18 Lara 2016 , ngei Pretoria .
U tambudzwa kana u rwiwa nga pholisa
Muṱa wo tshea u vhudzisa mudededzi sa musi musidzana zwo vha zwi khagala e kha vhuṱungu . 
Musi nnḓu yaṋu yo no fhela , ni nga i pennda .
Kha malugana na tshiimo tshisi tsha vhuḓi , vho swikelele mafhedziseloni :
Nga u ralo , shango kha ḓi bvelelaho nga nḓowelo ḽi na tswikelo nnzhi ya zwiko zwa vhubindudzi u fhira tshifhinga tsho fhiraho . 
Ndi nga murahu ha u dzhielwa nṱha ha Vharangaphanḓa vha Sialala nga Ndayotewa ntswa he muvhuso wa thoma u ṋetshedza zwiko , nga maanḓa u bva kha muvhuso wa vundu une wa shuma mushumo wa ndangulo .
Mulayo wa ndambedzo ya masheleni nga gwamafulu u fanela u dzhiiwa kha ṋetshedzo ya masheleni a u vhumbwa ha hugaledzwa huswa . 
Phalamennde iyi ndi ya vhathu !
ṱhanziela ya nyimelo ya mbingano yavho ( arali i hone )
Hedzi pfanelo ndi dza vhushaka vhukati ha zwigwada zwa vhathu na lushaka na mvelele na luambo .
Hezwi zwi na mveledzwa dza ndeme kha mbekanyamushumo dza ṱhuṱhuwedzo dza muvhuso u fana na mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Vharema musi vha tshi sumbedzisa ḽeveḽe dza vhubindudzi na u ḓikumedzela hune ha ṱoḓea u itela u vha na nyaluwo yo katelaho kha nḓowetshumo ya khuhu . 
Vhupo ha tshipiḓa tsha vhuitwa / mishumo tshayamikano
Tshelede dzi songo bviselwa khagala zwavhuḓi nga u shumisa thuso na tshelede dziṅwe na dziṅwe dzi songo shumiswa dzi dzhiiwa sa dzine dza tea u badelwa kha tshitatamennde tsha vhuimo ha masheleni . 
Mbudziso : Naa komiti ya wadi i nga ḓidzhenisa kha mishimo i ngaho u shuma na mbilaelo na mbudziso , kana phambano dza tshitshavha ?
Hu tea u vha na sisiṱeme dza u vhona mulandu vharangaphanḓa vha tshitshavha malugana na vhuḓifari havho .
Tsedzuluso dzo sengulusa hafhu nga ha uri maitele na u pfesesa nga ha u thivhela vhutshinyi zwo bveledziswa hani kha vhuimo ha shango ḽa Afurika Tshipembe ha ṅwaha wa1994 .
Mbalombalo idzi , fhedzi , a dzi bviseli khagala vhuhulu ha vhulwadze kha vhathu . 
A ri nga ḓo vhuya ra vha themendela na kathihi kha muhasho ufhio na ufhio , nahone muvhuso u tea u ṱutshela kule na u shuma na khamphani dzo raloho . 
5.7. Muhasho wa zwa mitambo na vhuḓimvumvusi na wa vhafumakadzi i kha vhuḽedzani na G-Sport u itela u ṱhonifha vhafumakadzi vha Afrika Tshipembe vhane vha shela mulenzhe kha mitambo .
Ndivho khulwane a faneli u xela na u ḓiela ha tshifhinga tshoṱhe , ngauralo , ndi zwa ndeme . 
Kunangele kwa maipfi ( dikishini )
Thaidzo dza khaphasithi , vhuimeleli ha vhukuma na vhubveledzi kha u shela mulenzhe nga a kwameaho zwi dzula zwi khaedu na u titilidza na vhugudisi ho kalulaho zwi a ṱoḓea u ita uri vhushela mulenzhe vhu bveledzaho vhu shume kha mushumo . 
Naho hu tshi nga vha na tshanduko kha mabwindi a zwitsheṱi zwi na zwiito zwi songo ḓoweleaho dzi a konḓa u dzi fha tshivhalo hu sa shumiswi thulusi dzo khwiṋifhalaho sa mimodeḽe ya mbalo , zwitsheṱi zwa mabwindi zwi na zwiito zwi songo ḓoweleaho zwo luḓifhadzwaho zwi a vhalea . 
Tshenzhelo ye ya waniwa nga vhorapolotiki na vhaofisiri vha mimasipala vhahulwane kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , hafu ine yo vha nga ngomu kha mikano ya masipala muswa na zwipiḓa zwawo , a i wanali . 
Muhanga we wa sumbedziswa kha mugaganyagwama wo fhiraho u bvisela khagala ' fulobo ya zwiko ' ine ha dzudzanywa makumedzwa a mugaganyagwama nga khayo . 
Dziṅwe dza khetho idzi dzi nga vha dzi konḓaho nahone dziṅwe dzi nga kha ḓi sa takalelwa nga muṅwe na muṅwe .
Luṅwalo lwa thendelo lu ḓo luga nga maḓuvha maṋa uya khaa rathi .
2.9. Khabinethe yo dzhiela nṱha u rwelwa ṱari ha Digirii ya Mveledziso ya Madzulo a Vhathu ( BHSD ) i tshi khou farisana na Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi khathihi na Yunivesithi ya ḓorobo khulwane ya Nelson Mandela .
5 . U lingulula nyimele dzi re kha matshimbidzele a IWRM ;
Sa musi ro , naho zwo ralo , u bveledza vhuṋe na nḓila ya u guda lwa miṅwaha , vha nga tshenzhela uri themendelo dzoṱhe dzi nga si ḓo shandukiswa nga nḓila i eḓanaho . 
Gavhelo heḽi a ḽo ngo avhelwa kha mavundu mathomoni a ṅwaha wa muvhalelano ḽi bviswa musi hu na mbuletshedzo ya tshinyalelo . 
Muvhuso wo ḓi imisela u ṋetshedza muṱa muṅwe na muṅwe u shayaho tswikelelo ya ḽeveḽe ya mutheo ya tshumelo dza masipala . 
Naho haya maitele a tshi bveledza mimapa i vhonalaho hune khayo vhupo ha ḓireini hune ha vha ha ndeme ha vha ho bvela khagala musi u tshi hu lavhelesa , a dovha a sumbedza zwa u dzhia sia kha mvelelo . 
TTO yo fhimiwa u swika kha maḓuvha a7
Hezwi zwi katela u sikwa ha vhupo ho tsireledzeaho , vhu re na vhuthu nahone havhuḓi kha vhukwamani ha mme na ṅwana . 
Kha ri n . wale khokho
Muvhuso wa dimokirasi wo vhea madzangano a fanaho na Zhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Vhaswa ḽa Lushaka ḽo ṋewaho maanḓa a u shuma na mafhungo oṱhe a vhaswa , u bva kha mbekanyamaitele u ya kha mveledziso .
Ri ṱuṱuwedza dziyunioni u ṱanganedza ṋetshedzo ya muholo yo sedzuluswaho ya muvhuso yo ṋetshedzwaho . 
Ṱhoḓea ndi ya u khwaṱhisedza vhuḓilangi ha tshiimiswa na ndambedzo ya masheleni i bvelaho phanḓa , na u londa vhurangaphanḓa ha maimo a dzitshaka , nga u thola na u alusa u ya nga vhukoni . 
Phumla Williams ( Muambeli wa Khabinethe o tou farelaho )
Tshigwada tsha 1 Miraḓo ya tshitshavha i bvaho kha dzangano ḽa vhaswa
Vhuḓorobiso vhu nga vhanga tshanduko ya ndeme kha nyimele dza dzingamufhe tsini na fhasi . 
U shela mulenzhe kha u dzudza tshifhingani milayo kha mishumo mihulwane ine ya khou shumiwa nga thandela dza mbekanyamushumo . 
8 . U tholwa
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha tshirendo , mitaladzi(vese) , maipfi , zwitanza ,
U valelwa hu sedzwa thendelo u thoma Madokotela zwao ( GPs )
Rakhonṱhiraka u ḓo tea u ri ho fhedzwaho u dzheniswa hu lingwe na u tendelwa nga vhulanguli hapo hune ha vha zwo tea . 
Kha nyimele ya Bakwena , khosana idzi dzi a vhekanywa u bva kha A u ya kha C.
tshithusaupfa
Mapa wa vhu 35 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
A shumisana na SAGNC .
U vhona zwauri hu na nyito yo ṱanganelaho na kuitele kwo ṱanganelaho na u fhindula kha thikhedzo na u dzhenelela kha mimasipala . 
U ṱalukanya thevhekano ya pfalandoṱhe dze dza gudiswa kha Gireidi ya 2 , tsumbo , aa , ee , ii , oo , uu ; ae , ai , ao , au ; ea , ei , eo , eu ; ia , ie , io , iu ; oi , ou ; ua , ue , ui , uo .
Ndi nga luambo hune u fhambana ha mvelele na matshilisano zwa sumbedzwa na u fhaṱwa , ndi nga luambo hune zwo fhaṱwaho zwa nga shandukiswa , zwa hudzwa na u lulamiswa .
U engedza nḓivho :
U khwinisa u sala murahu ndozwo ya tshiwo na u thoma mvelele ya musaukanyo ya zwa saintsi nga murahu ha tshiwo ; 
Fureme ya ḽogo i vhonala nga hei nḓila
Naho zwo ralo , maelana na u fhungudzea ha mitengo ya ole , mitengo ya zwivhambadzwa nga u angaredza na yone yo fhungudzea zwa zwino . 
Hu vusuludza nḓivho yavho ya kale nga ha ṱhoho na u vha dzudzanyela u thetshelesa .
Muvhuso u ḓo sumbedza u ḓinekedzela hawo nga u fha Eskom masheleni ane a nga lingana R23 biḽioni ngomu ha ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho .
Kha vha vhudze uri simbolo ndi zwiga kana zwifanyiso zwine zwa imele tshiṅwe tshithu . 
Tsumbanḓila tharu dzo bveledzwa na u vhumba tshipiḓa tsha iḽi ḽiṅwalo :
U ḓivha nga u vhona- u wana na u ṱalusa mafhungo nga u vhona- u ḓivha nga u vhona ha u nemba hu konisa mugudi u vhala , ṅwala na u ita mathemathikhi ;
Nga tshifhinga tshithihi , muvhuso u ḓo ṱavhanyisa ndingedzo ya u topola na u ṋetshedza mavu a tshitshavha a teaho u vha vhudzulo havhuḓi na vhulimi .
Ndondolo a i londiwi nahone u shumiswa ha masheleni ho dzudzanywaho hu a lengiswa u swika hune ha ṱoḓea u vhuedzedzwe hu hulwane . 
Ezwi zwi nga swikelwa nga u phaḓaladzwa ha u thoma ha thekhinoḽodzhi dza ṱhoḓisiso ya vhulwadze ntswa na u khwinisa vhukoni ha sisteme ya mutakalo . 
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa dzikhemikha ḽa u dzi ḓisa Afrika Tshipembe vha tea u vha na thendelo yo khetheaho u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
Tshifhinga tsho fhelaho tsha ḓo : tsumbo , Vho ḓo tea u lindela u itela uri goloi yavho i lugiswe .
b ) Vho Chwayita Mabude ( vho tou dovha hafhu vha nangiwa ) ;
Kha vha sedze zwitatamennde zwi tevhelaho nga ndinganyiso ya khemikhala i tevhelaho : 
Lu ṅwalo lwa No Impediment lwo sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Zwa Munoo .
Muaro wa u tou funa une ha nga ṱoḓiwa muhumbulo wa vhuvhili na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho
U ḓivha tshivhumbeo tsha zwibveledzwazwo shumiswaho u itela ndivho dzo fhambanaho ( tsumbo , ṱhaluso , ṱhalutshedzo , zwiitisi na zwi zwi ḓisaho kha kharikhuḽamu yoṱhe na maipfi a u pfukisela / sumbedza / maṱanganyi a elanaho nayo , ( tsumbo , nga maṅwe maipfi , tsha u thoma , ngauri ) .
Vhadzheneleli vha kumedza phosiṱara dzavho na phindulo kha puḽenari .
Nga nḓila iyi madzangalelo a muvhuso , bindu a zwitshavha a nga tsireledzwa . 
Tserekano ya milandu yo vhigwa kha ṅwaha uno zwine zwi amba vhunzhi ha tshifhinga tsho shumiswaho kha ṱhoḓisiso zwo swikisaho kha u lenga u fhedza milandu . 
Dzi katela mbadelo dza phathoḽodzhi , radioḽodzhi , thekhinoḽodzhi dza zwa dzilafho na immuno-suppressants Tshumelo dza vhomakone
Ṱhanziela ya Muthelo wo Kunaho ya mathomo i fanela u rumelwa khathihi na bidi . 
Dolomaithi i songo tsaho ndi tshone tshivhangi tshine tsha vhilaedzisa hune mavu a malaṱwa ane a tea u tsireledza na u vha hone ha ṱhumo na dzideiki dzi sia vhupo hu khombo kha u vha hone ha u ṱanea zwihulwane nga madindi . 
( c ) u shumisa maimo avho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓḓipfumisa kana u ṋea mbuelo zwi songo ḓḓaho kha muthu muṅwe na muṅwe .
Tshelede ya tshumelo idzi yo vhilwa mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano . 
tea u wana thuso ya zwa mulayo .
Sa tsumbo , muṱangano wa u sedza mihumbulo kha Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho kana muṱangano wa u ita bada ntswa kha vhuṅwe vhupo .
U tsireledziwa ha vhana ndi mushumo na vhuḓifhinduleli ha maAfrika Tshipembe vhoṱhe ; vhabebi ; vhaunḓi , nnyi na nnyi khathihi na zwitshavha .
Dziṅwe nyimele nyangaredzi dza mutakalo dzi na masiandaitwa kha mutakalo wa orala na vaisi vesa . 
Mushumo u khou bvelaphanḓa nahone ro davhidzana na vhorakhonṱhiraka vhoṱhe . 
U vhea nga zwigwada mishumo zwi sika vhushumisani ho livhaho na ha vhumone vhukati ha vhatambi kha nḓowetshumo na u tendela mbuelo dza khuvhanganyo na u ṋekana thekhinoḽodzhi kana mafhungo . 
Mbadelo dza u netshedza mushonga u guma kha 30% u swika kha R30 nga mushonga Nyimele dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi
Khoso yo vha yo dzhenelwa nga vhathu vhanzhi , nga maanḓa khoso dza miraḓo miswa , na uri zwe zwa vhigiwa murahu zwo ṱanganedzwa zwavhuḓi . 
U kunakisa ha mbeu dza mapfura a vha mapfura a miroho na zwiṅwe zwibveledzwa ndi maitele a maanḓa a tshelede na , zwo ralo , nḓowetshumo yo ḓala nga vhabveledzi vhahulwane . 
nḓivho ya mibvumo ( phonological awareness ) - vhukoni ha u ṱalusa mibvumo ya luambo sa yo fhambanaho na ṱhalutshedzo .
Ndi vhala bugu
Thandela dza nnyi na nnyi dza vunḓu hu tshi sedzwa fhethu hune ha shumiwa kha hoyu muengedzo na muengedzo wa 5
Khoro i fanela u ita nzudzanyo dza ndaulo dzo teaho u itela uri Komiti dza Wadi dzi ite mishumo nga nḓila yo teaho .
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
Mishumo iyi i nga itwa zwavhuḓi fhethu ha dziḓoroboni hune zwiko zwa masheleni zwa wanala hone nga kha ndambedzo nga vhubindudzi . 
Naho zwo ralo , vhakhethi vho sumbedzisa uri vouthu dzavho a dzi tshimbili dzi si na maga o tiwaho , ngauri thikhedzo ya tshifhingani tshi ḓaho yo ḓisendeka nga nḓisedzo ya tshumelo . 
6 . VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA VHU SHUMISWA LINI ?
thendelano kana thendelano i ṅwevho i ṋekedzaho thendelo yo teaho .
U ya nga ha u tambula ha vhathu , Muhasho uyu u na zwinzhi zwine wa tea u fhindula na zwinzhi zwine wa tea u humbela pfarelo khazwo . 
U ita nyito dza u rangela u vhala na u
Ho sedzwa khumbelo u thoma na themendelo na tshumiso ya Netiweke kana khemisi ya khoria
86. U khethiwa ha Muphuresidennde
Tshifhinga tshoṱhe , vhaswa vha vha vhaṱuṱuwedzi vha tshanduko i bvelaho phanḓa ine ra i ṱoḓa , nga u vha havho na tshivhiti hu re khombo , vha thusa u ita ḓivhazwakale . 
Kapa Devhula 0,1%
U engedza luvhilo lwashu uya kha tswikelelo ya ndivho ya mutakalo wa vhoṱhe nga u khwaṱhisa u itwa ha National Strategic Plan i lwisaho HIV na AIDS .
Nzudzayo dzashu dzi katela u alusa tshiporo tsha tsimbi vhukati ha Sishen ngei Kapa Devhula na Saldanha Bay ngei Kapa Vhukovhela , zwine zwa ḓo sika mishumo minzhi kha mavunḓu oṱhe .
Afrika Tshipembe hu na kupfesesele kwo bveledzwaho zwavhuḓi kwa ndeme ya u dzhenelela ha nnyi na nnyi , zwi elanaho tshoṱhe na tshenzhemo ya lushaka kha pfukiselo ya demokirasi . 
wadi ine ya khou dzinginya thandela iyo ;
Zwa zwino ri a zwi ḓivha uri mbofholowo , pfanelo dza vhathu , dimokirasi na mveledzo zwi na khwaṱhisedzo ya khwiṋe kha tshitshavha tsho funzeaho . 
Naho zwo ralo , muṱalukanyo wa u vha nṱha ha vhatshena a u ngo ṱhonifha na u dzhiela nṱha vhadzulapo avha fhedzi wo dovha wa lingedza u funza vhathu vhashu u dadadza ndeme yashu ye ra bebwa nayo na tshirunzi . 
2.6.2 U ṅwala na vhagudi
Mapholisa vha ḓo engedza mbonalo yavho , vha tshi shumisa maitele aneaḽa e vha a shumisa nga tshifhinga tsha Fulo ḽa Khalaṅwaha ya Madakalo yo Tsireledzeaho .
Tshanduko ya tshihaḓu kha tshivhumbeo tsha tshivhalo tsha vhadzulapo ine ya khou bvelela zwazwino fhaḽa Kapa Vhukovhela khathihi na nzudzanyululo ya tshivhumbeo tsha ngomu tsha miṅwe ya mihasho mushumisi zwo swika he na zwone zwa itisa uri hu vhe na tshilengo tsha u wana mitevhe ya themamveledziso dza ndeme u bva kha mihasho mushumisi . 
Ku dovha kwa shumiswa na vhuponi ha mahayani hune vhathu vha vha na pfanelo ya tshumiso ya vhudzulo ha mavu ane vha vha khao .
Khathihi na u vha na vhudavhidzani vhu bveledzaho na vhashumelwa , vhaṋetshedzi vha tshumelo na Dziofisi dza Dzingu . 
U bviselwa khagala nga vhafunani kana munna / musadzi ndi tshiphiri ngauri vhathu a vha a vha koni u kombetshedzwa u bvisela khagala mbuelo dzavho kha redzhisiṱara ya tshitshavha .
Vha ṋwale na u saina thendelano yo tou ṋwalwaho ine ya bula uri vha tshipiḓa tsha mbumbano
Ngeno ro dzula ro ṱalifha , a hu na mbuno i tikedzaho nga hetshi tshifhinga ya u dzinginya uri tshibveledzi itshi tshi bvelela hafhu nga tshifhinga tsha mutambo . 
Nomboro dza luṱingo dza nyimele ya shishi na mbudziso dza ṱhoḓisiso dza tshutshedzo ya bomo dzi tea u vha tsini kha ṱhingo dzoṱhe zwifhaṱoni . 
Kiḽiniki dzi khou fhaṱiwa kana u engedzwa kha shango ḽoṱhe . 
Thasiki dzi no tea u itwa
A hu na tshikhala tshi sa ḓo ḓadziwaho kha mabambiri a u dzhenisa maraga . 
Ṱhoḓea ya zwiḽiwa Afrika i khou isa phanḓa u vha nṱha kha nḓisedzo yapo , zwi tshi khou itiswa nga nyaluwo ire nṱha ya vhathu , nyengedzedzo ya u pfulutshela dziḓoroboni , nyaluwo ya miholo na u ḓi bveledza nga huhulu ha kiḽasi ya vhathu ya vhukati . 
Arali hu ee , ṱhanziela yo ṋetshedzwa nga nnyi ? 
Zwivhumbeo zwa luambo ( maipfi na mafhungo ) zwi tea u lingwa kha nyimele hu tshi shumiswa zwibveledzwa zwo fhambanaho
u vula dokhumenthe dza PDF . )
Bugu ya Tshiko ya Komiti ya Wadi dplg / GTZ i bula zwauri tshiedziswa tsha u shumiswa ha Khethakanyo 117 ya Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa Muvhuso Wapo , wa 2000 uri hu vhe na maitele a :
Nga murahu ha u vhala tshibveledzwa vhagudi vha nga vhudziswa uri vha fhindule kha tshibveledzwa nga u tou , tsumbo , u ṅwala vhurifhi nga ha zwithu zwo ambiwaho nga hazwo kha tshibveledzwa kana u ṅwala dziṅwe phindulo dza vhusiki kha mafhungo a tshibveledzwa .
Ro no ambedzana na vharangaphanḓa vha zwa poḽitiki vha vhukovhela nahone ri pfa ri na fulufhelo ḽine ḽa vha lufuno na vhuḓikumedzeli vhuhulwane kha mbekanyamushumo dzashu . 
Ṱholambalelano ya nga
Vhunzhi ha zwiimiswa hezwi zwine zwa khou bvelela zwo ranga phanḓa kha u bveledza thandululo ntswa dza u vhulunga maḓi ho sedzwa nyaluwo ya ekonomi ya matshilisano i bveledzeaho fhano shangoni . 
Zwavhuḓivhuḓi , hu na ṱhoḓea ya musaukanyo wa ndeme ya maḓi wo fhelelaho phanḓa ha musi mutshatshame wa zwi tshilaho maḓini u tshi dzhielwa nṱha . 
( a ) vhurumiwa ha tshipentshela ha vhane vha vha -
fomo dza khumbelo .
Mafhungo a tutshelanaho na aya
Hekithara ya mavu
Ṱhoḓea dza u dizaina dza asasimennde ya u ranga dzi anzela u sedzuluswa . 
ndi wana tshifhinga tsha u ṋetshedza zwa vhumvumvusi .
U lavhelesa kha u sika mulayosiṅwa malugana na u ṱuṱuwedza u fhungudza malaṱwa na mbuyedzedzamalaṱwa . 
Sabusidi dza u shumisa dzi do wanala kha nwaha wa u thoma kha Madzangano a Vhashumisi vha Madi ane a do dzhia mishumo na ndondolo ya zwikimu zwa madi a Muvhuso .
3.7 . Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha zwo no swikelwaho kha ndugiselo dza 2017 dza u Pembelela miṅwaha ya ḓana ya Vho O.R Tambo fhasi ha thero : " Vhutshilo na Ifa ḽa Vho O.R Tambo " .
Wadi dzoṱhe kha vhupo ha masipala dzi ḓo vhuelwa kha haya maga . 
Ezwi zwi khwaṱhisedzwa sa afha phimo ya u shaea mishumo ya vundu i tshi fhungudzea nga tshifhinga tshithihi na iyo ya shango . 
Fhedzi , ndi na ipfi iḽi ḽa uri ṱhoḓisiso nangoho dzo itiwa na uri a hu na tshithu tshi dzi hanedzaho kana u ita uri dzi timatimise . 
Gumofulu ḽa R4 470 nga muunḓiwa na R12 518 nga muṱa nga ṅwaha
U bveledzwa hafhu ha ṱhanziela nga murahu ha minwedzi ya rathi a huna mbadelo .
Vhana vha sala vha songo tsireledzea kha zwiito zwa vhuḓifari vhu si havhuḓi ha vhathu vhahulwane vhane vha daha na u nwa mahalwa henefho kha dziphakha dzenedzo . 
Tshanduko kha tshitatamennde itshi 
Ifa la mufu li tea u vhigwa kha Master hu saathu u fhela maduvha a 14 nga murahu ha u lovha ha mufu .
Ndeme ya maḓi tshifhinga tshinzhi i vha i si yavhuḓi fhedzi u vha na magwedzho kha nyimele yavhuḓi zwi ḓisa phambano . 
Arali vha tshi dzula vhudzulavhathu hu si fomala , vha fanela u ḓisa luṅwalo lu re na tshiṱemmbe tsha datumu tsha ofishala u bva kha mukhantselara wa wadi lu khwaṱhisaho ḓiresi yavho ya poswo na ya madzulo .
Bodo dza u sumbedza na u kungedzela fhethu ha nnyi na nnyi
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wo renga zwibveledzwa u bva kha miṱanganelano yapo ya 43 nga R1 684 238.21 , zwi tshi tshimbilelana na madzinginywa a u renga zwapo .
Mbadelo dza u tsa ha zwithu zwi do dzhenisiwa nga zwituku nga zwituku kha vhashumisi vhothe .
( 1 ) Muṅwe na muṅwe ane a farwa a tshi khou humbulelwa uri u na mulandu u na pfanelo ya -
Hezwi zwi thusa kha u ṋetshedza na u wana nḓila yo fhambanaho ya u bveledza fulufulu .
U lugisela mbekanyamushumo ya u fhaṱa Rakhonṱhiraka u tea u shumisana na Muinzhiniara nahone mbekanyamushumo i tea u dzhiela nṱha pfananyo ya mishumo yoṱhe . 
Nga iyi nḓila , ri ḓo ya phanḓa kha u fhelisa vhutshinyi tshitshavhani .
Tsheledemviswa yoṱhe i itwa nga kha sisiṱeme ya mbadelo i re fhethu huthihi . 
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya tshibveledzwa na zwifanyiso
Mulayo wa u Ṱuṱuwedza u Swikelela Mafhungo , 2000
Tsipikiṱere a nga humbela dokhumenthe iṅwe na iṅwe uri a ṋekedzwe , u ita ṱhoḓisiso na u ita dzikhophi dza dokhumenthe , na uri a ṱalutshedzwe nga ha zwoṱhe zwo ṅwalwaho kha idzo dokhumenthe .
Fhethu ha u paka hu dovha ha dzhiiwa sa fhethu ho vuleaho nahone hu konḓaho , fhedzi u vha hone haho hu sia hu na mbudziso nnzhi . 
Ro ṱanganyisa tshumelo idzi , zwo itwa nga u kavhiwa huhulwane hu re hone ha HIV na TB .
Maḓumbu a mithathabo , phenyo na muḓagasi
Ḽa Afrika ḽi na zwiwo zwa nṱhesa zwa vhana vha malwaho zwikunwe nahone vhunzhi hazwo zwi khou ita Vhukovhela ha Afrika na kha zwipiḓa zwa Tshipembe ha Afrika . 
Tshipiḓa / vhupo ha masipala muhulu
Ri tama hafhu u ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe u tshila vhutshilo ha u londa mutakalo u itela u fhungudza vhukwamani ha malwadze a si a phirela ane a nga sa swigiri , malwadze a mbilu na mutsiko wa malofha .
Mishonga i songo ṅwaliswaho kha South African Health Products Regulatory Authority
Thandela na mbekanyamaitele dza bidi dzo no fhela kana dzonovha tsini nau fhela - u bva kha zwi tshiṱediamu , themabveledziso ya vhuendi , maga a tsireledzo , mafhungo a madzulo , kha mutakalo na mbekanyamaitele dza vhathu vhene vha khou humbula u ḓa u dzula lwa tshoṱhe - u khwaṱhisedza fulufhelo kha tshigwada tsha bola ya milenzhe ḽifhasini ine ya ḓo vha thonamenthe ine ya ḓo bvelaphanḓa .
Tshi na vhaofisiri vhane vha shuma nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha polotiki ha khoro yo khethwaho na vhakhantseḽara vho khethwaho .
Ndi zwifhio zwine vha nga ita ?
Khomishini i ḓo dovha ya ṱoḓea u thoma na u ṱhogomela dathabeisi yo ṱanḓavhuwaho ya muvhuso ya mavu oṱhe a muvhuso o ṅwaliswaho nga dzina ḽa muhasho ho katelwa na mavu a muvhuso o sedziwaho naho a songo ṅwalisiwa .
Zwiko zwa dzhenetiki zwa vhulimi zwi songo sumbedzwaho kha ITPGRFA
Firidzhi idzi dzi na milayo yo khwaṱhaho , sa tsumbo , a vha koni u vhea zwibveledzwa zwa mubveledzi o imaho ngauri nahone a hu vheiwi zwibveledzwa zwa vhaṱaṱisani . 
Muṋetshedzi wa tshumelo u lavhelelwa u ṋetshedza mafhungo nga : 
Sa zwenezwo , zwitshavha zwapo zwi na sisiṱeme dza sialala na mvelele dzine vha dzi shumisa u dzhia tsheo nahone izwi zwi nga vha nga zwivhumeo zwinzhi zwo fhambanaho .
Nazwino , ri tea u dovha ra linga mvelelo na masiandaitwa . 
Luṱingo : Fekisi : I-meiḽi : Webusaithi :
Sa tsumbo , bambiri ḽi shumiswa kha pfunzo , vhudavhidzani , tsiravhulwadze , na u pakiwa ha zwiḽiwa na zwibveledzwa zwa zwivhambadzwaseli . 
Zwo vha zwo fanela naa ... ( tsumbo , Zwo vha zwo fanela naa uri makhulu wawe vha mu vhudze tshiṱori ? )
Zwitshavha zwi ḓo kona u shela mulenzhe kha tsheo ya Khoro arali komiti dza wadi dzi tshi shuma nga nḓila yo teaho .
Madalo a 5 nga vhuimana Zwishumsiswa zwa muaro na zwa dzilafho na phurothesisi
Ndondolo a i ṱoḓi nungo fhedzi , fhedzi i dovha ya ṱoḓa zwishumiswa zwa u fhaṱa zwa ndeme kha u londola u fhulufhedzea na nyandiso . 
U vhona zwauri phindulelo ya miṱangano u ya kha nyambo dze kale dza vha dzo siwa nnḓa u itela u swikelela nga huhulu . 
Vha dzhiele nṱha tshifhinga tshine vha ḓo tshi ṱoḓa u sedzulusa matheriala , u bveledza maṅwalo , u ḓa na mihumbulo na u ita ṱhoḓisiso uri vha kone u ḓilugisela nga vhuḓalo malugana na muṱangano .
Vhulanguli vha ita mbilo ya uri u engedzea ha mutshikafhadzo ya phosho i sa langiwi i bvaho vhukavhamabufho i khou kumisa fhethu hu hulwane ha shango ḽine ḽi nga bvela phanḓa , u swika kha tshiimo tshine vhukavhamabufho tshiṅwe tshifhinga tshi nga dzhiwa sa tshine tsha vha na masiandaitwa a si avhuḓi nga maanḓa u fhira avhuḓi . 
21.1. Kha u shela mulenzhe kha u bvisa zwithivheli zwa mbambadzo , Khabinethe yo nyeṱulelwa nga zwa Vhudzulatshidulo ha Afrika Tshipembe ha Tshigwada tsha Mbambadzo ya Veini tsha Ḽifhasi u bva nga Lambamai 2017 u swika nga Shundunthule 2018 .
Hezwi zwi khou ḓa vhukati ha musi Minisiṱa Vho Gigaba vha tshi ṱangana na sekithara dza phuraivethe u vhona uri mushumo wo ṱanganelaho wa muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha zwatsho u ya phanḓa , na uri magemo o vhewaho o swikelelwa .
Vhuthihi na vhunzhi Mu - vha- , tsumbo , muthu - vhathu Mu - mi- , tsumbo , muri - miri Ḽi- ma- , tsumbo , ḽinngo - manngo Tshi- zwi- , tsumbo , tshisibe - zwisibe N-dzi- , tsumbo , nngu - ( dzi ) nngu Lu- , tsumbo , luvhuḓa Vhu- , tsumbo , vhutshilo U- ( ya inifinithivi ( dzinaḽiiti ) /dzherandi ) , tsumbo , U bammbela hu a takadza , U gidima hu a homolosa Fha- , tsumbo , fhasi Ku- , tsumbo , kule Mu- , tsumbo , murahu
Kha vha lange u thomiwa ha kushumele ku vhuedziho kwa ndangulo na tshiṱirathedzhi tsha vhurangaphanḓa . 
Tshitatamennde tsha u konanya tsha PAYE kana mbadelo dzi kolodwaho a dzina thendelano ya kubadelele kwa mbadelo - maḓuvha a u ṋekedza tshitatamennde o fhira kana a huna thendelano ya kubadelele kwa tshelede i kolodwaho .
4.1.7 musi vho ṱanganedzwa kha Mbekanyamushumo , vha ḓo vhewa fhethu ho tsireledzeaho nahone aḓirese yavho a i nga ḓo fhiwa muthu na muthihi , hu nga vha miraḓo ya muṱa ;
Mbetshelwa nthihi ' i shumaho na vhuḓifhinduleli ha pfanelo dza vharangaphanḓa vha sialala ' a i koni u litshiwa na uri yo dzudzwa nga tshivhumbeo tsha u dzudzanywa kha mvetamveto ya Mulayotibe wo kumedzwaho nga khomishini . 
Vhupo ha u tshintshela hune zwiambaro zwi si zwa misi zwa ambarelwa hone
ndi lwa u thoma zwitshavha zwi tshi vhudziswa nga ha mihumbulo yazwo na ngeletshedzo kha mafhungo ane a vha kwama .
Zwiimiswa zwi nga humbelwa uri zwi nange vhathu vha vhumbaho tshigwada tsha komiti ya u shuma . 
Mashudumavhi dziwadi dzo vha dzo ṅwalwa nga dzinomboro hu si na mapa u ṱalutshedzaho ha kona fhedzi vhadzulapo vha si gathi u livhanyisa madzina a vhadzheneli kha khetho na wadi dzavho .
Luhuhi ndi ṅwedzi wa ndeme kha Phalamennde na Maafurika Tshipembe oṱhe .
Vhafariwa vha tea u valelwa dzhele u ya nga tshigwevho tshe vha fhiwa nga fhasi ha Ndima iyi . 
U fhindula mbudziso
Muthihi kha vhararu vho fhindulaho o amba uri ha fushei nga hedzi tshumelo dza muvhuso . 
Ikonomi ya Afrika i khou ṋaṋa u ḓisendeka kha tshikhala . 
U shumisa malungekanyi na u dzudzanya paragirafu zwavhuḓi
Zwithu zwi tshilaho zwi ṱoḓa zwiḽiwa u itela nungo , u tshimbila , u aluwa na u lugisa tshinyalelo kha mivhili yazwo . 
Vhunzhi ha fhethu ha u kuvhanganya maḓi a hu tei u lemedzwa nga nṱhani ha ṱhoḓea ya mugodi . 
U ṱalukanya mibvumo i no lemela na i sa lemeli , tsumbo , t sa kha tata , d sa kha dada .
U lavheleswa na u bviswa ha mitevhe i siho ho yo khunyeledzwa . 
U ṱanganedza ṱhingo na milaedza ya minidzhere na u zwi livhisa kha vhadzheneleli vho teaho arali hu na ṱhoḓea . 
Maitele a u humbela zwiitisi o dodombedzwa kha ndangulo dza PAJA .
Nḓivho ya poḽotiki ya dzitshaka , dzingu na yapo , mafhungo a ikonomi na a matshilisano a kwamaho muvhuso wa vundu . 
2 Ndi nga mini mafhunhomatsivhudzi aya e na mushumo ?
Yo ḓoweleesaho ndi ine khayo fhungo ḽithihi kana manzhi a tshimbila oṱhe hu si na tshiga tsha u vhala vhukati hao . 
Miraḓo vha pfumbisa mbuelo dzoṱhe dza mikano na u dzi kovhanya kha mutheo wa fomuḽa ; hu na u badela mukovho wa mbuelo kotara nga kotara . 
Vhukoni ha u sengulusa na ha vhubveledzi kha kuhumbulele kathihi na zwikili zwa u tandulula thaidzo , vhukoni ha ṱhoḓisiso na u saukanya maṅwalwa na nyimele . 
Vhu ṋea vhadzulapo tshikhala tsha u shandukisa mihumbulo ya dzi MP phanḓa ha musi Mulayotibe u tshi vha mulayo .
muthetshelesi u a kona u pfesesa kuvhonele kwa muṅwe na u kona u pfesesa zwitenṅwa nga nḓila ya khwiṋe
U vha khagala : Vhagudi vha nga shela mulenzhe kha u pulana na u kuvhanganya vhuṱanzi . 
Tshitshavha tsha Mamosilemu tshi fanela u kwamiwa sa sia ḽi kwameaho na ḽi re na dzangalelo . 
Hu na zwithu zwine zwa nga vhanga khombo muḓini wa haṋu ?
Ha u paka hu tea u vhewa kule na tshiṱaraṱa nga murahu ha zwifhaṱo . 
Hezwi zwi thusa mivhili yashu uri i shumise zwiḽiwa zwe ra ḓa .
Zwazwino ndi tama u ṋea muvhigo wa mvelaphanḓa yo vhaho hone u bva kha Mulaedza wa Lushaka wo fhiraho na u amba ngaha Mbekanyamushumo ya Kushumele ya 2013 .
Hu na mushumo muhulwane vhukuma wa vhakhantseḽara vha wadi vhane vha vha na vhushaka na wadi nngede khathihi na komiti ya wadi , zwi dovha zwa vha zwa ndeme uri vhakhantseḽara vha PR vha vhudziwe zwithu nahone hune zwa konadzea , vha tea u vha hone kha u shumiswa ha pulane nga u tou angaredza na kha mishumo migede hu tshi vha na vhuṱanzi ha uri mishumo mihulwane ha sekhitha i khou tikedza u shuma ha thandela dza CBP .
Fhedziha , muṅwalimurendi u na hezwi zwine zwa mu fhambanyisa , zwauri u shumisa luambo sa tshishumiswa tshawe tsha ndeme kha u davhidzana muhumbulo wawe . 
Phalamennde ya dimokirasi ya vhuṋa , ye ya thomiwa nga murahu ha khethoguṱe dza 2009 , yo ṱalusa masia maswa o vhalaho a ne a tea u sedziwa .
Ndo omelwa vhukuma nahone ndi a fhulufhela uri na vhaṅwe vhathu na vhone vha na ḓora .
U ṅwala notsi u wana muhumbulo muhulwane ( U sikima )
Vhunzhi ha mivhigo i ṋetshedzwa nga vhalavhelesi u ya nga ṱhoḓea dza vhupfumbudzi ha vhashumi kha muhasho . 
U thoma tshumisano ya midia ya u dzhia ndaulo na u fhindula nga u ṱavhanya mbudziso dza midia ; 
Khabinethe i ita khuwelelo kha tshitshavha tsha dzitshakha u vusuludza ndingo dza u thusa maanḓalanga a Nigeria a uri vhasidzana vha vhofhololwe ; zwihulusa mashango oṱhe a Afrika na Mbumbano ya Afrika u tikedza na u thusa Nigeria kha u wana vhana vho ngalangalaho .
5.3 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo rwela ṱari zwidimela zwa 95 nga ḽa 19 Ṱhafamuhwe 2015 ngei Pretoria zwe zwa fhaṱwa sa tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya R300 biḽioni ya mbulungo ya masheleni ya Transnet ya u vusuludza themamveledziso ya vhuhwalathundu ya shango .
Ri ḓo sedza kha Milayo ya Tshikimu arali ri tshi nga badela mushonga .
Mushelamulenzhe muhulwane kha u fhungudzwa uhu ndi PT ; nga nṱhani ha mbuelo ya fhasi ine ya khou lavhelelwa u kuvhanganywa kha mithelo ya Khasino na Dzibere zwo itiswa nga u tsela fhasi ha mbuelo i sa shumisi hafhu zwo bveledzwa nga u tsela fhasi ha mushumo wa u betsha . 
Mbetshelwa i dovha ya ṱoḓa u itwa u itela zwirekhodi zwa maḓumbu na mimuya uri zwi dzheniswe tsini na saithi , arali zwi sa athu u vha hone . 
( a ) arali u sa fushea ha Muphuresidennde malugana na u yelana ha Mulayotibe na Mulayotewa zwi tshi yelana na maṅwe mafhungo a kwamaho Khoro ; kana
Ndi zwithu zwo ḓoweleaho uri mushumi o vha o eḓela nga tshifhinga tsha mushumo . 
U vhumba dzina ḽo fhelelaho na pulane ya nyito ya u kunguwedza ya Ngomu ha Ḓorobo , ho sedzwa sekhithara dzo fhambanaho u fana na mabindu , vhuendelamashango , na vhaeni vha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Sisiṱeme iyi i tendela vharengisi vha ṅwalisa kha inthanethe , u ṱanganedza tsivhudzo yo itwaho nga mutshini nga kha imeiḽi na uri mafheleloni i tendela vharengisi u rumela dzibidi nga kha inthanethe . 
Ri themendela vhulavhelesi vhuhulwane kha thendara khulwane dza tshifhinga tshilapfu , na u thivhela vhashumi vha muvhuso u tshimbidza dziṅwe tshakha dza mabindu na u ita uri vhathu vha vhe na vhuḓifhinduleli malugana na ndozwo kha milandu yo wanalaho i ya vhukuma ya vhuaḓa .
U pfesesa tshibveledzwa nga vhuḓalo / nḓila yo fhelela - mbonalo dza tshibveledzwa , madzina a bugu , nyolo , girafu , tshati , dayagiramu , ṱhoho , ṱhohwana , u nombora , khepusheni , ṱhoho dza mafhungo , fomethe , tsumbo , khoḽumu ya gurannḓa , nz .
Ṱhanḓavhudzo ya " bisimusi ya bannga " i katela u tenda u bva kha nnyi na nnyi nga u angaredza kha dzi diphosithi sa tshipiḓa tsho ḓoweleaho tsha vhubindudzi hu no khou ambwa nga hayo . 
Ndi zwifhio zwigwada zwa vhathu vho tsireledzeaho na vha sa koni u ḓipilela nga maanḓa ?
Zwo ḓoweleaho nga maanḓa ndi u i shumisa zwiṱuku hu sa athu vha na mulingo u itela u vusuludza mushumo we vha u guda nga mbilu . 
4.72 Ndivho khulwane i nga ndi ya u iledza u vhaisa vhathu zwine zwa vhangwa nga vhuloi .
Thendelano kha uri vhusedzi hu nga si itwe nga nnḓa ha muhumbulo wa thyiori , fhedziha , a u tei u pofudza muthu kha uri mvelelo dza zwa vhusedzi dzi nga vha dzo ḓiimisaho kha dziṅwe thyiori . 
U ya nga vhupo ha mupo zwi ṱoḓa u ṱaluswa , phindulo ya na khwaṱhisedzi ya zwiṱalusi zwi re khagala na zwivhumbi zwa mbonalo ya shango . 
tshinyadzwa lwa tshoṱhe
Muhasho wa Pfunzo ya Western Cape ndi mutholi a ṋeaho zwikhala zwi linganaho , a tevhedzaho mbekanyamaitele ya u dzhiela nzhele vhe vha vha vho kandeledzwa o ḓiimiselaho kha nḓisedzo ya tshumelo . 
Ngauralo ri bveledza maanḓalanga ashu u khwaṱhisa pfanelo dza ndinganyelo dzo bviswaho thwii kha Ndayotewa . 
Matshudeni aya a ḓo isa phanḓa na u swikelela mphomali ṱhukhu na u ṋetshedzwa tshikolodo u swika vha tshi wana digirii nga nṱha ha tshifhinga tsho kalwaho u ya nga ndayo dzi he hone . 
ndi zwifhio zwine vhashelamulenzhe vha ṱoḓa CBPi tshi zwi swikelela ?
I ḓo adza zwine zwa tea u itwa , hani , nga nnyi , lwa tshifhinga tshingafhani , nahone ho shumiswa zwikalo ḓe na tsiko dzifhio .
Maitele maswa a zwa poḽotiki ane a elana na zwa " zwiṱaraṱani " a nga vha na masiandaitwa a vhaisaho arali a songo langwa zwavhuḓi . 
Zwa Ndeme : vha humbelwa u dzhiela nṱha uri u ṱolwa kha zwa mushumo ndi khombekhombe . 
Tshakha idzo ndi :
NṰHA DZA PULANE YA IDP
Vho isa phanḓa nga u amba uri SAPS i na vhufarakani na Yunivesithi ya Potchefstroom ha u isa phanḓa na u gudisa vhashumela vhapo vha forensiki u itela uri vha vhe na nḓivho ya u sedzulusa vhugevhenga ho andaho kha zwigwada zwine zwa nga huvhala . 
Nga ho fanelaho , khothe dza mbilo dza mavu dzo isa phanḓa na u dzhia tsheo sa mafhungo o khethekanaho uri kana ho vha na u bviswa sa zwo pikwaho nga Mulayo wa Mbuedzedzo . 
Kutshimbidzele : Zwigwada zwiṱuku zwa vhaṱanu
A hu katelwi ndondolo ya vhuhoṱa na holodei dza u fhola
U bveledza zwibammbiri , phosiṱara na zwa u vhambadza zwo tou gandiswaho . 
U ṱalutshedza maitele a u thetshelesa
U ita mutsedu u leluwaho , u takuwa nga mulenzhe muthihi na u dzhiṱama nga mulenzhe muthihi , u takuwa nga mulenzhe muthihi na u dzhiṱama nga milenzhe yoṱhe , u takuwa nga mulenzhe yoṱhe na u dzhiṱama nga mulenzhe muthihi
Sa zwenezwi tshenzhemo ya zwinozwino yo zwi sumbedza , maimo a ikonomi ane a sa vhee vhathu na ndondolo ya vhathu sa zwithu zwa ndeme a a tshinyadza , zwihulusa vhashai . 
Tshigwada itsho ndi tshone tshe mudzulatshidzulo wavho a si tshi ṱanganedze , kha vhone vhaṋe kana kha khamphani . 
1.6. Khabinete i dovha hafhu ya fhululedza vhathu vhoṱhe vho wanaho pfufho dza Oda dza Lushaka na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u khwinisa demokirasi yashu na u khwinisa matshilo a maAfurika Tshipembe .
Vha a dovha hafhu vha tendelwa u vha na muthu muṅwe na muṅwe we vha tou ḓinangela u vha tikedza musi vha tshi thoma u dzhia tshitatamennde tshavho,kana kha maitele a ṱhoḓisiso oṱhe .
Hezwi zi katela na u pfumbudzwa ha ha vhatshimbidzi na vhaṅwali , matheriaḽa wa u renga , u dzudzanya zwa zwiḽiwa , zwa u homulusa , vhuendedzi na fhethu zwa kutshimbidzele kuṅwe na kuṅwe kwa u pulana .
U kavhiwa nga HIV , AIDS na maṅwe malwadze a elanaho nao
Ḓisendeka nga vhudzivha vhu re hone , hu si zwililo ;
Vhalwadze vha rumelwa kiḽiniki musi zwo tea kana vha lafhelwa mahayani . 
mbilaelo iṅwe na iṅwe ya u tambudzwa kana u pfiswa vhutungu nga pholisa musi ḽi tshi khou ita mushumo waḽo ;
Kha vha ite khumbelo ya phemithi ya mugodi
U anzela u shumiswa musi o vhudziswa uri a ṱalutshedze uri thyiori i nga shumiswa hani zwavhuḓi kha nyito . 
Arali Mushumisi muṅwe na muṅwe a tshi shumisa matheriala , zwi re ngomu , na tshumelo zwo ṋetshedzwaho kha na nga kha webusaithi ya SARS nga u pfuka mbetshelwa dzo dodombedzwaho hafha , SARS i na pfanelo ya u dzhia vhukando vhuṅwe na vhuṅwe vhune ya vhona ho tea u tsireledza vhuṋe hayo na madzangalelo maṅwe kha webusaithi yeneyo , matheriala na zwi re ngomu . 
Nga iṅwe nḓila maipfi kana mutaladzi wa vhuvhili , u shanda zwo ambwaho nga mutaladzi wa u thoma
xelelwa nga mbuno musi zwo tea
Musi ro sedza nḓila dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi dza vhafhiri vha gondo kana dzi re tshini na vhudzulo ha vhathu , vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha khou humbudzwa uri vha londe mishumo ya nḓila yeneyo i re hone zwino na ya tshifhinga tshiḓaho , zwi tshi kwama vhuḽedzani ha vhanameli kana khorido ya vhuḽedzani ha vhanameli . 
Ro no ḓi dzhia vhukando ha u engedza tshivhalo tsha vhaḓivhi vha zwamutakalo vhane vha khou giradzhuweitha
Kha fhungo heḽi , SADC ḽi khou sedza zwihulwane kha u fhedza mbekanyamaitele ya nḓowetshumo ya dzingu .
Uri miraḓo ya komitiṱhukhu vho thoma u rerisana nga khiraitheria na kuitele kwa pfufho dza khuliso uri dzi tea u vha nga ndi a i tevhelaho . 
Nga u ralo tshitatamende tshiṅwe na tshiṅwe tshine ra ita sa muvhuso tshi nga khakhisa nyambedzano idzo . 
Ndi ngazwo zwi mulayoni na u kombetshedza lutamo lwa nnyi na nnyi na ndaulo khulwane ya nḓowetshumo ya tsireledzo ya phuraivethe ine ya vha na maanḓa mahulu . 
Mbekanyamaitele i fanela hafhu u tshireledza Komiti ya Wadi kha vhudzheneleli ha zwa poḽotiki .
Izwi zwi mbo vha u ṱangana ha tshivhalo tshihulu tsha vhathu . 
U shela mulenzhe a hu ngo tea fhedzi u guma kha vharangaphanḓa vhapo kana avho vhane vha dzhenela kana u tshimbidza miṱangano .
Miṅwe migodi yoṱhe , hu tshi katelwa na migodi mihulwane ine ya sa vhe na masiandaitwa mahulwane kha vhupo ha maḓi , na migodi ya masiandaitwa maṱuku kana a ongolowaho na mishumo ya u bwa . 
U ṅwala maipfi hu tshi shumisa mibvumo yo gudiwaho .
Vhana vha tea u kona u ṱalusa khando dza dzelehana na u vhona uri zwipuka hezwi zwovha zwo fhambana na vhathu . 
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
nḓila ine pfanelo dza sa fhungudzee ngayo
U shumisa mafhungo mbumbano na a konḓaho o fhambanaho
Muṋe wayo muswa u fanela u ṅwalisa tshiendisi madzinani awe .
Hu na ṱhahelelo khulwane ya vhashumi vha ḓivhaho mushumo . 
Vhu khou tikedzwa nga kha Maano a Ikonomi i Penyaho ya Mzansi , ane a khou vhuedzedza nḓowetshumo ya mvelele Afrika Tshipembe kha u shela mulenzhe lwa khwine kha u alusa ikonomi na u sika mishumo .
Ndovhololo , u linga na u ṋea muvhigo zwi tea u itwa tshifhinga yoṱhe ( tshi tsho avhelwaho tshi a zwi tendela ) .
20 . Ḓuvha ḽa u shuma
Vha zhendedzi ḽa nyanḓadzamafhungo vho vha vha tshi ḓo vha vho swika kule kha u ṱana vhugevhenga ha mapholisa dziḓoroboni , sa tsumbo , fhedzi vho nanga u sa zwi ita . 
Kha vhupo uho , vhathu vha a shumisesa madi lune mupo u khakhathini , khathihi na uri vhanwe vhashumisi vha nga si kone u ditika kha u wana mukovhe wavho wa madi .
ndingo dza muṱambuluwo , dokotela wavho u ḓo vha ṋea khaphu ya muṱambuluwo ine vha ḓo tea u ṱambuluwela zwiṱuku khayo .
Pulane ya mveledziso yo ṱanganelaho ndi kuitele kune mimasipala ya dzudzanya pulane ya mveledziso ya tshiṱirathedzhi lwa miṅwaha miṱanu .
o Tshitumbu tsi te u dzheniswa ngomu ha bege ya polythene .
Phalamennde i na Nnḓu mbili , Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu .
Ri khou shuma ri tshi ya kha Mulayotibe wa u Manḓafhadza Vhafumakadzi na Ndinganyiselo ya mbeu , u bvela phanḓa kha u tevhedza hoṱhe kha muvhuso na kha sekithara dza phuraivethena u ita mutsiko afho hune ha vha zwi sa khou tevhedzwa .
Hu na mutheo wo ṱanḓavhuwaho wa u kovhela wo bulwaho kha mvetamveto ya Mulayotibe , zwi a konadzea u engedza u kovhela kha maṅwe masia a mulayo . 
g ) Vho Mzolisi Dyasi ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Phindulo i nga vha kha tshivhumbeo tsha mulaedza kana luṅwalo .
Mahosi na khoro dza sialala vho engedza maanḓa avho u fhira mafhungo a elanaho na zwa vhuhosi fhedzi u ya kha mafhungo a miṱa na a ndaka , hu tshi katelwa ṱhalano , vhuunḓi ha vhana an akhanedzano dza mavu .
Fhedziha , Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho , ri tea u ḓi vhudzisa : uri nyito dzashu dzi ṱalusa nḓila i thembeaho kha vhathu vha Afurika Tshipembe kha miṅwaha ya fumiṱhanu u bva tshe ha thomiwa demokhirasi ; nahone ro bveledza mvelaphanḓa kha vhathu na tshirunzi u bva kha mulayo wa 2004 wa demokhirasi !
( 1 ) Muphuresidennde a nga ri , nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde vha Khorotshitumbe na vharangaphanḓḓa vha mahoro , vhane vha dzhenelela kha khabinethe vha vhumba poso dza vhathusa dziminisiṱa .
Nyedziselo : kutshimbedzele kwa muṱangano
Dziṅwe elementhe kha vhutshilo ha tshitshavha dzi tou vha na tshifhinga , u fana na phetheni ya kulwalele , mishumo , mutevheṱhanḓu wa vhulimi , na pfushi .
Vhuendi ha nnyi na nnyi vhu leluwaho ha tshiporoni na ha magondoni khathihi na zwiendedzi zwa phuraivethe : ṱhiremmbe , bisi , thekhisi , zwiendedzi zwa phuraivethe . 
Lu fhambana na lune lwa wela kha tshigwada tshithihi nalwo nga maipfi , tshivhumbeo na kubulele lushaka lwa tshishumiswa tsha
6.4 Muṅwaleli wa khothe kana mutshutshisi , hune zwa vha zwo tea , u ḓo vha ḓivhadza uri hune ha wanala uri muthu o dzhielwa tshelede musi a tshi fariwa , khothe i ḓo ita ndaela ya uri a badelwe tshelede yeneyo nga u ṱavhanya ;
Poswo ya Mudededzi i hone nahone a i athu u ṋetshedzwa tshelede . 
Avha vhana vho vha vhe ngafhi ?
Tshipiḓa tsha vhudzulo
Vhaṅwe vhaofisiri vho nangiwaho zwi nga itea vha lingea nga maanḓa uri vha dzhenise tshelede ya vho kha maitele a u vhulunga masheleni ane a langwa nga muvhuso . 
Hei ofisi i ḓo ṋetshedza tshumelo ya u vhea ndeme ya zwifhaṱo ye ya topolwa ho sedzwa zwipikwa zwa u vhuedzedzwa na u khwiṋiswa ha mavu , khathihi na tshumelo ya zwa u vhea ndeme kha tshifhaṱo nga u tou funa kha mihasho ine ya ḓo ita khumbelo kha ofisi uri i ite zwenezwo zwa u vhea ndeme ya zwifhaṱo .
Nḓila dza u kovhekana mbuelo 62
Zwa vhukuma , maitele a katela u fukedzwa kana u bwelwa a mathukhwi a zwa ndondolo ya mutakalo , nga u ṱavhanya , u itela u thivhela u nga vha khomboni ha vhathu . 
Ṱhama nnzhi dza vhudzekani dzi engedza khonadzeo yavho ya u wana Eidzi
Kha hezwi zwithu , madzilafho a lambedzwa , a rengwa , a phaḓaladzwa nga muvhuso . 
( b ) ita themendelo kha Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhunduleli ha zwa vhupholisa .
Asia ḽi kha ḓi bvelela ndi mubindudzi wa nga nnḓa ane a kho aluwa nga u ṱavhanyedza kha shango ḽi kha ḓi bvelelaho . 
Vha litshedza tshaini .
Khoro i lavhelesa kushumisele kwa Pulane ya Kushumisele kwa Mugaganyagwama na Nḓisedzo ya Tshumelo nga kha mivhigo ya kotara i ṋetshedzwaho nga Muraḓo wa Khorotshitumbe u itela u vhona uri zwipikwa , sa zwo anḓadzwaho kha zwitshavha na vhafaramikovhe vhoṱhe , zwi a swikelelwa . 
Zwi si na ndavha uri ndingo dzo itiwa nga nnyi , zwishumiswa zwoṱhe zwi tea u vha na ndalukanyo i re mulayoni nahone dzikhophi dzi tea u vha kha muvhigo . 
U ita uri nyito dzi tee-vho na vhagudi vha vhaholefhali .
" Hu vho dudela zwino . "
Maitele a tshandukiso ya mbilo , naho zwo ralo , a nga kha ḓi dzhia tshifhinga . 
Muhasho wa zwa masheleni u ḓo shuma mushumo muhulwane kha u avhela masheleni o teaho u itela nyito dza ndangulo ya zwiwo . 
Zwoṱhe maitele azwo a khagala , o ḓisendeka nga mulayo nahone zwo katelwa kha Mulayo wa Mukovho wa Muthelo wa ṅwaha . 
u vhiga malugana na mvelaphanḓa
U pfuka zwithithisi zwa zwi konḓaho hu tshi katelwa u sukumedza , u kokodza , u fhufha , u shandula masia
Mashumele a mbadelo - u sedzuluswa : Mbadelo kha muṋetshedzi wa tshumelo thwii hune zwa konadzea nga kha themamveleḓziso i re hone kha zwiimiswa zwa masheleni . 
U kona u vhumba maipfi a tshi shumisa themba na pfalandoṱhe .
Nḓowetshumo zwadzo
Nḓivho i tevhelaho : Zwibviswa zwi tevhelaho zwi re zwa pfuma wi a rekhodiwa kha tshitatamennde tsha kushumele kwa masheleni sa " zwibviswa zwa ndaka ya pfuma " nahone zwi a huliswa kha ridzhisiṱara ya ndaka ya muhasho musi hu tshi khunyeledzwa thandela . 
Zwiko zwa mupo
Ro wana mazhendedzi o itaho mvelaphanḓa khulwane kha tshumelo khulwane dzo kalwaho , hu si zwoṱhe zwe vha ita . 
Naho zwo ralo , zwishumiswa zwa nnyi na nnyi na zwone zwi a ṋetshedzwa lwa phuraivethe , musi tshumelo yo ṋetshedzwaho muvhuso i tshi dzhiiwa sa i so ngo linganelaho . 
Muhasho wa Gwama wa Lushaka wo gandisa Bambiri ḽa Milayo ḽine vhathu vha tea ṱahisa vhupfiwa havho nga haḽo na u ṋea makumedzwa nga ha u thelisa zwinwiwa zwa swigiri . 
U fhindula mbudziso dza vhuimo ha nṱha dzi no bva kha pharagirafu ye ya vhalwa , tsumbo , ngavhe muṋe wa shopho o vha o sia muṋango wo vulea a tshi ya hayani vhuḽa vhusiku .
I ita hezwi nga u dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo na nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka ya mafhungo ane a kwama Mavunḓḓu .
Tsha u thoma , ndeme ya u bveledza i fhira mutengo wo engedzwaho kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe . 
Thendelano ya Abidjan ndi iṅwe ya Thendelano dza 18 kha Dzingu hune puḽane dza nyito dzo itwa nga Mbekanyamushumo ya Mupo wa Mbumbano ya Dzitshakha ( UNEP ) sa tshipiḓa tsha uri dzi thome u shuma dza Adzhenda ya Stockholm ya 1972 .
Mulayotibe wa Vhuvhili wa Khwiṋiso wa Vhana , 2013 u sedza kha u vhona uri vhana vhoṱhe vha a ḓifhelwa nga tshumelo na mbuelo dzo sedzaho kha u swikela ṱhogomelo ya matshilisano na tsireledzo khathihi na u sika sisiṱeme i shumaho ya ndondolavhathu .
Khumbelo ya u dzula u mudzulapo wa Afrika Tshipembe : R128
Zwone zwa ndeme ndi tshanduko dzo ṱanganyiwsaho dza vhushai , khonadzeo ya ikonomi na mupfuluwo ho lavheleswa nyimele ya fhethu uho . 
Tshiṱori tshi tea u vha na mathomo , mutumbu na magumo .
Musi muraḓo o ḓirula mushumo kha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi .
Ambani na khonani yaṋu nga gurannḓa ya kiḽasi i re kha siaṱari 74 .
Hu na maṅwe masia manzhi ane khao khakhululo ya vhuvhusi ha ḽifhasi ya ṱoḓea ; nga u angaredza , mashango a Afrika a bvelaphanḓa na u khwaṱhisedza mafhungo a uri hu na u sa elana hu hulwane vhukati ha khaedu dza ḽifhasi na sisiṱeme dza vhuvhusi dza ḽifhasi dzi re hone u itela u livhana nazwo . 
Musi ndi tshi bvela phanḓa na tshipitshi , ndi ḓo sumbedzisa kha zwithu zwavhuḓi na zwo swikelelwaho sa zwo pulanwaho . 
Vha khou lavhelela u ṱanganedza lini mbuelo dzi bvaho kha u shumisa zwiko kana nḓivho ya sialala ?
Tholokanyonḓivho ya u vhala/ tshibveledzwa tsha u vhala wo tou fombe
Mikumbu ya u fara maluvha , tsimbi dza u khetha fhethu , dzireili na hunwe ha fhethu ho gonyelaho nṱha zwi nga shumiswa kha u dzula khazwo . 
Arali muraḓo muhulwane kana munna kana musadzi wawe a ri ṋetshedza afidevithi yo aniswaho kana a dzhia vhuḓifhinduleli ha u swikelela ṱhoḓea dza ḓuvha na ḓuvha dza ṅwana .
Zwi ḓo dzhiwa uri vhagudi vha a ṱalukanya tshoṱhe kushumisele kwa khamera dzavho . 
U shayea ha bugupfarwa ya mushumisi na ndondolo zwi engedza khombo ya u vha na muthu muthihi fhedzi ane a ḓo vha a na nḓivho yo ḓalaho ya mashumele zwa zwino . 
U bva tshe ha ṋetshedzwa Muvhigo wa u Fhedzisela wa Khomishini khathihi na makumedzwa awo nga ha ndifho , ho no vha na tshilengo tshihulwane kha sia ḽa muvhuso tsha u bvisela khagala bono ḽawo ḽa mbekanyamushumo ya Ndifho na Mbueledzo . 
Avho vhaswa vha ḓo kona u ḓikuvhanganya vha vha mabindu na u ṋekedza tshumelo dza ngade kha zwiimiswa zwa muvhuso . 
Khovhe dzine dza vha dzo tshikafhadzwa nga E. khoḽi dzi tea u ilafhiwa nga zwivhulahazwitzhili na u ṱanzwiwa maḓini o kunaho . 
U vhala nga muthihi nga muthihi na vhavhili-vhavhili zwi ṋea mugudi nḓowenḓowe ya u vhala khathihi na u ṱuṱuwedza u vhala ha u ḓimvumvusa .
2 . Vhuhulwane ha Mulayotewa
U sa vha na mafhungo o teaho a mutholwa nga tshifhinga zwi bveledza uri hu sa vhe na ndangulo ya u thivhela vhatholiwa u ita mbilo musi vha tshi kha ḓi shuma . 
U ṱanganywa ha zwiteṅwa hezwi zwoṱhe kha muhanga wa mugaganyagwama zwi khwinifhadza zwa u vha khagala na vhuḓifhinduleli , zwine zwa ṋetshedza tshifanyiso tshi re khagala tsha muthelo na kushumisele kwa masheleni . 
fulu kalula / zwinzhi
U kwamana na vhashumi kha mafhungo ; na
Arali u hana u vhewa kha itsho tshikhala ha uyo mushumi hu sa pfesesei , DHA i ḓo shumisa milayo yo fanelaho ine ya vha nayo u swikelela thandululo yo faelaho .
( a ) u itwa hu tshi tevhedzwa thendelano vhukati ha Muraḓo wa khorotshitumbe kana khoro dzapo a shumanaho nazwo ,
Nḓisedzo ndi tshumisano vhukati ha vhadzhiamikovhe vhoṱhe nahone Komiti dza Wadi dzi shuma mushumo wa ndeme wa u ṋekedza vhuṱumani vhukati ha tshitshavha na masipala nga kha vhakhantselara vha wadi .
U sedza uri maṅwalo a re na data dza vhalwadze , miṱa na zwitshavha a vhewa hani , ndi afhio na ngafhi . 
Ri tshi ya phanḓa , zwipikwa izwo zwi tea u vhewa na u gaganywa nga vhashelamulenzhe , hu si nga vhurangaphanḓa vha zwa polotiki kana vhalavhelesi . 
Zwino , sa tsumbo , pfanelo yo no kaṱudzwaho nga ndayo i i koni u vusuludzwa nge ha ḓiswa tshandukiso nga murahu . 
Vhorabulasi vha fanela u kuvhangana vha rengisa zwibveledzwa zwavho . 
Tshumisano ya tshiṱirathedzhi ya Afrika ndi tshumisano dzo dzudzanywaho dzo bulwaho , nga maitele a " u vhuelwa fhedzi " na u farisana kha mveledziso , ho sedzwa u livhana na khaedu dzi re hone kha dzhango na u vhona mveledziso dza ikonomi na matshilisano u itela Afrika na vhathu vhaḽo . 
Ṱhoḓisiso dza Makete wa Vhashumisi na zwigwada zwo sedzesaho kha u monithara zwiito zwa vharendi na zwine vha ṱoḓa , khathihi na u sedzesa kha mafulo a u dovhololwa ha zwithu . 
Ri ya mugeroni honyana
Thusedzo ya vharangaphanḓa vhoṱhe ndi ya ndeme kha u swikela zwipikwa zwo ṱanganelaho . 
Milayo yavho na vhukoni ndi zwone mutheo une khawo tsheo dzavhuḓi dza zwa vhupo dza tea u wanala hone . 
U ita nyambedzano nga ha tshiṱori , u topola muhumbulo muhulwane kha maṅwalwa , na vhabvumbedzwa vhahulwane na
Vha lugise tshikhala tsha u vhulunga u itela mabini a u vhulunga , nga maanḓa fhethu hu re nga nnḓa , hu sa dzheni mvula na hu sa dzheni dzimbevha . 
Hu tshi ḓadziswa , Muphuresidennde Vho Zuma vho bvisa muvhigo wa u tou thoma wa ulwu lushaka nga ha Maimo a Vhafumakadzi Afrika Tshipembe .
Zwa nḓevhe , okupheshinala therapi na therapi ya zwa u amba
Ndo takadzwa nga bugu ya mafhungo a bere tshena .
Kuitele kwa u Shuma kwo Teaho na nyendedzi zwi ḓo bveledzwa na u baḓekanywa na tshiimiswa u itela u sika mvelele ya u tevhedza . 
Khari pembelele u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde muswa wa shango ḽashu !
U thetshelesa zwiṱori na zwirendo na u kona u fhindula mbudziso dza maimo a nṱha .
4.5 Khabinethe yo tendelana na u tholiwa ha miraḓo i tevhelaho kha Bodo ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya u Fhaṱa .
Zwi amba nga ha ṱhahelelo ya mbeu na u sa lingana hune ha ṱoḓa u kombamululwa
( b ) tevhedza mithelo ya lushaka ;
U shumisa mafhungo a bvaho kha tshibveledzwa u itela u ola na u ḽebuḽa zwifanyiso , tsumbo : thebuḽu , tshati kana girafu
Hezwi zwi sumbedza u anda nga phesenthe nthihi ya vhadzulapo vhoṱhe vha vundu nga nṱhani ha mipfuluwo . 
Khuvhanganyo ya tshivhalo tshihulwane tsha vhavhambadzi i thoma khonadzeo ya zwiṅwe zwivhumbeo zwa tshumisano i re na zwivhuya zwi fanaho , u fana ṋetshedzo nga vhunzhi u bva kha dziholosele na u kovhelana mimoḓoro . 
U thoma u shumisa maḓadzisi a mbalo sa muthihi , zwivhili , nz .
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza U ṅwala wiḽi na thesitamennde
Mushumo wa mazhendedzi oṱhe a muvhuso a thekhinoḽodzi ya mafhungo u ḓo livhanyiswa na ndivho idzi .
10.1 Mishumo nyangaredzi
Hezwi zwi amba uri makumedzwa a tea u itelwa vhagudi vhane vha nanga u sa dzhenelela .
Khumbelo dzo ḓisendekaho kha ṱhoḓea dza kale a dzi nga dzhielwi nnḓa . 
Ngauri ndi nga kha u anetshela tshiṱori hune muya wa tshitshavha tshashu wa thubiwa hone , u sumbedzisa izwo zwine ra zwi funesa na u vha zwi khethwa na izwi zwine ra sedza khazwo nga u nyadza sa zwi songo teaho vhathu vha khwine . 
Vhaṋetshedzi vha nḓivho ya sialala : zwifhinga zwinzhi tshitshavha tshapo tshi ḓo vha tshone muṋetshedzi wa nḓivho ya sialala fhedzi Mulayo wa Zwitshilaho zwo fhambanaho u dovha wa sumbedza uri muthu muthihi a nga vha muṋetshedzi wa nḓivho ya sialala .
Nyolo na nzudzanyo ya vhudzulo zwi na ṱhuṱhuwedzo ṱhukhu nga ha u fhungudza zwiwo zwa mulilo , fhedzi zwi nga kona u kwama nga huhulu u phaḓalala nga murahu , vhuṅwe vhukoni ha u ponya kha mulilo , na u lwa na mulilo . 
Kale mindende ye ya vha itshi wanwa yo vha itshi dzhiiwa kha mbuelo nga ṅwaha ye ya ṱanganedzwa ngayo . 
U shandukiswa ṅwaha nga ṅwaha .
Khoḽomu ya tshanḓa tsha u ḽa i sumbedza phindulo dza SMS dzo ṱumanywa na thaidzo iṅwe na iṅwe .
Ano mawanwa ndi a ndeme nga maanḓa ho sedzwa uri tshiṱuṱuwedzi tsha u ṱhaṱhuvha uhu zwo vha zwa u ita uri hu pfadze tshanduko dzo lavhelelwaho kha thikhedzo ya mugaganyagwama wa sekhithara . 
Nga u ralo muṱoḓisisi o vha a na sia ḽawe ḽa ṱhoḓisiso he a vha a tshi nga ita ṱhoḓisiso na hune o vha a tshi nga ganḓisa mafhungo . 
U sumbedza tshenzhemo yo shumiswaho kha u thoma mushumo . 
Zwenezwo maitele a ṱoḓa huṅwe u dzhielwa nzhele ha thandela na mishumo zwo pulanwaho nga muhasho . 
Mushumo wa yuniti idzi ndi u khwinisa u tevhedza furemiweke ya ndaulo kha masia o fhambanaho . 
Minidzhere dza khoro dzi wana mivhigo u bva kha Yuniti ya u Dzhenelela ha Tshitshavha kana nyito ya ndaulo u itela uri i lavheleswe nga ndangulo i sa athu iswa kha komitindauli kana komitindauli ya meyara u itela tsheo ya polotiki .
Miṱa ine ya vha kha Tshikimu tsha SABC tsha Phungudzelo ya ḽaisentsi ya TV .
Mafhungo a uri Eskom i nga ya kha maraga ya zwa masheleni na u kuvhanganya masheleni a phuraivethe kha phimo dza nzwalelo dza nṱha ndi a ndeme vhukuma kha ikonomi khulwane . 
Khumbelo ya u walisa sa dzhendedzi la CIPRO
U fhungudza tshivhalo tsha vhugevhenga nga u lwa naho . 
Vhagudi vha tea u vha na ḓivhaipfi yo ṱanḓavhuwaho ine ngayo ya vha tshone Tshipiḓa tsha ndeme siani ḽa u konisa muthu u ita nyambedzano i pfadzaho . Ḓivhaipfi yo ṱanḓavhuwaho ndi ya ndeme kha zwikili zwoṱhe zwa luambo , nga maanḓa ro sedzeswa U amba na U ṅwala .
U fhungudza u ḓalesa ha vhafariwa hune ra hone zwa zwino zwo swikisa kha u vhulunga zwihulu sa zwi sumbedzwaho kha muvhigo wa khethekanyo washu ya masheleni . 
Ndi nga mini hu songo vha na muthu we a ḓa u thusa mutukana uyu ?
Mulanguli wa thandela ndi muthu we a tholelwa u khwaṱhisedza uri thandela i a bvuledzwa kana u khunyeledzwa .
Muvhuso wapo u shuma kha vhupo ha vhusimamilayo , zwi khwaṱhisaho ndeme ya u tevhedza mulayo . 
Muhasho wo ṱanganywa kha matavhi a ṱahe u itela nḓisedzo ya tshumelo yavhuḓi na tshumisano ya khwine . 
ZWANDEME !
139 . U dzhenelela ha vunḓu kha zwa muvhuso wapo
GCIS i khou dzudzanya miṱangano ya zwigwada zwa nyanḓadzamafhungo , ine ya ḓo vha hone u bva nga ḽa 9 u swika ḽa 18 Fulwi 2017 .
Themamveledziso zwi amba tsinga dzine vhathu , thundu , tshumelo na mihumbulo zwa elela vhukati ha mashango ashu . 
Mugudisi : Ricki Herbert .
Tsha u thoma , ikonomi i kha ḓi vha i kungaho kha vhubindudzi .
Khoro i tea u kumedza muvhigo wa ṅwaha nga mishumo yayo kha Minista kha miṅwedzi miraru ya mafhelo a ṅwaha wa muvhalelano . 
Riṋe ro vhone ro vha fha zwe ra vha ro fara .
Vhaṱun ḓi vha nga shumisa mbekanyamushumo iyi .
Mashudumavhi , vhunzhi ha vhorabulasi vho lingedzaho u shumisa sisiṱeme idzo zwi nga vha khwiṋe vho eletshedzwa u sedza kha nungo dza ndangulo dzo fhimiwaho u ya kha vhubveledzi ha masephenene a ndeme ya khwiṋe nahone manzhi . 
4.58 Mbetshelo i iledza zwa u vhidza muṅwe muthu uri ndi muloi kana u sumba muṅwe uri o lowa muṅwe .
Hu na tshumisano na dziṅwe khethekanyo dza muvhuso vhukati ha ṅwaha , ro kona u vha vhathu vho sedzesaho kha u wana nḓila dza u ṱavhanyedzisa u fhedziswa ha thandela dza vhudzulo ha vhathu . 
U ṋetshedza tshumelo dza mutakalo wa maṋo dzo fhelelaho dzine dza swikelelea na u ṋetshedza puḽatifomo ya vhugudisi na ṱhoḓisiso ndi zwa ndeme kha muhasho . 
Vha toda thuso nga thaidzo dze vha tangana nadzo kha website ?
Nndwa iyi nga vhathu vhaswa yo ḓo livha kha mveledziso ya maitele a pfunzo ane a ṱhonifha tshirunzi tsha vhathu , phambano dza mvelele na mbofholowo ya u nanga na ane a lwela u ṋea vhuswikeleli hu linganaho .
Phurogireme ya Vhukoni ndi zwipiḓa zwa u fhaṱa kha Ndalukanyo dza Lushaka kha Kuvhusele kwa Komiti ya WadiNQF 2
Phinulo kanzhi dzi ḓo vha dzi si dza vhuḓi .
Senthara dzi shuma kha maimo o fhambanaho , u bva kha u ṱuṱuwedza yo angaredzaho matshilisano na mvelele , mbekanyamushumo dzo bvelelaho na vhugudisi ha mushumo . 
Zwinga dzhia miṅwedzi ya rathi u ṅwalisa tshiimiswa tshavho .
Tshumelo ya Muvhuso i shumaho , i konaho ire na ndivho ya u bvelela
Mbekanyamushumo dza mveledziso ya phurofeshinala dzi nga vha dzi sa swikelelei nga ṅwambo wa nyendo ndapfu dzine vhadededzi vha tea u dzi tshimbila u ya u dzhenelela . 
( b ) Hafu ya madzulo a bvaho kha mutevhe wa lushaka wo ṋekedzwaho nga mahoro eneo kana mutevhe wa dzingu fhethu he mutevhe wa lushaka u si nekedzwe ' .
Nyengedzedzo ya tshikolodo tsha fhano hayani i bvela phanḓa na u sumbedza ṱhoḓea ya fhasi ya tshikolodo , khathihi na phaḓaladzo yo ṱanḓavhuwaho na ṱhoḓea ya tshikolodo tshi konḓaho tshi khou shumiswa nga dzibannga malugana na ḽounu miṱani na dzikhamphani . 
( c ) tsumbo ya u ḓḓiimisela u koloda na zwiṅwe zwivhumbeo zwa milandu ya muvhuso zwine zwa ḓḓo gonyisa zwikolodo zwa muvhuso kha ṅwaha u tevhelaho .
Ṱhoḓisiso kha madokotela a ḓorobofulu yo topola u homelwa ha madokotela mishumoni i re na mutsiko sa yone khaedu khulwane . 
Sisiṱemethikhedzi
Uri vha fhiwe Pfanelo dza u Ṱavha Zwimela Zwiswa , tshaka dza zwimela dzi fanela u vha zwiswa , Zwi sa fani na zwiṅwe , Zwi tshigwada tshithihi , zwi sa shanduki ( DUS ) zwa dovh zwa vhana dzina ḽi ṱanganedzeaho ( dzina ḽa tshigwada ) .
Shango ḽo dovha hafhu ḽa shumisa tshikhala tsho ṋetshedzwaho nga AGM u fara miṱangano ya mashango mavhili na mashango o vhalaho ane a vha na vhudugambilu vhu fanaho na hashu ha u lwa na vhugevhenga ho dzudzanywaho na vhutherorisi . 
THEKHINOḼODZHI DZA TSIVHUDZO NA VHUDAVHIDZANI
2 x 2D zwikene zwa ultrasound zwi ṋetshedzwaho kha mbuelo ya vhuimana 100% ya mutengo wa Tshikimu - Vhomakone
Arali tshiṅwe tsha zwa murahu tsha sa shumisa lwo khunyelelaho nga tshiitisi tshiṅwe na tshiṅwe , zwo salaho zwi ḓo bvela phanḓa na u shuma naho zwo ralo . 
Kha sia ḽa maitele a mbumbo ya shango , mumono , na ḓivhazwakale , matshudeni vha tea u ṋetshedza ṱhalutshedzo vho sedza kha zwipiḓa zwa mumono na maitele . 
Ḓirama Gireidi ya 7 : Ḽitambwa ḽa luṱa 1-2
Kha iyi ndima , vhadzheneli vha tea u dzhiela nṱha u ṅwala maambiwa , u wana zwine zwa tea u katelwa kha maambiwa na u lavhelesa ngona dza u ṅwala maambiwa .
Khonani dza GEMS Kha shango ḽoṱhe vhaṋetshedzatshumelo vha fhiraho 12 000 , vha ngaho dziGP , madokotela a maṋo , vhoradzikhemisi , dzifisiotherapi , vhorasaikhoḽodzhi , therapisithi dza tshipitshi na madokotela a maṱo vho ḓiṅwalisa u vha " khonani dza GEMS " .
Vhasedzulusi vha fanela u tendelana kha nyendedzi dzi re khagala na dzo dodombedzwaho vha sa athu ita kuitele kwa u sedzulusa u itela u khwaṱhisedza uri u fana ha zwilinganyo hu dzudzwa ho ralo . 
Pfanelo dza vhathu dzi ḓo dzula dzi tshi fana hu sa sedzwi lushaka , muvhala kana mbeu ;
Ndivhanelo : U bveledza na u lnga mugaganyagwama wa tshumelo ya khemisi na u monithara zwibviswa . 
Ndi tshakha dza mbeu fhedzi dze dza themendelwa nga fhasi ha Mulayo wa Khwiniso ya Zwimela wa 1976 , dzine dza lingwa u sedza vhuḓi hadzo .
Tshumelo i ḓo ṋetshedzwa HANI ?
U bveledzwa ha tshiedza u dzhenelelaho zwi nga katela u olwa kha nḓivho ya vhashelamulenzhe u ya nga vhukoni ha mashumele na uri kudzhenele kwo ḓisendekaho nga mvelelo ku nga khwiṋisa u itwa ha madzhenele ayo . 
Muhweleli u tea u ḓadza fomo ya u ṅwalisa mbilaelo ( Fomo 1 ) , ine i nga waniwa kha ofisi iṅwe na iṅwe ya IPID .
Mbadelo dza zwino dzo itwaho kha ndinganyiso ya vhashumi na thundu na tshumelo ndi zwone zwiṱuṱuwedzi zwihulwanesa zwa tshinyalelo ya mbekanyamushumo . 
Kuitele kwa tshanduko ku na masiandaitwa mahulwane kha tshiimiswa kha vhupo ha vhupileli . 
1 . Avho vhane vha ṋetshedza tswikelelo kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo .
u pulana na u ita mugaganyagwama hu re khagala
Vha ḓo ita ndingo dza maṱo kha senthara ya u linga kana , vha nga ya kha dokotela wa maṱo a re na ndalukano na u isa fomo senthara ya ndingo .
Ri khou ṱoḓa u sika kuvhonele kwo khetheaho kuswa kwa vhupulani ha ekonomi , ku songo ḓalesaho ndaulo ya vhaḓivhi vha zwa tekiniki fhedzi kwo ḓalesaho u shela mulenzhe na vhukwamani . 
Zhendedzi ḽi luvheledza u isa phanḓa na maitele , u vhulunga fhungo henefha Vienna , u ṱuṱuwedza hafhu vhufarani , u vhona uri hu na u tevhedzwa ha mulayo , u thivhela New York nga nnḓa ha musi tshivhumbeo tshoṱhe tshi tshi nga wa , sa izwi u vunḓekana zwi na dzilafho ḽazwo fhano . 
Zwo sedzwaho afho nṱha ndi zwa ndeme musi hu tshi itwa zwa u thoma vhugudisi .
U shumiswa ha zwishumiswa zwa mbekanyamaitele u ṱuṱuwedza thivhelo , phungudzo na u bveledzululwa ha malaṱwa . 
Mbekanyamaitele ya masheleni i tshi tshimbilelana na mushumo wa ṱho ḓisiso kha tshifhinga itshi .
Zwenezwino , vhubveledzi hu si ha tshitandadi tsha nṱha hu fanaho hone huṋe hu khou vha zwivhambadzwa , nga vhanga ḽa tshipiḓa tshihulwane kha rekhodo ya tshikalo tshihulwane ya China na India kha sisiṱeme ya u vhambadza ya ḽifhasi . 
Mugaganyagwama wa mahoḽa
Afurika Tshipembe ḽi ḓo ṱangana na dzhango kha u pembelela tshihumbudzi tsha vhu 50 tsha Mbumbano ya Afurika .
Thandela ya Freedom Park : Tshipikwa tsha thandela iyi ndi u thoma zwivhumbeo zwa mvelele zwi vhonalaho zwine zwa pembelela na u elelwa mishumo ya Afrika Tshipembe yo fhambanaho na u vha ya ndeme , i bvaho kha tshifhinga tsha thangela ḓivhazwakale , vhukoloni na nndwa ya dimokirasi , na uri tsha u fhedzisela i fhela nga bono ḽa vhumatshelo . 
( c ) u bveledza muvhuso u pfalaho , u re khagala , u re na vhuḓḓifhinduleli na u ṱumekana wa Riphabuḽiki yoṱhe ;
( 4 ) Muphuresidennde , hu tshi tevhelwa themendelo ya Buthano ḽa lushaka , u tea u thola Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi , Muoditha Dzhenerala na Miraḓo ya -
Muṅwe mufareli o vhonala a tshi kwamea nga uri , kha zwoṱhe , vhunzhi ha mabindu o dzudzanyeaho ha ngo ḓiimisela , kana ha ngo sumbedza vhuḓiimiseli ho fhelelaho , kha Vhufareli . 
Kuitele kwa Musaukanyo wa Nḓila wa Ndeme - mishumo ya Nḓila ya Ndeme yo topolwaho kha shedulu ya thandela i shumiswa sa mutheo wa u vhea iṱo shedulu ya thandela . 
Tsheo yashu ya u lwa ro ṱanganela na maanḓa a vhushai i dzula yo khwaṱha . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho kha Khoro
U ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo a na ṱhanziela - digirii /dipu ḽoma ya miṅwaha miraru na tshenzhemo ṱhukhusa ya ṅwaha muthihi
Vha tshi ṅwala atikiḽi vhalingiwa vha tea u ṱalutshedza uri ndi ngani King vha tshi dzhiwa vha sa tou vha tsumbo yavhuḓi ya mikhwa vha murafho yavho fhedzi vha tshi dovha hafhu vha dzhiwa sa tshishandukisi tsha ḽifhasi . 
Ro vha vhudzisa vhoṱhe , ri khou ṱoḓa ngeletshedzo , kha vhone ri khou ṱoḓa zwithu zwivhili . 
Vhalambedzi vha nga nnḓa na vhone vha nga iwa khavho u itela u thusa kha dziṅwe nyimele . 
Naho hu na mbuelo dzo khwaṱhaho , u kwanyeledzwa ha zwiko zwa muvhalelano ho fhungudza vhukoni ha Bannga ya Mbuelo u kona u wana mbuelo dza thengiselano dza nnḓa . 
( 3 ) Pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi na mikano i re kha kana ine ha khou ambiwa nga hayo kha khethekanyo ya 36 , kana huṅwe kha Mulayotibe .
B Ndangulo kha zwa vhuloi
Vha fanela u tevhedza maga maṅwe na maṅwe a khaṱhululo , arali a hone .
Khasho dza nyanḓadzamafhungo , nga mannḓa SABC , dzi ḓo hasha mbekanyamushumo dzi ambaho ngaha Afurika Tshipembe ḽi sa ṱaluli nga mbeu , nga muvhala , ḽi na ndinganyo na demokirasi .
Ngauralo , ndi dzifhio khaedu dza zwa mutakalo dzine dza ṱumanywa nga maanḓa na tsireledzo ya vhathu ? 
Mulayo wa Zwiimiswa wa Masipala wa 1998 u amba uri masipala u na pfanelo ya u fhelisa Komiti ya Wadi arali i tshi khou kundelwa u swikela ndivhotiwa yayo .
Khombo khulwanesa ya u fhelelwa nga amonia i itea musi wa u phaḓaladza . 
Arali vhulapfu vhuhulwane ha vha hu khou ṱoḓea , izwi zwi ḓo dodombedzwa kha Zwidodombedzwa zwa Tekeniki zwo Dodombedzwaho . 
Mashudumavhi , vhugevhenga ano maḓuvha ho hula nga nḓila ine muthu u a vhulawa naho a songo vhuya a thoma a pomokiwa vhuloi .
Ho tou topolwa kha zwinzhi , mbekanyamaitele i khou sedza kha u wanela mavu vhadzuli vha mabulasini ngeno i tshi khou lingedza na u shandukisa maitele a vhuṋe ha mavu kha shango ḽashu khathihi na u manḓafhadza vhashumi uri vha wane mikovhe kha mabindu a zwa mabulasi .
Sumbedzani kuhumbulele kwa ṱhuṱhuwedzo ya ḽifhasi malugana na mabindu a musalauno na tshitshavha : 
4.1.3 Mhlekwa v Murangaphanḓa wa Ndaulo ya Dzingu ḽa Tembuland ; Feni v Murangaphanḓa wa Vhukovhela ha Ndaulo ya Dzingu ḽa Tembuland 2001 ( 1 ) SA 574 ( Tk ) ; 2000 ( 9 ) BCLR 979 ( Tk ) , khothe yo hanedzana na tsheo ya Khothe dza ndaulo ya Dzingu .
Izwo zwo ḓo takadza Masindi vhukuma , vhunga a si tsha ḓo tou lindela khaladzi awe Dakalo a tshi mu gabulela hemmbe .
Zwa u lidza , sa ngoma , tshele , zwiombo , nz .
Ri ḓo vha rumela izwi nga Ḽara ṅwaha muṅwe na muṅwe uri vha kone u dzhia tsheo hu na tshifhinga u itela ṅwaha u ḓaho .
U ṱamba maṋo .
Vha badele mbadelo ine ya ṱo ḓea kha ofisi ya u badela vha ise rasithi vha kha desike ya mafhungo .
Ṱhanziela dza ndalukano a dzo ngo tea u vha khophi dza khophi dzo sethifaiwaho . 
CC i nga balanganywa nga ṅwambo wa zwi kwamaho khothe kana nga tsheo ya miraḓo .
Thero ya uno ṅwaha ndi : " U Thoma Mvelele ya Nḓisedzo ya Tshumelo yo Sedzaho kha Vhadzulapo : U shumisana na Vhaswa u itela Tshanduko ya Afrika . "
Honeha , hu si na mathomo a mushumo wa maitele a u laṱa o teaho , dzi vha thaidzo dzi konadzeaho dza khovhakhombo ya vhuḓi , tshikafhadzo na mutakalo . 
Arali hu hai , lushaka lwavho ndi lufhio ? 
Hezwi zwi amba uri masipala wapo u tea u khwinisa masia aya , nga maanḓa mbuelo , hune phambano ya vha khulwanesa nga maanḓa sa zwe zwa dzhielwa nṱha mathomoni . 
Fhethu hune zwiito zwa ikonomi zwa khou itwa hone azwi sokou phaḓaladzwa na kha maṅwe madzingu u mona na shango kana vhuṅwe vhupo u mona na ḽifhasi . 
Muṱalukanyo wa saintsi u ṱalutshedzwa u fhambana nga vhathu vha thendo dzo fhambanaho , naho zwa vhukuma saintsi itshi dzula yo ralo . 
7 . Mulayo wa u Swikelela Mafhungo a Masipala , 2000
U ṄWALA NGA MAAMBIWA ZWO TEA nahone ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha u shela mulenzhe kha mishumo ya komiti .
Vhane vha mabindu mahulwane ndi vhaphaḓaladzi vha vhafari vha tshiṱoko , na u fhambanywa ha vhuṋe u bva kha vhulanguli ho ṱoḓou u vha ṱhanganyelo . 
Nga maanḓa , ṱhoḓea i nga ha u wana na u kovhelana nḓivho ntswa . 
Mithetshelo i re miswa kha nṋe
U khwinisa mbuelo na u sika mishumo , nga maanḓa kha sekhithara dza fomaḽa dza phuraivethe nyaluwo i ḓo shanduka u fhungudza vhushai . 
U wana , kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi .
Mbuelo dza vhuimana ( hu tshi katelwa mubebisi )
I dovha ya lilela u vhona uri hu na u lingana kha u wana mavu , zwoṱhe zwo sedza kha mveledziso ya ikonomi na tshanduko ya zwa vhulimi .
a ) maṅwalo a mafhungo .
Kupfesesele kwavho ku a fhambana sa musi vha tshi shumana na muhumbulo u khwaṱhisedza kana u sa u khwaṱhisedza . 
Hu tea u kandiswa minwe u itela u khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo , na u dzudzanya database ya HANIS .
Muvhuso u tea u themendela mbuelo i re khulwane fhasi ha mbekanyamushumo ya kale na ntswa naa ? 
Ro guda sisiṱeme dza ḽa Argentina na India na u fulufhela u ḓivhadza zwiṅwe zwa izwo u itela luṱa lwa 2 . 
Mueletshedzi wa Maanḓalanga o tendela uri Minista ha ngo khakha musi a tshi ṋea mbuelo dza vhukuma nahone o zwi ta zwavhuḓi nga matshimbidzelwe one hu na ṱhonifho i re khagala . 
Thandela na thusedzo ndi zwone zwo pikwaho zwihulwane kha vhaswa vha Afrika Tshipembe khathihi na vhaaluwa vha re khomboni ya u kwamea nga mvelelo dzi si dzavhuḓi dza vhudakwa . 
U vhala na u haseledza na muṅwe nga zwe a ṅwala na mudzulatsini .
Vha fanela u imisa kana u fhungudza ndozwo ya tsireledzo ya zwimela na bayodaivesithi ya tshimela kha tshikalo tsha tshiṱiriki . 
TSHIBOGISI tsha N hu na tshakha dzo fhambanaho dza vhashumisi vha zwiko zwa zwi tshilaho na nḓivho ya sialala .
maitele a vhuṱanzi
Matshudeni a khou eletshedzwa u sedzulusa khethekanyo iyi zwihulwane phanḓa ha u dzhenela muṱangano uyu . 
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa u swikela nahone nga nḓila-ḓe ?
Vhatshimbidzi vha wadi - vhane vha ḓo bva kha miraḓoya Komiti ya Wadi yo khethwaho kana hu nga vha vhathu vho fhambanaho vha tshitshavha u fana na vhathu vhane vha shuma nga u tou funa,vharangaphanḓa vha vhurereli na vha mihumbulo , kana vhathu vha zwiko zwa zwitshavha u fana na vhashumeli vha muvhuso vho yahoo u awela , vhagudisi , murangaphanḓa wa tshigwada tsha vhafumakadzi , nz .
Ikonomi idzi dzi ḓo ṱangana na nyengedzedzo yo linganelaho kha mbuelo nga muthu nga muthu . 
Uno muvhuso u dzhia maga o khwaṱhaho a u shumisa mbekanyandeme dzashu ṱhanu dza ndeme : mishumo , mutakalo , pfunzo , mveledziso ya mashangohaya , na u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa . 
4 . Thendelano ya mutengo wa Antiriṱhirovairaḽa
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Zhendedzi la Afrika Tshipembe la Vhutsireledzi ha zwa Matshilisano .
U gonya na u tsa na zwiṱaluli zwa phimo ya thengiselano zwi fanela u dzhielwa nṱha , sa mitengo yo gonyaho u ya nga tshifhinga . 
Sisiṱeme ya tshikhala tsho vuleaho nahone i sa konḓi zwo ralo ṱoḓa u ṱanganedza zwivhumbeo zwa tshikhala tsho vuleaho zwo fhambanaho , zwine zwa nga kovhanywa nga zwigwada zwa vhashumisi zwo fhambanaho . 
Ri shumisa maḓi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe miḓini yashu .
Bambiri ḽo ṅwaliwaho ḽi ḓo vha ḽi na mbudziso tharu dzi na tshi leme tshi linganaho , zwi tshi bva kha maṅwalo o dzinginywaho mararu na vhonkhetheni vha ḓo tea u fhindula mbudziso tharu dzoṱhe . 
U farana mutshila wa ḓiragoni
U lengisa u holela vhorakhonṱhiraka zwi dovha zwa ita uri vha koloṅwe u isa khothesheni . 
Iṅwe khaedu hafhu ndi ya u bvela phanḓa na u wana thandululo ntswa dzine dza nga ita uri hu vhe na mbuelo dza nṱhesa dza ikonomi kha phothifolio ya ndaka dza vunḓu , ngeno nga thungo hu tshi khou swikelelwa zwipikwa zwa Muhasho zwa matshilele na mveledziso . 
1.2 . Khabinethe yo ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Presidential Press Corps ( PPC ) nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma .
FAMSA ya Lushaka
Minisṱa wa Pfunzo ya Mutheo , Vho AngieMotshekga,MPna Muvhuso vho ḓiimisela u khwinisa vhukoni ha ḽitheresi na nyumeresi ha vhagudi vhashu .
Mudzuli wa zwifhaṱo zwifhio na zwifhio u tea u vhiga nga u ṱavhanya mulilo muṅwe na muṅwe , khombo kana u laṱa hu katelaho thukuta dza khombo kha zwifhaṱo zwe zwa vhanga tshinyalelo kha ndaka , ndondolo ya zwa mupo kana fuvhalo kha vhathu kana zwipuka kha vha Tshumelo . 
Harane yo vhofhaho hovhu vhuḓikumedzeli hohu zwo dzulela u livhisa mafulufulu ashu kha avho vhane vha vha phanḓa , ri tshi khou hudza pfananyo , ndangulo na thikhedzo u bva fhethu ha u kuvhanganela . 
u tevhedza milayo yoṱhe i shumaho kha pfanelo dza vhuṋe ha nḓivho ya vhusiki dziṅwe na dziṅwe ( hu tshi katelwa na zwiphiri zwa bindu zwoṱhe , nzivhanyedziso , tshiga tsumbavhuṋe , dizaini dzo ṅwaliswaho , phemithi na kushumisele kwa ḓiresi ya webusaithi ) ; na 
Hu na ṱhoḓea ya u mveledza mbekanyamushumo dza ikonomi ya vhuvhili dzine dza ri kwama zwihulwane .
Eskom i ḓo bvela phanḓa na u fhaṱa nyengedzedzo ya u ḓadzisa u bveledza muḓagasi khathihi na u khwinisa u londola zwiṱitshi zwayo zwa muḓagasi .
Mvelaphanḓa idzi dzi a ṱuṱuwedza na u isa phanḓa na u ḓisa khaedu dzi konḓaho dza kuitele kwashu kwa tshanduko . 
3.5. Vhulangi ha Mupo wa Lushaka : Mulayotibe wa Khwiṋiso ya zwa Malaṱwa wa 2013 - Mulayotibe u khwiṋisa Mulayo wa zwa Malaṱwa wa 2008 ( Mulayo wa vhu . 59 wa 2008 ) u langaho zwa vhulangi ha malaṱwa u itela u tsireledza mutakalo na mupo .
U thetshelesa a sa dzheneleli , vha tshi sielisana u amba na u vhudzisa mbudziso u itela u pfesesa .
Zwiḽiwa zwa zwifuwo zwi khou ḓura vhukuma zwi tshi rengwa nga tshelede yapo , lune u bveledza mafhi zwa si vhe na phurofiti . 
Matheriala u ḓo ḓisendeka nga bugu ya u ṱalusa khamphani ya masipala . 
U ṱanganedza uri mbambedzo na zwiṅwe u ya nga u sa dzhia sia ho katelwa zwoṱhe zwa miholo a zwi thivhelei mushumoni . 
1.3 . Vhege yo fhiraho , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ita muṱangano wa u ṱanganya vhafaramikovhe na vhaimeleli vha mabindu , vha zwigwada zwa vhurereli , vha zwa vhashumi , vha tshitshavha zwatsho na vhaimeleli vha vhabvannḓa .
Khumbelo ya ? walisa luswayo lwa phukha
Vhathu vha ḓo vhusa
( 5 ) Buthano ḽa Lushaka , hu tshi tevhelwa milayo na nzudzanyo , ḽi nga nanga muṅwe murangaphanḓḓa ane a ḓḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo .
Minisiṱa na Vhafarisa Minisiṱa vha khou ambedzana na vhathu , nga maanḓa vhaswa nga uno ṅwedzi u vha ṱuṱuwedza u dzhia zwikhala kha sekithara dzo fhambanaho u itela u khwinisa matshilo avho na u vha konisa u shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi ya shango ḽashu .
Izwi zwi fhedzisela nga nyimele ya u VHUELWA NA U XELELWA .
U ita nyambedzano nga ha u nanga maipfi na ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho
GCIS a i nga vhi na vhuḓifhinduleli ha u kundelwa u fhindula . 
Zwiga zwa ngafhadzo zwine vha tea u zwi ṱhogomela :
Sekithara ya aquaculture yo vhewa phanḓa nga muvhuso uri i shele mulenzhe kha tsireledzo ya zwiḽiwa na nyaluwo ya ikonomi ya shango .
Vhuongelo ha tshiṱiriki vhu ṋetshedza tswikelo ya vhuongelo ya ngona ya ndeme na u leludzwa ha tswikelo ya fhethu ha vhalwadze ndi ya ndeme . 
Sa izwi maambiwa a tshi ḓo shuma sa rekhodo ya tshiofisi ya zwe zwa bvelela muṱanganoni , vha tea u vhona uri vha ṅwala zwi re zwone .
Havha vhafumakadzi vha ḓo ḓisa vhuswa nga matsheloni vha vhu sia nnḓa . 
Hedzi mbuelo kanzhi dzi isa kha vhatsivhudzi na vhafaramikovhe vho no vhaho hone , u fhira vhafaramikovhe vhaswa vhe vha ḓivhadzwa sa vhavhuelwa vha vhonalaho sa vha vhukuma vha murengelano . 
Nga murahu ha tshiifhinga tshetsho tshi fanaho , Western Cape na Limpopo vho vhiga u gonya ha tshivhalo tsha vhugevhenga ho vhifhesaho kha mitevhe yavho khathihi na u gonya ha vhugevhenga kha mutevhe wa ndaka khathihi na maṅwe mavundu maṋa . 
Ngeno vhaṅwe vha tshi ri u ya havho miṱanganoni zwi vusa khakhathi hayani nga vhanna vhavho vhane vha kwatela uri vhafumakadzi a dzuli mahayani .
Hezwi amba uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana maḓi a tshikalo tsha muteo na tshumelo dza vhuthathazwitzhili dza muteo . 
Zwazwino ikonomi ya inthanethe i nga vha i henefha kha R59 biḽioni Afrika Tshipembe .
Pulane idzi " ngamaanḓa kha zwe dza sedzesa khazwo kha mveledziso ya vhulimi ha mahayani na tsireledzo ya zwiḽiwa " zwi ṱoḓa u katela mishumo yo vhewaho iṱo uri i dzhiiwe nga kha mbekanyamushumo dzapo dza u lwa na vhushai . 
U ṱalutshedzela zwine zwa tou vhonwa
1 . Tsheo dza ndeme dza Khabinethe
Senthara dza vhudavhidzano dzo dzhiela nṱha u ṱanganedza ṱhingo na u dzi bvisa , u dzudza vhukwamani tshifhinga tshoṱhe na vhalanguli vha vhashumi u itela u vhona zwauri phindulo dzo tea na uri dzi elana na tshipikwa tsha Mbekanyamushumo u vhona zwauri hu na tshifhinga tshipfufhi tsho fhelelaho tsha ndondolo . 
-- U sumbedza muhumbulo kana kuvhonele kwau kwo khetheaho na u ṱaṱa u itela u imelela kana u tikedza vhuimo hau
Zwi tevhelaho ndi manweledzo a mbekanyamushumo dza ndeme dza tshifhinga tsha vhutshilo dzine dza ṱoḓea : 
Vha fanela u ita khumbelo ya u adoptha na uri zwi ḓo dziiwa sa u adoptha ha lushaka .
3.3 . Vhuimo ha nṱha ha vhurumelwa ha Afrika Tshipembe vhu ḓo ṋetshedza bidi ya ṋetshedzo ya u vha ṋemuḓi wa Tshipuga tsha Rugby ya Ḽifhasi ngei London nga ḽa 25 Khubvumedzi 2017 . Afrika Tshipembe ḽi na rekhodo i vhonalaho ya u fara vhuṱambo vhu ngaho uvhu .
Kha thendelano , vharengi vha ḓo tea u tenda u ṱanganedza vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza u kuvhanganywa , na mbadelo nyengedzedzwa khathihi na dza ndaṱiso , musi vho lenga u badela . 
Musi dzilafho ḽo no thoma tshiimo tsha guḽukhousu tshi nga vha fhasisa ( " hypo " ) kana tsha vha nṱhesa ( " hyper " ) .
Thero , a i fhinduli fhedzi kha mbekanyamushumo , fhedzi na kha bono ḽa u bvelaphanḓa na u swikela vhukhethoni vhuswa na vhashumisani vha khwaṱhisaho u dzhenelela ha ndeme hune vhupo ho tsireledzeaho ha ita kha pfareledzo ya vhutshilo ḽifhasini . 
Kha u dzudzanyela ikonomi yo bvelelaho na riṋe ri tea u bvelela , ri ḓo ṱanḓavhudza ṱhumanyo ya nethiweke .
Kha vha dzhie phindulo dza zwigwada .
Izwi ndi zwa ndeme kha nyaluwo ya ikonomi na vhuṱaṱisani u mona na dzingu ḽa SADC .
Zwenezwo , u dzhiela nṱha nga vhulondo ha vhuphara vhune nyolo dza vhupo dza vha dzi khou shumiswa u thivhela vhugevhenga ndi zwa ndeme arali nyolo ya vhupo ya shanduka u itela u livhana na thaidzo dza vhukuma . 
Minisiṱa Vho Nhleko vha ḓo bvisa dzimbalombalo idzi hu sa athu fhira ḽa 31 Phando 2017 .
Nga nṱhani ha nyendo ndapfu khathihi na nyimele ya bada dzo vhaisalaho dzi si dzavhuḓi , lwendo lwa u ya na u vhuya khothe lu dzhia awara dza rathi , zwi ambaho uri hu nga dalelwa khothe nthihi nga ḓuvha . 
Sia ḽa thungo ḽa nḓila ya kuitele kwa thendelano ndi nḓila kuitele kwa nndwa kune kwa dzhia uri vha maimo vha shumisa maanḓa u phasisa na u kombetshedza milayo ine ya tikedza madzangalelo avho vhone vhaṋe na u lwa na madzangalelo a vha maimo a fhasi . 
Tsumbo , u anetshela mafhungo kana mafhungomaitei a tshi bula vhuḓipfi na mihumbulo yawe .
Afrika Tshipembe ḽo ṱanganedza fulo iḽi nga 1998 sa ḽiṅwe ḽa maano a u dzhenelela kha u sika tshitshavha tshi si na pfudzungule .
Tshifhinga tsho dzinginywaho tsha Mishumo ya Ndima ya u Thoma : 1 awara na minetse dza 45
U tholiwa uho hu khwathisa vhuḓikumedzeli ha Afrika Tshipembe kha ndinganyo ya mbeu kha tshiimo tsha nṱhesa na u ṱavhanyisa tshanduko ya mulayo .
madzangano a zwa mvelele , sa tsumbo,vhutsila , muzika
7 Fhethu ho fhambananaho........14
Tshiko : Nzuleletsedzwa ya Seymour , mbudziso dza u dzhenelela POWERPOINT B ; KIḼOSO 40 u swika 44 dza Ndima ya 6 kha Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000
Tshiṱirathedzhi tsha elekiṱhironiki tshi amba nga ha bono ḽine vhathu vha kovhelana na u bva kha maitele a lushaka lu no tou ḓivha mafhungo fhedzi u ya kha lushaka lu re na nḓivho ya ikonomi .
Nyitothangeli : u humbulela
Thevhekano ya maga a zwa masheleni na zwa gwama a songo ḓoweleaho yo thusa kha u dzikisa ikonomi ya ḽifhasi , fhedzi u humela murahu kha u ḓala ha mishumo na u alusa tshiimo tsha kutshilele zwi ḓo lenga nahone a zwo ngo leluwa . 
( 9 ) Ofisi ya Khabinethe i fanela u avhelwa mahoro nga ndivhanele a shelaho mulenzhe hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho :
Olani tshifanyiso tsha tshiṱori tshaṋu .
Lavhelesani zwifanyiso zwi re kha siaṱari ḽa seli .
Ri tea u dovha ea tandululi zwiteṅwa zwa ndeme zwa nga ha vhumatshelo ha Phurotokholo ya Kyoto nga murahu ha 2012 - thendelano i yoṱhe ire hone he mashango oṱhe are kha nḓowetshumo a tenda kha vhuḓikumedzeli vhu vhofhaho lwa mashangoḓavha u fhungudza muhasaladzo kha tshifhinga tsho tiwaho . 
Khaedu ya u ṱumekanya zwipiḓa zwoṱhe zwa phaziḽi i thusa kha u ṱuṱuwedza muthu malugana na risetshe dza saintsi . 
U shumisa zwiko / zwishumiswa zwinzhi zwo teaho zwe zwa ṱoliwa
Mutsireledzi wa Tshitshavha u na mushumo wa ndeme wa u lwa na u ṱoḓisisa vhuḓifari vhu si havhuḓi kha sekithara ya nnyi na nnyi .
Mbuelo : Tshivhalo tsha tshelde ine muraḓo kana muundiwa a ṋeiwa nga Tshikimu uri a shumise kha dzilafho na mishonga , u ya nga khetho yo teaho ( Sapphire , Beryl , Ruby , Emerald na Onyx ) ya Tshikimu .
Ofisi dza Icasa
Mulayo wa vhu 24 wa 1994
Ho sedzwa tshumiso ya DSP
Maga a fanaho na aya o livhiswa kha u vhuedzedza tshirunzi tsha zwipondwa na vhaponyi . 
Masia a mivhuso ya lushaka na ya vundu na one a na maanḓa na mishumo yao .
( a ) Zwa u londola na u fhodza kana u thivhela vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze kha wone muvhili ; kana
ri wana uri u shumisa havho saithi iyi zwi pfuka Mbekanyamaitele , Maga a Tshumelo , dziṅwe nyendedzi kana sa zwe zwa vhonala zwi zwa ndeme nga riṋe u tsireledza pfanelo dzashu dza mulayo na / kana ndaka ; kana 
U engedza kha ezwo , tshumelo dzi a ṋetshedzwa kha dziṅwe dzhele na kha zwiṅwe zwiimiswa zwo khetheaho . 
Ngomu na nnḓa ha sibadela
Muthetshelesi - u tshimbidza hu ṱoḓa zwikili zwa u thetshelesa , vha sedze Ndima ya 2 u itela mafhungo kha zwikili zwa u thetshelesa .
Kha madalo anga o fhiraho ho vha na thaidzo dza shishi dze nda humbela uri dzi tea u ambiwa nga hadzo . 
Ndi nga tshenetshi tshifhinga hune tshivhalo tshihulwane tsha vhaṱaleli hu tshi katelwa na avho vhane vha shumisa zwidimela vha kona u dzhena ngomu tshitediamu . 
Ri ḓo rwela ṱari fulo ḽa Kha Ri Gude ḽine ḽa vha fulo ḽa u gudisa vhathu vhanzhi , nga murahu ha u lulamisa zwo khakheaho kha Mbekanyamushumo yashu ya Pfunzo ya Vhaaluwa .
Komiti ya Wadi yo itelwa u thusa mukhantselara u bveledza mushumo wawe .
zwiendanungo kana muṱana zwine zwa nga vha zwo vhangwa nga phireo kana vhuakhwa .
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho zwavhuḓi .
U itela ḓisa u vha hone ha tshumelo dzavhuḓi , netiweke ya nḓilamagondo dzi tea u vhumbiwa nga nḓila i tevhelaho : 
Mudana woṱhe wo tsireledzwa na u vhuedzedzwa . 
Vha na vhuḓifhinduleli kha tshitshavha tshe tsha vha khetha .
Tsaukanyo ya mbeu i katela , tsha u thoma , u kuvhanganya data ya mafhungo a zwa mbeu a songo fhelelaho na a mafhungo a ndeme nga ha tshitshavha tshi kwameaho .
Ngauralo , ri nga si kone , u ita bindu na riṋe vhaṋe fhedzi , na avho vhe kale ra vhambadzelana , zwihulwane vha Vhukovhela nahone zwihulwane u ya nga ndaela dzavho . 
1.7 Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano , u tshi shumisana na Muhasho wa Vhupileli na Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽa Lushaka , i ḓo vha na Gammba ya Vhaswa ya Lushaka ya vhurathi .
Vhalani posikaraṱa ni fhindule mbudziso .
Nyito dza u vhala dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe
O bulwa khathihi na ḓivhazwakale ya muzika ya Kapa .
Nḓivho ya bindu na milayo ya ndangulo . 
Kha u khwaṱhisa uri hu na ḓisedzo kha muano washu , ri na Dziminisiṱa dza Khabinethe dzine dza vha na vhuḓifhinduleli kha maitele oṱhe , hu tshi khou shumiswa khalo ya zwipikwa zwo sikiwaho , u thoma nga ṅwedzi wa Fulwana .
Masipala u vhiga kha dziwadi
U shuma na / nga mafhungo : tshifhinga tsho fhelaho , tshifhinga tshi ḓaho , maambaita na maambaitwa , maambelwa
Vho Nkosi vha pfa uri vhadzulapo vha muḓana uyu a vha humbuleli muṅwe muthu nahone a vha na ndavha navho na muṱa wavho ngauri vha khou vha dina nga u sa vala phaiphi .
2.1 . Khabinethe yo tendela Pulane ya Nyito ya Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo ( IPAP ) 2016 / 17 - 2018 / 19 , ine ya vha thikhedzo ya Pulane ya Mbuno dza Ṱahe ya Muphuresidennde nahone i shela mulenzhe kha u thomiwa ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
3.1 Sisiṱeme ya vhulamukanyi ya vhongwaniwapo kha mashango o khethwaho
Khoria dza Phuraivethe dzi ḓo swikisa tshumelo yadzo na kha vhupo ha mahayani . 
U itela u vha na vhuṱanzi ha tsireledzo yo ḓitikaho kha vhashai , ro fhirisela phanḓa u gonyiswa ha ndambedzo ya tshitshavha , na u engedza Ndambedza ya u Unḓa Ṅwana kha vhana vha miṅwaha ya nṱha ha 14 .
URI mvelaphanḓa yo itwaho u swika zwino malugana na u ṋetshedza dzinnḓu vhahiri vha Tshikimu tsha Dzinnḓu tsha Lavender Valley I DZHIELWE NṰHA .
U posa na u gavha bege ya ṋawa nga tshanḓa tshi sa shumiseswi
A hu na nḓila " yone " ya vhupulani ha tshiṱirathedzhiki kha sekhithara ya muvhuso , nahone muhasho muṅwe na muṅwe u fanela u bveledza maitele awo . 
1.30 Bammbiri-mviswa nga ha u ṱola zwa Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi yo tendelwa nga Khomishini muṱanganoni wa dzi 11 Shundunthule 2014 .
Nga Phando 2006 , ho rwelwaṱari mbekanyamushumo yo ḓisendekaho nga zwa vhubveledzi ngei Helsinki , yo sedzaho kha u bveledza kuvhonele ku sa fani na kuṅwe kha mvelelo ya mashangoḓavha kha fiḽimu pfufhi . 
Odithi i ḓo ṱalusa zwibveledzwa zwa mvelele na zwa vhufa zwine zwa vha hone zwazwino khathihi na zwiṅwe zwiswa zwine zwa nga bveledziswa . 
( 2 ) Vhuṅwe vhuṱalu kana u sa kwamea ha vhurumiwa ha Khoro na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67 , vha nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Nḓila yo ḓoweleaho ya u ḓifunisa nga muṅwe muthu i katela vhudavhidzani vhu dzhiiwaho sa ha nṱha nga ha iwe muṋe ho livhiswa kha vhathu vho sedziwaho vha re na ṱhuṱhuwedzo . 
Vhashumi vhapo vha ya tshintshwa ṅwaha nga ṅwaha u itela u ṋea zwikhala zwa mushumo kha vhadzuli vhanzhi tshitshavhani . 
Hezwi ndi zwikili na vhukoni ho ḓisendekaho nga thimu zwine zwa ṱoḓiwa nga phurofeshinaḽa dza zwa mutakalo u itela u livhana na muhwalo na kaṋa wa vhulwadze . 
Ri fanela u funza vhana vhashu na vhaswa vhashu u ḓiṱhonifha , u ṱhonifha vhaswa ngavho , u sumbedza u pfesesa ho khetheaho ha pfanelo dza vhasidzanyana na vhafumakadzi , u ṱanganela na vhuthihi ha vhathu na u phulusana . 
Hune zwa konadzea , vhudzulo ha vhathu hu tea u vhewa tsini na mishumo yavho u itela uri zwiendedzi zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi zwi tshimbile luvhili kana u paḓa u bva afho kha vhudzulo ha vhathu u ya mishumoni kana tshikoloni musi ṱhirafiki i nnzhi . 
Une wa dovha wa vhidzwa upfi PAIA .
GEP ḽo thusa SMME dzi re kha sekithara dzo fhambanaho dza vhubindudzi dzine dza vha :
Zwo vha zwa ndeme uri thaidzoyo tsa u fhira mbuno dzo ṋetshedzwaho kha Nnḓu hei . 
Vha nga humbela khaṱhululo arali yo hanelwa
Mushumo muhulwane wa vhakhantseḽara kha muvhuso wapo ndi u ṱalutshedza ṱhoḓea dza tshitshavha .
U vhalela nṱha , U thetshelesa 30 U vhalela nṱha , U thetshelesa
Fhedzi , tshikalo tsha theori tsha tshikarusi tsha ekisisi tshi dzumbulula phambano . 
U tsivhudza vhaalafhi nga ha ṱhiḓisiso dzo teaho dza radioḽodzhi . 
1 . Mushumo wa u sika milayo
Vhuṱanzi ha mbadelo ( tshiḽipi tsha u dibositha banngani tsha mbadelo ya R505 nga muhumbeli )
U shumisa zwiga zwoteaho sa tshivhudzisi , tshitopo , tshigagarukela .
Honeha , a si maitele oṱhe kana sisiṱeme dzo lugelaho u tshimbidza zwavhuḓi ṱhanganyo yo fhelelaho . 
Sa tsumbo , hu na khonadzeo ya uri ndivhanele khulwane ya zwo vhulungwaho i nga ṱoḓea u itela zwileludzi zwa zwikolo zwa ndelazwixele kha miṅwaha miṱanu ya fhethu ha vhudzulo huswa u fhirisa kha pfunzo ya sekondari ya pfunzo dza nṱha . 
Rekhodo yo tou nwalwaho ya zwifanyiso
U fhindula mbudziso
( c ) a imiswa u vha muraḓo wa dzangano o taho muthu onoyo kha Buthano , nga nnḓa ha musi muraḓo onoyo a tshi nga vha muraḓo wa ḽiṅwe ḽihoro u ya nga Muengedzo wa 6A .
Hu tshi lwela u swikela vhuthihi , muṅwali u lingedza u bvisa tshiṅwe na tshiṅwe kha pharagirafu tsha elani na kuhumbulele kwavhuḓi kwa ṱhoho i no khou bveledzwa . 
Tshiga tsha u sa fhidza uhu hafhu ndi tshi fhambanaho na ndavhelelo . 
Mushumo wayo u katela u sedza zwo swikelelwaho , kana ṱhahelelo nga zwenezwo ya mbekanyamushumo dza muvhuso . 
u ḓivha fhethu ha kushumele kwa ndeme kha IDP
Tshikwama tshi dzulela u khwaṱhisa mbekanyamaitele dza u kuvhanganywa ha tshikolodo na matshimbidzelwe u bva tsha u wanala ha mbuelo dzo badelwaho lwa vhukhakhi u bva kha vhaiti vha mbilo vho sala sa khaedu khulwane ya Tshikwama . 
Kha masia a ndeme , u dzheniswa tshilinganyo tsha mutshini wa u rothodza a hu nga ḓo vha ho eḓana . 
Ro thoma therisano nga ha fhungo ḽa ndeme ḽa u vhea vhanameli , vhashumisi vha mutheo vha vhuendi ha nnyi na nnyi , kha tshithu tsha ndeme tsha u ṱuṱuwedza vhumatshelo ha vhuendi . 
5.2 . MUFARISAMUOFISIRI WA MAFHUNGO
Vho sedza kha maraga ufhio ?
Madzangano a mivhuso ya dzingu , shango na muvhuso wapo a ḓo vhumbiwa hafhu nga ngona . 
Honeha , ṱhalutshedzo yo raliho i ḓo ṱoḓa uri zwine zwa khou ṋetshedzwa kha muvhuso zwi dzhiwe sa u shela mulenzhe hu si nga ha masheleni vhudzuloni ha u shela mulenzhe nga kheshe . 
Vhadzulapo vhane vha ri thusa tshitshavhani tshashu - sa , manese a kiḽiniki , vhadededzi vha ṱhogomelaho , vha shumeli vha ḽaiburari
Tshidanga tsha gulosari
Mvumbo ya u katela vhoṱhe vhukati ya mveledziso ya mbekanyamaitele i dovha ya amba uri thikhedzo dzo khetheaho dza muhasho kanzhi a dzo ngo katelwa kha tshibveledzwa tsha u fhedzisela . 
Mushumi a nga ṋea muhumbulo kana a ṋekedza nga ha mulayo muṅwe na muṅwe kana maimo a tsireledzo o anḓadzwaho u ya nga Mulayo wa Tsireledzo na Mutakalo Mishumoni .
Ndaela ya u fara kana u fara thundu ndi zwa vhuṱhogwa zwihulwane kha u wana ndaulo ya mulayo . 
Hezwi zwi nga kha ḓi bveledzwa nga khamphani , zwiimiswa kana madzangano nahone kanzhi zwi iswa na kha dziḽaiburari na mafhungo a mabuḓo . 
Ndaulo dza mavundu dzo tshenzhela zwi thivheli zwinzhi kha mavundu ane o tea u ṱangana na mivhuso ya mahayani ya kale u ya kha nzulele ya tshiimiswa tshayo . 
1 . Zwidodombedzwa zwoṱhe zwa ndeme zwo bviselwa khagala kha vhafaramikovhe ?
U vhala zwi tea u ya phanḓa kha u vha tshipiḓa tsha vhutshilo ha ḓuvha na ḓuvha ha mugudiswa na pfanapheleledzo , dzinyimbo na zwiṱori zwi tea u vha tshipiḓa tsha tshenzhemo ya u vhala . 
Khumbelo dzi tea u swika kha Muṅwalisi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisela .
b ) Arali tshikhala tsho ṋetshedzwaho tshi tshiṱuku , vha humbelwa u ri vha bvelephanḓa vha nwale kha ḽiṅwe siaṱari vha ḽi nambatedze kha iyi fomo .
( iii ) u ḓḓivhadzana na u kwamana kha mafhungo a lutamo Iwa vhoṱhe ;
Ro ḓiimisela u vala sesheni nga u sumbedzisa kusedzele kune ra ḓo ku dzhia musi ri tshi bvela phanḓa . 
Milayo i ḓo fanela u langa thomiwa na u fhaladzwa ha u shela mulenzhe nga tshigwada . 
Tshivhalo tsha fhethu ha tsireledzo hu tshimbidzwaho nga Muvhuso . 
Vha humbelwa u dzhia tshifhinga u vhala Maga a Kushumiselwe ashu . 
Vhathu vho sumbedzwaho kha phara ya 9.5.4 ya manyuwaḽa uyu vho tendelwa u sa badela mbadelo dza khumbelo .
Nga nnḓa ha tsedzuluso nga vhuḓalo ya ndavhelelo dza demogirafi , puḽane i dovha hafhu ya haseledza nga ha nyimele ṱhanu dza ndeme : tshanduko dza ikonomi ya ḽifhasi , thekhinoḽodzhi , u ṱanganyiswa ha ikonomi , u shanduka ha kilima na nyaluwo ya ikonomi ya Afurika .
Dzina ḽa tshikolo , mudededzi , ṱhoho ya tshikolo
Nga u saina ḽiṅwalo ndi vha ndi khou zwi ita khumbelo ya u funa hanga na u tenda ndingo idzi . 
1 u bva kha nomboro iṅwe na iṅwe vhukati ha 0 na 1000
U monithara na u sedza hafhu mvelelo na zwe zwa bveledzwa nga kushumele .
Vha Proteas vha ngei Australia na New Zealand hune vha khou shela mulenzhe kha Tshiphuga tsha Dzitshakatshaka tsha Khoro ya Khirikhethe ya Ḽifhasi .
Mbadelo ya u swikelela ine ya tea u badelwa nga muiti wa khumbelo sa zwe zwa sumbedziswa kha mulayo wa vhu 7(3) ndi zwi tevhelaho :
Musi wa ḽiga iḽi hu itwa asesimennde dza u pima vhukoni na zwiko zwine zwa vha hone zwitshavhani zwone zwiṋe .
Arali vha tshi wana masheleni a vho nga kha bannga , tshiimiswa kana muimeli , vha ḓo tea u ḓadza ṱhanziela ya vhutshilo ofisini dza SASSA ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Themo " khoudu ya kushumele " ḽi fanela u vhulungwa u itela mbekanyamaitele dzo dzudzanywaho nga khoudu dzine hu si vhe vhuḓikumedzeli ha muvhuso kha ḽifhasi ḽa nnḓa fhedzi , fhedzi dza dovha dza vhofhelela vhashumi kha vhuḓifhinduleli uvhu . 
Mukovhe wa tshiko wo pikwa kha tshivhalo tsha vhupo vhu elanaho ho topolwaho . 
DTI i na pfanelo dza u dzhia tsheo ya phesenthe ine ya ḓo shuma . 
Puḽane dza Eskom dza u khwiṋisa sisiṱeme dza phiriso dzi re hone na u fhaṱa ntswa , ho sedzwa nyaluwo kha ṱhoḓea u bva kha vharengi vha ne vha vha hone na vhane vha khou lavhelelwa , phetheni dza mveledziso dza vhupo na tshanduko kha ikonomi . 
Arali maṅwalwa a lutshetshe a lenga u ḓiswa , muunḓiwa ha nga katelwi nga Tshikimu u bva ḓuvha ḽa mabebo .
Arali vho malana phanḓa ha 15 Lara 2000 , mbingano yavho i tea u ṅwaliswa na Muhasho wa Zwa Muno .
Mutevhe wa mitengo u tea u elana na zwibveledzwa sa zwe zwa ṱanwa kha tshibugwana tsha zwibveledzwa . 
Ndima ya 5 i sedza maga a tshumelo .
Phanelo ya mveledziso yo ṱanganedzwa sa pfanelo kha mulayo wa dzitshakatshaka nahone yo katelwa kha milayo ya Afrika Tshipembe .
Hu vhigwa mini
Gese yo imelaho , i ivheaho sa i si ya tshothe kana gese ya tshizwino-zwino , ndi matheriala manwe na manwe kana zwithu zwine zwa nga shumiswa sa gese , nga nnda ha gese ya tshothe . 
Vhorathandela vha ḓo eletshedzwa musi vha tsini na u rumela thandela dza vhuḓi nga maanḓa na dza u fhedzisela dzavho . 
Izwo a zwo ngo amba fhedzi zwo fanelaho nga u vha fara , zwi dovha zwa amba uri tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe ho vha ha na vhurumelwa , vhafumakadzi vha fanela u dzhielwa nṱha . 
Mbambadzo ya maapuḽa fhedzi i humbulelwa kha u vhuisa masheleni a linganaho R500 miḽioni kha thengiselano na mashango a nnḓa nga miṅwaha mirahu .
Mabindu Maṱuku na sekhithara dza vhubindudzi dzo kwamea nga u wa ha ikonomi . 
u fhaṱa u dzhiela nzhele ha mishumo ine Mbalo ya ita kha nyimele ya vhutshilo ha vhukuma hu tshi katelwa
Honeha , zwi kha ḓi konadzea u khunyeledza uri mbadelo kha tshikwama dzo vha dzi songo itwa nga u ṱavhanyedza kana u humbulelwa . 
Izwi zwi katela masiandoitwa a no khou bvela phanḓa a mutsiko wa ikonomi wa ḽifhasi hu tshi katelwa na thaidzo ya tsimbi na u wa ha mitengo khathihi na gomelelo na miṅwe mitsiko ya ndeme ya tshiṱangani .
Mivhuso yapo na dzingu , nga maanḓa ḓoroboni khulwane , i shuma mushumo muhulwane wa u engedza mushumo wa dzitshaka . 
Vha nga vha vha tshi zwi ḓivha uri Mufarisa Phuresidennde Vho Cyril Ramaphosa vha ranga phanḓa muṱangano vhukati ha mabindu na vhashumi u itela u dzikisa vhushaka ha mishumo .
U vhala a tshi vho tou elela , e na luvhilo nahone a tshi shumisa kubulele kwa mibvumo nga ngona .
Avho vho ponyaho vha dzangano iḽo vha ḓo humbula uri , ri kha therisano yashu , roṱhe ro kovhelana vhuḓipfi vhu fanaho ha u timatima . 
U itela u bveledza tsireledzo ya zwiḽiwa , zwipiḓa zwoṱhe zwiraru zwi tea u shuma nga nḓila yo fhelelaho . 
Zwa vhuṅanga ha sialala ndi kale zwi si na ndangulo , izwi zwi ita uri zwa vhuṅanga ha sialala zwi fhambane na zwa madokotela a tshikhuwa ane a vha fhasi ha ndango .
U sedzesa kha u kunga na vhutholi zwi ḓo thusedzwa nga zwiṱirathedzhi kwao zwa u kona u fara vhashumi u itela uri hu konou vha na mvelaphanḓa kha ṋetshedzo ya tshumelo . 
Ndongazwiga : tshigagarukela ; tshivhudzisi ; tshiawelo ( khoma ) ; tshithoma ( tshitopo ) ṱhukhufhadzo ya dzina ( abriviesheni ) - inishiaḽizesheni , akhironimi , kiḽipudi , ṱhirankhesheni , afesisi , photmanthia
Khamphani yo ṅwaliswaho , tshigwada tsha tshumisano kana CC i tea u ṅwala luṅwalo lwa u ita khumbelo ya u thuthisa .
Kha vha haseledze mafhungo oṱhe a mutakalo na dzilafho na dokotela wavho .
Mumaki Muhulwane u na vhuḓifhinduleli ha u sedzulusa mabambiri o makiwaho nga tshigwada nga tshifhinga tshoṱhe tsha sesheni u khwaṱhisedza u sa dzhia sia ḽithihi vhuronwane , u fulufhedzea , na u vhungoho ha maraga . 
Arali zwi songo ralo , muthelo na disiki ya ṱhanziela ya u tendelwa u tshimbila badani a zwi nga gandisi .
Kha vhupo vhu ṱoḓaho ṱhogomelo , thendelo ya u vhora i nga katela nyimele dza kushumele u itela u tsireledza vhaṅwe vhashumisi khathihi na tshiko tshone tshiṋe . 
Khabinethe i ṱanganedza thendelano dze dza swikelwa nga dziṅwe dza dzisekithara na u dzhiela nṱha uri dziṅwe nyambedzano dzi kha ḓi bvela phanḓa .
Honeha , hu nga vha na nyimele dzine u kunakisa nga khemikhala kana arali zwi tshi konadzea na u sa bviswa ha tshikafhadzo zwa nga ṱanganedzea , phanḓa ha u laṱwa . 
Vha tea u vhona uri vho dzhia dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa muṱoḓisisi , na uri vha dzule vha tshi mu kwama .
Muhasho wo ṱuṱuwedza zwikolo u thoma dziṅwe kiḽasi nga zwone zwiṋe . 
Hu kha ḓi vha na tshikhala tsho eḓanaho tsha u nga khwinifhadza zwithu hu tshi itelwa u thivhela uri hu sa vhe na vhane vha dzula fhasi vha peta zwanḓa . 
" Ubva tshe sisiṱeme iyo ya thoma u shuma u bva mathomoni a Phando , sibadela tsha Kalafong vha khou vhona tshanduko ya u fhungudzea ha awara mbili kha tshifhinga tshe vhathu vha tshi fhedza vho lindela , " vho ralo .
U lengisa kha u isa mavu a Sheba Siding kha Masipala nga Mihahso ya Muvhusi u itela mveledziso yo teaho ya madzulo a vhathu zwa zwino zwi khou vhanga phosho kha tshitshavha . 
U kundelwa uhu , nga vhahulwane , u zwi amba zwavhuḓi na u khwaṱhisedza lutamo lwa vhana zwi nga farwa hu si nga lutamo lwa vhana . 
Sa zwine vha ḓo zwi dzhiela nzhele , u lwa na vhushayi zwidzula zwi zwiṅwe zwa u tou thoma zwine muvhuso washu wo sedzesa zwone .
Pfumbudzo yo ṋetshedzwa u itela thikhedzo . 
U engedza kha izwo , Mulayo wa Ndindakhombo ya Vhashayamushumo wa 2001 u ḓo khwiṋiswa u itela u khwiṋisa mbuelo kha vhaḽaifa na u katela vhashumi vha muvhuso musi hu tshi shumiswa Mulayo .
Zwo ralo , zwiteṅwa zwi tevhelaho zwa nzudzanyo ya ndambedzo zwo vha zwo vhekanywa : 
Mimakete a i tei u dzulela u vha ya tshoṱhe . 
Zwenezwoha , nga madzina uri Luambo lwa Hayani na uri Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma na hu tou ambiwa fhedzi maimo a vhukoni ha u funza luambo , hu si luambo lwapo ( Hayani ) kana lwe lwa wanwa ( sa kha Nyambo dza u Engedza ) lini .
1.2 . Khabinethe i ṱanganedza khunyeledzo yavhuḓi ya madalo a mushumo nga Muthusa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa ngei Stockholm , kha ḽa Sweden u bva nga dzi 18 u ya kha dzi 20 Tshimedzi 2015 , he vha farisan na muṅwe kha u vha mudzulatshidulo kha dzulo ḽa vhuṱahe ḽa Khomishini ya Lushaka ya tshaka mbili vhukati ha Afrika Tshipembe na Sweden , he ha rwela ṱari mupo , fulufulu na komiti ya maḓi .
U valea ha nḓila ya muya zwi amba uri :
Musanda wa ḓorobo muṅwe na muṅwe u tea u dovha hafhu wa vha senthara ya mvelele ya shango iḽo , une wa sumbedza mvelele ya lushaka kha ḽifhasi ḽa nnḓa . 
Phukha dzi nga ṱun ḓwa nga tshumiso ya thendelo ya u ṱun ḓa ya tshifhinganyana u itela :
Ro vhea mbalombalo nahone arali ndi kha ḓi zwi humbula zwavhuḓi , kha phesenthe dzi fhiraho fuṱhanu dza milandu iyo vhutshutshisi ho itwa hu tshi khou lwiwa na tshipholisa . 
U sa fanelana ndi khontsephuti ya u sa vha na tshivhumbeo tshavhuḓi , u sa vha khagala , yo sedzaho kha khaṱhulo ya ndeme ya vhuṋe . 
Vha khou fhaṱa . . . luvhondo . . lupfumo .
Ndangulo yavhuḓi kha zwiko mishumoni kha zwishumiswa zwa khombo i ḓo khwinisa vhuimo ha mutakalo wa tshitshavha na u fhungudza tshikafhadzo ya mupo . 
Yuniti iṅwe na iṅwe ya fhethu i tea u vha na khaphasithi ya u buka vhuendi eḽektroniki , u dzudzanya musudzuluwo wa mulwadze na u ṋetshedza vhuendi kha zwiendedzi zwo teaho . 
Ndi ya vhuvhili ya mufuda uyo Kapa Vhubvaḓuvha na uri ndi iṅwe ya phaka dza rathi dzine dza khou vusuludzwa u ya kha shango ḽothe .
Vhafumakadzi vhane vha ambara zwiambaro zwine zwa vhonadza vha ḓikungela u tzhipiwa .
Tsumbadwadze dza vhukati
Mukuvhangano wa maḓi hu wanalaho nnzho - Tshiko : Ho kuvhanganaho maḓi hu tshi wanala nnzho dzo kuvhanganaho zwi swikisa kha phammbano ya anaḽogo kha mukuvhangano wa pfushi . 
Nga kha muhumbulo uyu , vhagudelamushumo vhoṱhe a vha nga wani mbuelo dza muholo dzi fanaho . 
Kha vhudzheneleli ha ndeme ṋaṅwaha , ri ḓo khwinisa u thomiwa ha phakha dza vhulimi kana miṱanganelano na dzikiḽasiṱa kha masipala ya zwiṱiriki zwa 27 i shayesaho hu u itela u shandukisa ikonomi ya kha vhupo ha mahayani .
1.4 Pulane ya Mushumo wa phambano ya vhathu
Tsivhudzo ( feedback ) i tea u fhiwa musi mudededzi a tshi vhona hu na ngudo dzine dza ṱoḓa u khwaṱhisedza ( consolidate ) nḓivho na zwikili zwo imaho ngauri .
30 . Luambo na mvelele
Phimo khulwane dza u kala mveledziso , ngauralo , ndi matshilisano , poḽotiki , ndaulo , mvelele , tshiimiswa na ikonomi . 
A huna mbadelo dzi badeliswaho kha u shumiwa ha dzidokhumenthe .
U kopolola na u ṅwala pharagirafu u bva kha maṅwalo o ganḓisiwaho ( tshiṱori , tshirendo na zwiṅwevho ) .
Ri dovha ra sedza samithi iyi u tikedza mulayo na maṅwe maga u khwaṱhisedza uri muvhuso u ṋee thulo ya muthelo wa khamphani fhedzi kha khamphani idzo dzine dza ita maitele avhuḓi a kuvhusele kwa khamphani nga u sa katela khamphani dzi re na mulandu wa tshimbevha u bva kha mbuelo iyi . 
Ndeme u hwalwaho ndi mbadelo ya diphosithi na mbuelo yo shumiswaho . 
Mutikedzelo u lilisa vhatholi kha u dzhia thanga ṱhukhu ya vhashumi nahone u nga dovha wa shuma kha u takula mbadelo dza vhugudisi kana khombo ine ya nga bveledzwa nga mutholi , nga maanḓa-maanḓa avho vha tshimbidzaho mabindu maṱuku . 
Nga yeneyi nḓila muya wa muhulwane Vho Mahatma u ḓo dzula u kha riṋe . 
A si nṋe fhedza ane a khou vhilaedzwa nga izwi . 
Muhasho u na sisiṱeme na maitele a no shuma o goḓombelaho . 
Vho Brooks vho swikisa Vho Erasmus na vhatshimbidzi vha mushumo kha vharengisi . 
Nga zwezwo , zwiṅwe zwa zwipondwa zwo ṱalulwaho , nga murahu ha u ṱanganedza fomo dza khumbelo , vha ḓo rumela vhashumelaho nnḓa u ya hone , khamusi vho lindela u vhona arali nḓisedzo i tshi nga vha hone murahu ha u ramba vhashumelaho nnḓa uri vha vhuye . 
6.9 Khabinethe yo tendela phaḓaladzo ya Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo kha Ṱhahelo ya Thivhelatshitzhili kha Muthu ( HIV ) , Malwadze a Pfukelaho nga Vhudzekani ( dziSTI ) na Lufhia ( TB ) .
Vhalangadzulo kana Vhalanguli vha CBP vha no bva kha mimasipala yo no itaho zwa CBP , vhashumi vha vundu kana tshiṱiriki ndi vhone vhane vha nga ita mukumedzo uyu .
Nga murahu dzi ḓo magiwa dza rengiswa nga maitele o ḓoweleaho .
Hezwi a zwo ngo tea u vhonala sa u gaganya u fhungudzwa kha vhuḓilangi ha ICASA .
Tholokanyonḓivho ya u tou thetshelesa ( U thetshelesa na u fhindula kha zwibveledzwa zwa ndaela )
Ri bva kha miṅwaha ya 50 ya muvhuso wa tshiṱalula .
Malwadze a HIV na TB a anzela u kuvhanganywa fhethu huthihi , tsedzuluso ya ṅwaha nga ṅwaha na dathabeisi ya eḽekiṱhironiki ya TB zwo ṱangana zwi ṋetshedza mafhungo , kha ḽeveḽe ya tshileludzi , hune thaidzo ya vha hone . 
Vharangaphanḓa vha thandela vha nga si shumise thandela iyi u wana dziṅwe ṱhanziela dza phanḓa . 
Mutukana muhulwane o thusa nga u kunakisa phakha .
Kushumele kwa tshiṱirakhitsha tsha ndaulo ya switshi tsho reriwa hu tshi khou shumiswa tsumbo . 
Ofisi dzoṱhe dza Muhasho wa Muno dzi ḓo vula u bva nga 08:00 u swika nga 17:00 nga ḽa 5 na ḽa 6 Ṱhafamuhwe 2016 , zwine zwa khou tshimbilelana na awara dza mushumo wa Khomishini ya Khetho yo Ḓiimisaho lwa maḓuvha mavhili .
Khovhelo i linganaho ya vhashumi u ya nga tshiṱiriki , u dzhiela nṱha tsitsikano ya tshitshavha na tswikelelo ; 
U ṅwala dayari ya vhege yoṱhe , a tshi dodombedza mutsho , khathihi na huṅwe huthihi hune a ṅwala nga maṅwe- vho mafhungomatsivhudzi .
Nga ḽiṅwe sia , TSP yo tandulula fhungo iḽi nga u shumisa tshelede ya indekisi u dzhia tsheo dzo raliho nga yone ine fhasi ha ndaela ya bodo yo ḓiimisaho nga yoṱhe hu na maanḓalanga mbulungo ya masheleni maṱuku . 
Zwi tevhelaho ndi manweledzo a hune DBE ya ṱoḓa u ḓivhona i hone nga 2025 :
Muziamu na senthara dzine dza dza tea u vuliwa hu katelwa Muziamu wa 1980 Matola Raid ngei Maputo , Muziamu wa Ncome ngei KwaZulu-Natal , luṱa lwa vhuvhili lwa Muziamu wa Freedom Park na Senthara ya Vhufa ya Steve Biko ngei Ginsberg King Williamstown .
U ṋetshedzwa ha tshumelo dza shishi dza thangela vhuongelo , hu tshi katelwa u pfukiselwa kha vhuongelo na u dzudzanya tshiendedzi tsha mulwadze . 
Milayo ya NCOP a i khethululi vhukati ha phethishini yo khetheaho na phethishini-guṱe .
Thikhedzo ya Mveledziso ya Nyanḓadzamafhungo na u Fhambana hu shela mulenzhe kha u khwinisa vhupo ha u shuma ha tshitshavha na sekhithara dza nyanḓadzamafhungo ya mbambadzo ṱhukhu nga u bveledza tshiṱirathedzhi u engedza mbuelo ya sekhithara idzi , na u ḓidzhenisa na u dzudzanya thikhedzo . 
( c ) tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe kana tshivhumbeo tsha zwa mbadelano zwine mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka kana wa vunḓḓu ya ṱoḓḓa zwi tshi odithiwa nga Muoditha Dzhenerala .
Maambele mavhili a ambaho tshithu tshithihi , fhedzi ane a sumbedza zwi tshi tou vha khagala maime mavhili o fhambanaho . 
Ri tou vha vhomakone kha u bula uri nganetshelo idzi ndi dzonedzone nahone ndi dza vhukuma ngeno ri tshi dovha ra nyadza mirango ye dza fhaṱiwa khayo . 
Thendelano ya Mbambadzo ya Tshipembe ha Afrika ya Vhuthihi ha Mercosur na yone i khou shuma , hune ya ṋetshedza tswikelelo i tameaho kha muthelo dzi fhiraho 1 000 .
Kha vha dzudzanye na Dokotela wa Zwifuwo wa Muvhuso wa Vunḓu uri a ingamele tshiimiswa .
Mulangadzulo na Mudzulatshidulo ,
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya mafhungo na u ita nyambedzano i elanaho na thero/ mafhungo
Mbekanyanaitele ya Mugaganyagwama yo ṱanganedzwa nga khoro . 
Izwi zwi katela u shela mulenzhe kha ikonomi ya inthanethe , ndaka ya muhumbulo , tsireledzo ya inthanethe na tshidzumbe na u kona u swikelela zwishumiswa zwa ndeme zwa thekinikhala , u fana na ḓiresi dza inthanethe dzine dza ita uri tshumelo ya inthanethe i konadzee .
Nga kuambele kwa mugudisi wa Super Girls , phindulo i kha vhatambamurahu - vhe vha ita uri Worriers vha kone fhedzi u rahela shotho mbili fhedzi mapalani .
Hu tea u humbulwa uri ndeme ya maḓi yo sedzwaho i ṱalutshedza zwihulwane zwine zwa dzhiiwa sa ndeme ya maḓi yo teaho na uri ndeme ya maḓi nga nnḓa ha phambano iyi i nga , nga fhasi ha dziṅwe nyimele , vha i tshi ṱanganedzea . 
Zwikhukhulisi zwa u swikela makete zwi nga tandululwa fhedzi nga kha nyambedzano dzo khwaṱhaho dzi no khou ya phanḓa . 
Nag nṱhani ha izwi , vhashumi vha dzulela u sa ḓiimisela na u swika nga tshifhinga sa zwo lavhelelwaho hu re na vhuingameli ho livhaho . 
Mbudziso : Naa hu na vhugudisi ha miraḓo ya komiti ya wadi na vhakhantseḽara vha wadi ?
Lushaka luswa lwa vhaswa vha re na nḓivho ya thekeniki vha nga bveledzwa zwavhuḓi nga kha vhufaranani vhukati ha muvhuso na sekithara ya phuraivethe ngamaanḓa kha pfukiselo ya zwikili na u ṋetshedzwa ha zwikhala zwa mishumo kha sekithara . 
( 1 ) Muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa u shuma tshifhinga tshine tsha sa engedzwe tsha miṅwaha ya 12 , kana u swikela a tshi swika miṅwaha ya 70 , zwine zwa nga swika u thoma , nga nnḓa ha musi Mulayo wa Phalamennde u tshi engedza tshifhinga tsha u shuma tsha muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa .
Tshiimiswa tsho kwamea nga u fhungudzwa ha mugaganyagwama . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Company and Intellectual Property Office .
6.4. Vho NM Ratshoma sa Mufarisa Mulanguli Dzhenerala ( DDG ) wa Mbekanyamaitele ya Ikonomi : Muhasho wa Gwama ḽa Lushaka .
Minisiṱa a re na vhuḓifhinduleli ha muvhuso wapo a nga ta maga a u khwaṱhisedza uri vundu ḽi pfukisela masheleni kha masipala . 
Kha ḽiṅwe sia , ndangulo ya phuraivethe kha mashango a kha ḓi bvelelaho manzhi i khou fhungudzea . 
Pulane dza mbuelo dzi khwiniswa luvhili nga ṅwaha sa tshipiḓa tsha maitele a mugaganyagwama na u ṱhogomela nzudzanyo dza mugaganyagwama dzi farwaho nga Tshimedzi . 
Akhaunthu ya Mbambadzo ya PLAS i ḓo vha tshiṱuṱuwedzi tsha u wanwa ha mavu o wanwaho lwa tshiṱirathedzhi khathihi na ha u vhea zwithu ho bulwaho . 
U engedza kha feme dzi bvisaho mufhiso kha zwiluḓi , vhorabulasi vha ṱoḓa kholomo dzine dza vha na mafhi manzhi . 
Musi hu tshi thomiwa phurogireme ya mirurela ya malatwa , muvhuso wapo u fanela u vha na vhutanzi tshothe uri mupo wo tsireledzea .
Thaidzo dzo vhonwaho ndi u sa pfesesana nga ngomu mushumoni , zwihulwane musi zwibveledzwa zwi tshi rwelwa ṱari . 
Nyambedzano i sa gumi na mihasho ya vundu ya uri ahuna thandela ine ya ḓo shumiswa kha vhupo ha masipala phanḓa ha musi hu tshi vha na vhukwamani na khoro . 
Nḓila na fomuḽa dzo shumiswa kha u kovhela masheleni o vha nga nḓila i tevhelaho : 
Mishonga kanzhi i tea u nwiwa nga zwifhinga zwo tiwaho u itela uri i kone u shuma nga nḓila yo teaho . 
Zwiimiswa zwa vhudzulo ha zwitshavha zwi ḓo ṱoḓa thikhedzo arali zwi tshi tea u sa nyeṱha ; 
Tsha u thoma ndi u pfesesa zwavhuḓi zwi khagala zwiteṅwa na ṱhalutshedzo dza zwine vhone kana muṅwe muthu a amba . 
MUSHUMOITWA WA1.2
Ri khou ṱoḓa u sedza zwino kha uri hu na phambano ifhio yo khetheaho ine mavhonele a ḽifhasi maṱanu are afho nṱha a ḓo vha nayo kha nyito . 
Buthano ḽa Lushaka ( NA ) ḽi na miraḓo ya 400 , na
Muhumbulo wa Mulayo ndi wa u ita uri ndondolo ya zwa mutakalo i sa ḓuri i kone u swikelelea kha vhaaluwa na vha re na vhulwadze vhu sa fholi . 
Kha DPME , ndi Mulanguli Dzheneraḽa ( DG ) .
( 1 ) Kha Riphabuḽiki , muvhuso wo vhumbwa nga muvhuso wa lushaka , muvhuso wa vunḓḓu na muvhuso wapo , ine ya vha yo fhambanaho , i shumisanaho nahone i re na vhushaka .
Hezwi na muṅwe mulayo wa vundu wo teaho zwi fanela a u dzhiwa sa ṱhoḓea ṱhukhu . 
U shumisa khoḽoni nga muralhu ha dzina la mubvumbedzwa ane a khou amba
Thaidzo i ṱanganiwaho nayo kha zwa ndaulo ya malaṱwa hu katelwa u shaea ha nḓivhiso nga ha ndeme na vhunzhi na vhundeme ha malaṱwa . 
U davhidzana na :
Zwiṱalusi zwi sa fani na zwiṅwe zwa hune muthu a ḓiwana e hone sa , phosho yo kalulaho , na u ḓiwana u tshi khou tshila vhuponi ha ḓoroboni hu songo ḓoweleaho hu nga ḓisa nyofho , nḓaḓo , na u tata u hahedzwa . 
Pfunzo ya zwikolo zwa sipeshala i ṱoḓesa vhunzi ha vhoramaṱali kha zwa pfunzo na u khwinisea ha themamveledzso yo teaho kha u tikedza vhagudiswa vha re na vhuholefhali hu vhonalesaho siani ḽa pfunzo . 
U ralo ndi uri , nga u dzhia nḓila ya zwa dimokirasi fhedzi . 
Zwino ṅwalani madzina a nyito idzi zwikhalani zwi re kha mepe wa mihumbulo .
Kha vha vhudzedzele kha mitha wa ' peak flow ' luraru vha ṅwale mvelelo dza vhuḓisa kha khoḽomu yo teaho .
U tshinyadzwa ha dzibasi ho iteaho zwezwino ngei Kapa Vhukovhela nahone hu khou sasaladzwa zwihulu .
5.2 . Khabinethe yo dzhiela nṱha nyito nga bannga nṋa dze dza ṋea nḓivhadzo ya u valwa ha akhaundu ya bannga ya khamphani .
Muvhuso u ḓo dzudza mbekanyamaitele , ndaulo na ndangulo ya zwa masheleni kha mazhendedzi oṱhe maṋa . 
Vhunzhi ha vhathu vho ḓitika nga mphomali i wanalaho kha mugaganyagwama wa mundende na musi hu na u engedzea ha vhaṱoḓi vha mushumo vho laṱaho fulufhelo ri nga lavhelela vhunzi ha mutsiko . 
Muelo na fhethu zwoṱhe zwa fhethu afha ndi zwivhumbi zwa ndeme zwine zwa tea u dzhielwa nṱha . 
, a khagala .
Muthu a nga pfesesa na u ṱalutshedza iyi nyimele ya zwithu nga 1995 nga nḓila i pfadzaho . 
Mbadelonyengedzedzwa ya a si wa DSP ya 30% ya mutengo wo iswaho wa mbilo .
Mbadelo dza u hira lwa masheleni dzi dzhielwa nṱha kha tshitatamennde tsha kushumele kwa masheleni nahone dzi avhelwa u ya nga zwipiḓa zwa pfuma na nzwalelo . 
Kha ndingo dza u vha u kha ngoho siani ḽa poḽotiki na u vha na vhulondo kha vhaṅwe , vhudavhidzani ho no vha u lwa nga ṱhalutshedzo dzo shandwaho . 
Ḓuvha na ḓuvha ri vhona na u vhala nga ha vhagudiswa ubva kha zwikolo zwa vhatshena zwe kale zwovha zwi tshi ḓivhiwa sa Modele C kha vundu ḽino vha tshi khou vhilahedzwa nga u shoniswa hune vha ṱangana naho nga nṱhani ha muvhala wa lukanda lwavho na kushumiselwe kwa nyambo dzapo . 
Lufu kana fuvhalo hune zwa wanala uri muthu o tsireledzwaho o vha e fhasi ha ndango ya zwikambi kana zwidzidzivhadzi kana hune tshiimo tsha malofha / zwikambi tsha fhira vhuimo ho tendelwaho nga mulayo
Bodo ya Mbekanyamaitele ya Tshumelo ya zwa Masheleni na Ndangulo zwo ṱanganedza khwiniso dzo dzinginywaho . 
4 . Roṱhe ro pfa ro ______________ musi ambulentse i tshi swika . tshivhiti vhuṱungu
U dadzisa :
A hu katelwi osseo-integrated implants , maitele oṱhe a u pfukisela na miaro ya u lulamisa ṱhaha .
Naho zwo ralo , arali ha sa gonyiswa miholo lwa tshoṱhe , vhashumi avha vha ḓo ṱuwa kha tshumelo nga murahu ha u fhedza u shumela vhuḓikumedzeli havho ha bazari . 
U vha na vhulondo vha tshi khou reila .
Zwoṱhe zwi re ngomu ha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka zwi na : Nzivhanyedziselo : Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo 2018 na / kana vhaṋetshedzi vhayo . 
Ho ḓo swika tshigwada tshihulwane , he vhathu vha ḓa u bva kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa shango . 
Mme anga vha khou bika tshitshuu .
Tsumbadwadze dza tshiimo tsha guḽukhousu ya fhasi / nṱha Mvelelo dza guḽukhousu ya malofhani Datumu na tshifhinga Tshiitisi tsho dzinginywaho
Nga u angaredza , vhubindudzi vhu ḓo , tshifhinga tshi khou ḓi ya , livhisa kha u sikwa ha mishumo , ngeno vhubveledzi vhu tshi fanela u ya phanḓa na u takuwa , hu tshi khou dzulela u sedziwa tshinyalelo ya mushumo wa yunithi . 
Tshivhulahakhovhe tshithihi fhedzi tshine tsha vha na khonadzeo ya u katela milimo ya helele ḽa muvhala mudala na lutombo tsho ṱalutshedzwa kha maṅwalwa . 
Thandela dza PPP ndi musi mbadelo nga u pfufha maanḓa khamphani ya thendara i tshi itwa nga tshiimiswa tsha sekhithara ya muvhuso vha tshi anganyela vhuḓifhinduleli ha zwa masheleni u badela sekhithara ya phuraivethe arali konṱiraka ya fheliswa hu sa athu swika datumu ya u fhedzisela . 
Themendelo : Vhukoni ha u shuma vha vhoṱhe , vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho na zwikili zwa vhudavhidzani , tshenzhemo kha tshumelo dza dzilafho ḽa vhulwadze ha muhumbulo , na vhukoni ha u davhidzana nga nyambo dza tshiofisi mbili kana tharu dza Western Cape . 
( 2 ) Ndayo na ndaela dza Vhusimamilayo ha Vunḓu zwi tea u ita uri hu vhe na -
Ndozwo iṅwe na iṅwe nga u tshinyadzwa yo katelwa kha notsi . 
U engedzea uhu hu imela u engedzea ha miholo ha ṅwaha nga ṅwaha . 
( 1 ) Vhusimamilayo ha Vunḓḓu vhu nga-
Minista a Huliseaho , ri dzula ri na fulufhelo ḽa uri mulalo na vhudziki ndi mazhakanḓila a ndeme kha nyaluwo ya ikonomi , kha mashango ashu mavhili , nahone kha khonthinente nga vhuphara . 
Nga nnḓa ha mushumo une kanzhi wa elana na zwitshavha zwa sialala zwo vhalaho zwi na pfanelo dza mavu ane zwitshavha izwi zwa nga a shumisa sa ndinganyiso nga ngomu kha thandela dza mveledziso . 
U hula ha uvhu vhushaka ndi tsumbo ya uri Tshumisano ya China-South Africa u itela Nyaluwo na Mvelaphanḓa ndi vhushaka vhune ha bindulela mashango aya mavhili , nahone vhushaka uvhu vhu ḓo hula vhu tshi ya .
5.10. Khabinethe i vhandela zwanḓa mutsila Kemang Wa Lehulere nga u vha " Mutsila wa Ṅwaha " wa 2017 une wa khou tikedzwa nga Bannga ya Deutsche .
Dziṅwe ndededzo kha ndangulo ya rekhodo dza eḽekiṱhironiki dzi nga wanala u bva kha : 
Arali zwipiḓa zwoṱhe zwa tshitshavha zwa shuma zwoṱhe- muvhuso , zwitshavha , vhashumi vha zwa mutakalo , vhadzulapo , midia dza bindu na dziṅwe sekithara- ri nga ita uri vhagudi vhoṱhe vha wane pfunzo ya ndeme .
U topola na u shumisa masala zwavhuḓi .
5.4. Themamveledziso ya vhubindudzi ha R1 biḽioni i ḓo tikedza mveledziso ya ikonomi yapo kha zwikolobulasi .
U bveledza zwipikwa
Tshitshavha tshi fanela u vha mushelamulenzhe muhulwane na u dzhia vhurangaphanḓa hune zwa konadzea na u hune zwa vha zwo tea . 
U dzhenelela ha vhadzhiamikovhe na tshitshavha ndi zwa ndeme
Muvhigo wa thandela u tea u swikiswa hoṱhe u kha khophi na nga fomethe ya eḽekiṱhironiki . 
Kuitele kwa u ṱahisa mbilaelo a ku tei u dzhiela fhasi mbetshelwa dza mulayo ufhio na ufhio dzine dza khou shuma . 
( g ) Tea u dzhiela nṱha u fhambana na u pfesesa phambano dzi elanaho na murafho , mbeu , vhurereli , mirafho , luambo , vhukale , vhuimo ha ikonomi na zwa vhudzekani na zwiṅwe ;
Arali vha nga guda u bvelela kha mveledziso ya tshitshavha , zwitshavha zwi ḓo shumisa pfunzo iyi huṅwe-vho vhutshiloni havho .
Ndi khwiṋe , ri ḓo vha kuvhatedza , na u vha ṱanganedza kha mbofholowo ine vha nga si kone u i swikelela musi ri siho ! 
Afurika Tshipembe ḽo tingiwa nga mashango o pfumaho nga gese , ngeno hu na uri ro tumbula khungumuṱavha dza gese vundikanya kha dzingu ḽashu ḽa Karoo .
Ndondolamutakalo i ḓo ḓiselwa vhathu vha re mikanoni ya zwiṱiriki zwiṱuku zwo ṱuluswaho zwavhuḓi na mikanoni ya zwiṱiriki kha vundu . 
Vha dzhiele nzhele uri ndi tshivhalo tshiṱuku fhedzi tsha khemikhala dza khombo idzi dzi tendelwaho u laṱiwa kha vhupo ha malaṱwa nga u angaredza Afrika Tshipembe . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa ( u shumisa mufhindulano wo rekhodiwaho )
ṰHOḒISISO YA U TUMBULA U ITELA U SEDZULUSA KHONADZEO YA MBAMBADZO
Zwipikwa zwo vhewa lu re khagala lune u monithara zwa nga itwa . 
108 vha khou gudisa na vhana u lowa , kana afho hune vhaloi vha vhewa phoswo ya u vhulaya muthu nga vhuloi kana u ita mashudumavhi kha muthu.135
Mutheo uyu u shumana na masia ane a vha a mvelo kha muhasho na ane a vha a na vhuṱumani ho khwaṱhaho na u bvelela hawo u swikela ndivhotiwa . 
Mvelelo dza modeḽe wa mbalo , khathihi na tsenguluso ya zwitetisitiki zwa data , zwi shumiswa kha u ṱalusa veḽosithi ya kharenthe vhuponi u itela u dizaina tshiimiswa tsha mushululo maḓanzheni . 
Nga ngoho , hu nga si vhe na phindulo idzo , sa musi pfunzo , u funza na pfunzo ya mudededzi zwi tshi fanela , nga mulayo , u tea tshanduko dza tshitshavha . 
( a ) u khwiniswa kana u vhulaiwa huṅwe na huṅwe ha uyo mulayo nga ndangulo i re na maanḓa a u ita ngauralo ; na
Ṱalutshedzani vhuḓipfi ha Romeo nga tshifhinga itshi tsha ḽitambwa . 
Vhagudi kha Vhuimo ha Nṱha vha tea u funzwa vhunzhi ha thekiniki dza mutheo wa u kona u ita tshipitshi tshavhuḓi .
3 . Kutshimbidzele kwa u gaganya gwama kwa Masipala na u shela mulenzhe ha Komiti ya Wadi
( 1 ) Mugaganyagwama wa lushaka , vunḓu na masipala na maitele a mugaganyagwama , zwi fanela u ṱuṱuwedza u vha khagala , vhuḓifhinduleli na u kona uri ndaulo ya tshelede ya ikonomi , zwikolodo na vhathu zwi shume
Kha u lingedza u fhindula mbudziso dzo raliho , komiti i fhulufhela uri a dzo ngo leluwa , ya tendelana kha thandululo yo katelaho zwoṱhe . 
Vhurangeli ha u fhaṱa khaphasithi na u dzula vhu hone ho vhalaho ho tikedzwa nga Mbekanyamushumo ya Zwibuḽoko zwa Fhaṱa zwa ACT . 
Ndivho ya u fhungudza mitengo u fhungudza tsheledemviswa kha " zwithu zwa u ḓadzisa " na " zwithu zwine zwa vha zwavhuḓi u na zwo " na kana u livhisa masheleni aya kha masia a nḓisedzo ya tshumelo . 
Ṱhaluso ya tshiimiswa : tshi nga vha phuraivethe/ u ḓiimisa u woṱhe : na tshiimo tsha mulayo tsha muiti wa khumbelo
Kha milandu ine muhwelelwa o vhonwa mulandu wa u pomoka muṅwe vhuloi , khothe yo ombedzela vhuhulu ha uho u pomoka na ndeme dza u tsireledza tshitshavha malugana na vhathu vho sumbiwaho uri ndi vhaloi .
Tshigwada tshihulwane tsha kona u rera nga ha ha izwi , u ṋetshedza mihumbulo miṅwe na miṅwe u itela tshanduko , na u themendela tshibveledzwa tsha u fhedzisela .
Heḽi sia ḽi thusa vhadededzi kha u puḽana ngudo dzavho dzine vha khou ya u gudisa ngadzo hu tshi itelwa uri vha lavhelesese kha u thetshelesa na u amba vha tshi ṱhogomela u bveledza zwikili zwo sedzwaho khazwo , zwi nga vha 2 u ya kha 3 nga tshifhinga tsho tiwaho .
Khomishini ya Pfanelo ya CRL i fulufhela uri uyu muvhigo u ḓo swikelela lwa ndeme na lu vhuedzaho kha therisano dzo khwaṱhaho dza pfanelo dza luambo , tshanduko ya matshilisano na u swikelela lushaka luthihi vhukuma lwa Afrika Tshipembe , lwo vhumbiwaho nga u ṱhonifha u fhambana ha muṅwe na muṅwe .
U ṋetshedza ngeletshedzo na thikhedzo kha vhadzhiamukovhe na u sedzulusa hafhu mihumbulo ya mvetomveto ya u fhedzisela ya mugaganyagwama u itela u ṋetshedza maanḓalanga o teaho . 
Hu nga vha fhethu ha vhufa , sa haya ha
U shumisa kuṅwalele kwone kwa maḽeḓere musi a tshi ita mishumo yoṱhe ya u ṅwala .
Dzi katela vhukonḓi ha mme na ṅwana
Masia a ndumbo a katela mitshini ya muvhuso , nzudzanyo dza muthelo , nzudzanyo dza vhukati ha mivhuso , na kuitele kwa vhusimamulayo . 
Khabinethe I ṱanganedza ṱhoḓisiso yo fhelelaho ya Zhendedzi ḽa Tsireledzo ḽa Lushaka kha mafhungo aya nahone i dovha hafhu u fulufhedzisa Afrika Tshipembe uri Zhendedzi ḽa Tsireledzo ḽa Lushaka ḽi ḓo isa phanḓa u sedza kha mushumo waḽo wa u tsireledza na vhutsireledzi ha shango zwi kha ngoho , vhadzulapo vhaḽo na themamveledziso .
Ndeme ya vhubindudzi ho ṱanganelaho i ḓo khethulula ndeme yo thomiwaho nga muṅwe muelo wa vhubindudzi nga kha mbadelo dzo khethekanaho dza u ṱalula . 
Zwine ha nga hu khou dzhielwa fhasi mafhungo a kharikhuḽamu zwi nga dina , arali maṅwalwa a zwino a tshi khou dzhielwa nṱha . 
Ka muvhuso wapo , khaedu dza tshanduko kanzhi dzi dzula dzi phanḓa . 
Khoso iyi yo itelwa fhedzi vhathu vhane vha vha na zwikili zwa metse na ḽitheresi zwi no FHIRA zwa muteo . 
Huna zwigevho zwine arali vho zwi wana kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho zwinga vha kundisa u wana thendelo ya ḽaisentsi ya phurofeshena ḽa .
Maitele ngauralo ha ngo tea kha malaṱwa a zwipiḓa zwa muvhili wa muthu na zwitumbu zwa zwipuka . 
Zwo vha zwi sa konadzei u shumisa maṱiraka a u kokodza zwiendedzi zwo khakhaho , sa izwi maṱiraka na one o vha o valelwa nga ngomu . 
U kona u fhindula mbudziso dza maimo a nṱha , phanḓa ha , musi hu na murahu ha , musi ho no vhaliwa ḽiṅwalo : Ho vha hu tshi ḓo vha ho itea mini arali . . . .
Vhaofisiri vah wanalaho sentharani vha ita mishumo yoṱhe ya ndango ya ndaka na tsireledzo , nahone zwo ralo a zwi wanali sthothe kha u shuma mishumo ya ndango ya ndaka . 
Muimeleli muthihi u bva kha mihasho kana madzangano a tevhelaho :
2.1 Ndivho ya ḽounu
Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a ḓḓo shuma kha u khethiwa ha Muphuresidennde .
ndavhelelo dza vha shelaho mulenzhe dzi a sumbedzwa na u ṱalutshedzwa nahone dzi a langiwa nga mugudi na mutshimbidzi
Ḓivhamaipfi
A huna muthu o teaho u ṱun ḓa khovhe mashangoni a nnḓa nga nnḓa ha thendelo .
U ṱumanya na u humbula misudzuluwo kha musudzuluwo wa mafhungo mapfufhi
Adiresi ya poswo :
U khwaṱhisedza uri rekhode dza u phalala hoṱhe ha vhushumela vhapo , maitele na mvelelo dzi a bveledzwa na u londolwa . 
Naho kanzhi hu si na luswayo kana tsumbadwadze , zwi vha khombo arali zwa bvela phanḓa lwa tshifhinga . 
Ṱhoḓisiso dzo itiwaho nga tshiimiswa dzi sedza kanzhi kha u sika tshaka na u khwinisa zwimela , pfushi , ndango ya luvhiḓi , zwitumbudzi na malwadze , nyaluwo ya milayo na kufarele nga murahu ha khaṋo . 
31 Tshitori tsha makhulu vha mukegulu ˆ
Tshiṱaṱamennde tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa tshifhinga tsha vhukati tshi sumbedza u bvumbwa ha ikonomi ya shango na mutheo wa zwa masheleni na u dzinginyela Phalamennde mbekanyandeme dza kushumisele kwa masheleni kha tshifhinga tsha vhukati na mukovho wa mbuelo vhukati ha muvhuso wa lushaka , vundu na wapo . 
Kha milandu yo fhelelaho khothe khulwane tshṅiwe tshifhinga zwi a itea uri khaṱhulo i dzhie maḓuvha a tshivhalo . 
U khwaṱhisa sisiṱeme ya ndondolo ya mutakalo ya Afrika Tshipembe
Zwiṅwe hafhu , vha nga fhuredzela zwikhala zwa pfunzo ya kule hune zwa zwo tea . 
Maitele a nyolo a humbulela uri ndaka dza matheriaḽa dzo buliwaho dzo fushwa kha sia . 
Tshikolo tshi khou lavhelesa kha pfunzo ṋetshedzwa ya sikoḽashipu na thikhedzo kha vhoramabindu vha kha ḓi aluwaho na vhaṱuku nga u vha thusa uri vhaaluwe lune vha kona u ḓiimisa u itela uri vha kone u sika mishumo zwenezwi zwifhinga zwi tshi khou ḓi ya .
U avhelwa ho dzinginywaho ha 2004 hu tendela zwi khagala Vouthu uri i dzule i sa shanduki nga ndeme ya vhukuma . 
u ḓidzhenisa tshoṱhe kha komiti ya wadi na u ṱanganedza vhuḓifhinduleli vhu fanaho na u langula phothifoḽio kana sia ḽine vha ḽi takalela ;
Vha a ṱoḓea tshifhinga tshoṱhe u shumisa Milayondango kha milandu miswa na u vala tshikhala vhukati ha Milayondango na maitele a kale . 
Kha vha humbele mbambedzo kana vhuṱumani na zwithu zwo no gudwaho kha ngudo dzo fhiraho . 
Nga tshifhinga tshetsho tshithihi , murafho muswa u tea u guda nga ha na u itwa ha zwithu lwavhuḓi vho sedza mutsiko muhulu une wa khou engedzedzea kha zwiko zwa mupo . 
Bola ya milenzhe i ya hashwa vhukuma kha midia Afrika Tshipembe , nga maanḓa midia wa dzigurannḓa . 
Tsireledzo ya Ndindakhombo ya Vhubindudzi ndi tsireledzo ya PRI kha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o bindudzaho kha tshiimiswa tsha shango ḽa nnḓa . 
Nga u tevhedza iyi milayo vha isa phanḓa maitele a demokirasi Afrika Tshipembe .
U bveledza , u sedzulusa na u shumisa mbekanyamaitele dza u khwaṱhisa zwa mbeu na nyendedzi kha yunithi ya Mbekanyamaitele dzo Khetheaho u khwaṱhisedza mbekanyamaitele dzo khetheaho . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ha u tsireledza vhathu na tsireledzo ya ndaka .
Kha maitele a u nanga vhe vha a guda , ndi a fhio ane vha ḓo nanga u a shumisa ha hedzi zwivhumbamvumbo zwoṱhe na uri ndi ngani ? 
Khoro yo dovha ya wana uri Komiti i Tshimbidzaho Mveledzo ya zwithu ine ya tshimbidzwa nga Meyara wa Tshiṱiriki na u dzhenelelwa nga Minidzhere wa Masipala , Vhalanguli vha zwa Masheleni , vha Vhuvhusi ha Pfanavhunzhi , Tshumelo dza Pfanavhunzhi na Yunithi dza Bindu dza Thekhinikhala . 
Ndeme ya u dzudzanya kana u kunakisa ḽaimi zwi topola tshivhalo tsha esidi tshine tshivhalo tsho bulwaho tsha ḽaimi tsha ḓo dzudzanywa musi zwo engedzwa kha esidi . 
U sumba maipfi nṱhani ha zwifanyiso musi a tshi ' vhala ' .
Musi phetheni i no khou obitha i tshi khophea , zwipileli zwi a vhumbiwa . 
MUSHUMO 5.5
Ho oliwa nzudzanyo ya ndangulo ya thaidzo khulwane dza themamveledziso dzo vhigwaho nga zwikolo , tsumbo , u bvuḓa ha 13 . ṱhanga , mbondo dzi no khou wa , ṱhahelelo ya dzikiḽasirumu , zwikolo zwo tshinyadzwaho nga maḓumbu
Mapholisa vho lwa nga nungo dzavho dzoṱhe u thivhela mabulayo na u fhungudza mafuvhalo . 
Vhathu u ya nga u fhambana havho vha nga ita vhutshinyi ha khakhathi dza zwa vhudzekani kana nḓila ya u vhaisa zwikoloni . 
Ri khou ḓo ṱanḓavhudza nga nḓila yo khwaṱhaho sekithara ya zwa vhulimi nga u tikedza kutshimbidzele kuhulwane kwa zwibveledzwa , u bveledzise mimakete miswa na u fhungudza u ḓitika hashu kha zwiṱundwa zwa vhulimi .
2.9.2 Tsha vhuvhili , vha amba uri khothe dza sialala dzi tea u tshimbidza milandu i kwamaho maitele ane a vhaisa .
Vhatshimbidzi vha tea u tshimbidza kutshimbidzele kwa CBP wadini iṅwe na iṅwe .
Belgium , sa tsumbo , ḽi lifhela fhedzi zwiito zwa khole zwa khakhathi dzi itelwaho vhathu . 
Nṋe ( ḽa ) tshiswiṱulo musi a tshi founa .
- Pfunzo , zwikili na mutakalo
U laula maitele a zwikambi na khumbelo dza mabindu . 
GIREIDI YA 8 THEMO YA 4 MAGUDISWA
Hu uri hu na vha sa ṱoḓi vhupulani vhu re khagala , hu na vha sa ṱoḓi u tevhedza vhupulani kha zwine khazwo zwa nga swikelelea fhedzi zwa zwino . 
MULANGADZULO : Miraḓo i huliseaho , ndi khou vha konḓelela nga u thetshelesa zwine vha khou amba naho ndo vha ndo no ḓi ṱalutshedza uri hovhu a si vhuṱambo ha dzimbudziso kana mafhungo a pfanelo , fhungo ḽa vhulalamisi na fhungo ḽa pfanelo .
Khumbulelo dzi re nga fhasi ha mveledziso ya nyendedzi dzi tea u dzhielwa nṱha nga maanḓa musi hu khou itwa khaṱhulo nga ha u tea ha maḓi ane a tea u shumiswa u itela tshifhinga tshipfufhi fhedzi . 
U PFESESA ZWINE ZWA KOMBETSHEDZA
U ṅwala pharagirafu
Arali ni na lutamo nahone ni na ndalukano dzo teaho na tshenzhemo , ni khou humbelwa u livhisa CV yaṋu khathihi na dzikhophi dza vhukuma dza ndalukano dzaṋu na ḽaisentsiya u reila kana fomo ya khumbelo yo ḓadzwaho kha : 
Zwiṅwe zwipiḓa zwi elanaho zwi katela u kuvhanganyiwa , u endedzwa na u laṱiwa ha mathukhwi . 
Ngauri fhethu ha u shululela hu anzela u vha kha fhethu ha maḓi a nṱha kha dzomomulambo , u vanganya hu ḓo bva kha vhupo , zwi tshi bva kha haiḓirodainamiki kha fhethu ha shululela . 
U kuvhanganya na u swikisa tsivhudzo dza mbadelo dza u renga kana tshumelo . 
Modulu uyu u sedza kha maga a tevhelao a phurosese ya mveledziso , zwine zwa vha tshumiso ya pulane na u ela nḓisedzo ya tshumelo .
Themendelo ya mbekanyamaitele ya tshifhinganyana yo itelwa mvetomveto nga Komiti yo Ṱanganelaho ya Minisiṱa ya nga ha Vhaswa vha re kha Khohakhombo vho imela furemiweke ya mbekanyamaitele yo ṱanganelaho ya tshanduko ya sisiṱeme ya ndondolo ya vhaswa na vhana . 
Pulane dza tshiṱirathedzhi dzi dzulela u angaredza u fhira ṅwaha muthihi wa mishumo . 
Mbulungo dza masheleni dzi tendela vhubindudzi uri vhu vhe hone kha zwifhaṱo , tshumelo na dzibada . 
U khwaṱhisedza vhuṱumani na Sisiṱeme dza Muno u itela u ṅwalisa mbebo . 
Sisiṱeme i ne ya takalelwa ndi sisiṱeme yo imaho vhukati i yoṱhe hu na khenopi dzo bviswaho dzine dza dzheniswa thwii u bva kha bodo ya nḓisedzo . 
Khwiniso idzi dzi tendelana na u bvela phanḓa ha thekinoḽodzhi , zwihulusa kha inthanethe na luvhanḓe lwa vhudavhidzani ha ṱhingo , u itela u tsireledza vhana kha u ṱanelwa zwithu zwi sa takadzi na nyanḓadzamafhungo i re khombo kha mbanḓe idzi .
Nḓila idzi ndi :
2 Tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe , kana tshipiḓa tsha thandela , tshi khethekanywa tsha bva mutevhe wa mishumo i no langea ine ya nga kovhelwa vhathu kana zwigwada zwo fhambananaho .
Ri bva kha ḓivhazwakale hune vhashumi vho vha vha tshi hanelwa pfanelo dza u thoma madzangano a vhashumi , u dzhenelela kha nyambedzano dza zwa miholo vhe tshithu tshithihi na pfanelo dzavho dza misumbedzo na u ṱereka . 
( 2 ) Mufarela Mulangavunḓu u na vhuḓifhinduleli , maanḓa na mishumo ya Mulangavunḓu .
Nga nḓila iyi , tshivhalo tsha vhathu vho engedzeaho vho tholiwaho tsho vha tshi tshiṱuku hafhu musi tshi tshi vhambedzwa . 
Nga nnḓa ha khaedu dza thekeniki dze vha ṱangana nadzo kha dziburoho nga nṱhani ha mbonwasia ya matombo a wanalaho mavuni henefho nga tshifhinga tsha mushumo wa u vhora matombo u itea dzithulwi , thandela yo vha i si na dziṅwe khaedu . 
Ri amba nga tsireledzo ya muvhuso ngauri mushumo washu muhulwane ndi u tsireledza vhathu vhashu kha zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwi si zwavhuḓi zwo livhiswaho kha u dzhiela fhasi vhuḓivhusi tshoṱhe hao na u thithisa mbekanyamushumo dza lushaka . 
Malengelenge a zwibviswa zwo vhigwaho a katela phurofaiḽi ya kale yo ṋetshedzwaho nga vhuphara . 
Fhedzi ri a zwi ḓivha uri phungudzo a i athu u luga , a i a thu u swikelela 7-10% ya tshivhalo tshe ratshi lavhelela kha mirafho ya fhambananaho kha vhutshinyi .
Zwiṅwe hafhu , yo dzhenela kha miṱangano ya ḽevele ya nṱha mivhili kha OECD ṅwaha wo fhiraho u sedzulusa nḓila dza mveledziso dza mbekanyamaitele ya zwa vhulimi dzadza mveledziso ya OECD na khetho dza mbekanyamaitele dza mveledziso na mbambadzo . 
Khabinethe i dovha ya sumbedza u ḓiimisela hayo kha u lwa na khamphani dza tsimbi dza zwikirepe dzine dza ṱuṱuwedza vhutshinyi uhu .
Vhone uri mafhungo a nga ambiwa nga vhuḓalo u fhirisa zwi no itea kha madzulo a Phalamennde
Hezwi zwi dovha hafhu zwa ṱuṱuwedza uri dungo iḽi ḽa maraga ḽi kolode tshelede dzibanngani . 
Ofisi yanga i vha fha gondo ḽi sa dini na u sa dzhia sia ḽa u tandulula phambano ya tshumelo , ya kuitele kwa zwithu kana ya ndangulo ye ya kundwa u tandululwa hu tshi shumiswa nḓila dza u langa mbilahelo dza SARS . 
Mbetshelo dza PAJA dzi ḓo vha dzi tshi yelana na tsheo dzi re nga fhasi ha Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho hune Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho kana Ndaulo dza BABS a dzi sumbedzi uri zwiitisi zwi fanela u ṋetshedzwa .
Milayo kanzhi i ambedzaniwa , na u shumiswa hu na nyimele dzo imaho ngauri na thaidzo dzi re kha tshikolo itsho . 
U imela tshitshavha kha foramu ya vhukwamani - Komiti ya Wadi itea u ḓivha zwithu zwa tshitshavha zwa zwino zwino na u amba izwi zwithu kha foramu dza vhukwamani .
Riṋe ri / a khou vhona vhusunzi .
U bveledza na u shumisa sisiṱeme ya u faila i pfadzaho . 
Vhafhinduli vha pima kana u oda tshiengedzwa kha zwi sa tameswiho uya kha zwi tameswaho ( kana u bva kha zwi tameswaho uya kha zwi sa tameswiho ) , u ya nga lutamo lwavho . 
Zwavhuḓi-vhuḓi , u bveledzwa ha themamveledziso dza ndeme , nḓowetshumo na tshikhala tsha sainthifiki na mbekanyamushumo dza u bindudza dzi yaho phanḓa zwi sumbedza khaedu ntswa kha ikonomi iṅwe na iṅwe . 
Mpfu dzi re na vhushaka na aḽumini kanzhi dzi re na vhushaka na u bveledzwa ha maduda ane a thivha makwiṱi , a itisa u shaea ha gesedungi na u xelelwa nga sodiamu nga u fhungudzwa ha mutshintsho kha luvhemba lwa makwiṱi . 
Hu khou lavhelelwa uri Samithi i ḓo amba nga ha tshiimo tsha mulalo na vhutsireledzi dzinguni , nga maanḓa ho sedzwa kha mveledziso dza Musanda wa Lesotho na Democratic Republic of Congo , khathihi na u shuma nga kha Pulane yo Vusuludzwaho ya Dzingu ya Maano a Vhusumbedzisi ho tou topolwa kha zwinzhi .
Ipfi ḽa ndeme
Khethekanyo I dovha hafhu ya thoma na u langa Komiti ya Khumbelo ya Tshoṱhe u itela u ṱavhanyedzisa khumbelo yo ṱanganedzwaho u bva kha khasiṱama dza Muvhuso hu tshi itelwa thuso . 
U ṱalutshedza mveledzwa ya mekhenaizesheni ya tshishumiswa kha mvelaphanḓa ya thekhinikhala na vhubveledzi . 
Vhudˆipfi hanga muloro u vhukati .
Khaedu malugana na ṋetshedzo ya dziḽauburari ndi ṱhahalelo ya masheleni a wanalaho u bva kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wa Vundu ya u kundelwa u swikela ṱhoḓea dza zwitshavha zwapo . 
Hafhu , u sumbedzisa uri ndi ndeme ifhio ine ya vha nayo zwa vhukuma , arali i hone . 
Zwithu hezwi zwi nga si kwame u vha hone ha zwithu zwine zwa tshila kha ḽifhasi u fana na u tshikafhadza , u remekanya maḓaka , na mufhiso wa ḽifhasi . 
Dzi dovha hafhu dza dzudzanya mishumo yavhudi kha vhathu .
Puḽanthi yo wanala kha nyimele dzo linganelaho hu na nungo dzo ṱanganelanaho dzo itwaho nga vha ndangulo ya puḽanthi hu na nḓila dzi re hone . 
Mudededzi wawe vha dzulela u sumbedza kiḽasi yoṱhe mushumo wawe wa tshikolo .
NPCs ndi zwiimiswa zwine zwo dzudzanyelwaho u thusa vhathu , u itela u tsireledza mupo kana u ṱuṱuwedza zwiito zwavhuḓi .
i ya nga u vha hone ha tshelede na
Therisano dza tshigwada na Komiti ya Wadi kana zwigwada zwa u shuma lwa awara dzine dza fhira mbili .
maitele a ḓo ṱolwa hani
Nga tshivhalo , vhathu vha si vhanzhi vho vha vhapfumbudzi u bva kha dzangalelo ḽa ṱaluli kha u khwinisa nzudzanyo ya vhadededzi . 
Muhasho wa Vhuendi " Fulo ḽa Swikani ni kha ḓi Tshila " ḽo ṱangana na mvelelo dza mihasho zwa vhuendi ha vundu kha nyengegdzedzo ya faini dza zwa vhuendi na milandu ya vhuendi khothe , ngamaanḓa nga tshifhinga tsha khalaṅwaha ya holodei . 
8.4. Miraḓo ya vhalangi vha si na maanḓa vho tholwaho kha Vhulangi ha Vhuimangalavha :
Fhedziha , Khabinethe yo dzhiela nṱha uri musi u ḓiṅwalisa kha zwa pfunzo hu tshi khou engedzea , nga muelo u ongolowaho , Vharema vha miṅwaha ya 18 u ya kha 29 vha linganaho 3.3% vha khou guda ngeno vha tshi vhambedzwa na vha MaIndia / MaAsia vha linganaho 18,8% na 17 , 5% ya murafho wa
U sumbedza tshifhinga tshi ḓaho : tsumbo , ḓo , ( Vhangani u ḓo ḓa matshelo )
a ) Dr Thapelo Motshudi ( Mudzulatshidulo na u tholwa hafhu ) ;
Zwinga dzhia maḓuvha a swikaho maṱanu a u shuma u bveledza khumbelo yavho ya thendelo ya thengiselo ya mashangoḓavha .
tshakha na vhulapfu ha tshikwekwete
Pfufho dzi ṱuṱuwedza mashumele a khwine kha vhutumbuli ha sekithara ya tshitshavha na u pembelela mvelephanḓa ya vhathu na zwigwada kha muvhuso woṱhe .
U ṋea muhumbulo u na maipfi a u thusa kha u sika tshiṱori tsha kiḽasini ( u ṅwala na vhagudi )
5.8 Nzudzanyo dza ḽodzhisitiki dza CBP
Muvhuso u shuma kha vhufaragwama hu hoṱhe ha akhaunthu ya Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka i langwaho nga Gwama . 
Khumbelo ya thendelo ya mushumo
Nyaluwo ya khovhe dza kapu i a thithisea na u tsela fhasi ha u kona u tsireledza zwiḽiwa kha khovhe ntswu dza dununu . 
Vha tea u vha na
1 . Tshivhalo tsha vharumiwa kha vhurumiwa ha vunḓu tshine tsha ya kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka tshine ḽihoro ḽa tendelwa u vha a tshi fanela u tiwa nga u andisa tshivhalo tsha madzulo tshine ḽihoro ḽa vha natsho kha vhusimamilayo ha vunḓu nga fumi na u kovha mvelelo nga tshivhalo tsha madzulo tshi re hone kha vhusimamilayo ha ṱanganyiwa na nthihi .
U fhaṱa maipfi hu tshi shumiswa mibvumo ya foniki yo gudiwaho .
Vhakonanyi vha zwa mupo vha tea u vha vhathu vha na vhugidisi ha saintsi dza mupo kha zwigwada zwavho .
Spain ndi ḽone shango ḽi re kha vhuimo ha u thoma kha vhuimo ha FIFA ya ḽifhasi .
Mikovhe ya thandela i fhiraho R1 biḽioni yo ṋetshedzwa .
Zwi nga dovha zwa engedza na nyito dza vhugevhenga , ngauri fhethu ho raloho a hu sumbedzi vhuṋe vhu re khagala na ndangulo ine ya si vhe na dzangalelo a i na khonadzeo ya u nga ṋekedza mbono kana vhutsireledzi . 
U ṱavhanyedziswa ha u dzhenela ha sekhithara ya phuraivethe kha zwa pfunzo . 
Ndi ḓo tama u shumisa tshifhinga itshi kha u netshedza dzi ndiliso dzashu kha muṱa wa tshanḓa tsha minisiṱa wa vhulimi , Vho-Dirk du Toit , vhe vha risia ino vhenge , u shela mulenzhe havho ri ḓo u ṱulutshela vhukuma .
1.4 . Khabinethe i livhuwa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , zwiimiswa zwa muvhuso na vha nyanḓadzamafhungo kha u dzhenelela kha fulo ḽa uno ṅwaha ḽa maḓuvha a 16 fhasi ha ṱhoho ine ya ri : ' Na nṋe ndi khou shela mulenzhe : Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe Phanḓa ḽi si na khakhathi ' .
Khumbelo ya bammbiri a dupuikheithi ya goloi
Tshiitisi tsho vha tshi si nga mulandu wa uri vho vha vha tshi khou eḓela nga tshifhinga tsha mushumo . 
i ) Vho Lindy Ann Bodewig ( Tshikwama tsha Lushaka )
Maitele kwao hu ḓo vha u shumisa nḓila yo khetheaho kha vhathu vhanzhi ha khwaṱhisedzwa mawanwa a maitele aya nga u shumisa nḓila yo khetheaho u dzhia tsumbo dza vhathu havha . 
U ṱanganyisa ṋetshedzo ya masheleni a u tikedza u vha tshikwama kana thikhedzo nthihi ya u dzudzanya hafhu zwikhala .
Ndifho dza zwiga na dzone dzo ṋetshedzwa nga nḓila ya u tou humbela pfarelo nga Muphuresidennde wa Amerika na kha Khongirese . 
Izwi zwi ita uri maluvhi avho a wane nikhothini nnzhi musi vha tshi fembedza .
Ambani na muṅwe nga inwi nga khathuni iyi .
Tshiṅwe na tshiṅwe tsha hezwi zwiṱori tsho ima nga tshoṱhe tsha dovha tsha vha na phaṱho yatsho , nahone hezwi zwi tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi sedzwa ṱhoḓea dzo khetheaho na nyimele dza tshipondwa tshiṅwe na tshiṅwe . 
Vha vhee datumu ya u laṱa fola , ṱhirei ya miora na ḽaithara .
Musi hu sina mbuelo dzi vhonalaho dzi no khou tuswa , mbekanyamushumo i khou lavhelelwa u ṱoḓa masheleni manzhi uri i ise phanḓa na u badela mbuelo dzo dzudzanywaho . 
U bindudza kha sekithara ya vhuendi
U FARA TSHIFHINGA uri vhadzulapo na vhashumi vhoṱhe vha ḓivhe uri tshumelo i khou lavhelelwa u ḓiswa lini
Mapa ya mbonalo ya nṱhesa ( ya u ganḓiswa ) na yone i a wanala . 
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha tshirendo
Thendelo yo tou ṅwaliwaho i fanela u wanala u bva kha Khomishinari wa Lushaka wa SAPS ya u shumisa betsho ( kana betsho ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi fanaho nga mbonalo ) nga ngomu na / kana nga nnḓa u ya nga maitele ane vhuimo na tshirunzi tsha betsho iḽi , ndi u dededzwa nga mulayo une vhuimo na tshirunzi tsha betsho iḽi , ḽine ḽa sumbedzisa mvumbo ya bindu na vhuṋe ha SAPS , zwi fanela u lindiwa na u tsireledzwa nga u ḓihudza tshifhinga tshoṱhe . 
( 4 ) Vhusimamilayo khathihi na tshumisano ya Mulangavunḓḓu na vharangaphanḓḓa vha mahoro vhane vha vha na pfanelo dza vhurumiwa ha vunḓḓu , vhu fanela u ta vharumiwa vha tshipentshela , sa zwo tendelwaho u bva tshifhinga na tshifhinga , u bva kha Miraḓḓo ya vhusimamilayo .
1.4 U buletshedza , u vhambedza na u tevhekanya nomboro
liṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe
4.17 Khethekanyo ṱhuhu ya ( e ) i iledza vhuloi .
Phakhedzhi kana ḽebuḽu ya tshibveledzwa
Hu fanela u vha na u londa musi hu tshi dizainiwa fhethu hune bisi na thekhisi dza lindela dzi hone u itela uri hu si vhe na zwikhukhulisi afho vhudzuloni ha vhathu . 
Nṱhani ha izwo , vhafariwa vho kavhiwaho vho ṱanganyiswa na tshitshavha nga u angaredza tsha dzhele . 
Komiti ya vhulanguli ya u konanya yo tendela u vha hone ha tshelede iyi . 
Zwa u litsha u shumisa maḓi zwi mbo ḓi fhelisa redzhisiṱiresheni ya u shumiswa ha maḓi . 
Hu na zwpiḓa zwa muvhili zwine na si kone u zwi vhona .
Zwo ralo , hu uri zwipiḓa zwa muvhigo zwo anḓadzwaho kha iṅwe ya gurannḓa dza mafhelo a vhege nga ha mulangavundu , na u tswiwa ha goloi yawe zwi zwa vhukuma : 
Muhangarambo wa Tshiṱirathedzhi kha Vhukati ha Ṅwaha hu na tshikhala tsha vhupulani ha vhulapfu ha miṅwaha miṱanu , yo ḓilivhanya na sekele ya zwa dzikhetho dza zwa politiki , i ṱalutshedza sia ḽa tshiṱirathedzhi ḽa lushaka . 
Memorandamu wa Thendelano nga ha Pfunzo ya Nṱha wo penndelwa , hu tshi katelwa na u sainwa ha Maitele a ḓo Tevhedzwaho a Kushumele , kha Komiti yo Ṱanganelanaho ya Vhaḓivhi nga ha Mukano wa Orange River .
Vhuongelo ha dzingu na ha vhukati vhu fhethu hu swikeleaho zwiṱuku u fhira vhuongelo ha tshiṱiriki na phimo dza u ṱanganedza vhalwadze ho kaliwaho . 
Tshikolo tshithihi tshi na zwiko zwinzhi , tswikelo yavhuḓi kha muhasho wa Pfunzo wa vundu , na ndangulo ya tshenzhemo nnzhi na zwikili zwa u funza zwine zwa tendela u isa phanḓa na u ṱoḓa thikhedzo ya masheleni na u thoma u shumisa kharikhuḽamu ntswa . 
Ndi zwa ndeme uri ndededzo dza mitele a mbadelo dza nḓisedzo ya tshumelo na dzone dzi bveledzwa u itela u thusa madavhi a muvhuso kha mbadelo dza mishumo yawo na mvelelo . 
Vhabveledzi vha fanela u ita mbetshelwa ya u vhulunga zwavhuḓi malaṱwa avho zwifhaṱoni zwavho , phanḓa ha musi a tshi kuvhanganyiwa kana u shumiwa . 
Zwine khethekanyo iyi ya ita , ndi u vhea tshikalo fhethu huṅwe na huṅwe ha pfulo ho salaho . 
U itela u ṱuṱuwedza vhorabulasi vhane vha kha ḓi bvelela , maḓi kha nyimele nnzhi a a ṱoḓea u vha konisa u bveledza mbuelo yo linganaho kha vhupo vhuṱuku ha mavu . 
Ṱhoḓea dza mushumisi na lwa tsiko dzo fhambana zwihulu u ya nga zwivhangi izwo zwi fanaho na vhukale , mbeu , mvelele , mbuelo na vhuimo ha mutshimbilo na , zwo ralo , ṱhoḓea dza muthu , khathihi na ṱhoḓea dza nnyi na nnyi dza zwa shango kha tshitshavha nga u pfufhifhadza , zwi shanduka tshifhiga tshoṱhe . 
Khwaṱhisedzo dza ndeme dzi katela :
a tshi kona nga maanḓa u bika , o vha a tshi bvafha , lwe a vho tshila nga zwiḽiwa zwe vhaṅwe vha bikela miṱa yavho henefho kusini .
Maitele a Khumbelo ya PFanelo :
-- Kuthomele na kufhedzele
Kuḓurele ku fhambana u bva kha vunḓu u ya kha ḽiṅwe .
Fhedziha , zwifanyiso na zwone a zwi tou amba nga nḓila yo fhelelaho kha heḽi fhungo , nga maanḓa kha muthu ane ha tou ḓivha nga ha magondolo a lushaka lwonolwo . 
Ndi tshifhinga tshingafhani tshine tsha ṱoḓea u khunyeledza phurogiremu na dzikhampheini kha dziwadi dzavho ?
Afha mufpumedznaiyi u tea u shumisa nḓowedzo ya u tandulla thaidzo .
thero na mulaedza
Vho gidima _______________________ vhe vhanzhi .
Kha vha fhindule mbudziso dzi re afho fhasi kha zwigwada zwiṱuku .
( 1 ) Vhathu vhane vha wela kha zwigwada zwa mvelele , vhurereli na luambo a vho ngo tea u hanelwa pfanelo , na miṅwe miraḓo ya tshitshavha ya-
11.00 u swika 1.00
Kha hu nangwe tshitaila , ridzhisiṱa na ḓivhaipfi
Kha miṅwe milandu , Tshikwama tshi nga wana kana u nanga mbuelo nga nḓila ya mikovhe nyengedzedzwa u fhirisa tshelede . 
Vhuṱanzi ha mbadelo
U sumbedza vhuḓinyanyuli u bvisela khagala vhuḓipfi nga ha tshibveledzwa tshe a vhala
Ndi zwa ndeme u wana vhathu uri vha ṅwale zwiitei kha garaṱa vha vhee garaṱa kha kutshimbidzele .
Itshi tshiṱaṱamennde tshi ḓo tikedzwa nga u fhungudzea zwihulu kha masheleni o kuvhanganywaho kha e a vha o anganywa zwine izwi zwa vhonala kha miṅwaha miraru ye ya ṱolwa u ya nga u wa ha ikonomi ya ḽifhasi zwine izwi zwo vha na masiandaitwa kha Afrika Tshipembe . 
U topola thevhekano ya zwiwo kha zwo vhalwaho .
Pulane ya u Shuma i sumbedza vhashelamulenzhe vhahulwane vhane vha tea u dzheniswa kha u itwa ha thandela kana nyito iṅwe na iṅwe , khathihi na zwifhinga zwine zwa khou lavhelelwa zwine zwa ṱoḓea kha u itwa ha thandela kana nyito iṅwe na iṅwe . 
Vhukoni kha nyambo dza tshiofisi mbili zwadzo dza Western Cape . 
Leludza vhutshilo ha vhafumakadzi .
U ita uri komiti dza wadi dzi shume
Peak flow reading ya khwiṋesa ndi tshi khou ya u eḓela ( nga madekwana )
4.3 . Khabinethe i ḓibadekanya na shango kha u fhululedza Vho Kevin Anderson kha u swikelela makhaulatshele a US Open .
Misumbedzo i nga farelwa fhethu huṅwe na huṅwe hu ne tshitshavha tsha kona u hu swikelela , fhedzi nnḓa ha dzhara ṱa ya mutholi kana arali mutholi o ṋea thendelo , nga ngomu ha dzhara ṱa ya mutholi .
4.3.1 Komiti ya wadi ndi mini ?
Ndangulo dza masheleni
Miraḓo iyi ya SAPS ya 140 yo thoma u shuma nga dzi 2 Khubvumedzi na uri vha khou lavhelelwa u fhedza nga dzi 30 Ḽara 2014 , arali ha sa vhe na ṱhoḓea ya u engedzwa ha maḓuvha .
Tshiṅwe tshifhinga dzi nga xelelwa nga ṋala dzadzo kana khwanḓa . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) ; mafhambanyi ( antonimi )
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza U ṋekedza maanea u itela u lingwa
Kha vha ṱalutshedze nga vhupfufhi uri phambano ya vhathu ndi mini na u haseledza uri arali i nga laulwa nga nḓila yo teaho i nga vha thikho kha Komiti ya Wadi yavho .
Lushaka lwa vhupo ho fhaṱiwaho lu nga ṱuṱuwedza zwipiḓa izwi na milayo ya nyolo yo vhalaho ndi ya ndeme kha u ola nyolo dza u fhungudza vhugevhenga . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - vhaaluwa
Tsheo ya u ṋetshedza thendelo a i langiwi nga milayo .
Tshivhalo tshi re nṱha tsha u sa kona u swikelela muḓagasi tshi itiswa nga vhupo ha mikhukhuni khathihi na avho vhane vha dzula kha phera dza nga murahu zwine zwa wanala henefha kha dziwadi . 
Zwi nga vha zwo teaho u vhudzisa uri naa mishumo na madzangalelo a feme zwo sedzesa kha dzingu kana zwo phaḓalala vhukati ha madzingu o vhalaho . 
Zwi tevhelaho zwi tou vha tsumbo ya zwipiḓa zwine pfunzo ya tea u zwi katela . 
I kovhelaniwaho na zwa maṋo zwa nnḓa ha sibadela kana R6 615 nga muunḓiwa kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda
Ndivho ya mbekanyamushumo ndi u pfumbudza muthu nga muthihi nga muthihi u swika kha ḽevele ya u vha phorofeshinala o ṅwaliswaho . 
U vhala bugu nga kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) na u buletshedza mihumbulo mihulwane
Izwi zwi ṱalula tshoṱhe vhathu vhatswu , vha ne tswikelelo ya pfunzo ya vha fhasisa . 
Vhulimi ndi iṅwe ya idzo nḓowetshumo dzino tamba tshipiḓa tshihulwanesa kha ikonomi ya ḽa Afrika Tshipembe nahone dzo ḓitika nga nyimele ya vhuendi ine ya fulufhedzea na u vha yavhuḓi . 
Gireidi ya 8 Maipfi a 180-230/ u ya kha minethe miṱanu 5
Tshikwama tsha NML tshi ḓo badela vhanekedzi vha ndondolamutakalo vha phuraivete na vha lushaka u fana- tshi ḓo lavhelela na maimo a dzilafho a no fana .
U nanga milayo nga vhuronwane ine ya tea u ṱalutshedzwa vhagudi na u sa zwi itesa .
Zwo ralo vhunzhi ha vhathu vho thoma u lwa na avho vha pomokwaho vhuloi nga vhone vhaṋe .
Lambamai Ṅwedzi 0
Tshiṱirathedzhi tsha u dzhenelela tshi tea u katela :
( ii ) tshi shandukisa mikano ya vunḓḓu , maanḓḓa , mishumo kana zwiimiswa ; kana
Nga nḓila iyi , sialala dzo fhambanaho dza ḓivhavhurereli na dza fiḽosofi dzi nga pfumisana , nahone vhaṱoḓisisi u bva kha vhubvo ho fhambanaho ha vhurereli vha nga shomedzwa khwiṋe u itela u pfesesana . 
U ṅwalisa tshiendisi tsho khwiṋiswaho , kha vha ye kha vha mannḓalanga a u ṅwalisa tshiendisi a tsinisa na ha havho vha ṋetshedze :
5.2 Mulayotibe u ḓo dovha wa shela mulenzhe kha u khwaṱhisedza mbetshela khagala na tshirunzi tsha sisiṱeme ya masheleni ya Afrika Tshipembe na u konḓisela zwigevhenga zwi ḓidzhenisaho kha zwa u tinya muthelo , u seriswa ha tshelede dzi siho mulayoni na u sudzuluswa ha tshelede zwi siho mulayoni dzi tshi dzumbwa hu tshi khou shumiswa sisiṱeme ya masheleni ya Afrika Tshipembe .
Naho zwo ralo , Ndayotewa yashu i khwaṱhisedza uri a hu na u khethululwa hu sa pfali ho ḓitika nga tshiṱaluli tshiṅwe na tshiṅwe tsha u vha mufumakadzi tshine tsha ḓo konḓelelwa . 
Nga vhanga ḽa phambano ya zwitandadi u mona na zwikolo na mavundu , khwaḽithi na tshaka dzo fhambanaho dza mishumo ine ya bveledzwa nga vhagudisi dzi a fhambana na dzone na u shumiswa kha nyimele dzi konḓesaho na dzine dzi sa tou vha dza tshitandadi u fhira mulingo wone uṋe . 
Ri na fulufhelo ḽauri vhagudi vha ḓo ḓiphiṋa musi vha tshi khou ita nyito dzi re buguni idzi zwenezwi vha tshi khou aluwa na u guda , nauri na vhonevho sa mudededzi wavho , vho ḓo ḓiphiṋa navho .
Hu dovha hafhu ha vha na u thivhelwa kha u remiwa ha miri iyo zwi tshi bva kha maanḓa o ṋewaho kha Minista uri vha ṋee ḽaisentsi ya u remiwa uho . 
U amba : Vhudzisani khonani dza o fumi uri vha tama u dala ngafhi .
Kufhelele kwa muloro .
3.3. Khabinethe i ṱangana na Muphuresidennde Vho Zuma kha u livhisa maipfi a ndiliso kha Muvhuso na vhathu vha Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Federaḽa ya Nepal , zwi tshi tevhela mudzinginyo muhulwane wo vhaho hone nga Mugivhela , wa dzi 25 Lambamai 2015 , wo siaho ho lovha vhathu vha zwigidi .
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱunda muhaelo u songo ṅwaliswaho u itela ndingo Afrika Tshipembe , vha ḓo tea u vha na thendelo mbili .
Ro dzhiela nṱha ri tshi khou vhilaela zwihulwane zwiṅwe zwa zwiito zwine zwa vha vengo ḽine ḽa itelwa vhabvannḓa na tshiṱalula kha zwiṅwe zwa zwitshavha zwashu . 
Muḓuhulu wanga wa mutukana o vha a si na ndavha tshifhinga tshoṱhe ; ha ngo vhuya a vha na tsumbo na nthihi ya uri o dinalea . 
Pfanelo dza mveledziso , mulalo na vhupo 1 2 3 4 5
12.2 Komiti ya zwa masheleni
Khumbelo ya ndaela ya tsireledza siani ḽa nndwa dza muṱani
DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi a nga vha ṋetshedza mushonga fhedzi o no wana mushonga wo randelwaho wa oridzhinaḽa .
U amba nga ha puloto , vhaanewa/ vhabvumbedzwa vhahulwane na fhethuvhupo
Iṅwe nḓila ndi ya u dzhenisa mbetshelo kha thendelano ine ya sumbedza uri muraḓo a nga isa mafhungo kha mukonanyi , nahone arali zwa kundelwa a ya kha vhalamukanyi .
Ro guda nga vhuṅwe ha vhukonḓi na ṱhoḓea ya u litsha zwa u pulana nga zwipiḓa zwipiḓa , ro dzhia tsheo nga 2009 u thoma Khomishini ya zwa Vhupulani ya Lushaka na u vha humbela u ita pulane ya mveledziso ya lushaka ya shango , ro ḓisendeka nga Ndayotewa ya Riphabuḽiki .
Thandela iyo ine ya vha hone vhukati ha Bapsfontein na Bronkhorstspruit , yo thola vhathu vha fhiraho 200 .
Tshifani
U langa na vhagudelamushumo vha dzikhemisi na mushumi wa thikhedzo ya khemisi . 
Zwibadela zwiṱanu zwo vha zwi tshi khou rumela zwihali na zwa sumbe zwo vha zwi tshi khou rumela malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili fhethu ha u laṱa malaṱwa oṱhe nga u angaredza . 
U hira lwa masheleni : U hira lwa masheleni a hu dzhielwi nṱha sa ndaka na khwalo kha tshitatamennde tsha vhuimo ha masheleni . 
Nyimele dza dzilafho dza shishi kha DSP na u shumisa vha si vha DSP hu si nga u tou funa 100% ya mutengo wa Tshikimu
Nṱhani ha izwo , Makone wa U wana lwa Tshiṱirathedzhi o tholwa u itela u khwaṱhisedza vhukoni ha zwino ha Gwama ḽa Vundu na mihasho hu na ndivho ya u leludza khonṱhiraka dza vhoṱhe . 
Mveledziso ya vhathu kha sia ḽa u tambudzwa na u vhaiswa a si zwithu zwine zwa lulamisea tshoṱhe , nahone tshipiḓa tsha mushumo ṱwa u fhola fhano Afrika Tshipembe tshi wanala kha u ṱanganedza zwine zwa nga si kone u itwa . 
Komiti dza wadi dzi imela madzangalelo a vhadzulapo vhoṱhe na vhadzhiamikovhe .
e ) Muimeleli Roshan Dehal ( vho tholwa hafhu ) ;
Vha tea :
Maimo haya a tea u vha nga nḓila ine vhagudi vha tea u kona u shumisa luambo lwa u engedza nga nḓila ya maimo a nṱha hu ndingedzo dza u vha dzudzanyela musi vha tshi ya phanḓa na pfunzo dza nṱha kana kha ḽifhasi ḽa mushumo .
Sa tsumbo , saizwi nyaluwo nyingaḓorobo na mveledzo ya ikonomi zwi tshi sika mishumo minzhi miswa nnḓa ha ḓorobo , ṱhoḓea ya vhuendi ha nnyi na nnyi vhune ha konisa vhashumi u wana mishumo iyi i a engedzea . 
Mbuyelo ya mbadelo dza mbulungo ya tshelede , pfanelo kha zwifha ṱ o na mbadelo dza u shumisa pfanelo dza vhutsila dzo tsireledzwaho nga mulayo dza mu ṅ we muthu
Mitambo ya Mulanganelano ya 2022 i khou lavhelelwa u ḓisa masheleni a swikaho kha R20 biḽioni kha ikonomi , zwine musi zwi tshi fhindulelwa zwa amba nyengedzedzo ya R11 biḽioni kha nyaluwo ya GDP .
Huna zwine vhathu , miṱa na mabindu vha nga zwi ita .
Khumbelo dza u shumisa lwa vhubindudzi dzi nga ḓiswa nga imeiḽi . 
Ri ḓo khwaṱhisa uri hu vhe na tshumelo ya vhuḓi nahone i fushaho u bva kha vhashumeli vha muvhuso kha nyimelo ya tshumelo kha mihasho yoṱhe ya muvhuso .
Ndi ngani ni tshi takalela / ni sa takaleli . . . , ( tsumbo , Ndi ngani no vha ni sa takaleli malume awe ? )
Hu na mutsiko u khou engedzeaho kha vhaiti vha mbekanyamaitele uri vha bveledze dzimbekanyamaitele dzi bveledzaho na u livhisa na u langa zwiko nga nḓila dzo tou fombe na vhukoni dzine dza ita uri hu vhe na u thoma u shumisa na mvelelo dzo khwiniseaho . 
U ṱavhanyedzisa nyaluwo ya ekonomi na u shandukisa ekonomi u itela u bveledza mishumo kwayo na mbuelo dzi londoleaho . 
Yunithi i khou shuma zwavhuḓi vhukuma . 
Arali vho vhuya vha vha mupondwa wa vhutshinyi , vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha vhona uri pfanelo dzavho , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa , dzi a tevhedzelwa na uri maimo a fhasisa a tshumelo o ṱalutshedziwaho kha iḽi ḽiṅwalo a a shumiswa .
Khunyeledzo na mawanwa a zwi sumbedzi u pfesesa kana ha ngo ṋetshedzwa na luthihi . 
Sisiteme dzine ra shuma ngadzo nahone dze ra guda ndi sisiteme dza zwa matshilisano , vhunga dzo itwa nga vhathu . 
" Ro ṱangana fhano ṋamusi , nga Ḓuvha ḽa Mbofholowo , ngauri vhathu vhashu , na biḽioni dza vhathu vha ḽifhasi , vhane vha vha vhahali vhashu nndwani vho dzhia tsheo ya uri - kha zwi fhele zwoṱhe ! . . .
Munna muṅwe na muṅwe ane a kombetshedza musadzi u ita zwa vhudzekani musi musadzi a tshi ri " Hai " ndi mutzhipi . 
U amba na vhoramafhungo ho khetheaho hu ḓo vha hone u itela bvisela khagala maano a vhudavhidzani , u shumiswa ha luswayo ( logo ) , maele a pfungavhuṋe na mashumisele u itela u fhirisela mulaedza muthihi u fanaho kha mihasho yoṱhe ya muvhuso na mazhendedzi ane a khou shumana na izwi .
Tshati ya Gantt ndi lushaka lwa tshati ya mitalo ya mabaphathi ine ya shumiswa kha u sumbedza mutalo wa tshifhinga tsha thandela .
Muelo wa zwikhala zwo vuleaho zwa nnyi na nnyi u na masiandaitwa kha mbonalo na vhukoni ha tshitshavha u itela u langula na u zwi langa . 
3 Zwoˆthe nga nnˆ e
Ni sa tshimbidzi ṱhoho yaṋu , tshimbidzani maṱo aṋu uri ni sedze he mutukana a lavhelesa hone .
Thebuḽu kha khetheanyo iyi dzi nweledza vhuimo zwi tshi kwama mushumo na poswo . 
U ṋekedzwa ha ngeletshedzo dza thekhinikhala na dza maitele kha vhavhudzisi , vhalanguli , vhahumbeli na vhaṅwe vhashumisani maelana na theo ya mulayo ya vhupo na mbekanyamaitele . 
Muhasho wo vhea dziṅwe nyendedzi dzine dza tea u tevhedzwa nga maanḓa musi hu tshi ṅwalwa asainimennde . 
Thandela dza ndingedzo dzo itwa u thusa kha u khunyeledza mbekanyamaitele kha u pfukisela vhuṋe kha vhathu vhane vha dzula kha vhupo he kale ha vha hu mashango haya . 
Arali I khou ṋetshedza sa i imelaho u valelwa sibadela , hu ḓo shuma mbuelo sa sibadela 100% ya mutengo wa Tshikimu
Hezwi zwi do ita uri Afurika Tshipembe ḽi kone u dzhenelela arali zwikepe zwa mashango asili zwo dzhenaho vhuimazwikepe hashu zwo pfuka pfanelo dza zwa maḓanzhe .
U ya nga mabambiri a ndaulaudzhena a khamphani ya vhutsireledzi , hu nga vha ho dzhenwa nga ṱhangani ya vhengele . 
Ambani nga vhabvumbedzwa vhatsho .
u dzhenisa vhukhethelo - zwitshavha zwo ya nga u fhambana zwo vhumbwa nga vhukhethelo ho fhambanaho .
U bvisa mihumbulo havhuḓi khathihi na u bvisa mihumbulo hu re na mushumo zwi na nahone zwi kha ḓi wanala . 
Sunflower Fund ndi dzangano ḽi si ḽa muvhuso ( NGO ) ḽine ḽo ḓiṋetshedzela u alusa u Ḓiṅwalisela Ṅwongo wa Marambo Afrika Tshipembe nga u kuvhanganya masheleni a ṱoḓeaho u badela u ita ndingo ya vhulwadze uhu .
Mushumo wa foramu nyimeli ya IDP
Arali Minisiṱa vha hana u vha fha pfanelo ya u thoma mugodi , vha ḓo ḓivhadzwa nga kha ḽiṅwalo ḽi sumbedzaho uri ndi ngani vho hanelwa hu sa athu fhela maḓuvha a 30 .
Mikhwa ya phurofeshinaḽa ndi mutheo wa ndaulo i pfadzaho khathihi na mavhusele a bvelaho phanḓa . 
Ha khou ḽa kana u nwa . 
Zwihulusa , Afrika Tshipembe ḽi ḓo dzhena kha nyambedzano dza vhanzhi na dza vhavhili na maṅwe mashango a Afrika u ṱavhanyisa u vhuiswa ha Khotho ya Afrika nga ha Pfanelo dza Vhathu na Vhuthu na dziṅwe khorwana dza dzingu .
Mbadelo dza vhathu vho tiwaho dzi elana na zwine zwa vha kha tsumbanḓila ya tshikimu tsha mbadelo tsha zwa Gwama ḽa Lushaka sa zwo tiwaho nga Mulayo wa Zwiimiswa zwa Mvelele sa zwo khwiniswaho .
Sisiṱeme ya vhuimeleli nga nyeḓano i ita uri zwi konadzee uri mahoro maṱukusa a wane madzulo Phalamenndeni .
Ndi muhumbulo wavhuḓi nga maanḓa hoyo .
( a ) zwi tea u wana mukovhe wa ndinganyiso ya mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka u itela u kona u ita tshumelo dza mitheo ya mishumo ye dza i ṋewa ; na uri
A huna tsumbo ire khagala ino sumbedza u tsela fhasi hu hulusa kha u rengisela mashangoḓavha kha tshino tshifhinga sa zwe muthu avha atshi nga lavhelela . 
U ya nga Mulayo wa Tsikila dza muvhili wa Muthu , tsikila dza muthu dzi fanela u fhiswa na nga vhanga ḽa uri dzi ita hu vhe na u sa farea zwavhuḓi , dzithekhinoḽodzhi fanaho na u vhulaha zwitzhili nga mufhiso na shumisa makhuroweivi nga u angaredza a dzi ngo tou tea . 
6.1 . U shumisiwa ha mbekanyamushumo ya u dzikisa zwithu ho no bvela phanḓa kha vhuimo ho fhambanaho .
ndingo na khethekanyo ya zwigidi kana zwihali
Mabalane wa Khothe u ḓo vha thusa u ḓadza fomo dzo teaho na u vha isa kha Madzhisiṱaraṱa .
Hu ḓo bvelela mini -
" Ri a vusa kuṱari kuṱukuṱuku kutswuku , " hu amba mbudzi .
Nyavhelo ya uri ndi nnyi we a vha a khou badela izwi yo tendelaniwa nahone vhathu vho fhambanaho vho zwi badelela . 
Dzi fanela u swikelea nga nḓila i leluwaho na u vhonala kha vhathu vhanzhi nga hune zwi nga konadzea . 
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 16 Lara 2016
1.10. Mufarisa Phuresidende Vho-Kgalema Motlanthe vha ḓo dzhenela Mushumo wa Tshihumbudzo wa Miṅwaha ya 100 ya u Ṱanganywa ha Devhula na Tshipembe ha Nigeria ngei Abuja nga dzi 27 Luhuhi 2014 .
U ṱanganywa kha Phurogireme ya Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe THEMO YA 1
Sa databeisi ya DNA ye ya dzinginywa , zwavhuḓivhuḓi hu na mashango a 50 ḽifhasi ḽoṱhe e na phasisa milayo ya databeisi dza DNA na ya databeisi ya DNA . 
Ndi tshi pendela , ndi ḓo dzulela u sedza kha nyendedzi ya mveledziso i re kha manifesiṱo wa tshifhinga tsha dzikhetho tshino . 
Khethekanyo ya Ndangulo ya Khwalo na Ndaka i monithara zwikolodo zwoṱhe tshapo na tsha nnḓa . 
Thikhedzo ya kiḽinikhala iḓo lavheleswa nga mueletshedzi wa zwa mishonga , fhedzi , a zwi ambi uri khaṱhululo yavho yo tshimbila zwavhuḓi .
U pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha ndi mini ?
Hafhu ndaedzi ya misi yoṱhe kha DP kha maanḓa a vhakhethi i dovha ya amba uri arali vhakhethi vha khou ṱoḓa u swikelela zwiṅwe zwithu , vha tea u voutha . 
Shango nga vhuphara , vhaṋetshedzatshumelo vhane vha nga madokotela zwao,madokotela a maṋo , vho rakhemisi,dzifisiotherapi , vhaḓivhi vha mihumbulo , madokotela a maṱo , vha theraphi ya mubulo na vhaṅwe vho saina u vha Friends of GEMS .
Dzimani tshiṱofu kana mulilo .
Nyombedzelo kha ndondolo ya mutakalo ya mme na ṅwana .
Themo Gireidi ya 4 Gireidi ya 5 Gireidi ya 6 Gireidi ya 4 Gireidi ya 5 Gireidi ya 6
Madalo , ndingo , dzilafho na / kana ngeletshedzo nga dziGP , dzisaikhatiriki , dzisaikhoḽodzhi , dzisaikhometiriki kana vhaeletshedzi vho ḓiṅwalisaho .
-- Thekinoḽodzhi , nz .
Vhadali vha ḓo fanela u humbeliwa u ḓa na vhuṱanzi ha vhushaka na thendelo ya vhabebi vha siho kana vhaunḓi .
Thandela i katela kushumele na ndondolo ya zwileludzi zwoṱhe . 
Mbuelo dzo khethekanyiwa u bva kha datumu ya u dzhoina
Arali muraḓo wa kundelwa u dzhenela muṱangano , u tea u dzhenelwa nga muṅwe .
Fhedziha , sa izwi Muphuresidennde wa Afrika Tshipembe vha vhone vha no thola Dziminisiṱa na Vhafarisa Dziminisiṱa u ya nga zwiteṅwa 91 na 98 zwa Mulayotewa , ayo mafhungo ha athu swika kha Khabinethe , zwenezwo hedzi rekhodo a dzi na dziminetse dzi sumbedzaho uri ndi tsheo dza Khabinethe .
Ndi khou ya fhethu hu re buḽoko tharu thungo ya devhula na buḽoko mbili thungo ya vhukovhela .
Kha iyi phoḽisi , hu tshi ambiwa nga Luambo lwa Hayani , zwi tea u ḓivhea uri hu khou ambiwa vhuimo , hu si luambo lwone luṋe lini .
4.4 . Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe maanḓa a therisano uri a shume sa wone mutheo wa nyambedzano ngei kha Dzulo ḽa vhu22 ḽa Khoniferentsi ya Madzangano kha Buthano ḽa Muhanga wa Mbumbano ya Dzitshakha nga ha Tshanduko ya Kilima ( COP22 ) , na Dzulo ḽa vhu12 ḽa Khoniferentsi ya Madzangano ḽine ḽa khou shuma sa u Ṱangana ha Madzangano kha Phurothokhoḽo ya Kyoto ( CMP12 ) , ine ya ḓo farwa u bva nga ḽa 7 u ya 18 Lara 2016 ngei Ighli , Marrakech , Morocco .
Holwu ndi lwa u thoma TICAD i tshifarelwa Afrika u bva tshe ya thomiwa nga 1993 .
Muvhuso wapo na milayo ya vhuendedzi zwi khou lugisiwa nahone zwi ḓo sima zwiimiswa na maitele a u pulana na nḓila dzine dza ḓo beba zwipikwa na mbekanyamaitele zwa Bammbiri Ḽitshena zwi no kwama vhudzulo ha vhathu ha ḓoroboni na vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Vhagudiswa vha nga vhalulula bugu dzavho dza kiḽasini kana dza u vhala vha zwigwadani , kana vha vhala bugu dzi sa konḓi dza u takadza kana bugu dziṅwe na dziṅwe dza u vhala .
2.1. Khabinethe yo ṱanganedza muvhigo wa mvelele dza Tshishumiswa tsha Ṱholo ya Ndaulo ya Kushumele ( MPAT ) ya mihasho ya lushaka na ya vunḓu wa ṋwaha wa muvhalelano wa 2012 / 23 .
Tsatsaladzo dzo teaho na dzo ṱaṱisaniwaho nga hadzo vhukuma na dzo teaho ndi dza ndeme , kathihi na zwiṅwe u itela mihumbulo yo sumbedziswaho kha tshibveledzwa itshi . 
Vhorabulasi vha re kha dzingu zwa zwino vha khou fhambanyisa na u aluwa vha dzhena kha zwikhala zwa vhuendelamashango zwi nga ho sa vhuendelamashango u itela ikonomi , mabulasi anea a vha na vhulalo ha vhaeni . 
Milayo i shumiswaho
Kha maitele a ṅwaha nga ṅwaha a u sedzulusa , vhuvhekanyandeme vhuswa kana ho shandukiswaho vhu nga vhumbekanywa . 
5.1 . Ri fhululedza na u tamela mashudu mavhuya kha zwi tevhelaho :
Masio oṱhe o kwameaho a Muvhuso kha mafhungo a mveledziso ya vhaswa o thoma nḓila dza ndeme dzine dza ḓo kunga vhaswa vhashu uri vha vhe na nḓala ya pfunzo . 
Tshelede i no kuvhanganwa nga Vhomasipala vhone vhane Muvhuso u khou thanngela mafhungo a u wana tshelede yawo murahu musi hu tshi newa vhathu tshumelo dza mirurela ya malatwa .
Tsedzuluso ya zwileludzi zwa u shuma na malaṱwa , nga maanḓa u fhiswa ha malaṱwa a zwa dzilafho , u itela u anganya u tevhedzwa ha theo ya mulayo i re hone . 
Fomo dzi a wanalea ofisini ya u ṅwalisa .
Meyara Muhulwane wa Masiapala wa Vulamehlo Muṱhomphei Vho Thabani Dube na MEC wa Madzulo a Vhathu na Tshumelo ya Tshitshavha Vho Ravigasen Pillay vho ṋetshedza Vho Ntombizonke Maphumulo nnḓu .
Muṅwaleli wa khothe u ḓo rumela khumbelo yavho kha madzhisi ṱira ṱa ane a ḓo vhea ḓuvha ḽa uri vha ḓe ngaḽo khothe uri khumbelo yavho i shumiwe nayo .
Hezwi zwithu zwo vha zwi si hangi uri zwi ḓo vhangela vhupo thaidzo khulwane nga murahu . 
Zwo ralo ndi khou ṱukufhadzwa nga mushumo wo vhewaho kha nṋe nga dzangano , ḽa African National Congress ( ANC ) na nga nyengedzedzo nga vhathu vha vundu ḽino , u reila tshiendedzi hetshi tsha nyisedzo lwa miṅwaha miṱanu i ḓaho . 
Ri a ḓivhudzisa , sa Vhaimeleli vha muvhuso nga maanḓa : ro zwi kona zwa vhukuma u bveledza zwa u maanḓafhadza vharema lwa ikonomi ? 
Kha vha founele senthara ya dzikhasi ṱama kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kha .
Tshifhinga tsha u shumesa tsho swika .
U bveledza ndivho na bono na zwipikwa zwa yuniti ya u bebisa na u ṱhogomela vhaimana . 
Nyimele iṅwe na iṅwe ye ya tiwa nga muthendari ine ya iledza kana ya fhambana na tshipiḓa tshifhio na tshifhio tsha ino thendara i ḓo mbo ḓi ita uri muthendari a iledzwe . 
( 5 ) Khothe ya zwa Mulayotewa i na maanḓa a u ita tsheo ya magumo ya uri Mulayo wa Phalamennde , Mulayo wa vunḓu , na vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe ha Muphuresidennde , a zwi yelani na Mulayotewa , nahone u fanela u khwaṱhisa ndaela ifhio na ifhio yo itwaho nga Khothe Khulwane ya Khaṱhululo , Khothe Khulwane kana khothe ya maimo a fanaho nayo phanḓa ha musi iyo ndaela i tshi vha na maanḓa .
125. Maanḓḓalanga a Khorotshitumbe dza vunḓḓu
Musi vha vhoṱhe nga tshifhinga tshithihi , musi vha tshi khou ṋewa ndaela , u monela kha tsha u ḽa na kha tsha monde nga vhuthihi ho raliho ndi pfa ndi tshi mangala uri ri nga vha dzangano ḽa maanḓa hani arali ra vha na maime o tou raloho kha zwoṱhe zwine ra ita ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
u ḓidzhenisa kha mishumo ya tshitshavha , sa tsumbo , mbulungo na zwa mvelele .
Nga nḓila iyi , vhushai vhunga vhuholefhali : muthu muṅwe na muṅwe u livhana na khombo ya vhushai . 
Ngauralo , thasululo na vhushumisani zwa u lwa na vhugevhenga ha mikaṋoni vhukati ha mashango dzi a ṱoḓea . 
Tshigwada itshi tsha u shuma tshi gaganya ndavhelelo dza kheshe dzo dzudzanywaho nga khethekanyo ya mushumo ya zwa masheleni tsha ita themendelo nga nḓila ine kheshe yo salaho yo farwa nga Koporasi ya bindudzwa . 
dzi vhe nga Tshikhuwa na Tshivhuru .
Eskom yo swika he ya vhumba mmbi yayo ya vhuswole , ya renga zwigidi zwi re na tshivhalo ya dovha ya fhaṱa vhuvheazwiṱhavhane hayo . 
Zwo eḓana u amba uri , u ḓisa ndinganyelo kha mbumbeo ya vhashumi zwi dzhia tshifhinga . 
Ri a zwi ḓivha uri tshithu tsha ndeme kha ndugiselo dzashu hu tea u vha u fhaṱwa ha thimu yo khwaṱhaho ya Afrika Tshipembe ine roṱhe ra ḓo ḓihudza ngayo .
Thaidzo ya mirurela ya malatwa Afrika Tshipembe i vhangwa nga zwithu zwivhili zwihulwane :
( 5 ) Khomishini i na vhuḓḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka .
U ṅwala : Olani tshifanyiso ni ṅwale ṱhalutshedzo .
Musi wa tshifhinga itshi tshine tsha khou sedzuluswa yunithi yo dovha ha khwaṱhisa vhukoni ha nga ngomu nga kha vhaṅwe vhashumi vha rathi , zwe zwa engedza vhukoni ha yunithi u itela vhuṱoli ho khethaho ( vhuṱoli ha kushumele ) na tshumelo dza khwaṱhisedzo . 
( ii ) nga murahu ha musi khorotshitumbe dza mavunḓḓu dzenedzo dzo ṋewa thendelo nga mulayo wa lushaka uri dzi thome masipala nga ngomu ha muṅwe masipala ; na uri
Zwi ḓi sala zwi zwa ndeme u khwaṱhisedza uri vhupulani ho dzudzanywaho vhu a vha hone , uri hu na u lavhelesa lwo khwaṱhaho kha mvelelo , na uri vhalangi vha dzhenelela kha maitele a vhupulani na ndangulo ya kushumele u itela u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli . 
Hei mishumo yo livhiswa kha u vula fhethu ho ḓalaho minerala wa malasha , puḽatinamu , khuroumu na dziṅwe minerala , u itela u tshimbidza zwa nyaluwo ya migodi na u engedza zwa u vhuelwa nga minerala .
Zwikhala zwa mupo u mona na vhugalaphukha dzi re hone , ndondolo dzo fhambanaho na milambwana . 
Musaukanyi wa ndeme u fanaho sa uḽa u re kha mulandu muhulwane wo itwa u itela mulandu uyu wo linganelaho . 
U fhindula mbudziso dzi sa konḓi
Saizwi zwa zwino zwi khagala uri a hu na khonṱhiraka i shumaho ine ya nga shumiswa , a zwi tevheli nyito ya khonṱhiraka ine ya nga itwa . 
Vha khou kanda kha ṋayo dza Vho Zola Budd , Vho Natalie du Toit , mutambi wa muholefhali , na Vho Penny Heyns , mubammbeli .
Arali khumbelo yavho yo themendelwa u itela mbadelo ya mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi , DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi i ḓo ṅwalisa phurofaiḽi yavho na u vha kwama nga ha nḓisedzo ya mushonga wavho .
Pfanelo dza polotiki na dza vhadzulapo dzi ambiwa sa pfanelo dza murafho wau thoma .
Tsumbanḓila dzi na ndivho ya u khaṱhisa kupfesesele nga ha ṱhoḓea dzi kombetshedzwaho nga mulayo dza Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho , Ndaulo dza BABS na miṅwe milayo i yelanaho khathihi na maitele na mikano zwi sa langulwi .
Musi maṅwe madzangano a tshi khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwavho sa mugudiswa , vha tea u vhudzisa mbudziso yo livhanaho na zwezwo ( uri ndi ndalukanyo ifhio , tshiimiswa na datumu ) .
Ni tea u shumisa zwiḓolo zwa philamasana na u ambara muṅadzi u itela u tsireledza lukanda kha vhuhali ha ḓuvha .
Nyimele dzi sa takalelwi dza mbambadzo ya dzitshaka , nga maanḓa zwi tshi kwama mutikedzelo wa zwa vhulimi dzo shela mulenzhe kha fhungo iḽi . 
Haya mafhungo a tea u ṅwalwa kha khoḽomo ya u thoma .
Tsha vhuraru , nḓila dzoṱhe tharu dzi shumisa zwikili kha u kunga vhathu na zwiko . 
U khwinisa khethekanyo ya dzikhuvhabvu Vhuongeloni ha De Aar na hone hu kha mutevhe . 
Zwino poselanani bola ni vhone uri ni nga i gavha lungana .
Vhuaḓa vhu vhaisesa vhashai nahone vhu huvhadza vhukoni ha muvhuso kha nḓisedzo ya dzitshumelo kha shango ḽoṱhe . 
Vhalondolavhathu vha a ṱoḓiwa vha gudiswa
Ndaulo ya muthelo yo khwiniswaho i ita uri hu vhe na mbadelo dza fhasi dza muthelo kha vhathu zwi konadzee . 
Mashango aya a katela mashango o bvelaho phanḓa nga maanḓa ḽifhasini , fhedzi na mashango a bvelelaho , u fana na Mexico , Chile na Turkey . 
o Tshivhangi tsha lufu
U thetshelesa u itela u pfesesa /u haseledza ha foramu / phanele / sumbanḓila
Shumisani maipfi a tevhelaho uri a ni thuse . dzavho yawe yashu zwawe
Tshiteṅwa tsha u thoma tsha ndeme ho vha tshifhinga tsha u valelwa ha malasha kha sefo . 
Nḓila ya u ḓisa tshanduko
Modele ya ndondolo une khawo vhalwadze vha vhurindilamushonga ha TB vho ilafhiwa nga sisteme ya nḓisedzo ya dzilafho ḽo sedzaho tshitshavha dzo thomiwa na u bvelela kha miṅwaha ya zwenezwino . 
( c ) kha Muphuresidennde , Muthusa Muphuresidennde , Minisiṱa , Muthusa Minisiṱa kana Khabinethe , fhasi na Mulayotewa muswa zwi tea u pfesesiwa hu tshi tevhela tshiteṅwa tsha 9 tsha uyu Muengedzo ,
3.4 Thebuḽu ya Pulane dza u Funza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
Nga u angaredza , sekithara dzi si dza fomala dza zwikolobulasi zwi sumbedza nungo dza vhubindudzi , nahone zwo fanelwa nga u wana thikhedzo ya khwine . 
Ri kha ḓi kundelwa u u vhona uri mbekanyamushumo ya Pfunzo ya Vhaaluwa i itwa nga ngona .
Ngauralo hu ḓo vha mihumbulo iyo yoṱhe fhedzi vha humbule uri khothe yo amba mbekanyamaitele oṱhe o vha a ndayotewa ngauralo ri khou tevhedza tsheo yeneyo . 
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini ina :
Tshumisano zwi tshi elana na u ṱuswa ha tsireledzo na u tenda u ḓiḓisa .
Naho masipala u si nga si tinye u engedza therifi , phakhedzhi ya ndwisavhushai dzi ḓo thusa kha u ṱhaḓula miṅwe ya mihwalo ya zwa masheleni kha nyengedzedzo ya therifi ine ya nga hweswa vhashai . 
Ri fanela u engedza vhushelamulenzhe kha fulufulu ḽo kunaho ḽi vusuludzeaho kha thanganyiso ya fulufulu ḽa lushaka na u ṱanḓavhudza khonadzeo ya ikonomi ya haiḓrodzheni .
Zwithusedzi zwi tea u pimiwa uri hu vhe na zwi no gudiwa . 
Bodo ya vhalanguli , khathihi na Bodo ya Vhalanguli vha Vhudzulo ha Vhathu dzi fanela u fhelisa zwiimo zwa shishi zwa mikhukhuni , zwine zwa vha zwa vhuṱhogwa kha u fhelisa sisiṱeme dza mabakete ngei Nelson Mandela Bay . 
Fhedzi , maṅwe a madzangano aya o kundelwa tshoṱhe u isa phanḓa nyambedzano . 
U shumisa maṱanganyi u itela u ṱumekanya
Vhadzheneli vha thengophikhisano vhane vha tama u ita mbilo zwi tshi elana na tshipikwa tsho tiwaho vha fanela u ḓadza tshipiḓa tsha fomo iyi . 
Hezwi a zwi themendeli tshithu fhedzi zwi a thusa .
MBUDZISO DZA NDEME DZINE VHA NGA ṰONḒA U VHUDZISA MUTHU ANE A NGA VHA MUSHUMISI MUSI VHA SA ATHU ṊEA THENDELO
U bveledza shedulu yo ṱanḓavhuwaho ya u pulana na u dzudzanya vhutshimbidzamushumo - hu tshi katelwa vhuendedzi , zwiḽiwa , maṅwalwa , nz .
U wana mafhungo manzhi vha nga kwama :
U pfufhiwa ha The Order of Merit ha Minisita Vho Derek Hanekom , zwine zwa vha pfufho ya nṱhesa ine shango ḽa Germany ḽa ṋetshedza vhathu vho swikelelaho zwinzhi kha polotiki , ikonomi , matshilisano na mahumbulele .
Gavhelo ḽa Magudedzi a zwa Vhuongi na ḽa Zwikolo : Heḽi ndi gavhelo ḽiswa nahone tshinyalelo yo vha i tshi khou ongolowa mathomoni . 
1 . U lovha ha Minisiṱa Vho Ohm Collins Chabane
Tshumisano ya tshumelo dza masipala ndi mini ?
Zwi tevhelaho a zwi tou vha khagala uri zwi elani na mikhwa ya u konḓelela nahone , a zwi tei u ṱuṱuwedzwa . 
U vhala maṅwalo o fhambanaho ( tsumbo , ḽiṅwalo ḽa ḽitambwa ) .
2.1.1.1 Ndivhotiwa dza u guda Nyambo dza u Engedza dza Vhuvhili
Ndaulo dzi ṱoḓa uri zwiṅwe zwinwiwa zwi si na aḽikhoholo zwi rengiswe nga mutengo wa fhasi u fhira tshinwiwa tsha tshikambi tsho tshipesaho ? 
2.4 Tswikelelo kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho
Muvhigo woṱhe wa ḓivhazwakale u fanela , naho zwo ralo , u sumbedza nyimele ya u guda ya vhukuma . 
U shayea ha masheleni ndi tshiitisi tshihulwane tsha u engedzea ha maselelamurahu a ṱhogomelo . 
Heyi ndi nḓivhadzo ya u ḓivhadza vhaṅwalisi vha zwa badani uri vhuṋe ha goloi kana dzina zwo shanduka .
U langula zwiko kha tshumelo ya muvhuso . 
Thempleithi ya thendelano ya u kovhekana mbuelo yo katelwa kha Ndaulo dza BABS .
U bva kha mafhungo aya , dziṅwe thusedzo dzi nga itwa u itela u ṱuṱuwedza nyaluwo na mveledziso ya tshifhinga tshi ḓaho na ndinganyo ya matshilo a vhadzulapo . 
Mugaganyagwama u shumaho wo itwa nga zwibviswa zwa u shuma , zwine zwa vha zwe masipala a shumisa kha u tshimbidza ndangulo na mbuelo ya nḓisedzo na u shuma , zwi re mbuelo i wanalaho nga misi sa mbadelo dza tshumelo na nḓisedzo na pfukiselo dzi bvaho kha miṅwe mihasho .
Nga ḓivhavhutshilo , ayoni ndi pfushi ya ndeme ine ya ṱoḓiwa nga zwoṱhe zwitshilaho , fhedzi tshivhalo tsha vha tsha nṱha i vha toksini nahone i thivhela ḽivhidzi u shuma . 
Muṱa wa mufariwa wo kwama vha Komiti ya Potofolio hu u itela uri vha dzhenelele . 
VHUSHAKA HA VHASHUMI
Zwo ralo , tshikolo , tshi na vhadededzi vho linganaho u thivhela u ḓala lwo kalulaho ha kiḽasi nkene . 
Mulambedzi wa pulane iṅwe na iṅwe una vhuḓifhinduleli ha u langa masheleni na u ṋanga tsireledzi nkene . 
1.2 Vhashumisi vha Tsumbanḓila iyi
Ni kone u ṋekana bugu na khonani yaṋu uri ni vhone uri hu na maḓuvha ane ngao na ita zwithu zwi no fana naa .
Mbekanyamushumo yo hweswa maanḓa a u tshimbidza mveledziso ya pulane dza muhasho na sekhithara , u konanya mveledziso ya mbekanyamaitele , u tshimbidza zwa u senguluswa ha mbekanyamushumo na u langa sisiṱeme ya vhulavhelesi na tsenguluso ya nga ngomu ya muhasho , maitele na zwishumiswa . 
Ndeme ya nḓowelo dza mvelelo dzo thomiwaho u bva kale , naho zwo ralo , i nga si tou thudzelwa thungo tshoṱhe . 
U vhala tholokanyonḓivho , u katela mushumo wa ḓivhaipfi
U fhufha nga nṱha vha dzhena nga fhasi ha tshithu , u kokovha , u ṋamela , u fhufha , nz .
Vhupfumbudzi ha fhasi ha manese o ḓiṅwalisaho zwi ṋetshedzwa kha zwikolo zwo tendelwaho zwa vhunese zwine zwa nga vha khoḽedzhi ya vhunese kana zwibadela zwa zwikolo zwa vhunese . 
Siangane ya matshilisano na poḽitiki na ya mvelele ya tshibveledzwa na muṅwali
Muinzhiniara o ita dizaini ya nethiweke ya muḓagasi , zwo tewa kha dizaini ya tshilinganyo yo dodombedzwaho afha fhasi nahone sa zwe zwa bulwa kha ḽiṅwalo iḽi . 
Musi vha Tsedzuluso ya Kotara ya Maano a Mishumo vho rekhoda nyegedzeo ya u shayea ha mishumo kha kotare ya u thoma ya 2016 yo imaho kha 26.7% , tshiimo tsha 2016 tsha u tholiwa tshi nṱha nga 204 000 ya vhathu vho tholwaho musi vha tshi vhambedzwa na vha 2015 .
Tshifhaṱo tshiṅwe na tshiṅwe tshi ḓo olwa , fhaṱwa na u dzheniswa zwithu zwo teaho kha nyimele ya mulilo : 
Kha vhaṅwe vhathu , u shuma nga khomphyutha hu nga vhanga mutsiko wa mushumoni . 
Nndwa ya u lwa na vhugevhenga i kha ḓi i swa phanḓa nga Komiti ya Minisiṱa i Lwaho na Vhugevhenga .
Khumbelo dzine dza sa swikelele ṱhoḓea dzi re afho nṱha dzi ḓo dzhiwa dzi songo ṱanganedzwa . 
Hezwi zwi nga swikisa kha khuḓano ya u avhela na u topola thandela dza IDP .
Kha vhupo uhu , zwiendedzi zwoṱhe zwi dzhenaho zwi a ṱolwa u itela tsireledzo khathihi na u thivhela u rengisa ha u lalela hune hu nga itea . 
U rumela mbilahelo yaṋu na mabambiri a u tikedza kha SARS . 
Shedulu ya tshifhinga tsha kutshimbidzele kwa u pulana
Ri khou vha ṱanganedza na u livhuwa uri vha khou ṱanganedza tshanduko i elanaho na tshifhinga . 
Hezwi zwi tea u itelwa u tendela tshitshavha uri tshi vhe na vhupfiwa kha mugaganyagwama .
Ndangulo ya Muvhuso
Vhorabulasi vhashu vho ṱangana na zwi konḓaho mahoḽa nga nṱhani ha gomelelo .
Mbekanyamushumo i tevhela u bva kha mvelaphanḓa yo swikelelwaho nga kha mbekanyamushumo dzo itwaho hu tshi khou shumiswa Mphomali ya Mveledziso ya Vhadededzi yo vhewaho iṱo na Mphomali ya Mveledziso ya Ṱhoḓisiso zwo avhelwaho nga muhasho kha dziyunivesithi nahone ndi ṱangana na nyengedzedzo ya mishumo ya mphomali idzi . 
U khethekanya ipfi u ya nga madungo aḽo
Mbingano dza tshikhuwa dzi langwa nga Mulayo wa Mbingano wa ( Vhu 25 wa 1961 ) .
Sisteme dza dzhenereitha ya nyuṱroni , hu tshi katelwa na tshupu , dzi re na vhuvhili ha elementhe dzi tevhelaho : 
Kupfesesele kwavhuḓi na nḓivho ya ndayo dza tshumelo ya nnyi na nnyi , milayo yone ya mushumo a Mulayo wa Ndinganiso Mushumoni . 
Khethekanyo ya 82 na 124 ya Mulayotewa muswa a zwi kwami u vhewa ha milayo ya Phalamennde kana ya vunḓu yo phasiswaho phanḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma nga nḓila ya tsireledzo .
U ḓivhadziwa ha R50 ntswa ( 1oz , sterling-silver ) khoini , R500 ( 1oz , 24-carat ya musuku ) khoini na R50 ( base metal alloy ) khoini u pembelela anivesari miṅwaha ya 100 ya mabebo a Vho OR Tambo .
Hu na mushumo une wa tou vha khagala kha mapholisa wa u ṱoḓisisa mbilahelo dza nga ha nyimele dza mulandu . 
U shumisa maipfi / ngafhadzo ya u vhidza muambi ane a khou tevhela
Zwithu zwa ndeme zwa tshipholisa zwo topolwa kha tshiṱirathedzhi tsha u thivhela vhugevhenga . 
Arali vha ṋekana nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani , mutevhe uyu u nga rumelwa kha vhone nga e-mail , kana nga fax kana nga poswo .
Mulangadzulo na Mudzulatshidulo ,
Nga tshifhinga tsha u vhiga , mushumo washu kha mafhungo a dzitshakatshaka u vha u konḓaho vhukuma na u vha na masia manzhi o fhambanaho musi ri tshi sedza kha vhuḓifhinduleli hashu vhuswa . 
Kushumele : Puḽenari na zwigwada zwa vhathu vhaṋa
Khoudu ya 3 : Hei ndi ya tshiendedzi tshi re na tshileme tshi sa fhiri 3 500kg .
Ri tea u dovha ra engedza tshivhalo tsha vhaswa vho dzhenaho kha zwa ngudamishumo kha sekithara dza phuraivethe na dza tshitshavha .
U tikedza nag masheleni kha mbekanyamushumo idzi ṱhukhu zwi ḓo shumiswa u lambedza vhashumi na mbadelo dzi elanaho nadzo . 
Mushumo wa miraḓo ndi
Modereitha o hweswaho vhuḓifhinduleli nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo a nga modereitha sambula ya mishumo ya oraḽa ya Gireidi ya 9 .
( a ) arali hu na u sa ḓifara zwavhuḓi , u sa kona kana u kundelwa ;
Gumofulu ḽi katela mbadelo dzoṱhe dzi elanaho na u pfukisela hu tshi katelwa immuno-suppressants
Zwenezwo , zwibveledzwa zwa vhulimi ndi iṅwe ya nḓowetshumo i re na khonadzeo khulwane ya u sika mishumo . 
Nga murahu ha mbadelo iṅwe na iṅwe , u itela u vhulunga tshithihi , murengisi kana mutshimbidzi u vhuya hafhu kha ndaka u itela mutengo wa tshelede . 
U shumisa girama yo teaho , ḓivhaipfi , mupeleṱo na ndongazwiga
Vha humbelwa u ḓivhadza murumelwa na zwenezwo arali zwo swika kha muṅwe muthu nga khakho . 
Hu si na musudzuluwo sa u ḓisomba , u rembuluwa , u kwatama , songe-songe yo ṱangana na u shumisana kha zwigwada
Ndeme yavho ya khungulu yo sumbedza u vha yone kha u vhalela zwiko zwo vhalaho tshifhingani tsho fhiraho . 
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u ḓḓo vheiwa ofisini tshifhinga tshi sa dovhololwi tsha miṅwaha ya sumbe .
Tshiṱatamennde nga ha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 26 Ṱhangule 2015
U tshimbidza maṱo nga nṱha u itela u wana muhumbulo muhulwane ( u sikima )
Ndi ngazwo ro kombetshedza uri ri tea u fhaṱa sekhithara ya vhulimi nga nṱhani ha vhukoni hayo ha u kona u sika tshivhalo tshinzhi tsha mishumo na u isa vundu ḽashu phanḓa kha u kona u ṋetshedza mveledziso ya vhulimi nga ḽone ḽine . 
* Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwo vanganywa / ṱanganywa kha tshifhinga tsho avhelwaho tsha zwikili zwiraru zwi re afho nṱha .
Mudededzi u sumbedzela tshigwada tshoṱhe nḓila yo teaho ya u vhala U sumbedzela zwiṱirathedzhi zwa u shumisa minwe miṱanu kha u vhala na mudededzi na u ṱuṱuwedza vhagudi u shumisa zwikili izwo kha u vhala ha u sumbiwa nḓila na u vhala e eṱhe
U shumisa thounu , u langa ipfi , luvhilo , u amba nga maṱo , kuimele , ngafhadzo
Thempharetsha dza Kapa Vhubvaḓuvha dzo vha dzi tshi dudela musi dzi tshi vhambedzwa na Ṱhangule , na mvula u ya mafheloni a ṅwedzi zwi tea u vha khwiṋe ḓakani . 
U shela mulenzhe ho ṱanganelanaho
Mvetomveto ya pulane ya tshiṱirathedzhi tsha ndangulo ya rekhodo yo shumiswa . 
A hu na mbuelo ye ya waniwa kha u kha u ita mushumo wa dzhendedzi . 
Musi zwo ralo , zwikolo zwi nga ḓisendeka nga kiḽiniki kha mbekanyamushumo dza u bvisa maṋowana kha vhana . 
U tshimbidza pulane ya vundu na vhashelamulenzhe vhoṱhe u phaḓaladza Pulane ya Lushaka ya tsireledzo ya mahayani u itela u imela sisiṱeme dza gomane . 
Zwine zwa konadzea kha fhungo ili ndi u fhaladza kana u fhelisa dziḽaisentsi kana u bvisiwa kha redzhisiṱara dzi kwameaho . 
U khunyeledza tshitandadi hui ḓo dovha hafhu ha engedza ndeme kha vhathu vhane vha khou ṱoḓa u bveledza buḓo ḽa mushumo kha muvhuso wapo na ndaulo .
2 / 4 U ṱalutshedza fureimi dza zwiko/ zwiṱirathedzhi zwa gwama
Muḓagasi une wa pfukiselwa kha nyimele dza u thivhela Afrika Tshipembe zwi khou vha mafhungo . 
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 9 Tshimedzi 2013
( 4 ) Muthu u ima u vha murumelwa wa tshoṱhe arali uyo muthu-
Tshumelo dzi ḓo vha dzi dza mahala kha zwitshavha zwi sa koni u swikela . 
Mukovhe wa ndaka u lavheleswa nga kotara u itela u khwaṱhisedza uri u nga ngomu ha ndaulo ine ya ṱoḓea . 
Kha vha ite khumbelo ya ṱanziela ya u ṱunḓa halwa
Dingu ḽa Tshipembe ha Cape ndi ḽone fhethu hu bveledzaho thoro dza siriḽi na hopisi hu hulwane Afrika Tshipembe , hu tshi ṱoḓou sa vha na tshiengedzwa u bva Gauteng . 
Foramu yo no ḓi vha na miṅwe miṱangano vhukati ha ṅwaha nga fhasi ha tsedzuluso na vhaimeleli vhayo vha bvaho kha muhasho wa vundu wa zwa dzinnḓu . 
Musi ri tshi humela mushumoni matshelo , kha ri dzhenise mbiluni maipfi a muphuresidennde o thomaho Dzangano ḽa Vhafumakadzi ḽa ANC Vho Charlotte Maxeke vhe vha ri musi vha tshi amba na Khoro ya Lushaka ya Vhafumakadzi vha Afurika sa Muphuresidennde .
Tsumbo ndi Komiti ya Akhaunthu dza Muvhuso i vheaho iṱo kha nḓila ine muvhuso wa langa tshelede ya vhatheli ngayo .
Mbadelo dza vhulanguli dzi ṱoḓiwaho dzi bvaho kha tshelede ya vhukuma ya u fara dzi nga vha dzi nṱha nga nḓila yo kalulaho kha dziakhaunthu ṱhukhu . 
( iii ) u anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso nga u ṱavhanya nga murahu ha musi wo phasiswa .
Ndi nga ni thusa ?
Ndivho ya tsedzuluso iyi yo vha u khwaṱhisedza u bvela phanḓa ha tshumiso ya zwitandadi nga zwikolo na u khwaṱhisedza uri ndingo ya tshikolo na maitele a tsedzuluso a khou tshimbilelana , o tea , a ya fulufhedzea na u sa dzhia sia . 
e ) Magumo
Kushumele kwa vhukuma ku tea u elwa ho sedzwa maga o thomiwaho .
U fhungudza zwiwo zwa malwadze a phirela nga muhaelo hu tshi shumiswa mbekanyamushumo ya Mutakalo . 
Vhurifhi ho vha ho dzula ho lugiswa muṱangano u saathu farwa . 
Heyi ndima i ṋetshedza muhanga wa kushumele une nga khawo pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha ya itea .
Khwiniso ya vhukhwine ha dzinnḓu nga kha sisiteme dza u monithara vhukhwine hadzo zwo khwinifhadzea . 
Naho zwo ralo , a hu na mbekanyamaitele dzi re kha tsedzuluso zwa zwino . 
U khwaṱhisedza muvhuso u kha ḓi bvelaho phanḓa na vhuvhusi havhuḓi ; 
Ndima iyi i sedzulusa mveledziso khulwanesa kha sekhithara dza themamveledziso dza ndeme . 
Ndondolo ya phodzo , u fana na ṱhaṱhuvho na u onga TB , na zwone ndi tshipiḓa tsha nḓisedzo . 
Kha vha sedzane na mafhungo a zwa mutakalo , vhugevhenga na u katela zwa matshilisano , kanzhi hu tshi shumisaniwa na madzangano a nnḓa . 
NDIMA YA 8
ZWIBUGWANA ZWA ṰANO : Khumbelo ya u thuswa U ṱana ya Muthu nga muthu i tea u vha i na tshibugwana tsha ṱano tshine tsha ṱalusa ḓuvha na vhuvha ha vhuṱambo . 
Kha vha ḓivhe uri : Madzangano oṱhe ṱhogomelo ya tshitshavha na thikhedzo ya tshumelo dzi langulwa na u sedzuluswa nga ṅwaha na ṅwaha u itela uri huvhe na u swikelela maitele na nyimela dza lushaka .
U fhedzwa ha maitele a u kala mushumo , kha poswo dzi re hone , zwi ḓo vha u zhakanḓila huhulusa nahone zwi ḓo vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha ndededzo ya phuromosheni na mafhungo a ndinganelo ya ngomu hu na mbadelo ya muholo kha mishumo yo kalwaho u fana . 
Tsedzuluso iyi i sedzulusa na u dzudzanyulula mutevhe wa zwipikwa zwa vhugudisi wo ḓisendekaho kha mihumbulo ya tshigwada tsho sedzwaho .
U itela thangelaulinga dza khoifishiente ya phungudzo nga u fa , dza nga masiari na vhusiku , dzi no dzhiwa sa dzo imelaho nzulele i re vhuponi ha ṱhoḓisiso , i nga shumiswa . 
Tshiṅwe tsha zwikhukhulisi kha u pfesesa nga ha bono ḽa Tshumelo ya Ndulamiso zwo ambeswa nga hazwo sa mvelele ya tshikale na ṱhahelelo ya tshanduko kha tshiimiswa . 
Muthu muṅwe na muṅwe a re na phemithi ya phabuliki a nga ita khumbelo kha khomishini kana bodo i re na vhukoni , nga nḓila ine nyimele ya vha ngayo , kha u vusuludzwa kana u khwiniswa ha phemithi yeneyi , na khumbelo yeneyi iṅwe na iṅwe i fanela u itwa nga nḓila ye ya randelwa nga ndaulo . 
Manyuwaḽa uyu u pakulula miṅwe ya milayo na zwiṱirathedzhi zwine zwa ṋetshedza sia ḽa u guda na u shela mulenzhe kha ngudo nga ha mupo na mveledziso i sa nyeṱhi . 
Buthano ḽo Angaredzaho ḽo vhumbwa nga vhadzulatshidulo vha dzikhomishini dzi ḓo thomiwa . 
Tsumbo dza nyimele dzi sa fholi na asima na vhulwadze ha swigiri .
khophi yo sethifaiwaho ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva , arali vha na yo
( 2 ) Ndayo na ndaela dza Vhusimamilayo ha Vunḓḓu zwi tea u ita uri hu vhe na -
Hezwi zwi khou bva kha tsivhudzo ya uri kanzhi tshiṱirathedzhi na migaganyagwama a zwo ngo tou ṱumana nga nḓila i shumaho . 
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si fomaḽa U vhala : ( Orala na / kana nḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
Vhanna na vhafumakadzi , maga oṱhe a tshanduko ye nda i bula a nga vha ngoho arali muvhuso wa vha na vhuḓifhinduleli nga maanḓa na u shuma zwavhuḓi . 
Ho sedzwa dziPMB Daiḽisisi ya tswio
Komiti ya Wadi ndi mini ?
Mugaganyagwama wa themamveledziso wo avhelwa nga nḓila i tevhelaho hu tshi tevhedzwa tshivhumbeo tsha mbekanyamushumo ya muhasho : 
Tswikelelo kha Bugupfarwa ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS ) B.
-- ngudo ya magudiswa a re na vhushaka ( tsumbo : thero dziṅwe ) ; na
Vhathu vhaṋa kha vhe ha ṱanganwa navho , vhe vha vha na vhupfumbudzi vhuṅwe , ndi muthihi fhedzi we a vha a tshi ḓivha nga ha khovhakhombo i tshimbilelanaho na malaṱwa a ndondolamutakalo na milayo ya ndangulo ya malaṱwa a ndondolamutakalo . 
Kha vha vhale nga murahu ha fomo u vhona arali vha tshi swikelela na uri ndi mabambiri afhio kana fomo dzine vha tea u rumela na khumbelo iyi . 
Mulanga na Nndinde vho vha vha tshi khou ḽa maapula .
Munna wavho u vhuya hayani a vha vhudza uri khonani yawe i khou ḓiṋetshedza u rengisa miroho yavho ḓoroboni khulwane .
Vha ḓo dovha hafhu vha shumisa nḓivho iyi kha u ita maedza nga ulul luambo u fhaṱa ṱhalutshedzo ( u bva kha maimo a ipfi na fhungo u ya kha tshibveledzwa tshoṱhe ) , na u vhona uri tshibveledzwa khathihi na zwe tsha faredza zwi na vhushakaḓe .
U thivhela ha u thoma ha vhufamuraḓo hu katela u khwinisa zwiitisi zwa khombo zwi khwiniseaho , u topola nga u ṱavhanya na ndangulo ya kiḽinikala ya zwiitisi zwa khombo ya vhufamuraḓo vhu khwiniseaho . 
Ndi zwifho zwi no bva mafhungoni aya zwine zwa ri vhudza uri vhathu vho vha vha tshi pfana na bola ya milenzhe ?
Hedzi ndi bugu dza khonani yanga .
Zwigwada zwo amba nga khaedu dzo ṱanganaho nadzo na mupfulutshelo u si ho mulayoni na u shumisa nga nḓila i si yavhuḓi sisteme dza vhathu vha pfulutshelaho vha songo ṅwaliselwa . 
U sa vha na mbebo
Vhaongi vha rathi vha zwa mutakalo na vhashumi vha rathi vha ndondolo ya tshitshavha vho tholwa uri vha ite zwa munanguludzo . 
Mbuno na kuhumbulele kwau
Mbuelo ya lushaka ya vhukuma ndi ndeme ya tshelede ya mbuelo ya lushaka yo dzudzanyiwaho u itela u gonya ha mitengo . 
Ṱhonifho ya muthu , u swikelela ndinganyiso na u bvelela ha pfanelo dza vhathu na mbofholowo
fomo yo fanelaho kha webusaithi .
Tsedzuluso ya mafhungo aya i ḓo vha thusa zwihulwane . 
Manyoro oṱhe a ṱu ṋdiwaho , a itwaho , a bveledzwaho kana u rengiswa fhano Afrika Tshipembe a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 .
Musi u guda hu tshi kha ḓi vha ho ṱumana na u hola , musi miṅwe mishumo i tshi nga swikelwa fhedzi nga milingo , zwenezwi ri tshi kha ḓi tea u dzhiela nṱha sisteme ya mulingo . 
Masipala a u tei u tou humbulela uri ndi zwifhio zwine zwa nga vha zwi thaidzo kha vhupo hawo . 
IO : Muofisiri wa Mafhungo ( Mulangidzhenerala wa Muhasho )
A si kiḽiniki dzoṱhe dza mutakalo kha muvhuso dzi ṋetshedzaho tshumelo iyi , fhedzi vhunzhi ha dzifamesi na kiḽiniki dza phuraivethe zwi tea u ṋetshedza u haela uhu . 
Tshishumiswa tsha u vhulunga muḓagasi tshi khou shumisa muḓagasi nga nḓila ya u vhulunga kana nga mbadelo dzo fhungudzwaho - nga maṅwe maipfi , u ita zwi no fana nga zwiṱuku . 
( iii ) landula Mulayotibe .
Ri a vhavhalelana ( londana ) 19
Mulingo u ṅwaliwa nga tshikolo tsha phuraimari tshiṅwe na tshiṅwe kha shango ḽoṱhe .
Bono ḽashu ḽa tshifhinga tshilapfu ḽa pfunzo ya nṱha ḽi ḓo ḓivhadzwa zwavhuḓi nga Khomishini ya Vhuṱoḓisisi kha zwa Ndambedzo ya Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi , ine zwa zwino yo dzula na uri i khou lavhelelelwa u penndela mushumo wayo nga 30 Fulwi 2017 .
Muvhigo u nga katela tsedzuluso ya zwe vhutshinyi ha ita kha vhone .
U wana thounu kana mudi / vhuḓipfi
Ni vhona u nga ndi ngani murendi o ṅwala itshi tshirendo ?
Sa zwo bulwaho , hu na u imiswa ha u ḓadza poswo dza ndeme . 
Ndi tshifhio tshiṱori tshe ni si tshi takalele ?
Mafhungo o ṅwalwaho a vhaliwa nga u tou suvhelela
Kha vha ḓivha hedzi : Arali vho tutshela mushumo : Arali vho ṱutshela mushumo wavho wa vhusaintsi tshifhingani tsha miṅwaha ya fumi , vha nga si tendelwe u ṅwalisa nga fhasi ha idzwi .
Maḓi a lwanzhe
Masipala i na sisiṱeme dzi shumaho zwavhuḓi kha Komiti dza Wadi dzi hwalaho ṱhuṱhuwedzo na lutamo lwa tshitshavha lune tsha lu thusa . 
Ndi Vho Alan Hirsch u bva kha Ofisi ya Phuresidennde kha Sekithara ya zwa Ikonomi , Mulangi Muhulwane wa zwa Ikonomi .
U wana thasululo ya tshifhinga tshilapfu maelana na ndambedzo dzi sa nyeṱhi dza tshumelo dzi rangwaho phanḓa nga AU , nga maanḓa idzo dzo itwaho hu na thendelano na Khoro ya Vhutsireledzi ya UN . 
Nyendedzi dza u vhumba hugaledzwa ho bveledzwa ho sedzwa milayo . 
155 . U vhumbiwa ha Masipala
U khwiṋisiwa vhukati ha zwiṅwe zwinzhi , u vhumbiwa ha khomishini i re mulayoni ine ya ḓo shumana na zwa u sa tevhedza maitele a re mulayoni .
U bveledzwa ha mushumo uyu hu tea u katela magudiswa a thero yeneyo na u katela mishumo yo fhambanaho i thusedzaho u wana nḓivho ya yeneyo thero .
Masia aya - ndangulo ya zwiko , mbuelo ya zwitshavha , u dzhenelela ha nḓowetshumo , na mbekanyamaitele yo bviselwaho khagala - i vhumba zwo sedzwaho nga mbekanyamaitele iyi ya kushumele kha tshumiso ya maḓi u itela ndivho ya vhuḓimvumvusi . 
Kha nyimele ine muraḓo wa muṱa a ita ṱhoḓisiso nga ha hune na vha hone , khumbelo dzenedzo dzi ḓo fhiriselwa kha inwi . 
Nga murahu ha musi fomo dzo fhedzwa u ḓadzwa , dzo livhiswa kha ofisi ya dzingu yo teaho he dza sedzwa uri dzo ḓadzwa dza fhedzwa na uri nga murahu dza iswa kha ofisi ya lushaka Cape Town . 
Mulayo kana Ndaulo a i khagala kha u wana muṱaṱisano wo vuleaho sa ngona ya thengo ine ya dzula i hone , hu na ṱhoḓea ya u imelela ngona dzi re na muṱaṱisano muṱuku musi dzo shumiswa . 
Khathihi na ṱhuṱhuwedzo ya Vhakhiresite vha dzimishinari,vhe vha dzhia lutendo lwa Vharema sa vhudimoni , izwi zwa kwamanywa na u tenda kha vhuvhi zwo ita uri hu shumiswe ipfi " vhuloi " , khathihi na ṱhalutshedzo dza hone dzoṱhe , kha zwitshavha zwa Vharema .
MVELEDZISO YA MAHAYANI
Khethekanyo dza ndeme dza Ekonomi
c ) tshiṱirathedzhi tsha ndangulo ya zwa vhashumi .
U phumulwa na u thuthwa zwo bviselwa thungo u bva kha murekanyo wa zwino . 
( 7 ) Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u nga si itelwe vouthu kha Buthano ḽa Lushaka maḓḓuvha a 30 a-
Asima ndi mini ?
Dzhango ḽi ḓo vha ḽo vha ṱhanzi ya u khwinisea ha tsireledzo ya vhathu na u fhungudzea huhulwane ha vhugevhenga vhushushaho u ya nga muthu nga muthu . 
U vhona uri hu na ikonomi yo khwaṱhaho , yo tsireledzeaho nahone i pfalaho kha dzingu . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u shumisa zwithu zwa ndeme zwa mbekanyamaitele ya ikonomi yaḽo .
U fhungudza mutengo wa ṱhoḓea dza vhutshilo ndi tshiṅwe tsha zwithu zwa u ḓadzisa zwa ndeme kha maimo a vhutshilo nahone zwi ṱuṱuwedza vhubindudzi ; zwi ḓo dovha zwa thusa kha u ita uri hu vhe na tsedzuluso ya miholo kha vhuimo ha vhukati na ha u fhedza kha tshikalo tsha mbuelo kana miholo .
U ṅwala mufhindulano
Zwo anganyelwaho u bva kha Phaneḽe ya Zwosikelelwaho ya Afrika zwi sumbedza uri u fheliswa ha vhushayi kha uyu murafho ndi i tou vha miloro , fhedzi a si uri a zwi konadzei sa vhunga u anganyela zwi tshi tiwa zwinzhi nga mbekanyamaitele dze dza tendelaniwa nga mivhuso hu si nga maitele a kale . 
Zwi fanela u dzhielwa nṱha uri khovhakhombo iyi a i shanduki nahone nga u ralo ndingo ya khovhakhombo i fanela u vha tshiteṅwa tsha ndangulo ya milandu ine ya khou ya phanḓa i tendelaho sedzuluswa nga huswa hu tshi katela u sedzulusa vhulapfu ha u valelwa na mvumbo ya milandu yo hweswaho . 
Kha u vhona uri nethiweke ya themamveledziso ya ikonomi ivhe phindulo nahone i bveledze , muvhuso u na nḓivho ya :
Khumbelo ya thendelo ya u ṋekana nga vhathu u itela mbekanyamushumo dza zwa mvelele , ikonomi na zwa matshilisano
( 7 ) Mafhungo a zwa Mulayotewa ndi zwine zwa katela mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa ṱhalutshedzo , tsireledzo kana zwa uri Mulayotewa u tevhelwe .
Ri na thendelano yo ḓalaho na muvhuso ya uri ro tea , nga nnḓa ha risesheni i re hone zwino , u shumisa tshelede kha themamveledziso ngauri vhubindudzi uhu hu ḓo bveledza nyaluwo musi ṱhoḓea ya ikonomi ya hayani na ya ḽifhasi i tshi aluwa nga yoṱhe . 
Zwenezwi tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya , bayomasi , muḓagasi u ḓiswaho nga muya , muḓagasi wa soḽa na wa maḓi u ḓo ṋetshedza Gigawatsi dza 11.4 dza muḓagasi u bvaho kha dziṅwe tshomedzo kha nethiweke ya muḓagasi .
Zwikolo a zwi faneli u vha na pfanelo ya tshiḓiitisi kha lushaka ulu lwa u lifha tshelede nnḓa ha , kana hu si na , sisteme yo raliho vunduni . 
Ri khou humbela vhathu vhoṱhe uri vha vhudzise mbudziso , fhedzi vha fanela u lindela u swikela zwenezwo , musi tshifhinga tshetsho tshi tshi swika . 
Khoro i nga vhumba Foramu ya Vhaimeleli vha IDP u wana u dzhenelela ho ḓalaho na mihumbulo u bva kha tshitshavha .
Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu vho kuvhangana kha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka nga 19:02 .
Nḓisedzo ya maḓi a hayani zwi amba maḓi ane a dzhiiwa uri a kunakiswe na u ṋetshedzwa zwitshavha kana dzirizoto hu tshi itelwa u shumiswa ngomu dzinḓuni . 
Ndi khou humbulela uri vhalanguli vhahulwane vha nga vha vho longa tshanḓa kha hezwi .
U renda tshirendo tshipfufhi kana raimi
Kha hu nangwe zwiteṅwa zwi bvaho kha khethekanyo ya " Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo " u itela u funza vhagudi luambo lune lwa bvelela nga lwone luṋe kha lushaka lwa tshibveledzwa tsho sedzwaho khatsho nahone kha nzudzanyo ine ya tikedza maitele ane a itea nga one aṋe nahone a tshi lunzhedzana kha u funza luambo .
Ipfi ( tshuwa takala dinalea ) ḽi amba zwi fanaho na ' sinyuwa ' .
Sa kha zwitshavha zwa mashango a vhukovhela zwiḽa kale , Zwitshavha zwa Afrika zwo vhidzwa upfi " vhaloi"kana " vhadziamanditi " ( zwi tshi bva kha nyimele ) kana u vhaisa vhaṅwe nga u shumisa manditi mavhi kana zwine zwa vhidzwa upfi manditi matswu , kana nga u shumisa mishonga .
Yo bulwaho u fhedzisela i tea hafhu u dovha ya ṋetshedzwa kha Muhasho wa Lushaka wa Mveledziso ya Matshilisano . 
TB i ḓo bvela phanḓa na u ḓisa thaidzo tshifhingani tshiḓaho , ngeno vhathu vho kavhiwaho nga HIV kha vundu vha khou dzikiswa nga ART . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u itela u sedza zwine maipfi maswa a amba zwone
U ita nḓowenḓowe ya u vhala
Ndeme ya 16 Fulwi
U shuma sa muṅwaleli miṱanganoni nga u lugisa thambo , adzhenda na minetse . 
- U thivha mulomo na ningo musi ri tshi atsamula kana u hoṱola
2.6 . Mbofho vhukati ha Afurika Tshipembe na Oman ya u khwaṱhisa vhushaka ha mbambadzo , ye ya swikelelwa kha foramu ya zwa mabindu nga ḽa 27 Ṱhafamuhwe 2017 vhukati ha Minisiṱa wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo Vho Rod Davies na Vho Dokotela Ali Bin Masoud Al-Sunaidy vha Omani , i ḓo ita uri vhoramabindu vha Afurika Tshipembe vha kone u dzhia zwikhala zwine zwa khou ṋetshedzwa nga Oman , nga maanḓa zwa vhulumi na nḓowetshumo dza zwibveledzwa zwa vhulimi .
U hwaya zwi tea u itwa nga nḓila ya unga u khou ita tshitendeledzi kana gumba , utshi khou sedzesa hafho hune ha thoma marinini . 
Vhuloi , sa zwe zwa sumbedzwa nga vhanzhi hu tshi katelwa vhathu vha Pagans - vhane vha ḓivhona vhe vhaloi - a si thaidzo nahone a zwi ofhisi u ya nga Khomishini .
Mutevheṱhandu wo thomiwaho u bva nga Fulwana ṅwaha muṅwe na muṅwe musi Muvhigo wa Ndangulo ya u Ṱola u tshi anḓadzwa . 
U vhulunga ha tshiimiswa zwi nga konisa tshiimiswa tshiswa u fhungudza mutengo wa u rengisa thikhithi , zwihulusa kha avho vha sa swikeleli vhuendi ha nnyi na nnyi . 
Une vhukati ha miṅwe , wa ḓo sedza kha ṱhoḓea ya uri hu vhe na ikonomi i katelaho na u fhungudza ḽevele dza nṱha dza vhuṋe na ndango zwine ra vhona kha sekithara nnzhi .
19 . Ndi ḓo fanela u renga theḽevishini ntswa naa u itela uri ndi kone u fara DTT ?
Naho zwo ralo vhuṱumani mazha ho khwaṱhaho na vhushaka ha tshiimiswa na zwiṅwe zwiimiswa zwa ḽifhasi hu fanela u dzudzwa ho ralo . 
Nga mulayo , u ita nga u rali zwi sumbedza mitengo yo fhambanaho na phetheni dza u shumisa tshelede dzo wanalaho vhuponi ha ḓoroboni na mahayani . 
Vha wana hani " Friend " musi vha tshi muṱoḓa :
Maipfi a bvaho kha maṅwalwa a u ṱanganela kana mugudi e eṱhe
Ahuna muhumbulo wo dziaho une wa nga ṱalutshedza khakhathi idzo dza u tshinyadza themamveledziso ya ndeme ya tshitshavha i ngaho tshikolo .
Hu nga si tsivhudzwe vhadzudzanyi vha mudzudzo uri vha ite mibvumbo ya tshifhinga tshilapfu ya ṱhoḓea dza vhuendi ha tshitshavha . 
Nḓila yo tsireledzeaho nga maanḓa ya u engedza u vhulunga ha lushaka Afrika Tshipembe ndi u bvela phanḓa na u funza u vhulunga ha nnyi na nnyi , nga maanḓa nga u angaredza nyaluwo ha u shumisa ha nnyi na nnyi . 
5 . Zwigwada zwi tea u pfesesa zwavhuḓi uri zwi nga kha ḓi ḓibvisa kha maitele tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe .
U thetshelesa khungedzelo
Tambo ngei Kapa Vhubvaḓuvha , Pixley ka Seme ngei Kapa Devhula , Thabo Mofutsanyane ngei Free State , Umgungundlovu na Umzinyathi ngei KwaZulu-Natal , na wa Vhembe ngei Limpopo .
Ḓiresi ya hune vha wanala hone
( c ) ṋekedza , zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , zwidodombedzwa izwo kha Khoro uri hu vhe na nyambedzano nga hazwo , arali khwiniso idzo dzi ṱoḓaho u itiwa dzi si dzo teaho u phasiswa nga Khoro .
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha zwitshavha uri zwi shume na mazhendedzi a mulayo u bvisa vhathu vhane vha si ṱhonifhe pfanelo dza vhaṅwe dza ndayotewa .
Vho ṱanganedzwa kha ḽiṅwalo ḽa mafhungo ḽa Nzudzanyo ya Tshipentshela nga ha Muṱangano wa Vhaṅwaleli vha Khomishini dza Tshumelo ya Tshitshavha dza Afrika na dziṅwe Khomishini dza Tshumelo . 
U dzhiela nṱha ṱhoho dza ndeme
Zwishumiswa zwa dzilafho na zwa muaro na phurothesisi ya nga nnḓa
Sekhithara , tshiṅwe hafhu , i a kona u tsireledza vhufa na mihumbulo ya vhudavhidzani , u shandukisa mafhungo na kuhumbulele . 
Fekisi : 021-461 0090 .
Bugu ya mushumo ;
U kona u sika mafhungo zwi tshi bva kha mibvumo yo gudwaho .
Mulingo wa mafhelo a ṅwaha wo vhumbwa nga mishumo ya oraḽa na ya u tou ṅwalwa .
U kona u ita nyambedzano , u dzhia tsheo , matshilisano na zwikili zwa ndangulo ya tshifhinga . 
( i ) U shumiswa ha milayo yo fhambanaho kha mavundu o fhambanaho :
Nzudzanyo ya kupulanele , nyavhelo ya masheleni na vhukoni ha tshiimiswa zwi konisa ndangulo ya vhupo . 
Zwi kha vhahumbeli vha mushumo u khwaṱhisedza tshiimo tsha ndalukanyo dzavho dzo wanalaho mashangoni a nnḓa vha sa athu ṱoḓa mushumo na uri vha tea u humbelwa u rumela vhuṱanzi ha ezwi nga tshifhinga tsha dziinthaviwu . 
Mannḓalanga a vhuimazwikepe a ḓo ḓiimisa nga oṱhe kha vhuimazwikepe ha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha khou shuma . 
Muraḓo wa Bodo Khaṱhululi a nga tea u tholwa hafhu . 
Hezwi zwi nga swikelelwa nga u wana senthara dzenedzo tsini na vhupo ha mushumo na fhethu ho ḓoweleaho ha u kuvhangana . 
Zwi vhavhaho , vha ḓo bva sibadela , nga u aluswa mushumoni , mafheleloni a Shundunthule , uri vha dzhie poso Ofisini Khulwane , sa Muthusa Mulanguli kha Ndango ya Phirela . 
Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha : The Director-General : Agriculture .
Thandela i sedza kha u topola maitele a ndeme ane a ṱavhanyisa a dovha a tendela kusimele kwae .
Gumofulu nyangaredzi ḽa ṅwaha
U ṋetshedza zwivhumbi zwa mvelaphanḓa ya ndeme , khohakhombo na zwiṱirathedzhi zwa u lulamisa , na nzulele khulwane ya ḽifhasi u fana na u kwama vhumatshelo ha Afrika . 
U itela u dzhielwa nṱha u itela thuso hu tea u ḓiswa fomo ya khumbelo . 
Zwithu kana maitele ane a si katelwe na kathihi a vhidzwa upfi zwi sa katelwi zwa Tshikimu .
Khaedu dza Vhashumi dza zwino hune tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha sumbedzwa kha Ṱhumetshedzo B ya Pulane ya Pfananyo ya Tshiṱirathedzhi . 
Izwi zwi a konḓa zwi tshi itiswa ngauri ndeme ya tshibveledzwa , thekhiniḽodzhi , kana tshumelo kanzhisa a i ḓevhei nahone zwi a konḓa nga maanḓa u zwi vhalela .
Vhulapfu ha netiweke : reshio ya vhupo i ela vhulapfu ha netiweke ya bada malugana na vhupo ho no khou shumelwa . 
Maṅwalo a tevhelaho a nga wanala kha iṅwe na iṅwe ya ofisi dza ha masipala dzi tevhelaho : 
Mbekanyamushumo iyi ndi khoso ya vhulanguli ya vharangaphanḓa vha tshiṱirathedzhi na vhalanguli vhahulwane kha tshumelo ya tshitshavha na uri i khou ṋetshedzwa lwa vhuṋa . 
7.2. Khabinethe i fhethu huthihi na Muphuresidennde Vho Zuma kha u fhululedza vhoramafhungo vha SABC Vho Dennis Tshetlhane na Vho Sam Msibi kha u kunda kha Khethekanyo ya Thelevishini ya Pfufho dza Nyanḓadzamafhungo dza SADC , na mugudi wa tshikolo tsha nṱha Imbelani Matibe kha u kunda kha Muṱaṱisano wa Khethekanyo ya Tshikolo ya Maanea wa SADC .
Sa zwi ḓivheaho hu na miṅwe Mihasho u tou fana na wa Pfunzo ine lwa u vhiga ha nga ngomu na mushumo wa u monithara i a katela u vhiga lwa vhuḓikumedzeli . 
Dzi NGO dzi dzhielwa nṱha sa dzi vha ho na mushumo wa ndeme kha vhurangeli , u tshimbidzwa na u isa phanḓa mushumo wa tshitshavha . 
Khabinethe i ombedzela tshiṱatamennde tsho bviswaho nga ofisi ya Muphuresidennde uri Vhatsireledzo vho ṱangana mulovha u amba nga ha fhungo iḽi u ya phanḓa , ndivho i ya u vhona uri hu na tsireledzo ya vhoṱhe shangoni ḽashu .
Tshumisano i ḓo fhambana u ya nga kha zwipikwa zwavho , zwiko na mvelelo , u bveledza milayo ya thandululo dzapo kha thaidzo dzapo . 
U wanalea ha maḓi a si hunzhi kha vhupo vhunzhi , na themamveledziso dza maḓi a u sheledza . 
Nga u tandulula thaidzo , vha khou linga na u ṱola zwe vha guda . 
Thaidzo dzi tevhelaho dzo bulwa nga tshitshavha : 
2.5 . Muhanga wa Vhukwamani ha Ndaka ya Vhuṱali ( IP ) wo tendelwa nga Khabinethe .
Vho dovha hafhu vha sumbedzisa vhathetshelesi nga ha uri vha nga ḓitetshela hani pulane dza tshifhinga tshilapfu khathihi na u bveledza maitele a u dzi shumisa . 
Kha ri pembelele ri na nḓivho yauri matshelo ḽi kha ḓi vha ḓuvha . 
Ho topolwa nḓila tharu dza nyaluwo , dzine dza vha vhubveledzi nga kha vhulimi , mbuyelo ya minerala na maitele a ṱhumano dza ndeme dza zwiṱirimu zwa fhasi .
Izwi ndi ngauri zwikili zwa u thetshelesa zwo bveledzwa u fhira zwikili zwavho zwa u vhala .
Kha nyimele ya zwikolo zwa nnyi na nnyi , ogeni iyo ndi khorombusi .
Zwenezwo , themendelo dzine ra dzi ṱanganedza ṋamusi dzi tea u khwaṱhisa zwiimiswa zwo vheiwaho zwavhuḓi u lwela u ḓisa vhulamukanyi kha vhapondwa vha vhugevhenga vhu itelwaho vhathu , vhugevhenga ha dzinndwa na mabulayo . 
Mutengo wo themendelwaho u tea u badelwa nga kheshe zwifhaṱoni zwa Union Buildings , nga postal order , tsheke kana nga u tou diphositha kha zwidodombedzwa zwa bannga zwo ṋetshedzwaho afho fhasi .
Muvhuso u tshe wo ḓikumedzela u vhona uri maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha kona u swikelela tshumelo dza mutheo .
Arali vha sa pfa tshithu u bva kha riṋe kha miṅwedzi miṋa nga murahu ha u vala , kha vha dzhie khumbelo yavho sa yo kundelwaho u swikelela . 
Khakhululo idzi dzi ḓo khwaṱhisedza u pulana havhuḓi ha thandela dza themamveledziso , khonadzeo yo sedzuluswaho zwavhuḓi na mushumo wa ndugiselo , ndangulo ya tshiṱirathedzhi tsho khwinisaho , mushumo wa maimo a nṱha na vhuvhusi ha khwine .
Kha vha ṋee ICD zwidodombedzwa zwi tevhelaho :
vha vha vho ḓiimisa kha masheleni
Vhonani na Ann vho vha vha tshi khou lela Mulanga .
Mbekanyamushumo khulwane dzo ṱumanywa na mishumo ya ndeme ya muhasho , dzine dza vha : Tshumelo dza Mutakalo dza Tshiṱiriki , Tshumelo dza Phuluso ya zwa Dzilafho ya Shishi , Tshumelo dza Zwibadela dza Vunḓu , na Tshumelo dza Zwibadela dza Vhukati . 
( a ) phanḓḓa ha dzulo ḽa u tou thoma ḽa vhusimamilayo ha vunḓḓu nga murahu ha khetho dzi tevhelaho ; kana
11 . Vhafumakadzi nga maanḓa vho koniswa u vha na mushumo u vhonalaho kha thandela ?
Mbekanyamaitele yo dzinginywaho ya mbumbo ya Komiti ya Vhueletshedzi ha Zwikambi ya Lushaka yo vhumbwa nga miraḓo u bva muvhusoni , nḓowetshumo ya zwikambi , madzangano a vhadzulapo na vhakwamei vhaṅwe vho teaho . 
U ita nyambedzano nga muhumbulo muhulwane na zwiṅwe zwidodombedzwa
Zwimebi zwi ṱhogomela Miraḓo ya mahoro azwo .
U avhela masheleni o linganaho u vhona zwauri hu vhe na nḓisedzo i sa nyeṱhi ya phakhedzhi yo fhelelaho ya tshumelo ya ndeme kha vhuongelo ha vundu . 
Muḓivhimakone wa CBP u bva mulomo siani ḽa ḓirafuthi
MURANGAPHANḒA WA MAHORO MAHANEDZI : Musi zwo ralo , Mudzulatshidulo , arali vha nga si kone u khwaṱhisedza uri ndi mapholisa kana hai , zwine vha khou amba zwone ndi zwa uri tshifhinga tshi ḓaho vha ḓo shumisa mmbi ya vhupileli u fhirela phanḓa .
Mathomele a kunga dzangalelo ḽa u thetshelesa
Tshumiso i songo themendelwa , u kopa na u phaḓaladza izwo ho thivhelwa tshoṱhe nahone hu nga bveledza ndaṱiso dzi vhavhaho dza siviḽi na dza vhugevhenga . 
U shumisa luambo , tshitaila na
Ndi zwavhukuma , ro no ḓo rekhoda dziṅwe dza mvelaphanḓa kha pfunzo . 
Iṅwe R1.6 biḽioni yo bindudziwa nga u alusa na u vusuludza nethiweke dza muḓagasi ḓoroboni .
Tshivhalo tsha masheleni o shumiswaho miṅwahani yo fhiraho tsho fhungudzwa nga nḓila yo teaho . 
Huṅwe u pembelela miṅwaha ya ḓana ndi ha
Gumofulu nyangaredzi ḽa ṅwaha ( zwibadela zwa nnyi na nnyi na fhethu ha u arela ho themendelwaho nga GEMS ho ḓiimisaho nga hoṱhe na kiḽiniki dza nga masiari .
Muvhilo uyu kha ḽeveḽe ṱhukhu wo itwa nga nḓila i fanaho kha dikheidi yo fhelaho . 
Tsha u thoma , vhulamukanyi a ho ngo tea u sedziwa fhedzi sa muṱalukanyo wa khumbulelwa , ndi muṱalukanyo u no kwama kwama vhathu vha tshilaho . 
Ndi zwa ndeme uri komiti ya QLTC SGB ya tshikolo i kona u ṱuṱuwedza miraḓo ya tshitshavha u ita mishumo yao kana u dzhenelela kha pfunzo.Mulaedza u tea u vha:Kha vha vhe muṋe wa tshikolo na u dzhenelela kha tshikolo tshapo .
2.7. Khabinete yo amba nga ha u fariwa ha Muṱangano wa Ḽifhasi wa Dzangano ḽa Vhadizaini vha Zwifhaṱo ḽa Dzitshaka wa 2014 ( UIA ) ngei Durban nga Tshiimiswa tsha Afurika Tshipembe tsha Vhadizaini vha Zwifhaṱo ( SAIA ) .
U thoma zwithu
Nga ḽiṅwe sia , khethekanyo ya madzulo kha nyito zwo vha zwi tshi kha ḓi tou shuma vhukuma . 
( b ) i tshi nga bveledza u dzhielwa vhukando ha mulayo .
Mulayotibe u sedza kha u khwiṋisa pfanelo dza vhashumi na vhadzuli vha mabulasini .
U topola na fhethuvhupo na vhaanewa
Mbekanyamushumo ya muhasho ya murafho wa ngomu i khwaṱhisedzaho vhudzheneleli ha vhaswa i khou thomiwa nga zwiṱuku kha mbekanyamushumo dza sumbe nga ṅwaha kha madzangano o lambedzwaho . 
Muvhigo u lingedza u sumbedza tshikelelo nga masipala u ya nga masia a mashumele a ndeme a muvhuso hune ha vha u sika mishumo nga kha mveledziso ya ikonomi yapo . 
U shumisa zwishumiswa zwa u muṅwalo nga ngona , tsumbo , penisela , raba , ruḽa .
U thoma u shumisa / u pfananya kushumisele na ndulamiso zwa VAT kha sisteme ya masheleni . 
Hezwi zwi sumbedza uri kuhumbulele kukene kwa zwithu na zwone ndi zwa vhuṱhogwa . 
madzina nga vhuḓalo na/ kana nomboro ya vhuṋe ya muṋe wa ndaka , kana ḓuvha ḽawe ḽa mabebo .
DoL i tea u sedza thendelo dza nyambedzano na madzangano a vhashumi na zwiṅwe zwitandadi .
Tsha dovha tsha humela bitshini u amba na Vho Vhimbi .
Fhedziha , mbilo dza fhasi ndi sia ḽine avho vha pfukaho milayo vha livhana na khovhakhombo i linganaho . 
U ṅwala e eṱhe
Hezwi zwi ḓo vha mutheo wa tshumisano vhukati ha vhashumisani vha tshitshavha nahone zwi ḓo thusa kha mvelaphanḓa ya ikonomi yapo .
Ho sedzwa mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho , phurothokholo dza ndondolo dzi langiwaho na tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu Nyimele dzi re na vhuṱungu na sepusisi , tshumelo dza zwa maṋo dzo sumbedzwaho lwa kiḽinikhaḽa hu sa katelwi u kula , maitele a kha midzi ya maṋo a shishi , intra oral radiography
U bveledza ndimuso ya kutshimbidzele na zwiimiswa zwa demokirasi .
8.3 Vouthu dza Mugaganyagwama wa Mihasho dza 2017 nga Shundunthule 2017 dzi ṋetshedza tshikhala mihasho wa u vhudza Phalamennde na tshitshavha nga u angaredza uri vha ḓo shumisa hani Mugaganyagwama wa 2017 we vha kovhelwa wone .
VI1 na tsedzuluso ya ṱhanziela zwi kha di phurinthwa nga Division Liquor Products .
Inthaviyu
Kuitele uku ku katela uri hu shumiswe ngona dza masia manzhi dzi no lila kuvhonele kwa zwithu kwo ṱanḓavhuwaho , na u shumisa kutshimbidzele kwa u guda ku re na sisiteme dzo dzudzanaho .
Ṅwaha nga ṅwaha Koporasi i khunyeledza thendelano ya vhafaramikovhe na Vhulaedzwa ha Khorondangi na Mufaramikovhe u itela u rekhoda thendelano ya Vhulaedzwa ha Khorondangi na tshiṱirathedzhi tsho dzinginywaho tsha Koporasi tsha tshifhinga tsha vhukati . 
Akhaunthu dza mbuelo dza lushaka dzi ḓo khakhululwa u sumbedza tshanduko dzo khunyelelaho dza lupfumo lwa zwiko zwa mupo zwi no vusuludzea na zwi sa vusuludzei . 
Mulanguli wa ṱhalusavhunzani
Zwi re ngomu zwoṱhe , data na tswayo dza thengiso , hu tshi katelwa , sofuthuwee , thekhinoḽodzhi , dathabeisi , u ḓivhesa , maṅwalwa , nyolo , aikhoni , haiphaḽinki , mafhungo phuraivethe , nyolo , phurogireme , nyanḓadzamafhungo , zwibveledzwa , zwo shumiwaho kana mihumbulo yo ṱalutshedzwaho kha webusaithi iyi , hu si izwo fhedzi , zwine zwa nga vha zwo sedza dziṅwe pfanelo dza ndaka ya muhumbulo , dzi re ndaka ya kana ire na ḽaisentsi na vha GCIS , kana tshiimiswa tsha mulayo , nahone zwa tsireledzwa kha u kandekanywa nga theo ya mulayo ya Afrika Tshipembe na thendelano dza mashangoḓavha na u pfukwa hadzo . 
U langula
Sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya u dzhenelela ha vhatikedzamboho vha Vhuphuresidennde , phanḓa ha Mulaedza wa Lushaka Mufarisa Muphuresidennde Vho Motlanthe vho fara muṱangano na vho rabulasi na vhashumi vha mabulasini ngei Paarl nga Ḽavhuvhili .
Vho Erasmus o vha e hone musi vhunzhi ha mbadelo idzi dzi tshi itwa . 
Tshaka idzo ndi Ṱhanziela ya Seed Lot na Ṱhanziela ya Sambulu ya Mbeu .
Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka ,
Thomani zwa vhulimi na ṱhuṱhuwedzo ya mashumele . 
Naho zwo ralo , hu na ṱhahelelo khulwane ya mvelelo ya tshumiso ya zwishumiswa izwi na tsheo . 
Vhubveledzi vhu ḓo fhungudzea , na vhukoni ha yunithi ntswa ( sa tsumbo kiḽiniki ) ha u shuma zwavhuḓi hu nga vha khomboni vhukuma nga ndozwo ya mushumi wa ndeme muthihi fhedzi . 
Honeha , maṅwe mabakete a khou shumiswa nga nḓila ya phuraivethe , nahone vhuhulu ha kushumisele kwonoko hu khou thomiwa . 
zwidodombedzwa zwa u pfukiselwa ha ndaka , hu tshi katelwa maḓuvha a vhuḓi ṅwalisi na mitengo ya hone
Kha tshifhinga tsha vhukati , mbekanyamaitele ya zwa masheleni i dzhiiwa sa ine ya elana na u swikelela mugaganyagwama wo linganyiswaho hu sa katelwi masheleni a magavhelo a zwa matshilisano . 
4.1 . Khabinethe i ṱanganedza u khwiniswa ha Mulayo wa Ndinganyo ya u Tholwa wo thomaho u shuma nga dzi 1 Ṱhangule 2014 .
Mbuelo ya ṅwedzi ;
Vha ṱoḓa thikhedzo kha u wana ndaela ya tsireledzo . 
Nḓila ine nda ya ngayo tshikoloni
( a ) dzhenelela kha u vhulaya muthu nga ḓiimisela zwi siho mulayoni ndivho i ya u bvisa miraḓo ya uyo muthu ; kana
Kuitele ukwu ku shuma hani ?
Izwi zwi ḓo ṱoḓa u pfumbudzwa ha vhaingameli vha zwifhaṱo zwa masipala na zwa muhasho na u thomiwa ha sisiṱeme musi hu tshi thomiwa thandela iṅwe na iṅwe nga rakhonṱhiraka na foromane wa khonṱhiraka ya u fhaṱa , khathihi na u monithara ho ḓiimisaho nga hoṱhe tshifhinga tshoṱhe . 
Mukonṱiraka u ḓo badela mbadelo dza u shumisa dzina na tshinyalelo na u vha na vhuḓifhinduleli ha mbilo dzoṱhe dzi elanaho na u shumisa pfanelo dza vhuṋe ha dzina , zwiga kana dziṅwe pfanelo dzo tsireledzwaho , na uri u ḓo badelela Vundu mbilo dzifhio na dzifhio dzine dza bva henefho . 
Vhadzheneleli vha vha kha zwigwada zwa vhathu vhaṋa vha bveledza tshikalo tsho fhelelaho tsha pulane ya vhudzheneleli ha tshitshavha ya tshitshavha tshavho .
U ṋea muhumbulo muhulwane na zwidodombedzwa zwi u tikedzaho
Khunyeledzoni , ri tama u ḓisa ndivhuho dzashu hafhu zwi tshi bva mbiluni kha vhathu na muvhuso wa Kenya nga vhuluvha na thikhedzo yavho ya u fulufhedzea . 
U bveledza mbekanyamaitele ya Khomishini ya Ndangulo ya Mavu u itela u tikedza u shumiswa sisiṱeme ya tshifhinga tsha u dzula kha mavu ya mbemba tharu nga kha mishumo i tevhelaho : u eletshedza , u konanya , ndaulo , u oditha na u shuma sa fhethu hune ha sedzwa hone . 
Vha elelwe uri nga u angaredza miṱangano ya ḓuvha ḽeneḽo a i ṱanganedzei nga nnḓa ha musi hu muṱangano wa shishi .
" Ndo takala nga maanḓa , izwi kha nṋe zwi nga muḽoro .
Maambiwathwii na maambelwa Milayo ya luambo
Madzangano ane a si vhe a muvhuso Haya madzangano a nga thusa nga phurogireme dza u tsivhudza zwitshavha nga ndondolamutakalo , a tutuwedza u shela mulenzhe ha tshitshavha , a kuvhanganya zwigwada zwa vhathu vha no bva zwitshavhani vhane vha do shuma kha dzithandela khathihi na u vhea ito kha thandela idzo .
Hezwi zwi amba uri vhukhwiṋe ha u dzula o lugela ha a ne a nga vha mupondwa , vhuhulu ha khonadzeo ya u ponya ṱhaselo ha muthu a na khuvhabvu yo shaedzwaho kha muvhili . 
Miṅwe i na vhomme na vhokhotsi ngeno miṅwe i si na .
Zwiimiswa hezwi zwo fulufhedzisa thikhedzo ya thekhiniki , ngeletshedzo na thikhedzo ya mveledziso ya zwikili kha vhorabulasi vhane vha khou shela mulenzhe , na uri vha ḓo lambedza mbekanyamushumo idzi nga vhone vhaṋe . 
Naho zwo ralo , u vhona zwauri maitele a u dzhenelela ha tshitshavha a vhudzuloni hu nga vha khaedu na kha Komiti dza Wadi , dzi ngaho :
U bukela vhalwadze ndangano dzavho dzi tevhelaho . 
Khwiniso dzi ḓo ṱalutshedza uri zwavhuḓi vhuḓi khathutshelo dzi iteaho nga dzone dziṋe dzi ṱalutshedzwa hani . 
Nḓala , u kavhiwa nga nzulatshinya na ṱhahelelo ya pfushi zwi kwama vhukoni ha vhana ha u guda , u dzhena tshikolo na ndondolo nga u angaredza . 
Hu khou fulufhelwa uri hoyu muvhigo u ḓo shumiswa kha u kala khwinifhadzo dza tshifhinga tshi ḓaho . 
Nyaluwo kha thengiselano ya ḽifhasi i lavhelelwa u engedzea lu vhonalaho vhukuma nga 1997 . 
4 . Liga ḽa 3 : U shumisa & u sengulusa
Mulanguli wa masipala
Mushumo wo dzinginywaho wa u tea u tevhedza ṱhoḓea dzoṱhe dza milayo yo teaho ya u fhaṱa , Mulayo wa Maḓi wa Lushaka , Mulayo wa Tshumelo ya Maḓi na Milayo Yapo ya Tshumelo dza Maḓi . 
Sisiṱeme ya thikhedzo i bveledzaho na yo khwiniswaho , kha ḽevele ya lushaka na ya zwiimiswa , maelana na mafhungo a thengiselano ya pfunzo ya nṱha . 
Thendelo ya u gwa mugodi i vha mulayoni lwa tshifhinga tsho sumbedziswaho kha thendelo , isa fhiriho miṅwaha mivhili .
Tshikwama tshi gaganya kha datumu iṅwe na iṅwe ya u vhiga kana arali hu na tsumbedzo yauri ndaka i nga tshinyadzwa . 
Miraḓo ya komiti ya wadi i khethiwa nga wadi u imela mihumbulo ya vhathu .
Hezwi zwi do itwa nga ndila dzo vhalaho :
Nyaluwo ya tshumiso ya masheleni nga vhashumi zwi tsika migaganyagwama ya vunḓu , nga maanḓa kha tshumelo dza vhashumi dzi no fana na pfunzo na mutakalo . 
Vha ri musi a na vhaṅwe vhana vhukoni ha vhurangaphanḓa hawe ndi hone vhu tshi vhonala tshoṱhe . 
Zwa zwino , a zwi tou vha khagala zwavhuḓi uri ndi mini zwe nyavhelo ya tshikolo yo itelwa zwone , na zwine ya shumiselwa zwone . 
Naho ho vha na hedzi ndingedzo dzoṱhe , khathihi na khakhathi ye ya vha i tshi tou vha khagala kha vhupo vhu kwameaho , vhashumi vha zwa tsireledzo vho kundelwa u zwi vhona . 
Khethekanyo ya 31 i ri " vhathu vhane vha wela kha tshitshavha tsha mvelele , vhurereli kana luambo , vha nga si thivhelwe kha u shumisa pfanelo dzavho , ngauri vha fana na vhaṅwe vhathu tshitshavhani-(a) kha u ḓiphiṋa nga mvelele , vhurereli na luambo " .
Mbuelo ya vhudzulo
b ) Vho Christopher Siphiwe Jiyane ( Mufarisa Mudzulatshidulo ) ,
" Tshimange tsho ri ndi mudala , tshiṋoni tsha ri muvhala wanga ndi muṱaḓa kholomo ya ri muvhala wanga ndi tshitopana , mbudzi ya ri muvhala wanga ndi mutswuku .
Muvhigo wa u Dzheniswa hu tshi katelwa Pulane ya Mashumele wo dzudzanywa na u phaḓaladzwa kha EC na vhunzhi ha vhaofisiri vha muvhuso vhe vha vha tshi khou dzhenelela kha maitele a inthaviyu . 
3.5 Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Khwiṋiso ya Mulayotibe wa zwa Mishonga na Zwidzidzivhadzi zwi Tshimbilelanaho nayo , 2012 kha Phalamennnde .
U ṋetshedza tshumelo ya mulingo i langulwaho nga muhasho . 
( i ) khwinisa Mulayotewa ;
Sisiṱeme ya vhubvumbamutsho i sumbedza thempharetsha ire nṱha kha yo ḓoweleaho ya gumoṱuku na gumofulu u bva mafheloni a luṱavula kha zwipiḓa zwinzhi zwa shango , nga nnḓa ha vhupo ha phendelashango ha tshipembe na ha tshipembe vhubvaḓuvha hune ha khou bvumbiwa thempharetsha dza fhasi ha dzo ḓoweleaho . 
Zwi dzhia maḓuvha mararu uya kha maṋa a mushumo u shumana na thendelo nga murahu ha musi dokotela wa phukha wa muvhuso o ṋea thendelo .
Muhaṱuli u tea u wana , hu si na u timatima , uri vho vhulaha ṅwananga wa mutukana vho ḓiimisela . 
Solomon Mahlangu u kha ḓi isa phanḓa na sialala ya masole a miṅwaha ya mulovha , vhane ra vha vhala nga fhasi ha khosi Cetshwayo we nga 1879 a kunda maswole a British kha Isandlwana , u tsireledza mbofholowo ya vhathu vha vharema kha shango lashu na u tambudzwa .
Dziṅwe dziforamu , u tou fana na maguvhangano na miṱangano ya zwitshavha zwa dziphurofeshinala zwo fhambanaho , na zwone zwo shumiswa sa luvhane lwa nyambedzano na mafhungo a kwamaho bugu . 
Thannge dza maḓi dzo ṋetshedzwa nahone ndingo dza tshifhinga tshipfufhi na tsha vhukati dzi katela u vhora maḓi na mvusuludzo ya migodi ya maḓi ngei Kroonstad u engedza nḓisedzo ya maḓi .
Vha ṱole zwishumiswa zwoṱhe na u lugisa zwo tshinyalaho zwoṱhe musi zwi sa athu u
Ri khou tama u isa phanḓa na mushumo wa ḓuvha nahone ngauralo ri takusa Muphuresidennde washu u ya kha khulunoni uri vha ri ṋee mulaedza wa lushaka . [ U vhanda zwanḓa . ]
Naho hu sina zwo sedzwaho khazwo kha u lulamisa vhuḓifari ha vhutshinyi kha vhathu vho valelwaho tshiṱokisini , ṱhoḓea dza tsireledzo , tsireledzo na tshirunzi tsha muthu kha vhupo ho dzudzanyaho zwi dzula zwi zwa ndeme . 
U ṱuṱuwedza u shela mulenzhe nga vhunzhi nga vharema , nga maanḓa vhafumakadzi ; vhathu vhane vha vha na vhuholefhali na vhaswa , kha u vhumba na ndangulo ya Mabindu nyanḓano .
Hezwi zwi anzela u katela masia ane khao veḽosithi ya kharenthe ya vha fhasi kana ha vha ho tsireledzwa kha magabelo . 
Mutevhe wa u sedzulusa na ruburiki zwi nga shumiswa u rekoda u linga .
Nḓivhadzamulayotibe ya Muvhusowapo i vhona u puḽanela Mveledziso yo Ṱanganelaho sa nḓila ya u swikela muvhusowapo wo ḓisendekaho nga mveledziso . 
Vhaṅwe vhathu , u fana na vhathu vhane vha ḓishuma na vhafarisani , vha nga vha mbuelo ya bindu ine ya thela sa muthelo wa vhuṋe . 
A huna nyengedzedzo yo itwaho u bva kha tshivhalo tsho wanalaho u bva datumu ya u fhedza u ya magumoni a tshifhinga tsha u vhiga . 
4.7. Khabinethe yo tendela u tholiwa ha Vho Mokadi Max Mathye sa Muofisiri Mulangi Muhulwane kha Sekithara ya Zwiḽiwa na Zwinwiwa kha Mannḓalanga a Pfunzo na Vhugudisi .
Izwi a zwo ngo swikelelwa hu si na khaedu kha Masipala sa zwo tendelanwaho khazwo kha muvhigo . 
Uyu ndi mulayo .
Khabinethe yo tenda ṱhoho ya u bembela ḽa ṋaṅwaha ino ri " Ṅwaha wa OR Tambo : Vhafumakadzi vho farana vha tshi isa Afrika Tshipembe phanḓa " .
Zwenezwo-ha khothe yo mbo tou fha khwaṱhisedzo ya ṱhalano.61
Mutengo u thoma kha R2 500 u dzhenisa na R35 nga nwaha ya u thogomela .
Arali na nga ima kha tshidulo kiḽasini yaṋu na sedza fhasi , ni vhona mini ?
Hune zwifuwo dzi fanela u ṱolwa malwadze , vha tea u kwama Dokotela wa zwifuwo wa Muvhuso kha vhuimangalavha vhune zwifuwo ya ḓo dzheniswa ngaho :
Muvhuso u na mbetshelo yo khetheaho ya vhathu vhane vha khou tshila na HIV na AIDS .
Zwiṅwe hafhu , u vha khagala , vhuḓifhinduleli , u ḓifulufhela , vhuḓifhinduleli na mikhwa ya mushumo zwi tea u sumbedziswa . 
Masipala u na thendelano ya tshifhinganyana na feme ya vhuvhudzisi ha zwa vhupulani ha ḓorobo ya u itela u thusa kha mafhungo a vhupulani , ane khao ha katelwa zwikimu zwa u khethekanya mavu . 
Mikovhe ya muvhuso wa Afurika Tshipembe ndi 12 , 5% i langwaho nga Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi na 35% i langwaho nga Muhasho wa Mutakalo .
2 U dizaina
Khaṱhulo yo itwaho i fana na khaṱhulo ine ya ḓo itwa nga vhaṅwe vhalingi . 
U KUNAKISA
Zimbabwe na Zambia o fara mukovhe muhulwane wa maraga wa vhurumelazwivhambadzwa nnḓa zwa Afrika Tshipembe . 
Khabinethe yo livhuha maAfrika Tshipembe kha u shela mulenzhe havho , u ḓiimisela na u shumesa kha u vhona uri tshirunzi tsha maAfrika Tshipembe vhane vha khou shaya tsho vhuiswa hafhu nga kha madzulo a vhathu .
1.2. Khabinethe yo sathula vhukuma u bomiwa ha tshifhaṱo tsha tshiṱafu tsha Embasi ya Turkey ngei Mogadishu , kha ḽa Somalia , na uri yo livhisa ndiliso dzayo kha Mivhuso na vhathu vha Somalia na Turkey .
U ṱuma ha Khanthenari zwi ḓo itwa nga nyito ya u ṱanganyisa thambo dza tsimbi kana maitele o teaho a u ṱuma . 
Vhuṱambo uvhu vhu khou itelwa u ṱuṱuwedza vhathu uri vha shumise thekhinoḽodzhi nga vhunzhi uri vha kone u khwinisa matshilo avho .
Pulane ya tshifhinga tshilapfu i katela u fhedzisa pulane khulwane ya tsireledzo ya fulufulu .
Khumbelo yo itwa kha Muhasho wa Madzulo a Vhathu uri vha ṱavhanyise u thomiwa ha thandela dzo ṱanganelaho dza madzulo a vhathu vha tshi khou shumisana na khamphani dza migodi .
U ita pulane na ṱhoḓisiso
Zwo katelwa kha mbuelo ya thikhedzo ya buloko ( zwo fheliswa)*
Vhanna na vhafumakadzi , tshikhala tshihulwane tsha vhubindudzi wa vhupo ha mashangoḓavha ndi mveledzo ya vhuendelamashango . 
Zwo ralo , vhuloi nga vhorakoḽoni na dzimishinari ho vho pfeseswa vhu tshi shumiswa nga Vharema .
Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe ndi tshiimiswa tsha vhuṱhogwa tsha dimokirasi yashu , tshi fhulufhelwaho zwihulwane na u vha tsho imaho kha shango na kha dzitshaka .
Muhasho u khou engedza zwe wa lavhelesa khazwo kha u khwaṱhisedza vhurangeli hawo ha kuvhusele kwavhuḓi , u khwinisa na u bveledza sisiṱeme u langula mbekanyamushumo na u bveledza ndangulo ya vhukoni u vhona zwauri hu na nḓisedzo ya tshumelo yo teaho ya vhuḓi . 
U tshimbila kha thambo kana kha mutalo wo talwaho fhasi .
hu engedzwe khwinifhalo ya ndivhanele ya vhathu ya kuvhonele kwa vhushaka vhukati ha mirafho uya kha 65% ( u bva kha 40% ya 2011 ) .
Mitambo ya u edzisela sa u gidima sa bere , u tshimbila sa sekwa , u thamuwa sa tshiḓula n.z
Khumbelo ya u ombedzela vhudzulapo ha Afrika Tshipembe
U tshimbidza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha mveledziso , tsedzuluso na u shumiswa ha IDP
U monithara na u sedzulusa
Nga ṅwaha wonoyo muthihi mbalo tshikati yo shumiselwaho muthu muthihi o ḓi tikaho tshoṱhe nga tshumelo ya mutakalo ya lushaka yo vha i R1 925 .
U ṱanganya hu u itela asesimennde ya mafhungo a andeme a IDP zwi tshi langwa nga mafhungo a ndeme a CBP
U dzhenelela uhu hu songo sedziwa hu ha thungo , fhedzi hu vhonale tshi tshipiḓa tsha maga o fhelelaho nga muvhuso hu u itela u fhungudza u vhaisala hu ḓiswaho nga zwikambi .
U khunyeledza
Ngeno hu na uri milayo iyi yoṱhe ndi ya ndeme u itela ṋetshedzo na u shumisa dzi ICT zwikoloni , ndi sia ḽa mutendelo wa tshikolo ḽine ḽa vha ḽa ndeme nga maanḓa . 
Ndi mini tsho itaho uri vha bvele phanḓa ?
6.5 Khabinethe yo tendela Mvetamveto yo Sedzuluswaho ya Maano a Vhuendi ha Mahayani .
Yo kona ha u sedzesa kha uri miṅwe miraḓo yo ḓiimisaho ya tshitshavha na zwiṅwe zwitshavha uri vha pfesesa hani pfanelo dzavho kha luambo , na u kwamea nga mbekanyamaitele ya luambo lwa pfunzo ine ya vha hone .
vha tea u vha vha muthu muhulwane u nga saina konṱiraka .
Mitengo yapo ya khekhe i ṱuṱuwedzwa nga zwiitisi zwa ṱhoḓea na ṋetshedzo kha makete wa khekhe . 
Komiti i ḓo vha na Maanḓa a u vhudzisa nga ha mvelaphanḓa ya nga ha nḓisedzo ya tshumelo na zwine zwa vha khaedu , he ha vha na migwalabo , u itela u swikisa mivhigo , ṱafulani kha Buthano ḽa Lushaka , i re na themendelo dzi re khagala na u swikelea khathihi na u dzhenisa pulane dzo dzinginywaho .
Zwi a kombetshedza kha vhoṱhe vha dzulaho nga ngomu ha mikano yashu , maAfrika Tshipembe na vhabvannḓa zwi tshi fana u tshila fhasi ha milayo ya shango ḽashu .
Afrika Tshipembe ḽi ḓivhea sa ḽo pfumaho nga zwiko zwa mupo , ḽi ḓihudza nga zwithu zwi mangadzaho zwi tshilaho zwo fhambanaho zwine zwa ita 10% ya zwimela zwa ḽifhasi , 7% ya zwikokovhi zwa ḽifhasi , zwiṋoni na zwimami , 15% ya zwipuka zwa lwanzheni kha phendelashango , na lushaka luthihi lwoṱhe lwa maluvha kha mikano yaḽo .
kha u tshimbidza haya na vhana vha dzulaho henefho .
1.13. Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ḓivhadza madalo a tshiṱitshini tsha Mapholisa tsha Nyanga ngei Ḓoroboni ya Kapa he zwa ṱangana na u bvisiwa ha Tsedzuluso ya Vhapondwa vha Vhugevhenga nga 2015 / 16 u ya nga Mbalombalo ya Afrika Tshipembe .
Ndeme ya khothe dza sialala i bva kha fhungo ḽa uri dzi tsini na zwitshavha nahone dzi shumisa luambo na nḓila dzine zwitshavha zwa dzi pfesesau fhira maitele a khothe dza fomaḽa .
Gumofulu ḽa R238 622 nga muṱa nga ṅwaha
Sa masiandaitwa , khwaṱhisedzo khulwane yo vhewa kha u khwaṱhisa khaphasithi ya zwa u shuma kha ḽevele ya masipala na muvhuso wa mavundu . 
Vhathu vha Zimbabwe vho shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u tikedza nndwa ya mbofholowo ya Afurika Tshipembe .
Tshumelo dzo ṋetshedzwaho kha ḽeveḽe ya ndondolo iyi dzi ḓo katela : U linga vhalwadze vhaswa ; u sedzulusa vhalwadze vho dzikaho vha malwadze a tshoṱhe ; na u ṱavhanya u wana na ndangulo yo teaho kana phiriselo ya vhalwadze vha re khomboni ya u ṋaṋa u lwala hafhu kha vhuongelo ha tshiṱiriki ha tsinisa . 
U vhambedza na tshenzhemo ya ene muṋe
Zwa maṋo zwo khetheaho
Khonadzeo ya u ḓivhadza zwavhuḓi dziṅwe ṱhuṱhuwedzo hafhu dza zwa ikonomi i ḓo lavheleswa hafhu . 
Tshifhinga tshoṱhe ni mu laedze u thoma tshikoloni .
Mbuelo dza zwa ikonomi dza miri iyi , fhedziha , u shushedzwa nga mililo . 
Hune ha phambano dza shedulu dza topolwa , nyito dzi nga katela : 
U nanga luambo na tshitaela zwo teaho vhathetshelesi na ndivho
U vhambadzela nnḓa zwi fanela u itwa hu na dzanganelelo ḽa tshitshavha .
Zwiṱaluli zwa khombo
Milandu yoṱhe ye ya vha yo ima hu tshi tevhelwa u pfuluswa ha khethekanyo u bva kha zwa Masheleni kha miṅwaha miraru yo fhiraho i ḓo dovha ya vulwa u itela u vhona arali tsengo ine ya nga bvelela i tshi kha ḓi swikelea . 
Samithi i ḓo sedza kha pfunzo na vhugudisi , vhafumakadzi na vhaswa , khathihi na tsudzuluwo ya vhapfuluwi vha re mulayoni na vha siho mulayoni vhukati ha madzhango mavhili .
Pfunzo i na vhukoni vhuhulwane ha u vhulaha vhushai .
U redzhisiṱara ndi maitele a u ḓivhadza mihasho lwa tshiofisi nga ha u shumiswa ha maḓi . 
Muraḓo ufhio na ufhio a kundelwaho u tevhedza mbetshelwa dza khethekanyo iyi u na mulandu wa vhukhakhi . 
pfesesa tshitshavha nga huhulu na mafhungo a wadi
Ezwi zwi katela mivhigo yashu ya ṅwaha nga ṅwaha na mivhigo ya tshiṱirathedzhi yo fhambanaho na maṅwalo a mbekanyamaitele i kwamaho saintsi na thekinoḽodzhi . 
U ṱuṱuwedza u dzhenelela ha nnyi na nnyi nga kha khanedzano dza nnyi na nnyi nga nḓila yo teaho na maitele one a u tandulula thaidzo .
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe
Mbekanyamaitele dza Mbuelo
Kha nyimele dzoṱhe , zwi tsheaho zwo khethekanywa zwa dzheniswa kha Zwifaredzi zwa zwi tsheaho . 
Nyambedzano dza mvelelo dza ikhonomiki dzi fanela u tevhela lushaka ulwo lwa kudzulele kwa maraga kune , nga u tevhekana , kwa tea u dzhiela nṱha nḓila dzine zwigwada zwo tiwaho zwa zwi dzhia zwo tea . 
Mulayo u ṋetshedza uri khomishini i tea nga zwiṅwe zwifhinga u ṅwala mbekanyamushumo dzi vhekanyaho kha mutevhe u ya nga u tevhekana nga ndeme ya mafhungo ane nga muhumbulo wayo a ṱoḓa u dzhielwa nzhele . 
U itela u swikelela izwi , vha ḓo kona u voutha nga kha u posa bammbiri ḽa u vouthela ( baḽothophepha ) kana u voutha lwa eḽekiṱhironiki kana voutha kha desike dza u thusa miraḓo dza dzingu dza GEMS .
Tshumelo ya Muthelo ya Afrika Tshipembe yo anḓadza gaidi ya u itela u hanedza na aphiḽi u itela vhatheli . 
U sumbedza u pfesesa adzhenda ya miṱangano
Musi vha tshi dalela dokotela wavho wa maṋo nga nyimele ya zwa maṋo yo khetheaho ( tsumbo : u shata maṋo ane a khou siṋa kana u longela ḽiṋo hu na ḽivhende , dzilafho ḽa u kwakwanyisa maṋo na dzilafho ḽa marinini ) vha humbelwa u vha na vhuṱanzi ha uri dzilafho ḽo wana thendelo u thoma nga u rwela luṱingo GEMS kha 0860 00 4367 .
vhudavhidzani ha khwine
5.1 Vhudavhidzani
Izwi ndi muzika kha nḓevhe dza tshiimiswa tshithihi , fhedzi zwi pandela mutshinyalo wa zhendedzi . 
U shuma na vhukoni
U shuma nga maanḓa ha mbekanyamushumo iyi hu kha ḓi tea u ḓivhiwa . 
U vhala lwa vhuvhili na u fhira :
U shuma na mafhungo : tshiitwa , mafhungo a mbudziso , maambiwa na maambelwa
Nḓila dza u tshimbila dzi tea u fhaṱwa dza vha kha ḽeveḽe yone-yone , thivhelani tshanduko dzi so ngo fanelaho kha vhunṱha vhueni ha nga vhanga khombo . 
2 . Tsheo dza Khabinethe
Muhasho washu wo no ḓi vha na pulane dza vhululamisi dza u tandulula mbilahelo dzo ṱahiswaho nga Muṱolambalelano Muhulwane . 
Murengi nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe a nga fhelisa konṱiraka nga u tou fha nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho kha muḓisedzi arali muḓisedzi a mbo tshaya kana nga iṅwe nḓila o wa . 
Ri khou ambedzana nga thendelo na mashango o vhalaho , hu tshi katelwa na Australia na Germany , u khwinisa pfunzo ya saintsi ya zwa mbalo . 
Khethekanyo ya 1 : Nyimele ya Mashangoḓavha kha U dzhenela ha Tshitshavha kha Kuvhusele Kwapo
Fhedzi , arali vha dzhia tsheo ya u sa ya kha Sibadela tsha Muṋetshedzatshumelo o Tiwaho vha nga tea u badela tshipiḓa tsha mutengo .
Vhalangi vha vhubindudzi vha laelwa u langa ndaka ya Koporasi u ya nga sethe ya milayo ya kushumele na phimo dza mbekanyamaitele ya vhubindudzi . 
Tshitatamennde tsha Muṱangano nga Khabinethe wa dzi 13 Shundunthule 2015
kha vha ḓe na khophi ya tshiḽipi tsha muholo kana vhuṱanzi ha muholo .
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa Foniki : ( orala na / kana nḓowenḓowe )
Tshienge tsho pangwaho ngomu kha tshikoṱi tshi ḽiwa ḽifhasini ḽoṱhe . 
ho no lugiselwa u dzhena kha CBP kha ṅwaha wa 2
Vhurangeli uhu ha miḽioni nnzhi dza dzirannda hu tshimbilelana na lutamo lwa Muhasho wa Vhuendi lwa u ṱoḓa u khwinisa dzibada na themamveledziso ya vhuendi vunduni . 
Zwa ndemesa , izwi zwi ḓo dzula u mulandu arali sekithara ya phuraivethe na muvhuso zwoṱhe zwa nga ṋetshedza u tikedza nga masheleni na u fara maanḓa a ndangulo a eḓanaho . 
Vhathu vhanzhi vho vha vha tshi ofha hoyu munna .
PIC i tshi ḓadzisa kha mishumo yayo ya maitele a u langula vhubindudzi u ya nga mbekanyamaitele na maitele a ndangulo ya khohakhombo dzayo . 
Ndima iyi i ṋetshedza ndingo ya u shela mulenzhe nga ikonomi ya vundu kha shango , i dodombedza mashumele a ikonomi na mabvumbele . 
Hezwi zwo itwa nga fhasi ha nyimele dzi konḓaho . 
Tsha ri , " Ndi khou ya u vhofha kholomo nga hangeno .
Sedzani bodo ya mutambo murahu
Mishumo ya u linga ya fomaḽa a i tei u linga nḓivho na zwikili zwa vhagudi fhedzi i tea u linga na kushumisele kwavho kwa luambo kha nyimele .
Mveledziso kha vhupo ha ndondolo ya mupo kana vhupo ho khethelwaho thungo ho vuleaho . 
Ri dzhielavho nṱha , u shela mulenzhe ha mufumakadzi wa vhaṋe Muraḓo wa Phalamennde wa kale , Vho Helen Suzman , vhe vha vha vha tshi tou vha ipfi ḽi re ḽoṱhe kha yenei Nnḓu , vha tshi amba zwi khagala vha tshi hanedza milayo ya u tsikeledza .
( ii ) u itela uri hu vhe na vhuthihi ha zwa ikonomi ;
U fhaṱa kha u shumisa masala vhukuma ( tsumbo : nṋe inwi , vhone )
" Ha pfi mathuthuba a pfi makipukipu " , hu amba Ndumeliso .
Vhaofisiri vha 204 vho sengiswa .
U ṱalutshedza ṱhoḓea dza tshibveledzwa kha u ṅwala maanea a nganetshelo
Komiti i luvheledza Vhusimamilayo uri hu tevhedze sia iḽi ḽa mashumele kha u ya phanḓa . 
Zwe nda ṋekedza zwi imela mushumo we wa itwa nga vha tshumelo tsha vhapo vhe vha bula vhuluvha vunduni ḽashu , ndi a vha livhuha . 
Vhafariwa vha nga si dzhene kha dzikonṱiraka - ndi vhathu vha re nnḓa fhedzi vhane vha nga kona u ambedzana , vho ralo . 
Mafhungo malugana na u phaḓaladzo ya mbeu ya vhapondwa vho rwiwaho na vhatshinyi a khou ambiwa ngao , u fana na reithi dza u vhambedza u rwiwa u itela u huvhadza na ho ḓoweleaho , na fhungo ḽa u fhihamelwa ha mupondwa . 
Ḽeveḽe dza fhasi dza okosidzheni yo ṋokaho , mutsiko wa muya u no dudela , na tshivhalo tsha nṱha tsha methaboḽaitsi dza gesehambe na u sa fara zwavhuḓi ndi zwone zwivhangi zwihulwane zwi no ita uri khovhe dzi humbulelwe malwadze a zwitzhili . 
Zwibveledzwa zwa u tou vhonwa : mimapa , zwinepe , zwifanyiso
Khothe yo ḓo gwevha uri muhumbulelwa a dzule dzhele miṅwaha ya vhutshilo hawe hoṱhe.59Kha vunḓu ḽa Gauteng , ngei Mamelodi ( hune ha vha nnḓa ha ḓorobo ya Pretoria ) , munna o vhulaya mufumakadzi wawe ngauri o vha a khou humbulela uri mufumakadzi wawe o shanduka a vha dada ḽine ḽa nga ṋowa ine yo ḓiimisela u mu zhongondedza .
Hu katelwa zwikene zwa aḽiṱirasaundu zwa 2 x 2D nga vhuimana
Ndeme ya maraga u si wa tshiofisi wa Afrika Tshipembe i nga si dzhielwe fhasi . 
Vhathu vhanzhi vhe vha ita inthaviwu vha shumisa " u sa vha hone ha tshifhinga " sa tshivhangi tsha tshitandadi tsha fhasi tsha ndangulo ya malaṱwa a ndondolamutakalo tshe tsha vhoniwa . 
Ri ḓo ṱanḓavhudza Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka uri i dzhie vhaswa vha 50 000 nga ṅwaha .
Kha vha ṅwalise kha inthanethe sa mushumisi kha CIPC u itela uri vha kone u shumisa CIPC kana u ḓiṅwalisa nga kha mushumisi o no ḓiṅwalisaho sa tsumbo kha vha humbele muḓivhambalelano uri wavho a vha ṅwalise .
tshitshavha tshi rwela ṱari muṱangano
( b ) ḓḓivhofhekanya na Khoro i ḓḓaho ya kha u shuma kha vhusimamilayo hayo na Khorotshitumbe kha u wana khadzimiso na vhubindudzi i tshi itela masipala .
Vha ḓivhadza vhadzheneleli tshaka dzo fhambanaho dza migaganyagwama na u dzhiela nṱha vhushaka vhukati ha IDP na mugaganyagwama wa masipala .
3 . Mbekanyamushumo dzine dza khou ḓa
Khabinethe i humbela uri ṱhoḓisiso dzine dza khou itiwa dzi vhe ṱhoḓisiso kwao nahone nga u ṱavhanya u itela u wana tshivhangi tshihulwane tsha khombo iyi na u thivhela uri zwi sa itee hafhu .
Nṱhani ha izwo , u bviswa ha tshifhaṱo zwi nga bveledza masiandaitwa mahulwane kha vhupo u fhira u tshi sia tshi songo kwamiwa . 
Tshumelo ya mutakalo i katela tsivhudzo , u thivhela , dzilafho na tshumelo ya u vusuludza . 
U gwa mugero muhulwane na tsireledzo ya matombo ndi maitele o tsireledzaho a shumaho vhukuma kha u tsireledza mushululo kha malwanzhe . 
U tumbula na u buletshedza mvelelo kana magumo a takalelwaho
Datumu/ Tshifhinga
U vhala zwirendo zwa tshivhumbeo .
U kwama zwitshavha zwo pulanelwaho kha tshiimo tshiṅwe na tshiṅwe tsha nyolo ya thandela , nga nḓila ya u ṋea wo ḓiimisa nga woṱhe kha maanḓalanga apo , zwi nga ita uri vhadzheneleli kha mbekanyamushumo vha ṱaluse ndaka dzine dza nga vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha matshilo avho . 
Uhu u thoma u shumiswa ha thendelano ya lushaka lwa tshumelo dzine dza khou ḓo ṋetshedzwa ye ya itwa na muhasho mushumisi ndi he ha livhiswa kha u tandulula vhuṅwe ha vhukonḓi ha nḓisedzo ya tshumelo . 
U kuvhanganya mafhungo a u pulana
Mbudziso dzoṱhe dzi tea u rumelwa kha fogisi ḽo khethwaho .
Ṱhalutshedzo / Zwiitisi na zwi ḓiswaho : tsumbo , ngauralo , ngauri , nga iṅwe nḓila , vhunga , honeha , nahone , ngeno
Mbadelo kha vhatholi dzi katela u tshinyadzwa ha ndaka , u fhelelwa nga tshifhinga tsha u bveledza , u xelelwa nga zwikili khathihi na mbadelo dza u wana na u pfumbuza hafhu vhashumi vho ṱuwaho . 
Muhasho wo dovha wa bveledzwa sethe ya tsumbakushumele nyangaredzi dza u thusa u mavundu u bveledza nzudzanyo dza tshiṱirathedzhi dzi ṱoḓiwaho . 
Nahone musi tshifhinga tshi tshi swika tsha uri muṅwe na muṅwe washu a dzhie tsheo yawe ya tsirakhombo , ro vha zwipondwa zwa u kanakana na fulufhelo ḽi siho . 
Digirii ya u bviswa i nga vha i ṱhukhu vhukuma fhedzi arali ha sa vha na u bviswa hu iteaho , vhugevhenga a si vhuvhava . 
Mulangulu-Guṱe wa Vhufaragwama Vho Dondo Mogajane , vha ḓo isa phanḓa .
Fomo iyi i a dzheniswa kha fomo dzi rumelwaho ṅ waha mu ṅ we na mu ṅ we .
KHUBVUMEDZI
Lulu a shela dzhusi vhana vha i nwa nga u ṱavhanya .
Nangoho u bva tshitshetsho phukha dzo tshila dzo takala afha Muḓanani wa Sananga .
Sa vharangaphanḓa ubva kha masia oṱhe a vhutshilo , ri tea u sedza kha zwine ra ita , kana zwe ra si ite , uri ri kone u fhelisa khakhathi dzo thomaho kha migwalabo kha maḓuvha au thoma a demokirasi .
garaṱa ya kiḽiniki arali ihone
Fhedzi , u ṱaṱisana hu re fhasi na mafhungo a ndeme ya pfunzo na pfunzo ine ya khou ṱoḓea zwino ndi khaedu . 
Pulane ya u vhekanya vhupo i tea u sumbedzisa nzulele ya zwino ya zwifhaṱo zwoṱhe kha vhupo hoṱhe vhu no khou kwamea . 
U Vhala na u Talela
Mivhigo ya khwaḽithi yo bveledzwa na u kovhelwa nga vhathu vha kwameaho . 
Dzifeme dzi itaho khumbelo ya thenda dzi tea u vha dzo ḓiimisela u ṋetshedza tshumelo nga Phimo dza Muoditha-Dzhenerala dzo ganḓiswaho . 
Kudzhenele kwa zwithu kwone nahone kwo ṱanganelaho kwa vhupulani , u ola na ndangulo ya fhethu ndi zwa ndeme . 
Muvhuso wapo , zwenezwo , u na khaedu dzine dza nga khethekanywa kha zwipiḓa zwivhili : khaedu dza zwa tshivhumbeo na khaedu dza sisteme . 
Kha miṅwedzi miṋa nga murahu ha u thomiwa ha bindu ḽa vhashumi .
mivhili .
Miṅwe miṱangano ya Komiti , u fana na iyo i shumaho na mafhungo a vhuṱoli , i a anzela u sa tendela tshitshavha .
Hezwi ndi zwiimo zwo teaho mbebuluwo hafhu ya Afrika na u bvelela kha vhuimo ha ḽifhasi . 
Ndivho dza Tshumelo ya Khasho i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi ndi dzi tevhelaho :
Nga dzi 7 Ṱhangule 2014 , muvhuso wo vula MTSF ya 2014 - 2019 .
I dovha ya ṋetshedza mutevhe wa mbudziso dzine Komiti ya Wadi ya tea u vha i khou vhudzisa musi i tshi dzhenelela kha maitele a nḓisedzo ya tshumelo .
Naho zwo ralo , u itela uri dzhenelela ha mulayo hu shume , ri ṱoḓa zwitshavha zwi imaimaho nahone zwo vulaho maṱo . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo .
I dovha hafhu ya thusa kha u asesa vhungoho ha mbekanyamushumo dza muvhuso na u monithara u itwa ha mbekanyamaitele dza vhudavhidzano dza muvhuso . 
3 . VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA NDI MINI ?
Nga murahu ha tshigwevho kana khaṱhulo
Zounu ntswa ya gukhula yo vha hone nga murahu ha nyambedzano dzo vhaho hone lwa tshifhinga tshilapfu dzo dzhenelelwaho nga vhaṋe vha mavu , vhaimeleli vha tshitshavha , madzangano asi a muvhuso , khamphani dza migodini na vhafaramikovhe vha muvhuso vho fhambanaho .
A huna mbadelo dzine dza itwa musi vha tshi dzhenisa tshelede kha akhaunthu poswoni .
Mitevhe iyi i ḓo sumbedza mutevhe wo thagethiwaho wa zwiko zwo fhelelaho wa vundu , u katelaho na uri ndi khwinthaili ifhio ine tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe tsha vha khayo . 
Kha vha ambe zwo bvelelaho
U maanḓafhadzwa ha vharema ho ḓisendekaho nga ikonomi hu tea u ṱuṱuwedzwa na u khwiniswa nahone u dzhenelela ho fanelaho kha maitele a nḓisedzo ya dzinnḓu hu tshi tevhelwa Nyaluwo ya Vundu na Tshiṱiratedzhi tsha Mveledziso na Mushumo wa u Ṱavhanyisa na Nyaluwo Khovhanywa ya Afrika Tshipembe . 
U topola vhushaka vhukati ha maḽeḓere na mibvumo kha mibvumo yoṱhe ya ḽeḓere ḽithihi .
( a ) hu tshi tevhedzwa mukovho u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde ; kana
f ) Vho Akhter Hoosen Moosa ( mulanguli vha sa shumiho hone ) ;
NDONDOLAVHATHU I SA FUSHI YA VHATHU VHA RE NA HIV
U dzheniswa kha mushumo kana u guda : U kuvhanganya vhuṱanzi hu a dzheniswa kha mushumo kana maitele a u guda , hune ezwi zwi vha zwo tea na u konadzea . 
Riṋe , vhathu vha Afurika Tshipembe ,
khophi yo sethisifaiwaho yavho ya bugundaula yavho arali vha si na ṱhanziela ya vat
ḽaiburari
U farwa ha Muṱangano uyu zwi ḓo konisa Afrika Tshipembe u ṱavhanyisa mveledziso ya na vhubindudzi kha sekithara ya aquaculture nga kha mafhungo na u kovha nḓivho khathihi na zwikhala zwa vhuṱumani .
U tea u vha na nḓivho yavhuḓi ya kuitele kwa u tungudzela ngudo ya vhushaka vhukati ha vhuḓifari na kushumele kwa vhuluvhi na zwishumiswa . 
Khabinete yo ombedzela uri vhathu vhane vha lovhesa kha bada dzashu dza Afurika Tshipembe ndi vhaendangaṋayo .
Phambano yo itwa vhukati ha ṋetshedzo i si na milayo tiwaho u badela na ṋetshedzo ya u badela hu si na u dzhia sia ḽithihi . 
Tsumbo ndi mbuelo ya radioḽodzhi yo ṋaṋaho ine ya vha na gumofulu ḽi kovhiwaho ḽa nnḓa na ngomu ha sibadela .
O ri o pfa o takala ngauri u muṅwe matshudeni a u thoma u ṱanganedzwa na u fulufhela u ḓo khunyeledza ngudo dzawe nga tshifhinga tsho teaho . 
( b ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi nga tshea kha ḽikumedzwa nga u bviswa ha uyo Muhaṱuli , iyo thendelano i tea u vha yo tikedzwa nga tshivhalo tshi linganaho kana u fhira mbili tshararu tsha Miraḓo yoṱhe .
Mbekanyamushumo ya mveledziso ya themamveledziso yo vha tshiko tsha ndeme tsha u guda ha muvhuso . Ṅwaha u tshi ya phanḓa , ri ḓo shumana na thandela nnzhi dzo ḓivhadzwaho nga PICC .
Muhasho wa Dzinnḓu wa Lushaka wo themendela uri ṱhoḓisiso dzi engedzwe hune dza vho ḓo katela shango ḽoṱhe . 
a ) Vho Dokotela Ivor Zwane ( vho dovha vha tholwa )
Thikhedzo ya wadi ya zwa masheleni na thekhiniki , i no bva kana ine ya khou tshimbidzwa nga masipala
U ṋea mihumbulo ya ndeme nga ha milaedza i re kha tshibveledzwa
Sa zwo bulwaho kale , nga nyito ṱhalutshedzo a yo ngo fanela u itwa nga nḓila i fanaho u fhirisa ṱhalutshedzo iyo ine ya ṋetshedzwa mafhedziseloni . 
Vhorakonṱiraka vha a kona u wana nyaluso ya zwikili zwa u langa mabindu ; 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe nga maanḓa vhaswa uri vha kuvhatedze vhufa gute hashu nahone vha shumise vhufa ha mvelele dzo fhambananaho u ṱuṱuwedza u fhaṱa lushaka , zwi tshi katela vhadzulapo na ṱhuṱhuwedzo ya zwa matshilisano .
Ngauralo , tshanduko ya kilima i kwamaho pfanelo dza matshilisano na zwa ikonomi dza vhathu vha sa vhaleiho ; hezwi zwi katela pfanelo dzavho dza zwiḽiwa , mutakalo na vhudzulo . 
Musi muvhuso wa ANC u tshi dzhia muvhuso , vundu heḽi ḽo vha ḽo vhumbwa nga vhuimo ha nṱhesa ha vhushai na malwadze , ngamaanḓa fhethu ha mahayani . 
U dovholola maipfi o ḓoweleaho a re na mibvumo miṱuku ya pfalandoṱhe. U ṱalukanya maipfi a re na pfanapheledzo dzi no fana , tsumbo : khosi , musi , gosi .
Nga nnḓani ha izwo , nga kuvhonele kwashu , khwiṋiso idzi a dzi ṱanganedzei zwavhuḓi . 
U gidima nṱha na fhasi vhukati ha zwithu zwivhili zwo swaiwaho
U ṅwala maḽeḓere hu tshi vhumbiwa maipfi mapfufhi na mafhungo a sa konḓi .
U nanga thounu na vhupfiwa zwo teaho mafhungo na tshitaela zwa tshirendo
miṱangano ya wadi
Vho Natalie vha ri mutukana wavho o thoma u tamba kha thonamennde dza u ṱaṱisana musi e na vhukale ha miṅwaha miṋa fhedzi , fhedzi thonamennde yawe ya dzitshaka yo ḓa musi e na miṅwaha miṱanu . 
( c ) Khophi ya tshivhumbeo tshi vhaleaho nga khomphyutha i re kha tshivhumbeo tsha-
Mafhungo na dzimbalombalo zwi dzulela u hubelwa u bva kha ofisi dza madzhisiṱiraṱa , nga kha kufhinga kuṱuku kwa u ḓivhadza , hu songo rangwa ha ḓivhadzwa ofisi iyo nga ha mushumo uyo . 
Muvhuso wo ḓi imisela u dzula u nga ngomu ha kushumisele kwa masheleni kwo tetshelwaho kha mugaganyagwama . 
d ) Vho Mogogodi Doris Dioka vho khethwa sa Mulanguli-Dzheneraḽa ( Mufarisa Mulanguli-Dzheneraḽa ) ngei kha zwa Mishumo ya Vhuganḓisi ha Muvhuso .
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka
Arali u kundelwa u badela nga murahu ha u ṋewa nḓivhadzo , u ṋetshedzwa ha maḓi zwi ḓo tumulwa . 
Kha vha ḓise fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho kha Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka .
( e ) u tsireledzwa kha mishumo i vhaisaho ;
Kha vha ṱaluse uri ndi muiti wa khumbelo ya u ṋetshedza tshumelo u tea u vheisa hani mitengo yawe . 
U ya phanḓa , ri ṱoḓa tshumisano i bvelaho phanḓa na nyitombumbano u langa u lengisa u sa lingana ha ikonomi kha ḽifhasi . 
Izwo zwo swikisa kha muhwalo muhulu wa ndaulo ya vhaofisiri vha masipala na vundu kha u monithara mushumo wa vhorakhonṱhiraka vha kha ḓi tou thomaho , u lenga u fhedza , vhashumi vha itaho mushumo u si wa vhukhwine na nnḓu dzi so ngo fhaṱwaho dza khwaṱhaho . 
Kha miṅwaha ya zwinozwino , naho zwo ralo , vhathu vho thoma u vha na dzangalelo ḽihulwane kha zwi yaho kha zwiḽiwa zwashu . 
Pfunzothendwa ya u shuma ndi ya ndeme u livha kha mbilo dziṋe khadzo ndaka ya vha I kha khanedzano . 
Iṅwe na iṅwe ya ndivho dza tshiṱirathedzhi dzi tshimbidzwa nga tshigwada tshi no khuruṱanya zwigwada zwa u shuma zwi re kha ndivho yeneyo ya tshiṱirathedzhi . 
( h ) Muvhuso u tea u bvisa zwiitisi zwo ṅwalwaho zwa u tikedza u valelwa na u isa phanḓa na u valelwa ha Mufariwa kha khothe , nahone u tea u ṋewa khophi ya zwiitisi zwenezwo kha onoyo muthu o valelwaho hu na maḓuvha mavhili musi khothe i saathu u sedzulusa u valelwa hawe .
Ṱhanziela ya DNA i re na zwidodombedzwa zwa phukha ye zwithu zwa dzhenethikhi zwa bviswa khayo nga vhuḓalo .
* U vhiga ifa la mufu
Kha vha ri nṋe ndi ombedzedze zwa uri roṱhe rina tshipiḓa tshine ra tea u tshi tamba kha nndwa iyi ya u fhelisa vhugevhenga .
Thero ya samithi ho vha vhukateli , vhubindudzi na u shuma .
Izwi zwi ḓo kwama u linganyisa mitsiko ya u pikisana u fana na u engedzea ha tshivhalo tsha vhashumi , vhashumi vha phurofesheni vha re na vhukoni vhane vha wana miholo i fushaho na u khwinisa ndindakhombo ya mbuelo .
U ṅwala manweledzo a u thusa u ṱalutshedza na u dovha wa humbula nga ha mihumbulo mihulwane .
1 . Phurothokhoḽo ya Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( SADC )
Kha miṅwaha ya rathi yo fhiraho , GEMS yo ḓisumbedzisa sa phangami kha nḓowetshumo ya zwikimu zwa dzilafho nahone u vhona uri ndi ngani a zwi konḓi :
Legal Aid SA i ṋetshedza tshumelo nga maanḓa kha Senthara dza Vhulamukanyi na ofisi dza setheḽaithi . 
U ṅwala mulaedza mupfufhi
Kha vha ḓe na zwidodombedzwa zwa muthu kana tshivhumbiwa tshine tsha vha na vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza dzilafho na dza vhuongelo , arali zwi hone .
Na uri u rwelwa ṱari ha zwo Thomiwaho nga G20 kha u Tikedza Nḓowetshumo Afrika na dziLDC zwi khwaṱhisa nyaluwo yo katelaho na khonadzeo ya mveledziso nga kha zwikhala zwo vhalaho zwa mbekanyamaitele zwine vha nga nanga nga u tou funa .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno .
Khetho iyi a i shanduki na muhanga wa u sedzesa inflesheni nga u angaredza . 
O ASESIWA VHUKONI KHA PHUROGIREMU YA ZWIKILI I KATELAHO ZWITANDADI ZWA YUNITI ZWI TEVHELAHO
Nyendo dzi re na vhaṱalutshedzi dzi a ṋetshedzwa fhethu ha ḓivhazwakale tshiṱangadzimeni , hu tshi katelwa na sele ye Muphuresidennde wa kale Vho Mandela vha vha vho valelwa khayo . 
Izwi zwo khwaṱhisedzwa nga ṅanga , ye ya tenda uri mme a muhwelelwa ndi vhone vhe vha vhanga thaidzo kha mbingano yawe .
I kovhelaniwa na radiolodzhi yo ṋaṋaho ya nga ngomu sibadela R17 798 nga muṱa nga ṅwaha
Zwiḽiwa zwi re na khoḽesiṱiroḽo ya nṱha zwi tea u vha zwiṱuku kana zwa si ḽiwe , sa tshivhindi , zwa ṱaḓa kha makumba na zwibveledzwa zwa mafhi zwi re na mapfura manzhi .
Vhalindi vha vhagudi vha a shumiswa nga matsheloni na nga masiari u thusa vhana vhaṱuku u pfuka bada dzo ḓalaho vhuendi . 
( i ) Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha nga nḓḓila ine ya vha yo imelelwa nga vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , hune maitele a u thola a ḓḓo vha a tshi sedza nga maanḓḓa vhukoni , muṱalukanyo , maitele kwao , khathihi na ṱhoḓḓea ya u lulamisa u sa lingana zwa tshifhinga tsha kale , hezwi zwi tshi khou itelwa u kona u wana vhuimeleli ho ṱanḓḓavhuwaho .
U shumisa nga nḓila yo teaho milayo ya Batho Pele zwi ḓo bveledza zwi tevhelaho :
Naho zwo ralo , hu na u dzhenelela kha zwa mutakalo hu na mafulufhedziso o khwaṱhaho a u dzudzanya mpfu dza vhushie , a zwo ngo linga u fhungudza phimo ya mpfu dza vha fhasi ha miṅwaha miṱanu . 
Muhasho , kana nga u shumisa tshishumiswa tsha Global Positioning System ( GPS )  . 
Nga ha u ṅwalisa dzangano ḽi si ḽa mbuelo
Zwipondwa zwa pfanelo dza vhathu zwi ḓo ṋetshedzwa tshikhala tsha u dzhenela kha maitele a khothe ayo . 
Ndivho khulwane ya thandela ndi u tshimbidza fhungo ḽa Red Tape na Smart Tape . 
Tshomedzo dza Odithi ya Themamveledziso na Tshiimo tsha Tsenguluso , zwiṱitshi zwa vhulimi , maraga ya zwibveledzwa zwa vhulimi , nz. zwi na vhuḓifhinduleli ha u ta tshiimo tsha zwino tsha themamveledziso na mashumele ; ṱhoḓea na ndavhelelo dza mvusuluso ; khwinifhadzo na ṱhoḓea dza ndondolo ; ṱhoḓea dza thekinoḽodzhi na zwishumiswa , nz . 
Zwo ḓisendeka nga zwipikwa , ngona na mawanwa a thandela iyi hu khunyeledzwa uri : 
Zwibviswa zwa Nnyi na Nnyi zwa Afrika Tshipembe na sisiteme ya Vhuḓifhinduleli ha zwa Masheleni , sa tshipiḓa tsha sisiteme ya khothe dza madzhisiṱiraṱa , zwi katela tshivhalo tsha khothe dza aphiḽi hune zwiṅwe ha vha khothe dza phambano dza zwa muthelo , khathihi na u pfukiselwa ha mbilahelo dza u wana zwithu . 
U dzinginya thandululo ya thaidzo , nga maanḓa thaidzo dza maipfi kha Mathemathiki .
Muraḓo wa bodo zwi amba muthu muṅwe na muṅwe , hu tshi katelwa mutumbuli wa tshikwama , ane ndaka ya khou ṋetshedzwa u itela uri ndaka iyo i langwe u itela mbuelo dza muṅwe muthu . 
Lavhelesani tsumbo khedzi .
Nyendedzi ya Tshihaḓu
CBD COP13 i ḓo sedza zwi tevhelaho zwa ndeme : Khuvhanganyo ya Zwiko ; Tshiimo tsha zwine zwa khou itea na Ṱhanganelano ya Bayodaivesithi ngomu na kha sekithara dzoṱhe ; na Bayodaivesithi ya Maḓanzhe na kha Khunzikhunzi .
Vhagudi vha tea u shumana na tshaka dzo fhambanaho dza zwibveledzwa nga nḓila ya orala na nga u touu vhala musi vha sa athu u humbelwa u ṅwala izwo zwibveledzwa .
Nga tshifhinga hetshi vhunzhi ha mishumo yo ḓoweleaho na u bula mihumbulo zwo bviswa . 
( 1 ) Arali Buthano ḽa Lushaka , nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo i tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fulufhelo kha Khabinethe , zwi sa kateli Muphuresidennde , Muphuresidennde u tea u dzudzanyulula Khabinethe .
Ee : u dzhenelela kha NML hu ḓo tou vha u nanga kha madokotela,na a maṋo , vho makone na vhaṅwe vhanekedzi vha ndondolamutakalo .
milayo ---- maitele o tendelwaho kana milayo ine ya shumiswa kha luambo
U dzhia sa tshiphiri mafhungo oṱhe a vhaho hone malugana na thandela . 
Hai , HIV i nga si pfukiselwe nga u kwamana fhedzi . 
U dzhia zwi vhugevhenga zwi lwa na Ndayotewa .
Mbuelo ya muvhuso wa vundu yo bviswa lwo khetheaho u bva kha pfukiselo dza muvhuso wa vhukati . 
Matshudeni ane a bva mashangoni a nnḓa o vuledzaho pfunzo dzao kha yunivesithi dza Afurika Tshipembe vha tea u tendelwa u wana thendelo ya u shuma ya miṅwaha ya sumbe u itela u vha ṱuṱuwedza u dzula na u shuma fhano .
Muhumbulo wa ndeme wa thero u langa tshiitisi tshihulwane tsha nyito , phatheni khulwane ya nyito yo thomiwaho nga muṅwali wa ḽitambwa . 
2.15 Kha mbudziso ya uri naa mulayo u tea u shumiswa kha u tandulula khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i tenda uri a huna ṱhoḓisiso na tsenguluso dzo linganaho dzine dza nga ita uri hu vhe na tsheo yavhuḓi .
U shuma na / nga maipfi : madzina ngelekanyo ( khumbulelwa ) ; madzina a zwi fareaho
U ṅwala pharagirafu mbili nga tshenzhemo ya ene muṋe kana nga ha zwo bvelelaho sa tsumbo : vhuṱambo hayani .
U guma kha 1 ndingo ya u ṱolwa ha maṱo nga muunnḓiwa nga ṅwaha
Mbudzi yo dzhenisa hani tshikoloni ?
Tsha kale na kale yo vha yo vhumbwa sa tshishumiswa tsha tshiimiswa hune zwa khethano nga muvhala na u tambudzwa zwa nga engedzwa , tshumelo ya nnyi na nnyi ya Afrika Tshipembe yo tutuwa kha siangane ya tshiṱalula na vhushaka ha matshilisano hu si na tshidemokirasi . 
Muṅwe na muṅwe u na tshirunzi , na pfanelo ya uri tshirunzi tshawe tshi ṱhonifhiwe na u tsireledzwa .
2.2 Ndivho dzo Tiwaho
Nga ngoho ndi nganetshelo yavhuḓi ya u anetshela .
U shumisa zwidzidzivhadzi na zwone zwi na masiandaitwa mavhi kha tsireledzo ya vhuendi saizwi vhareili vhanzhi vha nyendo ndapfu vha tshi ṱanganedza uri vha khou shumisa zwidzidzivhadzi ( zwihulusa zwikambi na mbanzhe ) u itela u awela na u sokou dzula muthu o karuwa . 
Nga nnḓa ha bugu dza u vhala dzo randelwaho ngudo dza fomaḽa , tshaka dza zwibveledzwa zwine zwa tea u itwa kha Gireidi ya 7-9 hu katelwa zwibveledzwa zwa u tou ṅwala ( zwibveledzwa ) , zwibveledzwa zwa u tou vhonwa na vhunzhi ha nyanḓadzamafhungo dzine dza vha na mishumo yo fhambanaho .
1.8 . Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha Ṅwedzi wa Tshumelo ya Tshitshavha wa 2016 nga Khubvumedzi fhasi ha thero " Tshumelo dza Tshitshavha u itela Fhungo ḽa Nyaluwo yo Katelaho : U vhea Batho Pele kha luṅwe luṱa nga u takulela Tshumelo ya Tshitshavha Phanḓa " .
Mbekanyamaitele yo sedza kha u engedza ndunzhendunzhe , vhuvhuḓi , u vha khagala na tswikelelo ya ndinganyo kha vhathu vhe vha tsikeleldzwa kale nga khethululo isi yavhuḓi .
U kopolola na u ṅwala maḽeḓere danzi o ḓoweleaho nga u tou pomba ( tsumbo , A , E , H , I , M , O , S , T , W , Y. )
Nga ndambedzo ya masheleni yo kumedzwaho u bva kha muvhuso , yo sumbedziswaho nga Mugaganyagwama wa 2019 , Eskom i na tshelede yo linganaho u swikelela mishumo yayo u swika mafheloni a Tshimedzi 2019 .
Zwino , maṅwe a madzangano avho o vha e hone ḓuvha iḽo , kha khoniferentsi dzoṱhe idzo . 
Khonadzeo i hone , fhedzi thekinoḽodzhi i nga vha i kha ḓi ḓuresa kana i sa dzuli i hone . 
Ndi ngani khwiṋiso dza Mulayo wa Ḽothari , Mulayo wa 57 wa 1997 dzi tshi khou ḓiswa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , DTI ?
Gurannḓa dzapo dzo vha dzo takala nga hazwo , fhedzi vhulanguli ha miziamu ho vha hu songo takala . 
dza tshibveledzwa tsha ḽitheretsha
Ngudo dza kiḽasi yoṱhe dza minethe ya 15 luvhili kana luraru nga vhege hu tshi shumiswa ḽiṅwalo ḽithihi nga vhege .
Kuitele kwa CBP kha iyi yuniti kwo ḓisendeka nga milayo ya u ḓiṱunḓela hu sa nyeṱhi .
Kha kereke dzi fanaho na idzi , vhathu vha anzela u fhulufhedziswa uri vha ḓo tsireledzwa kha vhuvhi hoṱhe hu tshi katelwa vhuloi .
Fomo ya Annexure A ( zwi dodombedzwa zwa miraḓo ya vhashumi na ndalukanyo )
Mvelelo dza ngudo dza u thoma kha zwiṱuṱuwedzi zwo saukanywa , dzo sudzuluswa na u thoma u shumiswa fhethu ho topolwaho , sa tshipiḓa tsha ngudo dza u thoma . 
Mbuelo kha tshipiḓavhudzulo tsha vhusikuthengiswa
Musi ndaela ya vhuya ya waniwa , mubebi o salaho murahu u fanela u wana ndaela ya tsireledzo kana ndaela ya khombetshedzo kha mukano wa mulayo u sili une wa dovha wa ṋea ndaela ya u vhuisa ṅwana . 
Zwo ḓi ralo , sesheni ya ṋaṅwaha ya foramu hu ḓo vha u ṱola nḓila dza u fhaṱa hafhu kha mutheo uyu wo khwaṱhaho nga u sedzesa , vhukati ha zwiṅwe , kha : 
Miṅwedzi i si gathi i tevhelaho i ḓo vhona vhugudisi ho ṱanḓavhuwaho ho livhiswa kha ndangulo ya vhomasipala . 
U vha hone hu rangela u tandulula thaidzo
Mafhungo aya ndivho yao ndi u ṋea mafhungo fhedzi nahone ha vhi tshipiḓa tsha zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha . 
Vha tea u vha vha na luṅwalo hu sa khanadzei uri goloi yo itwa Afrika Tshipembe kana shangoni ḽisili .
U ita vhugudisi ha ngalafho , vhulavhelesi na u funza ha fomaḽa ha matshudeni vha si na digirii na vho no vha ho na digirii kha ngudo na dzilafho zwa vhulwadze ha muhumbulo . 
Zwi khagala uri masipala u re na ṱhoḓea dza tshaka dzo fhambanaho u tea u tikedzwa nga nḓila yo fhambanaho u itela u lulamisa vhuṱudzeṱudze kha ndaulo ya masipala .
( a ) ane dzina ḽawe ḽa wanala kha mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo ane a khou bva tshidzuloni a vha o nangwa khawo ; na
( 3 ) A hu na muthu kana tshipiḓa tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mushumo wa khothe .
U sedza kha maitele a u ṅwala
Tsumbo ya bono ḽo ḓisendekaho nga mvelelo dza ndeme
NML I ḓo thola vhanekedzi vha tshumelo vhane vhafha ndondolo ya vhuḓi .
Nda nwa dzhusi ine ya ye ya vha i tshi khathihi na u ḽa sangwetshi .
U ḓivha maḽeḓere ane a si pfale u bulwa haho kha maipfi .
Zwiṅwe hafhu , i dovha ya tevhedzela ṱhoḓea dza fhasisa dzo tewaho nga Ofisi ya Oditha Dzhenerala kha u khunyeledza Zwitatamennde zwa Masheleni zwa Ṅwaha nga Ṅwaha . 
e ) Phurofesa Vho Sekgothe Mokgoatsana ( Vhoradzipfunzo ) ;
Phalamennde yo ṋewa maanḓa a vhulavhelesi kha masia oṱhe a Muvhuso hu tshi katelwa na ayo a mavunḓu na a muvhuso wapo u itela uri :
Mimasipala i tea u kona u ita mugaganyagwama no fusha masia oṱhe na u ṱanganedzea , hu tshi shumiswa nyanganyelo dzi no pfala dza mbuelo dzi no yelana na zwiko zwavho zwa mugaganyagwama . 
Vhudzisani uri " Ni ḓo takalela u ya Table
Hafhu , samithi i ḓo dzhiela nṱha na u tendela mugaganyagwama wo kumedzwaho wa AU wa 2017 .
Uri madzangano a bvelele , a fanela u pindulela bono , mikhwa , na nḓivho zwa vha nyito . 
Ri ḓo dzhiela nṱha ndinganyo kha masheleni a Eskom , hu u itela uri tshumiso i kone u langa .
Tshitatamennde tsha nyingapfuma : Ṱalutshedzani arali vhuṅwe ha vhushaka vhu tevhelaho vhu tshi tshila : 
u vha vha tshihola masheleni a a paḓaho R69 000 nga ṅwaha kana ndaka yavho i vhe i tshifhirisa masheleni a a paḓaho R990 000 arali vha siho kha mbingano .
Kha vha ḓadze IT 3 : Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho na khophi ya u thoma ya IT 3 .
Yo vha thendelano kha muṱangano na makhomoreidi vha maravhele . 
Vho J S MALEMA : A thi shumeli vhone , Mulangadzulo ! [ U dzhenelela . ]
Izwi zwo bva nga nṱhani ha ṱhahelelo ya u monitharwa ha u fhelela ha ḽiṅwalwa ḽi re mutheo kha thikhedzo ya tswikelelo yo fhelelaho na u sedzuluswa hu dzulelaho u itea ha vhungoho ha tswikelelo dzo vhigwaho kha ḽiṅwalo ḽi re mutheo . 
I nga vha nga zwivhumbeo zwo fhambanaho
Vha ndango yapo vho livhana na khaedu ntswa , thandululo ntswa kha thaidzo dzo ntswa dzi khou ṱoḓea nga u ṱavhanyedza . 
Hu sedzwe zwishumiswa zwo telwaho Zwikili zwa Vhutshilo
Vha ṋetshedza hei phemithi ya u renga mishonga u bva nnḓa fhedzi arali vho no wana thendelo u bva kha kha Khantsele ya Ndango ya Mishonga na u ṋetshedza khwaṱhisedzo ya thendelo khavho .
Miraḓo vha ṱhonifheaho , mveledziso idzi dzo vha dzi sa tendisei nga fhasi ha ndaela yo fhiraho . 
Zwikili zwa U vhala na U ṱalela zwo bveledzwaho zwavhuḓi ndi zwa ndeme kha u guda ho bvelelaho hu katelwaho masia oṱhe a kharikhuḽamu .
Zwiṅwe hafhu , Khabinethe yo dzhia tsheo ya u thoma u shumisa maga u fhelisa ndangulo i si yavhuḓi ya netiweke dziṅwe dza u kovhela muḓagasi . 
Zwidodombedzwa zwiṅwe zwa hovhu vhuṱambo zwi ḓo ṋetshedzwa nga mihasho yo teaho .
Hune zwo fanela , vhulimi ha ḓoroboni vhu tea u vhewa tsini na fhethu ha makete . 
Mivhuso yapo i bvisa zwitatamennde zwa masheleni zwo odithiwaho . 
Tshinyalelo , arali i hone , i si na vhushaka ho tou livhaho na u swikelwa ha ndivhotiwa dzo tiwaho i fanela ṱalutshedzwa thungo kha pulane ya tshiṱirathedzhiki . 
Kha nyimele idzi , mielo ya sete ya zwithu na mveledziso zwi fanela u dizainiwa u itela u leludza u khwaṱhisedza vhumatshelo . 
U vhiga hu itwa u ya nga ha nyendedzi dza Gwama ḽa Lushaka . 
Zwi tou vha khagala uri ndivho khulwane hu ḓo vha u khwinisa vhugudisi vhu itwaho arali zwo tea . 
ya u hwenya ni na khonani yaṋu .
Tshinyalelo yo iteaho u itela ndivho iyo i ḓo pikisana na masheleni a tshitshavha . 
Mashudu mavhi , vhukonḓi ha ndambedzo kha miṅwaha ya zwenezwino vhu khou kwana kushumele kwayo .
MUSHUMOITWA WA 3.6
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Ndondolo na vhubveledzi ha zwiḽiwa , naho zwo ralo , zwi nga bvelela zwo ṱangana na u dzhenelela ha tshitshavha . 
6.4 Khoro ya Maimo a u Vhiga Masheleni :
" Vhabebi na vhone vha ḓo ḓivha zwauri vhana vhavho vha khou ṱhogomelwa kha zwiimiswa zwi ḓivheaho zwine zwa swikelela ṱhoḓea dza ndeme dza milayo na maga a ECD sa zwo tiwaho nga Mulayo wa Vhana , " Vho Itumeleng vho ṱalutshedza izwo .
Lwa miṅwaha yo vhalaho Muhasho wa Mutakalo u ḓiimisela u ita ndingo ya malofha hu si na u bula dzina ḽa muthu kha vhaimana u mona na shango ḽoṱhe . 
Vhuḓinekedzeli kha u kona u swikelela zwiḽiwa zwa muṱa na pfusho hu tshi katelwa maga a sekithara ya muvhuso na ya phuraivete .
1.26 kha milandu ya zwa vhudzekani , arali ho itwa khumbelo ya zwenezwo nahone zwi tshi konadzea , ṅanga ya mbeu i no fana na yeneyo i ḓo ita ndingo dza mutakalo kana u alafha muthu onoyo ;
Zwa ndeme
Ngauralo , ri na fulufhelo ḽa uri nga khoso idzi dza vhugudisi vhafumakadzi vhanzhi vha ḓo fhedza vho vha vhalanguli vhahulwane nahone vha vha vhalanguli vha khorozwitumbe dza masipala . 
141. Midzinginyo ya u sa vha na fhulufhelo
Nyimele ya u vhulaya na vhushaka ha u pomoka zwi tea u sedzuluswa uri hu vhonale arali zwi tshi ṱumana .
Mupeleṱo na ndongazwiga khethekanyo ya maipfi , kushumisele kwa ṱhalusamaipfi , tshithoma , khoma , kholoni , semi-kholoni , tshivhudzisi na tshigagarukela
Ḽiga 5 : Mugaganyagwama wa masheleni a langwaho nga nzulele
Vhathu nga muthihimuthihi , zwigwada zwi re na dzangalelo na ṱhanganelano vha na ndivho dzavho vhone vhaṋe na u ita nyito dzo livhaho kha u swikelela havho . 
Nga mulandu wa u kundelwa ha ikonomi ya ḽifhasi nga vhuphara nga 2008 , vharangaphanḓa vha G20 vho ḓiṋetshedzela kha mutheo wa u vusuludzwa ha sisiṱeme ya ikonomi ya ḽifhasi nga vhuphara .
Naho zwo ralo , u fhelelwa nga tshifhinga ha thendelano hedzi zwo nyamisa vhubindudzi kha tshifhinga tsha zwino . 
Kha vhege mbili dzo fhiraho Minista wa Minirala na Fulufulu na Minista wa Mabindu a Tshitshavha vho ṱalutshedza vhuvha ha tshiimo tsha shishi tshine ra vha khatsho na uri ndi zwifhio zwine muṅwe na muṅwe washu a tea u zwi ita u vhuyedzedza tshiimo ngonani .
Mashango o bvelelaho o vha a tshi khou ṱoḓa uri mashango ane a khou bvelela a vule mimaraga yao u itela uri milayo ya khwine i kone u rerwa u itela zwivhambadzelwannḓa zwao . 
Nyavhelo dzine dza khou humbulelwa kha khoro mbili dza saintsi na dzone dzo katelwa kha mugaganyagwama hoyu . 
Minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha mararu
Mashudu mavhuya , mitengo ya u ṋetshedza tshumelo ya vhudavhidzani nga ṱhingo i khou fhungudziwa musi thekhinoḽodzhi ntswa dzi tshi ita ṱhingothendeleki dzi sa ḓure na u kona u wana nga vhunzhi . 
Maḓi ri a wana ngafhi ?
Tshumelo ya zwa mulayo ya muvhuso i sedzana na milayo na mveledziso ya ndayotewa ; mbetshelo ya tshumelo ya mueletshedzi wa zwa mulayo u ya kha zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso . 
Phodiamu i re phanḓa ha tshidulo tsha Mulangadzulo i shumiswa nga tshifhinga tsha madalo a muvhuso kana nga Muphuresidennde kana Vhaminisiṱa vhane vha khou fhindula mbudziso .
Naho zwo ralo , u rwiwa hunzhi ha kha khethekanyo ṱhukhu dzo fhambanaho ndi zwine zwa vhonala sa dzikhakhathi dza nyito dza tshihaḓu dzine dza ṱuṱuwedzwa nga mbiti . 
U tevhedza maga na milayo ya vhuraḓo havho ha GEMS U tevhedza Milayo ya Tshikimu ndi zwa ndeme na u sa tambisa mbuelo dza Tshikimu saizwi izwi zwi tshi ḓo kwama mbadelo dza miraḓo yoṱhe nga nḓila isi yavhuḓi .
Kha nyambedzano dzanga na vhoramabindu , vho ṱanganedza tshanduko idzi dza ndeme .
Rothodzani afho he ha swa nga maḓi a no rothola lwa minete ya 10 .
Mushumo wo khetheaho wa Phalamennde , sa davhi ḽa vhusimamulayo ḽa muvhuso , ndi u phasisa milayo na u vhona uri Khorondanguli i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumiswa ha milayo iyo , ye ya livhiswa kha u ṋetshedzwa ha tshumelo dza vhukoni na u vhuedza kha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe .
Kha ri ṅwale mbudziso .
Phimamuḓagasi /yunithi ya muḓagasi
I dovha ya khwaṱhisedza ndangulo ya u vhona u tevhedzwa ha milayo ya zwa mupo .
Vhunzhi ha tshikolodo tsha nṱha tsho kuvhanganywaho tshi ḓo dovha u tea u sedzuluswa kha tshiṱiratedzhi tsha u dzhia tsheo . 
Thaidzo yo bva , honeha , musi vhulanguli ho ṋewa tshisumbi tsha mutheo u shuma vhu tshi ya khatsho , tshine ha dzulelwa u vhigwa nga hatsho . 
Hezwi zwi amba uri tswikiso iṅwe na iṅwe ya nḓivhadzo dzi siho kha fomo ya eḽektroniki ya Adobe dzo swikiswaho kha bogisi ḽa poswo iḽi dzi ḓo haniwa . 
Nga maitele a nḓilaḓe ane mufhiso wa ḓo endedzwa nga kha khorido ? 
6.3 . Vho JL Meyer sa Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni kha Mishumo ya Khanḓiso dza Muvhuso .
Vhashelamulenzhe vha ṋewa tshifhinga tsha u ḓadzisa mafhungo maa maṅwe o siwaho nnḓa nga tshifhinga tsha u vhambedza ha u thoma .
Mubidi we a rumela tsumetshedzo ngeno a songo ṅwaliswa kha Databeisi ya Vhaṋetshedzi ya Vhukati ha nga ḓo sedzwa . 
Mafhungo ane a ḓo sedziwa a katela u sa vha mudzulapo wa shango ḽikene , mipfuluwo , vhulanguli ha mikaṋo na mipfuluwo nga mushumo .
Mitambo ya bola ya milenzhe na netibolo yo tambiwa , nahone vhakundi vho wana dzikhaphu na mimedala . 
Zwi ita zwithu zwifhio zwi no fana ?
u ṱuṱuwedza vhushaka kana tshumisano kha zwitshavha zwa PM&E
thandela dzo topoliwaho
Ndi tshiṱori tshifhio tshe na tshi takalelesa ?
Thandela dza khathegori ya 2
Hu na u ela kana tsedzuluso dza fomaḽa dza kushumele kwa thandela , mbekanyamushumo kana mbekanyamaitele kha muhasho ? 
Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhafumakdzi , Vhaswa , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali
Ndi zwine ra zwi vhidza uri ndi u edza muthu , maipfi a no edza muthu a pfi maedzamuthu .
Sa zwe nda no sumbedzisa , ndingedzo dza muvhuso kha u ṱanḓavhudza thuso ya matshilisano dzo vha na masiandaitwa mavhuya vhukuma kha u fhungudza vhushai . 
nomboro ya zwinwe zwa ḓo ṱun ḓwa
Mupresidennde washu u dovha ari humbudza roṱhe uri mihumbulo yashu na zwipikwa zwa Afrika Tshipembe ḽa miḽoro yashu zwi nga si swikelelee nga zwoṱhe kana nga lutamo fhedzi . 
Arali muṅwe wa vha malaho a vha o vhaisala nga maanḓa kana a tshi khou lwalesa , mbingano i nga itwa vhuongeloni .
Izwi zwi nga thusa kha u vhona uri hu na u tevhedza kha nḓisedzo ya Mulayo wa Zwikambi wa Lushaka kha izwo zwi re afho nṱha , na u thivhela ndaṱiso dzine dza nga wanala u bva kha vhaiti vha khumbelo . 
( 2 ) Maanḓalanga a khorotshitumbe na vhusimamilayo ha masipala o hweswa kha Khoro ya Masipala
Bugu yanga ya tshikolo yo xela .
u thoma u shuma ha mbekanyamushumo dza vhaswa dzi ngaho u dzhenisa gizara dza maḓi a dudelaho nga ḓuvha na mabogisi a set-top .
Khethekanyo iyi i ṋekedzwa vhubvo ha zwipiḓa zwa ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo kha zwileludzi zwa ndondolo ya mutakalo . 
Thangela u vhala : u vhala nga u fhirisa maṱo nga u ṱavhanya hu tshi sedzwa zwidodombedzwa zwa ndeme
ndi nnyi a taho PMS
U edzisela ḓirama ya nzulele i no tendisea ho livhiswa kha sa , tshirendo , luimbo kana tshiṱori zwa Afurika Tshipembe vha tshi thusiwa nga mudededzi
Sa musi mulayo wo ṱalutshedza tshirunzi tsha vhuḓivhusi ha Afurika Tshipembe sa musi ri tshi zwiḓivha ṋamusi , wovha wo tikiwa nga khethululo ya muvhala .
Ngauralo , zwi khagala uri fhasi ha nyimele idzi gese a i lavhelelwi uri i vhumbe tshipiḓa tshihulwane tshiṅwe na tshiṅwe tsha nḓisedzo ya fulufulu ya mutheo kha tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho engedzwaho musi ho vhambedzwa na malasha . 
Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u ṋea vhuṱanzi ha nyaluwo ya u pfesesa ya mugudi kha Gireidi ya na u lugela u aluwa kana u phasela kha Gireidi ya i tevhelaho .
U dzheniswa kha u pulana nḓisedzo ya tshumelo ndi zwa ndeme .
U bvela phanḓa na u engedza vhubindudzi ngauralo ndi zwa ndeme kha u ṱavhanyedzisa nyaluwo . 
( d ) U bvisela khagala mafhungo a masipala , hu tshi katelwa
Nga u tou ṱavhanya bannga i tea u ṋewa ngeletshedzo nga u tou ṅwala malugana na u ḓibvisa kha u saina nga tshiimiswa tshi songo katelwaho kha nḓivhadzo yo bulwaho kha ( ii ) afho nṱha . 
Vhoramabindu vha nnḓa na mabindu apo vha tea u ṱuṱuwedziwa u thoma mabindu tshumisano kana vhufarakani vhoṱhe . 
thusa musi vha tshi ita ndingo ya khonadzeo ya khombo , fhedzi vha nga shumisa maga
U ṋea na u ṱalutshedza vhuḓipfi ha ene muṋe na mihumbulo yawe nga ha tshibveledzwa
Vhuṱanzi ha aḓirese ya haya na ya poswo , na ṋomboro ya luṱingo .
2 . Muraḓo Muhulwane ane a khou tama u ima sa Nkhetheni ( Munangiwa ) u tea u nangiwa nga Muraḓo Muhulwane ( Mudzinginyi ) a dovha a tikedziwa nga miṅwe miraḓo mihulwane ya fumiiṋa ( 14 ) vhane mafhungo avho a vha o dzudzanyea nga nḓila yone .
Khiraitheria ya u ela ya u nwelela kana fiḽithara ya mavu yo fhaṱwaho dzi a fana . 
Zwo themendelwa uri nḓila ya u dzhenisa tshelede muṱani zwo lingwa nga zwoṱhe zwi rekanywa sa tshipiḓa tsha u tandulula thaidzo arali mutshudeni o fhiwa thikolodo , bazari , kana mphomali . 
Ro ḓiimisela u engedza vhubindudzi u itela u khwinisa zwibadela ri tshi thoma nga u fhaṱiwa nga huswa ha sibadela tsha King Edward VIII tshine tsha vha tshone tsho rangiswaho phanḓa . 
Muhasho wa Vhulimi u ḓo fha thikhedzo kha vhalimivhafuwi vhabindudzi vhahulwane na vhalimivhafuwi vha no khou ḓi bveledzisa na vhaṱuku . 
Mutsiko une wa khou engedzea wa zwivhumbi zwa vhubveledzi , zwine zwo no ḓi thoma u fhungudzea zwi vhanga u gonya hafhu ha mitengo yazwo . 
Ri tama u khwaṱhisedza thikhedzo yashu kha vha Palestina .
Khethekanyo ya vhu 18(1) ya PAIA , 2000
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana bugu dza u vhala u bva kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM ) [ ndaela dzi ḓo dovhololwa nga murahu ha vhege mbili ]
Ndi mbuelo dzifhio dzine vhashelamulenzhe vhane vha sala kha tsireledzo ya matshilisano ya kale vha ḓo dzi wana ? 
Nga u ralo phethishini i fanela u tikedzwa nga MP .
Sa Khabinethe ya lushaka , ro dzhia tsheo ya uri ri ḓo fanela u alusa ikonomi ya shango , u itela u fhelisa thaidzo dza u shaea ha mishumo , vhushai na u sa lingana kha shango .
U ita notsi na u tevhedza ndaela dzo vhalwaho
Vhukoni ha matshilisano
Ho sedzwa mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho
GEMS i ḓo lingedza u tandulula mbilaelo hu sa athu fhela maḓuvha a 30 .
Mabambiri aya a nga vha kha tshivhumbeo tsha pulane dza makwevho . 
( ii ) kha vhusimamilayo ha vunḓu , arali u langulwa ha uyo mulayo zwo ṋewa kha muvhuso wa vunḓu u ya nga ha Mulayotewa wo fhiraho kana Muengedzo kha khorotshitumbe ya Vunḓu .
Tshiṱori tshaṋu tshi tea u vha na vhulapfu ha maipfi a re vhukati ha 120 na 140 .
Ndi nga u shandukisa dzi ḓorobo dzashu na u fhaṱha zwifhaṱo zwavhuḓi , zwitshavha zwi langeaho na u ṱhogomela zwine zwa vha na tswikelelo ya tsini kha mushumo na tshumelo dza lushaka , ho katelwa tshumelo dza mitambo na vhuḓimvumvusi .
Muofisiri wa Mafhungo u tea u ḓivhadza muiti wa khumbelo ( nga nnḓa ha khumbelo ya vhuṋe ) nga u tou muḓivhadza , a tshi humbela muiti wa khumbelo uri a badele mbadelo ya khumbelo yo randelwaho . ( arali i hone ) na mbadelo ya u fhungudza ( arali i hone ) musi a sa athu u isa phanḓa na u tshimbidza khumbelo .
Ṱhalutshedzo ya maipfi:u muthufhadza , aḽitharesheni , mafanyisi , mamethafore , raimi na mutevhetsindo
Kha sekhithara ya tshipholisa , vhukoni ha tshiimiswa ha u ita ṱhoḓisiso , u sengulusa , u bveledza na u ṋekedza khoso dza vhugudisi na mbekanyamushumo , a vhu nga lingana . 
U rangela u vhala : u humbulela nga u vhona ṱhoho na zwifanyiso
U tevhedza ndaela
Kha moduḽu uyu nyito dza mugudi na u lingiwa ha gireidi dzo tiwaho zwi ḓo yelana . 
U ṱumanya zwi re kha tshiṱori na tshenzhemo ene muṋe
U themendela kha mafhungo ane a kwama wadi kha mukhantsea wa wadi kana nga u shumisamukhantseḽara wa u ya ha masipala .
Ngauralo , ri vhea hani shango ḽashu vhuimoni ha vhuṱhogwa siani ḽa u wana tshipiḓa tshi songo ḓoweleaho tsho ḓaho shangoni ḽashu , tshine tshavha tshandeme .
Nga 1961 Afurika Tshipembe ḽo ṱutshela mashango a Mulanganelano , ḽa mbo vha Riphabuḽiki .
Yuniti ya u Dzhenelela ha Tshitshavha i thusa Komiti ya Wadi kha u tshimbidza kana u ḓivhadza miṱanganno iyi .
Muvhuso washu wo ḓiimisela u shumiswa ha mbetshelwa ntswa idzi u thoma musi ṅwaha wa muvhalelano u tshi thoma . 
Vhuṱumani vhukati ha sekhithara dzo fhambanaho ho tea . 
Kha vha ṱutshele u hwala mihwalo i lemelaho hune zwa konadzea , kana vha shumise
Mepe u re afho fhasi u sumbedzisa khovhekano khulwane ya zwiimiswa zwa mitambo u mona na ḓorobo khulwane . 
Vhathu vha itaho ndingo ya HIV vha fanela u khuthadzwa uri vha kone u sedza phanḓa kha miṅwaha yo vhalaho ya u tshila vhutshilo ho ḓoweleaho . 
Ṱhoḓea dza nṱha dza zwibveledzwa zwa vhulimi dzi lavhelelwa u khwiṋisa sekhithara tshifhingani tshi ḓaho . 
Fhedzi , hu na nzhini dza u setsha na nzhini dza u setsha nnzhisa dza u amba nga dzone dzine dza fhira dze dza dodombedzwa hafha . 
U tholwa ha vhaṅwe vhaeletshedzi vha zwa thekiniki vha bvaho Cuba kha mavundu a re na tshivhalo hu ḓo dzhielwa nṱha zwa zwino . 
Ḽiga ḽa muvhuso ḽa u amba ngaha u shumiswa ha zwidzidzivhadzi nga nḓila isi yone ngei Eldorado Park , Gauteng , ḽo ita uri vhathu vha vhupo uvho vha limuwe ngaha u vha tshitshavha tshi si na zwidzidzivhadzi .
Ni a pfela vhuṱungu muanewa ?
U kundelwa ha ḽifhasi ngauralo ho shuma u ṋaṋisa vhuṱudzeṱudze ha sisiṱeme ha nga ngomu na u lengisa u fhungudzwa ha vhushai na vhushayamushumo . 
Tshanele ntswa dza nḓisedzo ya zwi re ngomu dzi khou aluwa nga ṅwambo wa mitengo ine ya khou wa ya zwitamba DVD , khomphiyutha , na ṱhingothendeleki . 
mulayo wa kha dzimbadelo
U topolˆa ṋefhungo , nyito ( ḽiiti ) na tshiitwa
Dzimbekanyamaitele , khoudu dza vhuḓifari kha zwa midia , milayo ya mikhwa , ndaulo dza phurofeshinala na ndeme dza ndaulo ya mupo ( vhukoni na themamveledziso zwi khou shayea ) , pfunzo , i nga vha i yone yo teaho kha tshiimo itshi . 
6.4 . Nga kha maanḓa e ya hwedzwa sa zwo bulwaho afho nṱha , GCIS i ṋetshedza tshumelo u mona na vhupo hoṱhe ha Afrika Tshipembe .
U rangela u vhala ( u ḓivhadza tshibveledzwa )
Kha vhashumi vhashu vha zwa mulayo , madakalo aya a dovha a ḓisa zwa vhugevhenga na Muhasho wa Tsireledzo ya Nnyi na nnyi wa Masipala wo no ḓi thoma u shumisa mbekanyamushumo ya u thivhela u itela u khwaṱhisedza khalaṅwaha ya madakalo yo tsireledzeaho kha vhathu vhapo na vhadali vha dziholodei . 
Hu tshi dzhielwa nṱha ngudo dzo gudwaho musi wa Khaphu ya Feḓerasi , ri khou engedza ndugiselo dzashu kha masia a nga ho sa vhuendi na vhutsireledzi . 
b ) Vho Faldie Esau ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Tshiimo tshapo tsha shango ḽifari na tshone tshi a sedzwa .
Tshomedzo iyi vhumba tshipiḓa tshihulwanesa tsha giridi ya zwa muḓagasi . 
U ṅwala nga nḓila yone kha bugu dza mitalo ya 17mm .
Thuso ya vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vho farwaho kana vha re kha dzhele dza mashango a nnḓa
-- U shuma na data
6.2 . Ndivho
Hune vhatholi vha ṱoḓa u thivhela u dovholola mbuelo dza vhathu vho malanaho , vha nga litsha vhathu vho malanaho uri vha dzhie mbuelo . 
Phetheni ya Rekhodo ya Mashumele yo sumbedzwa afho nṱha . 
Vha ḓo ṱoḓiwa uri vha sike mimekhenizimu ya u leludza , u sala murahu , u langa , u khwinisa na u tikedza Muhanga wa Tshiṱirathedzhi tsha Vhukati ha Ṅwaha kha dziofisi dzo teaho Ofisini ya Muphuresidennde . 
Mihumbulo yavho yo tikedzwa tshifhingani tsha nyambedzano kha khomishini na kha dziforamu dzo vuleaho . 
Hu shumiswe maitele a u ṱanganya u itela u langa pulane dzoṱhe dza u tupula zwimela zwi songo ḓoweleaho , hu tshi thomiwa nga vhupo ha ndeme . 
Izwi zwi ḓo konisa muvhuso u vha na mutevhe woṱhe wa vhathu vhane vha khou ṱoḓa zwikhala zwa mishumo .
Hezwi zwi nga khakhisa vhunzhi ha zwipiḓa zwa mivhili yashu zwa ri ḓisela malwadze .
Matshimbidzelwe a katela mbidzo ya mbuelo ine i anḓadzwa na u dzinginywa kha Muhasho zwi nga swikiswa . 
Mukhanselara ndi ene mudzulatshidulo wa Wadi ya Komiti .
Zwi re nga ngomu ha tshiṱangu ndi zwiṅwe zwa zwiga zwa kale zwa vhuthu . 
Zwipikwa zwihulwane zwa bodo ndi u londota na u tsireledza maswole na vhufa ha mvelele ha Castle of Good Hope , u khwinisa vhuendelamashango hayo ha ndeme na u swikelelwa hayo nga tshitshavha . 
U dzhenelela kha nyambedzano ya tshigwada
Vhafumakadzi vhe vha fheletshedza vhafarisi na vhanna vhavho afho zwifhaṱoni zwenezwo vho swika he vha ' pandelwa ' kana vha humiselwa murahu kha mashangohaya avho . 
1 . Ann u a shuma vhukuma 2 .
Meyara u khethwa nga khoro u tshimbidza mushumo wa khoro .
Muṅwalo :
Khumbelo ya mvusuludzo ya thendelo ya phukha u itela u bviswa ha vhunna
A huna tshikwekwete tsha nnḓa tshine tsha ḓo ṋewa ḽaisentsi ya u rea khovhe ya Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi tshi tshi khou rea khovhe nga fhasi tshumisano na Muthu ane a vha na ḽaisentsi ya Afrika Tshipembe .
Fhedzi , zwine fhethu ha tshiimiswa tshoṱhe tsha nga vha hone u itela u tikedza na u khwinisa matshilisano , vhumvumvusi , pfunzo , tsireledzo na dziṅwe ṱhoḓea dza fhethu ha vhudzulo , ndi zwa ndeme na zwone . 
Vha hirwa nga dzikhamphani hune tshelede i kolodwa nga vhakolodi nahone vha badelisa mbadelo , kana phesenthe ya ṱhanganyelo ya tshelede yo kuvhanganywaho . 
( b ) ḽihoro ḽi tshi khethekana ḽa vha na mahoro a no fhira ḽithihi ' .
Maiti a si na zwiitwa a a kona u shuma mafhungoni a no amba .
EMIA i ḓo vha ḓivhadza nga ha u tendelwa ha kiḽeimi hu saathu u fhela maḓuvha a 20 nga murahu ha u tendiwa ha kiḽeimi .
Mutakalo wa Vhashumi wo Langiwaho wavhuḓi na Mbekanyamushumo ya zwa Ndondolo . 
Shedulu i sumbedzaho sekhithara dzo fhambanaho yo dzheniswa kha fomo iyi . 
Webusaithi i dzula i khou vusuludzwa u itela u ṋekedza zwishumiswa zwa ndeme zwa kha lubuvhisia , u vha i shumiseaho zwavhuḓi na u katela zwi re ngomu zwa tshizwinozwino . 
ine ya tea u badelwa .
Vhuṱanzi vhu re phanḓa ha Khomishini ndi ha uri netiweke iyi i shumiswa u phaḓaladza thikhithi , i nga dovha ya shumiswa hafhu na ndivho i re afho nṱha . 
Ri na vhulondo
Kha ri ite nyito Shumisani khirayoni dzaṋu kha u ita phosiṱara ya makolokolo i no amba nga u vhulunga maḓi .
U ṅwala maipfi ane a vhumba fhungo a tshi shumisa mibvumo ye a guda khathihi na maipfi a ḓivhiwaho nga tshivhumbeo o ḓoweleaho .
Ḽaisentsi yavho ntswa i nga vha yo no luga vhukati ha vhege ṋna na dza rathi .
Vhupo vhu no khou itelwa khumbelo vhu wanala kha Tshiṱaraṱa tsha Marr kha luḓila lwa Commonage Close , tshipembe ha vhudzulo ha vhathu ha Rexford . 
BOLA YA MILENZHE SA MUTAMBO WO ILEDZWAHO
( iii ) luambo lwa zwiga ; na
Zwiṅwe hafhu , Muhasho wa zwa Vhashumi u kati na maṱano a zwitshavhani u itela u funza tshitshavha ngaha ndinganyo ya u thola na zwine ya ita .
U tshila na , u ḽa a u ḓiphiṋa nga tshifanyiso zwo fhambana vhukuma na u pfesesa uri zwi shuma hani kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Sisiṱeme ya u puḽamba khathihi na ṱhoḓea dza kha ṱhanga ya senthara zwi tea u bviswa ha dzhena zwiṅwe kana zwa tou vusuludzwa tshoṱhe . 
ofisi ya Chief Registrar i ḓo ita uri akhaunthu yavho i shume vhone vha kona u wana mafhungo kha website
1.27 Vhatsila vha 14 077 vho rwelwa ṱari sa vhatsila nga vha Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Vhaphasisi vha Vhatsila .
( e ) DDG : Tshumelo dza Mutakalo dza Nṱha Sibadela na Mveledziso ya Vhathu , Muhasho wa zwa Mutakalo , Dr Vho WW Chitha ;
Vhukoni ha dimogirafi hu , fhedziha , u linganyisa nga ṱhoḓea dza uri vhashumi vha na zwikili , na uri zwikhala zwa mishumo zwo linganaho zwi vhe hone . 
I na khuvhanganyo i takadzaho ya masalela a vhathu na u vha na dziṅwe dza ngudazwikokovhi khulwanesa na khuvhanganyo ya nguda saintsi ya zwiṋoni kha Tshipembe ha Afrika . 
Tshipikwa hafhu ndi u dovha u itela uri ikonomi i dzhiele nṱha ṱhoḓea dza mishumo ya vhaswa na uri i kone u sika mishumo ya vhaswa ya miḽioni ṱhanu nga 2020 .
DHS i nga hanela khumbelo ya tswikelelo kha mafhungo arali mafhungo o humbelwaho a tshi elana na :
Ndi tshifhinga tsha uri ri vhe na ṱhumanyo yashu ya inthanethe ri si tsha fulufhela kha SETA . 
Vhathu vho pomokwaho vha nga bviselwa nḓivhadzo dzi re na dziṅwe nyimele sa kuitele kwa u tsireledza u dzhenela khothe ya madzhisiṱiraṱa kana vha vhofhololwa nga khaidzo kana u dzudzwa fhethu ha tsireledzo . 
Senthara dza Crime Stop dzo khethwaho dzi kwamanya vhaḓivhadzi na mafogisi nga tshumiso ya conference calling .
Bobo i kha maitele a u thola Muofisiri wa Khorotshitumbe Muhulwane nga murahu ha musi we a vha e hone o ya u awela . 
Mbadelo dza vhukoni dzi a elana na vhushaka vhukati ha mvelelo na mbadelo dza zwibveledzwa kana u zwi swikelela . 
Ndingo mbili dzi tea u fusha u itela u swikelela u dzhenela . 
Thalutshedzo
Naho zwo ralo , vhaṅwe vha nga isa phanḓa nga kha zwiimo izwi u fhira vhaṅwe . 
Bodo yo thola Komiti ṱhukhu i ngaho sa Komiti ya Khohakhombo ya Ngeletshedzo ya zwa Masheleni ye ya vha i tshi ḓivhea nga u pfi Komiti ya Ngeletshedzo ya zwa Masheleni , u lavhelesa masia o khetheaho a khohakhombo . 
U fha Minisṱa wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe ( DAFF ) dzimbalombalo malugana na mililo ya ḓaka kha vhupo ha havho .
TSHIFANYISO 3
4 . I thusa u khwaṱhisa demokirasi .
Kha vha lingedze u wana maga e vhatandululi vha thaidzo vha shumisa .
Mbuelo dzo phuroreithiwa u bva kha datumu ya u dzhoina U kavhiwa nga HIV , AIDS na maṅwe malwadze a elanaho nao
U shela mulenzhe nga u farisana
Zwikili zwa u ṱalutshedza na u shumisa ndaulo na miṅwe mihanga ya theo ya mulayo maelana na pfunzo ya vhuongi . 
Sisiteme ya muhanga na ndeme ye ra thoma ya mbekanyamaitele i sili yashu nga tshifhinga itshi i dzula i thikho yashu u swika zwino . 
Shumisani mepe waṋu wa mihumbulo kha u ṅwala tshiṱori tshi no amba nga inwi .
U ṅwala mvetomveto ya u thoma
Khuḓano khulwane zwi khagala i vhonala maelana na uri vhaṱolamuvhalelano vha vhiga kha nnyi . 
2.17 Kha fhungo ḽa ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu a i ṋei ṱhalutshedzo ine ya vha khagala , fhedzi i dzinginya uri ṱhalutshedzo i tea u fhambanyisa vhukati ha vhuloi vhuvhi na vhuloi vhuvhuya .
Fhedzi , mudzheneleli muṅwe na muṅwe u tea u pfesesa tshoṱhe uri u shela hani mulenzhe kha thandela yoṱhe .
Arali zhendedzi ḽo fushea nga mvelele , ḽi ḓo vha ṅwala kha redzhisiṱara ya vhana vhane vha adopthea na vhabebi vhane vha Adoptha ' Adoptable Children and Adoptive Parents ' ( RACAP ) vha tshi khou vha thusa u ṱoda ṅwana o lindelaho u adopthiwa .
( ii ) tshi shandukisa mikano ya vunḓu , maanḓa , mishumo kana zwiimiswa ; kana
U kundelwa u badela ndaṱiso zwi nga bveledza u fhelisa ha u ṅwaliswa ha CFI . 
Vha tea u ṅwaliswa sa vhaunḓiwa vha vhana , ṅwana u tea u vha nga fhasi ha miṅwaha ya 21 nahone a sa wani mbuelo ya ṅwaha nga ṅwaha ine ya fhira gumofulu ḽa Mundende wa Muvhuso
U pfumba hazwo hu langwa na nga u shela mulenzhe ha tshitshavha .
Fhungo ḽi na zwipiḓa zwivhili . 1 . Ṋefhungo wa fhungo ndi muthu ane/
Tshelede ya hone i ḓisendeka nga muelo wa muṱa wavho .
Ro livhisa Dzhendedzi kha u shuma nga u ṱavhanya hu u itela u thoma zwiimiswa zwaḽo , kha shango ḽoṱhe , u itela uri ḽi ḓo kona uri thusa kha uri ri livha ngafhi kha mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa kha muvhuso .
Nahone u fhumula , musi hu na mutsikeledzo wa sisiṱeme u bvelaho phanḓa we ra livhana nawo kha ḽevele dzoṱhe , zwi nga vha u kundelwa hashu hu hulwanesa . 
Rinani gurannḓa yaṋu dzina .
Vundu ḽa Gauteng ḽo ita ḓorobo nga maanḓa , ḽi na vhupo ha ḓorobo khulwane huraru hu re na vhutsitsikani ha vhathu vhanzhi . 
Ndi tshawe / ene .
Mulingo u ḓo angaredza zwi tevhelaho :
Kha vha vhone zwauri vhuimeleli ha zwigwada zwi sa koni u ḓipilela zwi na zwine zwa amba kha tshigwadaEnsure the representatives of the vulnerable groups have a voice in the groups .
Mitambo na zwikili zwa vhusiki zwi lugisela muvhili na ipfi , nahone mitambo i shumiswa sa zwishumiswa zwa zwikili zwa u guda .
U hanela khumbelo ya u humela murahu kha nyimele idzi zwi ḓo , u ya nga muhumbulo wanga , dzhiela fhasi zwipikwa zwa Thendelano na u sika tsumbo i si yavhuḓi . 
Vhaoli vhararu vho ḓo ṋangiwa uri vha ṱalutshedze mihumbulo yavho kha Khabinethe .
Ri tenda uri komiti ya muvhalelano i tea u vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane na uri kha hezwi i ḓo thuswa nga u vhona uri i khou vhumbwa nga nḓila yo teaho , ya vhumbwa nga vhalangi vho ḓiimisaho nga vhoṱhe fhedzi . 
Kana , vhupo ha zwa ikonomi vhu ṱaluswa nga zwivhangi zwinzhi , u fana na u ṋetshedzwa ha zwishumiswa nga dzingu , mashumele a zwibveledzwa zwa vhukati na zwa u fhedzisela , masheleni a shumiswaho u sudzulusela thundu kha muṅwe , na ṱhoḓea ya kushumisele kha tshibveledzwa tsha u fhedzisela . 
Bodo i ḓo , naho zwo ralo , isa phanḓa na u vhambadza vundu nga u dzhenelela kha mutevhe wa zwi re nṱha ha mutevhe na nga fhasi ha mutevhe wa mishumo ya mbambadzo . 
U nangiwa ha sisiṱeme kanzhi zwi elana na lushaka na saithi na u topolwa nga khonadzeo ya vhubindudzi . 
Pfunzo ya nṱha na vhupfumbudzi vhune ha konisa vhathu u swikelela vhukoni havho
Tshifhinga tsha mbalavhathu
U ṱoḓa thandela nga u fekisa kana u imeiḽa a zwi nga ṱanganedzwi . 
Bono ḽa Masipala - Khethekanyo ya D
Muvhuso wa vundu u ḓo tikedza mimasipala u khwaṱhisedza uri i ṱhogomela na u khwinisa themamveledziso ya tshitshavha ya ndeme . 
vha kone u vula dokhumenthe dza PDF . )
U ita mvetomveto , u ṅwala , u khwinisa na u anḓadza tshiṱori tshawe tsha pharagirafu dzine dza hovhelela mbili ( mitaladzi ya fumi kana u fhira ) , a tshi fha ṱhoho .
Mutengo wa ḽouni na zwiṅwe zwidzheniswa zwi a kona u fhungudzwa u bva kha mbadelo ya goroso kha vhorabulasi . 
Zwivhangi kana zwiitisi zwihulwane
Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana
Mutevhe wa miraṋo ya rathi ya mafhungo i a konadzea u wanala kha tshitshavha nga kha webu na dziṅwe nḓila . 
Mpfu dza khanḓwa / tshetshe / tshie nṋu
Vha ṱutshele kule na zwiḽiwa zwa mapfura na swigiri na u ḽesa zwiḽiwa zwi re na khabohaiḓireithi nnzhi .
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha tea u ḓivha milayo iyi .
Vhagudi vha tea u ḓidzudzanya nga u vha na tshomedzo dzi ngaho sa penisela na mabammbiri a u ṅwalela .
Dziakhaivi dza Lushaka dzi na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya rekhode dzi si dza tshitshavha dzi re na velu ya ndeme kha lushaka . 
Muṱangano uyu u ḓo dovha wa vhona uri na madzangano aya a wana vhuthihi na nahone ha pfuki mulayo musi vha tshi ita mishumo ya u lwa na vhugevhenga . 
Tsha vhuvhili , vhushaka ha maanḓa a matshilisano na a ikonomi a vhupombwe a nga fhungudza vhukoni ha dziphombwe ha u ita na u omelela kha vhudzekani ho tsireledzeaho . 
U itela u tinya u dzhia mishumo na i si yawe khathihi na u ita uri hu vhe tshumisano na vhathu , mulanguli wa thendelano u tea u vha ene ane a ṅwalela Minisṱa memorandamu a tshi themendela uri Minisṱa vho tea naa u ṱanganedza thendelano dzi re hone .
Uri badani a hu pfukiwi ri zwi vhona nga maṱo .
Meyara Vho Gungubele vho sumbedzisa mavhala a nngwe a ndeme a u vhona uri vhathu vha na vhudzulo ha vhuḓi .
Zwazwino muvhuso u ḓo langa 47,5% ya mikovhe ya Biovac nga kha Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi ngeno 52.5% itshi ḓo langwa nga Khontsothiamu ya Biovac .
Ḽa Afrika ḽi ṱoḓa u sedza nga ngomu u itela u kunga zwiko zwa nga ngomu hayani na u ṱavhanyedzisa tshanduko , ṱhanganelano , mulalo , vhutsireledzi , themamveledziso , mveledziso , na vhuvhusi ha dimokirasi na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa dzhango . 
1.18 Muhumbulo wa vha Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala ndi wa uri Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi u tea u fheliswa .
khuḓano --- khakhathi i re hone vhukati ha vhaanewa kana vhukati ha vhathu na vhulombo ho vha livhaho
5.5. Zwiwo zwa khethululo nga lukanda zwine zwa khou ambelwa Tshikolo tsha Nṱha tsha Vhasidzana tsha Pretoria zwi a vhiledzisa .
6.5. Ṱhoho dza Mavunḓu kha Muhasho wa Vhuṱali ha Vhugevhenga ha Shishi :
Nga u bvisela khagala mushumo wa kiḽabu na u ela makumedzwa a kiḽabu a tshi vhambedzwa na zwipikwa zwa muvhuso nga u angaredza zwi nga konadzea u khwaṱhisedza uri kiḽabu a dzi pfuki ndaela maanḓa kana u fhungudza zwikhala zwa bindu zwine zwa nga konadzea nga kha nyito dzavho . 
Khamphani ya phuraivete ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha vha vhafaramikovhe nahone vhane mikovhe yavho a i koni u rengiswa tshitshavhani .
U katela mbuno dza ndeme , tsumbo : ṱhoho
3.30 u swika 4.30
kha vha ḓadze fomo vha i rumele kha ofisi ya tsinisa ya South African Revenue Services Customs na ofisi ya Excise .
Pulane ya muhumbulo , ine ya vha tshishumiswa tshi humbulelwaho , tshi na ndivho dzi tevhelaho : 
Sankambe tsho vha tshi na lutendo lwauri tshi ḓo kunda hu si na khakhathi .
5.4 . MAFHUNGO NGA U ANGAREDZA
3.55 Tshiṅwe tsho andesaho kha zwitshavha zwa fhano hayani ndi mafhungo a u vhulaya hu tshi khou ṱoḓwa miṱuvha ya muthu .
Mihasho i dovha hafhu ya ḓilugisela pulane dza mashumele dza ṅwaha . 
tshivhalo tsha unithi kana zwishumiswa zwo rengiswaho
Vhukando vhu fanaho kha ṅwaha wo fhelaho vhukati ha bannga dza vhukati ho ṱolwaho hu tshi itelwa mafhungo aya ho vha vhu tshi khou gonyisa phimo ya mbekanyamaitele . 
Kha tshifhinga zwiwo zwi tea u tevhekana kha nganetshelo . 
Mutambo uyu wo vha u tshi tambiwa nga thimu mbili dze dza vha dzi na vhatambi vha no hovhelela fumbilisumbe kha nthihi !
( b ) ane a vha tsini kha u tea nahone a wanalaho kha mutevhe .
Zwa zwino , ikonomi yapo yo vhuelela ngonani , na mbuelo ya muthelo yo gonya na yo . 
Mutengo
Masheleni kanzhi o shumiswa kha khwaṱhiswa ha LAC , Vhugudisi ha Vhuṅwaleli ha LAC , u thomiwa ha dathabeisi ya LAC , u thomiwa ha FSA , na miṱangano ya Vhulavhelesi na tsenguluso ya LAC . 
U topola na u ṋea muhumbulo wawe kha mulaedza
U maanḓafhadzwa ha tshipiḓa tsha tshiimiswa tsha vhashumi ndi tshithu tsha ndeme kha zwi teaho u thomiwa ngazwo . 
Kha ri n . wale thithithithi miau tswiii wee thothotho
ndangulo ya kushumele , na
Vhuḓifhinduleli ha kushumele kwawo ho hweswa kha Mulangi Muhulu wa Muhasho wa zwa Maḓi ane a shuma sa muofisiri wa mbalelano . 
Hezwi zwi swikela kha nyimele ya u XELELWA ROṰHE kha vhoṱhe vha re kha khuḓano .
Mishumo mivhili i tevhelaho , ine ya vha nyendedzi na ndaulo , i vhidzwa mishumo mihulwane . 
Phanḓḓa ha vhoṱhe vho kuvhanganaho afho , nahone hu na u dzhiela nṱha ho fhelelaho ha mbidzo khulwane ine nda khou i dzhia sa Mufarela Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , nne A.B. , ndi ana/ khwaṱhisedza uri ndi ḓḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nahone ndi ḓḓo thetshelesa , tevhedza , tikedza na u khwaṱhisa Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki , nahone nga u ḓḓiimisela tshoṱhe na u fhulufhedzisa uri tshifhinga tshoṱhe ndi ḓḓo -
Vhagudi na matshudeni vha lavhelelwa u dzhena dzikilasini u ya ṱhoḓea dza mulayo tenda vha vha vha tshi kona u shuma zwavhuḓi na u sa sumbedza khovhakhombo ya vhuṱhogwa ya zwa vhulwadze kha vhaṅwe tshikoloni kana zwiimiswa . 
4.5 Naa muhanga wa kushumele wa mulayo u amba mini kha komiti dza wadi
Vhalanguli vha vhashumi vha fanela u humbula hezwi musi vha tshi linga na u ela kushumele nga ngomu ha zwigwada zwavho kana zwiimiswa zwa pfunzo . 
Khabinethe i ṋea thikhedzo yo fhelelaho kha kiḽasiṱa ya vhutsireledzi , u itela u vha na vhuṱanzi ha uri haya mafhungo a tandululiwa lune a ḓo fusha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe .
Vhashumi vha Tshumelo ya zwa Vhululamisi -
Mbonalelo ya vhuvha hazwo
Nṱha ha ṱhoḓea dza vhusimamilayo , Masipala wa Nelson Mandela Bay wo bveledzise mbekanyamaitele dzo fhambanaho na dzipulane u khwaṱhisa kushumele kwa bodo ya vhalanguli , ine ya kaltela zwi tevhelaho : 
Mulayotibe wa Khwiniso u ṋetshedza vouthu dzo khetheaho kha khetho dza Buthano ḽa Lushaka , khathihi na u ḓiṅwalisa ha vhakhethi vhane vha vha vhadzulapo vha fhano vha re nnḓa ha Riphabuḽki uri vha kone u khetha nga nḓila yo khetheaho .
Kha avho vha re kha muvhuso , ṱhoḓea yashu khulwane ndi tshumisano musi ri tshi vhudzisa mbudziso . 
Hu na mbuno dza ndeme dza rathi dza uri ndi ngani masipala i na IDP .
A huna tshifhinga tsho tou tiwaho tsha hei tshumelo .
Tshikolo a si tsha muvhuso , nahone a tshi langiwi nga muvhuso .
Vha fanela u ya nḓuni ya u paka ine zwikambi zwavho zwa ḓo iswa khayo uri vha fhe muingameli ṱhanziela ya u bvisa na u pakulula zwibveledzwa zwavho zwa zwikambo kha tshifaro vho ingamelwa nga muingameli .
vha ṱuse na mbadelo yo tendelwaho ya muthelo wa mashango a nnḓa ya ṅwaha woṱhe
Zwenezwo , muhasho wanga a u lavheleli tshithu tshi re fhasi ha u bvelela kha vhone . 
I sumbedza kokotolo thagethe dza mashumele ane Muhasho wa ḓo lusa u swikela ho sedzwa zwiko zwi re hone kha mugaganyagwama wa miṅwaha ya mugaganyagwama . 
Ri pfa takala musi ri tshi ḓivhadza uri Thirasiti ya Nnḓu dza Mahosi yo thomiwa , na uri Muofisiri Mulangitshitumbe Muhulwane o tholiwa . 
Kha migaganyagwama , u tou fana na u thomiwa ha mugaganyagwama hune a hu na mbuelo , hu vhonala mbadelo nga sekithara fhedzi . 
Ndinganyiso ya vhusimamilayo i fhelisa vhusimamilayo ha mashangohaya a kale , vhune ha kha ḽi shumiswa kha uvho vhupo , na mulayo wa Afurika Tshipembe une wa tea u shumiswa shango ḽoṱhe .
Thaidzo yo vha u tsitsikana ha nzudzanyo ya mutambo na u kuḓana kha u vhidzwa ha vhatambi vha thimu kha ya lushaka na nzudzanyo dza mitambo ya ḽigi . 
topola zwikhala zwine zwa khou bvelelea kha u lambedza na u tikedza
Fhedzi , havha vhane vhasa kone u ḓilanga kha dzinndwa , ri songa xedza vhuimo kha mbuno ya uri ri ṱhoḓuluso ndi sisteme ya u ḓiphiṋa nga , u luga , vhusimamilayo ha vhuḓi vhu sa athu u tshenzhelwaho shangoni ḽashu .
8.4. Nga kha mbekanyamushumo iyi , muvhuso u isa phanḓa na u tandulula zwi songo dzudzanyeaho zwa kale nga u ḓisa tshumelo dza tshitshavha dza ndeme tsini na zwitshavha zwe zwa vha zwo tsikeledzwa kha mveledziso ya ikonomi ya matshilisano khulwane .
Zwimela zwa tsheledzo kha vhupo vhu si gathi ha Masipala wa Prince Albert u vhona uri nḓisedzo ya maḓi a tsheledzo i nṱha lune ya nga kona u tikedza mveledziso ya zwiliṅwa zwa tshikundagole . 
Arali zwi songo ralo , ndi ngani ?
MaˆtaluliVhalani maipfi ni thetshelese mibvumo .
Nga nḓila hei , miṱa i ḓo kona u vha na ndango khulwane fhethu ha tshitshavha na ha nnyi na nnyi u itela u thivhela kana u fhungudza vhugevhenga na nndwa - dza dzigennge . 
( 1 ) Mulayotibe wa tshelede ndi mulayotibe wa tshelede arali u tshi-
e ) Kapa Devhula : Medzha Dzheneraḽa ( Vho ) ( Mr ) Kholekile Derick Galawe
Kha vha shumise PowerPoint arali vha na dataphurodzhekitha , u ṱhaḓula kha zwenezwo kha vha ṅwale ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe kha fiḽipitshathi vha livhise vhashelamulenzhe kha nyolo kha notsi dza khoso kha siaṱari ḽa 35 .
U ṱhiraisela , u kopolola na u ṅwala dzina ḽawe u bva he ha sumbedziswa uri hu tea u thomiwa hone .
Na uri ndi a tenda uri kha tshiimo itsho , Eskom yo vha yo tea yo ita zwinzhi zwi tshi kwama u ṱuṱuwedza u fhirisa u sokou ṅwalela muvhuso u vha humbela thendelo yavho , vha sa ṋewa thendelo vha a dzula na u dovha u ḓigeḓa . 
U bvisela khagala mihumbulo nga nḓila i pfalaho i tevhekanaho
Uho u hanwa ha nḓisedzo zwi ḓo itwa hu na mbadelo na khombo ya muisedzi ane a ḓo , musi o vhidzwa , a ḓo zwi bvisa na zwezwo o tou ḓi badelela ene muṋe na u dovha hafhu a i engedzedza na zwi ṋetshedzwaho , zwi tevhedzaho ṱhoḓea dza khonṱhiraka . 
Sethe ya vhuvhili ya zwigwada zwa vha madzangalelo ndi madzangano a sedzaho kha zwiṅwe zwithu .
Zwisumbi ndi nḓila ya u pima u bvelela ha thandela .
Tsumbo ' Kh ' kha Khuliso .
Maitele a ḓo ḓisa tshumelo ya vhuṱoli i bveledzaho vhukuma ine ya ḓo ḓisa ndango dza vhutevheli u vhona uri vhavhuelwa vhoṱhe vhare kha sisṱeme vha tewa nga magavhelo avho . 
Mulaedza wa Lushaka wa Muphuresidennde wa Afrika Tshipembe , Vho-Thabo Mbeki : Dzulo la Phalamennde
U kundelwa u tevhedza ṱhoḓea dzi re afho nṱha zwi ḓo vhanga u sa ṱanganedzwa ha khumbelo . 
Arali vha songo kwamiwa u itela inthaviwu nga murahu ha miṅwedzi miraru ho fhira datumu ya u vala , vha humbelwa u dzhia uri khumbelo yavho a yo ngo bvelela . 
4.1 . Vho Lefentse Cuitzen Radikeledi vho tholwa hafhu sa Mufaragwama wa Lushaka a imelaho kha Bodo ya Koporasi ya Ndindakhombo ya Khredithi ya Vhuvhambadzelannḓa .
U buledza vhaanewa / vhabvumbedzwa nga nḓila yone
Ndaka mbuedzi dza Vunḓu dzi khou shumiswa lwo fhelelaho . 
U sa lingana u ya nga mbeu zwi nga tandululwa fhedzi nga nyito dza vhafumakadzi na vhanna nga u ita khaedu kha vhuḓipfi,nyingo na mishumo .
goloi,mabasi,na thuthuthu
U pendela , ndi mabindu ane a ṱaṱisana na dzitshaka , hu si mivhuso . 
Kulangulele kwavhuḓi ku tea u khwinisa ndeme ya mitambo yashu . 
Webusaithi :
Muhumbeli wa mushumo o bvelelaho u ḓo dzhenela kuitele kwa dzina ḽavhuḓi kha tsireledzo . 
wana u shela mulenzhe ha khwine kha tshitshavha u itela u ḓivhadza tsheo dzo dzhiiwaho nga khoro
TEACHER : Sign mulenzhe wa monde
Naa u pulana malugana na Vhudzulo ha Vhathu hu ṱoḓa u khwinisa vhuḓi ha vhutshilo ha vhathu nga ṱhonifho yo fhelelaho ya ṱhoḓea dza zwapo , matshilisano na zwa mvelele ? 
MAṄWALWA / TSHUMISWA DZO RANDELWAHO DZA ṄWAHA U THETSHELESA NA U AMBA
U ita ndovhololo ya mibvumo , mamethafore , onomatopia , mafanyisi , tshiga , thero
U ṱanganedzwa ha puḽane ya u renga ha u tou nanga i ya u shandula u sa eḓana ha vhathu he ha vha hone kale na tshiṱirathedzhi tsha u pima mvelelo dza u maanḓafhadza u itela u vha na vhuṱanzi uri ri maanḓafhadza vhathu tshoṱhe zwi na ndeme . 
Kha u ṱhavhiwa kana u vulea ha lukanda hu na malofha o kavhiwa nga HIV , kha vha fhe thusothanzi nga u ṱavhanyedza . 
( 3 ) Arali mvelele dza khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu dzi saathu u ḓivhadzwa kha tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 kana arali khetho dzi songo tendiwa nga khothe , Muphuresidennde , nga mulevho , u tea u vhidza kana u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽa u fhela ha itsho tshifhinga kana u bva nga ḓuvha ḽe khetho dza vhetshelwa dubo .
Masheleni a u sokou ṋetshedza ha ngo linganela u shuma thandela khulwane , ndi a u tikedza zwithu zwine tshitshavha tsha ita tshi tshi ḓilugisela u shumisa thandela dza henefho wadini , khathihi na miṅwe mishumoitwa-vho i re kha pulane .
8.1 Bodo ya Maḓi ya Devhula ha Lepelle :
U sa lingana u ya nga mbeu zwi tiwa nga zwa u tshilisana nahone zwi nga shandukisiwa .
Kha nyimele ine ha vha hu na vhukhakhi ho itwaho kha shedulu ya mutengo , i ḓo thuthwa nga ennge na u tevhelwa nga thangela dzina kha tshanduko ya mutengo iṅwe na iṅwe . 
Tshipikwa tsha desike ho vha hu u ṋetshedza vhugudisi , thikhedzo ya mabindu maṱuku na khadzimiso .
Musi vha tshi khou imelela zwiṅwe zwa khetho ya vhuḓifulufheli kha sekithara ya tshumelo ya zwa masheleni ya dzingu , hu na tshikhala tsha u aluwa . 
Tsheo dzo vanganaho nahone dzi na vhutsila dzi a ṱoḓea , nahone a si zwa ndeme u ḓibadekanya na zwiṱirathedzhi zwa dzinnḓu nga nḓila ya lushaka lwa tshikale na thekinolodzhi . 
Kha vha ṱuṱuwedze mulwadze uri a ḓiimise nga eṱhe u ya nga hune a kona . 
4.4.1 Vha nga rumela afidaviti mapholisani ine ya ṱalutshedza nyimele dza u pfuka ho itwaho nga muthu ane a khou aphiḽa ; na
Maṅwe a u ḓadzisa , ane a sa tou livhana na mbudziso yo vhudziswaho , a tea u sa dzhielwa nṱha . 
Vho isa phanḓa , na uri phindulo yavho yo tevhelaho ho vha tshithu tshiṅwe tshe roṱhe ra vha ri tshi tshi ḓivha nga tshifhinga tsho fhiraho kana tshiṅwe . 
Zwi tshi ya phanḓa , masiandaitwa a zwiito zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu khathihi na tsikeledzo ya zwa poḽotiki zwi nga swika hune tshiṅwe tshifhinga zwa pfuka mikaṋo ya vhutshilo ha phuraivethe na ha tshitshavha . 
Khethekanyo 2 : U fheliswa ha Vhuraḓo nga muraḓo wa Komiti ya Wadi na u Ḓadza Zwikhala10
Zwa zwino vha tshivhindini henefho hune vha vha hone kha masia a muvhuso , nahone a vha shumi vha tshi dzhenelela . 
Mugudi o vuledzaho u a kona u :
Ri khou ṱanganedza Cecilia Sani , ane u khou da uvha tshipiḓa tsha Muhasho u thoma ṋamusi sa Mulanguli wa Tshumelo dza Ḓulu Ḽa Dzibugu . 
Ndi zwa ndeme u linganyisa izwi na u lingedza u shumisa tsumbakushumele dza Ndeme dzo bveledzwaho nga mikhwa u ela u tea ha zwigwada zwa madzangalelo sa tshikalo tsha u imela zwigwada zwa madzangalelo .
Vhunzhi ha vhadzulapo vho sinyuwa saizwi vho vha vhe kha mutevhe wa u lindela nnḓu lwa tshifhinga tshilapfu nahone vha ri a si zwavhuḓi u ṋea vhaṅwe vhadzulapo nnḓu dza u hira saizwi zwi tshi khou thivhela vhaṅwe vhadzulapo u wana mahaya .
Ndangulo ya zwiko ndi ya ndeme u khwaṱhisedza u sa nyeṱha ha zwiko zwa maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi . 
U shumisa na u ṱola Gumoṱuku ḽa Zwilinganyo zwa Mafhungo a Tsireledzo . 
Modulu uyu wo dzhenisa matheriaḽa o bveledzwaho nga zwiimiswa zwi tevhelaho na thikhedzo khulwane ya vhashumisani vha dzitshaka .
Naho hu na khaedu ya u vha na nomboro ya nṱhesa ya vhaofisiri vhane vha vha kha ḽivi ya u sa kona u shuma lwa tshifhinganyana kha dzingu , vhaofisiri vha Vhuponi ha Vhulangi ha St Albans vho kona u wana pfufho nnzhi . 
( b ) ya u sa valelwa dzhele hu songo vha na tsengo ;
Mufarisa Muphuresidennde wa Riphabuḽiki , Muṱhonifhei Vho Kgalema Motlanthe ;
Mbambedzo yo tea ngauri nga kuvhonele kwashu phambano vhukati ha vhashumi vha thendelano ya mulayo na vhupuli a si ya ndeme . 
U kona u shumisa bolopeni u ṅwala
U bvisela khagala u pfela na u aluwa hu tshi fhindulwa khaedu dzi elanaho na mikhwa . 
Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
U ṱhiraisela a tshi tevhedzela zwifanyiso zwi sa konḓi na phetheni .
( i ) arali o humbelwa u ita nga u ralo nga murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine Minisiṱa a kwameaho a vha muraḓo ; kana
U tea u vha na tshenzhemo i tevheleaho , yo teaho i swikaho henefha kha miṅwaha miraru . 
Khoudu ya davhi ḽa Bannga : 01 0845
Mekhuri u bvaho kha themometha dzo konyokanaho , themositati , zwishumiswa zwo khetheaho na ḽaborathori na khadimiamu zwine zwa nga itea kha baṱeri a zwo ngo tea na kathihi u laṱiwa na lutsinga lwa mathukhwi a re khombo , sa izwi zwi tshi nga thuthuba kha honndo hu si na zwithu zwa u langa tshikhafhadzo , zwa ḓo tshikafhadza dzingamufhe . 
Khaedu idzi dzoṱhe dzi na vhushaka .
Tshanduko kha HIV na AIDS ndi iṅwe ya tswikelelo khulwanesa kha vhuvhusi uvhu na uri ri dzhiiwa sa shango ḽa modele nga Mbekanyamushumo dza Aids dza Yuno ( UNAIDS ) .
U khwaṱhisedza uri u dzhiiwa ha tshiṱoko ha ṅwaha nga ṅwaha kana ha luvhili nga ṅwaha hu khou itiwa . 
Ho vha hu na vhuḓipfi ha vhufheṱi hu re hone . 
Ngudo ya ndeme ya Afrika ndi ya uri dzhango ḽashu ḽi fanela u ḓi lwela . 
1 . Fomo ya khumbelo ho ḓadzwa khethekanyo ya muunḓiwa .
Tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi zwi ḓo vha vha zwo tsireledzea , u bva kha kuvhonele kwa zwikona kwa nḓowetshumo . 
Ri khou amba nga ha maitele , ri lugisela hani thaidzo iyo ? 
Kha mvelele dzine u ṱalela theḽevishini ha vha hu songo ḓalesa nahone hu ha u ḓimvumvusa , fhedziha , zwi nga lemela kha matshudeni u shandukisa mikhwa ya u ṱalela na u vhona theḽevishini sa nḓila ya u guda . 
Hu fanela u dzhielwa nzhele uri naho Afrika Tshipembe hu na lutendo lwa uri musi u pulana hu fanela u ṱumana na mugaganyagwama , dziṅwe pulane dzi nga ṱoḓa u itwa naho hu si na u ṱumana na mugaganyagwama kha tshifhinga tsha zwino . 
Hu na dzithaidzo u mona na zwifhinga zwo vhewaho , ndangulo ya vhukhwine ha zwithu na vhulavhelesi zwi lengisaho dzithandela arali rakhonṱhiraka na vhaeletshedzi vha tshi nga balelwa u ṋetshedza tshumelo . 
Fomo ya khumbelo ( fomo ya 11 na 16 )
Muvhuso wo ḓiimisela u khwaṱhisa fulo ḽa u lwisa HIV na AIDS na u khwinisa u itwa ha zwoṱhe zwa mutakalo u fana na u thivhela malwadze , dzilafho na ndondolo ya hayani .
U shuma ha maga ayo hu fhedzwa maanḓa nga u sa vha na vhukoni ho linganelaho ha u hu shumisa na mutsiko wa ikonomi na matshilisano zwine zwa engedza u vha khomboni . 
Nḓowetshumo ya veini yo dzhena kha maraga wa ḽifhasi musi hu khou vha na tshanduko khulwane kha mveledziso na tshumiso . 
Nga u ṱanganyisa khuvhanganyo ya mafhungo na mbuelano ya u phaḓaladza mafhungo zwi ḓo konadzea u ṋekedza mafhungo o teaho nahone ane a nga shuma kha nḓowetshumo ya vhuḓimvumvusi maelana na maitele , phetheni dza tshumiso , ndeme ya zwiko na zwikhala zwa mveledziso nga nḓila ine ya konadzea kha ṱhanganelano na kushumiselwe kwakwo . 
- Khaṱhulo ya Khothe ya Mulayotewa wo mbo baḓekanywa na zwa Demokirasi ya mulayotewa .
4.9 vhiga kana vha rumela mulandu ufhio kana ufhio hune ha vha hu tshi khou humbulelwa vhutshinyi nga pholisa .
Zwileludzi zwi kha tshiimo tshi no pfadza . 
U ṅwala tshiṱori tsha ene muṋe tshi no hovhelela pharagirafu nthihi ( ya mitala miṱanu ) a tshi tevhedza fureme ya kuṅwalele .
Khumbelo ya bammbiri ḽa dupuḽikheithi ya goloi
Ndayotewa i ralo u ri ṱanganya u itela u tikedza vhuimo hapo ha muvhuso nahone ri ḓo ita uri ri ḓivhe vhuḓifhinduleli uvhu nga nnḓa ha thivhelo ya vhukoni ine ra vha nayo u ya nga tshomedzo ya vhashumi na masheleni . 
Arali zwi tshi ṋetshedzwa vhudzuloni ha u valelwa sibadela hu ḓo shuma mbuelo ya sibadela 100% ya mutengo wa Tshikimu - Phathoḽodzhi 100% ya mutengo wa Tshikimu
Kha nṋe ndi zwinzhisa nga mulandu [ wa ] tshiimo tsha ikonomi kha iyo mimasipala nahone nga mulandu wa zwenezwo , mimasipala yeneyo i khou kundel- zhemo kha u shumana na thaidzo wa u wana vhathu vha re na tshen- dzayo , " hu amba Minisiṱa . v
Mbekanyamushumo dza nḓowetshumo nnzhi dzi khou itwa nga nḓila i si yone , hu songo sedzwa kha zwigwada zwine zwa vha khomboni ya vhudakwa kana zwiṱukusa u vha na mushumo wa ndeme . 
Ndi nnyi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha izwi ?
Pulane iyi ntswa i lavhelela u engedzwa ha maanḓa ane Muhasho wa vha nao uri a katele maraga woṱhe wa nnḓu dza vhudzulo . 
MILAYO YA VHASHUMI
U fhiriswa ha mugaganyagwama ndi muṅwe wa mishumo ya vhakhantselara ya ndeme .
U ṋekedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi na ha kushumele kha yunithi . 
11.00 u swika 11.30
Hezwi a si nyimele yo ḓoweleaho na uri ndi tshi nga engedza , a si nyimele yo ḓoweleaho yo ḓiswaho nga phanele kana nga muṅwe na muṅwe sa zwe zwa hanedzwa Khothe . 
Ndivho yashu ndi u ṱuma yuniti ya u thoma kha giridi nga 2023 - nga tshifhinga uri Eskom i awedze tshipiḓa tsha fekeṱhiri dzayo dza muḓagasi dza kale .
Tshiimiswa tsha pfunzo
Khabinethe i tama u khwaṱhisedza thikhedzo yayo yo khwaṱhaho ya Bidi iyi na u ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha tikedze Bidi iyi ine iḓo shela mulenzhe vhukuma kha vhuthihi ha matshilisano na u fhaṱa lushaka na u shuma sa tshiṱavhayisi kha mveledziso ya mitambo .
Ntakadzeni _________________________(u renga / tshi renga ) tshikeitibodo tshiswa .
Arali vha tshi ḓo ḓisa khumbelo yavho nga tshanḓa na mbadelo ya khumbelo , vha fanela u khwaṱhisedza uri vho wana rasithi .
Phasipoto khulwane ndi dokhumenthe ya masia ṱari a 64 ine ya ṋewa vhathu vhane vha anzela u endela mashango a nnḓa .
Komiti dza Odithi dzo vhumbwa nga miraḓo yo ḓiimisaho yo khethwaho kha sekhithara ya phuraivethe . 
Izwi zwi amba mini ?
Mbilaelo malugana na vhashumi vha Tshumelo ya Vhululamisi , vhaofisi vha khothe , na miraḓo ya Mmbi ya Vhupileli ya Afrika Tshipembe .
2 Maitele a vhukwamani na u sedzwa hafhu a IDP a vha hone nga Tshimedzi u swika Ḽara .
Arali nda dzula tsini na muthu ane a khou daha , fola ḽi nga vhaisa muvhili wanga .
Vhalanguli vha vhukati nga u angaredza vha dzulela u ḓivhona sa vhalanguli vha milayo ya vhukati . 
vha thetshelesese ,
U nanga zwiṱori zwa tshifhinga tshenetsho zwi tendiseaho zwa fikishini/ zwa sialala / zwa ene muṋe / zwa u wanulusa / zwi ṱori zwa vhukuma zwa zwi bvelelaho vhutshiloni Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
g ) Vho Cleo Shiceka ( Muimeleli wa Reiḽi )
Musi wa vhudavhidzani uvhu zwa vhulavhelesi zwi tea u bvelaphanḓa kha garaṱa ya u lavhelesa . 
U ṱumanya pharagirafu hu tshi shumiswa malungekanyi
Arali hu si magiḽafu , matshekasi a mavhengeleni a nga vhewa kha zwanḓa zwavho , tenda a vha a si na mabuli nahone hu na u ṱhogomela uri malofha a si dzhene zwanḓani kana u vha na maḓi o kunaho nga thungo . 
Mvelelo dza ṱhaṱhuvho dzi ṋetshedza nḓivhiso ya u ṱhaṱhuvha hafhu ndivho na u ṱhaṱhuvha u fanela ha dzindivho , zwipikwa na mbekanyamaitele na uri na dzi ṱoḓa u khwiniswa naa na u dzudzanywa . 
DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi o ḓikumedzela u vhea zwidodombedzwa zwa vhuṋe na zwa dzilafho ( hu tshi katelwa dzilafho ḽa HIV ) lwa tshidzumbe .
Vhana vha fumi vho dzheniswa kha mbekanyamushumo iyi ya vhufhambanyi kha saithi dzo fhambanaho dza ndingedzo . 
Kha vha ite khumbelo kha fomo dza khumbelo dzo teaho .
Hetshi tshigwada tsha vhathu ndi tsha avho vhane vha vha tsini na u notha mishumoni yavho . 
Sa tsumbo arali mafhungo ane a katela muvhigo wa vhaswa u tshi nga ṋetshedzwa nga kha zwiṱitshi zwa radio kana vhuṅwe vhuṱambo , vhu fanaho na vhuṱambo ha mitambo , vhaswa vha a dzhenelela .
Ri fanela u zwi ita mushumo washu u vula tshikhala tsha vhafumakadzi u shela mulenzhe na u ṱuṱuwedza tsheo kha ḽeveḽe ya nṱhesa . 
Muofisiri ha ngo kona u humbula vhutshinyi . 
Afrika Tshipembe ḽo saina Thendelano ya Tshumelo ya Vhalauli ya Madzangano Manzhi na DONA Foundation .
Vhuendelamashango ha lushaka
u itela masia oṱhe - masipala na tshitshavha - uri vha thetshelesane u fhirisa u sokou amba vhoṱhe
227 . Zwiko zwa lushaka zwa tshikwama tsha vunḓu na tsha muvhuso wapo
Vhusunzi vhu mushumoni No no vhuya na pwaṱula lusunzi ?
I na vhuḓifhinduleli ha mbekanyamaitele dzi elanaho na nyambedzano dza nga ha miholo kha tshumelo ya nnyi na nnyi na vhupulani ha themamvelezdziso ha ndeme na zwa mugagagnyagwama . 
U rangela u vhala : u ambedzana nga ha zwifanyiso
Pulane yo ṱavhanyiswaho ya u ṱhaphudzwa ha sisiṱeme ya phaḓaladzo khulwane yo themendelwa na uri zwa zwino i khou thoma u shumiswa nga Muhasho . 
Arali khovhe dzi re na malwadze a no vhangwa nga zwitzhili dza si lafhiwe , kanzhi dzi a fa . 
Nga ngomu kha muṱa , hu na zwo ḓoweleaho , na nga huṅwe zwo ambedzaniwaho , sa khethekanyo ya vhuḓifhinduleli . 
Na uri nga ngoho zwi khou takadza u vhona vhaimeleli vha bvaho kha mabindu vha fhano ṋamusi vha tshi ḓiimisela u ri thusa u tandulula mafhungo a vhukuma a ri kwamaho kha u ṋea lushaka lwashu zwikili nga eḽektroniki . 
Mimaraga i nga ḓi dzula i ṱhoḓea , arali vhupo vhu tshi bveledza mbuelo u itela vhavhuelwa . 
kuimele ---- nḓila ine muthu a ima ngayo kana u ḓihwala ngayo musi a tshi amba
( ii ) vhafaraofisi vhane mishumo yavho ya yelana na mishumo ya Muraḓḓo wa Buthano ḽa Lushaka , nahone iyo mishumo i tshi nga vha yo sumbedzwa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka uri i a yelana na iyo mishumo ;
Nḓisedzo ya tshumelo
Nga u tou isa kha senthara ya u tou ḓiyela ya GEMS ya tsinisa navho .
4.6 U MODEREITHA U LINGA
Maḓuvha a 16 ndi fulo ḽa dzitshakha ḽine ḽa vha hone ṅwaha muṅwe na muṅwe u bva nga ḽa 25 Lara u ya 10 Nyendavhusiku .
U thetshelesa vhagudi ngae a vha ṱuṱuwedza ndingedzo dza u amba luambo lwa u engedza
Zwiimo zwa mutsho zwo kalulaho zwi elanaho na mufhiso wa mufhe zwi shushedza ikonomi yashu - , zwi shushedza matshilo na maitele a u ḓitshidza a vhathu vha hashu , na - nga nnḓa ha musi ri tshi nga dzhia vhukando zwino - zwi ḓo shushedza vhuhone hashu .
Ndi lini hune miṱangano ya vha hone
Kha vha vha thuse arali vha si na vhuṱanzi .
Na uri , zwo fanela , Vho Brooks o dzhia nga khole khombo ya u lozwa ndaka musi a tshi i shumisa sa mutheo wa bisimusi yo iledzwaho ya nahone yo dzudzanywaho ya u ita zwa thengiso ya daimane . 
Hune akhaunthu a i ngo fhela u badelwa , tshelede iṅwe na iṅwe ṱhukhu ine ya ḓo ṋetshedzwa na u ṱanganedzwa a i nga ḓo dzhiiwa hu yone mbadelo ya u phumula tshikolodo tsha akhaunthu iyo . 
Zwiteṅwa zwine zwa haseledzwa :
Hezwi zwi nga katela u shela mulenzhe kha kulangele kwa zwiimiswa zwa mutakalo u itela u ṱuṱuwedza tshitshavha malugana na kutshilele ku re na mutakalo . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya
Vhatshimbidzi vha masipala vha fanela u bva kha sekithara dzo fhambanaho , u vhona zwauri sekithara dzo fhambanaho dza masipala dzi khou ṱanwa kha CBP , na u thoma muthu wa vhukwamani na CBP kha muhasho wa sekithara iṅwe na iṅwe .
Tsha tshiimo hetshi , ho sedzeswa kha mushumo une ndaka ya khou ita kha mutshimbidzo wa vhugevhenga , hu si tshiimo tsha muhumbulo tsha muṋe wazwo . 
Komiti ya Odithi yo vhumbwa nga miraḓo miṋa na uri i ṱangana nga kotara iṅwe na iṅwe u eletshedza khoro nga mafhungo a ndango ya ngomu , ndangulo ya masheleni na u tevhedza . 
Ṱhoḓea dza Fomethe , tshitaila , kuvhonele kwa zwithu
Miraḓo yoṱhe ya khoro dza khorotshitumbe
Kha ri ṅwale Vhalani itsho tshiṱori ni kone u fhindula mbudziso .
Shumisani masalamasumbavhuṋe mitaladzini i si na tshithu tsini na mafhungo .
U vhala maipfi o ḓoweleaho henefho kha muvhundu ( sa , zwiga zwa badani na madzina a mavhengele . )
Fhungo ḽa uri reithi ya vhushayamushumo kha vhaswa vha Afrika Tshipembe i fhira 50% ndi thaidzo ya lushaka khulwane ine ya khou ṱoḓa thandululo ya vhubveledzi na yo konanywaho nga u ṱavhanyedza hune roṱhe ra fanela u i vhona sa ṱhoḓea ya u shumisana .
Ri dzhielwa nṱha tshivhumbeo tsha dzangano tsha ḽevele ya nṱha dzo dzinginywaho na u ṋekedzwa kha riṋe matsheloni ano . 
vha ṱuse mbadelo ya muthelo mashango a nnḓa yo tendelwaho tshfhingani itsho
Hezwi ndi zwisumbi zwa masipala zwi bviswaho nga Minisiṱa o kwamana na MEC dza mavundu dza muvhuso wapo na SALGA .
Nzudzanyo ya mashango ane a kha ḓi bvelela sa ḽavho a si ya nga ha tsireledzo ya fulufulu fhedzi na u swikelela fulufulu . 
Thuso i bvaho kha tshipikiṱere
Arali mbadelo dza u dzhenisa tshithu vhudzuloni ha tshiṅwe dza nga ṱanganedzwa kha tshivhalo tsha u hwala tshithu tsha ndaka , kha khonṱhiraka kana tshishumiswa , tshivhalo tsha u hwalwa ha tshipiḓa tsho bviswaho a tshi ṱanganedzwi . 
Vhathu vha dzula kha vhupo nahone kha nyimele nnzhi vha ḓitika zwihulwane nga mupo u kona tsireledza ṱhoḓea dza matshilo avho . 
Muraḓo wa khoro muswa kana wa tshifhinganyana u fanela u dovha a thola mukonanyi wa wadi . 
Thendelonzwiwa yo livhanywa na Nḓila Ntswa ya Nyaluwo , Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka , Nḓivhadzamulayotibe kha vhutsila , Mvelele na Vhufa na Tshiṱirathedzhi tsha Ikonomi ya Musuku ya Mzanzi .
U dzudzanya zwa vhuendedzi - ho sedzwa uri hu nga tou shumiswa vhaendedzi vhannḓa naa kana ha tou lifhelwa vhatshimbidzi ;
Izwi zwi nga ita uri ṱhoḓisiso dzi ḓure .
Mbekanyamushumo yo katela u dzhiela nṱha dzitshaka u bva kha madzangano a mveledziso , vhalambedzi na khamphani dza phuraivethe . 
( b ) i nga ita ndaela ine ya vha yo teaho nahone nga nḓḓila ya ndingano , zwi tshi katela -
U vha na vhuṱanzi ha u tsireledzea ha vhana
Mushumo washu uri kombetshedza , u tsireledza na u ṱhonifha Ndayotewa sa mulayo muhulwanesa wa Rephabuḽiki .
1.15. Khabinethe yo khoḓa Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi na wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi na Yunivesithi ya Peninsula ya Thekhinoḽodzhi kha u ita ḓivhazwakale ya u rwela ṱari CubeSat ya u thoma ya shango , nga dzi 21 Ḽara 2013 , ngei Russia .
Zwa ndemesa kha uno mutheo zwo khunyeledzwa nga fhasi ha thikhedzo dza Khoro ya zwa Mishumo na Mveledziso ya Ikonomi ya Lushaka . 
Tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo tsho vha tshipiḓa tsha Vhufarani ha Phuraivethe na ha Nnyi na nnyi na thendelano vhukati ha Muhasho wa Vhashumi na Siemens IT Solutions na Tshumelo ( Pty ) Ltd . 
U imela mivhundu ya shango ndi khaedu kha wadi dza vhuponi ha mahayani dzi re kule na kule .
Kha vha tendele ḽikumedzwa ḽi tshi kumedzwa kha muvhigo na u ṱanganedzwa . 
U shuma na / nga /ngamafhungo : tshifhinga tsha zwino , tshifhinga tsho fhelaho , tshifhinga tshi ḓaho
Tshivhalo tsha nyolo dzo bveledzwaho nga ṅwaha . 
Khwiniso na nyengedzedzo zwi a itwa kha mbekanyamushumo na maga a u thivhela a a dzhiwa he zwa tea . 
Nyito dzavho dzi tea u elana na zwine vha amba na zwitatamennde zwa mbekanyamaitele . 
U vha zhendedzi makone ḽa lushaka u itela mveledziso na phaḓaladzo ya ngona na zwiṱirathedzhi zwa mutakalo wa lushaka , zwo ḓisendeka nga vhuṱanzi ha saintsi . 
Vhalwadze vha re na ṱhahelelo ya kushumele vha nga funzwa ngona dza ndiliso dza u ita mishumo ya ndeme na nḓowenḓowe . 
Komiti ya SGB ya QLTC i nga monithara na u vhiga hani khaedu ?
Vhupo vhuthihi ha khakhululo ya ndeme ya masheleni ndi vhuimo ha mimasipala ya tshiṱiriki . 
U bveledza mvetomveto ya u thoma i re na muhumbulo muhulwane na pharagirafu dzi tikedzaho dzo bveledzwaho zwavhuḓi
Vha dzhia nḓila dza u tandulula khanedzano vha lingedza u swikelela thendelano kha vha kwameaho .
Tshipiḓa tsha mulayo
U vhalela nṱha nga mubulo wone , u elela , luvhilo na mbonalo ( tsedzeo ) yone
Webusaithi iyi ndi yone Webusaithi ya tshiofisi ya Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe ( ine ya vha yone tshumelo ya mapholisa fhedzi ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe u ya nga khethekanyo ya 199(1) ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe )  . 
Kha vha ṱanganedze uri a hu na a re nṱha ha mulayo .
( e ) Khothe i tea u sedzulusa u valelwa ha muthu nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa konadzea ngaho , fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 10 u bva nga ḓuvha ḽe muthu a fariwa ngaḽo , nahone khothe i tea u vhofholola Mufariwa , nga nnḓani ha musi u valelwa hawe zwi zwa vhuṱhogwa u itela uri hu dovhe hu vhe na mulalo na vhudziki .
ṱalutshedza u dzhiela nṱha u sa fhela ha zwishumiswa hune ha fanela u dzheniswa musi hu tshi dzhiiwa tsheo .
Arali zwi khou ṋekedzwa sa zwo imelaho u valelwa sibadela hu ḓo shuma mbuelo ya u valelwa sibadela .
Hezwi zwi khou vhangwa nga u dzhenelela ha tshitshavha hu songo fhelelaho musi mulayo u tshi khou shumiwa .
RSDO u ḓo isa phanḓa na u sedzana na khumbelo nahone a dzhia tsheo malugana na khumbelo ya u dzhiwa sa tshavhi .
Thendelano i fanela u dovha ya amba uri ndi nnyi ane a ḓo badela tshinyalelo ya u vhila , u konanya na u lamukanya .
Ṱhanganyelo ya R2,1 biḽioni yo vhetshelwa ndivho iyi na R290 miḽioni yo themendelwaho kha u khwinifhadza vhupo vhu songo dzudzanaho kana mikhukhu ngei Mpumalanga , Devhula Vhukovhela , Gauteng , Kapa Devhula , Limpopo na Free State .
Khuvhanganyo ya sisiṱematiki i isaho phanḓa na tsenguluso ya mafhungo u ya nga tshiṱirathedzhi , dzithandela , maitele na mvelelo . 
Vha nga ita khumbelo uri vha dovhe vha bveledzelwe iṅwe ID hafhu :
Muhasho u ḓo tea u ḓivhadza muiiti wa khumbelo nga ha khaṱhululo yeneyo hu sa athu fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha musi vho ṱanganedza khaṱhululo ya nga ngomu .
Dzangano ḽa raliho ḽi nga vha ḽa tshifhinga tshilapfu ( ḽi songo ḓi tika nga asainimennde yeneyo ) kana ya asainimennde yo tiwaho . 
U monithara u tevhedza mulayo kha kotara nga kotara zwo itwa kha Ofisi dzoṱhe dza Vundu na senthara dza u tshimbidza zwithu ṱhanu , u ya nga puḽane ya u tevhedza mulayo . 
Vhubindudzi uvhu vhu ḓo tikedza vhukoni ha matshelo ha u aluwa nga u ṱavhanya zwinzhi ha ikonomi . 
Zwi nga dzhia vhukati ha ḓuvha ḽithihi na maḓuvha maṋa u ṅwalisa CC .
Sankambe na Vho Ndau vha mbo swika mulamboni wo tsaho vhukuma .
U khwinisa u dzudza tshifhingani bammbiri ḽa u ṱuḓa . 
Kha vhafumakadzi ?
Khabinethe yo tendela hafhu u rumela Koporasi ya Fulufulu ya Nyukuḽia ya Afrika Tshipembe sa Muṋe Mushumisi na Murengi wa Mutevheṱhanḓu wa Zwivhaswa zwa Nyukuḽia na Multi-Purpose Reactor .
U vhalela mukovho wa ndinganyiselo zwi langwa nga fomuḽa ya u kovha hafhu ndivho ine ya anḓadzwa ṅwaha nga ṅwaha kha Tsedzuluso hafhu ya Mugaganyagwama nahone ya dovha ya sedza tsedzuluso na data zwo yaho nga u fhambana . 
Bono : U ita uri Gauteng ḽi vhe senthara ya maimo a nṱha ya vhurangeli ha nḓowetshumo ya fiḽimu na theḽevishini . 
Mushumo uyu nṱha ha zwoṱhe wo fha kwikhala vhadzulapo zwikhala zwa mishumo ya khwiṋe na mveledziso ya zwikili zwi isaho phanḓa na u bveledza mishumo i re hone na mbuelo dza zwa vhubindudzi . 
Maṅwe mashango Afrika , he dwadze ḽa thoma u vha hone u ṱavhanya , o shumisa nungo dza sekhithara dzoṱhe dza tshitshavha tshao u lwa na dwadze na u ḽi thivhela kha u pwashekanya mashango ao . 
Thandela iyi yo ṋetshedzwa thendelo ya u thoma ya u vhambadzelwa nnḓa lwo ṱanganelanaho na vhushumisamupo nga 2010 .
( b ) ta maga ane ngao muvhuso wapo wa nga -
Mutakalo wa zwa mupo ndi mushumo wa tshiṱiriki , fhedzi a hu na mivhigo yo ṱanganedzwaho malugana na izwi . 
Ndo takala uri ri na ṅwana wavho fhano Vho Mongezi Tamanasa mueni ṋamusi .
Hezwi zwii ḓo thusa kha uri nḓowetshumo iyi i shume i tshi ya phanḓa .
1 . Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ha Muphuresidennde kana Mufarela Muphuresidennde
Phimo ya thengiselano ya fhasisa yo dzikaho yo sumbedza uri phimo ya vhukuma yo vha i tshi khou gonyela nṱha kha tshifhinga itshi . 
Muṅwe na muṅwe u a swikelela u vha muraḓo wa GEMS ngauri mbadelo dzi bva kha uri vha hola vhugai .
( 1 ) Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe i ḓḓo -
Musi ni tshi ḓivha theori khwine , ni ḓo bvelela zwihulwane kha u tandulula thaidzo . 
4.7 . Zhendedzi ḽa Thekinoḽodzhi na Mafhungo ḽa Muvhuso ( SITA ) naṅwaha ḽi ḓo vha ṋemuḓi wa Muṱangano wa Thekhinoḽodzhi wa Muvhuso wa Vhufumi , une wa sedzesa kha sekithara ya nnyi na nnyi kha nḓisedzo ya tshumelo ya ICT .
Kha hetshi tshipiḓa tsha mulandu ndi ḓo dovha hafhu nda bvisa aphiḽi . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhabadeli vhoṱhe vha mithelo u isa fomo dzavho dza mithelo ya mbuelo ya ṅwaha u bva nga dzi 1 Fulwana 2016 .
( Khumbelo ya ndaela ya muthelo - dzindivhuwo ) .
Muvhigo wo fara themendelo dzo sedzaho kha ṱhoḓea dza vhashelamulenzhe kha sekithara u itela u humbula hafhu zwiko zwa u tikedza nga masheleni na uri pfunzo dza nṱha dzi nga tikedzwa hani nga masheleni kha tshifhinga tshiṱuku na tshifhinga tshilapfu . 
Afrika Tshipembe ḽi na vhufa ha zwa vhufhaṱi ho pfumaho vhune khaho zwigwada zwoṱhe zwa mvelele zwi re hone fhano shangoni zwo shela mulenzhe . 
Hu na nḓivho na u pfesesa , vhuimo ha tsheo na vhupulani na nyolo zwi nga thusa u thivhela thaidzo nga murahu . 
Ri tou vha na tswikelo fhedzi kha zwiimiswa ngauri haya masia ha tou shuma fhedzi sa matshilele a vhuvha na matshilele a ṱhalutshedzo , fhedzi a dovha a vha a fhethu ha tshenzhemo ya madzhenele kha zwiimiswa . 
Radiolodzhi ( yo ṋaṋaho )
Maṱaluli ( ḽiḓadzadzina )
Mvelelo ndi dza u gonyisa mutengo wa sekhithara ya u bveledza ya gumokati , kha tshifhinga tsha sambula yo fhelelaho , khathihi na u rola zwifhinga zwa tshipiḓa tsha tshifhinga tshihulwane dza vhulapfu ha dikheidi , dzo anganyelwaho u bva kha sete ya data ya phanele ya TIPS . 
Hezwi zwi fanela u ṋetshedzwa IDP .
U vhona zwauri hu a tevhedza Gumoṱuku ḽa Zwilinganyo zwa Mafhungo a Tsireledzo kha muhasho . 
4.22 Vhugevhenga vhu kwamanaho na vhutshinyi vhu re kha mutevhe wa khethekanyo ṱhukhu dza ( c ) , ( d ) kana ( e ) tshigwevho tsha hone tshi ya swika miṅwaha miṱanu , kana mulifho wa R100 000.00 .
Ndi dzifhio phurosese dzo teaho dza Komiti ya Wadi dzine dza tea u dzhiwa u vhona zwauri tshitshavha tshi khou dzhenelela khamveledziso ya pulane ya wadi ?
Vhunzhi havho vha wana zwi tshi vha konḓela u tshila siani ḽa zwa masheleni nga mulandu wa milayo i " konḓaho " ine vha tea u rengisa nga fhasi hayo . 
Tshumelo dza mvusuludzo ya mathomo
Zwiteṅwa zwe zwa vhigiwa zwo katela vhukoni ha u shumisa na u konisa vhonkhetheni u ita nyambedzano na vhagudi . 
2 Ndaulo
4.3 U linga ha fomaḽa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
TSHIPIḒA TSHA A
U vhonala lwa tshoṱhe nga vhunzhi ha tshivhalo tsha nṱha tsha vhathu vha dzulaho nnḓa , naho zwo ralo , zwi dzulela u nyamisa vhaṅwe vha vhashumisi kha zwigwada kha u shumisa tshikhala , na u tsisa muya wa u hu ṱoḓa . 
ngei Antalya , kha ḽa Turkey ubva dzi 15 u swika dzi 16 Ḽara 2015 .
U ita zwa vhulavhelesi ha vhashumi , mveledziso zwiko zwa vhathu na ndangulo ya kushumele . 
Ndayotewa i tendelana na pfanelo na tshirunzi zwi eḓanaho kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe .
Ri tshimbila u bva kha muṱa u ya kha muṱa u wana arali ri tshi nga thusa miṱa u i vhofholola uri i bve kha mbofho iyi ya vhushai . 
Mbonalo dza tshibveledzwa
Ro no ḓi pfa nga ha uri kereke dzi ḓihudza hani maelana na u dzhia tsheo dzavhuḓi , fhedzi dza sa dzi bveledze dza dzi hudza . 
he ha vha hone ngei Beirut ( Lebanon ) , Baghdad ( Iraq ) , Yola ( Nigeria ) na Paris ( France ) , zwe zwa sia ho lozwea matshilo a vha sina mulandu na u tshinyadzwa ha ndaka .
Uri mulwadze ho ngo tsha iimisela u shuma kana a nga shuma mishumo i leluwaho .
Tsha vhuṱanu , risesheni i ombedzela uri vhuṱhogwa vhuhulwanesa ha u ṱanganedza nḓila dza kuitele ntswa kha u shumisa zwiko zwa nnyi na nnyi zwi konḓaho u wanala . 
ICD i ḓo rumela muvhigo na themendelo kha Mulanguli wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha .
Fhedzisani mafhungo .
Minista vho dovha hafhu vha amba u ri thandela dza dzingu- ḽiṱuku dzi ḓo ṱoḓa u vhumbwa ha madzangano a zwiimiswa vhukati ha mashango u itela u sumbedzisa thandela . 
U khwinisa u ṱola na u fhungudza migodi na u i vala zwo dzhielwa nṱha . 
U tikedza madzingu nga mugaganyagwama na u langula zwibviswa . 
Pheleledzoni , ANC yo ḓigana kha u dzulela u tikedza Vhusimailayo nga kha vhulavhelesi ho khwaṱhaho na u hu khwaṱhisedza sa Vhusimamilayo ha phuluphedziso ya vhathu . 
Fhedzi , zwi a konadzea uri data ine ya anzela u vha na mafhungo a sa ṱaluli iwe muṋe , u fana na mbudziso dza u ṱoḓa kana dziḓiresi dza siaṱari , u vhea mafhungo o raliho kha dziṅwe nyimele . 
Kanzhi zwi a ḓivhea uri asibesiṱosi ndi tshivhangi tshihulwane tsha vhulwadze kha vhathu , Zhendedzi ḽa Dzitshaka ḽa Ṱhoḓisiso kha Khentsa ḽo no ḓi bula zwi bula uri ndi khemikhala ire khombo kha vhathu . 
( fhufha ) ri tshi ya Cape Town matshelo .
Afrika Tshipembe ḽi khou lingedza nga nḓila i fanaho u tandulula mafhungo a mipfuluwo nga nḓila i ṱanganedzeaho ya vhuthu .
U sika zwikhala zwa mishumo zwa vha si na mishumo uri vha wane zwikili vhe mushumoni u itela u alusa vhudzivha ha uri vha kone u hola malamba . 
1 Luhuhi
m ) Vho Lulama Andisa Potwana ( Muimeleli wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ) .
U thivhela ndingo hune data i songo linganaho ya vha yo ṋetshedzwa kha fomo dza u humbela ngadzo . 
Ho sedzwa phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho , maitele na u nwaliswa kha zwiimiswa zwo teaho zwa mulayo 100% ya mutengo wa Tshikimu
Kana a thi nga ṱumi thambo kana phaiphi kha muṅwe mushumisi u itela u shumisa maanḓa anga a polotiki .
Hezwi ndi nga mulandu wa nyimele kha mavunḓu o fhambanaho khathihi na fhungo ḽa uri mutevhe wa zwiendedzi a u tsha tevhela maitele a fanaho a nḓila ine wa langwa ngayo . 
European Union :
Mvusuludzo dzi itwa musi ho badelwa .
I dovha ya shuma kha u khwaṱhisedza uri PMS i sedzwe sa tshithu tsha ndeme nga tshitshavha .
U shumisa maitele a u ṅwala
U vhona zwauri hu bvelwa phanḓa na u ṋetshedzwa mafhungo na tshumelo tsini na fhethu hune vhathu vha dzula hone . 
Vhubindudzi vhu tevhelaho vhu sumbedza u bvela phanḓa ha fulufhelo ḽine vhabveledzi vha mimoḓoro vha ḽifhasi vha vha naḽo kha Afrika Tshipembe sa fhethu ha u bindudza , na mupo wa mbekanyamaitele dzi tikedzaho dzine muvhuso wa ṋetshedza .
Tsheo zwi tshi kwama uri ndi lushaka lufhio lwa muhumbulo wo shandukiswaho wa vha wo tea i ḓitika nga zwi tevhelaho : 
Mupeleṱo na ndongazwiga Khethekanyo ya maipfi , kushumisele kwa ṱhalusamaipfi
Ḽa 9 Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi Ḽa 13 Ḓuvha ḽa Tshaka Dzoṱhe ḽa Vhashumisamonde
Vhugudi na Thikhedzo ya Seta : 012 312 5430
oadzina na khophi dzo satisifaiwaho dza miraḓo ya dzangano
Naho zwo ralo , arali nyito idzi dzi tshi fhambana , zwenezwo nyito ya vhupo i dzhiiwa sa nyito yo vhigiwaho . 
U sa dzhenelela
dzhia maga oṱhe a pfeseseaho u vhona uri vhafaramikovhe tshikoloni vha dzhenelela kha mishumo yoṱhe ya tshikolo ;
Tshi dovha hafhu tsha shuma sa ḽiga ḽa vhupulani ḽa u thusa vhapulani vha migaganyagwama uri vha kone u vhambedza zwiko zwine zwa vha hone na ṱhoḓea ya tshumelo dza themamveledziso na zwa matshilisano dzine dza katela maḓi , vhuthathazwitshili , na muḓagasi , dzinnḓu na ndondolo ya mutakalo . 
Shelani maḓi a re na khungumuṱavha ngomu .
Hezwi zwo vha u thoma ha tshipiḓa tshiswa .
Lingedzani u elelwa vhutshilo haṋu u swika zwino
Vhuraḓo ha vharema ho engedzea nga luvhilo , na mugwalabo wa dzangano wa vha nḓila ya ndeme ya u bula u fushea havho nga muvhuso wa tshiṱalula . 
Phambano ya vhathu yo katela nḓila dzoṱhe dzine vhathu vha fhambana ngadzo , hu si dzine dza tou vha khagala fhedzi dza mbeu , mirafho , vhuholefhali .
Ngoho ya matshilele a vhathu vha hashu ndi yeneneyi ine nda khou tou bva u i ṱalutshedza .
U thola na u endedza vhathu nga khani ndivho hu u vha tambudza hu tshi itelwa mbuelo ya zwa masheleni .
U lavhelesa / u ṱola zwo katela Mulayotibe wa u Fhelisa Vhuloi muswa wo dzinginywaho wa Mpumalanga .
shumiswaho
Maanḓalanga a vhuṱaṱisani o ita mushumo wa nṱhesa wa u bvukulula gennge dza vhugevhenga na u ṋea ndaṱiso ya u pfuka mulayo .
Zwo sedzwaho hu ḓo vha u pfesesa uri vhuḓilangi vhu bva ngafhi , kha ṱhoho iyi . 
Ḽiṅwalo ḽavho ḽa thendelo ḽi fanela u vha ḽo luga nga maḓuvha maṋa u ya kha a rathi .
Ndaela iyi i ṋekedzwa musi ho itwa khumbelo ya u kokodzwa ha mbadelo yo tiwaho kha muholo wa mutheli .
Tshanduko i tea u vha i vhonalaho , i vhe i pfalaho na u fusha , fhedzi tsha ndeme nga maanḓa a i tei u vha i si ya vhukuma . 
Nga nnḓa ha hune ṱhanganyelo ya tshelede ya ṱoḓea kana hune ṱhanganyelo dza zwenezwo dza vha dzo sumbedzwa , mukonṱiraka u ḓo dzhenisa phimo yo teaho kha kholomu ya phimo ya Ḽiṅwalo ḽi Shumiswaho kha thandela ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi ḽa u ṅwalela zwiteṅwa ḽa tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tsho vhewaho kha shedulu . 
Hezwi zwi ṱoḓa thikhedzo ya mveledziso ya masipala yapo yo vhekanywaho zwavhuḓi na u vha na nḓivho , ine ya tevhedza mulayo , u ṱuṱuwedza vhudzheneli nga tshitshavha na u khwaṱhisedza uri i sumbedzisa ṱhoḓea dza vhadzulapo na zwa ndemesa . 
Zwo guma u sedzuluswa nga :
U ṱhukukanya ndi zwone hu ḓo vhanga mutshinyalo wa zwikoṱikoṱi zwa zwifafadzeli , fhedzi ndi zwa vhuṱhogwa u thivhela u bvisa tshikafhadzo ya lushaka ulu lwa malaṱwa . 
Vhunzhi ha marifhi vhu tea u katela marifhi zwao a yaho kha mashaka , dziṱhama u ya na kha marifhi a si a fomaḽa a yaho kha dziguranḓa , tsumbo .
GEP ndi nnyi ?
Ufhumudza - ḽi bva kha ipfi ' fhumula ' zwine zwa amba u fhumudza kana u vhuedzana .
MBUDZISO DINE DZA ANZELA U VHUDZISWA
Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa nga ha u ḓadza fomo / mbudziswa
Mitshini i tea u shomedzwa nga mithara wa awara une wa ṅwala fhedzi arali nzhini i tshi kho shuma . 
Vho vhudzwa uri kha vha livhuwe ngauri vha na nnḓu .
3.7 . Sa tshipiḓa tsha Ḽitheresi yo Ṱanganelaho ya Lushaka na Tshiṱirathedzhi tsha Lushaka , Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo u ḓo fara muṱaṱisano wa 2016 Spelling Bee kha u khwinisa kushumele kwa vhagudiswa kha dzinyambo .
Zwitshavha zwi dovha zwa vha na Mushumo une zwa tea u u ita kha u monithara Sisiteme ya Ndangulo ya Kushumele kwa masipala wavho na u vhea tshivhalo tsho tiwaho tsha kushumele kwa ndeme tshone .
Naho zwo ralo , ndi ṋekedza ngeletshedzo ine ya shumesa kha u langa thyori : 
Izwi zwo ḓi ralo naho hu na fhungo ḽa uri Eastern Cape ndi ḽone mubveledzi muhulwane wa zwienge Afrika Tshipembe . 
Musi vha tshi bveledza zwithu zwa ndeme na tshitshavha zwi a thusa u ṱuṱuwedza miraḓo ya tshitshavha u humbula nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho na u dzhiela nṱha , ṱhoḓea dza tshifhinga tshipufhi , tsho linganaho na tshilapfu .
Vhurangeli uvhu ndi mvelele , tsha u thoma , dza ṱhoḓisiso dza vhubveledzi na , tsha vhuvhili vhuvhambadzi vhu bveledzaho ha mihumbulo yo pfumaho fulufhedziso . 
Kha vha fara masia oṱhe zwavhuḓi , naho a tshi livhana na khumbulelo ya u tambudza . 
5.3 Kushumele kwa mishumo vhulamukanyi nga Vharangaphanḓa vha Sialala
( e ) Arali Komiti ya u fhelisa Phambano , i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo , Mulayotibe u ḓḓo fhela nga woṱhe nga nnḓḓani ha musi Buthano ḽi tshi nga phasisa uyo Mulayotibe hafhu , fhedzi wo tikedzwa nga vouthu i si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓḓo yaḽo .
Tshithu tshino khou dinesa tshe tsha dzumbululwa nga muvhigo ndi fhungo ḽa uri mavunḓu a na ṱhahelelo khulu ya zwikili , zwihulusa kha poswo dza ndeme . 
Ḓuvha na Muya Kalekale muya wo vha u tshi vhudzula .
Phimo ya thendelanonzwiwa ndi ya awara dza vhubveledzi fhedzi . 
Ḽiga ḽa 21 : Thandela na zwe zwa thoṅwa zwa masipala
U ḓivhalela ene muṋe bugu dzo vhaliwaho kha u vhala na vhagudi , bugu dzi sa konḓi na bugu dzi no bva kha khona ya u vhala na maṅwe maṅwalo ; sa maṅwalo o vhaliwaho ṅwaha wo fhelaho kana mathomoni a uno ṅwaha , kha u vhala ha u ḓiimisa ha mugudiswa .
6.1 . Muhasho wa Mitambo na Vhuḓimvumvusi : Vho Alec Moemi sa Mulanguli Guṱe lwa vhuvhili kha khonṱhiraka ya miṅwaha miṱanu .
Nḓila ine ya vha khagala tshoṱhe ya u pulanela tshumiso ya mavu a vhudzulo ha vhathu i a ṱoḓea u itela u tikedza vhuendedzi ha nnyi na nnyi hu no shuma , nahone ho vhekanywa zwavhuḓi . 
U ṄWALA NA U ṊEKEDZA
Thundu dza tshifhingatetshelwa
Mbekanyamushumo ya magavhelo a muvhuso i khou isa phanḓa na u ḓisa tsireledzo miṱani na kha zwitshavha zwi shayaho na vhushayamushumo .
U dzudzanya na u gudisa miraḓo ya vhupo havho u dzima , u langula na u thivhela mililo
Ṱhalutshedzo ya vhafumakadzi ya u bvelela
Ṱhanziela isi ya tshikhau : vhege dza rathi uya kha dza malo
U ḓadzisa kha zwenezwo , Industrial Development Corporation ( IDC ) yo vhetshela thungo R10 biḽioni lwa miṅwaha miṱanu i ḓaho ya u bindudza kha mishumo iyo ya zwa ikonomi hu na khonadzeo khulwane ya mishumo .
Zwenezwo , vhathu vhoṱhe vha no kwamea kha u tshimbidza u rengiswa ha zwibveledzwa mashangoḓavha vha tea u ṱavhanya u tandulula thaidzo dzavho . 
Fhungo heḽia ḽo ṱoḓisiswa ḽa iswa phanḓa . Ndi zwone . 
U dzhenisa mafhungo a vhuṋe kha sisiṱeme ya vhaholelwa . 
Nga tshifhinga tshilapfu , hu tshi khou shumiswa nḓila kana nzudzanyo dzi konadzeaho na tshumisano ya ḽifhasi , Afurika Tshipembe ḽi nga kona u langa u shandukela kha ikonomi ya khaboni ya fhasi nga luvhilo lune lwa tshimbilelana na phulufhedziso dza tshitshavha dza muvhuso , hu si na u khakhisa mishumo kana mupikisano .
arali zwibveledzwa zwi tshi tevhedza ṱhoḓea dza u ṱunḓa , zwibveledzwa zwi ḓo vhofhololwa
Mulayotibe u ṱuṱuwedza mveledziso , u thomiwa na u londola sisiṱeme ya u ṅwalisa tsumbavhuṋe ine ya ḓo ṋetshedza , ro tou topola kha zwinzhi , u shuma hu vhonalaho ha tshumbavhuṋe nnzhisa zwo itiswa nga maga a Muvhuso a mbuedzedzo dza mavu , u ṋetshedza tshumelo dzo fhungudzaho u dzhia tshifhinga u ṋetshedza maṅwalo a tsumbavhuṋe kha vhaṋe vha mavu ; u ṋetshedza tswikelo ya tshumelo dza u ṅwalisela tsumbavhuṋe , khwiniso yo engedzedzeaho ya u ṅwalisa hu songo khakheaho ; u vha hone ha vhuṱanzi kha tshitshavha ; na zwiṅwe zwa tsireledzo ya mafhungo a muthu .
U fha vhathu uri vha ḓikhethele tshumelo kha nnzhi ;
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele na tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
Nyambedzano nga ha khuvhanganyo ya mbilo dza mavu dza vha ha Mondi dzo khunyeledzwa . 
zwidodombedzwa zwo ṅwalwaho tshifhingani tsha u ṅwalisa zwi tshi tevhelwa
( a ) u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a zwa Buthano na komiti dzaḽo ; na
Kha nyimele iyi , thandela yashu ya u bveledzisa hafhu dzhango i ḓo kundelwa . 
4.14 Khethekanyo ṱhukhu ya ( b ) i iledza muthu muṅwe na muṅwe uri a songo ṱanziela kana u ita khole uri ene u shumisa vhuloi , ha u vhanga lufu kha , u vhaisa kana u ṱungufhadza vhaṅwe , u lwadza , u tshinyadza kana u ngalangadza muthu muṅwe na muṅwe kana tshithu kha vhaṅwe vhathu .
Ndi khou fushea nga mbuno dzi tevhelaho izwo , naho khamusi zwa nga vha , khumbelo ya u ita aphiḽi thwii kha Khothe i tea u haniwa . 
Khumbelo ya thendelo na ? omboro ya u bindula nga dzigoloi
ANC i ḓo , nahone a yo nga vhuya ya tshifhinga tsho fhiraho , ṋea ndaela ifhio na ifhio ine ya ṱoḓa u kandekanya pfanelo iyi . 
Zwi khwaṱhisedzaho uri ri lushaka lwa u wina , Khabinethe yo sumbedzisa uri Afurika Tshipembe ḽo vha ḽi kha muya wavhuḓi nga matsheloni a Ḽavhuraru nga murahu ha musi Bafana Bafana yo kunda 1-0 kha Spain .
Hune ha vha na khanedzano vhukati ha tshivhalo tsha figara na tshivhalo nga maipfi , tshivhalo nga aipfi tshi ḓo vhusa . 
Tshi na mathomo , vhukati na magumo
Yo edithiwa nga Ismail Davids , Cape Town , 2006 .
Thomani fhethu ha nnyi na nnyi ha tshipentshela , sa fhethu ha nnyi na nnyi na zwiimiswa zwa nnyi na nnyi ndi fhethu ha ndemesa kha matshilo a tshitshavha . 
Nga murahu ha musi mbalelano yo khwinisiwa , i tea u dovha ya dzula yo vula u itela tsedzuluso sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone afho nṱha . 
Zwo dovha zwa takadza vhukuma kha muṅwe na muṅwe ngauri ro kona u bvela phanḓa na u lwela khwiniso kha ndondolo ya khwaḽithi . 
Ndi muṱoḓisisi wa zwa milayo ane a vha mualuwa o tholiwaho kha Thandela ya Ṱhoḓisiso ya zwa Mbeu ya Senthara ya Ngudo dza zwa Milayo , ya Yunivesithi ya Witwatersrand , Johannesburg . 
Vhasheli vha mulenzhe hu katelwa tshitshavha na mita ( ndi one mihulwane enei ) ; vhakhonthiraka vha re kha tshitshawha tshenetslo , mivhuso yapo , ya vunda na wa lushaka , vha sia a phuraivete khathihi na madzangao a songo di kwamanyaho na muvhuso ( NGO ) .
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u ṱhaṱhuvha )
Phambano ya vhathu kha dzangano kana tshitshavhani hu ṱanganedzwa phambano vhukati ha vhanna na vhafumakadzi , mvelele na mirafho u itela u ṱuṱuwedza u konḓelela dziphambano , uri phambano ya vhathu i ṱanganedze dziphambano dzenedzi .
Dovhololani ndingo nthihi kha ḽiṅwe ḓamu ni zwi dovhe kha maḓamu oṱhe musi no tou ganama . 
Izwi zwo khwaṱhisedza u vha thaidzo ya ndeme , nahone i dovhololaho mahayani , nahone ya fhedza nga u lengisa maitele a zwithu . 
Sa tsumbo , hu nga si vhe na vhashumi vha muṱa vha shelaho mulenzhe kha yuniti dza vhubveledzi dzi si dza maraga wa muṱa . 
Zwi dovha hafhu zwa vha zwa deme u khwinifhadza vhuvha havhuḓi ha dzi khothe na kushumele kwa vhatshutshusi na vhaofisiri vha mapholisa , tshumelo dza vhufogisi na vhusevhi .
Vhurangeli ha sia ḽa nḓisedzo zwenezwo hu a ṱoḓea kha sekhithara ṱhukhu ya fulufulu nahone arali vhushai ha fulufulu ha mahayani vhu khou livhanwa naho vhukuma . 
Komiti dza Wadi dzi fanela u dzulela u ḓivhadza tshitshavha na ḓivha zwi bvelelaho nga mveledziso dzoṱhe .
U tamba mitambo i sa konḓi sa , I.M.A
U ṅwala nga kuvhonele kwa muňwali : nganetshelo ya muthu wa u thoma ndi yone yo teesaho
Ri vha fhano
Mabindu , vhashumi , zwitshavha na muvhuso vha ḓo tea u shumisana malugana na u swikelela nyaluwo ya ikonomi i ṱavhanyaho .
Khumbelo ya hanziela ya pfusho ya hoea ya u endedz
Tshumiso yazwo i fhaṱusa muvhali kha vhuḓipfi ha vhuṱungu na zwililo , nahone , zwenezwo , zwi dzhenelela zwo livha kha kupfesesele zwi khagala zwine zwiga zwa amba zwone . 
Nyolo dza vhuendi ha tshitshavha dza tshishaka dzi nga swikelewa hu si na mvelelo dza tshinyadzo kha vhashumisi vha goloi . 
2 . Tsheo dza ndeme dza Khabinethe
Tshitshavha tshi ṋewa miṅwezi miraru u bvisa vhupfiwa hatsho .
Vha kone u shumisa tshikhau kha tshipiḓa tsho salaho tsha ḽiṅwalo . 
Mulangi Muhulu vha tea u ta tshifhinga tshine ngatsho zwa u ṱolwa kha zwa vhutsireledzi ha muhumbeli zwa tea u senguluswa ngatsho . 
U namela zwidimela na thekisi nga nḓila yo tsireledzeaho
Aḽikhoholo i siho mulayoni i nga ṱalutshedzwa nga nḓila dzo vhalaho . 
( 7 ) Tshikhala ofisini ya Vhathusa Muphurisidennde tshi nga ḓḓadzwa nga ḽihoro ḽo taho onoyo Muthusa Muphurisidennde .
U bva vhuimazwikepe , khuhu na makmba zwi ḓo vha fhasi ha muingameli wa ṅanga ya vhulafhazwifuwo kana nga goloi yo valwaho ya khwaṱha nga mulafhazwifuwo wa muvhuso .
Ezwi zwi fhambana u bva kha bugupfarwa na maṅwe matheriala a u funza , u ya kha ṱhahalelo ya dzikiḽasirumu na u shaea ha zwiimiswa zwi fanaho na dziḽaiburari na dziḽaborithari . 
MULANGADZULO : Zwa zwino ndi ḓo humbela Mulindadzulo u thusa Vho Malema u bvela nnḓa ha Nnḓu ! [ U vhanda zwanḓa . ] [ U dzhenelela . ]
Luṱingo : ( 013 ) 753 7099 / 7100
Vho pfufhiwa kha mishumo yavho ya nṱhesa ya u bvelela kha ngenea , hu tshi katelwa muishumo i ngaho Triomf na Agaat .
Ṱoḓa zwikhala zwa mveledziso , u guda , tshenzhemo na zwikhala zwa mushumo .
Tshivhangi tshihulwane tshine tsha khou langa toksini ya amonia ndi pH , ine , khathihi na thempheretsha , zwa langa tshipiḓa tsha amonia isi na ayene . 
U shumana na masheleni oṱhe , u renga na u rengisa , u enda na mafhungo a zwiko zwa vhashumi . 
U khwiṋiswa ha themamveledziso ya zwifhaṱo hu ḓi dzula ho rangiswa phanḓa . 
u ḓadza mbudziso dza mutakalo sa zwe zwa tiwa nga Khomishinari wa lushaka
Hedzwi zwi tea u ri humbudza roṱhe uri ri kha tshifhinga tsha khaedu , fhezi khaedu idzo dzi a tandululea .
Zwine wa zwi funesa na dzangalelo
Phambano vhukati ha u pomoka vhuloi na u zwima vhaloi ndi ya uri u zwima vhaloi zwi nga itwa hu na thuso ya ṅanga .
Kanzhi , musi vha tshi dzhenelela kha khoso dzashu ri humbela muvhigo wavho wa ngoho u khwaṱhisedza uri ri khou engedza ndeme kha na u dzudza zwilinganyo zwi nṱhesa . 
Tshishumiswa tsha bindu tsha mahala na bammbiri ḽa mbuno kha webusaithi ya GEP
Ḽiga 3 : kha vha pime khonadzeo ya khombo ine ya nga bvelela u bva kha zwivhangakhombo na u dzhia maga a u dzi fhungudza kana u dzi langa
Izwi zwi amba u sedza kha mulayo,mushumo , phurogiremu , pulane , phoḽisi kana vhuṅwe vhukando hu a dzhiwa u itela u swikela u lingana hu vhonalaho vhukati ha miraḓo ya tshigwada tsha ndingano na miṅwe miraḓo ya tshitshavha , tsumbo vhafumakadzi na vhanna , vhadzulapo na zwigwada zwa makhuwa zwi vhusaho , vhaholefhali na vhathu vha si vhaholelefhali .
6.3 . Mishumo
I kovhelaniwa na zwishumiswa zwa dzilafho na zwa muaro na phurothesisi ya nga nnḓa ya mbuelo ya R30 068 nga muṱa nga ṅwaha
Mivhigo ya mafhungomaitei Themo ya 1 - Vhege dza 1-2
Ho sedzwa dziPMB
Phambano ndi ifhio kha sinario idzi ?
PIC i dzhiela nṱha uri khohakhombo nnzhi dza masheleni kha ndaka dzo bindudzwaho ndi khohakhombo ya maraga kana khohakhombo ya mutengo na khohakhombo ya phimo ya nyingapfuma , khohakhombo ya khiredithi na khohakhombo ya u rengisea . 
Kha mushumo uyu phambano vhukati ha matherorisi na mavhanga i ṋetshedzwa nga nḓila i tevhelaho : 
" Musi ri tshi ṋangwa u vha muvhusoni wapo nga 2011 ro fulufhedzisa vhathu vhashu uri zwithu zwi ḓo shanduka nahone ri ḓo vha ṋetshedza matshilo a khwine a vhoṱhe .
Khavhisani mabesu a tshisusu tshaṋu nga phetheni ( makolo ) dza mivhala yo fhambananaho .
Iṅwe phambano kha zwiṱirakitsha zwa tsheo ya mulayo ndi ya uri zwiṱirakitsha zwa ngudo dzo fhambanaho izwo a zwi weli nga ngomu ha maanḓalanga a vhutshutshisi ho ḓoweleaho . 
Vho N F SHIVAMBU : Ndi Mulayo ufhio une vha khou shumisa ... [ U dzhenelela . ]
Zwenezwo , ndingo iṅwe na iṅwe ya u engedza vhukoni i tea u ita zwinzhi u fhira u tikedza dzifeme nga nthihinthihi . 
nga Minista .
Ṅwaha wa 1
Fola ḽi vhulaha vhathu vha Afrika Tshipembe vha 44 000 nga ṅwaha , nahone tshivhalo itshi tshi fhira tsha vhathu vha no lovha nga khombo dza mimoḓoro kararu . "
A vha na dzangalelo ḽa vhukuma kana vhuḓikumedzeli kha kuitele kana mvelelo dza kuitele tenda vha wana mbadelo dza u dzhenela havho
U ita mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi na ya kotara iṅwe na iṅwe ya tshifhinga tsha u sa shuma u bva kha zwiimiswa . 
Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele i sedza kha u ṋetshedza tshumelo yo livhiswaho kha vhashumisi vha zwibveledzwa zwa muvhuso .
I a ṱanganedzwa hoṱhe hoṱhe uri dokotirini ya ṱhanganedzo ya ndeme a i vhumbi tshipiḓa tsha mulayo wa Afrika Tshipembe . 
Mushumelavhapo u ḓo vhona uri muthu muṅwe na muṅwe ane a fanela u ṋea thendelo kha u adopthiwa ha ṅwana u ṋea iyo thendelo nga kha khothe ya vhana .
Izwi zwi tshimbilelana na mashumele avhuḓi a dzitshaka . 
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
Nga nnḓa ha mufhe une ra Kha ri vhale fema , maḓi ndi tshone tshithu tshihulwane kha zwoṱhe zwi tshilaho .
Nga nṱhani ha zwezwo , zwitatamennde zwo odithwaho zwa masheleni zwo ṋetshedzwa vhusimamilayo hu saathu fhela miṅwedzi miraru u bva tshe ha ṱanganedzwa zwitatamennde zwa masheleni nga Muṱolambalelano Muhulwane . 
DSTV na Top TV zwi faraho nga dishi ya sathalaithi ine yo no vhaho kha tshivhumbeo tsha didzhithala .
Ho itwa tsenguluso ya masipala u ya nga vhuḓiimiseli ho itwaho nga Muhasho wa Mivhuso Yapo u itela u tikedza masipala kha tshifhinga tsha tshanduko na u shayea ha vhudziki . 
Zwishumiswa zwa fhisa malaṱwa zwiṱuku a zwi na dzizounu dza phiso dzo ṱalutshedzwaho . 
Vha ḓo tea u zwi pfesesa uri vha kone u ḓadza fomo . 
Vhuṱumani uho asi ho teaho kha vhakolodi uri vha ḓiphine ngaho nahone u imiswa ha tshumelo na huṅwe u kuvhanganywa zwi ḓo bvela phanḓa naho hu sina vhuṱumani uho nga nṱhani ha zwiṅwe na zwiṅwe . 
Arali vha tshi shaya , vhanga wana mundende wa u alusa ṅwana ane vha mulondola .
A ro ngo humbula uri zwo tea u humbela muṅwe muthu uri a badele . 
( a ) i fanela u kunguwedzwa nga tshivhalo tshi linganaho kana u fhira phesenthe dza 20 dza Miraḓo ya Vhusimamilayo ;
Wadi dzi tou ḓipulanela dzone dziṋe uri aya masheleni a nga shumiswa nga nḓila-ḓe zwenezwi hu tshi khou pulanelwa wadi , gemo ḽa fhasisa ḽine ḽa nga dzinginywa ndi R10 000 .
U engedza kha nyimele iyi ya mbambadzo ya masheleni i dzungailaho nga fhasi ha u wa ha tshelede u mona na ḽifhasi , zwi a pfesesea uri vhathu vha a pfa vha tshi dinalea na u sa dzulisea . 
Vhulapfu ha tshipiḓa tsha fhethu zwi ṱuṱuwedza tswikelelo na u thomiwa ha ikonomi . 
Tshipiḓa tsha u thoma tsho faredza ndivho dza levhele ya nṱha dza khoro , hune ha sumbedzwa uri ndi zwifhio zwine masipala wa fhulufhela u zwi isa mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano na uri tshiimiswa tshi ḓo vhonala hani kha khasitama dza nga nnḓa na dza nga ngomu . 
Fhedziha , u swikela hune zwiito zwa kuvhanganya zwikolodo zwa vho vha vhugevhenga zwi tea u sedziwa . 
Tshenzhemo ya kale khulwane kha vhulanguli ha mutakalo ndi huṅwe u ḓo vhewa kha vhuimo havhuḓi . 
Themphuḽeithi dza mbekanyamushumo dzo dzinginywaho dza mbekanyamushumo dza tshiofisi sa zwe dza sumbedziswa zwone muṱanganoni . 
U ṱalukanya thevhekano ya pfalandoṱhe dze dza gudiswa kha Gireidi ya 2 , tsumbo , aa
U kona u topola ipfi ḽi sa faniho na maṅwe kha o tevhekanaho , he maipfi a thoma nga mubvumo wa u fana ( sa , raha , rema , rothola , ruma ) kana a a ṱalusa uri mibvumo mivhili i a fana naa kana hai sa , /k/ /k/ , i a fana . /g/ , /d/ a i fani .
U vhiga nga ngudo na u swikelwa ha zwipikwa nga tshivhumbeo tsha saithifiki tshi ṱanganedzeaho tshine tsha vha tsha sisteme , u pfesesea zwavhuḓi na u tendisea . 
Mushonga wo randelwaho u tea u sainwa nga dokotela ;
Kereke dza maḓembe a u fhodza , u tou fana na Vhafunzi ( Pastors PFP Motsoeneng ( Mboro)),72Lesego Daniel,73 Chris Oyakhilome74na dziṅwe nnzhi dzi a khwaṱhisa zwa lutendo lwa vhuloi .
Zwibveledzwa na zwishumiswa zwo ṋetshedzwaho na u shumiswa zwi fanela u vha zwa khwaḽithi ya nṱha , zwo themendelwa nga SABS . 
U fhaṱiwa ha Ḽaborathori ya Beaufort West ho khunyeledzwa uno ṅwaha . 
Migaganyagwama u bva kha zwiko zwoṱhe i ḓo kovhelwa kha zwithu zwa ndemesa zwe ha tendelanwa ngaho . 
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou ḓinesa , ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu .
Kha vha khwaṱhisedze ndaulo yavhuḓi ya maitele a 
Kha vha ṋetshedze thundu zwi tshi elana na risithi dza u dzhia dzo tendelwaho . 
Magavhelo a masheleni na mbuelonyingwa dzi si dza masheleni dzi fanelwa nga u theliswa u ya nga fomuḽa , hu tshi katelwa na goloi dza mutholi , khadzimiso i si na nzwalelo kana ine ya vha na nzwalelo ya fhasi , na nnḓu dza u dzula . 
Nga murahu ha miṅwaha ya fumi ya nyaluwo ire fhasi , fulufhelo ḽa vhumatshelo havhuḓi ḽo vusuludzea fhethu huṅwe na huṅwe kha dzingu . 
Zwo sendeka kha vhuṱanzi ha ngudamvelele , vhuolathathu kha muvhili ndi vhutsila ha kale vhune ho itwa lwa miṅwaha ya maḓana yo fhelaho kha mvelele nnzhi u itela u khwaṱhisa ṱhalutshedzo nnzhi ho sedzwa u tenda kha vhurereli , vhuḓipfele , vhuḓiimiseli kha zwa lufuno , u khavhisa na vhuitatshiga . 
U vhofholowela hayani / kha yunithi dza u bebela ho sedzwa gumofulu ḽiṱuku ḽa R7 755 nga tshiwo
Pharagirafu ya ṱhalutshedzo ; pharagirafu ya mathomele / mvulatswinga ; pharagirafu ya mafhedzele / kufhedzele ;
Kuitele kana nḓila dza u ṱumanya CBP na IDP sa nḓila ya u ḓisa thikhedzo musi hu tshi khou shumiswa , u monithara , na u ela sa zwe zwa sumbedzwa kha gaidi ino zwi itwa hu na u ṱhogomela uri hu si vhe na u dovholola zwithu musi hu tshi itwa mishumoitwa ya u shumisa pulane , u monithara , na u ela .
Hezwi ndi zwone zwine zwa nnyita uri nga ḽi tevhelaho ndi ḓiwane ndo lindela mudzulapo zwawe tshiṱaraṱani , " vho ralo .
Ṱhanziela yavho ya u ṱola miri i tea u khwaṱhisedza uri :
( a ) Khwiniso ya idzo khethekanyo sa zwe zwa buliswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya D ;
U shumisa girama , mupeleṱo na ndongazwiga zwo teaho
Muhasho u nga ya wa ingamela fhethu ha mushumo u itela u ḓifusha nga u tevhedzwa ha milayo ya zwidodombedzwa . 
Kha vha ḓadze na u humisa fomo ya nḓivhadzo .
Sisiṱeme ya Afrika Tshipembe i ṱanganedza izwi na u dzudzanya ṱhanganelo ya maitele a zwa ndaulo na zwa poḽotiki u khwaṱhisedza uri khetho dza ndambedzo tshi livhana na zwa ndemesa zwa muvhuso na u khwaṱhisedza nga huswa vhulavhelesi ha zwa poḽotiki . 
6.6 Khabinethe yo tendela Mbekanyamaitele ya Vhuendi ha Zwikepe yo Fhelelaho .
Sa musi ro ḓo ṱanzielwa nga mvelaphanḓa yo fhambanaho miṅwedzini isi gathi yo fhiraho , Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa ndugelo dzau shandukisa SADC u khwaṱhisa zwi imiswa zwa dzingu , na tsikeledzo kha u khwaṱhisa samithi u dzhia nḓila yo khwaṱhaho na tshiṱirathedzhi tsha nyito ya u ṱanganya dzingu .
10.1.1 Thuso na inthaviyu zwi fanela u itwa maelana na vhashumi vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa zwikhala u itela ndivho ya :
Nzwalelo kha masheleni o bviswaho u bva datumu ye mbadelo ya nzwalelo ya badelwa i ḓo vhalelwa ya badelwa nga ḓuvha ḽe tshelede ya bviswa . 
U nanga mafhungo o teaho
Nahone kha riṋe milayo i khagala , vhathu phanḓa . 
Zwo ralo , ino bammbiri a i na themendelo i re khagala dza u vusuludza mulayo .
Ri tshi shumisana ri nga kona u wana thandululo dza tshoṱhe dzine dzi a konadzea .
U imela wadi kha mafhungo a no kwama CBP kha thimu dza u shuma dza masipala dza IDP .
Muṅwe wa vhaṋetshedzi o wana uri , nga u angaredza , mabindu , holosele kana vhaavhekanyi a vha ngo ombedzela na luthihi " ndondolo " ya zwishumiswa zwa u pakela khazwo zwa vhaṋetshedzi . 
Zwigayo zwi hulwane zwi anzela u ambedzana nga mitengo ya nṱha na dzibekhara ṱhukhu dzine dza renga zwiengedzwa u bva khazwo , zwine tshiṅwe tshifhinga zwa kombetshedza dzibekhara idzi ṱhukhu u shuma kha lukombo lwa mbuelo i sa konadzei u dzula i hone na u dzula i na vhukoni vhuṱuku . 
Konṱiraka i tea u ṅwalwa nga English . 
Mapfura a ndeme ndi zwiluḓi zwo ḓadzwaho zwi bvaho kha zwimela zwa vhulimi na lushaka lwa zwimela zwa ḓaka . 
Ngauralo zwino izwi zwa amba zwone ndi zwauri musi ndambedzo i tshi avhelwa kha zwa dzinnḓu , ndambedzo iyo i ḓo tshimbidzwa nga kha mavundu u ya kha muvhuso wapo . 
Zwiteshenari zwoṱhe(zwo odariwaho)zwo iswa zwikoloni phanḓa ha musi zwikolo zwi tshi vula nga ṅwaha muswa ?
Mbekanyamushumo ya Kushumele kwa Muvhuso ya 2014 - 2019
a ) Vhathu vha re na zwigidi zwi siho mulayoni na / kana gulu dzi khou phaḓalalaho , ho katelwa avho vhane vho no ita zwiito zwa vhugevhenga luthihi kana lunzhi;na
" ' Mulayotewa muswa ' zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1996 ' .
Phanḓa ha musi tsengo i tshi thoma , madzhisiṱiraṱa wa dzingu o takutshedza pfanelo kha vhaimeleli vha mulayo vha muhwelelwa , a ḓinangela uri u ḓo tou ḓiimelela . 
Masipala wa dzhia tsheo wa u pfulusa vharengisi vha tshiṱaraṱani wa vha isa fhethu ho itelwaho vharengisi .
Vhurangeli uhu vhu ḓo lingwa nga u thomiwa ha Mbekanyamushumo ya u Divhadza ya Khombekhombe ya vhashumi vha muvhuso .
Atikili dzi tevhelaho dzi a takadza nahone zwi nga konadzea vha nga lingiwa nga hadzo . 
Kha vha ṱalutshedze muṱangano .
Masipala uyu wo dzula na beisi ya ndaka ya themamveledziso ya kale ine hu sa tinyei i ṱoḓa u bviswa nga tshiṅwe tshifhinga , zwine zwi nga sia hu na u engedzea ha phimo hu hulwane . 
Ndi hafha hune vhathu vha nga wana mafhungo nga ha u fhaṱa nnḓu na u wana vhupfumbudzi ha zwikili , u shumisa tshomedzo u foroma zwidina , na hune vha nga hadzima tshomedzo dza u fhaṱa . 
Zwo ḓisendeka kha mawanwa aya a so ngo tou fhelelaho tshoṱhe ri vhumba kuṅwe kuhumbulele kwa ngoho , ku swikisaho kha thendo dzashu . 
Nungo dza muvhili ndi idzo nungo dzi itaho kha tshithu hu si na ṱhoḓea kana vhukwamani ho livhaho . 
Hu dovha ha vha na ṱhoḓea dzi re khagala dza nḓila dza vhuvhudzisi lwa u tumbula hunzhi ho sedzwa maimo a nṱha a u sa funzea u mona na lushaka . 
Mawanwa a madzhisiṱiraṱa ho sedzwa u sa londa a tea u tikedzwa . 
U ṅwala na vhagudi , ha tshigwada na ha mugudi e eṱhe
Vhulanguli na u konanya mishumo iyi ya ḽodzhisitiki khathihi na mishumoitwa zwi tea u dzula zwo lugiswa zwi tshi rangela u thoma ha kutshimbidzele kwa u pulanela wadi .
Tshanduko ya masipala , mveledziso ya zwiimiswa khathihi na vhuvhusi havhuḓi zwi shela mulenzhe kha u khwaṱhisedza dimokirasi yawo na u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha tshitshavha tsho ṱanḓavhuwaho . 
Khaedu dza pfunzo dzine ra livhana nadzo dzi ṱoḓa tshumisano na vhukwamani vhukati ha mihasho ya muvhuso . 
Mushumisi wa maḓi muṅwe na muṅwe muswa ane a sa tevhedze milayo ya Thendelo dza Nyangaredzo u tea u kwamana na vha Muhasho u itela ḽaisentsi . 
Naho zwo ralo , ro lemelwa nga u khwaṱha na vhuḓivhuedzi ha vhathu vhashu nga fhasi ha maga aya a konḓaho . 
Ḽa Afrika Tshipembe ḽi tama u vha na masiandaitwa avhuḓi kha u sikiwa ha Afrika ḽa khwiṋe na ḽifhasi ḽa khwiṋe . 
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho .
Afrika ḽa matshelo ndi ḽine ḽa hanedzana tshoṱhe na zwivhumbeo zwoṱhe zwa uri vhurereli vhune ha vha na zwa poḽotiki na vhurereli vhu sa itwi nga ngona . 
Matlou o bulwa sa ngweṋa ya Mutambi wa Afrika wa Ṅwaha wa 2009 nga Feḓaresheni ya Bola ya Afrika ( Caf ) .
Khaedu maelana na u vhiga ha ṅwaha dzi davhidzanwa nga kha maṅwalo a tshiofisi kha Vhaofisiri Vhahulwane vha Masheleni dza reriwa nga hadzo kha Foramu ya Dziakhauthenthe dza Masipala . 
( i ) Tshitshavha tshapo tshi tshi kwamiwa siani ḽa zwiṱoḓwa zwa mveledziso na zwa ndeme zwatsho
Mbalelanogumofulu ya matshilisano
Muphuresidennde vha ḓo fhindula mbudziso nga ḽa 11 Ṱhafamuhwe kha Buthano ḽa Lushaka sa zwe ra ḓivhadzwa roṱhe ; Kha khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , mbudziso kha Muphuresidennde dzi ḓo dzudzanyelwa ḽa 18 Ṱhafamuhwe .
Phemithi dzi ṋetshedzwa zwi tshi bva kha milayo yo tiwaho miṅwe . 
U rwelwa ṱari ha lushaka hu ḓo farelwa Mudavhini wa Sinaba ngei Daveyton kha Ḓorobo ya Ekurhuleni nga ḽa 29 Khubvumedzi 2017 .
zwa maipfi
U rwelwaṱari a si hone vhuyo , fhedzi ndi mathomo a lwendo nahone vhashumisani vha khou fara luvhilo . 
Nga murahu ha u waniwa mulandu ha muhwelelwa , fhedzi hu sa athu u pfukiselwa mafhungo khothe khulwane , madzhisiṱiraṱa wa dzingu o rekhoda zwauri o vha o siedza zwa u ḓivhadza muhwelelwa nga mbetshelwa dza tshigwevho tsha fhasisa . 
Naho vhaṅwe vhavho vho vha vho ḓiimisela vho vha vha sa fulufheli zwipikwa zwashu , vhaṅwe vho ḓiita u nga vho farekanea vha nga si kone . 
Masole a kale a Nndwa ya mbofholowo ,
U leludza vhugudisi vhu elanaho na tshumelo dza mutakalo wa forentsikhi kha vhalwadze vhoṱhe . 
U lambedzwa ha Thirasiti hu itwa nga tshelede ine zwa zwino i kha tshikolodo tsha Tshikwama tsha Nḓila ya u Haika ha Lushaka na tshelede yo kovhelwaho nga Phalamennde . 
Tshipiḓa tshine tsha konḓesa nahone tshine tsha ṱoḓesa tshifhinga tsha muṱangano ndi u dzudzanya .
Khothe yo amba uri zwigwevho zwa mabulayo a itelwaho u wana mushonga hu tea u rumelwa mulaedza wa uri vhavhulayi a vha nga konḓelelwi .
Mudededzi u tea u nanga mbudziso dzine dza elana na ngudo dze a dzudzanya dzo tetshelwaho tshifhinga tshenetsho .
Hu na u shanduka ḽifhasini ḽoṱhe kha u langa vhufamuraḓo ha tshihaḓu nga nḓila ya u ḓiimisela na u bveledza . 
Ri ḓo ḓivhadza u tholiwa ha Muofisiri Muhulwane , nga murahu ha u rula mushumo ha Vho Phakamani Hadebe .
I topola mafhungo a u pulanela mavu na mveledziso ane a dzhiwa sa a re na ndeme tshitshavhani tsha wadi .
o ) Vho Lehlohonolo Lucky Rabotapi ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Vhunzhi
U pfumbudza
Zwikepe zwi tshimbidzwaho nga fulufulu ḽa nyukiḽia kana zwine zwa vha na matheriala a radioakithivi nga ngomu , zwi a kona u ita tshinyalelo ya nyukiḽia , nga kha u ṋetshedzwa ha thendelo dza zwa nyukiḽia . 
Muthu a tshi khou bva mikota
DZA MUPO
Tshiṱitshi tsha 5 : Bola ya milenzhe - u ḓirivhula bola nga kha tswayo
Kha vha sedze tshiimo tshavho tsha mbingano online .
U dzhenelela ha ndeme kha u ita dzinḓila u mona na buloko dza mahaya zwo ṱangana na u engedzwa ha phaiphi dza u dzima mulilo zwo fhungudza vhukuma ndozwo ya mahaya zwa dovha zwa fhungudza vhukuma tshikhala tsha u vha khomboni . 
Mveledziso ya pulane ya u nzudzanyo ya zwikolobulasi u itela u kona u ṋekedza tshumelo kha vhupo uvhu . 
Dzi katela mushonga Zwa nḓevhe , okupheshinala therapi na therapi ya zwa u amba 100% ya mutengo wa Tshikimu
Khonadzeo - iyi thandela i nga konadzea ?
A si kale , tshivhalo tsha dzimagazini na dzidzhenala zwa ḽitheretsha tsho bvelela na u ṋetshedza tshikhala tsha u gandisa misi yoṱhe tsha vhaṅwali makone na vha thomaho na u sumbedza u nga vha vhakoni . 
Tshifanyiso 1 : Mbonalo ya kiḽasi ya nga murahu ABCDE FGHIJ
Hafhu , zwisumbedzisi zwi ṱuṱuwedza khanedzano kha khaedu dzine shango ḽo livhana nadzo na uri zwi shuma sa tswayo kha lwendo lwashu lwa u bvela phanḓa kha zwa mveledziso ya ikonomi ya zwa matshilisano.
7.1.3. MIKHWA
U fhindula mbudziso Oraḽa : Tshipitshi tshi so ngo lugiselwaho
Gireidi ya 8 : Ḽitambwa ḽa nṱha 2-3
Ḽo thomelwa u wana masheleni na zwiṅwe zwiko zwa vhutsila , mvelele na vhufa , na u alusa ṱhoḓea na mushumo wa sekhithara iyi kha domeini ya tshitshavha . 
Zwino sumbedzani kiḽasi yaṋu uri luimbo lwaṋu lu imbiswa hani zwenezwi ni tshi khou tshina .
Vhadzheneleloi vha fanela u kumedza pulane yavho kha pulenari .
Zwishumiswa zwa ndeme kha u swikelela ṱhanganelo na pfananyo zwi katela maitele a u dzhenelela ha vhathu , nyambedzano na vhashelamulenzhe , Pulane ya Ṱhanganelo ya Madzulo a Vhathu ya miṅwaha ya sumbe , na Vhupo ha Mveledziso ya Ṱhanganelo . 
U vhala Ipfiḽiḓivhiwa. o 2 U vha tshikoloni
1.2.2 Ndivho khulwane ya ḽiṅwalwa iḽi ḽa mbekanyamaitele ndi u livhanya sisiṱeme ya vhulamukanyi ya sialala na Ndayotewa .
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya chartered accountant i ambaho uri :
Ri ḓivha u bva kha ṱhoḓisiso uri mveledziso ya ḓivhaipfi ya vhagudi yo ḓisendeka kha vhunzhi ha zwe vha vhala .
3 . Tshumelo dza mirurela ya malatwa dzi fanela u itwa dzo badekanywa na ndisedzo dza madi khathihi na dzinwe tshumelo dza masipala .
Madalo a itwa nga ngomu ha mugaganyagwama u re hone nga ofisi ya mukhomishinari wa dzingu u itela u vhona na u khwaṱhisedza u khwinifhala ha u tevhedza . 
_______________________ khulwanesa
Mulayo u laula u kovhelwa kana u pfukiswa ha maṅwe mavu malugana na ane a vha o itwa mbilo ya vhuṋe nga muthu muthihi kana vhanzhi , fhedzi hu si na maṅwalo a vhuṋe o ṅwaliswaho malugana navho nga u tou ralo . 
Mbekanyamaitele dzo sedzaho thaidzo sa tsumbo , mbekanyamushumo dza zwidzidzivhadzi na zwikambi na mbekanyamushumo ya AIDS . 
U khwinisa u anda na vhunzani ha u monithara na tshumelo dza thikhedzo dzi ṋewaho zwikolo nga dziofisi dza zwiṱiriki , zwiṱuku nga kha tshumiso ya khwine ya e-Education .
6 U tambiwa ngafhi ?
Mapa wa vhu 27 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vho ri ri ḓo shumisa maanḓa a zwa politiki nga zwanḓa zwashu sa banga kha u kharanedzela vhatshena ngomu lwanzheni . 
Nḓila dzo fhambanaho hune nzudzanyo dzi nga ṋetshedza na u sikiwa dzo ṱalutshedza . 
Kha vha shumise tshipeisa fhedzi arali vho randelwa tshone , ngauri tshi nga engedza mvelelo u swika kha 50% .
Muthelo wa muvhuso wa vhukati u theliswa kha mbuelo i theliswaho ya ḽifhasi ḽoṱhe yo bveledzwaho nga khamphani dzapo dza Afrika Tshipembe , hu na thuso yo teaho u itela u tinya u theliswa nga huvhili . 
Vho Dhevendren Dharmalingam ( Mudzulatshidulo ) ;
Ma ḓi a ndeme a sa badelwi a itwa nga tshikalo tshiṱukusa tsha 6kl tsha maḓi nga ṅwedzi nga muḓi .
Hu si mvelele ya ḽifhasi ḽoṱhe , mvelele zwitshavha zwapo zwone zwiṋe . 
U guma kha ndingo nthihi ya maṱo nga muunḓiwa nga ṅwaha
Muṱangano wo sumbedzisa hafhu ndeme ya foramu dzi si dza tshiofisi kha u ṱuṱuwedza therisano dzo vuleaho na dza poḽotiki . 
U ḓivhea kha vhuimo havho na u humbula uri ndi fhindula hani
Zwiṅwe hafhu , dzingona kanzhisa dzi a kundelwa u dzhia akhaunthu dza vhaṋetshedzi vha si na mikhwa vha wanaho mbuelo na u sedzesa tshoṱhe kha vhavhuelwaho kha zwo bulwaho . 
Musi Phalamennde ya 1994 isa athu vha hone , vhuimeleli ha vhafumakadzi ho vha ho ima kha 2,7% , zwi tshi tevhela khetho dza demokirasi dza u thoma , vhuimeleli ha vhafumakadzi Phalamenndeni ha ima kha 27,7% .
Mililo yo tshinyadza themamveledziso , pfulo ya dovha bveledza mpfu dza zwifuwo ngei kha vhupo ha Mount Fletcher na zwipiḓa zwa Dzingu ḽa Chris Hani . 
Khumbelo ya thuso ya phungudzo ya tsiku
Mthatha yo bulwa sa Noudu ya Vhudzheneleli ha Vhuphuresidennde ha Nṱha vhu Ṱavhanyaho nga 2009 na uri vhudzheneleli uvho vhu ḓo sumbedzisa u salela murahu ha themamveledziso na khaedu dza nḓisedzo ya tshumelo , uri Mthatha i vusuludzwe lwa tshoṱhe .
Tshishumiswa tsha 4A na B tsha IDP : SWOT ya zwiṅwe zwigwada na zwiṅwe zwigwada nga vhushai / nga mbeu Tshiwo tsha 4 tsha CBP
Kha vha dzudzanye muṱangano u bveledza pulane ya ṅwaha nga ṅwaha .
Zwishumsiswa zwa muaro na zwa dzilafho na phurothesisi
Nga tshifhinga tsha ndaulo ya 2014 - 2019 tshivhalo tsha mvelelo tsho aluwa u ya kha 14 , ho ḓadziswa nga dziṅwe mvelelo mbili hafhu - tsireledzo ya zwa matshilisano na u fhaṱa lushaka .
thero dza nyambedzano
NAMBATEDZANI HAFHA
Tshipiḓa tshihulwane tsha vhathu vha sa shumi shangoni tshi na vhaswa . 
Zwi tshi ḓa kha zwi no hashelwa kha khavhamagabelo , u vanganya na u endedza na u phaḓaladzwa ha bonze ḽa maḓimalaṱwa zwi langiwa nga magabelo a no khou phoshola na magabelo a no khou sima u swika kha phendelashango . 
Arali izwi zwi siho , maḓi o kunaho u bva kha khontheina a fanela u sheliwa nṱha ha fhethu hune ha khou kunakiswa . 
Zwazwino nḓila ya u renga na u rengisa na sisiṱeme ya thendara i re hone zwi khou shanduka nga u ṱavhanya kha muvhuso . 
Vhabidi vha tea u vha vhuimo ha masheleni havhuḓi . 
Milayo ya tshikhala na tshiimiswa zwa zwivhumbeo zwa u vhumba hugaledzwa , na tshaka dza dzinnḓu , zwi nga ṱanganedzwa na uri vhukwakwani ha nṱha vhu nga swikelelwa hani . 
Zwiṅwe zwo fhambanaho : Zwithu zwine a zwo ngo katelwa mathomoni , u fana na mbilo i itelwaho vunḓu , ndozwo ya masheleni musi atshi renga a maṅwe mashango , u badela murahu na a ndaṱiso ya u fhelisa tshikolodo . 
Nga nnḓa ha theo ya mulayo ya muvhuso , tshitshavha tshi khou dovha tsha ṋea mutsiko muvhuso wapo uri u fhindule kha zwiteṅwa wa vhugevhenga . 
Hezwi zwi sumbedza uri zwithu a zwi gumi kha u sokou amba nga u shela mulenzhe , u vha hone ha tshikalo kana vhudzivha ndi mafhungo mahulwane nga maanḓa .
Masiandaitwa - masiandaitwa a kufhindulele kwavho o vha afhio ?
Mutheo wa zwa masheleni u sumbedza ngaganyo dza mbuelo ya muvhuso , ngaganyo dza kushumisele kwa masheleni , ṱhoḓea dza u koloda na mahumbulelwa malugana na mitengo ya nyingapfuma dza tshikolodo lwa tshifhinga tshilapfu . 
Ofisi ya Mulangavundu i ḓo ṋetshedza thuso yoṱhe ine ya ṱoḓea u itela u khwaṱhisedza uri tshumelo ya muvhuso i khou ṱanzwiwa vhuaḓa vhuṅwe na vhuṅwe . 
ha tshumelo
Nga u rekhoda notsi dza muṱangano dzo teaho vha ḓo khwaṱhisedza uri tshifhinga na u ḓinetisa malugana na muṱangano a zwo ngo tambisea .
U swika zwino , ho no itwa mushumo muhulwane kha u khwiṋisa Dathabeisi ya Vhaṋetshedzatshumelo ya Kapa Vhukovhela na u shumisa sisiṱeme yo fhelelaho ya zwa thengiso . 
Thambo ; dzhangili dzhimu , nz .
6 . Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya Vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli
2 . Adzhenda
Nḓila iyi i ṱoḓa zwauri tshivhalo tsha fhasisa tsha maga o khwaṱhaho ane a vha a ndeme kha u sumba nḓila kha maitele a u vhumba hugaledzwa a fanela u ṱalutshedzwa zwi khagala kha u pulane ya muhanga . 
Phambano nthihi fhedzi yo vha ya uri maṅwe madzina ha ngo dzheniswa kha muvhigo . 
U ita ndovhololo ya themba dzo ḓoweleaho dzi mathomoni a ipfi .
( 1 ) Khorotshitumbe ya vunḓu yo vhumbwa nga Mulangavunḓu na miraḓo i sa fhiriho 10 yo vhewaho nga Mulangavunḓu hu tshi tevhedzwa iyi khethekanyo .
u amba na muhasho wavho wa HR kana
Kha ḽeneḽi fhungo , muhasho u tea u wana nḓila ya u tikedza mbekanyamaitele ya u ṱanganedza thendara u bva kha mabindu maṱuku , sa izwi kanzhi izwi zwi tshi ita uri hu vhe na u engedzea ha mbadelo kha muhasho . 
Ri tshi inga , zwiitea zwoṱhe hezwi zwi ḓisa zwikhala zwa midia dzo fhambanaho , zwine zwa nga shumiswa kha u vhambadza mashango na u kungedzela zwivhambadzwa . 
Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi .
Sisiṱeme dza mvulelamufhe dzi tea u shuma huṅwe na huṅwe hune mishumo ifhio na ifhio i elanaho na u pennda nga u fafadzela ha itea hone kha lufhera lwa u fafadzela . 
U ṱola tshumiso ya maga o vheiwaho na zwitandadi na tshumisano siani la thikhedzo
Muvhuso wapo sa mutshimbidzi : Muvhuso wapo u nga fhirisa milawana ine ya tshimbidza mveledziso ya vhupo .
Kha vha ite khophi ya siaṱari iḽi uri vha rekhode mvelelo dzavho .
Ri ṱhonifha vhe vha shuma vha tshi itela u fhaṱa na u bveledza shango ḽashu ; na
Ndo amba na Miraḓo mivhili . 
U shuma sa muofisiri wa tshiimiswa tsha vhudzheneleli tsho khetheaho .
Magavhelo a sedzaho nyimele ndi mukovho wo tou dzudzanywaho u bva kha Muhasho wa Vhufaragwama ha Lushaka u itela u lambedza zwipikwa zwo tiwaho . 
Khombo yo kovhanywa nga Vhaṋetshedzi vha IT na Muhasho wa Vhashumi na vhuṋe ho wanalaho nga Muhasho wa Vhashumi . 
U ṅwala manweledzo a IDP i no shumisea i no ḓo shumiwa kha u pulanela wadi ;
Mbudziso dzi si gathi dzo vhudziswaho kha maanea a fhungo ndi dzi tevhelaho : 
Tshifhinga tsho avhelwaho u thetshelesa na u amba tshi ri fha ( 1 ) tshifhinga tshine tsha shumiswa mathomoni a ḓuvha na ( 2 ) nyito dzine tshipikwa tshadzo ha vha u thetshelesa na u amba .
( 5 ) Ṱhiraiengele i re tsini na thanda ya fulaga ndi ntswu .
Ndi ngazwo , sa tsumbo , u kuvhanganyiwa ha khumba dzi tshilaho na khoraḽa zwi tshi ḓo fheliswa , nga nnḓani ha nga fhasi ha nyimele dzo khetheaho . 
Tshenzhemo yashu kha sia ḽa thendelano vhukati ha vhanzhi yo engedze nga maanḓa khaphasithi yashu ya u pfesesa na u ambedzana nga nḓila ya vhukoni na nga i vhuedzaho na tshitshavha tsha ḽifhasi . 
2 . Thangelamulayotibe I topola foramu dzine dza tendela zwiimiswa zwo dzudzanyaho u thoma Mbekanyamaitele na/ kana u ṱuṱuwedza u sikwa ha mbekanyamaitele .
5.2.3 Mulayo wa Pfanelo dza Vhathu ndi yone thikho ya demokirasi Afurika Tshipembe .
Vhudzulo vhu pfadzaho vhu ḓo shumiswa u itela vhathu vha re na vhuholefhali hu tshi katelwa hune ḽaisentsi ya u reila ya ṱoḓea . 
Vhaṱoḓisisi vha humbula uri u wana dzhigiseni zwi nga vha huvhadza vhone ; 
Mbonalo dzi nga ho sa mbondo kana meme u mona na zwileludzi zwi thivha kuvhonele na u ṋekedza fhethu ha vhudzumbamo kha vhanevha nga vha vhatshinyi na nyito dza zwigevhenga . 
Thomani u ṅwala tshiṱori tshaṋu hafha kha siaṱari ḽa 3 .
Zwigwada izwi zwo vha zwi songo ita ndugiselo musi zwi sa athu u amba mafhungo o raloho kana u dzhia vhukando ho raloho . 
Ndumbo iyi na yone i lavhelelwa u sika mishumo zwi tshi elana na muhanga wa nḓila ya nyaluwo muswa wa muvhuso . 
Zwibviswa zwa Nnyi na Nnyi na Vhuḓifhinduleli ha zwa Masheleni a nnyi na nnyi a zwibviswa zwa vhubindudzi zwo sumbedzwa kha u pfumbiswa ha muhangarambo wa mavhigele a zwa masheleni a pfumbiswaho . 
" Yoo , ṋawa dza u ḓifha dzi bodoni . "
Heyi foramu i ṋetshedza tshiimiswa tsha therisano , nyambedzano na u ita tsheo yo ṱanganelaho vhukati ha tshitshavha na masipala , I ita uri hu vhe na khonadzeo ya vhudavhidzani na u ḓisa khonadzeo ya u ṱola pulane na kuitele kwa kushumisele kwa komiti ya wadi kha IDP .
Ri ṱuṱuwedza vhunzhi ha vhafumakadzi uri vha dzhene kha zwa vhulimi .
Vhaanewa vhahulwane vha ḓo vha vhonnyi ?
Ndeme dzi tea u tsitselwafhasi arali tshivhalo tsha okosidzheni yo ṋokaho tshi fhasi kana arali dziṅwe dza tokzini dza methala dzi hone . 
Hu na khonadzeo dza u wana masheleni u bva kha vhaṋei vha masheleni avha na vhaṅwe , dzine dza khou tandulwa . 
6.7.6 Tshumelo ya nḓivhadzo na maitele a khothe a tevhedzwaho kha khothe dza sialala 6.7.6.1 Nga murahu ha u fhela sisiṱeme ya demokirasi ntswa ya mapholisa a sialala vhe vha vha vhe vha ndeme u itela uri shumiswa ha tsheo
Kha vha dzhie phindulo kha tshigwada tshi re kha dzulo .
Vhatshimbidzi
Tshivhalo tshi re nṱha tsha maṱiraka ndi tshone tshi shelaho mulenzhe kha tshiimo tshi si tshavhuḓi tsha dzibada , zwa vhanga madindi . 
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa thikhedzo ya vha thusaho zwi ḓo ḓivhadzwa tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya .
Zwenezwo-ha , zwo tea uri hu vhe na pulane ya u khwaṱhisedza uri vhoṱhe vhane vha kwamea vha ḓivhe zwe zwa lavhelelwa khavho , uri vha zwi shuma nga nḓila-ḓe na uri ndi zwifhio zwi no fanelwa u itwa nahone lini .
Vhakolodi vhaṅwe
Vhulavhelesi ha khabinethe kha u shumiswa ha Muhanga wa Maano a Themo ya Vhukati ya 2014 u swika 2019 , ho ita uri nḓisedzo ya tshumelo i vhe khwine .
Arali vha tshi khou ṱoḓou renga zwibveledzwa zwa zwifuwo u bva nnḓa zwine zwi nga vha zwi na malwadze a pfukelaho kana zwiṅwe zwa phirela uri vha zwi vhuise fhano Afrika Tshipembe , mulayo u ṱoḓa vha tshi ita khumbelo ya u wana phemithi ya u renga zwifuwo nnḓa kha Mulangi wa zwa Mutakalo wa Zwifuwo .
Lufu lu tea u vhigwa kha muthihi wa vhathu vha tevhelaho :
Zwi tou vha khagala , vhuyiwa uhu vhu tea u amba u fhela ha vhushayahaya , u fhela ha vhushai , u fhela ha malwadze , ha vhushayamushumo , ha vhukonḓi na thambulo . 
Vhathu vha re na AIDS vha anzela u vha na malwadze manzhi o fhambanaho nga tshifhinga tshithihi . 
Ngauri ri ṱoḓa ndondolamutakalo ine ya lingana ya dovha ya vha ya vha khwine .
Ndivho ya maambiwa ndi u fha manweledzo a zwe zwa bvelela muṱanganoni , hu si rekhodo ya uri nnyi o ri mini .
Ri a tenda ro khwaṱhisa uri mitambo yo ṱuṱuwedza , hu si vhaṅwe vhaholefhali , fhedzi vhathu vhoṱhe u itela u bveledza vhudugambilu ha zwa mitambo sa tshipiḓa tsha nḓila ya vhuḓimvumvusi . 
Kha nyimele ya thandela ya masheleni na zwitakalelwaho : 
U livhanya na vhutshilo ha ene muṋe
Ndivho ya khonfarentsi ho vha hu u goḓombedza theo yashu ya nḓivho kha masheleni a matshilisano nga u ṱalusa dziṅwe dza mveledziso dza zwino na u ita mvetamveto ya vhubveledzi , na ya zwi konadzeaho . 
U kuvhanganya u bva kha mavunḓu , u khwaṱhisedza , u dzudzanya na u phaḓaladza mafhungo a lushaka . 
Pulane ya fhethu na maitele a i maga
Sofuthiwee ya muvhalelano i ṋetshedza mutheo u pfadzaho u khwaṱhisedza ndaulo ya vhuḓikumedzeli vhu shumaho . 
Vhaṋe vha ndaka dzo raloho kana vhane vha dzula khadzo vha nga vha vhe vhashai . 
Ndi mushumo wa tshivhumbeo u bveledza zwikhala zwo fhambanaho zwine vhathu na zwigwada vha ḓo kona u fhindula khazwo , nahone zwine vhuitwa ha vhathu ho fhambanaho ha ḓo kona u sima midzi . 
Ndi uri , musi dzikhamphani dza ndindakhombo dzi tshi nga tshadzha phimo dzine dza funa , vhafumakadzi vha dzulela u badela zwinzhi kha anyuwithi ngauri vha anzela u tshila tshifhinga tshilapfu . 
Makumedzwa o dzinginywaho o tevhedza masendelele a fanaho na a vha Amerika nahone o tikedzwa . 
Swayani bogisi ḽo teaho nga u shumisa X.
5.2.2 U phaḓaladza mafhungo oṱhe vho ḓitika nga mbuno hu si ni nga u tou humbulela .
Vhasaini vhoṱhe vha kha khunguwedzo ya thandela vha ḓo ṅwala thangela madzina dzavho hoṱhe he ha tshanduko . 
Mvelaphanḓa yo itwaho kha masia manzhi a muhasho ndi vhuṱanzi ha uri naho hu na khaedu dzo livhanywaho nadzo , muhasho u bvela phanḓa na u shuma . 
Kanzhi , khuḓano dzi thoma musi hu tshi levhelwa vhashumi vha vhafumakadzi nga vharengi vha vhanna . 
Zwipiḓa zwa senthe zwi ḓo ṋewa luafhulelo . 
Muhasho u kha maitele a u thoma Komiti ya Ndangulo ya Khombo zwi elanaho na ṱhoḓea dza Muhangarambo wa Ndangulo ya Khombo kha Sekithara ya Nnyi na Nnyi sa zwo vhewaho nga Gwama ḽa Lushaka . 
Khothesheni i re kha ṱhohoṅwalo ine ya ṱalusa dzina ḽa pfungavhuṋe ya tshibveledzwa i tea u ṋetshedzwa . 
Ndi dzhiela nzhele u livhuwa hanga Vho Trevor Phillips vha United Kingdom , Muofisiri Mulangi Muhulu wa kale wa Ḽigi ya Phrimia , kha u ita tshifhinga tsha u ḓa Afrika Tshipembe u itela fhedzi u tou ṋea vhuṱanzi phanḓa ha khomishini . 
Zwirendo , nyimbo na raimi .
SISIṰEME YA NDANGULO YA KUSHUMELE KWA MASIPALA I KATELA MUHANGA WA KUSHUMELE U ṰALUTSHEDZAHO NA U IMELA URI MUTEVHEṰHANḒU WA MASIPALA NA PHUROSESE YA U PULANA KUSHUMELE , U ṰOLA , U KALA , U SEDZULUSA , U VHIGA NA U KHWINISA ZWI ḒO ITWA , U DZUDZANYWA NA U LANGULWA , HU TSHI KATELWA U SEDZA MISHUMO YA VHATAMBI VHO FHAMBANAHO .
Tshanduko kha ḓana vhukati ha mahoḽa na ṋaṅwaha kha kotara nthihi
1.4 Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ita khuwelelo ya uri u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana hu khou bvelaho phanḓa kha hu fhele .
Kha vha humbule nga muṱangano we vha vhuya vha u dzhenela vha dubekanye zwithu zwo bvelelaho kha u tshimbidza muṱangano wonoyo , vha thome kha ḽiṅwalo ḽa u ḓivhadza muṱangano , na kutshimbidzele kwa muṱangano .
Ino thebulu i sumbedza u shela mulenzhe ha sekhithara kha vhupo ha masipala wa Prince Albert . 
Nyendedzi ya ḽiga nga ḽiga ya u wana zwitatamennde zwavho zwa mobi Maga a tevhelaho a ḓo vha endedza u ya kha u swikelela mbilo dza vhone vhaṋe na zwitatamennde zwa mbadelo nga u tou puṱedza fhedzi .
Nḓila ine vhathu vha vha na vhushaka na , u shumisa na u ṱhogomela vhupo u itela ndivho dza matshilisano , zwa mvelele na zwa ikonomi i ḓo sumbedza nḓila ya khwaḽithi ya mupo . 
A hu na manweledzo nyangaredzi o dzudzanywaho ; nga u fhulufhela uri tsumbamafhungo yo dodombedzwaho i ḓo ita uri zwi re ngomu kha muvhigo zwi ḓo swikelelea nga u ṱavhanya . 
( d ) u ṱanganedza phethishini , vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo .
Arali zwo bulwaho zwi khou itea kha vhone kana muṅwe muthu ane vha mu ḓivha , vha nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo .
Ndi a ṱanganedza tshivhumbeo tsha vhathu vha Afrika Tshipembe , fhedza ri tea u ḓivhudzisa uri ndi u swika ngafhi hune ra ḓo tevhela ndeme ya nyimele iyi . 
U ya nga ha sialala , vhualamelo vhu a shumiswa u londota dzitshetshe dzo bebwaho dzi songo swika na dzine tshileme tshadzo tsha vha fhasi uri dzi vhe vhana vho khwaṱhaho vha re na mutakalo . 
Sa zwo bulwaho murahu , milayo yoṱhe i na mveledzwa iṅwe kana dziṅwe kha mveledziso . 
U vhala vhe vhavhilivhavhili / na u vhala a eṱhe Nyito dzi elanaho na u vhala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe lwa minethe ya 20 ngeno zwiṅwe zwigwada zwi tshi khou dededzwa nga mugudisi kha u vhala .
Dzimbalombalo kha mafhungo aya dzi kha maitele a u ṱanganywa . 
Hedzi nyito dzine mugudi a shuma e eṱhe dzi tea u fhambanyiswa u itela u swikelela vhuimo ha vhukoni ha vhagudi vhoṱhe .
Hu na ṱhoḓea hafhu ya u dzudzanya vhalimi kha mafhungo a sa elani na mveledziso ya mabindu maṱuku . 
Naho zwo ralo , mbuelo dzo ṋekedzwaho nga dzilafho dzi tea u vha dzo sumbedzwa u itela u kunda khohakhombo mishonga iyi i sa athu u ṋekedzwa ḽaisentsi , u randelwa na u phaḓaladzwa u ya kha vhalwadze . 
zwiimiswa zwine zwa shuma sa ndangulo ya mundende ( tsumbo , dzangano ḽa matshilisano ) .
Thendelano , dze dza sainiwa nga muvhuso , mabindu na vhashumi nga ha thengo ya zwishumiswa , mveledziso ya zwikili , pfunzo ya mutheo na ikonomi i sa tshikafhadzi mupo , zwi khwaṱhisedza tshipikwa tshi fanaho na vhuḓiimiseli ha u fhaṱa heḽi shango .
Samithi yo sedza kha u shuma ha Tshiṱirathedzhi tsha SADC tsha zwa Nḓowetshumo na Mapandendedzi u itela u ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na mveledziso kha dzingu .
Khanedzano nga ha dzangano ili dzo vha khulwane nahone dzo tea u vha nga u ralo . 
Afrika Tshipembe ḽi na zwivhumbeo na zwiimiswa zwo fhambanaho zwine zwa tikedza u tsireledzwa na mveledziso ya dzinyambo . 
Kha Tshipitshi tsha u Vula tsha Lushaka , Phuresidennde vho sumbedzisa uri iṅwe mveledziso ine ya tea u khwaṱhisa Khaphu ya Ḽifhasi ndi u thomiwa ha themamveledziso ya khasho ya didzhithala na nḓisedzo ya siginala ya zwirathisi . 
Luvhengelambiluni ndi muhumbulo wo tou anganyiwaho u thoma kana wa dzhia sia , u nga ṱalutshedzwa hafhu sa vhudifari vhu si havhuḓi , khumbulelo ya thungo kha muthu kana kha pfanelo dza muthu .
Muphuresidennde Vho Zuma vha ri hu na fulufhelo ḽa u engedzea ha uri mafhungo a kale a khuḓano na u sa vha na vhudziki kha Dzingu ḽa Great Lakes a ḓo tandululea .
U ḓivha mutevhe wo ṱanḓavhuwaho wa abriviesheni , tsumbo , akhironimi , inishiaḽizesheni
21 . U phasiswa ha milayo i ṱoḓiwaho nga Mulayotewa muswa
vhuḓifulufheli na vhukoni kha u shuma kha nyimele iṅwe na iṅwe ya tshimbalo hu si na u thivhelwa nga nyofho ya Mbalo ;
Khonadzeo ya u thoma mekhenizimu wa masheleni a dzingu na mveledziso hu tshi khou dzhielwa nzhele ṱhoḓea ya phetheni ya fhethu ha baḽantsi nnzhi ya mbulungo ya masheleni ndi fhungo ḽihulwane . 
Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi .
Vho pfuka mulayo kana vho kundelwa u tevhedza mbetshelo dza Mulayo wa Fertilizers , Farm Feeds , Agricultural Remedies and Stock Remedies Act , 1947 ( Act 36 of 1947 )
U itela u kona u thivhela malwadze na u fhungudza vhuleme vhure hone zwino ha malwadze , kha hu shume zwiṱirathedzhi zwi sedza zwiṱuṱuwedzi zwa zwa matshilisano na ikonomi sa pfunzo , vhushai , na vhudzulo khathihi na tshumelo dza zwa mutakalo dzo khwiṋiswaho u itela mvelelo mbuya . 
U tshimbidza u dzhenelela ha tshitshavha kha kutshimbidzele na zwiimiswa zwa demokirasi .
Vhuimo ha vhulanguli na thikhedzo ya PD yo ṋetshedzwaho tshikolo .
Itani thiki kha dzo tsireledzeaho dza u ya tshikoloni .
U ṅwalwa ha tshibveledzwa tshipfufhi tsha vhusiki , hu tshi katelwa kushumisele na fomethe / tshivhumbeo
A hu na tshishumiswa , fhedzi-ha vhaimeleli vha komiti dza wadi vha tea u shela mulenzhe kha kutshimbidzele kwa thandela ya wadi
U thoma u vhona ndaka dzine dza sudzulusea : Ndaka dza pfuma dzi rekhodiwa kha tshiḽipi tsha tshiteṅwa tsha mutengo . 
Memorandamu wa Thendelano dzi tevhelaho wo sainwa : nyanḓano ya mapholisa , u vhulunga bayodaivesithi na ndangulo khathihi na khorido ya Vhuendi ya Lamu-Port Southern Sudan-Ethiopia .
Iyi yuniti ya ṱhalusa magudwa yo itelwa vhathu vha shumaho kha sekithara ya muvhuso .
Milandu ine ya si vhe ya vhugevhenga , tsumbo , ṱhalano , u lifhelwa tshelede kana u fariwa hu si ho mulayoni , nz
Tshumelo ya nnyi na nnyi i tea u ṋekedza lwa ikonomi nahone lu pfadzaho u itela u ṋea vhadzulapo ndeme ya khwiṋesa ya masheleni
Ri khou shuma nga mafulufulu manzhi u lwa na zwigwada zwo dzudzanywaho , na zwiitei zwi re hone zwino u mona na Durban , ngauralo , zwi sumba vhuḓiimiseli hashu kha hezwi . 
4.79 Zwi khagala kha ndango ya muvhuso fhedzi kha vhathu a zwo ngo dzula zwavhuḓi uri muthu a tou langulwa na kha zwine a tea u renga .
A zwi nyamisi , fhedzi ri nga ita zwa khwine . 
Naho ro sedzesa kha mveledziso ya vhudavhidzano a ri nga dzhieli fhasi dziṅwe ṱhoḓea . 
Ngeno hu na uri ḽeveḽe dza nṱha dza nyaluwo ya ikonomi dzi a ṱoḓea u vula nḓila ya u sika mishumo , ezwi nga zwoṱhe a zwo ngo eḓana . 
Tshenzhelo ya u shuma na ndaulo ya thundu zwi engedza ndeme . 
Milaedza ya ndiliso
U swikelela izwi , vhubveledzi na mishumo zwi tea u bvela phanḓa na u engedzea .
Mulayo uyu u ombedzela ṱhoḓea ya u topola nga u ṱavhanya na nga nḓila yone musi tshumelo dzi tshi vha dzi fhasi ha tshitandadi tsho fulufhedziswaho na u vha hone ha kuitele kwa u tandulula nyimele . 
Ndi nga kha vhuthihi hune bono ḽashu na miloro yashu zwa ḓo ḓivhea ngazwo . 
Arali khumbelo yo ṱangaṋedzwa , zwenezwo iṅwe mbadelo ya tswikelelo i fanela u badelwa u itela u ṱoḓa , u lugisela , na u bveledzulula khathihi na tshiṅwe tshifhinga tshe tsha pfuka awara dzo randelwaho dza u ṱoḓa na u lugisela rekhodo u itela uri dzi wanale .
Zwa zwino , senthara dza khothe ndi mimodele yo vhulamukanyi ho ṱanganelaho kha nyito . 
3 . Tsheo dza ndeme dza Khabinethe
Hu na tshaka dzo fhambanaho dza mithelo .
U shuma mushumo nga nḓila yo tsireledzeaho zwi ḓo dzhiwa zwi zwa ndeme nahone mushumo woṱhe u ḓo shumiwa hu tshi khou tevhedzwa milayo na ṱhoḓea dzoṱhe dzo teaho , nahone Vhorathendara vha tea u ta mutengo wa Thendara ngauralo . 
Infḽesheni i re fhasi , phimo ya thengiselano ine ya sa ḓure , na u gonya ha u bindudza ha sekhithara ya phuraivethe na zwa mishumo ndi zwa ndeme kha mvusuludzo yo khwaṱhelaho . 
Thikhedzo ya zwibveledzwa na thekhinikhaḽa yapo i khou wanala kha mashango aya . 
Mushumo wa u thivhela une muṱa wa nga u ita u fanela u pfeseswa zwi tshi hanedzana na siangane iyi . 
Muhasho na wone u kati na mbekanyamushumo ya u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha vhanna kha mutakalo wa zwa mbebo na kha u thivhelwa ha khakhathi dza miḓini . 
( 1 ) U THOMIWA HA ZWIVHUMBEO ZWA QLTC
Thouni , kubviselwe kwa ipfi , luvhilo , u ṱanganya maṱo , kuimele na ngafhadzo
U pfesesa na u shumisa thangi dza madzina u wana tshivhalo tshao ( tsumbo bugu dzibugu )
1 / 4 C Tsaukanyo ya zwiimiswa
Bugupfarwa ya Batho Pele i ṋetshedza vhalanguli vha kushumele mafhungo ane a vha konisa u shumisa maitele a nḓisedzo ya tshumelo a mutheo .
21222 Lwendo lwa tshikolo lwa vha takalelaho zwikhokhonono
U dzhielwa nṱha ha zwiwo zwi nga bvisela khagala zwiitisi zwa uri ndi ngano mupoti wa mulandu o pandelwa na u konisa muthu u vhona uri u pandelwa uho ho vha hu songo tea na kathihi na . 
( i ) Vharumiwa vhaṋa vha tshoṱhe u ya kha Khoro ya vouthu dzi si fhasi ha dza vunḓu dza rathi ;
Tsinga khulwane dza bada dzi no nga firiiweyi na bada dza ḽeini nṋa a dzo ngo tea tshumelo dza mabisi nahone dzi tea u shumiswa kha tshumelo dza u tsitsa vhanameli tshihaḓu na tshumelo dza luvhimba . 
Luswayo lu sumbedza tshumelo kana thundu dza khamphani hanone lwa ita uri dzi sa fane na tshumelo kana thundu dza iṅwe khamphani .
Hu ḓi vha na u ṱavhiwa huṱuku ha miri ya miberegisi , mipiere , phurini na gwebere . 
U ita nḓowenḓowe
Ndaela i na thikho ya ndeme ya vhushaka ha dzitshaka na mashango manzhi . 
tshiitisi tsha khumbelo
U bvisela khagala hu si na thendelo na / kana u shumisa zwi nga swikisa kha vhuḓifhinduleli ha siviḽi kana ha vhugevhenga . 
Kha maṅwalwa maṅwe a zwino ipfi ḽa ' vhuḓifari vhu sa ṱanganedzei ' ḽo shumiswa nga nṱhani ha u vhuṱumanyi ha ipfi ḽa u guda zwivhangi na lushaka lwa malwadze na malwadze . 
Tshanduko khulwane kha zwa maraga ya zwa mushumo yo ita uri vhashumi vha sudzuluwe u bva kha mushumo wa inifomaḽa kha zwa vhulimivhufuwi vha ye kha sekhithara ya zwa tshumelo dza inifomaḽa . 
Mimakete ya ndingano yapo i bvela phanḓa na u sumbedza mbuelo dzavhuḓi , fhedzi na u engedzea ha tshanduko dzi iteaho nga u ṱavhanyedza hu songo lavhelelwa u ya mafheloni a 2007 . 
Kha u kovhekana ha magavhelo a nyaluwo hu tea u vha ho ṱangaṋwa na u tavhanyedziswa ha nḓisedzo ya ndinganyelo , ho ṱanganyiswa na u maanḓafhadziswa ha vhathu vharema .
Muhasho wo ḓidzudzanya wone uṋe nga kha mbekanyamushumo iyi na u ṋekedza ndaela i re khagala kha madzingu oṱhe u shandukisa hu na mvelaphanḓa u itela u dzhenisa vhabveledzi vhanzhi vhapo na vhaṋetshedzi . 
Tshiṋoni tsha muṅwaleli ( secretary bird )
Kha dziṅwe nyimele u elela na khonadzeo zwi nga si tiwe u swikela ho no ṱanganedzwa u dzhiela nṱha . 
U khwinisa thikhedzo ya ndaulo kha Komiti ya Vhusimamulayo u vha konisa u shuma mishumo yavho ya ndayotewa . 
shuma mishumo ya mulayo na u ita ho sedza madzangalelo a tshikolo ;
A hu na khwiniso kha kana u pambuwa u bva kha maṅwalo o bulwaho hune ha ḓo vha ha vhukuma nga nnḓa ha musi ho dzheniswa kha shedulu iyi . 
" Madalo a GP a sa fheli kha muṋetshedzi are kha netiweke fhedzi " i sumbedza uri vha nga shumisa tshumelo dza GP musi hu na ṱhoḓea tenda vha ya kha dokotela wavho o nangiwaho are kha netiweke .
Prof Vho Mvuyo Tom - ( Mudzulatshidulo ) ;
Zwiiṱirathedzhi zwa musi u sa athu u
Vhone na mufarisi wavho vha tendelwa u wana phemithi ya vhudzulapo ha tshoṱhe arali vho dzula Afurika Tshipembe ho sedzwa phemithi yavho ya mushumo lwa miṅwaha ine aiho fhasi ha miṱanu .
u shandukisa pulane dza u shuma nge ha vha na tsedzuluso yadzo
Vhuṱoli ha maitele a u pfukisa ndaka kha vhuponi hu theliswaho zwiṱunḓwa na dzioditha hu nangiwa thungo hu hoṱhe nga Vhusevhi ha Bindu . 
Themamveledziso i ngaho yeneyo ndi khulwane nahone i a ḓura , na uri i ḓo ṱoḓa vhubindudzi vhu re na vhuṱumanyi u ya kha mihasho yoṱhe .
Muhanga wo tewa kha u wana zwikili , u fanela ha vhukale na mafhungo a lushaka a fanaho na u fhambana nga mvelele , pfanelo dza vhathu , mafhungo a mupo , u fhaṱa lushaka , vhufa na u lingana ha maanḓa vhukati ha mvelele dza ḽifhasi na dzapo . 
Zwishumiswa izwi zwo kovhanwaho a zwi tei u u vha zwo ṱanganywa lu fareaho kha zwikolo zwone zwine fhedzi zwi tea u dzulela u swikelelea zwo leluwa - i sa fhiri mutshimbilo wa minetse nyana . 
Ho shumiswa maitele a u khwaṱhisedza akhauthu ya bannga . 
Muvhuso wa tshifhinga nyana wa Burundi , mahoro a poḽotiki , madzangano o ḓiṱamaho na zwitshavha zwa vhadzulapo vho dzhenela kha u fhaṱa mulalo na mbuelano ya lushaka . 
U shumisa maipfimasumbedzi ( key words ) na ṱhoho dza mafhungo kha u wana mafhungomatsivhudzi maṅwaloni asi a khumbulelwa .
Kanzhi mveledziso ya zwithu izwi na zwileludzi zwo ṱumana na zwiko zwa maḓi , zwine zwa ita uri hu vhe na ndeme ya tshumisano na u pulana ri roṱhe . 
Nga u tou angaredza , reithi dzapo dzi nga ṱalutshedzwa sa mithelo ya u tou kombetshedzwa nga mulayo , ngauri mbadelo dzadzo a dzi ḓisi vhushaka ha mbambedzelano vhukati ha mutheli wa ha masipala na muṱanganedzi a re masipala kha tsumbo heyi . 
Vhathu vha lavhelelwaho u shumisa website ndi vhadzulapo vha Afrika Tshipembe masiani othe a shango , mabindu kana madzangano a Afrika Tshipembe , na madzangano na vhadzulapo vha ma'nwe mashango vha todaho tshumelo dza muvhuso wa Afrika Tshipembe .
Phurofeshinala dza ndondolo ya mutakalo dzi hone u ambedzana nga ha ḓivhazwakale ya mutakalo wavho na vhone na u ita ndingo dza u ṱhaṱhuvha dzilafho .
Zwiṅwe zwithu zwi fanaho na muvhala / murafho , vhuimo ha zwa u tshilisana na vhukale na zwone zwi kwama nḓila ine vhafumakadzi vha dzhiwa ngayo .
Kha tshipiḓa tshihulwane , furemiweke dza ṱhalutshedzo dzo tikaho mveledziso dzi bva kha thyiori ya ikonomi khulwane ya dzitshaka , ngeno thasululo dzo dzinginywaho dzi dzapo na dza nyimele yo tiwaho . 
( a ) randelwa nga mulayo wa lushaka ;
Nga tshifhinga tsha nyambedzano , vhathu vho rumelana zwiga zwe ṱhalutshedzo dziṅwevho dza vha dzo nambetedzwa . 
Ni vhona u nga vhusunzi vhu a vhavhalelana ?
Miraḓo ya tshitshavha na vhone vha na vhaimeli kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dzhenela vhuṱambo uhu vhu re na ndeme kha u ṋea lushaka lwashu tshivhumbeo .
Kha vha shumise kubadelele ku tevhelaho u badela SARS :
Yo bviswa nga : Muhasho wa zwa Vhudavhidzani
Thirasiti yo khetheaho ndi thirasiti yo itelwaho fhedzi mbuelo ya muthu ane a lwala vhulwadze ha muhumbulo kana vhuṅwe vhuholefhali ha muvhilini ho kalulaho . 
Hezwi zwi ḓo isa phanḓa kutshimbidzele kwa u shumiswa ha NDP .
U shaea ha vhugudisi na tshenzhemo , masheleni o fhimiwaho , nga maanḓa kha zwileludzi zwa ndondolo ya mutakalo ya vundu , na u shaea ha vhukoni kha ḽevele dza vhulangi , zwo dzhenelela kha tshiimo tshi sa takadzi tsha ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Vhugudisi ha vhaṋetshedzi vha mutakalo kha zwa ndangulo ya u maanḓafhadzwa ha zwipondwa na makhaulambilu vhu khou bvela phanḓa . 
2.2.4 Mulayo wa Sisiteme ya Masipala wa 2000
Madzuloni azwo , ri khou xeletshelwa nga vhathu vha ndeme na vhukoni . 
Izwi zwi dovha hafhu u khwaṱhisa u thomiwa ha Adzhenda 20130 ya Mveledziso i Vhuedzaho , ine ya ḓo thusa vhukuma kha u tandulula khaedu tharu dza tshaeho ya mishumo , vhushai na u sa eḓana .
Khaedu i na masia mavhili
Hezwi zwo vha ( nahone zwi kha ḓi vha ) maga ane a shumisa zwa matambwa , u shela mulenzhe ha vhathetshelesi , u vhuisa mihumbulo nga ha u tambudzwa ha vhukuma na ḽiṅwalwa ḽi songo lugiselwaho ḽine ḽa amba ngoho nga ha vhutshilo . 
Zwiṅwe hafhu , vhunzhi ha vhana ndi zwipondwa zwa u pfuluswa nga khani nga ṅwambo wa khuḓano ; 
( 5 ) Muthu a nga voutha fhedzi kha khetho dza masipala arali muthu onoyo o redzhisiṱariwa kha tshenetsho tshipiḓḓa tsha masipala tsha mutevhe wa vhakhethi vhoṱhe vha lushaka .
Mulayotibe wa Pfanelo u katela pfanelo dza u tshilisana na ikonomi , u fana na pfanelo ya u dzula kha vhupo ha mutakalo wavhuḓi , u kona u swikela vhudzulo havhuḓi , u swikela tshumelo dza ṱhogomelo dza mutakalo na u vha na zwḽiwa na maḓi zwo eḓanaho .
Ndi zwa ndeme uri vhufhura na vhuaḓa zwi khou lwiwa nazwo . 
Vhukati ha zwiṅwe , hezwi zwi katela u khwaṱhisedza uri maitele a nyavhelo o vulea lwo linganaho nahone o dzudzanyea , nahone a tshimbidzwa lwa poḽitiki , u itela uri vhuvhekanyandeme ha vhukuma u mona na vhushai na mveledziso hu katelwa nga nyavhelo . 
Iḽo ḓuvha !
Puḽane dza mbuelo dza vhukuma dzo vha khaedu kha tshanduko dzi dovhololaho kha mimakete yoṱhe ya fhano hayani na ya nnḓa . 
Shumiswa kha
Kha u bvela phanḓa na u ṋetshedza basa , vhadzulapo u bva kha uno ṅwaha vha ḓo kona u ita khumbelo ya Garaṱa ya Smart ID ntswa kha bannga dzavho dzapo nga kha vhushaka vhukati ha Muhasho wa Muno na dziṅwe dza bannga kha shango .
Hu na zwidodombedzwa nga vhuḓalo ri tshi ya phanḓa na Gaidi , siani ḽa phurosese ya u aphureisa .
Nga murahu ha miṅwaha miraru :
Kha vha ṱalutshedze uri soshioḽodzhi ndi mini na uri zwivhuya ndi zwifhio zwa u guda thero iyi ; 
Khoudu ya vhuḓifari ya mapholisa na khoudu ya vhuḓifari ha phurofeshinala zwi tea u tshimbilelana na u hudzwa mushumoni na ndaṱiso kha tshumelo .
Mukonanyi wa wadi o tholiwaho nga muraḓo wa khoro ya wadi u fanela , sa tshipiḓa tsha tshumelo ya u tou ḓikumedzela kha tshitshavha , u kona na u ḓiimisela u thusa kha ndaulo ya wadi . 
Gumofulu ḽituku ḽa R24 308 kha zwishumiswa zwa dzilafho na zwa muaro nga muṱa kha miṅwaha mivhili ( zwo fheliswa)* nga muunḓiwa nga ṅwaha
Mbekanyamushumo iyi i ṋetshedza tshumelo dza mbekanyamaitele na ṱhoḓisiso . 
U ḓivha raimi na mutevhetsindo
Tshiimiswa tsha Mbambadzo ya Maḓi tshi ḓo bvela phanḓa na u thoma thandela dzi tevhelaho dza themamveledziso : 
Ndivho ndi khwaṱhisedza uri hu na maitele nyangaredzi a khohakhombo na khwaṱhisedzo hu si na ndovhololo kana khonadzeo ya mavhaka kha khwaṱhisedzo . 
U engedza tshivhalo tsha zwikolo zwi shumisaho zwavhudi Phoḽisi ya Pfunzo i katelaho vhoṱhe na u swikelela dzisenthara dzi nekedzaho tshumelo dzo khetheaho .
Ndi vhuṱumani vhukati ha mukhantseḽara na tshitshavha .
Vhana vha sa athu bebwa vha nga wana Eidzi u bva kha vhomme avho
O balelwa na u eḓela nga mulovha wa hone .
( 2 ) Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u tea u vhea Vhafarela Vhahaṱuli kha dziṅwe khothe nga murahu ha musi o kwamana na Muhaṱuli Muhulwane wa khothe ine onoyo mufarela Muhaṱuli a ḓo shuma khayo .
Thomani u ṅwala nga zwa ṋamusi .
Ṱhoḓea ya u engedza u kuvhanganywa ha malaṱwa , u endedzwa ha malaṱwa , tshumelo dza u shuma na u laṱa u ya kha vhuimo vhu ṱanganedzeaho kha zwitshavha zwoṱhe , khathihi na u ṋetshedza tshumelo dza ndangulo ya malaṱwa kha shango nga u angaredza . 
Kha vha ntendele ndi dzhie itshi tshifhinga ndi tshi tamela mashudu zwi tshi bva mbiluni u ya kha Mama Rebecca Kotane , mufumakadzi wa mufaragwama muhulwane wa ANC wa kale , Vho Moses Kotane , na muṅwaleli muhulwane wa SACP , vhane vha ḓo fhedza miṅwaha ya 100 nga Swondaha nga ḽa 12 Luhuhi .
Makumedzwa a ṱhuṱhuwedzo ya ndivhotiwa na pulane dza u shumiswa ha matshimbidzele na ndaulo . 
Mbekanyamushumo ya fomaḽa ya u Linga ya Gireidi dza 4-6 i na mishumo ya sumbe ( 7 ) ine ya ita 75% ya maraga dza u phasisa na mulingo muthihi wa mafheloni u itaho 25% ya u fhedzisa .
Mushumo
6.4 Nḓivhadzo ya tsheo DPME i nga khwaṱhisedza tsheo ya u thoma i no khou itelwa khaṱhululo,kana vha ita iṅwe tsheo vhudzuloni ha ya kale .
Yunitsi dzi tevhelaho zwa zwino dzi hone , hu tshi katelwa na Cape Town . 
Gwama ḽa Lushaka , hu na thuso ya masipala , ḽo thoma Tshiṱirathedzhi tsha Ndangulo ya Khombo na Mbekanyamaitele . 
U vhona uri hu na u shumiswa ha thandela na u vhuisa masheleni ; 
Engedza mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha kha vhasheli vha mulenzhe vha miḽioni nthihi nga 2015 na miḽioni mbili nga 2020 .
Arali dokotela a ṱola kana u lafha muṅwe vhulwadze vhune a humbulela uri o vhu wana mushumoni , dokotela u fanela u vhiga mulandu kha mutholi na kha Tshipikiṱere Muhulwane .
U shumisa luambo nga nḓila ya teaho ( u dzhiela nzhele maipfi a re na ṱhalutshedzo dzi re khagala na dzo dzumbamaho na uri lu na ṱhalutshedzo na milaedza yo dzumbamaho , tsumbo , u vhona nga sia ḽithihi , luvhengela mbiluni na lutamo zwa muambi )
Ri khou ya u thoma senthara dza u tikedza mabindu maswa maṱuku u ṋetshedza vhaswa vho ḓiimiselaho u ita zwithu zwine zwa ḓo vha thusa u thoma mabindu avho na ngeletshedzo dza zwa thekhinikhaḽa na zwa masheleni musi vha tshi thoma nyendo dzavho .
Tshipiḓa hetshi tsha mulayo tsho vha thero ya nyito ya khothe lwa miṅwha minzhi . 
Vha nga pfa -
99. U kumedzwa mishumo
River game - ndugiselo na u tshimbidza
Vhasidzana vha fhasi ha mimwaha ya 16
Kha ri sedze tshifanyiso ri ambe nga zwine ra khou vhona .
khumbelo ya fhethu kana thanziela ya thengiso , i vidzwaho DE 29
Kha nyimele nnzhi , hu vha hu na kuvhonele kuthihi kana kwo vhalaho kwa zwa vhurereli kana kwa shango tshikoloni .
Tshitshavha tsha Afrika Tshipembe nga u angaredza tshi tea u vulesa maṱo kha ṱhoḓea dza u linganyisa u vhambadzela zwiṅwe zwa zwipiḓa zwa milayo u itela u vhona uri hu na ndinganelo na vhulamukanyi . 
Nḓowetshumo i tea u pfesesa musi vharengi vha amba nga ha ndeme na u fhelisa mutevheṱhandu wa tshumelo i sa fushi na ndavhelelo dza vharengi dza fhasi nga u ṋekedza ndeme ya vhukuma . 
Vhumatshelo na khetho zwa zwino zwi khou vhambadziwa nga fulufulu kha thengiselano nnzhi u ya kha ḽifhasi ḽoṱhe . 
Tshiṅwe tshine tsha vhanga u huvhala kha vhulimivhufuwi ndi maṱereṱere ane a dipa .
Muṱa na khonani dza mutambi makone wa kale na mutshimbidzi Vho Nyembezi Kunene , vhe vha lovha nga murahu ha u lwala lwa tshifhinga tshilapfu .
Ngei USA , Europe na Australia , nga maanḓa , u vhulaha zwitzhili nga mufhiso zwo ṱanganedzwa nga vhuphara sa thekhinoḽodzhi iṅwe ya u fhisa malaṱwa u itela u vhulaha zwitzhili kha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili . 
U vhumba maipfi 3 , 4 kana 5 a tshi shumisa thevhekano ya themba na pfalandoṱhe zwo funziwaho nga yeneyo themo
Arali muṅwe muthu a tshi ṱoḓa u kwama komiti , a vha ndi vhathu vhane a nga amba navho .
Hoyu u khwinisa Mulayo wa Muhanga wa Mavhusele a vhurangaphanḓa ha Sialala wa 2003 ( Mulayo wa vhu . 41 wa 2003 ) .
Vhaofisiri vha Phalamennde vha tiba dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka .
Nga asainimente vhadzheneli vha ṱoḓa u sumbedza uri vha a kona u shumisa zwe vha guda zwa thyiori mishumoni yavho ya vhukuma .
Nga kuhumbulele hoku , a hu na shango kana vhathu vhane vha nga amba uri a vha ḓitiki nga vhaṅwe zwi si na ndavha uri vho pfumisa hani kana maanḓa ane vha nga vha nao . 
1.2 . Khabinethe yo ṱanganedza nḓivhadzo ya uri yunithi ya vhuvhili ya megawathi dza 800 ( MW ) ngei thandelani ya Tshiṱitshi tsha Muḓagasi tsha Medupi Limpopo yo no ṱanganyisiwa na giridi .
Zwenezwo vhalwadze vha ḓo ṋetshedzwa tshikhala tsha u dzhenisa miṱa na dzikhonani kha tsheo dzi elanaho na mutakalo na pulane zwavho . 
Pfunzo ya mupo na vhupfumbudzi , khathihi na mbekanyamushumo dza u vusuludza ha donga , ndi dza ndeme u amba nga ha ayo mafhungo . 
Mvetamveto yo sedzuluswaho ya Thendelanomviswa ya Migodi i isa phanḓa u ṱanganya mbekanyamaitele dza u khwinisa dza muvhuso na theo ya milayo u khwaṱhisa u leluwa ha u ita bindu , u sika khanganyiseo ya milayo , u bvumba na vhungoho .
Mathemo a ndeme
Tsumbadwadze dza vhunzhi ha malwadze dzi vhangwaho nga zwitzhili dzi katela u sa ḽa zwiḽiwa zwavhuḓi nga khovhe na u bambela nga nḓila i songo ḓoweleaho . 
Mu ṅwe na mu ṅwe ane a tama u fuwa ṋari u tea u thoma a ṅ walisa mavu a hune ṋari dza ḓo fuiwa hone na Muhasho wa Vhulimi .
A Zwa gwama , Ndunzhendunzhe ya Vhulangi ha Nḓisedzo na Tshumelo dza Thuso
U vhala na U ṱalela
Zwenezwo , zwo tou ralo , nga u pfesesa uho , uri ri tea u oda , ro kombetshedzea u ṋea ndaela dziyuniti uri dzi ite mushumo wa u dzhiulula . 
Nga zwenezwo , iṅwe khetho ya u shumana na vhugevhenga vhuhulwane zwiṱuku i ḓo dzhielwa nṱha . 
A huna tsumbamutengo dzine dza ḓo dzhielwa nṱha nga nnḓa ha musi dzo rumelwa dzi kha Ḽiṅwalo ḽa Tshiofisi ḽa Khoro ḽa Tsumbamutengo . 
Mishumo i si na matshimbilele a ṱhanganyo i elana zwihulwane kha mishumo ya zwa ikonomi . 
u ima zwavhuḓi lwa masheleni ha masipala .
Nga mvelelo yo raliho kha mamaga ri tou vha na vhuṱanzi ha u swikela mvelaphanḓa kha u ṱoḓa u ṱuṱuwedza nyaluwo .
Thekhinoḽodzhi na tshanduko kha maitele a vhubveledzi o khethekanya vhubveledzi kuitele kwa vhubveledzi u vha yunitsi ṱhukhu . 
Lavhelesani tshiṅwe na tshiṅwe tsha hezwi zwifanyiso .
U ṋekedza maanea u itela u lingwa U sedza kha maitele a u ṅwala
Ndi pfa ndi tshi kwatiswa nga zwe a amba . 
( d ) u funza .
Kha muhumbulo wa muwanapfufho ya Nobel Laureate Vho-Paul Krugman , vha bula uri vhubveledzi a si tshithu tshiṅwe na tshiṅwe , fhedzi nga murahu ha tshifhinga tshilapfu zwi ḓi ṱoḓou vha tshithu tshiṅwe na tshiṅwe . 
Hezwi ndi zwone zwi re u vhidzelela ndulamiso na mvelaphanḓa ya tshikumedzwa . 
U shumisa thekiniki dzi tevhelaho musi hu tshi a rekanya , tsumbo ,
4.3 Khabinethe yo tendela u tholwa ha vhathu vha tevhelaho sa Vhalangi vha Bodo ya Zhendedzi ḽa Thekhinoḽodzhi ḽa Mafhungo a Shango ( SITA ) .
Phurogireme ya mutakalo zwikoloni i kha ḓi dzudzanywa ine ya ḓo katela zwi tevhelaho : 
Khohakhombo ya mbonalo ndi khohakhombo ya tshinyalelo kha tshirunzi tsha khomishini zwine zwa kwama vhukoni ha u vhulunga na u bveledza vhuṅwe vhubindudzi . 
Malugana na tshivhalo kha vundu tsha u nwa , vhafumakadzi vhanzhi vha Mpumalanga , Limpopo na Kapa Devhula vha ḓiphiṋa nga kunwele ku re na mulingo u fhira kha maṅwe mavundu . 
Nḓila ya vhugevhenga vhune ha ḓivhea nga maanḓa kha vhugevhenga nga inthanethe ndi vhuvhava ha vhuṋe hune zwigevhenga vha shumisa inthanethe u tswa mafhungo a vhuṋe nga kha u rumela imeiḽi dza vhufhura na webusaithi dzine dza xedza vhathu . 
U humbulela ( Iniferentsi ) ṱhalutshedzo dza maipfi a so ngo ḓoweleaho na zwifanyiso
U lingana : Vhuṱanzi ho kuvhanganywaho vhu sumbedza uri khiraitheria dzoṱhe dzo swikelwa na uri mashumele a tshitandadi tshi ṱoḓeaho tshi tshi dovhololwa misi yoṱhe . 
Nḓisedzo ya sisiṱeme ntswa ya huwelela vhaongi wadini dza vho khethululwaho . 
Minisita u bva kha madzingu a Mashango a Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ; Nḓowetshumo ya Migodi ya Afrika Tshipembe na madzangano a vhashumi khathihi na madzangano a vhashumi vha migodini vha kale na vhone vho shela mulenzhe kha Samithi .
u ṅwala ndi tshishumiswa tsha maanḓa tsha vhudavhidzani tshine tsha tendela vhagudi u fhaṱa na u pfukisela ngelekanyo na mihumbulo nga nḓila i tevhekanaho .
4.2. Khabinethe i khou ima na u tholwa ha Vho Irene Rofhiwa Singo kha vhuimo ha Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni kha Muhasho wa Zwiko zwa Minerala .
U ya nga ha makumedzwa , migaganyagwama ya vundu i ḓo dzudzanyululwa u itela u wana ṱhoḓea dza ndeme dza ndayotewa na zwipikwa zwa mbekanyamaitele . 
Kha miṅwaha yo vhalaho i tevhelaho ikonomi ya shango yo lavhelelwa u aluwa nga luvhilo lwo linganelaho .
( 4 ) A hu na zwine kha heyi khethekanyo zwa thivhela u kovhekana ha mbuelo yo wanalaho u ya nga ha khethekanyo heyi vhukati ha vhomasipala vhane vha vha na ndangulo ya zwifhaṱo na mishumo fhethu huthihi .
Naho zwo ralo , Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u na pfanelo dza u sedzulusa hafhu matheriaḽa o ṱaniwaho kha Tshumelo ya Vhudavhidzani na u bvisa matheriaḽa maṅwe na maṅwe nga kha tsheo yawo . 
Tshumelo i ḓo ṋetshedzwa LINI ?
U tandulula khaedu ya muḓagasi . 2 .
MUTHOLI U NA VHUDIFHINDULELI VHUFHIO ?
U shumisa zwifanyiso u humbulela uri tshiṱori tshi khou amba nga ha mini ( tsumbo : u ' vhala ' zwifanyiso na khephusheni hu na u sumbedza u pfesesa uri zwifanyiso na maipfi zwi na vhushaka ngeno zwo fhambana .
Mutevhe wa vhashumisani na ndaedzi kha maitele a u dzudzanya zwine zwa rangela phanḓa ḽiṅwalwa iḽi zwo dzheniswa sa Ṱhumetshedzwa ya A. 
Vhupfiwa nga vhathu nga ha Mulayotibe vhu ḓo farelwa ngafhi nahone lini ?
Nzudzanyo ya khonṱhiraka hune ḽihoro ḽa phuraivethe ḽa dzhia tshipiḓa tsha mushumo wa muvhuso na u humbulela khombo dzo kuvhanganaho . 
Hetshi ndi tshiṱalusi tsha tsireledzo tsho khetheaho , tshi tendelaho u sala murahu bambiri ḽa mbudziso u ya zwikoloni . 
Vhabveledzi na vhavhambadzelaseli vha nga kombetshedzea u dzhia murahu zwibveledzwa zwine zwa khou fhelelwa nga vhutshilo . 
U vhuisa muhumbulo kha vhuḓi na milaedza kha tshibveledzwa
Zwifhaṱo , zwine zwa dovha zwa katela vhudzulo ha hosiṱele , ndi havhuḓi vhukuma . 
Mafhungo a sekhithara nga mbambadzo , mbekanyamaitele na nyimele dza maraga na one a a kuvhanganywa na u saukanywa . 
Muhwelelwa u ḓo ṋewa tshifhinga tsha u vhudzisa dzimbudziso , u ṋea vhuṱanzi na u vhidza dziṱhanzi .
Dziriḽei na divaisi dza tsireledzo nga ngomu ha tshomedzo ya u funga ine ya shuma nga tshifhinga tsha nyimele dzo khakheaho u thivhela tshinyadzo kha tshomedzo ya u funga . 
Mushumo wo no vha phanḓa kha u khwiṋisa maḓi , tshampungane , muḓagasi , bada , u ṋewa vhudzulo ha vhathu , mveledziso ya vhukavhamabufho na mafhungo a zwiimiswa mavhusele .
Mulangi Muhulwane : Mutakalo wa Zwifuwo
tshileme tsha mutengo wa u rengisa
Thulas Nxesi , u ṱoḓisisa nyimele yo itisaho uri hu vhe na tshiwo hetshi .
Tshibveledzwa tsho rekhodiwaho tshi a tambiwa
Masipala wo sika mishumo nga u shumisa maano a mveledziso ya ikonomi yapo hu tshi katelwa na thandela dza themamveledziso ya masipala . 
Muvhuso wo ṱanganedza vhudzheneleli ho khwaṱhaho nahone ho ṱanganelaho hu u itela u fhelisa u tswiwa ha tshugulu kha shango .
Mihumbulo iyi i nga si ambedzaniwe kha nyimele yo fhelelaho kha athikili nthihi , fhedzi u kwama vhurangaphanḓa ha tshitshavha kha dzikereke hu tou vha khagala . 
Zwino ri na zwikhala zwo khetheaho zwa u humbula hafhu na u shandukisa nḓila ine masheleni ashu a nnyi na nnyi a langwa ngayo . 
Nga nṱhani ha risesheni , mishumo minzhi yo fhela , na uri ezwi zwo swikisa kha u engedzea ha phimo ya u shaea ha mishumo shangoni na vunduni . 
Thaidzo dzapo problems/ Tshayedzo
Muhasho wa zwa Mupo u na vhuḓifhinduleli ha u shumisa NEAP . 
Tshiiteo kha nḓowelo iyi i isa phanḓa na vhubveledzi ha pfungavhuṋe dzo sedzaho kha mutakalo dzi ḓo vha dza ndeme u itela u alusa thengiso kha nḓowetshumo . 
Vhashumi vhavho , vha tshi thuswa nga thekhinoḽodzhi ya Britain , vho kona u fhaṱa netiweke ya zwidimela zwine ṋamusi zwa vha ifa ḽa shango ḽashu . 
Ndi u pfuka Ndayotewa ho kalulaho .
Thulusi i no ḓo shumiswa kha ḽiga iḽi : Nyolo ya zwipikwa , ya dplg
6.1 Ndi nnyi ane a tea u paka dzithoi nga Ḽavhuna ? _________________________________________________
Tsheledemviswa ya Tshitshavha Afrika Tshipembe , Vhuḓifhinduleli ha zwa Masheleni na adzhenda ya vhege iṅwe na iṅwe zwi a bveledzwa nga Komiti ya Mbekanyamushumo yo Ṱanganelaho . 
Fhedzi zwi nga si tsha konadzea uri munna a malane na muṅwe mufumakadzi nga fhasi ha mulayo wa mbingano dza tshirema .
U vhambedza matshilele a muthu na vhuḓilisi na mikhwa zwa Bivhilini . 
Maimo a katela vhurumelwa ho teaho ha vhuḓifhinduleli kha muhangarambo wo buletshedzwaho hu re khagala , matshimbidzelwe a mbalelano o dzudzaneaho na khethekanyo i fushaho ya mishumo u itela uri hu vhe na vhuimo hu ṱanganedzeaho ha khombo . 
Khumbelo ya u
Mbekanyamushumo ya nḓisedzo ya maḓi ndi iṅwe ya Thandela dzo Rangwaho phanḓa nga Muphuresidennde ya Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo na Mveledziso . 
Komiti dza wadi
Naho zwo ralo , tshenzhelo ya u ṱalukanya ya nyimele a si khwaṱhisedzo ya uri dziṅwe sisiṱeme a dzi khou shuma na dzone . 
Ro amba nga ha masiandaitwa a lemelaho a khuḓano hu na zwihali na khakhathi dza zwa matshilisano hu tshi katelwa a khakhathi kha vhafumakadzi na vhana . 
Thero idzi dzi ḓidzhenisa kha sipekiṱhiramu tsho ṱanḓavhuwaho dza mabambiri na vhushelamulenzhe kha khoniferentsi . 
Kha dzitshaka , thero ya u rengisa muvhili i kha ḓi vha thaidzo na uri mihumbulo nga u ṱhogomelwa lwa mulayo ha u rengisa muvhili yo polorisiwa nga maanḓa nga u angaredza . 
Vha tea u wana luṅwalo lwa thendelo arali vha tshi ṱo ḓa u renga goloi ntswa kana yo no shumiswaho u bva nnḓa , goloi ya u halwa thundu kana gariki na vha tshi ṱo ḓa u fhaṱa goloi kana u shandukisa zwiṅwe kha goloi .
Izwi zwi shuma kha khethekanyo ya ndangulo ya fhasi na ya vhukati , zwine zwi nga tsitselwa kha khethekanyo yo ṋetshedzwaho ine tshiimiswa tsho elwaho tsha sa dzulele u sumbedza phambano vhukati ha ndangulo ya fhasi na ya vhukati kha mashumele . 
Nyengedzedzo ya tshivhalo tsha ayoni i nga itea u bva kha malaṱwa u bva kha nḓowetshumo u fana na manyoro na nḓowetshumo dza zwivhulahatsheṋe , khathihi na dzi no shuma nga tsimbi na dza vhukunisa peṱiroliamu . 
Maimo a vhutshilo a fhasi a ṱanganedzeaho a tea u ṱalutshedzwa , hu tshi katelwa zwine zwa ṱoḓea uri vhathu vha kone u bveledza vhukoni havho .
( b ) u dzhia vhukando ha u wana nḓḓila ya u khakhulula fhethu he ha vha na u thithiswa ha pfanelo dza vhathu ;
( c ) u ṋetshedzwa ha u sa katelwa kha mithelo ya lushaka , mbadelo , mishumo kana tshadzhi ; kana
Vha songo tshuwa , fureme dza ḽogo a dzi konḓi nga heyo nḓila arali vha tshi dzi shuma nga ḽiga nga ḽiga !
5 Ndi mulaedza ufhio une nda tama u fha vhathu ?
Ndaela ya khothe i ḓo sumbedza madzina a mubebi , ṅwana na tshifhinga tsha u dzula na mubebi uyo .
Vhukoni ha thekhinikha ḽa zwi amba fhethu hu ne ha ḓo shumiswa nga tshiṱitshi tsha ndingo na ngudo dzo itwaho nga vhaṱoli vha dzigoloi .
U topola vhathetshelesivhaṱaleli na ngona dza u kunga .
Gerani thoyi ya penisela kha mitaladzi midenya i re nga nnḓa .
Mitevhe ya vhonkhetheni yo ṋekedzwaho nga Ḽihoro , u ḓo vha na madzina o fhelelaho ane a si vhe nṱha ha tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano ḽa Lushaka , nahone mutevhe muṅwe na muṅwe u ḓo sumbedza madzina nga nḓila i tevhekanaho ine ya takalelwa nga ḽihoro ' .
Ndi vhuḓifhinduleli ha vhorabulasi u shumisa maga a khohakhombo ya zwiwo . 
Vha itaho khumbelo vha saathu ḓi ṅwalisa vha ḓadze fomo VAT101 u ri vha wane ṋomboro ya u ḓi ṅwalisela Vat phanḓa ha u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa kha Diesel Refund System .
( b ) ya tsireledzo na ndangulo ya muvhili wawe ; na
Kha vha kwame Muimeli wa tsini wa Afrika Tshipembe kana Vhulanguli Vhuhulwane : Tshumelo dza Vhuimeli kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria .
u dzudzanywa ha pulane dza u swikelela zwiimo zwa shishi , na
Ri fanela u shumisana roṱhe u itela u dzhia vhuḓifhinduleli ha u ḓisa lushaka lwashu nga kha zwifhinga izwi zwa ḽifhasi zwi itelaho khaedu . 
Hezwi zwipikwa zwi do thusa vhalanguli uri hu khou todea madi mangafhani ( na tshifhinga ) ane a nga kona u dzudza zwiko izwo zwi na mutakalo wavhudi .
6.6. Mbekanyamushumo ya thikhedzo ya matshilisano ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe yo fhaṱwa kha fhulufhelo ḽo dziaho ḽa uri thikhedzo ya tsireledzo ya matshilisano ndi pfanelo ya vhathu ya mutheo na uri ndi ya ndeme kha u vhuedzedza tshirunzi kha vhadzulapo vhaḽo .
Ri fanela u lwa na vhugevhenga , fhedzi u fhirisa afho , ri fanela u vhumba nga huswa tshitshavha tsha hashu hu si u vhumba zwiito zwa vhugevhenga . 
Sheduḽu ya mishumo i ḓo sumbedza mutevhe wa matheriaḽa na vhashumi vha no khou ṱoḓea .
Kha vha ise fomo ya khumbelo nahone i fhelekedzwe nga mbadelo yo
Khaedu dza zwa divhashango na dzone dzi do sedziwa .
Muhasho wo bvela phanḓa na u maanḓafhadza vhashumi vhawo nga kha vhugudisi ha mushumoni na khoso dza tshifhinga tshipfufhi u itela u khwaṱhisedza u renga nga tshifhinga , havhuḓi nahone hu shumaho . 
U vha na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa maga a ndaṱiso . 
Khethekanyo- / nzudzanyo- / mbekanyokwayo
Ngona yo khetheaho ya vhudavhidzani i ṱoḓa tshenzhemo kha mafhungo oṱhe a zwibveledzwa , nga maṅwe maipfi , u vhala a hu itwi nga nḓila dzo fhambanaho u a nga ha mihumbulo yo dzulaho yo tiwa . 
Zwi tea u vha kha khonṱhiraka ya mushumo u itela u sedzwa nga muhumbeli wa vhuraru . 
( i ) nga ha pfanelo ya u sa a mba tshithu ; na
U amba nga ha phindulo yau kha zwibveledzwa / tshiwo / nzulele / khuḓano / thaidzo ...
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u dzhena kha mbekanyamushumo na password .
U bva tshe ra wana maanḓa nga 1994 , muvhuso wo no fhaṱa nnḓu dza 1.4 miḽioni , zwi konaho u ṋetshedza vhathu vha fhiraho 5 miḽioni nnḓu dzo tsireledzeaho .
U pfukselwa ha maanḓa a polotiki , a masheleni na a ndaulo u bva kha muvhuso wa vhukati u ya kha muvhuso muṱuku kana wa vundu na muvhuso wapo
Bulani uri ni ḓo tshi ṱhogomela nga nḓilaḓe .
u engedza nyito ya tshitshavha na u fhungudza vhushayavhuḓiimeli .
Ro vha na u tevhekana kha mbetshelwa ya u swikelela kha pfunzo ya ndeme ya nṱha sa musi i tshi vhumba mutheo wa u maanḓafhadzwa na u bveledza tshitshavha . 
vha sa athu u ḽa , u nwa kana u daha
Vha ṱoḓa u ḓivha uri ndi ifhio khonadzeo ya mabuḓo na vhumatshelo zwine vha vha nazwo . 
" Ndi a zwi ḓivha uri ndi kukaladzi kwanga Thabo kwo zwi itaho , " ndi Mandu a tshi amba .
Kha vha khomishini muimeleli wapo hu sa athu u fhira datumu yo bulwaho kha mbekanya tshifhinga u itela khetho . 
4.2 Tshiedziswa tsha u dzhenelela kha vhudavhidzani na u dzhia tsheo
Ni vhona u nga Ann u ḓo tamba kana u ḓo thusa Mandu ?
Vha na adzhenda - ndi pulane ya wadi - nahone u shumisa na u sedzelusa na u pimiwa ha pulane ya wadi zwi ita uri vha dzule vhe mushumoni ṅwaha woṱhe .
Ndivho ndi u bveledza zwikili zwa u ṅwala zwibveledzwa zwo teaho zwo tou ṅwaliwaho .
Vhapuḽani vha vhudzulo ha vhathu vha tea u ṱalukanya zwiṱuṱuwedzi zwi si zwavhuḓi zwa u thoma netiweke dza bada dzo " valiwaho " dzo itelwaho mimoḓoro dzo itelwaho u thivhela ṱhirafiki ya vhafhiri vha gondo . 
Mavu a si na zwifhaṱo a masipala
Vhagudi vha thusa u vhea zwithithisi na u sudzuluwa khazwo nga nḓila yo tsireledzeaho - u namela nṱha ha , u namela nga nṱha ha , u swenda , u ṋembelela kha matanda kana matzimbi na u linganyisa .
Ikhwesheni dzo ṋetshedzwaho afho nṱha dzi nga tandululwa nga maitele a manyuwaḽa . 
Haya madzangano a nga ḓi vhona zwi zwa ndeme musi vha tshi shuma zwa ndaulo nahone a nga tama u kovhekana mafhungo haya na zwitshavha zwine a zwi shumela .
Masipala ndi mini ?
Pulane dza sekhithara khulwane
Vhakhantseḽara vha nga kha ḓi humbelwa uri vha shele mulenzhe kha muṱangano wa vhoraḓorobo kana muṱangano wa komiti ya khorotshitumbe wo ṱanganelaho
Uri ndo no ḓi ṱalutshedza kha tshitatamennde tshanga he ra vhulaha hone miraḓo ya ANC . 
- Mvusuludzo ya mvumbo
Vhaofisiri a vho ngo pfumbudzwa kha u shumisa zwishumiswa zwa zwidzimamulilo . 
Mahumbulwa o ṱanganedzwaho o dzhielwa nzhele musi hu tshi itwa Mulayotibe . 
maga a tsireledzo
Muvhuso Washu wo sika vhupo vhu khwaṱhisedzaho mbonelaphanḓa dzashu dza vhaswa dza u sa shumisa zwavhuḓi zwikhala zwo ḓiswaho nga mbofholowo yashu . 
Hezwi azwi tou amba uri muraḓo ha na fulufhelo kha zwe a amba . 
U kopolola na u ṅwala dzina ḽawe , maipfi mapfufhi na mafhungo u bva kha ḽebuḽu , phosiṱara na tshokobodo , n.z.
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumiina wa Mulayotewa wa 2008
Khumbelo ya u shandula khamphani uri i vhe close corporation
Ro namela baisigiri dzashu .
U shumisa nḓila dza u ḓikhakhulula musi a tshi vhala sa : u vhalula , u awela , u ita nḓowenḓowe ya ipfi musi a saathu u ḽi vhalela nṱha .
Nga ṅwambo wa izwi , vhunzhi ha mashango na vhoraikonomi vha dzhia u thivhelwa ha thengiso dza mashangoḓavha sa zwi tshinyadzaho . 
Hezwi zwi ḓo khwinisa tsireledzo ya vhutshilo na ndaka lwanzheni , na u tsireledza tshikafhadzo ya vhupo ha lwanzheni , nga nḓowetshumo ya vhurei .
Nga ṅwambo wa reithi dzo fhambanaho dzi no tendelwa nga Mulayotibe , khethekanyo iṅwe na iṅwe i ḓo sedzwa i yoṱhe u itela u fhungudza u ḓureleswa . 
Vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha mbekanyamushumo ndi u ṱuṱuwedza tsedzuluso ya mbekanyamaitele ya vhaswa na u vhona uri i tshimbilelana na mbekanyamushumo dza muvhuso hu na tshipikwa tsha u shandukisa nyombedzelo kana ho sedzeswaho khazwo na u kona u ṱuṱuwedza u ṋea vhaswa maanḓa kha mbekanyamushumo dza muvhuso .
Nahone ḽiga iḽo ḽa ndeme ḽa u bvisela khagala dziṅwe nḓila na u khetha ndi mvelelo kha vhuḓivhi vhuṅwe ha u shaya ha kuvhusele kwa dzhango kwo teaho kwa sisiṱeme ya ikonomi yashu ya mashangoḓavha . 
Phathoḽodzhi
Ndaela ya tshiofisi i sumbedzisaho ndaela dza nḓisedzo ya tshumelo i khou ḓa . 
Muengedzo wa 6 u ḓo shuma kha u shanduka kha zwa Mulayotewa musi zwo thomiwa nga Mulayotewa , na maṅwe mafhungo o livhanaho nazwo .
U fhungudza zwa u fhaṱa uri zwi vhe kha tshifhinga tshi ṱanganedzeaho . 
Ri tea u pwanyeledza lwa shishi vhukuma kha khonadzeo ya u dzhia vhashumi vha mbekanyamushumo dza themamveledziso na u fhaṱa . 
Arali zwi tshi amba uri mbilaelo dzo swikiswaho nga miraḓo hafha dzi livhiswa kha Milayo , kha ri shumise nḓila iyo .
Ezwi zwi bva kha kuitele ku vhidzwaho masiandaitwa a gabelo , hune vhuphalali vhuthihi vhuhulwane vhu nga sika tshivhalo tsha zwibveledzwa zwi songo lavhelelwaho zwavhuḓi . 
Ndi tshifhio tshifhinga tshine mishumo ya fanela u vha yo khunyelela ngatsho ?
Vhege ino Tshikwama tsha Masheleni tsha Dzitshakatshaka tsho sengulusa nyaluwo ya Zwibveledzwa Zwapo ( GDP ) u ya fhasi kha 3.5% ya nyaluwo ya ikonomi ya ḽifhasi nga 2015 .
Zwino , nga murahu ha miṅwaha ya 15 ?
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe , tsumbo , u anetshela mafhungo .
Roṱhe , kunwele uku na phetheni dza u nwa nga nḓila dzi si dzavhuḓi zwo ṱuṱuwedzwa nyana nga muhanga wa ndaulo wo nangiwaho na khwaḽithi ya u thoma u shumiswa hawo , ngauralo u ṋetshedza luvhonela kha mvelelo ya muhanga wa ndaulo uyo u swika zwino . 
( 2 ) Muthusa Muphuresidennde a nga fhaladza Buthano ḽa Lushaka arali-
Fhedziha , ri , na u vhofhololwa u nanga uri ndi nnyi kana ndi zwifhio zwine ra ḓo ṱanganedza na u tevhedza sa ndaulo yo ṱalutshedzwaho tshoṱhe kha matshilo ashu na mushumo . 
maipfi o ḓoweleaho ( sight words ) - maipfi ane muvhali a a ḓivha nga u tou vhona . tshibveledzwa a u pfukisela --- lushaka lwa zwi ṅwaliwaho zwi fanaho na marifhi , minetse , ripoto , garaṱa , maambiwa )
Mafhunggo a u tshea u dzhena kha CBP a songo nyadziwa .
Vha u ṱola vho ṋetshedza mivhigo ine ya nweledza zwe zwa itea nga tshenetsho tshifhinga kha Komiti ya Tshifhinga tshoṱhe yo Ṱanganelaho ya Vhupileli . 
Nga kha mbekanyamushumo dzo khwaṱhaho , ri fanela u dzhenisa fulufhelo na lutendo lwo khwaṱhaho vhukati ha vhathu vhashu vhane vhoṱhe khathihi na muvhuso wavho vha nga kona nahone vha fanela u kunda vhushai , malwadze na u thudzelwa thungo . 
Maelana na ṱhuṱhuwedzo na tsireledzo ya pfanelo dza luambo , Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Pfanelo dza Zwitshavha dza Mvelele , Vhurereli , na Luambo , zwine Khomishini ya Pfanelo ya CRL , ndi iṅwe ya zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa swela mafhungo a luambo .
Fhedzi ramilayo o sumbedzisa uri zwi khagala , u bva kha zwiṅwe zwa zwifanyiso , uri havha vhathu vho vha vhe kha lurumbu lwa tshipembe kana lwa tshipembedevhula ha tshitediamu , musi hu tshi vhambedzwa na lurumbu lwa devhula he gese i bvisaho miṱodzi ya poswa i tshi bva hone . 
Kha vha ṱalutshedze uri ndi thikho dza muvhalelano dzifhio dzine dza nga shumisiwa na u ṱalutshedza uri ndi dzifhio thikho dzo teaho . 
Toksini ya aseniki yo ḓi sendeka kha lushaka lwa mbumbo . 
U tsa fhasi kha mulavhelesi wa mutevhe wa u thoma , mulavhelesi wa vhutsireledzi kha sia ḽa ndangulo na u tsa u ya kha vhalavhelesi vha re kha sia ḽa dzangano . 
U londa zwilonda
U tholiwa hoṱhe ho itwa nga murahu ha musi ho sedzuluswa na u khwaṱhisedzwa ha ndalukanyo na u sedzwa arali vhathu a vho vha si na mulandu
Mbadelo kha mavundu dzi itwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Mutambo wa u firiza ho sedza kha ndaulo,u livha ha maṱo na u shumisa tshikhala
Samithi yo haseledza , vhukati ha maṅwe mafhungo , maimo a polotiki na tsireledzo kha Dzingu ḽa Great Lakes hu tshi katelwa na Tshipembe ha Sudan , Burundi , Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Congo na Riphabuḽiki ya Vhukati ya Afrika , nahone muvhigo wo fhelelaho wa samithi ya ICGLR u ḓo kumedzwa ngei kha Samithi ya Mbumbano ya Afrika ( AU ) .
( a ) u thomiwa , kuvhumbelwe , maanḓa , mishumo na tshifhinga tshi no dzhiwa nga komiti dzaḽo ; na
Thimu ya Thasiki ya Lushaka yo vha na mukovhe kha u sima moduḽu uyu khathihi na tshivhumbeo tshawo .
U langa na u konanya u thomiwa ha zwivhumbeo zwa QLTC kha vhuimo hoṱhe ha sisṱeme ya pfunzo u itela u shumisa zwine zwa kombetshedza zwa pfunzokha zwikolo zwashu zwoṱhe ;
Maano ashu a u vula mimaraga na u ṱuṱuwedza u vhambadzela nnḓa , zwo katela na u bviswa ha mbekanyamaitele dzi thithisaho vhubindudzi , zwo thusa uri hu vhe na nyaluwo i ṱavhanyaho kha u vhambadzela nnḓa zwibveledzwa zwa vhulimi u fhira sekhithara dziṅwe . 
vha vha vho ḓiimisela kha ndivho na milayo ye ya bulwa kha Tshata ya SABC
u la ṱwa ha tshikha kana maḓi ane a vha na tshikha
U ṋetshedza tswikelelo kha ndondolo ya mutakalo ya ndeme . 
Hezwi zwi katela u bvisa khanḓisamafhungo dza vhoramafhungo , dzi rambaho vhoramafhungo kha vhuṱambo , u ṅwalwa ha athikili dzi pfadzaho dza vhoramafhungo na u ramba vhoramafhungo u ya u dalela thandela . 
Vha thivhele u ita tsheo dza ndeme musi vhe nga fhasi ha ndango ya tsinyuwo .
Mbambadzo na Phaḓaladzo
Zwidodombedzwa zwi tshimbilaho nayo zwi tea u shumiswa hu tshi itelwa u dzudzanya makumedzwa . 
Zwa vhukuma , nyofho dzi shumiswa u itela u sika kuvhonele uku kwa nungo na vhuthihi . 
Zwi tevhelaho ndi zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa masipala : 
Sa zwine ndo no ḓi zwi amba , vha khou vhilaedzwa nga maanḓa nga ha ngona dza u funza dzo ḓoweleaho na khumbudzo dzine vha nga dzi shumisa . 
Kha vha dzule vho sedza mivhigo u ḓivha zwidodombedzwa !
Tsha vhone ndi u dzhia vhudzulo havho na u ṋetshedza tshumelo kha lushaka . 
Musi vho wana thanziela , vha tea u nekedza zwidodombedzwa nga bindu lavho nwaha nga nwaha vha tshi khou shumisa zwidododmbedzwa zwa thanziela ya Thengiso zwa nwaha ( Fomo ya Madzinginywa ) , ya DE 26 .
1.1 . Khabinethe yo amba nga ha mivhigo ya mvelaphanḓa ya kotara ya vhuṋa ya u thomiwa ha Mbekanyamushumo ya Nyito ya muvhuso ( PoA ) na mvelelo .
Tshumelo dza ndeme
U tshimbidza na u khwinisa tsireledzo kha vhuendelamashango nga u engedza nḓivho ya ndeme ya vhuendelamashango . 
Nga murahuni ha mbudziso yanga i tevhelaho ine yo mangadza u pfa uri ri ṱoḓa u fhelisa vhudzulo ha mishasha nga 2014 . 
Vha nga humbela khophi ya tshitatamennde tshavho na hone muofisirimuṱoḓisisi a nga ita nzudzanyo u ṋetshedza khophi kha vhone .
Nga murahu ha musi ho no vha na khanedzano nga voutu ya mugaganyagwama iṅwe na iṅwe , Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo dzi tea u u voutela .
U itela u swikelela kha u thoma tshikwama tsha mutshudeni tsho dzinginywaho na u tikedza modele u lusaho u khwinisa tswikelelo , u bvelela na uri matshudeni vha kone u tholea u bva kha miṱa i shayaho na miṱa ya vha shumaho , hu ṱoḓea vhunzhi ha tsheo dza mbekanyamaitele . 
Ro dzhena kha nyambedzano dza masia mavhili u itela u khwaṱhisedza uri milayo iyi a i dzuli kha bambiri fhedzi . 
I dovha ya ḓivhadzwa nga ṱhoḓea dza tshitshavha na zwipikwa zwa mveledziso . 
Na uri izwo ri nga zwi ita hani nga nḓila i shelaho mulenzhe kha nyaluwo ya bono ḽashu , mveledziso , tshanduko na nḓisedzo ? 
Mbofholowo na
Ṱhohopfareli ya muhasho yo ya phanḓa ya ri zwi ṱuṱuwedza uri vhagudiswa vha kone u ḓivha thaidzo dza tsireledzo badani na zwikoloni zwavho na zwitshavhani zwavho na thasululo dzi re hone nga u ṱavhanya . 
Tshifhinga - muṱangano u tea u vha nga tshifhinga tsho teaho .
Fureme nthihi kana khonthakithi ḽentsi
U shumisa nyengedzedzo ya eḽektro dzi sa khou tshimbilaho u itela u katela tshanduko ya ṋuklia ya radioekthivi ya aisotheiphi dza zwileme zwiraru na aisotheiphi dzo dzikaho dza zwileme zwivhili . 
Shelani mathuthuba tshidishini ni ṋuṋedze muṋo .
Muvhigo wa dzilafho u tea u itiwa na u ṋetshedzwa , hune zwa vha zwo tea .
U rwelwa ṱari ha Thandela ya Nyengedzo ya Maḓi mulamboni wa Mukolo na wa Crocodile ( West ) zwi sumbedza u ḓikumedzela ha muvhuso kha u fhindula kha ṱhoḓea dza vhadzulapo .
Mathemo a ndeme a mafhungo
( 2 ) Muraḓo wa Vhusimamilayo ha Vunḓu a no khou ranga phanḓa nga tshifhinga tsha u voutha , ha nga tendelwi u voutha na vhaṅwe , fhedzi -
5.2 . Khabinethe i ṱanganedza u khethiwa ha Minisiṱa wa Chad wa Mafhungo a Nnḓa Vho Moussa Faki Mahamat , sa Mudzulatshidulo muswa wa khomishini ya Mbumbano ya Afrika , vhane vho imela muAfrika Tshipembe Vho Dokotela Nkosazana-Dlamini Zuma .
3.3. Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa ha Mvetamveto ya Maanḓalanga a Vhudavhidzani ho Ḓiimisaho nga Hoṱhe ha Afurika Tshipembe ( ICASA ) kha Phalamennde .
Vhudavhidzani
Tshibugwana tshi tea u vha na mafhungo a tevhelaho : 
Miraḓo ya tshitshavha , ro vha ramba fhano ṋamusi , u itela uri vha kone u pfa na u vhona uri ri khou lingedza u khwinisa tshumelo dzashu kha vhone . 
Saizwi ri khou zwi vhona zwipiḓa izwi zwa theo ya mulayo zwi khwaṱhisedza pfanelo dza vhadzulapo mayelana na mishumo ya masipala .
Uri tsheo i vhe i pfadzaho , hu fanela u vha hu na vhukonani vhu pfalaho vhukati ha tsheo na zwidodombedzwa phanḓa ha mudzhii wa tsheo nahone hu fanela u vha hu na vhukonani vhu pfalaho vhukati ha ndivho ya u ṋea maanḓa na tsheo yeneyo .
Ri khou hulisa avho vhoṱhe , vhe nungo dzavho na u ḓiṋetshedzela zwa bveledza u vhumbwa ha tshifhinga tsha demokhrasi ya mbofholowo zwine zwa imela Muvhuso uyu . 
U khou amba nga founu .
Mbonalo dza zwibveledzwa madzina a bugu , ṱhoho , khepusheni , nyolo
Ho sedzwa mitengo yo engedzeaho ya maḓi na muḓagasi , tshumiso ya mitshini ine ya shumisa fulufulu na maḓi i khou ṋaṋa u vha ya ndeme na u bveledza u vhulunga ha tshifhinga tshilapfu . 
Nga maanḓa , zwiito zwi no nga izwo a zwo ngo tewa u sedzwa khazwo zwi na u takalelwa nṱhani ha khonadzeo yazwo ya u ḓisa u timatimisa ha thiransakishini dzo fhedzwaho kana dzo itwaho . 
Vhuṱanzi ho vhewa u itela thusedzo na u pambuwa u bva kha phambano ya vhukati ha mpimo wa nṱha na mpimo wa fhasi kha bambiri ro ṋewaho . 
Vhuaḓa na u kundelwa u vha a fulufhedzeaho kha dzoṱhe sekithara dza phuraivethe na dza muvhuso zwi na masiandaitwa mavhi kha mveledziso ya shango ḽashu .
Vhuṱaṱisani vhu katela u ṱoḓa zwikhala zwiswa zwa ikonomi zwiswa . 
Zwithu zwihulwane hafha zwi katela :
U pomoka zwiito zwi siho mulayoni malugana na vhutsaikonomi ha tshelede zwi dzhiwa sa u kwamea huhulwane na uri muṅwe na muṅwe a re na vhuṱanzi vhu sumbaho kha ezwi u tea u vhu anetshela kha mazhendedzi u sedzulusa na a u vhona uri mulayo u a tevhedzwa o teaho hu si na u lenga . 
Vhaiti vha khumbelo vho shandukisa maime avho hafhu kha Khothe iyi . 
VHUḒIFHINDULELI
Mufholo wa Khuliso nga Mmbi wa Vhuṱambo u dzhia vhuimo phanḓa ha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka nahone bennde ya mmbi i lidza luimbo lwa lushaka .
Mikovhe nyengedzedzwa yo dovha ya itelwa feme dza mushumo yo tsireledzeaho dza Muhasho wa zwa Vhashumi , na u tikedza mushumo wa Khomishini ya Pfumedzano , Vhulamuli na u Vhuedzana . 
Zwa zwino pfukiselo vhukati ha masia ho tandekana nga nṱhani ha zwiimo zwo fhambanaho zwa tshumelo . 
Ḽa Afrika ḽi tea u ṱavhanya ḽa vhulunga kha u bveledza vhaswa vhaḽo , nga maanḓa vhana , saizwi hu yone mbuelo khulwanesa ine ḽa nga i wana sa ḽa Afrika nga kha u vhulunga kha murafho wa vhaswa . 
Dzangano iḽi ḽi ḓo sedzana na madzingu ayo ḽifhasini ane o kwamea vhukuma nga TB , ane a vha Afrika , Asia na Latin America . 
Ndivho ya Nḓila ya Nyaluwo Ntswa ya Muvhuso ndi u sika mishumo miswa ya miḽioni 5 vhukati ha 2010 na 2020 .
F. Ndangulo ya Mafhungo na Thekhinoḽodzhi
( 2 ) Komiti ya u fhelisa dziphambano yo tendelana yo no tendelana na sia ḽa Mulayotibe kana u ita tsheo kha mafhungo , musi sia iḽo , kana tshipiḓa tshiṅwe tsha ayo mafhungo , tsho tikedzwa nga -
Mashudumavhi , u thoma nga u ongolowa na mbuno dza u fhedzisa dza thimu dzo fhambanaho , hu tshi katelwa na dzo fhambanaho , kathihi na u sa londa hu elanaho ha dziṅwe thimu kha zwiteṅwa mbeu uri mawanwa a sa avho a sa dzheniswe kha muvhigo uyu . 
Nga u ralo , arali fhungo ḽikene ḽi sa athu ambiwa nga haḽo - kana u haseledzwa nga haḽo , ndi ngauri vhashumi vhanzhi vha kha ḓi tsivhudzwa nga ha maṅwe mafhungo . 
Magazini u khou hula u tshi ṋaṋa u vha na nungo nahone wo swikelela u bindula nga u ṱavhanya u fhira zwe zwa lavhelelwa . 
Maṱano a sumbedzaho u vha hone ha zwiḽiwa , ikonomi , u thivhela vhugevhenga , mveledziso ya zwikili na thandela dza ndondola mutakalo
Tshumisano ya dzitshaka na muelo wa tshitandadi tsha dzitshaka u ṋetshedza luvhanḓe lwa vhuṱhogwa lwa u pfesesa na u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha yunivesithi dza mveledziso ya zwa ikonomi . 
Ngona yavhuḓisa i re hone ndi tshinyadzo ya matheriala uyu kha tshiimiswa tsha u tshinyadza tsho themendelwaho . 
shandula khamphani uri i vhe
Kha sia ḽavhuḓi , ho vha hu na dziṅwe tsumbo dza vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho na tshipikwa , dza vhuṱoḓesi ho khwaṱhaho na vhusevhi , ha vhukoni ha u galatsha nga nḓila i bveledzaho na ha mbekanyamushumo ya nḓisedzo i bveledzaho . 
Sa muraḓo wa GEMS , vha nga shumisa tshumelo iyi tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḓuvha ( kana vhusiku ) u wanulusa nga ha masheleni ane vha vha nao kha tshaka dza 10 dzo fhambanaho .
U ṅwala maipfi , tsumbo : mutevhe
Ndi zwifho zwine vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha fanela u ita ?
maitele o shumiswaho kana kuṱanganyisele kwa mbadelo ya muthelo .
I tea u sedzwa sa ḽiṅwalwa ḽi no aniwa ngaḽo ḽine ḽa tea u dzulela u shandulwa na u khwiniswa tshifhinga tshoṱhe .
( a ) u shumisa milayo ya vunḓḓu kha Vunḓḓu ;
Zwiṅwe hafhu , khwiniso kha midia na milayo ya vhutsireledzi ye ya dzhiwa i thaidzo nga mahoro mahanedzi na tshitshavha na yone yo itiwa . 
Thuso i ṋetshedzwaho nga luṱingo arali hu na zwa shishi ;
U sielisana
U tanganedza , u todisisa na u themendela madzina maswa a vhupo o phurophoziwaho na tshanduko kha madzina o no vha ho hone zwo netshedzwaho nga dziPGNC na zwinwe zwigwada uri zwi wane thendelo kha Minisita
Naho hu sina zwidodombedzwa zwine zwa vha hone , Minisṱa Vho Jordan vho posa khaedu kha sekhithara ya bugu fhedzi u itela u tshimbidza khampheini hei u ṱuṱuwedza maṅwalwa a luambo lwapo . 
ṱhanziela ya u ṅwalisa goloi
iii . u vha ṱalutshedza uri ndi vhonnyi vhane vha ḓo vha vhe khothe na uri mushumo wavho u ḓo vha ufhio , khathihi na u vha thusa uri vha wane khothe ; na
A i tei u vha na luambo lwa u semana kana lu sa ṱhonifhi ; na uri i
ATM ndi thekhinolodzhi ya vhuimo ha nṱha malugana na u fhirisa thekhinolodzhi ya didzhitala ngauri a zwi na mushumo uri ndi ipfi , video kana data nahone hu sa dzhielwi nṱha tshishumiswa tsha u fhedzisela .
Ho bvelela mini ?
Mbekanyamaitele iyi i kumedza tsumbo iyaho kha u swikelela HIV sa fhungo ḽihulwane ḽa ndangulo hu tshi shumiswa maitele a mutakalo wa tshitshavha , khathihi na u katelwa ha lufhia sa vhuvhekanyandeme zwikoloni , vhukati ha zwiṅwe .
Komiti ya Odithi i na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri hu na u tevhela zwithu zwavhuḓi nga Muṱolambalelano Muhulwane na themendelo dza SCOPA . 
Kuungele kwa mibvumo ya Tshivenḓa a ku shanduki naho mibvumo iyo ya nga ṱanganyiswa na miṅwe mibvumo u fana na kha dziṅwe nyambo .
a vhulungwa lwa tshifhinga tshilapfu , kanzhi u swika kha miṅwedzi miraru , nahone ndi maṅwalwa a ndeme a mulayo
Kha nyimele dzoṱhe mitsiko iyi i na masiandaitwa a si avhuḓi kha mafulufulu a tshiṱafu , zwi vha siaho vha na mutsiko na u sa ṱuṱuwedzea . 
U vhea iṱo kha u fulufhedzea na tsireledzo zwa sisteme ya netiweke . 
U ta phimo dza nzwalelo ;
U dzudza sisiṱeme yo teaho ya mafhungo na ndangulo ya maṅwalwa zwi tshi elana na u rekhoda , u fhirisa , u sala murahu , u faela na u wana murahu vhudavhidzani . 
Zwiṱirathedzhi kha u dzhena mafhungo a u kundelwa u swikelela zwipikwa zwo pulanwaho zwi khou shumaniwa nazwo . 
Nga maṅwe maipfi , vha tea u kona u bula kana u ṱalutshedza arali bufho ḽa ngalangala uri muhwalo wo vha u mini nahone wo vha u khou ya ngafhi . 
U ṱumanya na vhutshilo ha ene muṋe
U LINGA Tsivhudzo ya u linga : Hu si ha fomaḽa Orala/ kana nḓowenḓowe U lavhelesa
U tandulula zwa mbadelo dza ovathaimi dzine dza ṱoḓa , zwiendedzi , nz ; na
A vha nga tendelwi u bvisa zwikambi fhethu ha photho ya vhudzheno zwa ya huṋwe fhethu Afrika tshipembe arali vha sin a ṱhanziela ya u bvisa zwikambi .
Kha tshiṅwe tshipiḓa tsha ḓorobo vhathu vha dzula kha nnḓu dzo fhaṱiwaho zwavhuḓi kha tshipiḓa tshihulwane .
Kha vha dovhe vha rumele khumbelo i na nomboro yone ya muunḓiwa .
Vhathu vha sa koni u bambela a vha tei u tendelwa u dzhena maḓini , nga nnḓa ha musi vha tshi khou lavheleswa nga mubambeli . 
U shuma na / nga mafhungo : mafhungo a sa konḓi , mafhungo a konḓaho
Kha vha ṱhogomele tsumbadwadze dza vhulwadze dziṅwe na dziṅwe kha bere dzavho , dzi ngaho sa : 
Ezwi zwi isa phanḓa na u thivhela vhathu , nga maanḓa zwigwada zwi songo tsireledzwaho , kha u ita ndingo dza HIV , dzilafho na thikhedzo . 
Sa tsumbo , tshiimiswa tsha zwa pfunzo tshi nga ṋetshedza zwikolashipi na zwiṅwe zwivhumbeo zwa zwa thikhedzo ya matshudeni kana zwa pfunzo , ngeno khamphani ya mbambadzo i tshi nga ṋetshedza royalthisi kana mbadelo dza laisentsi .
4.2 . Muphuresidennde vha ḓo dzhia madalo a Muvhuso kha Islamic Riphabuliki ya Iran nga dzi 23 na 24 Lambamai 2016 u khwaṱhisa nyambedzano dza polotiki na dza ikonomi vhukati ha mashango aya mavhili .
Zwibadela zwa Gauteng zwi langa vhalwadze vha swikaho 27.7 miḽioni nga ṅwaha na uri zwi dzulela u vha na ṱhahelelo ya mimbete .
Gavhelo heḽi ḽi ṋetshedza u dzhenelela ho livhiswaho kha u khwinisa mvelelo kha u guda metse na saintsi , ndaulo ya gavhelo yo tshimbila zwavhuḓi . 
Ngudo dza fomaḽa luraru nga vhege lwa minethe ya 15 .
Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe dzi na mafhungo ane a fana na ane a vha hone kha maṅwalwa a dzitshaka . 
Ndi kuhumbulele kufhio ku no ima na TV kune vhadededzi vha nga ku funa ?
Tshumisokhunyeledzwa ya muṱa / haya
4.2 Khabinethe yo tendela u tholwa ha vha tevhelaho kha Muhasho wa zwa Vhashumi
Vhuimo uhu ha vhukati ha ngudo dza Luambo lwa Hayani ho itelwa u alusa vhukoni ha luambo kha vhagudi uri vha kone u alusa zwikili zwavho zwa u davhidzana hu no itwa vhutshiloni , khathihi na u alusa zwikili zwa u guda funzoni ri tshi buḓa na kharikhuḽamu .
Fhethu ho vuleaho hu shumiseswa nga maanḓa nga vhana u itela u tamba na vhuḓimvumvusi . 
Thebulu ya 4 : Maga a CBP
U bveledza ekonomi ya vundu i bveledzeaho . 
Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) , vho ḓilugisela u shuma nga luvhilo kha zwiwo zwa dzikhakhathi na u homboka .
Muphuresidennde vho dovha vha ḓivhadza maga o dzhiiwaho nga Mmbi ya Vhupileli ya Afurika Tshipembe kha uri mikano yashu i kone u langea .
Zwa u fembedza
U thetshelesa na u kona u humbula maipfi nga u tevhekana hao , ( tsumbo : buli , buvhi , bugu - u thoma kha maipfi mararu a kona u fhaṱiwa a tshi ya ) .
Sekhithara ya u fhaṱa yo dovha ya vhiga nyaluwo yo khwaṱhaho , yo khwaṱhisedzwaho nga mushumo wa u fhaṱa wo engedzwaho na maimo a nṱhesa a vhubindudzi u mona na sekhithara nnzhi dza ikonomi . 
Ofisi ya dzingu na yone yo eletshedza madzhisiṱiraṱa , sa ḽiga ḽa tshifhinganyana , kha u anisa muthu zwawe o wanalaho tshiṱaraṱani uri a vhe ḓologi . 
U swikelela kupfesesele kwa u angaredza na ṱhalutshedzo ndi zwa ndeme malugana na hezwi . 
Kha vhuimo uvhu , luambo lwa u amba lwa vhagudi lu kha ḓi tea u khwaṱhiswa ( zwi amba u modeḽa na u tikedzwa , tsumbo : nga ḓivhaipfi na kufhatelwe kwa fhungo ) .
Kha nzulele ya khonṱhiraka ya Sekithara ya Nnyi na nnyi , tshikalo tsha tshikhakhisi tsha u badela mvelelo tshi nga itwa . 
Kha vha dzulele u sedza arali :
Nga tshifhinga tsha u sengulusa , nga maanḓa khomishini yo dzhiela nzhele u vha mulayoni ha ḽikumedzwa . 
Ri khou sedzesa nga maanḓa kha mishumo yo fhambanaho ye ya itwa kha ino kotara , hu tshi katelwa vhugudisi na miṱangano minzhi henefha nga ngomu ha tshiṱiriki . 
( i ) u laula u dzhena ha vhathu , zwi tshi katela vha nyanḓadzamafhungo , kha Khoro na kha komiti ; na
Ndi zwa ndema u langa mbuelo ya tsireledzo zwa hezwi zwiko zwa maḓi a fhasi u itela u vhona uri mbilo dzi re nṱhesa dza maḓi dzi ḓo ṱanganwa nadzo zwifhingani zwi ḓaho . 
Muvhigo u ṋea nḓowelo kha mashumele a Sisiteme ya Lushaka ya Vhutumbuli ( NSI .
Kha ri vhale Thabo o vha a tshi pfana na u vhidza maṱo a vhathu .
Ndima ya 4 Mishumoitwa
Khethekanyo ya vhuraru i ṋetshedza ṱhalutshedzo ya zwidodombedzwa ya u angaredza , khathihi na nga ha thendelano dzo shumiswaho kha u ṱanganyela zwigwada zwa zwivhumbi zwa shango . 
Hezwi zwi vhumba tshipiḓa tsha ndingedzo dzo ṱanḓavhuwaho dza u khwaṱhisa sisiteme ya pfunzo ya mutheo nga u manḓafhadza thimu dza vhurangaphanḓa ha zwikolo , u khwinisa vhukoni ha vhagudisi na u khwaṱhisedza muelo wa mvelaphanḓa tshifhinga tshoṱhe kha mirole ya vhuraru , rathi na ṱahe .
Ndi a livhuwa Vho Alan .
Vhukoni ha u shuma na zwiimo zwa shishi zwi elanaho na vhuimana . 
Ho sedzwa gumofulu ḽa ṅwaha nga ṅwaha ḽa sibadela na gumofulu ḽituku la R156 492 nga muṱa nga ṅwaha
Zwi nga milayo yo linganyiswa kha sekithara ya fomaḽa . 
Vhane vha vha Vho Dokotela Hlamulo Makelane , Yunivesithi ya Kapa Vhukovhela ; Frederick Malan , Yunivesithi ya Pretoria ; Funeka Nkosi , Yunivesithi ya Witwatersrand ; Retha Peach , Yunivesithi ya Devhula Vhukovhela , na Vho Dokotela Mark Williams-Wynn , Yunivesithi ya KwaZulu-Natal .
Zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa Tshumelo dza Mutakalo wa Tshiṱiriki ndi : 
U ita mvetomveto , u ṅwala , u vhalulula ( khwinisa ) na u anḓadza tshiṱori tshawe tsha pharagirafu dzi no hovhelela mbili ( mitaladzi ya fumi na mivhili ) .
Ndima ya 3 U pima : Tsedzuluso / Riviu
Dzi katela mushonga na matheriaḽa
u vha vha sa ṱhogomelo i bvaho kha tshiimiswa tsha muvhuso
( b ) ite khaṱhululo kha Khothe ya zwa Mulayotewa u bva kha khothe iṅwe na iṅwe .
Tshikwama tsha Lushaka tsho tendelana na vhaṋetshedzi vha tshibveledzwa uri nḓowetshumo iyi , yo imelwaho nga madzangano a nḓowetshumo , i ḓo shumisana lwa tshifhinga phanḓa ha musi pfukiselo i tshi thoma u shuma na u khunyeledza zwidodombedzwa zwa mathomo a mushumo . 
Muholo wa zwinozwino we vha u wana ( u katela dzialawentsi , e.ge 50%
Nga tshino tshifhinga , fhedzi-ha ri tea u shumisa Pulane ya Zwiteṅwa zwa fumi kha u shandukisa pfunzo ya muteo . 
Muhwelelwa u ḓo vha na tshifhinga tsho eḓanaho tsha u humbula , na mbuelo ya ngeletshedzo ya zwa mulayo , phanḓa ha musi matheriaḽa o bviselwaho khagala nga u vhatshutshisi hu sa athu nangwa mafhungo ane a sengiswa kha tsengo . 
Nḓila ya nga misi nahone i songo ṱanḓavhuwaho ya tsireledzo i ombedzela uri hu vhe na u shushedza nga mmbi na ṱhoḓea ya midiomithivheli . 
Mulayo wo ḓḓoweleaho wa dzitshaka ndi mulayo wa Riphabuḽiki nga nnḓḓani ha musi u sa yelani na Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde .
U thetshelesa u itela u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho
Minisṱa wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u ḓo shuma sa Mudzulatshidulo wa Tshigwada tsha Tsedzuluso .
Mveledziso - mvelaphanḓa na nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu
Thikhedzo na Vhuṅwaleli ha Khomishini ya u Pulana ya
Kha ri ṅwale Ṅwalani dzina ḽa tshikhokhonono tshiṅwe na tshiṅwe zwikhalani zwe na ṋewa .
Fhethu ha kushumele kwa ndeme ho topoliwaho kha iṅwe wadi hu tea u shumiswa u topola zwigwada zwi re na dzangalelo .
Fhedzi , tshipikwa itshi tsho sasaladzwa nga maanḓa sa tshi sa konḓi na uri nga u angaredza a tshi shumisei . 
Gireidi ya 9
Ndaka dzashu dza vhuṱhogwa vhukuma ndi vhashumi - vha a takalela - ri a livhuwa . 
Nga tshumisano na vhadzulapo na vhashumisani , vhakhantseḽara na vhaofosiri , Komiti dza Wadi dzi a konesa u shumana zwavhuḓi na thaidzo na zwithu zwa tshitshavha na u ṱanganedzwa nga tshitshavha .
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha na gumofulu ḽituku ḽa R140 070 nga muṱa nga ṅwaha
Vha dzhiele nzhele uri ndi mutholi a itelaho mushumi khumbelo iyi .
U vhea maimo a tshumelo
Mashudumavhi , nyofho na khethululo zwi khou bvela phanḓa na u tshinyadza u bvelela havhuḓi ha u shumisa pulane iyo na uri yo no ḓisa kuhumbulele ku re fhasi kwa tshumelo dza u thivhela HIV .
Vhagudi vha isa phanḓa na u fhaṱa maipfi a tshi bva kha ane vha dzulela u a vhona a tshi bva kha nzudzanyo ya u vhala hu so ngo lavhelelwa , na a bvaho kha tshikimu tsha bugu dza u vhala dzo randelwaho gireidi yeneyo na kha mutevhe wa maipfi a bvaho kha maipfi a wanaleseaho kha maṅwalo ( maipfi o ḓowelwaho kha tshivhumbeo )
Na ngauri a hu na mithelo ya zwivhambadzelwannḓa , vha nga rumela nnḓa thundu dzo khwiniswaho nga mutengo wa fhasisa . 
Irini muṅwe wa khonani dzaṋu a vhe ṱhoho .
( ii ) o ṋetshedzwaho nga Khothe iṅwe i re na maimo a fanaho na a Khothe Khulwane ; na
Ndivho ya muṱangano ndi u ḓivhadza vha re na dzangalelo nga ha zwidodombedzwa zwa u pulana na Mushumo une vha tea u u shuma , ha tevhela
Vha sedze ndima ya 5 ya Bugupfarwa ya Bathopele u itela mafhungo nga vhuḓalo .
Vhugalaphukha na zwimela / bayotha
madzangano a vhorabulasi
Ri ḓo isa phanḓa na u engedza zwikhala kha vhaswa .
U pennda nga minwe kana bulatsho : u amba nga ha u ṱanganyisa mivhala ya tsiko u itela u bveledza muvhala wo tou bveledzwaho
U shumisana u itela vhumatshelo , Ḽifhasini ḽoṱhe
U kundelwa u tevhedza ndaela idzi zwi ḓo ita uri khumbelo dza mushumo a dzo ngo tea . 
Nda ṱan ndi a takala .
Zwi ṱoḓa fhedzi uri thengo i tsikeledzwe nga ndeme dza tshivhalo tsha fhasisa ; na hune phemithi dzi sa konadzeiho dza Muofisiri wa Muvhalelano u renga thundu dzi ṱoḓeaho kana tshumelo nga ngona dziṅwe , tenda mbuno dza vha dzo rekhodwa . 
Muholo we vha u wana ndi wo tewaho kha ḽeveḽe ya mutheo ṱhukhu . 
U shumisa ṱhalusamaipfi
Mvelele dza muṱambuluwo- dzi bvela henefho
madzina o ḓoweleaho na madzina a saintsi a zwine zwa do rengiselwa nnḓa
Ipfi muloi [ kha vhunzhi . baloi ] ḽo ḓowelea u pindulwa ḽa vha..."muloi".Izwi zwi khou xedza , ngauri kha luambo lwa ḓamuni lu si Luisimane zwi katela " muloi " na"mudziamanditi" .
Nyingapfuma yo badeliswaho kha nyingapfuma zwayo i dzula yo ralo ṅwaha woṱhe . 
U bva 1994 tsho shumiswa kha miṱangano ya komiti na miṱangano ya tsivhudzo ya Miraḓo ya Phalamennde ya African National Congress .
Komiti dza Wadi dzi tea u khwaṱhisedza uri vhathu vha a dzhenelela hune zwa ṱuṱuwedzwa nga kha u anḓadza uyu muṱangano kha nnyi na nnyi .
Mutambo uyu une wa ḓo farwa nga Khomishini ya Ndinganyo ya Vhutholi , u pfufha vhatholi vhe vha thoma u shumisa maano ane a vhona uri ndinganyo ya matholele na u fhambana , ngeno vha tshi tusa nḓowelo mmbi ya khethululo .
2.2 Arali vha vhona tshitatamennde tshavho tsho khakhea kana tshi songo fhelela , vha ḓo tendelwa u ḓadzisa kana u shandukisa tshitatamennde tshavho tsha u thoma kana u ita tshiṅwe tshitatamennde ;
Vhatshinyi vha tea u bvela khagala nga makumedzwa avho vha amba uri zwa vhukuma ho bvelela mini . 
Nga zwezwo , vha nga fhungudza tshumelo kha zwitshavha zwa vhashai , zwine zwa nga si kone u vha badela . 
Muvhuso washu u tenda kha zwa uri ri nga ṱuṱuwedza vhutumbuli na nyaluso ya ikonomi musi ri tshi khou ḓi sedza na zwililelwa zwa muteo zwa vhane ra vha shumela na u vha fha zwikhala , ri sa sedzi nzulele ya muthu . 
Sia ḽa tshiṱirathedzhiki ḽo sumbedzwaho kha pulane ya tshiṱirathedzhiki ḽi fanela u pindulelwa u ya kha zwibveledzwa zwo dodombedzwaho kha ṅwaha wa u thoma u ya nga pulane . 
thanziela ya vhukuma ya lufu kana khophi yo sethifaiwaho
Thendelano yo sedzuluswa na u khwiniswa kha ṅwaha wa muvhalelano . 
Zwisumbedzisi zwa ikonomi zwo sumbedzisa uri zwa zwino ri khwine kha tshiimo tshe ravha ri khatsho .
Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha .
Kha vha zwi livhanye na mafhungo o waniwaho musi wa mutandulo wa u buḓa .
Zwi tou vha khagala u bva kha mvetomveto ya 2016 ya Pulane ya Zwiko yo Ṱanganyiswaho uri Afrika Tshipembe ḽi ḓo bvelaphanḓa na u shumisa muḓagasi wa malasha kha u ṱanganyisa fulufulu .
Ṋamusi vha Mbumbano ya Afrika vho no dzudzanyea lwa khwiṋe sa tshiimiswa na u bveledza maga a vhonalaho u itela mulalo na vhutsireledzi ha dzhango . 
Kha manweledzo , hu nga ambiwa uri khethekanyo dzo vhalaho dza pulane dzi nyito dza u thoma mushumo dzine dza ṱoḓea u khwaṱhisedza mathomo a mushumo o khwaṱhaho a pulane iyi . 
Therifi dza mutendelo wa vhalwadze dzo ḓisendeka nga Shedulu ya Mutendelo Muthihi wa Vhalwadze une wa tiwa na u dzudzanywa nga Muhasho wa Zwa Mutakalo wa Lushaka . 
Ṱhanzi nga nthihi nga nthihi dzo sumbedza uri ho vha hu si na vhaofisiri vha zwa tsireledzo kha vhuṅwe ha vhupo ha ndeme na uri , nga mulandu wa zwenezwo , ho vha hu si na muthu ane a humbela thikhithi musi muthu a tshi dzhena . 
Tshiimo : Kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe hu ḓo vha na vhathu vhane vha ḓidzhia vhe na tshiimo tsha matshilisano tsha nṱha . 
Murwa wa shango ḽashu vhe vha vha vho khethea , Muphuresidennde Vho Oliver Reginald Tambo , vho vha vha tshi ḓo vha vho fara miṅwaha ya 100 ṋaṅwaha arali vho vha vha tshi kha ḓi tshila .
U sumbedza zwavhuḓi tshiimo tsha khumbelo ine ya khou itwa ( fhungo ḽa phethishini ) ;
Mitaladzi i re kha tshati i sumbedza vhulapfu ha tshifhinga tsha u shuma mushumo muṅwe na muṅwe wa thandela .
Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka , Vho Thandi Modise ,
U tshimbidza mawanwa
a ) Vho Mawethu Cawe ( Mudzulatshidulo ) ;
Arali vha tshi khouṅwalisa Khamphani isi ya Mbuelo yo khetheaho ( i na miraḓo ) , kha vha ṋetshedze zwi tevhelaho :
Hu na pulane ya nyito ya ṅwaha nga ṅwaha fhedzi hu dovha ha itwa mugaganyagwama wa miṅwaha minzh une wa ṋekedza pulane ya masheleni ya tshifhinga tshilapfu
Zwi tou vha khagala , arali sekhithara dza ikonomi dzashu dzi nga si kone u ponya kha maraga wa ḽifhasi wo ḓalaho mupikisano ri na tshikhala tshiṱuku tsha u tandulula khaedu dzashu dzoṱhe kha matshilisano , ekhoḽodzhi na thangela mvelelo . 
Mushumo wa dikishinari u ḓo thoma musi nyambedzano na vhaganḓisi dzo no fhedzwa . 
Ḽaborathori idzi dzo shumiswa hunzhi kha maitele a fanaho a ṱhoḓisiso ya vhubindudzi na u shumesa , ri ḓo zwi vhidza nga u ralo . 
U ṋea vhuḓipfi nga ha tshiṱori
ṰHALUTSHEDZO
5.1 . Khabinethe yo ita khumbelo kha vhagwalabi uri vha ḓipfare vha ḓikaidze nahone vha ṱahise mbilaelo dzavho fhasi ha mulayo na Ndayotewa .
Ndi ḓo fhindula mbudziso ya tshanduko ya tshivhumbeo .
Muṅwe na muṅwe u tea u tendela vhadzudzanyi na ṱhoḓea dza tshiṱafu kha zwipiḓa zwavho zwa mushumo ufhio na ufhio une wa nga dzhiiwa . 
Ri khou vha humbela vhoṱhe uri vha lime ngade kha muḓi muṅwe na muṅwe vha ri thuse u fhaṱa vhumatshelo ha khwine roṱhe . 
Nyito dza vhubindudzi dza holosele dzo no ṱanḓavhuwa na miḓana iyi yo bvelela sa senthara dza nḓisedzo na fhethu ha vhuendedzi u ya kha vhupo ha mahayani vhu re kule ha iLembe . 
U dzhia sia nga ha mihumbulo na u ṱumanya na tshibveledzwa u itela u tikedza vhuimo kana sia iḽo
Nga yeneyo nḓila , ri nga sedza kha Mmbi ya Muyani . 
U vhala ha mugudi e eṱhe
Hu fanela u itwa ndugiselo dza uri vhuendedzi ha nnyi na nnyi vhu ḓo fhiruladza kha masakhamaḽedzani . 
3 . U shumiswa ha Mbekanyamushumo dza Muvhuso dza Ndeme
Zwino , mbuno dza vhukuma ndi dza uri vharengi vhashu , na vha mmbi , vho hana vhufheṱashango ho ambelwaho nga McEwan kana zwiṅwevho . 
Muvhigo u shumana nga maanḓa na muelo kha masia a u swikelela ṱhoḓea dza mutheo na u bveledza zwiko zwashu zwa vhashumi . 
Hu na thendelano ine ya vha khagala ine ya sumbedza uri ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli ha u tsireledza luhura lwa mikaṋo uri lu si tshinyadzwe nga vhaṱaleli . 
Tsha u thoma kha vha vhale atikiḽi yoṱhe nga vhuronwane , hu si na u ita notsi na luthihi . 
Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo tsho no pfuka vhunzhi ha khwiniso hu tshi tevhedzwa mikano ya vundu , masipala na dziawadi zwi re na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha vhupulani ha fhethu . 
Vhabveledzi vhaṱuku vha bveledzaho halwa nga zwiṱuku a vha na ḽaisentsi yo teaho ya vundu ya u bveledza halwa . 
U tamba nṱha ha miri .
U lavhelesa vhashumi vhoṱhe zwi tshi ya nga Sisiṱeme ya Ndangulo ya Kushumele . 
( c ) u dzhia vhukando ho teaho ha u khakhulula .
Kha ndangulo ya Gavhelo ḽa Mvusuludzo ya Sibadela , vha Kapa Vhukovhela vho tevhedza ṱhoḓea dza Mulayo wa Khethekanyo ya Mbuelo vha rumela mivhigo yoṱhe ine ya khou ṱoḓea kha Gwama na kha Muhasho wa Zwa Mutakalo wa Lushaka sa zwe zwa bulwa . 
Vhunzhi ha vhashumisi vha khothe vho sumbedza uri , musi hu na milandu i sa athu sengiwa i si gathi , zwo leluwa zwino u swikela dzikhothe . 
Pulane idzi dza ndangulo ya malaṱwa dzi ḓo vhumba tshipiḓa tsha vhukati tsha pulane dza ndangulo ya vhupo na pulane dza u shumisa dza vhupo dza Muvhuso wa lushaka na wa vundu . 
Kha vha dzhie vhukando : kha vha shumise tshikalo tsha mushonga wa tshithivheli kavhili arali vhana tshiṅwe tsha zwiga zwa ngafhadzo kana hu tshi khou thoma mukhushwane .
U vhea nzhielwanṱha u ya nga tshiimo tsha mvelaphanḓa na zwa ṱhoḓea dza matshilele a vhadzulapo . 
Ṱhoḓea dza mbumbo ya netiweke ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi ha zwiendedzi zwa luvhimba dzi fana na dza musi mimoḓoro i dzi fara nyendo ndapfu . 
U fhindula mbudziso nga nḓila ya phurofeshinala , u ṋea ngeletshedzo na tsivhudzo musi zwi tshi ṱoḓea . 
Musi wa tshifhinga itshi , muvhuso u nga phaḓaladza dziṅwe khondomu dza i biḽioni nga kha zwileludzi zwa nnyi na nnyi . 
U ya nga Vho Stephanie , Boo vho vha vho dzula lufherani lwa u dzula khalo vha tshi khou gera aitheme dziṅwe u bva kha Maycomb Tribune vha tshi ṱoḓa u dzi nambatedza kha bugu yavho ya u olela khayo . 
( 1 ) Mudzulapo muṅwe na muṅwe ane a tendelwa u khetha kha khetho dza Khoro ya Masipala u a tendelwa u vha Muraḓo wa Khoro , nga nnḓa ha -
ṱhiraka dza mathukhwi
U shuma na / nga mafhungo : Nzudzanyo ya u lunzhedzana ( u tevhekana ) ; nzudzanyo u ya nga ndeme , pharagirafu ya mbuletshedzo , luambo lwa u kwengweledza na lwa nyanyuwo ; u dzhia sia na luvhengela mbiluni ; u sedza nga iṱo ḽithihi ( siteriothaiphi ) ; mbudziso dzi sa ṱoḓi phindulo
Vhunzhi ha vhulwadze ha mafuvhalo na khakhathi vhu dovha ha itea kha vhupo vhushayaho . 
U ita nyonyoloso hu tea u vha tshipiḓa tsha vhutshilo havho tshi takadzaho , nga nḓowelo vha tea u ita nyonyoloso minete ya 30 nga ḓuvha , luraru u swika kha luṱanu nga vhege .
u wana na u ṱalutshedza mishumo ya u thusedza nga ngomu kha thimu ya thandela yo khethiwaho .
Shelani muṱavha musekene nga nṱha dzudzu .
7 Lara 2002
Nga dzi 31 Fulwana , tshelede i re hone yo vha i R3.3 biḽioni i tshi vhambedzwa na tshelede ya tshikolodo tsha R1,7 biḽioni musi ḽi tshi vheiwa fhasi ha ndangulo nga Nyendavhusiku 2011 .
Ḽaisentsi ya u reila yavho ya mashango a nnḓa
Ri tea u tikedza mulilo wa zwa u sika mabindu maswa ngauri lupfumo lwa shango iḽi lwo ḓitika nga nungo na mpho dza vhusiki zwa vhaswa vhashu .
Risesheni ya mishumo i ṱalutshedzwa nga dzangano sa miṅwedzi i tevhekanaho ya rathi ya u fhungudzea ha mishumo . 
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa u swikelela ?
Feme dzapo dzi re na siangane ya u maanḓafhadza dzi ḓo dzhielwa nzhele u thoma . 
Nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2013 / 14 , vhathu vha 52 vho gwevhiwa kha milandu i kwamanaho masheleni a fhiraho R5 miḽioni .
U kopolola na u ṅwala pharagirafu ya mitalo miraru u ya kha miṋa zwi tshi bva kha zwibveledzwa zwo ganḓisiwaho ( tshiṱori , tshirendo na zwiṅwevho ) .
Tsaukanyo i re na vhudzivha ya mafhungo a ndeme
U ḓivha mbonalo dza tshibveledza dzi ngaho sa dzina ḽa bugu , ṱhoho , nyolo
vhathu vho khethwaho vha tea u imela madzangalelo o fhambanaho kha wadi na u imela vhafumakadzi nga nḓila i linganaho .
U bveledza masia ( tsumbo , tshamonde u ya kha tshauḽa na mitalo ya u bva nṱha i tshi tsa fhasi , u ṱanganya zwithoma , kutshimbilele kwa watshi na ku si kwa watshi ) .
Zwino bvisani zwitendeledzi .
( d ) u dzhielwa nṱha ha murangaphanḓa wa ḽihoro ḽituku ḽi re na tshigwada tshihulwanesa vhusimamilayoni uri a vhe ene Murangaphanḓa wa Vhuhanedzi .
Kha maṅwe masia , ho vha na u sa tendelana kana nḓaḓo zwi tshi ḓa kha mafhungo a vhuḓifhinduleli . 
Tsha mathomo hu na maitele malugana na nḓila ine tshenzhemo ya wanala ngayo ( u kuvhanganya data )  . 
Fhungo ḽo imelela mushumo wa vhoramulayo vhavhili nahone ndaela i tevhelwaho yo itwa : Aphiḽi ho haniwa hu na mbadelo , hu tshi katelwa na mbadelo ya ndozwo kha mushumo wa vhoramulayo vhavhili . 
U bvisela khagala vhuḓipfi zwi tshi bva kha u nyanyulea nga tshirendo
j ) Tsumbo16
Vhubveledzi vhu tikedzwaho vhu katela thevhekano dza kha TV , dokumenthari , fiḽimu pfufhi , fiḽimu ndapfu na vhubveledzi ha matshudeni . 
Ndi tshiṱaluli tshithihi tsho khwaṱhaho kha ikonomi , tsha dovha tsha vha ikhonomikhaḽa . 
6.3.4 Dzulo ḽa khothe ḽi a tendela na miraḓo ya tshitshavha itshi ḽa ya dovha ya tendelwa u bula mihumbulo na u vhudzisa vha kwameaho .
Tshiṅwe ndi tshauri musi ri tshi pembelela miṅwaha ya 30th ya u iledzwa ha gurannḓa dza The World na The Weekend World ri tea u vhudzisa mbudziso ya uri - ri a pfesesa na vhuḓifhinduleli hashu siani ḽa u fhaṱwa ha vhuthihi ha tshitshavha na u ṱuṱuwedzwa ha vhuḓipfi ha u vha vhathu vha fhano , ri tshi khou khwaṱhisa nnzwa dzo ri itaho uri ri vhe ṅanda nthihi sa lushaka !
Tshiitisi tsha izwi ndi uri hu ḓivhea zwithu zwiṱukuṱuku nga ha ṱhoḓea ya ndeme ya maḓi u itela uri ngweṋa dzi bveledze sethe i vhonalaho ya nyendedzi . 
Shedu ḽu A : Mushumo na tshumelo mbuyelo )
Mivhuso yapo ina nyimele yayo vho ya ndaulo , na hone uri hunga ḓivha na u kuvhanganywa fhethu huthihi kha Muvhuso wa lushaka zwi na masiandaitwa maṱuku kha muvhuso wapo wone une . 
4.3.1 Mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhadzhiamikovhe
Mafhungo Mafhungo a nyimele
Zwenezwo , mutengo wa ndaka wa u thoma u nga vha u fhasi . 
Dzithirasitii dza rathi dzi khethiwa thwii nga miraḓo mihulwane ya GEMS ngeno dziṅwe dza rathi dzi tshi tou tiwa nga Minisiṱa wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi na Ndaulo .
1 . Kha vha ḽoge thandela dzoṱhe dze dza ḓiswa nga dziwadi fhasi ha nomboro nngede ya thandela u itela u leludza u rekhoda na u sedzulusa .
Milayo ya ndeme ya maele a u ḓiṱunḓela hu sa nyeṱhi i katela :
Kha maongelo a vhupo ha mahayani zinki dza fhethu ha u ṱanzwela dza maḓi a mekhenikhaḽa dzi ḓo ṋetshedzwa . 
U vhala / ṱalela khonṱhiraka u itela u pfesesa ( Zwiṱirathedzhi )
U sainiwa nga muthu o rumelwaho nga khamphani ane a fanela u kwamiwa .
Khomishini yo bvisa mvetamveto ya u thoma ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka uri i ṱhaṱhuvhiwe , ine ya sedza hune ra tea u ḓivhona ri hone nga tshifhinga tsha miṅwaha ya 20 .
Mulayo u ḓo ḓiswa kha Nnḓu ino u itela u fhelisa Mulayo wa u vhumba Koporasi ya Dzinnḓu ya North West lwa tshiofisi . 
Gumofulu nyangaredzi ḽa ṅwaha nga ṅwaha
U shaea ha madzhenele o pfananywaho u ya nga mbekanyamaitele ya mivhuso miḽedzani . 
Gumofulu ḽa tshikwea
Vhubvo uhu hu tewa u ṱamiwa nga aḽamu . 
Zwenezwo , ho ḓo dzhiiwa tsheo ya uri vha re na phemithi vhane vha rengisa zwikambi nga vhunzhi na u vha na thundu dzi ḓiswaho nga vha SAB vha tea u tendelwa sa vha re na ḽaisentsi . 
Madzina a Munangi nga vhuḓalo , nomboro ya vhuraḓo , zwidodombedzwa vha vhudavhidzani ( hu tshi katelwa nomboro dza luṱingothendeleki ) na tsaino zwi tea u ḓadzwa nga vhuḓalo kha Khethekanyo ya 1 ya fomo ya u nanga .
Izwi zwo ita uri hu vhe na mutakalo na vhutshilo ha tshifhinga tshilapfu kha avho vho kavhiwaho .
U fhindula mbudziso dzi bvaho kha tshibveledzwa dzi sa konḓi
Naho ro lambedzwa nga muvhuso nahone hu na vhuḓifhinduleli phalamenndeni , ro ḓiimisa nga roṱhe a ri ho kha muvhuso 
Ndi ngafhi hune ra ṱoḓa u ya hone ?
Vhutshilondavhelelwa
Makumedzwa a a fana na zwibviswa zwi dzhielwaho nṱha zwa makumedzwa zwi re kha Mulayo wa zwa Gwama . 
Ḽaisentsi dza u ḓiraiva dzo waniwaho mashangoni a nnḓa nahone dzine dza ṱanganezdwa Afrika tshipembe dzi a shandukiswa dza vha ḽaisentsi dza garaṱa musi vhaṋe vhadzo vha tshi ita khumbelo ya ḽaisentsi ya Afrika tshipembe u ya nga National Road Traffic Act , 1996 .
Hezwi zwi ḓo thusa kha u topola masia o sedzwaho kha nḓisedzo ya zwibviswa . 
Vhashumi vha katela avho vhe vha tholiwa khathihi na vha sa shumi . 
U tevhelana ha tshiofisi ha Vhalangamavunḓu , Vhalangadzulo vha Vhusimamilayo ha Mavunḓu , Vhuhaṱuli , Vhaofisiri vha Phalamenndeni , Mufarisa Muphuresidennde na Muphuresidennde u ya kha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka .
Athikili 119 i shuma na nyimele mbili :
Ahuna gumofulu Daiḽasisi ya tswio
Vhushai vhu bva kha phaḓaladzo dzo fhambanaho dza miholo kha tshitshavha na u shayea ha tswikelelo ya vhaṅwe vha vhathu kha zwa ndeme na zwa mavhaivhai zwa vhutshilo . 
Ndugiselo dzoṱhe dza mugaganyagwama wa zwa masheleni na u no khou to dovholola zwi ṱanganywa kha maitele a mugaganyagwama muthihi u langwaho nga Gwama ḽa Lushaka . 
Dziṅwe dzadzo dzo livhiswa kha u thoma beisiḽaini dzine khadzo saveyi dza tshifhinga tshiḓaho dzi nga lingwa . 
Hezwi zwi thusa kha u shumiswa ha Nzudzanyo ya Mveledziso ya Lushaka zwi tshi ya kha u fhaṱa shango ḽi bvelelaho nahone ḽi konaho zwi tshi katela na u alusa vhadzulapo vha mafulufulu na vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho .
Tshifhinga tsho fhiraho , khumbelo dzo raliho , na phindulo dza vundu kha khumbelo dzo raliho , a dzo ngo dzudzanywa zwavhuḓi kana u linganyiswa , zwa sia hu tshi vha na mafhungo ane tshiṅwe tshifhinga a vha a sa fulufhedzei na u sa vhambedzea . 
O ṱangana , mazhendedzi aya o shela mulenzhe kha u phuletshedza kha nndwa i lwaho na vhutshinyi ho dzudzanywaho , hu tshi nga vha sia ḽa mbambadzo , u shumana na zwidzidzivhadzi , vhutherorisi ha vhuponi ha ḓoroboni kana khakhathi dzi elanaho na dzithekhisi . 
mbadelo dza zwa vhuendi
U ṅwala tshipitshi :
Vha nga si wane kana u lingedza u wana matheriaḽa kana mafhungo nga nḓila iṅwe na iṅwe hu si u ṋewa nga vhuḓiimiseli kana u ṋetshedzwa nga kha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka . 
Mushumo ngauralo u ṱavhanya u kovhekanya vhuvhili hazwo tshenzhelo na vhubveledzi ha kha u bveledzisa dziṅwe nḓila dza zwiko zwa fulufulu . 
Ṱhoḓisiso dza u vhona uri kholomo dzo swikisa hani fhaḽa na mapholisa vha tenda uri hu ḓo farwa hu si kale . 
Luṱa ulu lu nga fhindula mbudziso dzi tevhelaho dza ndeme : 
Mafhungo oṱhe o teaho o ḓo dzhielwa nṱha kha mbudzisombekanywa . 
Mulayo wa Zwiko , u gwa daimane kha bulasi i re Kapa Devhula . 
Vhudzuloni hazwo i shumiswa sa tshishumiswa tsha mugudisi tsha u wana arali mugudi a tshi ṱoḓa iṅwe thuso kana hai .
Mutevhe wa magudiswa o dodombedzwaho nga mumono wa vhege mbili a si wo randelwaho hafhu tshifhinga tsho ṋeiwaho ndi nyanganyelo ya tsumbedzo ya uri zwi nga dzhia tshifhinga tshingafhani u fhedza magudiswa .
U ṱumanya kutshimbidzele kwa IDP na CBP khathihi na zwibveledzwa zwa tshiṅwe na tshiṅwe tshazwo zwi amba kuitele ku re na u ṱhaḓulana ngomu ku tshi tou mona sa tshitendeledzi .
Ndivhanele ya vhana kha mudededzi
tsedzuluso dza kushumele na thikhedzo , thikhedzo na u lavhelesa nḓisedzo ya tshumelo dza ndeme kana ho sedzeswaho khadzo na mveledziso ya vhukoni ya M & E na u guda .
3.2 . Khabinethe yo dzhiela nṱha khaedu dzine dza vha hone dza muḓagasi dzine dza khou vhangwa nga thaidzo dza thekhiniki na themamveledziso kha zwiṅwe zwa zwiṱitshi zwashu zwa muḓagasi .
Muhasho wa zwa Mupo na Masipala vho ṱanganela vho bveledzisa na vhulunga vhupo . 
U sa ita nyonyoloso - nyonyoloso i a shela mulenzhe kha u dzudza ḽeveḽe dza swigiri muvhilini yo dzudzanyea .
Fomo ya khumbelo i a wanalea na ofisini ya dokotela wa muvhuso wa phukha .
U thoma u shumisa mbekanyamaitele , kuitele na zwitandadi malugana na netiweke ya fhethu hapo ya Muhasho . 
Muratho une wa vhonalesa wa mupfuluwo uyu ndi nga kha tsiko ya zwikili . 
Tenda ha vha hu si na fasiṱere ḽi vuleaho . 
Vhudavhidzani ha vhukuma na vhaunḓiwa na nga dzithaidzo dzi vha kwamaho ndi tshipiḓa tsha vhuṱhogwa tsha sisteme ya mbadelo ya gavhelo ya vhukone . 
Kha vha thuse kha u thivhela thaidzo
Komiti ya Khanedzano I dzhiela nṱha na u ranga phanḓa kha khanedzano dza miraḓo dzine vha nga dzi ḓisa uri dzi lavheleswe.
U ṱhukhukana ha zwiimiswa - Sa kha sekhithara ya maḓi ho vha na mivhuso yo vhalaho na zwiimiswa zwa mashangohaya kale zwi re na vhuḓifhinduleli vhuṱuku u itela vhuthathazwitzhili . 
Nga nṱhani ha , vhaiti vha mapfura a mbeu vhanzhi vho ṱanganywa nga nḓila ya nzimo kha vhubveledzi vha nḓowetshumo dza zwiḽiwa zwa zwifuwo na u ita zwiḽiwa . 
Khethekanyo ya 1 : Ndi ngani hu na ṱhoḓea ya Bugutshumiswa ya Komiti ya Wadi
Nzudzanyo i lunzhedzanao ya mafhungo na ipfi
Uḽa munna asili a takala vhukuma .
U anganyela tshikhala / tshifhinga tsha mishumo : U tshea uri hu tea u shumiswa tshifhinga tshingafhani kha mushumo muṅwe na muṅwe .
U ḓivha na u ita nyambedzano nga ha vhuḓipfi ho bviselwaho khagala
Ngona ya u gudisa
Nḓila ya ndeme ya u tshimbidza iyi sesheni ndi u :
Hezwo ndi uri , ndango ya mathomo na tsivhudzokhumela zwo itwa nga vhuronwane musi wa tshifhinga tsha u bula mihumbulo . 
Ino nḓowelo ya tshifhinga tshilapfu yo tikedza nyaluwo kha zwa vhumagi , migodi na vhubveledzi ha thundu . 
Kha vha ḓadze fomo ya u ita khumbelo fomo C ya u vusuludza zwa u ḓiṅwalisa u itela uri vha vhe vho vusuludza rekhodo ya muṅwalisi nga vhuṱanzi ha uri vha kwamiwa hani .
Kha vhupo vhu shayaho ha shango , vhunzhi ha vhadededzi kanzhi a vho ngo pfumbudzwa lwo linganaho u itela mishumo yavho . 
Ahuna na muthu na muthihi ane a nga langa tshumelo dza poso ya muvhuso nga nnḓa ha musi a na ḽaisentsi ya u ita izwo .
Ro no thoma u sedzana na vhukando ha u swikelela vhana vha shayaho vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 14 .
Tsumbakushumele dza ndeme
MUSHUMO WA 4.3
Khomishini yo fhindula nga u thoma mbekanyamushumo dza pfunzo ya demokhrasi dzo ṱanḓavhuwaho na muvouthi muswa . 
Kha Muvhigo wayo wa u fhedzisela Tshigwada tsha Mushumo tsha Dziminisiṱa tshi ṋetshedza tsatsaladzo ya mushumo yo itwaho nga vhoṱhe vha kwameaho kha maitele a u nanga na u thola vhadededzi .
Zwi dovha zwa vhaisa vhone , mushumi wa Nelson Mandela Bay , vhane naho vha tshi hola muholo vha a kundelwa u swikelela ṱhoḓea dza mutheo .
vhatshena vha tshigwada tsha thangana iyo .
U ya nga mvetamveto ya Mulayotibe mbingano dzoṱhe dza Tshiisilamu dzi re hone dzi ḓo ṱanganedzwa sa mbingano dza vhukuma , nga nḓila ya vhukuma iṅwe na iṅwe , musi mulayo wo kumedzwaho u tshi thoma . 
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u ṱhonifha vhutshilo havho nga u kunakisa , u khwinisa na u nakisa zwitshavha zwashu .
Vha ḓo ṱuwa nga thekhisi .
A ḓirese
Thebulu i ṋekedza Komiti ya Wadi mutevhe wa u sedzulusa wa zwithu zwine vha tea u sedza khazwo na u sumbedza tshitshavha .
Muhasho wa Gwama wo bvelela kha u khwaṱhisedza mathomo a u shuma na kushumele kwa Yunithi ya Ndangulo ya Mbekanyanḓisedzo u ya nga mulayo . 
Phurogireme ya u khwaṱhisedza ya Komiti dza Wadi , vha khantseḽara & vhaofisiri , Modulu 3 , Planact , 2001 , siaṱari 50
Minista vho ri tsheo yo kalulaho iyi yo livhiswa kha u ambulula avho vha itaho zwiito zwi siho mulayoni u itela uri vha ṋewe ndaṱiso i vhavhaho hu tshi katelwa na u fhelisa nga u ṱavhanya ya tshumelo nga murahu ha maitele a vhulayi . 
Ri tikedza nga maanḓa modele une wa konisa zwipiḓa zwa poḽotiki u tshimbidza khaseledzo dza vhaofisiri nga murahu . 
Mulangi Muhulwane : Mutakalo wa zwa Zwifuwo
Muhasho wo kona u fhedzisa thandela tharu dza themamveledziso ya bada nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho . 
Ḽiga 4 : kha vha ṅwale fhasi mawanwa avho
Ri na mbilaelo ya u lenga ha tshumelo ye ya fulufhedziswa tshitshavha ; ri a zwi ḓivha uri nga u shuma roṱhe ndi tshiṱirathedzhi tsha u shumisana ri nga ita zwinzhi nahone nga u ṱavhanya .
Zwibveledzwaṱhumekanywa na vhuendelamashango
Ndangulo ya Mutevhethandu wa Thandela , Midzi , Zwiko , 2003 siaṱari ḽa 10
Vhadzheneli vha vha vhala sinario tharu vha fhindula mbudziso .
Nzudzanyo yo Sedzuluswaho - 2016
Nga murahu kha ḓuvha ḽeneḽo ḽithihi mufariwa o fhisa sele yawe o shumisa zwiambaro zwawe na zwo adzela mmbete . 
Mugudi u thoma u humbula nga ha nyimele i sa athu vhuya ya tshenzhelwa , na u shumisa milayo ya u dzhiela nṱha khonadzeo kha nyimele idzo . 
Ndi ifhio ndivho / vhuvha / ṱhuṱhuwedzo / vhungane ha muṅwali ( kana mubvumbedzwa ) ...
Manwe mafhungo o ambiwaho ngao a katela mbambadzo na vhushaka ha ikonomi khathihi na mafhungo a tsireledzo na mulalo wa dzingu na wa ḽifhasi .
Honeha , kha Vhuimo ha Ṋtha , zwikolo zwine zwa shumisa Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma sa luambo lwa u guda na u funza , hu khou themendelwa u avhelwa awara 5 kha luambo ulwo , na awara 4 kha Luambo lwa Hayani .
ṱhanziela ya Lufu lwa vhabebi ( arali i hone )
A hu na nyendo nga holodei dza nnyi na nnyi .
Fhedzi , u swika kha na maitele a dwadze ḽa lufhiha a zwo tou ḓivhea zwavhuḓi . 
Zwivhangi zwihulwane zwa u imiswa ha ndambedzo :
Khabinethe yo dovha ya tamela mashudu vhoṱhe vho vhaisalaho uri vha ṱavhanye vha fhole .
Ḽeveḽe ya nṱha ya vhushai i kwama nga nḓila i si yavhuḓi ḽeveḽe ya mveledziso ya vhathu kha vundu sa musi vhunzhi ha vhathu vha sa koni u swikelela tshumelo dza ndeme kha sekhithara ya mutakalo na pfunzo zwa ndeme ya khwine ya vhutshilo . 
Ro isa phanḓa na u thusa mashango are tsini na rine kha u tandulula thaidzo dzavho , tsumbo ndi Lesotho na Tshipembe ha Sudan .
Vhana vho karuwaho vha ambara Gear Store
Themendelo na yone yo itwa ya uri vhana vho huliswaho u ya nga mulayo wa sialala vha fanela u vha vhaḽaifa vha kha vhuimo vhuthihi sa vhana avho vho huliswaho u ya nga mulayo . 
Thandela dza themamveledziso idzi dzo ṱangana na miṅwe mishumo ya u tsireledza mavu na thandela dza ndondolo ya mavu dzi shumiswa hu na u tevhedza ndaulo dza ndangulo ya zwiko zwi sa nyeṱhi . 
Kha vhaṅwe vhathu pfufho iyi yo ṱanganedzwa , ngeno yo lambiwa nga vhaṅwe . 
Vhaṅwe vhahali ndi vhaholefhali .
13 . TSIRELEDZO YA NNYI-NA-NNYI
topola mveleleo na zwine zwa ḓiswa nga zwiitei zwihulwane kha u ḓiṱunḓela na kushumisele kwa tshifhinga tshiḓaho
Zwi ṱshi ḓa kha pulane khulwane ya fulufulu ḽa tshifhinga tshilapfu , ri ḓo ṱoḓa gese , peṱiroliamu , nuklia , muḓagasi wa maḓi na zwiṅwe zwiko sa tshipiḓa tsha fulufulu ḽo ṱanganyiswaho .
Nḓisedzo nga mbeu kha vhathu vha Alfred Nzo ho ḓalesa vha tshifumakadzini . 
Mushumo wa tshifhinga tshiṱuku muhulwane nga u ralo ndi u ṱanganyisa zwo dzumbululwaho nga u wa ha ikonomi na u vhea ikonomi kha vhuimo vhu ṱavhanyisaho khonadzeo ya u pheliso ya magake a zwibveledzwa . 
Hezwi zwi ḓo thusa uri hu sedzeswe khathihi na u pika masia ane a vha na tshililo nahone a tshi tea u vha one a no rangiswa phanḓa . 
Sisiṱeme dza zwa masheleni dzi re hone a dzi kateli zwa u kuvhanganywa na mbadelo dza mbilo ho sedzwa zwifhinga zwo tiwaho nga theo ya mulayo . 
Ri ḓo vha navho ṋamusi kha nyito ya u renda , u hulisa na u pembelela . 
Nga tshifhinga tsha nyendedzo ya fhethu ha malaṱwa , u vanganya hu a itea zwi tshi khou bva kha tshimone tsha maḓi a gonyaho u bva kha maitele a mbumbo o fhambanaho , zwine zwa dovha hafhu zwa vhidzwa u pfi muanḓadzo wa tshimone tsha maḓi . 
Ḽifhasi na Afrika Tshipembe zwo ḓibaḓekanya na mimuya yo fhambanaho ya tshanduko i no khou fhefhedza u mona na ḽifhasi . 
U ya nga ha dziṅwe ṱhoḓisiso , phimo ya mpfu dza zwa vhuendi dzi nṱha na kararu vhusiku u fhira nga masiari . 
Khantsela ya Mavundu ya Lushaka
U fhindula mbudziso mbuletshedzi na mbudziso ṱhalutshedzi
Saizwi zwiimiswa zwa nḓowetshumo zwi madzangano a ḓithaubaho o ḓisendekaho nga thendelano , a hu na iṅwe nḓila ya u kombetshedza mbekanyamushumo dza mbambadzonyangaredzi , dzine dza ḓo ṱoḓa iṅwe nyavhelo ya mugaganyagwama nga nṱha ha mbadelo dza vhuraḓo . 
Vho ṱahisaho nḓila heyi vha khou ṱoḓa vhashumi vha tshi bindudza masheleni avho kha mimaraga mihulwane , uri vha wane mbuelo na u thusa ikonomi , nga u i langa na uri vha vhe na vhuṋe ha akhauthu dzavho . 
Iyi ndi khuwelelo ya mbilahelo . 
U thivhela muṅwe mushumisi kha u shumisa na u ḓifhelwa nga Tshumelo dza Vhudavhidzano . 
Standard Standard ya Afrika Tshipembe
Muhumbulo wo ambiwa wa uri khethekanyo yo vha anakronisimu na uri ho vha na u timatima uri i ḓo tikedzwa nga fhasi ha mulayotewa . 
Zwenezwo , nḓila dza khwiṋe dza vhudavhidzani na u dzhenelela nga madokotela a dzingu ndi dza ndeme . 
Muvhigo uyu ndi tshibveledzwa tsha mishumo yoṱhe yo itwaho nga Yuniti ya Vhudavhidzani nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano . 
Midavhi ya Mitambo ya Caledon lu ṋetshedza tshikhala tshavhuḓi tsha thandela iyi ya zwithu zwi songo lavhelelwaho sa afha fhethu hone hune hu fhethu ha havhuḓi nga maanḓa . 
khophi kana ḽiṅwalo ḽa vhukuma ḽa thendelo ya muraḓo yo
Zwiṅwe hafhu , yunithi nthihi kha dza fumi dzi vhambadzwaho u bva Afrika Tshipembe dzo bveledzwa kha seikithara ya mabindu ṱhukhu na ya vhukati . 
Vhupo ha fhethu ha vhufa ha ḽifhasi vhu ita fhethuvhupo ho teaho u itela nganetshelo iyi I takadzaho . 
Nga u bindudza kha vhulimi ri ḓo dovha ra ya kule kha u tsireledza vhana vhashu kha vhushai , nḓala na u konḓelwa . 
Naho zwo ralo ndayo dzi rangela phanḓa izwo zwisumbi . 
Ndaulo ya modele yo ḓisendeka nga milayo ya u langa u nanga ha vhone vhaṋe vhaofisiri , kha u vhona uri vha shuma u itela u swikelela ndivho dza lushaka . 
U sedzesa kuṅwalele .
Ṱhanganyelo ya nomboro nthihi na kararu ha nomboro iṅwe ndi 12 . 
1.31 Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole , hu ḓo lingedzwa nga nḓila dzoṱhe uri vha tsireledzwe kha u shushedzwa hafhu nga tshifhinga tsha tsengo .
Musi vho no tendelwa , vha tea u dzhia maṅwalo a thendelo ofisini I shumanaho na zwa u ṋea thendelo . 
Muvhuso wo ḓikumedza u ṋetshedza ndondolo ya mutakalo ya ndeme sa pfanelo ya ndeme . 
Afrika Tshipembe a ḽi ḽoṱhe kha fulo ḽa u lwa na zwidzidzivhadzi . 
Vhuṱumanyi ha musudzuluwo vhu sumbedza tshivhumbeo tshaho tsha thevhekano . 
Tshaka dzo fhambanaho dza mbetshelwa dzine dza vha hone kha khonṱhiraka na ndeme yazwo zwo fhambanyiswa u ya nga u fhambana hazwo . 
Fhedzi-ha , u anda uhu , ho itiswa ngauri Muhasho wo shandula murekanyo wa u anganya u salela murahu ha u lugisa zwithu . 
eletshedza muvhuso na vhashumisani malugana na u shumisa puḽane .
Mufariwa u tenda uri a ho ngo vha na thaidzo ye ya vha i hone . 
A ri koni u amba uri tshiṱori itsho tsho dovhololwa lungana , muthu a nga humbulela uri lwo vha lunzhi . 
Ri ima kha vhuimo ha uri u bvelela ha mabindu mashangoḓavha zwi nga si sokou tendelwa u itela u randela thasululo , ri tshi omelela kha u fana na u sa dzhiela nṱha ṱhoḓea dzashu dza mveledziso dza matshilisano . 
U gonya ha mitengo ya thundu na tshumelo hu tshinyadza maanḓa a u renga a MaAfrika Tshipembe vhoṱhe , zwihulwane a avho vha shayaho .
Vhagudi na u fhaṱa vhukoni ha komiti ya wadi kanzhi zwi katela ṱhoho dzi tevhelaho :
Thememveledziso ya mikhwa i ṱoḓeaho kha mazhendedzi a tshumelo ya nnyi na nnyi a tea u katela khoudu dza vhuḓifari , zwiṱirathedzhi zwa u thivhela vhufhura ha tshelede , zwiṱirathedzhi zwa ndangulo ya khombo na bviselwa khagala ha masheleni hu tevheleleaho . 
Khaedu ine mulanguli muṅwe na muṅwe a khou tea u i khwaṱhisedza zwenezwo ndi ya uri ḽevele dza ṱhuṱhuwedzo dzi dzula dzi nṱha vhukati ha vhashumi . 
A si ngoho uri u funza vhaswa nga ha vhudzekani na zwi elanaho na vhudzekani zwi vha ita uri vha vhe maḓabaḓaba kana u sa vha na mikhwa . 
Zwiṅwe hafhu , madzangalelo a fanaho a kovhekanywaho vhukati ha khamphani dza maḓaka na vhorabulasi o no ḓilivhisa kha uri khamphani dzi ṋekedze thikhedzo kha vhalimi vhaṱuku . 
Musi mafhungo a dimokrasi o ḓisa pfanelo dza vhuthu kha vhadzulapo vhanzhi u mona na ḽifhasi ḽoṱhe , khombo dza zwa tsireledzo a dzi ngo tou fhungudzea lu mangadzaho . 
Tshibveledzwa tsha ndaela
Kha nyimele ya zwivhalo zwi kaleaho , mukonṱiraka a nga humbelwa u fhungudza mutengo wa yuniti , nahone iyo mitengo i nga ṱanganedzwa , tenda ha sa vhe na u gonya ha mutengo . 
Milayo ya mukumedzo
Musidzana o pwasha fasiṱere .
U linga hu si ha fomaḽa hu tea u shumiswa u ṋekedza muvhigo kha vhagudi na u thusa kha kupulanele kwa u funza , fhedzi a zwi tei u rekhodiwa .
c ) Vho Mary Vilakazi ( vho tou dovha vha tholiwa hafhu ) ,
Muimeleli u ḓo pandelwa kha u vha muraḓo wa khomishini . 
Nga u angaredza , mashango a Afrika a re na u sa lingana ha mbeu ha fhasi a na vhafumakadzi vha tshivhalo tsha nṱha vho ḓiṅwalisaho kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u fhira mashango ane zwa u sa lingana ha mbeu zwi nṱha . 
Tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwigwada zwihulwane zwa shango tshi dovha hafhu tsha khethekanywa tsha bva zwigwada zwiṱuku zwo vhalaho . 
Khohakhombo ya u tevhedza zwi elana na masiandaitwa mavhi a bvaho kha u sa tevhedza theo ya mulayo na ndaulo dzoṱhe dzi shumaho . 
Nyambedzano ya tshigwada/ mufhindulano :
Mushumo muṅwe na muṅwe une wa ngalangadza bayodaivesithi u nga fhungudza zwiko zwi ra vha nazwo na u khakhisa tshoṱhe vhutshilo ha mirafho ya tshifhinga tshi ḓaho . 
Ni songo lakatedza phanga dzi no fhira .
Tshiimo tsha mutsho luṱabvula
( 6 ) Khoro ya Masipala i nga ita milayo-yapo ine ya randela milayo na ndalea dza -
Musi ri tshi tevhedza Ndayotewa , u ṱola na u vhiga u ṱuṱuwedza u vha khagala ndi zwa ndeme . 
Ndingo dza mato , fureme , ḽentsi na mushonga wa vhulwadze
Mulayo wa u nanga wa vhatholiwa na wa vhatholi kha u ṋetshedza na u ḓidzhenisa ha mushumo u fanela u shuma . 
3.9 . Khabinethe yo tendela u anḓadziwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Muhanga wa Mavhusele na Vhurangaphanḓa ha Sialala wa 2016 , kha Gazethe ya Muvhuso u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi .
Vha kona hani u pfesesa ndingo dza guḽukhousu dze vha ita hayani na u shandukisa tshikalo tsha inisuḽini arali hu na ṱhoḓea .
Khamusi " hai " , fhedzi ri nga vumba vhuḓifari havho kha nyimele nthihi iṅwe na iṅwe na ngauralo u langula vhathu hu tshi khou shumiswa maitele na zwivhumbeo . 
Vha nga kona u pfukisa data zwavhuḓi .
Mbekanyamushumo ya vhaaluwa ya tshanduko yo bveledziswa sa tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsha lushaka tsha u thivhela vhutshinyi . 
Khamphani dzine dza khou shuma zwavhuḓi kha u shumisa Lubuvhi ndi idzo dzine dza thusedza vhudavhidzanakule ha eḽekiṱhironiki nga u ita vhukwamani na vhathu . 
Sa tsumbo , mushumi wa u kunakisa a nga humbelwa u goda na u seva vharengi ngauri muthu ane anzela u shuma mishumo yeneyo a siho . 
Khwine , vho tenda uri vhurangaphanḓa ha poḽotiki ho tshimbidzana nga vhuḓifhinduleli ha vhurereli . 
Vhakhantseḽara vha masipala yapo zwa zwino vha khou lugisela mbulungo , zwine zwa ḓo khunyeledzwa ṋamusi . 
Tsireledzo ya fulufulu ndi ya ndeme kha mveledziso ya ikonomi na u sika mishumo .
Vhathu vha tenda uri vhaloi vha a kona u vhaisa vhaṅwe vhathu , nahone vha a kona u ita uri vhaṅwe vhathu vha vhe na mashudumavhi.133Zwa u pomoka vhathu vhuloi ngei Malawi zwo andesa , nahone avho vhane vha pomokwa vhuloi vha tambudzwa nga nḓila dzo fhambanaho -u tou fana na u vhaiswa muvhili , u kwashelwa ndaka , nahone tshiṅwe tshifhinga vha tou vhulawa.134Nga nṱha ha zwenezwo zwa u pomoka vhuloi , vhathu vha a zwimiwa musi vho pomokwa uri
Mulayotibe wa Pfanelo ndi yone thikho ya Mulayotewa .
U salela murahu hune ha khou endelela malugana na u ṱhogomelwa ha bada na u dzi vusuludza zwi vhangela muhasho khaedu dzi si na vhukono . 
U fhufhela nṱha ; u tshimbila nga maga mahulu na maṱuku , u fhufha , u thamuwa
Zwa zwino muhasho u khou ṋetshedza tshumelo i bveledzaho , ya phurofeshinala na vhuvhudzisi kha avho vhe kale vha vha vha siho kha nyimele i si yavhuḓi na uri wo sika zwikhala zwa mishumo minzhi na vhupo vhu konisa u itela u bvelela ha sekhithara ya mabindu maṱuku , nga maanḓa vhuponi ha mahayani . 
Nga nṱha ha zwenezwo , ro wana gavhelo ḽa dzi miḽioni dza tshivhalo dza dzi rannda ubva kha Tshikwama tsha Ḽifhasi u thusa kha nndwa ya u fhelisa TB na HIV kha vhafumakadzi na vhasidzana . 
Nḓivho ya zwa mupo nga mveledziso ya bulege ya u laṱela mathukhwi hone afho fhethu u fhelisa u laṱa mathukhwi hu si ho mulayoni na pfunzo . 
U bveledza rekhodo dza dzhenala kha phimo ya thengiselano yo fhambanaho i elanaho na mbuelo dza bannga dza mashangoḓavha . 
Ho sedzwa mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho na tshumiso ya DSP - Nyimele dzi re na vhuṱungu na sepusisi , u ḓadzwa , tshumelo dza zwa maṋo hu tshi katelwa u kula maṋo na nyito dza shishi kha mudzi wa liṋo , radiogirafi ya nga ngomu na mulomo
Pulane ndi tshishumiswa tsha u ṱalutshedza hune tshitshavha tsha ṱoḓa u ḽivha hone , u ita midzinginyo kha IDP , u monithara mvelaphanḓa kha u shumisa pulane , na u vhewa tshifhingani ṅwaha nga ṅwaha musi thandela dzi tshi khou ya phanḓa , zwithu zwiswa zwa ndeme zwi a ḓivhea .
Ni so ngo ntshanda ,
U vhudzisa mbudziso dzi teaho na u fhindula dzimbudziso
Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe
Ho vhudziswa mbudziso nga ha uri naa uhu u ḓiimelela hu tea u ḓivhadzwa sa vhuḓiimeleli huswa , kana hu tea u vha tshipiḓa tsha vhuḓimeleli ha kale .
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa .
Miraḓo ya muṱa ndi vhathu vhane vha vha na vhushaka ha u thoma na mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe , u fana na vhana vhane vha vha vhau nga mbebo na vha si vhau nga mbebo , kana vhabebi vhau na vhabebi vha si vhau nga mbebo .
Khabinethe i isa phanḓa na u tikedza maga a tshumiso yavhuḓi ya masheleni nga muvhuso ane a ḓo vhona uri zwipikwa zwa muvhuso a zwi khou kanganyisea na luthihi .
U ḓo dovha hafhu a dzhenisa ṱhanganyelo yo teaho kha kholomu ya Tshelede ya tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tsho vhewaho kha shedulu , nga u tewa kha mutalo wa tshiteṅwa wo teaho tshibveledzwa tsha tshivhalo na phimo ya yuniti . 
puloto , khuḓano , siangane ,
Ro tendela u vhumbiwa ha Tshigwada tsho Hwedzwaho Mushumo tsha Dziminisiṱa tshine ha ḓo vha hu na Dziminisiṱa dzi tevhelaho : Minisiṱa u bva kha Ofisi ya Muphuresidennde vhane vha vha na vhuḓifhinduleli kha Vhupulani , na Ndaulo ya Kushumele ( murambi ) , Mveledziso ya Matshilisano , wa Gwama , Saintsi na Thekhinoḽodzhi , wa zwa Muno , Vhudavhidzani na Tshumelo ya Dziposwo na Vhutsireledzi ha Shango .
Ṱhoho : Zwipuka - Awara 4
Makumedzwa nga Muhasho kha zwi tevhelaho :
Pulane ya ndindakhombo ya a mutakalo ya lushaka
Mushumo wa Thekinoḽodzhi ya Nyambedzano na Mafhungo ( ICT ) kha u ṱuṱuwedza mveledziso ya ikonomi na matshilisano na Mveledziso ya Ikonomi Yapo ( LED ) kha vundu : 
Kutshimbidzele ku ṱanganedza vhadzheneli vha sa koni u ṅwala na u vhala , kana vha sa koniho u ṅwala na u vhala Tshiisimane .
Nahone vha humbule : vhadzheneleli avha vho ṋekedza vhuḓikumedzeli havho ha u ita uri tshiṱirathedzhi itshi tshi shume . 
Naho zwo ralo , avho vhashu vhane vha ḓo ima vha vhonala u itela u dzhielwa nṱha a vha nga ḓo vha vha khou bveledza tshipikwa tsha zwine tshikolo itshi tsha imela zwone . 
Vhutsireledzi na mivhigo ya ṱholo ya MISS .
Vhadzulapo vha Wadi A vha na vhutshinyi vhunzhi .
Mbalavhathu
Mveledziso ya dziḓorobo na nḓowetshumo kha ḽa China na India hu na khonadzeo ya uri i ite uri ṱhoḓea dza tshomedzo dza mupo dzi vhe nṱha lwa miṅwaha ya fumi kana u fhira .
Ho ṋetshedzwa notsi dzo pfufhifhadzwaho afho fhasi . 
Kana u dzinginyi uri mavharivhari e vha itelwa a si one fhedzi a bvisela zwe vha vha vha khou ḓidzhenisa khazwo maelana na zwiteṅwa zwine zwa nga si sokou bviselwa khagala . 
Nzudzanyo yo livhanywa nga nḓila i tevhelaho : Maano a mveledziso na thandela dza ndingedzo kha zwitshavha zwa fumi . 
Kha vha lingedze vha vhone arali u badelisa tshifhinga hu kha phimo yo lavhelelwaho . 
Mivhuso ya vhorakoloni na ya khethululo yo dzhenelela kha zwiimiswa zwi phaḓaladzaho vhulamukanyi nga u bveleldza sisiṱeme ya khothe dzo khetheaho dza vhathu vha Afurika .
U bva kha zwine zwa vha kha gurannḓa afho nṱha , ni vhona u nga mbuelano yo ḓisa khunyeledzo kha tshiwo tsha Reitz ? 
U ṱalela na u ṋea muhumbulo nga ha thekiniki dza girafiki / zwifanyiso dzo shumiswaho kha zwibveledzwa zwa u tou vhona : muvhala , kuṅwalele kwa maḽeḓere , mbekanya
Sa tsumbo , musi komiti ya vhu ya ya dzeula Mulayotibe , hu tea u vha na khanedzano na u vouta nga Mulayotibe ngomu Nnḓuni .
Phemithi i vha tendela u :
Zwi tea u khwaṱhisedzwa uri vhatholiwa vhoṱhe vhane vha swikelea ṱhoḓea dza poswo vha a ḓivhadzwa nga ha minete yo ṋetshedzwaho naho arali vho vha vhe siho fhethu hune vha shuma hone . 
Uri hu swikelelwe bono ḽa madzulo o teaho a vhathu na u khwinisa ndeme ya matshilo a miṱani , vhuvhekanyandeme ha muvhuso vhu katela :
Rerani nga zwe na guda kha themo mbili dzo fhiraho .
Ri nga si hangwe hafhu u livhuwa vhushaka ha kale hashu na vhadzulatsini vhashu vha Lesotho vhe vha ri tikedza u bva miṅwahani yo fhiraho . 
Nga tshifhinga tsha u vhalwa ha tshipitshi tsha mugaganyagwama wanga , ndo amba nga ha ṱhuṱhuwedzo ya u endela fhethu , u lora na u wanulula zwithu . 
Fhethu hune wa nga tou nanga tshaka dza vhuendi zwi tea u sedzuluswa , vhuṱungu vhu tea u dzhiiwa u itela u thivhela ndovhololo ya themamveledziso ya vhuendi ha nnyi na nnyi u fana na kha zwitopo khathihi na tshiṱitshini . 
Zwa vhukuma , vhashumi vha re khomboni a vha anzeli u shumisa matshimbidzele aya u itela uri khasiṱama i vhe na vhuḓifhinduleli . 
U shumisa maṱanganyi kha u vhumba mafhungotserekano .
Tshipiḓa tsha mbadelo dza yuniti dza Thendelano ya PPP tsho khethekanywa u lingana vhukati ha Muhasho wa Vhashumi , na Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo , na Tshikwama tsha Ndiliso sa zwo tendelaniwaho khazwo nga u tou ṅwalwa . 
Mpfu dza rathi :
Vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha tea u kwama maanḓalanga a zwa vhuendedzi sa tshipiḓa tshihulwane tsha maitele a u pulana . 
2.1 Pfanelo ya mveledziso
- sedzulusa mushumoni nga murahu hu ḓivhadza mutholi nga ha tsedzuluso
U fhindula kha ezwi , Tshiṱirathedzhi tsha Mveledziso ya Ikonomi ya Vundu tsho mbo ḓi bveledzwa . 
THEMAMVELEDZISO YA TSHIKOLO NA TSHUMELO DZA THIKHEDZO
Bodo ya Vhalanguli ya Fulufulu na Muḓagasi yo vhona ṱhoḓea ya u bveledza zwikili zwa vhorathekeniki na vhainzhiniara vho wanaho ndalukano zwenezwino na u vha dededza kha mbekanyamushumo ine ya ḓo ita uri vha ṅwaliswe sa dziphurofeshinala . 
Ri bvela phanḓa na u tikedza vhagidimi vhoṱhe vho imelaho zwavhuḓi nga maanḓa vundu ḽashu na lushaka . 
Tshikhala tsha vhugidisi tshi a fhambana u ya nga sekhithara , fhedzi vhugudisi vhu nga si vhe fhasi ha ṅwaha .
Vhuṱanzi ha u dzhena na u bva kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Ho sedzwa gumofulu ḽa ṅwaha nga ṅwaha ḽa sibadela na gumofulu ḽa zwa maṋo nnḓa ha sibadela
Mbudziso kha sia iḽi dzi nga iswa kha muhulwane wa webusaithi . 
Muphuresidennde u ḓo khethiwa nga Buthano ḽo Angaredzaho u bva vhukati ha vhadzulatshidulo vha khomishini dza muraḓo . 
U edzisela nzulele yo ḓoweleaho sa : u ṋea ndaela
( a ) u tea maitele a u tshimbidza maitele a vhusimamilayo , zwi tshi katela u vhekanya u kalwa ha tshifhinga tsha u fhedza tshipiḓa tsha maitele ;
Ro dzula ro ḓiimisela u fhaṱa shango ḽo ḓisendekaho kha u shuma .
Bammbiri ḽi swikiswa kha Wekishopho ya Bugu Tswuku . 
Ofisi dza dzingu :
Sa zwe ra vhudza vhathu tshifhinga tshinzhi uri ri ḓo vha ṋea mishumo yavhuḓi na nnḓu dzavhuḓi dzo lugelaho u dzula vhathu , ri tou vhofhea u sa humela murahu . 
Saithi dzi tea u nangiwa zwihulwane u itela u swikelelea zwavhuḓi kha fhethu ha muelelo u ya nga ha vhane vha nga vha vhashumisi . 
Mivhigo ya odithi i itwaho i tshi khou vhambedzwa na pulane ya mushumo i dzudzanywa na u ṋetshedzwa nga kotara iṅwe na iṅwe kha Mihasho nga kha Komiti dza Odithi , Vhufaragwama ha Lushaka na Muoditha Dzhenerala . 
Tsumbanḓila dza Lushaka dzine dza ḓo konisa zwo raliho dze dza kuvhanganywa hu na tshumisano na mavundu nahone zwi tshi langulwa na u itwa khombekhombe nga vundu ḽi tshi thuswa nga maanḓalanga apo . 
Shango ḽine ra ṱoḓa u ḽi fhaṱa nga 2030 ḽi tea u sa dzhia sia , u vha ḽine ḽa khou bvela phanḓa nahone ḽine ḽa fara vhathu vhoṱhe nga u lingana .
Vhurangaphanḓa ha poḽotiki vhu khou hweswa vhuḓifhinduleli ha u ṱola na u vulwa nga huswa ha nḓila dzoṱhe dzi livhaho kha zwikolo zwo nangiwaho kha Tshiṱiriki tshashu tshoṱhe tshine ra tshi funa . 
Muṱangano , vhukati ha zwiṅwe zwiteṅwa , u khou ita nyambedzano nga zwi tevhelaho : 
Mulenzhe washu wa vhuṋa kha u fhelisa vhushai na u shaya mishumo wo livha kha tshumiso ya themamveledziso na mveledziso hafhu . 
Vha bule u sinyuwa havho he zwa tea nahone he zwa tsireledzea na u lugela u bulwa .
Maraphanḓa a ḓivhadzaho vhaanewa na fhethuvhupo : tsumbo , Kale-kale ho vho hu na mukegulu we a vha a tshi dzula na ṅwana wawe we a vha a tshi pfi Rofhiwa .
Ṱhoḓisiso a dzi kateli huṅwe fhethu ha u dzula vhathu vhanzhi u fana na hosiṱele dza vhagudi , mahaya a vhaaluwa , zwibadela , dzidzhele na gammba dza maswole , nahone dzi tou imela fhedzi vhathu kana miṱa ine ya sa vhe kha zwiimiswa kana mmbi fhano Afrika Tshipembe . 
Mveledziso ya Tshitshavha : U ita uri Pulane dzi vhe Nyito , 1992 , siaṱari 23
ṱhonifha tshirunzi na pfanelo dza vhathu vhoṱhe hu si na tshiṱalula ;
U engedza kha zwi re hone , Matshimbidzelwe a Komiti yo Ṱanganelaho yo fhelelaho zwo ḓo thomiwa . 
Kha khanedzano nga ha mbekanyamaitele ya makete wa mishumo nga ngoho hu na vhoraikonomi vha si na mushumo vhanzhi vha ṱoḓaho u bviswa ha mulayo sa yone nḓila ya u khwinisa na , nga kha vhusikamushumo . 
Fhedzi-ha zwipikwa zwi tea u sumbedza u khethea ha tshumelo dza vhashai , zwine vhalanguli vha nga zwi thivhela . 
rennde i badelwaho nga vhone sa muhiri kana i ṱanganedzwaho nga vhone sa dzhendedzi
Zwi'nwe vha nga khetha
Phumbudzo a yo ngo vha hone nga nṱhani ha u shaya dzangalelo ha dzikomiti . 
Hu na zwipiḓa zwihulwanea zwiraru zwa mulayo zwine zwa zwino zwa khou khwiniswa . 
Hune zwipiḓa zwa mushumo wa odithi ya nga ngomu zwa itwa zwo imela mushumo wa odithi ya nga ngomu na fhasi ha ndavheleso ya vhulanguli ha mushumo wa odithi ya nga ngomu ya kiḽaente , khonadzeo ya khuḓano iyi zwi khagala uri a si thaidzo . 
Zwo ralo , u engedzea ha mvelaphanḓa zwi itwa u ya kha tshiimiswa tsha ndeme tshine Ndayotewa yashu ya lavhelela sa zhendedzi ḽa nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso , zwine vhasasaladzi vha balelwa u khoḓa . 
218 . U ḓḓivhofha ha Muvhuso
Musi zwipeisa zwo shumiswa nga nḓila yone , zwi isa mushonga zwavhuḓi u fhirisa na nebuḽaiza dza hayani .
Muhumbeli o fanela u vha e mudzulapo wa Afrika Tshipembe , kana a vhe a na thendelo ya vhudzulapo ha tshoṱhe .
Fulo ḽi khou ya phanḓa na u ḓivhadza Maafrika Tshipembe nga khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana na miraḓo yoṱhe ya tshitshavha dzi shushaho na u dzulela u ya phanḓa . 
Vhukwamani vhu ya ho phanḓa na vhadzhiamukovhe , u fana na Eskom , mimasipala na madzangano a vhashumi vhu kha ḓi bvela phanḓa . 
Nga nṱha ha zwezwo , nḓila ya u langula tshiimo tsha lushaka zwino shumiswa kha u dzhenelela huṱuku zwi khou shumiswa kha u holefhadza hohu . 
Mushumo wa nyendedzi wone a u tsha tou vhonala zwavhuḓi vhunga mimasipala minzhi i tshi vhonala i tshi nga i khou tou itela ' u tevhedza mbekanyamaitele ' , ndi uri i tevhedza nyendedzi idzi dzo tou ralo hu tshi tou vha na u humbula zwiṱuku nga hadzo na u dzi dzudzanya u ya nga ha nyimele dzapo na ṱhoḓea ya u livhanyisa na fhethu afho .
Zwithu zwi tshilaho : iṅwe ya ngona dza ndondolo ya mavu i kha thuso ya zwithu zwi tshilaho mavuni u fana na vhusiḓu . 
Thangi a si ipfi ḽo fhelelaho .
Zwi ṋetshedzwaho , naho zwo ralo , zwi ḓo ṱanganedzea arali tshutshedzo dzi tshi livhana na fhungo kana arali zwi tshi sumbedzwa uri zwi ṋetshedzwaho a si zwa vhukuma . 
Ndi tshipiḓa tsha pulane ya shango ya u ita zwithu nga nḓila dzo fhambanaho nahone uya kha nḓisedzo ya fulufulu ya tshifhinga tshilapfu .
Muhasho u tikedza kutshilele ku re na mutakalo na vhuḓifhinduleli kha vhadzulapo , zwi tshi itwa nga u shumisana na vhalwadze na tshitshavha nga u shumisa u khuruṱanya sekhithara dziṅwe uri hu shumiswe zwiṱuṱuwedzi zwa mutakalo zwa matshilisano na zwa ikonomi . 
Yo ṱuṱuwedzwa nga vhathu !
Kha u ita musaukanyo , hu dovha ha ndaedzi dzi buḓaho kha Muanganyelo wa Zwibviswa zwa Lushaka na ḽiṅwalo ḽa Nzudzanyo dza Kushumele na Tshiṱirathedzhi dza miṅwaha miṱanu na ḽone ḽo itwa . 
Nga ṅwambo wa izwi vhunzhi ha komiti dza wadi na nyito dza u ṋetshedza phothifolio kha miraḓo ya komiti dza wadi u itela u langa zwi khwaṱhisedza u bvelela .
Kha vha nange ṱhoho dzo teaho Zwikili zwa Vhutshilo kha themo
Ri tea u ṱuṱuwedza na u pfesesa uri Pfanelo dza Vhathu dzi shuma kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mavu , hu tshi katelwa na bulasi dza phuraivethe , u tsireledza vhoṱhe . 
Nahone ḽiṅwalwa ḽe ra ḓa naḽo , iḽi ḽiṅwalwa ndi yone mbekanyamaitele yashu ya saintsi na thekhinoḽodzhi ya Zimbabwe . 
Vharangaphanḓa vha tshitshavha vho vha na iṅwe tshikafhadzo ya ngomu ha tshifhaṱo nthihi ye ya vha yo ṋaṋa . 
Hu sedzwa avho vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha sisiṱeme ya komiti ya wadi uri vha humbule uri madzangalelo a tshikhala na one ndi a ndeme nahone a nga katelwa zwi tshi leluwa kha komiti dza wadi nga u dzi ramba sa vhadzhiamikovhe vho khetheaho musi hu tshi ambiwa nga mafhungo a vha kwamaho , kana musi zwigwada izwo zwi tshi humbela pfanelo ya u ṱangana / amba na komiti ya wadi .
Musi vhuḓilangi ho swikelelwa , vharangaphanḓa avha vho ḓo ḓiimisela u khwaṱhisedza uri mirafho i no khou dzhena ya MaAfrika a vha nga ḓo tambula thambulo i fanaho . 
Izwi zwi ḓo khwaṱhisa vhushaka vhune ha vha hone vhukati ha mashango mavhili .
E. Ndangulo ya zwa Vhashumi
Mamelodi Sundowns yo wina u vha Thimu ya Ṅwaha .
Tshibveledzwa tsha mafhungo : atikili ya magazini / atikili gurannḓa
Vhaṅwe vha sumbedzisa uri ṱhoḓea dzavho a si dza mavhengeletserekano maswa , naho zwi tshi nga sika mishumo ya tshifhinga nyana sa zwe zwa sumbedziswa kha IDP , fhedzi vha ṱoḓa kiḽiniki ntswa uri hu ḓo kona u ṋetshedzwa tshumelo tshitshavha tsha mikhukhuni tshine tsha khou engedzea , saizwi i re hone i sa koni u fusha ṱhoḓea iyi .
( 1 ) Tshumelo ifhio na ifhio ya zwa vhusevhi , nga nnḓa ha ya tshipiḓa tshifhio na tshifhio tsha vhupileli kana tsha Tshumelo ya Tshipholisa i tea u thomiwa fhedzi nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka , nahone hu tshi tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka fhedzi .
Khumbelo dza mavu dzo leludziwa
7 Ni khakhathini muṱhannga ! ndi Thamba a tshi vhidzelela .
Minisiṱa vho dovha hafhu vha humbela vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha u sa ḓidzhenisa kha dzikhakhathi malugana na khetho , hu khou ambiwa nga maitele maṅwe na maṅwe a dzikhakhathi na u shushedza a songo tendelwaho .
Vhalingiwa vhane vha khou lingiwa vha a pfesesa maitele a u linga na khiraitheria ine ya shumiswa . 
MURAḒO MUHULISEI : Mulangadzulo , ndi nga amba ?
Tsumbo dzo ḓoweleaho ya u kushumisele kwa maḓi aya dzi katela u bviswa ha maḓi kha mimaini , u bvisa maḓi a fhasi ha mavu kha vhupo ha u fhaṱa u tendela mishumo ya u fhaṱa , kana u bvisa maḓi nga fhasi ha zwifhaṱo zwine zwa khou ṱangana na u bvuḓa ha ṱhavhela i tshi dzhena kha mitheo yazwo . 
Afrika Tshipembe ḽi na nzulele ya mutheo u ṱoḓeaho u itela nyaluwo ya ikonomi nga u ṱavhanya na u fhelisa vhushai . 
Tsha u fhedzisela , ri tea u dzhiela nṱha khonadzeo ya masiandaitwa a tshifhinga tshilapfu a tsheo dza mbekanyamaitele ya zwa masheleni kha mutengo wa thengiselano ya vhukuma na kha zwiṱuṱuwedzi zwa u bindudza ha phuraivethe kha sekhithara dzo fhambanaho dza ikonomi . 
Kha vha ṱalutshedze uri Komiti ya Wadi i fanela u ḓidzudzanya hani u vhona uri i shuma zwavhuḓi
U vhala na U ṱalela
Mashango ane a khou tshenzhema reithi ya nṱha ya nyaluwo ya zwivhambadzwa na tshumelo ya zwivhambadzwaseli nga u angaredza a dovha a vha mashango ane a khou tshenzhema reithi ya nṱha ya nyaluwo ya mbuelo na mishumo . 
Mu ṋe wa dzina kana muṋe wa goloi a nga thuthisa u ṅwaliswa ha goloi arali i si tsha tshimbila kana u ḓiraiviwa badani kana i so ngo tsha lugela u tshimbila badani lwa tshoṱhe .
Zwi dzhia tshifhinga na u ḓikumedzela na u ṱoḓa thikhedzo ya Komiti ya Wadi , vhakhantseḽara na vhaofisiri vha masipala .
Zwa zwino , fhedzi , ikonomi ya ḽifhasi i khou thoma u vhuelela ngonani , na mitengo i khou tevhela . 
Hu dovha ha vha dziṅwe mbekanyamushumo nnzhi dzo no itwaho nga muvhuso , nahone ṋaṅwaha muvhuso u ḓo :
Datumu ya u thoma i ḓo ḓivhadzwa . 
Kha ṱhalutshedzo i leluwaho , hezwi zwi amba uri nḓila nthihi yo khakheaho kha netiweke yo tsireledzwaho nga dziriḽei idzi i ḓo vhanga uri hu sa vhe na muḓagasi kha vharengi . 
Mulayo wa U kuvhanganya maṅwalwa wa Afrika Tshipembe wo thoma u shuma , nahone milayo i re na vhushaka nawo yo anḓadzwa . 
Vhudzani khonani yaṋu uri izwi zwithu zwi vhonala , zwi nukha , zwi phuphuledzea na u thetshelea nga nḓilaḓe .
Malwadze ane a sa tou vha a vhuṱhogwa kha muthu o takalaho a nga vha a mahulwane kha vhaṅwe vhathu na u ṱoḓa u isa lufuni arali o fara muthu ane a vha na AIDS . 
Zwitshavha na miṱa zwi ḓo ṱanganedza vhuḓifhinduleli na vhuṋe ha mbekanyamushumo ya vhuthathazwitshili arali vha vhuelwa thwii u bva kha mbekanyamushumo . 
Ngauralo a zwi nga vhi zwo tea u vhea mulandu woṱhe kha vhadzudzanyi vha mutambo . 
Muhasho u dzhia tsheo ya nḓila ine dziakhaunthu dza zwikolo dza tea u dzudzanywa ngayo na u dzi kumedza kha zwitshavha . 
Ri takalela u shela mulenzhe hu si na vhukono ha vhafumakadzi , sa vhagudisi vha lushaka . 
u vha vha tshihola masheleni a a paḓaho R73 800 nga ṅwaha .
Kha vha dalele ofisi ya zwi ṱitshi ya zwa badani .
Musi ndi tshi hoṱola kana u atsamula , ndi vhea tshanḓa kha mulomo .
2 . TSHIPIKWA Tshipikwa tshashu ndi u shuma na vhashumisani na riṋe u itela u khwinisa kushumele kwa Muvhuso kha u swikelela mvelelo dzo teaho na u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo ri tshi khou dovha ra shandukisa nḓila ine Muvhuso wa shuma ngayo .
Muṋetshedzi wa tshumelo u ḓo ṋetshedza Tshumelo ya Tsireledzo , u ya nga Zwitandandi zwa Tshumelo na mbetshelwa ya ṱhalutshedzo iyi : 
Siaṱari ḽa nga phanḓa ḽi tea u vha na Mepe wa Afrika Tshipembe na maipfi a no kunga kana tshiḽogeni - tsumbo , " Shango ḽo pfumaho ḓivhazwakale ḽi no nyanyula "
U ṅwala he ha bveledzwa hu sumbedzaho nyaluwo yo teaho hu tshi shumiswa muhangarambo wa u ṅwala , hu bveledza vhaṅwali vha re na vhukoni vhane vha ḓo kona u shumisa zwikili zwavho u bveledza na u ṋekedza zwibveledzwa zwa u ṅwalwa , zwa u vhonwa na midia nnzhi , hu tshi itelwa ndivho dzo fhambanaho .
Vha ḓo ya vha lingwa maṱo sentharani ya u lingela kana vhone vhane vha nga ya u lingwa nga ṅanga ya maṱo i re na ndalukanyo vha isa fomo ngei sentharani ya u lingela .
U engedzea ha nṱha kana hapo ho lavhelelwa kha u thusa tshitshavha tshithihi , zwo vhumbwaho ngamaanḓa nga madungo a re hone . 
Vunḓu ḽi ḓo fhaṱa u bva kha mbonalo iyi yavhuḓi nga u engedza zwa mbambadzo na u burenda Kapa Vhubvaḓuvha khathihi na nga kha u pakiwa hafhu ha nḓila dza zwa vhuendelamashango kha mavunḓu a ṱahe . 
U ṱanganedzwa ha IDP na Mugaganyagwama nga khoro
Sambula dzi a lingiwa u vhona arali dzi tshi tevhedza mbetshelo dza Mulayo wa u Alusa Zwimela .
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u alusa tshanduko ya Khoro ya Vhutsireledzi ha UN na zwiimiswa zwa masheleni zwa ḽifhasi .
Ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe na nkhetheni muṅwe na muṅwe u tea u ṱanganedza mvelelo dza dzikhetho , kana a dzi itela khaedu khothe . 
Tshikwama tshi na thaidzo ya mbilo dza vhufhura na vhuḓiimisi kha mafhungo a vhashumi o netshedzwaho nga vhatholi nga kha tshiṱatamennde na afidafiti ya mbilo ya vhaiti vha mbilo vhe vha vha thola . 
Kha vhuḓiimiseli hashu ha u bvelaphanḓa nga u ṱavhanya siani la u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽine ḽa vha na mbonelophanḓa nthihi , muvhuso washu wo ḓikumedza , nga tshumisano ya vhathu vha Afrika Tshipembe , u shumana na mbekanyamushumo dze ra ḓiimisela u dzi ita , dzine dza vha :
Nga u haseledza , Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango a si manzhi o sedzuluswaho a si na vhukaṱudzi zwa mulayo malugana na u kunguwedzwa ha zwibveledzwa zwa zwikambi . 
A ri nga aweli , na hone a ri nga timatimi , kha lwendo lwashu lwa u fhelisa vhushai .
U vhulunga na u wana maṅwalo na faela . 
Zwinzhi zwo no itwa nga tshipiḓa itshi nga mmbi hu u edzisa u ita uri khaphasithi ya u thoma na u dzhenisa muvhala hu si na mulandu ndi khou ṱoḓa u sedza hafhu ṱhalutshedzo iyi . 
Fhedzi , zwi a ṱanganedzea nga u angaredza uri Ngomu ha Ḓorobo zwa zwino a hu khou shuma sa zwine ha fanela u shumisa zwone u bva kha kuvhonele kha mupo , ikonomi na matshilisano . 
Nzudzanyo ya ndunzhendunzhe / thevhekano : tsumbo , tsha u thoma , tsha vhuvhili , tsha vhuraru , hu sa thu / phanḓa ha , nga murahu , musi , u swikela , tevhelaho , fhelaho , hu si kale
Ndi dzifhio mbonalo dza thendelano ya u kovhekana mikovhe hu sa dzhii sia nahone hu linganaho ?
Ṱhoḓisiso na u Ṱola
3.7. Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha zwo no swikelwaho kha ndugiselo dza 2017 dza u Pembelela miṅwaha ya ḓana ya Vho O.R Tambo fhasi ha thero : " Vhutshilo na Ifa ḽa Vho O.R Tambo " .
Riṋe , kha muṱa wa zwa vhuendi , ri a ḓihudza uri ṋamusi ri khou ḓisa kiḽoso i vulaho maṱo ya vha ngoho . 
U shandukiswa ha Tshivhumbeo ho vha hu ha ndeme kha ezwi , dzangano ḽo amba , na uri hu tea u sedzesa kha u ṱavhanyisa uri muvhuso na pulane dza u bvisa zwithivheli zwa vhubindudzi zwi vhe zwa phuraivethe . 
1.14.2.Ṅwaha uno u baḓekana na senthenari ya u bebwa ha Vho OR Tambo , mufunashango wa Afrika , o sumbedzaho vhuḓikumedzeli vhu sa thengiho kha u shumela vhathu vha Afrika Tshipembe , dzhango na ḽifhasi .
Akhaunthu i kolodwaho i vha tendela u shumisa muḓagasi nga ndilaine vha funa , vhabadela mafhelonia a nwedzi .
Ho sumbiwa mbetshelo dzo khetheaho , na uri arali ha vha na u pfuka mbetshelo , tenda zwi tshi ḓo ṱalutshedzwa zwa sala zwi sa lwi na Ndayotewa .
Sisteme ya zwiḽiwa ya ḽifhasi ye ya bvelela kha dzidikheidi dza zwino a yo ngo swikela zwavhuḓi tsireledzo ya zwiḽiwa , mutakalo wavhuḓi , na pfushi dzi pfalaho dza vhashai na vha re na nḓala . 
I kovhelaniwa na zwishumiswa zwa muaro na zwa dzilafho na phurothesisi ya nga nnḓa ya nnḓa ha sibadela kha gumofulu ḽa R40 618 nga muṱa nga ṅwaha
U thivhela ḽiṅwe sia zwi tou vhanga fhedzi dziṅwe thaidzo nahone kanzhi zwi livhisa khau ṋaṋa ha khuḓano ire hone . 
Kha vha vhee zwi tevhelaho kha khona iṅwe na iṅwe ya rumu
Naho hu tshi ṱalutshedzwa muṱalukanyo wa u sa dzhia sia , ndinganyiso i amba tshumiso ya milayo nyangaredzi ya vhulamukanyi na u lulamisa u itela u dzudzanya kana u tikedza mulayo . 
Khophi ya tshinwe tshithihi kana tshithihi tsha zwi re afho nṱha i tea u kateliwa . 
Ndi Phuresidennde Vho Mandela vhe vha ri ndeme ya mveledziso yashu sa lushaka i tea u kalwa nga nḓila ine ra fara ngayo avho vha shayaho nungo , na avho vhane vha vha khomboni vhukuma vhukati hashu , hu tshi katelwa vhafumakadzi , vhana na vhatshinyi . 
Tshipikwa tsha ayo manditi " kanzhisa a tou itwa na uri a itelwa u thusa kha khaedu dza ḓuvha na ḓuvha sa kha vhushaka , mutakalo , tsireledzo , tshelede na mushumo".23
Minista wa zwa Mupo na Muvhuso Wapo u ṋetshedza thikhedzo ya masheleni na dziṅwe thikhedzo kha zwa vhupulani ha ndaulo ya malaṱwa na ṋetshedzo ya themamveledziso ya zwa malaṱwa i ṱoḓeaho . 
TSHUMISANO YA TSHIṰIRATHEDZHI NA VHUPO NGA VHUPHARA
Ḽiga ḽa 6 : Kha vha khethe miraḓo ya komiti ya wadi
Arali vha sa tei u wana muṅwe mushonga muṅwe ṅwedzi , vha humbelwa u ḓivhadza DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi nga u ḓadza fomo ya u khwinisa ṱhoḓea ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ya GEMS , ine vha i wana kha www.gems.gov. za nga fhasi ha " Forms " kana nga u founela 0860 00 4367 .
( 2 ) Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓilangi , nahone zwi shuma fhedzi nga fhasi ha Mulayotewa na mulayo , zwi tea u sa dzhia masia , khathihi na uri zwi tea u shumisa maanḓa azwo na u ita mishumo yazwo zwi sa ofhi tshithu , u sa itela mishumo kha vhathu vhane zwa funa fhedzi , na u sa vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu .
Kha vha ise dokhumenthe dzi tevhelaho kha DFO :
Zwiṱereke kha sekithara iyo zwo vha zwi si zwinzhi na uri a zwongo vha zwa tshifhinga tshilapfu mahoḽa .
U bveledza na u shumisa muhanga wa thikhedzo ya vhutengu kha zwiimiswa zwa dzinnḓu u ya nga dzinnḓu dza matshilisano na maitele a dzinnḓu dza vhathu . 
5 / 6 Manweledzo a leveḽe ya tshiṱiriki a dziIDP dzapo
Zwi tshi bva kha nyimele , u fheliswa ha vhufarakani ho redzhisiṱariwaho hu ḓo itea nga thendelano ya u pfesesana kana nga kuitele kwa khothe . 
Ndi nḓila dzifhio dzo fhambananaho dzine dza nga tshikafhadza maḓanzhe ?
Zwidodombedzwa na milayo
Zwo dzhia tshifhinga tshilapfu phanḓa ha musi vhorapolotiki na zwiimiswa nga u ṱanḓavhuwa vha tshi elelwa uri , ane a nga lingedza u ṱuṱuwedza kha tshitshavha tsha demokirasi o hanedza nga nḓila i fushaho uri dzitshanduko dzo ṱanganedziwaho zwino kha maṅwe mashango dzo ṱanganedziwa .
1.4.4 Gireidi ya 10-12
Kha mashango oṱhe , u simuwa ha phambano ho shavhisa vha sekhithara ya phuraivethe ya dzitshaka kule . 
U vhona uri hu na vhupfumedzani havhuḓi ha mbadelo dza khemisi . 
phurosese ya u ṱanganedza , u dzeula na u dzhiela nṱha phethishini na mbilaelo
Tshi vhangaho thaidzo ndi zwa uri hu na thivhelo kha u tholwa ha vhashumi vho khethaho vha phurofeshinaḽa , vha nga ho sa dzipharamediki , vha tshumelo ya vhuṱoli ha zwivhangi na masiandaitwa a malwadze na vhaṅwe vhomakone vha zwa vhuongi . 
U sedziwa ha Zwa Ndeme zwi amba uri khethekanyo dzoṱhe tharu dza muvhuso , dzine dza vha muvhuso wa lushaka , ya mavunḓu na mivhusoyapo , dzi khou ḓikumedza uri dzi ḓo shumisa tshifhinga tshiṱuku tsho salaho u zwinga dza khwaṱha kha u swikelela ndivho yashu ya ndeme ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe .
Khabinethe i fhululedza hafhu Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Khaṱhuli Khulwane Vho Lex Mpati vhe na vhone vha ḓirula mushumo nga murahu ha miṅwaha ya 27 ya tshumelo yavhuḓi kha Afrika Tshipembe .
Zwithu zwa ndeme zwa ṅwaha zwi katela Tshiphuga tsha Phuresidennde kha fulo ḽa Mushumo wa Tshitshavha , u Rwelwa ṱari ha Phuresidennde na u Vulwa ha Phalamennde . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha maḓumbu o kwamaho zwipiḓa zwinzhi zwa Kapa Vhukovhela na tshinyaelo yo iteaho .
CPB i nga vha na mushumo muhulwane une ya nga ita kha u vhuyedzanya na u khuruṱanya vhathu nge ya ḓisa sekhitha dzo fhambananaho dza tshitshavha fhethu huthihi khathihi na u ṱuṱuwedza u pfesesana .
Pholisi ya madi na Mulayo wa Madi a Lushaka zwi sumbedza uri madi a do langulwa na u netshedwa nga ndila dzo fhambananaho zwifhingani zwi daho :
Musi hu tshi fhisa ri fanela u ambara zwiambaro zwi no
Zwikili zwa vhulanguli na masheleni , hu tshi katelwa na nḓivho ya Milayo ya Vhufaragwama na Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Tshitshavha . 
Ho raloho , muthu u tea u wana thendelo yo teaho i tshi bva kha khantseḽe ya musanda , saithi i tea u kaliwa nga ngona , nyolo yayo ya rumelwa ofisini dza Mupimashango Dzheneraḽa ngei Piṱori uri a i phasise . 
Kha mbekanyamushumo ya pfunzo yo engedza vhugudi ha nyambo mbili ; luambo lwa u thoma lu dzula lwo ralo na u tikedziwa , hone luambo lwa u guda ngalwo lu funzwa nalwo .
Tshumelo dza u bvisa thumbu dzi ṋetshedzwa nga mahala kha tshumelo yoṱhe yo fhelelaho ya mutakalo wa zwa mbebo . 
Ḽevele ya lushaka , hu na u bvelela hu hulwane ha zwiṅwe zwithu zwa ndeme zwi shumiwaho nga nzudzanyo mashango ane a vha miraḓo . 
Sa Vhashumisani kha Nndwa ya AIDS , roṱhe ri khou ana u ḓo vha na vhulondo ! 
madzangano a siviki na a vhabadeli vha muthelo
MULANGADZULO : Muhulisei Vho Maimane .
U sumbedza vhathu nḓila nga huswa zwi khou itelwa uri nḓisedzo ya tshumelo i itelwe vhathu na u ṱalukanya ṱhoḓea dza zwitshavha . 
vho ita khumeblo ya ndambedzo
o hana thendelo ya u dzhiwa ha ṅwana hu sina zwiitisi zwi pfadzaho ;
Izwi , zwi fhedza , zwi tshi nga vha tshipiḓa tsha mbuno ya u shumana na maitele a zwa u wana nḓisedzo na u badela malengelenge a tsheledemviswa yo engedzea . 
Ri thusa kha u vhona uri khumbelo dza u ḓiswa kana u ṱuwiswa ha muhwelelwa , maṅwalo rogatory , zwa mulayo na vhuṱanzi kha khomishini zwi itwa nga nḓila dza mulayo dzo teaho .
4.1 . Muhasho wa Vhashumi :
Muthu wa Vhudavhidzani : Vho Bongani Letlaka Nomboro : 071 287 3622
Muvhuso u khou engedza maṅwe maitele a u tsireledza vhafumakadzi , u fana na Mulayotibe wa Tsireledzo i bvaho kha u Tambudzwa .
Mveledziso ya vhathu ndi ya ndeme kha u takulela nṱha tshibveledzwa na u vha na mafulufulu nga maanḓa . 
Khwaṱhisedzo yo khetheaho i songo fhelelaho tshoṱhe kha mushumo wa mimakete ya i si na mikano yo bvisa vhudzuloni milayo mihulwane ine ya tikedza therisano nnzhi dzo fhiraho na nyambedzano nga ha mafhungo a ikonomi . 
Miṅwahani ya fumi u bva kha mbofholowo , vhunzhi ha mashango a Afrika o ḓi dzhenisa kha u dzhia zwibveledzwa u bva kha maṅwe mashango zwa vha vhuimoni ha nḓowetshumo . 
Tsha u thoma , zwi ḓo fhungudza u sa lingana ha ndangulo ya muhasho , ngauralo zwa livhisa kha u vhulunga masheleni , tsha vhuvhili , zwi ḓo sika fulufhelo kha vhashumi vha muhasho nga vhunzhi . 
Ndeme ya musi ngomu ha ḓorobo hu tshi vha fhethu ha u endela i tea u ḓivhadzwa nga u ḓihudza musi hu tshi ṱalutshedza vhudzheno ha ḓoroboni . 
Madalo a si na thendelano kana u rengisela nga muḓi nga muḓi a zwo ngo tendelwa . 
Fhedzi-ha , fhethu hune themamveledziso i re hone zwino ya vha hone zwi no ṱoḓa ndondolo a zwi ho hune vhathu vha dzula hone kana tsini navho . 
A hu na tshifhinga tsha nyimbo zwa zwino nahone muvhuso u ṱoḓa u vhona uri zwikhala zwi hone kha vhathu vhashu nga kha sisiṱeme ya nḓisedzo ya tshumelo yavhuḓi . 
u badela mbadelo dza ndugiselo , vhuendi , mbulungo kana u fhiswa ha tshitumbu tsha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha
01 Fulwana 2009 u swika 30 Fulwi 2010
Vhushai vhu katelaho masia manzhi vhu angaredza zwiitisi zwinzhi zwi zwikisaho kha tshinzhemo i re fhasi kha mushai i fanaho na u sa swikelela zwithu musi hu na mutakalo u si wavhuḓi , u shaea ha pfunzo , maimo a vhusthilo a so ngo swikaho tshoṱhe ho fanelaho , u shaea ha tshelede na u shaea ha mushumo wa khwine . 
Ndo vha ndi tshi ḓo thusa vhathu uri vha tende kha vhone vhaṋe ngauri vha vhuya vha ita ezwo , vha nga ḓiitela zwithu na vhaṅwe . 
( b ) u dzhenelela hu tea u tendiwa nga Khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30 a Dzulo ḽa u thoma u bva tshe u dzhenelela ha thoma , na uri
Khaedu dza ndeme na dzone dzo tandululwa nahone ha ḓikumedzelwa hafhu kha mbekanyamushumo ya COGTA ya u Vhuela kha zwa Mutheo .
U bva zwenezwo , zwi a konḓa u vha na miṱangano ine ya tsini na tshitshavha . 
Maitele a Mbilo
Nḓila dza u ita mishumoitwa i no tikedza vhuṱumani hu tshi sedzeswa mifuda ya zwishumiswa zwine zwi nga thusa kha kutshimbidzele ; na
u sa vha na mushumo hu re nṱha
Mulanga vha mu wana .
Vhana vha livhana na khakhathi dza tshaka dzo fhambanaho dzine kanzhi dza itwa nga miraḓo ya muṱa , vhadededzi na mapholisa ; 
Nga dzi 15 dza Ṱhangule mahoḽa , Khomishini ya u Puḽana ya Lushaka yo ṋetshedza Muphuresidennde Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka ine ya vha bono ḽa shango ḽa miṅwaha ya 20 i ḓaho , hanefha nḓuni i ṱhonifheaho .
Nḓila ya maitele a u ṅwala
Zwavhuḓivhuḓi , hezwi zwo amba uri mihasho ya ndaulo yo vha i khou ṋaṋa u kombetshedzea u bveledza mbuelo u itela u tikedza mutikedzelo wa muvhuso une wa khou tsela fhasi . 
Ṱhanziela ya u ṱun ḓa i ḓo bviswa arali zwire ngomu na ḽeibu ḽu , arali hu boḓelo , na zwire ngomu , arali ho ṱun ḓwa zwibveledzwa nga zwinzhi , zwi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Halwa wa 1989 .
Mulayo uyu u itela tshanduko , u dzudzanya , u thoma na ndango ya netiweke ya dzibada dza vundu ḽa KwaZulu-Natal . 
Muvhuso u fanela u vha na vhuṱanzi uri hu na mveledziso yo ṱanganelaho i re na vhuthihi i tshi itea fhethu ho tsireledzeaho nahone i sa pfuvhi . 
Nzio ha phendelo dzi re afho nṱha ho dovhololwa nga Komiti ya Maraga ya Vhabindudzi kha themendelo dzavho kha Minista kha mvumelano ya mishumo ya ikonomi na ndivhanele kha musudzuluwo wa u dzhena na u bva ha tshelede . 
Lutho / muthelo na lutho / muthelo wa tshiimiswa /khamphani nga
Vhupo uvhu vhu songo bveledzwaho zwavhuḓi na u shumiswa nga vhuḓalo hu nga konadzea u vha vhumba thikho ya nḓowetshumo ya vhuendelamashango , holodei na vhuḓimvumvusi . 
Ngeno hu uri mashango ane a vha miraḓo o kolodesa u itela u londola mbuelo na vhubindudzi , u wa ha mbuelo dzao dza zwivhambadzwaseli ho nyadza ndingedzo dzao dza u fhungudza zwikolodo zwao . 
U salela murahu kha ndondolo ya themamveledziso hu khou bvela phanḓa na u engedzea , nga mulandu wa zwenezwo , kha themamveledziso dzoṱhe ya bada na ya mishumo ya muvhuso . 
Tsedzuluso ya kushumele ya ṅwaha nga ṅwaha : Khoro i fanela u vhiga tshifhinga tshoṱhe kha komiti dza wadi na tshitshavha nga ha migaganyagwama na tsedzuluso ya kushumele zwadzo , sa tshipiḓa tsha miṱangano ya tshitshavha .
Mulayotibe uyu u ṋea sisiteme nthihi ya Tshumelo ya Zwannḓa na u sika muangarambo wa vhusimamilayo vhune ngaho Tshumelo ya Zwannḓa i ḓo langula na u vhetshelwa milayo nga Muhasho Vhushaka ha Dzitshakha na Nyanḓano .
Themendelo ya zwenezwino ya khumbelo ya Lonmin ya u dzhia tshipiḓa tshi linganaho 42,5% tsha Anglo Platinum ngei Pandora - tshumisano vhukati ha Lonmin na Anglo Platinum - yo ṱanganedzwa .
Ngoho yazwo na hone zwo fhambanaho na izwo , u ṋetshedzwa ha nnḓu dzi swikeleleaho nga murahu ha muvhuso wa tshiṱalula Cape Town i kule na Ḓoroboni hune ha vhesa na vhatshena vhanzhi khathihi na vhupo ha vhapfumi vhure nga henefho tsini . 
Afurika Tshipembe ḽo isa phanḓa na u tikedza vhurangeli ha thandululo ya khuḓano ngei Lesotho , Sri Lanka na Tshipembe ha Sudan , ḽo rangwa phanḓa nga Mufarisa Phuresidennde .
Komiti ya Wadi ndi tshanele ya vhudavhidzani vhukati ha vhadzhiamikovhe , zwenezwo vha tea u ḓivha vhukuma phurosese dza vhudavhidzani dzi vhuedzaho .
U ṋekedza maṅwalwa kha tshitshavha tshapo na u khwaṱhisedza uri a dzulela u wanala .
U humbela muṅwe uri a u thuse uri u pfesese tshipiḓa tshi konḓaho .
Nga huṅwe , ṱhoḓea dza mafhungo a tsheo dza mashumele dzo fhambana nga maanḓa . 
Tshiwo , naho zwo ralo , tsho ṱana thaidzo idzo mbili dze dza vha dzo dzumbama zwo leluwa nga zwifhinga zwa nyaluwo ya ikhonomiki . 
Tshiṱuṱuwedzi tshihulwane tsha mbadelo kha Tshikwama nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano tshifhinga tshoṱhe . 
( b ) u konadzea ; na
Zwikolo a zwi nga koni u swikela u renga zwithu izwi zwoṱhe ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Fhethu ha u paka mimoḓoro kana u ha u tsitsa vhathu vhu fanela u itwa nga nḓila yo tsireledzeaho u bva sitediamu , nga maanḓa fhethu ha u dzhena ngaho . 
Ndivho ndi u pfufha na u hulisa Dzisainthisti dza Afrika dzo shumaho zwavhuḓisa kha u swikela havho kha zwa saintsi na zwe vhatumbula . 
Zwi tshi khou itiswa nga nḓila ine vhulwadze ha phaḓalala ngayo sa zwe zwa sumbedzwa u thomani , hu khou themendelwa u kuna nga nḓila i tevhelaho :
Madalo nga mishini wa vhea iṱo , na themendelo dzavho zwo khwaṱhisedza na u tikedza fulo ḽa ndondolo . 
Musi tshararu tsha zwibadela tsho vha tshi tshi fhiswa malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili oṱhe , zwiṅwe zwo vha zwi sa bvisi tshikafhadzo kana u laṱa kana oṱhe a malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili avho nga nḓila i ṱanganedzeaho . 
Nga u tsikeledza vhuvhambadzi vhukati ha vhanzhi , tshiṱalula a tsho ngo tswela vhanzhi vhutshilo havho , fhedzi tsho dzima lushaka lwoṱhe vhusika mushumo ha ndeme ; tsho ḓi dzima nḓalo ya vhukoni na nungo zwa u ita zwithu . 
U lavhelesa zwavhuḓi kha zwifanyiso na u amba nga ha tshenzhemo yo ḓoweleaho .
Musi vhathu vha tshi ḓa dziofisini dzashu , kha ri vha thetshelese . 
Ndo livhuwa nga maanḓa .
Ndima ya 2 : U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha na IDP ya masipala
Vhuṱaṱisani vhu ṱalutshedzwa sa vhukoni ha nḓowetshumo kha u sika ndeme khulwane kha vharengi vhayo na mbuelo dzo khwinifhadzeaho kha vhashelamulenzhe nga vhukati . 
Musi hu khou vhudziswa dzimbudziso , ho vhudziwa mupotiwa uri muṱangano wo vha u si sesheni ya u eletshedza , wo vha wo vhidzelwa u ṋekedza mupoti wa mulandu masheleni a u ḓirula mushumo nga u tou ḓithauba u itela u fhelisa vhushaka hawe ha mushumo . 
Nḓivho ya vhukoni ya mbekanyamaitele dza Mveledziso na maitele , u ita mugaganyagwama na mishumo ya ndangulo . 
U ita mugaganyagwama nga u sa londa kana nga nḓila i sa shumi hune tshelede ya shumiswa hu si na vhulondo na tshelede i dzhenaho i ṱhukhu , zwi livhisa kha u wa ha masipala .
bveledzisa tshomedzo kha vhathu
Iṅwe ya khaedu khulwane dza mbekanyamushumo iyi ndi u swikelela zwavhuḓi vhuimo ha muṱa . 
U imelela vhuimo hau
Ḽaisentsi ya zwino ya theḽevishini
Sabusidi ya Nnḓu kha Vhupo ha Mahayani
Arali vhaiti vha khumbelo vha si vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , vha tea u vha vhe vhathu vhane vha nga wana vhudzulapo kana vho no ita khumbelo ya vhudzulapo .
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi , komiti ya vhupileli yo bvela phanḓa na u shuma mushumo u konḓaho wa u lavhelesa . 
Vhutsila ha u vhona
3.3 . Sa tshiimiswa tsha phurofeshinaḽa , EDCSA i ḓo langa na u lavhelesa kutshimbidzele kwa phurofeshinaḽa kha vhashumi vhane vha shela mulenzhe kha vhurangeli ha mveledziso ho fhambanaho .
U topola kutevhekanele kwa zwiwo kha tshiṱori tshi sa konḓi .
U bvisa amonia nga muya zwi nga ita munukho u no dina fhethu hapo arali ḽeveḽe dzi nṱha vhukuma . 
u vha na mifhindulano i yaho phanḓa kha zwitshavha
Ro fara muṱangano na dzimeyara na vhalangi vha mimasipala mahoḽa .
Muinzhiniara ndi , u ya nga u tholiwa hawe nga mutholi u itela u dizaina na u vhulanguli ha mishumo yo katelwaho kha konṱiraka , u tea u wana thendelo yo tiwaho ya mutholi u itela u shumiwa ha mishumo i tevhelaho : 
Musi vhaṅwe vha si na pfunzo na zwikili , vhaṅwe pfunzo yavho yo thithiswa kana vha na digirii ya pfunzo dza nṱha u bva kha mashango avho . 
Dziṅwe dza ngudo dzine ra tea u guda u bva kha tshenzhemo dzavho khedzi : 
Nga maṅwe maipfi , maga a ṱoḓeaho kha khwinifhadzo ya vhuthihi ha tshitshavha a si ane a nga itwa nga muvhuso fhedzi .
Vho Phumla Williams ( Mufarela Muambeli wa Khabinethe )
Idzi ngudo ndivho yadzo ndi u ṋetshedza nyimele ya u ṱhaṱhuvha nḓila dzoṱhe dzi re hone na u topola ṱhanganyiso ya maga o ṱanganelanaho ane a nga ṱuṱuwedza ndaulo ya malaṱwa ya khwinesa . 
1.3 Nga mafheloni a ngudo kana ha ngudo dzi re na tshivhalo thesite ya murahu ha tshifhinga tshilapfu ( summative ) i tea u ṅwalwa u itela u linga arali vhagudi vho kona u swikelela na u kona u shumisa nḓivho na zwikili zwo teaho kha ngudo dzo no gudwaho / funzwaho .
Ri ṱuṱuwedza sekithara ya phuraivethe uri i farisane na muvhuso kha u thoma , na u dzhia kana u lambedza akhademi dza mbalo na saintsi kana Zwikolo zwa mugivhela .
U tsireledza na u avhela zwiko na mugaganyagwama u itela u swikela zwipikwa zwa mushumoni . 
Nga tshifhinga tshenetsho , mivhuso ya muraḓo na mashango o tshimbidza vhupfumbudzi ha u ḓisa mulalo nga vhone vhaṋe . 
Vhadzia u dzhenela thendara vho bvelelaho vha ḓo lavhelelwa u ḓisa phothifolio ya tshifhaṱo ( nga maanḓa nga zwinepe ) u itela ndivho dza u vha na dzirekhodo u ya Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha . 
Ifa li tea u langwa na u kovhekanywa hu tshi tevhedzwa ndaela dza mufu dzine dza vha kha wili , kana arali mufu a songo sia wili , hu tshi tevhedzwa zwidodombedzwa zwa mulayo .
Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani , tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini .
Hu nga kha di badelwa nga tsheke yo livhiswa kha Mulangi Muhulwane : Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe .
Ofisi ya Tshikalo tsha Kutevhedzele kwa zwa Mutakalo inga dzhenisa , u bvisa ya panga muṅwe kana ya thutha ṱhaluso dziṅwe ya ṋetshedza zwiṅwe zwino yelana na zwezwo . 
U pfesesa na tshenzhemo zwa u shuma kha sekhithara ya ndangulo ya masheleni a tshitshavha ya Afrika Tshipembe na uri vhupo vhu ḓo vhuedza hani . 
Ndi sokou tou vha muthu fhedzi ane a ya nṱha na fhasi sa ḓuxwane . 
NGO dzapo dzi nga dovha dza kona u vha thusa kha u wana vhafari vha nḓivho ya sialala .
Tsedzuluso na khwiṋiso ya Maga a Tshumelo ya Nnyi na Nnyi kha Mihasho ya Vundu , Bugupfarwa 1 , Ofisi ya Mulangavundu , Eastern Cape & DPSA , 2005,siaṱari 32
Zwiimiswa zwa vhudavhidzani zwa Komiti ya Wadi
Muṱangano uyu ndi iṅwe tsumbo ya muya wa vhuthihi na vhuḽedzani ha u vusuludza nyaluwo yo katelaho , ho sedzwa zwipkwa zwa BEE u itela uri hu iwe phanḓa na u khwinisa na u fhelisa khethululo kha ikonomi .
Lindiwe o balelwa u zwi kholwa : ho vha hu tshi khou bva kugweṋa ngomu shelefuni ya bugu ku tshi khou honedzela na u pfumbula .
Izwi ndi vhuḓifhinduleli ha zwa matshilisano vhune ha tea u dzhielwa nṱha nga mudzulapo muṅwe na muṅwe , na u ṱuṱuwedzwa nga miṱa na zwiimiswa .
2 . Arali ṱhanganyelo u ya nga tshiteṅwa tsha 1 i tshi sia masalela a songo milwaho kha u kovhiwa ha vharumiwa ha ḽihoro u ya nga tshiteṅwa tshenetsho , masalela a fanela u ṱaṱisana na maṅwe masalela a maṅwe mahoro , nahone vhurumiwa vhu songo phaḓaladzwaho vhu fanela u kovhekanywa kha mahoro u ya nga vhunzhi ha masalela a ḽihoro .
Tshikalamuya u bvaho kha mafhafhu
U vhala na tshigwada , hu na u sumbiwa nḓila
( ii ) mitheo ; kana
Fhedziha , hezwi zwi nga fhungudza u kona u shanduka ha tshumelo ya dzangano , nga maanḓa kha nyimele dzine vhaofisiri vha kha vhukwamani ha radio na u vhidza goloi uri dzi ḓe dzi thuse ṱhoḓea dza vhaṋameli . 
9 . Operation Phakisa ine ndivho yayo ya vha u engedza ikonomi ya lwanzheni na dziṅwe sekithara .
Ṱhoḓea ya u ṋetshedza mimepe ya dainamiki na data i tshimbilelanaho i khou engedzea . 
Muṱangano uyu wo vhidzwa u itela u khephutshara nḓivho ya khwinesa ine ya vha hone u bva kha sekhithara ya fomaḽa fhethu hune ha kuvhanganya maḓi . 
Dziṅwe dza khaedu dze dza wanala ho vha ṱhahelelo ya maḓi na muḓagasi lwa miṅwedzi minzhi ; ṱhahelelo ya vhadededzi ; u buḽoka ha dzithoiḽethe zwe zwa kombetshedza uri vhadededzi na vhagudi vha ḓithusele maḓakani a ofhisaho , khathihi na u shayea ha vhuendi ha vhagudi khathihi na themamveledziso . 
Vha vhona uri nyiledzo i re kha Mulayo , musi zwi tshi kwama vhathu vha Pagans , i khou kandekanya " pfanelo dza mbofholowo kha vhurereli dzi re kha ndayotewa , u ḓibvukulula , ndinganelo , mbofholowo , tshirunzi , tsireledzo na pfanelo yavho ya u nanga na u ya u ita mushumo wavho kha ḽa Afrika Tshipembe . "
U vhala / ṱalela tshibveledzwa , tsumbo , atikili dza gurannḓa / atikili dza magazini u itela u wana mafhungo na u pfesesa
U tshinyala na u vha soga ha shango zwo vha zwi tshi nga vha zwo imiswa kana u humiselwa murahu . 
Vharangaphanḓa vha nga thoma nga u shumisa zwiga nga manyanyu u itela ndeme ntswa , zwi ngaho u ṱuṱuwedza na u pembelela u alusiwa ha vha si vhanzhi . 
Muziamu wa Ḓivhazwakale ya Mvelele ya Afrika Tshipembe u re Cape Town u na khuvhanganyo ya ḓivhazwakale ya mvelele ya kalesa shangoni . 
Musi ro bvela phanḓa na vhathu vho ṱangana na khomphyutha na inthanethe , vho kungea zwihulu nga u ṱavhanya ha tshenzhelo . 
dzina ḽa ḓorobo ine bindu ḽa wanala hone
Hu na zwiṅwe mbilaelo dzauri u lenga ha vhuambedzani nga Siria na zhendedzi zwi nga livhisa kha u tsa ha vhunzhi ha mafhungo na u ngalangala hao . 
Vho Theron vha dovha vha vha Murumelwa wa UN wa zwa Mulalo .
Nahone , arali zwo ralo , ndi nga si ri o tendela u punḓa ha mafhungo . 
Vhukoni ha u langa na u rekhoda tshivhalo tshihulwane tsha maṅwalwa . 
Vhunzhi ha madi a a tambisiwa .
Ndangulo : Mbekanyamushumo ya zwino ya Tsireledzo ya Tshitshavha yo leluwa u i langa , hune a i ṱoḓi uri huvhe na u londota miholo ya vhashumi na zwine vha posela zwone phanḓa ha musi hu tshi thoma u badelwa mbuelo . 
Vha shisha biko , vha lila nahone vha guda u ṱanganedza zwipiḓa zwa kuitele ku sa fheli na tshanduko dza zwa khoriogirafi zwine kanzhisa zwa vha tshipiḓa tsha vhubveledzi . 
Hulisani u ita tshuṅwahaya Hulisan u dzula hayani Hulisani u ya hayani Hulisani u guda u bika
U fhaṱa nḓivho ya foniki u peleṱa maipfi tsumbo : u fhaṱa miṱa ya maipfi yo sendekwaho kha nḓila ine mibvumo ya unga ngayo na mbonalo
Ni a kona u vhona ḽifhasi .
Luṱa ulu lwa tsedzuluso lwo sedza kha mathomo a nḓila ya khwiniso yo dzinginywaho dzo ṋetshedzwaho zwikolo nga vhasedzulusi . 
6.4 Khabinete yo dovha ya nyeṱulelwa nga ha madalo ane a khou ḓa a Mazhendedzi a Phimo a u ṱangana na madzangano o vhalaho na khorondangi dza muvhuso .
U theliswa nga huvhili ha mbuelo ya tshiko tsha mashango a nnḓa zwi a thivhelwa nga u ṋea phoindi kha muthelo u badelwaho kha mashango a nnḓa . 
U thomiwa ha senthara dza thengo zwi khou lavhelelwa uri zwi shele mulenzhe kha vhukoni , nḓisedzo ya tshumelo yo engedzwaho , vhuswikeleli na vhuḓifhinduleli ho engedzwaho . 
I lavhelesa ndango yavho ya guḽukhousu malofhani kha tshifhinga tsha miṅwedzi i fhiraho miraru .
Bodo yo ṱalusa mveledzazwiwo dza ndeme dzo fhambanaho dzine dza nga kwama Koporasi lu vhonalaho . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u thusa vhorabulasi khathihi na u isa tshumelo dza maḓi nga mathannge zwitshavhani .
Vha nḓilani ya u ya u tamba metshe wa fainaḽa wa ṅwaha uyo .
U ṋetshedza vhugudisi na thikhedzo kha vhashumi vhege iṅwe na iṅwe . 
Hoyu u nga vha muṱangano wo khetheaho wa komiti , kana muṱangano u tevhelaho wa nga misi wa komiti
Fhungo ḽa u kunguwedza zwikambi ḽi khou engedzea u vha ḽo teaho , hu na khuwelelo ya u fhelisa u kunguwedza zwikambi u itela u fhungudza vhudakwa na ḽevele dza kunwele . 
Hezwi zwi ḓo katela nḓila dza u lwa na mishumo ya vhutherorisi , thengiso ya zwidzidzivhadzi , mupfuluwo u siho mulayoni , tshelede yo waniwaho nga vhugevhenga , u rengiswa ha vhathu , nga maanḓa vhafumakadzi na vhana . 
Vhukoni he ra vhu mveledza a vhu vhewi khaho fulufhelo hayani fhedzi vhu dovha ha sedza na kha maṅwe mashango a ḽifhasi . 
u ṋetshedza mafhungo
Hedzi ndi khaṱhulo dza zwino nahone dza khaṱhulo dza zwinozwino maelana na tshiteṅwa tsho bulwaho , nahone u zwi dzhiela nṱha zwi nga vhuedza . 
c ) Vho Mala Somaru ( vho imela Muhasho wa Vhuendi ) ;
ndi kholomo ya tsadzi .
U ṅwala tshiṱori / foḽokuḽoo , tsumbo , ngano dza tsiko / ngano dza vhahali
Uno ṅwaha Phalamennde ya Afurika i ḓo vha i tshi khou swielela African Dialogue nga 22 Shundunthule ine ya ḓo tevhelwa nga khanedzano nga ḽa 25 Shundunthule dzi re na thero " African renewal , advancement and development " kha u pembelela Ḓuvha ḽa Afurika
U bva tshetsho , sa zwe nda zwi wana , Minista u ita zwa maanḓalanga a ndaulo nga fhasi ha Mulayo une khawo ha dzulela nahone nga nḓila yavhuḓi kha u ṋetshedza mbuelo , mbudziso ndi yauri : Uri Mulayo u a mu pfukisela maanḓa a u bvisa ndayo dzi fhelisho mbuelo idzo ? 
Ri tenda uri vhuthihi na u shumisana kha tshumisano ndi zwa ndeme tshoṱhe kha vundu u bva kha u vhilaedzwa nga u wa ha ikonomi . 
Ṅwalani luṅwalo lwa u ṱuṱuwedza kha Muhasho wa Pfunzo u dzinginya izwi na u ṋea mbuno dza mihumbulo yaṋu . 
A zwi tou vha zwo teaho u themendela u gonya kha mipimo ya u ṱanganedza lushaka lwa ndindakhombo lune sisiṱeme ya muthelo i sa shandukisi zwiṱuṱuwedzi ine ya vha hone zwino . 
U vhambedza zwiwo na vhaanewa/ vhabvumbedzwa na vhutshilo hawe
( b ) ya u tshila kha vhupo ho tsireledzeaho , u itela mirafho ya zwino na i ḓaho , nga vhusimamulayo vhu pfalaho na maṅwe maga ane a nga-
U ṅwala ngaevhutshilo/ dayari / garaṱa ya thambo hu tshi tevhedzwa ngona ya maitele kha u ṅwala
Musi wa dzulo ḽa u pfesesa Vho Kemp SC , vhao imela vhaaphiḽi , vha sa ombedzeli kana u kudza tsitsivhulo , vho dzhenisa kuhumbulele kuṅwe . 
Tshikolo tsha haṋu tshi dzule tsho kuna .
Tshipitshi tsho lugiselwaho Vhagudi vha ita ṱhoḓisiso sa nyito ya ndugiselo
U sedzesa mvumbokhateli , pfunzo , na mvumbo dza zwipuka dzi no fana na dza vhathu .
Khomishini ya Pfanelo dza Mvelele , Vhurereli na Dzinyambo i ṱuṱuwedza u ṱhonifha pfanelo idzi na u ṱuṱuwedza na u bveledza mulalo , vhukonani , vhuthu , u konḓelelana na vhuthihi ha lushaka .
u linga ( assessment ) - u wana mafhungo nga ha kushumele kwa mugudiswa nga nḓila ya fomaḽa kana i si ya fomaḽa
Ṱhoḓea dza u fha Pfanelo Ṱavha Zwimela Zwiswa :
U na vhuḓifhindulei ha nḓisedzo ya fhethu ho khetheaho na zwa mafhungo a vhupulani ha fhethu khathihi na tshumelo ya thekeniki kha u tikedza mveledziso ya mavu ya tshifhinga tshilapfu . 
Muphuresidennde a nga bvisa Muraḓo ofisini zwi tshi itiswa nga u sa ḓifara zwavhuḓi , u balelwa kana u sa kona u ita mushumo .
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza tendelwa vha ṋewa visa dza u bva na u dzhena dzo andaho .
U ṱalusa zwiḓevhe zwa u vala na u vula u sumbedza mafhungo ane a khou ambiwa tswii .
Vha shumise khoudu yavho ya phuraivethe na ipfi ḽa hone u kona u swikelela mbuyelo yavho .
5.4 . Khabinethe i dovha ya vhidzelela vhadzulapo uri vha funzane nga ha pfanelo dza vhafumakadzi na vhana , na nga ha nḓila dzo fhambanaho dzine dza vha hone dza u thusa vhapondwa vha dzikhakhathi .
Khumbelo ya thendelo ya mualuwa
U fhindula mbudziso u sumbedza u pfesesa
U bvisela khagala mihumbilo mihulwane nga nḓila i pfalaho i tevhekanaho
Rofhiwa o ambara tshikhipha tsho nakaho .
Mihwalo yoṱhe ya ṋama i tea u ṱoliwa huthihi kha hafha fhethu ha u ṱola sa zwe zwa ambiswa zwone kha phemithi ya u renga nnḓa :
Tsumbo i fanaho i bvelela hafhu , musi dziofisi dza u koloda masheleni dzi tshi vulwa fhethu ha mayani , hune ha sumbedzwa uri vhanna na vhafumakadzi vha nga kona u wana khiredithi nga nḓila i linganaho .
Zwiiti zwi langwaho , u fana na u sheledza nga maḓi ane a vha na tshikha , u bveledza muḓagasi nga maḓi , u shandukisa zwine zwa vha muyani kana u bvusuludza tombo ḽine maḓi a disendeka khaḽo .
Data ya ikhoḽodzhi i tea u vha yo linganela u u ita tsenguluso i no ṱanganedzea ya zwitatisitiki na ya vhuponi uho vhunga zwo dzinginywa afho fhasi . 
Modele wa u maka mbudziso wo shumiswa . 
Dzina ḽa pfulo ya bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuwomvumvusi
Hu na milayo ya tshipeshala ya dzibannga na khamphani dza ndindakhombo . 
Dzudzanyani mbambadzo ya inifomala u mona na tshitopo tshi re tshiṱitshini . 
U engedza kha zwenezwo , Vho Don Oliver na Vho Abraham Mouton vho ṱhaphudza kha vha 60 vha nṱhesa kha khethekanyo ya hand cycle .
Mulayotibe u ṱoḓa u konisa thengiselano ya mikovhe u itela u langa nḓila dza u dzikisa mutengo kha milayo yawo kana milayo ya u dzhenisa mukovhe kha mutevhe . 
zwiitisi zwa u ita khumbelo ya ndaela
Ri kumedzela khuvhangano iyi kha tshihumbudzo tshawe na kha avho vharangaphanḓa vha vhafumakadzi vhaṱhonifhea vhe vhulwi hashu ha bveledza . 
Vha khou humbula u kovhekanyisa hani mbuelo na riṋe ?
Ndivho dza tshiṱirathedzhi na dzone dzo ṱaluswa nahone dzo ṱumanywa thwii kha u humbulwa ha zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi . 
Rakhonṱhiraka zwenezwo u na vhuḓifhinduleli ha u endedza na u laṱa mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
Khaḽenda i tendela u fhedzwa hu pfadzaho ha migaganyagwama ya Muhasho . 
Kha ṅwaha wa Vho OR Tambo vho ri sumbedza maanḓa a u shuma u ya kha Afrika Tshipembe na lushaka lwa khwine .
Mupondiwa u tea u kwama mapholisa nga u rwela lutingo kha 10111 kana nga u ya tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u vhiga mulandu .
U londola fhethu uri hu dzule ho kuna - zwo katela u shumisa magokoko a u posela tshikha na u sa laṱekanya mashika
Ndinganyo zwi amba uri mbekanyamushumo i ṋea vhashumi vhoṱhe na miṱa yavho ḽeveḽe ya mutheo ya tsireledzo kha ndozwo ya muholo nga nṱhani ha vhualuwa , lufu , kana vhuholefhali . 
Ri zwi ḓivha hani uri zwe ra zwi pulanela zwi khou bvelela
22 . Vhuthihi ha lushaka na u pfumedzana
Zwiko zwa fulufulu zwashu zwi khou vhewa khomboni nga dzinndwa , gomelelo na nyaluwo ya vhathu . 
Mashudu mavhuya , zwi vhonala zwi tshi nga sanithi nyana yo bvelela na ḽikumedzwa ḽo humiselwa murahu lwa tshifhinga nyana . 
20 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Vharangaphanḓa , nga maanḓa kha muvhuso , vha tea u konḓelela tsheo dzi konḓaho na ndingano .
Zwibviswa
Khetho dzoṱhe dza khonadzeo ya thasululo dzi tea u topolwa na mitengo na mbuelo kha muvhuso na tshitshavha tsho vhalwaho . 
Tsumbo ya izwo zwa vhuvhili ndi tshikolo tsha phuraimari . 
Nga maṅwe maipfi , khumbelo iyo I fanela u iswa hu na thendelo yo tou ṅwalwaho nahone I tshi bva kha muhweleli , nga nnḓa ha musi hu na nyimele dzine muhweleli ndi muthu ane , khothe ya vhona , a sa koni u ita ngauralo .
Izwi ndi maelana na Guvhangano ḽa Muhanga wa Dzangano ḽa Mutakalo wa Ḽifhasi kha Ndango ya Tobacco ḽo tendelwaho nga Afrika Tshipembe nga Lambamai 2005 .
Khumbelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - zwikili zwi songo ḓ oweleaho
muvhala , lushaka kana vhubvo ha
Kanzhi hu na ṱhoḓea ya u ḓisa zwa mishumo kha vhupo ha maraga ya kule fhedzi nga nḓila ine izwi zwa dovha zwa thusa vhadzulapo . 
2.11. Khabinethe yo tendela nyolo dza tshihumbudzi tsha ndeme tsha 2014 na u phaḓaladzwa ha nyolo dza ḽingwende :
U shumisa sisiṱeme dza ndaulo dza masheleni na mbuelo dzi langeaho nahone dzine dza shuma . 
Vhomalaulane avha vha ḓo thoma vha rangwa phanḓa u ya kha buḓo ḽithihi sa vhomalaulane vha re fhasi ha ndango vha ḓo kona u u gonyiselwa nṱha kha ndango u ya vhuiwa . 
Zwi katela u kuvhanganywa ha mafhungo , tsenguluso na asesimennde ya mushumo wo fhedzwaho . 
Mbekanyamushumo i konisa vhadzulapo vha re khomboni vhukuma u swikelela zwikhala zwa kutshilele ku sa nyeṱhi nahone i sedza kha mveledziso i sa nyeṱhi , mveledziso ya vhaswa na mbekanyamushumo dzo khetheaho , u leludza mveledziso kathihi na mveledziso ya tshitshavha na nḓowelo dza tshitshavha . 
Mveledziso ya zwishumiswa zwo ṱanganelaho zwa maḓi i khou shela mulenzhe nga huhulu kha mulalo na u bvelela ha dzingu ḽa Tshipembe ha Afurika na vhuvha havhuḓi ha vhathu .
Vharangaphanḓa vho bulwaho afho nṱha vha ḓo shuma sa zwiṱavhanyedzisi zwa tshanduko dzo angalalaho dza dzingu , hu na mbuelo u mona na khethekanyo nga u angaredza dza dzingu . 
Zwiga zwi ḓivheswaho ndi ' poor peak flow reading ' , u hoṱola , u ita phosho u tshi fema kana khana yo thivhea .
a ) Vho Nasima Badsha ( Mudzulatshidulo )
Mbadelo dzine dza sa humiselwe murahu dzi badelwaho nga muhumbeli musi a tshi ṋetshedza khumbelo ya tswikelelo zwi tshi ya nga mbetshelo dza tshipiḓa tsha vhu 22(1) tsha PAIA . ( muthu ane a khou ita khumbelo ya mafhungo ane a vha awe ha katelwi kha mbadelo dza khumbelo ) .
Lushaka lwa tshibveledzwa
Musi lupfumo lwa vhapfumi lu tshi khou fhungudzea , vhashai , vhathu vha shumaho na mabindu maṱuku o tshinyadzwa vhukuma . 
Zwishumiswa zwa Masheleni zwa u Ela mathomoni elwa ho sedzwa mutengo . 
Mabammbiri a muhumbulo wa thandela ndi ' mabammbiri a no yelana na mushumo ' ane a tea u lugiselwa na u ṋetshedzwa khoro kana mihasho ya sekithoriaḽa .
i ḓo davhidzana na Yunithi ya Vhugevhenga ha Khomeshiaḽa ha Mapholisa a Afurika Tshipembe ngaha mafhungo oṱhe a kwamaho vhukhuruku .
5.9. Khabinethe i fhululedza mudededzi wa muzika , Vho Chad Hendricks , u bva ngei Retreat ngei Cape Flats kha u kunda kha Muṱaṱisano wa Vhalangakwairi wa nṱha wa Len van Zyl kha ḽa Cape Town .
Hezwi zwi ḓo konadzea fhedzi arali mabindu maṱuku a thuswa u aluwa , u bveledziswa na u aluwa u bva kha zwiimiswa zwiṱuku na zwa u tou kona u ḓitshidza fhedzi u ya kha u vha mabindu , o khwaṱhaho , a konaho u sika mishumo . 
U nweledza mafhungo
ṱanganedza uri tshiitisi tshihulwane tsha u ya tshikoloni ndi u guda na u aluwa kana u bvelela kha zwa pfunzo , matshilisano na mvelele ;
Nḓisedzo ya tshumelo : Tshumiso , khaedu na u ela
Vhuṱumani vhukati ha nyambedzano / monologo / u amba u woṱhe na nyito
Komiti ya Khetho i fanela u tendelana nga u tou ṅwala milayo ya u tholiwa ha muofisiri , hu tshi katelwa muholo une wa fanela u holelwa muofisiri onoyo . 
Tshenzhemo kha maitele ane a elana na u avhelwa ha pfanelo dza vhureakhovhe ndi iṅwe ya ṱhoḓea dza uno mushumo . 
Izwi zwi ḓo vha zwibveledzwa zwo nangiwaho u bva kha bugu ya u vhala / bugu dza u vhala/ dziṅwe bugu na dzine dza ḓo tikedza tshibveledzwa tsho vhalwaho kha tshipiḓa tsho randelwaho .
Arali ndivho kana tshipikwa tsho ṱukufhalesa tshitatamennde tshi nga thivhela zwikhala zwa nyaluwo zwa tshifhinga zwa tshi ḓaho . 
Vithamini A ndi ya ndeme ngauri i thusa kha nyaluwo yo ḓoweleaho , mveledziso na u tsireledza ṅwana kha u pfukelwa na malwadze . 
Nzivhanyedziso na ndambavhuḓifhinduleli 
Mbalombalo dza zwenezwino dzi nga nḓila i tevhelaho : 
Ri ḓo takalela u vha ḓivhadza mbuno dzashu dza ṱahe dza pulane dza u bveledza nyaluwo na u sika mishumo .
Khoniferentsi yo vha yo khethekanywa vhukati ha madzulo mahulwane na zwigwada zwa u shuma zwiṱuku . 
1.19. Khabinethe yo dzhia zwinepe sa tshiga tsha khuwelelo ya nyito ine ya vhona uri sekithara dzoṱhe dza tshitshavha dzi shumisaho NDP dzi fane .
Bembela ḽi ita nungo dza tshiṱirathedzhi dza u thagetha zwigwada zwi re khomboni , hu tshi katelwa madzinganḓevhe na mabofu . 
15.1 Ndi mulandu u ita tshiṱaṱamennde tsha mazwifhi kha afidafiti -
U ita phimatshifhinga dza nḓisedzo dza vhudzulo na u fusha thagethe dza lushaka . 
( 6 ) Khorotshitumbe ya Vunḓu i tea u shuma i tshi tevhedza -
Ri ḓo ṱavha miroho .
U vha tendelwe u maga na u rengisa pfulo ya bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuwomvumvusi , vha fanela u ḓiṅwalisa kha Muṅwalisi wa Mulayo wa vhu 36 wa 1947 .
Mivhigo ya ṱhoḓisiso na mawanwa zwi ḓo shumiswa kha u amba nga ha khaedu dziṅwe na dziṅwe nga nḓila yavhuḓi . 
Hu si na musudzuluwo : u somba , u petekana , u sa petekana , u onyolowa , u kwatama , nz .
Zwi ṱhaṱhuvha uri vhukoni vhu re hone zwa zwino ndi vhufhio nahone , arali zwi tshi ṱoḓea , ndi ngafhi hune vhuṅwe vhukoni ha tea u iswa nahone hani . 
1.2.1.3 Mulangadzulo
U dzhenisa gethe ḽiswa ḽa fhethu ha u paka mimoḓoro na ha u paka kiḽiniki i no endela vhalwadze ho tsireledzeaho . 
Sentech yo no ḓi avhelwa tshelede uri iv he muisedzi wa wireless internet na u lambedza zwa kushumele kwa didzhithaḽa .
U sika ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi , ngamaanḓa " maitele a vhuloi vhune ha vhaisa " , zwi na ndeme ya u ṱanḓavhudza uri ndi zwifhio zwine Khomishini ya khou u langula .
Ho ṋetshedzwa thani dzine dza fhira furathi , na miṱa minzhi zwazwino i khou lima na u bveledza miroho ya vhone vhaṋe . 
Nḓila dzi konadzeaho dza u khwiṋisa kuitele u itela u shumana na mbilaelo dza vharengi dzo ṱalutshedziwa . 
Tsha u thoma , u konisa ngona dza vhubveledzi ha tshumiso ya vhashumi u itela u ṱaṱisana na ngona dza tshumiso ya mitshini . 
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Miṅwe Milayotibe yoṱhe i swikiswa kha Buthano ḽa Lushaka .
Hu fanela u vha na sisiteme yo vhetshelwaho u sedza zwishumiswa zwenezwo zwa mushumo , zwi tshi katela mitshini , arali yo tsireledzea u i shumisa .
Zwikili zwa bola - u fhirisa bola u mona na tshidanga , u fhirisa nga nṱha ha ṱhoho , nga fhasi ha milenzhe musi ho imiwa nga muduba wo tou tswititi ; u posa bola kha khonani ; u bambisa na u gavha bola na khonani .
Tshumelo dza shishi dzi na zwiko zwi songo linganaho , nga maanḓa vhusiku musi vha tshi tea u shuma na nyimele dza shishi dza khombo dza badani , nga maanḓa avho vha ṱoḓeaho uri vha shume na thundu dzo shuluwaho dza khombo . 
Arali hu na tsumbedzo yauri ndaka dzi nga tshiyadzwa , mbadelo ya tshumelo ine ya nga wanala i humbulelwa kha ndaka ya muthu ene muṋe . 
U ṋetshedza dzirege dza baisigira tsini na ha u dzhena ngaho kha tshifhaṱo u itela u thivhela u tshinyadza na vhuvhava . 
Mishumoitwa ya IDP ya 1 / 4 u swika kha 1 / 6 : Tsaukanyo wa masipala nga huswi , tsaukanyo ya Kufhaṱele / Ikonomi na kutshilele ;
Ri tea u dzhia dwadze sa tshiwo tsha shishi tsha lushaka ri ambe na madzangano oṱhe a tshitshavha kha nndwa ya u lwa naḽo . 
( a ) vhusimamilayo ho dzhia tsheo ya uri vhu fhaladzwe nga vouthu dza vhunzhi ha miraḓḓo yaho;na
U shumisa nḓivho ya mutevhe wa aḽifabethe na ipfi ḽa u thoma uri a kone u wana maipfi kha ṱhalusamaipfi
U vhala na tshigwada , hu na u sumbiwa nḓila
Wo ṱumiwaho kha pulane iyi ndi Muhanga wa u Vhea iṱo na u Ela . 
Tsedzuluso ya masheleni a mveledziso ya zwa dzinnḓu i khou itwa nga Muhasho wa Vhudzulo ha Vhathu u itela u swikelela u tea ha nzudzanyo dza zwiimiswa zwa masheleni a mveledziso dza zwino kha vhungomu ha vhudzulo ha vhathu . 
-- Masia / ndaela / maitele a zwithu
Muhasho u khou ṱuṱuwedza pfanelo dza vhalwadze khathihi na vhuḓifhinduleli havho ha mutakalo wavho vhone vhaṋe . 
vhe na miṅwaha ya 18 na u vha fhasi ha 70
( 2 ) Muphuresidennde u na vhuḓifhinduleli ha -
Afrika Tshipembe ḽo ḓikumedzela kha zwipikwa zwa Mashango Mbumbano nga nḓila i tevhelaho : 
Tshiimiswa u ya nga mulayo une wa langula thuso yeneyo . 
U bveledza na u khwinifhadza tshomedzo dza mitambo dzine dza vha hone dzo ṱaluswaho . 
Kha vha dovhe vha fhe tsumbo dzo wanalaho kha tshiimo tsha tshikoloni nga nḓila iṅwe na iṅwe ya ndaulo . 
Khovhakhombo ya ḽikhwidithi i dzhiwa i fhasi , ngauri Tshikwama tshi na masheleni o linganaho e tsha a fara . 
Nga nnḓa ha ndaka ya minerala ya ndeme ine ya kona u shumiswa hafhu , tshomedzo dza mupo dza shango dzi katela maḓanzhe aḽo , mavu , maḓi , phukha na zwimela , ḓuvha na phendelashango .
Mivhuso minzhi u mona na ḽifhasi i thoma u shumisa nyimelo dza nyiledzo dza mbambadzo u tsireledza mbuelo dza vhorabulasi . 
Miraḓo ya tshitshavha i nga ita vhuimeleli kha mafhungo na milayo zwine Komiti ya Phalamennde ya khou rera nahone miṱangano ya Komiti nnzhi i a tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela .
Maitele a thekhinikhaḽa a nḓilani u itela u a ṱhaṱhuvha , ha ḓo ri musi mushumo wo fhela , ha ḓo ṋetshedzwa nḓila dzo fhambanaho dzine dza nga shumiswa u tandulula khaedu dza zwino .
U ṱolwa ha mashangoḓavha ha mbekanyamushumo , na phanele yo itaho izwo , yo humbela ṱhoḓisiso iyi . 
Haya masheleni nga murahu a ḓo dovha a shumiswa kha u swikelela zwipikwa zwi re afho nṱha . 
Nyendedzi dza ndeme ya maḓi ndi sethe ya mafhungo o ṋekedzwaho u itela thimbanywa dza ndeme ya maḓi yo imaho ngauri . 
Arali mushonga we ra tenda uri ri ḓo u badela wa fhambana na uyo wo randelwaho nga dokotela wavho , ri ḓo nambatedza luṅwalo kha Garaṱa yavho ya u Ṱanganedza Mushonga lune lwa ḓo ṱalutshedza zwiitisi zwa izwi .
U shuma na / nga maipfi : Madzina a zwi kwameaho na a ngelekanyo
Vha dzule vha tshi ḓivha nga ha zwifuwo zwine vha vha nazwo na u ita zwa vhusedzulusi ha tshiṱoko nga murahu ha tshiwo . 
U pulana , u ṱoḓisisa , u dzudzanya na u ṋekedza
Kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela ya mugudisi sentharani ya ndingo dza goloi in'we na iṅwe .
Kudzulele kwa bada dzo kutaho , dzine dza vhanga buḽoko dzo kutaho , zwi ita uri u kovha mavu zwi konḓe . 
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha tshirendo , mitaladzi , maipfi , zwitanza ,
Ri tea , nga u ḓivhofholola , u ita ḓivhazwakale yashu . 
U ṱusa u bva kha 99
U bveledza pulane yo fhelelaho nahone yo sedzaho fhethu ya u lwa na zwimela zwi songo ḓoweleaho ya tshiṱiriki . 
Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano .
U ya nga mutakalo wa mbebo muvhigo u sedza kha zwisumbi zwi elanaho na u beba vhana . 
Mihasho minzhi na zwipiḓa zwa muvhuso zwi na zwiimiswa zwa nga ngomu zwa khaṱhululo .
U shumisa mepe wa mihumbulo kha u ṱalutshedza mvumbo khulwane dza muanewa .
Arali yo ṱanganedzwa , senthara ya ndingo i ḓo vha fha thendelo / phemithi .
e ) U iledza vhuloi
Ni nga takalela u fara lwendo lwo raloho lwa tshikolo ?
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na Muphuresidennde Vho Hasan Rouhani vho khwaṱhisa nyanḓano kha sia ḽa mbambadzo , pfunzo na mveledziso ya zwikili ; saintsi na thekhinoḽodzhi ; fulufulu , hu tshi katelwa na u tandulwa ha gese ya petrochemical na u sudulula ; vhulimi ; migodi na mbuelo ya minerala ; mveledziso ya themamveledziso na vhuendi ; masheleni u vhulunga na ndindakhombo na vhuendelamashango .
Izwi ndi musi gese ya miṱodzi yo no poswa . 
Vha nga ṱanganyisa mahalwa o tou rengwaho u bva nnḓa na tshibveledzwa tsha Afrika Tshipembe , maḓi kana tshiṅwe tshibveledzwa tshi bvaho seli ha mashango .
" War Room " yo tumbulwaho nga khabinethe nga ṅwedzi wa Nyendavhusiku 2014 i khou shumisana zwavhuḓi na tshiimiswa tsha Eskom u itela u khwinisa sisiṱeme ya u ṋekedza muḓagasi na u ṱhogomela u khauwa ha muḓagasi .
Ee , komiti I nga nanga vhathu sa miraḓo ya tsivhudzo nga nṱhani ha nḓivho na vhukoni zwine vha vha nazwo malugana na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo .
Vhupo ho teaho ha bindu , ho bulwaho u thoma , hu ḓo vha ha ndeme kha u swikelela tshipikwa itshi . 
U tshimbidza zwa masheleni a u renga ngao
U vhala u tshi ya phanḓa :
Tshanduko iṅwe na iṅwe kha muḓisedzi i tea u ṋetshedzwa Muinzhiniara u itela thendelo . 
Zwihulusa , mavundu o shuma zwavhuḓi vhukuma kha kushumisele kwavho kwa masheleni , zwi tshi vhambedzwa na ṅwaha wo fhiraho . 
Vho ṋetshedzwa kiḽasi dza ṅwaha uno wa zwa pfunzo ( akademi )
U ya nga Mulayotibe , mushumi wa ndondolamutakalo wa muhumbulo a nga dzhia tsheo . 
U kungulusela bola khulwane kha khonani
Ndivho ndi u ṱuṱuwedza muṅwe na muṅwe u ita nyambedzano ngaha mafhungo aya sa izwi shango ḽashu ḽi tshi khou bvela phanḓa na u fhaṱa tshitshavha tshiswa .
Buthano ḽi ḓo vhona hafhu uri , ndambedzo dzo teaho dzi ṱavhanyaho dzi hone u itela vhathu vhane vho kwamea nga tshinyalelo yo vhangwaho nga u shulukana ha ole , musi dzo hwalwa sa tshivhaswa nga khontheina dza zwikepeni .
Mbingano khathihi na masiandaitwa ayo a mulayo zwi mbiluni ya mulayo wa kale na kale wa vhathu , miṱa na u tevhelelana na zwa tshikimu kha zwa mulayo wa Mulayo wa Mbingano . 
U tevhedza milayo ya nzivhanyedziselo yoṱhe i shumaho ndi vhuḓifhinduleli ha mushumisi . 
9.00 u swika 10.00
Vho wana hei khuliso nga u dzhiela nṱha u lwisa havho u alusa nyambo dzo vhalaho Afrika Tshipembe .
u fhindula mbudziso
Vhukwamani ha tshifhinga tshoṱhe na u rumelwa ha mafhungo kha mbekanyamushumo ya u dzhenisa muḓagasi ya Eskom u khwaṱhisedza uri dzinnḓu kha vhupo vhu re na ḽaisentsi ya Eskom ya ṋetshedzwa muḓagasi dzi khou dzheniswa ṅwaha nga ṅwaha kha Pulane ya U dzhenisa muḓagasi lwa miṅwaha miraru dza Eskom u khwaṱhisedza uri muḓagasi wo dzheniswa kha vhupo ha mahayani . 
3.3 Ho dovha ha dzhiiwa tsheo ya uri mihasho ya muvhuso ya lushaka na ya vundu yo teaho i tea u ṋetshedza thikhedzo kha masipala wa tshiṱiriki uri hu tshimbidzwe ndaela iyi ntswa .
Vhashumi vha ṱuṱuwedzwa u dzhia vhuḓifhindulei ha mishumo yavho khathihi na u ṱalusa fhethu ha mveledziso na vhalanguli vhavho , u ḓilivhanyisa na ṱhoḓea dza vhubindudzi ha Koporasi . 
Kha miṅwedzi miṋa ndi ofisini , ndo fara nyambedzano u mona na masia oṱhe a vhushumisani hashu . 
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya mafhungo
Ndi zwa vhukuma ndo takala u vha ṱanganedza vhoṱhe kha Vundu ḽashu ḽa Pulatinamu . 
U dzudzanya mufhindulano nga nḓila i pfalaho
Masikhi na zwifemisi zwi fanela u dzula zwo vhulungwa fhethu ho kunaho na u oma - vha songo zwi nembeledza kha zwikwetshedzi kana zwibigiri zwi re fhethu ho tshikhafhalaho kana buseni .
Kushumisele kwa luambo
Muvhigo u khou ṱoḓou ṱalusa khombo dza zwa mutakalo dzi re hone dzine dza nga bveledza malwadze , vhuholefhali na mpfu dzi songo lavhelelwaho . 
Ri tea u dzhiela nṱha ngoho iyi na u pfesesa uri ri nga si sokou vha furalela . 
Zwifhaṱo zwo tevhelaho zwa Phalamennde zwo ḓo sendedzwa tsini musi khethekanyo ntswa dzi tshi fhaṱwa , u swika nga 1988 musi lufhafha luswa lu dzulaho Buthano ḽa Lushaka lu tshi swika Tuynhuys .
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . hangwa ngwana ngweṋa inwi khontsati nwela ntsa nwisa ntsisa
u maanḓafhadzi na u engedza u vha khagala na vhuḓifhinduleli ha muvhuso wapo kha vhadzulapo .
Khoro Tshitumbe i dzhia tsheo malugana na khumbel , yo sedza khumbelo , themendelo dza Khoro Ngeletshedzi , vhupfiwa ha vhadzulapo na masiandaitwa ane a nga bvelela kha sekithara dzi fanaho na vhulimi , mutakalo , mupo , vhashumi , mbambadzelano na mveledziso ya saintsi na thekhinoḽodzhi .
U ṱanganya thekhinoḽodzhi ya mbueledzo yo teaho na thekhinoḽodzhi ya zwishumiswa zwa u thusa . 
Vha humbule nga haho .
ṱhanziela ya mbingano , afidaviti ya vhamu ṱani wavho , thanziela ya lufu kana ṱhanziela ya ṱhalano
U dzhenisa CBP kha dziSDBIP na dziKPI dza mihasho ya sekhitha
Sethe ya magaraṱa a Flard ( magaraṱa a no tatamudzea )
U bva kha ezwi , ri guda na u vhea ḓivhazwakale , tshifhinga na nyimele dza matshilisano kha kuvhonele na uri zwenezwo ri a vhona , kha nyimele , uri mutsila u fhindula hani kha mupo wawe na uri u kwama hani vhushaka ha matshilisano . 
URI manweledzo a u wa ha Vhulwadze ha Mphigela ha Avian a ṋetshedzwe kha muṱangano wa Komiti ya Phothifolio ya zwa Vhufa na Ndangulo ya Zwiwo zwa Mupo , ho sedzwa u ḓilugisela ha Khoro malugana na u shuma na izwi zwiwo .
Nga kha vhurangeli , vha bvela phanḓa na u funza vhaṅwe , nga u vhea zwilinganyo zwa nṱha , vha bvela phanḓa na u ṱalusa maitele kwao . 
Mathomo ya magumo a bennde a sumbedza vhubvo ha zounu na magumo a zounu , na vhuphara ha bennde vhu sumbedza vhuhulu ha ṱhoḓea ya matshimbilele o lavhelelwaho . 
Saizwi sia ḽa theḽevishini ḽi sa gumi , hu na khanedzano dza u vhulunga u itela theḽevishini ya mahala . 
Mbekanyamushumo dzo khetheaho dza u fhindula dzo sedzaho khohakhombo dza vhuḓifari dzo thoma u shumiswa . 
Iṅwe thero ya mafhungo a nyaluwo ndi u kombetshedza nyaluwo nga u ṱavhanya kha vhuhulwane ho angalalaho ha mbambadzo u bva kha mamaga a re kha mbambe khulwane nahone o fhambananaho khathihi na tshumelo ya nḓowetshumo . 
Lwa ḓuvha na ḓuvha u badela huṅwe na huṅwe kha bugu ya masheleni zwi ṋetshedzwa nga elekiṱhironiki u ya kha sisiteme ya vhukati nahone mbadelo dzi itwa nga tshelede yo wanalaho . 
Kha mathemo a muḓagasi hezwi zwi amba u ṋetshedza ṱhumo ya muḓagasi kha muṱa muṅwe na muṅwe ḓoroboni khulwane . 
U funza ḓivhaipfi kha nyimele
( ii ) ṱuṱuwedza tsireledzo ya mupo ; na
Muthu a re nnḓa ha vhalugelamushumo
Nga 2030 , vhathu vhane vha dzula Afurika Tshipembe vha ḓo pfa vho tsireledzea nahone vha sa ofhi vhugevhenga .
Tshiimiswa , tshi nga , hu na thendelano na Minisiṱa wa zwa Masheleni , ta muholo , hu tshi katelwa na mbadelo dza u enda , ndondolo na zwiṅwe zwibviswa , zwa muthu onoyo . 
Thalutshedzo
4.1 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo dzhenela mushumo wa u rwelwa ṱari na u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde wa Uganda Vho Yoweri Museveni ngei Kampala nga dzi 12 Shundunthule 2016 .
Naa hu na fhethu ho kanulwaho nahone vhashumi vha vhewa kule na fhethu ha nga fhasi ha mushumo wa ṱhanga ?
Muḓisedzi u tea u paka idzo thundu saizwi zwi tshi ṱoḓea u itela u thivhela u kwashea kana u vhaisala musi thundu dzi tshi khou endedzwa u ya henefho hune dza tea u swikiswa , sa zwe zwa sumbedzwa kha konṱiraka . 
Muambi ha ngo dzhoina vhaṅwe vhana mitamboni yavho ngauri o vha a sa vha takaleli . 
Zwa zwino , maitele a khwaṱhisedzo kha sia ḽashu o vha maṅwe a u linga zwiambaro zwa tsireledzo nga tshithu tsha u linga ( tshithu tsha u linga tsho vha zwithu zwa mmbini zwa khemikhala )  . 
Vhunzhi ha poswo dzi ṱoḓa ndalukanyo na zwikili zwi shaeaho . 
Arali ifa li ntha ha R125 000 , manwalo a tshimbidzomushumo a tea u bviswa , nahone zwothe zwo bulwaho kha Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965 zwi tea u tevhedzwa .
Vhorakhonṱhiraka vha tea u fha theminala dzoṱhe dzo fanelaho , dzipfara na zwiṅwe zwidzheniswa u itela u ṱuma kha dziṅwe tshomedzo . 
Na u shumiswa ha vhaḓivhalea vha zwipotso na vhuḓimvumvusi ndi iṅwe ya nḓila dzi shumaho ya u ṱuṱuwedza maitele dza kutshilele na vhuḓifari zwavhuḓi zwitshavhani . 
Muṅwaliso wa Vhuṋe ha Davhi u na vhuḓifhindulei ha u ṋetshedza sisiṱeme ya u ṅwaliswa ha vhuṋe ha nṱhesa hune vhuṋe ho tsireledzwaho ha vha ho ṅwaliswa , nahone mafhungo a ḓaho nga u ṱavhanya nahone e a vhukuma a ṋetshedzwa , hu na khwaṱhisedzo ya khakhululo ya mavu na mveledziso ya mahayani . 
Vha mu dzhia X-ray , vha i sedza vha ṅwethuwa .
1.3. Nga murahu ha nḓivhadzo ya Muvhuso ya uri vha ḓo vhumba vhoranḓowetshumo vha vharema vha 100 kha tshifhinga tsha vhukati tsha u ḓisa tshandukiso ya ikonomi , Vhoranḓowetshumo vha vharema vha 27 vho vha vha tshi khou tikedzwa tshe mbekanyamushumo iyi ya thomiwa , he vha ṱahe vha tikedzwa kha yeneyi kotara .
( b ) u ṱuṱuwedza na u ita uri hu vhe na u ṱhonifhiwa ha-
Talani mutalo u fanyisa maifi a tshifhinga tsha zwino na a tshifhinga tsho fhiraho . u ḓa u sedza u tswa u vha u ṱuwa u vhona
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI
Zwipiḓa zwa vhutsila : zwivhumbeo na mbonalo ya u tou fara
A vha tei u sumba nga minwe musi vha tshi vhala
Ṱhalutshedzo dza mathemo a ndeme
U vhuisa muhumbulo kha u vhala e eṱhe
Zwibveledzwa zwa Ḽitheretsha na zwa midia
Fanitshara na zwishumiswa zwo laṱwaho nga ṅwambo wa nyimele yazwo hu songo ḓivhadzwa vha Ndangulo ya Mutevhe wa Nḓisedzo . 
Thebuḽu 18 : Tsedzuluso nga u angaredza ya nḓila na zwishumisi zwa khathegori dza thandela dza CBP
U shumisa ḓivhaipfi ya u ṱalutshedza nga maanḓa maṱaluli manzhi
vhulapfu ha tshifhinga na phurosese
U sa vha na khethekanyo dzaho zwo livhisa kha nyimele ine hoṱhe hu langulwa na u dzhiwa sa tshigwada tsha khohakhombo dza nṱha . 
He zwa tea u tevhedza khiraitheria ya phosho ye ya shumiswa sa mulayo , yuniti dza u fara muya dzi ḓo ṋetshedzwa na phanele dza muungo dza ngomu dzine dza ḓo fana na tshiṱaluli tsha fene na u tevhedza khiraitheria ya phosho ye ya shumiswa . 
Ndivho ya bodo ya vhalanguli ṱhukhu yo fhambanaho ndi i tevhelaho : 
Ndingo idzi dzo rangwaho phanḓa nga muvhuso nga kha Tshigwada tsha Dziminisiṱa tsho Hwedzwaho Mushumo vha tshi khou shuma na matshudeni , vhabebi , dziyunivesithi na vhakwameaho ndi tsumbo ya u ḓikumedzela ha vhoṱhe u wana thandululo dza u vhuedzedza ngonani sekithara ya pfunzo yashu ya nṱha .
Tshikimu tsho randelwaho gireidi yeneyo ndi tshone tshine tsha nga shumiseswa .
mbadelo ya khumbelo
Ṱhahalelo idzi dzi sumbedza uri dzibada dzo fhelelwa nga tshifhinga tshadzo tsha vhutshilo na uri dzi khou isa kha milandu ya khothe i engedzeaho nga nṱhani ha nyimele dzi si dzavhuḓi dzi engedzeaho dza netiweke ya bada na ḽeveḽe dza u ṋea masheleni dzi songo eḓanaho . 
Fhedzi , tshivhalo tshi si tshinzhi tsha zwivhulahatsheṋe dzi a shanduka dzimoḽikhuḽu kha vhupo vhune ha vha na u tsela fhasi ha toksini vhu tsha vhambedzwa na moḽikhuḽu ya mutheo . 
Ezwi zwi katela mveledziso ya muhanga wa mulayo une wa vha wavhuḓi , u ṋetshedzwa ha tshumelo dza tekeniki na huṅwe u engedzwa , u phaḓaladzwa ha mawanwa a ṱhoḓisiso na u kunguwedzwa ha zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe ḽifhasini . 
U kovhekana na u ṋekedza mihumbulo hu tshi shumiswa u humbulela
Vha sedze tshiimo tshavho tsha vhukhethi website ya IEC .
" Ahaa , " hu amba uḽa munna .
Kha vha kwame tshiṱitshi tsha mapholisa tshapo , kana :
U dzudzanya u itela thikhedzo ya pfunzo na u thusa nga u tou funa kha mishumo ya tshikolo
Mafhungo o topoliwaho a mbilaelo dza mutheo , fhedziha , a ya elana vhukuma , ha athu u tandululwa tshoṱhe . 
U bveledza tshivhumbeo tsha maḽeḓere kha ngudo dza u ṅwala dzi si dza fomaḽa
Kha vha ṅwale vhurifhi ha u ṱuṱuwedza khumbelo u ya kha Mulangi : Tshumelo ya zwa Zwifuwo .
nga nnḓa ha musi huna muthu we ita khumbelo khothe , hu saathu fhela miṅwaha ya fumi , uri mukolodi a sa vusuludzwe , nahone khumbelo yo tendiwa .
Yo vha i na muvhala museṱha , i pfufhi .
Vha nga sedza arali dzina ḽavho ḽi kha mutevhe wa vho lindelaho kha senthara ya vhathusedzi vha vhashumelwa kana vha ya kha ofisi dza ndaulo yapo kha dzingu ḽa havho .
Phethishini i fanela u tevhedza ṱhoḓea dzi tevhelaho :
Vhukoni ha u langula na u dzudza tshifhingani ridzhisiṱara dza ndaka ya muhasho ndi ṱhoḓea . 
Fomo dza khumbelo dzo ḓadzwaho nga ngona dzi tea u ḓiswa nga tshifhinga tsho tiwaho kha tshumelo iṅwe na iṅwe ya EMIA .
U wana muvhigo kha magudiswa na u shumisa girama na ḓivhaipfi
Nomboro na ṅwaha wa Mulayo
Vhaṋetshedzi vha livhanya hedzi ndozwo khulwane na fhungo ḽa uri hu khou vha na u ombedzela huṱuku kha u farwa zwavhuḓi ha thundu nga mulandu wa uri mabindu ha na vhuḓifhinduleli ha ndozwo ifhio na ifhio ine ya nga vha hone nga mulandu wa u sa londa havho . 
U guma kha R14 007 nga muṱa nga ṅwaha
Vhe vha sala vha vha vha si na fulufhelo na ḽiṱukuṱuku ḽa u kandela phanḓa . 
Sisiṱeme dza muhasho kha u ṱanganya na u vhiga mafhungo a mashumele a zwi fushi . 
Na ngauri mafhungo a u ṱanganelana ha dzingu ndi mafhungo a poḽotiki nga maanḓa , na uri vho pfesesa uri tshenzhemo yanga ya poḽotiki i ḓo thusa nga u engedza u ṱanganelana ha masheleni . 
Ḓuvha : 06 Fulwana u swika dzi 08 Fulwana 2016
* Mudzulatshidulo wa Foramu ya Vharangaphanḓa vha Kereke dza Lushaka na Archbishop vha ngei Ḓoroboni ya Kapa Vho Archbishop Thabo Makgoba .
Milayo iyi yo kunakiswa u bva kha mbekanyamaitele i re hone , u bva kha milayo ya ndayotewa na ya theo ya mulayo , na u bva kha maitele a vhukwamani na vhadzheneleli . 
Zwipiḓa zwa vhuṱhogwa zwa Pulane ya Nḓisedzo ya Tshumelo zwi katela zwi tevhelaho : 
Arali zwiṱaṱamennde zwa masheleni zwa u fhedzisela zwi siho , muṅwali wa dziakhaunthu o ḓi ṅwalisaho u tea u ṋea zwiitisi zwa u sa vha hone . 
U sa ṋetshedza thikhedzo ya zwa masheleni zwi nga , nga dziṅwe nyimele , ḓurela muvhuso tshelede nnzhi u fhira yo humbulwaho . 
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga khophi dzo tiwaho nahone dzi rumelwe kha Muṅwalisi wa dziGMO .
Vha vhatholiwa vha ndeme kha mushumo woṱhe wa nḓisedzo ya tshumelo . 
1.13 . U nangwa ha khamphani dze dza bvelela kha ndingo dza u renga nga Muhasho wa Fulufulu kha Mbekanyamushumo ya Vhabveledzi vho Ḓiimisaho vha Fulufulu ḽa Malasha ( IPP ) ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha vhurangeli ha muvhuso u tsireledza nḓisedzo ya fulufulu ya shango .
Dzhendedzi ḽi ḓo ṱumanya zwikhala zwa ikonomi na vhaswa vha sa shumi vho ambaraho gaweni ; u kwaṱhisa nungo dza u engedzedza Mbekanyamushumo dza Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka na u tikedza vhubindudzi ha vhaswa .
Heyi odithi yo livhiswa kha u ṱoḓisisa nga ha zwivhuya zwa vhufa na mvelele sa maraga u re kha vhuimo ha nṱha ngomu kha masipala wa Prince Albert . 
U engedzea ha u vhulunga ha nnyi na nnyi hu ḓo vha na mveledzwa mbuya kha u vhulunga ha lushaka naho arali ho vha hu u tou eḓanyiswa zwiṱuku na sekhithara ya phuraivethe . 
Vha tea u khwinisa ndeme ya tshumelo dza mutakalo na tshenzhemo ya mulwadze . 
Khabinethe i dovha ya tamela mashudu Vho Mme Zondeni Veronica Sobukwe kha ḓuvha ḽavho ḽa mabebo musi vha tshi khou fara miṅwaha ya 90 .
Vhalelani figara dzi siho kha tshitatamennde tsha tshelede i dzhenaho na i bvaho . 
Ndivho khulwane dza nḓila ndi : 
Vhukhakhi vhuṅwe na vhuṅwe vhu tea u salwa murahu na uri hu tea u dzhiiwa maga o teaho .
( ii ) tshea u sa bvela phanḓḓa na Mulayotibe
U bveledza u vhuelwa kana u engedza ndeme kha lupfumo lwa minerala yashu . 4 .
Musi khumbelo ya thuso yo no tendiwa , fomo ya u kiḽeima ya EMIA , dokhumenthe dzoṱhe dza thikhedzo na khwesheneya yo teaho dzi tea u ḓadzwa dza ṋewa EMIA hu saathu u fhela minwedzi miraru ya ḓuvha la mbuiselo ya bindu ḽo tendelwaho .
o Dzi saukanya na u khwinisa Milayotibe , nahone dzi nga thoma Milayotibe
Vhashumi ngamaanḓa vha shumisa zwikhala zwo vuleaho zwa nnyi na nnyi u itela u ḓizhenisa tshoṱhe na u ḓidzhenisa nga tshifhinga tsha bureiki ya tie na nga tshifhinga tsha bureiki ya tshiswiṱulo , sa tshinyanyuli na zwi takadzaho fhethu hune vhathu vha ṱangana hone , u wela na u ḽa . 
Muhasho wa Mutakalo u ḓo vha na muṱangano nga ḽa 29 Fulwi 2017 wa u ṱanḓavhudza tshiga nga tshiga tsha Nḓivhadzamulayotibe iyi . . .
Naho tshivhalo tsho vhalelwa nga vhulondo , tshi tea u sedzwa sa tsha khumbulelo fhedzi nahone Rakhonṱhiraka , musi a saathu u oda matheriala maṅwe na maṅwe , u tea u sedza tshivhalo tshine tsha khou ṱoḓea . 
Sa iṅwe nḓila ya kuitele kwa tshithu lwa tshifhinga tshilapfu , zwiṱuṱuwedzi zwa u ḓisa tshanduko zwi a shumiswa . 
U khwinisa Sisiṱeme dza Ndangulo ya Rekhodo Ofisini Khulwane . 
Kha dziṅwe ofisi dza madzhisiṱiraṱa matshimbidzelwe a khothe a kha ḓi ṅwalwa nga tshanḓa . 
2.1.3 Maitele a funza luambo
Khabinethe yo vhidza maAfurika Tshipembe vhoṱhe u tikedza u thomiwa ha Ḓuvha ḽa Mitambo na Mvelele ḽa Vho Nelson Mandela Siṱediamu tsha FNB , ngei Johannesburg , nga dzi 17 Ṱhangule .
Ndivho- kha vha vhe na ndivho i re khagala ine vha khou tama u i swikela
( a ) ya u vhumba na u dzhenela dzangano ḽa vhashumi ;
( a ) kha sia ḽa zwa muvhuso wa lushaka a zwanḓḓani zwa Phalamennde sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 44 . ;
Ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya shango ḽa nnda kana thendelo ya u ḓiraiva ya ḽifhasi i kona fhedzi u shandukiswa u vha ḽaisentse ya Afrika Tshipembe arali muthu a itaho khumbelo a mudzulapo wa Afrika tshipembe kana o wanaho vhudzulapo ha tshoṱhe .
U eletshedza zwitshavha nga zwine thandela dza mveledziso dza bveledza kha zwitshavha vhuponi hapo
ntswa na vhashumi vhavho .
Musi hu tshi bveledzwa maitele na ngona zwa u ta ṱhoḓea dza mbete wa mukoni , maitele a fanaho a ḓo tevhelwa u fana na mveledziso dza milayo ya vhuongelo ha vhulwadze ha tshihaḓu ha ṱhoḓea dza vhathu . 
U tikedza mudzheniso wa zwithu , hu na mushumo u no ḓo itwa , hafhu hu na thikhedzo ya mveledziso ya zwa masheleni kha zwiimiswa , u itela u tikedza u thomiwa ha vhoramabindu vha vharema , khathihi na u tshimbidza u tholwa ha vhaswa na vhubindudzi . 
U shumiswa ha CBP
Fhungo ḽa ṱhoho ya pharagirafu
90% ya vhagudiswa vhane vha tea u wana vhugudisi na tshenzhemo ya zwe vha gudela zwone uri vha kone u khunyeledza ndalukanyo dzavho vha ḓo iswa mishumoni yo teaho .
Maweta na vharengi vha vhafumakadzi , u tou fana , vho livhana na u levhelwa nga u tou farwa na nga maipfi zwine zwa fhedza zwo livhisa kha nndwa . 
Ole ya mulivhaḓuvha ya vhukuma i dzulela u rengiswa kha phirimiamu . 
Ndima ya 4 U pima : Nyambedzano
Tshifhinga tshoṱhe Thabo a tshi vhidzelela , vhathu vha ḓorobo iyi yoṱhe vho vha vha tshi gidimela henengeo uri vha vhone tshiendatshikhalani tsha hone .
Arali , naho zwo ralo thengophikhisano dza lingana kha masia oṱhe , zwino pfufho i ḓo dzhiwa tsheo nga u ita madeṅwa . 
Nyaluwo ya kushumisele kwa masheleni ine ya khou engedzea kanzhi i khou itiswa nga u ṱanganyiswa ha masheleni oṱhe ane a shumiswa kha zwa vhugudisi nga fhasi ha mbekanyamushumo nthihi , hu tshi katelwa na u ṋetshedzwa ha vhagudiswa vha zwa mishonga , vhugudisi ha vhupulani ha muṱa na tshipiḓa tsha vhugudisi kha ofisi khulwane . 
U kavhiwa nga nyumonia i no bva kha venthiḽeitha ho fhungudzwa nge ha vha na u dzhena kha ya Mbavhalelo ya Khwiṋesa Lininalini . 
U ḓivha na u amba nga ha vhaanewa / vhabvumbedzwa
Mbonalonyangaredzwa dzo ṋetshedzwaho dzi nga si angaredze vhukonḓi ha nyimele ya lushaka luṅwe na luṅwe i sedzuluswaho kha mabambiri a nyambedzano ane akhaunthu iyi yo ḓisendeka ngao . 
( Mugaganyagwama - Ye ya shumiswa x100
MITT yo katela muvhuso , nḓowetshumo , tshitshavha na vhomakone vha dzitshaka . 
Mvuvhano nga u ṱhogomela na vhuthu kha miṱa yo lovhelwaho . 
Tshivhalo tsha zwikili zwi leluwaho zwo dzhenwa khazwo nga tshiṱafu u bva kha khethekanyo dzo fhambanaho . 
Kha vha ite uri hu vhe na nyimele ya u thetshelesana ho vhofholowaho hu si na u khakhisana , hune vhathu vha thetshelesa vho tou pangula nḓevhe .
Mavu masekene ha koni u fara maḓi manzhi u fana na mavu a re vhukati u ya kha mavu madene nahone ha ngo lugela tshoṱhe zwiliṅwa zwa fhethu hune ha vha na murongwe , sa brokholi na khoḽifuḽawa . 
u khwinisa maitele a vhulangi ha mimasipala na ndangulo , hu tshi katelwa maitele a ndangulo ya zwa vhashumi na a u thola , zwa thengiso na ndangulo ya masheleni na zwiito zwi lwisanaho na vhufhura .
Maipfi aisothouphu na aisoma a anzela u ṱanganyiswa . 
Khabinethe yo ṱanganedza mvelaphanḓa yo itwaho nga mapholisa , vharangaphanḓa vha tshitshavha na zwiṅwe zwiimiswa zwa Eldorado Park fhasi ha vhurangaphanḓa ha Muvhuso wa Vunḓu wa Gauteng .
Mbekanyamushumo ya dzilafho iyi yo itelwa vhashumi vhoṱhe vhane vha ṱoḓa dzilafho . 
( 3 ) Mulayo wa Vunḓu u tea u sumba matshimbidzele ane ngao vhusimamilayo ha tea u khwinisa ngaho Milayotibe ya tshelede .
U sedza kha maitele a u ṅwala
Tshiimo tsha pfunzo tshi fanela u vha tsha nlhesa tsho fhedzwaho nga muthu onoyo , hu si zwine a khou ita zwino
Zwi dovha zwa vha zwihulwane u kona u ṱalukanya uri mushumo muthihi u ḓisendeka hani nga miṅwe .
Abithiresheni
U ita zwitatamennde zwo pfumaho na u wana thikhedzo khulwane
Ari nga ḓo dzula murunzini . 
Saluthi dza ganuni dza 21 dzi thuthubiswa sa khuliso ya Ṱhoho ya Shango , fulaga ya lushaka , Ṱhoho dza Mivhuso dza Mashango a sili , muraḓo wa muṱa wa musanda u vhusaho na Ṱhoho ya Muvhuso wa kale .
Uri fanela u furalela zwiito zwa vhuaḓa ; ngauri Muvhuso u thoma u wana fulufhelo ḽa avho vha vhumbaho vhadzulapo vhoṱhe . 
Kha vha ṱalutshedze ṱhoḓea dzine dza sumbedza vhutshilo ha tshumelo ya tsimbi ya khaboni musi i tshi dzumbululwa kha nyimele dza zwa mupo dzo fhambanaho . 
Muṱangano une ha bviswa muvhigo wa muṱola Muvhalelano u a anḓadzwa .
Zwikonḓisi zwihulwane kha muhasho zwo vha zwa u shayea ha vhukoni ho teaho ha u langa maitele a vhupulani ha ndeme , na nḓila dza kuvhigele dzo ṱangananaho na maga a vhulavhelesi na tsenguluso . 
Mubidi ha nga ḓo tendelwa uri a khakhulule kana u bvisa matheriala o bvaho nḓilani kana zwo ṱahedzwaho musi bidi dzo no vulwa . 
2.6 CBP i kwamana hani na mushumo wa komiti dza wadi
a ) Vho Daniel Claude Mojalefa Rathebe ( Mufarisa Mudzulatshidulo )
Zwi do dzhia maḓuvha mavhili uya kha matanu u shandula close corporation uri i vhe khamphani arali hu sina dokhumenthe dzo ṋekedzwaho thungo .
Thikho i katela mbuelo dza tsireledzo dza tshitshavha tshine tsha sa vhe khombekhombe nga mvelo . 
Thandela dzoṱhe dzi fhira nga kha mutevhe wa maga o fhambanaho vhukati ha muhumbulo wa u thoma kha thandela na tshifhinga tshine thandela ya ṱhaphudzwa ngatsho . 
Arali vha Afrika Tshipembe nahone ṅwana a kha shango ḽa nnḓa , vha nga kona u ita uri ṅwana a ḓe a dzule navho kha ḽa Afrika Tshipembe nga murahu ha musi vho no adoptha uyo ṅwana kha shango ḽa nnḓa .
Mbadelo dzoṱhe dza tshumelo dzi tea u ṋewa mutengo u ya nga awara . 
Mueni / mudali wa ḓuvha
Arali hu na ṱhodea ya vhatsivhudzi vhane vha si vhe miraḓo ya khantsela , vha nga dzheniswa .
Arali ho itwa khumbelo i songo teaho , vha humbele muthu onoyo a rumele imeili kana memo kana vha themendele uri itshi tshiteṅwa tsha adzhenda tshi ambiwe nga hatsho kha muṅwe muṱangano .
A hu na vhaongi vha u shuma mushumo uyu
Musi khumbelo ya u ḓi ṅwalisa yo itwa , Muṱanganedzi wa Masheleni a Mithelo u ḓo vha ḓivhadza ṋomboro yavho ya u ḓi ṅwalisa .
Tshelede yo salaho kha bannga idzi dzo ḓidzhenisaho dzi bviselwa khagala kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka kha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Naa vha a ṱoḓa u thoma bindu ḽavho fhedzi a vha na tshelede yo linganaho u swikelela muḽoro wavho ?
Khethekanyo nga huswa iyi i kwama khethekanyo ṱhukhu nga fhasi ha muthelo wa zwa mupo fhedzi , nga u ralo a zwi kwami mbuelo sa zwe zwa vhigwa . 
Marangaphanḓa na ndivhotiwa dza mbekanyamushumo
1.10 Khabinethe i vhidza maAfurika Tshipembe uri vha vhe na vhulondi vhukuma u itela u vhona uri vhana vhashu vha khou ṱhogomeliwa nahone vha kule na khombo .
Zwo ḓitika kha hedzi themendelo , nungo dzi ḓo engedzwa dza u khwaṱhisa sisiṱeme , vhugudisi ha u ḓadzisa na u engedza vhukoni , khathihi na u tandulula mafhungo a u elana na WARMS khathihi na sisiṱeme ya ḽaisentsi ya u shumisa maḓi . 
Ho vha na mvelaphanḓa i vhonalaho yo itwaho kha u vhuedzedza tshirunzi tsha avho vho tambulaho nga tshifhinga tsha muvhuso wa khethululo .
Zwe zwa swikelelwa lwa u thoma zwine zwa vha u kuvhanganya zwine zwa khou humbulelwa zwine zwa ḓo shumiswa kha IRP zwo no fhela , ho no tou sala vhukwamani na tshitshavha .
Madzina ( rankhonṱhiraka , ane a khou dzhenwa nae kha khonṱhiraka iyo , ṱhanzi )
Mbekanyamushumo iyi i katela zwipiḓa zwo bulwaho afho nṱha . 
Tshishumiswa tshi shumiswaho u kala spekithiramu tsha tshileme tsha bimu ya moḽekhuḽi tshi re na iṅwe ya elementhe dzi tevhelaho : 
Huna fhedzi mashango manzhi e a humbela KwaZulu-Natal u vha ṋetshedza zwibveledzwa zwitete zwa vhulimi . 
Dzhenisani phindulo dzi re dzone kha thebuḽu idzi .
Fhethu havho hu sa tevhedzi maimo o randelwaho kana hu sa shumi nga nḓila y teaho ya u kunakisa
1.8.4. Tshigwada tsha Mushmo wa Minisṱa dza Ngomu kha Gomelelo , tsho rangwa phanḓa nga Muhasho wa Tshumisano ya Muvhuso na Zwa Sialala , tshi khou isa phanḓa na u sedza nyimelo dza gomelelo na u ṋetshedza thikhedzo i ṱoḓeaho nga kha sekithara dza mihasho yo teaho kha u fhungudza nyimelo iyi .
U shuma na / nga mafhungo
Pfanelo na milayo ire kha Ndayotewa yashu i nga shumiwa zwi si zwa vhuḓi u itela u khethulula vhukati ha sekhithara dza tshitshavha . 
Maitele aya a ṱutuwedzwa nga u pfesesa uri zwibveledzwa zwi fhaṱiwa hani .
Muṱangano wo tendelana u khwaṱhisa u ḓikumedzela hawo kha u shumisana u itela u kunda khaedu dzine Afrika Tshipembe ḽa khou ṱangana nadzo u fana na zwe zwa itwa ngei murahu .
Hune mbekanyamushumo ya sumbedza 20 phesenthe ya tshikili tsha luambo , zwi amba uri kha u avhelwa ha maraga ha u fhedzisela ha tshenetsho tshikili tsha luambo hu tea u vha 20 phesenthe ya maraga dzoṱhe , tenda hu si vhe maraga dza 20 .
Wekishopho kha vhuendelamashango ha vhuḓifhinduleli yo livhiswa kha u bveledzisa thandela dza vhuendelamashango ha vhuḓifhinduleli , he ha vha ho salela murahu zwi tshi ya nga kushumele kwadzo . 
Thendelo dza u rengisela mashango ḓavha dzi dovha dza thusa u langula u endedzwa ha thundu kana thundu dzo dzhenaho shangoni lu siho mulayoni kana dzo tswiwaho .
3.5 Ḓiresi ya poswo
Mikano mihulwane ndi ya uri murekanyo wo itwaho a u anzeli u sumbedzwa . 
U khokhana ha philiphili hu rekanyiwa hu tshi shumiswa phurofaiḽi dza vethikhaḽa dze ha pimiwa kana u rekhodiwa dza thempheretsha na muṋo . 
Mivhuso ya vundu i na mihasho yayo ya madzulo a vhathu . 
U nanga magudiswa o teaho vhathetshelesi na ndivho ya tshibveledzwa
Tshitatamennde tsha tshipikwa tshi dzhiela nṱha na u fhindula mushumo uyu wo ṱanḓavhuwaho na vhuḓifhinduleli ha vhuendi . 
Hafhu , u shayea ha tshishumiswa tsha masipala tsha u tshimbidza mveledziso zwi ḓo ita uri maṅwe masia a muvhuso a kombetshedze uri hu shumiswe mbekanyamushumo dzao dza mveledziso , dzine dza nga vha dzi si zwone zwipikwa zwa vhupo uho ha masipala . 
He sedzwa TB lwa tshipentshela , mbuedzedzo , mutakalo wa muhumbulo , na mutakalo wa zwa mulomoni kana haṋwani u itela u ṱalukanya musi hu tshi dzudzanyululwa tshumelo idzi dzi tshi bva kha zwibadela zwi tshipentshela zwi tshi ya kha tshumelo dza zwa mutakalo dza nnyi na nnyi . 
Vhathu vha re na nḓivho ya sialala a vha kombetshedzwi u kovhekana nḓivho yavho na vhathu vhasili .
A ro ngo tea u ya u folela mishumo .
Mushumo wa vhurangeli kha ndayo dza mbekanyamaitele yo vha i na ndayo yo leluwesaho , u katela kha lurumbu lwa tshanḓa tsha u ḽa fhedzi inflesheninyangaredzi na tshikhala tsha zwibveledzwa . 
NOMBORO YA VHUṊE :
Tshiṅwe tsha ndemesa tsha mbuelo dza u vhulunga biodaivesithi zwi kha tshumelo dza zwa ekhoḽodzhi dzine ya ṋetshedza . 
Zwi khagala uri hu na tshikoupu tshihulwane kha ḽevele dza nṱha dza u dzhena ha miṱa kha theḽevishini . 
Sedza uri mvelaphanḓa kha miṱa iyi i khou vha hone naa musi mbekamyamushumo dzi tshi khou thusa u itela uri ri bvise miṱa iyo kha tsiku ;
Vhoṱhe vha kwameaho vha fanela u ita zwoṱhe nga hune vha nga kona na u dzhia maga o teaho u tsireledza mbekanyamushumo ya akhademi vhunga masiandoitwa a tshi ḓo vha mavhi kha ikonomi yashu , matshudeni na vha re kha maṱiriki .
Nthihi nga muunḓiwa nga ṅwaha ho sedzwa dziPMB . - Dzidentsha na zwa maṋo zwo khetheaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
Zwikolo zwi fanela u bveledzise mbekanyamitele u dededza nyito dza vhagudisi vhane vha humbulela u sa londa honoho , u fana na zwine zwa itwa musi maṅwe maitele a u tambudza ṅwana a tshi khou humbulelwa . 
Vho Molefe vho shuma vhukuma kha u bveledza maano a u bvelela ha Eskom zwine zwa khou thoma u sumbedza mvelelo dza vhuḓi .
Vhukoni ho ṱanganelanwaho ha vhulanguli ha SMT .
Uvhu vhutshinyi vhu ita uri muthu a lifhe tshelede i sa fhiriho rannda dza maḓana maṱanu,109kana u valelwa dzhele miṅwaha miṱanu .
Ndivho ya ḽiṅwalwa iḽi ndi u : 
Arali muthu o ita khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa tshavhi kana ṱhunḓu ya haniwa , vha fanela u humbela khaṱhululo kha heyi Bodo .
Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka ( TPKLL ) tsha Vhuimo ha Mutheo tshi khethekanya ṱhoḓea dza u vhala sa hezwi :
Vhashumi na tshitshavha , nga vhanga ḽa zwiimiswa zwi shumiswaho nga nḓila i si yavhuḓi , u fana na zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa . 
Vhupo vhune ha dzulwa khaho vhu ṱoḓa nungo dza mbuedzedzo . 
( c ) u fhelisa kana u fhungudza , kana gavhelo kana u ṋea thendelo dza mithelo , miṅwe mithelo-vho , mishumo na muingathengo muṅwe na muṅwe wa mavunḓḓu ; kana
Tshivhalo tsha u beba tshi ṱalutshedzwa sa mbalo ya vhana hune mufumakadzi wa vhukati a tea u vha navho kha vhutshilo hawe . 
162. U anḓadzwa ha milayo-yapo ya masipala
Komiti dza Buthano ḽa Lushaka
6.3 . Vho Robert D Nkuna kha vhuimo ha Mulanguli Guṱe kha Muhasho wa Themamveledziso ya Vhudavhidzani na Tshumelo dza Poswo .
Kha hu ṱuṱuwedzwe uri vhagudi vha vhale vhe vhoṱhe nga tshifhinga tshavho tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha vha natsho .
Khoro dza AIDS dza Tshiṱiriki , Ḓorobo khulwane , Mavundu na Lushaka dzo rangwa phanḓa nga Mufarisa Muphuresidennde , Vhalangavundu , na Dzimeyara Khulwane nga tevhekana . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) , mafhambanyi ( antonimi )
Musi tshitshavha tshi tshi kwamea , madzinginywa kana puḽane zwi anzela u vha zwi ṱanganedzeaho . 
Mvelaphanḓa iyi maelana na bada iri humbudza avho vho shumelaho muvhuso vhe vha ṱoḓa uri uvhe wa zwivhuya fhedzi , u fana na Minisiṱa wa kale wa zwa Vhuendi Vho Dullar Omar .
Nga u ralo , u bveledzwa ha waini na halwa ha u vhavha ho ḓalaho nga maanḓa ngei Western Cape , tsini na mavu a waini , hu na zwikhala zwa vhukoni zwiṱuku zwa nḓowetshumo idzi ngei Gauteng . 
Tshanduko dzi khou ḓa , fhedzi hezwi a zwi nga shandukisi ṱhanganyo . 
( 1 ) Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tea -
U shela mulenzhe ha Afrika Tshipembe zwi ḓo khwaṱhisa u alusa vhushaka ha mabindu na dzingu nahone zwi ḓo dovha zwa sumbedza thikhedzo kha ndavhelelo ya mveledziso ya dzingu .
Ndivhanele kha mulayo u itaho maanḓa wo tiwaho kha khethekanyo iyi a i kateli mulayo u itaho maanḓa e a ṋewa ngawo . 
Tshivhuya tsha ya vhuvhili ndi uri yo dodombedzwa nga maanḓa nga Afrika Tshipembe . 
Ndivho ya samithi ho vha hu u bveledza tshiṱirathedzhi tsha u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi tshine tsha sedzesa kha u ḓisa tshanduko , u bveledza na u engedza tshivhalo tsha vhavhulungi vha tshelede na vhashela mulenzhe kha sekhithara . 
Ri tea u thoma u fhaṱusa vhathu vhoṱhe uri ri kone u tikedza na u kunga vhafumakadzi vhanzhi kha sekithara iyi ngeno ho sedzwa vhafumakadzi vhaswa kha vhurangeli hashu . 
3 . Mivhigo ya u sumbedza kutshimbilele
Nnḓu iyo i tea u shumiswa sa ya vhudzulo fhedzi . 
11.1 Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u fhululedza Vho Emmanuel Macron , Muphuresidennde o khethwaho wa Republic ya France , zwi tshi tevhela gundo ḽavho ḽa 7 Shundunthule 2017 ḽa khetho dza vhuphuresidennde ha France .
Mpimo wa tshelamulenzhe dza vhupohaya
Ndangulo ya tshifhinga tshi ḓaho ya gwama ḽa lutsinga lwa vhuraru dzi khou fheliswa . 
Mitengo ya u fhedzisela ya mbuelo dzo wanwaho i anganyelwa hu tshi shumiswa maitele a u badela masheleni a phensheni , ane a vha maitele a Chain-Ladder na Generalised Cape Cod . 
Ngafhadzo dza u vha khwine ha ikonomi u bva kha risesheni ya ḽifhasi ya zwenezwino zwi khou vha vhuṱanzi ha mabvumbele a nyaluwo ya ikonomi i dzulaho i yavhuḓi nga maanḓa , naho hu na uri i fhasi u fhira u mabvumbele ha kale , hu na khombo dziṅwe dzi si dzavhuḓi dzi dzulaho kha sisteme ya u vhona . 
Odithi i katela u itwa ha matshimbidzelwe u itela u wana vhuṱanzi ha odithi nga ha tshivhalo na u bvisela khagala zwitatamennde zwa masheleni . 
U nanga maḓaka kha tshikhala tsho vuleaho nahone tshi sa konḓi zwi laula madzulo o fhambanaho a vhutshilo ha zwifuwo , khathihi na u fhambana ha zwimela na zwifuwo . 
Vhathu vhaswa vha ḓo livhuwa mbilaelo yashu nga ha thaidzo dzavho . 
Ni / vha na mulaedza ufhio kha vhaswa vha Afrika Tshipembe ?
Malindi ndi thase .
Sisiṱeme ya Ndangulo ya Sabusidi : Heyi sisiṱeme i tshimbidza na u vhiga nga ha ndangulo ya sabusidi dza zwa vhuendi . 
Tshandwa ine ya ṱalutshedza khulwane ndi u tshifhinga tsha u koloda ha phuraivethe , tshine tsha kala u bviswa ha zwithivheli zwa u hadzima nga murahu ha tshiṱalula . 
U thusa kha u bveledza mbekanyamaitele ya tshumiso ya mavu , sisiṱeme na maitele a u tikedza musaukanyo wa mbekanyamaitele wa khethekanyo musi zwo tea . 
Nungo idzi a dzo ngo bvelela na zwenezwo , zwo dzhia miṅwaha minzhi u swikelela ndinganyiso . 
Ri khou lingedza maṅwe maga maelana na u bviswa ha tshifhingani tshi ḓaho ha muvhigo wa kuitele kwa vhugevhenga sa mafhungo a elanaho , nga maanḓa na phimo dza zwifhinga dzine ra ṱoḓa u dzi ṱalutshedza hu u lingedza u pfufhifhadza mutevheṱhandu wa u vhiga . 
Mathemo a ndeme a teaho u ṱalutshedzwa
Ndi vuwa nga matsheloni na ya u gidima minete ya 30 .
Tshiṱirathedzhi tsha Nyaluwo ya Nḓowetshumo dza Mvelele tshi dzhia zwivhuya zwa khonadzeo ya ikonomi ya nḓowetshumo dza vhuvhaḓi , muzika , fiḽimu , u gandisa na dizaini . 
u vha vhe mudzulapo wa Afurika Tshipembe kana mudzulapo wa tshoṱhe
Phimo ya mpfu dza vhalwadze vha lwalaho dzi fhira 50% . 
Masia aya a ndeme , ane a tea u swikelelwa u itela mulangi muhulu wa zwa mbalombalo uri a bule uri mbalombalo dziṅwe na dziṅwe dzo kuvhanganywaho ndi dza tshiofisi , a katela : 
Luṱa lwa 3 lu sedza kha u vhumbwa ha pulane .
Ofisi ya zwa badani i ṋekedza ṱhanziela ya u thuthisa u ṅwaliswa ha goloi .
11.4.2 U ramba muthu muṅwe na muṅwe u dzhenela muṱangano wa phanele kana ane a nga thusa kha u tshimbidza mushumo wayo dzine mbadelo dzazwo dza ḓo itwa nga DHA .
Ndi ni funa zwone .
Tshinyadzo kha tshitshavha yo vhangiwa nga khakhathi dza mahayani , u tambudzwa ha vhana na vhugevhenga zwi zwa bva kha kunwele kwa halwa fhedzi zwo vha na tshinyalelo i si ya masheleni na ya zwa masheleni . 
Ri ḓo kona u ṱanganyisa nomboro na u sedzulusa zwa u ṋekedza na u phaḓaladza phasipoto . 
Tshiṱirathedzhi tsha u langula mafhungo tsho shumiswa hu tshi tevhedzwa tshifhinga tsho vhewaho . 
Musi vha tshi ṋaṋisa u lwa na ANC zwi ita uri vhathu vhashu vha tou ṋaṋa u vha na fulufhelo kha dzangano ḽa mbofholowo ḽavho nga kha maanḓa a bogisi ḽa baḽotho . 
Hezwi zwi khou tevhela mushumo we wa thomiwa nga Muhasho wa Mutakalo . 
Mushumo wavho ndi u bveledza ndaela kana mulaedza we vha ṋewa na u ṋekedza mivhigo ya mvelaphanḓa ya misi nga misi .
Muthusi /mushumi wa muṱa / hayani
Kuvhusele kwavhuḓi ku ḓo dzulela u ḓisendeka nga u ita maedza na vhusiki nahone mimasipala na komiti dza wadi a zwo ngo tea u shavha u lingedza thasululo dzi shumaho zwavhuḓi kha vhupo hadzo .
Zwishumiswa izwo ndi zwa ndeme vhukuma kha vhufa ha lushaka lwashu , nga mannḓa vhufa ha mbofholowo yashu .
Nga 1993 nyambedzano dzo ṱanḓavhuwaho kha vhuimo ha muvhuso dzo vha hone , dze dza dovha dza kwama thwii sia ḽa pfunzo na vhugudisi . 
U topola mihumbulo ya ndeme na vhathu
Vhupuḽani hu re hoṱhe , ha tshiṱirathedzhi tshi katelaho zwi sedzaho kha tshanduko ya ngomu na mveledziso ya ndemesa ya masipala . 
Ri tea u ḓilinda kha mbekanyamaitele dzi tsireledzaho nḓowetshumo dzapo dza shango na mutsiko wa poḽotiki u itela u dzudza thikhedzo ya zwa masheleni kha nḓowetshumo dzapo lwa tshoṱhe . 
U londota mvelaphanḓa ya u dzhenisa mushumoni nga kha khoḽidzhi . 
Arali a tshi yelana ( metsha ) ni a vhetshele dubo .
Thangiswaphanḓa idzi dzi ḓo vha murango wa u sima tshiṱirathedzhi na u topola thandela . 
Hu na vhuṱanzi ha uri u sa lingana nga mbeu zwi ṋaṋisa u vhewa luṱhaṱheni ha vhafumakadzi na vhana siani ḽa mutakalo . 
Kha vunḓu iḽi , vha humbelwa uri vha vhofholowe ngauri ri khou ita zwoṱhe zwine ra nga kona u lwa na thaidzo iyi . 
Nga matshelo , mutukana a dovha a vhidzela , " Phele wee !
U ola ṱhumanyo ya bada u itela u katela mishumo yo fhambanaho nahone i sa fani . 
Arali daisi ya wela nṱha ha ṋowa , ni tea u tsela fhasi mathomoni a ṋowa .
Ri tea u shuma na mabindu , vhashumi,na vhupo ha vhukhethelo ha zwitshavha .
Maipfi ayo a nga vha madzina kana masala .
Muṋetshedzi wa ndindakhombo u ita khonṱhiraka ya u badela masheleni o tewaho musi hu tshi vha na tshiwo tsho bulwaho , u fana na vhulwadze , tsedzisiso ya vhulwadze vhu ofhisaho , khombo kana u valelwa sibadela . 
Zwino ri khou ya u lavhelesa masala .
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6 .
Vho Mme Mhlangu vha ḓo vhulungwa nga Ḓorobo ya Tshwane na uri fuḽaga dzi ḓo tsitselwa fhasi hu tsi itelwa u vha hulisa .
Naho zwo ralo , ṱhoḓea ya u hadzima kha maraga wa hayani i dzula i songo shanduka . 
Tshiko : Thebuḽu
nḓisedzo ya tshumelo ya tshifhinga tshilapfu
PPP ndi khonṱhiraka , a si tshiimiswa . 
Mveledzwa zwa mvelaphanḓa dzi a vhigwa ; mveledzwa dzi songo swikelelwa , dzi a bulwa . 
Kha lutevhedzi ulu mulayo na muhumbulo zwi a ambiwa ngazwo , he zwa tea , nga nḓila ya nyolo dzo ḓoweleaho , sa afha dzi tshi thusa nga u ṱalutshedza vhushaka ha tshikhala . 
U sumbedza nḓivho na u ṱalutshedza ndangulo ya kushumele kwa masipala na mushumo wa Komiti ya Wadi kha kutshimbidzele .
Hezwi a zwi sumbi mbonalo yavhuḓi ya vhumatshelo havho . 
Zwiimiswa zwa vhurereli zwi ḓo fanela u dzhia tsheo arali u shudufhadza hazwo ha vhurereli vhu tshi ḓo vha hone kha vhafunani vha mbeu nthihi kana hai . 
Kha vha ṋetshedze senerio nthihi kha tshigwada tshiṱuku tshiṅwe na tshiṅwe .
U sedzuluswa lwo teaho nahone lu pfadzaho hu ḓo tevhedzwa hune ndingo dza ḓo katela zwivhangi zwoṱhe ; mbudziso a dzi konḓi lwo pfukaho nahone dzo ṋetshedzwa nga fhasi ha maimo o fanelaho . 
96 . Vhuḓḓifari ha Miraḓḓo ya Khabinethe na Vhathusa Dziminisiṱa
Vharangaphanḓa avha vho vhea madzangalelo a lushaka , madzangalelo a vhoṱhe , nṱha ha madzangalelo a muthu nga muthihi nahone kha maṅwe masia , nṱha ha vhuponyi havho vhone vhaṋe . 
Tshumelo ya Dzilafho ya Shishi ya awara dza 24 ine ya katela vhupo ho ṱanḓavhuwaho ha Afrika Tshipembe
U bvelelani ha tshiko tsha Arab , vhudziki ha zwa poḽitiki Tunisia , Libya na Egypt ho ḓi sala vhu tshi thengathenga . 
Heyi milayo ndi vhukwamani , u vhea zwilinganywa ngazwo zwa tshumelo , u alusa tswikelo , u fulufhedzisa mafunda , u ṋetshedza vhuṱanzi , u fhenḓulula na u vha khagala , u khakhulula na ndeme ya tshelede . 
U kona u shuma fhethu hu re na mutsiko na hone tshifhinga tshilapfu arali zwo tea ; na
Ndifho dza tshiga u fana na zwihumbudzi na muziamu ndi zwa ndeme fhedzi zwi tea u ṱumanywa na ndingedzo dza u khwinifhadza matshilo a zwipondwa a ḓuvha na ḓuvha na a zwitshavha . 
Fhedziha , i shuma nga vhuleme , vhu konḓesaho u i tevhela na u i shumisa . 
Tshomedzo dza u guda dzo ḓiswa nga tshifhinga ?
U itela u leludza u rekanya thandululo ya sambula nthihi fhedzi nṱhani ha mbili hu a shumiswa . 
Maipfi a no nga zwinzhi , zwiṱuku na zwinzhizwinzhi a shuma na madzina a lushaka ulu .
Khabinethe yo takala uri matshudeni manzhi kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha shangoni ḽoṱhe vho tevhela khuwelelo ya u tsireledza mbekanyamushumo dza akhademi dza 2016 nahone i fhululedza zwigidigidi zwa matshudeni vhe vha ṅwala milingo yavho ya mafhelelo a ṅwaha .
Tshikolo tsho ḓivhadzwa nga ndavhelelo dza malugana na u shumiswa ha kharikhulamu ?
Mbilahelo malugana na lufu lu ṱahaho muthu o farwa a tshiṱitshini tsha mapholisa
OSTS i shuma nga hune ya kona u vhona uri i a ṱ avhanya u linga sambulu dza mbeu dzine dza ḓ o rengiselwa mashango ḓ avha .
U bva nga sentshari ya vhu 19 , Afurika Tshipembe ḽo shumisa ndaka yaḽo ya minerala ḽi tshi khou dzhiela nṱha kana ḽi sa khou dzhiela nṱha vhupo .
Madzangano a vhusevhi ha tendi u bula migaganyagwama yao , nga nṱhani ha uri mazhendedzi a vhusevhi a mashango a nnḓa a nga vhuela u fhira one . 
vha sa ṱhogomelwi nga tshiimiswa tsha muvhuso
zwishumiswa zwo vhalaho zwa nyito dza tshifhinga tshoṱhe ( rothini ) , dzo dzudzanywaho na dzine vha tamba vho vhofholowa .
U vha na vhuṱanzi ha uri nḓila ine ya vha yone yo khethwaho i ṱanganedziwe
Vhurangeli uvhu ndi ha ndeme uri hu kone u pfukiselwa kha khoro i tevhelaho u itela u khwaṱhisedza uri nungo dzi a bvelaphanḓa dza u livhana na zwiteṅwa zwa mveledziso i sa nyeṱhi na tshanduko ya kilima kha miṅwaha miṱanu i tevhelaho na u fhira . 
Ndi zwa ndeme u thoma nga mafhungo a ndeme na u ri fombe kha nungo dzine dza ḓo bveledza mvelelo dzi fareaho . 
Milandu ya vhugevhenga yo vhigwa kha mufariwa , fhedzi senthara yo vha yo lindela SAPS ya Paarl uri vha ye kha Sentha ya u vula dokhethe . 
Zwa mupo , hune vhathu vha vha vha songo tou tshinya zwiko zwa madi nga yeneyo ndila , hune zwiko zwa vha zwi tshi kha di vha zwo tou ralo , sa milamboni ya thavhani .
Zwenezwino , Afrika Tshipembe ḽi kha ḓi tou bva u wana ḽi tshi vha na u anda ha mavhengeletserekano , na kha zwikolobulasi zwe zwa vha zwi sa vhuyi zwa humbulelwa . 
U sika maipfi a tshi shumisa mibvumo miswa ine a khou guda .
Minidzhere dza Vhaongi dzi tea u dzhiela nṱha uri dzi tea u shumisa maanḓa mangafhani u ita nyambedzano na vhashumisani . 
Rekhodo ya miṱangano & vhukwamani
Hune zwa wanala mafhungo a nga fhasi ha nḓivhadzo , mbilo dzi nga itwa kha Zhendedzi ḽa zwa u Ṱolwa lu re mulayoni ha thundu . 
Kha tshigwada tsha khombo na thusoṱhanzi , tshiphiri tsha vhalwadze tsho pfukiwa . 
MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u anetshela nganea yashu na u sumbedza gundo ḽine ra vha naḽo ḽavhuḓi fhano Afrika Tshipembe u bva tshe ha vha na Muṱangano wa AIDS wa Dzitshakha we wa farwa Durban nga 2000 .
Vhuḓifari ha zwa ndaulo ha muvhuso na vha ndangulo vha ḓo sedzuluswa nga fhasi ha madzangano o ḓiimisaho . 
Kuhumbulele nga murahu ha u shumiswa ha masheleni kha zwa Vhulimi ndi u bveledza ṱhoḓisiso hafhu kha u khwaṱhisedza vhukoni hashu kha maraga ya mashangoḓavha nahone zwa takula zwibviswa na tsha vhuvhili zwa bveledza hafhu vhudzulo ha vhorabulasi vhaṱuku . 
Ri nga vha ro ṱanganedza ngudo dziṅwe dza ndeme na zwenezwo nga murahu ha khaphu ya ḽifhasi , fhedzi zwa zwino ri ṱoḓa u khwaṱhisedza uri zwiedziswa izwi zwi vha risipi i bvelelaho ya ḓuvha na ḓuvha . 
Vhulapfu ha zwibveledzwa zwi teaho u vhalwa
Arali hu si na thendelano mulandu u nga humiselwa murahu khothe .
Hune ha sa vhe na themamveledziso ya mavhone a zwiṱaraṱani , masipala wo dzhenisa mavhone malapfu uri a kone u vhonetshela vhupo uho . 
( b ) Vhusimamilayo vhu tshi nga kundelwa u khetha Mulangavunḓu hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva musi hu tshi vha na tshikhala tshi si na muthu .
Zwiṱori zwipfufhi
Ndayo dza zwa khonṱhiraka dzi elanaho na ndaṱiso dza kushumele ku si kwavhuḓi nga rakhonṱhiraka na u lenga u fhedza thandela zwi ḓo itwa . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe .
Zwikhala zwo engedzedzwaho zwi ḓo thomiwa ngazwo u ḓadzwa kha mugaganyagwama u re hone . 
Nga u angaredza , vhafumakadzi vha ṱoḓa vhutsireledzi na vhuimo ha mbingano ngeno vhanna vha tshi funa mbofholowo ya vhafarisi vha muṱani . 
Ḽiga ḽi tevhelaho kha u bveledza pulane ya ndaulo ya malaṱwa yo ṱanganelanaho nahone i shumaho zwavhuḓi kha u kuvhanganya nḓivhiso yo teaho nahone i thembeaho . 
( 2 ) Khomishini i na vhuḓilangi nahone i tea fhedzi u tevhedzela Mulayotewa na mulayo , nahone i tea u sa dzhia masia .
Masia , vhuimo ( ntha , vhukati na fhasi ) na u sedzulusa zwivhumbeo nga nḓila ya vhutsila ha matshimbilele na zwiṱori
Nga kuvhonele kwavho , vha khou lavhelela uri hu na vhaṅwe vhalangavundu vhane vha nga bviswa zwidzuloni kha miṅwedzi i no khou ḓa ? 
Khoḽesiṱirolo ya seramu , tshikene tsha vhudenya ha Rambo , papu simea , prostate specific antigen , tsedzuluso ya glaucoma , gulukhousu ya seramu na memoiramu
Tshivhalo tsha manyeṱu na nyanḓadzamafhungo na wekishopho nga ṅwaha . 
U sumbedza u kona u vhala e eṱhe hu endelelaho ( u vhala u itela u ḓiphiṋa , u wana mafhungo na u guda )
Muthu u tea u lwala u swikela muelo wavhuḓi , kushumisele kwone kwa mitalo na u bvisela khagala . 
Luambo luhulwane lwa khamphani khulwane ndi Luisimane . 
1.1.3. Mbekanyamushumo ya Vhoranḓowetshumo vha Vharema yo tikedza thandela dza 62 dze dza ḓisa R26 biḽioni kha vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe na u sika mishumo ya 19 859 u swika zwino .
B Mbekanyamaitele na Ṱhoḓuluso vhu tshimbidza ṱhoḓuluso kha uri muvhuso u nga ḓivhadza hani ṱhoḓea dza vhudavhidzani ha muvhuso na u sedzulusa nyangaredzo ya nyanḓadzamafhungo dza mbekanyamushumo dza muvhuso nga kha mbonalelo ya vhudavhidzani .
Tshiṱirathedzhi tsha vhuendi ha mahayani tshi vhonala sa tshinyanyuli tsha mveledziso ya matshilisano na nyaluwo ya ikonomi vhuponi ha mahayani , ine nga murahu ya ḓo alusa tshiko tsha ikonomi ya tshiṱiriki tsha mimasipala . 
Fhasi ha mbekanyamushumo iyi vhoramabindu na vhashumi na vhone vha a ṋewa khoso nga ha ndangulo ya bindu . 
Mbadelo dzi tevhelaho dzi badelwa kha Muhasho wa zwa Muno :
5.9 Vha nga amba na muimeleli wavho nga ha mulandu , nga maanḓa arali vha tshi ṱoḓa u vhila ndiliso malugana na tshinyadzo kana mafuvhalo a muvhilini na a muhumbulo ;
-- Kunangele kwa mivhala ku tea u kunga na kwone .
6.4. Khabinethe i tamela mashudu mavhuya vhaaluwa vhoṱhe Ḓuvha ḽa Vhaaluwa ḽavhuḓi , ḽine ḽa ḓo elelwa nga Swondaha , ya ḽa 1 Tshimedzi 2017 .
Zwibviswa zwa Nnyi na nnyi na mveledziso ya Vhuḓifhinduleli ha zwa Masheleni zwi pfukiselwa kha mavundu khathihi na mimasipala . 
Muthu a nga ri , nga murahu ha tshifhinga tsho tiwaho na nga nḓila yo sumbedziswaho , a ita khumbelo kha khothe iyo ya uri hu thudzelwe thungo u ṅwaliswa ha ndaela . 
Kapa Vhukovhela yo kona u tevhedza tshoṱhe zwa DORA na ṱhoḓea dza u vhiga , nahone a hu na masheleni a u lambedza e a si badelwe . 
Nga murahu ha u ḓiswa ha mbilaelo dza nga ha kulangele kuswa kwa Visa , muvhuso wo ta Komiti yo Vhumbwaho nga Dziminisiṱa dzo fhambanaho(IMC) nga ha Kulangele kwa Ṱhunḓu .
mbadelo ya khumbelo yo teaho
Foramu yo tendela thandela tharu na u themendela u ri dzi sedziwe nga u ṱavhanya . 
ḼIGA 5 U ṱola na mafhungo
" EE " , avho ndi vhana vha tshikolo vha tshi kanuka vhuḓi ha mushumo wawe .
Khonani dza Lulu dzo mu dalela lini ?
Data ya mbadelo kha tshikwama yo livhiswa kha mafhungo u bva kha IDC . 
Nga murahu ha izwi Khomishini i ḓo dzudzanya muvhigo , une wa ḓo vha u na themendelo dza u fhedzisela nahone na mulayosiṅwa wo
Uyu mutukana a sokou ṅwethuwa o vha lavhelesa vha tshi tsa ndunduma vha tshi ṅuṅuna lwavhuvhili .
Ngomu ha mikano ya Afrika Tshipembe , muvhuso wo thoma mbekanyamushumo dzo vhalaho dza u fhungudza u shaea ha mishumo . 
Kuitele uku ku tea u ṱuṱuwedza nga maanḓa u pulanela vhudzulo ha vhathu . 
Phetheni ya khethekanyo ṱhukhu ya ḽupu i anzela u elana na u thomiwa ha zwibuloko zwi hulwane , zwine zwa nga kombetshedza musudzuluwo wa vhaendangaṋayo . 
3.2 . Mazhendedzi a phimo a dzitshakatshaka ane a vha Moody , Fitch na Standard na Poors a ḓo ḓivhadza tsheo dzao kha vhege dzi ḓaho nga ha gireidi ya phimo ya vhubindudzi ha shango .
Fomethe i re yone
Tshelede ine ya ṋekedzwa nga muvhuso wa vhukati u itela u ṋetshedza tshumelo dza ndeme .
Naho zwo ralo , mbuelo nyangaredzi i elaho a yo ngo lingana u katela makumedzwa a zwibviswa o ṋekedzwaho ṋamusi . 
Mushumo wa Muofisiri wa Vhudavhidzani kha muvhuso wapo hu ḓo vha u vhona uri mbekanyamaitele dzo teaho , mulayo , tsheo dza khoro na maṅwe mafhungo nga u angaredza a khou ambwa nga hao kha vhathu . 
Fhedziha , muvhuso u khou tenda fhedzi u tshi khou ṱhogomela uri ikonomi i ḓo dovha ya aluwa nga huhulu nga murahu ha mbonalo ya khwiniso ya nḓisedzo ya muḓagasi na u lwisa huhulu nga muvhuso kha u alusa tshiimo tsha vhubindudzi .
2.11. Khabinethe yo themendela bono ḽo kumedzwaho ḽa Zhededzi ḽa Ndango ya Mikano ḽa shango ḽa Afurika Tshipembe sa mutheo kha mafhungo a vhubindudzi na u ita uri vhusimamulayo vhu bvele phanḓa na u shuma .
( c ) Mulayo wo itwaho nga Vhusimamilayo ha Lushaka u tea u tendelana u fhiriselwa ha mawanwa a u sa yelana na Mulayotewa kha Khothe ya Mulayotewa .
Zwitshavha zwoṱhe zwo bvelelaho zwi na tshithu tshithihi tshi itaho uri zwi fane - zwi bindudza nga kha pfunzo .
Zwipikwa zwihulwane zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi khathihi na mirole ya bada zwi na mushumo muhulwane kha u pfumba ha ṱhuṱhuwedzo ya tshumelo dzi re nṱha kha vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Tshimbidzo dza mveledziso idzi na khonanyo ya mishumo zwi tea u ṱalutshedzwa zwavhuḓi . 
Sa zwine zwa khou vhonala kha mutevhe u re afho nṱha , miṅwe ya mishumo yo katelwa kha sekhithara idzi ṱhukhu , u fana na u anḓadza na u gandisa , a zwi nga si tou wela tshoṱhe kha ṱhalutshedzo ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi . 
e ) Tsaukanyo ya zwiṱirathedzhi
Zwi re ngomu ha Mulayo wa zwa Maḓaka u itela u tsireledziwa ha miri na maḓaka a re nnḓa ha Ḓaka ḽo vhiiwaho nga Muvhuso zwi tea u ṱutshelwa u itela makumedzwa a re kha miṅwe milayo ya u vhulunga . 
( d ) tshikalo tsha vhubindudzi ha muvhuso na mutikedzelo wa u wanala na khwiniso ya mbuelo kha ndaka yeneyo ; na
Muthu ane a ṱama u ḓa na vhuṱanzi vhuswa u tea u ita aphiḽi na u ita khumbelo ya u tendelwa uri a ḓe na vhuṱanzi vhuswa kha aphiḽi . 
Tsheo dza malugana na u avhela madi dzi fanela u sumbedza hezwo zwithu .
Cape Town i tea u vha na tshikhala tsho kuvhanganyea , tshanele na vhukoni ha tshivhumbeo tsho waho u itela u tikedza khaphasithi ya ndangulo ya khombo ya tshinyalelo arali ha vha na mudzinginyo wa shango kana u wa ha tshifhaṱo tshihulwane . 
Vha badele mbadelo yo randelwaho nga phosiṱaḽa oda kana nga kheshe vho i ṅwalela Mulangi Muhulwane wa hulimi : Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe .
U ṱalutshedzela zwithu zwine zwa vhonala
Themphuḽeithi ya eḽeṱhironiki
Bannga dzi dzula dzi tshi khou ṱhogomela zwa u engedzedza zwikolodo nahone miṱa i vho timatima u dzhia zwikolodo zwiswa . 
Hezwi zwi ḓo ni thusa uri misipha i si vhavhe nga murahu .
Sisiṱeme ya eḽekhiṱhironiki ya zwino ( Sisiṱeme ya Ndangulo ya Mutikedzelo ) i ḓo khwinisa uri i katele mekhenizimu yo khwiniseaho ine ya ḓo imisa mishumo ya mbadelo dzoṱhe arali iṅwe ya elementhe dza u tevhedza ya sa swikelelwe . 
Vhurumelwa ho ṱaṱa uri hu nga si vhe na vhuthihi ha matshilisano hu si na ndinganyiso ya matshilisano na u ombedzela ṱhoḓea ya u amba nga vhuḓalo nga ha vhufa ha tshifhinga tsho fhiraho , ngauri u sa lingana ho sikwaho nga muvhuso wa tshiṱalula ho dzudzanyelwa vharema vha shayaho . 
Kutambele kwavho kwa u ṱhasela na u konḓisa zwi ita uri vha ḓivhidze dzingweṋa dza Asia .
Kha vha ite ndugiselo dza ndingo ya ndugelo ya Maḓini na SAMSA uri hu kone u bviswa Ṱhanziela ya Tsireledzo nga murahu .
Ḓuvha na ṅwedzi
Mitevhemiṱoli yoṱhe yo dzheniswa kha Excel nahone tsenguluso ya zwitetisitiki yo khunyeledzwa . 
Vhahiri vho salaho vha songo vusuludza thendelano ya ḽisi yavho vho rambiwa ofisini uri vha saine thendelano ya ḽisi ntswa , fhedzi phindulo yo ongolowa . 
Kha ri ambe Lavhelesani tshifanyiso ni ambe nga zwine na khou vhona .
U kopolola na u ṅwala dzina ḽawe , maipfi mapfufhi na mafhungo u bva kha dzi ḽebuḽu , phosiṱara na tshokobodo , n.z.
Nḓivhadzo ya Mulayotibe ya Muvhuso Wapo yo ta adzhenda ya u fheliswa ha vhushai kha muvhuso wa ha masipala . 
U shuma na / nga na mafhungo
Muvhuso u khwaṱhisedza ndeme ya u bveledzisa khamphani ya close cooperation na khamphani ya nḓowetshumo dzapo dzine a dziho fhedzi kha mveledziso ya themamveledziso , vhuendi na ḽodzhisitiki , fhedzi dzi katelaho vhupimakoni ha thekhinoḽodzhi , sekithara dzo lugelaho u vhambadzela nnḓa dza ikonomi ya Afrika Tshipembe .
Nga fhasi ha nyimele idzi , zwiimiswa zwi si gathi zwi na vhuḓikumedzeli ha tshiṱirathedzhi ha tshifhinga tshilapfu kha u wana IP . 
Nga u ita ezwi , i a kombetshedzea u u dzhiela nzhele yo khetheaho kha masia a tshenzhemo ya lushaka yo litshedzwa nga dziakhaivi dza kale . 
Vhuḓifhinduleli kha mabindu a muvhuso ho ṱapanyedzwa kana u thithiswa nga maitele a u thola a si avhuḓi kana a sa pfesesei na nga u dzhenelela ha zwa poḽitiki tshiṅwe tshifhinga .
U shuma ha khothe khulwane idzi mbili zwi amba uri zwazwino ro limuwa nga ha tshipikwa tsha khothe khulwane kha vundu ḽinwe na ḽinwe kha shango ḽashu .
Luambo lu shumaho kha asainimennde iyi ndi Luisimane . 
Olani mepe wa tshikolo tsha haṋu ni sumbedze masia o fhambananaho u thoma getheni u ya fhethu ho fhambananaho afha tshikoloni .
Vha kone ha u bveledza mutevhe wa u phaḓaladza muswa vha tshi khou dzhenisa ḓiresi dza imeiḽi dza vhadzheneli vha muṱangano kha mutevhe wonoyo vha u seive .
Milivhaḓuvha i a kona u tshila zwavhuḓi kha kilima yo omaho i fhisaho ya Afrika Tshipembe nahone i nga bveledza kha zwa ikonomi na musi hu sa tou vha na murongwe wo linganaho u bveledza vhunzhi ha zwimela zwa tshilimo . 
Nyendedzi : Ṋetshedzo ya Themamveledziso ya Masipala iI sa Nyeṱhi na Nḓisedzo ya Tshumelo i shumaho u bva nga 1 Lambamai 2007 , dplg , siaṱari 2
Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga
Akhaunthu dza mukovho wa ṅwaha dzi fhedzwa na u odithwa hu saathu pfuka miṅwedzi ya rathi nga murahu ha u vala ha ṅwaha wa muvhalelano . 
Vhonani o ḓipfa hani musi o vhona u nga mpho yawe yo xela ?
Ri kha vhuimo vhu konḓaho vhu ne ra sa tsha kona u thivha zwishumiswa zwa mmbi zwa kale zwine zwa khou ṋaṋa u vha zwa kale nga maanḓa . 
Thasululo a dzi swikelelwi nga tshitshavha uri tshi dzi sedzisise . 
Zwino ṅwalani tshikhoḓo tshaṋu inwi muṋe nga vhutshilo ha Afrika Tshipembe .
musi dzi nyimelo dza vho dzi tshi shanduka
Ḓivhamaipfi Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . thekhisi mashaka matsheloni maḓautsha ṱanganedzwa thikhithi shango tshimbila ḓiphiṋa dzwala khakhathi mushumo matshelo zwiḓula vhudzwa khovhe nḓevhe vhala
Vha ṱanganedze uri hu ḓovha na nzwalelo dzine dza ḓo badeliswa dzi re kha tshiimo tshine tsha ḓo ḓivhadzwa . 
Mishumo ya u thivhela , u fana na mbekanyamushumo dza pfusho na u haela dzi ṋetshedzwa zwavhuḓi zwikoloni . 
Khothe i nga ita ndaela ya shishi ya thuso ya masheleni .
Tshenzhemo yo teaho kha mveledziso ya tshitshavha , ndangulo ya mbekanyamushumo , vhudavhidzani na maanḓalanga a vundu na apo ndi iṅwe ya ṱhoḓea . 
U shumisa tsumbanḓila i re afho fhasi u itela u vha na nḓivho nga ha uri Tsumbamaitele idzi dzi amba nga ha mini . 
Musi ndi na miṅwaha ya fumirathi , Malume Vho Jongi vha nnyisa Clarkebury School .
Tshiga tsha vhupo havhuḓi ndi tshauri ho serekana . 
Ri khou ṱuṱuwedzea nga maanḓa nga mvelaphanḓa yo swikelwaho u swika zwino ya u lwa na maitele a vhugevhenga o sedzwaho , u fana na vhuvemu mimoḽoni . 
Ṱhumetshedzo dzo ṋetshedzwaho ndi u pfuluwa nga u angaredza ho lavhelelwaho nga kharikhuḽamu ntswa . 
U pfesesa mbekanyamushumo dza muvhuso dzo khetheaho na muhanga wa theo ya mulayo ya tshanduko . 
U shanduka ha fhethu ho vha huhulwane kha nyimele dzoṱhe , hu tshi khou sumbedza u sa eḓana ha vundu kha mimaraga ya vhashumi . 
Miṱangano ya nga kotara i kunguwedzwa kha nyanḓadzamafhungo nga khudzaipfi kha vhuṅwe vhupo u itela u khwaṱhisa zwa u shela mulenzhe ha tshitshavha nga vhunzhi . 
U ṅwala tashibveledzwa tsha ndela
Vha wana thendelo ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa arali :
U ṅwala na U ṋekedza
Vhufarani hashu ha tshumisano na maṅwe madzingu vhu khou aṋwa mitshelo .
tshisumbi tsha thevhedzo ya zwoṱhe zwi kwamaho tshumelo dzine dza khou humbelelwa thendelo .
Kha vha rumele khumbelo kha muthu o bulwaho kha nḓivhadzo .
vhu ṱanzi ha uri ho vha hu sina mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe we a vha a tshi nga ḓadza tshikhala tsha uyo mushumo .
Maitele a u pfuluwa na tshandukiso a ḓo sumbedzwa nḓila nga milayo na ndivho dzi tevhelaho .
dzi katela thero nthihi , nga nṋda ha saintsi ya mupo kha mutevhe wa mabuḓo kha Schedule I ya Natural Scientific Professions Act , 2003
Nga tshifhinga tsha musi hu na khaedu , ho itwa nzudzanyo dza tshifhinganyana dzo vhalaho u itela u vhona uri hu khou vha na mashumele ane a khou bvela phanḓa khathihi na nḓisedzo ya tshumelo . 
Kha fhethu ha tshumelo ya vhathu , vhuhone ha vhafumakadzi hu khou pfala , nahone vha na vhupfiwa . 
Vhudzulo / vhukhudo , nndu
Musi Tshiṱitshi tsha Muḓagasi tsha Medupi tsho no fhela , tshi ḓo ṋetshedza 4 764 MW kha giridi ya Eskom , na uri tshi ḓo vha tshiṅwe tsha zwiṱitshi zwihulwanesa tshi kuṱedzwaho nga malasha .
U dzhenelela kha hetshi tshikhala zwi nga thusa kha u fhungudza vhutshinyi vhunga vhaswa vha si na mishumo vha tshi khou itiswa nga a shaya fulufhelo uri vha ite vhutshinyi hu si na siya vha tshi tshutshudzwa nga u nḓila dzi si dzavhuḓi dza u ṱoḓa masheleni . 
U ṅwala tshiṱori tsha ene muṋe tshi no hovhelela pharagirafu nthihi ( ya mitala miṱanu ) a tshi tevhedza fureme ya kuṅwalele .
Maitele na milayo zwo leludzwa u itela u konisa vhavhili uri vha pfesese na u tshimbidza mushumo nga nḓila i leluwaho . 
U nanga miraḓo / zwiimiswa zwa u ḓadzisa u thusa kha thandela dzo tiwaho arali zwo tea .
Ri tea u isa phanḓa na ṱhogomelo yo khetheaho kha khaedu siani ḽa vhuḓifari ha u pikisana kha miraḓo miṅwe kha vhashumisani vhashu .
Ho shumiswa nomboro ya luṱingothendeleki i si yone kha khumbelo iyi .
Ndaela i ṱoḓa mivhuso i re miraḓo kha u thoma kana u topola maanḓalanga a konaho kana maanḓalanga uri a vhe na vhuḓifhinduleli kha zwa u shumisa ṱhoḓea dza ndaela , hu tshi katelwa u ola pulane dza ndaulo ya malaṱwa . 
75% ya miṱangano i a ṱanganedza nnyi na nnyi
Nga maṅwe maipfi , zwikolo zwo ḓiimisaho nga zwoṱhe nga tshithihitshithihi zwi ḓo fhandekanywa u mona na mbekanyamushumo ṱhukhu arali zwo ṱanganyiswa . 
U shuma na / nga maipfi : Thangi na mitshila
U pfufhiwa uhu ndi vhuṱanzi ha mvelaphanḓa ine shango ḽashu ḽa khou dzulela u ḓiphina ngayo kha mimaraga ya masheleni ya ḽifhasi na nḓila ya khwine ine ikonomi ya khou laulwa ngayo .
Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani ( Khomishini ) yo kunga mihumbulo ya vhunzhi vha Maafrika Tshipembe nahone , u bva mathomoni a mushumo wayo , maga o livhiswaho kha u phodzo na ndifho o thoma u bvelela kha shango ḽoṱhe . 
Mulangadzulo wa kale wa Buthano ḽa Lushaka Vho Baleka Mbete ,
5.2 . Mvelelo u bva kha Samithi ya BRICS ya vhu 8 , ye ya farwa u bva nga ḽa 15 u ya kha ḽa 16 Tshimedzi 2016 fhasi ha thero " U Fhaṱa Thandululo dza Guṱe , dzi Fhindulaho dza dovha dza Katela ( BRICS ) " ngei Goa , kha ḽa India , dzo ita uri vharangaphanḓa vha BRICS vha vhe na nyambedzano dza ṱafulani nga ha u khwaṱhisa nyanḓano vhukati ha mashango a BRICS na u sedza mafhungo a ḽifhasi a fanaho na khuḓano dza dzitshakha , nndwa ya vhutherorisi , na mbuedzedzo ya sisiṱeme ya ḽifhasi ya vhuvhusi , nga maanḓesa uri Mbumbano ya Dzitshakha na Zwiimiswa zwa Bretton Woods zwi vhe zwa demokirasi .
Mbeu na hune ya dza bva hone
Izwi zwi nga vha nga tshivhumbeo tsha masheleni kana tshi si tsha masheleni .
U ita uri mugaganyagwama na maṅwalwa a u tikedzaho zwi wanale kha tshitshavha
U ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu a tshi shumisa masala , malungekanyi na ndogazwiga zwi re zwone .
Vhathetshelesi vho sedzwaho ndi vhoṱhe vhakhethi nga u angaredza , na vhakoni vha shumaho na muvhuso , dziNGO , dziyunioni , zwiimiswa zwa vhuṱoḓesi , madzangano a mufarakani vha dzitshaka , na mabindu . 
Na uri muṅwe na muṅwe wavho o isiwa hani , kana muṅwe na muṅwe wa avha vhathu o isiwa ngafhi . 
Tshumelo dza kha ḽeveḽe ya phuraimari dzi tikedzwa na u khwaṱhiswa nga dziṅwe ḽeveḽe dza ndondolo , hu tshi katelwa zwibadela zwi no rumelwa khazwo vha malwadze o goḓombelaho zwa tshipentshela na vhuendedzi ha vhalwadze hu no shuma . 
Ho sedzwa phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho , fomulari na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Zwo ṱanganywa sa tshivhalo tsha ndinganyiselo ya mashango a vhupo ha yuro nga u fhambana hao . 
U vhalulula / ṱalela
Zwikili zwa u langula thandela .
GIRIEDI YA 8 THEMO YA 3 MAGUDISWA
Hu tshi sedzwa zwi re hone hu na tsumbo dza vhathu vhane vha khou ṋewa vhuṋe ha mavu a phuraivethe nga heyi nḓila , vhunga vha khantseḽe dza misanda vha tshi koloṅwa u ḓidzhenisa kha zwa mavu a havho . 
Vhashumi vho katelwaho zwa zwino vha badela kha tsireledzo ya matshilisano nga phesenthe i fanaho ya muholo u theliswaho , naho hu na uri mbuelo dzo lavhelelwaho dzi tshi nga fhambana nga maanḓa zwi tshi bva kha muholo wa mushumi , vhukale hawe , mbeu yawe , tshiimo tsha vhudzekani , kana tshivhalo tsha vhaunḓiwa . 
Muraḓo u badela mbilo na u ḓisa vhuṱanzi ha mbadelo na mbilo
Ri shumisa zwipfi zwashu ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Ngauralo zwenezwo zwi mbo ḓi bvisela thungo fhungo ḽa tshikirini tshihulwane . 
Foniki ( orala na / kana nḓowenḓowe / maṅwalo )
Muhasho u ḓo dovha wa sedza kha u navhisa na u ḓadzisa zwiṅwe kha hei Mbekanyamushumo .
U kuvhanganya ha datha ya mutheo ya mupo wa tshifhinga tshilapfu zwi ḓo vhea mashango ane a khou bvelela a Indian Ocean Rim kha vhuimo ha khwiṋe u itela u vhulunga tshirunzi tsha lwanzhe lwao na u wana nḓila dza u vula ikonomi dzi ṱhonifheaho dza malwanzhe u khwinisa matshilo a vhadzulapo vhao .
Vhugevhenga Afurika Tshipembe vhu dzhia maimo a nṱha kha mbilu na mihumbulo ya tshitshavha . 
Vha tshi ṅwalisa tshiendisi tshiswa , vha ya kha vha mannḓalanga a zwa u ḓinwalisa o teaho vha ṋetshedza zwi tevhelaho :
Zwi nga itwa nga kha u ita miṱangano ya vhupfiwa ha nnyi na nnyi .
Tshanduko ya kilima ndi thaidzo ya ḽifhasi ine ya ṱoḓa thandululo ya ḽifhasi , ine i nga kona u tandululwa zwavhuḓi nga nyambedzano dza vhanzhi , fhasi ha vhungoho ho ṱanḓavhuwaho ha UNFCCC na mahoro oṱhe a tshi khou shela mulenzhe .
Hu nga vha uri kha iyi nyimele , zwi a ṱoḓea u iledza uho u pomoka hu itwaho nga muthu ane a ṱanziela uri u a lowa kana u nga u a lowa ; zwavhuḓi-vhuḓi hafha hu khou ambiwa dziṅanga .
Muthu a nga shumisa dziṅwe thandululo dza mulayo dzi ngaho tshiimiswa tsha matshimbidzele a ṱholo ya khaṱhulo ya maga a vhulanguli u ya ngaha Mulayo wa Nyaluso ya Vhulanguli ha Vhulamukanyi , wa 2000 ( Mulayo wa vhuraru wa 2000 ) . b .
Arali miraḓo ya Komiti ya Wadi i tshi tikedza u shela mulenzhe ha tshitshavha kha u pulana na u gaganya gwama ha mveledziso yo ṱanganelanaho , na kutshimbidzele kwa ndangulo ya kushumele , vha nga thusa mukhantselara wavho na khoro u swikela ṱhodea dzavho .
Hu shumiswe thounu dzo fhambanaho , fhedzi thounu i tea u dzulela u pfala
URI Mulangi : Tshumelo dza Tshitshavha na Matshilisano a ṋetshedze ṱhalutshedzo uri ndi ngani Muvhigo wa Odithi ya Mupo ya Tshifhinganyana u songo nambatedzwa .
Thonamennde a si mutambo fhedzi hu si na mushumo , sa zwe zwa ṱanzielwa nga guvhangano iḽi . 
Nndwa ya u itela u fhelisa Pfudzungule dzi itelwaho Vhafumakadzi na Vhana
Miraḓo ya bodo miswa vha imela khoro dza phurofeshinala , dzi fanaho na vhaḓivhi vha zwa vhufhaṱi , vhuinzhiniere , vhufhaṱi ya mbono ya shango , u saveya ha khwaḽithi , u ela thundu , na ndangulo ya thandela na vhufhaṱi . 
4.1 Mafhelo a vhege a u ḓiṅwalisela ha vhakhethi a u thoma u itela Khetho dza Muvhuso Wapo dza 2016 dzi ḓo vha hone nga ḽa 5 u ya kha ḽa 6 Ṱhafamuhwe 2016 .
Vhunga zwi sa konadzei uri mudzulapo muṅwe na muṅwe kana muraḓo wa tshitshavha u dzhenela kha kuitele , zwi nga ṱoḓa tshigwada tsho khethwaho u shuma na zwo tiwaho .
Ubva dzi 29 Fulwana 2016 , ofisi thendeleki dzi ḓo mona na vunḓu ḽa KwaZulu-Natal .
Sekithara idzi nga maṅwe maipfi dzo ṱumana . 
A zwo ngo itelwa u vhuedza tshoṱhe ngomu ha ḓorobo fhedzi u sika dzangalelo ḽa mveledziso na zwiwo zwi songo lavhelelwaho zwa masia a tsini hazwo na vhadzuli vha thandelani idzi . 
Hezwi zwi katela u tshimbidzwa ha minetse ya khoro .
guda u thetshelesa , u davhidzana , u humbula , u ṋea mbuno dzi re na ndunzhedunzhe na u shumisa nḓivho ya tshimbalo yo waniwaho ;
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mbingano arali vho mala / malwa .
Vouthu ya Mugaganyagwama .
Kha vha sedze kha notsi dza khoso pg 17 .
Hetshi ndi tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Nḓowetshumo ya Dziphaka .
Hezwi zwi nga vhoniwa ngei Brazil , hune maitele " a hu na u konḓelela na luthihi " zwa u reila wo kambiwa zwo vha na u bvelela zwiṱuku nga vhanga ḽa thaidzo dzo vhalaho dze vha maanḓalanga vha vha nadzo kha u kombetshedza mulayo wo teaho . 
Zwino ri khou u vhudzwa uri ri ḓiṱukufhadze kha fulufhelo ḽashu , uri ri fhela mbilu na u sa pfesesa . 
Mulayo wa u sedzulusa tshifhinga tshoṱhe na u vhigela murahu kushumele a u dzhielwi nṱha nga nḓila iyi . 
Ndingedzo khulwane dze dza itwa dzo livhiswa kha u wana ndivho iyi dzi a ṋea nungo . 
Tshikalo tsha RDP
Reithi ya tshiendedzi i nga rekanywa nga u shumisa musaukanyi wa nyimele dza magabelo dzi ḓivhiwaho . 
Nangani murangaphanḓa .
Arali zwa bala i ya kha murangaphanḓa wa sialala muhulwane ane a vhidza khothe ya sialala .
Zwenezwo , nga u tou angaredza Mulanga Dzulo , hezwo ndi hone u dzudzanyulula ngomu kha Muhasho . 
Tsedzuluso ya Mivhigo ya Ṅwaha ya mihasho yoṱhe ndi mivhigo ya odithi nga vhusimamilayo ine ya itwa hu sa athu fhela miṅwedzi mivhili u bva tshe ya rumelwa phanḓa ha u thoma ha mivhigo yo ṱanganedzwaho na ya mafhelelo ya vhupfiwa nga vhuḓalo ha fomaḽa . 
Heḽi ndi dzulo ḽa tshipentshela ḽo humbelwaho nga Muphuresidennde uri vha kone u ṋetshedza mulaedza wavho kha lushaka , na vhathu vha Afurika Tshipembe vho lindela u pfa zwine vha khou ṱoḓa u amba zwone .
Tshipikwa tsha ḽiṅwalo iḽi ndi u : 
Zwikolo zwi nga ḓinangela mbekanyamushumo ( phurogireme ) dzine dza dodombedza kufunzele kwa foniki nga nḓila ine ya anana na nyimele ya tshikolo tshavho .
Zwa sa ralo vhathu vhapo vha ḓo anzela u ṱumanya thaidzo dza nyaluwo na dziṅwe thaidzo kha vhuendelamashango nahone zwi khou ita uri huvhe na u fhelelwa nga dzangalelo kha nḓowetshumo heyi . 
Afrika Tshipembe ḽo dzhena kha zwa u wa ha ikonomi ḽi kha tshiimo tshavhuḓi kha zwa masheleni . 
Zwiṅwe zwigwada zwa dzangalelo zwi katela vhoramabindu , madzangano a thengiso dza inifomala , zwigwada zwa vhupo , nz .
Khabinethe i humbela vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u pembelela u tshila kha shango ḽine ḽa khwaṱhisedza uri zwingasi itee hafhu uri vhuthu hashu vhu dzhiiwe kha mudzulapo muṅwe na muṅwe wa Afurika Tshipembe , zwi sa khathali muvhala wa lukanda , mbeu , vhurereli kana vhuṱavhela-mbeu .
Magudiswa / Zwi gudiswaho ( nḓivho , khontseputi na zwikili ) zwoṱhe zwine zwa wanala kha Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka , zwo dzudzanywa kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka tshiswa , nga themo iṅwe na iṅwe hu tshi khou shumiswa ṱhoho idzi .
U shumisa sefo dzi shumaho zwavhuḓi kha ṱereṱere / zwiendisi
U kona u ṱalutshedza mafhungo a tshi bva kha thebulu i sa konḓi sa , khaḽenda .
Vharengi vha tea u ḓadza mafhungo nga ha mutengo , ndeme na thimbanywa u bva kha vhaṋetshedzi vha thundu na tshumelo . 
hu lwa u thoma a tshi dzhielwa thundu
U tsela fhasi ha muya mufhe kha Ḓanzhe ḽa Bet na Kattegat : U ḓalesa ha muya mufhe kha Vhukovhela Baltic , Ḓanzhe ḽa Belt na Kattegat nga nzulele zwa dzulela u vha fhasi hu tshi vhambedzwa na Khubvumedzi ṅwaha wo fhelaho . 
Kha vha khwaṱhisedze ndaulo ya maitele a u ita mugaganyagwama na tshinyalelo zwi tshi elana na zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi na mulayo wo teaho . 
Kha vha sumbe mavu ane vha tama u wa renga .
U khunyeledza pulane na mugaganyagwama
Luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lu tea u katela :
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo .
Tshumelo dzi itwaho sibadela kana dzo imela u valelwa sibadela dzi ḓo badelwa u bva kha mbuelo ya nga ngomu sibadela
Mishumo a i nga ḓo fhela u swikela zwikolo zwi tshi vula hafhu nga ṅwaha muswa . 
U ita nyambedzano nga ha tshivhumbeo , kushumisele kwa luambo , ndivho na vhathetshelesi
Vhafariwa vha kale vha poḽotiki na vhalwi ;
Mbigelamurahu kha komiti dza Wadi , mulangadzulo , masheleni
Miṅwe mimasipala i na masheleni manzhi u fhira miṅwe , hezwi zwi kwama zwine vha nga swikelela .
Nga nḓowelo , vhatshinyi vhanzhi a vha gwevhiwi , fhedzi ngeno vhapondwa vha vhugevhenga havho vha tshi ṱoḓa ndiliso . 
Muhasho wa Mutakalo wa Gauteng wo thoma Sisiṱeme ya Ndango ya Mimbete ya Eḽekiṱhironiki ( eBMS ) u itela u fhungudza tshifhinga tsha u lindela mimbete .
( 2 ) Ndi Muraḓḓo wa Khabinethe kana Muthusa Minisiṱa , kana Muraḓḓo kana komiti ya Buthano fhedzi vhane vha nga ḓḓivhadza Mulayotibe kha Buthano ḽa Lushaka , fhedzi Mulayotibe wa tshelede u nga ḓḓivhadzwa nga Muraḓḓo wa Khabinethe fhedzi ane a vha na vhuḓḓifhinduleli ha zwa Gwama , a nga ḓḓivhadza Mulayotibe wa zwa tshelede kha Buthano :
U thomani tsho shumiswa sa vhudzulo ha phuli dza Dutch East India Company .
tserekano .
Dzina ḽa gurannḓa
Vhuḓifhinduleli nga ṱhoho dza tshikolo ho vha hu a ndeme nga ḽevele iyi . 
hanziela
Vha Telkom SA vha ṋekedza ṱhingo dza nnyi na nnyi nga murahu ha musaukanyo wa ṱhoḓea na nyito dza ṱhoḓea dza tshifhingani tshiḓaho dzo lavhelelwaho zwo itwa u itela u khwaṱhisedza khonadzeo ya u dzheniswa ho khetheaho . 
Ndi khou dovha hafhu nda vhaṱuṱuwedza u bvela phanḓa na u ita mushumo wavhuḓi kha heḽi sia u vhona zwauri hu na mulalo na vhudziki shangoni ḽashu . 
Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo i bvukulula uri vhathu vha a pomokwa vhuloi , kana vha a kwamiwa nga khakhathi dza zwa vhuloi , vha fhedza vho fhiselwa dzinnḓu dzavho kana vha rwiwa kana vha tou vhulawa , na mivhili yavho ya tshewa na miṱuvha ya bviswa uri hu wanale mushonga .
Hezwi nga bvelela fhedzi kha ṅwaha wa 2 ;
u ita mishumo yashu nga tshifhinga .
Vha nga kona hafhu u vha na vhupfiwa nga vhupfiwa ha u tou amba kana ha u tou ṅwala .
Kha vha davhidzane na ofisi ya Mulanguli wa Masipala malugana na mutevhe wa zwa vhukwamani zwa ndeme vha inge kha bugupfarwa .
Mabambiri aya ndi avhuḓi u shuma ngao arali vha , sa tsumbo , tshi ṱoḓa u vhulunga thero dzo fhambanaho dza gireidi nthihi tshikoloni . 
Ro fara nga zwanḓa zwashu zwa vhathu maanḓa a u fhelisa tshaka dzoṱhe dza vhushai ha vhathu . 
The Elexions Agency a vha nga kwami Vhanangi mayelana na fomo dzi songo ḓadzwa dza fhelela kana dzi songo ḓadzwa nga nḓila yone .
( f ) Maaxende mavhili a no khou shuma sa maaxennde o rumelwaho nga vha phurofesheni ya maaxennde nga vhuḓḓalo , nahone vho vhewa nga Muphuresidennde ;
Ndi na fulufhelo uri ri na vhathu vhoṱhe vho kuvhanganaho afha , vha ḓo tenda uri musi vha tshi dzhena tshiṱitshini tsha mapholisa , vha ḓo lavhelela tshumelo ya u ṱavhanya na phurofeshinaḽa . 
20 . Vhudzulapo
U shumisa nyimele u wana ṱhalutshedzo ya maipfi a sa ḓivhei hune zwa konadzea ; honeha hune zwi si konadzee hu shumiswe ṱhalusamaipfi .
Tshikopololeni tsini na madzina avho .
Kha vha ye DLTC ya tsini vho fara zwi tevhelaho :
Ngauralo , zwikolodo zwo vhaliwa nga mutengo wa vhukuma nahone hu songo angaredzwa luafhulelo . 
Ṅwaha muṅwe na muṅwe Muvhuso washu u isa phanḓa na u shuma u fhira maṅwe mavundu kha u fhaṱa dzinnḓu nga u fhirisa nga kule ndivho dzo vhewaho . 
U konou dzhenelela ha maitele a u dzhia tsheo ya mugaganyangwama , zwitshavha na mabindu a tea u kona u swikelela mafhungo a re one nahone a pfefeseaho a zwa masheleni .
u vhona uri hu na ndinganyiso vhukati ha u katela ' vhuimeleli - vha dzhiele nṱha zwine zwa kona u langea u ya nga saizi ya sambula
Tshivhumbeo tsha ḽiṅwalwa tsho ima nga nḓila i tevhelaho : 
Zwiṱirathedzhi zwa u vhala u itela u pfesesa
Vhaṅwe vhasheledzi vho engedza maḓi avho kha vhupo vhuhulwane u fhirisa zwe vha dzudzanyelwa zwone . 
U bveledzwa ha zwinwiwa na zwinwiwa zwine zwa tou didielwa zwi fanela u dzhielwa nṱha . 
U dzhenelela ha tshitshavha hu tea u vha tshipiḓa tsha tshiimiswa u vhona uri vhadzulapo vhoṱhe vha shango vha na pfanelo i eḓanaho ya u dzhenelela .
Milayo ya Mulaedza wa Mugaganyagwama yo itelwa u tandulula heḽi fhungo . 
Tshumelo ya u hwala vhalwadze vha sa tshimbili
Ho ṱaluswa vhupo vhune ha khou ṱoḓa iṅwe thikhedzo nahone zwidodombedzwa izwi zwo iswa kha mavundu u itela uri hu dzhiwe vhukando nga kha mivhigo ya u ṱola . 
Ri khou humbula uri vhunzhi ha vhalambedzi vha ḓo vha na mafhungo a no khou ṱoḓea . 
Mbonalo ya tshiṱaraṱa , nga maanḓa-maanḓa , i tea u nangwa na u olwa u ya nga thero yo khetheaho zwi tshi ya nga fhethu ho ṋewaho , hu na u ṋetshedza muya wa fhethu ho engedzwa dziṅwe dza tshumelo dzaho . 
Huna maḓuvha o tiwaho ane dokhumenthe dza zwo bviswaho kha tshimela dza tea u ṋekedzwa kha Muṅwalisi .
Hedzi khumbelo dzo haniwa nga muvhuso , fhedzi a ho ngo vha na u ḓisola nga ha zwifhaṱo zwa dzibuḽoko na sisiṱeme dze khamphani ya ṋetshedza hu tshi itelwa mmbi yayo iṅwe na iṅwe ya vhashumi vha migodini vha vharema . 
( b ) u tuṱuwedza khakhathi ; kana
U engedza kha ezwo , hu na tshedza tsha mupo tsho eḓanaho na mvulelamufhe , phosho ṱhukhu , nga maanḓa kha dziwadi dza mulwadze o ladzwaho vhuongeloni na fhethu hu takadzaho nga lunako nga u angaredza na vhupo ha vhukonani . 
Tsumbo dza Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
Vhafaramikovhe vha ndeme vha katela madzangano a vhabveledzi , madzangano a vhashumi , dzi NGO , zwiimiswa zwamasheleni , muvhuso , mimaraga ya zwibveledzwa zwiswa , vhaiti vha zwibveledzwa nga u itwa , vharumelazwivhambadzwa nnḓa na vhaṅwe vhavhambadzi . 
Wa swika wa ku posa nṱha ha thavha khulu .
Eskom yo swika he ya vhumba yunithi yayo ya zwa vhusevhi , ye ya vha i tshi shumisana na mapholisa a vhutsireledzi khathihi na vhusevhi ha mmbi . 
U bveledza tshitshavha tshi shumisanaho , Afurika Tshipembe ḽi tea u fhungudza vhushai na u sa lingana nga u engedza zwikhala na mishumo nga kha u katelwa ha ikonomi , pfunzo na vhukoni , na maṅwe maga a u lulamisa na u katelwa nga u dzhia maga malugana na ndaela ya ndayotewa ya uri Afurika Tshipembe ndi ḽa vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo , na uri vhathu vhoṱhe vha a lingana phanḓa ha mulayo ; na u khwaṱhisedza nyaluwo ya vhuḓifhinduleli ha vhadzulapo na vhuḓinekedzeli kha vhone vhaṋe .
Mimasipala i tea u bveledza nḓila dza u vhona uri :
Muṅwaleli wa komiti ya wadi u na mishumo i tevhelaho :
Mutsiko
Hu na mbekanyamaitele ya kushumele ya u endedza ndaulo na tshumiso maelana na tshumiso ya maḓi u itela ndivho ya vhuḓimvumvusi . 
Khakhathi dzi re kha nḓowetshumo ho vha hu tsumbadwadze ya ṱhahalelo ya mutakalo kha nḓowetshumo . 
Arali na tevhela nḓila ya vhusunzi ni ḓo wana hu na zwiḽiwa hune ya fhelela hone .
Ḓidzheniseni kha vhukhwine ha zwitopo hu tshitevhedzwa tsireledzo , vhukhudo , mbumbo kana tshifanyiso na u vhonala . 
Mbadelo ya u ṱumiwa hafhu arali akhaunthu i tshi koloda kana yo imiswa lwa maḓuvha a 30 : R80
5.3 . Vho Kgabo Mahoai sa Mulangi Muhulwane Muhasho wa Vhushaka ha Dzitshaka na Tshumisano
Tshikwama tshi dzudza vhuimo ha ndambedzo yo fhelelaho u fhungudza khohakhombo dza ndindakhombo . 
Wadi dza 1 na 20
Vhafumakadzi vha shayaho a vha na vhuswikeli ho linganaho ha kha zwiimiswa zwa u sika milayo .
Zwi dzhia tshifhinga tshingafhani uri miraḓo miswa ya komiti dza wadi i shume lu bveledzaho kha mishumo yayo
( ii ) Komiti ya vhulamukanyi ;
Tsenguluso yo dziaho ya zwibveledzwa ndi mushumo wo tetshelwaho maimo a yunivesithi , zwo ralo vhagudi kha vhuno vhuimo a vha tei u guda tsenguluso ya zwibveledzwa zwi kha maimo o angalalesaho lini .
Arali vha nga ita khumbelo kha poswo i fhira nthihi , hu fanelwa u ṋetshedzwa khumbelo yo fhambanaho kha poswo iṅwe na iṅwe . 
Masiandaitwa oṱhe zwi amba masiandaitwa kha vhupo u bva kha masiandaitwa a nyengedzedzo ya nyito musi o engedzwa kha nyito dza kale , dza zwino na dzine dza nga bvelela hu si na ndavha uri zhendedzi kana muthu ndi ene o itaho idzo nyito . 
U shaea ha mishumo zwitshavhani zwi songo bvelaho phanḓa zwi re dziḓoroboni kana u mona nadzo vhuponi ha mahayani na ha ḓoroboni zwi vhanga ṱhoḓea ya uri hu sikelwe vhathu avha mishumo miswa na zwikhala zwa u thoma mabindu . 
Figara dza EU dzi nṱha ngauri hu na u bvela phanḓa ha nungo dza u wana kha nḓowetshumo na u shumisa kuitele kwa u tou ḓinangela kana kwa mulayo u ita thendelano dzi vhofhaho vhoṱhe vhashumi kha sekhithara dzi kwameaho . 
Ngeno hu na uri ndivho na vhuḓiimiseli nga vundu kha fhungo iḽi zwo ṅwalwa zwavhuḓi , maitele o pulanwaho na u tshimbidzwa zwavhuḓi kha mveledziso ya nḓowetshumo a a ṱoḓea . 
2.3 . U vha ṋemuḓi wa Khonfarentsi ya Dziminisiṱa zwi ḓo bveledza adzhenda , fhano hayani na kha dzhango ḽa Afrika , ya nyaluso i katelaho kha u dzhia khaboni ya fhasi na nḓila ya ikonomi ya kilima yo khwaṱhaho .
Tshifhinga itshi tsha u shumisana ho khwaṱhaho ndi tshipiḓa tsha vhadzulapo vhashumaho vho ḓifunga ; zwine zwa vha zwa ndeme kha u ṋetshedza Bono 2030 ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka(NDP) .
Kha luṱa holwu lwa mbibvela , nḓila ya kudzhenele kha nzudzanyo ya khakhululo ya vhukati i dzhiiwa u vha ya fhasi kha u vha yone i tshi vhambedzwa na u tendela mihasho kha u wana u maanḓafhadzwa ha vhukoni na u khwinisa sisiteme dzayo dza u khakhulula . 
Hedzi ndi khaedu dzo livhanaho na vhasiki vha mbekanyamaitele fhedzi u itela iyi i nga ho yavho u ita nga nḓila ine vha nga zwiko zwa kuhumbulele zwi tea u ṋekedza thasululo dzi swikeleleaho kha ikonomi dza ṋamusi . 
3.1.15 Tshiimiswa tsha zwa vhuhosi tsho themendelwa nga Atikili 270 ya Ndayotewa ya Rephabuliki ya Ghana , 1992 .
ZWI RE NGOMU
Tsinga ṱhukhu dza bada dzi na vhuḽedzani ha vhanameli vha tshi bva kha tsinga khulwane na vhane vha bva kha zwiṱiriki zwa ḓoroboni zwihulwane nahone zwi ḓisa vhuṱumani khazwo vhuvhili hazwo . 
Shango ḽi dovha ḽa vha na ṱhoḓea ya madokotela , manese na vho gudelaho zwa mutakalo kha masia o fhambanaho uri hu vhe na ndondola mutakalo ya ndeme . " - MTSF 2014-2019
zwithu zwo kuvhanganyiwaho u ya nga ha zwinzhisa , zwiṱukusa , zwo no fana na
Hezwi zwi tshimbilelana na themendelo ya Dzangano ḽz Mutakalo wa sha i .
Ro ḓiimisela u bveledza zwa khwinesa nga muya hoyu u fhaṱa vhumatshelo ha khwine roṱhe . 
Kha miṅwaha ya 8 yo fhiraho , phesenthe ya vha re na dzinnḓu yo aluwa u bva kha phesenthe dza 66 u ya kha dza 77 kha vhathu vhoṱhe vha dzulaho dzinḓuni , nga nnḓa ha fhungo ḽa uri tshivhalo tsha miṱa tsho no aluwa nga 1.5 miḽioni u bva tshi tshetsho .
Ofisi thendeleki dza Kapa Vhubvaḓuvha
U pulana na u ita ṱhoḓisiso
U thoma u wana tsaino ya vhukuma kha khumbelo dza u enda na vhudzulo u ya nga vhurumelwa . 
-- U anetshela tshiṱori
U fhungudza zwiwo zwa makhaulambilu u bva kha khombo dza badani na khakhathi nga u khwinifhadza nḓisedzo ya tshumelo dza makhaulambilu . 
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme uri thandela dza mveledziso ya themamveledziso na vhuṅwe vhurangeli ha mveledziso ho itwaho nga muhasho uyu ho khwaṱhisedza uri zwitshavha zwi a vhuelwa thwii . 
U swika zwino u bva ḽi a ḓuvha a ri a thu vhuya ra bvisa ḽiṅwalwa ḽa tshiofisi na ḽithihi ḽa u tholwa , hu nga vha nga phurofesheni , vhashumisani kana nnyi na nnyi . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Maṱo
Mbudzisatswi
Kha vha dovholole maitele kha tshikalo tshi tevhelaho .
Honeha , ngoho ndi ya uri hezwi zwi a ḓura vhukuma nga nnḓa ha musi Afrika Tshipembe ḽo ḓiimisela u ṱanganedza mbadelo dzo engedzwaho vhukuma dza u bviswa ha tshikafhadzo ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili , zwi ḓo konḓa uri khaphasithi ya u fhiswa ha malaṱwa o salelaho khulwane i ḓo vha hone . 
Vhaunḓiwa vha re hone vha ḓo isa phanḓa na mbuelo dza tsireledzo ya matshilisano dzine dza khou badeliwa , hu tshi katelwa na mbuelo dza vhatshili na nzudzanyo dza mbadelo dza vhutshilo dza tshifhinga tshi ḓaho . 
5.1 . Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u livhisa ndiliso dzayo kha muṱa wa Muhaṱuli Vho Essa Moosa vhe vha vha vhe tshedza tshi penyaho tsha vhulamukanyi vha tshi shumela Afrika Tshipembe nga vhukoni phanḓa ha musi vha tshi yo awela sa muhaṱuli wa Khothe Khulwane ya Kapa Vhukovhela nga 2011 .
U swikelela ndivho dzo ṱanḓavhuwaho dza u wana mindende kana magavhelo , ri themendela zwi tevhelaho :
Nndwa ya u lwa na vhufhura i kha ḓi ya phanḓa .
Vha tea u ṋetshedza hezwi zwi tevhelaho kha Muofisiri wa Afrika Tshipembe wa Zwa Ndango ya zwa u Renga Zwifuwo u Bva Nnḓa kha Vhuimangalavha ha u Dzhena :
Tshipikwa tsha mutambo ndi u dzhia vhatambi vha konesaho vha re na zwifhinga zwa u khwaḽifaya zwa khwine kha mitambo i katelaho u gidima na u fhufha nzambo ya u ṱaṱisana kha sia ḽa lushaka na maṅwe mavundu . 
Kha nyimele ine ndaka ya shumiswa sa tshishumiswa tsha mulandu , izwi zwi nga swikelelwa nga u vha na ndaka iyo yo ḓivhadzwaho yo dzhiululwaho murahu nga Muvhuso . 
Zwishumiswa zwi vhulungaho tshadzha ya eḽektriki zwi bvisaho phalsi zwi re na iṅwe ya sete dza elementhe dzi tevhelaho : 
U ya nga ha ndingo dzayo zwi tshi ya kha mishumo iyo , zwi khagala uri mbekanyamaitele yayo yo ṱanḓavhuwa na u fhelela na u vha na ndeme yavhuḓi u shumela lushaka ulu nga nḓila yo teaho u swika ri tshi livha kha vhumatshelo . 
Khumbelo i tea u itwa nga dzina ḽa senthara yo ṅwaliswaho ya hune phukha ya ḓo vhewa hone .
Mvula ya ṅwedzi : Newville
Naa vha a fhindula kha zwa mbeu ?
ṰHOḒEA DZA THEMO IṄWE NA IṄWE
Fhedzi maitele a vhudavhidzani a tea u itea nga nḓila yo dzudzanyeaho .
Ndivho ya khoso iyi ndi u funza zwiṱuṱuwedzi zwa muteo zwi no kwama u lima miroho na tsireledzeo kha u shaya zwiḽiwa miṱani . 
Mushumo wa 3 Kha vha khethe nyito mbili dze vha dzi wana kha mushumo wa 2 .
Muhumbeli a nga badela mutengo wa khumbelo wo tiwaho nga u diphositha kha nomboro ya akhaunthu yo ṋetshedzwaho afho fhasi , arali tshifhinga tsho swika nahone o humbelwa u ita ngauralo .
Maḓuvha mavhili a u thoma ndi a u kuvhanganya mafhungotsivhudzi a a u pulana ngao malugana na nzulele wadini , ha tevhela ḓuvha ḽithihi ḽa u pulana na u lugisela u shumisa pulane .
Kana vha a itela khaedu mulayo u shumanaho na u aniswa na u vhigwa kana hu na masiandaitwa na u phumulwa ha mbingano . 
U ḓivha zwiitisi na mvelele kha zwibveledzwa zwa oraḽa na zwa u ṅwala na u ṱalutshedza vhushaka hazwo
Nyaluwo u ya nga ha nyelelo ya mafhungo , thengiselano ya nga ngomu hayani na ya dzitshaka , netiweke ya tshumelo dza vhudavhidzani nga dziṱhingo , ṋetshedzo ya tshumelo dza nnyi na nnyi , na vhuthomi na khwaṱhisedzo ya zwikili ndi zwihulwane . 
Nga kha u khwiṋisa zwikili zwo vhalaho zwa masipala u nga kona u ḓisa tshumelo dza khwiṋe dzi bveledzaho na u pfadza u bva nga ngomu khawo .
Muthu ha faneli u xeletshelwa nga muhumbulo u re nga murahu ha wa muhumbulo wa u thoma wa maṅwalwa a vhusiki . 
U shuma na / nga maipfi : maṱaluli
Tsivhudzo : Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha ndi tshikhala , tshi linganaho ndinganyiso nga mutholi . 
Kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani muvhuso u tshi nga kundelwa u vhona uri hu na mukovhe na tshiko zwo dzudzanaho na zwo teaho . 
U ya nga Mulayotibe , nyimele dzi tevhelaho dzi nga si shumiswe sa vhuimbeleli kha mulandu wa u ita zwiito zwa u tambudza kana mbuno ya u fhungudza tshigwevho , musi muthu onoyo o no wanwa mulandu wa vhutshinyi honoho : 
Hune Mutengo kha Mubidi wa vha wo bva kha khathalogo yo ganḓiswaho kana kha mutevhe wa mutengo , zwo fhambanaho zwi ḓo vha phambano vhukati ha mutevhe wa mutengo uyo na mutevhe wa mutengo une wa vha wo tshadzhiwa . 
U thoṅwa zwino ha tshiimiswa tsha a mapholisa vha marizeve kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe hu nga nḓila tevhelaho : 
U ita khumbelo ya u londola vhana vha si na vhṱhogomeli
MULANGADZULO : Tshigwada tsha tsireledzo tshi nga dzhena , u ya nga Mulayo wa Maanḓa na Pfanelo . [ U dzhenelela . ]
Zwi re ngomu zwo ḓi ralo a zwi tei u shumiswa ngamaanḓa , fhedzi zwi tea u vhonwa sa thusedzo ya u lugisela pulane dza thandela yayo na ndayo . 
Ndi a kona u amba nga muṱa wa hashu .
Ndi ngani komiti i tshi khou vha na vhupfiwa nga vhathu nga ha Mulayotibe ?
U shumisa mupeleṱo na ndongazwiga zwo teaho
I ṋea vhathu pfanelo ya u humbela zwiitisi ; na
Madokotela vha ḓo dzhia tsheo ya uri asima yavho I shusha u swika ngafhi nga uri ndi lungana hune vha vha na tsumbadwadze na nga u ita ndingo dza kushumele kwa mafhafhu ( peak flow readings ) .
Vha ite zwaho mbudziso nthihi kha khethekanyo iṅwe na iṅwe , zwi tshi ya fhedzi nga u vhala nga nṱha he vha hu ita nga ṱhoho iṅwe na iṅwe . 
Ikonomi ya dzingu yo aluwa nga u ṱavhanya kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho , i tshi khou shuma zwavhuḓi kha dziminerala , vhulimi , vhudavhidzani na vhuendelamashango .
Khethekanyo i tevhelaho i ṋea ṱhallutshadzo ya nḓila na tshishumiswa zwa thikhedzo ya u shuma , u monithara , u ela na u shuma nga lushaka lwa thandela ya CBP .
Vho Semenya vho ita uri shango ḽi ḓihudze ngavho vhukati ha zwine zwa si vhe zwavhuḓi , vha kha ḓivha vho khwaṱha na u sa dzinginyisea .
Ambani na khonani yaṋu malugana nauri ni vhona u nga tshiṱori tsho fhela hani .
Khumbelo yavho i ḓo shumiwa nayo zwenzwo .
Naho zwo ralo , hu kha ḓi vha na nḓivho yo linganaho maelana na mathomo ane nga murahu hao u fhola a hu konadzei lwa ikonomi . 
Tshifhinga tsha zwino tshine tsha shumisiwa u amba nga ha tshiḓaho tsumbo : Matshelo ndi holodei .
Phambano ya khethekanyo ya yo shaedzwa , hezwi zwo konḓisa musaukanyo wa mbalombalo . 
Ngeno tshipikwa hu u khwinisa tsireledzo ya nnyi na nnyi kha vundu . 
Arali hu ee , zwiitisi zwa tshanduko iyi ndi tshifhio ? 
Musi vhagudisi na vhagudi vha tshi lovha , zwikolo zwi a khakhisea , zwa xetshelwa na u ṱungufhala . 
-- Mathomo ( u ḓiḓivhadza ; u amba ndivho )
Mulayo uyu u ṋetshedza mbetshelo dza u swikelela mafhungo a muvhuso na maṅwe mafhungo a ṱoḓeaho kha tsireledzo ya pfanelo
madzina na tshifani zwi si zwone
U ya nga mishumo ya murahu ha khetho , ndi nga khwaṱhisedza uri vhunzhi ha khantseḽara ntswa vho dzhenaho mushumoni vha ḓo wana vhupfumbudzi ha ḓivhadzwa mushumo hu tevhelwaho nga vhupfumbudzi nga vhuḓalo na zwone zwo dzudzanywa . 
Kha zwo fhambanaho zwa ḽifhasi , mikhwa i angaredza zwoṱhe , sa i zwi i tshi elana na fhungo , zwimela , zwipuka na vhathu . 
Vho mmbidza zwenezwino kha miṱangano sa izwi ndo vha ndi sa khou kona u i dzhenela nga mulandu wa uri ndo lwala lwa tshifhinga tshilapfu ṅwaha wo fhelaho . 
Dziṅwe dzo shumaniwa nadzo , dziṅwe a dzo ngo shumaniwa nadzo . 
Masiandaitwa kha muhumbulo a dwadze ḽo phaḓalalaho na mpfu miṱani na kha zwitshavha . 
Mphomali dza u thusa
Ṱhalutshedzo dza tshigwada tshine tsha khou lavhelelwa u tiwa a dzo ngo vhewa khagala kha maṅwalwa ane a vha hone nahone vesheni dzo fhambanaho dzo ṋewa . 
Arali ni sa pfesesi phara iyo , i vhaleni hafhu nga u tou ongolowa .
Ngeno miṅwe mivhigo yo ṋaṋiswa lwo kalulaho na u lukwa nga mazwifhi , kha dziṅwe nyimele ri a ṱanganedza sa muvhuso uri arali maga a u dzhenelela a tshihaḓu a sa shumiswa , masipala ine ya nga sa yeneyo i nga wa . 
Mafhungo a vhuṋe a nga pfukiswa hu na u ḓiimisela nga kha GCIS kana vhathu vha vhuraru u itela ndivho yo bulwaho afho nṱha . 
U shumisa vhusevheḓi ha u vhona nga maṱo ( visual cues ) kha u bula ndivho ya khungedzelo khathihi na vhakungedzelwa .
Arali ri si na maḓi o linganaho mivhilini yashu , malaṱwa a mivhilini a nga si bve .
Musi ri tshi kha ḓi vha ro lindela ri ḓo humbela vhanna vhavhili vha re kha nyambedzano uri vha songo ita ngauralo ngauri mushumo u khou thoma na uri ri ḓo dovha ra humbela Dokotela Vho Wendy Orr u ita nḓivhadzo dza langa zwa muṱani . 
Nḓila ya 2 ya thandela yo ṋewa afho fhasi .
Britain na France , sa tsumbo vha na thendelano dzo khetheaho na Canada kha mutheo uyu . 
Ndi farelwe u vhuya nda amba hezwi , fhedzi . . .
1.2.2.2 u kombetshedza uri shorithi , arali i hone , i ite mishumo yayo hu tshi tevhedzwa ndaela dza vhushorithi ; na / kana
Ro vhona tswikelelo u ya kha , na zwiimiswa zwa mutakalo tsini na zwitshavha . 
* Themamveledziso ya Mutakalo
Vhuitwa ha vhuraru ha tshiṱirathedzhiki vhu katela u khwinisa ḽeveḽe ya kushumele kwo khwaṱhaho , mushumo une kanzhi wa wela kha feme dza phuraivethe . 
Hu na dziṅwe nḓila dza u dzhenela kha Phalamennde nahone idzo dzi katela u vouta kha khetho , u dzhena kha ḽihoro ḽa poḽitiki , u ṋea ṱhuṱhuwedzo na u dzhena kha dzangano ḽi sa kombetshedzwi kana dzangano ḽi si ḽa muvhuso , u kwamana na Miraḓo ya Phalamennde , u swikisa vhupfiwa kana u ṋetshedza na u rumela phethisheni kha Phalamennde .
u badela mbadelo dza Ramulayo kana dza zwa mutakalo
Kha sisiteme ya kale , ho vha vhaṱoli fhedzi vha vhalaho tshiketshe tshaṋu tsha peni hu songo vha na u ḓivha uri mushumo wa asesimennde wo tshimbila hani . 
Ro ya bulasini ra vhona hu na __________________________________ nnzhi dza mavhalavhala .
Nṱhani ha izwo , zwo dovha zwa thivhela u beba vhana ha tshihaḓu hune kanzhi ha tevhela mbebo ya u thoma . 
Ndingo ya sambulu dza mbeu dza tshiofisi
U shumisa zwiṱiratedzhi zwa u vhala tsumbo , u sikima u itela u wana zwidodombedzwa nga u angaredza , u sikena u itela u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho
Komiti i shumaho i nga dzhiwa sa khorotshitumbe ya khomishini . 
Vha ḓise ṱhanziela dza vhukuma na khophi dza 16 dza fomo ya u ita khumbelo na mbadelo isa humiselwi murahu ya u ita khumbelo kha Manḓalanga a Vhudavhidzani ho Ḓiimisaho ha Afurika Tshipembe ( Icasa ) .
6.4.2. Ndangulo ya Zwishumiswa zwa Tshifhinga Tshilapfu
U engedzedzwa ha vhuraru hu ḓo sedza kha sekhithara ya tshumelo . 
tikedza vhubindudzi ha themamveledziso .
*Vhuhulwane ha tshigwada kana meyara
u ṱavhanyisa mvusuludzo ya dzhango ḽa Afrika ; na
-- Maitele a u vhala a a shanduka .
Khumbelo kha CCMA u wana thendelano kha milayo ya misumbedzo nga tshifhinga tsha mugwalabo kana u valelwa nnḓa ha vhashumi .
( a ) Tshifhinga tsha u gudisa kha Gireidi ya 10-12 tsho dzudzanywa nga nḓila i tevhelaho :
Anasitethiki nyangaredzi na u dzidzivhadzwa wa sala u tshi vhona u ya nga milayo ya ndondolo i langwaho
Phasipoto ndi ḽiṅwalo ḽi ṋetshedzwaho nga muvhuso wa lushaka u itela u endela mashango a nnḓa na uri i khwaṱhisedza uri vha nnyi na uri vha bva kha shango ḽifhio.
Mveledziso ya kuṅwalelwe kwa nomboro i thusa vhagudi u guda nga ha mbonalo ya nomboro na u bveledza zwiṱirathedzhi zwine zwa ita uri u rekanya / vhala hu leluwe .
khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni
Ri a ḓivhudzisa uri ro ita mini nga nḓila yone kha miṅwaha ya u thoma ya fumi nahone ro kundelwa ngafhi . 
Vharangaphanḓa vha sialala
Thoḓea dza u dala ha vhana : vha mashango a nnḓa .
Maga a ndulamiso a do dzhiwa , zwi tshi katela ngomu na u farwa kana u valelwa arali zwo tea .
Ri ikonomi ine ya ḓisendeka nga u shumisa zwiṱitshi zwo maanḓafhadzwaho nga malasha , fhedzi ro amba uri ri na thagethe dzashu dzine dza dzhiela nṱha ṱhoḓea dzashu dza mveledzo . 
Ngafhadzo dzi ri vhathu vhapo ndi vhaṱuku u fhira zwe ha vha ho anganyelwa murahu na uri vha ḓo aluwa nga zwiṱuku tshifhinga tshi ḓaho u fhira zwe ha vha ho lavhelelwa mathomoni . 
Kha vha wane vhuṱanzi vhunzhi ngaha
U ṋetshedza mbekanyamushumo ya u bveledza vhukoni ha zwa vhulimi kha vhaswa . 
Muḓagasiphiṅwa tshayambadelo / muḓagasi wa mutheo wa mahala
Nga mulandu wa zwenezwo , o fhedza o fhandekanywa na miṅwe miraḓo ya muṱa wawe yo salaho , vhe a kombetshedzea u vha sia murahu ngei Port Shepstone . 
Nḓivhadzo ya tshiofisi ya muṱangano i hone hanefha .
Avho vha ṱoḓaho thuso na zwenezwo vha tea u thuswa na zwenezwo , nga maanḓa maelana na tshenzhemo ya mushonga . 
Muvango u nga vha thophe nga maanḓa , zwi tshi bva kha uri ndi malaṱwa a miṱa a manyoro mangafhani o engedzwaho . 
Ri tenda uri zwi ḓo ita uri gogo kha muduba ḽi sa vhilahele nga maanḓa . 
Nga nṱhani ha zwipiḓa zwi re khagala zwa khoso , tshivhalo tsha vho ṅwalisaho tshi ḓo kalwa . 
Mbekanya ya nḓisedzo
Zounu idzi ndi dzavhuḓi kha mveledziso ya nṱha yo kalulaho , i shumaho zwo ṱanganelanaho . 
1.7 . Muthusa Muphuresidennde Vho Ramaphosa , kha tshiimo tshavho sa Mutshimbidzi wa SADC kha Muvhuso wa Lesotho , vha ḓo ṋetshedza muvhigo kha Samithi ya SADC Double Troika ine ya ḓo farelwa Pretoria nga ḽa 18 Ṱhangule , hune Muvhuso wa Lesotho wa khou lavhelelwa u ṋetshedza tshanduko dza sumbanḓila .
Tshumelo dza shishi khulwane ndi tshumelo dza mapholisa , u dzima mulilo na ambuḽentsi . 
Khonṱhiraka yo ḓo khunyeledzwa fhedzi nga muṋetshedzatshumelo kha kotara ya u fhedzisela ya ṅwana wa muvhalelano . 
Kha ri ambe Kha ri sedze gurannḓa ri ambe nga zwine ra khou vhona .
Vhagudi vha tea u kona u bva kha muṅwalo wa u ṅwala nga muthihi nga muthihi , kha bugu vha tshi ya kha wa u pomba
Nahone ifa ḽa khethululo ḽi khou bvela phanḓa na u langa zwikhala zwa vhutshilo zwa vhunzhi ha vhathu .
Hei mishumo mihulwane ine ya ḓo farwa ndi luswayo lwa zwe zwa swikelwa nga vhafumakadzi vhapo vha vhukoni vhuhulwanesa na zwihulwanesa zwe zwa swikelwa nga vhafumakadzi vha Afurika Tshipembe .
U shumisa u farelela , dembelelani kha tsimbi yo navhaho ya dzhangili dzhimu
Vha ḓo humbulwa nga nḓila i vhavhaho nga vhashumisani vhavho na dzikhonani . 
U amba nga ha kuvhonele kwa ene muṋe
Hezwi zwo tshimbila na u tumbukiswa hafhu nga zwiṱuku ha mashango a Afrika , zwe zwa swika hune zwa konḓelela u dzhenelela ha vhatambi kha nungo dza mveledziso dza dzhango , hu tshi katelwa tshitshavha tshapo na sekithara ya phuraivethe . 
mutevhe wa zwishumiswa zwo themendeliwaho kha gireidi iṅwe na iṅwe
Vha nga kona u wana tshelede ya u thoma bindu ine vha khou i ṱoḓa i tshi bva kha Gauteng Enterprise Propeller .
U shela mulenzhe kha u pfumbudza vhakhantseḽara vha wadi na ṱhoho dza mihasho ya sekhitha
Khothe i na maanḓa a u ṋea ndaela tevhedzwa ha lutamo lwawe . 
Ro puḽana u vhetshela thungo hekhithara dzi fhiraho 6 000 dza mavu o wanwaho a tshitshavha u itela nnḓu dzi swikeleaho dza mitengo ya fhasi .
1.1 Tangeledzani ḽeḓere ḽi re tsini na phindulo yone .
Thikedzo yo imaho nga uri kana thuso ya masheleni kha muvhuso wapo zwi ḓo , uya nga muhumbulo wanga , zwi dovha zwa ndeme u tshimbidza maitele haya . 
Mulayotewa wa vunḓḓu wo phasiswaho phanḓḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u tea u tevhedza khethekanyo ya 143 ya Mulayotewa muswa .
Ahuna na muthihi ane a nga u a zwi ḓivha . 
aisentsi
Datumu Mvelelo
Zwi amba u ḓinekedzela kha Khoudu ya Pfunzo ya Ndeme na u ita mishumo nga nḓila ya khwine nga hune zwi nga konadzea u swikelela ndivho dzashu ;
Ri pembelela hei mimasipala ngauri zwe vha swikela u swika zwino , zwi khwaṱhisedza u fulufhedzea ha u ṱavhanyisa mvelaphanḓa ine vhathu vhashu vha i lavhelela u bva kha muvhuso . 
Musi ri tshi ḓi rwa khana nga u shuma zwavhuḓi kha mveledziso ya vhafumakadzi na u dzhielwa nṱha kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , u dzhielwa nṱha uhu ahu thu amba nyaluwo khulwane kha u swikelela zwishumiswa kana u engedza maanḓa kha vhano dzhia tsheo kha vhafumakadzi . 
Muḓi i re kule na tshomedzo khathihi na u sa kona u wana ndondolavhathu ya mahayani
16 Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe phanḓa
( 3 ) Ḽiṅwalo ḽo sainiwaho ḽa Mulayotewa kana khwiniso ya Mulayotewa ndi vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dzaḽo na uri , nga murahu ha musi wo anḓḓadzwa , u fanela u fhiwa Khothe ya zwa Mulayotewa uri i u vhee nga nḓḓila ya tsireledzo .
3 . Ṱhoḓḓea dza tshiofisi
Kha zwiṱitshi zwiṱuku zwo ṱukufhalesaho , na dzikiosiki na iṅwe tshomedzo zwi re fhethu ho fhaṱiwaho , tshivhalo tshi tea u vha tsha tshifhingatetshelwa kha fhethu ho fhaṱiwaho hu ra na dzibaudu na dzimuru dzi sa vhi na rosi . 
( d ) u vhumba maimo a fhasisa a ṱoḓḓeaho kha u ṋetshedza tshumelo ; kana
( 3 ) Muhwelelwa muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya tsengo kwayo , ine ya katela pfanelo ya-
U dzudzanya tshikolo na tshitshavha nga u angaredza kha u tikedza fulo ḽa QLT u swikelela pfunzo ya ndeme ya vhoṱhe .
na tshiitwa .
Vhudzwa nga ha maga ane a khou dzhiwa ane a nga kwama pfanelo dzavho ( naho hezwi zwi tshi nga konḓa uri zwi konadzee kha zwa vhukuma ) ;
Dzinnḓu dza muvhuso dzi kha maimo a si avhuḓi , nga nṱhani ha u litshedzelwa kha sia ḽa ndondolo . 
U swikelelea - Nga yeneyo nḓila miṅwe miraḓo ya tshitshavha zwi a itea vha sa kone u swikelela zwiendedzi na musi fhethu hune muṱanganao wa khou ya u farelwa hone kana sesheni dza u vhiga murahu hu sa swikelelei a vha koni u dzhenela sa musi tshiendedzi tshi tshi nga ḓura na tshifhinga tshine vha nga tshi fhedza u swika hune muṱangano wa khou farelwa hone zwi nga vha thivhela kha u dzhenela muṱangano .
Muvhigo wa odithi kana u ṱola mbalelano na nzudzanyo ya u 5 . dzhenelela ya thero dzi si na vhagudisi na thero dza ndeme zwo
U pulana na u shumisa zwiṱirathedzhi zwa fomethivi na zwa samethivi . 
Hezwi a zwi athu lingana .
Maano aya ndi a u kumedza vhudzheneleli vhune ha ḓo fhungudza muhasaladzo wa GHG kha milayo ya mveledziso iyaho phanḓa .
Para-fund dzi ḓo vha na tshivhalo tsha dzikhoso dza nyito dzo vuleaho khadzo arali themendelo dzi re afho nṱha dza ṱanganedzwa . 
2 . Muṱangano wa u rwela ṱari wa tshitshavha
Zwitshimbidzi zwa tshaya ndinganelo zwine zwa fanela u pfeseswa zwi katela dzinndwa na ṱhahelelo ya zwiḽiwa . 
Mafhungo , ngeletshedzo na nyendedzi kha mafhungo a bindu
U shuma na / nga mafhungo : maṱaluli , maḓadzisi
Muhasho wa Vhukati u re kha mutevhe wa Shedulu 1 wa Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso ;
Milayo ya zwino i amba uri masheleni a rumelwaho u bva Afrika Tshipembe u itela u renga zwisibe zwa u ṱamba , zwiḓolo , zwiḽiwa na zwiṅwe ha tei u fhira R2 000 nga ṅwedzi .
Nga tshifhinga tsha miṱangano yashu mivhili ya u thoma tshifhinga tsho vha tshi songo eḓana uri ri davhidzane lwo fhelelaho . 
Muthu a nga si livhane na thero a sa ḓivhi mathemo ane a ḓo shumiswa . 
Iyi ndima ṱhukhu i kwamea nga tshikhala tsho vuleaho tshi sa konḓi tsha nnyi na nnyi sa zwezwo khathih,i na tsha nnyi na nnyi tshapo na tsha nnyi na nnyi tshi re kha ḓorobo khulwane nyana zwi shumaho nahone zwo nakesa na u vha na vhushaka kha tshikhala tsho vuleaho tshi sa konḓi tsha nnyi na nnyi . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 5 : U asesa vhuphara ha kufhindulele kwa vhathu kha mafhungo a ndeme a IDP kha mvelelo dza ndeme dza CBP
Khabinethe yo dovha hafhu ya themendela uri fhethu ha ndaulo hu tea u thomiwa na uri mutheo wa vhukuma wa mulayo u thome u shuma .
4.100 Mulayo wa zwa vhuloi a u shumiseswi ngei Kenya .
Zwo ralo , hu nga vha na dza u vhalulula izwi u ya nṱha , ho sedzuluswa nyingapfuma . 
Ri ḓo ṱuṱuwedza zwikolo uri zwi ḓivhadze mbekanyamushumo ntswa na kharikhuḽamu , na u bveledza vhushaka vha tshumisano na zwiṅwe . 
Zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo u shumana na khumbelo .
Zwiendedzi zwa u shumisa malinga maṋa zwo shumiswa u itela u swikelela vhaiti vha khumbelo . 
Ro ḓivhadza mbekanyamushumo ya Agri-Parks , ndivho iya u engedza vhudzheneleli ha vhorabulasi vha sa athu bvelelaho kha zwa vhulimi .
Mvetamveto ya Mulayotibe wa vha Shumaho nga Ndaka u ḓo ganḓiswa nga Muhasho wa Madzulo a Vhathu u itela vhupfiwa ha tshitshavha ndivho i ya u thoma sekithara ya vhuimeleli i katelaho u ya kha tshanduko yo fhelelaho ya ikonomi .
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 u na mbetshelo dzi re khagala mayelala na komiti dza wadi .
Sa tsumbo tshitshavha tshi nga thoma Tshikwama u itela u kovhekanya mbuelo dza thendelano ya u kovhekana mbuelo .
Ngudo dzo fhelelaho dza vhulwadze ha vhathu dzo wana uri u kwamana thwii na zwiṋoni zwi lwalaho ndi zwone zwo itaho uri vha kavhiwe . 
Sekhuḽa i ṋetshedza uri ṱhoḓea dzi tevhelaho dzi fanela u shumiswa u wana mvelaphanḓa ya mugudi u ya kha gireidi i tevhelaho : 
Ro sedza fhedzi kha tshumelo na nḓisedzo . 
Tshomedzo , Dzikhophi dza u dzhenela ḽitambwa ḽa tshomedzo , tshiimo tsha ' mafhungo a ndeme a zwa mbeu kha mishumo ya wadi ' na tshiimo tsha ' u shela mulenzhe ha mbeu kha thandela dza mveledziso ' .
Tshiimiswa tshi si tsha Muvhuso ' Non-Governmental Organisations ' ( NGO )
Ndivho ya tshikimu tsha Export Marketing and Investment Assistance ndi u lifhela vharengiselaho nnḓa iṅwe ya tshelede ye vha i shumisa
Musi hu na dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu , sa tsumbo , musi hu tshi ṋetshedzwa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , madzulo a a engedzwa kha fuḽoro vhukati ha khethekanyo mbili u kona u dzudza miraḓo i bvaho kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu .
Tshikimu tshi ṋetshedza thikhedzo ya masheleni kha matshudeni vha bvaho miṱani i shayaho na vhashumaho .
( 2 ) Mulayo wa lushaka u bula tshaka dza vhomasipala vhane vha fanela u vhumbiwa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe .
tshivhumbeo tsha nga ngomu tsha
Vhuḓifhinduleli ha ndondolo ya mutakalo hu nga vha u ita itshi tsha vha tsha vhuvhili , sia ḽa tshisadzi ḽa iswa phanḓa hafhu nga tshifhinga itshi hu u itela uri nga ngoho ndondolo tshoṱhe i nga ṋewa . 
Mbuelo ya tshumisano ndi ya uri i ḓo konisa Muvhuso wa Kapa Vhukovhela wa zwa Mutakalo u rumela vhalwadze mavhengeleni a Clicks . 
Lavhelesani phosiṱara iyi uri ni kone u ita uri tshikolo tshi dzule tsho kuna . Ṱalutshedzani khonani yaṋu uri phosiṱara i ri vhudza uri ri ite mini .
Kha vha dzhiele nzhele uri mafhungo a re afho nṱha a ḓo shumiswa kha vhudavhidzani na khethekanyo dzoṱhe dzi no elana na u dzhenela . 
Kutshimbidzele : Zwigwada zwiṱuku
Vhudavhidzani ho khwaṱhaho vhu thusa u fhaṱa fhulufhelo ḽa tshitshavha , vhuḓifhulufheli na vhuthu vhukati ha vhadzhiamikhovhe vhoṱhe .
U VHONA URI THENDELANO DZA U KOVHEKANA MBUELO A DZI SA DZHII SIA NA URI DZI A LINGANA
Miṅwe ya mishumo ya nga nnḓa ha iyo ya pfunzo i nga swika hune ya konḓela vhagudi vhane vha vha na HIV . 
Arali vha tshi khou badela mbadelo yavho nga Mbadelo ya Iḽekiṱhironiki ( Electronic Transfer Account ) vha fanela u i badela kha akhaunthu i tevhelaho :
Zwikhala zwihulwane zwo vuleaho a zwi ḓisi vhuḓipfi ha tsireledzo nga nnḓa ha musi zwi tshi kunga nomboro dzo linganaho dza vhathi na u bveledza vhupo havhuḓi . 
U khwaṱhisa CBS hu ḓo navhisa zwi ngomu u kona u swikela ndondolo nahone hu na khonadzeo ya u ṱuṱuwedza tshiimo tsha zwa mutakalo na u rudza mbilu ha miṱa . 
Khathihi na u vhulungwa ha rekhodo dzavhuḓi na u rekhoda vhuṱambo tshitediamu nga vharangaphanḓa , sa tsumbo , vhadavhidzani ha radio nga ha ndaulo ya gogo . 
U dzhiela nṱha zwivhuya zwa mvusuluso ya mavu ya maga maṅwe na maṅwe a mveledziso . 
Kha tshifhinga tshilapfu , sisteme iyi i fanela u khwaṱhisedza uri milandu yoṱhe ya ṱhoḓisiso ya vhugevhenga i khou rekhodiwa nga u ralo na uri dzirekhodo dzi khwaṱhisedzaho zwiwo dzi nga topolwa nga nḓila i leluwaho . 
Ro no ita zwithu zwiswa zwine zwa vha zwapo zwine a zwi athu vhona . 
Izwi zwi ṱanganyisa vhaswa vha 1 000 vha mirafho , mbeu , kiḽasi na luambo vho fhambanaho u bva mavunduni oṱhe zwi tshi itelwa u ṱuṱuwedza vhune ha lushaka , u fhaṱa lushaka , u vhumbana ha tshitshavha , vhufunashango na vhadzulapo vha shelaho mulenzhe zwi tshi vhonala vhukati ha vhaswa vha Afrika Tshipembe .
Mukhantseḽara wa wadi ndi mudzulatshidulo wa komiti ya wadi , nga yeneyo nḓila ndi muraḓo wa ndeme wa komiti .
MUSHUMO 6.2
d ) Mbekanyamushumo ya Vhudavhidzani ha Muvhuso
U wana maḓi , muḓagasi na vhudavhidzani ha ṱhingo zwi ḓisa tshanduko khulwane kha vhafumakadzi na vhaswa .
Rekhodo i swikelelwa hani :
Milayo iyi i shuma u ṋekedza zwiṅwe zwidodombedzwa kha zwithu zwo bviselwaho khagala kha MSA , ya 2000 .
Nyolo na fhethu a zwiṱaraṱa a mavhengeleni u itela u tendela awara nnzhi dza u shumisa nahone zwa shuma sa zwipiḓa zwa u dzudzanya u itela fhethu ha u vhea zwileludzi zwo fhambanaho . 
Zwiṅwe hafhu , u vha na vhuḓifari kha zwa mabindu na u ita mbuelo a si nyito dzo khetheaho kha vhoṱhe . 
( 1 ) Mulayotibe wa Pfanelo ndi yone thikho ya demokirasi ya Afurika Tshipembe .
U fhumula zwi thusa vhulwadze uri vhu phaḓalale , u engedza u ṱhuphea na u thivhela kereke kha u ṱanḓavhudza nḓila dzi shumaho dza thuso kha avho vha re na ṱhoḓea . 
Nyamo idzi dzi nga gudwa kha maimo a nyambo o fhambanaho .
Kha miṅwaha miṱanu i ḓaho , muvhuso u khou pulana u swikelela zwi tevhelaho :
Mu thuseni uri a ṱalukanye nzulele ya afha tshikoloni .
Naho hu na uri vhupfiwa havho ha ikonomi ya dzingu ndi vhuhulwane , vha anzela u dzhia mafhungo a dzingu sa a si a ndeme . 
Vhadzulapo vha mashango o bvelaho phanḓa vha khou aluwa , zwine zwa vulela nḓila mashango ane a khou bvela phanḓa , nga maanḓa Afrika , hune vhadzulapo vhaḽo vhane vha kha ḓi vha vhaswa vha ḓo ḓadza tshikhala itshi . 
Mbuno na kuhumbulele kwa ene muṋe
Vhusunzi hu fhaṱa tshaka dzo fhambananaho dza vhukhudo vhuponi hadzo .
Mbekanyamushumo iyi i langiwa nga tshigwada tsha phurofeshinaladzandondoloyamutakaloisongokwamana na mbekanyamushumo dza Tshikimu na mutholi .
Nḓowelo mbuya na dzone dzi khou vhonala u itela zwa mbeu na pfanelo , fhedzi mbuelo khulwanesa yo vhonala u itela u dzhenelela ha poḽitiki . 
Ri ṱoḓa mini u lugisela pulane ?
Zwenezwo , ino Nnḓu i songo fhedza tshifhinga kha heḽi fhungo . 
Tshumelo ndi mahala .
Mishumo ya u ṅwala mivhili ( 2 )
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe kha themo ya 1 .
U ṱoḓa ṱhalutshedzo
Naho theo ya mulayo uyu i tshi topola ṱhoḓea , thendelano dzi nga topola ṱhoḓea ntswa dza fhasisa . 
ṱoḓa thendelo nga fhasi ha NEMBA NA ndaulo
Ndangulo ya Vhashumi , Vhupfumbudzina Mveledziso na Nyambedzano dza Ngomu zwi wela nga fhasi ha Muhasho wa Vhashumi , ngeno hu uri zwa Masheleni na zwa Vhuendi zwi wanala kha Muhasho wa Ngangulo ya zwa Masheleni . 
U vhala tshirendo
Mutholi u do vha fha livi ine ya netshedzwa vhane vha si tshe na livi ya vhulwadze yo doweleaho nga murahu ha musi ho sedzwa mvelelo dza thodisiso kha vhuvha na vhungafhani ha livi yeneyo .
U tou fombe kha nyito ya muvhili , mutalo , tshivhumbeo na muvhala
Muṱangano wa u rangela u pulana u ḓivhadza vha re na dzangalelo
Vha miṅwaha ya 11 - 13
Muingamutengo wa mukaṋoni u badelwa fhedzi kha ndeme ya zwiṱunḓwa zwo salaho . 
MAFHUNGO
Ṱholo ya itela u thivhela u wa tshifhinga tshi saathu u swika dzi tea u itwa nga muthu a re na vhukoni hu saathu u thoma diso ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U swikelela ha ḽa Afrika kha zwibveledzwa zwa thekhinoḽodzhi ya tshikhala a zwi tsha vha mafhungo a dzanga nahone hu na ṱhoḓea ya u ṱavhanyedzisa u swikelela thekhinoḽodzhi na zwibveledzwa . 
Muvhigo u fanela u kumedzwa kha ndangulo na vhashumi u ya nga zwifhinga zwo tiwaho kha Nyendedzi . 
Ndi a kona u topola ṱhoho ya mafhungo na nḓivhadzamuvhigi .
Masipala a wanala fhethu hu si na Malaria . 
Vho isa phanḓa na u ṱangana kha lufhera lwa rekhodo lwa tshifhaṱo itshi u swika nga 1884 musi vha tshi pfulutshela kha tshifhaṱo tshiswa tsha Phalamennde .
MADZINA NGA VHUḒALO :
Ṱiraka ḽo shumiswaho tshifhinga tsho fhelaho ḽo no ḓivhea , ndi zwa vhukuma , nahone a hu na tsho ri thivhelaho u shumisa zwiṅwe zwiendedzi . 
Kha vha humbele phere iṅwe na iṅwe uri i vhige nga ha tshiṱori tsha muṅwe kha dzulo .
Khunyeledzoni , ri ṱuṱuwedza muṱaṱisano wa saintsi wavhuḓi , ngauri sa vhaṱoḓisisi nga muthihi ri lwela u vha vha maṱhakheni . 
Mbuelo ya muṱa / haya
I tea u fha zwidodombedzwa nga ha zwileludzi zwa ndaulo ya malaṱwa kha masipala na mitengo ya ndaulo ya malaṱwa . 
Zwiṅwe zwiliṅwa , u tou fana na kherotsi , bintsi dala , mafhuri na mufhoho , a zwi ṱavhululei zwo leluwa , nahone zwi ṱavhea thwii kha vhuimo hazwo he zwa aluwisa zwone . 
Hezwi zwi ḓo dzhia vhuḓidini ho khetheaho kha roṱhe ri ne ra vha Muvhusoni , ri tshi thuswa nga vhathu vha re kha zwa bindu na tshitshavha nga vhuḓalo . 
Ri khou huwelela miṱa yoṱhe ine ya nga kona u vhulunga muḓagasi uri ri thome hu saathu u fhela tshifhinga .
Hezwi tshiṅwe tshifhinga zwi dzhiwa sa " Vhuimo ha RAG " - u bva Mutsuku , Emba na Mudala ya dzirobotho . 
Manweledzo a tea u shumiswa kha :
Mveledziso ya muvhuso I nga swikisa kha u engedza phambano kana u ngalangala ha dzitshaka . 
phimo ya nṱha ya u shayeya ha mushumo
Ri fanela u shumisa madi nga ndila ya vhutali .
U ṋea manweledzo a vhutshilo ha muthu
Muhasho u ḓo ṱuṱuwedza zwa tshumelo dzo linganaho dza nḓisedzo ya ndondolamutakalo . 
Zwazwino izwi zwi tou vha maitele o teaho a khomishini ya muṱaṱisano na maṅwe mannḓalanga a zwa mulayo .
Mvelelo ya nyaluwo ya vhathu nga u ṱavhanyisa , tshikafhadzo na u fhungudzea ha zwiko yo vhonalesa . 
2 . Maga a tshumelo
U pendela nyito iyi , nyambedzano i tea u itwa nga ha ṱhoho nahone nga nḓila iyi ri vha ri tshi khou funza zwikili zwoṱhe zwa luambo kha nyito nthihi i elelaho yo vanganaho / ṱanganelaho .
Mufariwa o dovha hafhu a amba uri o vha a kha ḓi pfa vhuṱungu nahone vhaofisiri vho mu hanela thuso ya dzilafho . 
Tsumbakushumele dza Ndeme
Maitele a vhudavhidzano na tshitshavha na yone yo vha i songo eḓana uri i nga ṋetshedza milaedza ya ndeme nga zwifhinga zwo teaho . 
Dokhumenthe i do kopelwa he vha khetha uri i ye hone .
Ipfi heḽi ḽo fhumudzwa tshifhinga tshinzhi tshifhinga tsho fhiraho , na uri ndi zwa ndeme kha riṋe u ri ri zwi pfe zwino . 
Zwi tshi bva kha nyimele dza lwanzhe na mutsho dzine dzi nga itea nga tshifhinga tsha u fhaṱa , hu fanela u dzhielwa nzhele ya vhuronwane kha maitele a u fhaṱa ane a ḓo shumiswa . 
Data iyi i sumbedza uri vundu a ḽo ngo ṱutshelwa nga vhuimo haḽo ha ndeme kha ikonomi ya lushaka kha miṅwaha yo fhelaho . 
Vha dzhiele nṱha na u ṱanganedza u sinyuwa havho .
Arali vha sa koni u ṅekana nga khophi nga ṅwambo wa uri a i athu u kandiswa , khophi iyo itea u khwaṱhisedzwa .
Maḓi a dzula a tshishumiswa tshi ṱahelaho Afrika Tshipembe , na uri vhashumisi vhoṱhe vha maḓi - nga ngomu miṱani kana kha mabindu vha ṱuṱuwedzwa u dzulela u a shumisa nga u vhavhalela .
Sa tsumbo , i ombedzela ṱhoḓea ya u engedza magudedzi a FET phanḓa ha musi hu tshi khwiniswa vhukoni nga u ṱavhanya .
U shumisa phurogiremu ya u shandula mafhungo a mavu sa tshishumiswa tsha u tandulula phambano dza u lwela mavu khathihi na u sima zwikhala zwa u shumela vha shayaho
U fara ho ḓa nga murahu ha musi mapholisa vho tsivhudzwa nga ha bindu . 
Matshudeni vho ita tshivhalo tshihulwanesa tsha NEA . 
Ni tea u shumisa zwiḓolo zwa philamasana na u ambara muṅadzi u itela u tsireledza lukanda kha vhuhali ha ḓuvha .
Izwo zwi amba uri , tshikhala tshifhio na tshifhio tsha u bvisela khagala ḽiṅwalo tsho dzhiiwa u itela u ṋetshedza sia ḽatsho ḽo fhelelaho ḽa u fhedzisa nahone ḽi no kona u vhalea . 
Uhu vhuḓifhinduleli huswa vhu vhanga u dinalea na mutsiko kha tshiṱafu tsha ndaulo sa izwi vhaṅwe vha vhomadzhisiṱiraṱa na vhatshutshisi vha , hu si na u ṋetshedza zwavhuḓi nzudzanyo dzi ṱoḓeaho tshoṱhe , zwi ṱhafhisaho vhuḓifhinduleli ha ndaulo dzavho . 
Mvelelo dza tsengo dza beiḽi ( uri naa muhwelelwa ane a khou humbulelwa u ḓo vhofhololwa nga beiḽi naa ) )
Vhaṋetshedzi vhahulwane vha vhathu na vha zwiimiswa vha shumiswa u ṱanganedza midavhi nga tshivhumbeo itshi . 
Ni talele maiti
Vhubindudzi u vhu vhu ḍo vhuedza kha u sikwa ha mishumo thwii na i songo livhanaho thwii nga kha ndavhelelo ya nyegedzeo ya vhubveledzi ha modeḽe wayo wa Ford Ranger .
Vhunzhi ha mabindu ane a kha ḓi sima a ṱangana na vhuleme musi a tshi dzhena maragani nga nṱhani ha zwiitisi zwiraru zwihulwane : 
Vhudzheneleli ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe vhu ḓo vhuisa mvelelo nga zwifhinga zwo fhambanaho , hu nga vha nga u ṱavhanya , tshikhala tsha vhukati kana zwa dzhia tshifhinga tshilapfu .
Ndeme dzo sumbedzwaho kha Ndayotewa dzi ḓo khwaṱhisedzwa kha u fhaṱa mvelele i tsireledzaho na u alusa pfanelo dza vhathu , u ṱhonifha na u vha hone ha tshirunzi kha vhadzulapo vhoṱhe .
Ṱho ḓea dza u tunda dzi a wanalea Ofisini ya Thendelo kana kha website ya Muhasho wa Vhulimi .
U ṱumekanya pharagirafu
U fhedza vhushai ndi zwone zwine zwa tea u kwama vhoṱhe kha ḽifhasi , vha Yuropa na Vhaafurika u fana . 
U pfesesa masia o fhambanaho a zwivhumbeo zwo itwaho nga vhathu na nḓowetshumo ya thundu . 
Izwi zwo dovha hafhu u ṋetshedza vhunzhi ha zwikhala kha vhubindudzi hapo . 
Khamera dza tshiṱaraṱani dzi tea u langwa u bva kha zwifhaṱo zwa nṱhanṱha . 
Sambulu dza tshiofisi dzi a lingwa u itela u vhona uri mbeu dzine dza tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Khwiniso ya Zwimela dzi ḽeibu ḽiwa nga nḓila yone nahone dzi a rengiswa .
Musi miraḓo ya muṱa vha tshi lwala kana u lovha , vhagudisi na vhagudi vha a konḓelwa . 
Ndi foramu dzifhio dza komiti , sa tsumbo , Madzangano a zwa mutakalo kana madzangano a tshitshavha , dzine komiti ya wadi ya ṱoḓa u imelwa khadzo ?
Fomo dza khumbelo dzi ḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso .
Naho zwo ralo , ndangulo i khou pfiwa u bva kha mugaganyagwama wo pimiwaho na mvelelo dza u tsa ha ndeme ya tshelede kha vhuvhambadzi ha dzitshaka . 
Ri tea u khunyeledza tsheo nga ha ṱhoḓisiso dza milandu ine ya nga swika 10 yo fhambanaho ine yo no sumbedzwa kha mivhigo ya u fhedzisela . 
Vha amba uri ṱhalutshedzo dzi na thaidzo ngauri dzi khou dzhia sia .
Ndi lwa u tou thoma kha ḓivhazwakale yashu ya Demokirasi hu tshi bviselwa khagala zwigevhenga zwe zwa shumisa tshomedzo nga nḓila i si yavhuḓi na u dzhielwa vhukando malugana na nyito dzavho .
Dziṅwe tshaka dza mushumo dzi kalwa nga tshilinganyo tsha ndangulo tshi fhiraho tshithihi , nahone kha nyimele dzo raloho tshikoro tsha lushaka lwa mushumo ndi mbalotshikati ya zwikoro zwa zwilinganyo zwa ndangulo . 
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu u shumana na khumbelo yavho .
Vhukwine hu si ha nṱha vhu thithisa Mbekanyamushumo ya Dzinnḓu ngei EC ngamaanḓa-maanḓa kha thandela dza mahayani , nga nṱhani ha u ṱangana ha u shumiswa ha matheriala a si avhuḓi , vhafhaṱi vha sa koni na ndango ya vhukhwine i so ngo eḓanaho . 
Arali vhabebi kana mulondoti vha sa koni u tendela mbingano , khomishinari wa ndondolo ya vhana a nga humbelwa u tendela mbingano .
Zwi amba uri , vhadededzi na zwiimiswa vho bveledzisa tshibveledzwa tshe vha vha vha tshi ṱoḓa u tshi bveledzisa nahone a ho ngo vha na ṱhahelelo na nthihi ya vharengi . 
Mulangi Muhulu a nga , nga murahu ha vhukwamani na muofisiri muhulwane o teaho wa gwama ḽa vundu , nga nnḓani ha mphomali u bva kha nḓisedzo . 
Mbadelo dzi a fhambana u ya nga vhulapfu ha tshikwekwete .
Vharoma vho vha vha tshi ḓo vhudzisa arali mulayo wo ṋetshedza nyito : 
Pfufho dza u gudisa dza Lushaka , Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa Vhagudisi
1.10 . Muvhuso wo rwela ṱari pfungavhuṋe ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) na maano a vhuṱali a vhudavhidzani .
Zwi khagala , nyengedzedzo yo pulaniwaho kha vhubindudzi i tea u lambedzwa kha ṱhanganyelo u bva kha zwiko zwa fhano hayani , u fana na masheleni ane o no vha nṱha nga nḓila i vhavhaho . 
Zwi ṱanganedzwaho nga thengiso zwi na u mutheo wa vharengi wo phaḓalalaho . 
Mutevheṱhandu ndi mini
Thekinoḽodzhi i ḓo vha i vhukati ha ndangulo ya mbekanyamushumo nahone u salwa murahu ha mutshudeni nga mutshudeni zwi ḓo koniswa tshifhinga tshoṱhe na u dzhenelela ho pikwaho u itela u thusa kha u thivhela matshudeni kha u bva nḓilani . 
Sa vhaṱhogomeli vha mvelele , vhutsila na vhufa ha luambo zwo fhambanaho zwa Afrika Tshipembe , Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u ṱoḓa u bveledza na u tsireledza mvelele ya Afrika Tshipembe u itela u vhona uri hu na vhuthihi ha matshilisano na u fhaṱa lushaka . 
Mishumo yoṱhe , kha khunzikhunzi na maḓini , i fanela u itwa u ya nga milayo ine ya vha hone na ndaela , kana zwenezwo zwi nga ṋetshedzwa tshifhinga tshoṱhe . 
U ṋekedza zwa muvhalelano na mafhungo a zwa masheleni na u fhindula khohakhombo idzi , u ṱola na vhaṅwe vhaṋekedzi vha khwaṱhisedzo . 
Minista a nga dovha a hana arali nyimele ya vhutshinyi vhune muthu ane a khou humiselwa kha shango ḽea ita mulandu khaḽo i ya vhuṱhogwa vhukuma kana ḓitika nga zwiito zwa khethululano . 
( Ṅwalani dzina ḽaṋu )
Ho sedzwa kha luambo na uri vhathu vha ṱunḓa hani ṱhalutshedzo kha vhutshilo havho ha ḓuvha na ḓuvha nga kha luambo . 
Madzangalelo aya a u fana ha nga tandululei nga khamphani dzine dza shumela ṱhoḓea dza dzone dzine , kana u nga tandululwa nga mivhuso i tshi khou shuma i yoṱhe , kana na nga mivhuso na zwiimiswa zwo sedzaho kha madzangalelo a tshitshavha ane a shumela dzitshaka nga u pfa o kwamea . 
Fhedziha , u swikelela u vha hone misi yoṱhe , thendelano ine ya ḓo ṱoḓea nga maAfurika Tshipembe vhoṱhe - hu tshi katelwa mabindu , vhashumi , mimasipala , zwitshavha na vhashumisi vhoṱhe na vhaṋetshedzi .
( ii ) u farwa nga nḓḓila , nahone kha nyimele , dzine dza dzhiela nṱha miṅwaha yawe sa ṅwana ;
2.2 Nomboro ya ID
U vhala Bugu Khulwane kana ḽiṅwalwa ḽo hudzwaho nga kiḽasi yoṱhe vhe na mugudisi .
ḓuvha ḽa / datumu ya ndinganywa
3 . Milayotibe
Hu ḓo dovha ha engedzwa hafhu na bisi ntswa dza vhanameli dza 70 dzine dza ḓo rengwa ngei Ḓoroboni ya Johannesburg dzine dza ḓo khwinifhadza vhuṱumani ha vhadzulapo na u khinifhadza mashumele avhuḓi a ikonomi tshiuludzani dza masheleni tsha shango .
10 . U TA MUTENGO WA MADI NA THUSO YA MASHELENI
Zwe a ḓisa zwi fhindula mbudziso dzo vhudziswaho kha bammbirimviswa , na uri zwi ḓo shuṅwa u ya nga he a zwi tevhekanyisa zwone .
Koporasi ya Zwidimela zwa Vhuendi ya Afrika Tshipembe ndi yone maanḓalanga a re na vhuḓifhinduleli ha vhupulani na nḓisedzo ya themamveledziso kha sisiṱeme ya zwidimela , hune Metrorail ya vha yone yo tholwaho sa mutshimbidzi . 
18.1 FEDSAS ndi nnyi ?
Zwino ri khou vhudzisa uri ri nga guda mini u bva kha sisiṱeme dza poḽotiki na mvelele ? 
Nyolo na nzudzanyo vhudzulo wa tsireledzo ya mulilo , na u bvisela khagala u dzhiela nṱha nyolo ine ya nga fhungudza zwiwo , u phaḓaladza na u tshinyadza masiandaitwa a mulilo . 
Miṱa i re na TV i shumaho nahone i so ngo ḓiṅwalisa kha tshumelo ya theḽevishini i badelwaho .
Tswikelelo kha na mafhungo a u kunga vhaendelamashango zwo pimiwa , nahone senthara dza dziḓoroboni dzi tea u shuma sa nḓila ya u bva ha vhuendelamashango na senthara dza mafhungo . 
U dovholola themba dzi re mathomoni a ipfi ( sa : mmbwa , nnzhi ) .
Komiti i nga wana thendelo ya u fhedzisa mafhungo e ya rumelwa khayo sa tsumbo , u ya nga milayo hu si na u humela murahu kha khorombusi yo fhelelaho .
Muvhigo wa Muano wa Vhukoni malugana na Phurogiremu ya Zwikili 69
Kushumiselwe kwa Data 
U shumisa khavhanga ya mutakalo ya Cell-Saver khathihi na tshiṅwe tshishumiswa kha sia ḽa u shuma sa muongi . 
Saintsi ya sialala na ngona dzine ya dzi shumisa a zwi tei u poswa thungo nthihi , fhedzi zwi vhe tshipiḓa tsha vhuongi sa nḓila dza ndeme dza u ḓivha uri hu pfumiswa na u ṱalutshedza hani u fhelela ha vhathu kha ḽifhasi ḽavho . 
Ndi ufhio mushumo wa muvhuso kha u wana maitele a u thoma u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo ?
Sisiṱeme dza nḓisedzo dza themamveledziso dzi a itwa na ndangulo ya thandela
Ezwi zwo livhiswa kha u ṋetshedza mafhungo kha zwitshavha nga ha tshumelo dzo fhambanaho na mishumo i re hone kha vho . 
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 10 Nyendavhusiku 2014
1.14 . Muvhuso u khou bvela phanḓa kha vhufarisani hawo na vhoṱhe vhakwameaho - hu tshi katelwa PHILA na Khoro ya AIDS ya Lushaka ya Afrika Tshipembe - u swikelela murafho u si na AIDS , u thivhela u kavhiwa huswa ha HIV , u fhelisa dwadze ḽa TB na u ṱuṱuwedza vhadzulapo vhashu vhoṱhe u nanga mutakalo na vhuḓifhinduleli .
Kha mudzulapo zwawe vhubindudzi uvhu vhu fanela u bveledza mushumo kha zwa u fhaṱa , u ḓimvumvusa , vhuendi , vhuendelamashango na sekhithara dza tshumelo . 
u swaya dzimbudziso na mihumbulo miswa malugana na u haseledza na vhaṅwe vhagudi
Vhaṅwe vhaḓivhi vha khou ofha u bveledza ho fhiraho ndingano na u wa ha mitengo nahone vho sedza kanzhi kha ndeme na mimaraga . 
Mutheo wa mbekanyamaitele u nga khwiniswa nga kha tshipitshi tsha Tshiimo tsha Lushaka tshine tsha ombedzela dzimbekanyandeme dza " Nṱhesa "  . 
Zwiko zwi si gathi zwi khou bvela phanḓa na u dzhenisa mutsiko kha mushumo muhulwane wa Muhasho une wa vha nḓisedzo ya themamveledziso . 
Athi tsha ḓo vha tshipiḓa tsha Muhasho wa Tshumelo dza Matshilisano wa Vundu na Phungudzo ya Vhushai . 
Mamaga o imiswaho u shuma fhedzi a tshi khou ṱhogomelwa o vhalaho o vhuelela mushumoni nahone vhunzhi ha yunithi dzao dzi khou shuma . 
U rwelwa ṱari ha wadi - u dzudzanya u rwela ṱari miṱangano vhege ya phanḓa ha vhugudisi .
2 Mihumbulo
Mulayo wa Mveledziso ya Zwiko zwa Minerala na Peṱiroḽiamu , wa 2002 ( Mulayo wa vhu 28 wa 2002 )
Masipala , dzithavene , khefi , fiḽiimakete
U vha muthu wa miswaswo ;
U vha hone hayo zwi sumbedza dzulo ḽa tshiofisi ḽa Buthano ḽa Lushaka .
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhareili uri vha fhelise khombo dza mabulayo a vhathu magondoni ashu nga u ṱhonifha tswayo dza magondoni , na u reila vha so ngo shumisa zwikambi , zwiendedzi zwi so ngo tendelwaho nḓilani zwi so ngo wanala nḓilani dzashu .
Thebulu ire afho nṱha i amba ṱhanganyelo ya tshivhalo tsha vhashumi vho ṱanganedzaho vhugudisi nahone hu si ṱhanganyelo ya khoso dza vhugudisi dzo dzhenelwaho nga vhathu nga muthihimuthihi . 
Na vhone vho vha fanela u vhona uri ndi zwa ndeme u swika ngafhi uri ri na mmbi ya vhupileli ine ya kona u ita zwithu zwine Ndayotewa ya zwi lavhelela khavho . 
Zwifhinga zwo avhelwaho zwi tevhelaho u ya nga zwikili zwo fhambanaho zwo dzinginywa .
Fhedzi , vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha tea , uri vha ṱalukanye uri netiweke dzo vuleaho dze dza dizainiwa nga zwikeili zwi no tou anganyelwa na bada tsekene zwi anzela u thivhela vhuendedzi ha u khauledza nahone dzi na vhutepe vhuhulwane . 
Masipala wa Tshiṱiriki tsha Overberg u vheiwa kha Khethekanyo C ya Masipala . 
Naho ndambedzo ya feḓeraḽa ya tshoṱhe a si yone vhubvo ha masheleni a tshitshavha kha sekhithara ya maḓilonga ( ndambedzo ya vunḓuni , ḓisi na muvhuso wapo ndi khulwane vhukuma ) , fhedziha ndi ya ndeme . 
Masheleni a u fhirisela mbadelo a tea u wela nga fhasi ha mutevhe uno fana na wa afho nṱha . 
Kha vha ye tshiṱitshini tsha mapholisa tshiṅwe na tshiṅwe arali vha sa mu wani .
Hu ḓovha na muṱangano wa nyanḓadzamafhungo wo tou sedzanaho na mveledziso iyi .
Vhulangi Vhuhulu ha Ndangulo ya Ndaka vhu na vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya Phothifolio ya Ndaka dza Vunḓu u ya nga Pulane ya Madzulo o Dzudzanyeaho a Vunḓu na Themamveledziso hu tshi katelwa na milayo na mbekanyamaitele dzine dza vha hone . 
Kha vha humbule u vha na vhuḓifhinduleli ha vhufamuraḓo ha ṅwana wavho , nga kha vhuḓifari havho ha u sa vha na vhuḓifhinduleli . 
Masipala zwa zwino u na sisiṱeme nthihi fhedzi ine ya khou shuma . 
KHETHEKANYO 1
Hu tshi lavheleswa vhuḓifhinduleli ha vhoṱhe vhafhinduli vhaṱanu , mulamuli o dzhiela nṱha uri khaṱulo dzawe dzi ṋetshedzwe kha mafhungo ane a fana . 
Bindu ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽi bindulaho nahone ḽo ṅwaliselwaho VAT fhasi ha mulayo wa Mulayo wa VAT wa 1991 - ḽo ṅwalisaho lwa khombe-khombe kana ḽo ṅwaliswaho nga u funa ha muṋe waḽo - ḽi nga ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisela u badeliwa murahu mbadelo ya diziḽi nga u ḓadza VAT 101D , Application for registration of diesel refund .
U ḓadzisa izwo , ho thuswa mabindutshumisano a 104 nga kha Tshikimu tsha Ṱhuṱhuwedzo ya Mabindutshumisano .
Kha vhaṅwe , muvhuso u vhala vhathu u itela u wana ṱhoḓea dzavho dza themamveledziso zwi tshi kwama mishumo , zwikolo , zwibadela , dzikiḽiniki na vhudzulo . 
Khetho dza tshifhinga tshoṱhe , dzo vhofholowaho , dzi sa dzhii sia dzi tendiseaho dzi tshimbidzwa nga vha maanḓalanga a zwa khetho vha sa dzheneleli kha zwa polotiki vha ṋea vhadzulapo tshifhinga tsha u nanga .
M & E dza mashelelni a langwaho nga nzulele
LITAMBWA
Ndangulo ya mbekanyamushumo iyi i ṋekedza khaedu , nga maanḓa kha izwo zwi elanaho na ndaulo ya masheleni na vhuḓifhinduleli . 
Zwiteṅwa zwa mupo zwo dzhielwa nṱha nga tshifhinga tsha u dizainiwa ha pulane na makumedzwa a thandela . 
U thusa kha mbekanyamushumo dza vhugudisi na mveledziso . 
Tsishumiswa tsha 1 : Manweledzo a IDP
Khumbelo yashu ndi ya uri vha ri thuse nga u netshedza heli linwalo kha vhathu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule , hu tshi katelwa ngomu vhashumisani navho .
Mushumisi u tea u gudiswa u bwa mulindi henefho tsini kana vhukati ha tshumelo dzine dza vha hone u mona na henefho nahone u ya nga tshikalo tsho ṋetshedzwaho nga vha muhasho wa zwa vhuinzhiniere . 
Manweledzo ayo mahulwane ngaurali a sumbedza uri mushumisi u tea u sedzesa zwidodombedzwa zwa mathomo phanḓa ha musi a tshi nga dzhia tsheo nga ha fhethu ha u kuvhanganya maḓi kana madamu . 
zwiendedzi zwa thundu - vha fanela u vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira
Tshomedzo iyo ya kha masipala wa Prince Albert i khou langwa zwavhuḓi nahone i dzula i na zwishumiswa misi yoṱhe . 
Natalie Du Toit o lonzwa tshipiḓa tsha mulenzhe wa monde u bva kha tshinungo musi wa khombo ya thuthuthu .
Maitele a u ḓirula mushumo u bva kha khomishini o vhanga thaidzo . 
Vho J S MALEMA : A thi nga ḓo bva , muhulisei Mulangadzulo ! [ U dzhenelela . ]
Muvhigo wa shango wa u shumiswa na thaidzo dzi tshimbilelanaho na aḽikhoholo Brazil : Tsedzuluso . 
Muṱangano mupfufhi na khoniferentsi nga luṱingo arali zwi tshi ṱoḓea . 
Nṱhani ha izwo , u khwiniswa ha ḽaini dza hu lingelwaho hone zwo thoma hu na nḓisedzo ya materiala a u fhaṱa dzilaini na zwone zwo no thoma . 
Mutengo u ne wa dzhielwa nṱha kha u badela murahu a u nga ḓo fhira mutengo wa nḓisedzo . 
C Tshi ri vhudza uri vhusunzi hu wanala ngafhi .
U vhambedza ha nomboro idzi hu ṋea ngafhadzo kha phimo ya u engedzea kha u ṅwaliswa ha vhagudi vha ḽeveḽe dza phuraimari na sekondari . 
Zwo dzhiwa kha yuniti ya Pfunzo na Vhupfumbudzi ,
12 . Tshidzulapo - Tshidzulapo tshavho tshi nga si kone u dzhiwa .
6.2 Khabinethe yo ṱanganedza muvhigo wo fhelelaho wa tsaukanyo ya mbadelo dza vhaṋetshedzi vha tshumelo hu sa athu fhela maḓuvha a 30 ho ṱanganedzwa tsumbathengo .
Maitele a mivhuso ya vundu na mivhuso ya vhukati a ṱuṱuwedzwa nga Komiti dza Wadi na IDP kha vhuimo hapo .
Hezwi zwi ḓo shela mulenzhe kha u fhungudza vhutshinyi vhu shushaho nga sethe yo pikwaho u bva kha 7% u ya kha 10% nga ṅwaha .
U fhindula mbudziso
Kha dziṅwe nyimele , ho vha na u tsa nga ṅwaha . 
Honeha , zwo tea u ombedzelwa uri Mount Ayliff zwa zwino i na ṱhoḓea ine ya tea u itwa zwino u itela u khwinisa themamveledziso ya ṋetshedzo ya maḓi u fhira Mount Frere . 
Mafhungo kha para-fund sa tshigwada ane nga u ralo a konḓa u a wana . 
Izwi zwi nga thusa nga maanḓa kha u bveledzisa makete muṱuku wa ḽifhasi .
U guda u peleṱa maipfi a 10 nga vhege a tshi bva kha maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo na ngudo dza foniki .
Zwi dovha zwa amba uri vha a kona u shuma vha sa ofhi u fariwa . 
Mulayo wo ḓoweleaho u ḓo tea u bveledziswa nga pheliso ya mulayo wa ' ambadzifhele ' hu si tshandulo yawo fhedzi , hune tshinyadzo dza khou vhilwa malugana na tshinyalelo dza dzilafho dza tshifhinga tshi ḓaho . 
Muvhuso , na vhafarisani vhawo kha zwa matshilisano , u khou vusuludza mulayo wa zwa vhoṋenḓila vha zwa vhashumi na mutheo wa mbekanyamaitele ya mbetshelo ya tshumelo ya mishumo ya tshitshavha .
Vha ri :
Zwiṅwe hafhu , Minisiṱa zwa zwino u a kona u shandukisa ḽevele dza ndango dza ṱhanganyo na u tambudzwa ha vhatsikeledzi misi yoṱhe hu tshi vha na ṱhoḓea . 
Vhashelamulenzhe vha sedza kha Komiti ya wadi yavho musi vha tshi sumbedzisa mbuno
Muhasho wo ita vhukhakhi kha zwisumbi zwi tevhelaho : 
U ḓivha na u ita nyambedzano nga milaedza i re kha tshibveledzwa
Kha kuhumbulele kwashu izwi zwi nga konadzea nga kha tshanduko dza zwa vhusimamilayo . 
Mafhungo a u ṱalulwa ha ndaka ya zwa masheleni sa ndaka ya zwino na ndaka i si ya zwino zwo katelwa kha maṅwalo a mugaganyagwama u dodombedzaho khethekanyo ya ndaka ya zwa masheleni . 
Kha vha Fhelise u Tambudzwa ha Vhafumakadzi
Mushumo washu muhulwane ndi u tikedza tshumelo kha vhathu vhashu , na u dzulela u kwamana na zwitshavha zwoṱhe hu si u humbula vhakhethi musi khetho dzo na sendela u vha hone . 
Thendelano dzoṱhe hedzi dzo ṱanganedzwa nga Dzangano ḽa Vhashumi vha Yuno ḽa Dzitshaka .
Modele wa u maka mbudziso u khou shumiswa Gauteng . 
a ) dathabeizi ya vhaṋetshedzi vha tshumelo .
Minista vho bula uri muvhuso u ḓo dzhenisa ngomu khwaṱhisedzo ya muvhalelano wayo kha tshifhinga tsha vhukati ha ṅwaha u itela u tinya thaidzo dzine dza ḓa na vhunzhi ha u dzudzanywa nga u ṱavhanya . 
Masipala u fanela u -
Shumisani magaraṱa aṋu a nyelelwa ni tambe mutambo wa zwinepe na khonani yaṋu .
Afrika ḽi ḓo vha na maitele avhuḓi a u tandulula khuḓano , u fhungudza nyaluwo ya khuḓano na u fhungudza mishushedzo . 
Hezwi zwi ḓo vha zwa nyimelo ṱhukhu ya shisi . 
U ita mvetomveto
Ngudo ya vhurangaphanḓa i thoma nga u dzhiela nzhele zwithu zwine zwa fhambanya maitele a vhurangaphanḓa u bva kha ndangulo . 
Nḓivho yo teaho i fanela u ṋewa masiandaitwa kha vhupo ha u fhaṱa na ha mupo musi hu dzi ṱanganedzwa makumedzwa a bada . 
Vhufhura vhu ḓivhiwaho sa Nigerian Setter Scam ndi vhufhura ha nṱhesa .
1.4 . Khabinethe i takalela vhuhone ha tshigwada tsha vhomakone vha zwa mishonga vha Afurika Tshipembe kha mashango a Vhukovhela ha Afurika ha Guinea , Sierra Leone , na Liberia vhane vha khou thusa u lwa na u phaḓalala ha tshitzhili tsha Ebola .
U bveledza na u londola mugaganyagwama wa Khorotshitumbe Khulwane u itela u swikelela ṱhoḓea dza mutakalo na tshumelo zwa tshiṱiriki u ya nga zwoṱhe zwo randelwaho . 
U thoma zwigwada uya nga mishumo na u vhona uri zwi dzulela uvha na vhukwamani na vharengi zwi vhuedza mveledziso yo dziaho ya vhunzhi ha zwibveledzwa zwiswa . 
Khukhi ndi faila ya maṅwalo ine ya vheiwa kha hadidisiki yavho nga seva ya siaṱari ḽa Webe . 
NCOP yo vhumbwa nga miraḓo ya 10 i bvaho kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe - miraḓo ya rathi ya tshoṱhe na miṋa ya vhurumelwa ho khetheaho .
Mushonga u katelwaho nga fhasi ha Mbuelo dza Gumoṱuku dzo randelwaho ( PMBs ) dza GEMS na mbuelo dza nyimele dzi sa fholi .
Arali zwo ralo dzo fhambana hani na hone dzo swikelela mini ?
Vhaṅwe vha vhana avha vho tshila tshifhinga tshilapfu vha dzhena na tshikolo . 
Ndangulo ya Mulayo wa Vhuṋe ha Mavu i ḓo nekedzwa Phalamenndeni ṋaṅwaha .
Avho vhane vha ita mimapa ya madzina a fhethu , kha shango ḽashu na kha dzitshaka , vha ḓisendeka nga vhalanguli vha madzina a fhethu kha mashango u vha fha madzina o tendelaniwaho . 
Hu dovha hafhu ha ṱoḓea uri hu sedzwe u ḓala ha ndeme kha ṋetshedzo ya tshumelo . 
Ho dovha ha vha na thendelano kha miraḓo miṱanu ya mashango oṱhe ya vhundeme ha u alusa nyanḓano vhukati ha BRICS na UNESCO kha pfunzo .
U pfesesa - u khwaṱhisedza kupfesesele kwau kwa tshibveledzwa .
Kanzhisa vhafumakadzi vha dzulela u vha na vhuḓifhinduleli ha zwiḽiwa zwa zwiliṅwa zwo itelwaho u ḽiwa na zwezwo nga miṱa , izwo ndi uri , ndi u itela zwiliṅwa zwa u tshila ngazwo u fhirisa zwiliṅwa zwine wa wana tshelede na zwezwo . 
NDI NNYI A NO SHUMISA MVELELO ?
Madzuloni , ho tou vha na tshigwada tsha vhahulwane vha zwigwada zwa tsireledzo zwo ḓiimisaho nga zwoṱhe vhane vhoṱhe , u vhuya u swika na ṋamusi , vha kha ḓi hanedza uri ndi vhone vho hwalaho vhuḓifhinduleli hoṱhe . 
Ndivho ndi u bveledza vhalanguli na madokotela vhane : 
Nga fhasi ha NEAP , mishumo ya tshifhinga tshipfufhi na tshifhinga tsha vhukati i tevhelaho i tea u shumiwa : 
U khwaṱhisa vhushaka vhu shumaho kha vhuṱumani ha zwa ndaulo na zwa poḽotiki nga kha mveledzo ya ṱhaluso ya mushumo . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha vhe na muhumbulo wo ṱambaho nga ha zwine zwa khou itea kha muteo wa fhasisa wa tshibveledzwa .
webusaithi ya eNaTIS
Vhukhakhi ha maraga muhulwane vhune ha vha hone kha vhuendi ha dzitshaka nga lwanzhe vhu bvelela u bva kha mbekanyamaitele dza tsireledzo dza maṅwe mashango . 
U ṅwala mutevhe wa maipfi a tshi tevhela ndaela ( sa : mutevhe wa vhurendi ) .
U itela u ombedzela mvelele ya demokirasi , yo thomiwaho nga uyu Mulayotewa , Phalamennde i nga dzhia themendelo nzwiwa dza pfanelo dzi yelanaho na mbetshelo dza Mulayotewa .
Zwileludzi zwa nnyi na nnyi na vhuitwa ha dziḓoroboni ha thevhekano ya nṱha a zwo ngo fanela u " dzheniswa " nga ngomu kha mikano ya zwa vhudzulo fhedzi zwi fanela u vhewa nnḓa nga u zwi vhea u ya na nḓila dzine dza vha na musudzuluwo u bvelaho phanḓa . 
Ambani nga mvumbo ya Ann .
4.51 Mulayotibe wo ḓo litshwa nahone wa sa vhuye wa vha mulayo kha muvhuso wa vunḓu .
Naa ndi dzifhio mveledzwa dzine tsha vha nadzo kha kuvhusele kha mimasipala ? 
1.6.2. Musi hu tshi khou khwiniswa nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe ya zwa seikithara ya vhubveledzi ha vhulimi , u shela mulenzhe ha khamphani idzi u bva kha sekithara ya vhulimi , zwi khwatṱisa na u simula mbonalo ya maraga wa Afrika Tshipembe ngei Russia .
Thetshelesani luimbo ( khasethe ya u thetshelesa )
phurufu ya masheleni ane vha wana nga ṅwedzi kana na maṅwe masheleni ane vha a a wana ( arali a hone )
Khabinethe i na fulufhelo uri MaAfrika Tshipembe vha ḓo ima sa lushaka lwo khwaṱhaho lune lwa ḓivha ndeme ya u shumisana nga mulalo na vhudziki .
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo .
Mulayo wa u shela mulenzhe ha vhathu Vhapo , vhe lwa miṅwaha vho vha vha tshi khou tshila vho ṱangulwa , vha tshi khou kunda khwara ya vhushai , vha vha na zwiṅwe zwine vhabvannḓa a vhana . 
Ipfi ḽiswa ḽi vho amba zwifhio ?
U ṅwala ha u ṱanganelana , ha tshigwada na ha mugudi a eṱhe
Mulayotibe wa Khwaṱhisedzo ya Mveledziso ya Zwiko zwa Mineraḽa na Peṱiroḽiamu wo rumelwa murahu Phalamenndeni uri mafhungo a elanaho na maitele a u davhidzana na tshitshavha ane a khou tshimbidzwa nga vhusimamulayo ha mavundu a tandululwe .
nyimele ...
Hezwi ndi u itela u wana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga murahu ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo .
Kha nyimele dza u shaea ha zwiko hezwi ndi zwa ndeme - kha nyimele ine maanḓalanga apo na muhasho wa muvhuso wo teaho vhoṱhe vha si kone u bveledza zwileludzi zwo pulaniwaho kana u londota fhethu ho vuleaho ha nnyi na nnyi , mavu a dzula a si na tshithu nahone a sa londiwi . 
U khephutshara nga khomphyutha
Vhuḓifhinduleli ha muraḓo muṅwe na muṅwe wa thimu vhu nga sumbedzwa kha tshati ya Gantt nga u ṅwala inishiaḽa ya uyo muthu nṱha ha mutaladzi muṅwe na muṅwe kha tshati , khathihi na u sumbedza uri u monithara na u sedzulusa hu ḓo itea lini :
Ndaela ya Masheleni yo dodombedzwaho yo dzudzanywa hune maitele u bva kha u ṱanganedzwa ha tsumbathengo u swika kha mbadelo ya u fhedzisa a vha o ṅwalwa u itela u londa vhuṱala na u khwaṱhisedza u badela nga tshifhinga . 
DZIWANALA VHO ITA KHUMBELO
Musi o no badela khadzimiso , zwi salaho ndi mbuelo yawe u bva kha zwiliṅwa . 
Khabinethe i ombedzela kha uri vhaofisiri vha vhulangavhuendi uri vha ḓo shumisa maitele o khwaṱhaho kha u sa tevhedzwa ha milayo badani dzashu nga holodei dza khushumusi .
Zwi tshi bva kha gumofulu ḽa tshitshavha tsha thikhedzo , zwiṅwe zwileludzi zwi tea u sumbedziswa kha vhupo vhu swikelelaho nga vhaendangaṋayo , vha shumisaho vhuendi ha nnyi na nnyi , khathihi na vhaendangaṋayo vha tshivhalo tsho fhimiwaho kha vhupo hapo . 
MUSHUMO
Vhuimo ha sumbe ha vhukoni ho ṱaluswa kha thero iṅwe na iṅwe i re kha mutevhe wa Gireidi ya Ṱ-12 .
Ndovhololo , u linga na u ṋeya muvhigo zwi tea u itwa tshifhinga tshoṱhe . ( Tshifhinga tsho avhiwaho tshi a zwi tendela . )
Ho vha na phambano vhukati ha madzangano na Eskom musi vha tshi khou ambedzana nga ha miholo na nyimele dza kushumele . 
Phemithi ya u ṱunḓa u bva nnḓa i shuma lwa miṅwedzi ya rathi u bva ḓuvha ḽine ya bvisiwa .
Nṋe na mulanda ro ṋewa tshifhinga tsho linganaho na tshikhala tsha u vhudzisa nga ha ngudo idzi na mbudziso dzoṱhe dzo fhindulwa ra fushea . 
4 . Muḓivhimakone wa CBP u tea u rekhoda kha khoḽomo ya tshanḓa tshamonde thero dzine dza anzela u wanala kha mafhungo a ndeme a wadi .
Kha miṅwaha miraru ya nga fhasi ha u sedzuluswa , ikonomi ya Afrika Tshipembe a yo ngo shuma zwavhuḓi zwe zwa vha zwo lavhelelwa nahone zwo ralo na kha u swikelela mbuelo dzayo . 
Mbekanyamaitele ya kale yo litshedzela ṱhoḓea ya sekhithara ya fulufulu , nga maanḓa iyo ya zwitshavha zwashu zwi shayaho . 
Khonadzeo dza mushumo ndi dza ndeme nga maanḓa . 
A huna mbadelo .
Nyimele iyi ya ekonomi i nga bveledza zwithithisi kha mbekanyamushumo ya nyito yo pfufhifhadzwaho . 
I ṱoḓa uri hu vhe na u vhiga ha khwaḽithi ya nṱha kha luṱa luṅwe na luṅwe u itela u tikedza uri tsheo dzi tshewe hu na nḓivho .
Thebulu ya 20 i sumbedza manweledzo ya mishumoitwa yoṱhe ya vhuṱumani na IDP na zwishumiswa zwaho zwa miṅwaha 1 na 2 zwe zwi si ombedzelwe nga muvhala .
Duvha ḽa Afurika ndi vhuṱambo ha Afurika , vhathu vhaḽo na vhuthihi
U THETSHELESA NA U AMBA
Ṱalusani zwikhala zwa mveledziso ya zwa vhulimi fhethu ha madzulo a sialala . 
mbuyelo kana ndozwo kha zwe vha rengisa .
Furemiweke ya lwa mulayo
Ndi mini zwine mabalane wa khothe a tea u ita arali muhweleli a si na ramilayo a mu imelaho ? 
u dzulela u sedzuluswa ho sedzwa u khwinisa , u engedza na u takulela nṱha .
( e ) u kunguwedza u shela mulenzhe ha zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha mafhungo a muvhuso wapo .
Tshifhinga tshoṱhe tshiṅwe tshifhinga na luthihi
Maraga wa biya wa ḽa Dzheremane u vhonala nga vharengi vhane vha sedzesa kha ndeme . 
Hu tea u bveledzwa tshivhalo tshi ngafhani u itela u shumiswa hu vhuedzwaho siani ḽa ikonomi ? 
Ndi ḽone gondo ḽa thundu dzine dza endedzwa vhukati ha mavunḓu mavhili . 
U fhambana kha vhuhulu ha zwiwo kha khethekanyo ya mulandu iṅwe na iṅwe ( tsumbo , mulandu wa thiori wa u hombokwa ha moḓoro ) i a phumulwa nga u ṅwalisa miṅwe milandu . 
U ita ḽitambwa ḽa u ṅwala ( tsumbo : u ita garaṱa ya ndumeliso , u ṅwala vhurifhi ) .
Ri tea u elelwa FDV .
Tshifanyiso tsho ṋewaho tshi fanela u vha mathomo musi hu tshi funziwa maipfi a fanaho na u dzhenelela hu tshinyadzaho na hu fhaṱaho . 
Vha Vhutsireledzi vho ri humbela uri ri ye kha maṅwe mavothi uri ri kone u dzhena ngauri kha sia iḽo ho vha ho ḓala . 
U shumisa zwiga zwo teaho sa tshivhudzisi , tshitopo , tshigagarukela
U pulana : U kuvhanganya na u dzudzanya mafhungo na u ṋea mbuno
Arali mushumi o fhedza maḓuvha awe a vhuawelo a vhulwadze o ḓoweleaho , mutholi i tea u ita tsedzuluso kha lushaka na vhuimo ha u sa kona ha mushumi . 
MUSHUMO 5.3
DEA i vhofhea u :
Na kha ṅwaha uno , hu na mishumo minzhi ya mimaini , ine ya khou bvela phanḓa na u ṱanḓavhuwa na miṅwe minzhi ye zwenezwino ya wana ḽaisentsi dza u ita zwa mimaini . 
a ) Dr DC Mamphiswana sa , Mualnguli Guṱe , Ofisini ya Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha
U vhumba maḽeḓere hu tshi shumiswa muvhili woṱhe ( sa , u shumisa muvhili u ita ḽeḓere ' I ' )
Kushumele ku si kwavhuḓi kha ḽevele dzoṱhe ku ḓo vhewa iṱo na mbekanyamushumo dza dzilafho dzi ḓo thomiwa . 
Asesimennde ya muvhuso wa vhukati a yo ngo ṋetshedza tshikhala tshinzhi tsha u kala nḓisedzo ya tshumelo . 
ṱhoḓea ya u vha khagala nga ha vhuṱumani vhukati ha phurosese ya u dzhenela na u dzhia tsheo ha vhukuma na u vha na vhuṱumani vhukati ha u kwamana na tshitshavha na u dzhia tsheo .
Komitiṱhanganelo ya Maitele a no tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa Mutevhe wa Milayo ya Vhuḓifari nahone i dzeula mbialelo dzoṱhe dzine dza ḓisiwa .
Vhathu vha NEA ndi vhathu vha si na mishumo fhedzi , u fhambana na vha sa shumi , a vha khou ṱoḓa mishumo . 
2.1 . Khabinethe yo ṱolwa kha mivhigo ya mvelaphanḓa ya kushumele kwa kotare ya u thoma ya 2017 / 18 kha u thomiwa ha mawanwa a vhuvhekanyandeme ha vhukati ha Lambamai na Fulwi 2017 .
Dziakhaivi dza Fiḽimu na Vidio zwa Lushaka dza Afrika Tshipembe dzo tholwa kha khorondanguli ya tshiimiswa itshi u itela u imela madzangalelo a vhakhaivi vha fiḽimu dza Afrika . 
u itela zwiko zwa u tikedza phurosese - kha tsumbo dzoṱhe dza nyito mbuya , u dzhenela ha tshitshavha hu a lambedzwa .
U swikelela zwipikwa izwi ri ḓo ita zwi tevhelaho ṋaṅwaha :
U ola / dizaina zwithu zwa u tou vhona zwo teaho , tsumbo , dzitshati/ dzithebuḽu / mimapa
Vha vhea phosiṱara tshikoloni .
Vhaimeleli vha zwivhumbeo zwa Vhagudi na / kana dziRCL
Dzina ḽa akhaunthu : NDA-ACT 36 ya 1947
U sia mavothi na magethe a tsireledzo zwo vulea ;
Nga u ralo , vhashumeli vha netiweke ya thendeleki vho vha ṱhuṱhuwedzo yo khwaṱhaho vhukuma kha muvhuso wa mulayo wa mutengo wa vhuṱumaninyeḓani . 
Kha vha ri ndi ḓadzise ngauri Afrika Tshipembe ḽi ḓo shumisa Ḓuvha ḽa Mmbi yo Ḓiṱamaho nga Zwiṱhavhane nga ḽa 21 Luhuhi 2017 u swaya miṅwaha ya ḓana ya u elelwa u nuvhela ha tshikepe tsha SS Mendi , zwo siaho maswole a linganaho 646 vho lovha nga 1917 .
Nga ngomu na nnḓa ha sibadela
Ro ṱuṱuwedzwa nga tshumisano na thikhedzo ya muvhuso u bva kha muvhuso nga huhulu nga maanḓa zwipiḓa zwa ṱhuṱhuwedzo ya tshitshavha u fana vhoradzipfunzo , mabindu , madzangano a vhashumi , na madzangano a si a muvhuso . 
Ho sedzwa mbekanyamushumo dza ndondolo ya maṱo dzi langiwaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
Vho Ndau vha tshi ralo vha gekhana na tombo lihulu vha mbo ḓi nwela khothe .
Uya nga tsha vhukoma na u vhudzisa nga ṱhingo malugana na hune khumbelo dza khou swika hone azwi " ṱavhanyisi " maitele a zwithu na hone a zwi ṱuṱuwedzwi . 
Muhumbulo wavho ndi u fhio nga ha vharangaphanḓa vha vhafumakadzi ? 
3.1 Khabinethe yo themendela khanḓiso ya mvetamveto ya vhuvhili ya Mulayotibe wa Ndangulo ya Sekhithara ya zwa Masheleni kha u ḓikumedzela hayo kha Phaḽamennde khathihi na u ḓivhadziwa ha Mutheo wa Mbekanyamaitele ya Mvetamveto ya Maragani u itela vhupfiwa ha tshitshavha .
U swika afho ndaela ya u dzhiululwa i vhonala i ya vhukuma . 
Vho Maleho Margaret Daisy Nkomo ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Mugudisi a shumise maitele a u modela na kiḽasi yoṱhe musi hu tshi haseledziwa kana kha danga ḽa ngudaluambo lu sa fhiri luvhili nga tshifhinga tsha ngudo dza u tou fombe kha luambo .
Vhatshinyi vha re na thathu ine ya vhonalesa kana i songo ḓoweleaho zwi a vha konḓela u wana mushumo . 
Izwi ndi u ṱangana ha tshigwada tsha milayo , ine miṅwe yao ya nga ḓiluma arali yo ṱalutshedwa nga iṅwe nḓila . 
Ndi ngani vhana vhe vha vha vha na khakhathi vha songo ṅwethuwa murahu kha muambi ? 
U ḓadza fomo u itela zwithu zwo fhambanaho , tsumbo , khumbelo ya ḽivi , u dzhenelela muṱaṱisano , fomo ya bannga , nz .
Buthano ḽi tsireledza kha khohakhombo ya fuvhalo , tshinyadzo kha mutakalo kana kufarele kwa tshiṱuhu kwa zwipuka zwi tshilaho zwo endedzwaho u mona na mikano ya lushaka . 
U ṱola kushumele kwa maitele nzudzanyo na kushumele
Hafhu , vhukoni ha tshiofisi sa Murangaphanḓa wa Shango kana Muvhuso , muraḓo wa Muvhuso kana phalamennde , muimeleli o nangwaho kana muofisiri wa muvhuso a nga si vhuye a linga u vhofholola muthu kha vhuḓifhinduleli ha vhugevhenga fhasi ha uyu Mulayo , kana wa vha tshipiḓa tsha muhumbulo wa u fhungudza tshigwevho.
Arali vho bebiwa Afurika Tshipembe na uri arali muṅwe wa vhabebi vhavho a mudzulapo wa Afurika TShipembe kana a na phemithi ya vhudzalapo ha tshoṱhe ha Afurika Tshipembe , kana arali vho tou unḓwa nga mudzulapo wa Afurika Tshipembe kana mudzulapo wa tshoṱhe , vha tou vha mudzulapo zwi sa vhuyi zwa vhudziswa .
Mbuletshedzo ya nzudzanyo dza tshumisano na miṅwe Mihasho ya lushaka na masia a Muvhuso , hu tshi katelwa maṅwalo a u pfesesana o dzhenwaho khao a re hone kana o dzinginywaho maṅwe na maṅwe , kana u rumeledzwaho kana u pfukiswa ha maanḓa u ya kha zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso , hu tshi khou lavheleswa kha ndangulo ya vhupo . 
Ngeno hu na uri mitengo ya nṱha ya tshivhambadzwa tsho bulwaho afho nṱha dzo vha dzi vhuedzaho mashango a vhambadzelaho mashangoḓavha zwivhambadzwa zwo kwameaho , nomboro dzi sumbedza uri mitengo ya nṱha i dovha hafhu ya isa kha u gonya ha u gonya ha mitengo nga u angaredza . 
Bammbiri ḽi sumbedzaho vhuṋe ha goloi .
Tshiko tsha Maḓi tsha Mulambo wa Olifants ngei Steelpoort kha vunḓu ḽa Limpopo , Mulambo wa VaalSisiṱeme-Ṱhukhu ya Vhubvaḓuvha ngei Secunda Mpumalanga , Komati Water Augmentation Scheme ngei NkangalaMpumalanga , u aluswa ha Damu ḽa Hazelmere ngei KwaZulu-Natal na Damu ḽa Clan William ngei Clan WilliamKapa Vhukovhela .
Mulwadze u ḓa hu re na tshumelo dza zwa mutakalo ngauri o dzula o dzudzanyela u vhonwa ( nga nnḓa ha musi tshi tshiimo tsha shishi ) nahone u ṱanganedzwa muṋangoni nga muṅwe wa tshiṱafu , a re na vhuhwavho , u thusa vhathu , u vhavhalela na u londa . 
i ) Vho Langelihle Ezrome Mtshali ( muraḓo u tshintshanaho ) .
2.2.1 U wana muhumbulo wa Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho
U ṱoḓa vhalwadze vho xelaho u mona na vhuongelo . 
Ṱhaṅwe nga kuhumbulele kuthihi kwa uri ḽitheretsha yo tou ṅwalwaho ndi iṅwe ya vhutsila ha nṱhesa , ndeme ya zwithu zwine zwa zwino zwi khou tou ambiwa zwi anzela u dzhielwa fhasi , arali hu si uri a zwo ngo vhuya zwa sedziwa . 
Thandela dzashu na vhumuthu hashu zwo vhonala kha zwivhumbeo zwinzhi zwa nyanḓadzamafhungo kha ṅwaha wo fhiraho . 
U thetshelesa , na u ṋea vhaṅwe vhagudi tshikhala tsha u amba
Zwigwada zwa mitambo zwa lushaka zwashu na vhagidimi vho fhefheḓisela fuḽaga yashu nṱha nga matambele avho na muya wa vhuḓi ngei kha DziOḽimpiki dza Rio 2016 khathihi na miṅwe mitambo .
Tsumbo ; Ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli ha sisiṱeme ya komiti ya wadi yavho ?
4.6 Khabinethe ipfa vhuṱungu nga u fhira fhano shangoni ha muṅwe wa ramuzika wa bvumo wa Afrika Tshipembe Zayn Adam , a ḓivheaho sa muimbi wa phanḓa kha seminala ' 70's outfit Pacific Express ' we buḓo ḽawe ḽa muzika ḽa fhira miṅwaha ya 50 .
A si themendelo dzoṱhe dzine dzi nga thoma u shumiswa na zwenezwo na uri hu ṱoḓea vhuṱoḓesi na u pulana u itela u konisa u thoma u shumisa ho teaho . 
Vhunzhi ha vhaṱaleli vha shumisa muṋango uyu u dzhena ngomu tshitediamu . 
Ndivho ya pulane iyi ndi u khwaṱhisedza uri hu na ndangulo yo teaho kha maittele a u pulana .
Thikhedzo ya Khuvhangano ya Ḽifhasi ya Mveledziso phanḓa , Afurika Tshipembe ḽo sumbedza nḓila ya tsireledzo ye ya khoḓiwa sa one maimo maswa a dzitshakatshaka - na hone u bva tshenetsho i vho shumiswa nga Mbumbano ya Dzitshaka sa yone nḓila ine ya shumiswa kha mishumo mihulwane .
Miṋango i ṋetshedza nḓila dza u dededza davhi ḽa muvhuso u ya kha zwo lavhelelwaho kana u ṱoḓwa na u khwaṱhisedza u tevhedzela ṱhoḓea . 
Vha tshi amba vhuṱamboni ha u ṋetshedza Vho Gungubele vho ri nnḓu idzi ndi dza maimo a nṱha nahone dzi ḓo ṋea vhadzulapo tshirunzi .
Nga u ṱalutshedza tshikhala vhukati ha phimo ya u vhulunga ya vhukuma na ṱhanganyelo ya mbadelo dza tshandwa i ṱalusaho tshi lingana na ṱhanganyelo ya masalela o anganywaho na u sa shanduka ho anganywaho . 
Masipala u khou ṱangana na khaedu khulwane ya vhabvannḓa vhane vha fhalalela henefha kha vhupo ha Prince Albert . 
Ro khou ambedzana na Muhasho wa Pfunzo wa Gauteng u ḓisa zwikolo phakhani sa i zwi ri tshi fanela u bindudza kha vhaswa , vhane vha vha vharangaphanḓa vhashu vha matshelo . 
U luka na u vhaḓa nga u shumisa zwishumiswa zwi konaho u vusuludzea : phetheni ya fureme ya mushumo wa vhutsila
123. Nyanḓḓadzo ya Milayo ya vunḓḓu
Vhanna na vhafumakadzi , muvhuso washu u dovha wa ṋetshedza tshumelo dzo fhambanaho dza u fhelisa vhushai ha vhana . 
Ṱhoḓisiso i ḓo thoma musi khaphasithi i tshi vha hone . 
Zwisumbi na Vhubvo ha Vhuṱanzi zwi ṋea Pulane ya U monithara na U ela yo dodombedzwaho ine ya sikiwa na u shumiswa nga vhalanguli vha thandela .
U shumisa nyimeie u wana ṱhalutshedzo ya maipfi a sa ḓivhei hune zwa konadzea ; honeha hune zwi si konadzee hu shumiswe ṱhalusamaipfi .
Dzangano ḽi tea u bvelaphanḓa sa tshiimiswa naho hu na tshanduko dziṅwe na dziṅwe kha vhuraḓo . 
Vho vha vha si tsha humbula arali bibi yo vha yo vhewa nga nṱha ha iyo yavho , kana arali yavho yo vha yo no dzhiiwa . 
Kha vha ye kha tshitatamennde tshine tsha sumbedza phindulo yavho ya tshitatamennde :
Ṱhoḓisiso , u bveledza na u sika mbekanyamaitele nga Ndinganelo ya Mushumoni na mafhungo a elanaho zwa Muhasho na u phaḓaladza mafhungo o raliho kha vhoṱhe vha kwameaho . 
Zwikolo zwinzhi zwo no thoma u ṱangana na masiandaitwa a dwadze , musi vhagudisi , vhagudi na miraḓo ya miṱa yavho vha tshi lwala . 
Kha hu vhalwe tshibveledzwa
Muimeli u tea u vha e muhulwane kha khorondangi , nahone e na maanḓa a u pendela khonṱhiraka o imela feme . 
U ḓadzisa zwenezwo , zwigwevho zwa tshikolo tsha mbuedzedzo ndi miṅwaha mivhili nga vhulapfu . 
Muthu muṅwe na muṅwe ano kundelwa u ṋetshedza vhuṱanzi kana ano ṋetshedza mafhungo asi one kha masipala anga livhana na u tumulelwa na zwenezwo . 
Afrika Tshipembe ḽi tikedza khuwelelo nga Mulanguli Muhulwane nga ha Siria uri ḽi ḓisela maswole a fanaho na kutshimbidzelwe kwa zwithu kwo engedzedzwaho kha Thendelano ya Tsireledzo sa fulufhelo maga a u fhaṱa na vhukhagala ha zwithu . 
Mvelelo dza ngudo thangeli ya khonadzeo dzi ḓo sumbedzisa khonadzeo ya u khetha hune ha khou takalelwa , mitengo yadzo mihulwane na mbuelo , u sa khwaṱhisedzwa ha thandela na khohakhombo na u ombedzela mushumo muṅwe na muṅwe wo salelaho une wa tea u ṱhaphudza ndugiselo ya thandela . 
( 7 ) Arali khothe i tshi nga vhofholola Mufariwa , uyo muthu a nga si tsha valelwa hafhu nga nṱhani ha zwithu zwithihi , nga nnḓa ha musi muvhuso u tshi nga thoma wa sumbedza khothe uri ndi zwa vhuṱhogwa uri uyo muthu a valelwe hafhu .
Vhashelamulenzhe adzhenda na minetse vhudavhidzani ha oraḽa
Fhindulani mbudziso iṅwe na iṅwe .
Komiti i ḓo tsireledza vhuṋe ha muvhilaeli , arali izwi zwi tshi ṱoḓea .
A hu katelwi ndondolo ya vhuhoṱa na holodei dza u fhola Pfukiselo ya malofha 100% ya mutengo wa Tshikimu
u vha vhuponi he vhugevhenga ha itea sa mutsivhudzi
Fhedzi-ha , khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa U thetshelesa na U amba u bva kha Gireidi 4 u ya phanḓa zwi fhasi ha khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa U vhala na U ṅwala .
Mbekanyamaitele , maitele , zwivhumbeo na mihanga ya thendelo zwi ṋekedza tsumbavhuyo , vhuḓifhinduleli na khethekanyo ya vhuḓifhinduleli . 
U khwaṱhisa vhukoni ha zwitshavha , miṱa na vhashumi nga u tou funa nga kha ṱhogomelo na thikhedzo . 
Nga murahu ha u ḓadziwa ha fomo ya u nanga iṅwe na iṅwe , i fanela u ṋetshedzwa Komiti ya Khetho , ine ya ḓo nanga ofisi u itela ndivho iyi na u ṱanganedza lwa tshiofisi u nangiwa huṅwe na huṅwe . 
Zwo vhuya zwa shumiswa kale u ita miḓali ngei Malacca na Borneo . 
Wa swika wa ku posa mudavhini muhulu , kwe puṱaa zwavhuḓi .
Ho sedzwa u ḓiṅwalisa kha Mbekanyamushumo ya Vhuimana
pfulo ya zwa vhubindudzi
Ezwi ndi nga nṱhani ha u engedzea kha dziṅwe sekhithara ṱhukhu dzi fanaho na sekhithara ṱhukhu ya tshumelo , sa zwo bulwaho afho nṱha . 
" GPSSBC " zwi amba Khoronyangaredzi ya Nyambedzano ya Sekithara ya Tshumelo ya Tshitshavha .
Kha u humbela khaṱhululo vhahaṱuli vhoṱhe vha Khothekhaṱhuli ngei Pietermaritzburg vho thudzela kule khumbelo ya khaṱhululo hu na mbadelo vha khwaṱhisedza tsheo ya madzhisiṱiraṱa . 
U tamba mitambo hu tshi shumiswa masaga a ṋawa u itela u ḓitika nga miraḓo yo fhambanaho ya muvhili , tsumbo , ' Takalani u ri ' u tika saga ḽa ṋawa kha shaḓa , nz .
Sa tshipi ḓa tsha u ita khumbelo , vha ḓo tea u sumbedzisa vhaimeli vha vhulanguli na vhaṱoli vha ḽaisentsi dza u ḓiraiva .
Miṱangano ya vhuvhudzisi na vhavhili yo sumbedza uri vho khetha mbuiselo ya vhuṋe kha mavu . 
Milayo iyo ndi ya ndeme saizwi i tshi shuma sa ḽiṅwalwa ḽa tshiofisi kha khoro u langa u thomiwa , kushumele na mishumo ya komiti ya wadi .
Hu khou dovha ha sedziwa puḽanthi dza u kunakisa maḓi dza khamphani dza migodi u itela u vhona arali hu na khonadzeo ya vhufarisani kha themamveledziso .
U swikelela ndivho dza muvhuso wa vhukoni na wa mveledziso , shango ḽi tea u khwinisa mushumo wa vhulavhelesi wa Phalamennde , u sa shandukisa mikano ya zwa poḽitiki na zwa ndaulo , u ita uri tshumelo ya muvhuso i vhe ya phurofeshinala , u khwinisa vhukoni na vhukonanyi .
Daigramu i re afho fhasi i imela tshipiḓa tsha sele ya eḽekthrokhemikhala i ne ya vha na sele ya gesemaḓi ya tshitandadi na eḽekthroidi ya tsimbi zwi kwamanaho na tshiluḓi tsha tshitandadi ya dziayoni dza yone ine . 
Khomishini i a zwi ḓivha uri pfanelo idzi a dzo ngo fhelela nahone dzi nga si shumiswe kha u vhaisa vhaṅwe .
Mitengo ya zwirengiswa ya nṱha i tea u thusa kha mvusuludzo . 
Muhasho u ḓo thoma luṱa lwa data ine ya khou ṱoḓea nahone na zwidodombedzwa zwa data ine ya khou tea u kuvhanganywa . 
Madzulo mahulwane a ṅwaha
Kha u shumisa khakhululo idzi , pfanelo dzo hwedzwaho dza miraḓo ya zwino ya gwama ḽa u notha dzi ḓo tsireledzwa . 
Tshanduko ya kilima i kwama ḽifhasi ḽoṱhe nahone hu tea u waniwa thandululo nga u angaredza , hu tshi khou dzhielwa nṱha nyimele dza dzingu na dza lushaka .
Dziṅwe tshumelo dza mutheo dzi re dza ndeme dzi katela mutakalo na tsireledzo na vhutsireledzi .
1.7 Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ṱanganedza Muphuresidennde Vho Francois Hollande vha Riphabuḽiki ya France kha Madalo a Muvhuso ngei Union Buildings nga dzi 14 u ya kha dzi 15 Tshimedzi 2013 .
Fhedzi i fanela u katela mbofho ya u ḓifara kha zwa vhudzekani na ṱhonifha pfanelo dza vhaṅwe , nga maanḓa vhafarisi vhashu kha zwa vhudzekani . 
Kha zwipikwa zwa thandela ho vha hu ṱhoḓea ya u fhungudza tshifhinga tsha u badela vhukati ha murengelano na u vula tshikhala u itela u bveledza u tshivhumbeo tsha eḽektroniki tsha u fhirisela tshelede . 
Vhulondoti ha vunḓu ha malaṱwa vhu katela u kuvhanganya , u khwaṱhisedza na u ṋetshedza mafhungo a vunḓu . 
Nyendo dza u pulana ha u rangela mushumo
u kona u shuma sa mushumi wa phurofeshena ḽa
( b ) ) Khophi iṅwe na iṅwe yo ganḓiswaho ya bammbiri ḽa A4 kana tshiphiḓa tshaḽo tsho farwaho nga khomphyutha kana i re kha tshivhumbeo tsha eḽekiṱhironiki kana - tshivhumbeo tshi vhaleaho nga mutshini- R0,40
U vhala na u vhambedza atikili nṋa dza gurannḓa .
Ndo ima tsini na mulambo ndi tshi khou vhona nḓou dzi tshi khou nwa maḓi .
U BVISWA HA DZITHEKHISI KHA HIGH STREET FHETHU HUNE HA VHA NA KHOTHE KHULWANE
Tshivhalo tsha wadi , zwiṱiriki zwa u voutela kha iṅwe na iṅwe , na tshivhalo tsha vhavouti zwi nga nḓila i tevhelaho : 
Muṱanganoni ha bva mihumbulo yo vhalaho ya u lingedza u khwinisa nyimele na u fhungudza vhutshinyi .
Khumbelo ya u shela mulenzhe kha tshikimu tsha nnḓu dza vhathu
U shumiswa ha Nepad ha tshihaḓu na kilima ya khwine zwi ḓo dzula zwi dzone khaedu khulwane .
Ri nga si imise tshanduko uri dzi bvelele , zwenezwo ri kha khohakhombo ya u nga kupulwa nga ḓivhazwakale kana u sa tshimbilelana na vhathu vhane ra vha shumela . 
Thendelano dza kushumele vhukati ha Muphuresidennde na Minisiṱa muṅwe na muṅwe dzi vha dzo thewa kha kushumele , zwisumbi na zwipikwa zwo sumbedziswaho kha MTSF iyi .
U fhufha hu na khadi kana hu si na khadi ; u fhufha wo ima fhethu ho tiwaho na u tshimbila tshikhala
Musi vha tshi renga kana u hira mitshini mulayo u ṱoḓa uri vhaḓisedzi vha ṋetshedze ndindatsireledzo dzo fanelaho .
( Khumbelo ya u ṱunda moḓoro yo no shumiswaho kana fomo IE462 ) .
12.1 U thivhela u khakha hafhu
Kha vha swikelele zwipikwa zwavho zwa dzilafho zwe vha ḓitetshela
Mitengo ya zwino ya GDP
Ḽevele ya muṱaṱisano kha sekhithara i dzulela u vhilaedza . 
Nga tshifhinga tsha luṱa lwa mathomo a u linga , tshivhalo tsha vhanameli tshi khou lavhelelwa u gonya musi tshitshavha nga u angaredza tshi tshi thoma u ḓowela sisiṱeme ya bisi ntswa . 
U ta arali ho vha hu na ndingo ifhio na ifhio yo itwaho nga rathandela u vha na vhupfiwa kha maitele a khunguwedzo dza thandela , na u ita uri rathandela a vhe a songo tsha tea na zwenezwo ( na khunguwedzo ya thandela yawe ) arali zwa wanala uri o ḓidzhenisa kha vhuaḓa kana maitele a vhufhura . 
Nga u pfufhifhadza ṱalutshedzani phambano ya ndeme ya tshikolodo na u rengiswa ha khamphani yo waho . 
U sedza zwikhala zwine zwa ḓo ita uri IDP i bveledze thandela dza IDP dzine dza tikedza dza CBP dze dza dzinginyelwa fhethu ho fhambanaho wadini yoṱhe .
E-Muvhuso i khou itela khuwelelo ya u fhindula nga nḓila ya u tumbula zwithu kha ṱhoḓea ya vhadzulapo , ndavhelelo na u ṋetshedza nḓisedzo ya tshumelo yo khwiniseaho . 
U vhea mitengo : u ḓivha uri tshibveledzwa kana u ṋetshedza tshumelo zwi ḓura vhugai zwi thusa kha u ṱalukanya mbadelo dzi no kona u tevhelelea na mbadelo dzi sa tevhelelei na kuvhetshele kwa mitengo u itela u wana phurofiti
Rerani nga zwe zwa thusa u dzhena ha vhuṱumanyi ha zwa matshilisano kha mishumo ya zwa matshilisano . 
Ṱhahalelo ya zwikili u bva kha tshumelo dza mutakalo wa tshitshavha zwa zwino yo swika kha tshiimo tshi sa takadzi . 
Zwidodombedzwa zwa nga ha u ita khumbelo ya u ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa .
Pulane yashu ya u vusuludza ya muvhuso wapo ya u Humela kha zwa Mutheo yo rwelwa ṱari nga Khubvumedzi 2014 na uri ṅwaha wa 2015 wo vha ṅwaha wa u shuma ro khwaṱhisa .
Khumbelo ya ṱ hanziela ya u bvisa halwa ho ṱ undwaho
Tshiitisi tsha ndeme tshifhinga tshinzhi tshi wanala nga iṅwe nḓila ya u kundelwa ha mbambadzo kana hu ne ha vha na tshipikwa tshi re khagala tsha khovhekanyo ya muvhuso . 
Mbudziso ya uri ndi nnyi ( a ) na mini tshi dzhiaho tsheo ya uri ndi mini tshi re tsha vhukuma na u katela ( kana hai ) , a yo ngo fhindulwa . 
Khabinethe i tsivhudza zwitshavha zwa Limpopo mukaṋoni wa Zimbabwe uri vha thanye na uri vha dzule vho vula maṱo kha vhufuwi ha khuhu .
b ) zwiṱirathedzhi zwa Vhudavhidzani .
U bvela phanḓa ha vhutshilo ha vhathu ho ḓitika nga vhukoni hashu u ṱutshela u tshinyadza sisiteme dza mupo dzine dza vusuludza pulanethe . 
Fomo idzi ndi Tshishumiswa tsha CBP nahone dzo sumbedzwa kha Gaidi ya Vhatshimbidzi .
Nḓivho ya khomphiyutha kha MS Office ndi ya ndeme . 
Ho vha u pfesesa uhu muhumbuloni he , mathomoni a theme iyi , ra dzhia tsheo ya u sika u swikela ha khwine kha pfunzo ya vhuimo ha nṱha sa tshiṅwe tshi zwipikwa zwihulwane zwashu . 
U topola pfanapheledzo
U sika kha 3D
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzesa mupeleṱo na ṱhalutshedzo ya maipfi
Arali mufhinduli wa vhuvhili o swikelela uri Mukhomishinari a no shuma zwavhuḓi nga si swikelela ; 
( d ) . ( i ) ) U ṅwalululwa ha zwifanyiso zwi vhonalaho , kha bammbiri ḽa A4- kana tshipiḓa tshaḽo R22,00
Milaedza mivhili i khagala : Wa u thoma ndi wa uri dziyunivesithi , nga nṱhani ha vhukatelaḽifhasi , dzi ḓo livhana na u engedzea ha muṱaṱisano u bva kha yunivesithi dza mashango a nnḓa na zwiṅwe zwiimiswa , na uri yunivesithi dzi fanela u engedza mbuelo i sa bviho kha tshiko tsha muvhuso . 
U shumisa maṱaluli kha u ṱalutshedza Sankambe na tshibode .
Mulayo wa Zwa Mutakalo zwa Tshiṱiriki ndi wone mulayo muhulwane une wa ṋekedza muhanga wa tshumelo dza zwa mutakalo u no angaredza . 
Kha zwipiḓa zwinzhi zwa ḽifhasi u shumiswa u bveledza nga muya ho no vha ha ndeme siani ḽa dzitshelede hu si na sabusidi , dzibannga dza tshitshavha na mabindu na dza mveledziso dzi khou shuma vhukuma kha ndambedzo ya tshelede kha tshumiso ya muya . 
Tshimange tsho vhinaho ( tshihulwane ) .
mafhungo .
Mabindu a vhashai a ṱoḓou fanesa na mabindu ane a balelwa u ṋetshedza mikovhe kana mbofho dza u wana vhubindudzi vhuswa na masheleni . 
Hezwi zwi ḓo tou ita fhedzi uri vhulwadze vhu phaḓalale . 
U ṋetshedza vhudavhidzani havhuḓi nahone vhu shumaho khathihi na thikhedzo malugana na mishumo ya mutheo ya Muhasho . 
Maanḓa a zwipikiṱere
Biḽioni dza dzidoḽa na data ya phesenthe na ṱhuṱhuwedzo dza muthelo wa mbuelo zwi fanela u ṱalutshedzwa nga vhuronwane . 
Avha athu fushea nga zwiḓaho na mbofholowo ya ikonomi .
K. Tshumisano Yapo na Vunḓu
Nga ṱhalutshedzo , yo livhiswa kha na u sumbedza maanḓa a matshilisano o fhambanaho na mihumbulo ine ya vhumba tshitshavha tshiṅwe a tshiṅwe . 
Zwivhangi kana zwiitisi zwine zwa vhanga u si tsha pfa
3.2 Mishumo ya vhashumisi na thendelo dzi yelanaho nayo 25
Hezwi zwi nga dovha zwa vha u engedzea ha masiandaitwa a u haela a rotavairasi miṅwahani i si mingana yo fhelaho , zwe zwa shuma u fhungudza masiandaitwa a vairasi kha mutakalo . 
Zwifhinga wa u fhindula zwa Tshumelo dza Dzilafho dza Shishi zwi ḓo khwiṋiswa nga kha mveledziso i sa gumi ya EMS na sisiṱeme dzayo dza thikhedzo , dzi nga ho sa u bvisa ambuḽentsi . 
Tshiendedzi na kufarele kwa matheriala
Nga ṅwambo wa mvumbo yo phaḓalalaho ya dzangano na zwa uri data i kuvhanganywa ḓuvha na ḓuvha musi hu tshi ṋekedzwa tshumelo dza mutakalo kha vharengi , sisiṱeme na maitele zwa u kuvhanganya na u khwaṱhisedza data ya kushumele zwo serekana . 
Vhuimo ha vhukoni ho fhambanaho na phesenthe ya bennde i tshimbilelanaho naho zwo sumbedzwa kha Thebuḽu i re afho fhasi .
Ṱho ḓea dzi tevhelaho dzi dzone ṱhukhusa dzi ṱo ḓeaho uri khumbelo ya ndaela ya muthelo i kone u shumiwa :
I khou tendelana nazwo
Musi izwi zwi na masiandaitwa kha nyaluwo ya nḓowetshumo lwa tshifhinga tshipfufhi , hu na mbuelo kha vhuḓowedzi vhune ha khou bvelela u ṱuṱuwedza vhukoni ha fulufulu vhuhulwane , u shumisa fulufulu ḽi vusuludzwaho na u bveledza tshaka mbili dza fulufulu kha tshivhaswa tshithihi kha mamaga a zwa nḓowetshumo . 
Hafhu , sa tshipiḓa tsha ḽiga ḽa u dzudzanya , khoro ya tshiṱiriki , i tshi shumisana na mimasipala yayo yapo i tea u ṱanganedza muhanga wa vhupulani ha mveledziso yo ṱanganelaho . 
NḒILA YA KUITELE KWA KHUMBELO : Khumbelo dzi tea u ṋetshedzwa kha ḓiresi dzi tevhelaho : 
Sa tsumbo , zwiṅwe zwikolo a zwo ngo vhuya zwa vha na desike dzavhuḓi dzo linganaho dza vhagudi . 
u isa phanḓa na u badela mbadelo dza ndambedzo dzo tiwaho kha sisiteme ya ndambedzo dza tshitshavha nga tshumiso ya sisiteme ya tshizwino-zwino ya ndangulo ;
U ḓo vha na pfanelo yo fhungudzeaho nthihi ya u ṱunḓa vhukati ha vhafarakani vho redzhisiṱariwaho musi ho no fheliswa vhufarakani ho redzhisiṱariwaho . 
tsumbo , nganeapfufhi , nganea ya vhaswa / nganea
Thendelo i kha ḓi ṱoḓea i tshi bva kha vhafari vha iyo nḓivho .
Vhorabulasi vha eletshedzwa u bvelaphanḓa na u khwaṱhisedza uri zwifuwo zwi dzula zwi kha ndinganyiso na vhukoni ha ndondolo na u ṋekedza iṅwe pfulo zwi katelwaho matombo a u ṋanzwa u itela u fha zwifuwo pfushi dzo linganaho . 
Tshiedziswa tsha Botswana tshi pfukekanya vhukati ha khothe dza fomaḽa na sisiṱeme ya khothe ya sialala .
Muvhigo u sumbedza nḓila iyaho kha adzhenda ya mveledziso miṅwahani yavhuḓi ya phanḓa ha 2015 na zwipikwa zwa mveledziso zwa tshifhinga tshilapfu .
u khwinisa kupulanele kwa zwiimiswa zwa mutakalo na u engedza themamveledziso ya nḓisedzo .
Muvhigo wa tsho ḽaho mufu wo sumbedza uri tsho vhangaho lufu ho vha u ḓihunga . 
URI mbekanyamaite ya tshelede ine ya fhungudzelwa vhaaluwa kha mbadelo i katela zwi tevhelaho " uri mualuwa a wane phungudzo ya tshelede kha mbadelo , mbadelo dza ndaka dzi tea u vha dzi fhasi ha R100.00 nga ṅwedzi " .
Zwiimela magavhelo a songo shumiswaho a muvhuso , thikhedzo na lweṱolweṱo u bva kha tshitshavha . 
Vhuṱumani vhukati ha kutshimbidzele kwa CBP na IDP vhu nga tikedzwa nga u vha na vhuṱanzi ha uri vhaimeli vha wadi vha shela mulenzhe kha kutshimbidzele kwa IDP .
( 3 ) Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzhena , u dzula a hone na u dzula huṅwe na huṅwe kha Riphabuḽiki .
Vha tshi khou shumisa mutevhe wo ṱanganelaho wa mvelelo kha vha fhirisele mvelelo iṅwe na iṅwe kha bammbiri li si na tshithu .
Tshirunzi tsha muthu
CBP na IDP ndi maitele a tevhekanaho na uri a fanela u dzudzanywa .
Ndangulo ya EMS yo khethekanywa nga ndangulo ya tshiṱirathedzhi ngei Cape Town na ndangulo ya maano kha zwiṱiriki zwa mutakalo . 
U vha na zwine vha amba : Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi , dplg , GTZ na SALGA , 2005 , siaṱari 33
Thikhedzo ya Dona a si tshipiḓa tsha Tshikwama tsha Mbuelo nga u ralo i dzhiwa i songo katelwa kha mugaganyagwama wa ṅwaha . 
Newville ya vha yone i no wina vhugweṋa .
ni nga nthusa-vho . . . ?
U bveledza mafhungo o teaho a vhukuma u maanḓafhadza vhathu u khwinisa matshilo avho . 
Ndongazwiga : khoḽoni ; zwiḓevhe ; tshiawelo ( khoma ) ; tshithoma ( tshitopo ) ; luṋala ( aposiṱirofi ) ; tshivhudzisi
Nga kha u dzhenelela uhu zwo khwaṱhisedzwa uri kufarele kwa khwine kwo ṋewa dziṅwe nyimele . 
-- U ḓivhadza uri ndivho ya u ṋekedza ha oraḽa , ha fomaḽa ndi mini / ifhio
Tshiimo tsha bola ya milenzhe tsha Afrika Tshipembe tsho fhambana zwihulwane na tsha afho ho bulwaho afho nṱha na uri ngauralo tshi ṱoḓa thandululo dzo itwaho uri dzi tou livhana na nyimele dzapo khathihi na zwine zwa khou bvelela kha shango ḽine ḽa khou " bvela phanḓa "  . 
Zwiṋoni zwi fhaṱa zwiṱaha sa vhukhudo khathihi na u kudzela makumba ngomu .
U vhona uri hu na mbetshelwa ya nethiweke ya vhukateli ha tshumelo dza mveledziso ya matshilisano nga kha tshanduko ya masheleni a matshilisano i konisaho u manḓafhadza vhashai , vha songo tsireledzeaho na avho vha na ṱhoḓea dzo khetheaho . 
Mulayo u na mishumo miṅwe ya/ ndivho dziṅwe dza mutheo u fana na , vhukati ha dziṅwe , u laula , u langa , u vhusa , u sika vhudziki na u randela thasululo kha milandu hune mulayo wo pfukiwa . 
Musi vha tshi ita khumbelo ya mutendelo wa u ita thengiso ya dzi khemikhaḽa kha mashaḓavha , vhatea u wana luṅwalo lwa nḓivhadzo lubvaho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kana Muhasho wa zwa Mupo , uya nga ha khemikhaḽa ine vha khou u ṱoḓa u rengisa .
u shumisa pfanelo dza tswikelelo kha mafhungo , dzine dza nga vhetshelwa mikano i pfeseseaho , zwi tshi katela , zwi songo fhelela fhedzi kha , mikano yo itelwaho tsireledzo ya tshidzumbe i pfeseseaho , tshiphiri tsha zwa mbambadzo na vhuvhusi ho leluwaho havhuḓi , na nga nḓila ine ya linganyisa zwavhuḓi pfanelo iyo na dziṅwe pfanelo , zwi tshi katela pfanelo dzine dza vha kha Mulayotibe wa Pfanelo kha Ndima ya vhu 2 ya Ndayotewa .
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa na u ṱanganedza zwo ambiwaho nga Chief Executive ya Anglo Ameriocan , Vho Cynthia Carroll musi vha tshi amba na Mining Indaba fhano Cape Town nga Ḽavhuvhili ḽa 5 Luhuhi .
Tshifhinga tshinzhi tshe ra ṱola zwifhaṱo ro wana zwiito zwa tshiṱuhu . 
3.2 . Vho Siphokazi Ndudane sa DDG : Ndangulo ya Vhureakhovhe Muhashoni wa zwa Vhulimi , Vhusimamiri na Vhufuwakhovhe .
Mbonalo ya ikonomi ya ḽifhasi i ṱalutshedzwa nga maanḓa nga muṋano wa tshikolodo tsha Yuropa , hu na nyaluwo i ongolowaho yo lavhelelwaho kha dzingu iḽo na u mona na ḽifhasi . 
Ṱhuṱhuwedzo i nga engedzwa nga , u itela sa tsumbo , u ḓivhadza bonasi dza kushumele kana u kovhekana mbuelo . 
Zwibveledzwa na Puḽatifomo
Zwa zwino ri khou ṱoḓa uvha na mbekanyamushumo , Muvhuso u tea uvha tsinisa na mimasipala . 
Senthara ya ndingo i ḓo rumela khumbelo yavho kha MEC u wana thendelo kana u haniwa .
Zwiṱirathedzhi zwinzhi zwo itwa u itela u langa zwavhuḓi u ḓalesa ha vhafariwa nga kha ndangulo ya tshitshavha tsha vhafariwa . 
Mugudisi a vha vhudza uri vha humbele vhaṅwe vhana uri vha ni vha thuse u kunakisa phakhani .
Kha mbudziso ya nga zwine mutalobuḓo hu linganaho na ha ḓuvha , mutalobuḓo u tea u fhambana , fhedzi datumu i tea u vha yeneyo nthihi . 
Vhaimeli vha Poso , Dzithodisiso na zwa Mimapa , na BodoNyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe .
Hetshi ndi tshisibe tsha Nomsa .
Vha rumele vhuṱanzi ha nḓivhadzo ya nnyi na nnyi ( hune zwa ṱoḓea ) .
Kha vha sumbedze uri ndi thandela dzifhio dzine dza sa ḓo dzheniswa sa thandela dza IDP hu tshi tevhelwa mafhungo a uri dzi khukhulisa zwiṱirathedzhi zwa IDP vha ṋee zwiitisi u ya nga thandela zwa uri ndi ngani .
Ho sedzwa phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho , fomuḽari na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Luambo lu fanela u pfeseswa sa tshivhindi tsha u ḓiḓivha ha tshitshavha na mvelele .
U shumiswa ha mbekanyamaitele dzashu na zwiṱirathedzhi zwi tea u ombedzela zwi khagala maitele a u maanḓafhadza . 
Maitele a u vhala :
u vha tshigwada tsho ḓidzudzanyaho arali vha tshi khou ita khumbelo vha tshigwada
Zwitshavha izwi zwi ṋetshedzwa tswikelelo kha Thekinoḽodzhi ya Mafhungo , u vha maanḓafhadza nga kha mafhungo a ṋetshedzwaho khathihi na khwiniso ya tswikelelo kha zwishumiswa zwa thekinoḽodzhi . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedza mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi
C u ḓihudza na u nyefula vhaṅwe
EPWP-SS yo aluwa nga u ṱavhanya vhukati ha ḽiga ḽa u thoma na ḽa vhuvhili , u bva kha mbekanyamushumo ṱhanu u ya kha dza 22 dze dza ita uri sekithara i swikelele zwikhala zwa mishumo zwa 175 769 kha ḽiga ḽa u thoma na zwikhala zwa mishumo zwa 866 246 kha ḽiga ḽa vhuvhili , zwi fhiraho tshipikwa tsha 750 000 .
Themendelo ya federaḽa ya dzianyuwithi dza phuraivethe i nga ṱoḓa muhanga muswa wa mulayo wa federaḽa , ndango , na u badelelwa musi muṅwe . 
10.4. Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa vhafarani vhahulwane vha mbambadzo na Botswana , na khamphani dza tshivhalo dzi khou shuma kha shango iḽo .
Tshipikwa tsha 2 Vhudzulo
Ri ḓo isa phanḓa na u khwiṋisa zwibveledzwa nga u ita zwa zwivhambadzwaseli zwashu zwine zwa khou aluwa nga u ṱavhanya , nga maanḓa kha mimakete miswa ya Afurika na China .
Honeha , arali volumu i fhasi nahone u dzula havho hu hupfufhi mushumo wavho u khou litshedzelwa . 
Ṱhoḓisiso na u vhiga murahu nga khasiṱama yo itwaho u khwinisa ndeme ya zwibveledzwa zwa mafhungo . 
Haya maitele o no di thoma kale kha vhunzhi ha Vhupo ha Ndangulo ya Madi ha 19 .
Khumbelo iyo a i athu itwa .
Mishumo heyi ine ya khou itwa ndi ine ya katela mishumo ya ndangulo ya zwiko zwa maḓi . 
Tshiimo itshi kha mutevhe tshi sumbedza uri maano a vhufarisani na vhabindudzi u bva mashangoni a nnḓa zwi khou engedzedzea na u sumbedza uri maano a shango a mveledzeso a khou aṋwa mitshelo .
U ṄWALA NA MUṄWALO
Vhu ḓo dzhenelwa nga Ṱhoho dza Mashango na Mivhuso , vharangaphanḓa vha zwiimiswa zwa vhadzulapo na vhaṅwe vha kwameaho vhe vha shela mulenzhe nga ṱhuṱhuwedzo ya u bvelela ha dziOGP .
Vha gudiswa vha miḽioni dza malo vha dzhena kha zwikolo zwi sa badelwi mitendelo , ngeno vhagudiswa vha miḽioni dza ṱahe vha tshi khou wana zwiḽiwa zwa pfushi tshikoloni , zwine zwa ṋetshedzwa nga muvhuso u tshi itela uri vha sa vhaiswe nga nḓala .
( f ) Maaxende mavhili a no khou shuma sa maaxennde o rumelwaho nga vha phurofesheni ya maaxennde nga vhuḓalo , nahone vho vhewa nga Muphuresidennde ;
( f ) Khomishini ya Gwana na Nzudzanyo ya Tshelede ;
Vha humbelwa uri vha sedze tsumbo dza adzhenda dza miṱangano ya komiti ya SGB ya QLTC ya tshikolo,sa tsumbo ya uri muvhigo u nga ṅwaliwa hani kha Muengedzo wa A , siaṱari ḽa 58 , kha iyi bugwana
Sia iḽi ndi ḽine zwa zwino ḽa khou shaea kha zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani ha Muvhuso . 
Ri khou ramba vhadzhiamukovhe vhoṱhe u shuma na riṋe u shumisa thasululo dza PULANE KHA U WANA IKONOMI MURAHU NA SAMITHI YA MISHUMO sa mathomo kha u sika mishumo . 
U bvisela khagala / sumbedza thendelo , tsumbo , Ndi nga tendelwa uri ndi ṱuwe ?
Ndi zwa ndeme u humbula tshifhinga tshoṱhe uri tshikalo tsha fhasi tshi tea u shumiswa arali mbumbano dza fenoḽiki dzi hone . 
U vhona uri zwiendedzi zwi a iswa u lugiswa nga tshifhinga . 
Ndo vha ndi sa ḓivhi zwe zwa vha zwi tshi khou bvelela ṱhohoni yanga nahone havha vhathu vho ḓa muḓini wanga u nkhumbela uri ndi ḓe hafhu muṱanganoni . 
maAfurika Tshipembe vha ḓo ḓivhadzwa hu tshe na tshifhinga arali hu na ṱhoḓea ya u ita izwo , uri roṱhe ri kone u ḓilugisela hu tshe na tshifhinga .
a nga swika hune a ima u fema ri fanela u ṱavhanya ra mu thusa .
Nda ṱoḓou muhali na u vha na vhuhali sa vhone .
Nga kha u dzhenelela muṱaṱisano , zwikolo zwi nga dovha zwa shumisa mbuelo yazwo arali zwa kunda kha muṱaṱisano . 
Sa dzema ḽo ḓoweleaho , vhadededzi ngei Northern Province , Eastern Cape na North West vha sielisana dzikiḽasirumu , vha funzela nnḓa , kana u shumisa fhethu hu si ha u funzela . 
disiki ya ḽaisentsi i re mulayoni
Tshipikwa : U ṋetshedza tshumelo dza phurofeshinaḽa , u vhea na u ṱuṱuwedza thikhedzo kha zwiimo zwa sisiṱeme ya vhudavhidzani ha muvhuso u bvelelaho na u tshimbidza milaedza ya muvhuso i pfalaho na u davhidzana na tshitshavha ngaha mbekanyamaitele , mbekanyamushumo dza kupuḽanele na tswikelo dza muvhuso .
Ndi tea u gama mavhudzi ndi sa athu ya tshikoloni .
Kha nyimele ine ha bvelela khuḓano , vhaṋe vha bindu vha siho mulayoni , vhane vha si vhe na vhalindi vha tsireledzo kana vhatsireledzi , vha a dzhenelela u itela u tandulula khuḓano , kana vha ṱuwisa vharengi hayani . 
Dzangalelo ḽavho ḽa zwa polotiki
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 7 : U vhekanya mafhungotsivhudzi a u tikedza mishumoitwa ya IDP ya 2 / 9 na 2 / 10
U bva zwezwo ro vho ḓo imisa maitele aya musi ri tshi khou ṱoḓisisa dziṅwe nḓila dza nzudzanyo dza zwiimiswa dzi shumaho dzine dza ḓo thivhela nyaluwo ya muvhuso yo lambedzwaho nga madzhendedzi kha vundu . 
Maipfi ayo a khou ṱoḓa uri zwa 50% ya vhuimeleli ha mbeu zwi londotwe kha theo ya mulayo . 
a ) mbekanyamaitele , maitele na bugupfarwa .
U humbulela , u shumisa ludungela lwa mafhungo u itela u wana ṱhalutshedzo ya mafhungo na u humbulela u itela u dzhia tsheo
Tsheo ifhio kana ifhio ya u phumula kana u shandukisa tshigwevho
Hezwi zwi nga katela mafhungo a ngaho milayo ya mupo na mutakalo , mithelo ya zwiṱunḓwa na ya mbambadzelaseli , nz . 
( a ) kha Buthano ḽa Lushaka ; na musi
U bvisiwa mbalombalo zwi thusa kha mvelele ya maano a vhuṱali a ' Vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vho , na uri vha ḓipfa vho tsireledzea ' .
U lingana u ya nga mbeu ndi murando wa ndeme wa u vhona uri hu vha na tshumelo dzo khwaṱhaho , ndangulo i sa dzhii sia na ndingedzo ya thandela yo bvelelaho .
U pulana ha mveledziso ho ṱanganelaho ndi maitele a ndayotewa na mulayo a ṱoḓeaho kha mimasipala ya Afrika Tshipembe ; fhedzi , nga nnḓa ha u tevhedzela mulayo , hu na zwivhuya zwinzhi na mbuelo dza u pfesesa u pulana ha mveledziso ho ṱanganelaho . 
Zwileludzi zwa ḽaiburari zwine zwa ḓo ṱanganedzwa na u ṋetshedzwa na zwileludzi u lugisela tsireledzo ; 
Miṱangano na Vhashelamulenzhe : Nyambedzano idzo na Vhashelamulenzhe dzo engedzea kha kotara iyi . 
U swikelela ndindakhombo ya zwa dzilafho nga u ṱavhanya - GEMS a i na zwikhala zwa u lindela kana ndaṱiso
( 3 ) Thendelano ya dzitshaka ya tshivhumbeo tsha thekheniki , ndaulo kana khorotshitumbe , kana thendelano i sa ṱoḓḓi themendelo kana u tendelwa , yo dzhenelelwaho nga khorotshitumbe ya lushaka , i vhofha Riphabuḽiki hu si na themendelo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , fhedzi i tea u vhewa ṱafulani kha Buthano na kha Khoro hu tshee na tshifhinga tshi pfeseseaho .
1.4 . Khabinethe yo nyeṱulelwa kha u vha ṋemuṱa ho tshimbilaho zwavhuḓi ha muṱangano wa International Federation of Library Associations Madzangano a Feḓeresheni ya Ḽaiburari dza Lifhasi ( IFLA ) na Zwiimiswa zwa Ḽaiburari Ḽifhasi dza Ṅwaha nga Ṅwaha na Khongirese ya Mafhungo ye ya farelwa Afurika Tshipembe , Cape Town u bva nga ḽa 15 u swika 21 Ṱhangule 2015 .
Ndavhelelo ya zwibviswa na zwone zwi kalwa hu na u rekhoda ha zwo lavhelelwaho . 
U shulula na u kala maḓi .
Mbuelo ya lufu ya tshelede i badelwaho khathihi yoṱhe musi muthu a sa athu litsha mushumo : Arali zwa itea mushumi a lovha nga tshifhinga tsha luṱa lwa u kuvhanganya , zwi a pfesesea u badela tshikolo tsho salaho tsha akhaunthu sa mbadelo ya lufu ya tshelede i badelwaho khathihi yoṱhe . 
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia miṅwedzi mivhili uya kha miraru .
Mulangadzulo kha vha ntendele na Mudzulatshidulo u fhululedza , naho a siho muṅwe wa vhakoni vha nṱhesa we a ḓisa gundo kha shango ḽashu ane a vha Ralunako wa Ḽifhasi , Rolene Strauss .
Arali minista vho ṱanganedza khaṱhululo , vha tea u khwaṱhisedza , vha thudzele thungo kana vha hanedze tsheo ya Mulangi Muhulu . 
Murumeli a nga nanga u ṋea zwiṅwe zwidodombedzwa zwa vhukwamani magumoni .
Ndeme ya tshelede - Ya u thoma
Meisi ntswa yo dizainiwa uri i sumbedze ḓivhazwakale , sialala , phambano , mvelele na nyambo dza Afurika Tshipembe .
Muphuresidennde , Mufarisa Muphuresidennde na Vhaofisiri vha Phalamennde vha ṱutshela Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka u thoma u ya u fodiwa tshiṋepe tsha tshiofisi .
U sedzulusa rekhode dza akhaunthu na sisiṱeme dzi elanaho . 
Nyendedzi : Ṋetshedzo ya Themamveledziso i sa Nyeṱhi ya Masipala na Nḓisedzo ya Tshumelo i shuma u bva nga ḽa 1 Lambamai 2007 , dplg , siaṱari 4
U renda zwirendo na zwidade khathihi na u ita nyito ( zwi edzisela ) .
Kha tshipitshi tshashu tsha mugaganyagwama vhege tharu dzo fhiraho ro bvisela khagala khaedu dza zwa masheleni dzine vundu iḽi ḽa livhana nadzo zwino na phindulo dzashu kha khaedu idzi . 
Ndeme dza sambula nthihi dzi tea u shumiswa u vhambedza na maga o fhiwaho nahone dzi tea u ṱalutshedzwa sa ndeme dza nṱha- nṱha dzine a dzo ngo tea u fhiriswa . 
Hu tshi engedzwa , kha u bveledza tshanduko , ro thoma mbekanyamushumo ya u wana na u bveledzisa vhoradzifeme vha vharema kha miṅwaha miraru .
Ri humbela pfarelo nga hazwo fhedzi ri na zwine ra khou ita u zwi lulamisa . 
U khwinisa mbambadzo i pfalaho na yo linganyiswaho ndi ha ndeme kha mbuelo dzine dza khou aluwa na u bviswa ha mashango ane a khou bvelela kha vhushai . 
Nga kha zwenezwi , Muvhuso u ḓo hulisa vhuḓikumedzeli hawo nga u fha Eskom masheleni a yaho kha R23 biḽioni kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho .
U dobela malaṱwa lwa tshayanzudzanyo kha maḓaleḓale zwo phaḓalala kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Kha khavara yayo , humbulela uri maṅwalwa aya a amba nga mini .
( 6 ) Arali khomishinari wa vunḓu a sa tsha vha na fulufhelo kha khorotshitumbe ya vunḓu , khorotshitumbe i nga thoma maga o fanelaho a u bvisa kana u sudzulusa kana vhukando ha ndaṱiso kha Khomishinari u ya nga ha mulayo wa lushaka .
Zwiitisi zwa tshanduko idzi ndi u ḓisa vhupulani ha vhupo kha sia ḽa Muvhuso wapo na u ṱanganyisa vhupulani ha vhupo na ha tshikhala . 
NML zwi amba uri vha ḓo wana ndondolamutakalo ya fhedzi nga tshifhinga tshine vha ḓo vha vha tshi i ṱoḓa .
Izwi zwo vha na masiandoitwa kha nḓisedzo ya maḓi vhunga maimo madamuni o tsa u swika kha 48.4% hu tshi vhambedzwa na tshifhinga tshenetsho tshithihi mahoḽa musi maimo o vha e kha 66.6% .
Rugby ya Ḽifhasi i ḓo ḓivhadza tsheo yo fhelelaho nga ḽa 15 Lara 2017 .
U topolwa ha lushaka luhulwane lwa zwitshilaho , lushaka lwa zwitshilaho lu re na ndeme ya u vhulungwa na lushaka lwa zwitshilaho lu no ḓo shumiswa , hu tshi anganyelwa tshoṱhe vhushandukwa ha vhupo na ha tshifhinganyana . 
Dr Wallace u dzinginya uri hu nga si vhe na ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi , sa izwi ṱhalutshedzo dzo fhambana u ya nga zwitshavha .
U shuma na / nga mafhungo : fhungodavhitsinde ( ḽi ḓiimisaho nga ḽoṱhe ) , fhungodavhitsinde ( ḽi sa ḓiimisi nga ḽoṱhe )
U shumana na nyendo dzi nyendo dzoṱhe na mbilo dzi elanaho nadzo na tsumbathengo dzi bvaho kha nyito dza mushumo wa minidzhere . 
Mbanzhe , dzi tshi khou shumiswa dzi dzoṱhe kana dzo ṱanganyiswa na zwiṅwe zwidzidzivhadzi , ndi tshone tshidzidzivhadzi tsha vhuvhili tshine tsha funeswa . 
Arali vha vhilahela Ofisini ya Lushaka , mulandu u ḓo rumelwa kha Ofisi yo teaho ya Vunḓu uri i ṱo ḓisise .
Mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya Vhana Vhaṱuku i ḓo takuselwa nṱha , nga ndivho ya u khwaṱhisedza uri hu vhe na tswikelelo yo ḓoweleaho kha Murole wa R na u dovholola tshivhalo tsha vhana vha vhukale ha miṅwaha ya 0-4 nga 2014 .
U gonya ha mitengo ya zwirengiswa , hu tshi ṱanganyiswa na nyingapfuma dzi re fhasi , u engedzea ha vharengi na u gonya ha mitengo ya dzinnḓu na ndaka . 
Zwino ndi khou ṱoḓa u ṱutshela khaedu dza nzikiso ya ikonomi ya makhiro ya tshifhinga tshipfufhi na u lavhelesa kha vhuṱhogwa ha mvelaphanḓa ya tshifhinga tshilapfu . 
Mushumo wa zwine fomo dza khumbelo dza tea u shumiswa khawo u tea u vha nga nṱha ha fomo dza khumbelo dzoṱhe . 
Tshi mangadzaho ndi uri mvelaphanḓa ye ya vha hone malugana na ndondolo ya lushaka ya Afurika Tshipembe ye ya ita uri hu vhe na tshivhalo tshi re nṱha ha 73% tsha dzitshugulu dzo londolwaho , zwo ita uri shango ḽashu ḽi kunge zwigwada zwo fhambanaho zwa dzitshaka zwine zwa zwima dzitshugulu zwi si ho mulayoni .
Ambani na khonani yaṋu nga tshiṱori tshe na tshi takalela nga maanḓa .
Miraḓo i huliseaho , bembela ḽashu ḽa miṅwaha miṱanu ḽa u vhea zwiimiswa zwashu zwa u guda kha nḓila ya u vha zwa maṱhakheni ḽi thoma afha ṋamusi . 
Ri zwi ḓivha nga mini uri Mandu ha tendi u kundwa ?
Khumbelo dza Maṱano a Muthu nga muthu dze dza ṋetshedzwa dzi tea u vha dzi na zwitatamennde zwa masheleni ( zwo odithwaho hune zwa konadzea ) kana khophi dza zwitatamennde zwa miṅwedzi miraru yo fhiraho zwa khamphani . 
I na vhathu vha swikaho 3000 .
U engedzea kha dzimbalombalo zwi sumbedza ṱhoḓea khulwane ya u vha hone ha senthara sa izwi vhathu vha tshi khou i shumisa . 
Nga nnḓa ha tshiwo tsha mvula yo phaḓalalaho kha tshipembe , vhuvhiludzi kha dzingu ḽa mvula ya tshilimo nga tshifhinga tsha mathomo a Luhuhi yo vha i kha tshivhumbeo tsha mvula dza mibvumo , he vhupo vhunzhi ha wana mvula ya fhasi kha yo ḓoweleaho . 
Vhuḓikumedzeli havho ha u fhisea ho vhonala kha thikhedzo yavho yo khwaṱhaho i mangadzaho ye ra i wana kha muvhuso wa Sweden . 
Nyavhelo ya zwino yo vha yo ḓisendeka nga nyimele dzo ṋaṋisaho nga maanḓa u tendela zwiliṅwa zwavhuḓi kha ṅwaha we wa vha u sina mvula yavhuḓi . 
Tshifhinga na u ḓivha u shumisa tshifhinga na zwone ndi zwa ndeme sa afha ndango ya tshifhinga i tshi nga kwama maanḓa ayo a ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Mutshutshisi u ḓo-
Mbilo malugana na ndugiselo ya rakhonṱhiraka ya khonadzeo ya vhukando ha mulayo i khou shumiwa nga vha Tshumelo dza Mulayo . 
Komiti ya Minisiṱa dza Mihasho yo fhambanaho ( IMC ) nga ha Mipfuluwo i ḓo vha na zwine ya ḓo amba na vha nyanḓadzamafhungo vhege iḓaho u ṋea zwidodombedzwa nga vhuḓalo u swika zwino .
Rakonṱiraka u ḓo mbo ḓi tandulula zwo khakheaho zwe zwa bulwa nga u ṱavhanya Vundu ḽi sa badele tshithu . 
Mbekanyamushumo iyi i thuba ndangulo ya maano na u tikedza tshumelo kha ḽevele dzoṱhe dza muhasho . 
U ḓivhadza muṱangano hu tshi shumiswa zwiṱirathedzi zwo fhambanaho zwa vhudavhidzani .
Vhukale vhune vhushaka hovhu ha zwa vhudzekani ha thoṅwa , sa tsumbo , u vhula ha muselwa , vhuṱuku ha vhana vhane vha ḓo bebwa . 
U ṱanganedza
A huna mathomele a re khagala kha tshumelo ya nnyi na nnyi nga ha u buletshedza zwikhala zwa phuromosheni . 
Musi nyendedzi dza khethekanyo dzo fhiraho dzi nga si vhe dza ndeme kha u vhona fhethu ha mushumo wo ṱanganelanaho fhethu ha khuvhangano ya nnyi na nnyi , ndi dza ndeme kha u vhona tshivhalo tsha tshiṅwe na tshiṅwe fhethu ha u kuvhangana ho fhambanaho . 
U dovholola
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
Vhuḓifari uvho vhu si havhu ḓi vhu tea u vha ho itea musi muthu o farwa a nga fhasi ha mapholisa .
Dzhangili dzhimu - U linganyisa a tshi tshimbila kha vhuimo ha fhasi
1.3.1 Khabinethe i ḓibadekanya na maAfrika Tshipembe kha u pembelela Anivesari ya vhuṱanu , ye ya ya Phalamenndeni nga ḽa 12 Khubvumedzi sa pulane ya mveledziso ya ikonomi ya shango ya u shumana na khaedu tharu dza vhushai , usa tholwa na tshayandingano nga 2030 .
Ndi a kona u ṅwala atikili .
U ṋetshedzwa na u themendelwa ha mugaganyagwama
Khumbelo dzi nga itwa nga muthu ene mune embasini kana mishinini muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe .
Depo ya Mishonga ya Kapa yo thoma maitele a re na tshivhalo a u khwiṋisa kushumele . 
( a ) u londota mulalo , vhuthihi ha lushaka na u sa fhandekana ha Riphabuḽiki ;
Ri kaidza zwa u shumisa ḽeibele dzine dza nga tsira tshumiso ya zwivhumbi zwo vhalaho . 
5 . Khumbelo ya ndaela ya tsireledzo malugana na u tambudzwa I nga itwa nga muṅwe muthu o imela muhweleli arali muthu ane a khou humbula u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo a na dzangalelo kha u tshila zwavhuḓi ha muhweleli kana muthu a kwameaho .
Zwo ralo , muhasho wo dzulela u isa phanḓa na u thusa malugana na ezwi . 
Vhadzheneli kana vhasheli vha mulenzhe na vhone vha ḓo tea u dzhia tsheo malugana na uri hu tea u shumiswa mbekanyamushumo kana maitele a vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzifhio / afhio .
( i ) Mulayotibe sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano ;
Pulane ya u ṱutshela ya nyimele ya shishi ifhio na ifhio i tea u vha na zwitevhelaho : 
Musi ho no itwa nga u ralo dziṅwe khoḽomo dzi ḓo tea u ḓadziwa-vho nga nḓila i tevhelaho :
U thetshelesa na u ḓiphina nga ngano dza phukha na dziṅwe tshaka dza zwibveledzwa
Naho mbekanyamaitele idzi tshi tshi ṱuṱuwedza u bvelela ha thekhinikhala na u gonya ha mveledzo , dzo dovha dza vha na mbadelo dza zwa mupo , zwa ikonomi na zwa matshilisano dza nṱha . 
U sa konḓelela vhuaḓa ha Afurika Tshipembe zwi khou u ri swikisa kha Bono ḽashu ḽa 2030 hune tshitshavha tshashu tsha Afurika Tshipembe tsha ḓo vha tshi na mikhwa yavhuḓi na u fhulufhedzea .
Fomo ya MC , fomo ya Ṱhanziela ya Mutakalo
Izwi zwi kwamana na Mulayo wa Khwinisedzo wa Ndayotewa wa vhu 17,wa 2012 na mulayo wa Khothe Khulwane , Mulayo wa vhu 10 . wa 2013 .
Tswikelelo kha Bugupfarwa ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS )
Ḓivhazwakale ya hone ndi ifhio ?
Kunakisani miḓi ya haṋu na zwitshavha zwa haṋu .
Kuitele kwa khetho ku ḓo vha na maga mavhili a tevhelaho :
( 1 ) Khomishini ya zwa Khetho i ḓḓo
U rekhoda mihumbulo mihulwane na i tikedzaho nga U ṅwala notsi ,
Khoso yo itelwa yo sedzesa vharisetshi na vhathekiniki vhane vha tea u ṅwala mivhigo ya thekhinikhaḽa . 
U ḓadzisa izwo , ndingedzo nga ḽifhasi dza " u vhofhokanyulula " ṱhoḓisiso ya madzangano o ṱumanaho a dzo ngo anwa mitshelo . 
nga maanḓa nga tsumbavhukoni :
Dzi livha kha kufhindulele ku no nyanyula kwa zwi re ngomu , u ḓibaḓekanya na vhaanewa na zwiwo na u mangala kushumisele kwa luambo nga muṅwali ( sa u nanga maipfi na imadzhari ) .
Nungo dzashu dza u dzikisa vhupo ha ikonomi khulwane ho sika luvhanḓe lwo khwaṱhao lwa u itela u khakhulula ikonomi ṱhukhu khathihi na u ṱoḓa hafhu u gonyisa nyaluwo ya phimathengo ya ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Vhathu vha khou renga miroho dzingadeni
U ṱun ḓa khovhe dza lwanzhe u itela vhuḓimvumvusi , vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa ya vhuḓimvumvusi , ine ya bviswa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa .
Lushaka lwa dzinnḓu
4 . U langa kurengiselwe kwa mikovhe
U vhaIa nga eṱhe ( u woṱhe )
Vhurangeli ha u khwaṱhisa tshumelo dza mutakalo ndi ha ndeme kha u ita mutheo wa sisiṱeme ya ndindakhombo ya mutakalo ya lushaka . 
Hu si u swika nga ḽa 23 Phando , nga murahu ha miṅwedzi i swikaho miraru vha khothoni , vha vhofhololwa , naho vho ḓi dzula vho valelwa nga ngomu nḓuni . 
1.3 . Mufarisa Muphuresidennde Vho Kgalema Motlanthe vha ḓo ranga phanḓa khumbudzo ya Mkhondo nga Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa AIDS , kha Tshiṱiriki tsha Gert Sibande , ngei Mpumalanga , nga dzi 1 Nyendavhusiku 2013 fhasi ha thero : " Ṱalifhani .
Ndi mutambi wa u thoma wa Afrika Tshipembe wa u swikelela kha makhaulatshele a vhugwena ha thenisi u bva nga 1994 .
U fhambanyisa uho , naho zwo ralo , hu ḓo vha hu pfadzaho misi yoṱhe , nahone hu ḓo bviselwa khagala tshoṱhe kha mugaganyagwama wa ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Ḽifhasi nga ha inwi ndi ḽanu ḽoṱhe , na uri hangei , hune na vha , ni vhea dennde ḽanu ni noṱhe ; a hu na tshi tshilaho tshine tsha ḓo hanedzana na zwe na ḓinangela . 
A i na masiandaitwa kha zwiḽeithi zwa ndimo , zwiḽeithi zwa vumba kana zwiḽeithi zwo khwaṱhaho . 
Izwi zwi khwaṱhisedza mbekanyamushumo dza muvhuso na vhurangeli vhune ndivho yaho ndi ya u langa vhudziki na mulalo shangoni ḽashu .
Khoro khulwane yo wana mbilahelo dza maḓana mavhili na mbilahelo mahumi maṋa na nṋa . 
U shumisa maipfi o teaho
Thaidzo dza mutakalo kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka
U PFULUWA MAELANA NA POSO DZA VHUIMO HA KHETHEKANYO B
Arali muthelo wa tshifhinganyana wo tou humbulelwaho u fhasi ha muholo wa besiki , vha katele khumbelo yo fhelekedzaho na nga thikhedzo .
Ndi muhumbulo wavhuḓi wa Komiti ya Wadi u pulana muṱangano wo khetheaho nga u ṱavhanya u bveledza pulane ya nyito ya ṅwaha nga ṅwaha .
maṱanu a maitele o leluwaho u vha thusa :
Mulayo uyu wa mbonelaphanḓa u ḓo alusa vhukoni hashu ha u kokodza vhabindudzi vha nnḓa na nyaluwo ya thengiselo ya nnḓa u itela u alusa nyaluwo ya tshoṱhe na mveledziso ya Afurika Tshipembe .
Zwitshavha zwi khou shuma vhukuma kha u isa phanḓa pulane dzazwo ;
Bannga dzi ḓo vhuelwa nga khwiniso ṱhuku ṱhuku ya mushumo kha ikonomi . 
Vha dovha vha ṋekedza zwa uri pfukiselo dzo iteaho hu na vhukhakhi dzi wanele murahu hu si na tshilengo nga muofisiri a re na vhuḓifhinduleli o sedzanaho na zwa pfukiselo . 
U ṱalutshedza na u vhiga siani ḽa kushumiselwe kwa masheleni
Thikhedzo ya nḓisedzo ya tshumelo na u dzhenelela
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri mivhuso yapo i na vhulangi ho teaho , vhulanguli na zwikili zwa thekhiniki zwo teaho .
A huna khumbelo ine ya ḓo shumiwa nayo nga nnḓa ha vhuṱanzi ha mbadelo .
Phesenthe dza vhathu :
Zwikepe zwoṱhe zwi fanela u vha na tshomedzo dzoṱhe tshifhinga tshoṱhe u ya nga vhutsireledzi ha zwenezwino , ṱhoḓea dza tshomedzo dza shishi na zwidzimamulilo sa zwe zwa sumbedziswa nga vha maanḓalanga a zwikepe vha shumaho nga ha saveyi na mushumo wau ita tshinwi , kana hune zwa nga shuma hone . 
U shumisa sisiṱeme na maitele a u bveledza mabindu ane a khou bvelela kha muhasho woṱhe . 
Nga nnḓa ha mbadelo na mbuelo dza zwithu zwi dala , dizaini ya lunako zwi ḓo dzula zwi sia ḽa vhuṱhogwa kha vhabveledzi kha u ita kana u bveledza zwibveledzwa zwikene na dziburennde , u ya nga muvhigo . 
U shumisa mafhungo a vhonalaho u amba nga ha tshibveledzwa sa khungedzelo , zwifanyiso , girafu , tshati na mimapa .
Zwivhambadzwelwannḓa zwihulwanesa Afrika Tshipembe hu katelwa mitshelo na nḓuhu , manganese ores , zwinwiwa , zwipiriṱi na vinegar , veini , mitshini ya muḓagasi na zwishumiswa .
Mathomo a Vhaṋetshedzi vha Tshumelo o vhumbwa nga zwipiḓa zwa theninoḽodzhi khathihi na mushumo wa thikhedzo musi zwo no itwa . 
U ṋaṋa ha ephidemiki ya malwadze a hu tshi katelwa na dzikhentsa hu ḓo engedza vhuleme ha nyimele dza orala . 
Vhathu vha hashu vho tambula lu isaho lufuni na u konḓelela vhuleme vhu songo ambiwaho zwi tshi bva kha u thoma u shuma ha Mulayo wa Mavu a Vharema .
Nga maṅwe maipfi , mbuno dzi takalelwaho dzi ḓa nga murahu ha thendara dzi ḓuraho vhukuma dzo siwa nnḓa u thoma . 
Muvhuso u ḓo thoma tshiimiswa tsha u thusa hune vhathu vha ḓo wana hone thuso ya tshumelo , kha u shumana na mbilaelo na thaidzo dza vhabindudzi .
Mawanwa ashu a katela zwi tevhelaho :
Hezwi zwi ḓo , nga murahu , zwi ḓovha mutheo wa mveledziso ya zwa mitambo na mutheo wa u fhaṱa ṱhanganelano ya matshilisano . 
Vhupileli vhu dovha ha ṋekedza thikhedzo zwi tshi ya nga zwi tevhelaho : 
Ri dzhiela nṱha mushumo wa vhurangaphanḓa wa mashango o no bvelelaho kha u tikedza nyito dza vhushumisi kha mashango ane a kha ḓi bvelela . 
New Zealand , miṱa na khonani na Mbumbano ya Rugby ya New Zealand kha u ṱuwelwa nga mutambi makone Vho Jonah Tali Lomu , vho shelaho mulenzhe nga nḓila khulwane kha mutambo .
Ndi ngazwo vhalanguli vhahulwane vha khamphani vha tshi nga dzhia tsheo ya u shandula khamphani uri i vhe CC .
Hafha , mulanguli u fanela u anḓadza nḓivhadzo ine ya amba uri vha khou dzudzanya mini na u humbela mihumbulo kha vhathu .
( g ) Arali Komiti ya u fhelisa Phambano i tshi nga tendelana kha Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano , Mulayotibe u ḓḓo fhiriselwa kha Khoro , nahone arali wa phasiswa nga Khoro , u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo .
U humbula nga vhuronwane hu fanela u itwa kha dizaini ya maitele a vhukwamani , sa i zwi vhatambi vha tshi nga shanduka nahone vha fhungo ḽo " lugiswaho " fhedzi ndi ḽe ha tendelanwa ngaḽo kha maitele a vhushelamulenzhe . 
Pfaro dzoṱhe dza u kwea dzi ḓo magwa u bva kha matheriala ane A gaḽivenaiziwa nga u Ngwandamedzwa hu no Fhisa kana maṅwe matheriala a ndondolo ya fhasi o tendelwaho . 
Nḓisedzo ya maṅwalo a u tikedza ho teaho khathihi na fomo ya khumbelo zwo sumbedza u vha tshiṅwe tsha zwivhumbi zwa u lenga kha maitele a u ita khumbelo . 
Naho zwo ralo , ndi ḓo lingedza u ḓi kaidza ndi sedze fhedzi zwiteṅwa zwiṱuku zwiraru nga tshifhinga tshanga tshenetshi tshiṱuku . 
Mulingiwa u fanela u vha o ima nga tshifhinga tsha u rekhoda hoṱhe nahone ha ngo fanela u sedza kha tshikirini tsha khomphyutha . 
Hu ṋekedzwa
Zwipiḓapiḓa zwo papamalaho zwo vhumbwa nga zwipiḓapiḓa zwa oganiki , zwo faranaho , u dzhiwa sa zwipiḓapiḓa zwa kha luṱa lwa tshiomate . 
Muhasho u khou pfananya tshiṱirathedzhi tsha u wana murahu sisiṱeme ya Mafhungo a meinifureimi dza khomphyutha dzo fhambanaho dzine dza khou shumiswa nga Muvhuso . 
" ' Khomishini ' zwi amba Khomishini ya Khetho yo bulwaho kha khethekanyo ya 190 ya Mulayotewa muswa;na
Huṅwe u sa vha na vhuṱanzi hu hone malugana na u vha khwine ha ḽifhasi u bva kha risesheni sa zwo vhonalaho nga u bvumbela ha fhasi u fhira ha kale , hu dzulaho hu vhukati zwavhuḓi nga u angaredza . 
A ro ngo tea u nyadza zwikhukhulisi zwine ra kha ḓi tea u shumana nadzwo .
1.1 U vhala zwithu
Maipfimaḓivhiwa fara ima mudavhini
5.21 u ṋetshedza -
Mveledziso ya mabindu a langwaho nga vhaswa
U ṱu ṱuwedza vhathu u ita zwa dzinndwa , tshimbevha kana u lingedza u ita zwo bulwaho afho nṱha
Thoro na zwibveledzwa
U lindela tshikhala tshanga tsha u ita zwithu
Nzudzanyululo ya Zwiko zwa Madi , vha na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri WRCS i a shuma na uri Ndangulo ya Dzikiḽasi yo dzheniswa kha gurannḓa ya muvhuso nga nḓila yo fanelaho ;
Vho ṱanganedza uri hezwi zwo vha " tshiitei tshi songo ḓoweleaho " nahone zwiitei zwi songo ḓoweleaho zwi fanela u rekhodiwa kha mbekanyatshifhinga dzavho . 
Vha khou tenda uri Vhufaragwama ha Lushaka vhu nga ṱoḓa khwaṱhisedzo ya vhuṋe u ya nga kuvhonele kwaho fhedzi u bva kha muthu ane a khou dzhenisa fomo ya khumbelo ane a khou vhonala kha Vhufaragwama ha Lushaka sa o imelaho muṅwe muthu . 
Khetho dzashu dza mbuelo dzi ṋekedza mbuelo dzi fanaho kana dzi fhiraho dza zwiṅwe zwikimu zwa dzilafho .
Ndi muṅwe wa vharangaphanḓa vha vhurereli shangoni ḽashu , muakhademi na ḽizhakanḓila la ḽilwela mbofholowa .
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha dzina ḽa tshibveledzwa na zwifanyiso
VHAGUDI ...
Kha mulandu wa Yeats , u bvela phanḓa uhu ho tikedzwa nga lushaka lwa tshanduko lwa lutamo , na , kha u shaya ha zwino ha tsumbavhuyo iṅwe na iṅwe , ndi tevhedza hei . 
U langa na u dzudzanya dzangano ḽa sibadela na tshumelo dza mutakalo kha tshitshavha . 
Nga ṅwambo wa izwo , tshirunzi nahone zwenezwo u fulufhedzea , nga nnḓa u dzhiela nṱha vhuḓiilisi hu re khagala , ndi tshiteṅwa tsha ndeme kha nḓowedzo dza saintsi kana ndambedzo ya vhagudi . 
Mulayo wa Malwanzhe u ḓo ṋetshedza mutheo u re khagala wa vhupulani ha tshikhala tsha maḓini . 
Phambuwi i yoṱhe ine ya nga wanala vhukati ha zwitshavha zwe zwa vha zwi khou ofha : a vho ngo fhindula u itela u ofha khaṱhululo , fhedzi kha khaṱhululo dza fulufhelo . 
Mithelo i tea u badelwa kha maṅwalo a zwa mulayo u fana na thendelano dza u hira na tsudzuluso khathihi na u phumulwa ha ndaka dza vhubindudzi dzine dza vhambadzea . 
Mutengo wa khethekanyo ya ndaka iṅwe na iṅwe u katela mbadelo dzo kuvhanganywaho u thomani u itela u wana tshithu tsha ndaka , puḽanti na mbadelo dza zwishumiswa dzo kuvhanganywaho nga murahu dza u engedza , u wana tshiṅwe tshipiḓa tsha , kana u tshi lugisa . 
Mavhudzisi : tsumbo , nnyi , mini , tshifhio , tsha nnyi , ( tsumbo , Ndi nnyi o yaho tshikoloni ? )
Nyambedzano dzo livhisa kha nyambedzano dziṅwe dza thikhedzo ya ridzhini malugana na tshiwodwadze . 
U vhona ha u ṱalula- u kona u vhona zwi fanaho , phambano na odombedzwa zwa zwithu nga nḓila yone ;
Uri ri kone u tshimbila na maṅwe mashango khathihi na u bvela phanḓa kha mveledziso ya thekhinolodzhi ya ḽifhasi , muvhuso wo dzhia tsheo ya tshanduko ya u bva kha TV ya analogo u ya kha ya didzhithala .
Mvelele ya dzangano yo ṋekedzwa musi wa vhukwamani na vhashumi vho teaho . 
Bodo yo vha i na vhoramabindu vhaṱanu na vhathu vha bvaho kha ḓorobo vhaṋa khayo . 
Mualuwa o iswa kha madalo a ngei Vhugalaphukha ha Lushaka ha Kruger nga Masipala . 
o Tshitumbu tshi tea bviswa zwa nga ngomu .
Lufu lwa mawela kana fuvhalo kha muvhili
U edzisela hu na mathomo , vhukati , mafhedziselo hu tshi shumiswa zwinyanyuli sa tsumbo , zwirendo , zwiṱori , nyimbo kana zwifanyiso zwa Afurika Tshipembe ,
Sisiteme ya matshilisano na zwa ikonomi zwa tshumelo dza fulufulu zwo livhiswa kha mveledziso i re vhukati u mona na vhubvo ho ḓoweleaho ha fulufulu , zwihulwane mveledziso ya muḓagasi , zwiḓisedzwa zwa gese na , mbetshelwa ole ya luḓi . 
Khoso i kwama milayo ya muteo ya u fusha na u langa kholomo dza mafhi . 
3.4. Khabinethe yo themendela u ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa Tshanduko ya Ndangulo ya Tsireledzo ya Zwipuka / Zwifuwo ngei Phalamenndeni
Maanḓa a tshiṱirathedzhi itshi a nga khwiniswa nga u ḽabeḽa zwigwada , hu tshi khou shumiswa dziakhironimi u itela u humbula zwigwada , kana u shumisa mivhala yo fhambanaho u imela zwigwada zwo fhambanaho . 
Kushumisele kwa luambo
U pfesesa HIV na u ṱhogomela na u vha na vhuḓifhinduleli nga ha vhuḓifari ha vhudzekani hashu zwi nga ri thivhela kha u kavhiwa , na u pfukisela vhaṅwe . 
Vha ole kholomu dza 3 kha fiḽipitshati na ṱhoho dzi tevhelaho .
Kana zwiṅwe zwine zwa vha zwa ndeme , ndi uri mudededzi vha nga ḓi ṋea kiḽasi mushumo wa kiḽasini wo katelaho vhoṱhe khathihi na mushumo wa u shuma e eṱhe musi mudededzi vha tshi khou isa phanḓa na u shuma na tshigwada tshiṱuku .
Vhudzheneleli ha vhadzhiamikovhe vhu na khaedu kha masipala , vhakhantseḽara vha wadi na Komiti dza Wadi .
I kovhelaniwa na phurothesisi ya nga ngomu sibadela ya R30 068 nga muṱa nga ṅwaha
Tsireledzo ya tshiko na tsireledzo ya mulomo wa tshisima zwi shumiswa nga u tshintshana u ṱalutshedza zwiito zwo shumiswaho kha vhupo ho tetshelwaho u tsireledza zwisima zwi bvisaho maḓi kana vhupo vhune maḓi a nwelela hone . 
Ndivho ya khethekanyo iyi ndi u wana nzimulo i swikeleaho ya pulamu ya maḓi a mashika kha u dzhena kha vhupo ha ḓanzhe vhu ṱanganedzaho . 
Sekhithara ya vhushumisani i sedzesa kha kuitele kuṅwe kwa u engedza maitele a u ṱanganya dzingu na u vhona uri hu na mvumelano ya mveledziso ya sekhithara dza ndeme dza Dzhango . 
Ni kone u ṅwala uri ni vhona u nga maidioma aya a amba mini .
Ngona ya kumedza kathihi na ṱhoho zwo wanala zwi zwa ndeme khulwane kha tshifhinga tsha u vhofholowa na nga murahu ha mbebo u itela zwithu zwa ndeme . 
Naho zwikili kha pulane ya ngudo zwo dzudzanywa nga tshithihi nga tshithihi , a zwi ambi uri musi zwi tshi funzwa zwi funzwa nga tshithihi nga tshithihi , zwi tea u funzwa nga nḓila ya muṱanganelano .
Komiti i khou vhilahedzwa ngauri Muhasho a u na mbekanyamaitele ine ya thusa kha u ṱanganedza , u gaganya na u ṋetshedza kana u hana khumbelo dza zwifhiwa , mpho na ndambedzo dzine dza ḓo itiwa . 
Khethekanyo ya vhea Mulayoni i ḓo bvisa nḓivhadzo ya maḓuvha a sumbe a u bvalwa ha ofisi musi hu si holodei .
Maḓi o u nwa o tsireledzeaho , tshampungane na tsiravhulwadze yavhuḓi ndi mutheo kha mutakalo , u tshila , nyaluwo na mveledziso . 
Vhudavhidzano na nyambedzano zwo vha hone hu tshi itelwa zwa mavhusele avhuḓi . 
Musi no no fhedza ni nga kha ḓi i gera kha khethekanyo ya zwigeriwa buguni iyi na i khavhisa .
Zwidodombedzwa zwa zwa mihasho i kungedzelaho zwi a ṅwalwa kha Sikhu ḽa .
Ro dovha ra ḓiitela zwipikwa zwa nṱha zwa u bveledzisa zwilkili , u bveledza iṅwe mbalo ya dziinzhinia na vhorathekhiniki , na u engedzadza vhadededzi vha re na ndalukanyo vha Mbalo na Saintsi .
Vhambedza / fhambanya : tsumbo , fana , fhambana , ṱhukhu kha , khulwane kha , honeha , fhedzi , Nzudzanyo ya tshikhala : tsumbo , nga nṱha , nga fhasi , tsha monde , tsha uḽa , nz
Itani ndulamiso ya mvetamveto .
U shumisa thero kana mulaedza
( b ) dziṅwe khwiniso kana u fheliswa ha idzo khethekanyo nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa ; na
Hune muhwelelwa a dzula hone , a vha na bindu hone kana o tholwaho hone kana khothe ifhio na ifhio he mulandu wa itea hone . 
B : Tshibveledzwa tshithihi tsha vhudavhidzani
Vhathu vhane ra vha navho kha Muhasho washu vha bvela phanḓa na u ita mushumo wa maṱhakheni . 
o Thandela ya CBP i a kuḓana kana u hanedzana na zwiṱirathedzhi zwa IDP ?
Maanḓa a muthelo ndi a ndeme kha muvhuso wapo u sa nyeṱhi na u re na vhuḓifhinduleli . 
Kha vha dzhie minete i si mingana vha sedze kha maga a IDP vha ṱalutshedze uri ndi zwa ndeme u ḓivha IDP sa izwi mutevheṱhanḓu wa CBP u tshi ṱumanya IDP .
Khombo kha mubadeli ndi ya uri ndi vhalwadze vha si gathi vhane vha ḓo humbela tshumelo dza fhasisa , u itela uri mubadeli u ḓo vha a tshi khou renga tshumelo dze dza si ṱanganedzwe . 
Vho vha vho lavhelesa kha u ṱoḓa thikhedzo ya muvhuso kha vhuimo ha vunḓu khathihi na u ita mutsiko khawo u itela u ranga phanḓa zwa nḓisedzo ya tshumelo . 
Mafhungo a u dzhia tsheo kha fhungo iḽi ndi a uri , nga u bvisa vha ita khumbelo kha poswo dzavho nga nḓila ye ya ṱalutshedzwa afho nṱha , vhafhinduli : 
Mugaganyagwama wa kiḽabu nnzhi u swika kha zwigidi , zwa vhukuma ndi zwauri kilabu nnzhi dzo no vha mabindu dzi wanala u bva kha dzi no ita masheleni u ya kha dzi sa itesi masheleni . 
Milayo hei i vhumba mutheo wa tshivhumbeo tsha ḓoroboni nanhone tshi na mvelelo khulwane dza kudzudzanyele kwa zwishumiswa zwa nnyi na nnyi . 
Ndi mini zwine ' Ḽifhasi ḽo ḓala nga vho riṋe ' zwa amba kha nyimele ya tshirendo ? 
Zwo ḓisendeka nga mushumo wa mbalelano wo itwaho , Mbalelano ya Ngomu i nga ṋetshedza phuluphedziso i pfalaho yauri ndangulo ya khombo , ndangulo ya ngomu na maitele a mavhusele zwo eḓana nahone ndi zwa vhukuma . 
U shumiswa mafhungo o rekhodwaho nga tshifhinga tsha u vhambedza mvelelo dza ndeme .
( l ) u sa vhonwa mulandu wa nyito kana u sa ita nyito ye ya vha i si vhukhakhi kha mulayo wa lushaka kana wa dzitshaka musi a tshi u ita kana a tshi litsha u u ita ;
U avhela maraga na ṱhalutshedzo zwo shandukiswa u itela u sumbedza tsenguluso ya vhuṱanzi nyengedzedzwa . 
1.1.5. Minisṱa wa Gwama , Vho Malusi Gigaba , vha khou isa phanḓa na u ṱangana na sekithara dzo fhambanaho kha pulane ya nyito ya nyaluwo ya ikonomi i katelaho , yo itelwaho u ṱuṱula fulufhelo ḽa shango .
U gudisa vhagudi uri mugudi u vhala a tshi ḓisola kha u elelwa ipfi na u ḽi pfesesa . ( Vhagudi vha gudiswa u vhudzisa : ' zwi pfala zwi zwone na ? ' , ' zwi vhonala zwi zwone ? ' na uri zwi a amba na ? ' ) U sumbedza maitele kha u vhala na vhagudi na u shumisa kha u vhala ha u gudisa ho tikedzwaho .
U engedza kha mivhigo nga tsenguluso nkene , Mulayo u ṋetshedza uri khomishini i tea u rumela nga ṅwaha kha Minista muvhigo wa mishumo yayo yoṱhe kha ṅwaha wo fhelaho . 
U tea na tshenzhelo yo teaho kha phurokhwayamenthe , u ṋetshedza na ḽodzhisiṱiki . 
Ndingo dzi ṱoḓwa kha vhomakone tenda vha vha vho rumelwa nga GP thendelo u thoma 100% ya mutengo wa Tshikimu
Sisiṱeme i tea u bveledzwa u itela u swikelela vhuimo ha muḓi u re bulasini . 
Kiḽoso i ṋekedza zwa shedulu ya mbadelo u itela mphomali . 
Vhathu vha nga shela mulenzhe nga u vhumba zwigwada uri vha swikele zwipikwa zwe vha dzula vho bula zwi no yelana na thandela .
Mutevheṱhanḓu wa Mushumo wo bviselwa khagala kha ṱhoḓea dzaCBP u ṱumanya mutevheṱhandu wa IDP .
Phambano tharu dza u thoma dze dza vhambedzwa ( tswikelo ya muḓagasi , zwiko zwa maḓi na tshampungane ) zwo sumbedzwa sa dziphesenthe . 
Guvhangano ḽi ḓo bveledza mufhindulano vhukati ha sekithara ya phuraivethe na ya tshitshavha u itela u khwinisa nḓowetshumo ya vharema , na u khwinisa u fhaṱulula ikonomi uri i swikelele nyaluwo nyangaredzi .
Kha miṅwaha miraru yo sedzuswaho a ho vha na zwivhangi zwa ndeme zwi bvaho nnḓa kha u tikedza zwihulusa kha u kwamea ha zwibviswa zwa mugaganyagwama . 
U vusuludza zwi sumbedza khonṱhiraka dza dziṅwe sekhithara , na u sielisana kha zwa mveledziso hune ikonomi ya vha i na muṱaṱisano vhukuma na u vha na khonadzeo khulwane ya vhumatshelo . 
Kha vhaunḓiwa vha re na nyimele dzi sa fholi vho ḓiṅwalisaho kha Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Vhulwadze
Asima musi vhe muimana
Kha nyimele dzine muthu kana vhathu , vhufarakani , koporasi , feme kana khamphani ya dzhena kha bindu lwa u tou thoma , zwidodombedzwa zwi tevhelaho zwi ḓo ṋetshedzwa : 
A bva kha milayo yo vhalaho hu tshi katelwa i tevhelaho : 
U ola garaṱa ya thambo na u ṱanganedzwa hayo
Fomo a dzi nga phakhelwi vhathu .
Sa mufumakadzi , kha phothifolio idzo , ri tea u sedza u mona na izwi zwiteṅwa . 
Phimo ya tshanduko ya mveledziso mishumoni , u shumiswa ha mbekanyamaitele ya ndinganyiso sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga Mulayo wa Ndinganyo ya u Thola , 1998 ( Mulayo 55 wa 1998 ) i kha ḓi ongolowa vhukuma .
Zwitatamennde zwa masheleni zwo anganyelwaho kana zwa kale
Vhadzudzanyi vho khwaṱhisedza zwa uri vhurumelwa vhu fhiraho 1000 ho dzhenela mushumo uyo , tshivhalo tshine a tsho ngo ḓowelela musi hu tshi vhambedzwa na WEF dzo fhiraho dza nga ha Afrika .
U fhaṱa kha u shumisa maṱaluli kha madzina tsumbo : mmbwa ntswu
Naho zwo ralo , a si zwa vhukuma u lavhelela uri khanedzano na vhugevhenga vhuṅwe na vhuṅwe vhu fheliswe kha khothe yo vuleaho . 
U pulana nḓila yo teaho
Tshiitisi hu uri hu na u thengathenga hunzhi hune ha bvelela kha hetshi tshiimo hune ha ḓo ṱuṱuwedza pulane ya zwa masheleni . 
Ḽiga 2 Kha vha ḓadze fomo - vha khwaṱhisedze uri vha ḓadza khethekanyo dzoṱhe nga vhaḓalo vha dzhenise na maṅwalwa oṱhe o teaho ( vha humbelwa u vhala burotsha iyi ine ya pfi ' Ndi maṅwalwa afhio ane vha tea u a dzhenisa kha khumbelo yavho ? ' ) .
U itela u thivhela tekiniki na nḓila nnzhi , hune ndaela yo ṋetshedzwaho ya vha ndaela ya ndondolo ya tshifhinganyana , a i faneli u itelwa khaṱhululo i hanedzaho nga nnḓani ha musi hu na mbuno dzo khwaṱhisaho dzi re hone . 
Themo ḽa tshivhumbeo a ḽi ambi fhedzi zwivhumbeo zwiṅwe na zwiṅwe zwa muvhili , fhedzi ḽi dovha ḽa amba zwivhumbeo kha zwigwada . 
Dziṅwe Komiti dza nga ngomu ndi Komiti ya Mbekanyamushumo ine ya dzudzanya mafhungo a Buthano , Komiti ya Ndaṱiso , na Komiti ya Vhadzulatshidulo .
Arali u bvuḓa ha maḓi hu kha lurumbu lwa murengi , murengi una vhuḓifhinduleli ha u badela tshikolodo tshoṱhe . 
Zwikili zwa vhushaka na vhaṅwe havhuḓi , vhudavhidzani na u pfananya na zwone ndi zwa ndeme nga maanḓa . 
U wana thasululo ya ṱhoḓea dzo topoliwaho na zwithithisi na u shumisana na zwiimiswa zwa muvhuso wapo na wa vundu .
12 . Zwino arali ndi saathu u fushea ?
Vhukwamani na zwigwada zwa sekithara - sa tsumbo , dzangano ḽa vhorabulasi vha ḓisa mihumbulo yavho nga ha pulane dza maraga muswa .
Zwenezwo , arali vha tshi khou dzhenelela kha muṅwe wa mishumo yo sumbedzwaho kana u shumisa zwiṅwe zwiko zwo sumbedzwaho kha TSHIBOGISI TSHA E , Tsumbanḓila idzi A DZI SHUMI khavho .
Maṅwalo a tevhelaho , ho fanelaho , a fanela u fhelekedza fomo ya khumbelo :
Phasipoto ya muendelamashango i ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na miṅwaha ya 16 kana u fhira .
( 3 ) Nga nnḓḓa ha tshumelo dza tsireledzo dzo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa , madzangano a zwiṱhavhane kana tshumelo dzo raloho zwi nga thomiwa fhedzi hu tshi tevhelwa mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
U bva kha iyi pfanelo ya mutheo fa u farwa nga nḓila ya ṱhonifho i ḓa sa ' pfanelo ' , u fana na pfanelo ya mafhungo , pfanelo ya u swikelela , pfanelo ya tshumelo , nz .
Mivhigo na Nzudzanyo dzo Anganyelwaho dza Kushumisele kwa Masheleni a Vundu . 
f ) Vho Maleho Margaret Nkomo ( vho tholwa-hafhu sa Mufarisa Mudzulatshidulo ) ; na
Bammbiri la ṱhalukanyathandela ḽa IDP
U thetshelesa hu si na u dzhenelela hu tshi sumbedzwa u ṱhonifha muambi na u sielisana musi hu tshi ambiwa .
Maṅwalwa a bidi a ḓo vha hone fhedzi nga ḓuvha ḽa sesheni ya mafhungo nahone ha tsha ḓo dovha a bviswa nga murahu . 
Tshandukiso ya fhasi kana khunzikhunzi dza mulambo kanzhi i a ṱoḓea u itela mveledziso ya u fhaṱa na themamveledziso tsini kana u buḓa na mulambo . 
U thoma pfanelo ya vhafumakadzi ya u swikeleIa , ndaulo , vhuṋe na mbuelo u bva kha zwiko zwa masheleni , hu tshi katelwa na u swikelela maitele a u renga a tshitshavha kha zwa Pfunzo , mafhungo na mveledziso ya zwikili , thekinoḽodzhi dza vhubveledzi na nḓowedzo , na u fhaṱa vhukoni na u bveledza u khwaṱhiswa lwa ikonomi ha vhafumakadzi kha vhubindudzi ha vhulimi ;
Tsha u thoma ndi vhubindudzi ha themamveledziso ya vhuṱumani ha tshiṱirathedzhi ha shango ( vhune ha vha sisiṱeme ya fulufulu , ḽodzhisiṱiki ya zwiendisi zwa mihwalo na themamveledziso ya vhuṱumani ha vhudavhidzani )  . 
Minista vho Erwin vha ḓo ita nḓivhadzo dzo fhelelaho u ya mafheloni a Lara . 
Lavhelesani tshifanyiso .
vhandelela zwanḓa .
6.9. Miraḓo ya nyanḓadzamafhungo kha mushumo we vha ita wa u vhona uri tsheo dza Khabinethe dzi khou davhidzelwa maAfrika Tshipembe uri vha kone u shela mulenzhe vhe na nḓivho nga ha mafhungo a tshitshavha .
Vhagudi vha dzhenela maimo o fhambanaho a zwa u thetshelesa , u amba na maitele a u ṅwala .
Zwo ralo , mveledziso ya sisiṱeme ya mashumele nga muthu i lusa u vhona u bvelela ha ndivho dza tshiṱirathedzhi na mashumele a Koporasi . 
Roṱhe , ro ḓiimisela u fhaṱa thimu ya vhaṱhavhane vho nyanyuleaho , vhe vha ḓiimisela u shuma vhoṱhe nga nungo dzoṱhe vha tshi khwinisa vhutshilo ha vhathu vhashu . 
Matshelo ndi ḓo
Musi tshivhalo tsha ḽaisentsi dza u phaḓaladza tshi tshi tou nga tsho gonya vhukuma , hezwi ndi nga ṅwambo wa u ṱanganyiswa u yaho nṱha ha vharengisi na maitele a u fha ḽaisentsi a u ṋekedza ḽaisentsi nthihi nga fhethu u itela khamphani iṅwe na iṅwe ya u phaḓaladza . 
zwiimiswa zwine zwa ḓo langa maitele a IDP
D. Zwa gwama , Ndunzhendunzhe ya Vhulangi ha Nḓisedzo na Tshumelo dza Thuso
Muvhuso wo ṋetshedza masheleni u vhona uri hu sa vhe na mutshudeni na muthihi ane nyangarelo ya muholo wa muṱa wa hawe wa lingana R600 000 nga ṅwaha ane a ḓo vha na khaedu ya u gonya ha mbadelo yunivesithi na magudedzini a TVET nga 2017 .
Kushumele na zwiimiswa zwa thikhedzo ya masheleni a muvhuso zwi re hone zwi tea u konanywa na u engedzwa . 
Vha humbelwa u ḓivha uri a hu nga ambiwi uri khumbelo dzo ṱanganedzwa . 
U kona u vhona na u topola maṅwe a maḽeḓere na mibvumo nga maanḓa ḽi mathomoni a fhungo ḽo ḓoweleaho .
( i ) U ṅwalululwa ha zwifanyiso zwi vhonalaho , kha bammbiri ḽa A4- kana tshipiḓa tshaḽo R22,00
Ri dzula ri khou vhilaela nga ha u gonya ha tshivhalo tsha vhathu vha kavhiwa nga HIV , zwihulwane kha vhafumakadzi vha vhaswa , na tshivhalo tsha fhasi vhukuma tsha vhanna vha itaho ndingo dza HIV na u thoma dzilafho .
Phakho dzi ḓo ṱoliwa , ha sumbedzelwa zwishumiswa . 
Ri nga si kone u swikelela hezwi nga u ḓisa izwi zwi sa langiwi nga mulayo na zwi si zwa vhukuma kha u sa fulufhela uri zwiṅwe zwo ṱalutshedzwa sa zwine zwa vha mushumo wavho zwi tshi elana na Muvhuso na shango ḽashu . 
Mulayotewa washu u dovha wa ṱoḓa uri hu vhe na vhukwamani tshifhinga tshoṱhe vhukati ha bannga ya mbulungelo na Minisiṱa wa Gwama u bveledzisa khonanyo ya ikonomi khulwane , zwoṱhe zwi tshi khou itelwa u sikwa ha mishumo na nyaluwo ya ikonomi .
Ambani nga tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe .
Mbudziso i konḓaho kha tshipiḓa itshi zwo vha u ḓivha uri hu dzheniswe zwidodombedzwa zwifhio . 
3 . I thusa kha u kunga masheleni
arali mukolodi o ita nzudzanyo dza mbadelo dze dza ṱanganedzwa nga kotara tharu dza vhane a vha koloda nahone o badela kana u ṋea khwathisedzo ya u badela .
Kha nyimele ine muvhuso a u fhungudzi u isiwa ha mafhi zwikoloni , mulayo u nga ima na mbekanyamushumo . 
U pennda nga mivhala ya tsiko , mutshena na mutswu , ennge dza mivhala , dzibulatsho na mabammbiri a saizi dzo fhambanaho
Sisiteme ya Komiti ya Wadi
U itela ndivho ya u renga nga u funa , tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhuimo ha BEE , ḽeveḽe ya u thoma u ya kha ya vhu malo , zwo kovhelwa kha luṱa lu ḓivhiwaho lwa u renga kha BEE . 
Kuitele kwo teaho kwa u wana arali mushumi a u sa fanelana kwo ṱalutshedzwa kha mulandu wa WRIGHT V. STATE . 
Ḽikumedzwa ḽo fhelelaho ndi ndingedzo ya u katela mushumo une MASA sa dzangano ḽo u tamba kha mveledziso ya Pfanelo dza Vhathu . 
U langula akhaunthuphahewa dza muhasho . 
Zwine muṅwe na muṅwe wa vha re na mikovhe a ḓisa zwi tea u ṱalutshedzwa na u langiwa sa tshipiḓa tsha kupulanele kwa wadi iṅwe na iṅwe .
U vhambedza tshibveledzwa na vhutshilo ha ene muṋe
Masipala u tea u dzhia tsheo kha sinario dzi konadzeaho dzine miraḓo ya komiti ya wadi vha nga rulwa mishumo yavho .
U engedza u swikelela senthara dza mveledziso dza vhana vhaṱuku nga kha gavhelo ḽiswa . 
Mafhungo a vhulwadze ha vhaaluwa , malwadze a si a phirela a ya konḓa u wanala . 
Masipala u a zwi ḓivha uri nga nnḓa ha u bvelela ho itwaho kha u sikwa ha mishumo na nḓisedzo ya tshumelo dza ndeme , vhuimo ha nṱhesa kha u tshayo ya mishumo hu dzula hu hone . 
Nga kha mafhungo kana zwidodombedzwa zwa eBMS , vhashumi vha sibadela vha nga kona u dzhia tsheo dza
a ) Vho Mohamed Adam Samie ( vha khou tou dovha hafhu u ṋangiwa na u vha mudzulatshidulo ) ;
Gireidi ya 5 200-250 / u swika kha minetse 5
Zwifhaṱo zwa vhudzulo
Zwigwada zwa madzangalelo a tshitshavha na madzangano na vhadzulapo
Lingedzani u pfuka iḽo ipfi ni vhale u swika mugumoni wa fhungo .
Ho sedzwa dziPMB Zwa vhuimana
A si tshi China ; ndi luambo lwa Afurika Tshipembe . [ Maseo. ]
Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele ndi mbekanyamaitele ya ndeme ya muvhuso ya u ṅwala mafhungo a u shandukisa nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi .
Nga mafheloni - a ṅwaha , u bvisela khagala ho swikelwa ha nga ha mbalo ya vhomaḓilonga vha khou ṱoḓeaho na pulane ya maitele yo no vhekanywa . 
vhuḓivhi ha nyambo nnzhi vhu engedzwaho ---musi muthu a tshi guda luambo ( kana nyambo ) a tshi khou engedza lwawe lwa hayani .
Ḽa thungo ḽo vha Turkey , he phimo ya inflesheni ya vha i nṱha vhukuma kha tshipikwa tshaḽo ; fhedzi , na kha nyimele yeneyo , ho vha na khanedzano ya uri milayo ya ṱhoḓea ya u khwaṱhisa na u leḓisa yo sumbedza uri inflesheni i ḓo tou tsela fhasi . 
( i ) ta nga nḓḓila ya ndingano yo tiwaho nga vhusimamilayo ha vunḓḓu uri naa kha mahoro nga ḽithihi , ndi vhurumiwa vhungana vhune ha ḓḓo vha ha tshipentshela ; na
Hezwi zwi itelwa u tsireledza vhone nahone a si zwine zwa nga shandukiswa .
Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro na pfulo ya mabulasi i nga itwa nga khamphani dzo ṅwalisaho kha ḽino , kana nga vhadzulapo kana tshivhumbiwa tsha mulayo tsho ṅwaliswaho kha ḽino .
Zwi tea u ambiwa uri kana zwifuwo zwi khou tshilaho zwi ḓo vha zwi tshi khou vhewa khomboni naa nga hezwi zwithu zwo ṱunḓwaho kana hai naa .
A hu na muṅwe Mulayo , kana maanḓa a maṅwe a ndavheleso . 
Fha faela mushumelavhapo hu u itela u langula u bvela phanḓa na mushumo .
U ṱalutshedzelela mafhungo a re kha zwithu zwa u tou vhoniwa
U sedza kha zwiko , muṅwali , na datumu ya u ganḓisa .
Hu na khonadzeo kha tshitshavha na zwiimiswa zwa phuraivethe , huna mikhwa isongo lugaho ya u shumisa zwishumiswa nga nḓila isa ṱanganedzei nga nḓila ya vhutshinyi ndi zwiṅwe zwine zwa ri vhilahedzisa .
Muinzhiniara wa Thandela wa Rhonṱhiraka tshifhinga tshoṱhe u tea u ita ṱholo dzawe na u khwaṱhisedza uri tshomedzo dzi ḓo vha dzo lugela ṱholo na ndingo hu saathu u humbelwa u ḓa ha Muinzhiniara . 
Thannge ḽi na buli ḽa u thivhela u ḓala ḽa tevhuwa . 
U guma kha R47 250 nga muṱa kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda ( zwo fheliswa)*
Dibeithi / inthaviyu / nyambedzano / tshipitshi tsho lugiselwaho/ tshi so ngo lugiselwaho
U topola ḽeḓere kana tshikhala vhukati ha maipfi o ṅwalwaho ( sa , madzina avho kana maipfi o ḓoweleaho kana nga ngomu buguni ) .
Thebulu dzi tevhelaho dzi nweledza tshivhalo tsha poswo dzi re kha tshiimiswa , tshivhalo tsha vhashumi , phimo ya poswo , na uri hu na vhaṅwe vhashumi vhane vha khou tou ḓadzisa kha tshiimiswa . 
Dzingu ḽa Musina-Makhado ndi tshipiḓa hafhu tsha Vhurangeli ha Mveledziso ya Tshikhala ya Trans-Limpopo nahone ḽo dzula zwavhuḓi u itela u ṱanganelana ha dzingu na vhuṱumani na Mozambique , Zimbabwe na Botswana .
Huṅwevho ri khou badelela rennde dze dza fhela miṅwahani yo fhiraho . 
Ḓorobo : Motherwell Fhethu : Raymond Mhlaba Sport Centre Tshifhinga : 09h00 - 17h00 Muthu wa Vhudavhidzani : Vho Nandipha Sondati Nomboro : 072 611 3990 Muthu wa Vhudavhidzani : Vho Bongani Letlaka Nomboro : 071 287 3622
Muṋe wa akhaunthu : Muhasho wa zwa Vhulimi wa Vhukati
Muvhigo wa Muṱola Muvhalelano u a bviswa kha muṱangano wa khoro hune ha tendelwa nnyi na nnyi na Komiti ya Wadi
Vhaofisiri vho tholiwa kha Yuniti Ya U tevhedza Na U Vhea Iṱo ye ya tiwa zwenezwino nahone vha khou pfumbudziwa uri vha kone u ita mishumo yavho nga ngona . 
Thandela i no fana na dza kha dziṅwe wadi
vha tea u vha vhe vhathu vhane vha vha na vhuḓifari ha vhuḓi lune vha nga ṋewa vhuḓifhinduleli ha u hulisa ṅwana
Mbadelo ya i lingwa
Nnḓu dzo fhaṱwaho fhasi ha mukano wa miḓalo ya miṅwaha ya 50
Ndingano i ṱalukanya maimo o khetheaho kana mvumbo ya muthu muṅwe na muṅwe , tshigwada , mbeu , vhuimo , vhurereli na vhukale .
Vhunzhi ha fhethu ho ḓala vhusiwana nahone a huna nḓisedzo ya netiweke . 
4.4 . Khonfarentse ya Dzitshaka ya Mveledziso ya Tshoṱhe i ḓo farwa New York nga ḽa 21 u ya kha ḽa 22 Khubvumedzi 2016 fhasi ha thero : " U ya Phanḓa : DziSDG dzi tshi khou zwi Ita zwi tshi Vhonala . "
Vhagudi vha Gireidi ya 2 na ya 3 vha ranga nga u fhaṱa nḓivho ya u vhala na u ṅwala u bva henefha kha mutheo wa oraḽa .
Vhunzhi ha vhaṱaleli vho renga thikhithi dzavho nga ḓuvha ḽa mutambo . 
U dzudzanya u pfumbudzwa ha vhatshimbidzi vha CBP
a ) U ṱuṱuwedza nnyi na nnyi uri vha ḓivhulungele zwo linganaho u itela musi vha tshi yo awela na ṱhoḓea dza vhaunḓiwa vhavho khathihi na u vhulungela kha tshikwama tsha u vhulungela sa tshipiḓa tsha khonṱhirakha ya muholo ;
Zwo ralo ndi zwa ndeme vhukuma uri vha ambe nga ha zwidodombedzwa na mutengo wa dzilafho ḽine ḽa khou tea u itwa na dokotela wavho wa maṋo u itela uri vha kone u ḓivha arali vha tshi katelwa na u ḓivha nga ha mbadelonyengedzedzwa iṅwe na iṅwe ine vha nga tea u i badela .
A zwi khagala u bva kha ṱhalutshedzo dza uri zwi ḓa hani dzieriasi a tshi nga ya nṱha , ngeno hu uri oda ya u renga i tshi nga bviswa nga kha BAS . 
Fhedzi , Sekhithara yo vha na vhukonḓi vhuhulwane kha u pfesesa lushaka lwa thaidzo nga nṱhani ha ṱhahelelo ya dathabeisi yo linganaho ine khayo vha nga livhisa musaukanyo . 
saizwi komiti dza wadi dzo thomiwa nga 1999 , miraḓo ya komiti dza wadi yo tea u thoma ya guda mishumo na vhuḓifhinduleli ha komiti dza wadi
U kumedzwa nga u ṱavhanya ha mavu hu tshi itelwa u sima zwitshavha zwa lini na lini nahone zwi no shuma zwi ḓo itwa . 
Penisela dza 2B , khirayoni dza mapfura , mivhala yo haluluwaho ya ole , tshoko dza mivhala
Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza Muthusa Mulangadzulo .
kana ya ntha ha 4
Bammbiri ḽa 2 : ( awara 2 )
mbingano dzo iledzwaho na mbingano ya muthu muṱuku
Maitele a u vhala :
A zwi vhudziswi uri ri dzingwena dza ḽifhasi kha Ragabii ; Giniel de Villiers na thimu yawe vho kunda tshiphuga tsha Dakar Rally ; mitambo yashu ya vhaholefhali vhane vha khou isa phanḓa na uri ri ḓihudze ; na thimu yashu ya bola ya milenzhe ya miṅwaha ya fhasi ha 20 ine ya khou shuma zwavhuḓi kha vhupo ha vhuḓi u mona na riṋe .
Fhedzisani mafhungo nga u livhanya zwipiḓa zwivhili .
Ri ṱoḓa u vhulunga mbonalo ya vhuimo ha nṱha ya kiḽasirumu idzi u itela matshudeni miṅwahani i ḓaho . 
Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , une wa ḓihwa nga upfi " U vulwa ha Phalamennde " , masia mavhili a Parliament Street a vha o tingwa nga Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo .
2.3 . Khabinethe i kha ḽithihi na Muphuresidennde Vho Zuma kha u fhirisa ndiliso kha miṱa , khonani na vhashumisani vha miraḓo ya SAPS yo vhulawaho .
Ee , u swika zwa zwino i randela ṱhaluso ya khombekhombe ya zwibveledzwa zwapo na izwo zwine ra zwi rumela nnḓa , muthu a nga si tshi fhambanyise u bva kha u ṱaṱisana hashu sa ikonomi . 
Ri ṱanganedza uri nḓivho , ṱhoḓisiso na thekhinoḽodzhi zwi tikedza ndingedzo dza mveledziso dzoṱhe . 
U itwa na u shumiswa ha zwishumiswa zwi sumbedza mushumo wa mvelele sa vhuḓowedzi vhuhulwane ha u tshila . 
Zwikili na mitambo zwa vhusiki
Asesimennd ḓo vha tshipiḓa tsha mushumo wa wekishopo nahone vhadzheneli vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u ita asainimente ya asesimennde nga tshifhinga tsha wekishopo .
Muṋetshedzi wa Tshumelo u fanela u rumela zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa vhashumi vha tsireledzo vhoṱhe vho pfumbudzwaho kha kushumele kwa mishumo yavho , hu tshi katelwa na gireidi dzavho . 
Vha badele mbadelo yo tiwaho .
Tsha u fhedzisela , ndi dzhia mbuno ya nga ha tshumelo nda shumana nayo . 
Tshipiḓa tsha vhu II tshi sedzulusa vhuimo ha dzhango zwino ; mvelaphanḓa na khaedu . 
Nga kha u pindulela maṅwalwa , mupindulelo u fhedza u " wa vhukuma " nga wone uṋe , kha maitele a vhonaho ri hu na u lalama ha luambo . 
Kha ḽeveḽe ya sekhithara dza nnyi na nnyi nga u angaredza , u pamba ha zwiimiswa zwa muvhuso zwa tshayambuelo zwa u ṋetshedza tshumelo mali , u fana na Transnet na Eskom , zwi lavhelelwa u isa phanḓa na u engedzedza thikhedzo ya mbekanyamushumo dzazwo dza tshinyalelo ya thundu . 
Arali hu " hai " , shango ḽa vhubvo havho ndi ḽifhio ? 
Vho sumbedzisa zwauri vha vha vha tshi khou fushea nga kufarelwe kwe vha ku wana u bva kha vhaofisiri . 
Muengedzo 6 .
U ṱangana ha ikonomi dza mashango zwi amba u gonya ha vhuvhambadzi ha ḽifhasi na u engedzea ha vhathu , ndaka , mihumbulo na thekhinoḽodzhi kha mashango a nnḓa kha mahumi a miṅwaha ya zwino .
Zwigwada zwi re na dzangalelo , kha masia manzhi , kanzhi zwi tou nga mahoro a zwa poḽotiki . 
MUHASHO WA ZWA MUNO
Honeha , kha dziṅwe nyimele mivhigo ya odithi ya nga nnḓa yo dzumbulula uri nga maanḓa kha themendelo ya odithi ya nga ngomu ya ṅwaha ya u thoma . 
Zwidodombedzwa zwa
Luaimbo lwa lushaka lwo ṅwalwaho nga Vho CJ Langenhoven vha tshi itela Yuniyoni ya Afurika Tshipembe , " Die Stem " , lu ṱaniwa hafha , tsini na mutevhe wa vhahulisei avho vho lovhaho kha nndwa mbili dza ḽifhasi , hu na madzina a maswole a Vharema o thudzelwaho nga murahu ha Bugu dza Zwihumbudzo .
Ro vhuelwa kha maitele haya nga vhathusi vha zwa thekhiniki vhe vha ḓiswa u shuma kha vundu hu sa badelwi tshithu . 
40 Ndilani ya u bva Vhugalaphukha ha Hapilane ˆˆ
Zwipikwa zwinzhi zwo vhewaho a zwongo kona u swikelwa nga vhuḓalo nga zwenezwo . 
O vha a tshi khou vhidzelela a tshi ṱoḓa thuso .
Ṋekedzani ane na dzhena nae a re murahu haṋu bola nga u i serisa milenzheni yaṋu .
U thivhatshidzulo ha Khantsela ya Zwihumbudzo ya Lushaka ho dzinginywaho nga Dzhendedzi ḽa Vhufa ḽa Afrika Tshipembe ḽiswa . 
Muṱhomphei Mulangadzulo ,
Vhagudi vha isa phanḓa na u fhaṱa maipfi a tshi bva kha ane vha dzulela u a vhona a tshi bva kha nzudzanyo ya u vhala hu so ngo lavhelelwa , tshikimu tsha bugu dza u vhala dzo randelwaho na kha mutevhe wa maipfi a bvaho kha maipfi a wanaleseaho kha maṅwalo ( maipfi o ḓowelwaho kha tshivhumbeo ) .
A TSHA VHUVHILI TSHA N
Ri a tenda uri khwiniso dzo dzinginywaho idzi dzi fanela , honeha , u dzhiela nṱha thandela ya mbuedzedzo ya mulayo khamphani wa zwino , une wa khou ṱoḓa u dzinginya uri khamphani dzine dza vha na zwipikwa zwiṱuku a dzi faneli , nga u ralo , u dzheniswa kha maitele a odithi ya nga nnḓa . 
Mashango aya mavhili a shumisana kha zwithu zwo vhalaho , hu tshi katelwa zwa vhuvhambadzi na vhubindudzi , saintsi na thekhinoḽodzhi , vhupileli , vhulimi , zwa mupo , fulufulu na zwa mutakalo .
8 . ya tshikukwana .
U gwalaba ha tshifhinga tshilapfu nga vhashumi vha muvhuso ho vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane na masiandaitwa kha sekhithara ya zwa mutakalo . 
( e ) nyimele dza u valelwa dzine dza vha dzavhuḓi kha tshirunzi tsha muthu , hu tshi katelwa na nyito na mbetshelo , dza vhudzulo , zwiḽiwa , matheriaḽa a u vhala na dzilafho ḽa mushonga ḽo teaho ; na
U elwa ha Masia a Magudiswa o fhambana u ya nga gireidi kha Vhuimo ha Fhasi .
: Ndiḽa ya khetho i songo ḓoweleaho :
Tshi fanela u ṱola zwivhumbi zwoṱhe zwine zwa vha nga fhasi ha ndango yatsho na zwine zwa nga kwama kushumele kwatsho nga nḓila mbuya kana mmbi . 
Gireidi ya 4-6
Mihasho ya kha vunḓu kha tshifhinga tshenetsho tshithihi yo sumbezisanyaluwo yavhuḓi ya 5% kha mbalo tshikati ya tsumbathengo dzo badelwaho hu sa athu fhela maḓuvha a 30 .
U khwaṱhisedza uri ridzhisiṱara ya ndaka i dzulela u dzheniswa mafhungo a zwinozwino . 
U khwaṱhisedza u ita mushumo nga nḓila i shumaho wa maanḓa o ṋewaho na vhuḓifhinduleli vhu ḓaho nawo . 
U shaya nga maanḓa
ITSO ndi dzangano ḽa muvhuso wa ngangomu ḽi vhonaho uri Intelsat Ltd , ḽi shumisaho setheḽaithi , i ṋetshedzaho tshumelo dza vhudavhidzani ha ṱhingo ha tshitshavha - hu tshikatelwa maipfi , datha na vidiyo - kha tshiimo tsha ḽifhasi na tshi sa ṱaluli .
Vhupo vhu dzhiiwa sa tshiga tsha vhuendelamashango , hune ha kunga vhaeni vha zwigidi maḓana a zwigidi ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
( 2 ) Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo , kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite ngauralo .
Naho kha miṅwaha ya fumi ya zwenezwino , nga ṅwambo wa nndwa tswuku , masia a mutakalo na vhutsireledzi o fhambana , u mona na ḓivhazwakale ya vhathuu vhutsireledzi ha tshiswole vhu na sia ḽa mutakalo ḽo khwaṱhaho . 
Awaratshumelwa
Vhukonḓi ha thaidzo dzenedzo vhu ṱoḓa kuhumbulele kwa muthu na u ḓidzhiela tsheo na zwone zwi shumiswe . 
U isa vhashelamulenzhe kha notsi dza ' Zwipikwa ' kha siaṱari 69 kha notsi dza khoso .
U linga hu tea u katela maitele oṱhe mavhili ane a vha a fomaḽa ( U linga Vhugudi ) na a si a fomaḽa ( U linga ha Vhugudi ) .
Ri khou humbela Nnḓu iyi uri i ri thuse u tikedza nyimele yashu . 
g ) Vho Ahmed Pandor ( u tholwa hafhu ) ;
Pulane ya Mbuno dza Ṱahe i khou shuma sa phindulo ya khaedu ya nyaluwo ya ikonomi i kaleaho ya Afrika Tshipembe .
Ndeme i vhonalaho i bva nga kha mishumo u fana na ṱhoḓisiso na mveledziso , u ṱuṱuwedza zwibveledzwa zwikene , u dizaina na ndaulo kha netiweke dza phaḓaladzo . 
Nga vhurumelwa ri amba uri maanḓa a pfukiselwa , nga tshipiḓa kana o fhelela , u bva kha muvhuso wa vhukati u ya kha wa muvhuso wa vundu . 
Khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni
Muvhigo wa musaukanyo ya vhupo wo engedzedzwa u ya phanḓa wa vha ḽiṅwalo ḽa khaseledzo , ḽi ne ḽa sumbedzisa dzikhaedu khathihi na mbekanyamaitele na makumedzwa a vhusimamilayo a u sedzana na khaedu dzenedzo . 
Nyito dza maḓaka dzi nṱha ha dzo ḓoweleaho kha thungo dza devhula , vhupo ha mvula ya vhuria na phendelashango ya vhubvaḓuvha tshipembe . 
Thi nga koni u tendelana na phambano dzi re hone ndo imela Maanḓalanga . 
Mbilo dzoṱhe u ya nga u shela mulenzhe ha BEE zwo itwaho nga vhubindudzi ho elwaho zwi tea u tikedzwa nga vhuṱanzi kana maṅwalo . 
Ndo kwamea nga maanḓa nga u vhulawa ha vhaofisiri vha mapholisa , nga maanḓa nga tshifhinga tshino tsha u shuma nga u rali kha ṅwaha musi ri tshi khou vha ṱoḓa nga maanḓa , uri vha linde zwiṱaraṱa zwashu . 
Mbudziso ya ndeme ndi ya uri ndi lini nahone arali mahumbulelwa ayo a na ngoho khao , nahone nga maanḓa , arali zwi tshi ita kha Afrika Tshipembe ḽa ṋamusi . 
vho fanela na u lugela
Zwi tshi tshimbilelana na milayo iyi , ṱhoḓea yashu yo vha ya uri thendelano heyi i ḓo dzudzanywa nga nḓila mbili dzo tendelaniwaho khadzo ngei Bali nga 2007 . 
Sedzesani kha mafhungo a re afho fhasi . 
Ḓorobo yo avhela thandela ya dzinnḓu R3.4 biḽioni u itela u vhona uri vhadzulapo vhayo vha khou wana themamveledziso dza vhudzulo dza ndeme nahone dzi vhonalaho .
Maanḓa na mishumo ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ayo e u bva kale na kale a shumiswa nga bannga khulwane , nahone zwi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga Phalamennde , nahone a tea u shumiswa hu tshi tevhelwa zwidodombedzwa zwo tiwaho nga mulayo .
U ṋetshedzwa ha muvhigo wa Afrika Tshipembe zwi khou elana na milayo na pfanelo dza thendelano ya dzitshakatshaka .
Maḓuvha a Vhurereli na maṅwe o khetheaho ane a pembelelwa nga tshitshavha a tea u ambiwa nga hao musi a tshi
Bodo ya Thrift yo ita uri hu wanale webusaithi na matheriala o ganḓiswaho . 
U vha na nnḓu yavhuḓi zwi nga ṋetshedza mupo wa mutakalo zwine zwa nga ita uri vhutshilo vhu vhe vhulapfu .
Muhumbulo muhulwane ndi wa u dzhoina maanḓa na vhashelamulenzhe na tshitshavha u itela u swikelela tshipikwa tshithihi tsha u ṱuṱuwedza na u tikedza tshanduko kha vhathu vhane vha khou dzhenelela kha bekanyamushumo . 
Mawanwa aya a sumbedza u ḓikumedzela ha muvhuso kha pfunzo na u khwaṱhisedza khuwelelo yashu kha vhane vha kona u swikelela mbadelo vha badele , na u bvisela khagala uri mbadelo dza yunivesithi dzi dzula dzi dzone dza ndemesa kha ndambedzo yoṱhe .
Kha vha ṱalutshedze u dzhenelela ha Komiti dza Wadi kha phurosese iyi .
1.4.3 Vhuimo ha Nṱha ( Sinia ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
( a ) Ḽi fanela u nanga vhurumiwa haḽo ha tshoṱhe u bva kha vhathu vhe vha vha vhe dzisinetha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma na uri vha tshi ḓḓo kona u shuma sa vhurumiwa ha tshoṱhe , na hone
u tambudzwa lwa vhudzekani
Kha vha thivhele thaidzo dza tshifhinga tshilapfu
-- u thutha mubvumo ( phoneme deletion ) , tsumbo , Ambani ipfi tapa , no thutha kana u bvisa mubvumo /p/
U phaḓaladza mafhungo u ya nga Tshiṱirathedzhi tsha Vhudavhidzani tsha Ngangomu . 
fhethu afho hu tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dzo tiwaho .
Kha modele dza dimokirasi nnzhi , sekhithara dzi tamba tshipiḓa tsha zwa poḽotiki tsha vhuṱhogwa kha u vhumba vhuimeleli . 
Sumbedzani vhungane / vhathu / zwiitisi . . .
thandela dzine dza ḓo itwa nga Komiti ya Wadi
Zwino shandulani tshivhumbeo tsha lutambo kana mutalo ni dadamale nṱha ni sa pepeleki .
pfanywa ---- ipfi ḽine ḽa vha na ṱhalutshedzo i fanaho kana i ṱoḓaho u fana na ya ḽiṅwe tsumbo , vheula - palula .
Tshivhumbeo itshi tshi tendela u tevhekana ha ndangulo khulwane vhukati ha tshumelo ya ndondolo ya mutakalo khulwane ya TB na maongelo a TB . 
Nga nnḓa ha musi sisteme ya fulobo mbili i tshi nga tevhelwa , u vula u rumelwa ha thandela ya vhukuma phanḓa ha mazhendedzi a vhorathandela vha nangaho u dzhenela nga tshifhinga na fhethu ho bulwaho kha data ya thandela . 
Hu na nnḓu dza khwaḽithi ya nṱha dzi re na muḓagasi , maḓi o kunaho na vhuthathatshili . 
j ) engedza phambano ya tshivhalo tsha vhakhethi kha wadi iṅwe na iṅwe nga tshifhinga tsha muṱangano wa khoro ; na
U humbulela hoṱhe he ha itwa musi hu tshi khou vhewa mitengo na mbuelo hu fanela u bviselwa khagala , hune mbuelo dza sa kone u vhalea , hu ḓo ṱoḓea mbuletshedzo yo fhelelaho ya idzo mbuelo . 
Yo lambedzwa nga Charles Stewart Mott Foundation , Cordaid na KZE , ngeno dziphurogiremu dzo lambedzwa nga USAID .
Ri da khazwo u bva kha masia o fhambanaho , ḓivhazwakale dzo fhambanaho , nga u ralo ri fhindula nga nḓila dzo fhambanaho . 
U shumisa foramu dza vhudavhidzani sa fhethu ha u pulana na u pfananya lwa khwine kha vhudavhidzani ha muvhuso . 
Thandela zwa zwino yo khunyelela , a ho ngo vha na thaidzo ye ya vhuya ya tshenzhemiwaho zwi tshi ya nga u sa konḓelelana ha zwa poḽotiki . 
Arali muiti wa khumbelo a humbela mafhungo o imela muṅwe muthu , tshiimo tshine muthu a khou ita khumbelo e khatsho tshi tea u sumbedzwa .
( b ) nga u dzhenisa ṱhalutshedzo i tevhelaho nga murahu ha ṱhalutshedzo ya " mutevhe wa lushaka " :
Ri tshi ḓadzisa , ndivhuwo dzashu dzi dovha hafhu dza livha kha mihasho ya lushaka , ye ya ṱola vhungoho ha zwidodombedzwa na maṅwalwa . 
Ndi ngani ho thomiwa GEP ?
Midzhenelano ya u dzhena vhukati ha ṱhumano ya mimoḓoro fhedzi na ṱhumano ya lushaka lwo vanganaho lwa maimo a nṱha , khathihi na midzhenelano ya sisiṱeme vhukati ha ṱhumano dza mimoḓoro fhedzi dzone dziṋe , dzi fanela u dizainwa u itela u tshimbidza nyimele dza u shuma dzi fanaho na dzo tsireledzeaho . 
mbadelo dza u shumisa vhutsila ha muthu , kana mbadelo dza u shumisa tshisikwa , tshiolwa , luswayo kana pfanelo ya vhuṋe , kana u fhirisa nḓivho i kwamanaho na kushumisele kwa zwisikwa Afrika Tshipembe .
U ṋetshedza tshumelo dza vhalwadze vha dzulaho sibadela na vha no lafhiwa vha huma . 
Hu tshi sedzwa mbono ya shango , ri khou ṱoḓa vhunzani hayo . 
Maitele a u bvisa zwiimiswa zwihulwane zwi re kulenyana na lwanzhe nangoho a khombo , ndi malapfu nahone a a ḓura . 
Miṱa i swikelelaho zwitevhelaho :
Mbalombalo / zwitatistika zwazwo / methadata
u fhungudza khonadzeo ya maga a mulayo u bva kha vha khasho na vhoramabindu vhane vha nga imisa maitele a mupfuluwo .
Kha ri lingedze u humbula nga
Zwiḽiwa zwa ḓuvha zwi dovhololwa lunzhi nahone kanzhi ndi zwiḽiwa zwi na tshiṱatshi tshinzhi zwa vha na tshivhalo tshiṱuku tsha vithamini na minerala . 
zwa u guda zwi a saukanywa na phurogoremu ya u ita uri mishumo i langwe nga zwiimiswa hu tshi katelwa na thikhedzo i no ṱoḓiwa
Ṅwaha wo fhelaho vhukati ha Chiefs na Pirates fhaḽa Ellis Park , ho vha na tshiwo tshi fanaho he vhaṱaleli vha swika ho sala mithethe ya furaru phanḓa ha musi mutambo u tshi thoma . 
Vha konesa zwa u vhambedza vhuṱanzi vhu re khagala na sisiṱeme ya u dzhia tsheo na kha mveledziso ya khaphasithi zwa u shumisa vhuṱanzi . 
Mvelelo dzo wanalaho nga kha maitele a u bveledza ho nangwaho dzi tea u vha dzo fanela nahone dzi tshi elana na zwine sekithara yo bulwaho ya ṱoḓa u zwi swikelela . 
U ita makumedzwa kha muṱangano ndi tshenzhelo i konḓaho , nga maanḓa arali zwi tshi ṱoḓa mukumedzi uri a shumise zwishumiswa zwi ngaho phurodzhekitha kana khudzaipfi .
3.63 Vha zwiimiswa zwa SAPRA na SAPC kha zwe vha ḓisa vha sumbedza uri nga ha vhuhone ha maitele a kwamaho maanḓa a sa ṱalutshedzei ( vhuloi ) , kha zwitshavha zwa Afrika .
Mulayotibe u khwinisedza Mulayo wa Savei ya Mavu , wa 1997 ( Mulayo 8 wa 1997 ) .
Ezwi nga u angaredza zwi ṋetshedzwa lwa phuraivethe na uri zwo ralo zwa wela nga nnḓa ha zwine zwa katelwa nga ḽiṅwalo iḽi . 
Khethekanyo 2 : Vhuraḓo ha Komiti dza Wadi na Kuvhumbelwe
Thaidzo i kwama uri naa uyo muhumbulo u nga kona u vhonala naa kana u nga vha na tsumbo i fareaho kha nyimele ya musi zwo bulwa , zwine zwa khwaṱhisedza uyo muhumbulo .
Ho iswa tshenzhemo na kha ndinganyiso yo teaho ya vhudziki na tshanduko . 
I katela nḓila khulwane dza asisimennde dza u pima khwaḽithi kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa saikili ya thandela .
Vhukoni ha u pulana mushumo wa iwe muṋe na , kha dziṅwe nyimele , na zwa khethekanyo . 
16 . U bviswa ha tshiteṅwa tsha 26 .
Nga kha maitele a thekhinikhala vhashumisani vha sedzulusa na u khunyeledza nyendedzi sa zwe dza anḓadzwa kha Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe . 
B Vho amba nae uri a songo tsha dzima vhathu zwithu .
Tshumeloṱhanganelwa
Vha khwaṱhisedze ndangulo ya sisiṱeme ya ndaulo khulwane . 
Tshiimiswa tsho no sika mishumo i fhiraho 2 500 , vhunga vhulimi ha miroho vhu tshi ṱoḓa vhashumi vhanzhi .
Kha tshifhinga tsha nga murahu ha izwo tshine khatsho ho vha hu na mbekanyamushumo dza u ṱanganya , ho vha hu tshi humbulelwa uri vhuṱudzeṱudze kha tshivhumbeo a vhu athu shanduka . 
Zwifanyiso zwa u ita mutevhe .
Naa zwisumbi zwa kushumele zwi dzhiela nṱha zwavhavhuḓi mvelelo dza vhutoḓisi ha phindulo dza mbeu ?
Ndovhololo , u linga na u ṋea muvhigo zwi tea u itwa tshifhinga tshoṱhe ( tshifhinga tsho avhelwaho tshi a zwi tendela ) .
Luṱa lwa tsenguluso lu amba nga ha nyimele ine ya vha hone . 
Hu na vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha uri vhulwadze ha muhumbulo vhu khou engedzea . 
Khoso ya Dzhinerikhi yo ita uri mafhungo o ḓoweleaho a wanalee kha vhone nga ha zwikimu zwa sabusidi dza dzinnḓu zwa Muvhuso zwo fhambanaho . 
Tholokanyonḓivho ya kupfesesele : ( 25 ) 10 Luambo kha nyimele ( 15 )
( 7 ) Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u nga si itelwe vouthu kha Buthano ḽa Lushaka maḓuvha a 30 a-
U ṋekedza muhanga wa kushumelele wa dzangano u dzhielwaho nṱha lwa mulayo
MBEKANYELE YA U PFUKISELA
Mbekanyamushumo yashu ya thikhedzo ya vhulimi , Fetsa Tlala ( Fhedza Nḓala ) , i khou bveledza vhavhambadzelannḓa vhaswa .
U shumisa pulane dza nḓisedzo ya tshumelo
Mbekanyamushumo ya u shumisa i ṋetshedza kufarele kwa tshilinganyo tsha ndavhelelo fhedzi ri nga dovha ra shumana na ndavhelelo nga u ṅwala mbekanyamushumo ya riṋe vhaṋe u itela vhone . 
Nḓila dza u tshimbidza zwa mbambadzo na dzone dzo fhambana vhukuma .
2.1 . Khabinethe i tendelana na u bveledziswa ha mbekanyamaitele ya Tshumelo ya Mveledziso ya Nyendavhutshilo ya Lushaka , u sikwa ha maitele na matshimbidzele a zwa u davhidzana kha zwipiḓa zwoṱhe zwa muvhuso .
Ndivho ndi ya u vhona uri hu na tshumiso i bveledzaho ya nḓowedzo dza mbalelano maelana na muhanga wa u vhiga , u lugisa zwitatamennde zwa masheleni o pfumbiswaho zwi sumbedzaho vhuimo ha masheleni ha Vundu na u lugisela tshanduko ya vhuvhusi ha masheleni . 
U fhambanya vhukati ha maipfi ane a anzela u kanganyisa : homonimi , homogirafu , pfanywa , tsumbo , aḽushini/ iḽushini
Malugana na zwivhangi zwa nyito dzavho , Ndi fanela u sumbedzisa dziṅwe mbilaelo . 
Nganetshelo , tsumbo : zwiṱori , zwiṱori zwa iwe muṋe
3.8 U ita nyambedzano na u khunyeledza thendelano dza u pfukisa zwishumiswa na u kovhekana mbuelo
Khothe i nga kha ḓi , phanḓa ha musi i tshi bvela phanḓa na u pfa vhuṱanzi , ṱoḓa uri masia oṱhe a bule nga u pfufhifhadza zwithu zwa mbuno kana mbudziso dza mulayo dzine dza khou hanedziwa na u nga rekhoda zwiteṅwa sa zwine zwa buliswa zwone . 
Odithi dza tsireledzo mafhandeni a vhuendi na renngeni dzi khou itiwa dzi dza u ṱola mafhungo a no nga mavhone , mpimo wa vhutshinyi na u swikea u itela uri kuthusele kwo teaho ku vanganywe na phurogireme dza maanḓalanga o teaho dza u khwinisa na u londola fhethu afha . 
3.1.4 Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
Kha vha founele 10 111 huṅwe na huṅwe hune vha vha hone Afrika Tshipembe .
Ndi na tshilede ṱhukhu .
U ḓivha na u amba nga ha mulaedza na u shumisea ha zwiteṅwa zwa u vhona zwa khungedzelo khathihi na vhushaka vhukati ha zwiteṅwa zwi vhonalaho na zwo tou ṅwalwaho .
Vha khomboni ya u tambudziwa , sa izwi vha si na vhaimeli na thendelano ya u vha tsireledza kha u sa farwa zwavhuḓi . 
Khwaṱhisedzo , Tshayedzo , Khonadzeo , Zwishushedzi - tshishumiswa tsha u saukanya vhupo ha nnḓa na ha nga ngomu
Tshumelo ya mbadelo a si yavhuḓi , nahone izwi zwo vhangwa nga vhuimo ha vhushai vhu re nṱhesa na nga vhuimo ha fhasisa ha u swikelela zwithu nga tshitshavha . 
Sa tsumbo , arali ramilayo a tshi anzela u shumana na zwa mindende na magavhelo , vha nga shumisa mafhungo a re kha bugwana u ḓivha uri vha nga humbela hani zwiitisi zwo tou ṅwalwaho , vha nga vhila / kombetshedza hani uri mihumbulo ya vhathu i dzhielwe nzhele phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo na zwiṅwe .
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhagudiswa i ṋewa mugudiswa wa shango ḽa nnḓa a teaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo i itwaho yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe .
Khumbelo ya u ita thengiselo dza dzi khemikhaḽa kha mashangoḓavha
Ngudo dzo themendela u phaḓaladza nga u eḓana ha Dzisenthara na u vhekanya nga zwigwadatopolwa ha fhethu ha tshumelo hu re hone ha mihasho ya ndeme u itela u engedza tshivhalo tsha vhathu vhane vha nga swikelela tshumelo , u fhungudza vhukule na mbadelo dza u tshimbila , na u fhungudza ṱhoḓea dziṅwe dza vhubindudzi ha themamveledziso ya u ḓadzisa .
Vhasedzulusi vha nga Ngomu vho vha na vhuḓifhinduleli ha u rumela muvhigo wa maitele a u tevhedza zwitandadi zwa nyendedzi dza phanḓa ha u makwa dza vundu khathihi na muvhigo wa Musedzulusi wa nga Ngomu . 
[ Mukano wa Vundu la Gauteng wo khwiniswa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009 . ]
Shedulu ya laisentsi ya khombekhombe Vhuponi ha Ndangulo ya Madi ho fhambananaho .
Hezwi zwi katela na tshiimo tsha nḓivho ya u vhala na u ṅwala , u ṅwaliswa ha vhagudiswa zwikoloni na dziyunivesithi kana magudedzi .
Ndi mbekanyamushumo dzifhio dzine na nga wana khadzo mafhungomatsivhudzi ane a nga ni thusa ?
U ḓadzisa kha zwenezwo , u tsikeledza nga muvhuso hune ho vhanga u gonya ha nyimele ya nyofho , ho thivhela vhathu u amba mihumbulo yavho zwi khagala . 
Zwi vhonalaho vhukuma ndi nyengedzeo khulwane ya tshivhalo tsha mimasipala na zwiimiswa zwa masipala zwina odithi yavhuḓi ubva kha 30 ya 2012 / 13 uya kha 58 ya 2013 / 14 , na sumbe ya 2007 / 08 i sumbedzaho vhuvhusi havhuḓi na ndango yavhuḓi ya masheleni .
Hu badelwa u bva kha mbekanyamushumo yo nwaliswaho ya khombo , ho sedzwa phurothokholo 100% ya mutengo wa Tshikimu
Hedzi fomo dzi wanala kha senthara iṅwe na iṅwe ya ndingo na kha eNatis .
U SHUMISWA HA TSHUMELO DZA VHUDAVHIDZANI 
Ṱhalutshedzo
Zwihulwane kha mivhuso ya zwa nḓowetshumo dzi pfumisaho , tshitshavha tsho pfumesaho u fhirisa na u thoma . 
Maitele a u vhala o itwa nga maga a u rangela u vhala , u vhala na a nga murahu ha u vhala .
Khethekanyo dzo fhambanaho dza vhashumisi vha muḓagasi , sa zwe dza sumbedziswa afha fhasi , dzi ḓo badeliswa mbadelo dzo teaho , sa zwe dza themendelwa nga khoro kha mugaganyagwama wa ṅwaha nga ṅwaha . 
Ṱhahelelo ya vhuṅwe vhukoni kha vhashumi vha zwino ndi khaedu kha nḓisedzo na ndeme ya tshumelo dza mutakalo . 
Ḽaisentsi kana thendelo zwi ḓo vhea milayo ine u bviswa ha tea u i tevhela . 
Ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede i kolodwaho kha akhaunthu yavho inga ṱanganedzwa , vha nga wana miṅwedzi isa fhiri miraru uya nga zwiitisi zwa khumbelo .
Thagethe ya 10 yo livhiswa kha u ita hafu nga 2015 tshivhalo tsha vhathu vhane vha sa swikelele thikhedzo ya maḓi a unwa o tsireledzeaho .
U ita nyambedzano nga ha tshibveledzwa tsho vhalwaho
Mulayotibe u sedza kha u khwaṱhisa vhukoni ha Vhulanguli ha U Kolodisa ha Lushaka ( NCR ) kha u tandulula thaidzo dziṅwe dze dza vha dzi hone nga maanḓa kha maitele a khothe na u khwaṱhisedza u kombetshedza u shumisiwa ha mbetshelwa dza Mulayo wa U Kolodisa wa Lushaka wa vhu 34 wa 2005 .
Vhadzheneleli , nga thungo , vha lavhelelwa uri na vhone vha londote akhaundu dza zwa vhutsireledzi u itela vharengi vhavho . 
Tswikelelo yashu ya gemo ḽa nyaluwo ya 5% nga 2015 i khou thengathenga , nga ṅwambo wa u ongolowa ha nyaluwo ya ḽifhasi na zwithithisi zwapo kha fulufulu , zwikili , vhuendi na zwiṅwe zwishumiswa vhukati ha zwiṅwe .
Tongaat-Hulett ḽo vha ḽi ḽone bindu ḽi re phanda ḽa dzingu kha u saina thendelano dza thendelo na yunioni dzi khou bvelelaho . 
Kha nḓila yoṱhe heyi , ri ḓo ima ri sa dzhii sia na u sedza masia oṱhe a thaidzo , u themendela nyito ya ndulamiso ya khwine na hone zwo tea . 
Ri ḓo lwa nga nungo dzoṱhe uri Data yavho i sa ṋekedzwe vhathu vha vhuraru nga nnḓa ha musi 
U ita vhuṱumani ha muhumbulo
Ri nga si sokou posa vhathu zwiṱaraṱani na ra fhedza ra vha furalela . 
Kha sisiṱeme ya ndimo ya u sa rembulusa mavu , ḽaimi i shumiswa fhasi nahone a i ṱanganyiswi na mavu . 
Hezwi zwi ṱoḓa tshumisano ya sekhithara ya phuraivethe na ya muvhuso u lambedza na u fhaṱa themamveledziso . 
Shango ḽo vha ḽo naka ḽi ḽidaladala .
U vhala ho lugiselwaho / nyambedzano
Ri tea u ita uri hu vhe na tshumisano vhukati ha uno muhasho na miṅwe mihasho ya mishumo i fanaho khathihi na vhoṱhe vha shelaho mulenzhe . 
Vha songo shumisa zwibveledzwa zwa uḽu na mithenga ( kha vha shumise zwibveledzwa zwa ' synthetic ' ) .
Muphuresidennde na Muraḓo ufhio na ufhio wa Khabinethe a nga ḓi dzhenelela na u amba kha miṱangano ya Buthano ḽa Lushaka , fhedzi , a nga si vouthe kha iyo miṱangano .
Ndaela ya thandela ho vha u vhona uri tshumelo dza IT dzo pfukiselwa murahu kha Muhasho . 
U oma mulomo , ḓora , u dzulela u ṱambuluwa , u ṱambuluwa vhusiku , u sa vhona zwavhuḓi , lukanda lwo omaho lu ṱhoṱhonaho , tshineto , u fhungudzea ha tshileme na u tamesa zwiḽiwa .
1.10.2. Muphuresidennde Vho Zuma vho shela mulenzhe kha Komiti ya Vhuimo ha Nṱha , ye ya amba na u sedzulusa vhuḓidini ha u wana thandululo dza tshifhinga tshilapfu kha khakhathi dzire Libya .
Sa tsumbo , mubebi o itwaho tsumbo ngae ngei murahu u tea u ita dzimbalombalo musi a tshi sedzulusa vhagudiswa vhaṋa : 
Zwithithisi zwihulwane kha u swikelela ṱhoḓea dza tsireledzo ya matshilisano ngauralo ndi poḽotiki na ndaulo , hu si zwa masheleni . 
Mutshimbili wa ḓuvha na ḓuvha wa zwifuwo vhukati ha madanga azwo na fhethu ha pfulo zwi phaḓaladza mbeu . 
12 . Ra ṱanganyisa mbalo nnzhinnzhi hu swika hune ra wana
Kha hezwi , ndondolo yo teaho ndi ya ndeme kha ndango ino khou endelela ya vhubveledzi ha phosho na tshikalo tsha u vhaisala ha mutholiwa , zwi tshi sumba ṱhoḓea dza maitele o ḓalaho mafulufulu , o dzudzanaho na ndondolo i langeaho . 
Mbuedzedzo ya zwa vhulimi na ndeme ya mudzedze wa zwibveledzwa zwa vhulimi . 3 .
1.30 Phimo ya u shuma zwavhuḓi kha u lafhiwa ha vhalwadze vhaswa vha lufhiha ( TB ) yo vha 84.2% u fhira tshikalo tshe tsha vha tsho vheiwa tsha kotara ya vhuraru tsha 84% .
Tshifhinga : Awara dza 2 na minetse ya 15
Mbudziso dza nyambedzano :
( b ) u ita milayo na ndaela malugana na mafhungo adzo , hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe , vhuḓḓifhinduleli , u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi .
Mulayo wa vhu 3 wa 1994
Hu na maitele a tevhelelwaho ane a vha hone kha zwa u renga zwa zwifuwo u bva nnḓa .
Netiweke na Tshumelo dza Vhutsireledzi ha Sisiṱeme ya Kushumele . 
Ngaha u ita khumbelo ya tshibogisi tshiswa
Mvelelo dza Khetho dza Komiti ya Wadi
5.2 . Thero ya Afrika Tshipembe musi ḽi tshi kha ḓi vha mudzulatshidulo ndi " U ṱanganya Mavhuthu a Afrika , Asia , Australasia na vha Middle East nga kha u Engedza Tshumisano u itela Mulalo , Vhudziki na Mveledziso ya Tshoṱhe " .
Hune ha vha na nyimele dza tshipentshela dzi fanaho na u dzhielwa huhulwane , muvhuso u na mushumo u fanaho wa u thusa vhaṋe vha mavu a phuraivethe kha u tsireledza mavu avho .
1.4 Khabinethe i fhululedza zwikolo zwoṱhe na vhadededzi vho ṋangiwaho kha Pfufho dza Vhagudisi dza Lushaka dza 2013 : Via Afrika People's Choice Awards dzine dza do farwa nga dzi 6 Ṱhafamuhwe 2014 ngei Sentharani ya Khuvhangano ya Birchwood ngei Gauteng .
Lu ṅ walo luna zwidodombedzwa zwa zwo gudwaho kha vhugidisi kana wekhishopho .
I ṋetshedza pfanelo , mbofholowo , maanḓa na tsireledzo ya vhathu vhoṱhe shangoni .
U pfesesa uri zwo ṅwaliwaho zwi bvisela khagala mulaedza ( tsumbo : ipfi ḽi a kona u imela / ṱalusa dzina ḽa muthu )
Mushumo uyu u ḓo dovha hafhu u thusa tshiimiswa kha u bvisa u ḓitikesa tshoṱhe kha vhukoni huṱuku na kha vhashumi vho swikelaho zwa thekenikhaḽa . 
Hezwi zwo itea kha zwiimiswa zwivhili , hune ha vha sedzharini dza madokotela hoṱhe . 
Naho nga u angaredza hu tshi pfiwa uri khomphiyutha dzo vusuludzwaho kanzhi dzi na thaidzo khulwane u fhira thengo yadzo , hu ḓi vha na nganetshelo dza u bvelela . 
U ombedzela zwa zwino kha ṱhogomelo ya mutakalo wa mutheo a zwo ngo lingana u tandulula khaedu dzo anganyelwaho dza zwamutakalo . 
U itela u kona u vha hone zwivhidzoni wa CBP , miraḓo ya tshitshavha i nga fhedza yo ḓurelwa siani ḽa vhuendedzi .
Fhedziha , naho nyaluwo ya ikonomi i tshi khou ongolowa ḽifhasini ḽoṱhe , nyaluwo ya ikonomi i khou lavhelelwa u aluwa nga zwiṱuku u ya kha 3% kha miṅwaha miraru iḓaho , ngauri vhuleme ha muḓagasi - vhune ndi tshikhakhisi tshihulwane - vhu khou lavhelelwa u fhungudzea .
Kha vha ntendele ndi kovhelane navho dziṅwe dza pulane dzavho , dzi sumbedzaho u engedzea ha fulufhelo kha mbonalo ya bindu , naho nyimele dzi tshi khou konḓa . 
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri ndalukano dzoṱhe dzi ḓo thoma dza sedzuluswa . 
Tshaka dza mbekanyamushumo dza khakhululo a dzi tsha sedza kha zwi re ngomu , u guda wo ḓiimisela na vhuṱumani . 
Nyito nnzhi dza lushaka ulu dzi tea u itwa musi vhagudi vha tshi bvela phanḓa u bva kha Gireidi ya 4 u swika kha ya 6 .
4.1 Muhadzimi u tenda tshoṱhe uri Muhadzimisi ha nga ḓo kombetshedzwa u badela masheleni hu tshi tevhedzwa thendelano iyi arali -
Ḽaisentsi i nga dzhia miṅwedzi ya rathi uya kha ya 12 .
Hu ḓo khwiniswa tshikhala tsha vhaiti vha ndingo dza saintsi na vhasedzulusi vha vhutshinyi , hu tshi katelwa u thivhela vhutshinyi vhu itwaho kha vhana na vhafumakadzi .
Vhashumi vhane vha itwa ndingo vha wanala vhe phosethivi vha a tikedzwa nga kha Mbekanyamushumo ya Mutakalo na Ndondolo ya Vhashumi . 
Muvhuso u khou sedza u thoma tshikwama tsha u tikedza bindu tshipikwa hu u engedza mishumo . 
Kha vha wane zwinzhi ngaha u vhiga
Phalamennde i dovha hafhu ya vha na mushumo wa u ṱuṱuwedza mikhwa ya tshirunzi tsha vhathu , ndinganyelo , u sa ṱalula nga murafho , u sa ṱalula nga mbeu , vhuhulu ha Ndayotewa na pfanelo ya vhathu vhoṱhe vhahulwane ya u khetha na u nga khethiwa kha ofisi ya nnyi na nnyi kha sisiṱeme ya muvhuso wa mahoro manzhi .
U ḓadzisa kha makumedzwa ayo ane a vha kha vhupo ha masipala muhulwane , davhi ḽi khou tevhedza pulane dza u enda nga nḓila yo fhelelaho kha vhupo uho ha tshiṱiriki . 
vha tshi kha vhugudela mushumo kana vha mushumi wa bulasini ane a kha ḓi tou guda
( 6 ) Phanḓa ha musi vharumiwa vha tshoṱhe vha tshi shuma mishumo yavho kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , vha fanela u ana kana u ḓiana nga u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedza Mulayotewa , hu tshi tevhedzwa Muengedzo wa 2 .
Ḽiṅwalo ḽa Mbadelo nyangaredzi ndi ḽa tshifhinganyana . 
Hedzi pulane dzi ḓo ṱoḓa sekithara dzoṱhe dzine dzi katela muvhuso , tshitshavha tsha vhadzulapo , mabindu na vhashumi uri vha finye vho khwaṱha na uri vha shumisane u itela uri roṱhe ri vhone uri ri khou dzhia Afrika Tshipembe ra ḽi vhea kha mveledziso ya zwa matshilisano ya tshoṱhe na nyaluwo ya nḓila ya ikonomi .
U khwiniswa ha tshumisano vhukati ha muhasho washu na Muhasho wa Tshumelo dza zwa Matshilisano na Phungudzavhushai zwi khou tevhelelwa u itela u lwa na khaedu ya u bveledza Tshiṱirathedzhi tsha Pfuma dza Matshilisano . 
Tshitshavha tshi tea u dzhenelela kha maitele a mugaganyagwama , sa zwine vha ita kha IDP .
Luambo lwo tea nyimele ine ya khou sumbedzwa
U alusa vhuvhusi havhuḓi kha zwiimiswa zwa sekhithara ya maḓi na uri zwo ralo u khwaṱhisedza u fhambana ha u ita mbekanyamaitele , vhufaramukovhe , na mishumo ya vhulanguli . 
U ḓiṅwalisa ho fhelelaho hu ḓo ḓitika nga thendelano yo swikelelwaho kha mutengo wa u thoma . 
Malugana na tshanduko mavunduni , kunwele ku re na mulingo ku nṱha kha vhanna kha ḽa Mpumalanga u fhira vhafumakadzi kha ḽeneḽo vundu . 
Zwikili zwa u vhala zwo teaho zwi a sumbedzwa vhagudi
Komiti dza Wadi dzo itelwa u vha nḓila dza tshiimiswa dza vhudavhidzani vhukati ha u davhidzana ha zwitshavha na mimasipala .
Farani muthu muṅwe na muṅwe nga u linganana na u fana .
Luambo lwa Vhuvhili lu katela luambo hu si luambo lwa u funza , kana luambo lune lwa dzhiwa sa Luambo lwa u thoma kha ndalukanyo heyi . 
U ya nga vhuṱanzi , hezwi zwo vha zwo tendelwa na u dovha zwa itwa nga fhasi ha nḓivho ya Mukhomishinari wa Mapholisa . 
Madzingu a gidima sa tshiimiswa fhedzi a ṱaṱisana na maṅwe . 
Muano wa Batho Pele u malugana na pheliso ya kushumele ku sa vhei vhathu phanḓa .
Ṅwalani khephusheni ya tshifanyiso .
Musi MC yo no wanala , ndi vhuḓifhinduleli ha vhashumisi vhoṱhe vha madi u langula masianḓaitwa a u shumisa havho madi nga u tevhedza thendelo dza nyimele ya mashumisele a madi uri hu kone u bveledzwa ṱhoḓea dza dzi MC ;
R50 ya u ridzeva dzina .
Zwo ralo , ndayo na kuhumbulele kwa Europe ( Eurocentric ) kwo mbo khwaṱhisa u dzhia maitele na lutendo lwa Afrika ( vharema ) sa zwiito zwa vhugevhenga .
Izwi zwi ḓo shela mulenzhe lu vhonalaho kha u fhungudza thaidzo dza Afurika musi ho sedzwa malaṱwa a khombo .
Zwo ḓi ralo , lutamo lwa u fhelisa mikhukhu ine ya nga vha hone na lwone ndi tshivhangi tshihulwane tsha ṱhoḓea ya dzinnḓu . 
Miṱangano ya komiti ya wadi yo vulelwa zwigwada zwi re na dzangalelo kha tshiimo tsha u lavhelesa . 
Naho zwo ralo , thaidzo ndi , ya uri vhana sa vhalanda vha mulayo a zwi itei uri vha vhe vhavhilaeli nga ṅwambo wa vhuimo havho sa vhana . 
U ṱhaselwa uho ha London hu khou bvelela vhukati ha vhege mbili ha iṅwe ya Manchester , he vhunzhi ha vhadzulapo , nga maanḓa vhaswa na vhana vha lozwa matshilo avho .
-- zwi ḓiswaho nga u nanga na u siedza kha ṱhalutshedzo
A vha koni u tholwa sa ḽiriseve arali :
Shumisani maipfi aya uri a ni thuse . mme khotsi khaladzitshisadzi makhulutshinna mukomanatshinna
Dzingu ḽa Yuropa ndi ḽiṅwe ḽa vhafarakani vha vhuvhambadzi vhahulwane vha Afrika Tshipembe na uri u sa vha na vhuṱanzi hu re hone hu ḓo vha na masiandaitwa mahulwane a shango na vundu . 
Nyimele heyi i dovha ya shelamulenzhe kha vhushayi kana u sa vha na nḓisedzo ya tshumelo zwa ḓisa u sa fushea vhukati ha vhadzulapo vhapo . 
Mutshutshisi a nga ita tshithihi tsha zwithu zwiraru :
U shumiswa na u kombetshedza kha tshiimiswa ha Sisiṱeme ya Tshitandadi tsha Ndangulo ya Nḓisedzo ya Themamveledziso na Sisiṱeme ya Tshitandadi tsha U renga kha Vhufhaṱi . 
Fhedzi ndi kha vhuthihi ha phambano iyi hune ra wana hone nungo dzashu . 
Maḓi a re na pH i re fhasi kanzhi a hwala tshivhalo tsha nṱha tsha ayene dza ferosi dzo ṋokaho , ngeno nga fhasi ha tshiimo tsha alkali ayene idzi dzi a dzika nnḓa ha tshiluḓi . 
Khethekanyo ndi muvhala mudala , wa ṱaḓa na mutswuku .
Ḽogo dza Muhasho wa Vhutsila na Mvelele dzi na nzivhanyedziselo nahone dzi nga si shumiswe kha masiaṱari a webe , eḽekiṱhironiki , kana khanḓiso dzo tou ṅwalwaho hu sina hu sina thendelo ya bviswaho nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele . 
Khumbelo ya u sa badela muthelo
Hezwi zwo swikisa kha vhushumisani ha dzitshakatshaka he ha vha hu songo humbulelwa ha u ṱoḓisisa vhubvo ha u tou thoma ha gravitational waves dzine dza bveledzwa nga ṋaledzi mbili dza nyuṱhuroni dzi tshi kuḓana .
Zwa khwine ndi uri kha vhege mbili dza u thoma dza themo dzi shumiswe kha u linga ha muteo ha vhagudi .
U ita tsedzuluso ya maswikiswa u itela u tumbula mashumele a nḓisedzo ya tshumelo na u thoma zwa ngudo dzi konadzeaho . 
( b ) fanela u bvisa muthu ofisini musi ho tendelwa ḽikumedzwa kha Buthano ḽi huwelelaho uri muthu a bviswe .
PMS Sisiṱeme ya Ndangulo ya Kushumele
Tshivhalo tsho salaho tsho livhanywa na nzwalelo dzo badelwaho sa mbadelo dzo salelaho kha muṋnetshedzi wa tshumelo , ndozwo na u tambudzwa ha zwiendedzi . 
Zwithivheli zwi shuma nga u ongolowa nahone zwi dzhia tshifhinga u shuma .
137. U fhiriswa ha mishumo
U ita zwithu nga vhuronwane na u fhaṱa fulufhelo
Mavu o fhambanaho - mivhala na mahwasele
Khwiniso iyi kha mvelelo dza odithi ya dzimasipala yo vha hone nga murahu ha Mbekanyamushumo ya u Humela khazwa Mutheo , Operation Clean Audit , vhurangaphanḓa vhu konaho u dzhia tsheo , khwinifhadzo ya ndangulo ya masheleni na mashumele na u kona u vhulunga dzirekhodo .
1.1. Khabinethe i ṱanganedza Mulaedza wa Lushaka nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , tshe tsha ṋea MaAfrika Tshipembe tshifhinga tsha u pfa Mbekanyamushumo ya Kushumele kwa muvhuso .
Ndi mini zwine nda nga ita zwine zwa nga nthusa u thetshelesa nda pfesesa ?
Khamphani i kona u shuma i yoṱhe u fhirisa muhasho wa masipala ngeno i khou shuma nga fhasi ha ndango yo fhelelaho na vhulavhelesi ha khoro .
Sisiteme i shumiswa nga vhaofisiri khathihi na vhashelamulenzhe , mashaka a vhafariwa khathihi na avho vha dzulelaho u shumisa webu . 
Muhaelo wo ṱun ḓwaho u itela ndingo a wongo tendelwa u rengiswa .
Kha nzulele yo fulufhelo ḽo fhelelaho hune ndambedzo i sa vhe na masiandaitwa , zwi khagala uri ndi yone thandululo . 
Mihumbulo ya dzitshaka i khou kuvhanganywa kha fhungo iḽi uri ndi ayo mashango fhedzi e a kona u langa u fhira u lwa na mupfuluwo e a vhuelwa nga mbuelo khulwane nga maanḓa u bva kha maitele a mupfuluwo wa dzitshaka . 
U ṅwala mafhungo hutshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz .
Ndeme ya u vhuimo ha akhiredithesheni nga tshiimiswa tsha phurofesheni ngauralo ndi ya vhuṱhogwa nga maanḓa . 
Ḽifhasi ḽa thekinoḽodzhi , mitshini , themamveledziso na madzangano zwine ra zwi thithisa ṋamusi ndi mvelelo tshoṱhe dza mvutshelano iyi . 
Ndingo ya sambulu dza mbeu dza tshiofisi
Nḓila ya Nyaluwo Ntswa i ṋetshedza zwiṱirathedzhi zwa u sika mishumo , nahone zwo ralo , muhasho u ḓo shela mulenzhe nga u khwaṱhisedza uri zwiṱirathedzhi na mbekanyamushumo dza u sika mishumo dzi a bveledzwa ho lavheleseswa vhupo ha mahayani . 
Sa zwe mueletshedzi wa muhwelelwa a swikisisa zwone zwavhuḓi , a huna ḽivhaka ḽa mulayo ḽine ḽa nga sikwa nga u ṋewa ha mbuelo dzi sa gumi . 
Ahuna mabammbiri a shumiswaho kha u fha mushumi wa uri u shuma mini zwavhuḓivhuḓi nahone , zwenezwo , a vha na tshine vha farelela khatsho . 
Vha elelwe uri mukhantseḽara wa wadi u tea u linganyisa ndavhelelo dza wadi yawe na dza ḽihoro ḽavho ḽa zwa polotiki .
Mahalwa ha gonyi zwihulwane nga nḓila ine mitengo ya zwiḽiwa ya gonya ngaho . 
Zwiṱori zwipfufhi na zwiṱori zwa ene muṋe Vhurendi
Sa tshumelo kha dzikhasiṱama dzavho , bisimusi i diliva thundu u ya Bloemfontein . 
Mafhungo a khaṱhululo a si tshipiḓa tsha sisiṱeme ya khothe ya sialala .
ndi yone i yoṱhe i na ḽaisentsi .
U thetshelesa mafhungo a re kha zwibveledzwa zwo fhambanaho zwa oraḽa : mivhigo na u nweledza mihumbulo mihulwane
Ri ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe u shumisa minete dza 67 dza tshifhinga tshavho u dzhenelela kha tshumelo dzi si na vhutshivha ngauri roṱhe nga kha tshumisano ri nga shandukisa ḽifhasi .
Mundende uyu ndi thusedzo ya khephithala ya vhuṱhogwa u bva kha muvhuso wa lushaka u itela mveledziso ya vhudzulo ha vhathu na uri i nga shumiswa fhedzi kha zounu dza nzudzanyo nga huswa dzo tendelwaho . 
Mbadelo dza fhethu hune ha vha na tshumelo dzi tea u vha nṱha vhukuma , arali hezwi zwidodombedzwa zwi ngoho . 
Hezwi zwo katela mathomo a mulayo muswa wa vhuṱhogwa , u fana na Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Tshitshavha na Mulayo wa Tshumelo ya Tshitshavha . 
Mutevhe wa mbudziso dzi sa fhindulwi zwi tshi leluwa u ya phanḓa na phanḓa . 
U ṋea muhumbulo wawe nga ha u shumisa ndovhololo ya mibvumo , mafanyisi na onomatopia
Khoudu i ta milayo ya vhuḓifari ya phurofesheni ine vhadededzi vha tea u i tevhela . 
Khumbelo ya ṱhanziela ya u reila ya tshifhinganyana
Zwo vha khuliso khulwane ya u vha ṋemuḓi wa Samithi ya Vhuṱanu ya BRICS nga dzi 27 Ṱhafamuhwe 2013 ngei Durban , ine yo dzhenelelwa nga vharangaphanḓa vha Afurika vha tshi khou ambedzana ngaha thikhedzano i bveledzaho na BRICS .
TSHIBUGWANA TSHA U ṰUṰUWEDZA U SWIKELELA MAFHUNGO ( PAIA )
( 1 ) Khothe Khulwane ya Khaṱhululo yo vhumbwa nga Muhaṱuli Muhulwane , Muthusa Muhaṱuli Muhulwane khathihi na tshivhalo tsha vhahaṱuli vha zwa dzikhaṱhululo tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde .
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha
U ṱola na u linga mimoḓoro kha zwiṱitshi zwa u linga sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khoudu ya u shumisa ya SABS047 " U lingwa ha mimoḓoro malugana na u lugela u tshimbila badani " .
Hoyu muvhigo u tou sedza fhedzi kha tsumbo dzi tevhelaho dze khadzo ha vhonala ho vha na u litshedza mushumo : 
( d ) tshifhinga tsho lavhelelwaho uri mmbi i nga shumiswa ngatsho .
Musi vhukoni ha zwitshavha zwi songo tou bvelela zwihulwane zwi si zwinzhi na vhukoni ha thekhinoḽodzhi ya nṱha a zwi vhu wani , khwaṱhisedzo i kha ḓi vha kha magumo a thekhinoḽodzhi ya nṱha ya spekiṱhiramu tshi iledzwaho . 
Shumisani masala masumbi ni tshi langiwa nga vhukule ( tsini kana kule ) .
Maḓuvha anga ngei Qunu o vha a madakalo .
Fhungo ḽa tshifhinga na ndeme ya khiredithi zwi nga ṱoḓa khanedzano iṅwe . 
Ri dovha hafhu ra dovholola muhumbulo wa uri a hu na tshiitisi tshine tsha nga tikedza nga mbuno i pfalaho zwiito zwenezwo zwa vhutherorisi , nyito dzo raliho dzi shuma u lwa na zwiitisi zwine vhatshinyi vha khou lavhelela u wana thikhedzo khazwo . 
O salaho a ḓo ṋetshedzwa nga nḓila i tevhelaho : 
U Ṅwala na u Ṋekedza Zwivhumbeo zwa Luambo na Milayo
5.2 U fhaṱa tsivhudzo vhathuni
Zwi ḓiswaho nga u nanga na u siedza kha ṱhalutshedzo
U engedza kha maitele aya , SCOPA i na milayo ya u khwaṱhisedza uri muhasho muṅwe na muṅwe u a vhidzwa luthihi fhedzi kha miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe . 
Nga thungo , dzi ita uri tshiṱaraṱa tshi sa tsireledzee nga u fhungudza zwikhala zwa mbono dzo dzikaho u bva kha zwifhaṱo zwi re nga murahu . 
Zwiṅwe hafhu , musi hu tshi bvelela ṱhoḓea ya u bvisa zwithu muvhusoni u ya kha phuraivethe na ṱhoḓea ntswa dza u lambedza thandela dza tshitshavha dzi tshi khou bvelela , bannga dza mashangoḓavha dzo rangwa phanḓa nga vhashelamulenzhe vha Afrika Tshipembe dzo engedza vhudzheneleli hadzo kha mushumo wa dzingu nga u ṱavhanya . 
Ndi zwifhio zwe a si zwi londe ? kale khali muṱuku
Sentsasi yo tea u vha na mafhungo nga tshiimo tsha zwa ikonomi ya vhathu vha vhupo ha havho .
Sisiṱeme ya pfunzo Afrika Tshipembe i ṱoḓa u khwiniswa tshifhinga tshoṱhe u ṱanḓavhudza u swikelelea ha zwikhala zwa ikonomi , na u fhungudza vhushai na u sa lingana . 
Muingameli u dzulela u sedza kha uri hu na fara vhushaka havhuḓi na vhashelamulenzhe vha ndeme vhapo . 
Ndingedzo dza Denver dza u ḓishandula siani ḽa , hu sa sedziwi fhedzi hu sedzesesa hawe kha zwa kale zwi vhonala zwi kha u sa takalela hawe zwiṱori zwine zwa si mu kwame . 
Hu na tshitatamennde tsha tshikolodo tsho salelaho tsho ṱalulwaho vhukati ha tshikolodo tshapo na tsha nnḓa zwi dodombedzaho lushaka lwa tshikolodo . 
Tshenzhelo yo teaho kha u pulana mugaganyagwama na ndaulo yavhuḓi kha tshiimiswa tshi ngaho Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso wa Lushaka . 
A hu na datumu ya u vala kha u ridzhisiṱara tshiimiswa tsha ECD nahone u ridzhisiṱara ndi mahala .
Vhuendelamashango ha dzitshakha vhu khou bvela phanḓa u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha lwisa tsha vhudipuḽomati ha ikonomi yashu , vhu tshi khou shela mulenzhe kha u sika mishumo na nyaluwo ya ikonomi .
Khomphonenthe iyi yo dzula zwavhuḓi vhukuma kha u vha na vhuṱanzi uri vhatshimbidzi vha vhuendedzi vhe vha vha vha sa londiwi vha maanḓafhadziwe uri vha kone u shela mulenzhe kha u dzudzanyululwa ha sisiṱeme ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Madzinginywa na mihumbulo yo ṱahiswaho zwi tea u ṅwalwa zwo vhambela na zwisumbi zwine zwa khou sumbedza mvelelo dze dza vha dzi songo lavhelelwa kha khoḽomo ya madzinginywa na mihumbulo ye ya ṱahiswa .
-- U anganyela nga ha vhukule vhu lavhelelwaho
Komiti dza Wadi dzi nga wana mafhungo u bva kha zwiko zwinzhi zwo fhambanaho .
Phatheni dzi elanaho na pfunzo dza vho khotsi na ṱhoho dza miṱa dzi a elana . 
I nga na hone i ḓo ita phambano khulwane kha ṱhanganyelo ya tshelede ine vha i vhulunga kha tshifhinga tshilapfu . 
A hu na muthu ane a nga laṱa thukuta dza khombo nga nḓila iṅwe na iṅwe nga nnḓa ha u bvisa thukuta kana u tendela thukuta dzi tshi bviswa nga dzangano ḽo itelwaho u ita zwenezwo . 
( d ) Muoditha Dzhenerala ;
Zwivhumbeo zwa luambo zwi tea u funzwa u fhaṱa zwibveledzwa musi ho lavheleswa vhuvha hazwo .
Tshumiso yavhuḓi ya iyi puḽane i ṱoḓa vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho ha muvhuso , mabindu , vhashumi na tshitshavha tshapo .
Komiti ya Tshoṱhe nga ha Masheleni ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu na Komiti ya Vhulavhelesi , u Ṱola na u Vhiga ya Buthano ḽa Lushaka i ramba vhakwameaho na madzangano a re na dzangalelo u swikisa makumedzwa o tou ṅwalwaho nga ha Makumedzwa a Muhanga wa Mukovho na Mbuelo ane a ḓo swikiswa ṱafulani khathihi na Mugaganyagwama 2014 / 2015 nga ḽa 26 Luhuhi 2014 .
Arali tshinyadzo ya matshilisano i ṱumanaho na kunwele kwonoko zwi tshi nga tandululwa nga nḓila ya khwine , zwine zwa ṱoḓea ndi " u ṱanḓavhudza mambule " u katela mavhengele a si a fomaḽa kha sia ḽa ndangulo . 
Hezwi zwi vhambedzwa nga huhulu na mushumo woṱhe . 
( 1 ) Kha vharumiwa vhayo , Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i fanela u khetha Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo .
Olani tshifanyiso ni ṅwale dzina ḽa uyu muthu .
Izwi zwo bviselwa u dzhia ḽidzinginywa ḽauri hu na khethekanyo yo xelaho . 
Madzina avho ha ḓivhei kha Khomishini . 
Phurofaiḽi dza khovhakhombo dza mimasipala yapo yo tiwaho dzi dovha dza ṋetshedzwa kha ndima iyi , zwine zwa khunyeledza nga mutevhe wa khovhakhombo dza ndemesa dza tshiṱiriki . 
U ṋetshedza themendelo yo tou ṅwalwaho nga tshanḓa kha muhweleli nga luambo lwawe lwa tshiofisi lwe a lwu ṋanga . 
Ri guda ḽitheretsha ri tshi tikedza , u ḓadzisa vhuṱanzi , u bvisela khagala na u dzumbulula zwine vhaṅwali vha tea uri vhudza zwone .
U bveledza pulane ya wadi zwi dzhia tshifhinga zwa dovha zwa ṱoḓa u pulana nga vhuronwane .
Awara dza u shuma dzi dzulela u buliwa nga vhashumi uri dzo lapfesa . 
Tshiliṅwa tshibveledzaole
U valiwa ha dzibada ho fhiraho ho vha hu sa tou pfesesea zwavhuḓi nahone ho vhangiwa vhukati ha masia mavhili . 
3.7 . Khabinethe yo tendela u anḓadziwa Mulayotibe wa Vhashumi vha Zwifhaṱo wa 2016 kha Gazethe ya Muvhuso u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi .
Muvhuso u woṱhe u nga si kone u tandulula khaedu dze shango ḽa livhana nadzo , fhedzi ri tshi shuma roṱhe , thandululo dzi a konadzea .
Zwiko : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 , Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 , Ndayotewa ; Nzuleletsedzwa .
THANDELA YA MVELEDZISO YA VHATSILA
Gumofulu ḽituku ḽa R161 438 nga muṱa kha zwa bayolodzhikhaḽa na mishonga yo khetheaho i elanaho na zwo
Maipfi a no nga zwinzhi kana zwiṅwe kana zwi si gathi kana zwinzhizwinzhi ri a shumisa na madzina a zwi sa vhalei .
( 4 ) Phambano iṅwe na iṅwe i yelanaho na maanḓa a ndaulo a vunḓu zwi tshi kwama mishumo ifhio na ifhio zwi fanela u fhiriselwa kha Khoro ya lushaka ya Vunḓu nga ḽikumedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 .
Ndaulo ya Mutevhethandu wa Thandela i shumisa zwishumiswa zwa u pulana zwi vhidzwaho u pfi " dzilogofureme " .
Kha vha ṋee maga a CBP na u ṱalusa ndivho ya ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Naho zwo ralo ri a tenda tshoṱhe uri khuḓano kha mafhungo aya i nga tou engedza fhedzi muombano wa ḽifhasi wo engedzeaho , une a hu na na muthihi a u ṱoḓaho . 
3.2 Zwivhuya zwa u ṱanganya mirando ya zwa mbeu na ndingano kha thandela dza mveledziso
Ndingedzo idzi dzo kundelwa u vha na masiandaitwa a vhonalaho kha nungo dza ndangulo ya phendelashango . 
Theo ya mulayo i bveledza maitele a kha mazhendedzi a phuraivethe na tshumelo dza u thola lwa tshifhinga nyana , hu u thivhela u tambudzwa ha vha ṱoḓaho mushumo .
Dzo ṱangana na nḓivho yapo ya nyimele , tsumbamafhungo idzi dzi ḓo tendela u thagethe ha khwine ha mbetshelwa ya tshumelo na mbekanyamushumo dza u fhungudza vhushai . 
Thendelano i katela pfunzo ya nnyi na nnyi , maano a mbekanyamaitele ya pfunzo , magudedzi na pfunzo ya nṱha ya Vhupfumbudzi na Pfunzo ya Mishumo ya Zwanḓa na ya Thekhinikhala ( TVET ) .
DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi u tea u wana mushonga muswa wo randelwaho musi ri saathu u ṋetshedza zwithu zwiswa .
Nga u ralo , a hu na mbuno ya uri ndi ngani muthu a tshi fanela u ofha u kavhiwa nga vhukwamani ha ḓuvha na ḓuvha na muthu ane a vha na HIV . 
Ḓaraṱa dza tsireledzo dzi khou tea u khwiniswa nahone zwishumiswa zwa khishini zwi khou ṱoḓa u lugiswa . 
Tshikoupu ndi tshi Konadzeaho na U langea : U tendelana , u ṱhogomela , na u khwinisa mikaṋo ya thandela . 
Hezwi zwi ḓo thusa kha u wana thusedzo dzo teaho u bva kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha senthara dza u valela vhafariwa vho lindelaho tsengo . 
6 . NGA HA GCIS
Ndivho dza Nzudzanyo ya Mashumele . . .
Kha ri n . wale Heyi ndi thuthuthu yawe / ya ene .
Kha vhupo uhu vhunzhi ha mishumo i iteaho fhethu ha nnyi na nnyi , huna mvelelo dzine vhukhwine ha vhupo ha ha nnyi na nnyi ha fhehu ha kwama vhunzani ah vhutshilo zwihulu . 
U khethekanya zwiitisi zwa mbilo dzo haniwaho na tshelede u ya nga mulambedzi . 
Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu
Zwi tshi tevhedza zwivhumbeo zwi fanaho zwa mbekanyamushumo dza sekhithara dza zwa mutakalo , mbekanyamushumo ṱhukhu Tshumelo dza Phuluso ya zwa Dzilafho na Shishi yo pfuluswa u itela uri i tou vha mbekanyamushumo nga yoṱhe nahone a i tsha tou vha mbekanyamushumo ṱhukhu i re nga ngomu ha ino mbekanyamushumo . 
Mukumedzo na murerisano wa u thoma wa ḓirafuthi ya makumedzwa ya thandela ngomu ha Foramu ya Vhuimela ha IDP
Nṱha ha figara dza muambo na zwifanyiso , hu nga ingwa hafhu zwiteṅwa zwi no nga sa puloto , vhabvumbedzwa , vhubvumbedzwi , muanetsheli , aironi ya ḓirama , fhethuvhupo na tshifhinga , u siwa muyani , nz .
Vhudziki ha sia ḽa vhashumi hu na ndeme kha nḓisedzo ya tshumelo dza zwa mutakalo dzi no ṱavhanya na u shuma . 
Saithi dzi re na vhuṱumani a dziho nga fhasi ha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , na Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a i na vhuḓifhinduleli ha zwi re ngomu ha Saithi ire na Vhuṱumani iṅwe na iṅwe hu tshi katelwa fhedzi hu songo katelwa vhuṱumani vhuṅwe na vhuṅwe kha Saithi ire Vhuṱumani , kana tshanduko iṅwe na iṅwe kana u khwinisa Saithi ire na Vhuṱumani . 
Ni nga kona u elekanya uri ndi vho nnyi ?
U swika zwino , muhasho u ḓo bvela phanḓa na u shumisa maga a u khwinisa khwaḽithi ya u funza na u guda , mbekanyamushumo dza thikhedzo dzi ṋetshedzwaho kha vhagudi vho phasaho , khwaḽithi ya u maka na dziṅwe mbekanyamushumo dza thikhedzo na mveledziso dza mudededzi . 
Khwaḽithi ya phoizeni i ṱalutshedzwa u ya nga dzipharamitha dzi tevhelaho : 
U rangela u vhala : U humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya tshirendo
CPB dzi ṱuṱuwedza zwitshavha uri dzi ḓe na thasululo nga zwone zwiṋe .
Zwi sa tinyei , zwine zwa thithisa ngoho ri khou shuma na vhathu vhane phurofesheni , yavho ha vha , tshiṱuhu tsha u vhulaha . 
U khwinisa ngona dza u laṱa na u shumiswa ha tombo ḽa ole kha u shuma malaṱwa . 
Dzangano ḽa nnḓa ha Afrika Tshipembe ḽine ḽa tama u ita vhubindudzi Afrika Tshipembe ḽi nga ita khumbelo ya thendelo sa khamphani ya nnḓa .
Iṅwe ndingedzo khulwane ndi ya u bveledza modeḽe muswa wa nḓisedzo dza tshumelo malugana na u ṅwaliswa ha zwiendedzi na ḽaisentse dzazwo zwo livhiswa kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo , u tewa ha mikano i re khagala ya kushumele khathihi na tshelede ya mutendelo yo teaho . 
Fhethuvhupo , fhethu hune tshiṱori tsha khou bvelela hone , ndi hufhio ?
Vha livhanyise milayo ya kushumele kwa muthu na pulane dza tshiṱirathedzhiki . 
Maitele a khetho a ḓo langiwa na u lavhelelswa nga vha The Elexions Agency .
Zwenezwo-ha , i a thusa vhane vha vha na vhuḓifhinduleli kha u sedzulusa uri tshikoupu na kuhumbulele zwi khou tevhekana kana zwi khou tevhela vhubindudzi ha thandela he ha dzinginywa u rangani .
Khoro inga fhambanyisa tsheo dzayo dza ndaṱiso vhukati ha milandu ya u kwasha na milandu ya u tswa . 
Zwenezwo mbuelo idzo dzi a engedzedzwa nga nḓila ino fhira ye mishumo ya murahu ya kundelwa . 
Vhege yoṱhe i ḓo khwaṱhisedza u ṋekedzwa ha mushumo wa u langula maḓi a lozweaho na thandela dza u ṋekedza maḓi nga vhunzhi kha mavunḓu o vhalaho .
Ri nga isa phanḓa na mushumo wa ḓuvha ?
Afurika Tshipembe , u vha shango ḽo omaho zwi ṱoḓa nyito dza shishi kha u khwinifhadza tshanduko dza vhupo dzi si dzavhuḓi na u khwaṱhisa uri hu vhe na nyimele dza nḓisedzo dza maḓi kha vhadzulapo .
Mupondwa u dzhenelela kha aya maitele nga ene muṋe u bva mathomoni u swika magumoni a VOM .
A ri ḓivhi uri zwo dzhiiwa hani nahone vha ḓo vhala kha muvhigo wanga zwauri ro ri hezwi zwi ṱoḓa iṅwe ṱhoḓisiso . 
Zwidodombedzwa zwa bannga
Kha vha dovhe vha ḓivhe uri zwa u engedzea ha nḓisedzo , musi zwinzhi zwi tshi bveledzwa sa tsumbo , kana zwinzhi zwo ṋetshedzwa sa thengiso , zwi ḓo tshintsha kheve ya nḓisedzo ya ṱutshela kha tsha monde . 
Vho Lizeka Valerie Matshekga ( muraḓo o nangwaho wa Koporasi ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ) ; na
Vhashelamulenzhe vha vhala kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe , u ṱhaḓula kha zwenezwo mutshimbidzi a nga ṱalutshedza ho teaho .
Musi komiti yo no ṱangana na u khetha muṅwaleli , uyu muthu u ḓo thusa mukhantseḽara u langula mushumo wa ' u tshimbidza ' .
Mulanguli wa mbekanyamushumo na vhalanguli vha tshiṱiriki vha ḓo tholwa nga thendelano vhukati ha Belgium na vhafaranani vha Afrika Tshipembe kha Komiti ya Munanguludzo . 
Sa musi vhashai vha si na vhupfiwa kha tshitshavha tshashu , zwithu zwavho zwa ndeme zwa kushumisele kwavho tshifhinga tshinzhi zwi kombetshedzea u vha kha vhuimo ha vhuvhili . 
Ṱalutshedzani zwe zwa bvelela kha tshifanyiso tsha 3
ḓiṅwalisa hani sa mubadeli wa muthelo
Sa tsumbo , vha tendelana uri musi muṅwe a khou ṱalutshedza mafhungo awe u a zwi ita hu si na u dzhenelelwa / thithiswa .
Vha nga kha ḓi kwama na vhashumi vha vhutshutshisi vhane vha nga fhindula mbudziso dzine vha nga vha vha nadzo malugana na kutshimbidzele .
. na dzhesi
Dziphirimia dzoṱhe
Kha vha sedze na kha hanganedzo ya hanziela ya Dzilafho u bva kha Dokotela afho fhasi .
Mbekanyamushumo , yo katelaho Khonifarentsi ya innovaBRICS na Chatham House ngei London , yo ṋetshedza muvhuso na vharangaphanḓa vha mabindu vha Afurika Tshipembe tshikhala tsha u alusa Afurika Tshipembe sa fhethu huhulwane ha mabindu .
U tea u vha na zwikili zwa vhudavhidzani zwavhuḓi na u kona u shuma madiso , nga maanḓa diso ḽa vhusiku . 
U linga ha fomaḽa hu tea u dzhieḽa nṱha vhuimo ho angalalaho ha kuhumbulele na kupfesesele kwa vhagudi sa zwo sumbedzwaho afho fhasi .
Arali zwi khou ṋekedzwa zwo imela u valelwa sibadela , hu ḓo shuma mbuelo dza sibadela
Ofisi ya Pfunzo ya Tshitshavha ya Phalamennde i ṋetshedza nyendo dza mahala dza Phalamennde khathihi na tshifhinga tsha uri tshitshavha tshi lavhelese khanedzano u bva kha gaḽari dza Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu .
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri arali vha sa ḓa kha ṱhirabunala i re afho nṱha vhupfiwa vhu ḓo bvela phanḓa vha siho nahone tsheo iṅwe na iṅwe yo dzhiwaho i ḓo vhofha vhoṱhe vha kwameaho . 
dzi itwa kha mutheo u pfadzaho ; na
Musi zwi songo konadzea u sumbedza u tevhedzela muṱaṱisano wo vuleaho kha Mihasho yoṱhe ya Lushaka , tsaukanyo ya nḓivhiso u bva kha Muhasho wa zwa Mutakalo yo sumbedza vhutsini ha u tevhedzela . 
U vhuya u swikela zwino , vhugudisi vhune ha elana na mushumo ndi he kanzhi ha bvelela nga kha sisiṱeme ya vhugudisi vhu songo tou dzudzanywaho . 
U itela u phaḓaladza hu hulwane , tshishumiswa tsho shumiselwaho u phaḓaladza manyoro a zwiluḓi kha vhulimi tshi nga shumiswa . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho madavhini a ofisii dza SARS .
luambo zwo tiwaho zwa muhasho
Vhuimo ha shango ḽa Afurika Tshipembe ho themendelwaho kha nyambedzano hu eḓanywa na mbuelo ya lushaka ya shango khathihi na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) .
Pulane ya Tshiṱhirathedzheki ya Muhasho
U ḓa khothe hu ṱoḓeaho ha mufariwa o lindelaho tsengo hu fanela u dzhia tshikhala tsha u ḓa phanḓa ha vhupfiwa ha ndaṱiso . 
( e ) u nanga khomishini dza tsedzuluso , na
Mafhungotsivhudzi a re hone a vhubvo
Heyi fomo yo livhiswa kha phungudzo ya zwiito zwa nyelelo ya mulambo kha zwa vhutivhamiri ha makwevho . 
Zwiga zwa nomboro na madzina a nomboro U ṱalutshedza , u vhambedza na u tevhekanya nomboro
Tsenguluso ya vhuyaḓa kha Kapa Vhubvaḓuvha . 
Mushumo wa u thoma une muinzhiniara mueletshedzi a ḓo u shuma ndi u ṱalusa pulane dzo fhambanaho dzi re hone dzine dza nga shumiswa kha thandela . 
4.3 Miṅwe mishumo na vhuḓifhinduleli
NDIMA YA 5 MISHUMO
Mapa wa vhu 31 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Kha vhege iyi vha fanela u lugisela ṋetshedzo dzo katelaho zwoṱhe ya bambiri ḽa ṱhoḓisiso ya mafhedziselo . 
Minista vha Gwama vho ṅwalela Mulangadzulo wa Phaḽamennde vha tshi humbela u endedzwa tshifhinga tsha u kumedza Muvhigo wa Ṅwaha nga Ṅwaha na Tshitatamennde tsha Gwama zwa Vhufhufhisi ha Afrika Tshipembe . 
Maidioma ndi kuambele kune kwa amba zwithu zwi no fhambana na zwa nga misi .
Muvhigo wo fhelelaho u ḓo vheiwa kha webusaithi ya Muhasho wa Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele (
Fhedzi hu na tshiṅwe tshiṱori tshine tsha tea u tibulwa : vhathu vhanzhi vha tenda uri arali vha tshi hola masheleni manzhi , vhutshilo havho vhu ḓo vha ha khwine . 
Muhangahwe u itwa nga maanḓa nga minerala u si na muvhala , ine ya vha khaboneithi ya khaḽisiamu ya vhukuma . 
Afrika Tshipembe ri na tshenzhemo ya demokirasi ya u dzudzanya nga huswa ya miṅwaha ine ya ṱoḓou swika 9 naho maitele a u dzudzanya nga huswa mabindu a muvhuso o thoma phanḓa ha 1994 .
arali vha ṱhunḓu , thendelo yavho na bugundaula ya ṱhunḓu
Ndo fhaṱutshedzwa nga u vha na vhuvha ha kona u tshila na vhathu , vhuṱali na nḓivho zwine zwa nthusa kha u davhidzana na vhathu kha ḽevele dzoṱhe . 
Tshiedza tshashu tshi sumbedza uri , mathomoni , hu ṱoḓea muthu muthihi nga egere , na uri , musi zwo no itwa , muthu muthihi kha egere mbili dziṅwe na dziṅwe zwi a ṱoḓea u londola tsimwa . 
Khombo i shushaho yo iteaho ngei Mugodini wa Lily kha ḽa Mpumalanga mathomoni a 2016 , i tou vha tshiwo tsha mufuda wo raloho we ra tshenzhema lwa u tou thoma u bva tshe demokirasi ya vha hone .
Kha vha ḓadze fomo ( DL1 ) ya Khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u reila sentharani ya u lingela ḽaisentsi ya u reila iṅwe na iṅwe .
Nyimele heyi i khou ḓo shanduka nga murahu ha tsheo nga vha Muvhuso wa Vunḓu ḽa Mpumalanga ya u vha ṋetshedza tshomedzo dza u shuma ngadzo . 
Themo ya vhufumi i nga tiwa nga u tou anganyela phetheni u bva kha themo ya vhuraru u swika kha ya vhufumi . 
U guma kha R977 nga muunḓiwa nga ṅwaha wa vhuvhili muṅwe na muṅwe
U shumisa luambo lwa muvhili nga nḓila yone na zwikili zwa u ṋekedza , tsumbo , u amba u tshi sedza vhathu , voḽumu
Tshumiso ya masheleni nga u sa londa i ṱaluswa sa tshinyalelo khaTshiṱaṱamennde tsha Masheleni tsha Ndivhamashumele nahone hune a vha o wanala murahu , i a ṱaluswa sa mbuelo kha Tshiṱaṱamennde tsha Masheleni tsha Ndivhamashumele . 
Vhabebi vha vhana vha no dzhena tshikolo vha ḓo ḓisa zwanḓa zwa u londa luvhanḓe lwa tshikalo
Zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo zwi hone nga murahu ha siaṱari ḽa u thoma ḽa fomo CK1 .
Dzina ḽa vhubindudzi
Arali hu tshi khou ṱun ḓwa zwibveledzwa zwine zwa vha maboḓeloni , ḽeibu ḽu ya boḓelo i ḓo sedzwa u vhona uri i tshimbidzana na ṱho ḓea dza Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Halwa wa 1989 .
Mudzulatshidulo , na
( 3 ) Vhusimamilayo ha vunḓu hu vhofhiwa fhedzi nga Mulayotewa , na uri arali ho phasisa Mulayotewa wa vunḓu ḽeneḽo , nga wonoyo Mulayotewa , na uri vhu fanela u shuma vhu tshi tevhedza , nahone i ngomu ha mikano ya Mulayotewa na Mulayotewa wa vunḓu .
Tshumisano ine ya ḓo swikisa kha vhukwamani na vhudavhidzani ho khwaṱhaho na u fhaṱa mbofho vhukati ha vhashumeli ndi tshikhala tshine khoniferentsi iyi ya ri ṋea tshone . 
Nḓivhadzo ya uri vha nga humbela zwiitisi zwa tsheo yo dzhiwaho . 6
4 . Milaedza
U kaṋa zwishumiswa hu ḓo kwama ikhosisiṱheme / vhutshiloṱhaḓu ?
Zwo leluwa kha muvhuso u laula vhathu vha sa humbuli
khokhovhedza
Ni ḓo wana phindulo fhasi ha girafu iṅwe na iṅwe .
U LINGA : Foniki : ( orala na / kana nḓowenḓowe )
muano wa muthu o rangaho phanḓa u vhumbwa ha dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo
Nzudzanyo i lunzhedzanaho ya mafhungo
Ndayotewa na yone yo tendelaniwa khayo , ndayotewa yoṱhe . 
Miraḓo yoṱhe ya Phalamennde
Zwi tshi kwama mbekanyamaitele ya zwa masheleni , kha mashango manzhi , naho hu na phimo ya fhasi ya mbekanyamaitele , bannga dzi khou badelisa nyingapfuma dza nṱhesa kha phimo ya mbekanyamitele nga nṱhani ha khohakhombo dzo vhonalaho dzi nṱha . 
Nḓila ine maḓi na pfushi dza minerala dzo tandululwaho zwa i tevhela i a ḓivhiwa , ngeno nḓila ine mutsukunyeo wa itea ngayo i si khagala . 
U shumisa ḽipfanisi nga nḓila yo teaho .
Phurosese iyi i katela u vhea thagethe dza u langula kushumele na u dzi sedzulusa .
Mvelelo na mvelelo dzo lavhelelwaho kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe dzi ḓo nweledzwa kha fiḽipitshati .
Muvhuso u livhisa ndiliso kha miṱa , dzikhonani , vhagudiswa ngavho na vhadededzi vha zwipondwa . Zwi a vhavha musi Afurika Tshipembe ḽi tshi lozwa vharangaphanḓa vha matshelo .
( b ) londola kutshilele kwavhuḓi kwa vhathu vha Riphabuḽiki ,
Afrika Tshipembe na Japan a na muhumbulo muthihi kha ndeme ya nyambedzano dza vhanzhi na ṱhoḓea ya u khwinisa Khoro ya Tsireledzo ya Vhuthihi ha Dzitshakha ( UN ) na sisiṱeme ya UN ngei kha Buthano ḽa Guṱe ḽa UN ḽa vhu 70 ṅwedzi u ḓaho .
Naho hu na uri ezwi zwi sika zwikhala zwihulwane zwa vhorabulasi , vharengisa ṋama na vharengisa zwiṱuku , khonadzeo ya vhadzheni vhaswa kha nḓowetshumo dza fhethu hune zwifuwo zwa ḽela hone na nḓowetshumo ya silaha zwo pimiwa . 
Muṱolambalelano wa Ngomu na Komiti ya Mbalelano vho khwaṱhisedza mafhungo kha mivhigo u itela u vhona uri zwipikwa zwi khou swikelelwa . 
Ro khwaṱhisedza vhuimo hashu ha uri , kha masia ane ha vha na zwithithisi , vha nga si hanedze zwiitei izwo fhedzi vha ḓo ṱanganedza vhuṱudzeṱudze , musi vha khou wana thasululo kha khaedu idzo . 
Muhaṱuli Muhulwane wa kale Vho Pius Langa vha ḓo elelwa nga u shela mulenzhe havho kha Nndwa ya Mbofholowo , u pilela dimokirasi ya mulayotewa washu na uri , zwazwino , vho vha vha tshi khou shuma kha Khomishini ya Mbofholowo ya Mafhungo .
U awedzwa u bva kha zwiitwa zwa khomese , bisimusi na zwa indasiṱiri . 
Vhatshinyi vha vho sumbedza u vha na dzangalelo kha thandela , vho dzhenela kha thimu ye ya vha i khou ya u vha shandukisa vha vha vhatambi . 
Vhakhantseḽara vhoṱhe vha vho ḓivha nga CBP
Zwino , arali vha tshi reila iṅwe ya idzi goloi , vha ṱhogomele vhukuma . 
Vhutsila ha u Ita - Awara dza 10
Nga zwenezwo , Minisiṱa vha ḓo fara muṱangano wa luthihi nga ṅwaha wa 2015 wa khoro iyo .
U fhedzisa tshiṱori hu tshi shumiswa maṱaluli o teaho .
2 . U ṱalutshedza vhakhantseḽara vha wadi vha no ḓo kumedza na u tshimbidza manweledzo kha komiti dza dziwadi
U bveledza mbekanyamaitele na phurotokholo dza yunithi . 
Vha ḓo livhuha muvhigo hu u itela u khwinisa mushumo wo itwaho na u ṱuṱula luṱa lwa nḓisedzo . 
Zwa mishumo zwo wa , u bindudza ha sekhithara ya phuraivethe zwo fhungudzea , na mvelelo dza zwa migodi na kha nḓowetshumo zwo fhungudzea zwihulu . 
U ḓivhadza nyanḓadzamafhungo nga ha muṱangano , hu tshi katelwa zwifhinga na fhethu nga kha thekhinoḽodzhi ya luṱingothendeleki . 
Modele uyu wo ṱanganedzwa nga muvhuso wa vundu hu na muhumbulo wa u u phaḓaladza kha maṅwe masia . 
" Kha maḓi , malaṱwa na zwa vhuezhiniara ho no vhetshelwa R11 miḽioni thungo ine ya ḓo shumiswa kha hei mbekanyamushumo kha miṅwaha miraru iḓaho ya muvhalelano wa masheni .
Tshenzhelo siani ḽa tshitendeledzi tsha CBP tsho fhelelaho u bva kha u rangela u pulana , u ḓa kha u shumisa pulane khathihi na kha M&E , hu tshi ṱumekanywa CBP na IDP , khathihi na sisiteme , mafulo a u tsivhudza vhathu na vhutshimbidzamushumo hoṱhe hu no ṱoḓea kha u pfukisa CBP ;
MURANGAPHANḒA WA MAHORO MAHANEDZI : Muhulisei Mulungadzulo ...
Ndi u tou itela uri ṋea tshikhala tsha uri ri si khethe . 
Hune mabindu a khou ṱoḓa u kovhekana mbadelo dza fhethu ha u ṱanela , mabindu ane a khou dzhenela a tea u ṋekedza khumbelo ya ṱanganelwaho . 
2.1 Khabinethe i ḓibaḓekanya na Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa kha u ṱanganedza mbofho yo fhelelaho ya thendelano ya muholo wa fhasisa we wa pfaniwa khawo nga vhashumi , muvhuso na mabindu fhasi ha iṱo ḽa Komithi ya Dziṱhoho dza NEDLAC .
Izwi zwi katela u dzhenela kha maguvhangano a vhusimamilayo a mashango hune Muvhuso wa Afurika Tshipembe wa vha u hone kha ndingo dza u fhaṱa mulalo
mpfu dzo vhangiwaho nga nyito dza mapholisa ;
1.6 Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa na khonani dza muṅwali vhe vha vhuya vha vha muwini wa Tshiphuga tsha Nobel Vho Nadine Gordimer vhe vha ri sia zwenezwino .
" Madi a mavuni " ndi madi ane a wanala fhasi mavuni kha magwedzho kana zwipelupelu zwa madi .
U humbela mabulamuhumbulo na u vhiga murahu .
( 3 ) Miraḓḓo i ḓḓo shuma tshifhinga tsho tiwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka .
U ya nga tshitatamennde mushumo u ḓo katela nga maanḓa u bveledzwa ha tshiṅwe tshikhala tsha u paka , u fhungudza na u khwinisa sisiṱeme dza maḓi a mvula . 
U itela zwinwe zwipida zwa Tshitirathedzhi , hu kha di bveledzwa milayo mituku , maga ane a fanela u tevhedzelwa na maitele nga vhudalo zwine zwa do shuma mushumo uyo .
U dzula zwavhuḓi
Afha mupfumedzanyi u a phendela maitele aya .
Puloto dzedzo dzi dzulela u dzhielwa fhasi kha dzimbalombalo . 
Tshikwama tshi vhonela phanḓa uri tshanduko idzi kha ngona dza ngaganyo dzi ḓo vhuedza nahone dza ṱoḓa nzudzanyo ya tshivhalo tsha mbambadzo ya tshelede kha ṅwaha wo fhelaho na zwishumiswa zwa bondo . 
U lugisa khumbelo na u langa ridzhisiṱara ya u kumedzela u itela khethekanyo ṱhukhu . 
Musi ḽo no kovhela , vhathu vha mangala uyu mutukana a sa vhuyi na nngu dzawe .
U sedza kha maitele a u ṅwala
Ro vhona mvelaphanḓa siani ḽa u iswa ntha ha vhathu Vhatswu kha ikonomi .
Hezwi zwi ḓo alusa tshumelo ya vharengi na u fhungudza gemo ḽa u ita vhubindudzi Afurika Tshipembe .
Mimaraga ya u vhambadzela mashangoḓavha mihulwane ya zwibveledzwa ezwi ndi United States , Western Europe na China . 
Zwipiḓa zwa ndeme zwa maano aya ndi u shandukisa mvelele ya tshumelo ya nnyi na nnyi u fhungudza tshinyalelo na u thivhela tshumiso yo kalulaho , mushumo u sa fushi na tshanḓa nguvhoni . 
Kha zwa vhushaka ha vhashumi , kanzhi u vha o dzula o luga , naho hu na thaidzo na phambano fhano na fhaḽa na madzangano a zwa vhashumi miṅwe misi . 
Akhaunthu i rekhodaho thiransikishini dza kheshe , nga ngomu kha Akhaunthu Nthihi ya Vhufaragwama na Banngakati ya Afrika Tshipembe i shumiswa u ita mbadelo dzoṱhe dza u lambedza Muvhuso u bva kha Vhufaragwama . 
( b ) i nga ita fhedzi tsheo kha mafhungo a zwa Mulayotewa na kha mafhungo a Khothe ya Mulayotewa .
6 . Tsha Vhurathi , Lekgotla ḽo dovha ḽa sedza kha zwo no swikelwaho na maga ane a khou dzhiwa kha u shandukisa mabindu a muvhuso ( dziSOC ) u bva tsha Lekgotla ḽa Khabinethe nga Luhuhi 2015 .
Kha u nanga nḓisedzo ya zwa dzilafho na u ṱalutshedza vhusumbedzi hadzo , muthu u fanela u lavhelela milayo ya mbulungelo . 
Maanḓa a shumaho ndi maanḓa ane a shuma u ya nga kupfesesele kwao kwa nyimele a kona u shumisa maanḓa u ya nga kuvhonele kwonokwo . 
Ro sumbedzisa ndivho yashu u lwa nga maanḓa na vhugevhenga uhu . 
Ndi zwa ndeme u ṋetshedza sisiṱeme ya vhuendi na themamveledziso ya ndaka ine yo ṱanganelana , i a swikelelea , yo tsireledzea , i a fulufhedzea , a i ḓuri , i nga konadzea nahone ine ya vha ya maimo o lavhelelwaho . 
A ri tei u tendela ngauralo zwitatisiṱika zwi tshi fhurelwa u itela u fhura riṋe vhaṋe , zwa vhukuma vhashai vhone vhaṋe . 
Phetheni ya khethekanyo ṱhukhu ya giridi a i tou fanela u tea kha giridi ya phetheni ya mitalo tswititi , fhedzi i nga tevhela hafhu nzudzanyo ya mitalo ya dzikheve . 
U asesa mvelelo
A tshi koni u vhonala nga maṱo , fhedzi nga tshivhona zwiṱuku . 
U rangela u ṅwala : u ita nyambedzano nga ha zwine a zwi funa / a sa zwi fune
Sankambe tshi tshi dzulela u tshi sea . Ḽiṅwe ḓuvha Sankambe tsha amba na tshibode tsha ri , " Kha ri ite mbambe . "
Muhweleli u ḓo ṅwala Afidaviti yo fhambanaho kana a humbela tshifhinga tsha u ṅwala Afidaviti yo fhambanaho .
Mulayotibe wa Pfanelo
Ahuna tsedzuluso dza tshenzhemo ya pfungavhuṋe dzo itwaho uno ṅwaha nga ṅwambo wa vhukonḓi ha zwiko . 
2.5 Khabinethe yo tendela u kumedzwa Phalamenndeni ya Afrika Tshipembe ha Muvhigo wa Tshifhinga wa vhuṱanu ( 2009-2014 ) nga ha u Thomiwa ha Guvhangano ḽa u Fheliswa ha tshaka dzoṱhe dza Khethululo ya Vhafumakadzi .
Tshitshavha tshi a tendelwa u renga
Vhukoni ha u dzudzanya na u dzhiela nṱha mushumo . 
U langa mushinzhi wa zwiendedzi kha muhasho hu tea u itwa misi yoṱhe . 
Hezwi ndi tswikelelo i ṱanganedzaho sa izwi u ḓalesa i khaedu khulwanesa ya muhasho . 
U ṅwala mulaedza mupfufhi / notsi
mulanguli wa thendelo wa vhukuma o wanala ; na uri
Tshumiso ya senthara ya thengiso na u tholwa ha Mulangi wa Ofisi dza Tshiṱiriki na Thikhedzo ya Zwileludzi zwi ḓo ṱavhanyisa maitele a u khunyeledzwa ha tshumiso . 
Mbekanyamushumo ya u fhirisela phensheni ya vhukale i shuma nga maanḓa kha nyimele iyi . 
Vhathu vhanevho vha nga tholwa u bva hu nga vha vhaofisiri vho no nothaho kana vhaofisiri vhane vha kha ḓi shuma na vhathu vhane vha si vhe maswole vhane vha vha na nḓivho ya zwithu zwa vhupileli . 
U lingwa ha mbeu u itela mbilahelo na khanedzano
Nga u angaredza , komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo dzi na mishumo i tevhelaho :
Mulayo wa mutengo wa maraga ndi muelo une kanzhi wa shumisea u itela u rekanya tshinyalelo kha milandu ya u pfuka khonṱhiraka . 
U itwa ha mugaganyagwama hu thomiwa nga u tendelelwa nga Vhufaragwama ha Lushaka ha Shedulu ya Phungudzo zwi tshi bva kha u migaganyo wa nyelelo tshelede ya ṅwaha ya Muhasho . 
Maipfi a 10 - 20 Mafhungo 3 - 4
Kha ṅwaha wa Gireidi ya Ṱ mbekanyangudo i vhidzwa u pfi mbekanyamushumo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na hone yo khethekenywa ya bva zwipiḓa zwiraru zwine zwa vha :
Vha fanela u vha na ofisi Afrika Tshipembe kana muthu wa zwa mulayo a re na ofisi Afrika Tshipembe uri vha tendelwe .
Mutukana wa miswaswo o ri ṱalutshedza muswaswo .
Zwiṅwe zwa zwishumiswa zwi a kona u wanala nga u ṱavhanya .
Zwiitisi zwo fhambanaho zwo sedzelwa phanḓa , u fana na u shaea ha vhukoni , u shaea ha vhuḓiimiseli ha zwa poḽotiki , u shaea ha zwiko , na u dzhenelela nga vhannḓa . 
Nga 2010 Afrika Tshipembe ḽo swielela muṱaṱisano wa bola ya milenzhe wa Khaphu ya Ḽifhasi wa FIFA .
Arali vha sa ḓivhi nga ha tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa , kha vha dalelel ofisi dza Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano dzi re henefho tsini u itela uri vha wane tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa .
U vhudzisa mbudziso dzo teaho na u fhindula mbudzisa
Hu na tshaka nnzhi dzo fhambananaho dza ndangulo ya thandela dzi no shumiswa kha sekhitha ya mveledziso .
Kapa Vhubvaḓuvha
Kha vha vhumbekanye meme dzine dza nga shumiswa sa vhudzumbamo musi wa muya kana mvula . 
Ṅwaha uno u tshi ya mafheloni ri ḓo thoma u ṋetshedza vhugudisi kha dzikhantseḽara dzashu dza sialala . 
Zwenezwi Khabinethe i khou ṱanganedza milayo na nyimele ya bannga , maitele aya a nga shusha vhazwali vha masheleni vhane vha khou humbula u ita mabindu na Afrika Tshipembe .
Hu na dzikhophi nnzhi dza mvelele dza kale dze dza vha dzi hone shangoni kale . 
Fhungodavhi ḽa ḽiḓadzisi : tsumbo , Vhangani o swika musi ri khou ḽa vhuswa .
Vhashumelwa vha kale vha shango ḽavhuḓi , vhe kale vha vha vha fulufhedzea u ḓo tikedza muvhuso , zwino vho ṱahisa u hanedza havho . 
U ya nga ha u engedza nyito dzine zwa zwino dzi khou bvelela , ri ḓo tea u sedza kha nḓila mbili dza ndangulo ya data ya ndambedzo na u fhaṱa thendelano dza data dza zwilinganyo , kathihi na u ḓivhadza mbetshelwa nga hau swikelela data ya ṱhoḓisiso kha thendelano dza ndambedzo . 
Zwi ḓo tou tea vhukuma uri hu vhe na vhuṱanzi ha uri nzudzanyo dzoṱhe dzo teaho dzo itwa malugana na u shela mulenzhe ha muthu e eṱhe na ha /kana na tshigwada , na nzudzanyo dza zwifhinga , fhethu na mishumo khathihi na vhuḓifhinduleli tshifhingani tsha kutshimbidzele kwa maḓuvha a 6 .
Vha nga kha ḓi ṱoḓiwa uri vha ite na mbadelo ya u swikelela kana u setsha(kha vha vhone shedulu ya mbadelo afho fhasi )
Zwi anzela u vha zwi konḓaho u vha na vhuṱanzi vhu sumbaho na u khwaṱhisedza uri u lozwea ha tshiṱoko ho vhangwa nga mushumi mukene . 
Zwenezwoha , u phaḓaladziwa ha mbekanyamushumo ya Dzizounu dza Tshipentshele dza Ikonomi zwi ḓo bvela phanḓa .
Nga maanḓa , wo ṱanganedza maanḓalanga a mihumbulo miswa na u dzula khawo . 
Izwi nga maanḓa ndi mvelelo dza ndondolo ine ya si vhe ya vhuḓi , ine ya bveledza u bvuḓa ha tshampungane , nga maanḓa kha mutsho wo omaho , musi tshampungane tshi tshi bvuḓa zwi shela mulenzhe kha ndondolo ya u eletshela kha milambwana . 
Tshikwama tshi ḓo shumiswa u badela magavhelo na thikhedzo u ṱuṱuwedza nḓisedzo ya vhukoni ha vhashumi ho linganaho kha ḽeveḽe dzoṱhe dza sekhithara dza vhudavhidzanikule nga tshivhalo tsho linganaho tsha ṱhoḓea dza shango dza vhudavhidzanikule . 
Hu na tshishumiswa tsho longelwaho kha Buthano ḽa Ḽushaka .
THASIKI 2 Musi vho no dzudzanya KPA vha ḓadze fomo yoṱhe .
U ṅwala pharagirafu i sa konḓi hu na tshivhumbeo / fureme
Sa zwi funeswaho ngona ya u ita i tshuwisaho i ḓo vha yone yo fanelaho u tendela u bveledzwa arali hezwi zwi tshi nga konadzea . 
AFURIKA ḼA KHWINE NA ḼIFHASI ḼA KHWINE
Mundendeni
U thutha thumbu hu no khou humbelwa hu fanela u haniwa , fhedzi hu na dziṅwe ṱhuṱhuwedzo dza u thutha thumbu u fana na mbuno dza zwa dzilafho dziṅwe na u tzipiwa dzine dza ṱanganedze sa thikhedzo dza mbuno dzi pfadzaho dza u thutha thumbu . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhoṱhe vha re na vhuṱanzi nga ha zwiito zwi songo teaho zwa vhaofisiri vha muvhuso kana dziminisiṱa uri vha ḓivhadze mazhendedzi a mulayo uri hu itwe ṱhoḓisiso .
Khoro ya zwa Madi ndi tshiimiswa tshi re mulayoni .
Vhudavhidzani
c ) Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998
Vhulwadze ha swigiri ha mellitus type 1
Kale Muhasho wo vha u tshi shumisa muofisiri muṱoḓisisi muthihi fhedzi wa SAPS , nahone musi hu si na tsivhudzo nga murahu , uyu o vha a tshi mbo ḓi swiṱwa . 
Vha humbelwa u dzhenisa zwidodombedzwa zwa tshelede yo engedzwaho : 
Khoro ya Tsireledzo na Mutakalo Migodi ndi tshiimiswa tsha mulayo tshine tsha lambedzwa nga mugaganyagwama wa Minerala na Fulufulu . 
Nga ha mveledzwa ya midia muswa nga ha vhathetshelesi kana tshitshavha nga u tou angaredza ri nga humbulela u swikela . 
Zwikili zwa vhudavhidzani zwavhuḓisa , zwikili zwa ndangulo ya thandela na ḽitheresi ya khomphyutha na zwone ndi dziṅwe dza ṱhoḓea . 
4.4 . Muhasho wa Vhuendelamashango na Vhuendelamashango ha Afrika Tshipembe zwi ḓo fara INDABA 2015 ubva dzi 9 u swika dzi 11 Shunduntule 2015 Sentharani ya Guvhangani ḽa Dzitshakatshaka ya Inkosi Albert Luthuli ngei Durban .
3 ) O fhedza o
U ḓadzwa ha poswo idzi zwi ḓo khwaṱhisa vhukoni ha muhasho hoṱhe kha luṱa lwa tshiṱirathedzhi khathihi na luṱa lwa mashumele u itela uri muhasho u kone u swikelela vhuḓikumedzi ho itwaho sa tshipiḓa tsha puḽane ya tshiṱirathedzhi kha themo ya vhukati ha ṅwaha . 
Iṅwe wadi i nga vha na vhukavhamabufho ya vhilaela nga phosho na tshikafhadzo .
Izwi zwi amba uri matshudeni aya a vha nga thivhelwi u isa phanḓa pfunzo dzavho nga mulandu wa u koloda mbadelo da dziyunivesithi .
Ndango dzo itelwa u ṋekedza khwaṱhisedzo i sa ḓuri ya uri ndaka yo lindiwa , na khwalo na pfuma ya u shuma ngayo zwi khou langiwa zwavhuḓi . 
Milayo ya Tshikimu i nga wanala kha www.gems.gov.za nga fhasi ha ' About Us ' , kana vha nga humbela khophi nga u ri founela kha 0860 00 4367 .
Dzhendedzi ḽa Germany ḽa Tshumisano ya Thekhinikhala
Nga murahu vhana vhanga vha humbela thuso . 
R8 miḽiyoni i khou shumiswa kha u khwinisa senthara dza shishi
Fhedziha izwi zwi a ḓura nahone zwi fhedza tshifhinga .
Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
Tshiteṅwa itshi tshi sengulusa mvelaphanḓa yo no itwaho , na khaedu dzo livhaniwaho nadzo ho sedzwa pfunzo ya mutheo ( phuraimari na sekondari ) na pfunzo dza nṱha , ho katelwa saitsi na thekhinoḽodzhi . 
Mulayotibe u bva kha , vhukati ha zwiṅwe , themendelo ya Khomishini ya Mulayo ya Afrika Tshipembe nga dzangalelo kha tshinyalelo . 
Mbekanyamaitele dza zwa masheleni fhano hayani na zwa tshelede dzo khwinifhadzwa zwihulwane ṅwahani wo fhelaho u itela u tikedza zwitshavha na u khwaṱhisa ṱhoḓea . 
Sekhithara ṱhukhu i ṱoḓa vhashumi vha re na zwikili zwa vhukuma nga maanḓa u fhira u ṱoḓa vhashumi vhanzhi , hu na tshivhalo tshiṱuku tsha vhathu vha re na zwikili muṅwe na muṅwe a tshi shela mulenzhe kha tshipiḓa tshikati tshihulwane tsha vhubveledzi ha sekhithara ṱhukhu u fhira kha dziṅwe sekhithara dza ikonomi . 
U thuthubiswa ha zwigidi lwa 21 na Mmbi ya Muyani i fhufhaho nga nṱha ha vha hu hone Muphuresidennde vha tshi khou lumelisa lushaka .
Ṱhoḓea ya u khwaṱhisa fulo iḽi i thoma u vha ya shishi musi vhurangeli ho ḓivhadzwa zwenezwino u thusa vhashai vha kone sedzana na mitengo ya zwiḽiwa . 
Mapholisa vho vha vha tshi dzhiwa sa thagethe dzi konḓaho dzine dzi nga vhulawa nga u funa . 
" Zwa zwino ri vho kona u vhona TV mahayani ashu .
Muṅwaleli wa SADC u ḓo vhidza muṱangano wa Dziminisiṱa dza Ndangulo ya Zwiwo na Gwama uri vha tendelane nga u ḓilugisela ho dzinginywaho ha zwiwo na tshikwama tshine tsha ḓo shuma .
Tshigwada tsha u shuma tsha thandela
A ri imiseli zwanḓa nṱha , u poidza kana u sumba musi ri nga riṋe vhaṋe ; hu si nga , musi , nga nnḓa ha musi ro swika kha nyimele i songo ḓoweleaho ya u amba dzinginya mivhili kha riṋe vhaṋe . 
Vhulimi vhu ḓisa mveledziso na u vha hone ha zwiḽiwa .
" Naho nyimele ya vhaswa i tshi khou khwinisea shangoni ḽashu , muvhigo wa Social Profile of Youth uri vhaswa vha vharema ndi vhone vho livhanesa na khaedu nnzhi zwi tshi ya kha u tholiwa mishumoni musi vha tshi khou vhambedzwa na thanga dzavho dza vhatshena , " vho ralo Muphuresidennde Vho Zuma .
( c ) ya u vha na mushumeli o tholelwaho mufariwa nga muvhuso nahone hu tshi khou badela muvhuso , u itela arali hu tshi nga vha na khaṱhulo i si kwayo , na u ḓḓivhadzwa nga ha hei pfanelo nga u ṱavhanya ;
U ita nyambedzano ya zwiteṅwa zwa ngano dza phukha tsumbo vhaanewa/ vhabvumbedzwa na milaedza
U ṱoḓwa ha zwithu zwihulwane zwi rengiselwaho mashangoḓavha zwo wa . 
Vhashumi vha ndeme vha u khwaṱhisedza tshumiso ya pulane dza u thivhela vhufhura , nga maanḓa ṱhoḓisiso ya vhufhura , dzi hone nahone dzi khou shuma . 
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumiwa nadzo .
ṱhanziela yo fhelelaho ya mabebo
U tsela fhasi ha ikonomi a zwi tei u ri ita uri ri shandukise Mbekanyamaitele idzi .
Musaukanyo woṱhe wo sedzesa kha sekithara dzo imaho ngauri , ḓivhazwakale khathihi na mumonolodzo . 
Ri ṱoḓa tshumelo ya nnyi na nnyi yapo ya ndeme ya khwiṋe hu na u swikelela ha vhoṱhe . 
U phuluswa ha dzilafho hu tea u swikela mimetere i tevhelaho : 
U ṱalutshedza mafhungo u bva bva kha zwifanyiso
( 10 ) Muphuresidennde nga murahu ha musi o kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓḓa vha mahoro a khou shelaho mulenzhe u fanela-
Ri nga sumbedza mvelaphanḓa yo pimiwaho lwa tshivhalo kha masia aya , naho zwi tshi tou vha khagala uri ri tshe na mushumo muhulwane une ra tea u u ita kha u ḓisa mveledziso hafhu na tshanduko . 
Phindulo nga Khomishinari wa Lushaka wa Mapholisa , Dzheneraḽa Vho Riah Phiyega , u ya kha themendelo dza Khomishini ya Farlam nga ha uri vho tea naa u fara ofisi , zwi khou sedziwa .
Ni kone u ṅwala magumo a tshiṱori a re na maipfi a vhukati ha 40 na 50 .
Kanzhi vha sumbedza u sa vha na ṱhonifho kha tshirunzi tsha vhaṱaleli . 
Musi ri tshi khou ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana husi kale ṋaṅwaha , ri tea u sumbedzisa lwendo lwe ra lu tshimbila sa shango .
Ṱhuṱhuwedzo ya muthelo wa u tholwa ha vhaswa i sedza kha vhathu vhaṱuku vhane vha khou dzhena mushumoni nahone vha tshi khou hola fhasi ha muelo wa muthelo wa mbuelo ya iwe muṋe .
Hoyu u khou khwinisa Mulayo wa Zwikambi wa Lushaka , 2003 ( Mulayo 59 wa 2003 ) .
5 . U tholiwa
Hu na ṱhumano nga ngomu ha netiweke ya sisiṱeme ya u enda hune ṱhoḓea ya vhuendi ha mimoḓoro ya lwendo lulapfu ya vha nṱha kha iyo ya muṅwe mushumisi na mishumo , na ṱhumano idzi , nga u ralo , dzi fanela u dizainwa u ṱanganedza tshaka dza zwiendedzi zwa mimoḓoro fhedzi . 
Zwiimo zwa shishi na tshinyalelo a zwi ṱhonifhi mikano na luthihi nahone zwi nga tshinyadza vhutshilo na ndaka nga u ṱavhanyedza hu songo vha na tsivhudzo . 
Nṱhani ha u vha wo fhedza u khoso mbili dzo fhiraho ndi zwa ndeme uri vha ṱane fhedzi vhuḓifari ha mushumo ho ḓiimisaho na u sumbedza ṱhuṱhuwedzo ya ndeme ya iwe muṋe . 
Kha bammbiri ḽiṅwe , olani tshifanyiso ni tshi shumisa mivhala i no vaṱamedza , ni tshi sumbedza musi inwi na khonani yaṋu ni tshi khou tamba noṱhe .
2.1 . Vho Minisiṱa wa zwa masheleni Vho Malusi Gigaba vho khwaṱhisedza vhuḓiimiseli ha muvhuso ha u khwaṱhisa ikonomi nga u fara nyambedzano dze dza tshimbila zwavhuḓi na vhabindudzi na zwitshavha zwa ḽifhasi zwa masheleni musi vhe madaloni avho ngei United States of America , vhe Miṱanganoni ya Luṱavula ya International Monetary Fund na Bannga ya Ḽifhasi .
Sisiṱeme ya VAT ya Afrika Tshipembe yo ḓitika nga vhuyo , zwine zwa amba fhedzi uri kushumisele kwa thundu na tshumelo Afrika Tshipembe zwi a badeliswa muthelo . 
Gombame ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na zwa muṋo zwaḽo ḽi ḽoṱhe , zwi dzulela u shanduka zwi tshi langwa nga nzulele ya thaidi na kudzhenele kwa maḓi a mulamboni . 
Ri ṱanganedza nyaluwo ya ṅwaha nga ṅwaha ya mvelelo dza ANA , fhedzi hu tea u itwa zwinzhi kha u khwinisa mbalo , saintsi na thekhinoḽodzhi .
Vhuṱumani ha zwa zwidzidzivhadzi vhu bvelela musi tshiṅwe tshidzidzivhadzi tshi tshi shandukisa mvelele ya muṅwe . 
Misudzuluwo yo teaho mishumo kha nzulele dzo fhambanaho , tsumbo : nga tshifhinga tsha zwiḽiwa , kiḽasini , bisini
Kusedzele kwa vhathu na tshenzhelo yavho zwo fhambana vhukuma .
U shuma na / nga maipfi : Masala : a vhushaka , masumbi , masumbavhuṋe
Naho hu sina mbetshelwa ya mulayo i fanaho ya u ṱanganedza ha fomaḽa nga vhutshutshisi , a hu na mbuno ya uri ndi ngani vhutshutshisi vhu tshi fanela u ṱanganedza ngoho nga nḓila yone . 
6 . Zwiṱuṱuwedzi zwi re zwiḓanakhalaṅwaha
Mashango a Afrika a ḓo wana tshifhinga tsha u shela mulenzhe na u sumbedza zwibveledzwa zwao zwine zwa ḓo vha na masiandoitwa avhudi kha mveledziso ya ikonomi ya sekithara ya aquaculture kha dzingu ḽa Afrika na Afrika Tshipembe .
U edzisela nga u tamba ( u dzhenisa milenzhe kha zwienda zwa muṅwe muthu )
U bveledza kulangele kwa miraḓo miṱuku nga u tamba mitambo minzhi ya u imba zwidade zwine zwa sumbedza nyito nga minwe .
Nga nnḓa ha u ṋetshedza tswikelo ya tshumelo dza mutakalo na pfunzo , thekhinoḽodzhi i khou vhea mutheo wa nyaluwo ya nḓowetshumo ntswa zwo ḓisendekaho nga zwiko zwa puḽatinamu ya Afrika Tshipembe . .
Mbalavhathu / sentsasi
Vhaṅwe vha vhathu avha kana miṱa yavho vha ḓo vha vho tshenzhela vhukonḓi ha muthu ene muṋe na ha masheleni . 
Muvhuso u na mbekanyamushumo dzo vhalaho dza u tikedza mabindu maṱuku . Thandela ya ndeme ya Vhuphuresidennde ya zwino ndi u vhona mihasho ya muvhuso i tshi badela dzi-SMME hu sa athu fhela maḓuvha a 30 .
ḽa nganetshelo .
Tshenzhelo kha u shuma mishumo ya ndaulo nyangaredzi . 
Mupeleṱo na ndongazwiga : khoḽoni ; semi-khoḽoni
Kale kha vhubvo , tsemano ya u guda zwithu zwa ndeme zwiswa na maime naho zwo ralo ndi u wana vhuimo . 
Kha afidafiti yavho ya u fhindula muvhigi wa mulandu ha ngo dzinginya uri vha nga kana vhana vhavho ( vhane ṱhoḓea dzavho dza vhudzulo dzo vhofhekanywa na dza vhabebi vhavho ) dzi nga ṋetshedzwa vhasi na mahaya nga murahu ha u dzhiiwa ha ndaka . 
22 . Olani zwitendeledzi zwiṱuku zwivhili nga ngomu ha zwitendeledzi zwihulwane .
Khabinethe yo dovha hafhu ya themendela ṱhanganelano ya Minisiṱa wa zwa Saintsi na Thekhinoḽodzhi na uri Mveledziso ya Mabindu Maṱuku i tea u bveledza zwikhala u itela u manḓafhadza na u ṱuṱuwedza mabindu maṱuku na zwiimiswa zwa Vhukati kha Mabindu a Muvhuso kha ndangulo yo leluwaho ya maanḓa a ikonomi .
Fomo dza u redzhisiṱara dzo ḓadziwaho dzi nga iswa nga tshanḓa , u posiwa kana u imeiḽelwa kha ḓiresi yo bulwaho afho nṱha nga u ṱavhanya nga hune vha kona . 
Naho zwo ralo , ndingedzo dza zwino dza zwa thekhinoḽodzhi ya pfukisela tshedza tsha vha muḓagasi na vhudavhidzani ha satheḽaithi dzi dzinginya uri hezwi zwi nga vha zwo tshipa nahone hu dzone nyito dzi konadzeaho u itela vhupo ha mahayani . 
Muhulisei Mulangadzulo , Vhusimamilayo vhu khou ṱangana vhunzhi ha khaedu dza ngomu na dza nga nnḓa . 
Ṅwalani madzina a khonani dzaṋu nṋa a tshi tou tevhekana nga aḽifabethe dzao .
Phanḓa ha musi ndi tshi shumana na zwivhumbi zwa khanedzano , ndi zwa ndeme u dovha u dalela vhubvo ha thandululo heyo . 
230 . Khadzimiso dza Vunḓḓu
Nyombedzelo i kha u shela mulenzhe kiḽasini hune ha dovha ha ṱoḓa mihumbulo kha vhone . 
1 / 4 Tsaukanyo ya zwa ikonomi
( 1 ) Miraḓo ya Khabinethe , na Vhathusa Dziminisiṱa , vha nga dzhenelela na u amba Khoroni , fhedzi vha nga si vouthe
Tsha vhuraru , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i khou hanedza zwa
Khaedu dza u bva kha zwibveledzwa zwa mutheo u ya kha mveledziso , a dzi koni u shavhiwa . 
Gake a ḽo ngo hulesa nga u angaredza u ya nga milayo ya mugaganyagwama , fhedzi u ṋetshedzwa ha masheleni maṱuku kha zwikolo nga tshithihitshithihi zwi nga vha na masiandaitwa kha vhunzani ha pfunzo . 
Zwo ita na u vhonala uri ikonomi ya afho hune ha vha na mabindu a u gembuḽa i a ṱuṱuwedza nzulele , vhunga i tshi kwama tshoṱhe saizi ya mbuelo dza vhugembuḽi . 
Zwi ṱoḓa u bviswa ha zwikhakhisi zwoṱhe zwine zwa sia shango ḽi na sekithara ya mabindu maṱuku i songo khwaṱhaho na u sa ṱuṱuwedzwa ha vha si vhaholefhali uri vha ṱoḓe mushumo .
Zwishumiswa ezwi zwe zwa vha zwi hone zwi nga vha zwi songo swikela tshitandadi tsho lavhelelwaho . 
10.4 Nga mulandu wa ṱhoḓea ya tshihaḓu ya u shandukisa ikonomi na u vhona uri ikonomi yo katela , hezwi a zwo ngo lingana .
Muṅwe na muṅwe ane a ḓiphiṋa nga u vha a maḓini , hu nga vha u rea khovhe , u kiya kana u tala maḓini nga u phedila kha mukhumbi , u khou humbudzwa u vha na tshishumiswa tsha tsireledzo tsho teaho zwifhinga zwoṱhe , hu tshi katelwa na madzhasi a u tsireledza vhutshilo na fulere dza tsireledzo . 
Mapa wa vhu 51 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Komiti ya Muoditha Dzheneraḽa
U ṋetshedza vhuvhusi vhu bveledzaho na tshumelo dza masheleni kha Bodo . 
Ndeme ya vhugudisi kha vhashumi ha zwileludzi zwa ndondolo ya mutakalo , u itela ndangulo yo teaho ya mathukhwi , i nga si khwaṱhisedze u fhira lwo linganaho . 
Mbuno idzi dzi tou nga dzi sumbedzisa uri kha nyimele dza vhukuma zwithithisi kha pfunzo ya musidzana zwi ḓo bva nḓilani . 
Hu sumbedza hu na u bvelela huṱuku hu tshi tevhedzwa mveledziso ya dzinnḓu kha tshiṱiriki . 
Vhagudisa vha a kona u swikelela tshumelo ya thikhedzo ya ngudo ya vhuḓi .
Nga kotara iyi , Mulanguli Muhulwane wa Ndangulo ya Dzingu Vhukovhela vho mbo ḓi ḓirula mushumo . 
Khetho dzine zwino dza ḓo vha nga fhasi ha u sedzuluswa u itela u shumiswa dzi katela u shumiswa ha tshadzhi dza muhasaladzo na thendelo dzi rengiseaho , ṱhuṱhuwedzo dza muthelo u itela thekhinoḽodzhi dza vhubveledzi na khakhululo ya mithelo ya goloi i re hone u itela u ṱuṱuwedza kushumele kwavhuḓi kwa zwivhaswa . 
Ezwi zwo tea musi hu tshi anganyelwa u gonyiswa ha mutengo wa tshiimo tsho dzikaho . 
Vhukoni ha u langa vhathu na nḓivho ya Sisteme ya Ndangulo ya Mashumele . 
Vhulanguli ha zwa Mutakalo kha Dzitshaka ( 2005 ) , ndi mulayo wa ḽifhasi une wa thusa mashango u shumisana hu u itela u vhulunga matshilo na zwiko zwa vhutshilo kha zwiwo zwine zwa nga ḓiswa nga phirela ya malwadze u bva kha dzitshaka khathihi na dziṅwe tshutshedzo dza mutakalo .
Vhadzhiamikovhe vho fhambananaho vha thandela vha tea u topolwa na vhukoni havho ha aseswa .
Ya Phurogiremu ya Zwikili
Khabinethe i livhuwa maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha farana hafhu kha u tikedza thimu dzashu dza lushaka nga u ṱalela mitambo yo fhambanaho vho ambara mivhala ya fuḽaga yashu kana zwikipa zwa thimu ine vha i funesa .
Khemikhaḽa i fanaho na gese ya rokhethe i thusa uri ṱhodzi ya sigareṱe i dzule i khou duga kha mufhiso wa tempharetsha ya nṱha vhukuma .
U shumisa tshifanyiso u pfesesa mafurase na mafhungo a sa konḓi na kha bugu .
I a ṋekedzwa na masipala hu si na maga o tiwaho na u thusedza mbuelo ya masipala .
U ḓisa muhumbulo wa u kuvhanganya na u vhea huthihi zwibveledzwa zwa kushumele kwa IDP ;
Muṋe u tea u ita mapa na milayo uri zwi vhe hone kha muthu muṅwe na muṅwe a itaho pfanelo ya u swikela maḓaka . 
Ḽimaga ḽa semennde ndi ḽone ḽi shumisesaho muḓagasi kha kuitele kwoṱhe kwa vhubveledzi ha semennde . 
U itela mbambedzo khoudu ya vhubvo yo ṱanganelaho ntswa iyi yo sumbedzwa mafheloni a thebulu . 
Zwi ḓo thusa hafhu Komiti ya Wadi u vhiga kha masipala sa izwi i tshi kona u isa muvhigo ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga zwe ya pulana u ita .
Mbekanyamushumo i ḓo khwaṱhisedza uri nzudzanyo dza tshiofisi dzi itwa nga nḓila ine ya lavhelesa bono ḽa muvhuso wapo ḽa zwa mveledziso . 
Hu tevhelwa adzhenda ya tshiofisi nahone mahumbulwa a bvaho kha hedzi komiti a rumelwa kha Komiti dza Phothifolio u bva afho a kona u fhirela kha Komiti ya Ṋeḓorobo . 
Miraḓo i Ṱhonifheaho ,
U ṋea muvhigo murahu nga u shumisa mafhugo one nga ha tshiwo , tsumbo , khombo ya goloi na
Sa tsumbo , nyimele ya khuḓano i nga bveledza dzikhakhathi , vhathu vha vhaisala na u bveledza mutsiko na nyofho .
Tshiimiswa tshi tea u engedza nungo dzatsho u itela u vhona uri tshi tshila sa u vha tsumbo nahone tshi tea u wana odithi yo kunaho . 
U rangela u vhala : u humbulela nga u shumisa ṱhoho , ṱhohwana na zwifanyiso
Dathabeisi ya Maanḓalangaapo : Dathabeisi ine ya vha na zwidodombedzwa zwa maanḓalangaapo fhaḽa Kapa Vhukovhela , zwe zwa shumiswa kha u thusa davhi kha zwa ndangulo na zwa ḽaisentsi dza mimoḓoro . 
Nganeavhutshilomuṋe
Minisiṱa Muhulwane wa Birithishi Vho Harold MacMillan vho ita tshipitshi tshavho tshine tsha pfi " Wind of Change " fhano nga 1960 , tshe tsha vha tshi tshi khou bvumba nga ha vhuḓilangi ha koḽoni dza Birithishi kha ḽa Afurika .
Ho vha hu tshi nga hu ḓo rothola .
Vhashumeli vha muvhuso kha ḽevele iṅwe na iṅwe vha nga wana mafhungo nga ha zwithu zwoṱhe u bva kha mveledziso ya ikonomi u swika kha u lugela tshiwo . 
u amba na vharangaphanḓa tshitshavhani
Ḽiga ḽa u voutha : 21 Lambamai u swika 20 Fulwana 2014
Khothe dza sialala dzi dzulela u shumisa ndangulo iyi u bva kha u ṱhomolela u ya kha u likita .
Wili dzothe dza vhukuma na tshipida tsha wili tsho engedzwaho tshi shandukisaho wili ya u thoma kana tshi fhelisaho tshipida tsha wili , kana dokhumenthe dzi itaho izwo - arali dzi hone .
Muhasho wa Mafhungo a Mupo na Vhuendelamashango u na vhudifhinduleli ha u tsireledza mupo nahone u vhea zwikalo kha mafhungo a kwamaho mupo siani la tshumelo dza mirurela ya malatwa khathihi na u vhea ito kha u tevhedzwa ha milayo i no langa uri tshumelo idzi dzi kwama mupo nga ndilade .
5.10. Khabinethe i fhululedza tshigwada tshashu tsha Khirikhethe , tshe tsha fhirela phanḓa kha luṱa lu tevhelaho nga u kunda tsha Sri Lanka nga wikete dza ṱahe kha mutambo wavho wa Tshiphuga tsha Ḽifhasi .
1.101.2 Muphuresidennde Vho Zuma vho shela mulenzhe kha Komiti ya Vhuimo ha Nṱha , ye ya amba na u sedzulusa vhuḓidini ha u wana thandululo dza tshifhinga tshilapfu kha khakhathi dzire Libya .
Vhunzhi ha madokotela vha shumela kha sekithara dza phuraivethe . 
Hu na zwinzhi zwavhuḓi zwo itaho kha shango u fhira zwi si zwavhuḓi .
Vhuthihi ha matshilisano na pfunzo
Ri khou ḓisa tshumelo .
Khabinethe i vhidza maAfurika Tshipembe vhoṱhe u shumisa heḽi ḓuvha u sedza maga a sa tendisei e ra a dzhia sa lushaka u itela uri ri dzule na u shuma roṱhe .
Nḓivhiso ya masheleni i itwa-vho uri i vhe hone nga dziḽaiburari dza akademi na dza tshitshavha . 
Vha tea u founela DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi kha 0860 00 4367 u vha ḓivhadza nga ha tshanduko iyi ya shishi kha mushonga .
( 5 ) Vhusimamilayo ha Vunḓu , hu tshi tevhelwa milayo na nzudzanyo , vhu nga nanga muṅwe murangaphanḓa ane a ḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo .
Nga u angaredza , ndangulo ya dziakhaunthu i si yavhuḓi ya u shaedza hashu na dziakhaunthu dzavhuḓi dza vhukoni hashu . 
U bveledzisa kushumisele kwo engedzeaho kwa thekhinoḽodzhi ya vhudavhidzani na mafhungo na vhuṅwe vhutumbuli u khwinisa ndaulo na ndangulo ya tshitshavha . 
A hu katelwi thinthi dzo shandukiseaho na lentsi dza fotokhiromiki
Khumbelo ya u ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha zwa mutakalo wa muhumbulo hu na thendelo
Mukomana wanga na nṋe ri thusa
U alusa na u bveledza vhurangaphanḓa vhu ḓisaho tshanduko kha tshitshavha tshi re na lutendo . 
U sikima na u sikena u itela mihumbulo mihulwane na thero
Hezwi kanzhi zwi kwama vhundeme ha tsheo dzo itwaho nga ndangulo ya nṱha na vhaṅwe vhafaramikovhe . 
Mbekanyamushumo ya khwaṱhisedzo ya ḽeveḽe i ne ya ṱoḓea yo bveledzwa u konisa mbetshelwa ya pfunzo ya ndeme ya nṱha na u konanya na u ṱola zwilinganyo zwa kushumele kwa pfunzo na mvelelo . 
Vhathu vha nga shela mulenzhe nga u vhumba zwigwada u swikelela zwipikwa zwo tiwaho u thomani zwine zwa elana na thandela .
Kha iyi nyimele i konḓaho , u aluwa ha shango nga u ṱavhanya na u tholiwa ha vhathu vhanzhi zwi vha zwi tshi khou itelwa madzangalelo a tshifhinga tshilapfu a mabindu oṱhe .
Thendelano dza ḽevele ya tshumelo dzoṱhe dzo khunyeledzwa na u sainiwa nga vhaṋetshedzi vha tshumelo vhararu . 
Modele wa vhukuma u ḓo vhona tshumelo dzoṱhe dza shishi ( mapholisa , vhuendi , mulilo , na ambuḽentsi ) vha tshi khou shuma u bva fhethu ha tshumelo ya tshitshavha nthihi . 
Nḓowetshumo ya vhulimi , maḓaka na vhureakhovhe dzo vhuelela nga kotara ya u thoma ya 2017 yo engedzea nga 22,2% .
Muthu are na nḓivho ane a dzudza tshifhingani mveledziso nga ha kulangulele na u Langula khohakhombo u a dovha a ṱoḓea tshifhinga tshoṱhe . 
Mathomo a muhanga wa ndaulo na mulayo u khwaṱhisa na u khwinisa kha vhubvelakhagala , vhukatelazwoṱhe na vhungoho ha mugaganyagwama , ndangulo ya tshikolodo na tsedzuluso ya nga nnḓa na vhulavhelesi . 
Muholo wo vheiwa kha tshikalo tshine tshi ḓo ita phambano i vhonalaho kha matshilo a maAfrika Tshipembe zwavho ngeno u tshi khou fhungudza masiandoitwa ane a nga vha hone kha mishumo .
Kha magombame , phurofaiḽi dza mutalobuḓa dza u fhambana ha muṋo na thempheretsha maḓini a re nṱha na a re fhasi , nga tshifhinga tsha thaidi ya luṱavula na nga ya lutshenzhe , dzi a ṱoḓea . 
Ro dzhena kha mutsiko wa ikonomi lwa tshifhinga nyana .
2.1 KHETHEKANYO DZA GCIS GCIS yo vhumbwa uri i swikelele mishumo yayo sa zwo sumbedzwaho afho nṱha .
Vhukhwine hu si havhuḓi ha mushumo nga rakhonṱhiraka hune mulanguli wa thandela a vha a songo khwaṱhisedza mbadelo nga nṱhani ha u sa swikelela zwo khetheaho kha zwi ṱoḓeaho , hune mbadelo dza vha dzo khwaṱhisedzwa musi vhukhwine hu si havhuḓi ha vha ho khakhululwa . 
Ḽiṅwe ḽibulamuhumbulo ḽa u ḓadzisa u bva kha thimu ya SEA ḽo ḓadziswa ho teaho . 
Vho vha vha hani vhafumakadzi vho dzhenelaho kha u pulana kana kha ḽiga ḽa u vhumba ?
Khoro dza nyambedzano dzi re hone kha ndaulo dzi ḓo dzula sa khoro dza nyambedzano dza thungo iṅwe na iṅwe i na milayo yayo . 
Fomo ya khumbelo na vhupo vhune khasho ya ḓo angaredza zwi vha tshipiḓa tsha thambo nkene ya u ita khumbelo , i anḓadzwaho kha Gazete ya Muvhuso .
Kha vha thome u pfa zwine vhaṅwe vha khou humbula zwone vha kone u ḓa na muhumbulo wavho .
Musi ri tsho khou matsha kha iyi Phaka , Ndo vhona na u pfa nga ha tshililo tsha U sa swikelea na U sa wanalea ha Khondomu dza vhafumakadzi . 
Ndi a livhuha .
Naho masheleni a dona a tshi imela fhedzi tshigwada tshiṱuku tsha tshinyalelo ya mugaganyagwama na ḽevele tshikati , vhuṱhogwa havho vhu dzula vhu nṱha malugana na vhupo ho tiwaho ha vhushelamulenzhe . 
Nḓivhadzo : Muofisiri wa muvhuso wa zwa mutakalo u tea u ṱola ṅwana ngamurahu ha musi mundende u sa athu u phasisiwa .
Nga tshifhinga itshi tsha Tourism indaba , Afrika Tshipembe ḽi ḓo vhuelwa nga tshivhalo tsha vhurumelwa vhune ha bva kha shango ḽashu .
afidavithi ine ya khou khwaṱhisedza uri goloi yo tswiwa , a i ngo tsha lugela u shumiswa lwa tshoṱhe kana i na ṱhanziela ya u thuthiswa .
Ri nga si bvelele kha tshipikwa tshashu tsha u lulamisa vhuḓifari ha vhutshinyi arali hu si na thikhedzo ya nnḓa na u dzhenelela . 
Ri tea u kwengweledzwa u ambedzana nga ha itshi tshikhala na vhahumbeli vha phanḓa ha vha ṱalukanywaho . 
Muhasho wa zwa Muno u ḓo fhedzisa maitele a mitshini ine ya ḓo shuma ya visa na sisiṱeme dza u tendela .
Miraḓo yoṱhe vha ambara tshiphugaṱhalu tsha ṱhaluso tshine khatsho ho ṅwalwa tshiimo tshavho tsha zwa mutakalo na nomboro ya muraḓo . 
Vhagidimi vha songo takalaho avha shumi nga nḓila ine vha tea u shuma ngayo . 
U tshimbidza zwa u pulanela vhudzulo ha vhuponi ha mahayani na ha vhashumi vha dzibulasini fhethu hune ha vha na zwililo zwihulwane . 
Musi mbuelo i tshi fhira tshinyalelo , sa tsumbo , musi muthelo wa vhathu u tshi gonyiswa u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa , hu vha na mbuelo ya nṱhesa .
Tshampungane nga u angaredza tshi vhonwa sa u thivhela kana u bviswa ha zwikhokhonono zwi re zwitumbudzi kana zwitzhili zwa u vhanga malwadze zwi wanalaho kha masalela a zwiliṅwa kana kha vhunzhi ha tsheṋe . 
Daigramu i re afho fhasi i sumbedza tshivhumbeo tshiṱuku ( tsha polotiki na vhulanguli ) zwa tshiimiswa . 
Tshiṱirathedzhi tshi ḓo ṱoḓa khombetshedzo yo ṱanganywaho ya ndangulo na zwiṱuṱuwedzi nahone tshi ḓo ṱoḓa ṱhanganelo ya pfananyo yavhuḓi ya zwiimiswa zwinzhi zwi re na mukovhe kha vhupo ha dziḓoroboni . 
Mulanguli Guṱe Mufareli ( GCIS )
Mutsho wa tshilimo
4 . Tshumelo dza mirurela ya malatwa a si mafhungo a mabunga fhedzi ; dzi fanela u ita mutingati na pfunzo ya zwa mupo khathihi na ya mutakalo .
Maanḓa o kalulaho ha tei u shumiswa hu tshi itelwa mufariwa o valelwaho . 
5.5 . Khabinethe i fhululedza dziSpringboks kha u swikelela kha maimo a re tsini na a mafhelelo kha Tshiphuga tsha Rugby ya Ḽifhasi ngei England na u humbela maAfrika Tshipembe uri vha tikedze thimu yashu ya Lushaka ya rugby musi vha tshi khou lingedza u vhuisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi fhano hayani lwa vhuraru .
Ndayotewa na Mulayo wa Sisiṱeme dza ha Masipala zwi tou zwi sumbedzisa zwi khagala uri masipala u tea u dzudzanya zwa u shela mulenzhe na u ḓikumedzela ha vhashelamulenzhe nga u thoma maitele a u shela mulenzhe o khwaṱhaho . 
Kha sia ḽa u dzudzanya hafhu muhasho , ndivho ndi u fhandekanya mbekanyamaitele na mushumo wa ndaulo u bva kha mishumo ya u dzhiya tsheo . 
U itela u ṋetshedza mbekanyamushumo dza khakhululo ya mavu lwa tshifhinga tshilapfu Afrika Tshipembe . 
13.3. Hezwi zwi khwaṱhisedza u thoma u shuma ha Pulane ya Maano a Lushaka ya Afrika Tshipembe , ya HIV , Lufhiha na Malwadze a Pfukelaho nga Vhudzekani ya 2017 - 2022 ( NSP ) , ine ya vha thikho ya mvelaphanḓa ya Afrika Tshipembe u ya kha u swikelela ndondola mutakalo ya ḽifhasi sa zwo sumbedzwaho kha NDP , i ṱuṱuwedzaho lushaka lu na mutakalo , lwo khwaṱhaho na u vha na ndinganyo .
Zwo ralo , Bugu Tswuku i tea u dzhiiwa sa thikhedzo kha vho , ngauri nyimele dzapo na tshenzhemo zwi nga ṱalusa uri ndi matshimbidzelwe afhio ane a tea u tevhedzwa kha mulandu wo imaho hani . 
Thandela ya ṱhoḓisiso na u dzhenela ha tshitshavha yo livhiswaho kha u dizaina zwiga zwa Vhusimamilayo i khou khunyeledzwa . 
Muvhuso u ḓo dzulela u khwaṱhisedza uri phambuwo iṅwe na iṅwe u bva kha mulayo i khou dzhielwa vhukando na miraḓo yoṱhe ya tshitshavha vha khou tsireledzwa . 
Zwidimela zwiswa zwi ḓo thusa sisiṱeme ya vhuendi ha zwiporoni shangoni ḽashu nahone zwi ḓo thusa u khwinifhadza mveledziso na mashumele a vhuṱumani ha vhuendi ha zwiporoni .
U kundelwa u guda u bva kha zwo iteaho kale . 
Sekhithara ya zwa u fhaṱa i vhiga nyaluwo yo khwaṱhaho kha khonṱhiraka dza u fhaṱa dzo ṋewaho na nyengedzedzo ya mushumo . 
Nga kha hei sisiṱeme , miraḓo vha nga zwifha musi vha tshi khou ḓiasesa nahone vhaṱoli vha nga kha ḓi sokou tendelana na muraḓo , nga nṱhani ha uri a vha na tshifhinga na uri a huna ṱhumanywa , kana vhuṅwe vhuṱanzi vhu ṱoḓeaho . 
Nga murahu ha u vhala :
Tshenzhelo ya miṅwaha miraru u ya kha miṱanu kha u dovholola nyolo / maitele a u vhuinzhiniara ha bindu . 
A : U vhalela nṱha
Tsheo i tea u dzhiiwa hu sa athu fhela maḓuvha a 90 , ho vhalwa u bva kha datumu ye Muhasho wa ṱanganedza ngayo khwaṱhisedzo ya nyanḓadzo ya nothisi ya khumbelo .
Kha vha swaye vhuimo ha gunubu kha tshiambaro nga vhuronwane nahone nga nḓila yone . 
Vhagudisi vha nga ṋea vhagudi tshifhinga tsha u ḓinangela miṅwe mishumo ine vha ḓo i vhulunga , ine ya sumbedza vhukoni kha tshiṅwe tshifhinga .
U thoma Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho hu tshi tevhedzwa ndaela dza milayo na u i vanganya na Tshiṱirathedzhi tsha Mveledziso tsha Ḓorobo na kushumele lwa dzangano . 
( b ) kha tsireledzo ya Riphabuḽiki , kana
Kha vha rekhode phindulo .
Vho ṱanganedza uri dzithathu dzi na ṱhalutshedzo ine ya yelana na zwa gennge , fhedzi vha khou funa dzi tshi bvisiwa . 
Muvhuso u ḓo vhetshela thungo 30% ya khethekanyo ya thengiso ya muvhuso zwo fanelaho kha u renga u bva kha dziSMME , zwiimiswa khathihi na ḓorobo ṱhukhu na zwiimiswa zwi re mahayani .
Tshumelo iyi ndi ya muthu mu ṅwe na mu ṅwe , dzangano , tshivhumbiwa , khamphani kana mulimi .
Tshifhinga : 2 awara 30 minete
Ṱhoḓea dza khumbelo , u vhiga na u ṱola dzi fanela u langea na u vha dza vhukuma . 
Kha nyimele iyi , minista wa zwa vhudavhidzano vha nga dzhiela nṱha tshiimiswa tsha vhaimeleli vha nḓowetshumo tsha vhaṋetshedzatshumelo . 
Arali Muhasho wa fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi , ndambedzo iyo i ḓo imiswa sa izwo i tshi do dzhiwa sa vhukwila .
Risetshe u itela u bveledza ndivho na u pfesesa u itela u khwinisa ndila dza ndangulo ya zwiko zwa madi .
U tinya ndaṱiso na nzwaleloo , kha vha ite uri mbuyelo dza IRP 6 dzi rumelwe kha ofisi yo teaho ya davhi ḽa SARS hu kha ḓi vha na tshifhinga .
Ngangoho , u bva zwenezwo u dzulela u sumbedza u sa vha na ndivho na u ḓisendeka kha kuhumbulele kwo khakheaho ku re khagala na thengiselano dzine dza nga vhambedzea dzine zwa vhukuma zwo vha zwi songo ralo na khathihi . 
Hezwi zwi a vhonala , vhukati ha vhaṅwe , kha vhusimamulayo , milayo na milayonyana i vhusaho vhashumeli vha tshitshavha na vha thomi vha ofisi dza poḽotiki dzi ṱoḓaho u fana , tshumisano na vhashumela vhapo na mabindu a tshitshavha na ulwa na vhutshinyi .
Lwa mulayo , mbofholowo ya tshivhumbeo i tendelwa u itela maitele a ndaulo . 
Khoro yo khethwaho ndi yone foramu i dzhiaho tsheo kha dzi IDP .
Vhahumbeli vha mushumo vha fanela u vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe . 
Vha tshi tama u vha muraḓo o fhelelaho wa tshiimiswa tshi ḓivheaho .
U na mbuno dzine a amba musi hu tshi swika tshiṱori tsha kiḽasini .
1 . Marangaphanḓa nga Minisṱa wa Pfunzo ya Mutheo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 2 .
Nga u shumisana na vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , ri ḓo khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhutshinyi na tshanḓanguvhoni .
u na vhuḓifhinduleli ha u vhidza miṱangano ya komiti ya wadi ;
Muphuresidennde Vho-Botha vho shuma na Minisiṱa wa kale wa Vhulamukanyi , Vho-Kobie Coetzee , vhe nga murahu vha vho thuswa nga Vho-Dr Neil Barnard na Vho-Mike Louw .
Huna thendelano ire mulayoni vhukati ha muvhuso na vhashumisani vha zwa matshilisano ya u ḓivhadza vhugudisi ha tshoṱhe kana ha tshifhinga nyana .
Hu na vhuḓipfi ha u livhuha na fulufhelo ḽa vhutshilo nga u angaredza . 
Phesenthe ya mugaganyagwama wa khephithala wa masipala u shumiswaho kha thandela dza khephithala dzo topolwaho nga ṅwaha muṅwe wa muvhalelano u ya nga ha IDP ya masipala .
Komiti ya wadi i fanela u ḓadza zwikhala zwa mishumo fhedzi arali zwi sa fhiri vhunzhi ha miraḓo yo khethiwaho . 
Kha mbalo dza tshizwinozwino , nga u angaredza , ri na mbilo dzi fhambanaho mbili . 
D Muthu u tea u fulufhedzea .
Hei ndi ngudo yo pulaniwaho nga muṅwe kana vhomakone vha re na tshivhalo .
Tshomedzo dza u fhaṱa dzine dza ṱoḓea u fhaṱa ṅanda dzi ḓo dizainwa nga nḓila ine hu ḓo shumiswa fhedzi burakete ya thikhedzo ya muelo muthihi , pfara dza mutsiko nahone tshitivhili tshi nga shumiswa u swikela hu tshi dzheniswa , hu si na ndavha na muelo wa zwifhirisafulufulu . 
5.1 . MUOFISIRI WA MAFHUNGO
Tshiimiswa tshi khou bveledza pulane dza u fhungudza tshikalo tsha zwikhala zwa mishumo zwi si na vhathu . 
Ngoho yauri ahuna zwikili na ndalukano zwo imaho ngauri zwe zwa ṱoḓiwa , yo vha ṱhuṱhuwedzo ya ndeme . 
U khwiṋiswa ha vhuongelo ha Caledon na Riversdale hu tsini na u fhela . 
( 3 ) Muoditha Dzhenerala u tea u ṋetshedza muvhigo wa odithi , na kha maanḓalanga afhio na afhio o itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Vhuḓifhinduleli ho fhelelaho ha tshumelo dza u kuvhanganya vhu sala vhu kha maanḓalanga apo . 
1.18. Khabinethe i ṱuṱuwedza hafhu maAfrika Tshipembe u ṋea mihumbulo yavho nga ha ikonomi na maṅwe mafhungo ane vha tama muvhuso u tshi a bvisela khagala kha Tshitatamennde tsha Mbekanyamaitele tsha Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha ( MTPBS ) , une wa ḓo kumedzwa nga Minisiṱa wa zwa Masheleni Vho Pravin Gordhan nga ḽa 26 Tshimedzi 2016 .
o Dzina ḽa mufu
Masipala u ḓo vhuelwa hani kha u katela tshitshavha .
Tshifhinga tsha zwino tsha u vhuisa mihumbulo / vhuya , ( tsumbo , Ndo vhuya nda dzula Tshipako ) .
Muvhuso u na zwiimiswa zwa sumbe zwi lwaho na vhugevhenga na zwipiḓa zwa 17 zwa vhusimamulayo zwo itelwaho u fhelisa vhugevhenga .
Tshinyalelo kha maga a u langa ayene nga khadiamu i nga vha tshone tshivhangi tsha mpfu zwi tshi vhambedzwa na u konḓelwa u fema kana u tshinyala ha sisiṱeme ya vhuṱaledzi . 
Mushumo wa Muhasho u bva kha nḓivho ya mulayo , mbekanyamaitele na mihanga ya u laula ya ndeme i tevhelaho : 
Nḓivhadzamuvhigi ndi ifhio ?
25 . Afrika Tshipembe ḽi dzhena hani kha khasho ya shango nga vhuphara ?
Arali , kha phindulo yo tou ṅwalwaho ya khumbelo yavho ya rekhodo , muiti wa khumbelo a tshi tama u ḓivhadzwa ngaha tsheo nga nḓila iṅwe na iṅwe , tsumbo . nga kha luṱingo , hezwi zwi tea u sumbedzwa .
Ṱhoḓea dza u enda ha Vhana : Vhana vha Afrika Tshipembe :
Khii ya zwiga zwa mutsho
( a ) ya u vhumba na u dzhenela kha dzangano ḽa vhatholi ; na
Tshithu tshi tevhelaho ndi mveledziso ya vhathu , nahone afha ro doba mulayo i ṱuṱulaho dzangalelo . 
" Hu na u fhungudzea huhulwane kha tshivhalo tsha vhana vhane vha litsha tshikolo vhukati ha Gireidi ya 10 na ya 12 .
Tshumelo dza mulayo : Tsivhudzo ya mulayo zwayo , thikhedzo ya u wana ndaela ya tsireledzo na u unda , nzudzanyo dza uya khothe nga ṱhanzi kha u tambudzwa lwa vhudzekani na milandu ya u rwa , u fhelekedza khothe ṱhanzi ya milandu ya u tambudza lwa vhudzekani na ya u rwa . 
9 . U KHWINISA TSHIBUGWANA
U shumisa maipfi a sumbedzaho u takalela
Khuthadzo : Khuthadzo ya tshifhinga tshipfufhi na tshifhinga tshilapfu kha vhafumakadzi vho tambudzwaho , vho ponyaho u tambudzwaho lwa vhudzekani , vhaaluwa vho ponyaho u tambudzwa vha tshe vhatuku , na phondi dza vhanna na dza vhafumakadzi . 
Naho ri tshi nga kombetshedzea u sedza hafhu miṅwe mishumo ye ra i lavhelela , a ri nga ḓo ṱutshela u thoma u shumisa tshoṱhe mbekanyamushumo . 
Afrika Tshipembe ḽi ṱanganya u lwisana na AIDS , khathihi na thivhelo kha mbilu ya shango ya Pulane ya Lushaka ya Tshiṱirathedzhi kha HIV , dziSTI na TB ( 2012-2016 ) .
Ndi zwone , nṋe ndo vha ndi tshi nga tama . . . .
3,3,1 Thagethe dza kushumele
Mulangadzulo , Ofisi ya Mulangavundu i tea u vhona uri i khou dzhia tshiṱoko na u dzudzanya zwithu zwayo zwavhuḓi . 
Nga zwezwo , u ngari , arali saintsi na ngona dzayo dzi sa dzhiyi sia , dza nga kona u bveledza bono ḽi katelaho kha ngoho , fiḽosofi nyangaredzi a inga vhi ya ndeme . 
Fhedzi , zwi a ṱuṱuwedza u vhona uri izwo zwiito zwa u laṱekanya mashika hune ha si vhe mulayoni zwi dzulela u vhigwa nga hazwo . 
Masipala dzi tea u ita mushumo muhulwane kha sia ḽa u fhaṱa nga u engedza tshumelo dza mutheo dza themamveledziso miḓini , u vhuedzedza kana u lugisa ndaka , na u fhindula nyaluwo ya ṱhoḓea ya themamveledziso . 
U pfananya dzikiḽasiṱa na foramu dza vhudavhidzani ha muvhuso . 
Tsumbazwiswa ya u fhedza kha BSF
Ri tea u fhelisa maitele oṱhe a vhugevhenga na dzikhakhathi nga zwifhinga zwa zwiṱereke na migwalabo .
- o imela muṅadzi we Khosi Vho-Luthuli vha vha tshi ḓivhea ngawo .
Ndivho ya u ṱanganedzwa ho khwaṱhaho uhu ndi u ṱuṱuwedza mveledzo dza fhano hayani . 
Phendelashango yayo i alusa vhuendelamashango ha fhethu ha mupo , hune ha nga vuliwa . 
Vha tea u lindela u swikela vha tshi ṱanganedza thendelo u bva kha ofisi ya vhuingameli u ri vha nga isa phanḓa na u ṱanganyisa zwibveledzwa , u paka na u ḽebeḽa mahalwa .
Mveledziso ndi muelo wa thekeniki u sumbedzwaho sa tshikalo tsha mveleo u ya kha mvelelo . 
Zwenezwo , vha na dziṅwe khaedu dzine vha tea u dzi tandulula . 
Afrika Tshipembe ḽi khou sedza phanḓa kha u dzhenelela kha nyambedzano dza u engedzwa ha nyaluwo ya ikonomi i katelaho na mveledzio kha ḽa Afrika .
Hu na nzudzanyo dza zwiimiswa zwo fhambanaho u vhona zwauri mihumbulo ya zwitshavha nga ha nḓila ine zwiko zwa avheliswa ngayo u fana na Komiti dza Wadi kana dziṅwe foramu dza mveledziso .
2 Mahumbulelwa Hune muthu ane vhukhakhi ho ambiwaho kha phara ya ( a ) kana ( b ) ya khethekanoy ya 1 vhutshinyi uvho ha ri musi ho itwa , muthu a vhulawa , hu ḓo humbulelwa , u swika zwi tshi vhonala , uri muthu o vhulawa zwo itiswa nga honoho vhutshinyi . [ zwo ombedzelwa ]
Ho ḓo dzhiiwa tsheo ya u kuvhanganya mvelelo dza zwo swikelelwaho u bva kha mushumisi wa bugu nga nḓila ya mutevhe wa dziwekishopo u mona na shango , hune thaidzo hedzi na dziṅwe-vho dza nga itelwa khanedzano nga dziphurofeshinala dzi re na tshenzhemo . 
Mvelelo dzo salaho dza u ṱangana ha zwipiḓa izwi zwivhili zwa mbumbo ndi dzauri tshivhumbeo tsha ḓoroboni tshi khwathiswa na u ṱalutshedza u thomiwa ha phatheni yo dzulaho zwavhuḓi ine i a kona u ḓivhea nga vha dzulaho henefho . 
Izwi zwo khwaṱhisedzwa nga muhasho wa vhufaragwama na mbambedzo ya mabanngele . 
MISHUMO
U MONITHARA
Mbonalo dza ndeme dza tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : sa vhabvumbedzwa , nyito , mufhindulano , puloto , khuḓano , siangane , fhethuvhupo , muanetsheli , thero
U thomiwa ha fhethu hu sa ṱoḓei tshitumbudzi ho teaho nahone hu no ṱhogomelwa kha shango hune ha ṱoḓa u shumisana ho angalalaho vhukati ha zwiimiswa zwa shango zwa tshumelo ya mutakalo na sia ḽa APHIS , kana sisiṱeme dza maitele a savei dza kha vhupo , u ṱola ha tshayandivhiswa kana maṅwe maitele vhuponi . 
Ri ṱanganedza na u livhuwa thikhedzo ine ya khou aluwa ri no khou i wana u bva kha Fulo ḽa U swika wo Tsireledzea . 
Komiti ya Wadi na mukhantseḽara wa wadi vha dzhia tsheo ya u vhidza muṱangano wa vhadzulapo .
U ya nga ḓivhazwakale , phatheni dza ḽa Sweden dza u nwa aḽikhoholo dzo vha na vhuḓifari vhune ha sa takadze ha u nwa luthihi mafheloni a vhege , ngeno hu sa nwiwi vhukati ha vhege . 
Zwiṅwe hafhu ho dodombedzwa uri izwi ndi ndivhisi , hu si ndayo . 
( b ) u shela mulenzhe kha mishumo na mbekanyamushumo dza dzangano ḽa vhatholi .
Kha mbuno idzi mbili , vhuimo vhu fanaho a vhu ambi tshithu . 
Ndi nnyi ane a tea u ima sa nkhetheni kha khetho dza miraḓo dza thirasitii dza GEMS ?
U engedza mukovhe wa thikhedzo ya nnḓa u fhirisa zwine zwo lavhelelwa zwino nga tshiedza tsha ndavhelelo ya zwa masheleni zwi ḓisa mbudziso dza ndeme . 
U dzhenelela lu pfadzaho kha ṱhoḓisiso u itela nyito dza khwiṋesa na u tevhedza zwo randelwaho nga theo ya mulayo kha pfunzo ya matshudeni na vhugudisi . 
Ṱhoḓea dzo ḓisendeka nga zwiṱiriki zwi re na vhashumi vhaṱukusa vha ndondolo ya zwitshavhani . 
2.8 . Zwa u vhulunga na u thivhela u tambisea ha maḓi zwi kha ḓi vha zwa vhuṱhogwa .
Tshiimiswa tshi khou bveledzisa tshumisano na vhaṅwe vha ṋetshedza tshumelo ya vhagudisi vha maimo a nṱha vha Afrika Tshipembe na tshitshavha tsha vhugudisi ha dzitshaka . 
U itela u fha tshelede ine ya ḓo thusa mavundu kha u pulana , u langa , ita zwa musalauno , u ananya na u shandula themamveledziso zwiimiswa zwa mutakalo , thekhinoḽodzhi ya zwa mutakalo , u monitha na u ṱhaṱhuvha zwiimiswa zwa mutakalo hu tshi tevhedzwa zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya lushaka , na phapha kha tshumiso ya tshelede kha themamveledziso ya zwa mutakalo nga u shumisa tshumisano ya phabuḽiki na ya phuraivethe . 
( iii ) u itela uri hu vhe na tsireledzo ya lushaka ; kana
U swika zwino , vhukwamani na vhashelamulenzhe ho fhungudzea nahone maitele a u shela mulenzhe lwo fhelelaho ha athu shumisiwa . 
Fhedziha , u vala ha mafhelo a ṅwaha hu ḓo vha ndingo ya vhukuma ya uri naa khwiniso yo vha yo lingana kana hai . 
U bvelela ha zwipiḓa zwo fhambanaho kha tshimiswa tshi fanaho zwi dzulela u ṱanganedzwa sa zwezwo nga u kundelwa hazwo kha u hwala vhuḓifhindulei kha tshiṅwe na tshiṅwe tshazwo na u shuma nga nḓila ya ṱhanganelo na nḓila i re na pfananywa . 
Zwe nda amba zwenezwino , naho zwo ralo , a zwi tei u pfeseswa u amba uri roṱhe ro bvelela kha zwoṱhe zwe ra zwi shuma . 
g ) Vho Sam Ledwaba ( Sa Muraḓo a sa Shumiho hone ) .
Riferentsi
Vho Bill Melody vho amba nga ha sekithara ya ICT .
Phemithi ya tshiendisi tsho khetheaho i shuma lwa maḓuvha mararu fhedzi .
Ṱhoḓisiso na u khunyeledza zwo fhambana zwi tshi ya nga kheisi .
U sa tsireledzea ha vhathu na Mirundo ya khombo i na zwivhalo zwiṱuku zwa zwitzhili na u vhulunga mirundo lwa tshifhinga tshilapfu nyana zwo linganela khandululo . 
Nga tshifhinga tshetsho tshithihi , zwi tea u ḓivhea uri vhufarakani vhu na mikano yaho hune vhafarakani vha si na nungo vha tshi ṱoḓa u tikedzwa na u maanḓafhadzwa siani ḽa vhukoni . 
Arali muiti wa khumbelo a sa koni u vhala na u ṅwala , kana o holefhala , khumbelo itea u itwa nga u tou amba .
U ita uri komiti ya wadi i dzule yo sedza mishumoitwa ya CBP .
Havha vha vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vho tenda u badelisa miraḓo ya GEMS mutengo wa Tshikimu , vha ri a vha nga vha badelisi dziṅwe mbadelo kana mbadelonyengedzedzwa kha tshumelo dzo ṋekedzwaho .
9 Ri ya hani tshikoloni . . . . . . . . . . . . . . . . .18
Fulwana Ṅwedzi 3
Ri tou zwi ḓivha zwa vhuḓivhuḓi , uri a hu na na muthihi ane a nga bvelela a tshi khou shuma a eṱhe .
( i ) u ḓilugisa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka ; na
Vhaḓivhi vha zwa mutakalo vha ḓo ha lafha uya nga ha tsumbavhuyo ya lushaka ine ya tevhedza dzilafho ḽa vhuḓi zwo tendelwa nga NML .
U londotwa ha fhethu ha vhufa na zwithu zwo ḓisendeka nga u funa ha vhaṋe vhazwo , saizwi khomishini i nga si ḓo themendela mulevho wa tshiofisi wa vhufa kha muvhuso . 
Datumu ya u ya tshikoloni ya u fhedzisela i nga si vhe ya nga murahu u fhira datumu ya pfukiselo . 
Fhasi ha muhumbulo ndi mveledziso ya vhumuthu na vhuḓifari , na thyiori ya zwipiḓa zwivhili ya vhurangaphanḓa . 
Maitele aya a khwiniso ya mbekanyamaitele o ita uri hu vhe na ṱhoḓea ya maitele a u khwinisa mulayo . 
Vhashumi vhoṱhe vhane vha khou shuma mishumo u ya nga Milayo na Ndaulo vha tea u vha na ṱhanziela ya u pfumbudzwa ya vhukuma . 
Manweledzo a mbekanyamaitele dza muvhalelano dza ndeme , dze dza shumiswa tshifhinga tshinzhi nga nnḓa ha musi mutshipiso wo ṋetshedzwa , zwo bviselwa khagala afha fhasi . 
( 2 ) Tshiimo na zwidodombedzwa zwa u tholiwa kha tshumelo ya muvhuso zwi tea u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Vhaimeleli vha Khantsele ya vha Phurofesheni ya Mupo wa Zwifhaṱwa
Ndongazwiga na mupeleṱo : kupeleṱele ; eḽipisisi ndongazwiga kha ṱhukhufhadzo ya dzina ( abriviesheni )
Muhasho u ḓo shumisa zwishumiswa zwawo zwa u pulana u ṋekedza thikhedzo dzi pfadzaho u itela ḽeveḽe dzo teaho dza ndambedzo u bva kha vha Gwama ḽa Lushaka na ḽa Vundu . 
Thendelo ya Nyangaredzo ndi thendelo ya u shumisa maḓi u si na ḽaisentsi , tenda ha vha uri u shumiswa ha maḓi hu khou itwa nga fhasi ha tshikalo na nyimele dzo sumbedziswaho kha Thendelo ya Nyangaredzo . 
Izwi ndi maelana na mushumo wo khwaṱhaho wo lavhelelwaho Khomishini nga Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka .
Mavhone oṱhe ane a si tsha shuma a tea u kuvhanganyiwa a poswa fhethu hune a ḓo gaiwa hone nga nḓila yo tsireledzeaho
Hezwi zwo ṱanganywa nga u sa vha hone ha vhushumisani ho khwaṱhaho vhukati ha maanḓalanga o fhambanaho , hafhu kha ḽevele dzoṱhe dza mavundu na lushaka . 
Tsini ha sethe ya nzudzanyo ya ikonomi na ngudo dza zwa ikonomi zwo itwaho miṅwaha ya murahu , u vulwa ha mbekanyamaitele ya mbambadzo zwi ita mushumo muhulwane kha u ṋetshedza mutsindo kha vhubindudzi na nyaluwo kha zwibveledzwa . 
Themamveledziso yashu ndi tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme tshi konḓaho tshi no kwama nḓisedzo ya tshumelo ya mutakalo . 
Zwigwada zwi tevhelaho zwi a kona u wana thuso ya mbadelo :
Mutevhe wa theo ya mulayo u shumiswa tshifhinga tshingafhani na muhasho ? 
U ṱanganya mafhungo na milaedza i re kha tshibveledzwa na vhutshilo ha ene muṋe
Thendelo ya pfanelo ya u shumisa nnḓu ya bulasini u itela vhudzulo a zwi ngo nyadza u bva kha mvumbo ya bulasi sa yunithi ya bindu ḽa zwa vhulimi . 
U lavhelesa tshumiso ya sisiṱeme ya ndangulo ya nḓisedzo ya thundu ine ya elana na theo ya mulayo na dziṅwe nzudzanyo dza muvhuso wavhuḓi . 
Iyi ndi pene yaṋu / ya inwi ?
Ndivho ho vha hu uri nyimele idzi dzo khetheaho dzi sike ṱhoḓea ya vhugudisi uhu , vhune ha ḓo karusa vhaṋetshedzi vha vhugudisi uri vha gudise vhagudisi vhavho , na uri vhagudisi vha wana ndalukanyo uri vha ḓo ṋetshedza vhugudisi . 
Thebuḽu ya 9 i sumbedza fomo ya u sainela mbadelo dza aḽawentse ;
Muvhuso u nga ita mushumo muhulwane wa u bindudza kha sekhithara ya tshiṱirathedzhi na thandela dzine dza vha na vhukoni ha mveledziso i itaho uri hu vhe na u thoma , zwenezwo ha vha u shela mulenzhe kha nyaluwo ya ikonomi . 
Kha vha wane zwinzhi nga ha u ḓiṅwalisela VAT kana
Vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbilo i re afho nṱha i tea u dzheniswa khathihi na khophi ya akhaunthu ya masipala yo teaho . 
Referentsi
U a vhala .
Thikhedzo ya ndaulo i ṱoḓeaho kha u thoma na u langa thandela ndi zwa ndeme kha u bvelela ha thandela nahone zwi tea u ṱaluswa hu si u humbulelwa nga murahu . 
Zwiko zwivhili zwa khonadzeo ya vhuṱanzi zwenezwo zwi a wanala khavho : ḽiṅwalo na zwi re ngomu . 
Bugu ya khadzimiso i fanela u shandukiswa ndeme hafhu kha ṅwaha wa muvhalelano wa zwino u khwaṱhisedza uri , arali zwo fanela , u ṱolwa ndeme ha vhukuma hu katelwa kha mivhigo ya u ṱola maanḓalanga . a vheaho iṱo . 
Zwe zwa bulwa afho nṱha zwi sumbedzwa afho fhasi kha girafu : 
Vha katele khoudu ya vhuḓifari na ṱhu ṱhuwedzo ya uri ndi ngani ṱhanziela ya themendelo ya u vha mulayoni i tshi tea u ṋekedzwa .
Vhupulani ha masipala vhu ṱoḓa u sedzesa ngamaanḓa kha mushumo wa mveledziso ya ikonomi yapo zwine zwa ḓo konisa tshitshavha u dzhenisa mbuelo . 
Mavhele ndi tshibveledzwa tsha ndeme kha mveledziso ya ṋama ya kholomo nga fhasi ha sisiṱeme ya fhethu hune zwifuwo zwa ḽiswa hone . 
Musi ho no itwa dzimaraga ri ḓo humisela asainimenthe kha vho . 
U vhala na u ṅwala ha ndeme
U dzhia maga a u langula u dzudza vhushaka na khasitama na vhadzhiamukovhe . 
Zwikili zwavhuḓi zwa vhudavhidzani ha u amba na ha u ṅwala kha maitele a khothe na a tshipholisa . 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Mbadelo dza Ndaka ya Masipala wo thoma u shuma nga dzi 2 Fulwana 2005 .
Muhumbulo muhulwane wa muhangarambo wa mveledziso ya fhethu ndi u sumba nḓila mveledziso ya tshifhinga tshi ḓaho fhethu afho . 
Ri ḓo fhungudza mpfu dza vhana nga mbekanyamushumo nnzhi dza u haela .
Thyori a dzi na masiandaitwa - dzi kwama uri ri tshila hani na uri ri ita mini . 
Ḽebulu dza magaraṱa na thai , zwithu zwi re kiḽasini , kha disiphulei na a maipfi a ḓivhiwaho nga tshivhumbeo .
Ndingo dzoṱhe dzo no itwaho dzi a rekhodiwa u itela uri mbuelo dzavho dzi fhedze tshifhinga tshilapfu .
U topola maipfi a no thoma nga maipfi a no fana
mushumo wa u pfesesa zwa biologi - na mushumo wa u pfesesa zwa chemistry
i . Saintsi , Thekhinoḽodzhi na tshanduko ya mveledziso
Ndayotewa ntswa yo ita mutheo wa izwi na u takalela uri muvhuso muswa u bveledze mulayo une wa ḓo kona u shumana na aya mafhungo nga nḓila yone " .
Ṱalutshedzani uri ndi ngani mukololo a tshi ṱalutshedza vha Capulets na vha Montagues nga nḓila iyi . 
Ndi ngoho , rovha ri khou pfelwa vhuṱungu sa lushaka nga upfa vhuṱungu , mathada na u kwata musi ri tshi khou sasaladza u bviswa hashu kha mutevhe kha mashango ane a ḓo dzhenelela kha Tshiphuga Tsha Bola Tsha Ḽifhasi kha ḽa Germany . 
U redzhisiṱariwa ha vhalwadze hune ha ita uri mulwadze muṅwe na muṅwe u na nomboro ya mulwadze i sa fani na iṅwe , hu fanela u swikelea kha tshiimiswa tsha mutakalo tshiṅwe na tshiṅwe tsha Ḓorobo ya Cape Town kana kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Uhu u pandelwa ha mupoti wa mulandu a hu ngo tea na kathihi zwine zwa ḓisendeka kha tshiitisi tsha u pandelwa hawe . 
Hezwi zwi nga si lavhelelwe u itea kha kuvhonele kwa u sa dzhia sia .
Masipala u khou ṱoḓa u thola vhorakhonṱhiraka vhararu . 
Thendelo yo tou ṅwalwaho , arali pfulo ya bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuomvumvusi yo no ṅwaliswa nga muṅwe muthu
Dzina ḽa shango ḽine vha khou ya khaḽo
Sisiṱeme dza u kuvhanganya , dzine dza nga u kuvhanganywa ha thungo ha bada , dzi a konadzea nahone dzi a shumisea zwikolobulasi zwa dziḓoroboni zwo dzudzanyeaho zwine zwa vha na themamveledziso fhedzi a dzo ngo fanela kha hugaledzwa ha mahayani . 
Vha dovhe vha sumbedze izwo , zwine nga kuhumbulele kwavho , zwa sa konadzee ( ? )  . 
Dzhangili dzhimu - u tshimbila nga u linganyisa kha zwithu zwi re fhasi
Khoso dza mutheo dzo ṋetshedzwa kha thyerapisithi u bva kha zwiṱiriki zwa vhupo ha mahayani . 
Kha heyi miṅwaha yo fhiraho , ro lulamisa khwiniso ya tshivhumbeo tsha muvhuso .
VHUSHUMISAMUPO HA U TUMBULA U ITELA U SEDZULUSA KHONADZEO YA MBAMBADZO
NDI NGA KWAMA NGAFHI IPID ?
Zwikolo , zwibadela na zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso zwi tea u vha na nḓisedzo ya zwiḽiwa zwa pfushi sa tshipiḓa tsha zwikimu zwa zwiḽiwa khathihi na u tikedza zwiḽiwa zwa mutakalo . 
thero na mulaedza U vhala / ṱalela tshibveledzwa tsha u vhonwa
Vhuḓifhinduleli ha hoyu mushumo vhu kha vhabveledzi nahone dplg , DBSA , DFIDSA kana GTZ a vha ṱanganedzi vhuḓifhinduleli ha zwi re ngomu .
Zwisumbi zwa ṱhoḓea miṱani zwi khou thengathenga , hune hu khou lavhelelwa khwiniso nga zwiṱuku zwiṱuku nga tshifhinga tsha vhukati . 
Nga ṅwambo wa mishumo yo ṱandavhuwaho na maanḓa a masipala , zwigwada zwa madzangalelo zwinzhi zwi ḓo vha na dzangalelo kha zwa masipala .
Ro ḓi vhofha na vhuḓiimiseli vhuṅwe na vhuṅwe ro vhu itaho nahone ndi puḽane ya thandela khulwane , na zwipikwa zwa ndeme .
Khabinethe na yone i ita khuwelelo nthihi na Muphuresidennde ḽa u khwaṱhisa u lwisa hune ha vha ho sedza kha u tshimbidza tshanduko ya ikonomi nga vhuhali na u lwisa zwa u i ṱavhanyisa u shuma .
nahone a nga vha pandela .
Phurogireme ngauralo i ḓo sengulusa na u bveledza phindulo , fhedzi phindulo i si yone . 
134. U ya phanḓḓa na u shuma ha Khabinethe nga murahu ha khetho
Vhushumisani uhu vhu fanela u vhumba tshipiḓa tsha mbumbo ya tshiṱirathedzhi nga ha mbekanyamaitele dzi pfadzaho . 
U ya nga ha vhupuli na vhushumeli u shuma nga u kombetshedzwa
IZWO / ARALI samba ḽa HIV a ḽi thivheli vhathu uri vha daleliwe
Ndangulo ya zwa Masheleni , hu tshi katelwa mveledziso ya masheleni a dzitshaka , tshumelo dza vhubindudzi , ndaulo ya phensheni na vhuṅwaleli ha Khomishinari wa Vhubindudzi ha Muvhuso . 
Kufhindulele kwa vhathu kha khethekanyo iyi ku sumbedza uri kutshimbidzelwe uku kwa u shumiswa ha mbekanyamaitele ku a ṱanganedzea . 
Aya ndi maga a u thoma o livhaho kha u swikelela bono ḽihulwane ḽa tshifhinga tshilapfu ḽa pfunzo ya maimo a nṱha zwikoloni nga 2025 .
Zwiṱirathedzhi zwa u sala murahu zwa khwiṋiso na ndovhololo
Ṱalutshedzani khonani yaṋu nga tshifuwohaya tshaṋu kana tsha muṅwe muthuvho ane na mu ḓivha .
Zwi fhedza awara mbili na uri nyolo i shumiswa kha u ḓadza bammbiri ḽa u saukanya .
NDI NGA KWAMA NNYI ?
Mbili dza khohi kha dza ṱahe dzi no khou fhaṱwa nga vha Southern African Shipyards vha tshi fhaṱela Maanḓalanga a Vhuimangalavha a Lushaka a Transnet ( TNPA ) kha Vhuimangalavha ha Durban dzi ḓo livhiswa ngei kha Vhuimangalavha ha Port Elizabeth .
SU zwa zwino i tikedza na u tevhela maitele a fhambanyisaho , hu na u ombedzela kha thikhedzo ya masheleni kha matshudeni vha shayaho , vhane vha vha vho tea zwi tshi bva kha sia ḽa ngudo : 
Vhashelamulenzhe vha dzhiela nṱha khaedu dza u pulana ha tshitshavha dzo bulwaho kha fiḽipitshati .
Khoro ṱhukhu dzo vhumbwa nga vhakhantselara vha wadi vhane vha imela tshigwafa tsha dziwadi dzi re henefho na vhaṅwe vhakhantselara vha PR .
Hezwi ndi tshipiḓa tsha zwine muvhuso wa khou dzhenelela kha u lwa na khakhathi dza u tzhipa dzine dza itelwa vhafumakadzi , vhana na zwigwada zwa vhathu vha sa koni u ḓilwela.
NAPHISA i ḓo vha tshiko tsha lushaka tshine tsha ḓo shumela dzangalelo ḽa mutakalo wa tshitshavha na uri tsho sedza kha u ṋetshedza kha sisiṱeme ya tsireledzo ya mutakalo ine ya sedzesa kha tswikelo , ndinganyo , vhukoni na tshirunzi .
Vhudenya uvhu vhu dzula ho swikelelwa musi matheriala a thoro a tshi shumiswa , fhedzi zwi a konḓa vhukuma musi matheriala a mupo a tshi shumiswa , zwihulwane kha vumba ḽa u tou gwiwa fhasi . 
Mupotiwa o bula uri mupoti wa mulandu o pandelwa ngauri vhushaka ha mutholi na mutholiwa ho vha hu songo tsha ḓisendeka nga u ṱhonifhana , u fulufhelana na u thembana nga ṅwambo wa u kundelwa ha mupoti wa mulandu , kha ; 
MILAYO YO TIWAHO YA WEBUSAITHI YA SARS 
Mafhungo kha khoro a tshewa nga vhakhantseḽara fhedzi nahone Komiti dza Wadi a dzi na maanḓa a u shela mulenzhe kha u tshea mafhungo kha miṱangano ya khoro .
Khethekanyo i kokodzaho iṅwe na iṅwe i vhewa kha dziroḽa dzo vhambelaho na rempe ine zwikepe zwa suvhiselwa maḓini ngayo ine ya ḓo vhofhelelwa khayo musi phaiphi i tshi bviswa lwanzheni . 
U konadzea ha khombo
" Ndi ḓo ni sumbedza uri a thi itiwi tsilu ! " hu amba Vho Vhimbi .
U vhona zwauri hu na vhupulani ho ṱanganelaho kha thikhedzo , u ṱola na mushumo wa u dzhenelela kha mimasipala . 
tshi hola mundende wa vhaaluwa .
Fhedziha , mishumo yoṱhe ine na nanga , i fanela u shumiswa nga vhuḓalo na u ṱalutshedzwa . 
Khabinethe i dovha ya fhululedza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo na Khomishini ya Pfananyo ya Themamveledziso ya Vhuphuresidennde ( PICC ) kha u bvela phanḓa hungafha ha u isa bugupfarwa , bugu dza u shumela khadzo , fenitshara na u ṋetshedza tshikolo tshithihi nga vhege u bva nga dzi 22 Fulwana 2013 , sa tshipiḓa tsha Puḽane ya Themamveledziso ya Lushaka .
Ṱhanziela ya mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Vhana Vhaṱuku ' Early childhood development ' ( ECD )
Hezwi zwi nga nyanyula Mulanguli wa CBP , a tshi thuswa nga muḓivhimakone wa CBP , uri a ite ṱhoḓisiso malugana na u shaea ha zwi no khou itwa khathihi na u kuvhanganya dzilafho ḽa zwidzheneleli zwi no kkhou ṱoḓea zwi tshi bva kha Khoro ya ha masipala .
U vhala maṅwalo na kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) , a amba nga vhaanewa , puḽoto na zwivhuya ya zwa mvelele zwi re ngomu maṅwaloni .
Tshaka dza dzinnḓu dzi fhambana u ya nga matheriala , u fhedza tshifhinga tshilapfu , dizaini , makolo a nga ngomu na a nga nnḓa , saizi na dentsithi , nzudzanyo ya fhethu na u elana na dziṅwe , tshivhalo tsha u bebana ha tshifhaṱo na mishumo . 
Ri ima na Muphuresidennde Vho Zuma kha u livhuwa Mulamukanyi Vho Willie Seriti na Muhaṱuli Vho Thekiso Musi , ṱhanzi dzoṱhe , hu tshi katelwa na Muphuresidennde wa kale Vho Thabo Mbeki , vharangaphanḓa vha vhuṱanzi , zwigwada zwa mulayo , vhashumi na vhoṱhe vhe vha shela mulenzhe kha u ita uri mushumo wa Khomishini u vhe wa vhudzivha .
Honeha , ṱhogomelo i fanela u kona u ṋewa makumedzwa ane a nga tendela vhofholowa kha mbadelo ya maḓuvha a vhulwadze hune vhashumi vha wana mbuelo dza dzilafho dzo katelaho zwoṱhe . 
Ri khou ṱoḓa milayo yo fhelelaho ya ndaulo u sedza arali ri tshi nga kona uya phanda na u ṋetshedza zwishumiswa zwinzhi kha zwiimiswa zwa Muvhuso na kha ndaulo yashu ya tshitshavha , zwi sina ndavha uri vho kona u shuma zwiṱuku hani . 
Arali tshinyalelo i tshi vhuedzedza tshiimo tsha mashumele tsho gaganywaho mathomoni fhedzi , ngauralo i dzhiwa sa ya u lugisa na u thivhatshidzulo nahone i a badeliswa . 
Mbuno dza nyambedzano :
U ita nyambedzano nga ha mulaedza wa tshibveledzwa
Poswo ya Afrika Tshipembe ( SAPO ) Mushumo wa SAPO kha vhurangeli uvhu hu ḓo vha u tshimbidza mbadelo dza zwibogisi zwa u funga , u ṋetshedza Zwibogisi zwa u Funga na u badela vhadzhenisi vhane vha ḓo dzhenisa zwishumiswa izwi .
U kona u shumisa ṱhalusamaipfi .
Vhalani maipfi ni thetshelese mibvumo .
Kha vhunzhi ha mashango , dziyunivesithi , zwiimiswa zwa phurofeshinaḽa , na zwiimiswa zwi ṱolaho u itela ndalukano dza ḽevele dza fhasi dzi na sethe dzoṱhe dza vhuḓifhinduleli . 
Mikhwa na zwitandadi zwa mikhwa izwi zwo tevhedzwa vhukuma nga Bodo ya vhulanguli Khulwane na kushumisele kwazwo ko vhewa iṱo vhukuma nga Vhulanguli Vhuhulwane tshifhinga tshoṱhe . 
Zwa u vhofhekanya na u ṅwaliswa ha mbingano dza tshikhuwa , mbingano dza tshirema na u ṱanganyiswa ha vhavhili zwi langwa nga Muhasho wa zwa Muno .
Ndiliso dzi vhonala kha rasithi ya tshelede kana hune ṋetshedzo kana lweṱolweṱo zwi nga tshivhumbeo tsha ndaka , vhupo na tshishumiswa , hune zwiteṅwa izwi zwa ndaka , vhupo na tshishumiswa zwo rengelwa u shumisiwa . 
Thebulu ya 5 i nweledza mishumo itwa yoṱhe , vhathu na sisiteme dzi re hone kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa Tshitendeledzi tsha CBP
Vharengi vha mashango a nnḓa nga mulandu wa mushumo wa ndeme une vha khou ita wone kha u khwaṱhisedza thandela i shumaho zwavhuḓi na u tshimbidzwa zwavhuḓi ha vhuḓikumedzeli havho kha khadzimiso ya zwiimiswa zwa masheleni zwa Afrika Tshipembe . 
Maga a shumaho a fulufulu avhuḓi na mathomo a tshiimiswa o bvelelaho a phungudzo khulwane ya tshanduko ya kilima kha madavhi oṱhe a bindu zwi vhumba tshipiḓa tsha vhuḓikumedzeli uvhu . 
Mavhalaanngwe a tevhelaho a ḓo ambiwa ngao nga tshifhinga tsha miṱangano ya kiḽasiṱa ya Dziminisiṱa .
Zwo salelaho zwo dzhiiwa sa ṱhuṱhuwedzo ya dziyunioni . 
Zwiṅwe hafhu , muthu o tholiwaho kha vhuimo uvhu u ḓo tea u ṱolwa arali a si na milandu , u sainwa ha thendelano ya kushumele na khonṱhiraka ya mushumo . 
Khovhe yo ḽingedza nga maanḓa u ponyoka .
Naho hu uri ndi mafhungo a no tea muvhuso , muhasho u tea u lulamisa uri zwiko zwi avhelwe hu na ndingano , vha ingamele nḓisedzo ya tshumelo mvelelo mbuya dza mutakalo na u monitha mvelelo dza zwa mutakalo . 
Nḓowetshumo ya bayothekhinoḽodzhi i nga shumisa tshithu tshi tshitshilaho kha kuitele kwa nḓowetshumo , fhedzi tshibveledzwa tshihulwane zwi nga itea tshi sa katele tshishumiswa tsha zwi tshilaho na tshithihi .
Uri hu kone u vha na mishumo yavhuḓi kha vhoṱhe , tshithu tsha ndeme tsha tshifhinganyana tshi tea u vha u gonyisa tshiimo tsha u thola na u ṱuṱuwedza vhaswa u shuma , fhedzi hu si na u shandukisa kana u fhungudza nyimele dza mushumo dzine dza vha hone .
Ndivho ndi ya uri maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha swikelele zwivhumbeo zwa vhudzulo zwa tshoṱhe nga tshifhingatiwa tsho tsireledzeaho hu tshi vhonwa uri a hu na vhudzheneleli ha ngomu na nnḓa , u ṋetshedza tsireledzo yo linganaho ya u thivhela eḽemennde dzo fhambanaho , na u swikelela maḓi , zwileludzi zwa zwishumiswa zwa vhafumakadzi na ṋetshedzo ya fulufulu ḽa muṱani . 
Maga o fhambanaho a vhupulani ha tshiṱirathedzhiki o sumbedzwa afho fhasi : 
Vhukoni ha u shuma a eṱhe , u ṅala zwavhuḓi , zwikili zwa u amba na u dzudzanya , vhukoni kha nyambo dza tshiofisi mbili zwadzo , vhushaka havhuḓi na vhaṅwe vhathu . 
uri vho badela mbadelo yo fhelelaho na referentsi .
U dzhiela nṱha na u thola vhathu vha re na zwikili vhane vha vha hone , fhedzi zwazwino nga maanḓa vhadzulapo vhane a vha na mishumo . 
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 15 Luhuhi 2017
Lwa Tshifhinga nyana
U vhudzisa mbudziso na u sedza kha bugu hu tshi lavheleswa ṱhalutshedzo
Sa vhurangaphanḓa ha tshipholisa , ro ḓiimisela u ṋekedza dzindivhuho dzo fanelaho kha kushumele kwavhuḓi . 
U vhala wo tou fombe
Ndambedzo i badelwa kha dzangano hu si kha mulambedzwa .
Vhulanguli vhu bveledzaho , zwikili zwa u dzudzanya , vhudavhidzani na u ita mishumo nga minzhi , ngeno vha na vhuḓifulufheli , u fulufhedzea na u vha phurofeshinala . 
Musi vha tshi kha ḓi shuma , vho kona u tshimbidza zwa thandululo ya khuḓano dza hosiṱele . 
Muhasho wa zwa Muno u ḓo dzhenisa sisiṱeme ya u thoma uri muthu a sedze zwidodombedzwa zwa bufho a sa athu ṋamela ( hu tshi katelwa senthara dza u shumela khadzo ) vhukavhamabufho ha dzitshakhatshakha .
1.8 . Ri ṱuṱuwedza vhane vha tama u ḓisa tshumelo na vha re khazwo zwazwino u ḓiṅwalisela kha CSD , hune ha vha hone tshiko tsha mafhungo a vhaṋetshedzi vha tshumelo kha masia oṱhe a muvhuso .
Mivhigo i bvaho kha Komiti dza Wadi iI tea u dzhielwa nṱha hu tshi sedzuluswa KPI .
Vha SAPC vha na muhumbulo wa uri u shandukiswa ha mulayo zwi ḓo ita uri hu langulwe zwithu zwi sa koni u vha na tsumbo ( kana zwi sa vhonali ) , hu na uri nga khathihi hu ḓo vha hu khou tendelwa maitele ayo oṱhe .
Thekeniki dzi sa konḓi dza u ganḓisa u sika phetheni i si ya fomaḽa
U ya nga Mulayo , Ṱhoho ya Muhasho ndi ene Muofisiri wa Mafhungo .
U tholwa ha dokotela wa zwifuwo zwa phuraivethe u itela nḓisedzo ya tshumelo ya phurofeshinala kha muhasho awara nga awara kwa tshifhinga tsha ṅwaha muthihi , zwi ḓo tendelwa . 
( a ) u thomiwa , kuvhumbelwe , maanḓḓa , mishumo na tshifhinga tshi no dzhiiwa nga komiti dzayo ; na
Mutengo wa murengi
1.8 . Egere dza 54 400 ( ha ) dza mavu a re fhethu havhuḓi dzo wanala dza dovha dza ṋetshedzwa , he mavu a linganaho 51 188 ( ha ) a ṋewa vhabveledzi vha sa athu bvelelaho . 6 530 ( ha ) ya mavu o wanwaho o ṋewa vhadzulapo vha mabulasini na vhashumi vha hone .
mubebi kana tshitshavha kana madzangano a vhurereli arali zwo tea ;
Ndi zwa ndeme uri ezwi zwi itee sa afha zwi tshi ṋetshedza vhadededzi vhaswa zwikili ; zwine vha ḓo zwi ṱoḓa kha pfunzo ya ICT . 
Ndi khou ṱoḓa u vha manḓafhadza na u ita uri vha ḓilugisele ḽifhasi ! 
Shango ḽashu ḽo ima nahone ḽa zwi vhona musi u shaea huhulu ha ndondolo na u mudzudzanyo zwi tshi vhanga ṱhahelelo ya muḓagasi na u kundelwa , fhedzi kha vhupo vhunzhi bada dzashu dzo no vha kha muṋaṋo u fanaho . 
Ri ṱoḓa mbuedzano - fhedzi hu nga si vhe na mbuedzano hu si na tshandukotewa . 
Mugaganyawama wavho wa ṱhoḓisiso ndi vhugai ?
U kulumaga mafasiṱere nga ngomu lu swikaho luthihi nga kotara hu tshi tou tshintshiwa . 
u vhona uri vho nangwaho na vhatikedzi vho saina fomo dzone ;
1993 Basic Agreement between the Government of South Africa and the UNHCR Thendelano ya 1993 ya Vhukati ha Afrika Tshipembe na UNHCR
Maitele a tsedzuluso aya o anzela u itwa hu sa athu fhela miṅwedzi mivhili nga murahu ha u rumelwa muvhigo wa ṅwaha nga Khubvumedzi . 
Tsha u thoma , a hu ngo vhuya ha vha na u sudzuluwa uho u bva kha miṱa u ya kha vhathu nga kha mbilo . 
Zwitivha zwi re na vhulali zwi shumiswaho u kunakisa mashika u bva kha tshampungane tsha maḓi na u bva kha zwisiku zwa tsinisa zwi kha tshiimo tshi shushaho . 
U imila u badela magavhelo , mbuelo dzo badelwaho nga khakhe , zwi elwa kha u ḓivhea lwa u thoma hu na mbadelo . 
Ngauralo , arali muthu o vha o pika vhubindudzi ha mashango a sili vhu ḓisaho dzifeme , vhune ha vha na nḓivho khulwane , zwo vha zwi tshi ḓo kwama kushumele kwa mabindu nga nḓila yavhuḓi . 
SMS dzi badelwa R1,50 .
Thendelonzwiwa ya Mugodi yo bveledziswa hu u itela u tshimbidza adzhenda ya tshanduko kha sekithara dza ndeme dza ikonomi ya shango .
Ri khou ita khuwelelo i pfalaho i re khagala ṋamusi uri vhoṱhe vha ḓe ri vhe roṱhe . 
7 . Mulanguli wa CBP u wana na u ramba vhathu siani ḽa mabepha ane a nga vha hone hune vhoramafhungo vha nga shela mulenzhe
Vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwa u shumisa luambo lwa muvhili lwo teaho , fhedzi u sokou vinyukana nga nḓila i so ngo ḓaho zwi tea u sandiwa .
Mushumo wa tshiga tsha ndeme tsha fhethu hu konḓaho ho salaho hu tshi pulanwa ndi nḓisedzo ya fhethu ho teaho , ho vhonwaho nahone hu swikeleleaho u itela zwifhaṱo zwa tshitshavha . 
Arali hu ee , ndi vhugudisi vhufhio vhu ṋekedzwaho na uri ndi ha tshifhinga tshingafhani ? 
Thendelano i dovha hafhu ya ṋetshedza tsireledzo ya zwisumbi zwa ḓivhavhupo ya Afrika Tshipembe ine ya katela zwihulusa madzina a veine ya Afrika Tshipembe , Rooibos , Honeybush na nngu dza Karoo .
Khoso dza thero dzi fanela u dzhiela nṱha izwi , nga nḓila ya vhupo , u ṋetshedza thikhedzo ya ndulamiso , matheriaḽa a u guda nga iwe muṋe , kana tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha ṱoḓea . 
arali khothe khulu yo ita ndaela ya uri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze vhuṅwe ha muhumbulo kana o valelwa nga fhasi ha Mulayo wa Mutakalo wa Muhumbulo wa 2002 .
Vha sike mvumbo ya vhupohaya vhu vhonalaho nga kha mbonalo , vhufhaṱi , fanitshara ya tshiṱaraṱa , mbono ya shango , kathihi na u ita zwithu nga nḓila i fanaho kha nḓila dzi shumiswaho . 
Zwithivheli zwi dovha hafhu zwa ḓivhea nga uri ndi zwithivheli zwa u tswukuluwa ( anti-inflammatories ) .
( d ) u bveledza nga u angaredza , zwi tshi ya nga u sielisana kha vhuimeleli .
Ḓorobo yo avhela R77.53 miḽioni u itela mveledziso ya vhaswa kha hoyu ṅwaha wa muvhalelano nga maanḓa kha mishumo yo thomiwaho ine i khou sedzesa kha mveledziso ya vhaswa u ya kha masipala woṱhe .
Maga a fhungudza , a nga ho sa makhetheni a re na zwidziki , a tea u vha hone . 
Miraḓo ya tshitshavha i nga isa mbilaelo kha Ofisi ya Mulanguli wa Mbuelo dza Miraḓo arali vha tshi fulufhela uri dzi MP a dzo ngo bvisela khagala mbuelo dza masheleni dzavho dzoṱhe .
Ri dzhiela nzhele na u livhuwa zwikolo zwinzhi zwoṱhe na vhadededzi nga muthihi nga muthihi vho tikedzaho mbekanyamushumo , u sumbedzisa vhiḓiimiseli havho kha u lwa na zwiito zwa u sa konḓelela . 
Ridzhisiṱa na tshitaila
Muambi wa vhuraru u dovholola makumedzwa mahulwane a tshigwada tshawe a tshi edzisa u kwengeledza vhathetshelesi uri vha vouthe vha tshi hanedzana na a tshi edzisa u kwengeledza vhathetshelesi uri vha vouthe vha tshi hanedzana na ṱhoho , a tshi tikedza nga mbuno .
Ṱhoḓea dza mutheo na dza nṱha dzine tshiimo tsha mutambo muṅwe na muṅwe tshi tea u dzi tevhedza . 
U shuma zwavhuḓi nga tshifhinga na vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha swikela desikeni yavho , ngauri u ita ngauralo , zwi khwinisa nḓisedzo ya tshumelo . 
Kha u ita mishumo iyi , netiweke ya sisiṱeme ya u enda kha vhudzulo hapo i fanela u vha na khwaḽithi dza mutheo dzi tevhelaho : 
U ḓuḓumedzwa ha nyanḓano vhukati ha vha Mveledziso ya Vhashumi na Tshumisano ya Vhashumi sa khomphonenthe dzi no vhiga thwii kha Mulanguli Dendele zwi ita uri hu vhe na vhuṱanzi ha u sedzesa zwi no kwama mveledziso ya zwikili , u tandulula khuḓano na u mulalo mishumoni . 
Tshiimiswa tshine tsha khou ṱoḓa u shuma tshi nga swikelela u wana masheleni u bva kha muhasho arali tshi tshi khou tevhedza milayo na maitele , nahone tshi tshi kha vhupo vhune vhathu vha hone vha a kundelwa u vha na vhudzulo ho fanelaho , zwiḽiwa na dziṅwe ṱhoḓea dza vhuṱhogwa dza vhutshilo kha vhana .
Ṱhahelelo ya khonadzeo kha ḽiṅwe sia i na masiandaitwa a tevhelaho : 
( c ) u shela mulenzhe nga vhaṅwe vhathu nga nnḓḓani ha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli kha u dzhia tsheo .
U ṅwala mutevhe hu tshi shumiswa khoma u fhandekanya zwithu zwo ṅwaliwaho .
( 1 ) Nyambo dza Tshiofisi dza Riphabuḽiki ndi Tshibeli , Tshisuthu , Tshitswana , Tshiswazi , Tshivenḓa , Tshitsonga , Tshivhuru , Tshiisimane , Tshindevhele , Tshithoza na Tshizulu .
U thoma nga mbuno dza ndeme : ndi nnyi , mini , hani , lini , ngafhi , ngani na uri zwi swika kha vhungafhani / vhunzani .
o Dzi saukanya madzinginywa a Miraḓo yo imaho nga yoṱhe na a vhusimamilayo ha Mavunḓu na phethisheni yo khetheaho
Vharangaphanḓa vha madzangano o ḓitikaho nga lutendo ,
U bveledzulula malaṱwa nga u angaredza zwi dzhiiwi sa tshipiḓa tsha ndeme tsha ndangulo ya malaṱwa Afrika Tshipembe . 
uri vha na tshelede ine i sa vhe fhasi ha R7,5 million na uri vho
7 . Nzudzanyo ya mbadelonyengedzedzwa yanga a yo ngo tshimbila zwavhuḓi/ DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi ha ngo wana mbadelo yanga ?
Khwaṱhisedzo zwi amba vhukoni ha u kona u dzudza mulilo kha tshifhaṱo hu si u funga maṅwe matheriala nga nnḓa , kana u khwaṱhisedza matheriala maṅwe na maṅwe nga ngomu ha tshifhaṱo kha u fungwa nga mulilo u re nga nnḓa . 
Tshivhumbeo na kuitele zwa kushumele hune ndaulo idzi dza tea u shumiswa . 
Naho mahumbulwa o ṋewa nga nḓila ya u vhulunga , a shuma kha phurogiremu na thandela dzoṱhe .
U konadzea ha thandela na ngudo dza u konadzea na pulane dza bindu
U shululwa uhu nga zwifhinga zwo fhambanaho ndi u itela u fhungudza khombo kha zwitshavha zwa tsini ha Sterkfontein na u fhungudza tshinyalelo ya khunzikhunzi dza milambo dzine ndi kale dzo oma lwa tshifhinga tshilapfu .
Arali khumbelo yavho i songo phasa , SASSA i ḓo vha ḓivhadza nga kha luṅwalo uri ndi ngani khumbelo ya vho i so ngo tshimbila zwavhuḓi .
Tshithu tshihulwanesa tsha ndeme hovha tshanduko ya poḽotiki na ndayotewa . 
U swika ha vhathu vhabvaho nnḓa
Mukolodi u tea u sedzwa uri a nga vusuludzwa nga murahu
U ya nga Mulayo wa Mutakalo wa Muhumbulo , themo " khombekhombe ya mushumisi wa ndondolo ya mutakalo wa muhumbulo " zwi amba muthu u wana ndondolo ya khombekhombe , dzilafho na tshumelo ya mbuedzedzo tshiimiswani tsha mutakalo tsho livhiswaho kha u khwinisa zwiimo zwa mutakalo wa muhumbulo wa mushumisi . 
Ndi fhungo ḽine ri khou ḽi khakhulula nga kha maitele aya . 
Prison SMART ndi mbekanyamushumo ya maḓuvha a malo ine ya shumisa thekeniki dza u fema u bva zwihulwanesa kha milayo na fiḽosofi zwa u elekanya zwa ngei Asia zwine zwa itelwa u wana mulalo na u dzudzanyea muhumbuloni wa muthu . 
Hezwi zwi katela u saukanya mbuelo ya mutengo yo fhelelaho kana u saukanya u tea ha mutengo wa khetho dza mutevhe mupfufhi dzo ḓisendekaho nga mitengo ya mutevheṱhandu wo fhelelaho . 
Vho Bosch , vha muhumbeli , vho ṱutshela khanedzano ya uri mukhomishinari vho pfukisa maanḓa avho . 
Thendelano dzo sainiwaho dzi ḓadzisa kha nḓalo ya vhaṋetshedzi vha nyukiḽia hune shango ḽa nga kona u nanga mbekanyamushumo ya ṋetshedzo ya nyukiḽia zwine zwa sumba tshiga tsha u sumbedza zwithu zwine zwa nga zwa ndeme kha tsireledzo ya fulufulu .
Ri khou ṱoḓa u vhea vhathu vhashu na u khwinisa matshilo avho . 
Ni kone u tangedzela tshiitwa .
Thendelano a i na mbetshelwa dza mbadelo dza khadzimiso hu na milayo , magumoni a tshifhinga tsha vhutshilo ha u shumisea sa zwine muhadzimisi a zwi vhonisa zwone , zwiendedzi zwi a humiselwa murahu zwa rengiswa nga vandisi ha vhuelwa muhadzimi . 
U itela uri Phalamennde i swikelelee nga maanḓa , hu na mmbekanyamushumo i vhidzwaho u pﬁ " Vhuṱumanyi ha Muraḓo " ine khayo vhaswa vha nga ṱangana na Muraḓo wa Phalamennde muthihi nga ha mafhungo a vha kwamaho .
Muhasho u tea u pfuluselwa kha sisiṱeme ya vhutsireledzi ha shango u itela uri u ḓo shela mulenzhe kha vhutsireledzi ha lushaka khathihi na uri u kone u tsireledza vhathu vhawo , dzisisiṱeme na datha .
Ri tama u zwi bula hu si na u timatima zwa uri ri ri takula na u ṱuṱuwedza kiḽoso dzi re kha Ndayotewa yashu i bvelaho phanḓa . 
24 Bulasini
Khamphanindauli
Vhuṱalusavhunzani
( a ) u thithiswa zwihulwane ha Mulayotewa kana mulayo ;
I dovha hafhu ya ṋetshedza tshivhalo tsha zwikalo zwa u sa kona u vhala na u ṅwala zwa dziwadi . 
U pfananya ha mitambo ya tshikolo , u tikedza , masheleni , u vhea iṱo na u vhiga nga mishumo ya mitambo ya tshikolo ya vhathu vhanzhi . 
Vhudzuloni ha u ambedzana nga ha mbudziso vho fha tsumbo dza pfuma na thekhinoḽodzhi . 
Tshivhalo tshihulwane tsha vhathu vho fhedzaho tshifhinga tshilapfu vha si na mishumo , naho hu na uri GDP-R yo gonya , tshi humbudza u kundelwa ha ikonomi ya Gauteng u fananyisa nyaluwo ya ikonomi yaḽo na mishumo . 
Luambo lwa Hayani Awara dza 10 Awara dza 8(7) Awara dza 8(7) Awara dza 8(7)
( 2 ) Madzangalelo a ṅwana a fanela u vha a ndeme vhukuma kha zwiṅwe na zwiṅwe zwi kwamaho ṅwana .
Muhasho wa Zwa Nnḓa , nga tshumisano na vhaimeli vhawo mashangoḓavha , u thusa na u eletshedza mashaka a mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashangoḓavha .
Fomo 1 i nga waniwa hafhu na kha webusaithi ya IPID : http://www.ipid.gov.za
Odithi ya ngomu i ḓo vha ya ndeme kha u sika vhuthihi kha zwitshavha zwa mahayani na uri tshiṱirathedzhi itsho tshi anwa mitshelo . 
Nzio : Mulingi muthihi u ḓo ita khaṱhulo i fanaho hafhu fhasi ha nyimele dzi fanaho . 
Ḽaisentsi ya tshitshavha ya zwo khetheaho : R500
Vhagudi vha thoma ṱhalusamaipfi dza vhone vhaṋe
Rennge ya thekhisi tsini na tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe na kiḽiniki
Ngeno zwoṱhe u shaya mushumo na vhushai zwi tshi kha ḓi vha zwi sa ṱanganedzei nahone zwi kha vhuimo ha nṱha , zwine zwa amba uri nyaluwo yashu a i khou kovhekanyiwa zwavhuḓi . 
Arali zwi tshi konadzea , kha vha ṱavhe mukosi , vha tzheme , vha shavhe fhedzi vha humbule uri vha nga si kone u ḓipilela tshifhinga tshoṱhe , u hana havho zwi nga vhanga u ḓihuvhadza huhulwane .
1.1 Ndeme ya khoro ( tshiimiswa tsha khothe ya sialala kha u londota mulalo na vhudziki kha zwitshavha zwa sialala
Tshumelo dza madzangano
U bva kha kuvhonele kwa mbalelano , muthelo wa mabindu u fhungudza u vhulunga ha mabindu wa engedza u vhulunga ha nnyi na nnyi nga tshelede i fanaho ; zwiṅwe zwoṱhe zwi tshi khou lingana , zwo ralo tshanduko ya u vhulunga hoṱhe hu vha hu vhukati . 
Kha vhunzhi ha mashango , khumbulelo dza u vhulunga ha lushaka dzi thomiwa u bva kha zwidodombedzwa zwa akhaundu dza lushaka kha mubindudzo woṱhe wo salaho wa ngomu shangoni na kha zwidodombedzwa zwo ḓitikaho kha ndinganyiselo ya mbadelo . 
Arali ri tshi ṱoḓa u ḓivha kana hai , ndi zwiteṅwa izwi zwi hanedzanaho zwine mmbi ya vhupileli ya elwa nga dzitshaka dza ḽifhasi . 
Fhungodavhi ḽa ḽiṱalusi : tsumbo , Iyi ndi ḓorobo ye ra i dalela mahoḽa .
Masipala wa Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo wo kuvhanganya Muvhigo wa Odithi ya Nḓisedzo ya Tshumelo u itela u sumbedza mashumele a masipala na zwezwo zwo sumbedzwa : 
U engedza nḓivho ya tshivhumbeo tsha vhunzhi
U ita muolo na u pennda vhone vhaṋe vhe kha nyito , u ṱuṱuwedza u limuwa muvhili u kha nyito , u ṋea madzina na u haseledza nga ha zwipiḓa zwa muvhili zwi shumesaho
U ṱolwa uri muthu o tea , u ṱolwa ha rekhode ya vhugevhenga , u ṱolwa u vha mudzulapo , u ṱolwa ha rekhode ya zwikolodo , u khwaṱhisedza ndalukanyo na u khwaṱhisedza u tholea zwi ḓo itwa hu sa athu u tholwa . 
Idzo nḓowetshumo dzi ṋetshedza nzhini ya tshanduko ya zwa ikonomi zwiimiswani nahone ngauri dzi na malamba ane a dzulela u khwinifhadza vhukoni nga u khwinisa thekhinoḽodzhi yadzo . 
U tendela vhashumi vha masipala uvha na tshikhala tshavhuḓi tsha u swikelela ndaka yavho u kona u ita mishumo ya masipala . 
Mbudziso dza thipikiṱere dzi fanela u fhindulwa , hone a hu na ane a kombetshedzwa u fhindula mbudziso dzine dza nga mu dzhenisa khomboni ene muṋe .
Kha vha toḓisise kha muṱundi kana muendedzi wa shango ḽi ṱu ṋdaho uri ṱho ḓea dza u bindula kha phytosanitary kha shango iḽo dzi hani .
Kha vha topole vhathu vhane vha nga huvhadzwa , na uri ndi vhangana .
Mbekanyamaitele ya Ndifho na Mbueledzo yo vhudzisa mbudziso dzi gumaho kule nahone dzi konḓaho nga ha vhathu vhe vha vha vhe zwipondwa zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu . 
U shumisa aḽitheresheni ( khonsonentse na asonentse ) , ḽimethafore , ḽifanyisi
Kha ri thome zwino u fhungudza u shumiseswa ha zwivhaswa .
( b ) dzi nga si fhe vunḓu maanḓa afhio na afhio a welaho -
Fhedzi ha , sa muṋetshedzi , vha nga dzhia tsheo ya u ṋetshedza nḓivho ya sialala na / kana tshiko tsha zwi tshilaho tshapo fhedzi arali vha tshi ḓo vha na mukovhe kha dziṅwe mbuelo dzine dza ḓo swikelelwa .
Ndugiselo dzo linganaho ndi tshikombetshedzwa tsha u vha na vhuṱanzi ha uri u kusthimbidzele kwa u pulana ku tshimbile zwavhuḓi khathihi na u pfumba , ha vha na zwibveledzwa na mvelelo zwa khwaḽithi zwi no ḓo shumiswa .
Phambano ya U sa vha hone ha Mveledzwa , ine yo randelwa kha Nyendedzi ya Ndeme ya Maḓi ya Afrika Tshipembe sa Phambano ya Ndeme yo Maḓi yo Sedzwaho , i a sumbedziswa . 
1.10 . Kha Kotara ya u Vhiga - Muhasho wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku wo tikedza mabindu a zwikolobulasini a 1,388 na miṱanganelano ya 48 , nga kha vhurangeli honovhu.
halutshedzo
Mutshimbidzi u thusa kha kushumele kwavhuḓi kwa muṱangano kana wekishopho nga nḓila dzo fhambanaho .
Muṋe u tea u ṱhogomela zwithu zwine phaiphi dza vhotshidzimamulilo dza ṱomiwa khatsho tshiṱaraṱani na huṅwevho zwa mulilo zwi dzule zwi tshi khou shuma zwavhuḓi zwifhinga zwoṱhe . 
Tsha vhuvhili , ro , nga yeneyo nḓila , swikela vhuthihi kha zwithu zwihulwane zwa mbekanyamaitele ya vhupileli u mona na masia o fhambanaho a poḽotiki . 
U tevhekanya maṅwalo nga u shumisa maipfi ane a nga , ' tsha u thoma , ha tevhela . . . , ha fhedzisela . . '
Zwipikwa zwa NWA na mbekanyamaitele ndi tshumiso ya mbekanyamushumo maelana na tshumiso ya maḓi u itela ndivho ya vhuḓimvumvusi zwi ḓo davhidzanwa na vhashumisani nga nḓila yone vha dovha vha shomedzwa nga maanḓa nga kha vhurangeli ha u fhaṱa vhukoni . 
Ndivho ya miṱangano ya nyambedzano ndi u ita uri hu vhe na u tendelana hu fushaho vhukati ha vhadzhiamikovhe .
Ha Tshamaano ho vha hu tshi khou takadza nga maanḓa .
Thero ya ṋaṅwaha ndi : Kha Vha Mbale : Ri Roṱhe ri Isa Phanḓa Afrika Tshipembe ḽi si na Khakhathi . 
Miraḓo i ṱhonifheaho ho sedzwa mulayo wa u vhona u tevhedzwa pfunzo ya tsireledzo na u fhira ndi zwishumiswa zwa ndeme zwa u vhona u tevhedzwa ha tsireledzo dzibadani dzashu . 
U nanga ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dzo teaho uri ni kone u ṋekedza fhethuvhupo ha Vhutsila ha u Ita na Vhutsila ha u Vhona .
Hezwi zwo vhumba mutheo wa khetho ya nzulelegudwa dza shango dzine da ḓo ṋetshedzwa kha khoniferentsi iyi . 
U tshimbidza maṱo nga nṱha u buḓekanya na pharagirafu ya u thoma ya tshipiḓa / khethekanyo - u vhumba / ita mahumbulelwa .
Ho sainwa thendelano dzo fhambanaho dza tshumisano dzine dza vha fhasi ha ṱhoho - Mveledziso ya Vhukoni ha Muthu , Ṱhoḓisiso na Mveledziso .
Ri na vhathu vho eḓanaho vho gudelaho zwa mitakalo ?
Nga u ralo , Vhufaragwama ha Lushaka ho thoma ndingedzo dza mbuedzo dzo livhiswaho kha u khwinisa na u ita nga huswa sofuthiwee ya zwa masheleni na u dzi konanya uri dzi shume sa Sisiṱeme ya Mafhungo ya Ndangulo ya zwa Masheleni yo Ṱanganelaho . 
Uri vha vhulunge tshifhinga tshavho , GEMS yo ḓa na madzina o pfufhifhadzwaho a tshaka idzo , kana maipfi a ndeme ( legends ) sa zwine ra a vhidzisa zwone .
Baisikopo : ' Vhunzhi ha mavhengele tserekano a baisikopo a kha nyingaḓorobo dzo pfumaho dza Johannesburg na Tshwane ngeno baisikopo dza mavhengele tserekano a nga ngomu ha ḓorobo dzi khou isa phanḓa na u kunga vhadzia u ya baisikopo vha mirafho ya vhaswa . 
Ni ḓiphiṋe ni ḓoroboni
Thusong Service Centre dzi wanala shango ḽoṱhe fhedzi muhumbulo muhulwane wadzo ndi u dzhia mafhungo a muvhuso na tshumelo khathihi na mbekanyamushumo dza mveledziso zwa iswa vhuponi ha mahayani na zwitshavhani zwine a hu na tshumelo khazwo .
u pulana hu fanela u vha ho fhelelaho na u katela sekithara dzoṱhe
Theo ya mulayo yo khethwaho lwa dimokirasi i a dzhiela nṱha mutsiko wa tshitshavha u itela u khwaṱhisedza uri vhugevhenga ho imaho ngauri vhu vhonalaho sa vhune ha shushedza vhukuma vhu wana ndaṱiso yo teaho na u nga ṱoḓa uri theo ya mulayo i khwaṱhisedze nga nḓila yo livhaho kana i songo livha uri ndaṱiso idzo dzi khou itwa . 
U lilisa na u ḓivhadza vhaṅwe nga ha lufu lwa muṅwe
Nga u swaya ḓuvha iḽi , kha ri ḓihumbudza riṋe vhane na mirafho i kha ḓi ḓaho uri zwi songo tsha vhuya zwa itea uri shango heḽi ḽi vhuelele kha maḓuvha he mbeu yavho na murafho zwa ṱa fhethu havho na mushumo wavho kha tshitshavha . 
Madalo , u vha vhona na dziṅwe tshumelo
Arali mufarisi muthihi fhedzi o vha o kavhiwa a sa shumisi khondomu , roṱhe ri nga kavhiwa nga vhulwadze . 
Musi mafhi o ṋetshedzwa , vharengi vha nga kona u vhona zwe vhone vha ṋetshedzwa vha kona u zwi bida . 
Tshi tshi sedza murahu tsha vhona tshibode tshi sa vhonali ngauri tsho vha tsho tshi sia kulekule .
U dzhenela ha tshitshavha ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha vhuṱambo .
Mbekanyamushumo dza u fhelisa vhushai dzi ṋetshedza tshikhala kha masipala tsha u fhelisa mikaṋo ya vhushai . 
Vhagudisi vhoṱhe vho vha vha tshi khou gudisa na vhagudi vhoṱhe vho vha vha tshi khou guda u bva nga Ḓuvha ḽa 1 ḽa ṅwaha ?
Miṱangano yavho na vhorabulasi na vhashumi yo vha na mitshelo yavhuḓi .
( 6 ) Khoro ya Lushaka i nga bvisa Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo ofisini yawe .
Fhedzi hu nga ḓi vha na nyimele ine a i tei u shumisa ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe lini .
Hu na nḓila dzo vhalaho dza u fhungudza nḓila dza u swikelelea ho leluwaho na u bva u itela zwigevhenga na u bveledza nḓila dza u bva u itela zwipondwa nga kha nyolo dza vhupo . 
Mushumoitwa wa IDP wa 2 / 4 : U ṱalutshedza fureme dza zwiko / tshiṱirathedzhi tsha masheleni
Kana zwi nga ḓi kalwa u bva kha vhuimo ha mutevhulo wa nṱhesa u ya kha vhuimo ha fhasisa kha mavu a mupo e luvhondo lwa damu lwa fhaṱiwa khao . 
Zwisumbi zwa u ḓalesa ha muhwalo kha mutshini wa u hwala zwi khou shuma
miraḓo i tama u kovhekana thundu dza CC .
Ri sumbedza izwi nga kha vhuhwavho , u konḓelela na tshumisano na vhoṱhe vhane ra ṱangana navho . 
Ro dzudzanyelwa u ṱangana nga murahu ha nyeṱulelwa hohu u amba nga ha samithi . 
Nḓila ya tshiṱiriki kha ndondolo ya mutakalo ya ndeme ndi tshipiḓa tsha ḽiga ḽa u lingedza ḽa ndindakhombo ya mutakalo ya lushaka .
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri Muhasho wa Ndondolo ya mutakalo i Langwaho u swika kha maḓuvha maṱanu u shumana na khumbelo dza dzitshanduko .
U itela u tikedza vhuṱumani vhukati ha IDP na CBP , ri dzinganya ḽa uri musi kuthimbidzele kwa CBP ku sa athu thoma , mafhungotsivhudzi a IDP o teaho a nweledzwa na u ṅwaliwa e kha fomete i no shumisea nga vhashumisi nahone a ṋekedziwe komiti dza wadi uri a shumiswe kha kutshimbidzele kwa CBP .
( luambo lwa u guda )
Muṱangano une ya ḓo farelwa Sandton Convention Centre nga dzi 25 Ṱhafamuhwe 2014 u ḓo ṱanganya vhadzheneleli vha bvaho mivhusoni ya Madzingu , Sekithara ya Migodi ya Afurika Tshipembe , madzangano a zwa vhashumi o dzudzanaho , Vhafarani vha Mveledziso na Tshitshavha .
Phosiṱara dzi tea u dzula dzi tshi leluwa nga hune zwa konadzea . 
Mushumo wa tsireledzo , we wa vha u tshi tholesa vhanna vhanzhi , u ṋetshedzwa kha ḽeveḽe ya lushaka . 
U dzhia tsheo hu itwa nga nḓila ya demokirasi yo vuleaho .
U dudedza muvhili : ho tou pfi sedzwa kha u amba na khalo ya ipfi hu tshi shumiswa mutevhetsindo , nyimbo , mitambo ya u sikwa na u tambisa lulimi
Ndi khou ṱoḓa u ṱalutshedza riṋe , sa Komiti , ri ḓo vhona uri haya masheleni a khou shumiswa zwavhuḓi , musi masheleni a mikovhe ino doya kha mimasipala a shumiswe kha zwezwi . 
5.1 . Khabinethe i bvisela vhuḓipfi hayo nga ha u vhilaedziswa nga u ṱhaselana hune ha vha hone vhukati ha mahoro o fhambanaho nga ha fhungo ḽi no tshimbilelana na ṱhoḓuluso ya Hawks kha mafhungo a SARS .
U shaea ha ṱhuṱhuwedzo na tsivhudzo kha ḽevele ya vhashumi zwo dovha zwa vhanga u kundelwa u ṱuṱuwedza mbekanyamushumo dza vhupfumbudzi na tsivhudzo u khwinisa tshiimo , khathihi na mveledziso ya ṱhalutshedzo dza mushumo dza vhathu vhane vha khou ita mushumo . 
Pulane ya bindu : mishumo yoṱhe ine ya yelana na u ṱalukanya zwine maraga wa tshibveledzwa wa ṱoḓa khathihi na ḓisedza vharengi zwenezwo zwithu zwine vha khou ṱoḓa nga nḓila ya khwiṋe kha ya avho vhane vhone vha khou ṱaṱisana navho
Hu na zwipiḓa zwihulwane zwa ṱhoḓea i songo swikelwaho . 
THERO Luambo lwa Hayani Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma Mbalo Ngudo ya Vhutshilo Tshivhalo tsha fhasisa tsha thero tharu dzine ha nangwa khadzo u bva kha Tshigwada B - Anekitsha B , Thebulu B1-B8 dza ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 , zwi tshi bva kha nzudzanyo dza pharagirafu ya 28 ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi ḽo bulwaho afho nṱha .
Ṱhoḓea : Digirii ya khemisi kana ndalukano dzi elanaho na zwezwo . 
Ho tandululwa thaidzo dza themamveledziso na dziṅwe kha Tshiṱiriki , tsumbo , ṱhanga i no khou bvuḓa , mbondo dzi no khou wa , ṱhahelelo ya dzikiḽasirumu
LGTA Mulayo wa Tshanduko ya Muvhuso Wapo
Engedze tshivhalo tsha mushumo une u nga itiwa .
Ḽa 5 Purim Ḽa 21 Ḓuvha ḽa Phanelo dza Vhathu Ḽa 21 Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa Maṱaka na Miri
Vha dzhiele nṱha muthu kana tshigwada tshine vha khou amba natsho na zwine vha khou amba nga hazwo .
Hezwi zwi fanela u shumiswa nga maanḓa kha vhupo he ha vhambela na khorido dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi dzi no tshimbileswa khadzo . 
Nyendedzi iyi i ḓo wanala kha khomishini .
- U fhaṱa na u pwashekanya dzinomboro
Tshikalo tsha u dzudzanywa zwavhuḓi tsho ṱalutshedzwa afho fhasi : 
U topola na u shumisa madzina vhukuma mafhungoni .
Ho sedzwa mutevhe wa fureme dzo themendelwaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
U rangela u ṅwala / u pulana
Vha tea u ita na khumbelo ya phasipoto ya tshoṱhe musi vha ita khumbelo ya phasipoto ya tshifhinganyana .
U bveledzwa ha thendelonzwiwa i re na khwaḽithi zwi ḓo sumba nḓila vundu na vhatshimbidzi musi vha tshi ḓisedza tshumelo dzi no tevhedza zwitandadi zwa khwaḽithi . 
4.3.1 Tshaka dza u linga ha fomaḽa dza magudiswa a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma
Arali khetho iyi yo nangiwa hu themendelwa uri khovhe dzi nga pfukiselwa kha tshiṅwe tshitivhi na uri maṅwe masalela a re na pfushi a bviswe phanḓa ha musi hu tshi ḓadzwa hafhu . 
Miṅwahani ya fumi i ḓaho ya Khomishini ya Lushaka ya vhavhili i ḓo khwaṱhisa u thomiwa ha thandela dza ikonomi dza muṱanganelano , zwihulusa Thandela ya Muḓagasi wa Maḓi ya Grand Inga .
Khonferentsi ya u thoma ya Mbumbano ya Dzitshaka(UN) ya ndugiselo i ḓo farwa nga dzi 17 na dzi 18 Khubvumedzi 2014 .
Mulayo wo sasaladzwa nga maanḓa kha miṅwaha yo fhelaho . 
U bva kha kuvhonele ukwo , pfanelo dza vhashumi na ndangulo dza vhashumi ndi zwithu zwivhili zwi sa fani fhedzi zwi tikanaho . 
Ro zwi amba uri hezwi zwo luga vhathu kha vha litshwe vha ḓe na fomo dzavho naho vho vha vha sa athu ganḓisa magunwe avho . 
Sa Muvhuso ro ita bembela na u shumisa mbekanyamaitele dzine dza ḓo konisa vhathu u tshila kha vhupo vhu khwaṱhisedzaho vhukoni havho , u bveledza vhuḓivhusi havho na u ṋekedza vhathu thikhedzo yo linganaho na ndondolo musi vha tshi aluwa . 
Fhungudza phesenthe ya vhathu vha shayaho lwo kalulaho ( R443 ya mitengo ya 2011 ) u bva kha 32,3% uya fhasi ha 22% .
Khakhathi dzo dzhiela tshoṱhe fhasi nyaluwo ya Afrika na u salelisa murahu ndingedzo dza u fhungudza vhushai . 
Gireidi ya 9 : zwirendo -15
Muvhigo u rumelwa kha ISS SA ine ya u sedza ya dovha ya u rumela kha vho teaho , nahone wo fhelekedzwa nga vhupfiwa , mbudziso na / kana zwiṅwe zwi ṱo ḓeaho u thusa kha khumbelo .
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa vhupileli vhu fanela u vhumbiwa nga mulayo wo itiwaho nga Vhusimamilayo ha lushaka , u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli ha zwa vhupileli .
Vhuhaga vhu khou ṱoḓea nga huhulu ṋamusi ; vhuhaga ha u fhaṱa , u guda , na u khwinisa vhukoni , na u konanya lushaka . 
U ḓitika nga mathaela a goloi o ladziwa kana u tou imiswaho
Ndi tshifhio tshivhalokati tsha tshigwada tshe vha vha imela ?
9.3 Maitele a Mufhindulano , Mulalo na Khaṱhulo Aya ndi Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma o itelwaho u bveledza thendelano vhukati ha vhafaramikovhe hu tshi katelwa vhapondwa , vhatikedzi vha mupondwa , miraḓo ya tshitshavha , vhakhakhi , vhatikedzi vha mukhakhi , vhaofisiri vha u haṱula / vhahaṱuli , vhatshutshisi , muimeleli khothe , pholisa na vhashumeli vha khothe kha mvelelo dzo teaho dzine dza tandulula mbilaelo dza zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho .
( 1 ) Musi i tshi khou ṱalutshedza Mulayotibe wa Pfanelo , khothe iṅwe na iṅwe-
3 Tshifhinga tsho teaho mushumo muṅwe na muṅwe tshi a anganyelwa tsha sumbedzwa kha tshipiḓa tsha mutalotshifhinga tshi re kha thebuḽu ya tshati ya Gantt , hu tshi sumbedzwa maḓuvha a u thoma na u vuledza mushumo .
Mutshimbidzamushumo vho ḓivhadza uri mbofholowo ine ra khou i pembelela ṋamusi yo ḓa na mvelele ya vhuthu , tshirunzi tsha muthu na vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe . 
Ho vhigwa uri maḓi a magwedzho a kha tshiimo tshavhuḓi nahone vhupulani ha ndondolo yao hu khou itwa . 
U dzula wo kuna
Naho Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 u tshi ṱo ḓa uri hu vhe na mitangano ya khombe-khombe ya dzikhamphani , nga maanḓa miṱangano ya tshitshavha , a huna ṱho ḓea dzo raloho kha dziCC .
Phimo ya nyaluwo i a fhungudzea , khovhe dzi xelelwa nga vhuvha hadzo nahone dza fhedza dzo fa arali dza sa ilafhiwa . 
b ) Zwiṱirathedzhi zwa Tshumelo dza Senthara ya Thusong .
Bada dza fumi dzine dza tea u thomiwa ngadzo dzi ḓo vusuludzwa .
Madzangano aya a si a mbuyelo nahone ha sedzwi nga mbuyelo dzine a dzi ita .
U tou bva kha nyambedzano dzi konḓaho zwo vha khagala uri muhasho u khou ṱoḓa u sedzulusa ḽa u dzhia mbonalo iṅwe kha uri u shumisa hani . 
A hu gumi kha DSP
Tshumiswa ya vhuendelamashango ha vhabvelannḓa
Zwipotso zwi katelaho u gidima na u fhufha nzambo ngei Transkei dzi khou lwisa u vha vhakonesi afho fhethu na u alusa u fhaṱa vhuḓifulufheli na u ḓiimisela u itela uri vhatambi vha kone u tevhela vhahali vhavho u mona na ḽifhasi ḽoṱhe . 
o Engedze vhunzhi ha mushumo une wa nga itiwa
Vhumatshelo vhu kha muvhuso wawe ngauri khae na nga ene na kha ene hu wanala zwithu zwoṱhe . 
Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou ita khumbelo ya u swikelela rekhodo
Hezwi zwi ḓo katelwa nga murahu kha burotsha iyi . 
Phindulo i tea u vha yauri u na maanḓa . 
Muhasho wa Pfunzo wa Gauteng u ṱuṱuwedza vhabebi u dzudza vhana vhavho hayani ṋamusi nga vhanga ḽa tshiṱereke tsha lushaka tsha thekhisi . 
Ṅwaha wa u thoma kha pulane ya tshiṱirathedzhi u dzulela u vha wa pulane ya mashumele u dodombedzaho mishumo ya ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho . 
Ro pfa makumedzwa na zwi ṱahiswaho nga vhoramabindu , zwine ra nga shandukisa ngazwo nyimele uri ikonomi i vhuyelele kha nḓila ya nyaluwo .
- Vhugevhenga ha khakhathi vhu ḓo vha ho fhungudzea nga hafu , arali vhu songo fheliswa tshoṱhe .
Zwa ndemesa , zwikolo zwo fashwaho ndi zwone zwine zwa khou sedzeswa . 
Ri tenda uri vho ita tsheo yone nga u vha muraḓo wa GEMS .
Arali mafhungo mazhi a tshi ṱoḓea nga ha mugaganyagwama , khophi dzi tevhelaho dzo bviswaho dzi nga wanala ho vha na u humbela u bva kha ofisi ya vundu yo teaho . 
Tshigwada tshe tsha vhumbwa nga maanḓa nga vhatambi vha fhasi ha miṅwaha ya 23 tshi khou sumbedza mvelaphanḓa ya vhumatshelo ha shango kha luvhanḓe lwa dzitshakha .
Kha vha ḓadzise nga mafhungo a re kha siaṱari ḽa 7 ḽa notsi dza khoso .
Zwikambi ndi tshithithisi tshihulwane kha u swikela mawanwa a muvhuso a vhutshilo vhulapfu nahone ha mutakalo kha vhoṱhe .
Zwi ḓo dovha zwa konḓa vhukuma na u ḓurela khamphani ṱhukhu u wana vhalangi vhane vha si vhe tshipiḓa tsha vhulanguli vha ḓilangaho u shuma kha komiti ya odithi . 
Kha makete wa vhashumi wa Afurika Tshipembe kanzhi hu vha hu na u pikisana vhukati ha feme dzine dza wana mbuelo na vhashumi vhane vha badelwa zwavhuḓi .
Tshiimo tsha shishi tsha malugana na u khaulwa ha muḓagasi tshi ḓisa khaedu tsha dovha tsha bvula tshikhala kha lushaka lwoṱhe uri lu humbule uri ndi zwifhio zwine zwa tea u itwa u vhona uri hu vha na nyanḓano na vhuthihi vhune ha ḓo isa shango ḽashu kha buḓo ḽo teaho .
Hezwi zwi amba uri zwithu zwi fanaho na u rwiwa , na u farwa nga nḓila yo bvaho kana u pfiswa vhuṱungu zwi ḓo vhigwa nahone zwa ambiwa ngadzwo na vha shango ḽene ḽo .
U bva kha sia ḽa fhethu , mveledzo dza feme ṱhukhu dzi fanela u elana na kutshimbilele - nga maanḓa , mushumo wa vhaendangaṋayo . 
Mvelelo dza Nḓivhadzamulayotibe nga ha Vhupileli ndi u Sedzwa hafhu ha Vhupileli , hune ha khou rerwa nga haho masiari ano . 
Vhunga ndo amba , tshanduko i dzulela u vha khaedu ya ndeme . 
A si zwa ndeme u humbela thendelo ya u ḽinka maṅwe masiaṱari kha saithi iyi . 
U ṅwala atikili ya gurannḓa / magazini ine ya amba nga ha zwithu zwi kwamaho matshilisano
Kha ri ite nyito Gerani zwifanyiso izwi kha mitaladzi yo ṱhukhukanyiwaho ni zwi dubekanye .
( b ) vhona uri idzo khetho ndi khetho kwadzo dzo vhofholowaho ; na u
Ri anzela u dzula ri tshi amba nga ha vhuḓiimiseli hashu ha u lwa na tshanḓanguvhoni kha tshumelo dza tshitshavha .
tshivhalo tsha vhana vhane vha ḓo ṱanganedziwa kha tshiimiswa
1.7 Kha zwe vha ḓisa , vha SAPRA vha khou dzinginya uri Mulayo u fheliswe ngauri u ita uri vhuloi na vhathu vhane vha ḓidzhia vhe vhaloi sa vhathu vha Pagans vha dzhiiwe sa zwigevhenga na vhuloi vhu dzhiiwe sa vhugevhenga .
U ṱola : Zwitshavha zwi nga humbela masipala u khetha komiti ya vhaimeleli vha tshitshavha u ṱola maitele na u tsivhudza masipala nga ha zwithu zwa ndeme zwa u engedza na u khwinisa tshumelo .
Kathihi na khaedu idzi hu dovha ha vha na zwikhala zwi mangadzaho . 
Zwi nga tou nga zwitshavha zwoṱhe nga ngomu kha Masipala zwi a kona u swikelela zwileludzi zwa zwikolo zwa phuraimari na zwa sekondari . 
Glycemic Index ( GI ) ndi indekisi ine ya sumbedza vhukoni ha zwiḽiwa zwo pfumaho khabohaiḓireithi ha u bvisa guḽukhousu .
U ita uri mavhiḓa a vhe fomaḽa kha vhupo ha mahayani . 
U ita luvhemba , ṱanganyisani boṱoro , phiriphiri yo omiswaho tswuku , dzi khorienda dzo tshetshelelwaho na matshakatshaka a vhurotho . 
Muthu uyo ano khou ita khumbelo u tea uvha a sina iṅwe ndaka . 
U khethekanywa ha fhethu ha ḓorobo na u shuma ha zwifhaṱo ndi zwipiḓa zwa ndeme kha u vhona arali maṱo a u tsireledza a hone vhusiku na masiari , kana hai . 
Ḽaborothari i fanela u fhiwa ṱhanziela ya u saukanya ine vha fanela u i nambatedza kha khumbelo .
Thandela dza mishumo ya vhatshinyi dzo fhambana u bva kha dzingu u ya kha dzingu . 
U shumisa tshiṱitshi tsha tshitshavha tshapo kana tshikhala tsha u ' founela ' hune vhathu vha founa vha dzinginya mihumbulo na u humbela u bviselwa khagala .
Roodeplaat - Zwimela zwa miroho , miroho na zwimela zwa u khavhisa
Mugaganyagwama wo kuvhanganyiwaho wo tendelaniwaho khawo u fanaho na mbekanyamushumo dza zwiimiswa ndi thendela yo ṱanganelaho , hu tshi katelwa mishumo yo teaho ya Mihasho wa vundu na wa lushaka , vhufaragwama ha lushaka na ha vundu . 
Mvetamveto ya Milayotibe i nga ḓiswa nga Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka o ḓi imisa nga eṱhe .
Kukhethekanyele kwa madamu ku itwa nga Muofisiri wa Vhutsireledzi ha Damu wa Muhasho . 
Hezwi zwi khou tevhela madalo a Muphuresidennde a Elsies River hune ha vha Ḓoroboni ya Kapa vha tshi tikedza Imbizo ya u Lwa na Vhutshinyi .
2.19.2 Vho kaidza nga ha kushumisele kwa maipfi , zwihulwanesa ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi .
Kha vha vhige phambano na vhukhakhi kha Mufarisa Mulangi : Masheleni . 
Bwa ndaka ya minerala u itela u bveledza tshomedzo dzine dza ḓo ita uri u gonya ha maimo a vhutshilo , vhukoni na themamveledziso zwi bvele phanḓa .
Hei miṱangano i khou sedza kha u kwaṱhisa vhushaka vhukati ha United States na Afurika , nga maanḓa kha mbambadzo na vhubindudzi .
U thetshelesa ndaela na nḓivhadzo dzi konḓaho na hone dzi no tevhekana na u kona u fhindula nga nḓila yo lavhelelwaho .
U dzhenisa hu thoma kha R2 000 , u tevhula ndi R150 nga nwaha .
( i ) u itela uri hu vhe na maimo a lushaka zwa ndeme kana u swikelela maimo a fhasi a u ita mishumo .
Khumbelo ya u ? walisa close corporation ( CC )
U tamba mitambo ya maipfi ine ya ṱoḓa zwikili zwa u shumisa nḓivho ya u vhala na ya maipfi .
Khonṱhiraka i nga itwa nga mulomo . ( Hu khou themendelwa uri hu vhe na nyito ya khonṱhiraka ya mulomo na ya u tou ṅwala fhasi u sumbedza masiandaitwa na u fhambana ha vhuvhili ha mbofho idzo - hu tea u sumbedzwa uri mbofho ya mulomo ine ya vha i so ngo ṅwalwa fhasi , muthu a nga mbo ḓi shanduka , a ri ene ha humbuli a tshi dzhenelela kha thendelano iyo .
Muhasho wo kombetshedzea zwihulwane u ṅwalisa hafhu vhavhuelwa vhoṱhe vha phensheni na magavhelo a matshilisano . 
Kha hugaledzwa ha mahayani vhu re na vhukwakwani vhu re fhasi kale malaṱwa o vha a tshi vhulungwa madindini e a vha a tshi wanala muḓini muṅwe na muṅwe , zwo ralo u kuvhanganya malaṱwa lwa tshiofisi a zwi ṱoḓei nga u ṱavhanya . 
Pulane ya Kotara ya Nyito i na mafhungo o bviswaho nga Muṱolamuvhalelano Muhulwane kha miṅwaha yo fhiraho nahone yo khwiṋiswa , nahone arali zwo tea , ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Ridzhisiṱa
u alusa mikovhe ya miholo ya miṱani kha vha shayesaho vha 60% , u bva kha miṱa ya 5,6% ya 2011 / 12 uya kha 10% ya 2019
Khethekanyo i ṋekedza musaukanyo wo ṱandavhuwaho wa tshiimo tsha zwithu kha ndima dzi re afho nṱha . 
PAIA : Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Tswikelelo kha Mafhungo wa 2000 ( Mulayo wa vhu 2 wa 2000 ) .
A hu tendelwi muimelele kha khothe dza sialala nahone a huna milayo i langaho vhuṱanzi .
Ri khou humbela vhathu vhashu uri vha shumise maitele a mulalo a u tandulula phambano dzavho .
Mushumo wa u thoma davhi ḽi shumaho na Ndangulo ya u valelwa Khothoni hu itela u tevhela ndaela ya Khabinethe u kati . 
U sedza tshiimo na u lafha vhalwadze u ya nga zwine ha shumiswa zwone na zwitandadi zwa vhuongi sa zwo tiwaho nga tshiimiswa tsha mutakalo tsho teaho . 
Muhumbulo wa u linda madzangalelo a muthu ene muṋe wo vha wo sumbedzwa kha vhunzhi ha tsumbo dzi elanaho na murengelano wa ekonomi . 
Vha tea u vha na ḽaisentse ya u reila uri vha kone u reila lwa mulayo badani dza Afurika Tshipembe .
Vhathu vhane vha pomokwa kanzhisa vha a fhiswa , kanḓwa , kana u vhulawa .
Mitambo na khonani : tsudzuluwo dza u kokodza na u sukumedza nga tshamonde/ tshauḽa
Phindulo dzo vha dzi mangadzaho kha khuwelelo yashu . 
Ndi fulufhela uri khonferentsi iyi i ḓo ri ṋetshedza luvhanḓe lune nga khalwo ra nga ita khanedzano na u swikelela u tendelana nga ha nḓila dza khwine dza u tumbula zwithu zwine ra nga shumisa ICT kha u khwinisa matshilo a vhathu . 
Muṋwelo u dzimuwaho vhukuma u nga bviselwa kha soredzhi . 
U vha na vhurangaphanḓa , nyambedzano , u tandulula thaidzo na zwikili zwa ngudo dza khomphyutha ; na u kona shuma nga fhasi ha mutsiko , na u vha na vhuḓifulufheli , ndivho , mikhwa na u pfela vhuṱungu . 
Kana a sa tee u ṋea nyambedzano i re na ndinganyelo , naho zwi tshi nga itea ya vha nayo .
Mvusuludzo ya u ṅwalisa i do itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 .
Ha u paka hone hu tea u sa dzheniswa kha tshivhilela itshi hu tshi tea u sedzeswa zwa vhaendangaṋayo fhedzi . 
Ndi nga tama u ita khumbelo ya ndaka ya muhumbulo kana u thoma ndingo dza kiḽikhala kana u lima kha tshiko tshenetsho .
Ḓuvha na tshifhinga zwa vhupfumbudzi ha u ṱanganedzwa lwa tshiofisi
U shumiswa nga mannḓa ha Pulane ya Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo nga nḓila khulwane . 5 .
Zwiito izwi a zwi vhangi fhedzi thaidzo dza vhulavhelesi fhedzi dzi dovha hafhu u khakhisa ngamaanḓa nḓisedzo ya tshumelo kha masia aya . 
Naho mbekanyamushumo ya tshanduko yo sedzaho nga ngomu , i ḓo vha na mvelelo kha sisiṱeme ya vhulamukanyi yoṱhe nga zwenezwo muhwalo wa Muhasho wa Vhulamukanyi na Tshumelo dza Ndulamiso u ḓo leludzwa . 
Vhashumisi vha nga wana kushumele kwa khuki nga vhone vhaṋe nga kha zwiteṅwa zwa dza brausa dzavho . 
Khumbelo ya u itisa hafhu maṅwalo a goloi
Zwi tshi bva kha mbonalo dza fhasi ha lwanzhe , mushululo u nga dzula fhasi ha lwanzhe nga fhasi ha tshileme tshawo . 
Itshi tshikolo tsha dzibulasini a tshi tsha shuma , nga mulandu wa vhagudi na tshiṱafu . 
Dzi katela matheriaḽa 100% ya mutengo wa Tshikimu
Zwiko zwihulusa zwa mbuelo yapo zwo bva kha mitheo ya mbambadzo ya dzitshaka na mbadelo , muthelo wa mbuelo , na mithelo kha thundu dzapo na u shumiswa . 
Muṋetshedzatshumelo u tea u vhulunga tshelede nnzhi u itela u ṱanḓavhudza na u khwiṋisa tshumelo .
Ngamaanḓa-maanḓa vhuvha ha fhethu ha mahayani vhu fhungudza mveledziso ya bisimusi na mbuelo . 
Muunḓiwa a nga vha muraḓo muhulwane kha GEMS kana muṅwe wa vhaunḓiwa vho ṅwaliswaho .
1.23 tsedzuluso yo fhelelaho ya tshiimo tshavho tsha muvhili , muya na muhumbulo ;
Izwi zwi katela tshaka dza fhethu ho tsireledzwaho nga nnḓa ha vhugalaphukha na vhupo ha phanga zwine zwa ḓivhiwa kha mulayo wa dzitshaka kana tshumiso . 
U vhumba maḽeḓere maṱuku o ḓoweleaho zwavhuḓi .
Ḽidau ḽa hone ḽo ri vhudza uri ndi ḽone khosi ya mahosi oṱhe hafha sananga .
Tshakha dza mbuelo dzine dza nga itelwa nyambedzano na vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho kana nḓivho ya sialala i ḓo fhambanesa zwi tshi langwa nga nyimele dzapo na tshivhumbeo tsha khamphani kana tshiimiswa tshine tsha khou ṱoḓa u swikelela zwiko kana nḓivho .
Vho M Q NDLOZI : Hai , a ro ngo zwi amba hezwo . [ U dzhenelela . ]
U dzudzanya
Nḓila dza u dzhia : Kwamani ano thusa nga khuthadza ane ndi ene ano ḓo ṱangana na mufumakadzi a kona u mu isa hune a ḓo dzula hone . 
Siṱirathedzhi tsha U thoma u shuma tsha Ndangulo ya Malaṱwa ya Lushaka tshi isa izwi twii kha Muhasho wa zwa Mupo wa vunḓu u itela u khwaṱhisedzwa . 
SC i ḓo shumisa themphuleithi u vhiga kha SC ya Lushaka .
Mushumo wa u khunyeledza , luswayo lwa ngona na u rumela ṋetshedzo iyi zwi nga si fhiriselwe kha vhuimeli ho ṋetshedzwaho thendelo ha nga nnḓa , muoditha kana muṅwe muthu wa vhuraru o imela muthu ane a khou bida . 
U bva tshifhinga tsho fhiraho tshoṱhe , honeha , South America ḽo sumbedza khwiniso khulwanesa kha tshikalamutengo . 
2 . U vhea iṱo
Vhulondoti uhu hu ṱoḓa nungo nahone hu a ḓuresa , vhafumakadzi ndi vhone vha no fa nga mushumo wa u fhaṱa . 
Fanitshara ya nnyi na nnyi i tea u tikedza mbumbo i odeaho ya tshikhala . 
U itela u lugisela kutshimbidzele kwa maḓuvha a rathi masipala muṅwe na muṅwe u tea u sedza mbudziso dzi tevhelaho :
A hu na zwithu zwo vhifhaho u fhirisa u ṅwala mivhigo ya mafanedza , kana mivhigo ine vhagudi vha si vhe na dzangalelo nayo .
Nndwa ya u hanedzana na khethululo yo vha i nga ha u fhaṱiwa ha tshitshavha tsha demokirasi tshi sa ṱaluli u ya nga lushaka na mbeu , tshine khatsho vhathu vhoṱhe vha vha na pfanelo dza u lingana .
Tshiṅwe hafhu , u vhulunga tshelede nga muvhuso zwi sika fulufhelo vhukati ha vhabindudzi vha sekhithara ya phuraivethe ine muvhuso wo ḓiimisela kha mutakalo wa nḓowetshumo na nyaluwo ya ikonomi ya tshifhinga tshilapfu . 
Aid for AIDS ( AfA ) - Ndangulo ya vhulwadze ha HIV/
Mulangadzulo , ri muvhuso une wa imela lutamo na fulufhelo zwa vhashai , na uri zwo ralo u edzisa hashu ho sedza kha mushumo wa ndeme wa u fhelisa vhushai khathihi na u fhungudza u shaya mushumo na u sa lingana . 
U thetshelesa na u amba ( orala kana nḓowenḓowe )
Vhaṱanganedzi vha mafhungo
Vhathu vha vhurereli ha Pagans vha ṱoḓa tsireledzo nga fhasi ha Ndayotewa , na uri vhuloi vhu dzhiiwe sa vhurereli ha vhathu vha lugwada lwonolwo luṱuku.75Vhathu vha Pagans vha ṱalutshedza vhurereli sa vhurereli ha vhuvha vhu ṱhonifhaho uri Ḽifhasi na zwithu ( zwivhumbwa ) ndi zwikhethwa .
Ri ḓo bvelaphanḓa na khakhululo ya mbekanyamaitele , mbambadzo na zwiimiswa . 
Vhuendi , tsumbo : tshidimela , ṱhirakha na vhareili vha thekhisi ; vhalangavhuendi , vhareili vha mabufho na vhane vha shuma navho
Ndi komiti dza u eletshedza dzo vhumbwaho nga vhathu vhane vha ḓivha vhupo zwavhuḓi na u kona u thusa mukhantseḽara u ri a vhe na vhukwamani nga nḓila yavhuḓi , u vhiga na u ḓivhadza vhathu na u dzhia tsheo dza khwiṋe kha khoro .
Ṋamusi , ri khou ṋea zwifhiwa zwa manakanaka zwa vhabiki vhashu . 
A ri ngo ḓiimisela kana u vha na tshiitisi tsha u bveledza zwihali zwa nyukilia . 
Zwa zwino ndi kotara fhedzi ya wadi dza masipala ine ya khou shuma nahone miraḓo i tou ḓibadelela zwiendedz na u rekhoda minetse nga murahu ha bammbiri ḽa baḽotho ḽa kale .
Muvhigo wa PWC wo sumbedza uri mbilo ya u fhedzisela yo khakhea na u xedza , na uri Vho Dr Cooper vho themendela mbadelo ya dziakhaunthu dza u thoma dza mushumo uyu nga vhone vhane . 
-- Madzina , fhethu , zwifhinga , vhuimo na zwiṅwe-vho zwidodombedzwa zwi tea u dzheniswa kha athikili .
Vharangaphanḓa vha Vhaṱhonifheyaho vha Madzangano a Poḽitiki o Fhambananaho na Miraḓo ya Phaḽamennde , Mahosi a mvelele ;
Miholo yavho ndi miṱuku nahone i ya nga thengiso , zwine zwa amba uri , u rengiswa ha zwikambi zwinzhi zwi khwinisa zwikhala zwa u wana muholo wa fhulufhedzisa . 
Maṱanganyi a ṱhumanyo
U dovholola u ima , hu tshi shumiswa zwanḓa u sukumedzana , milenzhe yo ḓi navhiwa
Zwidzidzivhadzi zwi dzhena kha shango zwi tshi bva South America , zwihulusa nga kha Vhukavhamabufho ha Dzitshakatshaka ha OR Tambo , nahone dzikhoria hu dzone nḓila dzi funeswaho dza vhuendedzi . 
Mutheo wa Ṱhoḓisiso wa Lushaka sa tshipiḓa tsha mushumo wayo wa tshanduko zwa zwino u hwala vhuḓifhinduleli ha u tikedza matshudeni vha shayaho na avho vha shumaho uri vha ise phanda na ngudo dzavho dza nṱha ha digirii . 
Nga zwifhinga zwenezwi , miṅwe miraḓo ya tshiṱafu vha ḓo tea u vha imela , nahone hezwi zwi ḓo kwama mishumo yavho na ndondolo . 
Fhedzi arali muthu o tou tholwa nga vhaṅwe u ita izwo nahone a badelwa u ita mushumo uyo , pfanelo ya vhuṋe ndi ya mutholi .
Muṱangano une ha lavhelelswa mivhigo wa MuṱolaMuvhalelano u a anḓadzwa .
Ndi ṱoḓa thendelo ifhio ?
Arali khovhe yo itelwa u ḽiwa nga vhathu , hu fanela u vha na ṱanziela ya u ṱanganedzwa kha vhupo ha zwiḽiwa ha tsinisa ya vha maanḓalanga vhapo / vha vundu na khophi ya ṱhanziela ya u thoma yo nambatedzwa ( zwi tshimbilelanaho na mavu ) ( arali zwo tea fhedzi )
Ri khoḓa zwihulu vhorabulasi na vhashumi vha bulasini kha vhurangeli uvhu .
2.7. Vho Minisiṱa vha Mveledziso ya Mabindu Maṱuku , Vho Lindiwe Zulu vho ranga phanḓa vhurumelwa ha Afurika Tshipembe kha foramuni ya zwa mabindu ya Estonia he Tshemba ya Mabindu na Nḓowetshumo ya Afurika Tshipembe ya vha yone ṋemuṱa .
Nga nṱhani ha tshiitisi itshi maitele a zwa mulayo o no thomiwa u itela u khwaṱhisedza zwi tevhelaho : 
Mishumo ya vhutsila i sumbedza nga maanḓa vhazwimi na vhakuvhanganyi na vhushaka havho na ḽifhasi ḽa zwipuka na mishumo ya ḓivhazwakale , khathihi na vhudavhidzani havho na mbono ya vha thomaho u dzhenelela kha tshikhala tshine vha tshila khatsho . 
Ḓorobo ntswa na nyingaḓorobo kanzhi dzi bveledziswa mavuni a si na tshithu kana ḓaka nnḓa ha vhupo hu re hone ha ḓorobo . 
Nomboro ya tsimu ndi nomboro ya tsimu ya tsheledzo . 
Khophi dza zwifanyiso*
Khwalo dzine dza nga vha hone dzi bviselwa khagala kha zwitatamennde zwa masheleni zwa Gwama ḽa Mbuelo ḽa Lushaka nahone hu si kha zwitatamennde zwa masheleni zwa muhasho ure mutholi . 
Hezwi zwi ita uri zwi vha lelutshele u londa Ndaela nga murahu .
Ṅwana muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya dzina , lushaka na tsireledzo kha u shengedzwa .
Ngudo dza fomaḽa luraru kha vhege lwa minethe ya 15
Vhurangeli hapo vhu nga ha u ḓibveledza nga miraḓo ya tshitshavha kana u ṱuṱuwedzwa nga madzhendedzi a nga nnḓa u fana na muvhuso wa vundu kana dzhendedzi ḽa mveledziso . 
Ndi a kona u gavha bola .
Khumbelo ya ndungelo dza vhudzadze kha Tshikwama tsha Ndindakhombo tsha vhashumi
Komiti ya Odithi yo ṱanganedza mivhigo kha tsedzuluso ya forensiki dzo itwaho . 
Tsumbanḓila dza mbekanyamushumo ya u ṱhaṱhuvha khentsara ya mbumbelo dzo tetshelwa u fhungudza zwiwo zwa khentsara ya mbumbelo , nga u setshulusa na u alafha musi vhulwadze vhu sa athu u tou goḓombela . 
Ndi nnyi ane a vha na vhulavhelesi ha ndeme ya mafhungo o bveledzwaho ? 
( 5 ) Phanḓa ha musi Phalamennde i tshi nga tendela kana u vusulusa tsheo ya u imisa u dzheniswa ha tshelede kha vunḓu -
Vho M Q NDLOZI : Fhungo ḽa vhululamisi , Mulangadzulo ! [ U dzhenelela . ]
U kuvhanganya data
Sa tsumbo , minidzhere wa sibadela a nga vha na KRA ine yari " u topola na u bveledza sisṱeme ine ya ḓo themendela tsireledzo na vhutsireledzi ha vhashumi na vhalwadze " .
8.1. KHETHEKANYO DZA REKHODO DZINE MUHASHO WA VHA NADZO
c ) Mveledziso ya miṅwe milayosiṅwa
KPI dzi tea u dzheniswa afha
U fhedzisa
Sele dzi khou ṱoḓa u penndwa . 
5.6. Na riṋe ri khou farana na dzimiḽioni dza maAfrika Tshipembe kha u fhululedza Tshigwada tsha Afrika Tshipembe kha vhukoni he vha vhusumbedza kha Mitambo ya Oḽimpiki ya Rio 2016 .
Thandela ya u vusulusa malaṱwa i khou tikedzwa nga masipala nahone ho vha na mishumo yo vhalaho ye ya sikwa nga hovhu vhurangeli . 
d ) Vho Penelope Anne Beck ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Ri dzhiela nṱha vhukonḓi havho zwanḓani zwa vhaṅwe vhashumeli vha nnyi na nnyi vha si na vhukoni . 
kushumele kha mutakalo na tsireledzo , hu na muhumbulo u isaho kha zwilinganyo zwa
Hezwi ndi zwidodombedzwa zwine zwa tea u bviswa kha mulayo . 
Zwi amba uri aphiḽi i tea u kundelwa . 
U pulana na u dzudza sisiṱeme ya ndaulo yo dzudzanyaho kha ofisi . 
Tshitshavha tsha bindu tshashu tshi ḓisa vhuthihi ha bindu , hu na matheriala avhuḓi na vhashumi . 
Kha sekhithara ya phuraivethe , mvelelo hu nga vha mielela ya mbuelo , vhukone , mvelelo na vhunzani . 
U kona u fusha ṱhoḓea dza u vha mubebi , vha fanela u vha :
Arali i songo rumelwa , masipala u nga humbela rathandela uri a ṋetshedze maṅwalo aya kha tshifhinga tshi pfeseseaho . 
Ndi lutamo lwa u bvisela khagala kha miraḓo uri thendelano heyi na maṅwalwa a elanaho a u ṅwalwa nga Tshiisimane . 
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa u Unḓa , 1998 ( Mulayo 99 wa 1998 ) u khwinisa sisiṱeme ya u unḓa na u khwinisa tswikelelo kha khaṱhulo kwayo kha vhana na vhafumakadzi .
Vho ṱalutshedza uri mulayo wa Afrika Tshipembe u shuma hani na milandu ya Vhuthubi nga Mubebi , vha tshi khou shumisa Hague Convention na Mulayo wa Vhana sa hone mathomoni . 
Mulandu u tea u thetsheleswa nga muhaṱuli wa murema . 
U vhumba maḽedere maṱuku a 20 zwavhuḓi zwi tshi tevhedzela vhuhulwane na fhethu , ndi u ri a thoma a dovha a fhelela fhethu ho teaho .
Ri ḓo khwaṱhisedza , naho zwo ralo , mapholisa a ḓorobo a dzula a hone u itela u langa vhuendi he zwa tea na musi zwi zwa ndeme . 
Tshipiḓa tsha ndeme tsha hezwi zwipikwa zwa ndeme ndi u sika nyimele yavhuḓi nahone i ṱanganedzaho hu tshi itelwa u swikelela mihumbulo ya lushaka , mavunḓu na mivhuso yapo . 
U bva afho , mbuno dzoṱhe dzi ḓivheaho dzo ṱanganyiswa kha muvhigo wa u fhedza . 
Kha u ṱuṱuwedza tshanduko ya kushumisele kwa mavu , mupulani u fanela kwamana na vhaṅwe vhashumi vha re na phurofesheni nga vhuphara u bva kha maṅwe masia a ngudo , na vhukoni ha u humbula ho katela zwoṱhe na u ṱanganya mahumbulwa o fhambanaho ndi zwa ndeme . 
Mbuelo dza gumoṱuku dzo randelwaho ( PMBs ) ndi mbuelo dzine GEMS ya ṋetshedza dziṅwe nyimele dza dzilafho , sa tsumbo , asima , haiphathensheni , nz , hu si na ndavha na uri vho nanga khetho ya mbuelo ifhio .
U swika zwino kha bugu ya mishumo iyi no no ṱangana na maṅwalwa a tshaka dzo fhambananaho ane na lavhelelwa uri ni a vhale sa mugudi wa Gireidi ya 6 .
KUNDELWA U DZHIA VHUKANDO HO FANELAHO [ Khethekanyo 14(1)(h) ]
U haṱula phambano dzi saathu tandululwaho nga murahu ha vhupfumedzani .
Iḽi ipfi ḽi ri vhudza uri nyito i kwama nnyi kana mini .
Ri ṱoḓa u vhona mbudziso nzhenelazwiitwa dzi tshi ḓivhadzwa sa zwe dza dzinginywa nga vheiwe mahoḽa . 
Kutshimbidzele kwa u pulana - ku ita uri thandela i tshimbile zwavhuḓi na uri i vhe na thaidzo ṱhukhusa .
Nga tshifhinga tsha u katela ḽifhasi musi lupfumo lunzhi na zwikhala zwa ndaka ane a vha hone vhukati ha vhathu , madzingu , na dzitshaka , nndwa i itelwaho vhuaḓa i tea u vha yo ima kha u pfesesa ha vhoṱhe u ya nga mikano . 
U fhaṱa vhukoni ho teaho ha ndaulo kha mimasipala yoṱhe yo vha khaedu khulwane na u dzula i khaedu na nga murahu ha miṅwaha ya fumbili ya muvhuso wapo wa demokhrasi . 
Kha vhupo ha ṱhoḓea dzi si na nungo na u shaya masheleni na thengiselano , thengiselano ya mashangoḓavha i ḓo bvelaphanḓa na u ṱhuphea . 
Zwi na ndeme uri mimasipala i vhe na mbekanyamaitele dzo teaho dza kufarelwe kwa mathukhwi dzine dza ḽo leludzela vha zwiimiswa zwa vhudzulo ha zwitshavha na vhabveledzi vha sekhithara ya phuraivethe uri vha kone u swikela mavu o teaho a re zwanḓani zwa mimasipala u itela u fhaṱa vhudzulo ha zwitshavha na vhudzulo ha vhathu vha re vha miholo ya vhukati . 
U nweledza
Ngauri Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe dzo sedzesa nga maanḓa vhalanguli vha zwiko zwa maḓi zwapo na vhashumisi vha maḓi , hu tea u vha na khwaṱhisedzo khulwane ine ya ṋewa maṅwalwa a vhubvo a Afrika Tshipembe . 
Ho ṅwala mafhungo mavhili o teaho hu si na khakheaho . vhukhakhi .
Sekhithara ya tshitshavha i yoṱhe i nga si kone u bveledza ṱhoḓea ya vhubindudzi ha sekhithara ine ya khou ṱanḓavhuwa nga u ṱavhanyedza . 
zwitshavha zwo khethiwaho zwi dzulaho kha vhupo ha wadi
Masheleni ane vha ḓo a wana ndi R380 nga ṅwedzi nahone nga ṅwana .
U ita tshipitshi tshi so ngo lugiselwaho
Ri khou ṱoḓa vhashumisani , vho ḓiimiselaho u finya zwanḓa na u shuma na riṋe u bveledza ndaela ya Muhasho uyu , vha tshi khou kaṋa mbuelo dzavho dza uri u kovhekana na u alusa nḓivho zwa tea u ri fha . 
muthu o teaho o khethwaho nga Mulanguli-Dzhenerala uri a shumane na mbingano idzi .
U rangela u vhala ( u ḓivhadza tshibveledzwa )
Kushumisele uku na vhuḓiphiṋi ha tshifhaṱo sa bindu ḽa zwa vhufuwi zwi vhumba fhungo na zwine thendelano ya mavu ya vha zwone nahone a i ngo fhungudzwa na luthihi nga pfanelo yo pimiwaho yo ṋewaho De Villiers u dzula nḓuni . 
Madalo ndi 100% ya mutengo wa Tshikimu
Tshumisano ya Tshitshavha
Naho zwo ralo , vhudzuloni ha u vhuedzana na u fhaṱa fulufhelo , ri khou ṱanziela dzikhakhathi dzine dza khou ṋaṋa na u ha khethekanyo . 
I tshi dalela mavunḓu , Komoti i ḓo ṱola vhupo na u ṱangana na miraḓo ya zwitshavha , vhaofisiri vha muvhuso wapo , vhaofisiri vha muvhuso wa vunḓu , komiti dza wadi , madzangano a vhadzulapo na miraḓo ya madzangano a vhoramabindu .
Ṱavhanyisa u gudiswa ha Vhashumi vha Tshitshavha vha Muṱa kha zwa phurofeshenaḽa na zwinwe u vhona uri miṱa yo sedzwaho i thuswa na u sedzeswa nga ngona .
Nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya mbekanyamaitele dza vhulanguli na maitele , u ita mugaganyagwama na mishumo ya ndaulo . 
Vhunzhi ha u gonya uhu ho bveledzwa nga u gonya huhulwane ha gavhelo ḽa Mbuedzedzo ya Zwileludzi zwa Mutakalo , na mveledziso ya tshumelo dza phathioḽodzhi . 
Ngauralo vhathu vha re na tsumbadwadze dzi si dza khombo vha tea u alafhiwa u fana na tsumbadwadze dza mukhushwane wo ḓoweleaho nga nnḓa ha vhathu vhane vha vha na malwadze a tevhelaho vhane vha tea u ṱoḓa thuso ya dzilafho nga u ṱavhanya naho vha na tsumbadwadze dzine dza si vhe khombo :
U fhufha milenzhe yo paṱekana na u fhufha milenzhe i tshi sielisana
3.1.18 Vharangaphanḓa vha Sialala vho fara maanḓa a vhulamukanyi lu si lwa fomaḽa nahone vha isa phanḓa na u a shumisa naho ho fheliswa khothe dza sialala kha miṅwaha ya u thoma ya mbofholowo .
Zwigwada izwi zwa vhugevhenga ho dzudzanywaho zwi shumisa mbuelo dza mishumo yavho u lambedza miṅwe mishumo ya vhutshinyi ho dzudzanywaho . 
KRA dzo ṱhukhukanywa dza vha mishumo ine ya vha na maga a kushumele a VHUNZHI , NDEME , TSHIFHINGA na MUTENGO khazwo .
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa mupeleṱo na u wana zwine ipfi ḽa amba
Ndovhololo na ndugiselo ya maanea a mulingo Tshifhinga tsha ndugiselo :
u tshi khou shuma sa Guvhangano ḽa Miraḓo kha Maitele a Kyoto ( CPM10 ) , ine ya ḓo farelwa ngei Lima , hune ha vha Peru u bva nga dzi 1 u swikela nga dzi 12 dza ṅwedzi wa Nyendavhusiku 2014 . Guvhangano ḽa Tshanduko ya Mutsho ḽa Lima ḽi vhuṱhogwa kha u swikelela mupenndelo wa nyambedzano ya thendelano ya ṅwaha wa 2015 .
Ho sedzwa mugaganyagwama muṱuku u re hone wa mbulungo ya masheleni , ndi zwa ndeme uri mbulungo iṅwe na iṅwe ya masheleni yo ḓivhadzwa nga u dzhia tsheo hu pfalaho , ho sedzwa khiraitheria ya u ela yo khwaṱhaho na u vha hu tshi khou tevhedzwa zwo sedzwaho zwa ndeme zwa mveledziso ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Sa yunithi ya mutheo ya mitambo na vhuḓimvumvusi mushumo na kushumele kwa kiḽabu ku ḓo vha kwo fhimiwaho kha u : 
Iṅwe khetho i nga kha ḓi vha u tou ḓivhadza ndaulo fhedzi u itela uri hu sa vhe na u dzhia sia , u fana na zwiṅwe . 
Vha kwama nnyi
Arali rathandela a sa ṋetshedze matheriala , kana tshiitisi tshi fushaho tsha uri ndi ngani a sa koni u ṋetshedzea , nga tshifhinga tsha u rumela tsho bulwaho kha khumbelo ya mutholi , mutholi a nga dzhia khunguwedzo ya thandela sa i songo fhindulaho . 
Zwidodombedzwa
U engedza kha zwenezwo , fhungo ḽe ra ḽi amba nga ha mitengo yo langwaho , hu i nga vha muḓagasi kana mbadelo dza tshumelo ya lushaka luthihi kana luṅwe , ine ya badeliswa nga koporasi dza muvhuso kana nga zwiimiswa zwa muvhuso na zwiṅwe . 
1.2 Khabinethe yo ṱanganedza Mivhigo ya Mvelele dza Kotara dza tshifhinga tsha u bva dzi 1 Ṱhafamuhwe u swika dzi 30 Fulwi .
U thetshelesa na u amba ( orala )
Khouthani figara u itela u tikedza phindulo yaṋu . 
U engedza nḓivho zwikoloni nga ha tshumisommbi ya zwidzidzivhadzi , u tambudza lwa vhudzekani , khakhathi na zwiṱhavhane zwi siho mulayoni . 
Ri ḓo kombetshedza Muvhuso u dzhia vhukando ho teaho na ho khwaṱhaho u tevhedza mulayo , ndaela na vhudziki ha matshilisano : 
ZWIBVELEDZWA
Vhuḽedzani ha Muvhuso ure Khagala ndi tshikonisi tsha ndeme tshine tsha ḓo thusa tshitshavha tsha ḽifhasi uri tshi swikelele Adzhenda ya 200 ya Mveledziso i yaho Phanḓa .
Tshiimiswa tshavho tshi a ṱoḓa u ṋetshedza ndalukanyo nga vhuḓalo dza ḽeveḽe 2 - 4 dza Mbekanyamushumo ya Ndalukanyo ya Lushaka ( NQF ) ?
Ri ṱanganedza Vho-Dr Imtiaz Sooliman vha Gift of the Givers nḓuni ino ṋamusi .
U sedzuluswa ha milayo ya zwa muthelo zwi ḓo thomiwa uno ṅwaha nahone mushumo wayo kha u tikedza ndavhelelo dza nyaluwo yo ṱanganelanaho , mishumo , mveledziso na u tshimbidza masheleni zwi ḓo katelwa kha tsedzuluso yeneyo . 
( d ) vhushaka vhukati ha mukano na ndivho ; na
Ṱhuṱhuwedzo yo khwaṱhaho i nga wanala nga kha vhuṋe ha mikovhe , theo ya mulayo kana thendelano . 
Thandela ya dzina ḽo imaho ngauri i re na nomboro ya thandela i tea u swaiwa zwavhuḓi kha fulobo i sa athu u ḓiswa . 
Zwiko zwihulwane zwo shumiswa khatsho , nahone tsho shumana na mafhungo a u dzhenela a mutheo . 
U sika mabono maṱuku zwo livhanywa na ṱhoho dzo teaho , ho sedzeswa kha muṱoḓo wa tshiṱori
Afrika Tshipembe sa vhuyo ha vhuendelamashango , ḽo livhana na khonadzeo ya u alusa sekithara yaḽo yo angalalaho ya vhuendelamashango u itela vhukoni ha ikonomi khulwane nga kha zwi vhidzwaho sekithara dza ikonomi dza vhuendelamashango dzo ḓalaho sialala .
Zwi amba uri , a hu na ṱhoḓea ya u vhiga mulandu muhumbulo muhulwane u wa u sokou ḓiwanela ndaela ya tsireledzo .
Thirasiti ya Vhuḓimvumvusi na Tswikelo zwa Maḓaka a Lushaka yo sikiwa na uri i dzhena vhuimoni ha Tshikwama tsha Nḓila ya u Haika ha Lushaka ha Mulayo u re hone zwino . 
Muvhuso , kha ḽevele dzoṱhe , une wa nga ṋea mindende u bva kha tshelede ye wa kuvhanganya u bva kha mithelo na vhuṅwe vhubvo . 
Izwi yo vha tsheo ya nga ngomu ya u fhaṱa dzimbalombalo dza zwa mbalelano u itela u khwiṋisa ndangulo ya maitele a zwa u shuma kha tshifhinga nyengedzedzwa . 
Ri fulufhela uri midia u ḓo wana tshifhinga tsha u ḓiṱolisisa wo khwaṱhisa na u dibeitha nga ha zwiteṅwa izwo nga ngomu , saizwi vha tshi ḓiimelela na u ita mbilo dza u pfukwa ha mbofholowo ya vhoramafhungo musi vha tshi sumbedziswa mafhungo aya . 
4.1 Nzulele ya Khumbelo
Hezwi zwi ṱoḓa u dzhenelela hawe kha u swikelela khaedu idzi na u ṋekedza zwithu zwa ndeme zwo fhambanaho zwine zwa ita muombano u mangadzaho u lwaho nazwo . 
Vho mu vhudza uri vho ḓa u ṱoḓisisa ndozwo ya tshiṱoko khulu vhengeleni ḽi re fhasi ha vhuḓifhinduleli havho . 
15.1. Khabinethe i dzhiela nṱha u thomiwa ha iṅwe nḓila ya zwa u tandulula phambano dza Life Esidimeni sa zwine zwa nga vha mathomo a u ṋetshedza ṱhovhowo kha miṱa ya vhalwadze vhe vha lovha .
Nyambedzano ya Muphuresidennde ngei Manguzi , Umhlabuyalingana ndi tshipiḓa tsha fulo ḽa lushaka ḽa u lwa na vhugevhenga , nahone ndi u sala murahu ho sedzwa Mbekanyamushumo ya Vhuṱoli ya Muphuresidennde ya Siyahlola ye ya vha hone nga Ṱhafamuhwe 2017 .
Tsha vhuraru , hu na tserekano ya phenḓo ya mushumo une vhubindudzi na u kovhela hafhu zwa vha zwo baḓekana . 
Na u tsa hu nga ita uri sekithara dzo fhambanaho dzi ponye ? 
U bvisela khagala mbudziso Vhudavhidzani ha ndivho dza matshilele
Vhathu vha re na vhuholefhali vha tea u pfa vho vhofholowa kha uri na vhone vha ite khumbelo . 
Hedzi nḓila a dzi shumi kha vhathu vha re na vhuholefhali . 
Pulane a yo ngo fanela u tou dzula yo ralo , nahone hu fanela u vha na khonadzeo ya u i shandukisa u ya nga ṱhoḓea .
Khumbelo i ḓo tendelwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 .
Tshifhinga tsha u shandukisa pfulufhedziso dzi re hone u ya kha u bvelela ha vhukuma ndi tshino . 
MULANGADZULO : Miraḓo i huliseaho , ndi pfa ndo takala u ḓivhadza uri u ya nga muvhigo wa Muṅwaleli , thaidzo ya u thithisea ha netiweke yo tandululwa . [ U vhanda zwanḓa . ]
U phalala kha nḓowetshumo ya tshigayo tsha thoro na bekhara hu tea u vha kha u bveledza zwigayo zwa thoro zwine zwa ḓo ṱanganywa nga nḓila ya nzimo kha dzibekhara ṱhukhu vhuponi ha mahayani a vundu . 
Zwivhumbeo zwine zwa alusa dimokirasi zwi tea u vha hone , zwi ḓivhee na u pfesesiwa nga vhuḓalo . 
Zwitshavha ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha phurosese ya u ṱola , u kala na u sedzulusa dzi re kha PMS , na u khwaṱhisedza uri vhakhantseḽara vhavho vha tevhedza themendelo dza milayo ya vhukwamani musi hu tshi shumiswa PMS dza masipala yavho .
Ndeme ya tshumelo ya tshitshavha iteya u khwinifhadzwa .
Masipala a u na themamveledziso ya bada kana sisiteme ya ndangulo ya maḓi dzibadani , nahone u ṱhogomelwa hu itwa fhedzi musi zwi tshi ṱoḓea . 
U phaḓaladza maanḓa zwi nga vha na vhuvhili ha zwipiḓa tsha poḽotiki na tsha masheleni . 
Nga mulandu wa zwenezwo , davhi ḽi khou bveledza mbekanyamushumo yo fhelelaho ya matholele na vhugudisi ha vhainzhiniara na dzithekhinishieni ine ya ḓo tshimbidza mafhungo a u ḓiṅwalisa ha vhashumigudiswa . 
Nnḓu dza 1 500 dzi vhumba tshipiḓa tsha muvhuso tsha Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Mahayani yo Fhelelaho ine ndivho yayo ndi u fhelisa nyimele i so ngo bvelelaho , u shayea ha mishumo , tsireledzo ya zwiḽiwa , vhushai na zwiṅwe zwivhi tshitshavhani zwine zwa ḓivhea nga ha vhupo ha mahayani .
Mbekanyamushumo dza dziminisita dzi re kha zwa Mbekanyamushumo ya Ṅwedzi wa Vhaswa dzi ḓo ganḓiswa kha webusaithi ya muvhuso na kha mbanḓe dza nyanḓadzamafhungo ya ṱhingo .
Mbambadzo , Vhudavhidzani , Vhushaka ha Nnyi na Nnyi kana ndalukano dzi elanaho nazwo . 
Ri a ḓihudza uri ro kona u fhungudza mabunga a bakhethe nga hafu ṅwaha muthihi vhuponi ho dzudzanywaho .
U ṋekedza nḓivho ya zwiṱalusi zwa notsi/ mulaedza wa ene muṋe
Zwiṱediamu zwa Princess Magogo , King Zwelithini na Sugar Ray Xulu zwi re Durban
Ndingo dzo dzhenelelaho dza zwiṱirathedzhi izwi na pulane dzi ḓo sumbedza tshikalo tshihulwane tsha nzudzanyo hu na nyendedzi dzoṱhe dza mveledziso . 
Ni nga ṱalela Takalani Sesame nga tshifhingaḓe ?
U sumbedza vhushaka vhukati ha thaidzo dza tshitshavha tsha lutendo luṅwe na zwitshavha nga u angaredza . 
Fhedzi vhugevhenga ho ḓalesaho afha kha vhupo uhu ha nnyi na nnyi hu na khonadzeo ya u nga engedza nyofho dza vhadzulapo dza vhugevhenga . 
( 2 ) Arali Muraḓḓo wa vhusimamilayo ha vunḓḓu a vhewa sa murumelwa wa tshoṱhe , uyo muthu u ḓḓo ima u vha Muraḓḓo wa vhusimamilayo .
U shumisa masheleni oṱhe zwi nga livhanywa na tshilengo kha u wana fenitshara na zwishumiswa nga ṅwambo wa u sa wana u sa wana tshiṅwe tshifhaṱo tsha ofisi . 
1.4 . Khabinethe i dovha ya ṱuṱuwedza MaAfrika Tshipembe u bvela phanḓa na u alusa tswikelo ya mafhungo kathihi na u shumisa mbofholowo ya nyanḓadzamafhungo nga nḓila ya vhuḓifhinduleli u itela u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽo faranaho , ḽi sa ṱaluli nga muvhala , kana nga mbeu,ḽa dimokirasi nahone ḽi khou bvelelaho ḽa vhoṱhe .
Na fhethu ha u naka hatsho , zwipuka , zwimela na zwiṋoni zwo ḓalaho , u fhambana ha dzimvelele na vhufa ha ḓivhazwakale yo pfumaho , Afrika Tshipembe ndi pharadiso ya mufodi wa tshinepe . 
U vhala maipfi a bva ho kha ngudo dza foniki e kha mafhungo na maṅwe maṅwalo .
u bveledza maga a tsireledzo o teaho u tsireledza vhashumi vhawe ndivhanyoni na khombo yo vhonalaho na u ṋekedza nḓila dzine maga anea a tsireledzo a nga itwa ngadzo
Tswayo dzi tea u vhalea zwavhuḓi musi u tshi fhira henefho , izwo zwi ṱuṱuwedza zwine muvhundu wa tea u ṋea nga u angaredza , u bva Devhula u ya Tshipembe . 
Puḽatifomo idzi ndi tshipiḓa tsha vhuḓikumedzeli hashu kha uri maAfurika Tshipembe na vhatikedzamboho vha dzule vha tshi wana vhuṱanzi ngaha mbekanyamaitele dza muvhuso na zwiitwaho na zwikhala zwi tutuwaho kha mbekanyamushumo idzi u itela vhadzulapo , mabindu na vhaṅwe vhashumisani .
Dzhenisani kha zwifanyiso zwine zwa nga ni lwadza .
Shumisani tshanḓa tshi sa konesi kha u posela bola murahu .
Vhureakhovhe ha mutambo ho no ḓalesa lune vha ndangulo vho ḓivhadza milayo yo khwaṱhaho ine ya thivhela tshivhalo tsha khovhe dzine muthu a nga dzi dzhia a ṱuwa nadzo hayani . 
Nga maṅwe maipfi , u aluwa ha tshivhalo tsha vhathu ho fhira vhubveledzi ha vhulimi , nga maanḓa kha sia ḽa vhubveledzi ha zwimela , nga kule . 
Mavhone a zwikhala zwa nnyi na nnyi a khwiṋisa mbono na mbonalo , zwine zwa tendela vhashumisi u vhona khombo ine ya nga vha hone . 
Vhahumbeli vho teaho vha ṋewa nzudzanyo dza muholo u tshimbilelanaho na maraga u itela u vha kungela kha Koporasi . 
Hu na dziṅwe nḓila dza u tandulula ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
Makumedzwa a ḓo vha tshone tshipikwa tsha nyambedzano kha muṱangano u tevhelaho . 
Muvhigo u itela bembela u ṱanganedzwa na u ṱuṱuwedzwa ha muhangarambo wa u asesa mashumele zwi katelaho ndededzo dzavhuḓi dza kuitele kwa zwithu u itela mashumele a ndangulo ya mugaganyagwama , khathihi na kudzhenele ku kovhaneaho kha u monithara na u asesa . 
Vha ḓo ḓivhadziwa ngamurahu ha miṅwedzi miraru musi u sedzulusa zwi sa athu u itwa kana ḓuvha ḽine ṱhanziela ya vhutshilo ya fhela nga ḽo .
Minerale u no wanalesa wa vhukhroumu ndi khromaiti , hune vhukhroumu ha itea kha tshiimo tsha thirivaḽenthi . 
Vhufaragwama ho ṋekedza na tshikwama tsha tsumbanḓila fhedzi ri nga si sumbe nḓila tshithu . 
Olani muri wa mashaka . Ṅwalani madzina a mashaka a afho muṱani .
Sa zwe zwa bulwa , nzumbululo dzi tevhelaho dzo itwaho nga Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani dzo sia roṱhe ro akhamala zwihulwane nahone tshenzhelo yashu yo khwaṱhisa vhupfiwa uvhu ha u akhamala . 
Ndi nga mini mulisa wa nngu o vhidzela uri " Phele " ?
Ngaganyo ya mivhigo yo wanalaho kha asesimennde ya khombo ho itwa na ndulamiso yo ḓo itwa kha muhasho . 
Dza ḽeḓere ḽithihi ( ndovhololo )
U engedzea ha vhashumi zwi ḓo bveledza u dzhiwa ha avho vha re na zwikili zwine zwa khou ṱahela u fana vha vhainzhiniara , vhalugisi vha dziboiḽara , vhathu vhane vha shuma nga muḓagasi na vhaṅwe . 
Nomboro dza Akhaunthu
U vhambedza na tshenzhemo yawe
Ro no ḓi thoma na u ḓisa u ḓiḓivha ha lushaka nga u bveledza phanḓa zwiga zwa lushaka u fana na fulaga ya lushaka , luimbo lwa lushaka na u swikisa Ndayotewa zwikoloni .
U rangela u vhala : u humbulela u bva kha ṱhoho na zwifanyiso
Samithi ya G20 lwa u tou thoma kha ḓivhazwakale yayo , i ḓo vha na rekhodo ya nomboro ya mashango o bvelelaho vho dzhenela vhuṱambo uvho .
U guma kha R6 227 nga muunḓiwa na R12 453 nga muṱa nga ṅwaha
Fhedziha , naho vhushaka vhu tshi nga vhonala vhu tshi nga ho fa , vhafunani vha a malana vha fhaṱisana , naho hu tshi nga vha hu mafheloni a bugu ya nganea vhumatshelo vhu sala vhu sa a tou vha khagala . 
Mashango ha koni u bindudza kha tshikalo tsha nṱha u fhira zwine a vhulunga zwine zwa nga kona u tikedza mutheo wo khwaṱhaho . 
Nḓivho ya maitele a mveledziso na tshenzhemo kha mveledziso ya mahayani . 
Daiḽasisi ya tswio
Arali hu na vhafumakadzi vhane vha khaḓi khethululiwa , u shumiswa kana u tambudzwa ;
Muhasho wa Khoudu ya Vhuḓifari ha Tshumelo ya Ndulamiso u vhona uri mvelele ya tshiimiswa kha Muhasho ndi ṱhanganelo ya ndeme na thendo zwa vhashumi . 
Matheriala o gwiwaho a shululelwa kha zwikepe zwi kokodzwa zwa u hwala . 
U fhaṱa kha nḓivho ya foniki kha u peleṱa maipfi , tsumbo : u fhaṱa miṱa ya maipfi yo sendekwaho kha nḓila ine ya unga na u vhonala ngayo
Mafulufulu a vhushaka ha dzitshaka ha tshizwinozwino a isa phanḓa na u ḓisa khaedu kha mulayo wa dzitshaka . 
Zwidodombedzwa zwi ṋekedza tsumbo dzo khwaṱhaho dzine muhali wavho a ḓo dzi shumisa u ela u tea ha fhungo ḽa ṱhoho yavho . 
Hedzi thendara dzi kati na u haṱulwa . 
Ngauralo ro ṋea ndaela ya uri vhathu vha fanela u wana fomo dzavho hu tshe na tshifhinga musi vha tshi ita khumbelo . 
23 . Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u vha a tshi tshimbilelana na mvelele ya zwigwada zwi kwameaho nga hune zwa konadzea .
Memorandamu wa nga ha u Pfesesana na Koporasi ya Vhubindudzi na Mbambadzo ya Manitoba i ḓo dzhielwa nṱha nga ṅwaha nahone mbekanyamushumo yo khetheaho i ḓo fhedziswa yo livhana nga khathihi vhueni ha mulangavundu wavho kha vundu . 
U fhindula mbudziso
Muṱangano wo topola zwithu zwo vhalaho zwa u vhulunga mishumo na u wana dziṅwe nḓila kha u xelelwa nga mishumo .
Sitatisitiki zwi ḓo ḓivhadzwa sa zwa tshiofisi arali zwi sa nyeṱhi , zwi tshi swikelela ṱhoḓea dza ndeme na u vha zwo tea u fhira ṱhoḓea dza tshiimiswa kana zhendedzi ḽo zwi kuvhanganyaho . 
Hu na nyambedzano dzi no khou bvela phanḓa u itela u fhungudza izwi . 
Muvhuso u ḓo ita thendelano dzo livhiswaho kha vhubindudzi , mishumo , hu tshi katelwa na u dzhielwa nṱha ha miholo ya vhathu ya fhasisa .
Tshumelo dza dziNGO dzi ḓo shumiswa nga zwiimiswa zwine zwa vha na vhuḓifhinduleli ha u valela vhafariwa vho lindelaho tsengo nga kha thendelano dza fomaḽa . 
Ni nga ita mini arali muṅwe muthu a tshi nga swa ?
Vhukone ha fulufulu vhu lingana nga u angaredza na ha nzhini dza gazoḽina , fhedzi dzi a vha fhasi musi dzi tshi vhambedzwa na nzhini dza dizili dza musalauno . 
Chad o wana khuliso ya nṱhesa nga Nyendavhusiku nga murahu ha musi o fhiwa tshiphuga tsha u vha mubammbeli wa nṱhesa wa 2014 , nga Feḓeresheni ya Dzitshakatshaka ya u Bammbela , vhukati ha zwiṅwe zwiphuga zwa nṱha .
Komiti ya wadi i na maanḓa a tevhelaho , mishumo , nyito na vhuḓifhinduleli : 
Nga Nyendavhusiku ṅwaha wo fhelaho Khabinethe yo bvisa mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Pfanelo dza Vhuholefhali ha Lushaka i tshi itela mahumbulwa nga nnyi na nnyi .
Vhakhantseḽara vha na mushumo wa ndeme wa u ṱola kushumele kwa masipala mayelana na izwi zwithu zwa ndeme .
Ngona iyi i nga shumiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali hu na bugu dzo linganaho afho kiḽasini .
Nyaluwo ya zwa mishumo kha sekhithara ya tshitshavha ho engedzea ngamaanḓa , zwihulusa kha tshumelo dzi fanaho na kha zwa pfunzo , mutakalo na tshipholisa . 
Zwo katelwaho kha zwibviswa zwa ndangulo ndi mbadelo dzo itwaho kha Muhasho wa Vhashumi zwi tshi elana na Thendelano ya PPP na Siemens IT Solutions and Services ( Pty ) Ltd . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya ṱhanziela ya mugudi ( LL1 ) , ine ya wanala kha DLTC .
u vha vha sa wani masheleni na mathihi a mundende wa matshilisano wa vhone vhaṋe
( 1 ) Nga nnḓḓa ha afho hune Mulayotewa wa nga vha wo sumbedza nga iṅwe nḓḓila -
Dzangano ḽapo ḽa phuresidennde ḽo dzhia kuvhonele kwo fhambanaho , vha tshi pfa uri ndi zwa ndeme vhukuma kha dzangano u ṱoḓa milayo ya mashumele yo tsireledzeaho . 
Ndaela XIII yo sedza hafhu na kuitele kwa zwithu nahone khothe yo kwamiwa uri i tea u thetshelesa mulandu i tshi kombetshedzwa nga pfanelo dzi no ya thambo dza vhashelamulenzhe avha musi we khumbelo ya itiwa . 
Khethekanyo ya u thoma i katela vhupo na phambano dziṅwe vhukati ha mivhuso ya miraḓo . 
Vhathu vha re na zwiṱaluli zwo fhambanaho vha ḓo anzela u vha na vhutshilo vhupfufhi na u kuvhanganya zwiṱuku u bva kha dzianyuwithi . 
U ṅwala pharagirafu nthihi ya tshenzhemo dzawe kana zwiitei , tsumbo , mafhungo a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Wa swika wa ku posa tsini na bada , kwe puṱaa zwavhuḓi .
Mvelelo dza dzikhetho dzi ḓo vha dza vhukuma nga murahu ha u khwaṱhisedzwa nga feme ya zwa u ṱola muvhalelano .
Dzi nga ḓi nwiwa na inisuḽini .
Thithiso iyi ya themamveledziso ya pfunzo i khakhisa vhana vhashu na u dzhiela fhasi vhuḓidini ha shango ḽashu ha u ṋetshedza pfunzo ya ndeme .
dokhumenthe dza thikhedzo dzi tevhelaho :
Ngaha u ita khumbelo ya thendelo ya u ḓinwalisela zwa u vhambadzela zwishumiswa zwa zwifuwo nnḓa
Madzangalelo a kwameaho nga huṅwe a ṱalutshedzwa sa manzhisa , fhedzi a na masia manzhi . 
Mbilo dzi tea u swika kha Tshikimu vhukati ha miṅwedzi miṋa ( zwi re maḓuvha a 120 ) a musi vho wana dzilafho .
Thandela dza zwa maḓi dzo khunyeledzwaho kha mimasipala miṱanu ndi dzine dza katela u kokodzwa ha maḓi u bva milamboni na madamuni u ya kha madamu a mbulungelo ya maḓi , sa tsumbo kha mathannga , phanḓa ha musi a tshi kovhekanywa u ya nga miḓi . 
Muvhuso wa zwino u ṋekedza mbuelo i dzhiaho sia kha kiḽabu , zwine zwoṱhe a zwi na muthelo hu si na u thivhelwa na huthihi ha ndaulo . 
Mathomo avhuḓi ndi u limuwa uri vhupfiwa ha zwa vhudzekani vhu khwaṱhisa vhutshilo arali vhu tshi khou tshimbidzwa nga nḓila kwao . 
( 3 ) Muraḓo wa muvhuso u re ngomu ha khuḓano vhukati ha muvhuso u fanela u dzhia vhukando ho teaho , a tandulula khuḓano iyo nga u shumisa maitele na matshimbidzele o itelwaho wonoyo mushumo nahone u fanela u shumisa thandululo dzoṱhe phanḓa ha musi u tshi kwama khothe uri u fhelise iyo khuḓano .
Saikili ya livi ya vhulwadze ndi ya tshifhinga tsha minwaha miraru tshi tou tevhekana .
Vha vhone uri huna vhupo ha ndeme u ya nga nethiweke ya tsudzuluwo na tshivhumbeo tsha ḓorobo . 
Mushumo wa musheli wa mulenzhe hu ḓo vha :
Ṱhoho ya tshikolo , Vha haseledze mafhungo na Ṱhoho komiti ya QLTC , SGB ya tshikolo nga murahu vha a vhige na QLTC ya Tshiṱiriki kha SGB na QLTC ya Tshiṱiriki
3.2 Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa kha
vha na tshifhinga na zwiko zwo linganaho uri vhadzhiamikovhe vha wane mafhungo nga misi na tshifhinga na zwiko zwo linganaho uri vha kone u fhindula
Nga u sa shumisa tshishumiswa tsha u renga na u rengisa u itela u tikedza vhukoni ha vhubveledzi hapo a si khwaṱhisedzo ya u lwa na vhuaḓa na luthihi . 
( a ) vhewa ṱafulani Phalamenndeni ; na u
U shumisa mathemo a nga ho madzina , maiti , madzinazwao , mitshila , tshitopo , tshiga tshivhudzisi na zwiṅwevho .
Kutsimbilele kwa maḓi na maitele a no yelana nazwo kha magombame a fhano Afrika Tshipembe ku langwa nga nzulele , u vulea kana u valea , ha ya mulomo wa gombame . 
Thendelano i dzhiela nṱha zwauri vhutsireledzi , tsireledzo , vhukoni kha zwa vhufhufhi na vhuendi ha vhufhufhi ha dzitshaka vhu ḓitika nga u dzulela u gudiswa ha vhashumi vha zwa vhufhufhi . 
Nga u tshutshisa vhaṅwe vhaofisi vhanzhi , ndi lavhelela ndingedzo dzavho dzi ḓo ṱuṱuwedza vhaṅwe vhaofisiri u sumbedza ṱhonifho malugana na mishumo yavho ya mikhwa na ya mulayo . 
Kuvhumbelwe kwa NCOP
10 . Ndi fanela u lavhelela u wana zwiitisi lini ?
Ṱhanganelo ya u ḽaisa kha mushululo i ḓo katela tshivhalo tsha mvelelo dza tshiṱirakhitsha nahone hu fanela u dzhielwa nṱha khonadzeo ya mvelelo dzo ṱanganaho dza zwipiḓa zwa mutsiko wo ṱhophiwaho . 
Ho ḓa ha vha na u sudzuluwa u bva kha mbilaelo dzine dza vha dzi vhonalesaho u ya kha zwiteṅwa zwi kwamesaho muthu ene muṋe na zwi elanaho na mushumo , sa vhuḓifari ha nḓowelo dzo kalulaho , zwiteṅwa zwa tshiimiswa na mutsiko . 
THEBULU YA 2 i na manweledzo a ṱhoḓea dza thendelo dza vhushumisamupo na ṱhoḓisiso .
3.3 . Ṱhoho idzi mbili dza Mashango dzo vula lwa tshiofisi fhethu ha OR Tambo National Heritage ngei Chelstone , Lusaka , hu u ṱhompha Vho OR Tambo kha u shela mulenzhe havho kha nndwa ya mbofholowo ya tshipembe ha Afrika .
Toksini ya tsimbitswuku kha sisiṱeme ya vhufuwi ha maḓini o valiwaho a zwo ngo anda fhedzi zwi nga itea hune u phaḓaladzwa ha tsimbitswuku ho itea u bva kha zwishumiswa zwa tsimbitswuku kana buronze zwa u pulamere . 
Nga dzi 18 Fulwana , zwigidi zwa vhathu u mona na Afurika Tshipembe ḽoṱhe na ḽifhasi vho ḓifha tshifhinga tsha u finya vha thusa vhathu vha ṱoḓaho thuso .
Zwibviswa izwi zwi si zwa phurofeshinala zwi tea u katela , kha zwiṅwe , ho teaho , mbadelo dza vhuendi ho sedzwa tshikhala tsho tshimbilwaho nga khiḽomitha ; mbadelo dza vhudzulo hodelani ; na mbadelo dza zwiḽiwa u ya nga muthu . 
Ṱhoḓea dza maitele , nga maanḓa ṱhoḓea dza ikonomi dza khamphasi , dzi ṱoḓa uri hu vhe na u dzhiela nzhele kha u dzudzanya hafhu . 
2 . Tsheo dza Ndeme dza Khabinethe
Ndi vhona u nga ri nga . . .
U ṋea muhumbulo nga ha masiandaitwa a mubvumo na zwithu zwa u tou vhona zwi ngaho sa mutevhetsindo , u ita ndovhololo , u ita ndovhololo ya mubvumo ( aḽitheresheni ) na mbambedzo
Sa muvhuso , ri sasaladza u thuntshiwa ha zwino ha vhaṋameli kha sisiṱeme dza BRT ro khwaṱhisa . 
Kha zwitandadi zwine ra zwi fulufhela zwine vhaeni vhashu vha zwi fulufhela . 
NDI ZWIFHIO ZWINE ROṰHE RA NGA ITA ?
Naho vhathu vha tshi ḓa vha ṱuwa , tshumisano ya tshiimiswa i ḓo isa phanḓa , u ḓowela vhashela mulenzhe vhaswa na nyimele . 
Tshumiswa dza u ṅwala ( tsumbo , penisela , penisela dza mivhala , khirayoni dza mapfura , mabambiri a so ngo ṅwalelwaho a sa lingani ( A3 , A4 , A5 ) , ruḽa , raba , zwibugwana zwa mitalo i linganaho 8.5 mm na bugu dza nḓowenḓowe .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 ( u thoma ) U thetshelesa na u amba ( Orala na / kana nḓowenḓowe ) .
Afrika Tshipembe ḽi nga si tou ḓitika nga nyaluwo ya ḽifhasi fhedzi u itela u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi yapo .
Ri fanela u livhuwa tshifhinga tshoṱhe uri zwikhala zwi ṱoḓa vhathu vhane zwa zwi ṱoḓa , vha a zwi vhona nahone nga murahu vha a zwi dzhia . 
Mushumo wo itwaho mahoḽa , nga vhafumakadzi tshumiso ya South African Women in Dialogue na tshumisano ya mihasho yo fhambanaho ya muvhuso , hu tshi katelwa na madalo a uya mashangoni a fanaho na Tunisia na Chile he ha itwa mvelaphanḓa khulwane siani ḽa u lwisa tsiku , u sumbedza zwinwe zwa zwithu zwo khakheaho nga sisiteme dzashu .
Mudzulatshidulo wa khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ;
Tshiṱatamennde tsha Lekgotla ḽa Khabinethe ḽa Ṱhangule 2016
Tshiṱirathedzhi tsha tshumelo ya nnyi na nnyi tsho fhelelaho ya u lwa na vhuyaḓa tsho thomiwa nga Muhasho wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi na Ndaulo . 
Kapadevhula
Zwa mbambadzo zwo ita uri vhaofisiri vha mivhuso na vha mmbi vha ḓidzhenise kha zwiito zwa vhuaḓa kha maṅwe mashango . 
U tikedza vhalanguli kha u lugisela pulane dza masheleni na mivhigo . 
Phimotshikati kha tshanduko ya mitengo nga ṅwaha
Vhukati ha senthara ya tshiimo tsha mveledziso hu na vhathu vhane vha tea u maanḓafhadzwa . 
Afrika Tshipembe ḽi dzhenelela kha vhurumelwa ha mafhungo a u ḓisa mulalo kha mashango manzhi Afrika u fana na Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Congo .
U shumisa mafhungo ane a bva kha tshibveledzwa u itela u fhindula mbudziso
Ngona / maitele
Vhagudi vha Gireidi ya 1 vha thoma nga u ṅwalela kha mabambiri a si na mitalo vha tshi shumisa khirayoni dza mapfura .
Zwitatamennde zwa masheleni zwo vha zwi songo ḓisendeka nga khwiṋiso dzi pfadzaho dzi bvaho kha zwa u ṱola . 
Roṱhe ri pfana na u tamba na u imba .
Mifhindulano na zwipiḓa zwa matambwa mapfufhi zwo ḓisendekaho nga zwiṱori
Tshumiso dza mavu dzi khethekanywa nga nḓila dzine zwithu zwa itwa ngadzo dza bva fhethu ha vhudzulo , ha vhuvhambadzi , ha nḓowetshumo , ha zwiimiswa zwa tshitshavha , fhethu ha tshitshavha na musudzuluwo . 
Vhathu vha dzhenela vhat shi itela u wana masheleni .
Izwi zwi ḓisa mbudziso ya uri ndi tshifhio tshitshavha tshine tsha vha na pfanelo ya u ṋea thendelo ya tshumiso ya nḓivho ya sialala kha vhushumisamupo .
31 Muvhili wanga u dzula wo takala
U ita nyambedzano nga ha zwiwo zwa tshiṱori
Vhukoni na / kana tshenzhemo yo teaho tshikhala
Thivhelani tshikafhadzo ya ndangulo ya zwiko zwa maḓi zwo livhisaho kha u ḓa ha cholera . 
Vhorathandela vha humbudzwa uri dzioda dzo vhewaho kha miredzo yo ṱanganedzwaho dzi tea u itwa nga nḓila ya vhutevheli i elanaho na tshitatamende tsho ṱanganedzwaho na uri nga tshifhinga tsha nḓisedzo yo redzwaho . 
Vhathu vhane vha dzula kha vhupo ha vhathu vhane vha hola masheleni maṱuku ha vharema , hune ha vha dziḓoroboni kana mahayani , vha dzulela u ṱangana na mbadelo dza mupo dzi re nṱha . 
Mushumo wa ndeme wa vhakantseḽara ndi wa u ṱola kushumele kwa masipala u ya nga ha zwibveledzwa zwa ndeme .
Muṱangano u ṋetshedza foramu ya ḽifhasi i sa ngi dziṅwe ine ya tshimbidza u kovhana nḓivho yo fhambanaho , vhukoni na tshenzhemo kha ndangulo ya sekithara ya mutakalo na nḓisedzo ya tshumelo .
Mudzulatshidulo wa SALGA na Meyara Khulwane dzoṱhe dzire hone ,
1 . Khethekanyo ya 132 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vhalea sa hezwi :
Hune mashango a fanaho na Mozambique a vha o wana vhuimo ha nṱha ho vha hu u ya nga dzitsumbamafhungo ntswa mbili , Tsumbamafhungo ya u Khwinisa na Tsumbamafhungo ya Fulufhelo . 
Ndi zwone o hu na vhuṱanzi ho teaho u fhira nga kha vhurangeli uhu . 
Masipala , kha miṅwaha miraru ya muvhalelano yo fhelaho , a u athu u kona u wana muvhigo wa odithi wavhuḓi , zwine zwi a vhilaedza . 
miziamu na gaḽari dza vhutsila
Nahone , a thi hangwi vhuṱumani ha vhunzhi ha u ḓidzhenisa hunzhi kha vhutshilo ha zwa vhugevhenga nahone zwi zwi ra zwa vhukuma tshoṱhe kha u tsireledza ndaka dzavho kha u dzhiiwa . 
Nga zwenezwo , tshikimu tshi linganyisa dzangalelo ḽa tshitshavha na dzangalelo ḽa phuraivethe zwi tshi tshimbilelana na furemiweke ya mbekanyamaitele na u tevhekana ha zwiitisi zwa fhethu hune ha takalelwa nga masipala . 
Thandela dza muvhuso wapo u itela u khunyeledza mveledziso i sa nyeṱhi nga fhasi ha Adzhenda ya 21 . 
U shuma na / nga maipfi : maḓadzisi a maitele , a tshifhinga na a fhethu
Tshiṱirathedzhi tsha nḓowetshumo tsho khwaṱhiswaho tshi ḓo sedza kha ṱhanḓavhudzo ya vhuṱumani ha vhubindudzi na mbambadzo na maṅwe madzingu a Tshipembe ha Afrika na dzhango nga vhuḓalo .
Tshibveledzwa tsha vhusiki
Mvetamveto , kha ḽiṅwe sia , i lusa uri hu vhe na u ṱavhanyedza kha u swika kha thandululo , u itela u ṱavhanyedzisa u pfuka kha Khoro ya Tsireledzo , u itela u fhelisa maitele , u wisa muṱanganelano , u vhumba muvhuso wa tshihaḓu u si naho u tevhedzwa ha mulayo . 
Tshiṭatamennde kha Muṭangano wa Khabinethe nga ḽa 15 Lara 2017
Vha tea u vha na zwikili zwa u dzudzanya a vhushaka ha u tshila na vhathu , vhudavhidzani na ndangulo ya thandela . 
Dzhenisani luswayo X tsini na tshibogisi tshi re na phindulo yone .
Ndayotewa I ri muthu munwe na munwe u na pfanelo dza u wana zwiliwa na madi zwo linganaho na uri muthu munwe na munwe u na pfanelo dza u vha kha mupo une wa nga si khakhise mutakalo wavho .
Tsaino
Nzudzanyo kwayo ya tshiimiswa na ya konṱiraka na ndangulo yo khwaṱhaho ya u thusana zwi na ndeme kha u aluwa ha afha fhethu . 
Kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani muthu a si nga si kone u amba uri vharengi vhoṱhe vha a fana . 
Nyanganyelo ya phimo ya u bveledza nga muthu i fhambana lu vhonalaho vhukati ha maanḓalanga apo , zwi tshi ya nga mbumbo ya malaṱwa na tshiimo tsha ekonomi ya matshilisano tsha tshitshavha . 
( a ) a tshi swika hune a vha a songo tsha fanelwa ; kana
U pfananya na tshumelo dza thikhedzo ya zwa mulayo kha vundu . 
Ri dovha ra humbela vhaimeli vha madzangano a vhashumi khathihi na mahoro a zwa poḽitiki uri vha si dzhie mabulayo a mabulasini sa a tshimbilelanaho na zwa poḽitiki zwi songo fanela . 
Bada iyi i shuma sa lutsinga lwa vhudavhidzani na vhuendedzi kha masipala uyu , i tshi ṱumekanya masipala uyu na Mable Hall na Groblersdal vhubvaḓuvha na Gauteng tshipembe-vhubvaḓuvha . 
U khwaṱhisedza pfananyo na mihasho ya muvhuso u itela khumbelo dza themendelo dza tshumiso ya maḓi . 
Izwi ndi thaidzo saizwi zwiimiswa zwi tshi khou tshenzhela vhukonḓi vhuhulwane kha u vhiga zwavhuḓi kha mishumo yoṱhe ya zwa masheleni yo sumbedziswaho afho nṱha . 
U vhala faela dzo ṱanganedzwaho dze dza dzhena na u bva dzo ṱanganedzwaho kana u rumelwa kha sisiṱeme . 
2.8 Tshakha dza mbuelo dzine dza nga lavhelelwa
Phambanyiso iyi ndi ya ndeme kha u vhona uri naa zwi a konadzea uri hu vhe na vhuloi vhune ha vhonala nga hone huṋe , nahone vhu sa khou dzhiiwa sa vhuloi vhune ha vhaisa ( vhuvhi ) .
Phalamennde i na nnḓu mbili .
50 U elekanya nga vhaanewa
Nḓivho yo linganaho malugana na muhanga wa mulayo u laulaho tshumelo ya phathoḽodzhi ya forentsikhi i ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
Heyi milayo i nga thusa Komiti dza Wadi kha u tikedza masipala uri i ṱanganedze maitele o teaho na u vhea vhuimoni zwiimiswa zwo teaho u khwaṱhisedza vhudzheneleli ho teaho .
Fhedziha , a hu na ṱhalutshedzo , ya uri ndi ngani thaidzo yo tendelwa uri i vhe hone na mathomoni . 
Khuliso ya vhubindudzi kanzhi i dzhiela nṱha masia a mbeu . 
Ro ni fha fhungoṱhoho ( muhumbulo muhulwane ) ḽine na nga thoma ngaḽo phara iyi .
Vhaḓivhi vha vhufa vho ṅwaliswaho vha ṱoḓea uri vha swikele mishumo idzi . 
U ṅwala ṱhaluso ya vhathu i sa konḓi
Muvhigo ndi ṱholo ya zwo swikelwaho na khaedu dzi tshimbilelanaho na zwa pfanelo dza matshilisano na polotiki zwine zwa wanala kha Mulanga na Ndayotewa yashu .
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau : I bviswa zwenezwo .
Madzhenele a u thoma u shumisa hezwi ho vha a u engedza hu na u fhungudza nḓisedzo nga zwiṱuku nga zwiṱuku , hu tshi thomiwa kha 5% na u engedza u ya kha 15% nga u langula phaiphi khulwane .
Vhuḓikumedzeli ha Foramu kha u wana tshipikwa itshi zwo khaṱhisedzwa zwi khagala nga thikhedzo yaṋu yo fhelelaho kha Vhuthihi ha Afrika na mbekanyamushumo dzayo dzi tshilaho . 
ICASA i ḓo phaḓaladza thambo ya khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio ya tshitshavha ya dovha ya ḓivhadza na zwirathisi zwine zwa vha hone .
U tevhelela ho khwaṱhaho kha phindulo dza vhagudi ( dza u amba , dza orala , dza u ita , u rekhoda ha u ṅwala kha nyimele ya u funza na u guda zwi thusa Mudededzi vha ita ndingo ya tshifhinga tshoṱhe , u lavhelesa mvelaphaḓa ya vhagudi na u ita ndugiselo nga vhuronwane nḓila ya u thusa vhagudi vhane vha khou ṱangana na zwithithisi zwa u guda .
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi zwa zwino u khou khwinisa dathabeisi ya vhaṋetshedzi vha tshumelo , zwine zwa ḓo thusa nga khumbelo ya miredzo u itela u ṋetshedza vhaṋetshedzi vha tshumelo vhoṱhe vho ṅwaliswaho tshikhala tshi linganaho tsha u rumela miredzo ya thundu na tshumelo . 
Lunwalo lu bvaho kha muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo lu tea u ṋekedzwa Muṅwalisi wa Dzikhamphani .
Ṱhoho ya tshikolo , komiti ya QLTC , SGB na QLTC ya Tshiṱiriki
3.1 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo rangaphanḓa vhurumelwa ha Afrika Tshipembe uya kha Regular Session ya vhu72 ya Guvhangano Guṱe ḽa UN fhasi ha thero " U lumbama kha vhathu : Hu u itela Mulalo na Vhutshilo Havhuḓi kha Vhoṱhe kha Pulanete i Yaho phanḓa " ngei New York , United States of America .
Musi vha tshi khou tenda mbalombalo dza vhugevhenga tshivhalo tsha mapholisa a re hone , vhalanguli vho vha vho fushea nga kushumele kwa zwino . 
Sa musi zwi tshi khou vhonala u bva kha u saukanya ha thaidzo kha ḽeveḽe yo angalalaho kha muvhigo wa u faedza , na u bva kha u saukanya ho dodombedzwaho afho nṱha , zwivhangi zwa u sa tsireledzea ha zwiḽiwa ndi zwinzhi , kha masia manzhi , nahone zwi na vhuṱumani vhunzhi hu so ngo leluwaho . 
- Vhufaragwama ha Lushaka ho bveledza ḽidzinginywa ḽa maanḓa a u ta na u sedza mitengo ya mveledziso ya mabindu a muvhuso , u ḓivhadzwa ha madzhenele a mashumele aya zwi ḓo thusa u dzudzanya makwevho na nyito dzi si dza makwevho dza dziSOC .
Arali vha tshi khou kundelwa u vhala , u vhona kana u thetshelesa rekhodo nga ṅwambo wa vhuholefhali nga nḓila ye zwa sumbedzwa ngayo ubva kha 1 uya kha 4 afho fhasi , kha vha sumbedze vhuholefhali havho , vha sumbedze nḓila ine rekhodo ya khou ṱoḓea ngayo .
Mushumo wa muleludzi wa tshigwada tsha u tikedza ndi a alusa mvuvhano , u ṋekana tshenzhemo na thikhedzo kha tshigwada . 
Zwilengisi zwi dovha zwa ṋetshedza luboboḓa lwa maḓaka zwi tsireledzaho maḓi kha u tshikafhadzwa , u thivhela mukumbululo , u tsireledza zwi dzulaho ngomu sa zwiṋoni na zwiṅwe zwi tshilaho , na u ṋetshedza zwikhala zwa vhuḓimvumvusi kha dzinḓila . 
Vhafhinduli vha ṱaṱisana nga ndivho dzo fhambanaho dzine ndi fanela u hana u ṋetshedza khumbelo . 
Izwi zwi shuma u : ḓivhadza Nḓivhadza Mulayotibe nga ha u ḓiimisela ha Ṱhanganelo ya Pulane ya Lushaka ya Vhuholefhali , i konanyaho u ḓinekedzela hoṱhe kha Buthano ḽa Yuno ḽa Pfanelo dza Vhathu vha re na Vhuholefhali na milayo ya Maga a Pulane dza Dzhango kha Fumi ya Miṅwaha ya Afurika ya Vhathu vha re na Vhuholefhali na vhusimamulayo ha Afurika Tshipembe , mitheo ya mbekanyamaitele na NDP ya 2030 .
Sa tsumbo , muṱangano wa nnyi na nnyi , phamfuḽehe , u dalelwa mahayani nz .
muthu a itaho khumbelo ndi ene a sainaho fomo ya khumbelo
Namusi nnḓu iyi i shumiswa kha madzulo a Phalamennde a Buthano ḽa Lushaka .
Mafhungo a ndeme a tshitshavha - Ndi zwifhio zwine komiti ya wadi ya ḓo ita u thusa ?
Tshiimiswa tsha dzangano na tsha kushumele tsho shandukiswa u khwaṱhisedza uri hu vhe na vhulavhelesi na u elela ha mushumo , na vhuḓifhinduleli ho bulwaho ha avhelwa kha vhashumi . 
Kha vha ṅwale vhuḓifhinduleli ha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwi tevhelaho .
U lugisela , u vhudzisa na u thoma u shumisa maitele a mukovho wo dzudzanywaho . 
Mashudumavhi , nḓowelo iyi ndi yone tshiitisi tsha uri ndi ngani vhunzhi ha vhathu vha tshi wana uri mbuelo ine vha fhedzisela vho i wana musi vha tshi bva kha tshikwama i vha i fhasi ha ndavhelelo dzavho . 
Tshiṱirathedzhi tsha mutheo tshi teaho u tevhela tshi ḓo vha u fhungudza na u fhambanya khohakhombo , u shumisa u wanala ha maḓi mavuni u swika kha gumofulu na u langa zwiko zwi vusuludzeaho ( maḓi a mvula na pfulo ) u bveledza zwipikwa zwa vhulimi zwi pfadzaho . 
Hu tea u vha tshumisano ire khagala vhukati ha ndangulo ya mashumele na sisiṱeme ya mveledziso ya vhashumi . 
Madalo a Muvhuso a ḓo khwaṱhisa nyambedzano dza vhavhili dzi re hone na u isa phanḓa mbambadzo vhukati ha dzingu .
1.2 vhutshinyi vhu ḓo ṱoḓisiswa ;
Khumbelo ya u walisa khamphani ya phuraivete
Muhumbulo wavho ndi wa uri vhurereli na mvelele a zwi tei u shumiswa sa zwithu zwine zwa kalulisa kana u fhungudza milandu i kwamaho vhuloi .
Maṅwalwa a tshiṱangani na a nnḓa- tsumbo , mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha , mivhigo ya vhaeletshedzi vha no bva nnḓa
Nga tshifhinga tsha themo ya vhukati , davhi ḽi ḓo sedzesa kha mveledziso ya vhubindudzi ha mahayani na tsireledzo ya zwiḽiwa . 
Nga u angaredza , na vhone vho tikedza mbekanyamaitele ya khethululo na sialala ḽa poḽotiki zwe zwa dzhiiwa u bva kha ndaulo ya vhukoloni ya Biritishi . 
Zwinwe hafhu , maano o khwaṱhaho o ṱanganedzwa zwine zwa ḓo ita uri Muphuresidende na Dziminisiṱa dzo yaho nga u fhambana dzi bvele phanḓa na u ṱanganelana na vhaswa uri u sika mishumo zwi wedze.
Ri na iṅwe thandela i vhidzwaho Vulamehlo Wards 5 and 7 Rural Housing Project. ya R215 miḽioni ine ya ḓo vhuedza vhathu vha 2000 kha wadi idzi mbili . "
Naho zwo ralo , i nga vha nyimele ifhio na ifhio u funza u bva kha tshanduko u bva kha muvhuso wa muima woga u ya kha wa demokhrasi i katela zwi tevhelaho : 
Kha riṋe zwifhinga zwi konḓaho zwo khwaṱhisedza maitele a u shumisa masheleni nga vhuronwane na u vusuludza hafhu nḓisedzo ya tshumelo . 
Vhaḓivhimakone vha CBP
Vhaṅwe vha dzhia u bvelela ha vhafumakadzi zwi si zwa vhukuma , vha tshi balelwa u laula zwiitisi
Mihumbulo yo ṱoḓiwa vho na kha Vhalangi vhoṱhe sa tshipiḓa tsha maitele a u bveledza Mbekanyamaitele ya PRO ya Muhasho . 
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe , mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani .
a Ḽo fhanziwa nga mutshila wa ngweṋa . b Vasi mme awe yo ḽi rwa . c Mulomo wa fuḽamingo ( nḓadzi ) wo ḽi pwasha
musi vha songo vha na tshumisano ya vhuḓi musi mundende wa ṅwana u tshi sedzuluswa
Foramu idzi , dzi shumaho nga fhasi ha senthara dza khothe dza 217 dzi rangwaho phanḓa nga madzhisiṱiraṱa , dzi pfi dzi sengisa milandu i swikaho 80 u ya kha 90% .
Thebuḽu 2 : Gireidi ya 8
Pulane idzi dzi ḓo dovha dza katela muvhigo wo pfufhifhadzwaho wa pulane dza ndangulo ya malaṱwa zwao dza u ranga dza Muvhuso wapo . 
U fhufha nṱha ha zwithithisi zwi no nga thambo yo dembelelaho fhasi
Sisiteme ya ndangulo ya mashumele yo ambwa nga hayo kha Ndima ya u fhedzisa ya ḽiṅwalo iḽi . 
Foramu i ḓo ṱuṱuwedza u kovhekana ha mafhungo zwine zwa ḓo dovha zwa ṱavhanyedzisa u thomiwa ha yunithi dza u lwa na vhuaḓa kha vundu . 
Zwo itelwa u ṋekedza mafhungo ane a ṱoḓea u itela u ita khaṱhulo ya nga ha u tea ha maḓi avhuḓi kha u nga shumiswa kha zwa vhufuwakhovhe . 
Riṋe vhaṋe ri na tshenzhemo ya nndwa na khuḓano dza khakhathi nahone nga u ralo ri kovhelana fulufhelo ḽi bvaho mbiluni ḽa vhathu vha Europe uri nḓila i nga wanala ya u thoma vhushaka vhuswa vhukati ha vhathu hu si na u shumisa mmbi . 
Tsimbitswuku tshiṅwe tshifhinga i a wanala vho kha tshiimo tsha mutheo . 
Zwikhala zwa makwevho zwine zwa nga vhuedza masia nga u lingana zwi khou sedzuluswa . 
Vhupo a vhu na mishumo yo fhambanaho ya zwa ikonomi . 
Kha vha ntendele zwino ndi ambe nga ha izwi zwiṅwe zwiṋa zwa ndeme na dziṅwe mbekanyamushumo .
ndededzi ya kuavhele kwa tshifhinga
hone ndi nadzo .
Kha ri ite nyito Itani zwine vhana vha khou ita . u dzula u fhufha khadi u gidima u fhufha u thamuwa u tshina tshifindinkodo u tshimbila
Nḓila dza u dzhia : Hu thoma ha itwa mbudziso fhedzi , ubva afho vhathu vha kona u nanguludzwa . 
U vha na vhulwadze ha swigiri zwi amba uri muvhili wavho u nga vha u :
Tshiṅwehafhu , nḓivho iyi ndi mutheo wa ndeme u itela u topola na u tandulula thaidzo dza moḓoro . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa inthaviyu
Tshumelo dza Sibadela tsha Tshiṱiriki : Dzi sedzesa kha u khwinisa na u londola zwibadela zwa zwiṱiriki . 
Wadi dzi langula u shuma ha nyito ya u ḓidzhenisa i tikedzwaho nga masheleni enea , nahone i tea u bveledza zwikili zwa u monithara na u langula zwi no khou shumiwa nga vhone vhaṋe .
Tshimela tsha Cayenne ndi tshone tshihulwane kha iyi mivango mivhili nahone maṱari a hone a a suvhelela , ngeno maṱari a Queen a na mipfa . 
Ndozwo dzo raloho ndi dzine dza tea u badelwa nga vhatheli . 
u vhulunga
U tshimbidza na u tikedza thandela dza thivhelo ya vhugevhenga tshitshavhani . 
Muhasho wa Pfunzo wa Gauteng u na nḓila ya kuitele kwo khwaṱhaho na zwiṱirakitsha zwa u langa Tshayandaulo . 
Nga nḓila iyi , ha ngo tea u vha mathukhwi " avho " na mathukhwi " aṋu " , fhedzi mathukhwi " ashu " , nahone roṱhe ri tea u vha na vhuḓifhinduleli . 
Nga nnḓa ha vhubindudzi kha bada ntswa na ndondolo ya kha tshiṱiriki , vhunzhi ha zwitshavha zwapo vho ḓi dzulela vho fashwa kha zwitshavha zwezwo zwi so ngo ṱumanaho nahone zwo balanganaho hu re na themaveledziso ya dzibada maimo a ya fhasisa . 
MUHASHO WA PFUNZO YA MUTHEO ( DBE ) WO BVELEDZA NZUDZANYO YA MASHUMELE YO DODOMBEDZIWAHO U ITELA U KHWINISA VHUNZANI HA PFUNZO ZWIKOLONI ZWASHU ZWA
Nḓila ya u fhungudza vhushai , ṱhoḓea dzi ṱumanywa na mbekanyamushumo dzi no khou tshila . 
C TSENGULUSO NA THEMENDELO
Zwine zwaḓisa tshanduko kha muhanga wa sekithara ya ndindakhombo .
Muṋetshedzi wa tshumelo a nga ṅwalisa kha databeizi kha tshiimo tshiṅwe na tshiṅwe nahone a hu na datumu ya u vala kha u ṅwalisa . 
Redzhisiṱara dzi re hone dza mavhiḓa na afho ho vhaledzwaho hune ha vha hone zwazwino dzi shumiwa nga tshanḓa nahone a hu na sisṱeme ya eḽekhiṱhironiki . 
zwa kha ḓi bva u lafhiwa arali vha tshi nga kavhiwa
Khonadzeo ndi dza uri vhaṅwe vha vhaṱaleli vhe vha dzhena tshitediamu nga khani vho ita ngauralo musi vha tshi zwi limuwa uri khonadzeo dza u wana thikhithi dza vhukuma dzi khou thengathenga . 
U funza u ṅwala zwi ḓo dzulela u shumisa maitele a u ṅwala .
Ri tshi khou shumisana na Brazil , India na China , ha dovha ha dzhena na United States , ḽine ḽa imela mashango o bvelelaho , ro ita nḓisedzo ya ndeme kha thendelano ye ra dzhia ye ya ṱanganedziwa kha Dzulo la Tshanduko ya Mutsho ngei Copenhagen nga Nyendavhusiku mahoḽa .
Pfufho idzi dzi ḓa musi shango ḽi tshi khou isa phanḓa na u pembelela nḓisedzo ya nnḓu dzi fhiraho 4.6 miḽioni na u dovha u dzi fhiwa nga mahala u bva nga 1994 .
Vhuimo ha Mushumo wanga ndi ha uri a hu na ṅwana ane a fanela u hanelwa pfanelo iyi nga vhanga ḽa vhuleme ha vhuendi . 
Ezwi hu nga vha nga nṱhani ha u sedzesa nga maanḓa kha sekhithara ya tshumelo na tshumelo ya tshitshavha kha vundu . 
U kopolola na u ṅwala mafhunga mapfufhi nga nḓila yone na zwikhala zwone .
Thusani kha ndugiselo dza dzipulane dza tshiṱirathedzhi na pulane dza mashumele u itela mbekanuuaushumo , vhukwamani na miṅwe mihasho khathihi na u lugela u shuma na dzi NGO . 
Mishumo , mutakalo , pfunzo , mveledziso ya vhupo ha mahayani na u lwa na vhugevhenga ndi ndivhiswa dza ndeme vhuendedzi na bada , nazwone zwo aluwa nga u ṱavhanya . 
Ndima iyi i ṋea ṱhalutshedzo pfufhi ya mutevhethandu wa thandela .
Naho hu na nḓowelo i kulaho miraḓo ya data idzi , nyimele ya Mauritania ṱhaṅwe na ya Togo dze dza bulwa mathomoni dzi sumbedza uri mivhuso na zwitshavha zwayo i nga ita zwinzhi u tandulula fhungo . 
Vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha tea u ita ṋea pulane dza kushumiselwe kwa mavu na mbonalo zwine zwa ḓisa " zwiṱaraṱa zwa vhuendi " sa muteo wa tshumiso ya mavu vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Khethekanyo 17 na 20 ya Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , 200 a u shumi fhedzi kha komiti dza wadi , fhedzi , mulayo nyangaredzi wa u vha khagala na u swikelelea ha miṱangano ya khoro na komiti ṱhukhu wo thomiwa zwo khwaṱha , nga u dzhenela , nahone u tea u pfukiselwa kha komiti dza wadi .
-- U bvisela khagala kuvhonele kwa iwe muṋe nahone kwo khwaṱhaho
Mbekanyamaitele ya nyelelo ya data i ṱalutshedza nyelelo ya data u bva kha tshileludzi u ya kha ofisi ya vundu ngeno maitele o ḓoweleaho a kushumele na maga ane a tea u itwa kha ḽeveḽe iṅwe na iṅwe ya u vhiga . 
Mushumo uyo wa vhurumelwa wo engedzwa u bva nga ḽa 01 Lambamai 2017 u swika ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2018 .
U vetaveta madzinginywa a thandela dza khephithala
Tshikalo tsha u fhambana vhukati ha vhashumi vha vharema na vhashumi vha vhatshena kha khamphani dza u kungedzela tsho kumedzwa kha girafu i re afho fhasi . 
Vhupfiwa uho hoṱhe vhu tea u rumelwa kha : 
Memo wa Khabinethe ndi ḽiṅwalo ḽa mafhungo o tsireledzeaho na uri u ḽi punḓisa ndi u pfuka muhanga wa vhutsireledzi ha mafhungo a muvhuso , Minimum Information Security Standards .
Tshikolo ndi mini ?
Minisiṱa idzo dzo dovha dza hweswa uri dzi shumane na nyimele dza ikonomi ya matshilisano ine ya sumbedzisa u vha tshone tshiko tsha u ṱhaselwa uhu , uri mafhungo aya a kone u tandululwa nga nḓila yo teaho .
Khekhe yo vha yo tou fhome nga makhanḓela .
Manyuwala wa u Sumbedza Komiti ya Wadi kushumele
Kha vha dzhiele nzhele uri kha miṅwe ya mimasipala , tshaeo ya vhukoni i ḓo vha i khulwane lune u ita vhuṱanzi tshoṱhe uri hu na u shela mulenzhe zwa sa ḓo vha tshililo tshavho tshihulwane , tshavho hu ḓo vha uri vha kone u ḓisedza tshitshavha zwiṱukuṱuku zwa zwine masipala a tea u ita .
u na vhuḓifhinduleli ha u pfukhisela mishumo na nzudzanyo dza muṱangano kha mukhantseḽara wa PR .
I dovha hafhu ya vha nḓila ya u pfesesa dziṱhoḓea dzi konḓaho dza tshitshavha .
Themendelo dza Khomishini kha themamveledziso dza ikonomi dzi katela ndambedzo ya masheleni , u pulana na ndondolo .
U sumbedza u fanela ha zwthu , tsumbo , Ndi fanela u swika Tshififi nga awara ya fumi .
10.1 Khabinethe i fhululedza vhoṱhe vho wanaho Oda dza Lushaka dza 2017 .
Tshumelo dza zwa maṋo ( khonsevethivi , risitorethivi )
U ya nga kuhumbulele kwanga , izwi zwi ḓo vhona uri muhweleli wa vhuvhili ane a vha muthu a re muṋe wa tshithu a sa ḓivhi tshithu ha khou laṱiswa lwo pfukaho nga ṱhahelelo ya lutamo lwawe hune ha sa vhe na ṱhalutshedzo ya zwa mulayo kana vhulamukanyi . 
Maphapha a tsho o imaho ndi luswayo lwa nyaluwo ya lushaka lwashu , nga tshifhinga tshithihi lu tshi khou ri tsireledza .
Nṱhani ha izwo , u bvelela ha Khaphu ya Ḽifhasi ho khwaṱhisedza uri vhaṱaleli vha dzitshaka vha na khonadzeo ya u nga dzhia ḽa Afrika Tshipembe sa shango ḽa ndeme . 
Vhuḓifari uhu ha vhugevhenga vhu kandekanya pfanelo na u tshimbila ha vhaṅwe vho vhofholowa .
Mbilaelo dza nḓisedzo ya tshumelo malugana na miraḓo ya SAPS na ya MPS
( b ) ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo imelelwaho kha vhusimamilayo ḽi nga-
Kha vha vhe na Nzhele : A hu nga ṱanganedzwi fekhisi na khumbelo dzi re gake . 
d ) Vho Boxing Phillemon Sebola ( muraḓo ) ;
Muvhilaheli u rumelwa SAPS Community Service Centre ya tsini , kana goloi ya Sector kana goloi ya Flying Squad .
Themo ya vhuvhili ya fomuḽa iyi i dzhiela nṱha uri mbadelo dzi a gonya na tshitshavha . 
Muvhuso wa dzingu wo nanga u shumisa ngona i no langwa nga veḽu . 
Maitele a nzimulo o fhambanaho o ṱalutshedzwa nga vhuḓalo kha khethekanyo dzi tevhelaho . 
Hezwi ndi phambuwo kha mulayo wa uri komiti ya odithi i fanela u ela vhaodithi vha nga nnḓa vho lavhelelwaho na u ta nkhetheni ane a ḓo tholiwa nga vhafaramikovhe . 
( b ) mulayo we wa vha u tshi khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma nahone u langulwaho nga muvhuso wa vunḓu .
Ikonomi i elana na u guda khetho dzine vhathu na tshitshavha vha ita u itela u fusha ṱhoḓea dzavho dzo vhalaho u swika kha gumofulu nga u shumisa nḓila dzo fhimiwaho dzi re hone . 
Ṅwalani madzina a ngelekanyo ane a bula vhuḓipfi haṋu kha mitaladzi ya lutombo .
Zwidodombedzwa zwine zwa kala mvelaphanḓa nga u thoma u shuma ha thandela na mbekanyamushumo zwi tea u senguluswa nga u shumisa zwisumbi , u fana na tshiimo tsha u shumiswa hadzo , maḓuvha a u khunyeledzwa hadzo ane a khou lavhelelwa , masheleni o anganyelwaho , thaidzo dzo ṱaluswaho khathihi na vhukonḓi ha mugaganyagwama na zwiṅwe . 
Lara - Luhuhi
Khamusi khoniferentsi kha maḓuvha a ḓaho i nga ambedzana hafhu nga ha aya mafhungo . 
U londola / vhavhalela zwifuwo hayani - hu tshi katela hune zwa dzula hone , zwiḽiwa zwazwo , maḓi , u ita zwifuwo zwi dzule zwo kuna
Tsha ndeme kha u kuvhanganya dzimbalombalo dza vhukuma ndi muhanga wa tsumbo ya vhukuma , une wo fhelela na u vha wa musalauno hu u itela u u shumisa nga vhuḓifulufheli kha dzisaveyi na mivhalo . 
Nyimele dza u wanala kha mupo - Nyimele dzine zwiko zwa zwi tshilaho zwa wanala kha ikhosisiṱeme na hune zwa dzula hone lwa mupo , na , kha nyimele ya zwithu zwa lushaka lune lwa ṱavhiwa , u mona na vhupo he zwa bveledza vhuvha / mbonalo vhu zwi ṱalusaho
Musi mushumo wo no fhela , Komiti i a fhaladziwa .
7.3 . TSHUMELO DZINE DZA ṊETSHEDZWA NGA MUHASHO
Ndi ḓo dovha hafhu nda tama na u dzhiela nṱha muṅwe wa maAfurika Tshipembe vhane a vha kundelwi u thusa kha zwifhinga zwa zwiwo , na uri vha ri thusa u alusa bono ḽa lushaka lu re na ndavha .
Riṋe sa vhalanguli zwi a konḓa u lumelisana navho tshifhinga tshilapfu . 
U shumisa tshigarukela
Vho M Q NDLOZI : A ri khou thithisa ! [ U dzhenelela . ]
Ipfi ḽa u ṋamedza , sa tsumbo , u fana na u ṋamedza nga ngomu , ḽi sumbedzisa maanḓa . 
U tsireledzwa ha vhana a zwi tei u vhonwa sa mushumo wa pholisa fhedzi . 
U vhona uri hu na ndaulo i shumiseaho nahone yo dzudzanyeaho ya vhalwadze . 
( a ) u imelwa ha ṱhalutshedzo ya " Khomishini " nga ṱhalutshedzo i tevhelaho :
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha miholo na mbadelo dza ṅwedzi , u fana na rasiti dza zwiḽiwa , muḓagasi na / kana mbadelo dza rennde .
Ndi zwifhio zwi no khou vhanga vhuaḓa kamarani iyi ?
U pfumbudza hu no itwa nga vhashumisani na nga ngomu muhashoni hu tea u tshimbilelana na zwikili zwi no ṱoḓiwa nga vha tshumelo dza zwa mutakalo . 
Nga vhanga ḽa maitele a vhukwamani ho dzingindelaho , tshipikwa tsho vha tshi nga si swikelelwe . 
Ndima ya 1 Vhudavhidzani na Mishumo ye Komiti dza Wadi dza ṋewa yone
Uri vha tendelwe u vhambadzelannḓa mbeu nga ṱhanziela ya ISTA ( Ṱaḓa na / kana Lutombo ) vha fanela u ita khumbelo kha ḽaborothari yo tendelwaho ya ISTA .
Kha dziṅwe nyimele , vhupfumbudzi vhu nga vha ho itea , fhedzi vhu songo vhigiwa kha zwo linganaho - na kha iṅwe nyimele , madzangano a thomaho u shuma a nga vha o tambula na mafhungo a kushumele o ṱumanaho na vhupfumbudzi . 
U ṱuṱuwedza zwikolo u bveledza dathabeisi dza vhagudi vha kale u thusa kha mbekanyamushumo dza tshikolo
Dzina ḽa Clover ḽo ḓi vha pfungavhuṋe khulwane Afrika Tshipembe lwa tshifhinga tshi fhiraho sentshari . 
Zwithivheli izwo zwi ngaho sa khura dza ngadeni na mbondo dza vhutsireledzi zwi tea u tendela mbono nahone zwi a kona u kunga maṱo na u fhungudza zwikhala zwa , na u fhelisa nyofho dza , vhugevhenga . 
Tshipiḓa tsha ndeme tsha ṋetshedzo ya themamveledziso ya masipala ndi u ṱoḓa ha muvhuso u fhungudza vhushai na u thusa kha u sika mutheo wa nyaluwo ya ikonomi .
Tshibveleedzwa tsha vhudavhidzani , tsumbo , muvhigo wa dzhenaḽa .
U valelwa ho sedzwa thendelo u thoma
Fureisiṱaṱa
( 2 ) I ḓo khwaṱhisedza vhukwamani vhukati ha masipala na tshitshavha nga kha u shumisa , na mbadelo dza tshumelo .
Muhasho u dovha hafhu wa vha na vhufarani na sekithara ya phuraivethe , NGO na zwitshavha . 
Tsheo iṅwe na iṅwe ya zwa masheleni i a kwama zwibviswa kana mbuelo , zwenezwo i tea u vha yo tea .
Zwi nga dzhia maḓuvha a u shuma a 5 u ya kha a fumi uṅwalisa khamphani i si ya mbuelo .
Sisiṱeme dzine dza si shume zwavhuḓi dzi ita uri zwi konḓe u dzhia vhuḓifhinduleli , lune zwa fheleledza hu si na ane a vha na vhuḓifhinduleli .
U thoma u sasaladza hu si na phetheni hu khou bvela phanḓa , fhedzi hu si na digirii ya u pulana he ha vha hu hone miṅwahani ya kale . 
Kha zwiṱuṱuwedzi na zwifusuludzi zwe ra vhekanya zwa ikonomi zwo ḓivhadzwaho ṅwaha wo fhiraho , ro fhulufhedzisa u dzhiela nṱha u thoma ndambedzo ya vhorabulasi vhaswa .
u vha na ṱhanziela ya maṱiriki kana pfunzo dzi eḓanaho na izwi vha sumbudze na ṱhanziela
U ḓi ṅwalisa sa Mushumi wa Pfunzo na Mveledziso ya Vhugudisi kana Education and Training Development Practitioner .
Vhuṱanzi ho sumbedza uri vhuḓifari ha vhaṅwe vhashumi vha dziṅwe khamphani dza tsireledzo ho vha vhu sa takadzi . 
U ri mashango a kone u ṱhogomela ḽevele ya nṱha ya mbuelo na mushumo na u aluwa , zwa vhuṱhogwa ndi ṱhanganyeloguṱe ya vhubindudzi , hu sa sedzwi uri ndi ya fhano hayani kana mashango a sili . 
U engedza kha ezwo , mvelele ya vhuvhambadzi ha inifomala ndi tshipiḓa tsha vhufa hashu na u vha tshiṅwe tshine hu nga fhaṱwa khatsho u itela u shela mulenzhe kha zwine ra vha zwone zwa Afrika zwi sa fani na zwiṅwe . 
Tsumbedziso i sumbedza zwavhuḓi uri vhupo he kale ha vha hu sa wani tshumelo ndi , nga u angaredza , ho khwaṱha zwi tshi ḓa kha tswikelelo ya zwiimiswa na zwithu zwa ndeme , naho vhupo ha zwenezwino na mveledziso kha vhupo ha kule ho tsitsela fhasi vhubvelaphanḓa zwi tshi ḓa kha tswikelelo . 
U khetha muthu uri a vhe mutshimbidzaifa - i tea u dadzwa nga vhalaifa u khetha muimeli wa Master :
Maḓi ndi tshiko tsha ndeme tsha nyaluwo ya ikonomi na vhutshilo ha khwiṋe .
Hezwi zwi thusa vhafrwa vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha u pfesesa pfanelo dzavho na tshumelo dzi ṋekedzwaho nga Muvhuso wa Afrika Tshipembe .
4.2 Naa ri na madi a khwalithi yone ?
Khetho dzi fhambana nga uri u ṋetshedza khetho nnzhi zwi nga imela tshivhuya kana tshikonḓisi . 
Muya wo tsaho na vhuḓinekedzeli ha vhunzhi ha vhagudisi na vhaofisi vha muhasho ;
Minisiṱa vho ri hoyu ṅwedzi muvhuso u ḓo rwela ṱari fulo ḽa miṅwaha miraru ḽo sedzaho kha u fhungudza u kavhiwa ha vhafumakadzi vhaṱuku na u alusa zwikhala zwa ikonomi u itela u vha tsireledza kha vhafunwa vha vhakalaha .
U dzudzanya
Musi khonṱhiraka i tshi fhela Khamphani ya Tsireledzo i nga bvisa sefo ya u vhea tshigidi tenda ya sia mbondo dza zwifhaṱo dza vha dzi songo tshinyadzwa . 
Ḽiga ḽa lwa 1
Dzi katela papu simea dza cytology dzo ḓisendekaho nga zwiluḓi 100% ya mutengo wa Tshikimu
Mishumo ya sekhithara ya inifomaḽa i nga vha i khou aluwa nga u ṱavhanya nyana , fhedzi nga ṅwambo wa uri mishumo ya fomaḽa ndi miṱuku nga maanḓa , phambano a si khulwane lwo linganaho uri hu vhe na tshanduko khulwane kha mishumo ya sekhithara ya inifomaḽa . 
Vho dovha vha sumbedzisa uri mbilahelo dzo vha dzi sa fushi mikhwa yo vhewaho ine muofisiri a tea u i kombetshedza kha wekishopho , hu tshi katelwa u dzulela u setsha na nyiledzo ya mutshimbilo nga vhafariwa . 
Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo ya Muthelo ya vhukuma i shumaho ( kana kha nyimele ya Mabindu o Ṱanganelaho ḽa muṅwe na muṅwe wa vhashumisani vha re kha Mabindu o Ṱanganelaho ) zwi tea u rumelwa na ḽiṅwalO ḽa thenda ; 
U redzhisiṱara hu nga dzhiiwa sa ḽiga ḽa u thoma kha u ḓibveledza sa mushumisi wa maḓi kha vha muhasho . 
Sa zwe zwa sumbedziswa afho nṱha , hune komiti dza wadi dza vha hone sa nḓila ya ndeme ya u dzhenela ha tshitshavha , hu na mbofho ine ya kombetshedzwa masipala u dzhenisa komiti idzi kha u ita tsumbakushumele dza ndeme na thagethe na u ṱolwa hadzo .
Mutholi u tendelwa u badela fhedzi u swika kha 75% ya mbadelo dzavho dza ṅwedzi nga ṅwedzi , u swika kha gumofulu ḽa R2 760 ṅwedzi muṅwe na muṅwe .
U thoma u shumiswa ha hedzi mbekanyamushumo ntswa dza muhasho zwi ḓo kwama zwihulwane nḓila ine maitele a vhupulani a dzhiiwa ngayo kha muhasho . 
U ṱuṱuwedza u humiswa ha khondomo nga vhanna na vhafumakadzi ; 
Mulangadzulo wa kale wa Buthano ḽa Lushaka Vho Max Sisulu ,
Zwipiḓa zwa mulayo wa phuraivethe zwihulwane zwi nga ha khovhelo ya vhuḓifhinduleli ha vhabebi vhukati ha vhathu vha phuraivethe . 
Arali vha tshi tama u ḓivhadzwa nga iṅwe nḓila , kha vha sumbedzise nḓila yeneyo vha ṋetshedze na zwidodombedzwa zwo teaho uri khumbelo yavho i tevhedzelwe .
Maimo a vhutshilo ane a khou gonya u swika kha vhuimo ha fhasi ho themendelwaho kha puḽane a ḓo katela u engedzea ha mishumo , miholo ya nṱha nga kha nyaluwo ya mveledzo , mindende kana magavhelo[1 ] na tshumelo dza muvhuso dza ndeme yavhuḓi .
Kha ḽa Sweden zwi a ṱanganedzea uri u humisa bammbiri dza muthelo zwi nga ṱolwa nga nnyi na nnyi ane a funa . 
d ) Vho Thandeka Nozipho Mgoduso ( mulanguli vha sa shumiho hone ) ;
Tshumisano ya Tshumelo dza Masipala
Ndi khou livhuwa vhashelamulenzhe vhashu vhoṱhe kha u ḓidzhenisa khathihi na vhufaranani he ra vha naho . 
Mpfu dzoṱhe dzi ṱoḓa uri mushumeli wa mutakalo a khwaṱhisedze lufu , hu sa sedzwi uri lufu lwo itea ngafhi . 
Mulayo wa Vhupulani ha masipala na Ndangulo ya Kushumele , 2001
U engedzea kha u tshimbidzwa ha mafhungo
U alusa mavhusele avhuḓi
Masipala i fanela u sika mirando ya Komiti dza Wadi dzayo ine ya fanela u fhiriswa nga Khoro ya Masipala .
ṱhanziela yavho ya mbingano na bugundaula ya muthu wavho arali zwitshi kona dzea
Phanḓa ha madekwana a Ḽavhuṋa /Ḽavhuṱanu
Mathomo a vhege ( datumu )
Nṱhani ha izwo , masendelele aya a kutela mulayo wa u bva vhubvoni u ya vhiḓani , mulayo wa tsirakhombo na mulayo wa u thivhela . 
Mashudumavhi , na zwenezwi zwine nyimele ya vha i nyanyulaho ngaho , Zwiitisi na mbuno zwi elanaho na u sasaladzwa uhu tshiṅwe tshifhinga zwo shandulwa . 
9 . U khwinisa tshibugwana
Phosiṱara , tshati , mapa , girafu , khathuni , magazini , gurannḓa , lubuvhisia , fiḽimu , dokhumenthari , serisi dza TV - kiḽasini kana musi tshikolo tsho no bva .
U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋeṱhalusamaipfi
" Ri ḓikumedza kha vhahali vhashu vhoṱhe vhe vha shuma u itela mbofholowo yashu , na kha khonani dzashu ḽifhasini ḽothe , uri a ri nga bvi nḓilani ra ita phambananadzo kha zwe vha zwi lwela na vhuḓifhinduleli ha u shandukisa Afrika Tshipembe uri ḽi vhe shango ḽa dimokirasi , ḽa mulalo , ḽi sa khethululi nga muvhala , ḽi sa khethululi nga mbeu nahone ḽa mvelaphanḓa , ḽo ḓikumedzaho kha tshumisano ya vhathu .
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u engedza nḓila dza u ita mbambadzo kha mashango a nnḓa kha zwa
Tsumbo ya zwithu zwine ra zwi shumi hayani
Musi vhathu vhanzhi vha tshi khou vhulawa , vha ḓo vhulungwa Mugivhela u tevhelaho . 
Vhalimi vha eletshedzwa u vhulunga zwiko zwi nga ho sa maḓi na u fhungudza tshivhalo tsha zwifuwo zwi sa bveledzi tshithu . 
Kha vha shumise nzulele gudwa uri vhadzhenelei vha ite nḓowe nḓowe ya maga .
Ndi tshipiḓa tsha thimu i winaho ye ya shumela nga vhuronwani tshitshavha tsha Limpopo nga u ṋetshedza vhudzulo ha vhathu ho khwaṱhaho ho ṱanganelaho hu ḓisaho tshanduko kha matshilo avho . 
Na u dzula navho zwi ḓo sumbedza vhabebi uri vha na ndavha navho . 
Ndambedzo yo linganaho i khou ṱoḓea u itela u bvela phanḓa na thengo kha Akhaunthu ya Khephithala ya U shuma . 
Mugaganyagwama u ṱoḓa u dzudzanywa nga na u ṱumanywa kha pulane dza davhi ḽa muvhuso ḽi kwameaho . 
U langa tshanduko iyi zwo ḽa zwiko zwa ndeme na nungo dza tshitshavha nahone zwi kha ḓi ya phanḓa . 
Arali zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwi si zwone kana vha sa wanali , vha ḓo humisela mushonga kha DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi .
Arali rakonṱiraka a sa shuma nga nḓila i fushaho naho hu na uri o eletshedzwa Muhasho u ḓo dzhia vhukando u ya nga maanḓa e wa ṋetshedzwa wa ita na themendelo ya u fhelisa konṱiraka yo kwameaho . 
Mupwanyeledzo wa vhuvhili u bveledza " dzhusi ya lukanda " ine ya nga ita viniga kana ya ṱanganywa na sirapu hu tshi itelwa mbiliso na thothiso ya zwikambi . 
Maanea a mbuletshedzo/ ṱhaluso Maanea a u ṱaṱa
Nyimele dza mahayani na dza ḓoroboni dzi nga fhambana na , ngauralo , dziṅwe phambano nga u ṱalutshedza dzi nga bvelela . 
Phindulo dzoṱhe ndi madzina vhukuma , zwino oṱhe a tea u thoma nga ḽeḓeredanzi .
Uri vha tendelwe u reila tshiendedzi kha bada ya nnyi na nnyi vha tshi khou endedza thundu , thundu ya khombo kana vhaṋameli Afrika Tshipembe , vha fanela u vha vha na phemithi ya u reila ya purofeshinala ( PrDP ) .
Zwavhuḓivhuḓi , ndi mbilaelo yawe khulwane ya uri vhathu vha anzela u sedza na u ela ḓivhazwakale sa ya vhukuma . 
Heḽi ndi Dzulo ḽo Ṱanganelaho , ḽi nga si shandukiswe ḽa vha sesheni ya dzimbudziso .
18 Muṱa wa hashu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .36
Mivhigo yo khakheaho zwi tshi ya nga oṱhe mafhungo a zwa masheleni na ndivho dzo sedzuluswaho u thoma zwi pfukiselwa kha ofisi khulwane hu si na kana u sedzuluswa lwo pimiwaho . 
Khophi dzo khwaṱhisedzwaho dza tsumbathengo na tsumba mbadelo . 
Mitalombalo yo fhambanaho ( ya u tsitsa na ya u rambalala )
U ṋea muhumbulo u tshi tevhela kuvhonele kwawe kwa zwithu na u vhambedza na vhutshilo hawe ene muṋe
Ndivho ya u vhea maanḓalanga a zwidodombedzwa zwa vhaṋetshedzi vha tshumelo fhethu huthihi nga muvhuso ndi u itela u fhungudza ndovhololo na mutengo kha muvhuso na kha vhaṋetshedzi vha tshumelo ngeno hu tshi khou khwiniswa maitele a kurengele a eḽekiṱhironiki .
Zwikili zwavhuḓi zwa vhudavhidzani , ndangulo ya khonṱhiraka na nḓivho ya tshumelo dza zwa maḓi . 
6.10 U dzudzanywa hafhu hu ḓo itwa ho tevhelwa mbekanyamaitele dza u dzudzanya hafhu hune ha vha hone na maitele a Tshumelo ya Tshitshavha .
U thetshelesa nga u vhavhalela hu katela :
U swika zwino , ri na maitele o tou vheiwaho a dzilafho ane a vha one sumbanḓila ( dziSTG ) .
Vha ndangulo vha khou lavhelesa kha u ambedzana na muvhuso u wana thandululo dza u lambedza nga masheleni malugana na hezwi . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe u shumisa tshumelo dzo fhambanaho na mafhungo a ṋewaho nga Senthara ya Tshumelo ya Thusong u alusa na uri vha ḓimanḓafhadze .
Musi khumbelo yavho yo no ṱanganedzwa , mulanga dzingu vha ḓo vha humbela uri vha ḓise pulane ya ndango ya mupo na uri vha ambedzane na muṋe wa mavu , na vhane vha khou dzula kha mavu ayo lwa mulayo kana vha kwameaho .
vha songo haṱula , u sasaladza na u ' ḓiiita makone ' .
Vhadzhiamikovhe vha katela vhakhantseḽara vha wadi , vhaofisiri vha masipala , vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha na zwigwada zwi re na dzangalelo .
Mabogisi a u langa muḓagasi a tea u dzula o tsireledzwa na u khiiwa zwavhuḓi
U ṱalutshedzela na u ita nyambedzano nga ha mulaedza hu tshi katelwa na ndeme dzi re kha tshibveledzwa
Musi vhalindi vha tsireledzo vho lingedza u bvisa vhanna vhavhili , vhaṅwe vhathu vhararu nnda vho kombetshedza vha dzhena lufherani lwa ṱhirouma . 
( d ) Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa ;
Dzi katela zwithusedza u pfa , wiḽitshee , silinda dza okisidzheni , guḽukhomitha , khithi dza kholosotomi , zwishumiswa zwa vhulwadze ha swigiri na phurotesisi ya nga nnḓa
Fhedzi , mbetshelwa idzi dzo bviswa tshoṱhe na u vusuludzwa kha Mulayotibe u itela u ḓisa maitele uri a elane na mveledziso kha mulayo wa dzitshaka na tshumiso . 
" Ri tshi fhedza ri ḓo tamba mitambo kha khomphiyutha yanga . "
Nga murahu , hu vha na khanedzano nga ha mugaganyagwama Phalamenndeni .
Zwenezwo a si mulayo uyu kana miṅwe iḽa miṋa ine ya nga ima i yoṱhe . 
Vho vha vhe muraḓo wa ndeme kha komiti yashu lwa tshifhinga na uri ro ḓiphiṋa tshoṱhe nga ndongwa yavho kha magazini . 
Ro ṱanganedza muvhigo wa Phaneḽe ya Vhueletshedzi ya Muphuresidennde nga ha Khakhululo ya Mavu na Vhulimi , ye ya rangiwa phanḓa nga Mufarisa Muphuresidennde , ine zwa zwino i ḓo ṋetshedzwa Khabinethe uri i ṱanganedzwe .
mafhambanyi ---- maipfi a re na ṱhalutshedzo dzi hanedzanaho
5.9. Khabinethe i fhululedza Mulanguli-Guṱe wa Muhasho wa Mafhungo a Mupo Vho Nosipho Ngcaba kha u ṱanganedza havho Pfufho ya 2015 / 16 ya Lifetime Achievement Eco-Logic , The Enviropaedia , u bva kha khandiso ya mupo .
U kuvhanganya na u phaḓaladza tsumbamuholo kha yuniti na mivhigo ya mutevhe wa vhaholelwa yo sainiwaho ine ya humiselwa murahu na u humisela murahu tsumbamuholo dzi songo dzhiwaho kha Yuniti ya Mutevhe wa vhaholelwa . 
Ro vhona nyaluwo ya phimo i si yavhuḓi mashangoni manzhi , a khou bvelaho phanḓa na o bvelaho phanḓa na uri vhubindudzi ha ḽifhasi ho fhungudzea nga maanḓa . 
U lugisela Masipala uri a tshee mafhungo malugana na CBP
Hu sa hangwiwi fhungo ḽauri Komiti yo vhuya ya swikisa mbilahelo zwi tshi kwama fhungo ḽa zwibviswa zwo tambiswaho . 
ha u fhungudzwa ha tshikhala tsha u ya tshikoloni
I ḓo sumbedza na u ṱola / u ingamela zwishumiswa zwa mutakalo .
Afho ndi hone lufhera lwa u eḓela lwa ṅwana wavho wa mutukana . 
Fhedzi tsha phanḓana nahone tsha ndemesa , muhweleli wa vhuvhili ndi mme nahone a huna zwi re kha mabammbiri zwi dzinginyaho zwauri o , kana munna wawe , ha na dzangalelo ḽa vhukuma kha vhana vhawe zwi tshi bva mbiluni . 
U shuma fhethu hune ha fhisa na u rothola .
Maitele a khorotshitumbe ya muvhuso wapo o vulelwa nnyi na nnyi
Fhedzi naho zwo ralo u kwamea havho nga ha u shayea ha madzangano a zwa vhashumi vhukati ha vhashumi vha vharema a si zwithu zwe zwa sokou itea : khuwelelo yavho yo vha yo ṱuṱuwedzwa nga nyofho ya u khakhiswa ha zwifhinga zwa vhubveledzisi arali vhushaka ha mashumele vhu sa khou lamukanywa nga vhuimeli ha dzangano . 
Vhukati ha huṅwe fhethu ha vhufa ha ndeme dziḓoroboni ndi : 
MPAT yo thomiwa u itela u tshimbidza mvusuludzo kha nḓowelo dza ndaulo mihashoni ya muvhuso .
Maitele a u phaḓaladza u bva vhukati a ḓo shumiswa u itela u vhekanya kudzulele kwa senthara dza tshitshavha dzi tshimbidzwaho , dzisathelaithi na dzikiḽiniki zwavho zwa thikhedzo . 
Tshiṅwe hafhu hu nga bulwa uri u khethekanywa ha pfanelo dza mutheo a dzi nga shandukisi tshithu malugana na zwi re ngomu hadzo kana mashumele . 
U ya ngavho , Vharema vhe vha vha si na muṱa , vha si na mvelele kana vhutshilotshedza , ngauralo u dzhenelela havho ho khwaṱhisedzwa . 
Tsha vhuraru , u ya nga Makumedzwa a Lushaka , Muhasho washu u khou lavhelelwa u ḓo shela mulenzhe kha zwi tevhelaho : 
Mafhungotsivhudzi aya a waniwa kha Tshiwo tsha13 tsha CBP tshine tsha kwama u senguluswa he ha itwa henefho wadini hu tshi sedziwa nzulele ya kuvhetshele , ya kudzulele kwa muvhundu na zwi no khou bvelela henefho zwa vhupo .
U toma , u tikedza na u dzhenelela kha zwa odithi ya kiḽiniki khathihi na sekele ya khwiniso yavhuḓi . 
Tshigwada itshi tshi katela mavundu , tsireledzo ya matshilisano na zwiimiswa zwa muvhuso zwo nangiwaho . 
Tambani mutambo wa tshimangenambevha
Khayo R60 biḽioni yo bindudza kha khamphani dzine vhathu vharema vha Afrika Tshipembe vha vha na mukovhe wa 25% .
Miṅwe mithelo kha vhubveledzi
Ndivho khulwane hu u vhona uri masiandoitwa a zwi shumiwaho migodini zwi fhungudzee kana u langea zwavhuḓi .
-- Nḓivho ya miṱa na phetheni dza maipfi
Khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio ya tshitshavha
O dovha a tenda uri tshiṅwe tshifhinga u a hangwa u bva na bege hayani musi a tshi khou ya u renga . 
Bugupfarwa ya Batho Pele : Nyendedzi ya khwiniso ya Nḓiisedzo ya Tshumelo
Nṱhani ha izwo , kiḽabu mbili dzi re na vhubveledzi nahone dzi shumaho dza fiḽimu dzo tikedzwa dzi re First Wednesday Film Club na Coal Stove . 
U tikedza Batho Pele
U fhindula mbudziso dza ḽitherala
Ri a ḓivha mvelaphanḓa ine ya khou itwa kha fhungo iḽi fhedzi ri a ṱanganedza uri hu tshe na zwinzhi zwine zwa tea u itwa . 
U lwa na vhugevhenga na vhuaḓa zwi kha ḓi vha vhuvhekanyandeme ha nṱhesa kha muvhuso .
Khophi ya data ya vhathu ya wadi , ya u vha thusa kha u kuvhanganya phurofaiḽi ya wadi yavho
Ṱhoḓea khulwane nṋa ndi :
U Tsedzuluso ya ku tshimbidzele
U kuvhanganywa ha Data 
Yo lambedzwa nga nnyi
Vhuimo ha Nṱha vhu na mishumo ya u linga ya fumi ( 10 ) ya fomaḽa ya u linga ho teiwaho tshikoloni .
Musi vhaṅwe vha tshi nga fara kuvhonele kwa uri zwiṅwe zwa zwo rengwaho zwo vha zwi songo tea kha nyimele ya zwino , zwirengwa izwi zwavhuḓivhuḓi zwo vha zwo dzudzanyelwa na dzheniswa kha mugaganyagwama . 
10.1.3 Ndavhelelo , mbilaelo kana maṅwe mafhungo-vho a kwamaho vhashumi vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa zwikhala zwi fanela u laulwa nga nḓila yavhuḓi , tshifhinga tshoṱhe na nga vhudavhidzani vhu si na tshidzumbe .
Thandela i ḓo shuma sa tshiṱavhanyisi tsha zwo thomiwaho zwa mveledziso ya ikonomi kha gondo ḽeneḽo na u mona kha u tandulula thaidzo ya tsireledzo , u ṱavhanyisa , u ḓitika ngaḽo , u sa ḓurelwa khathihi na u ḽi ṱanganyisa na dziṅwe tshumelo dza vhuendi ha nnyi na nnyi .
Kha vhege dzi si gathi dza u thoma u shumisa maitele aya , ri na vhuṱanzi ha uri ro fara nḓila yone . 
Fhedziha vho ḓo sala murahu fhungo u nga murahu ha musi ḽo swikiswa khavho . 
Saikili ya livi ya vhulwadze ya zwino yo thoma nga la 1 Phando 2007 .
Mavhiḓa a khou ṱhogomelwa tshifhinga tshoṱhe nga u gera mahatsi , na miri i khou ṱavhiwa musi puloto ntswa tshi vulwa . 
b ) Vho Kenosi Selane ( a tevhelaho Mudzulatshidulo ) ;
Mutakalo maelana vhupulani na nḓisedzo ya tshumelo ya vhuongelo ha vhukati na zwone ndi zwa vhukuma . 
U engedzea ha mishumo hu sa gumi hu ḓo ṱoḓa ikonomi ine ya aluwa nga u ṱavhanya na u bvisiwa ha zwikhukhulisi zwa zwivhumbeo u fana na pfunzo i si yavhuḓi kana phetheni dza fhethu ha vhudzulo dzine dza si katele vhathu vhanzhi .
Vundu Kapa Vhubvaḓuvha Free State Gauteng Limpopo Mpumalanga Kapa Devhula Devhula Vhukovhela Kapa Vhukovhela KwaZulu-Natal
Hulisanio ya tshiṱangani , a dzudzanya ṱafula , aḓiambadza .
Nḓila dza vhudavhidzani vhukati ha Transnet na nḓowetshumo ya mutshelo inga khwinisea zwa nṱhesa . 
Mbonalo na milayo ( thekiniki dza u amba phanḓa ha vhathu , tshivhumbeo )
U vhona uri sisiṱeme ya ndangulo ya zwa masheleni na kana ndangulo ya nga ngomu yo thomiwaho kha muhasho i khou shumaniwa nayo kha sia ḽa vhuḓifhinduleli . 
, kha vha dalele website
Khaedu i no khou dinesa zwa zwino kha mulanganeo kha ḽifhasi ndi tshanduko ya kilima na vhushai . 
U vha hone ha Afrika Tshipembe ḽi sa khethululi nga muvhala na nga mbeu zwo ita uri hu vhe na tsedzuluso ya Zwiala zwa Lushaka .
Ṱhahelelo ya nḓisedzo ya maḓi khulwane i itea musi wa khalaṅwaha ya tshilimo hune ha vha na ṱhoḓea khulwane ya maḓi , na tshumiso yao . 
Nomboro yaTshumelo ya Shishi ya SAPS 10111
Vhuḓifhinduleli ha SC ha Komiti ya u Tshimbidza ya QLTC ya Vundu
Milambo yothe ya Afurika Tshipembe I na madi ane a vha fhasi ha hafu ya madi ane a wanala kha Mulambo wa Zambezi .
Nḓila i ne Phalamennde ya ita ngayo vhulavhelesi vhu vhuedzaho kha u tevhedzwa ha thendelano dza dzitshaka na yone i tea u ṱolwa .
Hu si kale fuḽamingo nthihi ya mbo ḓi ngomu mulomoni wa ngweṋa fhelele , ha tevhela iṅwe , iṅwe hafhu !
Zwo bulwaho afho nṱha zwi swikelwa nga khumbelo ya zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa mulayo u fana na Milayo ya Vundu , Mulayo wa u Ṅwalisa Vhuṋe ha Ndaka , Mulayo wa u Saveya Mavu , na zwa zwinozwino Mulayo wa u Leludza Mveledziso . 
Matshelo ndi khou ya khempheni ya bola ya milenzhe .
2.2.10 Kha Gazankulu ḽa kale , Lebowa na Qwaqwa , ṋetshedzo ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema i kha ḽi shuma .
Hu tshi engedzwa kha zwenezwo hu ḓo thomiwa nomboro ine ya ḓoswikelela vhaṋetshedzi vha tshumelo uri vha vhige ngaha mbadelo dzine dza khou lenga u badelwa .
Kha Ṅwedzi wa Vhaswa , kha ri ḓivhuedzedze kha nndwa ya u lwa na zwidzidzivhadzi na zwikambi kha vhupo hoṱhe ha shango .
5 . Kuvhumbelwe kwa Khoro u swika hu tshi vha na khetho kana u vhewa hafhu ha mulayotewa hu tshi tevhedzwa Muengedzo
Muhasho u a ṱanganedza uri u lila u sedzesesa vhurangaphanḓa ha mvusuludzo ho khwaṱhaho ho sedzwa nṱha dzaho na nzulele yaho ya birokhiresi . 
1.4 U avhela tshifhinga
Maitele a zwiṱhopho o shumiswa ane a khwaṱhisedza uri betshe dzoṱhe dza mabambiri dzi khou sedzuluswa kha ḽevele ya Mumaki Muhulwane na Mufarisa Mumaki Muhulwane . 
Hafhu , musi zwi tshi ḓa kha themamveledziso , hu na vhupo vhuvhili vhune ha vha kati na u lugiselwa uri hu ḓo fhaṱwa hone dziṅwe senthara dza mutakalo dza tshitshavha mbili . 
Nga u muhumbulo uyu , muthu a nga vhekanya milayo ya u tshintsha vhaambi kha nyambedzano ine ya khou bvela phanḓa nga u ṱanganedza vhaambi . 
Sa u elana na zwiṅwe na zwiṅwe vhutshiloni , Mulayo uyu u na zwivhuya na zwivhi . 
u vha vho ita ndingo ya zwa mutakalo hune dokotela o ṋangiwaho nga muvhuso a ḓo ita ndingo ya nyimelo ya vhuholefahali havho
Zwi a shuma u haka zwiphuphuledzi zwiṱuku zwa thempheretsha na muṋo kha phurofaiḽa ya kharenthe u itela u wana zwitsivhudzi nga vhuḓalo zwi no bva kha phurofaiḽi iṅwe na iṅwe ye ya pimiwa . 
Mushonga wa vhulwadze na mushonga wa u tou ḓirengela
Ndi dovha nda lavhelela u dzhenelela hu bvelaho phanḓa kha u londota nthihi ya thikho khulwane dza sisiṱeme ya ndeme ya ndangulo ya maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe . 
Vhudavhidzani ha khwine , u fhulufhedzea na vhuthu nga vha re na maanḓa ndi zwithu zwa ndeme malugana na u fhaṱa tshitshavha tshine tshi nga tandulula thaidzo nga tshumisano nahone nga mulalo .
Hezwi zwo khwaṱhisedzwa sa ngoho sa izwi rekhodo ya nyambedzano yawe na mushumi wa mapholisa yo ṋetshedzwa sa vhuṱanzi . 
Mbuelo u bva kha dzifaini dza vhuendi dzi fhasi ha mbuelo yo gaganywaho nga vhanga ḽa vhuleme kha u kuvhanganya dzifaini nnḓa ha vhupo ha masipala . 
U khwiniswa ha themamveledziso zwi tea u thoma nga u itelwa u thusa kutshilele kwa vhathu vha re zwitshavhani zwe zwa topolwa ha kona u tevhela phurogireme ya ndondolo ya zwithu . 
Mivhigo i ṱoḓa u khwaṱhisedzwa u ya nga Zwitandadi zwa Muoditha Dzhenerala . 
Vhuṱanzi vhu sumbedza uri malwanzhe ashu a nga kona u vhuedza GDP u swika kha R177 biḽioni nga 2033 .
U vhona uri hu na vhupo ho tsireledzeaho nahone hu re na mutakalo , vhashumi vhoṱhe vha tshikwama vha tea u shumisana na mutholi kha u fhungudza khombo iṅwe na iṅwe ine ya nga khakhisa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi vha Tshikwama . 
U nweledza nga vhuronwane , hu si na u shanda mafhungo .
Mbalombalo dza dzhele kha mathomo na vhubvo ha vhatshinyi dzi nga shumiswa sa tsumbo dza kushumisele kwa masheleni kwa Muvhuso . 
Mveledzwa khulwane ya ngona iyi ya u ṱuwisa i kha sisteme ya maḓi a bvaho fhasi nga maanḓa . 
Tsini na tshifanyiso , ṅwalani uri ndi nga fhaṱa muḓi murini ; ngomu mavuni kana maḓini .
Nga maṅwe maipfi , musi ṱhaṱhuvho i tshi lavhelesa tsheledemviswa nga vhuronwane , na u sedza kha zwi fhiraho tsheledemviswa nnzhisa hu na zwithu zwa ndeme zwine zwa kwama nga nḓila mmbi u fulufhelwa ha mugaganyagwama . 
Kha vha ṅwale thundu dzoṱhe kana tshumelo dzine vha tama luswayo lu tshi bva khadzo kha tshipi ḓa 57 tsha fomo TM1 .
Uyu ndi mushumo wa muvhuso wa lushaka . 
o laṱiwa kana u lovhelwa a si na inwe thikhedzo i vhonalaho
U vhulunga tshelede kha Mbekanyamushumo dza Mvelele zwi alusa u sikwa ha mishumo , mveledziso ya zwikili na u ṋewa maanḓa lwa ikonomi , u tikedza thandela dza u thoma mabindu na u fhelisa vhushai . 
Nazwino ndo zwi vhona uri muvhigo uyu u khou vhalwa hu tshi tou nangiwa . 
Musaukanyo wa nyimele ya mbambadzo ya zwino u itela tshibveledzwa kana tshumelo dzine dza tea u katelwa kha pulane ya mbambadzo . 
Mbambadzo " i bveledzeaho " ndi mbambadzo yo katelaho u linganela ha phimo dza mbambadzo na dziṅwe tshelede . 
Tshileme tsho ṋekedzwaho mabulamihumbulo aya tshi ḓo ḓisendeka vhukuma nga ḽevele yo dodombedzwaho ya mbuno dzi elanaho na ṱhiransekisheni dzo katelwaho . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya maṅwe mafhungo a tshiphiri na tsireledzo ya maṅwe mafhungo a muṅwe muthu .
Ngauralo Fulo ḽa u Guda na u Gudisa ha Ndeme ḽi ita khuwelelo kha vhathu vhoṱhe na madzangano u hwala vhuḓifhinduleli ha u khwinisa pfunzo ya ndeme .
Tshumelo dza mushumogudwa dzi tea u shumisana na tshumelo dza kha zwitshavha . 
Izwi zwo sumbedziswa ngei De Doorns kha ḽa Kapa Vhukovhela , hune thuso ya khou ṋetshedzwa kha miṱa ya 4 021 ine vhunzhi ha vhaṱunḓeli vhayo vho fara zwikoropo mabulasini .
U shumiswa zwihulwane ha ndambedzo ya PPP zwi nga shela mulenzhe kha u dzhia tsheo dza khwine , u ḓilaula , vhuḓifhinduleli na ndondolo musi hu tshi pulaniwa na u asesa thandela dza themamveledziso . 
A : Kupfesesele ( Mutevhe wa zwibveledzwa zwo fhambanaho u nga shumiswa hu tshi katelwa na zwibveledzwa zwa u tou vhona na zwa girafiki )
1.5. Khabinethe yo khoḓa muṱangano wa u thoma wa Khoro ya Mabindu wa Brazil , Russia , India , China na Afurika Tshipembe ( BRICS ) we wa ita uri vharangaphanḓa vha mabindu u bva kha haya mashango vha ḓe Afurika Tshipembe .
U guma kha CDL na nyimele dza PMB dza DTP dzi sa fholi
Mvelelo dzi bvaho kha zwiimiswa zwa Khwaṱhisedzo ya Ndeme sa dza SETA .
" U khou amba zwone , " ḽidau ḽa vhomba . "
U engedza vhutshilo na u themendela kushumele kwa vhukoni kwa zwiimiswa zwa mutakalo na u khwinisa u swikelea hazwo , muhasho u khou isa phanḓa na u ṋetshedza ndondolo ya misi ya zwa mulayo , yo ḓiimisaho nga nyimele , kha zwiimiswa ezwi . 
Mangwende o olwaho na mulevho wao aḓo ganḓiswa kha gazethe ya muvhuso .
_U ambara zwishumiswa zwa u tsireledza mifemo zwi shumaho zwavhuḓi .
U langa phurofesheni ya u konadzisa luambo , ndi uri , mveledziso ya vhufhinduleli na theminolodzhi , nga mveledziso na mulayo wo teaho .
Zwiko zwa data ya lushaka zwi wanalaho zwa akhaunthu dza shango zwi ḓo shumisa khethekanyo dzine dzo no ḓi shandukiselwa kha mbonalo dza shango ḽeneḽo . 
144. U ṱanzielwa ha Milayotewa ya Vunḓḓu
U vhea iṱo kha thandela hu anzela u katela u sala murahu varebuḽu : 
Khumbelo idzi dzo vha dzi tshi nga vha dzo tendelwa arali ndalukanyo idzo dzo vha dzi sa ṋekedzwi nga ngomu shangoni . 
Ndi nnyi we a pandamedza mbudzi ?
vha mubebi wa malofhani wa ṅwana nahone vha vhone muṱunḓi na muunḓi , a vha swi sumbedzise zwauri vhono wana vhaṅwe vha bebi uri vha badele masheleni a unḓa
U wana thounu na nyimele
U ṱalusa mihumbulo mihulwane na i puloto , khuḓano , siangane ,
Muhasho u ḓo lwisa u gagamisa u kushumele makone kha u sima veḽu dza maṱhakheni kha rannda i no ḓo shumiswa . 
Tshiimiswa tshi ḓo farelela kha zwo swikelelwaho zwa yunivesithi dza khwiṋesa kha dzhango na nga u sika khamphasi dza satheḽaithi dza nḓivho dza dzhango u mona na vhupo ha thero ya tshikhala . 
4.5 Khabinethe yo tendela shango u vha ṋemuṱa wa Muṱangano wa Dzingu ḽa Afrika nga ha Vhutsireledzi ha Vhathu zwo ḓisendeka nga Mbeu , U ḓiḓivha na u ṱahisa , nga vha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe , u bva nga ḽa 3 u ya kha ḽa 5 Ṱhafamuhwe .
U ṄWALA MIVHIGO
Nḓowetshumo i kunga na u vhulunga vhathi vha re na zwikili vhukuma vho funzeesaho nga nḓila ya mishumo ya ' u vhulunga zwiko ' , i badelaho zwavhuḓi nahone ya ndeme . 
Kha vha khwaṱhise nga u talela / u khaḽara ha khuvhanganywa na u wana mbalotshikati ya zwikoro zwoṱhe zwi no kwama vhuḓipfi ha tshitshavha tsha wadi tshi tshi sedza masipala sa muḓisedzi wa tshumelo .
u thusa vhadzulapo vhane vha vha na vhudzulapo ha mashango mavhili kha shango la vhudzulapo ha vhuvhili
Kha vha elekanye nga vhubvo ha tshaka dzo fhambanaho dza data yavho . 
Vhadzulapo vha kha vhuimo ha khwiṋe ha u topola tsumbo dza nzudzanyo dza vhugevhenga na u ela mamudi apo , mveledziso na kusedzele kwa zwithu . 
Ndi ṱafuna zwiḽiwa zwanga nga ngona .
Kha vhuṱanzi vhu tevhelaho , zwi sa konadzei zwo wanala zwi zwone , kana hai ? 
hone kana u sa vha hone ha masheleni a mukovhe
U thoma u fhaṱa maipfi o ḓoweleaho zwi tshi bva kha mbekanyomushumo ya u vhala , bugu dza mutevhe dza u randela .
U ita uri hu vhe na vhushelamulenzhe nga vhathu
Bannga ya Ḽifhasi yo bula u ṱanganelana ha zwiṱaluli zwa nnḓa na zwa fhano hayani sa vhuḓifhinduleli ha u tsela fhasi . 
( c ) u vhumba dzangano ḽa muṱanganelano .
u phumulisa u ḓiṅwalisa
Tshelede iyi a i kateli tshelede ye ya avhelwa kha migaganyagwama ya mivhuso yapo . 
U vhalela nṱha hu na vhuḓinyanyuli , vha tshi sumbedza u pfesesa tshibveledzwa
Muholo , ṱhuṱhuwedzo na thendelo ndi ṱhoḓea dzo ṱumanaho na poswo , hu si kha muthu nga u ralo u khwaṱhisedza ndaulo i shumaho . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe .
Ndi dzhena tshikolo tsha _____________________ .
Kha fhethu hu songo tendelwaho , hu fanela u ṋetshedzwa mvelaphanḓa yo no itwaho kha u wana thendelo . 
ṋea zwiitisi uri ndi ngani thendelo yawe i tshi tea u dzhielwa nṱha nahone hu sa iswe phanḓa na zwo vhekanywaho ; kana
Zwihulwane zwo no swikelwa kha u tandulula khaedu dza fulufulu Afrika Tshipembe u bva tshe ha ḓivhadzwa Pulane ya Fulufulu ya Mbuno Ṱhanu nga Nyendavhusiku 2014 .
Sekhithara ṱhukhu i bveledza zwivhulahazwikhonono na khemikhala dza vhulimi zwa sekhithara yapo ya zwa vhulimi . 
Tshikolo tsho tsireledzeaho ndi hune vhagudi na vhadededzi vha kona u funza hu si na u shushedzwa , u tambudzwa , u dzhielwa fhasi , khakhathi na nyofho .
Mathomo na magumo ( mavulele na mavalele )
A hu na o tendelwaho u pfuka kha khaphethe tswuku
Mushumo wa radzimbalombalo , hone-ha , ndi u ṱumanya izwo zwi wanalaho u ya kha dziṅwe khwalwa , u itela uri u kala , u monithara na u sedzulusa hu tshi nga khwaṱhiswa . 
Ṱhalutshedzo i bvaho kha Tshiisimane i ri :
Khetho dzo raliho dzi nga ṱoḓa hu tshi sikiwa nḓila dza vhudavhidzani dzo teaho na zwishumiswa , hu tshi kwamiwa vhashumi vhoṱhe , ha ṱalutshedziwa khetho , na u khwinisa dzirekhodo . 
Hu dovha ha vha na ṱhoḓea i re khagala ya mafhungo mazhi khathihi na vhupfumbudzi , ngeno hu uri u monithara na tsenguluso zwo khwiniseaho zwi tea u itwa u itela u ṋetshedza vhalanguli mafhungo a zwino nahone a re na mushumo . 
Haya ndi mafhungo ane khanedzano ya nnyi na nnyi ya nga thusa u bveledza mbekanyamaitele ya u khunyeledza hu si na u timatima . 
U funza mbonalo na milayo
Ri tea u ḓisa phambano dzashu , vhuḓipfi hashu , kuvhonele kwashu kwa zwithu , na miṱoḓzi yashu kha maitele aya . 
Izwi zwi katela u ṱoḓa thendelo ya vhusimamilayo na u ṱanganedzwa ha voutu ya mugaganyagwama . 
_ Vha asese kana u sedzulusa iyi mishumo nga vhuḓalo u wana uri ndi zwifhio zwine zwa ita uri hu vhe na khombo .
Khethekanyo nṋa dzi ḓo vha tshipiḓa tsha ndeme kha u tshimbidza sisiṱeme ya mveledziso ya ndangulo ya nḓivho ya mafhungo a Vhufaragwama ha Vundu . 
SARS a i nga thuthisi u ḓi ṅwalisa havho sa murengisi o ṅwaliselwaho VAT arali huna zwiitisi zwipfalaho zwi vha tendisaho uri muthu uyo u do thoma ḽi ṅwe bindu tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe kha miṅwedzi ya 12 u bva kha ḓuvha ḽa u fheliswa u bindula .
MUṰANGANO WA U THOMA WA VHUKWAMANI
Ri a vha livhuwa na miṱa yavho yo vha tikedzaho u ḓa fhano . 
Zwi nga khwaṱhisedzwa uri redzhisiṱara ya ndaka ya ofisi khulwane a i tevhedzeli tsumbanḓila dza Vhufaragwama ha Vundu na ha Lushaka . 
Tsha vhuraru , a hu na nzudzanyo vhukati ha ndambedzo ya zwa nḓowetshumo na vhurengi ha muvhuso . 
Nḓila dzi tevhelaho dza u badela a dzi nga dzhielwi nṱha u itela ndiliso : 
Tshumelo dza u kuvhanganya dza mutheo dzo dzula zwavhuḓi kha vhorakhonṱhiraka vhane vha kha ḓi tou bvelela . 
Arali vha na mutholi a fhiraho muthihi , vha tea u itelwa khumbelo ya ndaela nga vhatholi avho .
Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo .
Kha nyambo dza Afurika a hu na tsumbo nnzhi dza akhironimi .
Furemiweke ya zwa Mulayo kha Vhuvhusi Hapo
Kimiti ya Wadi iṅwe na iṅwe kha masipla i ḓo ḓiimisela u khwaṱhisedza uri madzangalelo ayo o katelwa .
Ḽi dovha hafhu ḽa vha khethekanyo ṱhukhu i ambaho nga ngona dza ndingo ya khwaḽithi ya data . 
U shululwa ho pulanwaho kha ḽiga ḽa zwino ndi 190 miḽioni wa dzi khubiki mitha dza maḓi zwine zwa ḓo tsitsa damu ḽa Sterkfontein nga phesenthe dza henefha kha dza sumbe .
Vha kwame muḓisi wa ḽiṅwe shangoane vha khou renga khae khuhu na makumba
Nzudzanyo dza thathiso , musi tshifhinga tshi tshi khou ya , dzi ḓo khwaṱhisedza u sudzuluwa nga zwiṱuku hu na thevhekano , na vhukoni kha nyavhelo ya tshumiso ya maḓi musi zwo tea . 
1.1. Khabinethe i ṱanganedza u vha nemuḓi wa Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi nga ha Afrika ya vhu27 yo tshimbilaho zwavhuḓi he Muphuresidennde Vho Zuma vha ranga phanḓa Tshigwada tsha Afrika Tshipembe , Ṱhoho dza Mashango na Mivhuso u bva kha dzhango ḽa Afrika , ṱhoho dza ḽifhasi kha nḓowetshumo na mabindu , khathihi na vharangaphanḓa vha tshitshavha zwatsho .
Muthelo wa mushumi wo salaho nga muraho ha u sumbedziswa ha tshipi ḓa tsha muthelo tshi yaho kha SITE , muthelo kha muholo wa mushumi a u kateliwi kha muholo une mushumi a u wana tshikwamani u sumbedzisaho PAYE .
" shangohaya " zwi amba tshipiḓa tsha Riphabuḽki , tshe musi Mulayotewa wa kale u saathu u thoma u shuma , tsha vha tshi tshi dzhiiwa nga mulayo wa Afurika Tshipembe , sa vhupo ha vhuḓilangi kana ha vhuḓivhusi ;
Zwiṱaṱamennde izwi zwa zwamasheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha zwi dzudzanywa tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi khou ṱoḓea . 
U ṋea zwo iteaho kokotolo henefho fhethu , sa khombo , maṅwe mawanwa
Ngauralo zwi a pfesesea u sedza zwavhuḓi kha uri ndi ngani tshigwada tshiṱuku nga u rali tsha mashango ane a kha ḓi bvelela vho zwi kona , nga nḓila dzo fhambanaho , u swikela reithi dza nṱha dzo raliho dza nyaluwo na mveledziso . 
U vhala tshirendo/ nyimno
U langa kushumele , vhuḓifari na vhulayi zwa vhalavhelesi . 
Vhafariwa vho lindelaho tsengo vha fanela u shela mulenzhe kha maga o dzhiwa u kona u vha ṱalusa zwavhuḓi . 
Kha ṅwedzi uyu hu ḓo vha na ṱholo dzi so ngo lavhelelwaho kha sekhithara dzine dza ḓivhelwa u pfuka milayo .
Nga u angaredza , tsedzuluso yo sumbedzisa zwilinganyo zwi sa fushi zwa ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo , hu na u khethulula fhaḽa na fhaḽa . 
Mathomo a mushumo a ḓo ṱoḓa fulo ḽa pfunzo na tsivhudzo nga kha midia dzoṱhe na mveledziso ya dzikhoso dzine dza nga itwa kha zwiimiswa zwa mutakalo kha lushaka lwoṱhe . 
Tshibveledzwa kha nḓivhadzo , adzhenda na minetse
Nṱhani ha izwo , hu tea u humbulwa uri muhwelelwa o vha a si na muimeleli wa mulayo , zwe zwa vha zwi tshi ṱoḓa vhulondo vhuhulu kha sia ḽa Muvhuso na madzhisiṱiraṱa wa dzingu . 
Sielisanani u tamba ngaurali .
Kha ndi humbele vhoṱhe kha shango uri vha vhulunge maḓi .
U sekenisa zwo itwa nga kha u bvisa phoindi he zwa vha zwi khagala u bva kha tshenzhelo zwa uri vhudenya hazwo ho vha hu nṱha u fhira hune ha nga ṋekedza mvelelo dza ndeme . 
Reithi ya muingamutengo nga u ralo i tou nga i shumiswa zwihulwane sa tshiko tsha mbuelo ya muvhuso u fhira nḓila dza u fhelisa vhudakwa . 
Tshigwada itshi tshi vhona vhuloi vhu tshi lwa na Mudzimu , vhukuma-kuma , na vhuhurahura .
Mushuma wa ikonomi u khou gonya Afurika Tshipembe , nahone ri khou lavhelela nyaluwo u ya phanḓa .
Hezwi zwo itea naho hu na khaedu dzi sa gumi dzo ṋaṋiswaho nga u pfuluswa ha vhuḓifhinduleli ha Muthusa Mulanguli a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a nnyi na nnyi . 
Ṋetshedzo ya rekhodo na maṅwalwa , hu tshi katelwa rekhodo na maṅwalwa a tshiofisi ; 
1.6 Nangani ipfi ḽone u bva kha tshibogisi .
Ndi zwifhio zwihulwane zwe na / vha kona mutamboni uyu ?
Maputelele ku ta u elana na zwi re afho nṱha nahone hune ha shumiswa vhorakhonṱhiraka vha sekithara dza phuraivethe u bvisa mathukhwi a ndondolo ya zwa mutakalo , hu tea u shumiswa zwifaredzi zwavho zwo bulwaho . 
U bvela phanḓa hu lunzhedzanaho ha pharagirafu hu itisaho uri hu vhe na u ṱumekana
k ) Vho Aloysius Thebeetsile Ikalafeng ( vho tou tholwa hafhu ) ;
Zwikili zwo vhibvaho zwa u netiweka na adivokhesi ;
Tshivhumbeo tsha govha ḽa damu tshi tea u vha tshone ṱhalutshedzo yo teaho ya tshivhumbeo . 
Kha nyimele idzi , kudzhenele kha zwa vhulanguli ku ṋea vhalanguli u dzhia tsheo nga vhone vhaṋe na kha zwa vhuyaḓa , kana u shaea ha vhukoni zwi nga mbo ḓi bvelela . 
Hezwi zwi itwa nga magethe a u thivha vhukati kana a tshitendeledzi zwo vhewaho fhethu ha tshiṱirathedzhi henefho kha tshishumiwa . 
Fhethu ha ṱhumano ya zwidzheniswa zwa koporo kana koporo ya aḽoyi zwi tea u putelwa nga thini . 
U fhela ha maḓuvha a 100 o fhelaho hu songo vha na u ṱuwa ha muḓagasi azwi ambi uri ri tea u ḓigeḓa .
Hezwi zwi ḓo rangelwa nga Ḓuvha ḽa Vhanna ḽa Dzitshakatshaka nga Swondaha , nga ḽa 19 Lara 2017 , ine ya vha khuwelelo kha vhanna ya u shela mulenzhe kha u fhaṱa tshitshavha tsho tsireledzeaho tsha dovha tsha vhofhana .
Nga nṱha ha izwo , Minisita kha Tshigwada tsha Vhulamukanyi ha Vhutshinyi dzo saina matshimbidzele a beila . 
164. Maṅwe mafhungo-vho
U shumiswa ha milimo kha mishumo ya vhulimi zwi bveledza tshikafhadzo ya maḓi . 
Tshumelo ya kereke ndi huṅwe fhethu hune pfunzo ya vhurereli ya ndeme ya itea hone . 
Nga thendelano heyi ri ḓo vha na tshumisano ya tsini na tsini na u konḓelela kha vhuthihi . 
Ho vha hu na muimeli wa Mapholisa a Masipala wa Johannesburg . 
Mapholisa u swikela afho hune ndima ya 11 ya Mulayotewa ya ṋea vunḓḓu maanḓḓa a vhusimamilayo .
U ṱanganedza kuitele uku kha tshumelo dza muvhuso zwi ḓo vha na masiandaitwa kha kulangulele kwa masheleni apo . 
Vhuvhambedzanyi ha fhethu ya nyito ya vhuongi ho ṱanḓavhudzwa , na u hula a hu u bvisela khagala huhulwane ha tshipikwa ho swikelwa . 
Vha tea u kona u thetshelesa zwidodombedzwa . 
U vha hone ha themamveledziso yavhuḓi ya ICT hoṱhe kha muvhuso wa vundu na muvhuso wapo ndi zwa ndeme kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo . 
Naa vho no wana na u vhetsheledza fhethu hune vha ḓo farela muṱangano wa komititi ya wadi tshifhinga tshoṱhe ?
Zwivhuya zwa fhasi kha ḽifhasi ndi zwauri a hu na phimo ya u hu shumisa , ngeno hu uri mbadelo dza ndondolo dzi tshi fhungudzea . 
Thounu i ḓo langiwa nga mafhungo e muṅwali a ṅwala
U itela u vhuelwa havho na ha tshitshavha , vha humbelwa u vhala tshibugwana itshi na u ita zwine tsha amba . 
Zwi ṋea khamphani vhuvha ho khetheaho makhetheni nahone zwi nga shumiswa kha thundu na tshumelo .
" app yo no ḓi dauniḽoudiwa lu swikaho 15 000 Afrika Tshipembe , " vho ralo .
Furemiweke ya Ndalukano dza Lushaka
Khumbelo ya mvusuludzo kana pheliso ya u nwaliswa ha manyoro
U haṱula/ u vhona mulandu
Ri ḓo swikela nyaluwo na mishumo ine ra i ṱoḓa kha sekhithara ya ikonomi , arali ra isa phanḓa na u shumisana nga nḓila iyi . 
Ḽifhasi u bva tshikhalani - zwine ḽa vhonalisa zwone ( shango , lwanzhe , makole )
Khabinethe i tikedza tshoṱhe pfanelo dza u guda dzine dzo katelwa ngomu ha Thendelanomviswa ya Mbofholowo na Ndayotewa , na u vhewa phanḓa kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
Mu / vhatshumbidzi vha ranga phanḓa mutandulo uyu vhe na tsevhi dza rathi dzi no bva tshitshavhani .
U shuma na / nga mafhungo : tshitatamennde ; tshivhumbeo tsha fhungo ; tshifhinga tsha zwino na tsho fhelaho ; u dzhia sia ; luvhengelambiluni na u sedza nga iṱo ḽithihi ( siteriothaiphi ) ;
Kha vha saine thendelano ya mbadelo ya tshelede iteaho u badelwa hu saathu ṅwaliwa fhasi thendelano kha rekhodo yavho ya muthelo .
Hu rengwa nga tsheke kana kha inthanethe na
Tshiṱofu tsho fungiwaho ri tshi ḓivha nga u tou phuphuledza .
Kha mphy , hu na maḽeḓere maṋa , fhedzi kha maḽeḓere ayo hu na mibvumo miraru .
Vhufarekano
U shumisa maiti
Zwino nangani ipfi ḽithihi kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwibogisi zwi re na mivhala ni vhumbe mafhungo aṋu inwi muṋe .
vha muofisiri wa tsireledzo
Vho M Q NDLOZI : Kha fhungo ḽa vhululamisi , Mulangadzulo ! [ U dzhenelela . ]
U ṋea nganetshelo / mbuletshedzo nga u shumis mbuno , sa zwiṱori zwa mafhungo , mbuletshedzo ya tshithu - zwo ḓisendeka nga mbuno
Muhasho u dovha wa vha na Khethekanyo ya Ṱhoḓisiso dzo Khetheaho ine ya vha na ndaela ya u thivhela na u vhona nyito dza vhuaḓa na u khwaṱhisedza uri hu a swikelelwa u fhungudza vhuaḓa kha sekithara ya zwa vhudzulo ha vhathu . 
Ndi ufhio Mushumo wa Komiti dza Wadi kha CBP ?
( c ) zwiḽiwa zwi re na pfushi , vhudzulo , ndondolamutakalo na tshumelo dza vhathu ;
Thusani mutukana uri a wane baisigiri yawe .
Mulanga Dzulo , ndi tshi khou fhedzisa ha vha ntendele hafhu ndi livhuhe Muhasho kha u isa phanda na u ḓikumedzela na u ḓifunga u ita uri tshumelo ya khwine ya mutakalo i wanale kha zwitshavha zwoṱhe kha ḽa Western Cape . 
Zwavhuḓivhuḓi , sa zwine bugu ya ambisa zwone , zwi anzela u vha kha sia ḽa u lwa na khaedu dzashu dza mveledziso hune nḓivho ya bveledzwa hone ine u tea hayo hu nga ḓi ya phanḓa u fhira tshiimiswa itshi kana shango ḽashu . 
Muhumbulo wa tshigwada muswa u ḓo ṱalutshedzwa vhathu vhoṱhe vha shelaho mulenzhe musi milayo yo bulwaho afho nṱha yo no dzhielwa nzhele . 
Vhege ino ri dovha hafhu u pembelela miṅwaha ya 25 u bva tsha u vhofhololwa ha Muphuresidennde Vho Nelson Mandela dzhele , na u bva tshe madzangano a poḽotiki a si tsha iledzwa .
U ṱanganyisa thikhedzo ya avho vha tendelanaho na adzhenda yavho na u bvela phanḓa u kwengweledza avho vha sa khou ḓiimisela tshoṱhe . 
Arali ṱho ḓea dza u bindudza mashango ḓavha dzo tevhedzwa , ramabindu uyo a nga ita khumbelo ya ṱhanziela ya phytosanitary i bvaho kha NNPO ya Afrika Tshipembe .
Nḓila ine nda humbela ngayo mafhungo na thuso
Hu dovha hafhu ha vha na mbetshelwa dza u vhona uri vhushumisani vhuhulwane na maṅwe mazhendedzi a muvhuso ho katelwaho kha vhupo ha lushaka ho tsireledzwaho na vhulanguli hao . 
DziITR dzi tsheṱa mulangano wa dzitshakha , na u vhumba tshipiḓa tsha Milayo ya Ndangulo ya Mbumbano ya Vhudavhidzani ha ṱhingo ha Dzitshakha .
Sa tsumbo , ri amba nga ndaulo dza vundu na dza masipala , zwine dza nga vha , dzine nga kushumele , dzi dovha dza amba ndangulo ya vundu na masipala . 
Zwa zwino vhafariwa na vhaofisiri vho fhaṱa na u vusuludza vhunzhi ha dzinnḓu na zwikolo kha zwitshavha zwe zwa vha zwi tshi dzhielwa fhasi kale , u ita mishumo i fanaho na u dzhenisa dzithaiḽi , u rwela hafhu ṱhanga , u dzhenisa dzikhabodo , u pennda na u puḽasiṱela , u fhungudza mahatsi na miri , u bvisa ḓaka na u kunakisa dzharaṱa . 
Ṱhogomelani zwiendedzi izwo na tshiṱitshi itshi tsho vusuludzwaho . 
Mugudisi u tea u vha o themendelwa nga SETA .
U bvisela u nyanyuwa khagala sa nḓila ya u fhindula zwibveledzwa zwo vhalwaho
Naho zwo ralo , vhuḓi ha mbadelo vhu wanwa fhedzi musi tshivhalo tsha matshudeni tshi nṱha . 
192 . Maanḓḓalanga a Khasho
U ṱalukanya thembamvanganyi na pfalandoṱhemvanganyi dze dza gudwa u swika zwino .
U itela u leludza u sedza , milayo ya GEMS 28.1.5.1 u swika 28.1.5.6 yo beledzwa hafhu afha fhasi . 28.1.5.1 Makumedzwa ayo o dzinginywaho a tea u swika kha Muofisiri Muhulwane maḓuvha a 10 phanḓa ha datumu ya muṱangano guṱe wa ṅwaha nga ṅwaha 28.1.5.2 Makumedzwa na thasululo zwi tea u ḓiswa na memorandamu u ṱalutshedzaho une wa ṱalusa zwi khagala uri ndi ngani thasululo yo dzinginywaho itshi tea u sedzwa na vhubvu ho vhangwaho thasululo iyo uri i dzinginywe 28.1.5.3 Kuṅwalele kwo dzinginywaho kwa thasululo kwo phasiswaho ku tea u ḓiswa . 28.1.5.4 Ahuna thasululo yo dzinginywaho ine ya elana na u pfuka kana u lwa na Mulayo , Milayo kana milayo iyi ine ya ḓo dzheniswa kha adzhenda u itelwa u dzhielwa nṱha kha muṱangano guṱe wa ṅwaha nga ṅwaha . 28.1.5.5 Tsheo ya nga ha uri hu dzhenise kana hu songo dzheniswa makumedzwa o dzinginywaho kha adzhenda ya muṱangano guṱe wa ṅwah nga ṅwaha i ḓo vha ya Muofisiri Muhulwane , ane a nga humbela nyendedzi ya Bodo . 28.1.5.6 Arali Muofisiri Muhulwane a kundelwa kana u hana u dzhenisa mafhungo kana makumedzwa kha adzhenda ya muṱangano guṱe wa ṅwaha nga ṅwaha Muraḓo a nga ṱoḓa uri Muofisiri muhulwane a ṋee mbuno dza tsheo yawe nga u tou ṅwala , nahone arali zwo tea nga murahu , Muraḓo a nga humbela uri mafhungo a tsheiwe kha muṱangano guṱe wo khetheaho u teaho u vhidzwa u ya nga ha mulayo 28.2 .
Khonadzeo ya u thoma Zhendedzi ḽa u Kala ḽa BRICS ḽo ḓiimisaho zwo ḓisendeka nga milayo yo sedzaho maraga , u itela u khwaṱhisa u ya phanḓa vhuvhusi ha ḽifhasi , na zwone zwo ṱanganedzwa .
Mushumoitwa wa vhuṱumani wa 8 : U shela mulenzhe kha mishumoitwa ya IDP 3 / 1 Thimu dza u shuma dza Thandela na 3 / 3 U dizaina makumedzwa a thandela
Ri ḓo ita zwoṱhe zwe ra vhofha nga Ḓuvha ḽa AIDS ḽa Ḽifhasi zwi tshi tshimbilelana na maga maswa a u thivhela na u lafha HIV .
Kha ri ambe Kha ri sedze zwifanyiso ri ambe nga zwine ra khou vhona .
- vhorapolotiki vha re na vhuḓifhinduleli
Sa zwe zwa buliwa murahu , mihasho i nga nanga zwivhumbeo zwayo u ya nga ṱhoḓea dzayo . 
Kha vha ṱalutshedze maitele a u gonyisa mbudziso ho sedzwa phimo ya iwe muṋe ya vhulangi . 
Ndededzo i elaho ndivhanele ya mitengo ya zwivhambadzwaho u ya kha mitengo ya zwiṱunḓwaho . 
tshimbidza zwa u ṱanziela zwine mushumisi a khou amba nga ha mushumo wa nḓivho ya sialala na / kana zwiko zwa zwi tshilaho zwapo zwo wanalaho ; na
monithara kushumele kwa zwikolo , na u vhiga thaidzo kha vhahulwane vho teaho .
Mvelelo dza thesite iyi i konḓaho i vha ngoho fhedzi musi nyimele vhuvhili hadzo dzi ngoho . 
Vhalangavunḓu vha Ṱhonifheaho na Vhalangadzulo vha Mavunḓu ashu ;
Komiti ya Wadi i tea u :
shedulu ya tshifhinga tsha u pulana
Kha kuvhonele uku kwa ngoho hune mikano ya vhathu ya dzhielwa nṱha , zwi a pfala zwavhuḓi vhukuma u dzhiela nṱha tshenzhelo ya vhaṅwe . 
U fara penisela na khirayoni nga ngona ( zwavhuḓi ) .
Arali ha nga vha na maṅwe mafhungo kha luṅwalo ulo , ane a vha u pambuwa sa zwe zwa bulwa afho nṱha , arali zwiteṅwa zwa thendelano zwa swikelelwa musi wa u ṋetshedza mushumo na u ṱanganedzwa hawo , mvelelo dza u tendelana uho dzi ḓo rekhodiwa afha . 
Vhuloi kanzhisa vhu shumiswa musi hu khou ṱalutshedzwa zwi kwamaho mashudumavhi ane miraḓo ya tshitshavha ya ṱangana nao .
Eskom yo saina thendelano dza Thengo ya Fulufulu ya Tshifhinga Tshipfufhi ine i ḓisa muḓagasi wa u ḓadzisa u itela hu tshi vha na ṱhahelelo musi hu tshi khou shumiwa na uri hu kone u vha na nḓisedzo ya muḓagasi wo linganaho musi u tshi khou shumisesiwa.
U shumisa luambo nga nḓila ya u humbulela nga maanḓa ḓivhaipfi yo fhambanaho / vangiwaho
Ndo ṋea muvhuso ndaela ya uri u shumisane na sekithara ya migodi u bveledza thasululo dzi vhuedzaho vhoṱhe dzine dza ḓo vhuedza zwiko zwa minerala zwashu .
U vhambedza izwi ndi mushumo une mulangi wa tshikepe a u wana u bva kha vhalangi vha lwendo , tshine tsha ḓo fhirela kha dzingu . 
2 . Khethekanyo ya 136 ya Mulayotewa muswa yo lavhelelwa u vha na khethekanyo dza nyengedzo dzi tevhelaho :
" Tshifhingani tshi ḓaho , " ndi Ann a no ralo , a tshi khou farafara mavhudzi awe , " ni tea u wana fhethu ha vhukuma ha u dzumba dayari yaṋu . "
Mavundu a tea u dovha a leludza , u fhungudza na u vhekanya mafhungo u ya nga ha nyambo dzi funwaho , nahone arali zwi tshi konadzea , hu shumiswe zwiṱitshi zwa radio zwapo na maḓuvha a vhorabulasi u phaḓaladza mafhungo . 
Vhudzheneleli ha mulalo kha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi dzulela u vhuedza vhoṱhe vha kwameaho .
10 . TSWIKELELO DZO HANELWAHO NA KHAṰHULULO
Close corporation ( CC ) ndi mukhwa u leluwaho wa u ita bindu u fhira
Kha vha ise khumbelo yavho na pfanelo ya vhureakhovhe kana konṱiraka ye ya sainwa na muṋe wa tshikwekwete uri vha shumise tshikwekwete itsho arali vha si vhone muthu ane a vha na thendelo ya vhureakhovhe .
U ṅwala maḽeḓere danzi na maḽeḓere maṱuku nga nḓila yone .
Milayo yoṱhe ine ya sedza kha zwa vhuloi i na zwigwevho zwi vhavhaho kha avho vhathu vhane vha wanwa milandu i kwamaho zwa vhuloi .
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho o dzheniswa nga mutevhe u tevhelaho : 
Zwo tiwaho ezwi nga zwone zwine zwi na mielo minzhi na uri zwo ṱumana na tshandukiso dza vhukuma kha poḽotiki , matshilisano , mvelele na vhurereli . 
Ro mbo ḓi zwi ḓivha uri lwatsi lwo vunḓea .
Mishumo i khou konḓa u wanala nahone ndi lushaka ulu lwa kuhumbulele kwa tshifhinga tshipfufhi kune kwa nga tshinyadza vhumatshelo havho . 
Kha ḽeveḽe yapo milayo yo fhambanaho yo dzinginywa u tsireledza na u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha .
Vha ḓo tea u dovha vha vha na thendelo ya u endedza khovhe nga nṱha ha thendelo ya vhureakhovhe ha zwa bindu .
Zwiṅwe hafhu , murangaphanḓa muṅwe na muṅwe u ḓo ḓivha u ri vhadavhidzani hoṱhe na mishumo zwi a rekhodiwa , hezwi zwi ḓo thusa u fhungudza khonadzeo ya u sa londa kana nditshedzelo ya mushumo . 
Uri vha ṅwaliswe sa mulondoli nga Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano sa mulondoli , vha ṋetshedzi vha tshumelo vhe vha vha thola vha tea u ita uri vha kho dzhelela kha kha vhugudisi ha ṱhogomelo ya hayani nahone vha na ṱhanziela ine ya sumbedza uri vho gundiswa nga tshiiswa tsho ṅwaliswaho kha Ndaulo ya Ndalukanyo ya Africa Tshipembe ( SAQA ) .
Ri a dzula ra rera , ri a tendelana phanḓa , nga u ralo ra kona u bvela phanḓa , fhedzi vhudzheneleli vhu itwa huṅwe fhethu . 
" Ḽiṅwe ḓuvha ndi ḓo vha thusa . "
Khethekanyo 15 ya Mulayo wa Vhupulani ha Masipala na Ndangulo ya Kushumele i dovha hafhu ya ri :
Nwalani ipfi ḽa tshifanyiso . nangani tshifanyiso tshone u sumbedza u pfesesa .
Hedzi ndi dziṅwe dza khaedu dzine miraḓo ya Komiti ya Wadi ya nga ṱangana nadzo kha u khwaṱhisedza uri ipfi ḽa tshitshavha ḽi a pfala .
Tshiimo tshi si tshavhuḓi tsha dzibada afho ḓoroboni tsho itisa uri hu vhe na ṱhoḓea ya u thoma thandela ya u fhaṱa bada ine ya amba zwi tevhelaho : 
U nanga maipfi
U khwaṱhisedza vhupulani vhu bvelelaho na tshumiso ya mbekanyamushumo ya themamveledziso ya zwinzhi ya dzingu . 
24 Mugaganyagwama wa mashelen a u sokou ṋetshedza
Kha vha livhise khumbelo yavho ya mushumo vho ita muredzo wa nomboro ya ndivhanele yo teaho i re afho nṱha . 
Thero ya Phalamennde ya 2011 ndi " U pembelela vhufa ha mbofholowo nga u khwaṱhisa vhuṱumanyi vhukati ha Phalamennde na vhathu " . Ṅwaha muṅwe na muṅwe Phalamennde i ṱalusa thero ine ya ḓiswa nga ndumbo ya maitele a Phalamennde .
Muhanga u ta kuitele kwa kutshimbidzele , vhukwamani na u elana vhukati ha masipala yapo na ya tshiṱiriki hune ngauralo ya i vhofhekanya vhuvhili hayo . 
Tshiphugaṱhalu : Tshiphugaṱhalu tsha Lushaka tshi tsireledzwa nga Mulayo wa u Vhulunga Zwiphugadupo zwa Muvhuso wa 1962 , nahone a tshi shumiswa kha zwiṅwe nga nnḓa ha zwa muvhuso zwa tshiofisi hu songo wanala thendelo yo tou ṅwalwaho . 
Mawanwa a tsedzuluso o sumbedza uri zwivhumbi zwo vhalaho zwo shelamulenzhe kha uri sekithara ya tshumelo ya matshilisano ya sa swikelele mveledzwa ye ya vha itshi khou ṱoḓea . 
Nga zwiṱuku ri khou fhelisa u salela murahu hune a ro ngo tou hu nanga . 
Mathemo a tevhelaho a tea u ṱalutshedzwa sa zwo sumbedzwaho : 
- Vhanameli
Ri khou kumedza nyengedzedzo kha mpimo uyu nahone ri ḓo vhalela nga nḓila i leluwaho murekanyo . 
NHBRC ndi tshiimiswa tsha muvhuso tsho thomiwaho zwi tshi ya nga Mulayo wa Maga a u Tsireledza Vharengi vha Dzinnḓu , Mulayo wa vhu 95 wa 1998 .
u andiswa ha vhubindudzi kha Ikonomi ya u Thoma ;
4 . U fhululedza
U bvelaphanḓa kha zwo swikelelwaho nga fhasi ha pulane ya vhudavhidzani zwi vhigwa kha Komiti ya Mbalelano na Khombo kha miṱangano yayo ya kotara . 
( e ) ndivho ya u dzhiiwa ha ndaka .
animesheni - ndi thekiniki ine ha shumiswa zwifanyiso zwo imaho zwi ṋeaho muhumbulo wa uri zwi khou tshimbila
d ) Vho Patrick Masobe ( u tholwa hafhu ) ;
a ) Khabinethe i tikedza u khethwa ha Vho Shahid Khan uri vha shume themo ya vhuvhili sa Mulanguli Muhulwane vho imela Afurika Tshipembe , Lesotho na Swaziland .
Zwidodombedzwa zwa bannga zwine vha panga khazwo mbadelo ya khumbelo :
Musi zwibveledzwa zwa halwa zwi tshi dzhena Afrika Tshipembe , muṱun ḓi u tea u wana thendelo ya u fhirisa zwibveledzwa kha Division Quality Audit u itela uri a kone u bvisa zwibveledzwa afho he zwa swikela hone uya hune a ṱo ḓa u zwi vhea hone .
Kha miṅwe mimasipala u wana uri vha khou ṱoḓa u dzhia mikovhe ya ndinganyelo , vha ita tshikolodo banngani u badela tshikolodo . 
Naho zwo ralo , na zwenezwo , u ḓiṅwalisa ha vhafumakadzi kha saintsi , thekhinoḽodzhi , vhuinzhiniara na metse hu fhasi . 
" Tshimange tsho ri ndi mudala , tshiṋoni tsha ri muvhala wanga ndi muṱaḓa kholomo ya ri muvhala wanga ndi tshitopana .
Fomo J262 : Vhudiimiseli na tsireledzo - ite u dadzwa nga nnda ha musi mutshimbidzaifa .
Mukonanyi wa khoso vho pfa uri sesheni dza Mugivhela a dzi nga shumi ngauri vhalingiwa vha a shuma na uri vha na thoḓea nnzhi dza tshifhinga tshavho . 
Midia dzo ḓala nga mivhigo nga ha tshanduko kha vhutshilo ha miṱa , mutakalo na khonadzeo ya mveledziso ya ikonomi kana u wa . 
U ṅwala paragirafu 2 kana 3
Zwazwino vha na mushumo u konḓaho une vha tea u ita . 
Mafhungo aya a bva hune u sa lingana na u khethulula zwa sumbedza u vha hone vhukati ha vhathu nga maanḓa zwo ḓisendeka nga uri vha vha vhafumakadzi kana vhanna . 
2.4 Vha tshiimiswa tsha SAPC vho ḓisa zwine zwa fana na zwa musi tsedzuluso i tshi thoma , zwine zwa vha zwa uri hu songo vha na ndaulo ya zwa vhuloi .
Sa zwe vha zwi vhona , ro ḓi dzulela u dovholola u laedza kha phambano vhukati ha zwigwada zwa fomaḽa na zwa inifomaḽa ( na madzangano a fomaḽa na one ) kathihi na matheriala wa mishumo yo fhambanywaho . 
Ndi pfa ndi tshi ḓihudza uri Afrika Tshipembe ḽa dimokirasi ḽo pfa zwo tea u hulisa zwe Vho-Albert Luthuli na Vho-Oliver Tambo vha imela zwone kha shango ḽashu nga u vhidza zwiṅwe zwa Zwiala zwashu zwa Lushaka nga madzina avho - Tshiala tsha Luthuli , na Tshiala tsha Khonani dza O.R.
U ṱalutshedza mukhantseḽara wa wadi malugana na kutshimbilele kwa zwithu musi hu kha kutshimbidzele kwa u pulana arali zwo tea ;
Vhuimeleli ha vhafumakadzi vha vharema kha khethekanyo iṅwe na iṅwe ya muelo zwi ḓo kwama zwikoro zwa vhuimeleli kha vharema kha khethekanyo yo imaho ngauri nga kha u shumiswa ha u Ḓivhea ha Nzudzanyo nga Mbeu . 
tsha u thivha , tshiṅwevho
Zwi tshi hanedzana , tshivhalo tsha vhukhakhi tshi tea u dzula tshi tshi fheliswa . 
Muhangarambo wa kuvhigele kwa mafhungo a zwa masheleni zwo randelwaho nga Gwama ḽa Lushaka na u itwa nga tshiimiswa ndi muhangarambo wa u tevhedza . 
Kha hu sedzwe zwishumiswa tshitandadi zwa Zwikili zwa
Vhupo ha ḓireini ya khwathenari kha uno mapa ho sumbedziwa nga mivhalavhala u itela u ṋea vhuṱala ha hune vhunzani ha maḓi ha nga vha hu thaidzo . 
Vha fanela u ela kushumele kwa vhashumi vha re dzikiḽiniki na sentharani dza mutakalo wa tshitshavha , u vhea iṱo kha mashumele a zwiimiswa zwa ndondolo ya mutakalo na u langa nḓisedzo ya tshumelo kha tshiṱiriki tshiṱuku tsha mutakalo u ya nga zwipikwa zwa ndeme . 
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha tshiṱori
Nga murahu , vha ḓo ṋekedzwa ṱhanziela ya tshiofisi ya u tholiwa .
Nḓila ine vhagudiswa vha ḓo wanala ngayo .
Vharangaphanḓa vha ṱahisa na u khwaṱhisedza ndeme dza mvelelo nga kha zwiṱatamennde zwa tshitshavha zwo tou ṅwalwaho , sa zwiṱatamennde zwa mushumo wa pfanavhanzhi zwi ṱahisaho ndeme dza dzangano . 
Heyi ndi tsumbo ine ra tama vhaṅwe vha re kha zwa mabindu vha tshi i edzisela . 
Vha nga vhilahela kha Independent Complaints Directorate arali vha tshi pfa uri muraḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe o kundelwa u tevhela zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Nndwa dza Muṱani wa 1998 .
U itela u shumisa Tshiṱirathedzhi tsha Vhudavhidzani tsha Lushaka zwavhuḓi , vhukwamani thwii ha vhahulwane vha poḽitiki na vhadzulapo zwi nga si khwaṱhisedzwe lwo kalulaho . 
Mutshini wa mathuthuba
U ita khumbelo ya u hana uri muthu a ṋewe thendelo ya u shandukisa tshimela tshine tsha vha kha mutevhe : R650 ndingo i ṅwe na iṅwe
Kha vha ḓadze fomo yavho online .
Pulane ya u Shumisa Mugaganyagwama na Nḓisedzo ya Tshumelo na yone ndi khonṱhiraka vhukati ha Muraḓo wa Khorotshitumbe , vhoraḓorobo , muofisiri a re na vhuḓifhinduleli , vhalangi vhahulwane na tshitshavha . 
Ngona iyi ya ba-be-bi-bo-bu i shumiswe na kha miṅwe mibvumo u itela uri vhagudi vha i rwele ngomani .
3.1 Dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa mutholi
Bethe , bola , saga ya nawa , zwishumiswa zwa u thithisa ,
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika vha tea u kona u wana nḓivho na u i shumisa zwavhuḓi .
U ṋekedza ngeletshedzo na thuso kha zwa mveledziso na ṱhalutshedzo ya mushumo . 
Ṱalusani zwiko zwa u fha tshelede zwa mavhengele a vhathu , mimotshari , mathukhwi a u fhaṱa , muvoni , na zwiṅwe-vho . 
Khomishini i ita themendelo kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa aya masia .
Hezwi zwi amba uri tshivhalo tshihulwane tsha vhadzulapo tshi nga ṱoḓa iṅwe thuso ya zwa matshilisano , u fana na mbekanyamushumo dza vhuheḓana . 
Khothe dzi na vhuimo vhuraru : Khothe ya Khomishinari ya Sialala , Khothe ya Khaṱhululo ya Sialala na khothe dza sialala .
Muvhuso u khou tea u dzhenisa gizara dza soḽa dza miḽioni nthihi nga 2014 u ya kha 2015 .
U rangela u vhala
Vharangaphanḓa vha mashango a shayaho , naho zwo ralo , vha nga si ḓitsireledze vhone vhaṋe . 
thekiniki ya sinematogirafi ( i vhonwaho , i pfiwaho khathihi na u vhonwa ) u fana na u shumisa mivhala , ṱhohwana , maanea , mufhindulano , muzika , mubvumo , u ita tshedza , u dzudzanya , tshitaila nz .
Nga tshenetsho tshifhinga , vhushaka vhukati ha mashango mavhili vhu ḓo khwiniswa na u haseledzwa nga fhasi ha thikhedzo ya Khomishini ya Tshaka mbili ya Afurika Tshipembe na Nigeria .
Vho vhuya vha shuma sa Muofisiri Muhulwane wa Masheleni kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
Khomishini yo pfa vhuṱanzi ha uri mitambo yo khethekanywa u ya nga khethekanyo dzo fhambanaho u ya nga ḽevele ya khovhandozwo . 
MUSHUMO 2.1
U tshimbidza therisano kha nḓowedzo vha tshi khou rera nga ha phindulo dza vhadzheneleli arali vha tshi nga kona u shumisa ngeletshedzo kha mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa na u topola maṅwe maitele ane vha nga a shumisa u tshimbidza vhudzheneleli ha tshitshavha .
Zwi vhonala zwi tshi nga tsedzuluso ya mawanwa a odithi ya nga ngomu yo fhelela tshoṱhe nahone i a ṱuṱuwedza u fhira odithi ya nga nnḓa . 
U bvisela khagala na u imelela muhumbulo wawe a tshi ṋea na zwiitisi
U bvisa datumu dza u fhedzisela kha ndaela dza kubadelele nga murahu ha u khwaṱhisedza risithi dza maṅwalo oṱhe a u khwaṱhisedza ane a ṱoḓea . 
Ṱhoḓea dza u endedzwa ha tshitumbu ndi dzi tevhelaho :
U ṋea ndaela dzi pfalaho , tsumbo , Kuitele kwa tie
U vha na vhuḓifhinduleli ha zwoṱhe na ndangulo ya mishumo ya vhaongi i bveledzaho . 
Fhedzi , arali ezwo hu muvhilo une muvhuso wa khou ita u tshi khou vhambedza mukhwa na mukhwa ( na uri zwenezwo fhedzi ) , u ḓi dzhenisa kha mushumo wa u ṱalutshedza kha vha si gathi uri ndi ngani mukhwa u sa ṱanganedzei . 
Avha vhaofisiri nga ṅwedzi nga ṅwedzi vha ḓo , ingamela zwidzimamulilo na u ṱolela uri phaiphinḓisedzamaḓi a u dzima mulilo dzi kha nyimele i shumaho zwavhuḓi . 
Khumbelo ya ndambedzo ya haya ha vhana
Tshivhalo tsha okosidzheni yo ṋokaho : u tshila zwi a tselafhasi kha maḓi ane a vha na tshivhalo tsha fhasi tsha okosidzheni yo ṋokaho . 
kushumisele kwa Luambo na tshitaila
Sa tsumbo , phindulo i nga katela u zhambelela kana u rwa kana u amba kana u nanga u ṱutshela nyimele .
Arali vha vha vha songo kwamiwa kha miṅwedzi miraru musi ḓuvha ḽa u vala ḽa khunguwedzo , vha humbelwa uri vha ṱanganedze uri khumbelo yavho ya mushumo a yo ngo bvelela , na uri ri a vha livhuha dzangalelo ḽe vha ḽi sumbedza kha muhasho washu . 
Phambano idzi dzo shela mulenzhe kha kwashekana na u sa shuma na , nṱha ha zwoṱhe , u sa vha na u lingana . 
Hezwi zwi fanela u tevhela maitele o ṱanganelaho a u swikelea ṱhoḓea dza vhafariwa vho lindelaho tsengo vhoṱhe hu tshi katelwa na khethekanyo dzo khetheaho u fana na vhana , vha re na khaedu ya muhumbulo , vha kha khovhakhombo khulwane , vhafumakadzi vha re vhaimana na vhasidzana na vhafariwa vho lindelaho tsengo vha no khou lwa lu isa lufuni . 
Moḓoro hoyu u tea uvha ya u ita mbambe nahone iḓo takadza avho vhano funesa luvhilo . 
Ma ṅwalo a vhuṋe kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana phasipoto kha vhabvan ṋda dza :
PHETHISHINI NDI MINI ?
U kundelwa nga vhatholi kha u ḓivhadza rekhodo dza mishumo yadzo zwi dzulela u lengisa kha u dzudzanya mbilo . 
Ṱhaḓulo dza tshifhinga tshipfufhi na tshilapfu dzi khou shumisiwa ngeno zwa u ṱola na u pima zwi khou shumiwaho zwi tshi khou ya phanḓa , Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele na Zwa Sialala nga kha Senthara ya vhulangi ha Zwiwo zwa Lushaka u khou bvela phanḓa na u tshimbidza zwa tshiimo tsha gomelelo na ṱhahelelo ya maḓi shangoni ḽashu , vha tshi khou shumisana na sekithara dzoṱhe na ya phuraivethe .
U dzhena kha saithi ya DotMobi : 1 .
U fhaṱa kha u shumisa maḓadzisi na maṱaluli
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha tshirendo , mitaladzi ( vese ) , maipfi , ndima ( zwitanza )
U bveledza foramu dza u kwama tshitshavha
Maitele a u ela mvelaphanḓa a nga shumiswa sa tshishumiswa tsha u ḓilinga , u vhea zwipikwa , u ṱola mvelaphanḓa na u tshimbidza vhudavhidzani na khasiṱama dza nga nnḓa .
Ṱhoḓea dza tshiomiswa dza tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwipuka dzi nga kona u tiwa zwino . 
Vhuḓifhinduleli hashu ha u imelela zwine ra imela zwone vhu ṱoḓa uri ri dovholole nahone ri imelele ro khwaṱha vhuḓikumedzeli hashu kha thandululo ya mulalo ya khuḓano dza mashangoḓavha . 
Tsheo ine mafhungo a si a zwa masheleni a nga sedzuluswa i dzua kha Bodo sa tshiimiswa tshi imelelaho vhafaramikovhe . 
Ngaha mundende wa ṅwana
Itshi tshipiḓa tsho khethulula vhugevhenga vhune Mulayo wa toḓa u langula na u shumana naho .
Wadi iṅwe na iṅwe mukhantseḽa wayo u a vhiga kha miṱangano ya WC
Masheleni a a ṋekedzwa kha vhorakhonṱhiraka vho ḓiimisaho ngeno hu na nḓila yo khetheaho , yo imaho ngauri ya vhukati ine ya shumiswa u ṋekedza masheleni kha vhorakhonṱhiraka vha bvelelaho , zwine zwa bveledza u langiwa ha khohakhombo dzi elanaho na khethekanyo iyi ya maraga nga zwiimiswa zwa masheleni zwa sialala . 
Dzinga murahu ha dzi nnḓu na hone musi huna thaidzo vhukati havho na vhadzulapo , vha avha khiṋetshela uri vha si kone u dzhena bungani . 
Zwi dovha zwa khwinisa vhubuli ha mavu uri vhu kone u tzwonzwa maḓi manzhi . 
U itela u londota bayodaivesithi , ri fanela u ṱhogomela zwipiḓa zwayo zwoṱhe . 
Ḓiresi , nomboro ya thendara na datumu ya u vala zwi tea u bvelela nga phanḓa ha fulobo . 
U LINGA Tsivhudzo nyito ya u linga i si ya fomaḽa U amba na u thetshelesa : ( orala na nḓowenḓowe )
Milayo ya u thoma
Manweledzo a Zwithivheli , Masiandaitwa , Thandululo zwo swikiswaho nga Khoudu na Zwitatamennde zwo Teaho : 
Mbambedzo dza themamveledziso dzo itwaho kha muvhigo dzo katela na nḓila dza vhuendi vhu bveledzaho , vhukoni ha nḓisedzo ya muḓagasi u itela u konisa mabindu na dzifeme uri zwi shume nga nḓila i bveledzaho , khathihi na tshivhalo tsha dzinetiweke dza vhudavhidzani ha ṱhingo dzo tendelwaho u itela u tshimbila ha mafhungo nga u ṱavhanya na nga mahala . 
Kha vha vhambedze na / kana vha ṱanganye mushumo wavho na uyo wa matshudeni manzhi u ya nga hune vha kona . 
U ṱalutshedzela zwibveledzwa zwi vhonalaho
Kha mushumoitwa u tevhelaho hu farwa Inthaviu dza vhaṋetshedzi vha tshumelo u itela u ṱalukanya vhudzivha ha vhaṋetshedzi vha tshumelo ho topolwa kha mushumo yo fhiraho u shela mulenzhe kha kushumele , u monithara thaidzo dzi ne vha livhana nadzo , na u vha dzhenisa kha phurosese ya u pulana .
ṱavha na u shumisa dziGMO u wana tshelede
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) , mafhambanyi ( antonimi ) ; pharonimi
Atikili ya gurannḓa / magazini
Izwi zwi nga vha na ṱhuṱhuwedzo kha u fha tswikelelo kha vhagudiswa vha zwisiwana na tshigwada tsha siangane kha vha shumaho u ya kha tshiimiswa tshi ḓuresaho , izwi zwi kwama phetheni ya mupfuluwo nga matshudeni . 
( 1 ) Mufumakadzi kana munna muṅwe na muṅwe a re na ndalukanyo dzo teaho , ane a vha muthu o teaho , a nga vheiwa sa muofisiri wa zwa vhuhaṱuli uri muthu ufhio na ufhio a kone u vhewa kha khothe ya zwa Mulayotewa u tea u vha hafhu e mudzulapo wa Afurika Tshipembe .
Voutu iyi i dovha hafhu ya fha mbuelo Dziphuresidennde dza Shango dza kale na mbadelo dza zwa mulayo arali Muphuresidennde a muhwelelwa . 
Ri tshi ḓadzisa , thandela dzo tiwaho dzi khou topolwa dzine dza ḓo ita uri mbekanyamaitele iyi i shume . 
U thetshelesa na u fhindula mbudziso dzi sa konḓi .
Ndi kha fhungo kana kha ḽiṅwalo ḽi fhio ḽi ra fanela u pfesesa thaidzo iyi ? 
Kha u ita izwo , milayo ya u monithara lwa mbambe nahone lwo fhelelaho na kha madzingu a kha khunzikhunzi hu vhonwa uri zwi itwe . 
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe .
Ngona idzi dzi nga ṱanganyiswa .
Khophi ya ṱhanziela ya u ṅwaliswa yo teaho i bvaho kha Muṅwalisi wa Dzikhamphani / Close Corporations .
Izwi zwi katela u pfukela ha khadzimiso u ya kha ndambedzo kha matshudeni vhane vha vha kha ṅwaha wa u fhedzisela .
Naho zwi tshi shonisa uri mulayo uyu wo dzhia tshifhinga tshilapfu u vetwavetwa na u swikiswa ṱafulani , sa vhasimamilayo vha re na vhuḓifhinduleli , ri nga si ṱavhanyise u bveledza mulayo uyu . 
Mahosi zwi amba uri vha sala vha vhone ' khoro dzi funwaho ' nga vhanzhi , nga maanḓa kha vhupo ha mahayani .
Huna kufarele kwo khetheaho zwi tshi ḓa kha muthelo ku ṋekedzwaho madzangano a si a mbuyelo o sikelwaho u thusa tshitshavha .
Maitele a tshiṱalula kha khadzimiso ya masheleni a nnḓu na zwiimiswa zwa masheleni ; na
YA VHUKATI HA :
Ri a fhululedza Ṱhanganelo ya Afurika /African Union na United Nations kha vhukoni he vha vhu shumisa kha u shumana na hei thandela .
Musi vha tshi ḓadza fomo vha ḓo wana miṅwe mihumbulo ya dzithaidzo dzine vhafumakadzi vha ṱangana nadzo kha vhupo ha havho .
Khabinethe yo khoḓa vhabebi vhe vha zwi dzhia vha zwi vhea kha mahaḓa avho u vhona uri vhana vha vhuelela zwikoloni nge Kapa Devhula .
U ṱuṱuwedza uri vhathu vha vhe na vhushaka ha vhudzekani na vhafarisi vha murole wavho zwi nga fhelisa hoyu mutevheṱhandu u si wavhuḓi . 
U fana na madzhini wa mulimi wa mavhele na murengi , a hu na ṱhanganedzo dzo itwaho u wana madzhini wa mumagi na murengi , nga u ralo , khwaṱhisedzo khulwane yo vhewa kha ḽiga iḽi . 
Mbetshelwa ya tshikalo kha NRFP I do tshimbidzamusumo wa pulane dza tsumelo dzo fhambanaho dzine dza ha dza ndeme kha u swikelela mbuelo dza ikonomi , mvelele na dza matsilisano nga kha u shumisa tshikalo itshi sa tshiko tsha mvelo .
i tea u sendekwa kha thero mbili dzo teaho dza saintsi dza mupo dza physics , chemistry , mbalo kana / na biology .
2 . Vha ḓo tea u saina ino nḓivhadzo vha tshi khou itela u khwaṱhisedza uri hu na u anana na khethekanyo ya 2(2) ya Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 , na ndaulo ya 2 ya Ndaulo ya Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa ya , 2013 , yo itwaho zwi tshi ya nga uyo Mulayo , nahone une wa nkombetshedza -
Ho sedzwa u bva kha vhafarisi , ndi lushaka lwa thaidzo na muhwalo zwine mudzulapo muṅwe na muṅwe a nga livhana nazwo musi zwi tshi kombetshedza u isa mbilo zwi tshi vha zwo fanela . 
Muvhigo wa zwibviswa na ndangulo dza masheleni zwi a wanala nga tshitshavha
Ndi a ḓivhudzisa uri ri tea u lindela u swika lini uri hezwi zwi kone u itwa , Mulanga Dzulo . 
Tshigwada tsha vhuvhili tsha zwiimiswa zwa ndondolavhathu ndi tshine tsha vhidzwa dzangano ḽa zwo khetheaho , ḽine ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi sedza nga maanḓa kha vhukale ho imaho ngauri kana lushaka luthihi lwa vhuholefhali kana phathoḽodzhi . 
Maanḓalanga o , kha maḓanzhe mavhili , humbela uri vhafari vha dziḽaisentsi vha rumele mafhungo a ṱoḓeaho u khunyeledza tshanduko dza ḽaisentsi dzavho . 
U vhumba tshisiku tshawe tsha maipfi ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe .
U thetshelesa zwidodombedzwa zwa zwiṱori a fhindula mbudzisoṱhalutshedzi , tsumbo , ni vhona ungari ndi zwa vhukuma uri muthu a ambare yunifomo ya tshikolo ?
Mimasipala i fanela u khwaṱhisedza uri a hu na mukhanseḽara ane a shuma kha bidi kana komiti ya thenda kana kha bodo iṅwe na iṅwe ya tshiimiswa . 
U ya kha u khunyeledza tshiṱirathedzhi , zwa zwino ri khou dzhia kuitele kwa vhukwamani ha lushaka kwo ṱanḓavhuwaho . 
Zwa sa ralo , zwi ḓo swikisa kha u sa fushea kha tshitshavha saizwi vha tshi ḓo vha na ndavhelelo dza uri wadi yavho ivhe na komiti ya wadi naho theo ya mulayo i sa ṱoḓi izwo .
Komiti dza Wadi dzi fanela u engedza u dzhenela ha vhadzulapo kha muvhuso wapo .
U kona u vhona na u topola maṅwe a maḽeḓere na mibvumo nga maanḓa ḽi mathomoni a fhungo ḽo ḓoweleaho .
U engedza u vha khagala
U dzhenelela ha Tshitshavha kha Muvhuso kha Kuvhusele Kwapo
Vhana vhane vhabebi vhavho vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga mbebo na ndavhuko , ndi vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone a vha tei u ita khumbelo ya vhudzulo ha tshoṱhe .
Kha vhupo vhu re hone ha thengiso , zwiṱitshi zwa zwidimela , rinngi dza bisi na thekhisi , mafhungo a nga kuvhanganywa nga kha zwiendedzi kana u tshimbila ha vhaendangaṋayo hu vhalwaho , zwine zwa thusa kha maitele a vhupulani . 
U ita uri hu vhe na mutakalo kha vhashumi na u ṱavhanyisa maitele a ndaṱiso
Ndongazwiga na mupeleṱo : Akhironimi
2.4 . Khabinethe yo tendela makumedzwa a uri Afrika Tshipembe ḽi vhe ṋemuḓi wa Ṱano ḽa Ḽifhasi ḽa Vhuthihi ha Telecom ya Mbumbano ya Vhudavhidzani nga Khubvumedzi 2018 .
U shumisa mihumbulo mihulwane na i tikedzaho nga nḓila i pfadzaho u bva kha maitele a u ṅwala
No bebelwa ngafhi nahone ni dzula ngafhi zwino ?
Khomishini ya zwa Mbeu i ṱuṱuwedza u ṱhonifha ndinganyiso ya mbeu na u shumela tsireledzo , meledziso na u swikelela ndinganyiso ya mbeu .
U tevhekanya zwifanyiso zwi re kha tshiṱori .
Yo sedza kha u thoma vhutendatenda ha zwa phurofeshinala na u fhaṱa vhukoni , u itela uri vhaofisiri vhahulwane vha kone u fara vhukhwine musi hu si na milayo ya u ṋea ndaela ya nyito dzavho . 
Mashango a re miraḓo a tea u shumisana hune zwa vha zwo tea na maṅwe mashango a re miraḓo na khomishini kha u ola idzi pulane nahone a vhofhea u ḓivhadza Khomishini ya Europe nga ha pulane dzoṱhe . 
Uri tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwipiḓa izwi tshi ṋea hani tshivhumbeo tsha hugaledzwa zwo ṱalutshedzwa afho fhasi . 
Mugudisi wanga vha nyisa ha dokotela .
U aphi ḽ a kha u hanwela u ṅ waliswa sa rasaintsi wa zwa mupo
Ndangulo yoneyone ya masheleni khathihi na vhuḓifhinduleli : U sumbedza uri masheleni a khou shumiswa nga nḓila ya vhuḓifhinduleli .
Lushaka lwo raliho lwa mabindu lwo no shumiswa kha ḽifhasi ḽoṱhe nga zwitshavha u itela u fusha zwililo zwavho zwa mveledziso . 
3.3 Mbudziso dzine dza dzulela u vhudziswa malugana na bammbiri dza thendelo
Ndi ifhio nzumbululo ya nyito / zwo ambiwaho / vhuvha ( nz . ) nga ha muṱalutshedzi / muṅwali / muanewa
Kha vha topole phatheni
Gumofulu ḽiṱuku ḽi kovhelwaho na zwa maṋo sibadela R6 615 nga muunḓiwa kha miṅwaha mivhili ya khalenda
Na uri , muhumbulo une vhathu vha bvaho nnḓa ha vundu iḽi vha ṱuwa nawo musi vho fhedza u dalele kana u ita vhubindudzi . 
Vhadzulapo vha lavhelela nḓisedzo dzi re na ndeme kha muvhuso . 
Vhunzhi ha khamphani dza Afrika Tshipembe dzi khou ita zwa mabindu Angola kha sekithara dzo fhambanaho hu tshi katelwa tshumelo dza u fhaṱa , migodi , dzinnḓu , mavhengele , zwiḽiwa na zwinwiwa , dzihodela na vhumvumvusi , u bannga na nyalafho .
U bva ḽeneḽo ḓuvha , phukha dzo vha dzi tshi dzula dzo tshuwa .
Kha ḓivhazwakale ya dzitshaka , mirafho yo shela mulenzhe nga vhuṱali havho ha u ṱanganedza fhethu ha ndeme hu ḓisaho tshanduko , na nga u ḓiimisela na vhubveledzi , ha u shumisa tshikhala . 
Pfufho idzi dzi dzhiela nṱha vharangaphanḓa vha nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe na vhaḓivhalea kha u shela havho mulenzhe kha u ṱuṱuwedza dzangalelo ḽa lushaka na mikhwa u mona na khungulu .
U langula na u dzudza rekhodo dza ndangulo na sisiṱeme ya khethekanyo ya maṅwalo . 
Arali luvhemba lwa u fhandekanya lwa shumiswa , izwi tea u fhiwa muvhala nga nḓila ine ya vhonala zwavhuḓi . 
Nomoro ya akhaunthu : 011244887
Hezwi a zwi sumbedzi fhedzi uri Vho Brooks vho vha a tshi kwamea thwii kha mbadelo dzi si ho mulayoni , na uri o vhea tshelede kha ndaka u itela u renga daimane i so ngo pholiswaho . 
Zwi tshi bva kha Mulaedza , Mbekanyamushumo ya Nyito i ḓo bveledziswa na u shumiswa hayo nga Nnḓu na Muhasho wa zwa Sialala .
Mivhigo ya u Ela Kushumele ya Ṅwaha nga ṅwaha na ya Kotara iṅwe na iṅwe yo ḓiswa nga tshifhinga tsa u vhiga . 
33 . Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma na maitele zwi tea u thoma na u bvela phanḓa na u shumisa nḓila dzavhuḓi dza u vhilaela .
Kha ikonomi i sa khou aluwaho , musi masheleni a tshitshavha a maṱuku , a ri nga ḓo kona u ita zwithu zwoṱhe nga tshifhinga tshithihi .
Vhukoni ha vhagudi ndi hone hu no langa u kukonḓele kwa nyito .
5 . Mulayo Wa Khwiniso Wa Senthara Ya Vhusevhi Ha Masheleni
( 3 ) Muṅwe Muthusa Mudzulatshidulo u khethelwa u shuma tshifhinga tsho tiwaho tsha ṅwaha muthihi , nahone u tea u tevhelwa nga murumelwa a bvaho kha vunḓu ḽiṅwe , u itela uri vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi sale ḽo imelelwa .
U shumisa kha masia oṱhe vhukati ha sekhithara dza tshitshavha / phuraivethe hu tea u ṱuṱuwedzwa . 
Kha mashango ane a kha ḓi bvelela , madzangano a vhadededzi o ita tshileme tshi vhonalaho tsha poḽotiki . 
U ṱalutshedza milayo na ndeme ya u ita mikano ya gammba i elanaho na vhufuwi ha zwifuwo vhu bveledzaho . 
Dziminisiṱa dzi ḓo ṋetshedza muvhigo nga ha mbekanyamushumo idzo kha vouthu ya mugaganyagwama .
Fhedziha , ndi tshileludzi tshithihi fhedzi tshe tsha khwiniswa . 
Hezwi zwo tevhelwa nga vhuṱambo ha madzingu maṋa nga ṅwedzi wa Fulwi u wana tshikolo tsho fhenyaho kha dzingu ḽoṱhe kha khoudu tharu dza zwa mitambo . 
Vhorasaintsi , vhaiti vha mbekanyamaitele , matshudeni , vharadzipfunzo na tshitshavha vha khou amba nga ha mafhungo a ndeme nga ha saintsi , thekinoḽodzhi na vhutumbuli .
Mbekanyamushumo dza u thivhela khakhathi zwikoloni na dzone dzi khou shuma kha maṅwe mavunḓu . 
Khethekanyo ya A
Mulayo uyu muswa u vhea vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha Phalamennde .
Ndaulo ya muvhuso ya ndondolo ya ṅwana i itea fhedzi musi tshivhalo itshi tsho paḓa . 
Izwi zwo ita uri zwi konadzee u fhindula nyimele ya ikonomi ye ya vha i tshi khou tsela fhasi .
i ṋetshedza tshumelo dza ndangulo ya tshiṱirathedzhi kha dzangano u ya nga Mulayo wa Ndango ya Masheleni a Muvhuso ( PFMA ) na vhuṅwe vhusimamulayo vhu ngaho uvho .
Vhulapfu na tshileme zwi nga ṋea ngafhadzo ya tshiimo tshavho tsha pfusho . 
Zwiṅwe zwidodombedzwa zwa rekhodo :
Nga 2016 , muvhuso u ḓo nanga vho rankhonṱhiraka vho teaho vha vhubveledzi ha muḓagasi wo ḓiimisaho wa malasha .
Kusedzele na zwine wa tenda - kha vha ṋee tsumbo ya vhutshilo ha ḓuvha na ḓuvha ye ya ṱuṱuwedza kkufhindulele kwavho kha khuḓano .
Ndi ngazwo zwi zwa ndeme nga maanga uri vhathu vha pfesese mbalavhathu na u dzhelela tsholhe hu u itela uri i bvelele .
Vha kwame muhasho wa vhulimi ha vhundu vha humbele u vhona Muofisiri wa Vhulafhazwifuwo wa Muvhuso na Muofisiri wa Mutakalo wa zwa Mupo wa hune vha dzula hone .
Vha tama rekhodo i tshi ḓa nga luambo lufhio ?
Zwipiḓa zwa ndemenyengedzedzwa
( a ) mafhungo maṱuku ane a yelana na u sa shumiswa zwavhuḓi ha tshelede ;
Mulamuli , hu tshi katelwa avho vhashumi vhaṱanu vhoṱhe vho pandelwaho zwi sa pfadzi , vho swikela tsheo ine ya wela ngomu ha mvelelo dzi pfalaho nga u tevhela ndayo dze nga maanḓalanga dza shumana na mafhungo o bulwaho afho nṱha . 
71. Vhuṱalu
U sikwa ha zwiimiswa zwo fhambanaho na maitele nga ngomu ha sisiṱeme ya UN zwo bveledza maitele o khwaṱhaho a ( vhukati ha zwiṅwe zwithu ) ṱhoḓisiso dza u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu ho vhigwaho , u farwa ha miṱangano ya vhupfiwa ha vhadzulapo , na themendelo dza mbekanyamaitele dza ḽifhasi . 
uri vha na ṱhanziela ya u saukanya
Hu dovha ha vha na vhuṱanzi vhunzhi ha u sumbedza uri arali vhukoni ha sainthifiki ha lushaka ho khwaṱha , mashango a nnḓa a ḓo vha na maanḓa a u ita nyambedzano dzo khwaṱhaho kha u bveledza thendelano dzi sa dzhii sia .
Khabinethe i vhidza vhurangaphanḓa hoṱhe ha vhagudi uri vhu farisane na mbidzo ya u tsireledza themamveledziso na tshomedzo dzoṱhe dza ndeme dza yunivesithi dzine dza vha tshipiḓa tsha vhufa ha lushaka lwoṱhe lwa maAfrika Tshipembe .
Ri a dovha ra tenda uri phambano ya midia ndi ya vhuṱhogwa kha mbofholowo ya amba . 
Tshishumiswa tsha 2 : Dizaini ya thandela na phimamushumo ya tsedzuluso
Komiti ya Wadi i nga shuma na zwitshavha na vhaṅwe vhadzhiamikovhe u khwiṋisa tshumelo .
U fhufha khadi
Tshumiso ya tshenzhemo yo sedzaho fhethu na vhubveledzi ha zwa pfunzo . 
Thaidzo na zwishushedzi na khohakhombo khuhulwane vhuponi
Hu na mabulasi mararu o khwaṱhisedzwaho uri ha na malwadze kha ḽa Afrika Tshipembe zwa zwino ane a bveledza khovhe dzi nga ho gumba ḽi re na maṱo u itela maraga wapo na wa vhurumelazwivhambadzwa nnḓa . 
Hezwi zwi katela vhulamukanyi ha mbuedzano , ndinganyiso na phimo kha u thivhelwa ha mbofholowo . 
8.3 Mufaraposo we a pfuluwa kana a sa swikeleliho ṱhoḓea dza poso ntswa u ḓo vhewa kha i re kha khethekanyo yeneyo kha muhasho .
( 2 ) U swika nga ḽa 30 Lambamai 1999 , khethekanyo ya 84,89,90,91,93 , na 96 dza Mulayotewa muswa dzi tea u dzhiiwa dzi tshi ḓo vhalea sa Ṱhumetshedzo ya B ya uyo Muengedzo .
U ḓadzisa zwenezwo , miṅwahani i ḓaho hafu ya masheleni mbetshelwa thungo i ḓo bviswa u itela zwithu zwa ndeme zwi zwiswa zwine zwa ḓo rengiwaho zwo topolwaho nga muvhuso . 
Ngudo yo vala zwino , ṱhingo dziṅwe a dzi tsha konadzea . 
Mbulungo ya tshelede kha vhupo : Zwitshavha zwi badelela mveledziso yazwo
fhethu hu tea u vha na zwishumiswa zwoṱhe zwo teaho zwa u shumana na tsinga dza phukha
A hu na zwipiḓa zwi re na fulufulu zwine zwa ḓo vha zwi khagala kana u swikelelea nga vhashumi nga tshifhinga tsha u dzhenisa tshiṱanganyi . 
Nyimele idzi dzi sumbedza maga a mathomo na a vhukati a u fhungudza ḽevele ya vhushai vhukati ha vhaaluwa , vhathu vha na vhuholefhali na vhaṱukuṱuku . 
Tholokanyonḓivho ya u vhala , hu tshi katelwa mushumo wa ḓivhaipfi
Sa mvelelo dza ḓivhazwakale ya Afrika Tshipembe kha u ṋetshedza tshiṅwe tshigwada tsha murafho tshi na mbuelo nnzhi u fhira vhaṅwe , fhethu hunzhi vhungoho hu ṱoḓa uri u humisela murahu zwo khakheaho zwi dzhia tshivhumbeo tsha u rangisa phanḓa ṱhoḓea dza vhathu vhe vha vha vha sa dzhielwi nṱha mathomoni . 
U ṅwala hu tshi tevhedza mutevhe wa aḽifabethe .
Tswayo mbili dza tsireledzo na maanḓa zwavhuḓi-vhuḓi dzi sumba milenzhe yo khwaṱhaho ya tshiṋoni tsha muṅwaleli ( secretary bird ) .
Mushumo wa1 Kha vha vhale nganetshelo i tevhelaho na vhadzheneli :
Kha miṅwaha yayo ya fumi , Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Vhathu ya SKA SA yo ṋetshedza bazari dzi fhiraho 800 dza u guda , na thikhedzo khulwanesa kha zwikolo zwa Carnarvon.
Tshiṱafu tshi bvaho phanḓa tshi tea u vha na nḓivho ya ndeme ya ndayo dza zwa mulayo . 
Thandela ya dzimiḽioni kavhili ya Ḓorobo ya Tshwane , i tshi khou shumisana na Yunivesithi ya Pretoria , yo ḓiimisela u pfumbudza vhaswa vha sa khou shumaho vha linganaho 10 000 nga u vha fha zwikili na vhukoni zwine zwa ṱoḓea kha u thendara ha u wana thandela .
Thandela a dzi nga dzhieli nṱha ṱhoḓea dza vhadzhiamikovhe vha vhafumakadzi na tshitshavha .
Tshiimo itshi tshi ḓo vha tshi songo ḓoweleaho vhukuma kha khamphani shumaho nga fhasi ha dziṅwe dza zwiimiswa zwa mashango a sili . 
Zwinepe zwi dzhiwa tshikhalani zwo fodwa na vhunzhi ha data dzo kuvhanganywa u ṱavhanyisa thandela . 
Zwikolo zwi tea u tendela vhana u ṱuwa na idzi bugu hayani tshifhinga tshoṱhe .
B Tshi ri vhudza uri vhusunzi vhu pandelwa nga ndilaḓe .
2.1.1 Vhuimo ha nyambo
Bambiri iḽi ḽi wanala nga nyambo dzoṱhe dza tshioﬁsi dza Afurika Tshipembe
Tshivhalo tsha fhasi tsha okosidzheni tshi nga vhanga mutsiko kha khovhe , zwa ḓisa u xelelwa nga lutamo lwa zwiḽiwa , nyaluwo na mveledziso i si ya vhuḓi na nyengedzedzo kha khumbulelo ya malwadze a phirela . 
Zwino ndi tshifhinga tsha u sedza kha mathomo a mushumo .
Kuitele kwa mbemba tharu ku ḓo shumiswa kha sisiṱeme iyi : 
Kha vha ḓadze fomo PD1 , Application for professional driving permit , vha i humisele sentharani ya ndingo .
U themendela uri ndaela dza mushumo dzi a sainwa na u humiselwa murahu . 
U pfesesa maitele a mutakalo a ndeme , zwikili zwa u fara khemikhala , u shumisa mitshini ya u kulumaga . 
Vha swikise nḓivhadzo vhuponi vhuṅwe na vhuṅwe ha u ṅwalisa hu saathu fhela maḓuvha a 21 tshanduko yo itwa .
Tshumelo dzo bulwaho afho nṱha zwa zwino dzi khou ṋetshedzwa kha senthara dza ndondolo ya tshitshavha ka senthara dza mutakalo wa tshitshavha . 
Ndangulo ya masheleni nga u angaredza na zwifhinga zwa u fhindula zwi ḓo khwiniswa , nga maanḓa ho lavheleswa tsumbedzo dza mitsiko ya masheleni . 
U bvela phanḓa na u kundelwa u tevhedza zwi ḓo bveledza kha u lozwa phemithi . 
Ndambedzo iyi yo ṱanganedzwa , fhedzi , tshihulwanesa zwazwino ndi u thoma ha ngudo .
VWSA yo swikelela tshikoro tsha nṱhesa tsha 113.2% vhukati ha mamaga a 13 ḽifhasini ḽoṱhe .
Arali ni na miṅwaha ya 16 kana u fhira , ni nga ita khumbelo ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ( ID ) .
Tshirendo itshi tshi khou amba nga mini ?
Magudiswa oṱhe a luambo a gudiswa kha sekele ya vhege mbili ( awara dza 10 ( 8 ) ) .
u khwaṱhisedza vhukoma ha thandela khathihi na uri i khou shumiwa i khagala
Mulayotibe wa Vhuḓifhinduleli , wo bveledzwaho nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo na vhaṅwe , u tea u ḓivhadzwa , hu tshi ṱuṱuwedzwa muṅwe na muṅwe u tevhedzela milayo ya Ndayotewa .
U vhea maipfi nga zwigwada , ( tsumbo : a no thoma nga maḽeḓere a no fana ) .
Fhedzi , mafhungo nga pfanelo idzi ha athu u phaḓaladzwa hoṱhehoṱhe . 
Khoro i ḓo bvelaphanḓa na u bveledza mahaya a ndeme , nga maanḓa kha maraga wa mutikedzelo . 
Ndi muhanga u sa ṱingaṱingi nahone u wa tshiṱirathedzhi une wa tevhela ndaela dza u shuma ngadzo dza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
Thaidzo khulwane nga maitele aya ndi uri a ṱoḓa mulayo muswa uri u ḓivhadzwe na tsireledzo ya thekhinoḽodzhi ntswa iṅwe na iṅwe zwenezwo ya dzulela u salela murahu . 
Tshigwada- / nanguludzwa / topolwa
KHETHEKANYO YA 2 : U ḒIVHADZA NYAMBO
Kha nzulele idzi , vhahweleli vha nga vha vho humisa mulandu , avho vhathu vho vha vha sa tevhelelei kana u vha wana zwo konḓa . 
Pfunzo , u guda hu sa fheli na u vhala nga vhaofisiri vha ndulamiso zwi vhona uri muya wavhuḓi u a kaṋwa kha u khakhulula muthu . 
Vhigelani muvhigo waṋu tshigwada tshaṋu .
Ngaha ṅwalisa pfulo na zwiḽiwa zwa zwifuwomvumvusi
52 Jacob u a zwi thupha
Ri ṱoḓa ndaulo dzi bveledzaho vhukoni ha vhatholi na vhatholiwa , na vhutsireledzi ho linganaho u thivhela u sa shumiswa zwavhuḓi na u ṱuṱuwedza u vhulunga kha mveledziso ya zwikili . 
Mbalo dza Murekanyo ndi wa ndeme kha kharikhuḽamu .
Thandela i no fana kha wadi 2 , 3 , na 5
Davhi ḽi ita mishumo ye ḽa fhulufhedzisa sa mulangi wa mushumo wa u pulana kha muvhuso .
Maḓabula , naho zwo ralo , a na maitele o fhambanaho a mutengo . 
SA ZWE ZWA SUMBEDZISWA MURAHU U DZHENELELA HA TSHITSHAVHA ndi zwa ndeme u itela kuvhusele kwavhuḓi kwapo .
Ndi a livhuwa .
1.5. Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe vhoṱhe , nga mannḓa vhaswa na vhane vha khou voutha lwa u thoma , uri vha ite nḓowenḓowe ya pfanelo dzavho dza demokirasi nga u dzhia ḽiga ḽa u thoma ḽa u ḓiṅwalisela u voutha nga dzi 9 na dzi10 Ḽara 2013 .
Mufumakadzi Tshipikara tsha Buthano ḽa Lushaka ;
6.5 Arali ha nga vha na :
Ṅanga dza sialala
Naho hu na uri milayo iyi yo dzudzanywa nga u vhea tsumbo nga vhuhaṱuli , tshiwo tshi anzela u itiswa nga miṅwe milayo ( fhedzi a hu na na muthihi wayo une wa vha amba dzi fhele )  . 
Zwino nangani tshifanyiso tshithihi ni ite ḽitambwa ḽatsho ni tshi sumbedza zwe zwa bvelela .
U ṱanganelana ha sekithara dzoṱhe dza tshitshavha ndi zwa ndeme .
U dzudzanya mivhigo kha masia a zwa vhulavhelesi . 
Mukololo u shushedza nga u ḓo ṱarafa vha Montagues na vha Capulets . 
Nyito dza u ṅwala na vhagudi dzi shumisa maitele a u ṅwala uri vhagudi vha kone u pfesesa nḓila ine ḽeḓere nga ḽithihi nga ḽithihi ḽa kona ngayo u vhumba ipfi ( kuvhumbele kwa maipfi ) , na uri maipfi o fhambanaho a kona hani u vhumba fhungo , ndeme ya u sia zwikhala vhukati ha maipfi musi muthu a tshi ṅwala na u shumisa ndongazwiga zwo teaho .
Arali na lengisa mbadelo , ni ḓo badeliswa ndaṱiso na ya malengelenge . 
Khabinethe i dovha hafhu ya tikedza bembela ḽa Phalamennde ḽa vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u tsireledza vhufa ha lushaka .
Mbadelo dza ndivhamashumele na dziṅwe nyingambadelo / bonasi
Mulayo wo khwiniswaho u tikedza tshanduko , maitele o teaho a zwa vhashumi na tsireledzo kha u khethulula hu songo teaho .
U lwisa hohu ho ṱuṱuwedzwa nga Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Muvhuso .
U pulana havhuḓi ha mutambo hu fanela u itwa . 
Vhunzhi ha netiweke vhu ḓo thoma u shuma musi fhethu huhulwane ha mveledziso na u vhewa ha themamveledziso ho no fhela kha vhuṅwe vhupo ha mahayani ha zwiṱiriki . 
Ngauralo , hu na ṱhoḓea khulwane ya feme ya hune ha bveledzwa zwibveledzwa zwi bvaho kha mitshelo kha vhupo honovhu . 
A U itela u ḓaḓisa vhusunzi .
( d ) u lugisela na u thoma milayo ; na
Ḽiga liṅwe na liṅwe ḽa uri IDP yo vhumbwa hani sa zwo sumbedzwaho kha 4.1.3
Manweledzo a zwine zwa tea u ambiwa nga fhasi ha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe a tea u sumbedzwa afho fhasi . 
Pfanelo dza vhadzulapo na polotiki 1 2 3 4 5
Kha vha dalele senthara ya vhashumi ya tsini u ḓivha uri Muhasho wa Vhashumi u nga vha thusa hani u wana vhagudiswa vha sa shumiho .
Kha vha ṱaluse zwi khagala tshivhangi tsha vhuholefhali ha miraḓo na ha muhumbulo . 
U amba nga ha ḽiṅwalo vhukati ha mugudisi na vhagudi ( na vhagudi nga tshavho ) ndi zwa ndeme kha heyi ngona .
Fomo dzi teaho u
1.1 . Mivhigo ya Mvelaphanḓa ya Mvelelo dza Kotara yo iswa kha Khabinethe u itela themo ya u bva nga ḽa 1 Fulwana u swika ḽa 30 Khubvumedzi 2016 .
U fhindula thai na miswaswo .
Zwi kha ḓi vha zwo vhifha , tshiṅwe tshifhinga a vho ngo ḓivhona mulandu wa u tambudza vhone vhaṋe naa ? 
Vhanzhi vho vha vho livhana na u sa vha na ndinganyiselo ho kalulaho kha thaidzo dza mbadelo , zwikolodo zwa nnḓa , nahone mashango a Afrika kanzhi a tevhedza maano a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a u langa na u kona u tshila kha vilili . 
Ri vhona uri zwo tou tea nazwino uri hu na zwivhuya hu dovha ha ḓa na zwivhi . 
U vha na vhuṱanzi hu na u shela mulenzhe ha vhaimeli vha wadi kha kutshimbidzele kwa IDP ; na
Khadzimo i itwa nga tshumiso ya fomuḽa ḽi disendekaho nga ndeme ya mavu .
Hu na ṱhoḓea ine ya khou bvela phanḓa ya pfunzo , u thivhela , u ita ndingo na dzilafho .
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa Ḽavhuraru , 30 Ṱhangule 2017
Mveledziso kha khasho na nḓowetshumo ya vhudavhidzani ha ṱhingo na yone yo vhewa iṱo . 
Ndi ngani ri sa vhulungi hune mishumo iyi ya vha hone , vha rali vha tshi vhudzisa ? 
Naho zwo ralo , ṱhoḓea dza tshiofisi dza u ela ha ikonomi sa thuso ya tsheo dza mbadelo a dzi a thu u vha hone kha shango na ḽithihi ḽa Yuropa . 
Sia ḽa ndeme ḽa mulayo ḽine ḽi nga linganyiswa u mona na mavundu na lushaka nga vhuphara hu si na thithisa vhubveledzi ha mbekanyamaitele ndi ṱhalutshedzo ya halwa . 
I katela mafhungo a ndeme a u bva kha mutakalo u ya kha mbalo na thekinoḽodzhi , mavhusele , asṱironomi , na fiḽosofi . 
Zwenezwo ro mbo ḓi rwelaṱari khumbelo iyi ya u tikedza vhathu vha China na zwenezwo . 
( b ) Vhalangi vha Vhatshutshisi na Vhatshutshisi sa zwo tewaho nga Mulayo wa Phalamennde .
NYENDEDZI YA KUSHUMISELE KWA MULAYO U ITELA U SWIKELELA MAFHUNGO
Tshibveledzwa tsha mafhungo an tsha u tou vhonwa ; phosiṱara ; khungedzelo
Gwama ḽa Vundu ḽo khwaṱhisedza uri mbadelo dzoṱhe dza phiriselwa dzo dzheniswa kha akhaunthu ya vhukuma ya banngani ya Gwama ḽa Vundu . 
Tshitshavha tsho vhidza mapholisa tsha gidimela kha buḓo ḽe tsha pfa mukosi u tshi bva hone . 
Kha vhaṅwe vhaṋameli , vhuendi ha nnyi na nnyi vhu a ḓura vhukuma na u sa vha fara sa vha fara zwavhuḓi ngauri nḓila dzo fhambanaho dza vhuendi a dzi na vhuṱumani . 
Musi ri tshi khou engedzedza tshumiso ya masheleni a nnyi na nnyi miṅwahani ya fumi yo fhiraho zwo vha na mveledziso na mveledzwa dza u kovha hafhu dzavhuḓi , na vhunzani ha tshumelo dza nnyi na nnyi kanzhi zwi ḓi dzula zwi zwa fhasi . 
Zwi nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa .
1.3 Khabinethe yo ṱanganedza nḓivhadza mafhungo nga ha muṱangano wa G20 we wa farwa ngei Ankara , kha ḽa Turkey u bva nga dzi 3 uswika dzi 5 Khubvumedzi 2015 . Muṱangano wo vha wo dzhenelwa nga Dziminisiṱa dza zwa Masheleni na zwa Mishumo na Mulanguli wa Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe . Muṱangano wa vhoṱhe wa Dziminisiṱa dza zwa Masheleni na dza Mishumo wo haseledza maano ane a nga ḓisa mishumo minzhi ya khwine , u fhungudza u sa eḓana na thikhedzo ya nyaluwo i katelaho .
Mafhungo aya a nga katela : ḓiresi yavho ya IP , lushaka lwa burousa , madzina a domeini , tshifhinga tsha u swikelela na ḓiresi dza webusaithi dzi rumelaho . 
Khabinethe i khou fushwa nga mvelaphanḓa na mbuyedzedzo ya modele wa bindu ḽa PMTE , zwine zwa ḓo khwinisa ndeme ya zwifhaṱo zwa muvhuso .
Kuitele uku ku thaidzo , saizwi vhadobeli vha tshi vha vho livhanaho na khombo dza tsireledzo na dza mutakalo , nahone kushumele kwavhuḓi kwa kha maḓaleḓale ku vha kwo thithisea . 
U shumisa khondomu ndi tshikili u fana na tshiṅwe na tshiṅwe . 
( 6 ) Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga ta kushumele kwayo ; fhedzi , tsheo dza Khomishini dzi tea u dzhiiwa nga vhunzhi ha Miraḓḓo yayo .
mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u fhambanaho
Musi fhasi ha lwanzhe hu na matheriala o omaho na u thuthuba kana kushumisele kwa dziḓirege dza u kokodza tshitumuli tsho khetheaho ku a ṱoḓea , mugero muhulwane ya u linga i ḓo tshimbidza u anganyelwa ha mbadelo na u vhea khagala ṱhoḓea dzo khetheaho thenda yo ṱalutshedzwaho . 
Vhulavhelesi na tshenzhemo zwi sumbedzisa uri sisiṱeme dza pfunzo dzi kwama zwikhala zwa vhutshilo ha vhadzulapo na u ri zwihulwane zwi kwama nḓila ya u swikela zwikhala zwavho tshitshavhani . 
U tzwonzwiwa ha masephenene o omaho hu anzela u ṱalutshedzwa hu tshi shumiswa u paḓulwa ha ndinganelo , ho sedzwa u paḓulwa ha khoifishiente , dze dza fhambana kha sephenene ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa tshikhala tsha zwo omaho . 
Zwiimiswa zwi wanalaho fhethu ha vhudzulo , zwi nga vha zwo katelwaho kana zwa miṱa , zwi tou vha zwithu zwi si zwa ndeme fhedzi zwi re na mushumo . 
Muhulisei Mulangadzulo , sa izwi vha sa khou amba zwino , a si khwiṋe vha ntendele ndi ambe na u dzinginya uri Dzulo ḽi imiswe u swikela ri tshi dzudzanya nyimele iyi . [ U vhanda zwanḓa . ]
Muhanga u na sete ya milayo na mimekhenizimu ya u eletshedza themamveledziso ya mbulungo ya tshelede na tsheo dza mveledziso . 
Maḓi a mashika a zwa nḓowetshumo na one a nga vha na maḓi a mashika a mahayani na tshampungane . 
Zwishumiswa zwoṱhe na zwithivheli zwavho zwa ḓuvha na ḓuvha .
Maga aya na maṅwe maga a tsireledzo o dzhiiwa sa o fanelaho hu u itela u fhungudza khonadzea dza u tambudzwa ha maitele na u sa shumiswa zwavhuḓi tshelede ya vhatheli . 
madzina a tshikhau na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi .
NDB i ḓo khwaṱhisedza tshumisano vhukati ha mashango ane a vha miraḓo ya BRICS na uri i thusedza kha zwine zwa itwa nga zwiṅwe zwiimiswa zwinzhi zwa masheleni .
Nga murahu ha u vhala tshibveledzwa , vhagudi vha nga vhudziswa uri vha fhindule , sa tsumbo , nga u tou ṅwala vhurifhi nga ha zwithu zwo ambiwaho nga hazwo kha tshibveledzwa kana u ṅwala dziṅwe phindulo dza vhusiki kha mafhungo a tshibveledzwa .
U tsivhudza mulanguli wa tshiṱiriki nga ha nḓowelo ya shumisa wa fhasi na lu re nṱha ha zwibviswa . 
Ro vha pfa , na vhaṅwe vhanzhi .
Zwibviswa zwa Tshitshavha zwa Afrika Tshipembe na Vhuḓifhinduleli ha zwa Masheleni zwo sedzuluswa na u wanala zwi tshi ṱoḓea ngamaanḓa zwi tshi kwama u tikedza vhunzhi ha zwithu izwo zwi langeaho . 
Muvhigo wa ṱhoḓisiso ya zwa maraga une wa fha mvelele dza ṱhoḓisiso ya zwa maraga yo itiwaho , ho katelwa madzina a vharengi vho lavhelelwaho . 
Zwi tshi tou vha khagala mimasipala i khakhathini ya vhufhura na vhuyaḓa , ngeno hu uri Ofisi ya Mulangavundu i si na pulane i re khagala ya u fhaṱa vhuimo hu ṱoḓeaho u itela fhungudza thaidzo iyi ya vhufhura na vhuyaḓa kha mimasipala yashu . 
Vhuṅwe ha vhuleme vhuhulwane ho livhanaho na khethekanyo ndi ha ṱhahelelo ya vhashumi vha phurofeshinala vho pfumbudzwaho . 
6.1 . Khoro ya zwa Maḓi :
Tshumelo na zwishumiswa zwa makete zwi tea u phaḓaladzwa zwavhuḓi kha zwigwada kha mimakete , u itela u swikelelea nga vhoṱhe . 
MAITELE A U LANGA
U paṱekanya maipfi ( b-a-l-a a tshi vha bala ) u paṱekanyulula ( bala i tshi vha b-a-l a- )
Miṋango ya fhethu ha makete i tea u ṋea mulaedza wa u ramba lwa vhulenda , hune muya wa uri ndi tshashu roṱhe wa nga pfala nga vhashumisi . 
Kumangana kuṱuku , kutshena , kwo ṅwaya ṱafula ntswa .
Vhunzani ha eḽekiṱhirikhaḽa ha musina , sa tsumbo , vhu kwamea vhukuma nga gesedungi i re hone kha ḽevele ya ppm . 
Mbambe , ( kha u pika ) nga u ralo a maitele o ḓoweleaho . 
Vhashumi vha ḓovha na ṱhoḓea isa fheli ya u dzulela u ḓivha nga ha akhaunthu dzavho , vha gude u ita tsheo dza vhubindudzi havhuḓi , na u dzhenelela zwo khwaṱha kha u pulana masheleni avho a musi vha tshi litsha u shuma . 
U khwaṱhisa u pfananya vhukati ha sekhithara dzoṱhe dza vhapo vho dzhenelaho kha mishumo ya dzilafho , ndondolo na thikhedzo . 
Ni kone u ṅwalani tshiṱori tshaṋu tshi na mathomo , mutumbu na magumo .
Mutholi u do vha tendela u fhidza malugana na zwenezwo .
Hune khetho dzo farwa , hezwo zwo anzela u kanganyiswa na / kana u sa hanedzwa .
Nga maṅwe maipfi , zwipikwa zwi tea u fhungudza tshikhala vhukati ha zwine zwa vha hone zwazwino na bono . 
Vhaṅwe matshudeni vha tshenzhemaho zwithithisi zwa u guda vha nga balelwa u kona dziṅwe dza ndeme sa zwe dza nekedziswa zwone kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga .
Ṱhoḓea dzi katela vhugudisi ho dzudzanyeaho na vhu songo dzudzanyeaho ha tshiṱafu henefho kha zwiimiswa , tshenzhemo yo teaho kha pfunzo na vhugudisi ha vhaaluwa , nḓivho ya ndugiselo ya matheriala a vhugudisi na u tshimbidza khathihi na nḓivho na u pfesesa milayo na matshimbidzele a zwi elanaho na mutakalo , tsumbamaitele na dziṅwe mbekanyamaitele dzi fanaho . 
Muhumbulo wa tshigwada tsha nḓowetshumo u ṱanganya dzielemente dzo fhambanaho . 
Kha vha pime zwisumbi zwa demokirasi wadini ya havho 1 hu u vha zwa nṱhesa na 5 hu zwa fhasisa
Vhafariwa vho lindelaho tsengo vha nga kha ḓi sa dzheniswa kha mathomo a shumisa maga a ndaṱiso kha u lwa na zwiṅwe zwivhotshwa . 
Kha vha ite rothini ya nyito dza u tamba vho vhofholowa dza nga ngomu na dza nga nnḓa sa zwe zwa dodombedzwa kha khethetanyo ya 2 .
Phungudzo ya luvhilo nga u angaredza zwi ita u ri masiandaitwa a hezwi zwithu zwoṱhe zwi sa tou dinesa kana zwine zwa nga tinyea arali luvhilo lwa fhungudzwa . 
Vha ṅwalele Mulangi : Tshimelo dza Vhulafhazwifuwo vhurifhi ha u ṱalutshedza uri ndi nga mini vha tshi khou ita nga u ralo .
Minisiṱa vha nga ḓivhadza kha Gurannḓa ya Muvhuso , nga murahu ha vhukwamani na Foramu , vha fhaladza Khoro . 
Kha dziṅwe ofisi u salelesa murahu ha mushumo zwi vhangwa nga tshiṱafu tsha vhomabalane vha si vhanzhi nahone vha si na tshenzhemo . 
Nga kha vhukwamani na vha Lushaka , hu fanela u itwa ḽikumedzwa ḽa mbekanyamaitele kha uri hu nga sumbedzwa hani khwine u livhuwa zwiṱhavhelo zwe miraḓo heyi miswa ya badela zwone kha tshumelo kha muvhuso washu . 
Vho M Q NDLOZI : Ndi nga vha humbela , Muhulisei Mulangadzulo , u ntendela u amba ?
Vhalingiwa vho nanguludzwaho vho ḓo ṱoḓea u dzhenela mulingo wa u sedza vhukoni havho , mulingo wa khomphyutha na zwikili zwa u ṅwala , phanḓa ha inthaviyu ine ya ḓo dzhielwa nṱha kha munanguludzo wa mafhedzo wa vhalingiwa . 
Kiḽasi ya maitele ( magudele ) a kale na mbekanyamushumo dza u guda dza kiḽasini dza fomaḽa zwine zwa tevhela nzudzanyo ine ya nga yo ṅwalwa kha tombo zwi fanela u ṱutshelwa kule nazwo , nahone a zwi thusi u gudesa lwo fhelelaho zwo teaho mugudi wa GIREIDI YA Ṱ.
U rangela u thetshelesa
Vhudzulo ha vhubvo tshiṅwe tshifhinga vha a fhambana u bva kha vhudzulapo na vhushaka . 
U vhulunga ho nangwaho hu na ṱhumanyo kha muhangarambo wa tshiṱirathedzhi nga kha lushaka lwa ṱhumanyo ya zwiṱirathedzhi naho khamusi ṱhumanyo idzo sedza kha vhunzhi ha zwithu . 
Kanzhi thendara dzi ḓiswaho nga murahu ha datumu ya u vala a dzi nga tendelwi u dzhielwa nṱha . 
Kha phindulo dzi si gathi dzo wanalaho kha mbudziso iyi yo sumbedziswaho a hu ngo vha na vhugudisi ho linganaho ha u shomedza vhadededzi u bveledza zwikolo zwi katelaho vhoṱhe . 
Vhathu vhane vha wanala kha tshitshavha tsha hashu - vhathu vhane vha nthusa ; vhathu vha rengisaho zwithu ; vhaṅwe vhathu vhane nda vha ḓivha .
Ndivhanyiso ya khwine ya mbekanyamaitele , u pulana na u ita mugaganyagwama . 
Zwikili zwa u thetshelesa nga kha mitambo ya muzika vha tshi shumisa luvhilo lwa muzika lwo fhambanaho , khalo , kushandukele , tshifhinga
5.2 Nga u ṱalutshedza kuitele kana kushumele kwa mapholisa ;
Ezwi , zwenezwo , zwi humbudza uri nomboro dzi fhungudzeaho dza vhubveledzi dzi ḓo sumbedzwa kha sete ya data idzo lwa tshifhinga tshipfufhi tshifhinga tshiḓaho , musi ho no khwiniswa lwa tshifhinga tshipfufhi nga maanḓa . 
Maambiwa a muṱangano a si tshifhinga tshoṱhe tshine a vha o bvisa zwithu zwoṱhe zwo bvelelaho muṱanganoni zwo tou ralo .
Kha miṅwedzi i ḓaho hu ḓo khethiwa Komiti dza Wadi uri dzi shumele zwitshavha zwadzo na uri vhadzulapo vha tea u ḓivhonadza nga u shela mulenzhe kha khetho idzi na u shuma kha zwiimiswa izwi .
Maṅweledzo a pulane ya nyito ya u shuma thandela na mishumo
U ṱalutshedza uri u wana aya mafhungo hu vha na muṱangano wa ju rangela u pulana .
Therisano nga vhushaka ho dzudzanyeaho vhukati ha Afrika na Maafrika vho Balanganaho nnḓa ha Afrika u itela u vhona uri vhushaka vhu vhuedzaho ho khwaṱhaho vhu kha adzhenda ya Samithi ya Vhominista vha Mvelele ya Nairobi ya ṅwaha nga ṅwaha . 
Ṱhalutshedzo na tsumbo kha nyambo yo ḓoweleaho " Ri wine ra ḽa zwone " i khou vhudziswa fhethu hunzhi maḓuvha nao . 
Akhaundu ya u vhulunga ya iwe muṋe ( PMSA )
Mirurela ya malatwa zwi amba mini ?
Muvhuso u khou thoma " zwikimu zwa vhugudisi " u itela u fha vhashumi u nanga tshifhinga tsha vhugudisi nṱhani ha u fhelelwa nga mushumo .
misi yoṱhe .
Kha vha shumise tsumban ḓila ya kuḓadzele kwa khumbelo i vha thusaho u ḓadza khumbelo .
( a ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi fara muṱangano wa u khetha Muphuresidennde kana Mulangadzulo waḽo kana Muthusa Mulangadzulo wa Buthano ;
U ṱanea ha maḓuvhani a si gathi ha vhathu vha re na lutendo lwa tshiṱalula ho khwaṱhisa vhuḓikumedzeli hashu kha u fhaṱa tshitshavha tshi sa ṱaluli nga muvhala , mbeu nahone tshi bvelaho phanḓa .
U livhanya na tshenzhemo ya vhutshilo ha ene muṋe
Zwidodombedzwa zwa vhabebi zwi ḓo ganḓiswa kha maṅwalo a u tshimbila , u itela uri vhabebi vhane zwidodombedzwa zwavho zwo ganḓiswa vha si fanele u tshimbila na ḽiṅwalo ḽa mabebo .
Zwisikwa zwi tshilaho zwi shumiswa kha nḓowetshumo ya zwiḽiwa sa zwi vhanga muḓifhelo . 
Miṅwaha yaṋu
U itwa na mbekanyamaitele ya tshiṱirathedzi tsha AIDS na mbekanyamaitele ya mushumoni .
Uyu u khwinisa Mulayo wa Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha wa vhu 46 wa 1997 .
1.9 Nga tshifhinga itshi tsha holodei , muvhuso u khou ranga phanḓa mafulo o fhambanaho u tshi khou farisana na sekithathara dzoṱhe dza tshitshavha u itela vhuḓifhinduleli na vhuḓifari ho tsireledzeaho .
Zwiṅwe zwidodombedzwa nga ha tshiwo tshiṅwe na tshiṅwe , tsumbo , ' O mangala vhukuma musi a tshi mmbona. '
Mbekanyamushumo iyi ṱhukhu i ita uri hu vhe na mphomali kha mbuedzedzo ya mavu na u ṋetshedza maṅwe mavu kha vhavhuelwa vha mbuedzedzo . 
U pulanwa ha maitele ho vha hu u topolwa ha lushaka lwa maitele . 
7.2 . TSHIVHUMBEO TSHA MUHASHO
Mulanguli Muhulwane vha ṱuṱuwedza mahoro oṱhe a kwameaho uri a dzhene kha nyambedzano hu si na u lenga . 
U ita nyambedzano nga ha kushumisele kwa maḽeḓere danzi na tshitopo .
I ṋetshedza tshumelo ya tsireledzo yayo ya nga ngomu i ṋetshedzwaho nga vhahwelelwa vha u thoma na vha vhuvhili fhedzi kha tshigwada . 
Izwi zwi nga khwaṱhisa u ḓidzhenisa ha tshitshavha na Komiti ya Wadi kha kutshimbidzele kwa u tshea mafhungo nga khoro .
_ Mitshini kana zwipiḓa zwine zwa bvumiswa nga haidroliki zwi thivhelwa u tsela fhasi nga u shumisa zwishumiswa zwi laulwaho nga mitshini u fana na zwitiki kana dzhege musi vhathu vha tshi khou shuma nga fhasi hazwo .
Kha vha dzhenise vhurifhi ha u ṱuṱuwedza na ṱhanziela u bva kha murengisi wa nnḓa .
Dzangalelo ḽashu ḽi kha uri muvhuso u nga vha wo shumisa mazhendedzi nga nḓila yavhuḓi u itela u alusa mveledziso ya ikonomi , zwine vhushaka vhukati ha mazhendedzi na zwiimiswa zwa poḽotiki na zwa vhulanguli zwa langwa na u vhewa iṱo , na uri ndi zwithu zwifhio zwi ḓisaho mvelaphanḓa na u dzula zwi hone . 
A tshi ṅwala nga ha shango ḽawe , ḽa UK , uri : 
Muṱangano wa tshigwada tshihulwane na tshigwada tsha tshitshavha nga u angaredza hune mvelelo dza mushumo wa vhege une wa katela Mapa wa nḓila , mvelelo dzo ṱanganyisiwaho na mafhungo a mvelelo iṅwe na iṅwe i rerwa nga hayo zwithu zwa ndeme zwa tendelaniwa khazwo kha tshitshavha .
Sia ḽa muvhuso u tea u wana ḽaisentsi ya u ya phanḓa na mushumo we ḽaisentsi ya vha yo ṱoḓelwa wone . 
Kha vhupo uhu ha zwiko zwa vhathu hune ha dzulela u shanduka , ndi na fulufhelo ḽa uri ri nga kona zwavhuḓi u kunda kana u fhenywa khaedu dza zwa mutakalo nga u ndingedzo dzi re na u shumisana . 
Vhalwelambofholowo avha na vhaṅwe vhanzhi vho kunda zwikhakhisi zwinzhi na dziṅwe nyimele dzi konḓaho . 
Tshitshavha tsho vhumbiwa nga vhathu vha shumaho vhoṱhe u itela u swikela ndivho dzavho . 
Ipfi ḽa u thoma ḽa phindulo yaṋu ḽi tea u thoma nga
Nga u angaredza , muvhigo u ombedzela ndeme ya muvhuso wavhuḓi na vhurangaphanḓa havhuḓi sa iṅwe ya thangela ṱhoḓea dza ikonomi i bvelelaho . 
U bveledza na u londola mbekanyamaitele dza zwa u ola pulane , zwiṱirathedzhi , pulane , matshimbidzelwe na kuitele kwa thandela dza themamveledziso . 
U ṱo ḓisisa khombo :
Phindulo ya Muvhuso : Zwiimiswa zwa masheleni na zwa tshelede zwa Afrika Tshipembe zwi dzula zwo dzika musi tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya . 
Zwi tou vha khagala , ngeno hu na uri vhaofisiri vha zwikolo vha na maanḓa a u bveledza mbekanyamaitele dza u linga zwidzidzivhadzi vha songo amba , a zwi anzeli uri vhunzhi , arali hu si vhoṱhe , vha ḓo ṱangana na thaidzo dza vhukuma na dza poḽotiki . 
U isa phanḓa nndwa ya u lwa na vhugevhenga
U ṅwala mufhindulano
U tevhedza maelana na maga a tshumelo . 
U thusa muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli u ita mushumo wawe malugana na ndangulo ya zwi ḓisaho khombo . 
Rainbow Foods i shuma nga dzibulasi dza khuhu , khathihi na tshigwayo tsha zwiḽiwa zwa khuhu na vhuthothonyeloni Gauteng , naho hu na uri a hu na na tshithihi tsha zwiimiswa zwa u phurosesa khuhu tsha khamphani tshi wanalaho vunduni . 
Hu sa athu u pulanwa , muthu u tea u vhona uri ndi lushaka lufhio lwa mveledziso lu no khou pulanwa , na uri kha fhungo iḽi ndi zwa ndeme u fhambanyisa vhukati ha fhethu ha " vhubindudzi hu songo bveledzwaho " na fhethu ha " matheriala a u ḓadza ngao "  . 
Dzangano ḽi si ḽa Muvhuso
Ndivho ya u isa phanḓa na maitele a ndondolo ndi u fha vhathu ndondolo i sa ṱudzi nahone i sa imi . 
U thomiwa ha mafhungo a tshitshavha a zwo ngo vha zwa ndeme tshoṱhe nga fhasi ha muvhuso wo fhelaho wa tshiṱalula . 
Awara dza 2 dza u pima
Mbekanyamaitele iyi i ḓo sedza kha nyaluwo na u kona u ṱaṱisana kha ḽifhasi ha mabindu a langulwaho nga vharema .
Tshanduko nnzhi dzi sumbedza nyengedzedzo kha furemiweke ya zwa masheleni kha mbekanyamushumo dza ndeme na tshanduko u bva kha magavhelo ane a sa tou livhana na ane a tou livhana thwii , musi mavundu a tshi khou aluwa kha vhukoni hao ha u ṋetshedza tshumelo , na nyaluwo ya sisiṱeme ya themamveledziso . 
Ndangulo ya ofisi ya kheshe ṱhukhu . 
U bveledzwa ha vhashumi
33 . Mameredzani zwitendeledzi izwi zwivhili , ni zwi pombe nga wuḽu ya ṱaḓa i tshi fhira kha buli ya tanda i tshi mona na zwitendeledzi nga nnḓa u swika zwo no tandiwa tshoṱhe .
Kha vhalwadze vhane vha mutsiko wa malofha u langeaho , honeha , zwi anzela u sa vha zwa ndeme kha u wana dzilafho , zwihulwane arali fomo ya mishonga u ḓodziwaho kana u shelwa kha tshipiḓa tsha muvhili yo shumiswa . 
Mbadelo yo fhelelaho ya u posa i badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi khou tea u poswa kha muiti wa khumbelo .
Mishumo iyi i khou tshimbidzwa nga vhathu vha vhuimo vhukene kana vhubvamurahu ha mirafho ?
Ha ngo vha hone , ndi ḓo humbela Muṅwaleli uri a vhale mafhungo a ḓuvha . 
Sa tsumbo , maitele a u swaya nga mivhala yo fhambanaho i nga shumiswa . 
A fhenḓa masiaṱari u vhuya u swika a tshi wana tshifanyiso tsha fuḽamingo ( nḓadzi ) .
Kha vha lingedze u dzhenisa zwigwada zwa kutshilele zwo fhambanaho zwe zwa topolwa,hu tshi katelwa nḓivho ya vhathu nga ha mafhungo a vhupo hapo .
A ri tei u shandukisa maitele ashu a u lwa na zwiito zwa u shumisa nga nḓila i si yavhuḓi na zwiito zwa vhuaḓa . 
Mugaganyagwama une wa fulufhelwa wo avhelwa kha khethekanyo iyi ṱhukhu na zwithu zwa ndeme zwo pulaniwaho zwo ambiwa nga hazwo nga nḓila yo teaho kha mugaganyagwama wo avhelwaho . 
Nyolo na ndangulo ya zwikhala kha ḓorobo zwoṱhe ndi zwa ndeme arali fhethu hu sa khou ya u vha fhethu ha vhukuma ho sedzwaho kana hu humbulelwaho u itela vhugevhenga . 
AFURIKA TSHIPEMBE - Vhafari vha miṱaṱisano
CPA i sedzesa kha mafhungo a nyelelo ya tshelede , u fana na vhuḓifhinduleli ha maanḓa a u tshutshisa ; ḽiṅwalo ḽa u setsha , u fara , u vhidza khothe , beiḽi , tsengo , thuso kha muhwelelwa , vhulwadze ha muhumbulo , vhuḓifhinduleli ha zwa vhugevhenga , phindulo kha mulandu , kutshimbidzele kwa mushumo , u gwevha , ndiliso na mbadelo . 
U humbulela
Vhurangeli ha vhashumisani kha Khabinethe kha masia manzhi o fhambanaho ndi ha ndeme : 
U fhindula mbudziso Tshipitshi tsho lugiselwaho
Matsheloni oṱhe o shumiswa kha u ṋea vhathetshelesi tshikhala tsha u nwa tie na khekhe vha na tshiṱafu na u vhudzisa dzimbudziso kana u bula muhumbulo . 
a ) Vho Daphline Harridene Charlotte-Ann Ewertse - Mulangi Muraḓo a si na maanḓa ; na
Nḓisedzo ya tshumelo dza muteo dzi nga vhanga khaedu arali nnḓu dza si fhaṱwe mavuni a phuraivethe ; 
Tshiṅwe tshifhinga , tsheo ine ya ima na muthu muthihi i nga ḓi thithisa pfanelo dza muṅwe muthu ( muthu wa vhuraru ) .
Ho fhaṱwa zwibadela zwiswa zwa fumi kana u vusuluswa ngei Ladybrand , Germiston , Mamelodi , Natalspruit , eThekwini , Zola , Bojanala , Tshiṱiriki tsha Vryburg , Swartruggens , Khayelitsha na Mitchell's Plain .
Uya nga Tshikimu tsha Gavhelo ḽa Vhasiwana , muiti wa khumbelo o tenda uri vhashumi vha masipala vha nga ita vhutoli hanefho hune ha khou shumiwa hone u khwaṱhisedza mafhungo o ṋetshedzwaho kha fomo ya khumbelo . 
Kha vha dzhenise ṱhanzilelo dzo tou ṅwalwaho dza dovha dza sainiwa u bva kha vhaṱanzieli vho vhekanywaho nga afha fhasi : 
Zwino ngauri ri a ḓivha mvelele dza khetho , ndi tshifhinga tsha uri Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe a vhewe tshiduloni .
U kundelwa u rumela Ṱhanziela ya Muthelo wo Khunyelelaho wa ngoho na wa mathomo zwi ḓo ita uri bidi na yone i vhe yo khakheaho . 
we site dzi yelanaho
GEMS ndi tshikimu tsha dzilafho tshi thivhelwaho tsha vhashumeli vha Tshumelo ya Nnyi na Nnyi nahone tsho ṅwaliswa sa tshikimu tsha dzilafho u ya nga ha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho wa 131 wa 1998 nahone tshi vhiga kha Redzhisiṱara wa Khoro ya Zwikimu zwa Dzilafho .
4 . Fomo dza u nanga na fomo dza CV dzi nga wanala na kha webusaithi ya GEMS ya www.gems.gov.za.
Vho Mike Warren vho kovhekanya kubambiri nga ha kuitele uku . 
Vhaiti vha khumbelo vhe khumbelo dzavho dza haniwa vha ḓo ḓivhadzwa .
Musi hu tshi tholwa zwa u phaḓaladzwa ha vhashumi vhaswa zwi a dovha hafhu zwa shumaniwa nazwo . 
Tshitendeledzi tsha Vhutshilo tsha Mveledziso ya Sisiṱeme ndi maitele a vhupuḽani , u sika , u linga , na u dzhia sisiṱeme ya mafhungo . 
1.8. Khabinethe yo vhaiswa nga lufu lwa ramafhungo muhulwane wa kale Vho Vuyo Mbuli na uri i khou livhisa ndiliso kha muṱa wa ha Mbuli , dzikhonani na vhashumisani kha nḓowetshumo ya nyanḓadzamafhungo .
U fana na zwenezwo , u khwiṋiswa ha zwileludzi nga u shumisa ndambedzo ya Mphomali ya Themamveledziso ya Vundu zwi ḓo fhungudza u salela murahu . 
Tshitetimennde tshiṅwe na tshiṅwe nga ha tshigwada tsha vhathu tshi vha tshi tshi khou sedza sia ḽithihi .
Muoditha Dzheneraḽa o ita odithi ya mashumele ya zwisumbi zwo nangiwaho zwa ikonomi na zwa masheleni zwine Tshumelo ya zwa Mbalombalo ya tea u zwi anḓadza u tevhedza nḓila dza u kovha data yo khetheaho ya Tshikwama tsha zwa Masheleni tsha Dzitshaka . Mvelaphanḓa i no vhonala yo no itwa kha thandela iyi . 
Mathukhwi o khethekanywaho o vha o vhulungwa musi o lindela u bviswa u bva vhuongeloni u ya u laṱiwa ? 
Mutevheṱhandu wa thandela- u shumisa milayo a maga a thekhinikhala
Zwazwino South African Post Office ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho .
Maitele o tserekano ya vhuvhusi , nga maanḓa kuhumbulele kwa nga murahu ha tsheo dza mbekanyamaitele , a ṱoḓa u dzulela u nyeṱulelwa vha nyanḓadzamafhungo . 
Arali mme a ṅwana o bebwa vhabebi vha songo malana o ṋea thendelo ya tshandukiso ya zwidodombedzwa zwa u ṅwaliswa ha mbebo ya ṅwana , khotsi a ṅwana u ḓo ḓivhadzwa .
Zwiṱoho zwiraru zwi khou thamukana nṱha ha mmbete .
Vhunzhi ha vhana vha livhana na u malwa zwikunwe na u ṱhukhulwa vhudzimu ha vha tshisadzini . 
Nyengedzedzo yo vha yo itiswa nga tshinyalelo kha mveledziso ya themamveledziso ya maḓi manzhi , hu tshi katelwa na u fhaṱiwa ha Damu ḽa De Hoop na themamveledziso ṱhukhu , i fanaho na dziphaiphi dza u phaḓaladza , na u vhuedzedza kha tshiimo tsha kale na u lugiswa ha themamveledziso nnzhi dzi re hone . 
Zwikhakhisi zwa ikonomi na zwa poḽotiki zwi thivhelaho mvelaphanḓa ya vhafumakadzi , zwi khakhisaho u dzhenela nga u angaredza kha tshanduko ya Afrika zwi ḓo tshinyadzwa . 
U ṱanganyisa zwithu zwo fhambanaho na maḓi u itela u shandukisa mbonalo yazwo
Therisano nga ha SC na mveledziso kanzhi dzo ḓisendeka nga ha uri SC i a tikedza na mveledziso kana mveledziso i a tikedza na u fhaṱiwa ha SC . U sedzulusa ṱhalutshedzo na tshaka dza SC muthu a nga khunyeledza uri zwoṱhe zwi a konadzea . 
Miri , nga u pfufhifhadza , i ṋetshedza mutalo wo fhelelaho nahone u vhonalaho wa pfukiselo vhukati ha fhethu ha u fhaṱa na zwikhala zwo vuleaho , na u ṋetshedza murunzi na u thivhela muya . 
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha tshirendo , mitaladzi ( vese ) , maipfi , zwitanza ,
U tholiwa hoṱhe ho itwa nga murahu ha musi ho sedzuluswana u khwaṱhisedzwa ha ndalukanyo .
Pfanelo dza vhathu dza mutheo 1 2 3 4 5
Ho sedzwa dziPMB Tshumelo dza mutakalo dzi elanaho
Mukhantselara wa wadi u tea u themendela mugaganyagwama .
Komiti dza Wadi dzi tea u vhona uri mihumbulo yoṱhe ya zwigwada zwoṱhe zwo fhambanaho zwi re na madzangalelo o fhambanaho zwi a galatshwa na u ṱanganedzwa nga afho hune zwa nga konadzea ngaho .
Ndangulo ya thandela i shumana na u itwa ha thandela dza nḓisedzo ya maḓi manzhi khathihi na tshampungane . 
Nga nḓila yeneyo , zwo tea na u vheiwa nga nḓila i sa fani na iṅwe u bveledza lushaka lwa pfananyo ya vhukati ha mihasho lwo teaho u itela u sika pulane ya khwiṋe ya u bveledza zwa u humiswa ha vhapfuluwi vhashu vha dziṅwe tshaka . 
Vhubveledzi ha mavhele ngei Gauteng hu wanalea fhethu ha tsini na mavundu a bveledzaho mavhele nga vhunzhi , u fana na Free State , North West na Mpumalanga , na uri zwo ralo vhu katela madzingu kha Mimasipala ya Tshiṱiriki ya Sedibeng , West Rand na Metsweding . 
U ḓa na muhumbulo na u shumisa sisiṱeme dzo ḓisendekaho nga IT u tikedza tshumelo dza ndeme dza Phalamennde . 
Lavhelesani zwifanyiso zwi re afho fhasi .
Ngeno tsumbo ya kha miṅwe mishumo i ya zwa u tou fhirisela zwikili kha mishumo zwayo .
Rathandelao bvelelaho u ḓo ḓadza na u rumela Fomo ya Pfanelo dza Tsudzuluso ya u ita mbilo ya matheriala a fhethu ha u fhaṱela hone na mbadelo ya mvelaphanḓa iṅwe na iṅwe ya thandela . 
musi ndi tshi ni
Vhuṱambo uvhu vhu ṋetshedza vhashumisani vha Afrika Tshipembe , vha kha dzhango na vhaḽedzani vha dzitshakatshaka tshikhala tsha u ambedzana na u guda mbekanyamaitele kha mukaṋo ure vhukati ha saintsi na tshitshavha .
Mbadelo dza zwa Matshilisano ( dzi nga ho sa mbuelo dza dzilafho ) dzo itwaho nga muhasho u itela vhaṅwe vhashumi vhawo vha kale dzo vhekanywa sa pfukiselo kha miṱa kha tshitatamennde tsha kushumele kwa masheleni . 
Nga murahu ha u ṋewa garaṱa vha nga ita khumbelo ya United Nations Convention Travel Document kha RRO iṅwe na iṅwe .
Tambani Ṋowa na Ḽeri
Thundu tshayandalamo / thundu ya tshayandeme
Khebulu dzoṱhe na mafheleledzoni a ṅanda zwi ḓo tea u tikedzwa na pala u thivhela u vhofha kha tshifhirisafulufulu na u langa ndango thendeledza yo kombamaho . 
Khophi dza PAJA na ndangulo dzayo dzi nga rengwa kha Vhaganḓisi vha Muvhuso ( Government Printers ) .
Hu khou vha na mvelaphanḓa kha ṱhoḓisiso nnzhi dzine dza khou ya phanḓa .
Nahone musi muthu a tshi sedza uri sekhithara ya bindu ḽa vhuendelamashango a i kateli fhedzi miṱangano i a katela-vho na nyendo dza ṱhuṱhuwedzo , khuvhangano na maṱano , zwi amba uri a zwi mangadzi na luthihi uri mushumo wa mabindu ndi u shumela mabindu mahulwane . 
Phara i vha na ndunzhe-ndunzhe musi mitaladzi yoṱhe yo ṱumekana nga nḓila i tevhekanaho nahone i tshi sumbedza vhuthihi .
Naho u salela murahu hu khou engedzedza mbekanyamushumo dzi re afho nṱha , zwi a engedzedza zwihulwane ndeme ya pfunzo Kapa Vhukovhela . 
Kha vha vhale tshikalo .
U ya nga vhuṱanzi , ho shumiswa khudzaipfi nnzhi dza u fara nga tshanḓa kha zwifhinga zwo fhambanaho zwa vhusiku uho fhedzi a dzo ngo tou shuma zwavhuḓi . 
Ri humbela vhathu uri vha songo tsha isa mafhungo a si one kha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano , u swika hu tshi vha na vhuṱanzi ho khwaṱhaho .
Vha tenda uri gurannḓa ndi mulayo . 
Nga mulandu wa zwenezwi , zwa u rengiswa ha thikhithi henefho ngomu fhethu ha mutambo zwo vha na khombo yazwo . 
U engedza u sika mishumo nge ha sedzeswa u khwaṱhisa na u phaḓalala ha nḓisedzo ya phurogireme dza zwa ndondolo ya zwa matshilisano zwitshavhani na miḓini dze dza thola vhashumi kha zwiṱiriki zwiṱuku zwa Ḓorobofulu na kha zwiṱiriki zwiraru zwa vhuponi ha mahayani . 
Iyi tsumbanḓila ndi nḓila ya u shumisa ya nzudzanyo yo teaho , yo vhumbiwaho nga sethe ya puḽane dza vhuitwa na mitheo ya u shumisa , u itela u langa vhubindudzi ha Afurika Tshipembe kha ICT RDI kha miṅwaha ya 10 i ḓaho .
Ri tea u engedza u ḓowela , u itela u vha na vhuṱanzi ha u fhungudza ndozwo na u fhaṱa u konḓelela . 
Ngaganyo dza mikovhe ya maraga dza vhuingahalwa vhuṱuku vhu tshi vhambedzwa na vhuingahalwa ha lushaka dzo fhambana . 
Milayo
3.5 Ndangulo ya Thandela
Mukhantseḽara wa wadi vha nga zwi humbela nga u shumisa ofisi ya Tshipikara
Vhanna na vhafumakadzi vhoṱhe vha fanela u ita ndingo dza vhune tshifhinga tshoṱhe na u ṱolwa nga vha ndondola mutakalo vha re tsini havho .
Data ya u vhea mitengo dzi tea u sumbedza khumbulelo dzoṱhe kha mveledziso ya makumedzwa a u vhea mitengo . 
Zwo ḓitika nga muvhigo wa musumelavhapo , mutshutshisi wa khothe a nga wana uri ṅwana u a ṱoḓa ndondolo na tsireledzo .
A hu na u dzhiwa hafhu sa zwa ndeme he ha ḓo itwa fhedzi ho vha na u vhekanya hafhu ha zwipikwa zwa muhasho , mbekanyamushumo dza ndeme , dzine dza vha idzo dza mishumo ya tshitshavha na mbekanyamushumo dzo sedzaho tshitshavha . 
U tholiwa ha vhagudisi nga tshifhinga na u ṋetshedza zwikolo vhagudisi
Vhufaedzi vhu ṱanganedzeaho sa zwine zwa ṱoḓwa nga theo ya milayo ya Afrika Tshipembe ( tsumbo , ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ( ID ) , ID ya tshifhinganyana , ḽiṅwalo ḽa u tshimbila ḽa Afrika Tshipembe , kana ḽiṅwalo ḽa u tshimbila ḽa mashango a nnḓa na phemithi ya madzulo a tshoṱhe )
Zwivhangi zwihulwane zwa lufu zwo vha zwo vhewa kha vhuimo ha nṱha ha zwivhangi zwihulwane zwa fumi . 
Ngafhi , musi vha tshi ṱutshela tshumelo iyi , vho vha vha khou humbula mini , vhathi vha yo vha vhea ngafhi nga murahu ha musi vho vha vho fariwa ? 
Vhuvha ha ndaela i ṱo ḓwaho
U shumiswa havhuḓi ha mbetshelwa dza malasha hu ṱoḓa vhubveledzi ha zwibveledzwa zwi rengiseaho zwo tiwaho u itela u fusha ṱhoḓea dza maraga . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi
U sika zwiṱirakhitsara zwa zwiimiswa zwa u tshimbidza na u shumisa pphurogiremu dza u shandula zwa mavu na zwa vhudzulo
Muvhuso wo rekhoda zwo no swikelwaho zwine zwi khou shandukisa matshilo a vhathu ngeno zwi tshi khou dovha zwa tandulula thaidzo dzi kwamaho nḓisedzo ya tshumelo .
Khoso iyi i ṱanganedza vhathu vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo ḽa ndimo ya ndondolamupo . 
1.1 Siangane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
KHOMISHINARI Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi Private Bag X 136 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo . : ( 012 ) 307 2000 Nomboro ya Fekisi . : ( 012 ) 325 8080 Webusaithi : http://www.dcs.gov.za
Miṅwedzi ya vhuria i vha yo oma nga maanḓa na uri ri zwenezwo eletshedza vhadahi uri vha shumise dziṱhirei dza miora ya fola goloini dzavho , na uri vha songo laṱa segereṱe nga nnḓa ha goloi dzavho . 
Hu tshi tou bva marangaphanḓa , ane a vhea luṱa lwa mbekanyamaitele , hu ḓa khethekanyo ya nga ha ndivho dza mbekanyamaitele . 
Mudzulatshidzulo o ṋetshedza a figara dza manweledzo na ṱhoḓisiso muṱanganoni , he nga murahu vha kona u ṋea tshikhala tsha u vhudzisa mbudziso dza u ṱoḓa u ḓivha . 
Vho ri pulane dzi kati dza uri kiḽiniki dzoṱhe dza ndondola mutakalo thangeli dzi vhe na 100% ya u vhiga u vha hone ha mishonga kha senthara ya lushaka ine ya vha i tshi khou tou lavhelesa zwa mishonga fhedzi kha miṅwedzi miraru iḓaho .
Kha ri ḓiphiṋe Wanani phambano .
Internet café i henefho tsini
Kha vha ṋetshedze tshumelo dza ngeletshedzo dza vhashumi kha vhashumi vha muhasho . 
Tshigwada tsha u thoma : Kha vhadzhiele nṱha mvelelo dzi re khagala dza u ita mushumo wa CBP , hu tshi katelwa :
Naho zwi songo sumbedziswa kha pulane ya kushumele ya ṅwaha nga ṅwaha , hetshi ndi tshisumbi tsha ndeme tsha vhuṱhogwa tsha ndeme ya mutakalo . 
Vhashelamulenzhe vha ṅwala fhasi phindulo dzavho dza mbudziso kha bammbiri .
( 1 ) Buthano ḽa Lushaka ḽi khethiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu .
Foniki ( orala na / kana nḓowenḓowe )
Zwiimiswa zwo fhambanaho , nga ḽiṅwe sia , zwi shumela zwigwada zwo fhambanaho na uri ndi zwa tshitshavha nga tsiko yazwo . 
GAIDI YA VHATSHIMBIDZI
zwi kungaho maragani .
Kholomo ino ndi ya mboho. ima ḼIITI Ima ḽi amba u vha fhethu huthihi hu si na u ya phanḓa na murahu .
Ndaka dza zwa masheleni dzi tshimbilaho dzo wanalaho nga kha mbadelo dzi songo tou tshintshaniwaho dzi kalwa nga ndeme ya tsireledzo yadzo u bva nga ḓuvha ḽa u wanala hadzo . 
U anganyela ndivho ya tshibveledzwa
Naa muvhuso u nga vha hani na tshiṱuṱuwedzi tsha u bveledza , nga maanḓa kha vhudavhidzani nga mitshini , mulangi o ḓiimisaho ngauri a zwi sumbedzi u na tshiṱuṱuwedzi tsha u bveledza mulangi o ḓiimisaho arali u tshi khou ita uri mukovhe wawo kha Telkom u vhe nga fhasi ha ndangulo ya khamphani dzi si dza muvhuso zwo thewa kha uri ndi yone khamphani ine ya vha khulwanesa hafhu nahone mitengo ya zwino yo haniwa .
Nḓila ya thikedzo ya dzinnḓu ( hu tshi katelwa tswikelelo ya zwa masheleni , tsivhudzo ya thekeniki na matheriala ) zwi ḓo thusa kha maitele a u khwinisa . 
Vha isa phanḓa na u tenda uri Ndayotewa yo vhulunga pfanelo dza vhathu vhoṱhe kha Riphabuliki na u khwaṱhisa mikhwa ya demokirasu ya tshirunzi tsha vhathu , u lingana na mbofholowo .
U shumisa ṋefhungo , ḽiiti , tshiitwa , zwifhinga , mamudi , thenda , khanedza , mambwaita na mambwaitwa , maambiwa na maambelwa
Tshe vha wana ho vha uyu mutukana we a vha sea .
Tshipiḓa tsha vhuṋa tshi katela vhakwamei kha maitele a khwiniso ya pulane . 
Vha dovhe vha sedza mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha ya muhasho u itela sia ḽa tshiṱirathedzhiki na mbekanyamushumo dzo no davhidzanwaho na vhusimamulayo ho teaho na tshitshavha . 
U ṋea thikhedzo kha phindulo yau .
U ṋetshedza mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya zwibviswa zwi elanaho na tshikhala na u shumisa zwivhaswa . 
Hu tshi elana na maitele a muhasho a u khwinisa tshenzhemo ya mulwadze na u ṋetshedza ndondolo ya mutakalo yo ṱanganelaho , vhukoni ha sisteme ya mutakalo ha ndondolo ya mbueledzo vhu khou khwaṱhisedzwa . 
Kha vha ḓivhadze ofisi ya tsini ya South African Bureau of Standards malugana na muhwalo wa zwi ṱun ḓwaho arali khovhe dzine vha khou dzi ṱun ḓa dzi si thethe nahone dzi si dzine dza ḓo ḽiwa nga vhathu .
Pulane ya tshifhinga tshilapfu i dovha ya livhiswa kha u khwinisa ndangulo ya zwa masheleni nyangaredzi nga kha u dzhenelela ha u khwinifhadza ndangulo ya zwa masheleni yo tiwaho . 
U bula zwiga zwihulwane kha u amba na vhathu .
Tsedzuluso ya ṅwaha nga ṅwaha ya vhaunḓiwa : Ṅwaha muṅwe na muṅwe , Tshikimu tshi sedzulusa uri vhaunḓiwa vha kha ḓi tea u wana mbuelo u ya nga Milayo ya tshikimu naa .
Ndi nga ita khanedzano nga ha tshinwe na tshinwe tsha hezwi zwitatamennde nga uri , nga u sedza zwiṱuku kana hu hulwane , a thi tendelani na tshithihi tshazwo . 
Vhaphuresidennde vha kale , Vhafarisa Muphuresidennde vha kale , Vhaofisiri vha kale na Vhahaṱuli Vhahulwane vha kale vha swika munangoni u livhaho kha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka .
U thoma tshivhumbeo tshi ṱumanyaho zwipiḓa zwa vhuendelamashango u itela u thoma sisiteme na u thoma khonadzeo ya thandela dza dzindingedzo . 
Zwi nga ha u fhaṱa vhushaka ha u fulufhelana , zwine kanzhisa zwa dzhia miṅwaha .
zwidodombedzwa zwa miraḓo kana vhalangi
Mapa wa vhu 7 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Tshibveledzwa tshi tea u vhalwa hu si na vhukonḓi naho hu tshi nga vha na khaedu ṱhukhu kha mugudi ya malugana na tshiimo tsha tholokanyonḓivho na u tandulula thaidzo .
Mabakete mahulwane a na maḓi / phuḽu ya u bambelela .
Zwa zwino vhasiki vha mbekanyamitele , vha nga vha vha phuraivethe kana vha tshitshavha , nga u angaredza vha furalela vhushaka vhukati ha u sika mbekanyamaitele ya sia ḽa ikonomi khulwane na mvelelo dza zwa mupo dza mbekanyamaitele aya . 
Naho zwo ralo , kha maṅwe madzingu , phambano ndi hafu ya awara fhedzi . 
Ndima ya 1 : Ndivho ya miṱangano
Arali u redzhisiṱariwa na Khoro ya Mupo wo Fhaṱwaho nga Vhathu hu tshe ho lindelwa , vha humbelwa u ṋetshedza vhuṱanzi ha khumbelo na vhuṱanzi ha mbadelo . 
U tshimbidza ndangulo i shumaho zwavhuḓi nahone i vhuedzaho yaya u bveledza na vhukoni ha Thundu dzine dza Vhonala na masheleni kha Mihasho ya Vundu na Mimasipala
Musi zwi tshi kwama tshipiḓa tsha vhuendedzi ha nnyi na nnyi tsha u pulanela vhudzulo ha vhathu , kupulanele ku tea u sedza na u fhindula mbudziso dzi tevhelaho : 
Vha ḓo wana burotsha dza mafhungo kha ṱhoho dzi nga ho u daha , nyonyoloso na u langa tshileme .
Vho isa phanḓa nga uri vho vha vha tshi dzulela u tamba golofo sa muṱa na uri vho ita na u tamba golofo musi vhe na miṅwedzi miṋa vho ḓihwala nga Caleb . 
TTO i guma kha maḓuvha a 7 - Mushonga wa u tou ḓirandela ( OTC )
Muthu nga si kone u ṱalutshedza vhungomu ha inthaviwu , nga nnḓani ha musi vha tshi ṱoḓa u zwi shumisa . 
Vhuṱanzi u ya nga u vhiga ha zwa masheleni ho ṱanganywaho kha mivhuso yapo zwo ṋetshedza nahone izwi zwo swikisa kha u sedzuluswa asesimennde ya vhukhagala ha vhushaka ha mivhuso ya ṱhanganelo . 
Tshi mangadzaho nga u sa konḓelelana ha vhathu na u thoma ha nyofho dza vhabva nnḓa zwo vha mafhungo maswamaswa ḽifhasini ḽoṱhe . 
Ntakadzeni ha bambeli tshikoloni .
khophi yo gandiswaho ya mafhungo a bvaho kha rekhodo*
U rera arali hu na iṅwe pulane ine ya kwama kushumele .
U vha na thundu dzo tswiwaho
Tshumisano na zwiimiswa zwo teaho kha u tandulula milayo na ndaulo , u ta zwilinganyo zwa ndeme zwa lushaka na zwibveledzwa zwa mafhi , na matheriala wa u paka . 
U laulwa ha mabambiri a nga vhamaki ndi tshipiḓa tsha maitele a u maka . 
Mudededzi u vhala na kiḽasi yoṱhe .
Fhethu afho ho thoma hu nga murahu ha tshifhaṱo , gethe khulwane i nga thungo ya Government Avenue na Company's Garden .
A sinyuwa na u mbumbumala musi khonani dzawe dzi tshi hana a tshi namelavho .
U khwaṱhisedza zwiteṅwa zwa girama zwo itwaho kha gireidi dzo pfukaho .
Vhatambi vho vha vha tshi ita danga vha rahelana bola i sa tendelwi u kwama fhasi .
Zwo bveledza pulane ya mveledziso ya phurofeshinala kha vhaofisiri vha IT u itela u khwaṱhisa zwa thekeniki , ndaulo khathihi na nangulo ya zwikili . 
Naho tsheo dzo vha dzi tshi dzhiiwa nga kha nambedzano dza demokirasi , sisiṱeme yo vha i si na demokirasi ya vhukuma sa zwine ya pfeseswa zwone kha mulayo wa zwino ngauri vhafumakadzi kha dziṅwe nyito dza tshitshavha vho vha vha sa tendelwi u dzhena kana u amba na lekgotla.43
Malaṱwa a re khombo a miṱani a si kanzhi a tshi fhambanyiswa na nḓila ya malaṱwa zwao kana u shumiwa fhedzi a laṱiwa oṱhe kha vhupo ha u laṱa ha malaṱwa zwao . 
Ri tea u sika foramu dza tshumisano kha vhupo ha ndangulo ho fhambanaho , mavundu na kha ḽevele dza lushaka na vhashumisani . 
Thaidzo malugana na mveledziso ya thekhinoḽodzhi dzi a fhungudzwa nga milayo heyi ya vhuḓifari . 
Tshivhumbeo tsha ṱanganedziwa nahone vhaingameli vho tholiwa . 
Vho ṱanganedzwa kha Phalamennde ya Afurika Tshipembe , Phalamennde ya ṅwahaḓana 21 !
Ri ṱanganyela na vhashumi nga riṋe kha maṅwe mashango , u ṱoḓa ngeletshedzo . 
GDP ya Afrika yo ṱanganelana i ḓo lingana mukovhe waḽo wa vhathu vha ḽifhasi na mpho ya zwiko zwa mupo , na ikonomi dzo shandukiswaho nga kha saintsi , thekhinoḽodzhi , vhubveledzi , na vhubindudzi na u ṱaṱisana . 
Zwenezwo hezwi zwi amba uri ndangulo ya maḓi a mvula i tea u dzhielwa nṱha u itela uri bada dzo itwaho dzi sa tshinyale . 
Saveyi yo dovha ya sumbedzisa uri mbekanyamushumo dza thikhedzo dza matshilisano dza muvhuso dzi khou sumbedza nyengedzeo u bva kha 12,7% ya 2003 u ya kha 29,7% ya 2016 .
4.4.4 Ndi afhio maanḓa a komiti ya wadi ?
Muvhuso u ḓo dovha hafhu u dzhiela nṱha , na u bvela phanḓa na u khwinisa hafhu , u shela mulenzhe ho engedzwaho , kha pfunzo yashu ya vhaaluwa . 
2.3 . U sudzuluswa ha mishumo ya vhulanguli uya kha Ofisi ya Muhulwane wa Vhulamukanyi
Muleludzi muswa u fanela u shumiswa fhedzi musi zwi sa tinyei . 
Webusaithi ya GEMS - Muraḓo kha lubuvhisia Vha nga sedzulusa mafhungo avho a vhuṋe na a tshikimu tsha dzilafho kha www.gems.gov.za.
Tshiṱaṱamennde tsha Bono na Tshipikwa khathihi na tsenguluso ya nyimele ndi zwone zwo vulaho nḓila dza u bveledzwa ha zwipikwa zwa ndeme zwine zwa bveledza muhanga wa mveledziso ya maṅwe maano nga vhuḓalo , u dzhenelela na thandela . 
Ndi a pfesesa uri mafhungo a si one maṅwe na maṅwe o ṋetshedzwaho a nga ita uri khumbelo yanga ya mushumo i vha i sa tei . 
Ndi humbela u / ntendeleni / kha vha ntendele ndi . . .
U pota mivhusoni yapo ri tshi tsivhudza siani la tshumelo dza mirurela ya malatwa ine i si shume zwavhudi .
Vhukwamani : 082 901 0766
Thendelano i timatimisaho , i ita uri hu vhe na u hanedza nahone hu fanela ṋetshedzwa zwidodombedzwa nga vhuḓalo kha Minisṱa u itela u tikedza thendelano .
Kha vha dzhenise curriculum vitae yavho na khophi dza ṱhanziela dza dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho .
Vhudavhidzani havhuḓi na zwikili zwa vhushaka na vhaṅwe . 
" Ndi furiikhikhi ya Newville Club ! " malogwane u ralo a tshi vhidzelela .
Mbuelotshikati dza ṅwedzi kha mitengo ya zwino
Vhuṅwe ha vhudzheneleli hashu vhuswa ndi Tshikimu tsha Vhoranḓowetshumo vha Vharema tsho rwelwaho ṱari u itela u alusa u shela mulenzhe ha vhoramabindu vha vharema kha vhubveledzi .
Hune ha sa vhe na maga a nga ngomu a kaṱhululo , kana he a shumiswa fhedzi muthu a sa fushee nga tsheo , vha na pfanelo ya u isa mulandu khothe na u humbela khothe uri i sedzuluse tsheo .
Tshivhalo tsha 3 900 MW tsha muḓagasi u dovhaho hafhu wa shuma na tshone tsho wanala , na thandela dza 32 dzi na nungo dzi fhiraho 1 500 MW dzo khunyeledzwa na u ṱumanywa na nethiweke .
Nga mbekanyamaitele iyi , muvhuso wo sedza zwine wa nga ita , izwo ndi , u renga tshiṱoko wa tshi vhetshela mihasho ya muvhuso . 
U langa na u tshimbidza dayari ya minidzhere nga u rekhoda zwiwo zwo tiwaho . 
4.104 Vhuloi vhu shumiswa u ṱalutshedza zwiwo zwa mashudumavhi kana zwiṅwe zwiwo zwi si zwavhuḓi zwine zwa itea kha vhathu .
Ṱhalutshedzo ya nzudzanyo dza PPP , mbadelo dza khonṱhiraka na zwibviswa zwa zwino na zwa masheleni zwi elanaho na nzudzanyo dza PPP zwo katelwa kha notsi . 
U vhalwa ha vouthu hu tea u itwa nga nḓila ine ya elana na maitele o randelwaho . 
Musi zwigwada zwo no fhedza thasiki vha dzhie mihumbulo ya tshigwada tshithihi , vha i sedze nga vhuḓalo vha rambe na zwiṅwe zwigwada zwi ḓadzise khayo .
Muengedzo 1 .
Ngeno hu na uri hu anzela u ambiwa uri u rengisa muvhili ndi iṅwe ya phurofesheni dza kale nga maanḓa , phindulo ya mulayo khayo yo fhambana u bva kha tshitshavha u ya kha tshitshavha na zwenezwi tshifhinga tshi khou ya phanḓa . 
U ḓivhadza nyanḓadzamafhungo nga ha mbekanyamushumo dza muvhuso na u dzi dzudza tshifhingani kha mushumo wa muvhuso . 
malugana na vhana vha miṅwaha ya 15 u ya fhasi .
Mushumo wavho ndi wa u ṱola na u sedzulusa migaganyagwama na tshinyalelo uya nga mirandelo . 
nyolo --- zwibveledzwa zwa vhutsila ha u ola
Hune mveledziso yo dzinginywaho ya vha nga ngomu ha tshikimu tsho ṱalutshedzwaho , na musi hu si na pfuko ya mikano yo tendelwaho , ri a ṱanganedza dzipulane . 
U dzheniswa hu nga dzhia tshifhinga tshilapfu , ngauri u ṱumanya nga fhasi ha maḓi zwi nga lengiswa nga mutsho muvhi . 
Muthu wa vhuraru u tea u vha o ḓiimisa nga eṱhe na uri u tea u vha o ita zwo teaho ; zwa sa ralo mulayo uyu u nga si tsireledze muthu wa vhuraru . 
Naho zwo ralo , mavundu a tea u avhela vhashumi vhanzhi u itela u bveledza na u shumisa zwiṱirathedzhi zwa tsireledzo na vhutsireledzi kha vhaendelamashango . 
Vha nga dovha vha sedza ndaela dza tshumelo iyi kha webusaithi ya GEMS ya www.gems.gov.za.
U fhelisa khohakhombo na u tandulula thaidzo dza tshayavhudziki zwi ṱoḓa masia o fhambanaho : 
Luambo lu shumiswa u buḓa na kharikhuḽamu kha mushumo wa u tou amba ( oraḽa ) , u vhala na u ṅwala .
Na zwezwo , muṋei wa thuso a nga zwi vhona zwavhuḓi uri thuso yawe i khou dzhielwa nṱha . 
Khuvhanganyo dza Ḽaiburari ya Lushaka yo ḓala zwiko zwa mafhungo , hu tshi katelwa na khandelakhanḓiso , bugu , dzidzhenala , khanḓiso dza muvhuso , khanḓiso dza tshiofisi dza mashango a nnḓa , mimapa , mivhigo ya tekeniki , na zwa dzangalelo ḽo khetheaho , hu tshi katelwa na matheriala a Africana na dzigurannḓa zwi sa anzeli u wanala . 
11 . STB i ḓo thoma u rengiswa lini ?
Hu tshi tevhedzwa mutshimbilo kana tswikelelo , zwikhala zwo vuleaho nahone zwi konḓaho zwi dzulela u vhewa fhethu hu swikeleleaho nga maanḓa . 
Hu nga shumiswa tshishumiswa tshifhio kha u kuvhanganya na u phaḓaladza tshibveledzwa ? 
U ṋetshedza thikhedzo ya vhulanguli ofisini . 
Muvhuso u ḓo shumisa maḓuvha o salaho a ṅwedzi u phurofaila vhafumakadzi vho swikelelaho zwinzhi na u shela havho mulenzhe kha ikonomi , zwihulusa vhuponi hune a vho ngo tou imelelwa zwavhuḓi .
Ancillar Mangena wa Forbes Africa o wina Pfufho ya Maggie Eales Wales ya Ramafhungo Muswa .
Khabinethe i ṱanganedza mvelaphanḓa yo itwaho kha u tandulula mafhungo a matshudeni , ane o vha a so ngo fanela u vhanga u tshinyadza ndaka .
Sethara ya mafhungo yapo - ofisi ya masipala wapo ndi fhethu ho teaho ha u swikelela mafhungo .
Mulayo wa Sisiṱeme ya Masipala , wa 2000 u sumbedzisa sisiṱeme dza nga ngomu dza mimasipala dzine dza vha konisa u shuma uri vha kone u bvela phanḓa na u khwiṋisa kutshilele na ikonomi ya zwitshavha zwapo na u vhona uri hu na u swikelela nga vhathu vhoṱhe kha tshumelo dza ndeme .
Kha vha ite mvetomveto vha rumele mahumbulwa kha vhomakone . 
Naho izwi zwi tshi wela nnḓa ha tshikoupu tshiṱuku tsha u khwinisa mulayo , teo dza ndaedzi dzo ṱanḓavhuwaho dza ṱhoḓisiso iyi dzi tou vha khagala kha fhungo iḽi . 
( b ) u vhewa hu ha ndeme kha u ita uri hu vhe na mulalo na vhudziki .
Nyito dza u shuma muthu e eṱhe : Musi mzzudededzi o sedza kha ngudo ya tshigwada tshiṱuku , vhunzhi ha vhagudi vha tea u vha vha tshi khou shuma nyito dzo fhambanaho dza mbalo dzo lavhelesaho kha u khwaṱhisa na u ṱanganya kuṅwalele na zwikili zwo no gudiswaho nga tshifhinga tsha mushumo wa ngundo dzo sedzaho kha zwigwada zwiṱuku .
Mudzulatshidulo u ḓo ṱoḓea u vhona zwauri hu khou tevhedzwa milayo . 
' Phele na Nngu ' hu tshi khou shumiswa fhethu hu hulwane ha u tambela
Thimu ya u tikedza i ḓo vhudzwa zwine ya tea u ita nga thimu ya thandela zwine zwa ḓo katela zwifhinga zwo vhewaho , mishumo , vhuḓifhinduleli na migaganyagwama .
Kha ri ṅwale
Fhedzi milandu ya u pfuka parula na avho vho gwevhelwaho vhulavhelesi ha ndulamiso nga khothe zwo vha zwi tshi khou ṱoliwa . 
Mashumele manzhi a zwigayo zwa mavhele shangoni a itea Mavunduni a KwaZulu-Natal na Gauteng , sa afha vhunzhi ha madzingu a bveledzaho mavhele a si na zwiimiswa zwo teaho na u lingana na maraga wa maitele aya . 
Hu tshi engedzwa kha zwezwo , ri ṱuṱuwedza mabindu o no bvelelaho uri a tikedze mveledziso ya mabindu a nḓowetshumo ya vharema .
Tholokanyonḓivho ya u vhala / zwibveledzwa zwa u vhala wo tou fombe
Muofisiri wa u vhalela u ṋea ndaela ya u vhalwa hafhu , muofisiri wa zwa u vhalela u tea u vhona na u rekhoda mvelelo dza u vhalulula nga huswa . 
U vhala maipfi a bvaho kha ngudo dza foniki na zwiṅwe zwibveledzwa .
Mveledziso ya Sisiṱeme ya Ndangulo ya u valela Khothoni yo khwiniswaho ya sisiṱeme ya u valela khothoni ndi zwa ndeme kha muhasho na kha tshigwada nahone muhanga wa mbekanyamaitele wo no dzudzanywa . 
U tandulula zwa u xelelwa nga mishumo kha sekithara ya migodi , Minisita wa Zwiko zwa Minerala , Adv Ngoako Ramatlhodi , vho ramba muṱangano nga ḽa 5 Ṱhangule 2015 wa vhamabindu na vhashumi vha kwameaho kha sekithara ya migodi .
Fhedziha , u wana na u shumisa milayo ya mupo i elanaho , arali i hone , na u sika vhutshilo fhethu hu si na vhutshilo kha ḽaborathori zwi nga si thudzelwe thungo , fhedzi zwi a zwi nga ḓo khwaṱhisedza ivolushini khulwane . 
d ) dathabeizi ya Nyanḓadzamafhungo .
Komiti ya wadi i nga shuma Mushumo muhulu kha :
U fhaṱiwa ha dzibada , nga mulandu wa uri hu ṱoḓea masheleni manzhi , hu khou salela murahu . 
Ndivho ndi u tinya u vuwa ha vhulwadze na u adimithiwa hafhu , u fhungudza khohakhombo , na u pfufhifhadza u dzula vhuongeloni . 
Thendelano , dze dza sainiwa nga muvhuso , mabindu na vhashumi nga ha thengo ya zwishumiswa , mveledziso ya zwikili , pfunzo ya mutheo na ikonomi i sa tshikafhadzi mupo , zwi khwaṱhisedza tshipikwa tshi fanaho na vhuḓiimiseli ha u fhaṱa heḽi shango .
Hu ḓo sudzuluswa maṅwalo a vhuṋe ha mavu a nnḓu ntswa dza sabusidi dzoṱhe dza 563 000 na o salelaho murahu a 900 000 kha mbekanyamushumo ya madzulo o ṱanganelaho .
Hu katelwa ndingo dza phathoḽodzhi arali zwi khou itwa nga muṋetshedzat shumeol wa Netiweke ya GEMS
u vha lwa u thoma miṅwe miraḓo ya komiti dza wadi i tshi shuma na migaganyagwama na zwitatamennde zwa masheleni
a ) Vho Mavuso Walter Msimang - Mudzulatshidulo ;
Mbekanyamaitele dza mulayo na ndaulo dzi ngaho sa vhulaedzwa ha maanḓa a dzo ngo vha hone . 
Muofisiri wa maḓaka u na , ho sedzwa vhutshinyi vhufhio na vhufhio , maanḓa oṱhe o ṋewaho nga mulayo kha pholisa . 
U ṋekedza mihumbulo kha u ṅwala na vhagudi kha tshiṱori tsha kiḽasi tsho rekhodiwaho nga mugudisi kha tshati u bveledza maṅwalo maswa a u vhala na u vhea kha khuḓa ya u vhala kiḽasini .
Gerani boḓelo tshirahoni nga vhuronwane .
IDP Vhupulani ha Mveledziso yo Ṱanganelanaho
Vha katela milayo ya vhushayasia kha thekhinoḽodzhi i elanaho na khuvhangano , u isa phanḓa na u langa na u shumisa mafhungo a vhuṋe . 
Mbuelo dzi no bva kha magavhelo a nyimele , ndiliso na u ṋetshedzwa ha masheleni zwi ḓivhiwa sa mbuelo nga nḓila ye Masipala wa Buffalo City wa tevhedza nḓila , maimo kana pfanelo dzoṱhe dzi re hone kha thendelano . 
u sa londotwa .
U wanala ha nḓila dza 2 400 MW dza u bveledzwa ha muḓagasi u bvaho kha u fhiswa ha zwivhaswa zwi ḓo thoma nga kotare ya ṅwaha muswa wa muvhalelano .
Muhasho u ṋetshedza thikhedzo ya ndangulo ya zwa masheleni yavhuḓi nga kha sisiṱeme dzo khwiṋiseaho dzi yaho phanḓa , na nga kha u shumiswa havhuḓi ha thekhinoḽodzhi ya zwa ndangulo ya masheleni . 
2.8 Hu tshi katelwa na zwiṅwe , dzhiela nṱha zwine vha ṱoḓa zwone musi a tshi dzhia tsheo ya u tshutshisa kana u sa tshutshisa ;
U shaea ha nyaluwo ya vhashumi vha re na vhukoni zwi fhungudza u vha kha mbambe na zwikhala zwa lushaka kha u kunga vhubindudzi vhune ha nga bveledza nyaluwo fhethu ho fhambanaho ha ikonomi na khwiniso ya thekhinoḽodzhi . 
Henefhaḽa hune lwa vha hone , a ri ṱoḓi luvhondo : U tou vha ngade ya mipaini ngeno nṋe ndi ya maapula . 
Nyimele dzine nyimele dzi re nnḓa ha ndango ya Mukonṱiraka dza lengisa u thomiwa kana u ṱhaphudzwa ha oda , u khantseliwa ha oda hu ḓo itwa nga thendelano ya vhoṱhe , kana hune ezwi zwa si konadzee nga tsheo ya Vundu . 
Ho thusiwa zwikolo kha mveledziso ya nzudzanyo dzazwo dza 10 . kharikhulamu zwo thewa kha mvelelo dza ANA kana dza gireidi 12 kana tshiṅwe tshisumbi
Vhadzia u dzhenelela kha thendara vha tea u wana khophi maṅwalwa a thendara vha sa athu dzhenelela muṱangano . 
TSUMBA KUSHUMELE DZA NDEME NYANGAREDZI
Kha nyimele hune muthu a vhulawa zwo itiswa nga u pomokwa vhuloi , tshigwevho tshi a engedzwa tsha vha miṅwaha i sa fhiriho ya 20 ya u dzula dzhele .
Vhaswa , nga maanḓa avho vho itwa vha si vha ndeme nga muvhala wavho , vho vha vha songo tea u wana pfanelo kana tshirunzi ? 
Nga murahu ha u ita , kha vha ḓise ḽiṅwalo ḽi na muhumbulo wa vhone vhaṋe wa asesimende . 
Ri khou dovha ra shuma vhukuma kha u bvisa zwikhakhisi zwa miṱani kha nyaluwo .
Zwi ṱoḓa uri Muvhuso u ite mushumo wawo sa mukonisi a ṋetshedzaho tshumelo dza mutheo na themamveledziso dza vhuṱhogwa , mulangi ane a vhea milayo ine ya sika zwikhala zwi linganaho zwa vhatambi vhoṱhe , na mukovheli nga huswa ane a khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi re khomboni vhukuma tshi khou tsireledziwa na u ṋewa tshikhala tsha u sumbedzisa vhukoni havho hoṱhe .
Tshiimo tsha u namedza vhathu vho kalulaho tsho tsa . 
U DZHENELA PHALAMENNDENI
( a ) vhumba nḓila dzine dza fanela u shumiswa musi vhupo vhu tshi fanela u vha na khethekanyo nthihi ya masipala wa A kana musi hu tshi fanela u vha na vhomasipala vha khethekanyo ya B na C ;
Komiti ya Mazhakanḓila a Tshilaho i khou rangwa phanḓa nga Vho Welcome Msomi vha tshi khou shumisana na ḽizhakanḓila ḽa muzika Vho Letta Mbulu ,
Musi ri tshi monisa , tshanduko ya vhuphara kanzhi i vha i ṱhukhu nahone fomuḽa i a fhungudzea nga nḓila hei : 
Kha ḽiṅwalo iḽi nyolo dzi shumisa nzulele ya dzhomeṱiri , ine ya nga sa giridi na phiniwiḽi , u itela u bvisela khagala vhushaka ha ndeme . 
Zwiṱirathedzhi zwa u pima zwiwo zwa zwiwo izwi zwi si zwavhuḓi zwo kwamiwa nga maanḓa . 
8 . Tshelede yeneyo ya u tou khwekhwerudzha i tea u kovhekanywa nga ndila i no lingana shangoni nga huswi .
Ngona ya u ṱhaḓulanya ine ya vha ndapfu i tea u ṱanganedzwa na u vha na maraga dzi fanaho . 
Ndo vha ndi tshi vha funa khotsi anga .
Zwiimiswa zwa vhubindudzi nga fhasi ha ndaulo ya vhuṋe ha Masipala wa Buffalo City zwi khou vhalelwa nga mbadelo dza kha zwiṱaṱamennde zwa masheleni zwa ṅwaha zwo fhandekanaho kha Masipala wa Buffalo City . 
Ri lavhelela uri mishumo yavho ya nyanḓano i ḓo vha engedzea lwa khwine nga ḽiga iḽi . 
U topola mvumbo dza muanewa muhulwane na u shumisa maṱaluli kha u mu ṱalutshedza .
Nga kuvhonele kwanga , ndi Tshikwama tsha Vhubveledzi tshe tsha thoma khanedzano ya nyanyuwo na madzangano o fhambanaho a vhuṱoḓesi , tsha kombetshedza uri IP i langwe zwavhuḓi na u tsireledzwa . 
Nga tshifhinga itshi tsha vhudavhidzano ha tshihaḓu nga kha inthanethe na u enda muyani zwo tshipa , vhalwadze vha re na ṱhoḓea vha ḓo lavhelesa nnḓa ha mikano na milayo i kombetshedzwaho nga mashango avho . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi .
Afurika Tshipembe , idzi nyambo ndi
Zwine zwa tea u davhidzaniwa nga hazwoi
U fhirisela kha tshumelo dza u swikela zwi ḓo bva kha u nyanyuwa ha mulwadze kha mbueledzo vhuongeloni na zwiṅwe zwo fhambanaho zwi fanaho na tshiimo tsha mutakalo , mupo na u hula ha vhuholefhali ha u sa kona u shuma na nyimele ine khayo mulwadze a ḓo vhofhololwa . 
TV ndi tshithu tshavhuḓi kha vhana ?
Tshumelo : Thikhedzo ya muhumbulo kha zwipondwa zwa khakhathi na vhugevhenga , mutakalo wa vhana . 
Ndivho , tshigwada tsho sedzwaho khatsho na nyimele
Vhafhinduli vho tea u khwaṱha vha tshimbila mvulani vha tshimbila kha zwikolobulasi hu na matope u itela u dzhenelela kha zwigwada zwo sedzwaho . 
1 . Mandu o pfa ______________ vhuhulu musi we a huvhala tshinungo tsha mulenzhe . vhaisala
Muendelamashango wa dzitshaka
2 . Kha rowu ya vhuvhili , hu ṅwalwa wadi dzine dza khou lila thikhedzo nga u tou angaredza ya komiti dza wadi .
U ṋekedza thikhedzo kha vhalavhelesi vha phurofeshinala na vhashumisani navho nnḓa na kha wekishopho . 
tshi kuvhanganya tsaino dza thikhedzo tshitshavhani
U wa ha zwikimu zwa tsheledzo nga mulandu wa u shayea ha ndangulo ya madamu . 
Siaṱari ḽa u ṱana ḽa mulayotibe we vha khetha a ḽi tsheho . 
Ṅwana we a bebwa nga ḓuvha iḽi ndi tshifhiwa kha muṅwe na muṅwe , tshifhiwa tshi ḓisa gundo kha vhukonḓi na uri ezwo zwi ḓisa mulalo musi hu na maḓumbu vhutshiloni . 
Ri dzhiela nṱha uri Ṅwedzi wa Vhufa u ṋetshedza Gauteng tshikhala tshihulwane tsha u kunga na u dzudza vhaendelamashango nga mbuelo dzaḽo dzo fhambanaho . 
Mianganyelo ya kotara iṅwe na iṅwe ya EC i a dzheniswa tshifhinga tshinzhi . 
Thagethe idzi dzi nga dzudzanywa kha modele . 
18 . Mbofholowo ya u Vhumba vhukonani
Muiti wa khumbelo ha ṱoḓi nḓivhadzo yauri mbetshelwa dzifhio na dzifhio dza mulayo dzi shumanaho na u aniswa kana u vhiga zwa mbingano a zwi tevhetshedzani na Ndayotewa , kana arali zwiṅwe , ndi u thusalea hufhio hu ne ha nga vha hone zwi tshi kwama izwo . 
Vhukwamani na u ṱola IDP na u shumiswa na u sedzuluswa hayo
U vhulunga masheleni a si zwa ndeme fhedzi kha muthu , fhedzi na kha lushaka . 
Poswo ya u thoma Batho , ofisi dza zwithu zwo fhambanaho hu tshi katelwa ndaulo administration
Vhaiti vha khumbelo vah khou tsivhudzwa uri maṅwalwa na mafhungo o ṋetshedzwaho a ṱolwa nga maanḓalanga o teaho nahone maswikiswa a vhufhura a nga livhisa kha ndaṱiso dza mulandu dzo hweswaho vhathu vha kwameaho kha u swikiswa uho . 
Zwiimiswa zwa sialala zwi nga vha zwi si tsha vha khetho i re khagala na yo ḓoweleaho ya vhugudisi havho . 
12.3. Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo rwela ṱari fulo ḽa Maḓuvha a 16 a Nyito ngei Kapa Vhubvaḓuvha nga Mugivhela , wa ḽa 25 Lara 2017 . Ḽi ḓo lumbama kha Nyambedzano na Lushaka dzine dza khou ya phanḓa , zwi ṱuṱuwedzaho vhathu uri vha ambe nga ha dwadze ḽa khakhathi dzo livhanaho na mbeu .
Masia aya oṱhe a nga bveledzwa nga kha zwiṱori , nyimbo , zwidade , mitambo ya miṅwe na mutambo wa maḓi , zwitambiswa zwa u guda ngazwo zwi katelaho mitambo ya tamba kha bodo , nyito dza u fhaṱa na u sedzulusa ( tshileme , tshifhinga , vhungomu , muelo , na zwiṅwe ) , mutambo wa u humbulela , mitambo ya nnḓa , na " mitambo ya mudavhini " .
Dzangano ḽa Zwiḽiwa na Vhulimi ḽa Yuno ḽo sedza vho na kha fhungo iḽi ḽa ndeme . 
Madokotela vha maṋo:muthihi fhedzi kha vha fumi vhaṅwe na vhaṅwe vho ṅwaliswaho vha shuma zwibadela kana kiliniki zwa muvhuso .
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho nga nḓila yone a tshi shumisa ṱhalusamaipfi yawe
Zwi nga luga arali . . . ?
Musi ri khou sedza kha vhugudisi ha miraḓo yashu , ri ita izwo hafhu na nga u kala ndeme vhugudisi hashu na nyito dza mashangoḓavha . 
Kha khethekanyo ya 152 ya Mulayotewa , " Ndivhotiwa dza muvhuso wapo " ndi u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha zwitshavha na madzangano a zwitshavha mafhungoni a muvhuso wapo .
U FHELISWA HA MIKHUKHU
U pfesesa zwavhuḓi tshumelo ya muvhuso na maitele a muhasho na milayo na u dovha u pfesesa zwi tshi elana na zwiko zwa vhashumi na ndangulo ya vhashumi . 
tshivhalo tsha vhathu vha bvaho kha zwigwada zwo sedzwa kha ndinganyiso ya kushumele vha re kha vhuimo vhuraru ha nṱhesa ha ndangulo mayelana na pulane ya ndinganyiso ya kushumele yo themendelwaho ya masipala
Zwihulwane zwa muvhigo zwi katela vhufarisani vhukati ha muvhuso na khamphani dza migodi kha u ṋetshedza nnḓu na kudzulele kwa vhuḓi kwa vhashumi vha mugodini khathihi na miraḓo ya zwitshavha .
Mashumele a mushumo wa zwanḓḓa , mushumo wawe kana phurofesheni yawe zwi nga ḓḓi langulwa nga mulayo .
( d ) Arali zwo tea uri ni si badeliswe , ni humbelwa uri ni ambe tshiitisi tsha u sa badeliswa .
Nga nḓila yo teaho nete yo ṱanḓavhuwa kha vhalwadze vha TB u dzhena kha ART . 
Zwavhuḓivhuḓi , ndangulo ya tshipholisa yo fushea vhukuma nga tsedzuluso dza phurofeshinala dzo itwaho nga vhaṱoḓisisi . 
Hafhaḽa fhethu hu vhonala hu tshi nga ndi u yela vhukati , hune vha ndangulo ya vhukati vha khwaṱhisedza nḓisedzo ya tshumelo . 
Kha ṅwaha uno wa anivesari ya vhu 60 ya Thendelonzwiwa ya Mbofholowo , mavu ndi tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme kha u swikelela thandululo ya zwithu zwo khakheaho zwo iteaho kale .
Tshanduko idzi kha ḓuvha ḽa dzulo ḽa nzudzanyo dzi ḓo swikisa kha tshanduko dza ngona ya ngaganyo na uri na zwezwo dza vha kha tshivhalo tsha ndeme i pfadzaho ya mbambadzo ya tshelede na zwishumiswa zwa bondo . 
a ḓiresi na khoudu ya hune mutheli a dzula hone
9.3 Maitele a Khaṱhulo , Mulalo na Mufhindulano
Ṅwaha ye ya dzhiiwa ngawo
Ndi ngafhi hune vha nga wana masheleni na uri ndi tsireledzo ifhio ine i ṱoḓea ? 
Vhudzeneleli ha ho dzudzanyeaho : Vhunzhi ha masipala miswa minzhi yo hulesa u ya nga vhuhulu ha vhathu na vhupo u tendela vhudzheneleli thwii ha vhunzhi ha vhadzulapo kha maitele a u pulana ane a konḓa .
A zwi ḓivhei uri ndi vha ngana vho bvaho nḓilani kha vhupo honoho na uri ndi zwone zwa uri vha khou shuma zwi siho mulayoni . 
Mishumo mihulwane ya muhasho yo ṋewa maanḓa nga mulayo u muhulwane u tevhelaho : 
U ṅwala zwi tshi bva tshanḓani tshauḽa zwi tshi ya kha tshamonde na u bva nṱha zwi tshi ya fhasi .
U shumiswa lu bveledzaho ha pulanetshumiswa hu ḓo vha na mvelelo dzi tevhelaho :
U anetshela tshiṱori a tshi shumisa luambo lwa u anetshela khathihi na tsumbedzo dza zwanḓa ( gestures ) dzo fhambanaho khathihi na tsumbedzo dza tshifhaṱuwo .
Kha nyimele ine vhorabulasi vha wanaho mbuelo ṱhukhu vha ṱoḓa u tshimbila u ya kha mavu o kaniwaho lwa ḓuvha na ḓuvha , vhulimi ha ḓoroboni vhu tea u wanala tsini na fhethu hune vha dzula hone . 
Kha nyimele idzo , vhabveledzi a vha tei u ṱoḓa thendelo ya u katela muzika kha mbekanyamushumo dzavho . 
U tamba khadi nga tshigwada tsha vhararu
Nnḓu nnzhi dzo tshinywadzwa nga maanḓa ,
TSHEO YA MUOFISIRI WA MAFHUNGO / MUTHUSA MUOFISIRI WA MAFHUNGO : Kwaṱhisedzwa : Tsheo ntswa yo imelwaho : Tsheo ntswa :
1 . Khuḓano iṅwe na iṅwe i kwamaho mishumo ya vhulamukanyi ha khothe i ḓo tandululwa nga tsheo ya Khothe .
Muofisiri wa Vhushaka ha Mishumo u kha ḓi vha kha maitele a vhupfumbudzi ha mushumo u ya nga maitele a ndaṱiso a vha zwone . 
MBUNO DZO KHWAṰHAHO
Nḓila dzo leluwaho dza u kunakisa maḓi
U editha kana u Thutha Mafhungo a Akhaunthu Yavho 
( b ) u ṋea muvhigo kha vhusimamilayo nga ha ndaulo yo fhelelaho nahone ya misi malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo .
Zwiṱirathedzhi izwi zwi ṱoḓa , thwii kana nga thungo , ṱuma thusedzo ya matshilisano na ndingedzo dza mveledziso ya zwa ikonomi . 
Tsumbanḓila ya mugaganyagwama wa masheleni a no sokou ṋetshedzwa dzi re kha Gaidi ya Vhatshimbidzii
5 Mafhungo a Vhuṋe
Arali khamphani yavho i tshi tou shela fhedzi maboḓeloni a vha ṱoḓi thendelo ya vhushumisamupo .
Nomboro ya vhuḓiṅwalisi ya tshikepe
Haya maitele a tea u dovhololwa u swikela muṅwe nkhetheni a tshi wana vouthu nnzhi u fhira dza vhaṅwe .
U shumisa mbonalo ya maipfi na zwifanyiso u wana ṱhalutshedzo
U dzudzanya a hu fhandekanyi zwigwada nga muvhala fhedzi u ya nga vhupo fhedzi ho vhanga zwihulwane phambano khulwane kha zwitandadi zwa vhutshilo , khathihi na tswikelelo kha tshumelo dza themamveledziso , mishumo na zwiimiswa zwa vhumvumvusi na zwa mvelele . 
Ndinganyiselo dza tshivhumbeo dzi sumbedziswa sa mbalotshikati ya zwibveledzwa zwine zwa nga vha hone . 
U itela u vhona uri hu na khwaḽithi ya tshumelo dzo ṋetshedzwaho na u vha na ndango kha vhashumi vha mukonṱiraka , ho lavhelelwa kha mukonṱiraka uri a vhe na mulavhelesi ane a dzula a hone ngomu zwifhaṱoni nga tshifhinga tsha u ḓisa tshumelo . 
Zwishumiswa zwi engedzwa zwoṱhe zwine zwa ṱhoḓea hu ḓo tendelaniwa ngazwo nga Muhasho na khamphani . 
Ngauralo , nzudzanyululo i khou ṱoḓea u ya nga muhasho . 
U namela dzhangili dzhimu : u tshimbila wo vhofholwa u tshi ḓitika nga zwitanda zwi ngaho maboḓelo kana bulannga/ bimu
Vhudzulo tshayanzudzanywa
Ri dzula ro vhofhea nungo dzoṱhe dza u lwa na vhutshinyi kha tshitshavha tsha vhalimi musi ri tshi kaidza mabulayo a vhorabulasi ane a bveledza muhumbulo wo valeaho khavho ngeno u tswiwa ha zwifuwo hu tshi khou fhedza u vhulunga kha zwitshavha zwa mahayani . 
Musaukanyo wa mathomo u sumbedza uri fhungo ḽa zwiimiswa ḽa vhuṱaṱisani na uri ndi ḽa vhuṱhogwa vhukuma . 
Tshithivheli tshihulwane tsha uri vhana vha shumise pfanelo dzavho dza murengi ndi uri nga u angaredza a vha ḓivhi uri vha na pfanelo dzenedzo . 
Ndi ndivho ya muhasho u bveledza ekonomi ya vundu i aluwaho , i bveledzeaho nga kha u sika mishumo . 
U kona u topola zwidodombedzwa zwihulwane kha zwe zwa vhalwa , ( tsumbo , vhabvumbedzwa vhahulwane na fhethuvhupo ) .
Zwishumiswa zwa mubvumo , sa raimi , mutevhetsindo , zwiga zwa u vhala , ndovhololo
Zwenezwi tshihumbudzo tsha Delville Wood tsho kumedzelwa masolwe a Afrika Tshipembe , mbekanyamaitele dza muvhuso wa tshiṱalula nga tshifhinga tshawo wo khethulula maAfrika Tshipembe vha vharema vhe vha lovha nga tshifhinga tsha nndwa ngeno vhatshena ngavho vho vhulungwa afha Tshihumbudzoni tsha Delville Wood .
Muvhigo u bvaho kha tshitshavha , nga kha Komiti dza Wadi u tea u dzhielwa nṱha kha tsedzuluso ya KPI .
Ndima ya 4 U linga : Therisano na rekhodo ya u ṅwala
Khophi dza phasipoto dzo khwaṱhisedzwaho u vha dzavhukuma ( arali vha mubvannḓa ) kana khophi ya basa yo khwaṱhisedzwaho u vha yavhukuma ( arali vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe ) zwa vhalanguli vhoṱhe vha u thoma vho sumbedzwaho na miraḓo ya khamphani
U guma kha R27 838 nga muṱa nga ṅwaha kha zwi si zwa PMB
Ndi nga humbela uri ḽihoro ḽashu ḽi siwe nnḓa ha mulaedza wa Muphuresidennde kha lushaka , arali ndi tshi nga humbela izwo ? [ U dzhenelela . ]
Tshenzhelo ya nga murahu ha u wana ndalukanyo ya zwa tsedzuluso ya miṅwaha ya rathi i a ṱoḓea . 
Kha ri farane kha u tshimbidza tshanduko ya ikonomi yo fhelelaho u itela vhuḓi ha shango ḽashu .
Ndo ita matshimbidzele a u wana vhuṱanzi ha uri tshiimiswa tsho tevhedza milayo na ndaulo dzo teaho malugana mafhungo a zwa masheleni , ndangulo ya masheleni na maṅwe mafhungo a tshimbilelanaho nazwo . 
10 . Tshirunzi tsha Vhuthu
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi ngaho sa u ḓadzwa ha mbudziswa kana fomo :
Tshiṱirathedzhi tshi ḓo dzhiela nṱha tsireledzo na u tea na tsireledzo sa zwivhumbi zwi ṱuṱuwedzaho kha u vhona zwileludzi na sisiṱeme . 
Ri dovha hafhu ra vha khoḓa uri a vho ngo shavha mafhungo aya . 
Vha vhudze vhadzheneleli vha shumisane na uyo we vha livhana nae kha muṅwe muduba .
I dovha ya ṱuṱuwedza mimasipala u vha na vhuṱanzi ha nḓisedzo dza tshumelo zwitshavhani nga nḓila i sa nyeṱhi u itela u ṱuṱuwedza mveledziso ya zwa matshilisano na zwa ikonomi . 
Vha tea u ḓivhadza Muhasho wa Vhuendi arali tshanduko dzo raliho dzo itwa .
U thoma ndi u dzhenela ha tshitshavha musi Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo u tshi ṱanganedza Muphuresidennde na vhaeni vhavho musi vha tshi tshimbila kha khaphethe tswuku .
Mbulungo dza masheleni dza tshiṱirathedzhi nnzhi dzi a shuma na u sika masiandaitwa mahulwane u ya nga nyaluwo ya ikonomi , u khwinisa matshilisano na u dzula i hone . 
4.127 Mulayo une wa khou dzinginywa u ḓo shumana na mafhungo a u pokana vhuloi , u u fara sumba vhaloi ( u vhonisa ) , vhugevhenga vhu kwamaho kana ho ṱuṱuwedzwaho nga u tenda kha zwa vhuloi , na vhuviavhathu .
Ṅwedzi muṅwe na muṅwe u vhala tshiṱoko luvhili lwo fhelelaho zwi a itwavho nga miraḓo ya tshiṱafu ya vhengele . 
Muvhigo u sumbedza uri u sa fana huhulwane hu na vha ho vhanga ndavhelelo dza uri masipala miṅwe i ṱhoga vhukoni ha swikelela . 
Zwi dovha hafhu zwa vha zwa ndeme uri vhathu vhane vha fhelelwa nga mushumo vha kone u wana mishumo kha mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha kana zwikimu zwa mishumo ya tshitshavha .
Kha iyi mitangano , vhothe vha kwameaho vha nga bvisela khagala vhupfiwa kana mihumbulo yavho kana u shela mulenzhe kha likumedzwa .
Vhulwadze vhu kwama vhanna na vhafumakadzi vhu vhukale , mishumo na mirafho yoṱhe vha dzulaho mavunduni oṱhe . 
Tsumbanḓila na dziṅwe mbetshelo dza mulayo ndi : U shaea ha zwiko zwa masheleni na zwiko zwa vhathu zwi re na vhukoni ; murafho u si gathi wa shango u phaḓalala kha shango zwine zwa ita uri u fha tshumelo zwi konḓe ; na u shaea ha tshumisano vhukati ha maanḓalanga apo . 
Vhuḓifhinduleli ha heyi khamphani ho vha ha u linda gethe dza mikaṋo ya nga nnḓa na vhupo ha u paka . 
vhona uri ndi vha mugudi wa vhutshilo hoṱhe ;
Naho ho vha na maga a shishi o vhewaho , muṱangano wo dzhia tsheo ya uri pulane dza tshifhinga tshilapfu dzi tea u vha hone u itela u thivhela khaedu dza maḓi dzi fanaho na dzenedzi tshifhinga tshi ḓaho . 
Kha vha diphosithe mbadelo ya thendelo kha akhaunthu ya bannga ya Muhasho :
( f ) phanḓḓa ha musi a tshi vhidza referandamu ;
U dovha wa vha wa vhuḓifari ha phurofeshinaḽa na u fhulufhedzea . 
Zwe zwa ambiwa nga vhafhinduli malugana na izwi zwiito zwo sumbedzwa nga mufhinduli wa u thoma . 
Fhedziha , zwiteṅwa zwa u pfuluswa nga khombekhombe zwi katelaho nyimele nnzhi dza tshavho dzo engedzeaho zwi bvelaphanḓa na u vhaisa zwipiḓa zwinzhi zwa dzhango nahone hu khou ṱoḓea maga a shishi a u livhana na mudzi muhulwane na u wana thasululo i shumaho kha avho vha kwameaho . 
vhoradzikhon ṱiraka vha vhuendedzi ha goloi vha tshi diḽivara dzigoloi
Kha mishumo iyo , muvhigo wa mafhungo o wanwaho u dovha wa vha na mushumo wa ndeme , fhedzi wa tshiitisi tsho fhambanaho husi kha mishumo iyo ya ' u ḓiḓowedza zwikili '  . 
Ezwi zwi nga fhambana u ya nga tshivhalo tsha u kovhana ho dzhiwaho na zwiṅwe zwiimiswa zwa tshitshavha zwi nga ho dziphakha , ḽaiburari , luvhanḓe , na zwikolo . 
Gumofulu ḽiṱuku R14 007 nga muṱa nga ṅwaha
vhona uri vhupo ha tshikoloni a vhu na vhugevhenga,na u tsireledza tshikolo na ndaka yatsho kha u tshinyadzwa ;
Arali vha tshi koloda DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi , mushonga u re na mbadelonyengedzedzwa u ḓo imiswa u swika vha tshi fhedza u badela .
mafhungo nga ha zwivhangi zwa zwithu zwo sedzwaho kana thaidzo
-- Tshikhala tsha nomboro tshi a engedzea .
Faila dzi nga vulwa fhedzi tshanduko dzi nga si seiviwe . 
Khethekanyo i re afho fhasi i buletshedza vhurangeli ha vhuvhekanyandeme ho bveledzwaho ha eḽemennde dza sumbe dza ndangulo ya malaṱwa yo ṱanganelaho . 
8.1 Laisentsi
Mbemba dza dzibada dzi tea u ṱuṱuwedza vhuendedzi ha nnyi na nnyi hu no tshimbila thwii nahone , he zwa tea , zwi tshi kwamesa vhuendedzi ha nnyi na nnyi , khathihi na u ṱuṱuwedza vhaendangaṋayo vho teaho uri vha kone u shumisa mavu a re henefho tsini . 
Ni ḓo ṅwa la mni i kha ma thomo ?
Afrika Tshipembe ḽo ḓivha nga ha zwi re ngomu ha muvhigo wa zwezwino na u anganedza tshumisano yo engedzedzwaho nga Siria kha zhendedzi kha u bvisela khagala mafhungo a elanaho na mbekanyamushumo dzaḽo dza nyuklea . 
Hedzi Tshumelo dzi vha vhulungela tshifhinga na u vha thusa uri vha lange mbuelo dzavho zwavhuḓi .
Sa tsumbo , arali ra dzhia mushumo u elanaho na u thola vhashumi vha u paka dzigoloi , maga a tea u vha :
Tshavhuraru , ri ḓo khwaṱhisa u itwa ha tshanduko dza u khwinisa kushumele kwa Muhasho wa Zwa Muno uri u shume zwavhuḓi , sa idzwo muhasho uyu u tshi kwama vhutshilo ha mudzulapo muṅwe na muṅwe .
Zwenezwo ndi zwa ndeme u ṋetshedza saizi dza sete ya zwithu tsha vhudzulo uri dzi tee fhethu ha u dzula na tshaka dza miṱa zwo fhambanaho henefho vhuponi na mielo ine ya swikela ṱhoḓea dza mushumisi . 
U engedza mbuelo ya vundu nga kha u kuvhanganya dzimbadelo na muthelo nga nḓila ya vhukuma nahone yo dzudzanyeaho , zwine zwa nga shumiswa kha u thusa nga u fhungudza vhushai ngamaanḓa-maanḓa fhethu ha mahayani . 
Khwiniso dzi ḓo katela mvusuludzo ya sisiṱeme ya themamveledziso ya nḓisedzo ya maḓi na mvelaphanḓa ya nyengedzo ya zwiṅwe zwiko zwa maḓiṱhavhela u itela u engedza nḓisedzo ya maḓi a Mulambo wa Ḽigwa  . 
Nga zwezwo , Khoudu dza Mashumele Avhuḓi ndi dza ndeme kha ndangulo ya vhubindudzi vhu kwamanaho na zwiimiswa zwa sekithara dzoṱhe dza phuraivethe na dza nnyi na nnyi dzi dzhiaho tsheo yadzo dzo ḓitika nga Khoudu . 
2 . Samithi ya Vharangaphanḓa vha Mashango na Mivhuso
_ A Zwibveledzwa zwa mafhi
Maitele o fhambanaho a khou shumiswa u lingedza u tandulula fhungo nga pfano kha vhukwamani na vhathu vhoṱhe vha kwameaho vha re na mbilaelo . 
Tshipiḓa tsha maga kha sia ḽa ṋetshedzo ya giya ho vha vhuḓikumedzeli kha maga a sia ḽa ṋetshedzo ya sekhithara u maga . 
Naho zwo ralo matshudeni vho vha vha songo ḓilugisela u tenda uri tshikolo tsha mutakalo tshi fanela u vuliwa . 
Nyambedzano kiḽasini dzi a vha dzavhuḓi arali muṅwe na muṅwe a tshi dzhenelela a shela mulenzhe .
Nḓila ine mishumo iyi ya dizainiwa ngayo i tea u katela magudiswa a thero nahone ya katela mishumo yo fhambanaho yo dizainiwaho u swikelela ndivhotiwa ya thero .
Vhashumeli vha mutakalo
Zwivhumbeo zwo fhambanaho : u mona vha tshi mona na tshitendeledzi
Dokhumenthe dzi ṱoḓeaho kha u bwilulwa ha tshitumbu na u ḓiswa ha tshitumbu haya :
U thomiwa ha nyambo dza Afurika zwikoloni zwi tshi itelwa u tikedza pfano na nyanḓano .
Vhanna vhuvhili havho vho fariwa malugana na u ngalangala hawe fhedzi vha vhofhololwa nga murahu . 
Thebuḽu i re afho nṱha i sumbedza vhathu vhaswa u ya nga wadi na tshikalo tsha pfunzo yo swikelelwaho . 
Ngeletshedzo dzo ṋewaho kha Khoudu ya kushumele i elana na maitele a u shuma oṱhe a re hone na maswa . 
Vhurangeli ha Operation Phakisa Ocean Economy , ho thomiwaho ṅwaha wo fhelaho , na hone vhu fulufhedzisa u bvisela khagala zwiko zwinzhi zwa ole na gese , zwine zwa ḓo ḓisa tshanduko kha shango ḽashu na dzingu .
Nganea , nganeapfufhi ; vhurendi
U bveledza fhethu ha u badela ho linganaho nahone hu swikeleleaho kha vhupo ho salelaho murahu ho ṱaluswaho . 
Nga u ralo , nga nnḓa ha u lenga hune hu nga vha hone , khovhakhombo nga tshifhinga tsha u fhaṱa a dzi tou vha nnzhi , hu tshi vhambedzwi na maṅwe maitele . 
Vhaṅwe vha vhashumi kha khethekanyo iyi vho ṱutshela Tshikwama , ngeno hu uri vhaṅwe vho ya kha tshigwada tsha miṅwaha ya nṱha . 
U dzudzanya bammbiri
Sa tshiko tshi ṱahelaho , tshumelo yo dzudzanyelwa u vhona uri hu na tswikelo , ngeno hu na uri nga tshifhinga tshenetsho hu tshi khou khwaṱhisedzwa khwaḽithi ya maitele a tsenguluso ya mulayo wa mutakalo . 
U kona u shumisa zwiga zwa u vhala ( tshitopo , khoma , tshivhudzisi , tshigagarukela ) u itela uri vhaṅwe vha kone u vhala zwo ṅwaliwaho .
Vhorakhonṱhiraka vha tea u kona u swikelela tshelede u itela u vha na tshelede ya u renga u badela kha u ita mushumo wa u fhaṱa kana khonṱhiraka dza u ṋetshedza matheriala a u fhaṱa . 
Musi ṱhoḓea dza mbambadzo ya ḽifhasi na u elela ha khephithala zwi tshi khou ritha ṱhoḓea dza u wana nḓila dza vhudavhidzani , na dzhia ḽiga ḽihulwane ḽa tshanduko kha thekhinoḽodzhi ya mafhungo o wanalaho kha maitele a tshandukiso ya ḽifhasi . 
A huna tshifhinga tsho vhewaho tsha hei tshumelo .
Zwi tshe zwo ralo , u guda na u funza hu tea u bvela phanḓa sa nga misi khamphasini . 
Tsho itwa nga
vha tea u ḓa na tshiṱatamennde tshire mulayoni tsho sainiwaho nga muthu wa muṱhomphei ( u fana na mukhantseḽara , khosi , mushumela vhapo , minisiṱa wa vhurereli kana ṱhoho ya tshikolo ) ane a vha ḓivha na ṅwana
U ḓivha hani , u thivhela na u ita mini musi hu na zwo vhangwaho nga guḽukhousu malofhani ( hypoglycemia ) .
U langa na u tikedza vhashumi vha vhulanguli ha Ndangulo ya Zwiwo zwa vhuongeloni . 
Naho zwo ralo , ho vha na u ṋetshedzwa ha mishumo i fanaho ndi zwa ndeme nga maanḓa uri mushumo yoṱhe yo ambwaho nga hayo na vhuḓifhinduleli zwi swikelelwe . 
Mbuelo i tea u kovhanya mbuelo i badeliseaho na muthelo u wa tshikolodo u ṱuṱuwedzaho vhukati ha vhadzulapo vha UK vha re na lutamo kha CFC tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe kha ṅwaha wa muvhalelano . 
Ndi nga thetshelesa hani Mulaedza wa Lushaka nga Muphuresidennde nahone lini ?
Heyi bugwana a i kateli ṱhoḓea dza mulayo kha nḓowetshumo .
Fhedziha , musi ikonomi ya fomaḽa i tshi khou langiwa nga vhanna , ikonomi i si ya fomaḽa i songo tsireledzeaho i langiwa nga vhafumakadzi . 
Mulayo wo kundelwa u vhona mushumo wavhuḓi une vhabvumbi na vhoramishonga vha ita , hu si u tsireledza zwitshavha zwavho fhedzi ngauri vha a dovha vha vha vhakonanyi vhukati ha ḽifhasi ḽa tshimuya na ḽifhasi ḽa vhathu .
U kona u ṅwala nga u khethekanya maipfi zwavhuḓi .
C Vhuloi kha Afrika Tshipembe ḽa musalauno
Ha koni u vhona swiswini 16 .
Thaidzo dza matshilisano dzo tiwaho dzo sumbedziswa nga ḽiṅwalo dzo no ḓi ambiwa . 
Naho vha tshi dzhia mbofholowo ya vhuimawoga sa thaidzo , vha a tendelana sa vhavhofhololi kha ndeme ya pfanelo dza vhathu . 
Zwa u ṱuṱuwedzwa ha mutakalo wa muhumbulo ndi tshiṅwe tsha thikho khulwane dza mbekanyamaitele ya mutakalo ya Afrika Tshipembe . 
halutshedzo
15.2. Khabinethe i na fulufhelo ḽo fhelelaho kha Mufarisa Mulamukanyi Muhulwane wa Khothe ya Ndayotewa Vho Dikgang Moseneke vho no awelaho , vhane ndi vhone vhane vha khou langa iḽi fhungo na u tamela mashudu miraḓo ya miṱa zwi tshi bva mbiluni uri ngavhe vha tshi wana ṋungo zwenezwi vha tshi khou tevhelela zwi lemelaho vhukuma zwa hetshi tshiwo .
Dzihospisi ndi senthara dzo fhaṱelwaho u khwinifhadza vhunzani ha matshilo a vhathu vhane vha khou lwala vhukuma nga u vha ṋea ndondolo , thikhedzo na lufuno . 
Muvhigo wa mveledziso ya nyolo u bveledzaho nga vhudodombedzi muhumbulo wo khwiniswahokha u khunyeledza nyolo na maitele a ṱhanḓavhudzo , zwi vhetshela thungo nyolo ya u bveledza ho ṱanganelaho , na u vha na pulane ya mbadelo na shedulu ya ha u paka huthihi na hunzhi . 
Mapa wa vhu 40 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
ḒUVHA ḼA VHURARU
Musi zwo ṱumanywa na thikho ya tshanduko , ndi zwa ndeme uri vhuhulwane na vhukoni ha mabindu maṱuku vhu khou bveledzwa , hu u itela u vhona uri hu khou vha na mvelaphanḓa , nyaluwo na u shuma lwa tshifhinga tshilapfu . 
( 7 ) A hu na tshumelo ya tsireledzo kana Muraḓo ufhio na ufhio wayo , ane a nga ita mishumo yawo nga nḓila -
Kha vha haseledze phindulo dza tshigwada tshavho na vhathu vhoṱhe vho shelaho mulenzhe .
U ḓadzisa kha izwi , therisano nnzhi dzo itwa kha mbekanyamushumo dzo teaho u langula vhathu , vha sa athu wanwa mulandu . 
lukanda .
Nga fhasi ha ' Save as ' kha vha khethe fhethu kha hard drive hune vha toda dokhumenthe i tshi ya hone vha putedze ' Save ' .
Naa zwi nga konadzea u sa rivesa kana u vhuyela murahu , tsumbo , nga u shumisa sisteme ya nḓila ya u ya fhethu huthihi kana , arali zwi songo ralo , naa hu khou shumiswa vhanna vha u ṋea ngafhadzo vho gudiswaho ?
U dzulela u ita nyonyoloso zwi tsista ḽeveḽe dza HDL , na u thusa u swikelela na u langa tshileme tshi re na mutakalo .
Ndayotewa ya Zimbabzwe i swaya tshiga tshiswa tsha ndeme kha u bvelela ha u shumiswa ha Thendelano ya Mulalo wa Ḽifhasi
( b ) u shuma na mafhungo aho hu si na tshidzumbe , na u farela madzulo aho na a dzikomiti , zwi tshi itea khagala , fhedzi , hu tea u dzhiiwa vhukando ho teaho-
Arali ifa li nga fhasi ha R125 000 , Master a nga litsha u shumisa manwalo a u tshimbidza ifa , a shumisa manwalo a netshedzomaanda nga fhasi ha Ndima 18 ya Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965 .
Zwiṅwe zwivhuya zwa u londota gushete ḽihulwane ndi u fhungudza u farwa ha tshiṱoko tsha zwibveledzwa kha ḽeveḽe ya zwiimiswa . 
Phambano kha zwo ambiwaho , mbuelo dza nṱhesa na mvelaphanḓa kha thekhinoḽodzhi zwo swikisa kha nyaluwo ya nṱhesa kha ṱhoḓea ya zwibveledzwa zwinzhi zwa maimo nṱhesa , zwa khwaḽithi ya nṱhesa na zwo fhambanaho na tshumelo kha mbambadzo ya ḽifhasi . 
Tshiṅwe tshifhinga arali vho vha vha vharangaphanḓa vha vhaḓivhalea ri a zwi ḓivha uri vho vha vha tshi khou ṱuṱuwedza zwe zwa vha zwi tshi khou itea , vha tea u vhulawa . 
Dziṅwe rekhodo , zwi sa kateli rekhodo dzo vhetshelwaho thungo , dzi dzula dzi hone naho muthu a songo thoma a ita khumbelo ya tswikelelo zwi tshi ya nga PAIA .
U ya nga mivhigo , kutukana uku kwa Gireidi ya 3 kwo vha ku tshi khou lingedza u fhufhela maḓini ku murini kwa fhedza kwo gekha ṱhoho kha davhi kwa wela maḓini .
Dziminisiṱa na Vhafarisa Dzimisiṱa ,
Tshumelo dza u kuvhanganya ( zwiimiswa ) ndi idzo tshumelo dzine dza shumiswa kule na fhethu , u itela u fusha tshitshavha kana ṱhoḓea dza tshumelo dzapo . 
U vhala nga vhavhili / u vhala ha mugudi a eṱhe ( luraru nga vhege )
Tsha vhuvhili , hu ḓo vha na tshanduko khulwane dzi elanaho na tshanduko ṱhukhu dza mbuelo . 
Nga tshifhinga tshetsho tshithihi , naho zwo ralo , mashumele a mbambadzo a Afrika Tshipembe o vha a sa humbuleleiho kha miṅwaha ya fumi u ya kha ya fumi na miṱanu . 
Mivhigo ya sambula yo katelwa nga nḓila nnzhi dza nṱha dza ḽiga ḽa u ita musumo . 
Vhatshimbidzi vha CBP
Mbekanyamushumo dza PDO
Ni vhona u nga ndi nga mini Sinkambe tsho humbula u
Kha vha humbule nga vhathu vhane vha vha vhadavhidzani-vhomakone na u wana uri ndi mini tshine tsha ita uri vha vhe vhadavhadzani-vhomakone .
Lesotho Special Permit i bviswa fhasi ha maitele a tshipentshela a vhathu vha Lesotho vhane vha khou shuma , u guda kana u langa mabindu Afrika Tshipembe nahone vho vha ngomu shangoni ḽashu phanḓa ha ḽa 30 Tshimedzi 2015 .
sekithara ya zwa nḓowetshumo ine ya ḓo vhambadza tshibveledzwa ;
Kha tshienge tsha Afrika Tshipembe , tsho dzudzanywaho kana u thivhelwa u sina , tshi re na swigiri , tshi re na zwiḓifhisi , tsho fuliwa kana tshi so ngo fuliwaho , vhurumelazwivhambadzwa nnḓa zwo tsela fhasi zwi tshi vhambedzwa na zwiṱunḓwa zwa ḽifhasi kha mimaraga ya Mozambique . 
Kha milandu ine ya si elane na Ndaulo , naho zwo ralo , i ṋekedza muvhuso u woṱhe , ngauri athikili 34 ndi khombekhombe kha sia iḽi . 
Ro ḓiimisela u khwinisa tshanduko kha vhupo uvhu , na uri ndo thoma maitele a u karusa nyaluwo ya vhaḓisedzi vha vharema vhane vha khou bvelela ho sedzeswa kha vhafumakadzi . 
Mulangadzulo : ... vha bvisele nnḓa miraḓo i huliseaho . [ U dzhenelela . ]
Mihasho i elanaho ya vundu na ya lushaka na yone yo katelwa na kha vhuimeleli u bva kha komiti ya u dzudzanya . 
Zwigwada zwi fhindula mbudziso dzi re nga fhasi
_ mitshini .
Masiandaitwa a ndeme ya thimbanywa dza maḓi kha u tea ha maḓi u itela u shumiswa nga huṅwe a nga khwiṋiswa vhukuma nga masiandaitwa a tshumisano kana khanedzano o vhangwaho nga u vha hone kana u sa vha hone ha thimbanywa dzi re kha maḓi . 
Thebulu i re afho fhasi i sumbedza khonadzeo ya tshaka dza vhashumisi , mbudziso na mishumo . 
Hezwi zwi nga ṱalutshedzwa nga u ḓalesa ha mishumo ya zwa vhulimi , ine kanzhi ya sa ṱoḓese zwikili zwi konḓesaho . 
Hezwo zwi ṋetshedza vhathu pfanelo nnzhi u ita tsheo nnzhi dza vhone vhaṋe ndi tshithu tsha ndeme . 
U swikelela mabambiri ane a shuma hu ṱoḓa vho tshumisano i fanaho nga ḽiṅwe shango . 
U lavhelesa , u ṱhaṱhuvha na u ṱola ndi sisiṱeme ya u ṱhaṱhuvha mvelaphanḓa kana iṅwe nḓila ya nyolo na u shumiswa ha pulane ya ndaulo ya malaṱwa . 
U swika zwino , shango ḽiṅwe na ḽiṅwe na ḓisi ḽiṅwe na ḽiṅwe kha ḽa Australia ḽi na mulayo ya halwa yo fhambanaho . 
Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa lushaka wa Mutakalo .
Hu na muṱangano wo dzudzanywaho vhukati ha Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na Khosikhulu ya VhaVenda Khosikhulu Toni Mphephu Ramabulana na vharangaphanḓa vha sialala vha tshiṱirikini tsha Vhembe u lwisa u vhuedzedza tshiimo ngonani .
Vhuḓ ifhinduleli ha IPID
Tshikala tshi hone tshine miraḓo vha nga tshi shumisa vhege iṅwe na iṅwe ; miraḓo vha fanela u shumisa zwikhala zwenezwo u vhudzisa mbudziso .
Hu na muṅwe mushumo une ra khou ṱoḓa Muvhuso u tshi u ita , mushumo wa zwa u sika mabindu maswa .
Nyimele dza demogirafi na zwiṱuṱuwedzi zwa nnḓa zwa tshanduko
Kha ḽiṅwe sia muṱoḓisisi o vhudzwa u pfi ho vha hu tshi tou vha hu si na rekhodo dzi no sumbedza vhukando ha u shumisa vhulayi nga ofisi yapo . 
Arali ha sa vha na thendelano hu vha na dzullo ḽa fomaḽa phanḓa ha khothe ya sialala .
U pfesesa vhathetshelesi vha Afrika Tshipembe u konisa vhudavhidzani ha khwine . 
Nyaluwo kha dzingu ḽa sub-Saharan i khou lavhelelwa u swika kha 4,5% nga 2015 .
" Ro swika mmawe , " hu amba Vhonani o takala .
5.4 U ṱhukhukana ha sisiṱeme ya vhulamukanyi ya sialala
musi vha tshi khou rengisela kha mimakethe ine ya khou bvela phanda nahone vha tshi khou rengisa zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe , nahone
Afrika Tshipembe , u phalala ho vhalaho nga muvhuso na mbulungo ya tshelede zwo livhiswa kha u alusa nḓowetshumo iyi , ha vha u ṋea mutheo wo khwaṱhaho wa u maanḓafhadzwa ha vhakwameaho vha fanaho na mabindu maṱuku uri a shele mulenzhe kha ikonomi khulwane ya vundu . 
Mitambo yo pulaniwa u itela u pembelela iyo vhege na u dubekanya zwoṱhe zwo no swikelwaho u bva tshe senthara dza thomiwa nga 1999 .
Didzhithala zwi amba u shumiswa ha nethiweke ya thawara dza zwirathisi zwa TV nga fhasi ha mavu zwi tshi hanedzana na sathelaithi dzi re tshikhalani uri hu kone u hashiwa nga didzhithala .
mutevhe wa vhathu vhane vha dzula muṱani wavho kana miraḓo ya tshigwada , arali khumbelo i ya tshigwada
Mbilaelo dza vhalwadze na u fhululedzwa dzo langulwa nga maanḓa u vhona zwauri phimo ya thandululo ya thaidzo yo swikelelwa . 
Thaidzo dza zwa mulayo na thaidzo dza u dzudzanya kha zwa matshilisano dze vharema vha dziḓoroboni vha ṱangana nadzo a dzo ngo tandululwa . 
Kha vha i ṱalutshedze .
Khabinethe i ṱanganedza nyaluwo ya mishumo kha ikonomi kha tshifhinga tsha kotara ya 2016 he mishumo ya 235 000 ya sikiwa , u ya nga ha Tsedzuluso ya Mishumo ya Kotara .
Tshiendedzi tsha zwidziki ndi sia ḽa vhuṱhogwa malugana na vhudziki ha phaiphi khulwane . 
U shaya
Vha ṅwale mbuelo hafha
U linga hashu zwi bvisela khagala mutsiko une wa khou ya phanḓa vhukati ha zwitshavha zwapo na vhadzulapo vha mashango a nnḓa fhethu hu sina vhudziki ho fhambanaho u mona na shango . 
U khathalogo na u khethekanya matheriala muswa hu tshi shumiswa dathabeisi dzi re hone . 
Kutshimbidzele : Nyambedzano ya vhoṱhe
c ) Thendelonzwiwa ya Afurika ya Pfanelo na Mbavhalelo ya Vhana : Muvhigo wa u Thoma wa Shango u tshi ya kha Khomithi ya Vhomakone vha Mbumbano ya Afurika nga ha Pfanelo na Mbavhalelo ya Vhana .
Nga murahu ha nyambedzano , komiti yo wana uri mavharivahri kha Minisita o vha a si na midzi . 
U lingedza hashu u ṱoḓa u swikela nyaluwo i dzulaho i hone na u khwaṱhisa dimokirasi zwo khwaṱhisedzwa nga thikhedzo yavho . 
Mulayo wa u ṱuṱuwedza tsireledzo ya ndaka na u londola , u dzhia tsheo ya khwinesa na tsheledemviswa yo ḓivhadzwaho nga kha khuvhanganyo ya data ya tshifhinga tshoṱhe ndi wa ndeme khulwane . 
Mulayotibe u ṋetshedza muhanga wa mulayo wo kuvhanganywaho zwavhuḓi u itela malangele avhuḓi a sekithara ya ndindakhombo ane a tshimbilelana na maimo a dzitshakhatshakha na ndangulo ya ndindakhombo .
Muvhuso wa Lushaka u na vhuḓifhinduleli ha zwiga zwa ndeme zwa mbekanyamaitele , ngeno Muvhuso wapo na wa vundu i tshi bveledza na u shumisa pulane na mbekanyamaitele dzo dodombedzwaho vhukuma . 
Mveleo ndi dzauri vhatshutshisi vha dzulela u bvelela vho lenga , vha ḓa vha dovha vha ṱuwa nga u funa , kana vha sa swike na khathihi . 
Nahone musi ri khou aluwa na u khwaṱha kha nungo , zwipikwa zwashu zwi dzula zwi tshi fana : Ri ṱoḓa u khwaṱhisedza uri Vhashumeli vha Muvhuso vha a kona u swikelela ndondolo ya mutakalo ya ndeme .
Vhudzivha ha Vhuṋe
MUOFISIRI WA MAFHUNGO MUOFISIRI WA MAFHUNGO
U khwaṱhisedza uri maṅwalo a shishi a a ḓiswa nga u ṱavhanya . 
Tsha u fhedzisela , maitele a u voutha one aṋe a tea u tendela vhakhethi tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u dovholola ndaela na khetho . 
Ndi fulufhela uri ni ḓo wana zwi re afho nṱha zwo dzulisa zwone . 
Afurika Tshipembe ḽo wana zwikoro zwavhuḓi kha zwivhumbi zwa nyaluwo ya GDP , u leluwa u ita bindu shangoni na u vha na tshivhalo tsha vhathu tsho linganelaho .
Musi zwoṱhe zwi na khonadzeo ya u vha zwa ndeme , zwa u fhedzisela ndi zwone zwa vhuṱhogwa zwa vhalanguli kha pfunzo . 
Fhedzi kha vha vhone uri vha na thendelo ya zwa u kunga khovhe kana tshiḽipi tsho rengwaho tsha zwa u unga khovhe .
Tshiṱirathedzhi tsha mbambadzo , tsho sedzesaho kha sekithara dza ikonomi dza ndeme , tshi tea u itwa . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : mudzi wa maipfi
Na kha vhutshilo havho ho dzikaho , ri tama u vha fulufhedzisa uri mihumbulo na miloro yavho , zwine a zwi na magumo , zwi ḓo salwa murahu tshifhinga tshoṱhe . 
Kushumele kwa mbambadzelannḓa kwo khwiṋifhala , u bindudza ho khwaṱhisedzwaho na vhusikamishumo ho dzingindelaho ndi zwa ndeme kha idzo ndivho . 
2.2 . Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe u dzhia maimo a mudzulatshidulo kha Komiti ya u Tshimbidza Vhuḽedzani ha Muvhuso ho Vuleaho ( OGP ) nga 2015-2016 .
10.2 REKHODO DZINE DZA SOKOU WANALA DZI NGA WANIWA HANI ( khethekanyo 14 ( 1 ) ( e )
Mushonga wa sialala na dzilafho zwo shumisa zwidohodohwane sa mishonga lwa miṅwaha ya zwigidi . 
A hu na u tiwa hune ha ḓo dzhielwa nṱha nga nnḓa ha musi zwoṱhe zwo sumbedzwaho afho nṱha zwo dzheniswa .
Muhasho u nga kha di shumisa maga ane a fanela u tevhedzelwa a laisentsi dza tshumiso ya madi hu u itela u talusa thodea dza mbulungo ya madi .
U sedzulusa mveledziso kha vhushaka ha nḓowetshumo vhune ha elana na maitele a vhubindudzi a maḓuvhano . 
Arali zwa nga itea ha vha na gomelelo ḽa shishi , khoro i ḓo vha na pfanelo dza u shumisa maḓi u bva kha gwedzho na u shela mishonga kha maḓi uri a vhe kha vhuimo ho teaho . 
11.6.1 Mudzulatshidulo wa Phanele u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya Phanele u itela miṱangano .
U dzheniswa ha mithara dza maḓi manzhi zwo fhungudza maḓi ane a sa vhuise mbuelo ngomu kha sisṱeme dza u kovhanya maḓi . 
Nnyi na nnyi u na tshikhala tsha u ṋea mihumbulo kha mvetamveto musi IDP i sa athu themendelwa .
NDIMA YA 1 MARANGAPHANḒA
Na musi zwi tshi amba u mudzunguluwo , phiriselo kana u ya shuma huṅwe ha mushumi u bva kha tshiimiswa itsho . 
Vhashumi vhoṱhe vha na pfanelo ya u ḓivhadzwa
Yo ṱumana na ndaulo ya kushumele kwa masipala .
ṱuṱuwedza madzangalelo a tshikolo na u vhona uri tshi a bveledziswa ;
Kha iyi nyimele , ṱhuṱhuwedzo dza thengo ya sekithara ya nnyi na nnyi na maga a kushumele zwi tea u katela nyengedzedzo dza vhuḓiimiseli uho . 
Maraga wa vhashumi u vha tshipiḓa tsha vhushaka vhune ha vha hone vhukati ha vhashumi , vhatholi na madzangano a mishumoni . 
Mu ṱun ḓi u ita khumbelo ya ṱhanziela ya u ṱun ḓa luthihi fhedzi kha u ṱun ḓwa ha tshikambi itsho .
U bva tshe ya thoma u shuma nga ḽa 18 Ṱhafamuhwe 1965 , riekhitha iyi , ine ya vha yone khulwane i bveledzaho mishonga na industrial isotopes u itela tshumiso ya fhano hayani na dzitshakha , yo ṱanganedza miṅene minzhi na u akhiredithiwa nga dzitshakha .
Vhagudi vha ḓo bveledza zwikili zwa u konana na vhaṅwe nga nḓila yavhuḓi khathihi na u shela mulenzhe muṱani , tshitshavhani na kha lushaka , ngeno hu tshi khou tevhedzelwa ndeme kana mikhwa sa zwe ya dzudzanywa kha Ndayotewa .
U ḓadzisa kha zwenezwo mulayo we wa khethekanya vhafumakadzi sa vhana vhaṱuku vhane vha nga si kone u vha na ndaka u vha na khonṱiraka nga vhone vhaṋe , mulayo wa khasiṱamari kha nyimele nnzhi wo ṱangula vhafumakadzi pfanelo ya u vha na nnḓu . 
U shumisa nḓila dza u ḓikhakhulula musi a tshi vhala ( tsumbo , u vhalulula ; u ḓiḓowedza kubulele kwa ipfi a sa athu ḽi vhalela nṱha ) .
Nḓila iyi i nga pfeseswa sa yo tou sedzaho kha inflesheni ya mutheo i songo tou livha , zwi si na mushumo uri tshipikwa tsha fomaḽa ndi tshifhio . 
Ho wanala bugu dza mushumo nga luambo lwo teaho ?
Vhaiti vha mbilo vho tendelana kha ṱhanganelo ya mveledziso ya mavu oṱhe e kale a vha a tshi ḓihwa sa Tshiṱiriki tsha Vhurathi . 
3 . Mafhungo a Zwino kha shango
Tshishumiswa tsha bungavhuthathazwitshili / tsiravhulwadze
Vha humbele murangaphanḓa kana mudzulatshidulo u vha ḓivhadza kha vhadzheneli vha muṱangano vhane vha si vha ḓivhe .
Madzangano o ḓiṱamaho na Muvhuso wa Tshanduko vho vha vha kule na u wana mihumbulo i fanaho . 
Zwazwino , mashango a ṱanganedzaho tshavhi dzi ponyaho , vhukatini ha zwinzhi , nndwa ya u tambudzwa lwa poḽotiki na u tovholelwa vhurereli u linganyisa u vhofhiwa nga milayo ya dzitshaka ine o i ṱanganedza u lwa na ṱhoḓea dza vhadzulapo vhao . 
U tambudzwa lwa vhudzekani ,
U khetha hu fanela u tshimbidzwa u ya nga mbekanyamaitele yo tendelwaho nga khoro malugana na hezwi . 
SITE ndi muthelo wa vhashumi u theliwaho arali muholo u ne vha u wana tshikwamani u tshi swika R60 000 .
Grade R ndi ṅwaha wa u thoma wa midzi ya pfunzo dza outcomes-based zwikoloni zwa phuraimari .
U ṅwala muvhigo hu tshi tevhelwa ngona ya maitele kha u ṅwala
Wanani . . . . . . ( tsumbo , Wanani dzina ḽa bugu ye a vha a tshi khou vhala yone )
U kha ḓi _____________ fhedzisa tshuṅwahaya yawe .
U tou bva musi vho vhiga vhugevhenga , mushumeli wa Call Centre u ḓo amba navho nga ha vhutshinyi ho vhigwaho arali khoudu yo ṋewaho i tshi tshimbidzana na ine ya vha kha rekhodo ya vhuṋe .
U dzudzanya muṱangano
Vha mishumo ya khanḓiso ya muvhuso vho thoma u shumisa milayo ya u ḓadza na u swikisa fomo dza eḽektroniki dza Adobe musi vha tshi , mushumisi , swikisa khumbelo yavho ya nḓivhadzo . 
1 . Vhukwamani
davhidzana nga ha nḓivhadzo dza miṱangano ya tshitshavha nga nḓila ine ya ṱuṱuwedza u dzhenela ho fhelelaho ha tshitshavha .
Kha vha kwame Muraḓo wa Phalamennde
A hu na muthu ane anga funga dzikhirikhethe kana a tendela u fungiwa ha dzikhirikhethe kha vhupo a si na thendelo ya Muofisiri Muhulwane wa Mulilo . 
I ṱalusa zwipida zwi re kha khombo khulwanesa ya ndaulo na u tumbula mbuno dza uhu u vha kha khonadzeo ya khombo . 
5.5. Khabinethe i tamela mashudu mavhuya Bafana Bafana phanḓa ha mitambo mivhili ya vhuṱhogwa na Sudan nga dzi 5 Khubvumedzi , Khartoum une wa vha mutambo wa u tendelwa u dzhenela mitambo ya dzhango ṅwaha u ḓaho na mutambo na Nigeria nga dzi 10 Khubvumedzi 2014 , kha Ḓorobo ya Kapa .
Mbonala dza tshibveledzwa tsumbo , puloto , mubvumbedzwa , fhethuvhupo , muanetsheli , ḽimudi , thero , kuvhonele kwa vhaanetsheli
Naho Afrika ḽo tamba tshipiḓa tshiṱukuṱuku na u shela mulenzhe zwiṱuku kha u kuvhangana ha gese dzi no ḓisa mufhiso wo kalulaho na zwire na vhushaka na tshanduko ya kilima , ndi ḽone dzingu ḽire khomboni vhukuma kha khombo dza tshanduko ya kilima . 
hanziela
Maga mararu o leluwaho fhedzi a ndeme a u ita uri tshanduko i vhe yavhuḓi ndi a tevhelaho : 
U vhofholowa hune ha khou ambiwa afha ndi mbofholowo i fhaṱaho , mbofholowo ya u kona u ita zwithu madzuloni a u mbofholowo kha dzhenelelwa kana u kombetshedzwa nga vhaṅwe . 
kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana ṱhanziela ya mabebo isi ya tshikhau musi vha tshi ita khumbelo
u khwinifhadzwa ha mbekanyamushumo dzashu dzi sedzanaho na pfunzo na vhugudisi
tshumiso ya tshitendeledzi tsha CBP tsho fhelelaho kha 30% ya dziwadi
Balavhukoko : u litsha ipfi wa vhala u tshi isa phanḓa wa swika magumoni a fhungo
( c ) kha u khunyeledza mbofho ya mashango oṱhe .
Hoku kushumisele kwa maḓi ku amba nga ha u tevhulelwa ha mashika kana maḓi a mashika kha tshiko tsha maḓi . 
Mulayo wa vhu 24 wa 1994
Vha a vhilahela uri ri na vhukoni ha u tsireledza pfanelo dzashu dza dimokhirasi na Ndayotewa ya dimokhirasi , zwithu zwe zwa vha hone nge ha vha na u ḓiimisela huhulu .
U ita nyito dza misi yoṱhe na nyito dza mitambo ya musi vhagudi vho vhofholowa ya ngomu nḓuni na nnḓa sa zwe zwa sumbedzwa kha Khethekanyo ya 2
a ) Vho Phurofesa Joseph Mandal Maseko ( Mudzulatshidulo wa Khorondangi ) ;
Dipuḽoma ya Lushaka ya Vhuinzhiniara ha Sivili kana ndalukano i elanaho . 
Fomo i a wanalea kha Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947 .
U bva kha nḓowetshumo u ya kha miṱa , ri shumisa fulufulu ḽinzhi u fhira zwo teaho u swikelela ṱhoḓea dzashu - hu tshi nga vha nga nṱhani ha tshomedzo dza kale kana dzi songo eḓanaho , kana nga nṱhani ha nḓowelo mmbi . 
1.9 Hu khou rwelwa hafhu ṱari fulo ḽa u sedza zwishumiswa zwa muḓagasi , nḓila ya khwine ine ya ḓo ṋea vharengi maanḓa a u ḓinangela musi vha tshi renga zwishumiswa .
2.2 . Khabinethe yo ṱalutshedzwa ngaha muvhigo wa Komiti ya Vhuminisiṱiri kha Tsedzuluso ya u Lambedzwa ha Dziyunivesithi ya tendela uri muvhigo uyo u bviswe uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa hatsho ngaha dziyunivesithi .
Ndo tshimbila lwendo lulapfu uya kha mbofholowo .
Mafurase matswuku a ḓo ni thusa u nanga masala one ane na ḓo thoma ngao mafhungo .
Vha badele mbadelo ya u asesa yo randelwaho kha nḓivhadzo .
Kha ri ite nyito Ṅwalani mulaedza wa tshipentshela nga phanḓa ha garaṱa .
U ṱanganedza milayo ya vhuḓilisi i katelwaho kha mushumo wa muhumbulo . 
Kilasi ya 3 ya zwiko zwa madi ndi ine ya shumiseswa , na nyimele dzoṱhe dza matshilisano a zwimedzwa dza tshiko tshenetsho tsha madi dza vha dzo shandukiseswaho u bva kha tshiimo tsha tsho phanḓa ha musi tshi tshi bveledziswa
U pfi Khuliso , wa miṅwaha ya fumithihi .
Khaedu ya vhatshinyi vha vhaswa na mbuedzedzo yavho na zwone zwo ambiwa nga hazwo . 
Thikhedzo iyi i ḓo katela thikhedzo ya u tevhedza dzilafho , thikhedzo ya miṱa , khathihi na u dzhenela kha thikhedzo ya mbueledzo ya matshilisano na muhumbulo yo teaho sa i ṱoḓeaho . 
Nḓowedzo ya u nanguludza madzina
Vhadzheneli vho swika he vha vhumba zwigwada zwa miṱangano ya u ola puḽane dzo khwaṱhaho na dza mashumele dza khethekanyo dzavho dzo fhambanaho . 
Mbekanyamushumo iyi , nga maṅwe maipfi , i na zwipikwa zwa mveledzo zwo ṱanḓavhuwaho . 
Pulane dza u ṱuma mveledziso ya zwiimiswa zwa masheleni na mazhendedzi a u alusa mbulungo ya masheleni o no vha hone . 
Kha vha nambatedze nṱha ha tshidulo kha tshi tikaho tshidulo nga nḓila yeneyo . 
U ita nḓowenḓowe ya u thetshelesa na u amba u engedza nḓivho
Muhulisei Muthusa Mulangadzulo , ri khou tshila kha ḽifhasi ḽi no khou shanduka nga u ṱavhanya hune ṱhumanyo yo ṱumanywa na mveledziso na vhukoni . 
Mueletshedzi wa thero u tea u modareitha sambula dza mishumo iyi musi o dalela tshikolo u itela u sedza arali mishumo i kha maimo nṱha na uri yo modareithiwa wa henefho tshikoloni .
Pulane dzashu dza mbuelo dzi kha mbalotshikati ya vhukati ya 15% u ya fhasi nga u ḓura musi hu tshi vhambedzwa na zwiṅwe zwikimu zwa dzilafho .
Nganeapfufhi , na ngano
U shumiswa ha tshelede nga muvhuso zwi kwama dzifeme nga nḓila yo na i songo livhanaho . 
Vhusimamulayo vhu ṱanganedza nyavhelo nyengedzedzwa lwa miṅwaha miraru kha mugaganyagwama u sa shandukiswi . 
- u bva nga 2004 , Thandela ya Khwaṱhisedzo yo fhaṱa zwiko kha mimasipala ya 136 ire na thaidzo dzo ketheaho .
8 Nga tsha matshelo
_ U tshintshela kha zwishumiswa zwi bvisaho buse ḽiṱuku sa thoro / thombwana
Khethekanyo yo humbula u ṱoḓa masheleni u bva kha vha Ndangulo u itela u dzhenisa muṋetshedzatshumelo wa u bveledza Tshiṱirathedzhi tsha u Lwa na Vhuaḓa na Nzudzanyo dza u Thivhela Vhuaḓa . 
Fulo ḽo ṱanganelaho ḽi ḓo fhaṱwa nṱha ha mbekanyamushumo dzi re hone , tshumelo , ṋetshedzo na zwiko na nyengedzo ya zwiko zwiṅwe zwo engedzwaho u itela khonanyo , ndivhiso , vhupfumbudzi , mveledziso na mveledzo ya matheriala a khwaḽithi u vhewa ha u kunguwedza na u vhea iṱo na tsedzuluso . 
Vhalavhelesi vha mashangoḓavha vha lavhelesaho khetho vho bula vha sa hanedzani uri khetho dzo vhofhololwa nahone a dzi dzhii sia . 
Arali ha vha na u sa yelana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho a Mulayotewa , ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ḽi ḓḓo shuma .
Muvhuso wo fhulufhedzisa miraḓo ya madzangano ya mishumo uri a hu na tshanduko dzine dza ḓo itwa kha zwikwama zwa nyawelo hu songo kwamiwa miraḓo kana hu si na thendelo . 
Vhushumisani ho khwaṱhaho na vhafaramikovhe
Mbekanyamaitele iyi yo ṱumanya na Tshiimo tsha Gwama ḽa Nnyi na nnyi kha Themamveledzso ya u Renga na Ndangulo ya Nḓisedzo . 
Izwi zwa u sumba muṅwe muthu uri u a lowa nga muṱhomphei o ralo zwi a tea u iledzwa , hu songo sedzwa uri muhumbulo ndi ufhio . c ) U thola muthu uri hu sumbwe muloi
No no vhuya na vhona ulu luswayo ?
Ro bveledza maṅwalwa mahulwane o gudwaho vhukuma , themendelo dzi katelaho masia oṱhe e vha a sumbedzisa . 
Milaedza ya vho rambiwaho i tea u ṋetshedzwa nga madzhisiṱiraṱa wa dzingu a na tshenzhemo , kha tshanḓa tsha vhulamukanyi ha muvhuso . 
U pfulusiwa ha mishumo ya ikonomi u bva sentharani dza dziḓoroboni na zwone ndi tshipiḓa tsha u lwisa nga muvhuso kha u shandukisa ikonomi .
Theo ya milayo kha vhuṅwe vhulangi i ṱoḓa mvelelo dza ndingo uri dzi ḓivhadzwe kha mapholisa kana vhaofisiri vha khothe . 
Vhathu vha ḓo ṱhogomelwa hu si na u ṱalula kana u khethulula nga vha ndondolo ya vhashumelwa na vhuvhudzisi . 
Operation Phakisa yo ṱunḓwa u bva kha maitele a Malaysia a Mvelelo Khulwane nga u Ṱavhanya e Malaysia vha a shumisa a vha vhuedza kha u swikela zwa tshanduko ya ikonomi nga vhuhali ; na uri ro no a ṱanganedza kha uri a nga shuma kha nyimele ya Afrika Tshipembe , zwa zwino o no vha tshipiḓa tsha tshishumiswa tsha u Shuma ha Pulane dza Nḓila dza Ṱahe .
Ri khou tea u ḓowela ikonomi ya khaboni-thukhu , hu tshi katelwa na u khuruṱanya vhukoni hashu fulufulu ḽo bikululwaho . 
" mulayo wa vunḓḓu " ho angaredzwa na -
( 1 ) Masipala u na maanḓalanga malugana na , nahone u na pfanelo ya u langa -
U ṱola hu na thuso ya dokotela wavho
Fhungudzo kha ndeme ya vhubindudzi hu re fhethu huthihi zwo bva kha u ṱahala na u kherukana kana u sa shumiswa . 
Naho hu na uri hu na vhushaka vhu re hone vhukati ha u fhambana uhu , kha dziṅwe nyimele , ikonomi ya Gauteng yo aluwa nga u ṱavhanya u fhira nyaluwo ya mishumo . 
U thetshelesa hu si na u dzhenelela hu tshi ṱhonifhiwa ane a khou amba .
- Ri tshi kuvha
Vhaṋetshedzatshumelo dza ndondolo ya mutakalo avha vho tenda uri vha nga badelisa miraḓo ya GEMS iṅwe tshelede ya tshumelo tenda zwa vha zwi kha milayo ya Tshikimu .
Hu ḓo thomiwa maitele a no ṱavhanya nahone o livhaho zwithu a no itwa kha mihasho yoṱhe kha tshifhinga tshigede tsho tiwaho . 
u pulana hu fanela u vha tshipiḓa tsha kuitele ku no ya phanḓa kune kwa katela u pulana , u shuma , u monithara na u ela na u sedzwa hafhu nga
Ofisi dzoṱhe dza Muhasho wa zwa Muno dzi ḓo vha dzo vula nga maḓuvha a u ḓiṅwalisa u itela u tshimbidza maitele a u ḓiṅwalisa nga u vhekanya zwo teaho .
Vhalanguli vhane vha sa shumisane zwavhuḓi na vhashumi ndi khwiṋe vha sa vhuyi vha vha vhafuwi vha zwa mafhi . 
Dzhiminasitiki : u vhumbulutshela phanḓa na murahu
Zwi a thusa u ṱalukanya luambo lune lwa shumiswa kha PCM , khathihi na maipfi ane a ḓo shumiswa nga modeḽe miṅwe , vhunga miraḓo ya Komiti ya Wadi i tshi nga tea u shumisa maipfi aya huṅwe fhethu tshiṅwe tshifhinga .
i ) Vho Matshedisho David Dikoko ( Mufarisa Mudzulatshidulo )
U imba nyimbo khathihi na u ita nyito ( hu na u thusiwa ) sa , luimbo holwu ' heyi ndi nḓila ine nda , ṱamba ngayo zwanḓa , ṱamba ngayo zwanḓa , ṱamba ngayo zwanḓa . . . ' Luimbo lu iswe phanḓa ngauralo hu tshi dzheniswa maṅwe maipfi sa , gama mavhudzi , ṱamba maṋo....nz .
Yunithi iyi i na vhuḓifhinduleli ha u lavhelesa migaganyagwama ya vundu u khwinisa u tevhedzelwa ha milayo , u fulufhelea na mveledzaphanḓa ya mugaganyagwama na u ṱola u shumiswa ha migaganyagwama u itela u engedza vhuḓifhinduleli , vhufhulufhedzei ha mafhungo o kuvhanganywaho na vhukoni . 
Afurika Tshipembe ḽi a shumisana tshoṱhe na Thendelano ine khayo i na masiandaitwa a si avhuḓi a vhutshinyi , na uri dzikhothe zwa zwino dzi nga suwa vhutshinyi honoho u ya nga ha mulayo nahone u songo ḓoweleaho .
Arali vha nanga u hana dzikhukhi , zwi nga kha ḓi itea vha si kone u shumisa tshoṱhe zwileludzi zwa tshumelo kana Webusaithi dza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka dze vha dzi dalela . 
Vhuḓifari na u fhulufhedzea
Sa tsumbo , muimeleli muthihi u fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 21 u swika kha 50 .
Zwi sika tshikhala tsha mvusuludzo ya tshitshavha na u khwaṱhisedza vhuṱavhela hu bveledzeaho . 
Kha vha ite phosiṱara u ṅweledza maṅwalo a mbekanyamaitele na milayo ane a ḓivhadza vhudzheneleli ha tshitshavha .
Tshikimu tsha Vhubindudzi ha Dzigoloi tshashu tsho khiulula vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe ha rannda dza biḽioni dza 24,5 na u bveledza zwivhambedzelaseli zwa dzigoloi na zwipiḓa zwa rannda dza biḽioni dza 103 nga 2013 .
Mbuelo ya muthelo yo khethekanywa ya vha mithelo kha miholo na phurofiti , mithelo kha mutevhe wa miholo na vhashumi , mithelo kha zwifhaṱo , mithelo ya fhano hayani kha thundu na tshumelo , mithelo kha mbambadzo ya dzitshaka na ṱhirantsikishini khathihi na khethekanyo ya mbuelo ya zwiṅwe zwi songo buliwaho zwa muvhuso . 
Pulane tharu dzo angalalaho dzi tevhelaho dzi ḓo shumiswa u itela u lavhelesa kha ṱhoḓea dza mveledziso ya mutakalo dza vhadzulapo vho sedzwaho khavho , dzine dza vha u engedza vhukoni , ṱhoḓisiso dza mashumele na ṱhuṱhuwedzo . 
Vha ṋetshedze tshikhala tsho linganaho tsha u ṱhopha u itela goloi dzo lindelaho u monela fhethu ha u paka . 
DziPMB dzi bva phanḓa ha makumedzwa oṱhe a mbuelo
Nga vhanga ḽa zwiwo zwi re nṱhesa zwa vhufhura , u engedzea ha u shumisa hu khou itwa ha lushaka ulu lwa tsheke . 
PAJA i ri zwiitisi zwi fanela u ṋewa hu sathu u fhela maḓuvha a 90 mulanguli o ṱanganedza khumbelo .
U fhiriswa ha ndaka , vhuḓifhinduleli na vhashumi a zwongo khunyeledzwa . 
vhuṱanzi ha uri vho ṅwalisa bugundaula kana ṱhanziela ya mabebo kha Muhasaho vha Muno
Zwi katela khuthadzo ya phodzo , tshumelo dzi wanalaho hayani , zwigwada zwa thikhedzo , u ḓi thusa , ṋdivho na mbekanyamushumo dzi lwelaho tshumelo .
Dzirenke na zwikhau zwi nga nḓila i tevhelaho : 
U TIWA HA VHATHU VHANE VHA ḒO SHUMA KHA KHORO YA ZWIIMISWA ZWA MVELELE
Bada dza nga ngomu na dzone a dzi takadzi na kathihi . 
3 . VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA NDI MINI ?
Vho Dokotela vho ita mini Jim ?
Mbadelo dzi yaho kha khephithala
Fhufhani sa tshiṋoni nga luvhilo na nga u ongolowa .
Muvhuso wa lushaka u ḓo ṱhoḓisiso nḓila dzo teaho dza u ḓivhadza maga a ndinganyiso ya ikonomi he zwa tea , nahone u ḓo lavhelesa nga vhulondo phatheni dza nyaluwo ya ḓoroboni na mveledzo kha sia iḽi . 
3.3.3 Lushaka lwa zwibveledzwa zwo randelwaho na u themendelwa
Ndi na R10 tshikwamani .
Vhatambi vha bvumo : Simon Elliot , Ryan Nelson , Chris Killen , Shane Smeltz .
Ṱhoḓea ya mabindu ane a rengisa thundu na tshumelo a khou aluwa u bva kha murengi nga kha murengisi na u humela murahu kha vhabveledzi . 
Muvhuso na sekhithara ya zwa vhufuwi vha vhoṱhe vha nga si kone u ḓisa khakhululo ya mavu yo linganaho . 
Avha vharangaphanḓa vha na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza uri tsatsaladzo na u gwalaba zwi itwa nga nḓila ya tshirunzi na nga nḓila ya u sumbedza u aluwa .
6.2 . Vho Clarinda Elizabeth Simpson sa Muofisiri Muhulwane wa Masheleni wa SENTECH .
Arali muvhulungi a sina thendelo ya u ṱanganedza ṋdivhadzo dza dzimpfu , zwine a nga ita zwone ndi u ḓadza fhedzi tshipi ḓa C tsha fomo BI-1663
Naho zwo ralo , na kha vhulavhelesi ri tea u ṱanganedza zwivhumbeo zwa dimokirasi zwa vhuvhusi . 
Mapholisa vha nga vha ṋea tshivhalo tsha zwa vhutshinyi , nahone arali hu na vhuongelo kana kiḽiniki kha vhupo ha havho vha nga vha ṋea mafhungo a zwa mutakalo
U ola zwifanyiso zwa tshiṱori , luimbo kana tshidade .
( a ) thoma na u ita uri hu vhe na zwivhumbeo na zwiimiswa zwi no ḓo ṱuṱuwedza na u leludza vhushaka vhukati ha muvhuso .
Muthu a ṱo ḓaho u wana ndambedzo ya tshitshavha ye ya imiswa u tea u bula miholo miṅwe na miṅwe ine a i wana .
Muvhuso wo zwi humbula wa fhedza uri u khwaṱhise zwa nḓisedzo dza tshumelo na u khwinisa khwaḽithi ya tshumelo khathihi na u pima u fushea ha vhashumelwa . 
Aarli close corporation yo bviswa kha mutevhe , hu nga itwa khumbelo ya u i bvusuludza arali ho tevhelwa ṱho ḓea dzo teaho .
Ṱhoḓisiso dza Khonani ya Khwinesa ya Muthu dzo wana uri vhaṋe vha zwifuwomvumvusi vha nga vhuelwa nga vhushaka havho nga nḓila nthihi kana nnzhi . 
I dovha ya dzhiela Afrika Tshipembe nṱha sa mutambi muhulwane ḽifhasini kha vhulavhelesi ha u langa mishonga na zwibveledzwa zwa mishonga .
Kiḽaente i na mbetshelwa ya pfanelo ya u rumela makumedzwa o ṱanganyiswaho , khathihi na makumedzwa o fhambanaho , kha vhaeletshedzi vha mulifhelwa wa tsenguluso na ngeletshedzo . 
THASIKI 1 Vha topole vhadzheneleli vho fhambanaho na vhuḓifhinduleli havho mayelana na pulane ya mushumo .
Zwiimiswa zwa nnyi na nnyi khathihi na zwiimiswa zwa mveledziso zwa masheleni zwi tea u shuma kha mutheo wa u langa masheleni zwavhuḓi . 
c . Mbadelo dzi badelwaho kha u ita khumbelo na nḓivhadzo ya tsheo kha tswikelelo :
Fhethu hu re na ṱhahalelo ya maḓi , hune u ṱaṱisana vhukati ha vhashumisi , tshinyalelo kha mupo kana luvhengelambiluni kha mashango maḽedzani ho vhonala na uri nga u angaredza hu ḓo sedziwa u thoma . 
U fhambanya vhukati ha zwiwo zwi tendiseaho na zwi sa tendisei
Musi ho sedzwa vhuhulu ha masiandaitwa a u wa ha mbondo dza madamu , u lingwa hao hu mbo ḓi vha ṱhoḓea ya zwa mulayo . 
1.3 Zwiga na madzina zwa nomboro
Zwi tevhelaho ndi maga ane a tea u dzhiiwa malugana na u bveledza adzhenda yavhuḓi :
Arali vha songo fushea nga phindulo ya mulanguli wa khothe , vha nga ṅwalela mulanguli wa tshumelo dza khothe kana mulangi-dzhenerala .
Nḓivhadzo ya muṱangano wa khoro i tea u ṋetshedzwa maḓuvha a si ho fhasi ha maṱanu na mavhili phanḓa ha musi muṱangano u tshi vha hone .
Tshifhinga tsha zwino , tsumbo : Gethe ḽi valwa nga awara ya vhurathi madekwana maṅwe na maṅwe .
b ) Vhuloi vhune ha ita uri muṅwe muthu a vhaisale
Mufarisi u fanela u khwaṱhisedza hafhu uri u vhetshelwa thungo ha muḓagasi hu a vha hone u itela u tshimbidza na dziṅwe ṱhoḓea dza u tshimbidza . 
U thoma na u londola sisiṱeme ya ndangulo ya ḽiṅwalwa kha maṅwalo oṱhe a zwa masheleni a tevhedzaho ṱhoḓea dza Muṱolambalelano Muhulwane . 
A zwi konadzei uri ikonomi i nga shanduka nga zwiṱuku nga zwiṱuku nga u thola vhashumi vhanzhi arali idzi nyimele dzi nga bvela phanḓa .
Vhaḓivhi vha akademi , musi tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya , vho bveledza mushumo wa u pfumbudza matshudeni nga u ṋetshedza ngudo ya vhutsila . 
Tsumbadwdze dza vhukati dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo kana dza u thoma :
U ḽaisentsa zwi vhonala sa nyito ya ndemesa malugana na izwi . 
Khwaṱhisedzo iṅwe ya ndaela , sa tsumbo , nga u founela muṅwali wa tsheke tshifhinga tshoṱhe uri musi tsheke i tshi ṋetshedzwa a i konadzei u vha ya mbambadzo . 
foramu dza tshipholisa tsha tshitshavha
Musi vharangaphanḓa vha ḽifhasi vha tshi kona u zwi vhona , tshutshedzo dza tshino tshifhinga a dzi ṱhonifhi mikano ya dzitshaka . 
1.2.6 Miṅwe mitheo ya u dzhenelela ha tshitshavha
Mbadelo i bvaho kha avho vhane vha hola mashelani a vhuḓi fhedzi vha songo dzhoina zwikimu zwa dzilafho .
Arali vha sa wana vhudavhidzani nga vhurifhi kha tshifhinga tsha miṅwedzi miraru , kha vha ṱanganedze uri khumbelo yavho ya bidi a yo ngo bvelela . 
Mulanguli wa GEMS u ḓo vha ḓivhadza uri o ṱanganedza Fomo a dovha a ṋetshedza khophi ya Fomo Muofisiri Muhulwane wa GEMS hu sa athu fhela awara dza 48 o ṱanganedza Fomo .
Afurika Tshipembe A1
Ezwi zwi kha u pembelela Ṅwedzi wa Mbofholowo . 
Khumbelo i tea u itwa nga u ṱavhanya mathomoni a ḽivi ya vhudzadze kana hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi nga murahu ha u bebwa ha ṅwana .
Fhungo ḽa ndiliso nga ha u ṋetshedzwa zwiṱatamennde kana dzikhophi ḽi na thaidzo . 
Mulaedza wa u fhaṱa lushaka , pfanelo dza vhathu , vhuthu na u vusuludzwa ha mikhwa zwi dzula zwi tshipiḓa tsha thero ya tshifhinga tshilapfu ya tshipitshi tshavho kha tshitshavha . 
Hezwi zwi dovha zwa sumbedza u shanduka ha muthu khathihi na u pfa a mudzulapo wa ngoho wa lushaka na u vha muthihi na lushaka lwa vhathu vhothe ( humanity ) .
Vhudzisani mbudziso ni tshi shumisa matsinde :
Ṱhuṱhuwedzo ye ya vha i tshi khou shuma u bva tsha ṅwedzi wa Ḽara nga 2006 yo vhona khamphani dza 810 dzi tshi khou dzhenelela , u bva tsha ṅwedzi wa Luhuhi wa uno ṅwaha wa 2014 .
1 . U linda
vhukwamani
Tshipiḓa tsha u thoma tsha pulane tsho khunyeledzwa . 
U itela u vhuelwa nga iyo khonadzeo , muvhuso wo khwaṱhisedza Ṱhoḓisiso ya Afurika , zwa migodi na Vhufarisani ha zwa Masheleni sa khamphani ya zwa migodi ine ya vha ya muvhuso ine ya ḓo bwa minerala dza ndeme yo lavhelelwaho .
Hezwi zwi tou vha tshivhalo tshiṱukuṱuku musi u tshi sedza tshivhalo tshihulwanesa tshine tsha ṱoḓea tsha u lugisa tshayandingano na tshinyalelo yo vhangwaho kha tshitshavha tshoṱhe . 
Arali ni sa pfesesi phara iyi , i vhaleni hafhu nga u tou ongolowa .
Vhagudi vha ḓikanda nga saladi yavho nahone vha tea u thusa u kulumaga nga murahu ha nyito . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u sedzana na khumbelo yavho .
Nga u shumisa tshiedza itshi sa tsumbo na ndaedzo , zwino vha fanela u ola tshiedza tsha vhone vhaṋe tsha u funza pfelovhuṱungu ya ḓivhazwakale . 
TSHIMEBI TSHIHULWANE TSHA MAHORO MAHANEDZI : Murangaphanḓa wa mahoro mahanedzi a huliseaho o vha vhudzisa mbudziso nahone i ṱoḓa phindulo i leluwaho nga maanḓa , arali hu miraḓo ya Tshumelo ya Mapholisa vha Afurika Tshipembe kana miraḓo ya tsireledzo ya Phalamennde .
Ndi milayo ifhio ine ra vha nayo ya bola ya milenzhe ya musalauno hu u itela u tsireledzea ha vhatambi mudavhini ?
16 Holodei dza vhurereli na dziṅwevho dza tshipentshela
Hezwi zwi nga khwaṱhisedzwa nga zwauri dziṅwe dza tshandwa idzi dzi khou lavheleswa nga vhabveledzi vha mbekanyamaitele hu na tshiawelo . 
210. Maanḓa , mishumo na u sedziwa
Fhedziha , zwithu zwa ndeme zwe volumu yawe ya livhiswa khazwo ndi uri vhathu vha tshi ita nga khole vho kundelwa u vhona izwi , na uri u kundelwa uhu hu vha vhea kha khuḓano na mupo . 
U sumbedza uri ndi ifhio ya tsumbadwadze dzi tevhelaho ine mulwadze o no vha nayo u bva tshe a ḓa lwa u fhedzisela : 
Vhafarisa Muphuresidennde vha Kale Vho Phumzile Mlambo-Ngcuka na Vho Baleka Mbete ,
Mafhungo mahulwane a ndeme o salelaho zwi tshi elana na u Sedzwa hafhu ha Vhupileli a fanela u shumaniwa nao nga u ṱavhanya . 
-- U amba nga ha tshivhalo tsha zwitarata zwine zwa tea u pfukwa arali zwi hone
a ) Vho MW Hlahla - ( Mudzulatshidulo ) ;
Muvhigo wo dovha wa sumbedzisa uri " pfunzo khulwane inga thusa vhathu uri vha dzhie tsheo dza khwiṋe " zwihulwanesa kha nyimele ya akhaunthu dza u ḓinetshedzela , hune tsheo dzavho dzo ṱanganana . 
Kha vha fekise fomo yo ḓadziwaho na mushonga wa vhukuma wo randelwaho nga dokotela kha 0866 51 8009 .
3.8 . U bva Ḽavhuṱanu , ḽa dzi 1 Fulwana 2016 , vhabadeli vha mithelo vha nga thoma lwa tshiofisi u ḓadza na u kumedza fomo dza mithelo yavho ya mbuelo dza 2016 .
Tshiṅwe hafhu , zwi nga itea uri zwikolo zwine vhabebi na vhadededzi vha vha na tshenzhemo nnzhi na nḓivho khulwane ya dzi ICT , vha ḓo kona nga maanḓa u langa na u dzudza mveledziso ya ICT i bveledzaho zwikoloni zwavho . 
Masipala u sedzesa kha masia ayo a mutakalo wa muthu , hu tshi katelwa na khwaḽithi ya vhutshilo , zwine zwa ṱaluswa nga zwiitisi zwa muhumbulo , na mikhwa na matshilisano , zwa vhutshilo , khemikhala na mvumbo kha mupo . 
Izwi zwo ita uri hu farwe vhathu vha linganaho 1 431 , vhane khavho vha linganaho 1 098 vho lindela tsengo ; vha 1 095 vho wana beiḽi , vhararu vha tshe ngomu na vha 289 vho wanwaho milandu ya vhutshinyi .
Vhuḓifulufheli ha u bindudza vhu songo khwaṱhaho vhu itiswa nga mbuelo ṱhukhu khathihi na ikonomi ya vhukuma na yo kalulaho na masiandaitwa kha matshilisano a vhubindudzi na mveledziso . 
Mbudziso dza vhuraḓo ha tshoṱhe na pfanelo dza u hana dza miraḓo yo raloho , naho zwo ralo , dzi kha ḓi ambedzaniwa nga hadzo . 
khwaṱhisedza uri hu na vhudavhidzani havhuḓi vhukati ha khoro na tshitshavha
Vhagudi vha lavhelelwa u pfa mibvumo i re na pfanapheledzo kha nyimbo ntswa na kha raimi vha konou fhedzisela mutaladzi kana fhungo .
Vho M Q NDLOZI : Kha fhungo ḽa vhululamisi , muhulisei Mulangadzulo !
( b ) Arali Khoro ya Lushaka i tshi landula Mulayotibe i songo gaganya khwiniso , Mulayotibe u fanela u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . nwa tshinwi dindini nṱhavha bva dzhekhiseni tshilonda nṱha vhubva badzhi tshinwiwa danda nṱhu bvuṅwa dzhasi
Thannge yo dzheniswa
Ambani uri ho itea mini .
Hune izwi zwo rali zwi ṱoḓa u humbulwa zwavhuḓi uri zwi re ngomu kha vhugudisi na maitele zwi nga shanduka hani u itela u sumbedza ngoho ntswa . 
( a ) Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo ;
U fana na zwiṅwe zwa tsimuni zwoṱhe , mitengo ya thoro khumbaole yo fhambana vhukuma u bva kha khalaṅwaha nthihi u ya kha iṅwe . 
Dzina iḽi ḽi bva kha zwitale zwa bere dza Muluvhisi .
VHUDIFHINDULELI HAVHO NDI VHUFHIO KHA U SHUMISA LIVI YA VHULWADZE ?
Nga vhuthihi u vhu , ri ḓo hulisa luimbo lwashu lwa lushaka na fuḽaga ya shango ḽashu khathihi na zwiṅwe zwiga zwa lushaka .
U kovhekana mihumbulo na
Vhutshimbidzi ha CBP dziwadini hu langwa nga miraḓo ya komiti dza wadi , vhatshimbidzi vha wadi na vhaofisiri vha ha masipala vha no bva kha mihasho ya sekhitha .
Zwiṅwe hafhu , muvhilo wa ndeme wa zwivhambadzwa zwa vhulimi a wo ngo fhungudzea nga maanḓa . 
1 . THEMAMVELEDZISO DZA TSHIKOLO : THIMU YA NDANGULO YA TSHIKOLO NA ṰHOHO YA TSHIKOLO
Ndangulo dzi a amba na zwa uri vhalanguli vha fanela u ita uri hu vhe na thuso ya vhathu vha sa koni u ṅwala .
Milingo ya vhukati ha ṅwaha Bammbiri ḽa 2 : Tholokanyonḓivho , Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo na Ḽitheretsha Bammbiri ḽa 3 : U ṅwala : Maanea mathihi na tshibveledzwa tsha vhudavhidzani tshithihi
Kha vha ṋee muingameli khumbelo ya u bvisa muhwalo .
Ri khou toda u dzulela u linga u vhona uri naa ri khou kona u swikelela zwipikwa zwashu zwa ushumisa madi zwavhudi na kana u vhona uri ri khou kundelwa naa .
Kha miṅwaha miraru i ḓaho , nyaluwo ya mbuelo i khou lavhelelwa u vuwa nga zwiṱuku nga zwiṱuku , nahone nyaluwo ya u shumisa masheleni i ḓo tea u tou linganela u itela u vhuisa masheleni a tshitshavha kha nḓila i langeaho . 
Naa zwishumiswa kana thulusi dza u dzinginyisa zwanḓa dzi a ṱhogomelwa zwavhuḓi ?
U ṅwala maṅwalo o fhambanaho u itela mishumo yo fhambanaho sa nyambedzano , tshiṱori , tshirendo .
2 Nyambedzano na tsheo dza ndeme dza Khabinethe
Ri nga si ḓo pfesesa maitele o dzumbamaho a muhumbulo , fhedzi ri nga wana kupfesesele kuṅwe kha maitele aya nga kha thangelakhanḓiso . 
Mufhinduli ha athu u ḓisa vhuṱanzi na vhuthihi vhune ha sumbedzisa uri ṱhoḓea ya vhukale yo kombetshedzwaho nga nḓivhadzo i kwama reithi ya u feila kha zwikolo zwiṅwe na zwiṅwe . 
Musi ho sedzwa poḽotiki ine ya vha hone kha heḽi fhungo , ndi zwa ndeme uri maitele a u kala na u pima a vhe na ndinganyiselo u mona na vunḓu ḽoṱhe . 
Nzudzanyo iyi i ḓo thusa kha ndangulo ya khwine ya vhadzulapo vha Lesotho vha ḓaho u shuma Afrika Tshipembe vha sa khou tevhlela maitele kwao a zwino a ṱhunḓu .
Tshivhalo tsho engedzedzeaho tsha aseniki tshi vha hone hune ha vha na tshikafhadzo u bva kha zwiko zwa nḓowetshumo , kana hune mbumbo ya minerale dza asenathi dza itea . 
Thero iyi i ḓisa tshikhala tsha u lavhelesa uri Tshumelo dza Tshitshavha dzi ṱalutshedzisa hani na u fhindula kha mvelele ya nḓisedzo ya tshumelo dzo sedzaho kha vhadzulapo zwine zwa ṱaluswa nga nḓila ine zwithu zwa khou itwa ngayo zwazwino .
( k ) nga tshifhinga tsha musi hu tshi khou shumaniwa na mafhungo ane a kwama tshipiḓa tsha vunḓu kana tshapo tsha Khothe Khulwane fhedzi , Muhaṱuli Phuresidennde wa tshipiḓa tshenetsho na Mulangavunḓu wa henefho ; kana Mufareli , o rumelwaho nga Mulangavunḓu a kwameaho .
Ri ḓo swika hani ?
Zwikili zwo khwiniswaho kha ndangulo ya thandela na konṱiraka , kuhumbulele kwa vhukoni ha musaukanyo na vhurangeli , zwikili zwa vhudavhidzani na u ṅwala khathihi na vhukoni ha u amba kha nyambedzano dza ḽeveḽe ya nṱha , ndangulo ya vhathu na masheleni , ḽitheresi ya khomphyutha . 
Nḓila yo leluwesaho ya u dzhena kha vhubindudzi vhuṱuku ndi nga kha muṱa , hu nga vha nga malofha kana nga nzeo . 
Arali vha nga dzhia tsheo ya u ṋetshedza muṱoḓisisi tswikelelo kha zwiko zwavho zwa zwi tshilaho zwapo , vha ḓo fanela u dovha vha u ṋetshedza zwidodombedzwa izwi zwine a zwa ṱoḓea uri a kone u ita khumbelo ya thendelo .
Sisiṱeme dza eḽekothroniki dza u langa mafhungo dzi ḓo ḓisa ndangulo ya rekhodo dza vhalwadze ya khwiṋe hoṱhe muhashoni . 
Ndi ṅwaha hafhu wa u ḓikumedzela kha u fhelisa khethululo nga lushaka na hoṱhe u sa konḓelelana kha shango ḽashu .
Naho hu na uri hu na ezwi , vundu a ḽi athu a ṱanganedza tshoṱhe na u dzhia zwivhuya kha u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi sa mutshimbidzi wa nyaluwo ya ikonomi , u sika mishumo na mveledziso . 
U thomiwa nga muhasho na mahayani ha sisiṱeme ya sofuthiwee ya ndangulo ya zwa masheleni , BAS , zwi tshimbidza u sala murahu vhuṱala nga murahu ho fhelelaho ha malengelenge nga yuniti iṅwe na iṅwe i shumiswaho . 
Kha nyimele dze nda shumisa zhendedzi ḽawe ḽa zwa vhuendi u itela zwa tshiofisi , a hu ngo vha na tshithu na tshithihi tshi songo tshimbila zwavhuḓi kha ṱhiransekisheni idzi . 
U engedza kha ezwo , a hu na mivhigo ya madalo ya u khwaṱhisedza uri vhashumela vhapo vho dalela zwiimiswa i nga wanala i elanaho na tshiimiswa tshithihi na masipala wa tshiṱiriki muthihi . 
Muṋe wa fhethu u vha na nḓila ya u khwaṱhisedza uri nḓisedzo ya tshiṱoko tshavho , i vha nga kha u shumisa goli yavho arali vha khou renga holosele , kana vhengeleni ḽa zwikambi , na ṱhiroḽi ya u engedza zwipotoni zwapo , kana nḓisedzo u bva holosele . 
Vhunzhi ha dzimakhurooganizimu dzi vhulawa nga thekhinoḽodzhi ya u shumisa makhuroweivi ine ya fhisa nga u ṱavhanyedza maḓi ane a vha a kha malaṱwa . 
Vhaimeleli vha vhadededzi , dzi NGO , zwitshavha , na mazhendedzi maṱuku a thuso kha nyimele nnzhi a kha ḓi vha o siwa nga nnḓa . 
2.13. Khabinethe yo ḓivhadzwa nga ha mvelelo dza vhulanguli ha odithi kha tshanduko ngomu ha ndingedzo dza Madzangano a Mitambo a Lushaka .
Tshiṱori , tshirendo Tshibveledzwa tsha mafhungo : khaseledzo ; mutambo wa luambo ; mbuletshedzo ya fhethu / zwimela / phukha / zwithu / maitele a zwithu Khaseledzo , mufhindulano
Tshanḓanguvhoni tshi ita zwigevhenga u bva kha vhathu zwavho na uri tshi fhungudza zwishumiswa zwashu zwa vhuṱhogwa nahone zwo kaleaho . 
Nda ni ṋula maḓini no ṋukala .
Kha miṅwaha ya zwinozwino , vhaṅwe vho thoma u vhumbekanya maitele a muhumbulo kha ṱhalutshedzo dzavho dza theori . 
Arali mitengo yo fhambana nga nṱhani ha u tsa na u gonya kha phimo ya u rengiselana tshelede , u ṱanganedzwa ha oda iṅwe na iṅwe hu ḓo bva kha konṱiraka ya u rengisa na u renga tshelede yo dzhiwaho nga vhone vhane . 
Vhukoni ha vhugudisi vhu ḓo khwiṋiswa u itela u khwaṱhisedza vhukoni kha zwiko zwa vhathu zwa ndondolo ya mutakalo . 
Vhashumi vha shumisesa tshelede nnzhi kha miholo yavho kha zwikimu zwa dzilafho lune zwi ḓisa vhukondi .
Kha mbudziso ya vhuraru nga ha vhuvhekanyandeme , vha khou amba ngoho vhukuma . 
Tshumelo dza u phulusa dza Dzilafho dza Shishi : Dzi sedzesa kha u khwinisa themamveledziso ya tshumelo dza u phulusa dza dzilafho dza shishi . 
Zwidodombedzwa zwa vhuṋe sa dzina , ḓiresi , nomboro dza luṱingo na miṅwaha .
Zwino , zwi amba uri muṅwe na muṅwe u fanela u bvisa mulifho une wa kha ḓi shuma kha thundu dzi bvaho nga ngomu ha dzingu . 
Nṱhani ha idzo ṱhoḓea dzo bulwaho kha thenda , vha dzheneleli kha thenda vha lavhelelwa u ḓisa maṅwalwa are afha kha mutevhe ure afha fhasi . 
Mafhedziseloni , khaedu khulu nga ha mulayo ; sa musi zwo vha zwi tshi khou itwa nga khombetshedzo .
( a ) Tsireledzo ya lushaka i tea u sumbedza vhuḓikumedzeli ha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , sa vhathu nga vhoṱhe na lushaka , ha u tshila nga nḓila ya ndinganyiso , u tshila nga Iwa mulalo na pfano , u vhofholowa kha nyofho na u ṱoḓa , khathihi na u ṱoḓa u tshila vhutshilo ha khwine .
Nga murahu ha u khunyeledzwa ha thandela , rakhonṱhiraka u na vhuḓifhinduleli ha u lugisa zwiṅwe na zwiṅwe zwo khakheaho hune ha nga vha hone nga tshifhinga tsha vhuḓifhinduleli ya zwo khakheaho tsha thendelano . 
Muvhigo u dovha hafhu wa bvisela khagala masia maṅwe na maṅwe a vhuṱudzeṱudze , hu re kha Muhasho uyu . 
Vhunzhi ha zwivhumbeo zwa zwiimiswa zwo katelwa zwoṱhe zwo ṱalutshedzwa kha ḽitheretsha i re hone . 
Ngei Kapa , sa tsumbo , mudavhi wa mahatsi wa u tambela u nga ṱanganedza mitambo ya rathi kana u ita nḓowenḓowe nga vhege , musi fhasi hu saathu thoma u vhaisala . 
Thendelano Maelana na Thikhedzo ya Vhuthihi vhukati ha Vhulangi na Maitele- I vhea mutheo wa u bveledza mukano wa ṋetshedzo ya thuso .
Mulayotibe u nga ḓivhadzwa kha Vhusimamilayo fhedzi nga Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu kana komiti kana Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu , fhedzi mulayotibe wa tshelede u tea u ḓivhadzwa nga Muraḓo wa khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa tshelede ya vunḓu .
U ṋea masia u mona na kiḽasikiḽasirumu na tshikolo
" Dokotela ha ngo tea u tambula na vhalangi vha sibadela kana kiḽiniki ye ya vha i tshi ḓo vha yo vhiga uri tshiṱoko tshi khou fhela arali vhulanguli ha tshiimiswa ho vha hu ha vhuḓi .
Ndingo ya u sa lepalepa i tea u itiwa u itela u vhona u sa lepalepa ha mvelelo dza modeḽe uyu kha zwi no timatimisa kha pharimitha dza mvelelo na khumbulelwa dza modeḽe . 
Ḽiṅwalo ḽa tshiṱirathedzhi ḽi bvisa kha ngudo dzo gudwaho hu tshi fhindulwa kha HIV na AIDS kha ḓaṅwaho wo fhiraho . 
3 . Mafhungo o tandululwaho - Kha vha ṅwale mutevhe u ya nga nomboro .
Zwi tea u vha zwi na vhukoni ho linganelaho , zwo tsireledzea kha mutsho arali hu nga nnḓa , hu tshi kona u tzwonzweaho zwavhuḓi , u leluwa u kunakisa , hu thi dzhena muya zwavhuḓi na hone hu na tshedza , ho tsireledzea hu na mavothi ane a ḓivala a khiaho na tswayo dzo swaiwaho zwavhuḓi . 
Mashudumavhi , u shuma na tshivhalo tsha phurotheini nngafha zwi a konḓa vhukuma . 
Vha zwiḓivha hani arali vha tshi swikelela ṱhoḓea ?
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe
Zwo ḓi ralo , ri a ṱuṱuwedzea nga mvelaphanḓa ine ra khou ita kha u alusa u maanḓafhadza lwa ikonomi hu angaredzaho vhanzhi . 
U ṋekedza muhumbulo wa u shumisa kha u sika tshiṱori tsha kiḽasini .
Muṅwe na muṅwe u na ningo ya 1 .
Muhasho u khou ṱoḓa phaḓaladza hafhu mishumo ya ndulamiso dza tshitshavha kha ḽeveḽe yapo , ngauri vhatshinyi vhanzhi a vha koni u endela dziofisi dzi re hone . 
Tshithu tshihulwanesa tshi sa imelwi nga tshiṅwe tsha vhushaka na vharengi na tshitshavha kha ḽa matshelo i ḓo vha mufhindulano na khumelamurahu . 
Maitele a u dzhenelela ha tshitshavha a itwa hu tshi tevhedzwa muhumbulo wa ḽiṅwalo . 
Vhuraḓo ha UNSC ho dovha hafhu ha ṋetshedza Afurika Tshipembe tshikhala tsha u khwaṱhisedza vhushaka na mashango mahulwane a vhaḽedzani ane a khou bvelela a no nga sa - Brazil , India , Nigeria na China - e a vha a na vhuraḓo ha Khoro na Afurika Tshipembe .
Kushumisele kwa luambo
GCIS i na maga a vhubindudzi a pfadzaho a thekhinoḽodzhi na vhutsireledzi ha kushumele a shumaho u tsireledza mafhungo oṱhe a ṋekedzwaho nga vhashumisi kha ndozwo , u sa shumiswa zwavhuḓi , u shandukiswa kana u tshinyadzwa . 
Ri tea u swikelela nga nḓila dza nyito na nga u pfela vhuṱungu kha avho vhane vha khou mbilimbiḓana na vhulwadze ha muhumbulo . 
Mishumo yoṱhe ya u linga ine ya ita mbekanyamushumo ya fomaḽa ya u linga ya ṅwaha i dzhiwa sa u Linga ha Fomaḽa .
4.38 Muvhigo wa Khomishini ya Ralushai,92wo ambiwaho kha bammbiri-mviswa , wo bula mushumo wa vharangaphanḓa vha sialala ( mahosi ) na dziṅanga une vha u ita kha mafhungo a kwamaho vhuloi .
A hu na muthu we a ṋetshedzwa tswikelo kha maḓaka nga nnḓa ha maḓaka a muvhuso ane a nga dzhenelela na phuraivesi kana a vhanga tshinyalelo kha ndaka ya muṋe o redzhisiṱariwaho . 
Kuitele uku ku amba u ita uri hu vhe na zwo salaho kha thengiso . 
Kha vha ntendele ndi ambe .
U ḓivhadza sisiṱeme kha Nnḓu hu ne Vhathusi vha Ṱafulani , Miraḓo na Vhatshimbidzi vha ḓo kona u davhidzana nga kha sisiṱeme ya IT . 
Tshipikwa tsha ino mbekanyamushumo ndi u ṋetshedza tshumelo dza zwibadela dzo khetheaho kha vhuimo ha dzingu , fhedzi i na mitsiko i tevhelaho : 
( ii ) Vhaṅwe vhafari vha ofisi vhane mishumo yavho ya yelana na ya Muraḓḓo wa Vhusimamilayo ha Vunḓḓu nahone ya vha yo tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka une wa yelana naho ;
Ri nga si kone u xelelwa nga vhuṱumani na zwitshavha ; kana ra tendela khaedu idzo dza dzhiela fhasi maitele a vhuḓifhinduleli na vhukwamani a re nga ngomu kha kuvhusele kwavhuḓi kha ḽevele iyi . 
Tshipiḓa tsha ndaka ndi tsha ndeme kha vhuongelo ha vhukati nahone ho lwiwa nga nungo dzoṱhe u wana ndaka iyi nahone zwino vho fhelela vhe na mutevhe wa ndaka une wa sa kone u khwaṱhisedzwa . 
Vho dovha hafhu vha tibula mitambo yo vhalaho ine ya ḓo vha hone nga ṅwedzi wa Tshimedzi . 
1.2 . Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari nga Muphuresidennde Vho Zuma ha Senthara ya Mashumele ya Muṱanganelano ngei Skukuza .
U khwaṱhisedza uri muḓagasi u nga swika mabindu na miṱa , khathihi na vhubindudzi kha phiriso na phaḓaladzo zwi a ṱoḓea . 
U ḓithetshelesa /lavhelesa musi a tshi vhala kha masia a u topola maipfi na kupfesesele .
" Ndi khou swa , imani ndi bvule dzhasi . " Ḓuvha ḽa ṅwethuwa ḽa ri " Ndo wina !
Thandela khulwanesa dzoṱhe dzi tea u elwa lwo fhelelaho nga Vhufaragwama ha Lushaka . 
( ii ) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsho Khwinifhadzwaho tsha Gireidi ya 10 - 12 , Gazethe ya Muvhuso ya Nomboro 25545 ya 6 Tshimedzi 2003 na Nomboro 27594 ya 17 Shundunthule 2005 .
Muanganyelo wo ṱanganelanaho wo kumedzwaho afha kha muvhigo uyu wo fhambana na muanganyelo dza miṅwaha yo fhiraho nga nḓila mbili . 
Lavhelesani ṅwedzi kha Misumbuluwo miṋa ya uno ṅwedzi .
Mutengo wa maḓabula nga phakhethe wo vha na u gonya na u tsa hu hulwane miṅwahani miraru yo fhelaho . 
Mukonṱiraka a bvaho shangoni ḽiṅwe u ḓo hwala vhuḓifhinduleli hoṱhe ha mithelo , mithelo ya tshiṱemmbe , mbadelo dza ḽaisentsi zwoṱhe , na miṅwe mithelo i ṱoḓiwaho u bva nnḓa ha shango ḽa Vundu . 
I imela bono ḽa tshanduko khulwane Afrika Tshipembe . 
U nanga vhabvumbedzwa vho teaho
Musi mvelelo dzashu dzo no sumbedzwa nga huswa , tsheo dzo tea dzi nga shumiswa . 
Khethekanyo ṱhukhu iyi i sedza kha nḓowelo ya mukovhe wa ṱhanganyelo ya zwirengwa mashangoni a nnḓa na zwivhambadzwa seli zwa Gauteng khathihi na mashango a vhambadzaho mahulwane . 
U shumisa zwiko zwa Bivhilini , vhurereli na zwiṅwe u tandula mbudziso dza lutendo na u bula lutendo lwa Vhukriste kha nyimele . 
( b ) u sa yelana na Mulayotewa muswa .
Khomishini a si uri a i khou dzhiela nzhele vhuleme vhu sendekwaho na sisiṱeme iyi . 
Izwi zwi nga khethekanywa nga khethekanyo tharu
164. Maṅwe mafhungo-vho
Kha modele uyu rakhonṱhiraka o wanalaho u ṋetshedza vhukoni kha ndangulo , tshelede i dzhenaho na i bvaho , matheriala na ndangulo ya kuendedzele na mveledziso ya zwikili zwa thekeniki nga kha vhupfumbudzi ha mushumo hu na vhulavhelesi havhuḓi . 
6.1.1 Mushumo wa tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi a wo ngo fhelela kha u tandulula khanedzano fhedzi .
Khothe I nga vhea milayo miṅwe na miṅwe kha muhwelelwa ine khothe yone iṋe I vhona yo tea kha u tsireledza na u fha tsireledzo na ndondolo yavhuḓi ya muhweleli kana muthu a kwameaho .
Naa vho dzhenisa ṱhanziela ya zwino ya thendelo ? 
Kha Thendelano ya Thendara ya ndeme , Vhorathendara a vho ngo tea u bva na luthihi kha tshilinganyo tsha dizaini tshi no khou ṱoḓea , mikano ya dizaini na maitele a nzudzanyo ya phaiphi zwo tiwaho kha ḽiṅwalo iḽi . 
Nga tshifhinga tsha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa kuitele kwa u ita , ro ḓivhudzisa arali pulane dzashu dzi tshi ḓo thusa kana u thithisa nyaluwo . 
Vhatshinyi vho ṋewa zwikhala zwa u shela mulenzhe kha thandela dza mveledziso ya tshitshavha nga u ṋetshedza mishumo ya vhatshinyi . 
Luṱa lwa Puḽane ndi lune lwa amba nga ha u bveledziswa ha Zwipikwa kha zwithu zwoṱhe zwa ndeme zwe zwa ṱaluswa , khathihi na u ṅwalwa ha Pulane na Thandela Thangeli dzine dza ḓo amba nga ha zwipikwa na bono . 
u saukanya thaidzo
" TCF " zwi amba Foramu ya Tsivhudzo ya Tshandukiso ' Turnaround Consultative Forum ' .
Rekhodo dza SAPS dzi sumbedza uri mutambo wo vha wo ḓala zwiwo zwinzhi zwa khakhathi , hu tshi katelwa na tshinyalelo ya ndaka . 
Kha nyimele ine Muvhuso ndi wone muṋe wa mavu , thendelo ya muhasho wo fanelaho i fanela u wanala .
Mbudziso : Hu itea mini arali muraḓo wa komiti ya wadi a pfulutshela kha iṅwe wadi ?
Vhurangaphanḓa ha Mpumalanga , Gauteng na Limpopo khathihi na dzimeyara dza zwiṱiriki na mimasipala vha ḓo vha vhe na Minisiṱa kha madalo aya .
Ikonomi dza zwikolobulasi zwa tsini na vhupo ha mahayani kanzhi dzi na nyito dzi si dza tshiofisi nahone kanzhi dzi shumela ṱhoḓea dza zwenezwo dza u shumiswa nga vhathu vhapo . 
Mihumbulo zwayo
pfesesa ndeme na u takalela u shela mulenzhe nga mafulufu .
Badela mbadelo dza ṅwaha dzo randelwaho .
Ri ḓo dovha ra fhaṱa Magudedzi maswa a 12 ngei Limpopo , Mpumalanga , KwaZulu-Natal na Kapa Vhubvaḓuvha .
Hafhu i fanela u saina Phurotokholo yo Engedziwaho na u i khakhulula kana u i shumisa . 
U khwaṱhisedza uri akhaunthu dzoṱhe dzo imiswaho dzo lugiswa ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Fhedziha , muṱangano wo khwaṱhisedza uri tsheo iyo a yi ambi uri masipala muswa wa ( LIM 345 ) u khou imiswa .
" Kha u lwisa hashu kha u sika mishumo na u fhungudza vhushai , ro sika zwikhala zwa mishumo zwi siho fhasi ha 200 000 kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho , na uri nga kha thandela dza sekithara ya nnyi na nnyi , ro sika zwikhala zwa 52 856 nga kha Mbekanyamushumo dzo Engedzwaho dza Mishumo ya Muvhuso na Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha . "
Fhasi ha tshutshedzo ya u isa phanḓa na u ita ya lushaka , sa tsumbo , Vho Rawlings vho ambedzana na koporasi u ya kha dza - lushaka u wana khonṱhiraka dza vhuḓi dzi khou shumaho shangoni ḽavho . 
Thendelo ya u guda ndi dokhumenthe ine ya ṋea vhabvann ḓa thendelo ya u guda Afrika Tshipembe .
Vhudavhidzani ndi maitele a konḓaho ngauri a katela vhathu vha re na vhupo ho fhambanaho .
1.1. Khabinethe i dovholosa hafhu khuwelelo ya Muphuresidennde Vho Jacob kha maAfrika Tshipembe ya uri vha farane kha u lwa na khakhathi dza u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana , na u ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha dzhie maga a tshihaḓu kha u fhelisa samba iḽi zwitshavhani zwashu .
-- Khontseputi ya maṅwalwa - ipfi , maipfi a fanaho , ḽeḓere , madzina a maḽeḓere , zwi tshi ya nga ḽithihi nga ḽithihi .
Vha dzhie sambula ya pfulo ya bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuomvumvusi vha zwi ite ḽaborothari yo tendelwaho uri I saukenyiwe vha wane ṱhanziela ya ḽaborothari .
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi , ndi zwa ndeme uri mavundu na muvhuso wa lushaka vha shume mushumo wavho wa u ṱola na u langula nga nḓila yo teaho u tikedza muvhuso wapo . 
Mulayotibe u ṋetshedza mutheo wa mulayo wa zwa vhubindudzi na u amba nga ha tsireledzo ya mulayo ya vhabindudzi zwi tshi tshimbilelana na thoḓea dza Ndayotewa .
6.5 . MaAfrika Tshipembe vhoṱhe vha khou rambiwa uri vha vhumbane na vhathu vha Cuba nga u saina bugu dza ndiliso dzo vhewaho Union Buildings ngei Pretoria , Tuynhuys ngei Cape Town na ofisini dza Dziphirimia mavunduni oṱhe .
Ṅwana ane a vha fhasi ha ndondolo ya vhaṅwe vhabebi kana ane a vha haya ha ndondolo a nga dzhiwa a vha ṅwana wa vhabebi vha si vhawe nga mbebo , nga :
Mbilo dza Tshumelo dza Dzilafho dza Shishi dzi tea u ḓiswa kha : GEMS EMS claims , PO Box 1101 , Florida Glen , 1708.
Kha vha shumise maḓi o no shumaho - maḓi o shumiswaho kha u ṱamba , a bvaho kha mutshini wa u kuvha na zwiṅwe zwiko zwo tsireledzeaho - kha u gwedzha buga ḽavho .
Fulufhelo ḽa tshitshavha ḽi ṱoḓa uri Muvhuso u thome nḓila dzine dza swikelela mvelelo idzi . 
Phambano dza tsitsikano ya horizonthaḽa dzi nga bvelela dzo vhangwa nga u fhisa ha masana kha maḓi o khudaho nahone a songo tsesa . 
Zwa uri vhana vha wana dziṅwe pfanelo dzo engedzwaho zwi bva kha tshiimo tsha mulayo tshavho . 
Vhane vha khou shuma na mulandu wonoyo vha ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhona uri mulandu wonoyo u iswa khothe nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea .
U dzudzanya zwitshavha na u ḓivhadza nga ha mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhadzulapo vhoṱhe malugana na ndeme ya khwaḽithi ya pfunzo ;
Mbadelo ya nḓisedzo ya tshumelo kha sekithara ya nnyi na nnyi dzi dzulela u sa dzhielwa nṱha naho mushumo uyu u mbiluni ya mugaganyo u re na vhukoni . 
U khwiniswa ha dzibada dzashu , zwiporo na nḓila dza dzibasi zwi ḓo bveledza sisteme yo ṱanganelanaho ya vhuendi .
Zwi tshi yelana na mbetshelwa ya ndayotewa , Mupresidennde washu vhori ṋea maanḓa na mishumo ya u bveledza na u tevhedzela milayo ya lushaka na mbekanyamaitele kha vhathu vhashu na shango . 
Hoyu ndi muvhigo wa khomishini wa u khunyeledza . 
Tshivhalo tsha mikumedzo yo ṋetshedzwaho zwiimiswa zwa muvhuso u mona na khethekanyo tharu . 
Kha vha ambedzane na vhakwamei vhaṅwe nga ha U bveledza Pulane ya Bindu . 
U shumisa mupeleṱo na ndongazwiga zwi re zwone
Haya maitele ha athu khunyelela , sa zwine zwa khou vhonala kha mbilo dza zwenezwino khathihi na thendelano ya u badela ndiliso kha zwipondwa zwa dzigammba dza mishumo ya u kombetshedzwa nga Manazi . 
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha , mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze .
Vhuḓi ṅwalisi ha deeds ho vulelwa muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha uri a wane mafhungo .
Ndondolo na tsireledzo ya vhasiwana vha AIDS na miḓi i no kwamiwa nga zwiwo zwa HIV / AIDS
Nga nṱhani ha u dzhenelela havho kha zwiito zwa poḽotiki , a vho ngo kona u fhedza digirii yavho na uri nga murahu vho mbo ḓi fhalalela nnḓa . 
MVELELO YA U GUDA YA 5 : U humbula na u ṋea muhumbulo
Tshumisano vhukati ha masipala na tshitshavha i a sumbedza maitele ane vhoṱhe vhakhatseḽara na vhashumi vha masipala vha vha vhashumeli vha tshitshavha na u vha na vhuḓifhinduleli ha nyito dzavho ?
Ri tea u dovha ra shuma hafhu u itela u wana tshiedza tshashu tsha vhudzulo ha vhathu tshi tshi ṱoka midzi , sa izwi zwa zwino ri sa vhoni zwa dzinnḓu zwo ima zwi zwoṱhe kha ndaulo iyi . 
U ita khumbelo zwi nga dzhia maḓuvha a 7 kana u fhira zwi shi ya nga tshivhalo tsha khumbelo na u ḓiswa kha khumbelo dzi nga ngona .
Zwa zwino , vhunzhi ha u ḓiṅwalisa na zwa ḽaisentsi zwi itwa kha senthara khulwane ngei Johannesburg na Ḓorobo ya Tswane . 
U itwa ha mushumo uyu nga nḓila yo bvelelaho zwi tea u tshenzhelwa sa vhubindudzi ho ḓoweleaho u bva kha muhumbulo wa mushelamulenzhe . 
khopi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana luṅwalo lwa thendelo arali vho imelela khamphani
_ Musi vha tshi khou reila zwigagamisamihwalo zwa phanḓa zwo gonyela nṱha musi zwi si na tshithu na u tsitselwa fhasi arali zwo ḓala , nga nnḓa ha musi zwi tshi nga vhanga khombo , sa kha bada dza nnyi na nnyi .
Ri dzia tshifhinga itshi u tamela mashudu dzi Springbok kha sirisi i ḓaho vhukati ha British na Irish Lions .
Ngauralo zwibveledzwa zwa hone ho vha atiḽasi ine ya vha kha tshivhumbeo tsha masiaṱari a webe ane a sumbedza mbalombalo dza u fukedzwa ha mavu hu tshi itelwa vhupo ha ḓireini . 
U fanela u vha na vhukoni vhuhulwane vhu tevhelaho : ndangulo ya masheleni , ndangulo ya thandela , vhuṱumani na vhadzhiamukovhe , ndangulo ya vhathu , u kona u shuma na khasitama , na u sedza kha khasitama , u kona u tandulula na u saukanya thaidzo , na u vha na nḓivho ya khasitama ( dza nga ngomu na dza nga nnḓa ) na furemiweke ya mulayo . 
Hu shumiswa maitele o khwaṱhaho misi yoṱhe musi komiti i tshi ṱangana ṅwedzi nga ṅwedzi u dzhiela nṱha khumbelo dza mbadelo dza Ex Gratia .
Na uri vho tambula nga nḓila dzo fhambanaho na uri khamusi kha mielo yo fhambanaho ya muthu , ndi zwone . 
MADZINAZWAO
Ri tea u zwi dzhiela nṱha uri arali ri khou tama u bvelela , ri tea uvha na maanḓa a u ṱoḓa na u tevhedzela vhukando ho khwaṱhaho . 
Ngoho ndi yauri bola ya milenzhe ndi wone mutambo u no funeswa ḽifhasini .
Kha tshivhumbeo tshayo tsho pfukaho mpimo , modele wa vhulanguli u ṱaṱisana uri nḓisedzo ya tshumelo i tea u wanwa u bva kha ramabindu wa phuraivethe kana wa nnyi na nnyi . 
Maḓana a vhathu vha khou vhuelwa u bva kha vhurangeli ha khishi ya swobo ha Masipala wa eThekwini .
Mitambo ya voḽibola : nyanḓano ya tshanḓa -ḽiṱo , u ( shumisana ha ) tshanḓa na liṱo , u seva u bwa na nyito ya sethe
U tamba mitambo i elanaho na u vhala na u khwaṱhisa zwikili zwa u vhala na ḓivhaipfi ( bingo , mitambo ya milila ) .
U vhala maipfi a foniki a re kha mafhungo na kha maṅwalo .
ii . Maḓi na Vhuthathatshili
Zwidodombedzwa zwa mushumo na ngona dzo shumiswaho zwi ḓo kona u swikela ṱhoḓea dza vhoṱhe vhanna na vhafumakadzi hu sa sedzwi mirafho yavho , vhureleli na vhubvamuraho ha ikonomi yavho naa ?
Gomelelo ḽo vhigwa ngei Karoo na kha Tshiṱiriki tsha Phendelashango ya Vhukovhela ha Kapa Vhukovhela . 
Nga maṅwe maipfi , mulangi wa masipala muṅwe na muṅwe na vhahulwane vha tea u tsitselwa fhasi kha khonṱhiraka dza kushumele ku konḓaho dzine dza ḓo vhona uri hu na nḓisedzo maelana na zwipikwa zwezwo u swikelela nḓisedzo ya tshumelo na ndivho dza mveledziso ya ikonomi . 
Muthu a nga fhambanyisa zwiḽiwa , fhedzi khetho dzo kalea nga zwine zwa vha hone . 
Ho sedzwa gumofulu ḽa ṅwaha nga ṅwaha ḽa sibadela
Khetho ya mbuelo ( sa tsumbo , Emerald , Onyx , Ruby , nz ) ;
Ri khou shumisana na mahoro oṱhe a kwameaho u itela u wana thandululo ya tshoṱhe .
Zwi ḓo ita uri hu kone u vha na u nangiwa ha vhaḽaifa arali ha nga vha na lufu .
Huṅwe u saukanya hu ṋetshedza phambano kha zwivhangi zwa lufu nga zwivhangi zwa mupo na zwi si zwa mupo , khathihi na mbambedzo vhukati ha zwivhangi zwa lufu zwa zwinozwino , zwi shelaho mulenzhe , na zwivhangi zwihulwane zwa lufu . 
Nga murahu ha musi zwiko zwo bviswa , zwi nga shumiswa , u vhewa kana u shandukiswa u ya kha zwibveledzwa zwi vhambedzelwaho seli kana u laṱwa . 
U tevhelaho ndi mutevhe wa maanḓa a thikho maelana na izwi : 
Thanziela ya u sa tea u vha na thendelo ya u tunda
Maga o sedzwaho mavhili a nyaluwo ya vhubveledzi a shumiswa kha u saukanya : nyaluwo ya vhubveledzi nga vhashumi , khathihi na ṱhanganyelo ya nzulele ya nyaluwo ya vhubveledzi sa zwe ya ṋetshedzwa nga zwo salaho zwa Solow . 
U kovhekana mihumbulo na
Nḓivhadzamulayotibe ndi ḽiṅwalo ḽa mbekanyamaitele ḽi sumbedzaho uri hu nga swikelelwa hani bono ḽa mveledziso ya muvhuso wapo u khwiṋisa ndeme ya matshilo a zwitshvha zwapo na u swikelela ṱhoḓea dzavho nga u shuma navho u wanulusa nḓila dza tshifhinga tshilapfu dza u ita izwi .
Phele i khou pandamedza nngu dzanga !
Hei ndi nḓila yo dzudzanyeaho i itwaho khothe ya mulayo , hu na muhaṱuli a sa dzhii sia kana madzhisiṱiraṱa ane a ṋea tsheo ya u fhedzisela nga murahu ha u thetshelesa khanedzano dza mulayo dza vhuvhili havho .
rekhodo ya tshenzhemo kha zwine vha khou itela zwone khumbelo
Nga fhasi ha mulayo u langaho zwibveledzwa zwa zwikambi , biya i khethekanywa thungo na veini na zwipiriṱi , nahone u thivhelwa ha thengiso ya zwibveledzwa zwa zwikambi zwo sedzesa vhukuma kha veini na zwipiriṱi u fhira kha biya , nga maanḓa zwi tshi elana na fhethu hune zwikambi zwa nga rengiswa hone . 
Ahuna gumofulu
Arali , nga nṱhani ha , a rathandela a ita khumbelo ya u engedzelwa kha tshifhinga tsha u vala tsho bulwaho kha data ya thandela , mutholi a nga ṋetshedza u engedzedza uho , a ḓo kona u ḓivhadza vhorathandela vhoṱhe vhe vha dzhia maṅwalo . 
Tsumbo nnzhi dza zwithu zwine zwikolo zwi nga shumisela nyavhelo ya tshikolo zwone ndi bugu dza ḽaiburari , hardware na software zwa khomphyutha , dzithelevishini , tshishumiswa tsha ḽaborathori ya saintsi , mitshini ya fekisi , tshishumiswa tsha u kulumaga , tshishumiswa tsha zwa mitambo , Inthanethe , mitendelo ya odithi , na vhuendi . 
1.9. Luṱa lwa vhuvhili lwa Foramu ya Saintsi Afrika Tshipembe lu khou farwa fhasi ha thero " U pfumbisa nyambedzano nga ha saintsi " u bva nga ḽa 8 u ya ḽa 9 Nyendavhusiku ngei Sentharani ya Miṱangano ya Dzitshakha ya CSIR .
Ṱhanziela ya u ṅwalisa bindu sa zwe ya ṋekedzwa nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulisei wa Khothe Khulu kha Dzangano ḽi si ḽa Vhubindudzi
Ho sedzwa maimo a nṱha a ṱhahelelo ya mishumo , Khabinethe i ita khuwelelo kha dzikhamphani uri dzi vhone uri mishumo a i lozwea nahone maimo a ṱhanganyelo ya mishumo ha khou kwamea .
Vhapomokwa vho vhonwa mulandu wa u vhulaya muṱhannga,vha mu bvisa miraḓo ya tsini.Ho humbulelwa uri ndingedzo dzo vha dza u rengisela Ṅanga ( Sangoma ) miṱuvha , ine ṅanga iyo yo vho hana nahone ya vhiga kha mapholisa.57Ngei KwaZulu Natal , Khothe Khulwane ya Pietermaritzburg yo shumana na mulandu we vhanna vhararu vha rwa vhafumakadzi vhavhili vha lovha nge vha pomokwa vhuloi .
Zwigwada zwi anzela u sa tevhedza adzhenda ya vhukuma .
Ṋekedzani ane na dzhena nae a re murahu haṋu bola nga u i pfukisa nṱha ha ṱhoho .
Mulanguli wa thandela u tamba mushumo muhulwane wa konanywa . 
Khumbelo ya u fhirisela luswayo lwa phukha
Vhashumisani vhoṱhe a vha ḓivhi muṱalukanyo wa vhaṋe vha mavu , vhadzulapo , madzangano a thekhisi , vharengisi vha si vha tshiofisi na vhathu vha phurofeshinala nga nḓila i fanaho . 
Ṱhanganyelo ya masheleni o shumaho u swika zwino
madzina na Zwidodombedzwa zwa vhukwani zwa vhaṱola mbalelano
Tshenzhelo kha sia ḽa zwa vhuṱoli ( ha nga nnḓa na ha nga ngomu ) i ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
-- muthu wa vhuraru
U vhiga murahu kha tshitshavha phanḓa jha u shuma
1.5 . Mushumo wa Komiti ya nga Vhubindudzi yo Vhumbwaho nga Dziminisiṱa u khou thoma u anwa mitshelo .
Naho hu na zwiko zwo ṋetshedzwaho nga muvhuso u itela tshipikwa itshi , huṅwe u shumisana na vhalambedzi vha mashangoḓavha na NGO na khonṱhiraka khulwane dza vhugudisi kha vhaṋetshedzatshumelo vha sekithara dza phuraivethe , masiandatwa a vhugudisi uvhu o vha o ṱangananaho .
Vhudziki , huna tshiambi tshithihi . 
Mutshudeni u ḓo shumisa mashumele a mbadelo dzo swikelelwaho nga akhaunthu ya mbadelo . 
Musi hu tshi sedzuluswa mvelaphanḓa yo itwaho , zwibadela hezwi zwi khou langa mishumo minzhi hu songo sedzwa ṱhahalelo ya themamveledziso dzi vhonalaho . 
Hedzi khothe dzo ṋekedzelwaho izwi dzi na tshomedzo dzo fhelelaho u itela u ṋea tshumelo ya thikhedzo yo fhelelaho kha mutambudzwa zwine nga murahu zwa ṱavhanyisa u gwevha .
TSHIPIḒA TSHA III : MAIMO A FHASISA A VHAPONDWA VHA VHUTSHINYI
Mihumbulo i a ṱoḓea musi khoro itshi ṱoḓa u dzhia tsheo nga ha nyengedzedzo ya mithelo , kana Pulane Mveledziso yo Ṱanganelaho , kana u shuma na mafhungo a mutakalo sa HIV na AIDS .
U dovha wa sedza kha u tandulula mafhungo a ndaulo na vhulanguli ha khetho dza masipala , khathihi na u alusa mashumele a vhuḓi nga vhukoni ha Mulayo , khathihi na u khwaṱhisa vhulavhelesi na mavhusele a mimasipala .
Vhukoni : U pfesesa mbekanyamaitele dzi elanaho na mutakalo wa muhumbulo . 
4.67 Khethekanyo ya ( c ) ya Mulayo i iledza muthu muṅwe na muṅwe ane
Ndingedzo ya Afrika Tshipembe u lingedza u wana mukovhe wa vhuṱhogwa wa tshumelo ya u bva kha mashango a kule ha lwanzhe hu khou ambiwa ngayo . 
( b ) Minisiṱa , zwi fanela u vhalwa sa vhulivhisi kha Khorotshitumbe , huno
Vhuhulu ha vhushelamulenzhe hu ḓo fhambana u ya nga nyimele dzo khetheaho na nga maanḓa u ya nga u ḓiimisela na lutamo lwa tshitshavha tshikene uri tshi dzhenele . 
U funza mbonalo na milayo
Tshiteṅwa tshenetsho tshithihi tshi maanḓafhadza Minisṱa uri vha inge ndaṱiso kha zwikimu zwa dzilafho kana vhalanguli nga mulandu wa mbadelo dza mbilo dzine dza itwa u lenga . 
Fhethu ho tsireledzeaho ha u tamba
Mbamulovha , uyu ṅwana wa tshixele o vha a tshi khou lelwa nga kukaladzi kwawe kwa miṅwaha ya malo kwe kwa vho kungwa nga zwiṅwe ngeno tshixele tsho livha mulamboni .
95% vha tea u tshimbila lwendo lwa awara dza 5 nga milenzhe uri vha swike hune ha vha na tshumelo dza mutakalo
ḽu ṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani hu tshi ṱo ḓea phasipoto ya shishi
Ri muvhuso u londaho .
Hezwi zwi khou tevhela khuwelelo ye nda ita kha Mulaedza wa Lushaka wa ḽa 14 Fulwi 2014 .
Ndivho ya Bodo kha iḽi sia ḽo sedzwaho ndi u tshimbidza ṱhoḓisiso dza mavharivhari a u pfukwa ha pfanelo dza vhathu dza luambo , mbekanyamaitele na nyito . 
Hezwi ndi zwe vha nṱalutshedza zwone musi ndi tshi vhuya vhuongeloni . 
Khamphani i khou langwa nga akhaundu ya zwa mbambadzo nahone a i wani masheleni u bva kha mugaganyagwama wa muhasho . 
U wana dziṅwe phulu vhudzuloni ha dzine dza sa kone u shuma zwi nga si ṋekedzwe khaedu , naho zwo ralo , nga huṅwe phulu dzi wanelwa dza u ima vhuimoni hadzo hu si na zwiitisi zwi pfadzaho . 
DIO : Mufarisamuofisiri wa Mafhungo ( o vhewaho zwi tshi ya nga tshipiḓa tsha vhu 17 tsha PAIA )
Mulayo wa Mutevhe wa Kurengele na Nḓisedzo na Milayo ya Thendara i katela zwitevhelaho : 
U engedza kha ezwo , Muhasho u ṱoḓa u bveledza zwiṅwe zwiko zwa maḓi manzhi u tandulula gomelelo kha vhupo ho kwameaho ha shango . 
" Ndi u valwa ha vhulamukanyi ha mbuelano uri uri tsheo dza nga ha uri hu shumiwa hani na masiandaitwa a vhutshinyi dzi swikelelelwe nga murahu ha mihumbulo ya vhadzheneleli , yo ambiwa nga ha yo .
Kuitele ukwu ku vha tendela uri vha shumise ndambedzo ya u fhaṱa nnḓu yavho .
U engedzea ha khakhathi dzi ṱuṱuwedzwaho nga poḽitiki , u tambudzwa na u shushedzwa ha vhane vha si vhe vhalwelambofholowo vha zwa poḽitiki fhedzi hu tshi katelwa na vhadzulapo vha sina mulandu , nga maanḓa vhafumakadzi , vhaswa , vhanna , vhalavhelesi vha dzikhetho na vhakhethisi . 
Vhukoni na vhuḓikumedzeli ha vhashumi vhoṱhe vha shumaho u fara na ndangulo ya malaṱwa a ndondolamutakalo u fhandekanya malaṱwa nga nḓila yone , ndi zwa vhuṱhogwa vhukuma . 
Livhisani mbudziso kha yuniti ya zwa ndangulo ya u renga na u badela : 
Lavhelesani zwifanyiso izwi ni ambe uri ni vhona u nga tshiṱori tshi khou amba nga mini .
Kha vha ṱalutshedze kuitele ngei England kha zwa nyolo ya zwibveledzwa zwa thekhinoḽodzhi . 
Nḓivhadzamulayotibe i dovha hafhu ya ita khuwelelo ya u thomiwa ha Bodo ya Lushaka ya Mapholisa ine vhukati ha miṅwe mishumo , ya ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha u thoma maitele a khwine a u dzhiiwa , u nanga na u thola mapholisa maswa kha tshumelo ya mapholisa .
Mishumo wa komiti dza wadi kha ndaulo ya kushumele kwa masipala yo ṱanḓavhudzwa kha ndima i tevhelaho .
Mbeu dzi sedzwa nga nḓila i tevhelaho :
U bvelela hu hulwane u fhira kale , u lingedza huṅwe kha dimokirasi , fhedzi na u timatima hu hulwane , tshanduko khulwane kha lupfumo lwa dzitshaka , u fhira zwe ra vhuya ra zwi ḓivha . 
Avho vho waho vho sumbedza phambano ya tshitshavha tshashu , na vhuthihi ha mmbi ya vhupileli yashu yo valwa nga malofha avho . 
Kha dziṅwe dza idzi ndi u sa ambiwa zwavhuḓi ha dziṅwe dza nyambo u fana na ' nyambodzapo ' , ' Nyambo dza vharema ' kana ' Afrika'na vhuimo ha Tshivhuru kha izwo zwigwada .
Malugana na miano yashu , ri tea u fhaṱa na u ya phanḓa kha u alusa ikonomi yo khwaṱhaho .
Mihumbulo yavho i ḓo dzula i hone kha ngelekanyo dzashu , saizwi avha vhahali vha nndwa vho badela thengo khulwane u itela mbofholowo . 
Kha vha sedze kha kusedzele kwa u bva fhasi vha tshi ya nṱha hu si kwa u bva nṱha vha tshi ya fhasi
Ri livhuwa u dzhenelela ha vhashumi vha vhuongelo kha u kuvhanganya na u saukanya mafhungo kha muvhigo uyu . 
Vhana vhoṱhe vha na mavhudzi a muvhala muthihi ?
vhethu ho kunaho ha u dzudzanya zwiḽiwa zwa vhana
Mithara dzoṱhe dzi ḓo vhaliwa ṅwezi nga ṅwedzi . 
Kha hu sedzwe zwibveledzwa / u ṋekedza tshaka dza zwibveledzwa dzo teaho .
Murekanyo kha khethekanyo iyi u ṋetshedza mafhungo a mutheo a ṱhoḓea dzi khetheaho dza vhukuma na pulane dzo dodombedzwaho dza u anganyela mbadelo , u ṋetshedza na u bveledzwa ha phaiphi khulwane . 
Mutheo wo tewaho nga kha Miṅwaha-fumi ya U thoma ya Mbofholowo na mahumbulwa maswa u bva nga 2004 zwo vhea Afrika Tshipembe fhethu ha nyaluwo nga u ṱavhanya .
U ita nga iṅwe nḓila hu nga hanedza zwo leluwa tshiitisi tsha u vha hone ha bindu . 
Minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha mararu kha vhege
U peleṱa maipfi a no konḓa hu tshi shumisiwa nḓivho ya foniki .
Mvetamveto ya mbekanyamaitele ya u pfuluwa i ḓo ṋetshedzwa kha Khabinethe nga ṅwaha wa 2016 .
Mulangadzulo ndi mudzulatshidulo wa khoro , u tshimbidza miṱangano ya khoro na u ita zwa vhulavhelesi kha komiti dza khoro . 
datumu ye ḓorobo ya thonwa , zwe zwa ḓiswa nga u thoṅwa ha ḓorobo na mvelelo
4.U KHWAṰHISEDZA VHULONDO
-- Fonto na yone i tea u kunga
Vharema vhe kale vho vha vha si na tswikelelo ya mavu . 
Miṱuso i katela tshinyalelo ya u shuma ya nga misi , mphomali ya muvhuso , nzwalelo , na magavhelo a vhutsandeme fhedzi ya si katele mikovhe na tshinyalelo ya thundu . 
CDC ntswa i kha ḽiga ḽa u pulana u itela u ima vhudzuloni ha tshiimiswa tsha kale tshe tsha vhewa tsho khakhea . 
Vha khou ṱoḓa Afriak Tshipembe ḽa hani ?
Iṅwe ṱhoḓea yo sumbedziswaho kha MFMA sa nḓila ya u khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi a ḓivha nga ha zwa masheleni a masipala ndi ya uri muofisiri a re na vhuḓifhinduleli ha masheleni kha masipala u tea u vhea mafhungo a ndeme a masheleni a masipala fhethu hune vhathu vha nga a vhona nga u a vhea kha webusaithi ya masipala [ Khethekanyo 75 ]
Hu na pulane ya mugaganyagwama u itela u ṱola mishumo ? 
Naho zwo ralo , mbudziso ndi ya uri : ndi vhakhantseḽara vha si gathi vhane vha ḓo ita uri muvhuso wapo u vhe na vhukoni , u vhe na dimokirasi khulwane na u tshipa ? 
Afurika Tshipembe Na Ḓuvha Ḽa Afurika
A vhona matanda a vhuno o aṱama phanḓa hawe .
URI thasululo ya EM 112 / 2004 ya Raḓorobo Muhulwane ya ḽa 20 Ṱhangule 2004 i DZHIELWE NṰHA .
Furemiweke ya zwa Mulayo kha Kuvhusele Kwapo
Vhaofisiri vha mapholisa vho kombetshedzea u thuntsha nga gulu dza raba uri gogo ḽihulu ḽi langee . 
U sedzulusa mbilahelo yaṋu u sedza uri iḓo langwa nga nḓila de ; u dzudzanya ṱhaṱhuvho thangeli ya mbilahelo yaṋu . 
PAJA i vhona uri ndaulo i shuma nga nḓila ire khagala nahone i na vhuḓifhinduleli ha mishumo yayo . i dovha ya vhona uri tsheo dzi dzhiwa nga nḓila yone .
U rengiswa ha data yo kuvhanganywaho ya vharengi kana ya vhaṅwe nga khamphani , ndi fhungo ḽa ndeme ḽa tshidzumbe . 
mbadelo dza khumbelo .
URI hu wanisiswe uri hu ṱoḓea tshelede nngafhani ya iyi thandela
( 1 ) Ho sedzwa tshiteṅwa tsha 4 , mukhantseḽara-
Ri livhuwa u engedzea ha u sa konḓelela u dzhena ofisini lu si lwa mulayo nga u dzhia nga khani na nga maṅwe maitele kha dzhango . 
Ngauralo ndi zwa ndeme u vhona uri khovhe dzi ṱhogomelwa zwavhuḓi nahone dzo tsireledzea kha khombo dza tshiimo tsha vhunzani ha maḓi a si a vhuḓi kana u sa farwa zwavhuḓi . 
Bada dza vhuḽedzani ha vhaendangaṋayo , ha vhuendedzi ha vhukanyakanya na ha vhuendedzi ha nnyi na nnyi dzi tea u ṱangana kha phointhi dza ṱhirantsifee , dzine dza tea u dizainiwa dzi tshi shumisea nga vhaendangaṋayo . 
I shuma sa siangane yo ḓoweleaho hune zwiṱirathedzhi zwa mveledziso ya tshiimiswa hune ha vha zwifhaṱo , tshitshavha , ikonomi na mveledziso ya tshiṱirathedzhitsha tshiimiswa tsha masipala zwa olwa hone . 
Vha ṱoḓisise vhuṅwe vhupo vhune Masipala a nga ṋetshedza zwiṅwe zwiṱuṱuwedzi sa nḓila ya u kunga vhaṅwe vhabindudzi . 
Mveledziso yapo i sa nyeṱhi
" SARS " zwi amba Tshiimiswa tsha Tshumelo dza Muthelo wa Mbuelo tsha Afrika Tshipembe ; 
U humbula zwo vhoniwaho nga maṱo kha mutambo wa u elelwa , ( tsumbo : hu vhewa zwithu zwo fhambanaho kha ṱafula vhagudi vha lavhelesa , mugudisi a zwi fukedza , vhagudi vha kona u zwi humbula vha tshi zwi amba ) .
U langula
Vhaswa vha re vhasiwana
U bveledza mafhungo nga nḓila ya ndunzhendunzhe
Muhwelelwa u ḓo farwa nga Ndaela ya Tsireledzo ?
I ḓo khwiniswa nga muvhuso muswa zwi tshi elana na ndaela ya vhukhethi yayo , uri hu kone u shumiwa nga u ṱavhanya nga murahu ha muvhuso muswa .
tendela kana u hanedza thendelo ; kana
Nga nnḓa ha phaḓaladzo na vhuendi ha muelela wa maḓi a mashika , u shululelwa kha madzomomulambo zwi nga kwama maitele a mudzinginyo u fana na sisiṱeme , sa zwe zwa ṱalutshedzwa afho fhasi . 
Naho zwo ralo , ri dovha ra ṱoḓa ṱhoḓisiso u sika tshiedziswa tsha khumbulelo na mvelele tshine nga khatsho u sikiwa ha mbekanyamaitele ha bvelela . 
5 . U khwiniswa ha khethekanyo ya 236 ya Mulayotewa wo fhiraho-
nḓivho ya vhafumakadzi nga ha tshomedzo dza mupo na madandetande a tshitshavha i fanale u shumisiwa
Kha vha ye sentharani ya u lingela ḽaisentsi ya u reila ya tsini vho fara zwi tevhelaho :
Ḽaisentse ya u ḓiraiva ya tshifhinganyana ndi ḽaisentsi i ṋekedzwaho maḓiraiva vho :
Ho vha hu na vhudzheneli vhaṋa hafhu vha Afrika Tshipembe . 
Tsha vhuvhili , ri ḓo khwiṋisa u tshimbidzwa ha thundu na u ṱanganyisa ikonomi nga kha nḓila ya nḓowetshumo ya u endedza na u vhea ya Durban-Free State-Gauteng .
( c ) Minisiṱa o rumiwaho nga miṅwe miraḓo ya Khabinethe .
madzina a zwigwada
ndeme ya ifa na tshakha ya u khethwa i todeaho zwi do ya nga dokhumenthe dzine vha tea u dzi dadza vha nekana ngadzo .
Vhupo vhuṅwe na vhuṅwe vhu nga kona fhedzi u ṅwalisa Dzangano ḽithihi fhedzi ḽa Tsireledzo ya Mulilo .
Ri swikisa maipfi a ndiliso kha miṱa ya avho vhe vha xelelwa nga matshilo .
Fhedzi , mulayo u ṋeaho u ṱanganedzwa tshoṱhe kha mbingano idzo a u ho , hu na mvelelo ya uri u sa lingana hu hulwane na vhukonḓi zwi bvaho kha u sa ṱanganedzwa ha mbingano dza Tshiisilamu zwi kha ḓi vha hone . 
-- U vala ( u livhuwa vhainthaviyuwiwa ; u ṋea zwidodombedzwa zwa vhukwamani ) .
Muthu wa vhuraru o ḓiimisaho u tea u vha na miṅwaha mivhili ya vhuṱolamuvhalelano ha zwa masheleni ho itwaho kha zwiimiswa zwihulwane . 
U bvisela vhuḓipfi khagala nga ha tshiṱori tsho vhalwaho ( u sumbedza zwine vha zwi funa na zwine vha si zwi fune nga ha tshiṱori )
Vhudzheneleli kha pulane ya mveledziso yo ṱanganelaho , nga zwenezwo , hu ṱoḓa milayo ire khagala na maitele u ta ane a tea u dzhenelela kana u kwamiwa , o imela nnyi , kha mafhungo afhio , nga kha dzangano ḽifhio , li na ṱhuṱhuwedzo ḓe .
A zwi mangadzi uri vhunzhi ha vhathu vho vha vha tshi fhedza vhe khuvhabvu dza u vunḓea milenzhe , zwanḓa na u bodea dziṱhoho !
Nga u ralo ndi amba uri hezwo zwo vha zwi hani vhuṅwe vhuleme hukene musi vho ḓa u tevhedza nga vhuḓalo Buthano ḽa Geneva . 
Ya u thoma yo vha ya uri muṱaṱisano na u khwiniswa ha sekithara zwo vha na mbuelo dzavhuḓi vha dovha hafhu vha ri zwithu zwe zwa bvelela thungo zwi si zwavhuḓi zwo thithisa mbuelo dze dza vha dzo waniwa .
Arali ṅwana wavho a kha Gireidi 4 u swika kha 6 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
Konanya mishumo ya vhulavhelesi ya Komiti
Toyota yo engedza marengele apo kha ngeḓane ya nḓisedzo u tikedza vhaḓisi vhapo , khamphani yo dovha hafhu ya sedza kha u thola dzithekinisheni dza vhafumakadzi na u ṋea zwikhala zwinzhi vhafumakadzi mishumoni .
Sa tsumbo , kha IDZ ya Coega , vhabindudzi vhaswa vha 12 vhane ndeme ya vhubindudzi ya fhira R8 biḽioni vho no sainiswa , vhabindudzi vhaṱanu vhane ndeme ya vhubindudzi ya fhira R140 miḽioni kha IDZ ya East London , na uri kha IDZ ya Richards Bay ho no sainiswa vhabindudzi vhaswa vhaṱanu vhane ndeme ya vhubindudzi ya fhira R2.8 biḽioni .
- vha ṋea mafhungo ane vha a ṱoḓa malugana na mutakalo na tsireledzo malugana na mushumo na u khwaṱhisedza uri vha na vhukoni phanḓa ha musi vha tshi thoma u shuma ?
U sala murahu tshifhinga tshoṱhe tshiimo tsha u vhaledza na u vhiga murahu tshifhinga tshoṱhe kha vhashumi nga ha tshiimo tsha u vhaledza ho bulwaho . 
Hu si na musudzuluwo : u dzunguluwa - nḓila dzo fhambanaho dza tshandzunguluwe , u dzunguluwa u woṱhe na musi u na khonani .
Khumbelo yavho i ḓo khunyeledzwa hu sa athu fhela maḓuvha a 14 .
Nga hu sa fheli - hoṱhe kha vhutshilo ha thandela
Ndivho i nga si swikelelwe tshoṱhe nga ṅwambo wa uri mupfumbudzi o mbo ḓi vhaisala . 
u dzhiela nṱha zwithu zwa ndeme zwo fhambanaho zwa tshitshavha tshenetsho
R500 nga ḓuvha
Sa i zwi roṱhe ri tshi zwi ḓivha , tshivhalo tsha murafho wa mashuluwa tshi khou ngalangala na mbetshelwa i fanela u itwa u itela nyaluwo . 
Pfanelo dza vhuḓifari na dziṅwe ndugelo dza Sisiṱeme ya Mafhungo na Vhudavhidzani ya Muvhuso ( GCIS ) kana zwiṅwe zwiimiswa zwa mulayo mayelana na hune zwi re ngomu zwa vha hone kha saithi iyi a zwo ngo ṋekedza zwo farwa . 
Khumbelo u bva kha ofisi dza madzhisiṱiraṱa u ya kha Ofisi ya Dzingu dza u dzhenela kha khumbelo a dzi khou fhindulwa . 
Zwazwino ri khou amba vho no vhofhololwa vha khou fhola vhe hayani .
Maṱanganyi na maipfi na malungekanyi ( maipfi a pfukiselaho / lungekanyaho nyito )
Kha vha sumbedze vhashelamulenzhe mafhungomatsivhudzi a re kha Ndima ya 3 vha sa athu thoma mushumo uyu .
Bulayo na u zwizwiedza zwi nga si ṱanganedzwe nahone muṅwe na muṅwe we kha muhanga uyu o ṱuwa u swikela henefho o ita zwiṅwe zwithu zwine a zwo ngo ṱanganedzea tshoṱhe . 
Vhurangeli vhu amba nga ha zwigidi zwinzhi zwine zwa shumiswa kha vhutshinyi na khakhathi Afrika Tshipembe . 
U peleṱa maipfi nga nḓila yone a tshi shumisa ndivho yawe ya foniki kha milingo isi ya fomaḽa ; kha u dikitheitha na kha mishumo yoṱhe ine ya tou ṅwaliwa .
Mafhungo o raliho a ṋetshedza vhaiti vha mbekanyamaitele na vharangaphanḓa vha mabindu tshishumiswa tsha u vhumbiwa ha mbekanyamaitele ya ikonomi yo khwiniswaho . 
Kha vha ite mbekanyamaitele dza ikonomi dzine dza tendelana khathihi na u tikedza zwipikwa zwa pfunzo zwi no wanala ḽifhasi ḽoṱhe . 
Ningo dzo thivheaho dzi nukhaho
Lavhelesani zwifanyiso .
Phungudzo i ita uri masheleni a bviswe kha Ngaganyo dzo Badelwaho u ya nga nzudzanyo dza nḓisedzo dzi shumeaho dzi re khagala . 
Zwa zwino Muhasho khou ṱoḓisisa milayo ya u guda ya mutheo ine ya vha ya ndeme vhuponi vhuṅwe na vhuṅwe ha u gudela , nga maanḓa u ya nga nyimele dza zwi fareaho na zwiko , u londa kushumele kwa sisiṱeme . 
Tshifhinga tshi fanela u avhelwa kha kotara iṅwe na iṅwe kha mvelelo ya ngudo iyi . 
A hu na mbadelo ya matheriala a fhethu ha u fhaṱela hone ine ya ḓo ṋetshedzwa arali ḽiṅwalo ḽi songo rumelwa na mbadelo ya mvelaphanḓa ine ya khou sedzwa . 
Vhaoli kana tshigwada tsha u ola vha nga ṅwalisa zwibveledzwa . 
( ii ) khophi ya rekhodo ya u thetshelesa f .
-- U nweledza mihumbulo mihulwane na ine ya i tikedza nga nḓila ya u tou ṅwala mbuno/ pharagirafu zwi tshi ya nga vhulapfu vhu ṱoḓeaho
Ri khou ṱutshela kule na u bva kha mazhendedzi a tshanduko u ya kha maga o thomiwaho mahulwane a langulwaho nga vhorabulasi . 
Zwihomolosi zwo lugiswa
Musumbuluwo 27 Phando 2015
Hovhu ndi vhupo vhu re thekhinikhala vhukuma na tshikhala tsha u livhanwa zwavhuḓi na tshiteṅwa ndi tshihulwane , kanzhi zwi dzhia miṅwedzi . 
Ho vha vhukhakhi fhedzi u topola thirasithi sa muhirisi sa i zwi ho vha hu si muṋe o ṅwaliswaho na luthihi wa tshifhaṱo nahone masia ha ngo vhuya a lavhelela uri i ḓo vha muṋe . 
Bulani uri ndi zwiḽiwa zwifhio zwine zwi sa ṱoḓe u rothodzwa , zwine zwa nga dzula khabodoni .
Maitele ashu maswa kha mveledziso ya themamveledziso o livhiswa kha vhushumisani ho khwaṱhaho vhukati ha sekithara ya muvhuso na phuraivethe , na zwitshavha zwapo .
Arali u vha khwine hu tshi ḓo dzudzwa yo ralo , mveledziso ya themamveledziso i ḓo vha ya ndeme sa afha i tshi ḓivhadza muṱoḓo wa mveledziso ya ikonomi iṅwe na iṅwe . 
u kovhekana mbuelo hu si na u dzhia sia hu linganaho dzine dza bva kha vhushumisamupo ; na
O dovha a thoma mihumbulo ya nḓila ntswa dza u swikelela zwo sedzwaho .
Ri khou ofha uri arali tshokoḽeithi idzi dza isa phanḓa na u ḓala mimaragani , zwi ḓo tshinya fulufhelo ḽoṱhe ḽe vhathu vha vha vhe na ḽo kha khamphani yashu . 
Muvhigo hoyu zwa zwino u khou sedziwa nga muvhuso , hune nga murahu uḓo iswa Phalamenndeni uri i u sedze . 
Ngei Burundi zwigwada zwo salaho nnḓa ha maitele a mulalo zwa zwino zwi kha nyambedzano na muvhuso wa Burundi hu na tshipikwa tsha u vhuedzana kha phambano dzavho u itela u ḓisa mulalo wa tshifhinga tshilapfu na u bvelela kha shango ḽavho . 
A ri khou vala bindu ḽavho kana u vha dzhiela mishumo yavho . 
Ndi mulayo , une wa vha wa ndeme , hu si tshivhumbeo tsha dzhomeṱiri . 
Mvelela ya khuḓano na nyambedzano dza mulalo dzi songo tandululwaho vhukati ha Sudan na Sudan Tshipembe ndi thaidzo khulwanesa ya fulufhelo ḽavhuḓi ḽe ḽa vha hone musi Sudan Tshipembe ḽi tshi vha Shango la Afrika ḽiṱukusa . 
Ndivho ndi u fhaṱa hafhu vhuongelo ho vhalaho ngei kha tshiṱiriki tsha ḓorobo khulwane ya Cape Town . 
Kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , vhupo ha ṱavha nga fhasi ṱavha mulivhaḓuvha ho engedzea zwihulwane . 
Nṱhani ha izwo , Muhasho u khou ita uri zwa nyavhelo ya ndambedzo ya zwa ndondolo zwi vhe zwa ndeme u khwaṱhisedza uri ndaka i ḓuraho i khou londotwa lwa khwiṋe na u fara maga a ṱanganedzeaho u itela vhashumi vha muvhuso . 
Vhugudisi , hu tshi katelwa matheriaḽa , ho waniwaho nga vhadededzi ho sedziwa nga nḓila mbuya vhukuma . 
Kupfesesele kwone ku dovha hafhu kwa ṋetshedzwa kha phurofaiḽi ya vhathu vha sa shumi . 
Tshifhinga hetshi tsho vhonala nga adzhenda ya Bretton Woods nga ha Mbekanyamaitele ya Ikonomi , ye ya vhona u fhungudzea ha ikonomi dza Afrika dzine dza khou swikelela nga maanḓa masiandaitwa mahulwane kha sekhithara dza ndeme dza matshilisano . 
5.8 Khomishini yo lingedza u wana thandululo kha ṱhalutshedzo ya ipfi " vhuloi " , na uri izwi zwo vha khaedu kha vhanzhi .
Zwitshavha zwapo zwi tenda kha ḽa uri hu tea u sedzwa na kha zwiṅwe zwiko zwa fulufulu , nga maanḓa zwa fulufulu ḽa muya na ḽa masana a ḓuvha . 
118. U kona u swikelelea na u dzhenelelea kha Vhusimamilayo ha Vunḓu
Minisiṱa vha nga ṋekedza ndaela ya uri hu vhe na ṱhoḓisiso kha mafhungo maṅwe na maṅwe a Mulayo uyu . 
Mbekanyamushumo dza Tsiwana na Vhana vha songo Tsireledzeaho dzo livhiswa kha vhana vhane mubebi wavho muthihi kana vhoṱhe vho lovha , vhana vhane vha vha na ngeletshedzo na thikhedzo ya vhabebi , khathihi na miṱa yo rangwaho phanḓa nga vhana . 
_ Kha vha shumise thekeniki dzavhuḓi dza kufarele - vha vhee milenzhe yavho zwavhuḓi , muṱana wavho u tou tswititi vha dovhe vha vhee muhwalo tsini na muvhili wavho .
Mbudziso ya phurotokholo i nga vha i konḓaho musi mvelele dzo fhambanaho dzi tshi khou dzheniswa . 
Hune phointhi idzi dza vha dzi tshi wanala ngomu ha - kana magumoni a - vhudzulo ha vhathu , dzi tea u shuma sa fhethundumbo ha netiweke ya nḓilamagondo kha vhudzulo ha vhathu honoho . 
Tshitatamennde tsha Kharikhulamu ya Lushaka Tshitatamennde tsha Pholisi ya Kharikhulamu na u Linga
U bveledza khaṱhulo zwenezwo zwi a konadzea nga kha khothe ya kha EU . 
Zwavhuḓivhuḓi ndi u sa lingana ho vhangiwaho nga muvhuso wa khethululo wo fhiraho zwe zwa vha ṱuṱuwedza uri vha tevhele buḓo ḽa mushumo kha zwa mulayo .
Kun. walele
U tikedza ndaulo nga ndaulo ya mugaganyagwama . 
Thandela dzo ṱaluswaho dzi tea u thomiwa ngadzo na u gaganyelwa kha pulane ya themameledziso , na , hune zwa konadzea , zwa ṋetshedzwa u ya nga milayo yo thomiwaho yo olwaho u itela u khwaṱhisa ndeme ya tshelede . 
Roṱhe ha ri tea u ḓikumedzela kha u shumela ndeme iyo ya u vha lushaka lune Ndayotewa ya amba nga halwo . 
Gipisiamu i nga si khwiṋise u muelelo wa mavu o eleliswaho lu sa fushi . 
U ṅwala riviyu ya tshiṱori / nganea
Pulane ya Tshiṱirathedzhi ya Vundu i na zwipikwa zwa fuminthihi zwa tshiṱirathedzhi zwine zwa elana vhukuma na mvelelo dza tshiṱirathedzhi dza lushaka . 
5 . Vhathu vho Tholwaho
Ro vhona hafhu ndeme ya mishumo i no nga Vhuṱambo ha Kapa ha Jazz ya Dzitshakatshaka , he ha dzhenisa masheleni a fhiraho R475 miḽioni kha ikonomi ya Kapa na u sika mishumo ya 2 000 nga 2010 .
Pulane dza u dzhenelela ha shishi dzi tea u dzula dzo lugiswa dzi kha shedulu ya u tou thoma nahone u bvelaphanḓa ha thandela hu tea u vhudzwa vhadzhiamikovhe nga huswi .
Nyimele ya vhufa ho fhaṱiwaho ngei Nelson Mandela Bay i a vhilaedza . 
Zwi khagala uri khothe sa zwe zwa ṱumbulwa yo vha i songo khakha i tshi hana aphiḽi yazwo . 
Arali vha mualuwa ane a khou ṱoda u dzula kha tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa nahone a ṱoḓaho ndondolo ya awara dza 24 , vha nga ita khumbelo kha ofisi dza tsini dza vhashumela vhapo kana tshiimiswani tsha vhudzulo ha vhaaluwa .
Ri tea u ḓivha hafhu uri khaedu i konḓaho ndi uri avho vha phasaho maṱiriki vha a ṋewa zwikili zwa u wana mishumo kana u isa phanḓa pfunzo dzavho . 
Fhedzi i dovha hafhu ya topola tshikhala tsha ndeme tsha u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi uri i vhe mutshimbidzi wa nyaluwo ya ikonomi Gauteng . 
U pindulela u ya kha nyambo dza tshiofisi zwa zwino zwi wanala nnḓa . 
Ro ḓikumedzela vhukuma ngauri , arali ri songo ita izwo , vhaswa avha vha ḓo dzula vhe vhukati . 
U vhiga nga ha mvelaphanḓa ya tsedzuluso ; na
Zwi tshi tshimbilelana na thendelano yo khwaṱhaho ya dzitshakatshaka , u ḓivhofha ha thuso i vhonalaho ya mveledziso ntswa yo ḓivhadziwa ngei Monterrey . 
Muhwelelwa a nga ḓivhadza muhweleli zwe a ḓiimisela u imelela zwiito . 
Fhano Afrika Tshipembe , tshumelo ya ndeme ya vhadzulapo zwiḽa kale yo vha i tshi tshimbidzwa nga fhasi ha tshivhumbeo tshi kalulaho tsha modele wa ndaulo . 
Ofisi ya mbulungeo ya matshilisano i ḓo vha kwama nga kha ḽinwalo uri khumbelo yavho yo tshimbila zwavhuḓi kana a i ngo tshimbilazwavhuḓi .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo CK6 ine ya wanalea kha Muhasho Mbambadzo na Nḓowetshumo .
5.2 . Khabinethe i ita khuwelelo kha MaAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha ḓiṅwalisele Khetho dza Muvhuso Dzapo dza 2016 nga ḽa 5 na ḽa 6 Ṱhafamuhwe 2016 .
Maitele o fhambanaho o tiwaho a kushumele a khou khunyeledzwa nahone hu khou thomiwa , nga u katela zwa u vhalwa ha ndaka , zwine zwo no bviswa tshino tshifhinga . 
Dzithenda dzoṱhe dzi tea u iswa dzi kha fulobo yo valiwaho na hone dzo ṅwalwa zwavhuḓi dzi na nomboro ya konṱiraka , ṱhalutshedzo , ḓuvha na tshifhinga zwa u vala ha thenda nga phanḓa ha fulobo . 
Vhane vha vha na dzangalelo kha thandela
U ita mivhigo ya u thivhela phirela na ndango ya ṅwedzi nga ṅwedzi , na ya kotara iṅwe na iṅwe na ya ṅwaha nga ṅwaha . 
Mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza themamveledziso yo pulanwaho khulwane dzi ḓo dovha hafhu dza shela mulenzhe kha u thomiwa ha zwikhala zwa mishumo zwinzhi . 
3.1 Vho-Daan du Toit sa Mufarisa Mulanguli-Muhulwane : Tshumisano ya Dzitshaka na Tshomedzo kha Muhasho wa Saintsi na Thekhinolodzhi
Maitele a u dovholola zwo teaho kha mikaṋo ya vundu a bva kha zwitshavha zwa vhuponi uvho vhane vha tama u pfuluselwa kha mavundu a nga tsini .
Sa tsumbo , masipala a nga ṋetshedza mafhungo nga ha tshivhalo tsha miḓi kha vhupo , kana Tshipholisa tsha Afrika Tshipembe tsha ṋetshedza mafhungo nga tshitatisitiki tsha vhutshinyi .
Vhuimo ha u fhedzisela na mawanwa a Khomishini ho vha ha uri mabindu nga u angaredza o vhuelwa kha zwa masheleni na ndaka u bva kha mbekanyamaitele dza khethululo . 
U pulana hu nga vha hone fhedzi arali vhathu vha wadi vha tshi ḓivha uri u pulana hu khou itea na uri mihumbulo na kuvhonele kwavho zwi khou ḓadzisa ndeme ya u bveledziswa ha pulane ya wadi .
Arali bini ḽa u kuvhanganya ḽa shumiswa , vha khwaṱhisedze uri hu na tshikhala tsha u shumela tsho linganaho na vhunṱha ha u tshintsha mabini . 
Sisiṱeme i ḓo ita uri mvelelo dza ndingo dza ḽaborathori dzi vhe hone kha netiweke na kha vhuimo ha thandela . 
Muvhuso nga nṱhani ha zwezwo a wo ngo dzhiela nṱha zwihulwane ndangulo ya vhupo ya phurofeshinaḽa . 
1.2 . Khabinethe i fhululedza mishumo yavhuḓi ine ya khou bvela phanḓa ya Operation Fiela , ine zwazwino ya vha ngei Kapa Devhula hune mashumele o ṱanganelanaho a Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) , mihasho ya muvhuso , na mazhendedzi a mulayo a mimasipala na mavunḓu a vha kati na u vhona uri vhathu vha pfa vho tsireledzea .
vhukwamani
Hetshi tshigwada tsha thangana ya murole tshi vhumba tshigwada tsha u shuma zwine zwa amba uri muvhuso u tea u sika nyimele ya u sikwa ha mishumo na u fhaṱa nnḓu nnzhi dzine dza vha na tshumelo dza nṱha , hu tshi katelwa maḓi , vhuthathazwitshili na muḓagasi . 
Ni zwi elelwe uri hafhu ndi metshe wa fainaḽa , " vha ralo vha tshi mu sevha .
Mushumo wo itiwaho nga Minisiṱa wa Vhashumi musi vha tshi ranga phanḓa u thusa u fhedza tshiṱereke kha sekhithara iyi ya ndeme kha ikonomi yashu ro hu vhona .
2.8. Khabinethe yo tendela u iswa phalamenndeni ha Mbekanyamaitele kha u Tholwa ha Vhashumi vha vhuwatshiṱoko nga Muhulwane wa Khothe Khulwane na u anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso .
Nga u ralo ri dzhia milayo i pfadzaho ine i nga shumiswa zwavhuḓi nga nḓila yeneyo . 
Hezwi zwi katele uri ndi nnyi ane a ḓo hwala vhuḓifhinduleli ha thandela na uri a nga kuvhanganyisa hani zwiko zwa kushumele .
Vhukoni ha u langa vhashumi , u shuma a eṱhe na u vhutevheli ha zwifhinga zwa u ṱhaphudza mushumo . 
U vhuisa mihumbulo nga ha u sedza sia ḽithihi na u dzhia sia
Mbadelo dza ndaulo
MVELEDZISO YA KHONTSEPUTI YA NOMBORO : U VHALA NGA NOMBORO DZO FHELELAHO
Ndi zwa ndeme uri miraḓo ya tshitshavha vha gude usa sia phaiphi dzi tshi khou bvuḓa nahone vha dzi vhige kha masipala . 
( b ) nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓḓu dzi si fhasi ha rathi , arali khwiniso i -
Kha vha ite khumbelo online .
Heyi ndi Indaba ya dzitshakatshaka ine ya ḓo ṱana zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe kha sekithara ya vhuendelamashango na ya mafunda .
Miṅwaha ya fuṱhanu ndi tshifhinga tshilapfu kha u ṱalusa maitele mahulwane ane a nga kona u kwama nḓila ya nyaluwo ya Afrika na tshanduko nga nḓila khulwane . 
Naho zwo ralo , mushumo u tevhelaho u tea u ṱuṱuwedzwa na u olwa . 
Dziṅwe nḓila , u fana na u endedza malaṱwa u ya kha tshiimiswa tsha ḓoroboni a dzi dzuleli u konadzea , nga vhanga ḽa mbadelo dza nṱha dza tshiendedzi . 
-Mabunga a hone nahone a dzula o kuna na u dzula ho fungiwa mbone ?
Hezwi zwi nga itwa nga u vha na maitele o teaho na fomethe dza u ita mivhigo .
Ḽiṅwalo ḽa nyendedzi i shumiseaho nga ha ndugiselo ya pulane dza ndangulo ya malaṱwa dzo ṱanganelaho ḽi fanela u bveledzwa . 
U fara bugu nga nḓila yone na u fhenḓa masiaṱari nga nḓila yone .
Nga nḓowelo , zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa zwi fanela u vha hone u kona u ḓo livhana na zwiimo zwa shishi zwo raloho . 
Vha ḓo ḓi dzulela u dalela zwiimiswa zwa mutakalo u ṱoliwa , zwine zwo ḓowelea kha muthu wa vhukale vhungafho .
Kha vha wane ṱhanziela u bva kha Komiti yo Diimisaho ya Tshavhi i ambaho uri zwi nga itea uri vha dzule vha tshavhi uya nga hu sa fheli .
Mbudziso dze ra dzi vhudzisa nga ha mushumo washu dzi katela maitele a zwa masheleni u itela u thoma milayo yashu ya bisimusi sa dzangano ḽa muvhuso ḽine vhuḓifhinduleli vhuhulwane haḽo ndi mbekanyamaitele na ndaulo . 
U sika thusedzi dza u tou vhona u itela u ṋekedza
Phurogireme ya Masheleni a u thoma bindu yo kumedzelwa kha u thusa vhathu vhane vha sa kone u wana khadzimiso ya masheleni ane vha a ṱoḓa uri vha kone u thoma bindu i tshi bva kha zwiimiswa zwa kale na kale zwa u hadzimisa tshelede .
Vha na vhuḓifhulufheli , vho pfumbudziwa zwavhuḓi na hone vha bvela phanḓa u khwinisa vhukoni havho .
Tshiṅwe tshipiḓa tsha ndeme tsha u thomiwa ha vhushelamulenzhe nga vhathu tsha Phalamennde ndi fulo ḽa radio ḽi ṱuṱuwedzaho u pfesesa ha tshitshavha ha mushumo wa tshiimiswa na u lingedza u ṱuṱuwedza vhathu uri vha dzhenele kha mushumo wa Phalamennde .
huna mbadelo .
Khethekanyo ya Sisiṱeme dza zwa Masheleni dza Khethekanyo ya Tshumelo yo Khetheaho kha Vhufaragwama ha Lushaka i na vhuḓifhinduleli kha sisiṱeme dza muvhuso wa vhukati na wa mavunḓu u ṋetshedza thengo , mitevhe ya miholo ya vhashumi na sofuthiwee ya muvhalelano . 
Arali khothe ya ṋetshedza ndiliso , a i dzhiiwi sa tshigwevho , ndiliso i nga itiwa hu tshi khou ḓadziswa tshigwevho tshiṅwe na tshiṅwe tshine tshi nga vha tsho ṋetshedzwa .
Vhukale tshikati ha vhagudiswa hu dzinginya uri u guda ha vhutshilo hoṱhe hu dzudza , kha mbetshelwa ya pfunzo ya sekhithara iyi , muloro u songo shumiswaho . 
Vhathu vhanzhi vho pomokwaho kha mulandu muthihi kana u pomokwa hu ṱumanywaho na miṅwe milandu ine ya vha nga fhasi ha tsedzuluso ; 
Data ya Senthara ya Orthothiki na Phurosithethi yo katelwa kha mafhungo a kushumele o vhigwaho kha mbuedzedzo ya maongelo . 
Arali mushumisi a sa wana phindulo nga tshifhinga tshi pfadzaho , mushumisi u fanela u zwi sala murahu na Muhasho wa zwa Muno . 
Ahuna tshithu tshi re afha tshine tsha sika kana u itelwa i sika khonṱhiraka kana thendelano vhukati ha GCIS na mushumisi muṅwe na muṅwe ane a khou dalela webusaithi iyi . 
U ya nga ha vhuvhekanyandeme ha mbalombalo , mbekanyamushumo ya mushumo i topola vhurangeli vhuṱanu ha ndeme : 
( a ) u shuma vha tshi tevhedza Mulayotewa nahone arali mulayotewa wa vunḓu wo fhiriswa nga vunḓu , na wonoyo-vho Mulayotewa ; na
Khaedu dza zwa ikonomi kha tshitshavha ndi zwa ndeme ngei Nelson Mandela Bay , hu tshi katelwa u tshayo ya mishumo , Ṱhahelelo ya zwikili , vhushai na u tshayo ya ndinganelo . 
a u vha khamphani u itela uri kushumele kwayo ku vhe kwone-kwone
Modele wa ndondolo ya vhukati u bva kha khumbulelo dzi tevhelaho : 
Zwifuwohaya thihi
Ho tholwa vhaeletshedzi u thusa Khoro nga u dzudzanya PMS . 
Ṱhahalelo ya ndivho dzo tendelaniwaho zwi amba uri tsheo a dzi na ndumbo i re khagala . 
Sasol , Babies Behind Bars na Mutheo wa HIV wa Desmond Tutu , vho vha vhaṅwe vhe vha ṱhomphiwa .
Nga u khwiṋisa vhuṱumani ha dzingu nga u shumisa vhupo uhu , ṱhirafiki ra dzingu i nga ṱuṱuwedzwa uri i pfuke vhuponi uhu . 
Komiti ya QLTC i nga ita hani uri tshitshavha tshi dzhenelele ?
Ndi a kona u ṅwala ngaganyamvumbo .
Muofisiri wa mbilahelo o kwama muraḓo wa muṱa hu u itela u khwaṱhisa zwidodombedzwa zwa mufariwa . 
Ṋaṅwaha nga Ḽara , ri ḓo vha ri tshi khou ita luswayo lwa u fhedza miṅwaha ya 150 ya u ḓa ha maIndia Afurika Tshipembe .
Volumu ya vhukuma ya thusedzo honeha a i ḓivhiwi . 
Vhuṅwe ha vhuḓifhinduleli ndi vhune ha katela : u puḽana , u langa , u lavhelesa na u sengulusa zwipikwa zwa mashumele na mishumo hu tshi itelwa u ṋetshedza mashumele na mbuelo dzine dza khou lavhelelwa ; u vhona uri hu khou tevhedzwa maga a Port State na mbekanyamaitele dzapo , u ṱalusa khohakhombo na u thoma u shumisa maga a u fhungudza u vha hone ha khohakhombo khathihi na u langa na u ṱuṱuwedza vhathu uri vha shume nga nungo dzoṱhe na u dovha vha langa vhushaka nga nḓila yo fhelelaho hu tshi itelwa u swikelela zwipikwa zwa dzangano . 
Ri tikedza tshitshavha tsha dzitshaka kha u khwaṱhisa vhushumisani hu u itela u vhona uri hu na vhudziki na mveledziso yo khwaṱhaho ya mimaraga ya vhukuma nga u fhungudza u shanda na u isa phanḓa na u langa maraga wa masheleni . 
Ngeno hu na uri khonadzeo ya dzhia nga phuraivesi i tshi nga bva kha zwiko zwinzhi , mbilaelo khulwane kha miṅwaha ya zwenezwino ho vha phuraivesi ya mafhungo . 
Nga u bindudza kha vhuṅwe vhushaka , vha nga vhu bvisa u bva kha u sa shuma u ya u shuma . 
Tsenguluso ya vhuimo na tshiimo tsha tshomedzo dza zwa pfunzo . 
U sa londola : U sa londola na u sa ṋekana nga zwo teaho zwa ḓuvha na ḓuvha zwa ndondolo ya muvhili na muhumbulo .
Tsumbo : ṱula , u ṱula , ṱhulo kana u ṱula ha zwiito zwi no amba tshiwo zwi sa takadzi .
Nyito dzi tea u kona u shumisa zwivhumbeo zwa luambo kha nyimele
Zwipiḓa zwe ndeme zwa khwiniso ndi mvulatswinga ya ndima yo sedznaho na u humiselwa ha vhafariwa khothoni sa khethekanyo ya vhafariwa nga vhone vhaṋe khathihi na mbetshelo ya dzilafho kha parola . 
Zwithu zwa ndeme kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe kana vundu ndi vhathu , ndi henefho he nda vha ndi tshi ḓo thoma hone , mutakalo wa vhathu na ndondolavhathu , fhedzi ndo vha ndi tshi ḓo dovha hafhu nda vhulunga kha thandela dzine dza thusa vhathu uri vha ḓithuse . 
Fomo dzo randelwaho tswikelelo ya rekhodo ya tshiimiswa tsha muvhuso
A hu na vhutsandeme ho vhalelwaho kha ndaka ya vhubindudzi kha uno ṅwaha u bva tshe ha vha na u gonya ha ndaka i ne ya khou anganyelwa u ya kha mitengo mihulwane na mitengo ya ndaka sa zwe ya rekhodiswa zwone . 
U thoma u shumisiwa ha Ṱhoḓea dza Mutheo ho bveledza u khwinisea nga zwiṱuku nga zwiṱuku ha vhuḓi ha maḓaleḓale u mona na shango , nga mulandu wa u khwiniswa na zwilinganyo zwa vhupo zwi re nṱha zwine zwa ṱoḓea fhethu ha maḓaleḓale . 
Maga ayo a nga katela themendelo dza u dzhenelela mbekanyamushumo ya vhugudisi kana u bviswa lwa tshifhinganyana kana lwa tshoṱhe kha u sengisa arali ho vha na u pfuka vhuḓifari h teaho uri a bviswe .
( a ) lavhelesa , phasisa , khwinisa , gaganya khwiniso kha , kana u landula milayo ifhio na ifhio i re phanḓa ha Khoro hu tshi tevhedzwa Ndima iyi ; na u
U bula zwi si zwingana , hu na mugaganyagwama , maitele a mmbi a vhugudisi , na nḓila ya kulangele kwa kushumele . 
Vha sumbedzise uri ndi ngani vha tshi ṱo ḓa ṋomboro ya thengiso .
5.3 Sa muṱangano wa u fhedza wa Khabinethe wa 2015 , Khabinethe i rumela mulaedza wa u tamela mashudu maAfrika Tshipembe vhoṱhe kha khalaṅwaha ya khushumusi .
U khwinisa munanguludzo wa maipfi , mafhungo na tshivhumbeo tsha pharagirafu
14 Nnyi u funesa mini ? 28
Fisiotherapi ya nga ngomu sibadela
Vhukavhamabufho ha Dzitshakatshaka
anḓadze mivhigo wa ṅwaha nga ṅwaha nga ha kushumele kwa vhakhantseḽara , tshiṱafu , tshitshavha na vhuṅwe vhuimo ha muvhuso
Muvhuso wapo u ṋetshedza zwileludzi zwa ndondolo ya vhana na u ṋea magavhelo u itela ndivho idzi kha madzangano a si a muvhuso . 
Musi mugudisi Vho Patel vho no dzima makhanḓela , ro imba ra ḽa khekhe roṱhe .
( a ) Miraḓḓo ya ṱahe ya Buthano ḽa Lushaka yo khethwaho nga Buthano hu tshi tevhedzwa maitele o tiwaho nga milayo na ndaela ya Buthano nahone i tshi bveledza vhuimeleli ha mahoro u ya nga u sielisana ha vhuimeleli vhu re kha Buthano ; na
Vha dzhiele nṱha : ndondolo yo fhelelaho ya ṋayo i katela zwi fhiraho izwi , fhedzi hedzi mbuno ndi dza ndemesa .
Hezwi zwi nga amba uri khoro i tea u tevhedza nḓila i konadzeaho vhukuma u fhira u farelela kha u tevhedza mulayo .
Thesite dzi nga seṱiwa nga zwiṱuku dzi tshi khou ḓi ya dzi tshi konḓa u ya kha tshikalo tsha u konḓa tshine tsha khou lavhelelwa . 
U thetshelesa a sa dzheneleli a tshi ṱhonifha ane a khou amba .
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe i ṋetshedza muhanga woṱhe wa kushumele hune milayo na ndaulo zwa fanelwa u itwa .
Vhathu vhane vha dzudzanya adzhenda vha nga fhambana u ya nga nyimele .
Arali na ita vhuaḓa thoiḽethe , i kunakiseni ni kone u ṱamba zwanḓa .
Kha vha ṱalutshedza vhushaka vhukati ha ndango ya tshileme i pfadzaho na mutakalo wavhuḓi u lavhelelwaho . 
Khumbelo ya thendelo ya u ṱunḓa khovhe u itela vhuḓimvumvusi
u rwela ṱari hune tshitshavha nga huhulu tsha ḓivhadzwa phurosese .
I thoma mbuelo i sumbedzaho na tshinyalelo yo lavhelelwaho ya mugaganyagwama wa ṅwaha , na miṅwe miṅwaha ya muvhalelano mivhili ya nga nnḓa ; 
Nyuṱironi i fhungudzaho luvhilo zwine zwa bveledza ndeme ya u vhalela mivhala nga u ṱavhanya i ḓo vha thero i tevhelaho ya dzangalelo . 
Fhedzi , nyimele ya khovhakhombo yo engedzeaho i amba uri khondomu dzo raliho a dzi tei u shumiswa ndi ngazwo tshiitisi tsha u dzhiulula khondomu dzoṱhe dzo bveledzwaho nga khamphani iyi . 
Ro thoma Muhanga u itela Vhushaka ha mivhuso na ya mashangoḓavha vhune ha ṋekedza nḓila dza uri masia oṱhe a shumisane nga nḓila kwayo . 
Izwi zwi tshimbilelana na Tshiteṅwa 24 tsha Ndayotewa , tshine tsha amba nga ha tshumiso ya bayodaivesithi ya tshifhinga tshilapfu .
11.4.4 U ṱoḓisisa , na u vhiga kha DG kana kha vhurumelwa kha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho maitele a u pfuluwa .
U topola dziṅwe pfanywa na mafhambanyi .
U bvisela khagala mishumo na vhuḓifhinduleli malugana na CBP
Phemithi dza zwibveledzwa zwo bulwaho kha mbekanyo ya zwi re ngomu dzi ḓo kovhelwa u ya nga sisiṱeme ya u kovhelwa ha phemithi dza tswikelelo ya maraga yo khetheaho ine ya dzhiela nzhele zwivhumbi zwi tevhelaho : 
Khaedu , fhedziha , ya u khwaṱhisa pfarisano iyi dzi dzula , nga maanḓa u bva tshifhingani itshi tsha vhudziki zwi nga si khwaṱhisedzwe . 
Maitele a u Dzumbulula a wanala kha hompheidzhi ya webusaithi ya Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Vhulanguli ine ya vha-
a ) U ḓivhadzwa ha Dzithirasitii dzo Khethwaho nga Miraḓo
Ndugelo dza ndaka ya muhumbulo 
Nga ha u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱuṋda moḓoro yo no shumiswaho
eletshedza na u ita themendelo kha mukhantseḽara wa wadi kha mafhungo na mbekanyamaitele dzi kwamaho wadi
Pfanelo dza mveledziso , mulalo na vhupo - u bva nga 1980 hedzi pfanelo dzo ḓadziswa kha khethekanyo dza pfanelo na u ṱoḓea tshumisano ya dzitshaka yo livhiswaho kha u fhaṱa tshitshavha .
Musaukanyo wa khonadzeo dza u nga tholwa u sumbedzisa uri hu na u engedzea ha u sikwa ha mishumo hune ha nga swikelelwa nga nḓila tharu dzo ṱanḓavhuwaho . 
Ngei Western Cape , SAPS yo shuma zwavhuḓi u swikelela vhuḓifhinduleli uhu vhune kanzhi ha katela u endedza vhathu vha re na malwadze a ndeme a muhumbulo u bva kha tshitshavha u ya kha zwileludzi zwa tsinisa zwo teaho zwa ndondolo ya mutakalo na u sudzulusa vhashumisi vho shavhaho . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha vhabebi vhoṱhe vha malofhani , vhomakhulu vha malofhani kana muunḓi wa mulayoni ha u badela tshelede ya u unḓa .
Ro kona u dalela zwitediamu zwivhili kha shango ḽeneḽo . 
Ha nga ḓo ita dziṅwe tshanduko kana nyengedzedzo kha maṅwalo a thandela , nga nnḓa ha u tevhedza ndaela dzo bviswaho nga mutholi , kana dzo teaho u khakhulula vhukhakhi ho itwaho nga rathandela . 
Kha vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho
Zwi khagala , hu si na thikhedzo ya tshitshavha nga u angaredza , kha lushaka na mashangoḓavha , mivhuso i nga si kone nga yoṱhe u fhindula lwa ngoho kha dwadze nga nḓila i fushaho . 
Dzi dovha dza sedza kha u ṱuṱuwedza pulane dza nyito dzi pfadzaho nga u vhea vhuṅwe vhuḓifhinduleli kha mahaḓa a vhadzulapo vhone vhaṋe .
U kona u topola kha zwifanyiso phanḓa na murahu na u kona u vhona phambano khazwo .
Ndi vhathu vha si gathi vha si na pulane dza uri vha nga pembelela hani ḓuvha iḽi kana vha nanga u sa ita dziṅwe nzudzanyo nga tshifhinga . 
Ndi khou tama-vho u vulela muṅadzi mahoro a polotiki nge a tshea ḽa tshumisano , zwe zwa ita uri u ṱaṱisana hu takadze na therisano dzi no vhuedza . 
Ngade dza tshitshavha ndi dza ndeme kha u fhaṱa mutheo wo khwaṱhaho wa vhuṋe hapo na ndango yapo . 
Vhatholi na vhatholiwa vha , hu sa sedzwi phambano vhukati havho , vho vhofholowa u vhumba na u vha miraḓo ya madzangano ane vha a takalela . 
Khoudu 2 : Goloi dza tshileme lelu
Khothe Khulwane ya Aphiḽi i na maanḓalanga a u bveledza milayo yo ḓoweleaho kha mafhungo oṱhe hu tshi katelwa mafhungo a zwa ndayotewa . 
Vha vhdze vhai A vha bvele nnḓa .
Zwiendedzi zwa maḓini
Kha thandela heyi ri sedza khonadzeo dzo fhambanaho dza u engedza u lugela ha avho vho litshaho tshikolo u guda yunivesithi . 
3.3.2 U ṱola kushumele
Miraḓo i ṱhonifheaho , malugana na mveledziso ya zwa ikonomi ya dzingu , ndingedzo dzashu a dzi athu anzela u ḓisa mvelelo dzi ṱoḓeaho . 
Mishumo yoṱhe i kwamaho u ta/ u nanga , mushumo na u gudisa vhaimeleli i fanela u itiwa nga tshifhinga tsha awara dza mushumo .
29 Mafhungo a ri mini ?
Nga zwifhinga zwa mimuya ya nṱha , fulufulu ḽinzhi ḽi a bveledzwa u fhira musi hu na muya wa fhasi . 
Musi vhathu vha tshi ṱanganedza muṱangano wa awara , vha lavhelela uri u vhe wo fhela nga awara .
Luambo lwa muvhili
Ri tea u ṱuṱuwedzwa kha nyambedzano dzashu nga muhumbulo wa uri u bvelela ṋamusi zwi ḓo ḓivhadza ḽa matshelo . 
NSG yo rwelwa ṱari nga 2013 , i tshi khou dzhena madzuloni a Akhademi ya Ndangulo na Vhurangaphanḓa ha Ndaulo ya Tshitshavha ( PALAMA ) , nahone yo ṋewa maanḓa a u ṱuṱuwedza u limuwa hu re na mvelaphanḓa ha mikhwa na milayo i langaho ndangulo ya tshitshavha na u alusa khwaḽithi , u engedza na masiandoitwa a mveledziso ya vhashumi zwiimiswani .
Zwi ṱanganedzwaho zwo katelwaho kha tshitatamende tsha tshiimo tsha masheleni zwi bva kha mbadelo dza kheshe dzo badelwaho dzine dzi a wanala u bva kha muṅwe muthu . 
122 . Khumbelo nga Miraḓo kha Khothe ya zwa Mulayotewa
Ho vha hu ḓuvha ḽanga ḽa mabebo .
Fhedziha , kha vhukavhamabufho vhuṱuku kana vhuhulwane , mbekanyamaitele dzo tiwaho dzi a ṱoḓea uri hu vhe na sisiteme ya aviesheni i shumaho , nga maanḓa kha vhaendelamashango na vhoramabindu vha dzitshaka . 
Ro ṅwalelana marifhi na zwigwada zwa milayo zwo fhambanaho , ri tshi ṱoḓa u , arali zwo tea , u phalala hune u pomokwa ha vha ho itwa . 
Ndivho ya zwa masheleni na mugaganyagwama maelana a zwiko zwo teaho nga fhasi ha ndangulo . 
( c ) u fhirisela Mulayotibe kha Khothe ya Mulayotewa u itela tsheo yawo malugana na u yelana ha Mulayotibe na zwa Mulayotewa ;
Hei samithi i ḓo dzhenelwa nga vhalangi vhoṱhe vhahulwane u bva kha matavhi oṱhe a muvhuso vhuraru hao , tshihulwane hu u itela u alusa kupfesesele kwa mushumo wa Tshumelo ya Tshitshavha kha u swikela ṱhoḓea dza ndeme dza maAfurika Tshipembe na u ranga phanḓa mveledziso ya ikonomi yashu .
Zwenezwo , maipfi ndangulo ya zwi re ngomu ndi a tameaho u fhira ndangulo ya mafhungo , nḓivho na ya dzirekhodo . 
Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa , 2000 u na u shela mulenzhe sa muhumbulo muhuhulwane wa Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho .
( 6 ) Kha milayo i langulaho ndaulo ya muvhuso , mbumbo na mishumo ya zwipiḓḓa zwo fhambanaho , ndaulo kha zwiimiswa zwa ndaulo ya muvhuso zwi tea u dzhielwa nṱha .
Ezwi vhukati ha zwiṅwe zwipiḓa zwi nga itiswa nga mbadelo ya nṱha ya vhuendedzi ha vhurotho na zwiṅwe zwiteṅwa zwa zwiḽiwa vhuponi ha mahayani . 
Vhudavhidzani vhu khwaṱhisedza uri hu na vhukwamani vhukati ha murumeli na muṱanganedzi , zwi isaho kha phaḓaladzo ya mafhungo . 
Vho amba uri vha nga si kone u ṋea ndaela kha muraḓo wa iṅwe khamphani ya tsireledzo . 
Zwoṱhe zwo ṱunḓwaho u bva nnḓa zwi tea u fhisiwa musi ndingo kana ṱhoḓuluso dzi tshi fhela .
- nga maṅwe maipfi , tsedzuluso ndi thandululo ya u fhedza .
Mbekanyamushumo dza u Lavhelesa Nḓisedzo ya Tshumelo dza Ndeme ( Frontline Service Delivery
Pfanelo dza u wana ndondolo ya mutakalo wa khwaḽithi ndi pfanelo ya Ndayotewa . 
Vhupo ha mahayani a ho ngo bveledzwa nahone ndi mavhale . 
Honeha , nomboro dzo ḓivhadzwa na tshikoupu nahone a dzi khou rumelwa uri dzi shume sa pharamitha . 
Zwi sumbedza u fhindula ha shango kha zwa thaidzo ya u shumisa zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yavhuḓi sa zwo sumbedzwaho kha dzangano ḽa Thendelano dza UN na zwiṅwe zwiimiswa zwa mashango a dzitshakatshaka . 
Sisiṱeme i ḓo katela tshati dza ndangulo ya khwine i ṱalutshedzaho zwiteidzhi zwa u fhaṱa zwine zwa tea u ingamelwa nga nnyi nahone zwa katela u sainwa ha vhukhwine zwipiḓa zwo bulwaho naho muthu o hwalaho vhuḓifhinduleli , khathihi na tshiimo tsha vhukhwine tshine tsha tea u swikelelwa . 
U ya phanḓa , vhunzhi ha u tea ha muvhuso wa zwino ho ḓitika kha phindulo yavhuḓi nahone yo teaho . 
Muvhigo wo ḓalaho nga vhathu vha imelelaho dzikhomishini na nyambedzano nyangaredzi nga mafhungo nga vhuḓalo .
Ngauri maḓi a malaṱwa ha shumiswi kanzhi kha mveledziso ya khovho Afrika Tshipembe , nzhele ṱhukhu yo fhiwa zwithu zwa mutakalo zwo katelwaho . 
Izwi zwi ṱoḓa vhubindudzi vhuhulwane kha ṱhoḓisiso na mveledziso , tshumiso yavhuḓi ya tshomedzo , na zwiimiswa zwinzhi zwine zwa vha na mafulufulu zwine zwa ṱuṱuwedza mihumbulo miswa na tshumisano yo khwiniswaho vhukati ha zwiimiswa zwa muvhuso na thekhinoḽodzhi na sekithara ya phuraivete .
Tshitshavha tshe vha tshi imela tsho fhambanana : hu na vhathu vha vhomuitashango vho fhaṱaho mikhuhku kha tshikhala tshi re tsini na dzifeme ; vhathu vhanzhi vho dzulaho kha mutevhe wa u wana dzinnḓu lwa miṅwaha ; vhupo hu dzulaho vhapfumi hune mikhukhu yo no thoma kha zwiṅwe zwipiḓa zwa,mavu a si na tshithu hanefho tsini na u shaya mishumo ha nṱhesa kha vhaswa .
Ngauralo , ri tama uri khomishini a ngavha kha mbambe ya u vhona uri vhuaḓa vhu dzhena dzibuguni .
Vhathu vhashu vho vhetshela thungo phambano na nndwa dzi sa ri tshithu , vho ḓiṋetshedzela zwi khagala u vusuludza ndaela yavho ya muvhuso wo rangwaho phanḓa nga ANC u bvela phanḓa kha mbekanyamushumo ya u swikela bono ḽo tikedzwaho kha Thendelonzwiwa ya Mbofholowo . 
( e ) ita tsheo nga ha u kundelwa ha Phalamennde kana Muphuresidennde kha u tevhela mbofho dza mulayotewa ; kana u
Luambo ndi tshishumiswa tshi shumiswaho kha u humbula na vhudavhidzani .
A ṱavhanya a fhufhela maḓini uri a ku phuluse .
Ṱhuṱhuwedzo ya ndeme i nga itwa , nga kha , u imelela kha bodo ya vhalanguli nga vhaṅwe vhathu , u dzhenelela kha maitele a u ita mbekanyamitele , nga kha ṱhiransekisheni dza vhukati ha dzikhamphani dzi vhonalaho , u sielisana ha vhashumi vha zwa vhulanguli kana u ḓisendeka nga mafhungo a thekhinikhala . 
*U vhala na U ṱalela
Naho vhupfumbudzi hu songo vha hone nga tshifhinga tshithihi , ro vha na sesheni dza vhupfumbudzi kha maḓuvha o fhambanaho , hu si luthihi . 
U ni ṋea mafhungo ane a ḓo ni thusa malugana na u fara uvhu vhulwadze
Ndaka dza ifa , dzine dza vha dza zwiko zwa sialala zwa ndeme , nahone zwo sumbedzwa nga mutengo , ndeme a i tsitselwi fhasi zwi tshi khou itwa nga u sa anganyelea ha tshifhinga tsha u shumisea tsho anganyelwaho . 
Mugaganyagwama wa vhukati na wa ṅwaha nga ṅwaha wo lugiswa hu tshi tevhelwa nḓila ya mugaganyagwama wo eḓanelaho . 
Zwiitisi zwi vhumbaho vhumatshelo ha sekhithara zwi vhonala zwo angaredza , na mbudziso malugana na ndambedzo dzi khou vhudziswa ḽifhasi nga vhuphara . 
( 2 ) U shumana na mafhungo a kwamanaho na zwa vhurangaphanḓḓa ha zwa sialala , milayo ya sialala , na maitele a zwitshavha a ṱhonifhaho sisiṱeme ya milayo ya sialala -
Izwi zwi katela u tevhedzwa ha ndededzo ya Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili maelana na u thomiwa ha u ṱuwiswa ha maḓi na maṅwe maga a u anga nyimele iyi ; u ṱola u tevhedzelwa ha u ṱuwisa maḓi na khumbelo dza ndifhiso ho teaho ; u dzhiela nṱha u luguswa ha phaiphi dzi no bvuḓa , na u engedza thekhinoḽodzhi ya usa tambiswa ha maḓi u fana na u gwedzhwa ha maḓi nga maṱuku , u vhulunga maḓi a mvula na u shumisa maḓi ono shumaho kha u sheledza .
U ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha vhudavhidzani ha muvhuso
Zwitshavha izwi zwo sumbedzisa zwiitisi zwo vhalo zwa khumbelo idzi , sa vhupo ha ḓivhavhupo na tswikelelo ya tshumelo .
( a ) maitele a tendiwaho a muvhalelano nga u angaredza ;
Kha sia iḽi , luambo lu anzela u vha lwo ḓitikaho nga mvelele na uri lu sumbedza vhuimo ha kuhumbulele kwa mushumisi . 
Ezwi zwo itiswa nga uri muhasho wa renga ndaka , dzi fanaho na fanitshara ya vhashumi vha re hone zwino , na u tholiwa kha poswo dza ndeme dze dza vha dzi si na vhathu musi ho no elwa tshivhumbeo tsha muhasho tshiswa . 
Ngei kha masipala wa Gemsbok hu anzela u farwa ḽa uri tshipikara vha na vhuḓifhinduleli ha sisiṱeme ya komiti ya wadi .
Kha mikano ya ndivho dzi re afho nṱha na maga ane a tea u tevhedzelwa a Tsedzuluso ya Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi :
Muya une nga huṅwe wa vha hone kha miṱangano ya u thoma musi mbilo dzi tshi vha dzi khou lwelwa lu shushaho hu tou nga a u tou elanesa na madzangalelo a vhakolodisi , fhedzi u elana na madzangalelo a vhashumi vha ṱoḓaho u nangiwa sa vhone vhatshimbidzi vha zwa vhuwa tshiṱoko ha mabindu vha u fhedzisela . 
Nḓowetshumo yapo ya masila yo balelwa u ṱaṱisana na zwiṱunḓwa zwi sa ḓuri zwi no bva mashangoni a Asia . 
Mulayo muswa wa mveledziso ndi tshikhala tsha vhuthihi kha bono ḽo ṱanganelanaho na u ṋekana zwanḓa kha u fhaṱa vhumatshelo vhuthihi . 
Ndivho ndi u bveledza vhaodithi vha ṱuṱuwedzwaho ( vhaodithi vhane vha kha ḓi guda ) , vha saathu ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Phurofesheni ya Vhaodithi , 2005 uri vha langwe nga Bodo ya Vhulangi yo ḓiimisaho ya vhaodithi , nga nḓila nthihi ine vhaodithi vho ṅwaliswaho vha langiswa ngayo , na u ita khwiniso ya ndeme ine ya ṱoḓwa nga Mulayo wa dzikhamphani 2008 .
Tshipiḓa tsha kalesa tsha zwifhaṱo zwa Phalamennde , tshine namusi tsha shumiswa nga Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka , tsho fhedzwa nga 1885 .
Maḓi a wanalaho u bva kha gwedzho a nga shumiswa fhedzi kha u sheledza miri nahone ha tei u ṱumanywa na ṱhumanyo ya maḓi a masipala kana u tendela uri maḓi afhio na afhio a dzhenaho kha soredzhi ya masipala . 
Naho khoro ya nga ita milayo i langaho nyimele dzine khadzo muthu a tea u ḓirula vhuraḓo , hu kha ḓi tea u tandululiwa mafhungo a uri tshigwada tsha madzangalelo tshi nga fhelisa vhuraḓo ha muimeli we tsha mu khetha .
Ezwi zwi sumbedza uri hu si kale , zwifhaṱo zwiswa zwinzhi zwi ḓo fhaṱiwa . 
Mbilahelo hedzi kana khumbelo hedzi ndi dzine dza shumiwa nadzo nga nḓila ya vhufulufhedzei .
Tshikhala tsha ndeme tshi tea u vhumba tshikhala tsha vhadzulapo tsha ndeme hune ho vhewaho makete ha tea u vha ho livha . 
America ndi kale ḽo ḓitika nga u kunga dziphurofeshinala na vhadziavhuṱali vha maimo a nṱha vha bvaho Europe na uri zwa zwinozwino vha bvaho Asia , fhedzi ndango kha mupfulutshelo dzi khou thoma u thithisa zwiko ezwi zwa nyaluwo . 
Hezwi zwi amba uri vhashumeli vhoṱhe vha muvhuso , hu tshi katelwa na tshiṱafu tsha masipala , vha tea u khwaṱhisedza uri tshumelo ine vha i ṋetshedza kha tshitshavha ndi i pfadzaho nahone i vhuedzaho .
U vhalela nṱha ho lugiselwaho
Kuhumbulele kwa u sa vha na mulandu ku tsireledza mbofholowo ya mutheo na tshirunzi tsha muthu muṅwe na muṅwe a humbulelwaho nga Muvhuso u ita vhutshinyi . 
Bammbiri ḽa 4 - U fhindula mbudziso dzi bvaho kha ḽitheretsha
U ṅwala na tshigwada , u ṅwala ha tshigwada na u ṅwala ha mugudi a eṱhe :
10.4 Ndi vhonnyi vhane vha do ta mitengo , nahone hani ?
Ndi phurogireme nngana dze dza livhiswa kha vhaswa ? 
Luṱa lwa 3 : U pulana tshifhingani tshiḓaho
Vha nga ḓi wana thuso ya u ṅwala khumbelo kha mulanguli .
Ro thivhela nga khole u dodombedza mbekanyamushumo iyi nga Luhuhi ngauri a ro ngo ṱoḓa i tshi bviswa kha mihumbulo ya nnyi na nnyi nga vhuveveru vhu sa thivhelei vhune ha nga fhelekedza khetho dze dza vha dzi khou ḓa zwenezwo . 
Maano aya a fhindula vhuvhekanyandeme ha masipala ya zwiṱiriki zwa mahayani na mavundu , nga u tandulula ṋetshedzo i songo linganaho ya Themamveledziso ya Vhuendi ha Mahayani na tshumelo dzi shaedzaho mveledziso ya ikonomi ya matshilisano .
Kha ḽiṅwe sia , hu na ṱhoḓea ya u dzhiela nṱha pfanelo dza vhathu vhane vha ri u ita vhuloi na u tenda kha vhuloi ndi " sialala ya Vhurereli ha Afrika"kana mvelele , zwine zwo tsireledzwa nga Ndayotewa .
( d ) muṅwe na muṅwe a no khou itela tshitshavha ; na
U engedzea ha nyimele ya mutsiko wa zwa masheleni kha maanḓalanga apo manzhi kha mashango o fhambanaho zwi ṱoḓa u sedza nga huswa ha u phaḓaladza maanḓa , hu tshi katelwa u phaḓaladzwa maanḓa ha zwa masheni , hu tshi lingedzwa u bveledza thasululo dza vhubveledzi ha zwitshavha zwapo . 
Thaidzo dzi thoma musi hu tshi sedziwa tshumiso ya zwigwada zwo fhelelaho zwa zwidzidzivhadzi . 
( iii ) u sedza milayo yo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka , hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 .
Mbilahelo idzi dzi dovha dza engedzwa nga zwi fanaho na u farwa ha Khomishinari wa Lushaka wa Mapholisa , u fhahehwa mushumoni ha Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha , mitshuwo ine ya vha hone kha mishushedzo i itelwaho vhuḓilangi ha tshumelo dza zwa vhulamukanyi na mulayo , na pomokwa hu itwaho malungana na tshumiso mmbi ya muvhuso u itela zwa poḽitiki .
10 . Sesheni ya vhuṋa ya Khomishini ya Mashango mavhili Afrika Tshipembe na Botswana ( BNC )
Vhadzheni vhaswa kha maraga wa mishumo vha ita mukovhe muhulwane wa vhathu vha si na mishumo vunduni . 
Muhasho u na yuniti mbili dzi shumanaho na zwa vhufhura , vhuaḓa , u tswa na ndaulo i si yavhuḓi na khathihi , zwine ha vha , Yuniti ya Ṱhoḓisiso ya Muhasho kha u ita ṱhoḓisiso na Yuniti ya u Khoudu ya u Kombetshedza u thomiwa ha maitele a u dzhiela vhukando zwi tshi elana na ṱhoḓisiso dzo itwaho nga Yuniti ya Ṱhoḓisiso ya Muhasho . 
Uri fhungo ḽo kwama u vha hone ha ḽethahede ya muvhala nga maanḓa . 
Nga u pfufhifhadza vhukwamani ha matshilisano ho amba uri , vhathu vho tenda u ṋea mbofholowo yavho nga u tou funa vho imela zwiimiswa zwa ndango nga muvhuso u itela u khwaṱhisedza vhudziki kha tshitshavha . 
O tenda uri ha na rekhodo ya minetse dza sesheni ine ya khou ambiwa ya u eletshedza . 
U itela uri u dzhenelela ha thivhelo ya mveledziso i sa fushi hu vhe hu bveledzaho hu tea u :
Mbadelo ya ndingo ya u ṱanganedzwa ha tshimela :
Zwa maṋo Mbekanyamushumo i Langwaho ya Ndondolo ya 2013
Ofisi ya Tshipikara i nga vha vhudza nga ha zwiko zwi re hone fhedzi kha vha sedze mutevhe wa u sedzulusa u re afho fhasi .
Vho vha vha tshi humbula uri ndi na vhudavhidzani na mapholisa . 
- hu na fhethu ha u tshintsha , u omisa na u vhea zwiambaro ?
Ofisi yo vha na vhudifhinduleli ha u langa nyambedzano dza Muvhuso zwi tshi elana na u vulwa ha Phalamennde nga Fulwana . 
Tsho ḓitika nga tshikalo tsha ndavhelelo ya vhutshilo , u kona u vhala na u ṅwala khathihi na miholo . 
Miraḓo ya Komiti ya i dzhenelela nga u tou funa .
tshivhalo tsho tiwaho tsha u tsivhudza vhathu nga ha mafulo a HIV / AIDS
Thundu na tshumelo zwi katela zwi tevhelaho :
kuṅwalele
TSHIKORO TSHA THENDELANO
5.4. Khabinethe i dzhiela nṱha mukumedzo wa u ṱangana ha mashumele a u panga maboḓeloni mararu a Khamphani ya Coca Cola Afrika Tshipembe .
Vhukando uhu hu sedzesa ṱhoḓea dza u tikedza zwa vhudzulo ha vhufhaṱelavhathu na ha vhathu vha miholo ya vhukati . 
U khwaṱhisedza uri mbuelo yo kuvhanganywaho yo badelwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka ṅwedzi muṅwe na muṅwe na u vhiga mbuelo dzoṱhe dzo kuvhanganyiwaho kha gwama ḽa lushaka ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Tshithu tshithihi tshine tsha vhilaedzisa tsha u ṱhogomela vhathu vhanzhi vho kavhiwaho nga HIV , vha re kha khohakhombo khulwane ya u nga kavhiwa hafhu , ndi u vhonala hafhu ha TB ine ya dzhiela nṱha tshidzidzivhadzi na dwadze ḽine ḽa khou tou thoma ḽa TB ine ya tila mushonga . 
Kha ṅwaha uno wa muvhalelano , bammbiri ḽa kuhumbulele ḽi ḓo bveledzwa u itela u sumba nḓila tshiṱirathedzhi tsha thuso ine ya khou ṱoḓea . 
Arali dzianyuwithi dzo vha nga u tou funa , sa zwine dza vha zwone zwino , maraga wa anyuwithi wo vhofholowaho na u vha wavhuḓi wo vha u tshi ḓo ṋea vhafumakadzi phimo dza fhasi dzi sa kungi u fhira vhanna . 
sa fhambana na ṱhoho ya fhungo
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo dzhena kha vhufarakani na vhakwameaho vha ndeme u pulana nḓowetshumo ya mvelele . 
4.8.3 Vho Dudu Hlatshwayo ( U tholwa hafhu ) ;
Ḽa Thailand , u ya nga ha Dzangano ḽa mutakalo ḽa Lushaka , ndi ḽone ḽi re na lushaka lu nwesaho kha dzingu . 
Tshanduko ya kushumisele kwa mavu a vhulimi hu tshi itelwa pfulo u ya kha lushaka luṅwe na luṅwe lwa kushumisele kwa mavu a vhulimi . 
Tshanduko dzi tevhelaho dzo itiswa nga tshanduko kha pulane ya kushumele ya ṅwaha . 
Amnesty International yo amba uri khwine u ita uri ḽifhasi ḽi vhe ḽo tsireledzeaho kha vhufheṱashango , nndwa kha nyofho khulu yo fheliswa kha tsireledzo yo katelaho nga u ita ḽifhasi ḽi vhe khombo khulwane . 
Zwipikwa zwa nḓisedzo ya tshumelo zwenezwo zwi katela mutakalo , ndinganyiso na u pfadza .
Mvelaphanḓa khulwane kha fhungo iḽi zwino i ḓo vha vhubindudzi vhu sa kalei kha mbambadzo ya tshifhinga tshiḓaho , vhubindudzi na u bvelela ha ḽifhasi . 
Nyito dzavho kana u shaya nyito ha zwo randelwaho na mulayo wa khuḓano zwi na masiandaitwa ane a swika kule . 
GIREIDI YA 2 LUAMBO LWA HAYANI THOḒEA DZA GIREIDI YA 2 DZA THEMO IṄWE NA IṄWE
Vhadzheneli vha ḓadza thebulu kha zwigwada zwavho zwiṱuku
Maanea a u vhuisa mihumbulo a ṋekedza kuvhonele , mihumbulo na vhuḓipfi ha muṅwali kha ṱhoho nkene , kanzhi tshithu tshine a tenda khatsho .
( 6 ) Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli ha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u fanela u vha ene a na vhuḓḓifhinduleli ha u fhedzisela kha zwa maanḓḓalanga a zwa vhutshutshisi .
Vhunzhi ha therisano hu no ḓo tevhela hu ḓo sedzesa kha vhathu vha si na mishumo u itela u tewa ha tshikalo tshine khatsho Gauteng ḽa sedzana na khaedu iyi . 
GIREIDI YA 8 Themo ya 4 Tshibveledzwa tsha mafhungo : atikili ya magazini / atikili gurannḓa Nganea , ḓirama , nganeapfufhi , tshirendo ḓirama / ḽitambwa , vhurendi muvhigo wa dzhenaḽa
Komiti ya Odithi a yo ngo ṋetshedzwa maṅwalwa afhio na afhio a sumbedzaho uri mafhungo a bulwaho nga Muṱolambalelano Muhulwane kha ṅwaha wo fhelaho wa muvhalelano wo bulwa nga Muhasho . 
Maṅwalwa a tea u ṋetshedzwa hu saathu fhela ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe ṅwaha muṅwe na muṅwe .
l ) Vho Dokotela Maria Claudina du Toit ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ; na
U amba nga ha thaidzo dza malwadze nga u vhona uri hu a swikelelwa tshumelo dza vhuongelo ha vhulwadze ha muhumbulo . 
Mushumo wa u Oditha ha Ngomu na vhulavhelesi hawo nga Komiti ya u Oditha zwi katela Mihasho yoṱhe . 
Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Mulayotewa wa 2001
Maitele a u vhiga Mivhigo i tea u ṋetshedzwa kha miṱangano ya QLTC na u ṱanganedzwa phanḓa ha musi i tshi rumelwa kha vhuimo vhu tevhelaho .
3.8 . Khabinethe i khou ita khuwelelo hafhu ya mulalo na vhudziki nga murahu ha migwalabo Ḓoroboni ya Lichtenburg na tshikolobulasi tsha Blydeville , ngei kha Masipala Wapo wa Ditsobotla , Devhula Vhukovhela .
Hezwi zwi katela ndeme ya u engedza mishumo ya khephithala kha Vhulamukanyi , Tshumelo dza Ndulamiso na Tshipholisa , na u engedza mbetshelwa ya ndondolo ya zwifhaṱo . 
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo :
Vhuthihi ha Maitelendavhelelwa a zwa mbambadzo ha Zwitshilaho
Kha ri imbe
Ndi zwa ndeme u wana tshivhangi na u thoma ndangulo ya tshivhumbi tsha khombo na u thivhela ha vhuvhili . 
Memorandamu wa u Pfesesana yo sainiwa kha Foramu ya Vhubindudzi ha Vhuvhili ha Vhubindudzi ha Afrika ye ya dzhenelwa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei Guangzhou , Vunḓuni ḽa Guangdong , kha ḽa China .
Thaidzo nga ha u tshila nga kha tshanduko ya thevhekano ya vhuhulu uvhu kanzhi ndi uri avho vha re nga ngomu a vha vhoni uri vha khou livhana na mini . 
Tsedzuluso ya mvelaphanḓa ya Ṅwaha nga Ṅwaha na Vhakwameaho
Ri fulufhela uri saithi yashu ntswa i ḓo vha takadza u fana na zwe ya takadza riṋe . 
Vhukoni ha vhaswa vha Afrika vhu ḓo kona u ḓivhonadza tshoṱhe u itela u ṱuṱuwedza mveledziso ya poḽotiki ya dzhango , matshilisano , mvelele na ikonomi . 
Kha vha ḓivhe hedzwi :
Kha nzulelegudwa ya Thembelihle na Msundizi zwi tou vha khagala uri hu na thaidzo ya zwiimiswa zwi ṱaṱisanaho .
A hu na magake o wanwaho malugana na mabanngele a ḓuvha na ḓuvha a masheleni . 
Vharangaphanḓa vhoṱhe vha zwa vhurereli na vharangaphanḓa vhoṱhe vha zwigwada zwa kereke
Na ho ḓuvha ḽa u bva mulayoni ḽi tshi sumbedziswa kha ḽaisentsi , vha ḓo rumelwa nḓivhadzo ya mvusuludzo nga poso .
Zwigwada izwi zwi dovha hafhu zwa ṋetshedza puḽatifomo ya u puḽana ho ṱanganelanaho na u thomiwa ha mbekanyamushumo dza muvhuso nga vhadavhidzani .
Vhathu vha malanaho vha tea u vha na maṅwalo a vhuṋe na fomo yo ḓadzwaho ya BI-31 .
Tshipikwa tsha khanḓiso ya u thoma tsho vha u ita uri i shumiswe kha u tikedza na u eletshedza nyambedzano nga ha vouthu dza migaganyagwama dzo fhambanaho , nga maanḓa kha mishumo ine ya itea khathihi . 
Zwi tevhelaho zwi ḓo shuma sa zwivhuya nyengedzedzwa : Ndalukanyo dza pfunzo dza nṱha dzi ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
Zwi fanelwa hafhu u ḓivhiwa uri tshishumiswa tsha ndangulo ya ndondolo ya kheisi ya phathoḽodzhi ya forentsikhi i thoma musi thambo ya u fhindula i tshi ṱanganedzwa ya fhela musi kheisi i tshi pendelwa nga sisteme ya khaṱhulo . 
Muhasho u khou puḽana fhethu ha u shumela ha ṱahe kha Vhaswa vha Mahayani kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe , hu tshi katelwa zwiṱiriki zwi shayesaho zwi linganaho 23 kha shango .
Maitele a ṱoḓa u ṱolwa u itela u vhona arali aseniki yo kona u bviswa . 
ombedzela uri zwitshavha a zwi fani , ngauralo hu u sumbedza ṱhoḓea ya vhadziamikovhe vho fhambanaho vhane vha ḓo kona u bveledza ndingano
Muṅwe na muṅwe o pfumbudzwa zwavhuḓi nga maanḓa kha muhasho wawe nahone a ri ṱangani na dzithaidzo . 
Maga a tevhelwaho
Ri nga ṱanganedza miṅwe mihumbulo miṅwe na miṅwe musi hu sa a thu u bvelwa phanḓa na dibeithi . 
U lugisela muṱangano
Kha muṱa wa ramabindu a ṱhonifheaho Vho Don Mkhwanazi vhe vha shela mulenzhe zwihulu kha u maanḓafhadza vharema lwa ikonomi na u langa tshanduko ya ikonomi ya shangoni ḽashu .
Komiti ya QLTC SGB i ḓivhadzwa mvelelo dza AA
Nga nnḓani ha musi zwo no bulwa nga Minisiṱa maelana na vhafari vha pfanelo dza zwino , ndi vhathu vha ḽa Afrika Tshipembe fhedzi vhane vha ḓi fara pfanelo u ya nga ha khethekanyo iyi . 
U wana na u shumisa zwiko zwa mafhungomatsivhudzi , tsumbo , kha vhathu vha re tshitshavhani na kha bugu dza ḽaiburari .
Ṱhoho dzoṱhe dza zwikolo
Vhuongelo vhuṅwe na vhuṅwe ha vhukati hu na yunithi dza vhubindudzi dza fumimbili dza kiḽinikhala na tharu dza thikhedzo na ndaulo ya masheleni . 
Zwithu izwi zwa ndeme zwi sumbedza tshanduko ine muvhuso wo swikelela u zwi ita u swika zwino : 
10 Ndi dzula ndo kuna . . . . . . . . . . . . . . . . . .20
Vho ita nḓowe-nḓowe ya pfanelo dzavho dza demokhrasi dzo ḓifhaho mannḓa nga lutamo lwa u shandukisa matshilo avho u itela vhukhwine .
Na uri ri ḓo kaidza u engedzea huṅwe na huṅwe ha khuḓano nga musudzuluwo wa mmbi dza muvhuso wa Chad kha ḽa Sudan . 
U peleṱa maipfi nga nḓila yone a no tea gireidi yawe na nḓivho ya foniki .
kushumele ; kana
U bveledza vhukoni ha ṱhoḓisiso kha yunivesithi dza Afrika na u bveledza mbekanyamushumo dza postgraduate dza maimo a nṱha u itela u ṱuṱuwedza ṱhoḓisiso na mveledziso ya nḓivho ya vhukuma . 
Thero Tshiṱori itshi tshi khou amba nga mini ?
Miṱangano ya u tandulula thaidzo
Ndangulo ya marifhi kha nyimele ya u pfukwa ha konṱiraka kana u phambano dza mulayo hu tshi katelwa na u fheliswa ha konṱiraka . 
Guvhangano ḽo ḓivhonadza nga u manḓafhadza mbekanyamushumo dza mihasho ho sedzwa vhathu vhaswa na uri vha nga dzhenelela hani nḓisedzo ya dzinnḓu .
Zwiṱaluli zwa tshigwada zwa u vha phurofeshinaḽa na tshenzhelo zwi ima vhuimoni ha vhurangaphanḓa ho sedzaho mushumo na , u swika kha vhuṅwe vhuimo , vhurangaphanḓa ho sedzaho vhathu . 
Tsheo dzine dza kwama muthu nga muthu
PMS ya masipala itea u katela zwitenwa zwo topoliwaho nga khoro zwi elanaho tshoṱhe ha fhethu ha kushumele kwa ndeme ha masipala yavho .
Thendeloṅwalwa dzoṱhe na ṱhanziela zwi tea u vha na mafhungo a vhulanguli o teaho oṱhe sa zwi re kha phara ya B : mafhungo a vhulanguli a tshiṱandadi kha maṅwalo . 
Zwidodombedzwa
U ḓidzhenisa ho livhanaho ha vhathu vha shelaho mulenzhe vho fhambanaho ndi ḽiga ḽe sa sumbedza u vha ḽi bveledzaho . 
Zwi amba uri , yo tou kombetshedzwa , nga fhasi ha tshileme tsha thyiori ya zwa saintsi , u ḓidzhenisa kha u gonya ha mutheo u pfadzaho wa vhutshilo ha matshilisano . 
Zwoṱhe zwi amba nga madzina .
U ṱhogomela mutakalo wa vhashumi
U shumisana ho fhaṱa tshifhinga vhukati ha vhurangaphanḓa ha DRC na Rwanda zwi bvisela thembo kha u tavhanya u lugisa fhungo ḽa tsireledzo na u shumana na fhungo ḽa u khwaṱhisa nyimelo na u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi ; fhedzi , ri a fulufhela , hafhu na u dzia uri zwi kha nyambedzano dza poḽotiki .
KUPULANELE KWA MVELEDZISO KU VHONALA NGA MAITELE A U SHELA MULENZHE .
Mvetamveto ya muvhigo yo kovhanywa na Muvhuso khathihi na vhuanḓani ha vhufarakani hawo u itela mihumbulo yavho na u shela havho mulenzhe . 
Ri pika nga maanḓa u khwinisa maimo a mushumo a vhashumi vha zwikili zwa fhasi na u dzhena maragani ha vhashumi vhaswa . 
Mbuletshedzo ya nḓila ine Muhasho wa lushaka kana wa vundu wo teaho wa ḓo khwaṱhisedza uri mbekanyamaitele , pulane , khathihi na milayo na zwilinganyo zwiṅwe na zwiṅwe , zwi a swikelela ndivhotiwa dzayo , na u ṱuṱuwedza na u tsireledza vhupo . 
( i ) tshi shumisaho maanḓa kana u ita mushumo u ya nga ha Mulayotewa kana mulayotewa wa vunḓu ; kana
Ri ḓo vhupfiwa ho wanaho nga kha matshimbidzelwe a vhudavhidzano uhu u maanḓafhadza tshiṱirathedzhi tsha kuhumbulele kwashu . 
U vha na vhuṱanzi uri nzudzanyo dza vhutshimbidzi ha ḽodzhisitiki dzi itwa nga vhuronwane ;
Ri khou dzulela u ita nyambedzano na vhafaramikovhe vha nḓowetshumo u vha ḓivhadza zwe ra swikelela . 
Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , Muphuresidennde na u tevhelana ha tshiofisi vha tshimbila kha khaphethe tswuku u bva Slave Lodge u ya kha Buthano ḽa Lushaka u itela dzulo ḽo ṱanganelaho .
Vha humbelwa uri vha vhale milayo yo tiwaho . 
Ṱhoḓea ya themamveledziso ya tshiporo tsha furaha tshi fulufheleaho na tshi bveledzaho zwi ṱanzielwa nga furaha ya bada ya tshiporo i songo ḓoweleaho ine ra tshenzhema badani dzashu i teaho u tshimbidzwa nga kha tshiporo . 
A zwi konadzei u vhekanya mutengo nga ndeme wa tshumelo idzi dza mahala saizwi zwi tshi ḓisendeka nga mutengo wa kushumele , une wa fhambana u mona na tshumelo idzi . 
Muhasho wa Pfunzo wa vundu na wone wo dzudzanya dathabeisi khulwane kha tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe kha vhupo ha masipala , zwi sumbedzisaho ṱhoḓea dza ndeme u ya nga tshikolo . 
U thothonya fhethu ho kuvhanganesaho ho sumbedza u fhungudzea kha maḓi a re na kḽorini na fhethu he u thothonya ha itea , ho vha na u fhungudzea ha tshivhalo tsha kuthothonyele na mbalo ya makumba . 
Ḽino ḽiṅwalwa ḽo dzumbululavho na uri u tou bva tshe ha vha na u pandela hu kwameaho , ndozwo yo fhungudzea zwihulu . 
U shuma na / nga maipfi : maiti matikedzi
Ndi nga mini ni tshi tea u vhea zwiḽiwa tsini na tshiṱaha tsha vhusunzi ?
Idzi pfanelo dzo tsireledzwa nga Ndayotewa nahone a dzi pfukiwi hu songo vha na zwine zwa pfala zwine zwa nga fusha zwine Ndayotewa ya ṱoḓa .
lushaka lwa mushonga wa zwa vhulimi na zwine zwa khou ṅwaliselwa zwone
Ṱhanganyelo ya madzangano a si a muvhuso a fumiraru a wanalaho kha zwitshavha zwa vhupo ha mahayani o lambedzwa u itela u tshimbidza mbekanyamushumo dzo fhambanaho , zwoṱhe zwo sedza vhathu vha vhaholefhali . 
U khwathisa u alusa zwa ikonomi yo katelaho , u thusa nyaluwo na u bveledziso , ro thoma Khoro ya Vhueletshedzi ha u Maanḓafhadza Ikonomi ya Vharema yo Ṱanḓavhuwaho , ine Mudzalatshidulo ha vha Muphuresidennde .
ZWINE LWA KATELA
Hu kha ḓi tea u itwa mushumo kha zwa u ṱoḓa zwishumiswa zwa u saukanywa data . 
" Ndayotewa " zwi amba Ndayotewa ya Mulayo wa vhu 108 wa 1996 wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe , sa zwo khwiniswaho .
Muthu o vha e na mutevhe u sa gumi wa vhathu vho iledzwaho nahone arali vho bulwa kha gurannḓa idzi , zwavhuḓivhuḓi gurannḓa yo vha i tshi ḓo vha yo vha vha vhukhakhi na mulayo na vhaedithi vha sengiswa . 
Vhunga IEC i tshi ḓo lingedza u vhona uri khetho dzo vhofholowa , ndi vhuḓifhinduleli vhuhulu ha vha kwameaho vhoṱhe hu tshi katelwa zwitshavha na madzangano a polotiki .
Minisiṱa na Vhafarisa Dziminisiṱa,Vhalangavunḓu na Vhalangadzulo vha Vhusimamulayo ha kha Vundu ,
Mbekanyamaitele dzine dza shuma kha u ṱunḓwa ha thundu dzo fhambana u ya nga sekithara .
Mafuvhalo na tshinyadzo dze vha dzi wana zwi nga thusa kha u khwaṱhisedza vhuṱanzi havho kha muhwelelwa .
Nkhwe kha vhupo hoṱhe dzo vhaisala vhukuma nahone zwine zwa nga kona u remiwa zwi khou remiwa , fhedzi a si zwitanda zwipfufhi zwoṱhe zwine zwa khou rumelwa zwigayoni , nahone zwigayo zwi ḓo vha zwo khou vala u ṱavhanya u fhira zwo ḓoweleaho . 
Arali mutholi a muhasho wa muvhuso nahone a sa koni u ṋekedza luṅwalo ulwo , shango ḽavho li nga ṋekana nga ulwo luṅwalo .
O tou tendelana nga ene muṋe nahone nga lutamo lwawe na phiriselo ya ngomu nahone o vha o vhofhea nga zwe ene muṋe a tou nanga . 
U shumisa nḓivho ya madungo u bveledza mutevhetsindo wa tshibveledzwa
Ṱhoḓea dza murengi dzi tea u dzhielwa nṱha musi mutengo wa muḓagasi , une murengi aḓo tendelwa u u renga , utshi vheiwa . 
Nzudzanyo dzi tevhelaho kha mithelo ya zwibveledzwa zwa fola na halwa dzi khou dzinginywa . 
Maṅwalwa a dzitshaka o shumiseswa nga maanḓa sa matheriaḽa a siangane . 
Ngeletshedzo zwi tshi kwama sisiṱme dza masheleni ndi u khethekanya mavhigele a zwa masheleni nga nḓila i langeaho khathihi na yuniti dza zwa mbalelano dzo teaho . 
Ndi zwifhio zwa tshipentshela zwine khonani yaṋu a vha nazwo ?
Zwifhinga zwinzhi thendelo ya u ṱunḓa i netshedzwa kha maḓuvha maṱanu a u shuma .
Sa zwe zwa sumbedziswa kha mawanwa a tsedzuluso , hu na u shaea hu hulwane ha vhugudisi kha ndandulo ya ndondolo ya mathukhwi a mutakalo , nahone kanzhi hune vhugudisi ha vha hone , a zwi vhonali mushumoni . 
U ḓivhadza hu hulwane yo bveledzwaho nga tsedzuluso iyi ndi iyo ya pfunzo ya nyambo mbili . 
Thebulu i re afho nṱha i sumbedzisa " matshudeni vhane vha shayaho fhedzi vha swikeleli ṱhoḓea dza u lambedzwa nga muvhuso " zwi tshi bva kha tshivhalo tsha khumbelo dza thusedzo ya zwa masheleni dzo ṱanganedzwaho nga SU . 
Mishumo- / vhuitwaṱhumekanywa na vhuendelamashangonyito
ṱhanziela yo fhelelaho ya mbingano
Thimu yo vhumbiwaho nga miraḓo u bva kha sekhithara dza muvhuso na dzi si dza muvhuso dzi fanela u tshimbidza ndeme ya u khwaṱhisedza yo ḓiimisaho nga yoṱhe ya senthara . 
Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Masipala , 2003
Hezwi zwi itwa sa therisano ya tshigwada zwi dzhia awara mbili kana tharu .
Tshikalamuelo wa mbumbeo
NOMBORO DZA NDEME
Kha vha dibeithe tshiṱaṱamennde tsha uri u khwiṋisa vhupo ha tshikolo vhu vhonalaho hu ḓo tsireledza mutakalo ; 
Musi nga u ralo ri sa kholwi uri u ṋetshedza tshumelo dza u itelwa mushumo nnḓa wa nga ngomu kha kiḽaente ya odithi zwi ḓo hoṱefhadza vhuḓiimisi ya muoditha wa nga nnḓa . 
u khwaṱhisa Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho ye , nga u fhira hayo zwe zwa vha zwo anganywa , yo sumbedzisa uri i nga kona u dzhia vhathu vhanzhi : hedzwi zwi ḓo katela u dzhiwa ha vhaswa vhanzhi kha mbekanyamushumo u itela ndondolo ya tshomedzo dza tshitshavha , u engedza tshivhalo tsha vhana vha ṅwaliswaho kha Early Childhood Development uri tshi fhire 600 000 nga u vha hone ha kiḽasirumu dza 1 000 ntswa dzine dza ḓo vha na vhadededzi vha 3 500 vho gudiswaho , na u engedza tshivhalo tsha zwixele .
Fhethu ha ndeme ha kushumele kha wadi ndi afho ho topoliwaho nga kha IDP na maitele a kushumele .
Vha ḓo itwa ndingo dza mato sentharani ya u lingela .
Ndeme ya tsaino
Ndi nga zwo khentsa ya ḓamu , murura na ḽilagumo zwo engedzwa kha mutevhe wa malwadze a vhilaedzaho . 
Naho ho vha na nyambo ya u tsireledza data kha nḓivhadzo dzo fhambanaho na milayo dzi tshi fhambana , dzoṱhe dzi ṱoḓa uri mafhungo a vhuṋe a tea u : 
Vhakhantselera ndi vhathu vho khethiwaho nga vhakhethi nahone vha imela vhakhethi avha kha khansele ya masipala .
Khabinete i dovha hafhu ya ombedzela uri nyimele ya fulufulu i si yavhuḓi i vha i tshi khou itiswa nga u lugiswa ho teaho khathihi na zwithu zwa thekhinikhaḽa zwi songo lavhelewaho sa u tswiwa ha dzikhebuḽu.
U vhala mafhungo a tshi bva kha phosiṱara , zwifanyiso na thebulu dzi sa konḓi sa khaḽenda .
Maanḓalanga a u ṅwalisa a tiwa sa mazhendedzi a u ṅwalisa na u wanela zwiendedzi ḽaisentse o imela Muhasho . 
Izwi zwi khwaṱhisedza ṱhoḓea ya muvhuso ya u ṱhogomela u shumisela masheleni kha tshitshavha , zwihulusa tshumiso ya masheleni hu tshi itelwa zwitshavha zwi shayaho , na u engedza ndingedzo dza u sika mishumo . 
Nyaluwo iyi zwiimiswani zwa phuraivethe kha ḽeveḽe dza pfunzo ya nṱha yo thusa u swikelela nyaluwo ya ṱhoḓea dza pfunzo dza nṱha fhedzi zwo dovha hafhu zwa rangaphanḓa mafhungo a ndeme na zwilinganywangatsho . 
Zwenezwo vha thetshelesa maipfi ayo a mbo ḓi dzula henefho a vha ṱungufhadza nahone zwenezwi ri tshi dzulela u vusuludza maipfi ayo a re ngomu na u a ṋea maanḓa , a kha ḓi ita . 
Izwi zwi kwama ndingedzo dza ṱhanganelano na tshumisano vhukati ha maanḓalanga a lushaka , a vundu na apo na vha kwameaho vho fhambanaho vha re nga nnḓa . 
Vhurumelwa ha NCOP vhu nga vhudzisa Vhaminisiṱa vha Khabinethe mbudziso dzi ne dza fanela u fhindulwa kha NCOP .
Tsireledzo ya zwiḽiwa kha ḽeveḽe ya mahayani i khou dzhielwa nṱha vhukuma kha " Maano a Nyaluwo na Mveledziso a Vunḓu " na Muvhuso wa KwaZulu-Natal . 
Nga maṅwe maipfi , mashango o pfumaho a ṋea ndango ya ikonomi dza lushaka na mbekanyamaitele dza ikonomi dzao u ya kha khamphani dzi katelaho mashango o fhambanaho na zwiimiswa zwi langaho zwa dzitshaka zwi shumaho kha dzangalelo ḽi fanaho . 
Kha u edzisa uhu , vhaofisiri vha muvhuso vha khou humbula nga nḓila na nḓila dzine dza ḓo vha na mvelelo dzi vhuedzaho kha u mveledzwa dzi shuluwaho dza maitele a u dzudzanya tshivhumbeo , na uri nga u angaredza , u alusa milayo ya ndangulo ya ikonomi ṱhukhu i pfalaho . 
Bodo dza vhalanguli dzoṱhe dzo rumela mivhigo yadzo ya kotara nga kotara . 
Kha vha rumele siatari ili nga e-mail
Kha vha ita ṱhoḓisiso u khwaṱhisa mvelelo dza mawanwa a sekhithara nnzhi kha HIV na TB . 
Ri khou lwisa maitele oṱhe a dzikhakhathi a ṱumanywaho na khetho " .
Ḽeveḽe ya u shaea ha ḽitheresi zwi ḓi sumbedzisa nga u swikelela pfunzo ya fhasi . 
- Ṱhanganelo ya vhupo , vhudzulo ha vhathu na muvhuso wapo
Vha ḓo wana phasela ya zwiḽiwa , vautshara kana tshelede ya ṅwedzi wa u thoma naho vha songo ḓisa dokhumenthe dzoṱhe dzi ṱo ḓeaho .
Vha ndangulo vho rerisana na u saukanya mivhigo na vhominidzhere vho vha vha khou tea u khwiṋisa mivhigo ho sedzwa zwenezwo . 
Ḓuvha ḽa 9 Fulwana ḽa Vhuthihi ha Afurika
Ndaela i tendela vhubindudzi kha khethekanyo dzi tevhelaho dza ndaka , kheshe , vhubindudzi ha mimaragani , mimaraga ya khephithala na mikovhe ya fhano hayani . 
Jay Caboz , na ene a bvaho Forbes Africa , o wina Pfufho ya Fulufulu na Themamveledziso , ngeno Pfufho ya Ikonomi na Mabindu yo winiwa nga Diana Neille , Richard Poplak , Shaun Swingler na Sumeya Gasa wa u bva kha Daily Maverick Chronicle .
Nga kha Khoro ya SOE ya Muphuresidennde , muvhuso u khou ṱoḓa u sika pfano vhukati ha khamphani dza muvhuso dzoṱhe na u ṋetshedza ṱhalutshedzo i pfadzaho ya mishumo yadzo u ya nga u fhambana .
Ṅwaha wa ndingo ( ṅwaha wa muthelo ) wa khamphani u tshimbilelana na ṅwaha wa muvhalelano wayo . 
U topola puloto , zwiwo zwihulwane hu tshi shumiswa fuḽoutshathi mathomo ( mathomele ) , vhukati ( u bveledza mafhungo , maṱhakheni ) , magumo ( thasululo )
Ramabindu u fanela u vha e muṋe wa bindu nahone a ene ane a khou shuma kha bindu ḽeneḽo ;
Gaidi ya Mutshimbidzi
Kha haya mafhungo , ro ṋetshedza tshipikwa tsha tshiṱirathedzhi tshashu tsho bulwaho afho nṱha , Ndo ḓiimisela u ṱanganedza uri muvhuso wo vha wo tea u shumisa zwiga zwa lushaka nga maanḓa nga nḓila yo teaho u fhirisa zwine wa khou zwi ita u swika zwino kha u vhumba ṱhanganelo ya matshilisano kha u luka sila iḽi ḽa vhuthihi ha matshilisano . 
Naho zwo ralo , ndi tama u fhedzisa nga mbudziso nthihi ya u fhedzisela . 
Thandela dzi tevhelaho dzi ḓo itwa kha miṅwaha mitanu iḓaho . 
Tshiedziswa tsha Vhudavhidzani na u Dzhenela ha Komiti dza Wadi tsho ḓisendekaho nga phurogireme ya miṱangano ya kotara iṅwe na iṅwe
1.18 Muvhuso wo bvela phanḓa na u phaḓaladza Mbekanyamushumo ya Mubveledzi wa Muḓagasi o Ḓiimisaho ( IPP ) hune ho swikelwa hezwi zwi tevhelaho : ( i ) u honololwa ha R201 biḽioni u bva kha Mbekanyamushumo ya U Bikulula ya IPP ; ( ii ) Zwibikululwa zwa zwino zwi khou isa 3 175MW kha Giridi ; ( iii ) memorandamu wa mafhungo a thandela ya IPP ya gese yo penndelwa u na Ḽidzinginywa Ḽa Khumbelo ḽine ḽa ḓo ṋetshedzwa ṅwaha uno wa muvhalelano u sa athu fhela ; na ( iv ) 900MW yo rengwa u bva kha IPP ya malasha .
Masia mavhili a u thoma a ḓo tshimbila o vhambela , a tshi ḓivhadzana . 
Chad na Sudan a tea u ṱuṱuwedzwa u ṱhonifha maanḓa a vhupo hao nahone a tea u thoma u ita zwi re kha pfano yo swikelelwaho ya u sa vutshelana . 
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha 22% vha a daha fola ngeno avha vhaṅwe vha 78% vha sa pfani na u hambela mutsi wa fola ḽa muṅwe muthu .
Ndi zwiimiswa zwa mulayo zwo fhambanaho zwine zwa vha na dzibodo dza vhuvhusi dzazwo , ndaka dzazwo na uri zwi fanela u ḓilambedza nga zwone zwine . 
Mitheo ya nga ha riṋe i khou tea u vhewa vhuṱukuni , fhedzi i ḓi aluwa i tshi ya na riṋe ri tshi khou ḓi aluwa . 
Kha vha ṱangane na Mukhantselara wa Wadi ya havho ane a vha hone sa muthu wa ndeme ane vha nga kwamana nae vhuponi ha havho nga mafhungo a muvhuso .
U ṱalukanya na u shumisa madzina , masala ( nṋe , ene , vhone ) maṱaluli , maiti , maḓadzisi na mavhumbi ( ha , kha , nga ) nga ngona .
U wana zwigwada zwa u tshilisana , zwigwada zwi lilaho na vhaḓisedzi vha tshumelo
Muhasho wa Zwa Mutakalo wo ṋewa ndaela nga Mulayo wa Lushaka wa Zwa Mutakalo uri u ṋekedze tshumelo dza zwa mutakalo dza khwaḽithi dzine dza thusa kha thangiso ya mafhungo e a livhana na muthu muthihi . 
1 . Arali rekhodo yo tou phurinthiwa kana yo tou ṅwalwa
Bammbiri ya u amba nga hayo i khou anḓadzwa yo fhelela uri vhathu vhane vha vha na zwiimiswa zwine zwa tama u bva na muhumbulo kana u dzinginya kha mvusuludzo ya iḽi sia ḽa zwa mulayo vha vhe na kana zwi vhe na u kona u ḓivha siangane ya mafhungo uri vha kone kana zwi kone u sedzesa kha fhungo ḽine vha tea u bvisa muhumbulo khaḽo musi vha tshi isa mihumbulo yavho kha Khomishini .
Mulayotibe u isa phanḓa u vhona uri mushumo wa Laborothari ya zwa Mutakalo ya Lushaka ndi u ṋea tshumelo ya u poṱiela ya laborothari ya zwa mutakalo kha tshitshavha .
Dzhenisani madzina a re na thangi dza madzina dza vhunzhi dzo Kha ri n . wale teaho afho zwikhalani .
Inwi na khonani yaṋu ni tea u posa na u gavha bola .
Muhasho wa Matshilisano wa Lushaka wo tshimbidza wekishopho dza tshivhalo u itela u haseledza nga ha tshivhumbeo tsha mugaganyagwama wa mihasho ya vundu . 
( 3 ) Vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli , na Vhafarela Vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli hu sa katelwi vhahaṱuli , vha fanela u ana / khwaṱhisedza hu tshi tevhedzwa milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka .
Tshiṱori tsha lungano tshi amba nga zwivhumbwa zwa manditi , zwipuka , zwimela na fhethu .
U itela nyambedzano mishumo ya fhethu ho vuleaho nahone hu konḓaho i nga khethekanywa lwo angalalaho kha sia ḽa uri ndi i shumaho lwo fhelelaho kana lu so ngo fhelelaho , hu tshi katelwa mishumo ya tshitshavha , mishumo i katelaho u tshimbila , mishumo ya ikonomi khathihi na mishumo ya zwa poḽitiki na ya zwiga . 
Zwidodombedzwa zwa mutshipiso zwo teaho kha masipala zwo ṋetshedzwa kha notsi dza zwiṱaṱamennde zwa zwamasheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha . 
U shumisa tshifhinga tsho teaho
Muungo u pfalaho zwavhuḓi
Mbilahelo u bva kha nnyi na nnyi dzi swikiswa ngauri ofisi idzi dza vha dzo valwa . 
1 " Zwikolo zwo ḓiimisaho zwi no ḓo " nangiwa " ndi zwine zwa ḓo ita khumbelo na u ḓiṅwalisa kha u dzhenelela kha MLṄṄ kha Gireidi 3 kana Gireidi 6 vha tshi itela u tsireledza thikhedzelo ya muvhuso . "
Kha nyimele ya inthaviwu phanele i lingedza u wana uri naa nkhetheni o ṱangana dziṅwe nyimele , nkhetheni o ḓifara hani kha nyimele dzenedzo na uri mvelelo dzo vha dzifhio . 
Nese wa Dzilafho o kwamiwa nag muofisiri onoyo kha mushuo uyo wa vhusiku , a ḓivhadzwa uri mufariwa ha ngo vuwa matsheloni ayo . 
- amba navho nga ha mushumo phanḓa ha musi vha tshi thoma ?
Mbeu , mveledziso ya Vhaswa vha Vhaholefhali na mushumo wa senthara dza hu wanalaho mafhungo : 
Tshenzhemo ya dzitshaka zwa zwino i sumbedza uri , nga u angaredza , mbetshelwathungo dza gese ndi khulwane vhukuma u fhira zwo lavhelelwaho na uri a hu na mpimo ine ya tea u vhea kha kushumisele kwa gese . 
Sa zwe zwa ambiwa mathomoni , nga nnḓa ha tshivhalo tsho pimiwaho tsha ṱhumano dzi ṱanganedzaho ṱhoḓea dza netiweke ya sisiṱeme ya u enda nga mimoḓoro ya nyendo ndapfu , dzi ṱavhanyedzaho , vhu fanela u ṱanganedza tshaka dzo fhambanaho dza ṱhoḓea dza matshimbilele na mishumo ya ikonomi ya matshilisano . 
Ahuna na mulayo na muthihi wa iyi une wanga dzhielwa nṱha u fhira muṅwe - ngauralo ndi mvelo ya u ḓisendeka hayo nga muṅwe . 
( 4 ) Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhashumi na dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhatholi ḽi na pfanelo ya-
Zwa zwino ri khou lambedza vhaṅwe vha matshudeni vhe vha ḓiṅwalisa kha masiangudo a vhulimivhufuwi ndivho yashu nthihi hu u itela u ṱuṱuwedza mveledzo ya zwa vhulimivhufuwi . 
Muthu uyo u ḓo lavhelelwa uri a dzhie vhuḓifhinduleli hawe ene muṋe ha mushumo wo itwaho u ya nga ino khonṱhiraka . 
Tsumbo dzi re afho nṱha dzi sumbedza luvhonela lwo ḓiswaho nga vhugudisi .
( i ) ndangulo yo dziaho ya kha sia ḽa muvhuso wa lushaka u vhonana na mafhungo oṱhe a welaho nga fhasi ha sialaka , lushaka , na
U bveledza tshiṱirathedzhi tsha ndondolo na u shumisa khathihi na u topola khaedu dza masheleni dza tshifhinga tshiḓaho dzine Muhasho wa ṱangana nadzo . 
Muṱangano wa Ikonomi ya Ḽifhasi-Afurika ndi muṱangano wa ikonomi wa dzingu une wa ṋea mabindu apo na a dzingu na vhabindudzi vha masheleni vha re na dzangalelo dzinguni , u ṋea mihumbulo na u tandula khonadzeo ya tshumisano na mivhuso .
( a ) u pfuka huhulwane ha Mulayotewa kana mulayo ;
Ri fhululedza thimu iyo , yo rangwaho phanḓa nga Muhaṱuli vho nothaho Vho Zac Yacoob , sa mudzulatshidulo .
Khadiamu i nga vhumba zwivhumbeo zwi no ṋoka zwo yaho nga u fhambana . 
THERO DZA ASAINIMENTE DZO DZINGINYWAHO
U tshimbidza Mishumo ya Vhuendelamashango kha tshiṱiriki . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo .
Arali vha tshi dzula vhudzulavhathu hu si fomala , vha fanela u ḓisa luṅwalo lu re na tshiṱemmbe tsha datumu tsha ofishala u bva kha mukhantselara wa wadi lu khwaṱhisaho ḓiresi yavho ya poswo na ya madzulo .
ii . u vha ṱalutshedza uri hu ḓo bvelela mini khothe arali vho vhidzwa uri vha ḓe vha vhe ṱhanzi ;
Mvetomveto ya Lushaka ya Muhanga wa kushumele wa Mbekanyamaitele ya u Dzhenelela ha Tshitshavha , 2005 , siaṱari 15
" Ndi tou rabela uri a tho ngo fhirea kha tshinungo , " u ralo miṱodzi i tshi tsenga .
Ttshibveledzwa tsha mafhungo tshi re na zwa u tou vhonwa , tsumbo , /mimapa/ zwifanyiso
U humbulela
Nyaluwo , muṱaṱisano na vhuṋe ha phuraivethe ndi tshiṱaluli tsha tshitshavha tsha Vhukovhela tsha musalauno na uri hedzi ndi dzone nungo dzi shushedzaho na u vhaisa zwifanaho . 
Fhedziha , hu ḓo vha u sa vha na vhuḓifhinduleli arali ra nga ita uri ndambedzo i vhe hone hu si na vhupfumbudzi , hu si na eletshedza na u sa vhea iṱo . 
Kha vha ambedzane nga ha uri ndi ngani u inthaviwa zwi tshishumiswa tsha ndeme na uri tshi nga shumiswa ngafho kha mutevheṱhanḓu wa u pulana .
Thusani mudededzi waṋu u sudzulusela nnḓa ha kiḽasi zwidulo , ṱafula na mabogisi .
Mbadelo dza vhukuma dza poswo dzi badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi tea u poselwa muhumbeli . 
Ndi muAfrika Tshipembe wa u thoma u wina ndambedzo iyi ya tshikolo nga murahu ha miṅwaha ya 28 nahone ndi wa vhuvhili kha ḓivhazwakale ya shango ḽashu .
Mulayo wa NASA )
9.2.1.1. Vhudavhidzani hoṱhe ha nga ngomu ha tshiofisi kha GCIS , ha u tou amba nga mulomo , ho tou ṅwaliwaho kana vhu rumelwaho nga eḽekiṱhironiki ( memoranda , ṱari ḽa khunguwedzo , burotsha , dzibena , nḓivhadzo dza tshiofisi , maṅwalo , maṅwalo a mafhungo , phosiṱara , nḓivhadzo , miṱangano , hu tshi khou ambiwa na vhathu lwa tshiofisi na zwiṅwe vho ) .
KHETHEKANYO YA 4 U LINGA KHA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 4.1 Marangaphanḓa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 4.2 U linga ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kana hu si ha fomaḽa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 4.3 Ulinga ha fomaḽa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 4.4 Mbekanyamushumo ya u Linga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
U shumisa fomethe i re yone
Ri ḓo isa phanḓa na u ṱuṱuwedza madzulo a vhuḓi na mulalo kha khuḓano dza vhaIsraele na vhaPhalestina yo ḓi tikaho nga thandululo ya mashango mavhili .
Devhula-Vhukovhela ho vhambadzwa sa fhethu ha ndemesa kha vhufa Afrika Tshipembe kha maṱano na dzishou na nga kha dziburotsha na khunguwedzo . 
Vhagudi vha nga dzula nga vhavhili-vhavhili nnḓa kana nga ngomu ha kiḽasi vha tshi itela u vhala vhoṱhe kana u sielisana u vhala , kana vhagudi vhavhili vho khunyeledzaho mishumo yavho vha nga vhala vhoṱhe ngeno vhaṅwe vhagudi vhe kati na u khunyeledza nyito kana mishumo yavho .
Hune vhaḓivhi vha zwamutakalo vha shuma hone
Ndingo ya u fhindula nga u ṱavhanya : U wana , musi ho no vulwa na musi hu sa athu elwa ho dodombedzwaho , arali khunguwedzo ya thandela iṅwe na iṅwe yo ṱanganedzwa zwavhuḓi . 
Ndingo dza maṱo , fureme , ḽentsi na mushonga wa khonthakithi lentsi ( dza tshoṱhe na dza tshifhinganyana )
Uri ṅwana muthihi fhedzi kha vhararu u a kona u vhala , zwo vha zwithu zwi mbaisaho nga maanḓa . 
Nḓivhadzo ya muṱangano i fanela u ṅwaliwa ya rumelwa kha Komiti ya Wadi .
Tsudzuluso ya muvhuso wapo na wa vundu yo ḓisendeka nga mulayo nahone i khagala . 
Izwi zwi sumbedzisa uri naho hu na khaedu , vhutshilo ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ho khwinifhala kha miṅwaha ya fumbili yo fhiraho .
Nyedziselo dza mbalo ya mvumbo dza zwi no tshila maḓini kha khavhamagabelo yo serekana , nahone a i leluwi u vhea kha tshikalo na u ṱanziela modeḽe nga nṱhani ha tshanduko i sa imi ya phambano ha u elela na maḓi a songo tsesaho , a tshi tshimbidzeswa nga magabelo a no khou dzhena . 
Khothe dzi tea u maanḓafhadza hafhu ha sa vhe na vhukwamani vhukati ha muvhudziswa na vhana . 
C Arali wa dzulela u zwifha , a hu na ane a ḓo u fulufhela na musi une wa vha u tshi khou amba ngoho .
16 . Mbadelo dza khumbelo
Dokotela wavho a nga dzinginya uri vha shumise tshipeisa na tsha u fembedza khathihi .
( 4 ) Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i na maṅwe maanḓḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha Lushaka .
Maitele a ḽifhasi nga vhuphara a mashango , ikonomi dzao na vhudavhidzani hao , vhune ha kwama maanḓa na lupfumo zwa mashango oṱhe . 
3.5 Nga hune zwa konadzea , tendela u ya u vhona khothe phanḓa ha musi mulandu u tshi thoma , uri vha kone u vha na nḓivho ya zwine zwa lavhelelwa kha vhone ; na
Tsenguluso dzo ḓisendeka kha ḽiṅwalwa na kha madalo a u ya ofisini khulwane na one , nga huṅwe , a u ya kha mashango a vhaṱanganedzi . 
U vhona uri hu na tshumisano i shumaho zwavhuḓi na maṅwe maanḓalanga zwine nga nḓila yo livhaho kana i songo livhaho zwi nga vha na ṱhuṱhuwedzo kha kana u ṱuṱuwedza kuitele kwa vhupulani . 
Ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na United States ra shuma roṱhe kha mafhungo ane roṱhe ra vhuelwa u fana na u vusuluswa ha Mulayo wa Tshikhala na Nyaluwo ya Afrika ( AGOA ) .
Tshithihi tshe nda tshi dzudza tshi vhuḓifhinduleli ho vha ndeme ya mushumo wa vhufaragwama . 
Mulayo muhulwane zwa zwino a u tou vha khagala nga ha vhuḓifhinduleli ha mukhwaṱhisedzi a sainaho kha tsheke . 
Ndayotewa yashu ya demokirasi i tsireledza zwi khagala mbofholowo ye ya lwelwa zwi tshi konḓa ya nyanḓadzamafhungo dzine dza ḓivhea sa dzi shelaho mulenzhe kha nyaluso ya mbumbano ya lushaka na u eḓana ha vhoṱhe .
Zwenezwo ri bula uri maitele a u livhanyisa ha ngo ḓivhadza u dzhia sia na huthihi ha ndeme kha data . 
a ) Vho Linda Carol Mabaso ( Mudzulatshidulo ) ;
Mbudziso ya ṱhoḓea i tsinisa na u hanedza , sa khonadzeo ya uri muṅwe na muṅwe u ṱoḓa u farwa nga nḓila nkene arali vha na vhulwadze vhukene . 
" Vhathu vhothe vha ḓo tea u shela mulenzhe kha ṱhuṱhuwedzo ya mulalo na tsireledzo .
U ṱanganyiswa na ṱhoḓea dza zwitshavha zwine vha zwi shumela , nahone nga maanḓa mbono nga tshitshavha itsho a dzo ngo humbulwa zwavhuḓi . 
Ro vhofholowa sa zwe ra ḓi amba miṅwahani minzhi uri a hu na zwo khakheaho na uri u renga hashu ho vha hu ha nṱha .
Vhanna na vhafumakadzi , kha ndi dovhe ndi livhuhe vhadzudzanyi vha khoniferentsi iyi kha u ri ṱanganyisa roṱhe vhege ino . 
Naho hu na uri Brazil kana Malawi a songo vhumba khomishini dza ngoho nga murahu ha u shanduka u bva kha mivhuso ya muimawoga u ya kha ya dimokirasi , oṱhe haya mashango o ri nga murahu a dzhiela nṱha ṱhoḓea ya u ṋetshedza dziṅwe nḓila dza ndiliso kha zwipondwa zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu . 
Ḽiga ḽa 1 :
WA 3 , WA 1957 Thandela ya vhu 135
Ndi ḓe na khoḽoḓirinki .
Tshiimo tsha ikonomi tshi sumbedza ndeme ya u gonyisa u vhulunga nga muvhuso sa izwi ikonomi yashu i tshi khou aluwa nga u ṱavhanya . 
3 . U vhuyedzedzwa ha vhuraḓo ha vhusimamilayo musi hu na u ṱanganelana , u khethekana huṱuku , na u ṱanganelana ha mahoro .
Mbadelo dza tshumelo dzo Nekedzwaho nga vhathu kha mushumo wavho wo ḓoweleaho , tsumbo ; vhashumi vha mutakalo , vhoramilayo , akhautenthe na vhaṱoli vha dzibugu .
Musi vha tshi dizaina na u shumisa thandela dza mveledziso , Komiti dza Wadi dzi fanela u shumisa zwishumiswa izwi u vhona uri dzi :
Naa ndi vhafhio vhane vha vha mirado ya SAGNC ?
Ndi zwifhio zwe vha vhuya vha zwi kona sa tshiimiswa ?
Vhahumbeli vha tea u vha na nḓivho na kupfesele kwa sisiṱeme ya u ela na ya u londota ya muvhuso yo ṱanḓavhuwaho kathihi na nḓivho ya u londota na u ela kha nyimele ya sekithara ya phuraivethe . 
Khophi ya hone i tea u ṋekedzwa kha mutholi sa vhuṱanzi ha u ṋekedziwa ha khophi ya fomo nga u katela dokhumenthe dzi tevhelaho :
Zwikalo zwa midia zwa Dzheremane zwi ḓo ri sumba nḓila musi ri tshi lugisela themamveledziso na kushumele kwashu . 
Pulane dza sikhithara dzapo
Vhunga yo thomiwa zwino , zwi ḓisa mbudziso nnzhi u fhira phindulo dzine dza ṋetshedza . 
Tshiala itshi tshi ṋekedzwa kha khethekanyo tharu :
( b ) i nga ita fhedzi tsheo kha mafhungo a zwa Mulayotewa na kha mafhungo a Khothe ya Mulayotewa .
Zwenezwo , u ita zwigwada zwa u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi ho kumedzwaho hu tea u dzhia tshivhumbeo tshithihi tsha zwivhili . 
Ho sedzwa u ḓiṅwalisa na u tevhedza DMP ya tshikimu na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Lavhelesani zwifanyiso ni bule uri avha vhana vha fana nga mini .
U peleṱa maipfi nga nḓila yone .
Bammbiri ḽa 3 - U tou ṅwala ( maanea a ḽitheretsha na zwibveledzwa zwa vhudavhidzani )
Nḓivhadzo idzo dzi ḓo katela thambo kha tshitshavha tshapo uri tshi ṋetshedze mihumbulo yatsho yo tou ṅwalwaho u itela u ṋea tshifanyiso kha masipala u ya nga maṅwalo o teaho . 
Nḓila ine muṱoli washu a ṱuṱuwedza vhuṱoḓesi havho na u vha thusa uri vha dzule vhe na vhusweleli ha mushumo wavho . 
Arali miraḓo yone iṋe ya ita khumbelo ya u balanganya CC , hu ṱo ḓea tsireledzo u bva kha Muṅwalisi wa Dzikhamphani .
Tshibveledzwa tsha ndaela
Kha vha ri vha muduba wa i B vha bvele nnḓa vhoṱhe .
Vhushai kana u sa vha na nḓisedzo ya tshumelo , u shaya ndondolo ya themamveledziso na ndangulo mmbi kha mimasipala minzhi kha shango . 
Naho zwo ralo , " mupfuluwo wa dziphurofeshinaḽa " u nga thivhelwa nga kha maga o fhambanaho a mbekanyamaitele , ane a tea u katela thendelano dza mashangoḓavha dzo sedzwaho kha sia iḽi . 
Zwenezwo ri tea u sumbedza u konḓelela,nga maanḓa musi khetho dzi tsini ngaurali . 
Luṱingo : 083 230 4806 / 083 230 4791 / 082 656 3689 / 90 / 91 / 92
Kha ndingedzo dza u ita uri hu vhe na u vhonala ha mapholisa , masipala wo ṋetshedza mutevhe wa zwiendedzi . 
RI ROṰHE RO SWIKELELA ZWINZHI
khophi yo khwaṱhisedzwaho u vha yavhukuma ya vhuṋe ha goloi
U bva ha maluvha hu vha hone musi hu tshi ḓalesa pfushi dzi ngaho sa naiṱhiridzheni na fosifeithi dzo dzhena kha sisiṱeme ya maḓi . 
Zwa u shela mulenzhe ha tshitshavha zwo dzudzanyeaho zwo vha zwo tea nahone zwi zwa ndeme vhukuma . 
Mutakalo wavhuḓi ndi wa ndeme kha u bveledza na vhutshilo havhuḓi .
( i ) phasisa Mulayotibe , u na , kana u si na khwiniso ; kana ya
15 Mutsho une nda u funesa . . . . . . . .30
Izwi zwi amba uri vhathu vhoṱhe , hu songo sedzwa phambano ya nḓowelo dziṅwe na dziṅwe , nungo na vhuṱudzeṱudze , vha na tshirunzi tshi eḓanaho na u tea u farwa lu eḓanaho nahone nga nṱhani ha izwi vha vhofholowa lwo eḓanaho kha tshiṱuhu . 
Minisiṱa na Muthusa Minisiṱa , muṅwe na muṅwe phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa kana Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , u fanela u ana / khwaṱhisa sa zwi tevhelaho :
Muhasho wa zwa Vhudzulo wa ha Masipala
Fhungodavhi ḽa ḽiḓadzisi ḽa vhungani : tsumbo , Ro dala Durban nga Fulwi ngauri hu a dudela vhuria .
% Mushumo wa 1
Kanzhi hu na khwaṱhisedzo ya mbuelo ya zwa masheleni , ngeno mbuelo dzi si dza masheleni dzi tshi nga ṋetshedza mbuelo dzavhuḓi - nga maanḓa kha nyimele dzine ho itwa zwa u fhaṱa vhukoni kana u ṋetshedza thekhinoḽodzhi .
Vhutevhedzi ha tshifhinga
Vho N F SHIVAMBU : Ndi kha ḓi vhudzisa mbudziso . [ U dzhenelela . ]
Sisiṱeme i shumiswaho maḓi i ḓo vha khetho ya khwiṋesa ya u endedza tshampungane . 
Kha vha ite nyambedzano malugana na BSA nahone arali zwi zwa ndeme , MTA na vhafaramikovhe vhane vha khou tendela u dzhena
Therisano ya zwigwada na vhathu vha swikaho 12 vha re na dzanganlelo kana vhukoni kha tshipikwa tsha ḽeneḽo sia .
U shumana na tsinyuwo ya vhaṅwe
Nahone zwi vhofha muvhuso uri u tikedze masia uri a wane thandululo dza thendelano ya tshifhinga tshilapfu na dzi sa nyeṱhi kha dzithaidzo . 
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
" Ri tea u dzhenelela roṱhe nga nḓila i fanaho kha zwiteṅwa zwoṱhe zwa ndeme zwo livhanaho zwi fanaho na u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na u khwaṱhisa muvhuso wapo , ho katelwa na Komiti dza Wadi .
Zwikhau zwi shumiswa kha ḽiṅwalwa : Vha ṱalutshedze tshifhinga tshoṱhe zwikhau nga u ṅwala dzina nga vhuḓalo kha luṱa lwa u thoma , hu tevhelwe nga tshikhau kha zwitangi . 
Hune miroho ya bva hone
U thetshelesa na u ṱalusa zwilidzo zwo khetheaho zwa Afrika Tshipembe , vha ṱoḓulusa nga ha vhuḓi na ndeme ya zwilidzo
A hu na tshifhinga tsho pimiwaho tsha u ita mushumo wo ṋewaho . 
U engedza tshivhalo tsha zwitopo zwa vhuendi ha nnyi na nnyi zwi re mulayoni , sa izwi zwi tshi nga fhungudza mbonalo ya zwitopo zwa tshifhinganyana , nga maanḓa-maanḓa nga zwibisana . 
Dzangano ḽi na vhuḓifhinduleli ha u swikelela tsheo kha mafhungo a ḽifhasi a malwanzhe , u bva kha Ikonomi ya Malwanzhe , u vhurangeli ha u phalala na mafhungo a tsireledzo na vhutsireledzi lwanzheni .
3 . Khabinethe yo tendela u rumelwa ha Milayotibe i tevhelaho Phalamenndeni :
Hune ndaela iṅwe na iṅwe ye ya itwa i sa tevhedzwe kha tshifhinga tshe ya ambiwa , khothe i nga ṱavhanya ya ṋea khaṱhulo kha zwiito zwa sia ḽi re na vhukhakhi . 
NZULELETSEDZWA : SEYMOUR
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha dzulele u wana muvhigo kha zwe vha ṅwala u itela uri vha vhone vhukhakhi havho na uri vha vhu lugise .
8 . Mabindu maṱuku na a vhukati
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo TSP1 , khumbelo ya thendelo ya tshifhinganyana ofisini ya tsini ya zwa badani kana ofisi ya u ṅwalisa .
U thivhela vhathu vho valelwaho kha u shela mulenzhe kha vhuitwa ha vhugevhenga na u shavha , nga u ṋetshedza vhupo vhune ha khwaṱhisedza tsireledzo ya vhathu vhoṱhe vho kumedzelwaho kha ndondolo ya muhasho khathihi na tsireledzo ya nnyi na nnyi . 
Kha vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho u itela liga ḽa tshigwada tshavho :
U kuḓana uho ho dovha ha vhanga kilonova muthuthubo wa tshedza .
Senthara ya ndingo ya ḽaisentse ya u reila i ḓo bvisa ḽaisentse ya u reila arali i tshi fushea kha uri :
Tsumbo , ro khunyeledza maitele a mbambadzo ya vhulimi ha mavhele na maapula zwa Afurika Tshipembe zwi tshi ya China .
Khethekanyo dza GCIS
Data i ḓo vhulungwa hani nahone ngafhi ? 
U dovha u anetshela zwiwo nga thevhekano yone
Sa mushumeli wa vhathu wa vhukuma , vho shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u bvelela ha shango ḽashu vha tshi khou shuma sa Muraḓo wa Phalamennde , Muambasada wa Afrika Tshipembe ngei Switzerland u bva nga 1996 u swika 2000 vha dovha vha vha Meyara wa Vryburg ( Naledi ) ngei Devhula Vhukovhela .
U vhona uri hu na ipfi ḽa vhukuma ḽa vhashai vhane ngangoho vha shaya vhukoni na zwikili na zwone zwi a konḓa u fhirisa modele wa u ṱanganedzwa . 
Mbalombalo dzi ambaho nga ha mbadelo dza phiriselo na dzone dzi sumbedza nyaluwo , nga maanḓa hafhu nga mulandu wa u khwinifhadzea ha nyimele dza mashumele , khathihi na nyengedzedzo dza infḽesheni dza zwiimiswa zwo sabusidaiziwaho na Mbekanyamushumo dza Zwiḽiwa dzo Ṱanganelaho . 
Sisiṱeme ya U-Faiḽi ndi u shela mulenzhe hu dzulaho hu hone kha khomphyutha khathihi na sisiṱeme ya u fara mbilo . 
Ro sika zwikhala zwiswa zwa mbambadzo zwine ndivho yazwo ndi u vula tswikelelo ya mimaraga na u kwaṱhisa vhushaka ha ikonomi vhu re hone .
Mugaganyagwama wa khephithala u shuma na tshinyalelo khulwane dzine dza si badelwe ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Musi u swikelela pfuma na matheriaḽa wa thukhitha zwi tshi dzula zwi zwa ndeme , vhukoni ha vhathu ha u humbulela tshumiso dza vhubveledzi na vhusiki zwo no zwa ndeme na zwone . 
U kundelwa u tevhedza ndaela dzo bulwaho afho nṱha zwi ḓo ita uri khumbelo ya mushumo i sa dzhielwe nzhele na u bvisiwa nga yone ine . 
Ṱhoḓea ya u sedzana na sisiṱeme na zwishumiswa i khagala musi vhushumisamitshini hu songo linganaho zwa zwino ha mafhungo o teaho , sisiṱeme dza u tevhela muṱala na ṱhaluso ya vhafariwa vho lindelaho tsengo zwi ita uri zwi konḓe u swikela , u saukanya na u pulana ndangulo yo teaho ya vhafariwa vho lindelaho tsengo . 
Riṋe nga itsho tshifhinga ro humbela mashango u khwaṱhisedza uri phasipoto dzavho ndi dzi vhaleaho nga mutshini nahone dzi kona u vha na vhuṱumanyi na databeisi u mona na ḽifhasi . 
Yuniti ya u Dzhenelela ha Tshitshavha
Tshiṅwe tshivhumbi tsho dzhenelelaho kha zwa u shumisa masheleni a fhasi ndi u lenga u wana zwiṅwe zwifhaṱo , zwo bveledzaho uri masheleni o ṋekedzwaho u itela u hira , u vusuludzwa ha dziofisi , u pfuluswa ha vhashumi na u wanala ha fenitshara a sa shumiswe . 
I sumbedza vhukwamani vhuhulu ha luthihi nga ṅwaha vhukati ha Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe na vhabadeli vha mithelo , musi vhabadeli vha mithelo vha fhiraho miḽioni nṋa vha tshi kumedza fomo dzavho dza mithelo ya mbuelo .
3.17 Vhuloi vhu hone ḽifhasi ḽoṱhe , nga maanḓa ngei Europe , North America , na Afrika Tshipembe .
U ṋetshedzwa ha mishumo ho khunyeledzwa
Mihasho yo ḓisa mbilaelo ya uri zwa u fhungudza vhashumi hafhu zwo ṋaṋisa thaidzo , ngauri zwo amba uri vhunzhi ha zwikhala a zwi tsha ḓo ḓadziwa . 
Muhasho u nga kha ḓi vha humbela u dzhenisa na khophi dzo khwaṱhisedzwaho dza ndalukanyo dza pfunzo , ḽiṅwalo ḽa vhuṋe na zwiṅwe zwidodombedzwa zwavho .
Vho Ziphozethu Mathenjwa ( Mudzulatshidulo ) ;
Vhalanguli vhahulwane na vhone vha khou kombetshedzea u ḓivhadza mbuelo dza vhubindudzi havho , mushumo nyengedzedzwa u re na malamba , u wanwa ha zwifhiwa na vhalambedzi . 
U shuma na thevhekano na ṱhumanyo ya phara
Komiti ya Odithi yo dzhiela nzhele na u vhilaedzwa , sa zwe ya i ya kha mivhigo yayo ya u thoma , uri kha ṅwaha u ne wa khou sedzuluswa a hu ngo wanala vhukateli ha odithi yo teaho ya masia a khombo ya nṱha kha muhasho . 
thivhela ṱhingo dza vhathu vhane vha vha kha tshiimo tshi shushaho nahone vha ṱo ḓaho thuso ya mapholisa
Tsha u fhedzisela , huna khaedu ya u pfela vhuṱungu nga tshitshavha ine ya dzhenelela kha nḓowetshumo dzoṱhe hedzi , ine ndi ya u fhaṱa ikonomi i linganaho na yo ṱanganelanaho ine ya vhuedzanya tshakha dzashu dzo fhandekanaho . 
Ndi lini hune mundende wa ṅwana wa khathiwa ?
Tshivhalo tsha zwitentsi zwine zwa khou tea u dzhena muḓagasi lwo khunyelelaho kana tshipiḓa , tshi nga fhambana na tshivhalo tsho sumbedziwaho kha Ḽiṅwalo ḽa Mbadelo nyangaredzi . 
" NEHAWU " zwi amba Dzangano ḽa Vhashumi vha Mutakalo na Pfunzo ḽa Lushaka na Vhaṅwe Vhashumi-vho'National Education Health and Allied Workers Union ' , ḽine ḽa vha dzangano ḽa vhashumi ḽo ḓiṅwalisaho .
Thambo khulwane dzi ḓo ṱanganywa na u vhofhiwa nga nḓila yo tendelwaho . 
Kha vha ise vhashelamulenzhe kha nosti nga ha ' bono ' kha siaṱari 69 kha notsi dza khoso .
21.3. Hezwi zwi khou thusa kha Pulane dza Nḓila dza Ṱahe na NDP , dzine dzi khou lwisa kha u vusuludza vhulimi na ndeme ya mutevhe wa zwibveledzwa zwa zwiliṅwa na zwifuwo .
26.1. Nga mbilu vhuṱungu , Khabinethe i dovha hafhu ya livhisa ndiliso dzayo kha Mulanguli Guṱe kha Ofisi ya Muphuresidennde , Dr Vho Cassius Lubisi , nga u lovhelwa nga mufumakadzi wavho,Vho Lumka Lubisi , mathomoni a ṅwedzi uno .
Ṋeani phindulo ya vhukuma kha thaidzo iṅwe na iṅwe . 
U ya nga dziṅwe dza dzi mbuelo , mbuelo dzoṱhe dza tsireledzo ( hu tshi katelwa tshishumiswa tsha tshikolodo ) zwi ya nga bugupfarwa khathihi na dziṅwe ṱhoḓea dza Mulayo wa Khamphani arali madzinginywa ayo o itelwa nnyi na nnyi . 
b ) Vha ḓo ḓivhadzwa nga ha mutengo une wa khou tea u badelwa sa mutengo wa u ita khumbelo . c ) Mutengo une wa tea u badelwa u itela u swikelela Rekhodo u ḓisendeka kha tshivhumbeo tshine vha
Khoro ya musipala i nga ḓisikela milayo miṱuku yayo ine ya ḓo i thusa kha u shumisa maanḓa ayo uri i kone u shuma zwavhuḓi
Kha Nḓisedzo Khulwane fhedzi kha miṅwe Mimasipala na u wana murahu mbadelo u bva kha Phaiphi dza tshumelo ya Maḓi ya Ḓorobokhulwane ya Cape Town . 
U ṋetshedza uhu ho khaulesa Muphuresidennde Vho Zuma vho vula senthara zwenezwino ine ha itelwa zwithu zwinzhi ine ya ḓo thusa u alusa zwikili zwa vhaswa vha mbilu ngauri ndi anivesari ya vhu 40 ya mvutshelo ya 1976 ya vhaswa .
Muvhuso wo zwi pfa zwililo zwe vhagudi vha ḓa nazwo , zwine zwoṱhe zwi khou lavhelesiwa .
Muhumbeli wa mushumo wa vhukuma hu ḓo vha muthu ane zwikili zwawe zwa vhudavhidzani na vhushaka na vhaṅwe zwa tikedzwa nga nḓivho ya sekhithara ya dzinnḓu na u pfesesa mbekanyamaitele dza mafhungo a dzinnḓu na muvhuso zwa zwino . 
Zwavhuḓivhuḓi , khetho ndi tshifhinga tshavhuḓi tshine ngatsho vhathu vha vha vha tshi lingana zwa vhukuma na nga ngoho . 
Tevhelani nḓila ya vhusunzi Musi lusunzi lwo wana zwiḽiwa lu phulela vhuṅwe vhusunzi nḓila uri vhu tevhela .
Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka yashu i nga vha vhukati ha vhakundi vha mvusuludzo heyi sa vhaunḓi vha tsireledzo na vha tikedzi vha vhudziki . 
Tshikolo tsho wana thikhedzo u bva kha ofisi ya tshiṱiriki ndi uri , Tshiṱiriki tsho dzudzanya wekishopho dza u ḓivhadza vhagudisi nga ha tshanduko dza kharikhuḽamu ?
Vhashelamulenzhe vha ṱhaphudza mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa .
Hu vhonala hu na vhushaka vhuhulwane vhukati ha tshikalo tsha u sa kona u ṅwala na u vhala na tshikalo tsha pfunzo kha zwitshavha . 
U khwiniswa ha vhukavhelo ha vhuimangalavha ha Mthatha na u fhaṱiwa ha Bada ya Nkosi Dalibhunga ya u Hulisa Vho Mandela na Buroho zwi kati .
Khabinethe i fhululedza vhoṱhe vhane vha khou ya u ṱanganedza oda idzo na u livhuwa u shela havho mulenzhe .
( ii ) u phasisa milayo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 76 , malugana na maṅwe mafhungo a welaho kha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4 , na mafhungo afhio na afhio a teaho u phasiswa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 76 ya Mulayotewa ; na
U nanga magudiswa o teaho ṱhoho
Ri shumisa vhuḓinyanyuli ha nyendedzi dza maga , fhedzi vha dovha vha dzumbulula uri vhaṅwe vhaṅwali vha funa vhuḓinyanyuli ha nyendedzi dza mikhwa . 
Ḽaisentsi dza tshumelo idzi mbili dza Khasho dza Radio dzi Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi dzi mulayoni lwa miṅwaha miraru , ngeno ḽaisensti ya khasho ya zwo khetheaho i mulayoni maḓuvha a furaru .
Ni elelwe uri muṅwe a ambare dzhasi .
Muvhuso wo ṱanganedza tsatsaladzo idzi , wa dzi fhindula nga : U engedza kha zwiṅwe : 
Mulangadzulo , hu tshi tevhedzwa Mbekanyamushumo ya u Maanḓafhadzwa ha Zwipondwa , ro engedza tshikwama tsha zwipondwa kha senthara dzavhuḓi . 
Naho zwo ralo , Thirasithi ya Afrika Tshipembe ya Dzinnḓu yo , ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho , bvela phanḓa na u tshenzhela thaidzo nga nnḓani ha u dzudzanyululwa hawo . 
Fhedzi , u shela mulenzhe havho hu nga thusa vhalwadze uri vha wana ndondolo ya khwine tshifhinga tshi ḓaho . 
( b ) Ndayo , ndangulo kana tsumbamaitele dzo vhewaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa kana Muphuresidennde wa Vhulamukanyi musi Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe u tshi tou thoma u shuma .
maipfi a 30-40 maipfi a 150- 160 maipfi a 40-50 kha tshibveledzwa tsha maipfi a 230 maipfi a 120 -140 pharagirafu 3-5 maipfi a 140 -160 pharagirafu 4-6 maipfi a 50-60 maipfi a 80-100 maipfi a 40-60 maipfi a 160 -180 maipfi a 50-60 tshibveledzwa tsha maipfi a 250
Mutengo muthihi wa u bvisa ( SEP ) : Mutengo muthihi une mubveledzi wa mushonga kana muṱunḓi a badelisa kha mushonga kha vharengi vhoṱhe .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya zwa badani .
Mbuno na kuhumbulele kwa ene muṋe
Vhathu vha fhiraho 800 000 vha vhupo ha Sekhukhune vha ḓo vhuelwa kha ṋetshedzo ya maḓi o tsireleledzeaho na o khwiniswaho au shumisa mahayani ngeno zwa vhulimi na zwa migodi nazwone zwi tshi ḓo vhuelwa kha ṋetshedzo ya maḓi .
( 2 ) Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka zwi ḓo dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo nga nḓila yo randelwaho kha Mulayotewa .
2 . Ṱhumetshedzo ya 4 : Tsumbo ya tswikelelo ya tshitshavha Ri na nḓivho yo fhelelaho ya thandela ḽa vhushumisamupo hune Tshiimiswa tsha Ṱhoḓisiso tsha Leipzig Botanic Research Institute tshi khou ṱoḓa u shumisa tshimela tsha Tapoca u itela nḓivho ya ṱhoḓisiso mishumo ya u vha mushonga ha tshimela tsha Tapoca fhedzi .
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha South African Geographical Names Council kana khoro ya Vunḓu ya madzina ya vunḓuni ḽavho .
Naho thendelo i tshi tea u vha na madzina a vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo , khothe ya vhana i nga ṱanganedza thendelo ya vhabebi vha ṅwana kana mulondoti ine i sa vhe na madzina kana zwidodombedzwa zwa vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo arali khothe yo fushea uri u ita ngauralo zwo lugela ṅwana .
U bula ndavhelelo na ṱhoḓea
Fhasi ha R322 nga ṅwedzi
Ipfi ḽa u thoma ḽa phindulo yaṋu ḽi tea u thoma nga ḽeḓeredanzi .
u vhona uri zwidulo zwo lugiswa u itela muṱangano , zwihulu hu tshi itelwa vhaaluwa ;
Shedulu ya vhunzhi - kha zwoṱhe zwipiḓa zwa u fhaṱa nga nḓila yo leluwaho zwo livhiswa kha pulane dza dzinnḓu na zwidodombedzwa zwa u fhaṱa . 
U tshoṱhelwa ha vhabvannḓa
1 . Vho Maano ndi vhone vhuhwe ha Shavhani .
Tshikolodo tsho ṋetshedzwaho sekithara ya phuraivethe nga ikonomi . 
Ndi manweledzo a tshiṱirathedzhi tsha vhuimo ha nṱha vhune hu na fulufhelo shela mulenzhe maitele a tshifhinga tshilapfu kha u sika shango ḽa mveledziso ya vhukuma . 
Nganea , nganeapfufhi- u ṅwala vhurifhi ha u humbela mushumo
Afrika Tshipembe ḽo ṱanganedza mvula ṱhukhusa u bva 1904 ( miṅwaha ya 114 ) na thempheretsha dza nṱhesa dze dza tshenzhelwa nga Tshimedzi na Lara 2015 .
U khwaṱhisedza nomboro ya luṱingothendeleki
Khoudu ya Davhi :
computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF . )
Muvhuso u ṋea zwiṱuṱuwedzi zwa muthelo zwa R&D u itela u ṱuṱuwedza sekhithara ya phuraivethe u ita R&D Afrika Tshipembe .
Nga fhasi ha Mulayo wa Mbingano dza Tshirema , mufumakadzi u na pfanelo i fanaho na ya munna zwi tshi ḓa kha tsheo ya uri hu tea u itwa mini nga thundu .
maipfi o ḓoweleaho ( sight words ) - maipfi ane muvhali a a ḓivha nga u tou vhona .
Khondishinala ndi mafhungovho ano ri vhudza nga ha ḽiiti kha fhungodavhi ḽihulu kha ṋefhungo . 
( 4 ) Arali masipala a sa koni u fusha kana a sa fushi vhuḓifhinduleli vhu re kha Mulayotewa kana mulayo wa u tendela mugaganyagwama kana maṅwe maga a u gonyisa mbuelo ane a vha a ndeme kha u ita uri mugaganyagwama u tevhedzwe , khorotshitumbe ya vunḓu i kwameaho i fanela u dzhenelela nga u dzhia maga o teaho u vhona uri mugaganyagwama kana maga a u gonyisa mbuelo a tendelwa , hu tshi katelwa na u phaḓaladzwa ha Khoro ya Masipala-
Ofisi dza Madzhisiṱiraṱa dzi tea u bveledza ṱhalutshedzo ya mishumo miswa kha vhashumi vhoṱhe vha re hone , u ya nga ndededzo dzo bviswaho nga Muhasho wa Ndaulo na Tshumelo ya Nnyi na nnyi . 
Gurannḓa ya Muvhuso ine ya vha na mulayotibe yo anḓadzwa u itela mihumbulo ya nnyi na nnyi . 
Miṅwaha ya rathi ya tshenzhemo ya nga murahu ha ndalukano sa muinzhiniara wa phurofeshinala . 
Zwi tshe zwo ralo ri humbela vhathu vha kwameaho vha bvele phanḓa na u shuma nga vhutepe nga ngomu ha nzudzanyo dzi re hone . 
Zwiga zwa tsivhudzo zwi katela
Na uri zwi tea u shumiwa nga feme ya zwa vhutsireledzi
Nzulelegudwa
Ṱhoḓea dzo fhambanaho dza vhathu dzo ṱoḓa u farwa nga nḓila dzo fhambanaho , sa tshumelo vhukati ha miṱa , kufarelwe kha zwiimiswa kana nyito ya mulayo hune zwiteṅwa zwa theo ya mulayo zwo bulwaho zwa kwamea . 
I kovhelaniwa na gumofulu ḽa radioḽodzhi yo ṋaṋahho ḽa sibadela ḽa R19 885 nga muṱa nga ṅwaha
Mutevheli wa maitele a mulayo kana u shumiswa ha mulayo ; 
Nga murahu ha u vhala
Akhiredithesheni yavhatshimbidzi
Tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha u dudedza tshi ḓo ṋetshedzwa na ṱhiroḽi ya u hwala na tshithu tsha u tikedza lufhera lwa nga ngomu . 
vha tea u vha vha tshi hola muholo une wa vha nga fhasi ha R3 500 nga ṅwedzi
Ndindakhombo ya vhuḓifhinduleli i ḓo katela khombo ya u phaḓalala ha mulilo . 
halutshedzo ya maipfi : Ḽifanyamuthu , mirero , maidioma , mafanyisi
U ṱalutshedza maitele a zwithu
Tshipiḓa tsha ndaka tsho shumiswa sa ofisi u bva he Vho Brooks vha ita hone bindu ḽavho . 
Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo na Vhudavhidzani i vhumba muṱoḓo wa nḓisedzo ya vhulondo na vhukoni kha Muhasho . 
Hezwi , nga kuvhonele kwanga , ndi u shumiswa ha khwiṋe ha zwiko zwa nnyi na nnyi u fhira ṱhoḓea ya misi yoṱhe yo itelwaho thuso yo khetheaho kha feme na sekhithara dzo bulwaho . 
Dzitshanduko kha idzi dzidatabeisi dzi sia vhuṱala ha ṱholo nahone dzi tendela fhedzi u swikelelwa nga vho tou ṋangiwaho zwi tshi bva kha mushumo . 
-- U ita mahumbulelwa wo ḓisendeka nga vhuṱanzi vhu re hone
Ṱalutshedza nga vhuronwane uri tsiku shangoni lashu yo ima nga nḓila ḓe ;
nahone dzi fanela u rumelwa na siaṱari ḽithihi ḽi ṱuṱuwedzaho muthu o nangiwaho .
Mafhungo ane a vha kha iyi thendelano a ḓo vha tshiphiri ;
Kha mushumo uyu , Afrika Tshipembe ḽo ranga phanḓa Vhurumiwa ha Vhulavhelesi ha Dzikhetho dza rathi dza SADC , he ha ṱanziela uri khetho dzoṱhe dzo vha dza mulalo nahone dzo tshimbila zwavhuḓi .
56 Ni khou ri mini ?
Mukhantseḽara wa wadi ndi mudzulatshidulo wa Komiti ya wadi .
Tshelede ya vhuunḓi i fanela u badelwa lungana ?
u ṋea maanḓa vhadzulapo a u dzhenela sa vhashumisani na muvhuso
Khoro dzi katela masia manzhi a ikonomi , hu tshi katelwa na vhulimi , nḓowetshumo , minerala , mushonga , ḓivhamahe , ndinganyisedzo na sisteme dza vhunzani , fulufulu , maḓi , vhureakhovhe na mupo . 
( b ) U swikelela nga tshivhumbeo tsho humbelwaho hu nga kha ḓi haniwa kha dziṅwe nyimele .
U ṅwala nḓivhadzo , adzhenda na minetse hu tshi tevhedzwa ngona ya maitele kha u ṅwala
Khabinethe i ita khuwelelo kha dziṅwe khamphani khulwane u edzisa tsumbo yo itwaho nga GE .
Vhege yo fhelaho ro ṱhaphudza sesheni yo khetheaho ya u sedzwa hafhu , yo rangwa phanḓa nga muphuresidennde . 
Hezwi zwi nga kona u swikelelwa fhedzi arali zwiimiswa zwa muvhuso zwo khwaṱhaho nahone zwi shumaho zwavhuḓi zwa vha zwone zwi bvaho phanḓa kha u ṱuṱuwedza mveledziso yapo . 
A huna zwidodombedzwa zwa maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwine zwa nga ṋ ewa .
U shumisa mbekanyamushumo ya mveledziso ya mashangohaya i re na ndunzhendunzhe , hu tshi katelwa thikhedzo ya u swikelela mimaraga ya zwa vhulimivhufuwi , vhugudisi na thusedzo kha vhorabulasi vhaṱuku . 
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza U ṅwala tshirendo
Ngaha ha u ita khumbelo ya ṱhanziela ya mugudi
thanziela ya muleme kha buroho
Nga u ḓivha uri PAJA i katela zwifhio vhathu vha a kona u :
I do vula dokhumenthe kha browser yavho .
U phumulwa ha mushumo wa u pfufha tshumelo ya tshifhinga tshilapfu . 
Arali mivhigo ine ya shumiswa sa tshipiḓa tsha u vhiga na u vhea iṱo thandela i sa athu u nangiwa sa tshipiḓa tsha u dzudzanya Ofisi ya Thandela , i fanela u nangiwa zwino . 
U bula ḽa uri ḽiṅwalo ḽo takalelwa naa kana hai , na u kona u imelela uri ndi ngani ( sa , tshiṱori itshi a tsho ngo nḓifhela ngauri . . . )
U vha eletshedza kha zwiṱepe zwa u maitele a u ṅwala .
U ṱola zwi khagala tshifhinga tshoṱhe u ṱola u tevhedza na mulayo wa vhashumi . 
Musi tshiṅwe tshithu tshi tshi ita uri ri pfe ri songo
Tshiṱatamennde nga ha muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 13 Lambamai 2016
Wadi nnzhi dzi na vhadzulapo vha sa khetheli dzangano ḽithihi .
Ḽeveḽe ya vhudzheneleli kha tshitshavha tsha havho ndi ifhio
Thengiso na zwiṅwe zwi ṱanganedzwaho : Thengiso na zwiṅwe zwi ṱanganedzwaho zwo bulwa kha ṋetshedzo ya fhasi ha mutengo u itela zwikolodo zwi timatimisaho . 
Kha dzisentshari , nḓowelo i sa fani na iṅwe yo bveledzwa kha tshitaela tsha zwa vhufhaṱi ha Afrika Tshipembe , tshe tsha ambiwa sa mbingano ya vhurangeli na sialala . 
Tsha mbili dza sisteme ya u fiḽithara mavu a vethikhala ane a dzulela u shumiswa ngei Sweden , a a ṱalutshedzwa . 
Shango ḽa Afurika Tshipembe ḽi ḓo kona u swikelela megawatsi dzi fhiraho 15 000 .
2.1. Khabinete yo ḓivhadza uri Vhuṱali ha zwa Masheleni ha Afurika Tshipembe hu ḓo fara Muṱangano wa Ṅwaha na Miṱangano ya Tshigwada tsha u Shuma ya u Angaredza ya yuniti dza vhuṱali ha zwa Masheleni dza Tshigwada tsha Egmont ya 2013 .
10. Arali vha songo fushea nga phindulo , vha nga ṅwalela Khomishini ya Madzhisiṱaraṱa arali mbilaelo yavho i tshi kwama khothe ya madzhisiṱaraṱa kana Khomishini ya Tshumelo ya Dzikhothe arali mbilaelo i tshi kwama khothe khulwane .
Kha ri ṅwale Tangedzelani maipfi a no ṱalutshedza khovhe .
U buletshedza , u vhambedza na u tevhekanya zwithu u swika kha 20
Vhagudi vha ita nḓowenḓowe na u khwathisedza khontseputi dzo bveledzwaho kha u gudisa kiḽasi yoṱhe na kha u gudisa zwigwada zwiṱuku .
U bvelela
Mulangi wa Tshiṱiriki ane a ḓo dzudzanya na u tshimbidza DQLTCF tshifhinga tshoṱhe ;
Ha u paka vhaeni hu nga ṋetshedzwa henefho tsini na tshiṱaraṱa . 
U itela u swikela izwi , zwiko zwiṱanu zwa ikonomi ya zwikolobulasi zwo thomiwa zwi katelaho Etwatwa , Vosloorus , Duduza na KwaThema , zwine zwi ḓo dura R90 miḽioni nga ṅwaha .
Kha vha ḓadze memorandamu na atiki ḽi dza tshumisano
Zwi tshi fana , mivhuso ya mavundu na wa lushaka i tea u sima mbekanyamaitele dzo teaho dza u vhofholola mavu a re zwanḓani zwa muvhuso ane a si vhe a mimasipala ; 
Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha tshi na fhethu ho khetheaho kha mbekanyamushumo ya Phalamennde , ngauri tshi konisa vhasimamilayo na tshitshavha , mabindu na vharangaphanḓa vha zwitshavha zwapo , vhashumi na vhadzulapo , u dzeula pulane dza mugaganyagwama wa muvhuso miṅwedzi yo vhalaho phanḓa ha Mugaganyagwama wone une .
Mushumo washu wa u thoma , zwenezwo , wo vha wa u ola hafhu na u fhaṱulula sisiṱeme ya mutakalo u itela uri zwi thome u shuma u itela mutakalo wa vhoṱhe . 
Vha ṱoḓa thendelano ya u hira arali vha tshi khou rennda ndaka .
Sa tsumbo , arali khoro i tshi ṱoḓa u vhea fhasi datumu ya miṱangano wa khoro wa ṅwaha , a zwi ṱoḓi uri vha vhudzise tshitshavha fhedzi tshitshavha tshi fanela u ḓivhadzwa nga ha datumu uri vha kone u dzhenela arali vha tshi funa .
Mavhiḓa avho o vha lindela , o vha lindela o vulea . 
Naho zwo ralo , aya maitele a zwithu a dzitshaktshaka khathihi na maguvhangano hu tshi katelwa na milayo yashu ya mupfuluwo zwi ṱoḓa uri ri ṅwalise mubvannḓa muṅwe na muṅwe a dzulaho kha shango ḽashu u itela vhupulani na dziṅwe ṱhoḓea dza lushaka . 
Na kha vidio dza vhubindudzi , muzika u tamba tshipiḓa tsha ndeme vhukuma . 
Kha ri ṅwale Khaḽarani zwithu zwivhili kha muduba muṅwe na muṅwe .
( 4 ) Mulangavunḓu wa vunḓu nga murahu ha u kwamana na vharangaphanḓa vha mahoro a khou shelaho mulenzhe u fanela -
Modele wa Gateway muswa wo bveledzwaho wo ḓivhadzwaho nga muhasho wa lushaka u ḓo thusa nga u vhona uri hu ḓo itwa uri vhashumi vha re na zwikili zwi ṱahelaho vha sa litshe mushumo vhane vha ḓo vhona uri hu na u thoma u shumiswa ha thandela dzo pulaniwaho , na u ṱavhanyiswa ha thandela u mona na vundu . 
u ṱanganedza ha misiyoṱhe , u shuma na u lavhelesa phethishini na mbilaelo
Kha vha tevhele maga maṅwe na maṅwe a shishi o themendelwaho nga mubveledzi
Sa vhaimeli vha tshitshavha , ra vhuya ra vula minango , ri nga kona u imela thungo u tendela vhaṅwalisi vha sentsasi u ita mushumo wavho . 
U dzulela u wa ho livhiwa thungo ya muanḓadzi ndi ṱhoḓea ya mutheo . 
Zwi do langula uri ndi madi mangafhani o kiwaho kha zwiko zwa madi .
U dzhenelela hu thusa miṱa u vhulunga tshelede , na u engedza mbuelo ya muvhuso , zwine zwa nga thusa u badelela u dzhenelela kha ndango ya fola na vhuṅwe vhuvhekanyandeme ha mbekanyamaitele . 
3 . Naa Komiti ya Wadi yanga i na mihumbulo ine ya ḓisa nga Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho ?
u shumana na Mulayotibe wa Dzikhamphani nga murahu ha u ṱahiswa ha vhupfiwa nga vhathu , sa tshipiḓa tsha vhukando ha u fhungudza mutsiko kha mabindu maṱuku , a vhukati na maṱukusa na u ṋea maanḓa vhafaramikovhe vha mikovhe miṱuku na vhashumi ;
Khethekanyo ya 1 ya Mulayo wa Zwihali zwi re Khombo , wa 2013 ( Mulayo wa Nomboro 15 wa 2013 ) u ṱalutshedza tshihali tshi re khombo sa -
U ṅwala hu tshi shumiswa zwiga zwa u vhala ( tshitopo , tshivhudzisi , khoma na tshigagarukela ) .
Masipala wo sedzesa kha sekhithara ya vhuendelamashango kha nyaluwo ya ikonomi yawo nga ngomu ha dzingu . 
Tshumelo dza Sibadela tsha Vundu : Dzi sedzesa kha u khwinisa zwibadela zwa vundu . 
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha o ḽeneo ḽo .
Khwiniso dzi elana na u langa u valelwa ha vhafariwa , dzulo ḽa beiḽi na u fha zwiṅwe zwa zwigwevho zwa fhasisa kha miṅwe ya milandu mihulwane . 
1 . U shumiswa ha mbekanyamushumo dza ndeme dza muvhuso
Sisiṱeme dzi bveledzwa u itela u khwinisa u ḓihwa ha mbuelo na u kuvhanganywa ha tshikolodo kha mbuelo zwo ḓisendeka ḽiṅwalo ḽa tshiko na mafhungo a re hone . 
a vha koni u wana masheleni a u unḓa ṅwana u bva kha khotsi kana mme a ṅwana wavho
Nga kha u khwaṱhisedza uri zwitshavha izwi zwi na u swikelela ha zwiko , kathihi na u swikelela ha ikonomi ya zwa vhuḓimvumvusi yo ḓisendekaho nga maḓi , zwi ḓo konadzea u shandukisa nḓowetshumo nga nḓila yo teaho na nga nḓila i sa nyeṱhi . 
Mvusuludzo dza zwa masheleni dzo ḓivhadza ndeme kha sekhithara ya u bannga na zwishumiswa zwiswa zwa tshumelo na masheleni zwo bvelelaho . 
Kha vha vhone uri hu tevhedzwa ṱhoḓea dza mulayo na maitele avhuḓisa a ndangulo ya zwi ḓisaho khombo . 
U fhelisa khohakhombo ya ndozwo ya khephithala ya phothifolio ya mikovhe , Tshikwama tsho shumisa nḓila ya u Rengisa Khautharani mikovhe ( OTC ) u tinya u ṱanea hatsho kha tshanduko kha mutengo wa maraga wa zwino wa phothifolio ya mikovhe yatsho . 
U ya nga musaukanyo 51% ya vhathu vhane vha nga shuma a I na mishumo .
U rangela u vhala : U humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na u ṱhohwana u ṱalutshedzela zwi no tou vhonwa
Mulayo u ḓo randela zwigwevho malugana na maitele ane a vhaisa o iledzwaho nga Mulayo .
Ndivho ya BEE ndi u khakhulula u sa eḓana ha tshifhinga tsho fhelaho nga u ṱoḓa uri tshihulwanesa nahone nga nḓila i linganaho hu rathiswe zwa u vha muṋe wa tshithu , zwa ndaulo na ndinganelo ya ndango kha zwiko zwa ikonomi na masheleni Afrika Tshipembe kha vhunzhi ha vhadzulapo . 
Kha nyimele iyi , u phaḓalala ha vhuimeli hu nga vha khetho ya khwiṋe .
11.8.3 Miraḓo ya Phanele na vhalavhelesi vha fanela :
Ho vha na mishumo ye ya lenga nge ha vha ho lindelwa zwipere , nga nṱhani ha thaidzo dza u ṅwaliswa ha vhaḓisedzi kha Databesi ya Vhaḓisedzi ya Kapa Vhukovhela . 
Khumbelo ya nomboro ya u ṅwalisa vhuendi
Mbuelo dza u vhuelwa nga zwikili hezwo zwi ḓo vhuedza tshivhalo tsha zwiimiswa kha u khwinisa kulangulele kwavho . 
Naho ṅwana wavho a tshi nga hana , vha nga tshila vha si nazwo . 
U vhekanya mishumo na kuitele ku elanaho na ndangulo ya mishumo ya muvhalelano . 
Kha nyimele dza mbekanyamushumo dzo ḓoweleaho , zwiṱirakitsha zwa mbekanyamushumo dzi tevhelaho zwo dzinginywa . 
Zwidodombedzwa zwa nwaha zwa thaziela ya thengisoe ( Fomo ya Madzinginywa ) , i vhidzwaho DE 26
U sumbedza thendelo tsumbo : Ndi nga shumisa nnḓu ṱhukhu ?
Vha dovha vha shuma mishumo ya mukanoni , u shuma musi hu na dzikhakhathi ana u ṋetshedza tshumelo dza u fhindula nga u ṱavhanya vhuponi ha zwidimela . 
BATHO PELE , ḼINE ḼA VHA PHINDULELO YA TSHISUTHU YA IPFI ' VHATHU PHANḒA ' , NDI ZWO THOMIWAHO URI VHASHUMELI VHA MUVHUSO VHA SEDZE KHA TSHUMELO , U LWELA NḒISEDZO YA TSHUMELO YA KHWINESA NA U ḒIKUMEDZELA KHA KHWINISO YA NḒISEDZO YA TSHUMELO I SA GUMI .
Nga u ita mushumo wa mbudziso dza zwa tsenguluso , ndi vhuṱanzi hu re khagala uri ndi fhethu hufhio hune ha ṱhogomelwa . 
Itani pulane ya u ṅwala ṱhalutshedzo ya moloro kana tshikandeledzi tshe na vhuya na vha natsho .
Vha humbelwa u pfesesa uri hu ḓo ṱanganedzwa kheshe kana tsheke dzo khwaṱhisedzwaho nga bannga musi hu khou rengiwa maṅwalwa a thendara . 
Mulanguli wa Lushaka wa Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Thanzi Private Bag X 655 PTA 0001 Nomboro ya Luṱingo . : ( 012 ) 315 1732 / 33 Nomboro ya Fekisi . : ( 012 ) 323 5434 Webusaithi : www.npa.gov.za
Kha vha rere arali tshirendo itshi tsho shandukisa kuhumbulele kwavho zwi tshi ya kha vhaaluwa nga nḓila iṅwe na iṅwe . 
Kha tsumbo ya tshigwada tsha tshaka nnzhi , muoditha o ṅwalisa wapo , ane a ḓo saina muhumbulo ya mulayo wapo , kanzhi a si muthu ene muṋe a dzhiaho vhuḓifhinduleli ha tshigwada tshoṱhe . 
Naho zwo ralo vhuimo vhuvhili ha fhasisa zwine khazwo u shaya mikhwa ho ṋaṋesaho ha bvelela a zwo ngo shandukiswa . 
Nga zwenezwo kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho , Afrika ḽo tshenzhela ḽeveḽe dza nyaluwo i sa nyeṱhi , mulalo muhulwane nga maanḓa na vhudziki na u sudzuluwa havhuḓi kha zwisumbi zwa mveledziso ya vhathu zwo vhalaho . 
4 . Vha nweledze mbuno dza ndeme dza muambi musi vho no dzi pfa .
Ri fulufhela u bvisa nyendedzi nnzhi kha maga a kushumele , u bva kha khomishini iyi , na zwiṅwe . 
Vhone , muraḓo , vha rumela khumbelo nga SMS vha wana phindulo nga SMS na zwenezwo i na mafhungo e vha a humbela .
U vhona zwipiḓa zwa fiḽimu zwi a thusa u sengulusa mbonalo sa zwe zwa tevhekanywa afho fhasi .
fomo C i tea u ḓadzwa ya ṋekedzwa na Fomo A.
Nga tshifhinga tsha sesheni dza nyambedzano , vhaambedzani vho sumbedzwa nḓila nga milayo miraru . 
U shumisa luambo lwa muvhili nga nḓila yo teaho
21. Arali vha tshi vhona u nga tshigwevho ndi tshiṱuku , vha nga amba na Mutshutshisi Muhulwane nga hazwo , ane a nga zwi isa kha Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi o teaho .
Zwo ḓi ralo , vhathu vho shandukiswaho uri vha ṱanganedze na u ḓitika nga mveledziso ya thekinoḽodzhi yo raliho . 
Ndavhelelo dza matshilisano , dzo rangwaphanḓa nga u engedzea ha midia , dzi ḓo bvelaphanḓa na u engedzea na mveledziso kha thekinoḽodzhi ya mafhungo zwi ḓo konisa nzudzanyululo dza dzangano . 
Thikhedzo i ṋetshedzwa ngauralo kha vharumelazwivhambadzwa vha Afrika Tshipembe vhane vho fanela u ḓivhadza zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe kha mimaraga ya mashango a nnḓa nga u dzhenela kha maṱano a mashangoni a nnḓa o teaho nga nḓila i sa ḓuri . 
U kovhekana mihumbulo na u ṋea mihumbulo hu tshi shumiswa khumbulelo
Kha ḽevele yapo Makgotla kha Vhuvhuso Wapo u farwa nga Ṱhafamuhwe u dzhenelwa nga Miraḓo ya Komiti na ya Ndaulo ya Masipala na vhalanguli u lugisela mbekanyamushumo ya ṅwaha wa muvhalelano .
Mudzulatshidulo wa khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ;
U bva tshe ha vha na muṋaṋo ḽifhasini , mashango maṱuku o ṱangana na khaedu dzine dza ṱoḓa u dzhielwa nzhele u bva kha IMF . 
U thetshelesa hu si na u dzhenelela na u sielisana tshifhinga tsha u amba .
Musi maitele aya a tshi fhela , a si ngo na vhupfumedzani fhedzi zwo fhelaho . 
Ṱhoḓea dza mulayo dzi kha ḓi bvaho u ḓivhadzwa zwenezwino dza u sa katela ḽidi kha piṱirolo na u fhungudza zwi re ngomu ha tshivhavhula kha diziḽi ndi mveledziso dza ndeme dzine dza ḓo khwinisa vhunzani ha mufhe . 
Kha dziṅwe nyimele , zwavhuḓi-vhuḓi vhuḓifari ha u randela vhu songo ḓoweleaho vhu nga fanela u itela uri vhudzheneleli hu sa dzule hu ha ndeme kana ho fanela . 
Naho phimo ya u tsireledza ya miṅwaha mivhili yo khwinisea , hu na zwikhala zwo vhalaho zwine muhasho wa khou lingedza u amba nga hazwo . 
Madzina a vhupo a songo teaho u shumiswa :
1.6.4. Mbambadzo vhukati ha Afrika tshipembe na Russia yo engedzea vhukuma ubva kha R5 biḽioni ya 2012 uya kha masheleni a ṱoḓaho u swika kha R8 biḽioni nga 2016 .
Tshiṱirathedzhi tsha u swikelela tshipikwa itshi ndi nga kha u ṱalusa mimasipala yapo sa senthara ya mbekanyamushumo hune nyito dzoṱhe dza ḓo ṱaluswa na u thomiwa . 
U ṋetshedza vhurangaphanḓa ha pulane ya vhuṱali kha tshumelo ya ndangulo ya nḓivho na vhadavhidzani . 
Mveledziso ya zwikili zwa miraḓo yoṱhe na yo swaledzeaho ya u tsukunyea ya vhagudi na mveledziso ya kuvhonele ndi zwa ndeme kha Vhuimo ha Fhasi .
madzangano a zwa vhurereli
Tshishumiswa tsha u ṱhaḓula muthu muṅwe na muṅwe huṅwe na huṅwe ḽifhasini uri a shumise tshiṱarafu nga nḓila yone ndi maitele a zwa mulayo a vhidzwaho : milayo ya maitele one . 
Vhuhoṱa ha u simiwa uhu hu thivhela masiandoitwa a fulo ḽa u lwa na tshanḓanguvhoni .
Thebulu ya 15 i sumbedza manweledzo a mishumoitwa yoṱhe ya vhuṱumani ha CBP na zwishumiswa zwao , zwe zwa bulwa kha khetekanyo ino .
U kumedza mishumoitwa ya CBD yo teaho na tsumbedzo dza thandela dzo bveledzwaho nga wadi dzine zda fanela u tikedzwa nga masipala
156. Maanḓḓa na mishumo ya masipala
Ri ḓo vuwa nga matshelonitsheloni ra ḽa vhuragane .
Afurika Tshipembe ḽi nga wana mbuelo kha nyaluwo i ṱavhanyaho kha mashango ane a khou bvelela ine ya ita uri hu vhe na u engedzea ha ṱhoḓea ya zwivhambadzwa na u engedzedzwa ha mimakete ya vhashumisi kana vharengi .
Mirero ndi kuambele kupfufhi kune kwa ri ṋea mulaedza wa tshipentshela .
U shumisa maga a khwaṱhisedzo ya ndeme u fhungudza khombo ya vhalwadze kha vhuongelo ha dzingu , TB , muhumbulo , mvusuludzo dzo khetheaho dza zwa muhumbulo na vhuongelo ha zwa maṋo nga miṱangano ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya zwa dzimpfu na malwadze . 
U swikelela ndondolo ya dzilafho yo ṱanḓavhuwaho kha zwileludzi zwa phuraivethe zwe vha tou nanga
U shumana na mbudziso nga u ṋekedza phindulo dza u tou amba na dza u tou ṅwalwaho , u kuvhanganya , u wana na u shumana na mafhungo u itela u ṅwaliswa na u wana ḽaisentsi ya khumbelo ya tshumiso ya maḓi . 
Vha rambe na zwiṅwe zwigwada u ḓadzisa na u ṋea mihumbulo .
Heino mbekanyamushumo yo khethekanywa ya bva mbekanyamushumo ṱhukhu mbili , dzine dza vha zwibadela zwa vhukati na zwibadela zwihulwane . 
U petea ha ṅanda iṅwe na iṅwe hu ḓo tea u itwa u ya nga thendeledza yo tiwaho nga mumagi . 
Ngauralo , miṅwaha ya fumi ye ya tevhela yo vha mvulatswinga dza tshifhinga tshe khatsho fulufhelo na lutamo lwa vhanzhi lwa u swikela zwiṅwe vhutshiloni lwa vhonala lu tshi nga fushwa nge ha vha na zwikhala zwinzhi zwa u khwiṋisa vhutshilo ha vhoṱhe . 
Ngauralo , vhuḓi ha data ( zwi tshi katela miṱalukanyo ya ndeme na vhungoho na u fulufhedzea ) zwi tea u pfeseswa u thoma . 
Khethekanyo 3.3 ya White Paper ya Muvhuso Wapo i bula uri :
Kha mugaganyagwama woṱhe wa sekhithara ya tshitshavha wa tshumelo dza mutakalo na tsireledzo , sa tsumbo , u ombedzela nga maanḓa kha tshithu tshithihi fhedzi ( u fana na maḓi na tshampungane ) zwi nga - kha vhathu vha shayaho - fhungudza zwiko zwi re hone zwa dziṅwe tshumelo . 
Ri dzhiela nzhele , fhedziha , zwipiḓa zwiṅwe zwa khetho ya 4 nga ngoho zwo shumiswa . 
Ambani na khonani yaṋu nga tshaka idzi mbili dza vhuendedzi .
Magudiswa o ṋeiwaho kha sekele ya vhege mbili ndi tshibveledzwa / nyito ya ndeme hu na zwikili zwihulwane na zwiṱirathedzhi zwine vhagudi vha ṱoḓou u zwi bveledza zwo tevhekanywa afha fhasi .
Nḓila ine tshikirini tsha luṱingothendeleki lwavho tsha ḓo vha tshi ngayo arali vha tshi khou rumela SMS u itela u vhona masheleni avho ane a vha hone a madalo a dokotela wavho ndi heyi .
U xelelwa nga maḓaka zwi nga kalwa nga phesenthe ya tshaka dza miri i re khakhathihi . 
Tshifhinga tsha u kaṋa : Vho fhiwaho parula vha Rustenburg kha mushumo wa ngade ya zwidohodohwane ya tshitshavha . 
Vhunzhi ha vhafaramikovhe vha tenda uri huna zwinzhi zwo swikelelwaho kha iḽi sia .
Muḓisi wa khumbelo u eletshedzwa uri a sedze mbalo ya mabambiri na uri a vhone uri a huna li no khou ṱahela kana u dovholola . 
Uri naa dokotela u bvisa thanziela u ya nga zwe a wana nga tshifhinga tsha dzindingo , kana u ya nga mafhungo e a a wana kha mulwadze nahone yo thewaho kha vhulwanzi vhu tanganedzeaho ha zwa dzilafho .
Nḓila ine vhathu vha khetha ngayo kha khetho i sumbedza mbumbelwe ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka .
U vhanda zwanḓa lunzhi / zwiṱuku
Rekhodo ya Tsheo i no bva kha Muvhuso wa Zwa Vhupo na Vhuendelamashango ya u fhaṱiwa ha moḽo ya muthelo wa bada i tshe yo lindelwa . 
Tshigwada itshi tshi lavhelelwa u fhedza mushumo watsho na u vhiga nga u ṱavhanya musi tsho fhedza .
Dziforamu dza mufhindulano dzi a shumiswa sa pulatifomo ya u amba mafhungo ane vhagudi vha ṱangana nao vhutshiloni havho ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Kha khaedu iyi , ri ḓo ya phanḓa na u khwinisa dzhango ḽa Afurika nga u khwaṱhisa Uniyoni ya maAfurika na zwivhumbeo zwayo , na u vha na vhusedzi ha deme kha kutshimbidzele kwa Vhushumisani Vhuswa ha Mvelaphanḓa ya Afurika .
I dovha hafhu ya vha na mishushedzo ya u fhungudza dziṅwe nḓila dza mveledziso nga u fhungudzwa ha mavu ane a vha hone , khathihi na thaidzo dzine dza elana na u pfuluswa ha zwitshavha nga murahu ha musi zwo no fhaṱa . 
Maele a Mutheo wa Tsireledzo ya Tshitshavha ndi ṱhanganyelo ya mbekanyamaitele dza matshilisano dzo itelwaho u khwaṱhisa mbuyelo ya tsireledzo na tswikelelo ya tshumelo dza matshilisano kha vhoṱhe , ho sedzeswa zwigwada zwi shayaho na u tsireledza na u khwaṱhisa vhathu kha matshilo avho .
Ṱhumanyo ya ofisi ya muthelo kha akhaunthu dza bannga dzi zwi vhea khagala u dzhia uri tshelede yo badelwa kha akhaunthu ya mutheli . 
Miṱangano na vhashumisi i a dzudzanywa u khwaṱhisedza uri mafhungo a ṋetshedzwaho ndi a khwaḽithi yavhuḓi . 
A yo ngo vulelwa u sedzwa hafhu . 
Vhushaka uvhu vhu nga vha vhu tshi itwa nga vhushaka vhune ha humbulelwa u vha hone vhukati ha maṅwe maitele a Vhuloi ( Wicca ) na maitele a Vhusaṱhane .
Tswikelelo yo leluwaho kha vhaendangaṋayo na dzibaisigila i tea u vha hone , ngeno tswikelelo ya dzigoloi itshi tea u konḓa vhukuma na u laulwa . 
Masipala wa Prince Albert , naho zwo ralo , u na vhuḓifhinduleli ha netiweke ya bada dza giravhulo dzine dza vha ngomu ha ḓorobo dzo fhambanaho khathihi na u ita uri hu vhe na tswikelelo kha zwikolobulasi na nyingaḓorobo , sa zwe zwa nweledzwa afha fhasi . 
Dzimiḽiyoni dza maAfurika Tshipembe vho dzhenelela kha khetho dza guṱe nga dzi 22 Lambamai 2009 .
1.5 Khabinethe i fhululedza nḓila ye nyambedzano dza miholo dza tshimbidzwa na u khunyeledza ngayo nga sekithara idzo dze dza ṱavhanya u dzhia tsheo na nḓila ye nyanḓano ya swikelwa ngayo .
miṱangano ya kereke wa u ambedzana nga ha u kuvhanganya masheleni
Izwi zwi fhambana na avho vhane vha ḓidzhia vhe vhaloi,vhane vha vhona maitele avho a vhuloi hu vhurereli zwine izwi zwa fhambana na vhuloi vhune ha huvhadza .
Khothe i nga laedza khotsi a ṅwana uri a shele mulenzhe kha mbadelo dzo itwaho u tou bva ḓuvha ḽe nwana a bebwa u swikela nga ḓuvha ḽe ndaela ya bviswa .
U badela murahu zwi ṋetshedzwa u itela u ṅwala fhasi phurogireme dza ngomu kha khomphyutha , kha vhuimo ha mutalo u re tswititi , u ya kha ndeme dza mbuelo dzadzo . 
Hezwi zwi katela pfanelo dzi ngaho pfanelo dza pfunzo , dzinnḓu , tsireledzo ya matshilisano na u swikelela maḓi .
U pfumbudziwa ha vhatshimbidzi , hu itwa maḓuvhani a 12 u swika kha a 15 , nga zwigwada zwa vhathu 25 u swika kha vha 35 .
Ḽiṅwalo ḽa mbekanyamaitele ḽo dovha ḽa sedza nga maanḓa thaidzo ya vhupuli ha halwa vhukati ha vhaswa . 
U shumisa tshaka dzo fhambanaho dza mafhungo , vhulapfu na zwivhumbeo
Ho sedzwa dziPMB Onkholodzhi ( khemotherapi na radiotheraphi )
Musi khothe i tshi bvisa ndaela ya tsireledzo ya u thivhela , khothe i tea u ṋea ndaela i ṋeaho thendelo ya u bvisa ḽiṅwalo ḽa u fara . 
Mulangi Muhulwane u fanela u hira muthu ane a saukanya khohakhombo miṅwedzini mivhili mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano . 
U ṋea ṱhalutshedzˆo ya nzulele ya fhethu ho fhambananaho tshikoloni nga mulomo .
Dzhendedzi ḽi ḓo paka , ḽa ḽeibeḽa na u swaya zwithu zwa dhzenethikhi .
2.8. Khabinethe yo vhudzwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho nga muvhuso kha u fhindula kha ṱhaselo yo itwaho kha vhabvannḓa na u tandulula midzi ya zwiitisi .
A si mutengo fhedzi u no langa zwithu . 
( b ) vhona uri idzo khetho ndi khetho kwadzo dzo vhofholowaho ; na u
Thebuḽu i re afho fhasi i dodombedza thandela dza themabveledziso dzi re kati , hu tshi katelwa na thandela dzi no khou pulaniwa , dzi no khou fhaṱiwa na dza rithensheni , na maḓuvha e ngao ha lavhelelwa u khunyelela ha ngohongoho . 
Na vhanna ?
Vhumatshelo hashu : kha ri ite uri vhu vhe havhuḓi
U ṱhaphudza zwavhuḓi Khoso ya Ndangulo ya u Renga Thundu na Tshumelo ndi ha ndeme . 
Mveledziso ya phurofeshinala i si gumi u itela u dzula u tshi elana na thekhinoḽodzhi na maitele maswa . 
musi vhathu vha tshi ḓivhadzwa nga vhunzhi zwi ita uri vha ḓidzhenise nga huhulu kha u ita IDP na dziṅwe pulane dza khoro uri dzi shume
Vhashumi vha fanela u dovha hafhu vha topolea nga dzithege dza madzina , na dzioganogireme dza tshiimiswa dzi re na zwifanyiso na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa vhalangi zwi fanela u vhonala . 
Muhanga uyu u tea u tandulula nga nḓila yo tiwaho elementhe dza vhupo ha musanda . 
Vhalwadze vha re na HIV na AIDS vha re hone vha na u kavhiwa nga vhulwadze milomoni na tshaka dzo fhambanaho dza ṅwatela . 
Phurotokholo yo vhea maga a re na khaedu a vhuḓifari ha tshiofisi , ane a vha a konḓaho vhukuma u fhira aḽa a khamphani dza sekhithara dza phuraivethe . 
Arali a zwi kona , mugudi u a avhelwa Ṱhanziela ya Vhubindudzi ya Lushaka nahone a dzhiiwa a tshi tewa nga u vha mutsila . 
U swika zwino muvhuso wo no wana 4 000 megawatsi ubva kha Vhabveledzi vha Muḓagasi wo Ḓiimisaho , hu tshi khou shumiswa zwiko zwi vhuedzedzeaho .
Luambo lu khelusaho vhathu kha mafhungo ( disikhoso maka )
U ṱalukanya na u shumisa madzina , masala ( nṋe , ene , vhone)maṱaluli , maiti , maḓadzisi na mavhumbi ( ha , kha , nga ) nga ngona .
Pulane dza maḓuvha a vhuawelo na rekhodo .
Musi ngudo ya mbonalo ya khomphyutha yo sedza kha u tevhedza ṱhoḓea dza muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha , inthaviwu dzo livhiswa kha u pfesesa khaedu , arali dzi hone , malugana muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha . 
Zwivhumbeo zwinzhi zwa fhethu ho vuleaho nahone hu konḓaho zwi elana na zwitopo na zwiṱitshi zwa vhuendi ha nnyi na nnyi , u fana na vhuima bisi , rinngi ya thekhisi na diphotho ya bisi . 
Nga vhanga ḽa zwiitisi zwo fhambanaho , hu tshi katelwa reithi ya nyaluwo ya ikonomi i ongolowaho shangoni , u engedza ṱhoḓea kha zwiko zwa muvhuso na miṅwaha ha fumi ya u salela murahu kha ndambedzo , SU i na muhumbulo wa uri pfunzo ya nṱha ya mahala a i konadzei zwa zwino . 
4 . Mafhungo a Zwino Vhuponi hashu
Thendelo ya maano a tshumiso yo pfananywaho ya modele wo tewaho kha tshitshavha na modele ya tshiimiswa . 
( 4 ) A hu na muthu kana tshivhumbeo tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mishumo ya izwi zwiimiswa .
ita ṱhoḓisiso nga ha zwithu zwa ndeme zwine zwa kwama mveledziso ya tshifhinga tshilapfu .
Hezwi zwi vhanga tshikafhadzo , u laṱa hu si ho mulayoni na u fhiswa ha malaṱwa . 
Vhurangaphanḓa ha sekithara dzoṱhe - vhashumi , mabindu , mitambo na vharangaphanḓa vha zwa vhurereli ,
THERO NA KHETHEKANYO
Nga mulandu wa zwikundisi zwa mugaganyagwama , ndangulo ya tshanduko a yongo itiwa kha vhupo hoṱhe . 
Tshiṱitshi tsha 3 : Netibolo : Bammbisani bola i tshi ya ha khonani yaṋu zwenezwi ni tshi khou gidima .
Naho vhunzhi ha vhurangeli ha khakhululo ho no ḓiambiwaho hu uvhu vhune ha tea u ela u bva kha mushumo wa vhurangaphanḓa wo teaho , vhu dovha ha vhuedza kha u swikelela na u londota fulufhelo ḽa nnyi na nnyi na vhuḓifulufheli . 
Khoudu ya davhi ; na
Kutshimbidzele : Puḽenari na nga vhavhiili nga vhavhili
ṱhaluso ya phetheni na vhushaka hu tshi shumiswa ṱhaluso ya zwiga , girafu na thebulu ; na
Hu tou nga hu na thaidzo ya nḓisedzo ya maḓi .
Hezwi ndi u kwaṱhisedza uri Ndalukanyo yo sedza nga maanḓa kha Mveledziso ya Vhurangaphanḓa ha Muvhuso Wapo . 
Vhahumbeli vha ḓo tea u swikelela ṱhoḓea dza u sedzuluswa sa zwe dza randelwa nga maga a gumoṱuku a vhutsireledzi ha mafhungo . 
Musi no no fhedza ṋekanani atikili dzaṋu na vhaṅwe vha si vhanzhi henefha kiḽasini ni wane uri ndi nnyi a re na mafhungomaitei ane a takadzesa .
4 . Vhathu vho tholwaho
Webusaithi i fanela u ita uri zwi leluwe u wana dzifomo , dzine dzi nga rumelwa nga eḽekiṱhironiki . 
Fhedziha , ikonomi a i khou aluwa nga u ṱavhanya nga nḓila yo teaho lune ra nga sika mishumo ine ra khou ṱoḓa .
Mafhungo a tevhelaho a ri vhudza nga ha zwiwo zwi re kha nganea .
Mutheo ndi wa sitatisitiki , nahone u nga shuma zwavhuḓi hu tshi khou shumiswa softhiwee ya sipredeshithi . 
Kha mashango a vhubvo na a vha ṱanganedzaho , u shela mulenzhe nga vhafumakadzi vho pfulutshelaho hu nga shandukisa vhunzani ha vhutshilo nga maanḓa . 
ḽi ṅwalo o ḽa vhuṋe .
Dzangano ḽa Tshumisano na Mveledziso ya Ekonomi ( OECD ) ḽi vhea thengiselano idzi kha khethekanyo sa dzine dza vhidzwa upfi mveledzazwiwo dzi vhambadzeaho . 
U kopolola na u ṅwala maṅwalo o fhambanaho nga tshivhumbeo ( tsumbo , garaṱa pfufhi dza thambo , dza mabebo , milaedza , mutevhe wa zwithu na zwiṅwe-vho ) .
Zwenezwo , yunivesithi dzi khou livhana na mbambe yo khwaṱhaho kha mishumo yavho mivhili ya ndeme . 
Tshiṱirathedzhi tsha u hadzima tshi ṱuṱuwedzwa zwihulwane nga zwiitisi zwivhili , zwine zwa vha vhuhulu ha u zwikolodo zwi sa athu u badelwa zwi kolodwaho nga masipala kha vhalambedzi vhayo ; na masiandaitwa ane nyingapfumo ya mbadelamurahu na ya tshelede yo badelwa kha tshikolodo nga ṅwaha . 
Ri fanela u shumisana uri ri swikelele demokirasi yo vhumbanaho , i sa khethululi nga muvhala na nga mbeu .
Ndivho ya u ṅwalisa ndi u tsireledza betsho kha u shumiswa hu si na thendelo ya mulayo . 
Naa vho vhuya vha lingedza u wana nyadzimiso ya tsha bindu ḽiṱuku u bva kha zwiimiswa zwa kale na kale zwine zwa hadzimisa tshelede vha kundelwa ngauri a vha na ndindakhombo yo linganaho kana rekhodo yavhuḓi ?
Nga zwezwo , muvhigo wo ḓivhadza nga ha u thomiwa ha nomboro ya mahala ya nnyi na nnyi nthihi ya lushaka khathihi na thikhedzo khulwane kha mveledziso ya kudzhenele kwa mashumele kwa lushaka na u engedzea ha u pfumbudza vhaofisiri vha kwameaho . 
Muvhigo u thusa vhalangi vha dziṱhundu vho no ḓivhadzwaho kha u khwinisa malangele a vhaṱoḓavhudzumbamo na dzitshavhi .
Tshivhalo tsha maga a khwaṱhisedzo ya khwaḽithi o shumiswa u khwaṱhisedza uri mabambiri a mbudziso tshifhinga tshoṱhe o vha e a khwaḽithi ya nṱha na tshitandadi , khathihi na u vha zwishumiswa zwi fulufhedzaho na zwi shumaho zwa ndingo . 
Vhalangi vha ḓo zwi ita arali zwo fanela , hu si na nḓivhadzo yo thomaho ya itwa , u bveledza ndaulo ntswa na / kana u khwinisa dzine dza vha hone . 
tsheo ya u balanganya yo dzhiwa muṱanganoni we wa dzhenelwa nga miraḓo yo vhalaho ya tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana ;
Ndi zwifhio zwine wadi ya ṱoḓa u swikelela ?
Zwiko zwa nnḓa : Hezwi zwi bva nga nnḓa ha masipala sa khadzimiso dzi bvaho kha zwiimiswa zwa masheleni .
5.1 . Bodo ya Vhueletshedzi ya Ofisi ya Ndangulo ya Ndaka ya Muhumbulo ya Lushaka lwa miṅwaha miṋa :
U reila tshiendisi tshi so ngo ṅwaliswaho kha bada ya nnyi na nnyi Afurika Tshipembe , vha fanela u thoma vha ita khumbelo ya nomboro na phemithi ya u vhambadza .
Zwiṱitshi zwoṱhe zwa ndingo dza goloi zwi tea u ṅwaliswa na u khethekanywa musi hu saathu ṋekedzwa ṱhanziela ya ndungelo ya u tshimbila badani .
Nga mulandu wa mveledziso iyi , ri khou bvela phanḓa nga luvhilo u khunyeledza u fhedziswa ha maitele a u khunyeledza na balanganya Koporasi ya Dzinnḓu ya North West ṅwaha u tshi fhela . 
A zwi konadzei , naho zwo ralo , u lavhelela u kona u thivhela tshaka dzoṱhe dza vhugevhenga nga u shumisa ngona nthihi , kana uri u thivhela vhugevhenga nga u shumisa nyolo dza vhupo dzi dzoṱhe zwi nga tandulula tshaka dzoṱhe dza vhugevhenga . 
2.1 . Khabinethe i ṱanganedza nyaluwo ya u dzhia thekhinoḽodzhi na inovesheni dzo bveledzwaho fhano Afrika Tshipembe .
Zwilangi
( 1 ) Muphuresidennde u fanela u fhaladza Buthano ḽa Lushaka arali-
Miraḓo i Ṱhonifheaho ,
Vhupulani ya mveledziso yo tanganelanaho ndi mvelelo dza maitele a u pulana mveledziso yo ṱanganelanaho .
U itela ṱhoḓisiso i re na vhudodombedzi , khomphonente ya ikhoḽodzhi i tea u katela ṱoḓea dze dza buliwa . 
luṅwalo lwa ḓivhadzo lu bvaho kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) kana
Nganetshelo : U shela mulenzhe ha mbeu kha thandela dza mveledziso
Zwidodombedzwa
Nomboro na dzina zwa poswo zwi tea u sumbedzwa kha khumbelo yavho ya mushumo . 
U shumisa masheleni oṱhe nga ṅwambo wa u sa tholwa ha miraḓo ya Ofisi ya u Bvisela Khagala . 
Thimu dza ṱhoḓisiso dzi ḓo livhana na zwiteṅwa zwa ndeme i kovhekanwaho kha Canada na ḽifhasi ḽine ḽa khou bvelela . 
Vhorakhonṱhiraka vha nga si ise phanḓa na u shuma arali vha so ngo badelwa lune zwa u ita mushumo wa khwine a zwi dzhielwa nṱha . 
Tsumbo ya fomo ya mbigelamurahu ha masipala yo ṱumetshedzwa kha siaṱari ḽi ḓaho .
Tshifhinga tshi kalwaho tsha vhukwamani tshi tea u vhewa u itela u katela vhashelamulezhe vha ndeme nga u ṋea mihumbulo u ya kha sisiṱeme ntswa hu na u kunda kha thikhedzo yavho . 
U tevhedza milayo
Dzhango ḽi na vhuthihi nga maanḓa , maanḓa a ḽifhasi u tenda kha , vhukoni ha u kuvhanganya thikhedzo kha adzhenda yo ḓoweleaho na u amba nga ipfi ḽithihi hu na vhukoni ha nyambedzano na u hanedzana na ṱhuṱhuwedzo ya mmbi dzine dza ḓo tama u ḽi vhona ḽo khethekana . 
Zwilinganyo izwi zwi dovha zwa ṋekedzwa u itela ndambedzo ya mbekanyamushumo na vhulavhelesi vhuhulwane ha sisiṱeme . 
Nnḓa ha nnḓu
Kapa vhubvaḓuvha nthihi
Nga kha Vhurangeli ha Ṋetshedzo ya Themamveledziso yo Engedzwaho Zwikoloni vhune ha vha tshipiḓa tsha Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka , ho khunyeledzwa zwikolo zwiswa zwa 92 u swika zwino na zwa 108 zwine zwa khou fhaṱiwa .
wambo wa pfulufhedziso ya
mapa wa muhumbulo---- ndi girafu i imelaho thero kana ṱhoho ine maipfi na mihumbulo mihulwane zwa vha zwo dzudzanywa nga nḓila ya girafu
U dzulela u sedza vhathu na u shandukisa tshifhaṱuwo , thempo , voḽumu na luvhilo nga nḓila yone
Zwenezwo ri tea u ima nga milenzhe ra ri nḓila yashu ya mbofholowo a i koni u ṱhaphudzwa ri sa athu u vha tshithu tshithihi na u fhelisa vhugevhenga . 
Ndi tea u wana mufhe wo kunaho ngauri ___________________________________________________________________________________________ Musi mufhe u na tshika ___________________________________________________________________________________________ Mufhe u vha na tshika musi ____________________________________________________________________________________________ Zwine ra nga ita u itela uri mufhe u dzule wo kuna : 1 . _______________________________________________________________________________ 2 . _______________________________________________________________________________________
Naho nḓisedzo ya thandela nnzhi dza tshumelo dza zwa matshilisano i mugwalani , thandela khulwane nnzhi dzi kha ḓi vha dzo salela murahu . 
Mulayo wa ndayotewa sa mvelelo u nweledza muhangarabo wa asesimennde ya mashumele u itela u sedzulusa nḓisedzo ya tshumelo kha sekithara ya nnyi na nnyi . 
Miṱa ya vhatshena i wana miholo i fhiraho ya vharema kaṱanu , u ya nga Mbalombalo ya Afrika Tshipembe .
Ḓiresi ya nḓisedzo ;
Musi vha tshi tou pfa ndwevha nahone vhathu vha tshi vho thoma u ṱavha mikosi , vho mbo ḓi dzhena . 
Ḽi- , tsumbo , ḽiduna
Muhasho a wo ngo dzulela u dzudzanya lwa tshifhinga tshoṱhe , mivhigo ya masheleni i songo khakheaho nahone yo fhelelaho khathihi na mashumele zwe zwa tikedzwa na u khwaṱhisedzwa nga mafhungo a vhukuma . 
d ) Vho Dawn Marole ( vho tou dovha vha tholiwa hafhu ) ,
Maraga u si wa tshiofisi u na vharengisi vha si na ḽaisentsi , vhabveledzi na vhaphaḓaladzi vha halwa . 
U vhumba maḽeḓere ( sa , nga u pennda nga minwe , u shumisa bulatsho ya u pennda na khirayoni dza mapfura )
Hu na mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza muvhuso dzine dza khou tandulula ṱhoḓea ya dzinnḓu kha iḽi shango .
puloto ṱhukhu ---- ndi nyito i thusanaho na nyito i bvelelaho kha puloto khulwane ya ḓirama kana nganea .
Hezwi a zwi athu vhuya zwa itea Phalamenndeni u bva kha miṅwaha ha 20 .
Hu khou shumiswa zwilinganyo zwivhili hafha fhethu , nahone zwi tea u fhela . 
Sa vhunga toksini ya khadiamu yo ḓi sendeka nga tshivhalo tsha khemikhala maḓini khathihi na pH , ndi zwa ndeme uri variebuḽu dzoṱhe dzi kaliwe musi hu tshi khou lingwa mveledzwa dza khadiamu kha lushaka lwa khovhe . 
Mawanwa a zwiimiswa zwa 186 ( zwo monithariwaho lwa u tou thoma ) u mona na mavunḓu oṱhe nga 2013 o sumbedzisa uri tshikati tsha phimo ya nyalafho ya khuliso , vhupo na tswikelelo na zwifhinga zwa u vula na u vala zwo elwa zwavhuḓi nga vhadzulapo na vhasedzulusi .
Arali khumbelo dzavho dza tendelwa vha ḓo humbelwa u saina Muano wa u Nduvho nahone vha ḓo ṋewa ṱhanziela ine ya vha na ṋomboro ya R ya u ṱanganedzwa sa mudzulapo
Kha vha ḓ ivhe hezwio : Fomo a dzi wanalei online .
Heyi yo bveledza dathabeisi ya netiweke yo khwaṱhaho ine nda anzela u i shumisa . 
U ḓivha mihumbulo mihulwane na ine ya i tikedza
Vhudzulo ha misi
Tshikhala tsha themamveledziso ya ikonomi ya Afrika tshi dzula tshi vhukonḓi vhuhulwane kha mveledziso na nḓisedzo ya tshumelo dza mutheo . 
8.1. KHETHEKANYO DZA REKHODO DZINE MUHASHO WA MADZULO A VHATHU WA VHA NADZO
Naho zwo ralo , ḽiṅwe sia ḽa mafhungo ndi ḽa uri u vha hone ha maga a mulayo na u tambudzwa ha vhathu ha hone nga vhathu vha re kha zwa vhuswole , na vhe vha vha vhe maswole kana vhe kha phurofesheni dzi nga ho idzo . 
Ndi zwifhio kha zwi tevhelaho zwine na zwi ita nga nḓila i sa fani na ya vhabebi vhaṋu .
( a ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo ; na
Izwi zwo bulwa na nga vhunzhi ha zwitshavha sa " u ṱoḓa mushumo ' .
Tshifhinga tshinzhi miraḓo ya muṱa i nga kha ḓi sa ḓivha kana u ḓiimisela u ṱanganedza ngoho . 
Musi ndaka dzi tshi langiwa zwavhuḓi , mbadelo dza mashumele na u dzhenisa zwiṅwe dzi a fhungudzwa nga maanḓa . 
Mitengo ya nṱha i elanaho na u nanguludzwa na u khwiniswa ha fhethu zwi ṱumanywa na fhethu ha tshikwarani . 
Riviyu/ tsedzuluso ( tsumbo , tshiṱori , tsedzuluso ya bugu kana fiḽimu )
( i ) i linganaho 60 tsha ḓḓana ya Miraḓḓo ya Buthano , arali themendelo i ya u tholiwa ha Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi kana Muoditha Dzhenerala ; kana
Miṱa ya ṱahe kha ya fumi i a kona u swikelela maḓi .
U vhuya u swikela zwino LAC a i athu vha na vhuimeleli ho fhelelaho , thendelano yo vha ya uri hu ḓo vha na miṅwe miraḓo miswa zwenezwo musi ri tshi khou bvela phanḓa na thandela , nga maanḓa miraḓo ine a yo ngo dzudzanyea u fana na vharangaphanḓa vha zwa vhurereli . 
Mbamba ine vha i rengisa i kungesa vha maraga wa vhaaluwa . 
( a ) mafhungo oṱhe a zwa Mulayotewa nga nnḓḓa ha ayo ane -
Nyavhelo ya thuso ya zwa mulayo yo engedzea nga maanḓa . 
Vhupulani - u sika na u lugisela vhumatshelo
A na khonadzeo khulwane ya mbuyedzedzo , ndiliso na u fha vhapondwa tshifhinga tsha u fha mihumbulo yavho .
( ii ) arali zwa fanela hu u itela Mulayotewa kana dzangalelo ḽa muvhuso wavhuḓi , kana
Ndindakhombo ya Tshikolodo tsha Muṋetshedzi yo vhumbiwa nga tsireledzo ya PRI na ya CRI kha vhavhambadzelaseli vha Afrika Tshipembe vhane vha ṋetshedza zwikhala zwa u koloda kha vharengi vha thundu na tshumelo dza Afrika Tshipembe vha mashango a nnḓa . 
Mbuelo nga muthu zwenezwo i vha i fhasi vhukati ha vha shaesaho . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : Makateli
Mulayo u dovha wa laula nyimele na nzulele dzine vhathu , vhane pfanelo dzavho dza vhudzulo dzo fheliswa , vha nga pandelwa kha mavu . 
Tshumelo dza zwa maṱo
Mbadelo hedzi dzoṱhe dzi nga thivhelwa , zwa bveledza u engedzea ha mbuelo .
kha- , tsumbo , kha tombo Thangi dza u ṱukufhadza
Nga muhumbulo wa mveledzwa dzine tshiwo tsha masheleni dza ḓisa kha mivhuso minzhi ya lushaka kha European Union , tsudzuluso ya masheleni kha mivhuso yapo kha ayo mashango ane a vha nga fhasi ha mutsiko , zwine zwa ḓadzisa khakhathi dzi re kha mimasipala minzhi . 
Zwo ralo , mveledziso ya mitambo kha Nelson Mandela Bay a i athu swika tshoṱhe kha vhukoni hayo . 
Zwavhuḓivhuḓi , u ya nga ha khetho dzo fhiraho , kanzhi ro vhona zwiwo zwi si gathi zwa dzikhakhathi kha zwitshavha naho ro wana na miṅwe mivhigo nga ha u shaya vhudziki kana u sa dzudzanyea ha tshitshavha kha maṅwe masia . 
Australia hu sa athu vuliwa hafha , fhedzi a ḽo ngo kona u khwaṱhisedza izwi . 
Thandela i katela u vhuedzedza kana u tshintsha phaiphi dza maḓi dzi re na thaidzo miṱani nga zwithu zwiswa nga mahala . 
Themendelo ya tshibveledzwa tsho sedzeswaho i sa konḓi na maitele a u vhiga zwi ḓo ṱoḓea . 
Naho zwo ralo , mbekanyamushumo dzo teaho dza u fhaṱa vhukoni ( mveledziso ya zwikili na u bveledza nḓivho ) dzi tea u olwa na u ṋetshedzwa kha vhavhuelwa vho vhewaho iṱo arali vha tshi nga dzhenelela lu vhuedzaho na u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya u lwa na vhushai i kwameaho . 
Hu na u bvelela khazwo , muhangarambo uyu u ḓivha uri Nelson Mandela Bay ndi tshipiḓa tsha ikonomi ya ḽifhasi na uri tshi ṱoḓa u vhona uri tshi vhumba tsireledzo yo salaho kha vhashai . 
u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha , hu ne ha fanela u itwa nga maanḓa kha zwigwaga zwi sa dzhielwi nṱha na ndinganyiso ya zwa mbeu u ya nga nyimele na vhukoni ha masipala .
Ndi vhashumi vhane vha vha kha tshumelo ya tshitshavha fhedzi vhane vha ḓo dzhielwa nzhele . 
Ngauralo ri fanela u shumisana sa vhathu vho faranaho , u itela u pfumedzana ha lushaka , u itela u fhaṱa lushaka , u itela uri hu bebiwe ḽifhasi ḽiswa .
Arali ḽaisentsi i si ho kha luthihi lwa nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe , vha fanela u wana luṅwalo lwa u pindulela ḽaisentsi nga vhalanguli vha re mulayoni .
Vhuḓifhinduleli nga u angaredza na vhuḓifhinduleli ha maitele a ndangulo ya nḓisedzo ya mishonga . 
Ngauralo midia wo vha wo fanela u vha na mushumo wa u funza kha u vhudza vhathu uri u shumisa hani . 
Ro fhedza miṅwaha minzhi ri tshi khou dzudzanyela Tshiphuga tsha Ḽifhasi .
U rekhoda maambiwa a muṱangano hu khwaṱhisedza uri tsheo na nyito zwa muṱangano a zwi xeli kana zwa hangwiwa .
Ḽo vha ḽo pfukiselwa phanḓa u itela uri muaphiḽi a kone u wana muimeleli wa zwa mulayo . 
Khoniferentsi yo sedza mbekanyamaitele na u thoma ha vhusimamilayo zwo itwaho kha nḓila iyisa ngudo dza ndeme dzine dza nga thusa u fhaḽa vhuthihi ha lushaka na mbuedzedzo ya kha mashango nga murahu ha khuḓano .
Mvelelo dza vhutshinyi kha vhone kana muṱa wavho dzi ḓo bviselwa khagala khothe kana vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u ṋea vhuṱanzi khothe , kana muvhigo wo itwaho nga vhomakone kana vhaḓivhi wa rumelwa khothe nga tshifhinga tsha u ṋea tshigwevho ; na
U shuma na maipfi : matsinde
Vha nga wana khophi ya IDP u bva kha mukhantselara wa wadi , ofisini ya mulanguli wa masipala , kana ofisini ya Tshipikara .
Nga u ralo , vhathu avho vha nga si , ngoho yo fhelelaho , lavhelelwa u lwa nga nungo dzoṱhe tshanḓa tshine tsha vha ṋea pfanelo dzo khetheaho . 
URI mbilaelo ya Khothe Khulwane i DZHIELWE NṰHA .
Ndaṱiso dza mithelo yoṱhe ya ndeme dzo pimelwa nṱha u itela vha sa tevhedzi mulayo zwi tshi kwama u ḓiṅwalisa na nḓivhadzo ya u ḓadza fomo . 
Muvhuso wo thoma mbekanyamaitele ya hanedzanaho na u gonya na u tsa ha ikonomi , nga u vhulunga tshelede nga zwifhinga zwavhuḓi u itela u lugisela zwifhinga zwi konḓaho tshifhinga tshiḓaho . 
A ṱingaṱinga kamarani yawe ya u eḓela a tshi ṱoḓa fhethu ho teaho .
Kha vha nange zwishumiswa zwire na mudzinginyeo wa fhasi
U ḓivhadza thembamvanganyi ntswa .
ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
Webusaithi iyi i na mafhungo a tshidzumbe , a re ndaka ya Tshikimu tsha Dzilafho tsha Vhashumeli vha Muvhuso ( GEMS ) na / kana miraḓo na vhashumisani . 
A si mafhungo a u sa i phrintha . 
f ) Vho Dudu Msomi ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
U sengulusa u thomani ho shuma na vhulamukanyi ha dzitshaka na hapo fhedzi . 
U dzudzanya ndambedzo ya masheleni a mbekanyamushumo dza u fhaṱa khaphasithi ya dzinnḓu na dzone dzo vha dzi kha adzhenda . 
( 5 ) Mulayo u no khou langula zwa muvhuso u nga ita phambano vhukati ha dzisekhithara dzo fhambanaho , dzindaulo kana zwiimiswa .
Nyambedzano ya ndeme yo tea u itela uri hu vhe na thendelano na vhuṋe ho ṱanḓavhuwaho ha puḽane .
Tshifhinga tsho swika zwino tsha uri ri bule thaidzo khulwane khathihi na zwikhukhulusi zwihulwane zwi re kha nzulele nngede i re hone , zwivhangi zwazwo zwi tea u ṱalukanyiwa khathihi na nḓila ine zwa kwama ngayo mafhungo .
U tamba ḽitambwa ḽi sa konḓi
U topola thevhekano ya zwiwo na fhethuvhupo hune zwiwo zwa khou bvelela hone .
u ṋetshedza muvhigo wa nga ha phurosese ya u dzhenela na tsheo ya u fhedzisela ine ya ḓo bvelela
Wanani fhungo ḽi re tshiṱorini ḽi no sumbedza uri Ann ndi muthu a no vhavhalela vhaṅwe .
Miraḓo ya tshitshavha ine ya fulufhela uri dzi MP a dzo ngo bvisela khagala zwavhuḓi mbuelo dza masheleni dzavho vha nga rumela mbilaelo kha Ofisi ya Mulanguli wa Mbuelo dza Miraḓo .
h ) Vho Siphile Buthelezi ( mulanguli vha sa shumiho hone ) ;
Mbadelo Afrika Tshipembe dzo vhewa vhukati tshoṱhe hu na zwibviswa zwi langwaho nga kha sisiteme ya BAS i shumaho sa Rekhodo Nyangaredzi ya vhukati . 
Khamusi vha ṱoḓa u ...
Kha theolodzhi , fhedzi , mulayo wa mupo a si uri a ho ngo tea u itea mini fhedzi zwine zwa tea u itea , ngeno maaxennḓe vha tshi khou shumisa ipfi ḽa uri hu itea mini na uri ndi zwi fhio zwi sa tei u itiwa kana u ṱoḓiwa . 
U vhala na u haseledza na muṅwe nga zwe a ṅwala na mudzulatsini .
Hu na maitele a u khetha a eḽekiṱhironiki kha tshidulo tshiṅwe na tshiṅwe u itela u khetha ha tshiphiri , fhedzi ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi a kona u vhona uri ndi miraḓo mingana yaḽo yo voutelaho kana yo hanedzaho mulayo .
Tsedzuluso ya ḓivhamahe i fanela u itwa u linga khohakhombo ya mveledziso ya khohakhombo khulwane kha dolomaithi i songo tsaho . 
EPA i khou dzhena maimoni a thero ya mbambadzo kha Thendelano ya Nyanḓano na Mveledziso ya Mbambadzo , yo sainwaho nga 2000 , vhukati ha EU na Afrika Tshipembe .
Ri na zwithu zwa ndeme zwi fanaho na zwavho maelana na dzingu ḽashu na dzhango sa thikho khulwane ya mbekanyamaitele ya mashangoḓavha na mvusuludzo ya ikonomi . 
Kha vha vhale zwinzhi nga ha NML
( 2 ) Buthano ḽa Lushaka ḽi ḓḓo ta na u ṋetshedza maitele a -
Zwiṅwe , zwa uri muholo u bva kha khomishini zwi ita uri vhathu vhanzhi vha sa kone u dzhia tsheo nga ha buḓo ḽa mushumo iḽi . 
Zwipikwa zwa mbekanyamushumo zwi katela u aluswa ha vhufarakani vhukati ha zwitshavha , sekhithara ya phuraivethe , na muvhuso kha ndangulo ya zwiko zwa mupo na u thomiwa ha nzudzanyo dza tshiimiswa . 
vhona uri QLTC tshikoloni tshanga i shumiswa zwavhuḓi na u khwaṱhisedza uri ndeme ya fulo i a pfeseswa nga vhasheli vha mulenzhe vhoṱhe , nga maanḓa vhabebi na tshitshavha tshapo ;
U fhaṱa maipfi 3 , 4 na 5 hu tshi shumiswa thembamvanganyi kana ṱhanganyo ya themba ya maḽeḓere mavhili , mararu na u fhira , pfalandoṱhe dza maḽeḓere mavhili a no fana na a sa fani .
10 . Khothe I nga iledza muhwelelwa , nga ndaela ya tshifhinganyana kana ya tshoṱhe -
Ḽiga ḽa 14 : U bveledza phurofaiḽi ya wadi
Maitele a aphiḽi ha nga ḓo dzhena vhudzuloni ha dziṅwe nḓila dzo ṋetshedzwaho kha mulayo . 
Vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana mubvannḓa ane a vha na thendelo ya vhudzulapo ha tshoṱhe
Vho ḓaho na vho kundelwaho - ( redzhisiṱara i tea u vhulungwa )
Arali vhukwamani honoho ha kundelwa , fhungo ḽi ḓo fanela u fhiriselwa kha vhulamukanyi kha muthu ane ha ḓo tendelanwa ngayo , ane tsheo yawe ya ḓo vha ambadzifhele . 
Zwi ṱoḓa uri vhashuni vha muvhuso vha bveledze zwikili zwiswa na sisiṱeme dza vhudavhidzani . 
Mabunga a a swika hune a tshinyala , a vho nukha , a vho kunga zwikhonono ha vho thothonywa zwitshili .
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i fanela u limuwa phambano ya vhathu kha tshitshavha tsha havho na u vhea zwiṱirathedzhi u vhona uri hu katelwa miraḓo yoṱhe ya dziwadi dzavho .
Tshumisano ya Tshumelo dza Masipala
Saithi dza u laṱa mathukhwi o ḓoweleaho dzi tea u shumiswa fhedzi u laṱela mathukhwi a ndondolo ya mutakalo : 
Hu na zwipiḓa zwivhili zwi engedzaho vhuimo hawe . 
Mbilu Khombo kararu ya vhulwadze ha mbilu
Ndi afhio " maga kwao " ane vhatshimbidzi vha tea u a tevhedza ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 5 .
Naho hu na uri dzangano ḽa vhashumi ḽi tshi nga ṱhogomela , hu tea u vha na u humbula vhukuma sa afha mbuelo dzine dzi nga vha hone dzine ḽa dzi ṋetshedza ḽi tshi nga fhungudza mbuelo kha u vulela kha sekhithara dza sialala . 
Ri tshi hulisa maAfurika Tshipembe vho shelaho mulenzhe kha u vha hone ha demokirasi yashu , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ṋetshedza Oda dza Lushaka nga Ḓuvha ḽa Mbofholowo kha vhuṱambo vhune ha ḓo farelwa ngei Union Buildings .
MULANGADZULO : Muhulisei Vho Shivambu , Ndi khou amba .
Muṱhonifhei Mulangadzulo na Muṱhonifhei Mudzulatshidulo wa NCOP ,
Ṱhahelelo ya vhashumi yo vhanga uri hu vhe na tshinyalelo yo kalulaho khulwanesa ya ovathaimi . 
Tshumiso ya zwiṱirathedzhi zwa u khwiṋisa ndangulo ya maitele a bindu . 
Hulisani na u ṱhonifha vhabebi vhaṋu .
Ndi tshivhingwi .
Ri tea u shumisa nzudzanyo dza u dzhenelela na u dzi sala murahu . 
1.2.4 Mushumo wa u tshimbidza na u kunga wa Komiti dza Wadi
Vhuṱanzi ha vhaḓivhi vhu sumbedza uri zwi a konadzea u ya nga tekiniki uri hu vhe na u hashwa ha zwenezwo kha tshikirinithendeleki nga nnḓa ha North Park Lane naho hu na uri khasho ya theḽevishini i tshi khou ḓo vha nga murahu . 
3.9 Nomboro ya u ḓiṅwalisa & khoudu
( a ) tshumelo dza ndondolamutakalo , hu tshi kalelwa na ndondolamutakalo ya mbebo ;
Nyito dza Muvhuso dzo dalesa mihumbulo ine tshinwe tshifhinga vhuḓiimiseli ha kuvhusele kwo teaho zwa fhedza zwi khou ṱahela . 
Tshipiḓa tsha ndeme vhukuma tsha vhugudisi ha u thivhela mutsiko , ndi tsivhudzo ya nnyi na nnyi . 
Nagoya Protocol kha Tswikelelo ya Zwiko zwa Dzhenethiki na u Kovhekana ha Zwiko hu Pfeseseaho hu Linganaho zwi Bvaho kha Tshumiso yavho yo tendelaniwaho nga 2010 kha Guvhangano ḽa vhufumi ḽa Miraḓo ya CBD na u vhea thendelano dzi vhofhaho lwa mulayo dzine dza yelana na ABS fhedzi .
Khwiniso yo dzinginywaho ya mathomo a komiti ya odithi i ḓilangaho ya tshiimiswa tsha phuraivethe nga nḓowelo a i ṱoḓea ngauri vhaṋe vha khamphani vha anzela u dzhenelela vhukuma kha mafhungo a bindu . 
Muthu o bvelelaho u tea u kona u shuma na tshigwada , e na vhuḓikumedzeli , ṱhonifho ire na vhuluvha na kufarelwe kwavhuḓi kwa ndondolo ya vharengi . 
Thendelo dzine dza ḓo thomiwa henefha miṅwedzini miraru iḓaho u ya kha ṅwaha muthihi .
Kha nyimele iyi bindu ḽa ṱhanganelano na tshigwada , ṱhoḓea idzi dzi ḓo shuma kha muṅwe na muṅwe a re kha bindu ḽa ṱhanganelano kana tshigwada . 
Zwa ndeme ndi zwa uri ṱhoḓisiso yo sumbedza uri musi vhafumakadzi vha tshi shela mulenzhe kha u sika milayo , zwi livha kha u aluwa ha ndumbo na u kovhelwa ha zwishumiswa zwi khwinisaho ndeme ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe .
Miraḓo ine ya sa ḓo khetha i ḓo dzhiiwa miraḓo i sa khethi . 
Nga iyo datumu , vhukwamani uya nga Athikili 97 ho vha ho fanela u itwa .
11.2.1 DG u ḓo thola vhushumi vha DHA vhaṱanu , muthihi wavho u ḓo vha Mudzulatshidulo wa Phanele .
A huna tshenzhemo ino ṱoḓea fhedzi lufuno lwa vhufhufhi na na nḓivho zwi ḓo dzhielwa nṱha . 
luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha vhabebi vhoṱhe , kana mubebi muthihi o ṋewaho ndondolo ya vhana na vhuṱanzi ha ndondolo ya vhana
Sankammbe tsho fhirela tshibode .
THASIKI 2 U topola vhathu vha re zwiko zwa ndeme na vhaṋetshedzatshumelo
tshumelo
Ḽiṅwalwa ḽa ngudo ḽo dizainwa u itela u thusa vhadzheneli nga tshifhinga tsha sesheni ine vhagudi vha vha vhe henefho malugana na phurogiremu na u vha thusa kha u bveledza mushumo wavho sa miraḓo ya Komiti ya Wadi .
Khumbelo ya u ṅ walisela VAT
Ndeme ya 16 Fulwi i vha nga nḓila ine ya sumba u ḓikumedzela ha vhathu , u ḓiimisela kha mbofholowo na fulo ḽa vhudzulapo
u ṋekedze tshumelo i swikelelaho ṱhoḓea dza avho vhana
Hezwi , naho zwo ralo , a zwo ngo tou ralo kha vhunzhi ha maḓi a re kha ḽa Afrika Tshipembe hune aḽikali ya nṱha ya elana na vhunzhi ha tshaka dza u vhumbea ha tombo , nga nnḓani ha matombo a muṱavha o itiswaho nga mutsho . 
A vha ri ṋei tshifhinga tsha u bvisa vhupfiwa hashu . 
Vharangaphanḓa ha sialala na vhurereli khathihi na ha vhaswa vha Afrika ndi vhone vhontende kha tshanduko . 
U ṱola khumbelo kha thekhinoḽodzhi ntswa na dza kale . 
Kha vha ṋee maraga thandela dza masheleni , zwitakalelwaho na khwaḽithi , sa zwi re zwone , kha fhethu ha desimala huvhili . 
Khomishini i fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka .
Thandela dzi ngaho idzi dzi thusa u fhaṱa zwikili zwa vhathu vhapo na u sika zwikhala kha thekinoḽodzhi ya thengo ya fhasi u itela u sika mishumo . 
Iṅwe thandela ya themamveledziso ine ya vha na khonadzeo khulwane ndi u bida ha Afurika Tshipemmbe kha u swielela mashango a malo a Afurika kha zwa theḽesikoupu ya radio ya Square Kilometre Array .
I ṋetshedza thikhedzo ya kushumele na ya masheleni kha madzangano a ṋetshedzaho mbekanyamushumo dza vhuthivheli ha vhutshinyi . 
U dzhenelela ha tshivhalo tsha mishumo ya tshiṱirathedzhi zwo pulanwa u itela u thusa ndangulo kha u tevhedza zwipikwa zwa ndinganelo kha Koporasi , u fana na , u nambatedza mboṅwasia ya ndinganelo ya mushumo kha fomo ya khumbelo . 
Dzhenisani madzina a zwipuka zwi tevhelaho vhuimoni ha kholomo .
Vhupo hoṱhe vhu ḓo nangwa nga Muinzhiniara . 
U saukanya fhungo ḽi sa konḓi ha vha na ṋefhungo , ḽiiti na tshiitwa tsumbo " Rungani / u vhala/ bugu yawe "
U wana , sa zwa ndeme u itela u rumela khunguwedzo ya thandela , dzikhophi dzo fhambanaho ntswa dza zwitandadi , zwidodombedzwa , nyimele dza konṱiraka na dziṅwe khanḓiso , dzi songo dzheniswaho fhedzi dzo katelwaho kha maṅwalo a thandela nga ndivhanele . 
Ro vhumba hetshi tshigwada tsha BMW , ngauri ro vha ri tshi zwi ḓivha uri u rengeḓeliswa hohu na u farwa na yoṱhe mifuda hei ya tshutshedzo ine mapholisa vho ri vulela na zwithu zwi ngaho izwo . 
Fhedzi hu na zwinzhi zwine zwa kha ḓi tea u shumiwa .
Nḓila dza khwiṋesa dza u ḓivha arali vha na khoḽesiṱiroḽo ya nṱha ndi uya vha ṱoliwa nga muṋetshedza ndondolo ya mutakalo o gudelaho .
Mbuelo dza Tshikwama dzi bindudzwa nga kha Koporasi ya Vhubindudzi ha Nnyi na nnyi na Maanḓalanga a Mbalelano zwi tendela ndaela ya vhubindudzi tshifhinga tshoṱhe kha ṅwaha . 
U sedzulusa mugaganyagwama une wa vha hone , vhashumi na dziṅwe tshomedzo dzine dza shumisiwa kha maitele a vhulamukanyi ha vhutshinyi , hu tshi katelwa na mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho na vhushaka vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho ;
U shaea ha maḓi avhuḓi o teaho hu elana na vhukuma na mupo wa khalaṅwaha wa nyelelo ya mulambo . 
Kha vha ṱalutshedze na u sumbedza uri thikhedzo i fanela u vha na :
Nḓisedzo
U shumisa foniki , ludungela lwa nyimele ya ḽiṅwalo na maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo
Ndi tsumbamafhungo fhedzi nahone a i imi vhudzuloni ha Milayo ya Tshikimu yo ṅwaliswaho .
Hu tea u vha na Muḓivhimakone muthihi wadini dza 6-8 dziṅwe na dziṅwe .
U rangela u vhala ( U ḓivhadza tshibveledzwa )
Mushumo wa u linga wa fomaḽa wa themo iṅwe na iṅwe u tea u itwa hanefha vhukati ha themo .
U nanga ṱhoho dzo teaho
U ṱola na u khwaṱhisedza ṱhoḓea ya maṅwalo a tikedzaho masheleni a ṱoḓeaho maitele a u pulana tshiṱirathedzhi na kushumele kwa ṅwaha nga ṅwaha , u ela na mveledziso ya mugaganyagwama wa yuniti dza bindu . 
Mbumbululo dzoṱhe dzi khou shumiswa nyaluwo ya Zwibveledzwazwapoguṱe ( GDP ) ( vhudzuloni ha nyaluwo ya GDP nga muthu nga muthu ) u itela u swikelela mvelelo dzi vhambedzeaho na ngudo dza tshifhinga tsho fhiraho . 
Ro sedza kha muhanga uyu , vha nga si ri hu na vhathu vhanzhi u fhira vhane vha nga vha hone lwa nḓowelo kha muhanga uyu fhedzi ? 
Kha fhungo iḽi , vha guda u ṋea ndeme vhuvhili hazwo vhone vhaṋe , sa vhathu vhane vha khou hwala vhuḓifhinduleli ha matshilisano na mishumo ya ndeme , na vhathu vhavho vha khou hwala vhuḓifhinduleli ha matshilisano na mishumo ya ndeme i fanaho . 
Hezwi zwo ṱangana na u kundelwa u shumisa sisiṱeme ya ndambedzo ya masheleni i re na ndalamo kha thandela dza zwa vhulimi zwo engedza muhwalo tshikolodo kha vhorabulasi vhaṱuku . 
U leludza mveledziso ya zwiimiswa zwa tshitshavha
Zwiṅwe hafhu , ro ḓiimisela u khunyeledza tshumelo dza muteo dzo salelaho murahu na u khwiṋisa tshiimo tsha tshumelo musi ri kandela phanḓa . 
d . ( i ) mveledziso ya zwifanyiso zwa u tou vhona , zwa muelo wa siaṱari ḽa A4 kana tshipiḓa tshayo
( b ) masipala e na maanḓa a u a langula .
Hu tshi tevhedzwa vhuḓikumedzeli ha lushaka ha u humisela murahu vhufa vhune ha khou ngalangala , u vhumbwa ha mbekanyamitele ya luambo zwi fanela u leludza nyambedzano na kupfesesele vhukati ha zwitshavha nga ha pfanelo dzavho dza luambo na kha luambo .
U ṱhiraisela zwifanyiso zwi sa konḓi , phetheni na madzina a vhone vhane ( he ha sumbedzelwa ha u thoma hone na masia ane a tevhelelwa a u ṅwala kha maḽeḓere ) .
Gumofulu ḽi kovhelwaho na phurothesisi ya nga ngomu sibadela ḽa R60 900 nga muṱa kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda
Lushaka lwa Akhaunthu : Current
Tshi anetshelwa nga nḓilaḓe ?
Ndavhelelo ṱhukhu ya u bvelela ha matshelo
U ḽa zwiḽiwa lwa 6 zwiṱuku nga ḓuvha madzuloni a lwa 3 zwinzhi zwi ḓo ṋetshedza ḽeveḽe ya swigiri ya malofha ya khwiṋe .
Mbekanyamaitele nga u ralo yo fhira u vha nthihi fhedzi ya khethekanyo ya zwigwada zwa mirafho , ho vha hu si ndivho u laṱa vharema thungo ngauralo uri vha ḓiṱhogomele . 
Ndi vhuḓifhunduleli ha mushumeli wa tshitshavha u :
Maga ayoa a vhidzwa u pfi Odithi ya Mashumele . 
Vhuleme ha maanḓa a mulayo kha ḽevele ya mavundu na ya lushaka , na phambano dzine dza tou vha khagala tshiṅwe tshifhinga kha sisiteme dza ndaulo dza mavundu , zwi ita uri hu vhe na vhukombetshedzi na u vhea iṱo ḽo khwaṱhaho na u ita uri ndaulo ya zwikambi i vhe i konḓaho . 
( 1 ) Vhurumiwa vhu yaho kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67 -
ṰHOHO DZA ASAINIMENNDE DZO DZINGINYWAHO
Taylor , kha ḽiṅwe sia , u kombetshedza uri ri nga iṅwe nḓila ri sedzane na ngoho na uri ri songo dzula tshoṱhe kha kuvhonele kwashu . 
Ndangulo ya Dathabeisi : Kha vha apulode khumbelo dza muvhambadzazwiṱuku u wana thendelo . 
Tshibugwana itshi tsho dzudzanywa zwi tshi elana na Khethekanyo 14 ya Mulayo .
tshiga ---- ndi tshithu tshine tsha imela tshiṅwe kha zwibveledzwa tsumbo , luvholela lu imela zwi vhavhaho .
Vha SAPRA vha ṱanganedza uri kaleni na kha nyimele ya Afrika Tshipembe , maipfi " muloi " na " vhuloi"o shumiswa u ṱalutshedza vhuvhi kana maitele a vhugevhenga zwi tshi kwama mvelele , u vhulaya na mashudumavhi nga u angaredza .
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha zwa masheleni nga u ḓisa zwitatamennde zwa banngani , zwiḽipi zwa miholo , vhuḓiimiseli nga vhatholi vhane vha khou ḓo u vha thola Afrika Tshipembe , dzibadzari , thuso ya zwa mutakalo , kana masheleni ane a vha hone , hu tshi katelwa na garaṱa dza khiredithi kana tshekhe dza vhaendi dzine dza ḓo vha tshilisa musi vha madaloni avho Afrika Tshipembe .
Hezwi zwi ḓo ita uri vha vhe na nḓivho ya khwine kha u khetha mabuḓo a zwa mishumo ine ya bveledza u tholwa ha maimo a nṱha na u thusa uri hu engedzedzee nyaluwo ya ikonomi yo khwaṱhaho kha shango .
Mbekanyamushumo ya u Humela Vhubvoni ya Muhasho wa Muvhuso wa Tshumisano na zwa Sialala Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele ndi vhurangeli ha u ṋetshedza mveledzwa dzenedzo . 
Zwivhangi zwihulwane zwa u tsa ha nyaluwo ya vhathu ndi phimo ya mupfuluwo , phimo ya nṱha ya mpfu zwo ṱangana na phimo ya fhasi ya mbebo na phimo ya nṱha ya vhalwadze kha vundu . 
Mulovha Vha ṱalela TV .
Fhethu ho lwiwaho nndwa hu ḓivheaho ha KwaZulu-Natal , Northern Cape na North West na hone hu a dalelwa . 
Thendelo
Ndi kona u topola madzinazwao , madzina vhuluma na madzina a ngelekanyo .
Ndi % nngana dza vhaaluwa vha si na mishumo ?
Kha vha ye kha
Masipala uyu ndi masipala une nga u angaredza wa vha masipala wo dzikaho u bva na kale , une wa vha na ḓivhazwakale ya mivhigo ya muvhalelano yo kunaho u bva kha Muṱolambalelano . 
Zwiṱiriki ezwi zwi dzhiwa zwi zwiṱiriki zwi re khomboni , zwenezwo hu ṱoḓea vhuphalali ho khetheaho . 
Tshibveledzwa tshine tsha bva kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Dziṅwe mbudziso dzo sumbedziswa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe , u itela u bveledza nyambedzano na dibeithi . 
( 2 ) Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u tea u ta -
Tshipikwa tsha website ya Tshumelo dza Afrika Tshipembe ndi u nekana nga tshiko tshithihi tsha mafhungo a kwamaho tshumelo dzi nekedzwaho nga muvhuso wa Afrika Tshipembe .
Mafhungo o dzudzanywa nahone Muhasho wo lindela datumu u bva kha SCOPA uri u ite mukumedzo wo dodombedzwaho . 
3.1 . Khabinethe yo tendela u kumedza Phalamenndeni nga ha Khwiniso kha Milayo ya Rome ya Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakha u itela thendelano .
Kha vha sedze hafhu na kha nyambedzano ine ya elana na " maga a u lwa na u tinya " nga afha fhasi . 
U thomiwa ha Komiti dza Wadi
Ṱhalutshedzo
U lwa na vhuyaḓa zwi ḓo dzhia mushumo muhulu nahone wo pfananywaho nahone u tea u iswa kha masia oṱhe a zwiimiswa zwa sekithara ya nnyi na nnyi . 
( i ) nyambo dzoṱhe dzine dza shumiswa nga zwitshavha zwa Afurika Tshipembe , hu tshi katelwa Tshidzheremane , Tshigerika , Tshigudzharati , Tshihindi , Tshiphothogisi , Tshithamili , Tshitelegu na Tshiurudu ; na
Tshigwada hetshi tsha vhomakone vho pfumbudzwaho lwa nṱha tsho shomedzwa nga laborathori thendeleki nahone tsho no vha hone lwa vhege mbili u thusa u kambela vhulwadze uvhu kha Dzingu ḽoṱhe .
Tshukhwi , hu tou vha luṅwe lushaka lwa mutambo u tambwaho nnḓa , muthihi kha sia ḽiṅwe . 
Afrika Tshipembe ḽi dovha ḽa dzhiela nzhele uri khanganyiso i re kha athikili dzo fhambanaho dza Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka nga ha tsireledzo ya Vharangaphanḓa vha Mashango .
Mbilo dza u fhelelwa nga mushumo dzi ḓo itwa tshifhinga tshithihi nga kuitele kwa mbilo dza kha lubuvhisia . 
Mbuelo murahu ha lutho / muthelo wa mbuelo
3.1.3 Ndi nnyi a itaho PMS ?
Muvhuso wapo u fanela u ta na u dzhia tsheo nga ha uri vha nga shumisa hani mbuelo na tshelede ine ya ṱanganedzwa kha u badela tshumelo na thandela dzine vha ṱoḓa u dzi ṋetshedza tshitshavha .
Mvelelo dza mushumo uyu dzo vha khaṱhulo ya maraga wa khethekanyo dzo fhambanaho dza zwishumiswa zwa tshikolodo hu na nyambedzano ya u fhambana ha mitengo . 
Fureme , ḽentsi na ḽentsi dza khonthakithi ( dza tshoṱhe na dzi laṱiwaho )
Davhi ḽi ṱoḓa u khwaṱhisedza uri sisiṱeme dzi bveledzwe dzine dza tshimbidza muvhalelano na u vhiga ho teaho . 
U THIVHELA U KUMBIWA HA DZINNḒU NGA MIḒALO KHA SIA ḼA MAKANA
U enda hu re nṱha ha zwitshilaho zwa pheḽadzhiki na puḽanthoniki kha phuphu ya maḓi zwi ita uri zwi si konadzee tshoṱhe u ita u sambula hu no sumbedza nzulele nahone hu vhe na u ṱhogomela musi hu tshi senguluswa data ya zwitshilaho zwenezwo . 
( 5 ) Ndaela kana tsheo dza khothe dzi vhofha vhathu vhoṱhe na zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso zwine idzi tsheo dza zwi kwama .
a ) Vho Mavuso Msimang ( Mudzulatshidulo )
Kha GIREIDI YA Ṱ mushumo wa u humbulela ndi wa ndeme u lugisela na u vhea vhagudi kha maimo one hu tshi lugiselwa tshifhinga .
1.3 Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ṋamusi nga Phuresidennde Vho Jacob Zuma ha Ḽimaga ḽa Dzigoloi ḽa Afurika Tshipembe(FAW) Fhethu ha Mveledziso ya Nḓowetshumo ha COEGA ( IDZ ) ngei ḓoroboni ya Nelson Mandela Bay , Port Elizabeth , kha vunḓu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha .
U ḓivha lushaka lwa tshibveIedzwa na ndivho , tsumbo , khanedzano i no ṱoḓa u kwengweledza .
U khwaṱhiswa mbambadzo ya nga ngomu Afrika , ri fanela u shumana na u kundelwa hu re hone nga kha mveledziso ya themamveledziso , ndangulo yavhuḓi ya mikano na ndaulo ya khwine . 
Kuthomele na kufhedzele
Ho sedzwa u dzhenela ha nungo ha vundu kha ikonomi ya ḽifhasi , masiandaitwa a ikonomi ya ḽifhasi kha vundu hu ḓo dovha hafhu ha sedza kha u saukanya . 
Hei ndi tswikelo khulwane kha nyaluwo na mveledziso ya sekithara ya pfunzo dza nṱha Afurika Tshipembe .
Thimu dza thandela dzi shumisa zwisumbi u itela u vhea iṱo kha mvelaphanḓa .
Madzangano a phurofeshinala a randela mbadelo dza gumofulu u itela u langa nyito iyi na u khwaṱhisedza u lingana . 
Mulovha vhusunzi U vhona vhusunzi hu momelaho zwiḽiwa .
Sa tsumbo , wadi i re na ḽimaga ḽiṱuku na u shaya mishumo hu re nṱha i ḓo ṱoḓa u sedzesa zwa u sika vhupo vhu ṱuṱuwedzaho mamaga .
Bannga : FNB
Mivhigo i ḓo ganḓiswa musi thandela yo no ṱhaphudzwa . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhagudisi u vhea ṱhoḓea dza vhagudi phanḓa nga u vhona uri ANA i bvela phanḓa hu si na u thithiswa .
Laedzani khonani yaṋu nḓila dza u ya fhethu ho fhambananaho .
Muthu a re na vhukoni u tea u tholwa u langa mashumele a Fhethu ha u shumela u ita Ṅanda na tshumelo , u londota na kunakisa . 
U vhonala ha mavhone a lutombo zwi ita uri vhaṋe vha bindu vha sa dzulisee nga ṅwambo wa u shaya ḽaisentsi ya bindu . 
Ramulayo wa Tshitshavha u tea u dzi sethifaya .
U ambedzana nga ha zwine tshirendo tsha amba nga hazwo
Vhuendedzi
Maga o khwaṱhaho u thivhela mveledziso ya dzinnḓu dzine dza wanala fhethu hune ha vha nnḓa
U nanga magudiswa o teaho na tshivhumbeo
Heḽi ḽiṅwalo ḽo dzudzanyiwa nga zwidodombedzwa zwa zwinozwino zwi bvaho kha mihasho ya vunḓu na ya lushaka , mimasipala na zwiṅwe zwiko . 
Mielo ya mashumele na zwisumbi zwi bveledzwa kha sia ḽa vhupulani hune ya shuma sa tshiendedzi tsha ndeme kha maitele a u monithara . 
Ro thoma mbekanyamushumo ya U humela Murahu Mathomoni u itela u bveledza vhuvhusi havhuḓi na vhulanguli hu bveledzaho nga u fhungudza tshinyalelo , u shumisa tshikwama tsha nnyi na nnyi nga nḓila ya vhuṱali , u thola vhashumi vha ḓivhaho mushumo , na u khwaṱhisedza uri hu na u bvela khagala na vhuḓifhinduleli kha mimasipala .
Tshirendanˆne namela madzanga
l ) Tsumbo18
Mbofholowo na demokirasi zwo vulela tshikhala tshitshavha tshi shumaho na nyanḓadzamafhungo yo vhofholowaho .
Tshipiḓavhudzulo tsha vhusikuthengiswa
Kuitele maelana na fomo dza khumbelo
Having Your SayMaambiwa a muṱangano
Kha gireidi ya vhuṋa , sa tsumbo , thesite ya u linga nḓivho ya luambo i nga sethiwa / dzudzanyiwa ya avhelwa maraga dza fumi kana u fhira , tenda tshikalo tsha maraga tsha sa fhire itsho tsho tiwaho .
ḓidzhenisa nga mafulufulu kha mishumo ya tshikolo , hu tshi katelwa zwivhumbeo zwa u langa zwikolo ;
Mafheloni a Khubvumedzi nga 2012 ho vha ho no itwa tsedzuluso dza vhutshinyi kha vhahwelelwa vha linganaho 203 kha milandu mihulwane ine ya kha ḓi sedzuluswa i linganaho 67 .
( ii ) lwa tshifhinga tsha maḓuvha a 15 u bva ḓuvha ḽa u thoma u swika nga ḽa vhufumiṱhanu ḽa Khubvumedzi ḽa ṅwaha wa vhuṋa u bva ḓuvha ḽa khetho dza Khoro dza Masipala ,
Ri tenda uri nḓila ya nga thungo ya tshifhinganyana i ḓo vha thuso ya ikonomi , nga maanḓa kha mabindu maṱuku , zwine zwa ḓo fhungudza tshifhinga tsha u enda ri tshi khou dzhiela nṱha mitengo ya zwivhaswa ine ya khou gonya . 
U khwaṱhisedza ndangulo ya tshumelo dza ofisi i shumaho Ofisini Khulwane . 
U sumbedza mishumo
Iṅwe ya vhubvo ha mutheo ha khuḓano ndi muṱaṱisano wa zwiko zwine zwa sa anzele u wanala . 
Mihumbulo yo bviselwaho khagala zwavhuḓi i sumbedzaho u humbulela vhathetshelesi na ndivho .
U thomiwa ha Ofisi ya Thikhedzo ya Ikonomi . 
2.30 Tsha u fhedza , mahumbulwa o ṱanganedzwa a tshi bva kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) , zwihulwane kha khethekanyo ya Tshumelo dza zwa Vhugevhenga kha Tshipholisa.14Zwo ḓiswaho zwi khwaṱhisa mihumbulo mivhili yo fhambanaho kha bammbiri-mviswa ; izwo ndi , muhumbulo wa uri u iledza vhuloi zwi lwa na pfanelo dzo tsireledzwaho nga ndayotewa , na muṅwe muhumbulo wa u dzinginya u fheliswa ha Mulayo na izwo zwa u imelwa nga muṅwe Mulayo .
61 Shango la vhusunzi ˆ
Masiandaitwa a mulayo uyo a kha ḓi vha na riṋe na zwino .
Komiti iṅwe na iṅwe i rangiwa phanḓa nga Mudzulatshidulo .
Tshiedziswa tsha u tandulula thaidzo tshi shumiswa u swikelela nyimele ya u VHUELWA ROṰHE nahone ndi tshishumiswa tsha ndeme kha mbuedzano .
( 1 ) Maanḓalanga a Khorotshitumbe ya Riphabuḽiki o vhewa kha Muphuresidennde .
Nga murahu ha khetho dza Muphuresidennde , mahoro a polotiki a a ṋewa tshikhala tsha u nyanyuwa .
U tholiwa ha vhashumi vha re na zwikili na miholo yavho hu , u tshi tou vhambedza , nga aluwa sa afha zwikili zwi tshi khou ṱahela . 
Sisiṱeme ntswa ya khomphiyutha na yone yo ḓisa thaidzo na u bveledza tshilengo kha u bviswa ha mvelelo . 
Muṱangano wo dzudzanywaho wo farwa nga datumu dza dzudzanywaho . 
5.1. Nga dzi 12 Nyendavhusiku 2014 , Muphuresidennde wa shango ḽa South Sudan , Muṱhomphei Vho Salva Kiir Mayardit vha ḓo vha na madalo a tshiofisi kha shango ḽa Afurika Tshipembe hune vha ḓo ḓivhadzwa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha Ḓorobo ya Kapa .
Themphuḽeithi dzi re hone dzine vha nga shumisa
U tumbula na u buletshedza mvelele kana mafhedzisele ane a takalelwa
khoro ya masipala i fanela u ṱangana kotara iṅwe na iṅwe kha ṅwaha
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani , tsumbo , e-meiḽi :
Kukovhe kuṱukuṱuku kwa tala kwa ṱuwa .
U sa linganela ha pfushi kha zwimela zwi nga vhanga nyaluwo i si yavhuḓi na u dovha u engedza thaidzo dza zwitumbudzi . 
Phimo dzoṱhe na ṱhanganyelo dza tshelede dzo itelwaho muredzo kha Ḽiṅwalo ḽi Shumiswaho kha thandela ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi ḽa u ṅwalela zwiteṅwa hu ḓo vha hu Dzirannda na masenthe o fhelelaho . 
pharanomi ---- maipfi kha luambo ane a vha na vhushaka nge a vha a tshi bva kha mudzi muthihi
Alusa fhulufhelo ḽa vhadzulapo kha muvhuso .
Kha vhunzhi ha milandu yunivesithi i dzhia tsheo yauri ndi vhugai ine matshudeni vha i wana . 
Arali ṱholo , ndingo na u saukanya zwa sumbedza uri thundu kana tshumelo dzi zwine ṱhoḓea dza konṱiraka dza ṱoḓa zwone , mutengo wa ṱholo , ndingo na u saukanya u ḓo badelwa nga Vundu ḽi ṱoḓaho ndingo idzo kana u saukanya . 
U shumisa mbonalo ya maipfi u bvumba uri tshiṱori tshi khou amba nga ha mini , sa , gwati ḽa bugu na nyolo buguni .
U thola vhaambasada vha tsireledzo uri vha ite mushumo wa vhupholisa hu vhonalaho sa tshipiḓa tsha Thimu ya Mushumo ya Ngomu ha Ḓorobo ya Khwinesa kha dziṅwe kha Muhasho wa Mapholisa a Ḓorobo khulwane . 
U fanela ha zwiimiswa izwo kha u wana thendelo ya u rengisa lwo eḓanelaho zwi laulwa ngauri kana hai kha uri khamphani i ṱutshelana na mashumele a i iledzaho kha u rengisa lwo fanelaho kha matavhi ayo maṱuku nnḓa kana matavhi . 
U sika , u khwiṋisa na u londota rekhodo dza Zwiko zwa Vhathu dzi re dzone nahone dzo fhelelaho na mafhungo a vhashumi . 
Thaidzo khulwane NDONDOLAVHATHU I SA FUSHI YA VHATHU VHA RE HIV PHOSETHIVI
Kha vha ṋee Muhasho khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya goloi .
U amba nga vhabvumbedzwa , fhethuvhupo na nyito
U pulana lwa masheleni ho khwiniswaho hu thusa u wana nḓula dza khwiṋe dza u wana mashelenini .
Hu dzhiiwa uri muhumbulo u rengwa nga ṅwedzi une wa ḓo shumiswa ngawo . 
Maitele aya a sumbedza ndeme ya mugaganyagwama u re hone .
Vha ṱuwe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe musi vha tshi ya tshiṱitshini tsha mapholisa .
Tshekhe na dziphosita ḽa oda dzi tea u badelwa kha : Director-General : Agriculture .
Ri khou dovha hafhu ra shuma na milayo ya u thoma u ṅwala madzina a zwidongo zwa zwibveledzwa zwa zwikambi zwi na ngeletshedzo dza mutakalo . 
Mbekanyamaitele dzi fanela u shandukiswa ngauri masipala muṅwe na muṅwe wo fhambana na uri u fanela u lingedza na u vhea mbekanyamaitele dzo teaho uri i kone u ṋea tshumelo zwitshavha zwawo nga nḓila yone .
U shela mulenzhe kha vhurangeli ha mveledziso ya mabindu a tshaka nnzhi na khamphani dza zwa migodi dzine dza khou shuma vunduni . 
Vhaṱunḓi vha ṋama ubva mashangoḓavha vho lozwa thengiso nga nṱhani ha u fheliswa ha nzudzanyo , ngeno vhano rengisela veini mashangoḓavha vhone vho fhedza vha tshi khou badela masheleni a u lifhisa kha u savha na tshiṱoko tsha zwibveledzwa kha zwigwada zwa mavhengele . 
Masipala u dzulela u lusa u ṋetshedza tshumelo kha tshitshavha tshi ṱoḓaho vhunzhi ha u vhulunga tshelede , ngamaanḓa hu tshi tevhedzwa ndaka ya themamveledziso . 
Heyi ndi mmbwa yanga .
Nomboro ya vhathu vhane vha khou vhuelwa nga thandela ya khishi ya swobo i khou aluwa na uri ḓorobo yo engedza thandela u itela u swikela ṱhoḓea .
Naho zwo ralo , thaidzo dzi nga kha ḓi dovha dza bvelela nga maanḓa kha zwa u vhalwa ha data . 
4.4 Kutshilele kwa zwitshavha ku kha ḓi vhuswa nga mulayo wa sialala , hune lutendo lwa mvelele lwa dzhielwa nṱha nga Ndayotewa , zwa vha zwa ndeme kha u pfesesa vhuloi kha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe .
U Ṱavhanyisa Nḓisedzo ya Themamveledziso dza Zwikolo
U shayea ha mafhungo a ya hu ḓo ḓisa migaganyagwama ya masipala i sa nyanyuli . 
U ṅwala na u ita nyolo dza u ṱalutshedza mafhungo ( 4-6 ) kha ṱhoho ine ya ḓo ṅwaliwa ngayo ya u vhea kha khuḓa ya dzibugu .
Vho amba uri , " Ro vha na tshigwada tshi mangadzaho tsha vhatukana vhaṱuku vhe vha vha vho ṱuṱuwedzea ngamaanḓa , nahone vho sedzesa kha tshipikwa . " 
Pfalandoṱhe mbili dzine dza fana .
Muvhigo u angaredza tshifhinga tsha u bva Lambamai 2012 u swika Ṱhafamuhwe 2013 .
Naho hu na uri zwazwino ri nga ḓi vha ri tshi khou ṱangana na tshineto nga ha masiandaitwa a zwiito zwa tshifhinga tsho fhiraho , zwi kha ḓi vha ngoho uri arali ra sa lwa na zwa tshifhinga tsho fhiraho zwi ḓo bvela phanḓa na u ri vhilaedza nahone zwi nga ḓi khakhisa na vhumatshelo . 
Thebulu i re afho nṱha i sumbedza uri maanḓa na mishumo iyi o kovhekanywa hani vhukati ha mihasho . 
30% mbadelo nyengedzedzwa kha mushonga wa nnda ha fomulari
Mvelelo dza 2015 dzi sumbedza uri MPAT yo vuledza kha u tshimbidza nyengedzedzo dza khwiniso kha nḓowelo dza ndangulo ; fhedziha , dzi a fhambana u ya nga mihasho na mavundu .
- U puḽana , u sedzulusa na u ṱhaṱhuvha zwo maanḓafhadziwa .
Tevhedzani milayo ya tshikolo .
Tshipiḓa tshihulwane tsha mbuelo ya muthelo tsho bva kha mithelo ya pfanavhanzhi ine nga murahu ya vha yo kwamea zwavhuḓi nahone lu mangadzaho nga u vhiga mitengo ya ndaka lwa nṱha . 
Nga maanḓa , ri lavhelela ṱhama dzashu dza matshudeni uri vha vhe vhashumisani vhavhuḓi nga maanḓa kha riṋe musi ri tshi isa phanḓa na tshanduko ya vhukuma . 
U vha na ndango nga u angaredza kha u dzudzanya na ṱholo ya tshumelo dza ndondolo ya mutakalo , u topola ṱhoḓea , u sika mbekanyamushumo dza ndondolo ya mutakalo na u thoma u dzi shumisa . 
Puḽane i shumana na izwi zwithu nga vhuḓalo , i tshi ṱanganedza uri zwithu zwa ndeme zwi no nga sa pfunzo kana mveledziso ya mahayani zwi ḓo kwamesa vhafumakadzi vha vhashai .
Dzi katela 2 x 2D zwikene nga vhuimana 100% ya mutengo wa Tshikimu
Vhuingameli ho fara tshifhinga kha maitele a u vusuludza senthara . 
Ṱhoḓea ya vhudzulo ha khwaḽithi yo khwaṱha na vhubindudzi vhu khou sedzana nazwo hezwi . 
ṱhukhu ṱhukhuṱhukhu ṱhukhuṱhukhuṱhukhu zwinzhi zwinzhizwinzhi zwinzhizwinzhizwinzhi
Vhuimo ha Ntha Gireidi dza 7-9
Kha zwenezwi , kha vha ṋetshedze khumbulelo ya tshivhalo tsha hekithara dzine dzo ḓadzwa nga miri yeneyi . 
Muvhuso u a ṱuṱuwedzea musi gwama ḽa nnyi na nnyi ḽi tshi shumiswa nga nḓila yo livhaho na nga vhuḓifhinduleli . 
Ṱhoḓea dzine mavhengele a mishonga na khemisi dza shango zwa tea u dzi swikelela a dzi fariwi lwo khetheaho kha izwi , naho hu na uri milayo nga u angaredza i nga kha ḓi shuma kha nyimele dzavho . 
Naho ḽa Afrika ḽi muṋe wa phesenthe ire fhasi ha nthihi ya satheḽaithi kha mono , dzhango ḽi na ṱhoḓea khulwanesa ya zwibveledzwa zwa tshikhala na tshumelo . 
Hezwi zwi nga katela tsinga dza malofha , mbilu , tswio na maṱo . 
Hu ḓo shumiswa diphosithi yo ṱanganywaho na akhaunthu yavho ine ya ḓo dovha ya shumiswa u vha rumela biḽi mafheloni a ṅwedzi .
Muthu a nga dovha a ṱaṱa uri dimokirasi ya tshizwinozwino a i konadzei hu si na mahoro a poḽotiki . 
Zwibadela zwoṱhe na dzikiḽiniki zwi khou shumiswa thwii nga mavundu . 
U shumisa tshaka dzo fhambanaho dza mafhungo musi a tshi ṅwala , tsumbo , zwitatamennde , mbudziso na malaeli .
Nḓila ya vhupimathengo i shumiswa fhedzi musi zwidodombedzwa zwoṱhe zwo swikelelwa . 
Muingameli o dovha hafhu a monithara mpfu dzi Shushaho . 
Sambula dza awara nga awara dzi sumbedza uri vhushandukwa uhu hu na vhushaka na vhushandukwa ha muthunyuwo , na khuvhangano i re fhasi ya oksidzheni zwi dzheniswa kha sisiṱeme nga muthunyuwo wa maḓi vhudzuloni ha nga tshikafhadzo yapo ya maḓi . 
Musi kuitele kwa u pulana kwo thonwa na u tshimbizwa nga masipala , CBP ndi tshumisano vhukati ha masipala na wadi .
Ndi zwiṅwe zwe vhakhethi vha Afurika Tshipembe vha sa zwi lavhelele .
Nga maanḓa vhafumakadzi vhane vha khou bvelela u ḓa u ḓiambela ; u amba sa vhaiti , sa vhadzheneleli vha imaimaho na vhaponyi vha vhukuma vha u pfukwa ha pfanelo dza vhathu . 
Ndivho
( c ) u themendela u thomiwa ha mvelele kana dziṅwe khoro dza zwitshavha zwa Afurika Tshipembe , hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka .
Mihasho ine ya vha na tshivhalo tshihulwane tsha tsumbathengo dzine dza lenga u badelwa i ḓo thusedzwa , uri i shumise maitele o khwiniswaho a wanalaho kha mihasho i shumaho nga nḓila ya nṱhesa .
U kunga vhathu nga vhanzhi u itela mutakalo wa khwiṋe hu u itela tshitshavha . 
U sumbedza u pfesesa fhethuvhupo , puloto , vhaanewa , khuḓano na thero
Kha vha ḓadze fomo ya CM5 arali dzina ḽa CC na ḽone ḽi tshi ḓo shandulwa .
Mulayo u ṋetshedza u iswa ha thuso ya matshilisano kha vhavhuelwa , khoro dza lushaka na madzangano a ndondolo . 
Ngauralo , ndi zwa ndeme u bveledza kana u fhaṱa zwikili izwi kha vhagudi musi vha tshi kha ḓi tou bva u thoma tshikolo .
Ho sedzwa tshiimo tsha fhasi tsha u vhulunga tsha Afurika Tshipembe na ṱhoḓea ya u bindudza kha tshiimo tsha nṱha , ndi zwa ndeme u engedza zwirumelwannḓa na u engedza zwibveledzwa kha sekithara dzenedzo .
Hovhu vhusetshi vhu setsha mafhungo kha dzi'nwe website dza muvhuso .
Sa tsumbo , zwitshavha zwi re na tshivhalo zwi nga vha zwi na mvelele nthihi fhedzi zwi tshi wananala kha madzingu o fhambanaho .
Bono : U vha muṋetshedzi na muleludzi muhulwane wa themamveledziso ane a vhea Gauteng sa dzingu ḽa ḓorobo khulwane ya vhukoni ḽifhasini a re na ikonomi i dzulaho i kha tshiimo tshithihi na u aluwa . 
Minisṱa o amba uri o pfana na muṅwe musadzi ngauri nga murahu ha miṅwaha ya ṱahe vho malana mufumakadzi wawe o mbo thoma u ita zwa vhuloi na u ita uri zwa vhurereli ha vhuloi zwi itwe nga ngomu hayani .
Dzina ḽa mulwadze na khoudu ya muunḓiwa sa zwine zwa vha zwone kha garaṱa ya muraḓo ;
Thandela hei ndi tshipiḓa tsha ' Operation Phakisa ' ine ya ṱoḓa u lungulula u konadzea ha ikonomi ya maḓadzhe a Afurika Tshipembe .
Zwine zwa shumiswa , musi hu na u lambedziwa , ndi u sumbedza ṱhanganyiso ya phulufhedziso , vhuḓiimiseli na mbadelo yo anganywaho . 
Hezwi zwo konadzea nga Mbekanyamushumo ya Mikhwa ya tshizwinozwino ya SARS , ine ya konisa SARS u phurosesa mafhungo a mutheli nga u ṱavhanyedza . 
Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1995
Tshitatamennde nga ha muṱangano wa Khabinethe nga ḽa 2 Ṱhafamuhwe 2016
( Hedzi dokhumenthe dzi a wanalea nga fomathi ya
Izwi ndi u ya nga ha Vho Dokotela Guni Goolab Muofisiri Muhulwane wa Tshikimu tsha Dzilafho tsha Vhashumi vha Muvhuso ( GEMS ) .
Kha vhuimo uvhu dzi a fhandekanya - madzuloni a u ṱanganya -tshikhala . 
vha nga ambara yunifomo u ya nga zwine ya ambarelwa zwone
Muhasho u nḓilani ya u swikela zwipikwa zwawo zwoṱhe zwa ṅwaha . 
U thetshelesa na u toolola tshenzhemo ya eṋe muṋe
-- Mbudziso ( u vhudzisa mbudziso nyangaredzi na dzo nangiwaho , mbudziso dzo teaho ; u shumisaluambo lwo ṱambaho , lu no pfela vhuṱungu , lu re na ṱhonifho , lwa u kwengweledza : u thetshelesa zwavhuḓi , u ṱhaṱhuvha phindulo , u fhindula zwone u sumbedza nḓivho )
U pulanwa ha IDP ho itwa nga maga maṱanu :
Dzhangili dzhimu - u dembelela a tshi farela nga zwanḓa
Hu khou dzinginywa na sabusidi ya u khwiniswa ha vhudzulo mahayani kana dzibulasini .
Tsumbakushumele i shumiseaho yo bveledzwa u itela u ṋea maanḓa komiti dza wadi a u linga kushumele kwa masipala kha vhuimo ha wadi na u ṋetshedza muvhigo wo dzudzanyeaho kha mimasipala .
Vhunzhi ha marifhi vhu tea u katela marifhi zwao a yaho kha mashaka dziṱhama u ya na kha marifhi a si a fomaḽa a yaho kha dziguranḓa , tsumbo .
Marifhi ( a vhukonani / a si a fomaḽa )
Talelani tshiitwa nga muvhala mudala .
Maitele a tevhelaho a u kunakisa a ya shumiswa . 
1.3 . Khabinethe yo khwaṱhisedza vhukando ho khwaṱhaho u vhuedzedza nḓila ya masheleni ya tshifhinga tshilapfu , hu tshi khou dzhielwa nzhele ikonomi ya ḽifhasi ine ya khou thengathenga na masiandoitwa ayo fhano hayani .
Kha vha lavhelese khethekanyo ya 39 ya Mulayo wa 2000 wa Sisiteme dza Masipala
vho rengisa tshiendisi ( u shandukisa vhuṋe )
khethekanyo B : R1 100
Ri bula mbilaelo khulwane vhukuma kha maga o pikaho u thivhela kana u thithisa , lwa poḽotiki kana nga dziṅwe nḓila , nga maanḓa nga kha maga a u kombetshedza a ikonomi , pfukiselo ya thekhinoḽodzhi kha mashango ane a kha ḓi bvelela . 
Vhurangeli uvhu ndi tshipiḓa tsha thikhedzo ya R212 miḽioni ine muvhuso wo ita uri i vhe nga 2016 / 17 u thusa vhorabulasi vho kwameaho u ya kha shango ḽoṱhe .
Lufhera lwa u Ḽela lwa Buthano ḽa Kale lwo vha lu tshipiḓa tsha tshivhumbeo tsha u thoma tsha 1885 , tshe tsha vha tshi tshi shuma sa Nnḓu ya Buthano ḽa Vhusimamilayo ḽa Kapa .
Ro vha na tsumbo nnzhi dza musi muvhuso u tshi dzhia vhukando musi milayo yo pfukiwa . 
Phetheni ya khovhekanyo ya vhathu yo fhambana u ya nga mashango na madzingu , nahone miṅwaha i ḓaho khovhekanyo nga vhupo ya vhathu i ḓo shanduka . 
Naho zwo ralo , u konanya hu hulwane vhukati ha muvhuso , zwa vhashumi na vhubindudzi zwi a ṱoḓea u itela u fhungudza zwivhumbi zwa infḽesheni zwo fhaṱelaho nahone zwi konḓaho miṅwahani ya zwinozwino nahone zwo dzhiela fhasi u swikelelea ha phimo ya thengiselano ho sedzwa infḽesheni . 
Muhasho u rumela kha Muhasho wa Mafhungo a zwa Mupo na Vhuendelamashango ; 
Kha vha dovhe vha dzhiele nṱha uri biofisikhala ndi mutheo wa u khwaṱhisa wa thikhedzo ya vhutshilo . 
Mulayo wa Khomishini na zwa masheleni , 1997
Iṅwe mbudziso ino yelana na izwo ndi ya uri arali u dzhenelela ha mushumi kha akhaunthu zwi tshi tea u tou vha nga u funa , u fana na kha maṅwe mashango , kana nga u kombetshedzwa . 
Naho zwi tshi nga tou nga kha vhathu vha nnḓa - na kha vhunzhi ha vhathu vhone vhaṋe - u nga ri vharangaphanḓa vha vhonalaho ndi vhone vha zwi rangaho phanḓa , avho vha u fhedzisela a vha iti vhurangaphanḓa ha ndangulo vhu re na tsheo . 
Dzibada , maḓi , vhuthathatshili
Khethekanyo 2 : U langula Kushumele kwa Masipala : Mushumo wa Komiti dza Wadi
Arali zwo tea zwidodombedzwa zwe vha zwi wana kha website zwi nga ḓiswa zwo ṋambariwa nahone tshiṅwe na tshiṅwe tshi thungo .
Izwi zwi katela ; u tandulula u lenga kha nyavhelo ya ṱhoḓea ya nṱhesa kha luvhande ulwu ; u ṱtuma burodobende ; u phaḓaladza na ndambedzo ; u tandulula zwivhumbeo zwa maraga zwi sa shumi zwavhuḓi ; u ṱavhanyisa muratho wa khasho ya didzhithaḽa ; mveledziso ya maano a e-government ; u dzudzanywa ha ICT ya Mabindu a Muvhuso ; na khwaṱhisa Mulangi na u tandulula u ita mukokotolo kha vhuvhusi ha sekithara ya ICT .
Muthu muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya u ṱanganedzwa sa Rasaintsi .
4.4 . Vhege ya Senthara ya Tshumelo ya Thusong ya Ṅwaha ya Lushaka ine yo thoma nga dzi 13 u swika dzi 18 Khubvumedzi 2015 i ḓo phurofaiḽa tshumelo dza senthara na yuniti dza mimoḓoro kha u ḓisa tshumelo dza muvhuso tsini na maAfrika Tshipembe .
2 . U vhuiswa ha vhuraḓo ha Khoro musi ho vha na u shandukisa vhuraḓo ha ḽihoro
Muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli a nga vusuludza mugaganyagwama nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano . 
Pulane i bvisela khagala thagethe dza ndinganyiso ya zwa u thola dzine masipala wa tea u dzi swikelela na u vhiga khadzo ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
u fana na dziṅwe tshumelo dza BRT u mona na shango , i vhumba tshipiḓa tsha pulane ya vhudavhidzani ha zwiendedzi zwa nnyi na nnyi tshine tsha ḓo khwinisa vhutshilo ha vhaṋameli nga u vha thusa nga zwiendedzi zwine zwa vha endedza nga u ṱavhanya , zwo tsireledzeaho , zwine zwa swikelelea , na u fusha ṱhoḓea dza vhaṋameli na u vha dzudza zwavhuḓi .
Arali mubebi wa ṅwana na ene o ṅwaliswa sa muunḓiwa , hu ṱoḓea afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane ya muḓuhulu kana tshikwenda.
Ri tea u humbela pfarelo kha u ni tendela uri ni lindele ḓuvha ḽoṱhe musi ni saathu ṋea vhuṱanzi haṋu . 
Mushonga : mushonga wa sialala na mishonga minzhi ya tshi zwinozwino i bveledzwa hu tshi khou shumiswa matheriala a zwimela . 
Khomishini ya Ṱhoḓisiso ya Muphuresidennde nga ha Vhupfumbudzi na Pfunzo ya Nṱha , i khou bvela phanḓa na mushumo wayo nahone i ḓo thusa muvhuso u wana thandululo ya tshifhinga tshilapfu ya tswikelelo ya pfunzo ya nṱha , zwihulusa kha vha shayaho .
A vha tei u dinalea nga hazwo .
Vhubidudzi kha mbadelo dzo humiselwaho murahu a si ndaka dza zwibveledzwa zwa masheleni zwi re na mbadelo dzo dzulaho dzo vhewa kana u langwa dzine dzi gaganywa kha mbambadzo i tshilaho . 
Hu na vhudavhidzani hu re khagala ha misi yoṱhe vhukati hashu na vhashumisani . 
15 . Ṱhanganyo ya SWOT kha mvelelo
Kha vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho kha puḽenari :
u engedza u vhulungwa ha mveledziso ya muḓagasi u bva kha 1% ya zwino uya kha 19% nga 2019 .
Izwi zwi ḓisa khonadzeo ya ṱhanganyelo ya FDI ya 2016 kha R30 biḽioni .
Ri dzulela u pfa nga ha tshipiḓa tsha vhulamukanyi nahone a si kanzhi ri tshi pfa nga ha tshipiḓa tsha mveledziso ya ndayotewa . 
zwithu zwo omaho , khirayoni dza mapfura , pesitele , tshoko , penisela dza 2B ,
Vhuḓifhinduleli ha tshampungane vhu nga ḓi iswa kha Muhasho wa Madzulo a Vhathu . 
( b ) Minisiṱa o rumiwaho nga Muphuresidennde .
Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele na zwa Sialala ( CoGTA ) na Khomishini yo Ḓiimisaho nga Yoṱhe ya Khetho ( IEC ) dzo ḓiimisela khetho dza masipala , Minisiṱa Vho Des van Rooyen vho amba izwo .
Ri dzudza luvhondo vhukati hashu musi ri tshi ṱuwa . 
Mulangavunḓu vha khou lavhelela uri ri vha fare nga nḓila ya khuliso nahone ri ḓo ita ngauralo . 
maimo a u linga ---- ndi luambo , ndivho , zwikili na vhuḓi zwine mugudi a tea u zwi sumbedza mafheloni a gireidi .
Masheleni a dona a tshimbidzwa nga kha dziNGO u itela thandela dzine dza sa khou thoma u shuma dzo imela mihasho a dzi nahone dzi songo dzheniswa kha maṅwalo a mugaganyagwama . 
Tshumisano na sekhithara ya phuraivethe i khou aṋwa mitshelo na u shela mulenzhe kha u dzudza kushumele . 
Mulanguli wa CBP a tshi thuswa nga muḓivhimakone wa CBP vha ṅwala muvhigo u no ḓo kumedzwa kha Foramu ya CBP ya ha Masipala malugana na phindulo dza Khantseḽe khathihi na vhukando hu no ḓo dzhiwa nga rapolotiki a re na vhuḓifhinduleli na / kana vhaṅwe-vho vhathu
Fokhasi i kwama maitele a u pulana na u dizaina , u fhaṱiwa , u shumisa na maitele a ndondolo , na u khwiniswa na u fhedzisela nga u bviswa ha sisiṱeme dza tshiimiswa , zwoṱhe kana kha miṱa . 
Ndi henefha hune miṱa na dzikhonani vha nga ṱangana na u thusa u fhaṱelana dzinnḓu . 
Mulingi muthihi o vhiga uri vhuṱumani uvhu ho itwa zwi khagala nga kha zwivhili zwo ṋetshedzwaho zwo ṱangana na u amba uri muhumbulo wa uri " pfunzo i katelaho i ṱuṱuwedza OBE " wo itwa zwi khagala kha ḽiṅwalwa . 
238. Zhendedzi na vhurumiwa
Mbekanyamushumo ya pfunzo ya tshitshavha nga kha vhudavhidzani ho fhambanaho nga muvhuso , madzangano a tshitshavha na sekithara ya phuraivethe zwi ḓo itwa nga thangelaphanḓa ya mitambo kha mavunḓu oṱhe u rangela Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi nga dzi 9 Ṱhangule .
Zwisumbi izwi zwi tea u pfukiselwa kha sheduḽu ya u monithara kana kha muvhigo .
Musudzuluwo wa u ya kha zwiṅwe zwithu u nga si bvelele nga nnḓani ha musi hu na vhushaka na zwine zwo no vha hone kale , zwi re , zwine zwa nga vha kana zwo no vha ho zwa kale . 
Arali , kha muhumbulo wa muthu wa vhuraru , zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwo katelwaho kha notsi dza ṱhalutshedzo zwine zwa ta u ḓivhadzwa muhasho , u ḓo ḓivhadza muhasho a songo bula khamphani i kwameaho . 
Munwi lwo kalulaho a nga lavhelelwa u nwa dzithotso dza ṱahe dza zwipiritsi , boḓelo kana veini kana u fhira ḽitha mbili dza bia nga ḓuvha . 
U tsela fhasi ho bveledza nyaluwo ya u sa vha na mishumo na u balelwa ha mabindu , zwe zwa engedzedza u konḓelwa ha dzi miḽioni dza Maafrika Tshipembe . 
Zwa zwino ndi khou tea u imedzana na fhungo ḽa mbadelo . 
Vhashumi vha Tshikwama vho ḓivhadzwa nga ha nomboro ya luṱingo i sa badelwi ya nnyi na nnyi i re hone kha u vhiga lwa tshiphiri mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vha kwama . 
Mulanguli wa wa CBP a tshi thuswa nga muḓivhimakone wa CBP u ṅwala Tshishumiswa tsha M&E tsha 1 : Asesimennde ya mushumoitwa wa komiti , u bvela phanḓa na kushumiselwe kwa masheleni a u sokou ṋetshedza
1 . Arali rekhodo dzi kha tshivhumbeo tsha u tou ṅwalwa kana u gandiswa :
HoD(Ṱhoho ya Muhasho ) i ḓo ḓivhadza SC ya QLTC zwitirathedzhi zwine zwa vha hone kha vundu zwine zwa ḓo shumiswa u fhindula mvelelo dza ndingo hu tshi katelwa zwitirathedzhi zwa u khwinisa , na uri ndi maitele afhio ane a vha hone na uri zwifhinga zwa u monithara ndi zwifhio .
U shumiswa ha zwiṱirathedzhi zwa vhuendi na u bveledziswa ha khorido zwo no vha zwithu zwi re ndeme , ndi ngazwo , u lambedzwa ho no engedzwa . 
U vhala - ho katela ndaela na khunguwedzo
Themamveledziso ya dzibada na nyisedzo ya muḓagasi na zwone zwi khou lavheleswa u itela u swikelela ṱhoḓea nga tshifhinga tsha thonamennde . 
Mihumbulo ya u fhaṱa ya u khwinisa i tea u itwa nahone hune zwa konadzea tshitshavha tshi nga dzheniswa kha u tandulula thaidzo .
Khabinethe yo dovha ya tendela Muhasho wa zwa Mutakalo u shuma tshoṱhe na Zwiko zwa Mineraḽa na vhaṅwe vhafarisani kha u ṋetshedza tshumelo dza thikhedzo kha vhe vha vha vhe vhashumi vha migodini musi hu tshi khou shumiwa na malwadze haya o vha faraho mushumoni , hu na mbonelo ya u fhungudza khathihi na u thivhela khaedu dza zwa mutakalo na malwadze a faraho vhathu mushumoni .
Ndo humbela ngei Devhula Vhukovhela uri hu vhe na u engedza luvhilo kha kushumele miṅwahani mivhili i tevhelaho vhunga ho vha na u salela murahu huhulwane ha mishumo i songo khunyeledzwaho kha vunḓu iḽo , nga mannḓa kha zwa muḓagasi , zwikolo , dzikiḽiniki , dzibada na maḓi .
U rekhoda maipfi maswa na zwine a amba kha dikishinari yawe .
Khaedu ya Devhula-Vhukovhela hu ḓo vha u fara mikovhe yayo ya makete uyu wa u re na mbuelo ngaurali , na u shandukisa mushumo wa u maketa une wo no thoma kha u dalela vundu , hu na mvelelo dza nyaluwo kha mbuelo dza ikonomi . 
lu ṅwalo lwa thendelo arali vha muimeleli wa khamphani
Na riṋe ri khou lingedza zwikhala zwa vhubveledzi zwa u phaḓaladza vhukoni hashu ha thekhinoḽodzhi , nahone kha maitele aya , ra engedza vhubveledzi ha mbuelo . 
Tshumelo dza shishi ( muhasho wa vhalwadze )
Mugudi u fanela u eletshedzwa uri ndi ngani na nga nḓilaḓe ya shumisa na u laṱa izwi . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60 .
Fhedziha , mvula idzi dzi songo ita uri maAfrika Tshipembe vha vhe na kuhumbulele ku si kwone kwa tsireledzo vhunga vhunzhi ha zwipiḓa zwa shango zwi kha ḓi vha gomeleloni .
Sesheni dzo sumbedzisa u vha dzi thusaho na u ṱuṱuwedza vhashumi na kiḽabu zwa aluwa lu mangadzaho . 
Themamveledziso ya thandela na mbekanyamushumo dzoṱhe ntswa dzi tea u elwa . 
Khamphani dzi si dza mbuelo tshifhinga tshoṱhe dzi fanela u vha dzi na mulanguli muthihi ( nga nnḓa ha musi MOI yo sumbedza tshivhalo tsha nṱha tsha vhalanguli ) .
mushumo wa Komiti dza Wadi
Tshelede i linganano R1.2 biḽioni khayo i ḓo shuma kha dzibazari .
Zwi tshi kha ḓi vha zwo ralo zwi tou vha khagala uri vhuṱoḓesi vhune ha khou itwa ho vha ho fhambana lune zwigwada zwa thero zwivhili a zwi tshe na masia a fanaho . 
itwa ha tshumelo
Ṱhanziela iyii i shuma lwa miṅwedzi ya rathi fhedzi nauri i a ṋetshedzwa kha senthara ya u linga vhareili iṅwe na iṅwe .
NDAMBAVHUḒIFHINDULELI NA MPIMO WA VHUḒIFHINDULELI 
Kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , kushumele kwa ekonomi ya maikiro Afrika Tshipembe nga u tou angaredza kwo vha kwo khwaṱha , fhedzi mvelelo dzayo dza nyaluwo dzo vha dzi sa takadzi dzi tshi vhambedzwa na dziṅwe ngadzo . 
Humbelani mudededzi waṋu vha ni sumbedze kutambelwe kwa mutambo wa " founu i sa shumi " .
Hezwi a zwo ngo tea u vha bvisa kha uri komiti dza wadi dzi hone sa tshiendedzi tsha mutheo tsha u dzhenela ha tshitshavha .
Nga vhuvhuya ha u swikelelea hayo , phetheni ya khethekanyo ṱhukhu ya giridi i anzela u tendela kharuso ya zwikalo zwa ikonomi zwihulwane , nga maanḓa kha midzhenelano ya giridi . 
Muṋetshedzi wa tshumelo na muofisiri wa thandela vha ḓo dzulela u fara miṱangano ya u amba nga ha mafhungo o bviswaho ngeno hu uri u dzhenelela hu a ṱodea nahone vha ḓo ambedzana na muofisiri wa u ṱola sa zwi ṱodeaho . 
5.4.2 U thoma pulane ya ndangulo ya kushumele
Phanḓa ha u vhiga : phambano vhukati ha zwigwada dzine dza vha na khonadzeo ya u vha maitele a vhugevhenga kana a mulayo ane a nga shumaniwa nao nga kha maitele kana mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma .
Mvelaphanḓa i elanaho na mbekanyamushumo iyi i nga ṱumanywa na vhukoni ha maṱhakheni ha vhudavhidzani na Muhasho wa Mveledzo ya Vhupo ha Mahayani na Mbuedzedzo ya mavu na Muphuresidennde . 
U dzula ha hezwi , nga murahu , ho vhumba mutheo wa zwinangwa zwa fhethuvhupo kha zwiṅwe , ha phuraivethe vhukuma , mishumo , ine ya nga zwa dzinnḓu . 
Kha vha ntendele ndi nweledze muhanga u ne mbekanyo idzi dza itwa khawo . 
Miziamu mihulwane , kereke na dziḽaiburari dza ḽifhasi dzi dovha dza sedza kha ḓorobo idzi khulwane . 
Tsha vhuraru , vhukando ha u fhungudza maanḓa kha dzi sekhithara dza phuraivethe na u pikisa u tsela fhasi ha u vhulungwa tshelede na u valwa hu songo teaho ha nḓisedzo ya zwibveledzwa .
Hezwi zwi katela , zwikhala zwa mishumo , tshumelo dzine dza ṋetshedzwa nga masipala , khathihi na zwiṅwe zwikhala zwa vhubindudzi afho ḓoroboni khulwane . 
Zwidodombedzwa zwa Thandela , zwi re na zwipiḓa zwivhili , zwi vhumba tshipiḓa tsha vhuṱhogwa tsha khonṱhiraka na u tikedza Tshilinganyo tsha Zwidodombedzwa . 
Tsha vhuvhili , hune mvelelo dza u ṱola dza tea u rumelwa na ḽiṅwalo ḽa bidi . 
Nda ḓodza miora kha ṱhoho uri ndi vhe na mmvi u fana navho .
GCIS kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mulayo tshine mafhungo atsho a vha kha saithi iyi , kana vhashumi vha GCIS kana tshiimiswa itsho , a zwi nga ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha tshinyalelo yo khetheaho , i songo livha , ya tshiwo , ya masiandaitwa kana ya ndaṱiso kana tshinyalelo iṅwe na iṅwe yo imaho ngauri , i nga vha nga nyito ya khonṱhiraka , mulayo , mulandu ( hu tshi katelwa u sa londa , naho hu si zwone fhedzi ) , kana zwi elanaho na u shumiswa ha ḽiṅwalwa iḽi kana mafhungo . 
Tsheo ya u tandulula phambano i zwanḓani zwa miraḓo i kwameaho .
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhatholi vha nga vhumba tshumisano u thoma vhugudisi .
U bva kha tshitatamende tshavho ṋamusi , Minista , zwi sumbedza uri khuḓano vhukati ha vhafariwa na vhashumi tsha muhasho zwi nga si pfi a zwi nga vhi hone . 
ṋekana nga zwidodombedzwa zwa sisiteme ya zwa mulayo ya iḽo shango .
madzangano a mitambo kana dziforamu
Nungo iṅwe na iṅwe yo itwa ya u bvisa mafhungo a shishi hu si na u lenga na luthihi . 
Vhagudi vha nanga tshibveledzwa tshavho tsha u vhala vha vhala kiḽasini
IDP ndi tshishumiswa tsha ndeme tshi khwaṱhisedzaho uri thandela dzo topolwaho na u itwa nga masipala dzi a elana na ṱhoḓea dza tshitshavha .
Kha vhatambi , a hu na maipfi a ndeme : hezwo zwo vha maanḓa a u ṱangana uhu ha tsinisa . 
Khosikhulu Vharangaphanḓa vhahulwane vha sialala
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinete wa dzi 9 Fulwana 2014
Zwiwo zwi si zwa musi na musi , sa maḓumbu , zwi a kona u vha na ṱhuṱhuwedzo i no ṱoḓa u sedziwa he zwa tea . 
Zwikhonthina zwa vhukuma a zwi anzeli u shumiswa musi hu tshi dzhiwa zwithu zwi ṱhavhaho na maṅwe malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili . 
Zwitatamennde zwa masheleni zwa muhasho a zwo ngo kuna , mugaganyagwama a u ngo shumiswa lwo kalulaho . 
R75 ya dzina ḽo vhulungwaho kha .
Nga iyi nḓila , tshumisano , tshifhingani tshi ḓaho , i ḓo vha nzhini ya u shandukisa na u bveledza tshivhumbeo tsha ikonomi ya Afrika . 
U itela zwibveledzwa zwiswa , hu na nyimele dzo khetheaho dzi kwamaho zwine murengi a nanga . 
e ) Vho Morore Mphahlele ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Nga murahu ha musi zwo vhonala uri dziḽokhishi dzoṱhe a dzi fomaḽa , na uri pfukiselo i itwe dziḽokhishi dzi fanela u vha fomaḽa , Vhapulani vha Mveledziso ya Sisonke vho siwa vha si na iṅwe nḓila nga nnḓa ha uri vha thoma maitele a ri dzi vhe fomaḽa . 
Nḓila ya Vhafumakadzi kha Mveledziso i sedza kha uri vhafumakadzi vha nga ṱanganyiswa hani lwa khwiṋe kha ḽifhasi ḽa ' vhanna / tshinna ' na u ita vha tshi ḓidzhenisa kha mveledziso .
Kha vhusimamadaka ha mbambadzo hu shumiswa 8% .
Ri tea u sedzesa mafhungo mahulwane u itela u tikedza vhuendi kha dzhango ḽashu , hu tshi katelwa na u kona u enda muyani , mbekanyamaitele dza vhupfukamikano na zwiṅwe zwithithisi zwa nyaluwo . 
Ndavhelelo ya daimane i wanalaho fhasi vhukuma ha maḓi , i khou konadzea nga kha khwiniso ya thekhinoḽodzhi , yo tendelwa u itwa ngei West Coast . 
Sisiṱeme ya Ndangulo ya Kushumele
Rekhode ya u bvelela malugana na pfanelo idzi dza ikonomi , matshilisano na mvelele a si yavhuḓi na luthihi . 
Ndivho
( 4 ) Thendelano ifhio na ifhio ya dzitshaka i vha mulayo wa Riphabuḽiki musi i tshi phasiswa u vha mulayo nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka , fhedzi mbetshelo i ḓḓivhumbaho nga thendelano ye ya themendelwa nga Phalamennde ndi mulayo kha Riphabuḽiki nga nnḓḓani ha musi zwi sa yelani na Mulayotewa kana mulayo wa Phalamennde .
1 kha mutshimbidzi muthihi
Khabinethe i dovha ya livhuwa mapholisa na miraḓo ya tshitshavha vhe vha thusa kha u vhuiswa ha Mongezi Phike o tsireledzea we a vha o dzhiiwa nga khani zwenezwino nga murahu ha musi khotsi awe vho dzhielwa goloi nga khani .
Tshumelo a ina mbadelo .
Vha humbela u sa rumela ṱhanziela na nthihi ya oridzhinaḽa , dipuḽoma kana thesitimoniaḽa . 
MBUELO DZO RANDELWAHO DZA GUMOṰUKU ( PMB ) 100% ya Mutengo wa Tshikimu
1.1. Khabinethe i ṱanganedza u sainiwa ho itwaho nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ha uri mulayo wa Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Mulayo wa Vhuendi na Mafhungo a Tshimbilelanaho Nazwo u vhe mulayo khathihi na u thudzelwa kule ha Khaṱhulo nga Khothe Khulwane ya Kha wane kha vha Hanedzanaho na Maele a Mbadelo dza Bada dza Ḓoroboni ( Outa ) kha khaedu ya e-toll ( mbadelo dza bada ) zwi lwaho na Zhendedzi ḽa Dzibada ḽa Lushaka ḽa Afurika Tshipembe ( Sanral ) .
Ri khou tea u pfesesa uri kha nyimele hei ya ndingedzo dza muvhuso dza u lwa na vhushai , ṱhahelelo ya mishumo na nyaluwo ya ikonomi zwi tea u khwaṱhiswa kha u ya phanḓa . 
MUSHUMO WA 2 : MULINGO WA MAFHELO A ṄWAHA
kushumele kwa phurofesheni ya saintsi ya mupo Afrika Tshipembe
Ra kona u ya u eḓela .
Mbilaelo dza ḓuvha na ḓuvha dzine vhathu vha vha nadzo
Hu na mbadelo dzi no yelana na mishumoitwa yo raliho dzine dza tea u dzudzanyelwa , na u anganyela he ha ṋewa kha khethekanyo ya 3.4 .
Nyolo ya 2 yo sumbedza Zwiwo zwa CBP .
A hu tou vha na mbilaelo khulwane kha u fulufhedza ha data kana vhuronwane . 
U langa mishumo yo fhambanaho ya u alusa mutakalo wa vhashumi . 
Ndangulo i tendelaho matshimbidzelwe na mushumo kha maitele , kana u thoma na maitele a tevhelaho , zwi dzhiiwa sa muṋango . 
I sedzesa u thoma kha mulayo na u sa dzhia sia , i ṱoḓa kufarelwe kwo fhambanaho , kana vhukando ho khetheaho kha vhaṅwe vhathu kana zwigwada .
Komiti ya Madzinginywa a Milayo ya Miraḓo na Phethisheni
Ndivho ya Komiti ya Ndangakhombo ndi u sedzulusa nga huswa ndango ya khombo ya sia ḽa mabindu na nḓila dza u langa na u sedza khombo khulwane dzi re zwiṱirathedzhi dze dza topolwa dzi tevhelaho : 
U ṋea tsenguluso pfufhi ya orala
( k ) u ṋea vhathu zwiimo zwa khuliso .
( b ) u londiwa nga muṱa kana vhabebi , kana ndondolo iṅwe yo teaho arali o bviswa kha muṱa ;
Muṅwe muraḓo wa phaḽamennde o vhuya a amba uri : " Kha ri fulufhedzee "  . 
Vhuḓifhinduleli vhu tshimbila na u vha na vhuḓifhinduleli ha tsheo dzine dza itwa .
( c ) kha u khunyeledza mbofho ya mashango oṱhe .
U shumisa mutaladzi muswa u sumbedza muambi muswa
Tshamaano o ri vha ḓo ita mini nga tsha matshelo ?
Vhashumisi ndi vhashumi vha ṱhonifheaho kha mavundu . 
Kha zwiṅwalwa , ro vha na dzangalelo kha masalela a bvaho kha u tsa ha ekonomi lwa tshifhinganyana honoho . 
1 . Vho Mogojare Richard Seleka sa Mulanguli Muhulwane ( DG ) Muhashoni wa Mabindu a Muvhuso ; na
ḼIGA ḼA MBAMBADZO ḼA VHUSHUMISAMUPO
Khombo i ḓo fhungudzwa nga u tshimbidzwa ho pfananywaho hu yaho phanḓa nga Ndangulo ya Masheleni u itela u wana levele dza nṱha dza vhuḓifhinduleli ha ṱhumano kha Muhasho . 
Ndi lini hune nda nga humbela zwiitisi ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 8 .
Vha humbelwa uri vha ṋetshedze khophi dzo ganḓwaho dza maṅwalo a tevhelaho uri dzi tshimbile na khumbelo yavho : 
Kha vha kwame
Muhumbulo muhulwane na mulaedza
Mbambadzo na Phaḓaladzo
Vhapondwa vha u tzhipiwa vha kwamea nga nḓila dzo fhambanaho .
U kovhekana mihumbulo na tshenzhemo na u sumbedza u pfesesa khontseputi
U sika tshifanyiso kha maipfi U shumisa maṱaluli , maḓadzisi
U rathela kha muṅwalo wa u pomba musi a tshi ṅwala ( datumu , dzina ḽawe na maṅwalo awe ) .
1.7. Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo nga Muhasho wa zwa Muno ya u lingedza Sisiteme ya Garaṱa dza Bugundaula ine hafhu ya khwaṱhisedza vhuvha hashu ha lushaka ya engedza vhutsireledzi ha lushaka .
Muhumbulo wa uri vhaswa vha fanela u imelelwa kha mulandu muṅwe na muṅwe , u kheluwa , u ombedzela khohakhombo ya u thithiswa ( zwo rerwa afho fhasi )  . 
Sisiṱeme i ṱoḓa uri hezwi zwiko zwa vhufa zwo khethekanywaho zwi ṱaluswe nga nḓila ya fomaḽa sa vhupo ha vhufa ha mavundu na lushaka vhune ha fanela u dzheniswa kharedzhisiṱara dza vhufa na zwiko zwa vhufa zwapo , zwine zwa nga vhewa kha redzhisiṱara ya vhufa . 
Mbaledzo idzi dzoṱhe zwa zwino dzi na pulane ya mveledziso na ndangulo yo tendelwaho , nahone mushumo itwa u itela u khaṱhisa tsireledzo ya mbaledzo idzi , na u itela u vhona themamveledziso ya vhuendelamashango huswa na mveledziso ya tshibveledzwa kha mbaledzo idzi . 
Mbadelo dza vhashumisi vha maḓi kha zwikolobulasi zwiṱanu zwo thoma nga Ḽara nahone zwa isa phanḓa ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Nga kha tshifhinga tsha vhukati na tshifhinga tshilapfu , vhubindudzi ha themamveledziso ha ndeme ha nnyi na nnyi khathihi na u vusuludzwa ha zwa vhudavhidzani na ṱhumanyo ya vhuendi , na sisiṱeme ya mveledziso ya fulufulu zwi ḓo gonyisa tshikalo tsha nyaluwo ya vhubindudzi , hu na u gonyisela nṱha vhuimo ha sekithara ya phuraivethe na vhubindudzi thwii ha nnḓa , na u gonyisa zwibveledzwa . 
Dzo gireidiwaho
Miṱa ya vhathu vhe kale vha vha vho kandeledzwa u bva kha Masipala wapo wa Vulamehlo ngei KwaZulu-Natal zwino i vho dzula kha nnḓu dza khwine , ri livhuha muhasho wa Madzulo a Vhathu wa KwaZulu-Natal .
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa dibeithi kha radio/ thelevishini
( 4 ) Mulayo muṅwe na muṅwe une wa phasiswa hu tshi tevhelwa u vhewa ha tshiimo tsha shishi u nga bviswa kha Mulayotibe wa Pfanelo nga nḓila ine -
Vha tshipiḓa tsha tshigwada tsha vhatholi tshiṅwe na tshiṅwe tsho themendelwaho nga Tshikimu .
Naho vhafumakadzi vho no vhuelwa nga zwa ndeme Afrika Tshipembe , zwinzhi zwi kha ḓi fanela u itiwa na uri mbekanyamushumo dza muvhuso dzi ḓo bvela phanḓa na dzhiela nṱha u dzhenisa vhafumakadzi kha u bveledzisa zwitshavha zwashu , ikonomi na shango ḽashu .
Musi ho vha na tshiwo , zwi tevhelaho ndi zwa ndeme : 
Nga thungo , maṅwe a mashango vho dzhia khakhululo ya sisteme ṱandavhuwaho u bva ntha u ya fhasi ine ya ṱanganyisa khwiniso dza vhulangi , u phaḓaladza , na khakhululo ya masheleni . 
Masiandaitwa / mvelelo dza malwadze dzi nga dovha dza fhungudzwa nga nḓila iyi . 
Mafhungo o dodombedzwaho a a ṱoḓea kha vhubindudzi ha pfuma vhuṅwe na vhuṅwe ho pulaniwaho ha ṅwaha wa muvhalelano . 
Vhaṅwe-vho vhaofisiri vha tshitekiniki vha no ḓo shela mulenzhe kha mishumoitwa ya u pulanela kutshimbidzele kwa CBP ;
Kha vha ṱalutshedze tshanduko yo iteaho u bva kha ikonomi yo ḓisendekaho nga mveledziso ya vhulimi u ya kha yo ḓisendekaho nga nḓowetshumo . 
Kha mulalo na vhutsireledzi , ri ima na vhathu vha Mali kha u ḓidina havho kha u ita mbilo na u tsireledza tshirunzi tsha vhuḓivhusi ha shango ḽavho .
( b ) Muraḓo wa khorotshitumbe o rumelwaho nga miṅwe Miraḓo ya Khoro .
ndi nnyi a elwaho
Haya maga a ḓo vha a tshifhinga tshilapfu kha u fhungudza ndozwo kha mashumisele a tshelede muvhusoni .
4 Mufhe wo kunaho u ri fha mafulufulu
Gumofulu ḽa R265 134 nga muṱa nga ṅwaha
Kha zwifhinga zwazwino , shango ḽo no vha fhethu hu sa fulufhelei kha mabindu , zwi vhangaho uri vhaṅwe vha fhaṱe fhethu ha u vhulunga masheleni u fhirisa u bindudza kha kushumele kuswa kana kune kwa khou ṱandavhuwa . 
Hu uri , Maitele a Nedlac kha Zwivhumbeo zwa Mishumo na Vhuṱoḓela Mushumo zwi sa Tevhedzi Milayo zwa zwino o fhela .
Ndi mahoro mahanedzi fhedzi e a lingedza u wana zwidulo zwa wadi . 
Vhuṅwalisamabebo tsalela
U rangela u vhala na nyambedzano : u humbulela u bva kha ṱhoho zwifanyiso/ zwa u tou vhona
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani , tsumbo , garaṱa ya thambo , u ṱanganedza thambo
U vhala na tshigwada ( zwigwada zwivhili nga ḓuvha ) na u vhala na vhagudi 2-3 nga vhege .
2.2 TSHIFHINGA TSHO AVHELWAHO
Mbadelo dza mveledziso ya zwiko zwa madi na tshumiso ya ( mishumo ya ) madi .
4.89 Kha nḓila mbili dza u thoma ( A na B ) , vhuloi vhu dzhiiwa hu tshithu tshine tsha vha hone ( vhuloi vhu a tshila ) .
Zwi nga ḓi katela na tshikepe kana zwikepe zwivhili na u fhira zwi re lwanzheni zwi tshi khou mishumo ine ya tshimbilelana na vhureakhovhe .
A hu na zwiwo zwa u pfukiselwa HIV zwikoloni kana kha zwiimiswa nga tshifhinga tsha mushumo wa zwa pfunzo . 
u vhala na vhagudi ( shared reading ) - nyito ine mudededzi a vhala na vhagudi kiḽasini .
Ndi dzifhio tshinyalelo dza masheleni dzine dza katelwa u itela u wana thendelo ya vhushumisamupo na u vhambadzela nnḓa ?
Ri a ḓihudza madekwana a ḓuvha ḽa ṋamusi ngauri vhukati hashu ri na , vhaambeli vhashu vhavhili vha ṱhonifheaho vha vhuthihi ha tshitshavha , Muhaṱuli Vho Yvonne Mokgoro na Muambeli Vho George Bizos .
Ḽiṅwe sia ndi vhuṱumani ha vhushai-nḓala Afrika . 
Khonfarentsi iyi i na foramu ya u fha na mihumbulo kha mazhendedzi a muṱaṱisano na vhatsivhudzi vha si vha muvhuso vha bvaho kha mashango a BRICS .
Zwiimo zwa mafuvhalo ane a nga ṋaṋa zwi khwaṱhisedza uri nyolo ya tshisumbedzi ndi yavhuḓi . 
Mbudzisavhathu , ye nda i vhidza , i ṱalutshedza lutamo lwa u sika nḓila dza tshiimiswa na nḓila dza u lwa na vhuyaḓa nga nḓila yo teaho . 
Vhunzhi hashu vhane vha vha vhaimeli vho khethiwaho afha ro fhedza miṅwedzi i si gathi ri tshi khou tshimbila u mona na shango ḽashu ḽoṱhe nga vhuphara ri tshi khou thetshelesa vhathu vha hashu .
Kha vha ṋee zwigwada minete dza 15 uri vha ambe nga mafhungo a ngudo .
U lavhelesa na u kovhana nḓivho na vhaḓivhi vha muhumbulo kha tshumelo ya tshitshavha . 
Vhuḓifhinduleli malugana na khadzimiso ya tshelede dzo sumbedzwa afho fhasi : 
Izwi zwi nga katela dziburotsha , zwifhinga zwa khamphani hu tshi katelwa zwikhipha na miṅadzi , mabammbiri , mabaḽuni a burendi , matheriala wa vidio na zwishumiswa zwi elanaho na zwezwo . 
GIREIDI YA Ṱ : LUAMBO LWA HAYANI ṰHOḒEA DZA GIREIDI YA Ṱ DZA THEMO IṄWE NA IṄWE THEMO YA 3
Pfanelo ya mutholi ndi u ṱanganedza kana u hana khunguwedzo ya thandela iṅwe na iṅwe . 
Ho vha na zwipondwa zwinzhi zwa khethululo nahone , zwa vhukuma , havho vhe vha bvelela phanḓa ha Khomishini vha tou vha fhedzi tshipiḓa tshiṱuku tsha tshigwada tshihulwane . 
Hu ḓo vha na ṱhoḓea ya u dzhiela nṱha tshanduko kha mutengo wa fulufulu na u tsireledza vhupo .
Mishumo i angaredza u ṱaniwa ha ňwedzi woṱhe ha vhutsila ha tshizwinozwino ha maṱo u bva dzinguni ḽa SADC u bva dzi 24 Shundunthule u swikadzi 28 Fulwi 2013 .
Hu khou fulufhelwa uri tshiṱirathedzhi tsha u vhea mitengo miswa tsho shumiswaho a tsho ngo vha na masiandaitwa a si a vhuḓi kha sekhithara iyi . 
Vharangaphanḓa vha huliseaho vha madzangano ashu a zwa poḽitiki na Miraḓo i huliseaho ya Phaḽamennde ;
Naho zwo ralo , hu na khamphani nnzhi dza vhufhura dzo ḓidzhenisaho kha vhufhura ha mbambadzo nga luṱingo . 
Hezwi ndi mbalombalo dzi vhilaedzaho , na hone zwi khagala uri Afrika Tshipembe ḽi na thaidzo khulwane ya u nwa ha vhaswa . 
Naho zwo ralo , data iyi ndi i konaho u shanduka lwa vhukuma , u fulufhedzea na ya ndeme . 
VHUDZHENELELI HA VHADZULAPO Vhathu vha re kha demokirasi vha na mushumo wa u dzhenela kha tshitshavha tshavho
( c ) langula mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vhona o tea u ya nga he a kumedzwa , hu tshi katelwa u pfuluswa kana u rumelwa ha mushumi Iwa tshifhinganyana , kana u pfulusiwa ha thundu , vhuḓifhinduleli , pfanelo na mbofho kha kana u bva kha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka kana ya vunḓu kana muhasho muṅwe-vho wa muvhuso , ndangulo , tshumelo dza tsireledzo kana tshiṅwe tshiimiswa .
U gada vha tshi tevhelela muungo
Kha ḽiṅwe sia , khoro dzo fhandekanaho dzi ḓo shuma u fhandekanya zwitshavha , u khwaṱhisa vhuṋe havho ha mvumbo na u sika khumbulelo dzi si dza ndeme na muṱaṱisano vhukati havho . 
Vhoramabindu vha vhaṋetshedzi vha tshumelo vha vharema na vhone vha nga vhuelwa nga izwi . 
14 . U rumelwa ha milayo ya tshifhingani tsha kale kha mavunḓḓu
Vhudzheneleli uvhu ndi ha ndeme kha nyaluwo na u fhungudzea ha ḽeveḽe dza zwikolodo zwa lushaka .
Nyito dza u rangela u vhala : u humbulela ho sendekwaho ṱhoho ya mafhungo kana zwifanyiso
Kha vha ṱanganedze maṅwalwa o pereṱedzwaho a tevhelaho a bidi : 
Vhana vhanzhisa a vha koni u vhala na u vhalela , vhafumakadzi vhanzhisa vha a lovha musi vha tshi khou beba , vhathu vhanzhisa vha ofhela tsireledzo yavho nahone vhadzulapo vhanzhisa vha Afrika Tshipembe vha tou ima kha miduba milapfu musi vha tshi itela u wana tshumelo dza tshitshavha . 
U ṋaṋisa , mashangoni a shayaho nga maanḓa , ndambedzo ya mveledziso yo sedzesa kha zwiṱirathedzhi zwa u fhungudza vhushai ho andaho na mbekanyamushumo dzo ṱanḓavhuwaho dza sekhithara . 
Zwino arali ndi muholefhali ?
Zwazwino a hu na u sa khwaṱhisedzwa uri ndi lini hune Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya SA ya ḓo dzhia ḽiga musi i tshi dzhenelela kha mishumo ya mulalo mashangoni a nnḓa . 
Tshiṱatamennde tsha Muṱanganao wa Khabinethe wa ḽa 10 Shundunthule 2017
Kha vha ṅwale mihumbulo kha fiḽipitshati .
Heyi ndi Indaba ya dzitshakatshaka ine ya ḓo ṱana zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe kha sekithara ya vhuendelamashango na ya mafunda .
Dokotela wa maṋo a nga dovha hafhu a wana tswayo dza u thoma dza khentsa mulomoni . 
2.3 . Khabinethe i humbudza vhatheli uri ḓuvha ḽa u vala ndi Ḽavhuṱanu ḽa 24 Lara 2017 na u vha ṱuṱuwedza uri vha ṋetshedze mbuelo dzavho dza muthelo .
Kuvhonele kwa u thoma kha khaedu dzashu dza mveledzo , ndi nga dzinginya , zwa mvumbo yo khethekanaho ya ikonomi yashu . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou ita khumbelo kana u wana Rekhodo ya DPME.Any person requesting information or access to a record of DPME .
Madalo , ane a ḓo kwama vhupo ha ḓoroboni dzoṱhe khulwane dza sumbe , o sedza kha u tendela Minisiṱa vha tshi thetshelesa vhadzulapo thwii ngaha nyimele dzavho dza kutshilelele . 
Naho hu khou thomiwa kha murango wa fhasi , Afrika , ṋamusi , ḽi na khonadzeo ya u nga wana thekhinoḽodzhi dzi konḓesaho na u vhulunga kha sekithara iyi hu khou aluwa nga luvhilo . 
Iṅwe tswikelo ndi u dzheniswa ha pulane dza bindu nga muhasho nga muhasho nahone zwi ḓo vhumba mutheo wa ndangulo ya kushumele kwa dzangano na kwa muthu nga eṱhe . 
Bola , thambo , malabi malapfu , mimethe ya dzhimu/ fhasi hu re na mahatsi , tswayo
Muthu ane a ḓo tholwa u vha mushumi i ḓo shuma mishumo yoṱhe ya switshibodo na miṅwe mishumo i elanaho na ofisi . 
Zwino talami mutalo u no fanyisa maipfi a re kha khoḽomo ya ṱada na a re kha khoḽomo ya pinki .
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
I dovha khafhu ya thoma mbambedzo ya fhasisa vhukati ha thandela dza dzinnḓu dza mahayani na dza dziḓoroboni sa izwi mutikedzo kha nyimele iṅwe na iṅwe i sa ṋetshedzi u fana . 
Tshipiḓa tsha dizaini ya Dzibada dza Sharpville na muelelo wa maḓi a re badani zwo fhedzwa nahone dizaini na maṅwalo a thendara na one iswa kha masipala u itela uri zwi thome u shumiswa . 
Musi ndi henefha ndo shuma vhukuma ndi tshi ḓifunza lwa biko .
Vhukoni ha nḓowetshumo ya vhurumelazwivhambadzwa na zwibveledzwa zwi kwameaho . 
Fhethu ha u khethekanya u mona na mamagani , u fhungudza masiandaitwa a mihasaladzo u bva kha gese na minukho u ya kha phosho na tshedza tshine tshi sa ṱoḓiwe , ndi zwone zwine zwa shumiswa nga maanḓa Afrika Tshipembe a zwo ngo bveledziswa zwavhuḓi . 
u sedzana na khaedu dza Ikonomi ya Vhuvhili ;
Zwifhinga
Khethekanyo ya Vhushaka ha zwa Masheleni ya Ṱhanganelo ya muvhuso i na vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza vhushaka ha zwa masheleni vhukati ha muvhuso wa lushaka , wa vundu na muvhuso wapo khathihi na u ṱuṱuwedza vhupulani ha zwa masheleni a masipala , u vhiga na ndangulo . 
U thusa kha u fhelisa u fhidzesa na u lenga u ḓa tshikoloni ha vhaofisi , vhagudisi na vhagudi .
Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo , une wa ṱanganedza Muphuresidennde Phalamenndeni , u katela Maafurika Tshipembe zwao .
U ṱuṱuwedza vhubvelakhagala u khwinisa vhuḓifhinduleli ha u shumisa ndangulo ya zwa masheleni i shumaho . 
Mpfu nga vhunzhi dza khovhe dzi nga vha hone fhasi ha tshiimo tsho tsitsikanaho tsha vhufuwi ha maḓini hu re na tshivhalo tsha fhasi tsha okosidzheni yo ṋokaho . 
Zwi thoma nga WRCS u sumbedza nyimele ya tshiko nga tshifhinga tshenetsho ( kana tshipiḓa tsha tsho ) u ya nga zwipiḓa zwa vhushaka na zwimedzwa na zwa mbonalelo vhathuni .
kuṅwalele
Fomo ya Munango - Khetho dza Komiti ya Wadi
I dovha ya zwi vhea khagala uri maitele ayo a nga engedzwa kha Mavundu fhedzi ha bvisi muhumbulo wa uri muvhuso u na lutamo lwa u ita ngauralo . 
Mitambo ine yo livha kha mbalo na luambo sa , nyimbo dzi no amba nga ha mbalo na mutevhetsindo , u ita zwivhumbeo zwa maḽeḓere nga u sudzuluwa ha muvhili
Arali ndalukano kana mushumo waṋu zwi tshi ṱoḓa muvhuso kana u ḓiṅwalisa lwa tshiofisi , ṋetshedzani datumu na zwidodombedzwa zwa u ḓiṅwalisa . 
3.3 Sheduḽu dza zwiko
Khothesheni dzine dza ḓo rumelwa kha bogisi ḽi si ḽone ḽa thendara , nga fekisi , imeiḽi , kana dza ḓiswa nga murahu ha tshifhinga tsha u vala a dzi nga ḓo ṱanganedzwa . 
U bva kha zwenezwi na dziṅwe tsumbo , ro topola vhushayanungo vhune ha tea u lulamiswa nga zwiimiswa zwo fhambanaho zwa muvhuso .
Afha , vha wana dziṅwe dza ṱhalutshedzo dzine vhathu vho dzi shumisa u itela tshelede ya matshilisano . 
Uhu vhudzulo ha vhathu hu wanala ngafhi , zwi tshi yelana na zwiito zwihulwane vhuponi ha ḓoroboni ine ha wanala khayo ? 
Tshumelo ya zwa Mutakalo ya Afrika Tshipembe ya kha Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli ya Afrika Tshipembe i shela mulenzhe muhulwane wa u tikedza nga tshifhinga tsha musi hu na shishi kana zwiwo . 
Mafhungo a nga shandukiswa u bva kha moudu uno u ya kha uḽa , sa u shandukisa mulaedza u bva kha nyolo u ya kha phara
U ṅwala khoudu kha tshomedzo dzo nanguludzwaho nga matheriala wa u ṅwala dzikhoudu . 
( 2 ) Mulangavunḓu wa Vunḓu a nga vhidza dzulo ḽa Vhusimamilayo ha Vunḓu ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu .
Dzina ḽanga ndi :
I dovha hafhu ya ṋea tshitshavha luvhanḓe lwa u shela mulenzhe na u ambedzana u itela u vusuludza ikonomi .
2.1.3 Zwitaila zwa vhudavhidzani
Tshiṅwe tshikhala tshi vha hone zwi tshi bva kha fhethu hune shango ḽo dzula hone . 
Kale , ho vha hu na u dzhiela nṱha uri hu na ṋekedzwa fhethu ha vhudzulo ho vhalaho mabunga a no gwedzha . 
Muṱangano wa mbigelamurahu ya dzinthaviwu dza LA .
21 Zwikhokhonono
Masheleni a Muvhuso Wapo kha Mashango a Bvelelaho , Bannga ya Ḽifhasi , Washington , D. 
Rekhodo dzo ambiwaho kha Mulayo ndi dzone dzine dzaḓo humbelwa fhedzi .
U lavhelesa mishumo yoṱhe ya vhulanguli vhu ṱoḓeaho kha yuniti na u ḓiimisela u thoma u ita mishumo ya vhulanguli ya ḽeveḽe khulwane . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara dzoṱhe uri dzi davhidze mbekanyamushumo dzoṱhe na u dzhenelela ho itwaho u tsireledza ikonomi yashu .
Nomboro dza luṱingo 043 722 2602 051 448 4504 / 5 011 834 3560 015 291 4689 013 753 2397 053 832 1378 018 381 7069 / 71 021 697 0145 031 301 6787 / 8
Nṱhani ha izwo i tea u ṱuṱuwedza u dzhenela ha tshitshavha kha u ṱola , u ela na u sedzulusa kushumele kwa masipala .
Zwiṅwe hafhu , nga u shumisa sisiteme ya musalauno ya mbadelo mutengo wa tshikati wa u shumisa thikhedzo ya tshitshavha u ḓo fhungudzea vhukuma . 
Ḽiga ḽa u pulana
2.6. Khabinethe yo dzhiela nṱha u shumiswa ha Themendelo kha Mutheo wa Tsireledzo ya Tshitshavha nga Dzangano ḽa Mishumo ya Dzitshaka na u tendela u i swa ha Themendelo Phalamenndeni u itela thendelo .
47 Tsenguluso ya bugu
Mbalo ya phera / rumu dza vhulalo
Zwi amba uri , vhudzulo ha vhathu hu songo ṱumanaho na netiweke khulwane kana ya vhuḽedzani ha vhanameli vha re vhafhiri vha gondo a ho ngo tea u fhaṱiwa sa senthara ya u phaḓaladza vhuendedzi . 
Hoyu muthu u tea u wana haya ha tshiimiswa , nahone vhunzhi ha vhomasipala ho khetha Ofisi ya mulangadzulo sa hone haya , sa muthu ane a vha na vhuḓifhinduleli kha u shela mulenzhe .
Mawanwa u bva kha zwigwada a sumbedza uri vhashumi vha halwa vha si vha tshiofisi tsireledzo ṱhukhu ya mishumoni , hu si na khonṱhiraka kana tsireledzo u bva kha maitele a si avhuḓi , nahone vho tholelwa u shuma mishumo yo vhalaho , hu si na ṱhalutshedzo ya mushumo yo khwaṱhaho . 
Vho Advokheithi Hope Fiona Neo Sephoti ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Nyito ya ndongazwiga zwa khoma , tshiga tsha
VHAOFISIRI VHA PAIA kha madavhi a DPME
Maitele a u shandukela kha didzhithala a ṋetshedza zwikhala zwa u sika mishumo kha u bveledzwa ha dziSTB na dzieriaḽa khathihi na u dzhenisa na lugisa .
Vhuvha hoṱhe ha nomboro vhu ḓo vha vhu kha phulethi nthihi . 
vhurifhi ha u fhiriselwa phanḓa
Yunithi ya khwaṱhisedzo ya ndeme i tea u bveledza maitele a u bveledza u bvisa tshiduloni . 
Vhaṱanganedzi vha mafhungo , ndivho na nyimele
Nḓowetshumo ya mapfura a bvaho kha mbeu yapo yo ḓadzwa nga soya na mulivhaḓuvha . 
Mulayo wo dzula kha zwi tevhelaho : u thoma zwiimiswa zwa u tikedza zwo fanelaho , vhupulani , mbambe i Iangeaho na u dzudzanyululwa ha maitele , u tikedza lwa tshifhinga tshilapfu , na vhakombetshedzi vha milayo ya zwa vhuendi yavhuḓi . 
U elwa ha vhurangeli ha vhudavhidzani hu ṋekedza khaedu dzo vhalaho dza nyito , nahone zwi ḓivhiwaho nga ha u shuma hazwo ndi zwiṱuku . 
Thohlokanyonḓivho ya u thetshelesa
Masipala wo fhaṱa mabunga a mahala kha zwitshavha zwoṱhe zwa mahayani sa nḓila ya mbekanyamushumo ya tshampungane . 
Izwi zwiitei kana nyimele dzi dovha hafhu dza vhanga khaedu kha mashango ane a vha na tshiimo tsha vhukati tsha ikonomi zwi tshi khou itiswa nga mupikisano muhulwane kha tshumelo dza u bveledza na dziṅwe tshumelo dza thekhinoḽodzhi ya mafhungo .
Dzi katela mbadelo dza phathoḽodzhi , radioḽodzhi , thekhinoḽodzhi dza zwa dzilafho na immunosuppressants Vhomakone 100% ya mutengo wa Tshikimu
Kha vha dzhiele nzhele : U kundelwa u ṋetshedza vhuṱanzi ha thendelo yeneyo , afho hune zwa vha zwo tea , zwi nga ita uri hu vhe na u fheliswa ha thengisophikhisano yeneyo . 
Vhadzimamulilo : ______________________
Avha vhathu vho vha vhe nga ngomu , iyo ndi miraḓo ya tsireledzo nga yunifomo , muvhala wa swiri na zwiṅwe na zwiṅwe ? 
Muhasho u na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza uri vhoramabindu vha re hone na vhane vha khou bvelela u mona na vundu ḽoṱhe vha na tswikelelo ya tshumelo dza thikhedzo ya mabindu dzi si dza masheleni dzavhuḓi dzine dza ṋetshedzwa nga kha u konanywa ha nethiweke ya vundu ya vhaṋetshedzatshumelo . 
vha tshi ḓo ita muano ofisini
1.2 . Afrika Tshipembe sa Mudzulatshidulo wa SADC u bva nga Ṱhangule 2017 u swika Ṱhangule 2018 , ḽo ḓikumedzela u khwaṱhisa vhuḓidini ha dzingu u itela u vhulunga zwiko zwa mvelo zwa mikano na u engedza mveledziso i yaho phanḓa kha dzingu ḽa SADC .
Ṱola kana u lavhelesa ridzhisiṱara : u vhidzelela madzina a vhagudi u itela u vhona vha re hone na vha si ho .
( b ) khumbelo i na khonadzeo khulwane ya u bveledzea .
Ni vhona u nga itshi tshiṱori ndi tshiṱori tsha vhukuma ?
Miraḓo vha tshiṱafu vho ṋea donesheni ya dzithoyisi kah zwitshetshe na vhana sibadela . 
Vhakwameaho vho ṋewa tshikhala tsha u ṋetshedza maṅwe mafhungo . 
Musudzuluwo : u thamuwa , u fhufha na u gada vha tshi ya phanḓa na matungo
Hezwi zwi vha zwi tshi khou amba uri madi a mvula e a vha o tea u swika milamboni o vho kundelwa nga nthani ha miri na zwimela izwo .
Kha ḽifhasi , vha swikeleli vha zwa mitambo vho ḓivhelwa u ṋea shango ḽine vha ḽi imelela mbonalo na vhuimo ha mashangoḓavha . 
ya khumbelo ng fhasi ha fomo dzine dza tea u ḓadziwa .
Tshumelo khulwane i ḓo ḓiswa nga mbekanyamushumo ya ndemesa ya muhasho wa Mavundu : 
Khouthani tshivhumbi tsha masheleni u itela u tikedza muhumbulo waṋu . 
Tshipiḓa tsha tshivhumbeo tsho ṱanḓavhuwaho u ya matungo kanzhi tshi wanala fhasi mathomoni . 
U topola vhaanewa nga u tou vha ṱalutshedza nga mulomo
U sika kha 3D ( bogisi ḽa zwivhaḓwa )
Miṱangano na vhadzhiamukovhe na vhukwamani hune ha vha hone phanḓa ha u shumisa . 
U thuswa ha Vhana ho engedzea nga tshivhalo tshi linganaho 85% ; na nyimele ya maḽaria yo fhungudzea .
Kha khethekanyo iyi , hu na maanea na mbudziso i bvaho kha nganea iṅwe na iṅwe ya dzi tevhelaho : 
Khoro i khou ḓo ṋetshedza mapholisa vhayo u itela u vhona uri hu khou vha na u elela zwavhuḓi ha vhuendi , hu tshi katelwa na u thivhela zwiito zwa u paka zwiendedzi nga nḓila ya u vala nḓila na u paka hoṱhehoṱhe . 
Muofisiri Muhulwane wa Mulilo u ḓo ṋetshedza thendelo ya u fafadzela arali khwiniso dzo kumedzwaho dzi tshi tevhedza mbetshelwa dzo teaho dza milayo iyi ya masipala . 
Nṱhani ha izwo , vhusedzulusi ha u tou ya ho itwa phanḓa ha musi hu tshi tendela mbadelo na u khwaṱhisedzwa nga vhavhudzisi vho teaho na vhaṱoli vha ndeme . 
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana faela ya zwishumiswa ya mudededzi ( FZM )
Nga kha mulayo uyu , Pulane ya Ndangulo ya Phendelashango yo Ṱanganelaho yo bveledziswa na u thoma u shumiswa kha ḓorobo . 
U langula vhalwadze vhoṱhe kha ḽeveḽe dza ndondolo dzo teaho kha ndondolo ya phakhedzhi dzo teaho . 
Muinzhiniara wa Thandela wa Rakhonṱhiraka u ḓo ṱoḓea a tshi dzhenela ṱholo na ndingo dzoṱhe na Muinzhiniara kana muimeli o tendelwaho ngae . 
U dzhenisa vhupfa ha vhuḓifhinduleli kha vhothe , nga maanḓa vhaswa , u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha kwameaho kha vhupo ha matshilisano , u katela :
U shelamulenzhe ha phasivi / ha tshifuralelo
Mbadelo murahu ya masheleni a ndambedzo
Masipala u tendelana kha pulane ya nyito na vhadzulapo
3.3 . Khabinethe i livhuwa miraḓo ya Nnḓu ya Lushaka ya Vhuṱanu ya Vharangaphanḓa ha Sialala ( NHTL ) vhane themo yavho ya khou fhela .
Zwishumiswa zwa dzilafho na zwa muaro na phurothesisi ya nga nnḓa
( U nanga kha fikishini dza musalauno/ zwiṱori zwa sialala/ nganetshelo dza vhuṋe / bugu dza nyendo dza u guda/ miswaswo/ miloro /zwiṱori zwa vhutshilo/ fikishini ya ḓivhazwakale )
Vha nga dovha vha wana zwiitisi zwa tshiṱirathedzhi u fana na ṱhoḓea ya u thoma vhuhone ha mveledzo kha mimakete miswa yo khwaṱhaho , u tevhela vhaṱaṱisani vhahulwane vha kha mashango a seli kana u kovhekanya mishumo ya madzingu u itela fhambanyisa khovhakhombo . 
Mutukana o pwasha fasiṱere .
O tholiwa sa muraḓo wa vhashumi vha masipala . 
U vusuludzwa ha dzikhemikhaḽa a zwi anzeli u ha khetho khulwane kha zwiimiswa zwa mutakalo ngauri a hu shumiswa volumu ṱhukhu . 
Kha vha litshe u dzhia vhathu sa tshigwada , ri khou amba hafha sa miraḓo nga muthihi nga muthihi .
Kha vha lange nyambedzano nga vhusedzi uri i songo vha ' sesheni ' ya u ṱapanyedzana , fhedzi i ḓise zwivhuya zwa phindulo mbuya dza vhakhantselara na mimasipala .
Asesimennde i tea u katela tshikalo tsha mashumele na manweledzo a mashumele nga u angaredza , masia a zwi re mushumo na zwa masheleni . 
Muvhigo wa Vhadzulapo .
Ndi tenda uri Mulanguli Muhulwane o gumisa khanedzano nga nḓila yavhuḓi nahone i re na themo dzi kungaho . 
U thetshelesa tshiṱori na u sumbedza vhuḓipfi hawe nga ha tshiṱori .
* Luṅwalo lu bvaho kha Embasi kana muvhulungi lune lwa vha na zwi tevhelaho :
Malugana na zwivhumbi ezwi , dzilafho na muṱa ḽi ḓo vhonala sa ḽo haluluwaho lune ḽa si tsha vhonala . 
1 Mulayo 38 wa 1927 . 2 U fheliswa ha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema na u shandukiswa ha Mulayo wa Khwaṱhisedzo ( Mulayo 28 wa 2005 ) .
U ṋea ngeletshedzo ya u ṱanganedza na u vhofholola . 
1.9 . U shela mulenzhe huṅwe hafhu kha u sika mishumo ya khwine nga kha nyaluwo ya ikonomi yo katelaho ho farwa maḓuvhani a si gathi o fhiraho sa Ṱano ḽa Mishumo ḽa Lushaka fhasi ha thero : " Samithi ya Mishumo na Ṱano ḽa Mishumo - mushumo wanga vhumatshelo hanga " ḽi maanḓafhadza vha sa shumiho nga zwikili , mafhungo na zwikhala u ṱoḓa mishumo vhathu vho sedzana , nga maanḓesa kha mafhungo a u guda u ya phanḓa , u ḓithola , mabindu maṱuku na mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha .
Musi ri tshi khou shuma na miṱa , miraḓo ya miṱa vha anzela u ḓa na thaidzo dzo tiwaho , dzine dza vha fhethu ha u thoma u shuma nga madokotela . 
6 . U khwiniswa ha khethekanyo ya 237 ya Mulayotewa wo fhiraho-
U tshimbidza mveledziso na tshumiso ya thandela dza mupo kha tshiṱiriki . 
Kha fhethu , u bvela phanḓa hu fanela u fhandekanywa u itela u khwaṱhisedza tswikelelo yo leluwaho kha tshikhala tshi londaho mupo khathihi na mbonalo ya shango ya mupo na ya mahayani . 
Muhanga uyu u katela themendelo nga u shela mulenzhe ha mupondwa na tshitshavha kha u gwevha , zwitatamennde zwa masiandaitwa zwa mupondwa , na vhukonanyi ha mupondwa na mutshinyi . 
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na zwifanyiso
Mafhungo a tevheleho ha na zwiitwa .
U engedza izwo kha u ṋetshedza khoudu ya nyimele ya zwipiḓa zwa sumbe zwa BEE yo angalalaho , nyimele dzi khou ṋetshedzwa u itela thendelanomviswa dza pfukiselo dzi re kha garethe sa khoudu dza sekithara . 
U ṅwala na vhagudi , na tshigwada , na ha musi muthu a eṱhe :
Tshipikwa tsha ndima iyi ndi u alusa ndangulo i dzulaho i hone ya maḓaka . 
Fhethu ha u eḓela na u dzula kha nnḓu zwi dzulela u lavheleswa u bva kha vhupo uvhu . 
Nahone ri fulufhela uri kuhumbulele kwo ḓoweleaho ku ḓo shuma na uri zwiko izwo zwa ole a zwi vho tshiṅwe tshiitisi tsha u bvelaphanḓa na khakhathi . 
Vhunzhi ha zwiṱaluli zwa vhupulani ha sitirathedzhi vhu pfadzaho ho thoma u shumiswa kha kuitele kwa mugaganyagwama nahone hu na zwiṱaluli zwa ndeme zwa mugaganyagwama wa miṅwaha minzhi zwine zwa khou shumiswa , nga maṅwe maipfi izwi zwiṱaluli zwi dzula zwi tshi langwa . 
Koporasi ndi tshiimiswa tshi langwaho nga muvhuso nahone zwo ralo tsho livhana na u ṱolwa nga nnyi na nnyi . 
Ri hulisa na u dzhiela nṱha muṅwe wa vhe vha lwa vhukuma nga tshifhinga itsho , Mufarisa Muṅwaleli wa Phalamennde , Vho Baby Tyawa , vhane vha vha vhukati hashu .
Mahumbulwa a re afha fhasi a sumbedza zwavhuḓi kuvhonele kune vhatholiwa vha vha nakwo malugana vhurangeli uhu . 
U fhiriselwa ha " thekhinoḽodzhi " hu langiwa u ya nga nyendedzi na zwe zwa ṱalutshedziwa ngazwo kha khethekanyo iṅwe na iṅwe ya tshiṱumetshedzwa . 
Muvhuso wo fhindula nga dzudzanya mmbi khulwanesa u bva tsha nndwa , na Riphabuḽiki yo ḓo bebwa kha nyimele ya nyofho na mbilaelo . 
Vha nga wana pfanelo ya vhuṋe Afrika Tshipembe arali vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana arali mushumo wavho wo bveledzwa Afrika Tshipembe .
- Maṅwe mafhungo ane ha ḓo ambiwa ngao na u tshea / mafhungo maswa
Ndingo ya u tou ita i ḓo vha hone nga ḓuvha ḽa inthaviwu . 
Heyi ndi mbudziso ya pfanelo ine ra tama u i vhudzisa , na , sa izwi vha sa athu fhindula mbudziso iyo , ri khou fhulufhela uri ṋamusi vha ḓo i fhindula .
Zwiṅwe hafhu , ho vha na u pfuluswa hu huhulwane vhukuma ha yunithi ya mishumo mihulwane wa mapholisa na maswole wa u lwa na maravhele kha mikanoni , na dziṅwe beisi dza u shumela dzo thomiwa . 
U ṋekedza
Minisiṱa na vhaṅwe vhaofisiri vho ita madalo a ngudo dza u sedza sisiṱeme dza vhongwaniwapo ngei India na Botswana .
Vhaiti vha khumbelo dza mbekanyamushumo iṅwe na iṅwe ya nga murahu ha digirii vha nga rumela khumbelo dzavho thwii kha Mulangi wa Vhugudisi na Mveledziso . 
( f ) ṱhoḓea dza u bveledzisa phanḓa na dziṅwe-vho dza vunḓu , muvhuso wapo na masipala ;
Fulo ḽa Pfunzo na Tsivhudzo ya Malaṱwa a zwa Dzilafho ḽi khou ṱoḓea . 
Sa izwi zwi tshi khou vhona , ḽevele dza vhugevhenga ho rekhodiwaho dzo tshintsha nga reithi yo fhambanaho vhukuma kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho . 
SARS i ramba vhadzia thendara u itela nḓisedzo na ndondolo ya zwimela zwa nga ngomu . 
Mbadelo ya tshelede ya vhuunḓi i ḓo bvela phanḓa u swikela a tshi kona u ḓishumela .
Zwishumiswa izwi , naho zwo ralo , zwi na muhumbulo muṱuku wa kuitele kwa mveledziso ya tshishumiswa tsha mulitimidia ngauri zwi sedza fhedzi kha dizaini ya maimo a fhasi na mishumo ya u phurogireme . 
Khakhululo idzi dzi bva kha u vhona khwiṋiso ya vha na vhukoni na u lambedza sekithara . 
Naho zwo ralo , arali vhutshinyi vhuhulwane vhu tshi khou itwa nga vhana vho avho , hu na khonadzeo i kha ḓi vha hone ya uri vhana avho vha kwameaho vha ḓo haṱulwa ho tevhedzwa maitele o ḓoweleaho a khothe . 
Ndi zwa ndeme kha hetshi tshipiḓa uri ri vhekanye u tevhekana ha mishumo ine ya tea u itwa .
GEMS i ḓo vha rumela vhurifhi vhu khwaṱhisedzaho tshelede ine vha ri koloda .
Sa tsumbo , vhaṅwe vhathu a vha funi u amba nga ha mafhungo a ngaho HIV na AIDS nahone thero iyi iteai u dzhenwa hu na u dzhiela nzhele izwi .
Kanzhi mudzulatshidulo , ane a ḓo vha mukhantseḽara wa wadi , u ḓo dzudzanya adzhenda nga murahu ha nyambedzano na miraḓo ya Komiti ya Wadi .
Hu ṱalutshedzwa nga nganetshelo i no amba nga kuvhonele kwo fhambanaho . 
1 . U ṋetshedzwa ha mishumona u ḓadzwa ha zwikhala
1 . Vhuimo ha Khabinethe nga ha mafhungo a ndeme kha nyimele ya zwino .
U shela mulenzhe miṱanganoni ya foramu dza u shelamulenzhe ha tshitshavha kha lushaka , vundu na kha ḽeveḽe ya vhupo . 
Komiti ya wadi i tea u vha na pulane ya ṅwaha nga ṅwaha i bviselaho khagala zwine ya dzhiela nṱha na zwine ya lavhelela u swikela .
( b ) u waniwa ha zwithu izwi nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka kana , siani ḽa mukhomishinari o nangiwaho nga Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu , nga komiti ya vhusimamilayo ha vunḓḓu ḽeneḽo , na
Hu ḓo vha na u isa phanḓa na u ḓiṋekedzela ho ṱanganelanaho hu re hone zwino hune ha dzheniwa ngaho kha vhuimangalavha nga fhasi ha thendelano yo dzudzanywaho lwa tshiofisi dza zwiimiswa zwinzhi kha u tikedza manḓalanga a ndango ya Komiti a Pfanayo ya Kushumele kwa ya Ndango ya Mikano .
Ḽa u thoma ho vha hu manweledzo a mutevheṱhandu wa rekhodo ya mvelelo dza ndozwo ya tshiṱoko ( miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe ) ya mavhengele a vhupo ho fhambanaho . 
Zwiko zwa Khoro yone iṋe zwi fanela u vhetshelwa thungo u itela ṱhogomelo ya themamveledziso na nyengedzedzo ntswa dzo sikwaho nga kha ndambedzo ya gavhelo . 
2.7 . Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo u ḓo penndela maano a u phaḓaladza thekhinoḽodzhi dzo bveledzwaho fhano mafheloni a 2016 .
- Vithamini - mitshelo na miroho
Mutengo wa ndondolo wo fhungudzwa zwihulwane , zwo ḓi ralovho na kha u vala ha mamaga . 
Maṅwe makumedzwa a Mulayo wa Ndangulo ya Vharema o sala a kha ḽi shuma u swika nga ḽa 30 Fulwana 2008 .
Kha Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe Arali Mudzulapo wa Afrika tshipembe o lovhela Mashangoḓavha
Nyendedzi dzo fhelelaho u itela vhahumbeli dzi hone u itela vhukwamani kha ofisi dza vhurumelwa ha EU kha : 
U shumiwa ha tshumelo hu nga dzhia vhege dzo vhalaho , uya nga tshumisano ya vhothe vha kwameaho .
Kha vhaṅwe , mvelelo dzi ṱanganedzeaho dzi kaliwa kha u thivhela vhathu kha u nwa . 
Kushumisele kwa luambo tshibveledzwa )
Madzuloni a u dzhia madzhenele o khwaṱhaho , u vha na sete ya tshivhumbeo tsha maipfi kha u khwinisa , muvhigo u ṋetshedza therisano dzi rea khagala na dza vhukuma dza thaidzo dzine dza vha dza Afrika fhedzi . 
Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano :
Kha vha badele mbadelo ya khumbelo nga tshelede kana tshekhe yo
Nga kha tshumiso ya tshivhumbeo tsho ḓoweleaho tsha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa zwi vhumba sisiṱeme ya vhushaka vhunzhi ha u tshimbidza tswikelelo kha izwi zwiko na u vhona uri hu na u kovhekana ha mbuelo hu sa dzhii sia .
NGO idzi dzi thusa kha ṱhoḓea dza zwiḽiwa , vhudzulo , mutakalo na pfunzo . 
Mivhuso yapo i ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u ṋea mbetshelo dza tswikelelo kha vhunzhi ha tshumelo dza dziinzhiniara na tshumelo nga vhathu vha dzulaho fhethu afho ha vhukhethelo uho . 
Thetshelesani mathuthuba a tshi thuthuba .
U thetshelesa u itela u wana mafhungo
Maḓuvha a vhuawelo nga ṅwambo wa u shaya vhukoni a si a tshivhalo tshi sa gumi tsha maṅwe maḓuvha ane a engedza kha maḓuvha a vhuawelo nga vhulwadze ane mushumi a vha nao . 
4.76 Khethekanyo ya ( f ) izwi zwi dzhiiwa hu vhutshinyi arali muthu muṅwe na muṅwe-
Ndo vhidza dzulo iḽi lo ṱanganelaho nga madekwana u itela uri vhoṱhe , hu tshi katelwa matshudeni na vhashumi , vha wane tshifhinga tsha u thetshelesa zwi tshi khou tou itea musi muvhuso wavho u tshi khou amba nga ha zwithu zwine zwa kwama matshilo avho .
1.18 . Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara dzoṱhe dza tshitshavha , mabindu , mishumo na madzangano u shela mulenzhe kha u isa phanḓa zwipikwa zwa NDP nga u sumbedza u thoma ha NDP nga kha vhurangeli vhune ha ṱuṱuwedza u thoma pulane iyi .
( i ) sa valelwa fhethu huthuhi na vhathu vho valelwaho vha miṅwaha i fhiraho 18 , na
Kha vha ṱalutshedze thendelano dzine vhoramilayo vha nga dzhenelela khadzo na vhathu vhavho maelana na mbadelo . 
Afrika Tshipembe a si kale ḽo bvisa ṱhoḓea ntswa kha sisiṱeme ya ndangulo ya nnyi na nnyi u itela u tshimbidza zwa u vha khagala . 
Ri ḓo dovha ra tandulula zwi kwamaho vhuḓifhinduleli vhukati ha muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu zwi tshi ḓa kha vhulanguli ha sisiteme ya FET .
Sisiṱeme i ita mbetshelwa ya mbekanyamaitele ya muvhuso yo katelaho na i re khagala na maitele o dzudzanaho a u ita mbekanyamaitele . 
Zwo vhonala uri a si ṱhoḓea dzoṱhe dza mafhungo a malaṱwa dzine dza nga vha kana u swikelelea nga WIS . 
Magudiswa a tevhelaho a fanela u funziwa kha themo ya 3 .
Khethekanyo ya C : Mavhaka a tshumelo na zwiko zwi re hone
Kha vha ṋetshedze zwidodombedzwa zwa muoli wa damu kana khontsaḽithenthi na rakhonṱhiraka we a fhaṱa damu iḽo na zwiṅwe zwivhumbeo zwi elanaho . 
Nga courier - Courier i ḓo ṋewa tshiḽipi tshine tsha ḓo ṱo ḓea musi hu tshi tevhelwa dokhumenthe .
Nyimele Nyangaredzi dza Konṱiraka ndi Nyimele Nyangaredzi dza Konṱiraka ya Mishumo ya Vhufhaṱi ye ya ganḓiswa nga Tshiimiswa tsha Vhuinzhiniere ha Siviḽi ha Afrika Tshipembe . 
Khuḓano vhukati ha muponyi i elana na ṱhoḓea dzo khetheaho dza vhushaka ha vhathu na u elana ha vhuṱudzeṱudze na ṱhoḓea iyo . 
ṰHUMETSHEDZO YA A
1.2 . Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Komithi ya Dziminisiṱa dza Tshivhalo ( IMC ) u langula na u ṋetshedza maano a matshimbidzele a u dzudzanya na u fara Samithi ya Ṱhoho dza Mashango na Mivhuso ya vhu 37 ya Mveledziso ya Zwitshavha Zwazwo zwa Tshipembe ha Afurika ( SADC ) ine ya ḓo farwa nga Ṱhangule 2017 .
Tshipiḓa tsha 1
Tshivhalo tsha vhathu vhane vha ya kha wekhishopho tshi ḓo ya nga ṱhoho ya wekhishopho .
U dzhenelela ha vhadzheneleli kha mbekanyamushumo dzapo na zwone ndi zwa ndeme kha u fhaṱa zwifhaṱo zwa thandela dzi ḓaho nga fhasi ha thendelo ya yapo , nga maanḓa nga kha Puḽane dza Mveledziso ya Ṱhanganelo nga mimasipala yapo . 
Nyengedzedzo dzi si dza ndeme kana mbekanyamushumo ntswa dzine dza nga litshwa kana dza fhiriselwa phanḓa hu si na u vhaisa madzangalelo a tshitshavha . 
Miṅwedzi ya 3 - 5
Bulani uri ḽi ngafhi . Ḽi ___________________
sumbedza uri vha ṱhaṱhuvhisa hani arali ho rangwa u ḓivhadzwa hu sa athu wanala thendelo ; na
U tshi sedza dzangalelo ḽo sumbedzwaho nga vhathu vhaṱuku kha khetho dza vhuṋa dza dimokirasi , hoyu ndi muombano une wa khou kundiwa .
U thusa kha zwa vhushaka ha nnyi na nnyi na u netiweka .
U kovhekanya muhanga wa vha mihanga ya tshitshavha ya thandela dzapo dza khephithala
Musi vho fara
Hu nga vha na mulayo une wa vha hone wa zwiṅwe zwibveledzwa na uri vha tea u vha na vhuṱanzi ha uri vha swikela ṱhoḓea dzoṱhe dza mulayo .
1.5. Themamveledziso ya Maḓi ndi tshipiḓa tsha Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka ya muvhuso tsha u khwinisa luvhanḓe lwashu lwa ikonomi ngeno ri tshi khou sika mishumo miswa na u kwaṱhisa nḓisedzo ya tshumelo dza mutheo .
vhurifhi ha fomaḽa / vhu si ha fomaḽa
3.00 u swika 3.45
U ṱalutshedza ḽiga ḽa vhuvhili zwi katela u saukanya na u ṱanganyisa mafhungo o kuvhanganyiwaho kha luṱa lwa 1 .
Khavara kha ḽiṅwalo ḽi fheletshedzaho muvhigo wa u fhedzisela i tea u livhiswa kha Khomishinari wa Mbilo dza Mavu wa Dzingu sa ṱhoho ya ofisi . 
( 1 ) Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓifari o tiwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha a 4 kha vhege
U thivhela - u thivhela khuḓano ndi phindulo yo ḓowelelaho hu na fulufhelo ḽa uri arali wa sedza thungo khuḓano i ' ḓo ṱuwa ' .
Mbalelano dza mugaganyoingwa
Musaukanyo wa zwa khombo u katela vhuimo ha vhunzhi ha zwithu na vhukhwine hazwo . 
Vhathu vhane vha si vhe miraḓo ya miṱa hu tou vha u anganyela kha tshivhalo tsha 2001 na uri a si data ntswa . 
Milayo miswa kha miṅwaha miraru iḓaho iḓo wana thikedzo ya masheleni i bvaho kha o vhulungwaho , mbuelo khathihi na u rangisa zwa ndeme phanda . 
Mutshimbidzi u ranga phanḓa na u langa zwithu .
Musi vho no badela , vhuṱanzi ha u badela vhu fanela u rumelwa kha DEA sa izwi khumbelo ye thendelo i sa nga tshimbidzwi arali mbadelo dza khumbelo dzine dza toḓea dzi sa athu badelwa .
Kha vha kwame Muhasho wa Zwa Mavu kana muofisi wa u tshetshela shango ḽa ndimo vha ite khumbelo .
2 . Matshimbidzele a Mbekanyamushumo dza Muvhuso
Nnḓu nnzhi kha uvhu vhupo a i na muḓagasi na maḓi .
U takalelwa u guma ngafhi ?
Mulangi Muhulu vha tea u ta vhuhulu ha thendelo ine muthu muṅwe na muṅwe na muraḓo a tea u i wana phanḓa ha musi a tshi nga tholwa kana a tendelwa u ita mushumo muṅwe na muṅwe a tshi itela vha Tshumelo ya zwa Vhusevhi na Akhademi . 
Miṅwahani ya maḓana na maḓana yo fhiraho ngei Tshaina , miṅwahani ya 400BC , maswole vho vha vha tshi tamba mutambo u no pfi " Tsu'Chu " , we wa rangela bola ya milenzhe .
U ṱumanywa ha pulane dza zwiṱiratedzhi na migaganyangwama zwo itwa u tela u maimo o fhambanaho u mona na muvhuso . 
Kha ḽeveḽe ya vundu , Khethekanyo ya Ndangulo ya Mafhungo i na vhuḓifhinduleli ha u ṋekedza ndangulo nga ha mafhungo a kushumele ane a ṱoḓea u itela u vhiga ha mulayo . 
Mushumo wa Mbekanyamushumo : I ṋetshedza thikhedzo ya ndaulo na vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha muhasho . 
o U alusa thandela dze dza bulwa lunzhi-lunzhi nga dziwadi uri dzi vhe dza tshikalo tsha masipala u itela uri dzi vhuyelwe kha ikonomi ya tshikalo .
Pulane dza u bveledzisa dzo no dzudzanyiwa na uri dzi khou shumiswa kha shango ḽothe u itela u vha na vhuṱanzi ha nyaluwo ya zwibveledzwa kha zwipiḓa zwine zwa khou tikedza dziAgri-Parks .
Tshipiḓa tsha 1 tshi ṋetshedza mafhungo a murahu nga ha pfanelo dzavho khathihi na u ṱalutshedza uri ndi nnyi ane a nga swikelela pfanelo .
Hai , a ni koni .
6.5 U davhidzana tshifhinga tshoṱhe na vhashumi u fhungudza nyofho na u sa dzudzanyea na u ṱuṱuwedza nga u angaredza u dzhenelela hu re na phaṱho kha maitele aya .
( 1 ) Maanḓalanga a zwa vhusimamilayo ha zwa vunḓu a zwanḓani zwa vhusimamilayo ha vunḓu nahone a ṋea vhusimamilayo ha vunḓu maanḓa a-
Ngoho : U tzhipa ndi tshihali tshine tsha shumiswa u wana maanḓa na u langula muṅwe muthu .
U ita nyambedzano nga ha vhungoho ha mafhungo nga u a vhambedza na zwiṅwe zwiko zwa mafhungo
Muvhuso une wa shumisa eḽekiṱhironiki kha maga o fhambanaho a mveledziso zwo ḓoweleaho kha mashango manzhi . 
Masipala u hwedza khoro na komiti maanḓa na nḓivho kha u tshimbidza kuitele kwa u pulana kune kwa ḓo ita uri komiti iṅwe na iṅwe i kone u bveledza mbidzelwa dzayo dza tshifhinga tshayo mushumoni .
Nangani ni tingedzele ipfi ḽo teaho .
c ) Vho Dokotela Moses Khanyile ( u tholwa hafhu ) ;
Tsho pulanelwa u vha na vhutshilo ha u shuma ha miṅwaha ya 50 .
Khaedu yashu ndi u pfukisela vhuḓiimiseli kha mbekanyamushumo na u thoma thandela dzo khwaṱhaho .
SWOT yo ṱanganywaho ya mvelelo
Khumbelo ya u walisela tshikolo tsha phuraivete ts
Naa vhaṋetshedzi vha tshumelo vha a thivhela tshinyalelo ine ya nga itwa kha vhupo ?
U tea u vha na nḓivho ya mushumo yavhuḓi kha thendelano dza dzitshaka . 
Vhaaluwa , vhaholefhali , miṱa yo rangwaho phanḓa nga vhafumakadzi , na , zwi pfisaho vhuṱungu , miṱa yo rangiwaho phanḓa nga vhana , ndi zwigwada zwi re khomboni zwine zwa ṱoḓa ṱhogomelo nkene . 
Kha nyimele ṱhahelelo ya nḓisedzo ya maḓi u bva kha Ḓorobo ya Tshwane , vhunzhi ha fhethu ha vhudzulo kha Masipala vhu a kwamea saizwi vhunzhi ha nḓisedzo ya zwithu nga vhunzhi i tshi vha i khou wanala u bva ḓoroboni . 
Dzimbalombalo dza mpfu dzi ṋetshedza mutheo une u bva khawo tsheo dzi bvaho kha vhuṱanzi na mbekanyamaitele dzi nga itwa . 
U shela mulenzhe kha miṱangano ya u sedzulusa dzimpfu . 
Khophi yo ṱanzielwaho ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe
U khwaṱhisedza ṱhuṱhuwedzo ya IT sa tshiko tsha vhudavhidzani hu tshi khou tikedzwa nyisedzo ya tshumelo . 
Hu tshi engedzwa kha izwi , Muhasho wa Tshumisano na Mavhusele na zwa Sialala wo ṱangana na dzimeyara kha u thoma maga o fhambanaho a u vhuluga maḓi fhasi ha ndededzo ya Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili .
Nga tshifhinga tsha mbekanyamushumo ya mvusuludzo mabindu maṱuku a vhukati a 15 o khethelwa thandela ya ndeme ya R6.3 miḽioni ha tholwa na vhathu vha 162 .
U langa na u endedza mveledziso ya GIS vhupulani ha zwiimiswa zwa mbadelo u ya nga fhethu ha tshumelo . 
Tshitshavha tshi nga vhuelwa ngani nga u dalela phakha ? 
U wa ha ikonomi ho dovha a kwama miṱa , zwa bveledza kha uri hu vhe na tshivhalo tshihulwane vhukuma tsha u kundelwa u badela tshumelo dza khoro dza masipala . 
Vhuṅwe vhurangeli vhu sedza kha thikhedzo ya masheleni , u engedza u ḓala ha zwikili na nḓivho na u khwinisa tswikelo kha mimaraga . 
Ndeme khulwane ya u vhala ḽitheretsha kiḽasini a si u sokou vhala fhedzi lini , ndi u bveledza u dzhiela nzhele ndeme ya kushumisele kwalwo kana kwo teaho kwa luambo lwo kunakiswaho , lu re khagala , lwa kuambele , nahone zwa ṱalutshedzea nga nḓila i pfalesaho tshoṱhe .
Hune mutengo wa sa kone u vhonala zwavhuḓi , ndaka ine ya sudzulusea i ṅwalwa u ya nga ndeme i pfadzaho . 
Ho sedzuluswa na u saina Milayo ya Vhuḓifari
Ndangulo ya vhuendi - u bveledzwa ha u dzhenelela ha vhuendi ho tsireledzeaho nahone ho dzudzanyelaho -- khamusi ndi tshiteṅwa tsha ndeme . 
Maitele a tsedzuluso a sumbedzisa fulufhelo ḽoṱhe nga vhathu vhashu kha mushumo washu wa u khwinisa matshilo avho . 
Vhaakademi vha tevhelaho kha mihumbulo ya Schumpeter vha khwaṱhisa ḽa uri u phalala nga muvhuso zwi ongolosa maitele aya a tshanduko na uri ngeno hu na uri hu tsireledza mishumo ṋamusi , zwavhuḓivhuḓi hu thivhela mishumo miswa uri i sa sikiwe kha dziṅwe sekhithara . 
Hezwi zwo vhangwa zwiṱuku nga thaidzo ya zwa mbambadzo sa zwe zwa bulwa afho nṱha , fhedzi na u kundelwa ha themamveledziso dzi no nga u swikelela ha bada nga zwa vhulimi . 
Maṅwe maga ane a khou itelwa khaedu a katela u shumisa u fafadzela zwibveledzwa zwa vhulumi musi ho wanwa zwitumbudzi zwo yaho nga u fhambana zwine zwa wanala Dzhapani . 
Komiti ya Wadi i na tshikhala tsha u ṋea mihumbulo kha tsheo dza khoro nga u dzhenelela miṱangano ya khoro , hu na tshumisano na mukhantseḽara wa wadi ane a vha na vhukwamani na ṱhoḓea dza tshitshavha .
A songo maliwaho / malaho ane zwa vha na vhuṱanzi uri u khou unḓa miṅwe miṱa nga masheleni - vhana avho kana miṅwe miraḓo ya muṱa - vha nga ita khumbelo vho .
ahuna gumofulu ḽa ṅwaha
U ṱamba zwanḓa
Vho Mbuli vho shela mulenzhe zwihulwane kha u vhumba lushaka kha mafhungo a ndeme , vhuḓikumedzeli havho na u funa mushumo wavho zwo kwama mbilu dza maAfurika Tshipembe .
Mbambedzo vhukati ha poswo dzo ḓadziwaho zwa vhukuma , dzo itwaho uri dzi vhe hone na dzo tendelwaho . 
Hetshi ndi tshikimu tsha magavhelo a zwa masheleni tsho imaho nga tshoṱhe . 
Ri ḓo isa phanḓa na nyambedzano na vhahura vhashu na European Union , nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha African Union , u vhona uri nyambedzano dza Economic Partnership Agreement dzi a khunyeledzwa nga u ṱavhanya , nahone dzo ḓisendeka nga ṱhavhanyiso ya mvelaphanḓa ya dzingu ḽashu .
Ndivho iyi i eleaho yo livhanywa uri i vhalee : 
Lesotho , Swaziland , Tanzania na Zambia na one o rekhoda nḓalo dza muvhuso , ngeno Malawi , Mozambique , Namibia , Afrika Tshipembe na Zimbabwe o sumbedza ṱhahelelo dza muvhuso . 
Ngudo dzo itwaho dza ḽimaga ḽa u fhata zwiporo ngei Ekhuruleni dzo no phasisiwa .
( b ) i tea u itwa hu saathu u fhela maḓḓuvha a 30 u bva musi Muphuresidennde o no saina Mulayotibe .
Mutevhe wa milayo i ṱoḓa dzi MP vha tshi bvisela khagala mbuelo dzavho dza masheleni na u ṋea ngeletshedzo kha u ḓibvisa ha dzi MP musi hu na khuḓano ya dzangalelo .
U pwashekanya mbemba dza mavu dzo kuvhanganaho , na u fhungudza vhuhulu ha maḓinga , zwi ḓi engedza u dzhena fhasi ha maḓi zwi swikisa kha u ṋukalesa ngamaanḓa ha mavu . 
Tshiimiswa tshi sumbanḓila mafulufulu a matshudeni na vhaswa vhaṅwe kha mveledziso dza vhuḓi nga u lwa na khaedu dza pfunzo , zwa masheleni na zwa matshilisano . 
º Kha vha vhekanye miri nga nḓila ine ya ṱoḓa maḓi ngayo na u i tsireledza u mona nayo .
Mbekanyamushumo yo sedzesa kha vhuvhambadzi , na pulane ya fhethu ya mveledziso ya vhulimi ha zwino na ha tshifhinga tshiḓaho ngei Gauteng . 
Kha ri ite nyito Edziselani tshaka dzo fhambananaho dza mutsho .
U ' vhala ' maipfi o ḓoweleaho henefho kha vhupo ( sa , zwiga zwa badani na madzina a mavhengele .
Zwi tshi tshimbilelana na Ndayotewa , Khoro ya Lushaka ya Mavundu yo kwamiwa .
Kha u khwaṱhisedza vhupimi , Moody yo sumbedzisa uri Afrika Tshipembe ḽi khou swikelela vhuimo ha tshanduko nga murahu ha miṅwaha ya nyaluwo i songo khwaṱhaho na uri maga a khwaṱhisedzo yo dziaho kha mugaganyagwama wa 2016 a ḓo dzikisa tshikolodo tsha muvhuso kha GDP ya ṅwaha uno .
U pfesesa na u shumisa masumbavhuṋe ( sa : Ndi yanga )
Kha vha sumbedze nḓivho ya nyimele na u guda nga ha vhathu vho fhambanaho na riṋe nga u sumbedza ṱhonifho ya miṅwe mihumbulo . 
Kha tshelede iyi , hu na nyavhelo ya tshelede yo badelaho vhashumi ya ḽivi ya vhashumi vho litshaho mushumo na nyavhelo ya vhathu vho lovhelwaho nga mashaka a vhashumi vha muhasho . 
Wanani uri ndi nnyi ane a ḓo vha wa u thoma u vhetshela magaraṱa oṱhe dubo .
A vha wane mundende wa ṅwana ane u na vhuholefhali ha u sa kona u ḓi itela tshithu nahone ane a ṱoḓa ṱhogomelo ya vhu ṱhogwa tshifhinga tshoṱhe .
Zwenezwo , Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhureakhovhe wo ḓo dzhenelela nga u bvisa tshitatamende kha vhoramafhungo vha tshi khou ita khuwelelo ya uri hu waniwe thandululo ya tshihaḓu ya tshiṱereke . 
Izwi zwi si khagala zwi nga vha zwo ita uri hu vhe na nyangaredzo kha Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi , fhedzi nyangaredzo na dzone dzo vhanga thaidzo nnzhi u fhira u tou dzi tandulula48Ndeme ya ṱhoḓea ya ṱhalutshedzo ya mulayo i re khagala nga ha vhuloi i ombedzelwa musi hu tshi khou shumanwa na thaidzo ya u ṱalutshedza uri naa zwavhukuma " tshigevhenga " ndi nnyi .
Madzangano a vhaswa o imelelwaho afha a tea u shuma mushumo u vhonalaho kha u tikedza vhaswa vho livhanaho na nyito dza khethululo na khaedu dza vhatholi vha tambudzaho vhashumivhagudeli . 
u sa lingana ha vhashayi na vha re na zwavho
Muvhigo wa musaukanyo wo bveledzwa kha data ya nga ha mitengo ya pfunzo ya ḽevele ya tshikolo . 
U vhala nga eṱhe , tsumbo , garaṱa ya ndumeliso , khomiki na bugu zwadzo dza nganeakhumbulelwa .
U ṱola na u sedza zwo katelwaho nga nyanḓadzamafhungo zwa lushaka na zwa dzitshaka . 
Mafheloni a uno ṅwedzi mapholisa vha ḓo anḓadza mbalombalo dza vhugevhenga dza ṅwaha .
Kha buḓo ḽa ikonomi zwifhinga zwa u tsa ha ikonomi , na u tsa ha ndeme na nyaluwo ya ikonomi ya nṱha zwo sielisanaho . 
Ndi tshomedzo dzifhio dzo ṱaniwaho ?
Mulayo u re hone u iledza u lowa - ho katelwa vhathu vhoṱhe na avho vhane vha ri vhuloi ndi vhurereli havho ( Wiccans ) .
Komiti dza Wadi dzi khethwa nga zwitshavha na u thusa na u eletshedza vhakhantseḽara vha wadi .
Maḓi kha vhupo a tea u vha a songo tshikafhadzwaho nga malaṱwa u bva kha nḓowetshumo nahone fhethu hu tea u vha vhu sa sumbi khonadzeo ya nyaluwo ya helele i na toksini . 
Ho itwa zwa vhuṱoli kha tshifhaṱo tshi songo fhela tshoṱhe u itela u vhona tshikalo tsha thaidzo idzi na u kona u shuma mushumo wa u lugisa . 
U ṱaluswa na u dzhielwa nṱha ha ṱhoḓea dza zwitshavha zwo vha zwone maitele a nga ngomu tshoṱhe ane a katela u shumisana ha Komiti dza wadi na Vhaimeleli vha sekhithara . 
Sipekiṱhiramu tsha thekhinoḽodzhi tsho dovha tsha fhungudzwa , na khwaṱhisedzo kha i tsini na mutheo wa mafhedziselo wa sipekiṱhiramu . 
Themendelo dzi re afho nṱha dzi livhanaho na u thivhela vhugevhenga kanzhi a dzi fhambani na milayo ya mutheo ya nyolo u itela vhupo ha ḓoroboni vhu shumaho zwavhuḓi . 
Ḽiga 2 : Kha vha ḓadze fomo - vha khwaṱhisedze uri vha ḓadza khethekanyo dzoṱhe nga vhuḓalo na u ṋetshedza maṅwalo a tikedzaho ( kha vha sedze uri : Ndi miṅwalo afhio ane vha tea u a dzhenisa kha khumbelo yavho ? ) .
Nne A.B ndi a ana / khwaṱhisedza uri ndi ḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nahone ndi ḓo thetshelesa , ṱhonifha na u tikedza Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki , nahone ndi fhulufhedzisa u ita mishumo yanga sa muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka/ vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu/ Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu ha OD nga vhukoni hanga hoṱhe
Thomani nga u ṅwala tshiṱori tshaṋu kha bammbiri ḽa mvetamveto ni humbele khonani yaṋu uri a tshi ṱole .
Sa fhungo ḽa tshihaḓu , Khabinethe i ita khuwelelo kha mabindu , vhashumi na tshitshavha nga u angaredza uri vha shumisane na muvhuso kha u khwaṱhisa mbekanyamushumo ya nyaluso na u khwinisa fhulufhelo u itela u imisa u tsela fhasi na u vhea ikonomi kha vhuimo ha nṱha , uri ri swikelele nyaluwo ya ikonomi i katelaho .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala hu na thikhedzo
Muṱa u kha tshanduko u mona na ḽifhasi , nahone tshivhumbeo tsha muṱa wa mirafho mivhili ya nyukiḽia tshi khou thoma u sa ḓowelea , nga maanḓa kha miḓi i re na vhushai . 
Zwa amba uri tsedzuluso ya zwa vhugevhenga i a tea u itiwa .
3 Mafhungo a vhubvo a re hone
U ḓalesa ha vhana zwikoloni zwi tshi ṋaṋiswa nga u swika ha ṱhunḓu .
Legoale ndi muvhuelwa wa iṅwe ya bazari dza muvhuso na uri o wina awadi kha Fesithivaḽa ya Cheltenham Science ye ya farelwa United Kingdom .
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza U ṅwala muvhigo hu tshi tevhelwa ngona ya maitele kha u ṅwala
Phaiphi i nga dovha ya iswa fhasi ha lwanzhe , nga luvhilo luhulu hu tshi khou shumiswa tshiḽei tshi na tshitumuli tsha luvhilo tshi shumisaho maḓi na bommbi dza u tzwonzwa ; maitele aya a nga shumiswa musi mugero muhulwane u dzi ḓadziwa nga zwidziki phanḓa ha musi mushumo wa u dzhenisa phaiphi u tshi itwa . 
Khovhe dzo kwamea nga tsimbitswuku dzi vha na muvhala wo swifhalaho , dza shaya nungo na u fhambana na zwi ṱuṱuwedzi zwa nga nnḓa . 
Vha nga ita mbadelo ya tshumelo nga tshekhe yo garantiwaho nga bannga kana odara ya tshelede i badelwaho kha Khomishinari wa Lushaka wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika tshipembe .
U shuma na / nga mafhungo : fhungo tswititi , tshitatamennde , tshifhinga tsha zwino , tshifhinga tsho fhelaho
IPID i tea u ṱoḓisisa milandu i tevhelaho ( yo sumbedzwaho ) :
Ngei India miḓali i na ndeme khulwane kha vharungi vha zwienda nahone yo vhuya ya shumiswa kha Celebes . 
Mulayo uyu u tendela uri hu thomiwe muhanga wa mulayo u itela u aluswa ha u maanḓafhadzwa lwa ikonomi ha vharema . 
Ri humbula avho vho lovhaho nga tshifhinga tsha khakhathi dze dza vha dzo lambedzwa nga muvhuso dza 1980 na 1990 dziḓoroboni na mivhunduni yashu .
U peleṱa maipfi nga nḓila yone
Vhurangaphanḓa ha tshiimiswa ho no ḓi sumbedzisa bono na pulane ntswa . 
Mutevhe muswa wa zwitatamennde zwa miraḓo ya mahoro ndi u tevhelaho : 
Mbuelo yoṱhe ya muhasho i a vhonala kha tshitatamennde tsha kushumele kwa masheleni , musi tshi tshi ṱanganedzwa nahone i mbo ḓi badelwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vundu , nga nnḓa zwo ambiwa nga iṅwe nḓila . 
Muoditha Dzhenerala o dovha a sumbedzisa uri u khou ṱoḓa u engedza u vha na mushumo ha mivhigo yawe u tikedza vhulanguli kha u dzhia maga a vhululamisi . 
Phindulo dzashu , u swika zwino , a dzi vhambedzwi na muelo na vhukonḓi ha khaedu . 
Ndivho ndi u shumisa sisiṱeme ya pfukiselo muṱavha u ḓadza , nga maga , vhukovhela ha zounu ya phendelashango ya Vhuimangalavha nga muṱavha na u vula vhupo ho wanwaho murahu uvhu u itela mveledziso . 
Dzangano ḽa thikhedzo ndi tshiimiswa tsha mulayo tshine :
Kha vha ḓivhe hezwio:Fomo a dzi wanalei online .
Muvhuso u khou vusuludza nḓowetshumo ya dziphaka u itela u engedza zwa u sika mishumo na u khwaṱhisedza nyaluwo yo katelaho .
1.2 . Tshandukiso ya Ikonomi i ṱoḓa tshanduko nga vhuhali kha mutheo wa u bveledza wa ikonomi ya Afrika Tshipembe ; na uri zwi dovha zwa ṱoḓa maitele o shandukaho a kudzhenelele nga avho vhe vha vha vho sielwa nnḓa kha ikonimi .
Mpumalanga ndi ḽinwe ḽa mavundu mararu hune mikovhe ya dzula i sa shanduki , ngeno hu uri mikovhe ya mavundu mararu yo tsela fhasi ngeno miraru yo gonya . 
Nga mbuno iyi , Muvhuso u ṱoḓa u sedzulusa kushumele kwa mindende ya zwino , vhudzuloni ha u bveledzisa fomuḽa khulwane ya mbadelo yavho . 
Phulufhedziso dzi tea u shumiswa zwavhuḓi u itela u tsitsa mitengo ya ndaka na u badela nga tshifhinga tshilapfu .
Vhunzhi ha netiweke na ya nga ngomu yo lozweaho a vhu ḓivhei . 
Ḽeveḽe ya nṱha ya vhubindudzi ha khephithala ya tshitshavha . 
Vhurendi , nganeapfufhi , foḽukuḽoo , nganea na ḓirama
Zwithu zwiswa na zwa kale ndi zwone zwo ṱuṱuwedzaho sisiṱeme ya lutendo yo fhambanaho .
U fhaṱa tshikhala tshi lwaho na vhutshinyi
Nga kha mbekanyamushumo yayo ya maitele a tshizwinozwino , SARS yo pfulusa vhanzhi vha vhatheli kha puḽatifomo ya zwa eḽekiṱhironiki , ngauralo hu u fhungudza khovhandozwo i elanaho na khuvhanganyo ya kheshe dziofisini dza davhi . 
Muvhuso u ḓo isa thikhedzo uri miṱa iyi isa hwale mutsiko nga yoṱhe .
Ndi nga mini phukha dzo vha dzi tshi kakamela musi dzi tshi amba na Vho Ndau ?
2 . Maitele a u ṱanganedza na uṅwaliswa ha vhagudi vha Gireidi R
( a ) dzhiela nṱha madzangano a lushaka na a vunḓu o imelaho vhomasipala ; na
MASIPALA MUṄWE NA MUṄWE U NA KHORO , INE YA FANELA U DAVHIDZANA NA TSHITSHAVHA NA VHAṄWE VHADZHIAMUKOVHE NGA HA KUVHUSELE KWA MASIPALA WONOYO .
Mbuelo ya vhushai ngei Cape Agulhas i fhasisa musi i tshi vhambedzwa na tshikati tsha tshiṱiriki tsha Overberg . 
Ndi khou tama u amba na vheiwe vhusiku ha ṋamusi nga ha nḓila idzo , hune dza ya hone ha zwine nda humbula uri dzi amba zwone kha vhumatshelo hashu . 
U shumisa ho vha hu tshi khou kundisa pulane dza masipala na , tsha ndeme , murahu ha ndavhelelo dzi gonyaho dza zwitshavha . 
Masipala wo sika na u shumisa Mbekanyamaitele ya Ndangulo ya Mutevhe wa Nḓisedzo sa ṱhoḓea ya theo ya mulayo . 
Ro rwela zwanḓa na u fhululedza mulanguli kha u dzudzanya muṱangano hoyu wa ndeme . 
Nyendedzi ya Maitele a u Tandulula Khanedzano a GEMS
Mitambo i katelaho u kokodza , u gidima , u fhufha na zwitendeledzi zwo itwaho nga ḓaraṱa , zwitanda zwi ngaho maboḓelo na zwiṅwe , tsumbo : ' tsimbe '
Kha Ri Gude Mass Literacy Campaign yo thomiwa u itela u fhungudza mbalo ya vha sa koni u vhala na u ṅwala Afrika Tshipembe , na uri yo no vhuedza vhathu vha 4.7 miḽioni vhuponi ha mahayani na dziḓoroboni .
Nga iṅwe nḓila mishumo ya vhagudi i fanela u ṱaniwa kiḽasirumuni .
Ri na , sa pholisi i langwaho ofisini ine ya angaredzaho zwoṱhe , madalo a zwa pfunzo a vhavhili vha vhahura vhashu vha devhula ha vundu ḽashu . 
Naa vha ṱoḓa vhege , maḓuvha mararu kana ḓuvha fhedzi ?
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM ) [ ndaela dzi ḓo dovhololwa nga murahu ha vhege mbili ]
U vhala muvhigo wa zwithu zwi no tou vhonwa ( tsumbo , dzithebuḽu/ dzitshati / dzigirafu / nyolo / mimapa
Mugaganyagwama wa masheleni ane a langwa nga nzulele na pulane ya nyito zwi kumedzwa kha tshigwada tsha tshitshavha muṱanganoni .
Dzibege dza u eḓela khadzo dzi a dudela , a dzi dzheni maḓi nahone dzi a tendelana na fhethu . 
mupondiwa o dzidzivhala
ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o kundelwa u ita ṋdivhadzo hu saathu u fhela maḓuvha ya u hanedza u dzhiwa ha ṅwana .
Tshumelo dza ṱhanganyo ya zwitsireledzi dzi ḓo lingana na zwi re afho nṱha , nga nnḓani ha musi tshivalo tshi no bvisea tsha vha tsho fhiwa . 
thendelano dza tshumisano
Nḓisedzo ya dzinnḓu dza fomala dza vhathu vha welaho vhukati na vha re kha vhuimo ha fhasi ndi mushumo wa ndeme wa muvhuso wa lushaka na muvhuso wa vundu , hune mimasipala yapo ya shuma u vha vhatshimbidzi vha zwithu . 
kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa mapholisa
U fhaṱwa ha senthara ya ndulamiso . 
U itela u kona u bvisa khaṱhulo dzo dziaho dza nga ha u tea ha maḓi kha zwa vhufuwi ha mutshatshame wa zwa maḓini ndi zwa ndeme uri vhashumisi vha nyendedzi vha dzhiele nṱha mafhungo o ṋekedzwaho kha uri ndi tshaka dzifhio dza masiandaitwa dzine dza nga lavhelelwa . 
Tshelede i nga si kundise ṱhogomelo .
Nyimele na vhuimo ha vhafumakadzi zwo khwiṋisea naa zwi tshi bva kha mvelelo dza phurogiremu ?
Nangoho , vhunzhi ha avho vho bveledzwaho nga ngomu kha migodi ya muombano wa vhaswa zwa zwino vho dzula afha sa miraḓo i huliseaho . 
Mbekanyamaitele ya muvhuso ya mveledziso na u pulana zwo ḓi dzula zwi zwa u sasaladzelwa u sa londa nḓivho ya vhongwaniwapo , malugana na u lingedza ha fusha ṱhoḓea nnzhi-nnzhi dza mveledziso ya vhathu vhapo . 
Afurika Tshipembe ḽi takalelesa ṱhunḓu dzine dzi kha tshiimo tshine dza nga shela mulenzhe kha u alusa ikonomi ya Afurika Tshipembe .
Musi vho no ḓi ṅwalisa , vha wana mafhungo na zwenezwo .
Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na wa zwiṋoni .
Muvhuso wo no vhekanya mishumo ya ndango ya mupo , khumbelo dza pfanelo dza maḓi na migodi dzo vhea tshivhalo tsha maḓuvha a 300 kha u ṋetshedza khumbelo idzi dzoṱhe .
Vhaswa vha ṋamusi vho livhana na khaedu nnzhi dzi katelaho :
Zwiṅwe hafhu , Khabinethe i dzhiela nṱha gundo ḽa u thivhela u dzhena lu siho mulayoni nga vha SANDF kha dzingu ḽa Tshipembe ha Afurika nga vhurumelwa vhu lavhelesanaho na Lupenndelo lwa Mozambique .
ZWA NDEME KHA MAITELE A U KUVHANGANYA ZWIKO
1.1 . Khabinethe i tamela mashudu matshudeni vhoṱhe zwenezwi vha tshi khou ya u ṅwala milingo yavho ya mafheloni a ṅwaha .
Kha vha Dzhiele nzhele : Arali ndangano dza si kone u khwaṱhisedzwa nga TISA , khumbelo i ḓo haniwa . 
U vha na vhuṱanzi ha uri u ḓiswa ha khumbelo / khothesheni dza wadi dza ndambedzo dza mashelini dzi yelana na mugagayagwama we wa itwa ;
U katela mutevhe wathimbanywa
- sedzulusa tshifhinga tshoṱhe mutakalo na tsireledzo zwa vhathu vhane vha ṱoḓa u vha shumisa ?
Naho huṅwe ha u guda kha phurogireme dza vhugudisi hu tshi itea nga nyelelano , hu ṱoḓea u guda hu re khwiṋe kha hovhu . 
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si fomaḽa U ṅwala
Ndi khou ṱoḓa u amba zwiṅwe zwithu nga ha kushumele kwa mulalo na mbekanyamaitele yo bviselwaho khagala kha ḽeneḽo sia . 
Arali mushumo wa u fhaṱa wa vha u khou itwa kha vhupo vhune ha khou humbulelwa uri mavu fhasi a kha tshiimo tshi si tsha vhuḓi , wa Thendara u ḓo fha ndindakhombo yo khetheaho ya u linda mishumo , mitshini khathihi na Vhashumi vhawe na vha Mutholi arali ha nga vha na mudzinginyo wa mavu nga tshifhinga tsha mushumo . 
Olani mavhudzi .
( b ) ṱanganedzwa nga Phalamennde .
Ḽiga 5 : kha vha sedzuluso ndingo na u vusuludza arali zwo fanela
Hezwi zwi ḓo ṱoḓa thendelano kha adzhenda ya zwa tshanduko ya dziḓoroboni dza Afurika Tshipembe .
9.3 . Vhudavhidzani na miraḓo ya tshitshavha vhane vha vha na vhuholefhali ha zwipfi :
Miṅwe ya miraḓo ya tshigwada tsha thandela vho no shuma vhoṱhe murahu nga zwiṅwe zwifhinga . 
Tshiṱirathedzhi tsha Vhudavhidzani tsha Lushaka tshi fhiriselwa kha mavundu hu tshi itelwa u elana na zwiṱirathedzhi zwapo na zwa vundu . 
Zwisumbedzisi zwi khou sumbedza vhukhwiṋe kha zwa ndeme khathihi na na u sumbedzisa mushumo u konḓaho wa u shumana na dziṅwe dza khaedu dzine dza kha ḓi ya phanḓa .
u topola na u dzhiela nṱha mvelelelo na khohakhombo dza ndeme
Khumbelo ya u shumisa tshikwekwete tsha shango ḽa nnḓa i nga dzhia maḓuvha a 14 a mushumo , zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa .
U rwela ṱari ha tshitshavha zwi ṋea vhathu tshikhala tsha u u humbula nga ha zwine vha ṱoḓa kha kha vhege ya u pulana
Luṱa lwa 3 - U dzudzanya tshifhinga tshiḓaho
Mulanguli wa Tshikwama tsha Ndinganelo ya Phuraivethe u tea u vha Khamphani i Langwaho nga BEE . 
( a ) hu tea u itwa hu tshi tevhedzwa thendelano vhukati ha Muraḓḓo wa Khabinethe na wa Khorotshitumbe kana Khoro Dzapo a shumanaho nazwo ;
U vhala ḽitambwa
Na uri muaphiḽi , nga murahu ha phindulokhanedzi , o humbela dzulo ḽa khothe malugana na u ṱanganedzea ha u ḓiimelela hawe ha estoppel zwo ṋaṋisa zwithu . 
Tshenzhemo yo ṋekedzwaho izwi zwiteṅwa kha ḽevele dza nṱhesa na nḓila ine muvhuso wa zwi dzhiela nṱha ngayo . 
Vhaofisiri vha tsireledzo vho kuvhangana vha ita musetsho kha senthara dza ndulamiso nga tshifhinga tsha holodei . 
Vhashumi vha zwa ndangulo ya mathukhwi vha na ṱhalutshedzo ya kushumele ine ya dodombedza mushumo wavho ? 
Kha vha ntendele ndi vhudzise hei mbudziso ya vhuṱhogwa ine ya vhudziswa hayani hanga ha poḽitiki : tshitshavha tshi khou ṱuṱuwedzwa u ṱavhanyedzisa mvelaphanḓa naa ? 
Maḓadzisi a tshipikepike / vhungana : tsumbo , tshifhinga tshoṱhe , tshiṅwe tshifhinga , na luthihi ( tsumbo , ṅwana u tea u ṱhonifha vhabebi tshifhinga tshoṱhe )
U pulana na u lugisela mbuno dza ndeme
Nga u ralo , tshiimo tsha vhuphalalavhathu tshi khou ṱoḓa thuso yashu ngeno therisano dza zwa poḽitiki dzi khou bvela phanḓa . 
Lushaka na saizi ya zwifhaṱo zwe zwa lavhelelwa u ṋewa vhathu ; 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa Foniki ( Orala / nḓowenḓowe )
Nyaluwo ya mbambedzelano ya ḽifhasi i amba uri mabindu a pfa a tshi nyanyulea uri a khwiṋise nḓila dza u langa kutshimbilele kwa matheiḽa mivhisi , zwiṱoko na thundu dzo bveledzwaho . 
Masipala u tea u , kha ṅwaha muṅwe na muṅwe wa muvhalelano , vhea zwipikwa zwa mashumele kha zwisumbi zwa ndeme zwo vhewaho ngawo . 
Zwiteṅwa zwa nyito kana zwine zwa tea u itiwa zwo ṋetshedzwaho .
Kha mishululo ya lwanzheni , ine yo pfufhifha vhukuma na u oma , thekheniki dza u saukanywa dzi nga shumiswa hu si na ndozwo ya u ita nga nḓila yone . 
Tsha gidima nga luvhilo fhedzi tsha kundwa u fhirela tshibode .
( b ) a nga ita vouthu ya mutsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo ya Buthano .
* Dokhumenthe dzoṱhe dzi songo ṅwalwaho nga English dzi tea u fhelekedzwa nga ṱhalutshedzo yo sethifaiwaho .
Vhuimo ha maṱaluli/ vhuṱaluli tsumbo : Munna muhulwane ( ḽo rangela dzina ) ; Mutukana mulapfu o wa Maṱaluli ane a fhela nga -ho ( maitimaṱaluli ) , tsumbo , mangadzaho , boraho , takadzaho , lwalaho , nz . , sa : Bugu i takadzaho Maṱaluli ane a vha namasala a vhushaka , tsumbo ; Mutukana ane a mangadza , mutukan ane a bora , musidzana ane a lwala Maṱaluli a no shumisa tshivhumbi no : Munna a no shuma o swika Mbambedzo ya maṱaluli , sa dakalo ḽihulu , dakalo ḽihulusa ; thanya , thanyesa , thanyesesa ; ( tsumbo : Ḽo vha ḓuvha ḽa dakalo ḽihulwanesa vhutshiloni hanga ; Ndi ene ane a vha musidzana o thanyesesaho. )
Hu na khonadzeo ya uri , tshifhingani tshi ḓaho , muhasho u ḓo kombetshedzea u engedza sabusidi zwihulwane kana wa tou dzhia ndango ya zwiṅwe zwiimiswa zwine zwa khou sabusidaiziwa . 
Musi risesheni ya ḽifhasi yo ḓiswa nga muṋano wa masheleni a ḽifhasi i tshi phaḓalala Afrika Tshipembe , muvhuso wo fhindula nga u engedza u shumiswa ha tshelede u itela tshelede i fhungudzaho masiandaitwa a si avhuḓi kha ikonomi . 
U ṋekedza na u bveledza thikhedzo ya mihumbulo yau zwavhuḓi na u nanga lushaka lwone lwa vhuṱanzi ( tsumbo , mbalombalo ( tshitatisitiki ) , vhuṱanzi , nzulele iyo ) zwine zwa swikelela zwiga zwo tewaho zwa ndingo dza vhuṱanzi , zwi tshi katela na vhudzivha , ndeme na u tshimbilelana hazwo na nyimele na vha ṱanganedzaho mafhungo
Kha vha vhudze vhaeni uri ramabindu u khou ita mini , na u ṱoḓa uri nyito dzi dzhielwe nṱha . 
Maitele a u vhambadzela nnḓa o livha u ya nga sekithara , na zwiṱirathedzhi zwa sekithara zwi ṋekedza muhanga une khawo zwi vhambadzelwaho nnḓa zwi a ṱuṱuwedzwa . 
( 1 ) Mudzulapo muṅwe na muṅwe o vhofholowa lune a nga ḓiṋangela kha zwa poḽotiki , zwine zwa katela pfanelo ya-
Khabinethe yo ṱangana nga Ḽavhuraru , ḽa 24 Shundunthule 2017 , Tuynhuys , Ḓoroboni ya Kapa .
Tshinyalelondaedzwa nga mulayo
vha ḓo ṱolwa
Muhasho wa Pfunzo wa Gauteng u khou alusa u ḓihudza ha lushaka uno ṅwedzi nga u funza vhagudi nga zwiga zwa lushaka . 
Ṱhoḓea dzi re afho nṱha dzo tevhekana u bva kha ḽitheresi ya masheleni u ya kha vhukoni ha zwa masheleni . 
Ri tama u fhululedza Komiti yashu Yapo ya Nzudzanyo ( LOC ) na vhaṅwe vhashumisani kha mushumo mungafha wa nṱhesa une vha khou ita .
Kha vha vhone zwauri pulane yavho ndi ya vhukuma na hone i a swikelea .
Nga nṱhani ha tshiitisi itshi tshiṅwe tshifhinga zwithu zwi a bva nnḓa ha tshanḓa / ndango ngomu kiḽasini ya vhutsila . 
Dziṅwe mbuelo dzi katela tshumisano kha ṱhoḓisiso nga u dzhenelela ha avho vho no fhedzaho pfunzo ya nṱha na u dzhenelela ha nḓowetshumo , u kovhekana pfanelo dza ndaka ya muhumbulo dzine dza bva kha ṱhoḓisiso na u livhuwa vhaṋetshedzi vha tswikelelo kha mvelelo dza ṱhoḓisiso .
BINDU ḼA U RENGISA VHATHU
Nyimele ya zwino ya ikonomi na vhuṅwe vhuḓikumedzeli ha muvhuso zwi ri kombetshedza u dzhia maga a u khwaṱhisa zwithu kha zwibviswa na mugaganyagwama . 
Maluvha o vha a tshi phaḓalalesa mafheloni a Fulwana na mathomoni a Ṱhangule . 
Mimasipala i tea u shela mulenzhe kha phurogireme dza lushaka na dza mavundu na kha phurogireme dza mveledziso dza themamveledziso . 
Vha wana hani mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi wo themendelwaho ?
U dzinginywa huṅwe na huṅwe ha u engedzedza tshikalo tsha mushumo wo swikelelwaho hu tea u vha hu na maga a vhuḓi a u engedzedza vhubveledzi nga u engedza vhashumi na fhethu ha u shumela kha vhupo , kana nga u shumisa vhashu na fhethu ha u shumela nga nḓila ya khwine . 
Mbekanyamushumo yo vhekanywa kha ngona dza u ṱoḓa vhashumi vhanzhi na u ṱoḓa u fhaṱa na u londola themamveledziso , ngeno i tshi dovha hafhu ya kungela vhathu vha sa shumi kha zwikhala zwa mushumo zwi bveledzaho . 
MUHASHO WA ZWA MUPO U NGA THUSA HANI ?
Mugudi o vuledzaho u tea u kona u sumbedza :
Fulufulu
( b ) mimasipala yoṱhe ; na
Mudededzi u khetha bugu kana maṅwalwa a ḓivheaho kana ane mugudi a nga kona u a vhala nga eṱhe a re kha tshiimo tshawe ( a fanela u vha fhasi ha ane a shumiswa kha u vhala na vhagudi hune mugudi a kona u ḓivha maipfi ane a swika kha 95% )
Mipfuluwo ya miṱa na muthu e eṱhe vha tshi bva kha mavundu a tsini na kha maṅwe mashango zwi ḓisa mutsiko kha themamveledziso na tshumelo dza zwa matshilisano ; 
Ḽaiburari/ bugu dzo hwalaho mafhungo
U tevhedzwa ha ḽiṅwalo ḽa u fara ho imisa zwi tshi bva kha u tevhedzwa ha khanelo , nyimele , pfanelo kana ndaela yo ṋewaho nga khothe . 
Nga 2030 , ikonomi i tea u ita uri vhathu vhoṱhe vha wane mishumo , u gudisa vhathu vhukoni vhune vha vhu ṱoḓa , u khwaṱhisedza uri vhathu vho fhambanaho vha vhe na vhuṋe ha u bveledza kana vhubveledzi na u kona u aluwa nga u ṱavhanya , na u ṋetshedza tshomedzo dza u badela vhubindudzi kha vhashumi na ndaka i fareaho .
Zwi seisaho , henedzo thaidzo dzo livhanaho na vhaswa vhashu dzi khou shumiswa nga nḓila i si yone nga maṅwe masia u sika dziṅwe thaidzo hafhu na vhukonḓi . 
Milayo na mbonalo dza tshiṱori Mufhindulano : U ita nyedziselo ya mufhindulano
Zwikili zwa vhuḓisa zwa vhudavhidzani ha u amba , u ṅwala na netiweke . 
Wo ḓisendeka kha u pfesesa zwa uri :
Tshigwada tsha pfunzo
Milayo ya tsireledzo ya zwa matshilisano i fhungudza masiandaitwa a vhushai , kha nḓila ya thyiori tshifhinga tshoṱhe , fhedzi nga maanḓa tshifhingani tsha tshiwo tsha ikonomi . 
Ṅwaha wa 2015 u swaya miṅwaha ya 60 ya ḓivhazwakale yashu , musi maAfurika Tshipembe ubva kha khuḓa dzoṱhe vha tshi ṱanganedza Thendelonzwiwa ya Mbofholowo nga 1955 , ngei , Soweto .
Nga u ṱanḓavhuwa , nyito dzi bvaho kha tshaka mbili dza mitevhe ya tsheo : idzo dzi sedzanaho na u ita pulane na idzo dzi sedzanaho na u i shumisa . 
Vhuimo havho ha poḽitiki na ha zwa mulayo vhu ṋaṋisa vhushayi , khethululano na u fhungudza zwikhala kha masia a zwa mvelele , matshilisano na ikonomi ya mushumo . 
Phurofaili ya vhuṋe : Ndangulo ya tshifhinga , vhudavhidzani na zwikili zwa u shuma kha thimu zwavhuḓisa . 
Tsumbo , muraḓo ane a khou imela vhorabulasi a nga ṋewa phothifoḽio ya Zwa vhulimi , kana muraḓo wa Komiti ya Wadi ane a vha mugudisi a nga shuma kha photofoḽio ya zwa Pfunzo .
1.22 Miṱa ya 611 360 vho kona u wana tshumelo dza vhuthathatshili na uri miṱa ya 20 599 vho shumeliwa nga kha Gavhelo ḽa Themamveledziso ya Miṱa ya Mahayani u itela u fhelisa u salela murahu ha zwa vhuthathatshili : mabakete a 1 405 o imeliwa nga tshumelo dzo teaho dza vhuthathatshili fhethu ho bveledziwaho madzulo a vhathu zwi mulayoni .
U konanywa ha nḓila dzo fhambanaho hu ita uri huṅwe fhethu hu khwaṱhisedzwe vhukuma , zwenezwo zwa kunga na u sika zwikhala zwa vhuitwa ho vhumbanaho nga zwigwada . 
Vhalanguli vha dzikhamphani vha kha u dzheniswa ha akhaunthu dza bannga na sekithara ya zwa masheleni . 
I dovha hafhu u dzinginya nḓila dzine avho vha re nga nnḓa ha sisiṱeme ya pfunzo vha nga ṋetshedza ngayo zwiko kana vhukoni u itela u tikedza ndivho idzi .
Khetho dzi fanela u katela " khetho ya u sa ita tshithu " hune muvhuso wa sa ite tshithu kana wa ita zwiṱuku . 
U wana vhuṋe ha vhudzulo / mavu na u tsireledzelwa u pfuluwa
Muhasho wa zwa Muno a wo ngo ṋea mikumedzo kana khwaṱhisedzo , nga u dzinginya kana nga iṅwe nḓila , vhukati ha zwinzhi zwi re ngomu na thekhinoḽodzhi i no wanala kha saithi heyi a i na vhukhakhi kana u siedza kana tshumelo i ḓo vha 100% i sa thithiswi hu si na vhukhakhi khayo kana u swikelela ṱhoḓea iṅwe na iṅwe yo teaho ya kushumele kana ndeme . 
Vhupfumbudzi honehone na thikhedzo ya ndugiselo dza thimu dza u lugisa , zwi na mushumo muhulwane nahone zwi tea u lumbiswa kha nyito dzine dza tea u itiwa . 
Vho ṅwalisaho fhedzi , vha nga vha vha tshi khou tou rennda vhudzulo kha vhupo hune ha si vhe na khonadzeo ya nḓisedzo ya tshumelo ya zwiṱaraṱani , tsumbo : mabulasini , miṱanganelo ya vhulimi , vhupo ha mahayani na vhupo vhune ha khou bvelela , vha ya tea u wana tshibogisi tshithihi nga mahala hanefho tsini na ha havho hune ha dzhiiwa hone marifhi kana posoni uya nga demakhesheni dza poso na khwaṱhisedzo ya vhuṋe kana vha isa zwidodombedzwa zwa hune vha shuma hone .
U dzheniswa ha Komiti dza Wadi dzi shumaho hu shela mulenzhe kha mvelephanḓa ya u dzudzanya uhu .
Zwavhuḓivhuḓi , kha mashango a nga ho sa ḽa Korea na Singapore , migaganyagwama ya lushaka yo vha i nḓila dza nyavhelo dza u swikelela ndivho dza muvhuso sa zwe zwa bulwa kha muhanga wa tshiṱirathedzhi wa mveledzo wa lushaka . 
Nyombedzelo i kha vhupfiwa ha vhuṋe na ṱhalutshedzo nga ṅwana , u fhira u ita ṱhalutshedzo ya zwoṱhe . 
Vharangaphanḓa vhavhili vho tendelana uri u itela u bvelela na u tsireledza , maitele a ḽifhasi a tea u tandulula , hu si u kuḓedza kana u vhona u ri u sa lingana hu re hone hu si gume . 
vhukhakhi .
Tshifhinga tsha u valelwa dzhele tsha mufariwa o valelwaho a tshi tei u fhira miṅwaha mivhili u bva kha datumu ya mathomo ya u ṱanganedzwa kha tshileludzi tsha u valelwa kha tshileludzi , musi mafhungo ayo a sa athu u iswa kha khothe ine ya kwamea . 
Zwithu izwi zwa ndeme zwi dovha zwa amba na pfanelo dza vhadzulapo vhashu dza u tshila kha zwitshavha zwo lugaho zwine zwa tsireledza vhathu na pfanelo dzi fanaho ; tshitshavha tshi lwaho na vhuaḓa na tshine tsha langiwa nga vhuvhusi ha mulayo . 
d ) Vho Claudia Manning - Mulanguli Muhulwane a si na maanḓa ;
Shumisani mepe waṋu wa mihumbulo kha u ni thusa u ṅwala tshiṱori tshaṋu kha siaṱari iḽi .
Ofisi ya Phuresidennde a i nga ḓo dzhena kha nyambedzano dza khumbelo dza muthu nga muthihi saizwi hu tshi tea u ṱhonifhiwa tshidzumbe . 
Mishumo mihulwane ya mbekanyamushumo ndi u ita zwa ndondolo na muvhalelano wa tshomedzo zwo livhiswaho kha u khwinisa na u londota tshiimiswa tsha tshifhaṱo , khathihi na u tshimbidza thandela dzi elanaho na Mbekanyamushumo ya u Fhaṱa Kiḽiniki na Mvusuluso . 
Ndi ṱhoḓea ya ndeme uri Komiti ya Wadi idzhenelele kha mveledziso ya tshiṱirathedzhi tshine tsha ḓo thusa u bveledza ndivho dza maitele a masipala wa vhupo havho kha tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu .
Na u ṱwa Anansi o vha
Fhedzi zwi a konadzea nga maanḓa u shumisa fulufulu nga nḓila ya vhukone nga maanḓa kha dizaini dza nnḓu dzashu na u fhaṱa . 
Komiti ya Wadi yavho yo vhumbiswa hani ?
Hu na u khetha ha Zwiimiswa zwo Elwaho u itela u katela Vhubindudzi ho Tiwaho kha murekanyo wa zwikoro zwa vhuṋe . 
1.4.4 Gireidi ya 10-12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
Modele wa nḓowelo yo dzikaho ya muvhilo , yo ṱanganywa na nḓisedzo yo dimuwaho fhedzi i sa tepi , i amba uri u tshintshiwa ha mitengo hu bva nga maanḓa kha nyimele dza nḓisedzo . 
Ndingo ya masiandaitwa a zwa mvelele na thusedzo dzi elanaho na nyito dza dziṅwe thandululo . 
Ngei Thailand , u sa vha hone ha vhukombetshedzi zwo amba uri u rengiswa ha zwikambi nga zwiimiswa zwi si na ḽaisentsi zwi vhonala zwi tshi khou phaḓalala naho hu na milayo i konḓaho malugana na u ṋetshedzwa ha ḽaisentsi dza vharengisi . 
" Hei app i wanala nga fhedzi u bva mavhengeleni oṱhe a dziapp na uri i dovha ya shuma hu si na inthanethe u itela u thusa vhoraphurofesheni vha re vhuponi ha mahayani hu si na kana hune inthanethe ya vha i sa fari zwavhuḓi,"vho ralo .
15 . VHUPFIWA KANA MIHUMBULO YAVHO NDI ZWA NDEME
fomo ya mbudziso dza u gandisa minwe )
Muṱhonifhei Mulangadzulo ,
Semennde ya rambo i badelwa u bva kha mbuelo ya nga ngomu sibadela Radioḽodzhi ( yo ṋaṋaho )
Kha vha ṋetshedze tshumelo ya vhuambeli na nyengedzo na u amba na vhaṋe vha mavu , vhashumisi vha mavu maṋu , zwitshavha , muvhuso na madzangano a vhadzulapo u itela u engedza ndivho dzi elanaho na mavu maṋu . 
Tsireledzo yo teaho i tea u dzudzanywa u itela khovhakhombo idzo dzo topolwaho , nahone vha fanela u vhona uri tshifhinga tshoṱhe uri tsireledzo idzo dzi khou shumiswa nga nḓila yo fanelaho na u khwiniswa musi hu na khovhakhombo ntswa dzo topoliwaho kana u khakhisea ho topolwaho kha tsireledzo ine khou shumiswa . 
U ṱalutshedze u rumela zwi tshi livhiswa kha , vhukati ha zwinzhi , , nḓila dza vhuendi na milayo ya mbambadzo ya dzitshaka . 
Musi sisteme iyi i tshi khou aluwa ( nga maanḓa u bva nga 2000 ) i ṱangana na khaedu nnzhi , na uri khanedzano kha vhupo ha poḽotiki na ha akademi na vhukati ha tshitshavha nga u angaredza dzo anda . 
Mudzulatshidulo wa Komiti ya Khanedzano ya GEMS , hu sa athu fhela maḓuvha a sumbe o wana nḓivhadzo ya muṱangano na maṅwalo oṱhe u ḓo , ḓivhadza Muofisiri Muhulwane nga ha ṱhoḓea dza muṱangano .
d ) Dikishiṋari / ṱhalusamaipfi ( luambo luthihi , nyambo mbili , nyambo nnzhi , thesorasi )
Ndivho , tshigwada tsho sedzwaho khatsho na nyimele
Ndi nyito dzifhio dzine dza sa vhe u pfuka Mulayo wa Zwihali zwi re Khombo , wa 2013 ( Mulayo wa Nomboro 15 wa 2013 ?
U dzudzanya mihumbulo U ita mvetomveto
China na India , mashango mavhili kha ayo a re na phimo dza u vhulunga masheleni khulwane , a dovha hafhu a vha na ḽeveḽe khulwanesa dza vhubindudzi . 
Tshavhuvhili , nga Shundunthule ṅwaha muṅwe na muṅwe ( na miṅwedzi mivhili ya mathomoni a ṅwaha wa muvhalelano kha mivhusoyapo ) vhalanguli vhahulwane vha tea u vha vho ḓadza Thendelano dzavho dza Kushumele ( Performance Agreements ) na vhahulwane vhavho .
Muvhuso u tshe wo ḓi kumedzela kha u sika mupo wo teaho kha nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo .
IDP i vhumba mutheo wa ndangulo ya mugaganyagwama na kushumele .
Muvhigo wa thendelano u bva kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi shumaho wo ṋekedzwa murahu kha vhadzheneleli vhoṱhe . 
U dzhia ngona iyi hu fanela u katela u ṱola vhuvhili ha data ine ya shumisa maitele a vhusedzi ( hune ya wanala hone ) na ya tshivhalo kha vhuimo ha lushaka . 
Minisiṱa vho eletshedza tshitshavha uri tshi sa dzhiele nzhele dziimeiḽi dza tshutshedzo dzine dza khou fhefheḓa , dzine zwa tou vha khagala uri ndi dza vhufhura na u ṱoḓa u ḓisa nḓaḓo . 
Friends of GEMS ndi tshumelo ya SMS na ya lubuvhisia ntswa i swikeleleaho ine nga khayo vha nga humbela na u wana zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vhare kha vhupo havho .
Hezwi , na hezwi kha zwi hulwana , ndi vhubvo ha fulufhelo ḽashu musi ri tshi amba uri lushaka lwashu lu kha muvhuso wa vhuḓi .
U vha kha mutsi musi vha muimana zwi vhanga u tshinyalelwa , tshileme tsha fhasi tsha ṅwana na ṅwana a bebwaho o lovha .
U linga muhanga wa masheleni wo fhelelaho wa thandela dza khephithala
Muraḓo wa tshigwada u pfa a songo tea na uri tshiṅwe tshifhinga o vha a tshi ḓo vha o dzula kha mupo wo tsireledzeaho lwo kalulaho . 
Gumofulu ḽiṱuku ḽa R21 000 nga muṱa kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda ( zwo fheliswa)*
2.00 u swika 3.30
Phambano ya ndeme i tea u itwa vhukati ha vhuloi havhuḓi na vhuloi vhu si havhuḓi .
Khwiniso ya Milayotibe iyi mivhili i ṋetshedza Tshiimiswa tsha Ndango ya Tshoṱhe .
O itelwa u rekhoda mafhungo a ndeme na tsheo dzo dzhiiwaho na uri ndi vhafhio vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u dzhia tsheo .
Mbonalo dza ndeme dza tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : sa , vhabvumbedzwa , vhubvumbedzi ,
Nga yeneyi nḓila u vhewa kha vhuimo ha tshipholisa tsha nga ngomu hu guma kha nyimele dzine dza ṱanganedzea tenda phalamennde ya vha yo themendela tsireledzo . 
Khumbelo dza ndambedzo dzo rumelwa kha Masipala wa Tshiṱiriki tsha Ehlanzeni . 
Yunivesithi dzi tea u vha senthara dza vhukoni kha ḽiga ḽo bvelaho phanḓa ḽa thekhinoḽodzhi .
Mishumo ya ndaulo zwa zwino ho no vha vhuḓifhinduleli ha vhashumi vha ndaulo . 
Malugana na izwi , tswikelelo i ṱoḓou dzhiwa u ya nga maitele a musudzuluwo . 
Atikili yo sumbedza uri zwipiḓa zwoṱhe zwi hone kha tshivhumbeo na kha zwi re ngomu . 
7.3. Vho Andile Nongogo sa Muofisiri Mulanguli Muhulwane wa Sekithara ya Tshumelo ya Maanḓalanga a Vhupfumbudzi na Pfunzo .
U vhala na u ṱalela
Magudedzi a vhugudisi mavhili fhedzi ane a vha hone a nga si kone na luthihi u shuma mushumo hoyu muhulwanesa . 
Naho khamusi ndaka i ya vhathu vhavhili sa ṱhanganelo , muṅwe wa vhaṋe vhayo a nga dzudzanya mukovhe wawe e eṱhe o ḓiimisa . 
Onkhoḽodzhi ( khemo na radilotherapi )
GEMS i ḓo badela R236 fhedzi kha mutengo wa muunḓiwa a tevhelaho .
Vhuḓifhindulei hanga ndi u bvisela khagala muhumbulo wanga kha zwitatamennde zwa masheleni kha odithi . 
Maga o sumbedzwaho a nzudzanyo ya tshifhinga tsha nḓisedzo ya tshumelo na u tendelwa . 
2.13 Khabinethe yo tendela Khoro ya Ṱhoḓisiso ya Vhulimi u vha ṋemuṱa wa Muṱangano wa Ḽifhasi wa vhuraru ngaha Mveledziso ya Ṱhoḓisiso ya Vhulimi nga Lambamai 2016 .
Sumbedza u pfesesa mbekanyamaitele na muhanga wa kushumele wa mulayo une wa tikedza muvhuso wapo Afrika Tshipembe .
Tshifhinga tsha u fhedza u ṋetshedza thendelo ya u ṱunḓa ndi maḓuvha mararu a u shuma .
U engedza sekithara ya pfunzo ya nṱha ine i nga thusa kha u gonyisa miholo , vhubveledzi na u ya kha ikonomi ine ya vha na nḓivho nnzhi
Khaedu dza nyangaredzo na u swikelela dzo tshenzhelwaho dzo livhanywa nadzo kha zwiṅwe zwikolo zwa mabulasini , kathihi na zwikolo zwa mahayanihayani . 
Vha khwaṱhisedze u vha na tswayo dza mulayo dzo linganaho u itela u ḓivha zwifuwo zwavho . 
Mafhedziseloni , khaedu dzoṱhe dzi na pulane dzavhuḓi dza vhudavhidzani ha nga ngomu dzine dza shuma sa thikho yadzo ya u swikelela mvelaphanḓa . 
1.6 . Tshaeamishumo i dzula i khaedu khulwane kha muvhuso , na uri mbekanyamushumo dzoṱhe na vhuphalali hoṱhe dzi khou sedza kha u shandukisa tshiimo itshi , nga maanḓa kha vhupo hovhu ha ikonomi .
Fhedziha , nga nnḓa ha thivhelo idzi dzoṱhe , ri ḓo rangisa phanḓa u fhaṱa mbuelo dzi londoleaho kha zwitshavha zwashu zwa mahayani na kha izwo zwitshavha zwine zwa dzula kha nyimele dzi tsikeledzaho fhethu ha vhudzulo zwaho . 
Vhadzheneli vha sedza kha notsi dza khoso dzi sumbedzaho zwiko zwa khuḓano .
Khamphani dza Afrika Tshipembe dzi ḓo ṱanḓavhudza mbambadzo na vhubindudzi u mona na mukano . 
Vhabveledzi / vhakunakisi vhapo
Zwipiḓa zwa bodo ya tshiṱori , phazili , na phazili dzi no metsha .
Sa Muphuresidennde wa khonfarentsi ya COP17 / CMP7 ya Tshanduko ya Kilima ya Yuno yo farelwaho ngei Durban nga 2011 , Afurika Tshipembe yo vhea ḽifhasi kha tshiimo tshi sa kanakanisi , nga kha u u nḓwa ha Puḽatifomo ya Durban hu tshi itelwa Ḽiga ḽo Khwiniswaho .
fomo ya khumbelo IRP3
U topola kushumele kwa u linga ku shumaho na zwiṱirathedzhi malugana na nyimele ya mutakalo wa tshitshavha hu na muhumbulo wa u khwaṱhisedza uri ndi zwiitisi zwa mveledziso ya tshitshavha zwifhio zwine zwi nga shela mulenzhe kha nyimele ya vhulwadze . 
Kha vha ḓithembe .
U thetshelesa , hu si u tou pfa muungo wa zwine zwa khou ambiwa , ndi zwone zwa ndeme kha u ṋea phindulo ya vhuṱali kha ḽifhasi ḽo ri tangaho .
Masipala u tea u dzhiela nṱha thandela dza ndeme na zwiteṅwa zwi elanaho na ndambedzo . 
Tshipiḓa B tshi na dzitshandukiso , dzikhwiniso na dzinyengedzedzo kha Zwidodombedzwa zwo Linganyiswaho na , arali zwo fanela , Zwidodombedzwa Zwenezwo . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Onkholodzhi ( Khentsa ) Arali vhone kana muraḓo wa muṱa wavho a wanala e na khentsa , ndi zwa ndeme u ḓiṅwalisa kha mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Onkhoḽodzhi nga u ṱavhanya saizwi dzilafho ḽoṱhe ḽi tshi ṱoḓa thendelo u thoma na ndangulo ya nyimele .
MaAfurika Tshipembe sa nṋe .
Ngona ya kutshimbidzele : Tshigwada nga huswi
Nyolo dza vhupo uvhu ha u paka dzi nga khwiniswa , nga maanḓa zwi tshi ya nga tshikafhadzo ya muelelo na maḓi . 
Mitalo iyi i ri vhudza mini ?
Izwi zwi ḓo itwa nga nḓila i mangadzaho , i re na vhuḓifhinduleli , nga nḓila i re khagala vhuḓifhinduleli i ṱuṱuwedzaho lwa tshidzumbe ndaulo na u vha hone lwa tshifhinga tshilapfu , hu na u humbula nga ha pfanelo dza vhuthu , ndinganelo , mulayo wa shango , na ṱhonifho ya mbofholowo nga muthu na demokirasi . 
7 . Ndi lini hune vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ha vha ho tea ?
Vha humbelwa u vhala khunguwedzo nga vhuronwane u itela uri vha vhone uri vha tea u rumela mini .
Tshitshavha tshi ḓo ṋetshedzwa tswikelelo ya tshipikwa , u ṱanzielwa na mafhungo ane a khou bvelela kha zwidzidzivhadzi na kushumisele kwao kwadzo , o ṅwalwa nga luambo lwo ḓoweleaho , na u dzhenisa vhuḓiṱoli na dzilafho zwo teaho . 
Tshutshedzo idzi kha vhutsireledzi ha mutakalo dzi bva kha khuḓano na zwiwo zwa mupo . 
Nḓivho thangeli na Mutakalo wa Vhuṋe na wa Tshitshavha kha kharikhuḽamu ya Zwikili zwa Vhutshilo zwo dzudzanyiwa nga ṱhoho .
Mulangadzulo a Ṱhonifheaho , Miraḓo i Ṱhonifheaho , ndi nṋe muthu wa u thoma u ṱanganedza uri ro lavhelesana na khakhathi khulwane ya nga ha u fulufhedzea kha vhuimo hashu ha muvhuso wapo . 
Tshiimo tsha nḓowetshumo tsha dzitshaka tsha khethekanyo dzoṱhe
kha dikishinari yawe .
Musi Dziminisiṱa na Vhathusa Dziminisiṱa vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Mulayotewa , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2 .
Vhukati ha maga aya hu na phimo dza nzwalelo dzi fhungudzeaho , mithelo i fhungudzeaho na u engedzea ha mishumo . 
Vhashumi vha tshifhinganyana na vhashumi vha tshoṱhe vhane vha ḓo tholiwa nga tshifhinga tsha u fhaṱa , vha ḓo kona u pfumbudzwa lune zwi vha fha tshikhala tsha khwine tsha u tholea mishumoni .
U avhelwa maraga na maṅwalo zwo dzula zwo ralo zwi so ngo shanduka . 
Kha vha dzhiele nzhele uri manweledzo a midia a vhuedza midia nahone ha vhumbi tshipiḓa tsha khaṱhulo . 
Nyengedzedzo kha tshiṱoko tsha ikonomi tsho dzudzwaho tsho ralo lwa tshifhinga tsho imaho ngauri , hu saathu vha na nḓisedzo ya u tsa ha ndeme ya thelede . 
Ndangulo ya khuḓano na vhukoni ha nyambedzano
Vhashumisani vho ḓa nga tshivhumbeo tsha mivhuso , khamphani dza phuraivethe , vhathu na dziNGO dze dza thoma u ḓisa zwiko zwadzo na zwibveledzwa kha mashumele aya . 
Khabinethe yo tendela u tholwa hu tevhelaho :
Mbadelo dza u ṋetshedza mushonga u guma kha 30% u swika kha R30 nga mushonga - Nyimele dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi
Zwihulwanesa ndi zwa uri mugaganyagwama u tendelana nazwo uri nyaluwo i si na tshanduko i ḓo vha i tshi khou tou khwaṱhisedza maitele a u sa lingana ha tshifhinga tsho fhelaho .
Khabinete i khou ombedzela uri nndwa yashu ya mbofholowo na demokirasi yo khwaṱhisedza uri milayo yashu ya shango i ri tendela u ita migwalabo yo tsireledzeaho .
U endedzwa ha mitshelo hu wela fhasi ha khethekanyo mbili dzine dza vha thundu dza lwanzheni na thundu dza muyani . 
U fhindula mbudziso dziṅwe na dziṅwe dzine vha nga vha nadzo nga ha nḓisedzo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi .
Thendelano ya kushumele ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka i tevhedza milayo i re hone na maitele a mulayo , na uri a huna tshi re kha hoyu mulayo tshine tsha vha u nyadza pfanelo ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka ya u tevhedza khumbelo kana ṱhoḓea dza muvhuso , khothe , na u tevhedza mulayo i elanaho na ya u shumisa havho Webusaithi kana mafhungo o ṋetshedzwaho kana o kuvhanganyiwaho nga a Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka zwi tshi elana na kushumisele uku . 
Muhasho wo bvela phanḓa na u shumisa maitele u vhona zwauri hu a tevhedzwa milayo yoṱhe na ndangulo sa musi milayo iyi yo bveledzwa u itelwa ndivho dzo tiwaho , ine iṅwe ya hone ha vha u thivhela vhufhura . 
Nyimele dzothe ho sedzwa PMSA
Vhuronwane - u shumiswa ha zwishumiswa , mishumo , zwibveledzwa , zwiṱuṱuwedzi
A hu tsha ḓo vha na zwifanyiso zwino vhonalela kule .
Mutambo une na u funesa ndi ufhio ?
Khaphasithi ya munwelo wa thandela i a fhambana u ya nga nyanzelo ya ndondolo ya zwithu zwi tshi itwa tshifhinga tshoṱhe nahone zwi tshi ṋea vhathu tshikhala tsha u shela mulenzhe . 
Mbadelo dzoṱhe dza zwa mulayo , hu tshi katelwa na mbadelo nyengedzedzwa , ndaṱiso , masheleni a u fhelisa tshumelo na mbadelo dza mulayo dzi yelanaho na ndangulo ya tshikolodo , ndi zwa akhaunthu ya mukolodi nahone zwi tea u sumbedzisa mbadelo dza vhukando vhukene . 
Yunithi iyi i pfananya na u tshimbidza u ṋetshedzwa ha tshumelo dza thikhedzo ya masheleni a muthu kha Vhufaragwama ha Vundu u ya nga ṋetshedzo dza Thendelano ya Ḽevele ya Tshumelo ya zwino na CSC . 
katela kuitele kwo livhanywaho u ya nga tshiṱirathedzhi na zwithusi .
Komiti i fara miṱangano i re mulayoni miṋa nga ṅwaha na uri miṅwe miṱangano i nga rambiwa musi hu na ṱhoḓea nga mudzulatshidulo kana nga muhasho . 
A tshi lavhelesa a wana thaela ḽa murahu ḽo phontsha .
Vha lavhelelwa u kunakisa nga murahu ha vharengi vhane vha sa tou ṱanza fhedzi , vha dovha vha ṱambulutshela henefho nga ngomu . 
U fana na African National Congress , Mulangadzulo , ri khou tikedza muvhigo sa zwe wa swikisiswa zwone . 
Musi ri tshi sedza uri vhathu vha no swika 50% vho vhofhololwa nga khothe , zwi a solisea uri u valelwa havho ho vha ho tea . 
1.3. Khabinethe yo ṱanganedza u dzhenelela ha Afurika Tshipembe kha Samithi ya zwenezwino ya Mbumbano ya Afurika ( AU ) , he Afurika Tshipembe ḽa dzhiela nṱha mafhungo a na tshivhalo kha adzhenda ya Samithi . Izwi zwi katela Puḽane ya Tshiṱirathedzhi ya Khomishini ya AU ya u bva 2014-2017 na Mugaganyagwama wa AU wa 2014 ; tshiimo tsha Mulalo na vhutsireledzi Afurika ; zwiko zwi elanaho zwa u lambedza AU ; Adzhenda ya Mveledziso ya u bva nga 2015 ; muṱangano wa Vharangaphanḓa vha Muvhuso vha NEPAD na Komiti ya u Endedza ya Muvhuso , na Samithi ya Foramu ya Maitele a u Sedzulusa Ndinganyo ya Afurika ( APRM ) .
Hezwi zwi tea u katela u sa vha na maanḓa ha khothe , u sa shuma zwavhuḓi , dzangalelo ḽa zwiitisi na u dzhia sia .
14.2 Mveledziso ya dzi inifurasiirakitsha
U shumisa luambo lwa u nyanyuwa na u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho ( U sikena )
Ni ṋee thikhedzo kha phindulo yaṋu .
( b ) zwi fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka .
Izwi zwi mbo ḓi vha ndaela ndapfu kha ofisi ṱhukhu hune ha vaha na muraḓo muthihi wa tshiṱafu kha u tshimbidza mishumo yoṱhe ya ndaulo . 
Muphuresidennde vho ṱangana na Muhulisei Khosikhulu ya Vhavenḓa Vho Toni Mphephu Ramabulana , na vhakwameaho tshitshavhani kha u wana thandululo dza thaidzo dzo ṱahiswaho .
Tsha ndeme ndi u tandululwa ha khuḓano nga mulalo na u thivhelwa na dziṅwe ntswa , dzine , arali dza litshwa dzi songo tandululwa , dzi ḓisa vhushai , mipfuluwo , malwadze , u hanganea na muṋaṋo wa tshavhi . 
Miṅwaha ya ḓana iyi i tou vha khuliso ya nndwa yo lwiwaho nga vhafumakadzi u bva tshe mulwela mbofholowo a ḓivheaho , Vho Charlotte Maxeke vha ranga tshigwada tsha vhafumakadzi phanḓa kha mumatsho ngei Bloemfontein vha tshi khou lwa na zwa milayo ya dzibasa nga 1913.
U tambudza lwa muya , nga maipfi kana muhumbulo ndi mini ? 
Luṅwalo lu tea u sumbedza ḓuvha ḽi ne vha ḓo tea u thela nga ḽo u itea u thela lwa tshifhinganyana .
Dzimiḽioni dza vhabadeli vha muthelo vha fulufhedzeaho kha shango ḽashu vha isa phanḓa na u bveledza nyaluwo yashu na adzhenda ya mveledziso . 
Arali phambano ya langwa zwavhuḓi , i nga bveledza mvelelo dzavhuḓi na tshiimo tshiswa tsha tshumisano na u pfesesana vhukati ha madzangano a kwameaho .
Mafhungo o davhidzaniwaho a nga tendela vhadzhiamikovhe vha tshi wana kuvhonele ku sa dzhii sia kwa nyambedzano na u alusa kupfesesele kwavho uri vha kone u dzhenela nga nḓila i pfadzaho kha u tandulula mafhungo ?
Khoudu ya phuraivethe na phasiwede zwi ḓo ṋekedzwa musi vhone kana muimeli wavho o sedzuluswa sa zwe zwa tiwaho nga milayo na ṱho ḓea dza u saina lwa ḽekhi ṱhironiki .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 3 : U ṅwala
Tsivhudzo dza muṱangano
Fhethu hune ha ṱoḓiwa hone dzithendara , khumbelo dza mushumo na dziṅwe nḓivhadzo . 
Hu na ṱhoḓea ya u ela arali " khetho ya u sa ita tshithu " i ya khwine , nga yeneyo nḓila i nga si dzhiwe sa ine ya vhambedzea musi i tshi khou vhambedzwa na dziṅwe khetho . 
Khabinethe i vhidza mihasho yoṱhe ya muvhuso wa vhukati na wa vunḓu , masipala , mabindu a muvhuso na zwiimiswa zwa ndayotewa uri vha thome u shumisa haya maga .
Mafhungo nga ha khonadzeo dziṅwe dza u pfumbudza o ṋetshedzwa malugana na komiti dza wadi
4.13 Khabinethe yo ṱanganedza u bviswa ha muvhigo wa tshigwada tsha mushumo tsha minisita tsho nangwaho nga Minisita Vho Angie Motshekga u ṱoḓisisa mavharivhari a u rengiswa ha zwikhala zwa mishumo zwa vhadededzi nga mirado ya madzangano a vhadededzi na vhaofisiri vha muhasho ngei mihashoni ya pfunzo ya mavunḓu .
Mishumo ya u fhaṱa vhukoni : Muhasho wo thoma mishumo yo fhambanaho na vhafaranani vho fhambanaho vha zwiṱirathedzhi u itela u maanḓafhadza vhaofisiri vha vundu na vha masipala . 
Hafhu , u rwelwa ṱari ha Thandela ya Nḓisedzo ya Maḓi Mahayani a Jericho ya R15 miḽioni zwo engedza tsireledzo ya nḓisedzo ya maḓi kha zwitshavha zwa Jericho kha Masipala wapo wa Madibeng .
Vha tshi khou shumisa khothesheni iyi kha vha rere nga ha ndeme ya Komiti dza Wadi kha u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha .
Phirisatshifhinga tsha mushumo
Sabusidi dza vhuponi ha mahayani dzi dzhiwa , shangoni ḽino ḽoṱhe , sa sabusidi ya vho hanganeaho . 
A sa vhalei
Muvhuso u bvelaho phanḓa u ṱoḓa khwinifhadzo ya tshumelo dza tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi .
Rakhonṱhiraka u tea u isa na u dzhenisa tshomedzo na matheriala oṱhe ane a ṱoḓea u ita mushumo naho zwi so ngo sumbedzwa zwi khagala kha zwidodombedzwa izwi . 
U dzhiela nṱha lushaka lwa mavu na lutombo musi hu tshi thomiwa mavhiḓa . 
Tshikalo tsha tshifhinganyana tsha sambula tshi tea u tandulula tshiko tshihulwane tsha vhushandukwa ha zwi no khou sedzuluswa zwa mupo . 
Khumbelo ya phasipoto ya muendelamashango
Masipala u ṋetshedza mugaganyagwama na u ṱola kushumele kwa tshumelo nga muṋetshedzatshumelo u khwaṱhisedza uri muṋetshedzatshumelo u ḓo ḓisa tshumelo ya ndeme nga mugaganyagwama wo ṋekedzwaho .
4.4 U ita mugaganyagwama u itela nḓisedzo ya tshumelo ya khwiṋe
Muthu muṅwe na muṅwe a re na vhushaka na muthu muṅwe na muṅwe a re na khonṱhiraka na Tshikimu kana a khou ṋekedza thendara kha Tshikimu ya zwa ndaulo , buroka , ndondolo ya mutakalo i langwaho , kana dziṅwe tshumelo , e eṱhe kana hu khamphani kana tshumisano kana hu na u thusana .
Khumbelo ya ? aisentsi ya tshumelo ya poswo i songo ridzeviwaho
5.5. Khabinethe i fhululedza Muambasada wa Afrika Tshipembe kha Dzangano ḽa Mbambadzo ḽa Ḽifhasi ( WTO ) , Vho Xavier Carim , vhe vha nangwa u vha mudzulatshidulo wa Dzangano ḽa Nzudzanyo ya Khuḓano ḽa Khoro Guṱe ya WTO .
Ḓivhazwakale ya muṱa ya vha lwalaho kholesitirolo ya nṱha - Ḓivhazwakale ya dzilafho na murafho zwi kwamana na khoḽesiṱiroḽo , fhedzi vhatshena vha kha khombo khulwane u fhira vharema .
Tshibogisi tsha 1 tshi sumbedza zwidodombedzwa zwine zwa fanela u ṋetshedzwa nga muṱoḓisisi u itela uri vhone vha zwi ḓivhe musi vha sa athu dzhena kha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa .
Kha iṅwe na iṅwe ya mbekanyamushumo , ndivho dzi tea u vha dzo ṱalutshedzwa na u livhanywa na ndivho dzo angalalaho dza dzangano na mbekanyamaitele . 
Maitele aya o vha a songo fhelela fhedzi kha mashango o bvelelaho . 
( ii ) arali zwa fanela hu u itela Mulayotewa kana dzangalelo ḽa muvhuso wavhuḓḓi , kana
Nga u kundelwa nga nḓivho heyi , u dzhenisa khumbelo kha vhulamukanyi ha khothe u fanela u dzhiwa sa u vha na thendelano kha vhulamukanyi ha khothe yeneyo , na uri a nga si kone nga murahu u tendelwa u humisela murahu thendelano . 
Ola pulane ya nyito ya miṅwedzi miraru u bvisela khagala zwine zwa tea u bvelela kha ḽeveḽe yapo u isa pulane phanḓa .
Tsumbo yavhuḓi ndi ya sitediamu tsha Ellis Park , tsho ambiwaho kha muvhigo washu sa senthara ya mushumo yo ṱanganelaho . 
Phuḽene ya vhuhamelo i sumbedzaho Devhula na zwifha ṱo zwa tsini na zwine zwa shumiselwa zwone
Thandela dza themamveledziso ṱhukhu dzi tevhelaho dzi khou ya phanḓa : 
Khabinethe yo tendela themendelo dza ndeme dza Khomishini ya Strauss . 
U itela u vhona uri lushaka a lu khou fhungudzea lune zwa swika kha tshiimo tshine tshirunzi tshawo tsha ḓo tshinyadzwa , tsedzuluso ya tshiko na ya khonadzeo ya khombo i khou ṱoḓea .
ṱhalutshedzo ya ndavhuko ya phukha yo sethifaiwaho nga Studbook Association kana Dzangano ḽa u Ṅwalisa
Vha ḓo dzhiwa sa ane a vha na ḽaisentsi ya u bveledza zwibveledzwa zwa zwivhaswa arali vho vha vha mubveledzi wa zwivhaswa phanḓa ha 17 Ṱhafamuhwe 2006 ḽine ḽa vha ḓuvha ḽa u thoma u shuma ha Mulayo .
Vha dzhie tsheo nga nḓila ya khwiṋe ya u ṋea mafhungo .
Hu na maṅwe mashango ( Colombia , Chile , Iceland , Afrika Tshipembe na UK ) hune tshikalanzwalelo tsha mbekanyamaitele tsha fhindula inflesheni ya mbambedzamitengo kha dziṅwe mbuletshedzo . 
Ri khou ṱoḓa u vhona ndaka yoṱhe yo salaho itshi sudzuluswa nga Fulwi 2011 . 
Khabinethe yo ṱahisa mbilaelo nga ha maṅwe mahoro a polotiki ane a khou ṱhasela MDB na u lingedza u nyadza u ḓiimisa hayo na u tea hayo tshitshavhani .
Fhedzi u itela u ri vha swikelele zwitatamennde zwavho hu si na vhuleme , nga u ṱavhanya nahone lwa tshidzumbe , zwazwino vha nga lavhelesa zwitatamennde zwavho kha luṱingothendeleki lwavho lu re na WAP ( luṱingothendeleki lwavho lu na WAP musi vha tshi kona u swikelela inthanethe .
- ndi ngazwo hu na themo ḽine ḽa ri " tshumelo ya tshitshavha " .
Khaseledzo : u ita ṱhoḓisiso , u ṱalutshedza , u ṋea vhuṱanzi nga hatshitshavha
Mushumo wo vha u sa tendisei , nahone khethekanyo yayo fhedzi yo vha i muzika . 
Izwi zwi tshimbilelana na mishumo ya ndeme ya muvhuso i re na vhushaka na Operation Phakisa kha u alusa Ikonomi ya Maḓanzhe .
ZWINE NDA TA K A L E L E SA
12.2. Khabinethe i vhidzelela zwitshavha zwoṱhe Afrika Tshipembe u shuma vhoṱhe u itela u tsireledza vhana kha khombo na u tambudzwa huṅwe na huṅwe , kathihi na u shumisana na mapholisa vhapo u itela u dzudza zwitshavha zwashu zwo tsireledzea .
Mabembela a u swikelela vhathu o itwa kha masia aya u bva kha dzingu u ya kha vhuongelo ha tshiṱiriki . 
Ikonomi ya maḓanzhe ndi iṅwe ya zwidambo zwiraru zwa Operation Phakisa nahone i isa shango tsini ha u honolola khonadzeo kha maḓanzhe a Afrika Tshipembe , ane a vha na khonadzeo ya u shela mulenzhe u swika kha R177 biḽioni kha zwibveledzwa guṱe zwa shango nahone i ḓo sika mishumo miswa i fhiraho miḽioni .
U khwaṱha , zwi tshi ya nga vhurangaphanḓa ha poḽotiki , ndi zwa ndeme kha u ṱavhanyisa nḓisedzo ya tshumelo kha mimasipala . 
shumiswaho
Miredzo i ḓo vulwa kha ḓiresi yo bulwaho murahu nga tshifhinga tsho sumbedzwaho . 
Vhalanguli vhaṱuku vha tshumelo ya nnyi na nnyi vho pfumbudzwa u gaganya mushumo wa dzangano nahone vha nga si thuse zwihulwane kha sia heḽi . 
U khwiniswa ha ndalukanyo dza vhagudisi vha Gireidi ya R na zwone zwi dzula zwi tshi khou itwa sa tshipiḓa tsha vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu ha pfunzo ya ndeme .
Kha ri ambe Tshiṱori itshi tshi fana ngafhi na tsha " Mutukana we e " Phele ! " ?
U khwaṱhisedza uri Masipala u dzhia u pulana o livhiswaho kha mveledziso kha dziwadi dzoṱhe . 
Hu katelwa u vusuludzwa ha muvhili kha nyimele dzo themendelwaho na ndondolo ya zwa vhuongi hayani nga murahu ha muaro
Kutshimbidzele : Nga dziphere
Ndi na fulufhelo uri musi ri tshi ṱangana fhungo ḽa tshivhumbeo kha maimo mushumoni ḽi ḓo vha o fhedzwa nahone ḽo valwa . 
10 . Vha khou humbelwa u fhindula mbudziso nga u fhulufhedzea u itela uri muvhuso u wane zwidodombedzwa zwa vhukuma .
Dzangalelo ḽa NGO ḽi mona-monaho kha mafhungo a zwa mupo ḽo angalala , zwi tshi bva kha u vhulunga ha vhukuma , u ya kha u ita zwa mashika a re na mulimo khathihi na zwiṅwe zwa mupo zwi re khombo . 
4 . Minisṱa a nga ḓi tendela thendelano ya u kovhekana mbuelo na thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na u ṋea ndaela uri khumbelo i ṋetshedzwe , kana i hanelwe .
Kanzhi na vhone vho shuma sa vhaimeleli vha mahoro apo a poḽotiki hu na vhuṱumani na madzangano na vhoramabindu vha ndeme vhukuma kha ḓorobo dza tsini . 
Vhufuwakhovhe ho engedzwaho na ho engedzwaho zwiṱuku ho ḓisendeka nga nḓisedzo yo linganaho ya maḓi . 
U vhiga nga ha vhuimo ha u tevhedza zwa vhupo kha u ṱola hoṱhe ha hu songo pulaniwaho na u ita themendelo u itela u tevhedza ndaela kathihi na u sedzulusa kana u sengisa milandu ya vhugevhenga maelana na theo ya mulayo ya vhupo . 
MBUELO NDI DZIFHIO
Zwo ṋaṋisaho thaidzo zwo vha zwauri vhunzhi ha vhathu vhe vha renga thikhithi dzavho hu tshe na tshifhinga vho swika u lenga afho tshitediamu , u fana na avho vhe vha vha vha si na thikhithi . 
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa , ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu .
Musi ro fushea uri ḓamu ndi ḽa khwinesa ro ḓo fanela u ṱuṱuwedza vhomme , vhe vha vha vha tshi khou hanedza vhomme avho vhe vha vha vha tshi khou vha vhudza zwiṅwevho . 
Mufhindulano na nyito na vhushaka hazwo na vhabvumbedzwa na thero ;
Nga murahu ha khaṱhulo : Maitele kana mbekanyamushumo ya Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a nga shumiswa nga murahu ha musi ho no vha na khaṱhulo kana sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya vhululamisi ya u vhuedzedza kha tshiimo tshe muthu a vha e khatsho u thomani , kana u vhuedzedza tshitshavhani kana mbekanyamushumo ya phanḓa ha u vhofhololwa .
Zwino ṋekedzanani bola ni dangani iḽi .
Ndivhotiwa : U tshimbidza ndangulo ya tshiṱirathedzhiki na ndaulo ya muhasho nga u angaredza . 
Vho vha tshipiḓa tsha tshigwada tsha matshudeni a tsedzuluso u bva kha Yunivesithi ya Kapa Vhukovhela vha gudelaho isotope selenium-70 u itela u pfesesa khwine nḓila ine tshivhumbeo tsha nuclei yayo ya yelana ya levele dza fulufulu ḽayo .
Muhasho wa Zwifhaṱo zwa Hulumeni na Vhuendi u fanela u wana uri tshinyalelo i songo vhuedzaho nahone yo tambiseaho yo bvelela zwingafhani na uri i fanela u waniwa murahu zwingafhani . 
Kha hetshi tshifhinga , miṅwahani miṱanu yofhiraho , ro vha ro ima henefha kha vho 16% ya gross fixed capital sa nḓila ya nzudzanyo dza phesenthe ya Tshelede ya Mveledziso i Dzhenaho shangoni ( GDP ) .
U khwaṱhisedza mupo wa bindu u laulwaho , wa ndinganyiselo na vhuḓifhinduleli ha matshilisano vunḓuni . 
Nga thungo , vhunzhi ha vhuṱanzi ndi ha uri zwo vha zwi tshi ḓo vha na masiandaitwa avhuḓi kha vhaṱaleli vhane vha kha ḓi vha vho lindela tshifhinga tshavho tsha u dzhena tshitediamu . 
Arali mbadelo idzi dzo lavhelelwa u gonya nga phesenthe ya GDP lwa tshifhinga tshilapfu , tshiimo a tshi langei . 
Tshifhinga tsha zwino tsha ḓo : tsumbo , Muṋango u khou ḓo valiwa nga awara ya rathi . . .
Nḓivhadzo yo themendelo yo tou ṅwalwaho nga tshanḓa kha muhweleli nga luambo lwavho lwa tshiofisi lwe vha lu nanga . 
* Luṅwalo lu bvaho kha muraḓo wa muṱa lu humbelaho u ḓiswa ha tshitumbu hayani kana u rumelwa nnḓa
Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha wo tiwa uri u vhone uri zwifhaṱo zwoṱhe zwi langwaho nga muvhuso zwi shumise muḓagasi nga nḓila yone .
Thengiselano nga vhuṅwalwamuṱoḓo
Ri khou humbela pfarelo kha zwe zwa itea Nḓuni ṋamusi .
U ṱanganedzwa ha sisiṱeme ya mugaganyagwama uyu zwi tea u dzhia tshifhinga tshilapfu , hu na kudzhenele kwa u fhaṱa vhukoni . 
Tshifhinga : 09h00 - 17h00 Muthu wa Vhudavhidzani : Vho Nandipha Sondati
Vhana , vha miṅwaha miṱanu kana ya fhasi hayo nga vhaṱuku , vhaṅwe vhavho dzhele ndi hone haya hune vha hu ḓivha . 
Hezwi ndi vhanga ḽa uri vhalimi vha lima zwiliṅwa zwoṱhe khathihi sa tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsha u fhambanyisa . 
Vha vhaye kha vhalanguli u ḓiṅwalisa vha tsini na ha havho vha ṋetshedze maṅwalo a tevhelaho :
Masheleni anga shumiswa fhedzi u thusa kha u ṋetshedza zwiḽiwa kha vhathu vha shayaho na miḓi khathihi na ndangulo na mbadelo dzi pfalaho dzi yelanaho na zwezwi . 
Kha vha dalele tshibadela , kiḽiniki kana tshiimiswa tsha zwa mishonga tsha phurofeshinaḽa .
Manweledzo a ṱhoḓea khulwane dza IDP a ṋewa wadi iṅwe na iṅwe hu tshi katelwa na :
Vhabvumbedzwa vha fhambanywa nga nḓila i re khagala
Muhasho wa KwaZulu-Natal wa Vhulimi na Mveledziso ya Mahayani u na tshumelo khulwane dzo fhambanaho dzine dza vha , ndango ya vhulwadze ha zwifuwo zwa muṱani , thivhelo ya malwadze o vhangwaho nga tshitzhili na zwisinisa , tshumelo dza ndavheleso na tshumelo dza ndondola mutakalo ya phuraimari . 
Ṱhalutshedzo dzo ṋetshedzwaho dzi katela zwiteṅwa zwa ndeme zwa u fhambana zwiraru , zwine zwa vha : 
U Thetshelesa na u Amba ( ORAḼA )
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani ya nnyi na nnyi dzi tea u vusuludzelwa ḽaisentsi ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Nyingaḓorobo dzashu ndi fhethu hune ha khou shumelwa zwavhuḓi u ya nga ha themamveledziso ya bada nga zwilinganywa ngazwo zwa ḽifhasi . 
Fhedziha , nyimele i khou fhulufhedzisa kha zwa mishumo .
Phakha dzoṱhe na zwiṋoni zwa i pfa phungo iyi .
Ni elelwe uri mapfanisi a ṋefhungo a edza ṋefhungo ene muṋe kha vhuthihi na kha vhunzhi .
Vhukoni ha u langa ha ṱhoho ya tshikolo .
Dzikomiti dza Wadi dzi shela mulenzhe kha kutshimbidzele ukwu kwa masipala kwa ndeme .
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe Private Bag X 2700 HOUGHTON 2047 Nomboro ya Luṱingo . : ( 011 ) 484 8300 Nomboro ya Fekisi . ( 011 ) 484 1360 Webusaithi : http://www.sahrc.org.za
U vhumba Tshiṱitshi tsha Radio ya Tshitshavha sa iṅwe nḓila ya u ḓivhadza lushaka na u phaḓaladza mafhungo . 
Hu na phambuwi dzo angaredzwa ho sedzwa tsireledzo dza u rekhodiwa ha mibvumo . 
U ya nga Saveyi ya zwa Mishumo , hafu ya vhaswa vha Vharema a vho ngo vhuya vha shuma . 
Ho bveledzwa muvhigo wa kuhumbulele nga ha madalo u itela uri u angaredzwe kha paka dza maṅwalo . 
vhashumisani kha Close Corporation na Vhuimeli kha dzangano ḽi si ḽa vhubindudzi - miraḓo yoṱhe/ Miraḓo kha mbumbano / Vhuimeli kha dzangano ḽi si ḽa vhubindudzi
Vha zwi ita nga nḓila dzi tevhelaho :
Vhashumisani vha dzhiaho tsheo a vha tou vha vhashumisani vha linganaho , fhedzi vha dovha vha vha dzikhonani na vhafunani . 
- U fhaṱa Muvhuso u konaho , ha mikhwa yavhuḓi na mveledziso ,
Mbekanyamaitele ntswa i ḓo bvisa muvhuso kha mashumele a mbekanyamaitele , vhupulani na ndaulo . 
Shuma sa mutheo wa mveledziso ya zwiṱirathedzhi u itela u swikelela ṱhoḓea kha ṋetshedzo ya themamveledziso i sa nyeṱhi ya masipala na nḓisedzo ya tshumelo .
Nda ṱuwa na khokho dzanga tshikoloni .
Kha zwikolobulasi muthu u ḓo vhona uri ndi vhuṱudzeṱudze vhufhio ho shumiswaho kale na uri vhathu vho hana hani na u zwi dzhia . 
Vhatholi vha khou ṱoḓea u ḓivhadza kana u ṋetshedza zwododombedzwa zwa vhashumi vhavho kha Tshikwama musi vha tshi thoma vhubindudzi huswa , khathihi na nga tshifhinga tsha mushumo wa vhubindudzi musi hu na tshanduko kha malamba a vhashumi . 
Pulane iyi iḓo takula vhuendelamashango kha ikonomi ya lwanzhe . I ḓo alusa vhuyo ha maimo a nṱha kha vhuendelamashango ha phendelashango na zwikepe vhune ha vhuedza Afrika Tshipembe kha mvelo , mvelele na vhufa .
Naho zwo ralo , zwikolo zwi nga kha ḓi vhekanywa sa madzangano a khwiṋiswaho sa izwi vhadededzi vha tshi nga vhona mushumo wavho sa wa u shandukisa tshitshavha ngauri zwi a bveledza vhudzulapo havhuḓi kha shango ḽazwo . 
Ndavhelelo ṱhukhu ya tshitshavha ya u bvelela ha matshelo
U vhea na u ṱhogomela phevimennde kha zwiṱaraṱa zwa vhaendangaṋayo zwi tea u elana na mishumo i re kha zwifhaṱo zwi re nga tsini . 
Mishumo ya Vhushumisamupo na thendelano dza u kovhekana mbuelo zwi a kanganyisa nga maanḓa .
U fhira 65 ?
U ṅwala na u ṱalutshedza mafhungo a mitaladzi miṋa u ya kha rathi nga ha ṱhoho yo ṋewaho u itela u shela mulenzhe kha u ṅwala bugu ya u vhea kha khuḓa ya u vhala
Tshivhalo tsha vhashumisi kha tshileludzi tshiṅwe na tshiṅwe tshi ḓo ṱuṱuwedza vhukuma ikonomi , fhedzi thasululo i pfadzaho kha vhunzhi ha nyimele hu ḓo vha vhukoni ha u vhulunga lwa miṅwedzi i si gathi mveledzwa dza muṱambuluwo kha saithi dza u kuvhanganya . 
U pfesesa na u kona u shumisa madzina a tshivhalo ( sa , muri - miri )
Mbekanyamaitele dza tshumelo khulwane dzo ṱanganedzwa nga Khantseḽe nahone ṱhoḓea dza hone dzo nweledzwa nga hei nḓila : 
Ndaela i sumbedza u vhoxwa ha mimasipala malugana na zwa vhupulani ha malaṱwa , ndangulo ya vhahwali vha malaṱwa na zwikimu zwa u kuvhanganya malaṱwa , na u lavheleswa ha kusikelwe kwa malaṱwa na kufarelwe kwa malaṱwa . 
Ho ṋetshedzwa tshifhinga tsha u ḓisedzulusa u woṱhe , nḓowenḓowe dza vhuṱali na zwikhala zwa u kovhana kha tshigwada tshiṱuku . 
Zwavhuḓivhuḓi hezwi zwi ḓisa mbudziso ya ndeme ya u vha mulayoni na dimokirasi . 
Dziṅwe tsumbo , dzine na dzone dza thusa kha u engedza mutheo wa vhufaramikovhe , ndi zwikimu zwa vhuṋe ha mikovhe ya vhashumi ; hezwi ndi dziṅwe nḓila dzavhuḓi dza mikovhe ya u maanḓafhadza . 
U ṰUṰUWEDZA NA U TSIRELEDZA PFANELO DZA LUAMBO DZA ZWITSHAVHA AFRIKA TSHIPEMBE :
( i ) ṱanziela na u hanedza vhuṱanzi ;
Nga murahu ha u ṱanganedza khumbelo , Muthusa Muofisiri wa Mafhungo u tea u rumela khaṱhululo ya nga ngomu kha Muofisiri wa Mafhungo hu sa athu fhela maḓuvha a 10 a mushumo , zwiitisi zwa tsheo yawe , na zwidodombedzwa zwa muthu wa vhuraru ane a vha tshipiḓa tshayo , arali a hone .
Arali vha tshi tenda uri vha na vhulwadze ha muhumbulo vha tea u ita khumbelo ya u ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha zwa mutakalo wa muhumbulo .
Ṱhoḓisiso yo ṱanḓavhuwaho i kati zwino u itela u wana nḓila ine tshumelo dza nga kovhekanywa u itela thenda dzo vuleaho kana konṱiraka dze ha vha na u ambedzana khadzo . 
Khumbelo ya u ṅwalisa fhethu dza u vhulaha malwadze
Vhuimo na kuhumbulele
Vha kwameaho vha zwa mabindu , vhaimeleli vha madzangano a vhashumi , mahoro a polotiki na madzangano a vhaimeleli vha vhadzulapo vha ḓo shela mulenzhe kha u dzudzanya khanḓiso ya vhuraru ya Afurika Tshipembe nga ha u maanḓafhadzwa ha vharema kha zwa ikonomi hu tshi khou shumiswa Mulayo wo Khwiṋiswaho wa BBBEE na Maitele a Kushumele Kwae o sedzuluswaho a BBBEE .
Naho hu na uri mushumo uyu wo itea phanḓa ha tshikolo na u vhanga u lenga nyana , ho itwa nga hune ha koniwa u khwaṱhisedza uri vhagudi vha sa lenge u ya tshikoloni . 
Eletshedza vhone kha u shumisa dziṅwe dzheneriki na u wana thendelo ya u vha ṋetshedza dzheneriki idzo .
Kha vha vusuluse garaṱa yavho ya ḽaisentsi ya u reila
Vhathu vhanzhi vha re na HIV vho takala nahone vha ḓo bvela phanḓa na u pfa vho takala lwa miṅwaha nga murahu ha musi vho kavhiwa . 
Nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya na tshenzhemo kha mveledziso ya mbekanyamaitele na mulayo , u vhea iṱo , ndangulo ya tshanduko na mveledziso , ndangulo ya nḓivho , u tandulula thaidzo na u saukanya na vhudavhidzani . 
Maitele a u vhala
puḽane dzoṱhe dza wadi dzo sedzuluswa
Tshifanyiso tsha Tshumelo ya Tshitshavha , tsho ḓadzwaho nga vhashumela vhapo vhane vha dzula khou tshila nga tshelede ya tshitshavha hu si na zwine vha khou bveledza , tshi fanela u hanedzwa . 
Zwipiḓa zwivhi na zwivhuya zwi fanela u sumbedziswa , u vhambedzwa kha mbuno na / kana mihumbulo . 
Arali vhutshinyi ho vhigwa mapholisani , vha nga lavhelela uri -
Zwitshavha zwi re tsini zwi tea u ṱuṱuwedzwa u dzhia vhuḓifhinduleli ha zwikhala zwiṱuku zwa nnyi na nnyi nga kha komiti dza tshitshavha dzine dza nga tshimbidzwa nga maanḓalanga . 
Gerani siaṱari ḽi tevhelaho buguni iyi .
Mvelelo dza mutakalo dzi si dzavhuḓi u fana na buthanyo ya klorini ndi yone masiandaitwa o andesaho . 
Tshivhalo tshi nṱha zwiṱuku nyana tsha vhalwadze vho ṱanganedzaho ngeletshedzo vho tenda u itwa ndingo dza HIV u fhirisa zwe zwa vha zwo lavhelelwa . 
Honeha , na musi hu na ndingedzo idzi vhunzhi ha mashango ha nga ḓo kona kha tshifhinga tshiṱuku , u ya nga mivhigo ya shango u bva kha tsumbo ya Mozambique na Tanzania , u funza vhadededzi vhaswa vho linganaho u swikelela u gonya ho linganaho kha u ridzhisiṱara . 
I dovha ya shuma kha u vhona zwauri PMS i sedzwa sa tshithu tshine tsha tendisea kha tshitshavha .
Zwenezwo , musi ri tshi ṱangana afha kha maḓuvha aya mararu , ri ḓo kona u vusuludza vhushaka vhukati ha zwipikwa zwi katelaho ḽifhasi ḽoṱhe na adzhenda ya fhano hayani hu si na u timatima . 
Milayo ya masipala wapo yo nweledzwa nga nḓila i tevhelaho : 
Khomishini i ḓo dovha ya ṱanganedza mivhigo kha u paṱirola mukanoni , mishumo ya muthelo na u dovha ya saukanya tshutshedzo dza tsireledzo dzo livhanaho na mashango mavhili . 
Arali zwi songo ralo , khumbelo i tea u vha na ṱhalutshedzo yo ṋekedzwaho nga ofisi yo teaho .
Vha imela vhurangaphanḓa ha sialala na zwitshavha zwavho na u alusa mushumo wa vharangaphanḓa vha sialala kha ndango ya ndayotewa .
Ee tshelede ya vhuunḓi i nga vhiliwa kha vho makhulu vha malofhani arali vhabebi vha sa nga koni u badela tshelede ya vhuunḓi .
Thandululo idzi dzi ḓo ṱanḓavhudzwa nga vhuḓalo nga murahu ha yuniti dza ngudo . 
U kombetshedza u badela mithelo na u sedza mbadelo dza tshumelo , mbadelo na mbadelo dza u lifhisa kha masheleni na mugaganyagwama . 
Kha dzi thandela idzi ri ḓo wana ngudo ine ya ḓo shumiswa kha shango ḽoṱhe .
Ndi vhuḓifhinduleli ha vhabebi na vhaunḓi ha u ḓivha uri vhana vhavho vha gai na u dzhia maga o teaho kha u vhona uri vhana vho tsireledzea .
Nga nṱhani ha , hu na digirii khulwane ya muṱaṱisano wa tshikhala tsha kha raka . 
Tshiko tshihulwane tsha mbuelo ndi itsho tsha mbuelo dzi bveledzwaho nga nzudzanyo dza mitengo ya ḓuvha na ḓuvha na khiḽomitha . 
Zwa ndeme kha pfunzo ya nṱha hu ḓo vha u engedza u swikelela nga maanḓa ha vhashai .
Mulayotewa washu u dovha hafhu wa engedza ndinganyelo kha vhoṱhe , hu sa sedzwi mbeu kana khethe ya zwa mbeu . 
Tsha u fhedzisela , Cape Town i ṋetshedza zwiko na thikhedzo kha u ṱoḓa na u phulusa phanga u itela u shuma ndangulo ya beisi , vhudavhidzani , na phindulo ya u phulusa nga thambo ya tekeniki . 
Fomethe yo humbulwaho nga hayo i nga vha :
5.2. Khabinethe i kha ḓi vha na fulufhelo uri nyambedzano dzine dza khou bvela phanḓa ngei kha Muṱangano wa vhu21 wa Mahoro ( COP21 ) kha Muhanga wa UN wa Buthano nga ha Tshanduko ya Kilima ( UNFCCC ) , a u nga ṱaluli nahone thendelano i vhofhaho i ḓo swikelelwa .
Khethekanyo i tevhelaho i ṋea tsumbo nḓila dziṅwe hafhu malugana na netiweke dza nḓilamagondo vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
( i ) ṱanziela na u hanedza vhuṱanzi ;
U tshimbila hu tshi lindiwa hu songo lingana nga mapholisa a vhuendi vhusiku . 
Ngoho ndi ya uri nyaluwo ya vhadzulapo hu tshi katelwa na u gonya ha mveledziso na u engedzea ha vhuitwa ha ekonomi ndi zwiitisi zwihulwane zwa nyaluwo ya ṱhoḓea ya maḓi . 
" Mahoḽa ro rwela ṱari app uri i tshimbidze hedzi sumbanḓila , zwi tshi khou thoma nga dziSTG dza ndondola mutakalo ya mutheo .
Kha vha ḓadze Khumbelo ya mukokotolo wa u ḓiṅwalisa/ Ṱhanziela ya u sa tsha ḓiṅwalisa hafhu zwi tshi elana na fomo ya tshiendisi ya ( DRC ) na Mulevho zwi tshi elana na maṅwalwa a fomo o xelaho ( DCT ) .
U sa vha hone ha mavhungo o katelaho zwoṱhe na sisiṱeme vhulanguli vhu shumaho malugana na na vhana vha lwaho na mulayo . 
U fhungudza mbadelo dza masheleni na dza lodzhisitiki kha mimasipala nga u khwaṱhisedza uri hu na tshifhinga tshavhuḓi vhukati ha khetho dza komiti dza wadi .
Musi atshi farwa vhuṱanzi vhunzhi ho ḓo bvela khagala ha uri hovha huna miṅwe milandu ngei Vhuongeloni ha Mitchells Plain . 
Vha rumela fomo ya khumbelo i nga tharu ( nthihi ya u thoma na khophi mbili ) .
U thoma kha mishumoitwa ya kupulanele kwa CBP u ya kha mishumoitwa ya kupulanele kwa IDP
u vhona uri khoro i a ṱangana kotara iṅwe na iṅwe
Tshivhalo tsha Miraḓo na tshifhinga tshine vha tea u vha vhe ofisini ngatsho tshi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
VHUFARAGWAMA HA VUNDU
Maḓuvha ano ṱhoḓea yatsho sa tshinwiwa i khou engedzea . 
Hu tshi sedza murahu kha mvelaphanḓa idzi dza vhusiki , zwe vha vha vhe nazwo zwi fanaho ho vha u ḓidzhenisa havho ha sitirathedzhi nga kharikhuḽamu . 
Tshitatamennde nga ha muṱangano wa Khabinethe nga ḽa 16 Ṱhafamuhwe 2016
Fhedzi-ha ndi zwa ndeme uri hezwi zwi si ambe uri vhashumi vha re vhatshena vhane vha nga vha vha sa koni u amba luambo lwapo a vha nga tshimbidzi CBP .
Kha mafhungo aya , vhasiki vha mbekanyamaitele vha khou ṱangana na vhuleme ha khaedu dza ndangulo ya zwa ikonomi . 
Hu na phambuwi dzo angaredzwa u bva kha tsireledzo ya mbekanyamushumo yo hwalaho siginaḽa . 
U kopolola na u ṅwala maipfi mapfufhi nga u tou pomba .
Tshiimiswa tsha Mveledziso ya Indasiṱeri tsho vhetshela thungo R6biḽiyoni u thusa dzikhamphani dzi khou lemelwaho .
( i ) u sa shumiswa kha zwa phambano dzi re na zwiṱhavhane , na u tsireledzwa musi wa phambano dza zwiṱhavhane .
ndingo dza u lugela u tshimbila badani i fanela u itwa kha tshiendisi
Kha ḽifhasi ḽa sisiteme zwithu zwinzhi na maanḓa zwi ṱuṱuwedza zwiṅwe . 
Lwa kotara , mpfu dza ḓana na mpfu dza mahumi maṱanu na mpfu mbili dzo vhangwa nga zwa mupo nahone ndi dze dza vhigwa kha Muhasho . 
( i ) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka tsha thero iṅwe na iṅwe yo randelwaho ;
Nga u bvisela khagala hu eḓanaho ha vhubindudzi ha ikonomi hu nga ṱalukanywa nga kha nḓila ine ikonomi yo ḓitikaho nga zwiko zwa mupo ya shuma ngayo . 
5.14 Muofisi mulanguli u ḓo khwaṱhisedza uri mbudziso dzoṱhe dze vha dzi vhudziswa dzi fhindulwe nga mukonanyi arali o tholiwa ;
2.10 Thikhedzo kha nyambedzano ya thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na u kovhekana mbuelo
U fara miṱangano na vha zwitshavha na vhadzhiamikovhe vha kwameaho .
( d ) u dzhiela nṱha murangaphanḓḓa wa ḽihoro ḽihulwane kha maṱuku oṱhe kha Buthano sa Murangaphanḓḓa wa Ḽihoro Ḽihanedzi .
Maitele ane khamphani ya engedza ndeme ya tshibveledzwa ya nḓowetshumo ya ḓeri Afrika Tshipembe i na vhabveledzi vha phuraimari , vhane vha bveledza mafhi a songo phurosesiwaho na vhabveledzi vha vhaṱuku , vhane vha ḓidzhenisa kha u phurosesa huṅwe ha mafhi a songo phurosesiwaho na u bveledza zwiṅwe zwibveledzwa zwa ḓeri . 
U paka , u swaya , na maṅwalwa ngomu na nga nnḓa ha zwipakiwa zwi tea u tevhedza idzo ṱhoḓea dza tshipentshela u ya nga hune dza nga tea u bulwa kha mbetshelwa dza konṱiraka , hu tshi katelwa ṱhoḓea-nyengedzedzwa , arali dzi hone , na ndaela dzi tevhelaho dzo laelwaho nga murengi . 
VHU IFHINDULELI HAVHO NDI VHUFHIO ?
Arali mbonzhe yo tsesa nahone malofha a sa imi u bva , iyani ha dokotela kana kiḽiniki .
U dzhiela nṱha muhumbuloni thandela na mvelelo , naa vha nga kona u bula vhuḓi na vhuvhi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha khou vhonala ? 
Naho zwo ralo , zwine zwa tea u sala zwi tshi fana ndi maime ashu kha vha ndaulo . 
Arali ni na ṱhanḓavhudzo ya mushumo ya zwino na pulane ya mashumele , a zwi konḓi u ṱhaphudza . 
1 . Hu na tshanduko kha ṱhoḓea dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi dza muṅwe ṅwedzi ?
_Lingedza u bvisa mashika o thivhaho kana u kunakisa mutshini nga nnḓa ha musi tshibvumisi tsho ṱomolwa na mutshini wo ima .
MBUELO DZA NGA NGOMU HA SIBADELA
Khumbelo ya u vha mulondoti wa ṅwana asi wau nga mbebo
Nga ḓuvha ḽitevhelaho , muhumbulelwa na muṅwe mutshudeni vho lwa ngauri muṅwe mutshudeni o pfa uri dzina ḽawe a ḽo ngo vhewa zwone kha mutevhe . 
Naho hu uri ngudo dza muṅwalo dzi ḓo tou fombe kha nḓowenḓowe dza ḽeḓere nga ḽeḓere ( ḽeḓere nga ḽithihi ḽithihi ) na mitshila ine ya ḓo shumiswa kha maḽeḓere musi hu tshi gudiwa muṅwalo wa u pomba ; vhagudi vha nga bvela phanḓa na u shumisa muṅwalo wa nthihi nga nthihi ( phirinthi ) u swikela magumoni a themo ya vhuvhili kha nyito dza u ṅwala dzine dza ḓo rekhodiwa .
Sa vhunga zwiwo izwi zwi tshi kwama miraḓo ya tshitshavha , ndi zwa ndeme uri hu ṱavhiwe maitele a u tinya tshinyalelo kha vhathu vhashu . 
Vhorapolotiki na miraḓo ya komoti vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u khuruṱanya miraḓo ya wadi na u imela mivhundu yavho ya khetho henefha kha kutshimbidzele kwa CBP na IDP .
Ro fushea ngauri vhashumisani vhashu vha Yuropa vha ḓo dzhiela nṱha mbilaelo dzashu . 
A hu na vhathu vha no vha onga hayani
Nga u angaredza i dzhiwa sa tshibveledzwa tsha ndeme ya fhasi tshi sa vhambedzei zwavhuḓi kha ole ya khekhe ya ṋawa dza soya zwi tshi ya nga ndeme ya pfushi . 
Mmbwa i a eḓela .
Komiti dza Wadi dzi tea u kwamana na mudzhiamukovhe muthihi kana u fhira musi dzi khou dzudzanya muṱangano .
Kha vha ḓadze fomo nga u ṅwala nga madadzi
U nwelela ho leluwaho kha mugero u re na maḓaka u nga vha wo lingana , fhedzi kanzhi kha sisteme ya dizaini ya tekeniki i fanaho na muṱuḓo wa vethikhala kha mavu i a themendelwa . 
( 4 ) A hu na zwine kha heyi khethekanyo zwa thivhela u kovhekana ha mbuelo yo wanalaho u ya nga ha khethekanyo heyi vhukati ha vhomasipala vhane vha vha na ndangulo ya zwifhaṱo na mishumo fhethu huthihi .
Nyalafho ya muvhili nga u ita nyonyoloso , Nyalafho ya khando ya milenzhe na Nyaluwo na Tshanduko i bvelelaho ya zwi tshilaho
U ṱhaḓula hu nga vha u ita nyolo hafhu ya vhuḓifhinduleli ha tshumelo dzapo na dza tshiṱiriki dza masipala na u sika tshiko tsha mbuelo ya vhuṋe kha mimasipala ya tshiṱiriki . 
c ) Vho Mabotha Arthur Moloto ( Mudzulatshidulo ) ;
Nga mulandu wa lushaka lwa tshumelo dzine dza ṋetshedzwa , kushumele ku eliwa nga phimo ya u shumisa zwileludzi na tshinyalelo ya vundu u ya nga vhathu vha songo itelwaho ndindakhombo . 
Ngeno hu na uri fhungo nga ha u fhambana ndi ḽa vhukuma , ndi zwa ndeme u wana iṅwe nḓila ya u thoma u shumisa dzisaveyi nga nḓila i vhuedzaho , u dzi ṱalutshedza , na u tendela ṱhalutshedzo idzo uri dzi vhe nyendedzi ya mbekanyamaitele ya matshilisano . 
Kha vha ḓadzde fomo CM29 - Redzhisita ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhalanguli na vhaofisiri .
Vhanna vha anzela u ḓivhona vho khwaṱhela na u vha na mutakalo nga murahu ha vhulwadze nga u ṱavhanya u fhira zwine vhafumakadzi vha ita , fhedzi kha ḽiṅwe sia , vhanna vha vhilahela zwihulwane nga ha nyimele yavho musi vha tshi lwala u fhira vhafumakadzi . 
Vhuongelo vhu ṋetshedza themamveledziso , vhashumi , ndondolo , dzilafho na vhukoni . 
Miṱa ya kale na miraḓo ya vhadzulapo
U shumisa tshumiswa dza u ṅwala ( bulatsho dza u ṅwala , khirayoni dza mapfura n.z nga tshifhinga tsha mitambo ya nga ngomu ine vhagudi vha tamba nga u funa na u ita nyito dza vhutsila .
Fhethu ha u paka hu nga wanala sa ṱhumanyo vhukati ha zwikhala zwihulwane , nahone hu nga ṱanganya fhethu ho tsireledzwaho u mona na fhethu ho dzudzanyeaho kana u shumiswa ha mavu hu so ngo tsireledzeaho . 
Kha vha imele mbekanyamushumo ya Working for Wetlands kha foramu dza nga ha mavu maṋu na u ṋetshedza thikhedzo yo teaho . 
Zwi vhilaedzaho ndi uri kha vhunzhi ha mimasipala zwikhala zwinzhi zwa mishumo a zwi athu u ḓadzwa kana zwo vha hone kha vhulanguli ha nṱha na phurofesheni .
Naho ho vha na vhuḓidini ha u ṅwalisa vhagudi nga Khubvumedzi wa ṅwaha wo fhelaho , hu na vhabebi na vhagudi vha ḓaho nga ḓuvha ḽa u thoma ḽa tshikolo vha tshi khou ṱoḓa tshikhala . 
Mashudumavhi , sa kha ikonomi dzo no khou thoma khulwane dziṅwe , nḓisedzo a dzi ngo bvela phanḓa . 
3 . Milayotibe
Ya vhuvhili , ine ya vha yone khulwane , ndi ya uri masheleni e a tetshelwa thandela a shumiswe nga ngona khathihi na zwiṅwe zwiko zwe zwa vhetshelwa u swikela zwipikwa zwa thandela .
Hezwi zwi bveledza nyavhelo ya mavu kha vhupo vhu ne ha tatisa vhu nga ho sa milamboni na maroromani . 
Khumbelo ya nomboro ya u ṅwalisa vhuendi
Ro topola vhuendelamashango sa tshone tshitshimbidzi tsha ndeme tsha mishumo .
Mafhungo a u gembuḽa ndi mishumo ya ḓimvumvusa , zwine zwa tea u nyanyula u thomiwa ha zwikhala zwa mushumo na u ṱuṱuwedza khwiniso ya vhukhwine na maimo a vhutshilo kha vhathu vha vundu . 
Nga Ḓuvha ḽa Vhuendelamashango ha Ḽifhasi , mashango na mvelele dzo fhambanaho vha pembelela zwiitwa zwo tewaho kha dzingu zwa tshivhalo sa u engedzwa ha mithelo yo khetheaho kana u ṱanḓavhudzwa ha tswikelelo kha zwiimiswa , u dzhenwa dziphakhani na dzingadeni nga mahala ho tewaho kha magogo , na u ambedzana lwa tshivhalo na vhakwamei .
Zwiṅwe hafhu , zwo ḓowelea uri tshumisano ya vhukuma yo ṱalulwaho nga u dzhiwa ha tsheo yo ṱanganelaho , iṋe yo ṱanganela na u kovhelana ndaulo zwi ḓo fhungudza nga maanḓa u sa lingana kha u pfesesa vhukati ha masia ane a khou ambedzana . 
U fhelisa nḓila na maitele a u ṱalula nga zwiimiswa zwa Masheleni maelana na khadzimiso ya masheleni a nnḓu ;
4.3 . Ri ṱanganedza mawanwa u bva kha Muvhigo wa Nyimele ya Dziḓorobo dza Afrika Tshipembe ( SOCR ) wo bviswaho nga dzi 22 Fulwi 2016 nga Vhuṱumani ha Dziḓorobo dza Afrika Tshipembe .
mivhigo ya lukanda , arali lukanda lwo kwamea ( hu tshi katelwa
Naho Afurika Tshipembe hu na nethiweke ya u tola khwalithi ya madi ya maimo a ntha , ri do tea uri ri I khwinifhadze na u I engedzedza nethiweke ya u tola ya lushaka u ndingedzo dza u anana na thodea dza Mulayo .
Saizwi komiti dza wadi dzo ḓitika tshoṱhe nga mukhantseḽara wa wadi kha vhuṱumani hadzo na khoro , kushumele kwa mukhantseḽara ku vha tshithu tsha ndeme khadzo .
Khwine , hu tshitatamennde tsha mbekanyamaitele tsho livhiswaho kha u ṋea nḓila nga huswa phetheni dza nyaluwo na u ṱuṱuwedza masia oṱhe u dzhenela kha mveledziso u humbula nga huswa khetho dzoṱhe dzine da vha hone . 
1.2 Kha madalo a Muphuresidennde Vho Jacob Zuma a mushumo ngei kha Riphabuliki ya Uganda , Vharangaphanḓa avha vhavhili vha mivhuso vho tendelana u khwaṱhisa vhushaka ha nyambedzano dza mashango aya mavhili , na u haseledza nyimele ya polotiki na tsireledzo kha Riphabuliki ya Burundi na ngei vhubvaḓuvha ha Riphabuliki ya Demokirasi ya Congo .
Zwisumbi ndi ndivho dzine dza sumbedza uri zwipikwa zwo swikelwa naa kana hai .
61 Zwothe zwi langwa nga mutsho
3.2 . Afrika Tshipembe ḽo swikelela kha u alusa vhuendelamashabgo nga kha zwiimiswa zwaḽo zwo fhambanaho zwi kungaho sa phakha dzashu , dzibitshi dza maḓi a lutombo na fhethu ha vhufa ho tendelwaho nga ḽifhasi .
Gaidi ya Vhatshimbizi vha CBP i na nḓila na zwishumiswa zwa u tika u shuma , u monithara na u ela pulane dza wadi nga wadi yone iṋe na nga komiti ya wadi .
U ṱola uhu hu itwa kotara iṅwe na iṅwe nahone zwi katela mbadelo dzoṱhe dza tshifhinga tsho fhiraho . 
c ) Vho Phurofesa Jacky Galpin ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Vhukoni ha u lavhelesa na u sedzulusa mafhungo kathihi na u dzudzanya na u londota sisiṱeme dza mafhungo . 
Ri tea u ḓidzhenisa nga u ṱavhanya na vhukone kha mbekanyamushumo dza u thivhela tshinyalelo ine vhathu vha khou ita kha dzhango ḽashu . 
Dzhenisani maipfi ane a khou ṱahela .
Zwikolo zwine zwa ṋea pfunzo dzi dzhiaho tshifhinga tshiṱuku u fhedza , mbekanyamushumo dzine dzi sa vhe dza NQF kana zwipi ḓa zwa pfunzo , a zwi kwamei nga u ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo wa FET wa 1998 .
Milimo - u vhulaha nga khomphaundu dza oganofosiforasi kana metheili bromide
Masipala u na pulane dzi re kati dza u pfulusela vhupo ha mikhukhu u ya kha vhupo ha vhudzulo ho teaho , hune masipala wa ḓo kona u ṋetshedza tshumelo dza ndeme u fana na muḓagasi . 
Vhadzulapo avho vha re na lufhia vha nga si vhe khwiṋe na avho vha tshilaho na HIV / AIDS vha nga si kone u dzhia mishonga sa zwine zwa ṱoḓeisa zwone hu si na tshumelo dzo teaho .
Vhuḓipfi ha uri " ee " kana " hai " ndi a hu ḓivha .
Zwikolo zwinzhi zwi ḓo hoṱefhadzwa nga masiandaitwa a vhulwadze kha tshiṱafu , vhagudi na miṱa yavho . 
Hezwi zwi khou thusa kha u ṱuṱuwedza u pfesesana huhulwane vhukati ha vhabvannḓa na zwitshavha zwapo . 
Mbadelo dzo lavhelelwaho u itela khetho dzo fhambanaho , hu u dzhiela nṱha vhashumi , zwishumiswa na ṱhoḓea dziṅwe na dziṅwe dza zwiko . 
Mushumo wa demokirasi ya u dzhenelela ndi u ḓivhadza , ambedzana na u bula mihumbulo kha tsheo , dza musi hu tshi pulaniwa / hu tshi dzhiiwa tsheo .
U sedzuluswa ha vhusimamilayo kha zwa mugaganyagwama wa ṅwaha u dzhia miṅwedzi miṱanu hu tshi katelwa u sedzuluswa ha Bammbiri ḽa Mbekanyamaitele ya Vhukati ha Ṅwaha mathomoni a sekele ya mugaganyagwama . 
Khabinethe i khou khoḓa mishumo ya avho vhe vha si fhele nungo kha u ḓizhenisa kha mushumo wa u vhuiswa ha zwitumbu ya dovha hafhu ya khoḓa na tshumisano yo ṱanganedzwaho u bva kha vhaofisiri vha ngei Nigeria kha u bvela phanḓa na mushumo une wo vha u songo leluwa .
Phesenthe ya miḓi i re na u swikelela ḽeveḽe ya mutheo ya maḓi , tshampungane , muḓagasi na u ḽaṱwa ha mathukhwi o omaho .
Ḽiṅwalo ḽa thendelo ḽa khophi kana ḽa vhukuma ḽine ḽa vha na nomboro ndaedzi yo teaho . 
Too , too , thutha nga fhaḽa i bee
Ṱhoḓea dza thekhiniki .
Zwenezwo u londola zwiimiswa zwa themamveledziso ya mutakalo . 
Arali wadi i si khou rumela mivhigo ya zwithu zwigede , zwi nga itea uri ḽeveḽe ya mushumoitwa une wa ṱoḓea kha u shumiswa ha pulane nga wadi a u fushi kana komiti ya wadi a i khou shuma nga pfanelo .
U dovholola
Kha u fhelisa thendelano masheleni ane avha ono badelwa nga kha bannga , o ṱahelaho ane a khou tea u badelwa kha masipala , aḓo badelwa murahu kha murengi . 
2.1.3. Iṅwe R2.039 biḽioni hafhu i ḓo ṋewa NSFAS nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2016 / 17 u tikedza matshudeni vha so ngo lambedziwaho kana vho lambedzwa masheleni a so ngo fhelela vhane vha kha ḓi vha kha sisiteme ya yunivesithi nga 2016 uri vha fhedzise ndalukanyo dzavho .
U thivhela iyi nyito , muvhuso u tea u tikedza na u ṋetshedza ṱhuṱhuwedzo ya masheleni kha vhadzulapo vhane vha shela mulenzhe nahone vhadzulapo vha tea u :
Fhedzi , i nga dovha hafhu ya swikela zwo fhambanaho , zwine ha vha u fhungudza nga zwiṱuku u sa bveledza na phetheni dza vhuḓifari vhu sa ṱoḓei . 
Khamphani ya ha Bavarian na vhaṅwe vhamagi vha dzigoloi vha ḓo lala vha songo lala . 
- Musi mushumo wo ima lwa ḓuvha ḽeneḽo :
Tsedzuluso dzavhuḓi dzi lingedza u vha dza vhukuma nahone dzi fulufhedzeaho ; dzi si dzavhuḓi ndi idzo dzo sheleswaho muṋo .
Vhaofisiri vhavhili nga nḓila ya vhulenda vho nnyimisa u ṱoḓaṱoḓa ha nga misi kha zwiendedzi zwi dzhenaho dzharaṱani . 
Hu si vhukati ha vhathu fhedzi , vhathu vhahulwane , fhedzi na vhukati ha vhaswa . 
Zwi vhea Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo na Vhudavhidzani vhukati ha adzhenda ya mveledziso ya 2063 ya mashango a Afrika .
Hezwi zwi katela vhutevhedzeli ha mulayo , mulayo , vhupfumbudzi , pfunzo ya vhuendi ha badani na vhudavhidzani na ṱhoḓisiso , mveledziso na mafhungo . 
Nungo ntswa idzi dza u vhona nḓila ya mveledziso ya tshifhinga tshilapfu ya Afrika dzo tea zwiitisi zwo vhalaho . 
Ṱhanganyo ya maga a mbekanyamaitele ya zwa tshelede na mutevheṱhanḓukhanedzi wa zwa masheleni u itela u tikedza mishumo ya zwa ikonomi . 
si mubebi wa ṅwana , a vha zwi sumbedze vhuṱanzi ha uri vha muuḓi wa tsinisa wa ṅwana nga kha afidavithi i bvaho kha muofisiri wa tshipholisa , muvhigo wa mushumela vhapo , afidafithi i bvaho kha mubebi wa malofhani kana luṅwalo lubvaho kha ṱhoho ya tshikolo tshine ṅwana a dzhena hone
Vha nga swikelela vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ho fariwaho nga muvhuso hu u itela u tsireledza pfanelo dzavho .
u thusa mukhantseḽara wa wadi u vhudza tshitshavha nga ha pfanelo na pfanelo dza mushumo sa thimu na u amba vho ima kha ḽithihi ;
Kha tshumelo dza sekhithara ya tshitshavha , pulane ya tshiṱirathedzhi tsha mavundu i dzinginya u kuvhanganya vhashumisani vha vhanna u i vha ḓe u wana dzilafho u itela u tendela u ṱanḓavhudzwa ha nyengedzedzo ya mbekanyamushumo iyi . 
Riferentsi !
Ho sedzwa tshumelo dzo themendelwaho na u shumisa vhuarelo ha masiari
mihumbulo yaṋu mihulwane kha mepe wa mihumbulo .
Zwa zwino ṱshikwama tshi kha nyengedzo dza maga a pfadzaho a mbuelo dza mbadelo ya vhushayamushumo ho dzhielwaho tsheo ya u thoma Mbekanyamushumo ya u Thomiwa ha Mishumo . 
Mulayotibe uyu , ndi wa u tsireledza , u ṱuṱuwedza mveledziso na ndaulo ya sisiteme ya Nḓivho Yapo .
Ṅwalani madzinazwao ane a rinwa zwithu kha mitaladzi mitswuku .
Senthara ya dzimbudziso ya Tshikwama ndi iṅwe ya phuphu dza mashumele ane a bveledza . 
Vha nga vhila thikhedzo yo teaho ya u unḓa ṅwana kana muṅwe muthu ane a vha na pfanelo ya u londotwa .
Nga ṅwaha u tevhelaho , Vho Gideon Jacobs vho bveledza zwoṱhe , vha khwinisa fhethu he ha vha hu songo khwaṱha kha zwishumiswa zwi re hone vha dovha vha ita ndingo ya sisiṱeme yoṱhe . 
Phindulo dza khaedu dzo ambiwa nga hadzo kha khethekanyo afho fhasi . 
U rwa : nga luvhando , u rwa baloni , u rwa baloni ḽihulwane nga luvhando na u pfukhela phanḓa kha bola ya thenisi
Themendelo idzo ndi dzi tevhelaho :
Sekhithara dzine dza ḓo ambiwa nadzo kha ino khethekanyo ndi idzo dzine dza vha na vhuimo kha zwipikwa zwa ha masipala , zwe zwa ṱaluswa kha tshipiḓa tsha Tsenguluso na Thandela , khathihi na idzo dzine dza ṱoḓea u ya nga mulayo . 
I ṱoḓa mabulele a milayo mihulwane na mihumbulo i ḓivhadzaho pulane . 
Ngauralo , pfanelo idzi dzi ḓivhadza ṱhalutshedzo ya khonadzeo ya pfanelo dziṅwe dzoṱhe dza mutheo . 
zwidzidzivhadzi , milimo ya zwa khemikhala , microscopy , na u pfesesa mbumbeo ya zwith
Ri tea u sedza kha mishumo iyi ine ya ḓo ḓisa tshanduko kana mvelelo khulwane , mishumo ine ya ḓo bvela phanḓa nga u ṱavhanyedza , kha themu ya vhukati na themu ya tshifhinga tsha miṅwaha ya 10 i ḓaho .
Tshithu tshine tsha khou nndina ndi uri naho ndi na tshenzhemo a tho ngo ṋewa tshifhinga tsho linganaho u sumbedza vhukoni hanga .
Tsha u thoma , u ṱaṱa hu kwamaho mishumo ya vhulamukanyi ya ICC , na tsha vhuvhili , u ṱaṱa huṅwe na huṅwe vhukati ha Madzangano a Muvhuso mavhili kana manzhi hu elanaho na kupindulele kana kushumisele kwa Mulayo wa Roma .
U wana hafhu , u vhulunga na u ṱhogomela zwitumbu nga nḓila i bveledzaho na vhukoni zwi ḓo vha muṅwe wa mishumo ya muhumbeli wa mushumo . 
Musi ho sedzwa i sa fulufhedzea uhu ndingo dza zwipuka dzi anzela u itwa nga ṱhoḓea ya saintsi , fhedzi hu swikelelwe ṱhoḓea dza mulayo . 
Muvhuso wo ḓikumedzela kha khasho yo khwaṱhaho , yo ḓiimisaho nahone ya tshitshavha , ine ya vha na vhuḓifhinduleli kha mufaramukovhe , tshitshavha na Phalamennde .
U shela mulenzhe ha masheleni Afrika Tshipembe ndi thihi tsha raru tsha zwenezwo kha phanele . 
U tevhedza milayo na kuitele zwa Mutakalo wa Mushumoni na Tsireledzo tshifhinga tshoṱhe . 
Muvhuso wapo u fhindulaho , u na vhuḓifhinduleli nahone u khou bvelela
Ho no vha na sisiteme khulwane dzo bveledzwaho , tsumbo , dza vhudavhidzani , dza u lambedza pulane dza wadi , dza M&E , dza u kovhela dziwadi masheleni o teaho nzulele nngede ;
Vhadededzi vha tea u vhona uri nangoho vhagudi vha vhale zwibveledzwa zwo fhambanaho kha ṅwaha .
Ndima ya 4 ya Bugupfarwa ya Batho Pele i sedzana na thendelonzwiwa ya nḓisedzo ya tshumelo .
Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili u kha maitele a u fhelisa sisiteme ya mabakete nahone u swika zwino wo no fhelisa 78.8% wa sisiteme ya mabakete madzuloni a vhathu a si fomala Afrika Tshipembe .
U ṱalutshedza vharangaphanḓa vha sialala - hune ha vha na vhathu vho raloho , zwihulu vhuponi ha mahayani , ndi mafhungo mahulwane uri vharangaphanḓa vha sialala vha ṱalutshedzwe , khathihi na u vha na zwine vha ita siani ḽa u khuruṱanya vhathu na u shela mulenzhe kha u pulana na kha kutshimbidzele kwa u shumisa pulane .
Kale , zwithu zwo vha zwi tshi itwa nga Phando , vha tea u vha vhudzisa nga hazwo nga Nyendavhusiku . 
U tovhela ndaela dza u vhona ( tswayo dza tshanḓa / muvhili , zwifanyiso ) u tshimbila , u gidima , u fhufha , u thamuwa , u gonya , n.z.
Vhuḓifhinduleli ha foramu ndi u ṱola tshivhalo tsha vhana vhane vha khou dzhena kha sisiṱeme , thikhedzo ya kushumele na ya masheleni kha madzangano a ne a khou ṋetshedza tshumelo . 
U vusuludzwa ha nḓila iyi zwi ḓo khwinisa tshifhinga tsha u tshimbila , na u vhona uri hu na tsireledzo ya badani ya khwine kha vhareili , vha dzibaisigila na vhaendanganayo .
Ndayotewa yashu ya poḽitiki i londota mbofholowo kha maṅwalo , fhedzi I sa khou shumiswa kha nyito . 
Vha na pfanelo ya u shumisa luambo lune vha funa , vha tshila u ya nga mvelele yavho .
U thivhela vhuaḓa na u bveledza kuvhusele kwavhuḓi , nga Nyendavhusiku ndo siana Mulayo wa Ndaulo ya Nnyi na Nnyi na Ndangulo uri u vhe mulayo , une , vhukati ha zwiṅwe , wa thivhela vhashumi vha muvhuso kha u ita vhubindudzi na muvhuso . [ U vhanda zwanḓa . ]
Kuitele kwa u vhofholola na kone ku ḓo itwa uri a vhe a re khagala musi hu na zwo dzhielwaho nṱha nga u tholwa ha bodo khaṱhuli ntswa dza paruḽa dzine khadzo vhathu zwavho vha imelelwa . 
Iyi miṱangano i ḓo thusa mukhantseḽara wa wadi na komiti ya wadi u pfesesa ṱhoḓea dza tshitshavha .
U dzhenelela kha u ita nyambedzano
Ri khou shuma na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u khwaṱhisedza uri matshudeni vho teaho vha wane thuso ya masheleni , nga Tshikimu tsha Thuso ya Masheleni kha Matshudeni tsha Lushaka .
Tshanduko ndi dza vhuṱhogwa na u sumbedzisa vhutepe vhune ha vha hone u dzudzanya mbekanyamaitele kha nyimele dza nga nnḓa . 
m ) Vho Xolela Christopher May ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Vhudziki ha zwino kha maraga wa nnḓu na khwiniso ya tshiimo tsha mimaraga ya zwa masheleni tshi ḓo fhungudza mutsiko kha tshitatamenndendinganyiso . 
Ṅwana u rangwa phanḓa u itela u ṋea vhuthomi hawe ene muṋe kana kutandululele kwawe kwa thaidzo . 
A zwiho khagala uri ndi ngani zwi na ndeme uri muthu ane a khou pomoka muṅwe vhuloi ndi ṅanga .
Vho Lenin na vhatikedzi vhavho vha nga kona u dzula vha kha ḓi vha na maanḓa naho hu na mutsiko muhulu wa nnḓa na wa nga ngomu . 
U tholwa ha vhashumi vha tsireledzo vha u engedza zwa zwino zwi ḓo livhisa kha u sa vha hone ha mushumo musi ri tshi ya kha tshifhaṱo tshiswa . 
( 2 ) A hu na ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa wa vunḓu kana khwiniso ine ya ḓo vha mulayo u swikela musi Khothe ya zwa Mulayotewa i tshi ṱanziela -
Masheleni na mbuelo dza u shumisa ndayo ntswa khathihi na milayo na zwitandadi zwi a pimiwa musi zwi sa athu u ṱanganedziwa na u shumiswa arli zwi tshi konadzea . 
Kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , Muphuresidennde vha dzhia ndivhitho ya lushaka vha vhea ndivho dza mbekanyamaitele na zwine zwa nga swikelwa dza ṅwaha u ḓaho .
Tshifhaṱo tshithihi tsha ndeme tshi tea u imela tshigwada . 
Lu na phukha dzi no amba sa vhathu ?
Zwo fhambana na mashango manzhi , Afrika Tshipembe ḽo dzhena kha vilili ḽi na mufhalala wa muvhalelano na tshikolodo tsha muvhuso tshi re fhasi ho sedzwa ḓivha zwa kale . 
Kiḽiniki iyi I ṋea tshumelo kha vhafumakadzi vha funanaho nga tshavho , vhanna vha funanaho nga tshavho , avho vha no funana na vhathu vha mbeu mbili dzo fhambanaho na avho vhane mbeu yavho ya fhambana na zwine mivhili yavho yavha zwone . 
Musi vha tshi ṋetshedza vhaṅwe mushumo wa konṱiraka , naa vha a
" Tshanduko ya muvhuso na vhuvhusi " ndi ya vhuṋa kha mbekanyamushumo dza phuphu dza fumi dzo ṱanganedzwa nga ndaulo ntswa . 
U guda u dzudza ' malasha ' fhasi ha ndango , na u thivhela u thathaba , ndi zwa ndeme kha u langa asima yavho .
Zwiendedzi , tshomedzo na zwishumiswa zwine zwa ṱoḓea u ṋetshedza tshumelo kha vhupo ho engedzwaho ha masipala . 
Maitele aya a dzulela u shumiswa u itela u bveledza zwiliṅwa zwa uthoma nga murahu ha vhuria . 
Musi ho ḓalesa vhalambedzi na sisiteme nnzhi zwi nga konḓa u vha na u ita zwithu nga nḓila i fanaho . 
Tangedzelani maipfi a re one ane a ni vhudza uri ni tea u ita zwithu zwi tevhelaho kangana .
U davhidzana na tshumelo dzo ṱanganelaho na mafhungo oṱhe a elanaho na kushumele kwa ndaulo ya ofisi . 
U wana tshenzhemo na nḓivho ya ndeme
The Elexions Agency vha ḓo dovha vha khwaṱhisedza zwi tevhelaho :
Izwi zwo ambiwa zwiṱuku kha Mulayo wa u Gwevha , une wa randela tshigwevho tshi vhavhaho vhukuma kha avho vhane vha vhulaya muthu vha mu bvisa miraḓo yawe .
Phakhedzhi ya ndondolo yo ṋetshedzwaho kha maongelo a tshiṱiriki a katela ndondolo ya senthara ya shishi , ndondolo ya vhalwadze vha nga ngomu na nga nnḓa ha vhuongelo ya vhana na vhaaluwa , na ndondolo ya u bebisa . 
Makumedzwa a mulayo a nga nweledzwa nga nḓila i tevhelaho : 
Zwi tou vha khagala uri mafhungo a vhuṋe o wana ndeme ya maragani . 
Hezwi zwi ḓo ṱoḓa nyambedzano dza khwine nga ha vhupholisa vhukati ha zwitshavha na vha mulayo .
( a ) mulayo u welaho nga fhasi ha uyo wo itwaho hu tshi tevhelwa Mulayo wa vunḓḓu ; na
2.8 . U kona u konḓelela ha sekhithara yashu ya vhulimi ho tikedzwaho nga sisiṱeme dza tsivhudzo na ṱhoḓisiso , naho ho vha hu na Tshivhungu tsha Fall Army na gomelelo , zwo vhonala nga tshikalo tsha mavhele tsho anganyelwaho tsha 2017 , tshine tsha vha 84% nahone ndi tshihulwane kha khaṋo ya zwiliṅwa ya 2016 , ye ya vha khaṋo ṱhukhusa u bva 2017 .
Muvhigo wa u thoma u nweledzaho mafhungo a zwa vhuimo ha nṱha kha zwa vhubindudzi khathihi na khumbulelo ya mbadelo dza thendara khathihi na madzingiywa a shedulu kha thandela nthihi kana tshigwada tsha thandela dzi re na tshikoupu tshi fanaho tsha vhuimo nṱha . 
Ngauralo zwipiḓa zwo fhambanaho zwa maitele a u ṅwala zwi tea u lingiwa .
U tinya na u tshimbila nga masia o fhambanaho
Zwi ḓo thusa kha u fhedza u salela murahu ha u ṋetshedzwa ha ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ha nnḓu ha zwino na ha murahu u bva nga ṅwaha wa 1994 ha nnḓu dzo ṅwaliselwaho .
Zwifhaṱo zwoṱhe zwi tevhedza zwitandadi zwa tshifhaṱo . 
Zwiteṅwa zwo vhalaho zwo sumbedziswaho kha Samithi zwo sumbedza uri Tshiṱiriki tsha iLembe a si tshi sa kwamiwi nga tshanduko ya kilima . 
Nga manwe maipfi zwi amba uri , vhathu vha fanela u ranga u wana thendelo ya u shumisa madi .
U ambara zwishumiswa zwa u tsireledza mifemo zwi shumaho zwavhuḓi .
( 1 ) Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma musi hu tshi khethiwa , na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshidulo , Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓo yaho uri a vhe Mulangavunḓu .
U itela u swikelela maga a Khakhululo ya Ndangulo ya Ndaka ( AMR ) hovha na mvetomveto ya Tshiṱirathedzhi tsha Ndangulo ya Ndaka yo khunyeledzwaho na u lugiselwa u tendelwa nga ṅwaha muswa wa zwa muvhalelano . 
dzithandela dzi ḓo ḓisendeka nga nḓivho dzo fhambanaho na mvelele dzo khetheaho , ikonomi , polotiki na zwa mbeu , hu si kha mazwifhi kana zwiteriothaiphi
Musi vhunzhi ha maAfurika Tshipembe vha tshi khou takalela u ṋetshedzwa ha dzinnḓu , muḓagasi kana maḓi , hu tshee na vhanzhi vhane vha kha ḓi vha vho lindela .
U topola pfanapheledzo kha zwidade zwo ḓoweleaho , dzinyimbo na mutevhe wa maipfi .
Mulayotibe wa Maḓaka a Lushaka wo kumedzwaho kha Khabinethe u imela ndovhololo tshoṱhe ya mulayo u kwamaho sekhithara ya maḓaka , ho sedzwa maitele a mveledziso ya mbekanyamaitele o bulwaho afho nṱha . 
U amba nga ha muanewa / mubvumbedzwa , puloto na fhethuvhupo
u vhumba vhushumisani ha tshitshavha
3.2 PHAḒALADZO YA ZWIBVELEDZWA KHA GIREIDI DZA 4-6
Kha khamphani khulwane dza zwiḽiwa fhano Afrika Tshipembe a hu tou vhonala hu na thaidzo khulwane . 
Mutholi na ene a nga nanga vhaṅwe vhathu uri vha mu imele kha komiti hone vhanangiwa vhenevho a vha tei u fhira nomboro ya vhaimeleli vhane vha vha kha komiti .
2 . Tsheo dza ndeme dza khabinethe .
A zwi ngo kona u wanala uri fomaḽadeheidi i laṱiwa hani . 
( 2 ) Mulayotibe wa Tshelede a u koni u shuma na maṅwe mafhungo nga nnḓḓa ha - .
Hu na vhuṱudzeṱudze ha mbekanyamaitele ngauri ndivho khulwane dza tshiṱirathedzhi zwa gavhelo na zwibveledzwa zwaḽo zwi lila u livhanyiswa na pulane ya lushaka ya vhashumi yo ṱanganedzwaho , ine i si vhe hone . 
Ṱhonifhani ndaka ya vhaṅwe vhathu .
Matshimbidzelwe avhuḓi fhethu hunzhi ndi u sheledza nga nḓila ya u tou fafadzela u bva musi hu tshi ṱavhiwa , kha tshiimo tsha zwiraba , u bva afho vha shavhela kha u sheledza nga u bwa dziforo u swikela khaṋo . 
Muhumbeli u fanela u vha o phasa akhauthingi sa nthihi ya thero khulwane dzawe . 
U bveledza pulane ya vundu kha u thomiwa ha tshumelo dza mutakalo wa muhumbulo zwo ḓisendeka nga tshitshavha . 
Vha nga ri ndeme ya Phalamennde kha vhaswa ndi ifhio ?
Hu tshi topolwa muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli ha masheleni kha muhasho , kha vha vhudzise mbudziso dzi tevhelaho : 
Matshudeni a ḓivhazwakale vha ḓo ḓivha nga vhuṱhogwa ha thengiselano kha mafhungo a zwa kuvhusele kwa vhathu . 
Ndi mafhungo mahulwane uri kutshimbidzele ukwu ku tshimbile na nḓila dza kushumele dzine dza vha na vhuṱanzi ha uri hu na ndangulo ya pfukelamimasipala , u itela uri vhukati ha vhakhantseḽara hu vhe na u kovhekana zwi no gudwa , wadi dzi no pfukelana , sekhitha dzi no pfukelana .
Sa tsumbo , vhuimo ha tshilikadzi nga fhasi ha milayo ya sialala i nga si khwiniswe hu si na u engedza khaphasithi ya vhuṋe ya vhafumakadzi . 
U Khunyeledza netiweke ya Tshidimela tsha Luvhilo Luhulu tsha Dzhango . 
U ita ḽiedza nga maipfi , ( tsumbo , u ṅwala tshirendo tshi sa konḓi kana luimbo )
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe :
U swika zwino , mashango a Afrika a tea u shumisa mbekanyamaitele dzi re khagala dza khwaṱhisedzo u itela u swikelela vhutsireledzi ha zwiḽiwa vhu sa nyeṱhi . 
Nga mulayo , a hu na maanḓalanga ane a nga shumisa tshelede kha dzibada dzi songo ṋetshedzwaho lwa tshiofisi . 
U ṱalusa zwithu zwi tshi ya nga mivhala , muelo , tshivhumbeo na vhunzhi , hu tshi shumiswa maipfi o teaho .
Kha vha ṱalutshedze uri kuitele kwa CBP ku ṱoḓa mveledziso ya wadi sa izwi pulane ya wadi tshi tshishumiswa tsha u vhona zwauri mihumbulo ya vhadzulapo na zwithu zwa ndeme zwo dzheniswa kha IDP .
( d ) Tshumelo dzi tea u itelwa vhathu hu si na u dzhia masia , nahone nga maitele kwao na nga nḓḓila yo linganelaho .
ṱhanziela yavho ya mbningano
Mveledziso ya mabindu maṱuku
Ri tama u livhuwa miraḓo ya tshigwada tsha u shuma kha u shela mulenzhe na vhufarani hu anwaho mitshelo . 
Heyi khethekanyo i tea u ḓadziwa FHEDZI arali muthu wa vhuraru ( muṅwe nga nḓani ha muiti wa khumbelo ) a vha a tshi khou ṱoḓa khaṱhululo ya nga ngomu .
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi , vhakhantseḽara na miraḓo ya Komiti ya Wadi vha nga pfa uri tshitshavha a tshi dzheneli kha miṱangano , sesheni dza u vhiga murahu kana dzulo ḽa nnyi na nnyi u kunga mihumbulo .
Nga tshifhinga tsha tsedzuluso , vhathu vhe vha vha vha tshi ri vha na vhukonḓi kha sia ḽa mushumo muthihi kana mivhili kana vha na vhunzhi ha vhukonḓi , kana vho vha vha sa koni u ita zwawo na mutambo muthihi , vho vha vha tshi dzhiiwa sa vhaholefhali . 
Zwiṅwe zwikhala na zwibuḽoko zwo swaiwa nga zwithoma , u fana na hezwi : I. Zwidodombedzwa zwine zwa ṱoḓea kha izwi zwikhala na zwibuḽoko ndi khombekhombe nahone zwi tea u ḓadzwa . 
Tshaka dza tshanduko dzine dza nga itwa dzo kaṱudzwa . 
U bva nga 2009 , muvhuso nga kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ( dti ) - wo tikedza ndowetshumo ya zwibveledzwa zwa zwiliṅwa nga masheleni a swikaho R1,2 biḽioni nga kha zwikimu zwo fhambanaho .
Ndambedzo dza ndeme dza muvhuso dzi katela u ya phanḓa ha vhubindudzi kha u fhaṱa zwikolo , zwiendedzi zwa nnyi na nnyi , dzinnḓu , maḓi na tshampungane . 
vha khou ṱoḓa u thoma bindu Afurika Tshipembe
U vhona uri vhashumi vha Senthara ya Ṱhingo ya Kuitele kwa u Avhela Pfanelo dza u Rea khovhe ( FRAP ) vha ṋetshedza tshumelo ya khasitama ya maṱhakheni musi vha tshi amba na khasitama . 
( 5 ) Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka une wa fanela u sedzuluswa nga Buthano ḽa Lushaka , u tea u fhiriselwa kha Khoro kana Buthano .
Zwa ḽaisentsi ndi tshishumiswa tshine Muvhuso a shumisa u laula tsireledzo . 
Tsheledemviswa ya Tshitshavha Afrika Tshipembe na Vhuḓifhinduleli ha zwa Masheleni ho sedzwa maitele a mugaganyagwama . 
Tshikalampfu dza zwikole / vhaimana
Kha vha badele masheleni o tiwaho .
Modele wa u ṋetshedza masheleni u khou sedziwa nga muvhuso wa lushaka . 
Ndi khwine matshelo hu no ḓo vha hu si na u shoniswa hune hu nga ita uri vha tou nana u omisa ṱhoho . 
Yo itelwa u vha nyendedzi ya tshihaḓu nahone a i imi vhudzuloni ha milayo ya Tshikimu .
Mvusuludzo ya mvumbo
U bvela khagala
Mapa wa vhu 23 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Khoso yone ine i ḓo farelwa kha Townhouse Hotel , Cape Town . 
Saveyi dza vhuḓifari dzo vhalaho dza nungo dza ngona dzo fhambanaho dzo no ḓi itwa . 
Maga a rathi a tevhelaho a kwama matsivha a u shumisa muthelofhaṱalushaka kha u khwinisa kuvhusele , nyaluwo , na nzulele yavhuḓi ya ikonomi . 
U langula u shumiswa ha zwiṱirathedzhi zwa ndangulo ya khohakhombo . 
Ho vha hu na tshikepe tsha kalekale tshe tsha ṋupela kalekale .
Tshiga tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2010 tsha tshiofisi ndi KE NAKO .
Nḓisedzo ya tshumelo ya khwwine i vhonalaho na ya tshitshavha zwi imela mutheo wa u sikwa ha maimo a matshilele a khwine nahone a ṱanganedzeaho na zwikhala zwa mveledziso ya ikonomi zwo khwiniseaho . 
Ndumbo i ḓo vha kha u langula vhuṋe ha thundu yo kuvhanganywaho nga vhafarakani nga tshifhinga tsha na musi ho no fheliswa vhushaka . 
Khathihi fhedzi ho vha ho no vha na fuḽamingo nnzhinnzhi dzi no khou babamela henefho nnḓa ha kamara yawe , vhudenzhe vhesekenesekene hu tshi khou sokou thamukana .
Ri a takala u ḓivhadza uri mafheloni a Nyendavhusiku , ro vha ro no sika zwikhala zwa mishumo ya muvhuso zwi fhiraho 480 000 , ine ya vha 97% ya phimo ye ra ta .
Tshiṱafu tshi ḓo ḓikhoḓa nga kushumele kwavho na nge vha tholiwa kha tshumelo dza zwa mutakalo . 
Ri tea u khwaṱhisa u thoma u shumiswa ha mbekanyamaitele dzo ḓisendekaho nga vhuṱanzi hu re khagala na zwiko zwine muvhuso wa ṋetshedza . 
Mbetshelo na yone i vhonala yo ṱanḓavhuwesa sa izwi i tshi katela tshaka dzoṱhe dza vhuloi .
U bela phanḓa na mikhwa ya tshumisano na mashango a nnḓa
( a ) Tshifhinga tsha u gudisa kha Vhuimo ha Nṱha ( Gireidi ya 7-9 ) ) tsho dzudzanywa nga nḓila i tevhelaho :
Vhukoni hashu ha u aluwa hu ḓitika zwiṱuku nga kushumele kwa u vhambadzelannḓa kwo khwiniswaho . 
U kona u shumisa ndongazwiga ( zwiga zwa u vhala ) ( tshitopo , khoma , tshivhudzisi , tshigagarukela ) u itela uri vhaṅwe vha kone u vhala zwo ṅwaliwaho .
u avhela ha masheleni
Metshe wa u fhedzisela wo tambiwa lini ?
10 U elekanya nga Sankambe Muzhou na Khovhe ya Vhimbi
MUSHUMOITWA WA 4.1
Ndo phasela kha gireidi 3 nga
Tshiga tsha mashumele tshi teaho u swikelwa , tsho vhewaho fhethu ha mashumele ha ndeme , ndeme , zwisumbi zwa mashumele zwa ndeme na zwipikwa , zwi katelaho ṅwaha wa muvhalelano wo khetheaho . 
Kha vha rumele siatari ili nga e-mail
Hu nga dovha ha shumiswa ngona dzi ngaho sa u vhala na vhagudi na U vhalela kiḽasi yoṱhe .
I ḓo nea thendelo zwishumiswa zwine zwa swikelela maimo o tendelwaho .
U sedzulusa rekhodo dza u fhidza mushumoni zwi tshi itiswa nga vhulwadze
Ni na tshisambureni tsha u ni tsireledza kha ḓuvha .
Sesheni ine ya tshimbidzwa nga vhatshimbidzi vha CBP na miraḓo ya zwigwada zwa vhashumi .
Ḽifhasi ḽoṱhe , mbuelo ya nḓowetshumo dza mvelele i ita sekhithara iyi ikonomi ya vhuṱanu nga vhuhulwane , ine ya vha na u dizaina , vhutsila ha u ita , mitshino , fiḽimu , theḽevishini , midia minzhi , vhufa ha mvelele , vhuendelamashango ha mvelele , vhutsila ha u vhona , vhuvhaḓi , muzika na u gandisa . 
Vhathu vha pfa vho vhofholowa u tshimbila zwiṱaraṱani masiari na vhusiku ngauri a hu na vhugevhenga kana ndi vhuṱuku . 
Yo ita tshanduko kha matshilo a maAfurika Tshipembe vhanzhi .
Ri tea u sedza kha hezwi . 
Miṱa ya zwigwada zwa mvelela zwi fanaho i nga kuvhangana na u pulana ṱano . 
Ri ṋekedza sisiṱeme ya zwa mulayo ine ya imelelea kha mashangoḓavha , zwine zwa amba uri arali ha vha na muthu ane a itelwa vhuvemu afha , vha nga sengiswa mashangoḓavha . 
Tshiimoṱhalusaekonomi
2.1.3 U shumana na tsinyuwo
Vhalwadze vha pfukiselwa u bva kha vhuongelo ha nnyi na nnyi u ya kha ha phuraivethe ya Ḓorobo ya Kapa na zwitumbu zwa vhafu zwa bviswa nga vha Tshumelo ya Vhuṱoli ha Zwivhangi na masiandaitwa a malwadze . 
Vhunzhi ha pfumbudzo ya ndeme zwi tea u ṋetshedzwa kha vhalanguli vha sekithara ya nnyi na nnyi fhethu afha hu hulelaho u vha ho ṱangananaho nahone hu re na khaedu , nga maanḓamaanḓa kha sia ḽa vhuḓifari , ḽivi dza musi u tshi khou lwala na musi wo imiswa mushumoni . 
Vha na tshiimiswa tsha mveledziso ya vhana vhaṱuku na u ṱoḓa u ṋetshedza ngudo na thikhedzo ' i elanaho na mveledziso ya miṅwaha , tshiimo na ṱhoḓea zwo fanelaho vhana vhane vha khou vha ṱhogomela , zwi tshi katela vhana vha re na vhuholefhali , malwadze a sa fholi na dziṅwe ṱhoḓea dzo khetheaho ?
Ri ḓo dzulela u ṱoḓa tshumisano yo khwaṱhaho kha haya na maṅwe mashango ri tshi kombetshedza zwine zwa vha zwa vhuḓi kha vhathu .
Naho zwo ralo , a ho ngo vha na u dzudzanyea kana u sala murahu mafhungo nga ha themendelo dza SCOPA u mona na mihasho yoṱhe . 
Tsumbo dza tshumelo dzo raliho dzi a ṋetshedzwa kha : 
Zwenezwo ri khou lingedza u dzhenelela u fhungudza tshivhalo tsha vhana vhane vha lovha vha tshi khaḓibva u begwa , u fhungudza u kavhiwa huswa ha HIV na dzilafho ḽa vhuḓi na u lwa nga maanḓa na lufhia .
Vhonani u tshimbila nga baisigiri fhethu ___________ .
Nga maanḓa arali vho vha vho lavhelela u wana thikhithi henefho tshitediamu nga ḓuvha ḽa mutambo . 
Mugudisi u enda a tshi ṱolela mugudi muṅwe na muṅwe a tshi thetshelesa musi vha tshi vhala kupiḓa kuṱuku kwa ḽiṅwalo kana bugu vha tshi vhalela nṱha .
Khoro i ḓo dovha ya sedza kha tshiimo tsha ndangulo , tsho vhumbwaho nga vhurangaphanḓa na zwiṱirathedzhi zwa nyanḓadzamafhungo u ṱuṱuwedza u ṱanganedzwa nga ḽifhasi u humisela murahu nganetshelo nga ha zwiṱori zwi si zwavhuḓi . 
Zwine na ṱoḓa u swikelela nga u amba na tshitshavha .
2.4 Muhadzimisi o ita thendelano iyi nge a tevhela zwe zwa bulwa nga Muhadzimi khathihi na nga garanthii dze Muhadzimi a ita kha thendelano iyi zwi tshi langwa ngauri garanthii dzoṱhe dze dza itwa dzi ḓo vha dzi dzone nga ḓuvha ḽa u saini thendelano , nga ḓuvha ḽa u thoma ha thendelano iyi na kha tshifhinga tsha u shuma ha ḽounu iyi .
Tshigwada tsho khwaṱhaho tsha vhashumi vha fumiraru vhe vha vha tshipiḓa tsha vhupfumbudzi uhu he ha bveledza mvelelo dzavhuḓi . 
No no vhuya na vha na tshikandeledzi ( muloro u no ofhisa ) ?
' Vhashumeli vhoṱhe vha muvhuso vha ṱuṱuwedzwa u ḓivha iyi milayo na u ita Batho Pele nḓila ya kutshilele .
Vha amba uri miraḓo ya vha SAPRA vha ḓivhona vhe vhaloi nahone vha na vhuṱanzi ha uri vhuloi vhu hone , fhedzi vhone a vha iti vhuvhi nahone a vha zwigevhenga .
Helele ḽi dzula ḽi hone maḓini , fhedzi ḽi thoma u vhilaedza musi hu tshi bva maluvha . 
Fhedziha , nyaluwo i so ngo khwaṱhaho kha vhafarakani vha mbambadzo vhahulwane vha Afrika Tshipembe yo amba mutsiko kha ṱhoḓea dza zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe ngei nnḓa .
Thusani Ann uri a wane bugu yawe .
Vho ḓo vha vha vha tshipiḓa tsha komiti ya theinikhala ye ya ita mvetamveto Ndayotewa ya tshifhinganyana nga 1993 nahone vha tholwa sa muthusa mudzulatshidulo wa Khomishini ya Khetho yo Ḓiimelaho phanḓa ha khetho dza demokirasi dza u thoma dza Afrika Tshipembe .
Hezwi na zwone zwi ḓo ṋetshedza thaidzo ya tshikafhadzo nga zwone zwiṋe . 
U vhala / ṱalela hu ṱanganyisa eḽemennde mbili : ( 1 ) u guda na u shumisa zwiṱirathedzhi u itela u pfesesa tshibveledzwa : ( 2 ) u guda na u shumisa ndivho ya mbonalo dza tshibveledzwa .
Ṱhoḓea ya u dzhielwa nṱha i katela themo ḽa nyelelo i konadzeaho ya khonadzeo ya tshumelo . 
Zwenezwo zwo ita uri hu vhe na sekithara ya zwa vhubulasi ha u bindudza ho fhambanaho yo ḓitikaho nga vhashumi vhane vha holelwa miholo ya fhasi , zwitshavha zwi shayaho zwo tsitsikanaho zwine zwa vha na zwikhala zwiṱuku zwa ikonomi na tshumelo ṱhukhu dza muvhuso .
Nḓivho ya Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi , ndaulo , Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni ya Nnyi na nnyi na ndaulo dza zwa gwama . 
Masipala wa ḓorobo khulwane
Rathendara u ḓo tea u ṋetshedza khathihi na thendara yawe khophi nthihi ya ṱhanziela dzoṱhe dza tshaka dza ndingo dzo bulwaho kha Zwidodombedzwa . 
Kha zwa mutakalo , Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka ( NHI ) ndi thandela yashu khulwane ine yo sedza kha u bveledza Afrika Tshipembe phanḓa kha uri hu vhe na Mukatelo wa Mutakalo wa Ḽifhasi .
172. Maanḓḓa a Khothe kha mafhungo a zwa Mulayotewa
U buletshedza fhethuvhupo
Thendelano ya 1993 ya Vhukati ha Afrika Tshipembe na UNHCR
Sa tshipiḓa tsha nungo dzashu u ṱuṱuwedza nyaluwa ya ikonomi nga hu hulu , ri khou shuma u fhungudza u ḓurelwa kha zwa vhudavhidzani .
Komiti ya Wadi yo shuma mushumo ufhio kha u tshimbidza mafhungo vhukati ha khoro na tshitshavha kha sinari o iṅwe na tiṅwe ?
6 ndi ya
Fhasi ha tshikimu tsha Makete wa Mbambadzela nnḓa na Thikhedzo ya Vhubindudzi ( EMIA ) , khamphani dza 21 dza Afurika Tshipembe dzo ṱana sekitara ya vhubveledzi ha vhulimi , vhusimamiri na vhureakhovhe .
Mbekanyamushumo ya themamveledziso i khou ya phanḓa na u alusa netiweke dza vhuendi na u khwinisa dzibada , zwine zwa vha zwavhuḓi kha nyaluwo ya ikonomi . 
Tsumbo , arali muraḓo kana tshigwada u bva kha tshitshavha a nga kwama Komiti ya Wadi u ṱoḓa thuso , miraḓo ya komiti ya pfa uri tshigwada tshenetsho a tsho ngo ṱanganedzwa tshitshavhani , zwi ḓo tuṱuwedza kufarelwe kwa muthu onoyu kana tshigwada tshenetsho , zwihulwane kufarelwe kwa mafhungo avho .
U kona u ḓivha na u amba maṅwe maḽeḓere a aḽifabethe nga maanḓa a dzina ḽawe .
" Iḓai ri ḽe roṱhe ṋawa , " hu vhidzelela ṱhoho .
* u isa phanḓa na u lwa nndwa ya khampheini dza tsiku na u fhedzisa mvetomveto dza tshiṱirathedzhi tsha u lwa na tsiku kha vhukwamani na tshitshavha u bva zwino ;
- o imela bono ḽa Vho-Luthuli ḽa Afrika Tshipembe ḽa dimokhirasi ḽi sa khethululi nga muvhala na nga mbeu .
3 . Nga murahu ha tsedzuluso nga komiti ya vhaeletshedzi , khumbelo ya thendelo i nga humiselwa murahu kha muhumbeli uri a dovhe a ṱanḓavhudze zwidodombedzwa kana ya rumelwa kha Minisṱa uri a dzhie tsheo ya u fhedzisela .
Khabinete i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u vhumbana fhethu huthihi na u tikedza Sundowns u vhuisa naledzi fhano hayani .
arali muiti wa khumbelo a vha o pandelwa u vha murado wa ofisi ya vhuimeli nga ṅwambo wa vhuḓifari ha vhuaḓa
Arali hu na zwine vha si vhe na vhuṱanzi nazwo vha vhudzise mukhantseḽara wa wadi kana muofisiri wa masipala a vha ṱalutshedze hu tshe a tshifhinga .
Thendara dzi tea u vha kha fomo dza thendara dza tshiofisi dzine dza tea u ḓadziwa dza fhelela . 
Gireidi L - mugudisi u na vhukoni ha u gudisa muthu ḽaisentse ya mugudi ya khoudu iṅwe na iṅwe .
Vhoṱhe vhawini vha Pfufho vha ḓo rambiwa u ya fhethu ha hone nga Khomishini ya Mbumbano ya Afrika . 
Pulane ya themamveledziso i ṱalulaho na u rangisa phanḓa thandela na u paka zwithu kha mugaganyagwama u lavhelelwaho kha tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu . 
Tshikhala na zwivhumbeo
Ndima ya 3 : Mbeu na ndingano malugana na dzithandela dza mveledziso
Miraḓo ya komiti ya wadi ine ya vha yo khethiwa nga u tou ralo i fanela u thoma u shuma musi i tshi tou khethiwa . 
U tewa ha zwivhumbeo zwa vhukuma na tshivhalo tsho linganaho tsha poswo kha zwikhala zwo teaho zwo itelwa u vha na vhuṱanzi ha nḓisedzo ya tshumelo i no vhuedza afho zwitshavhani zwine ra zwi shumela . 
U amba o sedza vhathetshelesi maṱoni
Magudiswa na zwikili zwiṱuku
U nanga uhu hu hone kha zwipikwa zwifhio na zwifhio zwo nangwaho afho nṱha . 
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
Thendelo ya u shumisa madi ndi tshinwe tsha zwithu tshine tsha do ri thusa u shumisa madi nga ndila ine ya vha na vhutali ngomu , khathihi na u shumisa na u tsireledza zwiko zwa madi .
wana phemithi u bva kha Muhasho wa Mutakalo ya u hwala tshitumbu
Naho ho vha hu na mivhuso , yo vha yo ṱalutshedzwa zwavhuḓi zwiṱuku u fhira vhavhusi vha vhorakoloni . 
EMIA i ḓo vha ḓivhadza uri khumbelo yavho yo tendiwa kana u haniwa naa , hu sathu u fhela awara dza 48 nga murahu ha u dzhiwa ha tsheo .
U swika zwino , tshiedziswa tshavho tsho vha tshifhio zwi tshi kwama u vha ramabindu ? 
Vhupulani kwaho , nga maanḓa vhupulani ha miṅwaha minzhi , vhu nga fhungudza mveledzwa idzi dza mugaganyagwama ngeno vhu tshi khou ṱanganedza u waniwa ha ndaka dza ndeme . 
Nahone ro ri , naho minista dza Zimbabwe dzo pfa uri izwi zwo vha zwo to u rali , ri tea u sokou engedza ḓuvha ḽa u fhedzisela u itela uri vhathu vhoṱhe vha dzhenisiwe . 
Komiti dza Wadi dzi khethwa miṱanganoni ya tshitshavha lwa tshikhala tsha ṅwaha muthihi kana mivhili .
Tshinyalelo ya masheleni aya a u fhedzisela a miṱa a katela mbadelo dza dzapo dzoṱhe ( nga vhadzuli na vha si vhadzuli ) u itela ṱhoḓea dza muthu . 
Kha ṱhoho i tevhelaho , u sa katela nga thendelano , ri ḓo lavhelesa kha ngona dzine ngadzo zwiko zwa mushumo zwo raliho zwi nga kovhiwa , fhedzi zwi nga si shumiswe nga tshifhinga tshithihi . 
Khamera dza eḽektroniki dzi kalaho u fhambana ha u bommbiwa ha tshedza , khamera dzi sumbedzaho zwifanyiso zwa eḽektroniki , tshupu na zwishumiswa , sa zwi tevhelaho : 
Komiti i tea u dovha ya bveledza maga a u langa na u langula zwidzidzivhadzi , zwithu zwi siho mulayoni na zwithu zwi re khombo u itela u tsireledza vhagudi na vhashumi kha mavu a tshikolo .
Mitengo ya nngu kanzhi yo vha i fhasi musi ṱhoḓea i tshi wa . 
Ngauri ndi mulayo , zwikhala zwoṱhe zwi anḓadzwa kha Nyanḓadzo ya Tshumelo ya Zwikhala ya Tshitshavha ine ya dzudzanyiwa na u bvisiwa nga
Nga u livhana na tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi nga nḓila yo ṱanganelanaho zwo ḓisendeka nga milayo ya u sa nyeṱha , na u ṱola kushumele na u tevhedza sisiṱeme dza ndangulo dzo teaho , zwipikwa zwa NWA na muvhuso wa vhukati zwi nga swikelelwa . 
Hu shumiswe maitele o shumiswaho kha u ṅwala na vhagudi u bveledza kushumisele kwone kwa zwiga na u peleṱa .
Tshumelo kha vhathu vhahulwane na vhathu vha re na vhuholefhali iḓo isa phanda na u ṋetshedzwa nga Muhasho . 
Ndulamiso : Ri fanela u pfesesa khonadzeo na mipimo kha kuhumbulele kwashu . 
Mufuda wa nḓivhiso ine ya ḓo kuvhanganywa i tea u katela : 
Thendelo ya poswo ntswa i ḓo sedzulusa tshikhala tshi re hone tsha ofisi na u vha hone ha zwiko zwa masheleni . 
Arali muthu a soliseaho a tsini na goloi yavho i si naho muthu , vha songo sendela tsini na goloi . 
Zwikili zwa vhurangaphanḓa na vhushaka havhuḓisa na vhaṅwe vhathu . 
I dovha ya vhidzelela u fheliswa ha u ṱaselwa ha dzirokhethe kha vhadzulapo vha Isiraele nga Hamas.
Kha vha swaye bogisi ḽo teaho nga X.
kha vha ṋekane nga muvhigo wa mvelaphan ḓa u khwaṱhisedzaho uri vha mudzulapo kana mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe kana uri vha khou gudiswa .
Ri dovha hafhu ra vha ḓisela mafhungo maswamaswa nga ha vhashumi , ra dovha ra vha ṋetshedza mvelelo dza mivhigo yashu ya kotara ngauralo kha vha bvele phanḓa na u vhala ! 
khothe khulu yo ita ndaela yauri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze ha muhumbulo kana vhuladzwe vhuṅwevho ha muhumbulo kana u valelwa nga fhasi ha Mental Health Act , 2002
Ṱhumanyo iyi i vhonala i ya vhukhwine u fhirisa lwa tshivhalo . 
Ḽiga ḽa u u saukanya
Vhukoni ha tshiimiswa
" Ndi hone ni tshi ḓo ḓiphiṋa na riṋe ! "
Vhahulwane muṱani vha ḓo lingedza u tandulula
Ro ḓa fhano ri khou ḓivha uri u swikelela thendelano zwi ḓo vha zwi zwa ndeme u itela mirafho i ḓaho u thivhela tshanduko dza ndeme na dzi sa shandukiswi kha kilima . 
Ndi khou ṱoḓa u livhuwa Nnḓu kha u ri fha itshi tshikhala . 
( 8 ) Komiti yo vhumbwaho nga Miraḓḓo ya Khabinethe na Miraḓḓo ya Khorotshitumbe dza DziKhoro yo sedzanaho na zwa vhupholisa i fanela u vhumbiwa u itela tshumisano yo khwaṱhaho ya vhupholisa na pfano yo khwaṱhaho vhukati ha masia a muvhuso
Sa tsumbo , muṋetshedzatshumelo a nga tea u fhaṱa sisiṱeme ya nḓisedzo ya maḓi ntswa kha vhupo .
Zwipikwa zwa CBP ndi u :
U vhala tshibveledzwa tsha ḽitheretsha , tsumbo , Nganea / nganea ya vhaswa / nganeapfufhi
A zwi kateli osseo-integrated implants , na nyito dzoṱhe dzi elanaho na u dzhenisa na muaro wa orthognathiki Tshumelo dza shishi ( muhasho wa zwa vhuṱungu )
Nga 2016 , Afrika Tshipembe ho ḓa vhaendelamashango vha bvaho kha mashango a nnḓa vha fhiraho 10 miḽioni , ine ya vha 13% i fhiraho ya 2015 .
Muṅwali u vha a tshi khou ṅwalela ene muṋe
U buletshedzwa ha magudiswa zwi tea u vhalwa khathihi na u bviselwa khagala ha magudiswa .
Ho sedzwa u rumelwa nga GP wa DSP na mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho
I dovha hafhu ya ṱanganyisa fhethu huthihi vha kwameaho vhane vha khou shela mulenzhe kha fulufulu kha dzhango ḽa Afrika , zwihulusa Afrika Tshipembe .
Ndangulo ya vhuendi yo vha i tshi khou tea u vha vhuḓifhinduleli ha Mapholisa a ha Masipala vhane , u ya nga minetse dza muṱangano , vha ḓo rumela miraḓo ya fuiṋaṱhanu , na muṅwe muthihi wa kha senthara ya mashumele o ṱanganelaho . 
MUSHUMO 4.4
Kha vha ṱanganyise muthelo wa tshifhinganyana nga nḓila i tevhelwa u itela tshikhala tsha vhuvhili :
Ri wana maanḓa na ṱhuṱhuwedzo na vhuḓifulufheli nga tshenzhemo iṅwe na iṅwe ine nga ngoho ra litsha u sedzana zwifhaṱuwo na nyofho . 
U shumisa magudiswa o teaho na luambo
Ngei Amerika , phimo ya tshumiso i si ho mulayoni i fhasi , fhedzi ndozwo i nṱha . 
Tshiimiswa tsho elwaho na tshone tshi te au sumbedza uri tshi ṱuṱuwedza hani u ḓidzhenisa kha zwa vhufaramukovhe . 
Dzhielani nzhele : U ramba muṅwe ane a shumela tshitshavha uri a ḓe a dalele tshikolo
Nga u haseledza nga ha tshivhalo tsha mashango ane a vha na vhukaṱudzi ha mulayo ha vhuimo ho fhambanaho kha lushaka na luambo lwa u kunguwedza zwo tendelwa , nga maanḓa zwi tshi khou elana na u pika vhana . 
Mbuno ya uri zwigevhenga na zwone zwi khou ita zwa u ṱhasela mabulasini zwi vha thusa zwavhuḓivhuḓi kha tshipikwa tshavho tsha u pandela vhorabulasi kha mavu . 
U ṱalutshedza puloto , puloto ṱhukhu , mveledziso ya vhabvumbedzwa , khuḓano na u fhindula nga nyito
Arali vhashumi vha sa vunḓa milayo , a vha nga livhani na maga a ndaṱiso . 
Ri khou ṱoḓa nyaluwo ya zwa ikonomi ine ya sika zwikhala zwa vhudzheneli vhu pfadzaho , hu si u itela riṋe fhedzi , fhedzi hu itela na vhahura vhashu , hu si u itela riṋe fhedzi , fhedzi na vharwa na vhananyana vhashu . 
Khumbelo iṅwe na iṅwe ine a yo ngo fhelela kana ya sa swikelele zwilinganyo zwa u bvisela khagala zwine zwa ṱoḓea a i nga ḓo ṱanganedzwa . 
Musi phaiphi i songo tsireledzwa nga matombo , matheriala a u sefa a fanela u shumiswa u itela tsireledzo ya phaiphi kha matombo mahulwane . 
Musi ri tshi farisana kha uno mushumo , ri tea u ḓiimisela kha Zwi sa Fani na zwa Misi nahone ri khwaṱhise nyambedzano ya lushaka kha zwine zwa ri ṱalutshedza sa lushaka .
Anasitethiki nyangaredzi na u dzidzivhadzwa lu si lwa tshoṱhe ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele ( ho sedzwa fhedzi vhaunḓiwa vha re fhasi ha miṅwaha ya malo , thiroma yo ṋaṋaho na marinini a vhuraru a kwameaho ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
U tevhekanya zwifanyiso zwa tshiṱori .
Pulane ya u thoma ndi u ṱuṱuwedza zwa ikonomi yo fhambanaho , u khwaṱha ha kilima na vhuḓilugiseli na u thivhela tshiwo . 
Dziakhaunthu dza satheḽaithi kha masia o fhambanaho dzi nga , u engedza nṱha ha ezwo , thusa u ṱuma musaukanyo vhukati ha maṅwe a ayo masia . 
U sima yuniti dza mveledziso ya vhudzulo kha vhuimo ha mimasipala . 
Vha ḓo ḓisa mbuelo dzifhio kha tshitshavha ?
Musi ho no bveledzwa muhanga u tevhekanaho , vha ndangulo vha vho ḓo vha na fulufhelo ḽihulwane ḽa u engedza mishumo ya vhashumi vha vhupo uho . 
u konadzea u itea ; na
Ḽeibele dzi ḓo nambatedzwa tsini na khebulu ya tshumelo ya ṱhanganyo iṅwe na iṅwe hune ya dzhena kha bogisi ḽa tshumelo ya ṱhanganyo . 
Naho nyaluwo ya ikonomi i tshi khou khwaṱha kha miṅwaha ya fumi ino , vhunzhi ha vhathu vha Afrika vha kha ḓivha vhushaini nahone nyaluwo kanzhi ndi ya u shaea ha mishumo . 
U ya nga ha Ndayotewa , khothe iṅwe na i?we , khoro kana foramu i nga thomiwa u itela u tandulula khanedzano , tenda khothe iyo , khoro kana foramu ya vha i tshi swikelela ṱhoḓea dzo tiwaho nga ndayotewa dza u ḓiimisa na u sa dzhia sia .
Tshipitshi tsho lugiselwaho na tshi so ngo lugiselwaho
Afha fhasi hu na tsumbo dza zwitatamennde zwa bono zwa zwitshavha zwa ikonomi ya dzingu . 
U tikedza u tshimbidza
SAMBULA YA PULANE YA WADI
A hu na na shango na ḽithihi ḽine ḽa tea uri vhudza uri ri iteni kha heḽi sia . 
Ndi khalaṅwaha ifhio ine na i funesa ? __________________________________ _________________________________________________________________ Ndi nga mini ni tshi funesa khalaṅwaha iyi ? _____________________________ _________________________________________________________________ Ḓuvha ḽaṋu ḽa mabebo ndi ḽa khalaṅwaha ifhio ? _________________________ _________________________________________________________________
Musi maḓuvha eneo a sa athu swika , miraḓo vha nga vhudzisa mbudziso dzine vha ḓo wana phindulo dzo tou ṅwaliwaho .
( 3 ) Masipala u na pfanelo ya u vhusa , nga u vhona hawe , mafhungo oṱhe a muvhuso wapo wa tshitshavha tshenetsho , hu tshi tevhelwa milayo ya lushaka na ya vunḓḓu sa zwe ya ṋewa kha Mulayotewa .
U shumisa fomethe yo teaho
themenndela mugaganyagwama wa masheleni ane a langwa nga nzulele kha khoro na mutevhe wa u ṋetshedza kha IDP .
NOMBORO YA LUTINGO MUPHURESIDENNDE :
Vhege yeneyi , ro fhelisa vhufhura ha 32 687 ha mbadelo ya tshelede ya mundende , ya ndeme ya R180 miḽiyoni .
a ) Vho Vincent Zwelibanzi Mntambo ( vho tou tholwa hafhu ) ;
Naho data ya magabelo i sa tou vha tshikolokolo malugana na zwiito zwa bonze ḽa maḓimalaṱwa , yo tea vhukuma zwi tshi ḓa kha laṱwa na u phaḓaladzwa ha malaṱwa madenya . 
Ndaulo ya Komiti , yo vhumbwa nga vhalanguli na Minista , i shuma sa mafhungo a shumaho na foramu ya khaseledzo kha u khwaṱhisa kupfesesele na vhutevhedzi kha maitele a ndangulo ya zwa masheleni . 
U vha hone ha vhomakhulu na ṱhuṱhuwedzo yavho zwi na ndeme khulwane tshitshavhani tshashu nga tshino tshifhinga , vhunga ri ṱhanzi dza gumbululo ḽa mikhuvha yashu . 
Ndangulo ya thandela yavhuḓi na zwikili zwa vhulanguli khathihi na zwikili zwa ndangulo ya vhushaka na vhashumelwa ho ṱanḓavhuwaho . 
ene sa ḓidzhenisi khazwo
Mvumbo ya u thola ha tshikhala a yo ngo katelwa . 
Dzielemente idzi tiwa nga Ṱhanga . 
U shumisana na vhakwameaho sa muraḓo wa thimu u itela ndangulo yo ṱanḓavhuwaho ya zwipondwa zwa khakhathi hu tshi katelwa na dzilafho ḽa mutakalo ḽi itelwaho u thivhela vhulwadze . 
Mutevhe wa ṱhoḓea dza madzulo u re hone , naho zwo ralo , a u athu u tendelwa . 
Nga tshivhalo tsho kalulesaho tsha zwi songo katelwaho , vhanzhi vho bvela phanḓa . 
U ṱola maitele a mugaganyagwama , u phaḓaladza na ndondolo ya zwishumiswa nga SAPS , hoṱhe kha vhuimo ha vundu na ha vhupo . 
2 . Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso , 2001 : mulayo u ṋetshedza mvelelo dzi re khagala nga ha milayo ya Ndayotewa ine vhashumi vhoṱhe vha lavhelelwa u i tevhedza na Milayo ya Vhuḓifari yo ṋetshedzwaho nga ndaulo na u lavhelelwa uri vha shume mushumo wavho nga vhukoni havho .
aitimaṱaluli : tshine , zwine , ine , ( tsumbo , Ndau ine ya zwima ndi ya tsadzi )
Ee , ndi khou ṱoḓa u ḓivha uri ndi nga ḓivhadza hani ḓologi uri muraḓo ane a khou amba u khou xedza Nnḓu na vhathu vhoṱhe vha no khou thetshelesa ? 
I dovha ya sumbedzisa muhanga wa pulane dziṅwe dza muvhuso wa lushaka , wa vundu na muvhuso wapo .
U shela mulenzhe nga sekhithara ṱhukhu kha mishumo ndi zwa ndeme nga maanḓa musi hu tshi dzhielwa nzhele uri mishumo kha zwibveledzwa zwa vhulimi i khou aluwa . 
2.14. khabinethe yo ḓivhadza Ḓuvha ḽa Vhuḓimvumvusi ha Lushaka ḽa ṅwaha nga Ḽavhuṱanu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u ranga ḽa ṅwedzi wa Tshimedzi .
( 2 ) Khothe dzi ḓo vha na vhuḓilangi , nahone dzi ḓo shuma fhedzi u ya nga ha Mulayotewa na mulayo , une dza tea u u shumisa dzi sa dzhii masia na u sa ofha tshithu , u sa shumela vhathu vhane dza vha takalela fhedzi kana u vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu .
i ) Vho Abel Sithole ( Mudzulatshidulo ) .
Gumofulu ḽa maḓuvha a 3 kha u valelwa sibadela nga GP Onkhoḽodzhi ( Khemo na radiotherapi )
Data yo vha i songo bviswa nga tshifhinga tsha asainimenthe . 
Hu tshi vhambedzwa na miṅwe miraḓo ya BRICS , Brazil , Russia , India na China , themamveledziso ya Afrika Tshipembe i bva kha vhuimo ha vhuraru . 
U ṱuṱula mihumbulo nga ha ṱhoho na u bveledza mihumbulo
HEZWI NDI ZWINE VHATHU VHA TSHENZHELA NA MUSI TSHUMELO I SI YAVHUḒI KANA HU SINA VHUKONANI , MUVHUSO U MBO ḒIDZHIIWA SA UNO KHOU BALELWA NA U ḒIITA BOSWO YA VHOṰHE .
U kuvhanganya elemennde dzi no fana / zwiitisi
Ṱalutshedzani u fhambana ha ndavhalelo dza vhalwadze , vhaṋetshedzi vha tshumelo na vhalambedzi . 
Muvhigo u anḓadzwa kha lubuvhisia lwa masipala nga murahu ha kotara . 
Vhuponḓowelwa
Naho ndaulo iyi yo livhiswa kha u tsireledza vhabindudzi vha tshitshavha kha khamphani ' dzi siho mulayoni ' , kha nyimele nnzhi zwithu izwi zwi siho mulayoni a zwi vhigiwi kha vhalanguli vho teaho . 
Manweledzo a tea u ṋetshedza vhalangi maga o teaho kha zwine vhaṅwaleli vhavho vha lavhelela khavho . 
U kuvhanganya mafhungotsivhudzi a u pulana
U guma kha R17 798 nga muṱa nga ṅwaha
Ndivho ndi ya nyanḓano ya khwine vhukati ha Afrika Tshipembe na Botswana u itela u tshimbidza khumbelo dzo ṱanganedziwaho dza u isa vhahumbulelwa / zwivhotshwa u bva Botswana hune tshigwevho tsha lufu ndi khaṱhulo i konadzeaho .
U bva kha sisiṱeme ya zwithu zwa ndeme yo thomiwaho , vha ita nga nḓila ya vhuḓifari kwaho musi vha tshi shumana na ndaka yoṱhe ya muhumbulo . 
Sa tsumbo , naho mbekanyamaitele dzi khou bveledza mishumo miswa , tshivhalo a tshi a thu swika kha tshine ra khou ṱoḓa tshone . 
Kha vha ise kha conveyancer uri a ḓadze Ndima G.
4.6 Madzina nga vhuḓalo a muthu ane hu nga davhidzaniwa naeFull names of contact person
232. Mulayo wo ḓoweleaho wa dzitshaka
Fhedzi , vha na mushumo wa ndeme wa u shuma sa vhuṱumani vhukati ha tshitshavha na khoro .
Tshikalo tsha ṱhoḓisiso tsha maraga . 
U ṋetshedza tshumelo ya ngalafho na khavara ya muvhudziswa kha Muhaso wa Vhalwadze vha lwalaho vhe hayani vha Mushonga nga masiari na Vhuongelo ha Vhana vhusiki . 
hune mutengo wa zwirengwa wa vha fhasi ha R300 000 nga ṅwaha
U ṱola , u langula na u vhiga kha muhasho mbuelo na zwibviswa zwa muhasho . 
Miṱangano ya fomaḽa yo fariwa kha nḓowetshumo ya dzifiḽimu na vhadzudzanyi ya mitambo mihulwane hu na muhumbulo wa u shumisa nḓila ntswa dza u farela mbambe dzi no itiwa magondoni a nnyi na nnyi . 
U sumbedza ṱhompho nga u shumisa maṅwe maipfi musi hu tshi khou ṅwaliwa zwibveledzwa zwine zwa nga sa mufhindulano na inthaviyu .
U tou fana na madzingu oṱhe a re kha vundu , mveledziso kha Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo dzo pimiwa sa mvelelo dza mushumo wo salelaho muhulusa kha themamveledziso ya ikonomi na tshitshavha . 
Mbadeliso ya ndangulo ya zwiko zwa madi I do thoma nga 2002 .
Ḓivhazwakale kha kupfesesele kwa nga murahu ha zwa tshizwinozwino zwa zwino i shuma u ḓisa vhukonḓi na khanedzano kha tshenzhelo dza ḓivhazwakale , nahone u vha hone ha ngoho dzo fhambanaho zwi khou dzhielwa nṱha afha . 
Ngona ya u rekanya nḓila dza muṱa zwo lavhelelwa uri zwi tshimbidzwe nga nḓila i tevhelaho : 
Ma ḓ i a ndeme a sa badeliwi
Tshenzhelo ya mashangoḓavha maelana na nyito dza vhalambedzi , nga maanḓa kha mashango ane a khou bvelela , zwi sumbedza uri a hu na nyendedzi dza mbekanyamaitele , thaidzo dzo vhalaho dzi nga vha hone , dzi nga ho sa : 
Maṅwe masiandaitwa ndi a uri vhunzhi ha vhupo ha ḓireini dza khwathenari ya lwanzheni ndi dzine dza katela zwipiḓa zwa maḓi a lwanzhe . 
Zwa zwino , hu na matshudeni vha fhiraho 5 000 vhe vha ṅwalisa kha vhupfumbudzi ha mutheo kha magudedzi a mapholisa ashu nahone ri khou lavhelela uri tshivhalo itshi tshi ḓo gonya u swika kha 7 000 kha saikili iṅwe na iṅwe kha zwigwada zwivhili zwa vhupfumbudzi zwi tevhelaho .
U humbulela ṱhalutshedzo na zwifanyiso zwa maipfi a so ngo oweleaho nga u sedza kha zwipiḓa
Na dali na AIDS , lufhiha na maṅwe malwadze a phirela a khou ṋaṋa kha mashango ane a sa swikelele . 
U ṋetshedza tshumelo ya vhukuma ya u langula rekhodo . 
Musi ṱhanganelano ya mbuelo yavho i tshi fhira R7 000 a vha fushi ṱhoḓea kana a vho ngo tea u wana sabusidi - fhedziha , arali vha nga ita khumbelo nga muthihi muthihi ya vha i fhasi ha R7 000 vha a tea u i wana .
2 . khumbelo i nga kha ḓi ḓiswa nga muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo kha mutakalo wa muhweleli , tsumbo Mushumeli wa tshitshavha kana Mugudisi .
Khadi ya tshikoro ya Mveledziso ya Zwikili ya Mabindu Maṱuku o Teaho yo vhumbwa nga tshisumbi tshithihi fhedzi . 
U vusuludza na u langa
Gumofulu ḽa ndingo nthihi ya maṱo , fureme nthihi na phere nthihi ya ḽentsi kha ṅwaha wa vhuvhili muṅwe na muṅwe
Khabinethe i kwengweledza maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha thivhele u kavhiwa huswa ngauri vha ita ndingo naho hu luthihi nga ṅwaha , u ḓiḓowedza vhudzekani ho tsireledzeaho na uri vhanna na vhatukana vha humbule nga ha u dzhiela nṱha fhungo ḽa u fumbisiwa nga dokotela .
u vhiga , nga kotara , nga ha u shuma zwavhuḓi ha fulo kha sekhethe na kha vhuimo kha Komiti ya u Tshimbidza ya
Tshipikwa tsho sumbedziwaho tsha reiḽi idzi tsho vha u khethekanya zwipiḓa zwa tshitediamu khathihi na u ṋetshedza thikhedzo sa reiḽi dza zwanḓa . 
Migaganyagwama ya Vundu , masipala na zwiimiswa yo itelwa mishumo mihulwane sa zwishumiswa zwa mbekanyamaitele kha u tandulula khaedu dza matshilisano na dza ikonomi . 
Zwa u kona u swikelela maḓi a u nwa o kunaho ndi zwa ndeme u itela u dzula hu na matshilele a mutakalo wavhuḓi . 
Naho zwo ralo , thaidzo ndi u dzhiela nṱha tshelede ya bindu kha nyimele dza inifuḽesheni . 
Vhaofisiri vho vha vha sa koni u swikelela dziṅwe bulasi nnzhi dzine vhunzhi hadzo dzo vha dzo hoṋelwa fhedzi hu na mutevhe wa ṱholo dza u sala murahu dzo dzudzanyelwaho tshifhingani tshi ḓaho tsha zwenezwino . 
Kanzhi , homounu i vhidzwaho u pfi inisuḽini i langa tshikalo tsha guḽukhousu ine ya vha malofhani avho .
Vha zwi ḓivhe uri vha tea u saina konṱiraka na dzangano ḽa thuso ḽine ḽa vha mulayoni .
Ṅwalani makateli .
O humisela hani baisigiri hayani ?
Thaila ḽo bviswa ha dzheniswa ḽiṅwe fhasi nga muinzhiniara wa fuḽaimatshini . 
Fulo ḽi ḓo sedzesa kha maimo maṱanu a ndeme :
Masipala u tea u sedza kha u engedza u dzhenelela hawo kha u sika mishumo , nga u khwaṱhisedza uri nḓisedzo ya tshumelo na tshumiso ya thandela dza pfuma i shumisa ngona dzine dza ṱoḓa vhashumi vhanzhi he zwa tea . 
Vhuendelamashango na Vhupfuluwi
Ṱhanziela ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo tshiṅwe tshifhinga a i ṱoḓei kha zwa u ḓisa zwine ha nga itwa ndingo ngazwo u bva nnḓa , fhedzi muofisiri wa zwa vhulafhazwifuwo wa shango ḽeneḽo ḽine ḽa khou rengiselwa u tea u vhona na u putela muhwalo hoyo khaḽo .
Kusedzele ukwu ku bva kha :
kana kha Twitter kha ḓiresi
7 . Bammbiri ḽa u ṅwalela mihumbulo ya thandela .
Arali zwo ralo , vha humbelwa u ṋekedzwa madzina a miraḓo ya komiti na vhashumisani vhane vha imelela vhone . 
Muhasho wo ṱuṱuwedza zwikolo zwoṱhe u fha vhagudiswa vhe vha si kone u swika ṋamusi , tshikhala tsha vhuvhili tsha u ṅwala mulingo . 
Honeha , a si masheleni oṱhe o dzhenaho kha akhaunthu iyi ane a vha thikhedzo ya mugaganyagwama . 
Hune miraḓo ya khamphani dza tsireledzo dza phuraivethe dza shumiswa , mulayo u fanela u ṱoḓa uri muṅwe na muṅwe nga muthihi nga muthihi a ṅwaliswe na dzangano ḽo teaho ḽi ṱanganedzwaho , u fana na Bodo ya Vhaofisiri vha Tsireledzo , sa muthu o pfumbudzwaho ; o pfumbudzwa kha tshiimiswa tshi ṱanganedzwaho tshi re mulayoni . 
( e ) Vha i swikeleleaho nga tshitshavha na u khwaṱhisedza uri vhadzheneli vha ḓivha phurosese na mafhungo a no khou shumiwa na u kona u ṋetshedza mihumbulo yavho kha phurosese ya komiti ;
Zwe nda vha sumbedza zwinozwino hafhaḽa , hezwi zwoṱhe zwo itea nga tshifhinga tshithihi . 
Olani tsie dzaṋu , ningo na mulomo .
Vha vhona uri Miraḓo ya Phalamennde vha amba vho vhofholowa , fhedzi vha tshi tevhedza milayo ya Nnḓu .
U ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi zwi tshi elana na ndaulo ya masheleni na tshumelo dza u tevhedza . 
Hezwi zwi nga kwatisa kha sia ḽa vhadzulapo , zwine nga hulela zwa vho vhanga migwalabo ya dzikhakhathi . 
Ngauralo , hu khou themendelwa uri , hune zwa konadzea , vhagudi kha Vhuimo ha Nṱha vha tea u gudiswa zwiteṅwa zwithihi kha vhuvhili ha nyambo dzine dza ṋekedzwa kha tshikolo henefho kha mumono wa vhege mbili .
Hezwi zwi nga wanala kha siaṱari 33 ḽa Tsumbanḓila .
Vho gidima mbambe vhe vhanzhi .
Kha u pembelela Ḓuvha ḽa Afurika , ri na tshifhinga tsha u vusuludza vhuḓikumedzeli hashu , dzhango ḽa Afurika na khovhekanyo ya vhufa hashu na vhumatshelo
Ro vha ri na kholomo nnzhi na nngu fhedzi ri tshi dzula kule na khonani dzashu .
Tshivhumbi tshihulwane tsha u sa londa ndi u sa tevhedza maitele a nyolo dza sisiṱeme o dzudzanywaho . 
h ) Vho Thembelihle Msibi ( vho tou dovha vha tholwa hafhu sa Mufarisa Mudzulatshidulo )
U ṋekedza mafhungo u itela mveledziso ya nzudzanyo ya ndangulo ya Zwo vhetshelwaho thungo na u dzula hu na dathabeisi yo khwiṋiswaho . 
Pfanelo dza ikonomi na Matshilisano 1 2 3 4 5
Hone-ha , a hu lavhelelwi uri mutholi hu vhe ene ane a hwala vhuḓifhinduleli hoṱhe kha mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo .
Nahone , ndo vha ndi tshi ri , ndi hune u khunyelela ha aphiḽi iyi . 
b ) Mbekanyamaitele dza masipala na milayo yapo
site dzi yelanaho
Itshi ndi siṱirathedzhi tsha khwiniso ya ndeme tsho shumiswaho u ṋetshedza tshumelo nga tshifhinga tsho teaho kha vhathu vhaswa u swikelela tshumelo dza mutakalo . 
Maitele o ḓisendekaho nga khwaṱhisedzo-a no bva kha u pulana ho ḓisendekaho nga thaidzo , ho sedzaho kha zwithithisi , u yak ha maitele o ḓalaho bono ho sedzwa hune tshitshavha tsha khou lavhelela u vha hone na uri tshi swikisa hani .
Mbadelo dza mutendelo dzi katela notsi , tshiswiṱulo na tie . 
Fhedzi , u fhambana na mvutshelano ya poḽotiki , mvutshelano ya ikonomi a i nga ḓo sumbedzwa kha theḽevishini . 
Muvhuso wo vha na u bvelela huṱuku kha masia zwi tshi bva vhukuma kha sekithara dza phuraivethe na kha tshitshavha tsha vhadzulapo - zwi vhulungwaho , u sika mishumo . 
b ) Mangwende a 2015 a pembelelaho Afrika Tshipembe - Ḽimilaṋowa
Tshifhinga tshine u iledzwa ha vha ho imiswa : Vhashumi vha nga lavhelela uri vha nga kona u tshintsha khetho dza mbulungo ya tshelede na ( fhasi ha pulane ya u tou funa ) phimo dza mbadelo yavho , khamusi luthihi nga ṅwaha . 
Naho hu na uri u lingedza uhu ho itwa a hu tou vha na u fulufhedzisa ha vhukuma uri vhadededzi a vha nga ṱutsheli poswo dzavho . 
U fhindula mbudziso dza tshiṱori dzi sa konḓi
Vhaiti vha khumbelo vha ḓo tea u ṋekedza vhuṱanzi ha u ḓidzhenisa havho kha thandela mbili kana dzi fhiraho mbili .
Ndi ṱoḓa thuso nga . . . ?
Kha mifhindulano iyi ri shumisa vhutsila u ṱahisa nḓila ine mvelele ya ṱangana na mafhungo a ndinganyelo ya mbeu . 
Kaṱudzani u bva ha malofha nga u vhea mbonzhe i nṱha ha ḽeveḽe ya mbilu .
Zwishumiswa zwe zwa milwa nga vhashumi vha wekishopho vha songo ḓivhadza vha Ndangulo ya Mutevhe ya Nḓisedzo . 
Madzina a khamphani , nomboro dza redzhisiṱiresheni , madzina a vhathu vho redzhisiṱariwaho , madzina a vhubindudzi , datumu ye ya thoma ngayo na lushaka lwa bindu , khathihi na ḓiresi ya bindu ḽo redzhisiṱariwaho . 
U dzudzanya mvetomveto ya u fhedza ho katelwa na kuvhekanyele kwa mafhungo , tsumbo , dziṱhoho na fonto
1.3 . Muya wa vhufarani wo dziaho vhukati ha muvhuso na tshitshavha tsha vhoramabindu nga musi wa sesheni ya WEFA wo vha u wavhuḓi vhukuma .
Zwikili zwa ndangulo ya mutakalo kha ḽeveḽe ya fhasi ya sisiṱeme ya mutakalo ( tshiṱiriki tshiṱuku na tshileludzi ) zwo topolwa sa vhugudisi ha ndeme . 
Nḓevhe dzanga dzi a unga nga zwililo zwa vho lovhaho . 
Ho sedzwa thendelo u thoma na u ḓiṅwalisa kha mbeknaymushumo ya ndangulo ya vhulwadze
Pulane iyi i ḓo shuma u mona na mihasho ya muvhuso na madavhi mararu oṱhe a muvhuso , nga vhushumisani na sekithara dza phuraivethe .
NDONDOLO NA U SHUMISA HU SA ṰHOṰHELI 6
Vha mundede ndi vhone vhaṱunḓi
Ri tea u isa iṅwe khuwelelo ya mulaedza nga u khetha ri tshi ima na mvelaphanḓa , mveledziso na vhudziki . 
U ṋekedza thikhedzo ya ndaulo muthu o ḓiimisela kha ḽiga ḽa ndugiselo na u pulana ;
Zwifuwo
Naho dziṅwe themendelo dzo itwa dzoṱhe , a si zwiteṅwa zwoṱhe zwo lwiwaho nazwo . 
Izwi zwi ḓo engedza nḓila ya shango ya u swikelela ikonomi yo vusuludzwaho nḓowetshumo , nḓila ya nyaluwo i katelaho nahone ya nṱha na u sikwa ha mishumo .
5.8. Khabinethe i khou vhaisala nga u lozwea ha matshilo lu vhavhaho lwa vhaeba mugodi zwi siho mulayoni vhe vha lovhela kha mugodi we wa vha u si tsha shuma wa Langlaagte .
U tshimbidza dziṅwe nḓila dza u swikelela thikhedzo ire hone .
Yo bviswaho : tshelede dzo bviswaho
Vho Clifford Abraham Appel sa Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni kha Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano .
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe .
Vhubindudzi vhu no vhonala vhu khou itea kha themamveledziso dza vhuendedzi , ho katela vhukavhamabufho , zwiporo na dzibisi . 
Ndi vhangana vhane vha ḓo vhuelwa ?
-- Vhane vha nga kwamiwa ( refiri )
Vhudzheneleli ha Nyanḓadzamafhungo
U thomiwa ha maḓaleḓale maswa na u valwa ha fhethu ha u laṱela malaṱwa ha kale u ya nga ṱhoḓea dza European Union . 
Hezwi zwi katela na vha banngaho na ABSA , FNB , Nedbank , na Standard Bank vha badelaho nga Internet .
Fhedziha , maanḓa a fanela , u vhulungiwa na u shumiswa nga vhuronwane . 
Vhubindudzi ha sili vhu ḓisa tswikelelo kha mimakete na thekhinoḽodzhi ntswa , ngeno vhu tshi ri tendela u swikelela ṱhahelelo vhukati ha mbuelo dza zwivhambadzwaseli zwashu na u shumisa tshelede kha zwiṱunḓwa u bva seli . 
U sumbedza khonadzeo / u sa konadzea , tumbo , Zwi nga ḓisa vhuleme / Zwi nga vha zwone U sumbedza u fanela ha zwthu , tsumbo , Ndi fanela u swika Tshififi nga awara ya fumi .
Dzimbalombalo kha kushumisele kwa fulufulu zwi khwaṱhisedza vhuhulu ha u salela murahu ha mushumo wa nḓisedzo ya muḓagasi kha tshiṱiriki . 
Senthara dza lushaka dzi ḓo thusa fhedzi musi vundu ḽo no fhedza masheleni aḽo . 
Kha vha dzungudze tsha u fembedza ( MDI ) zwavhuḓi .
Ro ṱoḓa nahone ndi a tenda ra wana thikhedzo u bva kha muṅwaleli wa sekhithara yashu na mbekanyamushumo dzashu . 
( c ) u ṱuṱuwedza vhushaka havhuḓi vhukati ha mapholisa na tshitshavha , na
U bva kha kuvhonele kwa mushumisi , vesheni ya mathoma ya tshishumiswa tsha u swikelela tsha rimouthu ndi tsha vhuḓi . 
U kopolola , u vhala na u ṅwala maipfi mapfufhi kha muṅwalo wa u pomba .
Kha vha tshee uri vha ḓo ita mini u thusa Komiti ya Wadi ya havho kha mishumo iyi .
Mbekanyamaitele dzi monithara na u asesa vhudavhidzano ha mbekanyamitele kha khasho . 
Ri tshi amba nga u tou angaredza , sisteme i tea u shumisa maḓi a si gathi na uri arali zwi tshi konadzea i songo dzulela u lugiswa . 
Khanedzano khulwane afha , zwenezwo , ndi ya uri zwigwada , sa tsumbo , zwine zwa bvelela kha zwitshavha , zwa tshizwinozwino zwi re na vhubindudzi zwi na sisiṱeme dzo bveledzwaho zwavhuḓi dza vhudavhidzani , ndi : 
Mimaraga mihulwane ya mutshelo ho katelwa tshienge , i shumisa maga o fhambanaho , oṱhe a mbadelotiwa na a si a mbadelotiwa u tsireledza nḓowetshumo dzapo . 
( b ) tshifhinga tshine mugaganyagwama wa lushaka kana wa vunḓu wa ḓo vhewa ṱafulani ; nahone
M&E ya masheleni a no sokou ṋetshedzwa
Tshiimo tsha vhudzekani / mbingano
zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou ranga phanḓa u ṅwaliswa ha dzangano
U topola thandela
Vhuvhi uvho vhu dzhiiwa sa hone vhuloi .
Ri ita khuwelelo kha vhashumeli vhoṱhe vha muvhuso u khwaṱhisa hafhu u ḓikumedzela uri ri swikelele ṱhoḓea dza maAfrika Tshipembe vhoṱhe .
Ndi kha ḽeveḽe yeneyi ya mutheo wa tshanduko uri Batho Pele i kone u ḓisa zwa vhukuma .
he ndingo dza itwa
Ndi nnyi muthu ane vha sedza khae sa tsumbo yavhuḓi na uri ndi ngani ? 
108 . Tshifhinga tshine Vhusimamilayo ha Vunḓḓu ha ḓḓo tshi fhedza
Kha vha ambe na Mulanguli wa hanefho Poswoni kana vha rwele luṱingo kha : 0800 53 54 55
U kundelwa u tevhedzela ndaela iyi ire afho nṱha zwi ḓo ita uri muthu uyo a bviswe kha mutevhe . 
Mutengo we ndaka ya rengwa ngawo
TTO Dzilafho ḽo bviswaho .
Maṱaluli a mbalo : -thihi , -vhili , -raru , -ṱanu ( tsumbo , Munna o renga kholomo tharu )
U shumisa zwithu zwa u tou vhona na tshivhumbeo zwo teaho u itela ndivho
Vhana vha songo tsireledzwaho kha u kavhiwa nga HIV nga u tambudzwa lwa vhudzekani . 
Khasho dzi kwameaho ndi SABC , Etv na M-Net .
Zwine zwa vha tsinisa zwi vhukule vhungafhani na hune vhathu vhanzhi vha dzula hone ?
Kha ri ite nyito Olani na u khaḽara tshaini iyi ya vhukonani .
Muvhuso , une zwino wa laela zwiko , u ta luvhilo lwa mveledzo . 
Miṱangano i farwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe nahone i dzhenelelwa zwavhuḓi nga vhashumisani vhoṱhe vha nga ngomu . 
U dzudzanywa ha Mutengo wa Konṱiraka hu bvaho kha zwo fhambanaho kha Phimo na Dzitshadzhi hu ḓo , kha nyimele iṅwe na iṅwe , shumiswa kha mutengo wo teaho , kana tshelede , ya thundu dzo endedzwaho nga tshiendedzi . 
Izwi a si zwa ndeme , nahone a hu na zwiko zwo pfukiselwaho u bva kha zwi rangelwaho kha u thoma ngazwo . 
Hu shumiswe luambo lwo ṱambaho nahone lu sa dzhii sia
Vhashelamulenzhe vha ḓo dzhiela nṱha zwipikwa , mvelelo dzi re khagala dza CBPdza mishumo i no khou ya u itwa , vhubvo ha milayo na mbekanyamaitele kha aya maitele .
Havho vhathu vha a ḓiḓivha uri ndi vhone vhonnyi . 
Izwi zwi kuvhanganya thimu khulwane dza vhanna fhethu huthihi dzine dza vha Afurika Tshipembe , Nigeria , Mozambique na Kenya kha zwine zwa khou lavhelelwa u vha vhuṱambo ha ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Zwino vha ṱoḓa u vhuedzedza ndivhanele ya masheleni kha mutakalo u itela u fusha vhalanguli na u khwaṱhisedza khasiṱama na vhabindudzi . 
Kha vha shumise ṱhoho dza phaiphi dza shawara dzi bvisaho maḓi nga zwiṱuku , sisiṱeme ya u gwedzha i vhulungaho maḓi na mitshini ya u kuvha i vhulungaho maḓi .
Saizwi komiti dza wadi dzo thomiwa u itela u khwaṱhisedza mihumbulo ya tshitshavha , u ha ṋea miraḓo ya komiti dza wadi phothifolio dzo imaho ngauri ndi iṅwe nḓila ya u khwaṱhisedza uri izwi zwi bvelele .
u vhona uri miraḓo ya komiti yo khehwaho vha a ḓivha mishumo yavho na vhuḓifhinduleli havho na u saina fomo dzo teaho .
Tambani mitambo : Tambani mitambo ya kha bodo kana ni ḓiphine nga mitambo ya nnda . 
U ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu a tshi shumisa masala , malungekanyi na ndogazwiga zwi re zwone
Thandela ya Lesotho yo shandukiswa zwihulwane kha masia oṱhe na hone yo livhanywa na mbekanyamaitele ntswa yashu . 
Matshudeni vho dovha vha wana tshikhala tsha u fha dziḽekitsha nga ha ṱhoho dzavho dza ṱhoḓisiso dzo imaho ngauri . 
Khunzikhunzi ya mulambo nga maitele i ṋetshedza tshiko tsha zwiḽiwa musi ho oma . 
U shumisa nyimele ya tshibveledzwa ( tsumbo , kha ṱhalutshedzo ya fhungo ) , ( tsumbo , khoma , zwiḓevhe ) na girafiki ( tsumbo , u swifhidza ipfi ) u wana ṱhalutshedzo dza maipfi a so ngo ḓoweleaho
Gumofulu ḽa R7 119 nga muunḓiwa na R14 333 nga muṱa nga ṅwaha
Zwipiḓa zwa ndeme zwa tshanduko zwo vha musudzuluwo wa u itela mavhusele avhuḓi ane a vha thikho ya demokirasi ntswa . 
" Hu na mushumo munzhi wavhuḓi wo no itwaho .
( 1 ) Vhusimamilayo ha Vunḓu ho vhumbiwa nga vhafumakadzi na vhanna vho khethiwaho hu tshi tevhedzwa sisiṱeme ya vhakhethi ine ya -
Ri themendela uri muthu o tholiwaho sa muodithi u saina muhumbulo wa odithi wa u fhedzisela u sielane nga murahu ha tshifhinga tsha miṅwaha ya sumbe hune miṅwaha mivhili ya u dzhia tsheo ya ṱanganedza mushumo kana u litsha . 
Ndima ya 1 i sumbedzisa uri pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha i tea u lugiselwa nga vhathu vhapo vha tshi itela wadi yavho , itea u vha ya tshitshavha na u vhona zwauri na u vhona uri hu na uri u shela mulenzhe nga vhuronwane kha tshitshavha kha u shuma hastho .
Ndi rekhodo ya zwithu zwo tendelaniwaho khazwo na uri vhoṱhe vha re na dzangalelo vha nga monithara mvelaphanḓa .
Thaidzo i kha u hanedzana nga ha khiraitheria , nga maanḓa kha nyimele dza mukano vhukati ha tshaka idzi dza vhudzulo . 
U kona u swikelela izwi , nyambedzano dza nga misi nahone dzo dzudzanyeaho , vhudavhidzano na nḓila dza kuvhigele zwi tea u bveledzwa . 
4.1 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo dzhenela Samithi ya vhuraru ya India-Africa Forum vhukati ha dzi 26 na dzi 29 Tshimedzi 2015 ngei New Delhi , India .
" Vhuvha"na ḽone ipfi iḽi a ḽi ambi zwi re khagala na uri zwi ita uri u pomoka na u sa langea ha tshitshavha zwa ṋanisa vhutshinyi .
( 1 ) Tshivhalo tsha Miraḓo ya Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya mvelele , zwigwada zwa vhurereli na zwi ambaho luambo luthihi , na u vhewa hayo na tshifhinga tsha ofisi tshayo , zwi fanela u tiwa nga vhusimamilayo ha lushaka .
Khwinifhadzo yo itwaho kha mashumele a Blue Drop ya hoyu masipala muṱuku ngaurali , i amba zwinzhi nga ha vhuḓiimiseli vhune ha vha hone ha u shandukisa vhuḓi ha maḓi a u nwa uri vhu vhe kha tshiṅwe tshiimo . 
( a ) Khwiniso ya idzo khethekanyo sa zwe zwa buliswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya D ;
Itani ndongazwiga dzo teaho magumoni a mafhungo aya .
Khethekanyo 19 i ṱoḓa masipala i tshi :
_I fanela u sedzuluswa tshifhinga tshoṱhe na u vusuludzwa arali tshiimiswa tshavho tsha nga shanduka kana zwiṅwe zwivhangakhombo zwa nga bvelela .
Hu nga kha ḓi badelwa nga tsheke yo livhiswa kha Mulangi Muhulwane : Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe , ine i nga rumelwa na fomo dza khumbelo .
1 . Ino nḓivhadzo I amba nga ha- ( a ) thuso ine ya vha hone zwi tshi ya nga Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 ; na ( b ) pfanelo ya muhweleli kha u vhiga mulandu a tshi khou hwelela muhwelelwa .
Vhuḓipfi ha muṅwali na tshitaila tshawe
MANWELEDZO A MUVHIGO WA U ELA Dzina ḽa thandela _____________________
U a ' ṅwala ' na u humbela vhaṅwe uri vha mu fhe ṱhalutshedzo i no pfala kha zwe a ṅwala .
I dovha ya ṱuṱuwedza u kwama vhathu zwi tshi ḓa kha u sima mbekanyamaitele na u monitha na u pima tsheo na u dzi shumisa . 
U tshimbidzwa ha u dzulwa ha mavu nga kha tshumisano na vhashelamulenzhe . 
u dzhena muḓini wa muthu nga nnḓa ha thendelo ya muṋe wa muḓi
Lupfumo lwa muvhuso , lwo elwaho uya nga GDP , lwo aluwa u fhira 3.5 ṱhiriḽioni rannda .
Ndayo dza Mawanelwe a zwithu a Tameaho o thoma sisiteme ya fhethu hu tameaho , na milayo ya musaukanyo wa thendara , u avhelwa ha thendara hu sa khou kovhelwa phoindi dza nṱhesa , u khantsela na dovha hafhu u kunguwedzela thendara . 
THERO Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma Mbalo ( Mathematics ) Saintsi dza Mupo Saintsi dza Matshilisano Thekhinoḽodzhi Saintsi dza Ndango ya Ikonomi Ngudo ya Vhutshilo Vhutsila na Mvelele TSHIVHALOGUṰE
Bothnia a i gumi kana i engedzea nga u angolowa . 
Naho zwo ralo zwiṅwe zwiteṅwa zwo tiwaho zwa mvelele ya tshiimiswa a zwi athu topolwa . 
Vhoṱhe muhasho wa vundu khathihi na mimasipala yoṱhe vha na vhuḓifhinduleli ha u thoma mutheo wa ikonomi wo ḓiimisaho nga woṱhe kha zwitshavha zwa mahayani kha vundu . 
U rengisela mashangoḓavha na u ṱunḓa ubva mashangoḓavha ha zwibveledzwa zwa vhulimi zwo khakhisea , na hone ndozwo yeneyo yo vha i tshi khou vhilaedzisa . 
( d ) fanela u sedza na u sedzulusa mashumele a mikhwa na zwilinganyo zwa lushaka kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi mavunduni ;
Dzibege dzi itwa nga nḓila yo teaho nyimele dza mitsho yo fhambanaho . 
Mulayo uyu u ita mbetshelwa ya u pfukisela maanḓa na mushumo wa ndaulo ya milayo malugana na mafhungo a mavu kha mivhuso ya vundu . 
Data thangeli dzi a ṱoḓea kha ḽevele ya zwibveledzwa na mutengo wa yunithi phanḓa na nga murahu ha u dzhenelela ha mbekanyamushumo yo ṋekedzwa . 
Ṱhoḓea dza thekhinikhala dza tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe dzi ḓo dovha hafhu dza ṱalutshedzwa nga murahu kha burotsha iyi . 
U dzhiela nṱha ṱhoḓea dza tshitshavha na zwine vha ṱoḓa musi vhatshi pulana mitambo i ngaho ṱhoḓea dza luambo kana tshifhinga musi vhathu vhanzhi vhe hone , naho zwi tshi amba u ita tshanduko kha pulane dzavho .
Zwithu zwa vhutsila zwo fhambana u bva kha bege ṱhukhu dzo nakaho dzo itwaho nga dzibena dza muhasho dzo tou vusuludzwaho , zwienda na mimethe zwo itwaho nga pulasitiki na khetheni dza mivhalavhala dzo itwaho nga zwiṱurou zwo kuvhanganyiwaho renngeni dza thekhisi . 
nyambedzano dzo teaho vhukati ha vhaṋetshedzi vha tshumelo na thimu ya u pulana .
U vhavhalela tsiwana khathihi na u nanguludza miṱa hu tshi itelwa zwa tshumelo ya ndondolavhathu zwi ḓo vanganywa kha phurogireme ya thuso ya zwitshavha yo ṱanganelaho u itela u swikelela vhathu vhanzhi . 
Ndavhelelo ya nyaluwo ya mbuelo yo ḓisendeka kha modele u tevhelelaho ṱhanganelo ya GDP na CPL . 
Masipala wa Buffalo City u sudzulusa masheleni u ya kha muthu nga muthu , zwiimiswa na madzangano . 
Kha nyimele nnzhi zwikoro zwa vhagudi a zwi tshimbilelani na kushumele kwavho . 
Mimbete ya kha ndondolo ya nṱha a i na phere dza u ṱambela nga ngomu na fhethu ha u dzhenisa muya wavhuḓi ho khetheaho . 
Tshiṱitshi tsha zwidzimamulilo tshi kha tshiṱaraṱa tshifhio ? Ṅwalani mafhungo mararu nga hune zwithu zwa vha hone kha mepe uyu .
[ Kha vha dzhenise logo ya vhapfumbudzi ]
Manweledzo nga ha nḓowetshumo o bvisela khagala tshiimo tsha nṱhesa tsha u andesa ha tshivhalo tshiṱuku tsha vhashundikisi vhahulwane kha vhunzhi ha mishumo ya u engedza ndeme kha zwibveledzwa zwa vhulimi zwi shandukiswaho , hune kanzhi mabindu maṱuku a vha hone fhedzi sa vhorabulasi vhane vha khou bvelela , kana vha vha hone kha mishumo miṱuku ya tshandukiso . 
Khabinethe i tama u khwaṱhisedza thikhedzo yayo yo khwaṱhaho ya Bidi iyi na u ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha tikedze Bidi iyi ine iḓo shela mulenzhe vhukuma kha vhuthihi ha matshilisano na u fhaṱa lushaka na u shuma sa tshiṱavhayisi kha mveledziso ya mitambo .
89 . U bviswa ha Muphuresidennde
U bveledza mafhungo mapfufhi a mufhindulano sa , nyambedzano vhukati ha ṋdou na mbevha
Arali rekhodo dzo itwaho kha nyimele iyo dza vha dzi sa khou langwa zwavhuḓi , zwi nga swikisa kha khonadzeo ya u tshinyadzwa hu si ho mulayoni ha rekhodo . 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo : muholo wa mulanguli
Ṱhonifho ya u fhambana na u shumisana i bveledzwa vhukati ha vhadzheneleli vha thandela . 
Kha vha khwaṱhisedze uri phera dza u ṱambela na mabunga zwi dzula zwo kuna , ndondolamutakalo na u sa vha na malofha khazwo . 
Arali mudzulatshidulo a siho muṱanganoni , miraḓo ya komiti vha re hone vha tea u nanga muthihi vhukati havho uri a tshimbidze muṱangano . 
Vhadededzi vha tea u dzulela u ṋea muvhigo na nyito dzo teaho magumoni a ngudo iṅwe na iṅwe .
A hu na mafhungo ane a ḓivhea kha maṅwalwa nga masiandaitwa kha vhathu a u ḽa khovhe ine ya vha na zwitzhili zwa phirela . 
Thebulu ire afha fhasi i vha sumbedza uri ḽevele dza u nwa hu re thaidzo kha ḽa Dzheremane . 
Pholisi iyi I talutshedza nga ha uri madi a nga languliswa hani na u netshedzwa zwi tshi bva kha uri zwitenwa zwiswa zwa ndeme zwa tshitshavha zwi hani .
Mishumiso ya Ekisirei na Thekhiniḽodzhi ya Mishonga
Ndi tshi thunyuwa ndo fara tshaini . . .
( d ) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 tsho ḓiimisela u bveledza vhagudi vhane vha kona u :
Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele , 1997 i bula zwa uri mihasho ya lushaka na ya vundu i tea u vha na sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele dzine dza katela u vhea zwisumbi zwa nḓisedzo ya tshumelo na u kala kushumele .
Hezwi ndi tshipiḓa tsha u khwaṱhisedza u shumiswa ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka nga u shela mulenzhe kha u fhaṱa shango ḽine ḽa shela mulenzhe kha u bveledzisa na u shandukisa .
U kopolola phetheni kha ' khokhobodo ' na maipfi na maḽeḓere kha bammbiri .
ya dovha ya ita uri a tevhedze zwo bulwaho kha ndima 6 ya Mulayo wa
u vha a na miṅwaha i re fhasi ha 18
Tshifhinga tsha u shumana na khumbelo tshi ya nga mumasipala .
U langa zwiko zwa vhaḓivhi vha muhumbulo , masheleni na ndaka dza zwibadela zwa tshiṱiriki na dzingu . 
Khabinethe i livhuha vhatikedzi na maAfrika Tshipembe vhoṱhe vhe vha kunguwedza tshigwada itshi , zwe zwa ita uri Afrika Tshipembe ḽi ḓihudze ngazwo .
U ṋea thendelo ndi maitele konḓaho vhukuma ane vhadzheneli vha fanela u sumbedza vhukoni havho ha u maka mabambiri e vha ṋetshedzwa nga vhuronwane , vha sa dzhii sia na nga u fulufhedzea . 
Naa ri nga ita idzi thandela na maṅwe madzangano a tshitshavha ?
Ṱhoḓea ya vhona uri vhurangeli ha dzingu vhu tendelana na mveledziso dza dzitshaka ndi ya ndeme nayo . 
Zwenezwo ndi kumedza miṅwaha yo salaho ya vhutshilo hanga zwanḓani zwaṋu
Sa tshipiḓa tsha Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka ro vhona vhubindudzi ha themamveledziso kha pfunzo , mutakalo , maḓi na vhuendi .
Ri lingedza u fhindula mbudziso iyi nga u ṱola u nyanyuwa kha madzhenuwo a mitengo ya ole na zwiḽiwa a inflesheni ya mutheo na mbekanyamaitele ya zwa masheleni Afrika Tshipembe na maṅwe mashango a re na tshivhalo . 
KUSEDZELE KWA U KOVHELANA KHA U PULANA NA U DZUDZANYA DZI PGDSS , IDP NA NSDP NDI ZWA NDEME KHA NḒILA YA TSHUMISANO NA ṰHANGANELANO NA DZANGALELO ḼOṰHE ḼA U KHWINISA MASIANDAITWA A PHUROGIREME DZA MUVHUSO .
Hezwi zwi katela zwiimiswa zwa nnyi na nnyi , mimasipala kana mabindu a phuraivethe . 
Ḽiṅwalo iḽi ḽi ṱoḓa u ṋetshedza zwiṱirathedzhi zwa u sudzuluwa ha dziṅwe tshaka dza mihwalo nga tshiporo zwo fhambanaho na nga netiweke ya dzibada . 
Vha nga ita khumbelo ya kha Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhaṱavhi vha Miri Miswa uri vha wane tsireledzo ya tshifhinga nyana u swikela ndingo dzoṱhe dzi tshi fhedziwa na vhone vha tshi fhiwa pfnelo dza muṱavhi wa miri miswa .
mufhindulano :
Kha vhuimo uvhu sisiṱeme ya WC yo vha i tshi vho thoma u wa zwenezwo masipala wa humbula u ṋetshedza WC ofisi dzo nakaho na fanitshara kha senthara ya zwiko zwinzhi ntswa .
Mihasho mihulwane i ṋekedza ṱhoḓisiso , zwa musaukanyo , na thikhedzo ya mbekanyamaitele kha ofisi ya Phuresidennde kha zwiteṅwa zwa ikonomi , matshilisano , vhulamukanyi ha vhugevhenga , zwa dzitshakatshaka , na vhuvhusi . 
º U fhungudza u shuluwesa ha maḓi fhedzi vha tshi gwedzha bungani zwi nga vhulunga phesenthe dza 20 dza tshumiso ya maḓi .
U humbula nga ha muhumbulo muhulwane
Maṅwalwa aya a nga katela khophi dza zwitatamennde zwa banngani , tsheke , zwitatamennde , tsheke , notsi dza u ḓisa zwithu , notsi dza oda , zwiḽipi zwa u diphositha na maṅwe maṅwalwa ane a dzhiiwa sa a shumaho u itela ndivho ya zwa mbilo . 
Kha vha ṱhogomele : A huna khumbelo ine ya ḓo tshimbidzwa hu si na khwaṱhisedzo ya mbadelo .
Metse , zwa mafhungo kana maṅwe masia a ndeme na tshenzhelo ya miṅwaha i swikaho miraru kha ndangulo ya data , musaukanyo na u vhiga . 
( b ) khumbelo i na khonadzeo khulwane ya u bveledzea .
Nndwa ya u lwa na vhugevhenga ho dzudzanyiwaho i ḓo khwiniswa nga nyengedzedzo ya mukovhe u bva kha Khethekanyo ya Ṱhoḓisiso ya Vhugevhenga Vhuhulwane . 
Kha ri ite nyito Vhudzani khonani yaṋu nga zwipotso na mitambo ine na i funesa .
Phoswo ṱhukhuṱhukhu ya mbuno kana mulayo zwi nga itea ya vha i songo lingana u kundisa tshiphuga . 
U fhindula mbudzisoṱhalutshedzi hu , hu tshi khou vhaliwa , na musi ho no vhaliwa maṅwalo na vhagudi , tsumbo , Ni humbula uri hu ḓo bvelela mini ?
Zwilidzo U VHALA NA FONIKI
Hezwi zwi khwaṱhisedza vhuṱhogwa ha mbekanyamaitele dzo livhiswaho kha u vhulunga madzangano a shumisanaho a mashango a seli nga kha tshumelo dza ndondolo nga murahu dzo teaho . 
Zwino ndi afhio mafhungo mahulwane e a haseledzwa nga nnḓa ha ḽa u ranga , thero khulwane ya ndivhotiwa ye ya buliwa u thomani . 
Heyi ndi ṱhoḓea ya Milayo ya Vhufaragwama ha Lushaka . 
Muṋaṋo wo engedzea musi vhatambi vhoṱhe vha tshi aniswa uri vha sa ambe tshithu nga fhungo . 
Dzi tevhelaho dzo vha dziṅwe dza themendelo dza khomishini yeneyo : 
92 a thola kana u ṱoḓa ṅanga ( dokotela ane a lowa ) , muthu ane a sumba muloi .
Hafhu na nga mupfuluwo wa TV wa didzhithala , ri ḓo vhona lini mbekanyamaitele ya lushaka i tshi ganḓisiwa na u dzheniswa kha gurannḓa ya muvhuso . 
Mbuno ya uri mushumo uyo u tea u khwaṱhisedza nga maanḓa nga tshifhinga itshi ndi ngauri Eskom i fanela u ita mushumo wa ṱhogomelo nga Phando . 
U ita mushumo kwa zwithu na fomethe ya u ṅwala
Ri livhuwa tshigwada itshi kha mushumo wavhuḓi , na u ya phanḓa kha vhufarisani .
U wana murahu mbadelo ya u fhungudza masiandaitwa a luḓi lwa malaṱwa kha vhuḓi ha maḓi . 
Vhulamukanyi ho bvela phanḓa hu songo vha na huṅwe u hanedza u bva khae . 
Khoḽesiṱiroḽo ya nṱha i vhangwa nga mini ?
Hune khamphani ya vha i saathu badelwa murahu muthelo wa vhashumi
Meyara Vho Nxumalo vho ri thandela i ḓo lambedzwa u bva kha masheleni o vhulungwaho a mugaganyagwama wa u londola zwiimiswa .
Data i fanela u sainiwa nga ḽaborothari yo tendelwaho .
Tshiṱatamennde nga ha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 4 Ṱhafamuhwe 2015
Izwi zwo katela vhubindudzi kha ndangulo ya zwithu zwi tshilaho zwo fhambanaho , ndangulo ya malaṱwa na thandela dza fulufulu dzi sa nyeṱhi . 
Hezwi zwi amba uri munna na mufumakadzi vha na mukovhe u linganaho kha lupfumo , tshelede na thundu na uri vha na mukovhe u fanaho kha zwikolodo .
muthu muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwaho nga Khomishinari uri u mutheli wa tshifhinganyana .
Hu na ṱhumano thwii yavhuḓi vhukati ha tswikelelo kha ICT , matshilisano , zwa ikonomi na mveledziso ya ṱhumanyo ya fhethu . 
Tshanduko ya mitengo
Ngudo ya tshibveledzwa kha vhuimo uvhu i ṅekedza tshikhala tsha ṱhanganelano ya u funza zwivhumbeo zwa luambo .
Ro ṱalusa vhuendelamashango sa tshiṅwe tsha zwitshimbidzi zwashu zwa mishumo .
I anzela u elwa u ya nga u sa vha na vhuronwane , ya ṱalutshedzwa sa u pambuwa hu hulwane , havhuḓi kana hu si havhuḓi , ha ndeme yo sumbedzwaho u bva kha tshitandadi tsho ṱanganedzwaho kana ndeme ya vhukuma . 
U thetshelesa u itela u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho
u sedzulusa mvelaphanḓa ya IDP na u ṋetshedza mivhigo ya misi yoṱhe kha tshitshavha
( 2 ) Arali Phalamennde i songo dzula musi tshiimo tsha vhupileli tshi tshi vhewa , Muphuresidennde u tea u vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho vhewa .
Hezwo zwi zwoṱhe zwi ri vhudza uri iḽi ndi sia ḽi ṱoḓaho thuso . 
Thalutshedzo ya vhulwadze , tenda mulwadze a vha o netshedza thendelo ya u bvisela khagala mafhungo eneo .
Mulanguli wa khethekanyo , ngauri vho vha vhe vhaeletshedzi nahone nga nnḓa ha zwiimiswa zwa tshiofisi nga iṅwe nḓila , vho kona u ita nyambedzano na mahoro mahanedzi a ngaho sa vhaṋe vha mavu ngei Marlboro . 
Nweledzani tshiṱori tsha Sankambe na tshibode nga mitaladzi i no swika malo .
Khabinethe yo ombedzela ndeme ya vhuḽedzani vhukati ha zwitshavha zwa mirafho yo fhambanaho zwine zwa shela mulenzhe kha u vhuthihi ha zwitshavha .
u ḓivha vhushaka ha matshilisano , maitele a thekhinoḽodzhi na murango wa saintsi .
U ḓivha na u topola mangwende a Afurika Tshipembe ( 5c,10 , 20 , 50 , R1 , R2 , R5 na ya mabambiri ya R10 , R20 ,
Zwi tshi langwa nga mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho , muvhuso u fanela u thoma Tshikwama tsha Vhushumisamupo tshine masheleni oṱhe ane a bva kha thendelano ya u kovhekana mbuelo a ḓo badelwa khatsho .
Fhethu hu re kha khohakhombo khulwane hune tshigwada tsha vha tsho ṱaniwa ndi phimo dza nzwalelo , ndaka , ndeme ya tshelede ya shango na mitengo ya zwivhambadzwa . 
Tshiteṅwa tshihulwane tsha vhuvhili ndi u shandukisa nzudzanyo dza tshiimiswa dza u ṋetshedza zwiendedzi u vhona zwauri hu na pfananyo yo teaho vhukati ha ḽeveḽe tharu dza muvhuso na vhukati ha sekhithara ya phuraivethe . 
( 2 ) Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓḓa khetho dza Mulangadzulo .
( U nanga kha zwiṱori zwa tshifhinga tshenetsho zwi tendiseaho zwa fikishini/ zwa sialala / zwa ene muṋe / zwa u wanulusa/ zwa u mvemvesa / zwi ṱori zwa vhukuma zwa zwi bvelelaho vhutshiloni /zwa fikishini ya ḓivhazwakale )
Sisiteme idzi dzi khou shuma ?
3.11 Vha ḓivhadza nga ha mvelelo dza kutshimbidzele kwa beiḽi , nyimele dza tshipentshela dzo vhewaho dza beiḽi , nahone ndi ḓo ṱalutshedza zwine nyimele dza beiḽi yeneyo dza amba zwone ;
Zwa ndeme zwi rangiswaho phanḓa kha ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho kha dziṅwe mbekanyamushumo dzo fhambanaho zwo ima nga nḓila i tevhelaho : 
Nga fhasi ha tshipiḓa tsha 42 tsha NEMA Minisṱa o ṋea maanḓa a u ṋetshedza thendelo dza vhushumisamupo , na thendelo ya u vhambadzela nnḓa ho ṱanganelanaho kha Mulangidzhenerala .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : Foniki : ( orala na / kana nḓowenḓowe na maṅwalo )
Kha vhaṅwe hezwi zwi vhonala sa zwithu zwi sa konadzei . 
Tshivhumbi tsha u fhedzisela kha muhanga wa u dzhiela nzhele wo ela vhukoni ha nḓowetshumo iṅwe na iṅwe ha u khwaṱhisa ṱhumo dza u humela murahu na dza u ya phanḓa . 
U nanga mafhungo o teaho a bvaho kha tshenzhemo ya vhuṋe
Thendelano nga ha ṱhalutshedzo ya Tshikalo tsha Muholo wa Fhasisa wa Lushaka wo swikelwa nga Khoro ya Vhashumi na Mveledziso ya Ikonomi ya Lushaka .
GEP ḽo khwiṋisa Thikhedzo dza Mbambadzo dza u tou thusa dzo vhalaho dzi ne dza ḓo thusa vhone kha u wana nḓila dzi no shuma dza u swikelela mimaraga yavho .
Poḽotiki ya khethululo nga murafho na khethululo yo kandeledza pfanelo dza vhuthu na ṱhoḓea dza vharengi dza vhathu vha vharema vha Afrika Tshipembe lwa miṅwaha ya mahumi a re na tshivhalo . 
Bannga dza Switzerland a dzo ngo vha vhahadzimisi dzi dzoṱhe vhane thikhedzo yavho ya khethululo na u ḓipfumisa havho zwa nga vha zwiitisi zwihulwane zwa uri hu vhe na ndifho . 
Mushonga wo randelwaho u siho kha CDL kana ACDL u ḓo badelwa u bva kha mbuelo ya vhulwadze ha acute .
Khabinethe i ṱuṱuwedza sekithara dzoṱhe dza lushaka uri dzi shumisane u itela u sika zwitshavha zwo takalaho zwa dovha zwa tsireledzea u itela uri vhana vhashu vha bvelele .
Vhaṱaleli vha lavhelelwa u ḓibadelela phera dzavho . 
Tshifhinga tsho salela murahu tsha u langa fhungo . 
Pfano ya Basel ndi ya dzitshaka ine ya langula u sudzuluswa ha malaṱwa a khombo vhukati ha mashango .
Komiti ya Wadi yo ola rosiṱa ire na madzina a miraḓo ya Komiti ya Wadi na datumu dzine vha tea u dzhenelela ngadzo miṱangano ya khoro .
Tshifhaṱo tsha Slave Lodge tsho fhaṱwa nga 1679 nahone ndi tshifhaṱo tsha vhukoloni tsha vhuvhili nga vhukale Cape Town .
Khabinethe yo themendela u tholwa hu tevhelaho :
Mbadelo dza u hadzima masheleni dzo itwaho nga tshifhinga tsha u vhiga dzi tendelwa sa zwibviswa zwa masheleni kha tshitatamennde tsha mashumele a masheleni kha datumu ya mbadelo . 
Hetshi tshibugwana tshi bvisela khagala maitele ane a tea u tevhedzwa hu tshi swikelelwa mafhungo ane a vha kha DPME sa izwi i tshi ṱoḓa u ṱuṱuwedza u vha khagala,u dzhia vhuḓifhinduleli na mvelaphanḓa ya muvhuso .
Maitele a Khumbelo ya PFanelo :
Fiḽosofi ya vhupulani ha tshiṱirathedzhiki i fanela u davhidzanwa na vhashumi kha vhuimo hoṱhe , ngeno vhalangi vhahulwane vha tshi fanela u vha vha tshi khou thusa vhaṅwe vhalangi u bveledza pulane dza vhuimo ha fhasi . 
U dzhenelela kha u ṋea mafhungo ane a ḓo ṅwalwa kha maṅwalo a kiḽasi .
Nḓivhadzo ya tshanduko ya vhuṋe kana ya u rengisa goloi , vha ḓo i wana ofisini ya zwa badani .
Kḽorini ndi tshivhumbi tsha okosidzheni tshi re na maanḓa , tshine zwo leluwa u tshi wana tshine a tshi konḓi u ṋoka maḓini . 
Zwiitisi zwa uri ndi nange avha vhararu ndi zwa uri vha ḓivhiwa ḽifhasi ḽoṱhe sa vhathu vho bvelelaho nga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine wa nga ḽi humbula . 
Ngaha na u ita khumbelo ya u ṱunḓa zwimela na zwibveledzwa zwa zwimela
Vundu ḽashu ḽi bvelaphanḓa na u sendela tsinitsini na maga ashu na mbekanyamaitele yashu , u itela u vhuedzedza tshirunzi na u ḓihudza ha Vharangaphanḓa vhashu vha sialala - vha kale na vha zwino . 
Vhuṱambo ha Dzitshaka ha Vhutsila Vhu tshilaho , ho farelwaho Johannesburg , ndi vhuṱambo ha ṅwaha nga ṅwaha ha muzika , mitshino , sietha na vhutsila ha u vhona . 
Vhuimo hapo ndi fhethu hune vhadzulapo vha nga dzhenelela kha u dzhia tsheo na u ṋea vhupo vhune vha dzula khaho tshivhumbeo , na u shumisa na u ṱanḓavhudza pfanelo dzavho dza demokirasi .
Khumbelo ya u shandukisa a ḓirese
5.1 Khabinethe i ṱanganedza tsheo ya Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ya u thola Ḽefutheinenthe-Dzheneraḽa Vho Lesetja Mothiba sa Mufarela Khomishinari wa Mapholisa wa Lushaka .
Vho nthina dzina ḽa Rolihlahla , ḽine nga Tshixhosa ḽa amba uri " mifhirifhiri " .
Vha humbule u dzudzanya idzi inthaviu nga tshifhinga tshavhuḓi .
1.1 . Khabinethe yo ṱanganedza Tshipitshi tsha Mugaganyagwama 2016 tshe tsha kumedzwa nga Minisita wa zwa Masheleni Vho Pravin Gordhan nga ḽa 24 Luhuhi 2016 .
Izwi zwi anzela u itea musi Komiti ya Wadi i tshi khou kundelwa u ita mushumo yayo .
U bveledza zwiṱirathedzhi
Arali muhwelelwa a ita aphiḽi , ndaela i vha mulayoni u swikela musi Khothe ya Aphiḽi i tshi i khantsela .
Musi zwi zwa ndeme u dzhenisa komiti dza wadi kha maitele a vhukwamani ane a ḓo ṱuṱuwedza tsheo , u hwesa maanḓa zwi itwa nga vhuronwane .
Mutukana we a vhidzelela e " Phele ( Wulufu ) " !
Themamveledziso dza bada na maḓi a mikumbela dzi tea u londea na lugisea . 
U ṱalukanya vhugevhenga , u hu saukanya na u ita mimepe zwi ḓo khunyeledzwa . 
Kha sisiṱeme iyo ya mashumele , vhuḓifhinduleli ha nnyi na nnyi vhu vhofha vhaofisiri vha muvhuso u fhindula nnyi na nnyi nga ha nyito dzavho ( kana tshilengo ) na u vha baḓekanya na nyiledzo dza nga ngomu na dza nnḓa hune dza ṱoḓea . 
Sa afha ikonomi ya Afrika Tshipembe yo ṱumana na ya ḽifhasi ḽoṱhe nga mbambadzo na vhuṱumani ha masheleni , yo lavhelelwa u tevhela nḓowelo ya ikonomi ya ḽifhasi . 
Hu nga shumiswa matatathino , tsumbo , o ria vhudzuloni ha uri o fa
A hu na vhuṱanzi havhuḓi ha u tikedza uri tshiṱaṱamennde tsho ṋetshedzwa nga muṅwe na muṅwe wa vhafhinduli . 
Nga murahu ha miṅwaka miraru nda ya nda dzhena tshikolo Healdtown High School .
Zwi tou vha khagala , ndi lutamo lwa muvhuso u ṋetshedza idzo nnḓu kha vhavhuelwa zwo leluwa naho dzi si nnzhi . 
Nyedziselo yo leluwaho i khwaṱhisedza mvelelo idzi . 
Ri nga kona fhedzi u langa mihumbulo yashu na nyito dzashu , hu si zwiṅwe zwithu na zwiwo zwo bvelelaho u mona na riṋe . 
Vhubindudzi maragani wa masheleni vhu phaḓaladzwa u mona na Bannga dza Afrika Tshipembe ṱhanu dza nṱha u itela uri khasitama i vhe na u nanga huhulwane . 
Vha nga fanela u shuma na NGO kana dzangano ḽa tshitshavha u vhona uri vha khou kwama vhathu vho fanelaho kha tshitshavha .
MUSHUMO WA 2.1
Lavhelesani mepe wa mutsho ni fhedzise thebuḽu i re afho fhasi . fhisesa kana hune ha rotholesa ?
Tshikwama tsha vhubindudzi tsho kovhelwaho kha mushumo u humbulelwaho na u livhiswa kha tshikwama tsho shumiswaho kha khombo dzi re nṱha , mbuelo dzi re nṱha dza vhubindudzi . 
U shandukisa vhupo ha u langa nga u fhungudza zwithithisi zwa vhudzheno , ha engedziwa tshikoupu tsha muṱaṱisano kha netiweke ya nḓowetshumo na u fhungudza vhupfiwa ha muvhuso ho livhanaho kha ikonomi , vhune na hone ha tea u ṱanḓavhudza tshikoupu tsha tshanduko i engedzaho vhubveledzi . 
Zwi ṱoḓa nḓila yo ṱanganelanaho ine miṱa na vhushaka ha tshiofisi na vhu si ha tshiofisi khathihi na tshumelo zwa shuma zwoṱhe . 
EU yo kombetshedza uri ri fanela u ambedzana thungo nga ha tshumelo na mafhungo a murafho muswa oṱhe . 
Mushumi /mutholwa/ muhirwa tshayavhugudiswa tshoṱhe
3.50 Nga ṅwaha wa 2014 , mivhigo ya zwirathisi yo ya phanḓa na u vhiga nga ha zwiwo zwa khakhathi dzi kwamaho vhuloi na milandu i kwamaho vhuloi kha mavunḓu o fhambanaho .
Sisiṱeme idzi dzi khou shuma zwavhuḓi nahone dzi khou isa phanḓa na u ṋetshedza Tshikwama mafhungo a thembeaho nahone a re one a shumiswaho kha u bveledza zwiṱatamennde tsha zwa masheleni . 
Dokhumenthe dza u rumela zwibveledzwa nnḓa dzo sainwaho nga u ṱemoiwa nga Chamber of Commerce .
U sedza kha tshibveledzwa tsho vhalwaho e eṱhe
Kha kudzhenele kuswa Koporasi i lusa u ita vhubindudzi kha vhashumi vhayo na u konisa vhashumi kha u dzhenelela kha khoso dzo teaho dza nnḓa na fhethu hu ṱoḓeaho , zwi tshi elana na Pulane dza Mveledziso ya Vhuṋe . 
( i ) kwamana na muvhuso wa lushaka na wa vunḓu ;
Mafhedziseloni , vhukwakwani vhu re nṱha vhu nga shela mulenzhe kha kushumisele kwavhuḓi kwa mavu , u fhungudzwa ha nyengedzedzo ya ḓorobo , phungudzo kha u tshimbila na phungudzo ya tshumiso ya fulufulu na tshikafhadzo . 
11.2 . Khabinethe i humbela tshitshavha uri tshi ḓise vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha nga thusa vha manḓalanga a mulayo na u ita khuwelelo ya uri tshanḓa tsha mulayo tshi shumiswe tsho fhelela kha avho vhane vha ḓo waniwa mulandu .
Ḽitheretsha : U fhindula mbudziso dza nyimele ( dzi bva ho kha ḽitheretsha )
U hashiwa thwii kha theḽevishini na radio .
Nga murahu ha musi zwigwada zwo no fhedza thasiki vha vhidziwe murahu kha puḽenari u pendela vha tshi khou sedza phindulo
U kwamana na muhasho mushumisi nga nḓila yo dzudzanyeaho u itela u khwinisa vhushaka . 
Vhandani zwanḓa luvhili musi ni tshi vhona zwithu zwivhili ( 2 ) .
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha vhudzulo ha tshoṱhe .
Ho sedzwa thendelo u thoma nga murahu ha u dalela GP lwa vhuṱanu - Nyimele ya shishi ya dzilafho kha DSP na u shumisa muṋetshedza tshumelo a si wa DSP u songo tou funa
Ndima ya 1 : Mishumo
A huna muthu a sina ḽaisentsi o tendelwaho u vha na tshumelo ya poswo yo ridzeviwaho .
U kona u pfesesa / kupfesesele
U shumisa tshivhumbeo tshi re tshone
nzwalelo kha tshelede i vhulungwaho na vhone
Kha vha ite mbadelo dzo tiwaho kha akhaunthu hei :
Ndeme ya tshelede
Nzivhanyedziso ṋetshedzwaho nga khethekanyo iyi kha maṅwalwa kana mushumo wa muzika kana mushumo wa vhutsila , hu songo katelwa zwinepe , i ḓo vha fhasi ha mulayo lwa miṅwaha ya fuṱhanu u bva mafheloni a ṅwaha we mushumo wa ganḓiswa lwa u thoma . 
Vhurendi ṋekedza
Muhasho kana muṅwe muthu ufhio na ufhio a dzhie maga o teaho a u thivhela u rema miri kana u vhueledza maḓaka ka ḓaka fhethu ha maḓaka ho langwaho . 
( 3 ) Arali hu si na ḽihoro kana ḽihoro ḽithihi ḽo faraho madzulo a 80 kana u fhira Buthanoni , ḽihoro ḽo faraho tshiimo tsha vhuvhili tsha tshivhalo tsha madzulo tshihulusa ḽo fanelwa u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓo ya Buthano .
Gemo ḽe ḽa shumiswa
Zwiimiswa zwa zwa polotiki zwa masipala zwo vhumbwa nga vhaimeli vho tou khethwaho kana vhakhantselara .
Nga u bula phambano dza vhupfiwa na mihumbulo vhukati ha miraḓo ya tshigwada , na nga u sumbedza uri miraḓo yo fhambanaho i ambisa hani mbilaelo dzi fanaho , makone u thusa miraḓo u vhona zwipikwa na thaidzo zwi fanaho . 
Zwi dovha hafhu zwa thusa kha u vhulunga u kuvhangana ha mavu nahone zwi ṱuṱuwedza u fhungudza u ṋukala ha ngwanana . 
Thaidzo dza tshaka dzo fhambanaho zwihulwane dzi ḓivhonadza kha mavu a pfulo a nnyi na nnyi nahone hu si kha mavu a zwa mabindu a phuraivethe . 
Zwikili zwine vhafunani vha zwi guda kha theraphi zwi ḓo shumiswa nga u ṱavhanyedza hayani . 
Ri roṱhe , sa vhashumisani kha u swikelela tshipikwandauli itshi , ri vhona thandela iyi i tshi khou tshimbila . 
Khoro ya masipala i fanela u sedzulusa uri i nga swikela hani ndivhotiwa dzayo .
Tshumisano na nyambedzano ndi zwone mudzi wa kushumele kwashu kha ino thaidzo .
Tsumbo ya vhukuma ya phindulo ndavhelelwa dza tsumbo dza mbudziso iṅwe na iṅwe ya theiste dzo ṋetshedzwa na dza modele wa thesite ya ANA .
Kha vhupo ho raloho u guda u bva kha tshenzhelo zwi nga tshimbidzwa vhukuma nga vhuṱanzi - ho ḓisendekaho nga data ya ndeme na ya tshivhalo . 
Nne , A.B. , ndi ana / khwaṱhisedza uri ndi ḓḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki nahone ndi ḓḓo thetshelesa , u ṱhonifha na u tikedza Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki ; nahone ndi fulufhedzisa u fara ofisi yanga sa Muphirimia / Muthusa Mulangavunḓḓu / muraḓḓo wa Khorotshitumbe ya Vunḓḓu ya CD nga khuliso na tshirunzi , u vha mueletshedzi wa ngoho nahone a fulufhedzeaho , u sa ambulula zwi tshi tou vha khagala kana zwi si khagala mafhungo a tshiphiri e nda a fhiwa ; na u ita mishumo ya ofisi yanga nga nḓḓila ine luvalo Iwanga Iwa mmbudza zwone nahone nga vhukoni hanga hoṱhe
U swika zwino miraḓo ya komiti yo kona u reila thuthuthu fhedzi muthihi o vunḓea gona a khou lingedza !
Zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nṱha zwo nweledzwa afha fhasi . 
Mukhantseḽara wa PR a nga shuma na mbudziso na mbilaelo a tshi kwamana na mukhantseḽara wa wadi .
222. Mivhigo
U kona u fhambanyisa zwifanyiso ri tshi ya nga hune zwa vha zwi hone phanḓa na murahu hazwo na kha nyolo dzi sa konḓi .
Ngeletshedzo dzo ṋetshedzwa mihasho nga ha u thomiwa ha yuniti dza vhudavhidzani . 
Sekhethe bureika na khebulu dza u ṱanganya dzi tea u nambatedzwa nomboro ya tshitentsi yone . 
ṰHANZIELA MALUGANA NA PHUROGIREMU YA ZWIKILI MALUGANA NA
Nga ngoho hoyo ndi mushumo wa ANC , na maitele ayo . 
U livhuwa na u tikedza vhutendatenda ha zwa mutakalo ho randelwaho nga mvelele a ho ngo buliwa . 
Khumbelo ya thendelo ya bindu
Mveledziso ya ikonomi yapo ndi tshumisano vhukati ha muvhuso wapo na vha re na dzangalelo u bveledza ikonomi ya khwaṱhaho kha vhupo ha masipala .
Tshishumiswa tsha 1 tsha CBP : Manweledzo a a Tsaukanyo ya Ḽiga ḽa IDP
Zwino zwi a mangadza , uri musi u tshi saukanya fhethu ha ḓorobo ngomu shangoni , vhunzhi ha milayo a yo ngo dzhielwa nṱha zwine zwa vhaisa vhadzulapo vha ḓorobo . 
Ha zwino
_ Hu vhe hu na tsireledzo i shumaho zwavhuḓi
U sa konḓelela kana u ṱavhanya u fhelelela mbilu muthu zwi tshi bva kha uri wo ḓi dzula wo mu fara nga mbilu
U shumisa nḓivho ya foniki na ya milayo ya mupeleṱo musi a tshi ṅwala maipfi a no konḓa .
Khaedu idzo dzi a fhambana u bva kha u shaea tshoṱhe ha tshumelo u ya kha themamveledziso ine ya sa swikelelee . 
Phurothesisi
Tshiṅwe tsha zwipiḓa zwi re na ndeme zwa u pulanela vhudzulo ha vhathu zwi no tikedza vhuendedzi ha nnyi na nnyi tshifhingani tshi ḓaho ndi madungo o phaḓalalaho . 
Mishumo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe i vha ṋea khonadzeo kana tshikhala tshavhuḓi tshi so ngo lavhelelwaho tsha u ṱuṱuwedza u bveledza zwikili zwo fhambanaho zwa u guda u vhala na u ṅwala .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 U vhala ( u vhala na nḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
Vhalani mafhungo ni talele maitimapfukeli oṱhe .
Ndondolo ya u thivhela : Dzilafho ḽi ṋetshedzwa u thivhela khombo kana u fhungudza khombo ya u wana nyimele ya dzilafho .
Musi mabindu a tshi thoma u shumisa zwiporo , vhuimangalavha na ḽaini dza phaiphi dzo engedzwaho - u bva kha migodi u ya kha mamaga na mabindu maṱuku - vha ḓo thoma u livhana na u engedzea ha ṱhoḓea ya ṱhundu na tshumelo dzavho . 
Nndwa ya mbofholowo yo lwiwa kha masia manzhi na uri a yo ngo vha ya u gudisa maswole fhedzi . 
Mbadelo a i ṋetshedzwi kha ndaka idzi dzi sa farei , fhedzi dzi lingwa kha u tshinyala nga ṅwaha nahone musi hu na tsumbedzo ya uri ndaka i nga tshinyadzwa . 
Arali vha tshi vhona uri vhaṅwe vha vhagudi vha kha ḓi lila nyaluso ya vhutsimbidzamiraḓo ( fine motor skills ) , kha vha tende vha tshi ita nḓowenḓowe dza mushumo wavho buguni ya nḓowedzo i re na mitaladzi u swika u ḓifulufhela ha u ṅwala buguni dza mishumo ho no fhaṱela .
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u shuma nga maanḓa uri hezwi zwi bvelele .
Kha vha ṱalutshedze uri tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi imela sekithara iṅwe-vho kha tshitshavha .
( c ) i nga nanga khorotshitumbe na dziṅwe komiti , hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka ; na uri
3.1 Furemiweke ya ndangulo ya saikili ya thandela ; u bveledza Meṱirikisi ya Furemiweke ya Kuhumbulele
Nga u ralo i engedza muelo wa vhuṱhogwa kha u pambuwa ha kunele kwa mvula . 
Nḓivho na tshenzhema kha masia oṱhe a u kunakisa ofisi . 
( b ) tea u yelana na Mulayo wa Phalamennde une ngawo mishumo iyo ya tea u itwa , na
U dzhia zwivhuya zwa thikhedzo na zwikhala ezwi zwi re hone kha vundu hu ḓo khwinisa mveledziso ya vhabveledzi vhaṱuku . 
Ndaulo dza Lushaka dza zwa Gwama dzo lindelwaho bva kale dzine dzo vha dzo tea dzo no vha hone dzi ḓo dzhenelela hafhu kha vhupo vhu re khagala nahone vhu tshimbilaho zwavhuḓi ha zwa vhuvhusi . 
Zwibadela zwi Angaredzaho ( Dzingu ) : U shuma tshumelo dza zwibadela kha vhuimo ha vhaḓivhi vha malwadze oṱhe na tshikhala tsha vhugudisi ha vhaḓivhi vha zwa mutakalo na ṱhoḓisiso . 
Nḓivhadzamulayotibe kha Ndango ya Ṱhanganelo ya Tshikafhadzo na Malaṱwa zwa Afrika Tshipembe i khou fhedzisiwa . 
Tsha vhuvhili , vhadzheneli vhoṱhe vho vha vha tshi khou shumisa nḓila dza u tou dzhenelela u itela u bveledza data . 
Vhuḓifhinduleli vhuswa ha muvhuso wapo vhu katela u ṋetshedzwa ha tshumelo dza ndeme , u sikwa ha mishumo , u ṱuṱuwedza demokhrasi na vhuḓifhinduleli khathihi na u fheliswa ha vhushai . 
Nga nnḓa ha u edzisa u dovholola mawanwa na tshenzhelo yoṱhe ine ya wanala kha ḽiṅwalwa iḽi ḽoṱhe , tshiteṅwa itshi tshi nweledza mawanwa a ndeme e a bvelela kha ḽiṅwalwa iḽi . 
A hu faneli u vha na mukano kha vhashelamulenzhe vhane vha vha miraḓo kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe nga tshifhinga tsha maitele a vhushelamulenzhe , fhedzi milayo ya u vha miraḓo vha fanela u sumbedziswa kha tshiṱirathedzhi tsha vhushelamulenzhe . 
Zwi khou itea tshifhingaḓe ?
Muhasho wa Vhudavhidzani ha Ṱhingo na Tshumelo ya Poswo wo thoma u ṋetshedza tshumelo ya vhuṱumanyi ha burodobende kha zwiṱiriki zwa malo mavunḓuni ane ha khou lingedziwa Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka ( NHI ) , ho katelwa na u tholiwa ha muṋetshedzi wa tshumelo ane u ḓo ita vhuṱumekanyi ha zwishumiswa .
U shuma na maipfi : u rangeladzina
Ro zwi kona u vha shonisa na u sa kona na luthihi u ri vha tshimbile na riṋe . 
Zwi tea u dzhielwa nṱha uri ndi tshumelo " yapo " na mafhungo a vhupulani zwi sedzuluswaho . 
Izwi zwi katela :
Kha hu shumiswe nyito dza kiḽasini dzine dza elana na tshivhumbeo tsha luambo lune lwa khou shumiswa , tsumbo , tshifhinga tsho fhelaho na maanea a u anetshela na u ṅwala muvhigo ; mamudi a thendelo na maanea a u vhuisa muhumbulo .
U fhufha nga thambo utshi itela u fhungudza muvhili zwi khou thoma u engedzea na u ḓivhea . 
Hezwi zwi amba uri masipala u ṱea u vhekanya na u langula ndaulo yawo , na maitele a mugaganyagwama na phurosese dza u pulana hu no dzhiela nṱha zwililo zwa mutheo zwa tshitshavha .
U davhidzana na SAGNC .
Hezwi ndi u ya nga u thomiwa na tshumiso ya sisiṱeme dza masheleni , khathihi na u khwaṱhisedzwa ha ndangulo ya mbekanyanḓisedzo kha mimasipala . 
Musi wa nyambedzano idzi , adzhenda i ya phanḓa nga kha maga o fhambanaho , hune thendelano ya swikelelwa kha khethekanyo ṱhukhu zwine zwa bvelaphanḓa nga u ongolowa u ya kha thendelano ya u fhedzisela . 
Muṱangano wa vhaṅwaleli wo vha maṱhakheni a mushumo une riṋe , sa Khomishini dza Tshumelo ya Tshitshavha dza Afrika , ro ṋewa mushumo wa u shuma ri tshi khou dzhiela nṱha tsiko ya puḽatifomo i fanaho ya Khomishini dza Tshumelo ya Tshitshavha dza Afrika na dziṅwe Khomishini dza Tshumelo . 
U shumisa ______________________a tshi davhidzana na vhaṅwe .
Mishumo yo vhetshelwaho mihasho ya muvhuso kha ḽevele ya muvhuso wa vhukati i nga khethekanywa ya vha : 
Muṱangano wa thoma u fhisa vhunga tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi tshi khou ṱoḓa hu tshi dzhielwa nṱha zwatsho .
Maraga wa mitshelo mitete i rengiselwaho nnḓa a u tou vha muhulwane . 
U sedzulusa na u livhanyulula milayo , mbekanyamaitele na furemiweke dza zwiimiswa u itela uri maitele a u pulana a dziḓorobo na madzingu a ṱavhanye nge ha thomiwa na u shumiswa muano wa kushumele kwonekwone ku no tevhelwa nga vhashelamulenzhe vhoṱhe . 
U ṅwala mulaedza kha garaṱa .
u ita mbekanyamushumo dze dza tendelwa dza u fhaṱwa ha dzhele nnzhi na u fusha zwipikwa zwa Phoḽisi ya Vhululamisi ;
Ngei Taiwan vha dovha hafhu vha ita labi ḽidenya hu tshi itelwa zwirukhwana zwa nga ngomu zwa vhalimi . 
Mawanwa a ngudo o bvukulula uri vhafumakadzi na vhone vha a fhedza mbuelo dzavho nga nḓila ya ndeme ngamaanḓa ine i vhuedza miṱa u fhira vhanna . 
Nungo dzavho kha vhuthihi na vhuḓikumedzeli zwi ḓo dovha zwa vha nungo dzashu na vhuḓikumedzeli . 
MUDZULATSHIDULO WA NCOP : Muhulisei Vho Maimane , ri khou ṱoḓa u isa phanḓa .
Naho zwo ralo , tshifhinga tshoṱhe zwo vha zwi tshi konadzeaho kha zwileludzi izwi u faredza vhana vho lindelaho tsengo na vhaṅwe vhavho vhe vhomakone kha izwi nahone ho nangwa sa " fhethu ha u valela "  . 
Ṱalutshedzani zwiitisi / mvelelo dza . . .
5 . I thusa u fhelisa u khethululana nga muvhala
Ndi tenda uri odithi i ṋetshedza mutheo u pfeseseaho wa muhumbulo wanga . 
U takalela na u nyanyulea zwi bveledzwaho nga mubvumo / muungo zwo dzikuswaho nga tshirendo
U langula dzi risithi , u dzi bvisa , u vula na u langula faela na maṅwalo . 
U kiḽika kha vhuṱumani kha imeiḽi zwi isa murengi kha webusaithi dzo dzudzanywaho dzi si dza vhukuma nga mufhuri u edzisela kuitele kwa lubuvhisia lwa bannga . 
Vha tea u ṱuṱuwedza dzikoporasi sa ḽone zhendedzi ḽine ḽa nga thusa kha u sika mishumo ya khwine na u fhungudza vhushai nga kha mishumo i bveledzaho mbuelo ; 
U shumisa tshifhinga tshi sa konḓi
Masipala ndi mini ?
Naho zwo ralo , thengiselano a i athu u shuma mushumo uyu kha mveledziso ya ḽa Afrika . 
Kha nyimele iyi , mishumo na vhuḓifhinduleli zwa khorombusi na u shela mulenzhe nga vhabebi kha u lambedzwa ha zwikolo zwi vha zwa ndeme nga maanḓa . 
Tsumba- / tshikalamutengothikho
Malugana na izwi , Bodo yo dzhia ṱhoḓisiso ya zwa ḽaisentsi na uri i nga bvisa na u phumula ḽaisentsi na wana milayo i shumaho kha ḽaisentsi iṅwe na iṅwe . 
U dudedza ipfi : hu tshi shumiswa nyimbo , u imba pfalandoṱhe , zwidade na zwi no monisa lulimi .
U shaea ha mishumo ndi khaedu khulwane ya Afrika Tshipembe . 
Ri Miraḓo ya ino Phalamennde ! [ U dzhenelela . ]
Zwenezwo zwi a pfesesea uri vhashumeli vha muvhuso vha fhiraho 520 000 vho fulufhela GEMS u swikelela ṱhoḓea dzavho dza ndondolo ya mutakalo .
Mbetshelwa yo itwa u itela u tandululwa ha phambano kana u sa vha na vhuṱanzi kha masiandaitwa a lushaka lwa mulayo wa sialala lu songo khetheaho . 
U ita mutevhe wa zwishumiswa na thimbwanywa dza u bika
Nga tshiitisi itshi , vhaphurosesi vha ṋama tswuku vhahulwanesa vhararu vha swikiswa sa tshigwada . 
Khamphani i si ya Mbuelo yo khetheaho ( i si na miraḓo ) .
Tshiṱirathedzhi tsha vhubindudzi kha ṅwaha wo fhiraho tsho sedzesa nga maanḓa kha : 
Mapa wa vhu 12 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Khabinethe i vhidzelela maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha vhe tshipiḓa tsha u lwa na vhugevhenga .
Vho Dokotela Roger Paul ( u tholwa hafhu ) ; na
Ndi ḓo shuma nga maanḓa anga oṱhe . "
Hafhu , vha nga si funze ḽevele idzi , vha nga tou tikedza fhedzi mveledziso ya vhagudi nga u ṋetshedza mishumo yo teaho . 
Tsumbo ya u vhuimo ha vhuḓi
Zwo vha zwi tshi nga vha nga iṅwe nḓila arali vho vha vha so ngo ḓi dzhenisa kha phambano . 
Naho zwo ralo phalamennde ya lushaka i dzula i maanḓalanga a mulayo wa nṱhesa , mulayo muṅwe na muṅwe kana nyito ya muvhuso kana u siwa nga nnḓa hune ha hanedzana na Ndayotewa , a hu ho mulayoni . 
U shumisa luambo kha u ṱoḓisisa na u tandula ( explore ) , tsumbo , u dzinginya dziṅwe nḓila dzine dza nga shumiswa ' Ndi vhona unga zwi nga . . . . ' ' Arali ha . . , hu ḓo . . . . '
U ṅwala ha vhagudi , ha tshigwada na ha mugudi a eṱhe
Heḽikhophutha mbili dzi a lingana u khavara Western Cape ḽoṱhe nga masiari . 
Hezwi zwi tendela vhone uri vha kone u ḓivhadza Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe nga ha zwiito zwa vhugevhenga nahone u ḓivhadza uho hu itwa nga nḓila yo tsireledzeaho .
U thoma zwiṱirakitsha zwa muvhuso wapo zwiswa u khwaṱhisedza vhuvhusi ha ndinganyo , na vhuḓifhinduleli ha dimokirasi , khathihi na nḓisedzo ya tshumelo i shumaho ; 
Nḓowetshumo a i wani tsumbo u bva kha riṋe dza uri ro ḓiimisela u ita zwiṅwe zwithu nga hazwo kha vhuimo hovhu . 
Naho zwo ralo , TB thilamushonga yo dzula i khaedu khulwane kha Muhasho nga nṱhani ha mutengo na tshifhinga tsha dzilafho , vhukonḓi kha u dzudza vhalwadze uri vha tevhedze lwa tshifhinga tshilapfu nga u rali na vhukonḓi ha u sala murahu vhukwamani ha miṱa kha nyimele ya vhutilamushonga . 
Ṱhuṱhuwedzo ya tshiitwa . 
Gumofulu ḽituku ḽa R1 760 nga muunḓiwa kha ṅwaha wa vhuvhili muṅwe na muṅwe na gumofulu ḽa ṅwaha ḽa R3 519 nga muṱa
Kha hezwi , sisiṱeme ntswa yo dzheniswaho ya IT kha u tshimbidza tswikelelo yo leluwaho ya ḽaiburari i khou thusa . 
Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni u langulwa nga Vhulanguli Vhuhulwane ha zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni vha Muhasho wa zwa Mishumo .
Lukanda lune lwa ṱanea kha malofha lu fanela u kunakiswa nga u ṱavhanya . 
zwiṅwe hafhu , Ndaulo ya 12 na 13 ya Ndaulo dza BABS " u vhambadzelwa nnḓa u itela ndivho ine ya vha kha dzangalelo ḽa tshitshavha , zwi tshi katela :
Phurogireme pfufhi ya u pima i anzela u vha i na maṅwalwa a re na tshivhalo a no ṱoḓea . 
Zwiḽiwa zwoṱhe zwa phukha zwine zwa ṱun ḓelwa Afrika Tshipembe , u bveledzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe zwi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 .
Thebulu 18 afho fhasi i ṋea mudzedze wa phurosidzha na thulusi dza khathegori dza thandela dza CBP
b ) Phurofesa Vho Christiena Maria van der Bank ( vho tholwa hafhu ) ;
Iṅwe ya khaedu dzine dza khou ḓi endelela ndi ya u dzudza vhashumi vhe na fulufhelo khathihi na u bvela phanḓa ha tshumelo dzavhuḓi u ya nga mikaṋo yo vhewaho ho sedzwa mugaganyagwama , zwine zwenezwo zwa ḓo thusa u tinya tsatsaladzo dzine dza si vhe dzavhuḓi nga nyanḓadzamafhungo , vhorapolotiki na vhadzulapo . 
-- U ṱanganya magudiswa
Tshumelo na Phungudzo ya Vhushai zwi ḓo tandulula vhupo vhu tevhelaho : 
Phurotokholo dza vhuḓilisi sa zwe ha tendelaniwa na vhulangi ha vhuḓilisi ha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe dzo tevhedzelwa tshoṱhe . 
Kha maṅwe madzingu , na musi hu na u fhungudza huhulu zwipikwa zwo ṱanganedzwa lwa polotiki . 
Izwi zwi ḓo ita uri mbekanyo dzi shumiswe nga nḓila i vhuedzaho khathihi na u ṱuṱuwedza mimasipala u khwinisa mveledzo dzine vha dzi shumisa kha u bveledza nethiweke dzavho na u isa muḓagasi kha vhashumisi vhawo .
MVELELO DZO LAVHELELWAHO
Hezwi zwi na masiandaitwa kha mudzudzanyo wa nyolo na nyolo . 
Fureme dza ḽogo ndi thebulu dzine dza vha dzo ḓadziwa nga vhaḽa vhane vha khou langula thandela .
U ṋetshedza thikhedzo ya tshiṱirathedzhi nga ha u dzhenelela ha mveledziso ya tshiimiswa na kushumisele kwa u ṱola , u vhiga na sisiṱeme ya u linga . 
A hu na zwa ndeme zwo kolodwaho kana nzwalelo dzi wanalaho vhukati ha asesimennde na datumu ya nzudzanyo dza phambano ḽi nga pfukiselwa phanḓa . 
ARALI ndivho ya swikelwa
5.2.1 Tshigwada tsha Tsedzuluso ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi
Muanewa muhulwane u vha o no vha muthuḓe magumoni a tshiṱori ?
Mulayo wa Tsireledzo ya Murengi u ṋetshedza tsireledzo ya vharengi , ine ya ḓo engedza vhuḓifulufheli ha murengi kha mimakete nga kha nḓila ya khakhulula . 
7 Ṋetshedzo ya khephithala i shumaho
Zwitshavha zwi khou ṱuṱuwedzwa u shumisa zwileludzi izwi nga hune vha nga kona hu si u zwi tshinyadza . 
U tamba khadi u woṱhe u tshi fhufha kavhili
U fana na izwo , nga tshifhinga tsha u tsela fhasi , mbuelo dzo tsela fhasi , zwa ita uri ṱhahelelo i vhonale i tshi khou thengathenga u fhira zwine ya tea u vha . 
Zwifuwo zwi humbulelwaho u vha zwi tshi khou lwalaho vhulwadze ha dzimmbwa a zwi tei u farwa na luthihi . 
Vha khethekanye vhadzheneleli vha bve zwigwada zwiṱuku na u ṋea tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe mbudziso i re afho fhasi .
Databeisi ya PHR i na rekhodo dza mishonga dzavho ho sedzwa ḓivhazwakale ya mbilo dzavho .
2.30 u swika 2.45
Ndangulo na ndaulo ya malaṱwa a ndondolamutakalo zwi wela thwii nga fhasi ha dziphothifoḽio dza Muhasho wa Mutakalo na Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango , na Muhasho wa zwa Maḓi na Maḓaka , hu na u dzhenela huṅwe u bva kha Muhasho wa Vhuendi . 
Mulayotibe u vhona uri ndangulo yavhuḓi ya tshifhinga tshilapfu ya mafhungo a masheleni a muvhuso na uri tshumiso yoṱhe ya masheleni i tendelwe u ya nga muhanga wa vhusimamilayo u re hone .
Vhupimathengo hu ḓo itwa ho sedzwa sisiṱeme ya phoindi . 
U vhala nga vhukoni u ya nga ndivho
U guma kha PMSA na Mbuelo ya Buḽoko
Vhadzulapo vha shango ḽashu vha na pfanelo dza u lavhelela uri muvhuso wavho wa dimokirasi u ḓo ita nḓowedzo ya mannḓalanga ayo kha u tsireledza Ndayotewa ine vhanzhi vho tambula lwa tshifhinga tshilapfu vha tshi itela yone .
Vhagudi vhe vhavhili vha lwa sa masekwa kana sa mikukulume
U toolola zwiwo zwo iteaho zwinezwino
Fanitshara ya nnyi nannyi kha phakha khulwane i nga katela dzibannga na magokoko a u fara mashika a re tsini na ha u dzhena ngaho na fhethu ha u tambela u itela uri vhaaluwa vha sa fare mushumo muhulwane wa u tshimbila khathihi na vhaho vhabebi vha ṱhogomelaho vhana , tshishumiswa tsha u tambiswa nga vhana tshi re kule na tsini na dzibada , khathihi na zwifhaṱo zwa mabunga zwi a ṱoḓea . 
Ṱhuṱhuwedzo ya sekithara ya dzigoloi yo kunga vhubindudzi hu fhiraho R25 biḽioni kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho .
42 U pulanela vhege yanga
10.1 Ndi ngani hu tshi tea u badelelwa ndangulo ya madi ?
Vha ambedzana na mukhantseḽara wa wadi na u bula zwiteṅwa vho imela tshitshavha na mukhantseḽara uri a zwi ise kha khoro .
Ṱhoḓea dza u wana Dzibazari Vhagudiswa vha Afrika Tshipembe vha Gireidi 12 vho phasaho zwavhuḓi mbalo na physical science .
Masipala u tea u kwamana a tshitshavha u sa athu bveledza tsumbakushumele na u tendela tshitshavha u dzhenelela kha phurosese ya tsedzuluso .
Ngeno hu na uri mulayo u ṋetshedza sisteme ya mutendelo wa tshikolo wa khombekhombe u dovha hafhu wa ṋetshedza uri u sa badelwe hune vhabebi vha kundelwa u badela . 
Tshigwada tsha u Shuma tsho livhanaho na u ṱoḓa tshumelo tsha Zhendedzi ḽa zwithu Zwinzhi kha ḽo rangwaho phanḓa ngaVhufaratshikwama ha Lushaka , SARS na Senthara ya Vhusevhi ha zwa Masheleni i khou sedzulusa sisiṱeme yoṱhe ya zwa u ṱoḓa tshumelo u itela u khwaṱhisedza ndeme ya khwiṋe ya tshelede u bva kha kushumisele kwa masheleni a muvhuso .
Ndi lini hune ha vha na vhushaka vhukati ha muhweleli na muhwelelwa vha dzulaho vhoṱhe ? 
Ṱhoḓea dza u shatela , u amba , nḓisedzo , u vula na ndingo ya thenda zwo sumbedzwa kha ḽiṅwalo ḽa thenda ; 
Zwo thusa vhatshinyi uri vha hangwe dzema ḽine vha anzela u ita nahone vha ite zwiṅwe zwiswa . 
Maitele a u vhala :
Mulayo uyu u langulwa nga Khomishini . 
Tshibveledzwa tsha mihasho tsho tambudzwa nga sisiteme ye ya vha i sa shumi zwavhuḓi , zwe zwa ita uri hu sa vhe na u shumisa masheleni zwavhuḓi o lambedzwaho khathihi na zwiṅwe zwiko . 
Vhuḓifhinduleli na ndangulo ya mvelelo zwi tea u kombetshedzwa kha mihasho u itela uri vhuimo ha khasiṱama vhu nga wana tshumelo yo teaho . 
Muvhuso u ḓo ṱumanya dziofisi kha mimasipala ya malo ya tshiṱiriki .
Nyamunaithi ( ḓirinkhi ) , khekhe na matshipisi zwo kalulaho .
Ṋetshedzo ya zwa mbalombalo ya tshivhalo tshihulwane tsha zwipiḓa kha pulamu ya maḓi a mashika nga murahu ha nzimulo . 
Khumbelo yavho i ḓo sedziwa ha dzhiwa tsheo arali vho tea kana u sa fenala u ṋekedzwa thuso ya tshumelo dzi sa badeliwi .
U dzudzanya ho teaho kha modele hu nga ṱoḓea u itela zwiṱiriki zwa mahayani . 
- sa tshiga tsha lunako , maanḓa na vhuhali , i sumbedziswa nga vhuṱala hayo tsini na nga matungo ha tsinde .
Zwiḽiwa zwa tshiswiṱulo zwine zwa itelwa vhashumisani nga tshifhinga tsha vouthu ya mugaganyagwama ine ya itwa nga mihasho ya muvhuso Phalamenndeni a zwi tsha ḓo vha hone .
Phara iyi i shuma fhedzi arali i songo bviswa kha Nyimele dzo Khetheaho dza Konṱiraka . 
Vhuḓifhinduleli ha vhaṱani : U isa zwibveledzwa zwavho fhethu hune ha ṱanganwa hone ho fhambanaho na u ya u dzhia zwibveledzwa musi hu tshi bviwa kha ṱano . 
( b ) u ṱuṱuwedza , u bveledza na u swikelela mulalo , vhukonani , vhuthu , u kondelela vhukati ha mvelele , vhurereli na zwa vha ambaho luambo luthihi hu tshi tevhedzwa ndinganyiso , u sa vha na tshiṱalula na u ṱangana ho vhofholowaho ; na
Khomishini i ta u langula Mulayo uyu nga nḓila ine ya tea khetho dzo vhofholowaho dzine dza sa dzhie sia . 
( f ) Khomishini ya u langa Khetho .
Mbadelo dzi itwaho nga fhasi ha u hira ha kushumele dzi badelwa u bva kha mbuelo kha mutheo wa mutalo tswititi lwa tshikhala tsha u hira , khwiṋiso dza u hira dzi wa wiswa kha tshifhinga tsha ḽisi . 
6.3.5 U tandulula khanedzano kha vhuimo ha gota zwi langwa nga mulayo wa sialala .
" tsho mbo ḓi fhufha ! " ndi ene a tshi vhudza vhathu .
Maitele a u wana konṱiraka ya tshumelo dza u bannga a tea u thoma henefha kha miṅwedzi ya ṱahe hu sa athu u fhela konṱiraka i re hone . 
Vhuvha vhu nga nḓila ḓe ha nzivhanyedziso kha mushumo wa maṅwalwa kana muzika ? 
( c ) Arali Buthano ḽa phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho , Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Khoro , nahone arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho , Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo .
Ndi hanengei Bandung he vharangaphanḓa vhashu vhane vha vha Vho Moses Kotane na Vho Maulvi Cachalia vha ḓisa milayo ya usa khethulula na vhuḓiimiseli kha adzhenda ya ḽifhasi .
U livhanya maipfi na zwifanyiso : Kha vha hudze siaṱari ḽi vhe ḽa A3 .
Arali zwa ralo , mihasho , zwiimiswa na mazhendedzi zwi ṱoḓa u ḓivha uri ho bvelela mini .
Ṱalutshedzani uri ndi ngani zwi zwa ndeme naho zwi tshi nga ḓurela khamphani tshelede nnzhi ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Mbudziso : Ndi tshaka dzifhio dza miṱangano dzine komiti ya wadi ya tea u dzi fara ?
Miraḓo miṋa yo khetheaho ( ya tshifhinganyana )
Ḽaisentsi yo swikelaho ṱhoḓea a yo ngo tikedzwa kha mveledziso ya thungo , yo sedzwa u bva kha kuvhonele ku ṱanganedzaho mihumbulo yo fhambanaho . 
vhuḓifhinduleli ha u langa ḽebu i shumanaho na zwithu zwi fareaho zwi yelanaho na vhugevhenga
Tshiṅwe tshifhinga zwitatamennde hu si mbudziso zwi a shumiswa sa matsinde , fhedzi hu tendiwa uri mbudziso dzi thusa mufhinduli uri a sedzese nga u ṱavhanya nga maanḓa na u vha khagala kha tshiteṅwa . 
Tshivhalo tsha vhakhethi vho ḓiṅwalisaho kha wadi iṅwe na iṅwe a tshi ngo fhambanesa nga phesenthe dzi fhiraho fumiṱhanu u bva kha tsho ḓoweleaho . 
1 . U shumiswa ha Mbekanyamushumo dza Ndeme dza Muvhuso
Kha khethekanyo dza IDP dzi no dodombedza tsaukanyo :
( a ) o fanela u voutha kha mutsheo fhedzi arali hu na thai kha tshivhalo tsha dzivouthu dza masia oṱhe ane a khou voutha kha ḽiṅwe fhungo ;
Vhashumi a vha thusi
U dovha wa ita mbetshelwa ya u wana mavu na pfanelo kha mavu nga vhadzuli vha no shuma . 
Phalamennde i lwela u vha muimeli kha u vhonisa vhutsila vhune ha imela Maafurika Tshipembe vhoṱhe .
Zwipikwa zwa mveledziso ndi zwiṱaṱamennde zwa zwine masipala wa tama u zwi bveledza kha tshifhinga tsha vhukati hu tshi itelwa u tandulula thaidzo khathihi na u shela mulenzhe kha u swikelelwa ha bono . 
Pfanelo ya mveledziso a i ṱanganedzwi sa pfanelo nga mulayo wa dzitshaka na uri a i ngo katelwa kha Mulayo wa Afrika Tshipembe .
NCOP i dovha hafhu ya ita mushumo wo khetheaho kha u bveledza maitele a Vhushaka ha Tshumisano ya Muvhuso ho Ṱanganelaho .
Data zwenezwo a i khou vhambedzea u ya nga miṅwaha yo fhambanaho , saizwi u swikelelea hu ha khwiṋe kha miṅwe miṅwaha i tshi vhambedzwa na miṅwe . 
Vhufuwi ha zwa maḓini kha maḓi a malaṱwa zwo vha zwi tshi khou ḓi itwa lwa tshifhinga tshilapfu . 
Tshifhaṱo tsho rengiselwa Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha nga 2003 .
U itela u kona u shuma zwavhuḓi na vhadali vha dzhenaho mikaṋoni nga vhunzhi , mihasho yoṱhe ya muvhuso mikaṋoni yashu u bva nga dzi 10 Nyendavhusiku 2015 u ya kha dzi 14 Phando 2016 i ḓo engedza awara dza u shuma .
( ii ) uri muthu ufhio na ufhio a setshiwe , kana u bviswa , arali zwo tea ;
A zwi vhona uri o vha a sa fari khonani dzawe zwavhuḓi nauri na vhone vha nga vha vho vha vha tshi pfa vho vhaisalavho .
A zwo ngo konadzea tshifhinga tsho fhelaho u tandulula mafhungo a muvhuso ngauri beisi ya mafhungo yo vha yo tsekene . 
Tshitepe tsha vhuraru tshi nga dzhiwa fhedzi arali maga ayo othe o itiwa u itela u thivhela kana u fhungudza tshikafhadzo na musi hu si na inwe ndila ine ya nga shumiswa .
Vhalani mafhungomatsivhudzi a re kha thebuḽu dzi re afho fhasi ni fhindule mbudziso dzi no a tevhela .
Komiti ya wadi u bva tshe ya thomiwa yo engedza ndeme nnzhi kha maitele a masipala nga u ṋekedza mihumbulo u bva kha kuvhonele kwa tshitshavha . 
Khanedzano i bvelaho phanḓa na musaukanyo zwi ḓo shela mulenzhe , ndi zwone , u kunakisa na u khwinisa ndingedzo idzi . 
A hu na na kha nyimele na nthihi ine u lwela u swikelela zwipikwa zwa poḽitiki nga dzikhakhathi zwa ḓo ṱanganedzwa , nahone vha sumbedzisa uri vha tea u ṱanḓavhudza thikhedzo ya poḽotiki na ya u ḓivhea u itela thendelano ya mulalo . 
Hu si na u ḓinangela , fhedzi muvhilaheli a nga khetha u fhindula kana u sa fhindula . 
Shumisani mepe wa mihumbulo kha u ita mvetamveto , musi no no fhedza u dzudzanya mvetamveto , ṅwalani ḽitambwa ḽaṋu nga vhudele tshikhalani tshe na ṋewa .
U fhaṱa vhukoni ha ndeme nga nyengedzedzo ya u swikelelea ha pfunzo dza phuraimari nga vhoṱhe , na u shumana na mafhungo a u litsha tshikolo na u khwinisa ndeme ya mafhungo ; 
Mimasipala i tea u ita tsedzuluso ya vhulondo na u dzhenela kha tshenzhelo dza komiti dza wadi na mudzi wa nḓivho yapo hu sa athu u pulaniwa vhugudisi vhuṅwe ha komiti na phurogireme dza u fhaṱa vhukoni .
Fomo dzi no tea uḓadzwa
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ZWA MUTSHIMBIDZI
u tambudzwa
Vhalwadze vha bvaho kha vhuongelo uvhu hoṱhe vha rumelwa kha senthara . 
Pulane yo raliho i fanela u thusa vhashumi uri vha nange vhukati ha khetho dza mbulungo ya masheleni avhuḓi , hu na tshiṱirakhitsha tsha vhulanguli tshine tsha tshimbidza dziakhaunthu dzavho nga nḓila ya vhukoni na i sa ḓuri . 
Hezwi zwi iledza zwihulwane tshikhala tsha u amba nga thandela na masia a tshaka dzo fhambanaho a kwameaho na a re na dzangalelo . 
Nyengedzedzo ya madzulo a Israeli kha ḓisi ḽa Palestine ndi tshikhukhulisi tshihulwane vhukuma kha thandululo ya khuḓano .
Muthu a nga dovha hafhu a tendela muṅwe uri a mu imele nga maanḓa a axennḓe . 
Tshifhingani tsho fhiraho , u vhala lwa shishi vhathu maongeloni a vhukati a ho ngo katelwa kha itshi tshisumbi . 
Milayo iyo i nga maanḓafhadza muthu muṅwe na muṅwe o tiwaho afho u fha thendelo ya ndovho kana vhuḓowedzi , kana u ita uri ndovho kana vhuḓowedzi zwi wanale tshitshavhani , ha mushumo wa vhutsila muṅwe na muṅwe kha nyimele dzingaho idzo sa zwe dza tiwa kha milayo iyo . 
Vhuḓidini ha zwino nga vhashumela vhapo kha u shandukisa kudededzele kwavho u ya kha u bveledza vhuvhi ha matshilisano zwi tea u themendelwa na u tikedzwa . 
Mutambo wo vha u tshi khou ḓo farwa vhukati ha vhege nahone , nga madekwana , musi vhunzhi ha vhathu vha tshi ḓo kona fhedzi u ya tshitediamu nga murahu ha tshifhinga tsha mushumo . 
U thivhela vhugevhenga zwo no vha khaedu khulwane kha muvhuso kha Afrika Tshipembe ḽa nga murahu ha khethululo . 
Ndi zwifhio zwa ndeme nga ha nyimele kha tshitshavha tsha hashu
Sa zwine vhadzudzanyi vha khoniferentsi iyi vha lavhelela kha riṋe , mbudziso dza vhuṱhogwa dzine dza vha fanela u dzi fhindula kha maḓuvha mararu aya dzi fanela u katela : 
Ṱhuṱhuwedzo dza masheleni na mbekanyamushumo dza u isa mishumo na vhubindudzi kha zwikolobulasi zwo tsitsikanaho mukanoni kana nnḓa ha ḓorobo
Hezwi zwi kunga vhubindudzi nga kha mbetshelwa ya thikhedzo ya masheleni a muvhuso u itela mupfuluwo kana mathomo a mamaga a mveledzo . 
1.1. Khabinethe yo livhuwa Mulaedza wa Lushaka wa vhu sumbe wo ṋetshedzwaho nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma nga Ḽavhuvhili , 17 Fulwi , 2014 .
Vhukoni ha ekhosisteme ngomu ha vhupo ha Alfred Nzo ha u bvela phanḓa na u londola tshivhalo tsha vhadzulapo tshine tsha khou aluwa vhu khou fhungudzea , nahone ndozwo dzenedzo kanzhi dzi kwamesa zwishai . 
Nyito khulwane dza vhuendelamashango dzi kha phendelashango ya Ḓanzhe ḽa India na ḽa Atlantika . 
Tshiimiswa itshi tsha vhubveledzi ha 120 Megawatsi soḽa ya Photo Voltac ( PV ) moduḽu tsho rwelwa ṱari lwa tshiofisi nga dzi 06 Ṱhangule 2014 nga Jinko Solar , khamphani ya dzitshaka dzo ṱanganaho ya maChina .
Fhandekanaho lwa ulayo / mulayo
1 . Mulayo uyu u ḓo shumiswa u eḓana kha vhathu vhoṱhe u sa fhambanyi wo ḓitika nga vhukoni ha tshiofisi .
Kha u engedzedza , kha nyimele nnzhi dzidona dzi livhisa mianganyelo yavho kha ṅwaha wa muvhalelano wa vhone vhaṋe vhudzuloni ha u dzhiela nṱha ṅwaha wa muvhalelano wa Afrika Tshipembe fhedzi . 
Ni songo shumisa buratsho nthihi ya maṋo na muṅwe muthu .
Luṱingo : 082 901 0766
Uri vha kone u vula maṅwalo a PDF , vha fanela u vha na Adobe Acrobat Reader 4 kana u fhira kha khomphyutha yavho . )
Muvhigo wo sedza zwihulwane kha khethekanyo idzo dzine zwa khagala uri a dzi tevhedzi mulayotewa , na dzine dza ṱoḓa u sedziswa nga u ṱavhanyedza . 
luambo-tavhi ----- ndi luambo lu shumiswaho nga vhathu vha muvhundu muthihi .
Musi tshinyalelo ya masheleni a si a muthu kha ḽeveḽe ya tshikolo i tshi fhungudzea , vhabebi vha a itwa uri vha vhe na muhwalo muhulwane wa tshinyalelo ya masheleni a pfunzo . 
U khwinisa kushumisele kwa fulufulu kha zwa migodi na u bveledzwa ha minerala nga phesente dza 15 nga 2030 .
Musi tsengo itshi fhela murangaphanḓa wa sialala u bula tsheo ya khothe ya sialala .
Ngona ya vhutshimbidzi : zwigwada zwiṱuku , therisano ya dzulo
Ikonomi yo vha yo ḓisendeka mveledziso ya luvhele na fola tshivhindini tsha ḓorobo .
Milingo ya ANA i ḓo ṅwaliwa u bva nga ḽa 18 u swika nga ḽa 21 Khubvumedzi nahone mvelelo dzi ḓo ḓivhadzwa nga Nyendavhusiku 2012
Mbuelo ndi mbuelo dzi sa vhuedzi nahone dzi badeliswaho kana muthelo u kolodiswaho . 
Vhalwadze vhane vha fhira fuiṋa vho alafhiwa vha endedzwa u bva he khombo ya itea hone . 
Nahone hezwo ndi nga ṅwambo wa uri zwine ra zwi ḓivha ndi uri tshanduko kha sekithara iṅwe na iṅwe ya ikonomi kana tshitshavha - tshanduko ya vhukuma ya tshifhinga tshilapfu - i ḓo ṱoḓa nyito guṱe nahone ha vhubveledzi nga zwiimiswa zwinzhi , mbumbano na vhathu nga muthihi . 
Ndi pfa ndi na mulandu wa uri a tho ngo ita zwithu zwinzhi miṅwaha yoṱhe heyi . 
Fhungo ḽa tshifhinga tshilapfu ndi fiḽosofi yo ḓoweleaho kha khethekanyo dzoṱhe dza ḽiṅwalo iḽi ḽa mulayo . 
Tshumiso ya muḓagasi wa masipala wapo i ḓo badeliwa nga mutengo wa fhasisa wa hayani . 
Vhuṱumani vhukati ha mihasho , hune mihasho mivhili kana minzhi ya shela mulenzhe kha nyisedzo ya ndivhotiwa i fanaho kana i re na vhushaka , mvelelo kana thandela , i fanela u ṱaluswa . 
Ri na zwigwada zwa shishi zwi shumanaho na khaedu ya vhuḓi ha malasha na nḓisedzo ya malasha nga migodi ya malasha , nahone ri khou shuma u vhona uri ri ṱavhanyisa u tendelwa ha u fhaṱwa ha thandela dza mveledziso ya muḓagasi nga gese .
U linga kha Nyambo ndi maitele a bvelaho phanḓa nahone a tikedzaho nyaluwo na mveledziso ya vhagudi .
Maitele aya a ḓo ita uri hu si vhe na u sa langea ha gogo ḽa vhathu , zwine zwa nga fhedza zwi khou vhanga zwiwo zwa u kandekanywa ha vhathu na kha avho vhane vha vha na thikhithi . 
Mulayo wa Mutakalo wa Mushumoni na Tsireledzo u ṋekedza zwa tsireledzo na mutakalo wa vhashumi vha masipala vha re mushumoni . 
Arali hu na nḓivho ya sialala fhedzi muhumbeli a sa khou ṱoḓa tswikelelo kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo , hu ṱoḓea fhedzi thendelano ya u kovhekana mbuelo .
Afho fhasi hu na nyimele dza 25 dzine dza nga vhanga u takuwa ha khuḓano na mbiti . 
A huna fhethu ha u dzula hu no ṱoḓea ha Muinzhiniara na Vhaimeleli vhawe . 
Phanele ya vhahaṱuli na vhalanguli vha muṱaṱisano vho tenda u fara zwidodombedzwa zwa u dzhenela lwa tshidzumbe vhukuma nahone a vha nga bvisi mafhungo maṅwe na maṅwe a zwidodombedzwa zwa u dzhenela kha nnyi na nnyi . 
Tshivhumbeo tsha zwibuḽoko tshi anzela u ṱumanywa na madzangalelo a ikonomi ya masia oṱhe . 
96 . Vhuḓifari ha Miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa Dziminisiṱa
Tshifanyiso tsha muhumbulo tsha tshitshavha tshi konḓaho itshi tshi ḓiswa nga maṱano a fanaho na ḽiṅwe ḽine ḽa khou ḽi lavhelesa hafha nga madekwana . 
- Mvetomveto ya u thoma ya mbekanyamaitele ya vhafaramikovhe vhaswa vha muvhuso yo themendelwa uri hu vhe na u isa phanḓa vhukwamani .
U fhola ha mulwadze zwi vhoniwa zwi zwanḓani zwa tshumelo dza u lafha na muthu ene muṋe . 
Tshikwama tshi shumisa tshumelo dza vhakuvhanganyi vha zwikolodo zwine zwa kuvhanganyela vhaṅwe u thusa nga u kuvhanganya zwikolodo zwo na fhirelwaho nga tshifhinga tsha u badelwa zwo bveledzwa nga mbadelo dza mbuelo dzi re na vhukhakhi . 
U khwaṱhisa na ndondolo ya vhushumisani ha ngomu na ha nnḓa na vhakwameaho vho teaho . 
Arali ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa mbadelo ḽa vha nga holodei kana mafheloni a vhege , mbadelo i tea u itwa nga ḓuvha ḽa u fhedzisa la phanḓa ha holodei kana mafhelo a vhege .
Pulane ya 2014-2019 ndi ya miṅwaha miṱanu ine yo livhanyiswa na u swikelela Bono ḽa NDP ḽa 2030 .
MULANGADZULO : Ri ḓo khwaṱhisedza uri Muṅwaleli wa Phalamennde u a sedzulusa fhungo iḽi . [ U dzhenelela . ]
Arali ri tshi ṱoḓa u swikelela Afrika Tshipembe ḽine ra ṱoḓa , ri ṱoḓa thendelano ya matshilisano ntswa .
Mbuelo , Bannga , Kheshe na mbadelo dza tsumbambalelano .
Kha huṅwe u imba he vha vhuya vha hu dzhenela , vha khou lavhelelwa u vha vha kha mutevhe wa vhane vha ḓo vha vha kha opera ya Lucia di Lammermoor ngei Opéra Bastille , kha ḽa Paris ṅwedzi u ḓaho na uri nga Nyendavhusiku vha ḓo vha vha tshi khou tamba vhe na vhuimo kha Roméo et Juliette kha Metropolitan Opera House ngei New York . .
Ndeme yavho ya u asesa na u pfesesa maimo a kutshilele kwa miṱani zwo rerwa nga hazwo . 
Magudiswa a tevhelaho a tea u shumiwa a fhela kha themo ya 1 .
Vhafunzi vhoṱhe na vharangaphanḓa vha zwa vhurereli
Mashango aya mavhili a na vhushaka ha vhuḓi ha vhavhili na ha ikonomi , ngeno hu na uri Zambia ndi ḽiṅwe ḽa mashango mararu a nṱha a re na vhufarisani ha mbambadzo kha dzhango ḽa Afrika .
UIF i do khunyeledza khumbelo hu saathu u fhela vhege dza rathi nga murahu ha u wana khumbelo .
Arali zwo ralo , u sedzuluswa hu ṋewa zwiṅwe zwiko u itela u engedza masheleni . 
Muimeleli wa Tshigwada tsha vhathu vhaṋa u ḓo vhiga kha na u kwamana tshifhinga tshoṱhe na Tshigwada tsha vhathu vhaṋa na u sumbiwa nḓila ngatsho sa zwo fanelaho . 
Ari tendelani na thivhelo yo dzinginywaho nga ha u ṋetshedza tshumelo ya odithi ya nga ngomu kha kiḽaente ya muodithi nahone zwi nga konḓisa maitele a u tholo a ḽifhasi hune feme ya tholiwa sa muoditha wa nga nnḓa na wa nga ngomu . 
Hu khou dzinginywa uri vhakhethi vha tea u vhaliwa kha zwiṱitshi zwa vhukhethelo nga nnḓani ha musi Khomishini ya zwa Dzikhetho yo zwi vhona nga iṅwe nḓila . 
Maanḓa a u tendela phambano a tea u ṋewa Minista . 
Vhambedzani maipfi a luambo lwa musanda na zwine a amba .
Vha tea u kona u ri vhudza uri ndi vhathu vhangana vhane vha tea u wana nnḓu dza muvhuso kha wadi yavho . 
Zwiteṅwa zwiṱuku zwiraru ndi zwiteṅwa zwa muvhigo une wa khou tea u ṅwalwa Khabinethe zwi tshi yelana na , ndi ḓo topola : 
Vho vha vha tshi ḓivha nga tshenzhemo ezwi , yo vha yo vhuya ya ḓiswa khavho kha ḽeveḽe ya komiti naa ? 
Zwenezwo u bva tshiṅwe tshifhinga zwino , ḽa Indonesia na maṅwe mashango vho kumedza masendelele o fhambanaho vhukuma . 
Kha marangaphanḓa a ndeme na u vha zwa vhukuma ha thero ho bulwa zwiṱuku . 
Ni songo vhaiswa nga zwithu zwiṱukuṱuku vhutshiloni . 
Nṱha ha mushumo une wa itwa nga mavundu na mimasipala maelana na madzulo a vhathu , zwiimiswa zwa lushaka zwi tevhelaho zwo thomiwa u itela u tshimbidza ṱhoḓea dzi elanaho na madzulo a vhathu kha sekithara :
Vhuimamabupo ha Masipala
Hezwi ndi zwa ndeme hafhu kha u wana khonṱhiraka kha vharengisi vhahulwane khathihi na muvhuso , nga kha u renga ha muvhuso . 
Khonṱhiraka dza vhufaramikovhe dzi a dzhenwa khadzo vhukati ha Vhulangi Vhuhulwane na zwiimiswa dzi ṋekedzaho ṱhoḓea dza u vhiga ha kotara iṅwe na iṅwe kha vhuvhusi ha vhubindudzi . 
Dzi nga ita ṱhoḓisiso kha mafhungo maṅwe na maṅwe ane a thusa tshitshavha ane a wela kha sia ḽine dza vha na vhuḓifhinduleli naḽo .
Mutengo nga tshifhinga na tshelede ya vhugudisi ho engedzeaho zwi ṋaṋisa zwithithisi izwi . 
30% ya mbadelonyengedzedzwa kha mushonga wa nnḓa ha fomuḽari na u shumisa muṋetshedza tshumelo a si wa DSP nga u tou funa - Mushonga wa u tou ḓirandela ( OTC )
KHUMBELO YA U TA
Zwitshavha zwi re kha vhupo zwinzhi zwo aḓamelwa nga vhushai hu na phimo dza u shaya mishumo hu hulwane , u sa kona u vhala na u ṅwala na vhushayapfushi . 
Tshenzhelo ya mushumo kha sia ḽa ndangulo ya vhupo , nga maanḓa u tshikafhadza na ndangulo ya malaṱwa a re khombo . 
I ṋetshedza mutengo wo afhulelwaho nga 20% kha mitengo ya mashangoannḓa phanḓa ha musi itshi swikeela pemithi ya mbambadzelannḓa .
b ) Vho Matsebe Ivor Phasha ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
Mbuelo dzo fhungudzwaho dzi bveledza kha u shumiswa huṱuku ha masheleni kha miṅwaha i ḓaho nga nnḍa ha musi ikonomi ya aluwa . 
Nzimulo ya vhuvhili , kana nzimulo i tevhelaho ( nga murahu ha u balanganywa ha fulufulu nga tshifhinga tsha luṱa lwa nzimulo lwa mathomo ) , zwi itea musi pulamu ( fhethu ha malaṱwa ) vhu tshi iswa kha vhupo kulekule nga lutsingaḓanzhe . 
Nyimele khulwanesa ya zwikolodo i khou thivhela nyaluwo kha mashango manzhisa . 
Muvhuso wo ṱaḓa mbadelo khulwane u itela ḽaisentsi idzi ngeno vhabveledzi vho ḓikanda nga mbuelo dza maraga wo ḓadzwaho nga vharengisi vha tshivhalo tshiṱuku . 
6.7.12 U vhulungwa ha dziṅwe rekhodo 6.7.12.1 Vhusimamilayo vhu tea u ṋetshedza lushaka lwa rekhodo dzine dza tea u vheiwa kha tsengo dza khothe dza sialala .
Kha vha ḓise mbilo dzavho nga nḓila yone Nga poswo :
U dzumbulula vhaaṋewa na ṱhuṱhuwedzo
Nomboro ya vhuṋe :
Ṱhalutshedzo ya maipfi : ḽifanyamuthu , aḽitheresheni,ḽifanyisi , onomatopia , ḽimetafore , raimi , mutevhetsindo
Hezwi kanzhi ndi nga mulandu wa vhupo vhune Afrika Tshipembe ḽa vha khaho khathihi na kilima yaḽo ya sabutiropika , zwine zwa ita uri zwi konḓe u ṱaṱisana na mashango a bveledzaho zwienge a Tshipembe Vhubvaḓuvha ha Asia kha maraga ya ḽifhasi . 
Hu na phambano ṱhukhu ya dzingu kha nzulele ya thikhedzo ya mphomali vhukati ha mimasipala yapo kha tshiṱiriki . 
Masiandoitwa aya ndi a uri matshudeni oṱhe u bva kha ṅwaha wa u thoma u swika kha wa mafhelelo vha ḓo kwamea khathihi na ikonomi yashu vhunga hu sa ḓo vha na vhatelwadigirii vha zwikili zwiswa vhane vha ḓo vha vha khou dzhena maragani wa mishumo .
Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo ; na tshigwada tsha vhaṱoḓisisi vha ṱhonifheaho , hu tshi katelwa Khomishini ya Tshandukiso ya Mulayo ya Afrika Tshipembe .
Zwo ralo , phaḓaladzo yo bvaho kha sekithara ya vhuendi dzi swika 10.8% ya phaḓaladzo ya GHG kha shango , hu uri vhuendi ha badani ho sedzana na
Ri ḓo dovha ra ita pfunzo yo dzhenelelaho vhukuma , tshenzhemo ya nnyi na nnyi na bembela ḽa vhudavhidzani . 
Theiphi ya ḓuvha ḽi tevhelaho yo vha i hone , theiphi ya u takuwa yo vha i hone , nahone theiphi ya tshifhinga tsha ndeme vhukati ha theiphi idzo mbili ndi yone fhedzi ye ya vha i siho . 
Fhethu khathihi na tshikoupu tsha lukombo lwa maḓaka zwi fhambana u ya nga mishumo ye phakha ya itelwa yone uri i ite , khathihi na vhutsini na vhukuma ha mupo . 
U itela u vhona u tea ha zwiitisi zwine zwa khou ṋekedzwa nga mupotiwa kha u tikedza u pandelwa ha mupoti wa mulandu , ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha zwiṅwe zwiwo zwine zwa vhonala nga maanḓa kha tshishumiswa tsha mbuno zwine zwa rangela u pandelwa uho . 
200% ya mutengo wa Tshikimu kha dzilafho ḽa madzeu a vhuraru a kwameaho nga fhasi ha u dzidzivhadzwa wa sala u tshi vhona , sedzharini ya dokotela
muthu u katela muthu zwawe kana muthutshimulayo ; na 
U bviswa ha N , P na BOD zwi vhigwa kha maanḓalanga nga ṅwaha . 
Vharangaphanḓa vha sialala
Nyengedzedzo kha ṱhanganyelo ya mveledziso na mbuelo yapo zwi shanduka zwa vha nyaluwo ya ikonomi na u fhungudzea ha vhushai . 
12.2 Sisiteme dza mafhungo
Mitambo ya u tamba i tshi tevhela phetheni nga nḓila ine wa humbula ngayo uri zwithu zwi vhekanywa hani-u vhea zwithu nga mutevhe u re wone , sa , u gidima na u vhea dzitswayo fhethu ho dzulaho ho humbuliwa , hu tshi shumiswa mutevhe wone
I ḓo dovha hafhu ya khwinisa tswikelelo nga vha nyanḓadzamafhungo kha Muphuresidennde na Ofisi ya Muphuresidennde , u itela uri vhoramafhungo vha wane mafhungo a siangane na maitele a u khwaṱhisa kupfesesele kwavho na kuvhigele kwavho .
Nga u lavhelesa vhaṅwe , a ri tou guda fhedzi nga ha nyito , ri dovha ra vhona uri zwithu zwi dzhenelelaho kha nyito . 
Zwiko zwa vhufa ndi fhethu kana zwithu zwa vhuṱhogwa kha zwa mvelele , hu tshi katelwa na zwithu kana fhethu ha ndeme havhuḓi , zwa vhufhaṱi , zwa ḓivhazwakale , zwa saintsi , matshilisano , zwa muya , zwa nyambo kana zwa thekhinoḽodzhi . 
e ) Vho Pitsi Paul Moloto - Mulanguli Muhulwane a si na maanḓa ; na
Kha vha ḓivhadze maṅwalo mavhili u itela ndovhololo nga zwigwada zwiṱuku ḓuvha na ḓuvha . 
Tsenguluso i tevhelaho i ḓo sedza kha mukovhe wa zwibveledzwa zwa thoro kha tsheledemviswa ya masheleni a muṱa kha zwiḽiwa nga vundu . 
Musaukanyo wa vhuḓipfi vhu sumbedza goloi dza muḓagasi dzi dzone dzine dza kona u ṱaṱisana kha mitengo ya ole ya nṱha . 
Minista vha nga bvisa ḽaisentsi ya u rema , u tshinyadza kana u tupula muri u tshilaho ufhio na ufhio wapo kana u bvisa kana u ṱanganedza muri wo raliho u bva kha ḓaka ḽa mupo . 
Mbadelo dza ndangulo ya ndaka zwa zwino dzi badetshelwa nga voutu ya muhasho wone uṋe . 
Kha vha rumele SMS kha 083 450 4367 i na nomboro yavho ya Phesala riṋe ri ḓo vha founela murahu .
tsumbakushumele
Tsha vhuvhili , vhuendi ha muyani vhu leludza thengiso ya ṱhundu , mveledziso ya nḓowetshumo , vhuendelamashango na tshumelo dza ikonomi . 
1 . Mulayotibe wa Khwinisedzo ya Savei ya Mavu
U ṅwala madzina a vhaambi kha tshauḽa tsha siaṱari
Ndi tshibveledzwa tsha maitele o lapfaho a nndwa na therisano ya mahoro a poḽotiki o fhambanaho ane vhorapoḽotiki , maaxennḓe na vhaimeleli vha madzangano a tshitshavha vho shela mulenzhe .
( c ) ita tsheo nga ha kushumiselwe kwo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 80 kana ya 122 ;
O vhala gurannḓa mulovha .
Naa tshi fanela u tendelwa uri tshi dzhene kha konṱiraka nga nnḓa ha ndangulo ya u fhela ha tshifhinga tsha mulandu nga mulayo kana u tshi khwinisa nga thendelano ? 
A ho ngo tendelwa mbudzi .
Muhasho u nga kona fhedzi u ita tshithu nga mbilaelo kana mivhigo ine ya itwa nga vhafariwa maelana na mbilo dziṅwe na dziṅwe dza u tambudzwa . 
Sa zwa ndeme hafha hu khou pfukiselwa nḓivho ya sialala . 
2.1. Khabinethe yo tendela Puḽane Khulwane ya Lushaka ya Zwidzidzivhadzi ( 2013-2017 ) na uri i thome u shumiswa kha miṅwaha miṱanu i ḓaho .
U buletshedza na u ṱalutshedza maitele a u dzhenelela kha kuvhusele kwa vhuimo hapo .
b ) The Sterling-silver crown na tickey coin series ' o thomiwaho Afrika Tshipembe -'Dolosse' .
Muhasho wa Muvhuso Wapo na zwa Dzinnḓu
Mbekanyamushumo ya Ṅwedzi wa Vhafumakadzi wa Lushaka yo nambatedzwa .
U tikedza nyaluwo ya vhubindudzi lwa tshifhinga tshilapfu nga kha mbekanyamushumo ya mveledziso . 
U thetshelesa uri a wane zwidodombedzwa zwa tshiṱori a fhindule mbudzisoṱhalutshedzi .
Komiti ya wadi yavho i nga wanulusa zwinzhi nga u shumisa ofisi ya Tshipikara .
Komiti dza wadi dzi nga vha na miraḓo ya 10 .
Nga tshiimiswa itshi tshi katelaho , zwitshavha zwone zwine zwo ḓidzhenisa kha mvelaphanḓa ya zwone zwine . 
U vhona uri hu na yuniti ya ndangulo ya u renga yo maanḓafhadzwaho nahone yo dzudzaneaho . 
Iyi puḽane i ita themendelo dzo vhalaho dza u khwinisa vhukoni ha mbekanyamushumo dza u lulamisa , nga maanḓa dza u engedza kana u ṱanḓavhudza zwikhala zwa ikonomi kha vhe vha vha vho thudzelwa kule kale .
Kha u fungelela u sedza mitengo ya u gaganya , Mulanguli Dzhenerala u ḓo ita uri hu ṋetshedzwe ndeme khulwanesa ya phensheni . 
Zwinga dzhia vhege dzi swikaho ṱhanu u bveledza khumbelo yavho .
Mbulungelo ya tshumiso hafhu zwi amba uri maḓi a mashika a ḓo dovha a shumiswa kha maitele ane a bveledza maḓi a mashika . 
Zwikili zwa u amba phanḓa ha vhathu
4.1 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dzhia madalo a mushumo vha tshi dalela miraḓo ya Mbumbano ya Tshipembe ha Afrika ( SACU ) vhukati ha dzi 18 na 22 Lambamai 2016 ane a katela Namibia , Botswana , Lesotho na Swaziland .
Khumbulelo khulwane ndi dza uri muhasho u tea u vha na pulane na thendelano dzo dzavhuḓi dzo khwaṱhaho . 
Ro pfa ro tshuwa .
Vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha tea , vhunga zwo ralo , u ḓi fha tshifhinga tsha u ṱalukanya netiweke ine vha vhudzulo ha vhathu ha tea u ṱumiwa khayo . 
U fhindula mbudziso
Dzhenani tshikolo , ni gude ni shumese .
Ro vusuludzwa na ṋewa nungo ntswa - ri na ndaela ine ya vha yo khwaṱhaho u bva kha vhathu vhashu . 
Nga murahu , maga a nga dzhiwa u tandulula tshiimo itshi . 
Thikhedzo yo khwaṱhaho nahone ine ya vhonala u bva kha pulane dza vhulanguli ha nṱha fhedzi , a i nga khwaṱhisedzi mvelelo . 
Muhasho wa Vhudavhidzani ha Ṱhingo na Tshumelo ya Poswo u ḓo bveledza adzhenda ya mveledziso ya Thekhinoḽodzhi ya Vhudavhidzani na Mafhungo ya Afrika Tshipembe hu si kale .
Khwethekanyo ya mulilo ine mushonga uyo wa zwa vhulimi wa wela khayo
U tsela fhasi na u sa kona u bula zwi ḓaho kha thikhedzo ya mveledziso zwi kombetshedza Afrika sedza zwiko zwaḽo zwapo u itela u londa vhathu vhaḽo . 
Nga maṅwe maipfi , vho vusuludzea u bva zwenezwo . 
AKHAUNDU
Hu tshi vhambedzwa na maṅwe mavundu , Vundu ḽa Gauteng ḽi na mukovhe wa u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi muhulwane , une wa sumbedza uri zwibveledzwa zwa vhulimi zwihulwane zwi khou ḓiswa Gauteng zwi tshi bva mavunduni maṅwe u itela u bveledzwa . 
EGYPT - Dzingweṋa dza Tshiphuga tsha Mashango a Afurika tsha 2008 tsha CAF
Mbekanyamaitele yo itelwa u tikedza na u endedza u ya nga ha mutakalo na tsireledzo ya mushumoni . 
Muvhigo ndi tshiṅwe tshishumiswa tshine tsha thusa kha u khwiṋisa ndeme ya tshumelo dzi ḓiswaho nga mihasho .
Khabinethe yo tendela u tholiwa ha vha tevhelaho :
Vhana na vhafumakadzi
Zwi vhigwa hani
Hu tou nga hu na mbudziso nga ha mukano wa mulayo we wa pima kushumele kwa tsedzuluso ya odithi ya nga ngomu kha magavhelo aneo . 
Zwiṱirathedzhi zwi shumiswaho u itela u langa zwiteṅwa zwa HIV na AIDS na zwa pfanelo dza vhathu . 
Musi hu khou dzhielwa nṱha u vha hone ha tshikoupu tsha u khwinisa , ro kovhekana nga ha u lingulula havhuḓi ha u vhea zwithu kha nyito u swika zwino , nga maanḓa kha u khwaṱhisa vhuṋe . 
Sub-Saharan Afrika i khou sumbedza khaedu dza nyimele dza ikonomi khulwane musi ikonomi khulwane yaḽo dzi tshi khou fhungudza u ya kha u bveledzisa zwirengwa zwiṱuku .
Milayo ine ya khwaṱhisedza tshiimiswa tshi ḓilangaho tshiṅwe na tshiṅwe nga vhuraḓo ha Pfano ndi : 
U ṅwala maḽeḓere danzi na maḽeḓere maṱuku a no swika 26 nga nḓila yone .
Zwiko zwa zwa bayoḽodzhi zwi re na ndeme ya u vhulungwa - Zwiko zwa zwa bayoḽodzhi zwi no ḓo shumiswa - Zwiko zwa zwa bayoḽodzhi zwe zwa xela , kana zwi re kha mutsiko , nga ṅwambo wa ṱhuṱhuwedzo ya tshikafhadzo ya maḓi . 
U ṅwala na u sumbedza zwifaredzi kana fhungo ḽipfufhi kha ṱhoho yo ṋewaho , kha u thusedza u ṅwala bugu kha khuḓa ya bugu .
Uri mihasho ya muvhuso i khou langulwa lu bveledzaho naa .
Khonṱhiraka i ṋea mushumi vhuḓifhinduleli kha mutholi , ane a vha masipala , ha u shuma u ya nga ha KPI .
U shuma na / nga maipfi : madzina zwao na madzina a ngelekanyo
kusedzele kwa u dzhenelela ha vhathu
Pfanelo dza u dzhenelela kha tsedzuluso
Zwi na ndeme uri hu vhe na vhutepe kha dizaini iyi . 
Ri khou lwisa vhuvemu , vhufhura kha dzithendara na tshanḓanguvhoni kha u tetshelana mitengo kha mbekanyamushumo dza themamveledziso .
Ri khou ita mvelaphanḓa kha livhanyisa mbuelo na sisiṱeme dza zwiṱuṱuwedzi na tsiko ya ndeme . 
Ho vha na nyambedzano dza 34 shangoni ḽoṱhe .
Mbekanyamushumo dza kushumisele na ndondolo dzi tea u bveledzwa u itela u shumisa na u londola ndaka kha tshifhinga tshenetsho tsha musi dzi tshi khou shuma . 
U dovha wa ita mbetshelwa ya vhufaramafhungo na u anḓadza ṱhalutshedzazwidodombedzwa na u ṱoḓa u tinya ndovhololo ya mafhungo a zwa tshikhala . 
2.1 Khabinethe yo tendela u thomiwa ha maitele a vhuvhudzisi huna nḓivho ya u bveledza vhatelwadigirii vho gudelaho nga vhuphara .
Muofisiri u shumisa maanḓa na u ita mishumo ye ya ṋetshedzwa kana u kovhelwa muofisiri onoyo zwi tshi ya na nga ndaela , ndango na maanḓa a ndaṱiso a Komiti ya Khetho . 
Hune muhasho wa vha wo no vha na komiti ya vhulanguli na mbekanyamushumo dzawo dzi tshi sumbedza zwi khagala mbekanyamaitele ya muvhuso , u tou ṱoḓa u khwinisa maitele a re hone na u shumisa nḓila yo dzudzanyeaho vhukuma . 
Mbadelo dza u hwelela dzi amba uri vhapfumi vha nga kona u hwelela ngeno vhashai , nga maanḓa kha milandu ya vhapo , a vha koni u shumisa pfanelo dzo raliho . 
Khumbelo ya u ṅwalisa khoro yo ṱanganelaho ya nyambedzano
Khothe khulu yo ita ndaela yauri muiti wa khumbelo u na vhulwadze ha muhumbulo kana vhulwadze ha muhumbulo kana vhuladzwe vhuṅwevho ha muhumbulo kana u valelwa nga fhasi ha Mental Health Act , 1973 .
Muhasho a u na sisiṱeme dzo teaho dza u tshimbidza zwa ndugiselo ya mivhigo ya kushumele . 
Tshipikwa nyangaredzi ndi u swikela luvhilo lwa mbalotshikati zwalwo lwa u dauniḽouda lwa 100 mbps nga 2030 .
Magudiswa na zwiteṅwa zwa Nḓivho thangeli zwo bviswa kha Saintsi dza Matshilisano ( Ḓivhazwakale na Ḓivhashango ) ; Saintsi dza Mupo na Thekhinoḽodzhi .
Milayo ya Tshirema na Tshanga ndi Tshau , Tshau ndi Tshanga
Khumbelo dza mushumo dzi sa swikeli khiraitheria dzi tevhelaho vha ḓo vha vha sa tei . 
Nṱhani ha izwo , zwilinganyo zwa muvhalelano a zwi shanduki na kathihi , nahone zwi khou ṋaṋa u konḓa . 
Kha vhanzhi , nga mulandu wa u swikelela , vhukwamani na mupo vhu fanela u vha vhukwamani ha muṱanganelwa sa izwi vhu sa koni u ṋetshedzwa lwo linganelaho tshifhinga tshoṱhe ngomu ngadeni dza phuraivethe . 
Hune zwa konadzea , zwiimiswa zwiṱuku zwi shumisa vhorakhonṱhiraka vha phuraivethe u kuvhanganya mathukhwi a ndondolo a ya mutakalo a sa athu u laṱiwa . 
Mulayotibe u sedza kha u ḓisa zwi fanaho hu tshi sedzwa kha zwa u ta miholo , zwi fheletshedzaho miholo na maṅwe maitele na zwi randwaho zwa u thola miraḓo ya Zwiimiswa zwa Ndima ya ṱahe , hu u itela u alusa u shuma nga nḓila yone na maitele a fanaho kha kushumele na vhuvhusi kha hezwi zwiimiswa .
Zwazwino , fhedziha , sisiṱeme dza vhuṱoli u itela nyelelo ya maḓi na ndeme , ndeme ya muya , u fhelisa maḓaka , na u wiswa ha ndeme ya mavu a zwo ngo lingana . 
Zwiṅwe hafhu , u kuvhanganywa ha ndaulo ya ikonomi khulwane a zwi nga ḓo thusa fhedzi u fhungudza u gonya ha mitengo kha tshifhinga tshiṱuku , fhedzi hu ḓo ṱuṱuwedza vhubindudzi ha phuraivethe na u khwaṱhisa nyaluwo . 
Hezwi ndi zwipiḓa , ri a tenda , zwine arali zwi songo dzhielwa nṱha nga vhuronwane u tandululwa ha mbekanyamaitele ya vhaswa hu ḓo tambula . 
Zwishumiswa zwa u dzhenelela zwo vha vhukoni ha muvhuso ha u laula , mugaganyagwama , u thusa , na u bveledza vhuimo ha vhashumi . 
Pulane ya Mishumoni ya HIV na Aids : Masiandaitwa a HIV na Aids mishumoni o vha mahulwane , nga maanḓa kha vhashumi zwavho . 
U engedzea ha khakhathi dza zwa poḽitiki na vhuitwa ha vhutherorisi Nigeria na Kenya zwi ḓisa khaedu ntswa kha ekonomi khulwanesa Afrika Vhukovhela na Afrika Vhubvaḓuvha nga u fhambana . 
2 / 5 U sika zwiṱrathedzizwiṱhaḓuli
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 6 Ṱhangule 2014
Zwiteṅwa zwa u linga zwi tea u vhekanywa kha vhuimo ho fhambanaho ha kuhumbulele na kupfesesele u itela uri i vhe ya vhukuma i shumiseaho .
1 / 1 U kuvhanganya mafhungotsivhudzi a re hone
Mbekanyamushumo ya Ndaulo ya HIV / AIDS ine ya vha ṋea ndondolo ya tshidzumbe musi vha tshi i ṱoḓesa .
A hu katelwi osseo-integrated implants , maitele oṱhe a u pfukisela na miaro ya u lulamisa ṱhaha .
Kha sia ḽa ṱhoḓea , mbuelo kha zwa pfunzo dzi fhasi kha ikonomi dzine dza khou aluwa nga u ongolowa , zwine zwa fhungudza malamba a u rumela vhana tshikoloni . 
u ita mushumo u itwaho nga madzhendedzi a zwa vhuendi , mabufho , dzibannga kana khamphani dza zwa khadzimo dza dzigoloi
Iḽi ndi ḽiga ḽihulu kha u swikelela khonadzeo ya shango na ya dzhango kha sekithara ya lwanzheni .
O vha a tshi khou thusa muṅwe mufariwa ngae we a vha a khou itwa vhuṱudzi he a vho fhedzo o rwiwa nga vhaofisiri . 
Ḽeveḽe dza mbulungo ya masheleni na vhubindudzi zwa Afrika Tshipembe zwi a saukanywa , na mbambedzo dza itwa kha maṅwe mashango kha khethekanyo iyi . 
Muvhuso wo isa masheleni a fhiraho R2 , 8 biḽioni kha khamphani dza kha sekithara , nga kha mbekanyamushumo ya Nyengedzedzo ya Vhuṱaṱisani ha Vhubveledzi .
Tshumisano : ṱhoḓea ya u ḓivhadza hafhu tshumisano ya Afrika zwi tshi elana na adzhenda ya ṱhuṱhuwedzo kha ikonomi , poḽotiki , tshanduko ya matshilisano yo ambiwa nga hayo zwo ḓisendeka nga asesimende ya tshumisano i re hone . 
Muhasho wa zwa Maḓi u kwama u shela mulenzhe zwavhuḓi kha shango ḽashu na vhathu vhaḽo sa vhalondoli vha zwiko zwa maḓi ashu , na uri sa vhafarakani vha bveledzaho na u ḓiimisela kha u lwela u swikela mveledziso i dzulaho i hone . 
Tsireledzo musi u woṱhe hayani
Ngauralo , u ḓidzhenisa ha ḽa Afrika kha ḽifhasi ḽoṱhe kanzhi zwo vha zwo ḓala mbidzo dzi bvaho kha zwitshavha zwa dzitshaka uri vha ṋekedze khwaṱhisedzo kha mutengo wa khuḓano ya dzhango , kathihi na u ṋea mutsiko vharangaphanḓa vhaḽo wa u lugisa zwa vhuvhusi haḽo . 
Komiti ya zwa u ṱola i shuma u ya nga ha ndaedzi na maga o ṅwaliwaho , o tendelwaho . 
U shumisa mbonalo dza maipfi sa khavara u bvumba uri tshiṱori tshi ri mini na u ṋea muhumbulo wau .
U ita mahumbulelwa ( Iniferentsi )
Mivhigo ya kotara iṅwe na iṅwe kha nyito dza Vhugudisi na Komiti ya Mveledziso ya Zwikili . 
Nga u ralo ri khou lavhelela u vha na nyanḓano na tshumisano ya tsini nga vhathu vha kwameaho nga tshifhinga tsha ndingo idzi . 
Arali vha tshi ṱoḓa u fuwa ṋari bulasini yavho , vha fanela u ḓiṅwalisa Mulangi wa Lushaka wa Mutakalo wa Phukha .
( c ) khethekanyo ya 182 ;
Arali phambano kana u fhambana ha vha hone ha mufuda muṅwe na muṅwe vhukati ha murengi na muḓisedzi malugana na kana hu tshi khou itiswa nga konṱiraka , vha kwameaho vha tea u ita ndingedzo iṅwe na iṅwe u itela u tandulula nga vhulenda iyo phambano kana u fhambana nga u tou ambedzana . 
U ṋekedzwa ha tshumelo dza forensiki dza phathoḽodzhi na dza mulayo dza dzilafho . 
Mmadaztainl a naKha ri ite nyito ˆ uliItani ḽitambwa ḽa musi Vhonani a tshi humbela baisigiri kha Anza .
Ḽi imela lunako , mvumelano yavhuḓi ya mvelele dzo fhambanaho na Afrika Tshipembe ḽi bvelelaho sa lushaka . 
Tshitshavha khathihi na madzangano a no wanala henefho kha tshitshavha a tea u tsivhudza mivhuso yapo malugana na zwililo zwi kwamaho tshumelo dza mirurela ya malatwa .
10 . Rekhodo
Zwavhuḓivhuḓi , kha avha vhaongi vha ndeme vho ḓikumedzelaho , u futelela kha mushumo wavho ndi zwa ndeme u fhira mbuelo dza matheriala dzine vha dzi wana . 
Vha fanela u posa na u ḓisa khumbelo ya u thoma ; lune arali vha kundelwa a vha nga wani phemithi .
Nyito ya u linga ya fomaḽa 1 U vhala : ( Orala na / kana nḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
Mbadelo dza matshilisano dzi katela mbadelo ya zwiimiswa kha tshikimu tsha ndindakhombo ya matshilisano yo badelelwaho mushumi . 
Komiti ya Wadi i nga ita mini u thusa ?
Vhubindudzi nga koporasi dzashu dza nnyi na nnyi , u fana na thandela dzashu khulwane dza themamveledziso dza muvhuso , dzi kunga vhubibdudzi ha sekithara dza phuraivethe na vhutumbuli , nahone dzi ḓo khwaṱhisa vhubidudzi hoṱhe kha shango . 
Zwihulusa , vho sedza kha maitele a mvelele ane a vhaisa vhafumakadzi , u tou fana na musi hu tshi itwa zwa u tovhola vhaloi .
U lwa na u rengiswa kha vhafumakadzi na u fhuriwa u itela thengiso ya mivhili ndi iṅwe vhukati ha maga a zwa mulayo manzhi a u tsireledza vhafumakadzi kha khethululano . 
Tshikwama a tshi fhinduli madzinginywa maṅwe na maṅwe a songo humbelwaho nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano . 
7 . Vhathu vho tholwaho :
Kha vha vhudzise uri ndi khovhe ifhio ye a i rea vhunzhi hayo , nauri ndi khovhe ifhio ye a rea ṱhukhu dzayo . 
Mikhukhu i linganaho 133 i khou sedzuluswa kana u lugiselwa khwiniso nga kha Mbekanyamushumo ya Thikhedzo ya Khwiniso ya Lushaka .
Vha vhona khothe dzi tshi khethulula lwa mvelele na u sa ṱanganedza tshitshavha na zwigwada zwa miṱa .
1.9 . Khabinethe i ṱanganedza zwo no swikelwaho kha u isela zwifuwo zwiḽiwa u itela u tikedza vhorabulasi vhuponi ha shango ḽashu ho welwaho nga gomelelo .
Zwe zwa vhekanywa zwi no kwa dzidzhini dza muthu zwi sumbedza uri hu kha ḓi ṱoḓea mihumbulo minzhi i no bva kha vha saintsi u itela u ṱalutshedza miteo ya moḽekhuḽu ya vhulwadze . 
U dzhenisa a hu nga dzhiwi ho fhelela arali ṱhoḓea dzoṱhe dza tshiteṅwa itshi dza vha dzi saathu u swikelelwa . 
Muvhuso u ita khuwelelo kha vhoṱhe uri vha shumisane na vha Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe na u vhiga nyito dza vhugevhenga mahayani ashu na tshitshavhani .
Nga u ḓadzisa fomo dza khumbelo , vha ḓo vha vha tshi khou tendelana na Vhufaragwama ha Lushaka sa zwo sumbedzwaho kha milayo iyi yo tiwaho ya u renga : 
Zwa u swikela mishonga ya ndeme , yo tsireledzeaho nahone i fareaho , khathihi na zwishumiswa zwa mishonga ndi yone thikho ya vhuṱhogwa kha mutakalo wa lushaka na uri zwi thusa kha u swikela ndivho ya Muvhuso ya u engedza u lalama kha maAfurika Tshipembe .
U shuma na / nga maipfi : digirii ya mbambedzo , maḓadzisi
Zwikolo zwi fanela u vhonala sa zwiko zwi thusaho vhagudiswa na tshitshavha nga u angaredza . 
Nga maanḓa-maanḓa , vhupfumbudzi na pfunzo , arali zwo humbulwa na u dzudzanywa zwavhuḓi , zwi nga : 
Zwiimiswa zwoṱhe zwi na redzhisiṱara ya ndaka u itela ndaka ṱhukhu na khulwane dzine dza londotwa ḓuvha na ḓuvha . 
Iyi Zounu ya Ikonomi yo Khetheaho yo imiswa nga vhubindudzi vhu fhiraho R40 biḽioni kha Fulufulu na Tshigwada tsha Nḓowetshumo ya Vhufhisatsimbi .
Vhathu , vhone vhane vha vha nṱha ha zwoṱhe kha tsiko , vha tea u dzhielwa nṱha ngauri tsheo a dzi sokou dzhiwa nga havho , fhedzi na vhone vha a dovha vha dzhia tsheo . 
A vha nga ḓo vhuya vha bva vho hangwiwa , ngauri vho lovha musi vhe kati na mushumo wavho . 
Vhakhantseḽara vha wadi vho khethwa kha khoro ya masipala nga vhakhethi vho ḓiṅwalisaho kha wadi kana nga kha sisiṱeme ya vhuimeleli ha madzangano , avha ndi vhakhantseḽara vha PR kana vhakhantseḽara vha wadi .
Mbuelo dza munna / musadzi wa MP kana vhafunani na vhana vhavho vhaṱuku dzi a bviselwa khagala kha khethekanyo ya tshiphiri ya Mulanguli wa Mbuelo dza Miraḓo .
t ) Vho Adv Brian Nair , na
MaAfurika Tshipembe vhoṱhe u bva kha khuḓa dzoṱhe dza shango vho aravha kha thambo ya u ṋetshedza tshifhinga na nungo dzavho hu u itela u ḓisa tshanduko .
Munna mupfufhi wa mbilummbi a hana muṱhannga a tshi dzula fhasi ha muri .
Kha mashumisele a maḓi , ho vhewa nyiledzo ya 15% dziḓoroboni na 20% ya u sheledza sa zwe zwa ganḓiswa kha Gazethe ya Muvhuso ya ḽa 12 Ṱhangule .
7.9. Vho Omega Shelembe sa DDG : State-Owned Enterprises Oversight and Information Communication Technology Enterprise Development ngei Muhashoni wa Vhudavhidzani ha thingo na Tshumelo ya Poswo ( DTPS ) .
U vhulunga masheleni ndi zwa ndeme u itela vhubindudzi na uri zwenezwo u fana hu nga lavhelelwa vhukati ha dzifiga mbili . 
Pulane ya tshiṱirathedzhi i sedza maanḓa na mishumo ya muvhuso vundu fhedzi thero khulwane ine ya ṱumekanya zwipikwa zwoṱhe ndi yone nḓila ya u tandulula khaedu . 
A huna mbadelo
Nga mulandu wa idzi phetheni , u ongolowa ha ikonomi ya zwino kha mashango o bvelelaho hu vhea mashango ane a khou bvelela khomboni khulwane .
Mvelelo ndi ya uri bere hedzi dzi khou gadiwa nga phanḓa zwavhuḓi nahone a dzi athu valelwa nnḓa kha vhupo hadzo . 
Muhasho wo vha wa u thoma u dzudzanyulula poswo dzoṱhe dzi sa lambedzwi kha tshiimiswa sa " u ya nga mulayo " poswo u itela u sika tshiimiswa tsha vhashumi vha lambedzwaho . 
Vho M Q NDLOZI : Vhudziki !
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi , vhalangi na vhalanguli vha zwigwada vha tea u bva kha vhathu vharema . 
Komiti i ḓo lindela muvhigo wa tsenguluso . 
Mbeu ndi fhungo ḽi kwamaho masia oṱhe a vhutshilo .
Kuitele kwa u Sedzwa hafhu ha Vhupileli ku konḓa nga maanḓa kwa dovha kwa vha kwa ndeme nga maanḓa na uri ku fanela u shumaniwa nakwo nga maanḓa hu na u ṱhogomela hu hulwane . 
Inflesheni ya mutheo , sa zwe zwa ḓivhiswa zwone tshifhinga tsho fhiraho , i sumbedza phimo ya inflesheni hu songo dzheniswa zwiteṅwa zwa zwiḽiwa na zwivhaswa . 
Ro vhea iṱo kha u sa vha na vhudziki huṅwe fhethu DRC ri na mbilahelo . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri nyaluwo nga mashango aya o ambiwaho yo vha ya mutheo wa fhasi . 
Uho u monithara a hu tei fhedzi u sedza kha mashumele a masheleni fhedzi hu tea u katela mashumele a sa sedzi masheleni . 
Vhagudi vha Gireidi ya Ṱ vha wela kha miṅwaha ya vhukati ha 0-4 hune ha vha tshifhinga tsha u aluwa .
Vha na zwidulo na maṱafula a nzudzanyo ya u dzula yo dzudzanyeaho na u nwa wo ḓigeḓa . 
Muhumbeli wa mushumo ane a khou ṱoḓea u fanela u vha na dzangalelo ḽi vhonalaho kha vhuendi ha tshitshavha na masia a elanaho , a vhe na vhufulufhedzei na u fhulufhedzea , a vhe a humbulaho nga vhubveledzi , a ṱanganedzaho mihumbulo na khumbudzo na u vha murangaphanḓa wa thimu . 
Mushumo wa 1 : Oraḽa Nyambedzano ya tshigwada - zwibveledzwa zwa u vhonwa / tholokanyonḓivho ya u thetshelesa / tshipitshi tshi so ngo lugiselwaho / tsho lugiselwaho / nyambedzano ya foramu / tshigwada / inthaviyu
U rangela u vhala ( u ḓivhadza tshibveledzwa )
Maga na milayo ya kushumisele 
Tevhedzani milayo , ni vhe na vhuṱanzi uri na vhaṅwe vha ita ngauralo .
U ya nga vhuṱhogwa ha u kovha hafhu mugaganyagwama , vhunzhi ha uno mugaganyagwama u ḓo avhelwa kha zwikimu zwine zwo no thoma u fhaṱiwa . 
4 . Vha ṋetshedze ḓiresi na fhethu he zwithu zwa bvelela hone u itela u thusa dzipharamediki uri vha swike .
Mushumo
khumbelo dza ndungiselo dza kubadelele kwa muthelo u kolodwaho SARS dzi nga rumela nga tshan ḓa davhini ḽa ofisi ya tsini
Shango ḽo khethekana vhukuma zwine zwa nga shusha vhuhone ha muvhuso wa dimokirasi wo vhofholowaho . 
Zwiṅwe hafhu , a hu na zwilinganyo zwa u kuvhanganya malaṱwa zwa lushaka . 
nḓila u khethekanya vhana u ya nga mirole yo fhambanaho
Komiti ya Wadi yo vhumbwa nga vhaimeleli vha tshitshavha kha wadi ya masipala wapo kana masipala wapo kana muhulwane .
Tshifhinga tshi konanyaho tshaka dzoṱhe dza ḽifhasi ndi tshilinganyo tshi ṱanganedzeaho lwa mulayo nga tshaka dzoṱhe . 
Zwino ri ṱoḓa huṅwe u khwaṱhisedzwa u bva kha miṅwe mihasho . 
Vhukonḓi ha maimo a mimaraga ya mushumo , na tshayavhukoni na u pima mbofholowo ya milayo ya vhashumi ine ya konḓa , yo bveledza tshaka hedzi dza mbambadzo . 
Naho zwo ralo , khethekanyo idzi ṱhukhu dzi na u dzhenelela huṱuku vhukuma kha ṱhanganyelo ya mveledzwa dza vhubveledzi . 
Haya ndi masheleni a no bva ha masipala a tshi ṋewa wadi e a u ita uri pulane ya wadi i shume ho sedzwa pulanetshumisi ya wadi .
Ri vhona vhukoni nga ha fulufulu , nga ngomu ha vhuendelamashango , nga ngomu ha sekhithara dziṅwe nnzhi . 
Thagethe dza u swikelela zwipikwa zwa ndinganyiso ya matholele , nga maanḓa dza u swikelela muvhala , mbeu na vhuholefhali , dzo tiwa kha Pulane ya Ndinganyiso ya Matholele ya Muhasho . 
Tsumbo dzavhuḓi dza izwo dzi kha memorandamu na marifhi , hune memorandamu uyo kana vhurifhi zwa ya fhethu ho fhambanaho . 
Vhukonanyi
ha tshelede .
Muvhuso u na kuvhonele kwa uri u hashiwa ha mafhungo ayo a phuraivethe kha nnyi na nnyi ndi u shaya vhuḓifhinduleli , zwi a shonisa na u sa takadza . 
Bongi o phulusa kutukana . ( fhungothero )
Kha tshiimo itshi , vhuthu vhu nga si kone u ḓitshidza nga hoṱhe , fhedzi a vhu nga ḓo kona u tshidzwa . 
U engedza kha izwo , hu na u phalala hu yaho phanḓa nga vhakwameaho na , vhukati ha vhaṅwe , vharangaphanḓa vha sialala , zwitshavha zwa lutendo , vhaswa , vhafumakadzi , mabindu , madzangano a vhashumi , vhathu vha re na vhuholefhali , na zwitshavha zwa vhorabulasi . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo shuma u vhona uri mbekanyamaitele dzi khou tevhedzelwa nga kha nyito .
Kha seminara iṅwe na iṅwe , vhuṱanzi vhuswa vhu tea u kuvhanganywa nga u sedzulusa athikiḽi ntswa . 
Zwazwino ri sedza kha maṅwalwa mavhili ane a ṋekedza mitshelo ya tshenzhelo dziṅwe dza kale hu na ṱhoho dzi fanaho na idzi zwenezwo dzi nga engedza kha zwishumiswa zwa kuvhonele zwe ra vha ri khou lingedza u bveledza . 
Hezwi zwi tshewa nga ṅwaha nga ṅwaha . 
U ṋekana tshibveledzwa tsho ṅwalwaho nga ene muṋe kana nga muṅwe ; u itela u ḓimvumvusa
Makumedzwa manzhi a zwino o swikiswaho a ḓo pfulusa tshipiḓa tsha mithelo ya vhashumi ya zwino kha akhaunthu dza muthu muṅwe na muṅwe , hune nga murahu vha ḓo fhungudza mbadelo dza mbuelo dza tsireledzo dza tshitshavha dzo ḓoweleaho . 
Matshudeni vhane vha khou gudela u vha vhoramafhungo Sbongakonke Mbatha , Qiniso Mbili na Nkamogeleng Lebeloane muṅwe na muṅwe wavho o wina tshikhala tsha vhugudelamushumo na laptop .
Gaidi ya u shuma ;
Matshimbidzele o Engedzwaho a zwithu a dzhiela nṱha u swikela ha Riphabuliki ya Croatia kha Mbumbano ya Yuropa ( EU ) ine ya dzhena kha Matshimbidzele ayo nga Murahu .
U ombedzelwa ha u ḓitika nga muvhuso hu na khombo , nahone , ho sedzwa kha u shayea ha khaphasithi . 
Muhasho wo amba na ṱhoho dza tshikolo dzoṱhe uri vha fhe vhana vhe vha si kone u ya tshikoloni ṋamusi tshiṅwe tshikhala tsha u ṅwala nga murahu . 
Tshenzhelo yo teaho kha thandela na ndangulo ya mbekanyamushumo . 
Ndi khuliso u amba na maAfurika Tshipembe kha ino Nnḓu na mahayani avho na kha senthara dza u vhona u mona na shango .
U ḓisedza muhasho wa gwama tshumelo dzi no shuma dza gwama , zwiko zwa vhashumi na tshumelo dza u thusa . 
Komiti dza Wadi na vhathu vhe dza vha imelela vha na pfanelo ya u lavhelela nḓisedzo ya tshumelo .
U topola na u shumisa madzina na maiti zwavhuḓi .
Kha phindulo ya mbudziso iyi , milayo ya tshitshavha yo ṱanganedzwaho , iṅwe ṱhalutshedzo ya tshibveledzwa u ya nga ndivho i a ṱolwa . 
u ḓo engedza tshivhalo tsha vhaeni vha bvaho kha mashango a nnḓa uya kha 15 miḽioni nga ṅwaha u swika nga 2017 , na u engedza u shela mulenzhe ha vhuendela mashango kha ikonomi uya kha i fhiraho R125 biḽioni nga 2017 .
Tshifanyiso
Musi hu na tshivhumbeo tsha vhubveledzi ha aḽikhoholo i siho mulayoni , nḓowetshumo i anganyela ḽevele dza aḽikhoholo i siho mulayoni vhu bveledzwaho na u nwiwa kha ḽa Afrika Tshipembe u vha dzi fhambanaho na dzi si dza vhukuma . 
U shuma na / nga maipfi : dzina tserekano ; Maṱaluli ( maḓadzadzina ) : mbambedzo ; Thangeladzina - tswititi ( ipfi ḽithihi ) , mbumbano ( maipfi mavhili ) , tserekano ( maipfi mararu na u fhira ) , thangeladzina
Muthelo wa Khamphani
Mihasho ya muvhuso wa vundu na wa lushaka , zwiimiswa zwa mulayo na muvhuso wapo i nga vha na sethe dza milayo yavho ine ya nga shumiswa nga dziinzhiniara na vhapulani . 
Vha nga zwi ita nga kha u fara miṱangano ya tshitshavha na miṱangano yo khetheaho ya vhukwamani ya IDP .
Hovha na vhavhuyelwaho vha swikaho miḽioni dza 2,5 nga 1999 - huno zwino huna vha fhiraho miḽioni dza 12 .
Mulayotibe u tandulula khaedu dza madzulo a vhathu dze dza topolwa kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala , tsumbo , u sikima na u sikena
1.9 . Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha Minisiṱa Vho Mthethwa na muṱa wavho kha u ri sia ha mme avho Vho Nurse Gumbi nga dzi 3 Khubvumedzi 2013 .
Migaganyagwama yo shumiswa hani , na
211. U tendiwa
Khaedu khulwane dzi nga thasululwa nga u shandukisa kushumele kwa shango ḽashu .
Thomani mafhungo aṋu sa zwe zwa sumbedzwa afho fhasi .
Vha fhirisela mafhungo u bva kha oraḽa u ya kha u tou ṅwala , tsumbo , u shumisa mafhungo u ḽebuḽa dayagiramu .
Nḓila ya u khwaṱhisedza izwi ndi u vhetshela thungo vhupo ha ndondolo ho linganaho kha vhupo ha vhualamelo vhu ḓivheaho u itela tshaka dzi shushedzwaho , nga maanḓa idzo dzi re na maroroma . 
Ndaulo ya tshitshavha yashu i ḓo tea u vha ya musalauno u itela u engedzedzi vhukoni kha vhupo ha zwa mushumo u itela u ṋetshedza khwine tshumelo kha tshitshavha . 
Khonadzeo ya thandela ya u bveledza hafhu fulufulu ḽi vusuludzwaho u itela ṋetshedza buloko ya nḓisedzo ya fulufulu ḽi vusuludzwaho . 
Ndangulo yavho ya khwinesa ndi pfanelo ine sa muvhuso u angaredzwaho , ra si kone u i ponya . 
Mutengo wa tshiṱoko tshoṱhe tsho rengwaho kha Gushete kathihi na tshiṱoko tsho bveledzwaho nga ngomu kha Muhasho zwi langiwa kha tshikwama tsha thungo tsho paṱekanaho na ndaka ya muhasho na akhaunthu dza milandu . 
U topola na u ita nyambedzano nga ha fhethuvhupo na vhaaṋewa
Nḓila ine ya khou sumbedza phindulo ya SMS kha khumbelo yo tshimbilaho zwavhuḓi ndi heyi .
U bveledza na u dzudza vhashumi vha re na vhukoni u ṋetshedza tshumelo dza mutakalo dzine dza ṱoḓea . 
khwinifhadzo ya kushumele kha zwibveledzwa zwi rengiselwaho ; mashangoḓavha , ho sedzwa tshumelo na vhubveledzi ;
Kha tshifhinga tshi ḓaho , khwiniso ya themamveledziso i tea u ḓisendeka nga u aluswa ha tswikelelo , nga maanḓa ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Komiti ya Vhaeletshedzi ya Vhushumisamupo yo vhumbwa nga vhaimeli vha no bva kha Tshiimiswa tsha Phambano ya Zwitshilaho tsha Lushaka tsha Afrika Tshipembe , Phakha dza Lushaka dza Afrika Tshipembe , na mazhendedzi a ndondolamupo a vunḓu , khathihi na vhaimeli vha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho zwi tshi katela muhasho wa mupo , muhasho wa vhulimi , muhasho wa zwa maṱaka na vhureakhovhe , muhasho wa saintsi na thekhinoḽodzhi , muhasho wa mutakalo na muhasho wa mbambadzo na nḓowetshumo .
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi- nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo .
Hu tshi yeswa nṱha na mutalo u ṋaṋa u vha bande , sisiṱeme ya pfunzo i ṋaṋa u vha na vhukoni . 
Fhedzi-ha , u itela u shuma nga ngona kha u tikedza zwitshavha , sisiteme dza u shumisa na u langula masheleni a thikhedzo musi hu tshi shumiwa wadini a tea u sa konḓa u wanala .
Ṱhanganelo ya vhaimeli vho ḓisendekaho nga shango na vho ḓisendekaho nga sekithara ndi mulayo u pfadzaho une wa nga dzudzanywa u elana na nyimele .
Tsenguluso yo dodombedzwaho vhukuma ya vhuḓifhinduleli ho fhambanaho ha Muhasho i ḓo itiwa sa tshipiḓa tsha tsedzuluso ya mulayo kha Maitele a Khwiniso ya Mulayo . 
A zwi vhofhi uri ḽeibu ḽu dzi phrinthwe u itela phaḓaladzo nga nyambo idzi vhuvhili hadzo
Khumbelo ya ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya mafhungo a zwa mbambadzo a ḽiṅwe zhendedzi .
Kha fhungo iḽi ro ṅwala kha mutevhe wa makumedzwa ashu o tou ṅwalwaho , masia o fhambanaho he mafhungo aya a ṱahiswa hone . 
Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo tshi kovhana zwiko zwo fhambanaho na Muhasho wa Mishumo . 
Arali khovhe dzi thethe nahone dzi tshi ḓo ḽiwa nga vhathu , kha vha ḓivhadze Port of Health .
U wana mafhungomatsivhudzi : U wana dzikhothesheni , dzibidi , phurophozaḽa / madzinginywa , nz .
( ( U nanga kha fikishini ya musalauno/ zwiṱori zwa sialala /nganetshelo dza vhuṋe / bugu dza nyendo dza u guda/ miswaswo/ miloro/ zwiṱori zwa vhutshilo /fikishini ya ḓivhazwakale )
muhoyo ---- ndi tshitatamennde kana nyimele ine khayo muhumbulo muhulwane wa vha wo fhambana na zwine zwa khou ṱoḓou ambiwa
Mbadelo dza luṱingo dzo bviswa kha muvhuso wa vhukati u ya kha wapo kha dziṅwe mbekanyamushumo dzoṱhe na mbekanyamushumo ṱhukhu . 
U shumisa ngona dza u ḓikhakhulula dzi re na tshivhalo musi a tshi vhala , tsumbo , u dovholola zwe a vhala na u vhala a tshi isa phanḓa na u ima .
Dzangano ḽa Mivhuso Yapo ya Afrika Tshipembe
U vhuisa mihumbulo kha na u sengulusa vhuṅwali na mushumo wa vhusiki
Ndaela ya u kokodza tshelede muholoni yo bviswaho nga SARS i tea u tevhedzwa .
Kha vha humbele khophi ya tshumelo na fomo ya khumbelo ya zwa vhurathisi .
Thendelo ya u rengisela mashango ḓavha i a ṱo ḓea u itela uri muthu kana dzangano ḽi ṱo ḓaho u regisela mashango ḓavha ḽi tevhedza milayo ya thendelano dza ḽifhasi .
U ṱalutshedza uri ndi tsha mini
Bugutshumiswa ya KOMITI YA WADI
Mushumo wa Freedom Park ndi u ḓisa na u sumbedzisa zwivhambadzwa izwi u itela shela mulenzhe kha muhumbulo wa uri ro vhumbana kha phambano dzashu . 
Lutsinga lwa mushumo lwa vhuraru khamusi ndi lwone lwa ndeme na u ḓo livhana na u fhaṱa vhukoni , zwi re vhugudisi na tshanduko ya zwivhumbeo , zwi re mvelelo ya zwiimiswa . 
24. Muhasho wa Tshumelo dza Vhululamisi u ḓo vhona uri zwigwevho zwi a fhedziwa hu tshi tevhedzwa mulayo .
U isa phanḓa kha muhanga uyo , ri khou alusa mbekanyamushumo , u tandulula thaidzo dza u thoma u shumisa na u khwinisa maitele ashu zwi tshi elana na nyimele dzi shandukaho . 
Vhane vha khou ṱoḓa u ita khumbelo vha tea u ṅwaliswa na tshiimiswa tsha phurofeshinala tsha mutakalo . 
I kovhekanywa na radiolodzhi yo ṋaṋaho ya nnḓa ha sibadela
Zwo swikelwaho nga Khethekanyo nga ṅwaha wa muvhalelano ho vha : 
( b ) ine ya nga bvisela phanḓa nga tshiṱalula ndivho dza dzangano ḽa poḽitiki .
U kunda khaedu ndi zwa ndeme kha mbekanyamushumo yashu .
Zwi tea u dzhielwa nṱha uri tsenguluso ya masheleni ndi hone u thoma ha tsenguluso ya zwa ikonomi sa izwi zwi tshi ṱalusa mihumbulo ya ndeme i shandukaho kha u shumiswa kha tsenguluso . 
Vha zwa mbuyedzedzo vha ṱalutshedzwa afha sa zwiimiswa zwine zwa khou ṱanganedza malaṱwa u itela u bveledza hafhu hu si vhakuvhanganyi vha vhukati , senthara dza u renga murahu kana zwiṱitshi zwa u pfukisa . 
Khoro dza nyambedzano dzi shumana na thendelano guṱe , u tandulula phambano dza vhashumi , u thoma zwikimu na u ṱahisa mahumbulwa kha milayo na phoḽisi dza vhashumi .
Vhaṅwe vhavho vho fanela u elelwa tshenzhemo yavho i vhavhaho ya vhusiku vhune ha khou ambiwa nga haho , na u dovha u konḓelela u vhudziseswa he tshiṅwe tshifhinga ha vha ho lapfa lwo kalulaho . 
U ṅwala foḽukuḽoo , lungano lwa tsiko / lungano lwa vhubvo ha zwithu
Ho paḓiwa thagethe naho ho vha na u tshiandela tsha kheisi . 
Muhumbeli u tea u shuma o ḓiimisa nga eṱhe na nga nḓila yo teaho nga fhasi ha mutsiko . 
U TENDELA/ U LANDULA KHUMBELO
Vhuimo ha tsenguluso vhu tea u pfeseswa zwavhuḓi nga vhoṱhe nga tshifhinga tsha u kuvhanganywa ha Puḽane yo Ḓisendeka nga Tshitshavha u itela uri hu vhe na vhupulani ha khwine . 
Musi hu na vhuphara ha u sedzesa ha nḓowetshumo kha zwa u bveledza ( na u phaḓaladza ) , nga nnḓa ha nḓowetshumo ya veini , hu dzula hu na zwikhala zwo fhimiwaho zwa vhadzheni vhaswa . 
Tshivhalo
U tandulula thaidzo dzi elanaho na zwine zwa khou itea zwi thusa vhagudi u bvisela mihumbulo yavho khagala nga u amba na u ṅwala hu tshi shumiswa nyolo na zwiga .
1.9 Muhasho wa Saintsi na Thekonoḽodzhi wo vha ṋemuḓi wa Foramu ya Saintsi Afrika Tshipembe fhasi ha thero " U ṱuṱula nyambedzano nga ha saintsi " .
Arali rekhodo isiho kha ḽiṅwalo ḽa bammbiri , i nga vhonwa kha fomo ya khumbelo , hune zwa konadzea .
zwitatamennde zwavho zwa mbilo na zwa mbadelo .
5 . Vhudavhidzani
nomboro ya nzhini yo shanduka , kana
Bede dzo imelaho nṱha kana dziridzhi dzi nga ṋetshedza nyelelo ya khwine nahone dzi nga ṋetshedza tsireledzo kha malwadze a takalelwaho nga mavu o ṋukalesaho ; naho zwo ralo , a dzulela u oma nga u ṱavhanya . 
Kha zwigwada zwo raliho , hu na u sasaladza hu songo bulwaho kha tshitshavha tshine tsha vha fara nga nḓila i si yavhuḓi na uri thasululo ya thaidzo dza matshilisano ndi u dzudzanywa hafhu ha tshitshavha nga nḓila yo fhelelaho . 
dzi elane na zwiko zwi re hone
Themamveledziso iyi khulwane ndi u fhaṱiwa ha luṱa lwa vhuvhili na uri i khou ya u vha tshiimiswa tsha vhuendi ha tshitshavha tshihulwanesa vunduni . 
U ḓadzisa kha u sa lingana ha mirafho ho tshenzhelwaho nga vhanna vha vharema , vhafumakadzi vho tambudzwa nga khethululo u bva kha maitele a tshitshavha . 
halutshedzo
Nga u ralo , sia ḽa mutakalo ḽo bvelela sa tshiimiswa tsha ndango ya matshilisano , tshi shumaho u vhuedzedza mutakalo kha muthu o kwameaho zwa ita uri hu fheliswe u thithisea kha tshitshavha . 
" Bidi ya muṱaṱisano " zwi amba bidi u ya nga maitele a u bida nga u ṱaṱisana . 
Ṱhoḓisiso yo itwa kha dzikhamphani khulwane dza Afrika Tshipembe dzi sumbedza reithi ya nṱha ya u kavhiwa nga dwadze vhukati ha vhashumi vhadzo , kha gireidi dzoṱhe . 
cc ) Vho Jenny Cargill ( Muvhuso wa Vunḓu ḽa Kapa Vhukovhela )
Nga murahunyana ha u vhuya Johannesburg a mboḓi dovha a iledzwa , zwa zwino lwa miṅwaha miṱanu . 
( Mulayo wa Khasho )
Ho vhigwa tshivhalo tshi si tsha vhukuma miṅwahani yo fhelaho . 
Muṅwe na muṅwe ane a nga vha na TB u fanela u eletshedzwa uri a ṱoḓe dzilafho nga u ṱavhanya na u humela tshikoloni kana kha tshiimiswa fhedzi nga murahu ha ngeletshedzo ya dokotela wavho . 
U saukanya na u linga masiandaitwa a mbekanyamaitele dza u dzudzanya tshivhumbeo na mbekanyamushumo kha u swikela zwipikwa zwa Sekhithara . 
Fhedzi-ha , phatheni khulwanesa i tea u vha ḓorobo ya khorido . 
Vhunzhi ha khaedu dzine dza vha hone mishumoni yashu dze ra kona u dzi vhonolola ndi khaedu dzine dza tshimbilelana na zwo khakheaho zwa vhudzudzanyi hashu .
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana nga dzangano ḽo ṋewaho maanda nahone ḽi tshi shumisana na Minista wa Gwama .
Khumbulelo dza mbuelo ya mihasho dzi sumbedzwa kha mugaganyagwama ; tshelede i diphosithwa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka na u vhigwa kha mugaganyagwama . 
Hu na tshivhalo tsha milayo , mbekanyamaitele na nyendedzi zwo shumiswaho nga madavhi o fhambanaho a muvhuso , zwine zwa elana na ndangulo ya malaṱwa a ndondolamutakalo ; zwa vhuṱhogwa vhukuma zwa izwi zwi nyeṱulelwa zwiṱuku afho fhasi . 
U khwiṋiswa na u engedza vhuongelo ha zwiṱiriki kha vhupo vhu re na nyaluwo na u khwiṋiswa ha vhuongelo ha tshiṱiriki kha dziṅwe ḓorobo kha vhupo ho sedzwaho misi yoṱhe . 
Komiti dza Wadi ndi maṱo na nḓevhe dza tshitshavha na nḓila ya ndeme ya u ṱuṱuwedza u pfesesana vhukati ha tshitshavha na khoro .
Ṱuṱuwedza u shuma ha ndaulo na kuvhusele kwavhuḓi ; na
Hu na vhuṱanzi vhu songo tou khwaṱhisedzwaho ha uri vhaṅwe vhashumi vha khou litsha mushumo vha tshi shavha uri muvhuso , u bva ṅwaha u ḓaho u ḓo thoma u vha thivhela uri vha songo bvisa tshelede ye vha i vhulungela vha tshi yo awela .
mazhendedzi a no ḓo shumisa na u tshimbidza thandela ;
Khothesheni iyi ndi ya u penndwa ha tshifhaṱo tsha pfanavhanzhi . 
phara ya marangaphanḓa ine ya angaredza zwihulwane zwo swikelwaho nga munangiwa ;
Nyimele i konḓaho ya vhaṅwe vhagudi vhane vha vha na zwikhukhulisi zwa u guda kha zwikolo zwa ELSEN
Ri khou zwi vhona uri tshumelo ndi ya ndeme na hone musi ri tshi khou tea u shumana na mafhungo a zwa dziḓoroboni , mbalo ya vhathu vunḓuni ḽa Free State na kha mavundu eneo i khou tsela fhasi . 
A zwi ambi uri mudededzi u tea u fhedza mibvumo iyo kha Gireidi ya 1 .
Ṱhanziela ya mbingano i si ya tshikhau : Khumbelo dzi nga dzhia vhage dza rathi uya kha dza malo .
U vha na Milayoyapo na mbekanyamaitele dzi pfalaho nahone dzo vusuludzwaho dzine dza katela vhupo hoṱhe u itela u ṱuṱuwedza vhukoni . 
Hu na avho vhane vha nga vhuelwa nga magundo ashu . 
Kudzhenele kwa mafhungo kha zwa khorotshitumbe i vhumbaho tshigwada tsha khabinethe kha dzhena mafhungo a ṱhumanyo ya izwo ndi u thoma havhuḓi hu na mushumo fhedzi a zwi tikedzwi nga vhupulani na mugaganyagwama wa mihasho yo ḓiimisaho nga yoṱhe . 
MUTEVHE WA ZWIRENGWA
Wana zhendedzi ḽa u ṱunḓa zwithu zwa dzhenethikhiuri a kuvhanganye , u ḽeibeḽa na u swaya zwithu zwa dzhenethikhi zwine vha khou ṱoḓa u zwi ṱunḓa .
U wana na u dzudzanya mafhungo na data i tikedzaho ya miṱangano , thandela , u kumedza na mivhigo . 
Vha na adzhenda - pulane ya wadi - na kushumele na u monithara na u ela pulane ya wadi zwi vha ṋetshedza Mushumo ṅwaha woṱhe .
Komiti ya zwa kushumele I thusa Bodo ya dzithirasitii u khwaṱhisedza uri hu na kushumele kwone kwa Tshikimu , sa u kuvhanganya mbadelo , mbadelo dza mbilo na u langa rekhodo dza miraḓo .
U anganyela vhathu lwo fhiraho nga tshifhinga zwi elana na u pfuka milayo ya tshiṱalula . 
U pfesesa khakhathi dza vengo ḽa vhabvannḓa dzo iteaho a si ndingedzo na luthihi ya u dzi imelela kana u ri dzi vhe mulayoni . 
Ndivho kana tshipikwa ndi fhungo nyangaredzi ḽine ḽa ṱalutshedza zwine muhasho wa ita zwone , vhane wa vha thusa na nḓila ine izwi zwa fanela u itwa ngayo . 
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani
Sa shango , ri fanela u khwaṱhisedza mulayo wa uri avho vhane vha shumisa muḓagasi vha fanela u u badela .
Kha vha vhekanye izwi nga zwigwada zwa mafhungo ane a elana na u bveledza tshiṱirathedzhi tsha u swikelela tshipikwa tsha tshigwada tsha mafhungo maṅwe na maṅwe .
Ri dzinginya uri tshanduko dziṅwe na dziṅwe kha Mulayo wa Dzikhamphani dzi dzhiela nzhele tshanduko kha tshaka dza dzikhamphani na ṱhoḓea dza odithi dzine dza khou sedzwa nga fhasi ha mbuedzedzo ya mulayo wa khamphani . 
U hudzwa ha u ḓiimisa kha vhulangi , u kovhela mishumo na vhuḓifhinduleli zwiṱirikini na kha zwiimiswa zwa zwa mutakalo , hu tshi katelwa na vhudzivha ha Ndangulo ya Mukwita wa Zwiḓiswa , zwi tikedza mveledziso ya zwiimiswa zwa mutakalo khwiṋisa . 
Ri vhonala ro lugela u swikela tshipikwa tshashu tsha u swikela 100% ya Grade R nga 2014 .
Honeha ri khou ṱanganyisa pulane ya phindulo ya u tandulula thaidzo dzoṱhe dzo ambiwaho kha luṅwalo lwa Muoditha Dzhenerala . 
( b ) u fhungudzwa hufhio na hufhio kha iyi khethekanyo ; kana
Theori ya tshiendedzi tsha zwidziki yo hula vhukuma nahone a i nga ḓo ambiwa hafha . 
Masipala wa Beaufort West zwino u kati na u khwinisa tshumelo dzine musi ho no vha na mupfukiselo dza ḓo pfukiselwa kha vhahiri . 
Khethekanyo ya maipfi .
Madzangano a zwa vhurereli , mahosi , senior learners ,
Khethekanyo a yo ngo swikelela tshipikwa tsha u ita ṱhoḓisiso na musaukanyo wa vhuaḓa vhu elanaho na zwa dzinnḓu nga ṅwambo wa thaidzo dza vhukoni . 
Zwiwo zwe a humbula uri zwi vhe zwone zwa u vula tswinga
Musi hu tshi rambiwa vhushumisani kha tshitshavha tshoṱhe , yo ta ndivho ya u fhungudza vhushai na u shayea ha mishumo nga 2014 .
O fhedzisela o shavha fhethu afho u itela u ponya avho vhane vha khou shushedza u ḓo mu londa . 
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele
Ndi phurosese ya u pulana na tshishumiswa tshi endedzaho vhupulani , u ita mugaganyagwama , ndaulo na phurosese ya u dzhia tsheo kha masipala .
Na muṱa kha u dzika havho na u ḓa havho khothe . 
MAITELE A TSHITSHAVHA
Zwiimiswa zwa pfunzo zwo vhumba vhushaka na vundu ha u pfumbudza vhagudi vha saintsi dza zwa mutakalo . 
Ri khou ambelela zwine ra tenda khazwo zwa uri muhumbulo wa zwifhaṱo zwashu sa tsumbo zwi tshi shumiswa nga Swondaha fhedzi u itela u luvha , zwi tea u fheliswa . 
MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u takula tsivhudzo na u tsireledza pfanelo dza vhathu vha re na vhuholefhali , ngeno vha tshi khou dzhiela nṱha mbuelo dze dza kaniwa u itela u tandulula khaedu dzine vhathu vha re na vhuholefhali vho livhana nadzo .
Gauteng na ḓorobo dza eThekwini na Cape Town ndi madzingu a dziḓoroboni ane a khou aluwa nga u ṱavhanya , ane a ḓo kwama kana a vha na ṱhuṱhuwedzo kha u pulana na nḓisedzo ya tshumelo dza ndeme .
Ambani nga mafhungomaitei a inwi muṋe .
Mvetamveto Tshandukiswa i fhindula kha zwiňwe zwithu zwa Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) .
Hetshi tshi sia nnḓa nyimele dze vhuimo ho imiswa , kana ndaka na ḓiresi a zwi ḓivhiwi . 
Malugana na izwi muthu ha faneli u humbula fhedzi nga ha mpho dza u ṱalifha na zwa pfunzo . 
Gumofulu ḽituku ḽa R1 800 nga muunḓiwa nga ṅwaha Mushonga wo randelwaho u bva kha u dzula sibadela ( TTO ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
Ra vha fha mpho ya phukha ya ḓaka .
Muraḓo muṅwe na muṅwe u no khou shela mulenzhe kha thandela u na vhuḓifhinduleli ha u shuma mushumo wawe nga nḓila ine zwa thusa kha u swikela ndivho dza thandela khathihi na u vha na vhuṱanzi uri thandela iyi i a bvelela .
Tshikhala itshi tshi ḓo shumiswa kha u ṱalusthedza lushaka ngaha vhuḓidini ha muvhuso kha u lwa na dwadze , u engedza vhuḓidini , na u khwaṱhisedza vhuḓidini ha u engedza vhudzheneleli ha u fhungudza dzwadze .
Hu na mbekanyamushumo nnzhi , dzi no nga sa The Learning Channel , dzine dza funza vhaṱaleli ngudo dzi re na ndeme .
Zwidodombedzwa zwavho zwi ḓo fanyiswa na zwine zwa vha kha database khulwane ya SARS nahone vha ḓo kona u swikelela zwishumiswa zwa vhathu vha rumelaho mbuyelo dzavho nga tshumelo ya e-Filing .
Arali na nga vha humbela uri vha ṱuwe no ḓisendeka nga kuambarele kwavho , vho ḓilugisela u ṱuwa . 
Kha hu dzhielwe nzhele phambano ya vhuvhili ha aya maipfi .
Mabapamali o itwa nga mabaphathi malulamisi kana mapapamali . 
Ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ( ID ) , ḽaisentsi yavho ya u reila ya garaṱa , kana ḽiṅwalo ḽavho ḽa u tshimbila ḽa Afrika Tshipembe
Kha nḓivho iyi ya milayo ya zwa muhumbulo zwa mutheo na mihumbulo ndi zwa vhuṱhogwa . 
ICT i tea u vha zwone zwo sedzeswaho kha mveledziso ya ikonomi ya mahayani fhedzi i tea hufhu u engedza u khwinisea ha tswikelelo lu vhonalaho khathihi na nḓisedzo ya mveledziso ya themamveledziso , ya pfunzo , zwo lugelaho thandela dza ikonomi na matshilisano na mushumo wa u fhaṱa vhukoni nga yoṱhe mimasipala na mihasho ya muvhuso wa vundu . 
Mukhantselara ya wadi ndi ene mudzulatshidulo wa komiti .
u langa tshitandadi tsha vhuḓifari ha phurofeshena ḽa ha Vhorasaintsi vha Mupo , Vhagudiswa vha gudelaho u vha Vhorasaintsi vha Mupo , kana Vhorasaintsi vha Mupo vhane vha vha na ṱhaziela
Muvhigo uyo u tea u ṋea zwidodombedzwa zwothe , nga maanḓa ḓivhazwakale ya zwo itwaho na nyimelo ya muhumbulo ya muthu o itaho tshanduko , uri u humbula hani na uri u ḓidzhia hani sa muthu o shandukisaho mbeu .
Arali ha vha na u sa yelana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho a Mulayotewa , ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ḽi ḓo shuma .
ene a tshi dzhia maga a u tsireledzo teaho
vha tea u vha na zwo teaho zwa ndondolo na pfunzo ya ṅwana
Nzudzanyo idzi dzi nga itwa hafhu phanḓa ha musi hu tshi vha na nyimele ya shishi kana tshiwo . 
3.4 Maitele a tshandukiso a ḓo lingedza u swikelela hezwi nga u :
U engedzea ha esidi zwi ḓisa tshanduko kha mbumbo ya khemikhala kha mavu ane a khou bvisa minerale sa aḽumini u ya maḓini , ane a nga ya lwanzheni na bulasini dza khovhe . 
Ri ḓo shumisana roṱhe u fhungudza masiandoitwa a idzwi kha indasiṱeri ya migodi .
Vhadzheneleli vha tshenzhela zwe vha no ṱangana nazwo mayelana na nḓisedzo ya tshumelo , zwivhi kana zwivhuya .
U shuma na / nga maipfi : thangi , mitshila , mudzi , maiti
Vhudzisa mbudziso
Dzikomiti :
Ṅwedzi muṅwe na muṅwe madokotela vha phukha vha muvhuso vha ṋekana nga mivhigo ya malwadze a phukha kha Vhalanguli vha Mavun ḓu vha Tshumelo dza Phukha .
Kha maitele a tshizwinozwino a odithi , dziodithi dza nga nnḓa na dza nga ngomu dzi a shumisana u itela u ṋetshedza ḽevele yo eḓanaho ya khwaṱhisedzo kha odithi ya nga nnḓa . 
Vhahumbulelwa vho sumba he vha tsitsa hone thundu dziṅwe , nahone ndi henefha he dziṅwe saga dza fumisumbe dza wanala hone . 
Ho iswa mbilo dza mavu dzi fhiraho 36 000 kha muvhuso wa vhukati , na uri datumu ya u vala ndi 2019 .
Vhoramafhungo vha Afurika Tshipembe na vha nnḓa ,
U thetshelesa na u sika thai na miswaswo .
Roṱhe nga muthihi nga muthihi ri ḓo khwaṱhisedza uri milayo ( zwihulwane milayo ya mbetshelwa dza vhubvo na ṱhoḓea dza maṅwalo ) a i khou ḓiimisela u thivhela mashango ane a kha ḓi bvelela o teaho u shumisa tshikhala tsha mbekanyamushumo dzi funeswaho . 
Ḽiga ḽi tevhelaho , ḽo no ḓi thomiwaho , ḽi ḓo vha u ḓivhadza nnyi na nnyi zwikhala zwa u thoma khamphani dza tshumelo dza mashangoḓavha kha ḽa Botswana . 
Tshifhinga tsha nṱhesa : Awara 1 nga vhege
Vha ṋekedze zwidodombedzwa zwa :
Fhedzi , nyimele dzi nga vha hone hune Muhasho uyu u nga humbela vhabidi uri vha engedze tshifhinga tsha vhundeme ( u vhofha )  . 
Vhafariwa vhe vha vha vhe tshipiḓa tsha mbilahelo kha vhaofisiri vho ambwaho nga havho nga tshifhinga tsha ndingo vha ri vho fhurwa uri vha saine phethisheni sa yone mbilahelo khulwane i songo ṱalutshedzwaho zwavhuḓi kha u fhedza yo shandukisa zwi re ngomu kha mbilahelo . 
Madzuloni , zwiṅwe zwa zwiko zwa vhuṱhogwa izwi a zwo ngo shumiswa nga nḓila yone na u shumiswa u ḓadza zwikwama zwa mavemu na zwigevhenga . 
Akhaunthu dza muvhuso dzo anganywaho dzi dzudzanywa kha ṅwaha muṅwe na muṅwe hu na mbuelo na mafhungo a zwibviswa khathihi na thebuḽu ya ndaka dza zwa masheleni na khwalo . 
Mbadelatshinyalelo ya mushumisi ya GDP
Tshishumiswa itshi tshi nga kha ḓi shumiswa na kha u tikedza phaḓaladzo ya manweledzo a IDP yo Sedzuluswaho u itela uri vhathu vha ṱahise mihumbulo yavho .
tshivhumbeo
Ṱhoḓea : Digirii ya Masiṱasi kha ngudo dza dzilafho ḽa muhumbulo u bva kha yunivesithi i ṱanganedzeaho . 
U shumisa luambo lwo dzumbaho , tsumbo , ḽifanyisi , ḽimethafore , ḽifanyamuthu , aḽitheresheni
Sa musi ro kuvhanganywa nga ngomu ha mbondo idzi nṋa na ipfi ḽa muhumbulo wa thikhedzo , ipfi ḽa u ṋetshedza tshitshavha tshashu vhudzulo ha khwiṋe ri sa sedzi phetheni ya kiḽasi na ya muvhala , zwavhuḓivhuḓi ipfi ḽa vhuthu . 
U vhalela nṱha vha tshi shumisa mubulo wa maipfi , luvhilo na volomu yone yo teaho
5.4.1 Ndayotewa yo ṋetshedza mushumo wa ndangulo ya mulayo kha vundu arali mulay uyo , kha zwi?we , u tshi wela kha mishumo yo bulwaho kha Shedulu 6 ya Ndayotewa ya 1993 .
Lupfumo lu itelwa uri hu kone u bveledzwa vhutshilo ha vhathu ha vhuḓi kana ha ndeme .
Shango ḽiṅwe na ḽiṅwe musi ḽi tshi khou ṱuṱuwedzwa nga zwipikwa zwi fanaho na zwine zwa tea u swikelelwa ḽi ḓo bveledzisa mbekanyamaitele na zwiṱirathedzhi zwo khwiniswaho u itela nyimele dzaḽo . 
Rathandela ha nga ḓo vha o teaho u rumela thandela arali : 
Khabinethe i tama u livhuwa vhabadeli vha muthelo vhane vho no humisa mithelo yavho .
Vhashumi kha Muhasho vho ita uri tshanduko yanga ya u ya kha Vhufaragwama i vhe nga nḓila yone nahone i sa vhavhi nga hune zwa konadzea ngaho . 
Mbuelo dziṅwe dza mushumi dzi engedzaho vhuḓifhinduleli u fhaṱa kana zwa mulayo zwi bviselwa khagala kha notsi u ya kha zwitatamennde zwa masheleni kha ndeme yayo nahone a zwi tendelwi kha tshitatamennde tsha mashumele a masheleni kana vhuimo . 
Nḓila ṱhukhu dzo vhewaho dza ndambedzo ya u fhelisa vhushai ndi dzi tevhelaho : 
U vhudzisa na u nyanyuwa kha / fhindula mbudziso .
Khoro i ḓo vha ṅwalela u vha ḓivhadza arali khumbelo yavho ya u ḓi ṅwalisa yo haniwa .
U khwinisa ndeme ya pfunzo , mveledziso ya vhukoni na u ḓa na mihumbulo miswa
U tswiwa ha khebuḽu na u tshinyadzwa ha ṱhingo dza nnyi na nnyi . 
Fhethu hune vhaṋe vha dzigoloi vha vha vha si vhanzhi , u paka tshiṱaraṱani hu vha ho lingana . 
Zwikhala zwa mushumo zwi imelaho izwo a zwo ngo ḓala kha vhadededzi vha phuraimari nahone khonadzeo ndi yauri tshiimo tsha u tshinyadzea tshi ḓo dzula tsho ralo . 
Arali ha vha na nyimele ine ya khakhisa thendelano , muḓisedzi nga u ṱavhanya u tea u ḓivhadza murengi nga u tou ṅwala nga ha iyo nyimele na zwo i vhangaho . 
Musi zwinzhi zwo khwinifhala nge muvhuso wa vha u tshi khou langa - u fana na tshumelo ya matshilisano - zwithu zwo bvela phanḓa nga u ongolowa vhukuma hune muvhuso wo ḓitika hafhu nga maitele a vhaṅwe-vho , u tou fana na u sika mishumo .
Mbonalo dza ndeme dza tshibveledzwa
Pfanelo ya vhathu vha Afurika Tshipembe vhoṱhe ya u kona u ḓḓiitela muvhuso une vha funa , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayotewa , a zwi thivheli kha uyu mutheo wa pfanelo , u tenda mbumbo ya pfanelo ya u ḓḓiitela muvhuso nga tshitshavha tshifhio na tshifhio tshine tsha vha na mvelele na luambo luthihi kha tshipiḓḓa tsha shango tsha Riphabuḽiki kana nga iṅwe nḓḓila , yo itwaho nga mulayo wa lushaka .
I tevhelwa nga Tsedzuluso na Mbonalo zwa Ikonomi ya Gauteng , ha tevhela Tsedzuluso ya Ikonomi ya Sekhithara ya Vhulimi . 
Ṱhuṱhuwedzo ya ndeme zwi amba u dzhenelela kha tsheo dza zwa masheleni na dza kushumele dza vhaṅwe vhathu , fhedzi hu si u langa mbekanyamaitele idzo . 
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U vhala : orala kana / na nḓowenḓowe U vhala na vhagudi
Tsha u fhedza , tshihulwanesa kha muvhuso ndi u fhelisa khakhathi dzi itelwaho vhane vha pomokwa vhuloi .
Data dza France , Netherlands , Norway , Sweden na United Kingdom ndi dza madzangano a mashango a seli a shumisanaho fhedzi . 
U fara khirayoni na penisela zwavhuḓi .
Hu tshi ya nga tshenzhelo ya zwe zwa edziswa , kutshimbidzele kwa maga mararu kwo dzinginywa , uri tshitendeledzi tsho fhelelaho tshi shumiswe kha wadi dzi si gathi , zwi tshi bva kha tshenzhelo , hu sa athu u edziswa kha wadi dzoṱhe .
Nga kuitele uku , ri ḓo fhaṱa tshitshavha dza dimokirasi na u lwela shango . 
Khuliso iyi i ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho sumbedzisaho vhuhali ha u phulusa vhaṅwe awe zwa sia vhutshilo havho vhu khomboni , kana vhe vha lovha vha tshi khou phulusa vhaṅwe , kana vhe vha phulusa thundu , ngomu shangoni kana nnḓa ha Afrika Tshipembe .
Hezwi zwo swikelelwa nga u pfukisela phanḓa thandela ntswa dza khephithala dzo waniwaho , u fhungudza khonṱhiraka dzine dza vha hone na u fhirisela phanḓa khonṱiraka nnzhi dza phurokhwayamenthe . 
o Fhethu ha mbulungo
U shela mulenzhe sa tshipiḓa tsha zwigwada zwa vhashumeli maḓuvhani a 4 u swika kha a 5 a u pulana na u shumisa pulane
Mulayotewa u ita uri i vhe ndaela ya mulayo uri vhaimeli vha vhathu vha vhe na vhuḓifhinduleli kha tshitshavha misi yoṱhe kha mishumo yavho . 
Zwitevhelaho zwi tea u sumbedzwa kha maṅwalo oṱhe : 
Kha u swikelela u ḓiimisa , zwiteṅwa zwi bindulesaho zwi nga thusa u lambedza nyito , dzine dza sa ḓo bveledza mbuelo dzi fanaho . 
Mafheloni a Phando 2017 , ṱhanganyelo ya ndalukanyo dza 1 276 ( ndalukanyo dza 444 dza fhano na dza 832 dza nnḓa ) dzo rekhodiwa kha mutevhe wa SAQA sa ndalukanyo dzi si dza vhukuma - dza ṋetshedzwa na afidavithi dza 78 kha dzi Hawks uri vha gwevhiwe .
Vhakwameaho vhanzhi hu tshi katelwa vhukati havho matshudeni , dzibannga na mabindu vho kumedza mikumedzo yo fhambanaho nga ha uri ri nga lambedza hani pfunzo ya nṱha zwihulusa kha vhashayaho .
U shumisa muṱoḓo wa tshiṱori u tendiseaho
Nḓila ya M & E ya 2 : U monithara , u ela na nḓila ya 2 ya thikhedzo : Thandela dza wadini na mishumoitwa i no tea u tikedzwa nga zwiko zwi no bva nnḓa
Mulayotibe wa u ṋetshedza Khomishini ya Vhaswa vha Gauteng u vha mulayoni zwi ḓo ṋetshedzwa na u themendelwa u endedza u shumiswa ha Tshiṱirathedzhi tsha Mveledziso ya Vhaswa vha Gauteng u ṱalutshedza mveledziso ya vhaswa . 
Naho zwo ralo u dzudzanya nga huswa he ha itea kha u bveledza , hu na tshivhalo tsha dzikhaedu . 
Khaphasithi ya Afurika ya U nyanyuwa nga U ṱavhanya kha Muṋaṋo , ACIRC , hune Afurika Tshipembe ḽa vha mushelamulenzhe na muraḓo mutumbukiso , yo shumiswa .
pfunzo , mutakalo , mveledziso ya vhuponi ha mahayani na tshanduko ya mavu , u sika mishumo i ḓivhaleaho na u lwa na vhugevhenga .
U dzhenela nga u tou funa ha muthu a dzhenelaho na tshitshavha tshi re hone vhuvhili hazwo zwo vha zwa ndeme . 
Hezwi zwi amba uri vhashumeli vha tshitshavha vha fanela u shuma nga dzangalelo ḽa vhukuma ḽa vhathu vhashu vhoṱhe . 
Vhugevhenga vhu na khonadzeo dza u kwama lu si lwavhuḓi kha mveledziso ya ikonomi yapo ya kha tshiṱiriki , nga nṱhani ha zwezwo ndi zwa ndeme uri mimasipala i ita mushumo muhulu kha u vhona uri hu na tsireledzo kha tshitshavha . 
U dzhiela nṱha ṱhahelelo ya sisiṱeme dzapo na themamveledziso , ndivho ya tshumisano ndi u bveledza vhukoni hapo kha tshumelo dza mutakalo wa muhumbulo wa forensiki . 
Vho dovha hafhu vha amba nga ndeme ya mufusho wa zwiḽiwa zwine vha ṱavha na uri u shuma ngadeni ndi nyonyoloso yavhuḓi . 
Mugudi u tea u nanga na u shumisa matheriaḽa wo imaho ngauri u itela wa zwiṱaluli zwavho zwa tshivhumbeo na u kona u sumbedzisa tshenzhemo ya nḓila dza u khwaṱhisa na u dzikisa zwiimiswa nga fhasi ya nyimele dzo fhambanaho dzi lemelaho . 
I dovha ya dzhiela nṱha thekiniki dzo teaho dza u tshimbidza zwithu dzine dza nga shumiswa nga Komiti ya Wadi kha tshumisano na vhadzhenleli avha .
Musi vho shumisa unithi dzoṱhe nahone vha tshi ṱo ḓa dzinwe , vha ḓo tea u dzi renga .
Hu nga vha na bodo ya nḓivhadzo .
Ro vha na thaidzo kha ḽeveḽe ya vhashumi . 
Mushumo wa 1 Kha vha vhale nganetshelo I tevhelaho na vhadzheneli :
Kha tshipiḓa tsha ndima iyi tshi tevhelaho ri ḓo sedza kha zwishumiswa zwa rathi zwo dizainelwaho u dzhenisa vhafumakadzi na zwiṅwe zwigwada zwiṱuku kha maga maṅwe tshifhingani tsha thandela .
Mbofholowo ya mbambadzo , na u dzhena ha China na India nga maanḓa kha sisiṱeme ya u vhambadza ya ḽifhasi , yo engedzedza muṱaṱisano . 
Arali Mulangi wa Dzingu a sa tendela khumbelo , u ḓo vha ṅwalela luṅwalo lwa u vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 a vha rumela murahu khumbelo yavho .
Miṅwe ya milayo yo teaho ine ya nga shumiswa nga Komiti ya Wadi i katela :
( a ) u ita uri hu dzule hu na tsireledzo ya lushaka ;
Dzindivho - muṱangano u tea u vha na ndivho dzi pfalaho hu tshi dzhielwa nṱha tshakha dzo fhambanaho dza miṱangano yo ṱalutshedzwaho kha siaṱari ḽo fhiraho .
Arali vha na muhumbulo wa u vhambadzela nnḓa ha shango tshiko tsha zwi tshilaho tshapo , hu ṱoḓea thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelanaho na ya vhushumisamupo .
U itela izwi , mulangano u tea u bvelaphanḓa na u lambedza nyambedzano dza dzhango u itela u fhungudza zwihali zwa tshinyalelo guṱe . 
Kha ri vhale
10 . Vhatshikafhadzi vha madi na mupovha tea u badeliswa musi hu tshi kunakiswa ayo madi na mupo zwe vha tshikafhadza .
Dza Komiti dza Wadi
U ' vhala ' zwe a ṅwala ( sa , mafhungo o ṅwaliwaho nga mugudisi )
U fhindula mbudziso dza ḽitherala
Nḓila dza hu pfukaho maḓi , dzi kha tshivhumbeo tsha dziburoho kana matombo a u tou kanda , zwi tea u itwa nga zwithu zwi ṋeaho vhana vha tambaho khaedu . 
thusa mihasho kha u bula zwipikwa zwi kalelaho zwo teaho na mvelelo , u bveledza kukalele kwa kushumele nga nungo kana tsumbakushumele dza nḓisedzo ya tshumelo na u vhea thagethe dza kushumele dzi pfadzaho .
U thusa nga ndangulo ya muhasho musi muthusa mulangi a siho mushumoni . 
Ri nga ṱuṱuwedza nḓisedzo yo ṱanganelaho nge ra thoma u shumisa senthara dza muvhuso dza tshumelo dzo fhambanaho . 
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo kha nyimele
Nga murahu ha u anḓadzwa ha Muvhigo wa u Fhedzisela wa Khomishini , UN yo tendela hu tshi vha na dziṅwe ṱhoḓisiso nga ha fhungo ḽa ndifho . 
Khetho dza muvhuso wapo dzi ḓo vha hone vhukati ha miṅwedzi miraru nga murahu ha dzi 18 Shundunthule , datumu ya u fhedza ya khetho .
Afrika Tshipembe ḽo ranga phanḓa nyambedzano dza tshigwada tsha Afrika zwo itaho uri dzingu ḽi wane tshikalo tsha burodibennde thendeleki na uri Afrika ḽo kona u tsireledza tshikalo tsha fhasi tsha UHF tsha theḽevishini ya didzhithala .
Ndingo dza u engedzedza tswikelelo kha zwikhala zwa kha nḓowetshumo ya vhuendelamashango zwo tea u khoḓiwa . 
Thebuḽu dzi tevhelaho dzi nweledza mvelelo dza u thetsheleswa ha ndaṱiso ho itwaho kha muhasho kha ṅwaha wa muvhalelano . 
Hu vhonala hu na zwilengo zwi sa pfadzi kha u khunyeledza ndavheleso ya dzikhumbelo . 
Vha tea u vha vho ḓiimisela u shuma nga u sielisana na vhaṅwe musi hu na ṱhoḓea . 
Vhashumi vha bulasini vho hola miholo ya fhasisa vhukati ha avho vho tholiwaho lwa tshiofisi shangoni . 
Heyi milingo ndi tshikalo tsha ndeme kha u ḓidzhenisa ha pfunzo yashu Ndingo dza Lushaka dza Ṅwaha ( ANA ) na Tshitatamennde tsha Mbekanyamaitele ya Ndingo na Kharikhuḽamu ( CAPS ) .
3.2 . Khonfarentsi ya vhaswa ya muvhuso wapo
Vha rera nga pfanelo dzo fhambanaho dza ndaka malugana na lushaka lwadzo lwa mulayo na u shumisa dzitsumbo u itela u sumbedza phambano . 
Magabelo a ṱhukhuwaho a vhanga u vanganya ho phaḓalala ha ' u ṱavhanyedza ' kha phendelo ya vhugabelo nga ngomu hune magabelo a tumuwa hone . 
Sekithara iyi ndi ya ndeme kha nyaluwo ya Afurika Tshipembe na khonadzeo dza u sika mishumo , kha mbambadzo na tshumelo i vhambadzeaho kha yone iṋe .
Nzudzanyo ya vhuvhili yo ganḓiswa kha bammbiri ḽo litshedzanaho , kha tshivhumbeo tsho vhofhekanywaho nga rinngi u itela u leludza u khwiṋiswa ha nyendedzi ha misi yoṱhe . 
Khabinethe i dovholola ḽa uri Muvhuso wo ḓikumedzela u lwisa zwiito zwa u zwimiwa ha dzitshugulu ya khwaṱhisedza uri vhakhakhi vha ḓo sengisiwa .
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha gude nyambo dzapo vhunga zwi tshi alusa u ḓivha nyambo dzo fhambanaho na u fhaṱa lushaka .
Fhethu ha u tamba nga maḓi vha na zwifaredzi zwa u shela na u shulula vha tshi kala , u shela na u shulula
Mbuelo sa zwe ya sumbedziswa nga u ralo a si mbonalo ya muhologuṱe . 
Ndeme idzi dzi angaredza dimokirasi , mbofholowo , ndingano , phambano , vhupfumedzani , na ṱhonifho . 
Milambo na miedzi yo tshikafhadzwaho zwi shushedza matshilele a zwitshavha zwi dzulaho tsini na milambo .
U swika ṋamusi , mashango aya mavhili o no saina Mimemorandamu ya u Pfesesana na Thendelano dzi fhiraho 38 , dzi kwamaho masia o ṱanḓavhuwaho o fhambanaho , ane a katela vhukati ha maṅwe , mbambadzo na vhubindudzi , mipfulutshelo na mafhungo a thuso ya dipuḽomatiki , vhupileli , vhulimi , mupo , mutakalo , khathihi na vhutsila na mvelele .
Khwiniso dzo lingedza u fhelisa nyimele mmbi ya vhathu vha kolodaho vhane vha ḓiwana vha tshi khou tambudzwa kha sisiteme ya u kuvhanganya zwikolodo khothe ya madzhisiṱaraṱa na u katela thandela ya Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo u bvisa mafhungo mavhi a zwikolodo zwa vharengi .
4.4 . Khabinethe i fhululedza Zolani " Last Born " Tete kha u wina thaikiḽi ya International Boxing Federation ( IBF ) junior bantamweight ngei Japan .
Khwaṱhisedzo ya zwa Masheleni kha Zwiimiswa ya u ṱalusa mutshudeni . 
Ndondolo
U daha hu vhanga malwadze a mulomoni .
ndivho ya thandela
U tshimbidza mbekanyamushumo dza HIV na AIDS mushumoni . 
Sofuthiwee iyi yo fara mivhigo yoṱhe ya zwino ya khothe na khaṱhulo zwine zwa vha zwa ndeme kha vhomadzhisiṱiraṱa uri vha dzule vha tshi ḓivha zwiswa zwi no khou itea na u vhona uri zwithu zwi kho itwa nga nḓila i elanaho kha khaṱhulo , ngamaanḓa kha vhunzhi ha milayo miswa yo anḓadzwaho . 
Nomboro ya rasithi i ḓo ṋewa khophi yavho ya vhuṋe .
Nga khuliso khavho , ro ta ṅwaha wa 2017 sa Ṅwaha wa Vho Oliver Reginald Tambo .
U ita nyambedzano nga ha ṱhoho dzo ḓoweleaho
Zwenezwo musi a tshi tou tholwa , mudzulatshidulo wa Bodo ya Khaṱhululo u tea uri , hu songo vhuya ha vha na tshilengo tshi songo teaho , a rumele nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho kha muhumbeli we a ita iyo khumbelo ya khaṱhululo . 
Kha mashango e a ṱangana na ṱhaselo ya matherorisi , hu tshi katelwa na Somalia , Turkey , Bangladesh na Iraq .
Afha ri themendela uri vha i kopele kha computer yavho vha i vule hanefho .
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo .
U isedzwa ha mabunga o khwiniswaho ndi tshipida tsha thasululo iyi .
o ṱutshela ṅwana a sa vhe na ndavha nae nahone hu sa ḓivhiwi uri u ngafhi ;
Vho amba uri vho wa musi vha tshi khou shavha mmbwa dza mapholisa he vha fhedza nga u lovhelwa nga ṅwana . 
Mbadelo dza fhasi dzi nga swikelelea fhedzi nga mutheli o pfukaho u ita mbadelo nga nḓila ya u thoma a swikisa asesimennde u itela u sedzuluswa nga Komiti ya Ndaṱiso kana nga kha u hanedza khathihi na maitele a aphiḽi yo fhelelaho . 
Zwipiḓa zwiṅwe zwa ndeme zwa u konisa mulayo ndi :
Mafhungo a hone a fanela u katela
Ro anganya mishumo ya phindulo dza mbekanyamaitele Australia , Iceland , New Zealand , Norway , na UK , na Brazil , Colombia , Chile , Korea , Turkey , na Afrika Tshipembe . 
Vhathu vhane vha vha na zwitensi zwi songo fhaṱiwaho zwe zwa waniwa nga kha Mbekanyamushumo ya Mbuedzedzo ya Mavu
2.2.4 u thoma u shuma na u shumisa Thendelano iyi nga Muhadzimi a zwi nga -
Hu katelwa ndondolo ya vhuhoṱa na holodei dza u fhola
Kha vha dzudzanye mivhigo ya manweledzo yo dodombedzwaho i tevhelwaho nga shedulu ya ndugiselo ya muvhigo . 
U thusa u vhumba komiti dza ndugiselo ya dwadze . 
Fhethu ha nnyi na nnyi , hune ha nga sa tshikwereni kana phakhani , hu nga shumiswa sa tshishumiswa tsha u tumula tshivhumbeo tsha u fhaṱa , zwenezwo zwa sika phambano i vhonalaho kha vhupo ho fhaṱiwaho . 
Tshiimiswa tshi re na vhuḓifhinduleli ha muvhuso wapo kha vhupo hapo .
Marsh o ṱoḓa u tsireledza mupo u itela vhathu , zwine zwa tshimbilelana na nḓila ya kuitele kwa zwino kwo dzinginywaho nga vhaeletshedzi vha mveledziso i sa nyeṱhi . 
U vhala zwiṱori
Vho swika nga tshifhinga tsha musi ri tshi khou vha ṱoḓa nga maanḓa , na uri a vho ngo ri shonisa sa afha vho ranga phanḓa na u ṋetshedza vhurangaphanḓa ha vhukuma vhune ha tikedza shango . 
Sa vhadzheneli , vha dovha hafhu vha ṱuṱuwedzwa u ṋea mabulamuhumbulo nga ha kupfesesele kwashu na u ḓadza zwikhala na kha mafhungo ane vha pfa a a ndeme , fhedzi e a ṱahedzwa kha wekishopho . 
U buḓa zwi fana na murando wo itwaho kha tshitshavha une wa fanela u nangwa u itela u sumbedza kushumiselwe kuhulwane kwa mavu vhuponi uho .
U bindudza huhulwane kha themamveledziso nga Afurika Tshipembe kha tshifhinga tsha vhukati hu ḓo aluswa nga u vha muraḓo wa ICA , nga maanḓa kha u bveledziwa ha datha na nḓivho ya zwibveledzwa na matshimbidzele a mveledziso ya mbekanyamaitele vhukati ha G20 na mashango a Afurika .
U ṱalutshedza tshumelo ya nṱhesa kha muvhuso wapo .
Fhungo a ḽi ngo tou leluwa ngauralo . 
U shumisa tshitaela tsha u ṅwala tshi si tsha fomaḽa
Mvula yo ḓoweleaho yo vha hone kha zwipiḓa zwa Limpopo , Mpumalanga na vhukati ha Devhula Vhukovhela . 
u dzhenisa vhadzulapo nga nḓila i shumaho kha kuvhusele kwapo na mveledziso
Mishumo ya vhulimi ngei Cape Agulhas LM yo bveledzwa nga maanḓa nga vhulimi vhufuwi ho ṱanganelaho na maḓaka . 
Tshikwama tshi kha maitele a u ḓadza poswo idzi . 
Vhuḓipfi ha tsireledzo na vhutsireledzi vhu elana tshoṱhe kha tsireledzo u bva kha vhuendi ha goloi dzi gidimaho nga luvhilo luhulu , na kha u thivhela fhethu ho dzumbanaho ha tshavhi ha vha na khonadeo dza u vha na mahokoko na vhathu vhane vha binya vha nga shavhela hone . 
Mbuelo dzo phuroreithiwa u bva kha datumu ya u dzhoina
U fhungudzwa ha zwikolodo zwo shumisiwaho kale u engedza mbuelo dzo lavhelelwaho dza vhabindudzi dzi a sedzwa kanzhi . 
Vhalangi vha khamphani dza phuraivethe vho fanelwa nga Mbadelo ya Muthelo u ya nga Muholo ( PAYE ) , u ya nga fomuḽa ya bvisa tshipiḓa tsha muholo . 
U vha hone ha masheleni u itela wekishopho dza vhubveledzi zwi amba uri u wanalea ha thumbukhwa ho tsela fhasi . 
Mishonga ya zwimela i tea u shumiswa nga vhulondo , nahone zwezwo musi i tshi ṱoḓea . 
KHWINISO KHA MUENGEDZO WA VHU 2 KHA MULAYOTEWA WA KALE
U bva zwenezwo , Afrika Tshipembe ḽo dzulela u sumbedza zwiga zwa u vha khwine , na u humela kha u sikwa ha mishumo hu khou vhonala . 
Arali vha nga khetha fhethu hune ha vha kule nahone hu tshi konḓa u swikea kana fhethu hu songo tsireledzeaho , a vha nga ḓo wana vhathu vhanzhi vhane vha ḓo ḓa muṱanganoni .
Miṅwe miṅwaha ya ḓana ndi ya Tshigwada tsha Vhanna vhaswa vha Kereke ya Methodist ya Afurika Tshipembe , Amadodana aseWesile .
e ) Vho Phurofesa Elizabeth Mokotong - ( u tholwa hafhu ) ;
Dzi tea u shumiswa kha luṱa luṅwe na luṅwe lwa maitele a vhupulani . 
A hu na maga a u thivhela kana ndango yo vhewa kha nḓowetshumo u fana na kha vhulimi . 
Izwi zwi thusa u khwinisa u pfesesana ha mushumo wa Phalamennde na vhuḓifhinduleli ha Phalamennde kha tshitshavha .
Heyi khethekanyo i tea u ḓadziwa FHEDZI arali khumbelo ya mafhungo i tshi khou itelwa muṅwe
Phesenthe dza fuṱhanu dzo salaho dzi tendela u tshimbila vhukati ha miṱa , hune ha dzulela u itea nga milenzhe , na mishumo ya vhulanguli u fana na u vhiga , u tandulula thaidzo na maṅwe mazhendedzi na u vhudzisa muongi wa phurofeshinala . 
Kalekale , zwipuka zwoṱhe zwa Muḓanani wa Sananga zwo vha zwi tshi dzula zwoṱhe zwo takala .
Tsumbo dza tswikelelo ya tshitshavha 64
( ii ) u itela uri hu vhe na vhuthihi ha zwa ikonomi ;
Khonfarentsi ya Mbumbano ya Dzitshaka kha Mbambadzo na Mveledziso i sumbedzisa uri ḽiḓafulu ḽa Vhubindunzi ho Livhanaho na Mashango a nnḓa ḽo engedzea kavhili Afurika Tshipembe nga R88 biḽioni ya 2013 ngeno mbonalo dza 2014 dzi tshi khou vhonala dzi dzavhuḓi .
Tshipikwa hu ḓo vha u ṋekedza tshenzhelo dza vhaendelamashango dzine dza lingana kana u fhira ndavhelelo dza vhaendelamashango vha mashangoḓavha na vha fhano hayani nga nḓila i fanaho . 
Muhasho wo laula na u langa frikhwentsi spekiṱhiramu na u ṋetshedza mbekanyamaitele na thikhedzo ya zwa ndaulo kha Minista . 
Izwi zwi katela u vulwa hafhu ha Yunithi dza Khakhathi dza Miṱani , Tshireledzo ya Vhana na Milandu ya Vhudzekani khathihi na Khothe dza Milandu ya Vhudzekani .
Ngona iyi i ṱalutshedza u tendelana na muanḓadzo wa vhutengu , pharamitha i laulaho kha wana nzimulo dza sekondari . 
Mafhelelo : Kushumisele ku si kwavhuḓi kwa zwiko zwine zwa nga shumiswa tshifhinga tshiḓaho sa zwe zwa sumbedziswa kha ḽiṅwalo ndi zwa vhuṱhogwa vhukuma kha u sika mishumo na u shandukisa matshilo a zwitshavha zwa Masipala wa Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo . 
Figure caption U ṱanzwa zwiliṅwa zwo kaṋiwaho
Arali maḓi a tshi ḓo vhulungwa kha damu zwi amba uri maḓi ayo a ḓo vhulungwa nga murahu ha luvhondo kana damu ḽo fhaṱiwaho u mona na mugero wa mulambo wa mupo . 
Hu tea u tevhedzwa zwipikwa zwi re na tshivhalo zwine zwa ḓo shela mulenzhe kha u sika nzulele dzine dza sa ḓurele vhadzuli . 
ya Phurogireme ya Zwikili
U ṋetshedza muvhigo kana phindulo .
Vhubveledzi huṱuku ha zwimela zwa mapfura zwa ndeme hu itea kha madzingu a vhunṱha ha nṱha ha Gauteng , hune thempheretsha dzo fholaho dza vha dudedzwa . 
Tshumelo dza dzithekhisi a si dza tshiofisi nahone a dzi khou langiwa zwavhuḓi . 
Ngei Western Cape , tshumelo dza mutakalo dza maṋo dzi wela nga fhasi ha zwiimiswa zwa mbekanyamushumo dza mugaganyagwama wo khetheaho . 
Vundu ḽi ḓo bveledza mbekanyamushumo ya maga a u dzhenelela o tiwaho u itela u engedza zwiimo zwa tsireledzo kha vhoṱhe vhorabulasi vhashu na vhashumi vha mabulasini . 
U lugisela mulingo U ṅwala :
Kha muhanga wo dzinginywaho , ndiliso dza vhashumi vha muvhuso dzi wana mukovhe muhulwane wa zwiko u fhira miṅwaha yo fhiraho . 
Ni nga konaˆu elelwa dziṅwe tsumbo ?
Mugaganyagwama wa 2017 / 18 u dovha wa ola kuavhelwe kwa masheleni u ya kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza muvhuso sa zwe zwa ambiwa nga Muphuresidennde .
Swigiri i khou livhisa kha u khwinisa vhukoni nga u shumisa ndangulo yo khwiniswaho na vhubveledzi ha thekhinoḽodzhi . 
Vhabveledzisi vha izwi vha khou rambiwa u rumela makumedzwa nga vhuḓalo a re na mbuno . 
Hu na vhuṱumani vhufhio kha zwitshavha na dzi CDWs ?
U shuma na / nga maipfi : maiti , mamudi , maḓadzisi , maṱaluli
U fhaṱa vhukoni
Zwipiḓa zwa devhula ha masipala , zwine zwa wanala kha vhunṱha vhu re kule , zwi wela nga fhasi ha senthara ya Drakensberg . 
Vha mishumo ya khanḓiso ya muvhuso a vha dzhii vhuḓifhinduleli ha khumbelo dza nḓivhadzo dzo swikiswaho nga kha nḓila dzi si tsha shuma khathihi na vhuvha na vhungoho ha mafhungo , kana mafhungo a songo dzheniswa zwavhuḓi nahone a vha nga ḓo shandukisa mafhungo o ṋetshedzwaho . 
Kha u livhana na u pfukwa ha mulayo wa ndondolo ya vhathu wa mashangoḓavha , ndi lutendo lwashu uri u shumisa mulayo wa vhugevhenga wa mashangoḓavha zwi bveledzwa mvelelo dza khwiṋesa . 
Zwo rali , Mulayotibe wa Ndaulo ya Vhuṋe ha Mavu u ḓo swikiswa Phalamenndeni uno ṅwaha .
Kha ri ṅwale yaṋu ḽi tea u thoma nga ḽeḓeredanzi .
A wo ngo tea u dzhena tshikolo .
Cloud computing , ine ya ḓivhiwa hafhu sa on-the-line computing , ndi lushaka lwa inthanethe ya kha khomphyutha i ṋetshedzaho tshomedzo dzo ṱanḓavhuwaho na datha kha dzikhomphyutha na zwiṅwe zwishumiswa zwire kha ṱhoḓea .
Phan ḓa ha musi thendelo i tshi nga fhela vha tea uya u ḓivhiga kha RRO u itela u vhudziswa mbudziso ha vhuvhili hune ha itwa nga Refugee Status Determination Officer .
U sedza kha maitele a u ṅwala
Naho ha nga itwa zwifhio kana zwifhio , u ya phanḓa zwi ḓo ṱoḓa uri zwi vhe kha mihumbulo ya ndeme , i fanaho na u ṱavhanyisa nyaluwo na u shandukisa ikonomi , u lwa na vhushai , u fhaṱa tshumisano ya tshitshavha , tshumisano na mashango a nnḓa na u fhaṱa shango ḽine ḽa bveledza .
Mugaganyagwama wo avhelwaho wo ḓi dzula u muṱuku u fhira tshivhalo tshi ṱoḓeaho tsha ndambedzo . 
MFMA i ṱalutshedza uri sisiṱeme ya masheleni a masipala i shuma hani nahone mushumo wa vhakhantseḽara kha u ita uri i shume ndi ufhio ?
4.3 U linga ha fomaḽa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
Hone vhaimeleli vhavhili vha fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 51 u swika kha 100 vho tholiwaho .
Musi tshumiso ya masheleni nga u angaredza i tshi ḓo iswa phanḓa , muvhuso u khou shandukisa ndivhiswa nga huswa kha tshinyalelo dza tshifhinga tsha vhukati . 
( fara ) lwendo lwa tshikolo lwa vhege yoṱhe vhege i ḓaho .
Muvhuso u khou ṋetshedza ṱhuṱhuwedzo ya muthelo ya R&D nga kha maga a Sekisheni 11D ya Mulayo wa Mbuyelo ya Muthelo , wa 1962 hu u itela u ṱuṱuwedza mishumo ya R&D dza sekithara dza phuraivethe .
Nyambedzano yavhuḓi na nga u tou ṅwala , u vhiga u ṅwala , matshilisano na zwikili zwa u tandulula thaidzo . 
Zwenezwo , mitsiko ya u gonya ha mitengo kha mashango ayo a yo ngo fhungudzwa sa afha i kha ḽifhasi ḽoṱhe . 
1.1.1 Kushumele ku re khagala kwa u vha na CBP
Tsireledzo ya zwa matshilisano
Mbuelo dza vhuṋe ha ḓisi ho engedzeaho vhu katela u thivhela tshikhala tsho tambiseaho nga kha tshumiso ya vhupo hu na ndivho yo buliwaho , nahone hu vha na khonadzeo khulwane ya u dzhenelela nga vhalavhelesi vho dzikaho ngauri vha pfa vhe na vhuḓifhinduleli ha vhupo havho . 
Nḓivhadzo ya tshanduko ya vhuṋe kana u rengiswa ha goloi
2.6.4 U vhumba zwigwada zwi tshi ya nga vhukoni
BUGU / ZWIFANYISO
- hu na fhethu hune vhashumi vha nga dzula vha ita tie kana zwinwiwa zwa u fhisa ?
Kutshimbidzele kwa khanedzano ku langiwa nga mudzulatshidulo ane a :
U engedza vhuvhambadzi
c ) Vho Shanaaz Tiry ( vho tholwa hafhu ) ;
Kha wadi dzi re na vhathu vhanzhi , vha dzulaho tsini na tsini , sa dziḓoroboni , sisiṱeme iyi a i konḓi u shumisa .
Mabindu a fanaho na ayo a nga thomiwa kha madzingu ane vhubveledzisi ho andesa khao , hune mabindu ayo a zwa vhuendi a vha a khou khunyeledza dziṅwe nḓila dza u ya u kuvhanganya zwibveledzwa . 
Sa zwe ra amba , kushumele ku nga elwa fhedzi ku tshi khou vhambedzwi na zwipikwa zwe ha tendelanwaho . 
Muvhuso u khou lavhelela u dzudzanya hafhu nḓowetshumo ya nḓisedzo ya muḓagasi , sisiṱeme ya lushaka ya u vhupulani na ndambedzo ya muḓagasi , mbekanyamaitele ya u khwinisa zwivhaswa zwa tshiluḓi u vhona zwauri mitengo I a tsela fhasi na u ṋetshedza hu pfadzaho kha vhabveledzi , mimaraga na vhashumisi vha zwivhaswa zwa tshiluḓi . 
Wo tambelwa ḓoroboni ifhio ?
U shela mulenzhe kha nyambedzano ya tshigwada
khwiṋe vha tshi shuma vhoṱhe ?
Fhungodavhi ḽa nyimele ( arali ) : tsumbo , Arali nda ni vhona madekwana a ṋamusi , ndi ḓo ni fha tshelede yaṋu .
U langa lu pfadzaho tshumiso na vhulavhelesi ha zwiko na ṋetshedzo ya thikhedzo i pfadzaho kha tshumelo dza zwa vhuongi . 
Zwiṅwe zwiitisi zwa u khwinisa kha phimo ya mpfu hu nga vha u vhuyelwa hu yaho phanḓa ho itwaho kha u thivhela u pfukela ha HIV u bva kha mme u ya kha ṅwana na u khwinisa u ṱavhanya ha tshumelo dza shishi dza mutakalo kha thaidzo dza vhomme na dza u beba , dzo dzhielwaho nṱha ṅwaha wo fhelaho . 
Ri ṱoḓa Afrika Tshipembe ḽine roṱhe ra ḓiphiṋa nga vhuphuvhe na lupfumo .
Muhasho u tsini na u alusa kutshilele kwavhuḓi - kwa u ḓidzhenisa hu nga vha kha mitambo , vhutsila kana kha mvelele . 
U ṱola na u dzhenisa tshenzhelo dza ngudo na u khwinisa , u vhea kha tshiimiswa , u khwaṱhisa na u zwi ita zwa nga ngomu
Ri ḓo sedzulusa khumbelo yavho .
Tshipikwa tshoṱhe tsha u sasaladza u pika nga muhumbulo ndi u lugisela u tendela u engedza nḓivho . 
1.14. U bviswa ha mvelele dza odithi ya mivhuso yapo ya 2014 / 15 zwi sumbedza u khwinifhadzea ha mvelele dza odithi nga mimasipala u bva 2010 / 11 u ya 2014 / 15 .
Ri tea u thoma u shumisa holo dzashu dza tshitshavha u itela maguvhangano ashu mahulwane , hu tshi katelwa na guvhangano ḽa lushaka ulu . 
Mushumo washu wa u rangaphanḓa masipala uyu a si nga ṅwambo wa tshivhalo tsha vhakhethi vhe ra vha wana fhedzi zwihuluhulu zwo ḓisendeka nga lutendo lune vhathu vhashu vha vha nalo kha ANC hu si na ndavha uri u vhiga hu dzhiaho sia hu re kha midia . 
Mutheo wa zwiimiswa wa shango na tshanduko nga u ṱanḓavhuwa dza ikonomi na nyimele dza matshilisano zwo ita uri hu vhe na u fhungudzea nga zwiṱuku ha u sa khethulula nga lushaka , fhedzi a hu na mvelaphanḓa yo linganaho .
28 U elekanya nga u tsireledzea...54
Nḓivhadzo i dovha hafhu ya vala mutevhe wa vhakhethi kha u ḓiṅwalisela u shela mulenzhe kha khetho dziḓaho .
U alusa na u vhambadza tshumelo dza dzilafho ḽa muambo na ḽa u thetshelesa . 
U shumisa nga nḓila yo bvelelaho ha mushumo wa tshigwada hu a aluswa musi milayo ya u guda ha vhushumisani i tshi shumiswa . 
Maḓumbu na miḓalo mihulu
Naho zwo ralo , izwi zwo swikisa kha u engedzea ha ndaulo ya ndeme , u fhaṱa hu si havhuḓi na u bvela nnḓa ha vhorakhonṱhiraka vho thomiwaho u bva kha makete uyu . 
Heyi khethekanyo i ṋetshedza manweledzo a nḓila dza vhupulani dzine dza themendelwa nga Tsumbamaitele . 
Ndaka ya mashango a nnḓa na khwalo zwi pindulelwa kha tshelede ya ḽa Afrika Tshipembe kha phimo ine ya vha i khou vhusa mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano . 
3.3 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo rangaphanḓa vhuṱambo ha lushaka na Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( SADC ) ha Yunivesithi ya Senthenari ya Fort Hare nga dzi 20 Shundunthule 2016 .
Tshivhalo tshihulwane tsha thandela tsho tshenzhela vhunzhi ha thaidzo dzo vhangwaho murahu ha musi thandela dzi tshi thivhelwa hu tshi nga vha nga kha uri dzi sa thome kana u thivhela thandela uri dzi si fhedzwe . 
Hu itwa mini musi risithi yo khantselwa
Musi hu tshi tou vha na u tou zwi ita , thendelo ya mugaganyagwama i bvelela kha miṅwedzi miraru kana miṋa nga murahu ha u thoma ha ṅwaha wa muvhalelano . 
Hu khou puḽanwa vhuṱambo ho vhalaho kha ṅwaha woṱhe ha u swaya vhuṱambo u vho vhuraru , hu u itela u swikelela u elelwa ha lushaka nga dzi 11 dza Fulwana .
Maanḓalanga a u ṅwalisa a ḓo thuswa nga masheleni musi vha tshi renga tshishumiswa tshiswa tsha khomphyutha tshi no ḓo shumiswa nga zhendedzi . 
Ro hulisea sa vundu ḽa North West uri vhadzudzanyi vho nanga vundu ḽashu sa fhethu havho ha khoniferentsi iyi ya ndeme nga u rali . 
U tea u vha na mafhafhu o takalaho sa afha khemikhala dzi na mitsihambe . 
Phesenthe ya miṱa ine ya vha na tswikelelo ya maḓi yo engedzea u bva kha 61.7% nga 1994 u ya kha 91.8% nga Ṱhafamuhwe 2009 , ṱhoḓea nnzhi dzi kha ḓi ḓo itiwa u isa tshumelo kha lushaka lwo salaho .
SGB,Vhabebi , Vharangaphanḓa vha tshitshavha na miraḓo
U iledzwa ha TES , na u bviswa ha mbofholowo ine hezwi zwa amba , zwi nga vhanga u kulea nungo kha nyaluwo ya ikonomi ya mishumo minzhi . 
Vhahumbeli vha mushumo vha tea u tevhedza ṱhoḓea dza u tholiwa ṱhukhu . 
Zwenezwo , ndi humbula , tsumbo iyi i sumbedza zwavhuḓi masiandaitwa a vhonalaho a tshiṱirathedzhi tsha vhushumisani . 
U kona u fhindula mbudziso dza maimo a nṱha , phanḓa ha , musi hu , na murahu ha , musi ho no vhaliwa ḽiṅwalo : Ho vha hu tshi ḓo vha ho itea mini arali . . . .
2.10. Minisiṱa wa Vhashumi , Vho Mildred Oliphant , vha ḓo rangaphanḓa fulo ḽa u tsivhudza ḽa Ṅwedzi wa Lushaka wa Vhashumi wa 2017 ḽine ḽa ḓo farwa nga fhasi ha thero " Kha vha ḓivhe pfanelo na vhuḓifhinduleli havho sa nḓila ya u alusa u tevhedza nga huhulu " .
Bono iḽi ḽi fanaho ḽi shela mulenzhe kha u shuma ho teaho ha sisiṱeme ya zwa masheleni na vhushaka na mivhuso . 
U inzhiniara hafhu
Puḽane nga vhudodombedzi
Vhaimeleli u bva kha vhadzhiamikovhe vho dzudzanyiwaho
Ngauralo , u fara vhathu zwa zwithu zwa mikhwa zwi anzela u vhumba pfuko ya mbofholowo ya mikhwa . 
U vhala nga zwigwada zwi a ṱuṱuwedziwa .
Vhathu vhe vhudzulapo havho ha shanduka .
Khabinethe i vha livhuwa tshumelo dze vha ita kha Nndwa ya mbofholowo yashu na u vha tamela ṅwaha wo fhaṱutshedzwaho na vhafunwa vhavho na muṱa wavho .
Mbadelo dzi itwa na zwezwo , ngeno tshelede i tshi dzheniswa kha akhaunthu ya bannga ya Tshumelo ya Muthelo ya Afurika Tsipembe lwa ḓuvha ḽeneḽo ḽa u pfukiselwa kha Gwama . 
R500 ine ya badelwa musi ḽaisentsi i tshi ṋekedzwa .
Zwenezwoha , vhalimivhafuwi na vhaeletshedzi , vha tea u vha na vhuṱanzi uri u vhavhalela sananga hu songo rembeḓa . 
Zwazwino ,
Mbadelo dza mashika .
Tshialameli tsha Mveledziso ya Mabindu a Vhuendelamashango tshi ṋea mabindu thikhedzo kha mabindu a vhuendelamashango .
Maṅweledzo a thandela kha thandela dzine dza fanela u ṋetshedzwa IDP
U kuvhanganya mbilo dza zwikimu zwa dzilafho dzo haniwaho . 
( a ) Tshirunzi tsha Vhuthu , U swikelelwa ha Ndinganyiso na u khwinisa pfanelo na mbofholowo dza vhuthu .
Ni a tendelana naa . . . ( tsumbo , Ni a tendelana na uri u ṱuwa hayani yo vha yone tsheo ya khwinesa ? )
Vho vha vha sa ḓivhi na zwa uri muvhuso wa vundu ḽa KwaZulu-Natal wo pandela khomishini yawo ya tshumelo ya vundu . 
Ndi zwifhio zwine zwa ṱalutshedza khwine . . . ( tsumbo , Ndi zwifhio zwa khwinesa zwine zwa ṱalutshedza muanewa dendele kha itshi tshiṱori ? )
Tshikalambivhedzavhulalo
Kha vha ṋange mitshini kana maitele o fhumulaho musi vha tshi ṋanga nḓila ya u
U LULAMISA NA U SHUMANA NA MBILAELO
U vhewa ha miraḓo ya mapholisa na vhapfumbudzwa mimoḽoni yo fhambanaho shangoni ḽoṱhe ndi tshipiḓa tsha madzhenele a u Vhuelela kha zwa Ndeme a SAPS u khwinisa uri vha vhonale , u engedza mushumo wa u linda na u thivhela vhugevhenga ho fhambanaho vhune ha anzela u hulela nga khalaṅwaha iyi .
U ita nyambedzano ya maipfi a thomaho nga mubvumo u fanaho
Komiti ya ṱhoḓea dza bidi i tea u vha na muofisiri muthihi kana vhanzhi vha bvaho ha masipala , nga maanḓa mulanguli a re na vhuḓifhinduleli ha mushumo u kwameaho , na uri i nga , musi zwo tea , katela vhaeletshedzi vhakonesi vha bvaho nnḓa . 
U sabusidaiziwa uhu ha masia oṱhe hu ḓo fheliswa kha miṅwaha miraru i tevhelaho . 
Mbekanyamushumo ya khomishini i ḓo bva kha themendelo ya Minista . 
Ofisi dza tshumelo ya muhasho kana zwiimiswa zwi tea u ṋetshedza tshumelo kha tshipondwa . 
Dzibetshe dza mabambiri dzo pakiwa nga mutevhe wa nomboro dza senthara . 
Sa afha u engedzea ha thempheretsha dza ḽifhasi na tshanduko ya kilima zwi tshi engedzea , u nga shanduka nga u ṱavhanya ha tshibviswa hu ḓo engedzea . 
U kona u bveledza ha sisiṱeme dza ndango idzi dza nga ngomu zwi lavheleswa nga kha tsedzuluso ndangulo , u vhiga ha tshiofisi na u ṱola ha nga ngomu . 
Pulane ya zwithu zwine ra fanela u ita kha tshitshavha ri tshi isa phanḓa pulane yashu
Ho sedzwa u rumelwa nga GP wa Netiweke ya GEMS
Vhasedzulusi vha nga Ngomu vho ṱoḓiwa uri vha rumele Muvhigo wa DBE , khathihi na muvhigo wa khwaḽithi vho katelaho zwoṱhe u itela u rumelwa kha vhagudisi . 
Zwibviswa zwa khephithala
Mugaganyagwama u ḓaho
U shayea ha pfunzo na tsivhudzo nga ha mupo . 
33 . Maitele a ndangulo kwayo
p ) Vho Trevor Albert Bailey ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ; and
Nṱhani ha izwo , ṱhoḓisiso dzo wana uri kha u lwela hu fhisaho na nyimele dza shishi ( hune vhashumisani vha vha khakhathini ) tshumiso ya nungo ndi mulayo u fhira u vha phambuwi . 
U itela u shela mulenzhe ha miraḓo ya komiti dza wadi na vhakhantseḽara , ho fariwa miṱangano i tevhelaho ya zounu : 
Ndi zwa ndeme uri maga a tshumelo o khethwaho a vhe a na muelo u pfadzaho wa zwine zwa khou ṋetshedzwa .
Ṱhoho i tea u kunga na u takadza
35 . Vhathu vho farwaho , vho valelwaho na vhane vha humbulelwa
Muṱangano wa khoro u dzhia tsheo kha mafhungo a re kha adzhenda na minidzhere dza khoro dzi vhonala hafhu kha mushumo wa u thoma u isa phanḓa mutevheṱhandu
Ndi vhafhio vha itaho khumbelo ?
Zwi nga itea vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa vha ṱoḓa vhone vha tshi ṋetshedza vhuṱanzi ha pfanelo ya u ṅwalisa sa muṋe wa tshiendisi tshenetsho , sa tsumbo . tsumbathengo kana thendelano ya thengiselano .
Mavhiḓani , ndugiselo dza mbulungo na u fhiswa ha zwitumbu
Mvusuludzoˆ ya tshifhinga tsha zwino tsha
Kha ri ṅwale Ḓadzani zwikhala zwi tevhelaho :
U shumiswa ha zwithu zwa ndeme zwo topolwaho kha zwipiḓa zwihulwane zwa Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi , zwine zwa vha tshipiḓa kana ṱhuṱhuwedzo kha kuitele kuswa kwa khothe , nga maanḓa zwi tshi elana na u khwinisa vhukoni ; 
Kha vha ṱalutshedze uri iyi khethekanyo ya pulane ya wadi i rekhoda zwine vhatshimbidzi vha ita u bveledza pulane na uri ndi vhonnyi vhane vha dzheniswa .
Vhunzhi ha vhadzulapo vha vhupo ha mahayani a vha koni u swikelela maḓi ngomu mahayani avho . 
U shumisana ha mulenzhe na ḽiṱo , u lumelisana nga u kwamana milenzhe
4.10 Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo :
Nga mufhindulano na u dzia maga o ṱanganelaho kha vhuvhekanyandeme ho tendelaniwaho ri nga bveledza tshitshavha na maambiwa a muṱango ya mutakalo ya Afrika . 
Mafhungo o vhigwaho ha tei u katela fhedzi mafhungo a zwa masheleni a tea u katela-vho na mafhungo a u sa shuma zwavhuḓi ha masheleni . 
South African Fisheries Authority i ḓo dzhi vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya tshikwekwete
Kha vha ṋee nyendedzi kha mulwadze wavho maelana na u ita zwa ndondolo hayani . 
U ita mugaganyagwama wa masipala na u dzhenela ha vhadzulapo kha phurosese ya u ita mugaganyagwama
Muvhigo u dovha wa dzhiela nṱha uri hu na khaedu dzi no konḓisa kha u fhelisa u sa eḓana na khethululo shangoni ḽashu .
Ofisi dza Mavunḓu dza Muhasho wa zwa Mishumo
Naho hu na mbekanyamushumo ya khovhekanyo hafhu ya mavu i takadzaho , mulayo wa tshikhala tsha mushumo tsho tsireledzeaho u bvisela khagala vhukuma matshilo a vhadzulapo vha miḽioni dza rathi . 
2.20 Dr Wallace o ḓisa mahumbulwa o imela ene muṋe , o sendekwaho kha ngudo dze a ita nga ha vhuloi kha ḽa Afrika Tshipembe.11Ndi mutshudeni waṱhoḓisiso nga murahu ha pfunzo dza vhudokotela ha pfunzo ane ṱhoḓisiso yawe yo sedza kha zwa vhuloi kha ḽa Afrika Tshipembe .
Vhuvha na tshivhumbeo tshavhuḓi tsha vhunzhi ha zwileludzi izwi vhu nga vhonala nga murahu ha tshifhinga nga tshitshavha tshone tshiṋe . 
Pfunzo ya vhashumi vha tshigangeni malugana na khombo i tshimbilelanaho na u laṱwa ha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili , khathihi na ndivho i pfadzaho ya ṱhoḓea ya maitele a kushumele . 
Tsha vhuvhili , ri ḓo lingedza mbekanyamushumo dza tshanduko ya murengelano kha Mihasho ya Mutakalo na Mishumo ya Tshitshavha , kha muvhuso wa vhukati na kha mavundu . 
Zwiko zwa vhupo zwi swikela ṱhodea dza tshitshavha : U ḓisa mavhengele na mishumo tsini na hayani
Tsumbo ya u saukanya nyolo ya Venn
Ndi bvisela hani khagala nḓila ine nda ḓipfa ngayo Ṱhoho : Bugu - Awara 2
Vhagudiswa vha nga vha vhashumi vha shumelaho mutholi kana vhathu vha sa shumiho .
Khomishini i dovha hafhu ya katela mafhungo a re kha mbekanyamushumo i itea nga yone ine . 
Ḽiga ḽa u thoma ḽi kwama u ṅwala thandela ya risetshe , ha tevhela , u anḓadzwa ha risetshe yo ṅwalwaho . 
Mitshini ya u ingamela muelo , zwishumiswa , kana sisteme , sa zwi tevhelaho : 
Mutshimbidzi wa masipala u ḓo :
A hu na u engedzea ha mutengo hune ha ḓo dzhielwa nzhele arali mbadelo dzo itwa kha mitengo yo itelwaho tsumbathengo . 
Nḓisedzo i tilaho arali u engedzea ha mutengo ha ḓisa u engedzea huṱuku kha tshibviswa nga feme dzi re hone na u dzhena huṱuku kha nḓowetshumo nga feme ntswa . 
Dzifigara ngamaanḓa-maanḓa dzi vha dzi si dzavhuḓi kha murafho wa matshudeni a u thoma vhane khavho muthihi kha vhatanu ndi ane a ambara gaweni nag tshifhinga tsho fanelaho . 
Kha sekhithara ya mushumo ya tshitshavha ro khwinisa zwithu nga maanḓa kha miholo na nyaluwo ya buḓo miṅwahani ya zwino . 
Ndi ya u engedza vhubveledzi ha vhukovhi ha nṱhesa ha mikovhe ya tshiko kha u lugisela mugaganyagwama wa vundu , u ṋetshedza vhusaukanyi ha ikonomi ya matshilisano na tsivhudzo dzi ḓivhadzaho mbekanyamaitele ya mugaganyagwama na maitele a mukovhe . 
Ha vhukuma
Vhupimakoni ha akhademi vhu ṋetshedzwaho nga vhunzhi ha zwikolo na hone vhu a ṱahela kha sia iḽi . 
U ṋetshedza mbekanyamushumo dza ndondolo i sedzaho ṱhoḓea na tshumelo dzo livhiswaho kha u londola mutakalo wa vhathu vho valelwaho vhane vha vha kha ndondolo ya muhasho . 
Kha vha humbele fomo ya khumbelo ya khasho na ya u rathisela .
Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha : The Director-General : Agriculture .
Vhupo ha ndeme vhukuma maelana na mutshatshame wa zwi tshilaho na u dzhiela nṱha vhupo ndi : 
A zwi kateli ndondolo ya vhuhoṱa na holodei dza u fhola
Vhathu vhane vha dzula vhuponi ha tshitshavha vha fanela u funzwa nga ha uri vha shumisa hani maḓi nga vhuḓifhinduleli , na uri ndi mveledzwa dzifhio dzine mishumo yavho ya vha nazwo kha vhupo . 
Kha vha vhuise siginala !
Khumbelo ya u i nwalisa sa mutheli wa tshifhingany
MUSHUMO WA 1 : ORAḼA
Vha wanala Pretoria nahone vha rengisa zwishumiswa zwa ofisini . 
Arali tshakha ya tshimela i siho kha table , kha vha ḓise khumbelo ya u ḓivhadzwa nahone i fhelekedzwe nga ṱhalutshedzo yo livhiswaho kha Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela .
Zwe nda zwi takalela Ndi tshipiḓa tshifhio tshe tsha vha tshone tshavhuḓisa tshiṱorini itshi ?
U bula maipfi hu si na u khakhisa ṱhalutshedzo
Mutengo wa vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe u a fhambana .
Vhulapfu ha buloko pfufhi vhu anzela u engedza mbadelo dza tshumelo , nga tshifhinga tshenetsho vhu anzela u ḓisa tshivhalo tshihulwane tsha mafhandeni tshi engedzaho khombo dza vhuendi na tshifhinga tsha u tshimbila henefho vhuponi . 
A huna maitele kana tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo .
Thusedzi dza vhukuma dzi elanaho na thero , ṱhoho , phaphethe na masiki .
Mashango a Afrika o sika tshikhala tsha ikonomi u itela iṅwe mbekanyamaitele ya zwa masheleni ya mutevheṱhanḓu nga u khwiṋisa masheleni avho a nnyi na nnyi , nga maanḓa nga u fhungudza tshikolodo tsha tshitshavha . 
Naho u khwiṋiso iyi i songo ṱanganedzwa , ro tikedza muvhigo . 
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Tsedzuluso kha mvelaphanḓa u wana masiandaitwa . 
ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
Ḽeveḽe dza u anda ngei Western Cape dzi tshimbilelana na nomboro dza lushaka . 
Kiliniki
Hezwi ri a tenda zwi vhanga khombo fhedzi na tshinyadza vhupo musi vha tshi shumisa bada na musi zwi tshi laṱwa hu si na maitele o teaho musi zwi tshi swika mugumoni wa vhutshilo hazwo . 
Masipala , na wone , a u na vhashumi vho no shuma na zwa u langa mveledziso thwii . 
Ndivho ya mbekanyamushumoṱukhu : I ṋetshedza zwifhaṱo zwi no vhonala zwi tikedzaho dzhele dzo tsireledzeaho , nyimele i ṱanganedzeaho nga muthu , na nḓisedzo ya mbekanyamuahsumo dza zwa ndulamiso na mveledziso , ndondolo na ndaulo nga u angaredza . 
Alfred Nzo wo livhana na vhunzhi ha khaedu dza Mupo nahone u ṱalulwa nga nḓila i tevhelaho : 
U lwa na vhuaḓa zwi dzula zwi zwiṅwe zwa nṱhesa kha zwi re na ndeme zwa muvhuso .
Zwino na ḽibulamuhumbulo ḽavho ndi ḽifhio zwi tshi ya nga muhumbulo wa tshenzhelo dzavho ? 
Mbuelo dza ndondolo
A hu na mbetshelwa dzo itwaho dza tsedzuluso ya nga ngomu ya ndaka . 
Mutheo wa vhukhethatsumbonanguludzwa / topolwa
U thusa mila kha u gadza khwesheneya ya Mbalavhathu ya 2011
Thaidzo idzi dzi thoma kha zwa ndondolo ya mativha u ya kha u swikelela hu songo tendelwaho kha zwitivha . 
Fhedzi-ha mishumoitwa iyi na zwishumiswa zwa hone zwi nga kona u shumiswa na u ṱwa hu si na thekhinoḽodzhi .
Kha tshigwada tshavho tshiṱuku kha vha rere nga ha nḓila dzi ne muhasho wa tea u shumisa Batho Pele u itela u swikele nḓisedzo ya tshumelo nga nḓila ine ya lavhelelwa nga muvhuso .
Khabinethe i dzhiela nṱha mabindu na vhafarisani vha zwa matshilisano kha u ḓisa GEW Afrika Tshipembe , vhane vha vha Muvhuso wa Vundu wa Gauteng , Ḓorobo ya Johannesburg , Hollard , Microsoft , IDC , SABS , SAB , SEA Africa , Global Entrepreneurship Network na Kauffman Foundation .
Kha ḽa Kapa Vhukovhela , u itea ha BPD ndi tshone tshiitisi tshihulwane tsha u valelwa ha vhalwadze vha tshifumakadzini kha tshumelo dzo hulelaho dza zwa muhumbulo . 
U sumbedza u dzhia sia hune vhuḓipfi na nyanyuwo zwa vha na ṱhuṱhwedzo khulwane
Zwi amba mini ?
I ḓo vha hone u bva nga ḽa 14 u swika ḽa 20 Lara 2016 , na uri ndi guvhangano ḽihulwanesa ḽa vhathomazwiswa na vhoramabindu vhane vha nga rwela ṱari zwine zwa nga thomiwa nga u ḓisa mihumbulo miswa ya itea , vha tshi tshimbidza nyaluwo ya ikonomi na u bveledza mveledziso ya ikonomi ya matshilisano .
U shumisa nḓivho ya mutevhe wa aḽifabethe na maḽeḓere a u thoma kha ipfi u itele u wana maipfi kha ṱhalusamaipfi
Komiti dza wadi a si zwiimiswa zwa mulayo zwine zwa nga ita thendelano kana u iswa khothe kha vhukhakhi , u shaya ndangulo kana tshanḓanguvhoni .
U dzhiele nzhele kushumisele kwa ndongazwiga
A huna mbadelo i itwaho .
Ipfanṋe - ipfanṋe u tenda kha uri ' ndi khou amba zwone ' , ha ngo ṱanḓavhuwa muhumbuloni , ha thetshelesi , u kandeledza vhaṅwe , u ḓiita khunzi , u amba nga u zhambelela , a tshi tshuwisa na u sa kona u konḓelela .
Tsumbo ndi thandela ya u sikwa ha mishumo fhethu ha mahayani nga ndivho ya u sedza fhungo ḽa uri vhathu vha phesenthe dza 40 tshitshavhani a vha na mishumo .
Zwi nga dzhia ma ḓ uvha a 30 u shumana na khumbelo yavho .
Musi mbekanyamaitele dzo luga , vho dovha vha amba uri muhasho wavho u ḓo ṱola kushumiselwe . 
Tshishumiswa tsha 6 : U ṱanganyela zwiṱirathedzhi wa dziwadi nga u tevhela kuitele kwa IDP kwa u dubekanya zwithu nga ndeme yazwo
U ya nga vhaṋe vha bindu , a si kanzhi vharengi vha tshi omisa ṱhoho na u sa ṱhonifha musi vho kambiwa . 
Muhasho wa Minerala na Fulufulu wo livhiswa kha u ṱuṱuwedza u shumisa lwa khwinesa zwiko zwa minerala na fulufulu na u vhona zwauri sekhithara ya minerala na fulufulu i nga shuma lu vhuedzaho kha vhupo ho tsireledzeaho ha mutakalo . 
Maga a shumisa muelo wa u ela masiandaitwa a thimbanywa dzo imaho ngauri dza ndeme ya maḓi kha u tea u shumiswa ha maḓi dzo ṱalutshedzwa kha khethekanyo iyi ya nyendedzi . 
U itela u vhudzisa malugana na khumbelo ya u renga zwifuwo nnḓa , vha humbelwa u founele ( 012 ) 319 7514.
Hu katelwa u bebela sibadela , u bebela hayani na kha yuniti dza u bebela
Tsha u fhedza o
NQF 2 ya Kuvhusele kwa Komiti ya Wadi
Ri ḓo shumesa na vhashumisani na riṋe vha ḽifhasi kha thendelano ya mulayo i no tou vhofha .
Kha vha ṋekedze zwi tevhelaho u thusa SARS kha u ṋekedza thendelo kha khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo :
Afrika Tshipembe ḽi ṱuṱuwedza nyanḓano vhukati haḽo na maṅwe mashango na mveledziso yo ṱanganelanaho kha dzhango .
Pulane dza thandela a dzi nga vhi dza vhukuma arali vhafumakadzi vha songo kwamiwa lwo fhelelaho musi hu tshi dizainiwa na kha kushumele kwa thandela .
Tshikepe tsha shango ḽa nnḓa tshi ḓo rea khovhe nga fhasi ha maga a ndangulo na phemithi dza Afrika Tshipembe .
TSHAKHA DZA PHETHISHINI
6 . Zwigwada zwi tea u ṋetshedzwa tshifhinga tsho linganaho tsha u humbula nga ha khetho dzatsho , musi ho kumedzwa khetho ya vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma .
Ndaulo yo khwaṱhaho kha malaṱwa a ndondolamutakalo kha maitele oṱhe a ndangulo ya malaṱwa , fhedzi nga maanḓa fhethu hune malaṱwa a laṱwa hone , u fhungudza u ṱanea ha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili . 
Musi ndi tshi ya u vhina , ndi tama u bvulela muṅadzi vhaḽa vhe vha ri sia musi vhe kha miṅwaha yo fhambanaho u bva tshee riṋe ra thoma u shuma ofisini iyi . 
Ndingo dza vhuṱumani hu tshi khou shumiswa tshiawelo tsha u thoma na tsha vhuvhili dzi sumbedza uri inflesheni ya zwiḽiwa na zwivhaswa i thusa u bvumba inflesheni kha tshikalamitengo Afrika Tshipembe , fhedzi hu si nga iṅwe nḓila . 
Musi NDP i yone thikho ya mbekanyamushumo ya kushumele ( PoA ) kwayo , muvhuso u ḓo ṱavhanyisa tshanduko na mvelaphanḓa kha shango nga kha Nḓila Ntswa ya Nyaluwo ( NGP ) , Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka na Pulane ya Kushumele kwa Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo ( IPAP ) , dzine dza sedza kha u alusa vhubindudzi na vhuṱaṱisani kha sekithara na nḓowetshumo dzi rangaho phanḓa .
U kunakiswa u itela u dzudzanya zwipiḓa zwi telwaho nga u laṱwa afho hu fhiswaho mathukhwi . 
Arali muṱangano wa pfukiselwa phanḓa , Muofisiri Muhulwane wa GEMS u ḓo ta datumu ntswa ya muṱangano .
Olani tshifanyiso hafha .
U shuma na / nga maipfi : Masala vhukuma , dzinaḽiiti
Hezwi fhaṱa fulufhelo kha vhadzhiamikovhe .
Muṱangano u ḓo dovha hafhu wa lugisela muṱangano wa Dziminista dza Asia-Africa u tevhelaho wo dzudzanyelwaho u farwa nga 2007 . 
Ahuna gumofulu
U dzudzanya mafhungo kha girafu dzi sa konḓi dzine dza nga tshati kana tshifhinga sa : u shumisa tshati kha u rekhoda mvelelo dza ṱhoḓuluso ya kuḓele kwa vhagudi tshikoloni .
Usa badelwa ha mbadelo zwi ḓo swikisa kha uri hu vheiwe tshishumiswa tsha u langula-muelelo kana nḓila iṅwe na iṅwe ine khoro ya vhona yo tea . 
U thomiwa ha mbekanyamushumo dzo vhalaho dzi re nga fhasi ha Muhanga wa Nyanḓano ya Nḓowetshumo ya Migodi ya Tshifhinga Tshoṱhe , yo vhanga uri hu vhe na vhudziki vhu fushaho na fulufhelo kha sekithara ya migodi , ine ya vha muṱoḓo wa ikonomi yashu .
Ṱhuṱhuwedzo ya thekhinoḽodzhi , ḓivhazwakale na tshanduko dza ndeme dzo ḓiswaho nga musudzuluwo uyu zwi khou lavheleswa . 
Fhethu - hu a ṱanganedzea , naa hu na mutengo une wa badelwa kha u hira fhethu ?
Zwi tshi anda zwi thi ya , hu vho sedzeswa zwa u shumisana na u tikedzana vhukuma ndingedzo dza u ḓisa mulalo dzinguni ḽa Afrika . 
Arali vha si na luṱingothendeleki kana arali SMS i songo dzhena kha luṱingo lwavho , mushumi wa GEMS u ḓo vha founela a vha fha nomboro ya u ṱhireka .
Hu na tshaka tharu dzo fhambanaho dzo ḓoweleaho dza zwiitisi zwauri ndingani pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha yo ḓivhadzwa , u itela u khwiṋisa :
Nazwino , nga mbambedzo na mukovho wa ṅwaha nga ṅwaha , hu na u sa shumisa tshelede yo linganaho . 
Muvhuso u dovha wa bvelaphanḓa na u ṋekedza thikhedzo ya mveledziso ya matshilisano nga ngomu kha zwitshavha zwa migodi . 
U hanedzana na siangane iyi ndi u ombedzela nga u amba nga nḓivho na u thivhela vhulwadze ho vha na mvelelo khulwane zwenezwino . 
Vhadzheneli vha tea u dzhenela sesheni dza 2 dza awara dza 3 nga vhege .
Khethekanyo i Elanaho na zwa Tshishumiswa tsha zwa Mulayo kha vhupfumbudzi ha tshitshavha ; mveledziso ya zwikili kha vhathu vha sa shumi khathihi na pfunzo yo ḓitikaho nga vhaaluwa na vhupfumbudzi ; kana mutikedzo wa vhutsila , mvelele kana mbekanyamushumo dza zwa mveledziso ya mitambo . 
Kha vha ambedzane nga ha zwifanyiso nga vhuḓalo na u vhudzisa mbudziso dza u ṱuṱuwedza nyambedzano . 
Muṱa u tea uvha ḽone dzhendedzi ḽihulusa kha u tsireledza pfanelo dza vhuthu dza miraḓo yawo , zwihulwanesa avho vha sa koni uḓi lwela . 
Mbingano kha Athens ya sialala , sa kha zwiṅwe zwitshavha ṋamusi , yo vha i dzudzanywaho , nga maanḓa zwi tshi da siani ḽa vhathu vha tshifumakadzini . 
Arali vha kha mbingano , masheleni a vho vhane vha a wana nga ṅwedzi o ṱangana na a muthu wavho a so ngo vha a tshi paḓa R138 000 nga ṅwaha nahone vhone na muthu wavho vha so ngo vha vha na ndaka i fhiraho masheleni a R 1980 000 .
Ndindakhombo ya mutakalo ya lushaka ndi nḓila ya u nekedza ndondolamutakalo ya vhathu vhoṱhe nga u kovhelana tshelede ine ya vha hone kha vhathu vhoṱhe.Mbuyelo ya mutakalo ine vha i ṱanganedza yo ḓisendeka kha uri vha khou lwalisa hani , hu si kha lupfumo lwavho.Zwibadela,dzikiliniki , madokotela , vhomakone,madokotela a maṋo , vhaongi na vhaṅwe vhashumeli vha zwa mutakalo vha ḓo vha hone u lingana .
Mme a ṅwana a songo malanaho na khotsi a ṅwana
Sa tsumbo , arali vhadzulapo vha dzhia tsheo ya u sa dzhenelela kha zwine khoro dzapo dzavho dza shumisa zwone zwenezwo tsheo dzi kwamaho matshilo avho a ḓuvha na ḓuvha dzi ḓo dzhiiwa hu songo rangwa u thetsheleswa mihumbulo yavho .
( d ) Tshumelo dzi tea u itelwa vhathu hu si na u dzhia masia , nahone nga maitele kwao na nga nḓila yo linganelaho .
U tzhipa ndi vhugevhenga vhuhulwanesa . 
Ho sedzwa dziPMB Vhuumba
Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wo ṅwalwa zwavhuḓi nga luambo lu no pfala nahone wo ṋetshedza u tshi fusha maṱo na u vha khagala . 
Khwaṱhisedzo ya Vhufaragwama ha Lushaka kha ṋetshedzo ya thandela dza vhugudisi kha vhagudi vha re kha khonṱiraka , yo ṋetshedzwa . 
( 1 ) ) Muvhuso wapo na vunḓḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe -
Yo dzhiwa u bva kha mbekanyamushumo yo bvelaho phanḓa yo shumiswaho Malaysia . 
78. Komiti ya u fhelisa dziphambano
ṱhanziela ya ndovhedzo
Hezwi zwi sumbedza tsireledzo ya mukaṋoni shangoni ḽasho na nga nnḓa ha shango , nga vhahali vho ḓiimiselaho vha Afrika Tshipembe .
A hu na tshitshavha tshi ne tshi nga vha na mbofholowo arali vhanna na vhafumakadzi vha so ngo vhofholowa , vha sa lingani , nahone kha iḽi ḽiga , vhanna na vhafumakadzi vha na vhuḓifhinduleli vhu ne ha fana .
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana bugu dza u vhala u bva kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Kha u tambudzwa lwa vhudzekani ha vhana , tsedzuluso dzo khetheaho dzi tea u itwa , u fana na zwisumbedzo zwo dzhiwaho zwa vhuṱanzi ha forensiki . 
Nḓivho yavhuḓi ya Mulayo wa Khemisi na zwi elanaho na Mulayo wa Zwidzidzivhadzi . 
MBOFHOLOWO YA VHUḒIBAḒEKANYI Vhathu vho vhofholowa kha u dzhoina tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha nanga na u nanga khonani dza vhone vhaṋe
fonimi ---- ndi mibvumo yo fhambanaho ya luambo ( " tala " na " pala " ndi fonimi dza tshivenḓa )
( b ) u konadzea ; na
Vhukoni ha u shumisa ndango u khwaṱhisedza ndangulo ya masheleni i pfadzaho . 
Foramu dza mushumoni dzi thomiwa u itela :
Vhapulani vho balelwa u sedzulusa phesenthe iyi zwavhuḓi nahone vha si humbule uri ndi phesenthe dza 20 dza vhanna vha si naho mishumo ngeno vhunzhi ha phesenthe dza 60 hu vhafumakadzi vha si naho mushumo .
Nga u angaredza , mbadelo ya u shumisa ya fhasi yapo i fhasi ha mbadelo yo fhelelaho ya nḓisedzo ngeno dziṅwe khethekanyo dzoṱhe dzi nṱha ha ngaganyo dza nṱhesa dza mbadelo dzo fhelelaho ya nḓisedzo . 
Ḽi dovha hafhu ḽa dzulelwa u ambiwa sa ḽi engedzaho ndeme . 
Minisiṱa vha ḓo thoma tshiimiswa nga kha nḓivhadzo nga ngomu kha Gurannḓa ya Muvhuso , ine ya vhidzwa u pfi Khoro ya Tshanduko ya Vhareakhovhe . 
Vhaḓivhi vha zwa muhumbulo:u ya kha muthihi kha vha fumbili vho ṅwaliswaho vha shuma kha sekithara ya muvhuso .
Hu na ṱhoḓea ya tshihaḓu kha vhubindudzi ha sekithara ntswa ya phuraivethe khulwane u itela u sika mishumo na u khwinisa matshilo kha tshiṱiriki . 
Ri a livhuwa , zwigidi zwa vhana zwo no ḓi vhuelwa u bva kha zwo vhulungwaho tshifhingani tsho fhiraho kha pfunzo yo khetheaho , ya zwikolo zwa ndelazwixele na ya vhaaluwa , na khomphiyutha dzo lambedzwaho . 
Hedzi dzi katela vhugudisi ha vhashumi vha zwa mutakalo , u khwaṱhisa thikhedzo ya vhashumi , u lulamisa milaedza ya zwa mutakalo , u engedza kiḽiniki , na vhunzani ha ndondolo ho khwinifhadzwaho . 
Sedza uri mvelaphanḓa kha miṱa iyi i khou vha hone naa musi mbekamyamushumo dzi tshi khou thusa u itela uri ri bvise miṱa iyo kha tsiku ;
Zwiṅwe zwibveleli
Naho vhuongelo vhu siho kha mbekanyamaitele iyi , ndeme yo ṱolwa sa tshipiḓa tsha puḽatifomo ya tshumelo dza vhalwadze vha muhumbulo . 
Zwiṅwe zwiteṅwa zwivhili zwa ṱhalutshedzo zwi bvaho kha ṱhoḓisiso dza saintsi ndi zwa ndeme . 
Matavhi a muvhuso a a ṱodea uri a nange tshivhumbeo tsha vhuimo ha khonṱhiraka u bva kha mutevhe wo randelwaho na u langa khonṱiraka idzo tshoṱhe u ya nga matshimbedzelwe a re hone kha tshivhumbeo tsho nangwaho tsha khonṱiraka . 
Ndi zwa ndeme vhukuma nahone ndi ndaela kha zwitshavha zwa vhulimi u dzulela u shumisa maga a khohakhombo a zwiwo na u dzula hu tshi itiwa maitele avhuḓi a zwa vhulimi . 
i ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha u shumiswa ha tshiṱirathedzhi tsha vhulangi ha vhashumi vha muhasho .
Kha vha ḓadze , vha saine fomo nahone vha i ḓise i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzo teaho dzo sethifaiwaho na mbadelo yo tiwaho i sa lifhelwi murahu .
U ḓivha kuvhonele kwo fhambanaho kwa zwithu vha tshi vhona kuvhonele kwo ḓisendekaho nga vhuṱanzi vhu re kha tshibveledzwa
Kana khamusi vha nga humbula u ḓisa vhaṅwe vhashumisani kana hai . 
Miraḓo yo khetheaho ya Muhasho wa zwa Muno
MTSF ndi nḓila ya muvhuso ya u ita uri mbekanyamaitele na pulane dzawo dzi vhe khagala , hu tshi itelwa uri phambano ire hone vhukati ha mbekanyamaitele dzo fhambanaho ivhe yo teaho .
Tshumiso yo fhelelaho ya Mulayotibe i ḓo vha na masiandaitwa a ndeme kha tshiko tsha vhathu na tsha masheleni . 
3.00 u swika 4.30
ngei Johannesburg i khou endedza mbalotshikati ya vhathu vha 33 670 hu tshi vhambedzwa na 40 000 ye ya vha yo anganyelwa nga ḓuvha , vhukati ha vhege .
Zwine ra ḓo sedzesa uno ṅwaha ndi u tea muteo wa u tikedza vharangaphanḓa vha zwitshavha uri vha tikedze Khorombusi dza Zwikolo , vhadededzi na vhagudi u itela khwiniso ya vhuḓi ha pfunzo na mvelelo . 
Vhaṱoḓisisi , vhane vha khou kuvhanganya zwishumiswa na u nga sumbedzwa nḓila nga nḓivho yapo kana ya sialala nga ha vhupo na tshumiso ya zwiko izwi .
U ṋetshedza nḓila u vho na uri khorondanguli ya zwiimiswa zwa Muvhuso kha Vundu vha hwala vhuḓifhinduleli kha Vhusimamulayo , na u lavhelesa mushumo wa Maanḓalanga , hu tshi katelwa na u shumiswa ha Vhusimamulayo . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara dzoṱhe zwitshavhani u farelela kha thero ya Ṅwedzi wa Vhafumakadzi na u bvela phanḓa na u shuma uya kha u vhona uri vhafumakadzi vhoṱhe , zwihulusa vhana vha vhasidzana , vha khou maanḓafhadziwa na u vhofhololwa kha tshiṱalula zwitshavhani u itela uri ri kone u tandulula u eḓanyisa mbeu shangoni ḽashu .
32 . Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u dzhia maga u khwaṱhisedza uri vhasheli vha mulenzhe kana vhadzheneli vho tsireledzea .
U lavhelesa Mbekanyagwama na Zwibviswa zwa Vundu na zwa Masipala
Vharengi vha u tou thoma vhane vho ḓowela u ita mugaganyagwama wa rende ya ṅwedzi nga ṅwedzi na tshumelo dza masipala fhedzi , vha tea u ṱhogomela vhukonḓi uhu . 
Kha vha ḓadze fomo ofisini ya tsini ya Social Services .
( 5 ) Mulayo wa vunḓḓu u fanela u vhekanya tshaka dzo fhambanaho dza masipala dzine dza fanela u vhumbwa kha vunḓḓu .
Muhasho u ḓo isa phanḓa na madzulo a bembela ḽa kha miraḓo ya tshiṱafu kha zwiwo zwi swikisaho kha zwibviswa zwi si na mbuelo nahone zwi re ndozwo u itela u fhungudza u dovhololwa ha milandu iyi . 
Mutshini muswa wa u ita khophi na wone wo lambedzwa nga koporasi ya ngei Itaḽi nahone wo vhewa ngomu sentharani ya vhugudisi . 
U vha muraḓo , hu si u vha na vhuṋe , zwi vha hone nge wa badela mbadelo dza u vha muraḓo . 
Tshivhalo tsha mbudziso dzo vhudziswaho kha khothe dza vhana nga Muvhuso . 
U thusa kha vhudavhidzani ha muhasho nga kha zwiimiswa na sisiṱeme dzo teaho . 
Zwitshavha zwa hashu zwi ḓo tsireledzea arali muṅwe na muṅwe o dzhenela kha uri zwi tsireledzee . 
Phambuwi ndi sekhithara ya thengiso ya ḽevele ya fhasi , hune phimo dza u vhiga dzo vha dzi nṱha , naho ho vha na u katelwa ha ndindakhombo ha ḽevele ya fhasi vhukuma . 
Afrika Tshipembe ḽi na dzangalelo kha tsheo ya AU nga mulandu wa u dzhenelela haḽo kha maitele a mulalo ngei Sudan na Tshipembe ha Sudan .
Muvhuso wo ḓiimisela u fhungudza tshayandingano na u ṱuṱuwedza mveledziso ya matshilisano kha tshifhinga tsha vhukati u ya kha tshilapfu . 
u khunyeledza , miṅwedzini ya 18 i ḓaho tshumelo nthihi ya tshitshavha , mulayo wa tshumelo dza tshitshavha na maitele , na phoḽisi ya mbadelo , thuso ya zwa mutakalo na dziphensheni ;
Tshi tshimbidza u fhaṱwa ha zwikolo zwiswa nga : 
vhuimelelei ha zwigwada zwine zwa dzhielwa fhasi na u saukanya na nḓila ya kutshilele ya zwigwada zwine zwa sa dzhielwe nṱha
U ḓipanga kana u ḓidzhenisa kha nyimele , ( tsumbo , Ḓidzhieni hu inwi muanewa dendele .
Mafulo a Netiweke ya Mabindu a Vhaswa : Haya maga o livhiswa kha u kokodza vhoramabindu vhane vha kha ḓi vha vhaswa vhane vha vha hone zwazwino na vhane vha khou ḓo vha hone nga murahu uri vha kone u kovhana tshenzhemo nga ha ndangulo ya mabindu na zwikhala zwa ikonomi . 
Minidzhere wa masipala u tholwa nga khoro kha khonṱhiraka ya ndangulo ya kushumele ya miṅwaha miṱanu .
Zwine ra zwi tamela vhathu vhashu , ri dovha ra zwi tamela maṅwe mashango a Khonthinente yashu . 
Vhuimo ha vhushayi uvhu vhu wanala kha lushaka lwoṱhe u ya nga vhushayi ha tshitshavha u mona na tshikolo , khathihi na zwiṅwe zwiitisi zwa themamveledziso . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 6 : U kuvhanganya mafhungotsivhudzi a u tikedza mushumoitwa wa IDP wa 2 / 5 U sika zwifhambanyi
Figira dza muambo ( ḽifanyisi , ḽimethafore , ḽifanyamuthu , okizimoroni , mavhuvhisi , onomatopia , ḽinaṋedzi / ḽikaluli , phambano , tshigoḓo , tsatsaladzo , maṱhakhetshandwa , tshiga , ḽitatathino , ḽitotisi , phani , ḽiimeli )
2 . VHUBVO HA VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA
Tshivhalo ṱhanganyelo tsha mbadelo na mutengo wo kuvhanganywaho zwo kovhiwa nga tshivhalo tsho fhelelaho tsho badelwaho . 
A huna tshikwekwete tsha vhureakhovhe tshine tsha ḓo ṅwaliswa nga nnḓa ha thendelo ya vhureakhovhe na thendelo ya zwa vhureakhovhe .
Kha vha ṱalutshedze uri ndi kuvhonele kufhio kwevha ku dzhiela nṱha u itela u swika kha khunyeledzo . 
2.2 . Khabinethe yo themendela u bviswa ha Mvetamveto ya Mbekanyamaitele kha Maitele a Kale a Ngoma dza Siala uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa .
Zwi dovha hafhu zwa sumbedza uri kharikhuḽamu i ṋekedzwaho nga senthara ya ECD i a ḓivhea kha Muhasho wa Pfunzo , nga vhagudisi kana vhashumi vho faraho ndalukanyo dzo fhambanaho , na uri vhana vha fhiwa zwiḽiwa zwo fanelaho .
U vha hone ha gesepfuḓi ya mvelo zwi fhungudza vhushaka ha malofha a khovhe u itela okisidzheni . 
Dzhenisani maṱaluli ane a khou ṱahela .
Ri na mafulufulu a u humbula uri u vha navho vhukati havho vha dovha hafhu vha khwaṱhisedza kupfesesele kune vhaswa vhavho vha vha nakwo kwa ḽifhasi ḽine ra kovhana . 
Nḓila ntswa dzo khwiniswaho dza u kuvhanganya , u khethekanya na u vusuludza malaṱwa o omaho . 
Iceland yo no lulamisa thendelano iyi naho maṅwe mashango a sa athu . 
Ngauralo muthu u fanela u vha na vhuronwane vhuhulwane musi u dzhielwa nṱha thyiori dzi fanaho na vhukhephithaḽisi na vhusoshaḽizimu . 
Ṱhoho : Tshikhafhadzo - Awara dza 6
U ḽa mbilu dza tshienge ho kalulaho hu nga vhanga u vhumbea ha zwibola zwa faiba , bezoars , kha nḓila ya tsukanyo . 
Nga tshifhinga itshi vhatukana vhe vha vha vha tshi khou bika muliloni vha mbo ḓi kokodza thindi khulwane ya ṋama vha shavhela nayo mahatsini . 
Mahoḽa Khoro ya AIDS yo themendela fulo ḽo ṱanganelaho ḽa u lwa na khaedu ya HIV na AIDS na TB . 
Izwi zwo itwa manweleldzo azwo kha ṰHUMETSHEDZO YA 5 .
Kha vha sedze kha siaṱari ḽa 40 u swika 46 ḽa notsi dza khoso
Atikili yanga ya gurannḓa ndi :
Inthaviwu dzo dovha dza vusa mafhungo nyengedzedzwa na zwithu zwi kwamaho u shumiswa ha maanḓa . 
U thusa nga ndango ya mugaganyagwama na tshinyalelo . 
Kha vha dzule vho lugela khombo ine ya nga itea na u sedza nḓila dzine vha nga ponya ngadzo na vhukhudo ho tsireledzeaho nḓilani . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U vhala tshibveledzwa nga ha u ṅwala
U lifhelwa uhu ndi u fhungudzwelwa mbadelo kha mbadelo ya u ṱun ḓa i badelwaho musi muthu a tshi ṱun ḓa thundu .
1.3. Khabinethe i khou ṱanganedza u ḓikumedzela ho vusuludzwaho nga Muhasho wa Mutakalo , u tshi khou shumisana na vhasedzulusi hu u itela u imedzana na mafhungo a ḓisaho khaedu kha u lwisa hune vha khou farisana kha u lwa na HIV .
Musi hu tshi khou dzudzanywa rekhodo dza vhavhuelwa , vhavhuelwa vho ḓivhadzwa uri vha tea u ḓisa ṱhanziela ya vhutshilo kana u vhiga kha ofisi dza tshiṱiriki u itela tsedzuluso ya mbuelo . 
Mashumele a yuniti o swikelelwa , nahone nga tshifhinga tshe yuniti ya vha yo tetshelwa tsha miṅwedzi ya rathi nga murahu ha u ṱumanywa na giridi ya lushaka .
11 Khovhe nthihi
Bola dza mielo yo fhambanaho
Vhulavhelesi ha u sedza u tevhedza mulayo na hone u langa mvelaphanḓa hu na u tevhedzwa ha puḽane dza nyito ya ndangulo kha u dzhena kha mafhungo a Muṱolambalelano Muhulwane na mawanwa a Mbalelano ya Ngomu . 
Arali mushumisi e na dziṅwe mbudziso kana mbilaelo mayelana na tshitatamende tsha tshidzumbe kana tshidzumbe tsha mushumisi musi hu khou shumiswa webusaithi iyi , vhuṱumani ha ' u vhigela murahu ' vhu nga shumiswa . 
Ndaka dza muthelo dzo lengiswaho dzi sikwa saizwi hu na khonadzeo ya uri mbuelo ine ya theliswa i ḓo vha hone tshifhingani tshi ḓaho ine ha ḓo shumiswa phambano i ṱuswaho khayo . 
Zwiḽiwa na nyonyoloso
Zwino hu khou humbulelwa uri hu vha ho ṱanganganyisa mukhushwane wa vhathu na dza zwinoni .
Ndi a vhambadzela nnḓa shango zwiko - ndi fanela u bvisela khagala uri murengi u khou ṱoḓa u ita mini ngatsho ?
kuvhanganya mafhungo ane a si konḓe u wanala nga ha tshitshavha
Zwi ita uri mushumo wa u dzhilula u sa ye phanḓa .
( b ) arali hu na mbuno dzo linganaho u nga fara muhwelelwa , a fhe nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho uri muhwelelwa a ḓivhonadze khothe , hune a ḓo fhindula mulandu une a khou hweswa wa u pfuka ndaela ya khothe .
Maelana na u bveledza ndaka ya muhumbulo , mushumo washu u sumbedza uri hu na ṱhoḓea ya muhanga ha nyolo ya tshifhaṱo une wa ṱalutshedza uri buḽoko dza zwifhaṱo zwo fhambanaho zwa IP zwi tea u lingana fhethu huthihi . 
Ndi fhungo ḽihulwane uri vhashelamulenzhe vhoṱhe vha ḓidzudzanye nga nḓila ya tshiṱirathedzhi u itela u vha na vhuṱanzi ha uri ndingedzo dzi no shuma dzoṱhe nahone hu vha na mbuelo dzi re nṱha kha vhane vha kwamea . 
Luṱa lwa 1 Ḽi ṋetshedza munangudzo wa mafhungo ane a swikelelea ane a shumisea sa mbuno ya u thoma phurosese ya u pulana .
Kani a zwo ngo ralo miraḓo ya Nnḓu ? 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u dzhenelela u itela u davhidzana zwavhuḓi kha nyimele dza zwigwada
U vhala khathihi na vhagudi : ( nyanetshelo ) madzina mafhungoni U ḓiphiṋa : Thusani vhadzimamulilo uri e Nḓowenḓowe ya tholokanyonḓivho U topola zwidodombedzwa zwihulwane kha zwe zwa vhalwa .
Hu khou lavhelelwa uri hu ḓo ṱoḓea mugaganyagwama wa R10m une wa ḓo ṋetshedzwa nga Vhufaragwama .
Muhasho wa zwa Vhulimi na Vhufuwi
Kanzhi hezwi zwi bvelela u itela zwiitisi zwa u ḓishumela iwe muṋe zwa maanḓa kha matshilo a vhathu . 
Maitele a u sala murahu a songo eḓanaho , kana u shayea hao , a mbekanyamushumo dza u tupula zwimela zwi songo ḓoweleaho . 
ṱhanziela ya u ṅwalisa goloi .
Matshudeni vho vhudzwa uri vhugudisi zwi amba u ṋetshedza khumbudzo , u vhudzisa mbudziso , na u ṋetshedza ṱhuṱhuwedzo , fhedzi hu sa khou sokou ṋetshedzwa phindulo . 
Minista vha thola muraḓo muthihi wa khoro sa mudzulatshidulo na muraḓo muthihi sa mufarisa mudzulatshidulo . 
Mithelo ya u gembuḽa ine ya tea u badelwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo iyi i tea u kuvhanganywa nga Bodo nahone mithelo yo raloho i tea u badelwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vundu ṅwedzi nga ṅwedzi nga murahu ha u ṱhanzielo ya u tea hazwo . 
U oditha tshiimiswa , ho sedzeswa mvelaphanḓa na mavhaka u ya nga mvelaphanḓa dziṅwe . 
a ṱanganedzaho mafhungo- --- ndi muvhali , muthetshelesi kana muṱaleli wa zwibveledzwa
Zwi khagala u bva kha mivhigo u bva kha Ofisi ya Muoditha Dzhenerala uri ṱhogomelo ya themamveledziso i ṱoḓa u dzhielwa nṱha nga roṱhe . 
Nḓisedzo ya badzhi tshena i swikaho khunduni . 
Kha nyimele dzine referentsi ya itwa kha masheleni a ḽounu ane a kha ḓi kolodwa tshikati tsha masheleni ane a khou kolodwa nga tshifhinga tsha muelo tshi fanela u shumiswa . 
Ri ṱoḓa vhoṱhe u itela u kuvhatedza mvelele iyi ntswa na kilima ya saikhoḽodzhi . 
Masipala u tea u vhudzisa mbudziso mbili khulwane musi hu tshi sedzwa thandela dzine dza vha tshipiḓa tsha IDP :
Hu si na maḓi ,
Ndivho khulwane ho vha u maanḓafhadza miraḓo ya tshiṱafu nga zwikili zwa u ṱanganedza u sa fana ha mirafho . 
U ya nga vhulaedzwa ha khomishini , komiti iyi i dzhenela nga nḓila i dzulelaho u ya phanḓa na mafhungo a misi na maṅwe mafhungo ane a ṱoḓa u sedzwa nga u ṱavhanya . 
Kha vha ṅwale ipfi ' khuḓano ' kha fiḽipitshati vha vhudze vhadzheneli vha humbule ipfi ḽine ḽa thoma u ḓa muhumbuloni musi vha tshi pfa ipfi ' khuḓano ' .
Aya maitele a khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli na u ṱuuṱuwedza thendelano vhukati ha tshitshavha na khoro .
Ho sedzwa nyendedzi dza kiḽinikhaḽa dzi shumiswaho kha mbekanyamushumo ya zwileludzi zwa nnyi na nnyi
Ni lavhelela maḓumbu na mithathabo ngafhi ?
Ndi vhukando-ḓe vhune vha nga eletshedza mufumakadzi Vho-Mali uri vha vhu dzhie ?
Themendelo : Ndivho ya u bveledza buḓo kha akademi na ngudo na dzilafho zwa vhulwadze ha muhumbulo zwa sekhithara ya tshitshavha , vhuḓiimiseli kha vhukoni kha ngudo na dzilafho zwa vhulwadze ha muhumbulo ya akademi na ngalafho khathihi na mveledziso kha vhukoni kha fhethu uho vhuvhili hadzo . 
Ndima ya 2 Asesimennde : U haseledza
Matshudeni vho paṱekanywaho na zwigwada ezwi vha ḓo kona u ḓivhesa matheriala wa u guda uyu nga maanḓa u fhira avho vha shumaho nga vhoṱhe . 
Vhone na miṱa yavho a vha nga ḓo amba nga hazwo . 
Tshenzhelo i no bva ha vhomasipala vhe vha dzhena kha mafhungo a CBP ndi ya uri ndugiselo dzi anzela u nyadziwa zwa fhedza zwo tshinya vhunzani ha kutshimbidzele ukwu nga vhuya .
U kundelwa u ita iṅwe khumbelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u fheliswa .
Tshiṱuṱuwedzi tshihulwane tsha ndango ya miṅwaha i ḓaho ya tswikelelo musi hu tshi fhaṱiwa ḓorobo ntswa Afrika Tshipembe tshi ḓo vha u litsha zwa kuitele kwa uri u khwiniswa ha themamveledziso hu khomishiniwa hu tshi itelwa u fhungudza tsitsikano , hu sa sedziwi vhupo . 
Muhasho u tea u itisa uri mimasipala i u dzhoine kha u shumisa hawo ha mavu na pulane dza vhuendi ho ṱanganelaho . 
Fhedziha , khangwelo dzo raloho a dzi thivheli khonadzeo ya zwipondwa na miṱa ya zwipondwa uri vha thome mbilo dza zwa mulayo . 
Pulane dza sikhithara dza vundu
Ṱalusani . . . , ( tsumbo , Ṱalusani mubvumbedzwa dendele kana muhulwane kha tshiṱori . )
Mulayotibe u khou sedza kha u fisa mulayo we Aventura vha vha vha tshi u shumiswa , Mulayo wa Overvaal Resorts Limited , 1993(Mulayo 127 wa 1993 ) .
Masia a 11 o katelwaho o vha mbuelo na khovhekano , vhutshilo ha u shuma , vhuendi na vhudavhidzano , mutakalo , pfunzo , dzinnḓu , vhupo , vhutshilo ha muṱa , u dzhenelela ha matshilisano , tsireledzo ya nnyi na nnyi , na mvelele na vhuḓigeḓi . 
( c ) kha Muphuresidennde , Muthusa Muphuresidennde , Minisiṱa , Muthusa Minisiṱa kana Khabinethe , fhasi na Mulayotewa muswa zwi tea u pfesesiwa hu tshi tevhela tshiteṅwa tsha 9 tsha uyu Muengedzo ,
ya tsinisa na hune vha dzula hone vho fara zwitevhelaho :
Tshitatamennde tsha muvhuso tsho ṱanganywaho , tshi vhidzwaho mafhungo a zwa masheleni o ṱanganywaho tshi dzudzanywa ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
3.1 . Khabinethe yo tendela Mulayotibe Muswa wa Mukovho wo Khetheaho wa Bannga ya Mveledziso uri u ḓivhadzwe Phalamenndeni .
Vha ḓo wanulusa nga ha khoudu ya vhuḓifari malgana na miraḓo ya komiti ya wadi ine ya ḓo dededza vhuḓifari havho sa muraḓo wa komiti ya wadi ;
U hana ha Ghana , naho zwo ralo , hu nga si livhanywe fhedzi na maraga wa tshinyadzo wa mashangoḓavha . 
U ṱalukanya uri mupeleṱo muthihi u a imela mibvumo yo fhambanaho , tsumbo , zwitshili ( germs ) , tshimbila .
Muphuresidende Vho-Jacob Zuma vho vha muambi muhulwane kha dzulo iḽo , ḽe ḽa dzhenelelwa nga vhaswa vha 500 ubva kha mavunḓu oṱhe .
Kha vha humbele vhadzheneli uri vha ṋee vhuimo ha masipala wavho kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwiteṅwa kha garaṱa ya zwikoro afha fhasi .
kha u edzisela zwine muthu a khou ṅwala ngazwo kana u edzisela ḽimudi .
Mveledziso ya zwiimiswa zwa dzangano zwine zwa konisa nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme i bveledzaho . 
U ṋekedzwa kana u haniwa ha thendelo zwi kha tsheo ya muṋe wa webusaithi fhedzi , nahone hu nga vha na maga a lavheleswaho . 
fhethuvhupo , muanetsheli , thero
Hu pfukaho vhaendangaṋayo kha zwibuloko zwilapfu hu nga ṋetshedzwa , nga maanḓa tsini na hune mavhengele , tshikolo kana phakha zwa vha hone u itela u thivhela tshivhalo tshinzhi tsha vhadzuli kha u kombetshedzwa u ya kha nḓila dza u songolowa u itela u swikela vhuyo havho . 
Ri do tea u shumisa vhunzhi ha zwitirathedzhi , zwine zwa vha na mitengo , tshifhinga na vhudiimiseli zwo fhambananaho .
1.1. Khabinethe i tsivhudza zwitshavha uri zwi dzhiele nṱha khonadzeo ya mvusuludzo kana u ya phanḓa ha khakhathi dza vhutshinyi dzo livhanaho na tshaka dza vhabvannḓa .
vhuṱanzi ha u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo , arali zwo ralo
Vhaṅwe vhakhantseḽara vha vhiga uri vho wana tshikhala tshiṱuku , arali tshi hone , tsha u amba mafhungo a komiti na zwine zwa vha vhilaedza kha khoro .
U ṱanganedza vhaeni ofisini na ndango ya vhupo ha ofisini , hu tshi katelwa na ṋetshedzo ya tie na zwinwiwa ndi zwa ndeme . 
Mbekanyamushumo ya zwa Vhuimana
U shumisa phaiphi khulwane ya ngadeni zwi nga shumisa vhunzhi ha maḓi ane a nga lingana ḽithara dza 30 nga minete .
Ri dovha ra fhululedza Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde na vhaeni vhashu vhane vhanzhi vhavho vha vha vhatumbuli vha United Democratic Front ye ya tumbulwa miṅwahani ya 25 yo fhiraho .
Honeha , ri ṱanganedza zwikimu wa mureili ane a vhaṋe , na u pfa uri vhareili vhane vha vha vhaṋe vha fanela u bveledziswa uri vha vhe vhoramabindu vhone vhaṋe ḽiṅwe ḓuvha nahone vha nga si dzule vha vhareili u ya nga u sa fheli . 
Zwifhaṱo zwashu zwi a swikelea nga vhathu vha re na vhuholefhali . 
Kupfesesele kwa muhumbeli kwa zwidodombedzwa zwa ndaela na ngona ku ḓo shumiswa . 
Ngauralo zwi a konḓa u sengulusa zwithu izwi nga nḓila yavhuḓi . 
Mugaganyagwama wa mbekanyamushumo heyi u ḓo shumiswa u khwinisa kushumle kwa sisiṱeme dza zwa mutakalo nga u ṋetshedza tshumelo dza thikhedzo dzo teaho kha masia a nyisedzo ya tshumelo dza mutheo . 
Fhedzi , vha tea u ḓiswikisa sa tshavhi mikaṋoni yashu kana ofisini dza u ṱanganedza tshavhi nga u ṱavhanya arali vho dzhena shangoni ḽashu zwi siho mulayoni . 
Mafhungo ayo o bva kha muṅwe muraḓo wa tshigwada tshavho . 
( a ) Kha khetho dza u thoma dza vhusimamilayo ha Vunḓu fhasi ha Mulayotewa muswa ;
Mbudziso dzi dzulelaho u vhudziswa ( zwi bvelaphanḓa )
Foramu dza Tshipholisa dza Tshitshavha dzi ḓo tewa u itela u ṋea zwitshavha vhugalatenga ha u tikedza na u tsireledza zwitshavha . 
Muvhuso u ṱoḓa u pima vhunzhi ha tshelede i shumiswaho yo engedzwaho kha themamveledziso dzine dza vha na mveledzwa ya maimo a nṱha yo lingwaho ya kunda kha u fhungudza vhushai na mvelaphanḓa . 
u khwaṱhisa nzudzanyo dza pfananyo ya vhulanguli kha u tikedza na u manḓafhadza mimasipala .
KHETHEKANYO YA 4 : U LINGA
Pulane ya Mveledzisoṱhanganeli ya Miṅwaha Miṱanu yo bveledzwa hu tshi shumiswa kuitele kwa tshiṱirathedzhi tsha u pulana tshe tsha dzhia tshifhinga hu na tshumisano na Khoro na Vhulangi u itela u vha na vhuṱanzi uri shumisa bono na ndivho ya khoro iyi . 
Ndima ya 2 : Adzhenda
Mitambo i fanela u khethekanywa u ya nga fomuḽa ya ela khonadzeo ya khovhandozwo yo ṱalutshedzwaho zwavhuḓi . 
Hu na dziṅwe mbudziso kha Komiti ? 
Kha vha dale akhwariamu
7.2.3 Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala yo vha i hone kha wekishopho dzoṱhe dza vhukwamani nga miraḓo ya Komiti ya Mveledziso ya Ndayotewa ya Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala .
Nyambedzano ya tshigwada :
Vho dovha hafhu vha vha mugudisi wa Bafana Bafana ngei kha Khaphu ya Dzitshakha ya Afrika nga 2006 .
2.2 Muhadzimi u bula na u bula garanthii kha Muhadzimisi uri -
Hu tshi fhindulwa , muvhuso khathihi na vhathu vha kwameaho kha nḓowetshumo ya zwa mveledziso ya mimoḓoro vho dzhenelaho kha vhurangeli ho vhalaho u ha u tandulula vilili . 
7.1 U tholwa ha Vhalanguli vha si na maanḓa kha Bodo ya Maanḓalanga a Tsireledzo ya Maḓanzhe ya Afrika Tshipembe ( SAMSA ) :
Ni vhe na tshifhinga tshavhuḓi musi ni resituarenteni
Thendelano ya Vhuḽedzani ha Ikonomi i ṋea Afrika Tshipembe tshikhala tsha mbekanyamaitele tsho engedzeaho fhethu hunzhi .
Nga nṱhani ha hezwi , muvhuso wo hana u saina tsheke i songo ṅwalwaho tshelede zwe zwa ita uri Afrika Tshipembe ḽi ḓibvise kha u bida u vha vhafari vha Commonwealth Games " .
Buthano ḽa Lushaka ( NA ) , ḽine ḽa vha na miraḓo ya 400 , na
Thendelo dza u ṱun ḓa dzi a ṱo ḓea kha thundu dzoṱhe dzine dza vha fhasi ha maitele a ndangulo ya vhuṱun ḓi .
Nga ṅwambo wa u ṱanḓavhuwa ha fhethu na zwiko zwa nḓisedzo ya maḓi , hu na u anda ha zwikhala zwi re hone u itela nyito dza u ḓimvumvusa . 
Ndangulo i ḓo ita nyito dza dzilafho u itela u amba nga ha mafhungo a bvaho kha Savei ya Mushumi ya Kilima u ya nga u fareledzea ha mushumi na u kala kilima nga u angaredza . 
8.2 Khabinethe yo imela vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , i livhisa ndiliso dzayo kha muvhuso na vhathu vha Riphabuḽiki ya Kenya , nga mannḓesa miṱa ya avho vho lovhaho musi hu tshiṱhaselwa Gudedzi ḽa Yunivesiti ya Garissa nga dzi 2 Lambamai 2015 .
Tsumbavhune yo fhelelaho ya mavu yo fhiwa vhathu vha 124 758 nga kha u thomiwa ha vhudzulapo ha zwikolobulasi ha 112 na miṅwe miḓi ya 32 544 yo wana tsumbavhune ya tshitentsi , " vho ralo meyara Vho Gungubele .
Ndo humbela nga u ḓiṱukufhadza uri vha songo ḓa mushumoni wanga ngauri vhathu vha muḓi uyo vha lwa na mapholisa . 
U sikwa ha vhupo vhune ha ṱuṱuwedza u guda zwi vhumba tshipiḓa tsha ndeme tsha maitele a u bveledza hugaledzwa . 
Mbuelo u bva kha nyimele dza vhuendi dzo khwiniswaho ndi mafhungo a ṋeaho fulufhelo mubindudzi na mveledziso ya ikonomi .
Ṱanganedzani mishumo yo fhambanaho i engedzaho vhukoni na u tendela tshanduko ya matshilisano hu si na u shandukisa zwi fareaho . 
Kha vha ṱalele theḽevishini awara nthihi vha dubekanye khungedzelo dzoṱhe dze vha dzi vhona . 
Fhasi ha thendelano ntswa , veine dza Afrika Tshipembe dzi sa badeli mithelo dzi vhambadzelwaho EU dzi khou lavhelelwa u aluwa kavhili .
Manyoro a Group 2 ndi ane a vha na zwitshili zwiṱuku na zwihulwane nahone a ḓivhea sa manyoro a tshilaho .
LUṰA LWA 5 U ṰOLA NA U KUSHUMISELE
U ya nga ha theo ya mulayo , ndi vhuḓifhinduleli ha rakhemisi u funza vhone nga ha mushonga wa dzheneriki .
Naho themendelo ya matshimbidzele a tshiofisi u swika zwino i ya ndeme , uri izwi zwi kone u shuma muhasho muṅwe na muṅwe u fanela u " shandukisa " izwi u vha maitele a kushumele o davhidzanwa nga haho nga nḓila yo fhelelaho kha avho vhane vha khou u ya u shumisa matshimbidzele a tshiofisi aya . 
He maitele maṅwe , a no fana na eḽekṱhroudu kana a ṱhoḓisiso ya okosidzheni a shumiswa , vhuvha hao vhu tshi vhambedzwa na maitele o sumbedzwaho vhu tea u ḓivhea . 
Aristotle ha ngo sedzesa nga maanḓa kha tekeniki ya vhuṱoḓisisi nga therisano . 
Ni kone u
U ita mutevhe wa maipfi hu tshi tevhedzelwa ndaela ( sa , zwiḽiwa ) .
U ṱumanya mafhungo kha pharagirafu i pfalaho i re na ndunzhendunzhe hu tshi shumiswa masala , maipfi a maṱanganyi na ndongazwiga dzone
N. Ṱholo ya ngangomu
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa mupeleṱo na zwine ipfi ḽa amba zwone
Hezwi zwi katela u ṋetshedza zwikhala zwi linganaho zwa mishumo , u sa ṱalula na mbekanyamaitele dza pfanelo dza vhathu na nyendedzi kha u tevhedzwa hazwo . 
a ) Vho Duduzile Cynthia Myeni ( vho dovha vha tholiwa sa Mudzulatshidulo ) ;
Tshivhalo khumbulelwa tshine tsha nga itwa zwo ralo ndi mvetamveto ya gazethe ndivhiswa kha vhunzhi ha zwipiḓa . 
6.5 Khabinethe yo tendela u tholwa hu tevhelaho kha ṱhirasiti dzi si dza khorotshitumbe kha Bodo ya Tshikwama tsha u Maanḓafhadza Lushaka
Ṱhoḓea dza ndeme ya maḓi dza tshumiso ya maḓi dzi vhonala nga u dzhiela nṱha : 
ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
vha songo mala / malwa , vha na miṅwaha ya ntha ha 21 nahone vha na vhathu vho ḓisendekaho nga vhone
Nga nnḓani ha musi vha tshi ḓivha milayo iyi nga ṱhoho , hu na khonadzeo ya uri vha ite tsheo dzi si dzone . 
Kiḽabu dzi nga nahone dzi tea u vhumba pfano dza tshiṱirathedzhi na vhashumisi vha sekithara dza phuraivethe kana vhashumisani , zwenezwo ha fhungudzwa ndondolo na ndangulo ya thengo zwa kiḽabu na u engedza khonadzeo ya zwikhala zwa vhubindudzi . 
6.3 Khabinethe i ṱanganedza muvhigo wo bviswaho zwenezwino nga feme ya EY Consultancy nga ha Vhubindudzi ha Nnḓa Thwii kha Afrika .
Hu na phambano khulwane i re hone ya zwinwiwa zwa si zwa zwikambi Afrika Tshipembe , fhedzi dzhusi , kofi na tie zwi a dzhielwa nzhele kha khethekanyo iyi . 
Ezwi zwi katela mbonalo dzi elanaho na khwaḽithi ya vhudzulo na zwiimiswa zwa matshilisano zwo ṋetshedzelwaho u konisa vhathu u davhidzana na u bvelela . 
U ṱuṱuwedza uri tshitshavha tshi vhe na vhukoma , hu khuruṱanywa zwiitwa na zwiko khathihi na mitingati zwa vhadzulapo vha henefho musi hu tshi shumiwa ;
Fhasi ha Mulayo , vhukhakhi ndi yone khiraitheria i yoṱhe ya u kovhela . 
Ndi u shumiswa ha tshelede nga muvhuso u engedza kha nyavhelo ya tshikolo . 
A vha faneli u hanelwa tshikhala tsha u wana pfunzo kana u shuma sa vhagudisi tshifhinga tshoṱhe tshine vha kona u ita nga u ralo . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo i nga sedzwa nga huswa ?
( b ) uri a sa dzhenise muṅwe muthu ane a nga mu thusa kha u ita zwa thambudzo ; kana
katela ḽifhasi tshikhalani
Arali zwo ralo , kha vha vhee X u itela ḽevele na lushaka lwa tsedzuluso . 
Fulufulu ḽi bvelelaho ndi ḽa ndeme miṱani na kha khasiṱama dza nḓowetshumo na uri ḽi vula khonadzeo ntswa dza u alusa ikonomi- zwe zwa vha zwone zwo dzhielwaho nṱha kha vhuvhusi uvhu u bva nga 2009 .
2.2.1 Davhi : Mveledziso na phaḓaladzo
U shumisa zwikili zwa foniki , nyimele na u saukanya zwivhumbeo zwa maipfi a so ngo ḓoweleaho .
U bvisela khagala mihumbulo nga nḓila i pfalaho nahone i tevhekanaho
Nyambedzano dzi ḓo ṱoḓa uri vhadzhiamukovhe vha ite dziṅwe thendelano u itela u khwaṱhisa nzudzanyo dza tshoṱhe na dzi sa nyeṱhi . 
U vhea zwisumbi zwa kushumele zwihulwane u itela ndivhotiwa dzo vhewaho nga IDP .
Digirii ya BHSD i khou sedza kha u bveledzisa vhalanguli na vhashumi vha zwa Madzulo a Vhathu vha re na vhukoni vhane vha ḓo vha vhe na nḓivho na zwikili zwi ṱodeaho kha u sika , u alusa na u ṱavhanyisa mveledziso ya madzulo a vhathu a tshoṱhe Afurika Tshipembe .
Zwi guma kha PMSA na Mbuelo ya Buḽoko
Vhupo vhune a dzula khaho ho vha ho vhifha nga mulandu wa khuḓano dza khakhathi dza zwa poḽotiki nahone vhathu vho vha vha tshi khou ofha u mu thusa kha u ita nzudzanyo dza mbulungo ya miraḓo ya muṱa wawe . 
Roṱhe ri tea u thoma u tenda uri zwithu zwe kale zwa vha zwi sa swikelei zwi nga swikelea zwino . 
Shumisani zwifanyiso zwe na nombora kha u ṅwala kuitele kwa sangwetshi ku tshi tevhekana nga ngona .
Mafhungo a Afurika a kha ḓi vha one e mbekanyamaitele ya zwa ndeme ya sedzesa khazwo .
Ndima iyi i vhea zwipikwa zwe Mulayo uyu wa phasiselwa zwone , i ṱalutshedza maipfi a ndeme na mathemo o shumiswaho kha Mulayo na u eletshedza ku ṱalutshedzelwa kwawo . 
Honeha , ḽifhasi ḽo vha ḽi songo ima musi Afrika Tshipembe ḽi tsho khou lwa na thaidzo idzi . 
Izwi zwi katela mabasi , miroho ya zwikoṱini , zwiambaro , mawiviwa , mikumba na zwienda na dziṅwe thundu .
Muhasho wa zwa
Zwazwino ngei UK , a huna mulayo wo khethekanaho wa u shumana wa mulandu wa u langula ngoho na u tea ha zwitatamennde zwa masheleni . 
Tsumbo dza khombo / tshiga tshi no sumbedza mulimo
( e ) a tshi kundelwa u vha hone kha Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka ya Vunḓḓu a si na thendelo kha maitele ane milayo na ndaela dza Khoro dza ri muthu u tea u sa tsha vha Muraḓḓo wa ofisi sa murumelwa wa tshoṱhe .
Mufhinduli wa vhuraru o vha a tshi khou vhilahedzwa ngauri arali mushumo , wa sa vhewa kha mbumbo , u nga ngalangala matshelo . 
Kha vha ri zwino ndi ambe nga Zwa Ndeme zwe nda amba ngadzwo .
Mushumoitwa wa IDP wa 1 / 4 C : Tsaukanyo ya zwiimiswa
Vhathu vha maimo a vhukati vha ḓo engedzea fhedzi nga murahu ha miṅwaha ya fumi hu ḓo vha hu kha ḓivha fhedzi tshararu tsha vhathu . 
Fomo i wanala kha senthara ya ndingo ya ḽaisentsi dza u reila na kha eNatis .
Vhorapoḽotiki vha si gathi vho vhofholowaho kha tshifhinga tshavho tsha vhutshilo ha u pulana zwithu zwa ndeme kha ḓivhazwakale , u ṋetshedza tshibveledzwa tshi vhonalaho khavho na u dzhielwa nṱha u mona na shango kha u ita zwenezwo . 
1.5 . Khabinethe yo tendela Mvetomveto ya Tshiṱirathedzhi tsha Vhuendi vhu sa ḓitiki nga zwibveledzwa u anḓadzwa hu tshi itelwa mahumbulwa a nnyi na nnyi .
Ro fhaṱa sekithara ya zwa dzigoloi dza vhunzani ha nṱhesa kha dzhango ḽa Afurika ri vhambadzelaseli kha mashango a fhiraho 152 .
Mbuno ya izwo yo vha ya uri Muvhuso wo vha u khou amba uri ri zwa zwino ri khou u bva kha khethekanyo yo ḓitikaho nga akhironimi ya dzangano , Ndi amba uri shango kha ḽine ḽa langwa nga zwa nḓowetshumo , na uri ri fanela u bveledzisa nḓowetshumo . 
Tshipiḓa tsha phurathikhaḽa tsha khoso ya u pfumbudza tshi ḓo ita uri hu vhe na vhuṱanzi malugana na u kona u shumisa tshishumiswa tsho fanelaho u linga na u ita mvetomveto ya mivhigo ya kushumisele kwa mavu . 
Kwa gavha lunyunyu , Kwa gavha thatha .
u ta TSHIKHALA .
Kha maraga ya Sweden hu na mabunga mararu ane a vha hone . 
Vhagudi vha ṱanelwa kha iṅwe nyimele , kanzhi i nga vha thaidzo kana tshiṅwe tshiwo , zwine khazwo vha tea u nyanyuwa nga u dzhia / ambara vhuṅwe vhuimo .
U phasa ha Mulayo wa Khoro dza Mutakalo dza Zwiṱiriki kha vundu hu fha muhanga wa milayo wa u shumisana na muvhuso yapo . 
Zwibveledzwa na zwibviswa zwi ḓo ṱolwa kotara iṅwe na iṅwe . 
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza u pfesesa zwine ipfi ḽa amba zwone , nz .
Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango u khou bveledza mulayo wa u ṋekedza tshumelo dza u halwa malaṱwa mahala .
U dalelwa ha muṱa wa ha Nyameni ngei Muvhunduni wa Ludeke he Muphuresidennde vha funga muḓagasi , sa tshipiḓa tshihulwane tsha muvhuso tsha mbekanyamushumo ya u dzhenisa muḓagasi ngei Mbizana na vhuponi hoṱhe u mona ;
Nga murahu ha mavhele na goroi , mbeu ya mulivhaḓuvha ndi tshone tshiliṅwa tsha tsimuni tsha vhuṱhogwa vhukuma Afrika Tshipembe . 
1.14 muṅwe wa vhashumi vha khothe u ḓo vha ḓivhadza uri vha tea u badelwa tshelede ya u tshimbila vha tshi ya khothe na dziṅwe tshinyalelo dza tshifhinga tshe vha tshi fhedza khothe vha tshi khou ṋea vhuṱanzi ; nahone vha ḓo vha ṋea mafhungo malugana na u ita mbilo dza tshinyalelo dzenedzo kana u vha thusa malugana na zwenezwo .
U sika wo vhofholowa u tshi shumisa zwishumiswa zwo fhambanaho : zwibogisi zwiṱuku , zwithu zwi no vusuludzwa sa gunubu,mabogisi a makumba , zwipiḓa zwa makhadibogisi na zwiṅwe
Vha a ḓivha nga ha theo ya mulayo iṅwe na iṅwe ine ya shuma kha ndangulo ya mathukhwi ? 
U dzhenelela ha murahu
Tshiṅwehafhu , vho ombedzela mushumo wavhuḓi wo itwaho nga vhagudisi nga u angaredza . 
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho nga nḓila yo teaho na u ḽingedza u peleṱa maipfi a so ngo ḓoweleaho hu tshi shumiswa nḓivho yo gudwaho nga tshifhinga tsha u fonika .
Nga mbuno iyi , mivhigo ya zwa masheleni yo ṱanganywaho i vhidzwa u Mafhungo a zwa Masheleni o Ṱanganyiswaho . 
Muhasho wa zwa Kuvhusele kwa Tshumisano na Mafhungo a Sialala wo fhindula zwililo zwa miraḓo ya Komiti dza Dziwadi uri Gaidi iyi i ṅwalwe-vho na nga dziṅwe nyambo dza Afrika Tshipembe .
He vha ri sumbedza zwithu zwine zwi ṱoḓaho uri ri zwi sedze , ri a ita . 
Fhasi ha nyimele , mbekanyamushumo idzi dza vhufarakani dzo vha nungo dza u fulufhedzea dza u tandulula mafhungo mahulwane o sedzanaho na shango ḽashu . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , ndi vhuṱambo ha ṅwaha nga ṅwaha hune Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe vha amba na Phalamennde na Lushaka , kha u vulwa ha Phalamennde .
Kha vha dzhiele nzhele tshifhinga tshine vha anzela u ṱoḓa u daha vha lugisele u ita muṅwe mushumo une wa nga vha hangwisa u tama fola .
Bodo ya Vhulangi ya Tshikolo
Musi ri sa khou dzula ro humbulela ṱhoḓisiso , vho vhona themendelo yashu kha u lwa na vhuaḓa kha maimo oṱhe a muvhuso na kha Tshumelo ya Tshitshavha .
Kha vhuimo uvhu , nḓivho ya vhagudi nga ha muelo i bveledziswa nga u shuma zwi tshi vhonala nga zwithu zwo fhambanaho zwi fareaho na zwivhumbeo , u guda mbonalo ya vhulapfu , vhungomu , tshileme , u mona na tshifhinga .
Mukhomishinari wa vundu vho ita khuwelelo kha mapholisa uri vha davhidzane na u kwamana tshifhinga tshoṱhe nga tshifhinga tsha maḓuvha a madakalo . 
a ) Vho Dokotela Nozibele Mjoli ( Mudzulatshidulo ) ;
Vhunzhi ha thandela khulwane dzine dza ṱoḓiwa nga vhalangi dzo fhungudzwa nga mulandu wa u shayea ha masheleni khathihi na u engedza ha mbadelo dza ndondolo na u sa wanala ha masheleni musi ho sedzwa vhukonḓi ha zwa masheleni vhune masipala wa khou ṱangana naho . 
Mundende wo fhungudzwaho u ḓo dovha hafhu wa engedzwa ḓuvha ḽine muvhuyelwa a ḓo vhofholowa ngalo kha tshiimiswa .
Kha vha ḓi ṋee awara dzine dza swika mbili .
( 4 ) Vhusimamilayo khathihi na tshumisano ya Mulangavunḓu na vharangaphanḓa vha mahoro vhane vha vha na pfanelo dza vhurumiwa ha vunḓu , vhu fanela u ta vharumiwa vha tshipentshela , sa zwo tendelwaho u bva tshifhinga na tshifhinga , u bva kha Miraḓo ya vhusimamilayo .
Ro ita , naho zwo ralo poswo dza ndeme dzi ṱoḓaho u ḓadzwa nga ṅwaha wa muvhalelano . 
Vha songo ita zwa vhudzekani musi vha na vhulwadze vhune a fhirela nga zwa vhudzekani . 
Webusaithi ya SARS i ṋetshedzwa , u langiwa na u tshimbidzwa u bva kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe nga u ralo milayo ya Riphabuḽiki ya MaAfrika Tshipembe , hu tshi katelwa na Milayo , i vhusa webusaithi ya SARS , Milayo yo Tiwaho iyi , na mafhungo oṱhe a bvaho henefha kana a re na vhuṱumani na zwenezwi . 
Tshumelo heyi , yo ṱangana na tshumelo ya mutakalo ya nyengedzedzo ya mbebo , i fhungudza khohakhombo kha vhafumakadzi dza u lwala na mpfu zwi songo tea . 
Musi a tshi tou dzhena u fanela u khonela kha tsha monde a dzhena nga vothi ḽi re kha tsha u ḽa .
NAHONE samba ḽa HIV a ḽi thivheli vhathu uri vha tame u daleliwa
A hu katetelwi u dzheniswa ha osseo-integrated implants , na nyito dzoṱhe dzi elanaho na u dzhenisa na muaro wa orthognathiki
vhushaka vhukati ha nomboro dzo fhambanaho ;
Kha vha ṋetshedze maṅwalo a tevhelaho :
7.1. U tandulula mutsiko wa u sika mishumo zwi kha ḓi vha zwa ndeme vhukuma kha muvhuso .
Vhurangeli vhu re na tshivhalo ho shumiswa u itela u ṱuṱuwedza phungudzo ya malaṱwa . 
U wana Muṋetshedzatshumelo wa Netiweke ya GEMS , kha vha ri founele kha 086 000 4367 kana vha dalele webusaithi ya www.gems.gov.za.
8 Luhuhi 2008
ṅwalisa fhethu hune ha ḓidzhenisa kha mishumo ya dziGMO
vha vhe na dzangalelo kha ṱhoḓea dza muṅwe muthu na hone vha vha ḓivhadze uri vha na ndavha na zwine zwa khou ambiwa ,
Kha vha sumbedze mbadelo , arali dzi hone , uri ho vha hu na dzo vhetshelwaho u ya nga vundu kana masipala muṅwe na muṅwe ; ahuna masheleni o vhetshelwaho thungo . 
Arali zwiimiswa ezwi zwa nga kona u fusha ṱhoḓea dzoṱhe dza rinngini ya thekisi kana maragani , zwine zwi nga vhuedza nga maanḓa - fhedzi nyimele yo raliho i ḓo vha phambuwi . 
21 . Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u vhona uri hu vha na u ḓisola , u humbela pfarelo , u hangwela , u khathutshela na u pfela vhuṱungu , fhedzi ho ngo tea u kombetshedza izwi uri zwi bvelele .
Bulani ipfi ḽi no thoma nga E.
TSHUMISANO
Mafulufhedziso ashu a nḓisedzo ya tshumelo a dovha hafhu a ṱoka midzi kha bono ḽashu ḽiswa ḽine ḽa vha u vha : 
U shumisa puḽane zwavhuḓi , Khomishini i sumbedza thevhekano ya zwiṱuṱuwedzi zwa mvelaphanḓa zwa ndeme .
U shuma na / nga maipfi
Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe dzi ḓo dzulela u sedzuluswa . 
Tshifhinga tsha u ṱuṱuwedza u avhelwa ha mugaganyagwama wa masipala nga u shumisaIDP
U ita mahumbulelwa ( iniferentsi )
Zwitetisitiki zwiswa zwa khombo zwi kha ḓi eliwa . 
Musi vha tshi wana phemithi ya u renga mishonga u bva nnḓa kha Mulayo wa Muṅwalisi wa 36 wa 1947 , kana u tendelwa u ya nga Tshiteṅwa 21 tsha Mulayo 101 wa 1965,kha vha rumele khophi yayo na khumbelo u itela phemithi ya u renga zwa zwifuwo u bva nnḓa kha Tshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo .
( 3 ) Muthu o nangiwaho u tea u saina fomo ya u nangiwa u itela u sumbedza u tendelana na u nangiwa havho kana vha ṋea tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha u khwaṱhisa u tendela u nangiwa havho .
U asesa mugaganyagwama wa tshikwama tsha masheleni a no sokou ṋetshedzwa
Fhungo ḽo no ḓi ṱanganedzwa na u dzhielwa nṱha ḽa uri vhashumi vho wana vhupfumbudzi ho khwiniseaho malugana na vhuḓifari phanḓa ha vhaeni , matshudeni na vhashumi . 
Izwi zwi nga vha na thuṱhuwedzo kha thandela dza u fhaṱa dza masipala sa izwi muhwalo wa u vhiga u tshi nga engedzea kha u ita idzi ndayo . 
Muvhuso Wapo
Mushumoitwa wa 1
Zwi tshi tevhela nyanḓadzo ya gurannḓa ya muvhuso ine ya khou vhumba khomishini , ho farwa inthaviwu dzi re na tshivhalo na vha nyanḓadzamafhungo u itela nyanḓadzo i vhe yo angalalaho . 
Vha pendele nga ḽekitsha ṱhukhu yo ḓisendekaho kha thebuḽu ya siaṱari 90 .
Vhurangeli vhuṅwe ha muvhuso , vhu no fana na u sedza nga huswa kha mveledziso ya vhupo ha mahayani na nyengedzedzo ya zwikhala zwa pfunzo ya vhana vhaṱuku , zwi ḓo thusa zwinzhi kha u sika mishumo . 
Phambano dzo shumanwa nadzo nga maitele a re khagala , u dzhiela nṱha na nga nḓila i pfadzaho . 
Vhuleme hu vhonalaho ho vhalaho vhu kwamaho pfanelo ya vhaitambilo avha u wana tshumelo ya ndondolamutakalo vho tou vha khagala . 
Zwa zwino ndi khou vhala bugu : Why Africa is poor . 
Vhukusha , madzangalelo a iwe muṋe na u sa londa zwi nga si nahone zwi songo konḓelelwa nga ṅwambo wa zwiitisi zwine zwa zwino ra zwi pfesesa . 
Ndi dzifhio tsheo , mbekanyamaitele , zwipikwa zwo vhewaho na uri izwi zwi kwama hani kushumisele kwa maḓi ? 
U ita uri maipfi a itaho mushumo a vhonalese
Luṱa ulu ḽo ṱoḓa ṱhalutshedzo ya ṱhoḓea kha zwipikwa na ndivho zwine zwa konadzea , musi ho sedzwa mvelo na nyimele ya vhupo , pharamitha dza ṱhalutshedzo na zwa masheleni na vhuleme ha tshifhinga . 
Uya kha muvhuso ure khagala nahone u vhonadzaho : - Promotion of Access to Information Act , 2000 u ṋeya vhadzulapo tswikelelo ya zwidodombedzwa zwihulusa kha vhulangi ha muvhuso .
Ḓuvha ḽa 25 Khubvumedzi ḽa Pan African Women
Ndivho ya ndingo dzanga ndi u ṱalusa mawanwa a vhigeaho sa zwo ṱalutshedzwaho nga fhasi ha ṱhoho ṱhukhu , fhedzi hu si u kuvhanganya vhuṱanzi u itela u khwaṱhisa phuluphedziso kha mafhungo aya . 
Musi u vha mulayoni ha thendelo ho fhela , vha tea u ita iṅwe khumbelo .
Kufhambanele kwa mirafho ya tshitshavha
Muraḓo o wana mbuelo dza HIV nga vhufhura , hu tshi katelwa mafhi a ṅwana ( mbuelo dzo teaho miraḓo ire HIV phosethivi vho ḓiṅwalisaho kha DMP ya HIV / AIDS ) , na u ṋetshedza mafhi a ṅwana kha muthu a songo ṅwaliswa .
u laula kushumele kwa masipala
Vho dovha vha amba uri ndivho khulwane ya u pfumbudzwa hohu ndi u sika mimasipala yo tsireledzeaho nahone yo khwaṱhaho ine ya nga kona u imedzana na zwiwo musi zwi tshi itea . 
Hezwi ndi zwine o zwi ita na zwezwo kha mafhungo a re hone . 
Themamveledziso i fulufhedzeaho ya ICT na yone ndi ya ndeme , sa izwi i tshi ṋetshedza vhuṱumani ha ndeme ha zwa vhudavhidzano vhukati ha vhabveledzi na maraga yavho , nahone ndi ya ndeme kha u swikelela zwidodombedzwa zwo teaho , u fana na vhuvha ha mimaraga khathihi na zwidodombedzwa zwa mitengo . 
Tshumelo dza ndeme dza masipala ndi tshumelo dzi ṋekedzwaho nga muvhuso dzi sa badelwi nga miṱa i shayaho .
Kha vhunzhi ha zwifhiga mulayo na wone u ṱoḓa u thomiwa ha zwivhumbeo zwa fomala u itela u eletshedza dziminisiṱa na vhaṅwe . 
Muvhuso nga kha Muhasho wa Vhudavhidzani ha Ṱhingo na Tshumelo dza Poso u khou shumana na u tandulula thaidzo dza Poswo uri hu vhe na vhudziki nyimelo i shanduke .
Vhufarakani hapo hu vho dzhiwa nga nyimele nnzhi nga kushumele sa vhu fanaho na mbingano . 
Khaedu khulwane dzo livhanaho na CSA kha miṅwaha i ḓaho ndi u bveledzwa ha maitele a u nyeṱulelwa lwavhuḓi , u itela uri CSA i khou swikelela zwavhuḓi ndavhelelo dza mihasho i re dzikhasiṱama na zwigwada zwa thandela , khathihi na u engedzwa ha databeizi ya muṋetshedzi wa CSA . 
Vhaitakhumbelo vha fanela u sumbedza nomboro ya referentsi ya poswo kha khumbelo dzavho . 
U vhala na tshigwada hu na u rangwa phanḓa nga mudededzi Mudededzi u shuma na zwigwada zwivhili nga ḓuvha , hune a fhedza minethe ya 15 na tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe .
Nyito dza raimi ( tsumbo , Ndi mini zwi no raima na ipfi ṱhoho )
Kuitele kwa Musaukanyo kwa Phambano - Musaukanyo wa phambano u topola phambano vhukati ha mvelaphanḓa yo pulaniwaho na mushumo wa vhukuma nahone u nga shumiswa u ṋetshedzwa mivhigo miṱuku na musaukanyo wa tshitaela . 
Tshinyalelo ya thundu
mafhungo maṅwe na maṅwe kana maṅwalo ane a ṱoḓea malugana na ṱhoḓisiso .
Miraḓo ya komiti ndi :
U shuma na / nga mafhungo : fhungo tswititi ; mafhungo mbumbano ; mafhungo tserekano ; fhungodavhitsinde ḽa ḽiḓadzadzina ( ḽiṱaluli ) na ḽiḓadzaḽiiti ( ḽiḓadzisi ) ;
Vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolavhathu ya hayani vha thoma u endela miḓi
Riṋe ri / tshi na mugudisi muswa wa bola ya milenzhe .
Thandululo ya tshifhinga tshilapfu i ḓo thomiwa zwi tshi tshimbilelana na themendelo yo ṋewaho nga Komiti ya Dziminisiṱa dzo Ṱanganelanaho ( IMC ) .
Mulayo u a tendela hafhu mimasipala u ṋea thendelo , mbadelamurahu na phungudzo dza rennde kha dziṅwe khethekanyo dza vhathu vha re na dzinṋdu , u fana na vhathu vha re na dzinnḓu vhane vha khethekanywa nga masipala sa vhathu-vho .
Tsimbi dzoṱhe dzine dza lemela , u fana na zinki , ho itwa musaukanyo nga ha sambula dzo sefiwaho . 
Ḓorobo : Port St John's Fhethu : Holo ya Ḓorobo ya Port St John's
U shuma na maipfi
U HUMBELA THUSO
Fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na muhumbulo muhulwane .
Zwenezwi tshivhalo tsha thikhedzo ya vhalambedzi tshi tshiṱuku , ṱhuṱhuwedzo ya mbekanyamaitele na sitirathedzhi zwi nga vha zwihulu nga maanḓa malugana na u phaiḽotha zwithomiwa zwiswa na u rathisa nḓivho . 
Kha maitele oṱhe - vhutshinyi vhunzhi vhu khou dzika na u fhungudzea hut shi vhambedzwa na nga 1994 .
Madalo na tshumelo dzinwe dzoṱhe 100% ya mutengo wa Tshikimu
Khali ya Vumba ya Tshirema
5.4. Khabinethe na yone i khou dzhenela tshihumbudzo tsha vhutshilo na tshifhinga tsha Vho OR Tambo sa nḓila ya u sumbedza ṱhonifho na u ṱanganedza mushumo we vha ita kha u tshimbidza adzhenda ya u sa khethulula nga muvhala , u sa khethulula nga mbeu , demokirasi na Afrika Tshipembe ḽi bvelaho phanḓa .
Nga u dzhiela nzhele hafhu mishumo ya mushumo na nga kha tshenzhelo ya tshiṱafu tshi na zwikili , ho wanwa mukovho wo bvelelaho wa mihasho mivhili . 
Sa mutshimbidzi , ndi zwa ndeme uri vha humbule uri vhadzheneli vha muṱangano kana wekishopho ndi vhaaluwa vhane kanzhi vha vha na tshenzhemo khulwane ya mushumo na/ kana tshenzhemo ya thyiori .
U rangela u vhala
Vhufhaṱi ho no fhira vhukati , na mushumo woṱhe une wa konḓa wo fhela . 
Rekhodo a i nga ḓo swikelelwa arali hu sa athu itwa mbadelo dzoṱhe .
U khwinisea ha mvelelo dza odithi nga u wana tsheo ya odithi yo kunaho ; 
a ) Tsumbanḓila dza vundu
Vha ṋetshedze nḓila dzo linganaho dzo kumedzelwaho vhaendangaṋayo hune vhaendangaṋayo vha nga swikelela fhethu ha u paka . 
U itela u khwinisa vhukoni na u swikelela tshiendisi tsha mulwadze , ho dzheniswa tshishumiswa tsha u vhaledza tsha eḽekiṱhironiki kha maongelo manzhi na tshiko tsha u phrogirema tsho tikedzwa kha thandela iyi . 
Nga murahu ha hezwi , mbadelo dza u shumiswa dzi ḓo dzula dzi fhethu huthihi . 
Tshiimiswa tshayambuelo
goli dzo khetheaho sa mobile cranes , maṱere ṱere na maṱere ṱere a khaṋo .
Mutengo wa nṱhesa wa R100 000 u ḓo ṱo ḓa zwibviswa zwavho zwa nṱhesa zwa R400 000 .
Khethekanyo i ḓo dzhenelela kha mushumo wa Ndangulo ya Zwiko zwa Vhufa zwine zwa itwa nga Muhasho wa lushaka . 
Vhunzhi ha vhadzulapo vha ḓiwana vho siwa nnḓa kha zwa mishumo na vhutshilo ha ḓoroboni . 
U renga zwi tshimbilelanaho na zwa dzidzhini u bva nnḓa vha tea u ita hezwi :
U ombedzela kha ṱhoḓea uri hu ṋetshedzwe zwibveledzwa zwa vhudzulo zwine zwa vha vhukhudo ho linganelaho ha miṱa ngeno zwi tshi dovha hafhu zwa khwaṱhisedza u leludza zwithu na vhuendi ha vhathu , zwi amba u simiwa ha nḓila dzi no tshimbidzwa nga madzangano u itela uri vhudzulo ha vhathu hu ndaka ya muvhuso kana madzangano kha tshifhinga tshigede tsho tiwaho . 
Miṅwaha ya ṱahe ro dzhena kha sisiṱeme ya Muvhuso Wapo ntswa hu na maitele na zwiga zwi vhilaedzaho zwine zwa khou dzhiela fhasi mvelaphanḓa na u bvelela ho swikelelwaho u swika zwino . 
U khwaṱhisedza uri sisiṱeme dzoṱhe dza masheleni na maitele a mugaganyagwama o livhana na mishumo ya mutheo ya Muhasho nahone a khwinisa ndinganyelo . 
U bvelela kha zwa mitambo azwi konadzei musi hu sina zwishumiswa . 
Tshivhalo tshihulwane tsha ṱhanzi dze dza kwamana na Khomishini tsho humbela thuso kha u wana na u vhulunga hafhu vhafunwa vhavho nga nḓila yo teaho u ya nga mvelelo . 
( a ) ṱanganelana na ḽiṅwe ḽihoro , ḽe ḽa dzhenelela kana ḽa sa dzhenelele kha khetho ; kana
Nḓila ine houno masipala muṱukuṱuku wa dzudzanyululwa ngayo na nga nḓila ine tshiṱafu tsha shumisana ngayo hu tshi itelwa uri hu si vhe na u thithisea ha nḓisedzo ya tshumelo ndi tsumbo yavhuḓi kha vhaṅwe vhane vha vha kha nyimele i fanaho na yeneyi . 
Afrika Tshipembe khathihi na Botswana , Lesotho , Mozambique , Namibia na Swaziland ḽo saina Thendelano ya Vhuḽedzani ha Ikonomi ( EPA ) ye ya ambedzaniwa ngayo na EU .
Maitele o pfuka kha mvetomveto ya ndaulo he vhoramimoḓoro vha re kha vundu vha dzhenelela kha u ṋekedza mihumbulo na mabulamihumbulo , zwe zwa ṋea tshivhumbeo maitele oṱhe u swika zwino . 
Mulayo u ṱoḓa uri masipala u :
Vhudzheneleli ha tshifhinga tsha vhukati uya kha ha tshifhinga tshilapfu ho itelwa u vhona uri ro khwaṱha kha u shanduka ha kilima , zwi fhungudzaho khombo ya u fhelisa gomelelo tshifhinga tshi ḓaho .
U bvisela khagala u nyanyulea nga nḓila ya u vhavhalela
Phuresidennde dzoṱhe na vhaṅwaleli-nyangaredzi na vhashumi vho imelelwaho nga dzangano ḽa vhashumi
U swika zwino , ro dzhenisa gizara dza soḽa dzi fhiraho 220 000 kha shango ḽoṱhe .
Zwishumiswa kana zwiko zwine zwa ḓo thusa kha uyu mushumo zwo dzheniswa-vho .
U thetshelesa na u ṋea ndaela
Ri tama , kha uno ṅwaha , u dzhiela nṱha nungo dzashu dza nga ngomu shangoni dzine themamveledziso na zwishumiswa zwadzo zwi kha tshiimo tshi sa takadzi tsha ndugiso . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho hwesa Minisiṱa dza Zwigwada zwa Vhutsireledzi na Vhulamukanyi ha Thivhelo ya Vhutshinyi khathihi na Minisiṱa dza Mveledziso ya Mabindu Maṱuku , Mbambadzo na Nḓowetshumo na Mveledziso ya Matshilisano uri vha shumisane na mahoro oṱhe a kwameaho kha u wana thandululo .
Izwi zwi thusa kha u khwaṱhisa demokirasi .
Muhasho wa Zwa Nnḓa na Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vha ita nga hune vha nga kona u vhona uri tshelede , maṅwalo , zwa ngudo na mishonga zwi a fhiriselwa nga u ṱavhanya .
Fomo i a wanalea kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha .
Mbekanyamushumo i no sedza kha mveledziso ya ikonomi yapo , yo thomiwa . 
Vhabvannḓa vha tea u ḓisa khophi dzo sethifaiwaho dza phasipoto dzavho na vhuṱanzi ha u ḓiṅwalisa kha vha Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe . 
U sedzuluswa ha khumbelo nga PAC yo teaho , thendelo nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP na thendelano ya Khoro yoṱhe .
Arali ṅwaha wa muthelo wa khamphani wa fhela mafheloni a Luhuhi , wa vhuraru u ḓo fhela kha miṅwedzi ya sumbe nga murahu ha mafhelo a ṅwaha wa muthelo . 
Tshaka dza u humbula dzo ḓowelea nga maanḓa kha mabindu , nḓowetshumo , na saintsi . 
Thendelo dza u ṱun ḓa khovhe dzine dza bviswa u itela vhuḓimvumvusi ha muthu ene mune kana u ḽiwa , dzi ḓo vha mulayoni lwa tshifhinga tsha lwendo lwa uya shangoni ḽa nnḓa na u vhuya .
Mbekanyamaitele ya 1999 yo sedza kha tsirakhombo ya ḽifhasi na sia ḽa biomedical ḽa u thivhela , zwiṱukusa kha tshivhumbeo , matshilisano na zwitshimbidzi zwa vhuḓifari ha HIV .
Ndi zwa ndemeha kha ṱhoho dza mihasho u dzulela u ita modaresheni wa tshikoloni tshifhinga tshoṱhe .
Ri khou humbela uri vha dzhenise na tsumbo ya mbadelo ya masheleni a khumbelo kha khumbelo yavho . 
Nṱhani ha izwo , sekithara iyi a i khou badela zwo linganaho kha tshinyalelo ya bada , mitengo ya khuḓano kana zwa nga nnḓa ha mupo zwi vhangwaho ngayo . 
( d ) u langula mafhungo a-
Khohakhombo i imela tshiimiswa tsha mulayo kana muṋetshedzi o kundelwa u badela tshikolodo musi tshi tshi tea u badelwa . 
Phenndelo i si yavhuḓi kha vhukoni ha zhendedzi kha u vha na vhuṱanzi nga ha nyimele zwi vhaisa tsireledzo ; 
Hezwi ndi tshipiḓa tsha u lwisa u lulamisa zwi si zwavhuḓi zwa Mulayo wa zwa Mavu wa Vharema we wa sia zwigidi zwa vharema vha si na mahaya na mavu .
Munna / Musadzi
Vhunzhi na dzitshaka u mona na ḽifhasi vho litshwa zwinzhi zwavho vha tshi itela riṋe u itela u pembelela mbofholowo iyi ṋamusi . 
Manweledzo e a kumedzwa afho fhasi a sumbedza zwe zwa swikelelwa na khaedu ho sedzwa : nyaluwo ya ikonomi , mishumo , mbambadzo na vhubindudzi . 
37 . Tshiimo tsha shishi
Tshumelo dza ndeme dza nnyi na nnyi zwi amba tshumelo dza inzhiniarini dzine dza vha dza ndeme kha u shuma ha hugaledzwa . 
U ya phanḓa na u vha hone ha Mulayo wa Vhulanguli ha Vharema buguni ya mulayo ya Afrika Tshipembe , fhedzi , a zwi tshimbilelani na maitele a dimokirasi a zwino . 
1.3 Khabinethe i ṱanganedza u fhela havhuḓi ha madalo a Muphuresidennde Vho Jacob Zuma he vha dalela Shango ḽa Qatar nga zwa mushumo he ha ḓo sainiwa thendelano dza tshivhalo na u ḓikumedzela hunzhi , u fana na Thendelano nga ha Nyanḓano ya Vhupileli , Nyanḓano ya Mapholisa na Nyanḓano kha Vhutsila , Mvelele na Vhufa .
Ekisirei na zwikene zwa aḽiṱirasaundu ya
Arali Ofisi yapo ya Mutshutshisi ya si tshimbidze mbilaelo yavho nga nḓila i fushaho , vha nga ṅwalela Mutshutshisi Muhulwane kha sia ḽeneḽo .
Ngona ya vhutshimbidzi :
Khothe idzi dzo vha dzi si na mutheo wa mukano nahone dzi sa dzhielwi nṱha lwa tshiofisi . 
Yuniti ya Ṱhoḓisiso yo ṋewa mushumo nga tshiimiswa wa u fhindula migwalabo ya nḓisedzo ya tshumelo , nga zwezwo wa pfukisa tshivhalo tsha fhethu ha madalo o pulanwaho a ṅwaha . 
Maitele a zwa vhubindudzi na ṱhoḓea zwi tea u ṱalutshedzwa zwavhuḓi na u pulanwa . 
Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga nnḓa ha Mugivhela , Swondaha kana ḓuvha ḽa u awela ḽa nnyi na nnyi sa zwo ṱalutshedzwaho kha tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA .
Tshanduko kha ṱhalutshedzo ya u rekanya milandu ya vhuḓifhinduleli yo itwa u khwinisa vhuronwane na khunyeledzo ya zwenezwo . 
Mutsiko kha vhashumi , kha dziṅwe nyimele , zwi livhisa kha mutsiko , u vha na mushumo wo kalulaho na sa ḓa mushumoni . 
Vidio yo fodiwaho afho vhuongeloni i thoma musi mutukana muṱuku , Alistair , a tshi lovha zwenezwo musi a tshi tou swika vhuongeloni nga murahu ha musi o kandwa nga gandakanda kha iṅwe ya dzibulasi dzi re nga tsini . 
U ṱhaḓula na u eletshedza nga zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani zwa Muhasho . 
Nyavhelo ya themamveledziso dzi ṱoḓa u vhona uri vundu ḽi na themamveledziso i fulufhedzeaho na u vha yo ṱhogomelwa zwavhuḓi u itela uri i ise phanḓa ikonomi yaḽo , khathihi na iyo ya shango . 
U dzhenelela kha nyambedzano , u imelela/ khwaṱhisedza muhumbulo wawe
Phoḽisi nga 1994 yo vha ya uri muvhuso u ḓo lambedza tshinyalelo dza khepitala malugana na tshumelo ntswa na tserekano , ngeno tshinyalelo dza ndondolo na mushumo zwi tshi ḓo badelwa nga vhashumisi vha tshumelo .
Nga kha maga a muthelo a mihanga ya Vhufaragwama ha Lushaka , na mukovho wa mugaganyagwama kha mihasho na ḽeveḽe dza muvhuso . 
Naho zwo ralo , hu na masia kha milayo yashu ane a bveledza masiandaitwa a so ngo lavhelelwaho , na maṅwe ane a ḓivhelwa u vha thaidzo khulwanesa dzo dzudzanywaho . 
Ndima iyi i ḓo vha thusa nga u ṱanḓavhudza uri muvhuso wapo ndi mini na uri ndivhotiwa dzawo ndi dzifhio .
Hu dovha ha vha na vhuṱambo ho dzudzanyiwaho zwitshavhani u mona na shango - kha vha vhe tshipiḓa tshaho !
Kha vha topole nyimele dza zwa ḓivhamahe na u ela khovhakhombo na mitengo i elanaho na mveledziso kha mbumbo ya zwa ḓivhamahe . 
Vhadededzi na vhaṅwe vhashumi vhane vha dzhenwa nga malwadze ane a vha na vhushaka na AIDS vha tea u pfeseswa nga vhashumisani vhavho . 
Ro wana pulatifomo dza u dimokirasi ya u dzhenelela dzi dzone dzi pfumisesaho nahone dzo shaya vhukuma kha mihumbulo na khetho dza mbekanyamaitele u fhira vhaṅwe vha vhathu vha imelelwaho afha . 
Ri tshe kha muya wa u pembelela na u humbula Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo , Khabinethe i fhululedza IEC , madzangano a poḽotiki na miraḓo ya lushaka vhane nga maanḓa a ṱhanganelo vho kona u vhona uri vhuzhi ha vhathu vho teaho u khetha vha ḓinwalise .
U khwinisa vhuḓifhinduleli vhukati ha vhadzhiamikovhe
1.5. Phanḓa ha Ṅwedzi wa Vhaswa , Khabinethe i vhidza masia oṱhe a tshitshavha uri vha aluse mbekanyamushumo dza u lwa na u shumiswa ha zwidzidzivhadzi nga nḓila isi yone .
Mahoḽa ho thomiwa Khoro ya Lushaka ya Khakhathi dzo Livhanaho na Mbeu .
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza rathi .
Mupeleṱo na Ndongazwiga : tshithoma ( tshitopo ) ; tshiawelo ( khoma ) ; khoḽoni , semi khoḽoni
Ho thomiwa tshigwada tsha u shuma nga vhuimeleli vhu bvaho kha Vhufaragwama khathihi na muhasho . 
Kha ḽiṅwe sia , maṅwalwa manzhi o vhonala ane a vha na mihumbulo i sa sasaladzi ya thyiori ya tsatsaladzo . 
Kha vha dzhiele nzhele : Vhashelamulenzhe vha ḓo fhedzisa fhedzi mutevhe wa tsenguluso ya u ḓiṱunḓela kha tshigwada tshithihi tsha zwigwada zwa kutshilele .
Ni si vhuye na . . .
Komiti dza tshifhinganyana dzo dubekanywa afho fhasi : 
Mbekanyamushumo dza vhoramafhungo dza ṅwedzi nga ṅwedzi dzo bveledzwa na u shumiswa . 
Zwi dovha zwa shela mulenzhe kha u ṱuṱuwedza fulufhelo kha mmbi kha dzingu ḽa Tshipembe ha Afrika . 
h ) Vho Bernice Makgoro Mannya ( muimeleli wa muvhuso ) ;
Therisano dza puḽenari .
U shumiwa ha fomo hu dzhia maḓuvha a 30 [ u ya nga PAIA ] .
Maitele na vhuḓifari ha Masipala wa Prince Albert a ṱalutshedza vhushaka vhukati ha vhathu vha re henefho ha Masipala na vharengi . 
Zwifhinga zwa u guma Hune ha vha na maga a khaṱhululo , mulandu u fanela u sedzuluswa hu saathu u fhela maḓuvha a 180 ( miṅwedzi ya 6 ) musi khaṱhululo ya nga ngomu yo tshewa .
Ndivho ya khoso iyi ndi u funza vhashelamulenzhe nḓivho ya zwa thyori na zwa phurathikhaḽa zwine zwa ṱoḓea kha u vhulunga rekhodo dzine dza ṱoḓea kha u langa mabindu a zwa vhurabulasi . 
Vhudavhidzani , Vhutshimbidzi , U shuma na Phambano
Naa muṅwe muthu a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya u thivhela a tshi itela muhweleli ? 
Nyito ya u linga ha fomaḽa 1 U ṅwala
U vhudzisa mbudziso
Nga nṱhani ha ezwi na zwiṅwe zwiitisi , tshanduko kha u dzhena tshikolo ḽifhasi ḽoṱhe dzi vhonala dzi tshi khou vha hone nga zwiṱuku na u engedzea . 
U itela u khwaṱhisedza uri vhurumelwa hu vhe na tshenzhemo ya u Vhuḓihudzi nga zwa Afrika Tshipembe , vho iswa u dalela vhupo ha ḓivhazwakale ha Soweto . 
U ambedzana nga ha zwine zwa nga kwamisa zwone vhathu
Vhadzulapo vha wadi vha no bva kha masia o fhambanaho a kutshilele henefho tshitshavhani
U vhekanya mafhungo a bvaho kha zwiko zwo fhambanaho
Ngei France matshudeni a re Paris vho bvelela na fuḽaga dzi ambaho uri muhumbulo wa tshipikwa na saintsi ya vhushayasia ndi tshihumbulelwa . 
Kha vha sedze kha siaṱari 36 ḽa the notsi dza khoso .
U shumisa tshikhala tshone vhukati ha maipfi kha fhungo .
Muhwalo wa dzilafho u ḓo phaḓaladzwa nga ṅdila i ṱoḓaho u lingana kha sekhithara ya muvhuso na ya phuraivete .
2 Musidzana vha tamba / u tamba nitebolo kha thimu khulwane .
Inwi no / ro lenga .
Nga mulandu wa mutsiko u bva kha vhunzhi ha vhadzulapo na kha ḽifhasi ḽoṱhe , zwo vhonala hu si tshe na iṅwe nḓila ya u phulusa khethululo . 
U dzudzanya kha vhuimo ha Lushaka na vundu
ṱalutshedza manweledzo a mishumo yo fhambanaho , thendelo na vhalanguli vha thendelo na u ṱalutshedza nyimele dzine thendelo ya ṱoḓea khadzo ;
Ṱhoho dza Zwiimiswa zwa U valela vha lavhelelwa u shumisana na madzangano oṱhe a vhulavhelesi nga u khwaṱhisedza tswikelelo kha senthara u itela uri vhashumi vha imelaho madzangano a vhulavhelesi a nga ita mishumo yavho nga vhukoni na i vhuedziho . 
Kha vha ṋetshedze vhuṱanzi ha u wanalea , u fana na vhurifhi ho khwaṱhisedzo u bva kha vhaṋe . 
Nga murahu ha musi ho iswa kha Tshikwama tsha Phuresidennde , fomo dza khumbelo dzo ṅwaliswa na u lugiselwa mbadelo na themendelo ya tshumelo . 
Vha ḓo tea u dzi fhindula kha sesheni dzi no ḓo tevhela nga murahu .
Miṅwaha ya mahumi mavhili kana mararu yo fhiraho yo ṱanziela ndingedzo dzi takadzaho dza u alusa tshikoupu tsha saintsi ya zwa mbambadzo u itela u katela na thaidzo dzi si vhubindudzi na madzangano . 
Vhagudi vha fanela u shumisa nḓivho iyi kha u vhumba mafhungo a pfadzaho .
Ri nga vhonisa ri na vhuḓikukumusi uri , u bva tshe muvhuso wa dimokirasi wa thoma , ri nga alusa hani mvelele na sialala u ya nga u fhambana hazwo , zwine zwa bviselwa khagala nga maṅwalwa o fhambanaho , mishumo ya vhutsila na mvelele . 
Nga vhanga ḽa vhuleme ha masheleni uvhu , Masipala a u ngo kona u thoma thandela dza khephithala dzawo dzoṱhe u ya nge dza dzudzanyelwa ngaho . 
Kanzhi thoiḽethe dza u shumisa mishonga dzi a ṋetshedzwa nga masipala hu tshi itelwa vhadzulapo vha vhupo ha mikhukhuni . 
Vho dovha hafhu vha sumbedza uri ho vha hu si na vhathu kha ayo madzangano .  . 
Hezwi zwi tou vha iṅwe ya khonadzeo nnzhi dzine dza vha hone . 
Netiweke yo ṱanganelaho nahone i yaho phanḓa ya mutshimbilo wa nḓila dzo angalalaho nahone dzi na mishumo yo fhambananaho zwi tea u tshimbila nga kha sisiṱeme ya mudzudzo na u ṱumanya zwishumiswa zwa nnyi na nnyi . 
Mafhungo mahulwane o ombedzelwa , na uri zwipiḓa zwine zwa konḓa zwi a ṱalutshedziwa . 
U vhea iṱo khwaḽithi ya maḓi na u vha hone hu katelaho u ṱola maḓi , u ita ndingo na u kuvhanganywa vhubvo ha maḓi malugana na tshikafhadzo na tshinyadzo na tsireledzo ya vhubvo ha maḓi . 
Mvelelo dzi ḓo vha nḓadzo ya nyito dzi lwaho na muhumbelakhaṱhululo a na zwi elanaho na hanela dzilafho kha muitambilo . 
17.1. Vhalanguli vha Bodo ya Export Credit Insurance Corporation of South Africa SOC Limited :
U ṅwalisa dziṅwe thundu kana tshumelo vha ḓo tea u thoma fhasi kha u ita khumbelo .
Vhupulani na u monithara mbekanyamushumo dza odithi ya muthelo zwo khethekanywa u ya kha mishumo mivhili yo khethekanywaho . 
Sa tshipiḓa tsha thangelaulinga , hu tea u sedziwa zwithu zwo fhambanaho . 
U bveledza na u londota tshigwada tsha vhashumi vha re na vhukoni . 
u bveledza ḽiṅwalwa ḽa u fhedzisa ḽo ṅwalwaho nga vhudele , ḽi vhaleaho , ḽo dzudzanywaho .
Khabinethe yo dovha ya nyetulelwa nga ha vhukwamani na vhathu vhakwameaho na nyambedzano nga ha Thangela Mulayombisi nga 2016 / 17 .
Tshikhala tsha khonṱhiraka kanzhi tshi vhukati ha miṅwaha ya 20 u ya kha ya 30 u itela uri muṋetshedzatshumelo a vhe na tshikhala tsha u wana murahu zwe a vhulunga .
Ṱhuṱhuwedzo ya u nanga kana u siedza kha ṱhalutshedzo ya tshibveledzwa
Khonadzeo ya zwiṱalusi zwa u sika vhupo zwa mupo . 
U anetshela a tshi dovholola zwiwo zwa tshiṱori nga ngona .
Sisiṱeme ya Ndangulo ya Ndeme ya Phevimennde : Ndivho ya Dathabeisi ya Sisiṱeme ya Ndangulo ya Ndeme ya Phevimennde ine ya khou lavhelelwa na ya masheleni o badelwaho phanḓa musi mushumo u tshi thoma i ḓo vha ya u ṋetshedza zwidodombedzwa kha zwivhumbeo zwa dzibada na zwivhumbeo zwa semende zwi langwaho nga davhi . 
Hu shumiswe mutevhe wa u sedzulusa na rubiriki yo fhelelaho kha u linga ha luambo .
Thagethe dze ra ḓivhetshela dzone ndi zwiṱuṱuwedzi vhukuma . 
Mbekanyamushumo ya themamveledziso i khou ya phanḓa na u alusa netiweke ya zwa vhuendi na u khwiṋisa dzibada , zwine zwa vha zwithu zwavhuḓi kha nyaluwo ya ikonomi .
Vhonkhetheni zwenezwo vha na vhege mbili dza u dzhia tsheo ya u fhedzisela uri vha khou ṱoḓa u ṱanganedza mvelelo dza munango kana u dzi hana . 
U sedzulusa na u ela tshumiso dza ḽaisentsi ya kushumisele kwa maḓi u ya nga mulayo , mihumbulo ya ndangulo ya zwiko zwa maḓi zwa thekhinikhala . 
Naa dzikhetho dzi dzulela u itwa lune zwa konadzea u thusa kha dzithaidzo dza kushumele ku sa fushi nga miraḓo ya Komiti ya Wadi ?
U pulana , u ita mvetomveto na u khwinisa tshibveledzwa
Vhufamuraḓo vhuhulwane ndi tshiwo tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhuluvhi na tsinga dza malofha tshi vhangaho vhuholefhali ha tshoṱhe kana lufu . 
Kha vha litshe u nambatela vhutendatenda na u vhona zwithu nga sia ḽithihi zwine zwa bveledza u tzhipa na dzikhakhathi na u vhea mulandu mupondwa .
Thendelano yo swikelelwaho vhukati ha Dzangano ḽa Dzithekhisi ḽa Lushaka lwa Afrika Tshipembe na SA Taxi Finance Holdings zwi tou sumbedzisa uri nyambedzano dza mulalo dzi nga tandulula mafhungo o raholo hu songo vhuya ha dzheniswa vhathu vha si na mulandu na u thithisa ikonomi .
Nyendedzi ya Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu dza Afurika Tshipembe kha u shumisa Mulayo
Hu nga vha na mbadelo u ya nga mbekanyamaitele ya mitengo , ine ya nga vhonala kha webusaithi . 
Vhatholi , vhagudisi na vhagudi vha tea u saina thendelano ya vhugudisi .
Nga maṅwe maipfi , nḓivho ya Mbalothangeli dza Nyumeresi dza na zwine zwa elana na zwiteṅwa zwa Mbalo , zwi tea u fana na u gudisa hoṱhe ha vhuḓi , u sendema kha milayo i tevhelaho hune vhagudi vha tshimbila nga maga mararu a u guda , ane a vha :
Komiti nthihi ya wadi yo fhaladzwa nga ṅwambo wa u sa shumisa zwavhuḓi nyavhelo ya mugaganyagwama kha ' phathi ya u ḓimvumvusa ' .
" U kunda hashu ho ri ṱuṱuwedza tshoṱhe ! " hu amba Mary Sithole .
" Ri dovha ra vha na vhorakhonṱhiiraka vhaṅwe vha 366 u bva tshitshavhani vho tholaho vhathu vha ṱoḓaho u swika 1 770 vha ṋetshedzaho tshumelo ya u hwala tshika .
Hu anzela u vha vhuṱambo ha ṅwaha ha muvhuso nga Luhuhi hune Khorondanguli , Vhuhaṱuli na Vhusimamilayo zwa ita mushumo wazwo wa Mulayotewa phanḓa ha lushaka lwoṱhe .
Khethekanyo ya Vhulangagwama i ḓo ingamela lwa matovhe u itela u vha na vhuṱanzi ha uri burantshi dzi khou tevhedza zwa u dzhia vhukando ha u lulamisa zwithu . 
( iv ) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Khwinifhadzo ( Adendamu ) ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka : Ndalukano ya Vhukoni ha vhuimo ha 4 ha Muangarambo wa Ndalukano ya Lushaka ( National Qualifications Framework ( NQF ) , malugana na vhagudi vha vhaholefhali , ḽe ḽa anḓadziwa kha Gazethe ya Muvhuso ya nomboro 29466 ya 11 Nyendavhusiku 2006 , yo katelwa ngomu kha ḽiṅwalo ḽa Phoḽisi ḽa Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 ; na
Ri ṱuṱuwedzwa nga tshumisano ine ra khou i wana u bva kha sekhithara ya phuraivete sa zwe zwa sumbedziswa nga vhuḓiimiseli ha u shumisana na muvhuso kha kahedu ya ṱhogeo ya mishumo nga dziCEO dza khamphani dza 70 dzo ṅwaliswaho kha Johannesburg Securities Exchange .
Vhuḓifari ha tshiṱafu hu anzela u vhanga mbilahelo . 
A tea u vha na ndeme yo engedzedzwaho nga kha mveledziso hu si u tendelwa u vha ḓaleḓale ḽa mathukhwi ḽi shumisaho zwiko zwa ḓorobo . 
4.2 Khabinethe i ita khuwelelo kha zwitshavha uri zwi ṱahise mbilaelo dzazwo nga nḓila ine vha ḓo wana thandululo hu songo vha na u tshinyadzwa ha ndaka kana u tsikeledza pfanelo dza miraḓo ya tshitshavha .
Zwibadela zwa vhukati zwiraru zwi na ḽaiburari dza nga ngomu . 
4 . PHAMBANO VHUKATI HA MAITELE A VHULAMUKANYI HA SIALALA NA MAITELE A VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA NDI IFHIO ?
Zwifhinga zwa u lindela zwo fhungudzea Vhuongeloni ha Paarl kha Muhasho wa nga Ngomu wa Mutakalo wa Vhalwadze vha Nnḓa . 
Ho sedzwa ezwo , hu ḓo vha na fhethu hunzhi ha u kuvhangana tshitshavha kha ḽeveḽe dza fhasi zwenezwo ha vha na ṱhoḓea nnzhi ya fhethu ha tshiimiswa tshoṱhe tshine tsha shumela fhethu ha vhudzulo na hu kuvhanganaho tshitshavha . 
U shumisa ndaela i re kha tshivhumbeo tsha ḽiiti
Nga u ralo ndi khou amba uri ndi tama arali ro vha ro ḓivhadzwa u thoma musi muṅwe na muṅwe a tshi kha ḓi tshila ngauralo thusedzo yashu yo vha yo fanela u thusa nyimele . 
Man . walwa a mafhungomatsivhudzi
( b ) phaḓaladza Khoro ya Masipala , arali masipala u tshi kundelwa kana u sa koni u ṋea thendelo ya maga a vhusimamilayo , hu tshi katelwa na mugaganyagwama kana maṅwe maga ane a gonyisa mbuelo , o teaho kha pulane ya u vhuisa , na-
U ṱoḓa na u kuvhanganya mafhungo a mvelaphaṋda u ḓadzisa shedulu .
NGO yo ṋekedza awara dza 2 dza vhugudisi nga madekwana kha wekishopho dza tshigwada dza WC kha vhupo ha masipala .
Zwi tshi ḓa kha vhana vhaṱuku , zwi nga fhedzi zwi sa konadzei kana zwi sa vhuedzi u ita ndingo khavho vhabebi vhavho vhasiho . 
Ngauralo muthu a nga bvela phanḓa na u wana phindulo , fhedzi zwo bulwaho afho nṱha zwi ḓo khwaṱhisedza mbuno . 
1.19. Vhunga tshi tshifhinga tsha mirundu , vhaṱhanngana vhanzhi vha khou ḓiimisela u dzhena sialala iḽi ḽa u vha rathisela kha u vha vhanna .
Batho Pele ndi u ḓikumedzela kha vhaṅwe hune ha dovholola kha tshifhinga musi muthu ana pfelovhuṱungu .
Naho zwo ralo , zwi khou vhonala uri tshiṱiriki tshi na mishumo ya migodi miṱuku . 
Avho vha songo tewaho nga u wana thuso ya muvhuso vha ḓo tea u renga STB .
Mushumo wa thendelano iyi ndi u ṱanziela u ḓigana kha phurogireme zwine zwi ṱoḓa uri , kha zwiṅwe zwinzhi , u shela mulenzhe ho fhelelaho kha mushumo ya zwa pfunzo na ya mushumoni khathihi na u uri hu na u tevhedza mbekanyamaitele na maitele a zwithu . 
Kha afidafiti yavho ya u hanedza , a huna zwi sumbaho uri vhana vha kha lushaka lufhio lwa ṱhoḓea , kana vha tshi nga vha vhe kha khombo kha mushumo wa ndaela yo ṋetshedzwaho ya u dzhiululwa ha thundu ho ṋetshedzwaho . 
Sa zwe ra zwi vhona , izwi ndi zwone zwine zwa pfalesa /zwo teaho kha ndivho dza Mulayo kha Khethekanyo ya 1 ( i ) , naho zwi tshi nga zwi na u kwama Ndayotewa .
Ndi muthu ane a ḓo ḓisa tshenzhemo khulu nga murahu ha musi vho shuma sa Minisiṱa Muhulwane wa Portugal u bva 1995 u ya 2002 na u shuma sa Mukhomishinari Muhulwane wa Tshavhi wa UN u bva Fulwi 2005 u ya Nyendavhusiku 2015 .
Naho zwo ralo , hu kha ḓi vha na zwiṱiriki na zwiṱiriki zwiṱuku zwi re na u katelwa kha khaelo ha fhasi , zwine zwa ḓo ṱoḓa u sedzesa na u fhiwa tshenzhemo . 
U shumisa mubulo wa maipfi , u vhala mafurase na thempho zwi re zwone
Mivhuso iyo na khoro dzapo zwi tsheṱa nḓila dza nḓisedzo ya tshumelo idzi . 
Khethekanyo dza zwa Tshishumiswa tsha zwa Mulayo tshi ṋetshedza tshumelo ya vhukati lune nga mbumbo wa tou nanga zwi tshi kwama u nanga tshibveledzwa tsho tiwaho tsha zwa masheleni . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala , tsumbo , u sikena u itela u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho , u sikima u itela u wana muhumbulo nga u angaredza
Mudzulatshidulo , ndo amba ezwi nga nḓila i re khagala henefha ngauri zwo vha zwi maanḓa ashu . 
Madalo anga kha senthara ya u lafha vhashumisi vha zwidzidzivhadzi ngei Mitchells Plain nga Ḽavhuvhili zwo ntendisa uri ṱhoḓea ya maanḓa a u lwa na u shumiswa ha zwidzidzivhadzi lwo kalulaho na u zwi rengisa kha zwitshavha zwashu .
Kha ri ṅwale Zwino shumisani zwibuṱoko ni tshi ita nyolo ya fuḽou ine ya sumbedza uri ni ṱwa hani kha ḓuvha .
U ṄWALA NA U ṄEKEDZA
Vha nga vhumba dzangano la polotiki , vha imela ofisi nahone vha khetha dzangano liṅwe na liṅwe kha dzikhetho dzo vhofholowaho .
Ndi u lwisa ha lushaka ho livhaho kha zwo katelaho nyaluwo ya ikonomi .
Komiti dza Wadi dzi nga thusa u topola muṋetshedzatshumelo o teaho ane a nga swikelela zwipikwa zwa nḓisedzo zwa masipala nga mutengo u sa fhedzi mbilu na nga kurengele kwa afemethivi .
Zwivhumbi zwinzhi zwo sedzaho saithi na nyimele zwi nga khwiṋisa masiandaitwa a ndeme ya maḓi kha u tshumiso dza maḓi dzo imaho ngauri . 
Tsheledzo nga u fafadzela i nga shumiswa kha u ṱanganywa ha miṅwe mishonga . 
Kha ofisi dzashu dza dzingu hu na garaṱa ya u dzhenisa zwikoro zwa desike ya u thusa vhathu ine
Mvetamveto Tshandukiswa i ḓisendeka na Mulayo wa u maanḓafhadzwa ha ho sendekwaho kha vhathu vharema vhoṱhe kha zwa ikonomi ( B-BBEE ) ; i shandukisa u ṋetshedzwa ha dziḽaisentsi ; i khwinisa mbetshelwa dza muṱaṱisano ; i ṱusa vhukonḓi ha milayo ya ṋetshedza hafhu mbetshelwa dza zwithu zwi elanaho nazwo .
Adzhenda yo shumisa ḓivhazwakale ya dzhango yo pfumaho , zwiko zwa mupo , vhathu , mvelele , na zwiimiswa zwayo kha ḽeveḽe dzoṱhe , na u shumisa zwikhala zwa u shandukisa Afrika na u shandukisa nzulele dza ḽifhasi na zwiteṅwa zwa tshanduko . 
Ṱhumanyo --- u ṱumanywa ha mafhungo kana dziphara hu tshi khou shumiswa zwiṱanganyi zwi fanaho na maṱanganyi , masala na U ita ndovhololo .
Ndi zwo teaho uri vhagudi vha kone u swikela zwishumiswa zwo teaho tshifhinga tshoṱhe .
( a ) Khothe ya zwa Mulayotewa ;
U thusa kha muṱalomuvhalelano , akitshuariaḽa na u vhudzisesa ho angaredzwaho . 
U ṋetshedza softhiwee , u vhala mithara na tsumbamulandu . 
3.6 . Muvhuso zwazwino u khou sedza Vhege ya Tshumelo ya Tshitshavha u thoma nga dzi 22 na dzi 26 Fulwi 2016 , zwine zwa vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya muvhuso ya Batho Pele ( Vhathu Phanḓa ) .
Mushumo u khou ya phanḓa na u thoma yunivesithi tharu ntswa , Sol Plaatjie ngei Kapa Devhula , Yunivesithi ya Mpumalanga na Sefako Makgatho Allied na Yunivesithi ya Health Sciences .
Muofisiri wa maḓaka u na maanḓa oṱhe a pholisa zwi tshi elana na vhutshinyi vhu re fhasi ha Mulayotibe hu katelaho u dzhena , u setsha , u dzhia , na u fara . 
4 . TSHIKOUPU TSHA VHANE VHA ḒO KWAMEA .
Mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu yo thusa kha ndambedzo ntswa dza zwa dzinnḓu dzi swikaho tsini na 300 000 dzo ṋekedzwaho miṅwahani mivhili yo fhiraho .
U sengulusa tshiimo tsha mitambo ine ya vha hone zwazwino na tshomedzo dza zwa vhuḓimvumvusi khathihi na ndondolo nga murahu . 
Hezwi zwi katela zwikili zwa vhutshilo na mveledziso ya matshilisano , khathihi kupfesesele kwavhuḓi kwa sisiṱeme ya vhulamukanyi na mulayo Afrika Tshipembe ine vha ḓiwana vha khaḽo . 
Muhasho u
Nga maanḓa , kani ri faneli u ṱanganedza u thoma zwipiḓa zwine zwa tendela mveledziso ya zwa nḓowetshumo i sa yo khwaṱhaho ya vhureleli hashu ? 
mutakalo wa phukha
milayo na maga ;
( 5 ) Mulayo wa lushaka , u tea u thoma zwivhumbeo zwi no ḓḓo ta miholo , magavhelo na mbuelo dza Vhahaṱuli , Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi , Muoditha Dzhenerala , na Miraḓḓo ya khomishini ifhio na ifhio yo tiwaho kha Mulayotewa , zwi tshi katela na maanḓḓalanga a zwa khasho , o bulwaho kha khethekanyo ya 192 .
Tshiṱirathedzhi tsho dodombedzwaho dzi a wanala nga u tou humbela . 
Ndi ngazwo ho sedzeswa nyaluso ya vhaḓisedzivhapo u fhira tsireledzo ya nḓowetshumodzapo . 
Mbuelo dzi katela u engedzedzea kha mutakalo wa mbilu na mafhafhu , u lunguluwa na pfananyo . 
GCIS i hana ndindakhombo dzoṱhe , hu tshi katelwa ndindakhombo dza zwishumiswa , ṱhoho , u lugela ndivho yo bulwaho , u sa pfuka , u elana , tsireledzo na u vha zwone , hu si izwo fhedzi . 
U shumisa madzina a vhunzhi ( sa : zwigero , marukhu )
thusa nga hune nda kona nga tshomedzo dzo teaho malugana na pfunzo ya vhana vhanga .
Tshiṅwe tsha zwiitisi zwihulwane tsha tshiwo ho vha u kundelwa zwi tshi elana na u konanya ho khwaṱhaho vhukati ha vhalanguli vha shango vho fhambanaho musi hu tshi khou lavheleswa zwiimiswa zwa masheleni zwa dzitshaka . 
Vha tea u ḓivhadza Muhasho , nga u ḓadza fomo TM2 ya khumbelo ya tshanduko ya aḓirese arali aḓirese yo shanduka .
U ṱola na u ela u tevhedza mbekanyamaitele na u shumiswa ha zwiko nga SAPS . 
Khovhakhombo dzi khou Fhungudzwa : U topola na u ela khovhakhombo na thaidzo . 
Muhasho u na pfanelo ya u sa thola kha poswo dzo kunguwedzwa dzi re kha mutevhe wa poswo arali wa wana uri mafhungo a si a vhukuma o rumelwa kana u ganḓiswa . 
Muṋetshedzatshumelo u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo kha tshitshavha tshoṱhe kana tshipiḓa tsha tshitshavha .
Tshanduko kha khovhelo ya mugaganyagwama i nga sumbedzisa vhuḓikumedzeli ha zwa poḽotiki kha mafhungo a zwa mupo nga u angaredza . 
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe na Mulayotibe wa Pfanelondi ḽinwalo ḽa ndeme nahone ḽitea u sedzwa khaḽo nga miraḓo ya Komiti ya Wadi .
U sa tevhedza uhu hu khou pfuka mulayo une wa tsireledza muvhuso na vhathu kha saveiḽentsi i siho mulayoni . 
VHUIMO HA KHOGINITHIVI Mbudziso dzi re khagala ( Vhuimo ha 1 )
U ḓivha / wanulusa nzulele / nyimele i re kha tshirendo
Khethekanyo nṋa dzi tevhelaho dza tshumelo dza mutakalo dzi a ṋetshedzwa nga muhasho : 
Zwikhala zwi si na tshavhi dzo dzumbanaho kana khuḓa , dza dovha dza vha na vhuhulwane vhu konisaho vhafumakadzi kha u ṱalusa khonadzeo ya khombo zwo leluwa . 
Zwa khwine , maitele a fanela u vha na vhusiki na u davhidzana , u tendela ṱhanganedzo ya pulane sa na musi nyimele i tshi nga ṱoḓa , na hune thikhedzo ya tshitshavha ya tshanduko dzenedzo ya vha hone . 
Zwi shuma sa mulevho une wa tea u shumiswa nga zwiimiswa u khwaṱhisedza musi thundu na tshumelo zwi tshi waniwa , maga oṱhe a pfadzaho a tevhedzwa u lwa na u shumiswa luvhi ha sisiṱeme ya ndangulo ya mbekanyanḓisedzo . 
Vha dzhiele nzhele uri naho u vhulaha zwitzhili zwi tshi amba u fhela tshoṱhe ha makhurooganizimu dziṅwe na dziṅwe , ṱhalutshedzo i tendela u vha hone ha tshivhalo tshiṱuku tsha makhurooganizimu . 
Hune ṱhoho ya phuresha ya bva kha bommbo , maḓimalaṱwa a nga shululwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga reiti dzo fhambanaho dza muelelo u no bva kha thannge ya mbulungelo . 
komiti ya wadi yo itwaho nga miraḓo i sa fhiri 10
Buthano ḽa Lushaka ḽi nga phasisa , ḽa landula kana ḽa livhisa Milayotibe murahu kha Komiti uri hu vhe na u isa phanḓa na therisano .
Sa musi zwi tshi kwama vhathu , ṱhoḓea dzavho , mbilaelo , na ṱhoḓea dzine dza tea u langulwa nga nḓila ine ha vhuelwa vhathu vhanzhi na u swikelela tshivhalo tsha nṱhesa .
Kha vha dzule vha tou tswi vha kunamisele ṱhoho yavho murahu .
Mbadelo dzo baḓekanywaho na u bviswa ha tshikafhadzo ha nyelelo ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili nga u fhiswa hu tevhelwaho nga u laṱwa ha masalela kha tshigange , dzi nṱha . 
Thikhedzo ya u thomiwa ha Thandela dza u Fhelisa Vhushai . 
Dairekhithoreithi ya Dzimbilaelo yo Diimisaho Private Bag X 941 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo . : ( 012 ) 320 0431 Nomboro ya Fekisi . : ( 012 ) 320 3116 Webusaithi : http://www.icd.gov.za
Hu do vha ha vha na khonadzeo ya uri zwitshavha zwapo zwo fhambanaho zwine zwa kovhekana nḓivho ya sialala zwi nga ṱangana zwa dzhia tsheo nga ha uri zwi nga ṋetshedzisa hani thendelo ya u shumiswa ha nḓivho yavho ya sialala .
Tshifhingani tsho fhiraho zwenezwino , vhukoni ha u nyanyuwa ha mutakalo wa nnyi na nnyi ho itelwa khaedu nga u bvelela ha vhulwadze ha khoḽera kha zwiṅwe zwipiḓa zwa Vundu . 
U anetshela zwiṱori zwi sa konḓi nga ipfi ḽawe ḽi na khalo na muungo wo fhambanaho .
Tshumelo ya mveledziso ya nyendavhutshilo yo tanganelano i khou ṱodea lwa shishi u itela u khwaṱhisedza uri vhaswa , vhagudiswa , vhashumi vho tholwaho kha maimo a fhasi na vhadzulapo vha sa shumi vha kone u swikelela nḓivho ngaha nyendavhutshilo na tshumelo ya mabuḓo a mishumo .
Tsha vhuraru , muhumbulo wa vhuḓifhinduleli wo fhaṱwaho kha Muhanga wa Dakar wa Nyito ndi tshiṅwe tshipiḓa tshi ṱuṱuwedzaho . 
U khwinisa u fhirela phanda ha vhagudi kha Dzigireidi 1 u swika 9 tshikoloni .
Masipala wa Tshiṱiriki u a badela masipala kha tshumelo dza zwa bada dzine wa tea u itelwa . 
Kha vha ḓivhudzise uri ndi nga nḓila dzifhio dzine dza takadza hune vha nga kona u fanyisa tshithu tshine tsha elana nazwo . 
PCM yo sendekwa kha saikili ya thandela nahone i dzhiela nṱha masia oṱhe a thandela tshifhinga tshoṱhe thandela i tshi khou shumiwa .
( b ) tsumbakushumele dza ndeme dzi shuma na zwisumbi zwo tiwaho u itela :
Heyi mbekanyamushumo yo livhiswa kha vhagudi kha zwikolo zwoṱhe zwine zwa vha kha vhupo vhu re nga fhasi ha vhulanguli ha masipala . 
Ndinganelo ya maanḓa kha ḽifhasi i ḓo dzula yo dzudzana , naho zwo tshi ḓo bva kha tshanduko dza mvuwo , lwa miṅwaha ya mahumi . 
Khampheini dza zwa u kombetshedza na dzone dzo itelwa u sedzesa kha sekithara dzo khetheaho . 
1 . Khwiniso ya khethekanyo ya 218 ya Mulayotewa wo fhiraho-
Vha humbule : mushonga u re na dzheneriki dzo tshipaho u vhonala nga asiṱeriki ( * ) tsini na dzina ḽawo kha garaṱa ya u swikelela mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi .
U ṋetshedza thikhedzo kha vundu nga ha thendelo ya zwileludzi zwa u langula ndozwo . 
Khethekanyo ya Tshumelo dza zwa Mulayo i na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza ngeletshedzo na tshumelo dza thikhedzo dza matshimbidzele a mulayo u mona na Muhasho . 
U humbulela / ita iniferentsi ( vhabvumbedzwa , fhethuvhupo , mulaedza )
U ṋea na u tevhedza ndaela na masia zwi sa konḓi
Vha ḓo fanela u ita mbilaelo nga u tou ṅwala kha mufhaṱi kana tshiimiswa tshe tsha vha ṋetshedza iyo nnḓu .
Ndi khou livhuwa tshikhala tsha u amba na Phalamennde na lushaka .
Kha dziṅwe sinario , themamveledziso ntswa dzi khou bindudzwa kha netiweke dzi re hone dzine dzi sa engedze kha khaphasithi ya netiweke fhedzi dza ita uri netiweke dzi shume khwine na nga nḓila i fulufhedzeaho . 
U ṱutula dzangalelo / u kuvhanganya mihumbulo nga ha ḓivhaipfi tshigwadani
Vha tea u ḓiṅwalisa sa mutheli kha Tshumelo ya Mbuelo ya Muthelo wa Afurika Tshipembe ( SARS ) arali vha tshi hola tshelede i fhiraho iyo ine ya tewa ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Nahone vhunzhi ha vhatheli vha a ṱoḓa u tevhedza zwenezwo u khwaṱhisedzwa ha tshumelo na pfunzo iṅwe na iṅwe hu na masiandaitwa o ṱanḓavhuwesaho . 
Mathomo a shuma ayo na u fhaṱa khaphasithi ho pulaniwaho zwi fanela u ṱuṱuwedza tsivhudzo khulwane , nyambedzano na nyito kha tshipiḓa tsha vhadzulapo vhoṱhe vha Alfred Nzo kha ḽevele ya vhone vhaṋe , muṱa , tshitshavha na ya khamphani . 
Mutheo wa ikonomi ya zwa poḽotiki i kha mishumo ya muvhuso ine ya shandukisa khovhelo ya zwiko . 
Ngudo dzo leluwaho dzi a ḓura nahone dzi dzulela u itwa nga mueletshedzi o ḓiimisaho . 
Musi hu sina masheleni a linganaho , masipala unga si kone u shuma . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website vha i ḓadze yoṱhe .
Bugu dza kiḽasiki dzi kha ḓi kunga na uri ri ḓo dzulela u vha na riṋe . 
241. Nzudzanyo dza tshanduko
5.1 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dzhenelela vhuṱambo ha u vhea Khosi ya AmaXhosa , Muhulisei Khosi Vho Mpendulo Calvin Sigcawu ( Ah !
Mivhigo ya ndangulo nga ṅwedzi i katela hu sa pimiwi notsi dzi bviselwaho khagala dzi elanaho na zwezwo . 
Nyangaredzo ya mutakalo wavhuḓi nayo ndi ya ndeme kha u langa asima , muhasho wa zwa nndyo na fiziotherapi wo ṋea vhathetshelesi zwiṅwe zwisumbi zwa pfushi yavhuḓi na nḓowenḓowe dza u fema dzi shumaho . 
1.14. Nga ḽa 8 Ṱhafamuhwe , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo fara lwendo lwa Tshiofisi u ya Indonesia .
Sa tsumbo , kha vha humbule tshiimo tsha fhasisa tsha hairakhi . 
Luṱa lwa vhuvhili lwa mbadelo dza ṅwedzi muṅwe na muṅwe dza vhaṱoli dzo dovha dza langwa lwo eḓanaho . 
Kha nzulele ya tshumelo dza muṱanganelwa , mimasipala i re na tshivhalo i nga shumisa masipala muthihi une wa vha na vhukoni ho linganaho u itela yoṱhe ndangulo ya thandela na u kumedzela tshipiḓa tshawo tsha nṱha tsha mukovhe wawo hu tshi itelwa ndivho iyi . 
Thagethe to vheiwaho u itela u endedza vhagudi vhoṱhe vhane vha khou ṱoḓa zwiendedzi vhukuma a yo ngo swikelelwa . 
Fhedzi hezwi vha fanela u zwi ita nga mulalo .
Fhedziha , vho vha , thikho ya Khamphasi ya Grey's lwa miṅwaha minzhi na vhukoni havho , nḓivho na vhuḓikumedzeli ha u thusa muṅwe na muṅwe a vhu vhambedzwi . 
Arali zwo tea , thendelo yo ṅwalwaho ya mubebi kha Fomo 12 : Consent by parent or gaurdian to tie adoption of a child na thendelo ya ṅwana kha Fomo 13 : Consent by child to adoption .
Muhumbulo wa u dzhenelela wa Muvhuso wo vha wa u ita uri nḓowetshumo i konadzee lwa ikonomi nga u ita uri vhubindudzi ha maḓaka ha muvhuso hu vhe ha phuraivethe na u khwaṱhisedza uri vhu tshimbidzwa na u langulwa nga khamphani dza phuraivethe dzi re na vhukoni ha milayo ya bindu . 
GovTech ya 2015 i ḓo farwa u bva nga dzi 25 u ya kha dzi 28 Tshimedzi 2015 fhasi ha thero : " Vhuḽedzani u itela Nḓisedzo ya Tshumelo " , na therwana ya ' U ṱumanya Zwitshavha u itela Mveledziso na Nyaluwo ' .
Zwikili
Vha dzhiele nṱha mbudziso dzi tevhelaho
Vhunzhi ha khombo dzi shushaho mabulasini dzi katela mitshini .
U amba nga zwe ene muṋe a ṅwala zwone sa tsumbo : u vhala na u ṱalukanya muṅwalo wo pombiwaho .
Hezwi zwo bvelela ngauri . . .
Kha vha ḓivhe uri hu na phambano vhukati ha dzifigara ngauri dzo bviswa kha figara dza IDC ( dzo vhewa kha Rannda ) hu tshi khou shumiswa mbadelo dza Info Euro . 
Khumbelo ya ḽaisentsi ya mugudi
Ho vha na dzangalelo ḽihulwane kha vhoramafhungo zwenezwino nga ha zwiito zwa vhana vha vha tshikolo vha tambudzaho vhaṅwe vhana zwikoloni . 
Muimeleli wa Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha
Ri ḓo londa thundu dzoṱhe na masheleni , e a lambedzwa na o wanalaho nga iṅwe nḓila , ra dovha na zwi dzhia . 
U vhala na tholokanyonḓivho : Nganetshelo
Vhuḓiimiseli hashu ha uri kha miṅwaha ya fumi i no khou ḓa hu songo vha na muthu Afrika Tshipembe ane a eḓela na nḓala ndi mutheo kha ndingedzo dzashu dza u fhelisa vhushai na u fhungudza u sa lingana .
Tuynhuys , hune ha wanala ofisi dza Vhuphuresidennde , hu wela fhasi ha zwa Vhuphuresidennde nahone hu langwa nga Phalamennde i yoṱhe .
Miṱangano iyi yo guma kha u bveledza muhanga wa u thusa tshumisano yashu ya u ṱuṱula ndavheleso yashu na u khwaṱhisa mvelele ya pfanelo dza vhuthu sentharani dzashu dza zwa ndulamiso . 
Muambeli wa Muhasho wa Muvhuso Vho Richard Boucher vho amba uri ḽevele ine US ya dzhenela kha muṱangano i ḓo ḓitika kha uri thaidzo idzi dzo ambiwa hani . 
" Masipala u tea u sika maitele a ha masipala , kuvhusele kune kwa ṱhaḓulana na muvhuso wa vho khethiwaho kune kwa vha na sisiteme dza kuvhusele kwa u shela mulenzhe , nahone , nga nṱhani ha zwenezwi :
Vhuendelamashango ho engedzea vhukuma , zwa sia ho sikwa mishumo i fhiraho 400 000 .
Nḓila ya ndeme ya u fhungudza ṱhoḓea ya mavu a u fha mushumisi na ṱhoḓea dza fhethu havhuḓi ho vuleaho ha mupo , ndi u kovhana ha zwishumiswa nga vhashumisi vho fhambanaho , khathihi na u shumiselwa mishumo yo fhambanaho ya fhethu afho . 
khophi ya ḽinwalo ḽa vhuṋe kana vhurifhi ha u imelela arali vha tshi khou imelela khamphani
Hezwi zwo swikelwa nga u sika vhupo ho tsireledzeaho ha vhathu vhoṱhe na u vha funza nga ha , vhukati ha zwiṅwe , khombo dza mulilo . 
Phindulo : Hu ḓo vha na miṱangano mihulwane miraru ine komiti ya wadi ya ḓo lavhelelwa u vha nayo .
U shumisa zwiṱiratedzhi zwa u vhal : u vhala nga nṱha u itela u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho ( u sikena ) u vhala u itela u wana muhumbulo muhulwane
Maitele a ndeme ya maḓi u itela vhunzhi ha thimbanywa a ṋekedzwa nga tshivhumbeo tsha ṱafula dzine khadzo masiandaitwa a u ḓala ha thimbanywa a ṱalutshedza nga u shumisa maga o teaho . 
ToT Vhugudisi ha Vhagudisi
( b ) sa ine ya ḓḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka musi zwo tiwa nga u ralo u ya nga ha Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde .
U vha hone fhano ṋamusi , naho hu na zwiṅwe zwo vha fareledzaho vhukuma , zwi sumbedza vhuḓikumedzeli havho . 
U shuma na / nga mafhungo : fhungotswititi , fhungo tserekano , fhungo mbumbano , tshifhinga tshi ḓaho
Mashumele a rekhodo ha faredzi mbalelano dza wekishopho dza mamaga a mudzinginyeo wa tshoṱoko . 
Muthelo kha bege dza pulasiṱiki dza u longa zwithu mavhengeleni na wone u hone . 
Nga nnḓa ha zwi si gathi , vhunzhi ha mihasho yo vha i songo imelwa nga vhaofisiri vho dzhenelaho muṱangano phanḓa ha wekishopho . 
Zwishumiswa zwi re afho fhasi zwo sumbedzwa nga tsumbo dzi re kha dziithaḽiki .
Vhalani maipfi ni thetshelese mibvumo
3.1 Dzhenisani luswayo X tsini na tshibogisi tshi re na phindulo yone .
Sa izwi ḽo kunda kha Tshiphuga tsha Mashango a Afurika tsha CAF tshithihi na zwivhili zwa COSAFA tsha dzina ḽavho , " Bafana Bafana " yo ḓiimisela u ḓiitela dzina sa vhafari vha muṱaṱisano .
Vha tea u ḓadza fomo iyi ya khumbelo luthihi kha muraḓo muṅwe na muṅwe kana muunḓiwa naho nga murahu vha wanala vhe na vhuṅwe vhulwadze vhu sa fholi .
Vhasheli vha mulenzhe vhoṱhe vha ḓo ita mishumo yavho na vhuḓifhinduleli havho
Ndindakhombo ine ya lingana na khohakhombo
Vhalani dayari ya Sam ni vhudze khonani yaṋu nga lutamo lwa Sam lu re tshiphirini lwa musi wa ḓuvha ḽawe ḽa mabebo .
U vhekanya sisiteme
Kha vha vhee X kha izwo zwine vha vha nazwo . 
U bvelela kana u kona ha sisiṱeme u langa dwadze kha miṅwaha miṱanu yo fhelaho zwi a khoḓisea .
Vhorakoḽoni na dzimishinari vho ḓisa kupfesesele kwavho kune kwa sumbedza vhuloi hu u " tevhela zwa madimoni na Saṱhane " kha lutendo na maitele e vha a wana e kha zwitshavha zwa vharema .
Sisiṱeme vhuvhili hadzo dzi ṋetshedza tshikhala tsha ṱhangano ya ndangulo ya tshelede na ndangulo ya tshikolodo . 
Mudededzi vha shuma na vhagudi nga nḓila ya orala na nga u ita , a tshi khou ita nyito dzi fanaho na u vhala , u anganyela , mveledziso ya kuṅwalelwe kwa nomboro na u tandulula thaidzo khathihi na nyito dzi ambaho nga ha Phetheni , Tshikhala na Tshivhumbeo , muelo na u shuma na data , zwine zwa tea u swika kha u pulanwa nga vhuronwane .
U dovha hafhu wa lingedza u ṋea mupo wo tsireledzeaho na tsireledzo u itela u vhea vhana vhane vha wanala vha tshi khou ṱoḓa ndondolo na tsireledzo .
U langa mbadelo na u dzudza hu na ndango yo khwaṱhaho ya zwishumiswa na mugaganyagwama kha muhasho . 
Ndi fhungo ḽa ndeme uri muhumbulo uyu u vhe tshipiḓa tsha kuhumbulele u buḓa na mimasipala yoṱhe .
" siaṱari ḽa webusaithi " i na ṱhalutshedzo yo ṋewaho kha Mulayo wa Thiransikishini na Vhudavhidzani ha Eḽekiṱhironiki . 
Fhedziha , mugudi u ḓo , kona u vhona zwivhumbeo zwiswa , nga maanḓa musi zwo talelwa nga fhasi . 
Komiti dza Wadi a dzo ngo tea u dzhenelela kha kushumele kwa khoro , zwi tshi katela u sa fha ndaela vhaofisiri vhane mushumo wavho ha vha u ita tsheo dza mbekanyamaitele dza khoro .
A hu na tsumbathengo na nthihi dza u renga dzi no yelana na maṅwalo a khumbelo ya nḓisedzo ya tshumelo nahone a hu na nḓila dza vhufarabugu dzi re hone . 
Ṱhumanyo --- u ṱumanywa ha mafhungo kana dziphara hu tshi khou shumiswa zwiṱanganyi zwi fanaho na maṱanganyi , masala na U ita ndovhololo .
U LINGA Tsivhudzo ya nyito dzi si dza fomaḽa : Muṅwalo :
Zwikolo zwi lambedzwa u ya nga ha khethekanyo ya vhu 34 na 35 ya SASA na Milayo na Maga a Lushaka a u Lambedza Zwikolo .
Thangela khonadzeo ya ngudo ndi pfufhi , dzi a ṱuṱuwedza na muelo wa fhasi wa u ela mitengo ya khonadzeo ya thandela . 
Izwi ndi u itela tsireledzo ya vhaḓivhadzi .
U vhumba na u shumisa masala a muthu , ( sa : Nṋe , iṅwi , riṋe , vhone )
Ndivhanele ya kuṅwaliselevhisi
Muhasho u na vhudifhinduleli ha u langula midalo , tsireledzo ya madamu , gomelelo na tshikafhadzo , zwi tshi katela ngomu tshikafhadzo dzine dza nga vhanga malwadze ane a nga sa kholera .
Ezwi zwi sia hu na u lengiswa hu songo teaho hune ha vha u kundelwa u tendela vhaunḓiwa uri vha swikele magavhelo a matshilisano . 
U SIKA MISHUMO NA MVELEDZISO YA ZWIKILI
Fhedzi , khanedzano yo vha i nga ha ṱhalutshedzo u fhira ndaulo nga u tevhedza milayo ya bugu idzi . 
Hezwi zwi katela na u ḓivha madzangano a tshitshavha nga hune vha nga kona na ' zwiko ' zwapo zwi fanaho na mabindu apo kana dzikiḽaba dza zwa mitambo .
Sa tsumbo , madzuloni a u amba uri vha tea u ita tshiṅwe tshithu , vharangaphanḓa vha vhukuma vha humbela kana vha themendela uri miraḓo i ite tshiṅwe tshithu . 
Maḓuvha ano leukaemia i khou lafhiwa nahone hu na mvelaphanḓa khulusa .
U khwinisa nga u ṱavhanya zwikili zwa ndangulo zwa ṱhoho dza zwikolo kha zwikolo zwo khethiwaho vunduni nga ngona i shumiseswaho nga maanḓa . 
Tshiwo tsho bveledza maga a tsireledzo a songo linganaho kha vhupo . 
Uyo ano khou ita khumbelo u tea uvha ndaka iyo yo ṅwaliswa madzinani awe na hone a songo ṋea tshiṅwe tshipiḓa tshayo kana u dzula na vhathu vhane vha badela ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Vhunzhi ha thebuḽu dzi re kha khanḓiso dzi kha Dzirannda dza dzimiḽioni . 
Sa ḽiga ḽa i thivhela , Muhasho wo ḓiimisela u anḓadza mvelelo dza milandu ya khothe na zwidodombedzwa zwa zwo waniwaho nga kha siviḽi kha dza midia dza khanḓiso , radio na nyanḓadzamafhungo dza nga ngomu . 
Tsumbo , vhukati ha zwiṅwe zwinzhi , dza khoudu dza ndingo ndi : 
Ḽitheretsha :
Tshirendo - U ṅwala tshiṱori
Nga ngoho , arali vha engedza kha u sa takalelwa havho arali vha thoma thandela yeneyo . 
MBADELO DZA MULAYO NA NḒIVHADZO 
U ṋekedza mafhungo hu tshi shumisa mapa , tshati , girafu kana nyolo
( 3 ) A hu na mushumi wa tshumelo ya muvhuso ane a ḓḓo dzhielwa nṱha u fhira vhaṅwe vhashumi kana ane a ḓḓo khethululwa nga nḓḓila ya luvhengelambiluni , nga nṱhani fhedzi ha uri uyo muthu u tikedza dzangano ḽifhio na ḽifhio ḽa poḽitiki .
( a ) kutshimbidzele kwa miṱangano ine hoyu Muengedzo wa shuma ;
Goloi yo fhedzaho miṅwaha miṋa i sina ḽaisentsi ya badani i ḓo thuthiwa kha mutevhe wa goloi dzine dza vha badani .
Nyambedzano dza minista dzine dza ḓo thoma matshelo dzi tea u dzhiela nṱha izwi zwo sedzwaho . 
u hoṱola
8.3 . GCIS i ḓo tshimbidza miṱangano ya vhoramafhungo na u anḓadza tshikeduḽu kha
A ri koni u amba nga ha ndangulo ya vhathu i tikedzaho nḓisedzo ya tshumelo musi thaidzo idzi dzi tshi kha ḓi ya phanḓa . 
( c ) shumisa tshiimo tshavho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓipfumisa kana u ṋea mbuelo zwi songo ḓaho kha muthu muṅwe na muṅwe .
Naho , ndo no ḓi amba nga mbuno iyi mathomoni , makhuwa vha nga ya , kha vhuswole havho na vha ḓo ṋetshedza mishumo yavho . 
Tshiṱiriki tshi tshenzhela khaedu dzi re nṱhesa dza kilima nga tshivhumbeo tsha maḓumbu , ḓumbumazwikule na miḓalo zwi vhangaho mukumbululo na milonga mihulu . 
U humbula mihumbulo ya ndeme
Nnḓu ya Buthano ḽa Vhusimamilayo ya Cape ya kale yo mbo ḓi vha Vhutendelwamilayo , ya u thoma ya Yuniyoni ya Afurika Tshipembe u bva 1910 u swika 1961 , u bva hone ya vha ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe u swika 1980 , musi Vhutendelwamilayo i tshi fheliswa .
ODITHI YA MUPO YA TSHIFHINGANYANA : MAFHUNGO A NDEME
Mivhigo ya ṱhoḓisiso , sa wa u ela ha nga ngomu na ha nga nnḓa ha ṱhoḓisiso . 
Ndi ngazwo , muimeleli muṅwe na muṅwe a tshi tea u vha muraḓo wa komiti .
Vho MayihlomeTshwete sa Muthusa Mulanguli-Muhulwane : Tshumelo dza zwa Vhudavhidzani kha Muhasho wa zwa Muno .
Zwine zwa nga ambiwa ndi zwa uri khakhathi ya u lwa na vhathu vha pomokwaho " vhuloi " , zwa kale na zwa zwino , ndi u lwa na thaidzo ya nḓila ine mulayo wa shumana na zwa vhuloi ngayo .
Hu tshi khou tikedzwa aya mavharivhari , mupoti wa mulandu o bula uri mupotiwa o mu ṋekedza masheleni a u ḓirula mushumo nga u tou funa o ḓiimisela u fhelisa khonṱhiraka yawe ya mushumo . 
Nḓivho ndi ya ndeme
Vhubveledzi ndi ha ndeme kha nyaluwo na zwa mishumo . 
Minisiṱa vho dovha hafhu vha amba na Khabinethe nga ha milayo ya maitele a u kovha vhubindudzi ha ṅwaha sa miholo ya tshifhinga nga tshifhinga kha zwikwama zwoṱhe zwa mindende ya vha ḓirulaho mushumo nga u aluwa , hune vhane vha vhuelwa u bva kha mithelo yo kokodzwaho na vhone vha fanela u wana tshipiḓa tsha zwe vha vhulunga musi vha tshi ya u awela .
Ro imedzana na khaedu iyi ro livhana nayo zwifhaṱuwo , sa vhunga vhuḓiimiseli hashu kha u ṋetshedza tshumelo ya khwine vhu nga si ḓo shanduka . 
Vhutholi vhuswa vhu ḓisa vhukoni ha mulayo na ha odithi kha komiti hune he ha vha hu tshi khou ṱoḓea vhukati ha ṅwaha une wa khou sedzuluswa . 
Avho vhane vha vha vhaṋe na vha no langula shango hune zwiko zwa vha hone .
Mvelelo dza ndeme dza CBP dzi tea u buletshedzwa malugana na vhuvha ha mafhungondeme , muvhundu une zwa nzela u bvela khawo na tshigwada tshine tsha kwameswa .
Vundu ḽa Gauteng nga u angaredza ḽi na vhubveledzi ha goroi vhuṱuku , fhedzi hu a ḓivhea nga maanḓa nga nṱhani ha tshigayo tsha thoro na bekhara . 
U kona u ṱalusa dzina ḽawe na madzina a vhaṅwe vhagudi ngae vha no swika vhaṱaṋu .
Kha hu sedzwe ngona ya u vhala nga u shumisa minwe musi vha tshi ṱangana na ipfi ḽi konḓaho .
Muhumbulo , ndeme , milayo na maitele a Mabindunyanḓano
U guma kha R1 124 nga muṱa nga ṅwaha
kha vha ṋekane , arali zwo tea , nga vhuṱanzi ha ṅwaliso na dzangano ḽo teaho ḽa phurofeshena ḽa
Mafhungo kana zwidodombedzwa izwi zwi ḓo thusa kha u dzudzanya mishumo / nyito dzi kwamaho zwibveledzwa zwo fhambanaho u itela uri vhagudi vha shumane na zwibveledzwa hezwi .
Madzina a shumiselwa u sedza khao musi vha tshi khou gadza khwesheneya .
Kha vha shumise na u langula livi yo oweleaho ya vhulwadze nga n ila yavhu i na u vha na vhulondo nga tshifhinga tsha saikili ya ivi ya vhulwadze .
Ḽinwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto
Hune ha vha na thambo dzine dza tshimbila nga nṱha , muḓagasi wo dzimiwa , kana ho dzhiiwa maṅwe maga a u thivhela , u fana na u ita mapala a bola kana tswayo dzo nambatedzwaho nga theiphi
U linga tshumelo ya vhueletshedzi kha ndango na u shumisa zwiko . 
Heḽi ndi ḽiga ḽiswa nahone zwo ralo a hu na data ya mutheo kha hezwi . 
thero na mulaedza
Ri ṱoḓa kuitele kwo fhelelaho uri ri vhe na thimbanywa dzoṱhe dza u ḓilugisela u tea u lwa , na u fusha thuso ya vhathu musi na fhethu musi vha tshi i ṱoḓa . 
Oraḽa : Inthaviyu / u ḓadza muvhigo wa mbudziswa / nyambedzano ya tshigwada
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe nga themo ya 2 .
Dzangano ḽa zwa Vhufhufhi ha Vhadzulapo ḽa Mashangoḓavha ḽi ḓo fha nḓivhadzo ya mulevho muṅwe na muṅwe wo tou raloho kha vha saini vhoṱhe na mivhuso i tevhedzaho . 
Kha ri sedze tsumbo afho fhasi u vhona uri zwi shumiswa hani .
Vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vha re kha netiweke vha re tshipiḓa tsha Netiweke ya Sapphire an Beryl vha ḓo ṱana logo/ tshiṱikara tsha Netiweke ya GEMS kha mafasiṱere kana mavothi avho , zwine zwa ita uri u vha topola zwi vha lelutshele.
Tshitatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa Ḽavhuvhili ḽa 1 Ṱhangule 2017
Masheleni a tshikolo a ya fhambana uya nga zwikolo .
Zwifanyiso , phazili dza maipfi na mitambo .
Ndi makumedzwa oṱhe ane a dzhielwa nṱha nga komiti naa ?
Khumbulelo ndi ya uri vhunzhi ha zwiteṅwa zwo funzwaho kha sekele dzo fhiraho kana kha Vhuimo ha Vhukati .
Vha tea u vusuludza ḽiṅwalo ḽa u vhulaha miri miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe .
Hu katelwa mutengo wa phathoḽodzhi , radioḽodzhi , vhorathekinoḽodzi vha zwa mishonga na immune-suppressants Tshumelo dza vhomakone
Mvetamveto ya mulayotibe i ḓo sika muangarambo u fanaho wa mulayo kha ndangulo ya vhashumi na maṅwe mafhungo a madzangano na a muvhuso kha lushaka , kha vunḓu na kha vhuvhusi ha masipala .
Hezwi ndi zwiteṅwa zwa ndeme zwa u kala kushumele kwa ndeme nga nḓila i bveledzaho zwenezwo hu tshi khou langiwa mvelelo . 
U vhala ḽitambwa ḽi sa konḓi kana ḓirama i bvaho kha bugupfarwa , bugu ya u vhala kiḽasini kana Faela ya Zwishumiswa ya Mudededzi ( FZM )
Nga maanḓa ngauri ndavhelelo dzo vhewa khomboni nga madzhenuwo a mbambedzamitengo , nḓila ya ndavhelelo ya mbekanyamaitele ya masheleni i vha ya ndeme yo khetheaho kha nyimele idzo . 
Ginnḓani nga mulenzhe waṋu wa tsha u ḽa ni tevhedze nga wa monde . mutukana tshanḓa tsha monde nga murahu tshanḓa tsha u ḽa mulenzhe wa monde
Mafhungo o phaḓaladzwa zwavhuḓi nahone ndo nambatedza u bviswa ha mafhungo o teaho u itela u bviswa ha mafhungo . 
Miraḓo ya Komiti i fanela u vhona uri pulane yavho ndi ya vhukuma nahone i a konadzea u swikelea .
Musi hu tshi wa nḓowetshumo ya khovhe dza khethe , vhorabulasi vho wana maraga wo dzula wo luga wa maḓambatshekwa na tilapia kha zwitshavha zwa mahayani kha ḽa Afrika Tshipembe , nahone nga ṅwambo wa izwo vha khou sedzesa kha tshaka idzi . 
Vhathu vha anzela u vhuyelela vha sedza maambiwa a miṱangano vhunga a tshi vha o fara mafhungo a ndeme a muṱangano - tsheo na mishumo yo ṋetshedzwaho .
Thendelo ya zwishumiswa izwi zwa mulayo i sumbedza vhuluvha na vhuḓikumedzeli hashu kha u lwa na vhuaḓa . 
U hahedza
Naho hu uri ho vha na mvelaphanḓa kha muvhuso malugana na u ṋetshedzwa ha dzinnḓu dza mutengo wa fhasi kha vhashai kha miṅwaha yo fhiraho , hu kha ḓi vha na khaedu kha zwenezwo .
Phosho ndi tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha khakhisa maitele a vhudavhidzani , kana tshi shandaho mulaedza . 
Zwi fana na . . .
Zwine zwa pfisa vhuṱungu vhukuma , naho zwo ralo ndi u sa fariwa zwavhuḓi na u sa londiwa ha vhalwadze vhashu . 
Figara dza u fhedzisela a dzi athu wanalea . 
Kha zwiṅwe zwikolo , vhushaka ho ṋaṋa u fhira kha zwiṅwe . 
Khabinethe i khoḓa mazhendedzi oṱhe a mulayo kha mushumo wo itwaho we wa swikisa kha u farwa ha vhathu vha 34 , vhane vha khou humbulelwa uri vho shela mulenzhe kha tshinyadzo ya zwikolo zwa 28 , zwine zwo khakhisa vhumatshelo ha vhaswa vhane vha kha ḓi shumisa izwi zwishumisa nga maanḓa .
4.3 . Khabinethe i ṱanganedza u rwela ṱari ha Buroho ya Mashunka na Ngubo , Tshikimu tsha u Sheledza tsha Tugela Ferry na tshiimiswa tsha uMsinga tsha u rengisa zwithu nga mutengo wa fhasi ngei Msinga , KwaZulu-Natal , nga dzi 8 Ḽara 2014 nga Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuyedzedzo ya Mavu .
*U thetshelesa na U amba ( Oraḽa ) *U vhala na U ṱalela
SGB , Ṱhoho ya tshikolo Foramu ya Tshiṱiriki
U thomiwa ha khoro yapo ya AIDS kha mimasipala yapo yoṱhe ya ṱahe .
Tsha u fhedzisela , khethekanyo i sedzesa nga maanḓa kha khethekanyo ṱhukhu dza vhubveledzi u ya nga u shela mulenzhe havho kha zwibveledzwa zwoṱhe zwa vhubveledzi na nyaluwo nga tshifhinga tshenetshi tshithihi . 
Kha u lwisa ha u ṱoḓa u alusa vhuṱaṱisani kha sekithara ya vhulimi nga kha ṱhoḓisiso , mveledziso na tshanduko , muvhuso na sekithara ya phuraivethe - vho ṋetshedza masheleni a fhiraho R100 miḽioni u itela u thoma mbekanyamushumo dza tshanduko kha sekithara dza zwibveledzwa zwitete , zwa zwi tshilaho maḓini , veini , maswiri na maḓaka .
nyimele ya ngudo dza nyonyoloso ho fanelaho .
U nyanyuwa ha maraga ya tshelede kha tsheo idzi zwo ri fusha vhukuma . 
Ri khou dzudzanya zwiṱediamu zwoṱhe nga ngona kha u itela Tshiphuga tsha Khuvhangano , tshine tsha khou thoma nga dzi 14 dza Fulwi , mvelaphanḓa khulwane .
U shumisa manyanyu
thetshelesa , u amba , u vhala / u ṱalela na u ṅwala nga luambo ulwo nga vhuḓifhinduleli na u ḓiphina .
Dzangalelo ḽa vhaswa zwa zwino ḽi khou tsireledzwa nga Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽine ḽa kha ḓi bva u vhumbiwa , ḽe ḽa dzhia tshiimo tsha Khomishini ya Vhaswa ya Lushaka na Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu , sa tshiimiswa tsha muvhuso tsha u tandulula mafhungo a vhaswa .
Maitele a u swikelela izwi o khwaṱha vhukuma , o ḓisendeka kha ndingo , mulingo wa vhuronwane , u koreka na vhuingameli . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 4 : U kuvhanganya mafhungotsivhudzi a u tikedza mushumoitwa wa IDP wa 1 / 6 B Tsenguluso ya zwa ikonomi na kutshilele
13.2 Ofisi dza Dzingu
Netherlands , United Kingdom ( UK ) na Mexico ndi fhethu hu hulwane ha u vhambadzela zwiliṅwa zwa vhulimi zwa shango . 
Ri hulisa avho vhaswikeleli na u khwaṱhisedza uri nungo dzavho a si dza u ḓinetisa . 
Batho Pele i ṋetshedza muhanga wa kushumele wa tshanduko kha nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi .
Nga zwiitisi zwi elanaho na nndwa ndangulo ya sinyuwa na mbiti yo vha thaidzo khulwane kha vho ponyaho . 
Naho hu na uri u katela ḽifhasi ha u ṋekana na thekhinoḽodzhi ntswa hu vula khonadzeo ya zwikhala zwiswa zwi takadzaho , hu dovha hafhu ya sika tshaka ntswa dza u sa lingana . 
U dzudzanya : u lulamisa khakho dzi re kha girama , mupeleṱo na ndongazwiga .
Ṱhoho ya Muhasho wa Ndondolo ya Vundu vha vhumba Komiti Ṱhanganelo ya Muhasho ( yo tendelwaho nga Ofisi ya Mulangavundu na Mulanguli Muhulwane wa Vundu ) zwo vhumbwaho nga vhaimeleli vhahulwane . 
Ri na mbekanyamushumo dzi fanaho na thikhedzo ya vhalimi , mbambadzo na thekhinoḽodzhi ya vhulimi . 
Tshifhaṱo tshi ngaho sa dennde , tshi shumisa muri u ṱalusa tshitarata . 
Khunyeledzoni , ndi kwengweledza vhashumisani u tikedza ḽikumedzwa iḽi ḽa vhuḓivhuḓi . 
Vhakhantseḽa vha wadi
Hezwi zwi amba uri tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha tshivhumbeo tshi fanela u khwaṱhiswa . 
Nga u sengulusa ṱhalutshedzo , ri a kona u khethekanya mathemo a ndeme na u bvisela khagala nḓaḓo maelana na mathemo aya . 
Muaro wa iṱo wa refurakithivi na ndingo dza maṱo
ha Vhafumakadzi 0800 150 150
Khwaṱhisedzo yo vhewa kha u itwa ha Ndayo dza Gwama ḽa ḽushaka kha vhukoni vhu re fhasi , khathihi na mveledziso ya puḽane ya mveledziso ya zwikili zwo ḓisendekaho nga vhukoni . 
Miraḓo i ṱangana u itela uri vha thome , aluse , u vhulunga na u sedzulusa maga a u vhona uri mutakalo na tsireledzo zwa vhashumi zwi ngonani .
Tsho bveledzwa kha ṅwaha wo fhiraho , tshiedziswa tshiswa tshi ṋekedza uri hu vhe na khethekanyo nṋa dza zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso , hu tshi thomiwa fhethu ho maimo sa ḽevele ya u ranga na u ya u swika fhethu ho sedziwaho , yunithi dza ṱhoḓisiso na senthara dza vhukoni ha maṱhakheni . 
Vhunzhi ha mbonalo kha zwine wa amba zwa vhukuma sa mulayo nga tshifhinga hetshi kha mveledziso ya Afrika Tshipembe zwi a ṱoḓea . 
Tshipikwa tsha Mbekanyamushumo Nyengedzedzwa ya Muhaelo ya Afrika Tshipembe ndi u fhungudza mpfu na vhuholefhali zwi vhangwaho nga malwadze ane a nga thivhelea nga muhaelo nga u ita uri muhaelo u kone u swikelelea kha vhana vhoṱhe na vhafumakadzi vha miṅwaha ya u beba . 
U ḓivhadza na u ita nyambedzano nga ha mbonalo ya dayari
Maga o khwaṱhaho o dzhiiwaho nga maṅwe mashango u itela u fhungudza u vhambadzelwa nnḓa ha raisi na goroi o engedza muṅwe mutsiko kha mitengo ya zwiḽiwa , nga maanḓa kha mashango ane a ṱunḓa izwi zwibveledzwa . 
Kha ri ṅwale Ndi baḽoni ḽifhio ḽi re na lutambo lupfufhisa ?
Zwa ndeme zwine zwa tea u dzhielwa nṱha ndi nḓila ine zwiḽiwa zwa lugiselwa na u kovhekanywa ngazwo vhukati ha vhathu miṱani na vhukoni ha muthu nga muthu u tsonzwa na u shumisa pfushi dza zwiḽiwa zwo ḽiwaho . 
Sa kha fhethu hoṱhe , Alfred Nzo u kwamea nga vhugevhenga . 
Tshivhalo tshiṱuku tshi nga bviselwa kha soredzhi . 
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa Ḽavhuraru , ḽa 16 Ṱhangule 2017
shelwa nga milimo kana dipe ya nngu , zwi nga vhanga mutakalo u si wavhuḓi .
U ṱokonya wa dovha wa ia uri u haseledza hu bvele phanḓa
U rekhoda tsheo dzo dzhiwaho nga tshifhinga tsha miṱangano na u vhona uri mivhigo i khou ṱanganedzwa na u rumelwa nga tshifhinga . 
Mbekanyamushumo dzo vhumbwa nga mbekanyamushumoṱhukhu dzi tevhelaho : 
U vhiga kha maṅwe masheleni nga u angaredza ndi ha tshifhinga nyana na vhutevhedzi ha ṱhoḓea dza u vhiga dza Vhufaragwama ha Lushaka dzo fhambana kha u ya nga dzidona . 
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
U itela u dzhia tsheo ya uri ndi zwiko - masheleni , zwishumiswa , zwikili - zwifhio zwine wa zwi ṱoḓa u swikelela zwipikwa izwi .
U shela mulenzhe ha khamphani dza Afrika Tshipembe kha FACIM ho dzhielwa nṱha nga nḓila yahoo nga tshifhinga tsha Khomishini ya Binational vhege yo fhiraho sa luṅwe luvhanḓe lune zwitshavha zwa mabindu kha aya mashango mavhili lu nga lu shumisa kha u amba nga khonadzeo dza tshumisano na vhufarisani u itela u engedza mbambadzo na vhubindudzi vhukati ha mashango ashu .
Musi mutsho u na ḓuvha kha vha ambare zwiambaro zwi leluwaho na muṅadzi wa
( u inifera ) ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho nga u shumisa zwipiḓa zwo a vhumbaho
5 . Tshiṋoni tsha Lushaka - Blue crane
Thandela idzi nga u angaredza dzo dzi tshi ḓo vha dzo vhuelwa nga khonanyo ya khwine na ṱhanganelano . 
Tsha u thoma , vha tea u khwaṱhisedza uri mulayo wa tshigwevho tsha gumoṱuku tsha vhafariwa vha u tambudza u a thoma u shuma . 
U ṋea vhagudi ngae tshifhinga tsha u amba
ṰHOḒEA NA MILAYO YA THIKHEDZO YA MASHELENI - Vhaiti vha mbilo vha tea : 
Tshumisano na vhomme vha si na vhafarisi vha tshi shaya ngeletshedzo nga u shumisa khondomo .
Musi vha tshi thoma u ṱalutshedza tshiṱori tshavho , vho thoma u ḓala miṱodzi na u sinyuwa zwihulwane . 
Tshupu dzi khwaṱhisaho tshifanyiso tsho sedzaho vhutsini dzi re na fothokhathodi dzi bvisaho dzi eḽektroni dzo dzheniswaho kha luvhemba lu elanaho na phirisafulufulu u itela u fhungudza bammbiri ḽa khonḓela ya fothokhathodi ; 
Afho fhethu hu vhonala nga nḓilaḓe ?
KPMG i tenda uri u kunga na u vhulunga vhubindudzi ha sili kha ikonomi yashu , SA ḽi fanela u tshimbilelana na maitele na milayo ya ḽifhasi . 
Izwi zwi ḓo shela mulenzhe kha nḓowelo ya u kala mbuelo ya vhukuma uri i vhe fhasi ha ndavhelelo ya mugaganyagwama nga nnḓa ha musi vhupulani ha u wana zwithu ho sedzwa nga vhuronwane nahone ha vha ho dzhielwa nṱha hoṱhe nga ndugiselo ya mugaganyagwama khathihi na vhupulani ha u bva na u dzhea ha tshelede . 
Zwo ṱoḓa migwalabo yo khwaṱhaho u bva kha khonani dzawe dza vhatshena uri vha kone u mu dzhenisa nga ngomu . 
Mbetshelo dzi tendelaho u dzhiiwa ha vhubindudzi ho itwaho nga zwikwama zwa ndinganelo ya phuraivethe uri zwi dzhiiwe sa vhufaramikovhe ha vharema dzi tea u ṱalustehdzwa nga nḓila hei : 
Tsha u fhedzisela , ri fanela u ṱola nga maanḓa pfananyo ya thandela dza dona . 
Zwi tshi tshimbilelana na u sika zwikhala zwa mishumo vhubvaḓuvha ha Johannesburg , Ḓorobo ya Ekurhuleni yo ḓidzhenisa tshoṱhe kha u vusuludza ikonomi ya zwikolobulasi u itela u vha na vhuṱanzi ha uri mabindu a khou fhufhuma kha zwikolobulasi .
Hu na tsumbathengo na uri u sedza zwavhuḓi nomboro ya mathomo na ya u fhedzisela uri a hu na tsho ṱahelaho kha ṅanda ya mabambiri a fhedza a i sainela ? 
Ndivhotiwa ya thendelano ndi u khwaṱhisedza uri vhafariwa vhe vha ita vhugevhenga vhu sa vhuṱuku , nahone vha kundelwa u badela beila , vha fhiriswa nga dziṅwe mbekanyamushumo . 
Nga tshifhinga tshi no khou sedzwa , ho itiwa nyito khulwane dzi tevhelaho : 
FAMSA ya Lushaka 011 833 2057
D Ndangulo ya Thundu na Zwiimiswa
5.1 . Vhuimo ha madamu ha zwino kha shango vhu kha ḓi vhilaedza vhunga hu na u ḓimuwa hunzhi u fhira mvula .
Ṱhanganelano mushumoni wa sekhitha dza masipala na maṅwe mazhendedzi a muvhuso
Khuthadzo ya musi no livhana zwifhaṱuwo , khuthadzo ya luṱingo . 
Tshishumiswa tsha 5 : Zwisumba ndeme ya zwa mbeu
U dzudzanyululwa hohu ndi ha nga masheleni nyengedzedzwa . 
Mafhungomatsivhudzi e a waniwa o ita na u sumbedza uri sia ḽa mabindu a u gembuḽa vunduni iḽi ḽi khou aluwa nga zwiṱuku nga zwiṱuku nahone musi ho sedzwa nzulele iyi phimondangi i ḓo ṱoḓa uri hu vhe na ndivhanyiso tshifhingani tshi ḓaho musi sia ḽa mabindu a u gembuḽa ḽi tshi ṱoḓa zwo raloho . 
Hu ḓo vhigiwa murahu kha lushaka zwenezwi zwifhinga zwi tshi khou ḓi ya uri ho swikiwa gai kha u ita zwo themendeliwaho .
Mulayotibe wa Mvetomveto ya Phurofesheni dza Muvhalelano wo kombetshedza tsheo , zwine zwa ḓo vha zwa fhasisa musi hu tshi sedzwa mashumele o khwaṱhaho a phurofesheni ya muvhalelano . 
1.7 Khabinethe i fhululedza mushumo wa Bodo ya Mikano ya Masipala ( MDB ) ye maḓuvhani a si mangana ya fhedza u ta na u tetshulula mikano ya mimasipala kha mavunḓu a ṱahe shangoni ḽashu .
u diana ha bere u itela nzwaliso .
Iyi ndi nyito ya maga mararu ine ya ṋea tsumbo ya zwiṱirathedzhi zwa u vhala u woṱhe u itela u ṱalutshedzela na u pfesesa tshibveledzwa .
U khetha masheleni u ya phanḓa u fhira na mathomo , fhedzi hu si na zwivhuya zwa muthelo zwe vha vha vha tshi ḓiphiṋa ngazwo mathomoni , a hu tsha ḓo vha izwo zwo thomiwaho u itela mbuno dza mabindu dzi pfadzaho dzi sa elani na muthelo . 
Tshumisano i fanela u fhaṱa tshumisano , netiweke ya zwiimiswa na maitele u itela u wana mafhungo manzhi , nḓivho na vhukoni ha u tandulula mafhungo a kwama vhoṱhe . 
Ro shumisa nḓila dzoṱhe dze ra vha ri nadzo u fhelisa u tambisa , vhuvhava na vhuaḓa , u khwiṋisa maga a khuvhanganyo ya mbuelo na u khwaṱhisa maga a ndango yashu ya nga ngomu . 
Kha vhatshinyi vhararu , vhavhili vho haṱulelwa dzhele malugana na vhutshinyi ho fhambanaho vhe na miṅwaha ya fumirathi . 
Ngudo ya khonadzeo ya zwithu : tsedzuluso ya u sedza uri muhumbulo wavho u nga konadzea naa ho lavheleswa maraga , masheleni , thekhiniki na vhulanguli
Thanda dza u sumba hu tshi vhaliwa maṅwalo o hudzwaho , zwiṱori zwa luvhondoni na zwiṱanwa .
Fhedziha , ri tshi ambela khagala zwipiḓa zwihulwane zwo vha zwo livhiswa zwihulwane kha mveledziso i vhonalaho nga ngomu shangoni . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha muthu o humbelaho mushumo wa u vhona uri khumbelo yawe ya mushumo i a swika kha muhasho nga tshifhinga . 
U lavhelesa na u bula mivhala yo fhambanaho
4.5 . Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha Afrika Tshipembe kha Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi ya vhu 26 ( WEF ) Afrika ngei Rwanda vhukati ha dzi 11 na dzi 13 Shundunthule 2016 .
" Mafhungo oṱhe a mbuno na maṅwe nga ngomu ha imeiḽi iyi hu tshi katelwa na zwo dzheniswaho , zwi elanaho na bindu ḽa tshiofisi ḽa vha Poswo ya Afurika Tshipembe Ltd . , kana matavhi ayo , ndi ndaka ya vha Poswo ya Afurika Tshipembe . 
Zwenezwo , irani ndi humele murahu kha Minista na Muhasho . 
Khethekanyo 2 : Theo ya Mulayo na Mbekanyamaitele
Tshenzhelo ya nyito ya miṅwaha miraru u ya kha miṋa kha sia ḽa vhutsireledzi . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u shuma kha u itela u swikelela tshanduko kha UN musi ḽi tshi shela mulenzhe kha Sesheni ya vhu72
U fhungudza tshivhalo tsha vhathu vhaswa vhane vha khou kavhiwa zwi ḓo fhungudza ṱhoḓea ya sisiṱeme ya mutakalo ya muvhuso .
Zwiko zwa mbuelo zwi pfadzaho na mbekanyamaitele ya zwa masheleni , zwine zwa ḓo amba nga ṱhoḓea dza u lambedza dzi si naho mvelelo dza ikonomi dzi si dzavhuḓi . 
U nangiwa ha bada dzi no shuma dzi dzoṱhe zwi nga kona fhedzi u thudzela thaidzo kha nḓila dziṅwe dzo vhambelaho nadzo , nahone u thomiwa nga thundu dza u thivhela luvhilo zwi kwama tshumelo dza vhuendi ha nnyi na nnyi na zwiendedzi zwa tshumelo ya shishi nga nḓila i si yavhuḓi . 
KHETHEKANYO YA 3 : U ḒIGANA HA MUHADZIMI NA GARANTHII
Izwi zwi nga ṱoḓa uri muhumbeli a ṋetshedze vhuṱanzi ha u khwaṱhisedza tshiimo tsha tshitshavha , khathihi na zwidodombedzwa nga ha tshitshavha na vhuṱanzi ha uri o sedzulusa kha maṅwalo ane a vha hone u itela uri a wane zwidodombedzwa izwi nahone o ita ndingedzo dzo fanelaho u wana , u ḓivha hune vha vha hone na u ita nyambedzano na vhaṋe vha zwiko kana nḓivho vha mulayo .
Mbekanyamaitele dzi langula u thomiwa , kutshimbidzele na kushumele kwa Komiti dza Wadi kha masipala yadzo na u ṱalutshedza sisiteme na nḓila dzine dza ḓo thusa Komiti dza Wadi u shuma zwavhuḓi .
Zwi amba uri mbumbo ya netiweke ya vhuendangayo i ṱuṱuwedza kutshimbidzelwe kwa milonga , phaiphi na khebuḽu . 
Mbekanyamaitele dza dzitshaka dzi sedza kha vhuendi a muyani ha dzitshaka na vhushaka na madzangano a dzitshaka na mivhuso miṅwe kana zwigwada zwa mivhuso . 
Mbueloguṱe ya bindu
Honeha , sa izwi zwi sa vhonwi sa mushumo wa ndeme wa masipala , maga o dzhiwa u ita uri vhupo ha u awela na vhuḓimvumvus uvhu hu vhe ha phuraivethe na u tenda uri dzi khwiniswe dza vha vhupo hu shumaho nga vhuḓalo sa fhethu ha madalo a holodei . 
Mivhigo ya kotara nga kotara yo ṋetshedzwa kha Khoro u itela u monitara Mishumele a mishaho yoṱhe . 
* Ṱhanziela ya u bviswa ha zwa nga ngomu
Zwikolobulasi zwiṱuku na u thaipha fhethu ha mahayani zwi itwa nga mitshini ya u thaipha ya kalesa , nahone i si mitshini ya u thaipha ya eḽekiṱhironiki , zwine zwi fhedza tshifhinga na u sa shuma zwavhuḓi . 
Ndi lwendo lufhio lune na nga lu takalela vhukuma ?
Nḓivho yavhuḓi ya ḓivhaipfi na girama i ṋekedza muteo wa mveledziso ya zwikili ( U thetshelesa , U amba , U vhala na U ṅwala ) kha Luambo lwa Hayani .
( 1 ) Vhusimamilayo ha Vunḓḓu vhu ḓḓo khethiwa ha shuma miṅwaha miṱanu .
U sumbedza u dzhiela nṱha vhathetshelesi na tshitaela
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukano na u sedzwa arali vha si na milandu .
F Vhugudisi na Mveledziso
Mepe u re afho fhasi u sumbedzisa tswikelelo kha dzikiḽiniki u mona na ḓorobo khulwane . 
Tshitatamende tsha manweledzo tsha murengiselano wa dzitshaka wa vhadzulapo vha shango na ḽifhasi ḽoṱhe nga tshifhinga tsho tiwaho . 
Fhedziha , ni tea u fhedza lungano ulu nga iñwe ndila .
Ho bveledzwa mbekanyamaitele ya phambano kha u vhiga . 
Nga tshifhinga tsha u ṋetshedza Tshiṱatamende tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa Vhukati wa 2016 , muvhuso washu wo ḓivhadza maṅwe maga o sedzaho kha u ita uri pfunzo ya nṱha i swikelele kha vhunzhi ha matshudeni vha bvaho miṱani ya vha shumaho .
I randela uri dzibodo dzoṱhe dza ndango dzi tea u fheliswa . 
U nanga ṱhoho yo teaho
Tshifhinga tsha muvhalelano tshi dovha tsha vhidzwa uri tshifhinga tsha zwa muvhalelano , ṅwaha wa muvhalelano kana ṅwaha wa dzibugu . 
U vha na vhuṱanzi ha uri u pulanela sekhitha na u shumiswa ha mishumoitwa i no khou itwa sa tshipiḓa tsha kushumele kwa IDP zwi tevhedze na u anana na zwe CBP ya ḓisa ;
Mbekanyamushumo yo thoma u bveledza mishumo kha vhaswa kha zwitshavha he mbekanyamushumo dza mveledziso ya themamveledziso dza shumiswa . 
Mahoḽa ndo ri kha heyi Nnḓu ri ḓo isa phanḓa na ndingedzo dza vhuḓidini ha u engedza ndeme ine muvhuso wa ṱanganedza ngayo tshelede ine wa shumisa . 
Naho hu na mivhigo yavhuḓi ya zwe zwa kona u swikelelwa kha u thomiwa ha zwiimiswa zwa komiti dza wadi , ṱhoḓisiso i sumbedza uri komiti dza wadi dzi ṱoḓa thikhedzo kha u :
U ṱanḓavhudza mbetshelwa zwi ḓo ṱoḓa uri zwiko zwine zwa vha hone zwi shumiswa zwavhuḓi na uri zwiṅwe zwiko zwa u engedza zwi wanale . 
Engedza Vhukoni , Vhugudisi na thikhedzo ya zwa masheleni u itela u bveledza vhalimi . 
U vhambedza maipfi na zwifanyiso kha maṅwalo .
Vhadzia u rengisa tsimbinanguludzwa zwi tou vha khagala uri vha khou timatima u vha na tshumisano nahone thasululo i sa nyeṱhe kha u tshiwo tsha u tshinyadzwa ndi u vala fhethu hoṱhe hu shumaho nga zwa thengiso ya tsimbi dza ndeme , arali zwi tshi konadzea . 
ṋea nyimele hu sa athu thoma u ṅwaliwa .
U thusa dziṅwe khethekanyo ṱhukhu nga ngomu kha muhasho nga vhugudisi u itela u tikedza zwa tshumiso na u fhaṱa vhukoni musi zwo tea . 
Khunyeledzo dzi tevhelaho dzi nga itwa u bva kha ngudo dza zwino dzi songo tou ṱanḓavhuwa : 
Nga murahu ha musi maga aya o no tevhedzwa , ri nga kona u ḓivhadza ngona ya vhuvhili kuhumbulele ( vhuimo ha thyeori )  . 
Vha sa athu vha khethekanya nga zwigwada vha vhidze vhadzheneli vha topole vhadzheneli vho fhambanaho na u vha ṅwala kha kholomu ya u thoma .
Tshumelo dzo teaho na mbekanyamushumo dzi ṋetshedzwaho nga zwiṅwe zwiimiswa dzi fanela u davhidzanwa na vhafariwa vho lindelaho tsengo na milayo ya u swikela kha zwiimiswa zwa u valela i fanela u davhidzanwa na vhakwamei vhoṱhe . 
Rekhodo dza u dzhenela ndangulo ya kushumele Mbudziso na phindulo dza muṱolamuvhalelano / odithi Mbudziso na phindulo dza phalamennde Tsivhudzo na phindulo dza nanga buḓo
Vhashumisi vha bada vha khou humbudziwa uri vha songo nwa vha reila , kana u nwa vha tshimbila .
U failiwa zwavhuḓi ha rekhodo zwine zwa katela u vhekanywa , u faila lwo kunaho na u vhea nga nḓila yone rekhodo kha dzifaela . 
U ya nga LHA , ngudo dzo itwaho nga Muhasho wa zwa Vhulimi , Vhusimamiri na Vhufuwakhovhe na Koporasi ya Mveledziso yo Ḓiimisaho , u dovha u tendeliwa u shumisa tsimu dza Kapa Vhukovhela hu ḓo thola vhashumi vha tshoṱhe vha 350 lwa miṅwaha miṱanu .
a ) Vho Jeff Molobela ( Mudzulatshidulo )
Muhumbulo wa nzudzanyo dzo ambedzaniwaho kha vhuimo ha wadi ndi wa ndeme , fhedzi mbuno iyi ya u fhedzisela i tea u humbulwa .
Khomishini ya Ṱhoḓuluso ya Seriti yo sedzulusaho mulandu wa 1999 waa rannda dza dzibiḽioni nnzhi yo wanulusa uri a huna vhuṱanzi vhu sumbedzisaho uri dzikhonṱhiraka dzo fhomiwa vhuṱanzi ha vhuaḓa , vhukwila kana zwiṅwe zwi songo tshimbilaho zwavhuḓi , muvhigo uyu wo bviswa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma nga Lambamai 2016 .
Zwavhuḓivhuḓi , u shumisa masheleni a tshitshavha maṱuku kha o avhelwaho zwi dzhielwa nṱha u fana na u shumisa masheleni manzhi , sa vhunga masheleni a songo shumisiwaho a tshi nga shumisiwa kha zwiṅwe . 
Fhedziha , sisiteme ya vhafumakadzi , i nga iṅwe ya milayo mivhili , ine ya vha nzudzanyo ya vhuimana kana muimana . 
Tshitshavha kana miraḓo ya tshitshavha vhe vha ṋewa pfanelo ya mbuelo ya u shumisa nḓila u itela uri vha tshimbile u ya kana u bva miḓini yavho , vha vhofhololwa u bva kha mbadelo dza pfanelo dzo raliho . 
Hu tshi vhambedzwa na mashango a BRICS , ikonomi yo khetheaho ya Afrika Tshipembe , i tshi vhambedzwa na ya Afrika ḽoṱhe , i ita uri shango ḽi vhe gethe ya ndeme kha dzhango ḽa Afrika . 
Vhatshimbidzimakone vha wadi , vhatshimbidzi vha masipala
Zwa sa ralo vhagudi vha tea u ḓivhadzwa nga ha kuṅwalele kwa izwi zwibveledzwa nga nḓila ya u shumisa nyimele dza khumbulelwa .
Ndi a zwi ḓivha uri hezwi zwi ḓo vha tshuwisa vhukuma . 
( 2 ) U swikela Mulangavunḓu o khethwaho nga murahu ha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa , a tshi thoma u shuma , kana Vunḓu ḽi tshi phasisa Mulayotewa waḽo , u ya nga hune zwa ḓo bvelela ngaho , khethekanyo ya 132 na ya 136 ya Mulayotewa muswa dzi tea u vhaliwa sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya C kha Muengedzo uyu .
U ita uvhu vhugevhenga , mupomokwa u vha a khou ṱoḓa u dzula dzhele miṅwaha i sa fhiri fumi , kana mulifho wa R200 000.00 .
Kha vha vhudze vhadzheneli uri vha vhumbe zwigwada zwa vhathu vha 4 u swika 6 vha vhale nganetshelo vhoṱhe .
Vhu a swikelelea hu si na vhuleme nga goloi na tshidimela nahone vhu ṋetshedza zwiṅwe zwa zwishumiswa zwa maimo a nṱha zwa mitambo ḽifhasini . 
Thangi i shandula zwine ipfiˆla amba .
Dziwekishopho dza ṱahe dzi ḓo amba nga mvetamveto ya mulayo i re kha bambiri ḽa therisano na tshitshavha dzo fara . 
Muvhuso u bva zwino u ḓo sedzulusa fulo ḽa Operation Phakisa kha sekithara ya zwa migodi .
Redzhisiṱara i ḓo fhira khuvhanganyo ya data ya u bvisiwa ha tshikafhadzo yo fhandekanaho na i songo eḓanaho yo khunyeledzwaho zwino . 
Ndi mepe wa ḽifhasi ḽashu .
U humbulela ( vhabvumbedzwa ( vhaanewa ) , nyimele , fhethuvhupo , mulaedza )
U ya nga zwavhukuma , mimasipala i nga fhaṱa nyimele dza matshilisano dzavhuḓi dza mveledziso nga : 
Ni nga ṱoḓa thuso ?
2.1 Khabinethe yo tendela Mbekanyamaitele ya Bende yo Ṱanḓavhuwaho ya Lushaka , Puḽane na Siṱirathedzhi zwine zwa pfi ndi Ṱhumekanyo ya Afurika Tshipembe .
LUSHAKA LWA U U SHELA MULENZHE
* Luṅwalo lwa muraḓo wa muṱa lu humbelaho uri tshitumbu tshi endedzwe .
Zwi'nwe vha nga khetha
Masiandaitwa ndi a uri madzangano a vhalwadze kathihi na vhaṱoḓisisi vho ṱanganyisa nungo kha u ḓivhadza tshitshavha nga nḓila ya khwiṋe . 
Kha mbekanyamushumo dza kharikhuḽamu ya lushaka na mveledziso ya pfunzo kha ḽeveḽe ya lushaka , ḽaiburari dza zwikolo dzi tea u dzhiwa sa nḓila dza ndeme dza u swikela ndivho vhuhovheleli malugana na zwitevhelaho : 
Ḽaisentsi ya u bveledza zwivhaswa i vha ṋea thendelo ya u bveledza zwibveledzwa zwa zwivhaswa na u zwi rengisela murengisi muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya u rengisa zwivhaswa .
U vhala tshiṱoko tsha masheleni lwa tshiofisi zwo itwa luvhili nga ṅwaha . 
U paka hu tea u vha ho eḓanaho u konḓelela , hu si na u thivhela , u fara nga u sa londa musi thundu dzi tshi khou endedzwa , na u livhana na mufhisomurotholo wo kalulaho , muṋo na u neliwa musi thundu dzi khou endedzwa , na fhethu ha u vhulunga thundu ho vuleaho . 
Tshanduko dza tshumelo na Venn
Mushumo wa NCOP
Vha ambedzane nga ha masiandaitwa awo kha nzudzanyo na nḓisedzo ya tshumelo ya Komiti ya Wadi .
Tshi dovha tsha tshimbidza thaluso na tsenguluso ya khaedu dza mupo zwo livhanaho na masipala na u tendela masipala kha u u ḓa na zwiṱirathedzhi zwone na nḓila ya u dzhena kha khaedu idzi . 
Nyengedzedzo ya tshifhaṱo i fhungudzwa nga tshikalo tsha u fhambana ha vhunṱha ha tshifhaṱo . 
Nga nnḓa ha mugaganyagwama muhulwane wa pfunzo , maitele a nḓisedzo ya mveledzoso ine ya khou thengathenga nga u angaredza .
Zwibveledzwa zwa mashangoḓavha zwi kha ḓi ṱoḓa u swikela ṱhoḓea dza u badelwa muthelo nga u tevhedzela mutevhe wa ṱhoḓea . 
U rangela u ṅwala / u pulana
Zwishumiswa zwo themendelwaho .
Kha vha shumise mbudziso u wana mafhungo kana u bviselwa khagala kha zwine muṅwe muthu a khou amba .
Kha heḽi fhungo zwa u ṱuṱuwedza u pfukiselwa ha nḓivho zwi khou engedzea u vha fhungo ḽa mbekanyamaitele ya muvhuso na ya ikonomi . 
Vhagudi vha isa phanḓa na u fhaṱa maipfi a ḓivheaho nga tshivhumbeo a tshi bva kha ane vha dzulela u a vhona a tshi bva kha nzudzanyo ya u vhala hu so ngo lavhelelwaho .
U shumisa garaṱa u ṅwala mulaedza sa tsumbo : garaṱa ya u tamela mutakalo wavhuḓi .
Mulayo wa u Phuromota Tswikelelo ya Mafhungo u ṱalutshedza matshimbidzelwe a u kona u swikelela mafhungo u bva kha muvhuso na kha zwiimiswa zwa phuraivethe . 
Thikhedzo hei i ḓo wana masheleni nga kha SIB nahone mbadelo a dzo ngo katelwa kha khethelanyo ho sedzwa kha mbadelo dza u tikedza nga masheleni ngudo . 
Maga o thomiwaho a tshifhinga tshipfufhi a u kuvhanganya malaṱwa a ḓo thoma nga fulo ḽa u tsivhudza tshitshavha ḽine ḽa khou ya phanḓa . 
Ngauri vhafumakdzi vha ita mushumo wa u londola , ndi vhone vhashumisi vhahulwane vha tshumelo dzapo .
Ḽaborothari zwi tea u phasisiwa na uri tsireledzo yo teaho ( zwi tshi khou bva kha tshutshedzo ine ya vha hone ) i tea u vha hone .
( e ) nḓḓila i songo fhungudzeesaho ya u swikelela ndivho .
Khamusi hezwi zwi khou dzinginya ḽauri mudizaini u tea u isa phanḓa sa mulavhelesi , naho maimo mavhili a tshi ṱoḓa vhukoni vhu sa fani . 
Awara 3 ( Awara 1 na minetse dza 30 u itela tholokanyonḓivho ( u pfesesa ) na awara 1 na minetse dza 30 u itela zwibveledzwa zwa ḽitheretsha )
( 4 ) Mivhuso ya Vunḓu i na vhuḓifhinduleli ha u kunga , u thola , u takusa , u sudzulusa na u pandela Miraḓo ya tshumelo ya vhathu vha re kha ndangulo ho sedzwa maitele a fanaho a milayo na vhuimo ho teaho tshumelo ya vhathu .
Khohakhombo yo sedzwaho khayo ndi khohakhombo ya ndozwo yo bveledzwaho nga tshanduko i ne ya sa vhe yavhuḓi kha zwikwama . 
Sekhithara yo vhuelwa nga u khwinisea ha mitengo ya zwivhambadzwa na u gonya ha vhurumelazwivhambadzwa ha tsimbi-tseṱa ngei Tshaina . 
( d ) u vhidza muṱangano u songo ḓoweleaho wa Buthano ḽa Lushaka , Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , kana wa Phalamennde u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu ;
Tsha u thoma ro vha ri vhukati ha vharangaphanḓa vha ḽifhasi kha u fhelisa na u thuthekanya migodi i si na vhashumi . 
oṱhanziela ya ndovhedzo arali i hon
Nḓivho na vhukoni zwa u shumisa ngona dza u ita zwithu dzavhuḓisa dza u wana thundu dza u fhaṱa na ndangulo na ndangulo ya konṱiraka kha Sekhithara ya Tshitshavha . 
Tshumelo dzo teaho kha thangana ya murole na vhaswa na yone i ḓo ṋetshedzwa . 
U vhalela nṱha nga mubulo wone , nyelelo na vhuḓinyanyuli
Muṅwe na muṅwe wa minwe yaṋu u nga ni thusa uri ni pfesese uri ipfi ḽi bulwa nga nḓilaḓe , na u pfesesa uri ipfi ḽi amba mini .
Vhagudi vha no ḓo dzhena kha wekishopho iyi vha tea u vha vhe na dzangalelo vhukuma ḽa zwiḽiwa nahone a vha nga ḓo lavhelelwa fhedzi u fha vhaṅwe vha re afho wekishopho ndivho ine vha vha nayo vha tea u kovhela vhashumisani navho na khasiṱama dzavho nḓivho iyi ye vha i wana . 
_______________dzi ita mutoli . _______________dzi anḓadza muvula . _______________vhu anḓadza dali ( maḽaria ) . _______________vhu anḓadza malwadze . _______________zwi ḽa zwiliṅwa zwa vhalimi .
Tsumbanḓila dza ndaulo dzi sumbedza zwine muvhuso wa ḓo sedzulusa na u ṱhaṱhuvha khumbelo dza thendelo dza vhushumisamupo .
U thusa kha u bveledzisa nyendedzi dza u langula na kushumele kwa zwileludzi zwa u langula ndozwo . 
Thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelananho naya vhushumisamupo
Mabammbiri a ṱhalukanya ndi nḓila ya u saukanya , fhedzi i fanela u ṋetshedza mafhungo o teaho kha masipala u pfesesa uri thandela ndi mini na u dzhia tsheo arali zwo tea .
Nga u pfufhifhadza , vhafumakadzi vho hwala muhwalo wa ndeme wa vhuḓifhinduleli ha u tshila na u bebwa ha mirafho . 
Vhahulisei , Dziambasada na Dzikhomishinari dza Nṱha ;
Mutshimbidzi u tea u vha na zwikili zwifhio u tshimbidza muṱangano zwavhuḓi ?
Ri pembelela u shelamulenzhe havho nga huhulu kha mveledziso ya matshilisano , mvelele na ikonomi ya shango ḽashu sa tshipiḓa tsha ndeme tsha lushaka lwashu lwa Afrika Tshipembe . 
Data i bvaho ha Dzimbalombalo vha SA a i khethekanyi phimo dza u shaea ha mishumo kha tshiṱiriki tsha masipala ; ndi ngazwo , zwiṱiriki zwivhili zwi songo kumedzwa kha u saukanya . 
ṱhanziela ya mapholisa ya uri goloi i mulayoni kana afidaviti
U engedzedza , ho vha na u dzulela u tsa kha ndambedzo ya themamveledziso ha pfunzo ya nṱha kha miṅwaha ha zwenezwino . 
b ) Vho Sandra Beswick - Mulanguli Muhulwane a si na maanḓa ;
Khumbelo dzi ḓo thoma u shuminwa nadzo nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa khumbelo nahone mvelelo dza khumbelo dzi ḓo ḓivhadzwa nga DEA&T nga maṅwalo .
Khabinethe yo sumbedzisa nga ha nḓivhadzo dza zwenezwino nga mazhendedzi mararu mahulwane a vhupimi . .
( 1 ) Maanḓḓalanga a khorotshitumbe a Vunḓḓu o vhewa kha Mulangavunḓḓu wa Vunḓḓu ḽeneḽo .
Mbetshelwa dza mulayo wo bulwaho afho nṱha a dzi ambi nga phambuwi dza tshifhinga nyangaredzi tsho randelwaho , fhedzi dzi ṱoḓa huṅwe u tevhedza hafhu ha ṱhoḓea dza kuitele dzo tiwaho dzi elanaho na u thomiwa ha dzimbilo . 
u bvala siaṱari 2 ḽa fomo ya khumbelo BI-1663 .
3.46 Sa zwe zwa rerwa afho nṱha kha khethekanyo ine ya khou amba nga ha ḓivhazwakale , vhuloi ho ṱulela zwitshavha tshoṱhe lwa miṅwaha minzhi .
u kombedzedza vhuṱumani vhukati ha mivhuso yapo , sekithara ya phuraivethe , lushaka lwapo na vhaṅwe vhadzhiamikovhe u vhona uri hu na kushumisele kwavhuḓi kwa tshomedzo .
Khabinethe i ṱanganedza thendelano kha nyimele dza dzangalelo ḽa tshitshavha ya u ṱangana ha muvhuso na Coca-Cola Beverages Africa zwine zwa nga tikedza vhuḓidini hashu ha nḓowetshumo khulwane kha ikonomi ya Afrika Tshipembe .
U vhiga nga misi kha muḓivhi wa CBP malugana na kutshimbilele kwa zwithu musi hu tshi khou pulaniwa
Ha athu u vha na vhukoni
Izwi zwi khwaṱhisedza vhuḓikumedzeli hashu kha u bveledza pfanelo dza vhathu kha vhadzulapo vhashu vhoṱhe , vhadzulapo vha dzhango ḽa Afurika na vhadzulapo vha ḽifhasi .
Mulayo wa Ndangulo ya zwa Masheleni a Masipala wo ḓiimisela u laula kutshimbidzele kwa u gaganya gwama ḽa masipala na zwa u ṱolwa , u ḓivhadza na u humbela masheleni .
Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo : Masipala u na yunithi ya ICT yo thomiwaho nahone i shumaho . 
thendelano idzi dzi fanela u vha dzi kha fomo dzo tiwaho na u ḓadziwa nga vhuḓalo ;
Kushumele kwa mahoḽa na ṋaṅwaha kwo vha kwo sedzesa kha u davhidzana na vhashelamulenzhe hu tshi katelwa mimasipala , zwitshavha , zwiimiswa zwa ndaulo , zwa akademi na vhathu vhane vha nga GP . 
U wana vhalambedzi wadini vha u ḓo " unḓa " tshikolo tshine vha ḓo tshi tikedza nga masheleni a u tshi vusuludza na u tshi londa
Ni nga humbula nḓila ya khwine ya u . . . ?
54 . Pfanelo dza miṅwe miraḓḓo ya Khabinethe ya Kha Buthano ḽa Lushaka
Zhendedzi ḽa u shumisa vhuḓifhinduleli ḽo lavhelelwaho .
Kuḽoraidi kanzhi dzi a tshinyadza tsimbi dzo dzivhelwaho rosi , ya ita uri dzi tshinyale na u fhanduwa . 
Ino mbuno na vhundeme hayo a zwo ngo kona u ponyoka mulamuli . 
Ndaela ya Tsireledzo ya Tshifhinganyana i tea u ṋetshedzwa Muhwelelwa ( muthu ane a khou tambudza ) nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea .
B Thuso a i bvi kha muthu muhulwane fhedzi .
Fhedzi maṅwe maga a tsireledzo , u fana na gethe ya tsimbi dza tsireledzo i fhandekanyaho murengisi na murangi , i nga ḓi dzheniswa . 
29 . Mbigelamurahu kha tshitshavha hu sa athu thomiwa u shumisa
1 . Kha vha shumise muvhili wavho u sika nyimele ya vhuḓi nga vhuḓifari havho ha u amba nga muvhili , sa
Mbuelo dzi bveledzwaho nga Koporasi dzi a bindudzwa hafhu kha bindu nahone mutheo wa pfuma ya Koporasi u shumiswa u tikedza maṅwe mabindu . 
Nṱhani ha izwo , muṱaṱisano a wo ngo shumiswa zwavhuḓi nga vhanzhi u ṱalutshedza u dzhenelela . 
( c ) ṱhoḓḓea ya u lulamisa milayo na nyito dza tshiṱalula dza tshifhinga tsho fhelaho .
Muvhuso u na zwiṅwe zwikhala kha thandela dza u vusuludza ndaka dza Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha .
U pimiwa ha tsinga lwanzheni ho serekana nga ṅwambo wa u sa fana ha fhethu na nga nzulele ya tsinga ine ya vha ya tshifhinganyana . 
Khetho ya tshishumiswa i ḓo bva kha tshipiḓa kha saizi na u konḓesa ya thandela na tshielo tsha maimo a nṱha a kushumele kwa tshishumiswa ku a ṱoḓea . 
MUTSHIMBIDZI WA 1
U fanela u vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya sisiṱeme dza ndaulo ya mafhungo a mbalelano na vhashumi sa zwine zwa shumiswa kha tshiimiswa . 
O vha e ngomu tshitediamu vhusiku honovho nahone o vha e na phetsho ya ḽiṱo , naho ene o amba uri yo vha i ntswu . 
U bveledza ḓorobo nga u ṱavhanya hu songo langwaho hu khou vhanga khonadzeo ya khombo ya tshinyalelo yo engedzwaho kha mashango manzhi a bvelaho phanḓa . 
Na vhone vha na pfanelo dza u thuswa kha vhulimisi uri vha kone u ṱavha miroho na zwiṅwe zwithu ; na u alusa zwifuwo zwavho u itela uri vha kone u ḓi fusha .
Iṅwe i thusaho nga maanḓa na yo bveledzwaho lwa khwinesa ya thyiori dzoṱhe dza sitatisitiki ndi tshiedza nyangaredzo tsha vhukuma . 
a ) Vho Jacky Molisane ( muraḓo o tou nangwaho ) ;
Ndi zwa ndeme u humbula uri u wana mushonga wavho u bva kha DSP ya vhulwadze vhu sa fholi na u nanga mushonga u re kha fomuḽari na kha MPL zwi ḓo vha thusa u vhulunga tshelede na tshifhinga , na u ita uri mbuelo dzavho dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi dzi fhedze tshifhinga tshilapfu .
_ Kha vha ṋange mitshini kana maitele o fhumulaho musi vha tshi ṋanga nḓila ya u bveledzisa kana mitshini miswa
Mutevhe wa ḽitheretsha mafhelo a ndima ṱhukhu u ṋetshedza referentsi kha dziṅwe tsumbo dza khoudu dza u dizainwa idzi . 
Vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha tea u pfesesa uri u fhaṱiwa ha vhudzulo ho vhathu vhanzhi hu tea u ṱuṱuwedzwa fhethu hune ha vha na mavu a sa shumiswiho kana a sa shumiseswi henefho kha tshiimiswa tsha netiweke ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi hu no ṱhanngeleswa . 
Ri vhona mutevheṱhandu wa u khetha u tshi ri ṋea tshikhala nga zwifhinga u itela u ṱoḓisisa nga vhuronwane na u humisela murahu zwithivhelo zwa kuvhusele ku ṱanganedzeaho na mveledziso ya tshifhinga tshilapfu . 
Vhadzheneleli vha ṱalutshedza zwiṱuku iyi nḓivho kha wadi dzavho vha ṱalutshedza uri vhupo ha mbekanyamaitele na mulayo vhu na zwithu zwavhuḓi zwine ha ḓisa kha vhathu .
Nga ṱhonifho heyi , hu na ṱhodea ya tshihaḓu ya u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi kha shango heḽi .
Muphuresidennde vho ḓikumedzela u humela murahu Vuwani uri vha ṱangane na tshitshavha nga ḓuvha ḽine ḽi kha ḓi ḓo dzudzanywa nga Khosikhulu Vho Toni Mphephu Ramabulana na vhakwameaho vho teaho kha vhupo uvho .
U adoptha kha ḽiṅwe shango ndi u vhea ṅwana lwa tshoṱhe kha ndondolo ya muthu ane a dzula kha shango ḽa nnḓa , ane a sa vhe mubebi wa malofhani kana muunḓi .
Mbadelo ndi tshelede ine vha badela u itela mbuelo dzoṱhe khulwane dzine vha ḓiphiṋa ngadzo sa muraḓo wa GEMS .
Zwiṱirathedzhi zwa U vhala na U ṱalela
Tshiṱirathedzhi tsha u vhea mitengo tshi ḓo vhea vhasheledzi vhoṱhe na vhagayi nga nnḓa ha vhubindudzi . 
U bveledzisa vhubvelakhagala , vhuḓifhinduleli na ndinganyo kha u lwela u swikelela vhuvhusi havhuḓi . 
Kha mashango manzhi , hezwi zwi amba u fhaṱa pfarisano , hu ṱoḓa u ṱanganedza huhulwane . 
Ṱhuṱhuwedzo na nyanyuwo zwo ṱumana vhukuma , khathihi na nyanyuwo na kuhumbulele , sa musi ro no ḓi zwi sumbedzisa . 
Tshi tevhelaho ndi tshikalo tshi ṋetshedzwaho kha elementhe iṅwe na iṅwe . 
Shumisani iyebadi nthihi kha muvhala muṅwe na muṅwe .
Vhafumakadzi vho ṱangana na vhuleme kana zwikanganyisi musi vho dzhenela mishumo ya phurogiremu ?
Vhalangi vha mihasho vha ḓo bvisela khagala pulani dza mashumele avho a ṅwaha wa muvhalelano wa 2016 / 17 .
U ṋetshedza mafhungo a mutakalo o teaho kha vhashumisi vha ndondolo ya mutakalo u itela u thusa kha u swikela ndondolo ya mutakalo ya maimo a nṱha na maitele a vhuedzedza vhalwadze kha mutakalo wavhuḓi . 
vha ḓo tea u gudiswa nga ha maitele a sekhithara ya mushumo une vha ḓo ita wone .
Phambano a si dzoṱhe dzine dza vha dzo tou thoma dza anganywelwa , naho arali dzo anganywa , dzi itwa uri dzi vhe khulwanesa nga zwiṅwe zwiitisi zwa ikonomi na zwa u tshilisana .
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website .
( tshivhalo , mivhala , saizi , nzw. )
Musi zwi tshi konandzea mavu a tea u vha na vhutsitsa ho linganelaho ; dziridzhi kana foro dzi gonyelaho nṱha zwi nga vha ngeletshedzo yavhuḓi arali mavu a songo tsa . 
Zwazwino , u shaea ha zwo ḓoweleaho tshilinganyo tsha ndambedzo u itela pfunzo i katelaho , khathihi na tshanduko ya maneto zwi nga ita uri mavundu a vhe na tshiangatela nga ha u thoma u shumisa iyi mbekanyamaitele ntswa . 
Nga nṱhani ha ṱhoḓea dza ḽodzhisitiki dza u tikedza kutshimbidzele kwa CBP , ri eletshedza uri hu songo tshimbidzwa pulane dza wadi dzi no fhira dza 8 nga tshifhinga tshithihi , nahone hu tea u vha na tshikhala tsha vhege vhukati ha vhege dza u pulana u itela u khunyeledza u ṱanganedzwa ha pulane khathihi na u lugisela dzulo ḽiḓaho ḽa u pulana .
Luṱa lwa 1 ḽi thoma nga u kuvhanganya mafhungo oṱhe ane a wanala nga ha wadi u thoma muhumbulo wa u pulana .
Zwikili zwa u dzudzanya , u pfananya na vhulanguli khathihi na ḽitheresi ya khomphyutha ya ḽeveḽe ya nṱha hu tshi katelwa na tshenzhemo na u pfeseswa ha Sisteme dza Ndangulo ya Mafhungo na Nḓivho zwi ḓo vha themendelo dzo khwaṱhaho . 
MUSHUMO WA 3.2
Website i do vulea kha muratho muswa .
U kuvhanganya zwi dzheniswaho nga data na u langula nyelelo ya data ho sedzwa zwimiswa zwo bulwaho zwa muvhuso . 
Mulayotibe u engedza u shumiswa ha Mulayo wa u bvisela khagala zwo Tsireledzwaho , 2000 ( Mulayo 26 wa 2000 ) u fhira mutholi wa mvelele na vhushaka na mushumi .
Mutholi u fanela u ṋekedza mafhungo nga ha maga a tsireledzo malugana na khombo idzi .
U sika maipfi a tshi shumisa zwikili zwa foniki zwe zwa gudiswa ṋaṅwaha .
Arali zwithu zwa tshimbila zwavhuḓi , khaelo yeneyo i nga kha ḓi vha yo no vha hone miṅwedzini i si gathi .
Nga murahu ha u tendelanwa ha iyo phesenthe ya nṱha ya vhathu vha shumaho muhwalo uyu u thudzalea u ya kha matavhi a muvhuso na fhethu ha muhwalo wa nṱha kha mimasipala na mihasho ya muvhuso . 
Komiti dza Wadi na zwitshavha vha tea u kwamiwa phanḓa ha musi hu tshi itiwa zwiṅwe kha masia avho , mbilaelo dzavho na nyofho dzavho dzi tea u tandululwa .
U fhufha nga nṱha na u tshimbila nga fhasi ha zwikhulisi , u swenda , u namela , u fhufha ,
U vhiga muthu o xelaho
bvela phanḓa na mishumo ye ya vha yo no tendelwa
Vhadzulatshidulo vha Nnḓu Milayo ya Nnḓu i lugisela uri Vhadzulatshidulo vha Nnḓu vha thuse Vhatshimbidzi kha u ita mishumo yavho .
Luvhili kha vhege ho lavheleswa kha ngudo dza u thetshelesa na u amba
Kha vha vhe na vhupfiwa : Bugupfara ya Komit dza Wadi , dplg , GTZ na SALGA , 2005 , siaṱari 9
Dzulo heḽi ḽo vhidzelwa fhedzi uri Muphuresidennde vha ṋetshedze mulaedza wavho wa lushaka .
Zwenezwo i ṋetshedza muvhuso nḓila i re khagala ya u kwaṱhisedza tshirunzi tsha tsheo ya tshitshavha na u ṋetshedza vhane vha nga vha vhaṱoḓisisi maga a re khagala ane a tea u tevhedzwa musi vha tshi khou shumisana na tshitshavha tshapo .
Vhupo uhu huswa hu lila uri ri elekanye nga huswa malugana na kutshilele kwashu khaho , u anana hashu naho khathihi na nga mvelelo dzine dza nga vha hone . 
U ṅwala maipfi a tshi vhumba fhungo a tshi shumisa maḽeḓere danzi , zwiawelo , zwiga zwa mbudziso , khoma , zwigagarukela na zwiḓevhe .
Arali bidi i tshi khou kundelwa u swikela ṱhoḓea nga kule , ndi uri , yo bva nḓilani nga maanḓa kana i na zwo ṱahedzwaho kha nḓila ine ra ṱoḓa mushumo u tshi itwa ngayo , kha nyimele na zwidodombedzwa zwi re kha maṅwalo a u bida , a i nga ḓo dzhielwa nzhele na luthihi . 
u khwaṱhisa u shumiswa ha mbekanyamushumo dza ndango na thivhelo ya HIV na AIDS , na Lufhia ( TB ) .
3.3 . Khabinethe yo tendela mvetamveto ya Mbekanyamaitele ngaha Maitele a Sialala a Mirundu Afrika Tshipembe na u tendela Muhasho wa zwa Mafhungo a Sialala u thoma u ita mvetamveto vhusimamilayo ha lushaka nga ha mirundu .
U dzhielwa nzhele ha u pulana ha fhethu u fana na vhudzulo ha vhathu , bada dza vhuendi , na mushumo wa ikonomi na zwone zwi langa u pulanwa ha fhethu ha kuvhanganyela maḓi na fhaṱwa ha vhuongelo . 
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe , ya 1996 , i ṋetshedza muthu muṅwe na muṅwe pfanelo ya u vhofholowa kha khakhathi dzoṱhe na u khwaṱhisedza uri muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo , ya mulalo hu sina zwiṱhavhane , u kuvhangana , u gwalaba , u phikhetha kana u ṋea phethishini .
Vhaimbi , vhatambi , vhaiti vha mishumo ya zwanḓa na madzangano o ṱumanaho ndi vhathu vhane dza dzulela u shuma navho . 
U nanga mafhungo a yelanaho na ndaela
U ḓisedzulusa vhone vhane musi vha tshi vhala siani ḽa u ṱalukanya ipfi na u ḽi pfesesa .
Vhupo ha dziḓoroboni havhuḓi , nga mvelo yaho , ho tea . 
Vhuṋa hazwo zwi shumisa masheleni a ndaedzo u bindudza kha sekhithara ya phuraivethe ngeno ya vhuṱanu itshi shumisa tsireledzo ya gwama . 
U Vusuludza Sisiṱeme ya Ndangulo ya Kushumele . 
Muvhuso u nga ita zwiṅwe u vhulunga na u tsireledza murafho we wa thoma mvelaphanḓa iyi . 
Vhukoni ha u dzhiela nzhele kha u vhona musudzuluso
Ri tshe ro lindela dziṅwe mvelelo dza u khwaṱhisedza uri hu na mvelela yo iteaho . 
q ) Vho Advokheithi Frans Kgolela Manamela ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) .
Ngona dza u wana na u topola vairasi dzi no fhirela na pharasaithi dzi a ḓura vhukuma nahone a dzi swikelei nga vhaṅwe . 
U ḓiela ha tshumelo ya thikhedzo hu bveledza data iṅwe na mvelelo , u fana na kha nyimele ya mbekanyamushumo dza zwa akhademi . 
Sa shango ḽine ḽa vha na tshiimo tshavhuḓi tsha ikonomi , ḽi tea u pikisana na maṅwe mashango nga zwibveledzwa zwavhuḓi na dziburende , na u shumisa zwavhuḓi nḓila dza nḓisedzo ya zwibveledzwa zwa ḽifhasi .
Zwipiḓa zwa madzangano zwi re kha Shedulu 3 ya Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ; kana
U ṅwala tshiṱori / zwiwo zwo fhiraho / fikishini ;
Kha vhadzulapo vhanzhi vha hugaledzwa tshikhala tsha u shumisa mavu lu vhuedzaho , kana u dzhena kha kutshilele kune kwa ṱanganyisa masia oṱhe a kutshilele kwa dziḓoroboni na kwa mahayani , ndi zwa ndeme uri vha kone u ḓitshidza . 
Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa ( mubvumo fhedzi )
Musi vha nṱhesa vha vhathu vha re na zwikili vhukuma vha tshi khou ṋaṋa u ḓikanda nga mbuelo dza mupfuluwo , zwithivheli kha vhapfuluwi vha vhashai zwi khou engedzea . 
Lushaka lwa vhurangaphanḓa lune dziyunivesithi dza bveledza na ndeme yo engedzwaho ya zwitshavha zwa mulalo ndi zwa ndeme vhukuma . 
Hune tshelede ya vha yo tendelwa hu si na ndambedzo i dzhiiwa sa zwibviswa kha tshitatamennde tsha kushumele kwa masheleni nga datumu ya thendelo . 
Hezwi na vhuṅwe vhukando ndi tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsho dzhenelaho tsha zwa vhuendi tshine tsha katela zwiporo na magondo .
Vhone vha Mulangadzulo ! [ U dzhenelela . ]
( h ) Vhathu vha rathi vho rumelwaho nga Buthano ḽa Lushaka u bva kha Miraḓḓo ya mahoro mahanedzi a re na vhaimeleli kha Buthano ;
Ri khou tea u shela mulenzhe kha Foramu ya Vhupholisa ha Tshitshavha .
zwidodombedzwa zwa tshelede ya mbingano , na
Sumbedzani . . . , ( tsumbo , Ntsumbedzeni tshipiḓa tsha tshiṱori tshine na tshi funesa . )
Zwenezwo , milayo ya muvhalelano ine ya shuma kha vhadzia u bindudza vhe vhoṱhe kana kha binduṱhanganelwa a i fhambani na kathihi na iyo i shumiswaho kha dzikhamphani . 
4.2.1 Ndangulo ya masheleni ndi mini ?
2 . Vhudavhidzani havhuḓi
5.2 Rekhodo dzi wanalaho kha GCIS - Khethekanyo 14 ( 1 ) ( E )
U kovhekana mihumbulo na
Tshumelo idzi dzi katela ṋetshedzo ya muḓagasi na ṋetshedzo ya mavhone a zwiṱaraṱa na vhupo . 
U hoya ndi vhuḓifari ha u ita u nga ri muthu u khou hudza muṅwe ngeno u tshi khou mu tsitsela fhasi , vhuḓifari na vhushaka ho ḓisendekaho kha uri murangaphanḓa kana muṱuṱuwedzi u dzulela u ita na u ḓivha zwithu zwoṱhe u fhira vha re fhasi hawe .
Phimo wa zwikhala zwa mushumo yo ḓisendeka nga zwikhala zwa mushumo zwi lambedzwaho . 
Hezwi zwi ḓo ita uri tshitshavha nga u angaredza tshi zwi ḓivhe . 
1 . Khwiniso ya khethekanyo ya 218 ya Mulayotewa wo fhiraho-
Luṱa lwa vhuvhili lwa maitele aya , lune lwa ḓo dovha lwa thomiwa ṅwaha uno , ndi u lwa u khwaṱhisedza vhuṋe ha akhaunthu ya bannga ya vhashumi na u khwaṱhisedza uri miholo i khou badelwa kha akhaunthu dzi no khou shuma u itela u thivhela vhufhura . 
U ṱalutshedza khonani uri ndi ngani u tshi funa tshirendo tshikene ngaho sa dzina ḽa bugu , ṱhoho , nyolo
5.3 Khaedu kha nḓisedzo ya tshumelo na u khwaṱhisedza uri maga a a swikelelwa
U fhaṱa vhukoni u khwaṱhisedza vhukoni ha Muhasho ha nḓisedzo ya vhuḓifhinduleli hawo zwi ḓo sedzwa khazwo , nga maanḓa , u bvela phanḓa na zwikili zwa u ṱola na u ḓadza poswo dza ndeme dzi sina vhathu . 
Phurotokholo yo sainiwa miṅwaha mivhili phanḓa ha musi vhathu vha Yuropa vha tshi saina Mulevho wa Bologna , une wa vha na ndivho dzi elanaho na Phurotokholo yashu . 
Ṱhalutshedzo iyi honeha i lwa na luambo , teo na dziatikili dza Thendelano ya Ndambedzo , khathihi na nḓila ine masheleni a shumiswa na u langiwa ngayo nga muvhuso wa Afrika Tshipembe . 
Nṱhani ha izwo , masiandaitwa ane a nga itea a u shela gandululo kha Saithi ya u Fhisela mathukhwi yo Ḓoweleaho a tea u elwa , u ya nga ha Ṱhoḓea dza Gumoṱuku dza U khethekanya , U fara na u Laṱwa ha Mathukhwi a re Khombo . 
U swikelela iyi ndingano na u ita uri i dzule yo ralo zwi ṱoḓa u ṱangana ha zwiṱuṱuwedzi zwo vhalaho , hu si zwoṱhe zwine zwa vha nga fhasi ha ndaulo ya muvhuso .
( 3 ) Mulayotibe wa pfanelo a u hanedzi u vha hone ha dziṅwe pfanelo kana mbofholowo dzine dza dzhielwa nṱha kana u ṋetshedzwa nga mulayo wa tshitshavha , mulayo wa sialala kana muṅwe mulayo , nga mulandu wa uri a dzi tevhedzi Mulayotibe .
Ngaha u ita khumbelo ya u renga mishonga nnḓa ya u haela zwifuwo
Vhupulani ha ndaulo ya zwa malaṱwa lwa sialala hu lavhelesesa zwihulwane kha u kuvhanganya na u laṱa malaṱwa . 
Zwo ḓi ralo , Khabinethe i ḓo sedzulusa themendelo kha ṅwaha muswa wa muvhalelano . 
Vho nothaho
Hu na u ṱanganedza uri hu na thaidzo dzi re hone zwi tshi ḓa kha u dzhia vhuloi hu vhugevhenga , u tou fana na tsumbo ya vhuṱanzi kha iyo milandu , ho sedzwa uri vhuloi vhu kwama maanḓa a sa ṱalutshedzei .
Masiandaitwa o vha tshinyadzo ya mabulannga khulu vhukuma zwa livhisa kha u lozwa matheriala a mupo na zwibveledzwa zwo dzheniswaho khemikhala , na , zwa vhuṱhogwa vhukuma , u lozwea ha vhutshilo . 
Mushumi muthihi o ḓo imiswa na malamba awe ho lindelwa mvelelo dza tsenguluso . 
Mabindu a tea u topola zwikhala zwa mbulungo zwine zwa ḓo ṋekedza mveledzo na mishumo i ṱoḓeaho . 
Tsireledzo
Switshi dza u ita uri sisiṱeme ya mvulelamufhe ya mekhenikhala iṅwe na iṅwe i shume dzi tea u vha dzi nnḓa ha lufhera lwa u fafadzela . 
Ndaela heyi i ṋekedzwa kha tshumelo ya Afrika Tshipembe ya zwa Masheleni u humbela uri muthelo wa mbadelo yo tiwaho i kokodziwe kha muholo kana phensheni ya mubadeli wa muthelo .
29 Mbigelamurahu kha tshitshavha pulane i sa athu thoma u shumiswa
Minisita o tendela sisiṱeme ya ndangulo yo shandukiswaho ya muhasho hu na muhumbulo wa u dzudzanyulula kushumele na thevhekano ya miṱangano , nahone hezwi zwo kona u londola maitele a fanaho o khwiniswaho a miṱangano . 
Zwiṅwe na zwiṅwe zwi re tshipiḓa tsha matshimbidzele are phanda ha khoro a nga humbela khaṱhululo kha ndaela kana tsheo yo dzhiwaho nga khoro kha matshimbidzele ayo . 
Ḽiga 1 : Kha vha rwele luṱingo senthara ya ṱhingo ya GEMS , vha vhudze zhendedzi nga ha mbilaelo vha humbele uri mbilaelo i tandululwe .
U konanya ha vhusevhi uvho ho vha hu si na ndivho ya u fhungudza vhathu , zwa vhukuma a si u fhungudza vhathu ndi ya u hanedzana na mvutshelano ya u ṱaselwa . 
Sa zwe zwa ambiswa zwone murahu , fhethu ha nnyi na nnyi hu fanela u vhumba vhuṱumanyi ha fhethu vhu bvelaho phanḓa . 
Nga maanḓa ngauri vhufa ha ḓivhazwakale yashu , tshanduko khulwane i nga vhanga u sa vha na vhudziki , zwihulwane nga maanḓa , ro lingedza u kunda zwithivheli zwoṱhe . 
Hezwi zwi ḓo alusa u shumisana vhukati ha masia oṱhe a vha shumaho na mulayo u itela u fhungudza vhugevhenga .
Ni kone u gera maipfi one a tshi bva fhasi ha siaṱari ni a nambatedze tsini na tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe .
Naho hu na uri vhunzhi ha fhethu ho bulwaho hu amba nga u ḓivha nga maanḓa mafhungo a kwamaho pfunzo i katelaho , phindulo dzo ḓoweleaho nga maanḓa dzi sumba kha zwikili zwa u ita mushumo zwe zwa gudwa u bva kha matheriala . 
Mishumo iyi ya u khethekanya yo ḓisa nyimele ine ḽa Afurika Tshipembe ḽa dzhiiwa wa shango ḽa muvhuso wa demokirasi ḽo siṅwaho kha ndeme dzi tevhelaho :
Ṱanganyisani zwidovholongo zwo salaho nga tshanḓa ni dovhe ni zwi kwanyeledze uri zwi dzhene kha tshifaredzi tsha u bakela . 
U hanedzana na vhuthihi ha matshilisano ndi mikhwa na maime zwo thomiwaho nga khonadzeo dza u kuvhanganya lupfumo nga u ṱavhanya u itela avho vho faraho poso khulwane kana dzi re na vhupfiwa na uri hafhu nga nyimele dza mutsiko wa vhushai ho kalulaho vhukati ha avho vhe vha nyadziwa . 
21 . Thandela / mishumoitwa u ya nga tshiṱirathedzhi
Zwo ḓi rali , fhedzi , ndi khontsephuti khulwane mbili fhedzi dzine dza shumiswa , dzine dza vha mushumo wa tshitshavha na mveledziso ya tshitshavha . 
Zwi khagala , naho vhupo ha tshitshavha vhu sa shumisi maḓi manzhi , vhu na masiandaitwa mahulwane kha zwiko nga zwenezwo ndi zwa ndeme kha SEA . 
MBEKANYAMUSHUMO YA 1 : NDAULO
Hune khamphani ya vha i songo sumbedzisa muholo kha ṅwaha wo fhiraho wa mbadelo ya muthelo , i tea u ita khumbelo kha davhi ḽa ofisi ya tsini ya Tshumelo ya Masheleni ya Afrika tshipembe South African Revenue Service u ta mbadelo ya muholo une wa ḓo dzhiiwa sa muholo we mulanguli a holelwa wone .
Modulu uyu wo dzhenisa matheriaḽa o bveledzwaho nga zwiimiswa zwi tevhelaho zwi tshi shumisa thikhedzo ya vhashumisani nazwo vha mashango a tshakatshaka .
Kha vha ntendele , Mulangadzulo na Mudzulatshidulo wa NCOP , u mu fhululedza , a siho fhano , muṅwe we a shuma zwavhuḓi sa ṋaledzi we a ḓisa vhurena kha shango ḽashu - Nyanenge wa Ḽifhasi , Mufumakadzana Rolene Strauss. [ U vhanda zwanḓa . ]
Hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM , kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa .
Wanani nomboro ya shishi ine na nga founela khayo .
Mashumele ayo o vha o khwaṱhiswa nga u farwa ha miṱangano ya tshigwada i katelaho makhantseḽara , zwiimiswa zwa tshitshavha zwi katelaho Madzangano a sa Shumeli Malamba , Madzangano a si a Muvhuso na zwiṅwe zwigwada zwi re na lutamo . 
Fhethu huthihi ha thikhedzo ya zwipondwa zwa khakhathi dza u tambudzwa mahayani na u tambudza lwa vhudzekani . 
Ndondolo ya themamveledziso kha nyimele ya dziṅwe ndaka dzi sa sudzuluwi . 
Zwiṅwe zwiḽiwa zwi bvisa swigiri nga u ṱavhanya .
Hezwi zwi nga itwa , sa tsumbo , nga u vhudzisa mbudziso dzine dza ṱuṱula muhumbulo dzine dza engedza na ḓivhaipfi .
Izwi kha ḽiṅwe sia zwo swikisa kha ṱhahelelo vhashumi vho gudelaho mushumo na vhorakhonṱhiraka vhaṱuku vha re ngei EC . 
Tshikwekwete tsha vhureakhovhe ndi tskikwekwete kana tshikepe tshine tsha shumiswa u rea khovhe , kana tshine tsha vha na tshomedzo dza ndangulo , na dza u rewa ha khovhe , kana kha zwi tshimbilelanaho na zwenezwo .
Nga ngomu tshikoloni , vhadededzi vha shumisa maanḓa , fhedzi nga nnḓa hetsho , vhathu a vha fani na zwine zwa itea ngei nga ngomu . 
Khamphani dza tshaka dzo ṱanganelaho sa Nestle , Unilever Samsung na Hisense dzo vhona Afrika Tshipembe sa fhethu ha dzingu ḽa vhubveledzi .
Mbuelo na mbadelo dza migaganyagwama zwi itwa sa thusedzo ya vhupuḽani ha tshifhinga tshipfufhi . 
Tshenzhelo ya komiti dza wadi kha shango ḽoṱhe a i fani .
Naa ndi nga vhetshela Ndaela thungo ?
Mielo ya milayo ya BEE yo ḓisendeka nga vhuimo ha vhukuma hu tevhedzwaho u bva nga ḓuvha u elwa , hezwi zwi amba uri vhuimo ha BEE ha vhubindudzi u langwa nga tshinepe tsha tshifhinga tshetsho . 
Vha ṋekedze zwi tevhelaho kha fomo ya khumbelo yavho ya ndaela :
Vhomakone vha ḽa Afrika Tshipembe kha zwa ndeme ya maḓi , u kunakiswa ha maḓi , kathihi na vhaṋetshedzi na vhashumisi , vho kwamiwa musi wa mveledziso ya nyendedzi . 
Hezwi zwi ḓo vha khwiniso ya miholo , u fhungudzwa ha vhushai na kutshilele kwa khwine nga u angaredza kwa vhadzulapo vha Afrika . 
Arali vha si na vhuṱanzi , vha humbele muṱangano u vha ṱalutshedze .
A zwi ṋei Muredzhisiṱari maanḓa a sa gumi . 
Afrika Tshipembe , ndangulo ya malaṱwa kale yo vha i tshi itiwa nga tshifhinga tshenetsho u itela u swikela thoḓea dza zwenezwo . 
Gethe ya u dzhena tsimuni , nga ṱhonifho , ndaela dzanga ndi uri idzo ndi gethe dzine dza livha masimuni u bva fhethu ho fhambanaho hu ne vha nga kona u dzhena tsimuni . Ndi zwone ? 
Ngauri tshitshavha a tshi ḓivhi nga ha ndeme ya u fhungudza tshiko na uri iyo mihumbulo i nga itwa hani , mbekanyamushumo dza zwa pfunzo dzo fhelelaho nahone dzenedzo ndi dza ndemesa . 
U sika khophi ya rekhodo ya mutakalo ya mulwadze yavho , vha kiḽike kha " Generate a Patient Health Record " .
Tshiṱirathedzhi tsha u sika vhukoni hu sa a thu u vha na ṱhoḓea tshi tendela u swikelela maraga hu hulwane u itela u tikedza nyaluwo na muṱaṱisano kha sekhithara ya vhuendi ha muyani . 
Fhedzi , mveledziso idzi dza vhuḓi dzi fhethu huthihi na khaedu dza ndeme na manweledzo a zwithu zwavhuḓi zwine zwa thivha u fhambana ha ndeme kha madzingu na vhukati ha mashango . 
Vhonani uri hu na u tevhedza mulayo na mashumele avhuḓisa na milayo ya mbalelano . 
U monithara na ngaganyo nga muhasho zwi tea u tamba tshipiḓa kha ndugiselo dza mivhigo ya ṅwaha , sa izwi mawanwa na mvelelo zwi tshi tea u vhumba mutheo wa mivhigo . 
u dzhenelela khuvhangano dza matshilisano na vhuṱambo ha tshitshavha sa nḓila ya u ' dzudza maṱo na nḓevhe dza u ḓo thetshelesa ṱhoḓea dza tshitshavha ' .
U shumisa tshivhumbeo tsha maṅwalo a nḓivhadzo ( tsumbo , u ṅwala dzirisipi )
U engedzedza kha zwezwo zwa mashumele a ṱhanganelo ya mugaganyagwama wa vundu thwii kha Mivhigo ya Gwama ḽa Lushaka , Gwama ḽa Lushaka ḽi bvisa Migaganyagwama ya Vundu na u Sedzuluswa ha Zwibviswa zwi nweledzaho masheleni a vundu . 
U shumana na maṅwe mafhungo ane a nga ita uri hu vhe na , kana a bvaho kha , u shaya vhudziki ha matshilisano ha tshivhumbeo tshifhio na tshifhio . 
Kha vha shumise mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa wa ndaka kha therisano dza u kuvhanganya mafhungo a no kwama zwa u ḓiṱunḓela ha tshigwada .
Yunithi nga kha mivhigo ya Vhulanguli ha zwa Vhuṱoli Vhuhulwane kha Komiti ya zwa Vhuṱoli kotara iṅwe na iṅwe . 
Kha mulandu muṅwe na muṅwe , muthu o fariwaho ha nangi fhedzi u thetshelesa ṱhoḓea , na ngeletshedzo ya zwa mulayo i nga khwaṱhisedza fhedzi mushumo wa u thetshelesa . 
Vhuimo ha US vhu khou tikedzwa nga mashango o vhalaho a Vhukovhela , hu tshi katelwa Britain na Canada , ane a tenda uri thaidzo iyi i fhandekanya vhathu na hone i a konḓesa uri i nga tandululwa Durban . 
Tshifhinga tshi so ngo kalwaho tsha u swikisa zwitatamennde zwa masheleni u itela u oditha tsho khwinifhadzea zwihulu kha miṅwaha yo fhelaho . 
Murekanyo wa nyendelelo ya u tshimbila ha maḓi u na ndeme nga tshifhinga tshenetshi . 
U ELA : Zwitshavha kana vhaimeleli vhazwo na vhone vha nga shuma mushumo wa u ela vhaṋetshedzatshumelo vhane vha nga kona , u dzhenisa zwitshavha kha nḓisedzo ya tshumelo na u ṱolwa ha vhaṋetshedzatshumelo .
U vhala tshirendo/ zwirendo tshi / zwi sa konḓi
Vhagudi vha tea u sumbedza u pulana - zwikili zwa u ṱoḓisisa na u dzudzanya u itela u ṋekedzwa ha orala nga :
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau i dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo .
( a ) u vhea mulanguli u swikela Khoro ya Masipala i tshi ambiwa uri yo khethiwa ; na
Mvetomveto ya Mulayotibe wo livhiswa kha khethekanyo iyi kha vhaṱolamuvhalelano vho wanwaho mulandu nga fhasi ha khethekanyo iyi u fhiwa ndaṱiso kana u valelwa tshifhinga tshi sa fhiriho miṅwaha ya fumi kana vhuvhili hazwo . 
Kha milaedza iyo ya murumeli a pfa uri tshipikwa tshi ḓo vha tshi hani , mbuno dza vhuṱhogwa dzi fanela u ḓa mathomoni . 
Ri ḓo dovha ra ṱuṱuwedza magudedzi one aṋe uri a topole mabindu apo ane a nga vha vhashumisani . 
U itela mbulungelo ya nga ngomu ha mulambo , kha hu kaliwe vhulapfu ha vhukati ha damu na matungo aḽo kha sia ḽo ṱandavhuwaho ḽa damu . 
Milayo ya pharagirafu
Ann _________________________(u namela / zwi namela ) baisigiri yawe .
U bvelaphanḓa , mushumo wa u fhungudza zwiṱunḓwa zwo vheiwaho mutengo wa fhasi ndi wa ndeme kha sekhithara . 
Vharangaphanḓa vha shumisa nyito u sumbedza bono ḽavho na u kunga dzangalelo kha mikhwa na mihumbulo . 
Mimasipala yo lavhelelwa u shumisa Pulane dza Mveledzioṱhanganeli dzavho dzi tshi yelana na zwipikwa zwa lushaka zwa tshifhinga tsha vhukati . 
Ngaha u adoptha ha shaka kana wa malofhani kha ḼiṄwe sahango
U ita mishumo ya zwa mulayo ine ya vha thaidzo kha vhalavhelesi i elanaho na mushumo wo teaho , u ṅwala mivhigo ya khothe na u shela mulenzhe kha ṱhoḓisiso dza khothe na miṅwe mishumo i bvaho kha mafhungo aya . 
U shumisa nḓila dza u ḓilulamisa ene muṋe musi a tshi vhala , tsumbo : u vhalulula , u awela , u edzisa kubulele kwa ipfi a sa athu ḽi bulela nṱha
Odithi dza Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo dzi itwa nga Yunithi dza Odithi dza nga Ngomu na Muoditha Dzhenerala . 
Vhunzhi ha fhethu ha vhugudisi uvhu ho no khwaṱhisedzwa nga komiti dza wadi kha vhugudisi he ho no itwa .
Kha ri vhale
Tsedzuluso
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u ṱuṱuwedza zwikhala zwa Zhendedzi la Mveledziso ya Vhaswa ḽa Lushaka .
U langa vhalwadze kha muhasho u itela ndaṱiso yone . 
Kushumele ku eliwa nga tshivhalo tsha zwiendedzi zwa shishi zwine zwa khou shuma khathihi na phimo ya kufhindulele kha vhupo ha dziḓoroboni na ha mahayani . 
U fana na mivhigo ya tshifhinga tsho fhiraho ya dzangano iḽi , na heyi i ṱanganedza matheriala a ganḓiswaho maṅwe , hu tshi katelwa na mivhigo ya dzigurannḓa . 
Nga ṅwaha wa 2005 , muvhuso washu wo thoma tshiṱirathedzhi tsha u vhulunga muḓagasi u itela u ṱuṱuwedza mveledziso ya sekithara ya muḓagasi lwa tshifhinga tshilapfu na u shumiswa ha muḓagasi nga kha maitele a swikeleleaho . 
Mbudziso maelana na tshivhalo tsha matshudeni vhane vha tea u vha na bugupfarwa kanzhi tsho ḓi dibethiwa . 
U dzhia mafhungo nga nḓila yo teaho
U bveledza zwiṱirathedzi zwa u ṱhaḓula zwa wadi
Khombo i ḓo fhungudzwa zwihulu nga u khwinisa maitele a kudzudzanyele , a vhuṱoli na u vhiga na u lavhelesa zwilongwa zwoṱhe zwi sa elani na mutevhe wo no wanwaho . 
Fhungo ḽa ṱhoho ya pharagirafu
Thetshelesani maipfi ane a pfala a tshi nga ndi phosho ya zwipuka .
Nzulele ya zwa matshilisano , mvelele na ikonomi zwi ṱuṱuwedza u vha luṱhaṱheni ha vhathu nga nḓila ine u ḓiwana u kha nzulele dzi no fana zwa vha na mvelelo dzo fhambanaho . 
Tshibode
DZINA ḼA PHUROGIREMU YA ZWIKILI
U bva nga Lambamai ṋaṅwaha , tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽoṱhe .
Biḽioni dzi fhiraho 6 dzi ḓo shumiswa kha ḓorobo khulwane dza 13 kha u pulana , u fhaṱa na u shumisa netiweke dza vhuendi ha nnyi na nnyi dzo timbanywaho kha uno ṅwaha wa muvhalelano .
1.2. Khabinethe i khou vhona uri sekithara nnzhi zwa zwino dzo ḓidzhenisa kana dzo vha dzo ḓidzhenisa kha nyambedzano dza miholo .
Arali vha sa guda u pfesesa ḽitheretsha nga vhone vhaṋe , a vha nga ḓo vha vho guda zwinzhi .
U shumisa u shandukisa ipfi hu re hone
Izwi zwi ḓo thusa u karusa vhagudi kha zwine vha ḓo zwi ṱoḓa musi hu tshi bvelwa phanḓa .
Ri livhuwa-vho madzangano na vhathu vhe maṅwalwa avho a shumiswa kha u dzudzanya ḽiṅwalwa iḽi :
Vhathu vhashu vho lindela nga ṋama na muya uri mbekanyamushumo idzi dzi thome u shuma . 
Kha vha ḓadze fomo CK2A arali huna tshanduko dza muofisiri wa zwa masheleni kana aḓirese ya bindu .
Vhuvhili hadzo tshumelo hedzi dza zwidimela zwa vhuendi na dza mabasi kha Masipala wa Ḓorobo khulwane ya Kapa dzo sabusidaiziwa . 
Ri ḓo swikelela ndivho ya zwiṱirathedzhi ya zwashu arali roṱhe ra amba ngoho na u fhulufhedzeaho nga ha mishumo yashu ya ḓuvha na ḓuvha nga ngomu ha mihasho na mimasipala . 
U ṅwala mafhungo a u thoma pharagirafu zwavhuḓi hu na thikhedzo
U vha kha tshivhumbeo tsho randelwaho nga Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka ( NA ) kana Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP ) ;
Senthara dza dziḓoroboni dzi ḓo shuma sa nzhini dza ndeme dza nyaluwo na tshanduko ya ikonomi Afrika kha miṅwaha ya fumi ino khou ḓa . 
Tshigwada tshi tevhelaho tsha mbudziso tshi shuma na u vhona uri zwiṱirathedzhi zwine zwa konḓelela zwi a tevhedzwa . 
Zwivhangi izwi zwi shuma sa ndaela , dza u davhidzana nga ha ṱhoḓea dza vharengi . 
Tshiimiswa , Muṅwalisi wa Khwiniso ya Zwifuwo vha ḓo tshimbidza khumbelo yavho na u fhirisa phemithi yavho ya u renga nnḓa kha Mulangi wa zwa Mutakalo wa Zwifuwo .
Lushaka ulwu lwa thendelano lu fhedza tshikhala tsha miṅwaha miraru u ya kha miṱanu .
U shayea ha sisṱeme dza tsheledzo hune ha kwama nga nḓila ine ya si vhe yavhuḓi nyimele ya dziphakha khathihi na u phaḓaladzwa ha dziphakha na vhuḓi ha zwishumiswa hu kha ḓi vha khaedu kha Masipala wa Prince Albert . 
U bva kha ṱhiraka u ya nḓuni ho vha ho dala vhathu fhethu hoṱhe . 
musi vha songo vha na tshumisano ya vhuḓi musi mundende wa ṅwana u tshi sedzuluswa .
Vhengele ḽi rengisaho zwithu zwa vhuḓi ḽi dzulela u vha fhethu ha ndeme nga maanḓa hu shumiswaho u phaḓaladza zwinwiwa zwi si zwa zwikambi . 
Total i tikedza matshudeni vha pfunzo dza phanḓa ha digirii tshipikwa hu u engedza nḓivho kha nḓowetshumo na u shela mulenzhe kha u vhona uri hu na matshudeni vha pfunzo dza nga murahu ha digirii vho linganaho vhane vha khou bveledzwa u itela masia a zwa ṱhoḓisiso o teaho ane a kwama nḓowetshumo ya ole na gese . 
2.6 . Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mvelelo u bva kha muṱangano wa Maimo a Nṱha wa Buthano ḽa Guṱe ḽa Samithi ya Ḽifhasi nga ha Zwitshavha zwa Mafhungo ye ya farwa u bva nga dzi 15 u swika dzi 16 Nyendavhusiku 2015 .
Vhurangeli vhu vhea mutheo wa thendelano kha ḽifhasi , nga kha u ṱanganya lushaka , kha tswikelelo ya nyambedzano Afurika Tshipembe .
4.6 Khabinethe i humbudza vhakhethi vhoṱhe vho teaho u vha na vhuḓifhinduleli nga u shumisa pfanelo yavho ya demokirasi nga ḽa 3 Ṱhangule 2016 .
Malaṱwa a fanela u laṱiwa ayo ane , nga nyimele ya kushumele , tshivhalo , vhudenya kana zwiṱaluli zwa mbonalo , khemikhala kana zwi pfukiselaho malwadze , a nga vhanga vhulwadze kana u gonyisa mpfu kha vhathu , zwimela na zwipuka , kana zwa kwama nga nḓila i si yavhuḓi mupo musi zwi songo farwa nga nḓila yone , u vhewa na u endedzwa . 
A huna are nṱha ha mulayo na uri milayo ya shango i shuma kha vhadzulapo vhoṱhe .
DziSMME dzi na tshikhala tsha u vha mabindu mahulwane .
Naho zwo ralo , u shela mulenzhe lu vhonalaho ha nḓisedzo ya tshumelo ya khwine zwi nga itwa nga kha u monithara ha vhukuma ha u pfukiselwa kha yunithi dza phanḓa dza nḓisedzo ya tshumelo u itela u eletshedza mbekanyamaitele na u ḓivhadza mukovho wa tshiṱirathedzhi wa zwiko . 
Tshitshavha tshi kona u sedza mvelaphanḓa ya masipala nga kha muvhigo
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa tshiimiswa,zwi tshi katela ḓiresi ya vhupo , nomboro dza luṱingo , fekisi na ḓiresi ya imeiḽi
Hu na desike na zwidulo zwo linganaho vhagudi vhoṱhe ?
( ii ) ḽa khethekana ḽa bva mahoro manzhi na u ṱanganelana na ḽiṅwe ḽihoro , ḽo dzhenelelaho kana ḽi songo dzhenelelaho kha khetho ,
Zwithu zwo sedzwaho zwi pfeseseaho zwavhuḓi
Ho no thomiwa mushumo wa Tshiṱirathedzhi tsha Vhuendi ha Karoo nahone zwo lavhelelwa uri u fhaṱiwa nga nḓila dzi re thungo ha bada na mavhengele a re phanḓa ha zwikolo ngei Beaufort West na George zwi ḓo thoma hu si kale . 
Zwiṅwe hafhu , mianganyelo ya mbadelo kha tshikwama a u nga ḓo vha hone phanḓa ha uri muvhuso u rumele makumedzwa kha vhusimamulayo . 
6.5. Kha Bodo ya Transnet SOC Ltd ( Vhulanguli vhu siho kha Khoro Khulwane ) :
Mbuelo i theliswaho i ṱalutshedzwa sa mbuelo guṱe , nga nnḓa ha rasithi dza thundu na mbuelo tshayamuthelo , ho bviswa miṱuso i tendelwaho na nzudzanyululo ya ndozwo . 
4.1.3 Pulane ya mveledziso yo ṱanganelanaho i itwa hani ?
Zwithu zwa vhuṱhogwa zwa tshitshavha .
U shumisa maitele a u ṅwala u wana mafhungo na u dzudzanyela u ṅwala .
Kha tshifhinga tshi no khou sedzuluswa , khomishini yo shumisana na vhurumelwa ha seli vhu tevhelaho : 
Vhulwadze hu nga vhanga u vhilaela na nyofho kha vhalwadze na uri ndi zwa ndeme u ḓivha uri kuvhonele kwa mulwadze ku bva kha mikhwa , lutendo na mvelele , zwi tshi bva kha miṱa , dzikhonani na tshitshavha . 
Tsha u fhedzisela , zwo khakhea u tenda uri u guda hufhio na hufhio na hoṱhe hu dzula ho lugela u ela ndeme ya nyimele yo fhambanaho tshoṱhe . 
Mbuelo dzi wanala nga u ita zwa ndangulo ya khombo ya vhubindudi kha dzangano zwi katela : 
Phambano vhukati ha Ndangulo Khulwane ya Nṱha na dziṅwe Ndangulo dza Nṱha : 
3.1 Tsumbanḓila dza u thoma na u shuma ha Khomiti dza Wadi dza Masipala
Nyaluwo yo tshenzhelwaho nga ikonomi ya vundu i nga ṱalutshedzwa sa mishumo ya tshifhinga nyana . 
U bveledza , u ṱola na u tsivhudza kha zwo ḓoweleaho na tshilinganyo tsha vhuvhusi ha pfanavhanzhi nga u tikedza mveledziso , u shumiswa na tshumiso ya zwigwada zwa zwilinganyo zwa nyangaredzo . 
Ṱhoḓea dzo khetheaho u fana na Nḓivho ya Vhupileli na vhupo ha u pulanela vhu fanela u swikelwa . 
Khamphani yanga i tou shela maboḓeloni fhedzi zwishumiswa fhedzi a i dzheneleli kha ndundzhendunzhe ya nḓisedzo .
Dzhangili dzhimu - u nembelela na u dembeteta o farelela dzhangili dzhimu
U ita ndovhololo
Tshikolo tsho zwi vhea khagala uri mikhwa ya vhuthu ya mutheo iyi yo khwaṱhisedzwa nga vhathu vha re na mikhwa yavhuḓi na fhira vhureleli na phambano dza zwa mvelele . 
u takalela lunako na vhuḓi ha Mbalo ;
Hu khou lavhelelwa uri arali khetho iyi i khou tea u tevhedzwa mushumisi u ḓo wana ngeletshedzo ya vhomakone kha khetho dzo fhambanaho dza u fhelisa na masiandaitwa a mutengo . 
Ri tea u vha tikedza .
U shumisa mapa wa muhumbulo/ notsi u itela u nweledza mafhungo
( c ) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 tsho ḓitika nga milayo i tevhelaho: Tshanduko ya matshilisano kha vhadzulapo : u vhona uri nangoho tshayandinganyelo ye ya vha i hone siani ḽa pfunzo yo fheliswa , vhudzuloni hayo hu dzudzanywe khonadzeo dzine dza eḓana dza pfunzo u itela zwitshavha zwoṱhe; U guda nga u ḓidzhenisa khazwo na vhusedzi : u ṱuṱuwedza u ḓidzhenisa kha maitele a vhusedzi kha ngudo , u fhirisa u guda ha u tou ṋetshedzwa zwo fhelaho sa yone ngoho; Nḓivho ya nṱha na vhukoni ha nṱha : maimo o linganywaho a fhasisa ( gumoṱuku / minimamu ) a nḓivho na vhukoni zwi teaho u swikelwa kha gireidi iṅwe na iṅwe zwo tiwaho ya dovha ya ṋea maimo a nṱha a swikeleaho kha thero dzoṱhe; U bvela phanḓa : zwi re ngomu na vhuvha kana zwi re mafhungoni kha gireidi iṅwe na iṅwe zwi sumbedza u bvela phanḓa u bva kha zwithu zwa tswititi u ya kha zwa tserekano; Pfanelo dza vhathu , vhuṱanganyi ha vhathu , fhethuvhupo na vhulamukanyi ha matshilisano a vhathu : u dzhenisa pfunzoni maitele na maga ane a tea u tevhedzelwa malugana na vhulamukanyi ha mupo na matshilisano na pfanelo dza vhathu sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe .
Mavhiḓa a masipala a fusha ṱhoḓea ya tshumelo dzi re hone fhedzi hu na ṱhoḓea ya u engedza vhukoni hu re hone zwa zwino u itela u vhona uri zwitshavha zwoṱhe zwi na tswikelelo kha tshumelo ya mbulungo i fushaho . 
Vha nga si kavhiwe nga HIV nga u kovhelana zwiḽiwa , bavu , bambela , u khaḓana na muthu ane o kavhiwa . 
TK i nga ṋetshedzwa fhedzi nga zwitshavha zwapo na muthu a muthihi
U katelwa ha fhungo ḽa mbeu kha mbekanyamaitele hu ombedzela tshenzhemo ya sisteme kha mafhungo a ndinganyiso nga mbeu musi hu tshi pulanwa . 
Ho thomiwa saithi mbili dza u ita ndingo dza muhayelo wa AIDS . 
Vhonani na Ann vha tshimbila fhethu hu re na zwiṱaka , miri milapfu , mulamboni na kha buroho ya mabulannga .
Vhadzheneli vha fhiwa mabammbiri a u nambatedza a si gathi a ṱaḓa kana zwipiḓa zwa mabammbiri hune vha ḓo ṅwala phindulo dzavho .
Vhufaragwama ha Vundu vhu na pfanelo ya u sa ṱanganedza bidi ifhio na ifhio kana tshipiḓa tsha bidi , sa afha mafhungo o dodombedzwaho kha matrikisi a vhupimathengo a re afho fhasi a tshi ḓo vha na mushumo muhulwane kha vhupimathengo ha dzibidi . 
Tshi sumbedza arali tshiga tshi tshi khou kala makumedzwa , zwino khou itea , zwino khou bviswa , mawanwa kana masiandaitwa , kana dziṅwe nḓila dza kushumele u fana na u shuma zwavhuḓi , ikonomi kana ndinganyelo . 
Vhathu vhane vha sa wele kha tshitshavha vhe vha bveledza na u tumbula nḓivho iyi vha nga kona u ḓivha nga nḓivho iyi nga u tou vhala dzibuguni , kha dziathikili , nyanḓadzamafhungo na u tshilisana na miraḓo ya tshitshavha .
Mulayo wa Afrika Tshipembe u ḓo langa nḓivhadzo ya mulayo ya webusaithi iyi . 
o Thandela dza CBP dzi ḓo khwaṱhisa thandela dza IDP ?
Afrika Tshipembe ḽo dzhena kha tshiwo tsha ḽifhasi ḽi si na mbulungelo yo linganelaho fhano hayani nahone ḽi tshi tou vha mbulungelo i re fhasisa , naho ḽo vha ḽo vhulunga masheleni o fhira nyana phanḓa ha musi wa u rangela u shuma zwavhuḓi ha ikonomi . 
Mulayo wa Muhanga wa Mashumele a Vhushaka ha Mivhuso yo Ṱanganelanaho , wa 2005 u dzhiela nṱha ndeme ya u dzhenelela ho fhelelaho ha mivhuso yapo kha vhushaka ha mivhuso yo ṱanganelanaho , sa izwi muvhuso wapo u wone fhethu ha ndeme ha nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso .
ndambedzo ya miholo kha vhashumi vha wanaho malamba maṱuku , ho sedzwa vhathu vhane vha khou thoma u shuma , nga maanḓa vhaswa ;
Zwitshavha zwenezwo zwa fhedzisela zwo sedza kha dziṅwe khetho dza u tandulula khuḓano dzavho . 
Komiti ya Wadi yo vhumbiwa nga vhaimeli vha tshitshavha kha wadi ya masipala kana ngomu ha masipala wapo kana wa ḓorobo khulwane .
Ndangulo ya tshifhinga tshilapfu na u shumiswa ha zwiko . 
Vhuvhili ha mitengo vhu kha ḓivha hu fhasi u swika zwino . 
Mbekanyamushumo ṱhukhu ya khakhululo ya mavu i ita uri hu vhe na mphomali u itela thandela na vhupulani ha mbekanyamushumo , u wanwa ha mavu na madzulo a vhathu . 
Zwikili zwa ndangulo ya masheleni zwavhuḓi , zwikili zwa vhupulani na u dzudzanya . 
U haseledza
Lushaka lu khou thoma u pfesesa uri muvhuso u woṱhe u nga si kone u thasulula kana u shumana na khaedu dzoṱhe dza sisṱeme ya pfunzo na uri u bveledza tshikhala tsha vhashumisani kha zwa matshiliso .
U ḓiimisela u shuma kha thimu na musi u woṱhe . 
Ri khou dovholola ra ambedzedza husina dzi nyambedzano .
Mbekanyamushumo dza matshilisano a zwa maḓaka na fulufulu ḽa khuni dzi tea u itwa nga nḓila ine dza vha dzi nga fhasi ha mutheo muhulwane wa pulane dza tshiṱiriki dza u ṋetshedza fulufulu . 
A huna u tshinyadzwa ha mupo ho kalulaho hune ha ḓo vhangiwa nga ṱho ḓisiso .
Iṅwe nḓila ya kudzhenele i ḓo vha ya musi mihasho na ndaulo zwi tshi fhindula khuwelelo nga Phuresidennde ya u bveledza kushumele kana mbekanyamushumo dza mushumo wa u ita nga u tou funa , u itela uri vhadzulapo vha tamaho u shela mulenzhe kha mveledziso ya matshilisano vha vha na nḓila ya ha u dzhena ngaho kha sisiṱeme . 
Izwi zwi ḓo shumiswa u monithara u bvelaphanḓa ha thandela , khathihi na u fha tsumba vhuyo ha zwibviswa kha vhuimo ha thandela . 
Vha ite khumbelo hut she ho sala maḓuvha a 30 uri vha ṱunḓe .
Kha vha ṅwale zwavhu ḓi kana vha ḓadze CK1 vha tshi khou shumisa inki ntswu .
Ndingo dza Lushaka dza Ṅwaha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Ri na fulufhelo ro sedza nyambedzano thangeli na vhukwamani ha uri zwi ḓo kuvhatedza vhaṱoḓisisi vha zwa pfunzo na vha sekithara dza phuraivethe . 
MIRAḒO I HULISEAHO : Kha vha vhuise siginala !
Vhaaluwa vha anzela u tambudzwa nga miraḓo ya muṱa vhane vha dzula navho , kana nga vhaeni , kana nga avho vho ṋewaho vhuḓifhinduleli ha u vha ṱhogomela , u fana na vhaṋetshedzi vha ndondolo kha tshiimiswa tsha vhaaluwa . 
g ) Vho Dokotela Jeffrey Mabelebele ( Pfunzo ya Nṱha Afurika Tshipembe )
Zwenezwo muṅwe na muṅwe a swikelaho ṱhoḓea dzoṱhe u tea u ya yunivesithi , hune muṅwe na muṅwe a tevhela khoso dzi sa konḓi , hu sa sedzwi uri hu na ṱhoḓea ya ndalukanyo idzo . 
Arali vha sa tendeleni na na tsheo , vha nga ṅwalela mbilahelo dzavho kha Minisiṱa wa Mveledziso ya Matshilisano , vha ṱalutshedza uri ndingani vha sa tendelani nazwo .
U vhudzisa mbudziso dzi yelanaho na mafhungo na u fhindula nga nḓila yo teaho
( iv ) Vhabebi vha nga ita mini u thusa u swikelela u guda ha ndeme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
Tsedzuluso i tea u dzhiela nṱha nga vhuḓalo ṱhuṱhuwedzo kana mvelelo , vhukoni , u shumisea , u tea na ikonomi ya sisiteme ya vhulamukanyi , ho sedzeswa nga maanḓa migaganyagwama ya zwino , matshimbidzele , kuitele na milayo ine ya laula sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , hu tshi katelwa na ṱhuṱhuwedzo kana mvelelo dza matshimbidzele o tevhelwaho , tshivhumbeo tsha dzangano na kutshimbidzele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na vhukonanyi na tshumisano vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , nahone i tea u katela zwithu zwi tevhelaho -
Zwi tshi ḓa kha u ḓiwanela mvelele , ro swikela tshoṱhe mbetshelwa ya ndayotewa . 
tshitatamennde tshi bvaho kha muthu ane a vha na nḓivho ya vhabebi vha ṅwana tshi a ṱo ḓea .
Mutengo wa khekhe dza ole dzoṱhe i rekanywa kha ḽevele i gonyiswaho kana u sa shandukisa mitengo ya zwiṱunḓwa na themo dza Rannda . 
Sa tshipiḓa tsha u pembela , Minisiṱa wa Madzulo a Vhathu khathihi na Muraḓo wa Khoro Tshitumbe wa Vundu kha muṱangano wo khetheaho wa ( MINMEC ) wo farwaho nga dzi 04 Fulwana 2014 , vho tendela mbekanyamushumo uri i ṋetshedze nnḓu dza 1 956 kha mavundu oṱhe a ṱahe .
U hoya ndi vhuḓifari ha u ita u nga ri muthu u khou hudza muṅwe ngeno a tshi khou mu tsitsela fhasi , ndi vhuḓifari na vhushaka ho ḓisendekaho kha uri murangaphanḓa kana muṱuṱuwedzi u dzulela u ita na u ḓivha zwithu zwoṱhe u fhira vha re fhasi hawe .
Mashango o bvelelaho o ḓidzhenisa kha u dzudzanyulula uhu e na maanḓa vhukuma . 
Thulusi dze dza sika LFA dzi nga shumiswa kha u fhaṱulula kana u pwasha thandela ye ya dzinginywa , hu u itela u vhona uri i kha ḓi vha yo tea naa nahone i kha ḓi konadzea naa .
Mukovho wa masheleni vhukati ha masia a muvhuso sa zwi ṱoḓwaho nga Ndayotewa . 
Ṱhoḓea kha u bveledzisa na u shumisa pulane dza ndaulo ya malaṱwa ndi tshipiḓa tsha ndeme kha mulayosiṅwa wa Europe malugana na mafhungo a zwa malaṱwa nahone zwi vhumba murango wa u shumisa nḓila dza ndaulo ya malaṱwa kha ḽevele dzapo , dzingu na dza lushaka . 
U Funza na Gavhelo ḽa Mveledziso ya Vhusedzulusi zwi ḓo engedzea u bva kha vhagudusi vha 50 vha 2012 uya kha vha 400 nga 2019 .
Kha vha ite khumbelo ya pfanelo ya u ṱola
Ndi nyito ifhio ine ya takaleleswa ?
Mihwalo i shumiwaho lwo tsireledzeaho yo swaiwa kha tshishumiswa tsha u gagamisa .
( ii ) mafhungo afhio na afhio a welaho kha Muengedzo wa 5 , na
Nga 2012 itshi tshivhalo tshi tsini na mbili tshararu .
Tshiṱuṱuwedzi tshi livhiswa kha u engedza u thomiwa ha zwi re ngomu zwapo na u khwinisa fhethu ha vhukoni ha u ita dzifiḽimu Afrika Tshipembe . 
Mushumi a nga si ṋewe mbuelo dza fhasi kha dzi no ṋetshedzwa nga Mulayo . 
Nḓila ya nyaluwo kha vhumatshelo ha Afrika Tshipembe zwi laulwa nga tsielano ya zwo nangwaho zwo itwa nga u kovhelwa ha zwo shumiswaho nga muvhuso u itela u sika na u khwinisa ikonomi ya vhathu na ya zwi vhonalaho kha shango . 
Ḽibulamuhumbulo ḽi omelela kha mivhigo iyi ndi thuso ya ndeme kha kutshimbidzele kwa mulayo ku katelaho vhana vhaṱuku . 
U rwelwa ṱari ha SADC Free Trade Area nga Ṱhangule 2008 zwi ḓo ita uri hu vhe na vhuthihi ha tshitshavha na mimaraga i fanaho .
Tshimange tsho ḽa mbevha .
A vha TEI u nwalisa tshumiso ya madi yavho arali :
U vhea zwishumiswa zwoṱhe zwa u kulumaga na zwibveledzwa nga nḓila ya vhudele kha khabodo dzo tiwaho . 
Khona ya zwithu zwa mupo / ṱafula ya zwitumbulwa i re na zwimela
Muhasho wa maḓuvhano , wo sedzaho vhathu , u rangaho phanḓa ndangulo i bveledzaho ya zwiko zwa maḓi a lushaka u itela uri a swikele ṱhoḓea dza mirafho ya zwino na ya tshifhinga tshiḓaho . 
Vhashumi vha Mveledziso ya Tshitshavha
Nga ngoho , tshithu tsha ndeme tsha sekhithara ya pfunzo ndi itsho tsha u fhambana vhukati ha zwikolo zwi re fhasi ha muhasho muthihi . 
Mushumo wa Komiti ya Wadi na vhaṅwe vha re na dzangalelo kha kuitele kwa u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha
Ṱhalutshedzo dzo livhaho / dzo dzumbamaho
Mbadelo dza u fhirisela ndaka ane avha na masheleni zwao , u rengiwa ha mikovhe na khadzimiso dzo ṋetshedzwaho . 
Zwoṱhe kha miṱangano ya G20 na miṅwe kha zwiimiswa zwa madzangano , muvhuso washu wo humbela u dzhenelela nga vhukati kha nyimele isi ya vhuḓi nga maanḓa kha mashango o bveledzaho .
Hezwi zwo shela mulenzhe kha khonadzeo ya u khethekanya maitele a mveledzo u mona na vhupo ha ḓivhashango , mashango o ḓowelaho na madzhango . 
Vho rabulasi vha vhuvhambadzi vhane vha khou bvelela vha vharema vha tea u gudiswa na u tsivhudzwa " .
Nga yeneyo nḓila , ri na thaidzo dzo vhalaho : 
U konisa u fhaṱa vhushaka havhuḓi vhukati ha tshipholisa , zwitshavha na mimasipala yapo . 
Zwiṅwe hafhu , u linga ho vanganyiwaho ha zwiteṅwa zwa luambo zwo fhambanaho hu tea u shumiswa .
2.4 U linga ḽiṅwalwa ḽa
Vhana vha tea u ḓa na mini ?
Mielo na mitengo ya dziyuniti i ḓo tiwa fhedzi musi bannga dzo no ṋetshedza pulane dzavho dza mveledziso ngauralo . 
Rerani nga mbuelo mbuya na mmbi dza mitambo kana zwivhuya na zwivhi kha vhatambi khathihi na vhaṱaleli . 
Pulane i dovha ya tou tandulula u fhelisa vhushai na u sa lingana twi sa zwipikwa zwa ndeme zwine zaa tea u shumiwa .
Tsha u thoma huna mbalo khulwane ya tshumelo na zwibveledzwa zwine zwa tea u ṋetshedzwa nga Muvhuso . 
Mveledziso ya vhukoni ha vhathu ha ndeme ha u itela uri mbekanyamushumo ya tshikhala ya Afrika i sa nyeṱhe zwi kha ḓi vha tshikhala tshihulwane . 
Ahuna vhukoni kha khanedzano idzi . 
Vhalangavunḓu ;
Saizwi IDP i tshi katela vhadzhiamikovhe vho vhalaho , ndi zwa ndeme uri masipala u dzhie nḓila yo teaho na u ita uri hu vhe na zwiimiswa zwo teaho zwa u khwaṱhisedza u dzhenelela hu pfadzaho .
Tswikelelo yo engedzwaho kha ndeme ya themamveledziso ya mutheo na tshumelo , nga mannḓa kha pfunzo , ndondola mutakalo na zwiendedzi zwa tshitshavha kha vhupo ha mahayani .
Hu ṋewe nḓila ya u thusa vhagudi u vhekanya mawanwa kha tshati kana thebulu .
Mulayo ngauralo u fanela u ya phanḓa na u vhea pfanelo ya vhashumi u ḓivhadza ndinganyo maga a u khakhulula u sa lingana uhu . 
Madzangano a sa ṱoḓiho muhumbulwa ao a tshi iswa tshitshavha vha fanela u sumbedzisa izwi khagala . 
Imbani luimbo ni kha tshigwada .
Vha tea u thusa mivhuso iyi musi hu tshi itwa pulane dza thandela , u dzi thoma na u dzi pima .
6.7.13.2 Naho hu na vhuḓikumedzeli kha zwiṅwe zwitshavha zwa sialala u fhelisa khethululo ya kale kha vhathu vha tshisadzini na u sa vha dzhenisa kha zwiimiswa zwa khothe dza sialala , hu tshe na nyimele dza u sa lingana hu hulu na u sa vha na ndavha na zwa mbeu kha sisiṱeme ya khothe ya sialala .
3 . Dzilafho ḽavho ḽi ḓo sedzuluswa nahone arali zwo tea , muraḓo wa tshigwada tsha kiḽinikhala u ḓo kwama dokotela wavho u ambedzana nga ha maṅwe madzilafho o teaho nahone a sa ḓuresi .
Tsireledzo ya badani ndi vhuḓifhiduleli ha maAfurika Tshipembe vhoṱhe na uri u bvelela ha mafulo a tsireledzo ya badani ndi vhuḓifhinduleli ha vhashumisi vhoṱhe vha bada .
U itela u swikela ezwi , vhapulani na vhainzhiniara vha ṱoḓa u pfesesa ṱhoḓea dzo fhambanaho na vhudzheno ha , na vhushaka vhu shumaho vhukati ha , zwiimiswa zwoṱhe zwo fhambanaho . 
Hu tea u dzhielwa nzhele khwinifhadzo dza zwi re ngomu ha Mulayowapo wa Mbadelo dza Ndaka , hune mbetshelwa dzo teaho dza u phasiswa hawo dzine dza elana na mbadelo dza ndaka dza ha masipala dza ḓo ambiwa nga hadzo nga murahu ha u anḓadzwa hawo . 
Ri ṱoḓa miṅwe miṅwaha mivhili ya thikhedzo pfareledzwa ire na vhuḓikumedzeli kha thandela iyi . 
phani ---- u tamba nga maipfi ane a fana kana u elana kha mibvumo
Pharagirafu ya mbekanyo / khethekanyo : tsumbo , lushaka lwa , u wela fhasi ha , tshipiḓa tsha , u elana na
Khumbelo u wana iṅwe garaṱa yavho ya ṱhanziela ya u reila yo tshinyadzwaho
Musi izwi zwi tshi khou khwinisea ṅwaha nga ṅwaha , reithi ya u phasa nga u angaredza i kha ḓi vhilaedza . 
Muhasho wa Madzulo a Vhathu na wone u tevhedza milayo ya Batho Pele .
( a ) Miraḓḓo yoṱhe ya Khoro yo thoma ya ḓḓivhadzwa zwavhuḓḓi ; na
Zwenezwo vhathu vho raloho vha nga si ambe , vha nga si vouthe , na izwo zwoṱhe . 
Hu tshi ḓadziswa , Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Zwitshavha ḽa Afrika Tshipembe ( SASSA ) ḽo phaḓaladza mbekanyamushumo ya Mbofholowo ya Zwitshavha kha Mutsiko u ṋea zwiḽiwa na zwiṅwe zwa ndeme u fana na yunifomo dza tshikolo dza vhana vha bvaho miṱani i shayaho .
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya aisentsi dza TV .
Vho amba uri vho takalela u ṋetshedza zwiṅwe zwa zwimvumvusi kha vhatshinyi nahone vho livhuwa na mafunda a senthara . 
SARS i ḓo rumela fomo dzo teaho kha vhatheli vha tshifhinganyana vho ṅwaliswaho .
Shumisani fhedzi thanga dzi si na malwadze kha u ṱavha . 
Hafhu , u aluwa ha u engedzea ha Vhubindudzi kha Mabindu a Nnḓa ( FDI ) vhu sumbedza khonadzeo ya FDI ya R13.1 biḽioni zwihulusa kha sekithara ya fulufulu na khemikhaḽa .
Tshiṅwe tshifhinga , nyito ya u Thetshelesa na u Amba i tea u sikwa u bva kha tshibveledzwa tsha u vhala .
IPID ai tsha ḓo shumana na milandu ya u sa tevhedzela DVA ( Domestic violence Act ) nga miraḓo ya SAPS .
U pulana
U vhala khonṱhiraka vhukati ha murengisi na murengi
Nga nnḓa ha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa , Mihasho ya Zwa Mavu na Muvhuso wa Mavundu na Wapo na yone i langula dziṅwe dza mbetshelwa dza Mulayo . 
Nga nṱha ha hezwi , ṱhoḓisiso i sumbedzisa uri zwithu zwi khagala zwine zwa tea u dzhielwa nṱha nga nḓila yo khetheaho . 
Kha nyimele ya Afrika Tshipembe , a hu tei u lavheleswa vhaloi vhane vha lowa hu vhurereli , sa izwi Tshiafrika tshi tshi tevhela zwo fhambanaho zwi tshi kwama " vhuloi " , nahone vhu tshi tea u sa dzhielwa fhasi .
Vha ḓo kumedza ḽaisentsi yavho ya mashango a nnḓa kana phemithi ya u reila musi vha tshi tanganedza ḽaisentsi yavho ya Afrika Tshipembe .
MULANGADZULO : Muhulisei Vho Mulder , ro amba uri ro ṋea ndaela Muṅwaleli uri a sedze fhungo iḽi ...
Ite uri ( MP ) dzi bveledze vhukoni na nḓivho khulwane zwa mushumo wa Komiti yeneyo
( h ) u shumisana nga nḓila i fhulufhedzeaho na nga u fulufhedzea vhukuma nga -
1.2.4 ḽiṅwalwa ḽa mbekamaitele ndi phendelo ya ṱhoḓisiso ya maṅwalwa , ṱhoḓisiso ya mbambedzo ya maṅwe maan?a , na vhukwamani ho itwaho na vharangaphanḓa vha sialala , iyo mihasho ya muvhuso ire vhuḓifhinduleli ha zwa sialala , na vhaṅwe vha shelaho mulenzhe kha mulayo wa sialala .
Thikhedzo ya phurofeshinala , vhugudisi , tshumelo dza ndaedzi na mafhungo dza vhukati , khathihi na sisiṱeme ya khomphyutha ya ḽaiburari ya vhuṱumanyi zwo angaredzwa kha tshumelo iyi . 
Mveledziso ya vhupo ha mahayani na mvusuludzo ya vhupo ha doroboni vhuvhili hazwo zwi nga kundelwa u swikelela zwipikwa zwazwo arali hu si na madi .
Kha vha dzudzanye mugaganyagwama une wa fanela u katela zwidodombedzwa nga ha : 
U ṅwala na vhagudi / tshigwada tshiṱuku / nga eṱhe luraru nga vhege lwa minethe ya 15 kha u vhala na vhagudi , nyambedzano na tshenzhemo yau
Nyito dza u vhala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe : u vhala ha tshigwada u sumbiwa nḓila ( zwigwada 2 nga ḓuvha ) u vhala 2 -3 ha mudededzi na vhagudi nga vhege .
Datumu Murundo Mvelelo dza malofha : Khriathinine Phothesiamu GFR Zwiṅwe
Vhashumi vha Tshumelo ya Vhululamisi :
Malaṱwa o omaho a bvaho kha nḓowetshumo ya zwa migodi nga maanḓa a laṱiwa madamuni a masalela a zwa migodi na maḓaleḓaleni a mugodini . 
Figure caption Luvhanda lwa Sceletium lwo lugela mbambadzo
1 . U ṱhaselwa ha vhabvannḓa hune ha khou itea zwino
U vhumbiwa ha Kiḽabu dza Phungudzo ya Malaṱwa Durban na Cape Town . 
Ri fhano ṋamusi sa madzangano a zwishumiswa zwa u lwa na tshanḓanguvhoni zwa OECD , u khwaṱhisa hafhu vhuḓikumedzeli hashu kha u lwa na tshanḓanguvhoni tsha vhaofisiri vha muvhuso vha mashangoḓavha kha thengiselano ya vhubindudzi ha dzitshaka . 
( a ) dzangalelo ḽa vhulamukanyi ḽi tshi ṱoḓa uri hu itwe ngauralo ; na
Ndangulo ya ṱhirafiki dzi tea u kombetshedzwa henefho fhethu . 
Kha nḓowetshumo ya zwa mbeu matshimbidzele a mveledziso ane a livhisa kha tshibveledzwa tsha u fhedza tshihulwane a nga kha ḓi sa itea kha khamphani nthihi .
Lusando lu ṋaṋiswa nga nyofho na u sa londa . 
Bono ḽashu ḽo lapfa u fhirisa na nḓivhadzo i re mulayoni ya mulayo muswa wa u vhona uri mulayo uyo u khou tevhedzwa zwavhuḓi nahone lu fushaho . 
Kuvhumbelwe kwa komiti
Tshanduko ya muvhuso wapo u vha sisiṱeme yo sedzesaho kha vhathu i ṋeaho phindulo na i shumaho khwine u kona u shumela vhadzuli i ḓo vha yone i sedzeswaho kha ndaulo ntswa iyi . 
U saukanya uhu hu itelwa u ṋetshedza ngafhadzo ya mavundu ane a nga kwamea nga maanḓa nga zwiwo zwa ikonomi ya ḽifhasi . 
Vhathusavhadededzi vha kho tholiwa fhethu ho nangiwaho u tikedza . 
phambana ---- u sedza nḓila ine zwithu zwa fhambana ngayo
Tshipiḓa tsha ndeme tsha tshikimu tsha u kolodisa tsha zwivhambadzwaseli ndi tshikimu tsha Thikhedzo ya Masheleni ya tshiofisi tshine tsha khwinisa u bvelela ha zwivhambadzwaseli hashu . 
Khethekanyo ya malaṱwa a ndondolamutakalo yo vha i sa khou itwa na malaṱwa oṱhe o angaredzaho na a khemikhala a fhiswa na nyelelo ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili . 
Ndangulo na tsireledzo na mutakalo wa vhashumi zwi fana na u langula sisiteme u itela u
I dovha ya ṋetshedza tshumelo dza ndango ya thandela dza phurofesheni u alusa kushumele kha nḓisedzo ya mishumo ya GCIS .
U bva 1994 muvhuso wo vhea mbekanyamaitele na muhanga wa kushumele kwa mulayo une wa ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha muvhuso .
( 3 ) Mulayo wa lushaka u fanela u -
U shayea ha sisiṱeme ya ndangulo ya mafhungo ngomu kha mihasho ya ha masipala . 
U ṋetshedza mutevhe wa rekhodo dzine dza dzula dzi hone kha muhasho ;
1 . Dzina ḽa modulu
A shandulwa nga zwifhinga .
U dzhiela nṱha ndeme ya u ṱaṱisana na vhaṅwe ḽifhasini , ro fhelisa mbadelo dza u ḓura dza nḓowetshumo dzine dza badelwa kha u rengisela mashango a nnḓa . 
Musi zwo ralo , vhuṱanzi vhu bvaho kha muhumbulelwa ha uri u karusa ho shuma mihumbuloni yavho i nga vha yo ita zwi sa fhiri u khwaṱhisedza khumbulelo ya mupo ya uri arali u karusa ho vha hu hone , sa zwe zwa ya vha i hone , yo shuma . 
Arali zwi tshi konadzea tshi tea u swikelea nga milenzhe , lukanyakanya na tshiendedzi . 
Mbuedzano
Musi mafhungo nga ha vhone vhaṅwe ( a nga ho sa nomboro ya garaṱa ya khiredithi ) a tshi pfukiselwa kha dziṅwe Webusaithi , a tsireledzwa nga u shumisa inkhiripushini , i nga ho sa phurotokholo ya Secure Socket Layer ( SSL )  . 
Nda ṱuwa na dzhesi tshikoloni .
U dovholola
Tshiṅwe tshifhinga muthu u a vhudzwa uri mashango a dzingu ḽigede a shaya nyaluso ya zwa mvelele na zwa poḽotiki zwi tshi itelwa dimokhiresi . 
Khethekanyo iyi ya tsireledzo ya mulilo i lingedza u ḓivhadza tsireledzo ya mulilo sa maga o thomiwaho a mveledziso , o teaho u wana u dzhielwa nṱha ho teaho kha masia a vhudzulo wo fhambanaho u ya nga vhukoni hayo . 
Zwa vhuṱhogwa vhukuma , nga nḓivho yo fhelelaho uri matshilo avho ha ngo tshinyadzwa na u tshila nga nḓila i sa vhuedziho . 
Kha vha ḓadze fomo yoṱhe hu sina u ṅwala nga khumbelo dza kale , ṋomboro dza masia ṱari kana zwiṅwe zwibveledzwa .
Tshiṱirathedzhi tsha u fhedzisela nga fhasi tshiṱirathedzhi tsha zwa ikonomi ndi pulane ya nzudzanyo . 
fomo ya khumbelo BI-24 .
U shayea ha ndangulo yo teaho ya u fafadzelwa ha zwimela u itela u thivhela tshikafhadzo ya maḓi a fhasi na a nga nṱha ha mavu . 
U swika zwino , muvhuso wa vundu u ḓo fara Khoniferentsi ya Komiti ya Wadi hu na ndivho ya ' u bva maipfi ' a zwiṱirakitsha izwi na u khwaṱhisedza uri Dzikhantseḽara dza Wadi dzi vhukati ha modele washu wa nḓisedzo ya tshumelo . 
Naho hu na vhuleme uvhu , dzhango ḽashu ḽi khou shuma zwavhuḓi na u ṋetshedza khonadzeo dza ikonomi khulwane . 
Kwamana na muṅwalisi o tendelwaho wa shango ḽine vha khou ṱunḓa khaḽo .
Tshitatamennde tshi ṋetshedza khadi ya tshikoro na nyendedzi dza muelo da mabindu o maṱuku o teaho malugana na vhuṋe . 
Arali , nga murahu ha maḓuvha a furaru , vha kwameaho vha vha vho kundelwa u tandulula phambano yavho kana u fhambana havho nga u tou ambedzana , zwenezwoha murengi kana muḓisedzi a nga fha nḓivhadzo uyo muṅwe a kwameaho nga ha muhumbulo wawe wa u thoma zwa vhupfumedzani . 
Zwi nga , zwenezwo , vha vhuṱhogwa u dzhiele nzhele uri zwiṱaluli zwa tshitshavha tsho tiwaho zwi nga kwama hani mbetshelwa ya zwiimiswa . 
Tshitshavha tshi khou swela mbilu uri muṅwe wa vhana a nga wela mulindini zwine zwa nga ḓisa lufu .
Minista vha tea u ṋea ḽaisentsi ya mushumo ufhio na ufhio we wa tendelwa fhasi ha pfanelo ya mbuelo . 
Na u ita nzudzanyo idzo zwi dzulela u vha tshipileli tsha nṱhesa kha zwa ikonomi na u thembea lwa tshikhala tshilafu kha u lwa na zwitumbudzi . 
U tamba mutambo wa luambo
Vhatshena vha kha ḓi vha vho ḓalesa kha maimo a zwa vhulanguli ngeno hu uri vharema vha tshe vho ḓidzula vha vhanzhi kha vhuimo ha fhasi . 
Tshipikwa nyangaredzi tsha zhendedzi ndi u vhona uri vhadzulapo vhoṱhe vha a swikelela mafhungo nga luambo lune vha ṱoḓa na u shandukisa u swikela nyanḓadzamafhungo , vhuṋe na u langula kuitele Afrika Tshipembe . 
Tshivhalo tsha vhalwadze nga ḓuvha tsho vha tsho ḓala zwiṱuku kha mbuedzedzo ya maongelo u fhirisa zwe zwa vha zwo lavhelelwa . 
Kha u fhisa malaṱwa , u fhandekanywa ha malaṱwa ane a vhulawa zwitzhili nga mufhiso ndi zwa vhuṱhogwa . 
U shela mulenzhe hu nga engedzwa nga :
U ola tshifanyiso tshi
fhethu hune maḓi a shumiswa hone
Kha tshilimo tsha 2002 , zwo vhalaho a zwi athu khunyelela . 
Ndaulo idzi dzi katela khovhelo ya ndambedzo , mbadelo , na zwa mbalelano . 
Minista vha nga ṋea thuso ya masheleni kana iṅwe kha muṋe u itela u mu konisa u tevhedzela vhuḓifhinduleli vhufhio na vhufhio ho kombetshedzwaho u ya nga khethekanyo iyi . 
Zwikombetshedzi zwa u maanḓafhadza vhadzulapo zwi amba uri maanḓa a muvhuso a fanela u temiwa phapha . 
Fhedzi ri nga si ḓi takadze nga tshanduko dza ḽisalavhunzi fhedzi .
Khumbelo ya tshifhinga nyana ya u renga na u vhambadzela nnḓa hu na zwe vha tou sedza khazwo
MUSHUMO WA 4.2
1.6 Khabinethe yo tendela uri Afurika Tshipembe ḽi shele mulenzhe kha Ṅwaha wa Mapa wa Dzitshakhatshakha nga 2015 na 2016 nga u dzudzanya vhuṱambo uvhu kha maimo a lushaka ho sedzwa uri hu ḓo engedzwa maimo a u dzhiela nzhele mapa na ḽitheresi Afurika Tshipembe .
Matshudeni vha dzhenela kiḽasi nyengedzedzwa nga Mugivhela muṅwe na muṅwe dza Mbalo , Saintsi na Nyambedzano ya Luisimane . 
Thikhedzo ya tshiṱirathedzhi yo sedzaho kha u khwinisa vhukhwine ha tshumelo ya u thola nnyi na nnyi vhu khou sedzuluswa . 
Muhumbeli a re na miṅwaha ya 65 kana u fhira u fanela u vha na fomo ya ṱhanziela ya zwa Mutakalo ( MC ) .
Nungo dza Afrika Tshipembe dza u bveledza muhaelo dzo ṱangana na u khoḓa ha dzitshaka . 
Hezwi zwi bveledza muhumbulo wa u valela . 
A huna miṅwaha yo tiwaho .
Vha fanela u ṱuwa na zwi tevhelaho :
Khethekanyo i khou ḓidzhenisa kha thandela dzo vhalaho dza minisṱa , ngeno dziṅwe dzo no ḓi fhela na dziṅwe dzi kha ḓi vha nga fhasi ha tsedzuluso . 
Iyi furemiwekhe ya pholisi I sumbedza uri ndeme ya nyambo dzashu I kha u shumisiwa hadzo kha zwa ikonomi , zwa matshilisano na zwa politiki .
Fhedzi-ha hu na tshanḓa-iya na tshanḓa-vhuya vhukati ha u sa konḓisa mafhungo , tshumisano na mbadelo . 
Nga maṅwe maipfi , vhudavhidzani vhukati ha dziṱhama vhane vha khou ita ndingedzo vho tou ṱanganelana kana vha re na tshumisano a zwi nga dzhiiwi hu si u sa fhulufhedzea kha thengophikhisano . 
Tshivhumbeo na fomethe zwa tshibveledzwa
Tshikwekwete tshapo tsha u rea khovhe ndi tshikwekwete tsho ṅwaliswaho Afrika Tshipembe nahone tsho ṋewaho Ṱhanziela ya Tsireledzo ya South African Maritime Safety Authority na Ḽaisentsi ya Tshikwekwete yo bviswaho nga Muhasho wa Mupo na Vhuendelamashango .
Nḓivho na lutamo lwa vhabebi zwi fanela u hwala tshileme tsha khwinesa kha kuitele kuṅwe na kuṅwe kwa u dzhia tsheo . 
Ndangulo yo khwiṋiswaho ya mabuḓo na kushumele i amba uri u shuma zwavhuḓi hu ḓo ṱangenedzwa na u pfufhiwa , nahone u sa shuma zwavhuḓi hu ḓo topolwa ha lulamiswa . 
Kha vhutshilo havho zwi nga itea uri vha lwale kana vha huvhale lune vhado toda hoya livi ya u di thogomela malugana na vhulwadze kana mafuvhalo .
Muraḓo a ṱhonifheaho vho vhudzisa mbudziso mbili dza nga murahu ha mbudziso yavho ya u thoma ye ya vhudziswa nga 2005 . 
j ) Vho Clement Manyungwana ( Muimeleli wa Muhasho wa Vhuendi ) .
Hezwi zwi na masiandaitwa muhulwane kha vhutshilo , ikonomi na sisiteme dza ndondolo ya mutakalo . 
Madzangano a vhashumi o tea u itea thendelano ya pfanelo dza vhashumi na mbuelo na u langa vhushaka ha zwa nḓowetshumo . 
Kha vha ṱuṱuwedze vhugudi ha tshifhinga tshoṱhe u itela uri vhathu vha dzule vho rafhuwa zwi tshi itwa nga tshanduko ino khou dzulela u itea kha vhadzulapo vha na nḓivho ya mafhungo a no khou itea . 
Fhungodavhi ḽa dzina : tsumbo , Zwe ra zwi vhona Table Mountain zwi a mangadza .
Arali hu ee , vha humbelwa u sumbedzisa uri ndi zwifhio zwine zwa tea u odiwa nahone ndi zwifhio zwine zwa tea u shandukiswa : 
Ro ḓo amba uri mapholisa vha shumaho na vha tshumelo dza tsireledzo ya Phalamennde vha nga ḓavho. [ U dzhenelela . ]
Ri khou dovha hafhu ra sedza muhanga wa mbekanyamaitele ya 50 / 50 , une wa themendela tshikala pfanelo dza vhathu vha dzulaho na u shuma dzibulasini . [ U vhanda zwanḓa . ]
Nḓivho ya mbekanyamaitele na zwiṱirathedzhi zwa muvhuso wa vundu na muvhuso wapo . 
U vha ṋemuṱa wa muṱangano zwi ḓo thusa shango ḽashu kha nungo dzalo kha mafhungo a HIV na Lufhiha ngeno zwi na masiandoitwa kha iṅwe khaedu nthihi Afrika Tshipembe , kha dzingu na kha ḽifhasi .
Nga nnḓa ha maraga wa mbambadzelaseli ya zwienge zwitete , Afrika Tshipembe ḽi kha maimo a nṱha vhukuma kha zwibveledzwa zwa zwienge zwo pangwaho zwikoṱini nga maanḓa dzhusi ya tshienge . 
O tshea ene muṋe nga lufhanga .
Hune tshitshavha tsho sedzwaho tsha sa vhe hone , muthu a nga saukanya zwitshavha zwa tsini zwi fanaho natsho u itela u vhona tshaka dza zwiimiswa zwa tshitshavha zwine zwa ṱoḓea . 
CFI i tea u swikelela ṱhoḓea dzoṱhe dza u itela u vha muraḓo ya tshiimiswa tshi imelelaho na u ṋekedza tshiimiswa tshiimelelaho ṱhanziela ya vhuraḓo ya vhukuma . 
Vhugalatenga vhuswa ha muvi hapo hu nga livhana na u aluwa ha muṱaṱisano u bva kha tshanele idzi dziṅwe dza nḓisedzo dza zwi re ngomu , nga maanḓa arali mitengo ya thikhithi i tshi nga bvelaphanḓa na u gonya . 
Ndi pfesesa uri ri dovha na vhushaka havhuḓi na uri vhuḓifhinduleli hawe ha u lavhelesa vhu ḓo bviselwa khagala . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1664 u itela u tinya u xelelwa nga vhudzulapo havho ha Afrika Tshipembe .
Mushumo wa zwitshavha kha u ita uri vhana vha si tou vha khomboni vhukuma kha u tambudzwa lwa vhudzekani wo khwaṱhisedzwa . 
U ḓivha kuvhonele kwa zwithu kwo fhambanaho kha zwibveledzwa zwi konḓaho na u ṋea kuvhonele kwa zwithu kwo sendekwaho kha vhuṱanzi vhu re kha tshibveledzwa
u vha na akhaunthu ya bannga .
( c ) maitele na zwitandadi zwi fanaho zwa vhufaragwama .
Muhasho wo dzudzanya vhukwamani ha Foramu ya Thuso ya zwa Mulayo u rera nga ha tshanduko ya zwino ya sisiṱeme ya thuso ya zwa mulayo . 
Zwo dzhiwa kha ṱhalutshedzo ya Vhuṅwaleli ha Commonwealth
U tsireledzwa ha pfanelo dza vhuthu zwi dzhiiwa nga u angaredza sa tshipikwa tsha ndeme tsha mulayo wa musalauno wa ḽifhasi , une wa hwesa mashango vhuḓifhinduleli ha u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu khathihi na u kandekanywa hu itwaho nga yone mivhuso kana mazhendedzi ayo . 
Nyito dzi vhonalaho dzi ḓo itwa kha u thoma themamveledziso ya ndangulo ya mathukhwi kha zwikolobulasi , u shumana na mathukhwi a dzilafho na maṅwe mathukhwi a re khombo ane a dzhenelela kha u engedza vhushai na u tshinyadza mupo . 
U oda zwa u ṅwala na matheriala maṅwe a ofisini , zwiteṅwa zwa tshakhatshakha na zwiṅwe zwishumiswa zwi fhungudzaho u shuma nga nungo . 
U ṅwala mvetomveto ya u fhedza
Yunithi dzo lugelaho u lwa dzo lugiswa , u ṋetshedzwa na u tikedzwa , sa zwe zwa ṱoḓwa . 
Thengisophikhisano dzo valwaho dza dovha dza swaiwa dzi tea u vhewa kha bogisi ḽa thengisophikhisano ( fuloro ya fhasi ) fhaḽa Ofisini dza ha Masipala . 
( iii ) u khethekana na zwiṅwe zwipiḓa zwaḽo zwa ṱanganelana na ḽiṅwe ḽihoro ,
bveledza zwikili zwa u fhindula nga nḓila i fhaṱaho .
U thusa vhadzulapo dzhenela nga maanḓa vha tea u ḓivhadzwa nga hazwo :
Tshaini ndapfu ya mbumbano dza haiḓrodzheni na khaboni dzo vunḓiwa nga u fhiswa ha ole dzi songo kunakiswaho musi hu si na mufhe na dzimolekhuli dza mbumbano ya haiḓrodzheni na khaboni pfufhi dzi a bveledzwa . 
A hu na tsumbanḓila dzi re hone dza u khethekanya malaṱwa a sa pfukisi malwadze na malaṱwa a khemikhala dzi re khombo u bva kha malaṱwa a zwa ngalafho , nahone vhashumi a vho ngo gudiswa lwo linganelaho kha izwi . 
Tswikelelo nga Mushumisi kha sisiṱeme zwi langwa ho sedzwa henefho fhedzi nahone zwi langwa nga tshigwada tsha vhaofisiri vho ḓiimiselaho . 
A i ṱoḓi u sedzana na khaedu dza mveledziso fhedzi dzine ḓorobo ya khou livhana nadzo , fhedzi i dovha ya ombedzelwa kha Tshiṱirathedzhi tsha Mveledziso ya Ḓorobo tsha mathomoni na Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho ya Ḓorobo . 
Nḓisedzo ya tshumelo i mona kha u bveledzwa ha vhukuma kana nḓisedzo ya thundu na tshumelo kha tshitshavha . 
U sengulusa zwiṱalusi zwa tshibveledzwa : nzudzanyo na milayo ya zwibveledzwa zwa ndaela
Khumbelo ya u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni
Madzangano o tendelana kha maga na nyito dzine dza ḓo thomiwa fhasi ha maanḓa a Buthano u vhona uri mbambadzo ya dzitshakha i re mulayoni i vhe ya tshifhinga tshilapfu nahone mbambadzo i si mulayoni i fheliswe .
U swika kha thagethe iyi zwi ḓo kwama vhutshilo ha vhashai na vho thudzelwaho thungo nga nḓila mbuya na tsireledzo ya vhashumisi vha magondo vunduni ḽa Kapa Vhukovhela . 
Zwiṅwe zwine vha nga ita ndi u ita ndingo kha dokotela wa maṱo vha isa fomo kha senthara kha senthara ya u linga ( DLTC ) .
U dzhielwa nṱha uhu zwi ḓo swikelelwa fhedzi arali ndeme ya maḓi ya u vha tshiko , tshishumiswa na vhuḓimvumvusi zwa nga pfeseswa na u dzheniswa kha u dzhia tsheo . 
2 . Musi thimu ya Ndangulo ya Onkholodzhi yo no wana pulane ya dzilafho u bva kha dokotela wavho , ri ḓo rekhoda zwidodombedzwa , mafhungo nga ha vhulwadze na dzilafho ḽo dzinginywaho .
Kha thaidzo dzi kwamaho u itwa ha uyu mutevhe , Khomishini i khou dzinginya uri mutevhe u tea u vha khethekanyo dza maitele a vhaisaho dzine dza nga vha dzo no ḓi sumbedzwa ; nga iṅwe nḓila , mutevhe wo ambiwaho a u tei u vha wo gumaho ngauri hu nga vha na dziṅwe tshanduko matshelo .
Nṋe na vha hashu a ri dzuli Makhado .
U amba ḓirama / nganeapfufhi / foḽukuḽoo
Mashanago a ḓo thoma u kovhelana mafhungo nga 2017 , zwine zwa ḓo tikedzwa nga vhusimamulayo zwenezwino phalamenndeni .
A hu na khumbelo dza mushumo dzo lengaho dzine dza ḓo ṱanganedzwa kana u dzhielwa nzhele . 
Mbekanyamushumo i itaho mushumo i tea u vha yo sedza tshifhinga tsha u fhedza sa zwo bulwaho kha data ya konṱiraka . 
Tshibveledzwa tsha mafhungo , tsumbo , mafhungo tshi re na a zwa u vhonwa , tsumbo , zwifanysoi ; zwa u tou vhonwa , sa , phositara / nḓivhadzo ; milaedza
U engedzwa ha u thoma ha tshiimo tsha shishi hu fanela u vha nga tsheo yo dzhiwaho nga vouthu nnzhi dza u tikedza dza miraḓo ya Buthano .
Ndima iṅwe na iṅwe ya Mulayotibe i sika tshikoupu tsha vhutshinyi na uri ezwi zwo tewa kha tshipiḓa itshi . 
Muhasho u ṋetshedza thikhedzo kha muhasho kha mveledziso ya maitele a zwithu a ndangulo zwiko zwa vhashumi , mveledziso na nyambedzano ya ngomu . 
Ndo livhuwa .
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U vhala : orala kana/ na nḓowenḓowe/ na u ṅwala U vhala na vhagudi
U paka , zwileme zwa vhuhulu ha mudzio zwi tea u dzhielwa nzhele , he zwa tea , vhukule ha fhethu hune thundu dza khou iswa hone na u sa vha hone ha tshomedzo dza u gagula thundu dzi lemelaho dzine dza khou endedzwa . 
Arali vha tshi ṱoḓa u vhala pulane yoṱhe ya MNL kha vha ye kha www. doh.gov.za , vha kiḽike kha menyu,National Health Insurance nga fhasi ha ṱhoho Health Priorities .
Vhalani maipfi a tevhelaho nga vhuronwane . u amba vha imba u elela ḽi fhufha a shuma o amba vho imba wo elela ḽo fhufha o shuma zwi renga zwo renga i thusa yo thusa dzi vhala dzo vhala lu fhaṱa lwo fhaṱa vhu lila ho lila tshi lila tsho lila u bika o bika
Khumbelo dzi dzhia vhege n ṋ a uya kha dza rathi .
Musi i tshi shumisa maanḓa ayo a vhusimamilayo , Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga -
Naho nzundzanyo dzo khetheaho dzo itwa na Khoro ya Bannga ya Afrika Tshipembe u shavhisa nyimele iyi ya nḓaḓo , vhunzhi ha dzibannga dzo vha dzi sa tendelani nazwo . 
Naa dzi kha nyimele yavhuḓi ?
Khethekanyo 15 ya Milayo ya Vhupulani na Ndangulo ya Kushumele kwa Masipala i dovha ya bula uri arali hu si na zwiimiswa zwo ṱanḓavhuwaho zwa masipala u itela u dzhenela ha tshitshavha , masipala u tea u thoma foramu .
Zwi nga katela zwa mupo , ikonomi na ṱhuṱhuwedzo ya tshitshavha . 
Vhagudi vha vhona khanḓiso vha konou ḓivha ndivho yadzo , vha guda nga ha bugu na zwiṱori nga u vhalelwa nga vhaaluwa na vhagudi vhahulwane .
Hu tea u vha na mafhungo afhio kha mbilo yavho ?
Hedzo ndi khaedu dzine ra dzi ḓivha na uri ri khou dzi lulamisa . 
Masipala u khou lusa u tshi ya kha u ṋetshedza maḓi a u nwa , tshampungane na mutakalo wa mupo lwa tshifhinga tshilapfu u itela u londota mutakalo wa mupo wo kunaho , nahone wo tsireledzeaho . 
Naho u ṱhaṱhuvha ha zwino hu tshishumiswa tshi shumaho zwavhuḓi , ri kha ḓi vha na zwiitwana zwa muthu ane a nga kona u dzhenelela kha sisiṱeme . 
Pulane dza bindu dzi tea u bveledzwa na u khunyeledzwa mafheloni a Luhuhi ṅwaha muṅwe na muṅwe , na zwenezwo nga murahu ha u khunyeledzwa ha Pulane ya Tshiṱirathedzhi ya Muhasho . 
Zwi a farelwa u shumisa tshikepe tshi songo ṅwaliswaho .
Naho zwo ralo , ri tea , u dzhiela nṱha uri ṱhanganelano ya dzhango i na maṅwe masia . 
U vhona uri lufhera lwa swiswi lu na vhudele na u kuna . 
u vha vho ḓiimisela u ṋekedza
Nga fhasi ha ndayotewa ntswa , mimasipala yo ṋetshedzwa vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha mveledziso u itela u vhona uri matshilo a vhadzulapo vhayo a khou khwinifhadzea . 
32 Tshitori tsha muta wa hashu ˆˆ
Ndugiselo dza u badela vautshara u ya nga ṱhoḓea . 
Khumbelo ya ḽaisentsi ya tshumelo ya poswo yo ridzeviwahoitle
Vhuimo ha zwino ho livhisa fhedzi kha u sa fushea ho kalulesaho uri hu dzudzwe hu songo shanduka . 
Muhasho wa zwa Gwama wa Masipala u na mushumo u si na vhukono kha u ita uri kutshimbidzele kwa CBP ku tshimbile hu si na zwikhukhulisi .
Tshanduko dzi mangadzaho dzo vhonalaho kha shango ḽashu kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho a dzi ngo shandukisa u ṱoḓa hashu dimokirasi , mveledzo , vhulamukanyi na mulalo . 
Mbekanyamushumo i vhuedza vhabveledzi vha zwiḽiwa zwa muthu muthihi na zwa miṱa , vhorabulasi vha bvelelaho na sisteme ṱhukhu dza vhulimi kha vhupo ha mushumisi . 
( b ) dzina , ḽihoro ḽo imelelwaho , ḽa muraḓo muṅwe na muṅwe .
Ḓiresi , datumu na theshano
Ndi zwa ndeme uri vha ḓivhe tsumbadwadze dza asima yavho tshifhinga tshoṱhe , sa izwi dzi tshi vha fha ngafhadzo arali hu na khombo ya u thathaba
Tshivhalo tsho rekhodwaho tshi lingana na ṱhanganyelo ya ndeme ya zwibviswa zwi si na mitshelo nahone zwi re ndozwo zwo bviswaho . 
Hafhu , nga mulandu wa zwenezwo zwa u litshedza mushumo , vhaṅwe vha vhaṱaleli vho kona u dzhena ngomu tshitediamu na thikhithi dzavho dzo tou ralo , he vha kona u dzi rengisa hafhu kana u ṋetshedza avho vhe vha vha vhe nga nnḓa ha tshitediamu . 
U bveledza muṱodo u pfalaho
Zwikhala na fhethu ha nnyi na nnyi ndi vhupo ha mutheo hune vhathu vha ṱangana hone , na u wana tshenzhemo , ya vhutshilo ha dziḓoroboni . 
U shuma na vhadzulapo na vhane vha thusa
Ri tenda uri pfanelo dza vhathu dzi nga khwaṱhisedzwa fhedzi dza vha dzi pfadzaho nga kha u ḓiphiṋa havho ha vhukuma na u vhona hu bvelaho phanḓa . 
Zwo thivhelwa tshoṱhe uri muthu muṅwe na muṅwe , bindu kana tshiimiswa tshi wane kana u lingedza u wana u swikelela hu si ho mulayoni kha siaṱari ḽiṅwe na ḽiṅwe kha webusaithi iyi , kana u ḓisa kana u lingedza u ḓisa khoudu iṅwe na iṅwe i songo tendelwa , i tshinyadzaho kana i re khombo kha webusaithi iyi . 
U fhaṱa Khaphasithi ya Tshiimiswa kha Sekhithara ya Vhudzulo ha Zwitshavha : U itela u tikedza u engedzwa ha u fhaṱela vhathu vhudzulo , tshivhalo tsha zwiimiswa zwa vhudzulo ha zwitshavha zwine zwa ḓo langa vhudzulo uhu nga nḓila kwayo tshi tea u engedzwa . 
Kha zwa shishi , nḓivhadzo ya maḓuvha a 21 a i nga itwi .
Vha huwelela uri hu ṱanganedzwe phambano vhukati ha vhuloi vhune ha vhaisa na vhuloi ha zwa vhurereli nga avho vhane vha ḓidzhia vha vhaloi .
Vhathu vha hashu , u fhaṱiwa ha tshileludzi itshi zwi ri ḓisela khaedu dzo vhalaho . 
U sumbedza zwone zwone tsumbo : Vha fanela u vha vho hangwa .
Ṱhalutshedzo ya maipfi : mafhungo a dzhiiwaho a sa dzi / a nyadziwaho , nyambahunzhi na ambigwithi
Ḓuvha ḽa muvhigo wa u thoma :
Wo vha u sa dzhieli nṱha mafhungo a khethekanyo ya maanḓa nahone mishumo yawo yo ṱanganya zwithu zwi elanaho na vhulamukanyi , ndangulo na nḓivho ya vhusimamilayo 4 .
Musi vho no ḓadza mbuyelo , vhuṱanzi ho ṋekedzwaho kha mbuyelo vhu khwathisedzwa nga vhuronwane .
Khonṱhiraka ya miṅwaha mivhili ya u ṋetshedza zwithu zwine zwa tshinyala , miroho na mitshelo , kha Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli ya Afrika Tshipembe zwo ṋetshedzwa hu si kale . 
Mushonga wa u alafha na u thivhela u kavhiwa ha tshikhala hu elanaho na HIV / AIDS , hu tshi katelwa malthivithamini he zwa tea .
humbelani khonani yaṋu a i vhale .
Vhana vha tea u ṋekana nga zwidodombedzwa zwa muthu wa Afrika Tshipembe ane a ḓo vha a mulondoti wavho .
Kha vha fhungudze u shuma fhethu hu re na phosho
Naho hu na uri maṅwe makumedzwa a a ita themendelo yo raliho , i a engedza kha mbadelo dza mbuelo na u konḓisa mbekanyamushumo ya vhulanguli . 
Zwa u tevhulwa zwi nga itea kha zwikalo zwo fhambanaho kha ṅwaha . 
Vhushumisani zwi nga katela mbulungelo kha nḓowetshumo , thandela dzo ṱanganelanaho kha ṱhoḓisiso , mveledziso , vhugudisi , thekhinoḽodzhi , ṋetshedzano ya phurogireme na vhubveledzi . 
U dzudza na u dzudza tshifhingani ḽiṅwalo ḽa mbekanyamushumo kha maitele a khwine a ndangulo . 
vhashumi vha khwiṋe vha bveledzaho zwa khwiṋe .
Ofisi ya Tshumelo , thikhedzo nga ṱhumanyo nga khomphyutha na ofisi dzi tshimbilaho zwi wanala nga tshifhinga tsha u humisa muthelo u itela u vhona uri vhatheli vha wana ngeletshedzo na thikhedzo dza u ḓadza fomo . 
khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe
Tsheo iyo i ḓo dzhiwa fhedzi arali Afrika Tshipembe ḽo fhelelwa nga maano othe are hone khaḽo u ya nga Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka , Thendelanomviswa ya Vhuthihi ha Dzitshaka na zwiṅwe zwishumiswa zwa milayo ya dzitshakatshaka .
Bisi yo lenga u swika .
g ) Vho Madoda A Petros ; na
Khemikhala dzoṱhe dzi tea u vhulungwa kha zwifaredzi zwo swaiwaho , nahone dzikhemikhala ṱhukhu dza khombo dzi tea u ṅwaliwa nga nḓila yo lulamaho .
Arali vha tshi ṱoḓa u ya vha ḓo ḓivhadzwa nga ha ḓuvha ḽa tsengo nahone Bodo i ḓo dzhiela nṱha mbilaelo dzavho musi vha tshi vhofholola muhwelelwa nga parole .
Ndivhuho dzo khetheaho dzi dovha hafhu dza iswa kha thimu dza ṱhoḓisiso u bva kha mihasho ine ya ṋetshedza u shela mulenzhe ha ndeme kha khanḓiso iyi . 
Ṱhoḓea dza pfunzo a dzi dzuleli u fariwa nga nḓila ine dza vha dzi dza shishi ngayo . 
U itela tshivhumbeo tsha ḓorobo tshi pfadzaho , ṱumanyani zwiga zwa zwipiḓa kana zwishumiswa zwa nnyi na nnyi u itela u khwaṱhisedza zwikhala zwo vuleaho nahone zwi konḓaho u ya nga ndeme yazwo na mbonalo . 
Ndivho ndi ya u fhungudza phimo ya vhalwadze vhane vha khou pfukiselana . 
Tshikwama tsha NML tshi ḓo ṱanganedza thuso khulwane u bva muvhusoni hu u itela uri vhathu vhane vha sa shume kana vhane vha hola tshelede ṱhukhu vha kone u wana
U khwathela zwi si na mushumo sa miswaswo
Khethekanyo ya u fhedzisela ya khaedu dzine nda tama dzi sumbedzisa ndi zwine kanzhi zwa vhidzwa u pfi zwivhi zwa tshikhala tsha mushumo , nahone nga maanḓa mbilaelo dza zwa vhuvhusi . 
Zwiṅwe hafhu kha u sika mishumo na zwiṅwe zwikhala zwa ikonomi , zwi amba uri ri fanela u khwaṱhisa pfanelo ya muholo wo linganaho kha matshilo a tshitshavha na u fhungudza masheleni a ṱoḓeaho u swikelela ṱhoḓea dza mutheo .
Ṅwaha muṅwe na muṅwe , miraḓo mihulwane itea u ri ṋea vhuṱanzi ha vhuunḓiwa ha zwa masheleni kha vhaunḓiwa vha re nṱha ha miṅwaha ya 21 .
U shumisa madungo a maipfi .
" mutheo wa ṅwaha wo tiwaho wa muvhalelano une wa swikisa kha maitele a ikonomi khulwane ya khorondangi ya lushaka i katela :
Vhudzheneleli kha u dzhia tsheo
VHUḒIFHINDULELI HASHU
Vhadzia u bwa migodi miṱuku , vhane vha khou anzela u vhanga tshinyalelo kha mupo kha maṅwe mashango , vha tea u farwa nga vhulenda . 
( b ) u isa phanḓḓa na pfunzo , zwine muvhuso , nga maga a pfalaho , wa fanela u ita uri i wanale na u swikelelea .
Muteo ndi wa ndeme kha kupulanele , u itela u tsireledza tshitshavha ( sa vharengi vha ndondolo ya zwa mutakalo ) kha tshumiso mmbi na u itela u konanya musi hu na khuḓano ya dzangalelo . 
4.2 Mishumo ya vhaṅwe vha re na dzangalelozwi tshi elana na CBP
Ngeletshedzi dza dzilafho dza tshitandadi dza ndangulo ya nyimele dzi elanaho na HIV na AIDS kha sekhithara ya mutakalo wa tshitshavha dzo bveledzwa na u phaḓaladzwa hu na vhugudisi ha vhashumi vha ndondolo ya mutakalo . 
U sala murahu - Komiti ya Wadi i nga humbela mivhigo ya tshifhinga tshoṱhe nga ha thandela na tshumelo .
( 5 ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u themendela vhathu vho -
Ndingedzo dza u shumisa ṱhanganyiso ya nyukiḽia u itela ndango ya u bveledza muḓagasi a dzi athu vha khagala fhedzi ndi sia ḽi shumaho ḽa ṱhoḓisiso . 
Ipfi ḽiswa ḽi vho amba mini ?
Vho ombedzela uri nḓivho yavho ya tsinitsini ya sisiṱeme sa mulanguli wa zwa mashumele wa kale wa muaphiḽi , zwi vha vhea kha vhuimo ha khwine u fhira muṅwe na muṅwe ane a kwamea kana vhone vhaṋe ( mulamuli ) kha u pfesesa na u ṱalutshedza sisiṱeme . 
U ṱalutshedza zwine ipfi ḽa amba zwone/ na u a shumisa kha mafhungo
tshikhala tshi hone nahone tshi ḓo ḓadzwa nga vhone
6.4.1 tsha u thoma , u itela u thivha dzitshadzhi dza muingapfuma dzi re nḓilani kana dzi sa athu badelwaho ;
Kushumele kwa mulangi wa vhubindudzi ku sedzuluswa nga kotara nga Komiti ya Masheleni na Vhubindudzi u itela u khwaṱhisedza uri vhalangi vha tshikwama vha a kona u shuma na sethe dza zwilinganyo . 
Zwi khagala uri pulane yo raloho i ḓo khakhisa vhaendangaṋayo , nga maanḓa vhane vha khou lingedza u dzhena kha bada ya vhukati i no bva kha ḽupu yo valiwaho . 
Ri livhuwa Vho Makhaya Ntini kha u tenda u vha muambasada wa fulo iḽi ḽa ndeme .
Sa zwe zwa sumbedziswa afho nṱha , hu na thandululo i konadzeaho , i sa hanedzei ya u laṱwa ha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili  . 
U sumbedza u pfesesa tshibveledzwa na u ri tshi shumisa hani : u vhala ha ḽitherala
Vhuendelamashango , sa tshithihi tsha thikhedzo dza rathi dza nyaluwo ya ikonomi ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , ho ḓisa R357 biḽioni kha GDP yashu nga 2014 na u tikedza 9% ya ṱhanganyelo ya mishumo Afrika Tshipembe .
Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzula zwi zwa tshiphiri .
DZIWANALA VHO ITA KHUMBELO
U ya nga ḽiṅwalo ḽa mbekanyamushumo ya zwikambi , vhuholefhali ha ṅwana nga vhanga ḽa u nwa halwa mme o ḓihwala ndi tshivhangi tsho ḓoweleaho vhukuma tsha vhuholefhali ha muvhili na muhumbulo . 
Nga ḓuvha heḽi ḽo khetheaho , ri tea u dovha ra dzhiela nṱha u shela mulenzhe ha avho vha re kha vhurangaphanḓa ha National Party , he vha vho zwi limuwa uri khethano nga muvhala a zwi na vhumatshelo .
Khwaṱhiso ya mulaedza i a ṱoḓea nga u ita mbekanyamushumo dza vhupfumbudzi tshifhinga tshoṱhe na nga u shumisa sisiṱeme ya ndangulo ya tshifhinga tshoṱhe na dziodithi dza maanḓalanga . 
Muṱun ḓi u tea u vha na ṱhanziela kha muhwalo muṅwe na muṅwe u ḓaho u tshi bva nnḓa .
U khuruṱanya zwitshavha uri zwi vhe vhashelamulenzhe vha re na ipfi kha maitele a vhufhaṱi hu tshi shumiswa nḓisedzo ya thikhedzo ya thekhinikhaḽa na nyaluso ya zwikili . 
Zwenezwo ro ya kha sekithara dza zwa vhubindudzi , dzine dzo tenda nga u tou funa zwa vhuḓifhinduleli ha u ṋekedza dzinnḓu kha miṱa iyo . 
U thomiwa ha sisiteme ya tsireledzo ho lengiswa nga u kuvhanganywa ha pulane dza zwifhaṱo dzo xelaho . 
Ndangulo ya Kiḽasi , hu nga vha kiḽasi 1 , 2 kana 3 .
Izwi zwi nga khwiniswa hani hu si na u khakhisa ḓuvha ḽa tshikolo kana u shumisa mugaganyagwama wa tshikolo ?
Fhethu hu re tsini na milambwana tshifhinga tshinzhi hu humbulwa nga murahu nga vhabveledzisi u vha fhethu ha mveledziso dza fhethu ho tsitsikanaho nga maanḓa kana mveledziso ya vhubindudzi . 
Zwi na mushumo u ṱalutshedza zwipikwa zwa mveledziso dzi ambwaho nga hadzo hu na tshifhinga u itela tswikelelo yavhuḓi , naho zwi tshi nga itwa hu na khumela murahu . 
U dzudzanya fhethu ha miṱangano ya CBP , ine ya nga kha ḓi farelwa fhethu huthihi nga wadi nga wadi , fhedzi-ha kha wadi khulwane zwi nga ṱoḓea uri u rwela ṱari hu itwe fhethu ho fhambanaho ;
U ḓivha mihumbulo i fhambanaho na yawe
Fhedzi , muhasho u dzhia vhuḓifhinduleli ha u langa tshelede ya zwikolo . 
Musi ḽiga iḽi ḽo no khunyeledzwa , thandela i tea u vha i tshi vho pfesesea zwavhuḓi .
U khethulula zwipiḓa zwa muvhili nga musudzuluwo u no nga u sumba na u onyolosa mulenzhe , nz .
Sinario idzi dzi ṋetshedza mikhwa , zwine zwa amba uri ndi mishumo ya zwino fhedzi ine ya khou lambedzwa , hu na nyengedzedzo dza ndambedzo kha mishumo miswa miṅwe na miṅwe kana ndambedzo nnzhi dza dzibasari . 
Nga u angaredza nndwa kana khuḓano dza tshifhinga tsha kale muthu a nga shumisa nyendedzi dza milayo ya nndwa dzo fanelaho , naho milayo iyi i tshi tea nga maanḓa kha tshaka dza nndwa ya vhoṱhe . 
A vha tei u ḓadza fomo sa izwo vhutshinyi vhu tshi vhigwa nga luṱingo .
Ro tenda zwenezwiḽa , na zwino ri kha ḓi , uri arali ra isa phanḓa na u lugisa phoindi idzi dza ndeme kha tshifhinga tsha miṅwaha miraru , khwaḽithi ya u funza na u guda i ḓo khwinisea vunduni ḽashu . 
Mitengo yo fhambanaho yo waniwa nga Muhasho wa Vhashumi nga fhasi ha Tshikwama . 
Muṱoḓisisi u ḓo shumana na kheisi iyo .
U khwinisa vhukoni ha sisiṱeme dza pfunzo dzi re hone nga u ṱuṱuwedza vhugudisi ha vhagudisi na u shumisa ngona dzo teaho na zwithusedzi ; 
Vhanna vha vha vharangaphanḓa vha poḽotiki vha khwiṋe u fhira vhafumakadzi , nahone vha tea u khethiwa hu si vhafumakadzi . 
U dalela miḓini ya zwa u sthilisana ngei Germiston kana PE
Dokhumenthe dza tshikhau kana dzo gandiswaho nga computer
12.3 Tingeledzani phindulo I re yone .
Zwi ḓo itwa kha miṅwaha ya malo i ḓaho , zwenezwo a vha nga tou mbo ḓi wana garaṱa zwa zwino vha tshi tou ita khumbelo .
U ṅwala na u ṋekedza
Ṋamusi ro kuvhangana u ḓa u amba nga mvelelo dza vhege dza rathi dza sedzulusa zwivhuya zwa ikonomi ya malwanzhe a shango ḽashu . 
U humbulela ( u inifera ) na kufhedzisele
Mbumbeo ya tshiimiswa itshi yo itelwa u shumana na mafhungo a mbekanyamaitele . 
Mashudu mavhi vhunzhi hazwo zwo thoma u shuma nga zwipiḓa . 
Izwi zwo ṋetshedza luvhanḓe lu katelaho , lwo ṱanganelanaho , lwo katelaho lwa nyambedzano ya mbekayamaitele vhukati ha mbambadzo dzo fhambanaho dzi re na vhushaka na vhukhethelo .
Mbueledzo ya vhufamuraḓo ndi maitele o fhelelaho na vhashumi vha phurofeshinala vho fhambanaho vha fanela u shela mulenzhe kha ndangulo i katelaho ya vhalwadze . 
Zwenezwo , u bvela phanḓa ho vha , vha na netiweke yavhuḓi ya vhathu vho pfumaho kha shango nga u shumisa Telkom .
Zwiṅwe zwa zwibveledzwa izwi a zwo ngo shumiswa / dzheniswa kha thebuḽu dza pulane dza u funza .
Mvelelo dzi dzinginya uri vhakunakisi vha ḓo tea u vanga ole dzo fhambanaho u vha tshibveledzwa tsha mafhelelo u bvela phanḓa na u vha na madzhini yavhuḓi ya mumagi na murengi . 
Ri khou livhuwa vho nanga GEMS , tshikimu tsha dzilafho tsho vha thusaho u wana ndondolo ya zwa mutakalo ya khwiṋesa .
Nga tshifhinga tshi si gathi murahu ha mbofholowo , pfunzo dza nṱha kha vhunzhi ha mashango Afrika yo vha i tshi dzhiwa sa " nḓisedzo ya tshumelo hu so ngo lavhelelwa u bindudza " nahone zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha zwo ṱanganedza thikedzo ya zwamasheleni twii u bva kha mivhuso ya Afrika . 
U shandukisa na u ṱanganedza IDP
U vhala u itela u wana zwidodombedzwa na u shumisa ludungela lwa mafhungoni u itela u wana mafhungo
Iṅwe ya khohakhombo dza u ṱola dzo vhonalaho nga Muhasho ndi tshivhalo tshihulwane tsha data tshine tsha khou kuvhanganywa zwino . 
Tshipiḓa tsha vhuvhili tsha luṱa lwa u lugisela tshi katela u rwela ṱari tshitshavha .
Levhele tharu dza muvhuso dzo tendelana kha thendelano ya tshumisano ya u shumisa mbekanyamushumo dza ndaulo ya malaṱwa , na u anana na thendelano dzoṱhe dzo swikelwaho nga khoro , zwo ralo hu wanwe fhulufhelo na vhuḓifhinduleli kha zwa u shumisa zwa u pulana dzitsheo . 
Zwo ralo , u kona u tevhedzela maitele a Khristo maitele a u ṱanganedzwa kerekeni uvha muraḓo zwo khakhea nga nḓila ine zwa shuma ngazwo . 
Vhafumakadzi vha wanala kha sekithara ya vhaswa , vhaaluwa , vhathu vha re na vhuholefhali khathihi na vhana sa mbeu ya tshisadzini . 
Milambo , zwipuka , mavu , zwimela na vhathu zwoṱhe ndi zwipiḓa zwa mupo . 
U fhaṱa hu khou ya phanḓa kha zwiṱitshi zwiswa zwa muḓagasi , Medupi ngei Limpopo , Kusile ngei Mpumalanga na Ingula tsini na Ladysmith , hune ho no tholwa vhashumi vha fhiraho 30 000 .
U fhandekanya hu ḓo thivhela u ṱangana ha mirafho hu sa ṱoḓei ha mirafho zwine zwa ḓo ita uri " zwi konḓese u vhulunga phambano dza poḽitiki na dza matshilisano dzi re dza ndeme vhukuma "  . 
Ndalukanyo dzo livhiswa kha vhakhantseḽara , vharangaphanḓa na vhalanguli vha mimasipala kha muvhuso wapo . 
Khothe dza ha masipala dzi re ḓoroboni khulwane dzi na maanḓa kha milayoyapo ya ha masipala na vhutshutshisi hapo ha milandu ya zwa vhuendi . 
ya u shandula zwidodombedzwa zwavho na zwenezwo .
Tsumbadwadze dzi elanaho na ḽeveḽe ya nṱha ya swigiri malofhani :
Ndi nyendedzi dzifhio dzine khorombusi dza tea u tevhela kha u bveledza mbekanyamaitele dza zwikolo ?
Ngudo dzo gudiwaho u bva kha nḓila idzi dza vhupulani dza dzitshaka , dzine dza nga kona u shumiswa Afrika Tshipembe , dzo bviselwa khagala afho fhasi . 
Naho ri tshi nga pfa ri khou fhindula zwavhuḓi , u thivhela khuḓano zwi nga swikisa kha uri vhathu vha pfe vho ḓaḓa , vho kwata na u ḓibvisa khazwo hu na khonadzeo khulwane ya uri khuḓano i ḓo dovha ya vhuya .
Kha Gireidi ya 3 gumofulu ḽa awara dza 8 na gumoṱuku ḽa awara dza 7 dzo avhelwa Luambo lwa Hayani na gumoṱuku ḽa awara dza 3 na gumofulu ḽa awara dza 4 kha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma .
Rakhonṱhiraka Muhulwane u tea u thoma milayo yau dzhena kha vhupo a dovha a i shumisa na u i londola tshifhinga tshoṱhe musi hu tshi khou fhaṱiwa . 
Izwi zwi ṋetshedza vhalanguli pulatifomo u davhidzana thwii na maAfurika Tshipembe , uri vha pfe mafhungo nga vhone vhaṋe na u ṱola mvelaphanḓa ya mbekanyamushumo dza muvhuso .
Vhadzulapo vha tea uṋewa mafhungo nga vhuḓalo nahone a re one nga ha tshumelo dza nnyi na nnyi dzine vha ḓo ṋekedzwa
Vhambedzani tekeniki dza maitele a mafhungo na ngona dzine dza vha na ṱhoḓea khulu dza mbambadzo . 
U vhambedza na u vhekanya zwithu u ya nga kuitele , muvhala na zwiṅwevho .
arali ni tshi pfa ni na tsumbadwadze dzine dza si tou dinesa , ni dzule hayani u thivhela u kwamana na vhaṅwe vhathu .
Mbuelo yo phuroreithiwa
Ho sedzwa ndugelo dzo ṋekedzwaho kha mushumisi afha nga ngomu , ndugelo dziṅwe dzoṱhe kha ndaka ya muhumbulo kha webusaithi yi dzo farwa lwa tshoṱhe . 
Vhuḓifhinduleli ha u shumisa na ndangulo ya QLTC hu ḓo vha ha Mulangi Dzhenerala ( Director-General / DG ) na Ṱhoho dza vundu dza Muhasho ( provincial Heads of Department / HoD ) .
Hune vhagudisi vha vha na tswikelo ya dzikhomphyutha , dzi itwa u ri dzi vhe hone hu tshi khou itelwa zwiraru : 
U swikela ṱhoḓea dza tsireledzo na vhutsireledzi ndi zwa vhuṱhogwa na u ṱoḓa mveledziso i bvelaho phanḓa u amba nga zwiṱirathedzhi zwi dzulelaho u bveledziswa nga vhatshinyi ; nga u ralo , ṱhoḓea ya u dzulela u sedzulusa nḓila ya kuitele o ṱanganelaho u lingedza u thivhela vhugevhenga . 
Hune themamveledziso dzo no vha hone , vhuḓifhinduleli havho ndi u khwaṱhisedza nḓisedzo nga u ṱavhanya . 
Tshifhinga tsha nṱhesa : Awara 1 nga vhege
Zwipikwa zwa mbambadzo zwi dovha zwa sumbedza hune feme ya ṱoḓa u ya hone . 
Zwiṅwe hafhu , hezwi zwo fhelisa ndivho yoṱhe ya sisiṱeme na u bveledza uri mathukhwi a ndondolo ya mutakalo a dzhene kha lutsinga lwa mathukhwi zwao . 
Inthaviwu na vhaḓisedzi vha tshumelo
Vhutswamafhungo zwi amba u dzhia na u shumisa mihumbulo ya muṅwe na u i ṋetshedza sa yau . 
1 Tshimedzi 2002
Vhunga zwi tshi ḓo ambiwa kha notsi dzi no ḓo tevhela , thandela a dzi shumiwi nga nḓila ine zwithu zwa vha zwo tou tswititi sa mutalo .
Kha vha dzhiele nzhele tshithu tshithihi tshihulwane tsha uri mushumo wa mihasho ya sekhitha kha u shumiswa ha CBP na M&E wo dzula wo ṱaluswa .
Khoudu ya davhi : 630256
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe kha themo ya 1 .
( a ) u sa ḓifara zwavhuḓi , u balelwa u ita mushumo na u sa kona mushumo ;
Ro ita mvelaphanḓa dza ndeme miṅwahani ya 15 yo fhiraho ya mbofholowo , khaedu nnzhi dzi kha ḓi bvelaphanḓa .
Masipala wa Prince Albert u bvela phanḓa na u ṱangana na maitele a fanaho a vhugevhenga vhune ha elana na zwa u reila muthu o shumisa zwikambi na zwidzidzivhadzi . 
Khabinethe yo engedza vhutshilo ha IMC u itela uri i kone u tandulula mafhungo maṅwe na maṅwe ane a nga bvelela zwenezwi hu khou thomiwa tsheo dza Khabinethe .
Uhu u kwamea lu si lwavhuḓi mashumele a khothe nga nṱhani ha rekhodo dza khothe dzi sa vhonali zwo bvaho kha u sa ṅwalwa zwavhuḓi , zwine tshiṅwe tshifhinga zwa sa pfale zwavhuḓi . 
U lingedza u ṅwala nga u tou pomba , kuṅwalele ku si na phanḓa na murahu , n.z.
Muṅwalo wa maṅwalwa kanzhi ndi muhulwane nahone u nga shumiswa na nga avho vhane vha si vhone zwavhuḓi . 
Mimasipala i fanela u thoma ndaulo dza akhaunthu dza bannga , ndangulo ya kheshe na vhubindudzi . 
Zwikili zwa vhudavhidzani havhuḓi na u tandulula thaidzo . 
Vho ri arali vho vha vhe na mbuno idzi phanḓa havho kha ṱhoḓisiso dza u sa tea , vho vha vha tshi nga vha vho swikelela khunyeledzo dzo fhambanaho maelana na mafhungo aya sa tshithu tshi dzhenelelaho kha u pwashekana na vhushaka ha kushumele . 
Izwi zwi ḓo vhona uri Thandela idzi dzi konadzeye kha uya kha zwi tamiwaho nga tshitshavha .
Tsini na tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe , ṅwalani fhungo ḽithihi ḽi no amba uri ri tea u fara vhaṅwe vhathu nga nḓilaḓe .
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri nzudzanyo iyi i nga fhambana u bva kha vundu u ya kha vundu na thandela nga thandela . 
Mvelelo dza hone dzo vha u swika tshitediamu u lenga . 
Ngoho : A si vhutshinyi unwa halwa , vhutshinyi ndi u tzhipa .
Muhadzimi na vhaṋe vha Muhadzimi vha ṋea garanthii tshoṱhe uri vha ḓo kona u shuma mushumo na / kana u tshimbidza bindu vha tshi tevhedza zwe vha ṱanziela .
Fhedziha , tsheo a i nga vhofhi kha iṅwe khothe , i nga vha ya vhuimo ha fhasi kana ine ya eḓana nayo , arali mbuno dzine tsheo dza ḓo dzhiwa nga khadzo dzo fhambana kana u fhambanywa nga u tevhedza nḓila yo teaho . 
Ṱhoho ya khethekanyo
Thandela dzo ṱaluswaho dzi ḓo dovha hafhu u ṱoḓa u fheletshedzwa nga migaganyagwama yo teaho . 
Muṅwe mufumakadzi o amba nga nḓila ye a kandekanywa ngayo u vhuya u swikela a tshi dzidzivhala nga mulandu wa zwenezwo . 
Thendatshikolodo
U thetshelesa zwidodombedzwa zwa zwiṱori na maṅwe-vho maṅwalo a orala a fhindula mbudzisoṱhalutshedzi , tsumbo , ni ḓo ita mini musi ni tshi hula ?
Nyito dzine dza vha dzo tou fombe kha u thetshelesa na u amba luvhili nga vhege
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ( SONA ) u ḓo dovha hafhu wa vha hone nga madekwana , a ḽa 10 Luhuhi 2011 .
Lushaka ulu lwa tshiṱatamennde lu ṋea tshivhangi tsha khuḓano , mulandu hune vhabiki vhanzhi vha tshinya muthotho ngazwo . 
Hu musi shango ḽi ḽone ḽi khou zwi ṱoḓaho , hetshiḽa tshithu tsho phumula afidafithi yavho , na uri hezwo zwo fha muhaṱuli tshifhinga tsha u haṱula hezwo . 
Mpfu dza khanḓwa / tshetshe / tshie
________________________ anḓadza zwitzhili .
Muhasho u dzinginya u thoma zwiṱuṱuwedzi kha mutheo wa u lambedza u itela u ṱuṱuwedza na u tshimbidza kupulanele kwa dzingu na u konanya . 
U rangela u vhala ( u ḓivhadza tshibveledzwa )
Ipfi ḽa ndeme ḽa ndivhuwo kha khoutshu , Vho Ms Anna Botha .
Tshelede i ne ya fhiriselwa phanḓa ya vundu zwi amba masheleni o ṋetshedzwaho nga nḓila yone , fhedza a sa shumisiwe kha ṅwaha wa muvhalelano wonoyo . 
Ngeletshedzo ya kha saithi na u rumela u itela iṅwe thikhedzo na dzilafho na zwone zwo ḓo ṋekedzwa . 
U ṋea ṱhalutshedzo ya maipfi na vhukwamani hao na miṱa ya maipfi hu tshi shumiswa nḓivho ya midzi na thangi zwo ḓoweleaho
Zwipikwa izwi zwi ṋea u ya kha u thomiwa ha mbekanyamaitele dza sekithara iṅwe na iṅwe kha sekithara ya nnyi na nnyi . 
Gwama ḽa Apex , ḽine ḽo lenga u rwelwaṱari , ḽine ḽa ḓo thoma u shuma kha tshifhinga itshi . 
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa haya madzangano zwo ṅwalwa nga murahu ha heyi bugwana
Muvhuso Wapo kale wo vha u na vhuḓifhinduleli ha ndangulo , u kuvhanganya na u laṱa malaṱwa a ḓoroboni , hayani na a makwevho , ngeno nḓowetshumo yo vha i na vhuḓifhinduleli ha malaṱwa ayo . 
Zhendedzi ḽi lavhelelwa u tshimbidza zwa u waniwa ha mavu nga nḓila ine ya tikedza vhukoni ha muvhuso u mona na vhuimo hoṱhe . 
ḽeveḽe ya u fushea ha dzikhasiṱama yo engedzea .
Tsivhudzo ya Tshitshavha
-- U shumisa mafhungo mapfufhi a pfalaho
Muvhuso u ṱanganedza uri kha u lwela ndinganelo pfunzoni , hu na ṱhoḓea ya u shumisa tshelede nga maanḓa kha pfunzo ya vhashai , na uri phakhedzhi ṱhukhu ya mutheo i nga fhambana na elementhe dzi ngaho zwi re ngomu zwa ikonomi ya matshilisano . 
Kanzhi , mashango a Afrika a re zwikolodoni zwo kalulaho o vha a si na maanḓa a u kona u ita zwiṅwe . 
Mazhendedzi a u thola a thusa vhatholi kha u wana vhathu vho teaho kha u swikelela ṱhoḓea dzavho dza u tholwa . 
U kunguwedza na zwone zwo buliwa , na ho zwi tou vha khagala uri u kunguwedzwa ha halwa nga nḓila i xedzaho kana nga nḓila ine ya vha i khou itela u kunga vhana a i ho mulayoni . 
Zwo ralo noṱhe ni vhafarani vha ndeme kha maitele a tshanduko na mveledziso . 
Hei ndi yunithi ya vhuvhili ya kha dza rathi ine ya khou thoma u shuma .
U shumisa thekiniki dza u amba na dza u sa amba ( tsumbo , thounu , u bvisa ipfi / moduḽesheni kana muungo , voḽumu , u elela / thempho , u vhumba mafurase , u shumisa maṱo , u amba nga tshifhaṱuwo , u amba nga zwiga na luambo lwa muvhili ) kha mikumedzo .
U ita nga u ralo vhagudisi vha kha tamba tshipiḓa tsha vhukati kha u shandukisa vhuṱala ha dwadze ḽa HIV . 
Rannda Senthe R1,50 muthihi
Ri nga kona u tshimbidza saizi iṅwe na iṅwe ya u tshimbila na muhanga wa tshifhinga u pfeseseaho muṅwe na muṅwe une vha nga ṱoḓa uri ri shume ro sedza khawo . 
Ndi vhathu vhangana vhane vha dzula miḓini ine vhone vha khou i imela ?
Mahoḽa , ro tshenzhela u tsa ha ikonomi lwa u tou thoma kha miṅwaha ya 17 .
Ndi Vhukwamani vhufhio ha Vhuvhulungelo na dzi ( RQO's ) ?
Nga ṅwambo wa zwenezwo , ri nga si tou dzhielesa nṱha mushumo uyu . 
Nga 2005 , u thoma u ṱola mbalombalo dza vhugevhenga hu bveledzaho nga mazhendedzi a zwa tshipholisa kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Muphuresidennde u ta Murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso ane a shuma na vhafaraoﬁsi vha Nnḓu dzothe .
dzhenisa na u vhiga kha sethe ya zwisumbi zwo tiwaho zwa lushaka nga minisiṱa a re na vhuḓifhinduleli ha muvhuso wapo
Ndi dzangano ḽa lushaka ḽine ḽa langa mutambo wa bola ya milenzhe kha shango ḽoṱhe , ya phurofeshinaḽa na ya ametsha . 
5 N e na vha we
_ Kha vha dudedze zwanḓa musi vha sa athu u thoma u shuma na u dzudzwa zwi tshi dudela
" Tshiendatshikhalani tsho kivha mudavhini .
4.63 Tshi tevhelaho u vhudzisa uhu hu ṱoḓa uri muthu a humbule nga u lingana ha vhushaka vhukati ha phungudzelo na ndivho .
Maḓuvha a 30 ane DHS ya fanela u dzhia ngao tsheo ya u ṋetshedza kana u hanela a nga engedzwa luthihi u ya kha maḓuvha ane a sa fhire maṅwe a 30 arali khumbelo i ya mafhungo manzhisa , kana khumbelo i tshi fanela u tou ṱoḓiwa kha iṅwe ofisi ya DHS nahone ayo mafhungo zwi nga si konadzee uri a wanale nga maḓuvha ayo a 30 .
u vha vha sa holi masheleni a paḓaho R69 000 nga ṅwaha kana vhana ndaka dza masheleni a paḓaho R990 000 arali vha si ho kha mbimgano .
U dovha u anetshela ḓirama nga u tevhekana hayo
Hezwi zwi amba uri Komiti ya Wadi i tea u kwamana na tshitshavha nga ha mveledziso na pulane dza tshumelo .
Ri ṱoḓa u rwela zwanḓa mushumo wavhuḓi vhukuma wo itwaho nga vhorakhonṱhiraka na vhabveledzi vhashu . 
Ndivho dza tshiṱirathedzhi tsha muhasho dzo nweledzwa nga nḓila yo teaho . 
1.4.4 ha nga ḓo hadzima kana a fha muthu tshelede sa khadzimo ;
Mbudziso yo fhindulwa zwavhuḓi vhukuma nga vhagudi vhe vha vha vho ḓilugisela zwavhuḓi . 
Khomishini i tenda uri nga nḓila ine zwithu zwa vha ngayo , iyi milayo a i thusi .
Ni vhona ṱhoho ya atikiḽi iyi i yavhuḓi ?
Kha dziṅwe nyimele , hu na u sa ḓivha uri mulayo , une wa shuma kha maṅwe matheriala , nga vhanga ḽa kupfesesele kwa ṱhalutshedzo , na muṅwe mulayo u shumaho kha matheriala aneo . 
1.25 U bva tshe ha thomiwa maano a u wana tshelede murahu ya Tshikimu tsha Lushaka tsha Thusedzo ya Masheleni kha Matshudeni ( NSFAS ) , u kuvhanganyiwa ha masheleni ho no khwinisea zwo itiswa nga nḓila dzo fhambanaho dzi khou shumiswaho hune u swika zwino ho no kuvhanganyiwa R268.4 miḽioni i khou vhambedzwaho na R285 miḽioni ya tshikalo tsha ṅwaha tshe tsha vha tsho vhewa .
U vhofhololwa ha Vho-Mandela ho ḓiswa nga tsheo ya u lwa ha vhathu vha Afurika Tshipembe .
Vhana u vha khou tamba
4.4 Khabinethe i humbela vhakwameaho vhoṱhe uri vha ṱavhanye vha tandulule pfudzungule dza Ennerdale , Eldorado Park na Coligny .
" Wanani fhethu ha khwiṋe hune na ḓo i dzumba hone tshifhingani tshi ḓaho . "
U sa lingana ha zwiimiswa - ndi hune ha vha na phambano vhukuma kana khumbulelwa dza vhuṋe ha phaḓaladzo ya zwiko .
U sa lenga u khunyeledza na u paḓaladza zwitatamennde zwa ṅwaha nga ṅwaha zwa gwama , u vhiga malugana na nyimele ya gwama na phaḓaladzo ya mafhungomatsivhudzi a zwa gwama . 
Maitele a Ndangulo ya Khombo a katela ṱhaluso ya khombo dza ndeme dzo livhanaho na Tshikwama na u thomiwa ha ndangulo u itela u fhungudza khombo . 
Kha masia maṅwe oṱhe , Dzhendedzi Ḽihulwane ḽi ḓo amba navho . 
Zwikili zwa Vhutshilo
Kana sa tsumbo , muthu a thivhela khuḓano a ṱuwa , thaidzo i a dovha ya bvelela nga murahu saizwi i songo tandululwa nga tshifhinga tsha khuḓano .
Ri a zwi humbula , uri naho zwo ralo uri musi hu na u bviselwa khagala ha mashumele a PPP kha mugaganyagwama na miṅwe mivhigo ya zwa masheleni , mbonalo lwa tshifhinga tshilapfu ya vhuḓikumedzeli ha PPP a zwi athu u itwa lwo fhelelaho . 
Ramabindu o vha a sa zwi ḓivhi na zwa uri fhethu hawe ho pwashiwa ha dzhenwa . 
Khumbelo dzo ṱanganedzwaho nga murahu ha datumu ya u vala na idzo dzine dza sa tevhedze ṱhoḓea a dzi nga ḓo ṱanganedzwa . 
Tshivhalo tsha mivhigo ya nga misi na i songo dzudzanyelwa nga ṅwaha . 
WC Komiti ya Wadi
Mbadelo ya u phaḓaladza i guma kha 30% u swika kha R32 nga tshithu - Nyimele dza dzilafho dzi sa fholi
Ro nanga ri tshi zwi ḓivha hu si u khwaṱhisedza dziphambano dzashu fhedzi zwo ralo , ra shumisana u itela u fhaṱa vhumatshelo huthihi ha riṋe vhaṋe na vhana vhashu . 
( b ) a sa vha hone kha vhusimamilayo musi a songo wana thendelo kha maitele ane milayo na thevhekanyo dza vhusimamilayo zwa amba nga ha u fhelelwa nga u vha Muraḓḓo .
Ndo dzhia tsheo ya u ya phanḓa , naho ndo vha ndi sa tsha kona u tshimbila , ndo vha ndi tshe na vhuluvhi hanga na muhumbulo wo khwaṱhaho . 
Dziṅwe khethekanyo dza vhashumi vha mutakalo , u fana na vhorathekeniki vha maṋo , vha wana vhugudisi havho kha yunivesithi dza thekhinoḽodzhi . 
Kha Giredi ya 1-3 , thesite dzi ḓo katela mushumo wo randelwaho kotara tharu dza u thoma dza ṅwaha wa tshikolo .
Vhathu vhanzhi vha na tshelede maḓuvha nyana nga murahu ha ḓuvha ḽa u hola fhedzi vha vha vha si tshe na tshelede kha maḓuvha o sala a ṅwedzi . 
Nga kha zwezwi , u bva nga Lambamai ṋaṅwaha , tshigwada tsha u thoma tsha vho gudelaho zwa mishonga vha no bva kha phuraivethe vha linganaho 600 vha ḓo ṋetshedza tshumelo ya zwa mishonga kha kiḽiniki dzi linganaho 533 dza mivhunduni na kha zwikolobulasi kha zwiṱiriki zwa u lingedza zwa fumi .
U pfumbudza
Ndi fuḽaga ya lushaka ya vhurathi fhedzi i re na mivhala ḽifhasini . 
Ipfi ' ṱhanganyelo ' ḽo wana u dzhielwa ha khaṱhulo kha tsheo dza khothe dzo fhambanaho dzi shumaho na ṱhalutshedzo ya mbuelo ya goroso na uri ho bulwa uri kha nyimele iyo i ḓo amba velu ya maraga . 
Ndi nnyi ane hu nga wanala ndaela ya tsireledzo ya u mu thivhela ? 
Pulane ya Ndangulo ya Malaṱwa ya Lushaka i ḓo dzudzanywa miṅwaha miṋa miṅwe na miṅwe . 
Muvhigo forensiki wo wana maṅwe maitele a si avhuḓi kha ṋetshedzo ya tshumelo . 
Khohakhombo ya khiredithi yo elwaho ya ndangulo ine ya elana na vharengi misi yoṱhe . 
Kha vha dzhie phindulo vha dzi rekhode .
Khamphani ya phuraivethe
U nanga maipfi U sedza kha maitele a u ṅwala
Hezwo zwi ntswikisa kha heḽi ḽikumedzwa . 
Hu fanela u vha thekhinoḽodzhi yo teaho i sa ḓuri na u shuma zwavhuḓi . 
U vhala tshibveledzwa tsha ḽitheretsha sa nganea ya vhaswa/ nganeapfufhi / ḓirama / foḽukuloo
Sa izwi tshumelo dzi ṋetshedzwaho hafha dzi dza tshivhumbeo tsho khetheaho , nḓila ine ya nga u fushea ha vhalwadze ndi ya ndeme . 
Kana zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha zwa phuraivethe zwi ṋetshedzaho khoso dza digirii zwi nga ḓi vhambadza zwone zwine sa dziyunivesithi , arali zwi songo ralo , ndi ngani zwi songo ralo ? 
Thendelo ya muhumbeli wa tshavhi i a phurinthiwa , i sainwe , i ṱempiwe nahone vha i ṋewe .
2.1 Luambo lwa hayani Gireidi ya Ṱ- 3 Marangaphanḓa
U ṅwala dzina ḽau mafhedziseloni
Nga Ḓuvha ḽa Khushumusi iḽi , ngavhe ri tshi nga humbudzwa uri a ri koni u nga vha na Khushumusi hu si na tshifhiwa tshe ra ṋewa nga ḓuvha iḽi , tshifhiwa tsha fulufhelo , lufuno , mulalo na gundo u bva kha khaedu dzine ra ṱangana nadzo vhutshiloni . 
Tshenzhemo ya mushumo ; madzina a vhatholi vhe vha vhuya vha shumela vhone na zwe vha vha vha tshi shuma zwone
zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitsu na mitshena zwa musi muthu a tshi dzhia ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe .
( Arali hu muano : Mudzimu a nthuse )
Tshivhumbeo tsha tshiimiswa tshi tshimbilelana na maanḓa o hweswaho khathihi na mishumo yo ṋetshedzwaho Masipala . 
Maṅwe a mafhungo a nga ganḓiswa kha thikhithi . 
Nga u khwaṱhisedza uri dzitsheke dzi sa pfukiswi dzi khagala , dzibannga dzi ḓo ḓilugisela u kona u shumisa tsedzuluso dzi ṱoḓeaho kha u tevhedza mushumo wadzo wa ndondolo . 
Nga lutamo , ḽiga ḽa u thoma ḽa u sedzana na masia a maanḓa a mulayo a kovhelwaho ndi u dzhiwa nga vhuronwane dizaini ya ndaulo , u fhungudza u dovholola honoho musi hu tshi nga vha hone . 
Muofisiri wa Mafhungo u tea u ḓadzela muiti wa khumbelo fomo a dovha a mu ṋea na khophi ya fomo iyo yo ḓadzwaho .
Ndi miraḓo ifhio ya Komiti ya Wadi vhane vha fanela u ṋewa vhuḓifhinduleli ha u ita mushumo ?
Thekhesi ya mbo swika ha Tshamaano .
ḽiṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ( ID ) na maṅwalo a vhuḓiṅwalisi a khamphani yavho , khamphani ya vhushumisani kana pfano
ṱhoḓea dza ' u dzhenela hu pfadzaho ' , zwine zwa vha nḓila ine vhathu vha tshitshavha vha dzhenela kha phurosese dzi elanaho navho uri vha kone u dzhenela nga nḓila ya ndeme kha masipala
Ṱhoḓisiso dza tshifhinga tshilapfu na mveledziso , u sikwa ha nḓivho na vhutumbuli zwi ḓo tamba mushumo muhulwane kha nyaluwo . 
Kha vha farele tsini ḽiṅwalo iḽi na notsi dzavho musi vha tshi khou shuma kha khethekanyo ya ngudo iyi . 
2.1 U dalela Senthara ya Nyeletshedzo dza zwa Vhudzulo ya Kimberly
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
6.7 . Khabinethe i ṱahisa ndiliso dzayo nga ha u lovha ha mulwela mbofholowo a ḓivheaho Vho Riot Makhomanisi Mkhwanazi , vho vhuyaho vha pfufhiwa nga Order of Mendi for Bravery kha u shela mulenzhe havho kha nndwa ya mbofholowo ya shango ḽashu .
NDIMA YA 1
U ita nyambedzano nga ha tshiṱori , u topola muhumbulo muhulwane kha maṅwalwa , na vhabvumbedzwa vhahulwane na zwiṅwe .
_Vhashumi vho gudiswa na u shumisa zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho .
Makumedzwa a Thandela ya Ḓirafuthi
U shumisa girama , mupeleṱo , ndongazwiga na zwikhala zwo teaho vhukati ha dzipharagirafu
Ndi tshishumiswa tsha u pulana Afrika Tshipembe tshine tsha ṱhaḓula nga u ṋetshedza nḓila kha madzhenele a shango kha mveledziso ya vhaswa . 
Maongelo ha tou ṋetshedza fhedzi tshumelo kha vundu , fhedzi a dovha ṱanganedza vhathu vho fhiriselwaho u mona na shango ḽoṱhe . 
Tsha ndeme vhukuma ndi tsha uri , kha nyimele iṅwe na iṅwe , milayo iyi i tea u shuma yoṱhe uri i kona u shuma zwavhuḓi sa maga a u thivhela vhugevhenga . 
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya shango ḽa nnḓa ya mabebo .
U vhala / ṱalela u itela mafhungo u tshi shumisa
U linganyiswa ha vhushaka hashu a zwo ngo tou ḓisa mbuelo fhedzi kha vhadzulapo vhashu . 
[ Ndaulo 2 ] TSHIPIḒA ITSHI TSHI SHUMISWA NGA GCIS Nomboro ndaula : Khumbelo yo ṱanganedzwa nga : Khumbelo yo ṱanganedzwa nga dzi : Nomboro ndaula ( arali i hone ) : Mbadelo ya Khumbelo ( arali i hone ) : R Tshelede ya Phungudzo ( arali i hone ) : R Mbadelo ya tswikelelo : R Tsheo :
Khethekanyo Khulwane i dovha ya tshimbidza mveledziso na u langa tshiṱirathedzhi na muhanga wa nzudzanyo dza kushumele u itela u ṋekedza ṱhuṱhuwedzo kha vhuḓiimiseli ha tshiṱirathedzhi ha Muhasho . 
Ri ḓo dovha ra vhona uri tsheo dza u engedza tshomedzo dza Tshumelo dza Vhululamisi , u khwinifhadza vhulanguli ha Ndangulo ya Mikaṋoni na tshumelo dza vhupfuluwi na mbulungo ya mabambiri a ndeme , zwi a itwa .
Tshutshedzo khulwane kha nyaluwo yo sedzwaho ndi mitengo ya ole , i dzulelaho u vha nṱha na hone a i dzuli fhethu huthihi , zwi tshi vhangwa kanzhi nga mbilaelo nga ha nḓisedzo yayo kha tshifhinga tshiḓaho u fhirisa u ṱoḓwa hayo , he nga 2005 yo vha i fhasi u fhirisa kha ṅwaha wo fhelaho . 
Tshiṱirathedzhi ho vha u thoma nga u wana sisiteme ya mabammbiri vhukati ha vhashela mulenzhe vhararu kha sia ḽa u thoma , u bva afho ha vha na u dzhenisa sisiteme dza masia mavhili nga khomphyutha . 
U wayara zwi ḓo dzudzanywa kha rou dza vhutengu na nzimo nahone dzi ḓo vhofhiwa nga pfuṋelo dza pulasitiki dzo teaho . 
U pfesesa muhanga wa vhupulani wa bindu na mugaganyagwama wa muvhuso wa Afrika Tshipembe , hu tshi katelwa u pfesesa zwi randelwaho nga tshumelo ya nnyi na nnyi . 
4 Lutamo lu re tshiphirini
Izwi a zwi thivheli u thomiwa ha madzangano kana u dzheniswa ha madzinginywa kha uri thandela iyi i nga shumiswa zwavhuḓi u itela u isa phanḓa muhumbulo wa tshanduko . 
Zwiṅwe hafhu , Lutavhi lwa Vhuendedzi ha Nnyi na Nnyi lu khou u bveledza phoḽisi malugana na zwililelwa zwa vhanameli vha re na vhuholefhali khathihi na milayo i no kwama u swikela tshumelo ha muṅwe na muṅwe zwine zwa ḓo katelwa kha u oliwa ha zwifhaṱo zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
A huna mbofho yo ṅwaliswaho nga nṱha ha ndaka . 
Nga u ralo , vhuleme ha makete ya mulivhaḓuvha ndi uri a hu khou bveledzwa thoro dza mulivhaḓuvha dzo linganaho fhano hayani dza nḓowetshumo ya ole , musi thoro yo kuyiwa tshibveledzwa u bva kha tshiṅwe tshi dzhiwa sa tshibveledzwa tsha ndeme ya fhasi . 
Tshimedzi ndi ṅwedzi wa Tsivhudzo ya Khentsa ya Ḓamu ; zwo ralo , sibadela na tshone tsho shela mulenzhe kha u ita tsivhudzo iyi nga ha dwadze tshifu iḽi tshitshavhani tshashu . 
Tshipikwa tsha u bveledza na u langa sekhithara ya minerala na fulufulu a tsho ngo swikelelwa . 
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani , tsumbo , Masia / Ndaela
Vhathu nga muthihi , mabindu na zwiimiswa zwa vhubindudzi vho vhofholowa u fara akhaunthu dza bannga dza nga nnḓa . 
Kuvhonele kwashu ndi kwa uri , arali hu na ndingano , zwiitei kana nyimele dza ḽifhasi dzi nga vha na mvelelo dzavhuḓi malugana na mveledziso ya Afurika Tshipembe , naho hu tshi nga vha hu na ndozwo dzo vhalaho dza ndeme .
( d ) i nga thola vhashumeli vhane vha khou ṱoḓḓea kha u bveledza mishumo yayo
Ndivhiso idzo na vhuṱumani a zwi bveledzi u ṋewa thendelo nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele ya zwibveledzwa kana tshumela kha ayo mabindu . 
Kha vha sike zwikhala zwa zwiitwa zwa mbambadzo ya vhuvhambadzi ha tshiofisi na vhu si ha tshiofisi . 
Hu na , naho zwo ralo , a huna muhangarambo nga u angaredza u re hone u shumaho sa tshikalo tshi kalaho thendelanomviswa nga muthu nga tshifhinga tsha mveledziso nahone a huna ndededzo kha vhuimo na vhuhulwane ha u dzhenelela nga vhashelamulenzhe . 
Ri dovha ra ṋetshedza tshumelo ya mutakalo kha senthara dza vho nothaho dziḓoroboni . 
( c ) Mulayo wo itwaho nga Vhusimamilayo ha Lushaka u tea u tendelana u fhiriselwa ha mawanwa a u sa yelana na Mulayotewa kha Khothe ya Mulayotewa .
( b ) shuma nga nḓḓila iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mushumo wa ofisini dzavho , khathihi na u ḓḓidzhenisa kha maitele maṅwe na maṅwe ane a nga vha dzhenisa khomboni ya phambano vhukati ha mishumo yavho ya tshiofisi na lutamo Iwavho vhone vhane , kana
Bammbiri heḽi ḽi saukanya khaedu dza zwino na zwikhala zwa khakhululo Afrika Tshipembe . 
Ndiliso dzi ḓo badelwa nga nḓila i tevhelaho : 
u sala muthu murahu
Maitele a u hudza o ita na u shushedza mikano ya madzingu uri a nga xelelwa nga tshiimo tshao tsha mbuelo zwi tshi ḓa kha vhulimi na miṅwe mitikedzelo ya ikonomi . 
Ndangulo dzo livhiswaho kha vhubvo dzi do shuma u langula tshikafhadzo na u shumiseswa ha madi lwo fhiraho mpimo .
U shumisa luambo lwa u nyanyula/ kwengweledza / fhuredzela
Ndi ngani Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u wa ndeme ?
Tshivhumbeo
U kala kushumele hu ḓisa u vha khagala ho khwiṋiseaho na vhuḓifhinduleli ha ndangulo na tshumiso ya zwiko zwa nnyi na nnyi uri zwi vha ngoho .
Marifhi a humbelaho maṅwe mafhungo nga ha tshibveledzwa , yunivesithi , nyendo , mabuḓo , arali o rumelwa kha vhathu vho teaho , a ḓo fhedza o fhindulwa .
Marangaphanḓa Zwo no dzhielwa nṱha uri zwiňwe zwiko zwa madi zwi tshi ya nga ndeme ya zwo kha matshilisano na zwiňwevho zwi nga ṱoḓa tsireledzo ya vhudi , ngeno hu uri zwiňwe zwiko zwa madi zwi tshi nga thusa kha mveledziso na zwa ikonomi .
Phindulo pfufhi ndi " hai " .
Ho sedzwa khumbelo u thoma na u shumisa Netiweke kana khemisi ya khoria
Ro nanga zwi humbulelwaho kha zwi si na vhuṱanzi na vhulamukanyi kha u shaea ha vhulamukanyi . 
Sisiṱeme ya Zwidodombedzwa zwa Ḓorobo i khou bveledzwa u itela u ṋetshedza tshiko tsha zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa nga ha zwitshavha zwi songo bveledzwaho zwa fhaḽa Kapa Vhukovhela . 
Vha nga badela nga poso .
Ro fhaṱa ṱhumanyo ya dzibada ya vhuḓisa ine a i wanali fhedzi dziḓoroboni fhedzi na kha mivhundu yashu . 
Muvhuso u ṱaṱisana nga ha uri izwi zwi ita uri u fhelelwa nga mushumo zwi sa swikelee . 
Miteo ya ikonomi ya makhiro kha vhunzhi ha mashango i ṱahela vhuṱumani vhukati ha mbekanyamaitele na u fhungudza matshilisano a vhushai . 
Naho zwo ralo , vhagwalabi vhane vha vha na zwihali kana vha wanala va tshi khou fhisa tshomedzo dza tshitshavha kana u vhea matshilo a vhanwe vhathu khomboni vha ḓo livhana na maanḓa a mulayo .
i ḓo thusa vhadzulaho lu si lwa mulayo kha mavu a muvhuso kana a phuraivethe vhane vha ṱoḓa na vha si na mavu a vhulimi uri vha wane mavu a vhulimi o teaho
Muthu ane a vha na vhulwadze ha swigiri vha tea u dalela muthu ane a alafha ṋayo .
4.21 Vhugevhenga vhune ha gwevhisesa nahone vhu dzhiiwaho sa vhuhulusa nga Mulayo ndi vhu re kha mutevhe wa khethekanyo ṱhukhu dza ( a ) na ( b ) .
Ndi ngazwo khuwelelo ya ndifho na mbueledzo i tshi ṱuṱuwedza Maafrika Tshipembe uri vha fhelise ' tshimbevha tsha u fhumula ' tshine kanzhi tsha vha tshone tsho andaho kha zwiito zwine zwa khou bvela phanḓa zwa zwipondwa na vhaponyi vha zwiito zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu . 
Zwidodombedzwa zwa tshiitei tshiṅwe na tshiṅwe tsho humbulwaho nga hatsho kha Mapa wa nḓila zwi nga wanala zwi tshi bva kha U Pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha na Tsumbanḓila 2 ya IDP ya Vhatshimbidzi yo bveledzwaho nga AICDD na Mushumo wa Mveledziso .
Tshinyalelo i khethekanywa sa tshelede arali thundu na tshumelo zwo shumiswa kha tshelede ya u thoma thandela . 
Tsha u fhedzisela , ro tendelana u farana kha u bveledza vhafumakadzi nga ngomu kha tshumelo dzashu . 
Vha tea hafhu u ṋewa mushumo wa u ṱumekanya CBP vhe kha mishumo mikene mihulwane ya tshiimiswa ye vha tholelwa yone , hezwi zwi ḓo thusa kha uri mafhungo e a vukululwa musi hu tshi khou pulanelwa wadi khathihi na musi pulane i tshi khou shumiswa , zwine zwa kwama mishumo mikene mihulwane ye vha tholelwa , vha kone u zwi hwedza kha sekhitha yo teaho zwi tshee zwiṋu .
U bveledza mvetomveto ya u thoma hu tshi dzhiela nṱha muhumbulo muhulwane
Dziṅwe khoro dza dziḓorobo khulwane dzi a kona u vhumba dzikhoro ṱhukhu .
Khathihi na dziṅwe themamveledziso maga o raliho a ḓo alusa khonadzeo nnzhi dza u eḓana kha u bvelela kha zwa pfunzo u mona na zwiṱiriki zwoṱhe . 
Ndivho ya phurothokhoḽo ndi u alusa u iswa phanḓa na u shumiswa na ndango ya nnḓa ha mikano ya mupo , zwine zwa takadza miraḓo ya mashango a SADC .
4.4 . Muhasho wa Mitambo na Vhuḓimvumvusi wa Afrika Tshipembe na vha Tshumelo dza Mbuelo ya Afrika Tshipembe vho avhelwa Tshiphuga tsha u Shumisa Nyambo dzo Vhalaho nga Bodonyangaredzi ya Dzinyambo ya Afrika Tshipembe vho ṱanganyiswa kha khethekanyo ya Sekithara ya Muvhuso / Tshitshavha .
Maga o teaho a pfeseseaho a ḓo itwa kha vhaṋetshedzi vho ṅwalwaho kha mutevhe . 
U tholwa ha vhathu vha re na vhuholefhali ndi khaedu . 
Vha bvele nnḓa vha ṱalutshedze vhai A uri vha humbule nga nganetshelo kana tshiwo tshine vha ṱalutshedzana na vhashumisani navho .
u ambedzana na vhaswa vha 20 000 kha Tshumelo ya Lushaka ya Vhaswa , nga nṱha ha tshivhalo tsha zwino tsha vha 10 000 vho no ḓidzhenisaho ; u ṅwalisa dzivoḽunthia dza 30 000 dza vhaswa kha vhukando ha mveledzisophanḓa ya tshitshavha ; na u thola vhaswa vha 5 000 sa tshipiḓa tsha EPWP kha ndondolo ya zwifhaṱo zwa muvhuso ;
Arali na nga vhona thambo ya aini kana geḓela yo suḓufhala , vhudzani Mma kana Baba uri vha i lugise .
U ṱalutshedzela ho fhambanaho nga maanḓa he ha ṋewa kha ṱhalutshedzo ine ya vhonala i tshi tou vha khagala ho ombedzela uri a hu na ṱhalutshedzo na nthihi yo ṱanganedzwaho na uri a hu na nḓila nthihi , kana modele , ya u swikela mveledziso i dzulaho i hone . 
Maitele a mbumbo kha vhupo ha kulekule na khunzikhunzi ha konḓesi u fhira , sa tsumbo , ayo a kha zounu ya vhugabelo na madzomomulambo . 
U bula khohakhombo , zwipiḓa zwadzo , zwiito zwa u lwisa na tsumbanyito zwi rekhodiwa kha ridzhisiṱara nga vha re kha phurogireme kana vha muhasho . 
3.2 Tsumba Kushumele dza Ndeme
Maanḓa a fhethu ha mishumo ya vhusimamilayo ha lushaka khathihi na vunḓu
Zwikili zwo vhibvaho zwa u dzudzanya zwithu .
Fhedziha , Muphuresidennde vho ta Komithi ya Dziminisiṱa dza Tshivhalo ( IMC ) ine yo vhumbwa nga Minisiṱa wa Mabindu a Muvhuso , Fulufulu , Gwama , Vhulamukanyi na Tshumelo dza Ndulamiso .
Dzhendedzi ḽa zwa Vhusevhi ḽa Lushaka ;
Tholokanyonḓivho ya u tou vhala / zwibveledzwa zwa u vhala wo tou fombe
Zwe ra sedzesasa khazwo , naho , ndi vhusimamulayo na vhupulani zwine zwa khakhisa nḓisedzo ya nnḓu na tshumelo . 
Mabogisi o fhambanaho a mielo na zwivhumbeo zwo fhambanaho zwine zwa bva hayani
Milayo iyi ya masipala i ḓo randela nyito dzo teaho na vhuḓifhinduleli ha vhuṋe ha ndaka vhuponi uhu . 
Khumbelo dza thendelo dza u rengisa khovhe dza milamboni kana madzivhani dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi .
Thuso ya Masheleni ( NSFAS ) : 021 763 3232
Hu tea vho u dzhielwa nzhele u engedzedzwa ha zwidodombedzwa zwa mushumisi o fhedziselaho u shandukisa iṅwe ya rekhodo kha iṅwe ya thebulu . 
Zwauri shango ḽi khou davhidzana nga hazwo nga nḓila yone na ( ndi maṅwe mafhungo )  . 
Naho zwo ralo , i takusa khaedu dzo dzudzanywaho hu na masiandaitwa a so ngo lavhelelwaho . 
Muvhuso u khou lavhelesa kha sekhithara ya tshiofisi na nyaluwo ya mabindu maṱuku , na u tikedza maga o thomiwaho a sekhithara dza 174 dza mveledziso u itela u sika mishumo minzhi . 
Khumbelo iṅwe na iṅwe i tea u fhelekedzwa nga sambulu ine ya vha 750 ml ya tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha ṱo ḓa u tshi ṱun ḓa .
u kuvhanganya na u langa gwama na ndaka ya tshikolo ; na
Zwiga zwa ngafhadzo
Yo vhambedzwa na kharikhuḽamu dza murahu , hu na , vhukati ha dziṅwe tshanduko : 
Mihasho ya Muvhuso ine ya dzhenelela nga u langula miṅwe milayo .
Vha nga shandukisa hani mbadelo ya u ndondolo
u khethea ha nḓivho iṅwe na iṅwe kana tshiko tshine tsha khou ṋetshedzwa ;
Ḽi songo vha ṱano hu vhe phetheni
* u waniwa ha thendelo ya u vhuisa tshitumbu haya .
GEMS ndi tshiimiswa tsha mulayo tshi langwaho nga Bodo ya Dzithirasitii yo ḓiimisaho nga yoṱhe yo teaho u langa mafhungo a Zwikimu .
Ngaha na Khumbelo ya Phemithi / Thendelo ya u reila ya phurofeshinaḽa
Bugundaula yavho ire na ṋomboro dza 13 .
Tshikolodo tsha mashango a sili tshi kha ḓi vha pfumo ḽa Damocles , ḽo ṋembelela nṱha na ṱhuṱhuwedzo dza mveledziso dza vhukuma dzashu kha mvelaphanḓa ya matshilisano na zwa ikonomi . 
luthihi fhedzi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa
11.4.1 U sedza na u dzhia tsheo kha mafhungo oṱhe a elanaho na u pfulusa vhashumi u bva kha tshivhumbeo tsha kale u ya kha tshivhumbeo tshiswa .
U shumisa thembamvanganyi .
Maga a ndaulo ya thandela
Arali hu na ṱhoḓea , ḽaimi i tea u ṱanganyiswa ya tsitselwa fhasifhasi saizwi hu na mutsukunyeo une wa nga si londiwe wa ḽaimi fhasi kha phurofaiḽi ya mavu , zwe zwa amba uri esidi ya mavu a tsini i nga si lafhiwe musi ho no thomiwa zwa ndimo ine ya sa rembuluse mavu . 
Ndi nga ri a nga vha e tsini na u ...
Vhuṅwalisa zwibebwa zwi tshilaho
Vhaimeli vha vhashumi vha zwigidi vha re na tshenzhemo , na vhatholi vha re na tshenzhemo ya nyambedzano ndi tshiko tsha vhuṱhogwa nga maanḓa tsha vhashumi , tshine tsha vha tsha ndeme arali ri tshi ṱoḓa u isa phanḓa shango ḽashu . 
ˆAmbani na khonani yaṋu nga tshiṱori tshine na khou ṱoḓou tshi ṅwala . Ṅwalani mihumbulo Kha ri n . wale yaṋu kha siaṱari iḽi .
Heyi i ḓo vha therifi ya u vhulunga maḓi nahone i ḓo lifhela Masipala " mbadelo dza u phaphela " dza u khwiṋisa sisiṱeme dza vha no shumisesa maḓi . 
Fhedziha , pulane ya tshumelo dza sibadela yo dzinginywaho a i tou vha mvelelo tshoṱhe dza themamveledziso . 
Musi nḓaḓo nga huṅwe itshi hulela kha matshudeni , a zwi ṱanganedzi u tshinyadza ndaka kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha sa izwi zwi tshi thivhela vhaṅwe na vhone vhaṋe na avho vha ḓaho nga murahu havho uri vha wane pfanelo ya u guda . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u itela u sedzulusa mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi
Mashudumavhi , mbadelo dza u engedzedza a dzi anzeli u bviselwa khagala na u ṱalutshedzwa zwavhuḓi kha vharengi musi vha sa athu saina . 
A huna mbadelo dzine dza itwa sa idzwo ndingo dzi tshi itwa nga fhasi mulayo wa lushaka .
Tshitshavha tsho sedzwaho khatsho nga ṱhoḓisiso tshi katela miṱa yoṱhe ya phuraivethe kha mavunḓu oṱhe a ṱahe a Afrika Tshipembe khathihi na vhadzulapo vha dzihosiṱele dza vhashumi . 
U ṋea muhangarambo ...
B U thivha nḓila ya vhusunzi .
Hezwi zwi thusa kha u ita uri vhuendi ha tshitshavha vhu kungese . 
( a ) u phasisa milayo-yapo ;
Thundumveledzwatehwa ndivhiswa dza vhuendelamashango
( i ) o themendelwa nga komiti ya vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbiwaho nga ndinganyelo ya Miraḓo ya mahoro oṱhe o imelwaho kha vhusimamilayo ; na musi
Nga nṱha ha izwo , tshenzhemo ya u fhola na tshenzhelo dzo fhambanaho dza u fhola dzi tea u bveledzwa . 
Yuniti 6 yo ṱumanywa na giridi ya lushaka nga ḽa 2 Ṱhafamuhwe lwa u thoma ṋaṅwaha nahone i khou ḓisa muḓagasi kha giridi ya lushaka nga zwiṱuku nga zwiṱuku ngeno hu tshi kha ḓi itwa ndingo khatsho tshifhinga tshoṱhe .
u sedza ṱhoḓea u vhona zwauri ṱhoḓea dza vhathu na thaidzo zwi a dzhielwa nṱha
4.2 Arali vha sa ṱoḓi uri muhwelelwa a ḓivhe zwidodombedzwa zwavho , vha nga kwama muofisi wa u ṱoḓisisa /kana mutshutshisi vha humbela uri mafhungo a songo sumbedzwa muhwelelwa ;
U dobela maḓaleḓaleni ndi thaidzo khulwane nga mulandu wa khombo kha mutakalo na tsireledzo ya vhadobeli vha si vha tshiofisi . 
Migaganyagwama i bveledzeleaho phanḓa , ya kushumele kwa vhukoni , i re na ndivho na uri i shumiswa sa zwe ya dzudzanywa ngaho . 
Ṱhoḓisiso ya vhulwadze i khwaṱhisedzwa musi mvelelo dza ḽaborathori dzi tshi wanala . 
I na ngade dza zwitshavha dza 85 dzine vha tikedzwa nga u fhiwa manyoro a songo ṱanganyiswaho na mishonga , dzharaṱa , khontheina dza u vhulungela , mabunga na themamveledziso dza maḓi .
Musi ni sa athu vhala Lavhelesani zwifanyiso na ṱhoho ni lingedze u humbulela uri maṅwalwa aya a amba nga mini .
Kha zwitshavha zwa kale na tshanduko , musi ho vha na u tendesa kha zwithu zwa mupo , ho vha hu sina kuhumbulele kana ipfi " muloi"kana " vhuloi " .
o Masipala u na vhudzivha ha u tikedza thandela siani ḽa masheleni na zwiko zwi no wanala kha tshiimiswa ?
Avho vho konaho , kha vha humbule khethekanyo ya muṱa , i na phimo ya nṱhesa ya u ḓivhulaha vhukati ha vhaponyi na vhana vhavho . 
QLTC ya tshikolo i ḓo shumisa themphuleithi ya u monithara yo disainiwaho nga SC ya Vundu ya QLTC u vhiga kha Sekhethe / Tshiṱiriki
1.4.2 Vhuimo ha Vhukati . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
Mbalelano dza Lushaka
Miraḓo kha thendelano ya tshandukiso i khou ana na u ḓikumedzela u ṱhonifhana nga maipfi na nga zwiito , na u tshila nga muya na vhusedzesi ha iyi thendelano ine ya ḓo vhusa ndivho , milayo na kuitele u itela ndaulo ya maitele a tshanduko u fhaṱa Muhasho wa zwa Muno muswa .
Hu na vhathu vha re na gunwe kuḽasini yashu .
6.4 . Khabinethe i kha ḽithihi na Muphuresidennde Vho Zuma kha u fhirisela ndiliso kha vhathu vha Cuba nga murahu ha o lovha ha Muphuresidennde wa kale na ḽizhakanḓila ḽa mvutshelano Vho El Commandante Jefe Fidel Alejandro Castro Ruz , vhe vha kumedzela vhutshilo havho kha mbofholowo na u ḓiimisela vhone vhaṋe .
Zwiko : Bammbiri ḽa zwitatamennde zwa ngoho na zwi si ngoho
Fhedzi ho vha na mihumbulo yo fhambanaho vhukati ha mavundu , sa tsumbo , maṅwe mavundu o pfa uri khaṱhululo dzi tea u itwa nga kha khothe ya madzhisiṱiraṱa .
Musi hu tshi sedzuluswa zwithu zwi ngaho phambano vhukati ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓḓu na ha lushaka , kana vhukati ha milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka na Mulayotewa wa vunḓḓu , khothe iṅwe na iṅwe i ḓḓo takalela ṱhalutshedzo yo teaho ya mulayo kana Mulayotewa , ine ya ḓḓo ita uri hu vhe na phambano nṱha ha ṱhalutshedzo ifhio na ifhio ine ya nga bveledzisa uri hu vhe na phambano .
Ndi tama u ṋetshedza muvhigo kha mushumo wo itwaho kha maṅwe a masia aya ṅwaha wo fhiraho .
Siginala ine ya sokou bvelela i bveledzwaho i fanela , fhedziha , u vha na zwiṱalusi zwo khetheaho . 
U vhulunga nungo dza u livhana na zwivhangi zwihulwane zwa khuḓano na khakhathi , hu tshi katelwa izwo zwi elanaho na u fhelisa vhushai na u bveledza zwikhala zwi linganaho kha zwitshavha zwa Afrika . 
Ṱho ḓisiso i nga dzhia minete dza 30 u swika 60 .
Tshiala itshi tshi ṋewa kha khethekanyo tharu :
a ri ḓorobo ya hawe ya Umzimkhulu i kha tshiimo tshi tatisaho , phaiphi dza soredzhi dzo pwashea hoṱhehoṱhe , a hu na sisiṱeme ya dzidireini na zwifuwo zwine zwa khou sokou tshimbila u mona na ḓorobo .
Mufaramukovhe - Zwi tshi langwa nga Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho , mufaramukovhe zwi amba muthu , tshiimiswa tsha muvhuso kana tshitshavha tshine tsha tendela tswikelelo kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo , kana tshitshavha tshapo kana muthu ane u shumiswa hawe ha sialala , nḓivho ya kana u tumbulwa ha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo tshiṅwe na tshiṅwe tsho thomiwaho , zwi ḓo vhumba tshipiḓa tsha , kana u shumiswa kha vhushumisamupo .
Nga nnḓa ha uri pfanelo idzi kha tshivhumbeo tsho ṋewaho na zwine dza amba zwone , dzi ḓo dzula dzi fulufhelo ḽi si na mushumo . 
Izwi zwi amba uri tshanduko iṅwe na iṅwe kana khaedu zwo angaredzwa kha dizaini na pulane ya ḽiga ḽi tevhelaho .
Nyambo nnzhi
Nṱhani ha izwo , vhunzhi ha mushumo u itwa ho sedzwa zwa u tou ḓishuma hu na ngudo dza dzitshaka dzine dza dzinginya uri mishumo i khou ḓiṋaṋa u vha ya tshifhinganyana . 
Ngauralo , phimo ya zwirengiswa zwi no bvelela mashango ḓavha a i a thu u hula lune i nga swika kha haya mashango ane ra ḓi vhambedza nao .
Nangani tshithihi tsha zwifanyiso zwi tevhelaho na u ṅwala maanea nga ha ṱhoho ine ya ni ḓela muhumbuloni . 
Rasaintsi wa Mupo ane a vha na ṱhanziela : 400 nga buḓo
U ṅwala vhurifhi vhu fhelekedzaho khumbelo ya mushumo na ḽiṅwalovhuṋe
U itela u vhambadzela nnḓa :
Thandela yo dovha yo ita mushumo kha kupulanele kwa mveledziso , kune kwa vha kwa ndeme kha mbekanyamushumo ya mveledziso iṅwe na iṅwe . 
U vhala bugu nga kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) ha ambiwa nga vhushaka vhukati ha zwiitisi na u bveledza tshiṱori .
Nga nnḓa ha tswikelelo dzashu , ri kha ḓi pfa uri ro vha ri tshi nga vha ro swikelela zwinzhi arali ro vha ro dzhia nyito yo fhambanaho . 
Milayo iyi i na vhubvo ho ṱanḓavhuwaho hune ha vha na Zwipikwa zwa Mveledziso ya Meḽeniamu zwo sumbedziswaho kha Mulevho wa Meḽeniamu wa 2000 une wa bula zwa uri :
Vhudzheneleli ha tshitshavha vhu yaho phanḓa khathihi na vhudzheneleli ha nyalafho yo bveledzeaho vhu khou ṱoḓea kha u tandulula tshibveleli tsha matshilisano lu bveledzaho . 
Maḓuvha ndi malapfu vhusiku ndi vhupfufhi .
Nyaluwo ya ikonomi shangoni a yo ngo dzulela u linganywa nawo nga u sikwa ha mishumo . 
arali Mulayotewa kana Mulayo wa vunḓḓu u tshi ta ngauralo .
Mvelelo , ndaka na zwikolodo zwa vhashumisani zwi a katelwa kha zwiṱaṱamennde zwa masheleni izwi hu tshi khou shumiswa maitele a ndinganyiso a muvhalelano . 
nḓivho ya mibvumo ( phonological awareness ) - vhukoni ha u ṱalusa mibvumo ya luambo sa yo fhambanaho na ṱhalutshedzo
Vha nga ḓadza ṱhoḓisiso kha khethekanyo ya Muraḓo kha lubuvhisia kha webusaithi ya
R10 - 50 000 nga wadi
Zwiṱuṱuwedzi zwi tea u livhiswa kha iṅwe nḓila ya kushumele kwa dzifeme , u itela uri dza sa vhe tshishumiswa tsha u tikedza dzifeme dzine dza khou konḓelwa u shuma zwavhuḓi . 
Naa izwi zwi kwamesa hani nzudzanyo dza zwa masheleni a fhano hayani kha sisiṱeme dza ḽeveḽe nnzhi ? 
Iṅwe ya nḓila dzine Komiti ya Wadi ya nga ṋetshedza vhudavhidzani ndi nga u shumisa miṱangano hune vha nga pfa nga ha dzimbilaelo na zwithu zwa ndeme zwa tshitshavha khathihi na u vhiga kha tshitshavha .
U ṋetshedzwa ngoho ya uri heyi ndi ngudo thangeli , mitengo ine ya khou anganyelwa i nga si vhe ya vhukuma kana ine wa ḓitika ngayo , fhedzi i fanela u vha kha mukano wa vhukhakhi vhune ha ṱanganedzea u itela u sumbedzisa tsheo ine ya dzhiwa . 
Ezwi zwi humbudza uri CPI i tevhela musudzuluwo wa PPI . 
Fhedziha , khombo i nga vha ya uri a si vhashumisi vhoṱhe vha sisiṱeme vho pfumbudzwaho lwa tshiofisi kha sisiṱeme dza phurofaiḽi dzavho zwine zwa vha na mveledzwa isi yone kha vhufhulufhedzei ha mafhungo o kuvhanganywaho na tshumiso ya nṱhesa ya dzisisiteme . 
Hezwi zwi tea u bveledza u ya kha u thivhela zwitatamennde zwi si zwone zwa matheriala na zwi songo dzudzanyeaho nga nzudzanyo dza zwitatamennde zwa masheleni zwa mimasipala . 
Thikhedzo ya vhuvhili na ya vhuraru zwi shuma nga tshifhinga tsha awara dza mushumo . 
U ṱalukanya na u shumisa phetheni dza u peleṱa .
2.7. Khabinethe yo themendela Khamphani ya Afurika Tshipembe ya Miolo ya Tshelede u itela R2 ya 2013 ( 1 / 4 oz ) mitevhe ya khoini dza u elelwa na u pembelela dza musuku ya 24 ct na R1 ya 2013 ( 1 / 10 oz ) .
Vhunzhi ha vhashumeli vha tshitshavha na vhashumelavhapo ndi vharumiwa vha u ḓisa tshanduko kha miṱa yashu i songo dzudzanyeaho . 
Mivhigo ya zwirathisi i sumbedza-vho na vhushaka vhukati ha vhuloi na vhukoni ha u shumisa maanḓa a sa pfesesi ( vhuloi ) kha u vhaisa vhathu na ndaka yavho .
U fhambana - zwitshavha zwi fhambana nga madzangalelo o fhambanaho , ngelekanyo na kuhumbulele .
Mbetshelwa iṅwe na ya tshumelo ine ya ḓo livhisa kha u vhofhololwa ha tshifhinganyana ha mufariwa o lindelaho u senga u bva kha tshiimiswa tshine tsha valela tshiṱokisini i fanela u rerwa nga hayo na muofisiri wa tsedzuluso na khothe u ta khohakhombo dza tsireledzo . 
Izwo zwine zwa vha na zwiwo zwa nṱha zwa tsireledzo yoṱhe dzo ḓo fhelisa nga u ṱavhanyedza u fhirisa zwiṅwe . 
Hoyu ṅwaha u swaya miṅwaha ya 40 u bva tshe muvhuso wa tshiṱalula wa iledza gurannḓa dze dza vha dzi tshi khou bvelela dzi ngaho the World , the Weekend World na the Voice.
i ) Free State : Medzha Dzheneraḽa ( Vho ) Liziwe Evelyn Ntshinga
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukano dzavho na u sedzwa arali vha si na milandu .
Buraketse dza tsimbi dzo gaḽivenaiziwa a dzo ngo tendelwa . 
MaAfurika Tshipembe , nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u bveledza muḽoro washu u fanaho wa lushaka lwavhuḓi nahone lu bvelelaho !
Tshaka dza mishumo ya vhukati ha ndeme ya vhulimi dzo topolwaho dzi ḓo katela , vhukati ha zwiṅwe , ṋetshedzo ya zwivhumbeo zwa nete dza mirunzi , thaneḽe dza mapuḽasiṱiki , u ṱhaḓula nga zwiengedzwa , vhugudisi na mveledziso ya dzikoporasi , na u fhaṱiwa ha themamveledziso ya u kunguwedza nga tshiṱirathedzhi tsha zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Bannga khulwane dza Switzerland dzo vha dzi vhashumisani vha ndeme vha Pretoria nga tshifhinga tsha khethululo . 
Zwo ralo , vhunzhi ha hafu ya nyendo dza ḓoroboni dzi fhasi ha khiḽomitha nṋa nga u lapfa . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshohe tshavh
Mbekanyamaitele ya u dzhenelela ha tshitshavha zwazwino i khou ṱanganedzwa lwa mulayo nga kha tshanduko dza mbekanyamaitele dzine dza vha dza sisiṱeme , mbekanyamaitele dzi yaho phanḓa na vhurangeli vhuṱuku vhukene . 
khamphani - dzidairekhithara dzoṱhe , u katela dairekhithara dza ndango na dza masheleni .
Ya u thoma ndi yauri kani ndaka i re mafhungoni yo vha tshitshimbidzi tsha u ita mulandu , ngamaanḓa -maanḓa , khamusi hu na vhushaka vhu no tshila vhukati ha ndaka na vhugevhenga . 
Khumbelo i songo fhelelaho i ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo na uri ahu nga ḓo ṱanganedzwa maitele a songo fanelaho .
U itela vhorabulasi vhaṱuku , u shaea ha zwiko na mitengo ya mitshini i gonyaho zwi ḓo ṱoḓa u dzhenelela ha muvhuso u itela u tikedza sisiṱeme dza vhubveledzi ṱhukhu . 
Tshipikwa tshihulwane tsha Zwitandadi Zwihulwane zwa Lushaka sa zwe bulwaho kha Mbekanyamaitele ya Lushaka . 
ya Mbekanyamushumo ya Zwikili
Ndi khou dzinginya uri vha vhale Mulayo wa 7 wa Milayo ya Ṱhanganelo .
na U amba
KHETHEKANYO YA 2 : ṰHALUTSHEDZO , ZWIKILI NA MAGUDISWA
Ndingedzo dza dzitshaka dza u ṱanganya shango nga kha thendelano ya u kovhelana maanḓa dzo bveledza mitshelo . 
Lavhelesani tshifanyiso tsha muvhali wa mafhungo ni ambe uri ni vhona u nga mafhungo ayo ndi mafhungoḓe .
U vhambedza na tshenzhemo ya ene muṋe
MC ya tshiko tsha madi i vhea mikano ya vhuhulwane , u phadaladza na ndeme zwa vhuvhulungelo na dzi RQO's , zwa konaha u thusedza kha u sumbedza tshipiḓa tsha tshiko tsha madi tshine tsha nga nekanywa ngatsho tshine tsha tea u shumiswa .
Maitele aya a kwama u shumiswa ha pulane nga u ita mishumo i re kha pulane .
u topola phambano ya vhathu Komitini ya Wadi yavho
1.10 Afrika Tshipembe ḽi ḓo imelelwa kha Khoro ya Dzangano ḽa Maḓanzhe ḽa Dzitshakhatshakha .
U fha ndaela dzi re khagala .
Arali ṱhoḓea dzoṱhe dzo swikelelwa , mulanga dzingu vha ḓo isa khumbelo iyo kha Minisiṱa uri vha i ṱanganedze .
Tshivhalo tsha mbilaelo nga ha miraḓo , maga a ndaṱiso , milandu ya vhutshinyi na ya mbilo , na phimo ya u fhidza . 
U khakhulula mupeleṱo hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi U ṅwala / rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi/ dikishinari ya vhuṋe
Kha vha ri ndi dzhie tshifhinga itshi ndi fhululedze Komiti ya Dziminisiṱa dzo ṱanganelaho nga ha COP17 kha u ita uri muṱangano u tshimbile zwavhuḓi .
Ndi zwikili zwifhio zwo fhambanaho hune itshi tshigwada tsha vha naho ?
Tshe mulomo wa amba ndi tshe mbilu ya ambavho .
U linga ha U vhala ha fomaḽa hu tea u sedza kha u vhalela nṱha khathihi na nyito ine ya u thusa u vhona uri vhagudi vho pfesesa zwingafhani , tsumbo , u dovha u anetshela tshiṱori kana u fhindula mbudziso .
Ro vhona , sa tsumbo , u kuvhanganya na u dzudzanya mmbi dzavho nga khomanda , dze dza vha dzi khomanda dza zwiṱitshi zwiṱitshini zwa mapholisa , zwi a vhilaedzisa . 
U vhekanya mikano ya zwigwada , nga hune zwa konadzea na zwiṱiriki zwa mimasipala hu sa khou dzhielwa fhasi mikano ya madzhisiṱaraṱa . 
Ofisi dza Khomishini dzi wanala kha ḓiresi ya vhupo ha 2007 Lenchen Avenue South , Centurion .
Arali vhunzhi ha vhadzheneli vha na imeili zwi ḓo vha zwa khwine uri vha ite mutevhe wa u phaḓaladza wa eḽekhiṱhironiki uri vha songo dovha vha thaipha ḓiresi dza imeiḽi tshifhinga tshoṱhe musi hu na muṱangano .
U bveledza ṱhalutshedzo yo ḓoweleaho ya ndondolo ya khwaḽithi , ine ya fanela u wanala kha zwiimiswa zwoṱhe zwa Afrika Tshipembe sa ngeletshedzi kha tshitshavha na vhalanguli na vhashumi kha ḽeveḽe dzoṱhe ; 
U shumisa nga ngona zwifhinga/ makhathi a sa konḓi , tshifhinga tsha zwino , tsho fhiraho na tshi ḓaho ( ḽikhathi ḽa ndi , ḽa ndo , na ḽa ḓo ) .
Theo ya mulayo ya muvhuso wapo yo itelwa u ṋetshedza tshikhala kha vhadzulapo tsha u sedza uri muvhuso u khou ita mushumo wawo .
U swika zwino , ho ṱanganedzwa henefha kha R1,5 biḽioni ya khamphani dza 60 u ṱuṱuwedza u sika mishumo .
Zwavhuḓivhuḓi , mulandu muṅwe na muṅwe wo farwaho nga khothe ya zwa mipfuluwo u nga elana na u fhungudza muhwalo kha zwiṅwe zwiimiswa zwa vhulamukanyi , musi vhashumi na themamveledziso zwi tshi nga pfukiselwa u bva kha vhulamukanyi zwaho u ya kha khothe ya zwa mipfuluwo . 
U laṱekanya na u khokha malaṱwa nga nḓila i si ho mulayoni ndi thaidzo khulu kha vhupo ha u dzula . 
Lutamo lwa u shuma awara dzi si dza misi u itela u swikela zwipikwa zwa vhudavhidzani ha muhasho zwi ḓo vha themendelo . 
Tshivhalo tsha ndozwo tsho ḓowelea u fhungudzea zwihulwane nga murahu ha musi khaidzo idzi dzo ṋetshedzwa , fhedzi itshi a tsho ngo dzula tshi hone . 
Thekhinoḽodzhi ya zwa mutakalo , mveledziso ya dzangano na khwaṱhisedzo ya khwaḽithi zwo vhigwa sa tshipiḓa tsha mvusuludzo , tshandukiso na phaṱululo . 
DZHIELANI NṰHA : A huna na tshithihi tshi thivhelaho mutheli uri a dzhenise mbilahelo kha Mutsireledzi wa Tshitshavha ubva na mathomoni . 
Ndi ifhio mishumo mihulwane na thandela khulwane kha tshitshavha ?
Ndambedzo ine ya vha hone nga kha Tshikimu tsha Lushaka tsha Thuso ya Masheleni a Mugudi zwa zwino tshi na R14 582 biḽioni , na uri tshi thusa u vhona uri vhagudi vha shayaho ngeno vha tshi ḓidinela pfunzo dzavho vha kone u swikela pfunzo kha yunivesithi dzoṱhe dza nnyi na nnyi dza 26 na magudedzi a 50 a nnyi na nnyi a Pfunzo ya Thekiniki ya Mishumo ya Zwanḓa na Vhupfumbudzi ( TVET ) .
U ḽa lwa mutakalo / U ḽa zwavhuḓi
U ṅwaliswa ha madzangano a vhashumi zwi wela nga fhasi ha mushumo wa Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi .
Mafhungo a vhuḓilisi ( hu si nga mbeu fhedzi ) a katelaho vhaofisiri vha muvhuso a dzhiwa sa a si mafhungo , ngauri nḓowelo ya kuhumbulele ndi ya uri madzema a vhuḓilisi ha phuraivethe a vharangaphanḓa ha ṱutshelani na mushumo wavho wa tshitshavha . 
Zwigidi na zwigidi zwa vhaṱaleli vhe vha renga thikhithi mathomoni vho wana zwi tshi khou vha konḓela u dzhena ngomu tshitediamu sa izwi vhunzhi ha magethe o vha o valwa . 
U bva kha saveyi , zwi nga ambiwa nga u angaredza uri hu na vhufaluvalo huhulwane vhukuma na u shaea ha tsivhudzo vhukati ha vhashumeli vha mutakalo malugana na ndangulo ya malaṱwa a ndondolamutakalo . 
Mbuno malugana na u sa vha hone havho kha zwa u ṱoḓisisa a si zwe zwa tendelanwa nahone zwi ḓo shumanwa nazwo kha ino khaṱulo saizwi zwo fanela u shumanwa nazwo na ndavheleso ya ndeme u thoma . 
Mukolodi u tea u sedzwa uri a nga vusuludzwa nga murahu miṅwaha ya fumi :
Kha nyimele iyi , masia oṱhe o khwaṱhisedza uri vhuṋe ha vhukoni ho bvelelaho ha nyukilia vhu vhea vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha mivhuso i kwameaho . 
Vhukhroumu vhu dzhena kha vhupo nga suḓufhala lwa mupo ha minirale dza khroumu . 
Kha vha sumbedzise tshifhinga na khumbelo ya sekhithara ya vhureakhovhe hune tshikwekwete tsha ḓo shuma hone .
Tshumiso ya pulane ya nḓisedzo ya tshumelo
Izwi zwi katela vhashumi , mafhungo a zwa thekeniki , zwiko zwa mafhungo zwiko zwi vhonalaho u tou fana na zwifhaṱo kana fhethu ha ofisi . 
Muvhigo nga Muofisiri wa Mbalelano u ya kha Maanḓalanga Mahulwane na Phalamennde ya Vundu ḽa Kapa Vhukovhela . 
Tshivhalo tsha mugudiswa tshi kha datumu ya asesimende nga 2006 . 
( 4 ) Mulayotibe u nga ḓḓivhadzwa fhedzi kha Khoro nga Muraḓḓo kana komiti ya Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu .
U avhela mushumo u ya nga mushumo we muthu a avhelwa wone , vhukoni na ṱhoḓea dza mveledziso ya muthu . 
Mivhigo ya tshumiso ya masheleni na nḓisedzo ya tshumelo yo ṋewa vha Muhasho wa Zwa Mutakalo wa Lushaka . 
Modulu uyu wo khethekanyea nga ndima nṋa ; u thoma nga ndima ine ya ḓivhadza muhumbulo wa ndangulo ya thandela ha tevhela ndima nthihi-nthihi kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa maga mararu .
Kha vha dzhenise maga a QQTC
Izwo zwithu zwiraru ndi kuvhusele kwavhuḓi , themamveledziso yo khwaṱhaho , na vhupo vhu konisaho ha ndaulo . 
( a ) thuso ine ya vha hone zwi tshi ya nga Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 ; na
Gemo ḽashu ndi u ṱumanya yunithi ya u thoma na giridi nga 2023 , nga tshifhinga tshine Eskom ya ḓo vha itshi khou awedza tshipiḓa tshayo tsha puḽanti ya muḓagasi .
U lidza zwilidzo zwi ngaho murumba hu tshi shumisiwa muvhili nga tshifhinga tsha muzika / u imba ha kiḽasini .
Ndivho dza sesheni idzi dzo vha u nweledza , u sedzulusa na u vala mutevhe wa tshigwada . 
Wanani uri ndi nnyi a no ḓo ṱavhanya u wana na u talela thangi kana mitshila . kusidzana lutukana
Ri khwaṱhisedza uri u ḓiimisela ha Senegal kha u livhana na khaedu iyi ya vhuthihi . 
Therisano dzo vha dzi tshi konḓa nahone dzo serekana . 
12.2. Minisṱa wa Tshumisano ya Kuvhusele na Zwa Sialala , Vho Des van Rooyen , na Khosikhulu Vho Letsie wa Vhuraru , Ṱhoho ya Muvhuso wa Lesotho , vho dzhenelela vhuṱambo uvho nga Musumbuluwo , wa ḽa 25 Khubvumedzi 2017 .
Fhedzi ndo gudedzini nda gudela u dizaina fesheni . 
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI
Vhupulani , U ṱola na u lavhelesa Nyisedzo ya Tshumelo dza Mutakalo . 
Ṱhanganelano vhukati ha ṱhumano dza tshaka dzo vanganaho dzi ṱanganedzaho voḽomu khulwane ya vhuendi ndi masia a tswikelo khulwane nahone ngauralo a vha masia a ne zwikhala zwi anzela u vha zwihulwanesa . 
U dzhenelela kha Thikhedzo ya Mveledziso ya Mabindu hu katela :
U dzhenelela kha nyambedzano na u khwaṱhisedza muhumbulo wawe
Khabinete yo ḓivhadza uri tshiṱitshi tshi ḓo shumana na zwa poḽotiki , mafhungo a zwa matshilisano na mitambo nga maanḓesa na u dzhenelela kha mutevhe wa radio dzine dzi nga shumiswa u ḓivhadza vhathu vha Afurika Tshipembe .
8 . Vhuimo ha Khabinethe kha Mafhungo a Zwino
Hezwi zwo vha zwi sa dzhieli nṱha mpfu na vhuholefhali ho iteaho nga mulandu wa khombo dza mushumoni kha mishumo ya nga fhasi ha mavu . 
Ndi yone yunivesithi i yoṱhe ya Tshipembe ha Afrika ye ya bvisa vhavhusi vhaṱanu : Vho Nelson Mandela vha Afrika Tshipembe , Vho Yusuf Lule vha Uganda , Vho Robert Mugabe vha Zimbabwe , Vho Ntsu Mokhehle vha Lesotho na Sir Seretse Khama vha Botswana .
Dzhangili dzhimu - u namela ḽeri
Tshipikwa tshihulwane tsha u engedza vhukoni ndi tsha u vhu engedza kha zwitshavha zwapo uri zwi kone u dzhia ndango ya mashumele a thandela na u ita uri dzi vhe tshipiḓa tsha u bvela phanḓa na maitele aya nga nḓila ine a ḓo vha a tshifhinga tshilapfu hu songo dovha hafhu ha vha na thuso u bva kha vhalambedzi . 
4.5 . Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe vho no ḓi dzhenisaho kha zwa vhudzekani , nga maanḓa vhaswa , uri vha ise phanḓa na u tshila vhutshilo ha mutakalo vhu katelaho maga a vhuthivheli sa u isa phanḓa na u ita vhudzekani ho tsireledzeaho , u sa ḓi dzhenisa , u fhulufhedzea na u shumisa khondomu , na u dzulela u ita ndingo dza HIV .
Mueni- / mudaliwapo
na ṱhanḓavhudzo ya zwo khetheaho , u ḓibvisa , tshumelo nga u tou ḓiṋekedza kana nyito ya vhuhali ye ya itwa nga munangiwa .
Zwo tutuwa kha matshimbidzele ayo , zwazwino ro no vha na themendelo dza mulayo na thendelo dza ndingo ya tshanduko ya mupo , thendelo dza maḓi na thendelo dza migodi .
Ndi nga rengisa nnḓu ye nda ṋetshedzwa sabusidi khayo ?
Maga a ndaṱiso o dzhiwa malugana na vhaofisiri vha re na vhuḓifhinduleli . 
Vha ḓipfa hani nga tsheo ya Komiti ya Wadi ya u fara muṱangano nga tshifhinga tsho raliho ?
Ndi dovha nda livhuwa na u fhululedza miraḓo ya muhasho vho ri fhaṱutshedzaho nga u vha hone Nḓuni ino masiari ano vhe vha ri ranga phanḓa kha ḽiṅwalo ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Vhutshilo ha vhadzulapo zwavho ho khwinifhala zwi vhonalaho , vhu tshi kaliwa nga tsumbedzo dzine dza nga tswikelelo ya muḓagasi na maḓi o kunaho , khathihi na u fhungudzea ha nḓala kha vhana . 
Nga fhasi ha sisiṱeme ya muvhalelano ya kheshe , ḽiṅwalo ḽa mathomo rekhodo dza muvhalelano ndi ḽiṅwalo ḽa vhuṱanzi ha mbadelo ḽo ṱangana na tshekhe ya eḽekiṱhironiki kana dziṅwe ndaela dza mbadelo . 
Hu si kale Vhonani a pfa baisigiri i si tsha kokodza .
Mutumbu
Volumu ya muzika i vhewa ho linganelaho nahone hune ya ṱanganedzea u shavha mbilahelo dzi bvaho kha vhahura . 
KHA VUNḒU
Vhuhulu ha ndaka ya kale zwa zwino vhu swika kha mavu o vhumbiwaho nga ndaka dzi tevhelaho : 
Avho vha no khou ṱoḓa u ḓiphiṋa nga u vhona Table Mountain vha ḓo vha na dzangalelo ḽa lufhera lu re kha fuloro ya vhurathi kha tshifhaṱo tsha tshi zwino tshire tsini na vhuimazwikepe . 
Izwi ndi nga nṱhani hauri u dzhiulula ndaka zwo sedza kha tshishumiswa hu si kha mbuelo . 
( b ) shuma nga nḓḓila iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mushumo wa ofisini dzavho , khathihi na u ḓḓidzhenisa kha maitele maṅwe na maṅwe ane a nga vha dzhenisa khomboni ya phambano vhukati ha mishumo yavho ya tshiofisi na lutamo Iwavho vhone vhane ; kana
U thetshelesa tshirendo / luimbo u itela khwaṱhisedzo
( 1 ) Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa Vhusimamilayo ha Vunḓu , arali Mulangavunḓu a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea na u ita ngauralo malugana na Mulayotewa , u ḓo u rumelwa murahu kha Vhusimamilayo ha Vunḓu uri u sedzulusiwe hafhu .
Fhedzi i kwama mafhungo ane a vha tshidzumbe tsha muthu . 
Talani mutalo u tshi bva kha murero u tshi ya kha ṱhalutshedzo yawo kha khoḽomo i re kha tshanḓa tsha u ḽa .
Milayo iyi i tea u katela zwi tevhelaho :
1.4 Nga ṅwedzi wa Luhuhi 2007 , Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo yo ṱanganedza khumbelo i bvaho kha vha South African Pagan Rights Alliance ( SAPRA ) uri hu itwe ṱhoḓisiso nga ha uri naa mulayo u a tevhedza Ndayotewa naa , hu kwamiwe-vho na Mulayotibe wo dzinginywaho wa Mpumalanga wa u Fhelisa Vhuloi une wo anḓadzwa nga 2007.3
Zwiṅwe zwa zwileludzi izwi zwi tea u vhekanywa sa zwa ḓoroboni na zwa mahayani . 
3.11 Khabibethe i fhululedza vho khethwaho kha
Vha tea u ṱuṱuwedza ṅwana wavho vha sa sedzi uri mvelelo dzo tou itisa hani .
Vhusunzi vhu pfana na zwithu zwi no ṋambiṱela sa dzhamu na swigiri .
Vhuitwa ha zwa vhubindudzi na zwa makwevho , zwikolo , dzikiḽiniki , ḽaiburari , holo dza tshitshavha , zwiṅwe zwileludzi na vhuitwa vhune ha ṱoḓa ṱanelwa vhathu vha re na tshivhalo tshinzhi vhu livhanywa na fhethu hafha . 
U ya phanḓa , ri ḓo khwaṱhisedza u thoma u shumiswa ha pulane ya tshanduko ya pfunzo ya miṅwaha miraru . 
A hu na shango na miṱa zwine zwa nga kona u ḽa zwinzhi kha zwine zwa holwa lwa zwifhinga zwilapfu , ngauri tshikolodo tshine tsha sa langei tshi fhedza tsho tsitsela fhasi zwiimo zwa kutshilele . 
Ndi zwa ndeme uri vhabebi vha dzhenelele kha pfunzo ya vhana vhavho
tevhelwa maitele a u ṅwala
3.5 . Vho Michael Sass kha poso ya Akhauthanthe Muhulwane kha Muhasho wa zwa Gwama .
Ḽidzinginywa iḽi ḽi dzhiela nzhele zwa uri mitambo i vha i na khovhakhombo dza vhuhulu ho fhambanaho . 
Matlou o vha mukoni kha zwifhio ?
Feme dzi takalelaho u ita khumbelo ya thenda , dzine dza swikela ṱhoḓea dzi re afho nṱha , dzi tea u rumela CV yo dodombedzwaho ya feme na vhashumi vho no ḓo vha hone . 
( d ) sa u sumba kha Muphuresidennde wa Sinethe zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu ,
Ri ḓo fhindula nga nḓila yavhuḓi na u ṱavhanya kha tsatsaladzo na kha khumbudzo u itela u khwinisa tshumelo dzashu . 
Vha nga vhanda zwanḓa musi hu tshi vhaliwa ipfi nga pfi .
2 / 5 U sika zwiṱirathedzhizwifhambanyi
Yo ita thambo kha Afrika Tshipembe uri ḽi kwamane nayo , ICC yo vha na mushumo wa u kwamana nga muya wavhuḓi na Afrika Tshipembe na u thusa nga uri ḽi tevhele zwipikwa zwaḽo kha ICC na AU .
Mutsiko wa u shumisa tshelede u nga shela mulenzhe kha u shumiswa ha malengelenge a zwibviswa , khathihi na u shela mulenzhe kha nyimele ine ha vha na u engedzea ha u wana zwithu nga tshifhinga tsha ṅwedzi wa u fhedza . 
Maṅwalwa o lugiswa
Mufarisa Muphuresidennde wa kale Vho FW de Klerk ,
Nga nṱha ha vhaṅwe vhatshimbidzi vha dzingu , vha Gender Links vho dovha vha gudisa vhaeletshedzi u itela iyi ndivho . 
Zwino navhani sa tshimange .
Ndivho ya mbekanyamaitele yo ṱanganelaho ya vundu ya u thivhela mafuvhalo ndi u vha na vhuṱanzi ha uri : 
Tsha vhuraru , khothe a dzo ngo tea u ita mishumo ya vhusimamilayo na ya khorotshitumbe . 
Tsha ndeme nga maanḓa kha nṋe ndi mushumo wa ndeme une vha khou bvela phanḓa na u shuma kha mishumo yashu ya ḓuvha na ḓuvha sa muhasho . 
1.1 Ṱhalutshedzo ya ndangulo ya thandela
Khadi , malabi malapfu na zwiṅwe .
Liṅwalwa ḽo ṋetshedzwaho ḽi swikela ṱhoḓea :
Mulayo wa Rennde ya Ndaka ya Masipala wa 2004
Heyi foramu i ḓisa tshikhala kha vhane vha vha na mukovhe u imela madzangalelo a vhupo ha hune vha khetha hone .
Tshiimo ( kilasi ) tshinwe na tshinwe tshi do sumbedza tshiimo tsha masiandoitwa tshine tsha vha hone kana tshine tsha sa vhe hone , tsho tendelwaho u tsireledza zwiko .
Hu na phambuwi dzo angaredzwaho ho sedzwa tsireledzo ya mbekanyamushumo ya khomphyutha . 
Vhatholi vha vhathu vha Lesotho vha fanela u shumisa itshi tshifhinga u wana phemithi iyi .
Hezwi zwo vhangwa zwihulwane nga uri maitele a khwiṋesa ha ngo topolwa kha ṱhoḓisiso dza komiti dza wadi dzo itwaho u bva 2001 .
Tshikwama a tshi shumisi zwibveledzwa kha khumbulelo kana mishumo ya ṱhanganyelo . 
Mulangadzulo a kha ḓi bvaho u khethiwa u tshimbidza khetho iyi .
Dzizounu dza u adzela dza tshifhinga tshilapfu , dzo vhumbaho nga zwipiḓapiḓa zwa saizi ya tshidziki tshiṱuku , zwi khomboni ya u kuvhanganya tshikafhadzo . 
4.2 Mivhigo ya masheleni
Minerala uyo u tshi nga gwiwa nga nḓilayone lwa miṅwaha mivhili
Phanele nga muthihimuthihi vha ḓo ela makumedzwa oṱhe o ṱanganedzwaho vho sedza maitele o ṅwalwaho kha bammbiri ḽa zwikoro ḽo nambatedzwaho . 
Mafhungo o ṱanganedzwaho u bva kha masia a u sala murahu o fhambanaho u fana na u pulana na u ita shedulu , ndangulo ya mafhungo , ndangulo ya tshikoupu na ndaulo . 
I shumiswa u thoma ṱhanganelo ya zwikolo zwa dzilafho zwa Afrika Tshipembe u itela u ṋetshedza pfunzo ya zwa dzilafho yavhuḓi i sa ḓuri u itela vhaṋetshedzi vha ndondolo ya mutakalo u mona na shango ḽoṱhe . 
Miṱangano ya Khoro i fariwa nga kotara nga nnḓa ha musi ho vhidzwa muṱangano wo khetheaho malugana na zwiṅwe .
1.4. Khabinethe yo khoḓa vhurangapganḓa ha Mveledziso ya Tshitshavha ya Tshipembe ha Afurika ( SADC ) kha u tshimbidza maitele o itaho uri Zimbabwe ḽi vhe na ndayotewa ntswa .
Hu na minidzhere ane a mishumo yawe ya katela mugaganyagwama wa M&E , thikhedzo na ndangulo ya zwiko ? 
Henefho , khothe yo vhambedza maanḓa u itela u kombetshedza nyimele hu na vhukoni ha u kombetshedza phimo kha tshifhinga . 
Mutevhe wa u lindela dzinnḓu u aluwa nga zwiṱuku nga mulandu wa u pandelwa ha vhadzuli vha dzibulasini na avho vha dzulaho kha phera dza nga murahu ha nnḓu . 
Khethekanyo fhedzi dza mulayo uyu dzi saathu u thoma u shuma ndi idzo dzi elanaho tshanduko dza vhuṋe ha dzikhemisi , khathihi na khethekanyo dzi elanaho u shumea ha tshiimo tsha mulayo . 
1.4.2 Vhuimo ha Vhukati
Musi mveledzo na mbambadzo zwi tshi vha zwa zwiṱandadi zwa nṱha na mikaṋo i si na ndifho ya u vhambadza u fhira mikano ya ndifho , vhukoni ha u swikela zwiṱandadi zwi ṱoḓeaho kha mbambadzo ya ḽifhasi zwi gonyela nṱha kha u vha zwa vhuṱhogwa . 
Kha vha ṱalutshedze maitele aya a mveledziso ya kuṱalukanyele nga ngomu kha mutevheṱhandu wa kuitele kwa nḓila ya mveledziso ; 
Zwipikwa
Tshipiḓa tshihulwane tsha vhashumi tshi wela kha tshumelo dza mutakalo dza tshiṱiriki na tshumelo dza sibadela tsha vundu . 
Mbuno dzine khumbelo ya itwa nga fhasi hadzo
Vhuḓifhinduleli
Gumofulu ḽituku ḽa R2 888 nga muunḓiwa na R5 768 nga muṱa kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda ( zwo fheliswa)* Vhomakone
U ṱanganyisa musudzuluwo wa miraḓo ya muvhili na hu si na musudzuluwo wa miraḓo ya muvhili sa u ḓisomba zwi tshi ṱangana na u gada e eṱhe na musi e na khonani .
U dzhielwa nṱha ha tshiṱirathedzhi ha izwo ngauralo hu ṱumanywa na mbuno ya uri tshaka tharu dza vhudzulo dzo topolwa nahone idzo dzi nga khwiniswa fhedzi nga kha ngona dza kupulanele na tsedzuluso dzo teaho na dzo dzudzanyeaho , u shumisa milayo i ṱanganedzeaho . 
Zwiteṅwa zwitevhelaho zwinga vha na masiandaitwa kha u imiswa ha mundende :
Ndangulo ya malaṱwa ndi iṅwe ya saintsi dza u vha na nungo dzine dza dzhiwa sa dza ndeme malugana na u thoma u shumisa mbekanyamaitele ya mupo u ya kha nḓila na thasululo zwa u tandulula thaidzo dza mveledziso i dzulaho i hone dzine vhathu vhashu vha ṱangana nadzo . 
m uimeleli nga Federesheni ya Bodo ya Vhulangi ;
Kha hu ambiwe nga ha bugu hu tshi khou dzhielwa nṱha mbudziso dzo fhambanaho dzine dza tea u shumiswa u vha tshipiḓa tsha nyambedzano u itela u bveledza tholokanyonḓivho .
Ndi zwa ndeme uri mugudiswa wa sainsti ya forenskhi bveledze ku pfesesele kha zwikhala zwa n ḓ ivho zwi ṱ hogeaho kha Saintsi ya Forensikhi na u wana zwikili na tshenzhemo kha mudzio wa kupfesesele kha kushumele kwa forensikhi :
U khwaṱhiswa a zwi ambi ndinganyiso ya nyimele ya kutshilele , kana vhukwakwani vhu fanaho . 
Fhungo a si u sasaladza vhurangeli vhunzhi vhu khoḓeaho ha CSR ho thomiwaho nga dzikhamphani dzone dzine kana u hanedza ṱhoḓea i re khagala ya mabindu ( u fana na tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha matshilisano ) ya u ita zwithu nga nḓila ya vhuḓifhinduleli . 
Dokotela Vho Andre Mark ( Andre ) Ferreira ( a vha tsha tea u khethiwa hafhu ) .
Mafhungo o no bvelaho phanḓa a thekhinoḽodzhi ha tou ita uri vhubindudzi vhu vhe vhu bveledzaho nga maanḓa a ita uri vhu shume zwavhuḓi ; zwi dovha zwa engedza maraga dza hone . 
4.4 . Mukhomanda Muhulwane wa Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli ya Afrika Tshipembe Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho vula lwa tshiofisi vhuṱambo ha vhuṱanu ha Ḓuvha ḽa Mmbi dzo Ḓiṱamaho he ha farelwa Durban , ha dovha ha vha ho ṱanganyisa na u pembelela miṅwaha ya 100 ya u nwela khothe ha SS Mendi tshe tsha vha tsho fariwa ngei United Kingdom .
Vha humbelwa u kwama GEMS kha 0860 00 4367 u itela uri vha ḓivhe tshiimo tsha vhuraḓo havho .
Hu ḓo vha na u sedzesa kha u shandukela kha zwa ndinganyiso ya mukovho vhukati ha zwiṱiriki , khathihi na u engedzedzwa ha tshumelo dza dzilafho ḽa phuluso ḽa shishi u ya na kha vhupo he ha vha vhu songo tea ha vunḓu . 
U shanduka ha zwithu zwa ndeme , khathihi na tshilengo tsha ngomu zwi tshi ḓa kha maitele a khaṱhulo ya thendara , na zwone zwo kwama nga nḓila ine ya si vhe yavhuḓi u thomiwa ha thandela khathihi na u shumiswa ha mugaganyagwama nga nḓila i vhuedzaho . 
Ri dzhiela vhukonani hashu na Peoples Republic of China nṱha vhukuma .
Ha _____________ vhala bugu a takala . sokou tou
Ni elelwe u shumisa maḽeḓeredanzi kha madzina oṱhe na khoma vhukati ha madzina . luimbo ulu vha lu ṋea dzina ḽa mbube ḽine ḽa amba ndau nga tshizulu luimbo ulu ndi lwone lu no ḓivheswa kha nyimbo dzi no bva afrika luimbo lwa the lion sleeps tonight lwo no rekhodiwavho na nga tshifura tshijapani tshipenishi na tshidenishi
Musi mugudi a tshi guda u shuma nga data u bveledza zwikili zwa u
Tshiṱaṱamennde tsha maga o pulaniwaho a u ṱuṱuwedza u thivhela malaṱwa na mbuyedzedzo ya malaṱwa . 
Zwikili zwa u tshilisana na vhathu na zwa u netiweka
U BVELEDZA U ṄWALA MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI U bveledza muṅwalo Ngudo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha masia oṱhe a luambo na dziṅwe thero Nyito dza vhutsila na madanga a muzika ndi zwone zwine zwa ṋea tshikhala tsha u bveledza nyaluwo ya zwikili zwa miraḓo miṱuku .
Ndi zwifhio zwine zwa fanelwa u itwa u kunda tshayedzo na zwithithisi ; na u fhaṱa kha u khwaṱhisedzo .
Hezwi zwo bveledza phaḓaladzo nkene dza khwaḽithi ya saḽini na thempheretsha , zwine zwa vha zwa vhuṱhogwa kha maitele a zwa ekhoḽodzhi . 
Izwi ndi pfunzo , mutakalo , mveledziso ya mahayani mbuisedzo ya mavu a ndimo , u isa phanḓa nndwa ya u lwa na vhugevhenga , na u sika mishumo ya vhuḓi .
Ikonomi yo sika mishumo ya miḽioni nthi na hafu miṅwahani miraru yo fhiraho .
( i ) Ṱola kushumele , na
Miraḓo i huliseaho !
Tswayo na zwiga zwa khombo
Dziṅwe mbetshelo dza PAJA
Thebulu dza nyengedzedzo dzi ḓo itiwa fhedzi arali , nahone hu na ṱhoḓea , u thivhela u itwa ha thebulu dzi si dza vhuṱhogwa na u kuvhanganya data i si ya vhuṱhogwa . 
Musi vha tshi khou eḓela , vha sa athu ḽa zwidzhangudzhangu
Zwikolodo zwi sa nga tsha lifhiwaho zwi a phumulwa nga ṅwaha une zwa topolwa ngawo . 
u shumana na 90% ya mbuyelo dza u ṱun ḓa na u rengisela mashango a nnḓa dzo rumelwaho lwa electronic hu saathu fhela awara nṋa dzo ṱanganedzwa na mbuyelo dzo ṋekedzwaho nga tshan ḓa hu saathu fhela awara dza 24 .
Zwi tshi elana na izwi , vundu ḽo ita vhurangeli ha kushumisele nga zwiimiswa u itela u fhungudza mbadelo dzi songo teaho , nga maanḓa zwi tshi ya kha vhuṱambo , mbadelo dza bodo na mbadelo dza vhalangi vhahulwane . 
Zwigwada zwa u shuma zwi shumaho na zwiṱirathedzhi
Phetheni dzi ṱoḓiwaho dza tshumiso ya mavu dzo sumbedzwa , naho hu na uri hu na tshikhala tsha u ṱalutshedzelela na u lugisa hafhu . 
U khwaṱhisedzwa uri zwikolo zwoṱhe zwo khunyeledza u nanguludza 2 . na maitele a u inthavuwa na u khunyeledza u thola
Dzhia tsheo malugana na lushaka lwa ṱhanziela ine ya ḓo tea u ṋekedzwa .
Ndaulo
Vha tea u isa phanḓa na u lwa ' ' .
Kha vha sedze kha siaṱari ḽa 34 ḽa notsi dza khoso arali vha tshi ṱoḓa thuso .
3.4. Khabinethe yo tendela uri hu ḓo itwa tsedzuluso yo fhelelaho ya Zwiimiswa zwa Mveledziso ya Masheleni kha Vundu ( PDFIs ) zwi tshi bva kha mawanwa a themendelo ya tsedzuluso ṱhukhu , nga Vhufaragwama ha Lushaka hu tshi khou sedzuluswa tshiimo tsha zwino tsha masheleni na mveledziso .
Zwiṱoho zwiṱanu
Ri livhuwa dziNGO nnzhi dzine dza bveledzisa pfanelo dza vhafumakadzi na vhana dzi shelaho mulenzhe nga nḓila yavhuḓi kha mushumo uyu wa ndeme .
Vha khou lavhelela u wana mbuelo lini ?
Hezwi zwo ita uri hu vhe na u swikelela ha mitengo i pfadzaho , muṱaṱisano na maitele a thenda a re khagala zwi vhe khaedu . 
Sa tsumbo , u pfuluwa u bva kha vhalwadze vha vhuongelo vha nnḓa u ya kha ndondolo ya mutakalo ya ndeme zwo konadzea , na u engedza phimo dza u ḓala ha mimbete nga vhathu na u fhungudza mbalotshikati ya u dzula vhuongeloni , he zwa tea . 
Khothe , naho dzo vha dzi khou shuma na zhendedzi ḽa vhuvhusi ha sialala nahone he muofisiri onoyo o vha a khou shuma a tshi khou tevhedza kushumisele kwa milayo , i kha ḓivha maanḓa a u vhudza muofisiri uyo uri a badele masheleni ayo nga ene muṋe . 
Fhethu ha ṱaḓa hu amba uri ndango i khou kalula na uri vha tea u shandukisa mishonga yavho sa zwe zwa sumbedzwa kha garaṱa .
Ḽiṅwalwa a ḽi topoli fhedzi pfanelo murango na milayo , fhedzi ḽi dovha hafhu ḽa ṋetshedza mafhungo nga vhuḓalo u itela uri zwipondwa zwi konou shumisa pfanelo dzazwo na u konisa vha ṋetshedza tshumelo u gagamisa pfanelo idzo sa zwe dza sumbedzwa kha tshata . 
vhukwamani
( d ) u iswa khothe nga u ṱavhanya nga hune zwa nga konadzea , fhedzi hu saathu u fhela-
Thempuḽeithi i si na tshithu ya u pulanela wadi
Khoso iyi yo itelwa u ḓivhadza zwa vhuvhambadzi . 
Nyito dza vhuṱhogwa dzine dza nga thusa u bveledza zwikili zwa mutheo zwine zwa nga sa u thetshelesa hu katelwa ngomu mitambo ya u thetshelesa , raimi dza zwidade , mitambo ya raimi na mitambo ine ya shumisa pfanapheledzo ( aḽitheresheni ) ( maipfi ane a vha na ndovhololo ya mibvumo ( themba kana pfalandothe ) i no fana ) .
Miraḓo minzhi ya Komiti ya Wadi na vhakhantseḽara tshifhinga tshinzhi vha tea u vha na tshifhinga nga murahu ha u shuma havho ho ḓoweleaho .
khophi yo sethisifaiwaho bya bugundaula yavho kana thedenlo ya vhudzulo
Vhashumi vhane vha kha ḓivha vhathu vhaswa , vhane vha wela kha khethekanyo ya vhaswa , na vhone vha topola uri vha khomboni khulwane . 
Vhadzheneli vha shuma mushumo vhe tshigwada , u bva afho vha vhiga zwe vha wana kha pulenari .
Ndi zwa ndeme u pfesesa phambano vhukati ha u sedzulusa , u ela na u monithara .
Kha zwa u lingana , hu na mbudziso ya uri naa tshiṱalula tshi a pfadza naa .
U tshimbidza
U fhindula zwinyanyuli sa zwifanyiso , mafurase , maidioma , mitambo ya ḓirama , zwirendo kana zwidade zwine zwa bvisela khagala luambo lwa muvhili , luambo lwa zwipiḓa zwa muvhili , u edzisela nga zwipiḓa zwa muvhili na nga tshifhaṱuwo
Vho ṱanganedzwa kha khetho dza vhuphuresidennde dzi re na mulalo na ṱhonifho yo sumbedzwaho kha ndayotewa . 
U tandulula khakhathi dza mishumoni
' Tshiolwa " ndi tshivhumbeo na zwiga zwi fushaho maṱo .
( i ) u vhea mulanguli u swikela Khoro ya Masipala yo khethiwaho yo no ḓḓivhadzwa uri yo khethiwa ; na
( a ) tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho lambedzwaho nga tshikwama tsha mbuelo tsha lushaka , tshikwama tsha mbuelo tsha vunḓḓu , kana zwa vhapo ;
Pfungelelo ya zwieli zwa vhupima na u ri u ṱumekanywa ha zwisumbi zwa muelo zwi a ṱoḓea u itela u londa mvelaphanḓa yo vhambedzwa na dzudzanya . 
" Vhuholefhali ha zwipfi "
U tsireledzwa ha mupo hu tshi itelwa murafho wa zwino na u ḓaho ndi zwa ndeme vhukuma na u tsireledzwa ha luvhemba lwa Ozone .
Muhumbulo ndi wa uri mutshinyi vha fanela u thivhelwa u dovholola zwiito zwawe zwa vhutshinyi , hu tshi nga vha nga kha u vha ita uri vha si tsha kona u ita zwithu kana u shushedza nga tshutshedzo ya tshigwevho kana nga kha mbueledzo . 
4.3 Zwitshavha zwo davhukaho fhano zwo vha zwi tshi , na uri zwi kha ḓi , langulwa nga mulayo wa sialala , sa mulayo-zwawo- a u na khoudu .
Khabinethe i ita khuwelelo kha miraḓo ya tshitshavha u shuma na mapholisa kha u thusa u fara vhavhangi vha mabulayo aya .
_ U ṋetshedza vhashumi dzigilavu u itela u vha tsireledza kha u tsheiwa
Tsha u fhedzisela , ndi ḓo ri vha lavhelese thaidzo dza mupo . 
Kha ri vhe tshithu tshithihi - ri lwe na Eidzi nahone ri fhaṱe lushaka lwo khwaṱhaho
4.101 Hu na lutendo lwo phaḓalalaho nga ha vhuloi ngei Malawi , na uri vhathu vhane vha pomokeswa vhuloi ndi vhakegulu .
a ) Vho Dokotela Ivor Mzwandile Zwane ( Mudzulatshidulo )
U londota ridzhisiṱara ya tshiṱoko ya ofisini ya ramali na u khwaṱhisedza uri ndaka ya muhasho yo tsireledzwa musi hu tshi itwa zwa maitele a u ṋekedzwa . 
Kha phimotshikati , nga thevhekano milandu mivhili yo lavheleswaho yo vhigwa nga luṱingo luṅwe na luṅwe . 
Nzudzanyo dza vhuvhambadzi ha mulayo zwenezwo dzi tea u tikedzwi lwo linganaho nga vhathu vhoṱhe vha kwameaho thwii . 
U khuthadza nga luṱingo , u khuthadza no livhana zwifhaṱuwo , u khuthadza vhafunani na u khuthadza sa tshigwada . 
Samithi dza vhaswa dzo fariwaho kha zwiṱiriki zwiraru . 
U sielisana musi hu tshi ambiwa , u sumbedza , u vhavhalela vhaṅwe khathihi na u ṱahisa mihumbulo i no fhaṱa .
Vhagudi avha vho ḓo ṱanganedzwa nga maitele a uri mabambiri a mbudziso avho o itwa u ya nga ṱhoḓea dzo khetheaho dzavho . 
Shango ḽa Afurika Tshipembe ḽo ḓifhaṱela sekithara khulwane ya goloi kha dzhango ḽa Afurika hune ḽa vhambadzela mashango a fhiraho 152 .
Arali mundende wa vho wo phasa , vha ḓo badelwa u bva ḓuvha ḽe khothe ya vhea ṅwana kha ndondolo yavho .
U ya nga muvhigo " mabunga a dindi " a khou ḓalesa , tshitshavha tshi kombetshedzea u shumisa maḓaka u itela u ḓithusa . 
Ho sedzwa tshikalo tsho avhelwaho kha khiraitheria iṅwe na iṅwe , maraga ya u fhedzisela yo vhalelwa kha nḓowetshumo iṅwe na iṅwe , ho sedzwa zwine nḓowetshumo dza u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi dzo vha dzo vhewa sa nḓowetshumo dzo sedzwaho u thoma dza nṱha , vhukati na fhasi . 
Komiti dza Wadi ndi tshiimiswa tshine tsha dzhielwa nṱha tshine tsha shuma sa tshirathisi tsha u ita uri ipfi ḽa tshitshavha ḽi pfale .
Zwi ḓo dovha zwa khwaṱhisa vhufarani vhukati ha muvhuso , mabindu na tshitshavha zwatsho kha u bveledza vharangaphanḓa vha vhaswa
Phalamennde ndi tshiimiswa tsha demokirasi yo lwelwaho zwi tshi vhavha nahone ndi luvhanḓe lwa tshitshavha lune lu fanela u ṱhonifhiwa nga vhoṱhe .
Khamphani ya Vhumvumvusi ndi tshiimiswa tsha mvelele hune mushumo watsho muhulwane ha vha u bveledzisa na u ṱuṱuwedza mishumo ya vhutsila ine ya vha vhuimeleli ho fhambanaho ha vhatsila na mvelele ya vhufa ha Afrika Tshipembe . 
U bveledza puloto , vhaanewa/ vhabvumbedzwa na fhethuvhupo
Gumofulu ḽa R213 581 nga muṱa nga ṅwaha
U itela u fhungudza tshivhalo tsha ṱhanganyoni ine dziḽupu dzi nga ita nga bada ine dziṅwe dza bva khayo , tshivhumbeo tsha ḽupu tshi nga thithiswa kha dizaini ya " P-loop " ine ya fhungudza nga nḓila i bveledzaho tshivhalo tsha ṱhanganyoni nga hafu . 
Vhunzhi ha vhaswa vhashu vha humbula uri u sa bvelela havho zwi vha zwi tshi khou itiswa nga nyimele ine vha vha khayo .
Mushumo kana phurofesheni ya u
nḓivhadzo ya u vusulusa muthelo ( MVL2 ) .
Ni ṋee themendelo ya u vhina .
Fhedziha , ndingedzo a dzi lingani , maitele maswa a tshanduko dza ḽifhasi na one a na khaedu dza vhulangi , vhuḓivhusi na vhudziki . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala : u sikima u itela u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho , u sikena u itela u wana muhumbulo nga u angaredza ,
U langula zwiko zwa ndambedzo nga kha mbekanyamaitele zwi ḓo wana tshenzhelo i bvelaho phanḓa kha ṅwaha uno wa muvhalelano . 
Musi ro sedza kha vhana vha Afrika Tshipembe ( vhane vha khou enda ) IMC yo tendela u thomiwa ha ṱhoḓea dza vhana dza u enda dza zwino , hu tshi katelwa na maṅwalo a khwaṱhisaho thendelo ya mubebi izwi zwi tshi khou itelwa u tsireledza vhana .
Zwe khothe i re afho fhasi yo vha yo tea yo zwi ita ho vha hu u ṋe ndaela ya u dzhiulula ndaka ya bulasi zwi bva kha maanḓa a muhumbulelwa wa vhuvhili u ri hu vhe na u kovhana mbuelo nga murahu ha u rengisa bulasi . 
U fhaṱa maipfi kha zwi iswe phanḓa .
Thendelo ya tswikelelo kha zwiko i fanela u sumbedzwa kha thendelano .
Zwifaredzi zwi re na mutsiko sa maboḓelo a gese zwi tea u humiselwa kha vhaṋetshedzi vhazwo . 
Zwa mugodi zwi ḓi dzula zwi thikho ya ikonomi yashu na u vha muṱanganedzi wa thengiselano ya mashangoḓavha .
Arali vhubindudzi ha sa engedzea , nḓowelo ya u fhungudzea ya zwino kha vhulimi i nga ya phanḓa . 
Tshivhalo tsha ṱhanziela na tshone tshi ṱoḓa u bviselwa khagala . 
Ndima ya 2
Olani zwifanyiso ni tshi sumbedza ḓivhazwakale iyi .
Vha ḓivhadze mukano wa u bva une vha ḓo u shumisa vha tshi vhuya Afrika Tshipembe
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo BI-246 , BI-529 na ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe .
Nyaluwo ya ḓorobo Tshwane yo paḓa vhukoni ha ḓorobo ha u rura malaṱwa . 
4.4 . Khabinethe i dzhiela nṱha u shela mulenzhe ha khamphani dza Afrika Tshipembe kha vhudzudzanyi ha vhu53 ha Ṱano ḽa Mbambadzo ḽa Dzitshakatshaka ḽa Maputo , ḽine ḽa ḓivheeswa nga FACIM , ḽine ḽi ḓo farelwa Mozambique u bva nga ḽa 28 Ṱhangule u swika nga ḽa 3 Khubvumedzi 2017 .
Data u bva kha u ela ho dzudzanyeaho a i athu u vha hone kha mavundu . 
Nyito dza u tandulula mawanwa o bulwaho afho nṱha dzo katelwa kha ndima ya pulane ya mashumele . 
Ro ri kha vhathu vhashu , nga kha muvhuso wapo , ri na vhone , ri ḓo ḓisa dimokirasi henefho hune vha dzula hone . 
U khwinisa mivhigo na u vhona uri hu na ndivhanyo ya tshivhumbeo tsha tshiimiswa kha pulane ya tshiṱirathedzhi tsha vhuongelo . 
U dzudzanya
Naho zwo ralo , nnḓa ha sekhithara ya bannga , a hu na u ṱhoḓea nyangaredzi nga ha vhuḓifhinduleli ha zwiimiswa u dzudza rekhodo dza thengiselano dzo linganaho u itela u tendela mushumo wa u pfukisela bindu ḽa khamphani kha iṅwe khamphani . 
U dzudzanya na u shumisa Pulane ya Ndinganyiselo ya Mishumo na Mbekanyamaitele . 
Sa Maafrika Tshipembe , ri funa tshifhinga itshi . 
Kha muvhuso , hu na mbofho ya poḽitiki ; kha vhutshilo ha iwe muṋe , mbofho ya vhushaka ha malofha i kha vhuimo ho fhambanaho na tshaka dzo fhambanaho . 
Vhukwamani : 082 901 0766
( a ) mbofholowo ya vhuanḓadzamafhungo na dziṅwe media ;
Bongi , we a vha a tshi khou ya hayani a tshi bva tshikoloni , a vhona uku kutukana ku tshi khou papamala damuni .
Mureyo a u nga ṱoḓei . 
Musi fuḽaga yo imiswa nga nḓila ya vethikhala na luvhondo , bennde tswuku i fanela u vha kha tsha monde tsha mulavhelesi , na thambo ya u imisela nṱha kana murungo wa thambo i nga nṱha . 
Ndanguli ya Pfunzo ya Sekithara na Vhugudisi
Tshikwama tshi lwa na u i fhungudza nga u vhona uri themamveledziso yo tea , ndangulo , sisiṱeme na vhuḓifari ho teaho zwi khou itwa na u langwa nga maitele one o thomaho a dzudzanywa . 
Ri fanela u dovha ra humbula uri vhunzhi havho vha ḓo furalelwa kana vha sa kone u tevhedza ngeletshedzo iyi . 
Uri fomo ya u nanga i vhe yo teaho , hu tea u ḓiswa na kharikhuḽamu vitae pfufhi ya nkhetheni , isa fhiri siaṱari ḽa 1 ḽa A4 khathihi na fomo ya u nanga .
Zwa ndemesa zwa Muhasho ndi u :
goli dza au halwa thundu
arali vha na miṅwaha ire fhasi ha 60 , vha tea u ḓa na ndingo ya zwa mutakalo kana muvhigo une wa amba zwauri vhanga si kone u shuma
Muvhuso , khathihi na mabindu na muhasho wa vhashumi , ndi kale zwi khou lingedza u khwinisa nga u ṋea nnḓu dza khwine na nyimele ya matshilo ya khwine kha ḓorobo dza migodini .
Izwi zwi ḓo vha thusa u pfesesa zwine vha khou ita tshikoloni na u vha ṱuṱuwedza .
Ṱhaṅwe , sa vhunga vhathu vhanzhi , o wana zwi tshi mu konḓela u pfulutshela kule na vhupo he a hu wana sa muḽaifa . 
Naa khoro yo thola muthu ane a ḓo ita mishumo ya mulanguli wa masipala ? 
Tshifhinga ndi tshone tshi sumbaho nḓila nahone ri nga vhuedzedza nḓisedzo ya maḓi tshifhinga tsho tiwaho tshi saathu swika . 
Kanzhi zwi vuswa nga vhulaedzwa ha matshilisano vhuhulwane . 
Tshanduko dzi si dza vhuḓi dzi sumbedza nyaluwo kha ndinganyiso ya tshelede . 
Maḓuvha ayo , vhunzhi ha zwine zwa tea u ṋekedzwa na hune zwa tea u iswa hone , zwi a wanalea musi zwo humbelwa kha Muṅwalisi .
Dokotela wa Phukha u tea u khwaṱhisedza uri phukha iyo yo tendelwa ho sezwa :
Itani thiki kha phindulo i re yone .
A zwi vhofhi uri ḽeibu ḽu dzi phrinthwe u itela phaḓaladzo nga nyambo idzi vhuvhili hadzo .
Ngoho ye ra livhana nayo zwa zwino ndi ya uri nyaluwo i a kanganyisa . 
Zwikili : mbalelano , u dzudzanya ; u dzhia tsheo ; u tandulula thaidzo ; vhushaka na vhupfumedzani ; vhukoni ha u tevhela nḓila ya u tandulula thaidzo i re khagala ; vhudavhidzani na vhukoni ha u shumisa khomphyutha . 
Maṅwalwa a u thoma mavhili nga ha Ndaulo ya Malaṱwa a Ndondola-Mutakalo o bveledzwa ; ḽiṅwalwa ḽa siangane na ḽiṅwalwa ḽa mutheo ane a sumbedza nḓilathangeli kha mveledziso ya tsumbanḓila na ndangulo dza ndaulo ya malaṱwa a ndondolamutakalo . 
Nga nḓila yo shandeaho tsedzuluso idzo dzo humbuleswaho dzo bvelela fhedzi nga murahu ha vhapondwa zwavho vha vhugevhenga , vhane vhunzhi havho vha vha vharema nahone vha shayaho , dzo pfiwa kha midia . 
( b ) Tshiṅwe na tshiṅwe tsha dzilafho , hu tshi katelwa ndondolo kana u lafha mutakalo wa muthu wa muhumbulo na muvhili , fhedzi izwi a zwi kateli zwidzidzivhadzi kana zwiṅwe na zwiṅwe zwi re khombo .
Muhasho u ṋetshedza thikhedzo ya zwa tekiniki kha masipala hu tshi itelwa mbekanyamushumo na mbekanyamaitele . 
Thulusi dzi no ḓo shumiswa kha ḽiga ḽino : Sheduḽu ya zwiko
Nahone ri tama u ḓisa khumbelo iyo phanḓa ha nnyi na nnyi hu si kha khamera . 
Muungo u re fhasi sa ndau i tshi vhomba .
Nḓivho ya mashumele avhuḓi a milayo ya zwa mupo . 
Vhoramafhungo u mona na shango vho vha vha tshi shushedzwa , nga zwi ri welaho na nga ndaṱiso dza zwa masheleni . 
Mufariwa o huvhala kha ṱhoho . 
Khwiniso kha u linganela ha u mashumele ( hu sa katelwi mphomali ya tshelede ) ndi tshiṅwe tsha zwitshimbidzi zwi re zwa ndeme kha khwiniso ya tshikalo . 
Muhasho u ḓo khwaṱhisedza uri hu na zwikhala zwa vhugudisi zwo teaho zwine zwa ṋekedzwa maelana na ṱhoḓea dza tshumelo . 
Zwo ralo , zwa zwino hu nga wanala zwiṱukunyana nga ha nḓila na tsumbazwifhinga zwa tshumelo ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Ṱalusa na u ṱalutshedza muhumbulo wa kuvhusele kwa u dzhenelela kha ḽeveḽe yapo .
Zwikolo zwa khwanthaili 1 u swika kha 3 a zwo ngo tea u badelisa mutendelo .
Tsha u thoma , u shandula mvumbo ya dzangano ḽa vhaswa khathihi na zwililo zwavho na zwiṱoḓwa vhutshiloni zwi amba uri kuitele kwa kale na nḓila dza u ita zwithu zwi nga ṱoḓa tsedzuluso na tshandululo . 
Musi hu mashango mavhili fhedzi o kombetshedzaho dziṅwe nḓila dza u fhelisa u kunguwedzwa ha halwa , vhunzhi ha mashango ane a vha dzithangana o salaho a na vhukaṱudzi ha mulayo ha vhuimo ho fhambanaho kha lushaka lwa u kunguwedza ho tendelwaho kha sekhithara dza zwikambi . 
Maipfi a 70 - 80 u bva kha tshibveledzwa tsha maipfi
Mbetshelwa dza Mulayo wa Vhudavhidzanikule dzo lavhelela tshumelo ya ṱhingo ntswa dza miḽioni nṋa kha tshitshavha tshe tsha vha tsho siwa nnḓa , na u swikelela nga u angaredza ha poswo , vhudavhidzanikule na vhudavhidzani . 
Khethekanyo iyi i ḓo langwa nga Tshiimiswa tsha Ndango ya Mbambadzo ya Ndaka na u ḓo langa ndaka dzi sa sudzulusei dza Muvhuso .
U thusa nga mafhungodzheniswa a mugaganyagwama na u vhea iṱo . 
Matheriaḽa a u vhala ane a ḓo ḓisiwa a kwama vhuḓifari ha zwa mutakalo hune vhathu vha nga kona u hu langa . 
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
Samithi i khou sedza kha ṱhoḓea ya u khwinisa mveledziso ya nḓowetshumo na ya themamveledziso u itela u alusa ṱhangano na mbambadzo kha dzingu uri hu vhe na thandululo ya mveledziso ya tshoṱhe kha SADC sa fhungo ḽi re kha adzhenda .
Zhendedzi ḽo sikiwa u itela u nyanyula nyaluwo ya ikonomi u itela u bvelaphanḓa na u vhiga mvelaphanḓa yavhuḓi . 
Tsenguluso ya u ḓiṱunḓela
3 gumofulu rahana mbilwana fhuemrZidwimztsiisahḓeiiiplvlaafhi. enanduii thavhani
Tshumelo dza mvusuludzo dzi ṋekedzwa vhaholefhali u vha thusa uri vha swikelela na u dzula vha tshi kona u ḓi itela .
Rakhonṱhiraka u ḓo ṋetshedza theminala dzoṱhe dza vhuṱhogwa , dzipfara na dziṅwe ṱhanganyo dza zwidzheniswa . 
Muvhigo phanḓa ha Nnḓu ṋamusi wo topola zwithu zwihulwane zwo vhalaho hune khazwo Mmbi ya Vhupileli ya ḓovha i tshi khou shuma . 
U vhiga nga ha thandela dzo dzinganginywaho uri dzi lambedzwe u bva kha wadi tsha masheleni ane a langwa nga nzulele na uri thandela dzi kumedzwe kha IDP .
Ri khou ṱoḓa vha tshi thoma mabindu fhedzi vha vhulunge maḓi . 
Heyi ndi nḓila yavhuḓi ya u dzhia sia zwi lapfisaho mulayo uyu hu tshi tevhedzwa zwine wa amba na u u shumisa . 
Hezwo zwi shuma nga u angaredza kha nnyi na nnyi , fhedzi nga u angaredza na lwo khetheaho kha vhashumisani na nṋe , vhoramilayo , vhane vha tea u ḓivha khwiṋe . 
vhabvumbedzwa
Thendara dzi tevhelaho dzo khunyeledzwa zwinozwino fhedzi ho anḓadzwa nomborondaula fhedzi : 
Ndi kha mashango a si a demokhrasi na muvhuso wa muimawoga hune ṱhoḓea dzine dza shumiselwa kha tsireledzo dza dzhielwa nṱha kha u sa vhudziswa , zwi si na ndavha na u tshuwiswa . 
Ndingo ya sambulu dza mbeu dza tshiofisi
Arali munna a tshi ṱo ḓa u vha na muṅwe mufumakadzi nga mbingano ya tshirema , u tea u ya Khothe Khulwane u wana ndaela ine ya ḓo langa thundu dzawe .
Arali vha sini bugu ndaula :
Mulayo u amba uri :
Kha vha wa vhashumi-Vha Badela u Ya nga Kuholele ( PAYE )
U swika zwino , hu na makumedzwa a 13 o no tendelwaho , ane a ḓo vhuedza miṱa i dzulaho mabulasini ya 921 zwine zwa vha na ndeme ya R631 miḽioni .
Nyito dza u vhambedza u fana ha zwithu .
Bono ḽa khantseḽe ya masipala ḽi na ndivho ya mveledziso ya tshifhinga tshilapfu ya masipala ho sedzeswa zwililelwa zwihulwane zwa mveledziso ya masipala na zwa tshandululo ya tshiṱangani ; 
Tholokanyonḓivho ( U pfesesa ) na kushumisele kwa luambo
Muthu ane a ḓo bvelela u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u fara redzhisiṱara ya ndaka dzi sa sudzuluwi ya lushaka ya ofisi ya dzingu yo khwinisea . 
U ṱalutshedza uri mirando ya Batho Pele i shuma hani kha mishumo ya vhathu .
4.5 . Khabinethe yo ṱanganedza khaṱhulo yo ṋetshedzwaho nga Khothe ya Ndayotewa ine ya vha khwaṱhisedzo ya uri mbekanyamaitele ya muvhuso ya nyito ya u khwaṱhisedza yo luga na .
Hune ha vha hu na mushululo wa vhudenya vhusekene , veḽosithi dza u fhala dzi nga lingiwa zwi tshi leluwa na tshelede ya u shuma ngayo i vha fhasi . 
Ha nga ḓo pfuka maipfi a khotsi awe . 
uya nga fhasi ha RFMOs tshivhalo tsha khovhe dzoṱhe dzo fashwaho kha EEZ ya Afrika Tshipembe kana Malwanzheni Mahulu tshi ḓo vhalwa nga fhasi ha Afrika Tshipembe tshifhingani tsha thendelo ya u hadzi ṅwa ha tshikwekwete
Vhalingiwa vho vha vha tshi khou dzulela u vhilaela ngauri vho vha vha sa khou wana mushumo wavho murahu . 
Vhunzhi ha vhana vha shango zwa zwino vha khou dzhena tshikolo , na uri vhana vhanzhi vha khou ya phanḓa kha sisteme ya tshikolo kha ḽeveḽe ya sekondari zwino u fhira miṅwaha yo fhelaho . 
4.5. Khabinethe yo themendela u tholwa hu tevhelaho kha Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano Afurika Tshipembe ( SASSA ) :
( a ) murumelwa muṅwe na muṅwe kha vhurumiwa ha vunḓu u na vouthu nthihi ;
Naho hu na uri ndi ṱhukhu nga saizi musi i tshi vhambedzwa na dziṅwe sekhithara kha vundu , sekhithara ṱhukhu ya vhulimi i shuma mushumo wa ndeme musi zwi tshi ḓa kha tsireledzo ya zwiḽiwa , mveledziso ya mahayani na mveledziso ya zwikili . 
Vhatshimbidzi
U ṋetshedza u mbonalo ya thandela yo engedzwaho nga kha u vhea iṱo na u vhiga hu shumaho na hu re na vhukoni kha thandela . 
Phalamennde i ita mushumo wayo kha madzulo a Phalamennde , hune miraḓo ya Nnḓu ya ṱangana kha tshigwada tshithihi , kha madzulo o ṱanganelaho , hune Nnḓu vhuvhili hadzo dza ṱangana sa tshigwada tshithihi , na kha komiti , hune zwigwada zwiṱuku zwa miraḓo zwa ṱangana uri zwi vhe na therisano nga vhuḓalo .
I tea u ḓisendeka kha nḓivho na zwikili zwo itwaho kha yeneyo themo .
Arali iṅwe ya tsumbedzo idzo i tshi khou tshila , tshivhalo tsha tshumelo ine ya nga wanala murahu ya ndaka idzo i nga gaganywa . 
U pfesesa nga nḓila yo leluwaho zwiṅwe zwiteṅwa zwa vhurendi : pfanapheledzo , aḽitharesheni ,
Zwiṅwe hafhu , ri nga si ḓitike nga vhukoni ha vhathu ha u humbula na u ṱalutshedza uri ri kone u tsireledzwa kha vhuvhi . 
U ṱanganedza khaedu dzo khetheaho dzi elanaho na vhathu vho vulelwaho naho vha sa athu u wanwa mulandu wa vhugevhenga vhuṅwe na vhuṅwe . 
U vhala tshibveledzwa tsha ndaela , tsumbo , risipi , masia / mabuḓo
Vhuimeleli hau dzhenelela
Nga murahu ha miṅwaha miṱanu :
Lwa mupo , nga nṱha ha izwi hu na thaidzo dza milayo i fanaho na pfanelo dza khophi . 
Phindulo : Ee .
ḒOROBO KHULWANE YA JOHANNESBURG NA KHORO DZAPO
" Mushumisi " zwi amba muthu ane a dzhena kana a shumisaho webusaithi ya SARS , naho muthu onoyo o dalela siaṱari ḽa mathomo fhedzi ḽa webusaithi ya SARS ; na 
" Hai , ni ḓo wa na vunḓekana .
Luṱa lwa vhuvhili lwa khetho dza phuresidennde lu ḓo tshimbila khathihi na khetho dza vundu . 
Vha ri bvisa nga muthihi nga muthihi ra ima fhasi ha muri ro ita muduba .
2.5. Khabinethe yo themendela u ḓiswa ṱafulani ha Phurothokhoḽo ya u Fhelisa Mbambadzo ya Zwibveledzwa zwa Tobacco zwi siho Mulayoni .
Madzangano a khou tendelana uri ndi fomo ya ndingo ya muthelo i fanela u sedzwa u itela u wana mbudziso ya mathomo . 
Zwibveledzwa zwi rotholaho
Ndaela ya vhuhaṱuli na ndinganyiselo zwi ṱoḓa Khothe iyi i tshi fha thandululo yone ine ya ḓo imelela pfanelo dzavho . 
Ndi vho nnyi vhane vha ḓo dzheniswa ?
Vhunzhi ha ndondolo dzi ḓo rangwa phanḓa nga mukoni a sielisanaho . 
Vhadzulapo vha kale vha Afrika Tshipembe nga mbebo kana ndavhuko , vhe vha ḓ ibvula u vha vhadzulapo kana vhe vha fhedza vha si tsha vha vhadzulapo , vha nga ita khumbelo ya u vha vhadzulapo hafhu .
Mudzulapo ha Afrika Tshipembe hafhu : R128
Ahuna khumbelo dzo lengaho , dzo fekisiwaho kana dzo imeiḽiwaho dzine dza ḓo ṱanganedziwa . 
meme dza mulomo dala , lulimi kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhili
Ho sedzwa tserekano ya mbilaelo dza thekinikhala na dza mulayo dzine ra vha nadzo , Afrika Tshipembe ḽi ḓo sedza hafhu u rumela mulaedza uyu kha Khothe ya Vhulamukanyi ya Dzitshakatshaka uri i dzhie tsheo kha fhungo iḽi .
Khamphani dza phuraivethe tharu , iṅwe na iṅwe yo hira vhashumi vhararu , dzo tholiwa u thusa nga u kunakisa na u gera mahatsi kha zwitentsi zwa phuraivethe zwo hulesaho . 
Fomi dzi a wanalea ofisini ya zwa badani .
Nga ṅwambo wa izwo , saizwi mavundu a si na maanḓa a ndeme a muthelo , pfanelo dzao ndi khulwane vhukuma kha dza muvhuso . 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 u ṋetshedza kusedzele kwo ṱanḓavhuwaho kha u fheliswa ha komiti dza wadi .
( i ) o themendelwa nga komiti ya Vhusimamilayo ha Lushaka yo vhumbwaho nga Miraḓo yo linganelaho ya mahoro oṱhe o imelwaho Buthanoni ; na uri
I wanala lwa mupo kha nyalo dzi so ngo tshikafhadzwaho na kha maḓi a re mavuni nga tshivhalo tsha fhasi tsha khemikhaḽa dzi re kha shango zwi tshi khou vhangwa nga u bvuḓa u bva kha matombo . 
Mahumbulwa / Khaedu
Musi vhagudi vha tshi swika kha Vhuimo ha Nṱha , vha tea u vha vho no vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma , nga maanḓa ho sedzwa zwikili zwa u humbula na u elekanya ha maimo a nṱha .
Vhonani uri mutakalo u yaho phanḓa na mbekanyamushumo dza mutakalo zwi khou itwa . 
Vhalwadze avha vho isa phanḓa na u dzula lwa tshifhinga tshilapfu , zwi a ḓura u vha ilafha , na u anzela u vha na u humbulela hu si yavhuḓi . 
Heino mbekanyamushumo i dovha hafhu ya kwamea nga u ṋetshedzwa ha masheleni a khwinifhadzo dza nyimele dza mishumo . 
Nyito dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe / vhege iṅwe na iṅwe kha masia oṱhe a Luambo na dziṅwe ngudo
Ro dzula ro ni itela ya u thoma .
7.2 . Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , fhasi ha vhurangaphanḓa ha Minisṱa wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , Vho Naledi Pandor , u ḓo fara mbekanyamushumo ya u shela mulenzhe ha tshitshavha u pembelela zwo swikelelwaho na zwitshavha zwa tsini na Carnarvon , ngei Kapa Devhula u bva nga ḽa 16 u swika ḽa 19 Lara 2017 .
Sa vhaimeleli vhashu mashangoni a nnḓa , vha na vhuḓifhinduleli ha u fhaṱa vhukonani na vhufarakani vhune ha ḓo ri thusa u swikelela zwipikwa zwashu u bva kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , dza nyaluwo i katelaho , mishumo na matshilo a khwine a vhathu vhashu .
Zwenezwo ndi zwa ndeme uri mafhungo a re kha saithi na u khwiṋiswa ho sedzaho nyimele ha nyendedzi dzi elanaho na nyimele musi hu tshi itwa khaṱhulo nga ha u tea ha maḓi u itela u shumiswa . 
Arali thikhithi dza rengiswa nga ḓuvha ḽa mutambo , fhethu ha u rengisela thikhithi hu fanela u vha kule na magethe . 
U tea kha IDP ṅwaha 3
Tshiteṅwa tsha ndeme u itela mbekanyamaitele ndi u shumiswa ha dzilafho ḽa thengiso hune nḓowetshumo dzapo dza tambula nga mafuvhalo nga ṅwambo wa nyito dzi si kwadzo . 
Luṱingo : 012 473-0128
2.1 . Khabinethe yo tendela na u tikedza mashango a G20 kha Milayo ya Maimo a Nṱha a u vha Khagala kha Vhuṋe ha Muvhuelwa . Milayo iyi i vhea maga ane shango ḽa muraḓo muṅwe na muṅwe ḽa ḓo fanela u a dzhia u thivhela tshumiso mmbi ya vhathu vha mulayo na nzudzanyo dza mulayo kha vhuṋe .
Madzinginywa a nga si ṋetshedzwe u swikela masia oṱhe a ṱoḓwaho o no khunyeledzwa . 
Zwa zwino ri khou dzhia mbuedzedzo ya mugaganyagwama u ya phanḓa malugana na u khwinisa tshumelo . 
Nga ṅwambo wa izwo , vhurumelwa vhu ḓo voutha ha lwa na ḽikumedzwa iḽi . 
Tshitshavha tshi fanela u kona u shumisa vhunzhi ha zwiṱirathedzhi , u fhirisa zwiṱirathedzhi zwine zwa nga kona u swikelwa nga vhaṅwe .
Afurika Tshipembe ḽo sumbedza mvelaphanḓa ya u ṱavhanya malugana na u ṱanḓavhudza pfunzo ya vhana vha sa athu thoma tshikolo nahone vhana vhane vha ṱoḓa u swika miḽioni dza 8 vha wana zwiḽiwa tshikoloni .
Vhudzekani / mbingano
6 . Vha tshiḽa tshiṅwe tshikolo vho pfa vho ______________ nge vha kundwa .
Zwa u khunyeledza , u wanulusa zwauri zwithu zwi no fana zwo tea nahone zwi ḓitika nga tshenzhemo , muhumbulo muthihi na u ṱuṱuwedza tshiimo tsha tshiitisi . 
Hune minukho ya bva hone Vhuṱambo na maḓuvha o khetheaho - Awara 2
Yo lambedzwa nga GTZ ya bveledzwa nga EISA na Planact
Oﬁsi i na miraḓo ya ṱahe ( 9 ) yo tholiwaho nga Minisiṱa zwi tshi ya nga vhukoni na tshenzhemo kha mafhungo a elanaho na zwa u bannga , zwa masheleni a nnḓu na vhubindudzi , ikonomi ya tshitshavha na pfanelo dza vhadzulapo .
Nga vhanga ḽa izwi , tsireledzo na ndondolo ya vhupo ha u fhaṱa zwi shela mulenzhe kha u kupfesesele kwa tshiṱaluli tshi re hone na u vhuṋe ha fhethu . 
Ndivho khulwane ndi ya uri vhagudi vha vhe na vhukoni na vhuḓifulufheli kha nomboro na u kona u vhala .
Zwenezwo , musi vhunzhi ha mivhuso ya musalauno i tshi amba nga ha u langa zwikambi i zwi ita hu na u dzhiela nṱha tshoṱhe u fheliswa a hu khou lavheleswa . 
Muhasho u dzula kha zwifhaṱo zwi langiwaho nga Muhasho wa Vhuendi na Zwifhaṱo zwa Hulumeni nga mahala . 
U sedza : Zwitshavha kana vhaimeleli vhazwo vha nga ita mushumo wa u sedza vhaṋetshedzi vha tshumelo ya ndeme , u dzhenelela ha tshitshavha kha u ṋetshedza tshumelo na u ṱola vha vhaṋetshedzi vha tshumelo .
Maipfi a vhumba mafhungo .
Vhagudi vha ḓivha na u ṱalusa zwivhumbeo na zwithu zwi re kha vhupo havho zwi fanaho na zwithu zwi re na zwivhumbeo zwa Mbalo .
Vha ṱangana musi zwo tea , hone luthihi kha miṅwedzi miraru .
Na , vhafumakadzi vho dzhia tshikhala tshiṱuku tshe vha ṋewa . 
Kha vha wane musi u ṱanganedzwa hu tshi itea na uri ndi lushakaḓe lwa u ṱanganedzwa . 
U sedza hafhu mafhungo a zwigwada nga fhasi ha zwiṱirathedzhi .
Nḓila nthihi ya uri tshitshavha tshi kone u shumisa pfanelo yatsho ya u dzhenela kha Phalamennde ndi u swikisa phethishini .
U vhala a tshi vho tou elela hu engedzedzeaho na nga vhuḓinyanyuli .
Iyi ndi tshumelo ya tshifhinga nyana u swika hu tshi thomiwa vhudzulo ha vhathu ha fomaḽa hune vhashumisi vha mabakete vha ḓo iswa hone . 
Nga nḓila dzo fhambanaho , vhuvhili ha mihumbulo i sa pfesesei ndeme ya zwithu zwa matshilisano u itela u bvelela ha bindu . 
Musi u tshi shumisana na vhanwe vhasheli vha mulenzhe , DWAF i swika hune ya tea u sika tshikalo tsha tshumelo dza mirurela ya malatwa , ya tikedza mavundu na vhomasipala musi hu tshi isedzwa vhathu tshumelo dza mirurela ya malatwa , wa dovha wa vhea io kha mvelelo dza hone , wa thusa kha u sika vhudzivha , wa lambedza nga masheleni , wa ita thandela dza u linga dza tshumelo dza mirurela dzine dza si dure khathihi na u vha na vhutanzi tshothe-tshothe uri mafhungo a tshumelo dza mirurela ya malatwa khou tshimbidzwa mazha .
Kushumele kwa yunithi dzo fhambanaho ku khou lingiwa . 
U pendelwa ha ṱholo ya ṱhuṱhuwedzo ya masheleni kha mabindu u itela u khwaṱhisedza zwine a tea u shumiswa zwone na u wana zwa ndeme kha tshelede u itela u ṱutuwedza nyaluwo i katelaho .
Ḓivhazwakale ndapfu ya mashango a Yuropa na sialala , mannḓalanga a lushaka na vhuṋe ha lushaka zwavho zwi nga engedza mihumbulo ya tshikale na u iswa phanḓa ha thikhedzo ya lushaka lwa hau yo fhambanaho zwi nga vha zwikhukhulisi kha u khunyeledza ṱhanganelo ya Yuropa . 
Milayo ine ya langa ndaulo i anzela u kanganyisa , ya ṱanganyisa mbekanyamaitele na ndaulo .
U sedzesa uri muanewa muhulwane u shanduka nga nḓilaḓe u bva mathomoni u swika magumoni a tshiṱori .
" Iḓani ni Vhone zwiḓula zwiṱuku mulamboni , Tshamaano o ambela nṱha " .
U ṅwala tshirendo
Kha Transkei ḽa kale tshipiḓa tsha Kapa Vhubvaḓuvha , ro ḓiimisela u fhaṱa damu ri tshi shumisa Mulambo wa Umzimvubu sa tshone tshiko , u itela u alusa mveledziso ya zwa vhulumi .
Dzifeme dza u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi nga nthihinthihi dzi dzulela u ṱangana na zwikundisi zwa ḽeveḽe ya sekhithara ine vha nga si kone u i tandulula vhe vhoṱhe . 
( 2 ) U nangiwa ha muthu wa u ḓḓadza tshikhala hu nekedzwa Mulangadzulo nga u tou ṅwala .
Ndima ya 7
Bammbiri ḽa 4 : U fhindula zwi bvaho kha Ḽitheretsha ( awara 1 )
( iv ) u ṱuṱuwedza zwiito zwa ikonomi u mona na mikano ya vunḓu ;
Zwiṱoho zwiṋa zwi khou thamukana nṱha ha mmbete .
Ezwi zwi katela vhushai , u khethulula kha zwa matshilisano , vhuḓifari ho bvaho nnḓa ha tshanḓa , vhugevhenga na khakhathi . 
Arali mushonga u tshi ḓo ṱun ḓwa , kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho :
Zwavhuḓivhuḓi , tshitshavha tshi humbulela uri muthu muṅwe na muṅwe u tea u vhuelwa u bva kha tshumisano . 
Zwenezwo , zwine ra tea u ita ndi u guda , u guda na u guda uri ri dzule ro khwaṱha . 
Tsireledzo dza Ndindakhombo dza Khadzimiso ya zwa Makwevho ndi tsireledzo ya PRI kha mudzulapo wa Afrika Tshipembe ane a ṋetshedza khadzimiso ya zwa makwevho kha vhakolodi vha mashango a nnḓa . 
Zwi khagala Mulayo a u iledzi u ṋewa ha mbuelo dzi sa gumi . 
Mbuyelo yo no ṱangandezwa kha ṅwaha une khumbelo ya khou itwa ngawo .
Ri ṱanganedza mathomo a ḽifhasi maanḓa manzhi , zwi khwaṱhisa vhudzheneli ha mahoro manzhi . 
U shumisa mafurase a shumiswaho zwino / ano maḓuvha
Therapi ya mushumotetshelwa ndi modele wa mutakalo wo sedzaho kha u swikelela ḽevele ya nṱhesa ya u shuma ha vharengi kha nyito i pfalaho . 
Hezwi zwi katela mivhigo kha vhulavhelesi ha phalamennde na vhusaukanyi ho tiwaho . 
U fhungudza malwadze na dzimpfu nga mulandu wa malwadze a phirela na malwadze na nyimele dzi si dza phirela nga u shumisa zwiṱirathedzhi zwa nṱhesa u itela shumana na thivhelo , u ṱola , ndangulo na thikhedzo kha vhuimo hoṱhe ha ndondolo . 
Mbudziso khulwane nga tshifhinga tsha u sedzulusa ndi ya u vhona arali mushonga u tshi khou shuma sa zwe zwa lavhelelwa . 
( b ) u engedzwa huṅwe na huṅwe ha u vhewa ha tshiimo tsha shishi ; kana
Mushumo muhulwanesa une wa kha ḓi tea u itwa ndi nndwa yo dziaho i bvelaho phanḓa ya vhulamukanyi na tsireledzo ya pfanelo dza vhathu , zwihulwane vhulamukanyi ha mbeu na pfanelo dza mbeu . 
Zwenezwo ndi :
l ) Vho Dokotela Thamizhanban Pillay ( Muhasho wa Mutakalo )
Muḓisedzi u tea u tendela murengi a tshi ingamela rekhodo dza muḓisedzi malugana na kushumele kwa muḓisedzi na uri rekhodo dzi tea u ṱolwa nga vhaṱoli vho tholwaho nga murengi , arali zwo raloho , zwi tshi khou ṱoḓwa nga murengi . 
Vhuṱanzi ha Vhukoni ho tou Ṅwaliwaho kha vho tholiwaho afho nṱha vhu tea u vha vhu hone kha vhupo . 
Nḓivho ya Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi ḓo konisa vhagudi u zwibveledzwa zwo dziaho nahone zwi pfadzaho .
U sedza phanḓa , mulayo u fanela u shuma uri ndambedzo i fanela u tevhela mushumo . 
Fhethu ha zwihumbudzi hu fanela u vhewa phanḓa hu tshi katelwa na Mvutshelano ya Pondo , fhethu ha nndwa dza mikanoni , Mvutshelano ya 1913 nga vhafumakadzi vha Afurika Tshipembe ngei Free State , Mvutshelano ya 1957 ya U lwa na zwa dzibasa nga vhafumakadzi ngei Zeerust , Senthara ya Vhadzulapo ya Rocklandsngei Mitchells Plain he United Democratic Front ya vhumbiwa hone na Gugulethu Seven Monument ngei Kapa .
Komiti dza ndangulo ya tshoṱhe dzo thomiwaho dzi shuma na ndondolo , tsireledzo na vhutsireledzi , masheleni , vhashumi , milayo na vhuendelamashango . 
Vhathu vho tiwaho vha tea u vha vhe vhadzulapo vha Afurika Tshipembe nahone vha tshi dzula lwa tshoṱhe kha Riphabuḽiki .
Ṱhunḓu dzine dza vha dzo no vha vhadzulapo dzi fanela u ṋetshedza khophi ya tshidzulapo tsha tshoṱhe tsha Afrika Tshipembe , phasipoto ya hune vha bva hone ( siaṱari ḽine ḽa vha na tshifanyiso na zwidodombedzwa ) , khophi ya ṱhanziela ya tshiofisi ya moḓoro ya u ṅwaliswa ha moḓoro u bvaho nnḓa
Uyo ano khou swikisa khumbelo u ḓo ṋetshedza mabambiri a vhuṱanzi malugana khumbelo iṅwe na iṅwe u itela u fusha ṱhoḓea dza Vundu , arali a humbelwa u ita nga u ralo . 
Kha ri ṅwale Tangedzelani zwifanyiso zwi no sumbedza zwine na takalela tshilimo .
Muano wa afidafithi u fanela u fheletshedza khumbelo u sumbedza tshivhalo tsha vhathu vhane vha dzula kha tshileludzi . 
* U sikiwa ha mishumo minzhi , mishumo ya khwine na mishumo ya maimo kha vhoṱhe yo engedziwaho tshileme tsha nṱha tsha u vhulunga , mbekanyamushumo ya vha shumelavhapo , sekhithara ya zwa tshumisano na zwipikwa , tswikelelo vhuponi , nyaluso ya mabindu maṱuku na u tikedza tshumisano ;
2.4 U linga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11
b ) Vho Thuthukile Skweyiya ( Mufarisa Mudzulatshidulo ) ;
Vhahumbeli vha re kha mutevhe mupfufhi vha ḓo tea u ṱolwa na u sedzuluswa u itela tsireledzo u ta u tea ha muthu kha mushumo . 
Khothe yo ri miṅwe ya mishumo i katela zwithu zwa tshitshavha zwi hanedzanaho nahone zwi nga kha kusedzele kwa vhushaka ha tsini vhu songo ḽa na murangaphanḓa .
4.2 Mushumo wa Komiti dza Wadi kha nḓisedzo ya tshumelo
Ho sedzwa nyendedzi dza kiḽinikhaḽa dzi shumiswaho kha mbekanyamushumo dza zwileludzi zwa nnyi na nnyi
Khaṱhululo a i imisi tsheo nga nnḓa ha musi Minisṱa kana MEC kana phaneḽe vho ṋea ndaela ya u ita ngauralo .
Ṋamusi ri khou thoma ndima ntswa ya tshanduko ya mveledziso ya ikonomi ya matshilisano .
Hu na maano a mashumele kana tsumbanḓila zwino a u shandukisa mulevho wa Malabo u vha mvelele dzi no farea . 
TSHIFANYISO 5
Nthihi ya nyimele ya u imiswa ha gavhelo ndi ya Vho Mphephu vha miṅwaha ya 86 vha Vundu ḽa Limpopo , vhe gavhelo ḽavho ḽo vha ḽo imiswa lwa miṅwaha i no ṱoḓou swika miraru nge ha vha hu tshi khou humbulelwa uri nomboro yavho ya vhuṋe i fana na ya muṅwe muthu kha Vundu ḽa Fureisitata .
Nga tshifhinga itshi , feme dza ḽifhasi na khamphani dzi shumaho kha mashango manzhi o fhambanaho dzo aluwa kha u khwaṱha na ṱhuṱhuwedzo . 
Dzikhamphani dzoṱhe na dzikhamphani dza phuraivethe dzi fanela u ṅwalisa sa vhatheli vha tshifhinga tshoṱhe . 
U sumbedza u nyanyuwa ha muthu kha mushumo wa vhukoni , fiḽimu , bugu , mutambo , n.z.
Hu na ṱhahelelo ya mbuedzedzo , pfunzo na tshibvisi tsha mveledziso ya zwikili . 
Mimasipala i tevhelaho yo dzinginywa nga tshifhinga tsha u thoma u itwa wekishopho : 
Muthu wa mmbini a nga vha o zwi wana kha dzigurannḓa na huṅwe , fhedzi u khou zwi ita nge a ṋewa ndaela . 
Vhorathandela vha ḓo rumela kha ḽiga ḽa u thoma makumedzwa a tekeniki fhedzi . 
U londola u valwa ha dzibugu ha mafheloni a ṅwedzi u ya nga ṱhoḓea . 
Bugupfarwa ndi ya u khwinisa ngauri hu na tshikhala tsha khombetshedzo ya miṱangano na muhulwane waṋu . 
Ri na vhufarani kana vhushumisani vhu vhonalaho na Mbumbano ya Yuropa vhukati ha zwiṅwe , Mbekanyamushumo ya Vhubindudzi ha themamveledziso ha Afurika Tshipembe i kha R1,5 biḽioni .
b ) Vho A Hadebe ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
Inifurasiṱirakhitsha i sa takadzi ya pfunzo na thikhedzo zwi vhanga u kona u vhala na u ṅwala hu re re fhasi khathihi na mutheo wa zwikili u si na ṅongo .
A hu katelwi thinthi dzo shandukiseaho na lentsi dza fotokhiromiki
Mushumo wa u vhiga nga nḓila yone na u vhumba thoololo ya Afrika na u themendela vhune ha nyanḓadzamafhungo vhukati ha maAfrika na zwone zwo haseledzwa .
U vhambedza tshibveledzwa na tshenzhemo dzavho
Kha maṅwe mashango hezwi zwo katela phimo dzo khetheaho dza tshumelo ya poswo , ngeno kha vhaṅwe zwo vha thulo u bva kha mithelo ya masipala hune dzi NGO dza vha vhaṋe vha ndaka . 
Nga u ita ngauralo , vha vha vha tshi khou khwaṱhisa pfanelo dzavho u vha na u shela mulenzhe kha lushaka . 
Kuhumbulele kwa uri u tambudza ho bvelelaho ho vha ha sisiṱeme kana ha nyangaredzo kwo khakhea . 
Ikusasa Student Financial Aid Programme i ita uri themendelo dzo fhambanaho dzine zwa zwino dza khou sedzwa dzi thomiwe .
Sa afha vha tshi zwi ḓivha , mbadelo dza thandela dzo vhewa kha mutengo muthihi u itela thandela dza nḓowetshumo dza matshudeni . 
U vhalela nṱha zwi re buguni a tshi vhalela vhaṅwe .
Vhaswa vha 2 342 vho shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ye ya vha yo vhekanywa ya Fhaṱani Muswa .
Zwo ḓi sendeka kha musaukanyo u re afho nṱha , maga a tevhelaho a mbekanyamaitele a tea u vha hone u itela nyaluwo ya vhumagi na zwa nḓowetshumo Afrika khathihi na mveledziso ya sekhithara ya phuraivethe : 
3.62 Hu dovha ha vha na nganetshelo nga ha phindulo dza lutendo lwo bulwaho afho nṱha nga vhorasialala , vhane vha tenda kha vhuhone ha vhuloi , vhune ha ofhiwa .
tshi dzhia tsheo ya uri tshirathisi tshi do vha ngafhi .
U ṋetshedza u shela mulenzhe lwa muhumbulo kha ndangulo ya thimu . 
U dzudzanya khungedzelo
Muḓi i re kule na tshomedzo
Khabinethe i ṱuṱuwedza muṅwe na muṅwe uri a shele mulenzhe kha u vhulunga na u shumisa maḓi nga nḓila ya vhuṱali na nga u vhavhalela .
Vha ḓo shumisa maitele a u ṅwala u bveledza tshibveledzwa tsha u ṅwala tshone tsha girama tsho dzudzanywaho zwavhuḓi .
Mafhungo a luambo o ṱambaho na tsumbedzo ndi zwivhumbeo zwa ndeme zwine zwa ita uri bugupfarwa i kunge . 
Ho tholwa vhashumi nyengedzedzwa vhane vha shuma nga tshifhinga , ho vha na nyengedzedzo ya ṱhahelelo ya maitele a thyeetha . 
Pfanelo dza vhathu ndi dza vhathu vhoṱhe , vhagudi khathihi na vhagudisi . 
Phakha khulwane dzi tea u kona u ṱanganedza vhunzhi ha mishumo yo kuvhanganaho sa ya khanivala , dzifairs na dzikhontsati . 
Kha zwiko zwa maḓi o khwiniswaho na zwiimiswa zwa tshampungane zwo khwiniswaho , Brazil na Afrika Tshipembe o vha a kha ḽeveḽe i ṱoḓou linganaho . 
Makumedzwa aya a ṱoḓa u wana thasululo dza vhukuma dza thaidzo dza matshilisano dza shishi . 
U ṱola tsumbadzwadze dzavho
Nga nṱhani ha khethululo i fanaho , vhaṅwe vho dzhielwa zwithu zwavhuḓi zwe vha vha vhe nazwo . 
Kha ḽa Afrika Tshipembe ndi vhurereli vhu sa ṱanganedzwi ngauri a vhu weli kha vhurereli vhuhulwane , kana a vhu weli kha vhurereli vhu ṱanganedzeaho .
I mbo ḓi vha iṅwe ya mbadelo dza ṅwedzi . 
( a ) muthu muṅwe na muṅwe o tholiwaho kana a no khou shumela muvhuso na u hola kha muvhuso , zwi sa kateli -
Naho zwo ralo , kha maṅwe masia , nzulele ya tshiimiswa a tshi a thu livhanywa na ṱoḓea dza nḓisedzo ya tshumelo . 
Khaedu ya riṋe sa vhagudisi , ri na kana ri si na HIV , ndi u ita uri tshikolo tshi vhone khonadzeo uhu . 
Ḓuvha ndi tshiga tsha maanḓa a ṋeaho vhutshilo na u imela u ṱuwa ha swiswi na gundo ḽa u tumbula , nḓivho na u pfeseswa ha zwithu zwe zwa vha zwo dzumbiwa . 
3.10 . Khabinethe yo tendela uri Mulayotibe wa Vhulamukanyi wa Dzitshaka u ḓivhadzwe Phalamenndeni .
Pfesesa zwiitei zwa tshifhinga tshilapfu kha masia a ndeme o topolwaho nga tshitshavha .
Nga u pfufhifhadza , ṱhoḓea ya u dzhena kha mafhungo a tevhelaho u ya nga mbadelo dza dziṅwe dza dzi BEE , dzo bvukululwa . 
Vhupulani ha zwa vunḓu
Muhasho wa Ndaulo ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ndi wone u langaho zwiko zwa Vhathu . 
U vhuiswa ha mutambo uyu kha thelevishini , zwi ḓo vhuedza zwihulu mbuelo ya Boxing South Africa , u khwaṱhisa mutambo wa mavili wa vhafumakadzi na u tikedza vhabveledzi na vhoramavili vhane vha khou bvelela .
Fhedziha , vhunzhi ha milayo yo ṱumana na zwiimo zwa matshilele na vhuimo , vhu fanaho na uvho ha mme , munna kana mushumi . 
Mivhigo iyi rumelwa shangoni ḽothe na ḽifhasini ḽothe kha vhoṱhe vhane vha vha na dzangalelo .
Zwa u thoma u shumiswa ha tsumbamaitele dza mbekanyamaitele hu tshi itelwa ndangulo na u thivhela zwa u hoṱefhala ha dzidzhini , khakho ya u bebwa nayo na vhuholefhali ha u bebwa naho zwi ḓo fhungudza malwadze na dzimpfu . 
Ṱhoḓea dza u paka dzi fanela u ṱoḓulusa nga vhuḓalo u ela u shela mulenzhe kha zwine vhathu vha takalela u tshimbila nga goloi u fhirisa u shumisa dziṅwe nḓila dza vhuendi . 
Ṱalutshedzani zwine na nga bula nga ha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwiteṅwa zwi tevhelaho mafheloni a Tshimedzi : 
U topola madzina a ngelekanyo .
Mushumo wa Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka ndi u :
6.4 . Tshumelo
Elekanyani nga zwithu zwine zwa nga ita khomposi yavhuḓi . Ṅwalani ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe kha khoḽomo yone afho fhasi uri ni fhedzise thebuḽu .
PHALAMENNDE YA AFURIKA TSHIPEMBE
Ndaedzi dzine dza nga khwaṱhisedzwa dzi re na zwidodombedzwa zwa vhukwamani dzi tea u ṋetshedzwaho . 
u shumisa dzina ḽa tshiofisi na tshiimo Rasaintsi wa mupo / natural scientist kana u ṅwala ngundo dzine vha vha nadzo sa zwe zwa tiwa murahu ha dzina ḽavho
Muḽoro uyu une nda vha nawo wo ṋaṋiswa nga nyambedzano dzanga na vhathu vha u luga vhaṋa : Vho Dokotela Nkosazana Dlamini Zuma , Vho Dokotela Naledi Pandor , Vho Jessie Duarte na Muphuresidennde Vho Xi Jinping vha China , vhane ndivho yavho ya uri China ḽi khou fhaṱisa hani ḓorobo ntswa kha kiḽomitha dza 100 u bva Beijing zwo nthusa u kuvhanganya muḽoro wanga .
Tshiṅwe tshiimiswa , bege ntswu dzo gadelwaho nga nguvho dza vhana na vhana vho no tou pwaṱukanaho vhe vha tea u vheiwa mafhelo a vhege , hu si na dzheniswa kha tshixwatudzi , ho lindelwa uri vha fhiswe nga Musumbuluwo . 
Hezwi zwo tou ralo na kha mushumo wa u dzheniswa ha zwisumbi zwa zwo khakheaho . 
khwaṱhisa uri mulanguli wa thendelo o fushea uri ho vha na u bvisela khagala ha zwishumiswa na uri vhafaramikovhe vho fanelaho vho ṋetshedza thendelo zwo ḓitika nga u bvisela khagala .
U tandulula phimo ya u shaea ha mishumo khulwane vunduni , nyaluwo ya ikonomi ya nṱha nga maanḓa i a ṱoḓea nga nṱha ha u vhona uri nyaluwo iyi i tevhelwa tsinisa nga nyaluwo ya mishumo khulwane . 
1.4.4 Gireidi ya 10-12.......................................................................................................................................8
U ḓiṅwalisa hu thoma nga 08:00 nga matsheloni .
Zwi amba uri arali ra dzhia maga aya , u dzhiela nṱha zwe zwa bvelela vhathuni , izwo khomishini yo zwi ita nga nḓila ya khwiṋe . 
Zwi dovha zwa sumbedza uri ndi ngani hu na vhuṱanzi ha u shaea ha tshenzhemo nahone hu si na ane a nga u na dzangalelo kana u nga u khou dzhia vhuḓifhinduleli . 
Vhashumi na vhagudi vha vhasadzi vhoṱhe vha fanela u ḓivha nga nzudzanyo u itela uri hu songo vha na muṅwe muthu ane a kwamana na zwithu izwi . 
Tshikalo na tshivhalo tsha u vha khomboni zwi tea u sedzwa ngauri khadiamu kanzhi vhuhone hayo vhu a kuvhangana . 
Ngudo dza ikonomi ndi dza ndeme nga ha u fushea ha ṱhoḓea dzi sa gumi dza tshitshavha nga nḓila kwayo nahone i linganaho , musi hu na zwiko zwo pimiwaho . 
kuhumbulele kwa vhusiki ---- maitele a u humbula nga ha mihumbulo kana nyimele nga nḓila ya vhusiki na nḓila i so ngo ḓoweleaho hu na muhumbulo wa u ṱoḓou zwi pfesesa khwine na u ḓidzhenisa khazwo nga nḓila ntswa nahone ya u khwaṱhisa
( 1 ) Mulangavunḓu wa Vunḓu u fanela u fhaladza Vhusimamilayo ha Vunḓu arali -
Vha nga vhudzisa ṅwana wavho nga ha muṅwe mushumo we a u ita kha bugu ya mushumo kana u ṱalutshedza nganea kana zwifanyiso zwi re kha bugu dza mushumo .
U ḓivha milayo ya Khoro ya Vhuongi ya Afrika Tshipembe i elanaho na u bebisa na u ṱhogomela vhaimana . 
Vhushumisamupo i nga ha u bveledzwa ha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo - zwine zwa vha,'zwibveledzwa zwivhisi / zwi songo kunakiswaho ' u swika kha tshiimo tshine tshibveledzwa tsho fhelela tsha ḓo rengiselwa vharengi , fhedzi a zwi kateli u rengiswa ha tshone tshiṋe .
Gumofulu ḽituku ḽa R3 150 nga muunḓiwa ṅwaha wa vhuvhili muṅwe na muṅwe na gumofulu ḽa ṅwaha kana R6 300 nga muṱa
Mutshutshisi vho kundelwa kha mushumo wavho kha heḽi fhungo . 
Mbekanyamushumo ya ndondolo yo ṱanḓavhuwaho i thusa kha u dzudza mutengo wa ndaka nga tshifhinga tsha vhutshilo hayo , fhedzi a i koni u dzudza ndaka i kha nyimele " ntswa " lwa tshoṱhe . 
Manye ṱu avho a ḓo ṱalutshedza vhuvha ha khumbelo na tshumelo dzine vha dzi ṱo ḓa shangoni ḽa nnḓa .
Hu ḓo sedzeswa na mavhengele a re mulayoni ane ha pfi a khou rengisa zwidzidzivhadzi . 
Nyito dzo teaho dza ndaṱiso na dzone dzo itwa kha vhaofisiri avho . 
Vhana vha vhasidzana afho muṱani vha tea u vha na vhone vho kwamea nga hezwi zwiwo zwa makhaulambilu . 
Zwothe hezwi zwi fanela u vha na mutakalo wavhudi u itela uri zwiko zwa madi zwi kone u shuma zwavhudi na u netshedza madi .
Tsheo dzi itwa nga nḓila ya demokirasi na hone i re khagala musi hu na u dzhenelela ha vhadzhiamikovhe vhoṱhe vha ndeme .
Evans-Pritchard o ṱalutshedza zwi tevhelaho :
Fhedziha , thendelano dzi dovha kanzhisa dza katela zwidodomedzwa zwine zwa vha zwa thekeniki nga maanḓa zwine zwa nga konḓa u zwi pfesesa nga vhathu vhane vha sa vhe vhaḓivhi .
Zwi fanela u ita nḓowetshumo ya shango , u bveledza zwikili na u engedzedza u sika mishumo ine ya khou ṱoḓeesa .
U ṅwala mafhungothero na
Vha shumise luambo lune vhathetshelesi vha lu pfesesa zwa sa ralo vhathu avho vha ḓo xelelwa nga dzangalelo ḽa u thetshelesa zwine vha ḓo amba .
Khethekanyo ṱhukhu , malaṱwa a zwipiḓa zwa muvhili , ndi ine ya shuma sa i zwi i tshi anzela u langiwa nga nḓila yo fhambanaho na ya maṅwe malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili . 
Tshi dzulela u sedza murahu tshi tshi ṱoḓa u vhona hune tshibode tsha vha hone .
Ri ṱoda Afrika Tshipembe ḽine ḽa dzhiela nṱha u thoma zwa vhuendi ha raḽiwei , vhu khou bveledza zwidimela zwa luvhilo luhulu vhukuma dzi ṱumaho ḓorobo khulwane na vhupo ha mahani tshoṱhe ha shango ḽashu
Izwi zwo konadzea hu si na zwiṱitshi zwo engedzwaho zwa muḓagasi .
u ṱavhanyisa u fhaṱwa ha nnḓu dzi sa ḓuri nga u tiwa nga u ṱavhanya ha Tshivhumbiwa tsho Khetheaho tshine tsha ḓo shumana na zwa masheleni , u ṱuṱuwedza Mulayotibe wa Tshumiso ya Mavu na u khunyeledza zwo salaho zwa thendelano yo lengaho ine ya tea u itwa na sekhithara ya phuraivete kha zwa dzi nnḓu dza mutengo wa fhasi ;
14 . TSHITIRATHEDZHI TSHA ZWIKO ZWA MADI TSHI DO SHUMISWA LINI ?
( iv ) u thivhela iyo vunḓḓu kha u dzhia nyito i songo ḓḓaho ine ya nga vhaisa lutamo Iwa ḽiṅwe vunḓḓu kana shango ḽothe .
Mbudziso dzi dzulelaho u vhudziswa
U tandulula thaidzo dza tshelede hu tshi katelwa na ṱhanganyelo na tshintshi u swika kha R20 , na ya dzisenthe u swika kha 20c
Vhurumelazwivhambadzwa nnḓa ha tshienge tshitete na tsho omiswaho tsha Afrika Tshipembe zwi khou aluwa ngeno zwiṱundwa zwa ḽifhasi zwi tshi khou tsela fhasi kha mimaraga ya Mozambique , Netherlands na Australia . 
Mushumo wa Khomishini ya u Puḽlana ya Lushaka ndi u eletshedza muvhuso na shango nga ha zwithu zwine zwa kwama mveledziso ya shango ya tshifhinga tshilapfu .
A zwi kateli ḓuvha ḽa mugwalabo , sa izwi zwi tshi nga nyandza ṱho ḓea ya u swikelelela thendelano .
Vhalani tshiṱori ni fhindule mbudziso .
_ A U gaya zwiḽiwa zwa phukha
( 1 ) Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiwaho hu tshi tevhedzwa heyi ndima kana , arali Muphuresidennde a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea naa u ita ngauralo malugana na Mulayotewa , u ḓo u rumela murahu kha Phalamennde uri i sedzuluse hafhu .
VHA NGA RI KWAMA HANI
U ya nga ḓivhazwakale , thengiso nga vha si na ḽaisentsi ya halwa yo vhetshelwa thungo sa ndango nga muvhuso wa ḽa Sweden , sa tshipiḓa tsha maga awo a u langa u shumiseswa ha aḽikhoholo . 
U tshimbidza nzudzanyo dza u kovhekanywa ha ṅwaha kha mavundu na mimasipala , madzulo a vhathu , themamveledziso na u waniwa ha mavu ;
U pulanela vhuongelo ha vhulwadze ha tshihaḓu zwi itwa kha ḽeveḽe ṱhukhu . 
Yo thusa vhukuma kha u engedza mbalo ya u ṅwalisa kha pfunzo ya mudededzi .
Ndi mini tshi no ita uri ni pfe no ṱungufhala ?
Ḽiṅwalo ḽa thengiso ndi tshithu tshithihi na ḽinwalo ḽa vhuṋe naa ?
Tsumbo ya ndeme kha mafhungo aya ndi u tholwa na u dzudzwa haVhaivhi kha u Tholwa ha Vhashumi na Munanguludzo , sa zwo bulwaho afho nṱha , zwo swikiswa u itela u tshimbidza tshanduko ya zwifhinga zwa matholele nga u ṱavhanya . 
Senthara dzi dovha hafhu dza fhambana u bva kha senthara dza vhuvhaḓi u ya kha holo dza tshitshavha na dzisietha . 
Muhasho wo ṋea mushumo wa u bveledzisa tshiedziswa tsha nyaluwo na mitengo kha sekhithara ya pfunzo ya nṱha , na mushumo u ne wa ṱoḓa nungo nnzhi wa tshiedziswa nga ha nyimele ya masheleni ane a tea u shumiswa kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha yo no thoma . 
1.6. Khabinethe yo zwi dzhiela nṱha uri sa tshipiḓa tsha Ḓuvha ḽa Nelson Mandela , hu ḓo rwelwa ṱari tshipiḓa tsha u thoma tsha u phaḓaladziwa ha garaṱa ya Smart ID .
Khumbelo ya ṋambaphuleithi ine ya vha yau lwa tshoṱhe
U vhulunga ndi zwa ndemesa kha u bindudza na nyaluwo . 
Mashango ane a wana mbuelo dza vhukati a tea u ḓa na nḓila ntswa uri a kone u bvelela .
Ṅwedzi wa Vhufa u alusa na u pembelela masia o fhambanaho a vhufa ha Afrika Tshipembe . 
Hu tshi ṱhonifhiwa mihumbulo ya vharangaphanḓa vha Afrika vha fanaho na Vho Samora Machel , Vho Julius Nyerere , Vho Oliver Tambo na Vho Nelson Mandela , ri humbula uri vhurangaphanḓa khavho zwo vha zwi tshi amba tshumelo yo ḓikumedzaho kha Afrika u alusa dzangalelo ḽa vhathu vha Afrika .
Gavhelo ḽa u Shuma ha Zwiendedzi zwa Nnyi na nnyi ḽi tikedzela vhanameli vha tshumelo ya dzibisi . 
U ṱuluwedza ṱhanganelano i no shuma khathihi na u shumisa mavu ho ṱanganelanaho u engedza muhwalo wa vhupo ha ḓoroboni . 
Ḽiṅwe sia hafhu ḽine muvhuso wa tea u dzhenelela khaḽo ndi ḽa vhugudisi . 
Zwo tiwaho nga ha tshibveledzwa tsha Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe , kha u ṱalutshedza ṱhoḓea dza mafhungo dza nyendedzi dzo ṋekedzwaho kha thimu dza thekhinikhala dzi re na vhuḓifhinduleli ha mveledziso ya nyendedzi . 
( 2 ) Madzangalelo a ṅwana a fanela u vha a ndeme vhukuma kha zwiṅwe na zwiṅwe zwi kwamaho ṅwana .
Nyalafho ya Maṋo na tsiravhulwadze ya mulomo
Naho zwo ralo , a si mashango manzhi a khwaṱhisedzaho u tsireledzwa ha vhapondwa musi wa mupfuluso . 
U swikelela ndivho dza puḽane zwi ṱoḓa vhurangaphanḓa ha u tshimbidza kana u langa tshumiso , na u ita uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha tende u lozwa vha tshi itela mbuelo dza tshifhinga tshilapfu .
Asi thandela dzoṱhe dze dza thomiwa kha ṅwaha uyo . 
Uri vhorabulasi , zwenezwo , vha rwiwa huṅwe vha ita na u pandelwa bulasini dzavho zwi a ṱungufhadza nga maanḓa . 
Hezwi zwi nga itea nga minetse i si gathi ya ndaulo nahone zwi tea u langiwa hu na therapi ya thikhedzo yo teaho . 
Zwivhangi zwitevhelaho zwiṱuṱuwedza tshivhalo tshi no vhulaya tsha khadiamu : 
IDP ndi tshibveledza tsha kutshimbidzele kwa Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho .
u dzhenela
Vhuendi ha vhathu ha masipala .
Zwi tea u dovha zwa bulwa uri u swika zwino ndi mavundu maṋa o thomaho vhukoni ha tsedzuluso dza nga ngomu , a re , Kapa Vhubvaḓuvha , Limpopo , Devhula Vhukovhelae na Gauteng . 
Maitele : tsumbo , tsha u thoma , tsha vhuvhili , tsha vhuraru , tsumbo , Vho mu khathutshela lwa u thoma ; lwa vhuvhili vha mu fara .
Mutheo wa u langa wa ndeme
" Kushumele kha sisṱeme ya tshikolo ndi tshithu tsha ndeme kha u fhaṱa mutheo wa vhukoni nyaluwo ya ikonomi na mveledziso na u khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi kona u swikelela ndinganyiso na ndivho dza mveledziso " ( Thendelano ya 2 , 2011 : 4 ) .
A hu na khumbelo dza mushumo dze dza fekisiwa kana u imeiḽiwa dzine dza ḓo dzhielwa nzhele na uri khumbelo dza mushumo dzo ṱanganedzwaho musi ḓuvha ḽa u vala ḽo no fhira sa zwo sumbedzwaho afho fhasi a dzi nga ṱanganedzwi . 
lugisela na u tshimbidza kuitele kwa u pulana na mutshimbidzi wa wadi na miraḓo ya komiti
U ṋetshedza nyendedzi ya tshiṱirathedzhi kha u sedzulusa nyanḓadzamafhungo dza khanḓiso na dza eḽekiṱhoroniki uri hu vhe na vhudavhidzani ha muvhuso ha phurofesheni hu ḓaho nga tshifhinga
Kusedzele nyangaredzi ndi kwa sisiṱeme ya komiti ya wadi yo tou ' khokhombelwaho ' zwi tshi konḓa kha sisiṱeme ya khoro , hune mushumo wa komiti ya wadi ndi mafhungo a u sa vhona zwavhuḓi ha polotiki .
Khomishini ya Fiḽimu ya Gauteng i diphositha fhedze kheshe kha bannga khulwane dzi re na vhuimo ha khiredithi ha ndeme ya nṱha na u fhima u ṱaniwa kha muṅwe na muṅwe a lwaho nazwo . 
Vho G A GARDEE : Ndo livhuwa , Mulangadzulo .
kha vha humbele muthaiphi wa data uri a vha itele thoḓiseso kha ndaka yeneyo
Khumbelo ya u ridzeva dzina ḽa close corporation , na dzina ḽa u pfufhifhadza
U thetshelesa tshibveledzwa tsha mafhungo
U shumisa luambo lwo dzumbamaho ( figara dza muambo , maidioma , mirero ) thounu , ḽimudi kana muswaswo nga nḓila yo teaho .
Arali vha sini bugundaula :
Vhathu vhe manwalo avho a vhuṋe a xela , u tswiwa kana u tshinyala .
Kha vha ṋekane nga ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha na bar-code .
Ndi yone ngudo yo ṱanḓavhuwaho u swika zwino u ya nga ngona na vhuphara , nahone vhunzhi ha mvelelo ndi dza lushaka lwa dzine dza wanala huṅwe fhethu kha maṅwalwa . 
Ezwi , na zwiṅwe zwi fanaho nazwo , ndi tsumbo dza mushumo wa ndeme na u vha na mushumo kha matshilisano u katelaho ndeme ya pfunzo ya u gudela mishumo ya zwanḓa ya vhukuma . 
Fhedziha , musi migwalabo itshi tshinyadza matshilo na ndaka na u tshinyadzwa ha themamveledziso ya ndeme yo itelwaho u shumela muvhuso , zwi sedzela fhasi demokirasi iyo ine ya tikedza pfanelo ya u gwalaba .
U ita nyambedzano nga ha vhuḓi ha zwifanyiso / girafiki na muzika
Khomishini ntswa i ḓo sedzesa kha u eletshedza muvhuso uri u nga thoma hani u shumisa Pulani ya Mveledziso ya Lushaka .
Muhumbulo wo engedzaho tshelede ya dzitshaka ndi wa u lavhelesa kha mafhungo a zwa mbeu u mona na miṅwaha ine ya tewa u tshilwa . 
U shuma na / nga mafhungo : Tshipitshi tsho livhaho na tsha u vhigwa ; mavhudzisi ; Mbuno na kuhumbulele kwau ; tshivhumbeo tsha fhungo ; khanganyiso ; maambwaita na maambwaitwa ; dzinaḽiiti / dzherandi
Dziṅwe dza tswayo idzi khedzi . masana mvula makole makole fhaḽa na fhaḽa gambogo wa muya
Ri Muhasho u re na mbilu ine ya dzhiela nzhele mbulungelo yashu kha vhathu vhashu . 
Ndi lini hune nda tea u ṅwalisa mbingano ?
3.1 . Afrika Tshipembe , fhasi ha vhurangaphanḓa ha Minisṱa wa Vhuendelamashango , Vho Tokozile Xasa , ḽo shela mulenzhe kha Ḓuvha ḽa Vhuendelamashango ha Ḽifhasi ( 27 Khubvumedzi 2017 ) na Ṅwedzi wa Vhuendelamashango , fhasi ha thero " Vhuendelamashango vhu yaho Phanḓa - Tshishumiswa tsha Mveledziso " .
U bva zwenezwo tsho mbo ḓi shumiswa nga Miraḓo ya Phalamennde na vhashumi vha African National Congress .
Mavundu oṱhe o tshenzhela , kha digirii ṱhukhu kana khulwane , vhukonḓi kha kharikhuḽamu ntswa . 
Nga nnḓa ha Vho Brooks , lutamo lwa vhana vhavhili vhaṱuku na zwone zwo dzhielwa nṱha . 
Lushaka lwa thuso ya mutakalo lune lwa ṋetshedzwa nga tshifhinga tsha u beba lu na masiandaitwa kha mutakalo wa mbebo na kha mpfu dza vhaimana . 
13. Arali vha kha ḓi vha vha songo fushea nga phindulo ye vha i ṱanganedza u bva kha muofisi wa muvhuso , vha nga kwama Khoro ya Phurofesheni dza Tshumelo ya zwa Matshilisano kana Ofisi kana Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi .
U humbuleIa ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho na zwifanyiso nga u shumisa zwipiḓa zwo vhumbaho ipfi na ludungela lwa mafhungo .
U vhea ṱhalutshedzo kha muṱalukanyo wo ṱanḓavhuwaho wa mavhala a nngwe a tshitshavha na vhukonḓi ha nyimele . 
Lavhelesani tsumbo .
Maanḓa aya a tshimbilelana na u kunakiswa ha tshampungane na u ṱhogomelo ya matope a tshampungane , mbulungelo , u tshimbidza , u shumisa na u laṱa . 
Fhedziha , mbetshelwa ya Athikili 98 ndi i tevhelaho :
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
Muṋe wa mafhungo a kushumele , Khethekanyo ya Ndangulo ya Mafhungo zwino i dzhia vhuḓifhinduleli ha u ṋekedza mafhungo a kushumele o vhigwaho kha mivhigo ya mulayo na ya nga ngomu yoṱhe . 
Gerani zwivhaleli izwi kha Ṋowa na Ḽeri
U khethekanywa nga ikonomi zwi topola tshaka dza tshinyalelo dzi iteaho kha mishumo iyi . 
Arali u laṱwa ha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili kha zwigange zwa malaṱwa a masalela a tendelwa nga mulayo , miṅwe mihumbulo miraru i ḓo tea u ṱalutshedzwa . 
Vha humbelwa u kwama nyendedzi u itela ṱhoḓea dzo imaho ngauri . 
Hezwi zwi fanela u itwa nga vhathu vho pfumbudzwaho nahone nga nḓila yo teaho . 
Miṅwaha miraru i ḓaho , muvhuso u ḓo shumisa R846 wa biḽiyoni kha themamveledziso dza tshitshavha .
Vha tea u vha vhe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine la vha na bar-code kana ṱhanziela ya mabebo musi vha tshi ita khumbelo .
11.8.3.2 U ḓibvisa kha matshimbidzele a tshigwada hune mafhungo a khou ya u ambiwa nga hao hune muraḓo kana mulavhelesi u khou vhonala kana a nga vhonala a na dzangalelo , nga nnḓa ha musi Phanele ya dzhia tsheo ya uri dzangalelo ḽa muraḓo kana mulavhelesi a si ḽa ndeme kana a ḽi elani na zwi no khou itwa .
Sa tsumbo , vhalangi vha nga nanga u fhungudza phimo dza u fhirisa na dza mbuelo . 
Ndi u vhanda hufhio hu re hunzhi / zwiṱuku / lunzhi / lu si lunzhi ?
Hu badelwa R11 nga vhafumakadzi vha munna musi hu tshi itwa khumbelo ya u ṅwalisa mbingano ya tshirema yo itwaho na munna uyo .
Kha ri ite nyito Olani tshifanyiso ni tshi sumbedza muthihi wa hei milayo .
Ndi zwifhio zwi konadzeaho nga u ṱavhanya ?
Nga iḽo ḓuvha ro amba ra ri :
Kuvhekanyele kwa mbeu :
Mbambe ya maḓabula
U vhala bugu yawe ene muṋe a tshi vhalela nṱha e kha u vhala ha tshigwada tsha vhukoni ha u fana tshi no dededzwa nga mudededzi ; nga iṅwe nḓila tshigwada tshoṱhe tshi vhala bugu nthihi .
Tsumbadwadze dzi katela u humba muya maḓini , mutsiko kha muvhala na nyengedzedzo kha maitele a u gada . 
6.7.4.1 Kale , khothe dza sialala dzo vha dzi tshi vhonwa sa dzi konaho u sengisa fhedzi khanedzano dza nyito dza sialala .
Nzudzanyo ya munyanya nga kotara nga kotara kana tshigwada tsha tshumelo ya tshitshavha wo ḓo sedzuluswa , u itela u fhungudza u lengisa na u khwinisa maitele a khumbelo . 
Mbekanyamushumo yo shuma zwavhuḓi vhukuma kha u khwaṱhisedza uri mishumo ya sekhithara iyo i ya londotwa . 
Tsha vhuraru : Tsha vhuraru ndi maelana na ndavhelelo dzavho dza ḽa ṋamusi . 
U pfananyo ha tshumelo dza Komiti zwi khou khwinisea . 
Nga u fara maga o thomiwaho o ḓoweleaho a thendo dzo fhambanaho , ri khou ṱuṱuwedza mvumbo yavhuḓi , u sumbedza nḓila ya u ya phanḓa kha vhaṅwe . 
Tsumbo , vhafumakadzi vha tea u dzula hayani ngeno vhanna vha tshi tea u ya vha shuma .
Nga nḓila i songo livha , vhuṱumani uvhu vhu dzinginyi uri mumono kha pfunzo u tea u tshimbila na masia a ikonomi , matshilisano na nḓowetshumo . 
-U thusa nga thandela dza tshikolo na tshuṅwahaya
Ngoho i kha mbuno - zwine vhashumi vhashu , matshudeni ashu na vho dzhenaho fhano vha zwi swikelela na zwine ṱhoḓisiso dza khou zwi ḓisa . 
Tsheledzo i dzulela u itwa nga tshifhinga musi zwimela i tshi dzula yo ṋukala lwa tshifhinga tshihulwane , zwi vhangaho nyimele i takadzaho u kavhiwa nga vhunzhi ha zwitzhili zwa malwadze a zwimela . 
Ndangulo ya thandela na mbekanyamushumo , tsedzuluso , zwa mulayo na u tevhedza kushumele , vhudavhidzani ha kushumele kwa tsedzuluso , nḓivho ya maitele na zwikili , nyolo ya tsedzuluso na nḓivho ya musaukanyo , ṱhoḓisiso na mveledziso . 
U shumisa magumo a takadzaho
Hezwi , honeha , a zwi sedzi kha vhuhulu vhune phetheni dza kunwele kwa zwibveledzwa zwa zwikambi zwi siho mulayoni na zwi sa fomaḽa zwo shanduka , hu tshi katela na zwibveledzwa zwi fanaho na " bia " na miṅwe mivango . 
2.2.4.3 a zwi nga vhi u pfuka kana u kundwa u tevhela mulanga we wa itwa huṅwe-vho kha thendelano iṅwe-vho ifhio na ifhio hune khamphani iyi ya vha yo shela mulenzhe siani ḽa masheleni e a hadzimiwa ;
Vhululamisi vhu katela zwiito zwoṱhe zwine zwa ṱoḓea u vhuedzedza tshiko tsha maḓi . 
u pulana hu fanela u vha tshipiḓa tsha kuitele ku yahoo phanḓa kune kwa katela u pulana , u shuma , u monithara na u ela na u sedzwa hafhu nga
Tshanduko iyi i ḓo tendelwa fhedzi nga murahu ha ndingo ya sambula dza vhuimeli ha matheriala o gwiwaho a ḽoudu ya u ḓadza iṅwe na iṅwe . 
Ṱhonifhani muthu muṅwe na muṅwe .
Fhethu hune wa hu vhusa
Vha ha Ferreira vho sumbedzisa uri maitele a u setsha na u dzhia a elanaho o vha o tea u bvelela khathihi ngei kha ḽa Fura na ḽa Turkey . 
2.1.2 Mbambadzo na Phaḓaladzo
Muhasho wo tea u sedza hafhu kha tshiṱirathedzhi tsha muhasho woṱhe u itela u vhona uri zwipikwa zwoṱhe zwo tandululwa na uri zwo vhekanywa u ya nga maanḓa awo . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u tou nanga masia ane ḽa ṱoḓa u tikedza u bveledzwaha ḽiga ḽa u thoma khao .
Hezwi zwi ḓo ṱumanywa na u fhungudzwa ha phambano ya mbuelo vhukati ha vhupo ha mahayani na vhupo ha dziḓoroboni , vhanna na vhafumakadzi , vhane vha ranga phanḓa zwitshavha zwo ṱanganelaho zwo dzudzanyeaho . 
U shumisa fureme ( muhangarambo ) wa tshivhumbeo tsha tshiṱori
ṱambani maṋo
U ḓadzisa , tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwikolo zwa 27 000 tshi ḓo ṱolwa nga vhaofisiri u bva kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo .
Mafhungo a uri tshiteṅwa itshi tsha mbekayamaushumo tsho kundelwa zwihulu u isa tshumelo zwa zwino tshi khou shonisa zwihulu . 
Ro ṋekedza vhudzulo na maḓi a u nwa kha vhupo vhunzhi ha u holela khaho . 
Tshiṅwe tshifhinga nḓivho ya sialala i dovha ya dzhiiwa sa ' ya nnyi na nnyi ' arali yo kovhekanywa nga u phanḓalala kha vhunzhi ha zwitshavha zwapo nahone zwi khagala uri ndi tshifhio tshitshavha tsho bveledzaho na u tumbula nḓivho iyo .
Muhasho u ṋetshedza thikhedzo ya tshiṱirathedzhi kha Minista na Muthusa Minista kha u swikelela ndaela yawo , khathihi na vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha muhasho . 
Ndi zwipiḓa zwifhio zwa muvhili zwine na vha na tshithihi tshazwo ?
5 . Mitambo ine ya khou ḓa
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 1 : U kuvhanganya mafhungotsivhudzi a Mushumoitwa wa IDP wa 1 / 2 Tsaukanyo ya Tshitshavha na vhadzhiamikovhe
Mbekanyamushumo ya u ndangulo ya u bva i khou shumisiwa . 
Vhadzulapo vha nnḓu ino vha sumbedziswa vhe vhathu vha si na vhuḓifhinduleli , vha songo dzudzanyea nahone vha si na mikhwa na kathihi . 
Arali vha mulala kana vha tshilwala lune vha nga si kone u ya ofisini u ita khumbelo , a vha humbele muraḓo wa muṱa kana khonani uri a vha itele khumbelo
Nomboro ya luṱingo thendeleki
7.8. Vho Kelebogile Sybil Sethibelo sa DDG : Vhuvhusi ha Tshiimiswa ngei Muhashoni wa Vhutsila na Mvelele .
Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka ( NA ) ,
U vhala hu ita uri vhagudi vha bveledze kuṅwalelwe kwa nomboro , murekanyo , u anganyela , zwikili zwa u rekanya u ḓivha phetheni .
A huna tshifhinga tsho tiwaho .
Nga fhasi ha sisiṱeme ya vhorakoloni ya vhuvhusi vhu so ngo livha na mivhuso ya khethululo , " Khoro " yo vha i tshi shumiswa vhukuma nga muvhuso nga kha u shumisa maanḓa o ṱanḓavhuwa u ya nga ha milayo , mishumo ya " Mahosi " na " Khoro " ye ya vha itshi shumiswa u vhuedza na muvhuso .
Vha isa hani mbilo ?
Arali zwi tshi konadzea kha vha sendeke phindulo dzavho kha tshenzhelo ya vhone vhaṋe kha wadi yavho .
Mihasho i na vhuḓifhinduleli ha u thoma mbekanyamaitele na u kombetshedza ndayo kha mihasho ya vundu na ya lushaka . 
Vha rumele fomo yo ḓadzwaho na ṱhanziela ya u rumela kha Muṅwalisi , Ofisi ya Vuṅdu ya Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱulo .
Ndeme ya Komiti dza Wadi kha u dzhia tsheo kha vhupo hapo i dzhielwa nṱha nga Ndayotewa na u tikedzwa nga theo ya mulayo yo teaho .
Tshipiḓa tshi sumbaho nḓila tshi lapfiselwa kha datumu ya u sedzulusa huṅwe na huṅwe ( kha miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe ) sa zwo randelwaho kha Shedulu E ya khonṱhiraka . 
Musi ro vhona mutevhe wa zwiwo zwe zwa swikisa kha vhuimo ha zwino havho , a ri ngo maanḓafhadzwa nga lwa mulayo u humisela murahu u pandelwa havho , he ha thoma u shumiswa nga tshumiso ya mulayo . 
3 / 3 Makumedzwa a thandela a u dizaina kha 3 / 8 U saukanya zwifhambanyi
U ita mvetomveto , u ṅwala na u anḓadza tshiṱori tshawe tsha mafhungo ane a hovhelela a rathi , a sevhedza nga ṱhoho yo teaho ( a tshi itela khona ya bugu dza u vhala . )
U elelwa vhuṱambo uhu , Ḓuvha ḽa Afurika ḽi ḓo vha ḽi tshi khou pembelelwa lwa vhu 48 uno ṅwaha
U shuma na / nga mafhungo : tshifhinga tsha zwino ( nyito i tshi khou bvela phanḓa ) , inifinithivi / dzinaḽiiti
Tsumbanḓila idzi dzi katela :
Zwiimiswa zwa ndangulo ya madi zwa tshakatshaka zwe zwa simiwa u itela ndangulo ya milambo ine ra kovhekana na vhaledzani vhashu .
Zwi a vhonala uri hu ṱhoḓea ya nyendedzi dzavhuḓi dzine dza katela mutevheṱhandu wa ndangulo ya malaṱwa a ndondolamutakalo une wa nga shumisa sa mathomo , a u thoma u shuma ha mbekanyamushumo yo konanywaho ya ndangulo yo langwaho ya nyelelo ya malaṱwa re khombo . 
4 . U tholwa
Fhungo ḽa ndifho na mbueledzo ndi ḽa vhukuma kha tshipondwa tshiṅwe na tshiṅwe , naho zwi sa tei u fhambana . 
Tshumelo dzo ṱanganelaho dza thimu yo khwaṱhaho ya tshitshavha dzi vhumba tshipiḓa tsha ndeme tsha tshumelo dzo fhambanaho dza ndondolo dze dza livhisa kha u khwinisa ndeme ya ndondolo na u tevhedza dzilafho . 
Thendelo ya u vhambadzela nnḓa i ṋetshedzwa arali Minisṱa o fushea uri u vhambadzela nnḓa hu ḓo vha hu na dzangalelo ḽa tshitshavha
Malugana na izwi , ndingedzo ya u ṱalusa khulwanesa nga kha maga a khonanyo na ṱhanganyo a ya konadzea na a tameaho . 
U dzhiela nṱha : zwikili zwa u amba , thounu , mubulo wa ipfi , thempho , inthonesheni , u ṱanganyisa maṱo na vhathetshelesi , kuimele , ngafhadzo
Khumbelo ya u nwalisa nwana kha grade R tshikoloni tsha tshitshavha
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha heyi tshumelo .
Ambani na khonani yaṋu nga zwiṅwe zwa zwithu zwine na ita musi ni tshi khou tamba na vhaṅwe vhana .
U bva kha zwi re afho nṱha , tshivhalo tshihulwane tsha tshifhinga nyana na fhethu zwa zwipiḓa zwa bayokhemikhala kha vhupo hau shululela zwo humbulelwaho . 
U ḓivhea ha zwiimiswa ezwi zwi konisa phetheni dzi konḓaho dza u shumisa tshiimiswa vhukati ha fhethu ha tsini na tsini ho fhambanaho na u shuma u ṱanganya u fhira u fhambanya fhethu ha vhudzulo hu re tsini na tsini . 
Ha vhuvhili kha ha u thoma ndi ndeme ya u humbula nga ha fhethu . 
Arali hu so ngo vha vhe vha vha vho ri kholonaiza , sisiteme yashu ya zwa mimaini , ye ya vha yo lugela mupo , yo vha i tshi ḓo vha i kha tshiimo tshavhuḓi tsha tshanduko . 
Muhasho u na ndugelo ya u ita vhusedzulusi ha vhutsireledzi phanḓa ha u thola na u tholwa ha tshoṱhe ho ḓisendeka nga mvelelo mbuya dza khwaṱhisedzo ya vhutsireledzi . 
Masipala u dovha hafhu wa lwa na u vhea sisiteme fhasi ine ya ḓo konisa badelisa tshumiso . 
Ndi ngani tshelede yashu i tshi tea u shumiswa u hwala avho vhathu vho tou raloho hu si na ndavha uri vha wela kha madzangano afhio a poḽitiki zwino ? 
Ndi khou ya fhethu hu re buḽoko tharu thungo ya tshipembe na buḽoko tharu thungo ya vhukovhela .
Sa Mudzulatshidulo wa komiti , mukhantseḽara wa wadi u tea u dzhenela-vho .
Vhalangamavunḓu na Vhalangadzulo vha mavunḓu .
( 5 ) Muthu a nga voutha fhedzi kha khetho dza masipala arali muthu onoyo o redzhisiṱariwa kha tshenetsho tshipiḓa tsha masipala tsha mutevhe wa vhakhethi vhoṱhe vha lushaka .
Naho hu na mvelaphanḓa i takadzaho ine ya khou itwa kha u lwana vhuaḓa , mashango maṋa kha maṱanu a Afrika a kha ḓi vha nga fhasi ha mbalotshikati ya ḽifhasi , u ya nga vha Transparency International . 
Lweṱolweṱo dzo teaho ndi themo ḽo katelaho zwinzhi ḽa masia o fhambanaho . 
U engedza maanḓa a fulufulu , ri ḓo isa phanḓa na u sedza zwiko zwa fulufulu ḽi vusuludzeaho , nga maanḓa muḓagasi wa ḓuvha na fulufulu ḽa zwimela musi ri tshi thoma Thendelano ya Ikonomi i sa Tshinyadzi Mupo na vha kwameaho nga ikonomi .
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe .
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa :
2.4 . Khabinethe yo toolelelwa nga ha mawanwa nga ha Muvhigo wa Zwisumbi zwa Vhutumbuli na Thekinoḽodzhi na Saintsi ya Afrika Tshipembe wa Khoro ya Vhueletshedzi ya Lushaka nga ha Vhutumbuli .
Dzangano ḽa Mutakalo wa Tshitshavha ḽa Amerika , Dzangano ḽa Vhashumi Vha zwa maḓi ḽa Amerika , Feḓeresheni ya Ndango ya Tshikafhadzo ya Maḓi ndi vhalangi vha aya mafhungo na ane a elana . 
Ndingedzo dza tshumisano na dzone dzi nga itwa kha zwinzhi nga kha mbambedzo ya thendelano na dziṅwe ikonomi dza dzitshaka dzi fanaho kana mavunḓu ane a vha na nḓowetshumo dza tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi dzine dza khou shuma zwavhuḓi . 
Vha humbule u ṋekana nga zwidodombedzwa zwo teaho zwa bannga zwo khwaṱhisedzwaho nga bannfa yavho .
Musi hu tshi saukanywa zwiṱirathedzi zwa thandela , hu vha na nḓila dzo fhambananaho dzine dza waniwa dza bveledzwa nahone dza khwinesa dza u ḓisa thandululo ya thaidzo dze dza waniwa .
Hu na mbekanyamushumo ya vhugudisi ya shango ḽoṱhe ya vhalangi vha masipala , vhaofisiri vha zwa tekiniki , dzikhantseḽara na vhaḓivhi vha zwa vhupulani ine ya shumela vhane vha khou shela mulenzhe u bva kha mimasipala yoṱhe . 
U fhedza nga nḓila ya maanḓa i re na vhuḓifhulufheli
Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala ;
MULANGI-DZHENERALA Muhasho wa Pfunzo Private Bag X 895 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo . : ( 012 ) 312 5911 Nomboro ya Fekisi . : ( 012 ) 321 6770 Webusaithi : http://education.pwv.gov.za
Ndi musi tshikoro tshi New Town 2 na Sea View 2 .
Ri na vhalwadze vhane vho vhetshelwa thungo nga nṱhani ha khombo ine vha nga i vhangaho kha vhaṅwe . 
Mulayo wa vhu 20 wa 1995
8 . Zwikolo zwa fhano zwi / zwo vula mulovha .
U bveledza kushumisele kwa maṱo na zwanḓa khathihi ( sa , nga u tamba mutambo wa u fara kana u gavha ' tshisagana tsha ṋawa ' , bola khulu kana ya thenisi ya mabammbiri n.z , na u ita nyolo , na u ita makolo a konḓaho nga khirayoni .
Muvhuso , vhubindudzi , zwa mishumo na tshitshavha tsha vhadzulapo zwi tea u lavhelesa nzudzanyo dzine khadzo ha vha na u xelelwa na u swikela thendelano malugana na u ya phanḓa . 
Tshiitisi tsha vhuvhili tshi elanaho na tsinyuwo tsha uri ndavhelelo dzo vha hone fhedzi dza sa bveledzwe maelana na u wana zwiko zwinzhi u itela tshikolo . 
Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri khumbelo dzi ḓo dzhielwa nṱha fhedzi arali ho nambatedzwa khophi dza ndalukano dzo teaho . 
( ii ) mitheo ; kana
Mutshimbilo uyu wa vhazwalaho vha mupo na thanga zwi konisa sisiṱeme ya mupo kha u tsireledzwa tshoṱhe zwihulusa u fhirisa masalela a mupo a si na ṱhumanyo . 
Kha nungo dza u khwaṱhisa mveledziso ya ikonomi yapo Tiger Brands zwenezwino yo saina Memorandamu wa u Pfesesana na DAFF une khawo Khamphani yo tenda u renga zwiṅwe zwimela u bva kha vhorabulasi vhaṱuku . 
u fara miṱangano hu ne vha rena dzangalelo vha rambiwa .
( a ) vhidza muthu ufhio na ufhio u ḓa phanḓa haḽo , u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a ḓiana na u bvisa maṅwalo ;
Vhorapolotiki vho ita tsheo dzi si dzone na u ṋaṋisa khombo vha tshi khou thuswa nga midia . 
Arali hu khamphani kana close corporation , muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo , mulanguli kana muṱoli wa dzibugu wa khamphani , Tshumelo ya Afrika Tshipembe ya Mithelo kana Muṅwalisi wa Dzikhamphani a nga ita ita khumbelo ya u thuthisa khamphani kana CC .
Nyanḓadzamafhungo ya matshilisano ndi vhulili vhuṅwe , vhune ha nga khwinisa vhudavhidzani na u thoma u ṋea tshivhumbeo kha kuhumbulele kwa tshitshavha musi tshi tshi khou bvelela . 
( f ) u sa humbelwa kana u tendelwa u shuma mushumo kana u ṋetshedza tshumelo dzine dza-
Mafhungo a kushumele a tea u shumisa nḓila dzi fanaho dza u kala sa zwo sumbedzwaho nga tsumbo . 
Makumba a khovhe khulwane a khou sumba u ṱukufhala , u lenga u thothonya na u ṱukufhala ha vhutshilo ha zwitumbuki . 
IDP itea u dzula i hone na u swikelelwa nga nnyi na nnyi kha masipala .
Khabinethe i dovha ya ṱahisa mbilaelo yayo kha mimasipala ine ya kha ḓi isa phanḓa na u thola vhathu vha songo fanelaho kana vha si na ṱhoḓea dzo teaho nga u ita izwo vha vha vha tshi khou sedzela fhasi maitele a kuvhesele kwavhuḓi .
U vhala na U ṱalela
Zwo tea vhukuma uri vhapuḽani vha vhudzulo ha vhathu vhuponi ha ḓoroboni vha tea u ṱalukanya mbekanyamaitele dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi dzi re hone zwino dzi no dzulela u shanduka u itela u thusa kha u sika vhudzulo ha vhathu hu no tikedza vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Zwine zwa vha , vhuendelamashango , vhulimi , ikonomi i bvelelaho , mveledziso ya themamveledziso na vhubveledzi .
Yo tendela u sikwa ha muhanga wa ndangulo i shumaho ya zwa dzinnḓu kha vhaofisiri vhahulwane na vha vhuṅwe vhuimo . 
U khwinisa matshilele a vhadzulapo vhoṱhe na u bvisela khagala vhukoni ha muthu muṅwe na muṅwe ; na
Hezwi zwo vha na mukovhe kha u aluwa ha phurogireme iyi . 
Tsha u fhedzisela : Thimu i tea u livhuwiwa ; Muthusa Minisṱa na DG vha ranga phanḓa tshigwada tsha vhatshimbidzi vhare na dzangalelo ḽihulusa . 
Vhadzheneleli vha fhindula mbudziso dzi re afho fhasi dze vha ṋewa .
Khoniferentsi ya Plenipotentiary ndi dzangano ḽihulwane ḽa u ita mbekanyamaitele dza ITU , ḽine ḽa vha zhendedzi ḽo khetheaho ḽa Mbumbano ya Dzitshakha ḽi re na vhuḓifhinduleli ha u laula sisiṱeme ya ḽifhasi ya vhudavhidzani ha eḽekiṱhironiki .
Ndangulo ya Vhashumi ( HR )
foniki - vhushaka ha mibvumo na kupeleṱele .
Nga u ralo , hu na khonadzeo ya vhubindudzi khulwane kha mashango a seli . 
U ṱalusa vhushaka ha mibvumo ya maḽeḓere mavhili na u fhira .
( b ) ya u dzhenelela kha mishumo kana mbekanyamushumo dza dzangano ḽa vhashumi ; na
" HR " zwi amba Vhulanguli vhuhulwane ha Vhashumi ha DHA . ' Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi wa vhu 66 wa 1995 '
U bvisela vhuḓipfi hawe khagala nga ha ḽiṅwalo na u ṋea mihumbulo ( zwo ntsinyusa ngauri . . . ? )
Kha uri naa kana uri ndivho dzo topolwaho dzi khou swikelelwa hani zwavhuḓi , 3 . 
Madzuloni a maitele avhuḓi , muvhuso wo shumisa maitele a si avhuḓi wa lavhelela muvhuso wapo uri u shume nga nḓila kwao . 
Vhugudisi ha tshumelo nga ngomu mushumoni hu tea u farwa misi yoṱhe kha zwileludzi zwa ndondolo ya mutakalo . 
Vhunzhi ha Afrika Tshipembe ḽo ḓi sendeka nga hunzhi nga u swikelela tshelede ho livhaho na hu songo livhaho u itela u renga zwiḽiwa kha vharengisi hu si u lima zwiḽiwa vhone vhaṋe . 
Nḓivho ya u dzinginyea vha tshi limuwa tshikhala tsha nga matungo vha tshi ita na mubvumo u no nga wa u tshimbila nga goloi , bufho , tshidimela , bisi , heḽikhophutha , thekisi , thuthuthu , baisigira , nz .
Fhedziha , Stats SA kana Muhasho wa Webusaithi ya Stats SA ( Stats Online ) a dzi na khwaṱhisedzo , kana u ṱanganedza vhuḓifhinduleli ha mulayo vhuṅwe na vhuṅwe u bva kha kana ho ṱumanaho na , vhuronwane , phaḓaladzo kana khunyeledzo ya matheriala a re kha webusaithi iyi kana kha saithi iṅwe na iṅwe yo ḽinkiwaho . 
U itela u khwaṱhisedza nḓisedzo yo sedzesaho kha tshumelo na yo ṱanganelaho vhukati ha madavhi oṱhe a muvhuso , zwo vha zwa vhuṱhogwa uri Ḓorobo ya Tshwane i vhandekanye zwithu zwa ndemesa zwa mugaganyagwama wayo na muvhuso wa vundu na wa lushaka . 
U BVELA KHAGALA U vha khagala nga ha uri shango ḽi vhuswa hani u tendela vhuḓifhinduleli
Minwe i ḓo ni thusa u vhala
Mbuelo dza ḓuvha na ḓuvha
Tshumelo dza Muvhuso wa Afrika Tshipembe
Zwiṅwe zwikimu zwo waniwa u bva kha Muvhuso wo fhiraho zwo fheliswa , u fana na Tshikimu tsha Mutikedzelo tsha Muthu o no khou Renga Nnḓu lwa u Thoma , Tshikimu tsha u Vhulunga na Maga a Thulo kha Vhahadzimisi vha ndaka ya u renga nnḓu . 
Ndi nga mini mafhungomatsivhudzi aya e na ndeme ?
-U haseledza na ṅwana nga ha u dzhena hawe tshikolo na mushumo wa tshikolo
Dziṅwe thikhedzo dzi katela zwikili zwa thekhiniki malugana na Pulane dza Mveledziso ya Ṱhanganelano na mveledziso ya Fhethu ho Khetheaho ha zwa Ikonomi .
U vhona uri hu dzulela u vhewa vhafariwa kha zwikhala zwi re hone zwa vhafariwa . 
Ndima ya 2 Mishumo
Komiti yo themendelwa nga mulayo u shuma kana u ṋekedza muṅwe mulayo , nḓila kana sia . 
Zwi a itea uri hu shumiswe zwibveledzwa zwa Tshiwo tsha CBP kha u sima tsenguluso yo navhaho ya u tshivhalo tsha zwithu malugana na u ḓiṱunḓela kana u ḓisapota hu tshi sedzwa zwigwada zwo khethekanywaho nga zwa ikonomi na kutshilele .
Nga ḽiṅwe sia , data yo wanwaho zwikoloni i anzela u vha na zwiṅwe zwidodombedzwa zwi takadzaho zwine tshiṅwe tshifhinga zwi nga konḓa u zwi fhambanyisa na data ya Tsedzuluso ya Miṱani . 
u ṱhogomela themamveledziso
Mulayo mbisi muswa wa khumiselo ya mavu we wa gandiswa vhege yo fhelaho u ṋetshedza nḓila ṱhukhu ya mbekanyamaitele ya mushumo wa khumiselo ya mavu wa ndeme fhedzi u vhangaho phambano . 
Mukhantseḽara
Ḽaisentsi ya tshitshavha : R1 500
Vhatholi vha tea u badela ndiliso kha mushumi miṅwedzini miraru ya u thoma nga murahu ha khombo .
Naho vha tshi khou ḽivhuha mvelaphanḓa yo no itiwaho u swika zwino , vho tenda uri ho vha hu na zwithu zwinzhi zwi no khwaṱhisa u shumisana vhukati ha mashango mararu . 
Ndi pfana na zwiḽiwa zwa mapfura sa matshipisi .
Mafhungo aya a kwaṱhisedza uri Afrika Tshipembe ḽi kha ḓi vha fhethu hu ḓivheaho ha vhaendelamashango vha dzitshakha .
Tshiimo tsha tshumelo dza ndeme , themamveledziso na nḓisedzo ya tshumelo dza tshitshavha . 
U ita tshanduko khulwane kha maitele a khothe a zwino kha mafhungo a zwa vhugevhenga nga kha makumedzwa a re khagala , a tshifhinga tshipfufhi na tsha vhukati u khwinisa kushumele wa dzikhothe , nga maanḓa ( na mathomoni ) khothe dza dzingu ; 
3-4 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U vhala / ṱalela u itela u pfesesa
Mutshini wa muḓagasi na khethekanyo ṱhukhu ya zwiḽiwa kha sekhithara ya u fhaṱa , kha u fhaṱa muḓagasi ndi wa ndeme . 
Data iyi i a reriwa na u khwaṱhisedzwa nga mbekanyamushumo iṅwe na iṅwe kha miṱangano ya Komiti ya u Ela na u Ṱola ṱhukhu yo farwaho phanḓa ha muṱangano wa Komiti ya u Ela na Ṱola ha kotara iṅwe na iṅwe ine ya dzhiela nṱha kushumele kwa Muhasho zwo ḓisendeka nga data yo vhigwaho . 
Mulayo u nga tevhedzwa kha khethekanyo ya iṅwe na iṅwe ya muelo kha garaṱa ya zwikoro ya ndinanyelo ya mushumo . 
Ho vhigwa uri Ṱhoho ya Senthara yo tendela u shumiswa ha zwipurei zwa phiriphiri u itela u khethekanya vhafariwa musi vha tshi khou lwa na musi vha tshi hana u litshana musi vho humbelwa uri vha ite nga u ralo nga muofisiri . 
Vha ḓoṱoḓa awara nthihi kana mbili nga bammbiri ḽa ṱhalukanywa .
Mutevheṱanḓu wa khuḓano u thoma nga kusedzele kwa iwe muṋe nga ha khuḓano .
Themendelo ya u bveledza hafhu matheriaḽa uyo i tea u wanala u bva kha vhafarandugelo dza maṅwalwa vho teaho . 
Kha mulandu muhulwanesa muṅwe na muṅwe , fhedziha , tsimulo ya tshivhindi i nga tea u itwa . 
U kombetshedza ho fhelelaho ha mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Vhuendi Dzibadani ndi u vhona uri hu ṱanganedzwa ḽeveḽe ya ndeme kha vhuendi dzibadani , hu tshi ombedzelwa tsireledzo dzibadani . 
Naho zwo ralo , zwi tea u dzhielwa nṱha uri pfukiselo ya mikovhe i linganaho ya zwino i kha ḓi lambedza vhunzhi ha mbekanyamushumo dza tshanduko , nga maanḓa hune mimasipala ya vha i si na vhukoni ha u shumisa tshumelo dza mutheo dzi nga ho sa maḓi a yaho kha miṱa ya vhashai ya vhupo ha mahayani . 
U vhewa ha miraḓo ya mapholisa na vhapfumbudzwa mimoḽoni yo fhambanaho shangoni ḽoṱhe ndi tshipiḓa tsha madzhenele a u Vhuelela kha zwa Ndeme a SAPS u khwinisa uri vha vhonale , u engedza mushumo wa u linda na u thivhela vhugevhenga ho fhambanaho vhune ha anzela u hulela nga khalaṅwaha iyi .
Vha mbo ḓi wana luvhudzi lu re na vhutshena vhukati ha masiaṱari a dayari iyi .
Musi zwiko nyengedzedzwa zwi tshi vha hone , maga nyengedzedzwa a nga shumiswa . 
Fhedzi-ha , zwo tea , uri zwi buliwe uri u ṋetshedzwa ha zwithusedzi zwa mishonga na zwa bayoḽodzhi zwi dovha hafhu zwa khwiṋisa mutakalo . 
-- Mafhungo
3.69 Zwe zwa ḓiswa kha Khomishini zwo sumbedza-vho na ṱhoḓea ya uri hu fhambanyiswe vhuloi ha vhathu vha Pagans na vhuloi ha u vhaisa vhahu ( vhuvhi ) .
[ Mukano wa Vundu la KwaZulu-Natal wo dzhenelwa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumiraru wa Mulayotewa wa 2007 . ]
Musi hu ramabindu wa muimawoga hu tea u ṋekedzwa khophi ya bugundaula ya Afrika Tshipembe . 
U anganyela na u vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi si fhasi ha 50 nga u fulufhedzea .
nyito dzi no thomiwa nga mugudi kana u tamba nga u funa .
Adzhenda ya Khabinethe i dzudzanywa u fhambana lune hetsho tsho vha tshi si tshiteṅwa tsha adzhenda ya Khabinethe . 
U ṅwala vhurifhi ha vhuṋe
Khaedu ndi ya uri vhunzhi ha vhadzulapo a vha na zwikili kana zwikili zwavho ndi zwa fhasi . 
fhaṱa vhushaka havhuḓi ha tshumisano vhu re khagala na vhagudisi vha vhana vhanga ;
º Kha vha shumise maḓi o no shumiswaho - maḓi o shumiswaho kha u ṱamba , a bvaho kha mutshini wa u kuvha na zwiṅwe zwiko zwo tsireledzeaho - kha u sheledza ngade yavho .
- Naa muṅwe na muṅwe u a kona u swika fhethu ha u shumela o tsireledzea - na u shuma henefho o tsireledzea
Vhunzhi ha zwithu hu rekanywa nga u kovha mushumo wa tshanduko yoṱhe nga tshanduko kha u shumiswa ha u thoma thwii . 
Arali Komiti ya tendelana kha mulayo wa mvetamveto ya Mulayotibe , Mulayotibe u ḓo dzudzanyiwa nahone u ḓo shumaniwa nawo nga Phalamennde .
Mveledzwa mbuya idzi dzi fhira , zwi tshi ya kha nyaluwo na mushumo , u fhungudzea kha mbuelo ya mikovhe ya phuraivethe ho vhangwaho nga u ḓivhadzwa ha mbadelo dza migodini , na tshinyalelo ya tshumiso ya muvhuso i aluwaho nga u ongolowa . 
Khoḽesiṱiroḽo ndi tshithu tsha mapfura tshi bveledzwaho nga tshivhindi tsha wanala nga tshaka mbili kha muvhili dzi re , HDL ( High Density Lipoprotein ) na LDL ( Low Density Lipoprotein ) .
Thasiki dzine dza tea u itwa :
Musi khwaṱhisedzo ya ndeme yo no itwa , tshutshedzo iyi i a bviswa na u tshinyadzwa . 
Ndi phesenthe nngafhani ine vharengi vhaṋu vha saina thendelano ya u fhedza tshikolodo nga nṱhani ha uri vha khou fushea nga zwire ngomu hayo ? 
h ) R2 ya Ḽingwende ḽa Crown ya Khumbudzo ya Silivhere ya Vhukuma : " Miṅwaha ya 20 ya Demokirasi "
Ri tshi sedza murahu kha : Mashango o bvelaho phanḓa na ane a kha ḓi bvela phanḓa khathihi na zwikhala zwa vhudzivha mveledziso . 
I sumbedza zwithu zwa ndeme ya nṱha , nahone kha maṅwe masia , u tevhekanya ho khetheaho .
Luambo lwa fomaḽa / lu si lwa fomaḽa
Tsha u thoma , kha vha ri vha rere na u rekhoda ṱhalutshedzo dza vhone vhaṋe dza vhuendelamashango . 
U rangela u vhala : u vhala hu na thikhedzo na nyambedzano nga ha ṱhoho na u sedza zwifanyiso
U vhumba tshitendeledzi - mitambo i ngaho , ' Irwani bola '
Zwi katela nḓivhadzo dza vhuimawoga nga ndaulo kana nga mulanguli wa thandela hu si na u thetshelesa mihumbulo ya tshitshavha .
Zwino ṅwalani tshiṱori tshaṋu buguni .
U shumisa ṱhalusamaipfi
Ndambedzo na thuso ya masheleni u bva kha tshiṱiriki zwi nga ṋekedzwa fhedzi musi Masipala u sa koni u livhana na tshiwo nga nḓila yo teaho . 
Ho sedzwa fomuḽari na u randelwa nga DSP
u engedza phimo ya vhubindudzi uya kha 25% ya GDP nga 2019
A vha na dzangalelo ḽa u ri ṱalutshedza uri vha khou ṱoḓa mini . 
Nga tshifhinga tsha madalo avho , vha shuma kha thandela dza tshitshavha dza vhana . 
Fhethu ho dzudzanywa nga nḓila ine ho vha hu tsini na Zwikolo zwa Phuraimari u itela u thetsheleswa nga gireidi R henefho tshikoloni . 
Mafhungo a re kha phosiṱara ndi one ?
Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u ṋea vhuṱanzi ha nyaluwo ya u pfesesa ya mugudi kha gireidi na u lugela u bvela pha kha gireidi i tevhelaho .
Vhuṱambo vhu dovha hafhu ha vha tshipiḓa tsha ndingo dzi yaho phanḓa u itela u khwaṱhisa vhushaka vhukati ha nḓowetshumo ya dzifiḽimu ya Afrika Tshipembe na ya France . 
Nyito dza vhufhura na vhuaḓa dzi tou shuma fhedzi u pwanyeledza vhathu vhashu kha tshumelo dzine vha tea u dzi wana na u kumbuludza zwithu zwa ndeme zwoṱhe zwine ra imela zwone . 
Birokhiresi dzi sa dzhii sia , vhaḓivhi na dziphurofeshinala nahone dzine ho sedzwa vhukoni dzi ḓo shumela dzhango na u ṋetshedza tshumelo i shumaho zwavhuḓi nahone nga vhukoni . 
_Zwiendisi zwavho kana mitshini miṅwe na miṅwe ine vhashumi vha khou u i ṋamela kana u shuma ngayo yo kwewa nga kha zwifhaṱo zwo tsireledzaho u mona nayo
Ṱhoho ya khethekanyo ya zwa gwama yo teaho yo ṋekedza mafhungo ka masheleni a mbuelo ya vundu . 
Masipala wa Nelson Mandela Bay zwo dzhiela nzhele mahumbulwa aya na u katela makumedzwa kha ḽiṅwalo . 
U tshimbidza mafhungo o teaho vhukati ha vhadzhiamikovhe vho teaho
Tsumbanḓila iyi a i shumi na zwa vhudzulo ha vhathu ha vhuponi ha mahayani , naho hu uri vhunzhi ha milayo na zwitandadi zwi tshi shumisea . 
Zwi tevhelaho ndi zwiitisi zwihulwanesa zwi zwa tea u humbulwa nga hazwo , na zwine zwa ḓo wana nḓila ya kuitele kwa masheleni : 
Ikonomi yo aluwa nga 3,2 phesenthe ubva 1994 u swika 2012 naho ho vha na resesheni ya ḽifhasi yo ṱuwisaho mishumo ya miḽioni .
Thulusi ine ya thusa ine ya nga shumiswa afha ndi ndingo ya ' Arali - Izwo ' sa zwe zwa sumbedzwa kha siaṱari ḽi tevhelaho .
U vhewa ha vhana kha zwileludzi izwi zwi tshimbilelana na mbetshelwa dza Mulayo wa Vhulamukanyi ha Vhana . 
Muhasho u dovha hafhu u lusa , nga kha maitele a nyolo ya dzangano yo ḓisendekaho nga maitele ayo , uri i fanelane na vhathu na maitele a nḓivho , bono , na tshiṱirathedzhi tsha dzangano . 
Ḓirama a si mafhungo a malugana na maipfi na luambo fhedzi lini : I amba nga ha u sudzuluwa , ipfi , tshedza na swiswi , vhukwamani na u sumbedza kha tshiṱeidzhi .
Tshaka dzo fhambanaho dza nyimele dza shishi dzi itea musi tshaka dzo fhambanaho dza u vha hone ha tshinyalelo . 
Komiti ya Khorotshitumbe
1.5 . Thendelano ya mbambadzo ntswa ye ya sainwa nga Minisiṱa wa Mbambadzo na Nḓowetshumo Vho Rob Davies na European Union ( EU ) yo ṱanganedzwa .
Zwi songo vha zwipiḓapiḓa i vhe sisiṱeme
Zwi tshi bva kha ṱhoḓea , khetho idzi dzi tea u sumbedza vhuvhekanyandeme hashu nga u ṱavhanya na idzo elementhe dza bono ḽashu ḽa tshifhinga tshilapfu dzine dza ita uri hu vhe na mulalo , dimokirasi na zwiimo zwa vhutshilo zwi engedzeaho zwine zwa fhedza tshifhinga tshilapfu . 
Vhafumakadzi vho no ḓi swika kha vhuimo ha nṱhesa nga hei nḓila .
Nga kha Mashumele o Ṱanganaho a Lushaka na Zwivhumbeo zwa Vhuṱali ( NATJOINTS ) , mashumele a ngonani u sika vhupo ho tsireledzeaho na vhutsireledzi u itela uri vhathu Afrika Tshipembe vha pfe vho tsireledzea .
Dzomomulambo ḽo vuleaho ḽi nga dzhiwa sa maḓi manzhi ane a vha na ' nḓila ya kuitele kwa u bommba ' nga vhanga ḽa nyelelo dza nga nnḓa na nga ngomu dza maanḓa a u kokodzela fhasi ha magabelo , zwine nga theori zwi nga bveledza u ṱanzwa ha maḓi kha dzomomulambo . 
Zwithu zwine zwa ita uri muvhuso u ḓisedze khwine kha vhadzulapo vhashu ndi vhuḓifhinduleli hashu ha guṱe . 
Milayo i tevhelaho i eletshedza miṱa kha Tshitatamende tsha Malta i shuma sa one mathomo a mveledziso , kha zwiṅwe , milayo . 
Ṱhuṱhuwedzo ya vhutumbuli uhu nga nḓila ya magavhelo a u tsitselwa fhasi nga u ṱavhanya o sedza kha u ṱuṱuwedza u vusuludzwa na u fhaṱwa huswa fhethu ha vhukati ha ḓorobo ho tshinyalaho . 
Musi hu tshi ṋewa mushumo wa fomaḽa , hu ḓo vha na u sedza kha tshikili tsho khetheaho , tsumbo , U thetshelesa na U amba kana U vhala kana U ṅwala .
Ndivho ya themendelo yayo ndi u fhungudza mutengo wa ṱhoḓea dza vhutshilo kha miṱa ya vhashai na mabindu nga tshandukiso dza tsheo dza ikonomi dzine dza itwa kha vhuimo ha fhasi ho livhiswaho khadzo , nga maanḓa kha vhuendi , tshumelo dza muvhuso , vhudavhidzani na zwiḽiwa .
1 Vhuloi na zwitshavha zwa fhano hayani
Tshirendo itshi tshi ni vhudza mini nga kudzulele kwa pulanete ?
U ṅwalisa na u londota sisiṱeme ya mbilaelo dza nnyi na nnyi . 
46 Vho Nelson Mandela vha
U bvisela khagala mihumbulo kana vhuḓipfi vhu sumbedzaho u fulufhedzea na u dzhenelela ha vhuṋe
U sumbedza u pfesesa fhethuvhupo , puloto , vhaanewa , khuḓano na thero
Nyimele dza u kushumele kha sekhithara iyi dzi ḓisa khohakhombo nnzhi , hu tshi katelwa khakhathi nga khasiṱama . 
U alusa vhukateli na phambano ya zwithu , kharikhuḽamu ya Luambo lwa Tswayo lwa Afurika Tshipembe i ḓo iswa zwikoloni ubva ṅwaha u ḓaho , 2015 .
Ndi zwifhio zwine vha ḓo ṱoḓa u bvela phanḓa na CBP ?
R2,00 ḽithihi R6,00 tshithihi
I sedzesa kha u khwaṱhisa nyaluwo na u sika mishumo . 
Nyimele dza mupo dzi nga ita mushumo wa vhuṱhogwa kha u wana uri ndi thekhinoḽodzhi dza vhuinzhiniara dzi fanela u shumiswa . 
Iṅwe mvelele ya ndeme ndi u khwaṱhisedza uri maAfurika Tshipembe vhoṱhe vha na mutakalo na vhutshilo vhulapfu .
( 6 ) Muphuresidennde u tea u vhea Vhahaṱuli vhoṱhe vha dziṅwe khothe o wana ngeletshedzo i bvaho kha Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli .
U thoma thikhedzo ya zwivhumbeo zwa zwiimiswa zwi ṱoḓeaho hu tshi tevhedzwa pfunzo na mafhungo , thikhedzo ya ndangulo , mbambadzo na mimakete . 
Ndingano i sedzesa u lingana ha mvelelo .
Musi hu tshi ṋaṋa u gonyiswa nzwalelo , hu ḓo vha na u engedzea ha ndeme tshifhinga tshiḓaho . 
Thandela dzine dza khou dzudzanyiwa tshi kha ḽiga u ṱolwa , khonadzeo kana thengo , fhedzi a zwa masheleni a zwi athu khunyelela . 
Phindulo : Komiti ya Wadi i dzhia tsheo ya u isa mafhungo khothe .
Nga vhanga ḽa milayo yo fhambanaho , mihumbulo ya zwa mvelele na kuvhonele kwa mushumo wa vhanna na vhafumakadzi tshitshavhani , milandu ya Vhuthubi nga Vhabebi i na khaedu . 
Ri tea u pfesesa tshitendeledzi tsha maḓi u itela u kona u pfesesa uri maḓi a bva ngafhi .
- Naa vho kona u wana na u asesa khombo kha vhashumi vhane vha shumisa zwishumiswa zwa u dzinginyisa zwanḓa tshifhinga tshilapfu zwi no fana na zwipwasha matombo , giraindara dza engele kana hamula dza u ḓirila kana u vhora ?
Khumbelo dza thendelo dza u rengisa khovhe dza milamboni kana madzivhani dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi .
U sikima na u sikena
ḽifanyisi --- u vhambedza zwithu nga u shumisa maipfi ane a fanyisa tshithu na tshiṅwe , o hula sa nḓou .
U a ṱamba khofheni .
Muvhuso u fulufhela uri nyambedzano dza u tandulula mbilaelo dza matshudeni dzi nga farwa zwenezwi mbekanyamushumo ya akhademi i khou bvela phanḓa .
Ndaka dzi sa farei dzo vha dzi tshi ḓivhiwa nga mbadelo . 
Muvhigo wo fhelaho , uno nweledza mawanwa a mbilahelo , ano tea u rumelwa kha inwi na SARS . 
Ndi nga kha u badela mithelo ha maAfrika Tshipembe vha tevhelaho mulayo na makuvhanganyele avhudi nga vha Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe uri muvhuso u kone u ṋetshedza tshumelo dzi ṱoḓeaho dzine dza shela mulenzhe kha u khwinisa matshilo a maAfrika Tshipembe .
Iyi ndi iṅwe nḓila ya u ḓisa ndinganyelo kha tshumelo ya mutakalo .
Khophi iṅwe na iṅwe ya ndayotewa i tea u sainwa nga muṅwaleli na mudzula tshidulo wa dzangano , sa khophi dza vhukuma .
Mbekanyamushumo dzi ṋetshedza tshikhala tsha u shuma musi muthu a tshi khou gudela ṱhanziela i ṱanganedzwaho u mona na shango . 
Kha nyimele iyo , mutakalo wa vhana vha vhatukana u dzulela u vha phanḓa kha wa avho vha vhasidzana . 
5.1 Avho vhane vha nga shuma kha khorombusi
U ṱola masiandaitwa : Kha sia ḽa mutakalo wa tshitshavha , u ṱola masiandaitwa kanzhi zwi ambiwa sa " vhulavhelesi ha vhulwadze " nahone zwi sedzana na zwa u ṱolwa ha u itea ha vhulwadze kana tshiwo . 
Netiweke ya sisiṱeme ya u enda i fanela u kona u ṱhogomela phetheni dza kushumisele kunzhi , vhutsireledzi na u sa lengisa vhathu musi tshifhinga tshi tshi ya , sa i zwi mvumbo ya ṱhoḓea ya matshimbilele na kushumisele kwa netiweke a ku thivhelei kha u shanduka . 
Ndo ḓivhadza mathabama a ṋamusi na zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwa vhufa ha tshivhumbeo tsha ikonomI yashu . 
Miṅwe ya mihumbulo i elanaho na kushumisele zwo haseledzwa afho fhasi . 
Vhunzhi ha mushumo wa themamveledziso dza zwiko zwa maḓi wo no ḓi itwa hune ha katelwa u fhaṱiwa ha themamveledziso ntswa hu tshi itelwa vhukoni ha u ṋetshedza maḓi na u wanala hao . 
Tshiimo tsha ndingano ya mugaganyagwama , tshine tsha vhidzwa hafhu sa ndingano ya mugaganyagwama wo linganyiswaho wa sekele , tshi sedza zwivhangi zwa tshifhinganyana kana zwa sekele zwine zwa nga vhanga ṱhahelelo ya mugaganyagwama kana mufhalala tshi vhonala tsho khwaṱha kana tshi tshi thengathenga u fhira zwine tsha vha . 
Zwi kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u shela mulenzhe kha u lugisa vhumatshelo .
Gumofulu ḽituku ḽa R4 725 nga muunḓiwa , u guma kha R8 663 nga muṱa kha miṅwaha mivhili ya mutevhethandu ( zwo fheliswa)*
Ndi zwa ndeme kha mishumo iyi uri komiti dza wadi dzi si dzumbe mushumo wa ' vhulindi ' wadzo nga uyu wa u vha ' minidzhere wa thandela ' saizwi zwi tshi vhanga u fhungudzwa ha nungo dza u sedzulusa .
Khathihi na vhuṱanzi ha zwithu zwi so ngo ḓaho ndi zwauri milandu yo itwaho nga tshifhinga tsha vhubindudzi ho angalalaho ha mishumo ya vhugevhenga , hu katelaho kha zwiṅwe , Vho Brooks , Mahmoud na Mason . 
3.13. Vho Francois Groepe vhe vha tholwa hafhu sa Mufarisa Muvhusi wa Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe , nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu u bva nga ḽa 1 Phando 2017 .
Zwiendedzi
Khakhululo ya masheleni a muvhuso wapo ndi tshiteṅwa tsha ndeme tsha u phaḓaladza maanḓa a muvhuso , zwine zwa shela mulenzhe kha u fhaṱa maanḓalanga apo o khwaṱhaho na a sa nyeṱhi ine ya nga khwinisa ikonomi na mveledziso ya matshilisano . 
U thusa nga u lavhelesa na thikhedzo ya vhagudelaho mushumo na matshudeni muhashoni . 
Muthu ane a u ḓivha a nga u thusa a sa sedzi zwine wa vha nazwo .
Vha na dzangalelo ḽihulwane kha mafhungo ane a kwama u khwinifhadza kha tshitshavha tshavho nahone vho shela mulenzhe zwihulwane kha u thomiwa ha tshigwada tsha u tikedza tsha HIV / AIDS tshine tsha pfi Vukume .
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Maṋo GEMS yo ita mbuelo ya maṋo u khwaṱhisedza uri miraḓo i a kona u swikelela kha ndondolo ya mutakalo wa zwa maṱo u sa ḓuri nahone wa ndeme .
( 3 ) Milevho , ndaulo na dziṅwe ndayo ṱhukhu dza vhusimamilayo dzi tea u swikelelwa nga nnyi na nnyi .
( iv ) dokotela we a tou nangiwaho .
Nḓila dza u thusa sekhithara dzi songo tsireledzeaho , u tou fana na zwa zwiambaro na zwilukiwa na zwa vhumagi ha mimoḓoro , u itela u shumana na nyimele i konḓaho . 
Zwipiḓa zwa ndeme kha maano aya zwi katela u lugisa vhulanguli na mashumele a zwibadela zwa nnyi na nnyi , u khwinisa vhupulani ha zwiko zwa vhashumi , u hudza ḽeveḽe dza vhashumi na u vhona uri kurengele kwa mishonga ku a khwinisea . 
Nyaluwo i si yavhuḓi , mveledziso ya u elana na kupfesesele na ya u angaredza , lutamo lwa zwiḽiwa a lwa yavhuḓi , u thithisea ha u eḓela , vhuḓifari ha tshikoloni vhu si havhuḓi hu katelaho na u sa ya tshikoloni , na vhuḓifulufheli vhu si yavhuḓi i nga si hu na malwadze a orala . 
Khoro i ḓo vha ṅwalisa ya ṋekedza na ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali yo fushea uri vho phasa pfunzo dzi ṱodeaho na u vha na thenzhemo sa zwe Khoro ya ta .
Kha dziṅwe nyimele , vhakoni nyangaredzi vha ḓo ṋetshedza tshumelo idzi kha u thomiwa ha vhuongelo ha tshiṱiriki . 
Sengulusa
Ndeme idzi dzi katela vhuḓifhinduleli , u vha khagala , ndinganyo , vhukoni , vhubveledzisi , na pfanelo khulwane na mbofholowo hu tshi katelwa na mbofholowo ya u amba , u swikelela mafhungo , dimokirasi na u shela mulenzhe . 
Mihashomitikedzi , i tshi thusana na Muhasho wa Mbadelo dza Muvhuso , u ḓo topola phorogireme wa ita uri dzi ḓivhiwe nga vhalambedzi . 
Ngudo dzo leluwaho dzi ḓo ṱalusa zwiṱuṱuwedzi zwoṱhe zwa ndeme na fhethu ha khombo u itela uri hu vhe na u khoḓa havhuḓi ha u timatima na khombo u mona na nga muhumbulo u ṱanganedzwaho . 
Naa ho dzheniswa zwikhafula zwa thawara zwo teaho nahone zwi khou shumiswa u ya nga ndaela dza vhaṋetshedzi ?
Vhathu vho tetshewaho hu tshi tevhedzwa milayo ya vhukuma sa Maafurika Tsipembe vhe kha Ḓivhazwakale vha vha vho Kandeledzwa khathihi na vhathu vha re na vhuholefhali vha khou ṱuṱuwdzwa u ita khumbelo . 
TSHIFHINGA TSHO VHEWAHO
Ndi nga murahu ha tshifhinga tshi ngafhani nga murahu ha u dzhielwa thundu hune muthu o waho a nga ita khumbelo ya mvusuludzo ?
Ro fhiwa khuliso ya u swielela Tshipuga tsha Dzitshaka dza Afurika ṅwaha u ḓaho , ri tshi khou imela Libya sa izwi vha si nga si kone u zwi ita .
Phendelo dzi bva kha saveyi ya mabindu a Afrika , khathihi na data yo kuvhanganywaho u bva kha zwiko zwi fanaho na Bannga ya Ḽifhasi , Tshikwama tsha Masheleni a Dzitshaka , UN , na ministri ya masheleni ya Afrika na ofisi dza dzimbalombalo dza vhukati . 
U vhala vhe vhavhili kana e eṱhe
Maitele ha nga ḓo tou konisa fhedzi zwa vhulavhelesi vhu shumaho , fhedzi a ḓo khwaṱhisedza uri sekithara yo teaho vhupo i thome vhupo ho teaho kha zwa u dzhia tsheo hu pfadzaho na nḓila ine ya vha kwayo kha zwa ndaulo . 
mbekanyamushumo dzine dz sedzana na ṱho ḓea dza tshitshavha , dzine dza katela mvelele , luambo , vhurereli na vhupo
Ngona ya tshilinganyo tsha u vhiga u thomiwa ha malaṱwa ndi u ya nga tshileme - ezwi zwo tea u itela u khethe tshiendisi tsho teaho . 
U ḓivhadzwa ha gese sa tshiko tsha u engedza fulufulu Afrika Tshipembe zwi ḓo fhungudza u ḓitika nga malasha na u vhona uri hu na fulufulu ḽinzhi , ḽo fhambanaho nahone ḽo tsireledzeaho ḽi re hone kha vhadzulapo na ikonomi , zwino na kha vhumatshelo .
MURANGAPHANḒA WA MAHORO MAHANEDZI : Muhulisei Mulangadzulo !
NDAULO YA TSHIKOLODO
U vhala nga u tou elela zwi katela :
Nṱha ha hezwo zwoṱhe , a hu tei u vha na u gidimela kha thandululo kana u fhufha murumba u saathu lila . 
3.21 Vha ḓivhadza nga ha tshumelo dza vhapondwa dza zwikolo dzine dza vha hone kha sia ḽavho .
Nganea yavhuḓi ya u anetshela kha zwa vhulimi ndi ya u bvelela ha vhaṅwe vhorabulasi vhaṱuku na vhane vha khou bvelela .
Vha ḓo itwa ndigo ya maṱo vha dzhiiwa na magunwe .
Ri a ḓihudza nga u vha kha vhuimo ha vha fumi vha nṱhesa kha muvhigo wa vhuṱaṱisani ha Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi zwi tshi elana na tshumelo dza masheleni .
Naa ri nga ita idzi thandela na zwiṅwe zwiimiswa zwa tshitshavha ?
Minisṱa vha tea u ta nḓila ine zwikalo zwa muhasaladzo u bva kha zwihasaladzi zwi langiwaho zwa tea u itwa ngayo . 
Khamphani dzo fhambanaho dza Afrika Tshipembe na dza mashangoḓavha dzine dza vha miraḓo ya CGF dzi khou vhambadza na u bindudza Afrika Tshipembe , dzi tshi shela mulenzhe kha nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo .
Hune ha si vhe na vhuṱanzi uri ndi kha vhupo ha khothe vhufhio he vhukhakhi ha itwa hone , vhu nga sengiswa kha vhupo ha khothe vhuṅwe na vhuṅwe . 
Muiti wa khumbelo ha lavhelelwi u badela tshithu , nga nnḓa ha musi hu tshi khou ṱoḓea khophi dzi na tshivhalo tshinzhi .
Maitele a u ṅwala a na zwipiḓa kana maga a maga a tevhelaho :
Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho na mugaganyagwama wa ṅwaha nga ṅwaha .
Luṱa lwa u thoma lwa thandela ya Mokolo na Crocodile Water Augmentation ngei vhuponi ha Lephalale kha ḽa Limpopo lu khou shuma lwa tshothe .
Muhumbeli ane a fusha ṱhoḓea dza sabusidi ya ṱhanganelano
Ro futelela kha ndondolo na tshumiso ya maḓi , na ndaulo ya u ṱoḓa yo teaho , zwithu zwe zwa vha zwo litshedzelwa kale . 
7 . U honolola khonadzeo ya u shuma ha mabindu maṱuku , a vhukati na dziSMME , dzikoporasi na mabindu a mahayani na kha zwikolobulasi .
Maṅwe a malaṱwa o bveledzwaho mafhelo a ṅwaha wa muvhalelano a bviswa tshikafhadzo kha zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa zwi songo linganaho , naho mushumo wa u laṱwa ha malaṱwa nga u angaredza na u posa hu siho mulayoni zwi tshi konadzea . 
Musi mutsiko u tshi gonya u ya kha ndeme ya nṱha nahone nga maanḓa tsini na fhethu ha ndeme , fulufulu ḽa ngomu ḽi nyanyuwesa kha mutsiko . 
1.11 Khabinethe i fhululedza shango kha u tshimbidza 2016 Tourism Indaba ngei Durban kha ḽa Kwazulu-Natal , yo khunyeledzwaho nga Musumbuluwo wa dzi 9 Shundunthule 2016 ho vha na u ṱangana hu bveledzaho vhukati ha vhaṱani vha 1 047 vha bvaho kha mashango a Afrika a 18 na vharengi vha linganaho 1 856 vha bvaho kha ḽifhasi na u mona naḽo. Ṋaṅwaha , INDABA yo fara miṱangano i linganaho 3000 u fhira mahoḽa .
U sumbedza mbadelo dzi elanaho na khadzimiso ya masheleni a nnḓu .
" Ri tea u dovha ra vha na vhuṱanzi ha uri mishonga i khou shumiswa zwavhuḓi .
Mafhungomatsivhudzi a no bva kha phurogireme ya ṱhoḓisiso ya maitele nga ṋama a nga thusa kha u dizaina phurogireme ya khuvhanganyo ya data ya khemikhaḽa dza zwa baiḽodzhi , nga maanḓa malugana na u vhekanya tshifhinga tsha u shuma na u gadisa kushumele . 
Arali hu ee , vho dzhenisa vhuṱanzi ha maanḓa o raliho kha ḽiṅwalo ḽa bidi naa ? 
Sa zwe zwa vha zwi zwone , kha miṅwaha yoṱhe , u fana , ro ṱaṱela nyambedzano , u humbula , na tshumisano . 
Asainimennde i tea u fhedzwa hu tshi khou dzhielwa nzhele ndaela dzi tevhelaho : 
Therisano i re afho nṱha i sumbedza uri mupfuluwo wa dzitshaka u kwama zwiṱirakitsha zwa dimogirafi na zwa ikonomi zwa mashango a kwameaho . 
Kuitele kwavhuḓi ku ṱoḓa u gudiwa .
Mbuelo dza nzwalelo dzi katela tshelede yo badelwaho murahu ya luafhulelo kana tshitolomennde kana dziṅwe phambano vhukati ha tshivhalo tsha u thoma u hwalwa tshishumiswa tshi re na nzwalelo na tshivhalo tshatsho musi u vhibva hatsho ho rekanywa kha vhuimo ha phimo ya mbuelo zwavhuḓi . 
Mapfura HA iti uri vha none . 
U bveledza pulane ya u shuma
Muendi wa seli ha malwanzhe
U vhuisa mihumbulo kha u sengulusa vhuṅwali na mushumo wa vhusiki
Nga vhege nthihi fhedzi , ho vha na u ṱangulwa vho ḓiṱama , vhahumbulelwa vhaṋa vha farwa nahone vhavhili vha valelwa dzhele miṅwaha ya fumbili . 
Kha u lugisela vhadzheneleli vha topola maitele a ndeme a muvhuso wa vhukati na wa vundu o bveledzwaho u itela u khwaṱhisedza uri phurogireme dza vundu na dza lushaka dzi a ṱumana na zwo sedzwaho nga masipala .
Izwi zwi engedza kha Madalo a Muvhuso a Muphuresidennde Vho Jacob Zuma a Ḽara 2011 e a vhona u thomiwa ha Khomishini yo Ṱanganelanaho ya SA-UAE ye ya engedza mbambadzo yo fhelelaho vhukati ha mashango aya mavhili u bva kha R13 biḽioni nga 2011 u ya kha R27 biḽioni ya 2015 .
U isa phanḓa ngauralo , kuitele hoku ku shuma u khwaṱhisedza u fulufhedzea , u fana , na vhukoni ha nḓowetshumo yo khwaṱhisedzwaho . 
10.4 . Khabinethe i sathula u valiwa ha dzibada hu tshi khou ṱaniwa zwiga zwa kale , u tsikeledza na u tshinyadziwa ha zwiga zwa lushaka zwine zwa vha tshivhoni tsha dimokirasi ye ra i shumela vhukuma uri ri i wane .
Lu dovha hafhu lwa vha nḓila ya mvelele na u takalela vhuḓi ha luambo lu kovhekanywaho vhukati ha vhathu u itela u pfesesa ḽifhasi ḽine vha khou tshila khaḽo .
nḓivho ya mibvumo ( phonological awareness ) - vhukoni ha u ṱalusa mibvumo ya luambo sa yo fhambanaho na ṱhalutshedzo
kha vha rumele khumbelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947
Feme a dzi sokou shandukisa mitengo zwi tshi leluwa , nga ṅwambo wa u ḓisendeka nga vhaṅwe ; vha nga namba vha ṱaṱisana ho sedzwa ndeme , nyolo ya tshibveledzwa , tshumelo ya vharengi na khungedzelo . 
Ambani nga mutsho wa mavunḓu maṅwe .
Vhadzulapo vha na pfanelo , fhedzi-ha vha dovha hafhu vha vha na vhudifhinduleli ha mutakalo wavho .
U ḓifhisa tshiṱuhu tsha muvhuso wa tshiṱalula , vhaṅwe vho ṱanganedza kha buloko dza zwiṱaraṱa zwavho na ḓorobo dza mahayani avho vha tshi khou ita fulo ḽa vhutshilo ha khwine , ngeno vhaṅwe vho suvhela nnḓa ha mikano yashu u ṱoḓa u swikela mihumbulo yavho vhufhalalini . 
Khabinethe yo dovha hafhu ya kumedza nyengedzedzo kha Muvhuso wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa ṅwaha wa 1998 ( Mulayo wa Vhu . 117 wa ṅwaha wa 1998 ) kha phaḽamennde , hu u itela u tikedza Phuresidennde ( tshifhingani tsho fhiraho ho vha hu tshi itelwa Minisiṱa ) kha u ta datumu ya u khethwa ha komiti dzoṱhe dza masipala .
U khwiṋisa u tswikelelo na u shuma ndivho ndi u avha nga ngona vho gudelaho zwa mutakalo vha tevhelaho kha luṱa lwa kiḽiniki : 
Minisṱa u fanela u fushea nga thendelano ya u kovhekana mbuelo musi a sa athu ṋetshedza thendelo .
shuma nga mafulufulu u fhelisa vhuḓifari vhu si ha phurofeshinala u fana na vhushaka ha mugudisi na mugudi vhu songo teaho na vhudakwa ;
U ita manweledzo ( u shumisa mapa wa muhumbulo )
2.3 Tingeledzani phindulo yone .
( b ) Vhuḓikumedzeli kha u tshila nga Iwa mulalo na mvumelano , zwi thivhela vhathu vha Afurika Tshipembe u shela mulenzhe kha zwa khuḓano ya zwiṱhavhane zwa lushaka na zwa dzitshaka , nga nnḓa ha musi zwo tiwa ngauralo nga Mulayotewa kana vhusimamilayo ha lushaka .
Vhadzheneleli vha fhedzisa mishumo i re kha siaṱari 43 .
Vha bvaho kha mivhuso ya vundu ire na vhuḓifhinduleli ha zwa sialala na vhone vho swika na u dzhenelela kha wekishopho iyi .
Bodo yo khoḓa vhalanguli kha ndangulo yavho i pfadzaho ya ikonomi khulwane na tshumiso ya mbekanyamaitele dza tshiimiswa , zwe zwa thusa u engedza kushumele kwa ikonomi na u hanedzana na midzinginyo ya nga nnḓa . 
Zwiteṅwa hu katelwa figara dza muambo , zwifanyiso , raimi , rithyimu , rifureini , aḽitheresheni , nz .
Mulayo wa vhu 26 wa 1996
Vhukati ha ṅwaha wonoyo une ha khou sedzwa wone , milayo heyi yo dzudzanyululwa uri I yelane na ṱhoḓea dza maitele maswa a vhuṱolambalelano . 
Thikhedzo ya tshitekiniki
Khoḽesiṱirolo ya seramu , tshikene tsha vhudenya ha shambo , Pap smear , prostate specific antigen , tsenguluso dza glaucoma , guḽukhousu ya seramu na memogireme na dziṅwe tsenguloso u ya nga ha maitele o teaho o ḓisendekaho nga vhuṱanzi
Vhadzuli vha vhupo ha mahayani vha ḓo ḓifhelwa nga tshumelo dza matshilisano na themamveledziso dzi fanaho na dza vhuponi ha dziḓoroboni . 
Vho Atticus vho dzula vha sedza kha fuloro lwa tshifhinga tshilapfu . 
U isa phanḓa na u vhala na musi hu na zwipiḓa zwine u si zwi pfesese fhano na fhaḽa .
g ) Vho Phurofesa Cheryl de la Rey ( Mudzulatshidulo )
Vhurangeli vhu ḓo engedza khaphasithi ya vhuimangalavha ya Afrika Tshipembe ya mushumo wa u lugisa magungwa a ole na dzirigi dza ole . 
5.4.5 U vhiga kushumele
Khunyeledzoni , sa ikonomi yo vuleaho ri ṱanganedza u vhulunga huswa na tshumisano fhethu ha ndeme ya tshikhala - zwoṱhe zwo sedza lwo khetheaho kha nḓisedzo ya mbuelo mbuya kha zwo vhulungwaho . 
Kha dziṅwe nyimele , ngwano ya zwikili i katela u pfumbudza vhunzhi ha vhathu ; kha dziṅwe nyimele , zwi ṱoḓa u ṱunda zwikili zwo khetheaho . 
Muvhigo u dovha wa hanedzana na muhumbulo u ḓivheaho wa uri thaidzo dzashu dza tshikolodo dzo vhangwa nga muvhuso u si na vhuḓifhinduleli wa vhutshinyi . 
Mbekanyamushumo yo rangaho na ṱhalutshedzo dzi tiwaho kha phara ntswa dzo ṋetshedzwa . 
Tshivhalo tsha muṱambuluwo une wa kuvhanganywa tshi a ṱoḓa u elana na uri bunga ḽi shumiswa hani . 
U ṱalutshedza milayo ya u bveledza ḽiṅwalo ḽine ḽa shuma kha pulane , hu tshi katelwa na milayo ine ya ṱalutshedza mbonalo . 
Lutsinga lwa vhuvhili lwa ṱhoḓisiso lu lingedza u engedza mushumo washu wa dzhena kha nḓowetshumo dzi si dza sofuthiwee , u pfesesa uri zwiteṅwa zwi shandukaho zwi nga fhambana hani . 
Kha nyambedzano idzi dziṅwe thendelano dzi elanaho na nyimele dza tshumelo dzo swikelwa . 
U shumisa maitele a u ṅwala
Vha nga kona u rumela mbuyelo yo fhambana na mbadelo .
( 1 ) Khoro ya Masipala musi i tshi tevhedza i nga -
( d ) Nḓḓila yo khwaṱhaho nahone yo dziaho ya u takusa mithelo , mbadelo na mishumo .
U humbula nga ha ṱhoho ya mafhungo , marangaphanḓa ( siangane , ndivho na tshikoupu ) , mutumbu ( Nnyi ?
Maanḓa e a hweswa dzikhothe ha fhiri maanḓa a bvaho kha tshipolotiki na mandeiti ya ndaulo i bvaho kha khetho dza dimokirasi . 
Mimasipala i ḓo ita uri masheleni a u sokou ṋetshedza a wadi nga wadi a u ṱuṱuwedza u shuma ha tshitshavha a wanale e a thandela dze dza waniwa .
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Miṱangano ya komiti ya wadi ya u vhigela murahu kha wadi , miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe .
Fhedziha , tshelede i shumiswaho kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe i ṱanganedzwa fhedzi nga ngomu ha shango ḽeneḽo nahone a i shumi kha maṅwe mashango . 
Arali vha mubvannḓa vha tshi dzula Afrika Tshipembe vha tshi ṱoḓa u adoptha ṅwana wa Afrika Tshipembe , vha fanela u kwama mushumelavhapo a re na thendelo kana tshiimiswa hu si tou vha itsho tsho tendelwaho u adoptha kha ḽiṅwe shango fhedzi .
Kha mbudziso , ndi nnyi ane vha amba nae mafhungo a poḽotiki tshifhinga tshinzhi ? 
U shumisa ṱhalutshedzo ya orala kha u ṱalusa vhathu kana zwithu
Khumbelo ya ḽaisentsi ya goloi
Ri tea u tikedzana kha vhuḓipfi nga tshifhinga itsho tshi konḓaho , na nga matheriala hune zwa konadzea . 
u vhona uri sekhithara ya tshitshavha i ita zwine ya tea u ita sa sekhithara i shelaho mulenzhe zwi ngomu kha nyaluwo , mvusuludzo na mvelaphanḓa ya shango ḽashu ;
Vhuongelo a vhu dzuleli u ita muaro wa u tou funa mafheloni a vhege , nahone u vha na ḽiṅwe ḓuvha ḽa u ita muaro zwi fhungudza vhukuma mutevhe wa vho lindelaho vhuongeloni u itela nyito dzine dza shandukisa matshilo a vhathu . 
U ṅwala tsedzuluso ya bugu
Kha vha dalele vhupo ha tshumelo ya mutakalo kana kiḽiniki u sedzuluswa vha kona u rumelwa vhuongeloni kana kha ramakone kha Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma kana ya ḽeve ḽe ya nṱha .
U ita uri mulayo u tevhedzwe a zwi konadzei , ngamaanḓa hune ha vha na u tenda uri vhuloi vhu hone .
Ṱhoḓisiso yo sengulusa zwiḽiwa na pfushi dzine dza khou ḽiwa khathihi na tshiimo tsha tshikalo tsha mivhili ya vhana ya dovha ya ṱoḓisisa zwiitisi zwihulwane zwine zwa khakhisa u ḽa zwiḽiwa . 
U thoma mvelele ya zwa mitambo na zwa mvelele u tikedza u gudisa na u guda ha ndeme
174. U vhewa ha vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli
Vha vhona unga tshigwada tsho ita mini zwe zwa shuma zwavhuḓi ?
Rennde ya ṅwedzi na ḓuvha ḽa mbadelo .
( 12 ) Komiti dza wadi dzi ṋetshedza kha zwigwada zwa ngudo zwa khoro nga vhadzulatshidulo vhadzo .
U kuvhanganya sekithara dzoṱhe ndi zwa ndeme kha thangelaphanḓa ya AIDS 2016 .
U khuthadza kha zwa matshilisano , zwa muhumbulo na dziṅwe tshaka . 
Vha tea u ṅwalela mbilahelo dzavho hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha musi vho no ṱanganedza mvelelo dza uri khumbelo ya vho a ingo tshimbila zwavhuḓi .
Ri tea u thoma , ngomu ha ndaulo yashu ya tshitshavha , nyimele ine ya ḓo ṱaṱisana na nḓowetshumo ya phuraivethe zwi tshi da kha kushumisele na zwibveledzwa . 
U topola ṱhoḓea - u ita ṱhoḓisiso kana u ita tsenguluso ya ṱhoḓea u ita u topola zwithu zwa ndeme kha tshitshavha zwi elanaho na mveledziso , mugaganyagwama na nḓisedzo ya tshumelo .
Tshiimiswa tshi ḓo ita uri maambiwa a miṱangano yatsho a vhulungwe . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u sedzana na maga maswa ane a ḓo khwinisa ndambedzo .
U ita ndovhololo
Theo ya mulayo yo anḓadzwa nahone i khou bvela phanḓa na u khwiṋiswa u itela u laula thengiso na khuvhanganyo ya zwiimela izwi . 
Masheleni a muvhuso wapo o ṱanganywa kha muvhigo wa ṅwaha zwi tshi tshimbilelana na mavhigele a zwa ikonomi a muvhuso wa vhukati . 
* Ṱhanziela y u bviswa ha zwa nga ngomu
Muzika , ipfi na u dzinginyisa muvhili : u tou fombe kha u ita nyito sa : u imbela nṱha na ha fhasi , nga maanḓa kana nga vhulenda / u ṋaṋula
Ndi khamphani ya Afrika Tshipembe yo ṅwaliswaho , mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana dzangano ḽine ḽa vha mulayoni ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe ḽine ḽa nga ita khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini na manyoro .
Khoro yo no ḓi kuvhanganya zwidodombedzwa nga ha zwigwada zwine zwa ṱoḓa vhugudisi u ya nga thandela dza LED . 
U itela u kona u swikela na u londola nḓila ya nyaluwo ya ekonomi ya nṱha , Afrika Tshipembe ḽi fanela u kona u vhumba vhuṱumani ha mbambadzo vhu bvelaho phanḓa na mashango a BRICS . 
Tswikelelo dzo nweledzwaho kha muvhigo uyu dzi sumbedza vhuḓiimiseli hashu kha u shela mulenzhe kha Afrika Tshipembe ḽi sa dzhii sia , ḽi re na mulalo nahone ḽo tsireledzeaho nga kha kufarelwe kwa vhafariwa nga nḓila yavhuḓi nahone i re na vhuthu , hu na ndulamiso na ṱhanganelo ya tshitshavha u itela vhafariwa . 
Miraḓo ya vhashumi yo vhalaho vho dzhenela kha mbekanyamushumo dza vhugudisi dzo dizainelwaho u khwinisa vhukoni havho ha u swikela ṱhoḓea dza vhudavhidzani ha mveledziso . 
U imba nyimbo na zwidade ni tshi khou tevhedzela nyito dza hone na kiḽasi yoṱhe .
Ndi nnyi ane a ḓo hwala muhwalo wa u badela masheleni ?
U ḓivha na u ṱalutshedza zwi fanaho na zwi sa fani
Ri tea u fhelisa khuḓano na nndwa dzi sina mushumo kha dzhango ḽashu dzo vhangaho vhuṱungu na u tambula huhulu kha vhathu vhashu na u ita uri vhunzhi havho vha vhe dzitshavhi na shakuliswa na u kombetshedza vhaṅwe u ya vhufhalalani . 
Mbekanyamushumo ya vhupfumbudzi ine ya ṋewa vhashumi vhoṱhe na vhashumi vhaswa musi vha tshi thoma u shuma kha tshiimiswa , ndi ya ndeme . 
Kha dzingu iḽi fhedzi shango ḽithihi ḽo ḓo dzheniswa ḽine ḽa vha Fiji . 
lu ṅwalo lu sumbedzisaho zwiitisi zwa u sa vha hone ha ṋomboro yavho ya vhuṋe kana ṋomboro ya referentsi ya PAYE .
Naho zwo ralo ri lingedza u tandulula thaidzo dzoṱhe na vhahura vhashu nga kha nḓila ya vhudiplomati . 
Muhasho u do vha rumela lunwalo lu bviselaho khagala uri vha tea u ita khandiso ya ndivhadzo ya khumbelo kha gurannda nna .
U ṱalutshedza kuhumbulele kwau na u swikelela kha thendelano
Tshivhalo tsha makumedzwa ane shango ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa nga ḓisa tsho fhimiwa . 
KHUMBELO YA U NANGA
Hezwi zwi ṱoḓa u dzheniswa ha sisiṱeme ya u vhea iṱo , u fana na theḽevishini dza dzikhamera hoṱhe nga nnḓa na nga ngomu . 
U ita zwa vhudzekani na vhagudi ndi u fheṱa fulufhelo ḽa tshitshavha . 
Kuḽele ku re na mutakalo ku thusa vhathu uri vha ḓi pfe vha khwiṋe na u ḓiphiṋa nga u tshila lwa khwiṋe , musi vha khou lwala kana vha sa lwali ! 
1.18. Uno ṅwaha ndi wa tshihumbudzo tsha anivesari ya vhu40 ya dzi 16 Fulwi 1976 , ye ya shandukisa nyimele ya matshilisano a polotiki Afrika Tshipembe .
Vhushaka na dziyunivesithi ha nyanḓano ndi thikho ya nḓisedzo ya tshumelo dza zwa mutakalo dzi no shuma . 
, kana vha kwame
Tshiṱediamu tsha Mbombela tsha Nelspruit tsho fhaṱiwa kha dzingu ḽine ḽa ḓivhelwa u vha na lunako lwa mupo na phukha , tsini na Vhugalaphukha ha Lushaka ha Kruger .
Muṅwalisi u tea u vha fha ṱhanziela ya DNA ya tshifuwo tshine tsha khou shuma u fetheḽaiza heyo embirio .
Ndi zwa vhukuma , ri bva kule u bva tsha 1994 .
Vhukati ha tshifhinga tsho tiwaho ( kha thendelano ) tsha u shandukisa vhuṋe , mithara iḓo vhalwa , hune akhaunthu ya ḓo rumelwa . 
2.7 Khabinethe yo tendela Muhasho wa zwa Muno ( DHA ) u khethekanyululwe u vhe fhasi ha Vhulamukanyi , u Thivhela Vhugevhenga na Tshigwada tsha Vhutsireledzi .
Masipala Muhulu kha Ḓorobo Khulwane ya Buffalo u na vhuṋe ha pfanelo dza u sa ḓadza ifhio na ifhio kana kha zwikhala zwoṱhe zwo itelwaho khunguwedzo zwo bva kha kuhumbulele kwa Khoro . 
Musumbuluwo u ḓaho ( wa dzi 31 Ṱhangule ) , Yuniti 2 ya Tshiṱitshi tsha Fulufulu tsha Koeberg ngei kha ḽa Kapa Vhukovhela tshi ḓo dziṅwa hu tshi itelwa ndugiselo dzo pulanelwaho .
A ri livhani na mimasipala hu na mihumbulo ine wa dzula u nayo na nḓila ya nṱha ya vhuvhusawoga yo dzinginywaho mulovha kha nnḓu ino . 
Madzangano a vhabveledzi na one a ya ita ṱhoḓisiso o ḓi sendeka nga ṱhoḓea dzao kanzhi . 
Mishumo ya u ṅwala ine ya ṱoḓa u pfesesiwa ha ḽitheretsha ine ya khou vhalwa i a thusa vhukuma kha u swikelela maimo a u takalela zwa vhusiki kha vhagudi .
Isani phanḓa tshiṱori tshaṋu hafha
Kuṅwe kwa mbo wa kwa ḓigekha ṱhoho .
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo nahone vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa ndingo .
Ri nga kona u swikelela vhukoni kha pfunzo fhedzi arali musheli wa mulenzhe muṅwe na muṅwe - mugudisi na mugudi - vha nga ita mushumo wavho nga vhuḓinekedzeli , dzangalelo na vhuḓikumedzeli .
Naa izwi zwo shanduka miṅwahani yo fhiraho i si mingana ?
Musi hu vhusiku hune ha vha hu khou shumesiwa , nndwa dzi bvelelaho kha tshipoto tshanga dzi mbo ḓi humbulelwa uri dzi bva hanefha . 
" Hovhu ndi hone vhuṱala hune ra ḓo tevhela . "
Tshivhalo : Tshifhinga tshinzhi zwisumbi zwi sumbedza mbuno dzine dza nga vhaliwa .
Vhuwatshiṱoko ha mabindu
U topola mihumbulo mihulwane miraru
Heyi yo vha khoso ya u thoma ya mufuda uyu yo farelwaho Afrika Tshipembe . 
QLTC yo bveledza phurothokholo ine ya ṱalutshedza mishumo na vhuḓifhiduleli zwo fhambanaho zwa musheli wa mulenzhe muṅwe na muṅwe kha Fulo ḽa u Adoputa Tshikolo nahone i ḓo sumbedza nḓila ya u shela mulenzhe ha vhafaramikovhe , vhaofisi , ṱhoho dza tshikolo , vhagudisi na SGB kha maitele a u khwaṱhisedza u gudisa na u guda ha ndeme Ndivho ya iyi phurothokholo ndi u ṋetshedza tshishumiswa tshi konisaho u shumisa Thendelano ya NEDLAC kha Pfunzo ya Mutheo na Tshumisano na Zwikolo .
Ri isa phanḓa ri tshi khou ḓi bvelela nga zwiṱuku ri tshi livha kha u vha tshitshavha tshi bvelelaho .
Ndavhelelo dza zwa masheleni dza tshifhinga tsha vhukati ndi dzine dza katela maga a zwa mbekanyamaitele ane a khou ḓo shumiswa . 
Kha nzulele dza khwine , ndeme ya fhethu afha i ḓivhea ngauri hu vha fhethu hu sedzeswaho hu tshi itelwa vhubindudzi ha nnyi na nnyi , hu na muhumbulo wa u ita uri hu kunge , hu shumisee , na tshenzhelo yavhuḓi . 
Vha fanela u vha vha na miṅwaha ya fhasisa ya 17 nga vhukale nga datumu ya u lingiwa .
194. U bviswa ofisini
Khoso iyi i ḓo sedza zwiṱalusi zwa ndeme zwine zwa tea u elelwa musi hu tshi khou itwa zwa vhutsila . 
Ri dovha ra ṱoḓa u fha mimasipala minzhi akhiredithesheni nga hune zwa konadzea ya u thoma u shuma thandela dza dzinnḓu sa vhabveledzi . 
Linwalo la Mafhungo ili li a wanala nga nyambo dza 11 .
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwilapfu / zwipfufhi , tsumbo , e-meiḽi , phosiṱara / u ṅwala dayari / mabammbiri a u ḓivhadza ( fuḽaya ) )
U dzhenelela kha nyambedzano dza ṱhoho dzo ḓoweleaho
U pulanela vhashumi zwi ṱoḓa tshifhinga tshi no vhonala , vhashumi na masheleni fhedziha , nga murahu , zwa phetha kushumele kwa maṱhakheni kwa dzangano . 
Iṅwe khombo ndi ya u lenga u kumedza na u ṱanganedzwa ha migaganyagwama ya masipala na u sa ṋetshedzwa- kana u lenga u ṋetshedzwa ha maṅwalo a tshimbilelanaho na mugaganyagwama hu tshi katelwa Mivhigo ya Ṅwaha nga Ṅwaha , mivhigo ya Nḓisedzo ya Tshumelo ya Kotara na ya Vhukati ha Ṅwaha . 
Ṱhoḓea ya u engedza ḽevele yo ṱanganedzeaho ya tshumelo dza ndangulo ya malaṱwa kha zwitshavha zwoṱhe . 
3.1 . Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Muvhuso Wapo : Mulayotibe wa Khwiniso wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 2016 kha Phalamennde .
U engedzea ha mbadelo dza mikovhe ya mabindu nahone ho vha hone , zwiṱuku , mutsiko wa u tsela fhasi kha u vhulunga ha mabindu . 
Zwine ra tea u zwi ḓivha ndi zwa uri musi ri tshi khunyeledza sisteme ntswa ya vhulondo , muvhuso u ḓo dzhia maga a vhonalaho a u ambedzana na vhoṱhe vhashumisani vha tshitshavha vhane vha ḓo ambedzanwa navho ho sedzanwa maṱoni na nga tshumiso ya NEDLAC .
Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Dzikoporasi dza Vhulimi : Tshipikwa tsha thandela iyi ndi u ita ndingo ya ṱhoḓea dza vhakwameaho na vhaunḓiwa u itela u khwaṱhisedza zwiko zwi ṱoḓeaho u itela u thoma u shumisa nga nḓila i bvelelaho ha Mbekanyamushumo ya Thikhedzo ya Dzikoporasi dza Vhulimi Gauteng . 
U rangela u vhala ( u ḓivhadza tshibveledzwa )
Mbudziso dzo khwaṱhisedza uri kani vhadededzi nga maanḓa vho wana thandela i tshi vhuedza kha sia iḽi . 
Ro dzhia tsheo idzi dzoṱhe hu si ngauri hu na muthu o ri humbelaho uri ri dzi dzhie . 
Arali vha tenda u kovha nḓivho yavho ya sialala na u dzhena kha thendelano ya u kovhekana mbuelo na muṱoḓisisi , vha fanela u kovhekana nḓivho yavho na kushumisele kwa sialala kwa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo .
MULANGI-DZHENERALA Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa Private Bag X 81 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo . : ( 012 ) 315 1111 Nomboro ya Fekisi . : ( 012 ) 326 0991 Webusaithi : http://www.doj.gov.za
Vhutshimbidzi ndi mini ?
Vhatambi vhaswa kha sekhithara dza vhulimi na u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi vhuvhili hazwo a si vhanzhi na u shela mulenzhe ha vhorabulasi ho peamaho na vhabindudzi vha vhulimi kha maitele a u engedza ndeme kha tshumelo a a vhonala . 
( c ) bula mvelelo dza khetho hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu tshine tsha ḓḓo tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , tshine tsha ḓḓo vha tsha u ṱavhanya u ya nga hune zwa konadzea ngaho .
ḽiṅwalo ḽa girafiki / zwifanyiso ( graphic text ) - ḽiṅwalo ḽine mafhungo a ṋekedzwa nga u tou vhona ( sa kha diagiramu , girafu , n.z. )
Kha vha ambedzane vha tshi dodombedza sisiṱeme dza thikhedzo dzi swikaho tharu dza tshiṅwe na tshiṅwe vha tshi ṱalutshedza mishumo yadzo . 
Mutheo wa u pulana ha tshitshavha ho khwaṱhaho hu kha milayo ya mveledziso ye ya ṱanganedzwa kha ḽevele dza muvhuso wapo , wa mavundu na wa lushaka , sa zwe zwa tikedzwa nga mulayo na mbekanyamaitele ya muvhuso . 
Ṅwaha wa muvhalelano wa Mimasipala ya Afrika Tshipembe u thoma nga ḽa 1 Fulwana ṅwaha muṅwe na muṅwe u swika kha ḽa 30 Fulwi nga ṅwaha u tevhelaho .
Vha na pfanelo dza maga a ndaulo ane a vha mulayoni , a vhuḓifhinduleli nahone a ṱanganedzeaho .
Zwipuka zwa vhusiku - sa , magwitha , mbila , nungu , nngwe , phunguhwe
Tsumbo dza ngei murahu dzi ri sumbedza nḓila siani ḽa u muhanga wa mikano ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi na vhuendedzi ha masakhamaḽedzani na netiweke dza zwiṱaraṱa . 
Khethekanyo hei i ṋetshedza tsenguluso ya fhethu na mafhungo a muḓini . 
Ṱhoho dza davhi dzo teaho dzi ṋewa miṅwedzi mivhili nga murahu ha u ṋetshedzwa muvhigo u thoma u shuma na maga a u khakhulula . 
Masipala u ḓo bveledza na u dzhia Pulane yawo ya Ndangulo ya Zwiko zwa Vhathu u itela u ṋekedza tsumbavhuyo maelana na u ḓadzwa ha zwikhala zwa tshiṱirathedzhi khathihi na zwikhala zwi si zwa tshiṱirathedzhi . 
Khabinethe i khou ṱuṱuwedza muṅwe na muṅwe uri ri shumisane u itela uri izwo zwithivheli zwine zwa thivhela tswikelo zwi bvisiwe na uri maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha ṋetshedzwe tshikhala , khathihi na uri vha ṱuṱule dzangalelo ḽa u endela fhethu hashu ha manakanaka shangoni ḽashu .
I litsheni i ṱereke lwa miminete miṱanu .
Khunguwedzo yo khetheaho na u sumbedza uri ndi nnyi ane a ḓo badela na vhuḓikumedzeli kha zwenezwo . 
Kha u ela khonadzeo dza u bvelela , thengo , zwivhuya na tshumiso ya nyito ya khetho dzo fhambanaho zwo dzhielwa nṱha . 
Mushumo wavho wavhuḓisa kha u sedzulusa zwiwo ezwi nga u ṱavhanya wo vhulunga vhutshilo ha vhaṅwe vhathu vhe vha vha vha tshi ḓo vha zwipondwa zwa vhugevhenga uhu . 
Tsumbo dza nḓila dzine Foramu ya Tshiṱiriki ya nga dzi shumisa u dzudzanya tshitshavha kha Tshiṱiriki
Mufumakadzi o lovhelwa nga munna a hana u tevhedza maitele a u lila a Bakgatla ane a ? oḽa a tshi hasha mushonga u no pfi ' mogaga ' n?ilani tshifhinga tshoṱhe a tshi bva hayani .
Ngauralo , u ya nga ha Khethekanyo 6A ya Mulayo wa Zwikolo zwa Afurika Tshipembe ( Mulayo wa Vhu 84 wa 1996 ) , i vhumba tshipiḓa tsha muteo une ngawo , Minista wa Pfunzo ya Muteo a tshea mvelelo na zwitandadi zwa fhasisa , khathihi na maitele na maga u itela u linga zwine vhagudi vha tea u zwi swikelela kha zwikolo zwa nnyi na nnyi na zwo ḓiimisaho nga zwoṱhe .
U Pulana Mveledziso yo Ṱanganelanaho ndi kusedzele ku katelaho masipala woṱhe na vhadzulapo kha u wana thasululo dza khwiṋe dza u swikelela mveledziso i vhuedzaho ya tshifhinga tshilapfu .
A vhuyi nga zwiṅwe zwiimo zwa thekinoḽodzhi , kana zwiimo zwa fhasisa zwa u ḓitshidza ha muthu ene muṋe , uri zwi kone u shuma zwavhuḓi . 
Vhugudisi
Vha tendelwa fhedzi u ita khumbelo ya phemithi musi vha na pfanelo yo ṋetshedzwaho musi ho itwa thambo ya Gurannḓa ya Muvhuso .
Ndi ngani muhaṱuli vha songo amba uri izwi zwi nga itwa , zwine na nga ngoho zwa vha pfanelo yavho , ndi ngani vhafhinduli vha tshi nga hana ? 
U ṱola na u kala kushumele .
Masipala u tea u ḓivha nga ha zwiko zwi re hone zwi swikeleleaho na zwiko zwi siho uri hu kone u wanala thasululo dzi fareaho .
Vhudzulo , vhuarelo , mishonga , mbadelo dza phurofeshinala u bva kha dziGP , saikhathirisithi na vhakhantselara vho ḓiṅwalisaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
U kona u topola zwithu zwa ndeme kha zwo vhaliwaho , sa , u tevhekana ha nyito .
U kopolola na u ṅwala mafhungo mavhili kana mararu a no vhonala nahone nga ngona .
Zwi nga dzhia maḓuvha a swikaho maṱanu u fhedza mushumo nga murahu ha musi maṅwalo oṱhe o no ṱanganedzwa .
U shuma na / nga mafhungo : fhungo tswititi , tshitatamennde , tshifhinga tsha zwino , tshifhinga tsho fhelaho , ṋefhungo , ḽipfanisi ḽa ṋefhungo na ḽiiti
Foramu dza U lwa na Vhutshinyi ha Migodini dzo thomiwa kha mavunḓu a North West , Limpopo , Free State , Mpumalanga , na Gauteng .
Ndangulo ya kiḽasi , i ne ya ḓo bva kha zwi sa shumiseswi u ya kha zwi no shumiseswa , zwi ṱalusa nyimele i ṱoḓeaho ya tshiko , zwi tshi tshimbidzana na nga nḓila i ne tsha ḓo shumiswa ngayo .
Tshenzhelo ya miṅwaha miraru u ya kha miṱanu ya zwa ndaulo nyangaredzi i ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
Huṅwe fhethu hu khou ṱoḓa u vusuludzwa ha vhupo ha ḓoroboni nga nḓila ya u hanganea . 
Mulaedza wa Lushaka ( SoNA ) nga ḽa 11 Luhuhi u ḓo dzhiela mushumo uyu nṱha .
Komiti dza Wadi dzi tea u vhona uri zwigwada zwoṱhe zwa tshitshavha na dzisekitara dzo dzheniswa u vhona uri hu khwaṱhiswa u dzhenelela ha tshitshavha .
Malugana na izwi , LED a si nga ha zwine Mimasipala ya ita fhedzi , fhedzi na nga zwine miṅwe yoṱhe ya Muvhuso ya ita khathihi na Mimasipala . 
Zwo ralo , muelo wa zwa mbeu kha muteo wa mbekanyamaitele ya ndinganelo ya mushumoni u ḓisa mbuelo dzo angalalaho . 
A zwi kwama pfanelo dzi re mulayoni . 
Mupo u ṋetshedza thekhinoḽodzhi ya mahala yo khwaṱhaho , ine ra fanela u i dzhiela nṱha , ṱhonifha na u i tsireledza . 
Hezwi zwi nga kha ḓi pfuluswa zwa iswa huṅwe fhethu hune ha kha ḓi ṱoḓiwa zwileludzi zwo raloho , kana u bviswa , na tshumelo i nga kha ḓi ima . 
Bammbiri ḽa vho dzhenelaho muṱangano ḽi tea u vha na dzina ḽa mudzheneli , vhuḓibaḓekanyi ha tshiimiswa , ḓiresi ya imeiḽi ine ya takalewa na nomboro ya fekisi .
Tshiṅwe hafhu , a hu na muvhuso u ḓi ṱhonifhaho wo ḓi lugisela u xetshelwa nga vhuimo nga u kundelwa u hana maga o raliho . 
Tshikwama tsho tshenzhela mbadelo ya nyaluwo ya nyingapfuma i re afho nṱha kha miṅwaha miraru yo fhelaho na u isa phanḓa na u shuma zwavhuḓi kha mutheo wa ndavhelelo . 
TSHITATAMENNDE TSHA NDIVHO
Kha vha ntendele , Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidula , nga hoyu mulaedza wo khetheaho ma Afurika Tshipembe vha kombetshedzea u ḓi ṅwalisa na u voutha kha khetho dza lushaka na dza mavunḓu , uri ri kone u vhumba vhuyo hashu .
Ndondolo ya dzithandela i khou shumiwa nayo ho sedzwa ṱhoḓea na zwipiḓa zwa ndeme u shuma zwifhaṱoni u itela u tevhedza Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni . 
Maitele : Ngoho ya vhukuma kana mulayo wo shumiswaho sa mutheo wa kuhumbulele kana nyito . 
Masheleni a shumiselwaho kha zwa pfunzo ya tshitshavha na mutakalo ndi ane a vha a mukovhelano . 
Tshikwama tsha Thusedzo ya Tshinyalelo tsho tenda u tshimbidza khumbelo dza vhupo uhu nga u ṱavhanyedza . 
Kha vha bvele phanḓa na vhupfumbudzi uvhu vha songo rangaphanḓa u swikela mmbwa i tshi ḓa tshifhinga tshoṱhe musi i tshi vhidzwa , hu si na ndavha uri vha ngafhi . 
Mbeu na vhafumakadzi zwo ḓiswa nga vha tshisadzini vha bvaho devhula-a si thaidzo ya tshipembe .
U VHALA NA U ṰALELA
Tshifanyiso tshi sumbedza uri nḓila dza vhuḽedzani ha vhanameli dzi khunyelela hani kha madungo mahulwane . 
U ṅwaliswa ha ṅwana ho lengaho ndi musi u bebwa ha ṅwana hu tshi ṅwaliswa ho fhela ṅwaha tshe ṅwana a bebwa .
Shango ḽashu a ḽo ngo pfuma kha maḓi .
Mbekanyamushumo yo olwa na saithi dza ndingedzo dza topolwa . 
Tshikimu tsha gwedzho ho vhigwa uri tshi kha nyimele yavhuḓi . 
SAPS yo sumbedza kha muvhigo uri zwiṅwe zwa zwiitisi zwe zwa ita uri hu vhe na khakhathi zwo vha zwi tevhelaho : 
Tsumbadzwadze dza asima dzi nga vha na vhuhali lwa vhege dzi si gathi nga murahu .
Vha fanela u tendelana kha zwifhinga zwa u vhiga kha vhaṋetshedzi .
Ṋetshedzo ya maanḓa o ṋewaho kha vhashumi kha muhasho na ṱhalutshedzo ya mipimo na ndavhelelo dza vhatholi . 
Khumbelo ya nomboro ya u ṅwalisa vhuendi
Ndededzo i nga bvisela khagala maitele ane a tea u tevhelwa kha zwa vhupulani , mugaganyagwama , muelo wa mashumele na vhupimathengo , na u vhiga , khathihi na uri zwipiḓa nga tshithihi tshithihi zwi nga ṱanganywa u itela u tshimbidza ndeme ya mugaganyo wa tshelede kha matavhi a muvhuso nga lithihi ḽithihi . 
4.4 Mbekanyamushumo ya u linga
Arali vha sa ḓiṅwalisela ( eFaiḽiṅi ) , SARS i ḓo vha rumela fomo dzine vha tea u dzi ḓadza vha dzi rumela murahu .
thero na mulaedza
( b ) i fanela u dzhiela nṱha mulayo wa dzitshaka ; na
Thangeladzina
( b ) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 tshi na mishumo heyi :
Zwikili zwi sa vhudziswi zwa u tshila na vhaṅwe vhathu khathihi na zwa u ita mikumedzo
Vha ḓo vha vha tshi khou kuvhanganyisa hani zwishumiswa/ Ri nga dzheniswa vho kha u kuvhanganya kana zwishumiswa ?
Ri tea u konisa vhathu vho kavhiwaho na vha lwalaho uri vha tshile vha na tshirunzi na uri vha shele mulenzhe kha zwitshavha zwavho u ya nga hune vha kona . 
tshikwekwete a tshi athu u shumiswa kha vhureakhovhe vhune vhu sa vhe mulayoni , vhu sa langulwi nahone vhu songi vhigwaho
Luambo lwa nyanyuwo
U gonya lu vhonalaho ha zwivhambadzwaseli na vhubindudzi ha seli ha mikano zwi ḓo bveledza mveledzwa dzavhuḓi dza ekonomi na u sikwa ha mishumo Afrika Tshipembe na mashango ane a khou ṋetshedza . 
Vhuvhusi vhu ḓaho vhu ḓo tea u isa phanḓa na tshivhalo tsha mbekanyamaitele dzo vhalaho , vhusimamulayo na vhudzheneleli ha nḓowedzo , kha u isa phanḓa na u tandulula u dzhielwa vhathu mavu avho .
U pulana , u ṱoḓisisa na u dzudzana
Ri fulufhela uri ri ḓo ita uri a vhe madalo a nṱhesa kha vhalangi vha bola ya milenzhe , vhatambi na vhaṱaleli . 
Malugana na u itwa nga tshifhinga ha mbadelo kha tshikwama dza EC BS , mbadelo kha tshikwama dzo vha dzi sa anganyelei kana u vha nga tshifhinga tsho teaho . 
9.1. NDI NNYI ANE A ANGA ITA KHUMBELO YA MAFHUNGO
Nga u pfufhifhadza :
musi vha so ngo ya mundendeni kana u dzhia masheleni a mundende lwa miṅwedzi miraru i tshi khou tou tevhekana
U vhumba maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere nga nḓila yo teaho a tshi tevhedzela saizi na vhuimo hao ; zwi amba uri a thoma na u guma vhudzuloni ho teaho .
Ndi ḓadza ngilasi yanga .
U sengulusa ṱhoḓea dza vhathusiwa , vhuimo ha tshumelo na mbekanyamushumo ya nyisedzo na zwone zwi fanela u itiwa . 
Izwi zwi shuma sa mutheo wa u thoma Thero 10 ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka 2030 .
16 . Arali mbilaelo yavho i tshi kwama mugudisi kana mushumi ufhio kana ufhio wa tshikolo kana tshiimiswa tsha pfunzo , vha nga kwama ṱhoho ya tshikolo tshenetsho kana ya tshiimiswa tsha pfunzo .
Ho sedzwa u ḓiṅwalisa na u tevhedza DMP ya tshikimu na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Khathihi na phungudzo ya u shumiswa ho teaho ha fhethu ha u vhulungela zwithu ho pfumbiswaho na u ṱola u tevhedzelwa ha lutevhedzi na mirandelo ya vhusimamulayo vhu shumeaho . 
Khoso yo dizainiwa uri i shumiswe kha zwiṱalusi zwi tevhelaho : 
Vhashumisi vha do takalela ndeme ya madi sa zwiko zwine zwa thogea .
U dzhenela miṱangano ya ṅwedzi nga ṅwedzi na u vhiga murahu kha thimu ya tshiṱiriki . 
Zwiṅwe zwigwada zwivhili ndi zwa dzangalelo ḽihulwane . 
Zwenezwo ndi vhuḓifhinduleli hashu ha u sika vhupo havhuḓi ha uri vhaswa vhashu vha gude , vha aluwe na u vhofholola vhukoni havho . 
Vhunzhi ha dzithandela dzo khunyeledzwa kana dzi tsini na u khunyeledzwa .
Arali vha fhedza tshigwevho tsha u dzula dzhele phanḓa ha musi vha tshi khunyeledza miṅwe milandu , khethekanyo dzavho dzi ḓo shandukela kha u vha kha zwiimo zwa u valelwa tshiṱokisini . 
Khakhululo zwi amba uri ndifho ya tshivhambadzwaseli kha sekhithara ya mafhi dzi khou phumuliwa na mitengo ya fhano hayani i khou ḓiswa kha mutevhe wa mitengo ya ḽifhasi . 
Zwa zwino hu na ṱhahelelo khulwane ya zwikili ezwi kha sisteme . 
Muhumbulo ndi wa u ri musi muthu muthihi a tshi nga vha na zwiito zwa vhuaḓa nzudzanyo iyi a i nga ḓo tendela muthu muthihi a tshi vha na maanḓalanga kha mushumo muthihi . 
U fhindula mbudziso dzi konḓaho zwi tshiya nga zwe zwa vhaliwa .
75 . Milayotibe i sa kwami mavunḓḓu
Zwipikwa zwihulwane zwa mbekanyamaitele iyi ya vhuendi ha vhana vha tshikolo ya lushaka ndi , vhukati ha zwiṅwe , u ṋetshedza milayo na zwitandadi zwi fanaho zwa lushaka , u alusa pfananyo na vhushumisani kha vhakwameaho , na u ṋetshedza muhanga wa u vhea iṱo na u elwa ha tshumelo dza vhuendi ha vhana vha tshikolo . 
( 2 ) Vhusimamilayo ha vunḓu nga ḽikumedzwa ḽi kunguwedzwaho nga mbili tshararu tsha Miraḓo yaho , vhu nga humbela Phalamennde uri i shandukise dzina ḽa iḽo vunḓu .
Vhukati ha dzimbalombalo dzo kalulaho dza khakhathi dza mbeu Vunduni ḽashu , zwi a ṱuṱuwedza u vhona vhunzhi ha vhanna vha tshi khou ranga phanḓa kha u lwa na khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana . 
Vharengi vha ḓo shumisa uyu mutevhe u vhona uri ḽiṅwalwa ḽa u dzhenela ngaḽo u renga ḽo ḓadziwa u itela u anana na vhulangi . 
Zwithu zwe zwa itea iḽo ḓuvha zwo tou vha ndugiselo ya u thoma u shuma na bono ḽashu ḽa Afurika Tshipembe ḽo vhofholowaho , ḽi si na khethululo nga muvhala , ḽa demokirasi , ḽo faranaho nahone ḽi khou bvelelaho .
Ndi konesa u vhala .
Miholo na malamba zwi itwa nga mbadelo kha vhashumi . 
U nanga maipfi . zwiga , muvhala
Lwa tshifhinga tshilapfu u swika zwino , mihumbulo ya tshitshavha tsha zwa milayo tsha ḽifhasi yo vha yo ḓidzhenisa kha fhungo ḽa ndiliso dza mafuvhalo e a itea nga mulandu wa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu khathihi na u bveledzwa ha mbekanyamaitele dzo khwaṱhaho dza ndifho . 
2 / 2 Zwipikwa
Ho sedzwa vhubvo uvhu , kha ntendele ndi sumbedze milayo i shumaho kha mbekanyamaitele dzashu . 
Itshi tshipiḓa tsha ḽiṅwalo tshi vha vhudza uri ndi zwifhio zwine vha nga ita arali vha songo fushea nga
MULAYOTEWA WA RIPHABUḼIKI YA AFURIKA TSHIPEMBE , 1996
I dovha hafhu ya ṋetshedza thikhedzo ya tshumelo kha dziofisi dza vundu , ya ṋetshedza tshumelo dza ndaulo ya mavu a muvhuso na mafhungo khathihi na ndangulo ya khombo na u tevhedza kha davhi ḽa Khakhululo ya Mavu . 
Heyi ndima i ḓo sedza kha u shuma ha milayo ya Batho Pele nga maanḓa kha mushumo une wa itwa nga vhashumeli vha muvhuso na Komiti dza wadi kha zwenezwo .
Zwiṋoni zwi / tshi a fhufha .
Hoyu wo vha mushumo muhulwane we wa katela u ṱangana ha ndaulo dzo fhiraho , u thoṅwa ha ndaulo ntswa na khetho dza demokhrasi dza masipala kha shango ḽoṱhe . 
Tshithu tshihulwane tshine tsha vhanga tshanduko kha mutengo wa tshithu ndi u pfukisela hune ha itwa nga zhendedzi sa ndambedzo ya gavhelo kha sekhithara ya mbambadzo ṱhukhu na ya nyanḓadzamafhungo ya tshitshavha . 
Ṱhoḓisiso dza vhubvo
Dza mupo : Ndi vhupo hapo hu tshi katelwa mavu , miri , maḓi , mufhe , kilima na miminerala .
ṱavhanyisa u itwa ha maga a sekhithara u leludza vhubindudzi kha zwa Vhubindudzi ha Tshumelo , vhuendelamashango , zwivhaswa zwa mupo na khemikhaḽa , na u khunyeledza mbekanyamushumo dza vhusimamaḓaka na mabambiri , zwiambaro na zwibveledzwa zwa malabi , minirala na zwa vhuinzhiniere ;
U pfukisa ndinganyiso ya khamphani khulwane dza nnyi na nnyi ho ngo tshimbila u ṱavhanya u ya nga he vhaṅwe vha vha vha tshi khou fulufhela , ngeno vhaṅwe vha tshi khou zwi ofha . 
U ṋea masia :
Ho dzhiwa tsheo ya u khwaṱhisedza tshivhalo tshinzhi tsha meinifureimi kha Muvhuso ngeno hu tshi khou fheliswa khomphuyutha dza Tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo . 
Tshakha dzo fhambanaho dza vhaṋetshedzi dzo lavhelelwaho nga mulayo
Thero iyi i shumana na nyaluwo ya matshilisano , vhuṋe , vhuṱali , zwipfi na muvhili wa mugudi na nga nḓila ine hezwi zwithu zwa ṱanganelana ngayo .
Musi thaidzo ya u tswiwa ha zwifuwo dzi tshi vho kwama na miṅwe mihasho vho , Muhasho wa Vhulimi u ḓo vha hone u ombedzela mulaedza wa ḓuvha khathihi na u ṋekedza dziṅwe dza thandela dzo livhiswaho kha u thusa tshitshavha . 
Sa lushaka , ri na mushumo wa u ita zwinzhi u itela u vha na vhuṱanzi ha uri vhashayatsireledzo a vha tambudzwi .
U valwa uhu ho pulanelwaho ha Yuniti 2 ya Koeberg ndi tshipiḓa tsha Eskom tsha mbekanyamushumo ya u lugisa zwiṱitshi zwoṱhe zwa fulufulu .
10.1.2 DHA i ḓo vhona uri hu na u davhidzana ha tshifhinga tshoṱhe na vhashumi vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa zwikhala maelana na maitele a u pfuluwa .
Vha nambatedze zwi tevhelaho kha fomo ya khumbelo :
Ri dzhiela nṱha vhukuma mushumo muhulwane wo itwaho nga dzangano kha u lwela pfanelo dza vhathu , vhulamukanyi na ndinganyo .
U bva tshe ya wana thendelo , mushumo muhulwane wo itwa u ḓisa mveledziso u bveledza mitshelo na thendelano dza ḽevele ya tshumelo dzi kha maitele a u khunyeledzwa . 
Vhuleme ha mugaganyagwama ho pima khethekanyo u ita mushumo wa ṱhogomelo nga vhuḓalo , nga maanḓa u vusuludzwa ha dzibada . 
Ṱhoḓea i re nṱhesa ya mukokodzo ndi mvelelo dza zwiko zwi dovholeaho na zwi sa dovholelei , zwo bviswaho kha mupo nga saintsi ya zwa mulayo yo ṱangana na ya vhutshilo . 
Thandululo yo itwaho hafhu i fanela u shumiswa nga murahu ha ndugiselo na thandululo yo salaho iṅwe na iṅwe i fanela u laṱelwa kule . 
Pulanani na u ṅwala phamfuḽethe ya inwi muṋe .
vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha - vha fhiraho 3 000 vho pfumbudzwa .
Fhethu hu wanaho thikhedzo ya nṱhesa u bva kha vhadededzi ho vha Lusaka lwa u asesa . 
U shela mulenzhe kha u tamba mutambo wa maipfi ( sa : ndo vhona . . . . . . )
o Uri mufu o lovha nga ḓuvha ḽifhio
( 1 ) Komiti ya u fhelisa dziphambano yo vhumbiwa nga -
Hu na sisiṱeme yo imaho nga yoṱhe kha sisiṱeme ya vhubveledzi ha mahayani , muṋe wa haya a nga shumisa muṱambuluwo sa zwine zwa ṱoḓea kha ndimo hu si na ṱhoḓea dzo bulwaho dza tshifhinga tsha u vhulunga . 
: " Vhukoni azwi ambi u vha wa n
U ṅwala risipi kana ndaela dza u ita zwithu hu tshi shumiswa fureme
b ) Kapa Vhukovhela : Medzha Dzheneraḽa ( Vho ) Nombuso Portia Khoza
30 . M&E ya u shumiswa ha thandela da masipala
Kha vha wane maitele a u vhea iṱo thandela a zwino a dzangano , mishumo na vhuḓifhinduleli na dzisisiṱeme . 
Sisiṱeme iyi yo thoma nḓila dza matshimbilele o ṱalutshedzwaho zwavhuḓi vhukati ha masia mavhili fhedzi a i ṋei vhuṅwe vhukule vhu linganaho . 
Zwidodombedzwa zwa bannga ndi zwi tevhelaho :
Vhuḓi ha zwikili zwa mafhungo vhu ḓo vhonala nga zwiṱuku nga zwiṱuku - nga maanḓa ngauri ṋamusi sia ḽa zwa mafhungo ḽi ḓala zwishumiswa zwa eḽekiṱhironiki zwine zwa ṱoḓa nḓivho na zwikili zwo bveledzwaho nga maanḓa . 
Nambatedzani zwiṱikara ni tshi paka bege . raba tshigero tshivhaḓi kharayoni khirayoni ruḽa tshikhafuthini penisela tshibogisi tsha penisela
Murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso
U ṱola na u langula khohakhombo zwi itwa nga maanḓa zwo ḓisendeka nga zwikalo zwo bveledziswaho nga Tshikwama . Zwikalo izwi zwi sumbedza tshiṱirathedzhi tsha bindu na vhupo ha maraga wa Tshikwama , na ḽeveḽe ya khohakhombo zwine Tshikwama tsha khou ḓiimisela u ṱanganedza . 
4.3. Khabinethe i khou ima na u tholwa ha Vho Kalayvani Pillay Mufarisa Mulangi Muhulwane : Mveledziso ya zwa Mulayo kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa .
Phambano kha mbadelo dza mutholi vhukati ha khethekanyo mbili . 
vhaṱuku
Madzina o ḓoweleaho na a tshisaintsi a tshaka dza khovhe dzine dza khou vhambadzelwa nnḓa
Mafhungo o waniwaho kha ngudo a ṋea khwaḽithi iṅwe ya mafhungo a vhutshilo , khathihi na phetheni dza mikhukhuni . 
Kha maṅwe mafhungo ngei khothe khulwane mafhungo a elanaho o pfiwa kha khothe mbili . 
Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde :
Mashango a fhiraho 45 o shela mulenzhe kha nyambedzano nga ha vhuṱumani vhure hone vhukati ha saintsi , thekinoḽodzhi na vhutumbuli na tshitshavha , zwihulusa kha vhungomu ha mveledziso .
2.3 . Khabinethe yo tendela u thomiwa u shuma ha Mbekanyamaitele ya Vhuthathatshili ya Lushaka , 2016 .
Vha nga bveledza hani adzhenda yavhuḓi ?
Mulandu wa mupoti wa mulandu ndi wa uri u pandelwa hawe ho vha hu songo tea na kathihi . 
Musaukanyo wa khovhandozwo ndi zwi tevhelaho ḽodzhiki ya u topola khovhandozwo . 
U pfufhifhadza tsumbo : television / TV
Mulaedza hoyu u tou vha khagala kha mihasho ya muvhuso i kwameaho .
2.7 CBP i ṱumana hani na IDP
Ṱhanziela iyii i shuma lwa miṅwedzi ya rathi fhedzi nauri i a ṋetshedzwa kha senthara ya u linga vhareili iṅwe na iṅwe .
U shumisa nyito dza u ṅwala na vhagudi , u modela ( model ) kushumisele kwone kwa ndongazwiga , mupeleṱo , girama ( u shumisa maṱanganyi ) .
14 - 28 Fulwi 2009
Tshiṱatamennde tsha ngaha Muṱangano wa Khabinethe wa dzi 29 Lambamai 2015
Zwiimo zwa u phurosesa data zwi katela u khethekanya dzifomo nga ṅwaha wa lufu , zwinambatedzwa zwa u nambatedzwa zwa zwitopoli zwi sa fani na zwiṅwe kha fomo iṅwe na iṅwe , u khouda phambano dza ikonomi ya matshilisano na zwivhangi zwa lufu , na u dzhenisa data . 
Zwibogisi kha masiaṱari mavhili a tevhelaho zwi ṋetshedza tshifanyiso tsha mvusuludzo ya mashango a dzitshakatshaka na kha ḽa Afrika Tshipembe . 
U tshenzhela thempheretsha dzo fhambanaho na mbonalo dzi fareaho Ṱhoho : Muthetshelo na munukhelelo - Awara 2
Iyi nyimele i dovha hafhu ya ḓisa khaedu kha vhaiti vha mbekanyamaitele na vhabveledzi , ngauri ṱhoḓea ya zwino u bva kha mimakete ine ya khou thoma u bvelela i eliwa nga zwibveledzwa na matheriala mavhisi , u fhirisa nga zwibveledzwa zwo fhambanaho zwine zwa ṱoḓiwa nga mashango o bvelelaho .
Ndaulo ya Vhurathisi ha Feḓerala , Muhasho wa ya Vhuendedzi . 
U tevhela ndaela
Maṱhuphongambeu tshitshavhani
Kha u ṱalutshedza na u ambedzana na dzangano , fhungo iḽo ḽi nga kha ḓi ṱahiswa kana ḽi sa ṱahe . 
U bveledziswa ha mugaganyagwama wa masheleni a wadi ane a langwa nga nzulele u konisa tshitshavha u ya phanḓa na pulane yatsho nga u ṱavhanya zwo rerwa nga hazwo na zwone .
Kiḽiniki mbili dza phuraivethe dza ḓoroboni dzo katelwa kha tsedzuluso , khulwane na ṱhukhu . 
-- Tshiimo ( fhethu na tshifhinga tshine khungedzelo ya ḓo anḓadzwa hone - kha nyanḓadzamafhungo ifhio , nga tshifhingaḓe , ngafhi kha mbekanyamushumo kana magazini ? )
Zwiṅwe hafhu , u pfuka u bva kha mitengo ya dzitshaka u ya kha yapo zwi a kwamea nga mbekanyamaitele dza muthelo na sabusidi . 
Vhashumi , vhareili na vhashumisi vhoṱhe vha zwiendi zwa khonṱhiraka , vhupo thendeleki ha u shumela na dziṅwe tshomedzo vha tea u vha na ṱhanziela ya u pfumbudzwa ya vhukuma . 
U tandulula fhungo iḽi nga nḓila i bveledzaho zwi ḓo vha ḽiga ḽa ndeme kha u dizaina mbekanyamushumo ya i konadzeaho . 
Iṅwe thandela khulwane yo dzheniswaho kha Pulane ya Mvusuludzo ndi u bvisa dziriḽei dza eḽekiṱhirokhemikhala dza kale ha dzheniswa dziriḽei dza didzhithala ntswa . 
Hezwi zwo vha zwi tshi nga khwinisea arali . . .
Yoṱhe nga nṱhani ha tshivhalo tsha nṱha tsha tshiṱoko , ngauri a hu tshena iṅwe pfulo ine ya ḓo vha hone khunzikhunzini ya mulambo kana huṅwe fhethu kha zwenezwo . 
Matshimbilele ha ngo tea u vhonwa sa magumo kha one aṋe , fhedzi sa nḓila ine nga khayo ṱhoḓea dzi nga swikelelwi . 
Vhupo ha mahayani ho fhambana , fhedzi , hu na vhushai vhunzhi na u bvelela hu si gathi . 
2.3 . Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha dziminisiṱa na vha kwameaho vha sa shumeli muvhuso nga ḽa 19 Lara 2016 kha Ṱano ḽa Mveledziso ya Mabuḓo a Vhaswa zwine zwi ḓo itelwa Tshiṱediamu tshaNkowankowa kha Masipala Wapo wa Greater Tzaneen ngei Limpopo .
A takuwa nga luvhilo a fhira vhatambamurahu vhavhili .
ndunzhe-ndunzhe ---- mihumbulo mihulwane i re na vhushaka yo ṱumekanaho .
U lugisela u ṅwla pulane hu tshe na tshifhinga sa izwi zwi tshi ḓo ṱoḓa uri hu lugiswe laputhopho kana zwileludzi zwa u thaipha zwi ḓo tea u dzudzanywa .
Maitele a u pfukisela o ambwa nga hao na u sikwa khathihi na Komiti ya Ṱhanganelo ya Minisita dza Ndiliso , ye ya tshimbidzwa nga Minisita wa kale wa Vhulamukanyi . 
Ṱhoḓeathangeli : Vhane vha vha na lutamo lwa u dzhena kha khoso iyi vha tea u vha vho guda khoso dza Khethekanyo ya Mavu na Ndimo Mavuni , U vhala Sananga na U vhala Mepe . 
Vhuvhili havho vho ita ṱhoḓisiso nga ha fhungo , vha lugisela u imelela vhuimo havho nga ngomu kha tshigwada . 
Khabinethe i kha ḓi vhala khaṱhulo u itela u wana arali hu na zwiṅwe zwine zwa fanela u itwa uri hu khwaṱhiswe mushumo wa Tshumelo ya Tshitshavha .
U fhambanyisa vhukati ha kuitele kwa maḽeḓere na maipfi o fhambanaho nga nḓila ya mutambo , ( tsumbo : u vhekanya zwithu zwi no fana , u lavhelesa u tevhekana ha zwifanyiso zwi no elana , u topola tshi sa fani na zwiṅwe ) .
Kha ri n . wale
Kha dziṅwe nyimele , mathukhwi a ndondolo ya mutakalo o endedzwa nga ṱhiroḽi u ya kha depo ya nga nnḓa , zwe zwa vha zwo tibedzwa fhedzi kanzhi zwi songo hoṋelwa . 
MaAfurika Tshipembe vha hashu ,
Zwo itwa ho sedzwa mihasho yoṱhe ya Mveledziso ya Ndayotewa , Pfunzo , zwa Masheleni , Mutakalo , Dzinnḓu , Tshumelo ya Nnyi na nnyi na Ndaulo , zwa Mavu , Mushumo , Zwibviswa zwa Muvhuso , Vhuendi na Ndondolo . 
Maḓuvha a u thoma na a u fhedza mushumo .
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka na mushumo wa vhulavhelesi wa Phalamennde
9.1.2. Khumbelo dza vhudavhidzani nga dziṅwe nyambo dzi nga kha ḓi ṋetshedzwa u ya nga maitele o ṅwaliwaho kha phara 9.4 afho fhasi .
Fhedzi , ri ṱangana na thaidzo khulwane dzi fanaho , dzine dza ita uri vhushumisani hashu ho khetheaho ha tshiṱirathedzhi tsha vhukuma vhu vhe ha ndeme nga maanḓa . 
a Tshiṱhopho tsha gurannḓa tsho thoma u tsukunyea. b Lindiwe a vhona tshifanyiso tshe tsha vha tshi kha
Tshivenda
Mushumo u no khou tou tevhekana wa masia oṱhe mararu a muvhuso hu si kha muvhuso wa vundu na wa vhukati fhedzi na yone i tea u bulwa . 
Tshishumiswa itshi tshi shuma kha ḽiga ḽa u ta
Zwa zwino ri khou vhona khwaṱhisedzo ya mimasipala yashu ya kale ya 843 i tshi ya kha mimasipala miswa ya 284 , ine ya ḓo ya phanda vhea kha vhudziki masheleni a masipala kha tshifhinga tshilapfu . 
Musi ni kha tshigwada , ṅwalani maipfi a luimbo ulu tshikhalani tshi re afho fhasi .
6.1 Kuvhusele kwa tshikolo ku tshi vhambedzwa na ndaulo ya tshikolo
U sedza kha maitele a u ṅwala
Ezwi zwi itiswa nga nṱhani ha mbadelo dza phimo na mithelo na u thoma u shumiswa ha thandela . 
Zwo itwa hu na thendelano ya fomaḽa na thikhedzo yo dzingindelaho ya Muvhuso wa Afrika Tshipembe . 
Hu na maitele o fhambanaho a u renga nnḓa ane a vha hone u ya nga ha zwibveledzwa na tshiimo tsha mutakalo wa zwifuwo u ya nga kha mashango eneo .
( b ) u ṱoḓisisa , u lavhelesa na u sengulusa nzudzanyo na ndaulo , na tshumelo ya vhashumi kha tshumelo ya vhathu ;
Ri ḓo dzulela u tandula ngona ntswa dza u bveledza , u khwinisa na u sala murahu nḓisedzo ya tshumelo . 
U ṅwala maṅwalwa a mafhungomatsivhudzi nga vhudele .
( iii ) phoḽisi dza lushaka .
Nga tshifhinga tsha Phalamennde ya dimokirasi ya vhuvhili , u bva 1999 u swika 2004 , ho vha hu na ṱhoḓea ṱhukhu ya u sima milayo zwa ita uri Phalamennde i kone u ḓi ṋea tshifhinga tshinzhi tsha u vhea iṱo kha Khorondanguli - Muphuresidennde , Mufarisa Muphuresidennde , Vhaminisiṱa vha Khabinethe na mihasho yavho ya muvhuso - na u ṱola nḓisedzo ya tshumelo na u thoma u shumiswa ha milayo .
khorombusi dza zwikolo
U bva kha ayo mashango a fanaho u omelela kha tsireledzo ya nzivhanyedziselo u itela sofuthiwee zwa zwino ndi u tou vhea tshithivheli tsha mutsireledzi phanḓa ha vhane vha khou tou bva u swika . 
Itshi tshipiḓa tsha mvulatswinga tshi :
Goloi dzoṱhe dzi tshimbilaho badani dzi tea u ṱolwa u itela u lugela hadzo u tshimbila badani .
Thendelo ya tshiofisi ya ISO : zwi tshimbilelana na u shumiswa ha sisiṱeme yo tendelwaho nga dzitshakatshaka ya u langa khwaḽithi , phimavhukoni ha u vha mubveledzi hu no nga iwe muṋe na nga muṅwe muthu .
U dzulela u ṱolwa ha nyimele yavho u khwaṱhisedza uri vha thoma dzilafho ḽavho nga tshifhinga tshone nahone ḽi khou shuma
Mulayotibe u shandukisa sekisheni ya vhuvhili na ya vhuraru ya Mulayo wa Tsireledzo ya Ndangulo ya Zwipuka wa 1935 ( Mulayo wa vhu . 24 wa 1935 ) we wa ḓivhadzwa nga nnḓa ha mulayo u swika zwino sa musi vha tshi khou zwi ṱumanya na Muhaṱuli kha u dzhia tsheo nga hawo na u ṋetshedza laisentsi kha vhathu vhane vha ḓo vha vha tshi khou takalela u gudisa na u ita ṱano ḽa zwipuka na vhathu vhane vha shumisa mmbwa kha u linda .
Vhubveledzi uvhu kanzhzi vhu katela luṅwe lushaka lwa malamba kana mbadelo zwine zwa alusa netiweke ya thikhedzo yo ṱokaho midzi kha mukhantseḽara wa wadi .
Tshenzhelo ine ya swika miṅwaha miṱanu kha zwa Mveledziso ya Dzangano kana sia ḽi elanaho naḽo ine miṅwaha miraru i tea u vha kha vhuimo ha vhulavhelesi . 
MVELEDZISO YA VHAGUDISI :
Muthu ha ngo tea u ḽa zwiḽiwa zwi na khoḽesiṱiroḽo i fhiraho 200mg nga ḓuvha .
Maanḓa langa a fanela u tendele hezwi uri zwi bvelele . 
Ni vhona u nga vhoiwe sa vhagudi ni nga ita mini kha u ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽa khwiṋe ?
Zwiṅwe hafhu , makumedzwa a mbekanyamaitele a zwinozwino maelana na ndambedzo ya mveledziso dza tshumelo dza matshilisano , dzi ita uri hu vhe na u ḓaḓa huhulu nga ndambedzo ya tshumelo dza ndondolo dza mukonesi wa zwenezwo , u fana na unḓa . 
U ṅwala maṅwalwa a u bvisela vhuḓipfi khagala sa garaṱa ya u tamela mashudu .
Hu na khaedu nnzhi dzine dza ṱoḍa tshenzhemo ya mafulufulu na tshiengedzwa tsha sekithara ya nḓisedzo ya matheriala yone iṋe - na uri ndi vha ramba uri vha kovhelane tshenzhelo na vhuṱali havho kha u thusa u tandulula havho vhane vha vha kha binduṱhanganelwa na Muvhuso . 
Ṱhanganelo ya dzingu ya ngomu ya tshumelo dza vhuendi inga ḓisa zwikhala zwi vhonalaho kha thengiso kha vhaṋetshedzi vha tshumelo vha Afurika Tshipembe khathihi na vhubindudzi kha sekithara ya vhuendi dzinguni .
Tshiimiswa tsha tsireledzo ya vhana tshi ḓo fhirisela muvhigo kha zhendedzi ḽa nnḓa u vhambedza ṅwana na mubebi o lavhelelwaho .
Ri ṱuṱuwedza vhupfiwa havho vhu yaho phanḓa , ndingedzo , na u thusa u sedza hafhu tshiṱoko itshi nga tshifhinga , u itela u katela zwishumiswa zwiswa na madzinginywa avho na khwinifhadzo . 
Nga u isa phanḓa na u amba zwi si zwone vha dzhiela fhasi tshoṱhe tshitatamende tsha tshiofisi tshe tsha bviswa nga ha thero nga Muphuresidennde . 
Nga ṅwambo wa izwo , a hu ngo tea u vha na vhuṱanzi nga ha mishumo iyi yo khetheaho ine ya thusana . 
Hezwi zwi khou lwiwa nazwo - kha vha sedze afho nṱha . 
Tshifhaṱuwo tsha vhukuma tsha lushaka lwashu tsho vhonala kha u pfela vhuṱungu he ra ṋetshedza vhathu vho kwameaho . 
3 . tshipiḓa tsha khadibodo .
Lingedzani u thoma mathomo a zwi re afho fhasi zwine tshinyalelo ya hone ya vha fhasi , zwo ralo ni fhungudze u shumisa khemikhala i sa khou ṱoḓea , ni tshi khou dzhiela nṱha muroho wo khetheaho khathihi na zwiimo zwawo zwa u aluwa . 
Mbalombalo i nga itwa uri i vhe hone nga kha vesheni dzo phrinthiwaho nga khomphyutha kana dza elekiṱhironiki . 
U pfesesa mashumele a khwinesa o ambiwaho nga hao musi hu tshi khou pfumbudzwa vhathu azwi khou tevhedzwa . 
Mulayo u ḓo ṋetshedza furemiweke ya u langula na u shumisa dzine nga khadzo muvhuso wapo u ḓo thuswa u pulana thandela ntswa na u vhona uri thandela ntswa dzi a ṋetshedzwa . 
Mvelelo dzi a ṱuṱuwedza , naho ri saathu u tou bvela khagala , ro ṋewa nyimele ya ikonomi ya ḽifhasi .
Nga maanḓa , vhadzulapo vha nyingaḓorobo dza vharema vho vha vha khou langiwa nga mmbi na mapholisa . 
Hezwi zwi itwa nga kha vhulamuli ha seli ha mikano . 
Kha vha ri kwame kha arali vha tshi tangana na thaidzo kha website .
Odithi dza fulufulu dzo itwa kha zwifhaṱo zwa muvhuso zwihulwane hu na muhumbulo wa u shumiswa zwavhuḓi fulufulu . 
U bveledza na u shumisa Pulane ya Zwikili zwa Mushumoni . 
Dplg yo bveledza nyendedzi dza Ṋetshedzo ya Themamveledziso i sa Nyeṱhi ya Masipala na Nḓisedzo ya Tshumelo u konisa muvhuso u swikelela vhuḓifhinduleli hawo ha ndayotewa ha u ṋetshedza tshumelo dza ndeme dza masipala .
" Muvhuso u ḓo isa phanḓa na dziṅwe thandela dza themamveledziso dzine dza ḓo shandukisa nyimele dza kutshilele kwa vhathu vhashu na u engedza nyaluwo ya ikonomi . " - Mulaedza wa Lushaka , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , 17 Fulwi 2014 .
Hezwi zwi itwa ngauralo nga mulandu wa uri mabindu a dzhiela nṱha mbuelo dza u dzula vho renga tshiṱoko phanḓa ha musi hu tshi vha na u engedzwa ha mitengo ho ḓivhadzwaho khathihi na mishumo ya khunguwedzo i itwaho nga murahu ha tshifhinga nga mumagi muṅwe na muṅwe . 
Pulane ha u thoma fhasi u ya nṱha , u thoma kha mavundu na mimasipala na u konanywa kha ḽevele ya lushaka , u khwaṱhisedza khethekanyo ya mishumo na khovhelo i re khagala ya vhuḓifhinduleli vhukati ha ḽevele ya mavundu na lushaka . 
Tswikelo yashu u swika zwino yo vha hone nga vhanga ḽa vhushelamulenzhe ha vhurangaphanḓa na nyendedzi ya Mulangavundu washu , khathihi na thikhedzo ya Khoro Khorondangi ine khayo nda tea u livhuwa . 
Minista vha nga ita mulevho wo raliho fhedzi arali vha wa muhumbulo wa uri muri , tshigwada tsha miri , ḓaka kana lushaka a zwi athu u tsireledzwa ho linganaho u ya nga muṅwe mulayo . 
Zwa mbeu kha kuitele kwa khothe idzi zwi sa dzhielwi nṱha .
Mushumo wa Mbekanyamushumo iyi ndi u tshimbidza ṱhanganelano ya vhasedzulusi vha HIV na AIDS vha Afrika Tshipembe , na u ita Nethiweke ya Lushaka ya Senthara ya Vhuṱanganelani ha Tsedzuluso kha HIV na AIDS .
Ri ṱanganedza mukomana wavho Vho Mogomotsi Tiro kha vhuṱambo vhuno .
( a ) lushaka lwa pfanelo ;
U dzulela u ita nḓowenḓowe dza u ṅwala kha nyimele dzo fhambanaho , mishumo na thero zwi thusa vhagudi u ita vhudavhidzani vhu shumaho nga nḓila ya u sumbedza vhusiki .
Tshifhinga tsha miṅwedzi ya fumi na mivhili hune zwipikwa zwa ndeme zwa mashumele zwa vha zwo vhewa na u elwa . 
Mitsihambe i tea u bviselwa fhethu ho vuleaho hu re na mufhe hune mitsihambe a nga si anzele u kwamana na zwiko zwa mulilo , zwine zwi nga funga mitsihambe . 
Kha vha Thivhele u phaḓalala ha Eidzi - kha vha shumise khondomu
Luambo : U shumisa maipfi a no ṱalutshedza
Fhungo ḽa zwa mavu ndi mbudziso khulwane vhukuma .
U fhambanyisa zwivhumbeo zwa maḽeḓere o fhambanaho na maipfi , ( sa , ' b ' na ' a '
Thendelo na khantselwa ha thendelo ya u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo nga mubebi kana mulondoti wa ṅwana
5.1 . Tsheo nga Maanḓalanga a Vhutshutshisi a Lushaka ( NPA ) u imisa mulandu wa vhufhura we wa hweswa Minisiṱa wa zwa Masheleni Vho Pravin Gordhan zwi ri swikisa magumoni a fhungo iḽi nahone zwi tendela shango u livhisa nungo dzalo dzoṱhe u bveledza ikonomi , u fhaṱa fulufhelo ḽa vhabindudzi na u pambusa u elwa ha zwikolodo zwa dzitshakha na u tsitswa .
Zwiwo kha vhege dzo fhiraho zwo sumbedzwa ngoho iyi hafhu . 
Zwitshavha zwi khou ṱoḓa vhupo ho tsireledzeaho vhune zwa nga tshila khaho na muvhuso wapo u khou lavhelelwa u zwi ṋekedza hone . 
Dzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa zhendedzi ḽa mutholi zwo bulwa kha data ya thandela . 
Heino mbekanyamushumo yo vhumbwa nga mbekanyamushumo ṱhukhu ṱhanu , dzine dza vha Magudedzi a Vhugudisi ha zwa Vhunese , Magudedzi a Vhugudisi ha zwa Tshumelo dza Phuluso ḽa zwa Mishonga ḽa Shishi , Bazari , Vhugudisi ha Ndondolo ya Mutakalo wa Fhasi na Vhugudisi ha Zwiṅwe . 
Sa muimeleli muhulwane wa ANC ngei United Kingdom vho vha tshipiḓa tsha vhurumelwa ho vulaho vhuambedzani kha muvhuso wa kale wa Afrika Tshipembe ngei Groote Schuur nga 1990 .
Mavhengele a si a fomaḽa a dovha a ṋetshedza tshikhala tsha vhukoni tsha vhuṱhogwa tsha u ṋetshedza tshanduko khulwane kha nyengedzandeme . 
Risipi Zwine nda ḓo shumisa
Mbetshelo hedzi dzi edza nzulele ya fhethu lune kushumisele kwadzo kwa nga fhambana na mimasipala .
Musi wa shishi , vhashumi vha zwa vhutsireledzi vha ḓo mbo ḓi bviswa vha iswa henefho fhethu . 
Pulane dzaṋu dza vhumatshelo ndi dzifhio ? 
U buka ḓuvha ḽa ndingo na u khawṱhisedza u buka , vha fanela u ṋetshedza zwitevhelaho :
Mupeleṱo na ndongazwiga Kushumisele kwa ṱhalusamaipfi
Zwigwada zwo sedzwaho na ndivho ya Phurogireme ya vhukoni
1.4. Khabibethe yo dzhiela nṱha madalo a ḓaho a Muphuresidennde Vho Jacob Zuma a u ya kha Riphabuḽiki ya Russia .
u khwaṱhisedza u thomiwa ha zwivhumbeo zwa QLTC kha dzisekhethe na zwikolo ;
6 Khungedzelo iyi i fulufhedzisa vhathu mini ?
Maitele a u ṱoḓa zwikhala zwa mbambadzo zwi fanela u ḓadziswa nga vhubveledziṱhanganelwa , sa zwe zwa reriswa zwone kha binduṱhanganelwa . 
Mimaraga miswa ino khou dzhena , zwihulwanesa China na India , a kha ḓi isa phanda na u ranga phanda nyaluwo ya ḽifhasi , naho hu nga luvhilo lwa fhasi u fhirisa na u thomani . 
Izwi zwi tea u itwa mazha na u saukanyiwa ha thaidzo , zwi si itwe dubo zwo ima zwi zwoṱhe .
Mafhungo a zwa ikonomi na thengiselano zwa zwino a khou ṱanganyiswa kha kharikhuḽamu ya vhupfumbudzi ha zwiimiswa zwashu . 
Zwiimiswa zwa vhutsila , mvelele na vhufa kha zwitshavha zwe kale zwa vha zwo siwa nnḓa zwi a konḓelwa u swikelela ndambedzo ya sekhithara ya phuraivethe . 
vha vhe na miṅwaha ine i vhe fhasi ha ya 10 vha tshi khou shuma vha sa imi , nahone vha na tshenzhemo ya phurofeshena ḽa ya zwine vha khou itela zwone khumbelo phanḓa ha u ita khumbelo .
U ḓadzisa kha zwenezwi , ṱhoḓea ya u thola vhaṅwe vhashumi vha u ḓadzisa hu tshi itelwa u fhungudza tshikalo tshi sa ṱanganedzei tsha mutsiko kha vhashumi vhane vha khou shumesa mishumo minzhi a si ine ya tea u dzhielwa fhasi . 
Yo dovha hafhu ya humisela shango murahu kha vhuḽedzani na mashango ḓavha ane o vha o khethulula Afrika Tshipembe ḽa Khethululo .
Nḓivho yapo , saintsi , mushonga na ikonomi dzapo zwo , hanefha vhukati , xelelwa nga vhuimo na u dzumbama . 
Vhupfiwa vhu ḓo ṱanganedzwa u bva kha tshitshavha nahone vhu ḓo dzheniswa kha mugaganyagwama wa u fhedzisela , afho hune zwa nga konadzea . 
tshimela tshi a ṱangandedzea .
45 Dayari ya tshiphirini ya Mandu
Musi akhademi i tshi thomiwa , yo ṱangana na tshivhalo tshihulwane tsha vhathu u bva henefho , ha vha na tsa nga tshivhalo tshihulu . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u wana zwine maipfi maswa a amba zwone
Zwi tea u dzhielwa nṱha uri vhuhulwane ha mudavhi wa mitambo sa wa khirikhethe , ragabii na wa bola ya milenzhe i nga fhambana zwihulu , nahone kha izwo mimetshe ya mitambo ya mbambe i ṱoḓa vhulapfu ha mudavhi ho khetheaho nahone ho talwaho . 
Zwiendisi na vhaendangaṋayo vha tshi fhambanywa hune zwa konadzea
U rangela u vhala hu na thikhedzo : u humbulela u bva kha ṱhoho na kha zwifanyiso
Muhasho wa Vhuendi u ḓo shumisana na Prasa na Ndaulo ya Tsireledzo ya Zwiporo u ṱavhanyisa Bodo ya Tsedzuluso uri hu sedzuluswe u itela u ta tshivhangi tsha khombo hu u itela u thivhela u itea ha khombo mmbi ngaurali .
Nga 1999 , hu tshi khou dzhielwa nṱha u tholwa lwa tshoṱhe kana lwa tshifhinganyana , ndivhanele dza akhademiki vha vha vhafumakadzi na vhashumi vha ndangulo khulwane kha sekhithara dzo fhambanaho dzo vha : 
U sa bva kha therisano
Zwikili zwa u ṅwala minetse na u ṅwala muvhigo ndi zwa ndeme . 
Samithi ya vhuraru zwenezwo i ḓo shuma sa foramu ya maitele a ndovhololo . 
Tsha u fhedzisela honeha a tshi athu nanga maanḓalanga a vhukati . 
Mushumo wa Tshiṱangu tsha Lushaka
Zwi fhambanaho na izwo , musi zwipiḓa zwa hugaledzwa zwo ṱanganyiswa , tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshi a vhuelwa u bva kha vhupo vhuhulwanesa . 
Khabinethe i khou humbela vharangaphanḓa vha poḽotiki u sumbedza u konḓelelana vhukati ha madzangano na vhatikedzi .
U nanga zwiwo zwihulwane a tshi shumisa fuḽoutshati
Ahuna tshumelo dza mahala dzi ṋekedzwaho nga Muhasho kha tshitshavha musi wa ṅwaha une wa khou sedzuluswa . 
Vhufamuraḓo ha tshihaḓu ndi vhulwadze ha shishi . 
Dzithenda nga vhuḓifungi ho ṱanganelaho dzi ḓo fhelekedzwa nga Mbumbo ya Ḽiṅwalo ḽa mabindu o ṱanganelaho , o ṅwaliswaho nga nḓila yo teaho na u khwaṱhisedzwa nga Musaineli wa Tshitshavha kana muṅwe muofisiri o farelaho u ṱanziela zwitatamennde zwa muano . 
Sisteme iyi i topola ṱhoḓea dza mashumele u itela ndondolo na mveledziso ya themamveledziso yayo na dziṅwe mbekanyamushumo dza ndaka zwenezwi hu tshi khou iwa phanḓa . 
Thengophikhisano dzo lengaho a dzi nga ṱanganedzelwi u lavheleswa . 
( l ) u sa vhonwa mulandu wa nyito kana u sa ita nyito ye ya vha i si vhukhakhi kha mulayo wa lushaka kana wa dzitshaka musi a tshi u ita kana a tshi litsha u u ita ;
U ṋetshedza tshumiso ya vhuimabisi na zwiṱitshi zwa ṱhireni nga tshiendedzamuholefhali na vhaholefhali . 
Ngona ya CBP yo edziswa lwa u thoma Afrika Tshipembe ngei ha Masipala Wapo wa Mangaung miṅwahani ya 2001-2 .
Hu na lutendo lwa uri zwiṱuṱuwedzi zwi nga shela mulenzhe lwa ndeme tsheo idzo dzi fanela u wanululwa . 
1 . Arali rekhodo i kha tshivhumbeo tsho tou ṅwalwaho kana tsho tou ganḓiswaho :
Ri dovha hafhu ra fhululedza Uruguay nga he ḽa vha ṋemuḓi wa muṱangano wa Dziminista nga 2009 . 
U ṱola na u ela kushumele kwa vhatholiwa . 
Khethululo yo khethekanya shango ḽashu u ya kha zwipiḓa zwivhili zwi sa lingani . 
Mukonanyi wa wadi u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha ndaulo ya komiti na u khwaṱhisedza uri komiti i khou shuma nga nḓila yo fanelaho . 
U swikelela vhathuni na thikhedzo i bva ho maongeloni a vhulwadze ha muhumbulo u ya kha maongelo a malwadze ane a fhola a dzingu na a tshiṱiriki , zwi bvela phanḓa ṅwaha woṱhe . 
Wadi dzi kha ḓi tea u vha na tswikelelo ya tshumelo dza ndeme dza maḓi , vhuthathazwitshili na muḓagasi u fana na kha dziṅwe wadi dzo kuvhanganaho kha vhupo ho shayaho . 
Munna na ene a nga kona u ita mushumo uyu sa izwi tshivhumbeo tshawe tshi sa mu kundisi u ya mavhengeleni , u bika zwiḽiwa na u ḽisa ṅwana .
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 14 Khubvumedzi 2016
Ndi a pfesesa uri ndi tea u ḓa na khamera ya didzhithaḽa i re na disiki yayo na zwi no tshimbila nayo . 
Tshumiso ya mavu a zwa vhulimi zwi katela mishumo na zwifhaṱo zwe zwa ṱumanywa nga nḓila kwao na mishumo ya ndeme ya vhulimi . 
Izwi zwipiḓa zwi shuma kha Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho .
3 . U thusa u kunga ḽiṅwe gwama
Mbekanyamushumo ya u pfumbudza dzichartered accountants dza Transnet yo ṅwaliswa kha Tshiimiswa tsha Afrika Tshipembe tsha dziChartered Accountants na u ṋetshedza tshenzhemo ya nḓowedzo na ndugiselo ya milingo ya bodo .
Hu na vhupo ha mahayani , hune ṱhumano dza vhuendi dza vha dzavhuḓi na hune ḓorobo dza kunga vhathu vhanzhi hune ha si vhe na ndangulo ya tshumiso yavhuḓi ya mavu na ndangulo ya dziḓorobo .
Kushumisele kwa luambo
Muvhuso u khou dovha hafhu u ita tsedzuluso ya u renga megawati dza 9 600 dza mbekanyamushumo ya u fhaṱa nuklia sa zwe zwa tendelwa kha Pulane ya Zwishumiswa zwo Ṱanganywaho ya 2010 u swika 2030 .
Mushumo wa dziNGO nga zwenezwo ndi wa ndeme kha u ṋetshedza tshumelo na mbekanyamushumo ho teaho nga ngomu kha tshileludzi tsha u valela tshiṱokisini . 
Vha ḓo wana na ṱhanziela ya u ḓi ṅwalisela .
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u ita khuwelelo kha vhoṱhe vho khethwaho uri vha shumisane na rine kha uno mushumo mungafha .
Na musi zwi sa ṱanganedzei zwa u tumulwa ha fulufulu , Eskom yo ḓikumedzela u ita ndugiselo dzo teaho u khwinisa lwa tshifhinga tshilapfu mutakalo wa mamaga hu na u tumulwa ha muḓagasi hu ṱanganedzeaho .
Tsielano idzi dzo topolwa nga u humbulelwa ha tshumiso i sa gumi ya tshifhinga tshilapfu na u ṱanganyisa na phimo ya tsireledzo . 
U bva kha nyendedzi ri khou sudzuluwa zwino , vhukati ha zwino na Lambamai u dzhenisa mimasipala yoṱhe u mona na shango . 
Hu nga katelwa zwivhuya na khaedu zwe muthu a ṱangana nazwo murahu ha musi a tshi swika maṱhakheni a vhutshilo hawe .
Nga nnḓa ha u lenga kha u pfuluswa ha tshumelo nga muṋe wa tshumelo , thandela yo vha i si na dziṅwe khaedu dza ndeme . 
J. Ndavheleso ya Tshigwada
Naho zwo ralo , mapholisa vha ḓo bvela phanḓa na u ṱoḓisisa mulandu wonoyo nga murahu ha afho vha ṋea muhaṱuli wa tshitshavha dokhethe ya pholisa ane a ḓo dzhia tsheo .
U kundelwa u tevhedza izwi zwi ḓo ita uri vha iledzwe . 
Tsheo idzi dzi khou sedzeswa nga vhuḓalo na u ṋewa zwidodombedzwa zwinzhi musi hu tshi pulaniwa Shedulu ya Mushumo na Pulane dza Ngudo . 
U vhala thebuḽu ya ḽigi .
Vha shumisese miri yapo na ine a i tswonzwesi maḓi i bvaho kha vhuṅwe vhupo ( fhedzi hu si miri i ḓisaho tshinyalelo ) .
mishumo
Kha vha ḓivhe hezwio : Fomo idzi dzi a wanalea ofisini dza Muhasho wa zwa Muno .
Tshipikwa tsha muvhigo tsho vha u ṱalusa vhuṱudzeṱudze kha sisiṱeme ya zwa mutakalo na u pfesesa zwiitisi zwine zwa vha hone , u itela uri hu kone u dzhiiwa maga o teaho . 
U shumisa mvetamveto kha u ṅwala sethe ya ndaela .
Ḽiga 5 - U shumisa pulane yashu
Ngei UK , mbekanyamushumo ya Intel® Teach to the Future i khou ṋetshedzwa nga kha zwiimiswa zwa vhupfumbudzi ha mudededzi zwa 30 u mona na UK . 
Muhasho wo sedza khumbelo ya phemithi dza mupfulutshelo dza vhapfuluwi vhalavhelelwa vha tamaho u dzula kha mavundu o teaho . 
4.5 . Kha tshiwo tsho fhambanaho , khabinethe i sasaladza u tshoṱelwa ha vhatikedzi , vhatambi na vhaofisiri nga tshifhinga tsha mutambo wa Absa Premiership vhukati ha Mamelodi Sundowns na Orlando Pirates ngei Loftus Versfeld zwe zwa sia vhathu vha 13 vho huvhala .
Dziṅwe ndaṱiso na mbadelo dza u khantsela dzi nga shuma , khathihi na mbadelo ya tshelede ya u redzhisiṱara bondo ntswa kha iṅwe bannga . 
Vho J S MALEMA : Vha khou shumisa Mulayo ufhio , muhulisei Mulangadzulo wanga ?
Vhaṅwe vha nga nanga u shuma sa tshifhinga fhiraho , fhedzi hu si zwivhuya ya muthelo zwo khetheaho vhaṅwe vha tama u ḓibvisa . 
Zwinwiwa zwi re na tshikalo tsha aḽikhoholo tsha fhasi ha phimo iyi zwi nga rengiswa vho vhofholowa fhethu huṅwe na huṅwe ha thengiso , vha si na ḽaisentsi . 
Madzina a zwi sa vhalei ndi madzina a zwithu zwi sa vhalei , sa muṱavha , maḓi na muṋo .
1 . Ndi ngani u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ?
vhanga muungo nḓevheni kana u dzinga nḓevhe .
3 . U bviswa ha tshiteṅwa tsha 3 ha dzheniswa tshiteṅwa tshi tevhelaho :
U khwinisea ha Afrika Tshipembe hu na vhuṱumani na ikonomi ya ḽifhasi , ine ya lavhelelwa u khwinisea nga zwiṱuku tshifhingani tshiḓaho . 
Muvhuso u lavhelesa khombo ya vhuaḓa na vhufhura kha sekhithara ya nnyi na nnyi nga nḓila yo khwaṱhaho lune mveledziso ya pulane ya u thivhela vhufhura ndi ṱhoḓea yo tiwaho ya Ndaulo dza Vhufaragwama . 
Mishumo miswa i linganaho 415 000 i ḓo swikwa nga u fara hoyu muṱaṱisano .
Vhupfumbudzi na mveledziso kha Koporasi zwi dzula zwi zwine zwa tea u thomiwa ngazwo . 
Thandela dzo fhambana u bva kha u bveledza zwiḽiwa zwa muṱa , na u bveledza mbuelo u ya kha mishumo ya pfunzo dza nga ha pfushi . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha komiti ya wadi , khathihi na muraḓo wa khoro ya wadi , u ḓadza zwikhala zwa mushumo kha komiti ya wadi . 
U ṅwala tshitenṅwa tshine tsha khou ṱoḓiwa , ha kona u tevhela khoḽoni , tsumbo , Tshifani :
U ṋekedza : thounu , ipfi , kubulele , kutshimbidzele kwa maṱo na zwipiḓa
U ṋea masia /ndaela u bva kha 2 u ya kha 4 nga thevhekano yone
Tshumelo dza mvusuludzo ya vhaholefhali
Tsha u thoma , ' muṱa wa dzitshaka ' uyu u nga vha u si na nyombedzelo i fanaho ya ndeme kana ngangoho kutshimbidzele ku fanaho kwa u shumisa sa zwine demokhrasi yashu ya nga laela ; 
I vhea milayo kha mishumoitwa , mishumo na vhuḓifhinduleli , zwi vhonwa sa munna kana musadzi .
Izwi ndi zwa ndeme kha sekithara ya pfunzo vhunga zwi tshi sumbedza mathomo a tshifhinga tshiswa tshine vhasheli vha mulenzhe , vhafaramikovhe na vhashumisani kha zwa matshilisano vha ita uri madzangano avho a tikedze muhumbulo wa u swikelela u gudisa na u guda ha ndeme kha shango .
a ) Vaisi Adimiraḽa ( vho no notha ) RJ Mudimu ( Mudzulatshidulo na u tholwa hafhu ) ;
Zwiṅwe hafhu , Khabinethe i tama u livhuwa mazhendedzi oṱhe a muvhuso , tshitshavha na vhafarani vha tshitshavha vhane vha khou shuma vha sa neti na u fhira kha CPW kha u tsivhudza zwitshavha uri zwi tsireledze vhana vhashu .
Arali vhabebi vho malana , ṅwana u ḓo ṅwaliswa nga tshifani .
Iṅwe mbilahelo yo vha ya u vhona uri Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Nḓisedzo ya masipala i khou tevhedzwa . 
6 . U khoria mushonga wanga zwo vhulungea u swika ngafhi ?
Mveledziso ya pulane dza tshiṱirathedzhi na ṱhanganelo yadzo kha maitele a mugaganyagwama ndi nḓowenḓowe ya ndovhololo . 
Ho sedzwa dziPMB Zwishumiswa zwa dzilafho na zwa muaro na phurothesisi ya nga nnḓa
Musi luswayo lwo ṅwaliswa , a huna muṅwe muthu ane a nga lu shumisa kana a ita lwawe lu fanaho na lwavho .
Pulane yo fhelelaho ya zwishumiswa , hu tshi katelwa zinki , khabodo , khenopi , na zwiṅwe hu ḓo vha vhuḓifhinduleli ha Khethekanyo ya Eḽekiṱhirikhaḽa na Mekhenikhaḽa na Muoli wa pulane u ḓo tsivhudzwa kha ḽiga ḽa nyolo ya mushumo ḽa tshumelo na ṱhoḓea dza vhupuḽambara . 
U itela u vhulunga masheleni , mushumo wa thikhedzo u ḓo ḓi ṋetshedzwa u bva kha ofisi ya lushaka ya Pretoria . 
Ri tea u elelwa anivesari dzoṱhe idzi ngauri ri nga si kone u hangwa hune ra bva hone . 
Tsha u fhedzisela , naho zwo ralo , tshi livhana na mbilaelo nga u angaredza dza vhaṋetshedzi na muvhuso nga u angaredza maelana na u khwaṱhisedza khakhululo ya mbadelo na tshumisopfareledzwa ya thandela idzo dza themamveledziso . 
Tshivhangi tsha uri sisteme ya gese ya malaṱwa yo ṱhoṱhela tshoṱhe tshi a vhilaedza . 
He ha itwa vhukunakisi , ho itwa hu si khou tevhelwa ngona nahone ha sa vhe na u sala murahu . 
Kha dziṅwe nyimele tshitshavha tsho sedzwaho tsho no ḓi topolwa na uri ṱhoḓea dzavho na zwine vha ṱoḓa u ya nga zwiimiswa zwa tshitshavha zwi nga bva kha u shela mulenzhe nga tshitshavha na saveyi . 
Nangoho avha dokotela wa vhulenda vha mbo vha fhelekedza tshiṱediamu .
U bvisela khagala u nyanyuwa sa nḓila ya u ṱokonyea kha zwibveledzwa zwo vhalwaho
Roṱhe ri fanela u lwela u fhaṱa tshitshavha tshi sa khethululi nga muvhala .
Kha nyimele dzoṱhe , figara dzo waniwaho dzo rumelwa u itela khwaṱhisedzo kha dzikhamphani . Thengiso ya seli dzo livhiswa kha vhubvo ha thengiso . 
Muvhuso u khou bindudza kha sekithara ya vhuendi vhune vhu tshipiḓa tsha Pulane dza Mbuno dza Ṱahe u itela u ṱuṱuwedza mveledziso na u sika mishumo .
Itani na u ṅwala zwipiḓa zwa tshiṱori zwi no khou ṱahela afho kha mitaladzi i si na tshithu .
Arali hune vha dzula hone vho tou hira , kha vha ḓe na khophi ya thendelano ya u hira .
Ni vhona u nga itshi tshiṱori ndi tsha vhukuma ?
Miṱangano mivhili ya u monithara ndi ya ndeme kha komiti nga murahu ha u bveledziswa ha pulane sa nḓila ya u kuvhanganya vhathu kha u shumiswa ha pulane na uri vhathu vha hwale vhuḓifhinduleli ha mvelaphanḓa .
KPMG ya Afrika Tshipembe i tikedza u vhumbiwa ha tshiimiswa tsha u lavhelesa tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe tsha u ṱola muvhalelano ha phurofesheni zwi tshi tshimbilelana na maitele a ḽifhasi fhedzi tshi tshi themendela vhuimeleli vhuṱuku ha vhaṱolamuvhalelano vho ḓiṅwalisaho kha tshenetsho tshiimiswa . 
Zwa vhudavhidzani zwi nga rumelwa kha ḓiresi i tevhelaho :
U itela u khwaṱhisa zwikhala zwa u sika mishumo ya BEE , hu na u engedzedzea ha u shumiswa ha badzhethe kha konṱiraka dza u ṱhogomela ya u ṱhogomela ha musi nga musi he ha itwa nga sekhithara ya phuraivethe . 
Khamusi , nga nṱhani ha u valiwa ha migodi nga u ḽa ṅwaha , tshibviswa tsha migodini tsho fhungudzea . 
Dzina na tshifani zwa *muhweleli / *muthu ane a khou ita khumbelo ya ndaela o imela muhweleli :
Vhorabulasi vhaṱuku vha anzela u vha na tswikelo ṱhukhu kha mimaraga ya fomaḽa , nga nṱhani ha themamveledziso ya u kunguwedza i si yavhuḓi , u swikela ha mafhungo a maraga hu songo eḓanaho na nyengedzedzo ya tshumelo , na vhuendedzi ha nṱha na mbadelo dza vhubindudzi . 
( i ) nnḓa ha fhethu ha maanḓa a vunḓu hu tshi tevhedzwa Muengedzo wa 4 na 5 kana ;
Mathemo o ḓoweleaho manzhisa a shumiswaho kha vhuṱoḓesi ha mufusho , a ḓo ṱalutshedzwa nga murahu u itela u leludza kuṱalutshedzele kwa data . 
Vhahulwane vha badela vhugai u dzhena Akhwariamu ?
Ḽiṅwalo ḽa vhuṋe , ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana , zwitatamennde zwa bannga zwa vhabebi vhuvhili havho , mutevhe wa zwine vha badela wa vhabebi vhuvhili havho , nz .
Muvhuso u fanela u dzhia vhukando u itela u tsireledza mupo nga u thivhela tshikafhadzo , u ṱuṱuwedza ndondolo na mveledziso i sa nyeṱhi , ngeno u tshi khou fhaṱa ikonomi na tshitshavha . 
ya ri vhudza ˆ
U tendelwa u wana gavhelo ḽa R20 000 , vha fanela u bvisa R5 000 .
12.6. Vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha ṱuṱuwedzwa uri vha ambare riboni tshena sa tshiga tsha mbofho ya u fhelisa dwadze iḽi kha tshitshavha tshashu .
Musi vha tshi ita izwo , vha ḓo tsireledza miṱa yavho , vhashumisani , vhagudi na vhone vhaṋe . 
Ndango ya muvhuso ya zwiṱhavhane na tshomedzo dzi ngaho idzo dzo kwamea kha vhuimo ha muvhuso wa lushaka kha masia a rathi o fhambanaho . 
vha na phurosese yavhuḓi ine ya khwaṱhisedza uri a hu na ' u piringana ha milaedza ' na nḓaḓo .
Phambano vhukati ha thengo dza zwa matshilisano na mbuelo na mbuelo dza phuraivethe . 
Hezwi zwi na masiandaitwa manzhi a maimo a u bva kha mirafho , fhethu na zwiimiswa . 
4 . Phulufhedziso nga Vhasheli vha Mulenzhe Vhahulwane kha Pfunzo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
3.22 Vha ḓivhadza arali mutshinyi a tshi ḓo vhofhololwa nga parole arali vho ita khumbelo ;
U dovha u anetshela tshiṱori tsho pfiwaho kana tsho vhalwaho
Pulane iyi yo tendelwa nga Komiti ya zwa Vhuṱoli hu na thikhedzo ya vha ndangulo . 
( b ) u phasisa milayo kha , kana ya vunḓu malugana na -
5.11 Iyi bammbiri , musi Mulayo u re hone zwino wo saukanywa u ya nga Ndayotewa , yo sumbedza uri hu na vhuḓifari vhune ha tea u iledzwa u itela u lwa na vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi .
Maitele avhuḓi a kushumisele kwa luṱingo na u kona u pulana u fhirisa tshikalo na zwikili zwa u dzudzanya . 
Bembela ḽa u thivhela u phaḓalala ha TB na u ṋekedza dzilafho ḽo linganelaho kha avho vho kavhiwaho zwi ṱoḓa u khwiṋiswa hu hulwane ha themamveledziso i vhonalaho . 
U pulana / u rangela u ṅwala
Maitele na zwiṱirathedzhi zwa u amba
Zwa u tala , dzhangili dzhimu , zwithithisi zwa musi vha tshi khou tamba , muzika
Ngauralo zwi amba uri hu tea u itwa zwinzhi nga mbuelo yeneyi ṱhukhu , hu songo vha na u fhungudzwa ha mbekanyamushumo dza ndeme kana tshumelo . 
Mbuno na kuhumbulele kwau
A hu na mudavhi wa khororo nahone hu na ṱhoḓea ya mudavhi uyu wa khororo , khathihi na dziṅwe themamveledziso dza miṅwe mitambo . 
Zwiimo zwa mpfu zwi dzhielwa nṱha nga dzitshaka sa zwisumbi zwavhuḓi nga maanḓa ndeme ya vhutshilo nga u angaredza . 
GIREIDI YA Ṱ : LUAMBO LWA HAYANI ṰHOḒEA DZA GIREIDI YA Ṱ DZA THEMO IṄWE NA IṄWE THEMO YA 1
4.1.2 Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa 1998 na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000
U vhala tshibveledzwa tsha mafhungo tshi re na zwa u tou vhonwa , tsumbo , tsumbatshifhinga na shedulu zwa thelevishini , mimepe/ zwifanyiso / ṱhalutshedzo / mutambo wa luambo
Sisiṱeme i na zwoṱhe fhedzi yo sia vhufhura , zwe zwa livhisa kha dzangalelo ḽa vhupfiwa u bva kha maṅwe mavundu a tshivhalo . 
Heyi i tea u vha mmbi khulwane ine ya tea u ḓihudza na u sedza muhasho muṅwe na muṅwe na muthu muṅwe na muṅwe maṱoni . 
Nga nnḓa ha zwenezwi , naho arali Afrika Tshipembe ḽo vha ḽi na zwiko zwinzhi , vhunzhi ha tshinyalelo yo no itwaho a i tsha kona u lulamisea . 
Tsho mbo ḓi shuma sa Ofisi ya Muphuresidennde wa Shango na u vha vhudzulo ha Khoro ya Muphuresidennde nga vho 1980 .
Naho mulayo wa siviḽi u na dziṅwe khanedzano dzo sedzaho kha mulayo wa sialala , ndi zwa ndeme u vhona vhungomu ha maanḓa a khothe dza sialala vhu tshi nga ṋeiwa u sengisa milandu siviḽi na vhutshinyi ha vhathu zwavho .
Ofisi iyi i ḓo vha ndaka ya ndeme kha tshiṱiriki tshoṱhe . 
MUDZULATSHIDULO WA NCOP : Muhulisei Vho Steenhuisen , Ndi nga si kone ... [ U dzhenelela . ] ... miraḓo i huliseaho , vha a ṱoḓa ndi tshi vha fhindula kana hai ?
U khakhiswa ha milayo na zwidayo zwi tshimbidzanaho na afho hu dzhenwaho ngaho na tshomedzo dza kha zwiṱirathedzhi zwa vhundeme ha lushaka zwi tea u shumaniwa nazwo ho tou khwaṱhiswa hu si na u shavha kana u takalela muthu .
Zwazwino hu khou dzudzanyelwa vhukwamani na vhashelamulenzhe vha ngomu na vha nnda . 
Komiti ya wadi i tea , nga u angaredza , u vha tshanele ya tshitshavha tshoṱhe tshi dzulaho kha wadi iyo .
Ro tendela buthano ḽa mashangoḓavha ḽihulwane hu tshi katelwa izwo zwi elanaho na mbofholowo ya vhuḓibaḓekanyi , pfanelo ya u dzudzanya na u tendelana sa guṱe , u fhedza u shuma nga u kombetshedzwa na khethululo . 
Minisiṱa na mufarisaminisiṱa vho katelwa , na muhasho vho na Mmbi ya Vhupileli , ndi khou tama u livhuwa vhoṱhe . 
Bannga ya Mbulungeo yo anḓadza dzimbalombalo dza zwa masheleni na mafhungo kha Nḓivhadzo yayo ya Kotara nga kotara khathihi na Mivhigo ya zwa ikonomi ya Ṅwaha . 
muhwelelwa uri a sa dzhene ho bulwaho ngomu muḓini wa muhweleli na muhwelelwa
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . maḓanzhe badzhi thuswa bande mulenzhe dzhamu swela luvhondo nzhinga dzhege vhuswa ndishi
Khamusi vha ṱoḓa u ...
Mbudziso ya ndeme ngauralo ndi ya u ḓivha arali matshudeni avha vho wana ngudo dza mutheo nga tshifhinga tshavho tsha mutevheṱhandu wa mutheo . 
Tshivhumbeo tsha ṅwedzi tshi nga tshi dzulela u shanduka ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Zwiteṅwa zwitevhelaho zwinga vha na masiandaitwa kha u imiswa ha mundende wavho :
Vha so ngo sala vha sa ḓivhi - Kha vha ḓivhe ḓivhazwakale ya vhudzekani ha ṱhama yavho
3 . U shaela ha vhukoni ha dzangano kha masipala nga maanḓa kha masia o khetheaho a ngaho sa vhuinzhiniara na akhauthini .
Pfukiselo ya badzhethe ya tshikolo i ḓo itiwa u itela u vha na vhuṱanzi uri vhufhura na nyitovhuaḓa zwi a fhungudzwa , na uri ndangulo ya tshikolo i ḓihwese vhuḓifhinduleli tshoṱhe ha u shumisa zwiko na u ṱanziela mvelelo dze dza lavhelelwa . 
Tshiṅwehafhu maitele a vhuthu a bva kha vhubveledzi , vhukoni ha u sika , na vhuthihi . 
Fhedzi , Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i na ṋetshedzo ya uri vhathu vha na pfanelo dzavho .
Vhukati ha ndeme dzayo hu na mbuedzedzo na u tsireledza tshirunzi tsha vhuswole kha tshitshavha , na vhuthihi kha lushaka . 
Zwa uri KwaZulu-Natal ḽi na tshivhalo tsha vhuvhili tsha nṱhesa tsha gethe dza badani shangoni zwo vhea mutsiko wo engedzeaho kha Netiweke ya Dzibada dza Vundu ḽashu . 
Vhulamukanyi vhu ṱoḓa u sedza phanḓa kha tshifhinga u itela u wana zwiimiswa na mbekanyamaitele dzi re dzone . 
Maitele aya o bvelele anga u ṱavhanya nahone a na u kombetshedza . 
Khwalwa dza zwa masheleni a i ḓihwi musi vhuḓifhinduleli nga fhasi ha khwalwa vhu tshi nga bviswa , u phumulwa kana u fhelelwa nga tshifhinga . 
modulu u ṋekedzwa nga nḓila ine ya tendela mudzheneli u shela mulenzhe nga nḓila yo fhelelaho nahone nga luambo lwe a tou ḓikhethela .
Mbilo dzi tea u iswa kha ofisi dza mbilo kha fomo yo tiwaho , ine zwidodombedzwa zwayo zwa ḓo dzheniswa lwa eḽekithironiki .
Henefha hu ḓo shumiswa zwibveledzwa zwa shango ḽino zwa 65% .
Sekhithara ya vhuambeli na yone yo vha i si na ndavha kha masia o no bulwaho , fhedzi ya dovha hafhu ya vha nthihi kha zwiṅwe zwine nda tama u zwi amba . 
Tshitirathedzhi tsho andadzwa nga Lara 1999 nga murahu ha musi ho kwamaniwa na vhathu vha kwameaho ( Ndivhadzo ya Muvhuso ya vhu 1353 ) .
U guda u peleṱa maipfi a 10 nga vhege u bva kha ngudo dza foniki na u bva kha maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo .
U khethekanywa ha nyavhelo dza khothe dzo kumedzwaho nga vundu ndi hu tevhelaho : 
-- Masia a u vhala - u vhala wo thoma nga phanḓa , u fhedzisela u vhala u tshi yela murahu , u vhala u tshi bva kha tshamonde u tshi ṱutshela kha tshauḽa , na u bva nṱha u tshi ya fhasi ha siaṱari , kana u thoma , u fhedzisela , vhukati ha maipfi na vhukati ha maḽeḓere kana vhuimo ha maḽeḓere kha siaṱari .
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 5 : Ndi une wa tea u shumiswa kha miṅwaha ya 1 , 2 na 3 nahone wo no bulwa kha khethekanyo ya 6 ya gaidi
Ndi nnyi ane a tshea mafhungo malugana na uri ndi vhonnyi vhane vha fanela u shumisa tshomedzo ?
1.4. U rwelwa ṱari ha Tshialameli tsha Mveledziso ya Mabindu a Vhuendelamashango , ngei Pilanesberg kha ḽa North West nga Minisiṱa wa Vhuendelamashango Vho Derek Hanekom , zwi ḓo sika nḓila ya u katelwa kha ikonomi nga kha mabindu a vhuendelamashango a vhuedzaho .
Musi ri kha ḓi vha ro lindela siginala , a ri na maḓi .
U ṱuṱuwedza zwitshavha u khwaṱhisedza uri thaidzo dzi a topolwa na u vhigwa kha vha khantseḽara vhavho na u lavhelela uri dzi ḓo fheliswa .
Nzulele na muvangano wa kushumiselwe kwa mavu zwe zwa lavhelelwa zwi ḓo , hu tshi shumiswa maitele a no itwa a tshi dovholola , a no sumbedza vhuphara , huṅwe a sumbedza vhulapfu , ha buḽoko dzine zwa tea u dzheniswa kha netiweke . 
Vhuaḓa na maga a ndaṱiso a ḓo vha zwithu zwa kale . 
Muhasho wo ita mushumo wa ndeme kha zwivhumbeo u tshi itela u khwaṱhisedza khumbelo dzo ṱanganedzwaho na ṋetshedzo kha Khabinethe ya Vundu u itela thikhedzo ya khumbelo na ndivho ya mbadelo . 
( d ) Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka , murumelwa wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , kana Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu , fhedzi u iledzwa hohu a hu shumi kha Muraḓo wa Khoro ya Masipala o imelaho muvhuso wapo kha Khoro ya Lushaka ; kana
U vha hone ha ḓologi ndi zwa ndeme u tou fana na mutshutshisi . 
Hu na nyolo dzi shumaho mbambedzo , naho zwo ralo , i tea u itwa nga nḓila i shumaho . 
Kha vha rumele khumbelo kha the Senior Manager : Animal Health arali vha tshi ṱo ḓa u dzheniswa kha mutevhe wa vhane vha vha na dzangalelo .
vha na tshika na u ṱoḓa u ṱamba lunzhi lunzhi , fhedzi vha songo ṱamba kana u tshintsha zwiambaro zwavho nga murahu , sa izwi zwiambaro na muvhili wavho zwi tshi nga vha na vhuṱanzi vhune ha nga thusa mapholisa kha ṱhoḓisiso ;
Akhaunthu dza tshifhinga nyana dzi vhewaho iṱo vhukuma na u vhambedzwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe dzi kombetshedzwa u vala sa tshipiḓa tsha maitele a u vala mafhelo a ṅwaha . 
U nanga magudiswa o teaho ndivho
U thetshelesa nḓivhadzo dzi sa konḓi
U farwa ha mbambadzo ya nnḓa , hu tshi nga vha nga Bannga ya Mbulungeo fhedzi , kana nga Bannga ya Mbulungeo na zwiimiswa zwa bannga dza mahayani . 
Komiti dza Tshikimu
Vha dzhiele nzhele uri nga vhanga ḽa thempheretsha dza nṱha dze dza waniwa , vhuhone ha zwiṋokisi na malaṱwa a fanaho zwi nga vhanga muhasaladzo u fhelaho nga u ṱavhanya . 
Zwikhala zwi swikeleleaho zwavhuḓi u bva fhethu ha mushumo . 
U thoma na u isa phanḓa khaseledzo / u haseledza
Pfanelo ya u wana mafhungo
Kha ḽiṅwe sia nyelelano ya hune zwipiḓa zwa ṱangana na tsho fhelelaho na u wana fhedzi ṱhalutshedzo kha tsho fhelelaho a zwi ṱoḓei na zwone . 
2 . Mbuedzedzo ya zwa vhulimi na ndeme ya mudzedze wa zwibveledzwa zwa vhulimi , vhureakhovhe na vhusimamiri .
Vundu ḽo topola masia a rathi a u rangisa phanḓa thuso . 
( c ) Khomishini ya zwa khetho .
Mbadelo ya Khumbelo ( arali i hone ) : R
Mulayo wa Muhanga wa Kushumele kwa Vhushaka ha Mivhuso wa 2005 , wo itelwa u ṱuṱuwedza na u tshimbidza u dzhia tsheo nga u shumisana vhukati ha vhuimo vhuraru ha muvhuso uri mbekanyamaitele na mishumo kha vhuimo hoṱhe zwi ṱuṱuwedze nḓisedzo ya tshumelo na u wana nḓila dza u swikelela ṱhoḓea dza vhadzulapo nga nḓila i vhuedzaho .
Iri , zwiṱaka na dziṅwe mbonalo dza mbono ya shango zwi nga thivha u vhonadza na u ṋekedza vhudzumbamo kha vhane vha nga ita vhutshinyi na dziṅwe nyito dza vhugevhenga , fhedzi arali zwo nanguludzwa na u londotwa zwavhuḓi , zwi nga khwaṱhisedza mbonalo . 
Kha zwiṱiriki zwa mahayani , senthara idzi dzi dovha hafhu dza shuma sa senthara dza ndangulo ya khombo ya tshinyalelo . 
Ri kha ḓi ima kha zwe ra amba musi wa khetho zwa uri musi vhathu vhashu vha kha ḓi tshila kha nyimele idzi , a ri nga aweli . 
Vhashelamulenzhe vhe vha kwamea vho vha na zwiṱori zwo fhambanaho , nga maanḓa nga ha tsho vhangaho khakhathi . 
Ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
Tshivhalo tshiṱukusa tsha vhathu vha shumaho tshi wanala kha vhulimi . 
Mawanwa o sumbedza uri mashango manzhi , vhane vha pomokwa ndi vhane vha sa vhe na tsireledzo , hu tshi katelwa vhafumakadzi ( kanzhisa vhakegulu ) , vhana , vhaholefhali vha lukanda ( maxweṱe ) , na vhathu vhane vha lwala muhumbulo .
Khaedu yo ḓoweleaho u ya nga hugaledzwa ha Afrika Tshipembe ndi ya u khwinisa hugaledzwa hu si ha fomaḽa . 
Na khonṱiraka ya Annex na tsumbanḓila dza kushumele dzi sumbedza vhuḓimiseli ha mbeu sa zwe zwa tendelanwa ?
Zwigwada zwa vhathu vha sa koni u ḓi lwela , zwine zwa vha zwa vhana , thangana ya murole na vhaaluwa , vho katelwa kha mutevhe wa u lindela une wa tea u sedzwa hafhu . 
Arali minerala u tshi gwea zwavhu ḓi .
e ) Vho Dokotela Raymond Patel ( muraḓo o nangwaho )
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza U ṅwala kha dayari
Zwidodombedzwa zwa tshiimiswa tsha muvhuso
18 . Khabinethe i khoḍa mushumo wo itwaho nga South African Astronomical Observatory , une wa vha tshipiḓa tsha Tsedzuluso ya Engele yo Ṱanḓavhuwaho kha khontsothiamu ya Dzipuḽanethe kha vhazwimi vha puḽanethe vhe vha tumbula puḽanethe tharu ntswa .
Sedzani arali tshifanyiso tshi tshi nga ni thusa u pfesesa iḽo ipfi .
Khonṱhiraka i tevhelaho yo kungedzelwa yo khakhea kha ṱhalutshedzo . 
4.7 U tholwa hafhu na u tholwa ha vhalanguli vha si khorondanguli vha Bodo ya Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika lwa miṅwaha miraru(u swika 31 Fulwana 2020 ) :
Musi wa tshifhinga tsha nndwa yo fhiraho zwenezwo zwo vha zwi zwa ndeme u tandulula kuvhonele maelana na vhumatshelo ya tshitshavha , na u lingedza u vhona zwiṅwe zwipikwa nga kha vhuinzhiniara ha tshitshavha . 
A ho ngo vha na tshanduko dze dza ḓo itwa kha ṱhalusthedzo . 
Hezwi ndi khaedu kha hoṱhe kha Tshiimiswa tsha Mveledziso ya Ndangulo ya Afrika Tshipembe na kha vhaṋetsedzi vha u pfumbudza vha phuraivethe . 
Dzirasithi dzoṱhe dzi itwa thwii u bva kha Tshikwama tha Mbuelo tsha Lushaka tsho farwa nga Bannga ya Mbulungeo ya Afurika Tshipembe . 
Arali mbetshelo ya litshwa i henefho kha mulayo , i tea u khwiṋiswa uri i bule uri ngeletshedzo ya uri vhaṅwe vha vhaiswa hani i a ṱoḓea kha mbetshelo , u itela u sia nnḓa vhuloi havhuḓi ( vhuloi vhu sa vhaisiho vhathu ) .
U kundelwa u ita izwo zwi swikisa kha ndaela dzine dza nga vha na vhuṋe lwo pfukaho kha pfanelo vhaṋe vha ndaka vha sa ḓivhi tshithu nahone zwine zwa nga swikisa kha u tambudzwa zwine u ya nga ndayotewa zwa si imelelee . 
Maṅwe mavun ḓu a ṋea tshelede .
Nga vhuya a ya bafurumu .
Zwikili zwa vhudavhidzani havhuḓi ( ha u ṅwala na ha u amba )  . 
4.1.5 Miṅwe ya milandu yo ḓowelelaho ine ya sengiswa nga khothe dza sialala ndi vhuvhava , u rwa zwaho , u tshinyadza ndaka , mafhungo a mavu , khakhathi dza miṱani , vhuloi , zwa mbingano na u sema , ngeno milandu ya siviḽi yo ḓowelelseaho i tshi katela u tshinyadza zwimela nga zwifuwo zwo xelaho , u tshinya musadzi wa muṅwe , u tshinya musidzana kana musadzi na khanedzano dza mbadelo dza tshelede ya u mala .
U shumisa ṱhalusamaipfi u itela mveledziso ya ḓivhaipfi ( zwi tea u dovhololwa kha nyito iṅwe na iṅwe )
Tshikalo tsha vhuḓiimiseli na u ḓifunga zwe nda zwi vhona musi ndo dalela zwikolo zwo ita uri ndi tende uri musi hu na thuso yo linganaho , tshifhingani tshi ḓaho , vundu ḽashu ḽi ḓo ṱhonifhiwa siani ḽa vhuḓi ha pfunzo na zwibveledzwa zwine ra bveledza . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano a vhudza-vho vhaṅwe mihumbulo i no fhaṱa .
Zwiṱaraṱa zwinzhi zwa vhuendedzi zwi thoma zwi tsinga dza ṱhirafiki nnzhi fhedzi , nga nṱhani ha u swikelela hazwo , zwi fhedza kwo no tsitsikana zwa vho kunga tshumiso nga vha mabindu . 
Khumbelo ya visa
Gauteng i na vhunzhi ha zwibveledzwa zwa TV Afrika Tshipembe . 
Fomo dza khumbelo dza muitanae muṅwe na muṅwe i tea u vha i na mafhungo a tevhelaho : 
Uri vha tendelwe u ṱunḓa khovhe , sa khovhe ya marine dza vhuḓimvumvusi , vha fanela u ita khumbelo kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe .
Mvelelo ya sesheni dza vhupfumbudzi idzi dzo thusa u bveledza zwikili zwa miraḓo . 
Madzina a fhethu a welaho fhasi ha ndango ya muvhuso wa lushaka a katela dziḓorobo , dzisababu na zwikolobulasi , vhupo ha vhathu , ofisi dza poswo , zwiṱitshi , vhukavhamabufho , vhuimangalavha , bada dza lushaka na zwivhumbeo zwa shango zwa mupo sa dzithavha , milambo , dzibei dza lwanzheni , zwitangadzime , matshabva na vhugalaphuka ha lushaka .
Sa tsumbo , manweledzo a khanedzano dza masia mavhili a kwameaho malugana na ino aphiḽi dzo faelwa kale kha ṅwaha wo fhelaho . 
( b ) tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho ṋewaho maanḓa hu tshi tevhelwa mulayo ufhio na ufhio wa u ṱanganedza tshelede i no ḓo shumiselwa zwa nnyi na nnyi .
U sa lingana zwi anzela u kwamesa vhafumakadzi u fhirisa vhanna .
Khwelo ndi naho zwo ralo itsho tshithu tshine tsha ita uri ri ṱoḓe u swikela miloro yashu . 
U ita mahumbulelwa ( iniferentsi )
Tshipikwa tshashu tshi khagala .
Themamveledziso ya vhuendi ha nnyi na nnyi ine ya vha yavhuḓi na mashumele ayo zwi ḓo vha zwa ndeme kha u vhona uri ḓorobo khulwane yo ḓilugisela u fara mitambo iyi . 
Dziṅwe khethekanyo dzi ḓo , u itela zwa zwiṱirakitsha , zwo buliwa fhedzi a zwo ngo haseledzwa nga hazwo . 
Ari athu lozwa masheleni na mathihi . 
Ho sedzwa khumbelo u thoma na themendelo , fomuḽari na tshumiso ya DSP ya vhulwadze vhu sa fholi 100% ya mutengo wa Tshikimu
Ndi ita mini nga Ndaela ya Tsireledzo ya Tshifhinganyana ?
shengela
Mishumo
Ndavhelelo ndi ya uri vhadzulapo vhoṱhe vha Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo vha fanela u vha na dzangalelo , u kovhelana kha vhuḓifhinduleli ha u ṱhogomela mupo na u vha tshanduko yavhuḓi ine vha tama u i vhona . 
U thivhelwa ha thengiso , zwi re , mashango o vhalaho kha miṅwedzi ya zwenezwino zwo shumisa u thivhelwa ha thengiso u itela u fhungudza mbambadzwaseli dza zwimela zwa tshiṱirathedzhi . 
Roṱhe ro tenda uri u khwiṋiswa ha ndeme kha masheleni a muvhuso wapo ho vha hu khou ṱoḓea . 
Dzina ḽa muṋe wa akhaunthu:NDA-ACT36 of 1947
Naho phindulo dza muvhuso dza mulayo dzo rwelwa zwanḓa kha dziṅwe kotara , hunzhi dzo ṱangana na tsatsaladzo nga ṅwambo wa u shaya vhukoni ha mutakalo wa tshitshavha na u sa fhindula pfanelo dza vhathu . 
Dziminista vha Gwama nga ḽiṅwe sia vha vhilaedzwa nga maanḓa nga u vhona uri zwo swikelwaho u bva kha khwiniso dzine mashango o vha a tshi khou ita nga ḽithihiḽithihi zwo itwa zwa dzingu nga u fhambanyisa maanḓa , tshikoupu na u tevhekanya mbekanyamaitele a ikonomi . 
Ndinganyiso ya u swikelela kha tshumelo yo khwaṱhisedzwa nga u shumisa tshiedziswa tsha tshumelo ya vhupo na u vhona zwauri hu na tshumisano kha tshumelo dzoṱhe kha vhupo . 
Tshivhumbeo tsha muvhuso wa tshizwinozwino , zwenezwo , tshi dzhielwaho nṱha u mona na ḽifhasi sa yunithi ya poḽotiki ya ndeme . 
Hu na sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele i shumaho , na bonasi dza kushumele dzi badelwa fhedzi nga murahu ha ndingo dzo teaho na thendelo ya avho vha re na vhuḓifhinduleli ha vhuvhusi . 
Ndivho yavho ya u fhedzisela yo itwa nga murahu ha u vhalululwa ha mvetamveto ya muvhigo i re hone u itela u amba nga ha mawanwa a asesimennde na vhaofisiri vha muvhuso , nga maanḓa avho vho lingwaho . 
Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka , Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , Mufarisa Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka , Mufarisa Mudzulatshidulo wa NCOP , Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa , Muphuresidennde wa kale Vho Thabo Mbeki , Muphuresidennde wa kale Vho F W de Klerk , Muhaṱuli Muhalwane Vho Mogoeng Mogoeng na miraḓo yoṱhe i ṱhompheaho ya zwa vhulamukanyi , Mufarisa Muphuresidennde wa Phalamennde ya Afurika , Muhulisei Vho Roger Nkondo Dang , Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka wa United Republic ya Tanzania na Mudzulatshidulo wa Foramu ya Phalamennde ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika , Muhulisei Vho Anne Makinda , Minisiṱa na Vhafarisa Minisiṱa , Vhalangavunḓu na Vhalangadzulo vha vhusimamilayo ya mavunḓu , Mudzulatshidulo wa Dzangano ḽa Muvhuso Wapo wa SA , ṱhoho dza zwiimiswa zwa Chapter 9 , Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala , Mulangadzulo wa kale wa Buthuno ḽa Lushaka Vho Dokotela Frene Ginwala , Mahosi Kgosi Vho Keru Molotlegi , Khosikhulu Vho Toni Peter Mphephu Ramabulana , Vho Kumkani Mpendulo Zwelonke Sigcawu , vhaeni vho rambiwaho , miraḓo ya vhaambasada , miraḓo i huliseaho , Maafurika Tshipembe a hashu , ndi madekwana , ! gâi ! oes. [ U vhanda zwanḓa . ]
Mveledziso ya zwamatshilisano na zwavhuthu : vhushai , u sa vha na ndinganyiso , mishumo na miholo , mutakalo , pfunzo , tsireledzo na vhutsireledzi ha zwamatshilisano , mirafho na u pfulutshela dziḓoroboni ; 
Fhedzi , ngeno Western Cape ḽo swikela mvelaphanḓa khulwane musi hu tshi vhambedzwa na mihasho ya mavundu maṅwe , masiandaitwa a ezwi u mona na zwikolo zwoṱhe kha vundu ha lingani . 
Mavhalanngwe na asesimennde ya tshumelo dze dza ḓiswa wadini
Komiti dza wadi dzo katelwavho kha theo ya mulayo sa nḓila ya u ṋetshedza tshikhala zwitshavha uri zwi vhe na vhupfiwa kha vhuimo ha muvhuso wapo nga nḓila yo dzudzanyeaho nahone yo vhewaho lwa mulayo .
2.4 Khabinethe yo ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha ḓihudze na uri vha tsireledze zwidimela zwiswa uri zwi sa tshinyadzwe
Maṱaluli a mbalo : vhavhili , nthihi , sa : Munna muthihi o huvhala
U khwinisa ndeme ya vhutshilo ha MaAfrika Tshipembe , u fhungudza vhushai kha masia oṱhe na u khwaṱhisa ikonomi , ri ḓo sedzesa kha mutakalo wa vhathu vha hashu .
Datumu ya tshikhala tsha u guma u ita khumbelo ya mbilo ndi ṅwaha wa 2019 .
Nga hetsho tshifhinga hu tea u vha na zwigwada zwivhili zwine zwa khou ita nyito ya u vhala na tshigwada , hune mugudisi a vha o ranga phanḓa ; ngeno vhaṅwe vhagudi vhe kati na u khunyeledza dziṅwe nyito dzine dza nga sa u ṅwala tholokanyonḓivho ( u pfesesa zwo ṅwaliwaho ) , foniki , mupeleṱo , girama na u ṅwala .
( 2 ) Mushumi muṅwe na muṅwe u na pfanelo -
Kuitele kana tshifhinga tsha u wana mbofholowo u bva kha ndango ya nnḓa na u dzhielwa nṱha ha dzitshaka ha vhuḓivhusi tshoṱhe . 
U ṅwala tshiṱori tshi sa konḓi/ pharagirafu kha fureme
" Tshivhalo tsha vhathu vhane vha tshila u bva kha pfuko ya marambo ( acute lymphocytic leukaemia ) , pfuko yo ḓoweleaho kha vhana ubva vha vhaṱuku , tsho gonya nga 90% miṅwahani ya 40 yo fhiraho nga mulandu wa thuso ya dzilafho ḽo khetheaho u fana na u dzhenisa ṅwongo ngomu maramboni hafhu , zwine zwa thusa u kulumaga sele dza pfuko u bva kha sisiṱeme ya mulwadze , " vha ralo Vho Dokotela Goolab .
Afha ndi fhethu ha ndeme hu ṱoḓaho u pfiwa kha ndangulo ya nnyi na nnyi Afrika Tshipembe nahone fhethu afha hu ḓo sika kupfesesele kwavhuḓi kwa mafhungo a ndeme , u tou fana na uri u itiwa ha zwa ndinganelo mishumoni zwo kwama hani mashumele na maimo a tshumelo . 
Fomo dzoṱhe dzi a wanala kha ofisi ya
Tshaka dzi si nnzhi ndi zwithu zwitshilaho zwine zwa nga ita malwadze kha khovhe , nga maanḓa fhasi ha tshiimo tsha mutsiko na ṱhahelelo ya maswole . 
Pulane idzi zwa zwino a dzi athu u bveledzwa . 
Ntakadzeni na Bongi vha thusa kha u ṱanzwa zwigeḓelo .
Samithi i ḓo tendela vhadzheneleli vha tshi sumbedzisa nḓila dzine saintsi , thekhinoḽodzhi na tshanduko ( STI ) zwa nga shela ngayo mulenzhe kha lwendo lwashu lwa u ya kha ikonomi yo thewaho kha nḓivho na u limuwa Bono ḽa 2013 .
u khwaṱhisedza mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu ;
Vhaofisiri vhashu na vhomakone vho thoma u shuma maḓuvha maṋa o fhiraho nahone vha khou shuma u itela u khunyeledza mushumo uyu . 
Khabinethe i livhuwa :
Ndima ya Vhuṋa i saukanya ngafhadzo dza maraga wa vhashumi Afrika Tshipembe na u dzi vhambedza na mashango o nangiwaho na idzo dza mavundu . 
Fhedziha , i ṱoḓa mishumo ya u phuromota na khwaḽithi yo khwiniswaho . 
u vhona uri hu thomiwa zwivhumbeo zwa QLTC kha tshiṱiriki na tshikoloni ;
Zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa zwiteṅwa dza tsireledzo dza webusaithi ya Tshumelo ya Muthelo kha Inthanethe ya SARS zwi a wanala hafha . 
U lugisela u shumisa
Sisiṱeme dzoṱhe dzo lingwa na u shumiswa u itela mitangano yo fhambanaho . 
31 U ita tshipitshi
Tshelede i linganaho R55,7 biḽiyoni i ḓo engedzwa kha mawanwa a zwibveledzwa zwa hayani hashu nga 2010 .
MUSHUMO WA 2.3
A i fani na mutengo wa maragani , ngauri nyimele dzo khetheaho dzi nga vha dzo shuma musi hu tshe sainwa murengelano . 
Pholisi heyi i do tou fombe kha u isedza tshumelo dzo teaho mitani , zwikoloni na kha dzikiliniki , kha u khwinisa u hwalwa ha mathukhwi na u latwa hao , khathihi na kha mafhungo a u funza vhathu zwa ndondolamutakalo .
2.5. Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mawanwa a odithi ya 2013 / 2014 ya Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Muvhuso ( PFMA ) wa 1999 ( Mulayo wa u thoma wa 1999 ) zwiimiswa zwi shumisanaho nayo na kha u bviselwa khagala ha tshiimo tsha mivhigo yavho ya ṅwaha na zwitatamennde zwa masheleni .
Senthara i khou dzudzanyea , u ya nga ha vhaṋe vhayo Vho William na Vho Natalie . 
Ndingano na u sa dzhia sia
Vhupulani ha nḓisedzo ya maḓi kha zwiṱiriki zwi tevhelaho : 
Tshipikwa tshihulwane tsha e-Filing ndi u leludza mbuyelo na mbadelo nga vhatheli na vhathu vha shumanaho na zwa mithelo nga computer .
Khantsele ya Afrika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi ya Mvelo :
ṱhanziela ya mapholisa , arali vha na miṅwaha ya 21 na u fhira , ya mashango oṱhe e vha vhuya vha dzula khao lwa ṅwaha muthihi kana u fhira
Fhungo ḽo tinyiwa nga nyito dza u ḓiimisela dza vhanna na vhafumakadzi vhe vha humbula uri zwo vha zwi zwa ndeme uri tshiṅwe tshithu tshiswa tshi tea u bvelela kha nyimele iyo yo anzaho khuḓano . 
8.9. Vho Zukile Christopher Mvalo - Muthusa DG : Mveledziso ya zwikili kha Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi .
Vha fanela u wana nyimele dza u ṱunḓa dza phytosanitary kha
Vha dovhe vha dalele tsenguluso ya SWOT vha ṱaluse thaidzo dza tshiṱirathedzhiki u bva kha vhuleme , tshutshedzo na zwikhala . 
Afidaviti kana khwaṱhisedzo yeneyo i tea u vha i na :
ṋekedza nyimele ya Vhutsila ha u Ita na ngudo dza Vhutsila ha u Vhona
( i ) zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea Buthano kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo ; kana
Minethe ya 20 nga ḓuvha lwa maḓuvha a 3 kha vhege
U badela hu katela thendelano ya u rennda vhukati ha vhavhili na vhane vha mavu vha zwino , hune vha bulwaho murahu vha ḓo isa phanḓa na u bwa mugodi nga milayo ye vha tendelana . 
Hezwi zwi ḓo vha hone nga kha u fulufhela zwibveledzwa zwiswa zwo bveledzwaho nga kha vhubveledzi , nḓivho , saintsi na vhubindudzi , na nyaluwo ya sekhithara dzi ngaho sa vhuendela mashango , u ṱhogomela zwiko zwa lwanzhe , vhutsila ha vhusiki na tshumelo dza zwa masheleni . 
Nga tshumisano na vha SAPS , masipala wo ḓi dzula u phanḓa kha u shumiswa ha Foramu dza Vhupholisa ha Tshitshavha . 
U kundelwa u tevhedza iyi milayo zwi ḓo ita uri thendara i iledzwe . 
Khabinethe yo vhiledziswa nga u aluwa ha tshikalo tsha HIV u bva kha phesenthe ya 11.2 mahoḽa u ya kha phesenthe ya 12.7 nga 2016 vhane nga mbalo ndi 7.03 wa miḽioni ya vhathu vhane vha khou tshila na HIV .
Muvhuso u ḓo dzhia maga a ndulamiso kha masia o sumbedzaho u sa shuma nga nḓila yone kha odithi .
Vhuongelo ha Alexandra vhu ṋekedza zwiputelo dzo fhambanaho zwa ndondolo hu na zwikalo zwo fhambanaho zwa vhuholefhali ha ngelekanyo , hu na kana hu si na vhulwadze ha muhumbulo ho hulelaho . 
Nḓila ya u thoma ndi ya siala ya u Ethnography , yo sedzaho kha tshivhumbeo na mushumo wa lutendo lwa vhuloi na maitele sa tshipiḓa tsha tshiimiswa tsha matshilisano tsha zwitshavha .
Ndivho ya u khwiṋisa milayo misi yoṱhe ndi ya u : 
U engedza kha ezwo , nga tshifhinga tsha u musaukanyo , tshenzhemo yo livhiswa kha u topola idzo mbekanyamushumo dze dza vhonala dzo metshiwa zwavhuḓi kha ṱhoḓea na nyimele zwi re hone . 
Mimasipala yoṱhe i re fhasi ha nḓisedzo iyi yo ṋewa zwipikwa tiwa zwine ya fanela u swikelela hu tshi itelwa u fhungudzwa ha tshumiso ya maḓi .
Ndivho ya Mbekanyamushumo ya Ndondolo ya Mavu ndi u bveledza na u thoma u shumisa maitele o ṱanganelaho kha ndangulo ya zwiko zwa mupo Afrika Tshipembe . 
Vhugevhenga kha ḽa Afrika Tshipembe vhu kwama vhathu vho fhambanaho na zwipiḓa zwa ḓorobo zwo fhambanaho nga nḓila dzo fhambanaho . 
Kha siaṱari ḽitevhelaho hu na tsumbo ya pulane na uri itea u ṅwaliswa han .
2.3 Mirando ya CBP
Tshikolo kale tsho vha tshi na vhafarisaṱhoho ya tshikolo vhavhili fhedzi zwino hu na muthihi , zwine zwa sia hu na mishumo minzhi ya ndaulo ine ya ṋekedzwa ene . 
tshuṅwahaya tshifhinga tshoṱhe ?
Milayo ya matshimbidzele a muṱangano
nga vhutshilo ha Vho Nelson Mandela vha tshee muṱuku tshi no bva buguni ya Long Walk to Freedom .
Naho hu na vhahali vhane vha fhululedzwa . 
Nzudzanyo idzi dza masia mavhili dzi ṋekedza vhuswikeleli ha u tou funa u itela zwiṅwe zwibveledzwa zwa vhulimi , fhedzi dzi sia nnḓa zwiṅwe zwine zwa vhonala zwi tshi ṱoḓa vhulondo . 
Mveledziso na ndangulo ya mimaraga ya thengiso ya zwiṱaraṱani ndi nyendedzi ya maitele ya Khoro Yapo ya Masipala Muhulu wa Tshipembe . 
Phambano vhukati ha mimodele ya ndaulo i ṋetshedza nyendedzi ya uri vhufhaṱi ha u shumisa ndaulo zwi nga dizainwa hani na u ṋetshedza luvhonela lwa vhuṱhogwa kha zwe zwa shuma kha maṅwe mashango na ngudo dzine Afrika Tshipembe dza nga dzi dzhia kha izwi . 
Miraḓo i ṱhompheaho ya Khoro ya Lushaka ya Mavundu ,
Mvelele ya tshumisano yo ṱoka midzi tshoṱhe ngei KwaZulu-Natal . 
Ndaka ye ya tshinyadzwa i katela ḽaiburari , sa zwe zwa vhonala ngei Yunivesithi ya Kwazulu-Natal , bugu na themamveledziso zwine a zwi ṱanganedzei na uri zwi kwashekanya lupfumo lwa nḓivho lwe lwa kuvhanganyiwa tshifhinga tshilapfu .
Vhuimeli ho linganelaho
U sumbedza zwine vha khou pulana zwine vha ḓo zwiita miṅwedzi miraru i tevhelaho .
MAKUMEDZWA NA VHUPFIWA NGA VHATHU
Miṅwedzi miṋa iyi yo bvelela na nyimele dza thumbuni dzo ṋaṋaho kha ṅwaha , nga zwenezwo tshivhalo tsho tiwaho tsho vhetshelwa fhasi . 
Nga u bvisela khagala pfanelo dzine vhathu vha vha nadzo , PAJA i vhona uri ndaulo i shuma nga nḓila kwayo .
Zwikili ezwi zwi tikedza dimokirasi yashu na uri mvelaphanḓa yavho kha sia iḽi ḽa u guda ndi ya ndeme . 
U khwaṱhisa vhushaka ha tshitiratshedzhi zwi ḓo bveledza zwine zwa funwa nga kushaka lwashu , na u shumiswa ha tshomedzo dzashu kha u mveledza Afrika .
Ndivho ya u vhona muthu mulandu muhulwanesa ndi ya u fhelisa u pomoka muṅwe muthu vhuloi .
Bvelani nnḓa Ḓilugiseleni muṱaṱisano wa mugidimo .
5.3 PBR ya zwino ndi ----- %
Nḓowetshumo dza u maga dzo nangiwaho na dzone dzo shuma zwavhuḓi , nga maanḓa zwibveledzwa zwa zwiḽiwa na zwinwiwa , mimoḓoro na zwa muḓagasi na zwa eḽekiṱhironiki . 
u simuwa ha vhuṅwali ( emergent literacy/ growing literacy knowledge ) - zwi amba uri vhagudi vha vha na nḓivho ya maipfi o ganḓiswaho .
U sedzulusa kuitele kwa zwino kana matshimbidzele malugana na vhukonanyi na tshumisano kha sekithara yoṱhe ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , nga maanḓa vhukati ha Mihasho , hu tshi katelwa thekhinoḽodzhi ya mafhungo na nḓila kana ngona dza u kuvhanganya datha ;
Ndangulo ya masheleni apo zwazwino maṱoni a nnyi na nnyi nga kuhumbulele kwa nyimele i si yavhuḓi ya masheleni kha mimasipala minzhi Afrika Tshipembe . 
( a ) khwiniso kana u fheliswa hufhio na hufhio ; na
Vhafuwi / vhalimi vha ḓo thoma u bveledza nga Fulwi 2004
Hezwi zwi nga amba uri zwigwada zwiraru zwi nga tshimbidzwa mazha .
Muingameli o tsivhudzwa uri thandela i ḓo dzhia miṅwedzi minzhi uri i fhele . 
U humbela vhalanguli vhapo u ṋea thendelo ya u ṱo ḓisisa mpfu dzi vhilaedzaho na vhutshinyi ho itelwaho vhadzulapo vha Afrika Tshipembe .
vha ḓo wanulusa nga ha uri khoro i shumisa hani ;
Naho khothe dzo ṱanganedza uri vhugevhenga ho itwaho nga vhahwelelwa ndi vhuhulwane , khothe dzo vhonala dzo ḓilugisela u thetshelesa nyimele dzine dza nga ita uri tshigwevho tshi vhe tshiṱuku kha vhutshinyi ho itwaho .
Phesenthe ya mbekanyamushumo dza ndulamiso dzo khwaṱhisedzwaho dzo ṋetshedzwaho nga vhaṋetshedzatshumelo vha nnḓa dzi tshi vhaliwa na mbambedzo ya tshivhaloguṱe tsha mbekanyamushumo dza ndulamiso dzo khwaṱhisedzwaho nga ṅwaha . 
Vhupo ha khombo vhuṱanu ho tandululwa nga kha maitele a u sedza na u oditha . 
tshikwekwete tsha nnḓa tshi ḓo rea khovhe nga fhasi ha milayo na thendelo dza Afrika Tshipembe .
Afrika Tshiembe na ḽone ḽo kwamea ngauralo . 
Mulayotibe wa Zwibviswa ndi Mulayotibe wa tshelede wa u kombetshedza na u kuvhanganya zwibviswa zwine zwa tea u badelwa zwa Tshikwama .
Khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio i shumisah
Mvelelo dza vhulavhelesi kha mbuno dzi re afho nṱha u swika zwino dzo sumbedza vhuhone ha tshikafhadzo ya malaṱwa kha maḓi musi mvelelo dza u saukanya khemikhala dzi kha ḽevele i ṱanganedzeaho . 
U ḓisa faila musi dzi tshi humbeliwa , u vhekanya na u sala murahu dzifaela . 
5 . Pfanelo ya u wana thuso
Mbadelo dza nyengedzedzo dzi tea u badelwa nga muṱani o tendelwaho kha muhwali wa ndaka o tholwaho . 
U sa lingana hu gonyisa mitengo kana mbadelo dza u tshimbidza bindu , ha shandukisa tshivhumbeo tsha makete na u fhungudza zwikhala zwa nyaluwo .
Nga Mbekanyamushumo ya Mbuedzedzo ya Mavu , hekithara dzi fhiraho 90 000 dza mavu dzi ḓo vha dzo avhelwa vhalimelauḽa , vhathu vha dzulaho dzibulasini na vhashumi vho hiraho .
U shuma na nḓilamagodo hu no langwa nga zwililelwa , musi ho sedzwa mvumbo dza ḽoudu dza ṱhirafiki , zwi nga ṱangana na zwikhukhulisi zwi no nga u ṋaṋisa vhuṱudzeṱudze hu re hone na u shaya nyeḓano hu re hone , kana khumbelo dza itwa hu tshi shumiswa mvumbo dzo khakheaho dza phetheni dza tshifhinga tshiḓaho dza mveledziso . 
Kha nyimele iṅwe na iṅwe , mbekanyamaitele i tea u bveledza muṱalukanyo u ṱanganedzeaho wa mveledzopfareledzwa . 
Mapala a mavhone na zwi re khao zwi tea u dzhena kha na u vhulunga mbumbo ya ḓivhazwakale ya nzulele ya mavhone . 
Bongi u ḓo fhiwa pfufho ya u livhuha u sa vha na nyofho hawe na u phulusa Michael Naidoo .
Thangi dza madzina Mitshila
Naho ṱhoho dza zwikolo nnzhi dzi tshi shaya zwikili zwa ndangulo nahone nga huṅwe vha ḓikumedzela u bveledza vhuḓifhinduleli havho . 
Thendeledza yo khotheaho , mutsiko na dzitshati dzo sedzaho fhasi dzi ḓo sedzwa tshifhinga tshoṱhe . 
_ Vha songo bvula ; kha vha ḓole mapfura a thivhelaho nga maanḓa ḓuvha kha lukanda lwo anḓadzeaho
Kha zwa nyambedzano , vhaambedzani vha khou ita khwiniso ṱhukhu kha vhuimo hashu , u ḓilugisela nyambedzano . 
Ndi ngani vha tshi hanedzana na ndingedzo nga kereke ya Methodist kha u ḓisa u shumiswa ha milayo iyo ? 
Naho zwo ralo , ndango khulwane ya nyimele dza vhupo i a konadzea kha u dovholola sisiṱeme ya muelelo hu na mbambedzo na sisiṱeme dzo vuleaho . 
Dzimbalombalo dzo vha u sumba ṱhoḓea dzi re hone khathihi na mabembela a re hone . 
Mveledziso ya tshigwada tsha zwibveledzwa zwa tsimbi tshi ḓo khwaṱhisedza uri mvelaphanḓa u ya kha tshipikwa tsha khwiniso ya zwibveledzwa zwapo zwa zwiko zwa mupo zwa Afrika Tshipembe . 
Miraḓo ya yunithi ya dzimmbwa yo vha i songo fushea nga ṱhalutshedzo yawe na uri ho vha hu si na tshine tsha tou farea tshine tsha khou sumbedza vhugevhenga . 
Vha tea u ḓadza fomo ya khumbelo BI-130 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno .
U rengwa ha thundu na tshumelo , nga muredzo kana nga dziṅwe nḓila dza vhuṱaṱisani ha u tou bida , ndi mushumo wa vhulanguli . 
Fomethe i re yone
Ri dzula ri tshi ḓiwana ri kha luvhanḓe lwa khuḓano vhukati ha mvelele mbili , iṅwe ya hone i tshi fhira maitele na u ita uri mvelele yapo i ḓitike nga poḽotiki . 
Mufariwa ha ngo vhaisala nahone o hana dzhia dzilafho . 
U dzhiela vhukando muṋe wa tshifhaṱo tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha pfuka Milayo ya Zwifhaṱo zwa Lushaka kana Tshikimu tsha u Pulana Ḓorobo . 
Ḽiga 1 : Kha vha wane fomo ya khumbelo - nga u i dzhia kha lubuvhisia lwa ( www.gems.gov.za ) , kana nga u kwama senthara ya ṱhingo kha 0860 00 4367 , kana u amba na vha muhasho wa HR .
Muvhuso u khou lwa nga nḓila dzoṱhe u ya nga hune wa nga kona ngaho kha u tandulula khaedu ya muḓagasi na u shuma na thaidzo ya muḓagasi kha shango .
Thikhedzo ya zwa mulayo
Thendara dzi wanalaho u lenga , a dzi nga dzhielwi nṱha . 
Tshelede hedzi dzi kolodwaho dzi a bviswa tshoṱhe musi dzi tshi ṱaluswa sa dzi si tsha wanaleaho nahone dzi bviselwa khagala thungo . 
Kunwele kwa zwipiriṱi zwo vhona na maitele o vanganaho , hu na khonadzeo ya tshiimeli vhukati tshaka dzo fhambanaho dza zwipiriṱi zwo vhanga u wa ha kunwele nga muthu kwa burendi musi kunwele kwa wisiki na zwiṅwe zwipiriṱi zwo gonya . 
Vho Lindelwa Mbanjwa ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
Ndivho ndi ya u vhona uri hu na vhukoni ha ndangulo ha zwiko zwa masheleni kha vundu na kha masipala na u ṋetshedza thikhedzo ya ndangulo na vhulanguli kha mbekanyamushumo . 
Mugaganyo wa GDP zwapo wa kotara , u vhigaho kha sekhithara dza 10 dza ikonomi , wo bviswa nga shedulu . 
Musi ho no wanala uri ndi tshumelo dzifhio dzine dza tea u ṱanḓavhudzwa kana u khwiṋiswa hu tea u bveledzwa thagethe na zwikhala zwa u shuma zwi re khagala uri masipala u kona u vhona nḓila dza khwiṋe dza u swikelela zwipikwa izwi .
A vha nga ḓo tendelwa u ita mushumo musi vha saathu fhedza vhugudisi ho teaho .
U ṱolwa ha ngomu
Zwa u thoma u shumiswa ha nḓila ya u kuvhanganya mbuelo nga kha mbadelo dza u hwala malaṱwa kha miṅwaha mivhili i tevhelaho zwi ḓo fhungudza tshikalo tsha zwino tsha magavhelo ane a ṋetshedzwa dziCMA . 
Ndo itela khaedu dzibannga u bindudza zwihulwane kha tshumelo dza zwa masheleni dza vhoramabindu vhaṱuku u ita uri hu vhe na tsireledzo kha na u khwaṱha ha avho vha re fhasi . 
U guma kha R24 917 nga muṱa nga ṅwaha
Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha khethela ḽihoro ḽine vha humbula uri ḽi nga imela madzangalelo avho zwavhuḓisa .
Tshiphuphuledzi tshilapfu
Nga nyito , dzhendedzi ḽi ḓo fara volumu khulwane ya thiransikishini u bva kha ndango dza vhuendi kha shango ḽoṱhe . 
Shumisani maipfi aya uri a ni thuse . vho ṱungufhala vho takala vha khou ḓisola vho tshuwa vha a ḓihudza vho sinyuwa
2 . Ndi shumisa khemisi yanga yapo , madzuloni a Medipost , u wana mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ?
Khethekanyo ya 82 na 124 ya Mulayotewa muswa a zwi kwami u vhewa ha milayo ya Phalamennde kana ya vunḓḓu yo phasiswaho phanḓḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma nga nḓḓila ya tsireledzo .
Senthara iyi ndi mvelelo ya vhushumisani ho khwaṱhaho vhukati ha akhademia na sekithara ya phuraivethe na muvhuso kha sia ḽa fulufulu ḽi vhuedzedzeaho .
Thandela dzo ṱanganedzwa hafhu , dza senguluswa na u ambiwa nga hadzo nga Task Team uri dzi kone u ḓa na Thandela Khulwane dza Ndeme dze " Makumedzwa a Thandela " a vha o itelwa dzone . 
Zwikolobulasi zwine zwa vha hone , nga maanḓa zwikolobulasi zwa ṱhunḓu , dzi sedzwa dzo fhambana na dziṅwe malugana na zwiimiswa zwa madungo . 
Ri tea u humela hayani zwino .
Khadiamu hafhu ndi tshibveledzwa tshine tsha vha hone musi hu tshi khou kunakiswa tsimbitswuku na zinki , tshivhalo tshiṱuku tsho salaho kha tshibveledzwa tsho kunakiswaho . 
Sa vunḓu ḽihulwanesa kha shango , kha zwa ikonomi , ndi a zwi ḓivha uri Gauteng i na khaedu dzo fhambanaho kha dza maṅwe mavundu . 
Ri dovha ra lambedza senthara dza mveledziso kha zwiimiswa zwashu zwa akhademiki . 
1.4.3 ha nga ḓo dzhena kha thendelano dza zwikolodo kana thendelano dzi re vhukati hawe na muthu wa vhuraru , hune vhuṋe ha thundu ha vho vha hawe nga ḓuvha ḽa thengiselano , ngeno hu si na thendelano yo tou ṅwaliwaho i no bva kha GEP ;
Kha vhaye ofisini dzavho dza tsinisa dza Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano .
U vha na vhuḓifhinduleli ha u ṱuṱuwedza redzhisiṱiresheni , ndaulo na u rengwa ha zwiḓisedzwa zwa mutakalo na tshumelo . 
Netshedza thikhedzo ya poḽitiki na ya maano a vhuṱali kha Vhatshimbidzi .
U ṱuṱuwedza vhulimi na nḓowetshumo u nakisa vhupo havho . 
1.1 Khabinethe i khwathisedza bembela ḽa Muphuresidende Vho-Jacob Zuma kha muvhuso , vhubindudzi na vhutholi uri vha shumisane kha u alusa ikonomi yashu ngakha tshiimo tshine tsha nga konisa u sikwa ha mishumo minzhi .
Vho humbela thuso kha Muhulwane wa Mmbi ya Vhupileli . 
Ndivho ya Mbekanyamushumo ya Ndondolo ya Vhulwadze ha swigiri ndi u ita uri hu vhe na tshumisano vhukati havho , dokotela ḽa muṱa wavho na vhaṅwe vhaṋetshedzatshumelo vha ndondolo ya mutakalo vha ndondolo yo khetheaho ya vhulwadze ha swigiri .
Komiti ya Khombo na Mbalelano i dzulwa tshidulo nga muraḓo o ḓiimisaho ane a sedzulusa na u monithara vhupo ha ndangulo ya khombo u itela uri hu vhe na vhukhwine ha maitele a ndangulo ya khombo . 
U bveledza muhanga wa tshiimiswa une wa ṱalutshedza nga nḓila yavhuḓi mishumo , vhuḓifhinduleli kha mishumo ine ya ita u itela u engedza ndeme ya maḓi . 
Hu katelwa u vusuludzwa ha muvhili kha nyimele dzo themendelwaho na ndondolo ya zwa vhuongi hayani nga murahu ha muaro
Morothoriamu wa thengiso ya mavu fhedzi hu sa katelwi zwikimu zwa phaṱhelavhudzulo wo themendelwa Minista wa Zwa Vhudzulo malugana na hezwi . 
U alusa na u bveledza mvelele yo tewaho nga zwiṱandadi zwa nṱhesa zwa u fulufhedzea na vhuḓifhinduleli . 
I khou fhaṱela na u ṱavhanyisa u shumiswa ha vhurangeli ha kale na ha zwino ha nyaluwo na mveledzio iyaho phanḓa .
Kha vha ite mbuelo na mbadelo dzavho online .
Hedzi ndi phuphu dza zwiimiswa zwa sitatisitiki zwa maimo a nṱha . 
Vhuvha ha fhethu vhu swikelelwa nga u ṱanganedza u fhambana haho hu tshi vhambedzwa na ndinganyiso . 
U ya nga ha Levin , themo ḽa tshumiso ya tshumelo ya nnyi na nnyi ya vhuthihi ndi " mvutshelano " saizwi hu si na na huthihi shangoni hune ha vha na ndingedzo dza u ṱanganyisa mimasipala nga ngomu kha tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Musi hu tshi ḓa tshanduko na u ḓivha nga ha zwithu-vho , zwa u tenda-tenda kha zwa vhuloi zwo vho ḓo imelwa nga nḓivho ya sainthifiki .
Ndivhonyangaredzi ndi ya u fhungudza vhunzhi ha malaṱwa ane a laṱwa ḓaleḓaleni na ane a fhisiwa . 
Luswayo lwa Shango luswa lu engedzedza kha Batho Pele
Khwiniso idzi dzo sedza kha u khwinisa mbuelo dza ndindakhombo ya vha sa shumi u itela vhavhuelwa nahone hu khou humbulelwa uri zi ḓo fhungudza mbuelo dzo waniwaho dza Tshikwama lwa tshifhinga tshiḓaho . 
U itela uri izwi zwi humbulwe , u sedzesa hu tea u livhiswa kha u khwaṱhisa dziwadi , mveledziso na u sedzuluswa ha puḽane dzo ḓisendekaho nga wadi khathihi na huṅwe u dzhenelela u itela u khwinisa u dzhenelela ha tshitshavha . 
Dzinḓila na fiḽosofi ya nḓila dza tsireledzo na tshishumiswa zwine zwa itwa zwi ṱolwa na u shumiswa nga vhuronwane . 
Kha dziṅwe nyimele , tshifhinga tsha thandela tsho engedzedzwa . 
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho .
Muhasho u vhona ndangulo ya khohakhombo sa maitele a nyaluwo ane a khou khwiṋisa na u khwaṱhiswa ṅwaha nga ṅwaha . 
Khaedu ndi ya uri mutshipiselo na dziṅwe ndambedzo dzi re hone zwi wanala hani zwa ya zwanḓani zwa vhabveledzi vhapo u itela uri nḓowetshumo i nga kona u bveledza tshivhalo tshi pfadzaho tsha vhabveledzi hapo . 
Vha phendele nga manweledzo a ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Khabinethe i fhululedza Minisiṱa wa Vhushaka ha Dzitshakha na Tshumisano , Vho Maite Nkoana-Mashabane , kha u shela mulenzhe havho kha nyambedzano dza Afrika Tshipembe dza Dzitshakha ; Dzine dza langwa nga bono ḽa " mbumbano ya dzhango ḽa Afrika ḽine ḽa vha ḽa mulalo , ḽa demokirasi , ḽi sa khethululi nga muvhala , ḽi sa khethululi nga mbeu nahone ḽi bvelaho phanḓa , nahone ḽine ḽa shela mulenzhe kha vhudziki hu eḓanaho ha ḽifhasi . "
I lavheleseni lwa tshifhinga nyana .
Tshivhalo tsha nṱha tsha aseniki tshi vhanga u huvhala ho livhaho ha makwiṱi , zwine zwa nga ḓisa anoxia na u sa shuma ha tsinga dza malofha . 
Mbadelo dza e-tolling dzo fhungudziwa ho sedzwa vhupfiwa ha lushaka ; vhaendi vha shayaho vho ṱhogomeliwa ngauri vhaendedzi vha vhuendedzi ha nnyi na nnyi a vha nga badeliswi ; mbadelo yo katelaho ya ṅwedzi na yone i hone ; khathihi na sisiṱeme ya u fha murahu masheleni khamphani dza vhuendi .
kana ya ntha ha 4
Miraḓo ya SAPS kana MPS vha tea u shumisana nga vhuḓalo na Dairekhithoreithi , hu sa katelwi fhedzi -
a ) Vho Thembeka Mdlulwa ( Sa Muraḓo a sa Shumiho hone )
O wana tshutshedzo misi yoṱhe u bva kha vhathu vhe vha vhulaha muṱa wawe nahone o kombetshedzea u ḓirula mushumo nga mulandu wa ṱhingo dzi sa ḓivhei dzine dza dzulela u mu founela mushumoni . 
( 1 ) Musi i tshi khou ṱalutshedza Mulayotibe wa Pfanelo , khothe iṅwe na iṅwe-
4.3 Muofisi ane a vha na vhuḓifhinduleli tshifhinga tshoṱhe u ḓo khwaṱhisedza uri thundu iṅwe na iṅwe yavho na yo dzhiiwaho u itela vhuṱanzi , i fariwa zwavhuḓi nahone i humiselwa murahu kha vhone nga u ṱavhanya musi i si tsha ṱoḓea ; na
Kha ofisi nnzhi dza vhagudisi , mugudisi muthihi kana vhanzhi u ḓo vha o kavhiwa . 
U vhalela zwi re buguni yawe nṱha e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri ; tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi .
Mitshino yo no vha nḓila khulwane ya u vhuḓinyanyuli ha vhutsila , na dzikhamphani dza mitshino dzi tshi khou alusa na u tandula vhupo vhuswa . 
Zwibveledzwa zwa mafhungo zwo livhiswaho kha nyambo dze kale dza vha dzo siwa nnḓa na zwiṅwe tshigwada tsha khethekanyo ya mbuelo . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhaswa u shumisa pfanelo dzavho na vhuḓifhinduleli havho zwavhuḓi na u ṱhonifha avho vhe vha lwela mbofholowo ine ra khou ḓi phiṋa ngayo ṋamusi .
[ Vhaofisiri vha Tsireledzo ya Phalamennde vha dzhena ngomu Nḓuni . ]
DSP i sa gumi Ndingo na dzilafho ḽa u thivhela
Ngudo dza / Maitele a u vhuinzhiniara hafhu bindu kana ndalukano dzi elanaho . 
Ndi zwone , hezwi a zwo ngo tea u ri pambusa godoni ḽashu la u isa phanḓa na u vhudzisa vhundeme ha hei mishumo , na ndugelo na magavhelo ane vhashumi vha tea u ḓi phina ngao .
( 3 ) Milayo ya lushaka i nga laula maitele o thomiwaho kha iyi khethekanyo .
Ro ḓivhadza R10 biḽioni uri i vhetshelwe thungo nga IDC ya u sika mishumo .
Muvhuso khathihi na vhathu vha Afrika Tshipembe vha tea u vhulunga kha vhumatshelo nahone nḓila thihi fhedzi ya u swikelela izwi ndi nga kha amba mafhungo a elanaho na vhaswa sa zwa pfunzo na u sika mishumo . 
Hu ḓo sedzeswa kha khwiniso ya pulane ya u ṱhogomela na tshumiso yavhuḓi u itela uri tshiimo tsha tshumiso yavhuḓi tshi engedzee u bva kha 72% ya zwino u ya kha phimo ya 80% .
Zwibveledzwa zwa mafhungo/ vhudavhidzani
Hune zwa modele wa mbalo wa shumiswa u vumba u adzelwa na u fhahewa hafhu , muelo wa maanḓa a khuṱhano nga nḓowelo ndi zwone zwiitisi . 
Nga tshifhinga tshine zwo leluwa uri tshelede endedzwe u mona na ḽifhasini , a zwi ṱanganedzwi uri ndiliso na mbadelo dza u litsha mushumo u tshi ya u awela dza sa badelwe vhashumi na vhana vhavho vha vhaunḓiwa mashangoni a sili oṱhe . 
Mutholi u o ivhadza nga ha mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa awe .
PMS na IDP dzi a shumisana sa masipala saizwi dzi tshi elana na kushumele kwavhuḓi kwa masipala na nḓisedzo ya IDP , saizwi IDP u mutheo wa nḓisedzo ya tshumelo na nyaluwo ya tshitshavha .
Hune mulayo wa shuma vhushayavhulamukanyi ha dzitshilikadzi , sa tsumbo , khothe idzi dzo vha dzo dzudzanywa u dzhiela fhasi milayo i konḓaho . 
Kha vha dzhenisa ṱhanziela ya DNA ( arali vho kona u wana heyo ṱhanziela ) .
Ḽiga ḽa 2 : petani kha mutalo wa zwithoma .
Sa tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsha u ḓisumbedzisa kha tshitshavha , u shandukiswa ha madzina ha muhasho hu ḓo khunyeledzwa . 
Zwi ḓo badelwa u bva kha tshumelo dza GP dza nnḓa ha sibadela arali hu songo wanala themendelo
U ḓo ḓivhadzwa musi a tshi fariwa kana nga u ṱavhanyedza nga murahu nga ha pfanelo dzawe , nga luambo lune a lu pfa , arali zwi tshi konadzea , zwi tshi itea na u vha hone ; 
Kha vha vhudzise matambi ane a khou tamba vhuimo ha mufumakadzi : Vho ḓipfa hani musi vha tshi khou tamba vhuimo uvhu ?
Hu na " r " nngana kha : " Ri ri rengani Gear Store ni ambare zwi re na bvumo " .
6.5.1 A zwi fani na khothe dza fomaḽa hune madzhisiṱiraṱa na vhahaṱuli vha tholwa uri vha shume mishumo ya vhulamukanyi fhedzi , tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala tshi na miṅwe mishumo minzhi i bvaho kha mvelele na maitele , ye tshe hweshwa nga vhusimamilayo .
Mitheo ya u dzhenelela ha tshitshavha
Ndi tea u ṱamba maṋo ndi tshi fhedza u ḽa na musi ndi sa athu u eḓela .
Kha ḓe , ndi ḓo mu fheletshedza vhengeleni .
Tshomedzo dzoṱhe ntswa dzi tea u fhaṱwa dzi na pulane ya ṱhogomelo ya u thivhela nahone dzi tea u avhelwa masheleni kha tshifhinga tshoṱhe tsha vhutshilo ha themamveledziso yeneyo . 
Vhaṋetshedzatshumelo vho tholwa kha zwiṱiriki vha ṋekedzaho ndingo dza HIV sa tshipiḓa tsha tsedzuluso dza mutakalo nnzhi dzine dza dovha dza katela ndingo dza mutsiko wa malofha , vhulwadze ha swigiri , khoḽesiṱirolo na mbalotshikati ya tshileme tsha muvhili . 
Tshivhangi tsha u ḓalesa ha niṱirodzheni ndi u ḓalesa ha mutshikafhadzo nga nṱhani ha u paḓalala na vhubulasi ho ḓalesaho tsini na hu wanalaho maḓi . 
Ndi lushaka lwa . . .
Ndi tea u dovha nda dzhia hetshi tshifhinga u sumbedza uri nga murahu ha maḓuvha maṱuku a ḓaho tshumisano i ḓo ya mafhedziseloni kha Khomishini wa Khetho na Vhalangavunḓu ra ḓo kona u ḓivhadza ḓuvha ḽa dzikhetho .
Kha u fheliswa ha sisiteme ya tshiṱalula na mveledzo khulwane ya dziḓorobo , thaidzo ya vhushayamushumo i vho tou vhonalesa tshoṱhe . 
Vhudavhidzani vhu pfadzaho vhukati ha komiti dza wadi na tshitshavha nga u angaredza
Nḓila i takalelwaho i fanela u dizainwa nga vhuḓalo u itela a Ṱhoḓea yo khetheaho ya Thandela na Biḽi ya Vhunzhi . 
U nanga mafhungo o teaho
Ho sedzwa gumofulu nyangaredzi ya sibadela ya R140 070 nga muṱa nga ṅwaha Tshumelo dza mutakalo dzi elanaho
U Khwinisa Modala yo Engedzedzwaho zwi ambelwa kha vhurangeli ha zwino ha u shandukisa nḓisedzo ya tshumelo ya bisi , thekhisi na tshidimela kha tshifhinga tshipfufhi u ya kha tsha vhukati . 
Ho vha na u khethekanywa hunzhi ha vhalwadze vha nga ngomu u bva kha maongelo manzhi a nga ngomu u fhirisa zwe zwa lavhelelwa . 
2 . U isa phanḓa na u shuma ha milayo i no shuma zwino
Fomo dzi no tea u
Nḓila ine vhabebi vha davhidzana ngayo nga ha mihumbulo na therisano dza nga ha tshiteṅwa itshi tshi ṱoḓaho vhulondo zwi nga ṱuṱuwedza mutakalo wa zwa vhudzekani wa tshifhingani tshi ḓaho . 
6.7.2.2 Mulayo wa lushaka u nga ṋetshedza uri hu bveledzwe khoudu ya vhuḓi fari u itela Vharangaphanḓa vha Sialala vho ṋewaho maanḓa a u shuma mishumo ya ndangulo ya vhulamukanyi , na u ta maga ane a tea u dzhielwa uyu ane a pfuka vhuḓi fari uhu e murangaphanḓa wa sialala .
Kha vha ḓadze fomo ine ya wanala kha senthara ya u linga vhareili .
Lavhelesani iḽo ipfi nga vhuronwane ni vhone uri hu na tshipiḓa kha iḽo ipfi tshine na tshi
Ro thoma Komiti ya Dziminisiṱa dza Ngomu kha u Engedza Vhubindudzi ine ya ḓo vhona u bvelela ha vhurangeli ha nyengedzeo ya vhubindudzi .
Mulangadzulo a Ṱhonifheaho , mushumo wa vhabebi kha pfunzo ya vhana vhashu ndi wa ndeme vhukuma . 
Ndivho yashu ndi u phaḓaladza kha maṅwe masia , hu u itela u kunga mimasipala miṅwe , nḓowetshumo na sekhithara dza vhulimivhufuwi . 
Nga zwiṅwe zwifhinga , vhubindudzi vhu nga tama u pfukisela u ṅwaliswa vhu tshi ya kha muṅwe muthu kana vhubindudzi . 
Zwi sedzwaho nga mbekanyamaitele na vhuḓikumedzeli ha muhanga uyu zwi nga nḓila i tevhelaho : 
U sumbedza vhuṱanzi ha u shuma mushumo wa mikhwa na u vha wavhuḓi kha tshitshavha tsha lutendo na tshitshavha nga u angaredza . 
Mveledziso ya mbadelo na u bviswa ha dzina kha dzisisteme u itela u leludza vhukoni ha mbadelo ya vhupfuki ha mikano . 
Zwi nga dzhia vhege nthihi ( 1 ) u ya kha mbili ( 2 ) u ṅwaliswa .
Zwiko : Pulane ya kushumele i si na tshithu , notsi dza khoso , bambirimafhungo , , zwiṱikara , phuresitiki , Powerpoint B arali i hone , Powerpoint C arali i hone .
3.4 Tshinyalelo dzi re khagala dza u shumisa CBP
Sa Tsumbo milindi dzi badani i songo valiwa i khombo .
Kha ḽiṅwe sia-vho , tshitshavha tshi na vhuḓifhinduleli ha u ṱhonifha na u tsireledza vhuimo na maanḓa a zwiimiswa zwa muvhuso .
Khumbelo ya thendelo ya u rumelwa u shuma fhano kha tavhi la khamphani ine ya vha hone nn ḓa
Kha vha ḓadze fomo ( DL1 ) ya Khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila .
Afrika Tshipembe ḽi khou bvela phanḓa kha u vhuedza na u engedza ndeme ya lupfumo lwa miniraḽa ; tshisika mushumo kha ikonomi . .
Zwiko : Dzikhopi dza thebulu mafhungo ane a nga kwama phambano ya vhathu kha siaṱari ḽa 20 ḽa notsi dza khoso
Foramu dzi Lwisanaho na Vhutshinyi Migodini dzo thomiwa kha mavunḓu a aya , Devhula Vhukovhela , Limpopo , Free State , Mpumalanga na Gauteng .
Zwavhukuma , khakhululo nnzhi a dzo ngo kona u fhira kha tshiimo tsha u thoma , a dzo ngo tandulula mafhungo a ndeme a u funza na u guda , kana u kumedza tsumbo dza zwikolo zwe zwa lambiwa nga vhabebi . 
Zwikolo zwi tea u thusa vhagudi vhane vha vha na HIV uri vha vhumbe tshigwada tsha thikhedzo kana vha ḓibaḓekanye na tshine tsha vha hone henefho kha tshitshavha . 
U vhudzisa mbudziso dza ndeme u itela u wana mafhungo
Aya ndi mveledziso ya themamveledziso , zwa vhulimi , zwa migodi na mbuelo , zwa mamaga , zwa ikonomi ya ndondolamupo na zwa vhuendela mashango .
Ndi gese ire kha thempharetsha yo linganelaho na khombo ya mutakalo ya ndeme . 
Ngauralo , mutevhe wa zwi re ngomu a wo ngo ṱaluswa . 
Zwa u redzhisiṱara a zwi tou vha pfanelo ya vhashumisi vha maḓi . 
Naho zwo ralo , zwi ḓo vhonala nga tshifhinga arali khumbulelo iyi i tshi ḓo vha ngoho kana i si ngoho . 
Ri ḓo thoma miṱangano vhukati ha vhorabulasi vha bindudzaho , zwiimiswa zwa masheleni na muvhuso ya nga ha maga a u dzhenelela ane a ṱoḓea u phulusa Sekhithara ya zwa Vhulimi Vunduni . 
Wanani uri ndi tshigwada tshifhio tshi no ṱavhanya u pfukisa bola .
Aphiḽi dzi fanela u ḓivhadzwa nga tshifhinga tsho tiwaho .
Nḓivho ya u shuma ya vhukuma , u pfesesa na tshumiso ya maitele a u vhulunga na u dzumbulula u ya nga ha ndangulo ya ridzhisiṱara / rekhodo kha vhupo ha mushumo . 
Maga haya a nyengedzedzwa kha zwa masheleni a nga dzhia mbalo ya tshivhumbeo tshifhio na tshiifhio , u tou fana na u tsitselwa fhasi ha mutengo wa ndaka na mbadelo dza vhashumisi vhapo . 
U linga ha tshiofisi hu itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela , tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Kapa Vhukovhela .
Maṱanganyi a ṱhumanyo
Khumbelo ya u walisa khamphani ine ya vha na mukov
Muhasho wa zwa Maḓi na Vhusimamaḓaka ndi wone muṋe wa zwiko zwa maḓi zwa ḽa Afrika Tshipembe . 
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u vhona uri thundu dzo no shumiswaho dzi ṱun ḓwaho a dzi tshinyadzi nḓowethsumo ya Southern African Customs Union .
Kha u shumisa mbekanyamaitele iyi , na kha u fhindula u konḓelela khayo , vhunzhi ha vhathu vho vhulahwa , u shengedzwa , u dzhiwa nga khani na u sa farwa zwavhuḓi lwo kalulaho . 
Ri dovha hafhu ra lavhelela u shumisana zwavhuḓi na mahoro mahanedzi phalamenndeni , nga muya wa u vhea shango phanḓa .
Kha vha ṱalutshedze vha muduba i A vho salaho nga ngomu uri vha thetshelese vhashumisani navho musi vha tshi vhuya .
Nga ṅwambo wa izwi , Vho Weber vha ḓivheesa nga maanḓa kha zwa u ṱana kuitele kwa u pika nga khumbulo kwo ḓalesaho kha ṱhalutshedzo ya lushaka lwa muthu wa tshizwinozwino ya tshitshavha . 
Zwiṅwe hafhu , vhathu vha si gathi vha tea u enda kha firiwei , firiwei dzi ḓo vha dzo vhofholowaho u itela vhuendi ha nnyi na nnyi na vhuendi ha ṱhundu . 
Fhedzi , thendelo ya u fhedzisela ya mugaganyagwama wo raliho , i ḓo bva kha ndangulo ya vhuongelo . 
Ri wana fomo ya khumbelo kha SAGNC .
Tshivhalo tsha vhadzulapo vha vhupo ho bvelelaho , sa tsumbo , vha na ndinganyo ya vhaaluwa vhanzhi u fhira vhupo vhu songo bvelelaho , vhune ha vha na ndinganyo ya vhana vhanzhi . 
Isani phanḓa ṅwala tshiṱori tshaṋu inwi muṋe hafha .
Izwi ri zwi vhidza uri ndi kutshilele .
Vhaṅwe vha zwigwada zwi shumaho zwo fhambanaho zwi ṱoḓaho u bulwa na u dzhielwa nṱha kha u olwa ha fhethu hu konḓaho nahone ho vuleaho , khathihi na dziṅwe dza ṱhoḓea dzavho , ndi : 
Pulane na phurogiremu dza ndangulo yo ṱanganelanaho
U topola ṱhoho ,
Mbonalo dza tshibveledzwa
Zwenezwo ndo takala u vhona mvelaphanḓa ya ndeme i tshi khou itwa nga Khomishini ya Fiḽimu u itela u engedza mushumo wa vhubveledzi khathihi na u nyanyula ṱhoḓea yapo na u alusa mpho yapo . 
Sa tsumbo , u alusa migaganyagwama kha tshumelo dza tshitshavha dzo angalalaho dza zwa mishumo zwi nga amba u fhungudza kushumisele kwa masheleni huṅwe fhethu . 
Ro sumbedza zwithu zwine zwa vha na ndeme zwine zwa shuma fhedzi sa zwiḓivhadzi . 
Ndi zwa ndeme uri Komiti dza Wadi dzi ḓivhe uri dzi wana ngafhi mafhungo aya saizwi mithelo ya ndaka i tshi anzela u bvelela kha zwithu zwine vhadzulapo vha ṱoḓa u bviselwa khagala khazwo .
Fulo heḽi ḽo livhiswa kha u fhungudza masiandaitwa a u sa tsireledza zwiḽiwa na uri ḽo thoma zwavhuḓi . 
Hu na vhathu vhasili vha re na nḓala ngeno mudavhini ! "
Zwilinganyo zwine zwa ṱoḓea zwo bviselwa khagala kha Ndaela ya Tshikwama na u salwa murahu nga PIC . 
Khamphani dza sekhithara ya phuraivethe dzi khou sumbedza ḽeveḽe dza nṱha dza vhuḓifulufheli na uri dzo engedza nga maanḓa kha khaphasithi yadzo ya u bveledza . 
Muhasho wa tshiṱoko wo khwaṱhisedza uri tshiṱoko tshoṱhe tsho rumelwaho mavhengeleni tsho rekhodiswa zwone kha sisiṱeme . 
U kona u shumisa mibvumo yo gudwaho hu tshi sikwa maipfi .
( b ) u vhumba , u thoma , u dzhenela na u vhulunga , vhurereli na luambo lwavho na u vhumba vhushaka na maṅwe madzangano a tshitshavha .
U vha na vhuḓifhinduleli ho fhelelaho ha u thoma muhangarambo wa ndangulo ya u renga na rekhodo , hu tshi katelwa maitele a khwaṱhisedzo ya rekhodo nga kotara na mivhigo . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na dzangalelo , vhapondiwa vha nndwa dza muṱani na madzangano asi a tshitshavha a nga vhilahela .
Khethekanyo ya u vhea i nga vha ṋea khwaṱhisedzo yo teaho kana Ṱhanziela ya Apostille nga fhasi ha zwi tevhelaho :
Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwibveledzwa zwo ḓisiwaho nga demokhirasi ; na bvelaphanḓa ine muvhuso wo i sika kha u swikelela ndaela uri vhathu vha vouthe .
Iṅwe ndeme yo ṱumanaho na dipuḽoma i ṱanganedzwaho kha zwa pfunzo ndi muelo wo khetheaho yo sedzaho kha zwidodombedzwa zwihulwane kha masia a nyito a vhudipuḽomati . 
U thetshelesa u itela u wana mafhungo o khetheaho
Mveledziso ya modele ;
Khumbelo ya u ṅwalisa lwa u thoma na tshikolo tsha pfunzo dza nṱha
Vha ṱole fomo ya u ṋea thendelo ya mulayo ya u bviswa ha thundu kana tshomedzo kha Muhasho wa Pfunzo . 
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , une wa khou shuma tshoṱhe na nḓowetshumo , u khou thoma maano a thekhinoḽodzhi yapo .
U dzulela u daha mutsi zwi vhanga asima , vhulwadze ha mbilu , khentsa ya mafhafhu , u siṋa maṋo .
Lushaka ulu lwa vhulamukanyi lu nga ha u guda hafhu ' uri ri tea u vha hani ' na ' u guda hafhu vhuḓifhinduleli hashu ha sialala ' ... Zwi dzhiiwa sa phodzo nga ṅwambo wa u sa dzidzanyea ha tshitshavha nahone vhugevhenga ndi vhulwadze kha muya , vhuḓipfi,ṋama na muhumbulo wa muthu na tshitshavha vhune ha tea u lafhiwa nga nḓila ya sialala .
Ezwi ndi sabusidi dza ngoho na / kana khiredithi ya muthelo wa u karusa vhubindudzi kha thekinoḽodzhi ya fulufulu ḽi vusuludzwaho . 
U dzhenelela ha vhathu kha mupo hu anzela u vhanga khuḓano ya madzangalelo vhukati ha tshaka na zwivhalo zwa phukha dzo fhambanaho . 
Saizwi mavu aya a si a muthu , hu na khonadzeo ya uri a hu ngo tea u vha na vhuṋe vhu bvelelaho , nahone ahuna muthu ane a tea u vha na vhuḓifhinduleli hao . 
U fara sesheni dza u tsivhudza na u ṋetshedza vhugudisi dathabeisi na sisiṱeme dzo shumiswaho . 
Nḓivhadzo dza u valelwa dzi a ṱoḓea hu sa athu fhela ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo kana ha shuma mbadelonyengedzedzwa
Ndi kona u kona u humbulela kufhelele kwa tshiṱori .
Vhaiti vha vha kona u vha na nḓivho i re khagala ya zwine zwa fanela u itwa vha ita uri zwi konadzee .
Nṱhani ha izwo , u ḓo lwela u shumisa mbuelo dza vhukoni kha maitele oṱhe hu si na u sa londa ndeme , na maga o khwaṱhaho a ḓo shumiswa u khwaṱhisedza uri ahuna u tambiswa ha masheleni . 
Khabinethe i vhidza vhavouthi vhoṱhe uri vha vhone uri khetho dza 2014 dzi vhe na tshivhalo tshihulwane tsha u voutha , sa zwe ra vhona kha khetho dzoṱhe u bva 1994 .
U katelwa ha zwiimiswa zwa masheleni hu sa sedzwi na muelo kana arali tshiimiswa tshi na vhafaramikovhe vha tshitshavha vhaṅwe na vhaṅwe . 
Hezwo zwi ḓo ita uri hu vhe na ndeme ya zwiṅwe zwa thekhinikhala kathihi na mishumo wa poḽotiki kha sia ḽashu . 
Zwibveledzwa zwa matshilisano , tsumbo , thambo , garaṱa dza u lumelisa , marifhi
Khabinethe ina fhulufhelo ḽa uri tsedzuluso nga mihasho yo teaho dzi ḓo bveledza tshivhangi tsha khombo idzi na u vhona uri khombo dzo raloho dzi sa tsha itea .
Tshumelo dzi katela maḓi , muḓagasi , tshampungane , na u bviswa ha malwa ṱwa .
Tshipikwa tsha Mulayo wa Nyaluso ya Tswikelelo ya Mafhungo ndi u itela u vhona uri vhathu vha khou swikela pfanelo yavho ya ndayotewa ya u swikela mafhungo o farwaho nga :
Nḓivhadzo ya ndeme : Uri hu ḓivhee uri murengi ndi nnyi kha sumbedzise nga u ṅwala dzina na tshifani tshavho .
Therisano ya kiḽasirumuni a yo ngo sendekwa kha nḓivho yone iṋe kana zwe nḓivho ya bveledziswa zwone , fhedzi wo ḓisendeka kha uri yo bveledzwa nga nnyi nahone yo bveledzelwa mini . 
Arali vha kuvhatedza kana u khisana na muthu ane a vha na HIV kha meme dza mulomo vha nga si kavhiwe . 
( 2 ) Mulayo wa Phalamennde u fanela u ta fomuḽa ya tshivhalo tsha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka .
Khethekanyo 6.5 i tandula vhuṱumani ha fhasisa hune ha nga sikiwa miṅwahani ya 1 na 2 ngeno khethekanyo 7 i tshi sumbedza vhuṱumani ha u tou inga ha u khwaṱhisa na u ita uri u ṱanganywa ha CBP na IDP hu vhe na vhudzivha .
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri vhaunḓiwa vhavho vhoṱhe vho ṅwaliswaho vha a ḓivha nga ha tshumelo iyi .
U bveledza tshenzhelo , vhuambeli na u kunga u itela mbekanyamushumo dzo khetheaho dza zwigwada zwo khetheaho . 
Vha tshiswole fhedziha , vho dzula vho ita ndango yo khwaṱhaho na u pwanyeledza mveledziso iṅwe na iṅwe lwa miṅwaha minzhi . 
Sa zwe nda ṱalutshedziswa zwone , ho vha na u fhumula tshoṱhe nga zwifhinga zwenezwo . 
Bugu hedzi dzi tea u vha dzi sa konḓi u fana na bugu dzo shumiswaho nga tshifhinga tsha u vhala na tshigwada .
Zwikili zwa u humbula na u elekanya zwo dzheniswa kha zwikili na zwiṱirathedzhi zwi ṱoḓeaho kha U thetshelesa na U amba , kha U vhala na U ṱalela , kha U ṅwala na U ṋekedza .
U ṱola bugu dza kiḽasiṱa na mivhigo ya tshiṱoko . 
Ndi mbudziso ya vhuṱhogwa , ngauri vha tshumelo ya tsireledzo ya Phalamennde vha vhiga kha vhuvhili havho hu si kha khorondangi .
Ngudo dza ḽikumedzwa ḽa tshikhala nga ha mivhili yo tilaho dzi ḓo khunyeledzwa ino vhege . 
u khwaṱhisa maga o thoṅwaho u thusa dzico-operative na mabindu maṱuku nga maanḓa ane a vha na vhafumakadzi nga ngomu , nahone hu tshi ombedzelwa vhugudisi na mimaraga , hu tshi katelwa u a ṱanganya na fhethu ha thengiso hu ḓihwaho ;
Maṱaluli nṋe riṋe vhone ene avha yaṋu vhoiwe iwe inwi zwanga yawe zwavho ene yaṋu
Ṱhoho dza Zwiimiswa zwa Ndima ya ṱahe ;
U itela u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza kiḽiniki ṱhukhu dza mahayani dzine dzi nga kha ḓivha dzi sa koni u swikelela zwiimiswa zwa u bvisa tshikafhadzo ha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili zwa dzingu zwihulwane , milayo yo fhambanaho i fanela u shuma kha zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa zwihulwane hu tshi vhambedzwa na zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa zwiṱuku . 
Nomborani maga a u bva kha 1 u swika kha 4 ni a shumise kha vhili ḽaṋu
Hezwi zwi ḓo ṱuṱuwedza u shuma nga mulayo ha zwiimiswa zwa masheleni na uri zwi ḓo thusa kha u khwinisa nḓila na maitele a kuhadzimele zwi tshi tshimbelelana na khadzimo ya masheleni a u renga nnḓu .
15 . KHAIDZO :
U sedzuluswa ha u sa tshimbidzwa zwavhuḓi ha zwibviswa sa zwo aluswaho nga kha odithi ya nnḓa zwi itwa nga kha komiti ya akhaunthu dza tshitshavha , SCOPA . 
Vhaofisiri vha masipala na / kana vhakhantseḽara vhahulwane vha anzela u vha hone kha vhugudisi uri vha vhe Vhagudisi vha Vhagudisi kha mishumo ya u fhaṱa vhukoni i ḓaho .
Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni wo engedza pfanelo dza vhashumi wa katela zwi tevhelaho :
Vhakhethi vha nga rumela mulaedza vho ṅwala nomboro yavho ya basa kha 32810 kana vha rwela luṱingo kha 0800 11 8000 uri vha khwaṱhisedze maimo avho .
Mulangadzulo wa kale wa Buthano ḽa Lushaka Vho Dokotela Frene Ginwala ,
Ri dovha hafhu ra ḓiimisela u bveledza Pulane dza u ita , dza Nyito ya vhukuma na u thoma u dzi shumisa nga mbekanyamushumo dza Local Action 21 u itela u swikela ndivho idzi . 
1.2. Khabinethe i livhisa ndiliso kha miṱa na khonani dza vhatukana vho lozwaho matshilo avho nga nṱhani ha mirundu isiho ngonani .
Ri tenda uri nḓila ya khwinesa ya u swikelela muhumbulo wa " maṅwe maṱo maswa " ndi ya u tsenguluso ya vhashumisani yo ḓiimisaho nga yoṱhe ine ya tea u vha hone , u nga ri , miṅwaha miṅwe na miṅwe miṱanu . 
Khabinethe i tikedza nungo dza mazhendedzi a mulayo u vhona uri u guda hu khou vhuelela ngonani , na uri ndaka na pfanelo dza vhathu zwo tsireledzea .
Nga nḓila iyi , zwigwada zwi nga vhuelwa nga maanḓa kha mbulungo dza masheleni dza kale na u thivhela u dovhololwa . 
Mielo ya tshikhala na yone yo angaredzwa kha thandela dzoṱhe sa izwi fhethuvhupo ha thandela ho bulwa u ya nga muvhundu na wadi . 
Hu katelwa zwishumiswa zwa nga ngomu zwi dzheniswaho nga muaro , hu tshi katelwa zwishumiswa zwi shumiswaho u thusa kha u ṋekedza phurothesisi ya nga ngomu
Vhukoni ha u ṋetshedza thikhedzo nyangaredzi ya mulayo , u ṅwala milayo , u ṅwala mihumbulo ya mulayo na makumedzwa na u kuvhanganya mikumedzo ya PowerPoint . 
vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe
Kha dziṅwe dza dziwada , u ḓa miṱanganoni ha vhathu ho vha hu tshi takadza ngeno kha dziṅwe zwo vha zwi sa takadzi . 
Tshiṱatamennde tsha ngaha Muṱangano wa Khabinethe wa dzi 11 Shundunthule 2016
Mveledziso ya Afrika Tshipembe i shumisa Thasululo ya u Khwinisa kha khamphani dzine dza ṱoḓa u khwinisa mveledziso yadzo . 
tshivhalo tsha zwine zwa do rengiselwa nnḓa .
I sumbedza nyimele ya ikonomi na mahumbulelwa ane a vha tsendeko kha mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho , khathihi na mutheo une mugaganyagwama wa tea u dzudzanywa ngawo . 
Vhathu vha songo vhaledzaho vha ḓo humiswa . 
U guda hu ḓo fhaṱwa kha tshaka dza zwibveledzwa zwo ḓivhadzwaho kha Vhuimo ha Muteo ( tsumbo : tshiṱori , mafhungo a iwe muṋe na ndaela ) nahone vhagudi vha ḓo ḓivhadzwa kha tshakha dza zwibveledzwa ntswa ( tsumbo : zwiṱori zwa vhukuma / zwo ḓisendekaho nga mbuno , tshakha dzo fhambanaho dza zwiṱori , mivhigo ya oraḽa , nyambedzano pfufhi ) .
Vhatholi , madzangano a zwa vhashumi , dziNGO na Mbekanyamushumo dza AIDS dza Muvhuso vhoṱhe vha na vhuḓifhinduleli kha sia iḽi . 
Madzuloni a uri vhorabulasi vha vharema vha vhe tshipiḓa tsha nḓowetshumo i si ya fomaḽa kana sekhithara ya vhulimi ya u sika mishumo i si ya fomaḽa , ri tama u vha alusa u bva kha u limela muṱa fhedzi u vha vhorabulasi vha mikovhe miṱuku zwenezwo , mafheloni , u vha vhorabulasi vha vhuvhambadzi . 
Mbekanyamaitele dza ANC dzo itwa ho sedzeswa u dzhiela fhasi iṅwe na iṅwe ya phuphu idzi , nahone ndo no ḓi hanedza mbekanyamaitele idzi kha Khabinethe na musi zwi khagala . 
3.4 Tshaka dza zwiko na maitele a u kuvhanganya 32
Pulane dza sekithara idzi dzo sedzesa kha sekithara dzo khetheaho dzi re nga fhasi ha muvhuso wa vhukati . 
U khwaṱhisedza vhungoho ha oda ya u renga , vha humbelwa uri vha Kwame : 
Nḓisedzo ya mbekanyamushumo dza mutakalo dza u livhana na zwiteṅwa zwo imaho ngauri zwa mutakalo dzi nga ho sa pfushi , HIV na AIDS , Lufhiha , vhupo , mutakalo wa mbebo na mutakalo wa vhuimangalavha , kathihi na nḓisedzo ya tshumelo dza dzilafho dza shishi na dza vhuendi ha vhalwadze . 
Vhambedzani zwe na humbulela na zwe na
Khoro i fanela u ṱangana lu si fhasi ha luṋa kha ṅwaha .
Muḓisedzi a nga ṱoḓwa uri a ṋetshedze iṅwe na iṅwe ya kana dzoṱhe tshumelo dzi tevhelaho , hu tshi katelwa tshumelonyengedzedzwa , arali i hone : 
Mveledzwa dza u vha khomboni ya vhukhroumu dzo ḓi sendeka kanzhi nga tshikalo hu si tshifhinga tsha u vha khomboni . 
Hu na vhukonḓi ho fhambanaho malugana na khwaṱhisedzo ya khwaḽithi na tsireledzo kha mishonga ya vhulimi , nga maanḓa kha sekhithara i si ya fomaḽa . 
Minista vho ṋewa maanḓa manzhi kha vhulanguli ha Thirasiti na uri vha nga ṱoḓa ngeletshedzo ya Komiti nga Tswikelo ya Maḓaka nga fhungo ḽifhio na ḽifhio . 
Vhudziswa ho thoma ha sedzwa zwiko zwoṱhe zwa ikonomi , zwandeme ndi zwa uri , u kovhekanywa ha vhuḓi ha nyaluwo zwi tea u kwama .
kha vhudavhidzani nga u angaredza .
Ndi nga ita mini arali nda wana uri ṱhanga i a na nga murahu ha miṅwedzi ya rathi ndo thoma u dzula ?
Ofisi ya Muṅwalisi i anzela u rumela vhoṱhe vhane vha vha na thendelo maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo .
Tshiendedzi tsha zwidziki ndi tsha vhuṱhogwa nga tshifhinga tsha mushumo wa u dzhenisa phaiphi khulwane , ngauri mugero muhulwane u shuma sa tshilibane tsha tshidziki na , nga fhasi ha dziṅwe nyimele , tshi nga ḓadzwa nga tshifhinga tshiṱuku vhukuma . 
Mveledziso ya ikonomi i khou kanganyiswa nga mbadelo dza tshumelo dzi re nṱha , nyendo ndapfu dza u ya na u vhuya mimaragani na u shayea ha mbambadzo yo teaho ya vhupo . 
Zwine mahaya o fhambanaho a vha o itwa ngazwo - zwi katela zwitanda zwi ngaho maboḓelo , daka , zwidina , mazennge ,
Bugupfarwa a i konḓi u i ṱhaphudza . 
12 . U rwelwa ṱari ha bugu ya Bakoena Ba Mopeli ya Mulayo wa Sialala
Nḓivhiso zwenezwoha i dzheniswa kha sisiṱeme dza ndango ya ofisi dzo fhambanaho . 
U ṱalutshedza uri ndi ngani ole dza zwimela zwa tshiluḓi zwi tshi vha u khwaṱha ha fhethu ha fhasi hu ṋokaho musi dzi tshi vha dzi na tshanduko ya khemikhala ya zwiluḓi . 
Zwenezwo ho vha hu si na u tendelana ha mihumbulo malugana na referentsi yo ḓoweleaho ya ḽiṅwalo iḽo . 
U vhala nga vhavhili-vhavhili / u woṱhe
Izwi zwi ḓo shela mulenzhe kha u khwinisa u vha zwone kha u rekanya mbadelo dza nḓisedzo ya tshumelo na u khwinisa mbambedzo . 
Vhabwi vha migodi vhaṱuku hu ḓo vha avho vhane vha shuma kha masalela maṱuku ane zwa leluwa u shumisa . 
Hu na tshaka nnzhi dzo fhambanaho dza ndangulo ya thandela dzi shumiswaho kha mveledziso dza sekithara .
Tshivhalo tshihulwane tsha u humbula na ndugiselo tshe tsa itwa kha mbekanyamaitele tsho dzhielwa nṱha hu na ndivhuho . 
Tsireledzo ya matshilisano i khou lavhelelwa u kundelwa u badela mbuelo dzo fhelelaho kha dzidikheidi dzi si gathi , na uri ezwi zwi ḓisa mbudziso dzi konḓaho arali dziakhaunthu dza muthu a eṱhe dzi dza u tou funa . 
Vhashumisi vha phaiphi a vha i vali zwavhuḓi zwine zwa sia maḓi a tshi rotha .
Muhasho u tenda uri midia yo vhofholowaho nahone ya ṱanḓavhuwaho ndi zwifhaṱi zwa dimokrasi . 
Khumbelo dza thendelo dza vhuṱundi ha thundu dzine dza vha fhasi ha maitele a ndangulo ya vhuṱundi dzi tea u itwa kha fomo yo bulwaho .
u wana muhumbulo muhulwane ( U
( d ) u ṋea thendelo ya tshadzhi dzo livhanaho dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Vunḓu .
nyambedzano ya PMS na tshumiso na tsedzuluso
U engedza izwo , vhukavhamabufho vhu kha ḓi vha vhudzulo ha mabufho a vhathu vhanzhi na a phuraivethe , khathihi na uri zwa u hwala mihwalo zwi kha ḓi ya phanḓa . 
Makhulu wa Ndumeliso vha pfana na u mu anetshela tshiṱori tsha musi vhutshilo havho vhu tshi ponyiswa nga dolofini .
Khorombusi na tshikolo zwi ima kha vhuimo ha u fulufhelana .
5 . Mulayo Wa Khwiniso Wa Senthara Ya Vhusevhi Ha Masheleni
U valwa ha CC zwi amba uri CC
4 . U topola nyimele i bvelaho phanḓa ya zwa matshilisano a zwimedzwa ;
Mulayo wa Maitele a Khwiṋiso ya Milayotibe ya Masheleni na Mafhungo a Kwamanaho Nazwo , Mulayo wa 9 wa 2009 u ṱalutshedza muhanga wa mukovho nga nḓila i tevhelaho :
Ndangulo ya thangela-na-thevhela muaro kha vhalwadze vhe vha itiwa miaro ya muṱoḓo ngei Sibadela tsha Vhana tsha Red Cross War Memorial . 
Ri ḓo shavhela kha zwa u ita ndingo na u lafha , zwine zwi tshimbilelana na maitele maswa e a ḓivhadziwa nga Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi ( WHO ) nga Nyendavhusiku mahoḽa .
U fhelisa maanḓa a vhulamukanyi ha vharangaphanḓa vha sialala zwi ḓo vha u dzima tshitshavha tsha mahayani kha khothe dzapo kha zwe vha vha vha tshi dzulela u sengisa milandu yavho .
Vha IEC na vhaṅwe vhashelamulenzhe vhoṱhe vha khou shuma nga tshifhinga tshone kha u vhona uri khetho dzi khou farwa nga nḓila ya mulalo , mbofholowo na u pfesesea , vho ḓadzisa nga izwo .
U ya nga thandela ya Alexandra ya Mvusuludzo ya Vhupo ha dziḓoroboni , ho thoṅwa mutevhe wa phurokhwayamenthe . 
Kha ino nzulele ya masheleni i konḓaho , muvhuso u tea u sudzulusa zwiko u bva kha mbekanyandeme dza fhasi zwa ya kha mbekanyandeme dza nṱha : u vhusikamishumo , zwa pfunzo , mutakalo , mveledziso ya mashangohaya , na u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa . 
Tsheledzo yo kalulaho , kana u nwelela hu si havhuḓi , zwi nga shela mulenzhe kha nyaluwo ya midzi i si yavhuḓi , nyaluwo i si yavhuḓi na zwiwo zwinzhi zwa malwadze . 
Naho malaṱwa a radiesheni a tshi bva fhedzi kha zwiimiswa zwa ndondolamutakalo zwi si gathi , vhunzhi ha vhashumisi vha tshishumiswa tsha u fhisa malaṱwa a vha ḓivhi thaidzo dzi re kha u malaṱwa ndondolamutakalo a radiesheni . 
Tshivhumbeo tsha khorotshitumbe ya muvhuso kha sia ḽifhio na ḽifhio ḽa muvhuso tshi nga -
HIV yo kwamesa vhafumakadzi vhaṱuku vho vhalaho .
-Mbadelo dza ḽivi ya u lwala na mbadelo dza vhugudisi/ u ṱoḓa muṅwe mushumi u itela u imela mushumi .
Vhaimeleli vha re nḓuni edzi vha bva kha dzangano ḽa mabindu , dzangano ḽa vhashumi , dzangano ḽa tshitshavha na zwiimiswa zwa mveledziso , na miraḓo ya muvhuso . 
Vhuitwa vhune ha ṱoḓa vhuimo ha nṱhesa ha u vha khagala vhu anzela u sendamela fhethu hune ha swikelelea ha ṱumanya vhuṱumanyi ha fulufulu . 
milayo ya zwa mutakalo na tsireledzo khathihi na maitele a mushumoni
Tsedzuluso ya vhukati yo sumbedza u aluwa nga zwiṱuku kha masia o fhambanaho ane a nga mutakalo , pfunzo , nndwa ya u lwa na vhugevhenga , zwa u ṋewa ha vhathu madzulo , fulufulu , mbetshelwa maḓi , mveledziso ya mahayani na zwiṅwe .
Sabusidi yo ṱumanaho na tshikolodo
Muvhuso u khou vhilaela ngauri tshutshedzo dza u xelelwa nga mishumo kha sekithara dza migodi na tsimbi zwi ḓo vha na masiandoitwa a si avhuḓi kha miṱa , zwitshavha na ikonomi .
I shuma ngomu ha sisiteme ya muvhuso wa Afrika Tshipembe .
Zwiṱirathedzhi zwa u vhala u itela u pfesesa
19 . Mutakalo , Zwiḽiwa , Maḓi na Tsireledzo ya Kutshilele - Muvhuso u tea u vhona uri vhathu vha kona u swikelela mutakalo , zwiḽiwa , maḓi na tsireledzo ya kutshilele .
Madzuloni a uri ri vhe vha u ḓiimelela na u nyanyuwo , ri tea u vha vha ṱanganedzaho na u vha vha dzhiaho ndango ya nyimele . 
Vhubveledzi u bva kha ḽiga iḽi ndi u amba zwi khagala ṱhoḓea dza tshumelo , tshikoupu tshadzo , zwipikwa zwine zwa tea u swikelelwa na tsumbo ya khonadzeo ya thasululo . 
Zwiputelo zwoṱhe zwi putelwa nga tshiputelo tshi sa vhonadzi nahone zwi re ngomu zwi nga si vhonale u swika u tshi tou putulula .
Nga murahu ha u faedzwa na u ṱolwa ha khombo lwa u thoma khwaṱhisedzo i sudzuluwa uya kha vhusaukanyi na ngaganyo dza khonadzeo na vhungoho ha tshinyalo kha vhutshilo , thundu na mveledziso . 
Milayo ya u thoma tshikolobulasi
A huna ane a ḓo ri itela , ndi zwanḓa zwashu .
Nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano miṱangano miṋa i farwa nga Komiti ya Mbalelano . 
Adam na Vho Francinah a vha athu u pfuluwa na luthihi , zwenezwo a vha faneli u fhindula idzo mbudziso .
Milayo ya mutakalo
Nyombedzelo i ḓo vhewa kha u vhuedzedza maitele o khwaṱhaho a tshifhinga tsha vhutshilo havho tshe vha tshifhedza tshikoloni ane a vhonala a tshi khou shavha kha murafho washu muswa . 
4.1 . Vho Phurofesa Edith Veronica Vries vho tholwa sa Mulanguli-Muhulwane kha Muhasho wa Vhulimi , Vhusimamiri na Vhureakhovhe .
U swika kha maḓuvha maṱanu a u shuma , ho sedzwa u wanala ha maṅwalwa a ṱoḓeaho
Izwi zwi kwamana na zwa uri u kandekwanywa ha pfanelo nga u angaredza , zwi tshi kwama khethekanyo ya 31 ya Ndayotewa .
Khadiamu i ṋoka nga zwiṱuku hu re na pH yo linganaho kana ya alkali nahone ine ya ṋoka nga u ṱavhanya fhethu hu re na dungi , hune tshivhalo tsha toksini tsha nga engedzedzea zwo leluwa u bva kha u ṋokuluwa ha khadiamu u bva kha zwithu zwa mabaphathi a khadiamu . 
Dziṱhama kha tshigwada ndi : 
Ndi vhuḓifhinduleli ha vhabebi , vhaunḓi na vhadzulapo u vha na vhuṱanzi ha uri vhana vhashu vho tsireledzea , nga maanḓa kha zwifhinga zwi ḓaho .
Izwi na zwone ndi zwa ndeme nga maanḓa nga uri u ya nga ITC ri khou humbula nga ha vhubindudzi kha thekhinolodzhi yo bvelaho phanḓa .
59 U laedza ndila ˆ
Ro takadzwa naho zwo ralo u pfa uri kha miṅwaha ya zwino , ḽeveḽe dza ḽiḓi kha malofha a vhana dzo vha dzi tshi khou tsela fhasi , nga maanḓa kha vhuṅwe vhupo . 
U thusa nga u ḽaisa na u ḽaisulula thundu . 
Thomani mafhungo a 27 - 34 with
Ri ṱanganedza maitele ane a khou itea zwino u ya kha tshanduko yo fhelelaho ya zwiimiswa ezwi . 
Arali mubebi wa ṅwana na ene o ṅwaliswa sa muunḓiwa , hu ṱoḓea afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane ya muḓuhulu .
U thetshelesa muambi wo tou fombe , u itela u wane zwiṅwe zwa ndeme kana ṱhoho khulwane u bva kha ndeme u bva kha zwo ambiwaho
Ndi vhona hezwi hu u shuma nga nḓila isi yavhuḓi u fhirisa u ṱhaṱhuvhiwa ha vhukoni ha vhashumeli vha muvhuso , vhane vhunzhi havho vha na vhukoni na hone vha shuma zwavhuḓi . 
U shumisa pulane ya nyito u sedza hafhu mvelaphanḓa kha pulane na masheleni o shumiswaho .
Data yo kuvhanganyiwaho misi yoṱhe yo ṱanganyiswa magumoni a tshifhinga tsha u vhiga , kanzhi ṅwedzi , ya kona u fhiriselwa kha tshileludzi , tshiṱiriki tshiṱuku , tshiṱiriki , mbekanyamushumo na u fhedzisela i kha ṱhanganyelo dza vundu . 
U katela vhashumi kha u dzhiwa ha tsheo kha maṅwe mafhungo .
U ya nga ḽitheretsha ya dzitshaka , zwitshimbidzi zwihulwane zwa u ḓala ho kalulaho ndi u shumiswa u valelwa wo lindela tsengo na maitele a vhugevhenga vhuhulwane . 
Tshikolo tshi na maḓi o linganaho na tshumelo dza vhuthathatshili ?
D Vha sa tshimbilesi nga mimoḓoro
21 . U phasiswa ha milayo i ṱoḓḓiwaho nga Mulayotewa muswa
Khabinethe i khwaṱhisedza pfanelo dza vhana dza u guda fhethu havhuḓi nahone ho tsireledzeaho .
( a ) mahoro oṱhe na madzangalelo a sumbedzwaho kha Khoro a vha o imelelwa zwavhuḓi ;
Mugaganyagwama wo farwa nga khumbulelo dzi tevhelaho : 
Tshipiḓa tshithihi tsha muvhuso tshi shumaho tshi kwama sia ḽa zwa masheleni na vhungoho ha mukovho wa zwiko na zwone zwi sumbedzwa nga zwibviswa zwa muvhuso zwi so ngo vhigwaho . 
Luṅwalo lwa ṱhalutshedzo lu bvaho kha muṋe wa tshibveledzwa kana muimeli .
Mafhungo aya a katela :
( h ) fanela nga u ṱavhanyedza u ṋetshedza mafhungo maṅwe na maṅwe a ṱoḓiwaho nga Vhufaragwama ha Lushaka u ya nga uyu Mulayo ; na u
zwitimbanywa zwi re ngomu
Vhudzheneleli vhuṅwe na vhuṅwe ha ndeme a si muimawoga , fhedzi i tou vha tshipiḓa tsha u lwisa ho ṱanganelanaho ha lushaka .
Zwithu zwa 3-D
U vhuyelwa nga zwibviswa zwashu , ikonomi yashu i ḓo vhuyelwa nga : 
Fhedziha , yo ṱanganedza vhuḓidini ho itwaho nga sekithara ya migodi ha u ḓidzhenisa kha nyambedzano ya u vhulunga mishumo .
4.111 Ho vhigwa uri hu na phambano vhukati ha nḓila ine khothe dza sialala na khothe dzo ḓoweleaho dza shumana na vhuloi .
Ambani na khonani dzaṋu nga nḓila dzo fhambananaho dzine ra nga vhulunga maḓi ngadzo .
thekiniki dza ṱho ḓisiso dza Forensikhi
Kha u ya phanḓa na nyaluwo , ri khwaṱhisedza mimakete ire hone ri tshi khou ya phanḓa na dziikonkonomi dzine dza khou thoma u bvelela .
U ṅwalisa Mushonga wa u ilafha Zwifuwo
Ndi mbekanyamushumo dzifhio dzine na nga vhona nyusi khadzo tshifhinga tshoṱhe ?
Zwenezwo ndi zwa ndeme u khwaṱhisedza uri tshaka dza dzinnḓu dzo fhambanaho na u sa ḓura dzi a swikelea , u itela u khwaṱhisedza kuḓowelele kha tshifhinga tshilapfu . 
Kutshimbidzele kwa u pulana - ku ita uri thandela i tshimbile zwavhudi na uri i vhe na thaidzo ṱhukhusa .
Mulayo u dovha wa vha na mbetshelwa dza vhaṱoli na vhuṱoli ha fhethu ha mushumo , nyimele dza kushumele na u vhigwa u tholiwa ha vhana mishumoni , khathihi na vhutevhedzeli ha vhugevhenga . 
Ndi iṅwe ya ndivho dza Buthano u tsireledza vhana u mona na dzitshaka kha zwithu zwi vhaisaho zwa u bviswa zwi songo tea kana u wana thuso na u thoma kuitele kwa u khwaṱhisedza u vhuela murahu nga u ṱavhanyedza ha vhana kha shango ḽa vhudzulo ha vhubvo . 
Fulaga ya Afurika Tshipembe
Mulayo u dzhiela nṱha uri masipala u na pfanelo dza u fhelisa komiti ya wadi arali ya kundelwa u shuma mushumo wayo .
Hovhu ndi vhupo ha mahayani kana vhupo vhu sa athu bveledzwaho tshoṱhe , u dzudzanyululwa ha ḓorobo , na u khwiniswa ha hugaledzwa hu si ha fomaḽa . 
Guvhangano ḽa ṅwaha muṅwe na muṅwe ḽi ṋetshedza vhashumeli vha zwa mutakalo tshikhala tsha u ṋeana ngona dza mashumele kwao u khwinisa mvelelo dza ndondola mutakalo .
U xela ha dzidokhumenthe hu nga khakhisa kushumele .
Khomishini i katela dzulo ḽa ṅwaha nga ṅwaha ḽa ṱhoho dza ofisi dza mbalombalo u rera ngaha ngona , zwire ngomu , mbekanyamaitele na ndaulo ya shango , sisiṱeme dza mbalavhathu dza dzingu na dza dzitshakatshakha . 
U engedza u shuma ha vhudavhidzani zwi livha kha vhuthihi ho engedzedzeaho vhukati ha tshigwada , zwine zwa bveledza vhusiku vhuhulwane , vhubveledzi na u fushea u bva kha tshenzhelo ya tshitshavha . 
Ri tea u shumisa ḓuvha iḽi kha u ḓivhisa na u fhelisa tshiṱalula kana u vhaisa hune vhadzulapo vha maalbino vha ṱangana naho kha vhuṅwe vhupo .
Tswayo dzi tea u tikedza u sikwa ha mbumbo yo khetheaho ya tshiṱaraṱa na u pfukisa mafhungo a tshi ya kha vhadzulapo . 
Manyuwaḽa uyu u ḓo wanala nga nyambo dza tshiofisi tharu kha webusaithi ya Muhasho , Ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho , na kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu .
Mbadelo ya malaṱwa i ḓo badelwa nga feme na vhaṅwe vhashumisi vha dzifemeni hune maḓi a malaṱwa a bvaho kha vhashumisi avho a ṱoḓa u maga a u kunakisa o khetheaho nga masipala . 
Zwibveledzwa zwa u tou vhonwa : , zwinepe , zwifanyiso
Senthara dza tshumelo dzi re vhathuni
Kha vha ḓivhadze na u kwamana na vhoṱhe vha kwameaho na vha na dzangalelo hu sa athu fhela maḓuvha a 180 u bva kha ḓuvha ḽa nothisi .
Vha fanela u vha vha na zwikili zwa vhudavhidzani ha u amba na u ṅwala na u vha na vhusiki , vhubveledzi , u kona u ḓiḓowedza na u ṱuṱuwedzea nga maanḓa . 
Ri ḓo di nekedzela khau swikelela zwipikwa zwa thendelano ya ḽifhasi , ro katela na dzi Kyoto Protocol na mvelaphanḓa yayo kha mbuelo ya vhumatshelo ha mirafho ya vhathu vhashu na vhathu vha ḽifhasi .
Mulovha o Vhusunzi vhu ḽa zwiḽiwa zwi no ṋambiṱela .
U ṅwala- maanea ( 20 ) na zwibveledzwa zwa vhudavhidzani
Nga tshifhinga tsha vhege iyi vhurumiwa ha mavunḓu kha NCOP khathihi na vhashumisani ngavho vha ḓo vha na madalo a vhulavhelesi zwitshavhani u itela u khwaṱhisedza uri vha wana mafhungo thwii nga ha ṱhoḓea na khaedu dza vhathu .
( 4 ) Milayo na nzudzanyo dza Vhusimamilayo ha Vunḓu dzine dza khou shuma nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u vhulaiwa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa .
Matheriala ha tei u wanala fhedzi , fhedzi a dovhe a shumiswe nga nḓila yavhuḓi 
U shuma na / nga maipfi : masala a vhuṋe , masala masumbavhuṋe masala masumbi
4.7 NYANGAREDZO Ḽiṅwalwa iḽi ḽi tea u vhalwa na :
( 3 ) Migaganyagwama kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso i tea u vha na -
U bviswa ha mashika na zwone ndi mbilaelo ya ndaulo yapo , sa afha maṱiraka a u bvisa mashika o hulesa lune a kundelwa u dzhena badani ine ya guma arali hu si na zwitendeledzi zwa u khona khazwo . 
Tshiendedzi nga kha hune ṱhoḓea dza masipala dza ṱaluswa ngaho , khathihi na zwi thomiwaho ngazwo zwo vhewa , ndi Puḽane ya Mveledziso ya Ṱhanganelo . 
U amba nga ha ṱhoho hu so ngo xedza vhuṱala na u dzhia tshifhinga , u itela uri vhagudi vha kone u vhala lu fushaho ( lwa minethe 2-3 ) .
Nḓivhadza Mulayotibe i fhindula Bono ḽa NDP ḽa ṅwaha wa 2030 nga u amba nga ha ṱhoḓea na mutheo wa tshumelo ya mapholisa ya phurofeshinala ine ya vha na zwikili , ine ya vha na vhuḓifhinduleli ya dovha ya ṱhogomela tshitshavha .
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u na pfanelo dza u shandukisa maga , milayo , na nḓivhadzo nga fhasi ha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka ya khou ṋetshedza , hu tshi katelwa ndaṱiso dzi elanaho na u shumiswa ha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , naho hu si zwone fhedzi . 
Maitele maswa na thekhinoḽodzhi ntswa zwi ḓo vha hone u itela u shumisa nga nḓila ya vhuḓi zwiko zwa maḓi na mveledziso ya zwiko zwiswa . 
Mbudziso dzoṱhe dzi tea rumelwa na u kovhelwa . 
Zwiṅwe hafhu , ho lavhelelwa uri tshivhalo tshi no vhonala tsha vhorakonṱiraka tshi nga vha tshi si na zwikili zwa muteo zwa u ṅwala na u vhala na zwa mbalo zwine vha nga ranga ngazwo . 
Nḓowetshumo ya ṋama yo ḓala nga maanḓa , yo ḓadzwa nga vhabveledzi vha si gathi kha khethekanyo ya maraga iṅwe na iṅwe . 
Ngangoho , ro no thoma u vhona tsudzuluso ya vhafarakani vhashu vha mbambadzo u bva kha vhafarakani ' vha sialala ngei Yuropa na United States u ya kha maraga miswa ngei Asia na Afrika . 
U imelela madzangalelo a vhupo ha vhakhethi kha maitele a IDP
Dzi nga dzikuswa na nga u anḓadzea huṱuku kha thukhitha
Mupeleṱo na ndongazwiga : kushumisele kwa zwiḓevhe
U shumisa tshivhumbeo tsha ndaela ya ḽiiti na malaeli
Mushumo wa u khwaṱhisedza uri zwitediamu zwi kha nyimele yo tsireledzeaho na nga u ralo a zwi khou wela thwii nga fhasi kha dzikilaba . 
tevhelwaho
( b ) u ita uri hu vhe na nḓḓila dzo teaho na maitele a u dzudzanya phambano vhukati ha mihasho ya muvhuso .
( b ) kha Muphuresidennde wa shango , Minisiṱa muhulwane , Mulanguli na vhaṅwe vhahulwane , Khabinethe , Khoro dza Dziminisiṱa kana khorotshitumbe ya Riphabuḽiki kana shangohaya zwi fanela u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba -
Ri tshi isa phanḓa ka ndededzo dzi langaho matshimbidzelwe a mbilahelo , sisiteme ya mbilahelo i tea u lugiswa u itela uri i vhe khagala tshoṱhe na u vhona uri hu na vhuḓiifhinduleli vhuhulwane nga avho vha re na vhuḓifhinduleli ha u wana mbilahelo na u langa maitele . 
Tshimonemone tshi tshavhuḓi tshi nga vha tsho shuma ha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , hu na nyaluwo ya GDP ya fhasi i tshi khou hoṱefhadza u vhulunga ha phuraivethe , zwine , nga murahu , zwa vha zwo vhaisa vhubindudzi na nyaluwo . 
Thendelano ya u Kovhekana Mbuelo
O ima o sedza Thivhu .
U langa na u vhea iṱo kha vhuṱoḓesi hoṱhe vhuongeloni . 
Kha ri ambe Ambani nga zwiḽiwa zwine zwa tea u rothodzwa uri zwi sa sine .
Ndivho i ya u swikelela zwipikwa zwa mbuyedzedzamalaṱwa , muvhuso wa lushaka , mavundu , na mimasipala wo sedzesa kha ndingedzo zwihulwanesa kha u ṱuṱuwedza uhu u kuvhanganywa ha malaṱwa a ngilasi , bammbiri , malabi na malaṱwa ane a bva kha zwi tshilaho . 
U bva nga ḽa 1 Fulwana u ya ḽa 30 Khubvumedzi 2015 , mashumele a 702 o itwa , e a swikisa kha u farwa ha vhathu vha 9 741 vhane khavho 3 158 vho vha vhe vhabvannḓa .
Mabindu a tea u ṋetshedza khumbelo yo ṱanganelwaho ya u dzhenela kha nyendo dza vhuṱambo . 
U tou fana na zwenezwo , nḓowetshumo i nga vha vhakuvhanganyi na vhalaṱi nga u angaredza . 
Havha vhaofisiri vha tea u bviselwa khagala u itela uri lushaka lu vha vhone kha vhuaḓa havho . 
Hu dovha hafhu ha vha na thikhedzo ya muvhuso ya T ine Vho KG o vha a tshi khou i ṱanganedza a sa athu ṱuwa u ya Afrika Tshipembe . 
1.21. Khabinethe yo nyeṱulelwa nga Tshigwada tsha Thivhelo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tsireledzo ( JCPS ) ngaha muvhigo wa Mutsireledzi wa Tshitshavha kha maga a vhutsireledzi a haya ha Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei Nkandla .
Kuvhonele kwa muṅwali
Masheleni a tshitshavha o dzulaho zwavhuḓi , na vhushaka ho khwaṱhaho na mabindu na zwa vhashumi , zwo konisa muvhuso uri u fhungudze masiandaitwa a tshiwo . 
Tshikolo tshi ḓo imela North-West kha muṱaṱisano wa lushaka une wa ḓo farwa nga vhuya ṅwedzi u ḓaho kha ḽa Limpopo . 
Ndi zwifhio zwiitisi zwine nda ḓo zwi ṋewa ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 10 .
Mbingano zwa zwino ndi tshone tshivhumbeo tshi tshoṱhe tshi ṱanganedzwaho nga mulayo tsha vhufarakani ha tsini . 
5.1. Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dzhenela Samithi Zwayo ya vhu 35 ya Madendele a Mivhuso ya Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC ) u bva nga dzi 17 u ya kha dzi 18 Ṱhangule 2015 ngei Gaborone , kha ḽa Botswana .
Vhukati ha vhupo ho kwameaho ndi Masipala Wapo wa Elias Motsoaledi , Masipala Wapo wa Marblehall na Masipala Wapo wa Matatiele .
o Thikhedzo ya komiti ya wadi i fanela u ṋetshedzwa nga masipala malugana na thikhedzo ya zwa polotiki na tshithekiniki
Ho eletshedzwa Minisiṱa nga ha tshanduko dza madzina a ḓorobo dzo dzinginywaho na zwiṅwe zwiimiswa , nga maanḓa u bva Limpopo . 
Arali vhone kana khonani dzavho kana vhashumisani vha tshi takalela u dzhenelela muthihi wa iyi mitangano , vha khou humbelwa uri vha dadze fomo ya vhudinwalisi vha I humisele kha Ofisi ya u Kwamana na Nnyina-nnyi .
Kha hu vhe na vhulamukanyi ha vhoṱhe .
( 5 ) Tshifhinga tshoṱhe , Miraḓḓo miṋa kana u fhira ya Khothe ya zwa Mulayotewa vha tea u vha vhe vhathu vhe vha vha vhe vhahaṱuli nga tshifhinga tshe vha vhewa ngatsho kha Khothe ya zwa Mulayotewa .
U vhumba mbalo nga nḓila yone .
U itela u dzhenela kha nyaluwo i sa ṱaluli nahone ya nṱha , ri tea u shandukisa kushumele kwa sekhithara ya tshitshavha , zwine izwi zwa sumbedza tshithihi tsha ṱhanu tsha tshumiso na tshithihi tsha raru tsha u bindudza . 
zwipiḓa zwa muvhili zwo fhambanaho Mutalokati wa muvhili
Ṱhuṱhuwedzo i sumbedza lutamo lwa vhadzulapo vha Afrika na mvelaphanḓa na vhuvha , kha vhuthihi na u ṱanganelana , kha dzhango ḽa vhadzulapo vho vhofholowaho na vhusendekamisi ho ṱanḓavhuwaho , na mbofholowo kha khakhathi na u khwinisa tsireledzo ya vhathu . 
Dovholosani : Kha ri dovholole u shumisa zwithu lunzhi ri sa athu zwi laṱa .
Mushumo wa u sengulusa zwi re ngomu ndi u itela u khwaṱhisedza uri khethekanyo ṱhukhu ntswa na mveledziso zwo ṱumana na , na u ṱanganywa na , mupo wa henefho tsini na vhuponi ho bvelaho phanḓa , hu tshi katelwa na mveledziso yo pulanwaho na u ṋetshedzwa kha fhethu ha tsini . 
Matshudeni vha thengiselano u bva Dzheremane a lavhelelwa u dzhoina Eskom uno ṅwaha . 
Kha vha rere nga ha nzudzanyo ya muṱangano wa ṅwaha nga ṅwaha , vha vhone arali vha tshi nga swikela thendelano nga ha uri ndi miṱangano ifhio ine i nga vha hone , nahone lini .
Zwi tshe zwo ralo , Muvhuso u khou engedza na u khwinisa maitele aya . 
Tshitaṱisiṱiki tsha Afurika Tshipembe tsho sumbedzisa figara dza u tholiwa dza kotare yo fhelaho ya ṅwaha wa 2014 , hune vhathu vha 15,3 miḽioni vho tholiwa fhano Afurika Tshipembe .
Fhedzi naho hu na uri u ṱangana ha samba a itelwaho HIV , vhuholefhali na orienthesheni ya mbeu , khathihi na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u khethulula , zwi tshe khaedu . 
( b ) vhu fanela u kombetshedza uyu Mulayo na zwilinganywa na mikhwa zwo randelwaho lushaka na vundu , hu tshi katelwa na sisiṱeme yo khethekanywaho ine ya fana kha mihasho ya vundu ;
U tea u kona u shuma nga madiso . 
Masipala wo ṋewa ndaela ya u ṋetshedza tshumelo dza mutakalo kha vhadzuli vhayo vhoṱhe na mutakalo mushumoni , vhutsireledzi na mutakalo wavhuḓi kha vhashumi vhawo . 
Naho zwo ralo , u fana na maanḓa a zwishumiswa zwi nga kha ḓi tendela mbambedzo ya mvelaphanḓa tshifhinga tshoṱhe , naho u ṋea maraga ho dzhiiwa sa hu ne ha dzhia sia . 
Khoḽomu ya tshanḓa tsha u ḽa i sumbedza phindulo dza SMS dzo ṱumanywa na thaidzo iṅwe na iṅwe .
Tsha vhuvhili , mbuedzedzo yo bulwaho yo tikedzwa nga thuso na ṱhuṱhuwedzo ya dzitshaka . 
Muhasho u khou tshimbidza Foramu ya Vhulamukanyi ha Vhana ha Vundu hu katelaho miṅwe mihasho , vhashelamulenzhe na dziNGO dzine dza khou shuma kha sia ḽa vhulamukanyi kha vhana vha kuḓanaho na mulayo . 
Zwo ḓisendeka nga mafhungo a mutholwa ane a vha hone u vhalela hu nga vha fhasi kana ha fhira mbilo , zwine zwa bveledza khonadzeo ya khwalo kana zwikolodo kha Tshikwama . U topola kha u badela fhasi kana mbadelo dzo fhiraho , ho ḓivhadzwa u shumiswa ha mbadelo dza eḽekiṱhironiki nga Tshikwama . 
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe nga themo ya 4 .
ya 65 kana R26 000 kha vhathu vho fhirisaho minwaha ya 65 a wanaho
Pulane ya Mbuno dza Ṱahe ine vhuvhekanyandeme hayo ha vha zwi vhilaedzisaho Kiḽasiṱa ya Ikonomi , yo olwa nga nḓila ya u ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo , vhukati ha zwiṅwe , u shandukisa ikonomi na u alusa vhubindudzi .
Tsumbo : u anetshela mafhungo au .
Mi ṅwe mihasho , i fanaho na Muhasho wa Tsireledzo , i nga vha humbela uri vha ite ndingo ya zwa mutakalo phanḓa ha musi khumbelo yavho i tshi nga shumiwa nayo .
Nga ḽa 30 Fulwi 2015 , Khomishini ya Pfanelo dza Mbuedzedzo dza Mavu ( CRLR ) yo vha yo no badela mbilo dza mavu dza 78 138 , zwe zwa vhuedza vhathu vha fhiraho 1.9 miḽioni u bva kha miṱa ya 385 691 u bva kha u avhelwa egere dza 3 231 787 dza mavu dze dza badelelwa R9.1 biḽioni kha vhaṅwe vhaṅwe vhavhili vhe vha nanga ndiliso ya masheleni .
Mugaganyagwama wa muhasho u ya nga mbekanyamushumo dzo ṱalutshedzwaho zwavhuḓi . 
U ṋea vhathu pfanelo dza u tendelwa uri nyito dza ndaulo dzi sedzuluswe nga dzikhothe .
U shumisa maṱanganyi u itela ṱhumanyo
Ḽo tea nnyi ?
u sumbedza u pfesesa na u ṱalutshedza ndangulo ya kushumele kwa masipapla na mushumo wa Komiti dza Wadi kha maitele
Vhomakone : Madokotela are na vhukoni kha sia ḽa dzilafho , sa onkhoḽodzhi , madokotela a vhana kana a vhafumakadzi.
Ndi muṱoḓisisi ane a khou ṱoḓa u kuvhanganya zwiko zwa zwi tshilaho zwapo u itela tsedzuluso / u tumbula kana u ita iṅwe ṱhoḓisiso nga ha khonadzeo ya mbambadzo .
U ya nga ha Milayo ya Tshikimu , DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi a nga vha ṋetshedza muṅwe mushonga arali vha khou bvela nnḓa ha shango nga mushumo .
Ri anzela u hangwa uri vhunzhi ha vhana vha thoma u limuwa nga zwa vhudzekani na u ṱoḓa u ḓivha nga hazwo vha tshi kha ḓi vha vhaṱuku vhukuma . 
Vhathu vha murole wa u shuma
8 . Ndiliso
A hu nga ḓo vha na vhomalogwane na uri u sa pfana hufhio na hufhio vhukati ha dzithimu hu ḓo tandululwa nga u ambedzana . 
Masipala wa Buffalo City u ita mbetshelwa ya bonasi ya kushumele i sa athu u badelwaho mafheloni a ṅwaha na mbueledzo ya fhethu ha u laṱa tshika . 
1.3 . Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo ya R2 biḽioni ya fhethu ha vhufuwi ha zwibveledzwa zwa maḓini kha " Zounu ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya Coega " hune ha vha Kapa Vhubvaḓuvha , hune ha ḓo ṋetshedzwa hekhithara dza 80 kha vhulimi ha abalone nga ṅwaha wa 2020 ha bveledza mishumo ya tshoṱhe ya 2080 .
Khabinethe i fhululedza khamphani dza Afurika Tshipembe dze dza fhiwa pfufho khulwane kha World Food Show ngei Moscow. Kha vhushumisani na Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , Vhubveledzi ha Zwiḽiwa zwapo Afurika Tshipembe ho ṱanganedzwa nga nḓila yavhuḓi nga vhaṱunḓi vha Zwiḽiwa ngei Russia .
1.1 . Khabinethe yo tendela Muhasho wa Zwa Vhulimi , Vhusimamiri na Vhufuwakhovhe u vha ṋemuṱa wa khonfarentsi ya World Aquaculture Society ngei Cape Town u bva nga ḽa26 u swika 30 Fulwi 2017 .
U lavhelesa kha zwiteṅwa zwa mbuedzedzo ya matshilisano a muhumbulo a tshumelo na u ḓidzhenisa ha thimu yo ṱanganelaho ine ya ṋetshedzwa nga huhulu kha , tshumelo dza vhalwadze vha nga ngomu na vha nga nnḓa nga mbekanyamushumo ya vhadzulapo yo ṋetshedzwaho kha zwileludzi zwa malwadze maṱuku a ne a fhola ngei William Slater na New Beginnings . 
Luambo ndi thulusi i sa imelwi nga tshiṅwe tshithu ine ya nga shumiswa kha u khwaṱhisa dimokirasi na u dovha ya thusa kha zwa matshilisano , mvelele , u guda , ikonomi na vhutshilo ha polotiki ha lushaka lwa Afrika Tshipembe .
Vhaṱoḓisisi vha zwa dzilafho kha mashango manzhi , hu tshi katelwa na Afrika Tshipembe , vha khou shuma vha sa neti u bveledzisa mihaelo ine ya ḓo thivhela u kavhiwa nga HIV . 
Vhaeni vhaḓivhalea vho rambiwaho lwa tshiofisi kha Samithi nga Muvhuso vha ḓo ṋewa vhudzheno kha vhupo ha Samithi nga Mashango Mbumbano . 
Muthu wa vhuraru u ḓo ambedzana nga ha muvhigo wawe na muhasho , na Nḓowetshumo . 
( h ) Bodo ya Vhufhufhi ha Afrika Tshipembe :
Kanzhi vhane vha ndivho ya mathomo vha na vhushaka ha tsini na khoro dza zwa pfunzo kana dza vhuṱoḓesi murahu hayani na uri vha pfa uri a huna thodea ine ya tou kombetshedza uri vha shume na zwiimiswa zwapo . 
Vho Anna Botha vho wina u vha Mugudisi wa Ṅwaha
Kha vha phrinthe siatari ili
Maga a tshivhalo o kumedzwa u leludza milayo ya masheleni a mikaṋoni na ṱhoḍea dza mithelo kha dzikhamphani , zwi leludzelaho dzibannga na zwiṅwe zwiimiswa zwa masheleni kha u bindudza na u shuma kha maṅwe mashango . 
Nga kha zwipikwa na magavhelo o kovhelwaho zwisumbi zwo fhambanaho , garaṱa ya u kora i dovha hafhu u lusa u linganyisa kha u dzheniswa ha vha ṱoḓa u vha vhavhuelwa vho fhambanaho vha re vhaṋe vha mbadelo dza BEE . 
U bva kha nyambedzano dzi re afho nṱha nga ha wadi dza kiḽasiṱara ya mahayani , zwo sumbedziswa uri hu na tswikelelo ya fhasisa ya tshumelo dza ndeme kha miṱa ya vhupo ha mahayani . 
Tshirendo , ḽitambwa , nyedziselo
Tsho ri mini kha kuṱari ?
Vhatheli vha na malamba kana muholo u theliswaho u fhiraho R50 000 kana khamphani dzi na malamba a theliswaho a fhiraho R20 000 kana u fhira , a nga ita mbadelo i sa kombetshedzwi u tinya u badeliswa u gaganyela fhasi muthelo kha ṅwaha wa u thela .
Muhumbulo wanga a wo ngo dzudzanyululwa u ya nga hayo mafhungo . 
U shuma kha vhulavhelesi ha ṅwaha vhu ḓaho nga tshifhinga kha kushumele kwa migaganyagwama ya masipala . 
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumi ya Mulayotewa wa 2003
Tshiṱangu
MATSHIMBIDZELE A KHETHO
Fanitshara i nga katela zwisima , mafagi a u shela mashika , mirunzi ya vhuimaho bisi , dzibannga , dziḽaithara kana rinngi dza bola ya zwanḓa - zwo ḓisendeka nga nzulele ya hune tshiṱaraṱa tsha vha hone . 
Arali zwo tea , masipala u tea u sa themendela zwifhaṱo zwi songo tsireledzeaho na u dzudzanya u ḓo thuthwa hazwo hu tshi ḓo badela muṋe wazwo . 
Vhulapfu ndi tshikhala tsha u kheluwa kha mulambo . 
U vhalela nṱha zwi tshi bva buguni yawe nga tshifhinga tsha u vhala ha u sumbiwa nḓila nga mudededzi .
maipfi mavhumbwa ---- maipfi o vhumbwaho a tshi bva kha maṅwe kana kha midzi
Kha zwinzhi , Mulayotibe u ṱuṱuwedza u vhumbiwa ha Khomishini ya Mavu ine ya ḓo vhona uri hu na vhupo ha vhulanguli vhu re khagala nahone vhu a shuma kha mirafho na u shumiswa ha mafhungo ane a tshimbilelana na mbekanyamaitele ya vhuṋe na kushumisele kwa mavu a ndimo .
Thusong Service Centre dza 58 dzi na senthara ya mafhungo nga dzikhomphiyutha dzine dzo ṱumanywa tshoṱhe na Thekhinoḽodzhi ya Vhudavhidzani ha Mafhungo ( ICT ) .
Zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa liaga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa pulane zwo sumbedziswa kha Ndima ya 3
Ndi zwone , ri a tenda nḓisedzo ya tshumelo i fanela u ṱavhanyisiwa .
Mvelaphanḓa ye ra i ita u swika zwino yo itiswa nga nungo dza vhadzhiamukovhe vhoṱhe , tshumisano ya sekhithara ya phuraivethe yashu , mihasho ya muvhuso , Vhusimamulayo ha Gauteng , na Khoro Ndanguli , Mimasipala , na zwiimiswa zwi si zwa muvhuso na zwitshavha zwashu zwoṱhe kha ḽa Gauteng . 
Dzirodo dzi ḓo tou susuvhedzwa mavuni a so ngo khwaṱhaho . 
kona u swikelela kana u wana zwikili zwa u humbula ( nga nḓila dzavho vhone vhaṋe ) ; na
Ho vha na u khwinisea huhulwane kha mashumele a Mushumo wa Mbalelano wa Ngomu nahone Komiti ya Mbalelano i khou fushea nga lweṱolweṱo lwayo kha Tshikwama hoṱhe kha phuluphedziso na tshumelo dza vhuvhudzisi . 
Khoro i ḓo vha ṅwalisa ya ṋekedza na ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali yo fushea uri vho phasa pfunzo dzi ṱo ḓeaho na u vha na thenzhemo sa zwe Khoro ya ta .
Zwo sendekwa kha Mushumo wa u thoma wo itwaho nga Elizabeth Sithole , vho lambedzwa nga Muvhuso wa Australian AusAID
U humbela vhadzheneli u ṋetshedza mafhungo avho vhege phanḓa ha muṱangano ndi nḓila yavhuḓi ya u khwinisa muṱangano wavho .
Ri ṱoḓa hafhu u shumisana kha thandela dza ndeme hu si na zwine ra kundelwa nga ngoho zwine zwa vha zwikili , zwikili na zwikili . 
Vho Tuan Guru ( Imam Abdullah ibn Qadi Abdussalam ) na vhaṅwe vhafari vhararu ngavho vho fariwa lwa miṅwaha i swikaho 12 he nga murahu vha dzudzwa vhufhalalini Kapa , he vha shuma vhukuma kha u bveledza tshitshavha tshapo khathihi na u fhaṱa mosque .
U dzhenelela kha dibeithi
U ṋea tshanduko mbili uri ndi ngani tshanduko i tshi tshimbidzwa fhasi ha nyimele dza mutsiko wa thempheretsha ine ya sa ṋee konadzeaho ya nṱhesa ya u bveledza . 
Naho zwo ralo ho dzhiwa tsheo ya uri zwitatamennde izwo zwo engedza kha u ḓibula . 
U ḓiṅwalisa kha Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo wa Afurika Tshipembe ( HPCSA ) ndi zwa ndeme kha nḓowedzo ya phurifesheni , na uri ndi ṱhoḓea ya mulayo ya uri zwidodombedzwa zwa vhuṋe zwi dzule ngonani tshifhinga tshoṱhe .
Nyambedzano dzi khou fariwa na Transnet u itela u ri nyito ya ndondolo i vhe mulayoni . 
Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi yo ṋetshedza mivhigo kha phalamennde , vhusimamilayo ha mavundu , vhalangavundu vha mavundu na Phuresidende . 
Musi ndugiselo idzi dzi tshi katela sethe dzoṱhe dza ṱhumanyo thwii dzo fhelelaho , a dzi ngo ṱumanywa kha sethe nthihi ya faela ya gaidi ya ndango nahone dzi dzula dzo vhilingana . 
( a ) mafhungo maṱuku ane a tshimbilelana na kukovhekanyele kwa tshelede ;
DWAF i tou shuma u lavhelesa fhedzi .
U thetshelesa u itela u pfesesa
Vhaswa vha 541 121 na vhafumakadzi vha 291 304 vho vhuelwa nga vhudzheneleli uvhu vhune ha khou shumiswa vhuponi ha mahayani kha kotara hei .
Arali Muhwelelwa a pfuka Ndaela ya Tsireledzo nga u bvela phanḓa na u tambudza lwa nama na lwa maipfi nga nḓila ye zwa ṱalutshedziswa zwone mathomoni a hei bugwana , vha nga isa mbilaelo mapholisani vha ṋetshedza Waranthi ya u Fara mapholisa uri vha mu fare , musi nyimele dzi tshi tenda .
elana na phurosese ya ndangulo ya kushumele kwa vhashumi vha masipala .
Kutsimbidzele : Puḽenari na zwigwada zwa vhathu vha 5
( 3 ) Khothe iṅwe na iṅwe i re na vhukoni i nga dzhia tsheo ya u tea ha-
Vha amba nga ha u wana mbuelo kha dzikhamphani dza nnḓa dzi sa langwi nga vhadzulapo vha Australia na kha zwikwama zwa nnḓa hune mudzulapo wa Australia a vha na mbuelo , fhedzi hu si na vhuṋe hu re hone ha mbuelo . 
luṅwalo lwa tshiofisi kana vhuṱanzi ha u ṅwaliswa tshikoloni tsha Afrika Tshipembe
Bugupfwarwa ya Komiti dza Wadi
Ndi tshaka dzifhio dza khethululo dzine dzi kha ḓi bvelela kha vhafumakadzi ?
U guma kha PMSA na Mbuelo ya buloko
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuna ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1994
Hune dza kwama muṱaṱisano , dzi nga khwaṱhisedzwa zwo ḓisendeka nga vhukoni kana dziṅwe mbuelo dza ndeme dza u thivhela muṱaṱisano . 
Ṱhoho dza muhasho dzo ṱuṱuwedzwa u ita mavhala a nngwe kha vhashumi vha mihasho yavho na u sasaladza vhufhura na zwiito zwa vhuaḓa . 
Tsha vhuṋa , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i amba uri khothe ine ya tea u vha na maanḓalanga kha u thetshelesa milandu i kwamaho zwa khakhathi kha zwa vhuloi ndi Khothe Khulwane , hu si khothe ṱhukhu sa zwine zwa vha zwone zwino .
Senthara idzi dzi fanela u vha na vhashumi vho linganaho u itela u khwaṱhisedza uri vhalwadze vha wana dzilafho ḽo teaho . 
Fhedziha vha ḓo fanela u bvela phanḓa na u badela ḽaisentsi ya TV yavho .
Khonṱhiraka dza ḽitharetsha dzi re hone zwavhuḓivhuḓi dzi kha phambano ya vhukale , mbeu na tshigwada tsha mbuelo - hu na mbambedzo ṱhukhu ya mushumo u re khagala nahone u re na nyambedzano malugana na ṱhoḓea dzo fhambanaho u mona na zwigwada zwa mvelele na matshilisano a zwa ikonomi . 
Na , nga tshifhinga tsha shishi , ri fanela u vhetshela thungo phambano dzashu , ro dzhenela maḓuvha a thabelo roṱhe , tsini na tsini . 
U dzhenelela kha nyito dza Tshenzhelo ya Vharengi dzo dzudzanywaho nga kana dzo fariwaho hu na tshumisano na vhaṅwe vhashumisani . 
Mbuelo ya buḓo ḽithihi u bva kha vhukoni ha ḽiṅwe , zwi itaho nyanḓadzo ya muvula , tshiṱirathedzhi tshi bveledzaho kha u lwa na vhugevhenga na u vhuisa reshio ya u gwevha ya nṱha . 
Mulayo wo phasiswavho u tsireledza vharengi na u fhungudza muhwalo wa milayo ya u langula mabindu . 
2.24 Kha mbudziso ya uri naa hu na dziṅwe ndaulo naa , Dr Wallace u amba uri mulayo sa zwine wa vha zwone zwino u khou iledza kuṅwe kuitele kune vhathu vha ita , zwine zwa vha u vhulaya , u rwa , na u tsitsa muthu tshirunzi ; nahone izwi zwi ḓi tea u dzula zwi fhasi ha ndaulo .
Tsedzuluso dzo itiwa ngomu muvhusoni nga vhathu vha nnḓa .
U shumiswa ha maga ayo a zwa nguda zwitshilaho yo pimiwa , nga nṱhani ha vhutshilo hupfufhi tshoṱhe ha vhunzhi ha zwilinwa i ḽiwaho , ṱhoḓea u bva kha dzikhasiṱama vha tshilaho vhutshilo ha nṱha , na u konḓelela huṱuku ha mutshinyadzo nga zwikhokhonono . 
Nga tshikimu tsha basari yawo , Muhasho u ṋetshedza zwikhala zwa u guda luambo khathihi na vhugudisi kha u shuma nga nyambo . 
Ezwi hu tou vha u sumbedza uri Samithi ya Tsireledzo ya Badani ye ra vha nayo ṅwaha wo fhelaho a yo ngo vha u tambisa tshifhinga , sa afha zwiṅwe zwa zwo swikelwaho ezwi zwi tshipiḓa tsha u thoma u shumiswa ha tsheo dzayo . 
Khophi ya rekhodo
Kha vhupo ha mahayani hune ha vha na madzangano a vhadzulapo a si na nungo , mafhungo a vhuimeli ha fhethu kanzhi ndi a ndeme u fhira vhuimeli ha sekithara .
Miraḓo ya Khoro Khulwane vha ḓo shumisa tshikhala itsho kha u ṱuṱuwedza vhudzheneli ha tshitshavha kha kha u shumana na zwi sa khou tshimbilaho zwavhuḓi , hu tshi katelwa mafhungo a elanaho na khakhathi dzi itelwaho vhana na vhafumakadzi .
U swika zwino , ho no vha na senthara yo thomiwaho ine vha tou dzhena vha wana thuso ofisini dza Vhufaragwama ha Lushaka , vhane vha khou sedza kha zwivhudziswa zwa vhaṋetshedzi vha nḓisedzo na tshomedzo .
Ri ḓo wana nḓila dza u tshimbidza ndaulo na tumula milayo i konḓesaho ine ya thivhela nḓisedzo i yo teaho nga u ṱavhanya . 
Thendelo dzine dza ḓo thomiwa miṅwedzini miraru iḓaho .
Ndondolo ya netiweke ya bada dza masipala ndi khaedu . 
Minisiṱiri wa zwa Vhuendi u ḓo isa tsheo iyi yo dzhiwaho nga Khabinethe kha muṱangano wa Khoro ya IMO une wa ḓo vha hone ubva dzi 23 Ḽara u swika dzi 04 Nyendavhusiku 2015 .
Arali , tswikelelo i sa nga ṋetshedzwi nga kha tshivhumbeo tshine ya khou ṱoḓea i tshi nga wanala nga kha tshiṅwe tshivhumbeo , mbadelo dzi tea u vhalelwa ho sedzwa tshivhumbeo tshe muiti wa khumbelo a shumisa a tshi ita khumbelo lwa u thoma .
Kha vha gude zwinzhi nga nḓila dza u swikela mutakalo wa mushumoni . 
Muphuresidennde vho ḓikumedzela u humela murahu Vuwani uri vha ṱangane na tshitshavha nga ḓuvha ḽine ḽi kha ḓi ḓo dzudzanywa nga Khosikhulu Vho Toni Mphephu Ramabulana na vhakwameaho vho teaho kha vhupo uvho .
Ndi khou tama u zwi bvisela khagala uri arali ra sedza kha izwi ra zwi themendela , zwino ri fanela u swikelela vhuḓifhinduleli hashu kha heḽi sia . 
Kha miṅwaha yo fhiraho , madzangano o ḓisendeka nga mihasho ya muvhuso u ḓisa thandela dzine dza tea u shumiswa . 
o na mbadelo dza u shumisa pfanelo dza vhutsila dzo
Zwiṅwe hafhu , tshumiso ya zwi rengiseaho-miṱa yo tsikeledzeaho i ya nṱha zwi vhonalaho , musi sabusidi ya muholo i tshi khou gonyisa mbuelo ya vhuṋe i fanaho na ṋetshedzo ya mbuelo ya malitsira . 
Rekhodo ya Mutakalo ya Mulwadze i ḓo rumelwa kha vhone nga imeiḽi kana nga poswo .
Nga u ralo ho vha hu maitele ane a sa thivhelei a no khou bvela phanḓa a u lwela u swikelela kha u shandukisa kuhumbulele kwavho , u tendelana na thasululo dzo dzhiwaho kha khongirese . 
Ho wanala hafhu hu na thaidzo ya u kundelwa u thoma u shumisa thendelano dza tshifhinga tsha kale nga mashango a Afrika . 
U pulana / u rangela u ṅwala
Tsheledetshumiswa ya u langula mbilo i a dzhielwa nṱha na u tendelwa u itela u bviselwa khagala . 
Zwipikwa izwi zwi swikelelwa nga kha sisiṱeme dza ndangulo ya maḓi dza ndeme dzo serekanaho dzine dza katela vhadzheneleli u bva kha masia o fhambanaho a muvhuso , u bva kha sekhithara dza phuraivethe na u bva kha tshitshavha tshapo . 
dzina ḽa manyoro
( 1 ) Kha Riphabuḽiki , muvhuso wo vhumbwa nga muvhuso wa lushaka , muvhuso wa vunḓu na muvhuso wapo , ine ya vha yo fhambanaho , i shumisanaho nahone i re na vhushaka .
Thikhedzo ya zwibveledzwatiwa kha ṱhanganyelo ya tsumbamutengo /
Milayo na Ndaulo dzi langaho maanḓa a muhasho
2 . NDIVHO DZA TSEDZULUSO
U malana nga fhasi ha mulayo wa tshirema
Mushumo u khou bvela phanḓa kha mveledziso ya dzi Agri-Parks dza 44 u ya kha mavunḓu oṱhe a ṱahe .
Hu na vhuḓikumedzeli vhu songo linganaho kha phungudzo ya malaṱwa nga ndangulo . 
Gireidi ya Ṱ-3
Miṅwe mimaraga ine ya khou thunyuluwa , naho zwo ralo , yo vuwa nga u ṱavhanyedzesa u fhira miṅwe nahone i kha tshiimo tshavhuḓi tsha u vhuelwa nga u mvuwo iyi ya ḽifhasini . 
U dzima zwiko zwa ikonomi hu sa pfesesei hune muhweleli a vha a na pfanelo ya mulayo ya uri a zwi wane kana zwine muhweleli a zwi ṱoḓa zwi tshi bva kha ṱhoḓea . 
Ri a zwi ḓivha na riṋe , uri milayo iyi yo ḓisendeka nga milayo ya kale nahone a i na zwishumiswa zwa theo ya mulayo zwa u fhindula kha mbonwasia ya vharengi i dzulelaho u shanduka na vhupo ha thengiselano he nda hu ṱalutshedza u thomani . 
Lushaka lwa thengo dzo tendelwaho
A hu na iṅwe nḓila ya vhudavhidzani ine ya ḓo dzhenwa khayo . 
Avho vha sa koni u ḓithusa a hu na zwine vha lavhelela kha riṋe . 
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṋa ya Mulayotewa wa 1999
5.4 . Khabinethe i kha ḽithihi na Muphuresidennde Vho Zuma vha tshi rumela ndiliso kha vha muṱa , dzikhonani na vhashumisani kha u fhira shangoni ha Muhaṱuli Vho Thembile Lewis Skweyiya .
Tshirunzi tsha Bodo na Dzithirasitii : Bodo na thirasitii nga nthihinthihi vha tea u ḓifara nga nḓila ya maga a vhuḓifari a nṱhesa , na u khwaṱhisedza uri khuḓano dza madzangalelo dzo shumiwa nga nḓila yone ; 
Nomboro ya vha u Fhelisa Vhutshinyi ya SAPS 08600 10111
Saizwi muvhili u sa koni u shumisa guḽukhousu sa fulufulu , u pwashekanya mapfura .
Vha fanela u shumisa thekhinoḽodzhi u shumisa maḓi maṱuku na u sa lindela u swikela hu si tshena maḓi . 
U swika zwino , vhashumi havha vha tshe kha konṱiraka , fhedzi dziposo dzo kunguwedzwa na dziinthaviwu dzi khou itwa . 
Zwipikwa zwo fhambanaho - Miraḓo ya tshitshavha i nga vha na zwipikwa zwo fhambanaho zwi tshi bva kha vhuimo havho ha matshilisano , polotiki na / kana ikonomi .
U sumbedza u pfesesa tshitaila na ridzhisiṱara
Nḓila ya u monithara ḽeveḽe ya mushumoitwa na ṱhoḓea dza thikhedzo dza komiti dza wadi na thandela dza khadegori ya 1 zwo sumbedzwa afha fhasi :
Mbadelo ya tshumisokhunyeledzwa ya zwibviswa zwa muṱa / haya
Miraḓo i tenda uri i na vhuḓikumedzeli vhu fanaho kha dzangalelo ḽihulwane ḽa u shumela ṱhoḓea dza mveledziso nga u angaredza dza Shango na Lushaka lwa Afrika Tshipembe .
Zwenezwo , nḓisedzo ya tshumelo i ḓo bvela phanda zwavhuḓi . 
1 . Vhathu
3.26 Vha ḓivhadza nga ha mbekanyamushumo dza mveledziso dze muhwelelwa a dzi dzhenela kana a khou dzi dzhenela u itela u khwinisa vhuḓifari havho arali vho zwi humbela na u wana thendelo kha muhwelelwa .
Ndangulo ya zwiṱanwa , zwisumbedzo , zwitatamennde zwa tshisumbedzo na mivhigo , zwi katelaho na u ḓadzwa na vhulanguli ha zwitatamennde na maṅwalo nga tshifhinga tsha na nga murahu ha maitele a phathoḽodzhi ya forentsikhi . 
Ṅwalani tshirendo tshaṋu inwi muṋe .
U guda hu na masia oṱhe a fomaḽa na a si a fomaḽa . 
Khumbelo ya u ṅwalisa goloi
Madzangano a shumaho ndi maṱuku .
U bvisela khagala uri mafhungo a tea u davhidzaniwa hani na u tea milayo ya nḓivhadzo ya tshitshavha na u ṱanganedzwa kha miṱangano ya nnyi na nnyi na uri tshitshavha tshapo tshi nga ḓivhadzwa hani .
Vhuṱanzi ho ṱanḓavhuwaho vhu tea u rumelwa na ḽiṅwalo ḽa thandela u khwaṱhisedza mbilo i re afho nṱha , hu tshi katelwa na u vhea iṱo u itela u vhona uri maanḓa haho fhethu huthihi kha u swikelwa ha vhukuma ha mishumo . 
Tshiṅwe hafhu , mavundu a bveledzaho tie u fana na Limpopo na Mpumalanga a ḓise zwibveledzwa zwao zwa tie Gauteng uri zwi phurosesiwe na maraga wa u vhambadzela mashangoḓavha . 
Honeha , musi phambano yo raloho i tamisa arali i tshi tendela nḓila ya ndaulo ya vhutumbuli , kana u tendela nyimele dza mavundu dzo khetheaho uri hu ambiwe nga hadzo , a zwi anzela u konḓisa vhupo ha vhukombetshedzi , nga u ralo a zwi tamisi kha zwone zwiṋe na zwone zwiṋe . 
Arali ra themendela khumbelo yavho , vha ḓo wana Garaṱa ya u Ṱanganedza Mushonga , ire na mutevhe wa mishonga ye ra tenda uri ri ḓo i badela u bva kha mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi .
Khwine , i tshi nga vha khuwelelo ya nyambedzano dzo vhofholowaho nga ha mvelaphanḓa na vhuṱudzeṱudze ha sisiṱeme yashu ya vhukati ha mivhuso , u itea uri ri kone uri , arali zwo tea , ri khwinifhadze sisiṱeme ya vhukati ha mivhuso uri i kone u shuma lwa khwine musi ho sedzwa zwa nḓisedzo . 
Ṱhoḓea dza mbumbo ya themamveledziso nga themo ya vhukati na ya tshifhinga tshilapfu dzo ḓi sendeka kha ṱhoḓea dza muhasho wone uṋe na ṱhoḓea dzo rumelwaho kha davhi nga ṅwaha nga ṅwaha . 
Nga u ralo tshifhinga tsho swika tsha u khwinisa milayo ya maitele a kale ine ya khethulula u ya nga mbeu , vhukale na u ṋea muṱa wo lovhelwaho pfanelo dzo tsireledzeaho . 
Izwi ndi tshipiḓa tsha u bveledzwa ha Mbekanyamushumo ya Vhabveledzi vha Muḓagasi wo Ḓiimisaho wa Fulufulu ḽi Vhuedzedzeaho(REIPPP) ya Afurika Tshipembe .
Tshishumiswa itshi tshi ḓo shumiswa kha ḽiga ḽa u dizaina .
Hezwo zwa amba uri o eḓela lwa awara u fhira tshifhinga tshawe tsha u awela tsho kovhelwaho . 
Tsha u fhedzisela , malugana na ṱhaselo iyi , u nga haṱula fhedzi ngoho nga murahu ha tsengo . 
Ikonomi ya maḓanzhe na vhuendelamashango zwi ṋea zwikhala zwavhuḓi zwa nyaluwo ya ikonomi na tsiko ya mishumo .
Ndivho ya Mbekanyamaitele ndi u linganyisa na u amba ngaha thaidzo dzo fhambanaho dza zwi tshimbilelanaho na ndaka ya ramaṱali , zwi kwama masia o fhambanaho , zwikatekelaho : mbambadzo , saintsi , vhulimi na zwa mutakalo .
U monithara uri komiti dzi ṱangana lu fushaho
U bvisa vhupfiwa ha vhuṋe hu pimea zwihulwane kha mvelele ya mapholisa . 
Tsha u fhedzisela , Vhulavhelesi ha Muṱaṱisano vho ṱoḓisisa milandu miṋa kha maraga wa dzikhuhu . 
5.14. Vho Antonio Guterres , kha u nangwa havho kha maimo a Muṅwaleli Guṱe wa Mbumbano ya Dzitshakha ( UN ) u bva nga ḽa 1 Phando 2017 u ya 31 Nyendavhusiku 2021 .
ZWIBVISWA
( c ) u ṱuṱuwedza vhushaka havhuḓḓi vhukati ha mapholisa na tshitshavha , na
Kha heyi khethekanuyo vhatshimbidzi vha bula miṱangano ye ya farwa na dzina / tshivhalo tsha vhashelamulenzhe na vhatshimbidzi .
Dzikhophi dza Luisimane dza khanḓiso iyi dzi a wanalea . 
( d ) Mufariwa u tea u tendelwa u nanga , na u dalelwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho , nga ramilayo .
U shumisa zwiga zwa u vhala na fonto
Hezwi zwi katela themamveledziso dzapo na thandela dza zwiimiswa na thandela dza u vhala na u ṅwala , ndondolo i itwaho hayani , u londa zwikolo na ṱhuṱhuwedzo ya u bveledza vhana u bva vhuṱukuni .
Nḓivho ya khemikhala na u dzi ḓadza kha maḓiramu zwi ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
Dzi khwaṱhisedza uri vhaswa u bva miṱani i shayaho - nga maanḓa vhaswa vha vhafumakadzi - vha khou manḓafhadzwa uri vha dzhie zwikhala zwiswa .
Mivhuso i nga sa tsumbo thoma thimu dza mushumo dzo khetheaho u shumana na mafhungo o khetheaho a ulu lushaka na u avhela ndambedzo yo vhetshelwaho thungo u amba nga ha mafhungo a ngaho tshanduko ya kilima na tsireledzo ya zwiḽiwa . 
Murangaphanḓa - mutshimbidzi u langa na u endedza maitele , u ṋetshedza tshivhumbeo tsha muṱangano kana maitele na u dzhia vhuḓifhinduleli ha mvelelo .
U ṅwala nga nḓila ya vhusedzi na vhudele na vhuḓifulufheli kha muṅwalo wa u pomba
Tshikhala tsha MaAfurika kha u Ṱavhanya u Fhindula Dzikhakhathi ( ACIRC ) , hune Afurika Tshipembe ḽa khou shela mulenzhe na u vha muraḓo mutumbuli tsho shumiswa .
U vha yo sedza kha uri vhana vha kone u shuma nga mafulufulu
Milayo ine ya shumiswa a yo ngo tea u fhambanyisa vhukati ha milandu ya u ṱahisela kana u bva kha mashango a buthano na avho vha yaho kana u bva kha mashango a si a Buthano . 
Muvhuso u ḓo dzula wo ḓivhofha kha u khwaṱhisa sisiṱeme ya zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga hu u itela u lwa wo khwaṱhisa na maitele a u kandeledza pfanelo dza vhafumakadzi na vhana .
Muya wa hwala phosiṱara na zwidulo .
Thomani nga u amba uri zwo itea lini . .
Muvhuso wapo u fanela u vhona zwauri hu na ndango yo teaho u tsireledza mbuelo , ndaka na khephithala ya masipala kha ndozwo , u xela kana u tswiwa .
Mapa wa vhu 37 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
IPAP 2016 / 17 i lingedza u swikelela masiandoitwa a nṱha a mbekanyamaitele ya nḓowetshumo fhasi ha nyimele mmbi ya ikonomi .
Tsireledzo ya vhafumakadzi kha vhupo ha khuḓano na tsireledzo kha u tambudzwa lwa vhudzekani zwi tea u khwaṱhisedzwa . 
Thuso ya shishi ( badani na muyani )
Bidi dzi ḓo sedzwa fhedzi arali dzo ḓadzwa zwone na u vha dzi na ṱhanziela dzo teaho na maṅwe mafhungo o teaho a ndeme . 
Sia ḽa vhuvhili ḽe ra ḽi sedza ho vha u khwinisa phurofaili ya mutakalo wa vundu ḽashu . 
MBUDZISO 3 Kha vha topole nḓila dza u vhiga thaidzo na mvelaphanḓa kha vhadzheneleli vho teaho .
Sisiṱeme dza ndangulo ya zwidodombedzwa dzo khwinifhadzwaho dzi ḓo thusa davhi uri ḽi khwaṱhise pulane dza ṱhogomelo na mvusuluso . 
u ṱuṱuwedza vhadzhimikovhe vhoṱhe uri vha shele mulenzhe kha IDP
U shumisa nḓivho ya mutevhe wa aḽifabethe na u shumisa ḽeḓere ḽa u thoma u wana maipfi kha ṱhalusamaipfi
U tamba matambwa a nyimele dzi tendiseaho , a kholekhole na tshenzhemo dzavho vhone vhaṋe
sShedulu ya Mitangano ya u Kwamana na Nnyi-na-nnyi ya WMA
Vhuṱanzi nga uri vha nga kona hani u shumisa zwikhala zwine zwa vha hone kha nḓowetshumo ya dziphaka , u swikela thikhedzo ya muvhuso na mbekanyamushumo dza ṱhuṱhuwedzo , khathihi na zwikhala zwa vhubindudzi kha sekithara dzo fhambanaho vhu a wanala kha
Pulane i sedzesa kha nyimele ya ndaka ya zwino , na uri i tevhelaho ndi ya ndeme nga maanḓa sa afha i tshi kwama pulane ya u renga , ndondolo na u rengisa . 
Tshumelo dza maḓi na u kunakisa , zwo tou itelwa fhedzi sisiteme ya nḓisedzo ya maḓi a u tou hwalwa na sisiteme ya maḓi a si avhuḓi miṱani na sisiteme ya u bvisa swuredzhi .
U tandulula khanedzano kha muḽa kana kha vhuimo hapo zwi langulwa nga mulayo wa sialala .
U ṱhonifhana
Dzi fana na pulanete yashu , Ḽifhasi ?
Vhafumakadzi vha miṅwaha i fhiraho 65
Vho FS Mufamaḓi Minisiṱa wa Mivhuso Yapo na ya Vundu , U ita uri Komiti dza Wadi dzi Shume : Bugu Tshumiswa : Maitele na Ngudo dza khwiṋe dzo Gudwaho : dplg na GTZ , 2005
Muvhuso u tea u ḓa na nḓila dza u thoma zwithu hune nḓisedzo ya tshumelo ya nga khwiniswa . 
Khoro ya tenda .
Vhudzulavhathusi vha miṱani / hayani
Ndaulo ya kushumele
Zwi amba uri ḓorobo i na vhukoni ho linganaho ha u wana ndambedzo dza tshifhinga tshi ḓaho . 
mbekanyamushumo ya Nḓisedzo ya
Mbambadzo nga luṱingo yo gonya ngauri vhunzhi ha khungedzelo dza thengiso nga ṱhingo hu tshi itwa nga fhasi ha zwiimiswa zwa vhukuma zwi tshi ṋetshedza tshumelo na zwibveledzwa zwavhukuma . 
mutshimbidzi u vhambedza ngudo ya maṅwalwa maswa , u ṱaṱa na u ambedzana nga nḓila ine mvelelo dza modulu dza swikelwa , hu tshi khou vhoniwa uri vhadzheneli vhoṱhe ndi vha ndeme na uri vha a kona u shela mulenzhe kha kutshimbidzele kwa ngudo
Zwivhotshwa zwi ḓo ṱanganela na miraḓo ya miṱa yazwo u ḓiphiṋa nga tshifhinga itshi tsha vhugala navho . 
38 U netshedza m aˆf h ungom atsi v h udzi
Kha vha haseledze nga ha zwiṱaluli zwa vhuendelamashango zwi itaho uri vhu fanelwe nga u renga zwithu nga kha inthanethe . 
Masia mavhili a vhutsitsikani ha mudzudzo ane a vha a ndeme kha vhuendi ha tshitshavha ndi vhupo ha mudzudzo wa tsitsikano kana tsitsikano ṱhukhu-i na vhushaka na tshumelo dza vhuendi ha tshitshavha , na vhutsitsikani vhu yaho phanḓa kha nḓila ya vhuendi ha tshitshavha . 
Ro ḓiimisela u bvisa zwigevhenga kha zwitshavha zwashu na uri ri ḓo isa phanḓa na u shuma kha uri Afrika Tshipembe ḽi tsireledzee hune vhadzulapo vhoṱhe vha vha , vha dovha vhapfa vho tsireledzea .
Nga fhasi ha Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala [ Khethekanyo 32 ] , khoro i nga hwesa maṅwe maanḓa komiti dza wadi .
Vundu la Gauteng
U shumisa vhusevheḓi ha u vhona nga maṱo kha u vhala zwithu zwa girafiki , u thoma nga u zwi saukanya a tshi ṱoḓou vhona uri ndi zwifhio zwivhuya zwi no wanala kha kutshilele kwa vhathu na kha mvelele na khumbulelo dzine vhathu vha ita , tsumbo , uri khungedzelo nngede yo itelwa u kunga maṱo a vhathu vhafhio ?
Ri ḓo , naho zwo ralo , vho na zwauri vhashumi vhashu vha thekhinoḽodzhi na vhuswole vha khou kona u konḓelela mbekanyamaitele idzi dzine dza konḓa u dzi swikelela . 
Hu na zwiko zwa tsivhudzo zwinzhi kha u thoma kushumele kwavhuḓi kune kwa ḓo vha thusa musi vha tshi ita ndingo ya khonadzeo ya khombo , fhedzi vha nga shumisa maga maṱanu a maitele o leluwaho u vha thusa :
Izwi ndi zwiitwa zwine zwa dzheniswa arali huna tshikhala na musi tshifhinga na fhethu zwi tshi zwi konisa . 
Hune zwa konadzea , kha vha dzudzanye ṱano ḽa u amba radioni . 
a ) Gauteng : Medzha Dzheneraḽa ( Vho ) Prince Nkitsing Mokotedi
Muhasho wa Ndaulo na Tshumelo dza Lushaka u a zwi ḓivha , ubva kha u ḓi dzhenisa haho kha u langula nḓila dza zwino dza kulangulele kwa vhashumi , uri nḓila hedzi adzi tou shuma zwavhuḓi , dzi a ṱalula na hone adzo ngo lingana . 
Vhashumelavhapo vha dzi NGO vhane na khou amba nga havho vha hola masheleni a fhasisa kha vhashumelavhapo vhashu . 
Naho zwo ralo , Mihasho heyi yo humbelwa uri i bvele phanḓa na u fhungudza tshivhalo , nga maanḓa kha tshumelo dza ndaulo . 
Ndi ngafhi hune muthu a sina tshelede ya u renga zwiḽiwa a ḓo wana hone tshelede ya u renga maḓi a maboḓeloni ? 
Kha ḽiṅwe sia , khungedzelo dza TV dzi ṱuṱuwedza vhana u vha vharengi vha re na tseḓa .
Thekhinoḽodzhi ya dizili na thekhinoḽodzhi ya thubo , naho zwo ralo , kha miṅwaha yo fumi yo fhelaho dzo bvela phanḓa zwihulwanesa na ṱhanganyo ya ( dizili ya thubo ) i khou shumiswa nga huhulu kha zwiendedzi zwa vhanameli na zwiendedzi zwa vhuvhambadzi zwi sa lemeli u mona na ḽifhasi . 
U khwinisa vhukoni ha ṱhoḓuluso na zwikili zwa u asesa ndeme na u vha hone lwa tshifhinga tshilapfu ha migaganyagwama zwi katelaho khwiniso ya vhungoho ha mafhungo nga tshifhinga tsha u ita mugaganyagwama . 
Khothe ndi yone nḓila i yoṱhe ine ya vha hone ya u shuma na u sa tevhedza thendelano .
Tshiteṅwa tsha nḓowenḓowe tshi nga ḓi ṋetshedzwa kha nyimele ya vhuponi ha mushumoni wa vhukuma kana tshenzhemo ya nyimele ya mushumoni ya kholekhole . 
U KHWIṊISA NḒISEDZO YA TSHUMELO HU BVELAPHANḒA NA U VHA KHAEDU INE YA ṰOḒA VHUḒIKUMEDZELI HA VHASHUMELI VHOṰHE VHA MUVHUSO U SHUMA VHA TSHI LIVHISA KHA , HU SI U SWIKELELA FHEDZI ZWIPIKWA ZWA MUVHUSO FHEDZI VHA TEA U FUSHA ṰHUṰHUWEDZO DZA MIRAḒO YA TSHITSHAVHA KHA TSHUMELO YA NDEME NA VHUTSHILO HA KHWIṊE KHA VHOṰHE .
Tshitshavha tshi nga vhonala hani arali tshanduko dzi ṱoḓeaho dza nga kwamea ? 
Fhethu ha u thoma ha khetho ya tshiṱirathedzhi hu elana na tshikoupu tsha mbekanyamaitele . 
Hafhu , masheleni a fhiraho R300 miḽioni o vhetshelwa thungo u khwinisa mishumo ya ndondolo ya maḓi a tshikha i si tsha shumaho ya 26 zwipiḓani zwa Gauteng na Free state .
Ngauralo vha vha na tshifhinga tsha nga thungo tsha minete ya 10 , nahone arali vha nga fhedza nga u ṱavhanya , vhathu vha ḓo takala .
NDI NNYI A NO KWAMEA ?
Maṅwe a masheleni aya a nga ṋetshedzwa sa dzibasari kha matshudeni vha ngudo dza nṱha ha digiri ya u thoma , fhedzi SU i ṱoḓa mbadelo dza mutshudeni uri ri kone u badela dzibasari dza matshudeni vha shayaho vhane vha khou ita digiri ya mathomo . 
Tshayandinganyo idzi dzo kombetshedza muhwalo muhulwane kha tshitshavha , ikonomi , na vhathu . 
Fhedziha , fhungo ndi ḽa uri uhu u fholodza ha tsireledzo ho shela mulenzhe kha u ḓalesa ha vhathu ngomu tshitediamu . 
Ngaha mundende wa ṅwana ane ha koni u ḓi itela
Ḓuvha ḽa u fhedzisela u ṱanganedza khumbelo nga ofisi ya lushaka ine ya khou tshimbidza ezwi i ḓo tiwa u ya nga ḓuvha ḽi re kha fomo ya khumbelo . 
Tshiendedzi - u badelwa murahu ha miraḓo ya tshitshavha na vhatshimbidzi .
( b ) vunḓḓu ḽi tea u ṋewa tshifhinga tsha u ḓḓiimelela kha u pomokwa na u vhea mafhungo ayo phanḓḓa ha komiti .
Hokwu ndi kuitele kune ra tea u ku tevhela musi ri kati na ndugiselo dza u fara FIFA Confederation Cup nga 2009 na 2010 FIFA Soccer World Cup ine ya ḓo farwa shangoni ḽashu kha maḓuvha a 854 a ḓaho .
Vho vha vha tshi khou vhona thelevishini madekwe .
Vhadededzi vha ḓo rekhoda maraga dzone u ya nga mishumo kha bambiri ḽa u rekhodela ; vha vhiga phesenthedzhi u ya nga thero kha garaṱa ya u vhiga ya mugudi .
Thendelo i tea u humbelwa nahone ya ṋewa sa thendelo ya u rea khovhe kana u ita zwi tshimbilelanaho na vhureakhovhe u itela thengiso .
Vhubvo ha SARS ha khoudu ya mbuelo a vhu ngo livhana tshoṱhe na sisiṱeme ya SIC ine vha Mbalombalo SA ya i shumisa . 
Sa tsumbo , arali vha tshi dzula Pretoria North vha tshi khou ṱoḓa dokotela wa maṋo , vha tou rumela SMS nga nḓila hei : Nomboro ya vhuraḓo , Dentist , Pretoria North .
fomo ya khumbelo BI-529 .
Zwa mabindu maswa a vhafumakadzi ane a khou aluwa ndi , ngauralo , zwi a pfala zwi zwa vhuṱhogwa kha u ṱanḓavhudza vhudzheneli na u khwaṱhisedza uri ikonomi i vha yo katelaho vhukuma . 
Maga a u tholwa a nga katela ndiliso na magavhelo maṅwe na maṅwe ane a tea u badelwa nga Bodo . 
Ndi zwa ndeme vhadzulapo zwavho vha tshi dzulela u ḓivhadzwa nga ha mushumo wa muvhuso wapo na u maanḓafhadzwa u itela tshipiḓa tsha ndeme khazwo . 
Vhubveledzi ha mbalelano ya mbuelo
Mbudziso : Naa komiti ya wadi i nga shumisa hani aya mafhungo ?
CD : Mbambadzo na Phaḓaladzo
Miraḓo ya tshitshavha vha nga dzhenela miṱangano ya Komiti dza Phalamennde na madzulo a Phalamennde .
( e ) u kunguwedza u shela mulenzhe ha zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha mafhungo a muvhuso wapo .
Thimu ya u Shuma ya dziMinisiṱa yo nangwa uri i bveledzise Mbekanyamushumo ya Mutheo wa Pfunzo ya Vokheshinaḽa na Magudedzini a Vhugudisi o tewaho kha Mbalo na Saintsi .
Arali vha mudzulapo wa mubvannḓa , vha fanela u ḓadza na u ṋetshedza fomo ya NCP na Nḓivhadzo zwi tshi elana na fomo ( ANR ) nomboro ya u ḓiṅwalisa kha vhuendi .
Nyolo i re afho fhasi i sumbedza vhushaka vhukati ha vhukoni , zwikhala na mishumo kha nyimele dza matshilisano na dza vhutshilo .
5 . Fulaga ya lushaka
Vhunzhi Ḓiṱoleni .
6 . THANDULULO DZI RE HONE HO SEDZWA MAGA O DZHIWAHO KANA ZWIKUNDISAHO KHA U DZHIIWA HA MAGA
Naho kha mashango ane a kha ḓi vha nga fhasi ha ndangulo ya phuraivethe vhukuma , tshivhalo tsha thandela khulwane tshi khou tsela fhasi . 
Naa hu na thaidzo ya u tshikafhadzwa ha mufhe , mavu kana maḓi ?
Vhana vho vha vho ya ngafhi vhusiku he Vho Bob Ewell vha lovha ? 
Musi vho fhedza mushumo wavho vha vha humbele vha nambatedze bammbiri ḽa u ṅwalela kha luvhondo .
Mbekanyamaitele na mbekanyamushumo - mulayo , mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzo beledzwa .
U engedza izwo , vhunzho ha thendelanomviswa dzo talatadzwaho phanḓa ha u bviswa ha Tshiṱirathedzhi na vhashelamulenzhe nga zwezwo zwi na phoindi ṱhukhu dza u vhambedza ngadzo hu tshi tevhedzwa zwipiḓa zwo a ngalalaho na magavhelo . 
Zwo tendelwa : Mashumele a u gonyisela nṱha na u tsitsela fhasi a ḓo dzudzanywa u itela tshipiḓa tsha mashumele a ṅwedzi u itela u shavha u sa fara vhashumi zwavhuḓi , hu sa katelwi vhashumi nga ndaela ya Minista . 
Ṱhoḓisiso dzo sumbedza uri arali ra fha vhaswa mafhungo kwao nga ha vhudzekani , khovhakhombo dzi elanaho na nyito ya zwa vhudzekani na uri vha nga ḓitsireledza hani , hu na khonadzeo ya uri vha nga ḓikhethela u lenga u thoma u ita zwa vhudzekani . 
Posani bola muyani ni i gavhe ni sa wi .
e ) Vho Advokheithi Hope Fiona Neo Sephoti ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Muthelo
Makumedzwa , khathihi na zwo a imelaho zwo ambelelwa tshoṱhe , a tea u rumelwa kha : 
Zwi vhanga u ṱavhanya u thoma ha vhulwadze ha marambo ( osteoporosis ) .
Rerani nga phindulo dza mbudziso dzi tevhelaho ni na khonani dzaṋu .
2 . Minidzhere dza khoro dzi wana mivhigo u bva kha Yuniti ya u Dzhenela ha Tshitshavha u itela ndaulo kana u dzhielwa nṱha nga vhulanguli musi i sa athu iswa kha komitindauli kana komitindauli ya meyara u itela tsheo ya polotiki .
U shumisa zwiga zwivhudzisi
Athikili 27 i amba zwi tevhelaho :
Ya u thoma i elana na zwikhala zwa ikonomi zwine zwa ṱaha nga vhanga ḽa u fhaṱa kha mutheo wa nḓowetshumo une wa vha hone . 
ndaulo ya thandela
Musi vha songo ṱangana na u sa ṱanganedzwa hu re khagala kha vhuimo ha vhukati he vha shuma khaho , vho vha vha tshi tou nyadza nga mulandu wa u shaya nzhele . 
Vhunga phungudzo i tshi katela u bviswa ha marifhi a u sa tevhedzela mulayo a tshi ya kha vhaofisiri vha mbalelano kha mimasipala i kundelwaho hune khao vha humbelwa u shumisa maga a dzilafho . 
Ho lavhelelwa uri mafhungo a bvaho kha khanedzano iyi a ḓo vhekanya kha sisteme uri a vhumbe khethekanyo ya ndeme ya phurotokholo ya Masheleni na Mbulungo ya masheleni yo kumedzwaho . 
Lushaka lwa matheriaḽa a u fhaṱa ane anzela u wana vhuponi hugede . 
Muhwalo wa u londola miṱani tshifhinga tshinzhi zwi kha vhafumakadzi , u engedza u thivhela u swikelela havho zwikhala . 
Tswikelelo kha tshumelo yo ṱanḓavhudzwa , ikonomi a i khou shanduka nahone hu khou bveledzwa tshitshavha tshine tsha si khethulule u ya nga lushaka .
Tsumbo dzi fanaho dza vhukombetshedzi vhu songo eḓanaho , naho muhanga wa ndaulo u konḓaho u hone , dzi a vhonala na Zambia , Ukraine na Mexico . 
U sedza sia lithihi ndi u angaredza vhathu kana mitambo .
Mbofholowo dzi dzhiwaho sa dza ndeme nga ḽifhasi ḽo bvelelaho dzo itwa uri dzi vhe dza nnḓa khavho . 
vha ṱhaṱhuvha na u vha lavhelesa
Vhuingameli ho ḓivhadzwa uri hu na matshudeni vhane zwa zwino vho fhedza vhugudisi havho ngei kha khoḽedzhi ya vhupfumbudzi ya Kroonstad . 
Ee , vha a tendelwa u ya kha khothe ya madzhisiṱaraṱa yapo ya hune vhone na / kana ṅwana vha dzula hone .
Ndi zwifhio zwine zwa tea u katelwa kha adzhenda ?
Nḓila dza u fhungudza khiredithi dzi katela , he zwa tea , pfanelo ya u ṋetshedzwa tsireledzo kana nyengedzedzo ya mikovhe nga zwiimiswa zwi re mulayoni kha vhubindudzi vhu songo ṅwaliswaho , nḓila dza u fhungudza ndi thendelano dzine vha nga ḓitika ngadzo . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) ; mafhambanyi ( antonimi ) ; ḽitatathino , ṱhalutshedzo i re khagala na yo dzumbamaho
Mutakalo , tsumbo : dokotela / ṅanga , ṅanga ya maṋo , mureili wa ambuḽese
Vhuthihi ha dzhango vhu tshimbidzwa nga kha mbekanyamushumo dza Mbumbano ya Afrika u kona u wana bono ḽaho sa zwo sumbedzwaho kha Agenda 2063 .
Fhethu - kha vha nange fhethu ha vhuḓi ha muṱangano , hune ha katela miraḓo ya tshitshavha , kana makone ane a ḓo vha avhela mafhungo muṱanganoni , mukhantseḽara wa wadi nz .
Tshifhinga tsho tiwaho : Izwi zwi amba uri mvelelo dzi no khou kaliwa dzi na ḓuvha ḽa mathomo na magumo .
U eletshedza vhalavhelesi malugana na masia oṱhe a mushumo . 
U tshipiwa ha muthu ufhio kana ufhio ane a vha o valelwa dzhele
Zwibveledzwa zwa mafhungo na zwa matshilisano
6.3 Gondo ḽa lwendo lwa Mishumoitwa ya u Pulanela IDP
Vhalangi vha tshiṱiriki vha EMS vha ḓo tikedza vhalangi vha mutakalo wa tshiṱiriki tsha tsini nga u ṋetshedza data i elanaho na EMS u itela u vhea iṱo na u ela na , nga u wanala havho , u itela u tandulula thaidzo nga u ṱavhanya . 
Ndi pfelovhuṱungu ya vhorapolotiki avho vhe nda kwamana navho . 
Senthara i ḓo tikedza tsedzuluso , mveledziso na tshanduko kha sekithara ya fulufulu , itshi ḓivhadza na u ṱuṱuwedza tsheo dza mbekanyamaitele na u tikedza mveledziso ya lupfumo lwa masheleni kha vhathu .
Masipala wa Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo u wana mbuelo yawo u bva kha zwiko zwiraru hune ha vha ; 
Khaedu dzashu kuhulwane dza tshumelo ya zwa muaro dzi dzula dzi u ṋekedzwa ha tshifhinga tsha vhuareloni . 
Ndivho ya mbekanyamushumo iyi ndi u ṋea ndaela na u langa u thoma u shumiswa ha mbekanyamushumo na zwiṱirathedzhi zwine zwa bveledza na u maanḓafhadza zwitshavha . 
SARS i ḓo vha ṋekedza nḓivhadzo nga ḽunwalo lwa u thuthiwa ha u ṅwaliswa kana u haniwa ha u thuthisa u ḓi ṅwalisa .
Kutshimbidzele : Therisano ya puḽenari ,
( c ) thuso ya tshelede na ya ndangulo kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽihwe ḽo imelwaho kha vhusimamilayo , u ya nga ha vhuimeleli hao , uri ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe na murangaphanḓḓa walo ḽi kone u shuma mishumo yaḽo kha vhusimamilayo ; na
Samithi i ḓo amba nga ha khombo ya vhutherorisi ha nyuklia na u vhea khagala maga ane a nga dzhiwa nga tshitshavha tsha dzitshakha u fhungudza tshumiso ya matheriala wo ḓalesaho uranium , u wana matheriala dzi so ngo tsireledzeaho , u ṱoḓisisa na u khakhisa ndingo dza vhutherorisi ha nyuklia .
Nyito dza u rangela u vhala : tsumbo , u humbulela ho sendekwaho kha ṱhoho ya mafhungo kana zwifanyiso
c ) Phurofesa Vho Govin Reddy ,
Ahuna dzangano ḽa tsireledzo ya zwa mulilo nga ngomu ha zwitshavha zwa vhalimi . 
Muhanga uyu u konisa u vhiga ho ḓoweleaho nga ha tshumelo ya pulane ( mveledzwa ) nga vhalanguli vha tshumelo u bva kha muhasho muṅwe na muṅwe , sekhithara na bindu . 
Tshe tsha tevhela izwi ho vha Konṱiraka Ya Zwa U tshilisano ya Nḓisedzotshihaḓu ya Vhudzulo ye ya sedzesa mveledziso ya zwa vhudzulo ha ḓoroboni . 
Khonfarentse iyi yo kunga vharangaphanḓa vha zwa Thekhinoḽodzi ya Vhudavhidzani ha Mafhungo ( ICT ) , vhoramabindu na vhabveledzi vha bvaho Afrika na vhadzhii vha tsheo vha bvaho kha mashango a fhiraho 140 .
Maitele a zwa masheleni o lavhelesa kha mashango a vhakolodi na ane a vha vhakolodisi . 
Mbuyelo ya Muthelo wa vhashumi i rumelwaho SARS ṅwaha muṅwe na muṅwe i na tshipi ḓa tsha u ṅwala aḓirese ntswa , zwidodombedzwa zwa bannga na zwiṅwe zwidodombedzwa zwa muthu .
Mbekanyamitele yashu ya zwa vhurereli kha pfunzo , zwenezwo , yo sikelwa u tikedza vhuthihi hu si na u fana na phambano hu si na u fhandekana . 
U shumisa luambo , ridzhisiṱa na tshitaila zwi sa tou vha zwa fomaḽa nga u ralo u ya kha zwa fomaḽa
Naho zwo ralo , hu na maga mararu a ndangulo ya thandela :
U ṱalutshedza kuṱhaṱhuvhele na vhuḓipfi hga u angaredza zwa tshibveledzwa tshoṱhe
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u dovha wa shumisa mafhungo avho ane a topolea u ḓivhadza vhone nga ha zwiṅwe zwibveledzwa kana tshumelo dzi wanalaho kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka na vhashumisani nawo . 
I tea u vha i ya vhunavha ho fanelaho na uri a i tei u itwa nga labi ḽi vhonadzaho . 
Komiti dzo imaho / shumaho
Zwenezwo , ndi zwa ndeme uri vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ha muvhuso vhu vhe na vhuḓifhinduleli ha Tshumelo ya Tshitshavha yaho , uri vhu ḓo kona u vha na vhuḓifhinduleli kha u kundelwa u shuma zwavhuḓi na u tshimbidza zwithu nga nḓila isi yavhuḓi . 
Vhaswa vha dzhango , naho zwo ralo , vha livhana na khaedu nnzhi : 
Muhumbulo wa vhathu vha vhuimo ha fhasi kha tshitshavha u hanedzwa nga vhanzhi kha muhumbulo kha masia oṱhe uri zwithu zwi khou itea kana u tsireledzwa kha mbetshelwa ya magavhelo a vhulondavhathu . 
Mafuvhalo na khombo a zwi vhangi thambulo ya vhathu fhedzi ; Hu dovha ha katelwa na tshinyalelo ya masheleni zwine nga nnḓa hazwo zwa dovha zwa katela :
Izwi zwi nga ṱoḓa ndambedzo ya tshelede yo tsireledzeaho u itela dziṅwe dza ndalukano . 
4.2 Vhulangulivhukateli ha CBP
Kha u bveledza pfulufhedziso ye ya itwa nga tshifhinga tsha Tshipitshi tsha Voutu ya Mugaganyagwama , u lavhelesa lwo khetheaho kha zwigwada zwi re khomboni sentharani dzashu dza zwa ndulamiso , u bva tshenetsho ro khunyeledza odithi ya nzulele dzine vhana valelwaho na vhomme avho vha vhewa khadzo . 
Zwi ya nga tshivhalo tsha vhathu vhane vha vha kha mutevhe wa vho lindelaho u ṱanganedzwa .
Ni tea u wana uri :
Ho vha na khanedzano khulwane kha uri izwi zwi tea u itwa hani . 
Naho zwo ralo , tshenzhelo huṅwe fhethu yo sumbedza zwithu konḓaho maelana na u tholwa hu bvelaho phanḓa ha vhashumi vha re hone hu tshimbilaho na khetho iyo . 
( 1 ) Muphuresidennde u fanela u fhaladza Buthano ḽa Lushaka arali-
Tsumbo ya tshitatamennde tsha tshipikwa
TTO u guma kha maḓuvha a sumbe - Mushonga wa u tou ḓirandela ( OTC )
Nḓila nthihi ya u bula zwiṅwe zwithu zwa ndeme zwa khonadzeo ndi u sika nyimele dzi konadzeaho . 
Sisiṱeme ya tshigwada tsha vhadzhiamikovhe i tea u thusa nḓila ya u dzhenelela i re hone kha masipala ; u khwaṱhisedza demokirasi ya u dzhenelela na u engedza tshivhalo tsha vhathu vha re vhaṱuṱuwedzi nahone vha re na vhuṋe ha tsheo dza masipala .
Fhedzi , a si u sa ṱhonifha maga ane a tea u tevhedzwa , fhedzi zwi vhea maga ane a tea u tevhedzwa vhuponi ho angalalaho ha vhuḓifhinduleli . 
Sa tsumbo , u itela u linga vhukoni havho ha u sikena , vha ḓo ṱoḓa zwipiḓa zwi re a zwipiḓa zwo vhalaho zwo khethekanaho zwa mafhungo . 
Fhethu hune nda nga wana hone bugu Ṱhoho : Maḓuvha a vhege - Awara 2
3-4 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U vhala tshipitshi
Kuitele ku tea u sedza pulane dza masipala dzoṱhe na thandela na u vhona uri ndi ngafhi nahone hani hune ha nga ṱuṱuwedzwa u dzhenelela ha tshitshavha .
ṱalutshedza mishumo ya u tikedza i re ngomu ha thimu ya thandela ye ya nangiwa
A hu na mafhungo ane a ḓivhea nga ha dzilafho ḽa khovhe nga murahu ha u vha khomboni nga zwivhulahatsheṋe . 
zwivhumbeo zwa bola ( zwipulumbu )
13.2 Arali u ḓadzwa ha zwikhala ha vha hu tshi khou tou ṱoḓeswa , khungedzelo dza nga ngomu kana dza nnḓa dzi nga itwa nga tsheo ya DHA hune ṱhoḓea ya vhukoni kha poso i sa tshimbilelane na vhukoni vhune vhashumi vho sudzuluswaho vha vha naho .
Kha ṅwaha i tevhelaho , ndavhelelo dza zwa masheleni a dzo ngo vha na tshanduko khulwane kha hedzi mbekanyamaitele . 
Nṱhani ha u lindela vhege mbili phanḓa ha musi vha tshi wana tshitatamennde tshavho tsha mbilo tshitevhelaho , kana u rwela luṱingo kha Senthara ya Ṱhingo kana u dalela webusaithi ya GEMS , vha nga shumisa luṱingoṱhendeleki lwavho u wana mafhungo a mbuelo dzavho a vhukuma nahone maswa maswa .
Vhashumisi vhane vha tama u shumisa zwi rengomu u itela zwa vhubindudzi havho vhone vhaṋe vha nga ita izwo ho no wanala thendelo yo tou ṅwalwaho u bva kha muṋe wayo . 
Oṱhe a shuma mushumo wa ndeme vhutshiloni hashu na kha ikonomi . 
5.7 . Kha muṱa na khonani dza Muthusa Minisita wa Mveledziso ya Matshilisano wa kale , Vho Bongi Maria Ntuli vhe vha vha mushumeli wa vhathu na mulwela mbeu o ḓiimiselaho .
Izwi zwi khwaṱhisa ṱhumano ya zwiimiswa i isaho kha nyanḓano ya khwine ya dzitshaka vhukati ha miraḓo iyi .
Mbekanyamushumo yo livhiswa kha u ṋetshedza vhuṱumani vhukati ha zwiimiswa na ndambedzo . 
Tshilengo kha u bveledzisa Netiweke ya Gondo ya Vhukati ha Afrika ya u ṱumanya dzhango zwi khou thithisa vhukuma vhuṱumani ha vhukuma ha dzhango . 
Pulane ya vhudavhidzani
Ṱhoḓisiso ya khomishini yo sumbedza uri hu na mbetshelwa dziṅwe dza Mulayo wa Vhulanguli ha Vharema dze dza wela kha u sa shumiswa na uri dzi nga ḓi fheliswa . 
PHUROGIREMU YA ZWIKILI iyi yo livhanywa na Ndalukano dza Lushaka kha NQF 2
U bveledza pulane dza thevhekano na u ita uri vhashumi vha sa litshe mushumo , u thoma u shumisa pulane dza mveledziso ya vhuṋe na u ṋetshedza vhukukumedza nga mbekanyamushumo dza mveledziso ya maimo a nṱha na u ita uri vha ḓivhe zwithu . 
Khabinethe yo takalela u ḓikumedzela ho itwaho nga muvhuso wa Japan u engedza vhubindudzi hawo Afrika Tshipembe .
Ngoho ndi ya uri , u kwamana ṋamusi ho vha iṅwe nḓila ya u pembelela ṅwedzi wa vhuimo ha nṱha . 
Ndangulo i bveledzaho , tshumiso na u lavhelesa zwiko zwa vhathu , matheriala na masheleni . 
2.1 Kha khumbelo yawe ya ḽounu , Muhadzimi na vhaṋe vha Muhadzimi vho sumbedza Muhadzimisi uri bindu kana tshikala tsha vhubindudzi ḽine ḽa vha mafhungo a no khou sedziwa kha ḽounu iyi ḽi nga vhuedza kha masheleni na kha vhubindudzi .
Ndi yone i wanesaho zwinzhi kha thengiselano ya mashangoḓavha kha shango ḽashu .
Arali vha phasa u lingwa u reila , vha ḓo dzhiwa magunwe nahone vha ḓo itwa na ndingo dza maṱo henefho DLTC .
Zwishumiswa ( Zwa dzilafho na muaro )
3.2 . Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi u ḓo tshimbidza mushumo wa Pfufho dza Saintsi dza Vhafumakadzi vha Afrika Tshipembe ( WISA ) wa 2017 .
Mathomo a zwiṱirakitsha zwa tshiimiswa kha ḽevele ya vhuraru ( lushaka , dzingu na vhupo ha ndangulo ) ; 
Naiṱhirodzheni a i sokou fhela kha muṱambuluwo arali u songo vhulungwa na u phaḓaladzwa nga nḓila yone . 
Vha dzhenise kha tsedzuluso yavho khaedu dzine dza nga vha hone dzine ḓo ṱangana nadzo kha u dzhia vhuimo uhu , u amba uri vha ḓo kunda hani khaedu idzi . 
Kha vha shumise tshikalo tsha u bva kha 1 u swika kha 5 , hune 1 ya vha tshikoro tsha fhasisa , 2 tsha fhasi , 3 tsha vhukati , 4 tshavhuḓi , na 5 tshavhuḓisa .
5 mulayosiṅwa une wa ḓo tsireledza tshiṱalula tshi sa pfadzi tshifhingani tshi ḓaho na u vhenga vhathu vha Pagans vhane vha ḓidzhia vhe vhaloi . 1.10 vhathu vha SAPRA na SAPC vha humbulela uri Mulayo u iledza Pagans kha u ita maitele a vhurereli havho , nga u vha na mbetshelo kha Mulayo ine ya ri muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱanzilela uri u shumisa maanḓa a vhuloi , kana vhuloi , kana a ṱanzilela uri u a ḓivha nga ha vhuloi , u ḓo vhonwa mulandu wa vhutshinyi .
Burantshi itea u vha na vhuṱanzi uri tsheo dzi no dzhiwa nga Bodo ya Vundu ya Ḽaisentsi dza U shuma dzi yelana na mbekanyamaitele dza mveledziso dza maanḓalanga u vhupulani , Zwiṱirathedzhi zwa Ḽaisentsi dza U shuma zwavho na Pulane dza Vhuendedzi ha Phabuḽiki . 
Zwiḽiwa na zwihomolosi : Arali vhashelamulenzhe vha na mikovhe ḓuvha ḽoṱhe kha kutshimbidzele kwa u pulana , kana arali vha tshi tea u tshimbila lwendo lulapfu uri vha shele mulenzhe , vha nga tea uri vha ṋewe zwiḽiwa kana magwashu , kana vha badelwa aḽawentse ya u renga zwiḽiwa .
Vho M Q NDLOZI : Muhulisei Mulangadzulo , a vha mubishopo !
U ṋetshedza tshumelo dza ndangulo ya u renga na nḓisedzo na zwa masheleni . 
Hezwi zwi dzhiwa sa zwithu zwa ndeme zwa khohakhombo ya khiredithi , a hu na tsireledzo yo farwaho kha Tshikwama nga tshifhinga tsha u sedzwa hafhu , zwine zwa fulufhelwa kha zwifhinga zwo fhiraho . 
Muhasho wo thoma tsedzuluso ya vhusima mulayo ha mulayo u elanaho na maḓi u re hone zwino . 
Kha Tshipitshi tsha Lushaka ( StateoftheNation Address ) tsho ṋetshedzwaho kha muṱangano wo ṱanganelwaho wa Phalamende ngei Kapa nga ḽa 03 Fulwi 2009 , Muphuresidennde wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe , Vho JG Zuma , vho ri'...Pfunzo hu ḓo vha tshithu tsha ndeme kha miṅwaha miṱanu i tevhelaho .
Thaidzo khulwane hu kusedzele kwo fhambanaho vhukuma kwa sisiṱeme dza mulayo kha vhutsireledzi na u galedza ṱhoho , thimathimo i bveledzwaho vhukati ha vho ḓiimiselaho u lambedza kha sia ḽa kushumele kwa pfanelo dzavho . 
Mihumbulo na kuvhonele zwo bulwaho kha webusaithi iyi , masiaṱari a re na vhuṱumani kana zwo dzheniswaho a zwi sumbedzi mihumbulo na / kana kuvhonele kwa vha GEMS . 
MURANGAPHANḒA WA MAHORO MAHANEDZI : Zwa vhukuma ndo vha ndi tshi ḓo takalela uri ri ise phanḓa , muhulisei Mudzulatshidulo .
Ndavhelelo hedzi nga murahu dzo ḓo dzheniswa kha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe ine isa phanda na u ṋetshedza hezwi : 
Mulayo ndi tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsho angalalaho kha u khwinisa ndangulo ya zwa masheleni kha sekithara ya nnyi na nnyi . 
U fara khonfarentse iyi zwi ḓo khwaṱhisedza maanḓa a vhulanguli ha mishonga ya lushaka , Khoro ya Vhulangi ha Mishonga na sisiṱeme dza zwibveledzwa zwa mishonga .
Tshumelo ya nnyi na nnyi ya Afrika Tshipembe yo shuma zwihulu kha u vha ya mveledziso , i na vhuḓifhinduleli , i re khagala nahone yo ḓisendeka nga tshumelo . 
Ndi ḓo vha fhura . "
Zwino , nga zwenezwo , muvhuso wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe na Riphabuḽiki ya Namibia yo tendelana kha zwi tevhelaho : 
Ṱhanziela ya thendelo i fanela u dzheniswa kha fomo iyi . 
U sudzuluselwa phanḓa ha madzulo u ya kha Mugivhela zwi nga thusa u fhelisa mutsiko kha milandu ine khothe ya vha nayo na u thivhela uri khothe i dzule na vhusiku zwine zwi ḓisa nyofho dza tsireledzo kha avho vha no dzula kule . 
KUSHUMISELE KWA TSWIKELELO NA U KOVHEKANA MBUELO - ṰHOḒISISO NGA HA ṰHOHO YA VERVET 26
Khethekanyo ya 2 i amba nga mutheo wa CBP - nḓila ya kuitele , mirando , vhuṱumani na milayo , khathihi na zwine CBP ya kwama zwone , khethekanyo ino i lingedza u sedza u shumisea ha CBP , hu tshi katelwa na mbuelo na tshinyalelo dza u ita mushumo uyu .
Maḓuvha a uri mushumo u vhe wo fhela ndi afhio ?
Mbekanyamushumo na mveledziso dza zwinozwino dza Mihasho dzo bviselwa khagala . 
U ṅwala pharagirafu nga ha tshirendo / zwirendo / hu na fureme kana mafhungo a raimi
d ) Vho Zodwa Paulina Ntuli ( muimeleli wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ) , na
Muvhigo u dzhiela nṱha , mishumo ya nṱha yo itwaho shangoni ḽashu u bva ṅwaha wa 1994 u khwinisa maimo a vhafumakadzi .
Tshumiswa dza u ṅwala ( tsumbo , penisela , penisela dza mivhala , khirayoni dza mapfura , mabambiri a so ngo ṅwalelwaho a sa lingani ( A3 , A4 , A5 ) , ruḽa , raba , zwibugwana zwa mitalo i linganaho 8.5mm na bugu dza u ṅwalela .
ndi ya doroboni u
Ndi nga nṱhani ha nyimele iyi hune khuwelelo ya khou itwa kha uri hu vhe na u dzhenelela huhulwane nga muvhuso u itela u vhulunga mishumo na u dzudzanya zwavhuḓi nyaluwo u mona na sekithara dzo fhambanaho dza ikonomi . 
1.1 . Khabinethe yo ṱangana u amba nga ha nyimele ya ikonomi na mafhungo a re na vhushaka na mugaganyagwama .
Vhurendi : Zwirendo zwo randelwaho
b ) Vho AF Julies - Mufarisa Mulanguli Dzheneraḽa - Ndango ya Ndaka na Milandu
U shumiswa ho pfukaho ha masheleni kha voutu , fhedziha , ho thivhelwa nga mulandu wa u shumiswa masheleni lwa fhasi kha mbadelo ya vhashumi ye ya shumiswa u lambedza ṱhahelelo yo anganyelwaho kha mbulungelo ya zwithu na zwifuwo . 
Migaganyagwama i katela lweṱolweṱo lwa zwa masheleni lwo lavhelelwaho u bva kha zwiko zwoṱhe zwa ndambedzo zwo bulwaho afho nṱha . 
U ṱalutshedza maitele a u thetshelesa
Ṱhoḓea dzo sumbedziswa kha Nḓivhadzo ya Mulayotibe ya Tshikafhadzo yo Ṱanganelaho na Ndangulo ya Malaṱwa ya Afrika Tshipembe . 
Zwishumiswa zwa u ela musudzuluwo wa sia ḽithihi kha ekizisi nthihi , sa zwi tevhelaho : 
Arali nyonyoloso i tshi vhanga tsumbadwadze , kha vha shumise tshithusedzi minete ya 15 vha sa athu u thoma .
Vhadzuli vha fhethu hune ha dzula vhathu hu tambiwaho golofu a vho ngo takala nga ha pulane sa musi vha tshi ri hezwi zwi ḓo kwama ndeme ya ndaka dzavho .
Ngeno hu na uri mvelelo dzone dzine dzi a shonisa , dzi ḓivhadza lushaka uri zwavhuḓivhuḓi ndi ngafhi hune kushumele kwa vha kwavhuḓi kana hai . 
Ri kha ḓi tou bva u dzhena huṅwe afha ra kona u pfulutshela afho fhethu . 
Masipala u vala vhuṱala vhune u gonya kha nyaluwo ya ikonomi hu nga tshenzhela nga tshiṱiriki lwa tshifhinga tsha fhasi ha u lavhelelwa . 
Kha European Union hu na u sedzwa huhulwane kha mushumo wa maanḓalanga apo kha miraḓo ya muvhuso na tshigwada tshihulwane tsha miraḓo ya Khoro ya Europe . 
Ndivho ndi u sima muhanga wa mbekanyamaitele na nzudzanyo dza kutshimbidzele dzine dza vhea mikano u itela u ṱalutshedza na u langa nyito dza zwa mutakalo nga muhasho kha zwiimiswa izwi . 
Mbambadzo ya LED na ṋetshedzo ya themamveledziso na tshumelo zwi fanela u tshimbilelana na ṱhanganyoni dza ndeme . 
3.6 Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mulayotibe wa Vhulangi ha u Maketa Zwinwiwa zwa Zwikambi , 2013 , kha Gazethe ya Muvhuso u itela vhupfiwa ha tshitshavha .
Izwi zwi nga vha zwo itiswa nga zwe vha THO na SAPRA vha hanedza .
Hafhu , mulayo wo thewaho kha tsheo dzo dzhiiwaho nga vhahaṱuli kha tshifhinga tsho fhiraho na tshiimiswa tshine tsha ombedzela milayo ya u ṱhonifha ya tshirunzi na mbekanyamushumo dzi no nga sa mbekanyamushumo ine ya thusa mukhakhi uri a songo wanwa mulandu kana u ita uri rekhodo ya vhugevhenga i thuthiwe kha sisṱeme ya rekhodo dza vhugevhenga ( naho i tshi vha yo dzheniswa kha sisṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga ) , zwo vha na ṱhuṱhuwedzo yavhuḓi kha mutheo wa mbekanyamaitele ya mulayo ya sisṱeme ya vhulamukanyi .
Nga u shumisa kuitele kwa thekhinoḽodzhi , thekhinoḽodzhi i vha nḓivho ire kha nyito . 
Dzinginyeani sa muri u tshi khou dzinginyiswa nga muya wa maḓumbu .
Nyimele idzi dzi na masiandaitwa u itela vhudziki ha zwiko zwa muvhuso na mbidzo ya khwaṱhisedzo ya engedzedzeaho u itela vhukoni , vhubveledzi na vhubveleli kha uri ri ṋekedza hani thundu na tshumelo kha vharengi vhashu . 
Mulayo wa u sa vha na fulufulu u tea u shumiswa musi hu khou shumiswa mitshini , zwishumiswa kana sisiṱeme dzine dza nga vhanga fuvhalo kha vhashumi . 
Magumo
Vho Dokotela Gqubule vho pfufhiwa nga Order of Luthuli ya Musuku nga dzi 28 Shunduthule 2016 nga Muphuresidennde , hu tshi khou dzhielwa nṱha u shela havho mulenzhe kha nndwa ya u lwela mbofholowo na kha sia ḽa pfunzo na vhurereli .
Mushumo uyu u avhelwa muraḓo wa Komiti ya Meyara a re na vhuḓifhinduleli ha u dzudzanya zwa vhukhethelo hu na thikedzo i bvaho kha ofisi ya vhakhantseḽara vho ḓiimiselaho u itela vhaswa , vhafumakadzi , vhana , vhathu vha re na vhuholefhali na vhathu vha re nga fhasi ha ndaulo thwii ya Yuniti ya Mveledziso ya Sekithara dzo Khetheaho . 
Nḓivho na ṱhalutshedzo zwine nda zwi wana vhutshiloni , ndi zwi wana kha Yesu Kristo fhedzi , hu si kha tshiṅwe tshithu tsikoni . 
8.4 Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili u ḓo fara mushumo wa Vhege ya Vhuthathatshili vhukati ha ḽa 16 na ḽa 22 Shundunthule 2017 fhasi ha thero : " Vhuthathatshili u itela Mutakalo na Tshirunzhi " .
Heyi ṱhalutshedzo ' u ḓitika nga khandekanyo ' a i fushi kha Khomishini nga mulandu wa uri i ṱuṱuwedza zwa u vhumba tshigwada tshi fanaho tsha avho vhe vha kwama Khomishini nahone i na khonadzeo dza u nga khakhisa maitele avhuḓi a fhungo ḽa u dzhenelela ha zwa ndifho . 
Vha rumele faela dza ndingo vha u bvisa faela dza phindulo dzi bvaho SARS .
Muhasho u khou takadzwa nga u khwinisea zwihulu ha u vhigwa ho itwaho nga tshifhinga tsha sekele ya asesimennde ya Green Drop ; hafhu , ndi zwa ndeme vhuḓiimiseli ha tshigwada tshiṱuku kha masipala muṱuku u itela u khwinisa tsumelo ya ndozwo ya maḓi . 
Zwa Ndeme zwine zwa ḓo sedzeswa zwi ḓo thusa nga nḓila yo khetheaho kha u ṱavhanyisa mvelaphanḓa zwi tshi ḓa kha tswikelelo ya ndivho dze vhathu vha ri laedza uri ri dzi swikelele .
ṅwana a nnḓa ha shango
mutevhe wa zwo khetheaho zwe zwa swikelwa nga munangiwa/ kha buḓo ḽawe/ kana kha luvhanḓe lwa dzitshakhatshakha ;
Muangarambo wo sedzesa kha zwa ndemesa zwa fumi .
Mashudumavhi , zwivhilingi izwi kanzhi zwi sumbedziswa sa zwi si zwone musi zwi tshi lingwa . 
U nanga maipfi o teaho , tsumbo , kha thoololo hu tea u shumisiwa maipfi a gobolaho u itela uri zwo ṅwaliwaho zwi nyanyule
Ngaha u ita khumbelo ya tshifhinga nyana ya u renga na u vhambadzela nnḓa hu na zwe vha tou sedza khazwo
CD : Tshumisano Yapo na Vunḓu
Tsumbo ndi u xelelwa nga vhubveledzi , tshinyadzo kha u swela u ṱaṱisana na u dzhenelela kha mukovhe wa maraga u itela ndangulo . 
Nḓivho ya kuungele kwa mibvumo i thusa vhagudi u peleṱa nga nḓila yo leluwaho .
Kha vha ḓadze fomo ( DL1 ) ya Khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila henefho DLTC .
Hu dovha ha itwa mbetshelwa ya u avhela mimasipala , na phimo na mithelo ya masipala . 
Vhaṅwe vhathu vha anzela u kakamela musi vho ima phanḓa ha vhathu vhanzhi .
- Khabinethe yo ṱanganedza nyendedzi dza mbadelo na maimo a zwiṱuṱuwedzi zwa vhalangi vha dziSOE .
Nga ṅwambo wa zwenezwo , mashango a Afrika kha miṅwaha yo fhiraho o shuma mushumo muhulwane kha maitele a mveledziso . 
U shela mulenzhe ha u shumiswa
U ṅwala pharagirafu mbili ( mafhungo ane a nga hovhelela malo ) nga tshenzhemo yawe kana mafhungo maitei a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Vhathu vhoṱhe vha tea u ṱhonifha na u tevhedzela tsivhudzo dza mitsho i si yavhuḓi .
Mafhungo a thandela dza u gudisa vhalanguli ; kana
Ndavhelelo dza zwibviswa zwa masheleni a khumbelo dzavho dzo itwa . 
Ndi khou tama u khwaṱhisedza thikhedzo yashu ya tshanduko ya vhuhaṱuli i bvelaho phanḓa .
Ngauri mithelo i badeliswa kha mishumo ya ikonomi , mbuelo dza mithelo dzo ḓi sendeka zwinzhi kha sekele . 
Kha vhupo uvhu milayo na phimo zwi tea u vheiwa fhasi zwine zwa nga ṋekedza lushaka lwa nyendedzi mbuya ine ya ṱuṱuwedza tshenzhemo ya vhutsireledzi ha iwe muṋe vhukati ha vhagudi vhaswa . 
Zwenezwo , beisi ya phesenthe ya mukovhelano i shumiswa kha u vha na vhuṱanzi uri vhunzhi ha zwiko zwi avhelwa masia aya . 
Naho zwo ralo , khonadzeo ya mutevheṱhandu wa dzikhakhathi i gonyaho na u lifhedza i dzula i hone . 
vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe .
Tshipiḓa tsha mvusuluso dza mbekanyamaitele dzine dza khou dzinginywa ndi sisiṱeme ya mbemba tharu ya vhuṋe ha mavu Afrika Tshipembe . 
Vhupo ha misumbedzo na vhugudisi ho no dzudzanywa shango ḽoṱhe . 
Ṱhuṱhuwedzo ya u bveledzululwa ha malaṱwa sa tshipiḓa tsha ndeme tsha ndangulo ya malaṱwa na mveledziso ya zwilinganyo zwa u i shumisa na ndambedzo yayo ya masheleni . 
Sa zwe zwa sumbedziswa mathomoni kha khethekanyo iyi , thaidzo khulwanesa i elanaho na nyimele ya zwino ndi uri o ṱanea thwii kha vhathu vha ṱoḓaho zwithu na zwiḽiwa kha malaṱwa a masalela , vhana na tshone tshitshavha kha malaṱwa a zwa dzilafho , ane a sokou poswa hu si na u khetha hoṱhe kha zwigange zwa malaṱwa a masalela na fhethu hoṱhe u poswaho zwithu . 
shumiswa sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi uri i sengiwe nga iṅwe nḓila ya u tandulula khanedzano kana vhulamukanyi ha mbuelano .
2.10. Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha mawanwa a Mbekanyamushumo ya u Monithara ya Nḓisedzo ya Tshumelo ya 2013 .
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha khethwa nga nḓila dzo fhambanaho kha vhupo ha mahayani na ha dziḓoroboni .
U itela u khwaṱhisedza u shumisa zwavhuḓi Pulane ya Muṱanganelwa na u swikelwa ha ndivhotiwa dza bindu dza tshifhinga tsha vhukati , u shumiswa ha maga a u dzhenelela hu ḓo vha ha ndeme . 
Phukha dzi nga si lange na u laula pfanelo dzadzo nga fhasi ha nyimele dza khwiṋesa , zwenezwo dzi ṱoḓa vhathu uri vha dzi thuse . 
Vhashumeli vha muvhuso vha 31 vho wanwa milandu kha kotare ya u thoma ya 2014 / 15 na u imiswa ha dzi oda dza masheleni a swikaho R430 miḽioni o wanala .
Tshifhambano ndi tshiga tsha Luvhedzhegu lwa ṅwedzi na ṋaledzi ndi
Thandela i sumbedza maanḓa a nyolo a nga thusa hani u ḓisa tshanduko ya matshilisano . 
Vha ṋetshedza zwidodombedzwa izwi musi vho no dzhia tsheo ya u tendela muṱoḓisisi u dzhena kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na / kana u wana nḓivho ya sialala .
2.4 . Zwi tshi tevhela Khetho dza Muvhuso Wapo , u shela mulenzhe ha tshitshavha kha vhulangi ha zwitshavha zwi dzula zwi zwa ndeme kha u ṱuṱuwedza kupulanele kwa masipala , nga nḓila ine ya tandulula ṱhoḓea dza vhadzulapo .
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha na mushumo wa u vha vhashela mulenzhe vho khwaṱhaho kha u lwa na khakhathi dza u tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi .
U ṋea muhumbulo kha zwe zwa vhaliwa .
U vhala maipfi a foniki a kha fhungo na zwiṅwe zwibveledzwa .
Muraḓo u sumbedzisa uri tshikwama tshi shumiswe hani ; 
Nga vhanga ḽa zwenezwi , milayo ya ḽifhasi miswa nga mutheo yo shandukisa mvumbo ya mveledzo ya ḽifhasi , ya ṱuṱuwedza ḽevele ya nṱha khulwane ya muṱaṱisano wa dzitshaka na zwivhumbeo zwiswa zwa nzudzanyo ya mveledzo . 
U shumisa girama , mupeleṱo na ndongazwiga zwo teaho
THASIKI 4 U dzhiela nzhele zwidodombedzwa zwa u pulana
( 2 ) U shumana na mafhungo a kwamanaho na zwa vhurangaphanḓa ha zwa sialala , milayo ya sialala , na maitele a zwitshavha a ṱhonifhaho sisiṱeme ya milayo ya sialala -
Mikovho iyi i khwiṋiswa kha mutheo u itwaho ṅwedzi muṅwe na muṅwe 
Kha vha dzhenise fhedzi zwidodombedzwa zwa lushaka lwa miri . 
Khabinethe i dovha ya ita khuwelelo nga Mulangavundu Vho Makhura u vhona uri maga a ndaṱiso o teaho a dzhielwe avho vhoṱhe vhane vha nga vha vha songo vha fara zwone kana vhe vha sa londe.
Ri khou takadzwa nga dzangalelo ḽa vhaswa nga ha vhuṱambo .
Sa Muvhuso , ri tama u ṱuṱuwedza mabindu uri a ise phanḓa na u bindudza kha ikonomi yashu na u shumisa zwikhala zwo ri tangaho nga u ḓifunga . 
Ndango dzo linganaho na maitele a ndangulo , zwenezwo , a hone . 
Mishumo yoṱhe ya ndingo dzoṱhe dza fomaḽa i sedzuluswa phanḓa ha musi dzi itwa kha vhagudi . 
Thandululo ya dzikhuḓano
ya kha ofisi iṅwe na iṅwe ya maṅwalo a vhuṋe ha ndaka
Mielela ya maḓi a mvula
36 . Mikano ya pfanelo
3 . Zwiṅwe zwidodombedzwa zwa rekhodo :
Naho vha tshi tea fhedzi u guda nzulele dze dza sumbedziwa , a zwi timatimisi uri vha ḓo vhuelwa arali vha nga vhala na nzulele dziṅwevho . 
Maitele a thendelo u thoma a khwaṱhisedza uri nyito yo pulaniwaho ndi ya ndeme nahone yo tea musi vha saathu u valelwa siabadela.
4.8 U kwamea ha mupo , u sa ṱhoṱhela ha zwiko na mbuelo dza ndondolamupo 55
Khoro ya masipala i na vhulaedzwa ha u tshea mafhungo mulugana na kushumisele kwa maanḓa a masipala kana u fhirisa milayo miṱuku ine ya kwama masipala .
Ndima ya 4 : Mushumo wa Komiti ya Wadi na vhaṅwe vha re na dzangalelo
Hu na muhumbulo wo ṱahiswaho wa uri Foramu ya Masipala ya CBP i vhumbiwe uri I vhe na vhuṱanzi ha uri dziwadi , vhatshimbidzi vha wadi na vhakhantseḽara vha kovhekane zwi no gudwa , u monithara mvelaphanḓa ya mushumo , u tandulula tshaidzo dzi no kwama kutshimbidzele dza u pulana na u shuma khathihi na u ita uri vhadzhiamikovhe vha komiti dza wadi na vha ndangulo dza ha masipala , vha vhe na vhuḓifhinduleli nga tshavho .
Mbambadzo kha zwiṅwe zwipisisi yo iledzwa fhedzi kha zwiṅwe zwipisisi yo tendelwa nga fhasi ha u vhetshelwa mikano i konḓaho . 
Vhamodareithi kha vhuimo ha tshikoloni vha tea u ṋea mahumbulwa a ndeme o ḓisendekwaho kha ṱhoḓea dzi re afho nṱha u itela uri mushumo wa u linga tshikoloni u khwaṱhiswe .
U ola na u pennda : u sedzulusa zwishumiswa zwa midia zwo fhamabanaho
1.12. Khabinete yo ṱanganedza u dala ha miraḓo ya ḽihoro ḽivhusi kha Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela .
Zwitshavha zwine zwa ḓo fhaṱelwa dzinnḓu
U bvelela ha fulo heḽi ho tevhelwa nga dziṅwe thandela u vhulunga huṅwe fhethu ha vhufa ha ndeme yo khetheaho . 
Vhatshimbidzi vha wadi - vha nga bva kha miraḓo ya Komiti ya Wadi yo khethwaho kana miraḓo ya tshitshavha ine ya ṱhonifhea .
U londota bugu
U ita zwa u faila musi ndi khou thetshelesa
Khoro i nga thoma Foramu i re na vhadzheneli vha katelaho thikhedzo ya vundu na ya lushaka sa Muhasho wa Mutakalo , Muhasho wa zwa Maḓi , Muhasho wa Pfunzo , NGO na CBO dzi shumaho kha sia ḽa HIV / AIDS , madzangano a zwa ndondolo ya vhadzulapo , khoro dza AIDS dza tshiṱiriki na khoro dzapo na zwiimiswa zwa vhurereli .
Zwa zwino zwi kha vhathu na vhurangaphanḓa ha Lesotho u vhona uri vhudziki na nḓowelo zwi humele kha Muvhuso sa fhungo ḽa shishi .
Ni a vhuya na shumisavho tsumbambekanyamushumo ya TV ?
Ndi zwifhio zwine zwa ṱoḓea u itela u wana thuso kha GEP ?
Thikhedzo dza Posofisi na u pfukiselwa kha Muhasho wa kale wa Poswo na Vhudavhidzanikule wo vha wo katelwa kha voutu ya Muhasho wa Gwama . 
Lavhelesani hafhu atikili ya gurannḓa .
Ngauri madzangalelo a tshitshavha a fhambana u bva kha vhupo u ya kha vhupo , mvumbo na vhuhulu ha pfanelo na vhuḓifhinduleli zwi fhambana u bva kha vhupo u ya kha vhupo . 
U Linga ha Themo ya 3
Ho vha na u fhungudzea ha mihumbulo na maitele a si avhuḓi , zwe zwa tsa u bva kha 30% nga 2010 / 11 u ya kha 11% ya mimasipala kha tshifhinga tsha zwino .
Mudededzi u modela kushumisele kwa ndongazwiga kwone na kwa u ṅwala hu tshi tevhedzwa ḽikhathi ḽa ' ndo ' .
U ita khumbelo ya u hana uri muthu a ṋewe pfanelo ya mumedzi wa zwimela : R4 500 ndingo i ṅwe na iṅwe
U ṱokonya vhathetshelesi
U dzudzanyulula zwi katela nyito dzo ḓoweleaho dzi re na tshivhalo : 
Tshikwama tshi lugisela mugaganyagwama kha vhuimo ha pumu nahone a tshi pfukiseli mugaganyagwama u bva kha miṅwaha yo fhelaho . 
Vha nga lingana . . .
Khothe ya Vhulamukanyi ya Yuropa yo wana uri ṱhoḓea iyi i pfuka pfanelo ya u vha na tshiphiri , hu si na ndavha uri hu na thendelo . 
Phimo dzashu dzo khwinifhadzwaho nga vha zhendedzi ḽa u fhima ḽa mashangoḓavha dzi vhumba u dzhielwa nṱha ha izwi zwoṱhe . 
Avho vhane vha ḓivha nga ha tshiteṅwa tsha vhushumisamupo , tswikelelo na u kovhekana mbuelo kha ḽa Afrika Tshipembe vha nga tama u pfuka itshi tshipiḓa vha tou ya kha Tsumbanḓila dzone dziṋe .
Mvelele ya zwa maḓi a vhulimi hu tshi katelwa na zwa vhufuwi , ndangulo , pfushi , dzhenethiki na u phaḓaladzwa hu langiwaho ha mutshatshame wa zwi tshilaho wa maḓini u itela u shumiswa nga vhathu . 
U bambela : u tamba mitambo ya vhuḓifulufheli u itela u kunda nyofho dza maḓi sa u dzhenisa maṱo na nḓevhe maḓini , nyonyoloso dza u fema
Ṱhahelelo ya Senthara ya Didzhithala ya Tshitshavha kha vundu ndi khuwelelo i no dina . 
Arali SAGNC yo fushea , I do themendela dzina kha Minisita uri a li tanganedze .
Ho sedzwa uri vhaasesi vha re na ndalukanyo nahone vho ṅwalisaho vho khwaṱhisedzwaho nga bodo ya u asesa yo teaho vha vhe vhone vha shumiswaho kha thandela . 
" NB Hu tshi tevhedzwa milayo ya Tshikimu " ndi u vha humbudza uri ndeme ya mbuelo yo sumbedzwaho i nga shumiswa fhedzi hu tshi khou tevhedzwa milayo ya Tshikimu .
Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa ho sendekwaho kha u ṋea masia
3 . Muongi o / u thusa vhathu .
Vhathu vhane vha ita vhudzekani na vhathu vhanzhi vha tshikhala tshihulwane tsha u kavhiwa nga HIV , fhedzi HIV a i kwami fhedzi vhathu vhane vha vha vhafarisi vhanzhi . 
1.2 Nyangaredzo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
ḽizhakanḓila kha nndwa ya mbofholowo ya Namibia vha dovha vha lwa na muvhuso wa tshiṱalula .
Mbekanyamushumo ya Mbuedzedzo yo tshenzhela u ḓala zwihulu ha tshiṱafu nga nṱhani ha mbonalo yayo yo serekanaho . 
Muhasho u na khaedu zwi tshi ḓa kha ṱhahelelo ya zwikili zwine zwa elana na mishumo mihulwane . 
Vha ḓadze fomo ya khumbelo ya mbilaelo vha i rumele kha ofisi ya dzingu ya DIS .
Masipala u ṋetshedza muḓagasi kha miṱa yoṱhe kha vhupo ha vhudzulo ho dzudzanywaho zwavhuḓi kha vhupo hoṱhe ha masipala . 
Ngoho , naho zwo ralo , ndi ya uri zwitshavha zwoṱhe zwi thoma vhupambuwi , hu si na ndavha uri sisiṱeme dzavho dza poḽotiki na dza ikonomi ndi dzifhio . 
Vharengisiphikhisano vha eletshedzwa u vhala buḽethini ya thenda yoṱhe . 
Mahoḽa ndo amba ngaha muhanga wa mbekanyamaitele ya 50 / 50 , ine ya sumbedzisa pfanelo dzi elanaho kha vhathu vha dzulaho na u shuma mabulasini .
Muhaṱuli Muhulwane Vho Mogoeng Mogoeng , na miraḓo yoṱhe ya Vhulamukanyi ,
U sedzulusa mulayo u itela u vhona uri hu na ndinganelo kha u avhelwa ha maḓi , u khwinisa ndangulo ya zwiko zwa maḓi na u dizaina tshivhumbeo tsha maitele ane a ḓo laula . 
Hezwi zwo sima muvhuso wa muimawoga .
U shumisa tshivhumbeo tsha luambo nga nḓila yone
Ngona nnzhi dza bayomeṱiriki dzi fanela u shumiswa u itela ṱhaluso yavhuḓi ya vhafariwa vho lindelaho tsengo na khwaṱhisedzo ya u topola i fanela u itwa phanḓa ha musi muthu a tshi nga vhofhololwa . 
4 . Muvhigo wa Khomishini ya Heher
Tshekhe na posita ḽa oda dzi tea u badelwa kha : The Director-General : Agriculture .
Kha vha dzhiele nzhele : Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 5 wo bulwa kha khethekanyo ya 6 ya gaidi iyi .
Kha madzangano aya mbekanyamaitele ndi u sumbedzisa ṱhonifho ya vhashumi nga kha sisiteme dza u pfumbudza , u ṋetshedza mafhungo a re khagala a vhonalaho na u amba nga ha vhurangeli vhuswa . 
Bogisi ḽa thulusi ḽo itelwa u thusa , kha zwiṅwe , hu na zwi tevhelaho : 
VHARANGAPHANḒA VHA SIALALA
Nga ha u ita khumbelo ya ṱhanziela ya mbekanyamushumo ya mveledziso ya vhana vhaṱuku
Vhalani tshiṱori tshi re afho fhasi .
Ṱhoho dza Muvhuso dzo kombetshedza Muṱangano wa Minisiṱeriaḽa wa WTO ngei Seattle u dzhiela nṱha maga o khetheaho , hu tshi katelwa kufarele kwo khetheaho na kwo fhambanaho , u itela mivhuso miṱuku i re khomboni . 
U fulufhedzea , u dzudzanya na u kona u shuma kha thimu kana u woṱhe . 
Zwibveledzwa ezwi zwi nga bveledzwa fhano hayani . 
Hu na ṱhoḓea ya uri masipala u vusuludze idzi phakha ṱhukhu dza nḓowetshumo u itela u dzhenelela kha u sika mishumo ya tshoṱhe nga ngomu kha vhupo ha masipala . 
Hu si fhedzi ngauri mihasho iyi yo vha i na ṱhahelelo ya vhashumi , fhedzi na uri khakhathi na u shushedza zwo livhiswaho kha vhashumi nga vhashumi vhe vha ṱereka . 
Hu na dziṅwe nḓila dzi sa ḓuri kha miṅwe milandu .
KHA VHA ṰHOGOMELE : Vhunzhi ha dzithandela dza Vhuendelamashango ha Nyanḓadzamafhungo dzi khou tea u khwaṱhisedzwa . 
Kha zwanḓa zwi si zwone , mafhungo aya a nga tshimbidza u ṱaselwa ha miṱa nga zwigevhenga . 
Vhudidivhadzi
Musi ndaulo ya mavhengele a zwikambi a tshi khou bvela phanḓa sa u vha vhukoni ha mavundu , dziṅwe phambano u mona na zwikimu zwa ndaulo ya mavundu na lushaka a dzi tinyei . 
Tshiṱhopho tsha mbo ḓi wa gurannḓa na magazini zwa hasekana fhasi , na uḽa muungo wa tou ṋaṋa zwino .
Ndalukanyo yo itwa nga Zwilinganyo zwo khethekanywaho sa zwithu zwa ndeme , zwihulwane na zwine zwa tou nangwa . 
Maitele a u vhala :
Ndwakhulu o fula manngo maṱukuṱuku munngoni wa makhulu wawe .
zwinepe zwivhili zwa mivhala mutswu na mitshena zwa musi hu tshi itwa khumbelo ya ḽinwalo ḽa vhuṋe
Kuvhumbelwe kwa Komiti kha Buthano ḽa Lushaka ndi , nga u angaredza , nyeḓano kha saizi ya mahoro a polotiki o fhambanaho o imelwaho Phalamenndeni .
Bugundaula ya Afrika Tshipembe .
U sumbedza u pfesesa ḓivhaipfi i yelanaho na ṱhaluso
Hu dovha ha tsivhudzwa miṱa uri vha shumise gese kha u bika , u dudedza na zwiṅwe zwishumiswa .
Vhaṅwe vha vhanameli vhori ndi tea u dalela Kwaggafontein he ha vha kale hu KwaNdebele uri ndi vhone u shayea ha ṋetshedzo ya tshumelo .
Maipfi a hanedzaho o vha a khou pfala u mona na tshanduko na kuvhusele , nga maanḓa mbumbano dza vhashumi . 
U itwa ha mveledziso ya zwikili na mbekanyamushumo dza zwa pfunzo zwi vhuedza : 
Nga mulandu wa zwenezwo , a hu na nḓila dzo linganywaho dzine dza vha hone u thoma na u lambedza nga masheleni u bveledzulula . 
U nanga mafhungo / magudiswa o teaho ṱhoho
Tshiedziswa tsha thevhekano tshi imelela nga girafu mvelaphanḓa na vhushaka ha zwiteṅwa izwi . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe u tandula shango ḽashu ḽi takadzaho ḽa manakanaka , nga u ita zwenezwo zwi thusa uri vhathu vha dzule vhe na mishumo nahone hu khou tikedzwa zwibveledzwa zwapo .
Tshumelo dza vharengi dza vhukonani na dzi vhuedzaho kha Senthara ya ṱhingo na ofisi dza dzingu dzashu .
Khombo dza u wa , u shumisa dziphanga , u thulana , u hwala zwithu kana thundu na u ita mushumo wa u dovholola kana u no fana
U itela zwa zwino , u engedzea huṅwe na huṅwe kha nḓisedzo ya muḓagasi zwi amba u engedzea ha tshumiso ya malasha . 
U guda musudzuluwo zwi tshi bva kha mitshino ya Afurika Tshipembe , sa mutshino wa magambutsu na zwiṅwe .
Ri ḓo isa phanḓa na u shumana na khaedu idzi u itela pheliso ya zwine zwi sa vhe zwavhuḓi nahone zwi dinaho u itela uri ri roṱhe ri kone u amba nga mbofholowo na dakalo ḽi ḓiswaho nga mbofholowo .
Jacob o nangiwa uri a tambe metshe .
9.5.1. MBADELO DZA KHUMBELO DZI SA HUMISELWI MURAHU
Hune ḓivhazwakale iyo isi sumbedze u badela yo anganyelwaho nga masipala phanḓa ha datumu ya u fhedzisela u swika fhungo iḽi ḽi tshi tandululwa . 
15 . Zwa Mishumo - Vha nga ḓi baḓekanya na dzan- gano ḽa vhashumi vha ita na u ṱereka .
3 . Zwazwino vha nga lavhelesa mbilo na mbuelo dzine vha vha nadzo na thendelo dzavho nz .
Dzina ḽa khonani
Ndima ya 4 ya uyu momulu i sumbedzisa mishumo ya vha re na dzanganlelo vho fhambanaho nga vhuḓalo .
Tshumelo iyi i ṋekedzwa vhathu vha ṱo ḓaho khwaṱhisedzo ya tshiimo tshavho kha milandu ya vhugevhenga u itela u pfulutshela mashangoni a nnḓa kana u shuma mashangoni a nnḓa lwa tshifhinga tshilapfu .
3.2 Phaḓaladzo ya zwibveledzwa kha Gireidi dza 7-9 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 3
Ri shumisa tshifhinga tshi ḓaho tsha khou kha u sumbedza nyito ine ya ḓo isa phanḓa na u itea tshifhingani tshi ḓaho .
U shumisa
Vhukoni ha u shuma nga fhasi ha mutsiko na u swikelela maḓuvha a u fhedzisela . 
U bviswa tsha kale na kale kha nḓila ya u bveledza kha vhunzhi ha vharema zwo amba uri tshiṅwe tsha zwikhala zwiṱuku kha u wana zwithu zwi elana na muvhuso ngeno muvhuso u tshi elana na bisimusi . 
Mbekanyamushumo nyangaredzi dza mveledziso ya vhupo ha mahayani dzo livhiswa kha u alusa miholo ya mahayani , u engedzedza u bveledza ha zwiḽiwa , na u khwinisa vhuḓikoni ha vhalimi vhaṱuku na u dzhia zwiṅwe kha vhukoni ha ikonomi ya vhupo ha mahayani . 
Mafhungo o vhigwaho nga kha nomboro i sa badelwi ya tshifhinga tshoṱhe o livhiswa kha Yuniti ya Ṱhoḓisiso ya Vhufhura u itela tsedzuluso . 
Khuvhanganyo ya mbuelo i ḓo engedzedzwa zwihulwane u khwaṱhisedza khuvhanganyo yo khwiniswaho . 
Hupfi vho no pfulutshela Ṱhohoyanḓou zwino .
Muvhilaheli kana mupondiwa u tea u ḓivhadza Ndangulo yo teaho ya zwa Vhululamisio na Bodo ya Pharou ḽu nga u ṅwala arali a tshi tama u ṱahisa vhupfiwa kana u vha hone muṱanganoni wa Bodo ya Pharou ḽu hune ha ḓo sedzwa mulandu wa mupondi .
Mimaraga yavhuḓi i hone , fhedzi ndi yo khetheaho nga vhanga ḽa u kundelwa ha makete . 
Vesheni ya PDF ya PHR i ḓo ṋetshedzwa afha fhasi .
U vhea iṱo nḓisedzo ya tshumelo ya vhuṱhogwa yashu ndi tshimbilelana na zwa ndemesa zwihulwane zwiṱanu zwa muvhuso , zwine zwa vha Pfunzo , Mutakalo , Vhugevhenga , Tsiko ya Mishumo , Mveledziso ya Mahayani na Mvusuludzo ya Mavu a zwa Vhulimi . 
CD : Vhugudisi na Mveledziso
Mafhungo ane a vhilaedzisa o rerwaho nga hao o katela u sikwa ha mishumo , tsireledzo ya matshilisano , vhushayamishumo , ndindakhombo ya zwa mutakalo , pfunzo , mishumo ya u tsireledza vhupo , ikonomi ya u tsireledza mupo , tshampungane na dzinnḓu . 
Khomishini i sedzulusa na u vhiga nga ha u tevhedza pfanelo dza vhathu ; u dzhia maga na u tsireledza u khakhulula ho teaho he pfanelo dza vhathu dza kandekanya ; u bvela phanḓa na ṱhoḓisiso ; na u ṋetshedza pfunzo nga ha pfanelo dza vhathu . 
Ridzhisiṱara ya thenda i dovha ya ṱhogomelwa hu tshi khou shumiswa zwanḓa kha muhasho muṅwe na muṅwe . 
Pfungavhuṋe ya halwa ha sialala na u kunguwedza zwibveledzwa zwavho nga misi yoṱhe . 
Vharengisi vhari vhone vho dzula vho luga na uri vha ya ṱoḓa u badela tshumelo .
3.3.2 Tshibveledzwa / nyito dzo tevhekanywa hani kha sekele ya vhege mbili
Kha vha ḓadze tshipi ḓa 51 tsha fomo TM1 .
Vhuḓimvumvusi ho ṋetshedzwa nga vhana vha tshikolo vha re na vhukoni vhapo . 
Thimu ya Vhukonanyi ya QLTC ya Lushaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo .
Milayo i konḓesaho i a shuma , na tshitshavha ndi tshone tsho tsireledzwaho zwihulwane nga vhuronwane u bva kha u dzhenelela vhutshiloni havho zwi songo tea . 
Maga a u tevhedzwa a tshiimiswa o sedza kha u thoma mbuedzedzo ya vhulanguli ho sedzaho kha : 
Kha tshiṅwe na tshiṅwe tshe nda tshi vhalela nṱha , vha humbelwa u sumbedza madzina ane a vha kha garaṱa iyi , arali a hone , vha pfa uri tshitatamende tshi a shuma . 
Mivhigo yoṱhe ya ṅwaha nga ṅwaha ya muhasho wavho yo rumelwaho Phalamenndeni yo kumedzwa zwavhuḓi na uri ho tevhedzwa ṱhoḓea dzoṱhe u bva kha Muoditha Dzhenerala . 
Vha elelwe uri vha nga kuvhanganya mafhungo a mutheo a u thoma ngao vha kona u ḓadzisa khao kha ṅwaha woṱhe .
Kha vha topole vhupo vhu re khomboni vhune ha vha na tshikhala tshihulwane tsha u welwa nga mutshinyalo wa mupo u fana na miḓalo na maḓumbu na u fhungudza mveledziso henefho . 
Vhudzivha ha u shumisa zwiṱirathedzhi zwa u fhungudza mveledzazwiwo . 
Tsha vhuvhili , vhaṋameli vha fhedza tshifhinga tshinzhi na tshelede ḓuvha na ḓuvha uri vha swike hune vha shuma hone , zwine zwa ita uri sisiṱeme i vhe i sa shumi . 
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Kha inthaviu na vhoramafhungo mudzulatshidulo wa komiti ya vhadzulapo o ri arali vho vha vho kwamiwa phanḓa ha musi pulane idzi dzi tshi itwa vho vha vha tshi ḓo vha vho ṱalutshedza uri ndi ngani vha nga si pfuluwe na uri tshiitisi kha vhaṅwe vhadzulapo , vho ṋewaho mahaya , vha khou rennda mahaya ayo ngauri zwi khou vha ḓurela u ṋamela vha tshi ya mushumoni ḓuvha na ḓuvha .
-- Ṱola minetse ya muṱangano wo fhelaho u itela zwiteṅwa zwo fhiriselwaho kha muṱangano u tevhelaho .
Tshivhalo tsha matshudeni o dzinginywaho na u vha khethekanya havho zwi ḓo kwanyeledzwa nga tshivhalo tsha u fhedzisa tsha tshikwama tsho wanalaho u bva kha aphiḽi hu u itela tsumbo . 
Nga zwezwo vhunzani ha vhupfumbudzi vhu tea u sedzuluswa kha u dzheniswa ho fhelelaho kha zwibviswa zwa u sedzulusa zwikili u itela khoudu iyi . 
Ri dovholola khuwelelo ya Muphuresidennde Vho Zuma ya uri mazhendedzi a u vhona uri mulayo u tevhedzwe a tea u sedzulusa nga u ṱavhanya u wana tshivhangi tsha khombo .
2.2.12 Khothe dza sialala dzo iswa phanḓa na u shuma nga fhasi ha maanḓa a kale a ṋetshedzwaho kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema na miṅwe milayo ya Vundu .
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa wavho , khonani na vhashumisani .
Maitele aya a dzumbululwa nga Khethekanyo 74 u swika kha 77 dza Ndayotewa khathihi na milayo yo fhambanaho i ne ya langa Phalamennde .
U lenga kha u ṱoḓisisa vhulwadze hu tea u fhungudzwa nga u shumisa thekhinoḽodzhi yo teaho . 
IPIDiṱoḓa u tevhedzela mikhwa yavhuḓi , u fhulufhedzea na u bvela phanḓa na u shumisa mikhwa .
Zwishumiswa zwo shumiswaho kha u kuvhanganya makumedzwa zwi fanela u linga na mutengo une wa khou lavhelelwa kha thandela , hu tshi dzhielwa nṱha vhuvha na vhukonḓi . 
Tshiṱirathedzhi hetshi tshi ḓo vhumba thikho ya mveledziso ya mbekanyamaitele nga kha sekithara ya vhuendi zwi tshi ya nga u tsitsela
Khaṱhulondaṱisi
Iyi ndi founu yaṋu / inwi ?
U thomiwa na khoro ya AIDS ya tshiṱiriki .
Mutshini muswa wa ngidimisaphali wo rengwa uri u khwiṋise ndangulo ya vhalwadze vha no khou lafhiwa tshuma . 
Ngaha u ḓisa zwithu u bva nnḓa zwine ha nga itwa ndingo ngazwo kana zwipiḓa zwine zwa nga thusa nga ha ṱhoḓuluso dza nga ha dzidzhini Afrika Tshipembe
Vho Lehlohonolo Lucky Rabotapi ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Zwivhuyedzi
1.4 . Muphuresidennde Vho Zuma vho vha ṋemuṱa wa vhuṱambo ha tshiswiṱulo ha u pembelela miṅwaha ya ḓana hu tshi huliswa Muphuresidennde wa kale wa African National Congress , Vho Oliver Reginald Tambo .
Ri tea u shuma roṱhe , sa muvhuso na lushaka u itela uri mitheo ya Batho Pele i bvelele kha lushaka lune lwa khou shuma lu tshi khou shumela vhutshilo ha khwine
Posani bola kha khonani yaṋu ni vhone arali a tshi nga i gavha nga mukhwama .
Hezwi zwo iledzwa kha khumbelo ya u ṱunḓa u bva nnḓa :
b ) Vho Nontsikelelo Rose Mbono ( muraḓo mufareli ) .
Vhulanguli ha zwino ha mushinzhi , masheleni , ndangulo ya u wana thundu na tshumelo na ndangulo ya vhashumi vha senthara ya EMS i wanala Cape Town . 
Phulufhedziso nga dzikhamphani u itela u thivhela u fhelelwa nga mishumo , na u bindudza kha vhathu na vhukoni ha vhubveledzisi . 
Muholo wa fhasisa wa lushaka u tou vha tshikalo tshine a huna mushumi ane a tea u badelwa fhasi hatsho , na uri u ḓo shandukisa matshilo a dzimiḽioni dza vhashumi vhane vha badelwa miholo ya fhasi lu vhonalaho khathihi na u thoma u tandulula khaedu ya u sa lingana ha miholo .
u vha yo livhanywa na mbili dza ḽeve ḽe dzo teaho-dza thero dza u thoma dza saintsi ya mupo , kana physics , chemistry , mbalo na / kana biology .
19 Ri a vhavhalelana ( londana ) . . . .37
1.2.1 Zwiimiswa zwa zwa poḽotiki
Maipfi aya a nga fhambana u ya nga tshigwada , tshitshavha kana dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U vhala u itela u pfesesa na zwiṱirathedzhi zwa u vhala : tshibveledzwa tsha u vhonwa khathuni
Thi tendi uri mbuelo dzi lwa na zwipiḓa zwa Mulayo ngauri a zwi gumi . 
U ita nyambedzano nga ha fomethe , mbonalo , kushumisele kwa luambo na tshivhumbeo tsha tshibveledzwa
Hu na vhuṱanzi hafha , sa tsumbo , fhethu hu nga si fhambekanywe na vhabvumbedzwa kha nyito . 
Malaṱwa a mishonga
Kuitele kwa CBP kwo itelwa u tshimbidza u shela mulenzhe ha tshitshavha kha ḽeveḽe ya masipala .
I katela mafhungo nga u angaredza nga ha tshumisano na mimaini . 
U khwaṱhisedzwa ha ndango dza kha vhupo ha ngomu , tshumiso nyangaredzi u ya nga ha muhanga wa mbekanyamaitele wa tshilinganyo na vhugudisi . 
GCIS i na Mufarisa Muofisiri wa Mafhungo muthihi .
U ita nyambedzano nga ha vhaanewa/ vhabvumbedzwa , puloto , fhethuvhupo
2.7. Khabinethe yo nyeṱuleliwa nga ha muvhigo wa u shela mulenzhe ha vhurumelwa kha Dzulo ḽa vhu 57 ḽa Khomishini ya Mbumbano ya Dzitshakha ( UN ) nga ha Tshiimo tsha Vhafumakadzi , ḽo farwaho nga dzi 4 u swika dzi 15 Ṱhafamuhwe 2013 .
Mulayo u dovha hafhu wa ṋetshedza Muvhuso nga ḽiga ḽa u langa kha khuvhanganyo dza phuraivethe . 
Kanzhi i vha i na khethekanyo dza rathi dzine dza vha :
Ho sedzwa u randelwa nga dokotela wa DSP
Maitele aya o shela mulenzhe zwihulwane kha khwiniso kha tshitandadi tsha mabambiri a mbudziso khathihi na khwaṱhiso ya tshitandadi tsha lushaka shangoni , tshe tsha wanwa uri tshi vhambedzwa na tshitandadi tsha dzitshaka . 
Khomishini idzi dzi na vhuḓifhindulei ha u ita nyambedzano ya thendelano dza mbuedzedzo na u ṋetshedza tshumelo dza thikhedzo ya ndaulo kha khomishinara wa mbilo dza mavu wa dzingu . 
U funzwa ha Vharedzhisiṱara na Vhaofisiri vha Mushonga kha vhugudisi , khathihi na matshudeni vha mushonga sa hu ṱoḓeaho . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : U ṅwala
U pendela .
U kunakisa Khothe ya Madzhisiṱiraṱa ya Cape Town ndi mushumo wa ndondolo ya nṱha . 
U saukanya magudiswa , tshitaila na redzhisiṱa
Vhunzhi ha malaṱwa Afrika Tshipembe a laṱiwa nga u iswa ḓaleḓaleni . 
Foniki : nzh , j , sw , nd Foniki : Maipfi a re na raimi
U pfukiswa ha ogeno na thishu
Tsumbo ya mvelelo dza ndeme
( ii ) tshea u sa bvela phanḓa na Mulayotibe
U daha na muvhili wavho
MUKUMEDZO : VHUGALAPHUKHA HA PHURAIVETE HA PUMBA
Khethekanyo ṱhukhu ya vhurathi na ya u fhedza i ita mbetshelwa ya mulayo wa lushaka u itela u dzhiela nṱha thendelano dzo itwaho kha nyambedzano guṱe . 
A tshi tsha vha tshone tshifhinga hune khasiṱama dza ita vhubindudzi hadzo hoṱhe kha davhi . 
1 . Tsheo dza Khabinethe
Shango ḽashu ḽi kha khovhakhombo ya u fhandekanywa nga khethululo nga muvhala . 
Muhasho u nga si bule u na vhuṱanzi u swika zwino , mashudumavhi , uri ndi vhangana vha vhaṋameli avha vho vhigaho nangoho kha ofisi dza mipfulutshelo . 
Muhasho wo shuma ngamaanḓa nahone wo ḓiimisela . 
( e ) u ṱhompha maimo a zwa Mulayotewa , zwiimiswa , maanḓa na mishumo ya muvhuso kha maṅwe masia ;
Iyi nyaluwo khulwane ngaurali kha vhuendelamashango ndi vhuṱanzi vhu vhonalaho ha u kona u ṱanganedza na u fara zwavhuḓi vhaendelamashango na tshenzhemo nnzhi ya vhuendelamashango ine shango ḽa vha nayo .
_Vha shumise tshoṱhe madzulele a zwidulo zwa ṱereṱere na nzulele dza u ḓivhofha
Arali akhaundu iyo i si madzinani avho , muṋe wayo u fanela u ita ḽianelwa ḽi ambaho uri vhone vha dzula ḓiresini yawe nahone tshitatamennde tsha maḓi kana muḓagasi tshi farekanywe na ḽianelwa .
Muhasho na wone u kha maitele a u ṱanganyisa mafhungo oṱhe a kushumele uri a vhe mutevhe wa vhukati une wa vha kha Khethekanyo ya Ndangulo ya Mafhungo . 
Khadiamu a i konḓi , ndi khemikhala ya mutale ya lutombo tshena u ya kha zinki nahone i na toksini i re nṱha kha zwitshilaho . 
Vha ḓo ḓisa mbuelo na u sika mishumo . 
Mbekanyamushumo ya Ḓivhazwakale ya Orala i ṱoḓa u fhaṱa khaphasithi ya Dziakhaivi dza Lushaka ya u ṅwala zwe zwa ṱalutshedzwa na u ḓadza magake kha dziakhaivi dza zwitshavha zwe kale zwa vha zwi kha vhuimo vhu si havhuḓi . 
Maṅwe maitele a fanela u fhulufhedzisa vhuḓiimisi ho teaho u itela u ṅwala muvhigo , ṱhogomelo na khwiniso kushumisele . 
Vhaṅwe vhavhili vho ṋetshedza maṅwalo a elanaho na zwithu zwa kha mbudziso ṱholi , fhedzi dzi sa tou vha mbudziso dzi ṱoḓaho phindulo khavho . 
Vheani zwigero na zwiṅwe zwithu zwi no fhira ngomu khabodoni .
Marangaphanḓa a tea u ṱaniwa hoṱhe mishumoni .
b ) Vho Marius Rezelman
Tshiṱuṱuwedzi tsha u renga kha mabindu maṱuku o teaho na mabindu mahulwane o khathutshelwaho . 
Muvhuso u kwama nyimele dza mabindu a sekhithara dzoṱhe dza ikonomi , hu tshi katelwa na u vhubveledzi . 
Tshaka idzi dzo ḓo tea u khaula migaganyagwama yavho u itela u fhungudza tshikolodo tsha lushaka tsha nṱha na u engedzedza fulufhelo ḽa vhabindudzi . 
Vhunzhi ha vhabebi vha shumisa zwishumiswa na milayo u tsireledza vhana vhavho kha inthanethe . 
U shela mulenzhe ha dzingu , vhanna na vhafumakadzi , hu khwaṱhisedzwa nga u imela u bva kha mimasipala mihulwane yoṱhe na ya tshiṱiriki , na zwigwada zwoṱhe zwi re kha komiti ya ndaulo ine ya ṱangana vhege iṅwe na iṅwe ya vhuvhili . 
vhozwidzimamulilo
A fha vhapondwa , vhakhakhi , miraḓo ya muṱa na zwitshavha tshifhinga tsha u ṱahisa mihumbulo yavho na vhuḓifhinduleli kha u wana thandululo dzine dza fhaṱa kana dzavhuḓi , u tandulula , na u fhaṱa vhushaka kha tshitshavha u ya nga mikhwa ine vhathu kana tshitshavha tsha i tevhela .
3 . U vhuiswa ha Vhuraḓo ha Khoro musi ho vha na u ṱanganelana , u khethekana na u ṱanganelana ha mahoro
Hezwi zwi ḓo dovha zwa ṱuṱuwedza u kovhelana ha zwa ikonomi , nahone zwa vhuṱhogwa vhukuma , u ṱuṱuwedza vhubindudzi . 
1.8.5. Muvhuso wo avhela R74 miḽioni kha tshikwama tsha thulo ya u fhindula gomelelo ḽi sa imiho ngei Kapa Vhukovhela .
Hei phurothokhoḽo i dovha ya vha mutheo wa mbofholowo ya mbambadzo kha tshumelo vhukati ha muraḓo wa mashango a SADC ya dovha ya shuma sa mutheo wa nyambedzano .
4.6 Khabinethe yo dzhiela nṱha u dovha u tholwa hafhu ha Vho Dokotela Prins Nevhuṱalu sa Mudzulatshidulo wa Bodo ya Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Afurika Tshipembe tsha Methioḽodzhi .
( 1 ) Muvhuso wa lushaka kana muvhuso wa vunḓu kana wapo u nga ḓivhofha malugana na khadzimo fhedzi arali mbofho i tshi yelana na zwidodombedzwa zwa mbofho iyo zwo bulwaho nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Tshikolodo tshi monithariwa na u vhigwa nga kha zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi . 
Vhashumisi vha madi vha saathu dinwalisa vha nga ita khumbelo ya u dinwalisa ya malengelenge .
c ) Mbambedzo ya kuhumbulele kha Euro-American ( Vhukovhela ) na vhuloi ha vhathu vha Afrika
Vho N F SHIVAMBU : Ndi kha ḓi vhudzisa mbudziso !
Sa zwe nda amba u thomani , zwiedza zwo valeaho zwi fhedzisela zwi tshi nga zwa metse , naho hu nga muṱalukanyo muthihi fhedzi . 
ndugiselo
Vhufaragwama ha Lushaka ndi mutholi wa zwikhala zwi linganaho na u ṱuṱuwedza khumbelo u bva kha vhafumakadzi na vhathu vha re na vhuholefhali nga maanḓa . 
2 . Milayotibe
Ndi zwone , u fana na khanedzano nnzhi fhethu hu konḓaho ha ndiliso ya zwa vhugevhenga , hu na vhuleme . 
Musi vha hanengei , mufumakadzi a lovha . 
Vha na pfanelo ya u humbula , u tenda na u rerela nga nḓila ine vha ṱoḓa .
Arali muiti wa khumbelo o ita thendelano na muisedzi wa phukha wa shango ḽa nnḓa kana tsinga dzine dza ḓo ṱun ḓwa hune ha vha na mbadelo , kana mbadelo dzo fhungudzwaho dzine dza tea u itwa , khumbelo i tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu khwaṱhisedzaho lu bvaho kha Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo lu ambaho uri Muhasho wawe wo tendela thendelano iyo .
Pulanete yashu , Ḽifhasi , i vhukule vhungafhani na ḓuvha ?
2.2.6 uri tshikolodo tshi no langwa nga milayo ya Thendelano iyi tshi tea u vha tshone tshi no ṱhanngeleswa musi tshi tshi vhambedzwa na zwiṅwe zwikolodo zwi re hone zwino na zwine zwa kha ḓi ḓo ḓa , zwi re khagala na zwa u tou anganyela , zwa Muhadzimi zwine tshiṅwe tshifhinga zwa vha zwi songo badelwa .
( a ) ṱuṱuwedza ṱhonifho ya pfanelo dza vhuthu na mveledziso ya mvelele ya zwa pfanelo dza vhuthu ;
Madzangano a polotiki na vhatevheli vha fanela u tevhela Ndayotewa nahone vhane vha ḓo wanala vhe na mulandu wa nyito dza vhugevhenga vha ḓo shumiwa navho zwi mulayoni .
Pulane ya mushumo yo khetheaho kha u fhungudza muhwalo wa mufusho u bva kha maḓi a lozweaho zwo thomiwa u itela Schleswig-Holstein nahone zwi kha ḓi vha nga fhasi ha zwi no khou itwa . 
Zwi dovha hafhu u amba uri asesimennde dzo itwaho hu tshi itelwa mimasipala ya tshiṱiriki na ya ḓorobo khulwane i sumbedza uri a hu na vhukoni huṱuku ha u lwa na vhuyaḓa na vhufhura . 
4.4.1 Nyangaredzo ya ṱhoḓea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 4.4.2 Mulingo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 4.5 U rekhoda u vhiga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 4.6 U modereitha u linga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 4.7 Nyangaredzo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
Nga nṱha ha pima mvelaphanḓa , muvhigo u ṱhaṱhuvha hafhu u kundelwa hashu na khaedu uri hu konou khwiniswa ndingedzo dza mveledziso . 
Mvelaphanḓa yo no itwa nga Tshigwada tsha Dziminisiṱa tsho Hwedzwaho Mushumo tsho nangwaho nga Minisiṱa wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi , Vho Blade Nzimande uri vha bveledze modeḽe wa thikhedzo na ndambedzo u itela vhagudi vha Vhashai na vha " Miṱa ya Vhukati " .
u fhungudza phimo ya vhushaya mishumo u bva kha 25% kha kotare ya u thoma ya 2013 uya kha 14% ya 2020 .
Ri ṱaṱa vhudzuloni ha izwo u itela u dzheniswa ha zwiteṅwa zwa mbeu kha vhurangeli hoṱhe ha ṱhoḓisiso . 
U bvela phanḓa na u shumisa zwivhumbeo zwa maiti
Masia a katela ḓirama , vhumvumvusi ha kiḽabani , khathihi na muzika wa maḓuvhano na wa kiḽasiki . 
Arali zwo tea , dzangano ḽa vhuṱoli ḽa lushaka , kana ḽa dzingu ḽapo , ḽi fanela u sikwa . 
Ndi na luvhilo na nzambo ndi a fhufha .
Maṅwe malwadze , nga maanḓa nyumonia yo kalulaho , i nga ṱavhanyedza nahone tshifhinga vhathu vha a lovha phanḓa ha musi hu tshi khwaṱhisedzwa uri vho kavhiwa nga HIV . 
Muṱangano wa zwa Vhuendelamashango wa 2013 ( 2013 Tourism Indaba ) une wa ḓo farelwa ngei Durban u bva nga dzi 11 u swika dzi 14 Shundunthule u ḓo ṋetshedza tshikhala tsha u ṱana Afurika Tshipembe na vhathu vhaḽo.
Naho hu na u pfela vhuṱungu kha zwivhangi zwi fanaho na masheleni , ṱhahelelo ya tshiṱafu na matshimbidzelwe a muhasho , zwi dzulela u vha zwa u suvha ngazwo . 
shopho ya girodzara .
Zwithu/ thukitha
Mbuno yo itaho uri tshi ponye tshanduko dzoṱhe hedzo kha miṅwaha ha fumi yeneyo yoṱhe , ndi ngauri nyimele yo vha i tshi khou tshi ṱoḓa . 
Kha mafhungo hayo , a vha nga vhi khwine kana nyimele yavho i ḓo tou ṋaṋa . 
Nyangaredzo ya R61 miḽioni ya ndaka iyo yo lozwelwa Muvhuso .
Mulandu wa vhalangi a u tei u vha muṱuku kha wa muṱolamuvhalelano na kuitele kuṅwe na kuṅwe kwa vhuḓifhinduleli kwo bveledzwaho Afrika Tshipembe ku fanela u tshimbilelana na maitele na ndaulo ya ḽifhasi . 
Ndi nga
Hezwo zwi katela u fara nga nḓila i si ya vhuthu na i wisaho tshirunzi , hu tshi katelwa u tambudzwa , ha vhapfuluwi avho . 
Khabinete i khou ita khuwelelo kha vhadzulapo vhoṱhe u ṱahisa mbilaelo dzavho nga nḓila yo teaho na u ṱhonifha zwiimiswa zwa muvhuso .
Tsumbo i re hone ya u ḓiṅwalisa na vha Khoro ya Khemisi ya Afrika Tshipembe . 
KwaZulu-Natal , Eastern Cape na Vundu ḽa Devhula o ṱanganedza o ṱanganelana mbili tsha raru tsha masheleni a lushaka o avhelwaho . 
Nyavhelo dza mbadelo i dovhololaho kha zwikolo u bva kha mavundu zwa zwino dzo itwa ho sedzwa fomuḽa hune zwikolo zwi shayaho nga maanḓa zwi ḓo dzielwa nzhele musi hu tshi ṋewa masheleni . 
U fhaṱa kha u shumisa tshifhinga tsho fhelaho
Nga tshifhinga itshi , fhedzi , muṋe wa mavu a nga farwa nga nḓila i si yavhuḓi nga maanḓa . 
Mimaraga ya ikonomi i no ḓi bveledzisa i re mbambeni , u langwa zwavhuḓi na masheleni a khou shumiswa zwavhuḓi i fhethu havhuḓi ha u wana u vhuelwa nga mbuelo dza vhubindudzi dzo vusuludzwaho . 
Kha vhuimo uvhu vhagudi vha lavhelesa kha zwithu zwi re na zwivhumbeo zwa Mielo ya 2 ( 2-D ) na Mielo ya 3 ( 3-D ) vhuimo na masia/ tsumbafhethu .
Vhathu vha dzula kha dzinnḓu-ḓe ?
ḽavhuḓi , zwi sina ndavha uri u ya kha zwiimiswa zwifhio zwa dzilafho .
U londola tshumelo dza zwa inzhiniara na nḓila dza ndangulo . 
2 Vha tshi ṱoḓa u pfa zwiṅwe zwinzhi malugana na vhubvo kha vha vhale Notsi dza PLA kha khethekanyo ya 1 , nga maanḓa atikili ya Goldman , Carnegie and Abbott nga " Linking the Community to Local Government - Action Research In Four African Countries " .
U itela u dzhiela nzhele nga nḓila yo linganaho arali Afrika Tshipembe ḽi tshi fanela u thoma tshikimu tsha ndiliso , tshivhalo tsha mbudziso dza ndeme tshi tea u fhindulwa . 
Zwi nga thusa hafhu kha mushumo wa dzitshaka wa u ṱanganya vhashumi nga fhasi ha khoudu yo ḓoweleaho ya nḓisedzo ya Ndinganelo i Elanaho , nga nnḓa ha musi hu na u tendelwa ho teaho u bva kha DTI zwa nga wanala . 
Dzibondo idzi dzi ṋetshedza ikonomi kha u lambedza nḓowetshumo dzi no khou tou thoma na u alusa nḓowetshumo dzi re hone . 
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani , ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi , mafasiṱere , ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe .
uri vha humbule zwavhu ḓi nga tsheo ine vha ḓo i dzhia .
Sedzulusa notsi
-- Nganea / nganeapfufhi / foḽukuḽoo
Zwi dovha zwa ṋetshedza tshikhala tsha u sedzulusa mvelaphanḓa kha masia are hone a mbambadzo na tshumisano vhukati ha mashango aya mavhili , na u ṱavhanyisa na u khunyeledza masia maswa a tshumisano .
Tshaedza vhukhethatsumbonanguludzwa / topolwa
Tshipikwa tshavho ndi u swikelela u ḓiimisa , u itela u khwaṱhisedza tsireledzo ya zwiḽiwa yo linganaho nahone nṱha ha zwoṱhe u ponyoka kha mbofho dza vhushai . 
Na kathihi a ro ngo fhedza nganetshelo dza shango iḽi . 
Kha vhatshinyi na vhaofisiri zwi tshi tou fana , zwo ḓisa u ṱhaḓulwa hu ṱanganedzeaho kha mishumo ya ḓuvha na ḓuvha ine ya tou vha yone ya mishumo ya tshiimiswa tsha vhululamisi . 
U alusa ikonomi dzashu zwi ṱoḓa ri tshi sika na u tikedza zwiimiswa zwa dzingu zwi bveledzaho zwi re vhaambeli vha fulufhedzeaho vha muvhuso wa vhukati . 
Vha hashu ,
Kha vha vhilahele kha Independent Complaints Directorate .
U bveledza na u khwaṱhisa mutingati u re na tshiṱirathedzhi hu na vhaṅwe vhashelamulenzhe vha nḓisedzo dza vhudzulo . 
Nga mupo , saizi ya lushaka i dzulela u ṱanelwa tshanduko nahone tshanduko idzi dzi ḓisa u engedzedzea ha lushaka . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a nga vhanga uri mbekanyamushumo yo hwalaho siginaḽa uri i kovhiwe nga muavhekanyi a songo lavhelelwaho , zwi tshi ḓivhea uri hu na nzivhanyedziso kha siginaḽa , u ḓo vhonwa mulandu . 
Vha ḓo tamba mitambo ifhio ?
u ṱanganelana ha tshenzhelo na vhukoni - u bveledzisa phindulo dzi pfadzaho zwi ṱoḓa zwoṱhe ndivho ine ya vha khagala na thiori na vhukoni .
U vhona zwauri hu tevhedzwa ṱhoḓea dza mulayo na dza ndayotewa na u pfananya ndangulo ya konṱiraka dza mulayo . 
Musi yo no tendelwa , Mulayotibe u ḓo ṋetshedza milayo na maimo a ṱanganedzeaho kha u tshimbidza maitele aya a sialala .
Khombo ya u dzhiiwa ha ndaka nga muvhuso Zambia yo gonyiswa nga vhukando ha zwenezwino ha mazhendedzi a muvhuso kha thengiselano dzo fhambanaho dzi kwamaho vhabindudzi vha Afrika Tshipembe . 
Arali vha tshi khou shuma kha muvhuso zwazwino , vho wana thendelo yo teaho ya uri vha ite mushumo une wa vha na malamba wa nga nnḓa ha mushumo wavho wa kha sekhithara ya muvhuso ? 
Arali vha nga ṱanḓavhudza zwiṱuku nga ha nḓila ya kuitele ine vha khou gaganya uri i nga thomiwa hu tshi itelwa dzinetiweke ine ya sumbedza uri sisiteme ya netiweke i ḓo vha nga fhasi ha tshitshavha kana ndangulo ya sisiteme yeneyo ya netiweke .
Vhulwadze ha tshiiivha
Kha vha rumele fomo yo sainiwaho na ngudo na tshenzhemo dzi tevhelaho :
( e ) phanḓa ha musi a tshi vhea khomishini ya ṱhoḓisiso ;
Ndi nnyi ane a nga ita khumbelo ya mvusuludzo ?
murahu ha pfunzo ya u thoma ya
Ndi kona u anetshela tshiṱori tshe nda vhala tshi tshi tevhekana nga ngona .
Khumbelo ya u tunda thundu dza muthu
ḽa Mbumbano ya Dzitshaka ya 2011 u swika 2015 ine ya vha : "
dzungu ḽihulwane na u dzidzivhala .
Uri muthu a khethiwe sa thirasitii u tea u vha e muraḓo muhulwane wa GEMS .
A huna fomo dzine vha fanela u dzi ḓadza .
Operation Phakisa u swika zwino yo honolola masheleni a anganyelwaho kha R24.6 biḽioni kha vhubindudzi ha ikonomi ya malwanzhe , zwine muvhuso wa shela mulenzhe nga R15 biḽioni ya masheleni aya .
Tshikwama tsho thoma u shumisa mafhungo a mutholwa u bva kha dathabeisi ya u bvisela khagala ya Tshikwama u sala murahu zwikolodo nga kha thuso ya vhatholiwa he wa wanwa uri mutholwa o thoma u shuma . 
Zwiko zwihulwane zwa mbuelo kanzhi ndi mishumo ya tshifhinganyana i si na tsireledzo , magavhelo a zwa matshilisano a muvhuso a tsireledzo a phensheni ya vhaaluwa , magavhelo a thikhedzo ya vhuholefhali na vhana khathihi masheleni a no bva kha mashaka na vhahura vha no shuma . 
u vhona uri u a ḓivha nga ha kutshimbidzele kwa khetho ku shumiswaho nga masipala kha khetho .
Hone-ha , ndi zwa ndeme u vhona uri zwibveledzwa zwa oraḽa , zwo ṅwaliwaho na zwi vhonalaho zwi kha vhuimo ho eḓanaho vhagudi .
Ndangulo ya zwa u rengisela vhathu halwa .
Naho hu na uri zwiṅwe zwivhuya zwo topolwa , huṅwe u sa shuma ho dzhielwa nzhele na u tandululwa , hu u itela u khwinisa muhumbulo wa tshigwada . 
Vha tea u kona-ha u rambiwa uri vha vhe na vhuṱanzi ha uri zwibuletshedzwa zwa thandela ya CBP hu swike hune zwa tevhedzwa musi hu tshi dizainiwa thandela ya IDP khathihi na u ṱuṱuwedza u shumisa vhusiki kha kutshimbidzele kwa u dizaina thandela .
Zwenezwo , ri tea u ḓivha nga iṅwe nḓila kutshimbilele kwa vhushaka vhukati ha nyito . 
Muḓisedzi wa mashangoḓavha u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha mithelo yoṱhe , mbadelo dza tshiṱemmbe , mbadelo dza ḽaisentsi , na dziṅwe dzi ngaho sa dziḽevi dzi badelwaho dza nnḓa ha shango ḽa murengi . 
Vhalanguli-Dzhenerala na vhaṅwe vharangaphanḓa vha tshumelo ya muvhuso kha tshitshavha ;
Sa zwe vhashumisani na riṋe vho amba , hu na khaedu dzi dza dzula dzi hone nahone a hu na dzangano ḽine ḽa vha hone ḽi si na khaedu 
Ṱhoho dza miṱa vha na ndangulo yo fhelelaho ya miṱa na ndaka ya muṱani , khathihi na ndaulo yoṱhe ya u imela miṱa musi vha tshi khou shuma na muthu wa vhuraru . 
Izwi a zwo ngo vhetshelwa u isa phanḓa na u laṱisa fhedzi u lilisa Tshumelo ya Muthelo ya Afrika Tshipembe u itela u kuvhanganya ho lengiswaho . 
U itela avha vhathu vhoṱhe hu si na a siiwaho nnḓa , u pofula hu ḓisa mutevheṱhandu u sa tinyei wa vhuholefhali na vhushai ho kalulaho . 
Themo ḽa u guda ḽi shumiswa musi vhathu vha tshi kona u ita tshiṅwe tshithu nga nḓila yo fhambanaho na ye vha vha vha tshi itisa zwone murahuni . 
( b ) I fanela u eletshedza Minisiṱa nga ha tshivhumbeo , zwi re ngomu na tshifhinga tsha u bvisela khagala nga Minisṱa zwi tshi ya nga ṱhoḓea dza uyu Mulayo ;
Ndo ṱoḓa ṅwana , fhedzi a tho ngo kona u mu wana . 
Khaṱhululo ya nga ngomu i tea u ḓiswa kana ya rumelwa kha Muofisiri wa Mafhungo kha ḓiresi yo ṋetshedzwaho kha siaṱari 12 ya Tshibugwana itshi .
Vhukati ha ṅwaha , yunithi yo shumisa zwi tshi vhonala zwikhala tsha tshumisano zwi re hone nga kha thendelano dzi re hone na u bveledza vhushaka vhuswa ha tshumisano . 
Ri tea u shuma nga maanḓa ashu oṱhe , nungo dzashu dzoṱhe , maluvhi ashu oṱhe u lwa na swina iḽi . 
Ṱhuṱhuwedzo ya polotiki a si tshiṅwe tsha zwithu zwo katelwaho kha nyendedzi dza komiti ya lushaka .
Vho Mme Kotane vho fara ṅwaha wa vhu 102 mulovha , na uri ri vha tamela mashudu mavhuya .
Khabinethe yo fara muṱangano zwawo wayo kha Ḓorobo ya Kapa nga dzi 23 Tshimedzi 2013 .
Sa MUGUDISI , ndi tshi tevhedzela Khoudu ya SACE ya Mikhwa ya Phurofeshinala , ndi fhulufhedzisa u :
( 3 ) U bva afho Khomishini i ḓo anḓadza mutevhe wa madzina a vhaimeleli vhusimamilayoni ' .
Hezwi zwi katela ṱhogomelo ya vhukuma khathihi na vhugudisi ha vhukoni hu tshi itelwa uri avho vha teaho u vhuelwa vha kone u vhambadzea musi vha tshi ṱoḓa mishumo maragani wo vhofholowaho wa zwa vhashumi . 
Naho zwo ralo , na kha tshigwada itshi , hu ḓo shuma maṅwe maga a gumoṱuku u thivhela u pfukwa hu hulwane ha mbekanyamaitele , khamusi nga kha u fha vhaṅwe khonṱhiraka uri vha vhe nga fhasi hau . 
Hezwi zwi dzhia awara nthihi u swika kha 1.5 .
Vhahulisei vhaḓivhalea vhoṱhe vho bulwaho , vhane vha vha tsumbo ya ḓivhadzwakale na fulufhelo , vha ri humbudza uri washu mushumo ndi une wa vha kha mbambe ya mvusuludzo tshifhinga tshoṱhe u itela uri ndivho yashu ya vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe i bvelele .
Kha ri ṅwale Olani tshifanyiso tsha zwine na ita uri ni dzule no kuna .
Phambano kha reiti dza mushululo a dzi anzeli u ḓisa zwikhakhisi zwihulwane zwa tshifhinganyana . 
Yone i ṱoda ndinganyiso vhukati ha u swikelela ṱhoḓea na zwi tamiwaho nga vhadzulapo , zwishumiswa zwi re hone na vhadzulapo vha dzhiaho vhuḓifhinduleli ha u shumisana na vhaṅwe vhadzulapo ngavho nga u ṱhonifhana na u dzhiela nṱha .
Nyito dza u rangela u vhala , u humbulela ho sendekwaho kha ṱhoho ya mafhungo na / kana zwifanyiso
U valelwa sibadela na ḓivhazwakale ya dzilafho ḽo itwaho Hu ḓo dzheniswa na mafhungo a HIV kha rekhodo iyi ?
Kha mitengo ya vhufhufhi i phanḓa ha Bodo ya Muṱaṱisano zwa zwino , fhedzi vhathu vha fanela u dovha vha vhambedza mitengo vha sa athu renga . 
Lushaka lwa furaha lune lwa khou endedzwa lu ṱalutshedza phambano vhukati ha nomboro idzi . 
U shela mulenzhe nga huhulu kha vhupo ha tshumelo dza fhethu u khwaṱhisedza ndangulo ya mutsiko wa tshumelo dza ndeme dza vhulwadze ha muhumbulo kha puḽatifomo dzoṱhe , hu na mulanguli wa thandela o tholwaho u tshimbidza kuitele . 
Nga muya wa zwe Vho Madiba vha ri sia nazwo , kha ri shume roṱhe ri tshi swikelela Ṅwedzi wa Vhuthihi ha Tshitshavha nga Fulwana u bveledza tshitshavha tsho vhumbanaho nga u ṱuṱuwedza u konadzea ha u sa khethulula nga muvhala , nga mbeu , vhulamukanyi na u eḓana ha vhoṱhe sa bono nahone ḽo tikedzwa nga Ndayotewa .
3.49 Nga ṅwaha wa 2013 ho vha na mivhigo yo vhalaho kha zwirathisi malugana na milandu ya zwa vhuloi ye khothe kha mavunḓu o vhalaho dza tea u shumana nayo .
U kubevha kuṱukuṱuku .
Sa tsumbo , zwiṅwe zwigwada ngei Johannesburg zwi dzhia tsheo , zwi songo kwama zwiṅwe zwine zwa vha nnḓa kha vhuṅwe vhupo . 
Kha vha badele tshipiḓa tsha zwino tsha akhaunthu nga tshanda . 
Hezwi zwi katela mbekanyamaitele dza u thivhela dza vhoṱhe dzine dza itwa nga kha nyito dza u tou ḓithauba kha zwikolo zwa sekondari ngei kha ḽa Ukraine . 
Ndi mushumoḓe ?
Edzi na dziṅwe dzo no ḓi sumbedza uri ndi dzone senthara dza mveledziso ya nḓivho khulwane . 
Nṱhani ha izwo , ri ḓo humbela u kokodza malofha u bva kha vhaṅwe vhathu u itela dziṅwe ndingo dza malofha . 
Mbuelo dzo lavhelelwaho u bva kha thandela ya magondo ya vhuendi ha tshitshavha ndi dzi tevhelaho : 
MALUGANA NA MUṄWALI Ṅwalani dzina ḽaṋu
Tshinyalelo kha mitshini , zwifhaṱo na zwibveledzwa
Bembela ḽi fulufhela u shela mulenzhe kha tshipikwa tsha mveledziso tshihulwane tsha muvhuso tsha u vhuedzedza vhathu kha tshirunzi tshavho tsha vhuthu nga ngomu kha nyimele ya miṱa na tshitshavha tsho tsireledzeaho na u vha na vhutsireledzi vhukuma . 
Khumbelo i tea u itwa nga afidaviti ine ya ṱalutshedza :
Nga tshifhinga itshi vhathu vha vha vha kha muya wa u pembela . 
Muvhuso wa Vundu
Arali yo fheliswa , ndambedzo yo avhelwaho khavho nga Vhufaragwama ha Lushaka hu ḓo vha hone u ṋetshedza ndambedzo nyengedzedzwa kha muvhuso wapo woṱhe . 
Kha vha ḓo tou humbula , naho zwo ralo , uri tshitshavha tsha ṱhulo tsho fhungudzwa nga ṅwambo wa mutsho u sa takadzi nga tshifhinga tshadzo tsha u alamela . 
I dovha ya khwaṱhisa u shumiswa ha maitele a u shuma , tsumbo , u engedzwa ha ndifho kha vha sa tevhedzi milayo .
Tsumbanḓila dza Mulingo dzo dzudzanywa kha khoḽumu tharu .
Bodo ya Mikano ya Masipala ndi vhulanguli ho imaho nga hoṱhe hu taho mikano ya ha masipala .
Izwi ndi zwa ndeme kha vhuḓi vhuthihi ha shango ḽashu .
Mushumo wa CDM mayelana na u lwa na HIV / AIDS ha mimasipala yapo .
U pwashekanywa na madzina a maga kana nṱha dza saikili ya thandela a nga fhambana zwi tshi bva kha zhendedzi ḽi no khou lambedza kana muhasho wa muvhuso .
Maipfi a no ri mmbwa " khulwane , ya buraunu , i no ofhisa " a ri vhudza zwinzhi nga mmbwa iyi .
Tshumelo ya Muthelo ya Afrika Tshipembe i na matshimbidzelwe a ngomu a u sedza arali u hanedza hu tshi nga tendelwa na zwezwo kana hu tshi nga thudzelwa kule . 
U tevhedza dzilafho nga maanḓa ndi tshiimo tsha thendelano vhukati ha ndaela na vhuḓifari ha u shumisa mishonga . 
Shelani khemikhaḽa .
U ḓadza fomo
Izwi zwi ḓo itwa u ya nga mulayo muswa wa kurengele u re hone zwino wo bveledzwaho Phalamenndeni nahone u ḓo katela u thomiwa ha databeizi ya vhaṋetshedzi vha tshumelo . 
Sisiṱeme dzo linganaho dza u sedzana na tshitshavha nga ngomu na nga nnḓa ha tshitediamu . 
Hezwo zwi ri swikisa magumoni a nyambedzano yashu kha heyi Khetho . 
Arali zwi songo konadzea u fhedza iyo phambano nga nḓila dza u tou pfumedzana , phambano i nga fheliswa nga khothe ya mulayo ya Afrika Tshipembe . 
a ) U vhala wo tou fombe kha zwibveledzwa zwipfufhi zwo tou ṅwalwaho u itela U PFESESA u shuma na maipfi
Mbekanyamushumo iyi i ḓo isa phanḓa na u swikisa muvhuso tsini ha vhathu na u u konisa u fhindula ṱhoḓea dza vhathu . 
Mafhungo , Nḓivhadzo na Dzinḓivhadzo dza miṱangano ya tshitshavha zwi farwa nga tshiṱitshi nga mutengo u pfalaho . 
Kha ri ite nyito Vhalani fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe , ni tangedzele ḽisala ḽine na nga ḽi shumisa vhuimoni ha Madzina a muvhala mutswuku .
Maitele a u kuvhanganya a bva kha a manyuwaḽa u ya kha ridzhisiṱara dza u raithisa u ya kha sisiṱeme dza u shuma ṱhiransekisheni , hune sisiṱeme idzo dzo no shumiswa . 
Ndangulo ya mishumo ya ndondolo nga murahu na u davhidzana mvelaphanḓa ya kushumele kana khaedu . 
10.2 . VHUḒIFHINDULELI HA U BVISELA KHAGALA HO SEDZWA KHA DZANGALELO ḼA TSHITSHAVHA
Asibesiṱosi yo no vhaisalaho ya kale i vha na masiandaitwa a mutakalo kha vhupo o imaho ngauri nahone i a kona u vhanga thaidzo khulwane dza mutakalo kha vhupo na kha vhathu na zwitshavha nga u angaredza . 
Zwiko zwa maḓaka a mupo zwi khou isa phanḓa na u vha zwa ndeme nga maanḓa kha dzimiḽioni dza miṱa ya mahayani . 
Ma ṅwalo a vhuṋe kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana phasiphoto kh vhabvann ḓa kha :
Hu khou vha na tshivhalo tshine tsha khou engedzea tsha vhaendelamashango vhane vha khou tou dovha vha vhuya hafhu khathihi na vhubindudzi vhuhulwane kha zwa ndaka na mabindu vhuponi uho . 
Phambano na u shumiswa ha hu tshimbilaho vhaendangaṋayo na matungo a bada na zwone zwi nga shumiswa lu si lwavhuḓi . 
Nyendedzi dza lushaka dzi bula uri :
Muhasho u do ita uri hu vhe na laisentsi ya u shumisa madi ya khombekhombe vhuponi vhune ha vha na vhushayi ha madi kha vhashumisi vhothe , kana hune khwalithi ya madi ya vha yo no vha ya tshiimo tsha fhasi kale .
U ita nyambedzano nga ha zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa zwirendo
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri mbekanyamushumo dzi shumisaho masheleni dzo no vha na dzangalelo ḽa u bvelela , maimo a ndambedzo o engedzea , na mutsiko wa nḓisedzo wo no goḓombela . 
Tshelede ya shango : Masheleni aya a kumedzwa nga Rannda ya ḽa Afrika Tshipembe saizwi iyo i yone tshelede ya shango ine ya itwa ngayo ṱhiransekisheni dza bodo . 
vhagudi .
Mbekanyamushumo dza nnḓa dzi tea u ṱuṱuwedza ndangulo ya tshanduko kha khophorethivi . 
Mulangadzulo u humbela miraḓo u rabela vho fhumula kana u rabela nga mbilu .
Vhathu vhanzhi vha ri u shumisa khondomu hu fana na u ḽa maḽegere o puteliwa . 
U ita ndovhololo ya malungekanyi u sumbedza u ṋanga/ khetha ( tsumbo : ... kana . . . )
U langa na u maanḓafhadza u dzhena kha makete wa halwa . 
Ṱalutshedzani uri ndi ngafhi na hone ḽine he tshiwo itshi tsha itea . 
Zwi tea u katelwa kha mveledziso ya ngomu u itela fhedzi mafulo o ṱaluswaho nga Vhuṅwaleli , ngeno hu na u eletshedza nga ha wana zwithu nnḓa kha vhoṱhe . 
Vhathu vha zwa mitambo vha a kona u livhana na khombo dza u shumiswa ha vhana , u shumiswa ha zwidzidzivhadzi , u khwinisa na u kulutedza hutshe na tshifhinga , u shumiswa lwa u tambudza na u kombetshedzwa u tamba . 
Zwifhinga zwo vhewa nga nila-e ?
Tshigwada tsha zwa Mishumo tsha Mazhendedzi Manzhi kha zwa thengo ya tshumelo , tsho rangwaho phanḓa nga Vhufaragwama ha Lushaka , Sars na Senthara ya Tshumelo ya tshiphiri ya zwa Masheleni , i khou sedzulusa sisiṱeme ya thengo ya tshumelo ya shango yoṱhe u khwaṱhisedza ndeme ya vhuḓi ya masheleni u bva kha u shumisa ha shango .
Fhedzi-ha , hezwo zwithu a zwo ngo eḓana musi wa khalaṅwaha ya holodei i re maṱhakheni . 
U shumisa girama , mupeleṱo , ndongazwiga na zwikhala zwo teaho
Matshimbidzele a milandu yoṱhe ye ya vha i saathu u fhela phanḓḓa ha khothe musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma , i fanela u swikela mafheleloni ayo sa zwine ha tou nga Mulayotewa muswa a u athu u phasiswa nga nnḓḓani ha musi lutamo Iwa zwa Vhulamukanyi lu tshi zwi ṱoḓḓisa nga nḓḓila iṅwe - vho
Khwiniso dzi katela ṱhalutshedzo ya vhugevhenga ha u levha na milayo ya u engedza i katelaho vhugevhenga ha nndwa kha Milayo ya Rome ye ya ṱanganedzwa nga Buthano ḽa Mahoro a Dzitshakha ( ngei Kampala , Uganda nga ḽa 11 Fulwi 2010 ) .
Vha vhulunga tshelede yo tswiwaho u itela uri nga tshifhinga tshine vha wana ngatsho muholo une vha tshila ngayo vha kone u engedza khawo . 
Khakhathi dzo anzela u vhudziswa u khwaṱhisedza maanḓa kha avho vho vhonalaho vha si na maanḓa mahulu . 
Muthu a no kwamiwa
Vhabadeli vha muthelo vha nga kha ḓi sa fushea nga uri vha fanela u badela tshelede nnzhi ya mbuelo dza zwa ndondolo . 
4.4 . 2016 ndi ṅwaha wa anivesari ya vhu20 ya u sainwa ha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996 uri i vhe mulayo , nga Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela ngei Sharpville nga ḽa 10 Nyendavhusiku 1996 .
Pulane dza Bulasi dzo tendelwaho dzo shumisiwa kha vhupondaulwa hoṱhe ho fanelaho . 
U thomiwa ha nḓila dzo khetheaho , dzine dza nga ṋetshedza vhukoni kha u kuvhanganya masheleni na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha zwa masheleni , dzi fanela u dzhielwa nṱha . 
Tshikalo tsha D a tshi sumbedzi sa vhuṱanzi vhu sa fushi . 
Kha vha vhilahele nga u kundelwa ha mapholisa u thusa vhapondiwa vha nndwa dza muṱani
Vha ḓo wana ṱhanziela ya mbingano nga murahu ha mbingano yavho .
Tswayo dza hu pakiwaho hone dzi tea u ṱumanywa na tshwayo dza tshifhaṱo kana tshiṱaraṱa , zwi tshi bva kha vhushaka hatsho thwii . 
Vhupo vhune ha khou shuma zwavhuḓi vhu sumbedza zwiṱalusi zwa zwipfi zwi re na maanḓa . 
Mabindu a nga dovha hafhu a wana zwi tshi ḓura nga nḓila ine zwa a thivhela u endedza thundu u ya nga ṱhaluso dza vhuendi ho rothodzwaho vhune ha ṱoḓea nga mabindu mahulwane . 
Kha vha ise fomo kha muhasho we wa kungedzela tshikhala tsha mushumo .
Kudzudzanyele kwavhuḓi : Hu na vhushaka ha ngomu kana ṱhumanyo vhukati ha zwishumiswa nahone vhu nga wanala tsini ha , kana u kuvhanganywa na , nga tshaho . 
Izwi zwo shanduka nge ha vha na demokirasi nga 1994 na zwo netshedzwaho kha Ndayotewa zwa malugana na nyambo nnzhi dza tshiofisi .
Tshumelo idzi ndi dza ndeme kha ndondolo ya mutakalo wa nnyi na nnyi kha hugaledzwa . 
U swika zwino , ofisi tharu dzo no thomiwa kha mavunḓu a tevhelaho : Limpopo , Northern Cape naNorth West na Ofisi Khulwane ya PDO ine ya vha Phalamenndeni .
Mbekanyamushumo iyi i ḓo lusa u thusa vhaṋe vha mavu nga tshumiso ya tsheledzo i fushaho , u engedza vhukoni ha mveledziso , u gudisa vha thandela dzine dza kha ḓi tou thoma na u kovhana ndinganelo ya zwikimu . 
Musi ho sedzwa vhukonḓi ha zwiko , nḓila dzavhuḓi dza u wana masheleni o lavhelelwaho kha u ita zwa tshumelo dza mbueledzo dzi tea ṱanganedzwa . 
Nḓila ya vhuvhili ine hugaledzwa ha engedza zwikhala ndi u ṱanganyisa zwipiḓa zwo fhambanaho zwa hugaledzwa , u itela uri iṅwe i kone u vhuedza iṅwe . 
Vhahumbeli vha mushumo vha tea u sumbedza nomboro ya phirisela ine poswo yo kunguwedzwa khayo . 
Zwi si zwa ndeme sa , sa tsumbo , tsedzuluso dza vhubveledzi , kana mbambadzelavhathu na mbambadzo ya holosela , mvelelo naho zwo ralo ndi dza ndeme , dzi shumiswaho u kuvhanganya u anganyela akhaunthu dza satheḽaithi ya vhuendelamashango na GDP . 
( b ) u yelana na Mulayotewa
ṱhanziela ya ndovhedzo arali ihone
Kha ri ṅwale
Hafhu a ri khou humbudza uri vharangaphanḓa vhenevho vha fanela u shuma mushumo wa vhorathekeniki na miṅwe mishumo ya vhashumi makone . 
U sedza kha tsireledzo ya zwiḽiwa ndi thikho ya pfanelo ya ndayotewa . 
Vhaṅwe vha vhaṱaleli vhe vha kona u dzhena nga heyi nḓila vho vha vha tshi ḓi vha na thikhithi fhedzi vha sa khou kona u lindela u dzhena nga gethe dza u mona . 
10.4.1. KHAṰHULULO YA NGA NGOMU
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa tshipitshi tsha muḓivhalea wa henefho kha tshitshavha
Zwiṅwe zwivhaswa zwine zwa nga shumiswa na zwiendedzi zwine zwa enda ngazwo zwo ṱolwa lwa miṅwaha , fhedzi u swika zwino a huna na tshithihi tshivhaswa tsho imelaho zwivhaswa zwo ḓoweleaho zwa u tshimbidza zwiendi . 
U shumisa maipfi a u ṋea ndaela
Mulayotibe u nga ḓḓivhadzwa kha Vhusimamilayo fhedzi nga Miraḓḓo ya khorotshitumbe ya vunḓḓu kana komiti kana Muraḓḓo wa vhusimamilayo ha vunḓḓu , fhedzi mulayotibe wa tshelede u tea u ḓḓivhadzwa nga Muraḓḓo wa khorotshitumbe a re na vhuḓḓifhinduleli kha zwa tshelede ya vunḓḓu .
sesheni ya vhu 21 ya Khonfarentsi ya Madzangano
Thandela idzi zwa zwino dzi kha maga o fhambanaho ngauri khungedzelo dzo lenga , zwi swikisaho kha u lenga u thendara , u ela na thendelo . 
Khaedu khulwane ndi u shumana na idzi mbilahelo nga nḓila ine ya rumela mulaedza wo khwaṱhaho kha vhathu vhoṱhe vha shango ḽashu na miḽioni dza vhathu Afrika na ḽifhasini ḽoṱhe uri a rongo pambuwa kha buḓo ḽashu ḽa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽe ḽa nea vhathu vhashu na vha maṅwe mashango fulufhelo .
Ri gidimela ha Tshamaano Ndi nnyi ane a ḓo thoma u swika ha Tshamaano ?
Ndo zwi ita zwavhuḓi ngauri . . .
Izwi zwi anzela u wanala fhethu hune ha swikelea nga tshivhalo tshihulwane tsha vhathu . 
U ḓirafutha phurophozaḽa i no katela CBP
Ḽori yavho yo vha i tswuku .
Sa tsumbo
Mugaganyagwama wo livhanywaho na tshiṱirathedzhi tsha mashumele tsha tshiimiswa . 
Mafhungo aya a si one na zwa u phaḓaladza mafhungo a si one zwi ita uri hu vhe na mbilaelo kha zwitshavha na u tambisa tshifhinga na zwishumiswa zwa mapholisa .
Zwa zwino ro no vhona nyanḓadzo dzo ḓoweleaho dza mishumo ya mbiti dza tshitshavha ine khayo khanedzano dza nga ngomu dza dzangano - hu nga vha kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi kana zwa phuraivethe zwa poḽitiki - dza tandululwa nga kha u thithiswa ha vhutshilo ha nnyi na nnyi . 
Tshumiso ya vhubveledzi ha zwiliṅwa zwa zwiḽiwa , nga maanḓa siriḽi , yo vha i na mutsiko vhukuma ngei kha ḽa Sweden . 
Vhufarakani uhu vhu ṋetshedza tshikhala tsha thundu na tshumelo zwa mvelele u bva kha ḽifhasi ḽi bvelaho phanḓa u itela u linga mimaraga ya ḽifhasi . 
Hu na zwinzhi zwo no swikelwaho u bva nga 1994 naho vhaswa vha Afrika Tshipembe vha tshi kha ḓi tambula nga zwithu zwi vha hanganeisaho zwi ngaho vhushai , u sa lingana na tshaeo ya mishumo .
Labi iḽo ḽo adzwaho ḽi a ṱanzwiwa ḽa kuna , ḽa omiswa ḓuvhani na u gamiwa . 
Ri ḓo vhona uri tshumisano dzo tiwaho miṅwahani minzhi dzi a khwaṱhiswa , na u vhona uri kushumele kwashu kwa lushaka kwo khwinifhadzwaho kwa u lwisa AIDS na maṅwe malwadze a thusula ku a khunyeledzwa nga u ṱavhanya .
Nga 2005 , tshiṅwe tshiko nahone tsha ndeme tsha u phaḓaladza tshitzhili tsha mashangoḓavha kha zwiṋoni tsho vha khagala lwa u tou thoma , fhedzi tsha ḓi sala tshi sa pfeseswi zwavhuḓi . 
Nga nnḓa ha theo ya mulayo yo fhambanaho ine ya shuma kha vhunzhi ha vhupo , hu na tshivhalo tsha vhadzheneleli vhane na vhone vha dzhenelela kha nyavhelo na tshumiso ya mavu . 
Zwiṱirathedzhi zwa u kombetshedzwa ha mulayo zwo dovha hafhu u bveledzwa na wekishopha makhantseḽara na ndangulo ya masipala . 
U humbulela ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho na zwifanyiso ( khathuni ) nga u sedza zwipiḓa zwo a vhumbaho
( b ) hune u rumelwa ha si shume kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwipiḓa zwa mulayo wo fhelela , a nga vhulaha kana a bvisa nga huswa , hu na kana hu si na khwiniso kana u shandukiswa ho sumbedzwaho khawo;kana u
Mukonṱiraka ha nga ḓo badelwa kha zwiteṅwa zwine khazwo a hu na phimo kana mbadelo nthihi yo dzheniswaho kha Ḽiṅwalo ḽi Shumiswaho kha thandela ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi ḽa u ṅwalela zwiteṅwa . 
Kanzhisa ndi zwa masipala na vhupo ha nḓowetshumo . 
Senthara ya u fema , zwenezwo , i kha ḓi vha i sa dzhieli nṱha gesepfuḓi sa tshikarusi . 
U ya nga nzudzanyo ya Phoḽisi , tshifhinga tsha u funza tsho avhelwaho Luambo lwa Hayani ndi awara 5 , ngeno kha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma hu awara 4 nga vhege .
sumbedza u pfesesa ḽifhasi sa tshiimiswa tshine ha vha na vhushaka khatsho .
U dzhia tsheo ya uri phurosese i nga itiswa hani na u vhona arali hu na ṱhoḓea kha ofisi , khomphyutha kana vhashumi vha ndaulo u thaipha pulane
Ndi nga humbela uri SABC ... zwavhuḓivhuḓi , netiweke dza mafhungo dzoṱhe - ndi nga ha pfanelo dza u amba - ndi khou humbela uri ri sedze na zwenezwo .
Mushonga une vha u wana musi vha tshi tshatshiwa sibadela .
Muhumbulo wa u dzhenelela ha tshitshavha kha zwipiḓa zwoṱhe zwa muvhuso wo ḓitika nga Ndayotewa ya Afrika Tshipembe .
Zwenezwo a hu nga dovha na masiandaitwa kha u dzhena afho zwifhaṱoni izwo kana kutshimbilele kwa vhuendi vhu re kha Bada ya Kale ya Kapa nga nṱhani ha kushumisele kuṱuku nga vhaeni kha vhudzulo ha vhathu vhure nga tsini . 
Zwiimiswa zwa u valela zwi fanela u dovha zwa bveledzise tshiṱirathedzhi tsha ndangulo ya u kombetshedza u ita zwa vhudzekani , kana u tambudza lwa vhudzekani kana vhutshinyi ha vhudzekani . 
Mutevhe wa maga , wo buletshedzwaho lwa mulayo nga vhalanguli , bvelelo dza dzudzanyo iyi kha uri huvhe na kilasi ( MC ) dzo fhambanaho dza zwiko zwa madi
U ita ndungiselo dza u badela mbadelo dza muthelo
Dzine dza vha :
Mbuelo ya mushumo
( a ) kha tshumisano na tshumelo ya mapholisa ;
Mashudumavhi , a si mafhungo oṱhe zwi tshi elana na khonadzeo dza zwiṱunḓiwa ane a vha hone zwine zwa ita uri tsheo i konḓe nga maanḓa na u lapfisa kuitele kwoṱhe . 
Vho ṋetshedza zwiḽiwa zwa Khushumusi kha miṱa . 
khumbelo ya thendelo ya mapholisa ( fomo ya RPC ) i fanela u ṋetshedzwa
Ahuna gumofulu kha dziPMB DziGP : U tou funa u shumisa vhaṋetshedza tshumelo vha si ho kha netiweke 80% ya mutengo wa Tshikimu ( 20% mbadelo nyengedzedzwa ) Ndi madalo luthihi fhedzi nga muunḓiwa , mavhili nga muṱa nga ṅwaha na R693 nga tshiwo .
Dzina ḽa bannga : Standard ya Afrika Tshipembe Name of bank :
Madalo hafhu o sumbedzisa hafhu kha tshitshavha tsha Burundi , zwa uri maitele a mulalo a khou bvelaphanḓa . 
4 . Tshiimo tsha khabinethe kha mafhungo a zwino
U DZHENA AFURIKA TSHIPEMBE
Khothe yo fha Phalamennde miṅwaha mivhili uri i dovhe i vuse mulayo kana u phasisa mulayo muswa .
Khabinethe i fhululedza vho winaho kha muṱaṱisano wa maanea a ngaha vhutshilo ha Nat Nakasa , ramafhungo makone we marambo awe a vhuiswa Afurika Tshipembe nga murahu ha miṅwaha ya 50 nga dzi 19 Ṱhangule 2014 .
Ndaulo ya zwa muthelo yavhuḓi na kulangele kwa zwikolodo ku pfadzaho zwo shuma kha u tsitsa zwikolodo , zwine zwa vhonala kha u wa ha mukovhe wa su shumisa masheleni kha u badela zwikolodo . 
Mbudziso ya u fhedzisela ye ya sala i vhukati yo vha ya uri ndi nnyi ane a ḓo vha mudzulatshidulo wa nyambedzano . 
Vhareili vha mimoḓoro ya phuraivethe vha ṋewa ḽiṅwalo ḽa u tshimbila musi vha tshi dzhena ḓuvha na ḓuvha vhupo ha u paka . 
Vhashumi vha rengisaho mivhili vha kha khombo khulwane ya u kavhiwa nga HIV na u vha vha songo tsireledzwa sa tshibveledzwa tsha mbuelo ya mufarakani na khaphasithi yo fhungudzeaho u itela u vhona vhudzekani ho tsireledzeaho nga tshifhinga tsha u ḓidzhenisa kha vhudzekani vhuṅwe na vhuṅwe . 
Zwidodombedzwa- / datanyangaredzwa
Muṱangano Guṱe wa Vhuṋa wa Ṅwaha nga Ṅwaha wa Miraḓo ya GEMS
Izwi zwo itwa nga murahu ha nzudzanyo yo khetheaho ye ya ṋetshedzwa Zimbabwe nga 2010 , ine zwa zwino yo engedzwa .
kutshimbidzele : Phere
6 . Thandululo dzi re hone ho sedzwa , aga o dzhiwaho kana zwikunisaho kha u dzhiiwa ha maga
Minerala dza nḓowetshumo ndi matheriala a elanaho na ngudo ya ḽifhasi ane a gwiwa maini ngauri a vha na ndeme kha zwa mabindu , zwine zwa sa vhe zwivhaswa zwa minerala na u sa vha vhubvo ha minerala dza zwa tsimbi . 
Madalo , u vha vhona na tshumelo dzoṱhe dzi songo bulwaho
Musi mapholisa vha tshi khou dzhia ndango , ri tea u shela mulenzhe nga u londa vhuṱala ha maitele a vhugevhenga na vhufheṱashango ho dzudzanyiwaho . 
RAḒOROBO MUHULWANE ḒUVHA
Naho hu na uri vhunzhi ha u bveledza ngei Gauteng hu itea dzibulasini dza vhuvhambadzi vhuhulwane , hu na tshivhalo tshi aluwaho tsha vhorabulasi vhaṱuku vha vharema vhane vha khou dzhena kha nḓowetshumo ya fomaḽa . 
U itela Ṱhanziela iyi na bidi i ḓaho nayo , ndi a pfesesa uri ipfi " muṱaṱisani " i ḓo katela muthu muṅwe na muṅwe kana dzangano , nga nnḓa ha muṅwe mubidi , uri u na vhuṱumani kana hana na mubidi . 
Ḓorobo i ḓo pfumbudza vhatsila vha 10 000 kha miṅwaha miraru iḓaho .
U shumisana na zwiimiswa zwo teaho , tshiimiswa tsha SAA tshi ḓo bviswa kha Muhasho wa Mabindu a Muvhuso tsha iswa kha Vhufaragwama ha Lushaka .
Hu na ṱhoḓea dza ndededzo dza muhasho u itela u gaganyela mbadelo idzo zwavhuḓi . 
Mafhungo ane a fanela u dzhielwa nṱha ndi : 
Zwihulwane kha dziḓorobo khulwane u salela murahu ha khumbelo dzo lindelaho u ṱanganedzwa nga maanḓalanga a masipala ndi dza ndeme . 
Vhadzulapo vho bvisa nḓaḓo dzavho musi vhaofisiri vha muvhuso vho swika kha vho u yo vha ṋea pfuluphedziso u bva afho vha ngalangala vha so ngo tandulula thaidzo . 
dzina ḽa u bindula
Phuresidennde kha tshipitshi tshawe tsha u amba na lushaka vho sumbedzisa uri Zhendedzi ḽa mveledziso ya Vhaswa ḽa Lushaka ḽi ḓo ṱumanya matshudeni o fhedzaho tshikolo vha saathu tholwa vha re na zwikhala zwa ikonomi kha u khwaṱhisa mushumo wa u engedza Mbekanyamushumo dza Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka na u tikedza vhoramabindu vha vhaswa . 
Nyaluwo nyengedzedzwa i a ṱoḓea kha vhaṱavhi vhane vha khou bvelela . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala tsumbo , u shumisa ludungela lwa nyimele
Ho bveledziswa mbekanyamaitele ya lushaka na tshiṱirathedzhi tsha nga ha tsireledzo na mutakalo mushumoni . 
11 . Muengedzo wa A . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
Ndi nga mini hu na phosiṱara khulwane kiḽasini ?
Kha vha dzhiele nzhele : Ndango dza u fhirisela " software " a dzi shumi kha " software " sa zwitevhelaho : 
Vhupulani ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho
Tombo ḽa muvhala wa mulora ḽa tshivhumbeo tsha khuḓa tharu ḽo imela tshishumiswa tsha u ḓitshidza tshe tsha vha tshi tshi shumiswa misi ya kale nga vhomakhulukuku kha u via phukha , u fhaṱa nnḓu na u tshea mikumba u ita zwiambaro .
Yuniti ya ṱhalusamagudwa 242893
Nahone maitele aya a tea u katela masia oṱhe , hu tshi katelwa na a vhudavhidzani . 
Vhaṅwe vha vhaḓisedzi vha tshumelo vho vha vha si na ṱhanziela dza u phasiswa kha zwa muthelo . 
U ita nyambedzano nga ha zwidodombedzwa zwa tshibveledzwa
Ndaela i elanaho na zwiteṅwa zwi elanaho na zwa pfunzo a i bvi fhedzi kha ḽihoro ḽashu , fhedzi kha tshitshavha tsha Mafurukaṋere tshoṱhe . 
Tsumbo : Arali vha kha Emerald , hu na gumofulu ḽa muṱa ḽa R3 336 na gumofulu ḽa vhaunḓiwa ḽa R1 668 kha ṅwaha .
Ho vha ho dzula tshimange henefho hatsini .
Ho vha na mvelaphanḓa kha u fhungudza mpfu na u khwinisa mbekanyamushumo dzashu dza HIV na TB , na uri ṱhanḓavhuwo kha nḓadzo ya vhupfumbudzi ha mishonga na vhuongi zwi kati . 
1.4 . Khabinethe i ṱanganedza voutu dza migaganyagwama dzine dza khou kumedzwa nga mihasho yo fhambanaho dzire na mivhigo yo khwaṱhaho i gavhelaho ngaha mvelaphanḓa yo itwaho kha u khwinisa matshilo a maAfrika Tshipembe .
ee ) Vho Jenna Ferreirinha ( Foramu ya Tshiphotshogisi ) .
Kha riṋe , ngauralo , i katela tshaka dzo fhelelaho dza thekhinoḽodzhi ya u hasha , nga maanḓa musi thekhinoḽodzhi idzi dzi tshi khou sika zwikhala zwa ḽifhasi zwa u pfukiswa nga luvhilo ho engedzwa ha data ya didzhithala . 
Gumofulu ḽiṱuku ḽa R11 732 nga muṱa nga ṅwaha kha zwishumiswa zwa dzilafho na muaro
Tshumelo ya zwa mutakalo yo ita mbetshelwa ya uri hu vhe na u awela , nḓowenḓowe , na dziṅwe nḓila nnzhi dzino tea u tevhedzelwa nga zwibadela zwa ano maḓuvha . 
16 . Mbofholowo ya u amba na u ita zwithu wo vhofholowa
Muvhigo une wa sumbedza thaidzo dzine dza vha hone u sumbedza tshoṱhe khaedu dzine dza tshimbilelana dzo vhangwaho nga sisiṱeme ya mutakalo ine ya sa khou shuma zwavhuḓi na u anda ha malwadze .
U fhaṱa kha muvhuso wa ḽeveḽe dza sisiṱeme nnzhi ndi madzangalelo o fhambanaho a lushaka na lushaka luṱuku o linganelaho u swika kha khethekanyo ya mishumo ya ndayotewa , fhedzi arali hu na u khethekana hu sa lingani kha zwiko zwa masheleni hu sikwa u sa fana ha maanḓa a zwa masheleni . 
Tshumiswa dza vhukuma dzi elanaho na thero na ṱhoho yo ṋewaho , phaphethe na mimasiki na zwiṅwe .
U fhaṱa kushumisele kwa masala a vhuṋe ( tsumbo : nṋe , ene , tshone , riṋe , vhone )
U tholiwa hoṱhe ho itwa nga murahu ha musi ho sedzuluswa na u khwaṱhisedzwa ha ndalukanyo.na u sedza arali vha si na milandu .
Ri kha ḓi ṱuṱuwedza vhathu uri vha dzule vha tshi fulufhedzea na u tinya u vha na vhafarisi vhanzhi . 
Sabusidi i songo ṱumanaho na tshikolodo
Roṱhe ri na khonani dza mbiluni .
Muṅwe mushumo wa u ita sisiṱeme ya vhulamukanyi uri i sa dzhie sia hu u itela mbuelo dza khasiṱama , ndi u khethekana ha mishumo ya ndaulo yo itwaho nga vhomadzhisiṱiraṱa na vhatshutshisi u bva kha mishumo yavho ya zwa vhulamukanyi . 
Hu na tshivhalo tsha thoilethe maragani dzi re na sisteme dza u gwedzha na ṱhoḓea dzo fhambanaho . 
Maipfi a re afho fhasi ri a shumisa kha u ṱalutshedza mbonalo ya ṅwedzi kha zwifhinga zwo fhambanaho .
U langa na u lavhelesa sisiṱeme na kuitele
Ro dzhia vhuimo hune ra vha naho , hu si u itela u hanedza kana u tikedza ḽiṅwe shango , kana u ṱoḓa vhugala . 
2.2 U bveledza pulani ya u shuma
Kha vha vhambedze dziṅwe dza figara dza mipfuluwo na dza mipfulutshelo vhukati ha mavundu , sa tsumbo : 
Zwi kwama-vho na vhukando ha u thivhela thaidzo dze dza lavhelelwa .
Hezwi zwi nga dovha zwa bveledza khethekanyo ya mishumo vhukati ha mavundu na mimasipala . 
U kona u guda zwithu khathihi na zwikili zwo vhibvaho zwa u dzudzanya zwithu ;
Ṱalutshedzani ḽifhasi ḽe muambi a bva khaḽo . 
Mulayo u ṱoḓa uri mugaganyagwama na maṅwalwa awo zwi wanale nga nnyi na nnyi musi u tshi tou bva u itwa kha khoro .
Burantshi i khou lingedza nga nungo dzoṱhe u engedza khaphasithi yayo kha phurogireme ṱhukhu iyi u itela uri thandela dzi shume nga ngona . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ṋetshedza Mulaedza wa Lushaka ( SoNA ) ngei Phalamenndeni , Ḓoroboni ya Kapa , nga Ḽavhuna , ḽa dzi 12 Luhuhi 2015 .
U dzudzanya mafhungo nga u tevhekana - u shumisa thevhekano
Ri kha maitele a u sedzulusa hafhu vhurumelwa na dziṅwe sisiṱeme na maitele u itela u engedza khwiniso . 
U sedzulusa beiḽi ya zwino na kugwevhele kana kuhaṱulele na milayo ; na
Tshipiḓa tsha vhuṱhogwa vhukuma tshithihi tshine tsha tea u sedzwa tshifhinga tshi ḓaho ndi ṱhoḓea yo topolwaho ya mbekanyamushumo dza tsivhudzo na pfunzo nga ha malaṱwa a ndondolamutakalo . 
U shuma na / nga mafhungo : ṋefhungo ; tshiitwa , pfano ya ḽiiti na ṋefhungo , zwifhinga
U fhungudza u alafha hu si na ndeme zwi nga fungudza mbadelo na khonadzeo ya khombo . 
Nzwalelo dzowanalaho kha vhubindudzi dzi ḓivhiwa kha Tshiṱaṱamennde tsha Masheleni tsha Ndivhamashumele kha mutheo wa ndivhanele ya tshifhinga ine ya dzhiela nzhele mveledzwa dza khaṋo kha mbulungelo . 
Vha nambatedze zwi tevhelaho kha fomo ya khumbelo :
Vhalangi vha fhiraho 250 000 vha a nangwa miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe u shuma zwikoloni zwashu zwa nnyi na nnyi vho vhumbana u itela ndivho i fanaho , u ita uri pfunzo i vhe fhungo ḽa tshitshavha .
Mufarisa Mulangadzulo wa NA na Mufarisa Mudzulatshidulo wa NCOP ,
Musi i tshi shumisa maanḓḓa ayo a vhusimamilayo , Khoro ya Vunḓḓu ya Lushaka i nga -
e ) Serisi dza Ḽingwende dza Crown na Serisi ya Ḽingwende ḽa Silivhere ḽa Tickey : " Zwidimela zwa Afurika Tshipembe "
Sa zwine zwa ḓo sumbedzwa , muhumbulo wa maitele a kushumisele kwa dzinyambo u nga si kone u pfesesea u songo livhanywa na vhuṅwe vhushaka ha mbambedzo kana zwigwada zwa vhushaka , fhedzi nga ngoho u i sa vhudzivhani ha ṱhoḓisiso ya izwi . 
Kha mulaedza wa Muphuresidennde wa lushaka wa Fulwi 2014 ndo amba nga ṱhoḓea ya u pepelekula sekithara ya migodi na u bveledza vhupo ha mushumo ho dzikaho .
dzina na ṋomboro ya lufhera lwa tshifha ṱo tshine ha bindulelwa hone
Hezwi ndinga uri fhethu ha u dzula vhathu hu khou tshinyadza mafulo , ndango i si yavhuḓi na u wa ha thundu , na u engedzea ha malwadze kha thakha sa vhunga zwikimu zwa madipe zwi si tsheho ho . 
Ndozwo ya tshinyalelo ya ndaka yo pfukwaho nayo nga mbadelo ya fhasi iṅwe na iṅwe yo waho yo shumiswaho kana yo badelwaho murahu u ḓihwa na zwezwo kha mbuelo kana ṱhahelelo . 
u vusuludza sisiteme ya zwa vhulamukanyi u itela nndwa i lwisaho vhutshinyi ;
A hu na tshishumisi , fhedzi-ha vhaimeleli vha komiti dza wadi vha tea u ṱahisa mihumbulo malugana na uri IDP i amba zwifhio siani ḽa pulane dza wadi dzavho
Ngeno hu na uri vhafumakadzi vha nga kona u tshila zwavhuḓi hu si na khakhathi , a vha koni u tshila na khathihi vha sa khou ṱunḓelwa na vhana vhavho . 
Hu kha ḓivha na miḓi i swikaho 3,4 miḽioni isi na muḓagasi kha shango ḽashu .
Ḽidzinginywa iḽi ḽi khwaṱhisa vhukoni ha bannga u ita mushumo wayo wa ndondolo hu si na u khaula pfanelo dza mudzhenisi wa tshelede . 
Dziṅwe dza hedzi tshumelo na dzone dzi a ṋetshedza tshumelo dza dzilafho ḽa muyani kha sekhithara ya phuraivethe . 
Khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio i shumisaho maan ḓ a ma ṱuku a mu ḓ agasi
U shumisa ṱhalusamaipfi yawe u itela u sedzulusa mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi
Nyengedzedzo kha heḽi gavhelo yo itiswa fhedzi nga thendelano dza u ita uri hu vhe na ndinganyiso vhukati ha mavunḓu , khathihi na mutsiko wa infḽesheni na u khwinifhadzea kha nyimele dza tshumelo . 
Muthu a nga si vhaise muṅwe nga vhuloi kana u amba uri muṅwe u a lowa .
Musudzuluwo a u faneli u vhonwa sa tshipiḓa tsha thungo fhedzi sa vhuitwa vhune ha bvelela nga ngomu fhethu ha nnyi na nnyi . 
Kha vha vha thuse uri vha swikelele vhukoni havho . v
" Milayo yo Tiwaho " zwi amba milayo yo tiwaho iyi ; 
Ri tea u humbula arali madzulo a zwitshavha nga dzikomiti a sa dzuleli u farelwa huṅwe nga nnḓa ha Ḓoroboni ya Kapa . 
SAPPHIRE Tshiimo tsha mbuelo dzo randelwaho dza gumoṱuku zwino ( PMB ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
Haya maga a do tsireledza mupo na u lavhelesa thodea dza vhanwe vhashumisi vha madi .
Muṅwe na muṅwe kha matombo e a wela kha muṅwe . 
Ndi miraḓo mihulwane FHEDZI ine ya nga humbela mafhungo aya .
Tshikolodo tsha zwa pfunzo tshi dzhiiwa sa thendelano ya mveledziso ya tshikolodo . 
Musi vho no wana pfanelo ya u rea khovhe dza u rengisa , vha nga kona ha u ita khumbelo ya phemithi kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe wa Kapa Vha dzhiele nzhele .
Kudzhenelele kwashu ku ḓo langiwa nga dzangalelo na zwihulwane zwa lushaka lwa Afurika Tshipembe , khathihi na u ḓivhofha nga dzingu na dzhango ḽashu .
Ho farwa miṱangano ya 6 ya dzhenelelwa nga 50% ya tshitshavha
Mitambo i dovha ya khwaṱhisedza u ṱanganelana ho fhelelaho ha mitambo ya vhatambi vha re na vhuholefhali na mitambo nga u angaredza . 
Ndingedzo idzi dzi ṱoḓa u engedzedzwa ho sedzwa u dovholola ya phambano dza mmbi kha shango iḽo dzine dzhiela fhasi lutamo luhulwanesa lwa vhathu vha Somalia vhoṱhe lwa mulalo na pfumedzano ya lushaka kha shango ḽavho . 
Ri dzula nga u vhudzisa mbudziso , ho vha hu kha dzangalelo ḽa nnyi ? 
U engedza kha ezwi , elementhe ya tshimuya kha muvhuso washu wa vhurathi na mveledziso yo litshedzelwa nga nḓila ya u swuswa , musi vhathu vha tshi khou sudzuluwa vha tshi ṱutshela kha sia ḽa u kuvhanganya mbuelo dza matheriala vha tshi itela vhone vhane . 
Vhathu vha Afrika Tshipembe :
Naho zwo ralo , muelo wa nyaluwo vhukati ha mashango u kha ḓi sumbedza u sa lingana hu hulwane . 
Ṱhalutshedzo ya Mbekanyamushumo : Mbekanyamushumo ndi vhuḓifhinduleli ha mveledziso na ṱhogomelo ya themamveledziso ya bada kha Vundu ḽa Vhukovhela ha Devhula . 
U farwa ha miṱangano ya KPCS hu ḓo shelamulenzhe kha u aluswa ha Nḓowetshumo ya daimane na vhuendela mashango .
Mbadelo dzi badeliswa kha Tshitatamennde tsha Kushumele kwa zwa Masheleni kha ṅwaha une tsha elana nawo . 
Hu pfala hu na vhuṱanzi vhuhulwane vhune ha sumbedza uri haya maitele a mabindu a vho shuma sa tshithivheli tsha u dzhena kha vhunzhi ha vhaṋetshedzi vhaṱuku . 
Koporasi dza tshakha nnzhi
Thandela ndi mushumo muṅwe na muṅwe wa u bveledza tshibveledzwa nga tshifhinga tshe tsha tiwa .
Vhunzhi ha Miraḓḓo ya Vhusimamilayo vhu tea u vha vhu hone musi hu tshi dzhiiwa ḽikumedzwa .
Kha miṅwaha miraru i no khou ḓa , ndivhiswa dzi katela u khwinisa u vhala na u vhalela kha ndima dza vhutshilo dza mathomoni dza tshikolo , u engedzedza zwikoro zwa mbalo na saintsi kha ḽeveḽe ya maṱiriki , na u engedza u swikelelea na ndeme ya pfunzo nyengedzedzo na dza nṱha . 
U bula vhuḓipfi na mihumbulo yawe malugana na zwe zwa ṅwalwa a bula uri ndi ngani a tshi ralo , tsumbo , heyi bugu i khou bora ngauri a i na zwifanyiso na maipfi manzhi o hudzwaho .
U wana uri naa mveledziso ya mulayo wo ḓoweleaho zwi a tamisa , maitele a vhukuma ndi a uri hu na zwiteidzhi zwivhili kha mbudziso ine khothe ya vhofhea u zwi dzhia . 
U sikima , u sikena , u vhona nga iṱo ḽa muhumbulo
Musi zwiito zwa vhufhuratshelede kana tshanḓanguvhoni zwo no ṱanzielwa nga murahu ha ṱhoḓiso , mushumi o we a ita zwiito u ḓo farelwa dzulo ḽa ndaṱiso . 
U buletshedza na u shumisa thekeniki dza vhudavhidzani kha kushumele kwa Dzikomiti na Wadi
Mulayotibe u ṋetshedza ngeletshedzo kha , vhukati ha zwiṅwe , vhuendi ha nyito dza vhathu ; tshumelo ya zwiendedzi zwi vhidzwaho nga sisiteme ya zwishumiswa zwa eḽekiṱhironiki na ṅwalwa ha vhuendi ha tshitshavha .
Khothe yo takusa ṋetshedzo dza Muvhuso dza mbambadzelannḓa ya tsimbi dza zwikerepe dzi ḓivhiwaho sa mitengo thendamutengo ya nḓowetshumo ya mveledza zwapo , zwigayo zwiṱuku na tsimbi dza zwikirepe dzo nokiswaho .
Vhuongelo ha mukoni vhu ḓo ṋetshedza tshikoupu tsho fhelelaho tsha dzilafho kha zwi tevhelaho : Tshumelo nyangaredzi dza vhaaluwa ; dzilafho ḽa u shumisa zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone na u vha phuli ya zwidzidzivhadzi ; tshumelo dza vhana na vhuswa ; dzilafho ḽa vhulwadze ha muhumbulo ḽa nyuro ; vhulwadze ha muhumbulo kha vhualuwa ; dzilafho ḽa vhulwadze ha muhumbulo ḽa forentsikhi ; khathihi na tshumelo dza vhuholefhali ha vhu kwamaho vhuluvhi . 
vhadzulapo na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha
Izwi zwi sumbedza u dzia na goḓombela ha demokirasi yashu .
Dziholo dza tshitshavha dzoṱhe dzo shumiswa zwavhuḓi nga tshitshavha . 
U kundelwa u tevhedza ndaela dzi re afho nṱha zwi ḓo sia khumbelo dzi tshi vha dzi sa tei . 
Vhoṱhe vha fanela u kona u vhona khombo lune vha kona u dzhia maga kana u bveledza maga a u langula uri mishumoni hu vhe ho tsireledzeaho .
Mupfulutshelo wa nga ngomu wa vhathu na miṱa yavho vha tshi dzhena ngomu vunḓuni u bva kha maṅwe mavunḓu a vhahura na kha maṅwe mashango wo shela mulenzhe kha u dzhenisa mutsiko kha zwa mutakalo , pfunzo na tshumelo dza matshilele , na zwa dzinnḓu . 
Vha songo vhuya humbela u vhofholola ṅwana hu sina thendelo yavho . 
Ho vha hu tshi nga vha ho katela vhuvhambedzanyi vhunzhi ho fhambanaho u thusa kha u tandululi thaidzo kha masia oṱhe . 
Ḓivhamaipfi
Ndo ḓo kona u zwi vhona uri vhathu zwa a zwi takalela hezwi ngauri Komiti yashu yo dzhia minetse ya fhasi ha ya fumi , na hone ro vha ro no fhedza ro no ṱuwa , ngauri a hu na o hanedzaho . 
3.8. Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Khwiṋiso wa Ndindakhombo ya vha sa Shumi wa 2012 uri lushaka lu kone u ṋetshedza vhupfiwa halwo na u dovha ha vha na vhukwamani na Vhafarisani vha zwa Matshilisano vha NEDLAC .
4 . Khothe ye mulandu wa sengelwa khayo i nga thasulula vhunzhi ha dzimbilaelo .
Arali vha si na vhuṱanzi uri mushonga wavho ndi wa Shedulu 6 kana 7 , vha vhudzise dokotela wavho .
Nzhele : Vha humbelwa uri tshifhinga tshoṱhe vha dzhiele nṱha vhungoho ha masipala wavho na wadi musi vha tshi shumisa mihumbulo na ngeletshedzo dzo ṋetshedzwaho kha iyi Bugupfarwa .
Ṱhalutshedzo ya nga mvumbo yayo i sia nnḓa vhatshinyi vho gwevhiwaho ( naho vha tshi vhuelela dzhele ngauri vho pfuka pharouḽu ) khathihi vhalwadze vha muvhuso na vhashumisi vha ndondolo ya mutakalo wa muhumbulo vha sa koni u ḓikhethela ( hune tsheo nga khothe ya vho yo no dzhiwa ) na vhathu vho lindelaho u humiselwa hayani havho . 
A vha faneli u ita zwithu izwi zwoṱhe na muthu ane a vha ita uri vha sa pfe vho vhofholowa kana u ḓifara nga nḓila iṅwevho , na musi muthu onoyo e mashaka kana ane vha mu ḓivha vhukuma . 
Ngauri zwiito zwa ikonomi zwi thomiwa nga madzangalelo a iwe muṋe ( muthu ) , ri tea u vhilahedzwa nga zwiito zwine zwa vhuedza dzangalelo ḽa muthu zwa dovha zwa kwama vhadzulatsini ( zwi tshi katela na mirafho i ḓaho ) nga nḓila i si yavhuḓi . 
U kuvhanganya tsumbathengo dzine dza tea u badelwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha vhaṋetshedzatshumelo . 
Hezwi kanzhi zwo amba uri vhupo ha vharema hoṱhe ho vha hu si na muḓagasi . 
22 . Tshibogisi tsha u funga ( STB ) tshi ḓo ḓura vhugai ?
U thetshelesa u itela u ḓiphina
Kha nyimele iyi , phambano vhukati ha mulayo wa zwi re hone na mafhungo a vhathu o sedzaho kha u dzhia hu na muṱalukanyo zwine milayo iyo ya amba nga hazwo , i a wa . 
Naho hu na uri zwi ḓo vhonala hu tshi nga ḽeveḽe dza zwikili dzi khou fhungudzea , phesenthe khulwane ya vhadededzi i re na ḽeveḽe dza fhasi dza zwikili zwi tou vha khagala uri i kwama khwaḽithi ya u funza na u guda . 
Phakhedzhi ya mutakalo wa orala ya mutheo ine ya ḓo vha hone kha zwiimiswa zwa ndondolo ya mutakalo wa phuraimari , i katela zwi tevhelaho : 
( c ) vhu fanela u tshimbilelana na Mulayo wa ṅwaha wa Khethekanyo ya Mbuelo , na u lavhelesa na u sedzulusa mashumele a Mulayo kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi ;
Mbekanyamushumo ya nyito i dovha ya themendela nḓila dza u khwaṱhisa mushumo wa zwigwada zwihulwane u itela mveledzopfareledzwa . 
Kushumisele uku ku fanela u tikedza na u tsireledza mikano ya ḓoroboni na u shuma sa mukano u thivhela u ṱanḓavhuwa ha tshifhinga tshi ḓaho ya vhupo ha ḓoroboni . 
U ḓivha tshivhumbeo , kushumisele kwa luambo , ndivho na vhathetshelesi vha tshiṱori
U kaṱudza fhedzi ṱhanganelo ya nzimo nga hetshi tshifhinga zwa nga kha ḓi sa vha zwo linganaho u lafha thaidzo kha makete . 
Izwi zwi swikisa kha bono ḽa uri tsireledzo ya zwiḽiwa i si swikelwe nga tshivhalo tsha vhathu , u dzhenelela ho kundelwaho , fhedzi nga kha ṱhanganelo , nahone yo khunyelelaho . 
Vha nga si kavhiwe nga HIV nga u kovhelana , nḓuni , desike , tshidulo , ofisi , moḓoro , thekhisi , khabodo , luṱingo , forogo , phulethi , bigiri , bunga , thavhula , malagane kana zwiambaro na muṅwe muthu ane o kavhiwa . 
Ndi dovha nda takalela u thetshelesa Hip Hop , nga maanḓa Kanye West . 
Musi khana yavho yo vuleesa , vha nga bvisa muya mafhafhuni nga maanḓa nahone nga u ṱavhanya .
Ri ḓo alusa vhuvhudzisi , mbekanyamaitele ya u ṱuṱuwedza u vha khagala na vhudavhidzani kha mishumo yashu u itela u vhona u shumisana ha thimu . 
Dziminisiṱa dzo yaho nga u fhambana dzo shelamulenzhe kha nyambedzano ya u ṱalutshedza vhaswa ngaha mbekanyamushumo dza muvhuso kha u tholwa ha vhaswa .
Vha rumele zwi tevhelaho :
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha zwa masheleni arali thuso ya zwa mutakalo kana mutholi a nga si vhe na vhuḓifhinduleli ha u badelela dzilafho .
Mbilo dzi tea u tikedzwa u itela u dzhielwa nṱha . 
Vhakhantselara avha vha ṋea vhurangaphanḓa ha zwa polotiki kha masipala .
Ndima dza 15 dzi amba nga ha masia a thero a ndeme nga vhudodombedzi , dzi ṋetshedza vhuṱanzi , dzithemendelo na mitheo i pfeseseaho ya tshumiso ya themamveledziso .
Tshikwama tshi ḓo isa phanḓa na u ita mushumo wavhuḓi kha ndangulo yawo ya zwkwama u itela u vha hone lwa tshifhinga tshilapfu . 
Ndi zwa vhukuma , kha vhuimo ha ṱhanganyelo u tevhedzwa ha u Gonya nga Ṱhafamuhwe zwo itwa nga pfukiselo yo lengaho kha mavundu na Mivhuso Yapo u fhirisa u shela mulenzhe ho itwaho kha u gonya ha Ṱhafamuhwe nga nṱhani ha u sa tevhedzwa ha maitele a u sa tshimbidza zwavhuḓi zwithu hu si aḽa a u renga zwithu . 
PMS i tea u lingedza u katela madzangalelo manzhi nga hune ya kona na u dzhiela nzhele zwi re zwa vhukuma kha masipala uyo .
I ṱalutshedza nḓila yo fhelela kana ine ya angaredza zwoṱhe nahone ya ndunzhendunzhe i pfeseseaho ya u shumana na vhushai na u sa lingana zwo thewa kha zwithu zwa rathi zwa ndeme zwi re na vhushaka zwo nweledzwaho afho fhasi .
Nyaluwo vhukuma yo swikelwa nga vhavhambadzelaseli vha Afrika Tshipembe hu tshi vhambedzwa na muṱaṱisano wo khwaṱhaho u bva kha vhashelamulenzhe vha dzitshaka . 
Ngauralo , rubriki dza u linga dzi tea u livhanywa na zwikili zwo fhambanaho zwa luambo kha mushumo wo ṋewaho .
Ṅwaha wo fhelaho ro rwela ṱari Operation Phakisa , sa maitele a langwaho nga mvelelo dza ḽaborothari kha u pulana na u bveledza mbekanyamushumo .
U lavhelesa na u langula kuitele kwa u ṱola mugaganyagwama , hu tshi katelwa mveledziso ya masheleni ya ṅwedzi nga ṅwedzi na ya kotara na u ṋetshedza themendelo na ngeletshedzo u amba nga ha phambano dza ndeme . 
Komiti dza Wadi dzi tea u khwaṱhisedza uri dzi a ḓivha KPI na thagethe dza kushumele dzo sumbedzwaho kha IDP dza masipala uri vha kone u linga mvelaphanḓa .
U dzhenelela kha u pfiwa ha mugaganyagwama vho imela tshitshavha .
Tsumbo , " mmbwa " ndi dzina , fhedzi ndi mmbwaḓe ?
Nyimele ya ikonomi ya ḽifhasi a i na maanḓa .
Nga u engedzedza zwiko kha ikonomi dzapo nga mbekanyamushumo dza tsireledzo ya zwamatshilisano dzo dzudzanywaho zwavhuḓi zwi nga ḓisa nyanḓano ya vhashumi zwi tshi vhambedzwa na tshivhalo tsha vhathu . 
U ṱalutshedzela mafhungo a re kha zwithu zwa u tou vhona
u khwinisa mbonalo ya Tshumel ya Nnyi na Nnyi
Vhaṅwe vhashu ndi vhapfufhi vhaṅwe vhashu ndi vhalapfu .
U ita bugu yawe ene muṋe na u ḓidzhenisa kha u ita bugu ya kiḽasi .
Kha vha ḓadze fomo TS1 , Khumbelo ya u ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo , ofisini ya tsini navho ya zwa badani .
Zwiṅwe zwa zwithu zwivhili zwine zwa ri ṱalutshedza sa lushaka ndi zwi tevhelaho :
ho vha na tshiwo tsho iteaho , u fana na u swa ha nnḓu
Muṋetshedzi wa ndindakhombo u fanela u ṅwalisa nga fhasi ha Mulayo wa Ndindakhombo , khathihi sa tshikimu tsha zwa dzilafho ( nga nnḓa ha musi o wana khathutshelo ) nga fhasi ha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho . 
Nyito iyi i nga konanywa na u tshimbidzwa nga mupulani , mulanguli wa thandela kana muṅwe muthu ane a vha na zwikili zwa tshimbidzo . 
Tshumelo dza Tsireledzo
Vhonani o hadzima bugu i no amba nga mupfuluwo wa Vhavenḓa vha tshi bva Afrikakati .
HU ḒO BVELELA MINI MUSI VHA TSHI VHIGA MULANDU WA ZWA VHUDZEKANI MAPHOLISANI ?
Vhaṅwe vhaofisiri vha no tikedza vha masipala
U vhala e eṱhe bugu dza fikishini na dzi si dza fikishini dzi sa konḓi , zwirendo na miswaswo .
Tsha ndeme ndi khaedu na tshutshedzo dzine roṱhe ra ṱangana nadzo nga nṱhani ha mufhiso wa ḽifhasi kana tshanduko ya kilima , sa zwine vhaṅwe vha i vhidzisa zwone . 
Tshikhokhonono tshaṋu tshi a huvhadza ?
Vhulimi , maini na indasiḓiri ya u ita zwithu ngamaanḓa-maanḓa i shayaho sa izwi miroho ya hone i sa ḓivhalekani nga nṱhani ha gomelelo ḽi dzulelaho u vha hone , khathihi na u sokou ṱuwa ha muḓagasi , mṱadelo dzi gonyaho dza zwibveledzwa zwapo , ṱhoḓea ya zwithu i sa dzuleli u vha hone u mona na ḽifhasi na fhano hayani , na u tsela fhasi ha mitengo ya thundu zwo tselaho fhasi . 
Afrika Tshipembe ḽo ṱanganedza thambo nga ICC ya u ita vhukwamani nayo u ya nga Athikili 97 .
U shaya vhuḓifhinduleli , u ḓivhadza hashu nzudzanyo ya bindu zwi khwaṱhisedzaho vhuḓifhinduleli ha uri ndi mishumo mingana i sikiwaho , hu gudiswa vhathu vhangana , ho adzwa phaiphi dza mithara nngana . 
Khoso dzo raloho dza muteo dzi ḓo katela zwi no nga zwa mutakalo na tsireledzo , ndangulo ya khwaḽithi , ndangulo dza muteo dza konṱiraka , nzw . 
Ndima ya 1 Manweledzo a ndangulo ya thandela
Phuphu ya u thoma i tikedzwa nga u thoma u shumiswa ha u phalala nga huvhili . 
U shumisa maṱanganyi u itela u
Ndi dolofini ye ya kokodzela mukalaha Vho Sam khunzikhunzini ya lwanzhe , bitshini .
Matheriala a vhuedzedzwaho a mushululo a nga vhewa nga mukhumbi nga kha sia ḽa u laṱela kha maḓi a songo tsaho kana nga phaiphi ya u shulula kha maḓi o tsaho u itela ndaulo nga vhuronwane . 
U gudisa na u tikedza vhashumi sisiṱeme dza ofisi u itela u swikela ṱhoḓea dza Muhasho . 
Khwiniso iyi kha kushumele i fanela u khoḓwa na u pembelelwa kha nyimele yo sisiṱeme i konḓaho yo khetheaho ya sisiṱeme ya pfunzo ya Gauteng . 
Ndo fhedza tshifhinga kha mushumo wanga ndi tshi khou thoma senthara dza ṱhoḓisiso kha mashango o fhambanaho nga vho 1970 .
Mbekanyamaitele dze ra dzi ita nga vhusedzi u swika zwino u bva tshe ra dzhena kha ofisi , khathihi na u bvela phanḓa he ra vhu ṱanganya sa tshithu tshithihi , zwino zwi ḓa sa tshivhangi tsha tshanduko nga u ṱavhanya . 
U leludza u fhaṱa khaphasithi ya zwivhumbeo zwa tshitshavha . 
Tshihulwane tsha izwi hu ḓo vha u kona u katela vhathu vha ne miholo yavho ya vha nṱha kha u wana ndambedzo ya muvhuso , fhedzi havho vhane miholo yavho ya vha miṱuku nga maanḓa uri vha swikele tshikolodo tsho ḓoweleaho tsha bannga .
Zwino ṅwalani risipi ndi tshi sumbedza thinganywa dzine na tea u vha nadzo .
U vhumba maleḓere hu tshi shumiswa mivhili vhe vhavhili kana a eṱhe .
u dzudzanyela muḓologi arali hu na thoḓea .
Tshiṅwe hafhu , nḓila ine fhethu ha tshiimiswa tshoṱhe ha nga wanala u itela u khwaṱhisa nyimele dza vhubindudzi idzi na u alusa u swikelea hadzo kha vhashumisi yo bulwa sa u shela mulenzhe huhulwane hune ndimana iyi ya nga ita u itela u pulana fhethu ha vhudzulo nga nḓila i bvelelaho . 
Ṱhumano na thikhedzo i bvelaho phanḓa na zwiko , musi zwo tea , zwi tea u ṱuṱuwedzwa nga murahu ha u ḓibvisa kha sisiteme . 
U ita ndovhololo
U shumisa maipfi ane a kona u ṱalutshedza fhethu zwavhuḓi
Vhaṱhannga na vhasidzana vha fhiraho 5 000 vho pfumbudzwa sa vhatsimaho mililo nahone vho vhewa kha beisi dza 200 u mona na shango ḽa Afrika Tshipembe .
vhaanewa na thero .
Tshipikwa , ngauralo , tsho vha u bveledza zwitatamennde zwine zwo vha , na khonadzeo khulwane , na uri tshivhalo tsha nṱhesa tsha mihumbulo ya u tikedza kana u khwaṱhisedza tshi nga sumbedzwa . 
Hedzi khishi dzi na vhashumi vho tou diṋekedzelaho vha 353 - vhane ha vha na vhareili vha 36 na vhashumi vho tou ḓiṋekedzelaho vha 317. "
Ri roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhutshinyi .
Vha ṱalutshedze nga u pfufhifhadza mbuno dza ndeme dzo haseledziwaho na u bula zwithu zwo itiwaho .
Muṱangano wa u rangela u pulana u itwa nga nḓila ya therisano hu na vhuimeleli vhu bvaho kha tshitshavha , hu tshi katelwa mukhantseḽara , Komiti ya Wadi , vhoramafhungo , vharangaphanḓa vha sialala na vhaṅwe vha re na dzanganelelo vho teaho .
1 / 6 Tsaukanyo ya zwa ikonomi na kutshilele
Kha hu shumiswe pulane dza themo kha gireidi iṅwe na iṅwe u nanga lushaka lwa mushumo na tshigwada tsha zwikili zwi ṱoḓeaho kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mishumo ya u linga ha fomaḽa .
Vhaiti vha khumbelo vha na ita khothesheni hu na kana hu si na VAT zwi tshi bva kha uri vha vharengisi vha re na VAT kana vha si na naa . 
Hu khou shumiwa bada ya Moloto na tshiporo zwazwino hu tshi itelwa tsireledzo kha vhashumisi vha bada na u fhelisa khombo dza badani dzi dzhiaho matshilo a vhathu vhanzhi .
Zwo tewa kha ngaganyo dza tshiṱirathedzhi dzi yaho phanḓa kha vhuvhudzisi na ndangulo ya tshumelo dza maḓi hu na mafhungo avhuḓi na mafhungo a si avhuḓi . 
Saizwi tshiambi tshi tevhelaho tshi tshi ḓo sedza kha vhudzivha ha kuvhonele kwa ikonomi , ndi ḓo tou amba fhedzi zwa uri zwiko zwa mbulungo dza themamveledziso zwi khou engedzea - kha sekhithara dza nnyi na nnyi na dza phuraivethe . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri :
Khumbelo ya u ? un?a phukha na tsinga
U shela mulenzhe kha tshigwada tsha zwa vhutshinyi
U ṅwalisa tshiṱitshi tsha ndingo dza goloi tsha phuraivethe , kha vha kwame ofisi ya tsini ya zwa badani u wana zwinzhi .
Ho ḓa vhana vha no swika 24 , vho ḓa u thusa u kumba tshika .
Musi ri tshi livhuha zwe ra swikelela u swika zwino , ri dovha ya ḓivha nga ha khaedu nnzhi dzo ri lindelaho phanḓa . 
Hu na mashango a 54 Afurika hune a 53 a vha miraḓo ya AU .
Ndi kuhumbulele kungana kune muṅwali a ṱahisa ?
Sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi a shandululea . 
Mivhigo i tea :
Masipala u tea u dzhiela nṱha zwa u vusuludza fhethu hu re hone ha mbadelo . 
U FHEDZWA HA PHOTHIFOḼIO YA VHUṰANZI NA MUANO WA VHUKONI
Zwithu zwo fhambanaho zwi pfala nga nḓila yo fhambanaho
Vha ndaulo vha ṋekedza Muhasho zwa vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi , ndaulo na tshumelo dza thikhedzo ya ndangulo . 
Ni songo shumisa zwishumiswa zwa muḓagasi tsini na maḓi .
Mveledziso ya sisiṱeme ya u lavhelesa zwo itwa uri zwi konadzee mathomoni nga kha ndambedzo ya masheleni i bvaho kha Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi . 
KPA dzi dzheniswa kha kholomu hei
Ndivho dzo angalalaho dza mbekanyamushumo ndi u vusuludzwa ho ḓoweleaho ha fhethu ha ṱhanganyo na maanḓa a u amba nga ha zwa ikonomi , matshilisano na ṱhoḓea dza tsireledzo dza tshitshavha nga nḓila ya ṱhanganelo na nḓila ya tshifhinga tshilapfu . 
Arali na nga ima murahu ha kiḽasi na sedza kiḽasi yaṋu , ni vhona mini ?
U bva nga dzi 31 Ṱhafamuhwe 2009 , vhathu vha phaḓaho 13 miḽiyoni vho wana masheleni a u unḓa a muvhuso , hune khavho ri wana uri huna vhana vhapaḓaho miḽiyoni dza malo .
Arali vha muṋe wa nnḓu , vha na vhuḓifhinduleli ha u ita iyo ndondolo .
Ri ṱuṱuwedza tshitshavha uri tshi shumisane na mapholisa u vhona uri vhadzulapo vho tsireledzea .
Garaṱa ya zwikoro tsha u ḓisengulusa ya mihasho ya lushaka i khou ṋetshedzwa kha masiaṱari ane a khou tevhela , nga mutevhe wa aḽifabethe . 
Kupfesesele kana vhuḓipfi ha uri muthu u khou ita mushumo u si wone . 
Thonga na pfumo zwi kha tshiṱangu , tshine tsha ṋewa vhadali vha ḓaho shangoni ḽashu u bva ḽifhasini ḽoṱhe , nahone vha ṋewa tshiṱangu itshi sa tsumbo ya vhukonani .
28 U vhiga nga zwe vha amba
Arali vha tshi zwi takalela :
goloi , basi na dzithuthuthu
Ndi tama u fhululedza thimu kha u shuma hadzo nga maanḓa , vhushumisani na vhuḓiimiseli nga tshifhinga tsha vhege dza rathi . 
Nḓowetshumo ya fulufulu ndi tshivhonelo kha u ḓikumedzela kha u vhulunga fulufulu . 
U itela u guda zwinzhi nga ha dziPMB , vha humbela u dalela webusaithi ya www.gems.gov.za , vha puṱedze kha Milayo ya Tshikimu nga fhasi ha ' About us ' vha vhale Anekidzha G.
Makete u tea u , naho zwo ralo , u pulanelwa nga nḓila ya u vhulunga kukhwaṱhele kwawo tshifhinga tshoṱhe . 
U anganyela hu itwa hu tshi itelwa u lavhelela nyelelo ya masheleni , u humbulela u sa vha na vhudziki kha tshifhinga tsha u valelwa ha vhubindudzi , na phimo ya u sa vha na khohakhombo kha zwiimiswa zwo fhambanaho zwa masheleni zwine zwa tikedzwa nga khumbulelo ya vhudziki vhuṱuku na mimaraga i ne ya sokou bvelela . 
Mushumi wa tshoṱhe
Ri fhululedza vhone na u lavhelela thengiselano ya vhavhili yo engedzeaho , ine ya dzula i fhasi vhukuma musi hu na vhukoni ha ikonomi ha mashango aya ashu mavhili . 
tshifhinga tsho ṋetshedzwaho thero iṅwe na iṅwe
Vha ḓo wanulusa nga ha mannḓa na mishumo ya komiti dza wadi .
U redzhisiṱara ndi hune ha ḓo vhuedza shango ḽoṱhe , hu si fhedzi vhashumisi vha maḓi . 
U shumisa mubvumo wa ḽeḓere na dzina ḽa ḽeḓere vhuvhili hazwo kha u peleṱa ipfi .
No no vhuya na lora nga tshiṅwe tshithu tshi no bva buguni ye na vha ni tshi khou i vhala ?
Phindulo kha maṅwalo aya ndi vhuṱumani ha ndeme kha maitele a u shandukisa mulayo na uri i ita mushumo wa ndeme kha u themendela hu vha ho hone ho itwaho nga Khomishini kha mivhigo yayo . 
hu si na vhuḓikumedzeli ha polotiki vhu sumbedzaho kha tshiedziswa
I gavheni i sa athu wela fhasi .
Naa dzisilindara dza gese ya u duga dzi a vhuyiselwa fhethu ha u vhulunga hune ha dzhena muya musi shifthi yo fhela ?
U thomiwa ha mbekanyamushumo dzo vhalaho nga fhasi ha thendelo ya mutheo wa Nḓowetshumo dza Migodi dza Ndeme zwo ḓisa vhudziki havhuḓi na fulufhelo sekitharani ya zwa migodi , zwine zwa vha thikho ya ikonomi .
a ) Vho Dokotela Gerda Botha ( vho tou tholwa hafhu ) ;
Ahuna mbetshelwa i itelwaho tshelede dzine dza sa kone u wanala murahu , fhedzi ho katelwa muanganyelo kha notsi dza u bvisela khagala dzi re kha tshelede ya kha zwitatamennde zwa masheleni . 
Fhedziha , kuhumbulele kwashu kwa inovesheni ku khou shumiswa musi ho no swikiwa kha vhuimo ha musi zwi tshi vho thoma u shumiswa . 
Zwo vha zwi tshi ḓo vha zwavhuḓi arali ndo vha . . .
Tshiwo tsho bvelela lini ?
Vhanna na vhafumakadzi avha vhaswa vha ḓo lugiselwa na u pfumbudzwa nga uri vha ḓi kukumuse na u fulufhedzea kha maitele a Vhuthihi ha vhathu vhoṱhe vha Afrika , nahone vha ḓo rangaphanḓa nga u sielisana shango ḽi re na vhukoni ha u ḓi bveledzisa nga muya wa Vhathu vhoṱhe vha Afrika . 
Ri dzinginyi u thomiwa ha senthara dza zwibveledzwa tsha vhutsila na mvelele dzi ṋekedzaho khethekanyo nnzhi dza zwibveledzwa nga hune dza nga kona . 
Rakhonṱhiraka u fanela u ṋetshedza , u ṱhogomela na u bviswa mafhedziseloni u vhofhelelwa ha tshifhinga nyana ha tshikepe tshiṱuku tsha mushumo wa u fhaṱa , u ya nga milayo . 
U sa vha hone ha ino tshumelo ya u lugisa kanzhi zwi ita uri wiḽitshee dzo tshinyalaho dzi swike hune dza kudzelwa thungo , zwine zwa ḓurela Muvhuso masheleni manzhi . 
Malugana na izwi , ndivho dza vhubveledzi , dzi ṱanganedzwaho nga mahoro a kwameaho , dzi vha zwishumiswa zwa ndeme zwa u avhelana lupfumo nga nḓila yo lugaho , vhushaka havhuḓi kha zwa nḓowetshumo na u shela mulenzhe ha tshidemokirasi ha vhashumi . 
U ita ṱhoḓisiso yo teaho ya ndeme na i si ya ndeme ;
ya tsinisa vha humbele fomo kha mushumi wa thiḽini .
U khwaṱhisedza pfananyo ya kiḽiniki dzo vhalaho na tshumelo dza thikhedzo u itela uri mishumo i shumiwe nga nḓila yo fhelelaho u itela uri hu vhe na ndondolo ya mulwadze yo fhelelaho . 
58. Vhuṱalu
Vha fanela u ṅwalisa na u wana ḽaisentse ya tshiendisi tshavho hu sa athu u fhela maḓuvha a 21 a u shandukisa vhuṋe .
Kha zwiṅwe zwiimo , hune , nṱhani ha uri khetho dzi shumiswe sa tshishumiswa tsho teaho nahone tsho fanelaho u ḓisa tshanduko ya muvhuso nga mulalo , dzo ṱuṱuwedza vilili na khuḓano dze dza sia zwitshavha zwo kwashekana . 
Kha tshipitshi tshavho , vho khwaṱhisedza uri vhuaḓa na u sa shumiswa zwavhuḓi ha mithelo a zwi nga ḓo konḓelelwa . 
Muhasho u na pfanelo ya u sa thola muthu . 
Vhuendedzi hashu vhu na ndivho nkene nahone vhu fanela u khwiniswa nga u ṱavhanya ha bveledza sa sisiṱeme i kwamaho masia mavhili kana u fhira . 
Kana hu nga vha hu na vunḓu ḽo dzinginyaho mithelo ya u ḓadzisa ine ya ḓo shumiswa kha u engedza masheleni ane a ḓo shumiswa nga dzingu ; arali zwo ralo , ndi mavunḓu afhio nahone ndi masheleni mangafhani ane a khou lavhelelwa u kuvhanganywa ? 
Tshumelo dzo bulwaho afho nṱha dzo ṋetshedzwa u mona na Muhasho na zwiimiswa lwa tshifhinga tsha khonṱhiraka . 
f ) Vho Colgate Nangu ( Muṋetshedzi wa Tshumelo dza Ndaka )
Idzi mbalo dza u vhala tshiṱoko dzi ḓo khwaṱhisedzwa nga ofisi khulwane ya muaphiḽi , nahone zwenezwi mvelelo dzo ṱolwa na u bviswa , vho vhudzwa nga hadzo . 
Lavhelesani tshifanyiso ni kone u humbula uri aya mafhungo ndi ngoho kana a si ngoho naa .
7.4. MBEKANYAMUSHUMO DZA MUHASHO
Mbekanyamaitele ya Gwama ḽa Lushaka zwi tshi ya kha u shumiswa ha zwo ṅwaliswaho nga iwe muṋe u fhirisa zwo pakwaho kha dzi raga sa sofuthiwee zwo ṋetshedza vhudiimisi u ya nga ndondolo , u khwinisa na u bveledzwa ha sisiteme dzayo dza ndangulo ya masheleni . 
Zwipikwa zwihulwane zwa Mulayotibe ndi zwi tevhelaho : 
Nga ṅwambo wa ḓivhazwakale ya u vha nṱha ha vhanna , vhaṅwe vhafumakadzi avha koni u ita nyambedzano nga ha maga a tsireledzo kha vhushaka , zwine zwa vha vhea kha khohakhombo . 
NḒILA DZA U SWIKELELA/ ṰHOḒEA DZA GEP
Kha maḓi a songo tshikafhadzwaho a re kha nyalo na a mvula , tshivhalo tsha okosidzheni yo ṋokaho kanzhi i tsini na , kana u , munwelelo . 
Hune ra vhona vhana vha khomboni , vhana vha kha khovhakhombo ri fanela u ṱoḓa nḓila dza u dzhia vhuḓifhinduleli na vhukando . 
7 . Arali vha songo fushea nga phindulo ya ṱhoho ya Tshiṱiriki , vha nga ṅwalela kana vha langana na Ṱhoho ya Tshigwada tsha Dzikhothe wa dzingu ḽeneḽo .
Ro khwaṱhisa kha sia iḽi nahone ri lavhelela matshudeni uri vha ite zwo vha fanelaho u itela uri hu vhe na u guda hu bveledzaho . 
Ṱhahelelo nyangaredzi ya maḓi i dovha ya kwama sisiṱeme ya soredzhi sa izwi nyelelo ya maḓi i sa fushi sa izwi hu si na maḓi manzhi a dzhenaho kha bodo u itela u fuḽasha tshika dzoṱhe kule . 
Zwikolo dza sekondari zwi shela mulenzhe muhulwane kha u engedza tshikhala tsha muthu tsha u nga kona u tholwa . 
U dzudzanya na u langula miṱangano vhukati ha vhashelamulenzhe . 
6.1 . Vho Advokheithi Motlatjo Josephine Ralefatane sa Mudzulatshidulo wa Bodo ya .zaDNA .
_ malaṱwa manzhi a matheriala
Khabinethe yo livhuwa u tevhedzelwa ho fhelelaho kha mivhigo ya mvelaphanḓa lwa miṅwedzi ya rathi yo iswaho Khothe ya Ndayotewa .
Vhaswa vha vha tshipiḓa tsha tshitshavha tshine tsha nga dzhenela Miṱangano ya Komiti hune mushumo munzhi wa Phalamennde wa itwa hone , nahone vha nga dzhenela madzulo u itela u vhona , u diṱama na u ḓimanḓafhadza vhone vhane .
Zwi nga ṱuṱuwedza u phaḓalala ha mavharivhari na u ḓisa nḓaḓo vhukati ha vhadzulapo .
Kha vhashelamulenzhe ṱhanziela ya vhukoni i ḓo ṋewa avho vhe vha vhonala vha tshi kona . 
Mapa wa vhu 36 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Nnḓu ya vhalindi i ḓo ṋetshedzwa huṅwe fhethu ha tsireledzo . 
U lavhelesa mbilahelo dza nnyi na nnyi nga ha nyisedzo ya tshumelo ya tshipholisa . 
Nḓia ntswa dza u vha thusa u engedza mbuelo dzavho
Tshivhalo tsho sumbedziswaho kha thebuḽu , tshi tou vha tsumbo i re khagala ya uri nyimele ya fhethu na mavu ngei Western Cape , Free State na North-West Province dzi tea u wana mutendelo wa tekiniki ya mavu wa u ḓadzisa uri hu kone u bveledzwa dzinnḓu . 
Vha khou humbelwa uri vha hwedze mafhungo kha Muphuresidennde uri a kone u ambiwa ngao hu tshi tevhedzwa milayo . 
Nga u shumana na izwi , muthu anga swikelela mushumo u ṱoḓeaho u bva kha tshimela zwi tshi leluwa . 
Ho sedzwa u randelwa nga GP wa DSP , thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Ministri zwenezwo u a pfesesa tsheo ya khoro ya u vala yunivesithi lwa tshifhinga nyana zwo itiswa nga maswina a nḓila dza u ḓisa vhutshilotshedza ha dimokirasi ya u kwengweledza kha zwitshavha zwa dimokirasi . 
Masiandaitwa a magabelo aya a u fhungudza vhashumi mushumoni kha vhatholi ṱhaṅwe ndi mbilaelo yashu khulwane nga ṅwambo wa nḓila ine u thithiswa ha mushumo zwa kwama ngaho ṱhoḓea ya ṱhanganyiswa . 
GIREIDI YA 3 : LUAMBO LWA HAYANI
2.1 Madzina nga vhuḓalo
Muvhuso u ḓo ṋetshedza STB dza mahala kha miṱa i shayaho ina dzitheḽevishini i fhiraho 5 miḽiyoni .
Mulayo wa zwenezwino wa nga ha tshumisano dza nnyi na nnyi na dza phuraivethe wo vheiwa Miraḓo ya Komiti ya Wadi ya dzudzanya muṱangano wa nnyi na nnyi u amba nga ha mafhungo aya na u ṋea muvhigo kha khoro .
b ) rekhodo dza gwama na zwiṱatamennde .
MIHUMBULO
( d ) u vhidza muṱangano u songo ḓoweleaho wa Vhusimamilayo u itela mafhungo a tshihaḓu ;
I nga ḓi ṱoḓa zwiṅwe . . .
Mushumo u dovha hafhu wa sa vhe wavhuḓi nga u sa ṱanganedza u shela mulenzhe ho itwaho nga theori ya ndangulo yo ḓoweleaho ine ya lingedza u ṱahisa mihumbulo i fanaho na ye ya kumedzwa kha bugu iyi . 
Dzangano ḽa nzwaliso ya phukha kana dzangalo ḽa u ṅwalisa u itela nzwaliso ya phukha nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya Phukha wa 1998 , ḽi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha .
Khumbelo ya u walisa khamphani ya nna
Naa Khoro ya Madzina a Vhupo ya Afurika Tshipembe ( SAGNC ) ndi mini ?
Ro dzhielanzhele uri hu na ndingo dza tshitshavha kha sekithara dza mutakalo dza phuraivete nahone izwi a zwo ngo themendelwa nga WHO .
Kha vha badele mutengo we vha randelwa , vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa vha ḓo vha ṋetshedza ḽiṅwalo ḽa mukokotolo .
U bva kha ḓivhazwakale iyi pfufhi ri khunyeledza uri vhunzhi ha thaidzo dzo livhanaho na tshitshavha tshashu ṋamusi dzi bva kha milayo i sielisanaho ine ya ṱuṱuwedzwa nga mirafho ya muvhuso wa vha si gathi u si ho mulayoni . 
Mitengo ya mutheo
Iṅwe ya khoso dzi re hone i ḓo sedza hezwino , U ṅwala Risetshe . 
U pfesesa na u shumisa madzina a zwithu zwi sa vhalei tsumbo : muṱavha
U dzhiṱama zwavhuḓi nga milenzhe ( tshikunwe-bola-tshirethe , u khotha magona ) musi hu tshi itwa tshankhoikhoi , hu tshi thamuwiwa , hu tshi fhufhiwa na u ṱudza , nz .
Mutheo wa u langa wa ndeme
Vhushumisamupo - Zwi amba ṱhoḓisiso iṅwe na iṅwe ya , kana mveledziso kana u shumiswa ha , zwiko zwa zwi tshilaho zwapo u itela mbambadzo kana u shumiswa kha nḓowetshumo .
Ṱhonifho i sa vhudziswi na u ṱanganedzwa zwo vhonala zwifhaṱuwoni zwavho na maṱoni avho . 
Komiti ya Wadi i nga ḓivhadza meyara arali vha sa ṱanganedzi mivhigo ya tshifhinga tshoṱhe .
Ndi tshi eḓela nda hangwa u i dzhenisa ngomu nḓuni .
kha vha ḓadze fomo dza khumbelo
Nḓivhadzamulayotibe ya Muvhuso Wapo , 1998
Kanzhi , zwitshavha zwinzhi zwi shayaho a zwi na tshumelo yavhuḓi ya u laṱa malaṱwa . 
Naho zwo ralo , mbudziso yo vha hone ya uri ndi u fhio mulayo une wa tea u tevhedzwa nga vhatendi vha vhukuma musi milayo iyi i kha kuḓana . 
Vhadzulapo vha na vhuḓifhinduleli ha u ṱuṱuwedza vharangaphanḓa kha u sa dzhia vhuimo ha vhurangaphanḓa ha vhathu zwavho vhu si na mbonelaphanḓa .
Meme dza mulomo dala , lulimi kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhili
Musi wa tshifhinga tsha mbonalo vha ṱhoḓea dza thuso ya vhathu dzi lavhelelwa u engedzea u ya nga ḽevele u bva Lara u swika kha Luhuhi , ngauri tshifhinga itshi ndi khalaṅwaha tsekene u mona na dzingu ḽoṱhe . 
Hu nga shumiswa ḽiṅwalo ḽihulwane kana bugu khulu u itela uri mugudi munwe na munwe a kone u vhona zwine zwa khou vhaliwa .
Ṱhumano vhukati ha izwi zwivhili i kati na u bveledzwa zwazwino uri zwi shume sa senthara ya tshinyalelo dza masheleni . 
[ Ndi he ḽihoro ḽa DA ḽa ṱutshela Nnḓu . ]
Ndi zwa ndeme uri khaphasithi yo linganaho i hone sa i zwi u vhea iṱo na u odithiwa ha zwiimiswa hu tshi khou ṱoḓea , ngauri hezwi zwi ḓo fhungudza u posa zwithu hu siho mulayoni na fhethu ha u laṱa malaṱwa a ho ngo tendelwa u laṱa malaṱwa a ndondolamutakalo . 
thero na mulaedza
Ngeno khuḓano i nga fhaṱa vhuthihi nga u bvisela khagala u sa pfesesana na zwine vhathu vha tenda .
3.2 . Mulayotibe wa Khothe dza Sialala wa 2016 , u thusa kha u vhona uri hu na mveledziso , i konaho na muvhuso wa mikhwa nga u langa mushumo na mishumo ya zwiimiswa zwa vhurangaphanḓa ha sialala kha thandululo ya phambano , u ya nga Ndayotewa ya Afrika Tshipembe .
u ka madi zwikoni zwa madi sa milamboni mihulu na mituku , kha magwedzho kana zwipelupelu zwa madi ( aquifer ) , kana tavetave u itela u a shumisa
Zwifhinga zwa u badela murahu zwa thengiselano dza lushaka ulwu dzi anzela u vha maḓuvha a furaru- , furathi- , fuṱahe- , ḓana na fumalo , ngauralo ngauralo , fhedzi a si kanzhi a tshi fhira ṅwaha muthihi . 
Zwenezwo ndi zwa ndeme u shumisa maga o fhambanaho , a nga ho sa masiandaitwa a mutakalo ; zwimela na ndeme ya tshibveledzwa ; mutengo wa dzilafho ; vhukonḓi ha thekinoḽodzhi ya dzilafho ; na masiandaitwa kha mutshatshame wa zwi tshilaho , sa zwikalo musi hu khou itwa khaṱhulo nga ha u tea ha tshumiso ya maḓi . 
1.6 Khabinethe i ṱangedza u ṋetshedzwa ha Habu ya Vhaswa vha Beaufort West , ngei Kapa Vhukovhela nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , i ṋetshedzaho tshomedzo kha vhaswa , hune vha ḓo kona u ḓi manḓafhadza .
Zwiṱitshi zwi ḓo bveledzwa u ya nga ha muṱalukanyo wa Mveledziso ya Vhupfumbudzi ha Vhuendi , une wa bveledza tsitsikano khulwane na tshumiso ya mavu yo ṱanganaho kha tshikhala tshine ha tou tshimbilwa u bva tshiṱitshini . 
Muofisiri wa muvhalelano u tea u thoma na u shumisa sisiṱeme ya u ṱola ha nga ngomu u itela u vhona , zwo ḓisendeka nga musaukanyo wa u ḓisedzulusa , arali maitele o tendelwaho a nḓisedzo ya tshumelo o tevhelwa na uri zwipikwa zwa Mbekanyamaitele iyi zwo swikelelwa . 
Musi tshanduko dzi tshi itwa malugana na close corporation - dzine dza nga katela u dzheniswa ha muraḓo muswa kana u bviswa ha muraḓo , etc , kana tshanduko dza muofisiri wa zwa masheleni kana aḓirese ya poswo ya CC - ndi zwa ndeme u ṅwalisa tshanduko idzo na Ofisi ya u Ṅwalisa dzi Close Corporation .
Ro vhidza dzulo ḽo ṱanganelaho nga madekwana u itela uri vhunzhi ha vhathu kha shango ḽashu , vhashumi na vhana vha zwikolo vha kone u vha tshipiḓa tsha vhuṱambo .
Khabinethe yo ṱangana Sefako M Makgatho Presidential Guesthouse ngei Pretoria nga Ḽavhuvhili ḽa 1 Ṱhangule 2017 .
Ḽifhasi ḽo no pfuka u bva kha u dzhena tshikolo u tshi itela u tholiwa lwa vhutshilo hoṱhe u ya kha vhugudi ha vhutshilo hoṱhe . 
Kha vha sedze pg 24 ḽa notsi dza khoso .
Tshikolodo tshoṱhe , hu tshi katelwa na ndaṱiso , u ṱhaṱhuvhiwa ha kushumiselwe ku songo tendewaho na usa tsha iswa phanḓa na masheleni u vusuludza , na o dzheniswaho banngani o engedzedzwa sa zwo vheiwaho nga khoro arali zwo tea , tshi tea u badelwa phanḓa ha musi u vusuludziwa hu tshi nga tendeliwa . 
A vha vhili tshelede ya Ndondolo kha Khothe ya Khakhathi dza Miṱani .
U fhungudza u shayea ha mishumo na u swikelela nyaluwo ya ikonomi . 
U ita nyambedzano nga ha ṱhoho na mihumbulo mihulwane
27 . U kuvhanganya ha maṅwalwa a no yelana na pulane ya wadi
U shumiswa ha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a hu ngo tendelwa kha mukano muṅwe na muṅwe une wa sa ṋetshedze u shuma ha mbetshelwa dza maga na milayo iyi , hu tshi katelwa nahone hu sa tou gumiwa kha phara iyi . 
Zwino maṅwe mashango o ṱanganedza zwiṱirathedzhi , zwine ra zwi tikedza , zwa u vha tshaka dza vhabveledzi . 
Vhatikedzi vhahulwane ndi Vhaḓivhimakone vha CBP , vhane vha dzhia vhuḓifhinduleli kha tshitendeledzi tsho fhelelaho tsha CBP wadini dza 6 u swika kha dza 8 .
u khwinisa kushumele kwa vhuima zwikepe na theminaḽa dzapo kha tshikati tsha u tshimbila ha khireini tsha u bva kha 28 uya kha 35 nga awara nga 2019 .
Vhaḓivhi vha zwa ikonomi vha tenda uri mbekanyamaitele ya zwa masheleni i shuma lwo khwaṱhaho u fhirisa mbekanyamaitele ya zwa u shumiswa ha masheleni a muthelo kha u fhelisa vhushayamushumo , ngeno muimeleli wa thiyori ya Keynes a tshi tenda zwo fhambanaho . 
o shumiswa kha ndingo ya mupo Afrika Tshipembe )
Ndi kha u ḓivha havho fhethu zwo itaho uri u vhuya havho kha phendelashango hu vhuedze , zwa zwino vha khou funwa vhukuma sa dzidolphini nnzhi dza kha maḓi a phendelashango dzashu . 
ndi mashumele a vhuṱali na ṱhuṱhuwedzo ane a kona u pindula pulane dzo ṱanḓavhuwaho kha u vha mvelele dzi vhonalaho nga kha nḓisedzo ya vho ḓiimiselaho vha dovha vha shuma vhoṱhe .
maṅwalo a thendelo hune ya ṱo ḓea kha muthu o ṅwaliswaho kana thendelo ya u shumisa tshibveledzwa tsha iṅwe khamphani )
Thebulu i re afho fhasi i sumbedza redzhisiṱara ya mbekanyamaitele ya masipala : 
Muvhuso wo humbela vhathu vhoṱhe kha shango uri vha vhulunge maḓi .
Vha na nungo dza u ṱanganedza kana vha hana dzikhukhi . 
U ṅwalela u bvisela khagala vhuḓipfi hau , tsumbo , u pembelela , u u pfela vhuṱungu , u eletshedza , nz
Ṱho ḓea dza u ḓi ṅwalisa ndi dzifhio ?
Nyisedzo ya tshumelo kha muhasho i ya nga u vha na vhathu vho teaho fhethu ho teaho vha re na vhukoni vhune ha tshimbilelana na mushumo wavho . 
Nḓila yo ḓisendekaho nga pfanelo - afha ndi hune a re kha khuḓano a tenda uri pfanelo dzawe dzo pfukiwa a ya kha tshiimiswa uri hu dzhiiwe tsheo kha u pfukwa ha pfanelo idzo .
Thekhinoḽodzhi dza mafhungo na vhadavhidzani dzi khou ita maitele a mishumo uri a konadzee : nḓisedzo ya zwa eḽekiṱhironiki ya zwibveledzwa zwa vhukati na zwa u fhedzisela . 
Mvusuludzo ya vhudavhidzani na mafhungo a ṋetshedza maanḓa manzhi na u khwaṱhisa vhukoni , u kwama na u shandukisa phetheni dza mushumo , pfunzo na nḓisedzo ya mutakalo , zwimvumvusi , mihumbulo ya tshitshavha na zwiṅwevho . 
( 5 ) U ya nga ha Khethekanyo ya 100 , u shumiswa ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu zwi wela fhasi ha maanḓa a khorotshitumbe ya vunḓu .
( e ) u sa farwa kana u kaidzwa lwa tshiṱuhu , lu songo fanelaho muthu kana lu nyadzisaho .
U bveledza mbekanyamaitele , tshiṱirathedzhi , pulane dza nyito , nyendedzi na zwilinganyo zwa lushaka zwa ndangulo ya malaṱwa , kha nyimele ya Mbekanyamaitele ya Ndangulo ya Vhupo ya Lushaka ya Afrika Tshipembe . 
Tshanduko yo navhaho siani ḽa mvelephanḓa ine ya ḓo i ḓiswa nga thandela iyi
Vhatshimbidzi : CBP i ṱoḓa thimu ya vhathu vho ḓikumedzelaho na vhatshimbidzi vho gudelaho vhane vha pfesesa tshoṱhe maitele na u a tshimbidza nga nḓila yo teaho nahone nga vhuronwane .
( a ) Shuma mishumo ya komiti nga muya wavhuḓi na u sa vha na nyofho , u dzhia sia na tshiḓivhano ;
Fhedziha , vhuleme ndi ha uri , nga zwifhinga zwa tshimanzhemanzhe , vhathu vha dzulaho kha hugaledzwa vho ṱanganelana nahone vho fhambana . 
Mpfu dza khanḓwa / tshetshe / tshie
Khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa phuraivete o themendelwaho nga dokotela wa phukha wa tshiofisi .
Pheleledza yauri muhweleli wa u thoma o vha a sa khou ḓidzhenisa kha mishumo yo iledzwaho kana uri o zwi vhona a fhumula zwi a kona u imelelea ngavho . 
Maṅwe masiandaitwa o ḓoweleaho a u tambudzwa ndi a uri vhathu vho tambudzwaho vha na khonadzeo khulwane ya u vha vhaiti vha zwiito zwa u tambudza . 
afidaviti arali phasipoto yavho ya Afrika Tshipembe yo xela kana u tswiwa .
Musi tshiwo tsha tsinga dzi tshimbidzaho malofha tsho no itea , ndi zwa ndeme u topola na u ilafha zwivhangi zwoṱhe zwa ndeme na zwiitisi zwa khombo zwa tshiwo itsho . 
Nḓila ya tshumisano i katela mphomali , tshumisano ya zwa masheleni , thuso ya thekhinikhala , tshumisano ya phuraivethe na ya nnyi na nnyi , u livhanya zwiimiswa na u mbekanyamushumo dza thengiselano , na zwiṅwe . 
Masipala a u na masheleni a u lugisa Nzhini ya Mulilo na khumbelo dzo vhalaho dza ndambedzo u bva nnḓa dzo rumelwa kha Masipala wa Tshiṱiriki tsha Ehlanzeni na Muhasho wa Muvhuso Wapo fhedzi hu si na u bvelela . 
Hu tea u khwaṱhisedzwa uri komiti dza wadi dzi na nḓila yo dzudzanyeaho ya u sedza ṱhoḓea dza vhugudisi dzavho na zwo sedzwaho .
U ṅwala maipfi nga u shumisa mibvumo ya maḽeḓere ye ya gudiwa .
Kha ḽiṅwe sia , hezwi zwo itea nga ṅwambo wa nyaluwo ya mvelo ya muingapfuma wa mashangoḓavha na mushumo wa tshumisano wo engedzwaho wa mashangoḓavha . 
zwiko----hu wanalaho mafhungo kana zwithu
Nomboro ya EMIS :
Hezwi ndi nga nṱhani ha uri ri ita mushumo washu vhukati ha ṅwaha , Mudzulatshidulo . 
U fhambanya vhukati ha mafhungo a vhukuma na a si a vhukuma
U bvisela khagala u nyanyuwa/ vhuḓipfi kha zwibveledzwa zwo vhalwaho
Vha tama masipala wa Tshwane u tshi kulumaga na u lugisa phaiphi dza soredzhi dzo phamuwaho .
Ezwi ndi : thuso ya matshilisano , ndindakhombo ya matshilisano na tsengedzelo nga u tou funa . 
e ) Vho Phurofesa Lulama Qalinge ( vha khou tholwa hafhu )
ṋewa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha na minwaha ya 16 kana u fhira
Vhomakhulu
Minidzhere wa masipala & khoro
komiti ya wadi a i ṋetshedzi foramu ya vhonkhetheni vha songo winaho ya u lwa na khetho dza masipala hafhu .
Vha fare mabammbiri a tevhelaho :
4.3 . Muphuresidennde vha ḓo dzhenela Samithi ya vhu4 ya Vhutsireledzi ha Nyuklia ngei Washington , kha ḽa USA u bva nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe u swika 1 Lambamai 2016 .
Vhonani uri hu na tswikelelo nahone dzo leluwaho kha zwigwada zwa vhashumisi zwo fhambanaho . 
Muthetshelo na mbonalo ya mitshelo
4 . U langula u tshea mafhungo na vhuḓifhinduleli
Tsedzuluso i a ḓura .
Nga murahu ha musi masipala wo no tendela muvhigo wa tsedzuluso ya thendara , masipala u nga kona u thola rakhonṱhiraka o bvelelaho wa thandela ya u fhaṱa . 
Zwiko zwo avhelwaho kha Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Vhukoni ya Yunivesithi zwi ḓo ṱuṱuwedzwa nga mbuelo dza nṱha kha matshudeni a re na vhushai vhuhulwane , vha re kha vhushai na avho vha re vho salelaho murahu . 
Kha nyimele iṅwe na iṅwe , ri dzhiela nṱha na u tenda tshoṱhe uri zwoṱhe zwe ra ita zwo vha zwi zwiṱuku vhukuma nahone ro lengesa . 
Uri vha tendelwe u rea khovhe , sa khovhe ya marine u ite khumbelo kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe .
Khumbelo ya ndiliso kha fuvhalo kana dwadze o ahah
Muoli wa dzipulane o nangwaho u tea u vhona uri sisiṱeme dzi a kona to gonyela nṱha hu na u khakhisea huṱuku arali hu na vhunzhi ha ndaela dzo wanalaho na u engedzea ha zwo tshimbidzwaho . 
Ho vha hu tshi khou ḓifha luṅwe .
ṋea khaedu u tambiswa huṅwe na huṅwe ha tshelede ya masipala hune wa hu bva na u humbela ṱhoḓisiso
Ifa la mufu li vhigwa ngafhi ?
Pulane dza tshiṱirathedzhi dzi shumiswaho nga shango ḽiṅwe na ḽiṅwe dzi tea u fhaṱa kha themamveledziso i re hone . 
Vhaiti vha khumbelo vha tea u dovha vha ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Dzikhamphani wa 1973 .
Ri fanela u ṱanganedza uri vhuleme vhu hone tshitshavha tsha hashu . 
Nga maipfi a Muphuresidennde Vho Tambo ;
Zwenezwo , u gonya ha mitengo ya ole na zwiḽiwa zwo vhonala sa zwine zwa khou ṱoḓa phindulo yo khwaṱhaho , sa izwi ndavhelelo , inflesheni ya mutheo , na u fhulufhedzea zwo vha zwi khomboni . 
fhethu ho linganelaho nahone hu no dzhenisa mufhe
Kha miṅwaha miraru yo fhelaho , ro vha ro swikelela kha masi mararu , kha miṅwaha mivhili yo fhelaho ro tsisa masia ayo u ya kha miṱanu , fhedzi kha sekele ya odithi yo fhelaho ro tsitsela fhasi masia ayo a ndalukanyo u ya kha nthihi . 
Maambiwa o itelwa u thivhela u sa pfesesana kana u sa tendelana nga ha zwe zwa bvelela muṱanganoni .
Tshibveledzwa tsha mbuletshedzo / ṱhaluso
Ndi ṱwa ndo shuvhama phanḓa ha TV tshifhinga tshilapfu .
Arali tshiko tshi tsha muthu wa phuraivethe , thendelo yawe i a ṱoḓea .
Nḓowetshumo ya tshigayo tsha thoro ya Afrika Tshipembe i shuma mushumo wa ndeme wa u ṋetshedza tshivhalo tsho linganaho tsha thoro dzo phurosesiwaho dzi ṱoḓeaho u itela ṱhoḓea dza tshiḽiwaḽiwa zwa mutheo . 
Vhanna na vhafumakadzi
52% vha dzula hune vhuendedzi ha nnyi na nnyi ha si swike
Tshi ṱoḓa u khwaṱhisa vhushaka vhukati ha tshitshavha tsha vhuṱoḓesi na tshitshavha tsha mbekanyamaitele na u alusa mveledziso ya vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi muvhusoni , hu tshi katelwa na u ombedzela ho khwaṱhaho kha vhuḓifhinduleli . 
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho ,
Maḓi a mulamboni ( muhulu ) Maḓi a bommbini
Kupulanele kwa ḓorobo kwo teaho ku ḓo khwaṱhisedza uri mvelelo dza u ṱola phosho dzi itwa hu sa athu thomiwa thandela dza mveledziso dziṅwe na dziṅwe . 
Ri ḓo sedza hafhu mbekanyamaitele iyi u katela ngudo dzo gudwaho nga ṅwaha washu wa u thoma wa u shumisa . 
Tshikalo kana luvhilo lwa kuvhalele : u kona u ṱalusa ipfi kana maipfi kha siaṱari nga u ṱavhanya nahone zwo leluwa .
Ṅwalani mafhungo maṱanu nga zwine na tama u ita nga holodei ya Nyendavhusiku .
Vha fanela u vusulusa vhuḓiṅwalisi havho miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe hu sa athu u fhira 31 Nyendavhusiku .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala : u humbulela , u shumisa ludungela lwa mafhungo u itela u wana ṱhalutshedzo
Vundu ḽi na vhukoni hu si gathi ha u shandula zwibveledzwa . 
Minisiṱiri wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku u na ndivho ya u swikelela nyengedzedzo dzo swaiwaho kha tshivhalo tsha mabindu maṱuku na a vhukati ane a nga thusa kha u engedza u sikwa ha mishumo .
Thendelano dza zwino nga ha tshivhumbeo tshiswa tsha dzangano na mbekanyamitele ya u thola zwo ita uri dzangano ḽi ye phanḓa kha sia iḽi . 
U bvisa nga u humisela murahu osmose kana u tshintshana ha ayene zwi nga shumiswa vho . 
u vha vha na bugundaula ire na ṋombnoro dza 13
Tshikalo tsha mukokodzo na mutakulo ndi mishumo ya nomboro ya Reynolds na u dovha zwa ḓitika nga zwiitisi u fana na u hwasa ha luvhondo lwa mushululo wo ṱaneaho , phurofaiḽi ya viḽosithi nṱha ha vhulapfu ha phaiphi , na u hwasea ha fhasi ha lwanzhe . 
Mbonwasia ya mushumo ndi tsumbavhuyo ya vhukhwine kha zwa mishumo . 
Afha muhwelelwa kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi u na pfanelo ya u vha na muimeleli , ngeno kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha sialala a sa tendelwi u vha na muimeleli .
5 / 2 Wekishopho ya leveḽe ya tshiṱiriki ya u kwakwanyisa zwithu
Masipala u tea u sedzesa kha uri ṱhoḓea dza tshumelo dzi nga fushwa hani nga nḓila yo linganaho . 
Vhubindudzi hashu kha vhuendi vhu khou vhea shango ḽashu sa fhethu hune ha kokodza vhubindudzi .
Kanzhi hu vha hu na nḓila mbili fhedzi dza u bula zwiitisi zwa kuitele uku . 
Eskom na yone yo fhedza i tshi tea u tikedza zwipikwa zwa poḽotiki zwa ḽihoro ḽivhusi ḽa lushaka . 
Vhunzhi ha khuḓano dza vho ḓiṱamaho kha miṅwahani ya u ranga nga murahu ha vhuḓivhusi yo ṋaṋiswa nga madzangalelo a nga ngomu na u vha na midzi yadzo kha zwiitisi dza ikonomi . 
Mbuelo ya muhasho yoṱhe i badelwa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Vundu musi i tshi ṱanganedzwa , nga nnḓa ha musi zwo bulwa zwiṅwe . 
5.3 Mutevheṱhanḓu wa khuḓano
Ni khou humbelwa u ri thusa nga khothesheni ya zwi tevhelaho : 
Vhaofisiri vha masipala
Mashango o vhalaho kha dzhango ḽa Afrika a na Khomishini dza Tshumelo dza Tshitshavha na dziṅwe Khomishini dza Tshumelo dzine vhuḓifhinduleli hadzo ha vha ndaulo ya tshitshavha na mishumo yadzo ya vha yo livhiswaho kha u khwinisa tshomedzo dza muvhuso . 
Hu na dzikhomphonenthe mbili , dzine ha vha mveledziso i kungaho na u leludza maitele a mveledziso yone ine . 
O badelwa lwa tshifhinga tsha mushumo tsho fhelelaho . 
Tshifhinga tsha u shaea ha mishumo tshi dovha hafhu tsha lingwa na phimo ya u shaea ha mishumo vunduni yo vhambedzwa na idzo dza mimasipala yaḽo . 
Vhashai vha khou thoma u sa fulufhela na u sa tenda kha vharangaphanḓa vhavho . 
Shango ḽoṱhe , vhunzhi ha maḓi a dzhiiwa hu tshi itelwa tsheledzo ya zwa vhulimi . 
Ro bvisa dziaḓiresi , fhedzi zwidodombedzwa zwenezwiḽa zwithihi zwi kha ḓi vha henefho . 
Zwi tou nga zwileludzi zwinzhi zwa phuraivethe zwi na zwilinganyo zwa khwiṋe zwa ndandulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo , khamusi ngauri hu na mutheo wa zwiko muhulwane . 
Uhu ndi vhuḓikumedzeli vhuhulwane , fhedzi vhune ha vha na filosofi ya demokirasi ya Afrika Tshipembe .
Mvelelo dza mishumo ya u linga i si ya fomaḽa dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a dzi rekhodiwi lwa fomaḽa nga nnḓa ha musi arali mudededzi a tshi ṱoḓa u ita nga u ralo .
sambulu ya 750ml ine muingameli a ḓo i bvisa kha muhwalo
U ṱalukanya thevhekano ya themba dza maḽeḓere mavhili dzo ḓoweleaho ( sh , ts , th , na fh ) dzi mathomoni a ipfi .
Kha vha swaye tshibogisi tsho teaho nga X.
Kutshimbidzele kwa Mugaganyagwama
Mugaganyagwama wa khephithala u shumiswa u badela zwibviswa zwi tevhelaho :
Tsumbo , arali mbuelo dzi bvaho kha mbadelo na mithelo dzi fhasi ha zwo lavhelelwaho , tshelede i shumiswaho i ḓo fanela u vha fhasi .
Musi wa maitele a data ya kushumele kha ḽeveḽe iṅwe na iṅwe , ho vha na u sedzuluswa ha data ho vhalaho ho itwaho u khwaṱhisedza ndeme yavhuḓi na data ya kushumele ine ya pfadza . 
lushaka .
Khumbelo ya u ? un?a phukha na zwibveledzwa zwa phukha u zwi ? isa Afrika Tshipembe
Sisiṱeme i ḓo ima vhuimoni ha sisiṱeme ya indekisi ya garaṱa ine ya khou shumiswa zwazwino kha u wanulula puḽane u bva kha dzirikhodo dza kale . 
U thomiwa ha izwi zwithu hu ḓo vha na masiandoitwa avhudi kha matshilo a vhathu vha re khomboni , vhane vha kungea na vhane vha vha kha vhushai vhuhulu , zwihulusa vhafumakadzi , vhana na vhathu vha re na vhuholefhali .
Dzikhophi dza fomo dza u ṋea thendelo ya mulayo dzi fanela u vhewa na u rumelwa kha Mulanguli wa Tsireledzo . 
U ela khohakhombo na u sa khwaṱhisedzwa zwi ṋetshedza fulufhelo ḽa uri hu ḓo dzula hu na khonadzeo ya thandela naho hu na u fhambana kha huṅwe u humbulela hu hulwane . 
Zwiimiswa zwivhili zwi na vhuḓifhinduleli ha u bveledza mbekanyamaitele , u thoma u shuma na u khwiniswa ha mulayo u elanaho na vhuṋe na u ṅwaliswa ha vhuṋe ho khethekanywaho . 
U adoptha ṅwana wa shaka ḽavho ḽa Afrika Tshipembe , vha fanela u ya kha vhalanguli vhatshimbidzi kha shango ḽine vha dzulo khaḽo .
Livhanyani maipfi a re kha tsha monde na maipfi a re kha tsha uḽa uri a vhumbe mafhungo .
Afrika Tshipembe , Lesotho , Botswana na Namibia ndi miraḓo ya mashango a khomishini iyi .
Nga fhasi ha mulayotewa wa Afrika Tshipembe , ḽaisentsi ya zwikambi ndi vhukoni ha mavundu , ngeno milayo ya mbambadzo na u langiwa ha fhethu hune zwa rengiswa na u kovhekanywa hone hu vhukoni ha muvhuso wapo . 
Zwitendeledzi zwine zwa lingana zwi imelaho u swikelelea ha vhaṋetshedzi vha tshumelo
Mbekanyamaitele ya Mutakalo wa Vhashumi
Tsha ṱanganedza na u langula dzisabusidi
Mbonalo ya shango i nga shandukiswa u bva kha negethivi u ya kha u dzika arali muvhuso vha bveledza kha vhuḓikumedzeli vhu tikedzaho nyaluwo na u swikela zwipikwa zwa masheleni . 
Haya maitele o tou thoma u itwa fhedzi kha zwibadela zwa vhugudisi . 
kuṅwalele ( thaiphogirafi )
Ḓorobo hune bindu ḽa vha hone
Thendelano ya u kovhekana mbuelo i fanela u sumbedza zwifhinga zwine muṱoḓisisi a ḓo vhiga khavho sa muṋetshedzi wa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana nḓivho ya sialala nga ha tshiimo tsha thandela ya vhushumisamupo na mbuelo dzi yelanaho na zwenezwo .
Ho sedzwa dziPMB Vhomakone 100% ya mutengo wa Tshikimu
( 3 ) Khothe dzi tea u shumisa mulayo wa sialala musi uyo mulayo u tshi khou shuma , dzi tshi tevhela Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe une wa shuma wo livhana fhedzi na zwa mulayo wa zwa sialala .
Mavhengele na Zwiimiswa zwa Vharengi Vha fanela u ṋetshedza zwidodombedzwa zwo teaho kha vharengi u itela uri vha kone u nanga zwavhuḓi musi vha tshi renga dziSTB na uri vhashumi vhane vha shumisana na vharengi vha na nḓivho yo fhelelaho u itela uri vha kone u tsivhudza vharengi .
Milayo iyi i nga maanḓafhadza muthu muṅwe na muṅwe o tiwaho afho fhethu u thivhela mufhiriselo , mukumedzo kana u ṱanwa ha mishumo ingaho sa iyo kana tshibveledzwa kana u tendela mufhiriselo , mukumedzo kana u ṱanwa zwi tshi kwama nyimele dzi ngaho idzo sa zwe zwa ṱaluswa kha milayo iyo . 
Vhuthihi ha poḽotiki Afrika hu ḓo vha u khunyeledza maitele a ṱhanganyo , ho katelwa u tshimbila ha vhathu vho vhofholowa , u thomiwa ha zwiimiswa zwa dzhango , na ṱhanganyo yo khunyelelaho ya ikonomi . 
U fhindula mbudzisombuletshedzi na mbudzisoṱhalutshedzi a ṋea na ṱhalutshedzo ya phindulo yawe .
Nḓila dza u maga a ndaṱiso nadzo dzo khwaṱhiswa . 
U posa na u gavha bege ya ṋawa nga zwanḓa zwoṱhe , na / kana nga tshanḓa tshauḽa / tshamonde
Mutsiko vhukati ha tshivhumbeo na zwi re ngomu u sumbedza mutsiko vhukati ha vhusiki na mutshinyalo . 
Hupfi luṅwe luṋanga lwo tou tswiwa nga vhathu .
Ho thomiwa Komiti ya Ndangulo ya Khombo . 
Hezwi zwo tikedzwa nga ndangulo yo khwiniswaho ya ridzhisiṱara ya tsheo yo ṱanganywaho ine ya ita uri hu kone u salwa murahu u thoma u shumiswa ha tsheo . 
Vho ri ;
Ri tama u vha livhuwa kha pfariso na vhuḓikumedzeli havho ha u vha tshipiḓa tsha muhasho , une a u athu vhuya wa vha na muongi wa tshiṱafu o shumaho khawo na luthihi . 
Fhethu ha u guda ho khetheaho kha Webu ya Ḽifhasi ḽo Ṱanḓavhuwaho ho itwa uri hu wanale zwino . 
Hu na zwithu zwivhili zwa ndeme zwa zwino zwine zwa khou khwinisa tshifanyiso itshi ; fhedziha , zwoṱhe zwi khou kombetshedzea u swika afho nga ṱhoḓea dza uri zwi dovhe zwi phaḓaladzwe . 
Zwi ṋetshedzwa nga nungo dzoṱhe , na u bveledza zwikhala zwo vuleaho nahone zwi konḓaho zwi ṱanganywaho na muṋe wa nyolo ya vhukoni na vhuṋe hayo . 
Thengiselano na u vhulunga nnḓa ha sekhithara ya ole . 
Mugudisi u ṋea mvulatswinga ya ṱhangano ya pfalandoṱhe .
Tshifhinga tsha nṱhesa : Awara 5 nga vhege
Fhedzi , u bva tshe ṱhoḓisiso dza itwa nyimele yo shanduka . 
Tsheo dzi katela vhuthihi na u shuma ha mmbi nthihi ṅwaha uno u sa athu fhela .
Musi zwishumiswa na nḓila ya dza kushumele zwa u ela thikhedzo i ṱoḓeaho zwo bveledziswa , zwi ḓo shumiswa vhuponi na u kunakiswa . 
Itshi ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha bidi ya ikonomi sa izwi tshi tshi ḓo thusa vhapulani vha thandela uri vha thanyele uri mbadelo dzi fhambana hani hu na tshanduko kha khumbulelo dzi re hone . 
Thandela iyi i kha ḓi vha kha tshiteṅwa tsha tsumbanḓila nahone i ḓo thoma u shumiswa kha tshiimiswa tshithihi kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Khontseputi ya nomboro : Tshikhala tsha 20
U langa masheleni o kovhiwaho nga ngomu kha muhanga wa mbekanyamushumo dza zwa dzinnḓu ndi iṅwe ya mivhuso ya vhuṱhogwa ya muhasho wa lushaka . 
Mushumoitwa wa IDP wa 1 / 7 : U wana mafhungo a ndeme a masipala / u ṱanganyisa mafhungo a ndeme ;
U wana vhaṅwe vhashumi u itela u engedza u ṱola vhaṋetshedzatshumelo vha tsireledzo . 
U ṱanganyisa SWOT hu tshi itelwa mvelelo
Pulane i khou Shumaho u itela u khethekanya ḓorobo khulwane nga vhupo ha khonṱhiraka ya vhuendedzi ha tshitshavha vhuṱanu . 
Arali vha khou ṱoḓa mushonga wa nyimele dzi sa fholi ( sa tsumbo , mutsiko wa nṱha wa malofha ) u nga iswa na mushonga wavho wa HIV .
U imiswa ha ḽinwalo la Optimum Coal ho fheliswa na uri khamphani yo livha kha u sedza thaidzo dzi tshimbilelanaho na zwa u sa tevhedza mulayo .
ha tshumelo
Zwishumiswa zwa vhuṱumani hu re kha Gaidi ya Ndangulo ya CBP
2.1 U shela mulenzhe hune ha lavhelelwa kha IDP
Nyito ya kiḽasi yoṱhe : hune mafhungo a ndeme a ḓo vha a Mbalo dza Murekanyo , u ṱanganywa ha zwiteṅwa na u avhela mishumo ya u shuma mugudi e eṱhe lwa minete i si ho fhasi ha 20 nga ḓuvha musi hu tshi thomwa ngudo ya Mbalo .
Tshishumisi tsha 7 tsha IDP :
Hu khou itwa vhubindudzi kha maongelo mararu mahulwane nga Muhasho wa Mutakalo . 
AKIRONIMI NA PFUFHIFHADZO YA IPFI
( b ) mishumo ya murangaphanḓa wa muṱangano na muthu muṅwe na muṅwe a no khou thusa murangaphanḓa wa muṱangano ;
_ Hune zwa si konadzee u shumisa mitshini , hu shumiswe maga a u thivhela u huvhala .
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa u thoma ndi wa u wana , u ananya na u bula nga vhudodombedzi mvelelo dza ndeme dzo ḓisendekaho nga tshitshavha .
U xuxwa na u netulusa muvhili ( tsumbo : nyito ya u ṋokisa aisikhirimu )
Ndo thoma hayani na vhasidzanyana vhanga vhararu vho nakaho . 
Vhudavhidzani
Ri livhuwa uri , vho ṋanga uri a vha ngo tou lugela tshoṱhe u notha lwa tshoṱhe na uri zwo ralo vha khou shuma lwa tshifhinga tshipfufhi . 
Hu dzhielwe nzhele zwi tevhelaho musi hu tshi sumbedzwa sia kana nḓila :
Vhunzhi ha zwikolo zwa Afrika Tshipembe a zwi gudisi nyambo dza hayani dza vhaṅwe kana dza vhagudi vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho , fhedzi vha nga gudisa luthihi kana mbili dza nyambo dza hayani .
U ḓitika huhulwane nga ḽiṅwe dzangano kha ḽiṅwe , zwi ita uri iḽo ḽiṅwe ḽi vhe na maanḓa manzhi . 
71 khethekanyo ṱhukhu i nga ḓisa ndaṱiso ya khethekanyo ṱhukhu ya ( i ) , hune ndaṱiso i nga vha tshifhinga tshi sa fhiriho miṅwaha ya 20 arali ho vha na u thusedzwa ha muhwelelwa , ha vha na u vhulawa ha muthu . 4.24 Mbetshelo kha Mulayo , na ndaṱiso dza u ita zwiito zwo iledzwaho , zwi sumbedza zwe vhusimamilayo ha tshifhinga itsho ha vhonisa zwone vhuḓifari uhu ho iledzwaho .
4.7 Atikiḽi ya 18 ya the UDHRI na mbetshelo ya uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya muhumbulo , luvalo na vhurereli .
Tsumbo dza zwiambaro zwa khalaṅwaha dzo fhambanaho
Khumbelo ya thendelo na ṋomboro ya u bindula nga dzigoloi
Fisiotherapi zwi itwaho ngomu sibadela kana madzuloni a u valelwa sibadela dzi ḓo badelwa kha mbuelo ya ngomu ha sibadela 100% ya mutengo wa Tshikimu
HIV / AIDS yo vheiwa kha ofisi ya meyara na minidzhere wa masipala hu sedzwa uri HIV / AIDS a si thaidzo ya mutakalo fhedzi .
Uri vha khwaḽifaye :
Tshibveledzwa tsho rekhodiwaho tshi a tambiwa
Vhuḓifari ha vhubveledzi ho khwaṱhaho u itela tsireledzo ya zwiḽiwa ya lushaka yo khwaṱhisedzwaho . 
U awelanyana u itela u vhona uri u khou pfesesa hani na u ita uri mihumbulo i nwelele .
Tshiṱirathedzhi tsha lushaka tsha u thivhela vhutshinyi tshi vhumba tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsha kiḽasiṱa ya tsireledzo . 
Zwi khou lavhelelwa uri Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwi ḓo funzwa kha nyimele ine zwiṅwe zwikili zwa luambo zwa funzwa na u bveledzwa .
Mukovhe wo salaho wa zwo vhulungwaho wo vha u kha Sekhithara ya vhubveledzi , ngeno zwiṅwe zwo vha kha Mbambadzo ya Holosela na Vhubindudzi ha Thengiso . , na Sekhithara ya Hodela na Vhudzulo . 
Muluvhisi wa Bannga ya Mbulungelo ,
U vhuisa muhumbulo nga zwe wa vhala
Haya manweledzo a katela fhedzi thandela dza ndeme . 
Vha tea u wana thendelo ya tshifhinganyana ya goloi arali vha na goloi i songo ṅwaliswaho kana ine i sina ḽaisentsi nahone vha tshi tama u i ḓiraiva badani u itela uri vha kone uya u i ṅwalisa uri i wane ḽaisentsi , u i diḽivara kha murengisi wa dzigoloi , u isa kha ndingo ya dzigoloi kana u dzhiululwa ha dzigoloi .
Zwo khwiniswa u bva kha Charles Nupen,Dzangano ḽa zwa Vhashumi ḽa Mashangoḓavha
Nḓivho ya mibvumo ( Phonemic awareness )
Maitele a ndeme : U wane uri ndi nga mini mishumo mihulwane yo tea u itwa .
U ola zwifanyiso zwi sumbedzaho muhumbulo muhulwane wa tshiṱori , nyimbo kana zwidade .
Arali dokhumenthe na zwṅwe zwi tshimbilelanaho na kiḽeimi zwa vha zwi saathu u ḓiswa nga murahu ha miṅwedzi miraru , kiḽeimi i ḓo haniwa .
Muhasho wa Zwa Mavu wo ambedzana nga khumiso kana ngalelo , mbadelo ya vhashumi vha bulasini , vhufarakani na ndangulo ya ngalelo ya Muhasho u itela u vhona uri vhashumi vha bulasini vha vha tshipiḓa tsha vhaunḓiwa . 
Hu katelwa mutengo wa phathoḽodzhi , radioḽodzhi , vhorathekhinoḽodzhi vha mishonga na mushonga wa onkholodzhi
Heyi ndi yone mbofholowo ye mulwela mbofholowo , mufumakadzi wa vhaṋe Vho Dora Tamana vha Gugulethu , vha fhano Ḓoroboni ya Kapa vha lwela yone .
U nanga mafhungo o teaho
8 . Mivhigo ya mvelaphanḍa ya kushumele kwa kotara ya vhuvhili wa 2017 / 18
Maitland Cottage Home ndi sibadela tshi no thuswa nga vundu nahone tshi shuma sa ṱhumo ya Sibadela tsha Vhana tsha Red Cross War Memorial nahone tshi ita miaro ya vhugudeli dza marambo a vhana . 
Hedzi mbekanyamaitele na zwipikwa zwa u fhungudza vhushai , zwine zwa vhonala kha nḓisedzo ya zwiko zwa u sabusidaiza tshumelo dza fhasi , ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha Pulane dzo Ṱanganelanaho dza Mveledziso ya Mahayani khathihi na Pulane dza Mvusuluso ya Dziḓoroboni dze Muvhuso wa dzi ṱanganedza . 
Ho dzhielwa aya mafhungo oṱhe nṱha , nahone hu tshi ṱanganedzwa kuvhonele ku bulwaho nga vharangaphanḓa vha vha Afrikaner sa ku re kwone na ku fulufhedzeaho , Muvhuso u tama u fhindula nga nḓila i tevhelaho : 
Fhedzi u ya nga ndeme ya tshelede , mbekanyamaitele yo sumbedza u ḓura vhukuma . 
Hezwi zwi amba uri zwi dzhia miṅwedzi miraru u bva musi vhakuyi vha tshi renga mbeu ya mulivhaḓuvha u swikela ole i tshi vho wanala kha shelufu . 
Thendelano ya Paris i ḓo thoma u shuma nga ḽa 4 Lara 2016 , maḓuvha a furaru nga murahu ha ḓuvha ḽine Madzangano a 55 kha Buthano ane nga tshivhalo o ṱangana a eḓana 55% ya ṱhanganyelo ya u bviswa ha gese ya greenhouse ya ḽifhasi a vha o ṋetshedza zwishumiswa zwao u itela u khwaṱhisedzwa .
U fhedza tshanḓanguvhoni kha Mihasho , yunithi ya u lwa na tshanḓanguvhoni yo thomiwa Ofisini Khulwane . 
Zwi a pfesesea uri zwo sedzwaho khazwo mbuletshedzo ya kushumisele kwa mavu hu si ndangulo na pulane ya kushumisele kwa mavu . 
Musi vha khou ita nyambedzano nga ha vhubveledzi hapo ndi a vha kwengweledza uri vha songo poidza kha maitele aya ane a khou bvelela . 
Tshibveledzwa tshi tea u dovha tsha sia mbonadzo ya uri nyambedzano / vhudavhidzano ndi wa mupo . 
Mbulungo ya mushai :
Maitele a ndangulo ya vhuholefhali i bveledzaho mushumoni ane o ḓitika nga vhuṱanzi , maitele a khwinesa na tshenzhemo , u konisa vhashumi vha re na vhuholefhali uri vha shele mulenzhe nga nḓila i bveledzaho na u dzudza vhukoni ha mushumo ha ndeme vhu hone . 
Kuitele kwa mugaganyagwama ku katela zwishumiswa zwa mbekanyamaitele nga phalamennde na khabinete mathomoni na mafheloni a kuitele kwa mugaganyagwama . 
Musi hu tshi khou lingedzwa u dzi khwaṱhisa , hu tea u lwelwa tshikalo tsha khonadzeo ya nṱhesa . 
Vha sedzuluse dzinotsi vha ḓadzise maṅwe mahumbulwa , kana vha lugise zwe vha vha vha sa zwi pfesesi nga u ṱavhanya nga murahu ha muṱangano .
U rekhoda nyambedzano sa zwine ya khou itea ngaho , u bva kha kuvhonele kwa muambi
u vha tshiimiswa tsha u shela mulenzhe tshi re mulayoni kha masipala
Vha songo fhirisa na luthihi mihwalo iyo
Tshumelo dzashu dzi ya phanḓa na u fhirisa u sokou ḓisa tshumelo kha vhathu avho . 
Ro no bvisa vhakhantseḽara vhanzhi vho tou raloho ofisini kha vhuṅwe vhupo . 
Vhuṱanzi ho kuvhanganyiwa ho itelwa u tikedza lwa tshifhinga nyana theori ya uri muhumbulo wa dizainwa u zwi linga . 
Maitele a sumba nḓila ya uri maanḓa a Thendelo ya Khabinethe a hwedzwa Muofisiri wa Mbalelano ya Masheleni na uri hu nga dovha ha fhungudzwa zwiimiswa sa zwe zwa randiwa kha Mulayo wa Tshumelo ya Tshitshavha ( PSA ) na Mulayo wa Vhulanguli ha Masheleni a Tshitshavha ( PFMA ) .
Mukhantseḽara wa PR : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
U tikedza tshumiso ya masheleni i sa nyeṱhi ya tshifhinga tshilapfu na tshipfufhi nga masipala . 
Nga nnḓa ha mishumo yavho sa vhathu vhane vha tea u dzhia tsheo , dzikhantseḽara vha dovha hafhu vha ḓidzhenisa tshoṱhe kha mishumo ya tshitshavha khathihi na mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza zwa matshilele henefho kha vhupo ha masipala . 
Buḽoko dzo vhumbiwaho nga mbumbo dza netiweke dzapo dza bada dzi tea , arali zwi tshi konadzea , uri dzi tevhedze modeḽe u itela uri buḽoko khulwane dzi kone u fhelela kha phetheni ya buḽoko ṱhukhu dze dza itelwa vhaendangaṋayo . 
Komiti dzi ṱanganedza vhupfiwa vhunzhi na uri vhupfiwa vhu ne ha vha vhupfufhi nahone ha livha thwii kha fhungo vhu ḓo leludza mushumo wadzo .
3- Tshitshavha tshi re na mutakalo tshi ḽaho tsha fura tshi si na HIV
Tshumelo heyi i vha sumbedzisa uri vha nga ḓi ṅwalisa hani sa muṱundi na South African Revenue Service .
Ngudo dzi re khagala dza ṱhoḓea dza zwigwada zwa vhashumisi vho fhambanaho dzi zwi sumbedza zwi khagala uri ṱhoḓea i zwoṱhe u fhambana na vha i tshilaho . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : U thetshelesa na u amba ( orala na / kana nḓowenḓowe )
Naho ho no shumiwa mushumo muhulwane ho sedzwa dzilafho , ro litshedzela nga nḓila i shushaho sia ḽa u thivhela . 
Hei mbalo i ḓo aluwa u ya kha 1 500 musi tsimu dzi tshi vho thoma u bveledza tshoṱhe .
Ri songo hangwa uri sisiṱeme ya zwa dziṱhingo na themamveledziso zwo no vha ṱhodea ya ndeme kha themamveledziso u ri i dzule i kha mbambe hoṱhe dziḓoroboni na mahayani . 
Ndi dzhia uri vhuṱanzi vhu re hone phanḓa ha khothe , ndaela ya u dzhiiwa ha ndaka zwo itwa zwavhuḓi . 
Mutheo wa mugaganyagwama u fha mbetshelwa dza u engedza gavhelo ḽa dzinnḓu na u engedzedza yunithi dzine dza tea u fhaṱiwa . 
Lwa Tshifhinga tshilapfu , ḽifhasi ḽi dzulela u sumbedza zwifanyiso zwa vhana vha faho nga nḓala vha na thunzi dzo ḓala zwifhaṱuwoni zwavho vha tshi khou lovha nga nḓala . 
Izwi zwi ḓo vulela Afrika Tshipembe kha u fara Khonfarentsi ya Dzitshakatshaka ya AIDS ya vhu 21 ngei Sentharani ya Guvhangano ḽa Dzitshakatshaka ya Khosi Albert Luthuli ngei Durban ubva nga dzi 17 u swika dzi 22 Fulwana 2016 .
( 8 ) U itela uri hu vhe na u tevhedzwa ha mitheo ya uri hu vhe na u sa dzumbama na vhuḓḓifhinduleli , komiti ya madzangano o fhambananaho ya Phalamennde , i fanela u sedzulusa tshumelo dzoṱhe dza tsireledzo nga nḓḓila /maitele o tiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka kana ndaela dza Phalamennde .
Tshipikwa tsha PMS ndi u vha na vhuḓifhinduleli ha zwiko zwa masipala , u khwinisa kushumele na vhuḓi ha dzangano na u sumbedza u swikelela mvelelo .
Tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe tshi na milayo u itela uri zwithu zwi tshimbile zwavhuḓi .
MTSF i khou fhaṱiwa kha tshenzhemo na ngudo dza muvhuso nga tshifhinga tsha ndaulo ya 2009 - 2014 , he mvelelo dza mapulanele , ṱholo na vhupima zwa shumisiwa lwa u tou thoma .
Zwithoṅwa zwi khou itwa u itela u tandulula nyimele . 
Ri khoḓa vhaswa kha u vha vhahali musi wa u lwela mbofholowo ya lushaka . 
Tshumisano ya vhathu i tea u tikedza kushumele .
Tshiṱuṱuwedzi tsha hetshi tshiṱori tshiswa ndi u ḓiimisela u manḓafhadza vhaswa .
Ṅwalani mafhungo mararu ni tshi ṱalutshedza uri ho itea mini nga ḓuvha ḽa mitambo .
Kha nyimele ya vhuvhili ṱhalutshedzo i fhambanyisa mvelele ya lushaka nthihi u bva kha iṅwe . 
Shedulu dza mugaganyagwama
Ro dovha ra takalela uri vhoramuzika na vhatambi vha zwiṱori vhukati ha vhaṅwe vho pfa mbidzo yashu ya u vha tshithu tshithihi vha thoma Federesheni ya Nḓowetshumo dzi Shumaho ya Afrika Tshipembe .
Mbalombalo dza vhugevhenga dzi dovha dza shumiswa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe sa thulusi ya vhulangi ha u sumbedzisa puḽane dza kushumele kha Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe ( SAPS ) .
Komiti yo humbula uri i nga si tendele izwi zwa fhira vha songo bula muhumbulo khazwo . 
Tshiṱirathedzhi tshihulwane tsho sedza kha u bveledza hu na u dzhiela nṱha huṱuku ha mvumbo i sa fani ya komiti dza wadi na zwiimiswa zwa vhuḓithaubi zwi kha ḓi vha kha phurosese ya u sedzulusa na u fhaṱa kha tshiedziswa tshiswa tshi sa fani na tshiṅwe tsha demokirasi ya u dzhenela .
u vhambedza --- u linga hu u ṱoḓou vhona uri zwithu zwi fana ngafhi
Khwiniso dzi shumana na khaedu dzine dza tshenzhemiwa na ndayotewa na u fhaṱululiwa ha zwiimiswa zwa vhurangaphanḓa ha sialala , na uri hune zwa vha zwo tea , u fhelisiwa ha zwiṅwe zwiimiswa .
Vhunzhi ha khaedu dzi kombetshedza muvhuso u humbula zwavhuḓi kudzhenele kwadzo kwa kwa nḓisedzo ya tshumelo . 
U bva kha phara ya u fhedza zwi ḓo vhonala uri mulayo wa sialala wa vhuṋe ha muthu na muthu wo shaedzwa . 
Yunithi ya Ndangulo ya Nyelelo ya Thundu i vhea rekhodo ya kuitele kwa mbilaelo na thandululo . 
U ḓivhidza havho uri vhaloi zwi vhonala hu u ḓivusuludza na u khwaṱhisa vhufa havho.25
Kha vha ḓadze Tshipi ḓa B arali huna tshanduko dza miraḓo ya bindu .
Kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho :
Ndi kutshimbidzele kwa masipala kufhio kune Komiti dza Wadi na tshitshavha vha fanela u dzhenela khakwo ?
Nganea / Nganeapfufhi / foḽukuloo
Kha Tshiimiswa tsha Khwiniso ya zwifuwo hu ḓo tshimbidziwa khumbelo yavho vha vha fha ṱhanziela ine ya ḓo iswa kha Tshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo u itela khumbelo yavho ya u renga zwifuwo nnḓa .
U shumisa tshivhumbeo tshone
U shumisa Tshishumiswa tsha M & E tsha 1 , mulanguli wa CBP a tshi thuswa nga muḓivhimakone wa CBP u ṅwala Tshishumiswa tsha M&E tsha 1 : Asesimennde ya mushumoitwa wa komiti , u bvela phanḓa na kushumiselwe kwa masheleni a sokou ṋetshedza .
NDEME YA TSHELEDE
U ya nga hune zwa konadzea , tshitshavha tsha vhadzulapo tshi na vhaimeli vhatsho vhane tsha vha funa .
Komiti dza Wadi dzi imela madzangalelo a zwitshavha kha thandela dzine dza kwama izwi zwitshavha nahone dzi tea u vha na u shela mulenzhe kha maitele aya dzi sa ṱungunudzi .
U pulana : Kha vha shumisane na mukhantseḽara wavho na maṅwe madzangano a tshitshavha , u wana ṱhoḓea dzine dza tea u dzhielwa nṱha na u vhona uri hedzi ṱhoḓea dzo katelwa kha makumedzwa na pulane zwa mugaganyagwama .
Ndaulo ntswa i ḓo tshimbidza na tikedza ṱhanganyo ya mimasipala yapo sa tshipiḓa tsha maitele a u ya kha u sika sisiṱeme khulwane ya muvhuso kha dzingu ḽa ḓorobo ya Gauteng . 
Pfanelo dza ḓivhazwakale ya Morocco na vhathu vha Saharawi kha ḓisi na dzone dzo ṱolwa u khwaṱhisedza u vha mulayoni ha pfanelo iṅwe na iṅwe . 
Nga nṱhani ha ṱhahelelo ya tshiṱafu nga tshifhinga itshi tsedzuluso dzi nga si fhedziswe nga tshifhinga tsha maḓuvha a sumbe . 
Kha vha ṱole uri khamphani dzo fhambanaho dzine vha dzi ḓivha dzi shumisa hani miṱalukanyo iyi ya u rengisa . 
Zwi vho ḓo ḓura u badela mbadelo ya NML na mbadelo nga ṅwedzi nga ṅwedzi ya tshikimu tsha dzilafho .
6.3. Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo rwela ṱari lwa tshiofisi u elelwa ha Ṅwedzi wa Mveledziso ya Matshilisano nga Ḽavhuṱanu , ḽa 29 Khubvumedzi 2017 .
Vha a ḓivha nga ha ḽiṅwalwa ḽi sumbedzisaho nga ha Mbekanyamaitele ya Ndangulo ya Mathukhwi ? 
Muofisiri wa Mafhungo u ṋea ndaela Muthusa Muofisiri wa Mafhungo uri a ṋetshedze rekhodo dza DPME kha mudisi wa khumbelo .
U dzudzanya u shela mulenzhe kha zwa pulane ya zwifhaṱo u itela mveledziso ya pulane ya ndango ya mushumisi wa ndaka na mutevhe wa thandela . 
vhudavhidzani ha tshifhinga tshoṱhe ha sheduḽu ya u pulana
Hu tshi fhindulwa mbudziso dza ṱhoḓisiso dza u thoma dzo dzinginywaho kha ṱhoḓisiso iyi , zwi tevhelaho zwi nga ambiwa : 
Kha sekithara ya veini , tshipikwa ndi u alusa fhethu hune veini ya sa bveledzesiwe , u tikedza vhabveledzi vhaṱuku na u tielela mimaraga miṱuku u itela nyaluwo ya vhuvhambadzelannḓa.
Mbekanyamushumo dza fulufulu dza mahayani a dzi faneli u thomiwa dzi songo ṱangana na maga aya a vhurangeli oo ṱanḓavhuwaho . 
Zwi a vhavha u pfa uri muthu o lovha , nahone tshithu tsha u thoma tshine vha tshi humbula ndi u vhuisa tshitumbu haya .
Zwi ḓo dovha zwa vha thusa kha u vhiga kha masipala , sa izwi vha tshi nga vhiga ṅwedzi muṅwe na muṅwe vho sedza pulane ya nyito yavho .
Mushumo uyu u ṱoḓa uri bannga i kuvhanganyaho tshelede i khwaṱhisedze uri dzitsheke dzi khou ṱanganedzwa kha akhaunthu ya muthu ane a vha na pfanelo ya u ṱanganedza mbadelo nga tsheke . 
Thenda dza u rengiwa ya thundu , tshumelo na zwishumiswa dzo khethekanywa nga nḓila i tevhelaho : 
Mbadelo dzoṱhe dza vhulanguli dza thuso ya matshilisano dzi kha ḓi vha nṱha . 
U vhala tshibveledzwa tsha ḽitheretsha , tsumbo , ḓirama/ nganeapfufhi / foḽukuḽoo
Pfanelo yavho ya u vula mulandu wa vhugevhenga . 
Mbadelo dza mbambadzo u thomani dzo vha dzi tshi elwa nga nḓila ine ha vhana ndeme yavhuḓi kana mutengo wa mbadelo nahone zwi elwa na zwezwo hu tshi khou shumiswa ngona ya tshikalo tsha mbuelo tshavhuḓi . 
Ngauralo , zwine nda khou amba ndi uri vhana vha vharema vhane vha dzhiwa nga vhabebi vha vhatshena vha ḓo humisela murahu nyimele ya tshifhinga tsha tshiṱalula . 
Kha nyimele hei , hoṱhe ri nga vha ro shumisa u shela mulenzhe kha GDP sa tshithu tsho imelaho kana khaṱhulo . 
Ṱhoḓisiso ya maraga : u ita ṱhoḓisiso na u saukanya mawanwa na themendelo u itela kushumile kwa tshifhinga tshiḓaho
Arali komiti yavho isa wani muvhigo wa kushumele wa tshifhinga tshoṱhe u bvaho kha khoro ya havho , kha vha ḓivhadze meyara uri Komiti ya Wadi ya havho i lavhelela kushumele kwa khwiṋe u bva kha muvhuso wapo wa demokirasi .
Fomo ya 29 ( I tea u ḓadzwa nga mulanguli wa senthara )
Mvelelo dza fumi na mbili dzo ṱaluswa nga Ofisi ya Phuresidennde , nahone dziminista dzi khou lavhelelwa u ranga phanḓa hezwo zwithu . 
Kha masia haya zwi dovha hafhu zwa konḓa ngamaanḓa u kungedzela bisimusi uri i lambedze tshelede ya u thoma mishumo iyi . 
Ri khou isa phanḓa na u ṱuṱuwedza vhathu u bva kha masia oṱhe uri vha songo litsha u guda . Vhanzhi vho ṱuṱuwedzea musi ramuzika vhane vha dovha vha vha mueni wanga o khetheaho Vho Sipho Hotstix Mabuse vha tshi khunyeledza maṱiriki mahoḽa , vhe na miṅwaha ya 60 .
Mapa u re na mivhala wa mafulo a mafhungo a khombekhombe u ḓo itwa uri u vhe hone u itela mafhungo . 
Kha vha ite thabelo i re na ndaela ine vha humbela khothe uri i ite . 
Vhurereli ha khonani yaṋu ya mbiluni ndi hufhio ? _____________________
Hu thomiwe ṱhoḓisiso dza u ṱalusa zwiitisi zwa u wa ha thandela . 
Ndima ya 5 Zwikili malugana na miraḓo ya Komiti ya Wadi
Nga Ṱhangule 2015 , Muphuresidennde Vho Zuma vho ṱanganedza Muvhigo wa Tshiimo tsha Vhafumakadzi kha Ikonomi ya Afrika Tshipembe .
Arali tshikwekwete tshi si tshone tsho khethwaho nga fhasi ha kuitele kwa u avha pfanelo , muhumbeli u lavhelelwa u ḓadza fomo ya khumbelo ya u fhirisela tshikwekwete .
( 3 ) Mulayo wa lushaka u fanela u ita uri hu vhe na u wana , u dzhielwa , na u vhuedzedzwa ha vhudzulapo .
Naho zwigwada izwi zwivhili zwi kule na hune zwa bva hone , hune zwa vha hone zwino nahone nga maanḓa na hune zwa khou ya hone , zwi na vhuṱumani vhu re tsinisa . 
Zwenezwino , Phalamennde yo vha na vhupfiwa ha vhathu ha u thoma Phalamenndeni , mvelelo dza vhupfiwa ha vhathu uho dzo vha mini ?
Vhukonḓi vhuthihi ha ḽikumedzwa , naho zwo ralo , ho vha mbuno ya uri mushumo uyu u ḓo u poswo ntswantswa muvhusoni , khamusi kha muhasho wa Vhulamukanyi , hu si na tsumbo ire khagala kha tshumelo yashu yapo . 
Miraḓo ya tshigwada i nga dzhenela nga maanḓa musi tshigwada tshi tshiṱuku .
Ri tenda uri komiti ya muvhalelano i na mushumo wa ndeme ine ya tea u ita kha milandu ine ha nga vha na u kanakana nga ha u ḓiimisa nga eṱhe ha muṱolambalelano . 
Zwo dzula zwavhuḓi , thi bvisi muhumbulo kana khunyeledzo kha mafhungo aya . 
U tikedza dzikoporasi kha u bveledza vhukoni hadzo kha zwa vhashumi ; u pfesesa milayo na maitele a zwa dzikoporasi nga kha u ṋetshedzwa ha zwikili zwa tekiniki , mabindu , ndangulo na pfunzo na vhugudisi ha zwa dzikoporasi ; 
Mivhigo ya nganetshelo kha vharangaphanḓa vha poḽotiki na vhaambeli vha muvhuso . 
Lwa miṅwaha ya maḓana , phurofesheni ya vhurengisamishonga yo ṋetshedza tshumelo dza ndeme khulwane kha tshitshavha . 
Khoso iṅwe na iṅwe i funza zwoṱhe zwe zwa bulwa afho nṱha , khathihi na vhufuwakhukhwana nga u angaredza na vhulangi ha khuhu dza makumba dza u vhambadza . 
Ḽivhone ḽa lutombo ḽi no poidza .
Thasiki 3 Ndivho ya ḽiga ḽine ḽa khou sedzwa nga tshigwada tshavho ndi ifhio ?
U gudisa tshivhalo tsho teaho tsha vhashumi vha ndondolo ya shishi u itela u swikelela ṱhoḓea dza ndeme na ṱhoḓea nnzhi dza Tshumelo ya Dzilafho ya Shishi . 
U shumisa luambo nga nḓila ya u tou humbulela nga maanḓa kha ḓivhaipfi yo fhambanaho
Ndugiselo ya ngudo i sumbedza magudiswa , zwikili na zwiṱirathedzhi zwa u funza na u guda zwa ṅwaha .
U MONITHARA U LUGELA U DZHENA TSHIKOLO
U dzhiela nṱha vhupo ha muya murwelathungo wa fhethu ha nḓowetshumo dza vhupo ha vhudzulo u ṋetshedza tshumelo dza ndeme ine ya pfadza , vhuvhili hazwo zwi tshi ya kha u dzhenisa na ndondolo ; 
Vhubindudzi ha ndeme na hone ho itwa kha sekithara dza vhubveledzi vhu ngaho sekithara ya dzigoloi , zwa zwibveledzwa zwa zwiliṅwa na eḽekiṱhironiki .
Ndulamiso u ya nga mutengo a dzi nga itwi nga nḓila ya tshiluḓi tsha u ndulamiso u fana na Tipp-Ex kana tshibveledzwa tshi fanaho nayo . 
Vhubveledzi hu vhonala sa ha tshiko tsha mishumo tsha ndeme ya khonadzeo . 
Afrika Tshipembe , ḽevheḽe dza u shumisa zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yavhuḓi dzi ya phanḓa na u aluwa na vhukale ha ndingedzo dza u tou thoma ngeno kha zwidzidzivhadzi zwi tshi tsela kha miṅwaha ya fumi . 
Ri tea u ambelela u ṱhonifhana na u dzhenelela nga mashango oṱhe , u bveledza zwigwada zwa mashango a dzhenelelaho na dimokirasi kha vhushaka ha mashangoḓavha na u shumela ndinganyiso , dimokirasi na vhulamukanyi kha tshitshavha tsha mashangoḓavha . 
Vha ḓo rumelwa mapholisani u wana muvhigo u sumbedzaho uri vho no vhuya vha vhonwa mulandu khothe naa .
CDWs dzi shuma sa zwileludzi zwitshavhani na vhadzudzanyi vho sedzaho kha mishumo ya ndeme i tevhelaho :
1.10. Khabinethe i ṱanganedza u fariwa ha Samithi ya Saintsi , Thekhinoḽodzhi na Inovesheni ine ya ḓo farwa u bva nga dzi 20 u swika dzi 21 Fulwana .
Tswayo dza badani na maṅwe mafhungo a tswayo a tea u fana u itela u ṋetshedza mbumbo yo khetheaho ya fhethu . 
Hu na ṱhumanyo kha shango ḽoṱhe ya mafhungo ine sisiteme ya sofuthiwee ya ndangulo ya zwa masheleni ( hu tshi katelwa ndangulo ya sofuthiwee ya vhashumi ) shumisa zwone . 
Nzivhanyedziso kha u rekhodiwa ha mibvumo i ṋea pfanelo dzo livhaho dza u ita kana u tendela u itwa ha zwiṅwe zwa zwiitei zwi tevhelaho kha Riphabuḽiki : 
Pulane ya u renga yo bveledzwa hu tshi tevhedzwa pulane ya bindu ya Muhasho . 
Kha vha fhelise konṱiraka yo ṋetshedzwaho muṋetshedzi wa thundu na tshumelo arali muṋetshedzi o ita vhuaḓa kana vhufhura vhufhio na vhufhio nga tshifhinga tsha maitele a u bida kana tsha u thoma u shuma ha konṱiraka iyo . 
Ndangulo kana ndalukano i elanaho ine ya vha na tshenzhelo ya miṅwaha miraru yo teaho . 
Ndi nga kha u sumbedza fhedzi ndeme ya ikonomi ine ya bva kha nḓowetshumo yashu ya mbono na u thetshelesa hune nḓowetshumo ya nga kona u kunga zwavhuḓi u itela vhupo ho lugelaho zwavhuḓi fiḽimu . 
Ha vhuya ha wana vhubvo ha nḓivho , mushumisi u ḓo kona u sedza nḓila ya u i wana . 
Vhuṱama ha zwa vhuthomi ho bveledziswa vhukati ha muvhuso na sekhithara ya phuraivethe , hu tshi katelwa tshikimu tsha u imiswa ha mushumo u itela vhugudisi hune vhashumi vha tenda u sa tsha hola muholo wo ḓoweleaho nahone vha tou wana vhugudisi na gavhelo madzuloni a u fhelelwa nga mushumo . 
KHA VHA VHE NA VHUPFIWA nga ha
Visa ndi themendelo ine ya nambatedzwa kha phasipoto ine ya vha mulayoni ya mubvann ḓa u ṋea muthu uyo thendelo ya u dzhena Afrika Tshipembe
16.1. Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo ya masheleni a vhubindudzi a fhiraho biḽioni nthihi ya dzidoḽara dza US ane a khou ḓa u bindudzwa kha miṅwedzi ya tshivhalo i ḓaho kha Ikonomi ya Afrika Tshipembe ya mabindu a thekhinoḽodzhi , pfunzo na zwa vhulimi .
Ndaulo ya thandela
Tshumelo dza ACT dzi khwinisa ndeme ya ndondolo na dzilafho ḽine ḽa tea u tevhedzwa . 
Ri dovha hafhu ra vha na Vho-Nkululeko Cele vhukati hashu , vhe vha thuswa u wana ḽiṅwalo ḽa vhuṋe , zwe zwa vha konisa u ḓiṅwalisa kha Yunivesithi ya Thekhinoḽodzhi ya Tshwane .
( b ) kha Phalamennde , Buthano ḽa lushaka kana Sinethe , zwi tea u pfesesiwa sa zwi ambaho Phalamennde , Buthano ḽa lushaka kana Sinethe nga fhasi ha Mulayotewa muswa ,
Mitsiko i pwanyeledzwaho yo sumbedzwa sa mitsiko yo tatamudzwaho na ya negethivi sa phosethivi . 
Mashelenimatanduluwi
U sedzulusa kutshimbidzele kwa u anḓadza ndimuso na vhutshimbidzi .
Khumbelo ya ṱhanziela ya u reila
U vhekanya mbeu na zwikili zwa ndingano kha mveledziso
Haya ndi maipfi ane a adzisela midzumo .
4.2 Khabinethe yo tendela u tholiwa ha Vho Caiphus Ramushau kha poswo ya Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni/ Ṱhoho ya zwa Tshumelo ya zwa Mabindu kha Muhasho wa Vhushaka na Vhufarisani ha Dzitshaka .
Ri tea u vha na vhuṱanzi uri mashango mahulwane na maṱuku a shele mulenzhe kha zwa dimokirasi ri hane ndingedzo dza u isa phanḓa na u vhindisa mashango maṱuku a no khou bvela phanḓa . 
Ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mavundu a ṱahe ḽi na Phalamennde ya Vunḓu yo khethiwaho . 
Naho khamphani tharu dza nyanḓadzamafhungo dzi tshi ḓivhiwa kha ḽiṅwalo iḽi ḽa nyambedzano , ṱhanganyo vhukuma i ṱoḓa uri dzi ḓivhiwe sa sisiṱeme dzi ṱuṱuwedzanaho . 
( c ) a nga dzhenelela kha maitele a zwa u tshutshisa arali ndaela dza mbekanyamaitele dzi sa khou tevhelwa ; na uri
U ḓadzisa zwenezwo , ri ḓo vhudzisa dzimbudziso kha uri kana khethekanyo idzi zwa vhukuma dzo fhambana naa sa zwine ra humbula . 
( c ) u langula milayo ya lushaka kha vunḓu i welaho nga nnḓa ha fhethu he mishumo yo ṋewaho kha Muengedzo wa 4 na 5 , ndangulo ya hone ine ya vha yo kumedzelwaho kha khorombusi ya vunḓu hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde ;
Khwaṱhisedzo ya Khonadzeo ya Mbambadzo ya Ḽiṅwalo ḽa Dzangano kha mbuelo ya muṱa . 
Komiti ya Odithi i khou dzhia uri sisiṱeme iyi i nga swikelela ṱhoḓea dza fhasisa fhedzi dza Vhufaragwama kha themo pfufhi . 
Mbofholowo ya u amba
Kha ḽevele nthihi ri tea u shandukisa nḓila ya kushumele u itela u vhea ndaela dza zwa khonṱhiraka kha mutheo wa vhuḓifhinduleli na zwa mabindu . 
1.1. Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Thendelonzwiwa ya Tshumelo ya Tshitshavha na u fhululedza zwe madzangano a vhashumi vha tshitshavha na Muvhuso sa mutholi kha u ḓivhofha havho nga kha Thendelonzwiwa .
Khophi ya thendelano ya antenuptial contract kana deeds ya mafhungo fhedzi : R36
Nahone i ḓiphiṋa nga thikhedzo nnzhi vhukati ha sekhithara dzo fhambanaho na zwikolo zwa poḽotiki sa zwe zwa humbulwa . 
Ri tea u khoḓa mushumo wavho kha bveledza tshipikwa tshashu tsha ḓivhazwakale tsha u lwela mulalo wa tshoṱhe na tshanduko ya matshilisano na u mona na ḽifhasi ḽoṱhe . 
Khabinethe i fhululedza Khosi Vho Sigcawu kha u vhewa havho tshiduloni na u sedza phanḓa na u ḓo shumisana na Vhuhosi ha AmaGcaleka kha u fhaṱa zwitshavha zwa mahayani zwo khwaṱhaho , zwi linganaho na u bvelela zwi tshi ya phanḓa .
Zwihulwane zwa rathi kha hei Thendelano ndi ( 1 ) pfunzo na vhugudisi , ( 2 ) tshenzhemo kha zwa mishumo ( 3 ) zwigwada zwa vhaswa ( 4 ) zwipikwa zwa vhaswa zwo khethelwaho thungo , ( 5 ) zwa mabindu na dzikoporasi dza vhaswa ( 6 ) na vhurangeli ha sekithara dza phuraivethe .
Maitele aya a vhuendedzi a yelana tshoṱhe na thyori ya mufhiso , fhedzi zwi sa ambi uri zwo tou ralo kokotolo . 
Bono ḽa khoro yashu ntswa ndi u lwela vhulamukanyi ha matshilisano , nga kha u bveledza na u khwaṱhisa ndondolo ya matshilisano a mveledziso . 
U bveledza nyendedzi kana zwiṅwe zwishumiswa zwa Muvhuso wapo kha ṱhanganelo ya mbilahelo dza vhupo u ya kha Pulane dza Mveledziso dzo Ṱanganelaho na Ndivhotiwa dza Mveledziso ya Mavu . 
U vhala na vhagudi Hu fanela u vha na ngudo dza kiḽasi yoṱhe dzi tshi itwa 2 kana 3 nga vhege lwa minethe ya 15 , hu tea u shumiswa ḽiṅwalo ḽithihi ḽa u fana vhege yoṱhe .
CoGTA Muhasho wa Kuvhusele kwa Tshumisano na zwa Sialala
Shuma sa dzhededzi ḽa u kunga nyito ya tshitshavha kha wadi .
Anetshelani zwe zwa bvelela kha inwi .
Hezwi zwi sumbedza ṱhoḓea ya u dzhenelela . 
Thikhedzo ya GEP ya u dzhenelela hu no shumisa kuitele kwa thekhinikhaḽa i ḓo vha thusa uri vha kone u humbulela phanḓa zwi tshi ḓa kha vhumatshelo ha bindu ḽavho .
1.5 . Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Khantsele ya Thendelonzwiwa ya Sekithara ya Vhuendi ya u Manḓafhadzwa ha Ikonomi yo Engedzwaho yo Tewaho kha Vharema hu u itela u sedzulusa u shumiswa ha zwipikwa zwa u Manḓafhadzwa ha Ikonomi ya Vharema .
Madalo a hayani a u sedza nyimelo ya hune vha khou dzula hone a ḓo dzudzanywa mga mushulavhapo
I thi ḽi miroho ye nda sevhedzwa .
Malaṱwa maṋu a dzheniswa kha zwifaredzi /mabini o tiwaho nahone a bviswa tshifhinga tshoṱhe
PMBs dzi nga si katelwe u bva kha Akhaundu ya u Vhulunga ya Dzilafho ya iwe muṋe ( PMSA ) ( Arali vha kha khethekanyo ya Ruby )
Ṱhoḓea dza mafhungomatsivhudzi dzi tea u sedza , fhedzi zwi sa gumi henefho , zwithu zwi tevhelaho : 
Vhunga vhafumakadzi vhe vhone vha no hwala vhuḓifhinduleli vhuhulwane miḓini na u langa zwitshavha vha tshi shumisa mishumo ine vha badelwa kana vha si badelwe , muhwalo wa tshifhinga na wa mutakalo wavho u langwa nga mbekanyamaitele dza vhubindudzi . 
Sa tshipiḓa tsha u isa phanḓa na u funga nyaluwo nga u tikedza khamphani dza muvhuso , maitele o no ḓi vha hone a u thoma siṱirathedzhi tsha u shandukisa ndozwo ya vha mbuelo tsho livhiswaho kha u pepelekula masheleni a vha Vhuendi ha Muyani ha Afurika Tshipembe .
U bula vhuḓipfi na mihumbulo yawe malugana na zwe zwa ṅwalwa a bula uri ndi ngani a tshi ralo , tsumbo , heyi bugu i khou bora ngauri a i na zwifanyiso na maipfi manzhi malapfu .
Tshumisano na komiti dza wadi i sumbedza uri avho vha ṋeiwaho dziphothifolio hu songo sedza madzangano ane vha vha khao tshitshavhani , a vha dzhenelelesi kha mishumo ya masipala .
Muḓivhimakone wa CBP
Vha humbelwa u ṋekedza vhuṱanzi ha dokumenthari u itela ḽevele dzo fhambanaho dza zwisumbi dzo bveledzelwaho zwiṱirathedzhi wa muhasho , mbekanyamushumo na thandela . 
Ḽiga 1 - Naa ro itisa hani pulane ?
Dizaini ya haiḓiroḽiki yo khwaṱhaho ya sisiṱeme ya mushululo wa maḓimalaṱwa i katela zwipiḓa zwihulwane zwi tevhelaho zwi no shumiswa . 
Musi mutengo wa dizili u nṱha , Eskom i ḓo bva kha u shumisa dizili ya ya kha gese sa tshone tshiko tsha fulufulu kha tshumiso ya dzidzhenereitha .
U ita nyambedzano yo ḓisendekaho kha tshibveledzwa tsha oraḽa
1 . Minidzhere dza khoro
1 / 7 Mafhungo a ndeme
( 1 ) Mulayo-wapo wa masipala u nga shumiswa fhedzi arali wo anḓadzwa kha gazethe ya muvhuso wa vunḓu ḽeneḽo .
Mafhungo nga ha ndambedzo ya dona kha maṅwalo a mugaganyagwama a khou ṱahela . 
Mbilo ya mavu ndi khumbelo yo ṅwalwaho i itwaho nga muthu , mashaka kana vhaḓuhulu vha muthu onoyo thwii , ndaka kana tshitshavha uri hu humiswe mavu .
Mishumo iyi a i fani mashangoni oṱhe a ḽifhasi , fhedzi mvelele nnzhi dzi amba uri miṅwe mishumo ndi ya vhafumakadzi miṅwe ndi ya vhanna .
Kha vha dzhie maga a u tsireledza nga u sa sia makhanḓela kana mulilo hu si na muthu .
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha na ṋomboro dza 13 dzabar-code .
Nga mulandu wa zwenezwo , mbalombalo dza kale dzo shumiswa kha u humbulela nḓila ine mbuelo dza vha ngayo . 
U sedza kha u tandulula u fhambana zwi tshi ya kha vhaimeleli vha zwa mulayo na vhalingiwa vha vhaimeleli vha zwa mulayo na uri u thudzela kule zwa sosaithi dza zwa mulayo dze dza thomiwa ho sedzwa zwa mikaṋo ya zwa vhulamukanyi ya sisiṱeme ya mashangohaya a kale ( Transkei , Bophuthatswana , Ciskei na Venḓa ) .
Muelo wa sisteme ya mutakalo u elana na bono ḽa sisteme ya mutakalo ine ya ṋetshedza tswikelo kha tshumelo dza mutakalo dzi bveledzaho dzine dza vha na katelwa hu ṱoḓeaho na uri dzi iswa nga nḓila ya vhukoni ine ya fhungudza tshinyalelo na uri i tevhedza zwitandadi zwa lushaka . 
Izwi na zwone zwi ḓo fhungudza mbadelo dza muḓagasi .
11 . Milaedza
U vhala tshibveledzwa tshi sa konḓi
Khabinethe yo ṱanganedza u fhaṱiwa ha Yunivesithi ntswa ya Sol Plaatie ngei Kimberley , Kapa Devhula ine ya khou lavhelelwa u ḓo thomiwa uno ṅwedzi wa Khubvumedzi u saathu fhela .
Kunangele kwa luambo ku sa konḓi nahone ku sa monamoni
Sa zwo no ḓi buliwaho , Ndayotewa ya Mexico yo ṱanganedzwa nga 1917 . 
Zwa zwino ndi khou ṱoḓa u sedzana na mulandu wa muhweleli wa vhuvhili . 
Vhukoni ha muvhuso kha vhuimo ha lushaka , vundu na hapo zwi tamba mushumo muhulu kha u khwaṱhisa mvelelo idzi . 
ḼIGA 0 Ndugiselo
Hezwi zwo fheliswa nahone yunithi zwazwino i na vhashumi vho linganaho . 
Muraḓo muhulwane : Muraḓo muhulwane o ṅwaliswaho kha Tshikimu .
8 . Kha khethekanyo ya E , mafhungotsivhudzi a thandela kha i vhekanywe u ya nga wadi arali zwi tshi konadzea
Yuniti Ya U tevhedza Na U Vhea Iṱo yo tiwa . 
5.3 Khomishini yo sumbedza ( kha Ndima ya 4 afho murahu ) zwiito zwine zwa tea u lavheleswa na zwine zwa tea u langulwa .
Ofisi ya mveledziso : Hei yo vha tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme vhukuma tsha u thoma Koporasi ya Mveledziso ya Masincedane .
Girafu i re afho fhasi i sumbedza tshivhalo tsha vhagudi vho ṅwalisaho na avho vho ṅwalaho na u phasa mulingo . 
Hu ṱoḓea uri vha ḓivhadze Minisṱa nga ha ṱhoḓisiso yavho .
27 Ndi shumisa muvhili wanga......52
Naho madzangano mahulwane a poḽitiki a tshi anzela u sumbedziswa e na vhuthihi nahone e zwiimiswa zwo dzudzanaho zwa kuhumbulele , zwa vhukuma hezwi zwi tou nga a zwo ngo ralo kanzhi . 
Ho teaho , vhuṱumani uvho ha nnḓa ho ṋetshedzwa u itela u leludzela mushumisi . 
Muvhala wa tshiṱiriki u ṱutshelana na mukano wa girafu une wa ṱutshelana nawo . 
Zwidodombedzwa zwavho ( nomboro ya basa , ḓiresi na nomboro dza luṱingo )
6. Vha nga lavhelela uri mutshutshisi u ḓo ṱoḓa mafhungo oṱhe o teaho uri a wane beiḽi kha muofisi wa u ṱoḓisisa nga murahu ha afho a a isa khothe , u khwaṱhisedza uri tsheo ya u tendela kana u hanela muhwelelwa beiḽi i itwe hu tshi khou dzhielwa nṱha madzangalelo avho na tsireledzo yavho .
MVELEDZISO YA MABINDU MAṰUKU
Na uri tsha vhuvhili , vidio yavho ya u vulwa lwa mulayo i a wanala naa kha mashango ? 
11 Luhuhi 2010
Arali na dzina ḽa khamphani ḽi tshi ḓo shandulwa , khophi ya fomo yo tendelwaho ya CK7 i tea u ṋekedzwa musi hu tshi itwa khumbelo ya u shandula .
Tshiṱirathedzhi tsha u shandukisa zwithu : Tshiṱirathedzhi itshi tshi thomiwa u itela u khwinisa sekele ya nḓisedzo ya tshifhinga tshipfufhi tsha nḓisedzo , nḓisedzo i re kha tshikalo u ya kha vhukhwine ha zwithu hu vhonalaho . 
Khomphyutha yo ḓisa khonadzeo nnzhi . 
Vhusimamilayo vhu dzhenela hoṱhe kha mathomo na kha mafhelo a mutevheṱhandu wa mugaganyagwama . 
Ndi zwa ndeme uri vha tendelane na DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi kha ḓiresi ya khwiṋe ine mushonga wavho wa ḓo iswa na u sainelwa hone .
Vha na vhuḓifhinduleli ha kushumele kwa mushumo wa u inzhiniara
U fhaṱwa ha dzinnḓu : Khumbelo ya ndambedzo u bva kha Bodo ya Dzinnḓu ya Lushaka yo vha phindulo ya thaidzo dza dzinnḓu kha vhupo uvhu nge ya themendelwa .
U shumisa ndovholo ya mibvumo ( aḽitheresheni ) , U ita ndovhololo ya themba ( khonisonentsi ) na u ita ndovhololo ya pfalandoṱhe ( asonentsi )
Yuno yo ta ḓuvha ḽa 13 Fulwi sa Ḓuvha ḽa Dzitshakatshaka ḽa Ndimuwo ya Vhualbino .
U shumisa ṱhalusamaipfi u wana maipfi maswa na ṱhalutshedzo yao .
Na nga zwezwo , ri songo swika hune ra tsitsela tshirunzi tsha muṅwe muraḓo fhasi nga nḓila ine ra amba ngayo nga tshashu zwenezwo kha ri ambe zwithu zwa ndeme na zwi sa tsitseli fhasi tshirunzi tsha ino Nnḓu . 
Khabinethe i fhirisela ndiliso dzayo kha miṱa na dzikhonani dza munna wa vhane Minisiṱa na vhatsireledzi vhavho vhavhili .
Nga yeneyo nḓila , hezwi zwi ḓo ṱoḓa kupfesesele kha zwo khephutshariwa sa musi zwi tshi bviselwa khagala kha thebulu i elanaho , na notsi dza ṱhalutshedzo . 
U ṋea ṱhoho pfufhi na u engedza kuṱohwana ku no pfala
Mbadelo idzi dziṅwe dzi vhidzwa uri mbadelonyengedzedzwa kana dzibviswaho .
Hedzi ndi mbilaelo dza ndeme dzine dza kwama mafhungo a u fhindula na u nga swikelela tshenzhemo ya ndeme . 
Kha tshiimo tsha zwino sofuthiwee i bviselwa fhedzi vhomadzhisiṱiraṱa vhahulwane na dziṅwe dza ofisi dza madzhisiṱiraṱa . 
Zwine zwa khou vhangula itshi tshiimo , ndi u shaea ha vhugudisi na nḓivho , zwiko zwa masheleni zwine zwa vha zwiṱuku , zwihulwanesa kha maongelo a mavundu , na u shaea ha vhukoni kha levhele ya maanḓalanga . 
Tsheo ya mukovho wa tshikolodo na ndangulo ya u badela murahu , tsha vhuvhili ndi ndangulo ya ṱhuṱhuwedzo kha tshitshavha na tsha u fhedzisa hune ha vha zwipiḓa zwa ndangulo ya tshikolodo . 
ndayotewa ya dzangano
Zwitshavha zwa nga tsini na vhupo ha SKA zwi isa phanḍa na u vhuelwa nga kha thandela dza pfunzo na vhugudisi , vhubindudzi kha mabindu maṱuku na nyengedzeo ya zwikhala zwa mushumo .
Kha vha ḓe vha vhone haya ha khovhe .
Zwo katelwa kha Gumofulu ḽa mbuelo ḽa tshumelo dza mutakalo dzi elanaho
U ita nyambedzano nga ha tshivhumbeo , ndivho na vhathetshelesi vha tshibveledzwa
U ita nyambedzano nga ha thevhekano
Miṱangano ya Komiti ya Wadi kanzhi i ḓo vha miṱangano ya vhukwamani .
U swikelela hezwi khamphani dzine dza langulwa nga muvhuso dzi fanela u kombetshedza vhubindudzi kha ṱhoḓisiso na mveledziso u thusa u tsireledza u sa nyeṱha ha tshifhinga tshilapfu . 
Hezwi zwi nga fhaṱwa fhedzi arali vhathu vha tshipiḓa tsha kuitele na u dzheniswa kha ḽeveḽe dzoṱhe dza u dzhia tsheo .
Zwa zwino tshumiso maelana na u swikelela , u shumisa , na mveledziso ya maḓi na zwiko zwi elanaho zwi ṱoḓa tshumiso dzo vhalaho kha mihasho yo vhalaho kha vhuimo hoṱhe vhuraru ha muvhuso . 
U fhumula hu nga sia ' vhavhaiswa ' vha si tshe na zwine vha nga ita nga nnḓa ha u konḓelela vhuṱungu havho , ngauralo zwa lengisa uri hu itwe maitele a konḓaho a phodzo . 
Vhurangaphanḓa ha madzangano a vhashumi ndi ha ndeme kha u khwaṱhisedza uri mbuelo dzi bvela phanḓa kha tshifhinga tshilapfu .
U ṅwala nga ha tshenzhemo ya ene muṋe nga nḓila dzo fhambanaho .
Matshimbidzele a wekishopho ya vhakoni kha zwisumbi zwa lushaka zwa mveledziso yo khwaṱhaho ya zwa mupo . 
U fhaṱhiwa ha Senthara mbili dza Fulufulu dzo Ṱanganyiswaho ( IECs ) ngei Bushbuckridge na Nkomazi ngei Mpumalanga zwi khou pulaniwa na uri zwi ḓo fhelela nga Ṱhafamuhwe 2016 .
U thoma u shumisa malungekanyi u sumbedza u nanga/ khetha ( tsumbo:kana )
Ṱhanḓavhudzo kha mbetshelwa dza matshilisano dzi tea u swika kha sekhithara iyi ya tshitshavha tshashu , u fhungudza vhushai na thambulo dzi tambudzaho gogo iḽi ḽa vhathu vhashu . 
Tsha u fhedzisela , zwivhumbi zwa vhuthihi zwi ṋetshedza tshikhala tshihulwane tsha u ṱanganya na mvelaphanḓa i ṱavhanyaho ya dzhango . 
U tzhipiwa na u vhulawa lwa tshiṱuhu ha Anene Booysen na vhaṅwe vhafumakadzi na vhasidzana zwa zwezwino ho ri vula maṱo kha ṱhoḓea ya vhuthihi ha u dzhia maga a u fhelisa thambulo iyi .
Fhedzi , mishumo ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi ya zwigwada zwa Khethekanyo ya Nḓowetshumo ya Tshitandadi ( SIC ) i re fhasi ha zwigwada zwiṱuku zwa u bveledza . 
Phindulo ya muvhuso : Tsheo ya muvhuso u shumisa ṱhanganyelo ya zwa masheleni u vhuisa masheleni a tshitshavha kha nḓila yo khwaṱhaho ngeno u tshi khou tsireledza mbekanyamushumo dza ndeme dza zwa matshilisano na ikonomi yo vha i yone ya vhukuma . 
Vhuṱoḓesi , mveledziso ya mbekanyamaitele na u linga na zwikili zwa vhulangi . 
Zwiimiswa zwi khethekanywaho sa Vhubindudzi Huṱuku ho Teaho hu bviswa u bva kha Khoudu arali hu tshi nga nanga u elwa na zwipiḓa zwiṋa zwine zwa sa katele ndinganelo ya mushumo . 
Mbekanyamushumo ya Mbulungo ya Vhaheḓana yo thusa vhashai uri vha vhulunge vhafunwa vhavho nga nḓila ya tshirunzi . 
Nomboro ya vhuṅwalisi .
Tshi hulwane ri tea u ṱanganedza masiandoitwa a mveledziso ya ikonomi ya dzingu ḽashu , na phindulo dza u vhamba maano ane a ḓo fhungudza vhuhali vhune ha nga ḓisa khakhathi lushakani .
Ndeme dzi vhambedzwa kha tshiimo tsha databeisi ya mitengo . 
Vha malanaho vha tea u vha vhe nṱha ha miṅwaha ya fumimalo .
Zwi katela khwiṋiso dzo fhambanaho kha Durban-Gauteng Rail Corridor na u dzhenisa mveledziso ya thani dza 16 miḽioni ntswa nga ṅwaha dza manganese nga tshanele ya u rengisela nnḓa nga kha Vhuimazwikepe ha Ngqura ngei Nelson Mandela Bay .
U shayea ha zwiko - sa tsumbo , sinario yo sumbedzwaho afho nṱha .
Kha ri n . wale shumisa mepe u re kha siaṱari ḽa seli . Ṅwalani zwine na ḓo amba kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe .
vha badele mbadelo yo tiwaho .
Matheriala o sudzuluswaho zwavhuḓi na u tendelwa a nga shumiswa vho . 
Adzhenda ya Nyito i katela masia a fanaho na u konanya na u shumisana , u thivhela , tsireledzo , u wana murahu na u ṱanganelana hafhu , na u shela mulenzhe ha vhana . 
VI 1 na dziṅwe thanziela dza tsedzuluso : R27
1.3 . Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo yo itwaho nga Muphuresidennde vho Zuma nga dzi 3 Ṱhangule 2016 sa ḽone ḓuvha ḽa Khetho dza Mivhuso Yapo dza 2016 .
Nḓila ine mishumo iyi ya dizainiwa ngayo i tea u katela magudiswa a thero nahone ya katela na mishumo yo fhambanaho yo dizainiwaho u swikelela ndivhotiwa dza thero .
Vhufa hovhu vhu tea u dzhielwa nṱha , u huliswa na ṱhomphiwa nga vhaṅwe . 
U ita ndovhololo ya u guda mibvumo o gudwaho ṅwaha woṱhe .
Nḓivhadzo iṅwe na iṅwe ine ya ṋetshedzwa nga nḓila isa ya eḽekiṱhironiki ya Adobe , i ḓo haniwa . 
Minista vha nga ita vhupfiwa vhu ṱoḓiwaho nga mushumo u itela u ya phanḓa nga nḓila i pfeseseaho kha u ḓivhadza fhethu ha maḓaka ho langwaho , nga nḓila ine i sumbaho zwikili na ndeme ya nyimele . 
Yuniti ya ṱhalusamagudwa 113955
Fhethu hune vhathu vho tshatshiwaho vha ya hone ndi mahayani kana huṅwe-vho kha CBS hune ha londotwa vhathu hu tshi ṱuṱuwedzwa vhupo hu no tshilea khaho . 
Thimu dzi dovha hafhu dza kumedza u sikwa ha tshiimiswa tsha nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe tshine tsha ḓo thoma vhushaka ha vharengi vha fusumbe u swika kha fumalo u fana na vharengisa zwiṱuku vhapo na dzikhamphani dza tshumelo ya zwiḽiwa . 
Gumoulu ḽa u valela maḓuvha mararu nga GP Onkholodzhi ( khemotherapi na radiotherapi )
Vhathu vha kwamea nga vhugevhenga nga nḓila dzo fhambanaho , ngauralo kuhumbulele kwavho nga ha vhugevhenga na kwone kwo fhambana . 
khophi ya konṱhiraka ya tshumelo
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Maṋo
u sedzana na khaedu dza Ikonomi ya Vhuvhili ;
Ri tea u vha na nḓowenḓowe dza u fhindula kha nyimele ya shishi roṱhe sa nḓowetshumo na muvhuso u thoma u sikwa ha khaphasithi ya u fhindula kha u shuluwa ha ole ya kiḽasi ya ḽifhasi Afrika Tshipembe . 
Phimo yashu ya thengiselano i takalelwaho i ri ita uri ri vhe ḽiṅwe ḽa mashango a sa ḓureli mabindu a nnḓa na themamveledziso yashu yo bveledzwaho lwa nṱhesa na maimo a vhutshilo ha nṱha zwi khwaṱhisedza ndeme yavhuḓi ya masheleni . 
hu vhe na u dzhiela nṱha tshanduko dzi khou ḓaho nga u ṱavhanya kha sekithara ya khasho na ICT nga u angaredza ;
Guvhangano iḽi ḽo konisa vhashumeli uri vha kovhane nḓivho ya kale ya Afrika Tshipembe ye ya shela mulenzhe kha u fhaṱa lushaka na u ṱuṱuwedza u thomiwa ha zwigwada zwa ḓivhazwakale ya orala zwa tshitshavha . 
Ndangulo ya phambano
U posa na u rwa bola nga vhavhili
( b ) u shela mulenzhe kha matshimbidzele a Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , na komiti dza madzangano maṱuku oṱhe a poḽitiki o imelelwaho kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , nga nḓila ya demokirasi ; na
Ro kumedza vhashumi vha muvhuso , maraga ya masheleni i bveledzaho , na mabindu a na midzinginyo a khou vhonala a tshi khou aluwa . 
U vhiga uhu a ho ngo tea u tou vha kha khorombusi yo fhelela .
Muvhuso u tea u lingedza u shuma na khamphani dza ndindakhombo u itela u thoma phoḽisi yo teaho mabindu maṱuku . 
U bveledzwa ha mabindu maṱuku uri a dzhie hezwi zwikhala , ngauralo , hu tea uri hu ṱuṱuwedzwe . 
Pfunzo ya zwa Vhurereli
Ḽiṅwalwa ḽoṱhe ḽo ṱhukhukanywa u swikela hune ḽiṅwalwa ḽoṱhe , ḽi tshi konḓa u ḓa kha therisano ; 
U ḓivha kuvhonele kwa muṅwali .
Mulayotibe u shela mulenzhe kha u ḓikumedzela ha muvhuso kha u lwa na vhufhura na tshanḓa nguvhoni nga u khwaṱhisa tsireledzo ya vhaambululi .
Ro ponya ḽiṅwe ḓumbu zwi tshi kwama thaidzo ya vhashumi vha ṱhunḓu na tshavhi . 
Miṱa minzhi yo vha i nga si kone u wana zwa u ḽa arali ho vha hu si nga magavhelo aya .
2 . Mulayotibe wa Khwinisedzo ya Mulayo wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi wa 2017
Hune mathukhwi a sa fhiselwe nga ngomu vhuongeloni , kana a langiwa nga rakhonṱhiraka , hu vha na khonadzeo ya thaidzo , saizwi mathukhwi aya a tshi ḓo fhedzisela o dzhena kha lutsinga lwa mathukhwi o ḓoweleaho . 
Kha vha vhe o ṱalifhaho vha pfukele kha zwitatamennde zwa mobi Kale zwitatamennde zwavho zwa mbilo na mbadelo zwo vha zwi tshi tou posiwa .
A vha tei u rumela 750 ml ya maḓi arali vha tshi khou humbula u ṱanganyisa nao .
Bvelani nnḓa Edzisani mitambo iyi .
Hedzi dzo vha tsheo dzi konḓaho nga maanḓa , fhedzi Khabinethe yo dzi ita u itela u shuma na nyimele i konḓaho . 
U dovha wa amba nga ha u vhona uri vhupuḽani ha zwa masheleni ha Tshumelo dza Tshitshavha vhu tshimbidzana na ṱhoḓea dza vhathu .
Nyambedzano ya tshigwada / phaneḽe
Nga bono , mushumo na u ḓikumedzela zwavho vho ṋanisa nndwa yo livhiswaho kha muvhuso wa u tsikeledza , zwe mafheleloni zwa ḓisa dimokirasi .
U shumisa zwipfi : u pfa - u thetshelesa ndaela ngeno u tshi khou tshimbila-tshimbila
U vhekanya mafhungo nga ndunzhendunzhe
Tshiṅwe hafhu , muvhigo u ṱanganedza vhukoni ha mashango ane a kha ḓi lwa na u kunda mveledzwa dza u sa vha na vhuṱanzi kha poḽotiki na ikonomi dzi langwaho nga nḓila i si yavhuḓi . 
Arali vha sina hezwo , kha vha founele senthara ya luṱingo ya tsinisa na ha havho kana vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa u wanulusa arali vha tshi ṱanganedza kana u ṱoḓa ḽiṅwe ḽiṅwalo sa vhuṱanzi .
Mafurase a vhukuma : Fhethu ha vhufa ndi Mapungubwe Ḽifurase ḽa dzina : Tshi-wa-nga-matembele Ḽifurase ḽa dzina-ḽiiti , tsumbo , U vhala bugu zwo thanyisa vhathu . Ḽifurase ḽa ḽiiti : tsumbo , Khetho dza u thoma dza demokirasi dzo farwa nga 1994 . Ḽifurase ḽa thangeladzina : tsumbo , U ima hanga nṱha ha thavha ho itisa uri mukosi wanga u pfale kule .
Maitele na tshifhinga tsha u
U ṱuṱuwedza u shumiswa ha nyendedzi dza mbekanyamaitele dzi re kha sisiṱeme . 
Tsumbo ya u dzhiela nṱha mbingano dza Muslim dzi nga shumiswa zwi tshi kwama mbilo nga vhafumakadzi vho maliwaho fhasi mulayo wa Muslim kha dziṅwe nyimele . 
Lwa tshifhinga nyana , miraḓo ya mathomo vha ḓo engedzedzi kha u sainwa ha memorandamu wa u pfesesana na u dovha vha ḓadza fomo ya redzhisiṱiresheni yo randelwe u khwaṱhisedza vhuraḓo na u sumbedzisa vhuḓikumedzeli . 
Ndaela na dzone a dzi pfali zwavhuḓi kha ḽa uri kana thendelo dze ha ambiwa ngadzo ndi idzo dzine dza khou shuma zwino , kana dzi dovha hafhu dza amba thendelo ntswa dzine vhalangagomane vha mmbi vha nga dzi shumisa tshifhinga tshiḓaho . 
Khwiniso iyi ya mishumo ya u lugisa soredzhi i ḓo ṱanganedza nyengedzedzo ntswa na ṱhanḓavhudzo ya ḓorobo . 
( 2 ) Musi khomishinari dzi tshi vhewa , hu tshi tevhedzwa Ndima iyi , hu tea u dzhielwa ntha ṱhoḓḓea ya uri tshivhumbeo tsha khomishini tshi tea u sumbedza nga u angaredza lushaka na mbeu zwa Afurika Tshipembe .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala hu na thikhedzo : u ita nyambedzano nga ha zwiṱalusi zwa mafhungo zwine zwa tou vhonwa
U dzhenelela kha u vhala ḽiṅwalo ḽa u vhala na vhagudi nga vhuḓifhulufheli ho engedzedzeaho na u ḓiphina .
U tshimbidza u ṱaniwa kha u guda kha kiḽinikhala kha matshudeni vhukati ha khoḽidzhi na vhupo ha kiḽinikhala . 
Tsireledzo 
Kha miṅwaha mivhili i ḓaho , u swika zwiṱitshi zwa u bveledza fulufulu tsha Medupi na Kusile zwi tshi thoma u shuma , sisiṱeme ya muḓagasi i ḓo vha yo khwaṱha .
u tsireledza na u khwaṱhisa phurofesheni .
Lavhelesani mutalo u re fhasifhasi ni vhudze khonani yaṋu mitambo ye ya buliwa .
Arali zwo tea , kha hu shumiswe maitele a vhala nga u sielisana u bva mathomoni a Gireidi ya 4 u itela u sumba nḓila vhagudi u yo dzhena zwavhuḓi kha murole uyu .
Ndi ngazwo ro ita zwoṱhe zwire zwanḓani zwashu u tsireledza avho vhane ra vha shumela . 
U ṅwala khephusheni ya nyolo kana tshifanyiso .
Vhukonḓi ha phambano iyi , naho zwo ralo , a si phambano fhedzi ya khethekanyo ya mbonalo ya mathemetika u thusa " khumbelo " kha maṅwe masia a ngudo , fhedzi uri nyombedzelo iyi yo dzulela u shanduka . 
Ri ṋekedza ḽa France thikhedzo yo fhelelaho kha u livhana na tshanduko idzi dza ḽifhasi . 
Pulane i ḓo swikelela Mbekanyamushumo ya Malaṱwa ya Miṅwaha ya Fumi na Pulane ya Miṅwaha Minzhi kha zwa u Laṱa Malaṱwa a re Khombo . 
Vhuvhusi vhu ḓaho vhu ḓo alusa thandela dza nnḓu dza mbuyelo yo ṱanganelaho dza khwine .
Nga zwifhinga hezwi , mbonalo ya vhaofisiri vha shumaho na zwa mulayo i a engedzea hune vha ḓo vha vho vala dzibadani na kushumele kune ha ḓo vha hu tshi khou ṱolwa u mona na shango u itela u vha na vhuṱanzi ha uri maAfurika Tshipembe vho tsireledzea .
Nga ha u gudiswa ha miraḓo ya ndaulo ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
Kha muhanga uyu , mushumo wa muhulwane wa vhuṱoli ho vha u topola khombo dza vhuswole na pharamiḽithari kana khonadzeo ya khombo ine i nga isa khomboni madzangalelo aya a ndeme , khathihi na u ṱola ndivho vhukoni zwa swina . 
Mbadelo idzi dza vhuendi dzi fhiriselwa kha murengi , zwi engedzaho mitengo ya thundu dzoṱhe kha bakethe ḽa CPI . 
U ṋetshedza tshumelo dzo sedzaho kha ndugiselo ya u vhofhololwa ha vhatshinyi , ndavheleso i bvelelaho nga murahu ha u vhofhololwa nga parula , na u tshimbidzwa ha u vhuedzedzwa havho kha zwa matshilisano zwitshavhani zwavho . 
NIFW booklet- A5 - TshiVenda.indd 2
Muhwalo wa u tshimbidza kha vhathu vha Amerika wo engedzea nga phimo khulwane kha ṅwaha wa muvhalelano wa 2010 . 
Khoso ya u pfumbudza ya maḓuvha a 15 yo itwa na pulane dza 5 dza wadi dza vhatshimbidzi vha vha 24
Nyito ya u dzhia tshithu zwi siho mulayo , nga maanḓa tshelede , u itela ndivho i sa kateli u shumisa ho tendelwaho . 
Zwenezwo , vhorabulasi vha eletshedzwa u pulana nyito dzavho u ya nga ha nyimele dza mutsho dzine dza anzela u itea kha vhupo ha havho mathomoni a vhuria . 
Minista vha nga ta milayo na nyimele . 
U fhaṱa thimu : U alusa zwikili zwa vhathu hu u itela u vhuyedza thandela .
U thuthisa :
U Nyadza Khothe zwi amba mini ?
Vhuloi ho dovha ha saukanywa u ya nga nḓila ye ha shumiswa ngayo na u ḓowelwa nga nḓila yeneyo nga vhathu vha Afrika kha ṱhoḓea na mitsiko ya nga murahu ha vhukoḽoni na musalauno.16Ngudo dza zwino-zwino nga ha vhuloi , dzine dza wanala kha tshikolo tsha murahu ha vhukoḽoni , dzi khwaṱhisedza vhukonḓi vhu re vhukati ha lutendo na maitele kha zwa vhuloi fhano hayani na maanḓalanga a muvhuso , zwihulwane kha ḽa Afrika .
Muvhigo u dovha hafhu wa sumbedza uri zwiṱaraṱa zwo vha zwo tshinyadzwa nahone zwo ita uri vhuṅwe vhupo vhu sa zwikelelee . 
Khwiṋiso ya phimo dza mbebo nga ṅwambo wa thekhiniki idzi dzi a fhambana vhukuma naho zwo ralo , nahone maga aya a tea u dzhielwa nṱha fhedzi musi zwifuwo zwi tshi khou shaya pfufhi . 
( 1 ) Zwiṅwe zwi bveledzaho u fhelelwa nga u vha muraḓḓo wa vhusimamilayo
Mutakalo wa vhudi u thoma hayani .
1 . Ikonomi
Pfanelo a dzi imi nga dzoṱhe fhedzi dzi ḓa na vhuḓifhinduleli .
c ) Vho Tantaswa Fubu - Mulanguli Muhulwane a si na maanḓa ;
Vha tsitse fomo ya khumbelo i re afho fhasi vha i ḓadze .
dza Thekhinikhi Afurika Tshipembe une wa vha na Maimo , Khwaṱhisedzo ya Ndeme , Akhiridithesheni na Sisiṱeme ya methirioḽodzhi ( SQAM ) .
Sa tsumbo , muthu we a tambudzwa na u nyadzwa nga mulandu wa nndwa ya zwa poḽotiki u na khonadzeo ya u nga bvela phanḓa na zwiito zwa u tambudza na u nyadza nga ngomu muṱani wawe . 
Khuwelelo ya vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe ya uri ' Na nṋe Na nṋe ndi khou shela mulenzhe ' i ṱoḓa u vha na ngoho na u thomiwa ha vhushaka ha tshifhinga tshilapfu nga u shandukisa maitele ashu nga tshenetshi tshifhinga kha maitele ashu a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ṅwaha woṱhe u itela uri ri kone u fhungudza samba ḽa khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana .
Ṅwalani zwidodombedzwa zwa u ni kwama na ḓirese .
Tshifhinga tshoṱhe musi ndaulo i tshi dzhia tsheo ine ya kwama pfanelo dza vhathu , i vha i tshi khou ita mushumo wa ndaulo .
fhedzisa mabammbiri a ṱhalukanywa a thandela iṅwe na iṅwe /mushumo une wa ṱoḓa thikhedzo ya nnḓa .
Nga nnḓa ha mafhungo o dodombedzwaho nga tshanduko kha zwa mishumo , zwi re ngomu ha mushumo , pfunzo na vhugudisi , u litsha mushumo nga vhashumi na u tholiwa ha vhaṅwe na miholo , mafhungo a mutheo a vhashumi na one o ṱoḓiwa . 
U kopolola na u ṅwala maḽeḓere mavhili nga vhege nga u tou pomba ( a ṅwalwe nga u lingana na u fana ) .
Muvhigo wa muoditha na tshitatamennde tsho odithiwaho zwi fanela u swikiswa kha Khomishini nga muofisiri wa muvhalelano onoyo hu sa athu fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha magumo a ṅwaha wa muvhalelano wonoyo . 
b ) bvisa referentsi dzoṱhe kha vhupo ha ndaulo ya madzingu ;
Mabambiri o makiwa a fhela , na bambiri ḽa dzula kha betshe . 
( 4 ) Dzikhomishinari dza vunḓu vha na vhuḓifhinduleli ha zwa mapholisa sa -
Khaedu dzine dza ṱoḓa u dzhenwa khadzo dzi katela : 
Tshikoro tsho vha vhugai ḓuvha ḽe Ghana ya tamba ?
u ṱola , u ela na u sedzulusa
U dzhia tsheo malugana na u ṋetshedza khadzimiso ya masheleni a nnḓu ;
Pfanelo ya vhuṋe ya dzifi ḽimu dzo itelwaho thengiso i tea u itwa nga u dadza dokhumenthe dzi tevhelaho dzine dza wanalea mahala kha Ofisi ya Pfanelo ya Vhuṋe :
Mitengo ine ya sumbedza mbadelo na nyimele ya mithelo yo vhumbwaho zwavhuḓi zwi ṋetshedza zwiṱuṱuwedzi kha khwiniso yavhuḓi na u bindudza huswa . 
Komiti dza Wadi dzi tea u bveledza tshiṱirathedzhi tsha u khwaṱhisedza uri tshitshavha tsho vhudziwa nga ha mafhungo a khoro na khoro yo vhudziwa zwa tshitshavha na phindulo dzi a pfukiswa u ya kha pulane dza khoro na tsheo dzayo .
Zwigaṱhalu na zwiga
Hafhu , ndingedzo dza u nanguludza zwipondwa kha hedzi tshumelo dzi nga vha na khonadzeo ya u nga hanedzwa nga mulandu wa uri a hu na , nga nḓila ifhio na ifhio , zwo teaho zwine zwa nga itwa . 
Ri pfesesa fhedzi vhathu vha ambaho arali luambo ri tshi lu ḓivha . 
Kha mashango ane a kha ḓi bvelela tshiṱuṱuwedzi tsha u lavhelesa na u ela tsho thoma nga u sukumedzwa nga mveledzo ya mazhendedzi , e a vha a khou ofha u ṋea ndeme mbuelo dzo wanalaho nga kha thuso ya mveledzo . 
Nga u angaredza , musi vhutsitsikani ha madzulo na mushumo vhu tshi engedzea , zwi ralo na kha tshivhalo tsha vhaṋameli nga khiḽomitha kha nḓila , zwi sumbedzaho vhungoho ha vhuanzeli vhunzhi kana levele ya nṱhesa ya tshumelo dza vhuendi ha tshitshavha . 
U ṋetshedza mafhungo one kha ndugiselo dza zwitatamennde zwa masheleni . 
Dziṅwe tsumbo dza dzitshaka nga ha uri ndambedzo dza lushaka lwonolu lwa maanḓalanga apo lu nga itiswa hani dzi fanela u dzhielwa nṱha . 
Khethekanyo heyi i ṋetshedza Zwidodombedzwa zwa u pfukisela zwa Mihasho kha Muvhuso wapo , u sumbedza pfukisela nga Muhasho na nga lushaka lwa gavhelo kha masipala muṅwe na muṅwe . 
Lu ḓo vha lwa u tou thoma vhuṱambo uvhu vhu tshi farelwa Afrika .
Kha vha ṋekedze ṱhuṱhuwedzo yo tou ṅwalwaho ya nga ha uri ndi ngani ṱhoḓea dza ndeme dzo imaho ngauri dzo topolwa na uri dzi ḓo vha na mbuelo ifhio u itela khamphani . 
u vhala na tshigwada ( guided reading ) - u vhala ha mudededzi na tshigwada tshine tsha vha tsho vhumbwa zwo sedza vhukoni .
Masiandaitwa a si avhuḓi a mveledziso ya vhuendelamashango a nga kona u pwashekanya nga zwiṱuku zwiko zwa mupo zwe ha ḓitika ngaho . 
Muvhuso wa khethululo wo kombetshedza vhunzhi ha vhathu u dzula vhuponi ha mahayani hune mavu a hone a si bveledze tshithu .
U amba ( OraḼa )
o Arali vha wana luṅwalo lwa vhufhura , kha vha rumele zwoṱhe zwe vha rumelwa kha Interpol .
Fulufhedziso ya mbofholowo na ndinganyiso , khonadzeo ya u vhuedzwa ha tshirunzi tsha vhathu vha dzimiḽioni . 
Kha vha ḓiṅwalise sa mutheli nga u ḓadza fomo ya u ḓiṅwalisa ya IT77 ine ya wanala kha webusaithi ya SARS .
Ndaka i fanela u vha kha na u ṅwaliswa nga dzina ḽa muhumbeli , na u fusha ṱhoḓea dza sabusidi ya ṱhanganelano .
Sisiteme ya kale ya tshiala tshithihi tsha Khuliso na Zwiala zwina zwo vha zwi tsumbo ya zwa mulovha .
1.11 Sa izwi u muṱangano wa u fhedza wa Khabinethe wa 2013 , miraḓo ya Khorondangi i tamela maAfurika Tshipembe Maḓuvha a Madakalo o fhumulaho , a mulalo nahone o tsireledzeaho .
Khumbelo yo hanelwa
Vha Tshumelo vha nga rumela mufari wa ṱhanziela ya u redzhisiṱariwa tshihumbudzo tsha u vusuludzwa ha u ṅwaliswa . 
Vhadzheneli vha vhumba zwigwada zwa vhathu vha 4 u swika 6 vha ita Mushumo wa u bva kha 1 u swika 3 .
A hu na na tshithihi tsha izwi tshine tsha vha tshi songo ḓowelea kana tshi sa itei muthuni - vha humbule uri hu na tshumelo dzine dza vha hone u vha thusa kha dzhenuwo , hu tshi katelwa Mbekanyamushumo dza u Maanḓafhadza Mupondwa , vhaḓivhi vha muhumbulo , vhaeletshedzi , vhashumeli vha zwa mutakalo vho gudelaho , vhashumelavhapo , vhatholi , dzikhonani , muṱa kana miraḓo ya kereke .
_ Tshedza tsho fanelaho na u lingana
Khuḓano khulwanesa ye ya bvelela nga tshifhinga , khamusi vho ita uri izwi zwi konḓe musi masia a khuḓano o khethekanywa zwavhuḓi . 
Zwiṅwe hafhu , hezwi zwi khou ambiwa ho sedzwa uri zwi a shumisea kha u fhaṱa ho sedzwa badzhethe i re hone . 
( a ) vhuhulu ha Khoro ya Masipala ;
Naho zwi sa tou kombetshedza phetheni dza kufhaṱele kune ḓisa u shela mulenzhe kha zwa ikonomi vhuponi hapo , mbumbo iyi ya netiweke i sika phetheni dza zwikhala zwa u shela mulenzhe kha zwa ikonomi , ho ṱanḓavhuwaho ha dovha ha ya thwii vhathuni lune ha nga katela mifuda yo fhambanaho ya vhoramabindu na phetheni dza u bindudza ha khomese . 
Ngauralo ri tenda uri nyimele ya u ṋea ḽaisentsi ya mahala ya nzivhanyedziselo ya muvhuso kha matheriaḽa u ṱuṱuwedza u vha khagala hu ṱoḓeaho nga Ndayotewa . 
Vhatholi kha dziṅwe nyimele vha tea wana mbalanyitwa dzi itwaho nga vhashumi . 
Afurika Tshipembe ndi shango lo omaho .
Mupo wo vha wo ḓala vilinga na u sa dzika u mona na shango ḽoṱhe . 
Vhegeni mbili dzo fhiraho , ndo vha na muṱangano ngei Pretoria na Vho Sir John Parker , mudzulatshidulo wa Anglo-American Plc ri tshi khou amba ngaha puḽane dzo vhigwaho dza u vhumbulula na u litshisa mushumo vhashumi vha linganaho 14 000 kha Anglo American Platinum .
Afrika Tshipembe ḽi ṱoḓa ḽevheḽe dzi re nṱha dza vhubveledzi na u sa ḓura u itela uri ikonomi yashu i kone u aluwa nahone hu tholwe tshivhalo tshihulwane tsha vhashumi . 
Khethekanyo ya 2
Ndi nnyi ane a nga dzhoina ?
Ndi kha maitele a nḓisedzo ya dzinnḓu yo khetheaho uri vhathu zwitshavhani vha shumisane na u ḓifhaṱela dzinnḓu vhone vhaṋe . 
Vho ḓadzisa uri Thandela ya Thoyane ya Nnḓu dza Mahayani yo sumbedza u ḓi kumedzela ha muvhuso kha u sika madzulo a vhathu a tshifhinga tshilapfu .
U itela uri hu vhe na vhunzhi ha mihumbulo ya vhupuli vhune ra vhu ita nga kha khakhululo kha mvelele yashu . 
Themo iḽi ḽi bva kha sisiṱeme ya Panchayats , ine midzi yayo ya vha kha ḓivhazwakale na mvelel ya India .
U shuma na / nga mafhungo : ṋefhungo , tshiitwa,pfano ya ṋefhungo na tshiitwa , tshifhinga tsha zwino
Mudzheneli muṅwe na muṅwe u ḓo wana khophi ya manyuwala ya khoso . 
arali mokolodi o no vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi .
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha Maafurika Tshipembe vhoṱhe u pembelela heḽi ḓuvha ḽa ndeme nga u bveledza vhuthihi ha tshitshavha nga huhulu na u fhaṱa lushaka .
Vha vhilahedzwa nga zwine zwa khou itea kha ikonomi yashu , nga maanḓa u gonya ha nyingambadelo , mitengo ya zwiḽiwa na mapfura , zwine zwa engedza thambulo ya vhashayaho .
Tswikelelo ya zwiimiswa zwa tshitshavha kha tshitshavha . 
Zwga zwa tsumbo zwi katela vhuṱungu na u oma kha muṱana , khundu kana gona nga murahu ha u shuma nga ṱereṱerere .
Zwi tshi tevhela u nḓivho ya u ranga zwishumiswa izwi zwi elwa sa zwe wa sumbedzwa afha fhasi . 
Nḓowelo ya u ya kha zwa u shumiswa dzikhakhathi kana thasululo ya miṱaṱisano nga nḓila ya vhukuma kana phambano dzine dza nga vha hone kana phaḓaladzo ya zwiko u mona na zwitshavha ; 
Vhashumi vha siho mulayoni vha hanedzana na zwine vhatholi vha amba zwone nga ha tshivhalo tsha khuḓano tshi re fhasi . 
Kha ri n . wale
( d ) u tsireledzwa kha u sa farwa zwavhuḓḓi , u litshedzelwa , u tambudzwa kana u nyadziswa ;
Themendelo yo khetheaho ( nṱha ha thendelo u thoma ya sibadela ) i a ṱoḓea kha angiogirafi , zwikene zwa CT , zwikene zwa MDCT , khorinari angiogirafi , zwikene zwa MUGA , zwikene zwa PET , zwikene zwa MRI na ngudo dza radio-isotope
Musi vha tshi dzhenisa maipfi a u setsha , website yothe i do setshwa u toda maipfi e vha a dzhenisa .
Zwidodombedzwa zwa moḓoro zwi nga si ṋetshedzwe fhedzi mafhungo maṅwe na maṅwe ane vha vha nao a nga khwaṱhisedzwa . 
Izwi zwi nga katela nyimele ine thendelano ya nga fheliswa khadzo , u sa bvisela khagala zwidodombedzwa zwo ṋetshedzwaho na vhuḓifhinduleli ha u sa tevhedza thendelano .
MURANGAPHANḒA WA MAHORO MAHANEDZI : Mulangadzulo , ndi nga humbela uri ri ... [ A zwi pfali . ]
Themamveledziso ya u sudzulusa maḓi i ḓisa maḓi kha Masipala Wapo wa Lephalale , zwiṱitshi zwa fulufulu zwa Eskom ( Matimba na Medupi ) , ḽimaga ḽa ndondolo ya maḓi ya Zeeland , na mugodi wa Exxaro wa Grootegeluk .
Khoro yo livhisa kha u vhona zwauri hu na nzudzanyo na pfananyo na vhadzhiamukovhe vhayo kha u ṱuṱuwedza shango na u shela mulenzhe kha tshumisano ya tshitshavha nga kha maga o thomiwaho a miṱani o livhiswaho kha u ḓihudza na u fulufhedzea . 
U topola , buletshedza na tshivhalo tsha zwishumiswa zwa ḓivhamahe na ndeme ya ikonomi ( zwishumiswa zwa zwitshilaho ) u fana na zwishumiswa zwa u fhaṱa , nga kha tsedzuluso ya inzhiniariṅi ya vhuḓivhamahe . 
Izwi ndi zwithu zwi konḓaho , zwine zwa ṱoḓa u humbula zwavhuḓi , u pulana nga vhuronwane na vhurangaphanḓa ha ndeme vhu re na vhukoni .
Ndambedzo yo linganaho ndi ṱhoḓea ya u khwaṱhisa vhukoni ha nṱhesa , dzibasari na tshumelo da thikhedzo ya matshudeni . 
Arali ni mugudziswa are na Gireidi 12 a na mvelelo dzavhuḓi kha mbalo na saintsi Transnet i khou ṱoḓana na inwi .
Masipala u na vhuḓifhinduleli ha u bveledza muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha sa iṅwe nḓila ya ndeme ya u vha na vhuḓifhinduleli na u vha khagala .
Vha shumise mutaladzi wa u thoma sa tsumbo zwigwada zwi kone u fhedzisa thebuḽu .
Khoudu ya Vhuḓifari yo livhanywa kha Bammbiri ḽa Muvhigo wa Madzinginywa kha zwa Ndulamiso , sa izwi maṅwalwa oṱhe zwi khagala a tshi ṱalutshedza uri Muofisiri wa Ndulamiso u lavhelelwa u ḓifara zwavhuḓi . 
Hezwi zwi ḓo vha tshishumiswa tsha u khwinifhadza vhupulani , na u ṋetshedzwa ha themamveledziso nga mazhendedzi a muvhuso u itela u tikedza nyaluwo ya ikonomi , u shela mulenzhe kha maraga wa zwa mishumo na ndondolo ya Vunḓu nga u angaredza . 
Ri ḓo ita nyambedzano dzi re khagala nahone nga u fulufhedzea na u fhaṱa vhushaka ho ḓisendekaho nga fulufhelo . 
Ṱhaṅwe nyimele yavho ndi ya fhasisa kha zwine nda zwi takalela . 
nḓila dza u tandulula khanedzano .
Ni dzula ngafhi ?
Arali muṅwalisi a tendela khumbelo , hu ḓo bviswa ṱhanziela ya thendelo .
u ṅwala pulane dza wadi
Naho kushumele kwa zwa ikonomi uku , ri wana maanḓa kha u vhiga tswikelelo dzo ṅwaliswaho kha ṅwaha wo fhiraho , hune arali zwo vha zwi siho tshiimo tshashu tsho tshi ḓo vha tsho ṋaṋa . 
Mveledzo i fanela u ṋetshedza tsireledzo ya u kovhana mafhungo . 
Buthano ḽi ita mbetshelwa ya mubebi a thubaho hu hanedza khumbelo ya u humela murahu . 
Arali zwibveledzwa zwi songo vhofhololwa kha u vha na phemithi , vha fanela u ḓadza fomo ya khumbelo ya u ṱunḓa zwibveledzwa .
U shuma na / nga maipfi : Madzina mbumbano , dzherandi , ṱhukhufhadzo , matitilidzi Maiti Thangeladzina Maṱaluli ( maḓadzadzina ) : mbambedzo
munna kana mufumakadzi wa kale , arali vho vha vho malana nga fhasi ha tshanga ndi tshau / tshau ndi tshanga
Mudzulatshidulo wa SALGA na vhurangaphanḓa hoṱhe ha mivhuso yapo ;
U phetha zwe zwa vhofhwa kana mishumo ine ra fanela u itela vhaledzani vhashu vha Lisuthu , Swaziland , Mozambiki , Zimbabwe , Vhutswana na Namibia .
Iṅwe tsumbo ndi ya ṅwana wa mupfumi o farelwaho u reila o nwa a vhofhololwa o tou kaidzwa , ngeno ṅwana wa mugudisi wapo a tshi nga farelwa mulandu onoyo a ya a senga khothe .
Tshitshavha tshi tea u dzhienṱha mvelelo ṱhanu dza ndeme u pulana nga tshifhinga tsha phurosese ya u pulana .
Masheni ane vha ḓo a wana ndi R1 500 nga ṅwedzi .
U vhiga
Avha vhana vha khou ita mini zwine zwa vha zwavhuḓi kha mivhili yavho ?
Mabindu a zwa vhulimivhufuwi a fuṱhanu a ḓo ṱaluswa sa thandela dza u thoma .
Fhethu ha vhufa ndi fhethu hu thomaho tshanduko ya tshifanyiso na u nyanyula nyaluwo ya ikonomi ya matshilisano ya Afrika . 
U itela vhagudisi vhane vha gudisela kiḽasirumuni , izwi zwi tea u pindulelwa kha thendelanomviswa dza kiḽasirumuni dzo imaho ngauri kana mutavha wa milayo . 
Vhudziki ha ikonomi khulwane ho ita uri muvhuso u vhe na tshikoupu tsha u gonyisa tshinyalelo yawo , mbekanyamaitele ya muvhalelano i ṱanḓavhudzwe , ngeno i tshi khou dzula kha mipimo yo humbulwaho zwavhuḓi . 
Huṅwe ha fhethu ho pikwaho hu katela u engedzea ha vhafumakadzi , ngamaanḓa kha maimo a vhurangaphanḓa , khathihi na vhathu vha re na vhuholefhali . 
Ndivho : u tshimbidza vhulamukanyi kha nḓila dza kulangulele kwa muthelo kha ḽa Afrika Tshipembe nga nḓila ya tshihaḓu , yo ḓiimisaho nga yoṱhe , isa dzhii sia na hone i li lisaho lu fushaho . 
U vusuludza milayo na mbekanyamaitele u itela u livhanya na muhanga wa zwa milayo wa muvhuso wapo u itela u thoma u shumisa nga nḓila i bveledzaho . 
7.1 Vha ḓivhadze uri hune zwa vha zwo tea vha nga humbela mutshinyi a vhuisele thundu khavho , muṱa wavho na vhaunḓiwa nga nḓila yavhuḓi ;
Tshikalo tsha u pima : 1 - fhasi , 3 - vhukati , 5 - nṱhesa
U thusa kha u bveledza maitele a murekanyo ane a ṱuṱuwedza kuhumbulele ku re na ndunzhendunzhe na ndeme , vhuronwane na u tandulula thaidzo zwi ne zwa ḓo thusa kha u dzhia tsheo .
U khwinisa vhupo ha dziḓoroboni nga murahu ha tshifhinga , vha fanela u vha na fhulufhelo ḽa uri vhupo vhu khou khwinifhala na uri vhubindudzi vhu ḓo vha ho tsireledzea . 
U ḓivha na u ṋea muhumbulo nga ha muanewa muhulwane , puloto na fhethuvhupo
Ndifho dza tshithihi dza thikhedzo dzi tea u vhewa iṱo na u fhungudzwa hune zwa vha zwo tea . 
2.1 Phetheni dza dzhomeṱiri
Vha humbelwa uri vha ṱhogomele uri arali zwa EFT zwi songo itwa u bva kha First National Bank vha ḓo tea u lindela lwa iri dza 24 .
U phalala hu hulwane ha u khwinisa tshenzhemo ya vhashumi , u engedza kha tshiṱirathedzhi tsha vhashumi tshi ṱanḓavhuwaho , hu katela : 
U ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo ndi tshipiḓa tsha maitele a u fhaṱa fulufhelo na u bveledza vhushaka .
3.7 Khabinethe yo tendela u gazetiwa ha Milayotibe mivhili , ine yoṱhe i khou khwiṋisa Mulayo wa Vhana , 2005 ( Mulayo wa vhu 38 wa 2005 ) sa zwe wa khwiṋisiswa zwone nga Mulayo 41 wa 2007 u ya nga zwi re kha Tshiteṅwa 75 tsha Ndayotewa na Tshiteṅwa 76 , u itela vhupfiwa ha tshitshavha .
Khabinethe yo tendele u tholwa hutevhelaho :
Ndeme na mitheo ya Batho Pele ndi zwone zwi vhumbaho Luswayo lwa Shango luswa .
Mugaganyagwama wa tshikolo wa ṅwaha u tevhelaho wo ṱanganedzwa kana u tendelwa ?
U bva 2001 ho vha na u dzhenela hunzhi na phurogireme dzo sedzaho kha u thoma komiti dza wadi na u fhaṱa vhukoni ha u shuma zwavhuḓi .
U ḓisikela ṱhalusamaipfi yawe/ vhuṋe
Ndima ya 1 Vhudavhidzani na mishumo ye Komiti dza Wadi dza ṋewa yone
38 . U shumiswa ha pfanelo
Tshiitisi tsha vhuvhili
Ho vha hu na muri ngadeni .
U thetshelesa u itela u pfesesa
Zwivhangi zwi tevhelaho zwi vhigwa nga kotara nga kotara . 
U bvuḓa na u elela u bva mavuni a zwa vhulimi , na malaṱwa u bva vhuponi ha nḓowetshumo , ndi zwiko zwi songo livhaho na zwo livhaho zwa tshikafhadzo nga u sielisana . 
U itela u khwaṱhisedza uri mitheo yo dzikaho i a sikwa kha nyimele idzi nga ḽeveḽe dza mbadelo dza fhasi , yunitsi dza vhudzulo dzi tea u dzudzanywa nga lushaka lwa nnḓu dzo dzudzanywaho nga dzirou dza mbumbo . 
Sia / sekithara ya vhuendelamashango
Vhuḓifari havhuḓi na tshumisano zwi nga ṱuṱuwedzwa nga kha u shumisa sisiṱeme ya u topola yo teaho kha u vhekanya khethekanyo dzo fhambanaho dza vhafariwa . 
U anḓadzwa ha dzifigara hu a ri konisa uri ri dzhenele kha nyambedzano ri na nḓivho ya uri ri nga kona hani u khwaṱhisa vhushaka na tshitshavha zwi tshi yelana na u dzhenelela ha muvhuso kha nzudzanyo yo khwaṱhaho ya zwa u lwa na vhugevhenga .
Miraḓo ya Khorondanguli vha ḓo vhei iṱo kha kushumele , ngeno Muphirimia vha tshi ḓo vhea iṱo kha thimu ine ya ṋea vhurangaphanḓa ha tshipolotiki vunduni ḽa hashu . 
Kudzudzanyele kwa mushumo wa u linga wa fomaḽa ( FAT )
U sa vha na mafhungo o teaho a mutholwa na u sa imelelwa zwavhuḓi u bva kha vhavhili zwi ita uri hu si vhe na u kona u langula thivhela mbilo u badelwa kha vhavhili nga tshenetsho tshifhinga tshithihi hu tshi ṱanganedzwa mbuelo u bva kha Tshikwama tsha Ndiliso na u tholwa . 
Mashudumavhi , kuhumbulele kune kwa vha kwone vhubvo ha pulane iyi ku nyadza milayo ya vhupo vhune ha shumisa tshelede i fanaho kwa sedzesa nga maanḓa kha milayo ya u ṱanganelana ha zwivhumbi zwihulwane zwa ekonomi . 
U bva nga 1994 , mashango aya mavhili o isa phanḓa na u engedza vhushaka na vhufarani hao .
Nga vhanga ḽa vhukatelaḽifhasi ndi zwa vhuṱhogwa uri zwiṱirathedzhi na zwitandadi zwi tshimbilelane nga ngomu ha madzingu ane a nga khwinisa thengiselano vhukati ha mashango sa tsumbo tsireledzo ya zwiḽiwa . 
Ndi ḓo vhiga murahu ngaha vhuvhekanyandeme vhuṱanu , tsha u thoma ndi ikonomi .
Miṱangano ya tshitshavha i a itwa nga murahu ha muṱangano wa khoro muṅwe na muṅwe u itela u ḓivhadza tshitshavha .
Ṱhoḓea dza zwiko zwi lwedzanaho dzo linganyiswa ho sedzwa ṱhahelelo ya mugaganyagwama ye ya ṱaluswa nga nyimele ya ikonomi na nga mbekanyamaitele dza maraga . 
Dzimishinari dza vhudipuḽomati dzi fhiraho 60 na mabindu a si gathi a phuraivethe o ṱana zwibveledzwa zwao na zwikhala ṋaṅwaha .
Mbekanyamushumo dza u khwinisa vhukoni ha mivhuso yapo dzi khou ya phanḓa .
Khombo hu iyo ya vhufhulufhedzei ha mafhungo o kuvhanganywaho o rekhodiwaho sa zwibviswa nga mihasho . 
Musaukanyo uyu u ḓo thoma u pfesesa nga vhuḓalo ha tshaka dzo fhambanaho dza phindulo , vhukhakhi na u sa pfesesano sa zwe zwa sumbedzwa nga vhagudi , khathihi na u dzhiela nzhele masia a maitele avhuḓi kha bambiri ḽa mbudziso . 
Fhethu afho a hu na phumethe ya u shuma . 
Kha vha shumise Tsumbandila dza arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6 .
( i ) arali Mulangavunḓu o humbelwa u ita zwenezwo nga murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine muraḓo wa Khorotshitumbe waḽo a kwameaho a vha e muraḓo , kana
Arali muṅwe wa vhamalanaho o mala / malwa nga nḓila dza tshizwino-zwino , mbingano ya tshirema i nga si konadzee musi a tshe o mala / malwa .
Kha u tikedza ṋetshedzo idzi na u itela u khwinisa tshumisano vhukati ha muvhuso na zwitshavha , Muhasho u khou pindulela zwibugwana u ya kha dziṅwe nyambo dza tshiofisi dza shango , sa u shela mulenzhe kha u phaḓaladza hone-hone ha mafhungo manzhi ane a ṱoḓea kha miraḓo ya komiti ya wadi na tshitshavha nga u angaredza .
5.5 Khomishini i dzhiela nṱha vhuḓifhinduleli ha u ṱuṱuwedza na u tsireledza pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo , ngamaanḓa pfanelo dza mvelele na pfanelo dza vhurereli zwa tshitshavha tshiṱuku .
Ndingedzo dza u tevhedza nḓowelo iyi dzi nga tou ṱuṱuwedza fhedzi u shumiswa ha vhunzhi ha zwishumiswa zwi si zwa vhukuma zwo itelwaho u pfuka mulayo , ndi ngazwo hu tshi ṱoḓea milayo i konḓaho . 
U thoma u ṅwala maḽeḓere danzi na tshitopo , zwo ṱangana na maḽeḓere danzi a madzina .
Khabinethe yo khwaṱhisedza u ḓikumedzela hayo kha sekithara ya migodi yo dzikaho i aluwaho .
7.3 . Vho D Mashitisho sa Mulanguli Muhulwane ( DG ) wa Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili .
Mashudu mavhi , zwoṱhe zwi anzela u tsikeledza mugaganyagwama zwine zwa ita uri hu vhe na phungudzo kha tshinyalelo ya khephithala . 
Gireidi dza 4-6 : nganetshelo / mbuletshedzo ( Kha hu dzhielwe nzhele uri tshivhalo tsha maipfi na pharagirafu kha gireidi dzo fhambanaho tsho sumbedzwa kha 3.3.2 kha dokhumennde iyi )
A huna u kundelwa ho rekhodwaho u swika zwino . 
Zwithu zwo laṱwaho na mavhudzi zwi ita uri hu vhe na u buḽokea . 
U sedza na u ola tshikhokhonono
U ola na u bveledza mbekanyamushumo dza vhugudisi u itela vhashumi misi yoṱhe . 
Zwo ralo , ṱhalutshedzo iyo i tea u sa kanganyisa tshiga tshi re hone na u sasaladza hu re khagala zwi kwamaho mbudziso dza ndeme dza u ṱalusa khathihi na mbofholowo ya u nanga . 
Davhi ḽi khou dzudzanya u thomiwa ha mbekanyamushumo ya vhugudisi vhu re khagala ha Vhainzhiniara na Dzithekhinishieni , ine ya ḓo ṅwaliswa na madzangano a mushumogudwa o teaho zwine hezwi zwa ḓo thusa kha u ṅwaliswa hafhu ha avha vhagudiswa sa vhashumigudiswa . 
Zwidodombedzwa nga ha u shumiswa ha maḓi ho redzhisiṱariwaho zwi nga shandukiselwa kha fomo iṅwe na iṅwe ya u redzhisiṱara . 
Arali vha phasa u lingwa u reila , vha fanela u badela mbadelo ya uri i bviswe uri vha kone u ṱanganedza ḽaisentsi ya u reila ya tshifhinganyana , ine vha ḓo i shumisa musi vha tshi kha ḓi vha vho lindela ḽaisentsi ya u reila ya garaṱa yo odiwaho .
Thivhela u vha hone ha dwadze-tshifu ḽa HIV / EIDZI , malaria na lufhiha
1 . Kapa Vhubvaḓḓuvha
Arali vha shumisa tshithusedzi tshavho lune lwa fhira luvhili kha vhege nga masiari kana tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga madekwana , vha tea u shumisa vho na mushonga wa u thivhela .
Ho sedzwa PMSA
Mukano wa vhubveledzi
( b ) u vhila muthelo , mithelo miṅwe-vho , kana muingathengo ;
Lushaka lwa vhathu vha re na tshivhindi .
Muthu muṅwe na muṅwe ane kana o no vha ho kha vhushaka ha vhathu vhavhili vha dzulaho vhoṱhe na muhweleli na hone o no ita kana a tshi humbulelwa u vha o ita khakhathi dza miṱani na muhweleli . 
Mushumo wa mbuedzedzo u khou ya phanḓa u itela u vhuedzedza tshirunzi tsha avho vho tambulaho nga tshifhinga tsha muvhuso wa khethululo .
Muhumbulo uyo u shuma khethekanyo dzoṱhe dzi shumaho dza zwishumiswa zwa tshitshavha ; naho zwo ralo , ṱhoḓisiso nnzhi dzo sedzesa kha zwishumiswa zwa pfunzo na zwi elanaho na zwezwo . 
Khabinethe yo tendela hafhu u thomiwa ha Komiti ya Dziminisiṱa ( IMC ) , ine ya ḓo vhona uri hu na maitele o dzudzanyeaho nahone are na vhukonanyi .
U rumelwa nga poswo , fekisi kana i-meiḽi kana u tou ḓiswa nga tshanḓa .
U itela u wana mafhungo manzhi a u endedza muhumbeli ḽiga nga ḽiga nga mbudziso , nyendedzi ya u ḓiṅwalisela i nga shumiswa . 
Ho sedzwa thendelo phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele
Mbekanyamushumo iyo yo sedzuluswaho i ḓo tiwa kha tshikalo tsha mushumo wo swikelelwaho nga Rakhonṱhiraka u swika ḓuvha ḽa u sedzuluswa . 
Kha tshivhumbeo tsha u nwelela , mashika a nwelela nga luvhemba lwa muphaḓaladzo a ya kha matheriala a fhasi a mupo . 
Ndi ḓo amba nga ha dzi si gathi .
U ṋetshedza zwiendedzi na zwishumiswa zwa maḓi , zwa u hwala mashika , vhuthathazwitzhili , u vhuisa masheleni o shumiswaho murahu , bada , mutakalo na tshumelo dza tsireledzo . 
Zwithu zwi tshimbidzaho , vhukati ha zwiṅwe , zwo shumiswaho kha vhukwamani . 
Hu nga ḓi vha na nyimele dzine mudededzi a nga tea u sedza kha tshivhumbeo tsha fhungo kana u ṅwalwa ha phara kana vhagudi vha ṅwala tshibveledzwa vha so ngo ita mvetomveto vha tshi lugisela mulingo .
Tshanduko dza mulayo dzo shumiswa kha zwishumiswa zwoṱhe zwi shumaho na zwine zwa kha ḓi fhaṱiwa . 
Zwi ita uri theo ya mulayo i ṱuṱuwedze u dzhenelela ha tshitshavha ha vhukuma .
Malwadze a sa fholi o ṋaṋa ; zwa ṋaṋesa arali ndango na u ṱhaṱhuvha zwi zwa maimo a fhasi . 
Vhathu vhane vha dzhenisa tshelede
U bva kha zwisumbi ndivhiswa u ya kha lutamo lwa muthu : ndeme ya zwisumbi ndivhiswa zwa tsireledzo ya zwiḽiwa zwi tshi vhambedzwa na lutamo lwa vha re khomboni zwo vhudziswa zwinzhi miṅwahani ino . 
U itela u londota vhuthihi , maṅwe maitele o kuvhangana fhethu huthihi u itela ndivho dza vhukoni . 
U ita tshenzhelo kha zwa vhuholefhali na ndangulo ya phambano . 
U pima na u bvisa tshelede zwi itwe nga u ṱavhanya nga murahu ha musi pulane dza wadi dza 6 u swika kha 8 dzo no khunyeledzwa na u pimiwa , musi hu sa khou thoma ha lindelwa uri pulane dzoṱhe dza dziwadi dzi khunyelele ;
Baisigira dzo itwaho lwo khetheaho dzo ṋekedzwa vhashumi vha ndondolo ya tshitshavha vhane vha ita zwa nḓisedzo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi na u ṋekedza ndondolo ya vhathu vhe hayani kha vhalwadze vha re na u sa shuma zwavhuḓi ha miraḓo kathihi na pfunzo ya zwa mutakalo ya tshitshavha nnḓa ha saithi . 
U ita nyambedzano nga ha ḓivhaipfi ntswa
U ya kha zwipikwa zwihulwane zwa pulane .
( b ) kha mafhungo oṱhe a yelanaho na ndangulo ya khabinethe na
( c ) Khoro i fanela uri , musi i tshi khou dzhenelela , i sedzuluse u dzhenelela tshifhinga tshoṱhe , i ite themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya vunḓu .
4.7 Maga a u wana kha maitele a u ranga u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo 53
Naa hu fanela u vha na tsireledzo yo khetheaho ya maanḓalanga a tshitshavha malugana na u fhela ha tshifhinga tsha mulandu ? 
Ho vha hu na pfananyo yavhuḓisa u bva kha vhaofisiri vha muvhuso hu tshi tevhedwa uri tshifhinga tshi vhe hone kha nḓivhadzo pfufhi nga nnḓa ha ṱhoḓea dza mushumo wavho wo ḓalesaho . 
U vusulusa kana u shumisa themamveledziso dza nnḓa dza phera dza seva : Lufhera lwa khomphiyutha lu tea u tevhedza zwilinganyo zwa maitele a maimo a nṱhesa nahone lu vhe na muṋango u lindwaho , ndango ya muxwatu , fuloro yo gonyelaho nṱha , tsireledzo yo dzikaho . 
U bvisela vhuḓipfi hawe khagala nga ha ḽiṅwalo na u ṋea mihumbulo ( zwo ntsinyusa ngauri . . . . ) .
Vhunzhi ha ṱhanzi vho ṱanziela nga ha tshenzhemo dzavho nga tshifhinga tsha mitambo yo fhiraho vhukati ha thimu idzi mbili . 
Vhashelamulenzhe vho vha na u sa londa nga mulandu wa uri a vho ngo dzhiela nṱha tshenzhemo ya tshifhinga tsho fhelaho kha vhupuḽani havho musi vho fara miṱangano ya mashumele . 
Sa tsumbo , vha nga ṱoḓa u shumisa ṱhoho dzi no nga sa ' Tshiteṅwa tsha adzhenda ' tshi tshi tevhelwa nga ṱhoho ṱhukhu ' Nyambedzano ' na ' Zwo itwaho ' .
U shumisa zwifhinga zwi konḓaho
Nga kha zwezwi , ro sedza phanḓa kha u khunyeledzwa ha nyambedzano dza poḽotiki ngei Zimbabwe na Madagascar .
U vhambedza zwithu zwine zwa fana na zwi sa fani .
tsini na murahu ha
Kha vha sedze notsi dza khoso uri dzi vha thuse .
Shumisani bini .
MASHELENI A THENDELANO
Sankambe tshi humbula u lugisela mbambe nga u khwaṱhisa muvhili .
Afha fhethu , sentharani ya vhululamisi , ho vha ho tea hu hone fhethu ho tsireledzeaho ngamaanḓa ngauri zwa vhudzekani zwi a langulwa . 
Sa tsumbo , zwi a ḓura u ḓisa muḓagasi kha sisteme nga zwifhinga zwa musi hu bizi , na u sa ḓura u u ḓisa nga zwifhinga zwa musi hu si bizi . 
Minista vha imela ndango ya vhathu zwavho kha mafhungo a zwa vhuswole vho imela Khabinethe . 
Zwo ralo , zwiimo zwa tshumelo na u shumisea zwi nga vha fhasi . 
U bveledza mihumbulo u itela u tshimbidzwa ha tshumiso ya zwiko . 
U shela mulenzhe kha nyito dza orala dza u dzhiela nzhele mibvumo ya foniki
Kha mulandu wa zwino tshipikwa tsha khuvhanganyo iyi ya ifa ḽo ṱanganelaho ḽi ṱanganedzwaho tsho lingana . 
Zwenezwi hu na ndango dzine dza shuma zwavhuḓi kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽihulwane ḽa mutevheṱhanḓu wa tsheledemviswa , ndango dza zwa u renga dzi ḓi dzula dzi sa shumi zwavhuḓi . 
Tshigwada tsha u Shuma tsha Lushaka tsho dzhenelela kha kuhumbulele na tshivhumbeo tsha modulu .
I na tshitaila tsha fomaḽa
Kha vha ite khumbelo ofisini ya tsini ya mushumeli wa tshitshavha .
Naho zwo ralo , hu na khumbulelo kha sekithara idzi , vhulimi ha harasi u itela u bveledza luvhele kha " biya ya mbiliso " ndi tshiliṅwa tsha maimo ngei Overberg , nga ṅwambo wa nyaluwo ya tshihaḓu kha nḓowetshumo ya biya na u vulea ha mimaraga ya Afrika . 
U shandukisa vhukati ha rannda na dzisenthe
Thero dzine dza ḓo gudiwa kha khoso iyi dzi ḓo katela : 
Murengi u ḓo badela murengisi tshelede ine ya tea u vha ya murengisi . 
Tshiṱirathedzhi tsha Vhuendi ha Tshitshavha tshi na vhukhwaṱho vhuvhili vhuhulwane : Dzinetiweke dza u Khwinisa Modala yo Engedzedzwaho na Vhuendi ha Tshitshavha ha u Ṱavhanya ho Ṱanganelaho . 
Vhuḓikumedzeli ha vhafariwa vhu shela mulenzhe kha u vhuedzedza ha vhukuma , ṱhanganelo tshitshavhani na u pwashekanya sekele ya vhugevhenga . 
Ofisi ya Muṅwalisi i anzela u rumela maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo kha vhoṱhe vho ṅwalisaho .
Sisiṱeme ya FET a i shumi zwavhuḓi .
Zwi re na vhushaka na izwi ndi nyengedzedzo ya nḓila dzine dza u tevhelela dzine dza ṱoḓa nḓila dzo linganaho dza ndango ya nḓisedzo ya tshiṱoko na nḓila dza zwa mabindu dzo ṱanganedzeaho kha dzitshaka . 
Kha ṱereṱere na tshigariki , zwitevhelaho zwi nga shumiswa u vhalela u shumiswa ha tshivhaswa tsho teaho . 
Tevhedzelani zwivhumbeo ni zwi khaḽare u fana na izwi zwifanyiso .
Tsha ndemesa , ndi uri ndi shango ḽine mudzulapo muṅwe na muṅwe wa Afurika Tshipembe a ḓo ḽi vhidza haya hawe .
Ḽaini yo itelwaho u dzhena dziVIP yo vha yo thivhiwa . 
- Ḓuvha , tshifhinga na fhethu
Naho masiandaitwa a puḽane dzo raloho a sa ḓo tou vha mahulwane ngauralo kha ikonomi nga u angaredza , hu ḓo ḓi vha na mbuelo dza u sikwa ha mishumo na u kuvhanganya mbuelo . 
Reithi ya ḽevi u ya nga mushumisi miṅwe na miṅwe i ḓo vha : 
Ndi nomboro ifhio i no ḓa nga murahu / nga phanḓa / vhukati ?
Vhathu vhararu vha ḓo baḓekanywa na tshiimiswa tshithihi lwa tshifhinga tsha maḓuvha mararu nga vhege . 
U ita musaukanyo ya ṱhoḓea nga vhudzulo ha ofisini ha Muhasho . 
Maitele a u ṱhoṱhela ha athu vhonala zwa zwino , naho a tshi ḓo ḓivhonadza kha miṅwe mishumo . 
Zwiko : Milayo ya Batho Pele ; Garaṱa dza sinario
Tshivhalo tsha Miraḓḓo na tshifhinga tshine vha tea u vha vhe ofisini ngatsho tshi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Miṱa minzhi nga zwenezwo i wela nga fhasi ha khethekanyo ya mbuelo ṱhukhu na ya vhukati . 
Mbalo idzi dzi sumbedza tshinyalelo kha ndivhiswa dzi no fana na pfunzo , mutakalo na themamveledziso zwi khou ya phanḓa na u aluwa zwi no vhonala , ngeno nyaluwo yoṱhe ya u shumisa masheleni a tshitshavha i tshi khou linganela zwinzhi . 
Lekgotla ḽi tendela hu tshi vha na u ṱanganelana ha tshiṱirathedzhi vhukati ha vhafaramikovhe kha nḓowetshumo ya migodi ya Afurika Tshipembe na vhaṅwe vhane vha shela mulenzhe .
U dzhenela kha matshimbidzele a vhuṱambo ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi iṅwe nḓila ine ngayo vhadzulapo vha dzhenela kha Phalamennde yavho .
Khamphani dzi ṱoḓaho u bindudza kha mashango a nnḓa ha Afrika , hu tshi katelwa mashango a BRICS . 
Sa tsumbo , zwikimu zwiṱanu zwiswa zwa maḓi zwi kha mutevhe .
Pfanelo ya u wana tsireledzo
Lushaka lwa akhaundu : Cheque
Ndi nga mini ni tshi ralo ?
" Mutholi " zwi amba Muhasho wa zwa Muno ' DHA ' .
Bola ya fhufha i tshi fhira mulindavhuno , ya kuta i tshi dzhena mapalani .
Kushumisele kwa vhuḓi kwa mabunga
Kha mbilu ya adzhenda ya ndangulo ya masheleni ndi lutamo lwa u ḓisa mvumelano ya dziphurofeshinala dza ḓivhambalelano na u oditha kha mutheo wa dzingu . 
Vha tea u ṋekedza muṱoḓisisi vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhuswa vhune vha vhu wana nga murahu ha musi vho no vhiga mulandu ngaha muthu o ngalangalaho .
Muhasho u fulufhela u , khethekanya vhapfuluwi vha zwa ikonomi kha ṱhundu dza vhukuma dzi ṱoḓaho vhushavhelo na u tandulula thaidzo dzi ṋeaho mutsiko kha sisiṱeme , na zwiṅwe . 
Tshumelo dza mutheo / ndeme - u rumela tshumelo dza ndeme kha vhashai zwi amba uri vhafumakadzi na vhana vhanzhi vha a wana mbuelo khazwo .
Ndi mushumo wa SEA u sedza hafhu dziṅwe nḓila dza sitirathedzhi na mafhungo manzhi o kuvhanganyiwaho kha ḓuvha a ḓovha a ndeme kha ndivho heyi . 
? I?Walisa Sa Mufha?I Mu?U?Di Wa Dzigoloi
Vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa vha sedzulusa khumbelo yavho na uri vha fanela u badela mbadelo sa zwo randelwaho nga vunḓu ḽavho .
Sisiṱeme ya data ya vhugalatenga a yo ngo dzhia data lu fushaho kha miṅwedzi miraru . 
Khumbelo dzi nga itwa sfisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinin wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe .
Pholisa
Musi SARS yo no ṋekedza thendelo , vha ḓo ḓivhadzwa hu saathu fhela maḓuvha a si gathi .
u tshimbidza , hu si u ḽekitshara , hu a shumiswa u itela uri vhadzheneli vha shele mulenzhe nga vhuḓalo
3.2.3 Vhulapfu ha Zwibveledzwa zwi shumiswaho kha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ( zwi tea u bveledzwa nga vhagudiswa )
Uri zwa dzikhetho zwo vhofholowa nahone a zwi dzhii sia na u sa khethulula ,
Furemiweke ya mulayo na mbekanyamaitele ya mveledziso ya muvhuso wapo
kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto ya ṅwana
Masheleni a u badela u pfumbudzwa ha vhatshimbidzi , vhakhantselaḽara vha wadi na vha masipala ;
U ṅwala tshibveledzwa tsha mafhungo hu tshi shumiswa tshivhumbeo/ fureme
Mbadelo dzi nga kha ḓi itwa ofisini dza Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe sa zwe zwidodombedzwa zwa ṋetshedziswa zwone .
Ḽiṅwalo ḽi buletshedza dzinomboro na u dovha hafhu ḽa amba nga dzimbalombalo dzo engedzwaho he zwa tea . 
140. Tsheo dza Khorotshitumbe
Nḓivho ya Mulayo wa nyimele dza mutheo dza Mushumo . 
Tsha u thoma , ḽiṅwalwa tshifhinga tshoṱhe ḽi itwa mvetomveto nga vhoramilayo , hu si ṱhanzi . 
Figara i sumbedza uri u engedzaho ndeme kha vhulimi hu thoma vhathu vhanzhivhanzhi . 
mutaladzi wa u thoma nganetshelo ---- ndi u anetshela kana tshiṱori kana zwiimeleli zwa zwiwo .
shumisa luambo na kuhumbulele kwavho u wana zwinzhi nga ha vhone vhaṋe na mvelele dzo fhambanaho kha shango ḽine vha tshila khaḽo .
Zwa ndemesa ndi u engedza ṋetshedzo ya muḓagasi .
Gonelo : Ndi nga phasa Tshitevheli : U vhala a tshi ṅwala Dzinaḽiiti : U shuma u linda Thevhekano : Ro swika ra ḽa , ra eḓela
Ifa ḽe ra wana ḽo sia zwitshavha zwinzhi zwo fhandekana nga muvhala lu shonisaho lu si na vhuthu na khanedzo ya pfanelo dza vhathu dza ndeme . 
7 . Riṋe ro / ri ya ḽaiburari u vhala bugu .
Tshipikwa ndi tsha u thusa miṱa yoṱhe , nga maanḓa zwitshavha zwo shayaho , uri zwi kone u tshila matshilo a khwine . 
Mbetshelwa yo itwa ya u phaḓaladza thundu yo avhelwaho kana yo kuvhanganywaho kha musadzi wa kha mbingano ya sialala . 
U shumisa maṱanganyi u itela
U ita ngade dza zwiḽiwa tshikoloni
uri ḓuvha ḽa u vala ndi dzi 27 Ḽara 2015 .
Nga murahu ha miṅwaha miṱanu yo fhelaho , muvhuso wo swikelela zwipikwa zwi vhonalaho kha ndondolamutakalo .
Naho hu na uri Gauteng ḽi si mubveledzi muhulwane wa goroi , vundu ḽi dovha hafhu ḽa vha maraga muhulwane wa zwiḽiwa zwa goroi na fuḽauru ya goroi , ezwi zwi itiswa nga u vha hone ha vhaphurosesi vhahulwane na ṱhoḓea ya nṱha ya zwibveledzwa ezwi Gauteng . 
A hu na na muthihi washu ane a nga vhofholowa u swikela vhathu vha tshilaho na vhuholefhali vha tshi vha na vhuṱanzi uri vha ḓo vha na u swikela hu linganaho na ha vhaṅwe vhadzulapo . 
5.5 Khabinethe yo tendelana kha u ri Afurika Tshipembe ḽi vhe ṋemuḓi wa Muṱangano wa Ikonomi wa Ḽifhasi - Afurika , ngei Sentharani ya Buthano ḽa Dzitshaka ire Ḓoroboni ya Kapa u bva nga dzi 3 u swika dzi 5 Fulwi 2015 .
Ngauralo kha ri pfesesane arali u dzhena hu tshi haniwa kha vhuṅwe vhupo , kha ri kone u konḓelela zwi ri lengisaho kana tsitsikano ya vhuendi . 
Mbekanyamaitele yo tshenzhela u shanduka ha mbekanyamaitele nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano . 
12 . U tholwa ha komiti dzo fhambanaho hu nga thusa hani kha uri khorombusi i kone u shuma mishumo yayo ?
Kha vha ye kha vha maanḓalanga a vhuṅwalisi na zwi tevhelaho :
Yo lambedzwa nga GTZ
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
Henefha , mushumisi wa u thoma hu ḓo vha mugudi ene muṋe . 
Ndi mvelele dza phoḽisi u khwinifhadza mutsho wa u vhulungela sekhithara dza phuraivethe ; na u sumbedza nḓila siani ḽa zwa masheleni na u ṱola phoḽisi nga nḓila ine ya ḓo engedza twsikelelo kha tshumelo na u fhungudza muhwalo wa inifulesheni ngeno ri tshi ḓo khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi uri i ime fhethu huthihi nahone i dzule lwa tshifhinga tshilapfu .
Mishumo ya Khanḓiso dza Muvhuso i shuma sa akhaunthu ya mbambadzo u ya nga milayo nyangaredzo ine ya ṱanganedzea ya muvhuso . 
Milayo yo itwa u khwathisedza uri hu vhe na vhupo ha tshiimiswa tshi konisaho nḓisedzo ya themamveledziso ya masipala , tshine tsha sumbedza kusedzele kwa tshumisano .
NDIMA YA 1 MARANGAPHANḒA
Thikhedzo ya ndangulo i tea uri i vhonale nahone ndi zwa ndeme uri milandu yo ṱaluswaho i khou langwa nga u ṱavhanya nahone hu na u bvelela . 
-- maga ane a tea u tevhedzelwa : lwa u thoma , lwa vhuvhili , lwa vhuraru
Sa tsumbo , uri i nga vha yo vha ya lushaka luthihi na iyo ine ya shumiswa nga mapholisa . 
u ita kha nyimele ya shishi zwa u tsireledza tsireledzo ya iwe muṋe ya vhashumisi vha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , kana tshitshavha . 
Zwikolo zwi na ṱhahelelo ya zwiko , zwileludzi na vhadededzi vha re na ndalukano . 
Ṱhaṅwe muṅwe muthu u fanela u ri thusa u sedza phanḓa kha u dzhena hashu kha ḓana ḽa miṅwaha na miṅwaha ya tshigidi miswa na khaedu na zwikhala zwoṱhe zwawo zwi iteaho nga nṱhani ha izwi . 
Bindu ḽa vhuimahoga
Kha ikonomi i songo tou dzulisea na vhupo ha zwa mafhi , u vha hone ha mafhungo a pfadzaho ndi ha ndeme u itela u dzhia tsheo dzi pfadzaho . 
U ola /fhedzisa na u ḽebuḽa zwibveledzwa zwa zwa u tou vhona zwi sa konḓi sa . dzitshati / dzithebuḽu / dzidayagiramu / mimapa ya muhumbulo/ mimapa/ zwifanyiso / dzigirafu / zwinepe / miolo / dzikhathuni
Thivhelo dza zwa maḓi dzi tea u tevhelwa musi dzo bviswa . 
Kha sia iḽi , ri kona u ṱanganedza ndeme dza mikhwa zwi tshi leluwa dzo bveledzwaho u thoma nga zwiimiswa zwa vhurereli na madzangano one aṋe . 
Mbonalo dza ndeme dza tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : sa vhabvumbedzwa , nyito , mufhindulano , puloto , khuḓano , siangane , fhethuvhupo , muanetsheli , thero
Pfesesa u ḓiṱunḓela ha zwigwada zwa kutshilele zwo tiwaho , hu tshi katelwa ndaka , khaedu , mvelelo dzine dza lavhelelwa , na zwikhala zwine zwa vha hone .
Mutengo wa tshikimu Mulayo wa Tshikimu 4.32 .
Hetshi ndi tshipiḓa tsha u pembelela u dzhenelela ho itwaho nga vhaaluwa vhashu kha u bveledza zwitshavha na shango ḽashu .
Ri khou isa ndiliso dzashu kha miṱa na Miraḓo ya iyi Nnḓu kha ndozwo ya vharangaphanḓa vho shelaho mulenzhe kha u fhaṱa vundu ḽashu . 
Muofisiri wa Vhuṅwalisi ha Tshaka dzo Fhambanaho dza zwimela : Vhulimi na zwimela zwa miroho
MAEDZA A ZWA SAINTSI
U aluwa ho engedzeswa zwihulwane nga mishumo kha sekithara ya tshumelo ya shango , ya tevhelwa nga vhuendi na vhubveledzi .
_ U shuma fhethu hu re na phosho
Milindi i ḓo dadziwa hafhu nga matope a khwine . 
U kundelwa u swikisa ṱhanziela ya thendelo ya muthelo ine ya khou shuma zwi ḓo livhiswa kha u iledzwa . 
Idzi ndi khetho dzashu dza vhuṱanu u bva nga 2007 nahone ri tama u vha u ṱuṱuwedza u dzhenelela tshoṱhe ha miraḓo kha khetho idzi .
Muvhuso wa Vundu na muvhuso Wapo i na vhuḓifhinduleli ha mveledziso ya vhuendelamashango hapo , zwileludzi na mitambo na zwa vhuḓimvumvusi u ya nga ha Ndayotewa , milayo ya vundu na milayo yapo , ndaulo na milayo . 
Ndingedzo dza murahu dza u humbela u lambedzwa kha mishumo i so ngo lavhelelwaho a dzo ngo aṋwa mitshelo . 
Muelo wa mvelelo ya lushaka yo fhelelaho , mbuelo na zwibviswa kha ikonomi . 
Bulani uri ndi nga mini vha tshi tea u vha na izwi zwithu .
Yo lambedzwaho nga GTZ
U bula maipfi hu si na u khakhisa ṱhalutshedzo .
Miraḓo ya dipoḽamati ,
Nga nḓila dzo fhambanaho , mbofholowo dzi kwama matshilo ashu , nga nḓila dzo fhambanaho . 
Ofisi ya Mudzulatshidulo Luṱingo ( 021 ) 403 2321
Tshifhaṱo tshi dovha tsha ṋekedza nyendedzi ya mbekanyamitele kha u khwiṋisa u sa nyeṱha , nḓila ya nyaluwo na vhuthihi ha ḓorobo ya dzingu . 
Khumbelo yo fhelelaho i dzhia mi ṅ wedzi ya rathi u shumiwa nayo .
nḓila dzi fanaho dzi pfalaho dza u swikelela zwipikwa zwa mulayo hu tshi khou shumiswa mbuno .
U swika zwino ndi mutsho wo ṋaṋaho fhedzi wo shushedzaho pfano kha zwi itwaho . 
Thendelo u thoma ( PAR ) : Maitele a u ḓivhadza GEMS nga ha nyito yo pulaniwaho musi i saathu itwa , uri ri kone u ela arali ri tshi ḓo i katela .
Mveledzwa mbuya dza pfunzo ya mutheo kha u bvelela kha pfunzo na mveledziso kha buḓo tshifhingani tshiḓaho zwi khou tendelanwa khazwo ḽifhasini . 
Nḓivho i pfadzaho ya muvhuso wapo , wa vundu na wa lushaka . 
U ṱanganaya mafhungotsivhudzi a u pulana
U dzudza tshifhingani tshifhinga tshoṱhe mutevhe wa nyanḓadzamafhungo u vhona zwauri nyanḓadzamafhungo i khou ḓivhadzwa lwa khwine . 
R1 330 - Thendelo ya u vha na fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe and R125 - Khumbelo ya thendelo
Maitele a vhudavhidzani o tshimbila kha tshanduko khulu vhukuma , a ita uri hu vhe na ḽifhasi ḽo ṱumanaho . 
TSHATI YA THEVHEKANO YA TSWIKELELO NA U KOVHEKANYA MBUELO 14
Kha vha humbule:4
6 . Kuitele kwa khalaṅwaha
Shango ḽa Afurika Tshipembe ḽo no vha na mvelaphanḓa khulwane kha u swikelela zwipikwa zwa Pulane ya Lushaka ya HIV na AIDS , TB na dziSTI u bva nga 2012 u swika 2016 .
Vhutsila na Mishumo ya Zwanḓa ( Arts na Craft )
U pulana na u laula vhuendi ha mihwalo zwi katela u pulana fhethu ha themamveledziso ya ndango ya u hwala mihwalo yo fhiraho tshikalo fhedzi ho katelwa kha mbekanyamushumo iyi . 
Mishumo i itwaho nga mbekanyamushumo dza muhasho u itela u swikelela ndivho dza ndeme , dzi nga kuvhanganywa nga fhasi ha khethekanyo nṋa : 
Kale , musi zwo ralo , mivhigo ya ṅwaha yo vha i tshi tou vha maṅwalwa a mbuletshedzo fhedzi kha mushumo . 
Mbeu dzine dza swikelelea na u shandukisea u ya nga ṱhoḓea dza vhorabulasi na zwine vha zwi takalela na tshivhalo tsho linganaho nga tshifhinga tshone . 
Khumbelo ya mafhungo kha muṅwalisi wa maṅwalo a vhu ṋ e ha ndaka
Western Cape i kha ḽa Afrika Tshipembe , zwenezwo ri khou amba nga vhadzulapo vha ḽa Afrika Tshipembe : 
Bodo i ḓo sedzesa kha u fhaṱa vhushaka hayo na Vhuendelamashango ha SA u itela u swikelela ṱhanganelo kha mushumo wa u ḓivhambadza ha dzitshaka u ya kha mbuelo dza shango na Devhula-Vhukovhela nga u angaredza . 
Mbetshelo i ṱoḓa u fhelisa uku kuitele kha ḽiga ḽa u thoma hu tshi kha ḓi sumbwa muloi .
Luambo lwo dzumbamaho
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Maṱo Mbekanyamushumo ya ndangulo ya zwa maṱo i ṋetshedza vhone mbuelo dza ndeme dza kiḽinikhala kha zwa maṱo .
3.10 Khabinethe i fhululedza Eskom kha u fhedza maḓuvha a 100 hu songo vha na u tumuwa ha muḓagasi .
U fhelisa phakhedzhi ya u fhungudzwa mushumoni zwi fanela u fheliswa u itela uri hu itwe vhupulani ho teaho , pulane hedzi dzi nga shumiswa , arali zwi songo ralo a ri khou ya u wana saizi ya vhukuma na vhathu vha vhukuma vho ḓilugiselaho . 
Ṱhanzi yo amba uri kha nyimele dzi swikaho tharu ha ngo kona u shumisana na tsevhi . 
Tshiṅwe hafhu , ḽeveḽe dza nṱha dza u neta dzo topolwa kha vhashumi zwo itiswa nga mushumo munzhi na vhupo ha mushumo vhu ṋeaho mutsiko . 
Muhanga wa WHO u bvisela khagala zwiṱuṱuwedzi zwiṱanu zwi re na ndeme zwine zwa ṱalutshedzwa afho fhasi . 
Izwi zwi bvisa muhumbulo wauri u dzhenelela ho sedzaho kha u khwaṱhisa tshiṅwe tsha zwipiḓa zwi re afho nṱha tshi tea u vhona uri mvelelo dzi ḓo khoḓa kana u khwaṱhisa nyimele ya zwiṅwe zwipiḓa zwa muhangarambo , nahone ngamaanḓa hu zwauri a zwi nga kwami lu si lwavhuḓi tshiṅwe tshazwo . 
Themamveledziso ya vhubindudzi i bveledza vhupo vhune ha konisa nyaluwo ya ikonomi na u vha nyimele thangeli ya ndeme kha nyaluwo i sa nyeṱhi . 
Buthano ḽa Hague ḽo ḓiimisela u fhelisa vhuthubi ha dzitshaka ha vhana nga u ṋetshedza thandululo ya zwa mulayo kha avho vha ṱoḓaho u vhuiswa ha ṅwana we a bviswa zwi songo tea kana o valelwa . 
149 . Maimo a milayo ine ya sa kone u langa
I ya , naho zwo ralo , vha na vhuingameli vhune ha dovha ha shumiselwa zwa mushumo wa u lwa na vhuaḓa . 
U vhala lwa u tou thoma :
Muṅwe na muṅwe o ṋangiwaho u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya vhugidisi u wana masheleni a bvaho kha mutholi .
U vhuedzanya akhaunthu dzoṱhe dza ndeme ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Muhumbeli o bveleaho u ḓo ṱoḓea uri a saine thendelano ya kushumele miṅwedzini miraru ya u tholwa . 
U pfesesa havhuḓi ha kiḽaudi na thekhinoḽodzhi dza kiḽaudi . 
Khare dza tshienge tshiṅwe tshifhinga dzi a ṋewa bere sa zwiḽiwa arali dzi sa khou ṱoḓa u ṱavhiwa . 
U vhala tshibveledzwa nga vhuḓi ha mbudziswa na uri i ḓadzwa hani
kha vha ḓadze fomo tharu dza Fomo B nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane
Vha SAPS vho bveledza tshiṱirathedzhi tsha u lwa na vhugevhenga na u vhona uri mulayo na vhudziki zwi hone sa zwe vha ṋewa maanḓa nga Mulayotewa washu . 
Mufarisa Muofisiri wa Mafhungo : Mr Keitumetse Semakane
U topola thevhekano ya zwiwo kha zwo vhaliwaho .
Yuniti ya ṱhalusamagudwa123436
-- U ṱoḓisisa / wanulusa zwipiḓa zwa bugu sa khavara , siaṱari ḽa dzina ḽa bugu , indekisi , ndima , guḽosari
U kundelwa ha tswio
Zwa mimaini ndi mafhungo a re hone zwa zwino . 
Komiti dza Wadi dzi sedzea sa zwiimiswa zwa u eletshedza zwo ḓiimisaho nga zwoṱhe zwine zwa sa fanela u dzhia sia .
Muphuresidennde vha pulana u humela vhuponi uvho u lavhelesa khaedu nnzhi dza vhutshinyi na mabulayo , nga maanḓa kha vhana na uri manḓalanga a mulayo a khwinise tshumelo dzao kha tshitshavha .
U ya nga Redzhisiṱara ya Khentsara , khentsara ya mbumbelo ndi yone yo andaho Afrika nahone ya dovha ya vha ya vhuṋa kha dzo ḓoweleaho kha vhafumakadzi vha vhatshena . 
Ḓorobo i re na tshikhala i ḓo vha yone ine nyimele dza kunga vhubindudzi na , zwikhala zwa mishumo . 
Vho ima phanḓa ha tshivhoni , kha vha sedze tshanduko kha mbonalo yo ḓoweleaho vha thetshelese maḓamu avho , sa gwada ngomu ha maḓamu , phambano ya saizi kana tshadzhuluwo ya ṱhungu . 
Arali phindulo i ya uri u pandelwa ho vha hu songo tea na luthihi , tshi tevhelaho ndi tshine tsha tea u sedziwa ndi uri hu tea u vha na thuso ine ya ṋekedza mupoti wa mulandu . 
Arali mavu a vha avhuḓi kha ndimo zwi vha tshiitisi tsha puloto dza phuraivethe khulwane , u avhelwa ha mavu a ndimo kana huṅwe vhuponi hune vhadzuli vha nga hu shumisela u bveledza zwiḽiwa . 
Ro vhea zwipikwa izwi u itela uri tsheo dzine ra dzi dzhia zwino ndi dzo khwaṱhaho nahone ri ḓo dzi ita nga u ṱavhanyedza .
Zwikhala zwo vuleaho nahone zwi konḓaho zwi dovha zwa katela zwikhala zwi fanaho mafhandeni na kha mafhande a vhuendi . 
U londota redzhisiṱara ya u kuvhanganya na muvhigo wa ṅwedzi nga ṅwedzi , wa kotara nga kotara na wa ṅwaha nga ṅwaha . 
Uri vha wane mafhungo nga vhuḓalo , vha kwame vha Muhasho u tevhelaho :
Nga murahu ha u Ṱanganywa nga 1910 , nnḓu ya vhuvhili ya Phalamennde ya Cape ya kale yo shandukiswa ya vha lufhera lwa u ḽela lwa maimo a nṱha lwa miraḓo na vhaṱhomphei , zwine ya kha ḓi vha zwone na namusi .
U bvisa aḽumini na zwiṅwe zwipiḓa zwo ṋokaho hu tshi khou shumiswa a u bvisa muṋo u fana na u bvisa minirale nga u tshintsha ayene , maitele a u shumisa luvhemba kana maitele a thothiso . 
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha :
( f ) u ya nga ha yone ine kana yo tou wana mbilaelo iṅwe-vho-
1.4.1 Vhuimo ha Fhasi / Mutheo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
Mihasho ya lushaka ya Mishumo ya Tshitshavha na Vhuendi yo thoma ndingo dza u vhona u shumea ha pulane ine ya ḓo swikisa kha u fhaṱiwa ha vhuimangalavha ha vhurea khovhe ha Port St Johns . 
Ri tikedza ndingedzo nga mivhuso ya phendelashango u khwinisa tsireledzo ya u enda lwanzheni na tsireledzo ya vhupo havho ha lwanzheni nga kha u shumisa , hune zwo tea , ha nḓila yo shumiswaho ya IMO na maga a u vhiga . 
U ḓa miṱanganoni iyi zwi a ṱanganedzwa sa i zwi dzikhantseḽara na miraḓo ya komiti ya wadi vha tshi dzula vha hone . 
SAPS i shela mulenzhe nga nḓila yo teaho kha u shumisa Nzudzanyo Khulwane ya Lushaka ya nga ha Zwidzidzivhadzi nga kha mishumo yayo kha nḓisedzo na ṱhoḓea . 
2.2 khabinethe i tendela Mulayotibe wa Ndindakhombo ya Vhushayamushumo wo Khwiniswaho wa 2014 uri i ṋekedzwe Phalamenndeni .
Murole wa u shuma
A hu na zwikolo kha ubhu vhupo .
Zwa u laṱekanya malaṱwa a zwa mishonga hune ha si vhe mulayoni khathihi na zwa u laṱwa ha malaṱwa a zwa mishonga o ṱangana na maṅwe malaṱwa a hayani nga u angaredza henefho fhethu huthihi hu songo teaho kana hu songo tendelwaho zwi khou engedzea . 
Vhukhethatsumbonanguludzwa / topolwa zwaho
M&E kha miṱangano ya Komiti ya Wadi
tshivhumbeo tsha nga ngomu tsha tshirendo , figara dza muambo/
Tshikhala u bva kha zwishumiswa zwa vhuendi ha nnyi na nnyi , hayani na mushumoni zwi ṱuṱuwedza hu vhetsheleaho mimakete na ha u thoma ikonomi . 
Sa tsumbo pfanelo dza vhupo zwi amba uri thandela iṅwe na iṅwe yo pulaniwaho kha IDP i tea u vhona uri vhupo a vhu ngo tshinyadzea .
Ṅwalani tshirendo tshaṋu inwi muṋe .
Mikovhe u bva kha tsengedzo ya shishi i ḓo itwa mafheloni a ṅwaha , nga maanḓa kha mbekanyamushumo dzine dza khou shuma sa zwe zwa pulaniswa zwone . 
Makone kha zwa mbeu , kana muthu ane a vha na nḓivho nga ha mafhungo a mbeu , u fanela u vha tshipiḓa tsha thimu u sedzulusa phurogiremu dzoṱhe khulwane .
Maitele aya ndi tshipiḓa tsha u swikelela ho angaredzaho ha vhudavhidzani ha lushaka a shumisaho Mulayo wa Mbuyedzedzo na Khwinisedzo ya Pfanelo dza Mavu wa 2014 , wo sainwaho ndayoni nga Muphuresidennde Vho Zuma .
Tshavhuvhili , na hone zwo kalulesaho , maḽekitshara a gudedzini vha nga tholiwa kha tshaka dzo fhambanaho dza khonṱhiraka u fhira idzo dzi vhonalaho . 
Samithi yo dzhiela nṱha uri tshumisano ya dzitshaka kha sekhithara dzo tiwaho yo no thoma nahone mushumo uyu u khou ya phanḓa . 
1.3 NDIVHONYANGAREDZI YA KHARIKHUḼAMU YA AFRIKA TSHIPEMBE
U bvisela khagala muhumbulo na u u tikedza nga vhuṱanzi ho khwaṱhaho
Hu tea , naho zwo ralo , u khwaṱhisedzwa uri maga a u thivhela vhugevhenga a na khonadzeo ya u nga vha na masiandaitwa mahulwanesa musi a khou shumiswa kha vhuimo ha u thoma ha mveledziso ntswa . 
Tsireledzo yo teaho i ḓo dovha ya vhona uri vhuḓifulufheli ha murengi na fulufhelo ḽa u renga zwithu kha bisimusi nga nḓila ya eḽekiṱhironiki . 
Pfunzo ya mafhungo aya ndi ifhio ? ( Ri khou tea u guda mini khao ? )
MULANGADZULO : Muhulisei Vho Malema , zwine vha khou amba zwone a si zwiswa , zwine vha khou amba zwone zwi kha ḓi vha zwithu zwe zwiḽa zwe nda zwi fhindula na u zwi ṱalutshedza , ndo konḓelela nda humbela , miraḓo i huliseaho , uri kha vha tendela Nnḓu iyi uri i bvele phanḓa na mushumo wayo wa ḓuvha , mushumo wa ḓuvha ndi wa uri Muphuresidennde vha ḓo ṋetshedza mulaedza wavho kha lushaka .
Kushumele kwo vha khwiṋe zwi khagala u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa . 
1 / 8 , 1 / 9 Tsaukanyo yo dombelaho ya mafhungo a ndeme
d ) mivhigo ya Thengo ya Nyanḓadzamafhungo .
Kha vha humbule uri 08600 10111 ndi ṋomboro ya u thivhela vhugevhenga .
U ita ndingo ya goloi
Zwenezwo hu tou nga mutevhe uyu wo vha u zwiṅwe nga nnḓa ha u valela na u thivhela . 
Tsumbanḓila a si milayo , fhedzi ndi furemiweke ine i nga thusa masipala kha u vhea Komiti dza Wadi dzavho .
Khonadzeo ya khombo na u vhulungwa zwo itwaho kha ṱhoḓisiso na mveledziso hu na mushumo muhulwane kha u wana mbuelo .
Maitele a no nga sa haya a ya vhonala nga muthu a no khou sedza e nga nnḓa ; zwine zwa amba zwone nga mvelele , fhedziha , a zwi vhonali . 
U khwinisa kha nzudzanyo dza ndambedzo ya muvhuso wapo hu fanela u tevhedzwa nga u khwaṱhisedza ndaulo na vhukoni ha ndangulo ya mimasipala Afrika Tshipembe . 
Mulayo u fanela u topole maanḓalanga o teaho . 
Arali vha sa wana nomboro ya thendelo u thoma kha tshiwo tsho pulaniwaho kana thendelo nga ḓuvha ḽa u thoma ḽa mushumo kha tshiwo tsha shishi , vha ḓo tea u badela ndaṱiso ya R1 000.00 .
u shumisa zwiko nga nḓila yo teaho u itela u vhuedza vhadzulapo vhoṱhe
Khabinethe i fulufhedzisa vhabebi na vhaunḓi uri mishonga ine ya khou shumiswa nga Muhasho wa Mutakalo yo tsireledzea .
miṅwaha ya masheleni i fhelaho nga ḽinwe ḓuvha ḽi si dzi 28 kana 29 Luhuhi , miṅwedzi ya rathi u bva kha ḓuvha i ḽo .
( c ) murangaphanḓḓa wa muṱangano u tea u bula uri muthu o wanaho vouthu nnzhi ndi ene muthu o khethiwaho .
8 Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe phanḓa
5 . FOMO DZO RANDELWAHO TSWIKELELO YA REKHODO YA TSHIIMISWA TSHA MUVHUSO
Kha nyimele ya u fhedzisela , sisiṱeme ya zwa masheleni i itwa uri i thome u shuma u bva ndangulo dza kuitele kwa zwithu u itela u bveledza mbadelo kha vhaṋetshedzatshumelo vho teaho . 
( 4 ) Musi i tshi shumisa maanḓalanga a vhusimamilayo , Phalamennde i vhofhiwa nga Mulayotewa , nahone i tea u shuma i tshi tevhedza mikano ya Mulayotewa .
Naho zwo ralo , hu na madzina na madzina a zwibveledzwa ane a nga vhanga nḓaḓo na u sa pfesesea , sa zwine ra fulufhela uri ro zwi sumbedzisa afho nṱha . 
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri nga vhanga ḽa tshivhalo tshihulwane dza khumbelo dzo lavhelelwaho , khumbelo a dzi nga ḓo ṱanganedzwa . 
dzi nga thusa kha mafulo a u tsivhudza tshitshavha , sa tsumbo , malaṱwa , maḓi na tshamphungane , mbadelo dza mithelo , sa izwi miraḓo vha tshi ḓivha zwitshavha zwapo na dzithoḓea dzazwo .
Vhathu vho vha vha tshi vha vho ḓiimisela u ya dzhele nga nṱhani ha u funesa bola .
Dzina ḽo tendiwaho li mulayoni lwa miṅwedzi mivhili .
Miṅwe milayo sa , mulayo wa Lushaka wa Mavu na Tshanduko ya Vhuendi u kombetshedza miṅwe mihasho ya sekithara u ṱanganyisa phurogireme na thandela dzavho kha IDP , ngeno miṅwe milayo ya sekithara i sa shumani thwii na mafhungo aya .
Vha fanela u humbula vhadzheneli vha muṱangano musi vha tshi vha rumela nḓivhadzo ya muṱangano .
U thetshelesa ho khwaṱhaho hu ṱoḓa u pfela vhuṱungu hu na ndivho : u wana mafhungo , u tandulula thaidzo na u kovhana dzangalelo .
Iyi i katela muhasho wa zwa Mutakalo , Vhulimi , Mapholisa , Muno na Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe ) .
Maga mararu mahulwane ane a fanela u tevhedzelwa ane a vha kha Mulayo wa Madi a Lushaka na Pholisi ya Madi zwi a ri thusa kha zwinwe na zwinwe zwine ra ita kha ndangulo ya madi :
Zwiko zwihulusa zwa madzidzivhadzi zwi ngei Vhubvaḓuvha na Tshipembe-Vhubvaḓuvha ha Asia , Devhula ha America na , zwiṱuku nyana , ngei Netherlands , Poland na Belgium . 
5.7 . Vho Matome Emmanuel Malatsi SA DDG : Vhuthihi na U Lwa na Vhufhura kha OPSC .
Vhuraḓo a vhu tsha shuma .
Miraḓo ya Nyanḓadzamafhungo
Ndivho ya CBP ndi u sima kushumele ku re na maanḓanḓivho ngomu kwo ḓisendekaho nga wadi khathihi na u itela u khwiṋisa kupulanale na nḓisedzo ya tshumelo ha masipala .
Lushaka u vhudzisa nga ha kana u humbela mafhungo nga ha mushumo
Pfufhifhadzo dzi tevhelaho dzi shumiswa kha Ḽiṅwalo ḽi Shumiswaho kha thandela ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi ḽa u ṅwalela zwiteṅwa : 
Tswikelelo kha tshumelo ya tshampungane ndi ṱhoḓea ya vhuṱhogwa ya u vhuedzedza tshirunzi tsha zwitshavha zwapo . 
Ndayo dzi tevhelaho dzi vhusa zwa tsireledzo ya lushaka kha Riphabuḽiki :
Masia o topolwaho ane ha nga dzhenelelwa nga mbekanyamaitele , sa zwe zwa sumbedzwa kha Ndima 6 .
Ri khou wanulusa vhukoni ha u engedza tshileludzi itshi kha dziṅwe khamphani , zwine zwa nga sumbedza vhuḓikumedzeli masheleni havho kha vhugudeli ha vhatsila , uri ri kone u livhanyisa lweṱolweṱo u bva kha tshikwama tsho salaho . 
Muhanga wa Mveledziso ya Dziḓorobo wo ḓivhadzwaho kha SoNA ya Fulwi mahoḽa , wo themendelwa nga Khabinethe .
Zwi tshi ṋaṋa zwi tshi ya , mvusuludzo ya vhupo ha vhukati ha ḓorobo yo sedza mveledzahafhu ya ndaka dza vhudzulo ha vhuvhambadzi na ha vha re vha mbuelo dza nṱha . 
Komiti dza Wadi dzo thomiwa nga ḽikumedzwa ḽa khoro .
Vhukoni ha mugudi vhu nga vhigwa nga nḓila nnzhi dzo fhambanaho .
17 Khalaṅwaha
Hu swikelelwa thendelano ya uri vhabebi na tshitshavha vha nga vhudziwa hani mvelelo na nzudzanyo ya khwiniso .
Mbuedzano ya phethikheshe
Sa tsumbo , kha muṱangano wa u amba nga ha IDP zwi ḓo vha zwa ndeme u ambedzana na mukhantseḽara wa wadi ane na ene a tea u dzhenelela muṱangano na vhaofisiri vho teaho uri Komit ya Wadi i na mafhungo o teaho a muṱangano .
Kha vha ḓadze fomo SAPS 55 nahone vha saine fomo ya indemnity ine ya tsireledza SAPS uri hu sa vhigwe zwithu zwi siho .
Mirerisano ine ya ḓo vha hone ṋamusi i ḓo thusa nga u shandukisa tshivhumbeo tsha maitele a Gauteng , ane a nga ḓivhadza mahumbulwa ashu na u shela mulenzhe kha maitele a lushaka . 
Khethekanyo dzi tevhelaho dza Phalamennde dzi ṋetshedza thikhedzo ya zwa mazdudzanyele kha maitele a u sikwa ha milayo yapo . 
Kha zwigwevho zwi tevhelaho khothe dzashu , ho shumiswa khiraitheria dzo fhambanaho . 
Muvhuso wa federaḽa , u tshi khou shuma nga dzifeme dza phuraivethe . 
Tshinyalelo yo engedzeaho magudedzini i ṱuṱuwedzwa nga zwivhumbi zwa ndeme zwivhili . 
Ri tshi ya phanḓa , Muhasho u dovha hafhu wa sedza kha maitele a u thola hune vhashumi vha no khou ḓa vha nga ita khumbelo kha khomphiyutha kha zwikhala zwo itelwaho khunguwedzo . 
DOT yo ita khumbelo ya u engedzelwa masheleni u fhungudza u salela murahu ha u fhaṱwa ha sisiṱeme ya dzibada . 
Zwi fanaho na zwenezwo ndi ngoho i re khagala ya muthu a re kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe o livhanaho na khuḓano ya mikhwa . 
Nzudzanyo dzo dodombedzwaho vhukuma dzi a vhewa fhasi u itela mafhungo a zwa masheleni o angaredzaho . 
Mapa wa vhu 14 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Hezwi zwo vhekanywa zwavhuḓi u itela uri hu vhonale tshiṱangu na u khunyeledza tshitengeledzi tsha fhasi .
Mishumo ya u pulana nga tshiṱirathedzhi na mveledziso i tshimbidza mathomo a mbekanyamushumo , musi i tshi khou tevhedza milayo ya mveledziso yo khwaṱhaho kha nḓisedzo ya zwipikwa zwa nḓisedzo ya tshumelo zwa ndeme . 
Nyolo i tevhelaho i sumbedza miṅwe ya mihumbulo : 
U bula ṱhoḓea nyangaredzi dza u fhaṱa , u linga na u ita tshishumiswa tsha muḓagasi na khethekanyo dzo itelaho u shumiswa kha dzingamufhe ḽa zwithuthubi . 
Komiti ya Ṱhoḓisiso yo khunyeledza uri thaidzo dze dza tshenzhela kha vhupo dzi elana na u khethekanywa ha kushumele u mona na mihasho yo fhambanaho . 
4.1 . Khabinethe i fhululedza Vho Zolani Tete kha u wana havho tshiphuga tsha tshileme tsha banthamu tsha Dzangano ḽa Ḽifhasi ḽa Mavili .
Kha masia manzhi mashango mavhili a elanaho na thendelano ya madzingu zwi nga shela mulenzhe kha mbofholowo ya mbambadzo . 
Ngauralo , ndingo dza khohakhombo dzi imela mbuno ya mutheo ya u takuwa kha u livhana na khombo iṅwe na iṅwe , i nga vha ine ya nga konadzea kana ya vhukuma . 
Fomo dza u nanga dzi fanela u itwa uri dzi wanale kha zwitshavha zwa wadi Ofisini ya Mulangadzulo kana kha iṅwe ofisi vho ya masipala . 
Vho M Q NDLOZI : Muhulisei Mulangadzulo , ro lindela tshifhinga tshilapfu phanḓa ha musi ṱhoho ya shango i tshi swika - u fhira awara yoṱhe .
Mihasho yo fhambanaho i ṋetshedza ndambedzo ya tshumelo dzo fhambanaho .
U tikedza u itela u fhungudza nyito dza vhugevhenga , vhuvhava na u pwasha tshikoloni na u tsireledza tshomedzo
Kha vha dzhiele nṱha : thendelo ya u ṱunḓa ndi ya minwedzi ya 12 fhedzi thendelo dza u vhambadzela nnḓa ndi ya minwedzi ya rathi .
Mazhendedzi a muvhuso a na vhuḓifhinduleli ha u ita mushumo we a hweswa wone nga nḓila ine a i khakhisi mushumo wa muvhuso kana u khakhisa ikonomi .
Zwa u tevhulelwa ha maḓi a mashika kha mulambo , kana kha maḓi a nga fhasi a zwi ngo katelwa kha iyi tshumiso ya maḓi . 
( 3 ) Mukhomishinari wa Lushaka u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe mukhomishinari wa vunḓu kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe , nga murahu ha musi o kwamana na khorotshitumbe ya vunḓu .
3.6.1 maitele a u pfulusa vhashumi vho tholiwaho kha khethekanyo ya vhu 12 na u ya fhasi kha poso dza tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha kale u ya kha poso dza tshivhumbeo tsha tshiimiswa tshiswa u itela u swikelela ndivho dza Maitele a Tshandukiso sa zwo sumbedzwaho kha iyi thendelano .
6.1 mutshutshisi na pholisa , hune zwa vha zwo tea , vha ḓo vha ḓivhadza uri vha nga kha ḓi ḓa khothe nga ḓuvha ḽa tshigwevho nahone vha nga humbela mutshutshisi u ita khumbelo khothe ya ndaela ya ndiliso ;
Tshipikwa tsha mulayo uyu ndi u vhona uri ndiliso yo fhelelaho kha muthu o huvhalaho naho hu na uri zwo vha zwi tshi nga vha kha ndozwo ya mutshinyi . 
Ro ḓikumedzela kha u ita mushumo wa u tshimbidza maitele eneo na ṱhoḓea . 
Vhubindudzi vhune ha khou tshila ha ndaka vhu fhiriselwa kha vhalangi vha tshikwama u ya nga nḓivho na vhukoni havho kha kiḽasi dziṅwe dza ndaka dzo laelwaho . 
Ho sedzwa khumbelo u thoma na themendelo , fomuḽari na tshumiso ya DSP ya vhulwadze vhu sa fholi
Nga mulayo senthara dzoṱhe dza u valela vhafariwa vho lindelaho tsengo dzi khethekanywa sa senthara khulwanesa dzi tshi elana na maitele a dzitshaka . 
Zwiṱirathedzhi zwa u tandulula khaedu dzo bulwaho afho nṱha : mathomo a vhudzulo ha vhathu ho khwaṱhaho na ho ṱanganelaho hu na mabakete o ḓalaho a tshumelo ya mutheo . 
U shumisa idzi themendelo , u ḓo tea u khwaṱhisedza ndunzhendunzhe dzawo dza vhuḓifhinduleli , u khwinisa vhukoni hawo , na u ḓiimisela u dzhia tsheo dzi konḓaho na u shumisana na vhaṅwe kha tshitshavha malugana na u tandulula khaedu .
Pfanelo ya u wana zwiko kha maḓaka a muvhuso na mushumo wa u zwi langa zwo vhewa kha muvhuso wa lushaka nga tshipiḓa itshi . 
Vha nombore masiaṱari vha tshi khou ralo u ṅwala uri vha songo tambula nga murahu .
Tshivhalo tsha zwikhukhuliso zwa mulayo tshi hone kha maraga wa zwikambi malugana na mulayo wa zwikambi wa lushaka na wa vundu . 
Vha nga ṱunḓa u bva nnḓa ḓambatshekwa ḽo firiziswaho ḽo fhelela kana ( nga zwipiḓa ) ḽine ḽithihi ḽi lemela 600 g kana u fhira na uri kha ṅwaha vha songo ṱunḓa u bva nnḓa maḓambatshekwa a thani dzi fhiraho dza 25 .
Naa mishumo ya SAGNC ndi ifhio ?
Hune miḓana ya vha kule na kule nahone i minzhi zwi tea u vha zwa ndeme u kuvhanganya miḓana u itela vhuimeli .
Vhathu vha ṱangana na khovhakhombo ntswa na mitsiko nga nṱhani ha tshutshedzo dzi elanaho na kilima kha tsireledzo ya zwiḽiwa na u wanala ha zwiko zwa maḓi . 
3.2.3 Vhulapfu ha Zwibveledzwa zwa Luambo lwa Hayani ( zwi teaho u bveledzwa nga vhagudi )
Vhabveledzisi , nga maanḓa vhahulwane , vha fanela u vha nḓivho ya vhutumbuli ha zwa thekhinoḽodzhi ya zwino kha nḓowetshumo ya thoro khubaole u vha kha nḓila yone u itela u ṱaṱisana na vhabveledzisi vhahulwane vha mashango a seli ha lwanzhe . 
Zwo ralo , vhunzani ha sisiṱeme dza vhuendedzi zwi tshi ya nga mveledziso yavho ya zwa thekhinoḽodzhi , ndondolo , na maitele a vhathu vhavho zwi ḓurela vhone zwi tshi vhambedzwa na sisiṱeme dzo fhelelwaho nga tshifhinga , dzi no ongolowa , dzi songo dzudzanaho zwavhuḓi , kana dzi no ḓaḓisa . 
U bva nga Lambamai uno ṅwaha , tshitzhili tsho phaḓalala nga u ṱavhanya kha mashango a 166 kha dzhango ḽothe .
Mbuelo sa zwe ya sumbedziswa kha thebulu wo ḓitika kha mbuelo i thelaho hune miṱuso yoṱhe yo ṋetshedzwaho yo dzheniswa . 
7 . Mulanguli wa CBP u tea u kuvhanganya matheriaḽa a u tikedza kha wadi dzoṱhe , a wana vhorapolotiki na / kana vhathu vha zwa thekiniki vha re na vhuḓifhinduleli henefho na masipala vha u fha thikhedzo ine ya khou ṱoḓea na vhudza rapolotiki na / kana muthu wa zwa thekiniki lushaka lwa thikhedzo ine ya khou ṱoḓiwa
Nda takalela muhumbulo wa dimokirasi na lushaka lwo vhofholowaho , hune vhathu vha dzula vhoṱhe ḽi ḽa maladze , nahone vha na zwikhala zwi linganaho .
Lwo vha lu hani lwendo lwaṋu nga goloi / bufho / bisi ?
Phambano i fanela u tiwa vhukati ha vhuholefhali ha tshifhinga nyana na ha tshoṱhe . 
e ) Vho Wilna Jansen Van Rijssen ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Ro dovha hafhu ra fara Samithi ya Lushaka kha Vhuthihi ha tshitshavha , ro sedza kha u fhaṱa lushaka lu na matshilisano , lu londaho nahone lu ḓihudzaho .
U langa kutshimbidzele kwa Komiti ya Wadi .
U ṅwala maipfi ane a vhumba fhungo a tshi shumisa mibvumo ye a guda khathihi na maipfi a ḓivhiwaho nga tshivhumbeo tsho ḓoweleaho .
Zwikili zwiṅwevho zwi ngaho zwa computer ; u vha na ḽaisentse ya u ḓiraiva,etc .
Zwiṱirathedzhi zwa seikhara zwi wanala kha mihasho yoṱhe . 
Phalamennde yo ḓiimisela u swikela vhadzulapo nga u vha yo thoma mbekanyamishumo dza vhushelamulenzhe nga vhathu dzo fhambanaho dzo livhiswaho kha u khwinisa u dzhenela ha vhadzulapo zwavho kha maitele a Phalamennde .
Vhukwamani na vha muṱa na dzikhonani zwi fanela u ṱuṱuwedzwa sa i zwi tshi shela mulenzhe kha u ṱanganela nga huswa hu leluwaho nahone izwi zwi fanela u kaṱudzwa kha milandu yo kalulaho vhukuma . 
Naho hu na u sa dzudzana , vho khwaṱhisedza uri u kwamea lwa ikonomi zwi tea u dzhielwa nṱha kha poḽotiki . 
Kha vha ntendele , Mudzulatshidulo , u dzhiela nṱha vhashumisani vha mashangoḓavha vha re hone fhano ṋamusi , kha vhuthihi vhu sa gumi na thikhedzo kha maitele a mulalo a Sudan . 
Nga ngomu ha mulayo , ṱhoḓea dza tshitshavha , mupo , u sa dzhia sia na u pfesesa , u ṋea matshimbidzele a ndaṱiso . 
U voutha lwa eḽekiṱhironiki ; kana
Zwishumiswa na ndaela dzo linganaho dzi a ṋetshedzwa u itela ndondolo , ndivhanyiso , u kunakisa , na u thivhululwa ha mitshini
U pfesesa mbonalo ya tshibveledzwa
Zwazwino mulayo a u tendeli tshikalo tsha mulandu kha mulayo wa u ṱola muvhalelano . 
Mitambo ine ya vha na khonadzeo ya khovhandozwo nga nḓowelo i fanela u kunga maga o khwaṱhaho . 
Kha tshiitisi tshiṅwe na tshiṅwe , vhadededzi vho vhonala vha sa shumisi bugupfarwa nga nḓila yo teaho . 
Thimu yo thuswa nga miṅwe mihasho mihulwane i nga ho sa wa Mishumo ya Tshitshavha , dziNGO na sekhithara ya phuraivethe . 
Kha hu sedzwe Zwivhumbeo zwa Luambo - Mutevhe wa referentsi .
Naho zwo ralo , hu tshi nga vha kha nḓivhadzo ya ḽikumedzwa , kana hu kha afidafiti dzo itwaho , kana hu kha u ṱaṱisana ho tou ṅwalwaho phanḓa ha Khothe Khulwane , he muiti wa khumbelo a swikisa khaedu kha tshiimiswa tsha zwa mulayo . 
Vhathu tshayandugelamushumo
Ndi vhone muitisi wa phambano . 
( 1 ) Muphuresidennde u na maanḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo , hu tshi katelwa iyo ine ya ṱoḓea uri a ite mishumo ya Ṱhoho ya Muvhuso na ya khorotshitumbe ya lushaka .
Ho bveledziwa vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki ho vhalaho .
5 . TSHIPIQA TSHA VHU C : MUTAKALO NGA U ANGAREDZA NA KUSHUMELE11
Rathandela u ṱoḓea uri a rumele na thandela yawe zwi tevhelaho : Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo ya Vhuimo ha Muthelo yoneyone , ya vhukuma yo ṋetshedzwaho nga vha Tshumelo dza Mbuelo ya Afrika Tshipembe . 
Ri tea u ṱalutshedza zwidodombedzwa zwifhio u itela u swikela zwiṱirathedzhi ?
Vhatshimbidzi vho vha vhe Vho Jones na Mufumakadzi Vho Mpefu .
Tshifhinga tshe muṱangano wa fhela ngatsho na fhethu , tshifhinga na ḓuvha ḽa muṱangano u tevhelaho .
Zwenezwo , a ri tendeli vhukhakhi ha vhabveledzi vha theo ya mulayo vha kale uri hu shonise muvhuso washu , nahone fhelisa mulayo uyu u ya nga hu sa fheli . 
Tshiṱaṱamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 19 Luhuhi 2014
Nahone ṱhalutshedzo yanga ya thesite a si iyi u itela saintsi , ine ya vha ṱhoḓisiso yo dzudzanyiwaho kha mivhuso ya zwipuka na ya zwimela na vhushaka vhukati hazwo . 
1.2 . Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha muvhigo wa mvelaphanḓa wa u bveledzisa modeḽe wa Tsedzuluso yo Tewaho kha Vhadzulapo .
Hu dovha vha na ṱhoḓea dza vhathu vho ṅwaliswaho lwa phurofeshinala kha khethekanyo dzo fhambanaho dza u ḓiṅwalisa na vha horo dza u fhaṱa dza mupo u itela u lugisela sedzuluso ya maṅwalo a u renga na mivhigo ya tsenguluso , na u sengulusa vhukhwine sa iṅwe nḓila ya ndivho ya u swikisa thendara . 
Miraḓo yoṱhe i fanela u dzhena kha maitele aya a thendelo a konḓaho na u vha khaedu i na dzangalelo ḽa u kona u tshila na nyimele na u sedzesa kha u fhaṱa vhushaka lwa tshifhinga tshilapfu .
Datumu , zwifhinga na zwiitei zwi ḓo shanduka zwi tshi bva kha ṱhoḓea dza tshitshavha tshine vha shumisana natsho .
Zwine zwo amba uri , vhurangaphanḓa nga muhumbulo wo ṱanḓavhuwaho wo vha u vhonalaho zwa vhukuma zwikoloni zwoṱhe , na zwikolo zwoṱhe zwo langulwa zwavhuḓi . 
Ndangulo ya zwa u rengisela vhathu halwa .
Hune ha vha na foramu dza mishumoni , dzi ḓo dzhia mushumo uyu . 
Thundu dza ndemekhumbulelwa
Thuso ya u tevhedza dzilafho ḽo randelwaho nyimele yavho .
Zwigwada zwi ṋewa mutevhe wa milayo ya Batho Pele vha fhedzisa thasiki ire nga fhasi
thudzelwa kule
Vhaṅwe vha shumisa mabini a u shela malaṱwa a zwi ṱhavhaho vhaṅwe vha shumisa makhadibogisi o vuleaho . 
Tambani mutambo muṅwe na muṅwe u no ḓo sumbedza dzangalelo ḽa muṱa . 
Phara nthihi pfufhi i ṱalatshedzaho zwavhuḓi manweledzo a mvelelo ya thandela .
Komiti ya Wadi i nga thoma komiti ṱhukhu nthihi kana dzi fhiraho nthihi ya ita uri madzangano a tshitshavha a shele mulenzhe khadzo .
U tamba mitambo yo fhambanaho
U edzisela muanewa
Kha vha ite khumbelo ya mvusuludzo kana pheliso ya u ṅwaliswa ha fhethu hune phukha dza newa zwiliwa kana zwiliwa zwa zwifuwo
Vhupo uvhu , he ha tendelwa nga khoro na maanḓalanga a vundu , ndi : 
Ndi tama u ḓivhadza maṅwe a maga ayo madekwana a namusi .
Hu vha na u sedzulusa mishumo ya haya u ho .
Zwino ndi tshifhinga , nga zwenezwo , tsha u thoma na kuitele kwa u bveledza mmbi khulwane na u wana zwishumiswa zwa tshelede zwo teaho izwi nga nḓila ya sisiṱamethiki ine ya elea hu na kuhaṱulele kwa vhuḓi zwi tshi ḓa kha kulangulele kwa masheleni . 
U kopolola na u ṅwala maipfi mapfufhi nga u tou pomba ( maipfi a maḽeḓere 2 u ya kha 3 ( sa , ene , nṋe , ḽila ) na maṅwe .
Khabinethe i na fulufhelo ḽa uri vho sia tshigwada tsha vhalanguli tsho khwaṱhaho tshine tsha ḓo isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzelwa mudzedze wa Eskom na u shumisa maano a mveledziso iyo .
Mafhungo o salelaho a u sedzwa hafhu zwazwino a khou shumaniwa nao nga Tshigwada tsha Mushumo tsha u Sedzwa hafhu ha Vhupileli na thendela ya tshanduko ya muhasho na uri i ḓo dzhielwa nṱha nga Komiti yo Ṱanganelaho ya Tshoṱhe ya Vhupileli ya phalamennde , na vhadzhiamukovhe vhoṱhe . 
Ṱhahelelo ya zwikili zwa ndeme zwi tevhelaho kha Khomishini zwo ṱaluswa : 
Komiti dza Wadi dzi nga dzhenelela thwii kha mishumo ya meyara fhedzi sa muthu a re na vhuḓifhindulelinyangaredzi ha khoro , miraḓo ya Komiti ya Wadi i khwaṱhisedza uri meyara u ḓivha zwithu zwoṱhe zwa tshitshavha .
Idzi tshanduko dzo itiswa nga mbekanyamushumo dza pfunzo ya zwa muthelo na mbekanyamaitele dza muvhuso dzo itaho uri hu vhe na mbuelo dzi vhonalaho kha u dzhenela kha ikonomi yo tsikeaho . 
U langiwa zwavhuḓi na u lambedza sisiteme dza mutakalo dzine dza lwela katela ho angaredzaho zwoṱhe hu shelaho mulenzhe kha vhuthihi ha matshilisano na vhudziki . 
Nḓila dza u ita pulane dza thandela dzi nga tea u shanduka nahone ndi zwa ndeme uri hu vhe na tshisiku tsha data tsha mafhungomatsivhudzi ane a ḓo shumiswa tshifhingani tshi ḓaho .
Achebe u khou lingedza u sa ḓivhadza ḽifhasi ḽa nga nnḓa fhedzi nga ha sialala ḽa mvelele ya Ibo , fhedzi na u humbudza vhathu vhaḽo nga ha siangane yavho na u ombedzela uri i na mikhwa minzhi nga ngomu hayo . 
Nḓoweshumo ya zwa u fhaṱa i ḓivhelwa u vha mutshimbidzi wa zwikhala zwa mushumo .
ZWIDODOMBEDZWA ZWIṄWE NA ZWIṄWE
Honeha , zwigange zwo tendelwa u ya nga Ṱhoḓea dza Fhasisa ya U laṱa Malaṱwa Tshigangeni a nangulwadzwa na u shumiwa kha vhupo vhune malaṱwa o tshikafhadzwaho nga tshivhalo tshiṱuku itshi tsha malaṱwa a re khombo . 
Hezwi ndi zwine zwa vhidzwa " Riseva " kha Mulayo wa Madi a Lushaka .
Khaedu dza vhafumakadzi , miṅwaha ya 14 nga murahu ha dimokirasi , dzi ḓi dzula dzi dza ndeme . 
Ndivho ya EPWP ndi u engedza u dzhenelela hayo kha u amba ngaha khaedu tsha raru dza vhushai , u sa tholwa na tshaya ndingano .
U davhidzana na bodo ya vhugudisi na zhendedzi ḽa mashumele . 
Kha ri ralo ri gude kha zwe zwa bvelela ṋamusi .
1.26 Muhanga wa Ndambedzo wo Vusuludzawaho wa Dziyunivesithi wo penndelwa na uri hu ḓo kwamiwa sekithara ya yunivesithi u sa athu anḓadziwa .
Ndemeguṱenyengedzedzwa kha mitengo ya vhabveledzi
NHI ndi sisiṱeme ya ndambedzo ya masheleni a mutakalo i avhelaho masheleni a u ṋetshedza tswikelelo kha ndondolamutakalo .
Hezwi zwi ḓo katela maga a u khwinisa vhuronwane na vhukhunyeledzi ha zwa masheleni na mafhungo o kuvhanganywaho a ikonomi u itela u leludza u dzhiiwa ha tsheo ho teaho , vhuṱoli na u vhiga hu fulufheleaho . 
Mulayo u langaho u tewa ha maraga ya vhushai ha tshikolo ndi i tevhelaho : 
U vha na vhuḓifhinduleli kha u shumiswa ha maṱhakheni na u ṱuṱuwedza vhashumi vha mveledziso . 
2.3 ZWISHUMISWA ZWA THIKHEDZO ZWA U GUDA NA U FUNZA
Ee , a si nzulele .
U dzhena kha sesheni dza u luka zwiṱirathedzhi nge ha lavheleswa madzangalelo a wadi a vhudzwa avho vhane vha khou luka zwiṱirathedzhi
Mulayo wa ndunzhendunzhe u ṱoḓa uri zwitatamennde zwa sainthifiki zwi vhe zwo vhofholowa kha u hanedzana hoṱhe , u vha zwone na u vha khagala . 
Muvhigo wo dovha wa rumelwa kha DBE he wa shumiswa kha maitele a u tevhedza zwitandadi . 
Mulayotewa wa nga ha phambano ya vhathu
4 . U thusa u khwaṱhisedza demokirasi
5.2 . Khabinethe i dovha ya tamela ḽizhakanḓila mulwa na tshiṱalula Vho Winnie Madikizela-Mandela u fhola musi vho valelwa vhuongeloni , na u ṱuṱuwedza lushaka u vha elelwa na u vha vhea dzithabeloni khathihi na muṱa wavho nga zwifhinga hezwi .
( 3 ) Arali vhomasipala vhavhili vhe na ndaulo ya gwama ine ya fana nga mushumo fhethu huthihi , hu fanela u vhekanywa nḓḓila ine ya ḓḓo ita uri hu fhandekanywe ndangulo , na mishumo hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka .
U pfumbudzwa ha Vhamaki Vhahulwane ho itwa kha maḓuvha mavhili phanḓa ha mathomo a sesheni ya u maka , nahone hezwi zwa tevhelwa nga vhupfumbudzi vhuhulwane vhukuma ha Vhamaki . 
Maipf imaambelwa
Ndo livhuwesa , Mulanga Dzulo , kha vhari ndi dzhie tshino tshifhinga ndi livhuhe Mudzulatshidulo wa Komiti ane a khou ita uri ri dzule ro ima nga milenzhe sa Muhasho . 
U maga aya a u dzhenelela ndi phindulo ya vhukwamani ha tshivhalo he ha thomiwa nga Khubvumedzi 2015 nahone a khou bvela phanḓa .
Kha ḓorobo dza ḽa Afrika Tshipembe hu na zwikhala zwiṅwe zwi re hone zwa u sika fhethu huswa tshoṱhe . 
Zwikolobulasi zwashu zwine zwi khou ya u bveledzisiwa zwi katela :
( b ) vha vha vho tewaho nga u fara poswo yeneyo ; na
U vhala bugu dze dza vhaliwa kha u vhala ha u ṱangenelana na bugu dzi bvaho kha bugu dza khuḓa .
Naho zwo ralo , sekhithara i ḓi dzula i kha vhuimo ha fhasi yo vhambedzwa na maṅwe mashango . 
( 6 ) Muthu kana tshitshavha tshine vhuṋe hatsho ha mavu ha vha hu songo tsireledzea lwa mulayo nga mulandu wa milayo na zwiito zwa kale zwa tshiṱalula , u / tshi na pfanelo , u ya nga zwo bulwaho kha Mulayo wa Phalamennde , ya u wana vhuṋe vhu re mulayoni kana thandululo i linganaho .
A hu na vhugudisi ha ndondolavhathu ha miḓini
Mbadelo dzi ḓo itelwa fhedzi zwi iswaho lu fushaho . 
ela kushumele kwa nḓisedzo ya tshumelo .
Khamphani iyi i vha i ya khoro nahone ina vhuḓifhinduleli ha kushumele kwayo .
Maṅwe masia a ndeme nga maanḓa kha tshitshavha tsha mabindu o wanala u vha a vulea kha mbambadzo , themamveledziso yo khwiniswaho na ḽeveḽe dza fhasi dza vhuaḓa . 
-- U ṋea mbuno na u bvisela khagala kuvhonele kwa ene muṋe kwa zwithu
Masipala u ita uri hu vhe na tshikwama tsha masheleni tshiṱuku u tikedza u shuma ha tshifhinga tshenetsho ha pulane ya wadi uri mafulufulu a phurosese ya pulane a si xele .
Ni dovhe ni onyolowe hafhu musi no no fhedza nḓowenḓowe u itela u ḓigeḓa na u femuluwa .
Ri tshikoloni .
Muthelo wa zwibveledzwa zwa aḽikhoholo : Tshenzhemo ya dzitshaka na maitele o nanguludzwaho Asia . 
Kha vha thome afha vha tevhele misevhe
Mbekanyamushumo yo ḓitikaho nga muthelo wa mukaṋoni , ine u ya nga hayo ndeme ya zwipiḓa zwo ṱunḓwaho hu tshi itelwa u maga mimoḓoro , yo tewa nga u badela muingamutengo wa mukaṋoni . 
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya vhudzulapo ha nnḓa .
Zwi thusa sa tshishumiswa tsha u engedza vhutumbuli na u ṱuṱuwedza vhaṅwe u tumbula u itela khwiniso ya nḓisedzo ya tshumelo .
Tshiṱatamennde ngaha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 13 Khubvumedzi 2017
Kha vha ṅwale mbudziso dzi tevhelaho kha fiḽipitshati vhashelamulenzhe vha fhedzise kha zwigwada zwiṱuku vha tshi shumise notsi dza khoso .
Mbigelamurahu kha dzikomiti malugana na thandela dze dza dzheniswa kha IDP
kha ofisi iṅwe na iṅwe ya DRDLR u wana thuso arali mavu avho o dzhiiwa ngauri vhadzhii vha khou ṱoḓa mavu a vhulimi .
4.2.3 Khephithala na mugaganyagwama wa u shuma
6 Vhugevhenga ha zwa mushonga ( 1 ) Muthu muṅwe na muṅwe ane a -
Thendelonzwiwa i ḓo ḓivhadza vhashumi nga ha maitele aneo o fanelaho u vhona zwauri zwiito zwavho zwi khou elana na sisiṱeme ya nḓisedzo ya tshumelo .
Nga u ḓa phanḓa vha ḓo vha vha khou tenda tshivhindi tshavho tsha u fhaṱa vhuthihi na u kunda dzikhakhathi dzo livhiswaho kha vhafumakadzi . 
U vha mudzulatshidzulo wa miṱangano ya komiti ya wadi hune u shumiswa ha pulane ha monithariwa hone .
Vhukoni havho khau tandulula khuḓano na vhuambedzani khathihi na tshenzhemo ya shango ḽashu kha izwi , zwi ḓo thuso vhukuma kha u tandulula thaidzo dza mashango aya mavhili .
kha vha ḓadze fomo tharu dza fomo B nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane
1.3 . Khabinethe yo ṱanganedza vhubindudzi ha R3 bilioni nga Marriot International vhune ha ḓo vhona tshigwada tshihulwanesa tsha dzihodela ḽifhasini , tshi tshi fhedza hodela ntswa ṱhanu .
Vho N F SHIVAMBU : Muhulisei Mulangadzulo , ndi humbela uri vha ri thuse u ya nga Milayo ya Dzulo ḽo Ṱanganelaho ... ndi Mulayo ufhio une vha khou shumisa u . . . ?
U topola uri ndi ifhio themamveledziso ine ya vha hone zwino , nahone ndi ifhio iṅwe themamveledziso ine ya ḓo ṱoḓea malugana na u shumana na volumu dza malaṱwa dzo lavhelelwaho tshifhingani tshi ḓaho ; 
Ndi nga miṅwedzi ifhio he mvula ya nesa ?
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela zwi tevhelaho -
U nanga thounu na vhuḓipfi zwo teaho zwi re ngomu na tshitaila tsha tshirendo tshitaela tsha tshirendo
Mushumo wa u linga wa fomaḽa wa u thoma wa themo iṅwe na iṅwe u tea u itiwa vhukati ha themo .
Nṱhani ha izwo , kha vhuimo ha thevhekano ya vhathu mushumoni zwa mbuno dzo ṱanganelanaho dzine dza sikwa zwi tea u humbulwa . 
Ndivho ya muṱangano .
Mahoḽa Absa yo renga kha Bannga ya Thengiso ya Zimbabwe nga kha tshumisano ya u bvisa zwithu kha muvhuso u ya kha phuraivethe , zwi i itaho ya u fhedza kha bannga khulwane dza Afrika Tshipembe u dzhena kha dzingu . 
Muvhuso u ḓo thoma maga o khwaṱhaho kha u lwa na vhutshinyi uvhu .
Kha vha ṋekane nga afidaviti arali ṱhanziela ya lufu i siho .
Musi ho pfukiwa nga kha maitele ayo o bulwaho , vhapulani vha thandela vho ita asesimennde dzavhuḓi nahone madzinginywa a thandela o lugela u fhiwa masheleni . 
Vhatambi vho vha vha tshi raha bola yo itwaho nga mitenga yo pangiwaho kuneteni kuṱuku , kwa vhuphara ha 40 cm , kwo vhofholelwa kha lusengele .
Zwi khagala , u bva kha zwe zwa waniwa nga vhurumelwa , uri ri tea u :
Hu na thandela dza ṱhoḓisiso dzi khou bvelaho phanḓa , na uri kha miṅwaha i si gathi mafhungo manzhi a fulufhedzeaho a ḓo wanala . 
( a ) yo dzhiwa hu tshi tevhedzwa mulayo ; kana
U kovhekana mihumbulo nga ha ṱhoho ya mafhungo na tshibveledzwa
Thandela i na tshifhinga tshipfufhi , a si maitele a sa gumi kana a tshoṱhe , nahone i na mugaganyagwama wayo thungo nahone i anzela u vha mushumo wa khathihi .
Khethekanyo iyi i ḓo shuma kha khophi iṅwe na iṅwe ya mushumo une hu na mbudziso dzo itwaho nnḓa ha Riphabuḽiki dzine arali dzo vha dzo itwa kha Riphabuḽiki ha ḓo vha hu u pfuka mulayo wa u ita khophi ya mushumo . 
I ranga phanḓa ngauri i na tshivhalo tshihulwane tsha mavu a vhulimi na uri ndi mubveledzi muhulwane wa zwimela zwa ndeme khulwane kha shango . 
Ri nga kona u fhambana na u sa funesa zwithu , vhalangi vhane vhakolodisa ndi vhone vhane vha khou vhanga nyimele ine isi vhe ya vhuḓi .
Mbekanyamushumo ya ndeme ndi Mbekanyamushumo ya Fhelisa u Shumiswa ha Mabekete sa Mabunga ; mvelaphanḓa i katela u fhelisa mabakete sa mabunga kha vhupo ha mikhukhuni ngei KwaZulu-Natal , Devhula Vhukovhela , Mpumalanga na Gauteng .
Kushumisele kwa halwa na zwidzidzivhadzi zwo ṱumana na zwiwo zwinzhi zwa HIV . 
Yuniti ya vhudavhidzani yo shuma i tsinisa na Ofisi ya Mulangadzuli nga tshifhinga tsha Miṱangano ya Vhudavhidzani na Tshitshavha hune zwo vha zwi tshi konadzea nga kha vhahulwane vha zwa polotiki kha u amba nga ha u swikelela na khaedu dzo ṱanganwaho nadzo nga masipala zwi tshi kwama nḓisedzo ya tshumelo . 
Vhashumisi vhoṱhe vha ṱoḓa zwikhala zwa u ḓidzhenisa tshoṱhe kha vhaṅwe vhathu na kha zwikhala . 
Vhukoni ha uhu ha u shuma kha mitsiko ya nṱha hu tendela u kona u shandukisea u bva kha mushululo wa giravithi u ya kha u mushululo wo bommbiwaho kana wo tsikeledzwaho tshifhinga tshi ḓaho . 
Themendelo mbili dzi takadzaho dzo dovha dza itwa kha muvhigo wo fhelelaho , dzine dzo shumiswa fhedzi lu songo fhelelaho . 
U vhumba maḽeḓere danzi o ḓoweleaho zwavhuḓi ( A , B , D , H , M , W ) .
Haya maanḓa o dovha a ṱalutshedzwa nga Muphuresidennde kha Maambiwa awe nga ha nyimele ya Lushaka nga 2010 , 2011 , 2012 na 2013 na nga tsheo dza Khabinethe dzo fhambanaho ; na nga Minisṱa wa U ṱola na u Lavhelesa Kushumele nga kha ḽiṅwalwa ḽa " Mutheo wa Mbekanyamaitele wa u Ṱola na u Lavhelesa Kushumele- Kuitele kwashu " .
Khamphani ya tshitshavha ndi koporasi ine ya vha nga fhasi ha
Maitele a maṅwalo badani na mafhande a mukano a raliwei na one o khwiniswa . 
Mbudziso
Mihumbulo ya ene muṋe
tshi fanela u tou kwakwakwa ( maimo mathihi ) , zwi ambaho uri zwimela zwoṱhe zwi fanela u vhonala zwi tshi fana kwakwakwa zwi na zwivhumbeo zwi no fana
Nga uri zwigidi zwa vhaṋetshedzi vha lingedza u rengisa dzi IRA , vha ambedzana na muthu muṅwe na muṅwe nga eṱhe , nahone zwine vhathu vha funa zwi a fhambana nga maanḓa . 
Dzo tiwa u sumbedzisa u ḓikumedzela na ndeme yo khwaṱhaho ya u swikelela zwipikwa zwo vhewaho . 
Hezwi zwi amba uri dzi thomiwa nga Mulayotewa kana nga Mulayo wa Phalamennde , na nga mbetshelo ya milayo ya Phalamennde .
1.1.4. Khabinethe i ita khuwelelo hafhu kha sekithara dzoṱhe dza tshitshavha , nga maanḓa muvhuso , mabindu na tshitshavha zwatsho uri vha fhaṱe mutsindo wavhuḓi wo engedzeaho kha kotare ya vhuvhili uri phimo dza nyaluwo ya ikonomi na mveledziso dzi dzule dzinṱha na u thusa u vhulunga mishumo .
Nga ḽa 7 Ṱhangule Tshigwada tsha Vhoramabindu vha Shumisanaho tsho thomiwaho nga Muphuresidennde tsho hwedza mushumo muvhuso na Tshemba ya Migodi wa uri vha wane thandululo i pfadzaho nnḓa ha dzikhothe , nga u tenda uri " wa vhuya wa maanḓafhadzwa , wo dzula wo maanḓafhadzwa " u tenda hu re kha Thendelanomviswa ya Migodi .
Muphuresidennde Vho Zuma vho dzhenelela Vhuṱambo ha u Vhea Muphuresidennde Vho João Manuel Gonçalves Lourenço Tshiduloni ngei Luanda nga Ḽavhuvhili , ḽa 26 Khubvumedzi 2017 .
Sa zwenezwo a zwi nga ḓo dzhiiwa sa thasululo ya thaidzo dzoṱhe dza pfunzo .
Musi Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vho no nangiwa , Muhaṱuli Muhulwane u ita thambo ya u ta poso ya Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe .
U leludza u thoma u shumisa , u vhea iṱo na u linga mbekanyamaitele na zwiṱirathedzhi . 
Ndayotewa i tsireledza nḓila yo thewaho kha pfanelo na u lavhelela demokirasi i bvelelaho , i sa ṱaluli u ya nga lushaka na mbeu ine ya vha ya vhathu vhoṱhe .
U ita nyambedzano nga ha ndeme ya khungedzelo
Vhomakone vha nḓowetshumo vha pfa uri tshifhinga tsho tiwaho kha ṅwaha mitengo yapo ya ole i songo kunaho i rengiswa nga mutengo wa fhasi ndi ḽevele dza uri mutengo wa tshiṱunḓwa u tea u gonya kana u sa shanduke . 
Khonṱhiraka i tea u funzwa vhagudi uri vha kone u eletshedza vhabebi uri vha tou ṅwala fhasi thendelano iyo )
U swika tshikoloni nga tshifhinga ha vhagudisi hu monithariwa hani nahone ndi nḓila dzifhio dzine dza khou shumiswa u khwinisa nyimele ?
Vhukoni ha tshiṱirathedzhi na vhurangaphanḓa , ndangulo ya masheleni , ndangulo ya thandela , u tandulula thaidzo na tsenguluso ya zwikili . 
tshikolo tshine tsha ṋetshedza mbekanyamushumo dza pfunzo dza phanḓa na vhugudisi nga fhashi ha Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe :
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
Ndi nga kha u dzhenelela ha ndeme fhedzi " hu si ngo faho " nga tshitshavha hune mbekanyamushumo ya nga humbula muhumbulo wayo muhulwane wa u khwinisa tsireledzo ya zwiḽiwa kha vhuimo ha muṱa nga wone uṋe . 
Kha vha kwame Muhasho wa Vuṋdu wa Vhuendi .
Mbadelo dza masheleni dza ḽisi dzi badeliswa musi dzi tshi vha hone . 
U swikelela zwileludzi zwa u valela tshiṱokisini nga u vhofholola mutshinyi hu sina u lengiswa hu sa pfadzi ; 
Vha khou khou lavhelela u wana mvelelo dzi fareaho lini ?
Zwitshavha zwine zwa vha tevhela zwi a anzela u tshila tshifhinga tshilapfu u fhira vhane vha sa ite izwo . 
U vhewa kha vhuimo zwi amba fhedzi u dovholola ha zwivhangi zwa lufu vhukati ha izwo zwivhangi zwo teaho u vhewa kha vhuimo na uri a hu sumbedzi zwivhangi zwa lufu nga nḓila ifhio na ifhio u ya nga ndeme yazwo u bva kha kuvhonele kwa mutakalo wa tshitshavha . 
U bva kha mvelelo dzo sumbedzwaho afha fhasi , ho no vha na u khwiṋiswa hu hulwane . 
1.4.3. Vhufarani ha Afrika Tshipembe kha BRICS ho tewa kha u bveledzisa madzangalelo a lushaka lwa shango , u engedza ṱhanganelano ya dzingu na u ṱuṱuwedza uri hu vhe na sisiṱeme ya vhuvhusi vhu katelaho ha ḽifhasi .
Zwine zwa dovha zwa takadza ndi uri zwa zwino ri tshipiḓa tsha lwendo lwa u dalela ṱhoho dza muvhuso . 
ndaela ya ṱhalano , arali vho ṱala
Hu ṱoḓea phaiphi khulwane u dzhia maḓi u bva Tugela . 
Mbadelo idzi dzoṱhe dzi si ho mulayoni dzo itwa phanḓa ha Vho Brooks henefho kha ndaka , nga nnḓa ha nthihi ye mutengo wa daimane wa badelwa huṅwe fhethu . 
Tshitengeledzi tsha nnṱha na tsha fhasi zwi a fhirana u vhumba tshithu tshithihi tshi si na magumo , na vhushaka ha vhuḓi vhukati ha zwiga zwoṱhe u vhumba tshivhumbiwa tsha nnṱha .
I khwaṱhisedza u ṋetshedza nḓila dza mutikedzo na zwiṅwe zwivhumbeo zwa ndangulo ya khonṱhiraka , hu na phaṱhelangomu ya muṱuṱuwedzo u itela tsimulo ya mveledziso na u ita vhubindudzi hafhu . 
Tsumbo , arali vhagudi vha tshi khou vhala lushaka lwa zwibveledzwa lu so ngo ḓoweleaho , vha ḓo tea u ita nyito ya u rangela u vhala , u itela u ḓivha mbonalo dza nga nnḓa dza lushaka ulu lwa tshibveledzwa , zwine zwa ḓo sia vha tshi vho zwi konanya na tshenzhemo yavho .
NDIMA YA 13
Ezwi zwo itiswa nga u tholiwa ha vhashumi kha poswo dze dza vha dzi si na vhathu na u rengiwa ha ndaka , dzi fanaho na fanitshara , khomphyutha dza ofisini na dziḽkhomphyuthakhwalwa . 
Musi wa maitele a vhuvhudzisi , vhashumeli vha muvhuso vho amba zwithu zwinzhi sa khaedu dzi vha kwamaho kha nḓisedzo ya ndondolo ya mutakalo kha vhathu . 
U tshimbidzwa ha Tshigwada
Zwavhudinyana ( fair ) , hune zwiko zwa madi zwa vha zwo fhambana vhukuma na zwe zwa zwi zwone u thomani .
Ndugiselo : u tshea mafhungo
U bvisa ogeni hu katela RSA fhedzi , nga nnḓa ha nyimele ya cornea grafts
Ni khou humbelwa , zwa sa ralo ndi kho tea u bva nda ya ha dokotela , ngauri ndi na mutsiko wa malofha . 
Vhuimo uhu vhu ṋetshedza vhagudi vhukoni ha zwibveledzwa , u takalela vhuḓi ha luambo na ha u humbulela vhune ha vha ṋetshedza vhukoni ha u vhumbulula , u humbulela na u khwaṱhisedza kupfesesele kwa ḽifhasi ḽine vha tshila khaḽo .
Dzhenani ri ḽe roṱhe . "
Hedzwi zwi ita uri sisiteme yoṱhe i vhe nga fhasi ha mutsiko wo kalulaho nahone i kwamee nga zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa khakhisa u vha hone ha fmuḓagasi .
Mihasho ya Vhulamukanyi , Thivhelo ya Vhugevhenga na Kiḽasiṱa ya Tsireledzo zwi kati na u sedza khaedu dzine Tshiṱitshi itshi tsha Mapholisa tsho livhana nadzo .
Khaedu idzi dzi ḓo ambwa nga hadzo nga kha u shumisa thekhinoḽodzhi ine ya topola zwiṱaluli zwa vhuṋe hu tshi katelwa khwaṱhisedzo . 
Ino mbekanyamushumo , yo ṱanganedzwaho nga u angaredza kha ḽa Netherlands , i thoma sisiṱeme ine ya fana nahone na tshiimiswa kha zwa khuvhanganyo i re thungo ya zwiomate zwa malaṱwa a miḓini . 
U shumisa bono ḽashu hu ṱoḓa uri ri thome zwipikwa zwo khwaṱhaho na zwi kaleaho . 
Muvhuso khathihi na nḓowetshumo zwo rwela ṱari mbekanyamushumo dze dza thoma u shumiswa u bva kha miṅwaha yo vhalaho . 
Sa tshipiḓa tsha mushumo une ra tea u ita nga u ṱavhanya u khwinisa ndeme ya sisiṱeme ya mutakalo , ri khou khunyeledza , ri khou khunyeledza Thendelano ya Tshiofisi ya Samithi ya Mutakalo ya ofisini ya Muphuresidennde , ine ya bva kha luvhonela nahone ri ḓo kuvhanganya vhukoni ha vhoṱhe vha kwameaho u sedzana na tshiimo tshi si tshavhuḓi kiḽiniki na zwibadela zwashu .
22 . Mbofholowo ya u ita mushumo wa zwanḓa , mushumo na phurofesheni
Ngaha vha ite khumbelo ya ḽaisentsi ya u bveledzisa pheṱhiroḽiamu
Ro vha na muṱangano wa mitshelo yavhuḓi na vha zwa mabindu , hu tshi katelwa muṱangano wa maimo a nṱha we ra vha nawo na dziCEO nga Ḽavhuvhili ḽa ino vhege .
Phalamennde yo bveledza pulane yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi u langa vhupo ha u shuma ho tsireledzeaho nahone ho teaho hu tshi katelwa na mveledziso ya Mbekanyamaitele ya Ndangulo ya Malaṱwa .
Zwiimiswa zwa muvhuso na sekithaa dza phuraivethe vho ṱuṱuwedzwa u badela zwikolodo zwavho u itela uri mimasipala i kone u shuma nga vhukoni .
Musi hu tshi pulanwa mishumo ya Komiti ya Wadi , ndi zwa ndeme u ṱanganya tsaukanyo dza ṱhoḓea dza zwa mbeu kha ḽiga ḽa u pulana thandela .
Tshikhala tshashu tsha u ita ngauralo ndi nga kha zwikhala zwi ṋekedzwaho nga thendara dza muvhuso . 
Migodi i dovha ya shela mulenzhe nga nḓila khulwane sa murengi wa thundu na zwishumiswa , na muṋetshedzi kha dziṅwe sekithara dza ikonomi yashu na dziṅwe ikonomi u mona na ḽifhasi .
Khabinethe yo ṱanganedza pfulufhedziso ya Umalusi ya uri shango ḽo lugela u ita milingo ya Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka vhukati ha dzi 27 Tshimedzi na dzi 28 Ḽara 2014 .
GEP ḽi ḓo ṋea sabusidi ya gumofulu ḽa 90% ḽa maga a u dzhenelela , Bindunyanḓano ḽi ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha 10% dzo salaho kana masheleni ane a lingana na phesenthe dzenedzo .
k ) Vho Bhekithemba Langalibalele - ( Muimeleli wa Muhasho wa Vhuendelamashango ) .
Miraḓo miraru ya bodo ya khorotshitumbe ya Barlow Rand ( hu tshi katelwa na mudzulatshidulo ) na vhone vho vha vhe miraḓo ya Bodo ya Vhueletshedzi ha zwa Vhupileli ya PW Botha . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo i re kha Ṱhumetshedzo ya 8 ya Ndaulo dza BABS i tendela thendelano uri i sedze nga huswa .
sumbedza , vha nga si kone u ḓivha arali dzi tshi ṱoḓa u langulwa na uri dzi nga langulwa
Vhuṱambo vhu khethekanywa sa ha mvelele , , poḽotiki na mishumo ya zwa mitambo . 
Phambano dza ndeme idzi dzo sumbedziswa kha mishumo ya mbeu yo thomiwaho nga mvelele yashu , u fana na : 
Arali vha kundelwa u wana hei ṱhanziela , u ḓo vha muhwalo wavho u dzia tshifuwo tsho rengiwaho vha tshi isa u itwa ndingo dza DNA Afrika Tshipembe .
Software na dziṅwe ndaka dzi sa kwameiho dzi katela software ya khomphyutha , pfanelo , dziḽaisentsi , nzivhanyedziso , tshumelo , pfanelo dza u shumisa na dziṅwe ndaka . 
Arali vha sa wana bugundaulu , mundende wa vho u ḓo imiswa .
Nga Tshimedzi miri i ṱuma lurere .
Muvhigo u sumbedza uri ndivho ya mulayosiṅwa une wa tsireledza vhane vha khou pomokwa vhuloi a u thusi , sa izwi wo kundelwa u fhelisa u tenda kha zwa vhuloi ; na u thivhela a u thivheli u pomokana vhuloi nahone a u fhelisi na khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi.117
U vhala na u fhindula vhurendi nga nḓila ya vhuronwane
Vha na vhuṱanzi ha uri IDP i ṱaḓulane na CBP nge ya tikedza u shumiswa ha thandela dza CBP dzi no khou ṱoḓa zwiko zwi no bva nnḓa ; na
Ezwi ndi vhuendi ha maḓini na vhubveledzi , ole dzi wanalaho lwanzhe na vhuṱoḓesi ha gese , vhulimi ha maḓini khathihi na tshumelo dza tsireledzo ya maḓini na vhuvhusi na lwanzhe . 
Mulanguli Muhulwane wa muhasho wa lushaka u na vhuḓifhinduleli ha ndango ya u itwa ha mugaganyagwama na u swikelela nga zwo swikiswaho nga muhasho hune a vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde . 
( a ) ndi yone khothe ya nṱhesa kha mafhungo a kwamaho Mulayotewa ;
Arali izwi songo ralo , kha vha sumbedze zwiitisi zwa u sa ṋetshedza havho vhuṱanzi uho : 
Hu na tshitopo tshithihi tsha senthara ya mafhungo ( Senthara ya Vhukoni ) hu na ofisi dza satheḽaithi , zwi ṱanganyaho Senthara ya Ngeletshedzo ya Thendara . 
Fhedzi , khomishini i ṱahisa ndivhuwo dzayo nga u fulufhedzea kha vhoṱhe vhakwameaho hu si na u luga havho na thuso khomishini yo vha i sa ḓo kona u shuma mushumo wayo nga nḓila i fushaho . 
Thendelano dze dza bveledzwa nga u kwama vhunzhi ha vhathu na u ita nyambedzano dzi re khagala vhukati ha vhafaramikovhe nahone hu tshi khu bviselwa khagala zwidodombedzwa zwoṱhe zwi vhonala sa zwine zwa sa dzhie sia na u lingana .
Ndi humbula uri ri tea u zwi dzhia sa vhugevhenga arali riṋe sa ndangulo ra kundelwa u ṋetshedza vhaofisiri vhashu nga zwiteṅwa zwa mutheo . 
Upulanela mvelelo
Maga a u ela u khwaṱhisedza , tshidzumbe , u vha hone na vhungoho ya sisiteme dza zwa mushumo na mafhungo . 
Mirafho yo ṱuṱuwedzwa nga vhuhali hawe na ndingedzo dzi sa gumi dza u vhuedzedza mavu a vhomakhulukuku kha vhathu vhawe . 
Kha dziṅwe nyimele , miraḓo ine ya nga sa yeneyo i nga sandiwa zwitshavhani , kana kha dziṅwe nyimele , na u ṱaselwa nga maipfi kana u rwiwa na u tambudzwa . 
Ri a i ṱoḓa zwa vhukuma nga murahu ha ṅwaha wo fhiraho . 
Vhorabulasi vhanzhi na vhathu vho no dzula mabulasini vho rera nga ha u hanganea havho na Muvhuso . 
U ḓidzhia u muṅwali nga u shumisa milaedza yo dzumbamaho na i re khagala .
U ṋetshedza ndangulo ya masheleni yavhuḓi yo teaho . 
hoṱolelani kana u atsimulela kha mabammbiri a u phumula maduda kana lukuḓavhavha
Zwa zwino khamphani i shuma Afrika Tshipembe , Swaziland , Zambia na Botswana hu na pulane dza u engedza hafhu vha tshi ya Afrika . 
Masia ane a tea u sa dzhia sia musi hu tshi sedzwa khao na uri a ḓo ṋetshedzwa muvhigo wa tshifhinga tshilapfu nga ha vhuteamuṱa ndi mukumiso , ḽupu , na dzhegiseni . 
2.5 Iṅwe theo ya mulayo
Ofentse na Hlengiwe vho dzhenela guvhangano ḽa G20 ḽa u fhedzisela ngei Australia nahone vho shuma zwavhuḓi vhukuma , vha ita uri ri pfe ro hulisea vhukuma . [ U vhanda zwanḓa . ]
U amba nga ha zwiwo nga U tevhekana nga nḓila yone
Matheriala u konḓaho wo shumiswaho kha tshubu dza u fema dza yunithi idzi dza kale u swikisa kha u tshinyadza tshivhumbeo na khonadzeo , ya u nga , tevhedza zwo thivhelwaho kha tshifhinga tshilapfu . 
Vhuitwa vhune ha ṱoḓa thikhedzo ya nnyi na nnyi vhu anzela u kuvhangana fhethu hune ha swikelelea nga maanḓa . 
Nyengedzedzo ya thempheretsha na okosidzheni yo ṋoka zwi ḓo fhungudza mveledzwa dza toksini ya tsimbitswuku . 
( Khumbelo
Vhunzhi sa , ha bambiri ḽoṱhe hu makiwa kha lufhera luthihi . 
Hezwi zwi sumbedzwa zwi khagala nga mbumbo ya mbadelotiwa i no fana kha mashango a re miraḓo ya EU u fana na Netherland , United Kingdom , France , na Italy . 
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya nṱha
Khwiniso dza Mulayotibe dzo kumedzwaho dzi ṋetshedza ndango dza pfanelo idzi nga nḓila i pfadzaho .
Kha vha ṱo ḓe tshirathisi tsho teaho tsha tshumelo ya khasho ya maanḓa maṱuku a muḓagasi .
Mbadelo dziṅwe dzi bva kha vhupo ho fhambanaho .
Ho sedzwa mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho , phurothokholo dza ndondolo dzi langiwaho na tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
Nyelelo dza ikonomi dza ndeme tharu ndi vhubveledzi , mbuelo na zwibviswa . 
Vhukoni u vhu ha vhulimi vhu kha vhupo he ha vha ho salela murahu , hune vhunzhi ha vhathu vha sa shumi vha dzula hone . 
Tshiṅwe hafhu , u Pulana ha Mveledziso ho Ṱanganelaho hu khou itea kha nyimele ya Muhanga wa Vhushaka ha Mivhuso miḽedzani na uri zwenezwo zwi dzhiela nzhele kuvhonele kwa lushaka na kwa mavundu . 
URI oganogiramu ya Vhulanguli ha zwa Gwama i khwiniswe nga nḓila yo teaho na u ṰANGANEDZWA .
2.9 . Kha u ṱavhanyisa u shumiswa ha Maano a Vhutumekanyi a Afrika Tshipembe , Mbekanyamaite ya ICT i ḓo penndeliwa ya dovha ya ṱanganedzwa .
Ri ḓo khwaṱhisa zwikili na mutheo wa vhushumeli ha vhashumi .
Hu tea u fhungudzwa nga tshikalo tsho teaho . 
Ḽinwalo ḽavho ḽa vhuṋe
Themendelo dzo itwaho nga mueletshedzi malugana na maitele na ndango ya bindu dzo shumiwa , akhaunthu dza u fhedzisa dzo dzudzanywa nahone Axennḓe wa Muvhuso o ṋewa vhuḓifhinduleli ha u humisela murahu khwaṱhisedzo . 
" Hu na fhulufhelo na thuso ine ya khou itwa kha mimasipala ine ya khou kundelwa "
6.3. Komithi yo Vhumbwaho nga Dziminisiṱa i ḓo bvela phanḓa na u ita vhulavhelesi ha dziṅwe dziSOC dza 13 na vhudzheneleli vhukene .
Mulayotibe u khou sedza kha uri zwikambi zwi kwama hani zwa matshilisano na ikonomi , u ongolowa ha tshanduko , u vhea tshikalo tshi fanaho kha zwihulwane zwa kulangele na kulangele kwa vhufarisani kwo khwiniseaho , u fhelisa zwa u bveledza na u rengisa zwikambi zwi siho mulayoni , khathihi na khaedu dzi kwamaho vhukoni ha kulangulele kha Maanḓa a Ndango ya Zwikambi ya Lushaka .
Sibadela tsha Vhana tsha Red Cross War Memorial tshi na tshumelo dza dzhenerala , dza zwibetshula , dza pfunzo na tshumelo dza vhana dza khouthanari . 
Kha iṅwe mveledziso , tshanduko ya zwa thekhinoḽodzhi yo ita uri zwi lelutshele vhadzheneli vhaswa kha maambwa a u ela ane a ḓo bvelela . 
Malugana na phambano ya tshigwada tsha murafho , kunwele ku re na mulingo ku khou aluwa kha Vharema na makhaladi nahone zwihulwanesa kha Vharema vha nzulele ya vhupo vhu si ha dziḓoroboni . 
Zwiko : Notsi dza khoso
Ri na lungano lwavhuḓi lwa u anetshela na kha pfunzo ya nṱha .
Hu ḓo dzhielwa nṱha zwigwada zwa vhathu vhe vha vha vha vha sa dzhielwi nṱha kale . 
Muhasho wa Muatakalo wo ḓikumedzela u ṋetshedza ndondolo ya mutakalo yavhuḓi kha vhoṱhe vha Afrika Tshipembe , u itela u swikelela Sisiṱeme ya Mutakalo ya Lushaka i re na vhuthihi , na u thoma mbekanyamaitele dzi sumbedzaho mushumo wadzo , zwipikwa na ndivho . 
U ṅwala mafhedziselo o fanelaho hu na thikhedzo
Miraḓo nga i dzule fhasi ?
Mbekanyamushumo ya Ndondolo ya Asima
Ṱhaluso ya tshiṱoko yo vha maipfi a asibesitosi na mutevhe wa ndaka u bva tsha u fhungudza mahatsi , khomphyutha dza kale , zwidulo na zwiṅwe-vho . 
Kha vha tendelane kha milayo ya masia oṱhe .
A hu na ṱhuṱhuwedzo thwii i ne ya ḓivhea yo ṱumanyiwaho na khuhu . 
Sielisanani u fhufha .
Afurika Tshipembe ḽo isa Mapholisa Lesotho nga kha Mulayo wa Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe wa 1995 ; ( Mulayo wa vhu . 68 wa 1995 ) u sumbedzisaho uri Khomishinara wa Lushaka wa SAPS a nga rumela miraḓo ya mapholisa nnḓa ha mikano ya Riphabuḽiki , o wana thendelo kha Minisiṱa .
Thuso kha iṱa nga u vhona uri masheleni a rumelwaho nga muṱa a a swika kha muthu ane a vha mashango ḓavha .
Magatsireledzo a fanaho a fanela u dzhiwa na kha zwiṅwe zwiluḓi zwa muvhili , hu tshi katelwa na maṱanza , mamphu , vhulwa na murundo , naho khonadzeo i ṱhukhu vhukuma ya uri muthu a nga wana HIV u bva kha izwi . 
Vhoṱhe vha na fulufhelo ḽauri vha ḓo kunda tshikolo tsha Sea View Primary .
d ) ( i ) zwifanyiso zwi bveledzwaho hafhu zwa u tou vhona , zwa muelo wa siaṱari R22,00
MAḒUVHA A U GUDISA VHAGUDI VHA RE HENEFHO
U pfukwa ha pfanelo dza vhathu nahone ho ḓibvelela musi vhashumi vha tshi iswa kha ndingo dza malofha nga vhatholi vhavho nahone hu si na thendelo nḓivhadzwa yo wanalaho . 
Ri ḓo ita zwi fanaho na kha mafogisi a mapholisa .
Musi zwi tshi langwa nga lushaka lwa thikhedzo i no khou ṱoḓea mulanguli wa CBP u tea u bula vhathu vha tshipilotiki na / kana vha tshithekiniki vhane vha vha na vhuḓifhinduleli malugana na lushaka lwa thikhedzo i no khou ṱoḓea a ḓivhadza avho vhathu kana uyo muthu nga ngona .
U tshimbidza zwa tshumiso ya u dzhenelela kha zwa tsireledzo ya tshifhinganyana ya pfanelo dza mavu . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 .
Vhathu avho vha fanela u vha vha tshi dzula kha vhupo vhune ha vha na tshumelo na u vha na vhuṱanzi ha uri ndaka iyo ndi yavho arali vha tshi tama u vhuelwa nga PHP .
Miraḓo i ṱhonifheaho , kupulanele kwo teaho ku ṱoḓa u dzhia tsheo ho ḓitikaho nga vhuṱanzi , zwine ngauralo zwa ṱoḓa ṱhoḓisiso . 
Mulayotibe u pfumbisa mulayo wa vhurangaphanḓa ha sialala ha lushaka u re hone une wa ḓo fhedza u tshi khou thutha Mulayo wa Vharangaphanḓa vha Sialala vha Nnḓu ya Lushaka , 2009 ( Mulayo 22 wa 2009 ) na Mulayo wa Muhanga wa Vhuvhusi na Vhurangaphanḓa ha Sialala , 2003 ( Mulayo 41 wa 2003 ) .
U ṱanea hu nga bveledzwa , sa tsumbo , u bva kha u tsela fhasi kha vhuimo ha masheleni ha tshiimiswa tshi re mulayoni , u bva kha u fhungudzwa kha ndeme ya vhubindudzi ha ndeme ya mikovhe ho farwaho sa tshifarelamulandu na u dzhena kha thendelano hune zwiimiswa zwa mulayo zwa vha na zwikolodo zwa tshifhinga tshilapfu zwine zwa tea u zwi badela . 
Vha vhale sinario na u sika bono na tshipikwa tsha masipala wavho na u lugisa nyendzedzi dza u dzhenelela ha tshitshavha u swikelela bono iḽi .
u khwaṱhisa maga o thoṅwaho u thusa dzico-operative na mabindu maṱuku nga maanḓa ane a vha na vhafumakadzi nga ngomu , nahone hu tshi ombedzelwa vhugudisi na mimaraga , hu tshi katelwa u a ṱanganya na fhethu ha thengiso hu ḓihwaho ;
Ri pfa uri nga Nḓivhadzamulayotibe yashu , na nga mvelele ntswa na vhuḓifari , ri na mvelaphanḓa khulwane . 
Arali vhashelamulenzhe vhoṱhe vha songo kwamiwa nahone zwililo zwavho zwi songo asesiwa / pimiwa u rangani ha thandela , thandela i nga kha ḓi pfuvha .
Mutengo wa u renga wo / u ḓo tea u badelwa nga nḓila i tevhelaho : 
Muvhigo u ṱanḓavhudza zwo swikelwaho kha u shuma nga kha Mbekanyamushumo ya u Humela Murahu kha zwa Ndeme ( B2B ) , pulane ya nyito u itela u vhona uri tshumelo dza ndeme dzi khou ṋetshedzwa , mavhusele a vhuḓi na kulangele kwa masheleni ku pfadzaho .
Tshivhalo tsha thundu dzo ṋetshedzwaho kana dzo iswaho dzi ḓo itwa u ya nga tshilinganyisi tsha zwileme na mielo tsha Afrika Tshipembe . 
mikovhe miṅwe yo farwaho vhuponi ha fhano
U bva zwenezwo , ndaulo dzo fhiraho dzo vala zwiṅwe zwikolo zwa vhadzia u swaledzela zwivhili kha vundu . 
Maṅwe malwadze ane a vha na khonadzeo ya vhulaha ane o ḓowelea Afrika Tshipembe , nga maanḓa hephathaithisi B , i nga wanala u bva kha zwiluḓi zwa muvhili . 
U vhuisa muhumbulo kha u vhala e eṱhe
Ndima 4 i dzhiela nṱha mveledziso dzo ḓiswaho nga ndaela ntswa ya ndayotewa , ngeno Ndima 5 i tshi ṋekedza mbonalo nyangaredzi ya khaedu dzo livhanaho na vhurangaphanḓa ha sialala nga fhasi ha ndayotewa ntswa .
Vha ite nḓowe-nḓowe ya zwine vha ḓo amba vha sa athu amba - muṱa , khonani kana vhashumisani navho ndi vhathetshelesi vhane vha nga ita nḓowe-nḓowe khavho .
Tshivhumbiwa itshi tshi na vhudziki , ṱhonifho na vhuḓipfi ha Tshiṱangu tsha Lushaka .
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bulaho dzina na muofisiri muswa wa zwa masheleni
Ṱhoho : Muṅwe na muṅwe ndi wa ndeme - Awara dza 6
Mulayo ndangavhutshilo ha bindu
Sa zwine zwa vha zwone huṅwe fhethu , ndi zwivhumbwa zwa misi yavho , zwine zwa sumbedza nyito dzavho kana ndaela dzi re mutheo zwa poḽitiki na matshilisano zwa muvhuso wavho . 
Nga 2016 Afrika Tshipembe ḽo thoma ndingo dza vhoṱhe na mbekanyamushumo ya dzilafho hune muthu muṅwe na muṅwe a re na tshitzhili tsha HIV u vhewa kha dzilafho hu sa khou sedzwa tshivhalo tsha CD4 .
Naho zwo ralo , yunithi i kha ḓi tea u khwaṱhisedzwa u itela u kona u shumana zwavhuḓi na zwiteṅwa zwa Ndangulo ya Mutevhe wa Nḓisedzo zwavhuḓi . 
Vunḓu ḽa Gauteng ḽi vhuelwa nga mulandu wa u vha hone ha zwiimiswa zwinzhi zwa ṱhoḓisiso , dziyunivesithi , ofisi khulwane dza madzangano a nḓowetshumo na vhashandukisi vhahulwane , vhane vha shumisa thekhinoḽodzhi nga ngomu ha mikaṋo yaḽo . 
3 . PAJA i shuma na zwifhio ?
Thekiniki dza u kwengweledza : Luambo lwa nyanyuwo , u luvhelela , u dzhia sia , luambo lwa u fhuredzela
Thempheretsha : toksini ya khadiamu i a engedzedzea kha maḓi a thempheretsha i re nṱha . 
Uyu mulingo wo linganywaho u ḓo ṅwaliswa vhagudi vha phuraimari ṅwaha muṅwe na muṅwe u khwaṱhisedza uri ṅwana muṅwe na muṅwe kha tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe u vha na vhukoni ho teaho ha ḽitheresi na nyumeresi ho teaho gireidi ine a vha khayo .
Vhukoni vhuhulwane ha miṱa ha u swikelela mbadelo dza zwa vhuendi u ya nga ha u bviswa ha mitsiko kha maṅwe masia . 
Ṱano ḽo livhiswa kha u alusa vhushumisani vhukati ha vhatambi vha bvaho kha sekhithara dza phuraivethe na dza tshitshavha . 
Vhuḓifhinduleli ha IPID ndi u ita ṱhoḓisiso dzo ḓiimisaho nahone dzi sa dzhii sia dza vhugevhenga ho sumbedzwaho hune miraḓo ya Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ( South African Police Service ( SAPS ) ) naya Tshumelo ya Mapholisa a Masipala ( Municipal Police Service(MPS) ) ya pomokwa hone .
Tshenzhelo ya u ṱumanya taḽente ya vhaṋe vha mushumo kha ḽeveḽe dzoṱhe kha mimasipala u ṋetshedza mvelelo dza khwinesa dza zwikili zwa vhudavhidzani na vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa Dairekhithoreithi Khulwane :
Baisigira i vhambedzwa na miṅwe mimoḓoro zwi tshi ḓa kha tsireledzo  . 
Ḽitheresi ya khomphyutha ho sedzwa nga maanḓa kha MS Excel na MS Word ndi tshiṅwe tshine vha tea u vha natsho . 
Fuḽaga ya Afrika Tshipembe - ho katelwa na u ṱalukanya fuḽaga na fhethu hune ra nga i vhona hone i tshi khou fhefheḓa
Komiti dza khoro dzine dza sedza kha tshithu tsho bulwaho sa zwa dzinnḓu , mveledziso ya ikonomi , nḓisedzo ya tshumelo na themamveledziso
U vhala tshibveledzwa tsha mafhungo
Fhedziha , kha sia ḽavhuḓi , u konḓelela gomelelo na mbadelo dza vhulimi ha oganiki ha zwiliṅwa ndi zwivhuya zwihulwane . 
Hu na zwo vhulungwaho zwiṱuku vhukuma zwine zwa ḓo ḓisa mbuelo dza nṱha na masiandaitwa mahulwane ane zwa ḓo vha nao kha zwikolo zwa ndeme . 
( a ) uri i kone u shumisa pfanelo i re kha Mulayotibe , i fanela u shumisa , kana arali zwo fanela i fanela u bveledza mulayo wo ḓḓoweleaho une wa sa ḓḓo tendela u shuma ha wonoyo mulayo ; na
U lugisa na u vusuludza , na u khwiṋisa khemisi na mathenithi . 
9 . Vhaḓisedzi vha tshumelo
Tsha u fhedzisela , u thomiswa ha sentsasi ya muvhuso wapo yo dzudzanywaho nga huswa , yo sedzaho vhukuma mafhungo a zwa masheleni . 
Mulayo wa vhuimeleli ho ṱanḓavhuwaho hu tea u vha ho teaho fhedzi hu tea u vha ho linganelaho musi hu tshi vhambedzwa na komiti yo linganelaho ya vhuhulwane ho linganelaho .
Hu ne zwa fanela hetshi tshiteṅwa tshi tea u ḓadzelwa thungo u itela muthu muṅwe na muṅwe ane a ḓo vha a khou shuma u tsivhudza ; arali hu sina vhaeletshedzi vho shumiswaho na zwezwi zwi tea u sumbedziswa nga mutaladzi kha Tshiteṅwa tsha E. 
Hu si na kushumele kwo khwinifhalaho , iyo tshanduko i ḓo ya phanḓa na u vha na ṱhuṱhuwedzo mmbi kha u anganya mugaganyagwama kha mugaganyagwama wa muvhuso wa vhukati . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedza mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi
Maitele aya a nga engedzedzwa . 
Afidevithi itea u ḓadzwa nga muraḓo muhulwane na murathu kana mukomana wawe , he zwa tea .
Khoro a i nga ṱanganedzi ndaedzi ire fhasi ha khethekanyo iyi nga dzangano nga nnḓani ha musi khoro yo fushea uri dzangano ḽi imela lufushaho tshigwada tsha vhathu vhane ḽi khou sumbedza u vha imela . 
Mutevhe wa u gudisa nḓivho ya mibvumo u nga vha nga nḓila i tevhelaho :
Ndi a kona u ḓitsireledza arali ndo sala ndi ndoṱhe hayani .
Mulayotibe wo tendelwaho na u sainiwa nga Muphuresidennde , u vha Mulayo wa Phalamennde , u tea u ḓivhadzwa nahone u thoma u shuma nga ḓuvha ḽine ḽa ḓo tiwa hu tshi tevhedzwa Mulayo .
Masipala u na pfanelo ya u hana thengophikhisano arali ndulamiso dzi songo itwa u ya nga zwi re afho nṱha . 
Kha vha zwi dzhiele nzhele : Mbadelo dzoṱhe dza nḓisedzo dzi tea u katelwa kha mutengo wa thengophikhisano , u isedza kha vhufhethu ho randelwaho . 
Kha vha ambedzane nga ha mathemo : nyavhelano ya gese yo linganelaho na nyavhelano ya gese i songo linganela , u itela u bvisela khagala phambano vhukati ha mathemo aya . 
Hu nga vha na ṱhuṱhuwedzo yapo ya u thoma vhurangeli ha phimo ya mbekanyamushumo , zwine zwa nga katela mbekanyamushumo ya vhufhaṱi ha zwanḓa ha phimo ya tshiṱiriki , nga maanḓa hu tshi itelwa dzibada . 
U ṋea ṱhoho pfufhi i pfalaho na u engedza ṱhohwana i pfalaho .
10 . Ndi dzifhio mbonalo kana zwiṱaluli zwa thekhinikala zwa tshishumiswa tshine nda ḓo ṱoḓa uri ndi kone u wana DTT ?
Kha vha setshe nga vhuronwani mimoḓoro yoṱhe i dzhenaho na u kha zwifhaṱo zwa Muhasho na Pfunzo . 
Pfanelo dza u sa itwa tshipondwa
Vhalelani mihologuṱe , khathihi na zwo bviswaho na miholotsalela ya mushumi muṅwe na muṅwe , ya vhege . 
U ita nyito vha tshi shumisa zwipiḓa zwa muvhili zwi sa shumiseswi , sa u rembulutshela kha tsha monde / tshauḽa , vha
Ri livhuwa vhahumbeli vhoṱhe kha dzangalelo ḽavho . 
Fhethu ha tshitshavha ho vuleaho na fhethu ho valeaho u fana na dziholo dza tshitshavha ndi zwipiḓa zwa vhuṱhogwa zwa themamveledziso ya matshilisano . 
Tsha u fhedzisela , ndayotewa yashu zwa vhukuma i phanḓa kha maitele a ndayotewa a mashangoḓavha . 
Pfunzo ya nṱha ndi yavhuḓi kha muvhuso na phuraivethe , nga u ralo vhubvo vhuhulwane ha ndambedzo hu fanela u vha mindende ya muvhuso na mbadelo dza matshudeni . 
Kha atikiḽi ya nzudzanyo yo tevhelaho ya gurannḓa yeneyo nthihi , ho bulwa uri muṅwe muraḓo ha ngo bvisela khagala uri u mulangi sa zwo ṱoḓiwaho nga Khoudu . 
Hu tshi khou dzhielwa nzhele mutheo uyu , fulofulu a ḽi khou ṱoḓou itela khaedu vhathu fhedzi uri vha fhaṱe vhoṱhe lushaka lwo ṱanganelanaho , fhedzi na vhadzulapo vha pfanavhanzhi vho , u tou fana na mabindu , na madzangano a tshitshavha . 
Vhafumakadzi vha fanela u kona u swikela zwithu zwine zwa ḓo vha ṋea maanda , u fana na vhupfumbudzi , khadzimo ya tshelede , maanḓa a u saina malugana na rennda dzinnḓu na vhuimeli kha zwiimiswa zwa zwa polotiki .
Dziṅwe thandela dza vhupulani na u fhaṱa , u fana na Thandela ya Mulambo wa Komati , ine ya vha thandela yo ṱanganelaho na Muvhuso wa Swaziland , na dzone dzi nḓilani . 
Maḓi a ṋetshedzwa nga vhunzhi a tshi ya kha zwigwada zwa vhashumisi vha maḓi zwo fhambanaho , hune sekhithara ya zwa vhulimi ya vha yone i shumisesaho maḓi . 
Ndi zwa vhukuma , vhabindudzi na vhone vha khou lavhelela uri izwi zwi nga bvelela .
Khethekanyo i tevhelaho i ṋetshedza gondo ḽa lwendo hune vhuṱumani vhukati ha kutshimbidzele kwa CBP na IDP zwi nga bvelela nga u sumbedza vhukwamani vhune vhu nga vha hone u bva kha kutshimbidzele kwa kuvhonele kwa IDP ya sumbedza vhukwamani :
Khwinifhadzo dza zwa sainthifiki dzo itwa nga kha mvutshelano ya zwa nḓowetshumo zwo ralo zwa vha na masiandaitwa . 
Muhumbulo u linganyisa ndinganyiso nga ngomu na vhukati ha mirafho ( sa tsumbo , kha u linga kushumisele kwa khwinesa , zwi tea u vhona uri mbuelo dza ikonomi dza themo pfufhi dzi nga lemelwa nga mitengo ya zwa mupo kana dza matshilisano a themo ya tshifhinga tshilapfu )  . 
Deithi : Ndi zwinfhaiotazkwailneleesa u vhala ?
Kha izwi vha na muhumbulo wa uri avho vhane vha ṱoḓa zwenezwo vha tea u katelwa-vho , zwo vhetshelwaho afho ndi khethekanyo yo fanelaho , hu tshi khou dzhielwa nṱha vhurereli vhuhulwane vhu re hone na ṱhoḓea ya u ṱuṱuwedza dakalo kha tshitshavha .
Tshiṱirathedzhi na furemiweke ya kushumele u thoma na nḓisedzo ya Tshumelo dza Akhaivi Gauteng hu ḓo khunyeledzwa , na kuitele kwa u endedza mafhungo a zwa mulayo ku ḓo khunyeledzwa . 
Tshinyalelo
Mafheloni a Ṱhafamuhwe 2015 , ṱhanganyelo ya R3,7 biḽioni yo vha yo no phasisiwa u itela u tikedza sekithara ya phuraivethe u bva tshe ha ḓivhadzwa Mbekanyamushumo ya Muṱaṱisano kha Zwiambaro na Malabi nga 2010 .
Mbonalo ya ndangulo ya khombo kha Tshikwama i kha u ṱalusa , u asesa , ndangulo na u monithara nḓila dzoṱhe dza khombo u mona na Tshikwama . Dziṅwe khombo dza mashumele dzi nga si pandelelwe kule tshoṱhe . 
Sedza na u ṱalukanya zwo teaho u itwa u thusa miṱa iyo ;
Muvhigo u ṱaṱisana nga ha uri mbekanyamitele dzi pfalaho dzine dza ḓo tikedza u humbulwa ha dziṅwe ndayo dza rathi dza ndayotewa nga u angaredza dzi kha ḓi tea u thomiwa . 
Khomishini i na muhumbulo wa uri khethekanyo yo dzudzanywaho ya mutambo ndi maga a vhuṱhogwa vhukuma ane , zwi tshi khou bva kha uri kale a zwo ngo itwa nga nḓila yone , zwi fanela u kombetshedza nga kha mulayo . 
U vhona uri u pulana na ndango zwa Ndangulo ya u Wana Tshumelo na thundu ndi iṅwe ya zwo sedzwaho u thoma zwa nṱha . 
zwidodombedzwa zwinzhi
Pulane i langwa nga wadi , yo imelwa nga Komiti ya Wadi .
ḓivhadza Dairekhithoreithi nga u ṱavhanya nga murahu ha u ḓivhadzwa , milandu miṅwe na miṅwe ine ya tea u ṱoḓisiswa nga Dairekhithoreithi ; na
Dzibuloko dzi tea u vha na phanda ya vhuphara u itela u dzhenisa khebulu dzine dza khou shumiswa . 
Khabinethe yo livhuha Vho Motsepe nga mushumo wavho na u tamela mashudu Vho Molefe zwenezwi vha khou dzhia mushumo wavho wa ndeme .
Nḓisedzo ya muḓagasi na gese
Dziṅwe rekhodo dzi dzulaho kha DHS dzi fanela u humbelwa kha DIO zwi tshi ya nga maitele o sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 11 na 18 tsha PAIA .
Kha miṅwaha miraru iḓaho , thendelo ya mbadelo dza u pfukisa Thikhedzo ya masheleni ya tshiofisi a dzi nga ḓo lingana u vhambela na vhuḓikumedzeli vhu re hone nahone zwi ḓo thivhela lwo kalulaho nḓila ya nyaluwo yo lavhelelwaho yo bulwaho kha Pulane heyi ya Tshiṱirathedzhiki arali dza sa tshimbidzwa zwavhuḓi . 
U shumisa " tea " u sumbedza ṱhoḓea
10.1 . MBUNO DZA U HANA
U ya nga nese ḽa kha senthara a re mushumoni nga tshifhinga tsha u ingamela , vhafariwa vhararu vho ḓo ḓivhadzwa sa Vhalwadze vha Muvhuso . 
( a ) kha khetho dza u thoma dza Buthano ḽa lushaka fhasi ha Mulayotewa muswa ;
Ngaha na khumbelo ya u ṅwalisa manyoro a Tshigwada tsha 1
U bva afho Muhaṱuli Muhulwane u ita thambo ya u ta vho nkhetheni kha vhuimo ha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka .
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u khwinisa themamveledziso zwikoloni na kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha hu u itela u sika mupo wo teaho wa u guda na u funzela .
Mbadelo dza ṱhanzi dzo randelwaho a dzi ṋei mbetshelwa ya mutengo malugana na u ita dzikhophi kana zwi fanaho . 
Tshumelo dza ndondolo dza phuraimari dzi hune vhalwadze vha swikela hone u thoma . 
Hekithara dza mavu dzi fhiraho gidifuṱhanu iṋa na ḓambili fumalo ( 54 280 ) , dzine dza katela vhugalaphukha , dzi khou vusuludzwa .
Devhula ha mukano , vhubveledzi ha Canada vhu lavhelelwa u dzivhuluwa zwiṱuku nga murahu ha u hanwa ha 2006 . 
I ḓo dovha ya thusa kha u tandulula u phaḓaladzwa ha Khantsele ya Minisiṱa dza Afurika nga ha Siṱirathedzhi tsha Mbeu kha zwa Maḓi
1 U thetshelesa na U amba 2 U vhala na U ṱalela 3 U ṅwala na U ṋekedza 4 Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
U ṋetshedza thusedzo ya thekhinikhala kha u ita mbuedzedzo ya ndangulo ya zwa masheleni a masipala . 
Kha vha wane khethekanyo ine masipala wavho wa wela hone .
Zwa zwino hu na nungo dza u shandukisa ndaṱiso dza ndaulo iyi i tshi ya kha mulayo . 
U sa vha hone ha vhuronwane hu khou vhangwa nga u shayea ha zwikili na u shumiswa ha sisiṱeme ya ndangulo ya masheleni ya vhutengu na u shayea ha u pfesesana kha ḽithihi na u rekhodiwa ha zwiteṅwa zwa zwibviswa . 
Kha dziṅwe nyimele , vhaṋetshedzatshumelo a vha na thikhedzo ya vhashelamulenzhe nahone a vha koni u ṋetshedza tshumelo dzi ṱanganedzeaho . 
Kha tshifhinga tshilapfu , hezwi zwi ḓo ita uri ṱhaṱhuvho dzi vhe dza ngoho nahone zwidodombedzwa zwo kuvhanganywaho nga ha khakho ya mbebo zwi vhe zwi tendwaho . 
Ri nga sedza khaedu iyi u bva kha kuvhonele kwo fhambanaho ; kwa matshilisano , kwa saikhoḽodzhikhaḽa na kwa ikonomi . 
U ola phetheni ( tsumbo , u tsa na u gonya [ zigizaga ] , phatheni dza mumono , phatheni dza u rambalala na u tsa fhasi ) .
Mafhungo oṱhe , nyambedzano , maṅwalwa , na mivhigo zwi tea u dzhiiwa sa zwithu zwa tshiphiri nga muṋetshedzi wa tshumelo . 
Madalo aya a ḓo khwaṱhisa kha vhushaka ha zwino ha tshaka mbili na Federesheni ya Russia kha u isa phanḓa na u bveledza vhushumisani kha masia o vhalaho .
THERO NA KHETHEKANYO
Kha athikili ya vhu 9 , vhathu vha nga , tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , kha vha shumise tshanele iyi u pfukisa maṅwalwa a vhulamukanyi na a vhulamukanyi ho khwaṱhaho . 
Ṱhumetshedzo ya 7 na Ṱhumetshedzo ya 8 ya Ndaulo dza BABS i na phurofoma ine ya shumiseswa ya thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na u kovhekana mbuelo .
Kha vha ṱalutshedze uri tshivhumbeo itshi tsha mbadelo ya zhendedzi ḽa khungedzelo tshi shumisa hani na uri tshi na khonadzeo ya u nga vha tshihulwane kha ngona dziṅwe dza u badela mazhendedzi a khungedzelo . 
Ho dovha ha ambiwa hafhu muṱanganoni uri tshiṅwe tshifhinga musi vhathu vha tshi vhiga vhugevhenga , vha vhudzwa uri tshiṱitshini a hu na zwiendisi zwine zwa ḓo ya khavho nga u ṱavhanya . 
basa ya muhumbeli , kana basa ya muimeleli arali khumbelo i tshi khou itiwa ho imelelwa khamphani
Tshiṱuṱuwedzi tshihulwane kha mushumo wavhuḓi tshi vha tshone nḓila ya mushumo kha phurofesheni . 
luambo lwa u engedza ---- luambo lu gudiwaho lu tshi engedza lwa hayani
Nga murahu ha muṱangano uyu , vha wana mivhigo u bva kha vhatshimbidzi na vhashumisani navho . 
Vha ḓo ṋewa tshifhinga tsha u ṅwala phindulo .
Kha makumedzwa a vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe , vhuhone ha vhuimeleli ha vhulangi hapo u swika zwino ho vha ha ndemesa . 
Ro takadzwa nga u bvelela hashu ngeno ri tshi khou dzhiela nzhele khaedu dzine ra kha ḓi ṱangana nadzo na u ela u kundelwa hashu sa i zwi zwino dzi tshi khou tshimbidza mushumo wa muvhuso . 
Fomo dzi teaho u Dadzwa
( d ) u vha na vhuluvha kha Mulayotewa ' , Riphabuḽiki , na vhathu vhayo ;
Uyu modulu wa Komiti dza Wadi ndi tshipiḓa tsha pulane ya dplg na SETA ya Muvhuso Wapo ya u ṋetshedza miraḓo ya Komiti ya wadi ṱhanziela .
Nḓowetshumo i sumba yo tendelwa u shumisa nga nḓila ine zwa ṱoḓea ngayo kha zwibviswa zwa vhulimi . 
Tshavhuraru , na u vha tsha vhuṱhogwa vhukuma , u dzhena kha dathabeisi iyi a hu na garanthii ya reithi dza u farwa nga mapholisa dzo khwiniswaho , musi hu si na khaphasithi kha mapholisa a forentsikhi . 
Lwa tshifhinga tshilapfu zwi tea u vha fhungo ḽi kwameswho kha lushaka lufhio na lufhio lwa mveledziso . 
( ii ) Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone kha Buthano ;
Vhupo ha mahayani , nga thungo , kanzhi hu si na tshumelo dza vhuinzhiniara . 
Hu tshi vha na dimokirasi nga 1994 , musi mavothi a Phalamennde a tshi vulea kha Maafurika Tshipembe , mushumo wa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo vha u pembelela lushaka lwashu , hu na vhushelamulenzhe nga vhathu hu tshi khou engedza kha mishumo ya vhuṱambo ha Muvhuso .
5.13. Muṱa na khonani dza muimbi wa opera vhane vha ḓivhea ḽifhasini ḽoṱhe vhe vha bebwa Afrika Tshipembe , Vho Johan Botha .
Na miṅwe midia ya tshikale u fana na dzigurannḓa , hu na khetho nnzhisa u fhira , sa tsumbo khasho dza theḽevishini . 
U dzheniswa ha vhafumakadzi vha vharema kha mishumo ya ḓuvha na ḓuvha na tshiṱirathedzhi tsha u dzhia tsheo kha vhuimo ha nṱha zwi amba uri u Ḓivhea ha Nzudzanyo nga Mbeu zwo katelwa kha u vhona uri hu na vhuimeleli hone ha vhafumakadzi vha vharema kha maimo a ṱhuṱhuwedzo . 
Vha ḓadze fomo DL1 tshiṱitshini tsha ndigo tsha ḽaisentsi ya u ḓiraiva .
Muhasho wo sedza kha Mbekanyamushumo ya u Shela mulenzhe nga Huhulu na u shumisa ho sedzaho kha ṱhanganelano ya mbekanyamushumo dza muhasho nga maanḓa fhethu hu ne ha shuma nga maanḓa tshivhindini tsha zwitshavha zwe kale zwa vha zwo siwa nnḓa . 
1.14 . Khabinethe i sathula khakhathi , u pwashekanya na u fhisa themamveledziso dza tshitshavha sa zwine zwa kha ḓi bva u itea zwenezwino zwa tshiṱitshi tsha bisi tsha Rea Vaya ngei Gauteng . Themamveledziso ya vhuendi ya nnyi na nnyi ndi tshiko tsha lushaka tshine tsho itelwa u shumela tshitshavha .
Sa i zwi hu si mavu aya oṱhe ane a khou ṱoḓea nga u ṱavhanya , vhupo uvhu vhu ḓo bveledziswa nga maitele a luṱa nga luṱa , zwi tshi bva kha u vha hone ha themamveledziso ya tshumelo nnzhi . 
Ntakadzeni o ri , "
Vha tea u wana hei phemithi muhwalo wavho u sa athu takuwa shangoni ḽine vha khou renga khaḽo .
Kha vha sheledze ngade lu si lunzhi , fhedzi vha i sheledze nga vhulondo .
U ita uri dzikhantseḽara vha kone u kala mashumele avho . 
Mulayo u ri tendela ri tshi shumisa madi nga ndila nnzhi dzo fhambananaho u itela u kona u swikelela mveledziso ya zwa ikonomi na matshilisano .
Kha phindulo wa vhukwamani ho phaḓalalaho na vhathu vha kwameaho na mahumbulwa u bva kha vhashumisi nga muthihi nga muthihi , nyengedzedzo na khwaṱhisedzo dzo itwa kha khanḓiso iyi . 
U itela uri vhathu vha vhuyelwe nga u khwiiswa ha tshumelo idzi , hu tea uri muwe na muwe wavho a kone u pfesesa mutingati u re hone vhukati ha mutakalo wawe na ndondolamutakalo kwayo khathihi na mabunga .
Ndi lini hune mundende wa ṅwana wa nga imiswa ?
Naho hu na khaidzo ya u shumisa idzi mbalo nga ṱhogomelo , nomboro a dzo ngo livhanywa na vhungomu kha vhanyanḓadzamafhungo . 
Milayo i shumiswaho
Khwiniso yo dzinginywaho a i thivheli vhatholi vha songo fushwaho nga tsheo idzi u dzi hanedza nga tshifhinga tsho teaho . 
Nyimele dza madzingu o tiwaho , ikonomi , matshilisano na vhupo dzi tea u dzhielwa nzhele musi hu tshi tewa khiraitheria , ngafhadzo na zwitandadi . 
4 . Vha humbelwa u dzhiela ṋtha uri Zwitatamennde zwa Masheleni zwa Ṅwaha nga Ṅwaha zwa GEMS , muvhigo wa muṱolamuvhalelano na Muvhigo wa Ṅwaha wo fhelaho nga ḽa 31 Nyendavhusiku 2009 zwo vha zwo no phaḓaladzwa kha miraḓo nga ḽa 30 Shunduthule 2010 .
Vha elelwe uri ndi zwa ndeme uri miraḓo yoṱhe ya komiti i dzhenela muṱangano .
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga zwiṱori na maṅwe maṅwalwa a vhalelwaho nṱha .
xedzaho ḽaseintsi ya u ḓiraiva .
Thagethe dza vhaofisiri vha zwa mutakalo , vhaṅwalisi na vhaḓivhi dzo paḓiwa . 
Mulayo u re hone u ita mbetshelo ya mulevho wa maḓaka a muvhuso kana zwipiḓa zwao sa vhugalaphukha kana vhupo ha phanga . 
Sa tsumbo , ndi madzangano mangana a vhadzulapo ane a ḓivha uri zwenezwino Komiti dza Zwimebi zwa ANC vha khou ita mushumo wa ndeme nga maanḓa ? 
Khovhe dzine dza vha dzo fa nga mulimo wa amonia dzi nga ḽiwa naho ṋama i tshi nga vha yo tshinyadzwa nga u xelelwa nga malofha . 
Zwibveledzwa zwa mafhi zwi tea u ṱolwa kha huṅwe ha fhethu hu tevhelaho :
-- U vhina fhungo / mafhungo / u swikela magumoni a fhungo/ mafhungo / muhumbulo wau / ene muṋe
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ho teaho hu ṱoḓa u dzheniswa ha vha re na dzangalelo kha kuitele kwa u pulana .
Muhumbeli u fanela u ita khumbelo ya u vhofhololwa nga u tou ṅwala ṱhalutshedzo yo dodombedzwaho .
Tshifanyiso tshi re nṱha tshi sumbedza bono sa zwine ra dzulela u ḽi vhonisa zwone , tshifanyiso tshi re fhasi tshi sumbedza bono ḽi fanaho na ḽa nṱha . 
Muhumbeli o bvelelaho u ḓo tea u saina thendelano ya kushumele ya ṅwaha nga ṅwaha nahone u ḓo tea u fhira kha khwaṱhisedzo ya vhutsireledzi . 
Musi ho sedzwa madzhenele o itwaho a mbonalo dza vhuṱali , milayo i khou khwiniswa na uri dziṅwe shedulu dzi elanaho na khomphonethe dza vhuṱali dzi khou humiswa . 
2 . Thasululo na themendelo dzine dza nga vha hone - Kha vha ṅwale mutevhe u ya nga nomboro
Uyu muthu u tea u vha e muhali , ane a kha ḓi tshila kana o no lovhaho .
Thandela iyi i ḓo engedza feme dza ikonomi ya Afurika Tshipembe na uri konisa u fhungudza mutsiko wa khaboni wa ikonomi yawo zwine zwa ḓo shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u sikwa ha mishumo .
Vho siela maAfrika Tshipembe vhufa ha tshifhinga tshilapfu , hu si dzangano ḽavho fhedzi ḽa ANC .
Vhabvumbedzwa vha tshiṱori itshi ndi vhonnyi ?
Reilani moḓoro u tshi ya tshikoloni na u vhuya hayani hafhu .
Nḓila ya u tinya tshikafhadzo , thivhelo na phungudzo ya malaṱwa ine ya sedza kha tshiko tsha malaṱwa . 
Lwa miṅwaha miraru i no khou ḓa Afrika Tshipembe ḽi tea u khwinisa vhunzani ha tshumiso ya masheleni a nnyi na nnyi na , mutsiko u re hone wa zwiko , u shandukisa ndivho ya tshinyalelo u ya kha ndivhiswa dza ndeme . 
Foramu i ṋetshedza tshikhala kha vharangaphanḓa tsha u dovha u sedzulusa sisiteme i langaho vhuthihi kha ḽifhasi , vhupulani ha zwa masheleni na mbekanyamaitele dzo ṱumanaho na mbambadzo khathihi na tshanduko ya kilima zwi tshi tevhela u wa ha tshelede kha ḽifhasi . 
Dzina ḽa tshikepe tsha u rea khovhe
Ri dovha hafhu ra ḓikumedza u shumisa maṅwe masheleni hafhu kha tshipiḓa tsha u rumelwa tshumelo dza mbekanyamushumo . 
Heyi ndi iṅwe ya sekhithara dzi re na ndeme kha phurogireme ya u maanḓafhadza sia ḽa ikonomi vhunga i tshi vhumba muthu a re na zwikili na mushumo wo mu lumbamaho kha ikonomi ya shango . 
Ndo ṱanganedza mulaedza kha Facebook u no bva kha Vho Thulani Zondi vho ṱahisaho mbilaelo yavho ngaha u ongolowa hu re hone kha u humiselwa ha mavu murahu .
Kuvhusele kwa tshikolo ndi mini ?
Mbekanyamaitele ya Ndangulo ya Kushumisele kwa Mavu yo luga . 
U pembelela miṅwaha ya 60 ya Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi ḽa Lushaka nga dzi 9 Ṱhangule 2016 zwi ḓo sumbedza ḓivhazwakale ya nndwa ya vhafumakadzi , nga kha u ṱalutshedza ' HerStory ' .
Mashudu mavhi , sekithara ya thekhisi yo vha na u ongolowa kha u tevhedza ṱhoḓea dza Tshikwama na u isa phanḓa na u hanedza ndingedzo nga Tshikwama dza u i ṅwalisa sa zwine zwa nga vhonwa kha u engedzea ho litshedzelwaho kha u ḓiṅwalisa kha ṅwaha wo fhelaho . 
Hedzi dokhumenthe dzi a wanalea nga fomathi ya PDF .
vhuṱanzi ha uri vho ṅwalisa bugundaula kana ṱhanziela ya mabebo kha Muhasaho vha Muno .
Theori dza nzimulo dzo ḓiswaho nga Roberts ndi dzi ḓivheaho na u shumiswa nga vhuphara kha khumbulelo dza theori dza nzimulo . 
Mudzulatshidulo wa u sedzulusa anga vhidza ṱhanzi uri i ṋetshedze vhuṱanzi na u vha bvisela khagala kha zwithu zwi kanukisaho . 
Ngona / maitele a tsumbonanguludzwa /tsumbotopolwa / ngona /
Pulane dzo konanywaho , tsedzuluso dza mvelaphanḓa , mivhigo na dziwekishopho zwi konisa u ita mushumo wa tshiṱirathedzhi tsha sekhithara nnzhi u mona na mihasho na sekhithara dza vhadzulapo . 
Fhedziha , khombo yo raloho , a i tevhedzelwi nga mimasipala i na ṱhoḓea dza u vhiga vhusimamulayo . 
Maipfi aya a shuma u ṱalula vhathu kana zwithu .
Tsha vhuvhili , mbekanyamaitele yo sedzesa kha u thoma u shumisa muhanga wa u laula na mekhenizimu wa u phaḓaladza dzi ICT Afrika Tshipembe nga u thomiwa ha Maanḓalanga a u Laula Vhudavhidzani nga ṱhingo a Afrika Tshipembe . 
vhea zwithusi uri miraḓo yoṱhe ya tshitshavha i kone u longa tshanḓa kha nyimele yavhuḓi i si na luvhengelambiluni na u vha mihumbulo ya sia ḽithihi .
Zwa zwino ri khou sengulusa muhumbulo wa mulayo wo wanalaho kha mbekanyamaitele yo kumedzwaho . 
Tshivhalo tsha mishumo yo sikwaho nga kha mveledziso ya ikonomi y amasipala wapo h utshi katelwa thandela dza khephithala .
p ) Vho Stephen Sangweni ( Muimeleli wa Dzangano ḽa Vhaṋameli )
Vhalwadze vha muhumbulo ndi vhaṅwe vha vhathu vha ṱhogaho vhukuma kha tshitshavha , vha ṱoḓaho tsireledzo kha Muvhuso wone uṋe na tshitshavha nga u angaredza .
Mbuelo ya nṱhesa ya nungo na mbulungo ya masheleni , mveledziso ya tshigwada i fanela u itwa ho sedzwa vhukoni vhuhulwane na maitele ane khamphani ya engedza ndeme ya tshibveledzwa dza tshivhambadzwa tsho sedzwaho u thoma dza vundu . 
Malofha o kavhiwaho a nga phaḓaladza vairasi , sa tsumbo arali a rothela kha mbonzhe , kana nga khonani kana miraḓo ya muṱa vha shumisaho zwipangana , zwireza kana bulatsho dza u ṱamba maṋo . 
U bveledza nḓowetshumo dzi no nga sa dza u bveledza zwibveledzwa u bva kha tshomedzo dza mupo , vhuendelamashango , zwa vhureakhovhe na mabindu maṱuku hune ha vha na vhukoni .
Vhufa ndi tshiko tsha ndeme , tshi re na magumo , tshi sa vusuludzwi na u vhuedzedzea tshine tsha fanela u langwa nga vhulondo u khwaṱhisedza vhutshilo hatsho . 
Zwavhuḓivhuḓi , ho ambiwa uri zwikonḓisi zwihulwane zwa nyaluwo na mveledziso kha ḽifhasi ḽi bvelaho phanḓa ndi muhwalo wa tshikolodo . 
U fhungudza zwivhangi zwa gomelelo kha vhashumisi vha maḓi , Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili wo shumisa masheleni a fhiraho R500 miḽioni kha vhudzheneleli ha tshifhinga tshipfufhi ngei KwaZulu-Natal , Free State , Devhula Vhukovhelela , Kapa Vhubvaḓuvha , Mpumalanga , Limpopo , Kapa Vhukovhela na Kapa Devhula .
Mashudu mavhi , vhalambedzi vha mvetamveto vho nyanyuwa nga u dzhiela fhasi tshoṱhe milayo ya u dzhenelela nga zwiimiswa zwi fhiraho zwiraru nahone a zwo ngo dzhena kha khwinisa dzashu . 
U a pfela vhuṱungu mubvumbedzwa ?
bugundaula yavho ire na ṋomboro dza 13
Mbadelo kha dzi MP dza vhuvhambedzelani ha mabindu a phuraivethe dzi bviselwa khagala kha khethekanyo ya tshiphiri ya redzhisiṱara .
Kha vha ite khumbelo ya pfanelo ya u thoma mugodi / maini
Mulayo u ita mbetshelwa ya u pfukisela maṅwe mavu kha mimasipala na zwiṅwe zwiiswa zwa mulayo , khathihi na u bviswa ha thivhelo ya u khethululwa ha mavu . 
Naho tshiimo tsha Mulayotibe wa Vhulamukanyi ha Ṅwana tshi sa athu shanduka , ri isa phanḓa na u shuma ri kha muya wa Mulayotibe wa u tsireledza na u engedza pfanelo dza vhana dzi kuḓanaho na mulayo . 
Zwa zwino , khwaḽithi ya tshumelo ya zwa muḓagasi nga ngomu mahayani a tshitshavha itshi yo : 
Tshanduko dza sumbe dzi imela dziṅwe tshanduko dza mutheo dza mbumbano dza zwi bva kha zwi tshilaho . 
Murahuni nyana , mitengo ya zwibveledzwa yo swika kha maimo a nṱha a ḓivhazwakale . 
Dzema ḽa miholo ya khoro ndanguli ḽi a engedzea na zwone zwi a vhilaedza hafhu . 
Tswikelo kha yunitsi dza vhathu ndi nga nḓila dza u tshimbila vhaendangaṋayo , dzi re na muṱa wa u paka goloi u re vhukati wo itelwaho vhadzuli vhane vha nga vha vha na goloi . 
Nga nṱhani ha u tsa ha tshivhalo tsha vhagudi vhaswa vha u thusa kha khemisini , Saintsi dza Zwa Mutakalo na Phurogireme dza Vhupfumbudzi dzi ḓo ḓiganela u shumisa u ḓiṅwalisa ha vhukuma kha khosi dza muteo na dza thevhela-muteo dza vha u thusa kha rakhemisi , nṱhani ha u shumisa zwivhalo zwa u anganyela . 
Ri dovha hufhu ra posa iṱo lwa shishi kha mafhungo a miholo ya vhashumeli vha mutakalo u fhelisa u timatima kha tshumelo ya zwa mutakalo yashu .
68. Maanḓḓa a Khorotshitumbe ya Lushaka
Fhedzi , zwe zwa bvelela ndi u shaea ha vhukoni ha u dzhenelela ha maano zwo konaho u tshimbila nga nḓila yo kunaho . 
U shuma nga Mulilo zwo lambedzwa nga muvhuso , ndi mbekanyamushumo ya u sika mishumo yo sedzaho kha u thomiwa ha Ndangulo ya Mililo yo Ṱanganelanaho Afrika Tshipembe .
u khwinisa u sedzwa ha vhutshinyi na u khwinisa kushumele kwashu kha thivhelo na u lwisa vhutshinyi .
U kungedzela zwikhala zwoṱhe zwa mushumo na u khwaṱhisedza uri u thola ho khunyeledzwa
Nga u isa phanḓa u khwiṋisa u pulanela na u ita thandela . 
( 7 ) Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho ndaka nga murahu ha 19 Fulwi 1913 nga mulandu wa milayo kana zwiito zwa tshiṱalula , u na pfanelo , u ya nga zwo bulwaho kha Mulayo wa Phalamennde , ya u liliswa kana thandululo i linganaho .
U ṱanganedza na u ṋetshedza mutevhe wa zwikhala kha zwiimiswa na ndaulo ṱhukhu . 
Maṅwalwo na zwipitshi hu na hune zwa vha hone nga murahu ha musi zwo bviswa . 
Khouthani zwivhumbi zwa masheleni na u bvelela u bva kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhelaho u itela u tikedza muhumbulo waṋu . 
3 . NYANGAREDZO NA NDIVHO YA THENDELANO
Kha dziṅwe nyimele , hu na vhuimo , mishumo na vhuḓifhinduleli nga vhuvhili . 
4.97 Iḽi shango ḽi re Vhubvaḓuvha ha Afrika na ḽone ḽo ḓala lutendo lu kwamaho vhuloi .
Vha tou vha vhuṱanzi ha uri zwi a kona u swikelelea musi hu na tshumisano yo fhelelaho i bvaho kha khethekanyo dzo fhambanaho zwine izwi ndi yone nḓila ya kushumele kwo lavhelelwaho . 
Mbekanyamushumo yashu ya u Dzhenelela nga Vhunzhi i vhea sekhithara yashu fhethu havhuḓi u nga shela mulenzhe kha mveledziso ya vhashumi na u fhelisa vhushai . 
ya 1 000 yo bviswaho .
Hu na ṱhoḓea dza u dzhia tshiṱoko tsha ṱhuṱhuwedzo ya vhunzhi ha zwiimiswa izwi u itela u khwinisa na u khwinisa mashumele . 
( e ) u vha hone tsengoni ;
U pulana na u lugisa ( ṱolani maitele a u ṅwala )
U tholwa zwi ḓo vha zwa tshifhinga tsha miṅwaha mivhili . 
Hune mikhwa ya matshilele a kale o ḓoweleaho , vhurereli kana sialala ya vha i tshi khou kuḓana na ezwi , mulayo wa dzangalelo ḽavhuḓi nga maanḓa sa zwe wa ṱalutshedzwa u tea u vha wone u sedzwaho u thoma . 
Zwenezwo , mafhungo aya o dovha a reriwa nga vhuḓalo , ha tendelaniwa kha tshiṱirathedzhi tshi katelaho : 
Fhedziha , ri dovholola ro khwaṱhisa zwauri a hu na vhukando vhune ha ḓo dzhiwa vhune ha ḓo ṋaṋisa nyimele . 
Ro guda , zwihulusa nga kha thambulo na muombano , u fhenya tseḓa na tseḓa . 
Zwimela zwo fhambanaho - zwi fanaho na zwi sa fani
Khumbelo ya phasipoto ya muendelamashango
U sudzuluwa na u sa sudzuluwa hu na nyanḓano ya miraḓo ya muvhili ya zwanḓa nga tshifhinga tsha muzika
Musaukanyo wa mbuno u nga dzhielwa nzhele mulayo wa lushaka muṅwe na muṅwe , na mulangano , mulayo wa dzitshaka , buthano kana phurotokholo . 
1.5. Khabinete yo khoḓa muṱangano wa ndeme wa nga ha Tshikimu tsha Khwaṱhisedzo tsha Maitele a Kimberley ( KPCS ) we wa fariwa vhukati ha dzi 4 na dzi 7 Fulwi 2013 ngei Kimberley .
Tshikwama tsho khwinisa modele wa vhubindudzi ha ofisi ya khomphyutha u ri tshi bve kha zwa ngona ya u dzhiela vhatholi nṱha nga u tendela vhashumi vha mutholi ufhio na ufhio o ṅwaliswaho na Tshikwama kha u shumisa sisiṱeme iyi . 
Vhathu vha re na vhuholefhali vho vhudzwa u sa tendela nyimele ya vhutshilo i tshi laula hune vha tea u swikelela . 
( b ) pfanelo ya muhweleli kha u vhiga mulandu a tshi khou hwelela muhwelelwa .
Naho zwo ralo , thandela a dzi anzeli u bvelela arali hu si na vhashumisani na masheleni o katelwaho . 
Mbalavhathu i nga ha mini ?
Ho ḓo dovha ha vha na ṱhoḓea dzo fhambanaho kha vhupo ha ḓoroboni na dza masipala wa vhupo ha hayani .
Ṱalutshedzani uri ndi ngani Vho Piggy , Vho Ralph na Vho Simon vho vha vha si tshipiḓa tsha tshigwada tshe tsha vha tshi na tshimima . 
Muphuresidennde vha tshimbila kha Parliament Street u ya kha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka u ṋetshedza Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa ṅwaha nga ṅwaha kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa nnḓu mbili dza Phalamennde .
Tshumiso nga mivhusoyapo na vhaṅwe vhaisedzi vha maḓi manzhi vhane vha vha na zwiko zwavho zwa maḓi na tshumelo dza u kunakisa maḓi .
Afho fhasi ndi thebuḽu i nweledzaho Zwipikwa zwa Ndinganelo ya Mushumo kha tshikhala tsha miṅwaha mivhili . 
U buletsheza na u tevhekanya zwithu zwo kuvhanganyiwaho u bva kha zwinzhisa u swika kha zwiṱukusa na u bva kha zwiṱukusa u swika kha zwinzhisa .
Dzi katela mbadelo dza phathoḽodzhi , radioḽodzhi , thekhinoḽodzhi dza zwa dzilafho na immuno-suppressants
UPU ndi zhendedzi ḽine ḽi tou vha ḽone kha UN ḽine ḽi sedzesaho kha u shandula sekithara ya zwa dziposwo u ya kha ya tshi zwinozwino na u engedza zwibveledzwa zwa dziposwo u itela uri zwi kone u swikela ṱhoḓea dza vhupo ha zwa dziposwo shangoni ḽoṱhe kha sentshara ya vhu 21 .
Mulambedzi u ḓo tea u kuvhanganya masheleni a u renga zwiḽiwa izwi .
Zwenezwo , vhadzhiamikovhe vha masipala vha tea u ita nga vhulondo vha tshi vhudzisa nḓila dza u wana u vha mulayoni ha komiti dza wadi .
Mbekanyamishumo dza tsivhudzo na vhupfumbudzi dzi fanela u bveledzwa dzo ḓitika nga nyendedzi na u tshimbidzwa kha zwiimiswa zwa ndondolamutakalo . 
U shumisa maipfi a maṱanganyi u sumbedza phambano ( fhedzi )
Mbadelo
Hezwi zwi nga wanala kha siaṱari ḽa 53 ḽa Tsumbanḓila .
Mbuelo dza VAT dzo rumelwaho u bva kha mbadelo , mbadelamurahu kana mbuelo ya ziro . 
Rathandela , o topolwaho kha tshibuloko tsha u sainela u thandela , o ṱola maṅwalo o vhewaho kha mutevhe kha data ya thandela na ṱhumetshedzo ya hone sa yo vhewaho kha mutevhe kha shedulu dza u humiselea murahu , na nga u rumela thandela iyi o ṱanganedza nyimele dza thandela . 
Kha vha lindele muthu a fhedze zwine a khou amba .
3.7. Khabinethe yo tendelana kha u khethwa ha miraḓo i tevhelaho lwa themo yo salaho ya Bodo ya Zhendedzi ḽa Tshikhalani ḽa Lushaka ya Afurika Tshipembe ya zwino , ine ya khou fhela nga dzi 31 Shundunthule 2014 .
U hudzwa uhu hu ḓo konisa BMW u bveledza na u vhambadzelaseli murafho muswa wa mimoḓoro ya X3 .
Ṱhoḓea dzi no ḓo vhangelwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi nga vhudzulo ha vhathu ndi dzifhio ? 
Nga kha Eskom , muvhuso wo kona u rwela ṱari na u thoma thandela dza maḓana dzavhuḓi dza ikonomi dzine zwa zwino dzo novha mabindu ano khou tshimbila zwavhuḓi . 
Nḓila dzine mavundu ane a khou ṋea vhorakhonṱhiraka dziḽaisentsi dza mishumo i elanaho a dzi khagala , a hu na zwitandadi na uri i vula vothi u itela u engedzea nga u ṱavhanya arali zwitandadi zwa u tshimbidza na u thivhela a zwo nga vhewa phanḓa zwavhuḓi . 
Ndangulo ya sisiṱeme ya pfunzo .
Khothe i ḓo khunyeledza adopsheni na maṅwalo a khothe a ḓo rumelwa kha SACA u itela u khwaṱhisedzwa na u ṅwaliswa ha adopsheni
Tshivhumbeo
Thempheretsha dzi re vhukati Avaredzhi ya tshivhalo tsha awara dza musi ḓuvha ḽo tsha zwavhuḓi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Ndi shango ḽiṱuku nga ngomu ha mikano ya Afrika Tshipembe . 
Kha magavhelo a themamveledziso dza mavunḓu , mbetshelwa i itelwa kha themamveledziso dzo ya ho nga u fhambana dzo lavhelesaho kha zwa pfunzo . 
Nzudzanyo ya vhuvhili ya Gaidi ya U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha na IDP i tevhedza nzudzanyo ya u thoma .
Vhalani / khouthani / topolani mutaladzi . . . , ( tsumbo , Vhalani / khouthani / topolani mutaladzi une wa ni vhudza uri makhulu vho vha vha so ngo takala . )
Mushonga wo randelwaho u tea u ṅwalwa nga dokotela kha ḽethahede ya dokotela kana phede ya u ṅwalela mushonga wo randelwaho ;
Mashumele a tshiimiswa zwo ḓisendeka nga ṱhanganelo ya u bviswa ha vhuḓifhinduleli nga vhakhantseḽara vhoṱhe , vhashumi , vhaṋetshedzi vha tshumelo na zwiimiswa . 
U itela u laṱa , u vhulaha zwitzhili ndi khonadzeo ine ya fanela u swikelwa , arali zwi tshi konadzea . 
- Naa vhathu vho tsireledzwa kha matheriala u no wa ?
Vha nga ita mbilo ya mangilasi kana ḽentsi dza khonthakithi ( hu si zwoṱhe ) kha ṅwaha wa mbuelo
Khumbelo ya u walisa khamphani ya tshitshavha
Ambani na khonani yaṋu malugana na hune na tama u dala hone na zwine na tama u vhona .
Ri ḓo vha ro kundelwa kha ndingo dzashu dza u ṱoḓa u vhofholola vhafumakadzi arali ra kundelwa u ḓivha khaedu idzi na u lwa na vhapfuki vha mulayo vhane vha vha vhanna . 
2.12 Nga tshifhinga tsha nyambedzano kana tsha u eletshedzana , u ḓo vha humbela uri vha ḓadzise zwithu zwe vha siedza kha tshitatamennde tshavho .
Mashudu mavhi , zwiimiswa zwi songo bveledzwaho lwa tshoṱhe , thaidzo dza zwa masheleni a u tshimbidza fhethu , na ṱhahelelo ya vhuthathazwitshili na maḓi a phaiphini kha fhethu zwi khou lengisa mvelaphanḓa ya fhethu huṅwe na huṅwe , zwi livhisaho kha uri fhethu hu valiwe . 
Maga a fhethu henefho .
20 . Ndi wanulusa hani uri TV yanga i a kona u shumisa TBS ?
Mutalo wa u thoma , sa tsumbo , u shumisa nga nḓila yavhuḓi vhukuma ya ḽiḓadzisi ḽa thengiselano . 
Mushumo wo sedzanaho na mashango a bvelaho phanḓa ndi wa u shandukisa maitele a giḽobaḽaizesheni na a u konḓelela tshanduko uri a sumbedze nyimelo dzao na malaeli a mveledziso . 
U rekhoda na u vhuisa muhumbulo nga ha tshenzhemo ya vhuṋe
ndondolamutakalo i songo daho ( vhunzhi ha vhathu a hu koni u pfesesa uri muthu a tshi fhedza u dithusa kana u tshintsha maleri u tea u tamba zwanda , nahone vhunzhi ha vhathu hu vhona zwo tea u dithusela dakani ) .
Muvhuso u tikedza khuwelelo nga fulo ḽa u ita pulane dza nyito ya mushelamulenzhe nnzhi dza u fhelisa khakhathi dza mbeu . 
Tsenguluso ya ikonomi i ṱanganya tsenguluso ya mupo na tsenguluso ya zwa masheleni . 
Ndi zwifhio zwiito zwa masipala zwi ṱoḓaho u dzhenelela ha tshitshavha sa musi hu si maga oṱhe a masipala a ṱoḓaho mihumbulo i bvaho kha tshitshavha .
Mushumo muhulwane wa Muhasho wa Tshumelo dza Muvhuso na Ndaulo ndi u langula nga nḓila yo teaho yavhuḓi tshumelo dza muvhuso . 
Tsho fara tshiga tsha lushaka .
Sekithara heyi kha shango ḽashu i na ndeme i swikaho kha R7 ṱhiriḽioni , na sekithara yo to tikedzwaho i na ndeme ya R1.5 ṱhiriḽioni .
U sumbedza u vhavhalela pfanelo na vhuḓipfi ha vhaṅwe
1 . Muṱangano wa thangelavhupulani
Mushumoitwa wa IDP wa 1 / 5 : Tsaukanyo ya zwa tshikhala
U dzudzanya mafhungo nga nḓila i pfadzaho
A zwi ambi uri u vhulaha vhathu ho vhuya ha vuwa ho ṱuṱuwedzwa . 
Nga zwezwo , vhutumbuli ha ICT vhu kha vhuimo ha senthara ya u langa na u konisa vhukoni ha nḓisedzo ya tshumelo ya masipala . 
Kha mulaedza wa mahoḽa ro amba ngaha vhathu vha holaho tshelede nnzhi kha uri vha swikelele nnḓu dza RDP ine tshelede ya hone ya vha ṱhukhu kha uri vha swikelele bondo ya banngani .
Ṋetshedzo ya Themamveledziso ya Masipala yo sedza kha u ṋekedza vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe nga u swikelela ha ndeme kha tshumelo dza masipala kha zwitshavha nga nḓila i sa nyeṱhi .
Hezwi , zwi tshi ṱangana na tshivhalo tshihulwane tsha vhaswa vha dziḓoroboni vha si na mishumo khathihi na u anda ha vhushai , zwi ita uri tshayandingano kha zwa matshilele na ikonomi zwi vhe tshiko tshihulwane tsha khohakhombo dza zwa poḽotiki , matshilele na ikonomi . 
U ṱanganyisa masia a ndeme a mushumo na mbekanyamushumo dza muhasho dza ndeme dzi nga ho sa : khakhululo ya nyavhelo ya maḓi , maḓi a u itela nyaluwo na mveledziso . 
Ndi nḓila ifhio ine ya ḓo khwaṱhisedza u dzhenelela nga vhuḓalo ?
Thimu idzi dzi ṱoḓa mafhungo o tiwaho nga u wanalea ha matheriala maṋu , tshanduko kha vhubveledzi , phimo dza vhapambuwi , na zwiṱaluli zwi fanaho zwine zwa shuma . 
Kanzhi-sa , ndi done nḓila dzi konadzeaho dza u langa . 
Naho u ḓilanga ha maanḓalanga hu tshi ṱhonifhiwa , naho zwo ralo a ṱuṱuwedzwa u vha na tshumisano nga maanḓa , ndivho i ya u swikelela nḓila ya dzingu kha vhupulani ha malaṱwa . 
Mashumele a aphiḽi kha sia ḽa mikano zwi katela aphiḽi kha khumbelo ya khethekanyo ya mbadelo na ndaṱiso dzo humbelwaho . 
Kha vha rumela fomo ofisini ya SARS he vha ḓi ṅwalisa hone .
Zwikhala izwi zwi ḓisa khonadzeo ya u engedza vhubveledzi na u vhambadza zwibveledzwa zwa mafhi vhukatini havho . 
Minista vho ombedzela uri u fhufhuma ha mbuelo nga vhanga ḽa zwiitisi zwi dovhololaho hu fanela u shumiswa kha zwithu zwine zwa gonyisa nyaluwo ya ikonomi lwa tshifhinga tshilapfu , u fana na themamveledziso , pfunzo na khaphasithi ya zwiimiswa . 
Tshikolo sa muthu are na mukano 6
Izwi zwi ḓo vha zwibveledzwa zwo nangiwaho u bva kha bugu dza u vhala / dziṅwe bugu na dzine dza ḓo tikedza tshibveledzwa tsho vhalwaho kha Tshipiḓa tsho randelwaho .
Tshifhinga tsha murahu ha ngudo ine vhadzheneli vha vha vha henefho tshi fanela u shumiswa nga vhadzheneIi u :
U shumisa maipfi a nyanyulaho
Zwino vha nga kona u fha muṅwe na muṅwe zwine a ṱoḓa kana a lila u swika ngafhi ? 
Mabembela a mafhungo a misi yoṱhe a tea u farwa maelana na ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo , hu si kha zwileludzi zwa ndondolo ya mutakalo fhedzi na fhethu ha nnyi na nnyi , hu nga ho sa mavhengeleni . 
2 . Khuḓano iṅwe na iṅwe vhukati ha Madzangano a Muvhuso mavhili kana manzhi a elanaho na kupindulele kana kushumisele kwa Mulayo uyu une a u tandululwi nga nymbedzano vhukati ha miṅwedzi miraru ha musi yo thoma u ḓo rumelwa kha Buthano ḽa Madzangano a Muvhuso .
Muvhuso wa Lushaka Muvhuso wa Lushaka u tea u sima milayo khathihi na uvhea tshikalo tsha kuitele kwa zwithu , wa tshimbidza khathihi na u vhea ito kha phurogireme dza lushaka ; wa kunguwedza u tshi tutuwedza masia mariwe a muvhuso ; wa langa u iselwa ha tshumelo khathihi na u dzhenelela arali hu uri hu na hune vhukoni ha khou lepe-lepa .
Fhedzi ha , Komiti yo ṋetshedza ndifhiso dza u sa bvisela khagala uhu .
Muthu u lavhelela tshikalo tsha phatheni ya ndovhololo u shanduka nga huluhulu musi mbekanyamaitele i tshi vho shumiswa nga vhuḓalo . 
Muhasho u ḓo bindudza masheleni a swikaho R100 miḽioni ṋaṅwaha kha mbekanyamushumo dza ndeme dza u vusuludza na u nakisa vhuima zwikepe .
Muhasho u nga humisela murahu fomo dzo ṱanganedzwaho dzi songo fhelela . 
Ndangulo ya masipala yo lusa tshifhinga tshoṱhe u monithara u tevhedzwa ha mulayo kha mbekanyamaitele dzoṱhe na milayo yapo ya masipala kha mashumele a mihasho yoṱhe . 
Nga tshifhinga tsha maipfi a u vula nga Mulanguli wa LED u ṱuṱuwedza vhudzheneli vha khoso u dzhenela nga vhuḓalo na u kuvhanganya mafhungo manzhi nga hune vha kona u thoma u ṱanḓavhudza mabindu avho kha mimakete ya dzitshaka . 
Ndumbo tshino tshifhinga i khou sudzuluwa kha u anda ha masheleni ya ya kha kushumisele kwao . 
Khumbelo ya aisentsi ya goloi
Mulangadzulo : Muhulusei Vho Ndlozi , vha fanela u bvela nnḓa ha Nnḓu na vhone ! [ U dzhenelela . ]
Vha maanḓalanga a Vhufukhovhe Afrika Tshipembe vha ḓo dzhia vhuḓifhinduleli ha u langula tshkepe
Vhunzhi ha vhagudi vha ndalukanyo iyi vha ḓo fhedza vha tshi shuma dzikerekeni na kha dziṅwe thandela dza Ministri wa Vhukriste . 
Thebuḽu yaṋu i ḓo vha i tshi fana na hei .
Muhasho a u na vhukoni ha u ḓadza poswo dzi re ho randelwaho tshifhinga tsho kalwaho . 
Lwa miṅwaha ya sumbe , muṱhannga uyu o thivhedza buli ḽi re kha tshifhaṱuwo tshawe nga banditshi ya ' Elastoplast '  . 
dzi ṋea miraḓo ya tshitshavha tshikhala tsha u bula ṱhoḓea dzavho , mihumbulo kha zwithu zwi kwamaho matshilo avho na u ita uri i pfiwe kha vhuimo ha masipala nga kha mukhantseḽara wa wadi
Zwiko zwa gwama
Vakhumu i ya shumiswa , na tshitimu tsha thempheretsha ya nṱhesa tsho engedzedzwa . 
Nga tshifhinga tshine , zwenezwo , ra vha ri tshi kha ḓi vha ro dzumba ṱhamu iyi uri i si vhonale ndi hone ri tshi khou tou ṋaṋisa uri tshi ye phanḓa na u itea . 
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha khou wana masheleni a ndambedzo zwi songo tea .
Tshifhinga : 09h00 - 17h00
1.7 . Vhubindudzi Thwii ha Nnḓa ( FDI ) vhu khwaṱhisedza uri Afrika Tshipembe hu dzula hu fhethu hu takalelwaho ha vhubindudzi .
Zwi ḓo dovha zwa khwaṱhisa vhufarani vhukati ha muvhuso , mabindu na tshitshavha zwatsho kha u bveledza vharangaphanḓa vha vhaswa fhethu hapo .
muthelo wa tsireledzo ya tshitshavha wa u lambedza zwikimu zwa mbulungo ya tshelede , lufu , vhuholefhali na ndambedzo dza vha sa shumi .
Kha ḽevele dza dzhango na dza dzingu , ho vha na mvelaphanḓa i mangadzaho u ya nga ha u vhea maga na zwilinganyo kha vhuvhusi ha ndeme ha poḽitiki na zwiteṅwa zwa dimokirasi . 
Kha u alusa thero : " Phalamennde ya vhulondo ine ya isa phanḓa mveledziso ya vhaswa u swikela mbofholowo ya ikonomi " , Phalamennde yo vhumba pulatifomo dzo fhambananaho dza u shuma na mafhungo a kwamaho vhaswa .
U Sedzuluswa ha Mugaganyagwama zwi na mafhungo a ngaho a ikonomi khulwane na muhangarambo wa zwa masheleni hune na muhangarambo wa zwibviswa kha themu ya vhukati ha ṅwaha wa vha wo bveledzwa . 
u tevhela thendelo ya adzhenda , u i ṋetshedza miraḓo ya komiti ya wadi phanḓa ha muṱangano ;
Maḓuvha a madalo kha maṅwe mavundu a malo a ḓo ḓivhadzwa hu si kale . 
Vhanekedzi vha ḓo tea u engedza tshifhinga tsha mbilo , ubva kha miṅwedzi ya rathi u swika kha ya 12 .
U pfukisa milaedza .
Khwiniso kha u vha hone ha zwiḽiwa .
" Ngade dzoṱhe dza zwitshavha dzi dovha dza shomedzwa nga dzithulusi .
Ro wana Bambiri ḽa Mbudziso na Bambiri ḽa Ndaela nga Afrikaans ṋamusi . 
Muvhuso u khou engedza nungo dzawo dza u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwi kone u dzhenela tshoṱhe kha kuvhusele na mveledziso ya vhupo hapo hazwo .
Nomboro i re afho fhasi i sumbedza tshivhalo tsha miṱa i wanaho mutikedzelo wa vhashai u bva kha masipala . 
Naho zwo ralo , a hu na dzangano ḽa muvhuso na ḽithihi ḽo dzhiaho vhuḓifhinduleli ha pholisi kha nḓowetshumo idzi . 
bugu yanga .
R4,00 ḽithihi
U lugisa mivhigo kha ndangulo khulwane ya tshiimiswa nga ṅwedzi nga kotara , luvhili nga ṅwaha na nga ṅwaha . 
U shela mulenzhe kha u pulana nga afho hune vha kona tshifhingani tsha vhege ya u pulana vhe na miṅwe ya miraḓo ya komiti ya wadi vhane vha dzula vhe hone tshifhinga tshoṱhe .
Ri khwaṱhisedza ndingedzo nga IMO dza u khwaṱhisa zwitandadi zwa vhutsireledzi , nga maanḓa kha zwikepe zwi hwalaho muhwalo u tshikafhadzo kana wa khombo , na u khwaṱhisedza u thoma u shuma na khombetshedzo ya tshumiso ya zwitandadi zwa dzitshaka nga mivhuso yo ṅwalisaho zwikepe . 
Zwi dzhia tshifhinga u tendelana kha bono , nga maanḓa ngauri muḽoro wa vhadzulapo u tshi nga fhambana nga maanḓa zwi tshi bva kha vhubvo ha kutshilele na ikonomi zwa onoyo muthu .
Vha ḓo ṱhaṱhuvhiwa na u sedzuluswa arali vho fanela u vha mubebi .
U vhewa uho hu tea u itiwa nga themendelo ya Muraḓḓo wa Khabinethe ine ya vha na vhuḓḓifhinduleli ha u langula zwa khaṱhulo ine ya khou shuma u kwamana na Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa khathihi na Muhaṱuli Muhulwane .
Dziyunivesithi a dzi athu tou dzhenela tshoṱhe kha u dizaina mbekanyamaitele idzo nahone dzi na u timatima nga ha uri dzo khwaṱha zwi ngafhani . 
2 . Zwileludzi
U ṅwala na vhutsila ha u ola zwibveledzwa ndi maitele o vhumbwaho nga maga a tevhelaho :
Vhaṅwe vhathu vha nga kha ḓi ri a zwo ngo lingana .
U guduba ho ḓoweleaho na hone hu khou hoṱefhadza bindu ḽavho sa izwi tshiṱoko tshine tsha dzhiiwa tshi sa wanali murahu . 
Mulayo wa vhu 7 wa 1996
Vha fanela u ṱunḓa kha photho dza vhudzheno dzi re afho fhasi :
U ita vhuṱanzi uri mihumbulo ya mazhakanḓila i no bva dziwadini i wanwe
U bva nga datumu iyo , Euro yo vha i hone , naho zwo ralo , u itela thengiselano dzi si dza tshelede , dzi fanaho na tsheke na mbadelo ya garaṱa ya khiredithi fhedzi . 
Nyelulo idzi ndi tsireledzo yo engedzwaho ya vhana avha , naho hu na uri u vha ṱhavhela ha misi hu khou itwa zwone . 
Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo nga Minisiṱa wa zwa Mishumo wa uri muhasho wavho u khou ṱoḓa u dzhia maga o khwaṱhaho kha vha sa tevhedzeli .
Muthusa Tshipikara wa Buthano ḽa Lushaka na Muthusa Mudzulatshidulo wa NCOP ;
" Ri nga tamba roṱhe ? "
Muvhuso wo fhindula kha u tsela fhasi ha masheleni ho takuwaho ubva kha u sa ya nṱha ha mbadelo dza yunivesithi , sa zwo tendelanwaho muṱanganoni na matshudeni na vhathusa dzikhantselara mahoḽa .
Nzudzanyo ya zwiendedzi i katela zwidulo , zwisṱretsha na tshidulo tsha malinga . 
NIFW booklet- A5 - TshiVenda.indd 3
Muvhuso u khou sedzesa kha maanḓa a vhubindudzi ha sekithara dza phuraivethe kha mbekanyamushumo ya u fhaṱa themamveledziso , sekithara ya vhubveledzi na Ikonomi ya zwa Maḓanzhe nga fhasi ha vhulavhelesi ha
Awara dza funza dzo fhambana u bva kha u awara dza u shuma , zwine zwa katela tshifhinga tsho fhedzwaho kha mushumo nga nnḓa ha kiḽasirumu . 
U ṋekedza vhuṱanzi ha u vhala ho ṱanḓavhuwaho / u ṱalela zwipitshi , nyambedzano na riviyu ya mbekanyamushumo / fiḽimu / bugu
U sumbedza u dzhiela nzhele vhathetshelesi na tshitaela
Miraḓo ya tshigwada tsha vhaambasada ;
8.11. Vho Tshediso John Matona - Munwaleli wa Tsedzuluso ya Lushaka kha Muhasho wa Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele .
U engedza mielo ya tshumelo u itela mveledziso kha zwi ṋetshedzwaho . 
Hezwi ri nga zwi swikelela sa zwi tevhelaho :
u ita raimi kana tshipiḓa tsha tshiṱori
Mvelelo dzi ḓo thusa u vhiga mvelaphanḓa zwo livhana na u swikelelwa ha ndivho dzi re kha " Action Plan 2015 Towards Schooling 2025 " .
Nga nnḓa ha idzi nḓila , hu na tshikhala tshi no khou aluwa vhukati ha vhadzulapo na muvhuso .
Zwithu zwine nda ita vhusiku - u ḓilugesela u eḓela , u vhala na u anetshela zwiṱori , u eḓela na u ḽora
Zwiimiswa kha senthara iyi zwi katela senthara ya zwikili yo shomedzwaho ya fhelela ine i shumiswa nga Gudedzi ḽa Kapa Vhukovhela kha u ṋetshedza u pfumbudza kha zwa ndaulo ya mabindu , zwa khomphyutha na mveledziso ya vhana vha tshe vhaṱuku kha zwigwada zwa tshumisano ya Lushaka zwa Tshumelo ya Vhaswa vha Mahayani zwa 200 zwe zwa dzhenelela naṅwaha .
U salela murahu ha ṱhoḓea ya mutheo wa themamveledziso zwo ṱandavhuwa hoṱhe kha mupo wa ḓoroboni wo ḓalesaho khathihi na vhupo ha mahayani hu songo bveledzwaho . 
U ḓisa nzudzanyo dza ṅwedzi nga ṅwedzi kathihi na mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi , ya kotara iṅwe na iṅwe na ya ṅwaha muṅwe na muṅwe Ofisini Khulwane . 
Thandela a dzi ngo thoma u shuma nga vhanga ḽa vhuleme ha zwa masheleni . 
U bveledza Mbekanyamaitele ya zwi si tshe na mushumo na Pulane na Mbekanyamaitele ya Ndinganelo ya Mushumo . 
Therisano ya u fhedzisela yo vha nga ha uri tshiṱalula nga murafho tshi itwe vhutshinyi ha mulayo kana hai . 
( b ) Arali Buthano ḽa lushaka na Khoro ya lushaka nga u kumedzwa ḽi tshi tevhedza mulevho kana mbetshelo dziṅwe dzawo , mulevho kana mbetshelo zwi ḓo fhela nga zwoṱhe , fhedzi u sa kwami :
Zwi dovha hafhu zwa sumbedza arali masipala u tshi kona u kunga vhaṅwe vhathu kha nyingaḓorobo dzawo . 
Kana vha wane fomo online vha i ḓadze , Request for a Tax Deduction Directive , Form A&D .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa ndingo u itela u vhona vhukoni ha vhagudi . 
Kha vhunzhi ha fhethu ho swikelelaho zwa vhuendelamashango u mona na ḽifhasi , mbambadzo ya hayani i vhumba muṱoḓo wa nḓowetshumo ya vhuendelamashango . 
Musi ndeme i tshi thoma u khwinisea na u tholiwa ha vho vuledzaho pfunzo dzavho zwi tshi thoma u engedzea , ṱhoḓea dza FET dzi ḓo engedzea .
Vho vha tshiga tsha zwiṱhavhelo zwa vhanzhi vhe vha pfesa vhuṱungu ha khethululo nga muvhala .
Vha ḓivhadze uri khovhe dzavho dzi ḓo ṱunḓiwadzi kha tshivhumbeo ḓe ( dzo xwatuswa / dzo rothodzwa dzi thethe / nz )
U ḓivhadza na u khwaṱhisa vhushaka
1.2. Khabinethe i livhuwa vhabadeli vha mithelo vha fhiraho 4 , 5 miḽioni vhe vha kumedza mbadelo dza mithelo yavho nga Khalaṅwaha ya Mithelo ya 2016 na u humbudza vhoṱhe vhane a vha athu badela uri vha ite ngauralo vhunga ḓuvha ḽa u fhedzislea ḽo vhewaho ḽa 25 Lara 2016 ḽo no vha tsini .
Mihumbulo ye ya wanala yo shumiswa . 
Afrika Tshipembe ndi lushaka lwa zwi tshilaho maḓini ḽine ḽa vha na mbambadzo ya dzitshaka ya zwa lwanzheni i ṱoḓaho u swika 80% .
Therisano nga tshiṱori - vhaanewa na puḽoto .
Muhasho wo ṱana mishumo yo fhambanaho hu tshi katelwa Vhege ya Ndulamiso , Tshipitshi tsha Voutu ya Mugaganyagwama , na miṱangano na vhashelamulenzhe . 
2.8 CBP i kwama mini ?
U ya nga ndeme dzo ḓivhadzwaho ya vhubindudzi , Australia na Canada ho vha hu vhupo ho rangaho phanḓa , nga vha nga ḽa vhuhulu ha khephithala khulwane ine ta vha hone , thandela dza u bvisa zwiko . 
Vhubvo ha masheleni a u ambedza
Kha u fhungudza vhushai na mveledziso ya vhupo ha mahayani , ho vha ho anda vhuthihi kha riṋe u fhira vhubvo hashu ha zwa poḽitiki ho fhambanaho . 
Kha zwi dzulelaho u ya phanḓa , ndangulo yo sedzulusa tshiimo tsha u lugela ha dzangano kha mbalelano ya mulayo itela u ṱalusa nga tshifhinga tshone na u vala ḽivhaka hu na muhumbulo wa u isa phanḓa na u khwaṱhisa ndangulo ya vhupo na sisiṱeme dza ndangulo ya ngomu . 
muya wa u ṱoḓou ḓivha na lufuno lwa Mbalo ;
U swika zwino , muvhuso wo no renga megawati dza 4 000 u bva kha vhabveledzi vha muḓagasi vho ḓiimisaho nga vhoṱhe , u tshi khou shumisa zwiko zwi bikululeaho .
Muraḓo ane a khou humbela zwishumiswa kana zwidodombedzwa u lavhelelwa uri a bviselele khagala lwo fhelelaho muhumbulo muhulwane wa u shumisa tshiko , na nḓila ya u kuvhanganya , u itela uri muṋetshedzi wa tshiko kana nḓivho a dzhie tsheo a tshi khou ḓivha uri a nga tendela tswikelelo yeneyo na .
Vhunzhi ha maitele o dodombedzwaho afha fhasi a thusa kha u guda zwibveledzwa zwa ḽitheretsha , khungedzelo na maṅwalo a zwa polotiki .
Zwa maṱo ( Fureme dziḽentsi dza maṱo,nz. )
Ri shumisa tshifhinga tsha zwino tsha khou ri tshi sumbedza uri nyito i khou itea zwino .
Tshanduko ya mitengo i dovha ya ita uri ri sa kone u bvelela zwavhuḓi kha zwivhambadzwaseli zwashu na kha dzifeme dzi ṱaṱisanaho dza zwiṱunḓwa zwashu .
Muhumbulo muhulwane ndi wa u ṱalutshedza Mulayo nga nḓila i pfalaho kha vhoṱhe vha kwameaho siani ḽa zwa mutakalo na tsireledzo mishumoni Afrika Tshipembe .
Mulangi wa Dzinguu ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa , zwi ambaho uri vho fusha ṱho ḓea dzoṱhe .
Sa zwe zwa sumbedziswa u thomani , ṱhoḓisiso nyangaredzi kha zwivhumbeo zwi songo ḓowelea zwa mushumo i nga itwa ho sedzwa u bveledza u dzhenelela hufhio na hufhio hu ṱoḓeaho . 
Arali mushumi wa gurannḓa a saina ḽianelwa i khwaṱhisedzaho uri gurannḓa i phaḓaladzwa kha vhupo vhuṅwe , zwi dzhiwa uri i a ita , u swika zwo fhambanaho zwi tshi sumbedzwa . 
U shumiswa ha nḓila , zwivhumbeo na matshimbidzele a u vhiga a fanaho . 
Ya u thoma yo dzhielwa fhasi nga mashango oṱhe , zwe zwa isa phanḓa na u isa vhathu lufuni musi zwi tshi vha fara zwavhuḓi . 
fhethu he khumbelo ya sainelwa hone .
Ndi a kona u shumisa zwiḓevhe .
Zwiṱori na tshenzhemo ya miṱa ya kale / vhaaluwa na miraḓo ya tshitshavha-ho katelwa na zwiḽiwa , zwiambaro na zwiendedzi
Vha tea u dovha hafhu vha kona u bveledza na u langa vhushaka ha tshumisano lwa tshifhinga tshilapfu na miṅwe mihasho , dziNGO , madzangano a tshitshavha na zwigwada zwine zwa vha na dzangalelo uri vha kone u swikelela zwipikwa zwa Muhasho , hu tshi katelwa na , u dalela dziṅwe senthara musi zwi tshi lavhelelwa ngauralo na u shumisa tshifhinga tshinzhi nga murahu ha awara dzo teaho dza mushumo . 
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya thendelo ya thengiselonn ḓa .
Fhedziha , Khabinethe yo dzhiela nṱha uri musi u ḓiṅwalisa kha zwa pfunzo hu tshi khou engedzea , nga muelo u ongolowaho , Vharema vha miṅwaha ya 18 u ya kha 29 vha linganaho 3.3% vha khou guda ngeno vha tshi vhambedzwa na vha MaIndia / MaAsia vha linganaho 18,8% na 17 , 5% ya murafho wa vhatshena vha tshigwada tsha thangana iyo .
Khethekanyo ya zwa Vhashumi yo bvela phanḓa na u vha hone u itela uri i ḓo kona u fhindula mbudziso dzoṱhe . 
Zwi a ṱuṱuwedza vhukuma uri na vhorabulasi vha khou ima na zwa u shandukiswa ha mavu nga u ṱavhanya na u tikedza vhorabulasi vhane vha khou bvelela .
Vhorathendara vho lavhelelwaho vha tea u humbela dzithenda nga fekisi . 
' Iyani vhathuni
b ) Vho Hilary Wilton ( Mufarisa Mudzulatshidulo )
3.5.3 u vhona uri vha re na vhukoni ho fanelaho kana vhane ha vha na khonadzeo ya u nga wana vhukoni ho fanelaho u ri vha bveledziswe hu re na ṱhahelelo kha tshifhinga tshine tsho tiwa nga DHA ho kwamiwa mushumi / dzangano ḽa vhashumi .
Mepe u re afho fhasi u sumbedza phakha ṱhukhu na midavhi ya u tamba khayo u mona na Ḓorobo khulwane , zwi sumbedza zwavhuḓi vhupo hune ha si vhe tswikelelo khulwane hune ha ṱoḓa u thusedzo . 
Kha nyimele hune zwi vha zwi ḓivhea uri u shumiswa ha milayo ya vhuḽaifa nga nḓila yo tilaho a zwi nga dzuleli u swikela ṱhoḓea dza vhathu vha kwameaho . 
Zwipiḓa zwoṱhe zwa tshomedzo dzine dza tea u vhofhiwa kha pala dza matanda zwi tea u vhofhiwa u mona na matanda ane hu si u vhofhelelwa khao . 
Maele a maano a shango a katela vhutsireledzi ; u maanḓafhadza tshitshavha ; vhusimamilayo vhu fhindulaho nahone vhune ha thomiwa zwavhuwa na tevhelwa ; na ndaulo i vumbaho , pulanaho na u laula .
Maitele a muṱangano wa Komiti ya Wadi , vhukhethoni na miṱangano ya nnyi na nnyi i ṱoḓa ndugiselo na nzudzanyo .
Iṅwe mbudziso ya mbekanyamaitele ya khoro i nga vha uri vha nga fhelisa khetho naa kana vha sedze kha komiti dza wadi dzo khethwaho na zwiṅwe zwiko na nungo kha phurosese ya khetho .
Vhuḓifhinduleli na u vha khagala
Ho vha hu na tshiṅwe tshithu tsho khakheaho hafho fhethu .
Zwikolodo zwo itwaho hu tshi itelwa zwiito zwa khethululo zwi ḓo wela fhasi ha aya maitele . 
Tsireledzo ya zwi tshilaho maḓini , hu tshi katelwa na tsireledzo ya mbambadzo na zwiko zwa zwi tshilaho maḓini hu tshi katelwa na vhureakhovhe , minerala dzi re fhasi ha lwanzhe na zwiko zwa fulufulu , zwi fanela u vha zwiko zwi wanalaho . 
Nga 1992 , vha humbela Corplan , NGO yo sedzaho tshitshavha i re kha ḽa East London , u thusa nga mvetomveto na tshumiso ya tshiṱrathedzhi tsho teaho tsha LED .
U thoma nḓila ya kurengele kwo dzudzanyeaho , ku sa dzhii sia , ku re khagala , ku re na muṱaṱisano na u sa tambisa masheleni . 
Tshikwama tsho bveledza mbekanyamaitele dza Ndangulo ya u Renga na u Bvisa khathihi na matshimbidzelwe a shumiswaho u dededza na u ita zwa nḓisedzo ya Mulayo wa Ndangulo ya zwa Masheleni a Nnyi na nnyi na ndayo dzawo zwi tshi kwama mishumo ya u renga na u renga ndaka na tshumelo . 
U ṱalutshedza zwilangi , zwiitisi na zwa mbumbo kha kuitele kwa zwithu . 
Tshitirathedzhi tshi a tendela uri dzinwe dza tshinyalelo ya masheleni a ndangulo ya madi dzi waniwe murahu kha vhashumisi vha madi .
Vhadzulapo vha wadi na wadi ya vhaḽedzani
Khunyeledzoni , u itela lushaka luṅwe na luṅwe lwa ṱhoḓisiso na muṱoḓisisi muṅwe na muṅwe , hu tea u vha na u dzhiela nṱha dza mikhwa vhukuma kha u dzudzanya na u dzhenelela kha thandela na u vhiga mawanwa . 
Vhukoni ha vhashumi , nga tshiṅwe tshifhinga , ho vha hu vhudziswaho kha nyito dza u fhungudza vhashumi . 
U ita nyambedzano nga ha mutevhetsindo na raimi
Vharangaphanḓa vha vhurereli ;
Izwi zwi katela madalo a u ya kha mimasipala hu songo ḓivhadzwa , u sedzuluswa ha maitele a ndango ya supply chain , u shumiswa ha khwaṱhisedzo dza mivhigo ya forensiki , u dalela dzisaithi dza thandela dzo lambedzwaho nga Magavhelo a Themamveledziso ya Masipala , na u engedza vhudzheneleli ha u thusa masipala ine ya khou kundelwa .
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
Zwi tevhelaho zwi ṋetshedza mbonalo ya tshiimo tsha mishumo kha vhuimo ha tshiṱiriki : 
Tshipiḓa tsha u thoma tsha bugwana tshi ṱalutshedzwa lwa theorethikala therisano ya tshiakademi vhukati ha vhaḓivhi vha tshumiso ya nyambo dza tshitshavha na vhadzudzanyi vha luambo nga ha luambo nga u angaredza , khathihi na mbekanyamaitele ya luambo lwa pfunzo .
Koporasi ya nnyi na nnyi / bindunyanḓanywa
Ndivho khulwane ya mutaladzi hoyu ndi u vhona uri tsireledzo ya badani ivha mushumo wa muthu muṅwe na muṅwe na u ṋetshedza vhashumisi vha bada vhoṱhe tshikhala tsha u vhiga avho vhashumisi vha bada vha no pfuka milayo . 
Kha mashango manzhi , zwigwada zwo tou sedzanaho na u lwa ha u rengiswa ha vhathu zwo no sumbedza uvha zwa ndeme kha u khwaṱhisa tshumisano vhukati ha vhaofisiri vha mikaṋoni na mapholisa . 
- vha na thulusi dzo teaho , tshishumiswa , mutshini na zwiambaro zwa u ḓitsireledza
Khovhakhombo i tshimbilelanaho na u laṱwa ha malaṱwa a ndondolamutakalo kha vhupo ha u laṱa malaṱwa a masalela , ndi dzi tevhelaho : 
Mivhuso , manḓalanga a zwa sialala na zwiṅwe zwigwada zwa maanḓa zwo bveledza mbekanyamitele dzapo , lushaka na dzitshaka na tsheo dzi vhusaho vhukwamani ha vhathuba ḽifhasi ḽa ngudamuvhili na saintsi . 
Bada na vhuendi ha vunḓu
Khumbelo ya pfanelo ya FPE i nga dzhia ṅwedzi muthihi uya kha miraru kana u fhira zwi tshi ya nga vhunzhi ha khumbelo dzo waniwaho .
Mbudziso : Vho Nebo Legoabe ( Mulangi Guṱe o tou farelaho wa GCIS )
Zwiḽiwa , tsumbo : vharengisi , vhaṋekedzi vha zwiḽiwa , vhabaki , vhalimi
I tea u katela mafhungo o ambiwaho nga muṅwe a re kha zwiḓevhe , maambiwa , kuvhonele kwa zwithu , zwitatamennde na tsedzuluso dzi bvaho kha vha kwameaho kana vhaḓivhi/
Vha ḓo ya tshikoloni nga baisigira .
Muvhigo wo hana nga nḓila i bveledzaho u humbulela hufhio na hufhio ha vhuaḓa na u vhona fhungo iḽi ḽi : 
Izwi zwo thomiwa nga kha miṱangano ya mashango mavhili ho sedzwa Mihasho ya Mivhuso yo pikwaho , miṱangano na vhane zwa nga konadzea u bindudza navho , nyambedzano na Nnḓu dzo fhambanaho dza Makwevho khathihi na u shela mulenzhe kha nnḓu dza lushaka na mitambo ya ṱhuṱhuwedzo ya vhuendelamashango .
a ) Vho Thokozani William Magwaza kha poswo ya Mufarisa Mulanguli Muhulwane : Vhutsireledzi ho Fhelelaho ha zwa Matshilisano .
U nanga mafhungo o teaho ndivho
Nḓowelo ndi ya u thivhela u shumiswa ha zwihali zwine zwa vhanga thambulo i songo tea na tshinyalelo guṱe . 
Hedzi ndi dzone thandela mbili dzo salaho vhorakhonṱhiraka vho tholwa u amba nga ha vhuimo uhu ha u fhedzisela . 
Vhudavhidzani vhu no nga tshipitshi
Dzi saukanya madzinginywa a Miraḓo yo imaho nga yoṱhe na a vhusimamilayo ha Mavunḓu na phethisheni yo khetheaho
Vho Penelope Anne Beck ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
U ṋetshedza tshumelo ya u founela Dokotela wa lukanda dza nga tshifhinga tsha nnḓa ha awara dza mushumo , u thoma u shuma sa ndangulo na vhuḓifhinduleli ha dzilafho ḽi shumisaho tshedza na dzilafho ḽa ḽeiza , khathini na mveledziso na nḓisedzo . 
Fhedziha ri a zwi ḓivha u ḽifhasi ḽoṱhe , miṱa i khou engedzea u vha kha khovhakhombo na uri i khou fhandekana ngauri muhwalo wa vhuḓifhinduleli u khou tou lemela zwi hone . 
Ṱhalutshedzo dzi tevhelaho dzi nga ita uri fhungo ḽi vhe khagala nga maanḓa : 
Tshiṅwe na tshiṅwe tshi tshi khou sumbedza muṱuso wo itwaho nga zhendedzi ḽo tiwaho u bva kha ndemenyingwa ya bindu . 
Ndi ḓo ḽa zwiḽiwa zwi no bva bodoni dza malo ṋamusi .
Tshiteṅwa tshihulwane malugana na mishumo ya u lambedza , ngauralo , ndi tsha ḽisi dza tshelede . 
U topola zwi no fana na zwi sa fani
Sa afha mbudziso iyi i ya ndeme , muthu o lavhelelwaho u i fhindula u tea u khwaṱhisedzwa . 
U ita nyambedzano na kiḽasi vha tshi fha na mihumbulo uri vha kone u ṅwala .
Dwadze ḽi sa fholi ḽi nga fhungudzwa nga nḓila i bveledzaho arali ra ita zwithu roṱhe nga nḓila ya vhuedzaho ri tshi khou shumisana . 
2.2.3 Mulayo wa Zwiimiswa wa Masipala wa 1998
Tshipikwa : U bveledza nḓila dza u khwaṱhisedza uri mihumbulo ya ndangulo ya malaṱwa yo ṱanganelaho yo ṱanganyiswa lu shumaho kha mveledziso ya mbekanyamaitele , zwiṱirathedzhi na mbekanyamushumo dza Muvhuso , maitele oṱhe a vhupulani ha mveledziso ya tshikhala na ekonomi , khathihi na vhuitwa hoṱhe ha ekonomi . 
A hu ṱoḓei thendelo arali vhushumisamupo hu tshi khou itwa kha ḽa SA , fhedzi Minisṱa vha fanela u ḓivhadzwa nga fomo yo tiwaho
U swenda kha dzhangili dzhimu na u songolowa na muhangambwa hu tshi shumisa zwipiḓa zwo fhambanaho zwa muvhili
Mutevhe wa zwiteṅwa zwa u sedzulusa miṱangano ya u ṱola ndangulo , u dalela hu no shuṅwa na u tshimbidza dzinthaviyu .
Nda ya ha dokotela .
PRASA i ḓo pfumbudza vhathu vha linganaho 19 527 kha thandela iyi ( afha hu katelwa dziinzhiniara , vhatsila , vhorathekheniki , vhareili vha zwidimela , na vhaḓivhi vha thekhinoḽodzhi ) .
Ndima ya 3 i rera nga ha Mushumo wa CBP kha u khwaṱhisedza mihumbulo ya tshitshavha kha Pulane ya Mveledzisoṱhanganeli ya masipala
Masi oṱhe o ṱaluswaho o dalelwa he u amba nga ha zwa mutakalo nga ha vithamini A dza ṋetshedzwa . 
Oganogiramu ya dzangano ire afho fhasi i sumbedzisa tshivhumbeo tsha ndangulo . 
) nga fhasi ha Ndaulo ya Ndalukanyo ya Afrika Tshipembe (
U ṅwala mafhungo mapfufhi u itela u shela mulenzhe kha bugu i itelwaho u vheiwa kha khuḓa ya u vhala .
Huṅwe fhethu , fulufulu ḽa soḽa ndi iṅwe nḓila ya u vhumba fulufulu . 
U shuma mishumo nyangaredzi ya ndaulo kha khethekanyo ya ndaulo ya mafhungo . 
Ndi tshaṋu / inwi .
U fhaṱa kha u pfesesa na u shumisa zwifhinga
Maraga nga vhone vhaṋe dzi nga si , nahone dzo kuvhangana dzoṱhe , imele muya wa u vha lushaka une ra u hulisa ṋamusi . 
Zwenezwo SALGA na vhaeletshedzi vhayo vha mulayo kanzhi vha eletshedza uri hu songo ṋewa mishumo miṅwe komiti ya wadi .
U nwalisa ha Madzangano a Tsireledzo ya Mulilo Sis
U rangela u vhala ( U ḓivhadza tshibveledzwa )
Sa vhuḓikumedzeli kha Mbekanyamushumo ya Khulwane na Nndwa ya u lwa na Vhushai , Tshiṱiriki tsha iLembe tshi na Thimu ya U shuma ya Masipala Yapo vha ṱangana Ḽavhuvhili ḽiṅwe na ḽiṅwe na u ambedzana nga ha mafhungo a mvelaphanḓa ya tshiṱirathedzhi . 
Minisiṱa dzi tshi swikelelea nga nyanḓadzamafhungo . 
( ii ) Komiti ya vhulamukanyi ;
Zwilinganyo zwa muvhalelano na vhuṱolambalelano zwo ḓa he zwa thoma u konḓa miṅwahani ya zwenezwino , zwe zwa ṱoḓa uri hu vhe na nḓivho ya maimo a nṱha ya zwa tekeniki u itela u dzudzanya zwithu nga nḓila ya vhuṱali . 
Tshikhala tshiṱuku tshi tea u ṋetshedza nzulele ya fhethu ha zwigwada izwi zwa tshumelo ya tshitshavha . 
Nga ḓuvha ḽiṅwe vho dzhenisa luhura u mona na bommbi vha ri vhadzuli vha nga i shumisa fhedzi arali vhone vho vha tendela .
u sa eletshedza muvhilaheli nga ha zwiṅwe zwine a nga ita , u fana na u bvula mulandu kana u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo
Khothe yo vhiga uri yo gwevha muṅwe na muṅwe wa vhahumbulelwa miṅwaha ya 20 .
U thoma u shumisa u ingamela ha vhutevhedzeli ha misi na odithi . 
vhea thagethe , u ṱola na u sedzulusa kushumele ho sedzwa zwisumbi zwo ṱumanaho na IDP
Khabinethe i dovha ya humbela maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha bvele phanḓa na u humbula khathihi na u rabelela Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela zwenezwi vha tshi khou vha khwiṋe nga dzilafho ḽa mishonga .
( 4 ) Arali khumbelo i songo konadzea , nahone hu songo vha na khonadzeo dzavhuḓḓi dza uri i konadzee , Khothe ya Mulayotewa i tea u ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele mbadelo .
U itela miṅwe miṅwaha yoṱhe ya kha tshifhinga itshi , ndambedzo ya mbekanyamushumo ya pfufhi ya tshikolo yo katelwaho kha mugaganyagwama yo ḓi bvela phanḓa na u katela zwiko zwa vhukuma . 
Talani mutalo u tshi bva kha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe u tshi ya kha muthu o teaho .
Arali ya langiwa zwavhuḓi na u vhulungwa , sisiṱeme ya vhashumisi vhanzhi i na zwi fanaho na pfushi kha manyoro a zwa vhubindudzi , fhedzi zwi re ngomu zwa mutale zwi sa lemelesi . 
( 1 ) Miraḓo ya Khabinethe na Vhathusa DziMinisiṱa vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓifari o tiwaho nga Mulayo wa lushaka
Sa musi zwithu zwo lindelaho khaṱhululo zwi tshi nga dzhia miṅwaha uri zwi khunyeledzwe . 
webusaithi ya SARS u bva kha tsiko tshiṅwe i ḓo livhiswa kha siaṱari ḽa mathomo ḽa webusaithi ya webusaithi ya SARS . 
I ḓo dovha ya phurofaila u bvelela ha muvhuso wapo , hu tshi katelwa na zwe zwa swikelelwa nga kha mivhuso pulane ya mvusuludzo ya mivhuso yapo - maele a U Vhuelela kha zwa Mutheo .
U vhiga khombo khathihi na u tshinyala hu huṱuku na hu hulwane ha tshiendedzi kha mulavhelesi nga u ṱavhanya . 
Murendi u dovha a ita zwifanaho na zwenezwi munangoni wa u dzhena kha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka musi Muphuresidennde vha tshi dzhena Nnḓuni .
2 . VHUBVO HA VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA
Mbonwasia ya khamphani dzo rambiwaho na zwidodombedzwa zwa vha no dzhia tsheo , zwa khamphani iṅwe na iṅwe . 
Naho fhungo ḽi tshi nweledza pharagirafu , ḽi kha ḓi amba uri pharagirafu i amba nga ha mini . 
Mafhungo a kharikhuḽamu a dzula e mbiluni dzashu ri tshi itela uri masia a vhatsila vha no ḓo bvelela vha na vhukoni hu no fana na zwikili zwi re kha nḓowetshumo iyi , musi ri tshi khou vha na vhuṱanzi uri phurogireme dza mveledziso ya zwikili dzi tshimbilelana na zwipikwa zwa mveledziso ya nḓowetshumo . 
Nambatedzani zwiṱikara fhethu ho teaho . tamba na khonani dzanga tamba nga bola fhaṱa nga zwibuḽoko imba
Vhana a vha pfani na maapula .
Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Tshanduko ya Mavu ndi wone u tshimbidzaho Davhi ḽa Lushaka ḽa Tshumelo dza Vhaswa vha Mahayani , ḽine ḽo ṅwalisa vhaswa vha linganaho 11 740 kha mbekanyamushumo dza u gudisa dzo fhambanaho .
Ndinganelo i tea u vhewa vhukati ha mulambedzi na mulambedzi wa mvelelo u itela u ṋetshedza mbuelo dza u kunga muṋetshedzi . 
Themo ya 2 - Vhege ya 5 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
U ḓivha na u shumisa maidioma na mirero zwo ḓoweleaho , tsumbo , u omba gologodo , ntsa ya ḽa muṋawa a i humi ,
Phanḓa ha muṱangano , vha kuvhanganye mafhungo manzhi nga hune vha nga kona kha mudzudzanyi .
Vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha tea u ṱalukanya uri vha tea u shumisa ndumbo musi vha tshi langa tswikelelo na vhuṱumani malugana na lushaka lwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi lu no ṱoḓea . 
Musi ri khou aluwa na u khwaṱha kha nungo , zwipikwa zwashu zwi dzula zwi tshi fana : U itela u khwaṱhisedza uri Vhashumeli vha Muvhuso vha a kona u swikelela ndondolo ya mutakalo ya ndeme .
Ndivho ya muṱaṱisano ndi u ṋetshedza tshiṱuṱuwedzi tsha u ṅwala ha mulayo havhuḓi ngeno hu tshi khou ḓiswa mihumbulo miswa ya u shandukisa mulayo . 
Hafha mugudisi ha tei u vha muṅwali , u tea u vha muingameli , hune a thusa fhano na fhaḽa musi zwo tea , khathihi na u ṅwala notsi . Ḽiṅwalo ḽa u ḓo vhalwa na vhagudi ḽi nga shumiswa hu u itela u vhona kushumisele kwa luambo , kupeleṱele na zwiṅwe zwiṱaluli zwa bugu zwa ndeme zwine zwa nga thusa u dzudzanya bugu ntswa dzine vhagudi vha khou ṅwala .
Honeha , musi ivolushini kha ṱhoḓisiso ya dzhenetiki dza muthu i tshi khou bvela phanḓa , khonadzeo ya u pfesesa khwine hu tshi khou engedzea ḓuvha na ḓuvha . 
Mishumo yashu ya ikonomi ya zwino na mabindu a ndeme a ikonomi o lavhelelwaho zwi fanela u katela vhaswa . 
Zwi khagala , uri ṅwana ndi ene ta vhukati kha zwoṱhe a anzelaho u vha kha khovhakhombo . 
Fhedzi phambano yo ṅwaliwa kha ṱhanḓavhudzo ya moḓoro kha ṱhanziela dza u ḓiṅwalisa dzoṱhe nahone i nga si lavhelelwe u sa vha hone . 
Komiti ya zwa Vhuṱolamuvhalelano i ḓo dzhiela nṱha khunyeledzo dza Muṱolamuvhalelano Muhulwane wa ḽa Afrika Tshipembe kha zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha musi zwo no ṱolwa . 
1.1 . Khabinethe i tama u livhuwa maAfrika Tshipembe vhoṱhe vho shelaho mulenzhe kha vhuṱambo ha u pembelela Ḓuvha ḽa Afrika ha 2015 , zwi sumbedzaho vhuḓikumedzeli hashu kha u fhaṱa Afrika ḽa vhuthihi , ḽa mulalo na ḽi bvelelaho .
Zwi elanaho na u vha hone ha maluvha kha helele ndi u fhungudzea ha ḽeveḽe dza okisidzheni kha maḓi , hune afho khovhe dzi tea ita muṱaṱisano na helele u itela gesedungi , nga maanḓa vhusiku . 
Musaukanyo wo fhiraho wo dzinginya uri naho vhurangeli ha hoṱhe kha nḓowetshumo na muvhuso , phetheni dza vhudakwa a dzi athu u khwinisea , nahone hu si kale hu ḓo tou ṋaṋa . 
Musudzuluwo u livhana na khaedu nnzhi u fhira lini na lini zwino , hu na u engedzea ha ḽevele dza vhushai nga ṅwambo wa khanganeo ya ikonomi ya ḽifhasi . 
Minisṱa wa Zwa Mupo
THOḒEA DZA THEMO IṄWE NA IṄWE
zwileludzi zwa vhuḓimvumvusi
Vhalangi vha fanela u pfumbudzwa , arali zwi zwa ndeme , nga ha tekiniki dza vhupulani ha tshiṱirathedzhiki phanḓa ha musi vha tshi dzhena kha maitele a vhupulani ha tshiṱirathedzhiki . 
2.2 Khabinethe yo tendela u gazethiwa ha Mvetomveto Thangeli ya Mbekanyamaitele ya Mafhungo o Ṱanganelanaho a Lushaka na Thekhinoḽodzhi ya Vhudavhidzani ( ICT ) u itela u thoma u kwamana na tshitshavha .
Nga u sumbedza muholo wa awara , ri bvisa masiandaitwa a khonadzeo ya phambano kha awara dzo shumiwaho nga vhafumakadzi na vhanna . 
Nga murahu ha miṅwaha minzhi ya nyaluwo , ikonomi ya Afrika Tshipembe yo vha i khou tsela fhasi lwa u thoma u bva kha tshifhinga tsha demokhrasi ntswa . 
U fungelela kha uri ndi maitele afhio a ṱhoḓisiso ane vha nga a themendela na u amba nga vhunzani ha maitele eneo . 
U fhelisa vhushayamushumo , nga maanḓa kha vhaswa , hu ḓo ṱoḓea maṅwe maga .
Zwimela zwa nga ṅwaha ndi zwine kanzhi zwa vha mbeu dza miroho hune mbeu dza nyala dza vha dzone dzo ḓalesaho . 
Hezwi zwi thivhela mushonga uri u sa bve nga kha tshemba .
ZWITATAMENNDE
Netiweke yo valeaho i na maimo a ṱhumano , ane khao a ṱhumano dza dzhenelana fhedzi na ṱhumano dziṅwe dzi linganaho na - kana nthihi nga fhasi kana nga nṱha - kha maimo . 
Masipala wa tshiṱiriki u na vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo ya ndangulo ya khombo na tshumelo ya mulilo kha tshiṱiriki . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa ndi mutholi a ṋeaho zwikhala zwi linganaho . 
U tetshelwa ha tshikolo ho livhiswa kha u badelela mihumbulo i bviswaho ya ndeme u fhirisa vhashumi na zwifhaṱo kha maitele a zwa pfunzo . 
Mbuelo a dzi nga katelwi arali CFC ya nga wana mbuelo u bva kha mahoro a sa ḓivhani na zwo bveledzwaho nga CFC , zwo bveledzwaho lwa u tikedza kana u khwinisa ndaka i sa fareiho yo kwameaho . 
Ndangulo ya zwa masheleni ndi thikho ya dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
1.20 Zwo no swikelwaho kha u fhelisa u salela murahu ha zwiimiswa zwa mutakalo zwi katela : u bvela phanḓa kha u ṱhogomela kiḽiniki na Senthara dza Mutakalo dza Zwitshavha dza 70 , zwibadela zwa 18 na zwiimiswa zwa mutakalo zwa 67 zwiṱirikini hune Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka ya khou shumiswa lwa u edzisa .
Itshi ndi tshiimiswa tsha dzingu na uri tshi ḓo ṋetshedzwa u ya nga muhanga wa mveledziso ho sedzwa dzimbalombalo dzi elanaho na vhana vha si na mahaya . 
Vha ḓo wana rasiti i sumbedzaho uri khumbelo yavho ya tshigidi yo ṱanganedzwa nahone i khou shumiwa nayo .
Ro kona u kuvhanganya madzangano a mazhakanḓila o fhambanaho a vha kha tshiimiswa tshithihi . 
Tshikalo tshihulwane tsha nyingapfuma tshi katela u ṅwala tshanduko dza mutengo kha data ya vharengi vha thundu na tshumelo . 
Kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho , vhathu vha re na vhuholefhali vha dzitshaka vha khou ṱangana nga nḓila i bveledzaho na u ṋea vhathu khaedu , nga maanḓa avho vha re kha vhuimo ha ndaulo na dziphurofesheni kha sia ḽi elanaho na ndondolo ya mutakalo : 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani u itela u davhidzana zwavhuḓi kha nyimele dza tshigwada
U ṅwala maipfi nga u shumisa mibvumo ya maḽeḓere ye ya gudiwa .
Nḓila na mbadelo dza u gwa ngolo zwi langwa nga nzulele ya luvhemba lwa luvhanḓe lwa lwanzhe . 
U shumisa tshiṱori tsho fhiraho sa murango wa u sengulusa bugu .
Naho zwo ralo , vharumelazwivhambadzwa nnḓa vha tea u ṱhogomela zwithithisi zwoṱhe zwine vha nga ṱangana nazwo musi vha tshi ṱoḓa u isa zwibveledzwa zwavho kha raga dza vhannḓa . 
Izwi , zwi tshi ya , zwi hwala vhuḓifhinduleli ha maimo a vhushai vhu re nṱha khathihi na vhuimo ha mbuelo vhu re fhasi . 
Ri khou hanedzana na tshanduko dzi si dza ndayotewa kha muvhuso .
Nḓila ya u nanguludza ya CPB
Luambo lwa muvhili
Khanedzano dzi a ṱumana vhukuma na ṱhalutshedzo dza maṅwalwa ; dzi vhumba zwidanga zwi fhaṱaho u itela ṱhalutshedzo ya tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe . 
Zwa u amba uri ambuḽese dzo vha dzi songo tea u dzhena ngomu luvhanḓeni a si zwine zwa nga thivhela u nga vha hone ha khonadzeo ya khombo na mukhakhiso . 
Rerani nga mbudziso dzi re kha mepe wa mihumbulo ni na muṅwe nga inwi .
4.6 Khabinethe i fhululedza mutambi wa fuḽuti Wouter Kellerman we a wina pfufho ya Grammy kha khethekanyo ya new age album .
muhoyo ---- ndi tshitatamennde kana nyimele ine khayo muhumbulo muhulwane wa vha wo fhambana na zwine zwa khou ṱoḓou ambiwa
Miholo yavho i dovha ya tshimbila u ya nga muṋe wa bindu , ane a tshea uri muthu u wana vhugai nahone lini . 
U thusa nga pfumbudzo ya ngudo dza kha digirii na dza nṱha ha digirii . 
Afrika Tshipembe hu na ngweṋa nnzhi dza mitambo dzine dza vha vhaholefhali .
Nga nṱhani ha zwenezwi milayo yo ḓoweleaho ya u ṋaṋisa na u fhelisa ha tshigwevho iḓo shumiswa . 
Mulayotibe u vhea vhuḓifhinduleli ha u leludza maitele kha muvhuso . 
Grade 1 Tshivenḓa Mathematics
Zwa vhukuma , zwi anzela u tou ralo , fhedzi kha theori , vha ombedzela phambano dza kuvhonele dzi si gathi . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi shuma na mudededzi luvhili kha vhege .
Ḽiṅwalo ḽo dzinginya milayo na maitele a mutheo kha Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele ( M&E ) yo ḓiimiselaho u bveledza khwiniso ya tshifhinga tshoṱhe kha kushumele kwa muvhuso na u engedza vhuḓifhinduleli .
U sa dzika na mufhe maḓini zwi kwama u fhungudzea ha gesepfuḓi ya mvelo . 
Vhazwimi vha nga anetshela zwiṱori zwine zwa nga anetshelwa nga vha no khou zwimiwa . 
( i ) Muhwelelwa .
He maga , maimo kana pfanelo zwa sa tevhedzwe khwalo i a ḓivhiwa . 
Zwa Vhuendi vhu Ṱavhanyaho ha Mabisi zwi khou bvela phanḓa na u shuma kha dzi ḓorobo dzo fhambanaho Afrika Tshipembe :
MUSHUMO 6.1
Ndambedzo ya magavhelo a yo ngo dzudzanyululwa uri i lifhele tshoṱhe u shumiswa ha u rembeḓisa milayo mishumoni migede . 
U bveledza kulangele kwa miraḓo miṱuku ( nga u shumisa tshigero u gera mapendelo ( magumoni ) a mabambiri .
Ro vheesa tshoṱhe kuhumbulele kwashu kha mafhungo a tevhelaho . 
Ni khou ya u tamba tshese matshelo
Komiti yo dzhiela nzhele ṱhalutshedzo ya vhukuma ya " fhethu hu shumiswaho nga tshitshavha " sa zwe ya sumbedzwa kha Buthano ḽa Dzitshaka ḽa u Kundwa ha u Boma nga Matherorisi ya vhudzisa nḓila ye ya ṅwalwa ngayo . 
I khou hula zwavhuḓi yo khwaṱha , thikhedzo nga ndayotewa ine ya khou konḓa u lingana kha ḽifhasi .
Hezwi zwi amba uri ro ḓiimisela u swikela ndivho dza ṅwaha dza zwikhala zwa miḽioni nthihi . [ U vhanda zwanḓa . ]
Muofisiri ane a shuma kha tshileludzi tsho ṱanganelaho u tea u ita zwa vhukuma nga mbetshelwa dza mulayo na mbekanyamaitele dzine dza shuma kha khethekanyo dzoṱhe dza vhafariwa . 
Ndi tsenguluso fhedzi dze dza itwa u ya nga ndaela dzine dza ḓo badelelwa . 
Vhudzulapo
Mannḓa a mudzulapo - vhathu vha dzhia vhuḓifhinduleli ha zwiito zwavho vhone vhaṋe na u sa ḓitika nga muṅwe muthu uri a vha itele .
Kha vha ḓadze Fomo ya u Sumbedzisa Thendelo ( ho sedzwa zwifuwo kana zwiṋoni zwi khou rengwaho u bva nnḓa zwine zwa tea u ṱolwa malwadze ) vha dzhenise fomo ya u sumbedzisa thendelo yo ḓadzwaho na fomo ya khumbelo .
Tsha vhuvhili , maitele oṱhe kha muhasho ( hu tshi katelwa mugaganyagwama , mulayo , matshimbidzele na dziṅwe sisiṱeme ) a tea u vusuludzwa u itela u fana na mbekanyamaitele ya vhupileli sa zwo tsireledzwaho kha vhuvhili hazwo Nḓivhadzamulayotibe na u Sedzwa hafhu ha Vhupileli . 
U imisa zwa u ita khungedzelo , mbambadzo na zwibviswa kha zwiteṅwa zwi bveledzwaho kathihi na u dzhia maga a u fhungudza u shumisa tshelede kha zwiteṅwa zwi ngaho sa u enda na vhudzulo . 
Naho ho ṱanganwa na thaidzo dza thekhinikhala dzo fhambanaho kha miṅwedzi i si gathi ya u ranga u thoma u shumisa , sisteme yo no dzika na uri i khou ṋetshedza ḽevele dza tshumelo dzavhuḓi nga maanḓa . 
1.2 . U vhekanyululwa ha mugaganyagwama hu bvela phanḓa na u ṱuṱuwedza nyaluwo i katelaho na u ṱanganyiswa ha masheleni ngeno vha tshi khou tsireledza na u alusa matshilisano kha mashumisele a masheleni kha pfunzo , mutakalo , themamveledziso dza ndeme na vhutsireledzi kha zwa matshilisano , zwine vhunzhi ha MaAfrika Tshipembe vha ḓitika ngazwo u itela ur vha ḓiphine nga vhutshilo ha khwine .
U koloda hu re nṱha ha u tikedza vhubindudzi kha ikonomi ndi nḓila yone ya u fhindula kha khaedu dzashu dza zwino dza ikonomi . 
Ngei Phola kha ḽa Mpumalanga , u ṋetshedzwa ha tshiṱitshi tsha mapholisa kha tshitshavha nga tshiṱitshi tsha muḓagasi tsha Eskom tsha Kusile vhe na vhuḽedzani na vhafhaṱi vha KCW JV zwo sumbedza masiandoitwa a tshumisano .
Sisitemi ya vhashumi i langwa na u shumiswa yo ḓiimisa nga muhasho muṅwe na muṅwe . 
Vhunzhi ha mavu a vhuponi ha mahayani afha Tshiṱirikini ndi mavu a muvhuso a re na pfanelo dza muṱanganelano wa tshitshavha .
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha tshirendo , mitaladzi ( vese ) , maipfi , ndima ( zwiṱanza ) ,
Hezwi zwi katela vhurangeli vhu fanaho na sisteme dza Zwiporo zwa Tshihaḓu na Nḓila dza dzibisi dza tshihaḓu , zwine zwa katela nḓila dza vhuendi ha tshipentshela na fhethu ha u namela na u tsa hune vhaṋameli vha ḓo kona u tshintsha zwiendedzi .
Mutevhe wa maipfi
Mashango o pfumaho a tea u lambedza u shumiswa ha tshihaḓu ha thendelano dza ndeme dzo swikelelwaho kha miṅwaha ya zwino kha kilima , u vha masoga na vhutshilo ha zwimela na phukha . 
Hu na ṱhoḓea ya u khwinisa vhukoni ha zwishumiswa zwo bulwaho afho nṱha , hu na nḓivho kana u pfeseswa ha thengiselano dzine dza vha hone .
Department of labour u tea u khwaṱhisedza uri zwidodombedzwa zwa mushumo uyo a zwiho fhasi ha zwine zwa ṋewa vhadzulapo na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe .
U ṅwala mutevhe hu tshi shumiswa khoma u fhandekanya zwithu zwo ṅwaliwaho , sa mushumo wa ḓuvha .
Ḓuvha , tshifhinga na fhethu
Zwo vha khuliso kha nṋe na vhuvhusi hanga uri ri fhaṱe kha mutheo wo thomiwaho nga mivhuso miraru ya u thoma , u shumela vhathu vha Afurika Tshipembe .
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga mbadelo yo tiwaho ya u ḓi ṅwalisa .
Mashango aya o imela mimaraga i re na khonadzeo ya mbuelo dza vhuḓi kha vhabveledzi vha zwienge zwitete na zwo omiswaho Afrika Tshipembe . 
U imba nyimbo na zwidade ni tshi khou tevhedzela nyito dza hone .
Izwi zwi ṱoḓa ndangulo yavhuḓi , vhuḓinekedzeli kha kushumele kwavhuḓi , nyombedzelo ya mikhwa na u ḓiimisela u guda kha tshenzhemo .
Arali vhagudi vho vhudzisa mbudziso nga tshifhinga tsha u amba nga ha zwifanyiso , ndi khwine u humela murahu kha mbudziso idzo , hu itwe nyambedzano nga ha phindulo dza hone .
U vhala maipfi a foniki a re kha mafhungo na kha zwiṅwe .
Arali dzilafho ḽa vhulimi ḽine vha khou ṱoḓa u ḽi vusuludza ḽa vha ḽo no vusuludzwa nga muṅwe muthu , vha tea u wana thendelo kha onoyo muthu vha sa athu ḽi vusuludza .
Ri khoḓa Muhasho , vhadededzi , vhabebi , vhagudi na yuniyoni ya vhadededzi nge ha vha na u khwinifhala ha kuphasele kha maṱiriki mahoḽa . 
Zwo itwa nga iyi nḓila zwikili zwapo zwi nga bveledzwa , nṱhani ha mbuelo dzo ṱanḓavhuwaho dza tshitshavha . 
Tshanduko ya ikonomi ya mutheo , u aluwa ha ikonomi nga u ṱavhanya na u sika mishumo
U vha na vhuṱanzi ha uri pulane dza wadi dzi khunyeledzwa nga nḓila i no fusha ; na
khoro i fanela u shuma mishumo yadzo khagala nahone nga ṋdila i vhonalaho .
Modele muswa wa bindu u khou bveledzwa une wa ḓo fhungudza u ḓitika ho kalulaho kha bindu ḽa marifhi zwa ita uri hu itwe zwa ṱhanganelano ya tsumbathengo yo dziaho . Khabinethe ina fulufhelo ḽa uri tshiṱirathedzhi itsho tshi ḓo bveledza SAPO .
MAṄWE MAḒUVHA A NDEME A AFURIKA
119. U ḓivhadzwa ha Milayotibe
U ya nga tshiṱirathedzhi tsha zwa u ṱola vhutshinyi ha muthu a ita , zwidodombedzwa zwa muṋe ene muiti wa khumbelo zwi ḓo lingululwa nga tshfhinga tsha mitele a munanguludzo . 
Ndivho nthihi fhedzi ya Webusaithi iyi ndi u ṋetshedza mafhungo kha muthu muṅwe na muṅwe ane a dzhena kha Webusaithi ya Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe . 
Hezwi zwi ṋekedza muṅwe muṱaṱisano kha maraga wa zwipiriṱi zwa tshiofisi nahone zwi nga kha ḓi ita uri vharengi vha futelele kha zwipiriṱi zwa tshiofisi . 
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa : U thetshelesa na u amba : ( orala kana nḓowenḓowe )
Fulo ḽa muvhuso ḽa u Sa vha hone ha Mpfu ḽo rwelwa ṱari murunduni , vhunga khalaṅwaha ya vhuria ine vha fumba ngayo i kati .
U vhala hu re na u elela na nga u ṱavhanya hu engedzedzeaho .
Ho swikelelwa thendelano malugana na uri hu ḓo monithariwa hani nzudzanyo kha C / D
Uri arali vhone vho vha vha tshi dzula afho fhethu vho vha vha vha tshi ḓo vha murangaphanḓa wa ndwelatshanduko . 
Vhashumi vha re na tshenzhemo vha no bva ofisini ya Cape Town vha ḓo lavhelelwa u pfumbudza tshiṱafu tshiswa kha miṅwedzi i no swika ya rathi u itela u vha na vhuṱanzi uri tshumelo dzi no ṋewa vhathu ndi dza zwiṱandadi na khwaḽithi i no ṱanganedzea . 
U fha fureme ya u ṅwala u thusedza vhagudi u ṅwala nyambedzano na athikili ya gurannḓa .
Tshipiḓa tsha vhashumi tsha ikonomi ya vhashumi tshi fhasisa zwo ḓisendeka nga thyiori u fhirisa zwine tsha vha zwone kha vhutshilo ha vhukuma . 
U ṅwalisa zwi nga dzhia miṅwedzi miraru .
Sisiṱeme ya mafhungo a vhalwadze ya khwine i tikedzaho modele dza ndondolo dza hayani dzi re fhethu ho fhambanaho
Ndivho ya Mulayo wa Khethekanyo ya vhu 22(2) , hu shuma zwi tevhelaho
6.7.4.4 Ndi zwa ndeme uri khothe dza sialala i ṋewe maanḓa a u sengisa milandu ine ya sa tou vha mihulu na khanedzano ṱhukhu dza siviḽi dzi bvaho kha vhutshinyi ha mulayo wa sialala .
Vha nga ḓisa mbilo dzavho kha iṅwe ya ofisi dzashu dza vundu ( kha vha sedze kha khavara ya murahu ya nga ngomu u itela mutevhe wo fhelelaho wa ḓiresi dza ofisi dza vundu ) .
Kha tshifhinga tsho fhelaho , zwo tou vha zwa u thoma u bva tshe ra vha na demokhirasi musi hu tshi sikwa mishumo minzhi u fhirisa u vha na vhathu vhaswa vhanzhi vhane vha khou ṱoḓa mishumo , hezwi zwo kona u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vha songo tholwaho u bva kha 31% u yakha 23% nga 2007 .
na Khovhe ya Vhimbi
U shela mulenzhe kha nyambedzano dza kiḽasini .
Rathekhinoḽodzhi wa Inzhiniarini ya Phufeshinaḽa ( Pr Tech Eng )
Kholomo dzo haelwaho dzi shuma sa tshiṱangu tsha u thivhela uri vhulwadze vhu si phaḓalale vhu tshi ya na kha dziṅwe phukha dza mabulasini a kha vhupo uho . 
Nomboro dza dzingu dza u fha thanziela ya thengiso ya zwivhaswa
Tshibveldzwa tsha vhudavhidzani , tsumbo , mufhindulano
4.10 arali vho humbela uri vha dzule vha tshi ḓivhadzwa nga ha tshigwevho tsha muhwelelwa , Tshumelo ya zwa Vhululamisi i ḓo vha ḓivhadza arali muhwelelwa o shavha dzhele kana o iswa kha Iṅwe dzhele na zwidodombedzwa zwa fhethu henefho ; na
Kha ri ite nyito Itani kudamu kwaṋu kwa khovhe .
Mbuno dzi sedzwaho : Nyito vhukuma i tshi vhambedzwa na mbekanyamaitele na theo ya mulayo
U fana na tie , kofi i dovha ya vha tshibveledzwa tshine tsha ṱunḓwa nga maanḓa . 
Ndi vhuḓifhiduleli hashu roṱhe u khwinisa pfunzo .
Fhedzi , u fhirisa u bula ezwi , vha bula mbuno nga u khwinisa kuvhekanyele kwa maipfi a muredzo . 
Naho zwo ralo , mbofholowo ya ikonomi yo vha yone zwipikwa zwa ndeme zwa Dzangano ḽa Vhathu vhoṱhe vha Afrika . 
U vhambedza bugu/ zwibveledzwa zwo vhalwaho
Na musi hu na tshanduko , vhashumi vha vhenevho hu khou pfi vha khou ḓo dzhia ofisi dzi fanaho . 
U fhisa dzinnḓu muḓini wa kale , na zwenezwo nda pfa u nga vhutshilo hanga vhu khou swika magumoni . 
Zwiimiswa zwo Elwaho zwi nga wana u ṱanganedzwa hu ṱanganedzeaho ha u Shela Mulenzhe kha Mveledziso ya Ikonomi ya Tshitshavha . 
1.Vhuloi na zwitshavha zwa fhano hayani 2.Vhuloi sa nḓila ya vhurereli
Izwi zwi ḓo ita uri sekithara dzoṱhe kha vhulimi , maḓaka , na vhureakhovhe ( u bva kha vhabveledzi u ya kha vhaphurosesi ) vha a kona u sedzulusa zwikhala u itela nyaluso ya mabindu na matshilisano .
Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho mavu nga murahu ha dzi 19 Fulwi 1913 zwo vhangwa nga milayo ya mirafho vha si badelwe zwo teaho musi vha tshi bvisiwa .
Ri tenda uri mpimo wa tshifhinga tsha miṅwaha miṋa , sa zwe zwa dzinginywa kha khwiniso idzo , zwi fanela u tshimbilelana na maitele a dzitshaka . 
U ola nyolo ya thaidzo zwi ita uri zwivhangi zwoṱhe na mvelelo dzoṱhe dza thaidzo zwi kone u dzhielwa nṱha .
U sedzisisa sambulu ya zwo ṱun ḓwaho : R310
( i ) khwinisa Mulayotewa ;
Mishumo ya u ṅwala miraru ( 3 )
U dzudzanya na nyolo ya sisiteme dza vhuendi ha tshitshavha . 
U wana zwiko ndi thaidzo , nahone hu na ṱhahelelo ya kuhumbulele kwo khwaṱhaho nga ha u ita uri tshumelo dzi vhonale dzi tshi ṱanganedzea kha tshitshavha musi ho sedzwa tshivhumbeo tshadzo , luambo na mvelele . 
Zwi dzhia tshifhinga tshilapfu vhadzulapo vha sa fushei nga parula ine ya ṋetshedzwa vhatshinyi . 
Tshifanyiso tshi khou sumbedza dziṅwe dza nzulele dza vhuponi uhu dzine dza ḓo ṱuṱuwedza kutshimbilele na netiweke ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Ndambedzo na Nzudzanyo ya Zwiko zwi khwaṱhisedza , u alusa na u tsireledza khephithaḽa ya zhendedzi , ndambedzo na mutheo wa zwiko zwo ḓisendekaho nga zwiko nga u engedza ḽeveḽe ya u pfukisela u bva kha vhalambedzi vha zhendedzi , u engedza na u dzudza mbuelo , na u shumisa pulane na tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya tshikwama . 
U shumisa BAS u ita ṱhiransekisheni dza muvhalelano , u langa ḽedzha nyangaredzi , u ita zwa ndaulo ya masheleni na u lugisa mivhigo ya zwa masheleni . 
Hezwi zwi itiswa nga maanḓa nga u dzhiela nṱha hafhu dziṅwe khethekanyo dzi ngaho sa u Khwinisa na Nyengedzedzo ya Khephithala kha thandela dzo fhambanaho hu tshi khou tshenzhelwa mutsiko wa kushumisele , sa zwo sumbedziswaho mathomoni . 
Kha nyimele iyi , EMS ngei Cape Town i langiwa zwavhuḓi sa tshumelo ya vundu i re na ṱhumo yo khwaṱhaho kha fhethu na zwiṱiriki zwa tshumelo ya fhethu . 
Muvhigi wa Ndinganyiso ya zwa Mishumo wa Ṅwaha nga Ṅwaha wo iswaho kha Muhasho wa zwa Mishumo . 
Kha vha ḓivhe uri zwiṱitshi zwiṅwe zwa mapholisa zwi ṱanganedza khumbelo idzi nga awara dza mushumo .
u shumisa milayo ya matshimbidzele u itela u langa vhushaka vhu vhuedzaho ngomu kha nyimele ya Komiti ya Wadi .
Ndangulo ya thandela , hu tshi katelwa u khwaṱhisedza uri thandela dzi swikela ndivhotiwa dza vhupulani . 
U dzudzanya mafhungo
U dovha u anetshela zwiwo nga mutevhe u re wone
Data ya zwa ikonomi ya mutheo , nḓowelo , zwikonadzei na u kundelwa
Mishumo ya nnyi na nnyi hu tshi sedzwa ṱhoḓea dza mihasho ya muvhuso wa vunḓu kha u ita vhuḓifhinduleli havho ha u langula mishumo ye ya randelwa vhone hu tshi tevhedzwa Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio .
-- vhushaka vhukati ha luambo na maanḓa
Manweledzo a zwiṱirathedzhi zwa zwikhala zwapo , thandela na nyito , zwo angaredzwa afho fhasi : 
Kutshimbidzele kwa u langa -kutshimbidzele ku katela u vhea iṱo na u pima mveledziso u vhona uri ndivhotiwa dza thandela dzi khou swikelwa , u ta u kheluwa ha thandela kha pulane uri hu konou dzhiwa vhukando ha ndulamiso .
Musi zwo tea mbambadzo yo vhofholowaho i a shuma , musi zwo tea , hu vha na vhubveledzi na u swikelela sisiṱeme yoṱhe ya u tshimbidza zwibveledzwa u bva kha muṋetshedzi u ya kha khasiṱama . 
Kushumisele kwa luambo : ḓivhaipfi
Khomishini ya Masheleni na Muvhalelano i ṋetshedza musaukanyi wa mbekanyamaitele ya Phalamennde . 
A khonela kha tsha monde a dovha kha tsha u ḽa lwe a vho sia vhaḽa vhatambamurahu vho ḓaḓa .
Ṱhirantsekisheni dzo bvela phanḓa na Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe . 
Ri themendela uri mulayo u fanela u thoma maitele o ḓitikaho nga mulayo o khwaṱhaho a shumiswaho nga komiti yo ḓiimisaho ine ya sedzana na mafhungo a vhuḓiimisi musi a tshi vha hone u itela u tevhedza maitele a ḽifhasi . 
Mbadelo idzi dzi itwa u thusa nḓowetshumo dza South African Customs Union uri dzi kone u ṱa ṱisana na thundu dzo ṱun ḓwaho .
Vhuḓifhinduleli
U itela u tshidza muvhigi wa mulandu , muhwelelwa kha khumbelo ya u dzhia ndaka ha ngo hanedza ndaelo ya u dzhia ndaka zwi tshi ya nga ndaka . 
Zwenezwo hezwi ndi zwone nangoho nahone muvhuso a u zwi hanedzi na luthihi . 
Kushumele ku shumaho na u thoma u shuma ha nḓivho ya theori zwi ḓo dovha zwa khwaṱhisedzwa zwihulwane . 
Zhendedzi ḽa u shumsa vhuḓifhinduleli ḽo lavhelelwaho
Ḽevele ya vhuraru ya mbetshelwa ya muvhuso ndi gavhelo ḽa muthu nga muthihimuthihi u itela ndondolo ya u dzula kha tshiimiswa . 
Dzulo ḽi khou itea nga ṅwaha wa ndeme kha Afrika Tshipembe vhunga zwi tshi khou sumbedza zwithu zwiraru zwa ndeme , Anivesari ya vhu20 ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996 , Anivesari ya vhu40 ya Migwalabo ya Vhaswa vha Soweto na Anivesari ya vhu60 ya matshi wa vhafumakadzi wa 1956 .
Na u ṱuṱuwedza nga nḓila ya vhuhali koporasi dzine dza dzulela u kunga tshivhalo tshihulwanesa tsha miraḓo sa maraga wo govhelwaho , zwine zwa ita uri dzi kone u shuma lwa tshifhinga tshilapfu vhukuma nahone dza vha na khonadzeo khulwane ya u shela mulenzhe zwihulwane kha ikonomi na matshilisano . 
Maitele a tshitshavha a a ṱoḓea nga mulayo fhedzi ndi tshishumiswa tshine tshitshavha tsha nga tshi shumisa .
Nga murahu ha ṱhoḓisiso , ndo themendela uri SAPS i badele muhweleli mbadelo nga vhuḓalo sa zwe zwa fhulufhedziswa na uri tshifhingani tshi ḓaho , SAPS i vhone uri i badela mbadelo hune phulufhedziso dza vha dzo itiwa .
Dzina , diresi na ndalukanyo dza dokotela .
Phimo dzashu dza pfunzo dzo leluwa , fhedzi ndi dza vhuṱhogwa .
TSHIVHUMBEO TSHA PHALAMENNDE YASHU
a nga fhasi ha miṅwaha ya 18 na / kana
Mulayo wo khetheaho une wa ḓo tsireledza vhafarakani vha madzangano o raliho a u tou vha wa ndeme , fhedzi , u bva tshe u vhea tsumbo ya khaṱhulo ha vha ho no thoma uri a hu na dzangano ḽo tou kombetshedzwaho ḽine ḽa ḓo ṱanganedzwa . 
U sedzesesa ṱhoho ya mafhungo , nḓivhadzamuvhigi , phara khulwane na khephusheni .
Kha vhupo ha vhukuma ha u shuma hu na maṅwe masia are a ndeme u itela vhubveledzi ho engedzeaho . 
Khabinethe yo isa phanḓa na u themendela pulane ya mbuno dza sumbe u tikedza na u shumisa nga nḓila yo ṱanganelaho u itela u swikela mihumbulo miswa na u konanya kha Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi . 
Ṱhanziela ya u Ṱun ḓa : R125
Maga a sumbe a nzudzanyululo o bviselwa khagala kha maňwalo a thikhedzo ya tsumbamaitele ya thekiniki a wanalaho kha nḓila i tevhelaho ya vhukwamani : http://www.dwa.gov.za/Documents/Policies/WRPP/default.htm
Vha founele tshumelo ya dzikhasiṱama uri vha fhiwe referentsi ( 021 402 3911 )
Shumisani maipfi a tevhelaho kha ṱhalutshedzo dza vhoiwe : muḓimuwo , biko , vhumaḓi .
U khwaṱhisedza nau dzhiela nṱha mvelelo ṱhanu dza mdeme
Lwa tshifhinga tshilapfu , hezwi zwi ḓi sendeka kha ndeme na kuvhonele kwa vharengi vha Yuropa nga ha vhupo , kutshilele , mutakalo na tsireledzo ya zwibveledzwa na tekeniki ya mveledziso . 
Puḽane dza dzhango na dza dzingu khathihi na mbekanyamushumo zwi tea u ṱumanywa dza dovha dza elana na mishumo i re kha vhuimo ha lushaka . 
U ṋetshedza vhulavhelesi kha u kuvhanganya zwavhuḓi dzhonala dza khemisi . 
Vhawe vhasheli vha mulenzhe
Tshifhinga tsha zwino : tsumbo , Muṋango u valiwa nga awara ya rathi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Deithi : Ntakadzeni vhathu vha a mu funa .
THENDELANO VHUKATI HA MUSHUMISI NA ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka 
Vha na pfanelo ya u dzhena na u tutshela Riphabuliki nga lutamo lwavho .
Vhudzuloni ha izwo , mbuno , zwiwo kana thaidzo dzi tea u vhudziswa dzo livhanwa na thendelano kana phambano dzi tea u sumbedziswa . 
Zwivhumbi zwine zwa ṱuṱuwedza khetho ya sisiṱeme ya vhuthathazwitshili yo imaho ngauri iṅwe na iṅwe zwo dodombedzwaho . 
Iyi ndi khonsitituwentsi ya ndeme , nga maanḓa kha vhupo ha mahayani , hune thikhedzo yayo ya ḓo thusa u topola khaedu dzine hone : sa tsumbo u rema miri kha vhupo u itela khuni zwine zwa nga vhanga mukumbululo u si wavhuḓi .
( 2 ) Khoro ya musanda ine ya tevhela maitele a mulayo wa sialala nahone ye ya vha yo tendeliwa nga mulayo musi Mulayotewa u saathu thoma u shuma , i nga isa phanḓa na u shuma i tshi tevhela mulayo muṅwe na muṅwe u no khou shuma khathihi na nḓowelo .
U khwakhiswa ha zwiimiswa izwo ho humiselisa murahu zwinzhi zwe ra swikelela kha demokirasi yashu ntswa .
Vhaṅwe vho vhorisa maḓi , vhaṅwe vha fhethu vha na miroho i si minzhi na mitshelo .
EU yo ita na u ṱanḓavhuwa , u engedza miraḓo miswa , nahone hezwi zwi sumbedza nungo dza u swikelela mulalo kha khonthinente yashu . 
Ṱhaṅwe arali ṱhanzi i tshi nga thusa na u leludza vhupfiwa uhu . 
Vho humela kha u konḓelwa u kunda kha uri ṱhanganyelo yo badelwaho muvhudziswa nga ḓuvha ḽa u dzhielwa ndaka yo vha yo lingana na uri a hu ngo vha na ndulamiso u ya phanḓa fhasi ha Mulayo wa Pfumedzano yo khwaṱhisedzwaho . 
Nḓowetshumo ya zwa muḓagasi i na zwipiḓa zwiraru - u bveledzwa ha muḓagasi , sisiṱeme ya u pfukisela kana ḽaini dza giridi ya volitheidzhi da nṱha na netiweke ya u phaḓaladza ine ya dzhena kha vharengi nga muthihimuthihi . 
Fureme dzi songo pfuka R1 575
U kweiwa ha zwithu zwa muḓagasi hu tea u kwewa na ṱanzielwa muthu a shumaho nga muḓivhamuḓagasi a re na ndalukanyo dzo teaho , tenda ṱhanziela ya rumelwa kha vha Tshumelo u itela u rekhodiwa nga u ṱavhanya musi ho no kweiwa . 
U itela u takadza vhomakone vha vhashumi u vha vhudza zwine a humbula uri vha ṱoḓa u zwi pfa nga ha tsheo ya vhulanguli nga ha zwibveledzwa - vhudzuloni ha zwine a zwi tenda tshoṱhe . 
( 2 ) A hu na muthu ane a ḓo fara tshidzulo tsha u vha Muphuresidennde zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini , fhedzi , musi muthu a tshi khethiwa u n a dadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Muphuresidennde , tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi .
ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya shango ḽa nnḓa
U tamela mashudu kha muvhuso na vhathu vha Cuba kha u fhedza miṅwaha ya 50th kha vhuḓilangi na , mbofholowo ya u khetha nḓila ya mvelaphanḓa .
U shumisa pulane ya wadi
U dzhenelela ha tshitshavha ndi ha ndeme u itela u swikela ṱhoḓea dza mulayo dzo sumbedzwaho kha mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 , na Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 .
nḓila dza ngomu dza u tandulula phambano nga ha kuṱalutshedzele malugana na u vhea iṱo na kushumisele kwa pulane .
Hu tea u vha na u shela mulenzhe hune ha ḓo itwa nga muvhuso wa vunḓu na wa lushaka u itela u thusa vhupulani ha masipala . 
arali thendelano ya u kovhekana mbuelo na u pfukisa zwishumiswa yo ṋambatedzwa kha fomo ;
U bva kha zwiṱepisi zwa tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka , u tevhelana kha mushumo wa tshiofisi hu dovha hafhu havha tshiofisi , vhuṱambo ha muvhuso .
Kha masia manzhi , mabindu , vhashumi na tshitshavha tshapo zwi nga sumbedza uri zwi nga sumbedza hani zwithu zwa ndeme zwa puḽlane .
Tshipikwa ndi tsha u khwinifhadza nḓisedzo ya tshumelo khathihi na vhuḓi ha matshilo a vhathu nga tshenetsho tshifhinga tshithihi kha ḽoṱhe ḽa Afrika Tshipembe . 
Kha Vhuimo ha Vhukati , vhagudi vha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili vha ḓo ṋaṋa u dzhiela nṱha maipfi na zwivhumbeo zwa girama vho no ḓowelaho .
1.8. Khabinethe yo sumbedzisa u kwamea nga tshitatamennde tsha tshitshavha tsha Majuta vha Afurika Tshipembe .
Fomo 12A : U khantselwa ha thendelo nga mubebi kana mulondoti
U dovha u anetshela tshiṱori nga maipfi awe ( lwa oraḽa kana u ṅwala )
Hezwi zwi fhasi vhukuma musi hu tshi khou vhambedzwa na lifhasi lothe hune kunele kwa vha 860 mm nga nwaha .
U sa shumisa tshelede yoṱhe zwo itea kha mphomali iyi zwe zwa bveledzwa u haṱulwa ha thendara , u ṋekedzwa ha saithi , mvelaphanḓa i ongolowaho kha saithi na akhaunthu dza u fhedzisela dza vha dzo salela . 
Khabinethe yo dovha ya tendela uri Afurika Tshipembe ḽi ḓilugisele kha u ṋetshedza makumedzwa a mbambadzo u itela uri a sedziwe kha CITES CoP 17 nga 2016 ine ya ḓo farelwa Afurika Tshipembe .
Mulanguli wa thandela wa mafulufulu u tamba tshipiḓa tsha u rangaphanḓa kha luṱa lwa u thoma mushumo . 
Zwine ṅanga dza sialala dza ita musalauno zwi tea u vhonwa nga kha Mulayo wa Vhashumi vha Mutakalo vha Sialala78une a u languli fhedzi uku kuitele , u dovha hafhu wa lavhelesa-vho idzi ṅanga dza sialala sa tshipiḓa tsha sisiṱeme khulwane ya mutakalo .
Khwaṱhisedzo dza bannga u ya nga ha thendelano ya u hira dzo dzhenwaho khadzo na vha Venture Building Trust ( Pty ) Ltd . 
Vhurangeli uhu vhu ḓo isa phanḓa u khwinisa nga nḓila yavhuḓi na nga nḓila i vhulungaho masheleni khwaḽithi ya tshumelo ine ra ṋea tshitshavha .
Kha u vhalela tshanduko dziṅwe na dziṅwe , vhuphara uvhu a vhu nga ḓo fhiriswa nga fhasi nga nyimele dziṅwe na dziṅwe . 
Zwiimiswa zwivhili zwi fanela u khunyeledza zwa khonṱhiraka ya thandela dza saintsi dzo salaho hu si na u lenga . 
Lwa miṅwaha yo vhalaho , mashango manzhi a Afrika o mbilimbiḓana na khaedu dza ṱhahelelo kha zwa vhuvhusi , nga tshivhumbeo tsha zwiimiswa zwi si na nungo , zwikhala zwa poḽitiki zwo fhimiwaho na maitele ane a sa katele vhathu vhoṱhe . 
Vha pulana kha u ṱuṱuwedza vhathu u shumisa vhuendi ha nnyi na nnyi u fhungudza tsitsikano ya vhuendi . 
Onkhoḽodzhi ( khemotherapi na radiotherapi )
Musi hu si na nḓila ya mushumo i re khagala ṱhuṱhuwedzo ya vhukati u a bviselwa kule , vhalanguli vhaṱuku vha a ḓivha uri vha ita hani ngaganyo zwavhuḓi na uri u sedesa kha asesimennde nga kushumele kwa nuthu u fhirisa u asesa nḓisedzo nga yuniti kana mihasho . 
Mishumo yoṱhe ya u Linga ha Fomaḽa i tea u modarethiwa ndivho i ya u itelavhuṱanzi ha uri mushumo u kha maimo o teaho na uri zwitandadi zwo teaho zwi khou tevhelwa .
U ṋea na u tevhedza ndaela na masia zwi sa konḓi
U londota rekhode ya vhukuma ya tshivhumbeo tsha tshiimiswa , vhashumi na maanḓa a vhukuma a poswo dzoṱhe dza muhasho muṅwe na muṅwe . 
Ndi ngazwo , naho ho sedzwa data ine ya vha hone , phetheni idzi dzi ṋetshedza khaedu dza tshiṱirathedzhi tsha ndeme kha vhathu vha shelaho mulenzhe kha u shumisa hu aluwaho ha dzi ICT zwikoloni zwa Afrika Tshipembe . 
U bveledzwa ha Pulane ya Tshiṱirathedzhi ya Themamveledziso ya vundu ho thoma u bvisela khagala masia mahulwane a u dzudzana vhukati ha vhashelamulenzhe vho fhambanaho . 
Naho zwo ralo , nga nnḓani ha musi khethekanyo ya vhuraru yo ambiwa nga hayo , ri nga si ambe mafhungo a muhumbulo wa zwa mbeu . 
Ndi 50% fhedzi ya vhafhinduli vha Ṱhoḓisiso ya Komiti dza Wadi dza Lushaka vhane vha humbula uri zwi a shuma .
U ṱhogomela musi vha kha webe ndi zwa ndeme ! 
Ho vha na mivhigo ya mafhungo minzhi musi vha tshi vheiwa kha ḽivi ya sipeshala . 
Honeha , ngauri u guda luambo ndi maitele o vanganaho / ṱanganelaho , zwikili zwi fhiraho tshithihi zwi ḓo shumiswa .
Kha vha vhudzise arali muthu a khou pfa a tshi kona u bvela phanḓa na vhuḓifhinduleli ha tshigwada . 
photho ya vhudzheno
Muvhuso u na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri hu na ndambedzo ya Tshikimu tsha Thikhedzo ya Vhuṋe ( SOS ) u itela miṱa i shayaho na mveledziso ya nḓila dza u bveledza tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya STB .
Maṅwalwa a ṋetshedzwa matshudeni , vhane vha dzhenisa maipfi musi vha tshi vhala u itela u khunyeledza na u ita uri ḽiṅwalo ḽi kone u amba . 
( ii ) sisiṱeme dza mulayo wa vhuṋe kana wa muṱa dza sialala iṅwe na iṅwe , kana dzine dza tevhedzwa nga vhathu vhane vha fulufhela kha vhurereli honoho .
Mbudziso dzi rumelwa mihasho ya zwa thekiniki
U buletshedza na u ṱalutshedza mushumo wa miraḓo ya Komiti ya Wadi na miṅwe miraḓo ya tshitshavha kha CBP .
SMS idzi dzi khwaṱhisedza u wanala ha mbilo dzavho fhedzi a si themendelo ya uri dzo badelwa .
Ri khou tea u khwaṱhisedza uri ari tei u sia vhupo ha mahayani nnḓa kha mvelaphanḓa iyi i nyanyulaho .
Samithi i ḓo bvukula mushumo we ra vha ri tshi khou ita na vhafarakani vhashu vha BRICS kha thandela dzi tevhelaho : 
Ndi vhathu vhane vha vha vha Mashango a re Miraḓo ya Mbumbano ya Afrika ( AU ) fhedzi vhane vha fanela u shela mulenzhe kha pfufho idzi . 
Gavhelo ḽa khethekanyo dzo fhambanaho ndi tsheo ya mbekanyamaitele i ne ya dzhiela nṱha zwiṱaluli zwo vhalaho , hu tshi katelwa ḓivhazwakale ya kushumiselwe kwa tsheledemviswa na ṱhoḓea ya tshumelo dzenedzo . 
Zwiṅwe zwiṱaluli zwa garaṱa ya debithi kana ya khiredithi ( sa tsumbo , maikhirotshipi ) zwi nga konḓa u i kopa kha garaṱa ya dupiḽikheithi zwi ḓo ṱoḓa u swikelela zwiko na nḓivho yo khetheaho ya thekhinikhala . 
athikiḽi dza mafhungo kha
Zwiṋoni zwi fhaṱa zwiṱaha na u kudzela makumba .
Fhedziha , tshiimo tsho vha tshi khou khwinisea u bva tsha nyambedzano ya u ṋetshedza mavu dzo thoma . 
( b ) u ita milayo na ndaela malugana na mafhungo adzo , hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe , vhuḓifhinduleli , u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi .
Vhaofisiri vha ombedzela uri izwi a zwo ngo vha mvelelo dza u shumisa tshiimo tsha sialala tshine ndivho ya hone i kha u anganya mbuelo . 
Phakhedzhi ya khakhululo dza muthelo yo ḓivhadzwaho afha i shumisana na vhurangeli ha khakhululo ya zwa ikonomi vhuṅwe nga u bvisa zwiko zwa masheleni a vhubindudzi , mveledziso ya ikonomi na tsiko ya mishumo . 
Bugu ya kiḽasini ya u vhala ine ya vha ya lufherani lwa u vhala. U vhumba tshisiku tshawe tsha maipfi ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe a tshi shumisa maḽeḓere a u ranga a maipfi u fhaṱa zwikili zwa u ita ṱhalusamaipfi ( tsumbo : goloi , vothi ) .
U thetshelesa
MBUELO IYI I O ANI ?
Hu na tshakha nnzhi dzo fhambanaho dza ndangulo ya thandela dzi shumiswaho kha mveledziso dza sekithara .
Mbetshelo dza Mulayo dzi ṋetshedza muhwelelwa wa vhuvhili thaidzo i engedzeaho . 
Tshikalambibvelo ṱhanganyelo / guṱe
Nyimele dza dzilafho ḽo ṋaṋaho
U vhekanya zwiwo nga nḓila yone
Arali DAFF ya ṱanganedza khumbelo yavho , vha fanela u bvisa vha ḓise Fomo ya 2 vha nambatedze na zwi tevhelaho . :
Milayo i ṋetshedza uri tshivhalo tsha maitele a thagethe dza kushumele :
5 . Milayotibe
Vhuṱanzi vhu bula vhubvo ha mafhungomatsivhudzi ane a ḓo shumiswa kha u pima tshisumbi ; ndi nnyi a no ḓo tshi kuvhanganya , hani nahone lini .
Vhugudisi na u Fhaṱa Vhukoni ha Komiti dza Wadi
Izwi zwi nga si leluwe u ṋetshedzwa kha mutikedzo wa dzinnḓu na u mona na mutikedzo u bva kha zwiṅwe zwiko zwi khou thoma u vha zwa ndeme , zwine a zwi leluwi u zwi swikelela u bva kha zwiko zwo angalalaho . 
Nga u angaredza u gonya ha mitengo ya ṱhundu ho dzula hu fhasi , zwe zwa dzhenelela kha maitele a tshanduko ya mitengo . 
Uhu vhudzulo ha vhathu hu wanala ngafhi malugana na zwithu zwi re na ndeme zwi re hone zwi no fana na phakha dza dzingu ? 
Fhedzi , zwi nga itea vho na kha maḓi a re kha tshiimo tshi re na esidi . 
Magudiswa a tevhelaho a fanela u funziwa oṱhe kha themo ya 1 .
Mbekanyamushumo dza fulufulu ḽo linganaho dzo thusa kha u vhulunga 450 MW na u fhungudza u tshikafhadzwa . .
Ndi dzangano ḽi si na vhuaḓa nahone ḽi no vhuswa nga ngona . 
GIREIDI YA 1 : ( U THOMA ) LUAMBO LWA HAYANI ṰHOḒEA DZA THEMO IṄWE NA IṄWE
Thuso : Thuso i dzhiiwa sa mbuelo yo wanalaho . 
Hu na fomo yo sumbedzwaho kha thebulu ya 8 ;
Fhedziha , vhurumelwa ho khetheaho vhu fhira vhurumelwa ha tshoṱhe , na tshivhalo tsha vhurumelwa ho khetheaho tshi khou ya u fhungudzwa uri tshi eḓane na kana tshi vhe tshiṱuku kha tshivhalo tsha vhurumelwa ha tshoṱhe . 
Luambo : Shumisani kuvhimbi a kha u vhumba masumbavhuṋe .
Naho zwo ralo , muthu anga si kone u tou angaredza kha mulayo . 
ḓivhadza vhadzulapo nga ha ndeme ya pfunzo , na mishumo yavho , vhuḓifhinduleli havho kha pfunzo ;
76 . Milayotibe i kwamaho mavunḓḓu
mbeu i si yone .
Kha vha vha vhudze uri vha nga voutha zwo leluwa nga u vhala zwanḓa fhedzi nga nḓila yeneyo muṅwe na muṅwe a nga vhona zwe vha vouthela . 
1.4.2. Samithi yo vhea gemo ḽa ndeme kha u fhaṱa vhuthihi ho khwaṱhaho na tshumisano vhukati ha maraga ine ya khou bvelela na mashango ane a khou bvelela uri hu shumiswe Agenda 2030 kha Mveledziso i yaho Phanḓa .
Ro ni thomela mutevhe muṅwe na muṅwe .
Muvhuso u khou ṋetshedza tshumelo dza ndango ya khombo na u thusa vhapondwa .
2.5 . Khabinethe yo ṱanganedza maambiwa nga Oditha Dzheneraḽa ngaha mawanwa a odithi a muvhuso wa Vunḓu na wa Lushaka ya 2013 / 14 , vhunga izwi zwi tshipiḓa tsha vhuḓidini ha muvhuso ha u vhusa nga nḓila yavhuḓi .
QLTC i ḓivhadzwa nzudzanyo ya khwiniso
U amba nga zwe a ṅwala , na zwe vhaṅwevho vha ṅwala u itela u tsivhudza kha zwe vhathu vha vhona .
Iyi i ḓo vha mveledziso ya u thoma Afrika . 
Muengedzo 1
Kha maṅwe masia a Vundu , ane a anzela u vhidzwa u pfi ndi vhuponi ha mahayani , vhathu vha na tsireledzo ya tshumiso ya mavu i no khou shuma i sa fani na tsireledzo ya tshumiso ya mavu i no langwa nga milayo . 
Ri tea u wana mbekanyamushumo ya ikonomi ya vhuvhili ine yavha na masiandoitwa mahulwane u fhirisa ayo maṱuku manzhi-manzhi .
Mavhusele avhuḓi ndi u vhusa fhethu ha vhukhethelo ha masipala na vhadzulapo vhaho u ya nga muya wa Ndayotewa wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe . 
Zwi tsela fhasi u ya kha tshivhalo tsha zwino . 
Zwino vhudzusani khonani mbili zwithu zwine dza zwi funesa . zwiḽiwa zwi funeswaho ? phurogireme ya TV kana radio i funeswaho ? muthu a funeswaho ?
5.3.3 Pfanelo ya tshumelo ya nṱhesa
ḓivhadza vhakhantseḽara vhoṱhe nga ha CBP
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri vhagudi vhavho vha vhe na nḓivho ya zwiṱori , zwidade zwipfufhi , zwirendo na zwiimbo vhege iṅwe na iṅwe .
11 . Fesithivaḽa ya Ḽifhasi ya Vhaswa na Matshudeni
( b ) u sumbedza nga u angaredza zwi kwamaho zwa ndinganyiso ya mbeu Afurika Tshipembe .
Milayo ya Federaḽa yo thivhela nungo dzo raliho . 
3.1 Tshakha dza maambiwa
( i ) mushumo wa u thoma zwithu , u ṱuṱuwedza u farana ha lushaka , u tshilisana , mulalo na vhudziki ; na
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa1998 - Khethekanyo dza 73 na 74 .
Mbadelo dzi nga kha ḓi itwa ofisini dza Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe sa zwe zwidodombedzwa zwa ṋetshedziswa zwone .
( 1 ) Tshifhinga tsha ofisi tsha Mulangavunḓḓu tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe , tsha fhela musi a tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓḓu a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe .
Phambano idzi dzi sumbedza zwavhuḓi vhuṱhogwa ha u nanga zwiṱaluli zwa vhuendi na phaḓaladzo kha munango wa vhupo ha u shululela , hune izwi zwa dzhiwa kha madzomomulambo . 
Kha nyimele nnzhi , khetho dza komiti dza wadi dzi shumisela ndaulo ya masipala na vhukoni na lodzhisitiki u kunga vhakhethi vha si gathi kha miṱangano ya u thoma komiti dza wadi .
Hu na vhunzhi ha mbuno malugana na vhukhwine vhu si havhuḓi ngamaanḓa-maanḓa nga nṱhani ha ṱhangano ya zwi tevhelaho : 
Uya nga tshikimu tsha zwino tsha madzulele nḓila i yoṱhe ya u tendela nnḓu ya vhaeni ndi u dzudzanyulula nnḓu uri ivhe ya ' Vhudzulo Zwaho '  . 
U leludza mahumbulwakha u dzhenelela ha tshitshavha kha masipala , na zwiimiswa zwo thomiwaho u itela uri tshitshavha tshi dzhenelele .
Khombo dzi ḓo fhungudzwa nga u shumiswa ; u londotwa na u tevhedzela tshoṱhe mirandelo yoṱhe ya masheleni uri hu kone u wanala mawanwa o kunaho a odithi . 
Kha sia iḽi , ndo takala na u nyanyuwa vhukuma uri wekishopho iyi yo dzudzanyiwa . 
Mafheleloni , naho , ndi vhuṱhogwa u vha na sisiṱeme ya vhuendi ha nnyi na nnyi vhu shumaho . 
Ndangulo ya Tshiimo u langula tshiimo tsha Pfungavhuṋe ya Afrika Tshipembe u fhaṱa tsivhudzo ya vhuḓi , na thandela dza shango sa u kunga vhubindudzi , mbambadzo na vhuyo ha vhaendelamashango . 
Kha vha ye kha vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa tsini na ha havho
Bembela ḽa lushaka ḽi ḓo itwa nga dzi 20 Shundunthule .
Ri ḓo ṱavhanyisa u thomiwa ha tshumelo iyi , ri tshi khou shumisana na sekithara ya phuraivethe .
30% ya mbadelonyengedzedzwa kha mushonga wa nnḓa ha fomuḽari
Dziṅwe ṱhanganyiso dza themba ( consonants ) na pfalandoṱhe ( vowels ) dzi nga itwa nga themo ya vhuraru kana ya vhuṋa .
mbekanyamaitele nahone hezwi zwi ḓo shumiwa nazwo kha vhusimamilayo ho lavhelelwaho .
Pulane hedzi kanzhi dzi ṋea vhashumi tshikhala tsha u swikelela masheleni avho phanḓa ha musi vha tshi ya u awela , nga kha khadzimiso kana u tou bvisa nga ngomu banngani . 
Zwiko zwa masheleni a nnyi na nnyi zwo fhambana ; zwi tshi bva kha thuso ya vhalambedzi yo fhungudzeaho ; na mitengo ya u hadzima ya vhuḓivhusi u itela sekithara dza phuraivethe uri dzi swikelele pfuma ya mashango a nnḓa . 
Hune thendelo ya u vha mubebi wa ṅwana a si wau nga mbebo ya sa ṱo ḓee
Zwi tshi tevhela khumbelo i bvaho Sri Lanka na South Sudan ya u ṱoḓa thikhedzo kha u ḓisa Mulalo na vhupfumedzani , Vho Cyril Ramaphosa , vho nangiwa sa Muimeleli o Khetheaho a bvaho Afurika Tshipembe wa mashango aya mavhili .
U shela mulenzhe kha nyambedzano wa u khetha ṱhoho ine ya ḓo ṅwaliwa ngayo .
DZIPHAMBANO DZI VHONALAHO NA DZI SA VHONALIHO HU TSHI KATELWA ZWI FANAHO NA ḼIBULAMBEU , VHUKALE , VHUBVAMURAHU , MUVHALA , VHUHOLEFHALI , KUTSHILELE NA TSHITAILA TSHA MUSHUMO .
Mulayotibe u tama u ita tshanduko dza ndeme kha dziṅwe theo dza mulayo u itela u khwiṋisa ndaedzi dzo fhelelwaho nga tshifhinga . 
5 . Vhathu vho tholwaho
U amba nga ha ndeme dza mvelele ,
23 . Mabammbiri a kuhumbulele kwa handela ya IDP
Tsha vhuraru , zwo sedzwaho kha u ṱanḓavhudza kana u khwinifhadza nḓisedzo ya tshumelo zwi tea u sedzwa .
Ri ri nyito dza u khwaṱhisedza a dzo ngo vhuya dza tea u bveledza khethululo dza mirafho nga u humisela murahu . 
Arali mufu ovha a na ndindakhombo ya u enda , kha vha kwame vha ndindakhombo u thoma u sedzulusa arali mufu ovha o tsireledzwa zwi tshi ḓa kha kheisi ya lufu .
Thandela dze dza lambedzwa nga Tshikwama itshi dzo phaḓalala na sekhithara nzhi u bva kha sekhithara ya vhulimi u ya kha mishumo ya lushaka luthihi na vhuendelamashango , sa senthara dza vhutsila na zwivhaḓwa na zwiimiswa na tshumelo dza zwa mafunda . 
Nga pfanelo vhatshimbidzi vha tea u vha vhathu vhane vha kona u amba nyambo dzapo nahone vha kona u pfukisela mihumbulo ya CBP kha dziṅwe nyambo10 .
Sisiteme mbili dza wadi na vhuimeleli ho linganelaho zwi amba uri zwitshavha zwo khetha thwii vhaimeleli vhane vha ḓo hwala vhuḓifhinduleli havho , u tshimbidza na u amba nga ha ṱhoḓea dzavho .
Vha ḓo badela tshumiso yo ḓewleaho ya luṱingo na tshumiso ya ṱhingo thendeleki arali vha tshi founa kha luṱingothendeleki .
Fhedzi zwa zwino , u bva tshe ha itwa ino khoso , ndi tou vha muthu o shandukaho tshoṱhe . 
Khwinisani thikhedzo yaṋu ya mushumoni : Arali no dalelwa , ni songo ofha u ṋetshedza vhaṅwe mishumo kana u humbela thuso . 
Ikonomi ya Gauteng i bvelaphanḓa na u dzhenelela u fha mukovhe muhulwanesa wa ikonomi ya lushaka . 
Tshifhingani tsho fhiraho , mutshinyi o vha a tshi tea u vhanga nyofho ya " u ḓihuvhadza " , he ha kundelwa u vhona uri u tovhola , sa tsumbedzo ya maanḓa na ndaulo , i nga kha ḓi sa livhiswa kha u vusa nyofho ya khakhathi dza nndwa . 
U shuma nga maipfi a ndeme kha ḓivhaipfi i so ngo ḓowelwaho nga vhagudi
Nḓila iyi i ṱoḓa u ḓiimisela ha masipala uri vhadzulapo vha zwi kone u shanduka vha si tsha vha vhashumisi vha tshumelo vha u tou itelwa , vha shanduke vha vhe vhadzulapo vha no kakarika , vha tshi shela mulenzhe kha u swikela zwa ndeme dza mveledziso dzavho .
GEMS i khou aluwa
Madi ane a swika henefha kha 60% fhano a shumiswa kha u sheledza .
Ro nanga u lumbama kha vhuvhekanyandeme vhuṱanu , pfunzo , mutakalo , u lwa na vhutshinyi na vhugevhenga , mveledziso ya mahayani na tshanduko ya mavu khathihi na u sika mishumo yavhuḓi .
Yuniti yo vhumbwa nga vhashumi vhavhili . 
Izwi zwi shuma hani kha Komiti ya Wadi yavho ?
Vho vha vho fheletshedzwa nga vhurumelwa ha nṱha ha dziminisiṱa na vhoramabindu u ṱuṱuwedza Afrika Tshipembe sa hone hune vhathu vha fanela u takalela u bindudza hone .
Mulayo wa Thukhitha dzi re Khombo , wo shumiswaho nga Muhasho wa Mutakalo , u itela u langwa ha thukhitha dzine dza nga vhanga khuvhalo kana vhulwadze kha kana lufu kha vhathu nga mbuno dza u vha phoizeni , i ḽaho , i pundisaho , u ya nga u ralo nga tshivhumbeo . 
Ri ṱama muḓi washu ra thuthubisa khirikhethe .
Dzhenisani maṱaluli a u ṱalutshedza mvumbo yawe .
Thaidzo i sa ṱalutshedzei ndi yauri mazhendedzi a muvhuso a thoma u lingedza u engedza mbuelo , sa zwipikwa zwi sa vhudziswi musi hu si na dziṅwe ndivho dzi re khagala . 
Naho zwo ralo , matherorisi vha tea u khethululwa nge vha mashangoḓavha vha shumisana u itela u sima mulalo ḽifhasini . 
Zwikili zwa khomphiyutha zwa nṱhesa kha MS Excel , MS Word na PowerPoint . 
a mubebi wa ṅwana ane nga fhasi ha ndondolo nahone zwo itwa nga fhasi ndima 16 ; kana
Mushumo wa vhukati kha tshitediamu tshiṅwe na tshiṅwe u fanela u thomiwa hune vhashelamulenzhe vhoṱhe vha imelwa . 
U shumisa tshumiswa dza u ṅwala nga vhuḓifhulufheli ho kalulaho na u leluwa ( sa , khirayoni ) .
Hu tshi tevhela dzulo ḽa ndaṱiso , zwileludzi zwi nga langulwa fhedzi lwa tshifhinga tsho randelwaho nga tshiimiswa tsha u valela tshiṱokisini . 
Muhanga wa Tshiṱirathedzhi tsha Kotara ya Vhukati ( MTSF ) : 2014 - 2019
Tshigwada-tshipikwa na Ndivho ya Mbekanyamushumo dza Zwikili
U ṱalusa thekiniki dza u
Hezwi zwi nga khethekanywa nga vhupo ha ndeme vhuhulwane vhuṋa , hune ha vha : 
Ndeme ya u monithara maga o dzhiiwaho kiḽasini , tshikoloni , nga maanḓa kha vhuimo ha sekhethe na tshiṱiriki khathihi na vhuimo ha vundu , malugana na " nzudzanyo dza khwiniso " u bva kha ndingo ndi zwa ndeme vhukuma .
Matshelo ḽi tshi tsha Vhonani na muzwala vha ḓo tamba vha ḓiphiṋa vha tshi bambela na u fula mitshelo .
Nga murahu ha mbadelo , vha ḓo rumelwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u yo humbela muvhigo u sumbedzaho uri a vha athu farwa .
Nomboro ya vhana vhane vha khou dzhena Gireidi R yo engedzea kavhili , ubva kha 300 000 uya kha 700 000 vhukati ha 2003 na 2011 .
Hu itea mini arali zwitshavha zwi no fhira tshithihi zwi na nḓivho ya sialala i no kwama tshiko tshigede ?
6.8 . Muhasho wa zwa Saintsi na Thekinoḽodzhi
U vhona uri Muhasho u ḓivhadzwa nga mveledziso dza zwinozwino nga u topola zwikhala zwa na u leludza kuitele kwa ṱhoḓisiso nga mafhungo a iteaho zwino o teaho . 
U dovha u toolola / amba nga ha ene muṋe Tshibveledzwa tsha mafhungo : ndaela , mafhungo a mbuno
1.8. Khabinethe i ṱanganedza u fhedziwa na u ṋetshedzwa ha Buroho ya Khuliso ya Khosi Dalibhunga Mandela kha tshitshavha tsha Mvezo tshine tsha rangwa phanḓa nga Khosi Vho Mandla Mandela vhane vha vha muḓuhulu wa muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela nga dzi 18 Fulwana 2013 .
Musi lusunzi lwo ṱangana na zwiḽiwa lu sia feḓa u itela u sumbedza nḓila .
Muhasho wa Pfunzo na Mveledziso ya Mitambo a u nga ḓivhofhi kha u awada u avhelwa maraga ha mubidi phoindi dzi nṱha nahone u nga awada bidi yo fhelela kana sa tshipiḓa . 
( b ) u vhewa , iledzwa kana u fhungudzwa ha mithelo ya lushaka , mbadelo , mishumo kana tshadzhi ;
Maṅwe maṅwalo kwao , a ngaho mutevhe wa vhusedzulusi na bambiri ndanga zwisedzuluswa , nazwone zwi tea u dzheniswa . 
I dovha hafhu ya ṋetshedza thikhedzo dza vhulanguli na vhuvhusi u khwaṱhisa u shela mulenzhe ha tshitshavha . 
( e ) ya uri arali a tshi khou ya khothe nga murahu ha musi o farwa , a hweswa kana u vhudzwa tshiitisi tsha uri a valelwe na u bvela phanḓḓa na u valelwa , kana u vhofholowa ; na
U shuma na / nga mafhungo : Tshipitshi ; zwifhinga ; tshaka dza mafhungo ; tshaka dza pharagirafu ; Mambwaita na mambwaitwa ; Mafhungodavhi na mafurase
Mapholisa na vhone vho lingedza u mu kwengweledza uri a songo bvela phanḓa na mulandu , vha mu vhudza uri a hu na tshine a ḓo wana kha u sala hawe murahu mulandu uyu nga nnḓa ha lufu ene muṋe . 
Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi u katela :
Tsireledzo ha madzangalelo a phurofeshinala ndi mushumo na tshiitisi tsha uri hu vhe na madzangano a phurofeshinala . 
Arali vhe mufumakadzi ane a khou humbula nga ha u vhifha muvhilini kana vho no ḓi vhifha muvhilini , vha tea u wana ṱhogomelo ya khetheaho .
Tshishumiswa tsha u monithara tshi nga shumiswa kha bvisa tsivhudzo dzi tshilaho kha zwiko zwo teaho u itela tsenguluso na tsheo . 
Muthu ane a si vhe muraḓo o ḓiṅwalisaho wa GEMS o shumisa garaṱa ya vhuraḓo ya GEMS fhethu ha u shumela a wana na tshumelo dza dzilafho .
Mafhungo haya a dzulela u ambwa nga hao thwii na tshiṱafu , vhe vha vha vha tshi dzulela u vhonwa mulandu wa u lenga kana u rangisa phanḓa khumbelo dza vhaṅwe vha vhathu nga nṱhani ha zwiṅwe khamusi hu tshi nga vha zwa politiki kana vha tshi khou tou dzhia sia vhone vhaṋe . 
Vha nange nga u puṱedza khayo .
f ) Vho Dokotela Tanya Ethel Abrahamse ;
Ndingo dzo fhambanaho dzo itwa u itela u langa vhukhwine ha u sikena . 
Muthu muṅwe na muṅwe a fhaṱaho , a shandukisaho na u ṱun ḓa dzigoloi u itela vhubindundzi kana u rengisa , u tea u ḓI ṅwalisa na Muhasho wa Vhuendi .
( c ) Minisiṱa o rumiwaho nga miṅwe miraḓḓo ya Khabinethe .
Shedulu ndi tshishumiswa tsha ndeme tshine tsha ḓo thusa vhatshimbidzi kha u pulana maga ane a ḓo dzhiwa u swikelela pulane .
Mulayo zwawo wo bveledzwa nga u thuthwa ha ṱhoḓea dza u fara kana u khwaṱhisedza maanḓa a u dzhia tsheo . 
U vhala na vhagudi
Ndi ḓo tou vha ndo awela nahone ndi ḓo tshi vhona tshibode tshi tshi swika nda takutshedza nda wina mbambe . "
U ṋetshedza mafhungo a mutheo kha khasitama zwi tshi elana na tshumelo dza muhasho . 
2.4. Khabinethe yo tendela Luṱa lwa vhuraru lwa Makumedzwa a Tshiimo tsha Nṱha lwa Mbekanyamushumo yo Engedzwaho ya Mishumo ya Tshitshavha ( EPWP ) ( 2014-2019 ) uri i shume .
Hezwi zwi amba u fhungudzwa ha mihasho kha muvhuso zwi ḓo ita uri tshiimo tshivhe tsha vhuḓi .
Kha vha ḓivhe hezwio : Fomo a dzi wanalei online .
Ro fhedza nga izwo .
Matshimbidzele a masheleni avhuḓi , a shumaho , a langeaho kha zwiimiswa . 
U shuma na / nga mafhungo
Musumbuluwo .
Vha khou tama u shumisa mini ? 
Khabinethe i na vhuḓifhinduleli kha na u ṱoḓa u fulufhelwa u ya hoya nga phalamennde . 
Ndaela ya vhu fumithihi yo vha i tshi ḓivheswa , nga maanḓa kha avho vha re kha fulo ḽa tshiphiri kana mmbi yo khetheaho ya mmbi dza vhutsireledzi , hezwi ho vha hu tenda u si wanale . 
Khetho ya Mbuelo : Iṅwe na iṅwe ya khetho dza mbuelo dza GEMS - dzi re Sapphire , Beryl , Ruby , Emerald na Onyx - i na mutevhe wo fhambanaho wa mbuelo dza ndondolo ya mutakalo .
Mbekanyamushumo ya Kushumele ndi mbekanyamaitele ya muvhuso u itela shango na vhathu vha Afurika Tshipembe .
u linga ha u bvela phanḓa(continuous assessment ) - u linga zwine zwa vha tshipiḓa tsha u funza na u bveledza vhagudi nga vhukwamani vhu sa gumi
Tswikelelo kha Bugupfarwa ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS )
Miraḓo i ṱhonifheaho , ri ḓikumedzela nga kha tshitatamende tsha mbekanyamaitele iyi u pfuka kha maḓumbu ro ima ro khwaṱha . 
3 Guḽuu ya Bostik 3 Zwifhuṱabibi zwa 3 3 Pomphom dza 2 dza saizi ya
U ṱuṱuwedza u shumiswa ha vhugalatenga , fhethu ha u ṱana ha nnyi na nnyi , tshikhala tsha ha u ḽela hu re nnḓa , zwienda zwa malinga na zwiṅwe zwishumiswa zwi kungaho vhathu nga vhuḓalo . 
Mutsireledzi wa Tshitshavha o swikisa mbilahelo nga ha u rwiwa na tshiṱuhu tsho itwaho kha mufariwa . 
Mutsiko wa u edzisela mashango ane a ṱoḓa u tshimbila nga nḓila i hanedzaho nḓila yo dzhiwaho nga ḽihoro , ndi muhulwane ; ezwi zwi vhudzisa mbudziso nga u ḓilanga hashu . 
Vhudzani khonani yaṋu zwine na nga tama u ḽa musi hu tshi fhisa na musi hu tshi rothola .
U vha o sedzesa nga maanḓa kha mvelelo na vhurangeli ha milayo ya vhuḓilisi ya mushumo . 
5.1 . Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa na khonani dza avho vhe vha xelelwa nga matshilo avho kha mililo ye ya fhisekanya madzulo a vhathu a si a tshiofisi Ḓoroboni ya Kapa he zwigidi zwa vhathu vha sala vha si tshe na madzulo .
Mbonalo ya pfunzo ya mahayani i katela tshivhalo tshinzhi tsha zwikolo zwa phuraimari . 
Nḓila ya u wana mashumele a lushaka luṅwe na luṅwe lwa u phumulwa zwo ṱandavhudzwa nga nḓila hei . 
Kha avha vhaswa vho ṅwalaho milingo , mvelelo dzi nga alusa kana u vha kala kha zwikhala zwavho zwa vhutshiloni . 
Na vhoramafhungo sa muvhuso vha tea u shumisa khaṱhulo nga ha vhungomu vhune vha tea u vhu ṋekedza nga kha tshanele dzine vha vha nadzo . 
Vhadededzi vha ḓo rekhoda maraga dzone u ya nga ha mishumo kha bambiri ḽa u rekhodela ; na phesenthe u ya nga ha thero kha garaṱa dza muvhigo dza vhagudi .
Ri fhululedza sekithara ya zwa mutakalo na Khoro ya Lushaka ya AIDS ya Afurika Tshipembe yo rangwaho phanḓa nga Mufarisa Muphuresidennde wa Riphabuḽiki kha u shuma zwavhuḓi ha mbekanyamushumo ya HIV na AIDS .
ri ḓo khwaṱhisa u ṱolwa ha kushumele kha khethekanyoo dzoṱhe dza muvhuso , hu tshi katelwa u gudiswa ha vhalanguli vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u itwa ha sisiteme iyi ;
Vha humbelwa u raithisa maṅwalwa o ḓiswaho kha kholomu ya u fhedzisela . 
Ṱhoḓea dza u linga ha fomaḽa dza Luambo lwa Hayani ndi dzi tevhelaho :
U vhala nga u tou elela
U shela mulenzhe nga huhulu na u ḓikumedza he ha itwa nga vhagudisi vha zwigidi naho ho vha hu kha nyimele na vhupo vhu konḓaho ; 
Tshikwama tshi na maanḓa o fhelelaho na u ita ngaganyo dzo ḓoweleaho dza ngaganyo nga phurofeshinaḽa wa zwa mielo u itela u langa vhuḓifhindulei ha zwa masheleni na mbuelo . 
Muṱhonifhei Mudzulatshidulo wa NCOP ,
Nyombedzelo i ḓo vha kha mveledziso dza zwino na kha mafhungo a mbekanyamaitele fhasi ha khanedzano kha zwiimiswa zwivhili . 
1.5 Tshivhumbeo tsha tsumbanḓila
U ṱanganedza rekhodo na u phaḓaladza maṅwalwa oṱhe a dzhenaho na a bvaho . 
Ipfi ndi ḽi pfalaho zwavhuḓi
6.7.4 Khothe dza sialala dzi tea u vha na maanḓa a zwa siviḽi zwi bvaho kha mulayo wa sialala na miṅwe milandu ya vhugevhenga
Ho sedzwa thendelo u thoma na nyendedzi dza kiḽinikhala dzi shumiswaho kha zwileludzi zwa nnyi na nnyi
tshigoḓo ---- ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho kune kwa bula zwo fhambanaho na zwine zwa khou pfiwa hu u itela u pfisa muṅwe vhuṱungu kana u ita muṅwe tshiḓahela .
PHETHISHINI KHA PHALAMENNDE
Vhudzuloni hazwo zwo ita uri hu vhe na u thithisea zwihulwane kha zwa matshilisano .
Nga ngomu ha Nzudzanyo nyangaredzi yo tendelwaho , iṅwe khwaṱhisedzo yo vheiwa kha maitele a mveledziso ya dzinnḓu i pfadzaho kha vhupo . 
4 . Vhulamukanyi , u thivhela vhutshinyi na vhutsireledzi
Zwigwada tshitshavhani zwi na ṱhodea dzo fhambanaho , u wana zwiko nga nḓila dzo fhambanaho na ndavhelelo dzo fhambanaho .
Kha mashango manzhi , mbekanyamaitele ya nḓowetshumo yo shumiswa zwavhuḓi kha thengiselamashangoḓavha ya zwibveledzwa zwo fhambanaho na u ṱuṱuwedza zwa u bindudza kha dzisekithara ntswa nga kha madzingu a thengiselamashangoḓavha a tshipentshela na zwiṱuṱuwedzi zwa muthelo . 
Nungo idzi dzi katela mutevhe wa fulo ḽa uya vhathuni , zwo sedza kha u tsivhudza nga ha tshumelo dzashu kha zwitshavha , na u vhona u ri vhafariwa vha a humisela murahu vhathuni na u sumbedza u ḓisola kha vhugevhenga he vha ita . 
Maga ane a fanela u tevhedzelwa a nga kha di nwalwa fhasi u itela hezwi .
Muhaṱuli we a vha a khou thetshelesa mulandu ha ngo vhuya a ṱanganedza vhuḓiimeleli uvhu ; ngauri muhaṱuli o wana muhumbulelwa mulandu nahone a mu gwevha miṅwaha ya vhutshilo vhuraru dzhele .
Mulangi Muhulwane a nga tendela muthu kana sia ḽa Muvhuso we maanḓa kana mushumo wa rumelwa khae u itela u rumela maanḓa kana mushumo uyo u ya phanḓa . 
ḼIGA ḼA 1 : U PULANELA ZWIBVELEDZWA KANA MVELELO
Murangaphanḓa wa thandela a re na vhuḓifhinduleli kha thandela ndi Phrofesa Carnelley ( University of KwaZulu Natal ) , ane a vha Khomishinari wa SALRC .
Zwo livhiswa kha u ṱavhanyisa nḓisedzo ya tshumelo u lwa na vhushai na u sika kutshilele ku sa nyeṱhi kha tshitshavha tsha Free State . 
Vhadededzi vha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma vha tea u vha na :
U ṋekedza mihumbulo kha zwitatamennde zwa tshifhinganyana na zwa ṅwaha nga ṅwaha zwa masheleni . 
3.2 Vho-Garth Strachan sa Mufarisa Mulanguli-Muhulwane : Mveledziso ya Mbekanyamaitele ya Mveledziso ya zwa Makwevho kha Muhasho wa zwa Makwevho na Mbambadzo
Kupfesesele nga u angaredza kune kwa vha hone ndi kwa uri komiti ya wadi ndi komiti yo ḓisendekaho nga fhethu hune mikano ya hone ya elana na mikano ya wadi .
Ndangulo yo swikelela kha ḽauri zwitatamennde zwa masheleni zwi re hone zwa zwino zwa mafhungo a ndeme na a si a ndeme tshoṱhe lwavhuḓi . 
Madzudzanyele o aluswaho kha muvhuso a ḓo ḓisa u vhuelwa ha nṱha hu tshi bva kha vhufarisani .
Mugaganyagwama u dzhiiwa sa mulayo muṅwe na muṅwe une wa tea u phasiswa nga Phalamennde phanḓa ha musi u tshi vha mbofho .
Mabindu maṱuku o pikwaho ha ngo tea u dzhena kha vhuleme nga milayo iyi . 
U ṱalutshedza mafhungo na u sengulusa khetho
Tshumelo ya vhuvhudzisi i ḓo ṋetshedzwa kha vhuongelo ha dzingu na tshiṱiriki , vhune ha katela : 
Vhuḓiwisatshiṱoko
c ) U tholwa ha SizweNtsaluba VSP sa muṱolamuvhalelano wa nga nnḓa wa Tshikimu wa Mudzulatshidulo Dokotela DP Van Der
c ) Vho Phurofesa Antonia Thandi Nzama - ( u tholwa hafhu ) ;
Pulane dza tshivhumbeo tsha zwifhaṱo na nḓila dza u bva ngadzo dzi tea u vhewa lwa tshoṱhe fhethu ha u bva hoṱhe na fhethu ha tshiṱirathedzhi kha zwifhaṱo . 
Naa mishumo ya IA ya nga ngomu , yo itwa nga vha nnḓa kana nga u kovhelwa ? 
Nyimbo : u imba nyimbo dzine khalo yadzo ya vha nṱha sa'Twinkle , Twinkle little star ' na nyimbo dzine khalo ya vha fhasi sa ' My grandfather's clock '
U dzudzanya
u swikelela komiti dza wadi nga thimu dza komiti dzo ṱanganelanaho dza meyara na dza zwa mashelelni
Vilili ḽa zwa ikonomi ya ḽifhasi ḽo vha na masiandaitwa a kuḓanaho zwiṱuku mivhili dza vhuvhusi ha ḽifhasi . 
Ri ṋetshedza Muraḓo Muhulwane muṅwe na muṅwe garaṱa ya vhuraḓo .
Hezwi zwi ṱoḓa ṱhoḓea khulwane kha mushumo , fhedzi nga vhanga ḽa phungudzo ya vhashumi kha sekhithara dza zwa maḓaka na maini , tshitshavha tsho tshenzhema reithi ya nyaluwo i si yavhuḓi kha ikonomi yapo . 
Tshiṅwe tshifhinga muṋe wa bindu u vha ṋea halwa a thoma u vhalela tshivhalo tsha biya dze vha nwa dzone musi a tshi fanela u vha badela . 
Komiti dzo ita themendelo dzo fhambanaho , fhedzi dzoṱhe vhararu hadzo dzo kovhekana ḽidzinginywa ḽithihi ḽi fanaho : dzo dzinginya uri ri fanela u ya kha u shela mulenzhe ha vhadzulapo vhoṱhe , hu tshi nga vha ndindakhombo ya mutakalo ya lushaka kana ya matshilisano . 
Vhaambi vha vhomakone vho rambiwa u engedzedza nḓivho yavho kha vhuṱambo uhu . 
Nyendedzi dzi shuma nga maanḓa na zwenezwo zwipiḓa zwa maitele a u vhumba hugaledzwa zwine mupulani a vha na ndangulo yo teaho khazwo . 
Nga Ṅwedzi wa Mveledziso ya Matshilisano , Muhasho wa zwa Mveledziso ya Matshilisano na zwiimiswa wazwo , Zhendedzi ḽa Vhutsireledzi ha zwa Matshilisano ḽa Afurika Tshipembe na Zhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Lushaka zwi ḓo bvela phanḓa na u phaḓaladza Thandela Mikondzo kha wadi dzi shaesaho dza 1 300 kha Masipala ya Zwiṱiriki ya 23 sa zwe zwa topolwa na u dzhielwa nṱha nga Khabinethe .
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe .
b ) Khumbudzo ya R2 ya Silivhere ya Crown : " u Pembelela Miṅwaha ya 100 ya Union Buildings "
vha wane
Vho tsireledzwa nga Milayo .
Zhendedzi ḽi ḓo kona u wana mavu u itela mimasipala na u bveledza nḓila ya u kovhekanya mavu a nnyi na nnyi . 
Sesheni ya Vhusimamilayo ha Vundu ha Mpumalanga ya Vhuṱanu na Mulaedza wa Vundu kha Lushaka zwo dzudzanyelwa nga nḓila i tevhelaho : 
219 . U holelwa ha vhathu vho faraho poswo dza muvhuso
Milayo ya u tou thoma ya bola ya milenzhe yo thomiwa nga 1815 .
Nḓila idzi dzoṱhe dza u khwaṱhisa vhudziki , nga maanḓa idzo dzine dza bveledza maanḓa adzo u bva kha kuhumbulele kwa mutambi kwa uri vhaṅwe vhathu vha nga nyanyuwa hani , dzi shuma nga kha vhudavhidzani ha vhathu kha vhutshilo ha ḓuvha na ḓuvha . 
U fhambana na izwo , ndivhotiwa ndi masia a tswikelelo kha tshifhinga tshipfufhi o ṱalutshedzwaho nga u ṱukufhadza . 
Kanzhi , hezwi zwi katela madzangano a tshitshavhani , fhedzi zwi nga ḓi vha zwo livhiswa vho na kha vhashumi vha ha masipala . 
Khumbelo ya u shandukisa mbeu
Zwiimiswa zwa mimaraga zwine zwi si dzhie sia zwa dovha zwa tendela muṱaṱisano zwi na ndeme mimiragani ya zwivhambadzwa ya mashangoḓavha na ya muno nahone i tshi rengisa thundu i no shumiswa nga nnyi na nnyi . 
Vhukuma kuma nga zwiṱuku , dzhango ḽashu li khou bvelaphanḓa u ri swikisa kha mvusuluso ya , dzhango ḽashu ḽi khou bvelaphanḓa na u khwinifhadza nyimele , na ṱhoḓea dza vhathu dza ambiwaho nṱha kha adzhenda ya vharangaphanḓa , u ṱhogomela fulufhelo na u konḓelela kha tshiimo tsha ḽifhasi .
Ri vhidza vhoṱhe vha kwameaho uri vha fhe tshikhala Khomishini ya Vhuṱodisisi kha zwa Ndambedzo ya Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi tsha u penndela mushumo wayo .
Iṅwe na iṅwe yadzo yo dzhenisa phesenthe ya 0,3 kha nyaluwo ya GDP .
U amba zwi no fana / phambano ...
Kha pfunzo , vhudziki kha u ṅwalisa miṅwahani yo fhiraho , na tswikelelo ya u ṅwalisa ha ḽifhasi - ha tsini ha phuraimari , zwi tendela khwaṱhisedzo ya u sudzuluwa hu vhuyedzaho u ya kha vhurangeli ha u engedza ndeme . 
( c ) u vhumba komiti yo ṱanganelaho u itela u sedzuluswa kha Mulayotewa nga ṅwaha ; na
( b ) U fhelisa tshiṱalula nga lushaka na nga mbeu .
_ Vhupo ha u tshintshela hune zwiambaro zwi si zwa misi zwa ambarelwa hone
Maṅwalo ane a vha tshipiḓa tsha konṱiraka a ḓo dzhiwa sa maṅwalo a konṱiraka a ṋewaho tshileme tshi linganaho oṱhe . 
d ) Devhula Vhukovhela : Medzha Dzheneraḽa ( Vho ) Linda Mbana
U topola na u khwaṱhisedza u dzhenelela ha tshifhinga tshipfufhi , tsho linganelaho na tshilapfu u khwaṱhisedza tshumiso i bvelelaho . 
Khabinethe i tikedza u thuthekanyiwa ha kiḽasiṱa ya zwiṱoko zwa zwiṱhavhane zwi tshi tshimbilelana na Thendelano .
Vhathu vhane vha bva nnḓa na dzikhamphani vha fanela u ita khumbelo vho ṱanganelana na vhathu vha Afrika Tshipembe kana khamphani u itela u wana thendelo dza vhushumisamupo kana u vhambadzela nnḓa .
Ndi dzisenthara dza zwa bisimusi dzo thomiwaho u itela u tshimbidza ndaulo ya mishumo yoṱhe ya zwa ḽaisentsi na maitele a zwa ndaulo u itela munameli ufhio na ufhio a shumisaho vhuendi ha badani . 
1.1.4 u ḓo ḓivhadza Muhadzimisi nga u ṱavhanya , arali hu tshi nga bvelela Tshiwo tsha U kundelwa u badela , tshanduko ifhio na ifhio ine ya kwama nzulele ya zwithu kha Muhadzimi siani ḽa masheleni kana nzulele ifhio na ifhio ine ya nga ita uri tshanduko iyi i vhe hone hu tshi katelwa na u hwelelwa ha Muhadzimi hune ha kha ḓi tou bva u thoma kana hune , u ya nga nḓivho kana lutendo lwa Muhadzimi , ha khou shushedzwa upfi hu ḓo itwa kha Muhadzimi ;
U livhana na mbilo dza Mulayo wa Vhahiri vha Vhashumi dzo ḓiswaho . 
Mbuno dza ndeme dzine dza tea u dzheniswa kha ndayotewa dzi katela dzi tevhelaho :
Kha vha ṱalutshedze maitele ane vha nga a shumisa u eletshedza khoro na u ri vha nga dzhenisa hani tshitshavha kha maitele a mveledziso ?
Vha fanela u ita izwi nga nḓila ine ya pfesesea na u vha khagala kha mufari wa nḓivho ya sialala , vha tshi khou shumisa luambo lwapo na vhapinduleli / vhaṱalutshedzi arali zwi zwa ndeme .
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo rwela ṱari yuniti iyi nga dzi 30 Ṱhangule 2015 .
Khabinethe i dzhiela nṱha uri mafhungo aya a ḓo pfiwa phanḓa ha Ndango ya Miṱaṱisano .
Nganetshelo : fikishini ya vhukuma ya ano maḓuvha , ngano dza tsiko na dza vhahali , ngano dza phukha , zwa khumbulelwa / miloro , zwa u wanulusa , zwa u ḓimvumvusa , zwiṱori zwa zwi iteaho vhukuma vhutshiloni
Sa i zwi shango ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tshi kona u dzhenisa thimu nthihi ya miraḓo miṋa , vhorapfunzo vhaṋa avha vho vha vhe thimu ya tshiofisi . 
dza khumbelo dzo dadziwaho dzi sainiwe nga mudzulatshidulo wa
Tshi vhilaedzaho nga maanḓa ndi uri zwi isaho khomboni zwo sudzuluwa nga nḓila yo engedzaho u ya kha muthu , nga maanḓa hu tshi sedzwa mbadelo dzo ṱalutshedzwaho dza tshikwama tsha u litsha mushumo nga u aluwa na zwishumiswa zwo ṱumanywaho na mimaraga . 
Kha mashango manzhi ane a khou bvelela , heḽi ndi sia ḽo ḓadzwaho nga maraga wa tshitshavhani kha khethekanyo ya maraga wa khondomu . 
Ḽitheresi ya Luambo lwa Hayani Giredi 1 - 6 ( Nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi )
3 Ri vhulunga maḓi
U ponda kha nyimele nga nnḓa ha iyo yo ambwaho nga hayo kha Tshipiḓa I. 
Mabunga a madindi
Tshaeo yo kalulaho ya tshumelo na zwishumiswa zwa pfunzo
U vhalela zwi re buguni yawe nṱha e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri ; tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi .
Ndi mini tshine tsha ṱoḓiwa kha muthu a ḓisaho khumbelo a tshi itela muhweleli ? 
MUTEVHE WA VHAFHINDULI :
18 Khalaṅwaha nṋa
Ndi farelwe arali ndo bva nnḓa ha nḓila , fhedzi . . .
U thomiwa nga zwiṱuku ha thekhinoḽodzhi ya mafhungo na vhudavhidzani zwa muvhuso ya muvhuso zwi ḓo thusa zwihulwane kha u fhenya thaidzo idzi . 
Izwi zwo katela u amba nga ha mafhungo a ndeme a fanaho na vhuḓifhindulei na u vha khagala , ngamaanḓa-maanḓa nga tshifhinga tsha u thoma mbekanyamaitele ntswa dzi katelaho zwibviswa zwa zwiko zwa muvhuso . 
Vhambedzani murahu kha muvhigo wa miṅwaha ayo fhelaho , kha mavu haya na ayo a re nga tsini , nga ha notsi dza nga ha thaidzo dza tsheṋe , zwitumbudzi kana malwadze , nangani maitele a ndangulo avhuḓi u itela u zwi fhenya . 
Minisiṱa u wana thendelo u bva kha zwiṅwe zwiimiswa , zwo ṋewaho maanḓa nga mulayo uyu , a u dzinginya tshanduko idzo . 
4.64 Ndingo ya u fhedza i kwama uri naa hu na " nḓila dzi sa vhavhesiho " dzine dza nga shumiswa kha u swikelela ndivho ya mulayo .
Mbekanyamushumo yo bveledzwa u itela u davhidzana na u livhana na mvelelo dza Ṱhoḓisiso dza Zwithu zwa ndeme dza Barrett . 
Marangaphanḓa
( 5 ) ZWIBUGWANA ZWA VHABEBI U shela mulenzhe hashu Nu dtiekmedeza Pfunzo ya Muvhuso ya
Khabinethe yo dzhiela nṱha mvelaphanḓa yo itwaho , fhedzi ya sumbedzisa mbilaelo ngaha miṅwe ya mihasho ine ya kha ḓiṱangana na khaedu .
Minisiṱa vho themendela pulane ya u shumisa ya miṅwaha minzhi ya pfunzo ya mutheo ya vhaaluwa . 
Khovhekanyo ya tshifhinga kha zwiwo zwi bvelelaho u bva kha musaukanyo zwi nga nḓila i tevhelaho : 
( b ) vha yo tewaho kha mutevhe wa vhavouthi wa lushaka kha tshipiḓḓa tsha mutevhe wa ḽeneḽo vunḓḓu ;
Ho lavhelelwa uri tshumelo ya vhukati i ḓo vha tshipiḓa tsha u fhola hu bvaho kha mbueledzo ya ndondolo ya zwishumiswa zwa ndangulo ya vhalwadze na uri i ḓo shuma mushumo muhulwane kha u vhona uri vhalwadze vha wana tshumelo ya khwaḽithi ya nṱha . 
Lwa mulayo nga maanḓa , khethekanyo ṱhukhu i nga ṱalutshedzwa sa khethekanyo ya mavu afhio na afhio o khwiniswaho kana a songo khwiniswaho u itela u a rengisa , u a hadzimisa , kana u a lambedza . 
Zwihulwane zwavhuḓi zwi khou itiwa kha ndugiselo dza SKA-1 fhano Afrika Tshipembe ho katelwa u wana mavu na nyambedzano dza thendelano dza dzitshakatshaka khathihi na zwa mafhungo a thengiselano .
Vhuḓifhinduleli ha u vhona zwauri vhashumi vha na pfanelo ya vhukoni na vhugudisi hu dzula ha ha mulanguli .
Kha vha ḓadze khumbelo ya Patent Co-operation Treaty .
1 . Ṱhalutshedzo
U shumisa lutendo lwavho nga nḓila i shandukisaho zwitshavha na vhathu . 
Arali ha vha ho dzhiwa tsheo ya uri hu fanela u vha na tshifhinga tsha u fhela ha tshifhinga tsha mulandu tshi fanaho tsha vhoṱhe kana vhunzhi ha milandu , tshifhinga itshi tshi fanela u vha tshingafhani ? 
Ni kone u sumbedza uri Vhonani o hwalisa hani baisigiri na musi a tshi ṱalutshedza Anza uri yo phontsha .
U redzhisiṱara tshiṱitshi tsha u linga mimoḓoro ( VTS ) , vha tea u ṅwala afidaviti kana khwaṱhisedzo i sumbedzaho zwiitisi zwa u redzhisiṱara vha i rumela kha MEC .
U engedza u vhulunga hapo zwi tshi elana na GDP zwi khou ya u konadzea fhedzi arali ra ita zwithu zwivhili - u fhungudza u shumisa masheleni a muvhuso o vhulungwaho na u tinya u engedzea ho kalulaho kha tsheledemviswa yo shumiswaho ya phuraivethe . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha tevhele voutu dza migaganyagwama kha mbanḓe dzo fhambanaho dza nyandadzamafhungo uri vha kone u pfesesa Mbekanyamushumo dza Nyito dza Muvhuso .
Tshifhinga tshi nga kha ḓi sa fhira maḓuvha a furaru nga tshifhinga tshithihi . 
( 3 ) Tshelede ya mbadelo na tshifhinga na nḓila ya kubadelele zwi fanela u vha zwo tea na u linganela , zwi tshi sumbedza u linganela vhukati ha lutamo lwa vhathu na lutamo lwa vhathu vha kwameaho , ho dzhielwa nṱha nyimele dzi kwameaho , hu tshi katelwa-
( ii ) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsho Khwinifhadzwaho tsha Gireidi ya 10-12 , Gazethe ya Muvhuso ya Nomboro 25545 ya 6 Tshimedzi 2003 na Nomboro 27594 ya 17 Shundunthule 2005 .
Afrika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi .
U shumisa fiḽimu u itela u ḓivha , u pfesesa , u sengulusa na u saukanya vhushaka vhukati ha mubvumo , tshipitshi / zwi ambiwaho , nyito na zwi vhonalaho zwa fiḽimu na zwiṅwe zwivhumbeo zwi vhonalaho na u pfala .
Kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho tshivhalo tsha zwiwo zwa tsireledzo tsho fhungudzea . 
Mudavhi une eropuleni ya kavha khawo tshifhinga tshi ḓaho u ḓo ṱhogomelwa fhedzi nga u gera mahatsi ; a hu na dziṅwe mveledziso dzo pulaniwaho . 
22 Zwe ra ita rothe ˆ
20 Lara 2002
Miraḓo i ṱhonifheaho , fhedziha ndi fanela u engedza uri zwiṅwe zwiṱiriki ri kha ḓi ṱangana na dziṅwe thaidzo zwihulwane ngei Lejweleputswa he ra vha na vhudzheneleli vhuhulwane vhuvhili kha ṅwaha wo fhiraho . 
Puḽane ya Mveledziso ya Vhashumi ndi ya ndeme kha khwiniso ya nḓisedzo ya tshumelo nahone ndi ndivhuwo ya vhashumi i konaho u fusha na u fhindula nga tshifhinga khaedu dzi dzulelaho u vha hone dzo livhanaho na masipala . 
Mbekanyamaitele iyi , yo livhanywaho na mushumo wa Khomishini ya Pfananyo ya Themamveledziso ya ofisi ya Muphuresidennde , i konisa mvusuludzo ya nḓowetshumo ya zwiporo nga kha u dzhenelela ha mbekanyamaitele yo rangaho phanḓa maano a vhubindudzi ane o livhanywa na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) .
U ṋekedza
Zwiṱirathedzhi zwi re afho nṱha zwino zwo khethekanyiwa u ya kha ndivhotiwa dza tshiṱirathedzhiki . 
Ndi khou ya fhethu hu re buḽoko tharu thungo ya vhubvaḓuvha .
Hezwi zwi ṱanganya muvhuso na vharangaphanḓa vha
Izwi zwi ita uri hu vhe na u dzhenelela kha nyaluwo ya ikonomi na matshilisano .
Nga murahu a wana lutshele lu ngomu tshikwamani tshawe tsha hemmbe .
3 . Ndindandozwo
Arali khumbelo yavho i songo phasa , SASSA i ḓo vha ḓivhadza nga kha luṅwalo uri ndi ngani khumbelo ya vho i so ngo tshimbila zwavhuḓi .
Wa Lehulere , ane a tandula u vha kwao ha mbonalo ya vhutsila kha Afrika Tshipembe ḽa phanḓa ha Tshiṱalula , u ḓo kumedza ṱanoni ḽawe ḽa u thoma e eṱhe ngei Germany kha vha Deutsche Bank KunstHalle ngei kha ḽa Berlin ṅwakani .
Kha khaṱhulo yayo khothe ya tsengo yo sedza nga vhuḓalo na mbuno dza siangane dzo teaho na nyimele dzo ḓisaho u hwelelana vhukati ha masia . 
Tshea uri tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u avhelwa tshifhinga tshingafhani .
Hu na vhana na vhafumakadzi zwavho vho imaho vha lwa na tshiṱalula vho ḓiṱama nga zwiṱuku u fhirisa lufuno lwa vhuthu na lutamo lwa u tshila na u vha tshipiḓa tsha tshitshavha tsho vhofholowaho tsha demokhrasi . 
Vhatshimbidzi vha wadi
( Hedzi dokhumenthe dzi a wanalea
Zwine zwa tea u bveledzwa kha haya maitele , zwine zwa vha muvhigo wa nga ha tshiimo na pulane ya mashumele , ndi zwone zwine zwa tea u sumba nḓila ya zwine zwa tea u vha zwipikwa zwa Khoro khathihi na mishumo ya thikhedzo . 
Vho ri app i khou thusa kha u dzhia tsheo fhethu ha ndondolo .
Ndivho ya tsenguluso iyi ndi u thoma u shuma zwavhuḓi ha zwa masheleni nga thandela . 
4.2 . Khabinethe i livhisa ndiliso yayo kha vha Caribean khathihi na tshipiḓa tsha Cuba na Unites Sates zwi tshi tevhela thithiso ye ya vhangwa nga Dumbumazikule Irma .
Pfukiselo dzi nga hanwa arali mafhungo o humbelwaho a vha a si ho nga tshifhinga tsho tetshelwaho . 
Vhunzhi ha vhadzulapo vha Masipala vha shuma Gauteng na u enda vha ya vha Tshwane na vhupo ha tsini ḓuvha a ḓuvha . 
Kha vha pakulule muhwalo wa halwa hanefho he wa swikela hone nahone vha tshi khou sumbedzwa nga muingameli a bvaho kha Muhasho wa Vhulimi .
Vha thoma u kokodza iḽa thambo hafhu .
3.15 Kha ḽifhasi ḽa zwino,vhuloi sa vhurereli ( Wicca ) vhu na dzina ḽeneḽo kha vhatevheli vha vhuloi , vhane vha ṱoḓa u fhelisa luvhengela lwa kale lune lwa lwa na lutendo lwa vhuloi sa vhurereli havho .
Mbilaelo dzo tandululwaho musi vha tshi tou thoma u ṱangana dzinga si tandululwe kha vhukwamani ha u thoma nahone dzi ḓo livhiswa kha vhaofisiri teaho . 
4.2 . Ṅwedzi wa Pfanelo dza Vhathu nga Ṱhafamuhwe 2016 u ḓo pembelelwa fhasi ha thero : " Afrika Tshipembe ḽo vhumbana ḽi lwaho na tshiṱalula . "
Nga kha Mbekanyamushumo dza Mbuyedzedzo ya Mavu , hekithare dzi fhiraho 90 000 dza mavu dzo kovhelwa vhorabulasi vhaṱuku , vhadzuli vha mabulasini na vhashumi vha mabulasini .
U vha hone na u ṱanganedzea ha vhuvha / kutshilele na nyito ya mbvumbedzwa .
Ḽibulambeu kana Mbeu
Vhuimo ha Muthusa Mulanguli wa Dzingu kha Ndangulo ya Dzingu Vhukovhela a i athu ḓadzwa . 
Ann na Mandu _________________________(u namela / vha namela ) basisigiri dzavho .
Khabinete na vhaofisiri vhahulwane vha muvhuso vha tea u sedzesa nga maanḓa kha zwithu zwi si gathi zwa ndeme zwo dzudzanywaho .
Tshenzhemo ya u shuma kha foramu iyi i ḓo khwaṱhisa vhaofisiri vhane vha kwamea zwavhuḓi musi vha tshi swika kha vhuimo vhuhulwane . 
Ndi ngudo dzifhio dzine vha nga dzhia u itela komiti yavho ya wadi kana masipala wapo ?
Musi vhagudi vha tshi tea u tangedzela phindulo yone , kha vha ri vha thome nga u ita luswayo kha phindulo iyi i re yone .
A zwi na ndavha uri mafhungo o wanala lini .
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) , mafhambanyi ( antonimi ) , kha nyimele
U katela ṱhoho , vhaanewa , na manweledzo
Hu khou ṱoḓiwa muongi o nothaho khathihi na mulauli uri vha thuse kha thandela khathihi na u langa u phakhela miṱa ya vhashai zwiṅwe zwiputo zwa zwiḽiwa .
MUṄWALO
Sa tsumbo , data ya tsielano ya tshifhinga ye ya kuvhanganywa kha phuphu ya maḓi i nga ṱoḓa vhupo huthihi kana huvhili fhedzi he ha dzula ho nangiwa , ngeno phetheni dza fhethuvhupo dzi tshi nga ṱoḓa sambula dzi no vhonala . 
Matheriala oṱhe a ḓo itwa zwo bva kha mutheo wa thendelo-ḽidzinginywa vhukati ha khethekanyo ya mbambado ya masipala na muṋetshedzi wa tshumelo . 
Ndivho ya Mulayo wa Ndango ya Zwigidi ndi u vhona uri muthu a ne a vha na tshigida u na vhukoni ho teaho u vha na tshigidi .
AKHIRONIMI NA ZWIKHAU
U shumisa thusedzi dzi vhonalaho , dzi ngaho phosiṱara kana ovahedephurojekita , kha hu itwe nḓowenḓwe nga ha mashumisele azwo musi hu tshi khou ita ndugiselo
Nga kha tshishumiswa itshi ndi zwi a konadzea u khwaṱhisa maga a vhuvhusi na u ṱavhanyisa vhukonisi ha muvhuso . 
mbadelo ya khumbelo .
Tshithivheli tshi fhungudza ' mufhiso ' wa ' malasha ane a khou duga ' na u thusa u tsireledza kha u thathaba .
Vhaloi kha Vha-Lobedu vha a fhambana na vhaloi vha Azande ; kha Vha-Lobedu , a hu tendwi uri vhaloi vha na mushonga.37
Kha Luambo lwa Vhuimo ha Mutheo , tshifhinga tshi ḓo kalwa u ya nga luambo lu pfeseswaho tshikoloni .
Tshiimiswa tsho ḓiimisela u dzudza vhupo ha Phalamennde hu kha tshiimo tshavhuḓi u bveledza vhupo ha u shuma ho tsireledzeaho nahone havhudi , khathihi na u langa khombo ine ya nga ṱaha vhuponi ha mushumo phanḓa ha musi i sa athu u bvelela .
Tshaka dza zwimela zwine zwa bviswa kha vhuṅwe vhupo dzo iledzwa nga nnḓani ha musi hu na thendelo ya maanḓalanga : 
Thebuḽu dza Mbekanyamushumo ya Mishumo ya U linga ya Fomaḽa
Tshikolodo tshine tshi nga vha hone ndi mbadelo ya zwino i bvaho kha mishumo yo iteaho kale , fhedzi a i ṱanganedzwi ngauri : 
Ndivho ndi mveledziso ya modeḽe wa nḓisedzo u no sedza thimu dza nḓivho dzo vanaganaho dzi re tsini na vhalwadze dzi re na vhuḓifhinduleli kha vhupo ho topolwaho , hu na vhukoni ha nṱhesa ha u thivhela na u ṱuṱuwedza kha zwi no kwama mutakalo . 
Tsireledza vhupo
Fhungo iḽi ḽi fanela u pulaniwa hu si u ya nga nyaluwo i sa nyeṱhi fhedzi , fhedzi ṱhogomela nyaluwo ya nṱhesa vhukuma na phungudzo ya vhushai i vhonalaho . 
Zwenezwo sikiramu tsho khwaṱhaho tshavhuḓi ndi tsha ndeme kha thimu iṅwe na iṅwe , kha u ṱhasela kana u tsireledza havho . 
U fara penisela na khirayoni nga ngona
Nḓivho yavhuḓi ya Vundu ḽa KwaZulu-Natal u ya nga nzulele ya ḓivhashango , ikonomi na phambano dza vhathu na nḓisedzo ya themamveledziso . 
u ṱungufhala
U shumisa thekiniki dzi tevhelaho musi hu tshi rekanya , tsumbo ,
Fethu hoṱhe ha u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo a phukha dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947 .
Vhaongi vha phurofeshinala vha ḓo shumisa phesenthe dza fuiṋaṱhanu dza tshifhinga tshavho vha tshi khou ita madalo a miṱani u itela vhashumelwa vha tserekano nga maanḓa na u ita miṅwe ya mishumo yo bulwaho afho nṱha . 
Nga muya wa u katela , zwikolo zwine ha ḓo thomiwa ngazwo a zwo ngo khetha u hana u ṱanganedza hazwo fhedzi zwo lingedza u wana dziṅwe nḓila dza pfunzo yazwo . 
Maitele a u redzhisiṱara ndi ane kanzhi o vhumbwa nga mbudziso dza ndi ngani , nnyi , hani na lini . 
Muvhigo u sumba masia a re na thaidzo nga maanḓa u fana na phimo dza nyelulo ya malwadze manzhi . 
Ndo ima ndo lindela u pfa vhone .
Naa mubidi u ḓo kona u ita mushumo wa konṱiraka nga nḓila yo bvelelaho ? 
U bindudza kha masheleni a sa shandukishanduki zwo salelisa maṅwe mashango . 
Mbadelo dza u dzhena kha mafhungo a CBP dzo sumbedzwa kha khethekanyo ya 3.4 .
Zwigwada izwi zwi tea u ambedzanwa nazwo nga maitele a dimokirasi , hune zwa konadzea , ri zwi kungele kha adzhenda yashu . 
Sisteme ya madzina a shumiswaho kha sia ḽo khetheaho ḽa u fhambana ho ṱanḓavhuwaho ha madzangano hu anzela u tewa nga nyimele ya lushaka kana ya dzingu . 
Miraḓo yo ḓivhadzaho nga ha mbuelo ya u ḓivhuedza yo bviswa u bva kha matshimbidzelwe musi tsheo dzi tshi dzhiiwa . 
Thikhedzo kha mashaka musi muthu o lovhela mashangoḓavha
4.1.8 nga murahu ha musi vho ṋea vhuṱanzi , vha ḓo ṋewa nḓivhadzo ya u vha ḓivhadza uri vha ḓo bvisiwa kha mbekanyamushumo hu sa athu fhela tshifhinga tshilapfu ; na
Gauteng Devhula Vhukovhela
Zwiko zwiswa zwa nḓisedzo ya masheleni kha ikonomi dzine dza khou aluwa zwi ḓo ṱavhanyedzisa nyaluwo ya nga ngomu . 
1.6 . Maraga ya mbambadzelannḓa ya Afrika Tshipembe
1.11 Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe u shela mulenzhe kha Vhege ya Ndavheleso ya Imbizo vhukati ha dzi 7 na dzi 13 Tshimedzi 2013 .
Kha vha phrinthe siatari ili
Ngauri mitengo ya nṱha ya vhudavhidzani nga mitshini ndi tshone tshikhukhulisi kha vhubveledzi ha ikonomi yoṱhe nahone zwino vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe u ḓidzudzanya u vha muṱuṱuwedzi wavhuḓi .
U shela mulenzhe ha u itela zwiṱuṱuwedzi zwa matheriaḽa
Pfukiselo nga fhasi ha mugaganyagwama hoyu u elana nga maanḓa na thikhedzo ya vhutsila na mvelele , mitikedzelo ya muziamu na senthara dza vhutsila dza tshitshavha . 
U ya nga muhumbulo wanga , u pfesesea a vhulamukanyi zwi ṱoḓa uri dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi te au hwala mbadelo dzaḽo . 
Ri tenda uri vha ḓo ri vulela muṋango wavho , na u ri ṱanganedza sa mufarisi wavho vha mu takalelaho u itela nyaluwo na mveledziso . 
vha tshi kunga vhubindudzi uri vhu ḓe Afrika Tshipembe .
Fhedziha , hu si nga nḓila ye vha vha vho tea u zwi ita ngayo . 
Thandela ya zwa Dzinnḓu ya Marble Hall na ṋetshedzo ya themamveledziso . 
Saizwi vhuendi ho ṱanganelana vhukuma na nzudzanyo , zwo no tou vha khagala uri zwi tea dzula zwi zwoṱhe . 
( b ) tevhedza mithelo ya lushaka ;
Ni songo ḓidina .
Vhunzhi 4 : zwiṅwe , tshiṅwe , tshiṅwe na tshiṅwe ( tsumbo : Tshidina tshiṅwe na tshiṅwe tsho ima zwavhuḓi . )
Vha tshi khou shumisa apuḽikhesheni zwi amba uri vha tendelana na milayo yo tiwaho ine ya shumiwa . 
Ndi vhafhio vhaṋetshedzi vha tshumelo vho ḓaho tshitshavhani na uri tshumelo yo vha i yavhuḓi u swika ngafhi ?
5.17. Khabinethe i fhethu huthihi na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u tamela mashudu Vho Winnie Madikizela-Mandela uri vha ṱavhanye vha fhole na uri i humbela uri hu ṱhonifhiwe zwine vhathu vha muṱa uyu vha ṱoḓa zwone nga tshifhinga itshi tshivhi .
Maraga wa mikovhe wo vulelwa vhavhambadzi vha nnḓa nga murahu ha u fheliswa ha ndango dza thengiselano nga 1994 . 
Zwitshavha , nga maanḓa zwitshavha zwa mahayani zwi khou bvela phanḓa na u manḓafhadzwa siani ḽa ikonomi u fhira zwiḽa kale . 
3.13. Khabinethe i fhululedza Vho Chad Le Clos sa muwini muhulwane wa FINA ( Fédération Internationale de Natation ) Serisi ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi ya u Bammbela ye ya fhelela Singapore .
Mivhuso i tea u swikelela ṱhoḓea dza zwa masheleni dzayo dzoṱhe u bva kha maraga , nga u bvisa vhutsireledzi ho ḓisendekaho nga muṱaṱisano . 
( a ) maitele a tendiwaho a muvhalelano nga u angaredza ;
4.106 Shango ḽa Malawi ḽo thoma kuitele kwa u lavhelesa mulayo wa zwa vhuloi .
U gonyiselwa nṱha ha phaiphi ya u bvisela nnḓa ndi ha ndeme nga maanḓa . 
Khombo muṱani
Mafhungo a zwa pfushi - vha ḽa zwiḽiwa zwingana nga ḓuvha , ndi zwifhio zwo ḽiwaho , na zwifhinga zwa uḽa ?
Khophi dzo ṱanzielwaho lwa tshiofisi dza ndalukano dza ngudo na bugundaula .
Zwo sikwa u itela u tsivhudza Minista zwi tshi kwama mafhungo a zwa mbekanyamaitele . 
Vhagudi vha shumisa zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho u itela u wana ṱhalutshedzo ya zwibveledzwa .
Arali vha dzhia tsheo ya uri hu bvelwe phanḓa tshishumiswa tsha u thithisa tshi songo bvisiwa , ri ḓo hanedza tsheo yeneyo Phalamenndeni , arali zwi tshi ṱoḓea , ri ḓo isa Phalamennde iyi khothe , ngauri a zwo ngo tendelwa . [ U vhanda zwanḓa . ]
U ṱola na u ela mbetshelwa ya tshumelo dza tsireledzo kha zwifhaṱo zwa muvhuso . 
Khomishini i na vhuḓifhinduleli ha u ṱuṱuwedza maga ane a ḓo khwaṱhisedza u tea na u kona mushumo nga ngomu kha tshumelo dza muvhuso na u ṱuṱuwedza ndeme na milayo ya ndaulo dza muvhuso sa zwo bviselwaho khagala kha Ndayotewa , kha tshumelo dza muvhuso dzoṱhe . 
Muhwalo wa tshikolodo wa avho vhane vha sa kone u hwala tshikolodo itshi na u swikelela mveledziso i sa nyeṱhi zwi tea lugiswa . 
Tshiitisi tsha vhuṱhogwa tshine tsha tea u humbulwa ndi tsha uri , tshivhalo tshihulwane tsha vhathu vha swika ho sala awara mbili kana ṱhukhu phanḓa ha musi mutambo u tshi thoma . 
Nzudzanyo dzo no itwa u itela ndangulo ya thandela kha thandela khulwane uri dzi kone u ṋekedzwa kha Dzhendedzi ḽa Mveledziso ya zwa Dzinnḓu . 
Ndivho ya tshipiḓa itshi ndi u kona u pfesesa mvumbo dza zwi no tshila maḓini na zwa mupo na kushumele vhuponi ha risetshe . 
Uri pfanelo dzo pfukwa zwi ḓo tevhela tsaukanyo ya khethekanyo ṱhukhu ya ( d ) afho nṱha .
U ṱalutshedza uri kuvhekanyele kwa maipfi a bono a fanela u sumbedza nzudzanyo ya mvelel dza ndeme dza wadi .
5-6 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U edzisela nyimele
Zwenezwo ndi ḓo amba ndi tshi ṱanḓavhudza zwiṱuku .
Miṅwe mithelotsalela ya vhubveledzi
Ezwi zwi ḓo thusa nga u leludza kuitele ku fanaho kwa u redzhisiṱara na ndangulo kha senthara idzo . 
Zwiṱalusi zwi no nga sa ndondolamavu , munono wa mavu , mbuelo dza zwa ikonomi , u shumiswa ha mitshini , ndango ya tsheṋe , ndango ya masalela na zwiliṅwazwithithiedzi zwi ḓo funzwa . 
Vha khou humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri iyi Ofisi i nga kwamiwa fhedzi arali muthu a na mbilaelo dzine dza kwama vhulauli .
Nangani ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo yeneyo dzi ṋeaho nyimele ya pfunzo ya nyonyoloso ho fanelaho .
Thebulu ya 2 : Mudzedze wa pulane ya wadi na u tea hayo kha IDP
Zwenezwo , ndi zwa ndeme uri arali vhupfuka vhaendangaṋayo ha shumiswa , ho topolwa zwavhuḓi na u ṱhogomelwa zwavhuḓi . 
( 5 ) Arali muraḓḓo wa Khorotshitumbe a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa phoḽisi ya Khantsele , Mulangavunḓḓu a nga ṱoḓḓa uri muraḓḓo wonoyo a ite uri ndaulo ya ofisi yawe na yeneyo phoḽisi zwi anane .
MULANGADZULO : Muhulisei Vho Shivambu , zwa zwino ndi ḓo humbela uri na vhone vha bve Nḓuni . [ U dzhenelela . ] [ U vhanda zwanḓa . ]
Ndi zwa vhuṱhogwa u humbula uri ni fanela u shumisa tshivhumbeo tsha nyambedzano . 
Muphuresidennde vha ḓo dovha vha dalela Muphuresidennde Vho Joachim Gauck .
Khabinethe yo nyeṱulelwa nga Minisiṱa wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi nga ha nyambedzano dzi re hone zwino dzine minisiṱa vha khou vha nadzo na vhathu vhoṱhe vha kwameaho u itela u wana thandululo kha u gonya ha mbadelo .
Hafhu , ndi vhathu vhane vha a ḓiṋetshedzela na u ṋetshedza tshifhinga tshavho . 
Kha vha khwaṱhisedze uri u dzhenelela ha vhatambi vhaswa hu nga ita mini kha maitele o vusuludzwaho . 
Nḓisedzo dza themamveledziso na tshumelo zwi tea u livhiswa kha u fhedzwa ha vhushai nge ha thomiwa mishumo na tshumelo dza tshanduko . 
Vha Poswo ya Afurika Tshipembe a vha ṱanganedzi vhuḓifhinduleli ha vhungoho , na u sa vha ngoho ha mafhungo o ṋekedzwaho kha webusaithi yi , nahone vha nga si hweswe vhuḓifhinduleli kha tshinyalelo , mbilo kana u ndozwo yo vhangwaho nga nḓila yo livhaho kana i songo livha kana nga ṅwambo wa u shumisa , u khwinisa , u phaḓaladza kana u ḓisendeka nga mafhungo o ṋekedzwaho afha . 
Zwi re ngomu ha phirisela iyi zwi fanela u itwa uri vhaofisiri vhoṱhe vho teaho vha zwi ḓivhe na vhatholiwa vha re nga fhasi havho hu sina u lenga . 
25 Mulanga a tshi xela
U itela u engedza vhuendelamashango , mbambadzo ya mvelele ya vhufa ndi ya ndeme , zwo ṱangana na u vhulunga hu fushaho , tsireledzo na vhutsireledzi ha vhufa ho pfumaho ḓoroboni . 
Musi vhathu vha tshi shavha mvula vho shavhela ngafhi ?
U fhufha nga nṱha na u tshimbila nga fhasi ha zwithithisi , u kokovha , u namela , u fhufha , n.z.
Vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha
4.83 Bammbiri-mviswa yo ṱhaṱhuvha zwiṱuku nga ha vhuloi kha mashango mavhili a Afrika , zwihulwane ho sedzwa uri ayo mashango o shumana hani na mafhungo a vhuloi .
U fha ṱhalutshedzo na u vhudzisa thandululo .
Pfunzo ya Mutheo tshifhingani tshi ḓaho . 
Wadi yo vha yo imelwa nga Democratic Alliance na u sa vha na muthu nga nṱhani ha u ḓirula mushumo ha mukhantseḽara . 
5.7 . Khabinethe i fhirisela tshanḓa tsha vhuthihi kha vhathu vha Nigeria na kha miṱa ya vhasidzana vhane vha tshe vho thubwa , nga murahu ha mafhungo a uri 21 wa vhasidzana vha 2019 vha tshikolo vho thubwaho nga maswole a Boko Haram vho vhofhololwa .
Zwi fhungudza u tswukuluwa nga nḓila ya muya , zwa ita uri zwi konḓelelenyana arali hu na zwivhangi .
Ṱhalutshedzo i fanela u rumelwa nga poswo kha Muhasho kha Private Bag X2 , Roggebaai , 8012 .
Ndi maitele a pfadzaho nahone o dzudzanyeaho a wana vhubvo na zwithu , u zwi ṱalusa , u zwi sedzulusa , u zwi asesa , u amba nga hazwo , u monithara na u amba nga ha khombo yazwo zwi elanaho na mushumo ufhio na u fhio , mushumo kana maitele , nga nḓila ine i tendela tshiimiswa uri tshi fhungudze ndozwo na u engedza zwikhala . 
Ḽeveḽe dzi fhambanaho dza sisteme ya tshikolo , sa tsumbo zwikolo zwa phuraimari na zwikolo zwa sekondari , zwi ḓo shumiwa nazwo nga tshithihitshithihi . 
Khabinethe yo limuwa ngaha pfanelo ya vhathu vha Paḽestina ya vhuḓiimiseli ha vhuṋe na pfanelo ya Isiraele ya u vha hone havho kha shango ḽa Paḽestina .
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba
Ndi khou livhuwa nga maanḓa tshikhala itshi .
Iyi thandela yo itelwa u ṱanganyisa senthara khulwane dza ikonomi dza Gauteng na Durban na Pinetown , na nga tshenetsho tshifhinga tshithihi u ṱanganyisa idzi senthara nga vhukoni ha u rengisela nnḓa ho khwiṋiseaho nga kha vhuimangala vha hashu .
Khumbelo ya ndambedzo ya vha sa koni u ilondota
Vha nga shumisa ( ) u itela ndivho ifhio kana dzifhio ? 
Ndangulo ya Khunguwedzo dza Nnḓa i nga ṱoḓa zwidodombedzwa zwa u ḓadzisa hu tshi itelwa u sengulusa khumbelo . 
3 . Muhweleli ( ane a vha ene muthu ane a khou tambudzwa ) ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nahone tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , nga nḓila yo randelwaho a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo kha zwa u tambudzwa kha Khothe ya Madzhisṱaraṱa ya vhupo vhune - ( a ) muhweleli a dzula hone lwa tshoṱhe kana lwa tshifhinganyana , kana hune a shuma hone kana he a tholwa hone ; ( b ) muhwelelwa ( ane a vha muthu a itaho zwiito zwa u tambudza ) a dzula hone lwa tshoṱhe kana lwa tshifhinganyana , kana u shuma hone kana he a tholwa hone ; kana ( c ) u tambudzwa ho itea hone .
U ela na u eletshedza mbetshelwa ya themamveledziso ya tsireledzo kha khasitama ya mishasha . 
1.21 Miṱa ya 29 626 vho kona u wana maḓi a dziphaiphi kha kotara i khou ambiwaho ngayo .
Vhunzhi hashu ri khou ofha zwine zwa khou itea . 
Mugudi o bvelelaho u kona u :
Masimu o dzudzanyelwaho zwavhuḓi na u ṱavhiwaho zwiraba zwi ṱuṱuwedza nyaluwo yavhuḓi ya zwimela . 
Vhuhulu ho fhelelaho ha maṅwalo o shumiswaho na u bveledzwa vhu tea bvukulula matshudeni kha : 
A zwi vhudziswi uri zwi khagala uri sisṱeme a i dzhii sia nahone ndi yavhuḓi u fhira nga 1994 , nahone tswikelelo yo khwinifhala , hedzi ndeme na vhukoni zwi kha ḓi vhanga khaedu khulwane .
Khothe yo amba uri muhwelelwa o vhulaya mme awe a songo kwata .
Vha fanela u vha vha na zwikili zwavhuḓi zwa u tandulula thaidzo kha vhupo ha ndaulo . 
Tsha vhuvhili , vha sumbedza khaedu dzi kwamaho u gwevha kha uvho vhugevhenga ha zwiito zwa vhuloi .
U fara penisela na khirayoni nga ngona .
Hu na ṱhoḓea nṋa malugana na u shuma zwavhuḓi hayo : u khwinisa ndeme ya mutakalo wa tshitshavha , u fhungudza mbadelo dza ndondolo ya phuraivete , u galatsha vhaḓivhi vha zwa mutakalo kha sekithara dzoṱhe dza muvhuso na dza phuraivete na u bveledza sisiṱeme ya mafhungo a mutakalo ane a katela vhaṋetshedzi vha mutakalo vha phuraivete na vha muvhuso .
Tsedzuluso ya mugaganyagwama wo sedzanaho na zwa mbeu i ambelwa kha tsedzuluso dza kushumisele kwa masheleni a muvhuso na mbuelo kha vhafumakadzi na vhasidzana musi vha tshi vhambedzwa na vhanna na vhatukana .
U isa phanḓa na u khwaṱhisa kha u lwa na vhufhura , ri ḓo ḓadza poso dzoṱhe dzi si na vhathu kha vhuimo ha nṱha kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi .
Idzi thandela dzi ḓo engedzedza tsireledzo ya zwiḽiwa na u sika zwikhala zwa mishumo zwa vhanzhi , nga maanḓa vhafumakadzi vha mahayani .
Milayo yo bulwaho kha Muengedzo wa 7 i khou fheliswa , u ya nga ha khethekanyo ya 243 na Muengedzo wa 6 .
( 1 ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tea -
Kha vunḓu ḽa Eastern Cape , Khothe ya Dzingu kha vhupo ha Willowvale yo vhona mulandu muthu we a ḓo gwevhiwa maiṅwaha ya 15 u dzula dzhele .
n ) Vho Fungai Khumbulani Sibanda ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Nyambedzano dzo ḓi engedzea dzi tshi ya phanḓa malugana na vhukwamani ha vhuimo a nṱha ha poḽotiki , vhushaka ha zwa ikonomi na thuso ya mveledziso . 
Ri ṱoḓa nḓila ya u vhea mitengo ya muḓagasi , ine ya ḓo khwaṱhisedza uri Eskom i vhe nḓowetshumo ine ya dzula i kha tshiimo tshavhuḓi tsha masheleni na u nga vha ya tshoṱhe , fhedzi ine ya dzula i tshi swikelelea , nga maanḓa nga vhashai .
U tshimbidza miṱangano ya u pulana ha tshitshavha ;
A hu na mbilaelo na nthihi dzine dzi nga ṱoḓa pfudzungule na u kwashekanya ndaka .
ndambedzo
Ngeno hu na uri hu na vhuḓiimiseli ha poḽotiki kha sia ḽashu ḽa avhela tshelede nga nḓila ya i linganaho , ri nga kona fhedzi u ṋea masheleni madzangano o ṅwaliswaho . 
Mbudziso kanzhi a si ya uri ndi lini hune zwa vha zwo luga , fhedzi ndi ngani zwi zwa ndeme . 
5 . Tsha Vhuṱanu , nga nṱha ha u vhekanyululiwa ha MTEF kha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe , Vhufaragwama ha Lushaka na Muhasho wa Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele yo ṋetshedza themendelo dzayo dza mushumo wo itwaho mahoḽa u itela u vhekanya mugaganyagwama wa lushaka uri u tshimbilelane na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka khathihi na Muhanga wa Maano a Vhuṱali wa Vhukati ha Ṅwaha ( MTSF ) 2014-2019 .
sedzulusa nga ṅwaha ṱhoḓea dza tshitshavha na zwo sedzwaho nga masipala na zwiṱirathedzhi zwa u swikelela idzo ṱhoḓea dzi katelaho tshitshavha kha phurosese dza masipala .
Tshumelo na zwishumiswa zwi wela nga fhasi ha fhethu hu shumaho kha vhunzhi ha zwiimiswa zwo fhambanaho , fhedzi zwoṱhe zwi kwama matshilo a vhathu nahone hezwo zwo no bulwa henefho . 
Hezwi zwo itelwa u thusa kha u livhana na mavhaka kha maraga o itwaho nga vhavhuelwa vhane vha sa tee u wana mutikedzelo wa dzinnḓu , fhedzi vha ḓi dovha vha sa hole tshelede yo linganaho kha u nga tea u wana khadzimiso ya zwa dzinnḓu yo ḓoweleaho ya bannga . 
Fhedziha , tshiṅwe tshifhinga , u vanganya hu a kalula , zwa vho vhanga mutsiko . 
U bviswa ha khumbelo yo vha tsheo ya mafhungo kha zwa ndayotewa ? 
4.3 . Khabinethe i dovha ya fhululedza thimu ya lushaka ya cricket ( Proteas ) fhasi ha vhurangaphanḓa ha Mukapuṱeni wa Mitambo ya Ndingo Vho Hashim Amla kha u wina serisi ya Ndingo ngei Sri Lanka na u wana tshiimo tsha u thoma kha Ndingo dza Ḽifhasi dza Khoro ya Dzitshaka ya Cricket .
U kovhekana mihumbulo
Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Tshanduko ya Mavu
Odithi ya tshiṱangani ya kushumiselwe kwa tshelede , tsumbo , masheleni ane a sokou ṋetshedzwa
Vho badela nga zwivhavho kha u lwela havho mbofholowo vha tshi itela vhathu vha Afrika Tshipembe .
Muvhusowapo
Muungo u re nṱha sa wa tshiṋoni tshi tshi lila .
Kha ḽiṅwe sia ḽa izwi , naho , ndi uri zwi tou vha zwone zwone zwavho zwa tsinitsini kha zwitshavha zwi vha vheaho kha vhuimo havhuḓi u vhona na u khwaṱhisa vhukoni hapo . 
Ngano nnzhi dzi na zwipuka zwi no amba nahone nnzhi dzi na mivhuḓa na phunguhwe zwine zwa vha na mvumbokhateli ine ya ita uri zwi vhe zwipuka zwi re na vhuṱali ha u kona u luka maano ane zwa a shumisa kha dziṅwe phukha .
3.16. Africa's Greenest Hotel , Hotel Verde i wanalaho ngei Vhukavhamabufho ha Dzitshakatshaka ha Madzulo a Ḓoroboni kha Pfufho dza vhu15 dza ṅwaha nga ṅwaha dza VhuendelaMashango vhu yaho Phanḓa ha Dzitshakatshaka ha Skål , dze dza farelwa Monaco .
º Kha vha shumise ṱhoho dza phaiphi dza shawara dzi bvisaho maḓi nga zwiṱuku , sisiṱeme ya u gwedzha i vhulungaho maḓi na mitshini ya u kuvha i vhulungaho maḓi .
Afrika Tshipembe ḽo shuma sa Mufarisa Mudzulatshidulo u bva nga 2015 u swika mathomoni a 2017 , na uri ḽi ḓo shuma sa Mudzulatshidulo u bva nga 2017 u swika 2019 .
Izwo zwine zwa tea u elulwa zwi tea u tandulula zwe zwa si dzudzane tshifhingani tsho fhiraho kha u kovha lupfumo na vha bvaho kha nyimele dzi si dzavhuḓi na u bveledzwa ha mveledziso ya zwa vhashumi na vhulangi ha migodi .
Vhakhiresite vha dovha hafhu vha ṱuṱuwedzwa u tshila nga mulalo na vhathu vhoṱhe . 
_ Mifhini ya zwishumiswa zwa u ṱavha i fanela u tewa nga nḓila ine ya fhungudza u endedzwa ha mudzinginyeo kha tshanḓa arali luṱaha lwa tshishumiswa lu nga rwa tombo kana mudzi wo dzumbamaho
Dziphurofeshinala idzi dzi ḓo ṱalulwa nga u vha vha maṱhakheni kha u guda , vhudzulapo na tshumelo . 
mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso .
Arali ya bvelela , mbilo a i nga ḓo shuma . 
Transnet i khou shumisa tshiṱirathedzhi tshayo tsha makete tsha 300 biḽioni , u fhaṱa themamveledziso ya vhuendi ine ya khou ṱoḓea vhukuma .
2.2 Khabinethe yo tendela Mbekanyamaitele ya Lushaka yo Ṱanganelanaho ya Mveledziso ya Vhana Vhaṱuku .
Tshitshavha tshi eletshedza uri vha nga dzhenela i arali vho badelelwa .
Mbambadzo na dziṅwe mbadelo zwi bviswa kha baḽantsi dzadzo dzo salelaho u ya nga u fhambana hadzo mafheloni a ṅwaha . 
Muvhigo u sumbedzisa uri ri tshe kule na u swikelela tshiimo tsha mushumo tsho teaho na u sumbedza zwi imelaho shango ḽashu .
Hu tea u vha na maṅwalwa o teaho a u tikedza mbekanyamaitele , kha ḽeveḽe dzoṱhe dza ḽeri ḽa thevhekano nga maimo , u bva kha vha ndangulo ya nṱha na u bvelaphanḓa u swika hune ha itea hone ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo i itea fhasi , musi hu tshi bveledzwa mathukhwi . 
Maga a ndangulo ya thandela a ḓo angaredza zwipiḓa zwiṋa zwihulwane zwine zwa katela :
( d ) Muoditha Dzhenerala ;
Magavhelo a burantshi nga burantshi khathihi na a thandela khulwane zwo sumbedzwa afho fhasi : 
Ikonomi dza mashango manzhi a Afurika dzo aluwa nga u ṱavhanya kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , dza fhungudza nga maanḓa vhushai ho hulesaho lwa u tou thoma nga hafu ya sentshari , nahone dzhango ḽo ita uri mihumbulo yaḽo i pfale na kha zwiimiswa zwa ḽifhasi .
Nḓivhadzo dzoṱhe dzine dza ṱanganedzwa nga murahu ha u vala dzi ḓo haniwa . 
Fhedzi ha , kha ḽeveḽe ya miṱani , tsireledzo ya zwiḽiwa a i lingani . 
( a ) i fanela u dzhia tsheo nga ha u shumiswa ha maanḓḓa oṱhe na u shumiwa ha mishumo ya masipala ;
U isa phanḓa na u khwiṋisa tsireledzo , Muhasho wa zwa Muno wo saina Memorandamu wa u Pfesesana na nḓowetshumo ya dzibannga , u thoma Sisiṱeme ya Khwaṱhisedzo ya Magunwe kha Khomphiyutha kha bannga dzo dzhenelaho , u thusa kha u thivhela vhufhura na u wanulusa .
Tsumbo , arali muraḓo wa tshigwada u nga kwama Komiti ya Wadi u ṱoḓa thuso , miraḓo ya komiti i pfa uri tshigwada tshenetsho a tshi ngo ṱanganedzwa tshitshavhani , zwi ḓo tuṱuwedza kufarelwe kwa muthu onoyu kana tshigwada tshenetsho , zwihulwane kufarelwe kwa mafhungo avho .
Mveledzwa dza luṱa lwa vhuvhili dzi bvelela nga murahu ha tshifhinga tshilapfu nahone dzi nga shanduka nga nḓila dzi konḓaho . 
Konṱiraka ndi thendelano ine ya kombetshedziwa nga mulayo vhukati ha miraḓo mivhili .
U shuma na / nga maipfi : maḓadzisi a digirii , a tshifhinga , a maitele
u isa phanḓa na u shumana na zwi kwamaho mbadelo ya vhashumi vha zwa mutakalo , na u ṋekana nga zwiko zwo engedzwaho u itela khwinifhadzo ya miholo ya vhadededzi ;
Ri fulufhela uri zwoṱhe hezwi zwi ḓo ri swikisa zwiimiswa zwa vhurangaphanḓa ha sialala hu re na manyanyu vhu bveledzaho . 
2.7. Mbekanyamaitele ya Mvetomveto yo Fhelelaho ya Vhuendi ha Maḓini ya 2016 yo ṱanganedzwa u itela vhupfiwa ha tshitshavha .
U shumiswa kha ndondolo hu khou aluwa , fhedzi zwinzhi zwi a ṱoḓea , nga tshihaḓu . 
Milayo ya Tshikimu yo ṅwaliswa kha Khoro ya Zwikimu zwa Dzilafho ( CMS ) nahone i a wanala kha www.gems.gov.za kana u bva kha muofisiri Muhulwane musi vho ḓisa khumbelo yo tou ṅwalwaho .
Muvhuso u khou ita zwinzhi zwitshavhani zwo fhambanaho fhedzi vhuḓidini ho raliho a ho ngo ambiwa tshitshavhani kana ngomu ha mihasho yone ine . 
U anetshela tshiwo tshiswa tshiswa
Mbekanyamaitele ya ndinganyo kana nzio zwi ṱoḓa uri vhashumi vhane vha ḓidzhenisa kha vhukhakhi vhuthihi vha tea u farwa nga nḓila i fanaho . 
Zwimela zwi a rengiswa sa matheriala a songo phurosesiwaho kana o phurosesiwaho nga ngona dza mutheo dza u omisa na u kuya na u rengisa kha tshivhumbeo tsha luvhanda kana sa mishonga wa tshiluḓi . 
Dzithirasitii ntswa dzo khethiwaho ndi Miraḓo Mihulwane ya Tshikimu vhane mafhungo avho o dzudzanyea zwavhuḓi .
Mugaganyagwama wa ṅwaha u tea u sumbedza zwipikwa zwa IDP .
Minista vho sumbedziswa tshifhingani tsho fhiraho nga ha mushumo wa ndeme une wa khou itwa nga zwiimiswa zwi vhigaho khavho . 
U thoma u shumiswa ha Vhurangeli ha Musanda wa Ḓorobo ndi ha ndeme kha u swikelwa ha bono ḽa Tshwane ḽa u vha musanda wa ḓorobo ya Afrika i re phanḓa nga vhukoni . 
Izwi zwo itea vhukati ha Vhasan na Vhanama musi hu tshi khou ṱoḓwa u swikelelwa Hoodia na Sceletium .
Hu tshi tevhedzelwa ṱhoḓea dza mulayo dza PAIA na u dzhenelela kha ṱhuṱhuwedzo ya u bvela khagala ha muhasho , vhuḓifhinduleli na kuvhusele kwavhuḓi , Muhasho wa Madzulo a Vhathu wo bveledza manyuwaḽa sa nḓila ine tshitshavha tsha ḓo swikelela ngayo mafhungo / rekhodo dzine wa vha nadzo .
Khabinete i dovha hafhu ya ombedzela khuwelelo yayo kha vhashumi vhoṱhe ya u shumisa nḓila dzine dza vha hone nahone dzi re nga fhasi ha ndaulo dza u tandulula na nyambedzano dza miholo vha tshi khou ṱhonifha demokirasi yashu ye ra i lwela zwi tshi konḓa .
Ṱhalutshedzo ya pfunzo ya u guda u siho kiḽasini yo ṱanḓavhuwa na u katela na ṱhalutshedzo ya u guda nga khomphyutha . 
Ndi zwa ndeme uri vha ḓivhe uri kha Khothe ya Mulayo , ndi Madzhisiṱaraṱa fhedzi o tendelwaho u dzhia tsheo ya u vhetshela thungo Ndaela ya Tsireledzo .
M : Hu na tshifhinga tsho tiwaho tshine tsha shuma nga fhasi ha Buthano ḽa Hague kha Zwipiḓa zwa Siviḽi zwa Vhuthubi ha Ṅwana ha Dzitshaka ? 
12.3.1 Huna Misumbuluwo ( miraru miṋa miṱanu ) kha ṅwedzi wa Ṱhangule .
Mipfuluwo u bva mahayani u ya dziḓoroboni i ṋetshedza khaedu ya mveledziso nga tshivhumbeo tsha u swikelelea ha mavu , themamveledziso na nḓisedzo ya tshumelo dza mutheo , khathihi na mishumo . 
Zwino ḽiṅwe ḓuvha , a vhona tshiendatshikhalani tsha vhukuma .
Mulayo wa lushaka u nga shumisa mbonalo iṅwe ine u ya nga maitele a kale ya shumiselwa izwi . 
Ndivho ya dziwekishopo idzi ndi u maanḓafhadza vhakwameaho na zwiimiswa zwa tshitshavha nga kupfesesele na nḓivho ya Phalamennde , na maitele a vhusimamilayo , u itela uri vha kone u tshimbidza mafhungo a tshitshavha malugana na Phalamennde nga vhukoni na u shela mulenzhe hu pfadzaho kha maitele a na mishumo ya Phalamennnde .
( d ) u bveledza na u thoma u shumisa phoḽisi dza vunḓu ;
Muṱangano kana miṱangano ya u rwela ṱari , hune nnyi na nnyi a vhudzwa nga kutshimbidzele kwa u pulanela wadi , u farwa ha miṱangano hu a khwaṱhisedzwa , na uri ndi ngafhi hune ha tea u vha na u pulana ho teaho .
Khomishini i fhambanyisa vhukati ha vhushaka ha zwa vhukuma na nyito ya u humela murahu kha sia iḽi . 
Consolidated Municipal Infrastructure Programme ( CMIP ) CMIP i lambedza tshumelo dza mirurela ya malatwa dza fhethu hapo , khathihi na zwishumiswa zwine zwa vha zwa vhomuthumunzhi dzidoroboni na mahayani kana dzibulasini .
Hu na zwisumbedzi zwa uri zwikalo zwa ndambedzo i no bva kha muvhuso wa lushaka i ya mbadelo dza sabusidi a dzi nga ḓo lingana uri dzi kone u fusha zwililo zwi no kwama sisiṱeme yo ṱanganelaho na yo vusuludzwaho . 
Muṋetshedzi wa Tshumelo dza Maḓi muṅwe na muṅwe u tea u ṋetshedza Pulane ya Ndangulo kha Muhasho u ya nga Mulayo wa Tshumelo dza Maḓi . 
Vhushaka vhukati ya sisiṱeme ya kutshimbilele afha vhudzulo ha vhathu na vhuendedzi ha nnyi na nnyi ndi ifhio ? 
Khumbelo ya thendelo ya u ṱ un ḓ a goloi yo no shumiswaho
Arali mashango vhuvhili hao a tendela u adoptha uho , vha ḓo fanela u ya kha shongo iḽo ḽa nnḓa u khunyeledza zwa u adoptha .
Vhuendi ha nnyi na nnyi ndi ha ndeme kha vhupo vhune ha vha na tshiimo tsha fhasisa tsha vha re na goloi . 
Mbanzhe i rumelwa mashangoḓavha ngei UK na Ireland , Europe , Far East , USA na Namibia . 
( b ) Hafu ya madzulo a bvaho kha mutevhe wa lushaka wo ṋekedzwaho nga mahoro eneo kana mutevhe wa dzingu fhethu he mutevhe wa lushaka u si nekedzwe ' .
( a ) vhunzhi ha miraḓḓo ya vhusimamilayo ha Vunḓḓu vhu fanela u vha hone musi hu tshi vouthelwa Mulayotibe kana musi hu tshi khwiniswa Mulayotibe ;
º Arali vha tshi takalela bavu , vha songo tou ḽi ḓadza .
Dzhiani tsheo yo dziaho u fhambanya tshifhinga tsha mushumo ubva kha tshau tsha nnda . 
muṅwe wa vhatambimakone vha bola ya
data ine ya tou vha ya mbeu fhedzi i ḓo kuvhanganyiwa
Dzi dovha dza sumbedza uri vhueletshedzi ha u badela zwithu khathihi zwi dzulela u ṱuṱuwedza vhukoni hayo ha u engedzedza na u gonyisa mbuelo ya muvhuso ; u sa vhuyedzedzwe na luthihi . 
U shuma na / nga maipfi : Maḓadzisi ( maḓadzaḽiiti ) a maitele , fhethu , digirii ; Thangeladzina
( ii ) nyambo dza Khoi , Nama na San ; na
Voutu dzo vhalwaho : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Vhudzheneleli uvhu vhu ḓo alusa nḓila ine ra shumela ngayo zwitshavha .
31 Zwipuka zwi no ḓifhaṱela vhukhudo
Musi Mulanguli wa IDP kana Komiti Tshimbidzi ya IDP vha tshi kwama vhathu siani ḽa zwiṱirathedzhi na thandela dzi no yelana na mafhungondeme a IDP , vha tea u edzisa u ṱalukanya uri ndi wadini ifhio hune miaḓo ya tshitshavha vha vha vho ḓiimisela u humbula na u bveledza thandululo dzi no kwama thandela dze dza nangiwa .
Tshipikwa tshashu tsha vhuṱahe tsha tshiṱirathedzhi - u fhungudza vhushai na u ṱhaḓula - tshi dovha hafhu tsha langwa nga uri zwiṅwe zwipikwa zwo swikelwa naa . 
u shengedza
NDAULO YA KUSHUMELE
Khabinethe i dovha hafhu ya khwaṱhisedza muhanga wa mugaganyagwama wa
Nga ḓuvha ḽeneḽo khetho dza vhuimo ha Mulangavundu , Mulangadzulo , Mufarisa Mulangadzulo , Mudzulatshidulo wa Dzikomiti na Mufarisa Mudzulatshidulo wa Dzikomiti dzi ḓo vha hone . 
U swikela hezwi nga maitele a u bvela phanḓa , hu na zwipikwa zwine zwi a sedzulusea hu tshi khou thomiwa kha tshenzhemo ya mushumisi wa vhukati hune luvhilo lwa 5 mbps lu tea u swikelwa nga 2016 na uri 50% ya lushaka i vhe yo no wana na 90% nga 2020 .
Fomo dzi wanala kha
Ṱhingo dzoṱhe dzi fhindulwa nga u ṱavhanya .
I ya zwi ḓivha uri ho no vulwa miṅwe milandu , na uri mapholisa vha khou ita ṱhoḓisiso dzo teaho .
U thaipha marifhi oṱhe a yaho kha vhakwameaho . 
Kha vha AICs hu na lutendo luhulu lwa uri vhuvhi vhu hone .
Khomishini i lavhelelwa u ṋea muhumbulo wo khwaṱhaho wa ṱhoḓisiso , vhuṱanzi vhu pfalaho na themendelo dzi re khagala kha muvhuso . 
U dzudza dathabeisi ya vhaḓisi vha tshumelo yo themendelwaho kha thundu na tshumelo dzoṱhe dzine ofisi ya dzingu ya dzi ṱoḓa . 
Mushumo u itwaho hu na humbula lwo fhelelaho u tea u itwa u itela u tshimbidzwa u ya kha vhuimo hu re na u ṱanganya u itela uri ṱhoḓea dza kudzhenele kuswa kha ndangulo ya nnyi na nnyi ya kudzhenele kuswa kha ndangulo ya nnyi na nnyi zwa nga swikelelwa hu saathu swika dziṅwe khombeshedzo nyengedzedzwa kha tshumelo . 
_U xelelwa nga zwibveledzwa
A huna muthu o teaho u gwa mugodi nga nnda ha thendelo .
Maraga wa mabaphanya wo rengisa tshivhalo tsha nṱha sa izwi tshivhalo tsho dzula tsho khwaṱha nahone hu khou lavhelelwa uri mitengo i ḓo khwaṱha phanḓa ha holodeni dza Nyendavhusiku . 
Hune uyo a re na a ḽi ṋea faini ine miraḓo ya inkundla ya vhona yo tea , vha i dzhia sa vhuṱanzi ha ha uri ha khou ḓisola , vha nga engedza faini , nga huṅwe arali a ḓiṋea tshigwevho tsha nṱhesa , vha nga kha ḽi tshi fhungudza."45
mazhendedzi a u lambedza ;
Zwiito zwo ḓoweleaho zwine zwa langea ndi tsheledzo nga maḓi a mashika , kanzhi ane a bva kha tshiimiswa tsha u kunakisa maḓi . 
Nga tshifhinga tsha musi ho dzika nahone hu tshi fhisa u bva mafheloni a Fulwana u swika mathomoni a Ṱhangule maluvha a aḽigae o vhonwa fhethu ho yaho nga u fhambanaho kha Sound na kha Little Belt . 
U khwaṱhisedza vhupfumbudzi na vhugudisi ha vha gudelaho mushumo na vhatholi vhavho uri vha pfesese maitele a u dzheniswa mushumoni , ḽevele ya thikhedzo ire hone na u vha wo shomedzwaho tshoṱhe u ita zwa u dzhenisa mushumoni lwo bvelelaho . 
Mulayotewa wa vunḓu wo phasiswaho phanḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u tea u tevhedza khethekanyo ya 143 ya Mulayotewa muswa .
Vho kumedza uri dathabeisi nthihi ya vhaṋetshedzi vha muvhuso i thomiwe u bva kha khamphani dzoṱhe dzo itaho khumbelo kha SARS ya ṱhanziela ya nzudzanyo ya muthelo . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , ya CK7 u ridzeva dzina ḽa CC arali dzina ḽa khamphani na ḽone ḽi tshi ḓo shandulwa .
Tshith tshine tsha khou ṱavhiwa ngatsho kana tshimela tsho nambatelaho tshi sa athu u rengiswa lwa miṅwaha ya rathi , kana arali hu tshiṅwe tshimela , lwa miṅwaha miṋa .
Vha songo mu dzhena hanwani u ṋea muhumbulo wavho .
Ndivho ya khothe dza sialala a si u wana mulandu , ndi u vhuedzedza vhudziki na mbuelano .
Vhuendedzi hapo : thekhisi , tshiendedzi tsha phuraivethe , baisigira , u tshimbila . 
Mbekanyamushumo ya u vusuludza nga ngomu ḓoroboni kha Nzudzanyo Nyangaredzi na u lingedza u lugisa thaidzo dzo tshikhala dzo ḓiswaho nga maitele a kale a kudzudzanyele . 
U bviswa ha Mbalelafhasi ya Ḽifhasi kha uri ḽifhasi ḽi khou shuma hani kha u swikelela Zwipikwa zwa Mveledziso ya Miḽeniamu zwa vhuṋa na zwa vhuṱanu zwi ḓo konisa vho dzhenelelaho vha bvaho kha sekithara dza mutakalo na dzi si dza mutakalo uri vha vhone mvelaphanḓa na u guda zwiṅwe vho .
I na mushumo wa u vhona uri hu khou swikelwa zwikimu zwa ṱhuṱhuwedzo nga vhane vha nga vha vhahumbeli na mbetshelwa dza tshumelo ya nga murahu , khathihi na u alusa kuphaḓaladzele kwa vhuṱumanyi u swikela mabindu e a sedzwa khao . 
Khwiṋiso dzi ṱanganyisa vhulangi ha vhuṅwe Vhupo ha Maḓini ho Tsireledzeaho kha sisiṱeme ya vhulangi ha vhuṅwe Vhupo ho Tsireledzeaho khathihi na uri zwo Ḓivhadziwaho u bva kha Ofisi ya Muphuresidennde zwi shume , zwa u fhambanyisa mishumo vhukati ha vhulangi ha zwa vhureakhovhe na zwa mupo .
Fhedziha , hu nga si vhe vhuṱali u thoma zwiṱirakitsha zwa mulayo zwa tshoṱhe u sedzana na vhuleme ha muratho ha tshifhinga nyana . 
U bveledza Kuitele kwa Mashumele a Zwitandadi ( dziSOP ) zwa u Thivhela na u Langa Phirela kwa vhuongelo . 
Hezwi zwi katela zwiwo kha maini , nḓowetshumo ya zwa u fhaṱa , vhashumi vho farwaho nga malwadze a elanaho na u shuma fhethu hu songo tsireledzeaho u fana dzikhwari na kushumisele kwa mushonga wa u vhulaha zwikhokhonono kha Sekhithara ya zwa Vhulimi . 
Arali ṱhoḓea dza u ṱunḓa dzo tevhedzwa , NPPO ḽi ḓo ṋetshedza ṱhanziela ya phytosanitary .
Khamphani ya Ndima 21 i tea u vha na miraḓo ine i sa vhe fhasi ha sumbe na vhalanguli vhane vha si vhe fhasi ha vhavhili .
Khonadzeo ya uri zwiṱhavhane zwi vhangaho zwitzhili muvhilini zwa ḓisaho mutshinyalo muhulu zwi ḓo shumiswa zwo engedzedza u mbilaelo ya tshitshavha na u vhea mafhungo a zwa mutakalo oṱhe kha adzhenda ya tsireledzo . 
Thendelano dzo sainiwa , fhedzi a dzo ngo tendelaniwa , na ḽa Netherlands . 
R12 623 nga muunḓiwa nga ṅwaha sa gumofulu ḽa zwi si zwa PMB , u valelwaha ḓuvha 1 , , a zwo ngo phuroreithiwa
U ḓadza fomo dza khumbelo BI-1666 na BI 529 .
Fhedzi u zwima idzo ndivho dza mulayo a zwi pfuki zwine u ya nga ndayotewa zwa vha zwo tendelwa . 
( 2 ) Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa bulwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo teaho , u sumba kha mulayo wa tshifhingani tsha kale , une wa kha ḓi vha hone -
Ri pfa ri tshi ḓihudza uri , musi ri tshi khou tevhedza vhuḓiimiseli hashu siani ḽa u fhaṱa tshitshavha tsha vhulondo , ro khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na dziṅwe ndambedzo u tou bva nga 2004 .
U fhindula nga nḓila ya u vhavhalela mihumbulo ya vhaṅwe na mahumbulwa
Vhalwadze vha muhumbulo na vhana vhaṱuku vha dzhiwa sa vha sa koniho u ita , naho vha tshi nga tshenzhela dziṅwe pfanelo dza zwa masheleni . 
Dzinaḽiiti ( inifinithivi / dzherandi ) , tsumbo , u bambela ndi zwavhuḓi , u reila hu a takadza , u lila hu a ilafha / fhodza
( i ) nyambo dzoṱhe dza tshiofisi ;
U dzheniswa hu ḓo thoma kha kotara ya vhuṋa .
khanganyiso ( ambiguity ) --- ṱhalutshedzo mbili dzi ḓiswaho nga kushumisele kwa ipfi
Hu na ṱano fulu ḽa dzitshakatshaka na vhubindudzi ḽa ṅwaha nga ṅwaha hune mashango a rambiwa u imela mashango ao . 
Maitele a ndingo na zwishumiswa zwine zwa shumiswa u kala ṱhoḓea dza zwiṱandadi kana ndalukanyo dzi a pfesesea , u shumisea na u thembea nahone dzi shumiswa u tikedza ngudo .
Ho shumiswa mihumbulo ya vhaḓivhi vhafhio kha atikili ya u lwa na u daha ?
Hu khou shumiswa u ḓisa mvelaphanḓa kha kiḽasiṱa ya sisiṱeme ya vhulamukanyi u vhona uri hu na u sudzuluwa ho teaho ha vhatshinyi . 
Miraḓo ya tshitshavha i khou rambiwa uri i nange vhathu vhane ya fulufhela uri vho tea u wana khuliso ya nṱhesa ya shango .
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ita khumbelo ya u gwa mugodi u tea u ita khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu a ne mavu ayo a vha fhasi hawe .
Komiti dza Wadi dzi tea u pfesesa phurosese dza mveledziso ya SDIP na nḓisedzo ya tshumelo , na u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwi a ḓivhadzwa nga hzwo , hu tshi katelwa na thendelonzwiwa dza nḓisedzo ya tshumelo dzo teaho .
Ri khou kona u vhona mvelelo dza izwi nga kha mvelelo dza odithi ya masipala na ya vundu . 
Muhumbulo muhulwane ndi wa u kuvhanganya vhaswa nnḓa ha phimo ya zwikhala zwa u wana zwikhala zwa nnḓu dzi linganaho 1.5 miḽioni na u ḓiimisela u kuvhanganya na u gudisa Zwigwada zwa Vhaswa zwi linganaho 10 000 kha miṅwaha miṱanu i ḓaho .
Gemo ḽa tshivhalo nga u angaredza ḽa zwikhala zwa mishumo zwa 7,5 miḽioni kha miṅwaha miṱanu ( 2014 / 2015 - 2018 / 2019 ) ḽo thewa kha Mbekanyamushumo dza u Tholwa ha Tshitshavha dzo sumbedzwaho kha Puḽane ya Mveledziso ya Tshitshavha .
Musherifu a hu na zwine a nga ita , arali vhone vha sa ṱoḓi u shumisana . 
Mufariwa u sumedza o omisa ṱhoho . 
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza U ṅwala muvhigo wa ṱhoḓisiso
U rangela u vhala
Ngauralo , a hu na therisano nga ha sia ḽa mbeu ḽo ḓoweleaho , a hu na mafhungo a elelaho u bva kha ndangulo khulwane u ya kha maimo a fhasi , a hu na thikhedzo ya avho vha no lingedza u tshimbidza sia ḽa mbeu , a hu na u konḓelela kha u tambudzwa lwa vhudzekani . 
U rinwa madzina a zwivhumbeo zwa mupo na u shandula madzina azwo ndi mushumo wa muvhuso wapo na wa lushaka . 
q ) Vho Advokheithi Frans Kgolela Manamela ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) .
Vhafunashango ḽashu vha ṱhompheaho ,
Nga kha u shumisana roṱhe ro kona u vhuedzedza vhudziki ha matshilisano kha vhupo uvho .
Phurogiremu ya U vusulusa Ḓorobo ya Lushaka : Zwishumiswa zwa Phurogiremu : Vhalanguli vha Phurogiremu,dplg,2006
U vha kha tshiendedzi tshi songo khwiṋiwaho tsho vulea mafasiṱere .
Muholo u sumbedzaho vhushai u ṱalutshedzwa sa muholo wa fhasisa nga ṅwedzi une wa tou ṱoḓea fhedzi u tshidza muṱa nahone u fhambana u ya nga vhuhulu ha muṱa ; u hula ha muṱa zwi amba u hula ha muholo une wa ḓo ṱoḓea u itela u dzudza miraḓo ya muṱa wonoyo u kule na vhushai . 
A hu na dziṅwe mveledziso hafhu kana maṅwe maitele a phaḓaladzo ya matheriala na zwi re ngomu dzine dza ḓo tendelwa . 
Zwiga zwashu zwo tsitselwa fhasi musi ri tshi khou ṱhonifha vhathu havha vhaswa vho ḓikumedzelaho vhe vha ri sia musi vha tshi kha ḓi vha na zwinzhi zwine vha nga ṋetshedza vundu iḽi . 
Ri tama u ṱuṱuwedza hafhu dzingu uri ḽi ḓivhe na u tikedza vhurangeli ha dzingu ḽiṱuku nga u ita mishonga yapo . 
Maitele aya a ḓo katela maga a u ṱuṱuwedza muṱaṱisano , tshanduko , nyaluwo yo katela ya sekhithara na tswikelelo yo angaredzaho .
U thivhela kana u dzhia maitele a vhuloi sa vhugevhenga zwi sumba tshiṱalula kana zwa sumba luvhengela .
Zwitshavha zwi ṱuṱuwedzwa u shumisa muḓagasi nga u vhavhalela , ngeno ri khou isa phanḓa na u ḓisa zwiṅwe zwiko zwa fulufulu .
Nga u ralo , thivhelo ya zwa mvelele khulwanesa yo bvelela , i kwamaho matshilo na u swika ṋamusi . 
( b ) uri I vhalwe zwi tshi pfala kana u ita uri ino nḓivhadzo I vhalwe zwi tshi pfala arali vha sa koni u vhala ;
Maanea a u ṱalutshedza / anetshela adzhenda na minetse
7.1 U tsireledza mutakalo wa zwiko zwa madi - maga o livhiswaho kha zwiko
Ni pembelela zwifhio zwa tshipentshela ?
Kha vha sumbedze zwauri tshiitisi ndi tsha uri ngauri CBP i lingedza u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dza tshitshavha dzi topolwe ya dzi dzhenisa kha IDP .
Themamveledziso ya sanzwo dza vundu yo khwiṋiswa vhukuma kha miṅwaha ya muvhalelano mivhili yo fhiraho na u vhuedzedzwa ha zwishumiswa ha misi yoṱhe hu ḓo bvelaphanḓa . 
Naho zwo ralo zwitshavha zwo vhumbwa nga zwigwada zwo fhambanaho na madzangalelo o fhambanaho nahone a si zwigwada zwoṱhe zwine zwa nga fushea nga tshifhinga tshithihi .
Zwigevhenga zwa pfanelo dza vhathu ndi vhadzulapo nga riṋe , vha dzulaho tsini na muṅwe na muṅwe , na uri vha nga vha na maanḓa na u vha khombo . 
Hu sa sedzwi u lingedza hashu , hu sa sedzwi fulufhelo ḽashu , vha nga kundelwa u wana hafhu kana , nga nḓila i mangadzaho zwiṱuku , vha nga vha vha sa ri londi . 
Vhatsila kha masia oṱhe o no ḓi sika vhutsila ya pfumedzano hu si na muthu o vha randelaho u ita nga u ralo . 
Zwiṅwe zwa zwine ya khou sedza khazwo ndi vhudavhidzani ha ṱhingo , zwa khasho na tshumelo ya dziposwo .
Ngauralo , ro amba nga ha miṱa na vhukwamani nga ngomu ha miṱa nahone ri ṱoḓa hafhu u lwa na zwo bvelelaho kha vhaponyi musi vha tshi aluwa . 
4.2 . Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Jacob Zuma u isa ndiliso kha muṱa na khonani dza muthu a ḓivhelwaho u dededza na u pfumbuda kha zwa mavili , Vho Nick Durandt , vhe vha vha vha tshi ḓivhelwa vhukoni havho ha u bveledza dzingweṋa kha mavili na u dovha hafhu vha bvisa vhatukana zwiṱiraṱani vha vha ita dzingweṋa .
Tshi sumbedza vhuḓikumedzeli vhu fanaho kha avho vha tamaho u ṋetshedza tshumelo kha khomishini nga kha maitele a u tou renga . 
U tholwa havho hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa nga ndalukanyo dzavho na u sedzwa arali vhe si na milandu .
Zwiṅwe hafhu zwo rengiswaho zwa khomphonenthe iyi hu ḓo vha u isa phanḓa na maitele a u shandula phemithi dza vha ḽaisentse . 
Topola thandela na mishumo u amba nga ha tshiṱirathedzhi tshiṅwe na tshiṅwe .
Thagethe dzo khetheaho dza nḓisedzo na mveledziso ya thememveledziso dzine dza nga ṱolwa nga kha zwisumbi zwa wadi zwo ṱalutshedzwaho zwavhuḓi .
Iḽi sia ḽi malugana na ndaulo ya zwa u renga na tsheledemviswa ine ya sa vhe ya muholo saizwi zwi tshi kwama u tevhedza ndangulo dza zwa u renga ngei tsini na mafhelo a ṅwaha wa muvhalelano . 
Zwazwino fhethu huṅwe ha u dzula hu ḓo dzudzanywa u itela khothe dzapo dzo kwameaho . 
Dokhumente dza tshivhalo tsha zwo fashwaho dzi a wanalea kha Muhasho wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango , kha Tavhi ḽa Ndangulo ya Zwiko zwa Lwanzheni na Phendelashango , kha Vhulanguli ha Offshore and High Seas Fisheries Management .
Thovho kana zwa u adza musanda .
Mavundu a na vhukoni na vhusimamilayo kha mafhungo a elanaho na milayo ya vhongwaniwapo na ya sialala , zwi tshi elana na Ndima 12 ya Ndayotewa , nahone ha na vhukoni ha vhusimamilayo kha zwi elanaho na ndangulo ya vhulamukanyi dza zwe zwa ṋetshedzwa kha Ndima 8 ya Ndayotewa .
Dziṅwe dza nnḓu-gammbelwa na dzifuḽethe dzi na ngade khulwane dzine dza shumisesa maḓi kha u sheledza . 
Thouni ndi vhuḓipfi ha murendi kha thero yawe na vhathetshelesi vhawe . 
I dovha ya vha ngoho uri hu nga vha Vhuṅwaleli ha Vhupileli , kana Muhasho wa Vhupileli , sa zwo dzinginywaho kha U Sedzwa hafhu ha Vhupileli na kha maṅwe mabambiri , u amba nga nḓila yo teaho ṱhoḓea iyi ya ndaela ya ndangulo ya lushaka . 
Fhedzi ha , ri tambisa maḓi manzhi nga dziphaiphi dzi bvuḓaho na themamveledziso dzi so ngo fhaṱiwaho zwone .
Musi mushumisi a tshi nanga u ḓiṅwalisa kha lubuvhisia u itela mushumo u farwaho nga vha GCIS , DoC i ḓo shumisa mafhungo o ḓiswaho nga mushumisi u mu fhindula . 
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha na gumofulu ḽa zwa maṋo ḽa nnḓa ha sibadela
U shumisa khalo ya ipfi yo teaho na u shumisa tshifhaṱuwo kha u amba .
Nga mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha ya nyengedzedzo , muvhuso wo fhungudza u shaea ha mishumo na u ṋetshedza miholo kha zwitshavha zwi shayaho . 
Vhaeletshedzi vha zwa Masheleni vha tholiwa nga Vhufaragwama ha Lushaka kha mimasipala u thusa kha masia a vhuṱhogwa . 
Kha vha ṋekane nga thikhithi ya vhukum aya bufho ya u ḓa Afrika Tshipembe na u humela hayani
Maanḓalanga a Sialala , vhurangaphanḓa ha siviki na ha zwa polotiki khathihi na miraḓo ya Foramu Ya Vhuimeleli ha IDP vha tea u tsivhudzwa nga CBP khathihi na zwithu zwihulwane zwi no ḓo itea .
Livhanyani maipfi aya na mafhambanyi ao .
Na u shandukisa phathenthi ya vha tshibveledzwa zwi nga dzhia miṅwaha minzhi , zwine zwa amba uri mbuelo dzi nga lengiswa nga maanḓa .
Hu na ṱhumano ya mafhungo ya phuraivethe yo phaḓalalaho u mona na shango zwi ṋetshedzaho tshifhinga tsha vhukuma tsha mishumo ya u bannga . 
Komiti dza wadi ndi nḓila yavhuḓi ya u tshimbidza mugaganyagwama na u leludza vhuimeli na mivhigo i bvaho kha tshitshavha .
( 2 ) Ḽikumedzwa ḽa Buthano ḽa Lushaka malugana na u bvisiwa ofisini ha -
Nga u ralo o ri ṋea ndaela nga tshifhinga tsho fhambanaho tsha u vhulaha vhathu avho . 
Izwi zwi tou vha nganea ya u bvelela zwi sumbedzaho muvhuso u ṱhogomelaho une wo ḓi imisela u lwa na u fhelisa khakhathi dzo livhanaho na mbeu .
1 Pulanelani maanea aṋu ni tshi shumisa mepe wa mihumbulo . 2 Thomani nga u ṅwala tshiṱori sa mvetamveto . 3 Dzudzanyani mupeleṱo na zwiga zwa u vhala . 4 Vusuludzani tshiṱori tshaṋu . 5 Vhalululani tshiṱori tshaṋu . 6 Tshi ṅwaleni buguni yaṋu nga vhudele .
Hezwi zwo no ḓi vhonala nga masiandaitwa e a vha hone fhaḽa Perth , kha ḽa Australia . 
Uyu a si mulandu wa u thoma muhulwane we nda vhuya nda u fara . 
Tshiṱiriki tsha Overberg tshi na khonadzeo ya u nga aluwa kha sekithara dza tshumelo musi tshiṱiriki tshi tshi khou ḓivhea tshi tshi ya hu na vhathu vha ya ho kha holodeni vhapo na vha dzitshaka nahone musi vhunzhi ha vhapfuluwi vha re na zwikili vha tshi ḓa u dzula kha masipala uyu . 
U bveledza pulane dza thevhekano na u ita uri vhashumi vha sa litshe mushumo , u thoma u shumisa pulane dza mveledziso ya vhuṋe , u ṋetshedza vhukukumedza nga mbekanyamushumo dza mveledziso ya maimo a nṱha na u ita uri vha ḓivhe zwithu , u ṱuṱuwedza vhupulani ho pfananywaho na u sika nḓivho nga vhushaka ha ndeme vhukati ha vhupulani na nḓisedzo ya tshumelo i bveledzaho na ndangulo ya masheleni . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa Muṅwalo
Havha vhathu vhe vha vha vho ḓi funga vho vha vha tshi ḓiimisela uya phanda na nndwa ya u lwela mbofholowo ngomu ha Tshumelo ya Muvhuso , uri tshiimiswa tsha Muvhuso tshi vhe dzhendedzi ḽa tshanduko na uvha thiko ya u bvelela ha shango ḽashu . 
U fhedza u khethekanywa ha tshifhinga tsho fhelaho , phambano na u thoma tshitshavha tsho ḓitikaho nga maitele a demokirasi , vhulamukanyi ha tshitshavha na pfanelo dza vhuthu dza mutheo ;
Zwa vhukuma , themo mbuelo tshiṅwe tshifhinga ḽi a shumiswa u amba muholo tsalela . 
Muthu u fanela u vha na masheleni , kana iṅwe nḓila ya u vhambadza tshithu tsha ndeme u itela u renga tshine a tshi ṱoḓa . 
U ṋetshedza vhukoni ha ngeletshedzo kha ndangulo ya zwiko zwa masheleni kha tshumelo ya khemisi . 
ṱhoho ya muṱa / haya
( a ) zwi nga si itwe nga nḓḓila ine zwa nga tshinyadza mitheo ya ikonomi ya shango , zwa thengiso vhukati ha vunḓḓu kana u tshimbidzwa ha thundu shangoni , tshumelo , tshelede kana zwa mishumo ; nahone
243 . Dzina ḽipfufhi na u thoma u shuma
Fhedzi khothe yone ine i ḓo dzhia tsheo uri mbadelo idzo dzi ḓo tea u badelwa nga muthu we a bviselwa ndaela naa .
U ṋetshedzela u thomiwa na mishumo ya ofisi ya sisiteme ya Nḓivho Yapo ya Lushaka , ndaulo ya pfanelo dza vhane vha nḓivho yapo , u thomiwa na mishumo ya phanele ya Ngeletshedzo nga ha sisiteme ya nḓivho yapo .
27 . Ṱhoḓea ya tsireledzo ya tshitshavha i tea u dzhielwa nṱha u ya nga maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma na mvelelo .
3 ) Mbadelo yo fhelelaho ya u posa i badelwa musi khophi ya rekhodo i tshi khou tea u poswa kha muiti wa khumbelo .
Vha dovha vha mu humbela uri a funge geḓelaa ite tie .
Tshumelo dza ndondolo
1.24 vha ḓo eletshedzwa fhethu ha tshiphiri nahone hune ha vha na tshirunzi nahone nyeletshedzo yeneyo i ḓo vha nga luambo lune vha lu pfesesa ;
U tshimbidza u fhungudzwa ha u salela murahu ha u fhaṱiwa ha dzinnḓu nga tshivhalo tshi siho fhasi ha 10% nga ṅwaha .
u khwaṱhisa vhukando ha u dzhenisa mveledzisophanḓa ya vhaswa kha kushumele kwa muvhuso , hu tshi katelwa na mbekanyamushumo ya tshumisano ya vhaswa , na maga a itwaho a u ṱanganya vho funzeaho vha sa shumi na zwikhala zwa mishumo ;
u wana mihumbulo kha masia a teaho u dzhielwa nṱha nga mekanyamaitele
U dzudzanya muḓagasi na gese
U rekhoda mihumbulo mihulwane na i tikedzaho nga u ṅwala notsi ,
Mbuno dza izwi dzi katela vhurangaphanḓa vhu no khou ṱahela khathihi na mihanga ya vhusimamilayo na muthu . 
U kuvhanganya maṅwalwa a pulane dza wadi
tshiimo tsha u ṅwaliswa ha tshibveledzwa huṅwe fhethu
Tsedzuluso dza mugaganyagwama wa mbeu dzi thusa muvhuso kha u khetha uri milayo i dzudzanywa hani , na uri zwiko zwi fanela u ṋetshedzwa ngafhi .
( a ) ya u ḓivhadzwa zwiitisi zwa u valelwa hawe nga u ṱavhanya ;
U shumisa ṱhalusamaipfi u itela u sedza ṱhalutshedzo dza maipfi
mbadelo kha mikovhe
U fhindula mbudziso dza orala nga ha tshiṱori
Pulane ya 2017 ya Firikhwentsi ya Radio ya Lushaka ndi tshomedzo yo fhelelaho ya nyavhelo ya sipekiṱhiramu tsha firikhwentsi u itela tshumelo dzo fhambanaho dza vhudavhidzani ha radio .
Ndi nga ha u shandukisa vhutshilo ha vhathu vha mahayani na u vha konisa u dzhia ndango ya vhuyo havho na u ḓiphina nga mbofholowo na tshirunzi tsho fhulufhedziswaho nga Ndayotewa yashu . 
Vhafari vha nḓivho ya sialala vha na pfanelo ya u hana u vha ṋea nḓivho yavho na / kana u vhea mikano ya u i shumisa .
Nyaluwo ya ikonomi na u sikwa ha mishumo zwi ṱoḓa mutevhe wa mbekanyamaitele dza maraga dzo teaho nahone dza tshifhinga tshilapfu dza dovha dza kona u humbulelwa . 
Zwino kha ri lavhelese kha phindulo dza SMS dzine vha ḓo dzi ṱanganedza arali khumbelo yavho i songo tshimbila zwavhuḓi ( zwine zwa mba uri i na zwidodombedzwa zwo khakheaho ) .
Khumbelo ya u lulamisa zwidodombedzwa zwo khakheah
Arali Muḓisi wa mbilaelo a muthu muṅwe na muṅwe sa zwe zwa ṱalutshedzwa kha pharagirafu 1.e u swika 1.i kha siaṱari 1 ḽa nyendedzi iyi , Muḓisi wa mbilaelo na ene u ḓo ḓivhadzwa arali Komiti ya Khanedzano ya GEMS i tshi tenda uri Muḓisi wa mbilaelo ha ngo ṋewa thendelo uri a pfukisele khanedzano kha Komiti na / kana arali Komiti i songo fushea nga mafhungo o ḓiswaho .
( 4 ) Mulayo wa Lushaka u nga ta mutheo une ngawo-
Mbadelo ya muthelo i songo badelwaho hu sina thendelano ya kubadelele kha tshelede i kolodwaho .
10.1. Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Zuma kha u fhululedza Riphabuḽiki ya Angola kha u tshimbidza Khetho dza Lushaka zwavhuḓi .
Ri khou ṱoḓa u sedzuluswa ho fhelelaho zwine zwa ḓo ita ḓisa kushumele kwa ndangulo kha uri huvhe na u ṱolwa ha zwibveledzwa na kushumele . 
Nṱhani ha izwo , milangano ya mithelo na kavhili i khou ambedzaniwa nga hayo u itela uri hu sa tsha vha na miṅwe mithelo i badelwaho musi zwo bindulwaho zwi tshi iswa Botswana . 
Kha makumedzwa a ṱoḓa u swika oṱhe u swika zwino , tsheo ya mushumi nga uri u a shela mulenzhe kha akhaunthu dza muthu ndi ya luthihi na uri a i humiselwi murahu . 
U lugisela mihumbulo ya nga zwa vhupoṱieli kha vhunzhi ha zwithu zwa pulane ya ndangulo nga mushumisi wa ndaka , mutevhe wa thandela na pulane ya ndangulo ya mbekanyamushumo ya themamveledziso . 
Zwo ralo , u pfukielwa ha mbuelo u bva kha davhi zwi fhungudzwa nga ḓuvha ḽithihi u pfukiselwa ha tshelede u bva kha akhaunthu ya davhi u ya kha akhaunthu ya ofisi khulwane ya bannga yeneyo nthihi . 
Vhuṅwe vhuṱumani kha webuseva vhulivhiswa kha zwiko zwine zwa londotwa nga vhathu vha vhuraru hune Muhasho wa zwa Muno wa a vhe na ndango khazwo . 
Hu na u ḓisola , ndi wana uri u tsela fhasi ha lutamo lwa muhweleli wa vhuvhili kha bulasi a zwi pfuki ndingo dzo ḓivhadzwaho kha Bannga ya Lushaka ya Vhukati . 
U shumisa tshivhumbeo tsha maṅwalo a nḓivhadzo , tsumbo , u ṅwala dzirisipi .
U ita nyito kana ṋetshedzo ya orala , tsumbo , u anetshela mafhungo kana u amba nga tshenzhemo nngede nga nḓila ine ya sumbedza thevhekano ya zwithu .
Vha khethekanye vhadzheneleli vha bve zwigwada zwa rathi , vha ṋee tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe ḽiga ḽa IDP uri tshi ambedzane ngalo , hu tshi katelwa ḽiga ḽa ndugiselo .
A ri faneli u xelelwa nga hetshi tshifhinga .
U kona u shumisa u langula vhupfiwa kha nyimele ya vhurangaphanḓa . 
Ndi ngafhi hune ha vha na thempheretsha ya fhasifhasi , nahone ndi vhugai ?
Burantshi ya Tshumelo ya Tshitshavha yo ita na u wana masheleni a tshi bva kha vhaavheli vha re vha zwiimiswa zwa phuraivethe e a u thusa kha u ṋea vhathu vhulalo . 
Nga nnḓa ha musi mutengo wa musuku wa nga gonya , zwi a kanganyisa arali mugodi utshi nga engedzwa u fhira datumu iyo . 
mbilaelo dza dzikhasiṱama dzo fhungudzea
U ṱolwa ha mbekanyamushumo dza vhana vhaṱuku na thandela ya ndingedzo ya lushaka ho no shumiswa . 
U ṋetshedza thikhedzo ya ndaulo kha vhashumi vha zwa mulayo , zwi tshi elana na masheleni , ḽodzhisiṱiki na zwiko zwa vhashumi . 
U khwaṱhisa Phurogireme ya U khuruṱanya na Tshumisano na Vhashelamulenzhe . 
40 U vhambedza zwithu
U isedza thundu na mushumo wa dzitshumelo zwi ḓo itwa nga muḓisedzi u ya nga shedulu ya tshifhinga tsho randelwaho nga murengi kha konṱiraka . 
Khethekanyo iyi yo ṋewa mushumo wa u pulana , u dizaina na ṱhogomelo ya dzibada , mielela ya mikumbululo , na zwifhaṱo zwoṱhe zwa masipala . 
Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1994
Kha u isa phanḓa u maanḓafhadza izwi zwitshavha , phesenthe nthihi ya tshikwama tsha vhuendelamashango ha tshitshavha yo dzhenisa masheleni a anganyelwaho kha R6.5 miḽioni nga nwaha u itela mbuelo ya tshitshavha .
U ṱandavhuwa na u fhungudzea ha maraga hu nga bvelela nga tshifhinga zwiṱukuṱuku . 
U shuma mushumo muṅwe na muṅwe une wa elana sa zwine zwa ṱoḓiwa nga mutshutshisi wa tshitshavha muhulwane u ya nga tshifhinga . 
U ḓiṅwalisela havho VAT zwi ḓo phumulwa fhedzi arali Mukhomishinari vho fushea uri zwine vha khou bindudza zwine zwa tea u badelelwa muthelo a zwi fhiri miḽioni nthihi kana bindu ḽavho a ḽi tsha shuma .
Ri na zwiimiswa zwo imaho zwavhuḓi zwine zwa tikedza demokirasi na u tsireledza pfanenelo dza vhadzulapo vhashu , zwine zwa nga , Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha , Khomishini ya Afurika Tshipembe ya Tsireledzo ya Pfanelo dza Vhuthu , Ofisi ya Muoditha Dzhenerala , Khomishini ya tsireledzo ya Pfanelo dza Mvelele , Vhurereli na Nyambo dza Zwitshavha na Khomishini ya zwa Mbeu .
Mafhungo a mashumele na zwi songo dzulaho zwavhuḓi maitele a thendelo a u rekhoda , u thoma ngazwo , u sedzulusa , u tandulula , u linga na u thola u itela u vhona uri zwa u zwi ita zwi khou ṱavhanya nahone zwavhuḓi . 
1.13 Nga kotara iyo , hekithara dza 374 299 dza mavu a songo shumiswaho dzo limiwa mabulasini fhasi ha Mbekanyamushumo ya Mveledziso na Tshanduko Khulwane .
U ola zwifanyiso zwa nyito khulwane dzine dza khou itea kha tshiṱori , nyimbo na zwidade .
Muṅwe wa vhoiwe u ḓo vha phele .
Ndambedzo yo wanala kha mazhendedzi a zwa muvhuso wa Denmark na Canada . 
Ndi zwa ndeme u humbula nga tshivhumbeo nga ha zwipiḓa zwine zwa vha kha hugaledzwa . 
Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Masipala , 2003
Naa hu na maitele a shishi , tsumbo , a u bvisa vhathu fhethu ha u fhaṱa musi hu na mulilo ?
U sumbedza u pfesesa mafhungo a vhaliwaho
U ita mushumoitwa wa 1 / 4C wa IDP nga :
1.12.1. Khabinethe i hanedzana na zwiito zwa khakhathi , u tshinyadza ha vhalangi , zwiendedzi na zwiito zwa u shushedza vhukati ha Vhalanguli vha Meter Taxi na vha Vhafarani vha E-Hailing zwe zwa itea Sandton , ngei Johannesburg .
Muvhuso u khou engedza ndingedzo na ndivho kha nyaluwo ya ikonomi yo katelaho , tsiko ya mushumo na u khwinisa fulufhelo ḽa mubindudzi nga kha u sedzana na vhuleme ha zwa zwiṱirakitsha . 
Nga mulandu wa zwenezwi zwiitisi , maga a ndangulo o khwaṱhaho a swika hune a shumiswa u itela u thivhela vhulwadze uri vhu si pfukele kha phukha dza bulasini . 
14 . Ndi ḓo kona u vhona DTT naa arali ndi tshi tou vha na dishi ya sathalaithi fhedzi ?
( 3 ) Milevho , ndaulo na dziṅwe ndayo ṱhukhu dza vhusimamilayo dzi tea u swikelelwa nga nnyi na nnyi .
U lwala kana u sa ḓipfa zwavhuḓi
Uyu modulu wo kuvhanganywa nga EISA
Ri khou thetshelesa zwitatamennde zwa mupondwa na zwa madzulo a u thetshelesa nahone ri na khumbelo dza khangwelo , fhedzi a dzi fani dzoṱhe . 
Vhabvumbedzwa / vhaanewa
U daunuḽouda faela iṅwe na iṅwe yo ṱaniwaho nga muṅwe mushumisi wa Tshumelo dza Vhudavhidzani ane vha mu ḓivha , kana ane nga vha vha tshi mu ḓivha , zwi nga si anḓadzwe lwa mulayo nga yeneyo nḓila . 
VHUKWAMANI UVHU VHU NGA KHWAṰHISEDZWA ARALI NḒADZO YA VHAKHANTSELARA VHA WADI NA KOMITI ZWA KHWINISWA NAHONE ARALI KOMITI DZA WADI DZA NGA KONA U SHELA MULENZHE NGA NḒILA YO DZUDZANYEAHO KHA MAITELE A IDP .
Milayo yo ḓoweleaho , u ya nga khumbelo thendelo , sa zwe ya dzudzanywa nga yunivesithi i ḓo shuma . 
U thetshelesa na U amba ndi zwa ndeme kha u guda kha thero dzoṱhe .
Ri khou shuma u khwinisa vhupo vhu songo dzudzanyeaho na u ṋetshedza tshumelo yo teaho na mavu kha miṱa i linganaho 500 000 nga 2014 .
U vha hone ha tshiimiswa itshi zwi nga khwinisa u fulufhelwa ha phurofesheni ya Afrika Tshipembe na u ṱuṱuwedza vhabindudzi kha ikonomi yashu . 
Kha vha ite khumbelo ya u ḓiṅwalisa sa mubadeli wa muthelo wa mbetshelwa
Zwino lavhelesani tshitendeledzi tsha vhutshilo ha tshisusu . Ṅwalani zwine zwa bvelela kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa tshitendeledzi tsha vhutshilo .
Ndi vhuḓifhinduleli ha zwipikiṱere zwa mapholisa kha ofisi dza Vhokhomishinari vha Vundu vha SAPS u shumana na iyi milandu .
Thero dzino yelana na ngudo ya zwa mafunda ndi dzifhio ? 
Khathihi fhedzi kuṅwe kutukana kwa mbo ḓi vhona kuṱari kwa ku doba .
Ndima mbili dzi tevhelaho dzi ḓo amba nga u phalala ha tshiṱirathedzhi , kana zwibuḽoko zwa u fhaṱa , he ha kumedzwa ngomu ha ḓorobo , hune ha ḓo thoma u tandulula fhungo na u sika vhupo vhu konisaho ha u vusuludza ngomu ha ḓorobo . 
U pendela , Khomishini ya Mbilo dza Mavu ya Dzingu yo ḓiimisela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha vhavhili na vhaṅwe vhakwameaho . 
Mutambo wa u gidima -u gidima ha u ṋekana zwitanda
Hune ṱhaṅwe GCIS ya ḓo kundelwa u phetha iyo khumbelo nga tshifhinga tsho ambiwaho , hu ḓo davhidzaniwa na onoyo muiti wa khumbelo u vha eletshedza uri tshumelo i ḓo ṋetshedzwa lini .
Arali muiti wa khumbelo a tshi khou humbelela muṅwe muthu vhuṱanzi , tshikhala tshine khumbelo ya itwa ngayo tshi tea u sumbedzwa .
Ho sedzwa Mulayo uyo na mulayo muṅwe na muṅwe , muofisiri muṅwe na muṅwe wa zwa khetho , a shumaho o imela Khomishini , a nga thoma mulandu wa siviḽi wa ya phanḓa ha khothe , hu tshi katelwa Khothe ya Dzikhetho , u khwaṱhisedza mbetshelwa dza Mulayo kana Khoudu . 
dokhumenthe dzi a wanalea nga fomathi ya
Ndi mushumo wa vhathu vha Afurika Tshipembe vhoṱhe u shumisana na vhaḓivhi na u tsireledza vhafumakadzi na vhana vhashu kha vha vha zwimaho .
Tsenguluso ya u ṱalutshedza uri zwi a pfala kana zwo tea i a fana .
Mutevhe une wa tea u gudwa kha Vhuimo ha Nṱha Zwa randelwaho Tshaka dza zwibveledzwa zwa ḽitheretsha
U kuvhanganya maṅwalwa a zwa pulane dza wadi ;
Hu khou lavhelelwa uri vhupo ha shandukisea ḓo bveledzwa u mona na mukano wa ḓorobo , vhune hu nga vha na tshaka dza kushumisele kwa mukanoni kwo fhambanaho . 
U dzudzanya mafhungo nga u vhekanya vhuḓi na vhuvhi kha thebuḽu
Asesimenthe ya khombo yo itwa nga Muhasho . 
Zwimela zwiṅwe zwo engedzedza khwinifhadzo ya dziofisi zwo vha zwiṅwe zwa khwiniso dze dza itwa . 
Thimu ya hayani nga u angaredza i na zwileludzi zwa khwine - zwiko zwavho zwi tsini ; vha swikelela vhathu vho khetheaho na tshomedzo na madzanga ane vhathu vha vha kule na hayani vha si vhe nao . 
Mulayo wa Phensheni na Thuso ya Dzilafho .
Kha vha tendele tshikhala tsha u vha na vhubveledzi na u shuma nga maanḓa ngomu ha mihanga yo dizainelwa muṱoḓisisi ; 
Mbadelo dzoṱhe dzi ḓo itiwa nga eḽektroniki thwii kha akhaunthu yavho ya bannga . 
Nḓivho ya ndangulo ya zwa masheleni hu tshi katelwa u ita mugaganyagwama na mabvumbele . 
Nyengedzedzo kha kharikhuḽamu i ḓo ḓihwa sa themamveledziso nyengedzedzwa nahone u ḽekitshara ho teaho na thikhedzo ya tshiṱafu zwi ḓo tholwa . 
Zwivhuya zwa u thoma zwigwada zwa tshishumiswa tshi na mishumo minzhi yo buletshedzwa afho fhasi : 
U khwinisa vhulangi ha mavu na pulane ya fhethu zwi tshi itelwa mveledziso yo ṱanganelaho ya vhupo ha mahayani .
Netiweke ya bada dzi no dzhena khulwane dzo shuṅwaho zwavhuḓi
U shumisa sisiṱeme ya muthelo u itela u ṱuṱuwedza zwa mishumo zwi anzela u shumiswa . 
Zwi tshi khou tshimbilelana na themendelo dza tshigwada tsho Hwedzwaho Mushumo wa u Lalama ha Eskom na Tshigwada tsha Tsedzuluso ya Thekhinikhala , Eskom i khou dzhenisa vhashumi vhayo vha re na tshenzhemo na vhukoni vhune ha khou ṱoḓea nga maanḓa .
Ndi nga nanga u ḓi imisela u kandeledza fhungo ḽa tsiku kha lushaka lwa Afurika Tshipembe .
Zwo ḓi sendeka nga maitele a u khwaṱhisedza , data yo bveledzwaho kha itshi tshisumbi yo dzudzwa tshifhingani . 
U fhaṱa kha nḓivho na u shumisa tshifhinga tshi ḓaho tshi tshi khou bvela phanḓa
Izwi zwi engedza u shela mulenzhe ha sekithara ya vhuendelamashango kha u fhaṱa ikonomi i katelaho .
Hafha kha ḓorobo ya Prince Albert hu dzhena fhedzi ḽaini dza muḓagasi wa vhukati . 
U fanela u kona u shuma nga eṱhe , khathihi na thimu . 
4.10 Mulayo wo phasiswa nga ṅwaha wa 1957 , nahone wa khwiniswa nga miṅwaha ya 1970 na 1997 .
Nga ndingano , a hu na vhuḓifhinduleli kha muvhuso wa lushaka ha u lifhela vunḓu kana masipala a sa koniho u ita mbuelo dzi tendelanaho na mitheo ya tshelede na mithelo .
U pfesesa u tandulula khuḓano : nndwa , mulalo na sisteme ya ḽifhasi . 
Okosidzheni i ṋoka maḓini hune ha ṱangana maḓi na muya . 
U lingiwa ha fomaḽa 2 Muṅwalo
Hezwi zwi khwaṱhisedza u vha hone ha tshumisano vhukati ha masia kha mafhungo a vhukoni nga tshifhinga tshithihi .
Hu tshi vhambedzwa na mashango o nangiwaho a si gathi , Afrika Tshipembe ḽi na phimo ya u shaea ha mishumo ya nṱha , ngeno hu na uri China ḽi na iṅwe ya phimo dza fhasisa . 
Mubvann ḓa a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe u tea u ḓa na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe , kana vhuṱanzi ha u ṱanganedzwa sa mudzulapo nga ṅwambo wa u vha hone shangoni miṅwaha i fhiraho miṱanu kana ṱhanziela ya vhudzulapo ha mashango mavhili .
Dzhenisani zwiga zwa u vhala mafhungoni aya .
Maitele a u bvisa muṋo a ṱoḓa vhukoni ha u shuma , ndango na ndondolo . 
Musudzuluwo wa muvhili : u tseremudza milenzhe fhasi na u gidima hu tshi ṱudziwa e eṱhe na musi e na khonani .
Vha nga ita khumbelo ya ndambedzo arali :
Tsha vhuraru mulayo wa vhulinganyi a u ṱanganedzwi zwavhuḓi na luthihi musi tsheo nga ha khakhathi i tshi dzhiwa . 
" Ndi khou humbela uri ni nthuse , " ndi Bongi a tshi humbela kana Bongi a tshi humbela a ri " Ndi khou humbela uri ni nthuse . "
Mbalombalo dza thengiso dza lushaka u itela miḓi yo fhambanaho dzi ḓo dzheniswa kha saithi iyi , hu tshi sumbedzwa zwi tevhelaho : 
Kha nyimele , naho hu na dziṅwe mvelelo dzi ṱuṱuwedzaho , nga murahu ha miṅwaha miraru ya u shumisa mvelelo dzo ḓitikaho nga ndangulo ya tshikolo i vhonala i sa athu khwaṱhaho . 
Ene _________________________(o ya / zwo ya ) tshikoloni nga bisi .
Khakhululo ya masheleni a muvhuso wapo i nga si itwe i yoṱhe fhedzi i ṱoḓa u dzhielwa nṱha nga vhuronwane ha ṱhoḓea na madzangalelo a muvhuso wa lushaka na wa vundu na tshanduko ya vhupo ha dzitshaka na uri izwi zwi kwamesa hani ḽeveḽe dzoṱhe dza muvhuso . 
Afrika Tshipembe ḽo ḓikumedzela u fhungudza mabulayo magondoni nga phesenthe dza 50 u bva kha 13 967 u ya fhasi ha 7 000 nga ṅwaha wa 2020 .
Nga u angaredza , zwo ralo , zwipondwa zwi tshi kombetshedzea u shumisa zwibveledzwa zwa bannga u bva kha bannga dzo fhambanaho hu si na nzudzanyo dzo khetheaho dzi itwaho . 
Kha vha vhudzise mbudziso uri vha pfesese uri mapa wa wadi u amba mini khathihi na u ṱuṱula kuhumbulele .
Tsivhalo tsha vhathu vhatswu vha vhalangulaho mimaraga kha JSE tsho aluwa u bva kha 3% nga 2004 uya kha 5% ; nahone tshivhalo tsha vhathu Vhatswu kha vhulanguli ha nṱha tsho aluwa u bva kha 24% uya kha 27% .
U swika zwino , Komiti yo no ita madalo o dzudzanyiwaho kha vhupo ha mahayani na ha dziḓoroboni , na u tshimbidza vhupfiwa ha nnyi na nnyi Phalamenndeni na kha mavunḓu .
Ndivho khulwane dza dzino mbekanyamushumo ndi dzi tevhelaho : 
Siani ḽa huṅwe mishumoni , muimeleli muthihi u fanela u tiwa/ nangiwa kha vhashumi vhaṅwe na vhaṅwe vha 50 kana u fhira .
U oda zwishumiswa zwa vhuṅwali na gurosari u itela miṱangano . 
2 . U kwamanya matshilisano na ekonomi na ndeme ya matshilisano a zwimedzwa na nyimele ya tshiko tsha madi ;
Malaṱwa na maḓi zwi bvaho thoilethe zwi a kuvhanganywa kha thannge ya thungo . 
Maḓi a mashika a zwa nḓowetshumo ane a nga siniswa nga bakitheria ndi maḓi a mashika ane o ḓala malaṱwa a oganiki a bvaho kha mishumo na zwifhaṱo zwa nḓowetshumo . 
Nḓowetshumo yo tendelwa u ḓipholisa zwi tshi elana na khombo khulwane , na mvelelo dza tshiwo . 
U vhala bugu dze dza vhaliwa kha u vhala na vhagudi na bugu dzi bvaho kha bugu dza khuḓa .
U ṱoḓa na u kuvhanganya data ya mishumo ya u pulana na u vhekanya .
Vhorakhonṱhiraka vha phuraivethe vha shumiswa u shumisa fhethu ha ḓaleḓale zwaḽo vho imela maanḓalanga apo na nḓowetshumo na u dovha u shumisa fhethu ha malaṱwa a re khombo . 
1.24. Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho khunyeledza Madalo a tshiofisi o tshimbilaho zwavhuḓi ngei Addis Ababa , kha Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Federaḽa ya Ethopia he vha dzhenela Komiti ya Maimo a Nṱha ya Yuno ( AU ) kha muṱangano wa Libya hu tshi khou sedziwa na u ambiwa nga ha nyimele ya mulalo na tsireledzo kha ḽa Libya .
Tshikalo kha vhukale ha ḓiraiva kha tshakha dza goloi dzo ima nga ṋdila i tevheleaho :
Zwiṅwe hafhu kha ndindakhombo yapo , khonadzeo i hone ya u vhekanya dzikhamphani dza ndindakhombo dza seli ha malwanzhe . 
Khabinethe yo themendela u sudzuluswa ha mikovhe ya Muhasho wa Mutakalo kha Biovac ya Tshipembe ha Afurika ya iswa kha Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi .
84 . Maanḓḓa na mishumo ya Muphuresidennde
Arali zwi tshi konadzea , ri ṱoḓa u vhona pholisa ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa tshinna kana tshisadzi ḽi tshi khou shuma kha nyimele dza vhuḓisa . 
Vhunga hu si zwishumiswa zwoṱhe zwine dze dza shumiswa miṅwahani ya 1 na 2 , kunomborele kwa zwiwo na zwishumiswa a zwi anzeli u tou tevhekana zwavhuḓi na thandela dze zwa wana kha kutshimbidzele kwa CBP .
Ho no vha na vhaofisiri vhane vha swika fuṱhanu vho ḓilugiselaho u ḓiṅwalisa kha mbekanyamushumo iyi . 
U langa u shumiswa ha mbekanyamaitele na kuitele zwa ndangulo ya zwikolodo . 
U shumisa luambo lwa mbuletshedzo
Miṅwaha miraru ine zwa zwino yo livhana na riṋe phanḓa ha khetho dzi ḓaho i ḓo ṋea madzangano ashu tshifhinga tsha u bveledza vhuṅwe vhunṋe vhu re khagala na zwikhala na maimo phanḓa ha khetho . 
Mvusuludzo ya close corporation i nga dzhia maḓuvha a 30 uya kha a 40 .
U itela nyaluwo , u bvelela na mvelaphanḓa zwi vhuedzaho vhoṱhe , zwi nga si sendekwe nga phatheni dza vhukusha vhu sa fushei na u tshumiso , fhedzi zwi tea u ḓitika nga zwiimiswa zwa masheleni zwi langwaho lu pfadzaho mashangoḓavha . 
Muphuresidennde vho ḓo fhindula mbudziso idzo nga u tou amba ngei kha Buthano ḽa Lushaka nga dzi 21 Ṱhangule 2014 .
Tshipikwa tsha u ita nga u ralo tshi nga vha u ṋea ndeme na u dzikisa zwikolo zwine zwa shuma , na u engedza nga zwiṱuku tshivhalo tshazwo . 
5.5.2 Naho tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala na khothe dza sialala zwo ita tshi?e tsha zwiimiswa zwo shumiswaho nga muvhuso wa khethululo u langa sisiṱeme yo imaho nga yoṱhe ya vharema , a vho ngo ṋewa ndambedzo yo linganaho nga muvhuso .
Nḓila ine mupo wa kwamea ngayo
Mudzulatshidulo : Komiti ya Phothifoḽio nga ha Vhutsila na Mvelele
Musi vhagudi vha tshi khou bva kha gireidi iṅwe vha tshi ya kha iṅwe , mudededzi u tea u lavhelela uri vhagudi vha ḓo ambese lunzhi nahone zwine vha amba zwi thome u lapfa .
U shumisa thekiniki dzi tevhelaho musi hu tshi rekanywa tsumbo :
Milayo ya mveledziso ya kudzulele na milayo yoṱhe nga u angaredza ya muvhuso i tea u tandulula u dzhenelela ha vhathu na vhupo he murahu vha vha vho siiwa nga nnda . 
U thetshelesa na u tevhedza ndaela , tsumbo , risipi / ndaela dza u ita tshiṅwe tshithu
U shuma na / nga maipfi : Maiti Midzi , thangi na mitshila
Muvhuso wa demokirasi u tikedza pfanelo ya vhadzulapo ya u bvisela vhupfiwa havho khagala .
Hezwi zwi vhanga thaidzo dza khwalithi ya madi sa u vha na muno munzhi , madi a esidi , u kavhiwa nga zwitshili na u tshikafhadzwa nga zwithu zwa thokiziki .
1.1 U thusa vhafuwi vha si vha sa athu u aluwa nga masheleni a u renga thannge ya mafhi
Kha vha rumele SMS kha 083 450 4367 vha dzhenise nomboro yavho ya phesala , ri ḓo vha founela murahu .
Tshiṱirathedzhi tshashu kha mafhungo haya ndi u ṱoḓa thasululo na u shelamulenzhe kha u fhaṱa , lushaka lwo khwaṱhaho lwo tsireledzeaho lwo ḓiimisaho nga lwoṱhe na vhumatshelo ha khwine ri roṱhe . 
Zwi tevhelaho ndi ṱhumbulo ya zwifhinga zwa u khunyeledza zwa ndeme zwo pulaniwaho u ya nga shedulu ya tshifhinga tsha mugaganyagwama tsho yo ṱanganedzwaho na kushumele kwa vhukuma kwo swikelwaho nga tshifhinga tsha maitele a mugaganyagwama : 
Kha vha vhudzise mufarisa muofisiri wa mafhungo wa muhasho u kwameaho wa muvhuso u vha thusa u wana vhuṱanzi kana maṅwalo ane vha khou a ṱoḓa .
Ndi zwa ndeme kha muhasho u pfesesa maga a thandela na u saukanya zwine zwa fanela u itwa kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
3.2 Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano u ḓo rwela ṱari Vhege ya Tsireledzo ya Vhana ya Lushaka ngei Bulasini ya Braakspruit , Klerksdorp nga ḽa 29 Shundunthule 2016 fhasi ha thero : " Kha ri Tsireledze Vhana u Isa Afrika Tshipembe Phanda Rothe " .
( 2 ) Khomishini i na vhuḓḓilangi nahone i tea fhedzi u tevhedzela Mulayotewa na mulayo , nahone i tea u sa dzhia masia .
U ḓirafutha makumedzwa
Pulane ya Mbuedzedzo na Mvusuluso ya tshumelo dzo ṋetshedzwaho . 
Zwipiḓa zwa bugu - siaṱari ḽa dzina ḽa bugu , zwi re ngomu , ndima , guḽosari ,
Mvelelo dzo lavhelelwaho
7.3 Ndila ine tsheo dza dzhiiswa zwone dza malugana na khwalithi ya madi na ndangulo ya tshikafhadzo
Izwi ndi maelana na vhuvhekanyandeme ha muvhuso vhu elanaho na Operation Phakisa kha u alusa Ikonomi ya Maḓanzhe .
U guda luambo kha Vhuimo ha nṱha hu katelwa nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe , sa , Afrikaans , English , isiNdebele , isiXhosa , isiZulu , Sepedi ( Sesotho sa Leboa ) , Sesotho , Setswana , Siswati , Tshivenḓa , Xitsonga - na Luambo lwa Zwanḓa na nyambo dzi si dza tshiofisi .
Musi vho no wana mivhigo , vha fanela u tsitsa fomo ya khuymbelo ya u ṅwalisa fhethu ha u kunisa nga fhasi ha dzifomo vha ḓadze vha i rumeIe .
U shumisa ndongazwiga yo teaho
Thandela iṅwe na iṅwe yo khethea nahone i na khaedu dzayo khathihi na mafhungo ayo ane a tea u dzhielwa nṱha .
Mbekanyo ya Pfanelo dzi sa fhungudzwi
17 Khubvumedzi 2002
Dzidomeini dza sumbe dza Zwitandadi Zwihulwane zwa Lushaka dzi ṋetshedza zwitandadi zwa mulayo zwiṱuku zwo vhewaho u itela sisteme ya mutakalo u itela u ḓisa tshumelo dza mutakalo wa khwaḽithi dzine dza swikisa kha mvelelo dza mutakalo dzi ṱoḓiwaho . 
Tshikwama tshi langwa nga Muhasho wa Mutakalo wa lushaka . 
DMP : Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Sibadela .
Vhagudi vha tshimbila kha zwitendeledzi vho farana zwanḓa.Vha shandukisa muelo wa tshitendeledzi , tshivhalo tsha tshitendeledzi , na u shandukisa sia ḽine tshitendeledzi tsha khou ya hone , u sudzulusa zwitendeledzi nga u mona na zwiṅwe zwitendeledzi .
Kha hu modeḽiwe kuvhumbele kwa maḽeḓere na sia nga nḓila yone .
Arali vhadzudzanyi vha mudzudzo vha nga bvelela kha u ṋetshedza mupo u tshimbidzeaho kha u shumiswa ha vhuendi ha tshitshavha , hu tea u ṋetshedzwa tshenzhemo khulwanesa malugana na mveledziso yone ine na vhushaka hayo na vhupo ha nga tsini . 
Vha vhale nga vhuronwane , vha pfesese , na u khwaṱhisedza ui vho fushea nga ṱhoḓea na maga .
Tshiṱatamennde tsha Muṱanganao wa Khabinethe wa ḽa 10 Shundunthule 2017
-- Tshikhala na Tshivhumbeo
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala sa u shumisa ludungela lwa mafhungoni u wana ṱhalutshedzo na u swikelela kha ṱhalutshedzo
VHUḒIFARI
Musi hu tshi vha na khanedzano , vha dzhiele nṱha zwi tevhelaho :
MUSHUMO 5.4
U fhira shangoni ha muakhademi a dzhielwaho nṱha , muṅwali na murangaphanḓa wa mihumbulo , Muphurofesa Vho Adam Small .
Hu na u ṱavhiwa ha madaka kha tshiṱiriki , zwine nga maanḓa zwi kha devhula ha Mount Frere na vhukovhela ha Mount Ayliff . 
Hu na nḓila dzo teaho dzi ṋetshedzwaho nga mulayo dzi ṱaṱisaho tsheo dza MDB .
Tsha u fhedzisela , khuvhangano i ḓo sedza kha mveledziso ya mbuelo ya muvhuso na u maanḓafhadza nga u lavhelesa mafhungo a tshimbilelanaho na khwiniso ya mithelo na u imelwa ha mbuelo ya muingatengo wa zwithu zwapo , na mbudziso dza ndeme dzi tshimbilelanaho na u engedzwa ha tshikwama tsha muvhuso hu tshi itelwa mveledziso . 
U bveledza tshiṱirathedzhi tshine tsha ḓo vhona uri hu na u thoma u bvelela ha Mulayo wa Ndondolo ya Mutakalo wa Muhumbulo . 
Maitele a ndaulo na a ndangulo a u thutha rekhodo o fhambana na maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma .
Zwithoma zwitswuku zwo imela vhupo ha zwiimiswa zwo nangwaho . 
Kha ri ṋekane muya wa Vhuthu kha avho vhane a vho ngo kona u fhedza tshifhinga na vhafunwa vhavho ri thuse nga u nakisa Khushumusi yavho . 
Ndi ḽiṅwalo ḽa ndeme kha muṅwe na muṅwe o dzhenelelaho kha nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso kha ḽeveḽe iṅwe na iṅwe na iṅwe .
Vho Montana vha kwamea tshoṱhe nga phambano vhukati ha muhumbeli na mufhinduli wa vhuraru . 
Vhadzia ḓivhazwakale vha musalauno vhuḓiimisi , naho vha tshi vha vha khou zwi vhona uri a zwi koni u tou swikelelwa tshoṱhe . 
U tevhelwa ha mbekanyamaitele iyi nthihi yo sedzaho sia ḽithihi kha maṅwe mashango a dzingu zwo ita uri hu vhe na dzangano ḽi hanedzaho . 
Arali zwi tshi ṱoḓea , nahone nga pfano na masipala yo dzhenelaho phurogireme , vhadzheneli vha nga khethekanywa u itela uri muṅwe na muṅwe a vhe na tshifhinga tsha u ḓikonanya na ṱhoḓea dza hune a shuma hone .
Muvhuso wo ḓikumedzela u tikedza vhorabulasi vha vharema vha sa athu bvelelaho .
Vhafumakadzi vha vharema vha dzhenela kha ndaulo ya ḓuvha na ḓuvha na u dzhia tsheo kha zwa mabindu . 
Zwisumbi zwa tshivhalo zwi amba zwivhalo kana phesenthe dza vhafumakadzi na vhanna kana madzangano o dzhenelaho kana ane a kwamea nga tshiṅwe tshigwada kana mushumo .
4.4 Khabinethe i dzhiela nzhele u pfukisela ha Mudzulatshidulo wa tshipiḓa tsha Afurika Tshipembe tsha Khoro ya Vhubindudzi ya BRICS u bva kha Vho Patrice Motsepe u ya kha Vho Brian Molefe .
Phurogireme ya nyaluwo i ṋetshedza masheleni kha ṱhoḓea dza masheleni a u swika kha R2,5 miḽioni .
Kha vha rumele khumbelo yavho na mbadelo kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 .
Tshilkhala tsha mbadelo tshi isa kha tshikhala tshihulu kha maimo a ndondolamutakalo ane avha hone kha vhapfumi na vhashai .
Musi khephithala i tshi vha ya kale , tshibveledzwa tshiṱuku tsha mushumo , reithi ya muholo na mbuelo zwi a wa . 
Ndingedzo dzoṱhe dzi fanela u itwa u shumana na phambano nga ngomu arali dzi sa kwami muraḓo wa khoro ya wadi . 
Musi mishonga i tshi ṱoḓea , nangani matheriala na nḓila ya u shumisa i konadzeaho hu si na u kwama lu si havhuḓi zwiṅwe zwitzhili kana mupo wone uṋe . 
Saizwi ikonomi i tshi khou dzivhuluwa mbuelo dza muthelo dzi ḓo gonya nga dzoṱhe . 
Ndima ya 3 : Ṱhumetshedzo ya 1
Zwivhaswa
Muhumbulo wavho ndi wa uri vhugevhenga vhu kwamaho zwa vhuloi vhu tea u sedzuluswa nga vha manḓalanga o teaho nahone vhu shumaniwe naho u ya nga mulayo wa shango .
Fulo ḽa shango ḽoṱhe ngau angaredza ḽo thomiwa nga Mutheo wa Nelson Mandela na maṅwe madzangano a yelanaho na ḽo , a vhidzwaho upfi Duvha ḽa Mandela , ḽine ḽa sumbedza zwe Tata ḽa imela zwone .
Ho sedzwa khumbelo u thoma na themendelo , fomuḽari na tshumiso ya Netiweke kana khemisi ya khoria
Kha ḽiṅwe sia , ngudo dzo imaho zwavhuḓi dzi na khwaṱhisedzo dza vhathu vha nnḓa fhedzi na dza nga ngomu dzi soliseaho . 
U fhindula kha ṱhoḓea ya ndaulo ntswa ya mvelelo dza tshiṱirathedzhi tsha nṱha tsha nḓowetshumo ya mbekanyamaitele ya u dzhenela . 
Vhuṱanzi ha tshiimiswa tsha pfunzo ya nṱha tshi ṱanganedzwaho u sumbedza uri mutshudeni u khou dzhena full time
MBUDZISO 1 Ndivho ya sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele ndi mini ?
Mihumbulo na madzinginywa a uri hu nga khwiniswa hani ḽogo dza sekondari dzo dzinginywaho khwine . 
Kha khethekanyo idzi zwi tea u dzhielwa nṱha uri nḓila kha databeisi iyi a dzi na tsumbavhuyo , zwenezwo nomboro dzi re afho nṱha dzi nga tou hafulwa maelana na nḓila dza vhuyo vhuvhili . 
Masheleni a re hone o vhetshelwaho vhaofisiri vho teaho a ya nga dzudzanyo , naho zwo ralo u gonyela nṱha a zwi dzudzanyi u ya nga rekhodo . 
U isa phanḓa na u ṱuṱuwedza tswikelelo nga tshitshavha , lubuvhisia lwa Gwama ḽa Lushaka lu ṋetshedza khonadzeo kha uri tshitshvha tshi kone u bvisa mihumbulo nga ha mvetamveto ya maṅwalo . 
Nyimele iyi yo khwinifhala na uri ri khoḓa mabindu na vhashumi kha mvelaphanḓa ire hone .
Vhafhaṱi Vho John Perry & Lightfoot vho dizaina tshifhaṱo itshi tsha ḽiheṱavha nga 1937 vha wina pfufho ya vhufhaṱi ngatsho .
RO ḒIIMISELA U SIKA VHUPO- VHUFANAHO KHA ḼEVELE DZA LUSHAKA NA ḼIFHASI - HUNE HA BVELEDZA MVELEDZISO NA U FHEDZA VHUSHAI .
Yunithi iyi i ḓo shumisana na Muhasho wa Gwama ḽa Lushaka na Muhasho wa Tshumelo dza Tshitshavha na Ndaulo ( DPSA ) .
Mavundu o fhambanaho a muvhuso a a tikedzana nahone ri tea u wana nḓila dza u khwaṱhisedza uri a a shumisana zwavhuḓi .
Ḓivhazwakale yo sumbedza lwo vhalaho uri zwitshavha zwi itwa kana u pwashiwa nga vhathu vha si gathi vhe vha zwi rangaphanḓa . 
Fulo iḽi ḽi itwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi , nahone ḽi ḓo tshimbidzwa shango ḽoṱhe u swika Tshimedzi 2016 nahone ḽi thusa vhagudi u dzhia tsheo dzo teaho musi vha tshi ita khumbelo kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha .
Kha sisiṱeme dza ḽeveḽe nnzhi dza ndayotewa ya muvhuso , vhurangeli ha mulayo kana ndaulo ho itelwa khanedzano na u shumiswa u itela u shumana na khaedu dza fhano hayani na dza dzitshaka . 
EPWP yo rwelwaṱari nga 2004 nahone i kha ḓi vha vhurangeli ha ndeme ha muvhuso une wa sika zwikhala zwa mishumo ya dzimiḽioni kha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kha tshikhala tshipfufhi uya kha tshikhala tsha vhukati .
Tsedzuluso ya CBP ya 2006 / 7
5.2.6 Zwo ḓitika nga Tshipiḓa 16 tsha LRA , a vho ngo fanela u bvisela khagala mafhungo a tshidzumbe .
Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo kana vha ḓa vho ita kha dokotela wa maṱo ane vha funa vha ḓa na mvelelo kha DLTC .
Mulayo wa ndangulo ya zwiwo zwa mutshinyalo zwa dzitshaka na zwa lushaka na zwone zwi tea u thoma u ṱanganya khumbudzo dza khonadzeo ya tshanduko ya kilima kha khombo ya zwiwo zwa mutshinyalo kha maṅwalo a mbekanyamaitele ya tshifhinga tshiḓaho . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri nḓowetshumo ya fiḽimu na TV i ḓivhelwa i konḓa u i sala murahu , na mvelo yayo , mishumo wa vhubveledzi u na vhuredzi nga ṅwambo wa vhathu vhane vha dzhena na u bva kha nḓowetshumo . 
Zwino itani zwine a vha vhana vha khou ita .
Vhuṱambo vhu ḓo vha vhu tshi khou ṱana Ḓivhashango na vhufa ha geoheritage ha dzingu khathihi na fhethu ha ḓivhashango na lunako lwaho .
Mbekanyamaitele i ṋekedza mbetshelwa dzo imaho ngauri kha u dzhenelela kha mitambo ya u kwamana na u tamba nga u kwamana . 
Tshigwada tsha Mushumo wa Dziminista tsho kwamiwa , mihumbulo yo wanala nahone madzinginywa u bva kha mazhendedzi na mihasho ya muvhuso i tevhelaho , zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha na madzangano , sekithara dza phuraivethe na madzangano a matshudeni ; 
( 2 ) Mulayo wa lushaka u tea u thoma maanḓa na mishumo ya Tshumelo ya Tshipholisa khathihi na uri u tea u ita uri Tshumelo ya Tshipholisa i ite mishumo yayo nga nḓila ya khwine , hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vunḓu .
Nyaluwo ya u ongolowa kha mashango o bvelelaho yo fhelekedzwa nga ṱhoḓea khulwane u bva kha mashango ane a khou bvelela , na u ita uri hu dovhe hu vhe na ndinganyiso ya zwivhambadzelwa nnḓa zwa shango .
9 . Vhuendelamashango
Zwo ralo , ri eletshedza uri digirii ya u ṱhogomela i itiwe musi hu tshi shumiswa dzimbalombalo dza ikonomi ṱhukhu . 
Vha ṱoḓa vhukoni vha dovha vha ṱoḓa vhuthihi . 
Tshumelo yo fulufhedziswaho ire kha thendelonzwiwa yo iswa kha vhoṱhe vhafaramikovhe vha no kwamea . 
Tshipikwa
19 Khalaṅwaha
Thikhedzo ngauangaredza i ṋetshedzwa u itela u thusa zwiṱuku vharumelazwivhambadzwa kha mbadelo dzine vha dzi badela nga u ṱoḓela Afrika Tshipembe vhubindudzi ho livhaho ha mashango nga zwidodombedzwa zwavho vhone vhaṋe nga madalo a vhabindudzi vho vhewaho iṱo kha mashango a nnḓa . 
U topola na u ṱalutshedza zwithu zwi no fana na zwi sa fani .
Ndivho ya mbekanyamushumo heyi ndi u ṋetshedza ngeletshedzo dza mbekanyamaitele kha masheleni a muvhuso na u langula mbekanyamaitele ya masheleni na tshiimo tshoṱhe tsha ikonomi . 
Nga murahu , tshifhinga itshi tsha ḽivi yo badelwaho tsho vha tsho engedzwa nga miṅwedzi i ṱoḓaho u swika henefha kha ya ṱahe . 
Eḽekiṱhironiki dzi khou engedzea u dzheniswa kha tshaka nnzhi dzo fhambanaho dza zwibveledzwa . 
Vhupfiwa he ha ṱanganedzwa u bva khavho na hone vhu ḓo katelwa , arali zwo tea . 
Mugaganyagwama u katela mafhungo o nweledzwaho u ya nga ṱhoho dzi rangaho phanḓa dza musaukanyo kha zwoṱhe hune ha vha zwibviswa na mbuelo . 
Izwi zwo vha nga nṱhani ha u sedzuluswa hu fushaho ha muvhigo wa ṅwaha phanḓa ha u swikiswa u itela u tendelwa . 
R1000 ya Mbandelo dza khumbelo ya fhethu .
Naho zwo ralo , vhuṅwe vhushaka vhu ḓa vho , vhu ngaho ha vhukati ha nṋe na maṅwe mafhungo a zwa mulayo . 
Themamveledziso ya u konisa nyito dza ikonomi dzine dza thusa kha nyaluwo na u sikwa ha mishumo .
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha tshibveledzwa tsha ndaela , tsumbo , risipi na masia
Vhunzhi ha thandela dza khephithala dzi a ḓura na u ṱoḓa tshelede nnzhi .
Zwo ḓisendeka nga ngudo yo ḓivhadzwaho ya nḓila ya u shandukela kha tshizwinozwino , zwi fanela u vhonala zwi khagala uri i , sa kha thyiori iṅwe na iṅwe , i kha khohakhombo ya mbuno dza tsatsaladzo dzo fhambanaho , dzo livhiswaho khayo . 
Fhedzi ndi a ḓifhisa .
Arali vha sa tendeleni na na tsheo , vha nga ṅwalela mbilahelo dzavho kha Minisiṱa wa Mveledziso ya Matshilisano , vha ṱalutshedza uri ndingani vha sa tendelani nazwo .
Kha zwitshavha zwinzhi zwa sialala zwa ḽifhasi , mbingano i itea tshifhinga tshayo tshi sa athu swika na u katela vhoṱhe . 
Nga nṱha ha mulayo wa muvhuso na milayo ya ndaulo , thireke nnzhi dzi dzhia milayo , mbekanyamaitele na kuitele kwadzo . 
NYIMBO
Nungo dzashu sa muvhuso dzo ḓi dzula dzo pikwa u khwiṋisa u swikelela na ndeme . 
18.2. Mbekanyamushumo i ṋetshedza madzulo a u rennda hu sa ḓuresi kha vha miṱa ine miholo yavho ya vha ya fhasi kana vhukati hune vhadzulelani navho nyimele dza maraga dza ḓo vha siela nnḓa kana dza ita uri vha kone u swikela madzulo a si a vhuḓi .
Ndi nga mulandu wa mafhungo enea he ha vhumbiwa Dzangano ḽa Ṱhoḓisiso ya TB na Mveledziso ḽa vhashelamulenzhe kha mashango a re na zwiwo zwihulwane . 
Hedzi ndulamiso dza tekiniki nga zwifhinga dzi katela tshanduko kha mulayo une zwa vha khagala uri u kuḓana na ndivho dza mulayo khathihi na u kanganyisa na tsiedzo . 
Mafanywa a katela ndaulo ya vhashumi , ndangulo ya vhashumi , ndangulo ya tshivhalo tsha vhashumi na ndangulo ya kha nḓowetshumo , fhedzi kuambele uku kwa tshikale ku khou sa tsha ḓowelea nga khwanyeledzo ya vhorapfunzo . 
Mielo ya mushumo i ḓo bvelela nga murahu ha vhege dza rathi dza wanulusa sekithara na u bveledza nzudzanyo dza ṋetshedzo ine ya ḓo sumbedzwa tshitshavha musi yo no khunyelela .
Zwitshavha zwo wana zwi yaho nga u fhambana zwa nḓila dza tshivhalo na ndeme dza u pima mvelelo dza mbekanyamushumo . 
Madzangano o tendelana hafhu u dzhiela nṱha uri vhathu vha fanela u vhuelwa nga tshumiso ya zwiko zwa mupo , hu tshi katelwa na zwi bvaho kha mbambadzo ya dzitshakha i re mulayoni .
1.13 Khabinethe i ṱanganedza u ḓivhadzwa nga Minisita wa zwa Mitambo na Vhuḓimvumvusi Vho Fikile Mbalula uri mutambo wa mavili wapo u khou ḓo vhoniswa hafhu kha SABC .
Ni ḓo tea u vha ni na ID uri ni kone u ḓiṅwalisela milingo ya maṱiriki , u wana ḽaisentse ya u reila kana u vula akhaunthu ya bannga .
Nḓivho ya Ndinganelo ya Mushumoni , Mbekanyamaitele i Dzhielaho nzhele vhe vha vha vho kandeledzwa na masia a elanaho . 
Tholwaho / hirwaho
Nga murahu ha u ṱanganedza mafhungo nga Musumbuluwo , mapholisa vho sengulusa na u fara mme . 
Tsheo i nga i shuma kha vhashumi vhoṱhe vha vhuimeleli , tshipholisa , tshumelo dza ndulamiso , vhaongi , vhadededzi na dziṅwe poswo dza sekhithara ya nnyi na nnyi . 
Zwiṱuṱuwedzi zwi re nnḓa ha thandela zwi nga shanduka tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe zwenezwo ndi zwa ndeme uri u asesiwa ha khohakhombo hu itwe tshifhinga tshoṱhe kha saikili dza thandela .
Kha ṱhoḓisiso yayo ya nga ha vhuimo ha ndangulo ya zwa nnḓa , khomishini yo wana uri hu khou vha na u shayea ha vhukando ho khwaṱhaho kha khadzimiso dza tshayanzwalelo . 
E. khoḽi ndi iṅwe ya mbumbo dza khoḽi na zwitzhili zwi no konḓa . 
U ṱoḓiwa ha mbuelo dza nṱha dza masheleni ayo zwo ita uri hu vhe na u ya ha masheleni kha mimaraga ine ya khou bvelela nga nḓila i saathu u vhonwa . 
U swika zwino , phuresidennde vha kale vhavhili vho ṱuṱuwedza nga maanḓa tshitshavha tsha dzitshaka uri tshi tikedze mushumo wa u sa fhela mbilu wa Mbumbano ya Afrika u fhelisa vilili ḽa zwa poḽotiki na matshilisano kha mashango a Afrika u fana na Somalia . 
U ṱahisa muhumbulo zwawo nga ha tshiṱori
Phuphu iṅwe na iṅwe i tikedzwa nga tshivhalo tsha u Phalala , sa zwe zwa sumbedzwa kha Daigramu ya Muhanga wa Tshiṱirathedzhi u re afho fhasi . 
U khwaṱhisedza mafhungo a tikedzaho a maitele a vhupulani ha masheleni ho fhambanaho . 
Maitele ndi mutevhe wa zwiito , zwoṱhe zwi vha zwo livha kha u swikela kha ndivho .
Mapa wa vhu 28 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Ni zwi humbulisa hani ?
U nanga maṱaluli a u ṱalutshedza Sankambe .
Musi zwi tshi itea ngaurali , minwe yaṋu i ḓo ni thusa u vhala .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 U thetshelesa na u amba ( orala kana nḓowenḓowe )
Vha ḓo itwa ndingo ya maṱo sentharani ya ndingo .
Nga kupfesesele uku , zwi ṋekedza vhudziki kha mikhwa , maelana na zwine vhathu vha nga ita nga zwifhinga zwo fhambanaho , fhedzi na zwine vhathu vho fhambanaho vha nga ita nga tshifhinga tshithihi . 
U bveledza kulangele kwa miraḓo miṱuku nga u tamba raimi dza minwe na u imba zwidade zwine zwa sumbedzea nyito nga minwe .
90 . Mufarela Muphuresidennde
Khetho dzi itwa hu khou tevhedzwa zwifhinga zwi sa ḓo shandukiswa .
Musi vhagudi vha tshi vhala bugu nga vhone vhaṋe vha sa thusiwi nga mugudisi , zwi sia zwi khou bveledza vhukoni ha u vhala nga u tou elela , vhuhulu bugu dze vha ṋewa dzone dza vha dzo leluwaho nahone dzi sa konḓi .
14.3. Vhuṱambo vhu ḓḍo vhewa kha khaḽenda ya lushaka na kha webusaithi ya muvhuso (
Zwi tea u dzhielwa nṱha uri rakhonṱhiraka na zwezwo u hwala vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya vhukhwine . 
Ri ḓo vha na bureiki ya tie ya minetse ya 15 .
Vhugudisi na u maanḓafhadza ho teaho kha zwigwada zwoṱhe ndi ha ndeme . 
Vho Nkosinathi Maphumulo , vhane vha ḓivhiwa sa Black Coffee , kha u vha muAfrika Tshipembe wa u thoma u wina maimo a nṱha a Thelevishini ya Vhuḓimvumvusi ha Vharema ( BET ) Mutambi wa Dzitshakha wa Khwine : Pfufho ya Afrika .
Nga u vhala kiḽasini na musi nugudi e eṱhe , vhagudi vha vha vhahumbuli vha ndeme na vha re na vhusiki .
( 5 ) Vhuṱanzi ho wanalaho nga nḓḓila ine ya thithisa pfanelo iṅwe na iṅwe ya Mulayotibe wa Pfanelo a ho ngo fanela u shumiswa arali vhu tshi ḓḓo ita uri tsengo i vhe yo teaho kana zwi tshi nyefula mushumo wa ndaulo ya vhulamukanyi .
Dzifeme dzi sa nyanyuwi kha khumbelo idzi dzi ḓo sala kha phanele , fhedzi dzi dzhiwa sa dzi sa khou itaho tshithu musi ho sedzwa u ambiwa nga vhathu vho tholwaho vhane vha kwamea . 
Ri fanela u vhona zwiimiswa zwashu zwoṱhe zwi tshi khou sumbedza mvumbo ya kushumele ko khwaṱhaho kwa vhukoni ha nṱhesa kha zwa pfunzo kha mishumo yazwo yoṱhe . 
Khomishini ya Mulayo ya Afrika Tshipembe na muhasho vho kwama lwa u vhudzisa vhathu vha zwi takalelaho hu tshi katelwa na vhoramilayo , vhaṅwali vha dziakhaunthu na nḓowetshumo ya ndindakhombo . 
thendelano kana thendelano i ṅwevho i ṋekedzaho thendelo yo teaho
Kwiniso kha mbonelophanḓa ya ikonomi ya tshifhinga tshipfufhi na vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu kha sekhithara ya mveledziso zwo ambiwa sa zwone zwithu zwa ndeme zwo khwinisa vhuimo ha Afurika Tshipembe kha Mutevhe .
U shaea ha ndinganyelo ya mbeu kha sia iḽi zwi tou sumbedza zwine vhadededzi vhanzhi vha zwi vhona sa u shaea ha vhanna vhane vha vhonala vhe vha ṱuṱuwedzi kha sia ḽa vhudededzi . 
( e ) nyimele dza u valelwa dzine dza vha dzavhuḓḓi kha tshirunzi tsha muthu , hu tshi katelwa na nyito na mbetshelo , dza vhudzulo , zwiḽiwa , matheriaḽa a u vhala na dzilafho ḽa mushonga ḽo teaho ; na
Hezwi zwo amba uri miṅwe miraḓo ya vhashumi yo tea u shuma mushumo munzhi sa phirisatshifhinga tsha mushumo , ngeno kha dziṅwe nyimele nzudzanyo dza kushumele dzo songo swikelelwa . 
Mulandu u nga kha ḓi imiswa wa thetsheleswa nga ḽiṅwe ḓuvha ḽa tsengo .
Tshiteṅwa tshi tevhelaho tshi sumbedzisa tshinwe tshiitisi tsha ndeme tsha uri ndi ngani tshisumbi tsha u salela murahu ha dziphera zwi tshi tea u shumiswa nga u ṱhogomela . 
Ri dovha ra dzhenelela kha nyaluwo ya ikonomi nga kha u vhulunga na u dzhenelela kha mabembela a mvelelo na zwiwo zwa mitambo zwa ndeme . 
Tshileme tsha mabebo
Khabinethe i humbela zwitshavha u tsireledza vhana kha u sa ṱhogomelwa , u tambudzwa , pfudzungule na u shumiswa nga u vhiga zwiwo izwo zwoṱhe kha maanḓalanga o teaho .
Fhedziha , u swikelela u vha hone misi yoṱhe , thendelano ine ya ḓo ṱoḓea nga maAfurika Tshipembe vhoṱhe - hu tshi katelwa mabindu , vhashumi , mimasipala , zwitshavha na vhashumisi vhoṱhe na vhaṋetshedzi .
U sa thela tshifhingani tsho fhiraho zwi ḓo ya phanḓa na u shuma u swikela musi muiti wa khumbelo a tshi ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo zwikelelwaho nga fhasi ha mulayo muswa .
Muṱangano wo vhidzwa nga mukhantseḽara wa wadi na Komiti ya wadi wa u amba nga ha thandela dzo dzinginywaho dzine dza nga dzheniswa kha IDP i no khou pulaniwa .
Mbadelo dza tshumelo ino dzi ḓo bva kha muthendari . 
Nḓila dza kupulanele kwa madzulele , hu tshi katelwa na zwikimu zwa u shumisa mavu , zwi tea u katela milayo ine ya kona u thusa kha u wana mavu . 
Maṅwalo zwo ḓi ralo ha bvisi vhorapfunzo vha re na vhuḓifhinduleli u bva kha vhashumi , nahone ha imeli ṱhoḓea ya rapfunzo kha sia ḽa khaṱhulo na tshenzhemo . 
Masumbi : tshino , itshi , izwo , izwi ( tsumbo : Bugu iyo ndi yanga ) Masalavhunzhi 1 : zwoṱhe , zwiṅwe , vhunzhi , ( tsumbo : Vhunzhi ha vhagudi vho pfesesa ngudo ) Masalavhunzhi 2 : vhuvhili hazwo , ( tsumbo : Vhuvhili ha vhagudi vho takuwa ) Masalavhunzhi 3 : zwinzhi , zwiṱuku , zwinzhi ( tsumbo : Tshikolo tshi na vhagudi vhanzhi ) Masalavhunzhi 4 : tsumbo , zwiṅwe , tshiṅwevho , tshiṅwe na tshiṅwe ( tsumbo : Mugudi muṅwe na muṅwe o wana bugu )
2 Khaseledzo na thendelo dza Khabinethe
Khetho nṋa dzi ṋetshedzwa sa phindulo dza khonadzeo kha mbudziso dzi tevhelaho : 
Sa musi vha tshi ḓo zwi dzhiela nṱha u bva kha ḽiṅwalwa ḽi re phanḓa havho ri kha tshipiḓa tsha u fhedzisela tsha mushumo naho ri kha tshifhinga tsha u huvhala . 
Zwi tshi kwama ndeme , muhwelelwa a hanedzaho hoṱhe khothe i re afho fhasi nahone kha khothe ine hu ṋetshedzwa mbuelo , i pfukiselaho pfanelo kha vhahwelelwa , zwi swikisa kha nyito ya ndaulo . 
YO ṰANGANEDZWA NGA MUOFISIRI WA MAFHUNGO / MUTHUSA MUOFISIRI WA MAFHUNGO U BVA KHA MAANḒALANGA O TEAHO NGA ( DATUMU ) :
U ḓivhadzwa lwa tshiofisi ha QLTC ya Vundu ḽa Limpopo , nga Shundunthule 2011
Fhedzi ha , tshumiso ya masheleni nga muvhuso na nyaluwo nga u ṱavhanya kha mveledziso ya tshitshavha zwo shela mulenzhe nga nḓila ya vhuḓi kha nyaluwo . 
A huna tshifhinga tsho vhewaho tsha hei tshumelo Zwi a fhambana u ya nga vundu .
U vhala tshibveledzwa tsha u ṋea ndaela
Mozambique na ḽo ḽi na vhubindudzi ha khwine ho dzudzanyiwaho na Afrika Tshiembe . 
Phambano dzi tevhelaho dzi shumiswa kha zwoṱhe zwa mutengo na mbuelo . 
Milandu ya u sa tevhedzela Mulayo wa Khakhathi dza Muṱani nga miraḓo ya SAPS
Tshiṱuṱuwedzi tsha mveledziso ya fiḽimu na theḽevishini tshi na Tshikimu tsha Mveledziso ya Dzifiḽimu na Theḽevishini Zwapo , Tshikimu tsha u Bveledzisa nga vhavhili tsha mveledziso ya Dzifiḽimu na Theḽevishini zwa Afrika Tshipembe . 
U dzudzanya ho teaho hu tshi itelwa tshivhalo tsha vhathu hu ḓo khwaṱhisedza vhuvha ha vhuvhili ha mirafho wa zwino na wa tshifhingani tshiḓaho hu a ṱuṱuwedzwa hu na muhumbulo wa u khwinisa mveledziso i sa nyeṱhi . 
U swikiswa na u dovha u swikiswa hoṱhe he ha fhirelwa nga tshifhinga hu ḓo haniwa zwa ya kha mushumisi zwa swikiswa nga datumu ya khanḓiso ntswa . 
Bvelani nnḓa Kha ri tambe " Nkandeni murunzi " .
Vhulimi , zwihulwane tsireledzo ya zwiḽiwa , zwi dzula zwi tshipiḓa tsha ndeme kha ikonomi ya mahayani , maga a thikhedzo a u vusa a ya ṱoḓea u khwaṱhisedza mvelaphanḓa . 
Khethekanyo dzi tevhelaho dzi bvisela khagala hafhu nga ha u shumisa mutevhe wa tshitshavha u wana data ya dzimpfu na u ṋekedza maṅwe mawanwa a ndeme kha data . 
o U shuma ha komiti ya wadi ;
Ndivho ya Vhuendedzi ha Goloi ha Muvhuso ndi u khwinisa khwaḽithi ya tshumelo dzi no itelwa Mihasho ya Vhashumisi dza vhuendedzi ha goloi . 
Ni nga lingedza u paḓukanya iḽo ipfi ḽa bva mibvumo yo fhambananaho .
Fhedziha , ḽivi ya vhuimana ine ya badela i nga dzhiwa miṅwedzi miṋa fhedzi nga ṅwana muṅwe na muṅwe . 
U ḓilinga na u linga mugudi-ngae zwi dzhenisa vhagudi kha u linga .
_ Zwiga zwa tsireledzo hune ndeme ya khonadzeo ya khombo kha mutakalo na tsireledzo ya sala nga murahu ha musi vho dzhia maṅwe maga a ndaulo o topolwaho nga ndingo yavho ya khonadzeo ya khombo .
1.5 Nga Fulwi kana Fulwana 2007 , nga murahu ha u ṱanganedzwa khumbelo i re afho nṱha i bvaho kha vha SAPRA , maṅwe madzangano a fanaho na Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala ( THO ) na vha South African Pagan Council ( SAPC ) vho ṱuṱuwedza u dzhenelela na u tikedza muhumbulo uyo .
Mbuelo ya khiriso ya u shumisa i dzhielwa nṱha sa mbuelo kha maitele a u tsitsela fhasi mutengo lwa tshifhinga tsha themo ya khiriso , nga nnḓani ha musi zwi songo tea zwi tshi elana na mbuelo yoṱhe ya khiriso . 
Naho zwo ralo , mvelele ya Afrika , vhufa na zwithu zwa ndeme zwi khomboni nga ṅwambo wa mitsiko yo vhalaho , hu tshi katelwa u ṋaṋa ha vhurereli . 
U vhala na vhagudi
Phiriselo ya masheleni nga tshikwama tsha eḽekiṱhironiki kana mbadelo , zwo vhumbwa nga ṱhahelelo ya mafhungo . 
Naho zwo ralo , vhadededzi vho fhedzaho khoso yavho ya thangelatshumelo zwenezwino , vho bula mihumbulo yavho ya uri a vho ngo vhuelwa u bva kha phurogireme ya ACE u ya nga ha nḓivho ya thero , hu tshi katelwa dzinyambo . 
Mulayo u na ndaulo dzi khwaṱhisedzaho uri zwiḽiwa zwi ṋekedzwaho kha zwiimiswa zwoṱhe zwa zwiḽiwa , hu tshi katelwa yunithi dza tshumelo dza zwiḽiwa , zwo tsireledzea kha u nga ḽiwa nga vhathu . 
sa shumi uri vha gudiswe .
Arali komiti dza wadi dza dzheniswa kha u dzhia tsheo ya uri masipala u tea u shumisa vhugai kha thandela dzifhio , hezwi zwi ḓo amba uri wadi dzavho dzi ḓo vhuelwa thwii .
vhuṱanzi vhu sa dzhii sia khothe dza mulayo u tikedza vhahweleli vha mulandu kana vhaimeleli vha vhahwelela vha mulandu kha ṱho ḓisiso dza vhugevhenga
Kha vha ye sentharani ya u lingela ḽaisentsi ya u reila ( DLTC ) ya tsini uri vha dadze fomo ya Khumbelo ya phemithi ya u reila ya phurofeshenala ( PD1 ) .
Matshimbidzele a tshiofisi a ḓo bveledzwa nga kha u thomiwa ha sisiṱeme dza nga ngomu kha Sisiṱeme dza Vhulamukanyi ha Vhutshinyi u vhona zwauri mbetshelwa i khou dzhielwa nṱha . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha ṱalele tshanele iyi .
11.7.1 Mudzulatshidulo wa Phanele u fanela u vhona uri maambiwa , khophi dza mivhigo yoṱhe , na maṅwe mafhungo o fanelaho ane a khou shumiswa nga Phanele kha u swikelela tsheo yayo na vhudavhidzani ha tsheo he ya dzhia uri zwi khou londolwa zwavhuḓi .
Phemithi dza u renga zwibveledzwa zwa ṋama dzi shuma lwa tshifhinga tsho kalwaho nahone dzi tendela u endedzwa ha muhwalo muthihi .
ECOSOC i ṱalutshedza kuvhekanyele kwa mbeu sa :
Yo vhumbwa nga dzipharamitha tharu : u Fhindula nga Iṱo Havhuḓisa , u Fhindula nga u tou Amba Havhuḓisa na u Fhindula nga Tshishumiswa Havhuḓisa , sa zwo ṋetshedzwaho afho fhasi : 
U vhumbwa na u bviswa ha u fhungudza ha mbambadzo na zwiṅwe zwine zwa ṱanganedzea - ndaka dza masheleni , zwo katelwa " tsheledemviswa ya ndaulo " kha tshitatamende tsha kushumele kwa masheleni . 
Thundu dza ndalamo / thundu dza ndeme khulwane
14 U kuna na vhudele...................28
Nga murahu , hu ḓo vha na tskaka mbili nahone tshiṅwe tshifhinga tharu dza zwibveledzwa kana nyito nga sekele ya vhege mbili .
U amba nga ha ndivho ya tshibveledzwa
Mafhi a tshikalo tshiṱuku o itwaho u ri a sa vhile na u engedzwa ha ndeme zwi nga thusa vhorabulasi vhaṱuku uri vha ye phanḓa . 
Tshisumbi itshi tshi kala masheleni o shumiswaho kha mbekanyamushumo ya u guda ine ya vhumba tshipiḓa tsha Muhanga wa Mbekanyamushumo ya U guda . 
Murahuni , nḓowetshumo ya vhoradzithekhisi kha vhuṅwe vhupo yo lingedza u langa uri ndi afhio madzangano ane a fanela u avhela ḽaisentsi ya fhethu ha tshumelo huswa . 
U shela mulenznhe kha therisano nga ha ṱhoho yo ḓoweleaho ( sa : Khonani dzanga )
Vha fanela u litsha u badela tshelede ya vhuunḓi ṅwana o no vha na miṅwaha mingana ?
6.3 . Tshumelo khulwane ya GCIS ndi u ṋetshedza mafhungo a muvhuso a vhukuma nahone nga tshifhinga kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe nga nḓila dza vhudavhidzani ha nyanḓadzamafhungo kana vhu si ha nyanḓadzamafhungo .
Kushumele kwa Mbekanyamushumo ya Muhasho nga ṅwaha nga ṅwaha na kotara iṅwe na iṅwe . 
Kha ḽiṅwe sia , arali ri tshi khou linga mvelaphanḓa ya lushaka kha zwisumbi zwa u ṱanganedzwa kha dzitshaka zwa kushumele kwa ḽitheresi , ri nga inthaviwa vhasiki vha mbekanyamaitele , vhomakone vha u ela , vhorapolotiki , kana vhashumeli vhahulwane . 
Tshigwada tsha 4 : kha vha dzudzanye mutevhe wa u sedzulusa wa tshomedzo dzine dza ṱoḓea malugana na u ṅwala maambiwa
Ndivho yazwo ndi u dzikisa vhushaka ha nḓowetshumo kha sekithara iyi ya ndeme kha ikonomi yashu .
Gundo ḽa tshilidzi tsha mahala ḽa Khristo ndi tswikelelo ya u fhandekana ho no vhonalaho kha tsiko , nga u ralo sa khakhiso ya bonyongo . 
Fhedzi , kwo no vha kuitele kha zwiṅwe zwikolo u livhuha vhagudisi vha no inga mishumo . 
U shuma nyito dza kupfesesele kha tshibveledzwa ( oraḽa )
Vhege ya lushaka iyi iḓo fhela na Ḓuvha ḽa Maḓi ḽa Ḽifhasi nga ḽa 22 Ṱhafamuhwe 2015 .
Khabinethe i tikedza mbidzo ya Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ya ṱhavhanyo ya vhulamukanyi kha u tsivhudza vharangaphanḓa vha sialala na miraḓo ya tshitshavha uri vha dzhiele nṱha u lwa na u tambudzwa kana u litshedzelwa .
IZWO ndondolavhathu na pfunzo zwi ḓo ṋetshedzwa tshitshavha
Mapa wa vhu 43 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Zwo oliwa nga nḓila ya u tikedza vhuṅwe vhudzheneleli ha ndeme dza ṱahe .
U fara tshiimo tsha ndeme tsha lushaka na u langa u bveledza , nḓisedzo na u rengiswa ha halwa . 
TSHIPIKWA
Mbekanyamaitele ya u ya tshikoloni na thoma u shuma hayo
Vhashumisi vha madi vhothe vha fanela u a shumisa nga ndila yavhudi hu si na u tambisa .
4.5 . Khabinethe i ṱanganedza vhuṱambo ha anivesari ya miṅwaha miṱanu ya Vhufarisani na Muvhuso vhu re Khagala ( OGP ) kha mikano ya UNGA , ngei New York nga ḽa 20 Khubvumedzi 2016 .
U shuma na / nga maipfi : maṱaluli , maiti - maiti a thikho , maiti a wanalesaho , maiti a no pfukisela nyito na a sa pfukiseli nyito
Zwipfi zwashu zwi a ri tsireledzavho .
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u shela mulenzhe kha u vhona uri ndivho dza Kyoto Protocol dza malugana na Tshanduko ya Mutsho dzi a itwa , na u vhona uri nyambedzano dza WTO Doha Developments Round dzi swikelela zwo teaho .
1.2 . Khabinethe yo khoḓa u fara na u ṱangula ho itwaho nga vha Project Darling na u farwa ha tshigwada tshe tsha humbulelwa zwa u ṱangula maṱiraka .
GEMS yo sedza kha u ṋekedza u swikelela ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo i linganaho kha Vhashumeli vha Muvhuso vhoṱhe vho teaho nga kha mbuelo nyangaredzi dzi sa ḓuri .
Ḽiṅwalwa ḽa u dzhenela ngaḽo thengophikhisano ḽi tea u ḓadziwa nga ennge ntswu , nahone mitengo i tea u katela muthelo , nga nnḓa ha musi zwo tou ṱaluswa nga iṅwe nḓila . 
nahone arali mukolodi u no vhuya a dzhielwa thundu kale nahone lu fhirahu luthihi fhedzi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhahi .
-Naa zwikhafula zwo dzhenisiwa , u shandukisiwa na u vhofhololwa nga vhathu vha re na vhukoni kana nḓivho ?
U lingulula na u sedzulusa pulane dza nḓisedzo ya tshumelo
nḓila dza u tikedza dza mavunḓu / zwiṱiriki dzi khou shuma
Vhurangeli ha muvhuso kha u tandulula khaedu ya u shaea ha mishumo ho tandulwa zwiṱuku , na uri sekhithara dza zwa ikonomi dzine dza shela mulenzhe nga maanḓa kha mishumo dzi a ṱolwa . 
Nyambedzano dza masia mavhili dzo farwa na Namibia , Lesotho , Mozambique na Zimbabwe hu na muhumbulo wa u khunyeledza thendelano dza masia mavhili na mashango aya . 
Mbekanyamushumo ya vhana na u pfananya mbekanyamaitele dza AIDS kha vhupo uvhu vhuvhili u ya kha masia a mihasho ya muvhuso o fhambanaho . 
U fhenḓa adzhenda na maṅwalo a muṱangano u itela u topola maṅwalwa o teaho ane a ṱoḓa tshenzhemo ya shishi ya mulanguli muhulwane . 
Mulangadzulo , sa tshipiḓa tsha u fhaṱa lushaka na mushumo wa u fhaṱa vhuthihi kha tshitshavha , ro isa phanḓa na u ṱuṱuwedza mvelele yashu nga kha vhunzhi ha maḓikiṱa a vhutsila na mvelele . 
( a ) zwitshavha zwi a dzheniswa , na
Arali zwi si nga si kale , u itwa kana u khwiniswa . 
Vesheni ya u fhedzisela ya fonogiramu iṅwe na iṅwe , ine khayo masia oṱhe a ḓo wana i tshi fusha ( hu tshi katelwa u ṱanganyisa ) i ḓo topolwa musi hu na thendelano ya vhavhili vhukati ha masia oṱhe . 
Samithi ya SADC i ḓo vha yo ḓisendeka fhasi ha ṱhoho " Vhufarisani na Sekhithara ya Phuraivete kha u Bveledzisa Nḓowetshumo na Miduba ya Mishumo ya Dzingu " , u ombedzela ṱhoḓea ya u dzhia maga nga ha zwivhumbi zwa ndeme kha u tshimbidza na u swikelela Maano a Nḓowetshumo na Pulane ya Nyito ya SADC .
Mulandu u kha ḓi vha wonouḽa wa u sa elana na tsumbo dza u shaya vhuḓifari ndi tsumbo dza hone . 
Ndo amba ngaha nomboro ya maḽeri e a shumisa ? 
Ofisi ya vhuṅwaleli vho ḓo rangwa phanḓa nga Muṅwaleli ine ya mushumo wayo ha ḓo vha vhulavhelesi kha mishumo ya ḓuvha na ḓuvha ya Dzangano . 
Yuniti ya Matshimbidzele a Mbekanyamaitele na Tshumelo dza Vhueletshedzi ire Ofisini ya Phuresidennde yo ṋewa mushumo wa u topola u dzhenelela ha ndeme ho teaho u bveledza vhu ṱumani vhukati ha IDP , PGDS na NSDP na u bveledza sisiṱeme i yo teaho nahone i shumaho zwavhuḓi kha livhanya na konanya zwishumiswa izwi .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-175 na BI-529 .
U wana zwithu zwa tshiṱoko na vhuimo u bva kha mihasho i shumisaho na u ita mbekanyamushumo dzoṱhe dzi tshimbilelanaho na sofuthiwee . 
Vhuṱuṱuwedzi ha muthelo wa u thola vhu kovhela mbadelo ya u tholwa vhukati ha muvhuso na vhatholi nga u fhungudza ṱhanganyelo ya muthelo wa u badelwa zwi tshi ya nga zwe wa shuma , une wa badelwa kha mushumi muṅwe na muṅwe o teaho ane o tholwa nga mutholi .
U andisa nomboro iṅwe na iṅwe nga 2 , 3 , 4 , 5 , 10 u swika kha a u swika kha ṱhanganyelo ya 100
tshiṱaṱamennde tsha masheleni tsha tshiimiswa tsha ECD
4.5 . Phurofesa Vho H Cheadle sa muraḓo wa tshifhinga nyana wa Competition Tribunal .
11 . Khetho dza Vhusimamilayo ha Vunḓu
Vhashumisi vha khou ṱuṱuwedzwa u wana ngeletshedzo ya phurofeshinaḽa phanḓa ha musi vha tshi dzhia nyito iṅwe na iṅwe i elanaho na mafhungo , mihumbulo kana vhupfiwa ho bviselwaho khagala kha webusaithi heyi . 
U tevhela maga aˆu ṅwala maṅwala hu u itela u ṅwala tshiṱori .
U aluwa ha ndangulo ya khombo zwi khethekanywa u ya nga zwigwada zwi thomaho u bva kha zwi si na maitele a fomaḽa kha u langa khombo u ya hune ndangulo ya khombo ya vha yo ṱumanywa tshoṱhe kha zwipiḓa zwoṱhe zwa Masipala wa Nelson Mandela Bay . 
Pholithelini a i kwamei nga nyimele dza esidi , u fana na maḓi a mashika a tshampungane kana kloraidi i rosisaho na ioni dza saḽifeithi kha maḓi a lwanzhe . 
Muofisiri mutshimbidzi u fanela u khwaṱhisedza muhumbulo wa zwikhakhisi zwiṅwe na zwiṅwe kha ndugiselo ya vhuimbeleli ha ṅwana kana tshilengo dziṅwe na dziṅwe kha u wana vhuimeleli ha mulayo , vhune vhu nga ḓiswa nga valelwa ha ṅwana . 
Vha nga ṅwalisa hafhu ofisini yapo ya Independent Electoral Commission kana nga tshifhinga tsha u ṅwaliswa ha vhathu musi zwo ḓivhadzwa nga IEC .
( 1 ) Kha hoyu Mulayotewa , " Zwiimiswa zwa Mulayotewa " zwi amba -
Izwi zwi khou ṱoḓea uri zwi tsireledze dzina ḽavho kha rolo ya vhakhethi zwine zwa ḓo thusa vho teaho u vouta uri vha shumise pfanelo yavho ya demokirasi nga dzi 3 Ṱhangule 2016 .
kana u Fekisa kha 012 329 8292
Hu khou lavhelelwa uri tshiimo tsha u wanala wo kuna lwa ṅwedzi nga ṅwedzi zwi ḓo humiselwa murahu kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho . 
U isa phanḓa na u fhaṱa ndi zwa ndeme nahone zwo ḓisendeka nga u vha hone kana u kuvhanganya maṅwe masheleni . 
Lurumbu luthihi kana huvhili ha tshikwere vhu tea u vha ho thivhiwa nga zwifhaṱo . 
U khwaṱhisedza u vhusa hu linganaho ha Dzangano , vhuimo ha Muphuresidennde vhu ḓo sielisana u ya nga vhupo ha madzingu . 
U vhekanya , u langa na u vhiga kha zwa mbalombalo dza themendelo dzoṱhe dza tshumiso ya maḓi . 
U ḽebuḽa na/ u ḓadza mavhaka a zwifanyiso , sa : nyolo / zwifanyiso / khathuni / mimapa / zwinepe
Kha ri ite nyito Itani masiki wa tshifuwohaya .
Ṅwaha wo fhiraho ro vhona nyaluwo ya tshivhalo tsha vhurangeli ha vhubindudzi he ha ḓivhadzwa shangoni ḽashu , zwine zwa sumbedza fulufhelo nga tshitshavha tsha vhubindudzi tsha dzitshakha kha ikonomi ya Afrika Tshipembe .
Vhufamuraḓo vhuṱuku vhu nga vha ha shishi . 
Nzwalelo dzo badelwaho kha tshikolodo dzi dovha dza rekanywa u ya nga ha ndeme ya tshelede . 
miswaswo ( anecdotes ) --- u anetshelwa ha zwiwo zwipfufhi hu na ndivho ya u mvumvusa kana u bvisela khagala mubvumbedzwa .
Kha mafhungo a zwa mushumo vha ṱoḓa uri pfanelo ya vhashumi ya u gwalaba i tsireledzwe . 
U sika na u bula mibvumo na maipfi a no tea gireidi yawe wa nḓivho ya foniki .
Rerani nga pulane yaṋu ni na khonani yaṋu .
Ri ḓo vha ri tshi khou vha tikedza lwo fhelelaho .
Ho sedzwa tshivhumbeo tsha mulandu na uri ndaka yo vha i tshi shumiseswa hani kha u zwi tshimbidza , ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha ndango ya Vho Brooks kha ndaka na mbadzelo dzi si ho mulayoni kha dziṅwe ṱhanḓavhudzo . 
Kanzhi vhuraḓo ha muthu vhu fheliswa nga kha lufu kana u ḓirula mushumo .
Tshiimo tsha maraga wa vhashumi Afrika Tshipembe tshi ḓo elwa nga mimaraga ya mashangoni a bvelelaho . 
Nga u khetha vha vha vho dzhia ḽiga kha u ita uri ipfi ḽavho ḽi pfiwe kha tsheo dzine dza vha kwama na u kwama tshitshavha tshavho .
U ṋekedza vhathetshelesi mafhungo / zwidodombedzwa nga ha muambi / mueni
Mufarisa Muphuresidennde wa Phalamennde ya Pan African , Muṱhomphei Vho Roger Nkondo Dang ,
Muṱambuluwo u nga langiwa nga nḓila ine ya leluwa vhukuma musi muthu e eṱhe kana kha ḽeveḽe ya dzingu . 
Tshifhinga tshi vhalelwa u bva hu tshi swikiwa u swika hu tshi ṱuwiwa . 
Hezwi zwo itisa uri miṅwe mishumo ya zwa vhutsireledzi i sa itwe nga nḓila yavhuḓi kana ya tou sa itwa na luthihi . 
Tswumbadwadze musi wa nyonyoloso kana nga murahu dzi nga tinyiwa nga u shumisa mushonga wa u thusedza lwa minete ya 15 musi nyonyoloso i sa athu thoma .
Mazhendedzi a u tevhedza mulayo ndi tshishumiswa tshihulwane tshine tsha tea u ṱoḓisisa vhugevhenga na u fara zwigevhenga . 
Vha tea u badela 30% hanefho kha dokotela kana khemisi .
Mavhone a zwiṱaraṱani a si avhuḓi ndi luraru musi vhashumi vha tshi khou vhuya mahayani huna swiswi vha tshi wela kana u ṱoḓau wela kha mulindi wa u dzhena hune ha tshimbidzwa tshika .
Kha zwitshavha izwi , khwaḽithi ya maḓi i ḓo ṱhoṱhela na mitengo ya u ṋetshedza maḓi a khwaḽithi i ḓo gonya . 
o Dzina ḽa mufu
Mvelele dzoṱhe na vhathu vhanzhi , vha tshila matshilo o amaraho zwiṱori .
Mbekanyamushumo ya u Linga yo dizainiwa u itela u paḓaladza mishumo ya u linga ya fomaḽa kha thero dzoṱhe tshikoloni kha themo yoṱhe .
Mveledziso ya vhathu : Kha milandu yoṱhe ya mbingano ya ṅwana , ṅwana u litshiswa tshikolo . 
Ṱhoḓea : Diploma kana Digirii ya mbalelano ya masheleni . 
Izwi zwo swikelelwaho ndi zwihulu vhukuma vhunga fiḽimu yo vha i khou ṱaṱisana na dziṅwe fiḽimu dza 51 u bva mashangoni a 33 .
u shomedza na u thusa mahosi .
GIREIDI 1 2 3
U vhudziswa hu hulwane ho itwaho ho kundelwa u wana tsumbo nthihi kha ḽa Afrika Tshipembe ya tshumiso ya vhunzhi , hu si yoṱhe , milayo yo tiwaho kha nyendedzi idzi - zwine zwa sa mangadze . 
U vha kha khombo ya u tzhipiwa na vhuṅwe vhutshinyi ha vhukwamani u fana na u khuthuzwa kana u rwiwa , zwi engedzea kha zwiimo zwi tevhelaho :
Iṅwe ya ino nḓivhiso a yo ngo ṱolwa kana u lavheleswa . 
( b ) u tuṱuwedza khakhathi ; kana
Masiandaitwa a HIV / EIDZI a khou pfiwa nga maanḓa nga vhathu vhaswa .
U shuma na / nga mafhungo : Ṱhalutshedzo : zwiitisi na zwi zwi ḓisaho
Tshiimo tsha mutsho na riṋe -hu tshi katelwa na zwiambaro , zwiḽiwa , nyito
I na vhuḓipfi nga ngomu sa tsumbo arali ndi tshi nga vhala pharagirafu iyi nthihi : 
Vhashelamulenzhe vha nga vha vhe na zwikili zwi sa pfadzi kana vha si na zwikili zwa vhudavhidzani , zwine zwa amba uri milaedza yo teaho i nga si swike kha vhathu ho sedzwaho . 
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhashumi vha Tshumelo ya Vhululamisi -
Kha khethekanyo hei ho sedzeswa kha Nḓisedzo ya Dzinnḓu sa izwi zwi tshi ṋetshedza mutheo wa miṅwe mishumo . 
U katelwa
Gumofulu ḽituku ḽa R6 363 nga muṱa nga ṅwaha
6.4. Afrika Tshipembe ḽi ḓo pembelela Ṅwedzi wa Vhuendelamashango nga Khubvumedzi , zwine zwa vha tshifhinga tsha miṱa uri i dalele fhethu ha vhufa ha shango ḽashu uri vha kone u ḓiṱumanya na ḓivhazwakale yashu .
Vha dovha vha ṋetshedza ṱhoho dza zwileludzi zwa u valela mafhungo nga ha zwiteṅwa zwa u ḓiḓowedza , zwine vha nga vha vha sa zwi ḓivhi . 
Kha sia heḽi , vhubindudzi hashu kha themamveledziso - muḓagasi , vhuendi , maḓi , dzibada , zwikolo na zwibadela - zwi ita uri hu vhe na u vhilula kha nyaluwo ya ikonomi yo angarelaho .
Vhalanguli vha Sisiṱeme na Mabalane wa Nḓisedzo zwo dzhenelela khoso dza vhupfumbudzi zwo dzudzanywaho nga Zwibviswa zwa Muvhuso . 
U vha na sesheni dza mafhungo nga kotara tshifhinga tshoṱhe na nyanḓadzamafhungo u khwinisa tshumisano na nyanḓadzamafhungo na u fara wekishopho luvhili nga ṅwaha u ṋetshedza foramu u itela u ṋekana mihumbulo . 
Kha dziṅwe nyimele , nga vhanga ḽa ṱhahelelo na / kana u vha hone ha vhashumi kha ofisi dza mavundu , zwi a konḓa u vhidza muṱangano wa komiti dzo raliho . 
Mulayotewa a u khagala nga ha uri ndi vhuḓifhinduleli vhufhio vhune ra vha naho muthu nga muthu musi ri tshi shumisa pfanelo dzashu . 
Kha ri ṅwale
U ṅwala notsi ( mihumbulo mihulwane na i tikedzaho )
Naho zwo ralo , u itela zwipikwa zwa vhupulani na ndaulo vhushaka vhu tevhelaho vhu hone : 
Ṱalutshedzani vhushaka vhukati ha muambi na mudzulatsini wawe . 
Hu tshi iwa phanḓa , mbadelo dza u ya fhethu ha mahayani dzo swikisa kha mbadelo dza nṱha dza matheriala a ṋetshedzwaho fhethu afho ha mahayani . 
Zwiimiswa zwa u vhulungela khazwo zwi tea u dizainiwa u itela u tendela tshifhinga tsha u vhulunga . 
Zounu yo khetheaho i ḓo ṱuṱuwedza mveledziso ya nḓowetshumo afha kha dzingu ho sedzeswa mbuelo ya minerala , agro-processing , petro-chemicals , na dziṅwe nḓowetshumo dzi sa lemeli sa zwe zwa ambiwa nga Pulane ya Mbuno dza Ṱahe .
U sedzulusa mupeleṱo na ndongazwiga
Minisiṱa wa zwa Muno vha ḓo nyeṱulela vhoramafhungo ngaha zwidodombedzwa zwa maitele aya .
Mbekanyamushumo dza muvhuso dzo sedzaho kha uri vhagudiswa vha a kona u swikelela themamveledziso ya pfunzo ya khwine dzi khou tshimbila zwavhuḓi . 
Zwiṅwe hafhu , vhushayandunzhendunzhe vhuṅwe na vhuṅwe vhu ḓo topolwa nga tshihaḓu . 
( b ) u yelana na Mulayotewa
MULAYO WA NOMBORO 15 WA 2013
Zwivhumbeo zwa khanedza
Mubidi a no ḓo bvelela u ḓo zwenezwo rennda zwifhaṱo lwa tshifhinga tsha miṅwaha mivhili . 
Hune izwi zwa shanduka nga ṅwambo wa nḓowenḓowe dza mbalombalo , u khwiṋiswa ha ndeme , tshanduko kha ngona ya vhukhethatsumbonanguludzwa kana u engedzwa ha zwiteṅwa zwiswa zwa data , hezwi zwi tea u rekhodiwa kha ṱhalutshedzadata ine ya ṱandavhudza data . 
4.2 . Sa mudzulatshidulo wa SADC , Afrika Tshipembe ḽo ḓiṋetshedza u vha ṋemuṱa wa Muṱangano wa ICT wa Dziminisiṱa dza SADC u bva nga ḽa 4 u swika ḽa 7 Khubvumedzi 2017 u ḓo amba nga zwihulwane zwo no swikelwaho kha u thomiwa u shumiswa ha Mbekanyamushumo dza ICT na Vhudavhidzani ha SADC .
Khomishini ya u Pulana ya Lushaka i nga shumisa maanḓa ayo a u dzudzanya u ṱanganyisa vhathu vhane vha vha na dzangalelo kha u thusa kha nyambedzano na u bveledza thandululo .
Milayo ya malo ya Batho Pele
Phaiphi i kokodzwa u bva lwanzheni u ya kha mukano wa maḓi wa nṱha ya kona u tsitselwa fhasi kha sia ḽa kule kule na khunzikhunzi . 
U sumbedza ridzhisiṱa ya luambo ya fomaḽa
Ri fanela u fhaṱa kha vhuḽedzani na vhuthihi he ha fhaṱwa nga 2008 musi vhaḽedzani vha zwitshavha vha tshi swikelela thendelano i tsireledzaho vhashumi kha mutsiko wa ikonomi ya ḽifhasi .
Masia maṋa o sedzwaho e a topolwa kha pulane ya tshiṱirathedzhi ndi u thivhela , ndondolo , dzilafho , thikhedzo , pfanelo dza vhathu , mafhungo a mulayo , u vhea ḽiṱo , u ela , na vhuṱoḓesi . 
Tsha u thoma , ro tendelana muvhusoni uri zwikhala zwa mushumo zwine zwa ṱaha zwi tea u ḓadzwa hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi .
Mufumakadzi Vho Mahlangu vho renga nnḓu vha khou ṱoḓa u dzheniselwa muḓagasi .
U monithara u fhidza mushumoni nga mulandu wa vhulwadze
Vhashumisi avha vha tea u vha vha vhane vha shumisa maḓi kha zwi tevhelaho :
U ḓisa tsivhudzo vhukati ha vhakhantseḽa na dzisekhitha
Tshibveledzwa tsho rekhodiwaho tshi a tambiwa
DID u shuma mushumo wa ndeme kha u thomiwa ha ṋetshedzo ya zwiko zwa themamveledziso zwa vundu . 
U sumbedza u dzhiela nzhele kushumisele kwone kwa luambo nga :
Vhaṅwe vha vhaswa vha vhanna vha ḓivhaho kana u humbulela uri vho kavhiwa , vho dzhia tsheo ya tshiṱuhu ya u shata vhaṅwe , nga u ita zwa vhudzekani na vhathu vho kambiwaho kana u tzhipiwa nga vhathu vhanzhi . 
U posa bege ya ṋawa kha tshikhala tsha vhukule ha mitha mivhili
Vhahashi Khasho dza therestriala dzi fanela u shandukisa tshumelo dzadzo dza kha didzhithala .
U ita nyambedzano nga ha ndeme dza matshilisano , mikhwa na mvelele zwi re kha tshibveledzwa
U khwaṱhisedza ndondolo yavhuḓi arali u dzhenelela ha nyolo dza vhupo hu tshi tea u bvelela kha u fhungudza vhugevhenga . 
tikedzwa kha miṱanganao ya khoro na kha vhokhentheni vho fhambanaho vha masipala u tikedza CBP
Zwibveledzwa zwa vhusiki na zwa mafhungo zwo tou ṅwalwaho , sa zwa u anetshela , zwiṱori , ripoto/ mivhigo
Ro pfana na ṱhoho dza muhasho dzashu malugana na zwipikwa zwi no fana musi ri tshi khou fhaṱa vhumatshelo ha khwine roṱhe . 
Luvhanḓe ulu lu ḓo vha ṋea tshikhala tsha u kovhela tshenzhema na nḓila dza tumbula zwiswa zwa uri vha nga ḓisa hani vhupfumbudzi na mveledziso kha Tshumelo ya Tshitshavha . 
Muhanga u eletshedza masipala wapo muṅwe na muṅwe kha u dzudzanya puḽane dzawo dza maitele . 
U shumisa mulayo muthihi kha vhupo hoṱhe . 
Ndi zwa vhuṱhogwa u dzhiela nzhele uri zwa ndemesa zwa mugaganyagwama wa ḓorobo zwi tshimbilelana zwavhuḓi na tshiṱirathedzhi tsha zwa ndemesa tsha maṅwe madavhi a muvhuso . 
Mahumbulwa / Khaedu
Vha ḓo tea u davhidzana na Ofisi ya Tshipikara kha masipala wavho u wanulusa nga ha thoḓea dza u vhiga , hu tshi katelwa tshifhinga tshine mivhigo ya fanela u ṋetshedzwa ngatsho .
Tshivhangi tsha asima a tshi ḓivhei .
Kha ri ambe Kha ri sedze tshifanyiso ri ambe nga zwine ra khou vhona .
Tshivhalo tsha thandela dza u fhelisa vhushai dzo thomaho u shuma . 
Vhaṅwe vhalwadze mathomoni a vha nga themendelwi u itela mbueledzo fhedzi vha tea u vhewa iṱo nga u ṱhogomela u itela tshanduko kha tshiimo nga thimu ya u ṱhaḓula . 
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha tikedze Bono 2030 ḽa NDP .
( b ) u wanululwa malugana na izwo nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka , na
U ṱalukanya thembamvanganyi na pfalandoṱhemvanganyi dze a guda u swika zwino .
Khoudu i elana na nyito mbuya dza u tshimbidza dzangano , u langa masheleni na khoudu dza nyito mbuya dza u ṱoḓa ndambedzo . 
dza phukha na dziṅwe tshaka dza zwibveledzwa
Khumbelo ya u sudzulusa phasipoto yo xelaho kana y
Vhashumisi vha madi vha tevhelaho vha fanela u badela mbadelo dza ndangulo ya zwiko zwa madi :
Tsumbo idzi dza mveledziso ya emphaya dzo ṱuṱuwedza mivhuso ya Britain na France . 
Arali a nga kona u ḓiimelela , tsheo ya uri fhungo ḽo ladzwa i ḓo mu ṋea tsireledzo . 
Oveni dza rothari dzi , honeha , dzi a ḓura nga u fhambana . 
zwi re ngomu ( hu tshi katelwa ṱhoho dza mulaedza , masiaṱari a re na vhuṱumani na / kana zwo dzheniswaho ) zwa mulaedza uyu wa webusaithi , zwi ḓo iswa kha mbuedzano ya tshidzumbe ya shishi u ya nga ha milayo ya mbuedzano ya vha Dzangano ḽa zwa Mbuedzano ḽa Tshipembe ha Afurika nahone mbuedzano iyo i ḓo itwa Cape Town nga Tshiisimane . 
Tshanduko ya matshilisano kha vhadzulapo : u vhona uri nangoho tshayandinganyelo ye ya vha i hone siani ḽa pfunzo yo fheliswa , vhudzuloni hayo hu dzudzanywe khonadzeo dzine dza eḓana dza pfunzo u itela zwitshavha zwoṱhe ;
Crime Stop i ḓo rumela zwidodombedzwa zwo ṋekedzwaho kha yuniti yo teaho ya ṱho ḓisiso , nahone zwidodombedzwa zwi do rumelwa na khumbelo ya uri hu ḓivhadzwe Crime Stop nga ha ṱho ḓisiso ya u thoma hu saathu u fhela awara dza 24 , na uri Crime Stop i ḓivhadzwe mvelelo musi ṱho ḓisiso dzo no khunyelela .
A muḓisedzatshumelo arali a tshi ṱoḓea
Arali muṅwe muthu a imelela khamphani na u saina maṅwalo oṱhe o fanelaho kha khamphani o imelela miraḓo ya khamphani na vhalanguli vha uthoma , vhuḓifhinduleli ha ramulayo na khophi ya basa yo khwaṱhisedzwaho u vha yavhukuma ya muthu onoyo zwi a ṱoḓea
Vhaḓivhi vha fiḽosofi , fhedzi , nga maanḓa avho vha bvaho kha nḓowelo ya maitele a u saukanya , vha nga vha na muhumbulo wo fhambanaho . 
Kofi ndi iṅwe ya zwimela zwi zwoṱhe zwo teaho nga maanḓa kha vhorabulasi vhaṱuku na bulasi dza makwevho . 
Nga huṅwe mbekanyamushumo a dzo ngo vha hone nga zwifhinga zwo teaho nahone mufhinduli muthihi kana vhavhili vha amba uri vha vha dzhia vidio u itela u i vhona na zwenezwo . 
U bula mbudziso ine vhagudi vhavhili vha ḓo i shumisa u thoma tsenguluso yavho . 
Kha vha shumise u tshintsha mishumo hune zwa konadzea vha dzulele u awela
Khabinethe i dovha ya livhisa ndiliso dzayo kha miṱa ya miraḓo ya Mmbi ya Lushaka ya Afrika Tshipembe vhe vha xelelwa nga matshilo avho kha khombo ya bisi Clarens ngei Free State .
Mathomoni a themo tshifhinga tshinzhi tsha u vhala tsho shumiswa kha u ita zwiito zwa u vhala kiḽasini . 
Zwi khwaṱhisedzwaho kha vhanna hu tea u vha u thomiwa ha vhushaka na vhafumakadzi nga muthihimuthihi vhu sa fani na vhuṅwe , tshifhinga tshenetsho tshine vhu nga dzhia tshone . 
51 U nwala tshitori tshi re na vhaanewa vha no tendea
Maipfimaḓivhiwa fhira gidima ratha thoma
Ndima ya 2 Vhudavhidzani vhu vhuedzaho
Musi tsho no ṅwaliswa na u vha na ḽaisentse , vha ḓo wana disiki ya ḽaisentse ya tshiendisi tshavho .
muḓi ndi ene a no thela 8 .
Vho Sandile Bubele Siyaka ( themo ya vhuvhili ) ;
U dzhiela nṱha mbekanyamaitele dza vhugudisi u itela u ṱuṱuwedza zwa u pfukiselwa ha zwikili . 
Mulanguli kana o ṋewaho maanḓa una vhuḓifhinduleli nga fhasi ha ndaela ya muraḓo . 
Zwiko : Powerpoint A arali i hone , notsi dza khoso , filipitshati kana khanḓiso ya mafhungo na prestik
Ndi ifhio phambano vhukati ha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na thendelano ya u kovhekana mikovhe ?
U vhala tshibveledzwa tsha maitele ( ndaela ) tsumbo : a risipi kana ndaeala dza u ita tshithu
Vhurangeli uvhu ha tshanduko vhu ḓo shuma u swika hu tshi thomiwa Zhendedzi ḽa Ndango ya Mikano nga 2017 sa zwe zwa tiswa zwone .
Madzangano a vhashumisi vha Madi ndi zwigwada zwa vhathu vhane vha shumisa madi vhane vha takalela u dzhia kana u shuma mishumo ya malugana na zwa madi kha levele dzapo hu u itela u divhuedza vhone vhane , sa u sheledza , kana u langula khwalithi ya madi .
Zwiṅwe hafhu , ho ḓo dovha ha vha a vhuḓifhinduleli ho fhambanaho vhukati ha mashango a miraḓo , dzingu na zwiimiswa zwa dzingu kha u swikelela maga o dzinginywaho na zwo sedzwaho . 
Ngona dza u funza / gudisa luambo o ḓisendeka nga tshibveledzwa , ṱhanganelano , vhudavhidzani na zwo livhaho kha maitele .
Mukovho wa ṅwaha nga ṅwaha wo katelwaho : Ndi masheleni o kovhiwaho u ya nga ha Mulayo wa Mukovho ( na Nzudzanyululo ya mulayo a Mukovho ) u itela Muhasho wa Vhukati ( Masheleni o vouthiwaho ) na Muhasho wa Vundu : 
Roṱhe khathihi na lushaka lwa ḽifhasi , ri khou livhana na tshanduko dzi pfisaho vhuṱungu vhukuma kha kiḽima ya ḽifhasi kha ḓivhazwakale ya muthu .
Hu na khonadzeo kha vhashumi zwavho , vhalanguli na vhaṅwe vhane vha si vhe kha ndangulo ya u thoma zwiṅwe ; u shela mulenzhe kha u tshea mafhungo ha ndeme ha Komiti ya Wadi ?
Zwa zwino , Miraḓo ya Phalamennde ya 400 vha ṱangana henefha u phasisa milayo na u lavhelesa mishumo ya muvhuso .
Zwo dzudzanyiwa nga nḓila ya vhuṱali uri zwi tshimbilelane na zwihulwane zwe zwa vhekanyiwa kha NDP hu na kuvhonele kwa u itela mavhusele a shumaho , tsireledzo ya zwa matshilisano , u sikiwa ha mishumo , vhuḓimvumvusi na vhuḓigeḓi .
Nazwino , ri pembelela vhuthomi na vhurangaphanḓa ha tshitshavha tsha ndondolo ya zwa muya ṋamusi , fhedzi vhuhulwane ha thavha dziṅwe nnzhi dzine dza khou tea u gonyiwa hu kha ḓi tou vha khagala vhukuma kha mihumbulo yashu . 
Ngauralo , vhuṱanzi vhu ḓo vha vhu tshi elana na ha dziṱhanzi kha zwine zwo itea nga tshifhinga tsha pfiripfiri . 
A mbo ḓi dzula fhasi hatsini .
ZWIKILI ZWA VHUTSHILO Gireidi ya Ṱ-3
Thandela khulwane na khulwanesa zwazwino dzi ḓo ṱolwa ṅwaha woṱhe , kuitele kwa mugaganyagwama ku ṋetshedza tshikhala thandela dzo no elwaho , dzo lindelaho tshelede uri i ṋetshedzwe kha u ela . 
Mimaraga i thunyuluwaho na mashango ane a kha ḓi tou bvelela o kwamea-vho nga tshiwo tsha u wa ha makwevho a ḽifhasi na u huma ha kutshimbilele kwa masheleni . 
Ndi ngani , u ya nga kuhumbulele kwavho , mivhuso i tshi tikedza nga masheleni dzikhamphani dza ole khulwane na dziṅwe nḓowetshumo dzi kwameaho ? 
Mbekanyamushumo ya ṱharabulei i sumbedza ḽeveḽe ya nṱha ya vhalwadze vha re na dzhenuwo na vhalwadze vho dzheniswaho tshupu na muya . 
Khaedu ro livhanaho nayo zwino ine ra fanela u dzula ri tshi khou imedzana nayo ndi ya uri ri itani u vhona uri avho vhathu vhane vha khou shumesa vha dzulaho vha tshi khou ṋetshedza mvelelo dza nṱhesa naho hu na khaedu vha dzule . 
Nga maanḓa , zwa uri vhuvhekanyandeme ha u shumisa ha ndeme hashu ha nnyi na nnyi ndi pfunzo , mutakalo , themamveledziso , tshumelo dza hayani dza mutheo na u lwa na vhugevhenga , hu na u thendelano i no nga yo fhelela . 
Ri nga kona u vhudza khonani dzashu mafhungo ri sa shumisi u amba .
Tshavhuraru , ndi khou humbula u vhea zwipikwa zwa kushumele zwa zwikolo zwoṱhe . 
U ri zwa riṋe ndi zwine simphoziamu iyi ya vha zwone : u fhaṱa vhushumisani , u bveledzisa roṱhe na u kovhelana maitele a khwinesa . 
Ho dzhielwa nzhele mitsiko mihulwane ya u isedza tshumelo dza tshitshavha dza khwine nahone nnzhi , nyimele ya zwa masheleni a re maṱuku i vhea mushumo kha muvhuso uri u ite zwinzhi nga masheleni maṱuku . 
*U thetshelesa na U amba ( Oraḽa )
( 4 ) Maanḓḓa na mishumo ya Khomishini ndi -
Davhi ḽa ofisi ḽa SARS i nga ṱo ḓa vhuṱanzi ha tshelede ye ya shuma zwiṅwe musi vha saathu ṋekedza thendelo kha khumbelo ya ndaela
Arali Mukonṱiraka a kundelwa u bvisela vhuṱanzi vhu fushaho kha Vundu uri u lenga ho vhangiwa nga nyimele dze a vha a sa koni u dzi laula , a hu nga ḓo vha na u engedzwa ha mutengo hune ha ḓo ṱanganedzwa . 
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha mafhungo a tshifhinga tshetsho o ḓisendekaho atikiḽi dza gurannḓa na magazini
Zwishumiswa zwa ekonomi ya maikiro zwo itelwaho u engedza u vhulunga ha phuraivethe zwi vhonala zwi tshi nga zwi khou ḓikunda malugana na u vhulunga ha lushaka kana zwi tshi ḓura u ya nga maṅwe masiandaitwa . 
U shumisa ridzhisiṱa na tshitaila tsha luambo zwa fomaḽanyana u ya kha zwa fomaḽa .
Miraḓo ya SAPS , nga maanḓa fhethu hune Muhasho wa zwa Muno u sa vhe na dziofisi
Hezwi zwi thusa uri hu vhe na ikonomi dza khwine dza zwikalo na u swikelelwa ha ṱhoḓea dza vharengisi . 
Kha vha ṋekane nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe .
Madalo na u vha vhona
U kandekanya milayo kana ndaulo dziṅwe na dziṅwe dzine dza u shuma . 
Zwi tevhelaho ndi tsumbo dza mimepe ye ya shumiswa musi wa madzulo a u shela mulenzhe ha vhathu hu tshi sumbedzwa miraḓo ya komiti ya miraḓo ya wadi na vhadzuli uri ndi thandela dzifhio dzine dza ḓo shumiwa wadini dzavho kha miṅwaha miraru i no khou ḓa : 
Thebuḽu ya 14 : U shela mulemnzhe ha vhaimeli vha wadi kha u luka zwiṱirathedzhi na thandela dza IDP
_Vha shumisa mitshini zwi tshi ya nga ndaela yo ḓiswaho nazwo
Hu vhulungwaho zwithu henefho kha feme , zwititshi zwi pfukiselwaho na mushumo wa u dovholola zwithu na zwone zwo ṱalutshedzwa . 
25 . Muengedzo wa u sa tea u vha kha Vhusimamilayo
Ṱhalutshedzo dza nganetshelo dzine dza dzulela u shumiswa u sumbedza khaṱhulo nga ha u tea ha maḓi u itela u shumiswa ndi ndapfu vhukuma . 
Ni nga vha muhali nga nḓilaḓe ?
khwiniso ya maga a ndeme ho sedzwa tshifhinga ;
Vhathu vho vha vha tshi ḓiphiṋa nga u tamba na u ṱalela .
Nḓila ine vhathu vha kwamea ngayo - tsumbo zwine ra ḽa , ambara , ita , mitambo ine ra tamba
Mutheo u tea u magwa nga poḽikhabonati kana pulasitiki ḽo khwaṱhaho . 
33 Mutsho u ri mini ?
Zwi tendela u guda nga ha nyimele dzapo , kuvhonele , na zwithu zwa ndeme u ita nyolo kana u vusuludza u kona u fhindula sa nyeṱha ha u dzhenelela . 
A ri athu u swika .
U vhea fhethu huthihi ndangulo ya mishumo iyi na u ṋetshedza tshivhalo tsho kalwaho fhedzi tsha khetho zwi nga vha zwi sa ḓuri nga maanḓa zwa dovha zwa fhungudza thaidzo na vharengisi vho ḓiimisaho nga vhoṱhe vhane vha rengisa u fhira mpimo zwibveledzwa zwa mbulungo ya masheleni . 
Tshipikwa tsha u bvisa tshikafhadzo kha malaṱwa ndi u fhelisa kana , fhedzi , u fhungudza khombo kha ḽevele dzine dza fhungudza khovhakhombo kha mutakalo wa vhathu na mupo . 
Tshipiḓa tsha Ndinganyelo ya Mushumo tsha Garaṱa ya zwikoro tsho mangadza zwipikwa kha u tevhedza mulayo . 
Mahumbulwa a u fhedzisa kha fhungo-davhi iḽi ndi ḽa uri u vhofhololwa ha milayo i lwaho na u thautha zwi a tikedzwa . 
Zwitshavha zwo tsireledzeaho zwi sikiwa zwi mbiluni nahone zwo ringiswa phanḓa , vhugevhenga hu a fhungudzwa , vhuaḓa hu a kundiwa , na uri sisiṱeme yashu ya vhulamukanyi ha vhugevhenga i a shandulwa tshoṱhe . 
Ngauralo , u kungwa ha vhubindudzi ha phuraivethe na ha muvhuso ndi ha ndeme kha u engedza zwikhala zwa mishumo . 
Zwi a takadza u dzhiela nzhele uri a si vhakuyi vhoṱhe vhane vha vha na khaphasithi ya u kunakisa na uri a si vhakunakisi vhoṱhe vhane vha vha na khaphasithi ya u kuya . 
Tshipiḓa tshihulwane tsha hovhu vhubindudzi ndi tshe tsha kwama u ṱunḓwa ha zwishumiswamveledzisi na tshumelo . 
Iṅwe ya mveledziso khulwane ndi Dizaini ya vhupo ha Ḓoroboni na Muhanga wa Mushumo zwa ho Sedzaho kha Mulambo wa Apies . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri tsumbanḓila dza MLṄṄ wa 2015 a dzi ambi uri tshikoupu tsho randiwaho ndi tshone fhedzi tshi teaho u funzwa na u gudwa kha ṅwaha wa tshikolo .
Maipfi a 110 - 120 Mafhungo a 7 - 10 4 - 7 paragirafu
Ri dovha ra ḓikumedzela kha uri arali ra nga kundelwa u swikela izwi , dzangano ḽashu ḽa ANC , na vhuraḓo haḽo zwi fanela u shumisa pfanelo yazwo ya u vhidza murahu avho vhane vha vha vhaimeli vhazwo tshitshavhani vhane bono ḽavho ḽa nga vha ḽi tshi khou pofudzwa nga madzanga ane a ḓa na maanḓa na zwikhala . 
Vhurifhi ha thendelo vhu no bva kha muṋe wa pfanelo a shi khou vha ta uri vha ite khumbelo vho imela kiḽaenthe / muṋe wa pfanelo
mishumo I languleaho sa u shumisa madi a mashika u sheledza
RI SHUMELA VHONE
Ndi humbula zwihulwane uri ndi nḓila ine muthu a ḓo i ṱoḓa fhedzi ngangoho arali zwithu zwoṱhe zwa kundelwa ngauralo ri tea u thoma u lugisa mulayo wa luṅwe lushaka . 
Afrika Tshipembe ḽo bindudza zwihulu kha phindulo yaḽo ya AIDS miṅwahani ya rathi yo fhiraho , zwe zwa vhanga mbekanyamushumo khulwanesa ya dzilafho ḽa HIV ḽifhasini , ye ya thusa matshilo a dzimiḽioni na u engedza matshilo a vhathu .
Vhutshilo ho lavhelelwaho uhu vhu fhiraho ho teaho vhu gonyisa mbadelo dza dzianyuwithi na u dzi ita uri dzi sa konadzee kha muṅwe ane mutakalo wawe a si wavhuḓi . 
U bvisa maḓi kha maini na kushumisele nga murahu kwa maḓi zwi fanela u tevhedza Milayo ya zwa Maini . 
Naho zwo ralo hu tshe na tsumbo dzi tendiseaho dza uri u fhola hu ḓo ṱavhanya . 
Ndi u ya nga mafheloni a ṅwaha u tevhelaho zwauri tshelede ya donesheni ya vha i so ngo vhigwa nga hayo . 
Hu vhudzisiwaho zwoṱhe zwoṱhe
Mivhigo ya milandu i sokou vha mivhigo ya vhalwadze vhathihi , nahone ndi ya lushaka lwa mutheo muhulwane lwa ngudo ya mbuletshedzo . 
( i ) u tshi tevhedza vhuḓḓifhinduleli ha Riphabuḽiki kha mulayo wa dzitshaka une wa shuma kha zwiimo zwa shishi ;
_ U shumisa sefo dzi shumaho zwavhuḓi kha ṱereṱere / zwiendisi
U ya shango he la ya , duvha linwe na linwe , vhathu nga muthihi nga muthihi na madzangano vha a sia masiandoitwa kha khwalithi ya madi milamboni na zwidamboni zwashu , na kha madi ashu a mavuni .
NDIMA YA 3 :
( a ) Mufarisa Mulanguli Guṱe ( DDG ) : Nḓisedzo na Vhulanguli ha Vhupfumbudzi , Tshikolo tsha Lushaka tsha Muvhuso , Vho S Manana ;
Vhuendi ya Maḓini na thengiselano dza Vhukati ha Afrika zwi khou konḓelwa nga mushinzhi wa zwikepe zwo no vhaho zwa kale , mitengo ya nṱha ya furaha na vhuendi ha nga ngomu shangoni vhu sa takadzi . 
Khombetshedzo ya vhutsireledzi na tsireledzo zwi fanela u vha kha zwanḓa zwa vhathu vha phurofeshinala . 
U thomiwa ha khethekanyo ya ṱhoḓisiso dza ngudamalwadze hu kati . 
Vhabvannḓa / dziṱhunḓu dzi nga ita khumbelo dza thendelo vho ṱanganelana na mushumisani wa Afrika Tshipembe .
Kha vha haseledze nga dzangano ḽa ṱhanganelo ya thendo dzo fhambanaho na phalamennde dza vhureleli nga vhuḓalo . 
Naho zwo ralo , kha maṅwe masia , dzi badelwa nga muvhuso . 
Masia a ndavhelelo o fhambanaho a a fhambana , na ngoho , hu si nga kha u ṱalukanya zwinzhi kana zwiṱuku , fhedzi na nga kha vhungomu hao . 
a ) Vho Nomini Elizabeth Rapoo ( vha khou ṋangiwa sa mudzulatshidulo ) ,
Mihasho iyi vhuvhili hayo yo ranga phanḓa u shandukiswa hune ha vha ho teaho kha dziṅwe mbetshelwa dza Mulayo . 
U fhambana ha saizi dza zwiṱentsi hu fanela u ṋetshedzwa u itela u katela mishumo yo fhambanaho , fhedzi mbuno dzi tevhelaho dzi fanela u elelwa : 
Saintsi i khou ḓa na nḓivho ntswa ya u lwa na malwadze khathihi na u fhungudza mitengo ya u kunakisa maḓi .
U fhungudza u femela ngomu nga u :
Vha tshi tou swika , vho mbo ṱalutshedza ndivho ya madalo avho kha mufhinduli wa u thoma . 
Naho mmbi dzo ḓiṱamaho dzi si dzone mmbi dzo teaho u lwa na vhutshinyi , phimo ya u gonya ha vhutshinyi kha shango ḽashu zwi ita uri zwi si tinyee uri mmbi i vhidzwe tshifhinga tshinzhi u ṋetshedza thikhedzo kha tshumelo ya tshipholisa yo kulwaho nungo nga maanḓa . 
Heyi phoḽisi i ḓo thusa vhone na tshitshavha tshavho u ḓivha uri vha nga ḓiṱanganya hani na masipala wavho nga ha mafhungo a ndeme a no vha kwama .
Nahone ngauri khaedu iṅwe na iṅwe ya tshiṱirathedzhi yo fhambana , tshivhumbeo tsha khetho dzavho na tshone tshi tea u vha tshi tendaho u shanduka . 
Ri tenda uri ndaulo na u vhea iṱo kha zwiimiswa zwoṱhe zwa masheleni ( ee , hu tshi katelwa na zwikwama zwa masheleni o vhulungwaho mashangoḓavha ) yo tea . 
Vhukati ha mashango ane a vha dzithangana , mashango a Afrika a vhonala u vha na reithi dza nṱhesa dza vhuḓibvisi . 
Nga maanḓa , u sa lingana hu hulwane ha zwa masheleni na ha ikonomi na u dzulela u vha na u shaya vhudziki . 
U ḓikumedzela havho kha mushumo wavho yo vha ṱhuṱhuwedzo kha riṋe roṱhe . 
u dzhenela miṱangano ya khoro ya tshitshavha
Kha vha hayele ho fanelaho .
( b ) zwauri ḽiṅwalo ḽoṱhe ḽi tendelana na khethekanyo ya 143 .
Nḓivho ya khwine ya mulayo wa zwa ndangulo masheleni a nnyi na nnyi . 
U tetemela , lukanda lwo ṋukalaho , mudivhitho wa u ṱavhanya , u tshuwa , u bva biko , nḓala , na u sinyuwa .
U thetshelesa na u fhindula nga nḓila yo teaho
Maitele a thendelo , mbadelo , maimo a muthelo na tshaka tsha ndavhalelo a tendela phambano kha mavundu , zwa sika nḓaḓo kha nḓowetshumo . 
Musi tshiimiswa tshi tshi khou sudzuluwa u bva kha tshimbidzwa nga mushumo u ya kha u tshimbidzwa nga maitele , tshivhumbeo itshi tsha zwino tshi nga ṱoḓa u sedzuluswa . 
A dzi khou tevhekana nga ngona .
Muraḓo a nga si shumise , u dzhia , u wana kana u vhuelwa u bva kha ndaka kana thundu iṅwe na iṅwe ya , i langiwaho kana u laulwa nga masipala ine a sa vhe na pfanelo yayo . 
Nḓaḓo vhukati ha vhashumisani vho fhambanaho maelana na mishumo yo imaho ngauri na kushumele zwi nga bveledza ndovhololo , khumbulelo na u shaya vhukoni . 
U kuvhanganyela IDP mafhungotsivhudzi a CBP
Mulayo muthihi wa mutheo une wa tea u tevhelwa ndi u sa ḓilemedza tshoṱhe musi vha tshi renga ndaka . 
Ndaulo ya vhuḓikumedzeli i shuma na u pima tshinyalelo kha kheshe ine ya vha hone . 
6.1 U engedzwa ha khonṱhiraka lwa miṅwaha miraru ya Dokotela Vho Mphathi Philemon Mjwara sa Mulanguli-Muhulwane : Muhasho wa zwa Saintsi na Thekhinoḽodzhi .
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedza mupeleṱo na ṱhalutshedzo ya maipfi
Hezwi zwi nga dzhia ma ḓuvha a fumi a mushumo .
Vha nga kona hafhu u vhiga zwiito zwa vhugevhenga nga tshumiso ya website ya South African Police Service ine na yone ya vha tsireledza uri vha sa ḓivhiwe .
U kuvhanganya maṅwalwa a zwa pulane dza wadi e na mutshimbidzi wa wadi ; na
Pfufho dza 2015 dza Mitambo ya Afrika Tshipembe
Musi nḓivhadzo iyi itshi tou itwa , vhafumakadzi vho thamuwa nga u ṱavhanya a ḓidzudzanya . 
DZI DZULA DZI HONE
muthu a lugisaho na u rumela mabambiri kha South African Revenue Service
I khou dzudzanya thandela u livhanya mbalavhathu kha mashango o fhambanaho , u zwikelela mbalo ya khwine ya mupfuluwo wa vhathu kha vhupo . 
Hu na ndivho ya u engedza mbonalo , vhaofisiri mapholisa vha u ḓadzisa u bva kha zwiṱitshi zwa tsini na dziṅwe yunithi na vhone vho iswa hanengei . 
Tsheo iyi i dovha ya shela mulenzhe kha nyaluwo i yaho phanḓa kha kushumisele kwa tshanele dza eḽekiṱhironiki sa ngona i takalelwa ya mbadelo na u tsa nga u ṱavhanya kha mbadelo dzo itwaho kha dziofisi dza davhi . 
Kha dziṅwe nyimele zwiṅwe zwitshavha zwi nga vha zwi na nḓivho i fanaho nahone zwi nga humbela u dzheniswa kha thendelano ya u kovhekana mbuelo .
Maluvha aḽo o vhekanywa u ita khuḓa tharu u fana na vhutsila ha Afurika .
U swika zwino , ṱhoḓea ya mavu i nga vha ya vhuṅwe vhubveledzi fhedzi hu sa shumiswi kha zwa vhulimi . 
phakha na ngade
Kanzhi mvelo ya mushumo wa vhueletshedzi i isa kha u bveledza pulane ya nyito . 
Ndi _____________ vhala bugu ndi a takala . athu 6 .
Zwine muya wa ita kha phetheni ya vhudzulo zwi nga vhonala u vha zwa ndeme nga maanḓa vhuponi ha phendelashango hune ha anzela u nga kwamea nga phetheni dza muya . 
Ayene dza hayiḓiroxiḽi dzo ṱangana na gesepfuḓi u vhumba ayene dza baikhaboneithi kha zwiluḓi . 
Khombo khulwane ndi ya u hadzima zwinzhisa wa vhulunga zwiṱukusa kha bindu . 
- Naa vho dzudzanya uri mutakalo wa vhathu vhane vha shuma nga zwishumiswa zwa u dzinginyisa zwanḓa vha ṱoliwe , nga maanḓa arali vho shuma lwa tshifhinga tshilapfu ?
Vhunzhi ha mbadelo dzo vha dzi dza mbuelo ya vhushayamushumo . 
Pfanelo ya u wana ndiliso
U alusa u shumisa malungekanyi vha tshi sumbedza vhungani ( tsumbo : zwo itiswa nga ) ndivho
Tsumbedzelo dzi ḓo shumiswa u lavhelesa kushumele kwa zwiimiswa zwa muvhuso na u vhona uri hu vhe na muvhuso u re na vhuḓifhinduleli nahone u itaho zwithu zwi khagala . 
Maḓi na vhuthathatshili
Vho vha vha tshi khou sea , vha tshi khou imba , vho eḓela , vho tumba , kana vho ima mahatsini , vho fara zwiḽiwa nga zwanḓa zwavho . 
U lenga hu khou vhangiwa nga nṱhani ha mafhungo a thekhinikhala na u ṱola vhunzani ho engedzwaho hu ne ha khou thomiwa . 
Ndi khou livhuwa muraḓo muṅwe na muṅwe wa Komiti kha u lavhelesa na uri vho ita uri ri dzule ro ima nga zwikunwe . 
Maipfi a ndivhuho a livhiswa kha Miraḓo ya Khorondanguli na ṱhoho dza mihasho dzavho nge vha ita mushumo wa u pulanela ṅwakani ni thikhedzo yavho u bva tshe ra thoma u shuma fhano . 
U ita ndingo dza ndondolo ya lushaka , sete dza zwimela zwi tshilaho zwoṱhe , tshaka dza zwimela , nz . 
Mbetshelwa dza milayo dzine dza thivhela kushumisele kwa phuraivethe kwa miraḓo ya Tshumelo dza Mapholisa a Afrika Tshipembe vhane vha sa vhe mushumoni uri vha shumiswe sa vhashumi vha zwa tsireledzo tshitediamu nga tshifhinga tsha mitambo . 
U ṱalukanya uri u ola na u ṅwala zwo fhambana , u vho thoma u kopa maḽeḓere na mbalo kha vhupo ha kiḽasini nga tshifhinga tsha ene muṋe i ndingedzo ya u thoma u ṅwala , ( tsumbo : u ita u nga u khou ṅwala a tshi khou shumisa maipfi o kopiwaho zwo ṱangana na makolongonya ( squiggles ) ) .
Mudededzi u sumbedzela kuvhalele kwone kha u vhala ha mudededzi na vhagudi a dovha a vha thusedza musi vha tshi vhala nga zwigwada .
U ṱalutshedza kuhumbulele kwau na u swikelela kha thendelano
U itela u shumisa mbumbululo , hu itwa mahumbulelwa a tevhelaho : 
Zwa zwino , hu na zwileludzi zwivhili fhedzi nahone vhunzhi ha malaṱwa a re khombo a rumelwa mashangoḓavha ngei Great Britain . 
Puḽane Khulwane ya Vhuendelamashango yo ṱalusa fhethu hu tevhelaho ha ndeme hu u itela u dzhenelela : 
Vha nga si kone u dzhena Afrika Tshipembe phanḓa ha musi khumbelo i tshi tendelwa .
Arali tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana , muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha tshumisano kana muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo khothe uri tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana a nga ita khumbelo uri tshi langulwe nga Mulanguli-Dzhenerala kana tshi balanganywe .
Zwiṱalusi zwihulwane zwa Tshumiso ya Puḽane ya Khonṱhiraka ya zwa Matshilisano ya Vhudzulo ha Mahayani afha Dzinguni zwo bulwa afho fhasi . 
Zwikili zwavhuḓi zwa vhuḽedzani na vhaṅwe vhathu na vhukoni ha u shumisana na vhathu kha ḽevele dzoṱhe . 
Hone ha , musi vha tshi wana Muvhigo wa Ṅwaha hoyu Muhasho wo kundelwa u ṋea muvhigo wo teaho nga tsho Tshanduko ya tshikolo na hone ri tshe ro lindela muvhigo wonoyo uri u swike kha Komiti zwa zwino . 
Makumedzwa a khou rambiwa u bva kha vhasaveyi vha mavu vha phurofeshinala , vha re na rekhodo i ḓivheaho ya vhukoni , uri vha ḓo ita zwa u saveya mavu a daigramu dza khethekanyo ṱhukhu dza Eastern Bypass Route ine ya ḓo khethekanywa ya bva khethekanyo mbili . 
Mulambedzi a u nga ḓo bvisela khagala mafhungo a mutakalo wa muthu kha dzikhamphani dza ndindakhombo nga nnḓa ha musi mulayo u tshi ṱoḓa uri a ite nga u ralo , kana nga nnḓa ha musi vho ṋetshedza thendelo yo tou ṅwaliwaho ya thungo ya u ita nga u ralo . 
Ndi ḓo sedza kha zwine zwa khou itea kha mavundu na , nga tshifhinga tshiṱuku tshi ne nda vha natsho , u sedza khaedu dziṅwe dzo sumbedziswaho hafha . 
Ro vha na ḽevele khulwanesa ya u kovhelana na vhurumelwa hashu , zwine zwa vha zwa khaedu ya vhuṱhogwa ya u kovhelana mihumbulo na ndingedzo dza u konanya . 
Vhonani u kumba mashika
Nga maanḓa vhuimo ha u shaya nungo vhune vhafumakadzi vha anzela u ḓi wana vhe khaho ho no khwiṋiswa vhukuma . 
1.14 U sa vha hone ha ṱhalutshedzo ya ipfi " vhuloi"kha Mulayo , zwo itisaho uri vhuloi vhu baḓekanywe na zwiito zwi vhaisaho u tou fana na u humbulela zwa u vhanga vhulwadze , Mashudu-mavhi na lufu , khathihi na maitele maṅwe o randelwaho kha Mulayo , ndi zwone zwi vhonalaho zwi tshi vhanga thaidzo .
Mbuelo ine ya ṱanganedzwa u bva kha nḓowetshumo i fanela u shumiswa zwi khagala u khwinisa nyimele ya vhupo na ya matshilisano . 
Khothesheni dzo fakisiwaho dzoṱhe dzi fanela u khwaṱhisedzwa na muhasho . 
Zwiṅwe hafhu , huna zwishumiswa zwa u vhona zwinzhi hu tshi katelwa zwiko zwa mbuelo , pfusheo ya vharengi , mbumbeo ya mupo na tshiṱafu . 
Hezwi a zwi ḓuri u zwi bveledzisa na u ri zwi nga bveledziswa fhethu hu re na vhukwakwani vhunzhi hu re na mveledzwa ṱhukhu dza mukumbululo . 
Fhedziha , nga kuitele , nyambo dzoṱhe dzo vha dzi songo ṋewa vhuimo vhu linganaho . 
Khabinethe yo dovha hafhu ya dzhiela nzhele u ḓinekedzela ha Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa kha u shumisana na madzangano a zwa poḽitiki Phaḽamenndeni kha Buthano ḽa Lushaka zwi tshi tevhedza zwiwo zwa dzikhakhathi zwa zwenezwino .
Ngaha na khumbelo ya Phemithi ya Tshiimiswa tsha u Phurosesa khovhe
Madokotela zwao ( DziGP )
A ri nga ḓo konḓelela vhuaḓa na luthihi na zwiṅwe zwivhumbeo zwihulwane zwa u shumisa masheleni nga nḓila i si yone , na uri ri ḓo dzhia maga a bveledzaho u itela uri vhathu vha re na vhuḓifhinduleli vha dzhie vhuḓifhinduleli . 
Khothe yo wanulusa tsheo ya Khabinete u wana thendelano ya mmbi i shumaho na zwauri Minisṱa Vho Manuel vho shumisa muhumbulo wavho musi vha tshi sedza kha u ṋetshedza masheleni a ndangulo ya mmbi . 
U sedza na Komiti ya Wadi na mukhantseḽara arali hu na zwiṅwe zwiko zwa ndeme zwa mafhungo zwine zwa nga shumiswa .
Muvhuso u khou dzhia vhuḓifhinduleli hoṱhe ha u ṋetshedza dzinnḓu kha vhoṱhe .
Tshiṱiriki tsho livhana na khaedu dzine dza kwama masia oṱhe dzine dza wanala kha ḽa Vhukovhela ha Kapa . 
Paka ya Bugu IDP i sumbedzisa milayo ya vhudzheneleli .
Muṅwe na muṅwe we a tevhela a na dzangalelo mvelelo dza khoro dzashu na khothe dzo khetheaho dza vhulamukanyi u ḓo tenda uri u tshipa ho vha hu tshi khou shumiseswa sa tshishumiswa tsha nndwa . 
Hezwi zwi ḓo thusa kutshimbidzele kwa IDP nge ha vukululwa tsedzuluso nga u angaredza ya zwigwada zwo fhambanaho malugana na zwa ikonomi na kutshilele hu tshi katelwa na zwigwada zwi fhambanywaho nga zwine vhathu vha takalela , henefho ha masipala .
Tshaka dza mishumo miswa yo fhambanaho i khou humbulelwa u ṱaniwa u itela uri vhutsila ha Phalamennde vhu vhe tshipiḓa tsha lwendo , hu si vhuiwa .
( a ) ḽihoro ḽi re hone ḽi tshi ṱangana na ḽiṅwe ḽihoro ; kana
KHETHEKANYO YA 2 : U ḒIVHADZA LUAMBO LWA HAYANI KHA VHUIMO HA NṰHA
14.2. Khabinethe i dovha hafhu ya isa ndivhuwo dzayo kha vhoṱhe vhe vha ḓiṋetshedzela , madzangano a vhadzulapo , zwitshavha , vhashumi vha u ṱhaḓula hu na zwiwo na zwigwada zwa Vhulanguli ha Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho kha u thusa avho vho kwameaho .
Hezwi zwi katela na vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza u shela mulenzhe ha tshitshavha sa tshipiḓa tsha kushumele kwa IDP .
Muhweleli u ḓo ḓivhonadza Khothe ya Vhutshinyi a sengiswa malugana na mulandu wa vhutshinyi ha u pfuka milayo ya Ndaela ya Tsireledzo ye a ṋetshedzwa .
Muvhuso wapo uḓo , uya nga kuhumbulele kwanga , ṱangana na thaidzo nnzhi dza masheleni tshifhinga tshiḓaho nga nṱhani ha u kundelwa hu no khou bvela phanda ha vhatheli u badela zwikolodo zwavho . 
9.1. Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Mbekanyamushumo ya Vhulavhelesi ha Vhuendelamashango ngei Soweto , nga Ḽavhuvhili , 17 Tshimedzi 2017 , ine ya sedza kha u engedza tshenzhemo ya vhadali khathihi na u khwinisa tsireledzo ya vhaendelamashango .
Tshivhalo tsha nṱha tsha u sa shuma khathihi na vhuimo ha vhushai kha mvelelo dza tshiṱiriki kha maimo a vha no hola tshelede ya fhasi zwi vhangaho vhuimo ha fhasi ha vhubindudzi , mveledziso na nḓisedzo ya tshumelo na u sa shumiswa zwavhuḓi ha zwikhala zwa mveledziso . 
U langa na u londota u dzhielwa nṱha ha Pfufho dza Tshumelo ya tshifhinga tshilapfu . 
Afha , ḽiga ḽa u ita ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi livha kha mvelelo dza zwenezwo dzine dza nga kha ḓi shumiswa u itela ndivho ya ṱhoḓisiso . 
zwilidzo , hu tshi katelwa zwo wanalaho na zwo itwaho
Hezwi zwi thusa mihasho kha u tou fombe kha zwiṱirathedzhi zwayo , khathihi na u wana vhuṱumani na miṅwe mihasho . 
arali wili i sa talutshedzi uri mutshimbidzaifa ndi nnyi kana
Feme dzine dza vha na vhukonesi dza sekhithara ya phuraivethe dzi nga vha na mushumo muṱuku kha sisteme ya u sa vhea fhethu huthihi , dza shuma sa vhaṋetshedzi vha tshumelo na thundu u bva kha konṱiraka u fhira mazhendedzi vha mbulungo ya masheleni vha tshumelo yo fhelelaho kana vhalangi vha tshelede . 
No no ralo ni lingedze u u ṱukufhadza .
kuvhusele kwa tshikolo ku tshi vhambedzwa na ndangulo ya tshikolo
Heyi pfanelo ( kha khethekanyo ya 33 ya Mulayotewa ) i amba uri muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe u na pfanelo ya :
Vhunzhi ha tswikelelo dza sisteme dza ndaulo dzo ṋewaho dzi ḓo vhonala nga uri dzi khou shumiswa hani zwavhuḓi . 
Tshiimo tshine tsha kwama ndaka yeneyo
Vhusedzi ha uri ri fanela u tendelana khaho ndi ha uri nga murahu ha humela murahu lunzhi na u kuḓana na zwithu , ri fanela u ṱutshela tshomedzo yo khakheaho , thekheniki na zwikili . 
Sumbedza u pfesesa sisitemu dza Komiti ya Wadi dza furemiweke ya pholisi na zwa mulayo zwine zwa sumba nḓila sisistemu dza Komiti ya Wadi na kushumele kwayo .
Arali khumbelo yo tendelwa , zwi tevhelaho zwi tea u fushwa :
Hezwi ndi ngauri mafhungo u bva kha he data ya kuvhanganywa ha kateli mishumo ya u ita frantshaisi . 
h ) Vho Jeffrey Leaver ( u tholwa hafhu ) ;
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha g
Mafhungo a ndeme zwa zwino o livhana na vhunzhi ha dziḓorobo . 
I ḓo dovha hafhu ya vhuedza sekithara ya vhulimi na ya migodi vhuponi uvho nga u engedza tsudzuluwo i ṱavhanyaho ya maṱiraka a tshimbidzaho thundu na tshumelo .
U fhaṱa kha u shumisa tshivhudzisi
Khabinethe i ita khuwelelo kha zwitshavha uri zwi nange avho vho farelelaho kha muya wa Ubuntu na u ḓikumedzela kha mveledziso ya dzhango ḽa Afrika nga u rumela imeiḽi kha
Mbonalo dza tshibveledzwa - dzina ḽa bugu , nyolo / zwidodombedzwa , ṱhoho , zwiṱohwana , u nombora , khephusheni , ṱhoho dza mafhungo , fomethe / tshivhumbeo .
Fhedzi musi a tshi aluwa , ho vha hu na dziṅwe tsumbo , na musi a tshi wana gurannḓa ine ya vha na hune ha khou ambiwa nga ha muthu o lovhaho , o dzulela u vhuya na tshipiḓa tshenetsho tsha gurannḓa a ntsumbedza . 
Vhathu vha re na vhuholefhali ndi vhone vhane vha ḓo dzhielwa nṱha u thoma na u ṱuṱuwedzwa u ita khumbelo . 
Sa tsumbo , mudzulatshidulo wa SCOPA o ṱanganedza mvelaphanḓa yo itwaho na zwezwo nga murahu ha u ḓivhea na u sedzwa nga lwa u tou ri fombe nga khasho . 
Zwiṅwe hafhu , u itela u khwaṱhisedzwa vhupo vhu sa nyeṱhi kha murafho u ḓaho , masipala u khou vhea maga o teaho a u tsireledza vhupo ha mvelo nga u tevhedza theo ya mulayo yo teaho . 
Mihumbulo i tevhelaho i nga thusa u khwaṱhisedza uri makumedzwa a ṱanganedzwe zwavhuḓi :
U engedza izwo , zwipiḓa zwa nṱha zwa ndeme zwi ḓo ṱoḓa u vha na ṱhoḓea dza sisiṱeme yo khetheaho . 
5-6 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa tshibveledzwa tsha oraḽa , tsumbo , inthaviyu / tshipitshi / u anetshela tshiṱori u itela u pfesesa
Fhedzi , mbadelo dza mishumo ya dzangano minzhi - vhunzhi hayo i dzhiwa sa mishumo ya u guda - i badelwa nga migaganyagwama ya vhugudisi ha muhasho . 
Miṅwaha miṋa yo fhiraho tshanduko ya kilima ho vha hu sa ambeswi nga hayo kha Muvhuso , kana kha dzitshaka nga Ṱhoho dza Muvhuso . 
Tsumbo dza Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
Kha sia ḽa mveledziso ya zwa matshilisano , dzisamithi dza ḽifhasi na khoniferentse dza dzitshaka dzo fhaṱa na u ṱandavhudza kupfesesele kwa mafhungo a mveledziso . 
MSA , 2000 u ṱuṱuwedza demokhirasi ya u dzhenela .
u khwiniswa ha bada ya R25 ( P6-1 ) ,
U fungwa hune ha ḓo itwa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha tshiṱitshi tsha Thornhill hu ḓo ṋetshedza tshikhala tsha nethiweke kha u salela murahu ha miḓi i swikaho 25 000 .
ndaela .
Nga kha mutsiko muṱuku , muya mufhe muṱuku na zwidzidzivhadzi zwa khombo zwo itaho mutheo kha kushumele kwa tswio zwi ḓo khakhisea nahone zwi nga shela mulenzhe kha u ita uri tswio dzi kundelwe u shuma . 
U vhona uri vhashumi vha masipala vha a ḓivha zwine zwa khou ṱoḓea kha u shumisa pulane zwavhuḓi
Ḽiṅwalo iḽi ndi mvelelo dza mihumbulo i bvaho kha vhunzhi ha vho dzhenelelaho . 
U bva kha mawanwa , zwipiḓa zwihulwane zwa mugaganyagwama wa khephithala wa masipala zwo iswa kha mushumo wo salelaho murahu wa u ṱhogomela . 
Musi u lenga zwi tshi nga thivhelea , a ri tei u dzhia uri mafhungo a ndeme a nga xela nga nṱhani ha uri mafhungo ayo a tea u tsireledzwa vhukuma . 
2.7. Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha mvetomveto ya Nḓivhadzamulayotibe nga ha Tshumelo ya Mililo , u itela vhupfiwa ha tshitshavha .
Muhasho u a thetshelesa zwililo zwa vhadzulapo ; ndi dzangano ḽi no dzulela u guda na u vhamba maano musi u tshi bveledza mimodeḽe ya ndondolo . 
Kha sia iḽi , vhashumisani na riṋe ndi vhone vha tsheaho tsheo . 
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele : Mutevhe wo dodombedzwaho wa mbalelano ya zwiṱunḓwa zwo dzheniswaho u fanela u nambatedzwa kha khumbelo iyi . 
Hune vhudavhidzani a ho ngo ṋetshedzwa nga Braille , Luambo lwa Zwiga kana luṅwe luambo vho , hu nga kha ḓi humbelwa DG uri ḽiṅwalo ḽi pinduliwe , u shandukisela kha Braille kana vhuḓologi ha Luambo lwa Zwiga .
Duvha nga ḓuvha ya mutheo
Vhu sumbedza mbekanyo ya tshiimiswa , ine ya tendela ndovhololo ya ṱhalutshedzo ya ndunzhendunzhe nga mirafho i tevhelaho . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : U sedza sia ḽithihi , u vha na luvhengela mbiluni , u dzhia sia , nyanyuwo
Tsenguluso dza mbekanyamushumo ya magavhelo ane a khou tea u livhiswa kha u ṋekedza u dzhenelela ho teaho u itela u tandulula nyito kha mabindu aya . 
u ṱavhanyiswa ha nyaluwo ya ikonomi yashu na mvelaphanḓa ;
Thendelo ya mushumo ndi dokhumenthe ya tshiofisi i ṋeaho vhabvann ḓa thendelo ya u shuma Afrika Tshipembe .
a ) na zwa dzi
Zwileludzi , hu songo katelwa zwifhaṱo zwa tsireledzo ya mupo , zwi kha tshiimo tsha khwine nahone tshi fushaho . 
U tandulula thaidzo dza maipfi zwi tshi elana na dzinomboro dzo fhelelaho dzi swikaho 15 zwi tshi katela u kovhekana na u vhea nga zwigwada zwi no lingana hune phindulo dza nga dzhenisa na zwiṱahe .
A Ḽo fhisa ḓuvha ḽoṱhe .
Dzi katela mishonga na matheriaḽa
U adoptha kha ḽiṅwe shango ndi u vhea ṅwana lwa tshoṱhe kha ndondolo ya muthu ane a dzula kha shango ḽa nnḓa , ane a sa vhe mubebi wa malofhani kana muunḓi .
NḒIVHO INE YA WANIWA NGA NNYI NA NNYI
U Pulana , u Lavhelesa na u Ṱola ( PM&E ) Mveledziso ya Vhukoni na Ndangulo ya nḓivho
Vhunzhi ha vhagudi nga hetshi tshifhinga vha vha vha khou guda nga English ( Tshiisimane ) , Luambo lwa Nyengedzedzo lwa u Thoma , lune lwa sa vhe luambo lwa ḓamuni .
Milaedza
Yo isa phanḓa nga u ṱanganedza mvelelo dza Nyambedzano dzi katelaho vhoṱhe dza Burundi dze dza farwa tshifhingani tsha madalo a vhurumelwa ha nṱhesa ha Vharangaphanḓa vha Mashango na Mivhuso ngei Bujumbura kha ḽa Burundi he ha vha ho rangwa phanḓa nga Muphuresidennde Vho Zuma .
Mulayotibe wo vha hone nga murahu ha vhukwamani na vhakwamei vho teaho .
Phimo ya vha no shuma tshi re fhasi tshi na mbadelo dza ikonomi dzo livhaho na dzi songo livhaho . 
Kha khethekanyo dzoṱhe , Egipita na Arab Jamahiriya ya Libya o katelwa kha dzingu ḽa Vhubvaḓuvha Kati madzuloni a fhano Afrika . 
U fhaṱa tshiporo tshiswa tsha malasha u itela u vula mbulungelo ya malasha ngei Waterberg , na u hudza zwiporo zwa malasha zwine zwa vha hone fhethu ha u vhulunga malasha ha vhukati na u khwinisa tshiporo tsha malasha tsha u ya Richards Bay na tshiporo tsha tsimbi tsha u ya Saldanha .
Hune zwa konadzea , mbadelo dza themabindu dzi tea u fhungudzwa sa thusedzo ya u rindidza u sa nyeṱha ha zwa gwama afho ḓoroboni . 
A u , nga zwenezwo , ri ṋetshedzi mutevhe u leluwaho wa zwine zwa fanela u itwa na zwine zwa sa fanele u itwa zwi tshi elana na mishumo ya muthu na vhupo . 
Vho vha vha tshi shumisa gumbu ḽa muya uri vha kone u fema vhe ngomu maḓini .
Zwishumiswa zwi a fhungudzwa mutengo ho sedzwa vhukale , tshiimo na mashumele . 
Nga murahu ha u vhala hu nga ita uri vhagudi vha fhindule nga ha zwe vha zwi pfa vhe kha nyambedzano .
U pfesesa Mulayo wa Mafhungo a Vharengi na miṅwe milayo ya tsireledzo ya vharengi . 
Khamusi ngauri ndi lingedza u ṱhogomela tshivhumbeo tshihulwane ( u pulana ha tshiṱirathedzhi ) ngeno u tshi dzulela u ḓiṱukufhadza . 
-- U shumisa thinwaipfi dza muambo u bvisela khagala vhudavhidzani ha oraḽa ha ḓirvha ḽinwe na ḽinwe .
khoudu ya tshiṱara ṱa tsha fhethu hune bindu ḽa vha hone .
Phukha kana zwibveledzwa zwi bvaho kha phukha a zwi nga ḓo tendelwa u bvela nnḓa kana u dzhena ngomu ha vhupo ho iledzwaho . 
Mbadelo dzi tendelwa kha zwiko zwa masheleni musi zwo ṱaluswa kha tshifhinga tsha zwino nahone dzi pfukiselwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka kana tsha Vundu musi ndaka ya ndeme i tshi dzudzanywa , na masheleni a elanaho na ayo a tshi wanala . 
Arali vha tshi khou ṅwalisa Khamphani i si ya Mbuelo yo linganelaho ( i si na miraḓo ) , kha vha ṋetshedze zwi tevhelaho :
Kholesitirolo ya nṱha kanzhi i ṱumanywa na zwine muthu a ḽa na kutshilele kwawe .
Komiti ya u Oditha yo vhumbwa nga miraḓo vho tevhetshedzwaho afho fhasi . 
U ṱumiwa ha CBP kha IDP Ḽiga ḽa II
U engedzwa ha phakhethe i kungaho ya tshumelo ntswa a zwi nga ḓo khwaṱhisedza u kunga ho raliho , zwa sia hu na u renga hunzhi ha ngafhadzo u bva maṅwe mashangoni a sili . 
Vhakhethi vha vhathu vhaswa vha na khonadzeo ya u nga shuma mishumo ya ndeme sa vhakhethi na kha mbono dza dzikhetho na vhulavhelesi . 
U thoma pulane ya u vhea iṱo na u ela ya zwiimiswa zwa vhapo zwoṱhe . 
Arali vha phasa ndingo , vha fanela u badela mbadelo yo randelwaho .
U linga ha fomaḽa hu tea u thusa kha tshivhalo , maimo a u ḓivha na vhukoni ha vhagudi sa zwe zwa sumbedziswa afha fhasi :
A vha tei u badela hedzi mbadelo arali vha mushumisi ane a wela fhasi ha Shedulu 1 .
ṰHALUTSHEDZO YA MAIPFI
Kha ḽiṅwe sia , ḓirama ya radio i ḓitika lwo fhelelaho nga muungo , mibvumo , muzika na tshanduko dza muungo . 
Ṱhoḓea yo swikelwa musi vhathu vha vhuṱhogwa avha vha tshi shuma na kiḽaente dza nga nnḓa na nga ngomu ḓuvha na ḓuvha . 
2 . O pfa o ______________ nga maanḓa a tshi humbula uri ha nga koni u tamba .
( ii ) nnḓa ha maanḓa na mishumo yo ṋewaho vunḓu nga dziṅwe khethekanyo dza Mulayotewa .
Khethekanyo A - tshipholisa tsha mashumele :
Ro vha , lwa miṅwaha minzhi , ro thivhelwa u sumbedzisa ndeme ya lushaka lwashu . 
U dzhenelela ha tshitshavha na zwone zwo sedzwa sa tshiendedzi tsha u tandulula thaidzo dza u sa fana nga mbeu zwi vhangaho zwa u fhelisa vhushai u mona na ḽifhasi . 
Kuitele kwa ṱhoḓisiso kha ḓivhazwakale na ḓivhavhupo zwo ṱumana vhukuma kha mvelelo iyi . 
Kha vha kwame GEMS kha 0860 00 4367 kana vha ṅwalise nombro ya luṱingothendeleki lwavho nga kha webusaithi u itela uri tshumelo yavho ntswa ya SMS i thome u shuma .
U fhindula / nyanyulea zwavhuḓi nga nḓila yo teaho
13.1 . Muphuresidennde Vho Zuma vho dzudzanyelwa u dalela Tshibadela tsha Akhademi tsha Steve Biko ngei Tshwane nga Ḽavhuṱanu , 3 Lara 2017 u ṱola nḓisedzo ya tshumelo dza ndondolamutakalo sa tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Vhuvheaiṱo ya Siyahlola ya Ofisi ya Muphuresidennde .
Thuso yo khetheaho ya vhafumakadzi vha mahayani Muvhuso u fanela u dzhia maga u thusa vhafumakadzi vha mahayani kha thaidzo dza khetheaho dzine vha vha nadzo . 
Sa nungo dzi shushedzaho vhuthihi ha miṱa , vha shandukiswa vha vha nungo dzi shushedzaho u khwaṱha ha mukhukhu . 
U shumisana na vhaṅwe kha tshitshavha u khwinisa mveledziso , u tandulula thaidzo na u ṱahisa mbilaelo dza vhane vha si kone u ḓiambela na vho kandeledzwaho .
I ita izwi nga u davhidzana na tshitshavha na madzangano a tshitshavha malugana na kushumele kwayo .
Ḓivhamaipfi shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . swika swiswi vuswa rwa farwa rwisa mmawe mme mmila
Nḓila nthihi fhedzi ya u ḓivha arali muthu a na HIV ndi nga kha u ita ndingo ya malofha . 
Naho hu si maitele a angaredzaho , phaiphi khulwane dzi nga tikwa fhasi ha lwanzhe , hu tshi khou shumiswa madzanda kha vhupo ha muṱavha kana thikho dza matombo na thikho kha vhupo ha matombo . 
h ) Phurofesa Vho Mark Swilling .
U linga u kunda vhukando ha zwa mulayo
U FARA TSHIFHINGA - Ḽiga ḽa tshumelo ḽi a bula uri tshumelo i tea u ḓiswa lini ?
Fhedzi vha ri a vho ngo dzhenela kha nyambedzano kha mugaganyagwama saizwi vho vha vha tshi tou vha vhaṱaleli .
Hezwi ndi tshipiḓa tsha u pembelela na u alusa vhuthihi zwine zwi tshimbilelana na bono ḽa Vho OR Tambo .
Kha thandela khulwane kana dzi konḓaho , tshikoupu tshi tea u dodombedzwa kha nzudzo ya mushumo wa thandela . 
º U fhedza minete miṱanu shawarani nga ḓuvha vhudzuloni ha u shumisa bavu , vha shumisa tshararu tsha maḓi ane a nga shumisiwa kha bavu ḽa u ṱambela , zwa vhulunga maḓi a swikaho ḽithara dza 400 nga vhege .
Arali vha tshi khou ṱunḓa khuhu kana makumba o kuvhanganywaho , vha fanela u ṅwalela Mulangi : shumelo dza Vhulafhazwifuwo vhurifhi ha u ṋetshedza zwiitisi .
Peleṱani dzina ḽaṋu nga tshamurahu .
Mulayotibe u khou khwinisa Mulayo wa Zwiimo zwa Zwibveledzwa zwa Vhulimi,1990 ( Mulayo wa vhu119 wa 1990 )
Ri tama u livhuwa muthu muṅwe na muṅwe o itaho uri fulo iḽi ḽi bvelele naho ho vha na khaedzu dze dza ṱanganwa nadzo . 
Zwikhala zwi sa konḓi na zwi konḓaho zwi tea u ṱumanywa fhethu huthihi kha sisiṱeme ya madzulo u bva tshi tshetsho u itela u vhumba webu i yaho phanḓa ya u thoma tshikhala tshi rangaho phanḓa vhupo ha u fhaṱa . 
Zwiṅwe hafhu , ri na pulane dza mveledziso ya lushaka , dzine dza thomiwa kha miṅwaha ya rathi miṅwe na miṅwe musi zwithu zwa vhuṱhogwa zwi tshi dzudzanywa na u lugiselwa . 
Kha vha ḓadze fomo LL1 u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva tshiṱitshini tsha ndingo tsha tsini .
Naho zwo ralo , vha sa athu lingedza u ṱalutshedza maṅwalwa a tshiporofito hu na dziṅwe mbudziso dzine vha fanela u thoma vha dzi fhindula . 
Khoro dzoṱhe dzi fanela u tevhedza mbetshelwa dza Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala ( sa zwe wa khwiniswa ) na milayo yawo maelana na thendelano dza kushumele kwa vhashumi nga ṅwaha . 
Phurumithi ya u fafadzela i bviswa nga nyimele dzi tevhelaho : 
Zwihulwane , vho ṋetshedza pulane ya mishumo ya vhupfumbudzi malugana na vhashumi , vhorakhonṱhiraka na vhashumi vhavho . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u shuma kha u itela u swikelela tshanduko kha UN musi ḽi tshi shela mulenzhe kha Sesheni ya vhu72
Vhaḓivhalea vha Afurika Tshipembe vha anzela u rambiwa u vha tshipiḓa tsha vhuṱambo .
Maanḓa na mushumo zwa Phalamennde
Kha tshaneḽe dzoṱhe dza midia , webu yo sumbedza u vha i shumesaho : 
Naho hu na mulayowapo une wa vha hone une wa tendela hu tshi vha na faini ya tshenetsho tshifhinga , zwa u laṱwa ha mashika nga nḓila ine ya si vhe mulayoni zwo no ḓi tou vha zwithu zwo ḓoweleaho . 
Kha ikonomi , ro vhona u ṱavhanya u vuwa ha GDP nga murahu ha kotara tharu dza muhwetekano nga 2009 . 
Tshikwama tshi ḓo sedzesa kha thandela u itela u thoma sisiṱeme ya vhupulani ha tshiko tsha vhubindudzi u itela u katela , kha zwiṅwe , ndangulo ya masheleni , ndangulo ya ikonomi ya vhashumi , ndangulo ya vhushaka ha vhashumi na ndangulo ya mashumele a tshiimiswa . 
Pfananyo na ṱhanganyo zwi so ngo linganaho vhukati ha masia zwo ita uri hu fhungudzee nyaluwo na mveledziso . 
Tsha vhuraru , nga murahu ha musi tshiimo tshine tsha khou takalelwa tsha zwiko zwa madi tsho tiwa , Muhasho u do ta zwipikwa zwa khwalithi ya zwiko .
U alusa ikonomi na u bveledza mukatelo wa matshilisano na wa ikonomi zwo vha zwa ndeme vhukuma . 
Nga maṅwe maipfi , dzhendedzi ḽa vhashumelavhapo ḽo topola vhukoni na khoso dza ṱanzielwaho kha yunivesithi dzine dza swikelela vhukoni honoho . 
Nga mulaedza wa mulomo mukhantseḽa u tea fhambanya vhukati ha vhuḓifari , zwine zwa khou itwa nga ane a khou thusiwa kana zwine a si khou ita , khathihi miladza ya nyanyuwo ( vhuḓipfi )  . 
1.2.2 Zwiimiswa zwa ndaulo
Poswo i re afho nṱha i khou itelwa khunguwedzo hafhu . 
Vha tendela uri vha imelelwe nga axennḓe ; na
Mutsiko wa tshifhinga u nga vha wo tendela vhukwamani ho pimiwaho zwi tshi ya kha u fhaṱa tshiṱirathedzhi itshi . 
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKIlI Mushumo wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe / Vhege iṅwe na iṅwe kha masia oṱhe a luambo na dziṅwe thero .
Nzudzanyululo kha mbetshelwa dzi a rekhodwa kha tshitatamende tsha kushumele kwa masheleni nga datumu iṅwe na iṅwe ya u vhiga . 
Hu sina u dzhia sia ḽa u tikedza kana u hanedza akhauthu dza vhathu , ri pfesesa uri mbudziso hedzo dzi na masiandaitwa a ndeme , u fana na u savha na tsheo dzo linganelaho uri u kone ita uri mitengo i dzule i fhasi . 
U tou bva mathomoni , tshikwama tsho thola vhathu vhararu , hu tshi katelwa na mulanguli . 
Nḓila iyi i katela khothe , nyambedzano na mbuedzano .
Mimakete ye ya itwa i miṱuku , hu si na hune ya nga engedzelwa hone , kanzhisa i dzulela u kundelwa u shuma sa izwi i tshi kundelwa u kunga dzikhasiṱama . 
U shumisana ri nga kona u vhona uri ri khou khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi .
U shuma sa minidzhere wa zwoṱhe wa yunithi dza kiḽinikhala na vhashumi vha elanaho . 
Vhashumi vho ṋewaho mushumo wa u tikedza mishumo ya zwa vhulimi nga maanḓa kha sekhithara ya mabindu a zwa vhulimi kanzhi a vha na nḓivho ya ikonomi kana ya zwa tekiniki khathihi na tshenzhemo ya u kona u shumisa pulane dza ikonomi kana thandela dzo tiwaho nga nḓila yavhuḓi . 
Mapholisa vho dzhenelela fhedzi musi vhudziki ha tshitshavha vhu tshi kwamea kana kha nyimele ya u rengiswa ha vhathu . 
U topola na u ita nyambedzano nga ha zwiṱalusi zwa muteo zwa u ola / dizaina , sa mivhala na saizi dzo fhambanaho kana tshaka dza khanḓiso ( fonto )
Ambani . . . , ( tsumbo , Ambani dzina ḽa mmbwa ṱhukhu ntswu yo shavhaho. )
Tshikalandovhololo
2.1.2 Zwikili zwa luambo
Ndi ngani ni sa . . ?
Ndivho ya mushumo uyu ndi u khwinisa vhukhwine ha dzinnḓu dzo fhaṱwaho hu tshi katelwa na nḓisedzo ya matheriala avhuḓi nahone a sa ḓuri u ya nga ṱhoḓea dzi ṱoḓeaho . 
Muhasho wa Zwiko zwa Minerala
( 2 ) Khomishini ya Khetho i na maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Fhedzi siani ḽa vhubindudzi ha ḽifhasi zwi kha ḓi tou vha khagala uri a ro ngo swikelela zwe ra ḓikumedza zwone zwine zwa vha mveledziso ya thundu dza vharengi na dza masheleni dzine dza ṱoḓwa nga shango ḽashu .
U saukanya nyimele huṱuku kha Masipala wa Nelson Mandela Bay : 
Awara dza 20 ( Awara 2 ngavhege )
Hezwi zwi ḓo thusa kha tsheo ine ya do dzhiwa nga Muhasho kha u badela hafhu ndambedzo .
U ṅwala tshenzhemo ya zwiwo zwa ene muṋe
U sedzwa uhu ndi ho teaho hu tshi sedzwa ḽikumedzwa li re phanda ha Nnḓu . 
Milayo i
Muṱa u ḓo vha yuniti yo fhelelaho na theo ya tshitshavha . 
Vha ḓo humbelwa u ṅwala ṱhalutshedzo pfufhi ya orala nga ha fhethu kana muthu ( ine ya ḓo ṱumekanya na tshiṱori ) kana u ṅwala mafhungo nga muanewa kha tshiṱori .
Na ḓa Kimberley ni ḓo vhona dindi ḽihuluhulu ḽifhasini ḽoṱhe .
Ndi maraga wa vhathu vha fhiraho biḽioni nthihi na uri u khou aluwa nga u ṱavhanya . 
Mulangi wa rekhodo dza tshiofisi u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha ndaulo ya komiti ya ngeletshedzo na komiti ṱhukhu . 
Vhuendelakule na vhuendedzi ha nnyi na nnyi ha vhathu vhanzhi zwi ḓo sedzesa khorido ntswa dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi u itela u ḓisa nzulele dzine dza ḓo kunga kushumiselwe kwa mavu kwa u anda ha vhadzulapo , na u sa andesa havho . 
U ḓḓivhadza Mulayotewa muswa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na u thusa kha mafhungo ane a vha maṱuku khawo .
Naho zwo ralo , vhuongelo ha phuraivethe na kiḽiniki khulwane dza phuraivethe dzi na mbekanyamaitele idzi , musi kiḽiniki ṱhukhu dza phuraivethe na sedzhari dza dziGP dzi si na . 
Zwiṱanganyi zwi ḓo vha na vhukoni vhu no fana ha u hwala muḓagasi sa tshifhirisafulufulu . 
Pulane dza Muḓagasi dza Lushaka dzi ṱuṱuwedza vhashumisi vhoṱhe uri vha fhungudze kushumisele kwa muḓagasi ; ngauralo , mimasipala i lavhelelwa u bveledza pulane dza kushumiselwe kwa muḓagasi . 
Senthara i a kona u swikelelea u ya nga vhuendi ha nnyi na nnyi . 
Mushumi wa tshumelo dza muvhuso a nga isa tshililo kana mbilaelo yawe uri zwi sedzuluswe nga Khomishini ya Tshumelo dza Muvhuso maelana na mulayo wa ofisi kana u pfukwa ha mulayo ( Khethekanyo 35 ya Mulayo wa Tshumelo dza Muvhuso , wa 1994 [ Mulayo wa vhu 103 wa 1994 ] ) .
3.6 Madzina o fhelelaho a muthu ane ha nga davhidzaniwa nae
Sa afha ri fhano ri tshi khou kwamea nga pfunzo , ndi ṱhalutshedzo mbili dzine dza ṱhaḓulana dzine dza sedzwa . 
Vhusiku uho , o konḓelwa nga u fara khofhe . 
( a ) muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso kana ndangulo kha lushaka , vunḓḓu kana muvhuso wapo ; na
10.1. Khabinethe i ṱanganedza na u fhululedza vhoradzisaintsi vhe vha dzhenela vhuṱoḓisisi ha theḽesikoupu kha South African Astronomical Observatory ( SAAO ) na Southern African Large Telescope ( SALT ) .
Masipala u nga vha ṋetshedza mafhungo a zwi fanaho na mirole .
Ndi fhasi fhedzi ha malaṱwa a tshiomate hune ha nga vhulawa zwitshili . 
Awara mbili nga murahu ha vhuragane
Musi mbuelo dza zwiimiswa izwi dzi tshi tea u vha khwine vhukuma nga tshifhinga tsho anganywaho , nyaluwo ya ndambedzo ya mbekanyamushumo dzavho ndi dzone dzi no vhanga ḽeveḽe khulwane ya u koloda . 
Hezwi zwi khou vhonala nga kha nyimele ya ikonomi ino khou shanduka na nyimele ya mishumo ino khou ubva kha nḓowetshumo dza fhasi uya kha nḓowetshumo dza nṱha . 
( 4 ) Muphuresidennde u fanela u vhea Muraḓḓo wa Khabinethe uri a vhe murangaphanḓḓa wa mishumo ya muvhuso kha Buthano ḽa Lushaka .
Huna dziṅwe nyimele dzine dzi a tenda uri hu fheliswe zwo tea maitele a u kuvhanganywa ha tshikolodo : 
Ṱhoho : Phukha na zwikhokhonono zwi dzulaho maḓini - Awara 4
Tsha ndemesa kha u shumiswa hu swikelelaho ndivho ya zwithomiwa ndi vhupuḽani ha Zhendedzi ḽa Vhutevhedzisi ḽa Mupo ḽa Lushaka na u ṋetshedzwa ha zwiko zwo linganaho hu tshi itelwa u shumisa dzipuḽane na dzimbekanyamaitele . 
Fomo dzoṱhe dza nḓivhadzo dza lufu dzi a kuvhanganywa nga vha Dzimbalombalo vha Afrika Tshipembe ( Dzimbalombalo vha SA ) nga misi yoṱhe u itela u phurosesa data , u saukanya , u ṅwala muvhigo , na u phaḓaladza mabviswa na sete dza data zwa dzimbalombalo nga mpfu na zwivhangi zwa lufu . 
Vhashumisi vha madi vha nga si kone u dzulela u thivhela u bveledza mashika .
Fesithivaḽa ya zwiḽiwa ya Macozoma
Maitele a tshigwada tsha lwanzheni a ḓo thomiwa hu na vhufarani na nḓowetshumo na sekithara ya pfunzo dza nṱha u itela u wana zwikhala zwiswa , hu tshi katelwa u fhaṱa zwikepe na u zwi lugisa . 
3 . U thola
Muzika u takalelwaho u ḓisa ḽimudi ḽone . 
Ri tama u fhululedza tshiṱafu tshi tevhelaho vhe vha aluswa mushumoni uri vha vhe ṱhoho dza thero : 
RIPHABUḼIKI YA AFRIKA TSHIPEMBE ---------------------
Ngauralo ri tama u khoḓa miraḓo u bva kha madzangano oṱhe kha kushumele kwavhuḓi vhukuma . 
U kona u kopolola maipfi na mafhungo nga nḓila yone kha u ṅwala nga u pomba .
Nga kha khethekanyo ya Operation Phakisa ya ikonomi ya lwanzheni , ri khou lingedza u tandulula khaedu iyi .
Ndi tshithu ḓe tshine na tshi ita u thoma matshelo maṅwe na maṅwe ? 
Arali vha tshi khou ita khumbelo ya phemithi dza u vhambadzela nnḓa tuna ya bigeye , tuna ya sothern bluefish , swordfish , Antarctic toothfish na Patagonian toothfish , vha fanela u nambatedza ḽiṅwalo ḽa tshivhalo tsha dzine vha ḓo fasha kha muhwalo muṅwe na muṅwe .
U ṅwala khanḓiso dza nyanḓadzamafhungo zwi tshi elana na mafhungo a vhadzhiamukovhe nga ngomu na vha nga nnḓa na u dzhia zwifanyiso . 
Khabinethe i dovha ya tama u ita khuwelelo kha vharangaphanḓa vhoṱhe na vhaimeleli vha zwitshavha uri zwine vha amba vha zwi ambe nga vhuḓifhinduleli .
Hu ṋewa tshenzhemo , kha zwi ngaho , muhanga , luambo , nzudzanyo ya thekhinikhala na mutevhe wa vhubvo . 
Tshipikwa tsha u sengulusa ndi u tewa arali u ṱanganedzwa lwa mulayo hu tshi fanela u ṋewa kha vhafarakani vha mbeu nthihi kana vha mbeu dzo fhambanaho na uri arali zwo ralo , ndi khiraitheria ifhio ine ya fanela u shumiswa u itela u tewa uri vhushaka vhu vhe ha tshoṱhe . 
10.3 Muvhigo u khou sumbedza vhatshena vho fara poswo khulwane kha sekithara dza tshitshavha na dza phuraivethe dza shango nga 68% , lwa rathi u fhira tshigwada tsha vhunzhi ha vhathu kha ikonomi .
Gurannḓa dzi anzela u shumisa zwinepe .
U dzhenelela kha nyambedzano dza tshigwada
Nga vhanga ḽa uri vhunzhi ha vhathu vha idzi kereke vho aluswa vhe fhethu hune lutendo kha zwa vhuloi lwo ḓalesa , madzuloni a u ya kha ṅanga dza sialala ( vhane tshiṅwe tshifhinga vha dzhiiwa vha tshi imela " swina " ) , vha shavhela
Khabinethe i ṱahisa vhuḓifulufheli kha matshimbidzele a mushumo u no khou bvelaphanḓa wa Thuṅwa ya Vhulavhelesi ya ngei Lesotho fhasi vhurangaphanḓa ha Mufarisa Muphuresidennde Vho Ramaphosa . Sa tshipiḓa tsha tsheo ya Mashango mararu a SADC ta Ṱhoho dza Mivhuso , Afurika Tshipembe ḽi ḓo shela mulenzhe nga u rangaphanḓa na u vhumba tshipiḓa tsha Thuṅwa dza Vhulavhelesi ha Khetho dza SADC ngei Lesotho , hu tshi itela khetho dze dza tetshelwaho ḽa 28 Luhuhi 2015 .
Tshiimo tsha zwa vhashumi tshi katela vhoṱhe vho tholwaho na tshitshavha tsha vha songo tholwaho kha dzingu . 
Mushumi u ḓo vha kwama nga murahu ha ḓuvha musi mushonga wavho wo bviswa u khwaṱhisedza uri vho wana tshiputelo tshavho .
Ḽiga ḽa 3 - U tandulula thaidzo
Zwino kha vha humbule , kuvhonele uku a ku hanedzani , fhedzi ku sedza zwithu u bva kha sia ḽo fhambanaho , arali ndi tshi nga ralo . 
ARALI TSHUMELO I SI YAVHUḒI , MUVHUSO A SI WAVHUḒI ARALI TSHUMELO I YAVHUḒI , MUVHUSO NDI WAVHUḒI , ZWO LELUWA NGA YENEYO NḒILA .
Vha tikedze izwi nga mabammbiri , e.g.zwitatamennde zwa
Tangedzelani thangi kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa maipfi aya .
_ Kha vha londole zwishumiswa zwavhuḓi , sa zwinambatedzi zwi thivhelaho u dzinginyea kha saha dza ngeḓane .
U itela vhuṱanzi ha u swikela Tshumelo dza Forensiki ya Ngudamalwadze . 
Nga vhungoho ḓivhazwakale ya vhushaka ha mbambadzo ndi vhuṅwe ha u sa lingana vhukati vhathu zwihulwane . 
Zwiṅwe zwa zwigwada zwa vhafumakadzi zwo khetheaho zwo topolwa ?
U nanga maipfi nga vhuronwane u itela u swikela zwine zwa khou ṱoḓea .
TSHIFHINGA TSHA U FUNZA TSHO THEMENDELWAHO Tshifhinga tsha fhasisa : Awara 4 na minethe ya 30 nga vhege Tshifhinga tsha nṱhesa : Awara 5 nga vhege
U dzhenelela kha nyambedzano
Mitambo ya milenzhe miraru
Tshikolo tshi devhula / tshipembe ha Tshiṱaraṱa tsha Mandla .
Madalo , na u vha vhona na dziṅwe tshumelo dzoṱhe
U fhindula vharengi zwavhuḓi hu na vhusedzi na musaukanyo . 
Fhulufhelo ḽavho ḽi ri ṱuṱuwedza u shumisa mafulufulu ashu oṱhe u swikela ndavhalelo dzavho . 
Kha Ḽiga la u voutha miraḓo i ḓo wana bammbiri ḽa u vouthela ḽi na madzina a Vhonkhetheni vho nangiwaho .
Mbalavhathu i nga ṋea ngaganyo ya fhasi ya mbuelo musi hu tshi vhambedzwa na zwiṅwe zwiko . 
u dovha hafhu wa lavhelelwa u vha na nḓila dza vhudavhidzani havhuḓi na vhadzulapo na vhaimeleloi vhavho zwitshavhani .
U ṱalukanya phurogireme dza khomphyutha dzo teaho dza u wana data na zwishumiswa zwa u mepa zwi ḓo funziwa kha khoso iyi . 
Phasipoto ya tshifhinganyana i mulayoni lwa miṅwedzi ya 12 .
Kha dziṅwe nyimele zwi nga konḓa nga maanḓa u wana tshitshavha tshe tsha ṋetshedza kana tsha vha na nḓivho iyi .
Vha nga dzhenisa tshekhe ine ya tea u badelwa kha Director-General : Agriculture , kha fomo ya khumbelo nahone vha i rumele kha aḓiresi yo ṋekhedzwaho .
Ndi vho nnyi vhane na vhona vha tshi nga takalela u vhala phosiṱara iyi ?
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala na u pfesesa : u sikena
Ṱhoho dza muvhuso dzo khwaṱhisa hafhu thikhedzo dzadzo dza vhuthihi ha ḓisi , tsireledzo na vhuḓivhusi tshoṱhe ha Belize na u amba fulufhelo ḽa u bvela phanḓa na u khwinisa vhushaka vhukati ha Belize na Guatemala . 
Ri vha ṋea fhethu ho imaho nga hoṱhe hu sa dzhii sia ha u ri vha ṱholedzane na SARS . 
Zwenezwo , huna zwithu zwine azwo ngo tou dzula zwavhuḓi , na hone ndi nga tama Minista uri vha fhindule kha hezwo musi vha tshi takuwa . 
( 2 ) U vhewa ha tshiimo tsha shishi , na mulayo muṅwe na muṅwe wo itwaho kana iṅwe nyito yo itwaho nga mulandu wa u vhewa honoho , hu nga shuma fhedzi-
Ho vhigwa uri mufariwa o rwa muṅwe mufariwa ngae na u mu rahekanya tshifhaṱuwoni kha sele ya nnyi na nnyi kha khethekanyo D. 
Phambano ya zwipiḓa zwo imaho nga zwoṱhe kha tshikhala tsha lwanzheni tshi si na tshivhumbeo . 
Sa tsumbo , vhakwamei vhoṱhe vha ḓo ḓi ṱoḓa u vhigelwa uri thandela yo gumafhi . 
Ri vhona uri hu na u khwinisea ha vhunzhi na vhukhwine ha nḓisedzo ya tshumelo ya pfunzo kha Tshumelo ya Ndulamiso . 
U vhona uri dokhumenthe dza tshiofisi dzi mulayoni
Nga murahu ha muṱangano a a thaiphiwa a ṋetshedzwa vhadzheneli
Kanzhi milandu , , vhomakone vha mulayo vha dzhiwa nga tshitshavha sa vha thomaho u shumisa mulayo , na uri ngauralo vha a konḓa malugana na mveledziso ntswa . 
Pulane ya Mveledziso ya lushaka i ṱanganedza tsudzuluso ya ḽifhasi ya maanḓa a ikonomi u bva Vhukovhela u ya Vhubvaḓuvha na u sumbedzisa u takuwa ha Afrika . 
Hune zwa konadzea , zwishumiswa zwazwo zwa vhulimi zwa u phaḓaladza manyoro zwi tea u shumiswa . 
Hafha ho vha hu dzangano ḽine ḽa ḓidzhia uri ḽi fhasi ha ṱhaselo na tshutshedzo dzo tou livhiswaho khaḽo thwii . 
Miaro ya marambo a vhana dzi si khombekhombe nga u angaredza , dzine dza katela u fhaṱulula miraḓo na miaro ya u dzudzanya marambo , tsiḓululamisipha ya khuli kha vhalwadze vha re na vhuomamisipha . 
Madekwe ndo lora ... U rekhoda maipfi maswa na zwine a amba
Hezwi zwi ḓo ḓisa u thomiwa ha zwiko zwa zwibveledzwa zwa ICT kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe , zwine zwa ḓo kona u thusa iNeSI kha u bveledza na u ola mbekanyamushumo na matheriaḽa a u pfumbudza o teaho , u alusa na u ita vhuṱoḓisisi ha vhutumbuli vhuswa , khathihi na u ṋetshedza vhukoni ha vhuṱoḓisisi kha matshudeni vho no ambarelaho digirii dza u thoma .
Zwiimiswa zwa pfunzo na vhupfumbudzi zwi a kona u fhindula vhupfumbudzi ha zwikili , khathihi na mveledziso ya vhashumi i re na zwishumiswa zwone . 
KHA VHA LINGE VHUḒIPFI HAVHO
ACT ndi zhendedzi ḽa kalesa Afrika Tshipembe . 
U sedzulusa pulane dza mveledziso ṅwaha nga ṅwaha u khwaṱhisedza uri vhuthathazwitshili , mutakalo na tsiravhulwadze zwo dzheniswa kha pulane . 
Vhurereli na nḓila dza u rerela zwi tamba mushumo muhulwane kha u fhaṱa vhuvha ha Afrika na nyambedzano dza zwamatshilisano . 
Mbudziso i nga si tsha vha ya uri mafhungo a nga wanala , fhedzi uri a fanela u wanala na , ndi ngafhi he a wanala hone , zwine a fanela u shumiswa zwone . 
Kha ri vhale Wanani ni tangedzele mubvumo sh .
U dovha hafhu wa vha na ḓivhazwakale ya u ḓivhea sa senthara ya tshumelo dza zwa vhulimi ine ya kha ḓi kona u ṋetshedza vhathu vhayo khathihi na avho vha re kha dziḓorobo dzi re nga tsini tshumelo dza ndeme . 
u ṱuṱuwedza nḓowetshumo ya eḽekiṱhironiki yapo na u sika mishumo ;
Khoudu ya davhi : 010845
U shumisa mihumbulo yo dzudzanywaho i re na ndunzhendunzhe
Muvhuso wo isa phanḓa ezwi wa dzhia na maga a u fhungudza nga maanḓa u shaea ha vhuṱanzi vhu elanaho na mbekanyamaitele ya muvhalelano . 
Senthara i khou konḓelwa nahone i khou ṱoḓa u penndwa . 
U ya nga kuhumbulele kwanga , u shumiswa ha masheleni a songo teaho zwi nga tendelwa nga mulayo hu songo vha na u kheluwa kha nḓila i bveledzaho ya ndaulo ya masheleni . 
( 2 ) Mafhungo a re kha Khothe ya zwa Mulayotewa a tea u tshewa nga Vhahaṱuli vha linganaho kana u fhira malo .
Zwi dovha zwa ḓivhea sa mbuelo yo ṱanganelaho ngauri i ṱanganyisa mbuelo yo waniwaho na mbuelo ya pfuma fhethu huthihi . 
Muhasho wa ndondolo wo rwelwaṱari Mbekanyamushumo ya mbuelo ya murafho muswa yo sedzaho kha vhafumakadzi , vhana na vhaswa . 
Karl Marx , sa tsumbo , o vhona vhathu vha tshi kombetshedzwa u ita zwithu zwihulwanesa zwi tshi khou vhangwa nga phambano ya ikonomi vhukati ha zwigwada zwihulwane tshitshavhani . 
tshibveledzwa )
Senthara idzi ndi senthara dza vhukwamani ha shishi fhedzi dzi dovha hafhu dza shuma sa senthara dza ndangulo ya khombo ya tshinyalelo kha zwiṱiriki zwa mahayani . 
Ṱhahelelo ya muhangarambo uyo wa vundu u dededza mushumo na u shela mulenzhe kha ICT kha mveledziso ya vundu zwo vha khuwelelo ya mbilahelo . 
Tsumbo dza tshaka dza mbudziso Ho iteani nga murahu ha . . . ?
Ofisi ya Dzingu ḽa Afrika ire Cape Town i khou ita mushumo wavhuḓisa wa WADA . 
U shumisa khoma kha u khethekanya madzina kha mutevhe
Mbekanyamushumo i hashiwa kha zwiṱitshi zwa radio zwa 18 zwa SABC nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi .
( b ) u fhirisela kha Khothe ya Mulayotewa uri i ṋee tsheo yayo kha u tea hawo siani ḽa Mulayotewa .
- ḓinea tshifhinga tsho linganaho tsha u pulana , u dzudzanya na u laula mushumo wavho ?
( ii ) u vhofha masipala kha u shumisa maanḓa awo a mulayo na a khorotshitumbe , fhedzi u swika hune wa kona u tandulula thaidzo dza mafhungo adzo a masheleni ; na
Zwo lavhelelwa uri phurogireme iyi i ḓo thoma vhuria . 
Sa izwi ri tshi shuma na Vhufaragwama ha Vunḓu kha u tikedza mimasipala , ri ḓo bvela phanḓa na u humbela u thuswa nga nḓivho ine vha vha nayo . 
U pulanela thandela zwi nga bulwa sa thikho ya ndangulo ya thandela .
Hu tea u vha na fhethu ha kudzhenele kwa mafhungo a zwa u engedzwa ha fhethu u itela u ṋetshedza masia a swikeleleaho nahone a tshifhinga tshilapfu a tshumelo ngeno hu uri hu na u vhona uri hu na mashumele a ṱanganedzeaho nahone ane a fusha . 
mbilaleo iṅwe na iṅwe ine ya tshimbilelana na musi polisa li tshi thuntsha nga tshigidi tsha muvhuso ;
zwinepe zwivhili zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe zwa mivhala mitswu na mitshena
U sudzuluwa - u fhufha , u ṋamela na u swenda
Zwikili zwa Vhutshilo Gireidi 1 - 3 ( Nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi )
Thundu na tshumelo zwi sa swikeli ṱhoḓea dza konṱiraka zwi nga haniwa . 
Zwiṱirathedzhi
13 a 18 - 26 nga Nga vhuya madekwana ano ndi ḓo . . . ndi ṱalela metshe wa bola
Zwenezwo zwi tou nga vhubindudzi kha vhugudisi ndi ḽone fhungo ḽithihi ḽine muṅwe na muṅwe a khou tenda . 
U bindula ha ndaka ndi nyengedzedzo ya mutengo wa u rengisa ngawo u bva kha mutengo wa u thoma u renga ngawo ndaka ya u dzhenisa tshelede . 
Ndo vhudza Minisiṱa wa Mutakalo uri themendelo dzo itwaho nga ṋenḓila vhukati ha muvhuso na tshitshavha dzi thome u shumiswa nga u ṱavhanya .
A hu na mbadelo dza ndaulo , nahone mbadelo dzi itwa kha mikano ya thendelano ya u kovhekana mbuelo .
CBP ndi kuitele kwa u tikedza Komiti dza Wadi kha u thusa Zwitshavha zwavho kha uku kuitele .
15.1.1 Mulovha hulisani o ya tshiṱangani
U dovholola mafhungo a tshi bva kha thebuḽu sa : khaḽenda .
10 Tshimedzi 2002
sedza u tevhedza ha muthu o faraho thendelo , zwine zwa vha muṱoḓisisi we a wana thendelo , i re na milayo ya thendelano dza u kovhekana mbuelo na thendelano dza u fhirisa zwishumiswa dzo itwaho ;
A Tshi ṋea tsivhudzo ya nḓila dza vhuṱala .
Mulayo uyu u itela vhushumisani na u pfananya ṋetshedzo ya ngeletshedzo , milayo , u leludza na u vhona u tevhedzwa ha milayo malugana na vhuendi ha bada vhu pfukaho mukano nga sekhithara dza tshitshavha na phuraivethe . 
7 . U ṰUMA IDP NA CBP : TSEDZULUSO NGA U ANGAREDZA YA VHUṰUMANI HA MIṄWAHA YA 1 NA 2
Kapa Vhukovhela : tharu
Luṅwalo lu tea u amba uri muṱoli wa dzibugu ndi nnyi .
Mukumedzo
Mufumakadzi Vho N R MASHABELA : ... kana mbudziso ya tshihaḓu ... [ U dzhenelela . ]
U kala vhushai , na nga u humbulela u kala mvelaphanḓa ya u fhungudza vhushai , a si mafhungo o leluwaho . 
Demokirasi ya Afrika yo no vha ya khwiṋe vhukuma nga kha u fariwa ha khetho dzo vhofholowaho nahone dzi sa dzhii sia . 
2.2 . Mbuelo dzi wanwaho kha muthelo dzi shuma kha u vhona uri muvhuso u vhe na tshikhala tsha u ṋetshedza tshumelo dzi ṱoḓeesaho na thikhedzo ya matshilisano kha maAfrika Tshipembe vha dzimiḽioni vha shayaho .
( i ) i linganaho 60 tsha ḓana ya Miraḓo ya Buthano , arali themendelo i ya u tholiwa ha Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi kana Muoditha Dzhenerala ; kana
Muhasho u khou lindela mvelelo dza tshumiso yawo ya Tshikwama tsha Mukatelo tsha Tshanele tshi Bvelahophanḓa fhedzi u ḓo langa ndambedzo iyo ya mphomali nga nnḓa ha mugaganyagwama wawo . 
Khabinethe yo dovha ya rwela ṱari mushumo nṱha ha muṅwe wa u londa na u kala mveledziso ya thekhinoḽodzhi na inovesheni kha mveledziso ya zwa ikonomi na zwa matshilisano .
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga :
Musi hu tshi bvelela izwo , hu vho ḓo vha na mutsiko une wa vho ḓo pfala kha miṋango ya nga ngomu . 
TSHAKHA DZO FHAMBANAHO DZA VHASHUMISI VHA ZWIKO ZWA ZWI TSHILAHO ZWAPO NA NḒIVHO YA SIALALA
milayo ---- maitele o tendelwaho kana milayo ine ya shumiswa kha luambo
I KHA ḒI VHA TSHIVHULAI TSHIHULWANESA U ALUSA
Vha nga vhiga thambudzo vha songo ḓibula dzina kha HEAL kha 0800 003 081 .
Magumoni a ḓuvha tsha ndeme kha muvhuso ndi u kona u ita zwa khwine u ṋetshedza vhutshilo ha ndeme kha vhathu vhashu . 
Hu tshi fhambanyiswa na pfulufhedziso dzo itwaho mathomoni komiti iyi yo shumisa vhuḓipfi ha khanedza kha mashumele a muḓisi wa mbilaelo malugana na miṅwe mishumo ye a vha vha vho ṋewa tshifhingani tsho fhelaho . 
Ipfi ḽa ṅwana wa mutukana ḽi a shanduka musi a tshi vha muṱhannga , ngeno a vhasidzana ha shanduki vha tshi vha dzikhomba .
Mulayotibe u ḓo tou topola kha zwinzhi , u thivhela vhuvhambadzi vhu siho mulayoni , u engedza mbekanyamushumo dza u funza na dza u tsivhudza , na u dovha u thusa kha mbekanyamushumo dzo engedzwaho dza u thusa u vhuedzedza na u funza avho vhane vho no goḓombela kha zwikambi .
Khumbelo i yoṱhe ine ra vha nayo ndi ya uri na riṋe ri nga tendelwa ra sa tsha vha hone masiari a ṋamusi . 
Zwikundeledzi zwa khaphasithi dza sekhithara ya muvhuso zwi tea u tandululwa ; 
Ro khwinisa zwihulu tshwikelelo ya nḓisedzo ya maḓi a dziphaiphi sa tshiko tsha maḓi a u nwa . 
Vhulapfu ha tshibveledzwa tsha u ṅwala sa zwe zwa sumbedziswa kha Khethekanyo 3.4 i tea u tevhelwa yo tou ralo kokotolo .
Zwiṅwe , zwine zwa vha kuitele kone vhukuma , ku ṋea buḓo ḽi songo tou livhanaho nahone ku anzela u shuma zwavhuḓi kha mbono ya shango ya mupo . 
Tshigwada tsha tshishumiswa tsha mishumo minzhi ndi tshishumiswa tsho ṱanganaho nga fhasi ha tshumelo nthihi kana zwinzhi , tshi ṋetshedzaho mutevhe a dzitshumelo dzi fanaho na tshumelo ya tshitshavha , vhuḓimvumvusi , tshumelo ya mutakalo na zwiitwa zwa ikonomi , fhethu huthihi . 
U khunyeledzwa ha Mulayotibe wa Nḓowedzo ya Mulayo hu ḓo thusa kha u alusa tshiko tshine ha ḓo nangwa khatsho vhaofisiri vha vhuhaṱuli vho teaho .
Mafhungo e ha tendelaniwa khao , na ayo e ha sa vhe na phambano , o dzhielwa nzhele . 
Vhashumi vha mutakalo wa mulomo vha ṋetshedza tshumelo kha phuraivethe khathihi na kha sekithara ya nnyi na nnyi . 
Musi yo no thoma u shuma , mulayo u ḓo ima kha mafhungo a uyo ane A takalela u Renga-Uyo ane A takalela u Rengisa zwi si na ndavha uri mavu a fhasi ha Muvhuso .
Mbuelo dzo bveledzwa nga lweṱolweṱo lwa Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo , nyingapfuma , na ndaṱiso dzine dza wanwa kha Mulayo wa Lweṱolweṱo lwa Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo . 
U khwaṱhisa zwo imelaho zwiga zwa zwikwere . 
Ri tea u shumisa ngudo dzi bvaho kha ezwo u itela u khwaṱhisa hafhu u maanḓafhadza ha zwiṅwe zwigwada zwo tholwaho , nga maanḓa Vharema . 
Ndondolo ya vhukati , i kwama u fhaṱa vhushaka na vhathu miḓini , ho dzikaho , ha tshifhinga tshilapfu hu no ḓo ḓisa u pfesesana , na u pfelana vhuṱungu na u fulufhedzana . 
U pulana
h ) Vho Aubrey Bongani Ngcobo - ( u tholwa hafhu ) ;
Mbekanyamaitele i kumedza khwiniso kha ndaulo ya tshivhumbeo tsha muhanga wa bodo dza vhabetshi na u khwaṱhisa maitele a ndangulo u fhungudza uri u betsha hu sa tambudzwe .
Ri pembelela u bvelela havho , zwe zwa swikelelwa nga u kunda vhushai na u dzimiwa . 
Ri ita na u livhuha u ri konḓelela havho musi ri tshi khou ita zwa u davhidzana na kasiṱama dzashu u itela u khwiṋifhadza burende yashu hafhu . 
Pulane dza tsireledzo dza zwamatshilisano dzo sedza ikonomi ya tshayanzudzanywa na vhashumi vha vhupo ha mahayani sa vhunga vhunzhi ha vhashumi vha tshi khou shuma kha ikonomi ya tshayanzudzanywa na sekhithara ya vhupo ha mahayani zwine zwa vha na tsireledzo ya zwamatshilisano ire fhasi . 
Mulayo wa Phalamennde u tea u ṋea nḓḓila ya u khwinisa Mulayotibe wa tshelede phanḓḓa ha Phalamennde .
Nḓivhadzamulandu wa mbilo
Tsha ndeme nga maanḓa , ri tea u livhuha vhaofisiri vhashu kha u shuma havho na zwe vha swikela . 
Arali vha tshi khou dzudzanya u ita phathenthi ya zwiteṅwa zwa mushumo wavho zwo ḓitika nga nḓivho ya sialala ndi zwa ndeme uri vha thome u wana thendelo hu na nḓivho na u vha na thendelano ine ya ḓo vhuedza vhaṋe vha nḓivho .
( iv ) mafhungo maṅwe na maṅwe ane mbetshelo ya Mulayotibe ya vhona uri hu vhe na mulayotewa wa vunḓu ; na
3.9. Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Vhukhethi wa 2013 Phalamenndeni .
h ) Vho Maleho Margaret Daisy Nkomo ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Musudzuluwo sa u tamba khadi na u thamuwa vha tshi tamba fhethu huthihi vha sa kuḓani
Shumani na khonani yaṋu ni pulanele atikili ya gurannḓa i no amba nga zwe zwa koniwa tshikoloni tsha haṋu .
Tshivhumbeo tshi ita ṋetshedzo ya matavhi mavhili . 
Mutambi muṅwe na muṅwe o ḓipfa hani , vho vha vho ḓaḓa , vho fhindulisa hani mutandululi wa dzithaidzo ?
wanala kha senthara ya ndingo
U vhiga hu nga , sa tsumbo , itea nga u kumedza nga u tou amba , mivhigo yo tou ṅwaliwaho ya fomaḽa kana notsi ṱhukhu . 
Ri khou tenda uri zwo tea uri mulayo wo sedzwaho hafhu u tea u tendela lwa tshiofisi u mikano ya milandu ya muṱolamuvhalelano kha mulayo wa u ṱola muvhalelano . 
U katela na mafhungo o teaho
Naho hu na uri zwino mbekanyamushumo dza u thivhela HIV Afrika Tshipembe dzo vhulunga nga maanḓa kha tshigwada tsha vhukale uhu , dzi kha ḓi tea u sumbedza masiandaitwa a ṱoḓiwaho . 
Ri ṱoḓa tshaka dzoṱhe dza maitele a mulayo hu katelaho nga kha mulayo na mulayotibe u fanaho na uyu u ṋea tshiṅwe tshikhala tsha u wana mavu . 
5 . Ṅwaha wo fhiraho
Maitele a u angaredza u vhiga nga ha tsumbedzo dza kushumele kha ṱhoḓea dza u vhiga na thendelano dza kushumele dza vhalangi vha Mbekanyamushumo ya Mugaganyagwama na vhakhomishinari vha dzingu ndi mushumo une wa khou itiwa . 
Khumbulelo dza tshikhala kha zwibveledzwa na dza ndinganyiselo ya tshivhumbeo dzi langwa nga tshikalo tshihulwane tsha u timatima . 
Kha vha vhe na mufarisi kha zwa vhudzekani muthihi , na u ita vhudzekani nga maitele o tsireledzeaho . 
thikhedzo ya vhuḓipfi i sa gumi nga kha Luṱingo lwa Vhaongi ( tshumelo ya luṱingo )
Ri a ḓivha ndeme ya u ṋetshedza zwiṱembe , uri zwi sumbedza mishumo ya ndeme ya lushaka na ya matshilisano . 
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa Muvhuso Wapo , 1998 , u ṱoḓa vhukati ha zwiṅwe , mimasipala i tshi bveledza nḓila dza u kwamana na zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha u ita mushumo wavho na u shumisa maanḓa avho .
Mbuelo iyi yo ṱanganedzwa nga SARS ine i nga si kovhelwe kha tshaka dza mbuelo dzo tiwaho . 
Tsha vhuvhili , u wana khonadzeo dza mbekanyamushumo dzenedzo , hu tshi katelwa nzudzanyo dza vhuṱoli na zwa zwiimiswa . 
Ri nga langa hani khombo na khuvhalo tshikoloni ? 
Mathomo a muṱangano uyu ndi tshiḓakaṅwe na Ḓuvha ḽa Dzitshakha ḽa Vho Nelson Mandela nga dzi 18 Fulwana .
MULANGADZULO : Vha ḓo bvela nnḓa ha Nnḓu , ngauri Nnḓu ndi ya dzulo ḽa mushumo wa ṋamusi .
Kha vha sie fiḽipitshati sentharani ya tshitshavha uri i ṱanwe u itela uri vhathu vha sedze khayo phanḓa na nga murahu ha muṱangano , u isa mafhungo kha tshitshavha nga huhulu .
Tsha u fhedzisela , ndi vhona u nga ri a zwi ḓivha roṱhe nahone ri khou vhilaedzwa ngazwo zwa uri arali hu si na tshumiso yone vhuḓiimiseli hashu havhuḓi vhu nga si shume tshithu kana ha dzhielwa fhasi . 
Vhulimi vhu shumisa lwo kalulaho mavu aho na u tshikafhadza milambo nga manyoro . 
Tshumelo ya Vhuanḓadzamafhungo vhu i ṋewaho nga , kana i langulwaho nga muvhuso wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 192 .
Kha ri n . wale Ṅwalani madzina vhukuma a vhathu na a fhethu .
U engedzea ha zwiko zwa maḓi , mveledziso , na ndangulo zwoṱhe zwi kwama khwaṱhisedzo ya nḓisedzo kha sekhithara dzoṱhe - ngazwo , hu tshi ṱoḓea tshiimiswa tsha u wana murahu mitengo tsha ḽifhasi . 
TICAD-VI yo fha Ṱhoho dza Mashango na Mivhuso ya Afrika tshikhala tsha ndeme tsha u ṱola zwo no swikelwaho na u shuma ha thendelano dza TICAD dze dza tendelaniwa khadzo tshifhingani tsho fhiraho dzine dza khou sedza kha u ṱavhanyisa nyaluwo na mveledziso ya Afrika .
Ndi zwavho / vhone .
Khwiniso dzi ṱoḓa u fhelisa , u fana na u ṋetshedza phulufhedziso khulwane ya mulayo .
Vhahumbeli vha ḓo fanela u kwamana na mavunḓu o fanelaho u kona u ḓivha gumofulu ḽa u sa ṱhoṱhela na maitele a u kana kha zwiṅwe zwa tshakha na u fanela u wana thendelo ya u kuvhanganya i no bva kha vhalanguli vha vunḓu kana vhaṋe vha mavu .
Komiti yo sengulusa mivhigo ya ndangulo ya khombo nga kha vhuimo ha kotara nahone i a fushea nga u itwa ha maitele a ndangulo ya khombo kha Tshikwama , naho zwo ralo , hu kha ḓi vha na tshikhala tsha u khwinisa zwithu . 
Khumbelo ya u renga zwa dzikhuhu / makumba u bva nnḓa .
( 2 ) Mishumo i tevhelaho i nga si ṋekedzwe nga Khoro ya Masipala :
U ya nga ha SASA , khorombusi i tea u ta mbekanyamaitele u ya nga ha uri ndi nyito dzifhio dzine dza tea u bvelela .
Bono ḽo ṱalutshedzwa zwiṱuku kha Ndima ya 2 .
Ndi zwa ndeme u linga zwine vhagudi vha zwi pfesesa nahone hu si zwine vha nga tou zwi rwela ngomani , honeha kha hu lingwe zwikili zwi re kha nyimele nga nḓila dzoṱhe , tsumbo , vhagudi vha nga peleṱa maipfi avho oṱhe nga nḓila yone nga tshifhinga tsha thesite nga Ḽavhuṱanu , honeha vha a kona na u shumisa eneo maipfi mathihi e vha peleṱa nga nḓila yone musi vha tshi ṅwala / rekhoda mafhungo kana tshiṱori zwa vhone vhaṋe ?
Ndaela i katela u bveledza mvelele yashu na u sumbedza vhuyo mvelaphanḓa i sa shanduki kha matshilo ashu . 
Mme aṋu vho zwi vhona zwe na ita . 8 Ndo neta , Mudzunga a ralo .
Mulevho uyu u bvelaho phanḓa wa khethekanyo dza Mulayo wa Khwiniso ya Tshumelo dza zwa Ndulamiso u thoma u vha na nḓila nahone u ḓo vha na mveledzwa dzi gumaho kule zwenezwino tshifhinga tshiḓaho na u fhira kha zwa ndulamiso kha shango . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa : U thetshelesa na u amba : ( orala na / kana nḓowenḓowe )
Hune muhwalo wa u khunyeledza u ya nga u wana maanḓa a mulayo zwi bva kha mulayo , honeha , a zwi khagala uri MOA vhukati ha vhalangi hu nga tandulula nga vhuḓalo mafhungo a maanḓa a mulayo aneo musi a tshi ṱaha . 
Fhedziha , mbalotshikati idzi dzi dzumba u vhonala ha phatheni dza mveledziso ya pfunzo dzo fhambanaho nga maanḓa kha dzingu . 
Vhukwamani na miṱa na dzikhonani zwi fanela u ṱuṱuwedzwa na uri arali tshileludzi tshi tshi langulwa , u langulwa hu fanela langea nga hune zwa nga konadzea ngaho . 
-- tshifhinga tsha zwino ( nga nnḓa ha mivhigo ya ḓivhazwakale ) o
Mihasho i fanela u kovhana dathabeisi kha Muvhuso na vhupo ha tshitshavha u fhungudza u shumiswa ha fhethu ha phuraivethe . 
Ro ḓi imisela u ṱanganyisa na u bveledzisa mbekanyamushumo dza u lwa na vhushai nga nṱha ha maanḓa e ra fhiwa ri tshi khethiwa . 
Fhedzi , vho vha vho sedza zwa u thoma ḽaiburari ṱhukhu nthihi ya u thusa vhathu vha sa vhoni fhedzi vha fhedza vha songo zwi swikela nga nṱhani maitele maswa a thengo e a vha a tshi vho shumiswa . 
Fhethu hune pH i fhasi nahone yo linganela , amonia i wanala kanzhi i amoniamu ayene . 
Zwiṅwe hafhu , ḽaimi i dzhia tshifhinga u dzudzanya esidi ya mavu nahone i tea u ṱanganyiswa ha fhela miṅwedzi ine ya swika mivhili hu sa athu u ṱaniwa . 
Mugaganyagwama wa ṅwaha nga ṅwaha u sumbedza fhethu na nḓila ine tshelede ya tshithavha ya ḓo shumisiswa zwone kha uyo masipala .
U bvelela ha pulane dza lushaka dza ndeme ( hu tshi katelwa Pulane ya u vhala ya Lushaka ) hu ḓo ya nga maanḓa nga vhufarakani ha sekhithara dza phuraivethe na NGO . 
Fhedzi , musi Afurika Tshipembe ḽi tshi dzhia Ngayotewa ya Tshifhinganyana , nga 1996 , vhathu vhashu vho khwaṱhisedza uri Riphabuliki ya Afurika Tshipembe ndi Shango ḽa demokirasi ḓo vhofholowaho ḓo sinwaho kha ndeme dza dzhango , hu tshi katelwa na uri Ndayotewa ndi amba dzi fhele .
( i ) sa valelwa fhethu huthuhi na vhathu vho valelwaho vha miṅwaha i fhiraho 18 , na
NCOP i ṋea vhupfiwa kha vhuvhambedzanyi ha mavunḓu a ṱahe a Afurika Tshipembe na u ṋetshedza hafhu muvhuso wapo vhuimo ha u dzhenela kha khaseledzo dza vhusimamilayo kha vhuimo ha lushaka .
Nga kha zwezwo , ndi zwa ndeme u dzhia maga a vhuḓifhinduleli uri ri bvise zwithivheli zwa nyaluwo yapo .
nzudzanyo ya zwa masheleni ya miṅwaha ya 5
Muhweleli o tambudza na u pandelwa nga nḓila yo khakheaho nge a tevhedza pfanelo dzawe dza ndayotewa na dza mulayo . 
Sa vhagudisi , ri na vhuḓifhinduleli ha mikhwa ho khwaṱhaho u thusa u tsireledza mutakalo na matshilo a vhana vhane ra vha funza na u ṋea ngeletshedzi dza khwinesa kha vhabebi na vhagudi nga u fana . 
Maga a u fhungudza mitengo , o bulwaho afho fhasi , a dzudzwa tshifhingani na u bviswa hafhu kha Mihasho ṅwaha muṅwe na muṅwe na u vha vhudzuloni tshifhinga tshoṱhe sa musi zwi zwithu zwa ndeme zwa kuvhusele kwavhuḓi , u fhirisa vhurangeli hune ha itwa luthihi u itela u dzudza mitengo . 
Figara ya muambo iyi yo shuma naa ? 
thero na mulaedza
U ita zwivhumbeo nga muvhili , u livha kha u ita tshitendeledzi na tshikwea
Tshenzhemo khulwane kha u langa mugaganyagwama wa themamveledziso khulwane . 
Olani tshifanyiso tsha kufhelele kwa tshiṱori ni kone u ṅwala phara nga kufhelele kwatsho .
Thebulu dzi dovha hafhu dza nweledza tshanduko kha ṱhanganyelo ya vhashumi vha bvaho mashangoni maṅwe kha bennde iṅwe na iṅwe ya muholo na nga mushumo muṅwe na muṅwe muhulwane . 
Zwa u fhedzisela , tshenzhemo yanga yo vha ya uri thandela dza tshigwada ndi dza ndeme ya nṱha vhukuma u fhirisa dza muthu nga muthihi . 
Dzina ḽa mupfumbudzi :
Phambano idzi dzi sumbedzisa vhuimo vhune kanzhi ndi ha fhasi ha vhafumakadzi vhu vhambadzwaho na ha vhanna . 
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe .
U vha khagala : U dzhia tsheo hu na u fulufhedzea na tshirunzi na u thivhela u vhuedza iwe muṋe kana u vhuyelwa kha tsheo dza nga ha ndangulo ya Tshikimu .
Khabinethe yo ḓa na pulane ya maga maṱanu kha u ḓivhadza khaedu dza muḓagasi dzine shango ḽa khou ṱangana nadzo . Ṱhahelelo ya muḓagasi wo linganelaho kha u ṱanganya ṱhoḓea dza shango dza muḓagasi zwi khou sala zwi khaedu na uri u lingedza hoṱhe ho no itiwa hu u itela uri ri kone u kunda tshiimo tshi konḓaho tsha ṱhahelelo ya muḓagasi .
Vha elelwe : vhadzhiamikovhe vha nga vha tshipiḓa tsha zwigwada zwi no fhira tshithihi , nahone a vha vhi fhedzi avho vhane vha simesa u ambesa !
U shumisa luambo , tshitaila na ridzhisiṱa zwo teaho
Modele wa vhuongelo u shumisa phimo ya u ṱanganedza vhalwadze yo fhambanyiswa na vhulapfu ha tshikati ha u dzula hu tshi itelwa vhathu vha re na ṱhahelelo nga maanḓa u itela u tandulula ndinganelo . 
Transnet yo fhaṱa themamveledziso ya zwiporo yo konisaho migodi ya shango ḽashu u tshimbidza maṱorokisi manzhi nga kha mikano yashu a tshi ya kha mimakete u mona na ḽifhasi .
Vhashumeli vhanzhi vha Muvhuso vha a ri dzhoina ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ṅwambo wa mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza ndeme nahone dzi sa ḓuri dzine ra dzi ṋekedza .
Khaedu khulwane kha mafhungo haya ndi u bviswa ha tshelede . 
U BVELEDZA U VHALA MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI U vhala : Zwikili zwa u bveledza u vhala
Yunithi i nga vhiga thwii khavho ; vha nga tendela u ṱhaselwa ho raloho na u dzhia vhuḓifhinduleli ha poḽitiki khavho . 
Kha vha wane vhaṱuṱuwedzi vha poḽotiki vha shumaho kha ndangulo ya maḓi ya ḽifhasi na u kovhekana maḓi nga u ita zwi tevhelaho : 
U swika zwino mvetomveto ntswa ya thendelanonzwiwa ya thandela yo bveledzwa , khathihi na mvetomveto ya pulane dza u shuma ya mabuḓo a mushumo nga u fhambana . 
Arali vha tshi thivhelwa nga vhuholefhali uri vha vhale , vha vhone kana u thetshelesa Rekhodo i kha tshivhumbeo tshe ya ṋestshedzwa ngatsho kha 1 u swika 4 afho fhasi , kha vha ambe vhuholefhali havho vha sumbedze uri vha khou ṱoḓa Rekhodo i kha nyimele ifhio .
Mushumo u itwaho :
U ḓadzisa kha zwenezwo u tevhedza mulayo , muhasho u khou sedza nga ngomu kha u khwinisa vhupo ha nḓisedzo ya tshumelo yawo , sa zwo tshenzhelwaho nga mulwadze . 
Kha vha rere nga u shela mulenzhe hune ngona iyo ya ita u engedza kupfesesele kwa zwibveledzwa zwa nyanḓadzamafhungo . 
Bammbiri ḽa 1 : Oraḽa Bammbiri ḽa 2 : Tholokanyonḓivho , Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo na ḽitheretsha Bammbiri ḽa 3 : U ṅwala
Nzudzanyo dzo itwaho hu tshi tevhedzwa maitele a nzudzanyo dza mugaganyagwama dzi tendelwa kha mashumele a tshitatamennde tsha masheleni u bva nga datumu ye nzudzanyo dza thoma u shuma . 
U shumisa vhusevheḓi ha u vhona nga maṱo ( visual cues ) kha u bula ndivho ya khungedzelo khathihi na vhakungedzelwa .
Tshivhumbeo tshiswa tsho dodombedzeswa . 
Tsho pambiwa kha mulingo wa ANA wa 2012 .
U shumisa maipfi a u lungekanya
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 Muṅwalo
Nahone vho vha vha sa vhoni zwe nda vha ṱalutshedza uri zwo vha zwi khou itea fhaḽa ? 
Maipfimaḓivhiwa dalela ḓiphiṋa vhatambi
Mbekanyamushumo ya u Thoma u shumisa mitshini ya Gauteng i khavara u lima , maitele a ndugiselo ya mavu musi ho no limiwa , u ṋea mutsiko wo kalulaho , u ṱavha , na u fafadzela khemikhala u itela tsireledzo ya zwiḽiwa zwa miṱa ya vhaunḓiwa na vhorabulasi vha bvelelaho nga fhasi ha thendelano na thikhedzo zwa rabulasi . 
Hune ndingo a dzo ngo dodombedzwa kha maṅwalwa , Rakhonṱhiraka u ḓo tea u ṋetshedza ḽiṅwalo nyangaredzi ḽa tshilinganyo na maga ane o ḓi imisela u a shumisa a tshi linga . 
Fhedzi , miraḓo i khethiwa , nga kha baḽotho ya tshiphiri kha muṱangano wa tshitshavha , kana u imisa zwanḓa kana u tou tendelana , hu tea u vha na thendelano nga vhadzhiamikovhe na rekhodo dzi re khagala dza phurosese dzi tea u vha hone uri tshitshavhi tshi dzi lavhelese arali tshi tshi funa .
Tshumelo ya Mveledziso ya Mabuḓo i na mushumo wa ndeme kha u thusa mimaraga ya mishumo na sisiṱeme ya pfunzo uri zwi swikelele zwipikwa .
Kha nzulele iyi ndango i a vhaiswa musi vhashumi vha tshi thoma u vha na vhuḓifhinduleli ha mishumo ine ya fanela u vha fhasi ha ndango ya vhaofisiri vhahulwane . 
U itela u phalala kha fhethu ha vhukuma u itela uri hu dzule hu hone , hu tea u tikedzwa nga vhupo havhuḓi ha ikonomi na ha matshilisano . 
Kha vha kwame tshiṱitshi tsha ndingo tsha tsini .
U ya nga ha ṋetshedzo kha fhungo iḽi , ndi mini tsho livhisaho kha migwalabo ya nḓisedzo ya tshumelo ?
Hezwi zwi nga khwiṋisa mbuelo nge ha khwiṋiswa kuvhalelwe kwa mimitha na mbilo . 
Tshiṱori na mulaedza , u haseledza
dza vhukati
Ṱhoḓisiso yo ṱana uri hune vundu ḽa vha u gembuḽa huhulwane na huṱuku , phimo i no tsitsa i nga vha nḓila i re na ndinganyiso ya u ta mithelo ya u gembuḽa . 
Musi ro kuvhangana matsheloni aya , ri khou ṱhonifha na u vhona ndima ya vhuraru ya mulayotewa washu , une wa ṱuṱuwedza vhuvhusi ha tshumisano . 
U khunyeledzwa ha odithi dza tsireledzo i vhonalaho kha zwiimiswa . 
Musi u tshi ṅwala mufhindulano u tea u ;
U shumisa luambo u bveledza zwiteṅwa kha thero dzoṱhe , ( tsumbo : mbalo - vhungafhani , masia , tshifhinga , thevhekano , mivhala , vhukale . )
Tshandulazwivhumbeo dzi rumela miungo i tshi tsela luvhanḓeni lwa lwanzhe , zwino zwithu zwi re fhasi zwi vhuisa furakhisheni ya fulufulu ḽa muungo ḽine ḽa ṱanganedzwa nga zwirathisi zwa haiḓirofounu ine ya khou kokodziwa nga gungwa . 
Phungudzo ya tshikhala nga u angaredza tsha vhuendedzi , nahone zwo ralo na mitengo ya vhuendedzi , ndi tshivhumbi tsha ndeme kha vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa ho ṱanganelaho . 
zwa nga vha hone vhuponi havho , na tshikalo tsha khonadzeo ya khombo tshine zwa
Kha mutevhe wa thandela dzo pulaniwaho , hu na u engedzwea ha tshanele ya u rengiselwa nnḓa ha tsimbi u bva kha thani dza miḽioni dza 60 u ya kha miḽioni dza 82 nga ṅwaha .
U ṱhobila nga mulenzhe une a sa u shumisese
Tshibveledzwa tsha mafhungo , tsumbo , nyambedzano ya foramu/ phaneḽe
Sa Mulaeli Muhulwane wa Mmbi ya Tsireledzo ya Lushaka ya Afrika Tshipembe ( SANDF ) , Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo vha malogwane ngei kha Ḓuvha ḽa Mmbi dza Zwiṱhavhani dza dungo ḽa vhuṱanu ḽa u pembela ngei Port Elizabeth , kha ḽa Eastern Cape , nga ḽa 21 Luhuhi 2016 .
Koporasi ya Ndambedzo ya Vhudzulo ya Lushaka i ḓo ṋea thendelo nga tshifhinga dza tshelede ya thandela dzo teaho dza SHI ; 
1.18 vha ḓo vha tendela uri vha humbele muthu wa u vha tikedza ( hu nga vha shaka kana khonani ) uri a vha fhelekedze khothe ; na
TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI GIREIDI DZA 7-9
Musi ri tshi khou ṋamela ḽeri , nga u ralo vhathu vhashu vha ḓo wana nḓisedzo na tshumelo zwa zwitandandi zwa khwine . 
U tsela fhasi huhulwane ho vha kha vhubveledzisi , masheleni na ha zwa zwifhaṱwa . 
Mbekanyamaitele i ḓo tshimbidza u shela mulenzhe hu vhuedzaho ha khamphani dzi langulwaho nga vharema kha sekithara ya nḓowetshumo ya ikonomi .
Naho u dzhenela ha tshitshavha nga100% hu si nga si konadzee ndi zwa ndeme u vhona zwauri zwigwada zwigulwane zwa kutshilele na zwi re na dzangalelo kha tshitshavha zwi khou dzheniswa .
Hu khou dzinginywa uri khanedzano dzi elanaho na mvelelo dzi tea u ḓiswa kha vha Khomishini ya Dzikhetho na uri vha Khomishini vha tea u dzi dzhiela nṱha na u dzhia tsheo hu sa athu u fhela maḓuvha mararu dzo ḓiswa . 
Ndima ya 4 U linga : Therisano na rekhodo ya u ṅwala
Phanele ya dzitshaka yo vhumbwa nga vhathu vha bvaho Yunivesithi ya Havard , Yunivesithi ya London , Tshiimiswa tsha Thekinoḽodzhi tsha Massachusetts , Tshikolo tsha Ikonomi tsha London , na Yunivesthi ya Michigan . 
U vhulungwa ha dzina zwi ḓo dzula lwa miṅwedzi ya rathi .
Afrika Tshipembe sa tshipiḓa tsha tshitshavha tsha ḽifhasi tshi baḓekanywaho na u lwa na zwiito zwa masheleni zwi siho mulayoni , ḽi ḓo vhambedzwa na vhudzheneli ha dzitshakatshaka vhu lwaho na u seriswa ha tshelede dzi siho mulayoni na u lambedza vhutherorisi .
Khwinifhadzo dza tshiimiswa , mulayo na ndangulo zwo dzudzanyelwa u thivhela u bvelela hafhu ha zwiito zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu . 
Vho vhe vhe khotsi a Minisiṱa wa zwa Muno , Vho Malusi Gigaba .
Tshipholisa na sisiṱeme ya vhulamukanyi vhu kandekanya vhunzhi ha pfanelo dza vhathu na dza tshitshavha na u shumiselwa nga maanḓa u tsireledza tshiṱalula . 
Hezwi zwi tou sumbedza zwi khagala vhushaka vhune a vhu ngo fhaṱwa nga fhasi ha tshumisano ya vhavhili fhedzi nga fhasi ha vengo . 
Zwi sumbedza nyaluwo u amba nga ha zwi elanaho na vhudzekani nga nḓila i sa dzumbi tshithu na i re na vhuḓifhinduleli . 
Tsheo dzo itwaho nga u vouta dzi nga vha na vhuṱhogwa ha lushaka kana na ha dzitshaka . 
Fhedziha , hu na ṱhalutshedzo ṱhukhu kana thendelano nga ha zwine khakhululo ya nga amba zwone kha kuitele . 
Tshiṱirathedzhi tsha zwa Vhuendelamashango ha Mahayani nga Nelson Mandela Bay tshi tea u amba nga zwi tevhelaho : 
U ḓivha mulaedza muhulwane
Khothe ine ya shumana na khumbelo iyi i tea u vha i tshipi ḓa tsha Khothe Khulu kana Khothe ya Madzhisi ṱira ṱa ine ya vha na maanḓa a u langula vhulamukanyi vhuponi hune tshigwada tsha tshumisano tsha shuma hone .
Kha vhafumakadzi , nyofho idzi a dzi elani fhedzi na u shoniswa , fhedzi khakhathi na u tshinyadzwa . 
2.7. Khabinethe yo tendela maimo a therisano dza Afrika Tshipembe dza Muṱangano wa vhu13 wa CoP kha Guvhangano nga ha Biological Diversity ( CBD COP13 ) na mikhwa ya maitele a zwithu muvhusoni une wa ḓo farwa ngei Cancun , kha ḽa Mexico u bva nga ḽa 4 u ya kha ḽa 17 Nyendavhusiku 2016 .
Henefha nga 1900 , tsho fhaṱiwa hafhu sa holo ya muzika na thietha tsha ḓivhiwa sa Good Hope Theatre .
Arali vha tshi tama u shumisa nḓivho ya sialala i yelanaho na tshiko tsha zwi tshilaho tshapo , vha fanela u khwaṱhisedza kha DEA uri vho ita ṱhoḓisiso i fushaho ya u wana vhane vha nga vha vhaṋe vha nḓivho iyi .
Nga nḓila yeneyo , zwi " vhidzwaho uri tshimbedzi tsha mashango a Vhaarabu " zwo thoma kha mavu a Afrika ngei kha ḽa Tunisia . 
Tshitshavha tsho vulaho maṱo tshi tea u khoḓiwa zwi mbiluni kha u bvela khagala na mafhungo na thuso ya u thusa u livhana na nyito dza vhutherorisi na dza vhutshinyadzi . 
Mishumo ya mihulwane ya muhasho ndi : 
U ṱhukhula na U ṱuma zwi ḓo itwa nga matheriala o tendelwaho u bva kha vhamagi vha no fulufhedzea . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshohe vhaalu
Nḓila dza u linga dzi tea u sedza miṅwaha na maimo a nyaluwo yo teaho .
Nga u ralo , zwa uri mulayo wa mvelele wo tea kha mafhungo a zwino , a zwi ambi uri u fanela u ṱanganedzwa . 
Tshumelo dza poso dzi langwaho nga muvhuso
Tsumbo , kuolele kwa rinngi ku ṱu ṱuwedzwa nga vhuḓi ha zwithu .
Saizwi zwiimiswa zwa muhasho zwi tshi kha ḓi sumbedzisa vhashumi vho ḓalesaho vhane vha sa khou shumiswa nahone vhane vha nga si pfuluselwe huṅwe fhethu , zwi a konadzea vhukuma uri nyimele iyi i nga dzumba u vha hone ha vhashumi vha zwipuku . 
Nga muhumbulo wavho , u a ṱanganedzwa kha u humbula hawe uri komiti i nga thusa ? 
Mafhungo aya a ḓo dzhielwa nṱha kha vhuvhusi vhu tevhelaho .
5 . MIKHWA NA MILAYO YA VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA NDI IFHIO ?
Tsha u thoma ndi uri saintsi i nga shela mulenzhe kha ita mveledziso ya zwipikwa zwa matshilisano na zwa ikonomi . 
Mashudu mavhi , a hu na zwiimiswa zwa ndondolo ya vhahoṱefhali kha senthara ngauralo vhaaluwa vha fanela u vha vha kha mutakalo wavhuḓi na u kona u ḓilondota . 
Ndingo dza khoḽesiṱirolo
Ro sika muvhuso wa vhuthihi , usa khethululi mirafho , u sa khethululi mbeu , u fhinduleaho na u imeleleaho kha maAfurika Tshipembe vhoṱhe .
( i ) u itela uri hu vhe na maimo a lushaka o teaho kana u swikelela maimo a fhasi a u ita mushumo ;
Zwi tou themendelwa tshoṱhe uri vhashelamulenzhe vha vhe hone khosoni ya Vhulondolarekhodo dza Vhurabulasi musi vha sa athu u ḓiṅwalisa kha khoso ya Vhulanguli ha Mabindu a Vhurabulasi . 
U shumisa zwiṱiratedzhi zwo fhambanaho zwa u vhala , tsumbo,u sikima , u sikena a tshi itela u kona u ḓivha mihumbulo mihulwane na ine ya i tikedza na u fhindula nga nḓila yo teaho
2.3 . Khabinethe yo themendela Mbekanyamaitele ya muvhuso wa ngangomu ya Madzulo a Vhathu kha Masipala wa Nelson Mandela Bay ine ya ḓo shumisa Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Dzinnḓu .
Nyingatshifhinga yo humbelwa nga mulandu wa thaidzo dza masheleni dze vhufhufhisi ha ṱangana nadzo na u vhilahela hu no khou endelela ha dzioditha dza nnḓa dza khamphani iyi malugana na tshiimo tsha tshelede . 
Maitele o ḓisendekaho kha tshibveledzwa a wanulusa uri zwibveledzwa zwi shuma hani .
Thinganywa dzo omaho ndi dzifhio ?
Musi tshiolwa tsho no ṱanganedzwa sa tshiswa nahone tsho ṅwaliswa , vha ḓo ṋewa thanziela ya vhuoli .
Mulayotewa u ṱoḓa nyito ya ndaulo u ri i vhe mulayoni na u pfesesea , khathihi na u ri i tevhele maitele ane a pfadza . 
U bviselwa khagala nga rathandela nga fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine ḽi nga itisa uri hu vhe na ambigwithi kha konṱiraka zwi tshi bva kha khunguwedzo ya thandela . 
Zwi ḓo vhea Afurika Tshipembe sa hone tshivhindini tsha u pfuka ngaho kha dzingu ḽa sub-Saharan Africa na u endedza kha agenda ya ṱhanganelo ya Nepad ya dzingu .
Ndaka i ṱoḓa u dzhiiwa naho hu si na vhuṱumani ha teaho kha milandu yo itwaho nga Vho Brooks . 
Ipfi kana ḽifurase ḽifhio na ḽifhio ḽe ḽa ṱalutshedzwa kha Mulayo wa Vhugembuḽi u ḓo , nga nnḓa ha musi zwi re ngomu zwi tshi sumba iṅwe nḓila , ḽi ḓo amba zwi no fana kha Mulayo uyu . 
Zwitandadi Zwihulwane zwa Lushaka zwi na dzidomeini dza sumbe : 
Hu na zwinzhi zwine zwa khou itea zwi tshi khou tshimbidzwa nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele zwo sedzaho kha u engedza Vhuthihi Afrika .
Ndivho ya u vhea iṱo ḽidzinginywa ḽa bindu ndi u vhea thandela uri i swikele mbuelo na mvelelo dza bindu dzo pulaniwaho . 
( 2 ) Mafhungo afhio na afhio a songo fhelelaho phanḓa ha Sinethe musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , a tea u fhiriselwa kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , na uri Khoro i fanela u isa phanḓa na aya mafhungo i tshi tevhedza Mulayotewa muswa .
Naho zwo ralo , ho sumbedziswa mbilaelo musi wa dzulo ḽe vhaeletshedzi na vhatshimbidzi vha ṱoḓa dziṅwe ḽevele dza tsireledzo . 
U ḓivhofha kha tshanduko hu ḓo ḓivhadzwa nga iṅwe na iṅwe ya khamphani dza sumbe , zwine zwi nga vha nga tshivhumbeo tsha ' modeḽe wa ndinganyiso , hune 40% wa mikovhe khamphanini i ḓo rengiselwa vharema vha Afrika Tshipembe ; kana ' modeḽe wa vhufarisani ' hune khamphani ya ḓo shumisana na khamphani dza vharema dza vhufhaṱi dzo farakanaho dzine dzi nga swika tharu u itela u dzi thusa u wana mbuelo i eḓanaho 25% ya mbuelo yadzo .
Mbadelo dza u ṱoḓiwa na u dzudzanywa ha rekhodo a dzi shumi kha rekhodo dzine dza vha dza muṋe wa khumbelo .
Ndalukanyo iyi i nga swikelwa yoṱhe kana nga tshipiḓa nga u dzhielwa nzhele ha nḓivho ya thangela ngudo . 
Tshikwama tshi dovha hafhu tsha thusa vhatholi vhe vha fhungudza vhunzhi ha vhashumi nga u rumela tshiṱafu kha zwifhaṱo zwazwo . 
Ḓuvha ḽa Khushumusi ndi ḽa u pembelela ḓuvha ḽa mabebo ḽo khetheaho , ḓuvha ḽe ḽa ḓisa fulufhelo ḽa vhutshilo ha mulalo , tsireledzo na dakalo . 
A hu na tshikhala tsho linganaho tshine muthu a tea u vhea dziphoindi kana mahumbulwa . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri tshiendisi tshi re na phemithi yo khetheaho a tsho ngo tea u hwala thundu kana vhaṋameli .
Zwo tiwa kha tshenzhelo ya dzitshaka , vhulauli makone vhu ḓo fhungudza thikedzo dza tshitshavha dza sisiṱeme ya matshimbidzele . 
Fhedziha , tsumbaipfi a yo ngo lulamiswa nga nṱhani ha khakho . 
Mikhwa ine ya khou hulela u vha ya vhuṱhogwa kha ḽifhasi ḽine ḽa dzulela u shanduka . 
Tshikala-/ pfukisela-/ rathisela- / fhirisela phanḓa
Khethekanyo ya 3
( e ) Khothe iṅwe na iṅwe yo thomiwaho [ kana dzi no tendiwa ] nga Ndima ya vhu 8 ya Mulayo wa Phalamennde , zwi tshi katela na khothe dzi re na tshiimo tshi fanaho na tsha Dzikhothe Khulwane kana Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa .
Ḽiga la vhuraru : Kha vha ḓise fomo
Khwiniso kha mulayo dze nda amba nga hadzo , dzi ḓo phasiswa , u manḓafhadza vha ndangulo u dzhiela vhukando avho vha tswelaho vhaswa vhashu tshifhinga tshavho tsha u guda tsha vhuṱhogwa . 
U wana vho fhedzi nḓivho ntswa hu u itela u ṱalifhisa a zwi shandukisi muya . 
Vhushaka ha vhuṱhogwa vhu hone vhukati ha vhupo ha u ṱavha mavhele nga fhasi na vhupo ha u ṱavha milivhaḓuvha nga fhasi zwi tshi bva kha tshiimo tsha konḓelela hayo . 
Khumbelo ya u ṅwalisa dzangano ḽi sa ḽa mbuyelo
Nṱhani ha izwo , na zhendedzi a mbalombalo u mona na ḽifhasi a shumisa rekhodo dza ndaulo u kuvhanganya data u itela u i saukanya . 
U fhungudza tshileme ( kg ) U daha E H
Kha tshenetsho tshipiḓa tshipfufhi , ho vha na zwiteṅwa zwipfufhi zwo ṋetshedzwaho nga vhatshinyi vha vhafumakadzi vha Worcester na matshudeni vho tou dalaho vha bvaho USA . 
Musi pulane yeneyo ya feila , thirasithi a i tshe na ndivho ; a i ngo vhonala kha dziṅwe pulane na nthihi ; a yo ngo tsha vha na mushumo nahone yo vha hone fhedzi nga dzina . 
Tsireledzo ya matshilisano i nga tsireledza hani mbonalo dza ndinganyo dzayo ? 
U humbulela
Ndi nga kha vhurangeli vhu fanaho na National Reading Coalition uri ri ḓo kona u konanywa ndingedzo ya lushaka iyi .
MADUVHA A MABEBO
Ḓorobo yashu khulwane yo takalela khaedu iyo nga kha u ṱuṱuwedza vhulimi ha ḓoroboni ri khou ita mvelaphanḓa kha u amba nga pfanelo dza vhathu dza mutheo . 
Nyimele dziṅwe dzine dzi nga ita uri khuḓano i vhe hone ho itwa mutevhe wadzo kha siaṱari ḽi tevhelaho .
Kha vha thome u shumisa mbekanyamaitele , zwiṱirathedzhi na kuitele zwoṱhe zwa muhasho wa vhashumi u itela u khwaṱhisedza u tevhedziwa nga vhashumi vha muhasho . 
Ndi zwone , ṱhalutshedzo i nga nahone i lusa u ṱandavhudza zwidodombedzwa zwa nyimele zwine zwa nga swikisa kha u dzhia sia uho . 
Pulane dza zwa masheleni dzi khwaṱhisedza uri mihasho i a sedza u swikelea ha mbekanyamushumo na zwiṱirathedzhi . 
Ri khou engedzedza fulo ḽashu ḽa vhubindudzi .
2 . Vhaṋetshedzi
Nyimele ya zwino , hune vhashumelavhapo vha vha vho bviswa kha poswo sa vhathusi u ya nga maitele vha dzhenelwa nga vhomabalane , a zwi ṱanganedzwi na luthihi . 
Vhakhantseḽara vha dziwadi na komiti dza dziwadi
Masipala a u na ḽaisentsi ya muḓagasi u itela u phaḓaladza muḓagasi . 
Ṱhoḓisiso dzi sedza kha u ita zwenezwo kokotolo - u sedza kha thekinoḽodzhi ntswa yo pikaho u fhungudza u bvisa hu tshinyadzaho nga u thivhela u vhumbiwa ha zwitshikafhadzi na u engedza vhukoni ha zwino ha sisiṱeme dza malasha . 
1.6.1. Khabinethe i fhululedza dti kha u rangaphanḓa tshigwada tsha khamphani dza 20 dza Afrika Tshipembe uya kha ṱano ḽa 2017 ḽa Zwiḽiwa zwa Ḽifhasi zwa Moscow , ine ya vha kati u swika ḽa 15 Khubvumedzi 2017 .
1.6. Khoniferentsi ya Windaba na Ṱano zwine zwa khou itea u bva nga ḽa 2 u ya ḽa 4 Lara 2016 ngei Cape Town International Convention Centre fhasi ha thero " Towards 100% renewables " i dovha hafhu ya thusa muvhuso kha vhurangeli ha mvusuludzo ya fulufulu .
U khwinisa ṋetshedzo ya maḓi , ho mbo fhedziswa madamu mavhili maswa , De Hoop ngei Limpopo na Spring Grove ngei KwaZulu-Natal , ngeno luṱa lwa vhuvhili lwa Thandela ya Maḓi ya Lesotho Highlands itshi ḓo rwelwaṱari hu si kale .
Nga kupfesesele kwo ṱanḓavhuwaho kwa ipfi vhuvhusi ha tshiimiswa zwi amba u vha na ndango kha khamphani dzo shumiswaho nga nnḓa . 
Muri uyu wa tsheo u tea u shumiswa sa ndededzo kha u langa arali vhuhulu huṅwe na huṅwe ha tshelede yo badelwa u bva kha vhadzheneleli nga nṱhani ha Mbilo dza u Dzhenelela zwi tshi tendelwa sa Mbuelo dza Ikonomi . 
ṋefhungo ni kone u nanga nyito ( ḽiiti ) i no 4 Mmbwa nthihi i linda / dzi linda tshikolo tshashu .
Zwipotso : u nzembula
Mutakalo u si wavhuḓi u vhangwaho nga fola u kwama vhubveledzi kha nḓowetshumo iṅwe na iṅwe kha shango ḽashu . 
Iyi ndi puḽane ya Afurika Tshipembe .
24.2. Muphuresidennde Vho Zuma vho ta 2017 sa Ṅwaha wa Vho OR Tambo fhasi ha thero : " Vhutshilo na Zwivhuya zwe OR Tambo vha ri Siela " na uri nga Ḽavhuṋa ḽa 19 Tshimedzi 2017 , vha ḓo tibula tshiga tsha muelo wa vhutshilo ha Vho OR Tambo ngei Vhukavhamabufho ha Dzitshakatshaka ha OR Tambo ngei Ekurhuleni , Gauteng .
U fhaṱa kha u shumisa tshifhinga tsha zwino
Thendelo i ḓo ḓi ṱoḓea u bva kha vhalanguli vha vunḓu vho fanelaho kana vhalanguli vhare na maanḓa musi hu sa athu tendelwa u kaṋiwa kana u kuvhanganywa ha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo .
Tshifhinga tsho fhelaho tsumbo : Ḽaiburari yo vha yo valwa nga holodei .
Mutheo wa kushumisele kwa masheleni kwa tshifhinga tsha vhukati ndi pulane ya kushumisele kwa masheleni ya muvhuso yo ṱanḓavhuwaho ya miṅwaha miraru . 
Musi zwi tshi tou vha khagala khumbulelo iyi a i kateli nyimele dzoṱhe dza vhuḓifari kha akhaunthu ya khasiṱama , ngamaanḓa arali akhunthu dzi tshi shumiselwa mbambadzo , dzi nga na dza sumbedza mbuelo zwi tshi vhambedzwa na mbuelo yo ḓoweleaho . 
Sa zwe nda zwi amba u thomani , mveledzo dza lushaka na dza ḽifhasi dza zwa masheleni dzi ṱoḓa uri ri engedze ṱhuṱhuwedzo ya tshiṱirathedzhi na u topola nḓila dza ndambedzo ya nga nnḓa yo engedzwaho . 
Fhedzi ha , ngauri muvhuso a u tsha ḓo nekedza luafhulelo lwa muthelo kha mbadelo ya zwikimu zwa dzilafho , ri lavhelela uri vhathu vhaṱukuṱuku vha ḓo isa phanḓa na u badela zwikimu zwa dzilafho .
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri mafhungo o ṋetshedzwaho nga Dziphurofeshinaḽa dzo Ḓiṅwalisaho dza Ndondolo ya mutakalo ndi a u funza , u davhidzana na u vha ḓivhadza fhedzi nahone ha ngo itelwa u ima vhudzuloni kana u imela tsivhudzo ya zwa mishonga kana dzilafho .
Mushumo wa ndivho ndi u engedza tshivhalo tsha matshudeni vha wanaho tshikwama , ho sedzwa uri tshivhalo tsha fhasi tsho ṋewaho tshi katela mbadelo dza yunivesithi . 
Tshipikwa tsha ndeme ndi u khwaṱhisa maitele a vhukwamani kha u vhumbiwa ha mbekanyamaitele ya IP ya Afrika Tshipembe u itela uri hu angaredzwe muvhuso na mihumbulo ya vha kwameaho tshitshavhani nga u angaredza .
Nahone naho zwo ralo , ndi na vhuṱanzi ha uri , vhurangaphanḓa havho vhu ḓo pfesesa izwi . 
U ṱola tshibveledza u itela milaedza yo dzumbamaho na u nweledza mihumbulo mihulwane na i i tikedzaho
Tshifhinga tshino tsho fhiraho tsumbo : Ndo tshila Miluwani vhutshilo hanga hoṱhe .
Naho zwo ralo , kushumele na ndondolo ya fhethu ha zwishumiswa ho ṱanganelanaho kanzhi zwi nga vha thaidzo . 
Ndi vhu ḓifhinduleli ha muvhuso . 
Na uri ezwi zwi khavara masia a fanaho na mithelo ya zwirengwa mashangoḓavha na tshumelo dza mbuelo , vhudavhidzani na zwithu zwi fanaho na zwenezwo . 
Zwikhokhonono zwi dzulaho mavuni - sa , vhusuḓu , pfuko
Ndi khwine u ita uri nyambedzano ya minete ya 50 i ṋetshedzwe awara .
Muthu we pimiwa vhukoni a wanala a tshi kona hu tshi tevhedzwa ṱhalusamagudwa iyi u ḓo kona u ṱalukanya zwauri thandela dza mveledziso na tshitshavha zwi a ṱuṱuwedzana nga tshazwo nga nḓila dzavhuḓi na dzi si dzavhuḓi .
Ndi zwa ndeme , zwenezwo , u dodombedza zwavhuḓi mushumo wa komiti dza wadi une dza tea u u shuma musi hu tshi sedzuluswa IDP , namusi hu sa athu thomiwa tsedzuluso , uri komiti dza wadi dzi a kona u ela nga nḓila i fhaṱaho kudzhenele kwavho .
Tshanduko ya khemikhala ya zwiluḓi zwa ole dza miroho i shumiswa kha nḓowetshumo ya zwiḽiwa u ita madzharina a dzhenaho vhuimoni ha batha i ḓivheaho nga maanḓa . 
Ṅwalani tshiṱori tshaṋu tsha mafhungomaitei afho fhasi .
U shumiswa ha mavu ho dzinginywaho hu ḓo kovhekana vhundeme vhu kungaho na u fusha maṱo zwino ṋetshedzwa nga dziṅwe nnḓu dza vhaendelamashango u mona na vhupo uho . 
U ya nga kuvhonele kwavho , ndi vharengi vha lushaka-ḓe vhane vha nga nanga zwiṱanga izwi ? 
Sa muofisiri a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a tshitshavha ezwi zwo vha zwi tshi fhira u fhirisela dzangalelo khae . 
Naa tshishumiswa tsho dzheniswa nga muthu a re na vhukoni ?
Naho zwo ralo , vhukoni ha tshikhala ha Afrika hu khou bvelaphanḓa na u khwiṋisea . 
Mukovhe wa vhulimi kha ikonomi ya shango ndi kale wo bviswa nga sekhithara ṱhukhu dza sekondari na theshiari . 
SARS yo ḓiimesela u bveledza hezwi musi vha tshi rumela mbuyelo :
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha siho mulayoni a vhongo tea u thoma vhugudisi .
Fhedzi kha afidafiti yawe ya u hanedza muhweleli wa vhuvhili o zwi amba zwo leluwa ari : 
U vha na theshano i si ya fomaḽa i tevhelaho ḓiresi ya muṅwali
Mulayo wa vhakwameaho ndi wa ndeme u itela u vha mulayoni , vhuḓifhinduleli na vhunzani . 
Mbudziso ndi uri hani .
Kha sia ḽa lushaka , ndavhelelo dza zwibviswa zwa lushaka dzi ṋetshedza mafhungo nga ha ndivho , mbekanyamaitele na mvelelo . 
Zwine mbekanyamushumo ya vha zwone na zwine ya sa vhe zwone ! 
Thandela yo dzheniswa sa zwe ya dzinginywa kana yo shandulwa
MILAYO YA MUVHUSO WAPO yo vhewa uri shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi kone nga nḓila yone musi hu tshi lwiwa na thaidzo dza nḓisedzo dza tshumelo dza fhasi-fhasi khathihi na u khwiṋisa nzulele ya zwa ikonomi na vhutshilo ha vhadzulapo .
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho .
Vhalanguli vha gwama uri vha sike na u langula sisiteme dza zwa gwama / masheleni dzi no kwama mbadelo dza zwi yelanaho na u pulanela CBP khathihi na kutshimbidzele kwa u shumiswa ha masheleni a u sokou ṋeetshedzwa ;
U shumiswa ha tshelede kha ṱhoḓisiso ya fulufulu nga muvhuso ho fhungudzea nyana u bva nga 1990 , nga maanḓa kha fulufulu ḽa ṋuklia . 
Minista wa Maḓi na zwa Mupo vha thola miraḓo ya bodo na vhadzulatshidulo . 
R25 000 yo salaho ya kovhekanyiwa wadi dza 74 u itela siṱeshinari na zwiendedzi - fhedzi , mugaganyagwama uyu wa u shuma wa fhela nga murahu ha miṅwedzo ya 3 .
Mupeleṱo na Ndongazwiga : khoḽoni ; zwiḓevhe ; tshivhudzisi ; tshiawelo ( khoma ) ; tshithoma ( tshitopo )
A ri koni u ita izwo nga u shumisa maipfi o shumiseswaho , maipfi o bulwaho a si na zwine a amba na maipfi a si na tshithu khao . 
Nga zwi kwamaho - mutengo zwi amba uri mbekanyamushumo yo ḓisa tshanduko ye ya vha yo lavhelelwa na uri kana u ḓurelwa ha zwa masheleni he ha vha hone ho vha ho tea naa . 
Ri tenda uri zwo tea kha milayo yo vusuludzwaho u tendela lwa tshiofisi tshikalo tsha mulandu wa muṱolamuvhalelano . 
" Ni songo vhilahela Mandu , " ndi ene a no ralo .
Tshivhalo tsha nṱha tsha aḽumini dzo ṋokaho tshi ḓivhiwa sa tshi ṱuṱuwedzi tsha mveledziso na u thothonywa ha makumba . 
5 . Milaedza
3.1.7 Malawi , ḽo itaho maitele aya zwenezwino a u sedzulusa zwiimiswa zwaḽo zwa khothe ḽa lwela u ḓisa vhudziki kha milayo i shumaho kha ndangulo ya vhulamukanyi , ḽi na sisiṱeme yavhuḓi ya mulayo wa sialala .
Kha sia iḽi , muhasho wavho wo vha ṋekedza tshumelo i sa fushi , Minisiṱa . 
MUSHUMO 1.3
Mawanwa a musaukanyo wa dokhethe dza mapholisa dzo nanguludzwaho a mbo ḓi vhigwa . 
Ngauralo , zwileludzi zwa vhuthathazwitshili kha zwikhala zwo vuleaho zwa nnyi na nnyi kana rinngi dza thekhisi a zwi nga ḓo wela kha u sa shumiswa hune u khwiṋiswa kana nyimele dzo khwiṋiswaho dza tshitshavha dza vha zwone . 
Tshiṱatamennde nga ha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 6 Fulwana 2016
Maipfi a nyanyuwo
U vhala / ṱalela u itela u wana mafhungo ( u shumisa tshibveledzwa sa atikiḽi dza gurannḓa / atikiḽi dza magazini / zwipitshi zwo ṅwalwaho
Ndivho khulwane , mushumo na ndaela ya Muhasho wa Lushaka wa Vhudzulo ha Vhathu ndi uyo wa u tshimbidza , vhudavhidzani , na u lavhelesa tshumiso ya mbekanyamaitele . 
Ḽidzinginywa iḽi ḽi dovha hafhu ḽa khwaṱhisedza ṱhoḓea ya u shumisa mushumi wa tsireledzo o pfumbudzwaho zwavhuḓi . 
Afrika ḽi na vhukoni vhuṱuku ha u ḓilugisela na u thivhela tshiwo , nahone tshiwo tshiṅwe na tshiṅwe tsha mupo tshi sia murahu muzwila wa tshinyalelo ya zwishumiswa na vhathu . 
Khonadzeo ya khohakhombo i bva kha mitengo ya zwiḽiwa i gonyaho kha ḽevele ya ḽifhasi , nga maanḓa maelana na mitengo ya goroi . 
Tshiṅwe tshiteṅwa tshine tsha tea u bulwa ndi tsha uri Minista vha nga tendela masipala lwa tshoṱhe kana lwa tshifhinganyana uri u sa ite zwa u kala ndeme ya ndaka arali masipala u tshi nga kona u sumbedzisa uri zwa u kalwa uho ha ndaka idzo zwi a u konḓela vhukuma . 
Inwi ni tamba bola .
57 Vhonani u kumba mashika
U khoutha tsheo ipfi nga ipfi
3.1 Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo rwelaṱari Ṅwedzi wa Vhafumakadzi ngei Union Buildings nga ḽa 31 Fulwana 2014 fhasi ha thero : " Anivesari ya vhu 60 ya thendelozwiwa ya Vhafumakadzi sa tshipiḓa tsha miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo , hu tshi Iswa Phanḓa Adzhenda ya Vhafumakadzi ! "
Ri ḓo bvelaphanḓa na vhaṅwe u tandula zwiko zwoṱhe zwa fulufulu ḽihulwane ḽo vusuludzwaho nahone ḽi sa nyeṱhi hu si na ndavha na phimo dzavho dza zwino dzi nga vha dza ḓuvha , muya , maḓi gese ya mupo kana zwiṅwe na zwiṅwe . 
Ṱhoho ya mafhungo a gurannḓa i ri mini ?
Ngona dza u funza kushumisele kwa luambo
Tshifhinga tshoṱhe thundu dzi nga ṋetshedzwa nga sekhithara dza phuraivethe kana dza muvhuso , naho hu na khonadzeo ya maimo a vhukoni o fhambanaho . 
Ho vha a na khwiniso i vhonalaho kha kushumele kwa thero dza vhuṱhogwa . 
13 . Vhupuli , Vhushumeli na u shumiswa nga u kombetshedzwa
Zwigwada zwi nga dzhia tsheo zwi na nḓivho , nga u tendelana , u itela uri zwi vhe tshiphiri .
Khumbelo ya dokhumenthe ya u enda
Nga ṅwambo wa izwo , ri hana ndindakhombo kana vhuimeli vhuelanaho na ndondolo kana u sa bvisela khagala Data . 
Luambo lwa u kungedzela
Rannda ya Afrika Tshipembe , ine ya wela kha dziṅwe dza tsheledze nnzhi dzine dza vhambadzwa kha mimaraga ine ya khou bvelela , yo tsesa nga maanḓesa vhegeni dzino .
Naho zwo ralo , mvelelo dzo vha dzi siho tsini na vhunzani ha u pindulela ha vhathu , nga maanḓa malugana na mutevhe wa maipfi . 
Nḓowetshumo yo thoma u sedza zwihulwane kha khamphani nnzhi ṱhukhu na dza vhukati dzi nga vha dzo bva kha vhubindudzi , dzo bva kha maraga wa tsireledzo , dzo ṱanganyiswa na , kana dzo rengwa nga khamphani dza sekhithara ya phuraivethe khulwane na nga khamphani dza dzitshaka . 
b . arali vha sa koni u vhala , vha tea u ḓivhadza pholisa , uri ḽi kone u vha vhalela tshitatamennde na u vha humbela uri vha khwaṱhisedze zwi re ngomu nga u tshi saina kana nga u ganḓisa gunwe khatsho ; na
Mbidzo ya u ḓiimisa lwa ikonomi , vhulamukanyi ha matshilisano , vhuthihi ha lushaka , na ṱhanganelano ya dzhango khulwane zwo tea zwino ngauri mveledziso ya ikonomi i sa nyeṱhi ine ya vha na masiandaitwa kha riṋe hu na mveledziso dza ikonomi dzo khetheaho a zwi athu u kona u swikelelea . 
U isa milandu kha zwa vhulamukanyi a zwo ngo vhuya zwa thusa .
Phaka ya Vhufhaṱazwikepe ya KwaZulu-Natal kha Vhuimangalavha ha Durban vhu ḓo vhuisa khaṋo u bva kha vhubindudzi vhuswa , mbambadzelannḓa na u sika mishumo .
Ri khou lingedza u mona na khuḓa . 
Iṱo , sa tsumbo , ḽi lavhelesa tshithu , fhedzi vhuluvhi hu a tshi ṱalukanya ha ṱalusa tshithu itsho . 
Atikiḽi i sedza kha Cradle of Humankind sa fhethu he vhathu vha bva hone . 
Kha ṱunḓe pfulo ya bulasini na zwiḽiwa zwa zwifuwomvumvusi
Ri tea u ṱanganeda zwa vhukuma uri Muphuresidennde Vho Mandela , vhane vha funwa nga riṋe roṱhe , vhaswa na vhahulwane , vharema na vhatshena , a vha tsha vha muswa .
U ṱumiwa ha CBP kha IDP Ḽiga ḽa V
Muhumbulo wa ndeme kha mafhungo a nyaluwo u tea hafhu u vha wa vhuimo ha nṱha kha mishumo na tshivhalo tsha vhashumi vha re na zwikili na vhubveledzi . 
Musi vhathu vha tshi anzela u amba na u ḓidzhenisa kha nyambedzano idzi , vha a kona u vhonesa uri dibeithi ya u shaya zwikili i vho konḓa hani . 
Ndivho ndi u engedza mbuyedzedzamalaṱwa na mvelele ya u shumisa hafhu ngei Zimbabwe . 
Ṋeani mbuno kana ṱhalutshedzo ya muhumbulo waṋu wo khetheaho kana mihumbulo . 
Vha tea u vha na muimeli ane a kona u dzhia tsheo kha vhupo havho ha u shumela tshifhinga tshoṱhe nga tshifhinga tsha ṱano u ṱanganedza vhaeni na u dzhia dzioda . 
Zwazwino ndi tshifhinga nahone ndi pfanelo dzavho dza uri vha eḓele nga mulalo kha mavu e vha bebelwa khao , mavu e vha lovha vha tshi khou a lwela . 
Hezwi zwi katela u ita ṱhoḓisiso yo dzudzanywaho ya sisiṱemathikhi ya vhuṱanzi na data yoṱhe ine ya ḓo vha thusa , u dzudzanya ḽiṅwalo ḽa mulayo na u sedzulusa khohakhombo dzi baḓekanywaho na u tshimbidza bindu ḽavho nga nḓila yavhuḓi .
Musi vhorakhonṱhiraka vha tshi bva kha tshiṅwe tshipiḓa u ya kha tshiṅwe , vha ṱoḓiwa uri vha nweledze nzudzanyo dza nṱha dza khohakhombo na u sumbedza zwikili zwo angalalaho zwa vhulanguli ha mishumo na zwishumiswa . 
Zwi tevhelaho ndi manweledzo a tshaka dza ndeme dza zwibveledzwa zwi shumiswaho kha Vhuimo ha Vhukati na zwivhumbeo zwa luambo zwi wanalaho kha izwo zwibveledzwa .
Ṅwalani madzina a zwipuka zwa rathi kha zwe zwa buliwa tshirendoni itshi nahone ni ṅwale na muungo une zwa ita nga fhasi . tshimange phrr
Madzangalelo a mabindu a dzitshaka na mabindu apo o sumbedzisa masiandaitwa a vhugevhenga kha vhuendelamashango na zwo vhulungwaho mashangoni a nnḓa . 
U shumisa ḓivhaipfi i tshimbilelanaho na ṱhoho
Ṱhalutshedzo ya phambano : Phambano dzo bva kha u lenga hu sa thivhelei kha u thoma u shuma ha dziṅwe thandela dza ṱhogomelo . 
4 . Arali Jabu u nga khonela kha tsha monde tshaṋu .
Vhabebi na vhaunḓi vha na mushumo wa ndeme une vha tea u ita u vhona uri vhana vho tsireledzea na u londotwa .
Arali vha tshi ṱoḓa u vhambadzela rumela zwishumiswa nnḓa ha shango vha fanela u wana thendelo i no bva kha vhalanguli vha vunḓu arali tshishumiswa tshine vha khou ṱoḓa u tshi bvisela nnḓa ha shango tshi sa bvi kha khuvhanganyo ya vhane vha tou fuwa ' ex-situ ' u fana na muziamu , nnḓu ya mishonga ya zwimela , bannga ya dzidzhini kana vhakuvhanganyi vha zwa mvelele vho ḓiṅwalisaho .
4 . Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho . 4.1 Tangedzelani ḽeḓere ḽa phindulo i re yone .
zwine zwa vha ngomu ha mushonga na vhuhali hazwo
Sa i zwi vhana vhaṱuku zwihulwane vha vha vhe khomboni na u ḓitika nga vhomme avho , vha ṱoḓa tsireledzo yo khetheaho na thikhedzo tshifhinga tshoṱhe , zwihulwane nga tshifhinga tsha dzinndwa , tshinyadzo ya mupo na vhuleme ha zwa ikonomi . 
Musi ro no humbula nga mafhungo ayo , ḽivutshelwa ḽiḓaho nga murahu ḽi nga dzhiwa ḽi tshi pfesesea , sa musi ḽi tshi sumbedza ndeme yo teaho , ri tea u dzhenisa zwiṅwe , muṅwe muthu , mutambo kana nyito . 
7 . Madalo a Tshiofisi nga Muphuresidennde wa Senegal Vho Macky Sall
Zwi kha muhumbeli u khwaṱhisedza uri khumbelo dzavho dzo posiwa , kana dzo ḓiswa nga tshanḓa hu tshee na tshifhinga . 
Tshikolo
Mushumi /muthusi wa muṱani / hayani , mudzulangeo
Khohakhombo dzi wanalaho dzi hone : Khohakhombo dza khiredithi dzine kanzhi dza vha diphosithi dza kheshe , zwi nga ho kheshe na vhavhilwa vha thengiso . 
KHA VHA VHE A ṰANGANEDZAHO
Mihasho yoṱhe ya muvhuso i ḓo sendeka mbekanyamishumo dzayo na maitele a u sika mishumo ya ndeme .
Vho ri muhasho u khou pulana u swikela vhalwadze vha 800 000 mafheloni a ṅwaha hoyu wa muvhalelano .
Mulayo wa u humbulela uri a u na mulandu u swikela zwi tshi khwaṱhisedzwa nga khothe u ṱoḓa uri nyiledzo dzo pimiwaho vhukuma ndi dzone dzi shuma . 
Ndi ṱamba maṋo luthihi nga ṅwedzi .
U ita ngudo dza u tea nga ha nḓila dzine dza nga shumiswa kha muelelo wa fhethu hune ha nga vha na miḓalo hu re vhupo ha vhudzulo ha vhathu . 
Yo vha i tshi khou gidima nga luvhilo luhulu u fhira zwidimela zwoṱhe .
Maḓi a bvaho kha zwiko zwiṅwe fhasi ha mavu a nga vha na ḽeveḽe ya nṱha ya gesepfuḓi , nṱha ha tshivhalo tsha nṱha tsha dzikhaboneithi . 
Nga murahu ha khetho na u Rwelwa ṱari ha Phuresidennde ho ḓa u vulwa ha Phalamennde nga Fulwana na nḓisedzo ya u Amba na Lushaka nga Phuresidennde muswa . 
Mishonga minzhi ya asima , sa tsumbo , zwiṱeroidi zwi no tou fembedziwa , zwo tsireledzea kha u zwi shumisa u muimana .
Muvhigo uyu u shuma sa muelo wa u sumbedzisa mvelaphanḓa ya lushaka kha u kona pfanelo na vhuvha ha vhana .
Vha tou vha vhalwi vha tshanduko ya zwa matshilisano , vhane vha ṱoḓea kha shango ḽashu kha u thathela kule zwa tshifhinga tsho fhiraho zwe zwa vha zwi tshi lwisa vhathu na u sendedza tsini zwa u swikela zwipikwa zwa Afrika Tshipembe ḽo faranesaho .
Nyambedzano idzi dza masia mavhili dzi ḓo shuma kha u bveledza na u edzisela vhukwamani ha masia oṱhe u ya phanḓa . 
Zwibveledzwa zwo fhambanaho zwo nangwa kha tshifhinga tsha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe .
Masia maswa o sedzwaho khao na u fhungudza mutheo a dzheniswa u shandukisa kuvhulungele kha zwithu zwa ndeme . 
khumbelo ya thendelo ya mapholisa ( fomo ya RPC )
U monitshara u bvela phanḓa ha u shuma
U ṋetshedza mishumo yo khwiniseaho lwa khwine kha ndaṱiso yo teaho . 
goloi dza vhaṋamedzwa - vha tea vha na miṅwaha ya 21
Ri ṱoḓa , naho zwo ralo , u ita uri maga a vhe khagala vhukuma . 
6 Zwithu zwine nda zwi funesa . . .12
puloto ṱhukhu ---- ndi nyito i thusanaho na nyito i bvelelaho kha puloto khulwane ya ḓirama kana nganea .
U rangela u vhala ( u ḓivhadza tshibveledzwa )
zwishumiswa zwo fhambanaho ( props ) sa tsumbo , bola , zwithu zwa mielo na zwivhumbeo zwo fhambanaho , zwiambaro zwa kale
Tshumelo ya Tshitshavha
Ndima ya 3 Sisiṱeme dza Ndangulo ya Kushumele
U ṱangana ha vhathu .
A si tshidzumbe uri ndaulo ya US zwa zwino , kana zwiṱuku nyana kha sekele ya ṱhuṱhuwedzo yavho , zwa nga dzingadza muhumbulo wa u hwavha vhuṅwe vhupo hafhu , sa izwi vho sedza kha u fhaṱulula na u vhumba hafhu dzigu ḽoṱhe ḽa Mabvaḓuvha Kati . 
Thandela ya Cornubia ya Dzinnḓu i khou ṋetshedza nnḓu dzine dza khou ṱoḓea nga maanḓa kha vhadzulapo vha KwaZulu-Natal .
Muhasho u khou shumisana na Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe na Lions Club kha u maga dzibege dzine dza khou itwa nga mapuḽasiṱiki ane a khou tou shumiswa hafhu , nga ngomu hu tshi khou shumiswa gurannḓa . 
Khumbelo ya ḽ aisentsi ya tshikwekwete tshapo tsha u rea khovhe
Vha humbelwa u ṱanganedza uri khumbelo yavho a yo ngo bvelela arali vha sa pfa tshithu kha Ofisi ino nga murahu ha miṅwedzi miraru datumu ya u vala yo fhira . 
U shumisa mafhungo a re na tshaka , vhulapfu na zwivhumbeo zwo fhambanaho
U kungedzela hu nga vha na ndovhololo vhukuma , nahone huṅwe u kungedzela a hu na zwine ha bveledza . 
( a ) ta na u laula nzudzanyelo dza nga ngomu , maitele na matshimbidzele ; na
Arali ṱhoḓea idzi dzi nga si zwikelelwe , ṱhoḓea ya u engedza sisiṱeme tshifhingani tshiḓaho , i tea u sedzeswa . 
( h ) Hu tea u vha na ndangulo ya khwine ya vhashumi khathihi na maitele a u bveledzisa phanḓa vhashumi kha mabuḓo avho a mishumo , u itela uri hu bveledzwe nga vhuḓalo vhukoni ha vhathu .
Mashango maṱuku nga vhunzhi , a nga ho sa Mashango a Nodiki , a omelela kha uri mbekanyamushumo dza saintsi dzoṱhe dzi tea i livhana na tsedzuluso ya mashangoḓavha . 
Masipala wo , naho zwo ralo , sedzesa kha mushumo wa u vhulunga zwiko zwawo zwa ndeme , hu tshi katelwa : 
Vhupo vhu khakhisaho , kha ḽiṅwe sia , u kombetshedza kha matshilele , u fhungudza khetho na u gonyisa mitengo . 
Zwithithisi
Mitengo ya u dzhenelela - heyi i katela vhashumi , tshifhinga na zwikwama .
Tshivhalo itshi naho zwo ralo tshi bviselwa khagala u bva kha notsi u ya kha zwitatamennde zwa ṅwaha . 
Bugu dzo randelwaho gireidi ( murole ) yeneyo ndi dzone dzine dza nga shumiswa malugana na nyito dza u vhala na tshigwada .
Mashango aya hu katelwa United States of America , Tshipembe ha Korea , Russia , France na China .
Ndi nnyi muṅwe ane na nga mu founela musi ni tshi ṱoḓa thuso ? ____________________________________________
Vhudavhidzani vhu pfadzaho ndi ha ndeme u itela u shumiwa zwavhuḓi ha khumbelo na mbilo . 
Muelo uyo u ḓo vha muṱuku nyana wa phandakati ya nga ngomu ya lufhera lwa mutsiko kana phandakati ya nga ngomu ya lufhera lwa ṋanḓo yo thivhelwaho , zwi tshi bva kha uri ndi kha lufhera lufhio kha mbili he ya dzula ngomu ha luṅwe . 
U sumbedza u kona u vhala e eṱhe ( u vhala ho ṱanḓavhuwaho u itela u ḓiphiṋa , mafhungo na u guda ) Zwiṱ
I tevhelaho i ḓo , arali zwo tea , ita khumbelo uri ndulamiso na nzudzanyo zwi itwe . 
U amba nga tshifhinga nga u tou buletshedza hu rangela ha u tou amba nga u angaredza . 
Ndi mvelaphanḓa ya ikonomi na matshilisano fhedzi a ḽa Afrika Tshipembe ine ya ḓo kona u bveledza lupfumo na vhudziki ho teaho u tandulula u shaea ha ndinganyelo dza tshifhinga tsho fhiraho lwa tshoṱhe , zwi tshi ḓo ṋetshedza zwikhala kha vhoṱhe zwa vhutshilo ho vhofholowaho na hone vhure na tshirunzi . 
U ya nga mulayo miṱangano yoṱhe ya khoro i fanela u tshimbidzwa u ya nga Milayo ya Ndaela ine yo vhumbwa nga Dziadzhenda na Miṱangano , madzulo na nḓila ya kuitele , hu tshi katelwa na u vouta . 
Vho ri : " Muphuresidennde , vhunga ri tshi khou elelwa miṅwaha ya 100 u bva tshe mulayo wa Mavu wa 1913 wa ḓivhadzwa kha u sundudzwa ha vhunzhi ha maAfurika .
Sam wikende yoṱhe ?
U dzhenelela kha zwa mitambo na vhuḓimvumvusi zwi dzhielwa nṱha nga Mbumbano ya Vhuthihi sa pfanelo ya vhathu ya mathomo ine mivhuso yoṱhe ya tea u ṋetshedza vhadzulapo vhayo vhoṱhe . 
( iv ) u eletshedza Miraḓo ya muvhuso wa lushaka na ya vunḓu malugana na maitele a vhashumeli vha tshumelo ya vhathu , hu tshi katelwa na a u kunga vhashumeli , kutholelwe , u sudzulusa , u bvisa mushumoni , na zwiṅwe-vho zwi yelanaho na mishumo ya vhashumeli kha tshumelo ya vhathu
U ita nyambedzano nga ha zwidodombedzwa zwo khetheaho
j ) Phurofesa Vho Sunil Maharaj ( vho tholwa hafhu ) ;
Miṱa yoṱhe ine ya vha kha vhupo ha dziḓoroboni vhune ha vha fhasi ha ndango ya Masipala wa Prince Albert i khou ṋetshedzwa vhuṱumani ha zwa maḓi kha muthu nga muthihi . 
Tshileludzi tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndondolo ya mutakalo tshi tea u ambedzana nga ha izwi na muofisiri wavho wapo kana wa dzingu na u wana thendelo yo tou ṅwalwaho ya u vhofhololwa u ya nga ha mulayo wapo . 
Tsho sumbedzwa kha musuku hune tsha vha tshiga tsha u sumba u baḓekana hatsho na ḓuvha khathihi na maanḓa a nnṱhesa .
U ṅwala phindulo Inthaviyu
Vha rumele khophi dza u ḓadzisa khumbelo , dzine dza vha na zwidodombedzwa zwa tshidzumbe zwa khamphani , kha Muṅwalisi wa dziGMO .
U ḓala ho linganaho ha mimaraga ya kale wo kombetshedza vhoramabindu uri vha sedze kha mimaraga ya mashangoḓavha hu u itela u tshila . 
Sa izwi tsheo i tshi ḓo wanala vhukati na u itwa lwo fhambanaho , hu na tshivhalo tsha fhethu hune tshe ya fiḽosofi ya nga bveledzwa u itela u vhea zwidodombedzwa zwa tsheo ya tshiṱirathedzhi . 
Musi Muphuresidennde vho rambiwa u dzhenela dzulo ḽihulwane ḽa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , vha dzula kha rou ya phanḓa u ya kha tshanḓa tsha u ḽa tsha Mudzulatshidulo , kha tshidulo tsha Vhuphuresidennde tsho korwaho tshiphugaṱhalu khatsho .
DIO u ḓo fara rekhodo u swika muhumbeli onoyo o no badela mbadelo dzo tiwaho ( arali dzi hone ) .
ha 4 kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza .
U humbudzwa ha vhone na dokotela wavho uri vha ḓe vha sedzuluswe mutakalo nga misi na u ita ndingo dzi lavhelesaho tshiimo tsha mutakalo wavho na u khwinisa dzilafho ḽavho he zwa tea .
U vhona zwauri hu a swikelelwa tshumelo nyangaredzi dza vhomakone vhuongeloni . 
Vhubveledzi kha nḓisedzo na u lambedza tshumelo dza muvhuso ho tea u shandukisa mimasipala nga nḓila yavhuḓi yo teaho yo ḓisendekaho nga vhashumi vha tshiimiswa . 
Mbadelo ya muthelo wa tshinganyana
Minista wa Pfunzo vho vula tshikolo tshiswa tsha phuraimari ngei New Town vhuṱamboni he ha itwa nga Musumbuluwo .
Kuitele kwa u tshimbidza ku khou sedza kha u swikelela zwipikwa na tshanduko tsha u fhedzisela . 
" Ṱhahelelo ya mafhungo a mbadelo dza mutholwa " ndi ya ndeme arali mbuelo i tshi dzhielwa nṱha kha vhuimo vhu re hone ha mafhungo a zwa masheleni a Tshikwama a vhu nga ḓo imelelwa zwavhuḓi . 
Tshipikwa ndi u vhona uri bono , mishumo , zwipikwa zwa maano na ndivho ya Muhasho zwo swikelelwa . 
Hune zwa konadzea , vhorabulasi vha ḓo sumbedza kushumisele kwa mitshini yavho masimuni . 
Miraḓo i ṱhompheaho ya Buthano ḽa Lushaka ,
Mulingo u dzula u wa u phaḓaladza zwiko zwashu , hu na mushumo muhulwane fhedzi hu si na mvelelo na zwo sedzwaho khazwo . 
Ri nga si kone u ṱandavhudza nyimele nga nḓila yo linganaho , mivhala i xelelwa nga nzhemu kha nyambedzano , fhedzi nṱha ha zwoṱhe , tshenzhemo yashu ya muzika i nga kha tshipiḓa tshihulwane i fhira maipfi . 
U konadzea ha zwithu
Vhunzhi ha zwibadela na dzikiliniki zwi ḓo ṱoḓa u khwiniswa hu hulu uri zwi kone u swikelela maimo ane a ṱoḓwa nga"Health Standard Compliance . "
Kha u ṱuṱuwedza mashumele avhuḓi na vhuḓorobo khathihi na zwikhala zwa fhethu ho vuleaho nahone hu konḓaho , ndi zwa ndeme u ṋetshedza ndededzo ya mveledziso , zwine zwa vha ndivho ya ndima iyi . 
Mugudimuhumbeli muṅwe na muṅwe u ḓo swaya tshifuwo tshithihi . 
a ) Vho Motshoanedi Johannes Lesejane ( vho tholwa hafhu sa Mudzulatshidulo )
3.8 Vha ḓivhadza arali Mulangi wa Vhutshitshisi ha Nnyi na nnyi o dzhia tsheo ya u sa tshutshisa mulandu ; lune vha nga fheleledza vho ṱoḓa vhutshutshisi ha phuraivete na kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa malugana na izwi ;
Thyeori i tikedzaho u shuma ha phontshi ndi ya uri i dzula yo vulwa musi mulomo wo valwa na u valwa musi mulomo wo vula . 
U tiwa hu fanela u ṋetshedzwa zwi tshi ya nga tshiimiswa .
EPA i ḓo aluswa nga Thendelano ya Nyandano ya Mveledziso ya Mbambadzo ( TDCA ) YE Afrika Tshipembe ḽa saina nga 2000 na EU .
U engedza tswikelelo kha tshumelo dzi re hone dza vhathu vha lwalaho vhufamuraḓo . 
U sumbedza mishumo
Musi vhashumi vha tshi khou humela mishumoni , Khabinethe i ṱuṱuwedza vhatholi na vhashumi uri vha shumisane , nga maanḓa musi ikonomi ya ḽifhasi i tshi kha ḓi vha kha mutsiko , u itela uri Afurika Tshipembe ḽi kone u vhuedza na uri ḽi sa lozwe mishumo ya ndeme .
Avho vhane vha ita zwa vhuloi , hu nga vha vhuloi ha vhurereli kana mvelele , a si vhanzhi hone vha ṱoḓa u tsireledzwa nga Ndayotewa .
Vhafarisi vha tea u rekhoda vhuḓipfi havho hoṱhe u itela u vhona uri mbudzisambekanywa yo vha i tshi tatisa kana hai . 
Ri fanela u ḓifara nga nḓila ya uri ri nga kha kavhiwa , kana u shelela vhaṅwe , nga u ralo kha ḓitsireledze na u tsireledza vhaṅwe kha tshinyadzo . 
Ndi bindu ḽi tshimbidzwaho nga muṱa ḽine nga huṅwe ḽa thola vhashumi zwi tshi bva kha u ḓala ha mushumo . 
U topola na u vhona maḽeḓere na mibvumo mathomoni a fhungo .
Nga murahu vhege , a hu tshe na huṅwe u khwiniswa kha maraga hune ha ḓo itwa . 
Zwi nga sika na tshikalo tshihulwane tsha vhuthu na u dzhenelela kha mvumbo yo khetheaho ya vhupo . 
Ndingo dza Lushaka dza Ṅwaha(ANA)
Izwi zwi tevhelwa nga u lugiswa ha makumedzwa a u fhedzisela na matheriaḽa a bugutshumiswa .
vhadzulapo vha tea u shumisana na NGO , CBO na madzangano a polotiki u bveledza makumedzwa ane a tea u lavheleswa nga khoro
Vhuongelo hashu ho ḓo alafha mbonzhe dza u swa nnzhi , vhunzhi hadzo dzo vha dzi kha vhana . 
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u
Hu tea u vha na u ombedzela ho khwaṱhaho ha uri u ṋetshedza vhuṱanzi ha tshipondwa phanḓa ha Khomishini a zwo ngo sokou tou vha mafhungo a u vhiga nga ha zwo fhiraho . 
Vha humbelwa uri vha sumbedzise kha fomo ya khumbelo uri phemithi vha ḓo ya vha i dzhia naa kana i tou rumelwa khavho .
Sa zwine zwa ḓo sumbedziswa nga murahu , khumbulelo idzi dzi nga tea u bvela thungo arali theo ya mulayo ya ṋekedza zwo fhambanaho kha mbetshelwa dza mulayo . 
Muhaṱuli Muhulwane o imisa maambiwa u itela u tendela uri hu vhalwe vouthu . 
3.1.6 . Ṱhoḓea ya u kona u ṋetshedza ṱhoḓea dza vhudavhidzani dza vhathu hune ha vha na vhuleme ha luambo , sa vha re na vhuholefhali ha u sa vhona na / kana vha sa pfi .
Tshipikwa tshihulwane tsha Tshiimiswa tsha Afrika Tshipembe tsha Nḓowetshumo ya Vhupileli , Ḓanzhe Tshiendatshikhalani ndi u imela nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe kha mafhungo a dzangalelo ḽo ṱanganelaho kha u isa phanḓa mbuelo , u sa nyeṱha na vhuḓifhinduleli ha matshilisano kha bindu . 
Masipala wa Tshiṱiriki wo dovha wa renga zwishumiswa zwa puḽanti u itela Masipala u itela u khwaṱhisedza vhukoni ha u shuma mushumo uyu nga nḓila yone . 
Hezwi hu vha ho sedzwa kha mushumo wa ndeme une wa khou itwa nga dziSOC wa u shandukiswa ha ndeme ha ikonomi ya zwa matshilisano zwine zwo ambelelwa kha mbekanyamushumo ya Ndaulo ya Vhuṱanu .
- A hu na muthu Afrika Tshipembe ane a ḓo eḓela na nḓala .
Batho Pele ndi nḓila ya vhuḓifari ha iwe muṋe phanḓa ha vhaṅwe , ndi u ḓilugisela u khwaṱhisedza pfanelo dzavho na ṱhoḓea na u ḓiimisela u vha thusa na dzhiela nṱha matshilo avho .
Nga tshikati vhalwadze vha nga ngomu vho valelwa maongeloni a TB vho dzula tshifhinga tshilapfu u fhirisa zwe zwa vha zwo lavhelelwa . 
Izwi zwi itwa nga ndavheleso , nyambedzano , tsumbedzo dza u ita , khoniferentsi dza mudededzi na vhana , u ṱangana hu si ha fomaḽa kiḽasini , n.z.
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 U thetshelesa na u amba(orala na / kana nḓowenḓowe )
Fhedzi , kusedzele nga u angaredza kwa vhathu vhanzhi kwo vha kwa uri " Khoro " ndi dza fhasi .
Nahone mushumo uyu u huliseaho nga matshudeni a zwa dzilafho na madokotela u tea u bveledzwa hu na u dzhielwa nṱha ho fhelelaho uri zwitshavha zwashu zwi dzule zwi vhukati ha matshilo ashu . 
1.11. Musi shango ḽi tshi khou pembelela mvula dze dza vha dzi tshi khou lilelwa ngaurali dzine dzi ḓo thusa vhukuma kha u ri vhofholola kha gomelelo , madamu na milambo zwi khou sumbedza u ḓala vhukuma .
Komiti dza wadi dzi tea u shumisana na CDW saizwi na Komiti dza Wadi na CDW dzo ṱumanywa nga tshitshavha na khoro
Muvhuso wo thoma Tshigwada tsha Dziminisiṱa tsha u Shuma kha Nḓisedzo ya Tshumelo , na vhurumelwa vhu bvaho kha sekithara dzo fhambanaho .
A vha koni u ita ndingo dza zwi tshimbilelanaho na zwa dzidzhini Afrika Tshipembe .
Kha vha dzhiele nzhele uri u ṱaluswa ha avha vhathu hu wanala kha Khethekanyo ya 4 ya Gaidi ya Vhulanguli ha CBP / IDP
Mbadelo ya sisteme ya thikhedzo i sa vhuedzi a i koni u nga dzhielwa nṱha fhedzi nga miholo na zwikwama zwa u tshimbidza zwo ṋetshedzwaho dzone . 
zwinepe zwivhili zwa muvhala zwa phasipoto zwine a hu athu u fhela miṅwedzi miraru zwo dzhiwa .
Hu na nḓila nnzhi dzien nyimele ya fhethu kha kudzulele zwa vhanga zwikhala zwa mishumo ya ikonomi . 
Hu sina u ṱola na u ela ri nga si ḓivhe uri ri khou kona kana u kundelwa u swika ngafhi .
Gauteng ndi mushela mulenzhe muṱuku wa vhuraru musi zwi tshi ḓa kha mishumo ya vhulimi ya shango . 
Khumbelo ya ndaela ya u kokodza muthelo phensheni
U vhala zwibveledzwa zwa matshilisano , tsumbo : thambo
Muvhigo wa vhaṅwali u bula uri , musi hu na maga a u sa tambisa mabammbiri na zwilinganyo zwa mupo zwine zwa nga fhungudza masiandaitwa , zwi nga tou kwama fhedzi zwipiḓa zwiṱuku zwazwo . 
Vhubveledzi uvhu vhu tikwa nga milayo yo dodombedzwaho ya u khwaṱhisedza uri vhapondiwa vha a vhudzwa nga ha pfanelo dzavho . 
Kupfesesele
-- Mitambo ya luambo
Zwiṅwe hafhu , hu nga si vhe na nyambedzano i pfadzaho ya u bvisela khagala vhupileli hu si na u vha na vhuḓifhinduleli nga tshenetsho tshifhinga kha izwo zwine u tenda na u bula hu itwaho nga vhahwelelwa ha tea u ṱanganedzwa sa vhuṱanzi . 
Ndovhololo ya mibvumo yo itwaho kha Themo ya 4 ya Gireidi ya 1
Naho hu na uri hu na zwivhuya zwa fhethu afha havhuḓi , zwa zwino ri wana phesenthe nthihi fhedzi ya maraga wa ḽifhasi wa u lugisa magungwa na u fhaṱulula . 
Nga u ita ngaurali , ri ḓo dzulela u tinya milingo ya u ḓodzwa museṱo nga u bvela phanḓa hashu nga u guda kha tshenzelo tshifhinga tshoṱhe . 
Vhathu vha ṱanganedzwa uya nga tshivhalo tshine tsha nga ṱanganedzwa .
( c ) u sa kona u ita mishumo ya ofisi yawe .
Vhalanguli na vhafari a si vhaambeli vho tendelwaho vha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , na uri mihumbulo yavho a i tou tea u sumbedza iyo ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka . 
Ngauri vhunzhi ha vhaswa vha khou dzhena kha makete wa mishumo ṅwaha na ṅwaha , ikonomi I fanela u sika mishumo minzhisa ya vhaswa u fhirisa zwine zwa vha zwone zwino , u itela uri tshikalo tsha vhushayamushumo ha vhaswa tshi dzike .
muofisiri a ṅwalisaho , kana
Gumofulu ḽa R7 350 nga muundiwa kha miṅwaha mivhili ( zwo fheliswa)*
Khothe itea u ṋea muhumbeli tshikhala tsha u vhea vhuṱanzi phanḓa hayo nahone ya dovha ya fha muhwelelwa tshikhala tsha u itela khaedu vhuṱanzi uvhu na u vhea vhuṱanzi kha khanedzo phanḓa hayo . 
Maitele a u ridzhisiṱara
U dzhielwa nṱha hu fanela u itwa hu tshi dzheniswa sisiṱeme dza u dudedza maḓi dza soḽa phanele dzine dza ḓo vhumba tshipiḓa tsha vhurangeli ha Eskom u fhungudza kushumisele kwa muḓagasi . 
Zwikhala zwihulwane zwi dovha hafhu zwa vha hone kha dzibannga uri dzi dzhenele kha tshanduko ya sekhithara ya vhulimi ya shango nga u ṋetshedza masheleni kha vhorabulasi vhaṱuku na vhashumi vha bulasini . 
Vhunga aya a magumo a modulu uyu , kha vha sedze zwiteṅwa zwihulwane kha ndima iyi vha nweledze nga u dzhia mafhungomatsivhudzi a no bva kha ndima dzoṱhe dzo ṱangana u itela uri vhashelamulenzhe vha kone u pfesesa maitele oṱhe .
Zwibveledzwa zwi no ṱoḓea zwa u ṱalula maitele a khemikhaḽa dza zwa baiḽodzhi , sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso yo ṱanḓavhuwaho , zwi katela zwiṱuṱuwedzi zwo vhalaho . 
Fhedzi , ri ḓo ita izwi nga nḓila ine ya sa kwame vhuendi , vhuvhambadzi kana vhuendelamashango vhukati ha Afurika Tshipembe na ḽifhasi nga nḓila i si yavhuḓi .
Dziodithi dza tshifhinga tshoṱhe dzo itwa u ya nga muhasho . 
Gumofulu ḽa mbadelo ine vhorakhemisi kana madokotela a phaḓaladzaho a nga badelisa u itela tshumelo yavho sa zwe zwa tiwa u ya nga mulayo wa Afrika Tshipembe .
Muṱangano wa komiti ya vhuhaṱuli une wa ḓo sedza bidi i songo rambiwaho i tea u swikelea nga tshitshavha . 
( 2 ) Mulangavunḓu khathihi na miṅwe Miraḓo ya Khorotshitumbe ya Khoro vha nga shumisa maanḓa a zwa Khorotshitumbe nga -
Ṱoḓea dza komiti ya bidi dzi kuvhanganya ṱoḓea dza u renga thundu kana tshumelo nga masipala . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP
Arali mundende wa vho wo phasa , vha ḓo badelwa u bva ḓuvha ḽe khothe ya vhea ṅwana kha ndondolo yavho .
Khethekanyo ṱhukhu ya mavu i ṱoḓa uri phambano i vhonale kha tshivhumbeo tsha mavu , na thophogirafi ya fhethu ndi elementhe ya tshivhumbeo tsha ndeme nga maanḓa tsha u thoma ngatsho . 
maṱhakheni , siangane , fhethuvhupo , mushumo wa muanetsheli , thero , kufhedzele na mafhedziselo
Mashumele avhuḓi a vhulanguli ha masipala a tea u dzulela u vhonala nga nḓila dzoṱhe . 
Ri tea u vhekanya ndeme ya u khwiṋiswa ha zwiporo na u engedza zwiwo na u engedza dzinḓila . 
Hezwo zwo vha zwi saathu konadzea u itea u swika zwino nga nṱhani ha ṱhahelelo ya ndambedzo ya u lugisela thandela , khoṋo khulwane kha u ita uri mihumbulo ya thandela i vhe yo lugela ndambedzo na u thomiwa .
Zwo ralo ri ita khunguwedzo kha vhathu vhashu uri vha ite nḓowedzo ya pfanelo dzavho dzau gwalaba nga mulalo na hone hu si na dzikhakhathi .
( 1 ) Maanḓalanga a re ngomu ha khorotshitumbe ya lushaka ane a langula milayo ifhio na ifhio i no wela nnḓa ha Vhusimamilayo ha Phalamennde musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma , a ḓo isa phanḓa na u langula uyo mulayo u swikela u tshi ḓo ṋetshedzwa kha maanḓalanga a no wela kha Khorotshitumbe ya Vunḓu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 14 tsha uyu Muengedzo .
Naho uhu u ṱuṱuwedzwa nga muthu kha vhupo ha lwanzheni zwi si nga si vhudziswe , zwi tou vha vhuṱanzi uri ṱhuṱhuwedzo a i dzuleli u vhangwa kha hu kuvhanganaho maḓi fhedzi kha Ḓanzhe ḽa Baltic . 
6.3 Gondo ḽa lwendo lwa mishumoitwa ya u pulanela
Vhakhantselara na Zwitshavha vha nga thusedza LED nga nḓila dzi tevhelaho :
Hu si nga muṅwe muthu , nahone hu si nga vhone vhaṋe nga datumu ya nga murahu . 
Nga nṱhani ha u wa ha vhulimi ngei Polish , mihwalo ya mufusho muhulwane zwa zwino a i khou wanala hunzhi . 
U themendelwa ha mugaganyagwama ndi tshiṅwe tsha thasiki dza zwithu zwa ndeme zwine zwa itwa nga vhakhantseḽara .
Muhasho u ḓo dzhenisa tshibogisi tsha mitha kha kantini u itela u redzhisiṱara tshivhalo tsha muḓagasi wo shumiswaho nga mubidi o bvelelaho . 
Tshumelo ndi mahala
Mulayo wa u angaredza ndi wa uri u dzhenelela , ha u tikedza na ha u lulamisa , hu tea u tshimbilelana na kushumele kwa tshikolo .
Ro ṱanganedza thikhedzo khulu ye vha sumbedza muvhuso washu . 
U topola vhaanewa na fhethuvhupo
Nyambedzano ya foramu / tshigwada
Madzingu a devhula-vhukovhela a tshiṱiriki itshi a vhonala nga vhulimivhufuwi ha u ḽa na miḓana ya vhuponi ha mahayani . 
Kha miṅwaha ya 20 yo fhiraho ro fara mitambo yo vhalaho ya dzitshaka na madalo a mvelele , zwine zwo alusa vhufarani ha tshitshavha na vhuthihi .
Mabindu na one a na mushumo wa ndeme - arali muṅwe na muṅwe a bindudza zwinzhi , mbuelo dza ikonomi dzi ḓo engedzea kha sekithara ya phuraivete .
tendelwa uri a sa nekane nga tsireledzo kha wili , kana
Tho ḓ ea dzi ṅ we dza u ḓ i ṅ walisa kha zwa Saintsi ya zwa Mupo
Wanani zwifhaṱo zwa nnyi na nnyi u ya nga zwikhala zwa fomaḽa zwa nnyi na nnyi na ndeme ya mutshimbilo wa dzinḓila . 
Pulane dza mimasipala ire tsini na tsini na madzingu dzi tea u elana zwavhuḓi . 
Fhedzi , arali zwi songo ḓisendeka kha milayo iyi yo tikaho u sa nyeṱha , nyito dzi na khonadzeo dza u wisa vhukuma zwiko zwa vhupo zwe zwa ḓisendeka khazwo . 
Ri a zwi ḓivha uri kupfesesele kwashu kwo goḓombela hani nga kha u guda mishumo ya vhorasaintsi na vhaḓivhi vha ḓivhazwakale . 
Mishumo yo tiwaho ya Komiti ya Wadi i kha khethekanyo 5 ya Tsumbanḓila i katela :
Maitele a u renga ha te u tumanywa na u bviswa ha masheleni . 
U shumisa maṱanganyi u itela
Sitediamu a tshi nga ḓo shumisa muḓagasi munzhi , nahone u ḓo shuma lwa tshifhinga tsho pimiwaho fhedzi . 
Mulayotibe wo lengiswa nahone u ḓo shumanwa nawo nga Komiti ntswa nga nṱhani ha u awela ha phalamennde na dzikhetho . 
Nga nnḓa ha ndeme ya zwa masheleni i re hone livhisani vhubindudzi hu eḓanelaho kha mahoro o teaho . 
Posani zwisagana zwiraru zwa tie kha thiphotho .
Zwe khethekanyo iyi ya sumbedza ndi uri CBP a yo ngo tea u nyadziwa arali hu uri vha ha masipala vho ḓiimisela u shela mulenzhe ha tshitshavha ha vhukuma nahone hu tshi hwesa maanḓa na nḓivho , mbuelo dza CBP a dzi na vhukono , fhedzi-ha hu na tshinyalelo ya masheleni a no vhonala ane a tea u bva khathihi na mushumo u si na vhukono wa u dzudzanya zwithu .
Musi ro sedza u fhungudzwa ha mugaganyagwama kha Muhasho washu , a huna u kanakana muhumbuloni wanga uri vhashumi vhashu vho ḓiimiselaho vha ḓo isa phanda na u shela mulenzhe kha bono ḽashu ḽa ṱhanganelano ya matshilisano , vhutsila , u shuma zwo khwatha na Western Cape yo ṱumanywaho . 
Tsheo u ya nga khethekanyo 29 ( 3 ) ya Mulayo ya u landula u swikelela khumbelo i kha tshivhumbeo tsho humbelwaho nga muiti wa khumbelo .
U bva kha kuvhonele kwa ndangulo ya ḓoroboni , tsiko ya mimakete ya ḓoroboni i shela mulenzhe kha thandululo ya thaidzo dza tsiravhulwadze . 
Tshigwada , tshi rangwa phanḓa nga ' Vhatshimbidzi ' , tshi fanela u sumbedza mishumo mihulwane na thandela tshitshavhani tsha havho na uri ndi vhonnyi vhaṋetshedzhi vha tshumelo .
Hu ṱoḓea maitele a tshifhinga tshilapfu u swikelela izwi , hu tshi katelwa na u tandulula zwikhukhulisi zwa vhukoni , u tendela u ita maedza o vhalaho kha zwivhumbeo zwa zwiimiswa na u shumisana na muvhuso wa vundu na wa lushaka .
Wana fomo ya khumbelo nga fhasi vha i ḓadze .
Thimu dza tshakatshaka dzi ḓo rumelwa uri dzi phule nḓila dza lushaka lugede lwa vhalwadze dzi no ḓisa thuso kha masia oṱhe a ndondolo . 
Kha nyimele ine kiḽaente ya odithi ya sa vhe na mushumo wa odithi wa nga ngomu , muoditha wa nga nnḓa a nga vha na vhuḓifhinduleli ha u ita matshimbidzele a odithi , ane o vha a tshi anzela u itwa nga odithi ya nga ngomu . 
Ri fanela u zwi ita ri tshi dovholola . "
U haseledza nga ha mulandu
Tholokanyanḓivho ya u thetshelesa
Naho u ḓurelwa kha zwa masheleni zwi tshi pfesesiwa nga muṅwe na muṅwe , u ḓurelwa ha u ṱanganedza vhuḓifari ha zwa matshilisano hu a fhambana u ya nga nyimele na zwifhinga zwa u ṱanganedza ayo maitele . 
Zwiitisi ezwi , fhedzi , zwi tea u kalwa ho sedzwa uri naho hu na zwiitisi ezwi , dzangalelo ḽa tshitshavha ḽi ḓo fhira u hana zwenezwo tswikelo i tea u ṋetshedzwa . 
Thandela dzo dzinginywaho dzi ḓo themendelwa nga komiti i ṋetshedzaho thendelo ya dzingu / vundu
Vhurifhi havho vhu tea u sumbedzisa uri ndi ngani vha tshi ṱoḓou renga zwa dzikhuhu na makumba nnda vha zwi vhuisa Afrika Tshipembe .
Ri ḓo dzhenelela kha zwimvumvusi zwa tshivhalo uri ri kone u swikela hedzi mvelele .
Mushumelavhapo u amba , hune zwa tea , nga ha zwikhala zwa vhupfumbudzi , kana vhubvo vhuṅwe ha thikhedzo , musi izwi zwi tshi khou wanala . 
Ndi zwa vhuṱhogwa u vhea milayo ya mutheo ya vhushelamulenzhe hune milayo yoṱhe , vhuḓifhinduleli , mpimo ya vhushelamulenzhe na pfanelo , khathihi na maitele , zwa pfeseswa na u tendelana ngazwo thoma . 
Mbambadzo na thekenyathengo
Ri tenda uri tshikoupu tsha khwiniso dzo dzinginywaho dzi fanela u haṱulwa zwiimiswa zwi re kha mutevhe , na zwiimiswa zwa masheleni izwo fhedzi , tshikwama tsha vhufareli , vhalanguli vha ndaka , zwikwama zwa nyawelo , zwikwama zwa phensheni na zwikimu zwa dzilafho zwa muelo u vhonalaho . 
Vhafhaṱi vha dzinnḓu vhoṱhe vha fanela u ḓiṅwalisa na NHBRC na uri dzinnḓu dzoṱhe dzi fanela u ṅwaliswa maḓuvha a 15 hu sa athu u thoma u fhaṱiwa .
U vhala ha musi muthu a eṱhe kana vhe vhavhili U vhala kha tshikalo tshine tsha konḓa , nga eṱhe a tshi itela u ḓimvumvusa .
Udzhenelela nga zwiṱuku
Miṅwedzi miraru u ya kha ya rathi
Muvhuso wo ḓikumedzela u ḓisa tshirunzi kha maAfrika Tshipembe nga kha ṋetshedzo ya tshumelo dza vhuthathatshili .
Ndongazwiga Mupeleṱo Zwipiḓa zwa maipfi
Arali vho zwi divha hu na tshifhinga uri vhado tea u ya u wana dzilafho , tsumbo , muaro , kha vha ite khumbelo vha rumele fomo ya khumbelo hu tshe na tshifhinga .
NDINGO DZA VHUKONI
U ḓadza tshibveledzwa tsha u tou vhona , tsumbo :
Nahone pfumedzano na yone i nga si swikelelwe u swika nyimele dza poḽotiki kha shango ḽashu dzi tshi vha dzo shandukiswa . 
Naho theori na zwiṅwe zwi re ngomu zwo katelwa , ho sedzeswa kha zwikili zwa zwithu zwi re khagala u fhirisa ndivho yo ḓaho nga zwa pfunzo , zwi tshi tshimbilelana na zwithu zwa ene muṋe zwi tshi kwama vhuvha hawe na vhuḓifari . 
Ndivho ya mushuo uyu ho vha u engedza tswikelelo fhethu hune ha vha na nḓisedzo ya tshumelo i sa eḓaneli nga u isa tshumelo tsini na vhathu . 
Kha vha humbele tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi humbule na u tou ṅwala vhuḓifhinduleli ha zwiṅwe na zwiṅwe zwi tevhelaho .
Vhukonḓi ho livhaniwaho naho musi hu tshi shumiswa tshoṱhe GPA a ho ngo tea u ri ita uri ri ṱutshele thendelano iyi , sa zwe vhaṅwe vha dzinginya . 
U shumisa nzimulo ya u thoma i swikeleaho ya vhuimazwikepe vhu sa khou shumaho zwavhuḓi na luthihi kha muanḓadzo . 
Izwi zwo ita uri hu vhe na vhuedzedzwa ha nyimele na u ṱuṱuwedza matshilisano yunivesithi dzashu ane a lingedza u wana thandululo kha khaedu dza tshifhinga tsha vhukati na dza tshifhinga tshilapfu dzi re na vhuṱumani na u khwinisa sekithara sa zwo ṱalutshedzwaho kha tsheo dza 2015 dza Samithi ya u Khwinisa Pfunzo ya Nṱha .
Mbekanyamushumo ya Nyito ( Programme of Action ( PoA )
Fhedziha , vhashumisi vha fanela u limiwa uri Webu ya Ḽifhasi nga Vhuphara ndi netiweke ya nnyi a nnyi i songo tsireledzea ine ya vhanga khonadzeo ya khovhakhombo ya uri thiransikishini dza mushumisi dzi khou vhoniwa , u khakhiswa kana u shandulwa nga muṅwe muthu kana faela dzine mushumisi a dawunuloda dzi nga vha na vairasi , khoudu dzi tshinyaho , dziwemu kana dziṅwe divaisi kana dzo khakhea . 
2.6 . Khabinethe yo tendela Muvhigo wa Shango wa Mafhelelo wa Ḽiga 3 nga ha u Thomiwa ha Dzangano ḽa Nyanḓano ya Ikonomi na Mveledziso ḽa Afrika Tshipembe ( OECD ) ( Buthano la u lwa na Tshanḓanguvhoni ) .
Ndi ngani nyimele dza mushumo dzi sa khou ṱanganedzwa na vhuḓikumedzeli ha u gonyisa mishumo ? 
IUDF i tikedza bono ḽa u sika " fhethu hu tshileaho , ho tsireledzeaho , dziḓorobo dzi re na zwishumiswa na ḓorobo dzine dzo ṱanganelana nga matshilisano , ikonomi i katelaho na muṱaṱisano kha ḽifhasi , hune vhadzulapo vha shela mulenzhe kha matshilo a ḓoroboni .
Naho zwo ralo , khuḓano dzi kha ḓi ya phanḓa ṋamusi nga nḓila dzo fhambanaho , zwa ita tshutshedzo kha tsireledzo ya vhathu na u shushedza u swikelwa ha ndivho dza mveledziso . 
Muvhigo u bvelaphanḓa na uri fhethu ha u shumela hune ha katela lwa matshilisano hu nga vula nḓila ya maraga ya vhashumi na zwitshavha zwo vhofholowaho , zwa dimokirasi na zwi re na vhuthihi . 
MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u sedzulusa vhufa hashu ha mupo nga u dalela phaka dza lushaka dzine dzi ḓo vha dzi sa badelisi u bva nga dzi 14 u ya kha dzi 18 Khubvumedzi 2015 , sa tshipiḓa tsha Vhege ya Dziphakha dza Lushaka dza Afrika Tshipembe ya vhufumi ya ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Ho sedzwa Mulayo 4 , SARS i nga - 
Maḓi ndi tshishumiswa tsha ndeme kha nyaluwo ya ikonomi na vhutshilo ha khwine .
Muambasada Muhulwane a re Johannesburg u dzhenela miṱangano yashu na uri u a ri humbela uri ri thuse arali ha vha na ṱhoḓea . 
Hezwi zwo sumbedzwa kha Ndayotewa , Khethekanyo 152 ine ya amba uri tshitshavha tshi tea u dzhenelela kha mafhungo a muvhuso wapo , ha bulwa uri tshiṅwe tsha zwipikwa zwa muvhuso wapo ndi " u ṱuṱuwedza u dzhenela ha zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha mafhungo a muvhuso wapo " .
Ro pfa ngaha mbuno dza ṱhoḓea ya u sika themamveledziso ya thikhedzo vhubindudzi ho teaho .
U kundelwa u vhuedza muhweleli mushumoni nga zwiitisi zwo ṋetshedzwaho nga muhwelelwa uri vhushaka ha u fulufhelana ho fa , zwo ita uri a hanele pfanelo dza ndayotewa na dza mulayo dza muhweleli . 
Vhathu vha ngei Malaysia vha shumisa tshienge kha dzikheri na zwibikwa zwo fhambanaho zwa ṋama . 
Nyendedzi dzo ṱanganedzwa zwavhuḓi , hu tshi ṱanganedzwa tshivhalo tsha nṱha tsha u bvelela kha webusaithi na tshivhalo tsha u vhudzisa ha u sala murahu kha khomishini . 
( 4 ) U tholiwa ha vhathu vhanzhi kha ndaulo ya muvhuso nga u tevhela mitheo sa zwe zwa vhekanyiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , a zwo ngo thivhelwa fhedzi mulayo wa vhusimamilayo u tea u langula u tholwa ha vhushumeli ha muvhuso .
Vhunzhi ha vhaaluwa vho hanelwa pfanelo ya u wana pfunzo nga u tsikeledzwa , vhushai na u sa londwa . 
Ino nḓila i ṱoḓa u topola mutheo wa tshiimiswa na mulayo zwo teaho malugana na u shumisa nḓila . 
Mbekanyamushumo ya Nyito ya zwa Maḓaka ya Lushaka yo ita khuwelelo ya mulayo wa maḓaka muswa uri u phasisiwe u ḓo dzhena vhuimoni ha mulayo u re hone na u tendela u thoma u shumiswa ha mbekanyamaitele . 
Ndi hune milayo miswa ya phasiswa ngeno ya kale i tshi khwiniswa .
Musi Yesu a kha ḓi vha shangoni o sumbedza mbilaelo yawe ya vhathu vho siwaho nga nnḓa . 
( 1 ) Nyambedzano na u sainwa ha thendelano dzoṱhe dza dzitshaka ndi vhuḓifhinduleli ha khorotshitumbe ya lushaka .
Mufariwa uri ene o lingedza u dzhia vhutshio hawe nga nṱhani ha uri ho vha hu si na a no khou mu thusa . 
Nyimele ya vhuvhili i sumbedza tshithu tshine a zwi konadzei uri tshi itee , tsumbo , Arali ndi wine ḽoto , ndi musi ndi tshi ḓo vha ndo renga goloi .
Arali ho vha na thikhedzo kana hu songo vha na thikhedzo ya vhoṱhe malugana na u vhumbiwa ha mbumbano ya tsireledzo kha mulilo
Ri tshi ya kha ngoho , hu na ṱhodea ya u ṱumanya sisiṱeme ya mugaganyagwama wa miṅwaha yo vhalaho . 
Vhukale ha mbambadzo na zwiṅwe zwine zwa ṱanganedzea u fana na khiriso ine ya ṱanganedzea zwo vhalelwa . 
Arali muiti wa khumbelo a tshi tama u shuma , u tea u sumbedzisa uri a huna mudzulapo kana mudzuli wa Afrika Tshipembe ane a nga ḓadza tshikhala tsha mushumo uyo .
Vhupo ha masipala wa Cape Agulhas vhu na ikonomi yavhuḓi yo fhambanaho , na u vha hone lwa tshifhinga tshilapfu , fhedzi hu na nyaluwo ine ya khou ongolowa ya sekhithara ya vhubveledzi na vhulimi , maḓaka na vhureakhovhe yo ḓalesa vhuponi ha shango , ngeno phendelashango vho i tshi ṋetshedza ndeme khulwane ya vhuendela mashango . 
Mishumo ya mbalombalo/ zwitatistika/ ngona/ maitele/
Ro ṱuṱuwedzwa nga indaba iyi na u pfa uri indaba iyi i fanela u farwa ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Vha nga ita khumbelo uri vha dzule vha mudzulapo vha saathu wana vhudzulapo ha ḽiṅwe shango .
Muhanga wa zwa mulayo wa SARS wo sedzuluswaho une wa ṱoḓa vhukati ha zwiṅwe u ḓivha mbekanyamitele zwino dzi shumiswaho u pima maanḓa a songo ṋetshedzwaho izwi a zwiimiswa zwa muvhuso zwo dzhenelaho kha tshumiso ya ndaṱiso na thendelo kha mbadelo ya dzieriasi dza muthelo . 
Zwenezwo , nga fhasi ha dimokirasi yo ḓoweleaho , dzangalelo ḽa lushaka na dzangalelo ḽa tshitshavha zwi a kona nahone zwi a tendelana ; zwavhuḓivhuḓi dzi tea u vha dzi thusanaho . 
Tsevho dza u thoma dza maḓumbu aya dzi ḓo ita uri hu vhe na maga a u thivhela ane a ḓo tsireledza mutakalo wa vhathu khathihi na sekhithara dza ikonomi dza ndeme , u fana na nḓowetshumo ya tshumelo dza muyani , ine i nga shumisa tshati dza tsevho ya maḓumbu u itela u khwaṱhisedza u enda muyani ho tsireledzeaho . 
Tshumiso ya ndaela na dzifaini , na vhukoni ha u imisa u shuma kana u phumula phemithi na ḽaisentsi , ndi nḓila dzi shumaho kha u sedzana na milandu ya tshikafhadzo nga u ṱavhanya . 
Mulugelamushumo
Khophi ya tsheke yo khantselwaho , kana musi hu akhaunthu ya u vhulunga , tshitatamennde tsha bannga tshi re kha bammbiri ḽa tshiofisi ḽa bannga . 
Vha Gireidi ya 4
Ḓuvha ḽa16 Fulwi ḽa African Child
U oda na u kuvhanganya siṱeshinari tshoṱhe tsho teaho tshine tsha ṱoḓea kha yuniti . 
Tshitaila tshi tea u vha tsha ene muṋe muṅwali , tshi tshi amba tsho livhana na muvhali
Itani nyito i no khou tevhela ni kha tshigwada .
Z Thero ya 1 : U humela tshikoloni
Chad o ṱanganedza khuliso ya u bambela ya nṱhesa nga Nyendavhusiku nga murahu , vhukati ha zwinzhi zwe a zwi swikela zwa nṱhesa , o ṋewa khuliso ya u vha mubambeli wa khwiṋesa wa ḽifhasi wa 2014 nga Federesheni ya u Bambela ya Dzitshaka . [ U vhanda zwanḓa . ]
Ḓuvha ḽa Afurika ḽi pembelelwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ḽa 25 Shundunthule
Ndo livhuwa vho kona u nṋea nḓevhe dzavho .
Mafhungo a Zwino kha Shango
VHUIMO HA TSHUMISO YA TSHITATAMENNDE NGA MINISṰA : Zwitatamennde zwa kale nga Minisṱa zwo shumaniwa nazwo na u vhigwa kha mivhigo ya nga misi ya mvelaphanḓa yo ḓiswaho kha Phalamennde . 
Vhudavhidzani ho ṱaluswa sa tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsha nḓisedzo ya tshumelo nahone zwo ralo tshi tea u thomiwa ngatsho nga masia oṱhe mararu a muvhuso . 
Zwa vhukuma vha ḓo elelwa uri mavhuthu a shango ḽino , nga zwivhumbeo zwo fhambanaho , vho aravha vho ḓiimisela kha mbidzo u itela uri shango ḽi so ngo vhusea na uri tshiṱalula nga muvhala tshi sa shume .
U tshinyadzwa ha ndaka ya muvhuso na ya phuraivethe ho bvelela nga tshifhinga tsha migwalabo iyo . 
Vhukando vhu nga dzhielwa mushumi ane a ḓivha kana u fanela u ḓivha nga ha u tambudzwa a kundelwa u dzhia vhukando ha u thivhela ho teaho . 
Lushaka ulu lwa mafhungo ndi lwa ndeme kha ndivho ya tsireledzo ya zwiḽiwa . 
1.13. Minisṱa dza Vhudavhidzani dza tshigwada tsha BRICS nadzo dzo dzhenelela muṱangano , na tshigwada tshine tsha khou ganḓisa Mulevho wa Vhuminisṱa kha Mafhungo a Thekhinoḽodzhi , uri mashango a BRICS a ḓo engedza tshumisano kha tsireledzo ya mafhungo , vhunga thekhinoḽodzhi ya mafhungo a didzhithaḽa itshi shela mulenzhe lwa ndeme kha u tshimbidza nyaluwo ya ikonomi .
Ṱhoḓea : Miraḓo ya Bodo musi vha tshi sedzwa nga u angaredza , vha fanela u vha vhathu vhane vha :
Vhaṱaleli vha mutambo wa bola vha Afrika Tshipembe vha tea u pfesesa uri vhuḓifari havho ndi ha ndeme u fana na zwithu zwiṅwe na zwiṅwe kha u ita uri hu vhe na tsireledzo khathihi na vhutsireledzi fhano tshitediamu . 
( d ) u ṱanganedza phethishini , vhuimeleli kana mihumbulo kana yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo .
Vhutsila ha u Vhona - Awara dza 10
U kunakisa ha thekhinoḽodzhi ya nṱha ha tshomedzo ya IT na u londota dziṅwe tshomedzo dzi tshinyalaho nga u ṱavhanya . 
Vha tea u ṋetshedza zwiengedzwa zwa mbekanyamaitele a u pulana kha Muvhuso . 
Tshiimiswa tshi kwameaho tsha nnyi na nnyi tshi tea u fhindula khumbelo iyo hu songo fhela maḓuvha a 30 sa zwe zwa ambiswa zwone .
Nyolo i re kha siaṱari ḽi tevhelaho i sumbedza uri kha levhele ya muthu nga eṱhe , u laula zwithusi zwa phambano ya vhathu , hu tea u sedza kha uri phambano dza muthu nga eṱhe dzi kwama hani kuvhonele kwashu kwa zwithu , mihumbulo , lutamo , ṱhodea khathihi na vhuḓifari hashu .
Heyi bugu ndi ya :
Muvhuso wo bvelela zwiṱuku kha u ṱaṱisana ha Minisiṱa muthihi a tshi hanedzana na muṅwe , nga nḓila ya fulo ḽavho ḽa u phaḓaladza mafhungo a si a vhukuma nga vhunzhi . 
Afrika ḽi tea u dzhia vhuḓifhinduleli ha nganea yaḽo na pfungavhuṋe kha ḽifhasi , u itela u vhona uri zwi khou sumbedza vhungoho nga ha dzhango , ndavhelelo , zwipikwa khathihi na vhuimo ha Afrika kha ḽifhasi . 
U ḓadzisa kha izwo , nḓowedzo ya u endedza vhalwadze vha phuraivethe zwibadela zwa nnyi na nnyi musi mbuelo dzavho dza thuso ya dzilafho dzo fhela , zwi tea u imiswa . 
Nga ha u ita khumbelo ya u adoptha ya lushaka
Ri nga si vuwe ro fhedza houḽa mushumo , une wa tea u dzula u vhuḓifhinduleli ha vhaimeleli vha mavundu na mivhuso yapo . 
Muhasho u ḓo ḓisa mbilo dza tshumelo dzo itwaho nga kotara iṅwe na iṅwe . 
Iyi Phurogireme ya Vhukoni yo ḓisendeka nga Ṱhanziela ya Lushaka kha
u vhona uri maga a u fhungudza mitengo ya mishonga vhu ya dzhiwa nga u ṱavhanya ;
Tsumbakushumele dza Ndeme
Zwino thimu i zwi kona hani uri musi yo ralo u tambudzwa nga maswina ayo a kale na kale , ṋamusi i vho fhedza yo a ṱhuvha nga zwikoro zwa 4-0 ?
Mafhungo oṱhe o bulwaho nga fhasi ha kuitele a vhewa luvhondoni uri miraḓo yoṱhe ya tshigwada i a sedze .
Vharangaphanḓa vha vhurereli na vhaimeleli vha vhashumela vhapo ;
Kushumele ku thusa u tshimbidza zwithu na u shuma mushumo nga nḓila yo leluwaho . 
Zwipfi zwiṱanu na zwine zwa shuma zwone , u kwama , u nukhedza , u pfa , u vhona na u thetshela
Naho zwo ralo , u ya nga muvhigo wa mvetamveto maṅwe mafhungo a tea u engedzedzwa u ya nga dziṅwe dza dzi phoindi dzi re hone . 
shumisa saintsi na thekhinoḽodzhi nga nḓila i pfadzaho zwavhuḓi , hu na vhuḓifhinduleli siani ḽa mupo na mutakalo wa vhaṅwe ; na
Maitele a ndango o linganaho o sikiwa na u shumiswa u khwaṱhisedza vhuronwane na u fhelela ha mafhungo a kushumele o vhigwaho . 
Ndi livhuwa Mulangadzulo na Mudzulatshidulo u fhiwa tshikhala itshi tsha u amba kha dzulo ḽo ṱanganelanaho ḽa Phalamennde .
Mashumele a u hwala
Ndumbo musi ri tshi ya phanḓa i tea u vha kha u tandulula zwikundisi zwavhukuma zwa ikonomi zwine zwa thithisa ṱanganelo ya vhukuma kha dzingu ḽashu . 
Tshipikwa tshihulwane tsha u kuvhanganya data ya malaṱwa ndi u tikedza khwiniso ya ndangulo ya ṱhanganelo ya malaṱwa Afrika Tshipembe nga u tshimbidza na u shumiswa ha mafhungo a malaṱwa ane a fulufhedzea , nga u vhona u ri hu vha na tsireledzo ya vhupo na mutakalo wa vhathu . 
Khethekanyo ya zwikhala nga nḓila ya khethululo i khou bvela phanḓa kha mashangohaya .
Iḽi ipfi / ḽifurase ndi ḽa ndeme kana ḽi na mutsindo ? . . . , ( tsumbo , Naa iḽi ipfi ndi ḽone-ḽone line ḽa ṱalusa muluṱanyi ? )
Zwi dovha hafhu zwa fhaṱa zwo sedzeswaho nga lushaka , dzingu na dzhango zwo sumbedziswaho kha pulane na mihanga iyi . 
Nga u angaredza Mugaganyagwama hoyu wo Dzudzanyululwa , u Dzudzanyululwa ho Lavhelelwaho zwi khou balelwa u swikelela ṱhoḓea na ndavhelelo dza vhadzulapo kha zwa mitambo na mvelele . 
Tsumbakushumele dza ndeme dzi tea u kalela , u vha dzo teaho , zwipikwa na u tou kwa .
2 . Mutevhe wa zwisumbi u tea u :
Hu tea u shumiswa nḓila yavhuḓi ya ndaulo kha u thola ha vhuimo ha fhasi na u ṋetshedza vhaofisiri vha fhasi maanḓa a u thola vhashumi kha mihasho yavho .
Mbuno a si u phaḓaladza ndeme ya saintsi ya dzilafho ya zwino ye ya ri ḓisela u bvisa na nyeluli . 
Sa muraḓo wa GEMS vha ḓo wana :
U dovha u anetshela tshiṱori
U vhala ho lugiselwaho / nyambedzano
Vhathu vha shumaho kha Madzangano asi a Muvhuso , vhathu vha mashango a Tshipembe ha Afrika na vha Afrika nga vhuphara na vhone vha nga ḓi ṅwalisa .
-- U omelela nga hu sa fheli kha kuvhonele kwau
1 . Dokotela wavho u tea u fekisela pulane dza dzilafho kha mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Onkholodzhi ya GEMS kha 0861 00 4367 .
Ni vhona u nga vho vha vho thetshelesa mvumbo ya mutsho ?
Kha vha dzhie hezwi zwithu sa thandela dza mveledziso ya ikonomi yapo , vhugudisi ha ndondolo ya mahayani ?
A hu na ane a tea u sema tshipikiṱere kana nga khole a thithisa tsedzuluso .
Tshivhalo tsha zwiitei tshi fushaho tshi tea u shumiswa hu tshi tevhelelwa vhuhulu ha phurosesa . 
Kha vhupo uvhu hu na mabogisi a u ṱana a re na :
Ri ḓo isa phanḓa na u shuma ro ḓifunga kha Yuno ri tshi khou itela u alusa vhuvhusi ha dzitshaka ho khwaṱhaho .
Zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa mbekanyamaitele zwi tshimbilelana na tshipikwa nyangaredzi tsha tshiṱirathedzhi u amba nga ha thaidzo dza vhulwadze kha Vundu ; 
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya ya nṱha ndi tshumelo dza mulayo dzi katelaho vhudzulo hune ha londotwa vhana , mvusuludzo na tshumelo dza ndondolo nga murahu ha thuso iyo .
U ḓi dzudzanya na u ḓi langa na misumo yavho nga nḓila ya vhuḓifhinduleli na i bveledzaho . 
3 . Vhuswikeleli
Nḓila dzavhuḓi dza u bvisela khagala zwine wa pfa
Thaidzo ya ḽitheretsha i hone kha tshikhala tsho vuleaho tshi sa konḓi ndi u pimiwa ha u vha hone ha ngudo dzo khetheaho dzi re hone kha Afrika Tshipembe . 
1 . Muvhuso wapo ndi mini ?
Ro dzhiela nṱha na u rera nga ha dziṅwe thaidzo dza u shumisa dzo tshenzhelwaho nga dzikhamphani na zwiimiswa . 
( b ) mafhungo afhio na afhio ane a vha na muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓea kha u shumiswa na u tsireledza pfanelo dzifhio na dzifhio .
Nga tshifhinga itshi tsha u imiswa ha mushumo , khonṱhiraka dzi vha dzi tshe hone , nahone vhatholi vha isa phanḓa na u badela mbadelo dza mutheo dza tsireledza dza zwa matshilisano , ngeno vhashumi vha tshi tenda u xelelwa nga muholo wavho wo ḓoweleaho nahone vha wana u pfumbudzwa na magavhelo hu si u fhungudzwa . 
U fhungudza mvelelo dza khombo dza vhushai kha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha miḽioni nga tshifhinga tshipfufhi , puḽane i themendela u :
( 3 ) Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu , kana arali Mulangavunḓḓu a si ho , Muraḓḓo wa vhuimeleli ho khethwaho nga Mulangavunḓḓu a nga ranga phanḓḓa vhurumiwa .
Mbalambalo i tea u sedziwa ho dzhielwa nṱha nyaluwo ya lushaka na nyimele ya ikonomi .
Ri fanela u thusedza u itela u thivhela mutakalo u si wavhuḓi na malwadze , hu tshi katelwa na u topola thaidzo hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga na u ṱuṱuwedza vhathu vhashu u ḓowela vhutshilo ha mutakalo . 
U lingedza u tevhela nyaluwo ya ikonomi hu si na u katelwa ha mbadelo dza vhupo , dzine dza vha , u fhungudzea na u tsela fhasi ha zwiko mupo na vhupo , a i bveli phanḓa . 
Kha u fhaṱa ikonomi na u sika mishumo , ḽihoro livhusi ḽi tuṱuwedza nḓila ya u bvelaphanḓa ha u dzudzanya zwibviswa swa masheleni na tshumelo ya tshitshavha nga kha migaganyagwama yapo na ya vundu , u shumiswa ha u fhaṱa mushumo u konḓaho . 
Thikho mbili dza muvhuso wa ndangulo dza zwino ndi ndango ya mitengo ya mavhengele a peṱirolo na ndango ya u ṱunḓa kha zwiṅwe zwibveledzwa . 
Makumedzwa a nga rumelwa kha iṅwe ya khethekanyo dzo sumbedzwaho kha tshikoupu tsho dodombedzwaho afho nṱha . 
Muhanga wo raloho u tea u vha wone u swikisaho kha tsheo dza bodo dza mveledziso khathihi na zwiṅwe zwiimiswa zwa u dzhia tsheo , hu tshi katelwa na u bveledza muhanga wa fulufhelo ḽa vhubindudzi . 
U livhanya mafhungo na vhutshilo ha ene muṋe
Mushonga wo randelwaho na matheriaḽa wa dzhekiseni
Mishumo ya tshitshavha yo engedzea musi hu na u wa ha ikonomi , naho u langea ha izwi hu tshi timatimisa ho sedzwa u gonya ha miholo . 
Vhutshutshisi vhu tea u khwaṱhisedza uri muhwelelwa u na mulandu hu si na u vhilaedzisa .
Ṋekedza tshumelo ya ndangulo ya ndondolo na ECD na u vhekanya ridzhisiṱiresheni ya ṱhanziela .
Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe a i fulufhedzisi pfunzo ya nṱha ya mahala . 
Zwibadela zwa Zwiṱiriki : Zwi ṋetshedza tshumelo dza sibadela kha vhuimo ha tshiṱiriki . 
Musi hu na u engedzea ha vhathu vho no thomaho u renga nga Khushumusi , zwikhala zwa vhugevhenga na zwone zwi khou engedzea . 
Khaedu khulwane dzine muhasho wa khou ṱangana nadzo zwazwino ndi dza u thoma u shumiswa ha sisiṱeme i fanaho ya mbadelo dza vhalwadze , khathihi na ṱhoḓea ya u engedza vhukoni kha zwiimiswa zwoṱhe uri zwi kone u kuvhanganya mbuelo ine ya tea u vha hone kha muhasho . 
Mishumo ya ndaulo nyangaredzi hu tshi katelwa u faela , u fothokhopha na u fekisa maṅwalo . 
Zwiṱirathedzhi zwa u vhala :
Hu tshi shumiswa maitele aya , ṱhoḓea ya sisiṱeme ye ya vusuludzwa na u vanganywa yo vhonala nahone i ḓo shumiwa nayo hu tshi shumiswa u dizaina , u vhidza thenda na u monitha dzikonṱiraka . 
Mafheloni , musi muṅwe muthu a tshi vha fulufhedzisa tshiṅwe tshithu tshine ha koni u vha ṋea tshone , u khou vha fhura , u khou ḓifhura na uri u khou fhura na muya wa u ambedzana hu re khagala . 
puloto ṱhukhu ---- ndi nyito i thusanaho na nyito i bvelelaho kha puloto khulwane ya ḓirama kana nganea .
1.6 Khabinethe i sumbedzisa u pfa vhuṱungu nga ha khombo dza badani dzi shushaho dzine dzi kha ḓi bva u bvelela .
Vhubindudzi uhu ha R1.3 biḽioni vhu ḓo ita uri hu vhe na ḽimaga ḽa u thoma kha dzhango ḽa Afrika , ḽi bveledzaho zwidzidzivhadzi zwi lwaho na khentsa zwi sa ḓuri zwo ḓisendekaho kha maitele a bio-technology .
Vhana vhanga vho ḓa vha nngwana ndo dzidzivhala . 
Muṱangano u khou tshimbilelana na u thomiwa ha ḽaiburari dza zwikolo dzi fhiraho 1 000 shangoni ḽoṱhe nga muvhuso vhukati ha dzi 18 Fulwana 2015 na dzi 18 Fulwana 2016 u ṱuṱuwedza vhagudi vhanzhi uri vha vhale .
U rwela ṱari na u vhiga miṱanganoni zwi tea u farelwa fhethu hune ha fhira huthihi uri tshigwada tshihulwane tshi kone u swikelelwa .
Fhedziha a ri nga ḓo pfa ro fushea .
Zwitatamennde zwi re kha dokhethe zwi nga vha zwo dzhiwa nga nḓila i si yavhuḓi u itela uri mafhungo a re khayo a ḓaḓisa kana u xedza . 
Bodo , nga murahu ha u lavhelelsa muvhigo u bva kha Elexions Agency na KPMG , yo wana yo fushea uri khetho dzo bvelela u ya nga ha maitele o tiwaho nga Bodo mayelana na Milayo ya GEMS na uri khetho dzo vha dzo vhofholowaho na u sa dzhia sia . 7 .
Nḓisedzo ya zwiko zwo linganaho u itela u ṋekedza tshumelo dzi pfadzaho nahone dzi re na vhukoni dza shishi na dza u endedza vhalwadze . 
Sa zwe ha ṱalutshedzwa tshifhinga tsho fhiraho , ho vha hu si na rekhode musi hu sa athu u vha na mulilo . 
Akhaunthu dzi ḓo bviswa zwi tshi elana na zwo sumbedzwaho kha mithara nahone datumu dza u guma u badela dzi yelana na datumu ya tshiṱaṱamennde . 
Kha nyimele idzo akhaunthu iṅwe na iṅwe ine ya nga i a konadzea kana yo tea luvhengelambiluni lwa vhathu vha re nga ngomu khazwo , i nga imiswa na u fhiriselwa kha vhaṅwe . 
Yo vhuedzedzwa hafhu nga u tevhekana , Vhaeletshedzi vha Vhubindudzi vha tshifhinga tsho fhiraho vho dovha vha tholwa hafhu . 
Nga murahu ha therisano dzo dzhiaho tshifhinga tshilapfu , vhakwameaho vhoṱhe kha fhungo iḽi vho tendelana kha vhuimo ho ḓoweleaho nga thendelano nga huswi . 
U ṱavha lwa u tsisesa fhasi ndi zwa ndeme kha mavu a lushaka ludenya . 
Muhanga wa Thendelano wa Ndowetshumo ya Migodi i Vhuedzaho u tikedza nḓowetshumo ya migodi kha nyimele ya zwino i konḓaho .
Mushumo wa Ḽihoro ḽihanedzi u tshi ṱalutshedzwa nga ḽone ḽine ndi u hanedza Muvhuso . 
Izwi zwi katela sisiṱeme ya ndangulo ya vhashumi , sisiṱeme ya u renga , ndangulo ya khombo na sisiṱeme ya ndangulo ya ngomu , sisiṱeme ya ndangulo ya masheleni na sisiṱeme ya mafhungo . 
Koporasi i ṱanganedza tshifhinga tshoṱhe mivhigo ya mveledzazwiwo ya zwa poḽitiki ya shango kha mashango ane ya vha na vhukwamani ha zwa ndindakhombo na kha ane zwa nga konadzea u wana vhukwamani ha zwa ndindakhombo vhuswa ya ṋetshedza phimo ya shango na gumofulu ḽa thivhelo ya vhukwamani ha ndindakhombo . 
phurosesa zwibveledzwa zwa ṋama zwine zwa sa vhe na zwitzhili zwa malwadze .
Kha iṅwe ngudo ya vhureleli ha 224 , ho tou vha na vhuṱanu he vhanna vha vha tshi ita mishumo yoṱhe ya u bika na ha 36 he vhafumakadzi vha ita mishumo yoṱhe ya u fhaṱa dzinnḓu .
Mulayo wa Maḓi wa Lushaka u tendela muhasho u tshi ta maitele a ṱoḓeaho a u tshimbidza zwa u itwa ha khumbelo dza ḽaisentsi henefho fhethu . 
Netiweke ya bada dzo shuṅwaho zwavhuḓi
Kha sia iḽi , i themendela uri tshumelo dzi sa khethululi dza ndondolo dzi thomiwe ; 
Vha nga ita khumbelo ya u vhetshela Ndaela thungo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe .
Heyi i khou ri vhudza uri vhana vha takalelesa mitambo ifhio .
Nga nṱhani ha nzulele ya vhupo uho vhune hu na ha u tsa na ha u gonya vhukule hure hone vhu nga ḓi vhonala vhu tshi nga ndi vhuhulu u fhirisa zwine havha zwone . 
Phetheni dzo thalanganaho dza u enda dzi tea u thivhelwa uri vhuendi ha tshitshavha vhu sumbedze musudzuluwo uya kha senthara nthihi . 
Mutshipiselo u a ṋekedziwa kha dziṅwe khethekanyo dza vhatheli . 
163 . Muvhuso wapo wo dzudzanywaho
Mbekanyamushumo ya u Humela kha zwa Mutheo i ḓo sedzesa kha u pulana na u shuma ha mimasipala yoṱhe kha nḓisedzo yavhuḓi ya mutheo wa tshumelo ya masipala na nyambedzano na vhadzulapo vho khwaṱhaho .
Zwialameli zwi songo linganaho zwa vhana vha songo swika u bebiwa zwine zwa sia vhana vha khou tea u kovhekana zwialameli , naho izwi zwi si u ya nga ha ndaulo dza mutakalo . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u ṅwala nga maḽe ḓere mahulwane .
Tsumbo dzi re afho nṱha dzi sumbedza kheisi yo kalulaho ya vhudzulatsini hune vhadzulapo vha ḓo ḓi tikesa nga vhuendi ha tshitshavha . 
U ya nga muvhigo , nga murahu ha miṅwaha ya 20 ya mveledziso , ho no itwa mvelaphanḓa khulu kha nḓisedzo dza tshumelo dza mutheo kha lushaka na u fhungudza vhushai ho ḓiṋeaho maanḓa .
U bveledza mugagayagwama wa Masheleni a no sokbu ṋetshedzwa
bveledza inventhiri ya thandela dzine dza vha hone na u dzhenisa vhaṋetshedzi vha tshumelo
Vha ḓo tea u badela diphosithi ine vha ḓo i wana murahu nahone vha tea u i badela kha akhaunthu ya CIPRO uri vha kone u ṅwalisa .
Zwibveledzwa zwa oraḽa , sa u anetshela , u dovha u amba , kana u anetshela zwiṱori
A hu na phaṱhekanyo i vhonalaho vhukati ha vhuimo ha shango " ḽi khou bvelelaho " na ṱhanganyelo ya ḽevele dza kunwele kwa zwikambi , na mashango a fanaho na Germany na Australia a na vhuimo ha nṱha u ya nga ṱhanganyelo ya kunwele . 
Madzangano a tshitshavha tshapo na u shela mulenzhe ha tshitshavha zwi a ṱoḓea u bveledza zwitshavha zwo tsireledzeaho .
hu ḓo sedziwa kha maga a vhonalaho a u ṋea maanḓa vhafumakadzi .
Ngudo ya u vhona u shumea ha SLA yo lugiswa hu na vhukwamani ha u vhudzisa na tshigwada tshikwameaho tsho nangiwaho na u kunakiselwa u shumiswa nga Muhasho woṱhe nga murahu ha u tshiimo tsha vhupimathengo . 
a ) Nyendedzi dza vundu
3.5 . Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u fhululedza Muphuresidennde Vho Nana Addo Akufo-Addo vha Riphabuḽiki ya Ghana kha vhuṱambo ha luswayo lwa anivesari ya vhu 60 ya Vhuḓilangi ha Ghana nga ḽa 6 Ṱhafamuhwe 2017 .
Ndayotewa nga zwenezwo i tendela tshitshavha u ṱoḓa uri tshumelo dzi swikelelwe , na uri vhaofisiri vha muvhuso na vhalanguli vha na zwikili u dzhia maga a pfadzaho kha u ṋetshedza tshumelo . 
Tshifanyiso itshi tshi dovha tsha sumbedza uri , nga lutamo , tshumiso ya mavu ya vhudzulo ho tsitsikanaho i fanela u ṋetshedza tsini na nḓila iyi . 
Ngauri vhafumakadzi , u ya nga mvelele vha fanela u vhona uri vhana na miṱa yavho vha tea u wana zwiḽiwa nga tshifhinga itshi , zwi sia vha sa koni u dzhenela miṱangano iyi .
Zwinoha , nangoho , mishumo i sa athu fhelaho i [ kha ḓi ] vha minzhi , fhedzi ro ita mvelaphanḓa khulwane .
Vhagudi vha ḓisedzulusa nga u vhudzisa uri ipfi ḽine ḽa vha thaidzo ine vha tea u i tandulula ḽi pfala ḽo luga naa , ḽi vhonala ḽo luga naa na uri ḽi a amba naa .
Kha vha zwi ḓivhe uri SARS i nga hana khumbelo yavho .
-- U ṱanḓavhudza / u bvisela khagala
Tshikalo tsha vhaṱanganedzwafhirelwa
Ri tshimbila nga thekhisi .
Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe
sima vhushaka na vhathu vha re na ndeme tshitshavhani .
phambana ---- u sedza nḓila ine zwithu zwa fhambana ngayo
U ṱhaṱhuvha mashumele na u shela mulenzhe ha NSI kha zwipikwa zwa lushaka zwa ndeme zwo bulwaho kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) .
Fhedzi-ha , ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita nyambedzano kana u davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedza kha vhuimo uvhu .
Tshiimo tsha CC tshi tea u thoma tsha ombedzelwa na Ofisi ya Companies and Intellectual Property Registration ngauri Tshumelo ya zwa Masheleni ya Afrika Tshipembe i nga vha yo ita khumbelo ya u bviswa ha CC iyo kha mutevhe .
Zwo ralo , arali vho wana thendelano ya bindu ḽavho ngeno khaedu yavho khulwanesa hu u wana masheleni ane vha khou a ṱoḓa uri vha kone u shuma , kha vha ambe na vha GEP malugana na Phurogireme ya Thendelano ya Masheleni yashu .
U kuvhanganya hafhu ha tsimbitswuku kha maḓi a re fhasi hu itea musi hu na esidi . 
Nga ṅwambo wa u ṱoḓa u fhambana na zwa mulovha , Khoro ya Nyeletshedzo siani ḽa Zwiala zwa Lushaka yo ṋewa ndaela , nga Shundunthule 1998 , ya u sedzulusa sisiteme ya Zwiala zwa Lushaka na dzipfufho .
Kha musaukanyo wa u fhedzisela , mbuelo dza vhukuma dziṅwe na dziṅwe dza u vhulunga kha vhafumakadzi , mbuno ya ndeme i sala i hone . 
zwidodombedzwa zwa vhane vha vha na mukovhe na phesenthe dza
Zwo rengiswaho kha khomphonenthe iyi ndi u ṋea thikhedzo yo teaho ofisi dza satheḽaithi ntswa dzine dza ḓo tewa kha dzingu ḽa Kapa Tshipembe na ḽa Phendelashango ya Vhukovhela . 
Izwi zwi ḓo fhambana zwi tshi langwa nga tshibveledzwa .
Muhasho u dzudzanya mukumedzo wo dodombedzwaho wa Komiti kha mafhungo aya , ho sedzeswa nga maanḓa kha maitele , u gonya na u londoleaho ha mbekanyamaitele iyi . 
Ofisi dza dzingu u mona na shango u itela u swikelelea hu si na vhuleme na u wana thuso na tshumelo .
1 . U ṱhaselwa ha vhabvannḓa hune ha khou itea zwino
h ) Vho Aneline Rhoda ( muraḓo u tshintshanaho ) ; na
Luvhanḓe luhulwane vhukati ha gethe khulwane dza Phalamennde na phanḓa ha Tuynhuys hu vhidzwa u pfi Stalplein .
ZWIBVISWA ZWA U SHUMA
Khabinethe yo tendela u tholwa ha vha tevhelaho Vhanangiwa vha u Imela vho Imelaho Mutholi :
Ngudo ya u thoma i sedzesa kha mafhungo a kuvhusele , na , nga maanḓa , u elana hao na mveledziso . 
Ḽiṅwalo ḽa thendelo ḽa vhoramafhungo ḽi ḓo tevhela nga u ṱavhanya nga murahu ha ṋetshedzo ya mafhungo . 
b ) Vho Fhumulani Peter Netshipale vho khethwa sa Mufarisa Mulanguli-Dzheneraḽa : Mveledziso ya Ṱhanganyelo Muhashoni wa Mveledziso ya Matshilisano .
Ṱhuṱhuwedzo ṱhukhu malugana na u bvelela
Nḓila ya vhukuma yo khwaṱhaho na ya mveledziso kha zwa mitambo dzina mbuelo dzavhuḓisa . 
U itela u fhungudza mbadelo dza ndondolo , na u engedza hu dzulaho miri na zwitshilaho , zwikhala zwi tea u ḓadzwa nga maḓaka a tshikale . 
Nyambo dza lushaka dzi ḓo vha wone mutheo wa ndaulo , nahone hu ḓo vha na mushumo wo khwaṱhaho wa maitelendavhelelwa wo ḓi sendekaho nga vhukoni . 
Foramu ya Ikonomi ya Afurika 2011 : Cape Town , Afurika Tshipembe , 4-6 Shundunthule 2011
U wana ndalukanyo iyi yoṱhe kana sa tshipiḓa . 
U hanedzana natsho ro ḓo ṱoḓa gundo u kuvhanganya tshivhalo tshi gonyaho tsha vhathu vhashu . 
Kha ndeme ya pH i re fhasi , kḽorini i vha na toksini nnzhi u fhira hu re na ndeme ya pH ire nṱha . 
U langula konṱiraka dza thundu na tshumelo dzo themendelwaho na u vhona kushumele u ya nga konṱiraka idzi dzo bulwaho . 
Muhumbulo muhulwane wa u lugisela tshelede ya mugaganyagwama ndi ufhio ? 
U bva tshe mbekanyamushumo ya vha hone yo thusa vhoramabindu vha fhiraho 22 .
A hu na muthu o tendelwaho u dzheniswa kha vhupuli , vhushumeli kana u shumiswa nga u kombetshedzwa .
Mushumo wa u lingulula wa pfanelo dza vhaṱavhi vha zwimela zwiswa u fhedza khalaṅwaha nthihi u yak ha mbili .
Radioḽodzhi ( yo ṋaṋaho )
Vhathu vho bulwaho afho nṱha vha fanela u katela vhathu zwavho kana vhathu vha mulayo , na ṱhoho dza mivhuso na vhaimeleli vha vha tshiofisi kana vhaofisiri vha mivhuso . 
U vhona uri goloi dza fiḽithi dzi khou shumiswa na u londolwa nga nḓila yone . 
Senthara ya ṱhingo i konaho u vha thusa nga luṅwe na luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe .
Kha iyi phoḽisi , hu tshi ambiwa nga Luambo lwa Hayani , zwi tea u ḓivhea uri hu khou ambiwa vhuimo , hu si luambo lwone luṋe lini . .
Zwitopo zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi afha kha vhudzulo ha vhathu zwi ḓo vha na zwikhala zwingafhani ? 
U vhona phambano ya zwithu na hune zwa fana .
( b ) vhaimeleli vha re kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu vhane tshivhalo tshavho tshi si vhe fhasi ha vhaṱanu .
U khwinifhadza ndeme ya u shumisa masheleni , hu khou sedzuluswa kuitele kwa u ita khumbelo ya magavhelo a themamveledziso . 
Ḽiṅwe sia ḽo raliho ndi thendelano ya tshumelo dza muyani nahone ndi humbula uri ṱhalutshedzo yo angaredzaho i ḓo vha ya u khwaṱhisedza uri ri vula makole ashu na u hudza nyelelo ya vhuendi vhukati ha mashango mavhili . 
Mbigelamurahu kha tshitshavha
Tech Mahindra yo sumbedza u vha vhuyo havhuḓi ha vhugudisi ha vhathu vhaswa kha Ndangulo ya Themamveledziso ya IT na Mveledziso ya Sofuthiwee . 
Nḓowelo ya uri Komiti dza Phalamennde dzi ṱangane hu sa tendelwi tshitshavha u dzhenela yo fhela nga khetho dza u thoma dza dimokirasi dza Afurika Tshipembe dza 1994 .
Khophi ya nḓivhadzo ya mvusuludzo
U shuma na / nga mafhungo : Fhungodavhi tsinde , fhungodavhi ḽi sa imi nga ḽoṱhe ( ḽi sa konḓi )
Ndi tshipiḓa tsha mveledziso ya ikonomi ya muvhuso nga kha mveledziso khulwane ya themamveledziso na uri zwi ya kona u shumiswa na nga vhaholefhali .
Hu na khumbudzo , fhedzi , dza uri khaphasithi ya u thoma u shumisa ya mishumo yo tiwaho kha mihasho ya Muvhuso a yo ngo lingana . 
Khanani dza Lulu dzo ita mini uri a zwi vhone uri zwine a khou ita zwo khakhea ?
Vhamvumvusi na vhone vha tshina fhethu ho fhambanaho kha tshipiḓa tsha nḓila ya hune vhathu vha shela hone mulenzhe .
( 1 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u amba kana u ita zwithu o vhofholowa , ine ya katela-
Kha milayo ya u bindudza , hezwi zwi anzela u tshimbilelana na vhubindudzi ha nnyi na nnyi kha tshivhumbeo tsha tshikhala , ine vhubindudzi ha phuraivethe na u dzhia tsheo zwa fhindula . 
U shaea ha maḓi o kunaho na vhuthathazwitshili kha ḽa Afrika zwi vhulaha vhana kha luvhilo lune lwa elana na luvhilo lwa nḓadzi ; 
Kha khethekanyo iyi ya zwithu zwa ndeme zwa matshilisano zwine vhathetshelesi vha wana zwi tshi shonisa ndi : 
Nga hetshi tshifhinga , zwiṱirathedzhi zwi fanela u bveledzwa u itela u shumana na thaidzo hedzi dza tshiṱirathedzhiki . 
Nga u vhea nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe na vhukoni kha mbilu ya adzhenda ya mveledziso ya Smart Africa , Afrika Tshipembe ḽi ḓo shela mulenzhe kha nyaluwo ya mabindu apo kha dzingu .
U ṱangana ha ikonomi dza mashango ho dovha hafhu ha ita uri hu vhe na khombo nnzhi na vhukonḓi kha mafhungo a ḽifhasi - u bva kha tshanduko dza makete wa zwa masheleni , u ya kha u pfuluwa ha vhathu vha re na vhukoni vha tshi ya kha mashango ane a khou bvelela , u ya kha u shanduka ha vhushaka vhukati ha mivhuso na vhapfumi .
ḽi bambela ho eḓala a renga kwo gidima vhu eḓela o renga
Zwigidi / zwihali :
4.5 iyi Khethekanyo ya 5 ;
Khumbelo ha u ṅwalisa goloi yavho
Tsumbo i re afho fhasi i sumbedza uri KPI dzi swikelela hani ṱhoḓea dza Mulayo .
Hu khou fhisesa hafha nga ngomu , zwo ralo ndi khou ya u humbela tshumisano . 
Thalutshedzo
Arali thendelo yo ṋewa vha tea u ita khumbelo ya ID smart card ya tshavhi kha RRO hu saathu u fhela maḓuvha a 15 .
Naho zwo ralo , nga u ṱana , u apuḽouda , u ṋea mihumbulo , u ṋetshedza Zwiṱaniwa zwavho vha khou ṋetshedza thendelo Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , khamphani dzi re dzi shumisanaho nawo na dzi re na ḽaisentsi nga fhasi ha muhasho dzo teaho thendelo ya u shumisa Zwiṱaniwa zwavho zwi tshi elana na kushumisele kwa vhubindudzi hu tshi katelwa , hu sina tshikalo , pfanelo dza : u kopa , kovhekanya , pfukisela , u ṱana kha nnyi na nnyi , u shuṅwa nga nnyi na nnyi , u bveledza hafhu , u dzudzanya , pindulela na u dzudzanyulula hafhu Zwiṱaniwa zwavho ; na u ganḓisa dzina ḽavho zwi tshi elana na Zwiṱaniwa zwavho . 
Pfanelo dza mushumi
Naho vhashelamulenzhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ndivho yavho i tshi ḓo vha u khwaṱhisedza uri mvelelo dzi si dzavhuḓi dza vhutshinyi a dzi naniswi nga zwine zwa bvelela nga murahu .
LIVHAHO kha zwipikwa zwa tshumelo dzi ṋetshedzwaho
U ya nga tshikalo tsha u kala D na u kala B zwoṱhe zwi sumbedza zwi so ngo khakhea , u ya nga vhuṱanzi vhu re hone . 
Tsha u thoma , mishumo yo ṱanganelaho i ḓo khwaṱhisa tsireledzo ya dzingu na u thusa u tandulula tshayavhudziki vhune ha khou bvelela . 
Hezwi zwi khou thusa u vhona uri giridi yo dzika zwine zwi khou khwaṱhisa u ḓo ṋetshedziwa ha muḓagasi hu si tshe na ṱhahelelo Afrika Tshipembe .
Kha u isa phanḓa na u khwinisa tswikelelo ya maṅwalo a vhuṋe , u bva ṋaṅwaha vhadzulapo vha ḓo kona u ita khumbelo ya basa ntswa dza Garaṱa ya Smart ID kha bannga dza vhupo hapo zwi tshi bva kha vhushaka vhu re hone vhukati ha Muhasho wa zwa Muno na dziṅwe dza dzibannga dzire shangoni ḽashu .
Mbekanyamushumo dza u lwa na u shumisa nga nḓila i si yavhuḓi kha sekhithara dza phuraivethe dzo wanala uri a dzi nangiwa nga nḓila yo khakheaho na zwi bva kha vhuṱanzi vhu sa fushaho , na mulayo u ṋetshedza nyendedzi ṱhukhu kha sekhithara ya phuraivethe musi zwi tshi ḓa kha uri khwaḽithi ya tshinyalelo i nga khwiniswa hani ya sia iḽi . 
Vha dzhiele nzhele uri maitele a u laṱa a fanela u tendelwa fhedzi hune zwiimiswa zwa u bvisa tshikafhadzo ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malovha na zwiluḓi zwa muvhili zwi si vhe hone na hune mihumbulo i konadzeaho ya ṱoḓa fhethu ha u laṱa malaṱwa a masalela hune ha ḓo tendelwa , ha tshifhinga nyana kana ha tshoṱhe , u ṱanganedza malaṱwa aneo . 
Muvhuso wo vula nḓila dza vhudavhidzani na vhathu vhoṱhe vhakwameaho kha pfunzo ya nṱha uri hu vhe na khaseledzo na nyambedzano .
BUGU YA MUSHUMO
U shumisa maipfi o teaho u itela uri khaseledzo i bvele phanḓa
Maitele a tshanduko a ḓo kwana thwii kha kushumele kwa tshifhinga tshi ḓaho tsha sekhithara iyi , na hone a na vhukoni ha u shela mulenzhe zwihulwane kha u khwinisa vhuimo ha nṱha ha muṱaṱisano na kushumele kwa ikonomi kwoṱhe . 
U ḓadzisa zwenezwo , vhugudisi vhu fanela u thusa u thoma mishumo ya sialala ya zwa mbeu kha vhubindudzi na khethekanyo dza zwikili . 
aa ) Vho Elija Litheko ( Tshiimiswa tsha Vhulangi ha Vhathu )
U tholwa ha tshiṱafu zwo itwa u ya nga vhuimo hu ṱoḓeaho . 
CRI ndi tsireledzo malugana na u kundelwa ha mukolodi kha shango ḽine ḽa khou ṋetshedza u ṱhonifha vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza tshikolodo nga mulandu wa zwiitei zwa mveledzazwiwo zwa makwevho zwi tevhelaho : 
Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro na pfulo ya mabulasi i nga itwa nga khamphani dzo ṅwalisaho kha ḽino , kana nga vhadzulapo kana tshivhumbiwa tsha mulayo tsho ṅwaliswaho kha ḽino .
Vhaeni vha bvaho nnḓa vho ḓa nga vhunzhi vha dovha vha renga nga vhunzhi nga dzigaraṱa dzavho dza Visa . 
9 . U bviswa ha tshiteṅwa tsha 16 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho :
Zwi'nwe vha nga khetha
Vhakhantseḽara kanzhi a vha ( nahone vha nga si ) tou ṱanganedza tshoṱhe phambano vhukati ha mushumo wavho wa poḽitiki na mushumo wa ndaulo wa vhaofisiri vha masipala . 
- U fhungudza tshivhalo tsha matshudeni vhanzhi vha litshaho tshikolo kha sekithara ya pfunzo ya nṱha na vhupfumbudzi vha miṱani i shayaho na ya vhabebi vha shumaho ,
Bunga lo khwiniswaho la madindi mavhili ane a dzhena mufhe : Hu na tshifhato tshithihi ntha ha madindi mavhili a songo tsesaho o tou vhandekana .
Murerisano nga MAYCO / EXCO na Khoro siani ḽa tshinyalelo na mbuelo
Ri nga shumisa Data u shandukisa na u khwinisa tshenzhemo yavho ya mushumisi kha saithi iyi . 
4 A vho ngo thusa Mandu .
Khumbelo dza u ta dzo tou ṅwalwaho dzi tea u vha na dzina oṱhe na ḓiresi ya tshiimiswa na/ kana muthu ane a khou ta , tsaino yamuthu o tiwaho ya u ṱanganedza u tiwa na Kharikhuḽamu Vithae ( CV ) yawe , i sumbedzaho vhuṅwe ha vhuṱanzi vhu tevhelaho :
Charles Nupen , Dzangano ḽa Vhashumi ḽa Mashangoḓavha
U rangela u vhala : u humbulela zwine tshibveledzwa tsha amba nga u ita tsedzuluso
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U ṅwala
Hu sa khou dzhielwa izwi fhasi , inthaviwu dzo sumbedzisa uri kupfesesele kwa ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo ku thoma kha zwi sa pfadzi kha vhunzhi ha nyimele u ya kha maṱhakheni kha nyimele nthihi . 
Uri vha tendelwe u rengisa zwitanda ( zwipiḓa zwa u ṱavha ) zwi no bva kha zwimela , vha fanela u thoma vha zwi ṅwalisa kha mutevhe wa lushaka luswa lwa zwimela .
Khethekanyo nga u ralo yo khwiniswa . 
Deithi : Zwino ṅwalani zwirendo zwaṋu inwi muṋe nga zwifanyiso izwi .
yanga ndi dzula
Lu anetshela tshiṱori tshi re na mualedza u re na pfunzo ngomu .
Vho Thuthukile Skweyiya ( Muthusa mudzulatshidulo na u tholwa hafhu
U vhala na vhagudi
Khumbelo ya thendelo ya dzilafho
PHOSITARA 1 Kha vha davhidzane nga ha maitele a u pulana na vhadzulapo
Yo rumela vhathu vha fumimalo nga u angaredza vhe vhuḓifhinduleli havho ha vha u vhona uri hu khou vha tsireledzo luvhanḓeni , thaneleni , kha phera dza u ambarela khadzo na kha bara dzoṱhe . 
Fhedzi , musi sekhithara ṱhukhu i vha ṋaṋa u vha ya maḓuvhano na tshelede ya bindu yo ṋetshedzwaho , vhashumi vhanzhi vha a vhofhololwa uri vha ye kha dziṅwe sekhithara dza ikonomi . 
Ḽiṅwe ḓuvha Anasi a fhira nga muḓini wa Sankambe .
Hezwi zwi tea u itwa u rangani ha mushumo u itela u topola zwivhuya na zwikhukhulisi zwi re vhuponi uhu . 
Atikili ya gurannḓa kana ya magazini
Makhulu waṋu vha a ni anetshela ngano ?
( d ) a nga sedzulusa tsheo ya u sengisa kana u sa sengisa , nga murahu ha musi o kwamana na Mulanguli wa Vhatshutshisi o teaho nahone nga murahu ha musi o thetshelesa mafhungo a vhathu vha kwameaho zwi tshi wela kha tshifhinga tsho tiwaho nga Mulanguli wa Vhatshutshisi wa lushaka , u bva kha vha tevhelaho ;
Muhumbeli a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi u ṋewa thendelo ya tshavhi ya mufhiri musi a tshi dzhena Afrika Tshipembe .
Khothe dzi nga dzhia tsheo arali zwo tea .
Madi ndi zwiko zwa mupo .
Phukha dzo haelwaho dzi a swaiwa nahone a dzi tendelwi u ṱutshela vhupo ho tangwaho . 
( 3 ) Musi a saathu u dzhia vhuḓifhinduleli , maanḓa na mishumo ya Mulangavunḓu , Mufarela Mulangavunḓu u tea u ana kana u khwaṱhisedza hawe kha Riphabuḽiki na kha u tevhedza Mulayotewa , u ya nga ha Muengedzo wa 2 .
Zwino ro swika kha tshivhumbi tsha u fhedza zwi tshi kwama vhupo ha tshiimiswa huṱuku , zwine zwa vha u langa tshanduko . 
Zwigwada zwi ita nḓowe nḓowe dzau edzisela sinario kha zwigwada zwavho zwiṱuku .
Mutheo wa mulayo Mutheo wa mbekanyamaitele Nyendedzi na maitele Zwibugwana na Zwishumiswa Mivhigo Makumedzwa a Tshitandadi Zwisumbedzi zwa mveledziso 2007;2009;2010,2011 ; na 2012 Pulane ya tshiṱiratedzhiki 2010 / 11- 2013 / 14 U lavhelesa Ndangulo ya Kushumele Memoranda wa Khabinethe Thendelano dza u kushumele Thendelano dza Kushumele kwa Dziminisṱa
Ṱhahelelo ine ya vha hone zwazwino ya vhainzhiniara , vhapulani vha zwifhaṱo , vhakali vha zwishumiswa zwa u fhaṱa na vhapulani vha ḓorobo khathihi na muṱaṱisano muhulwane u bva kha sekhithara ya phuraivethe ya zwikili izwi , zwi ḓisa khaedu khulwane nahone ine ya konḓa u i swikelela ya u thola na u kungedzela vhashumi . 
U fara bugu nga nḓila yone yo sedza nṱha na u fhenḓa masiaṱari nga nḓila yo fanelaho .
Minisiṱa wa Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele na zwa Sialala Vho Des van Rooyen vha ri ho no vha na mvela phanḓa nnzhi kha sia ḽa muvhuso wapo , naho hu uri zwazwino hu kha ḓi vha na khaedu dzine dza tea u fhenyiwa .
U ya nga Mulayo , vhugevhenga uvhu vhu na tshigwevho tsha u valela muthu dzhele miṅwaha i sa fhiriho ya fumi .
-- U shumisa ṱhalutshedzo i re khagala na ṱhalutshedzo yo dzumbamaho na ṱhalutshedzo ya u tou humbulela
Khumbelo i tea u itwa nga muthu kana khamphani kana dzangano .
( a ) a vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe ;
Mbekanyamushumo ya Mulaedza wa Mugaganyagwama wa vhuṱumani ha zwikolo na dziṅwe thandela dza themamveledziso ya burodibennde dzi nga kwamea kha u khunyelela ha pulane dza tshishumiswa . 
Ri tshi ya phanḓa hu na tsumbedzo yo khwaṱhaho kha Mulayo hune Vhusimamilayo ho vha hu tshi zwi ḓivha zwa ṱhoḓea dza u pfukisela maanḓa kha u a humisela murahu , u phumulwa kana u khwinisa mbuelo dzo ṋewaho afho fhasi . 
Zwi'nwe vha nga khetha
Vhaswa vhashu ndi vhumatshelo hashu na uri u bvelela havho zwi ita uri ri ḓi hudze vhukuma .
Nga nnḓani ha vhuṱanzi vhu ṋetshedzwaho nga ANC ngei London ha uri tshivhumbeo tsha ḽihoro tshi nga nḓila ine vhaimeleli vho vha si nga si ite zwiito zwine vha khou pomokedzwa zwone , vhuraru havho a huna o wanwaho mulandu . 
Hezwi zwoṱhe zwo ita uri AU i shume khwine . 
Kha vhupo uvho hune vhavhambadzi , zwiṱitshi zwapo zwa tshipholisa na zwitshavha zwo tendelana kha awara dza u vhambadza dzo tiwaho u itela u thusa kha u vha hone huṱuku ha zwikambi , u tevhedza thendelano idzo zwi ḓo vha zwa ndeme . 
U nwelela hu nga shumiswa musi mavu a mupo a vhubuli ho linganaho na maḓi a fhasi ndi tshiṱanganedzi tshi ṱanganedzaho tsha maḓi o kunakiswaho . 
Ndi zwa ndeme uri miraḓo ya Komoti ya Wadi i pfesese theo ya mulayo une wa tshimbilelana na Dzikomiti dza Wadi na uri dzi fanela u shumisa hani .
Phosho ine ya vhanga u si tsha pfa .
Hu na vhashumisani vho vhalaho vha nga nnḓa vho sumbedzisaho dzangalelo kha u bveledza zwikhala zwa migodi nga ngomu kha masipala . 
Asesinnde ya vhadzheneli i ḓo ḓisendeka nga wekishopo nahone vhadzheneli a vha nga ḓo tea u ita asainimente .
U bveledzisa kushumele kwa phurofeshinaḽa kha kutshimbidzele kwa mushumo wa dzikhomishini . 
Idzi ndi ṱhalutshedzo dzo ṱanḓavhuwaho dza mvelelo dza nyito dza vhumone nga vhuphalali . 
Tshikalamuya u bvaho kha mafhafhu ( Peak flow meter )
U khothea hu nga dovha ha bvelela nga tshifhinga tsha mushumo musi mutsiko wa nga ngomu u tshi wela nga fhasi ha mutsiko wa nga nnḓa , nga vha nga ḽa mvelelo dza nyelelo ya tshifhinga nyana . 
Phambano na , mbadelo ya mveledziso ya khoso i tshi gonya kha khetho iṅwe na iṅwe , musi khetho dzi tshi vha nnzhi , hu vha na tshivhalo tshiṱuku tsha matshudeni ane a dzhia nthihi ya iṅwe na iṅwe ya khetho . 
201 . Vhuḓḓifhinduleli ha zwa poḽitiki
Ho vhigwa uri mufariwa o shushedza uri u ḓo pwashekanya ndaka ya muvhuso . 
Zwigwevho izwi zwo laedzwa uri zwi ḓo tshimbila zwoṱhe . 
1 Ri lila zwiḽiwa zwi re na mutakalo uri ri kone u tshila
7.1. Khabinethe i tamela mashudu vhagidimi vha shango ḽashu u kunda vhane vha khou ṱaṱisana kha 15th World Championships in Athletics ine ya khou itea zwazwino ngei kha ḽa Beijing , China na vhane vha khou shela mulenzhe kha 11th All-Africa Games vhukati ha dzi 4 na dzi 19 Khubvumedzi 2015 ngei kha ḽa Brazzaville , Congo .
Hezwi zwi ḓo ita uri hu vhe na u katela na u khwinisa vhushaka na u farisana Devhula-Vhukovhela .
Vha fanela u vha vha tshi kona u shuma sa tshipiḓa tsha thimu khathihi na u shuma asainimennde vhe vhoṱhe . 
Hu tshi tevhedzwa maḓaka , fhasi ha zwikhala zwo vuleaho nahone zwi sa konḓi zwi tea u fanelwa fhethu hazwo ha zwa mupo . 
Hu tshi iwa phanḓa , Gwama ḽa Lushaka ḽi tea u gaganya vhukhwine ha u zwi thoma u itela uri u zwi thoma zwa sa vhe u fhela nga hone huṋe , fhedzi ya nga vha nḓila ya u thusa zwiimiswa kha u pfesesa khombo dzazwo na u langa khombo idzo nga nḓila ya maimo . 
-- Pharagirafu ya u nanga : nga kuvhonele kwau , u tenda , muhumbulo , u pfesesa na humbula uri , u dzhia , ndi tenda uri , zwi tou nga , kha nne , ndi takalela / funa / vhenga / fulufhela / pfa
Kha mbuno iyi , na yone , tshitshavha tsha mashangoḓavha tshi tea u dzula tshi tshi ita zwi fanaho . 
2 / 8 : U saukanya zwifhambanyi
Nnḓa ha zwipiḓa hu ṱalutshedzwa na u khwaṱhisedzwa mutalo wo olwaho , arali zwo tea , maelana na nyolo ya u fhedzisela na ṱhoḓea dza saithi . 
Khonadzeo , ezwi zwi ḓo sia hu na vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe na mashumele a ikonomi o khwiniseaho . 
Maḓaka a zwa u ṱavhiwa ha miri ndi mutheo wa vhunzhi ha mushumo wa matshimbidzelwe a u bviswa ha gese kha maḓaka hu tshi katelwa matanda , hu vhaḓwaho matanda , mabodo a bvaho kha matanda , malasha , fanitshara , gwere ḽa u ita mabammbiri na mabammbiri . 
Arali ni sa koni u pfesesa zwine maṅwe a maipfi a amba shumisani dikishinari ( ṱhalusamaipfi ) .
Thandela dza Vhurangeli ha Ndangulo ya Mafhungo ho Ṱanganelanaho dzo thomiwa hu na mbekanyamushumo dza mutakalo na dza mugaganyagwama hune zwa ṱoḓea . 
Mudzhenelano vhukati ha ṱhumano dza maitele o vanganaho ane a ṱanganedza volumu ṱhukhu dza vhuendi , a dzi swikelei zwavhuḓi nahone nga u ralo dzi ṋetshedza zwikhala zwa fhasi zwa mbambadzo khulwane na fhethu ha u shumela ha vhoṱhe . 
U shuma na /nga maipfi : maṱanganyi
( b ) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 ( Phando 2012 ) tshi ima vhudzuloni ha zwitatamennde zwa kharikhulamu ya lushaka zwivhili zwine zwa khou shumiswa zwa zwino , zwine zwa vha
Zwithu zwine zwa hwaliwa kana u takuliwa nga zwanḓa
U sa langea sa thaidzo ya Transnet nga ngoho ho no vha , na uri na nga u ḓisola , u thola hu ḓo itwa hu si kale . 
Vhalani mafhungo aya ni na khonani yaṋu .
Tshitshavha tshi na u pfesesa ha khwiṋe kha thandela na zwipikwa zwadzo .
Nḓivhadzamulayotibe i sendedzela shango tsini u vhona uri maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha kone u swikelela ndondolamutakalo , hu songo sedziwa tshiimo tshavho tsha ikonomi ya matshilisano .
Tshumisano yavhuḓi
Ri humbela vhathu uri vha songo tsha isa mafhungo a si one kha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano , u swika hu tshi vha na vhuṱanzi ho
Zwihulwane , vha fulufhela u kaṋa dziṅwe mbuelo dzi livhisaho kha u bindula uhu engedzeaho na vhutsireledzi ha mbuelo . 
Arali vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa kana ya thasululwa ngayo , vha nga humbela bodo kana khoro ya phurofesheni yo teaho i no nga sa Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe , uri i ṱoḓisise aya mafhungo .
Mveledziso ya mbekanyamushumo ya vhugudisi ya vhuongelo vhu re makone wa zwa muhumbulo . 
Ṱhoḓea na mitevhetsindo ya ikonomi zwi ṱoḓa uri vhathu vhane vha shumaho vha dzulele u shanduka na u ḓiḓowedza na mvelaphanḓa ya thekhinoḽodzhi . 
Hu thomiwe desike ya vhaholefhali na ya vhaswa kha ofisi dza ha masipala . 
1 Muṱangano wa thangela u pulana
Khomishini yo zwenezwo dzhia tsheo ya uri tshikimu tsha ndiliso tshi fanela u vhonwa sa tshipiḓa tsho engedzwaho tsha mbekanyamushumo yo ṱanḓavhuwaho ya u ṋea maanḓa mupondwa . 
Mushumo uyu wo sumbedza u khwinisea kha ndangulo ya vhupo ha Tshikwama . 
Khamusi a nga ṱoḓa zwiṅwe . . .
Vhadzhiamikovhe vha nga vha na fulufhelo kha phurosese ya u dzhenelela yo sedzwaho kha theo ya mulayo arali vha na fulufhelo kha Komiti ya Wadi yo imelaho madzangalelo avho , hu sa sedzwi vhuimo havho ha polotiki .
Hu ḓo sedzeswa kha u wana ṱhanganyo ya zwieli zwoṱhe u mona na nḓila dza tshumelo dza PT , na u ḓivhadza tshieli nyengedzwa kha mimasipala u itela u swikelela ḽevele dza nṱha dza vhuvhusi . 
U ṱuṱuwedza ndondolo ya mupo nga u shumisa tekiniki dza vhubveledzisi kha sisiṱeme i limeaho . 
Kha hu sedzwe zwishumiswa zwa tshitandadi zwa Zwikili
15 ndi bambela bambeloni ndi ya ḽaiburari kontsatini yanga ya tshikolo
U nanga maipfi na u vhumba mafhungo
Ofisi ya muraḓo kana muraḓo mueletshedzi i nga vha na tshikhala musi tshikhala tshawe tshi tshi swika magumoni . 
Kha ri sedze kha pulane nga vhuḓalo .
Zwi khagala uri , u swikelela zwipikwa izwi , muvhuso u nga si zwi ite u woṱhe . 
Hezwi zwi ḓo katela zwi tevhelaho : uri mutambo u songo thoma u swikela tshiimo nga ngomu na nga nnḓa ha sitediamu tshi tshi vha nga fhasi ha ndaulo . 
Masipala i na madzangalelo o fhambanaho nahone ia nga wana i tshi ṱaṱisana nga tshayo .
Ho no ṱanganedzwa fomo dzo ḓadzwaho na khwaṱhisedzo ya mbadelo , phemithi ya khwiniso ya zwifuwo i ḓo ṋetshedzwa ya fhiwa Mulangi wa Mutakalo wa Zwifuwo uri a ṋetshedze phemithi ya zwa u renga zwifuwo u bva nnḓa .
Maitele a u ṋea aphiḽi dzo fhandekanaho kana mulevho kana maṅwe maṅwalwa nga ha mafhungo a ndeme zwi tea u vhulungwa . 
_ U wa hune ha vhangwa nga u suvha hune hu nga vhanga u fhirea na u huvhala
Khadiamu i nga bviswa kha tshiluḓi nga u tzwonzwa . 
I nga bveledza hafhu nungo dza polotiki dzi re hone dzo no imelelwaho kha khoro zwa konḓa u ri khoro i pfe zwi zwiswa zwi bvaho kha tshitshavha tsha vhadzulapo saizwi mivhigo minzhi i tshi ḓo pfukiswa nga kha vhudavhidzani ha dzangano .
Vha tea u badela tshelede iyo hanefho kha dokotela kana khemisi .
U ya nga Mulayo wa Vhuvhambadzi ha Ḽifhasi wa 2002 , Minista vha nga bvisa nḓivhadzo kha Gazette , arali zwo tea , i ambaho uri a huna thundu , nga nnḓa ha thundu dzo tshakha dzo bulwaho , dzine :
Mbingano dzoṱhe dza tshirema dze dza itwa nga murahu ha u thoma u shuma ha mulayo ndi mbingano dza tshau ndi tshanga , tshanga ndi tshau .
U anganyela zwiitisi zwa nyito dza kha tshiṱori
Ngade dzi khou shuma
Muhwelelwa u khou ita khaṱhululo ya u lwa na tshigwevho o ṋekedzwa thendelo ya khothe ino . 
Musi ndi tshi thoma u shuma sa pholisa , vhaofisiri vha lukanda lwo swifhalaho vho vha vha tshi ṋewa mishumo ya u linda na u tshimbila nga nayo . 
Mudzulatshidulo u tea u londota u thivhela mbudziso dzine dza bvisela khagala u sa londa ha miraḓo ya tshigwada na kwama tshirunzi tshavho . 
Sa i zwi iyi thaidzo yo aluwa , mapholisa na miraḓo ya tshitshavha vha kwameaho vho shuma kha u fhungudza u ṋetshedzwa ha zwidzidzivhadzi zwine zwa khou bveledzwa zwi zwiṱaraṱani siho mulayoni . 
Ri goda mafhi na vhurotho .
Lweṱolweṱo lwa mutholi lwo itwaho nga Muhasho kha vhaṅwe vhashumi vha kale , sa mbuelo dza zwa dzilafho , dzo vhewa kha khethekanyo sa phiriso u ya kha miṱa kha tshitatamennde tsha kushumele kwa masheleni . 
Vha ri vho ṱuṱuwedzea nga mveledziso dza ikonomi na matshilisano ngei Burundi dzine dza sumbedza uri mulalo wo vha u khou thoma u vha hone . 
Nga matsheloni vhabebi vhawe vha mu vhudzisa uri khezwi fhasi hu na maḓi , uri vothi ḽo pwashiwa nga nnyi , uri vasi ine mme awe vha i funesa khezwi yo pwashea zwipeḓukwa zwayo zwo hasekana hoṱhe .
Muthu ane a nga vha na swigiri ya nṱha malofhani kanzhi zwi vhangwa nga vhulwadze ha swigiri . Ḽeveḽe ya nṱha ya swigiri malofhani i a itea na kha muthu a si na vhulwadze ha swigiri a sina na tsumbadwadze zwadzo .
Ri livhuwa ngeletshedzo ine vha khou isa phanḓa na u ri ṋea .
Havha vhathu vha na mishumo yo vha lumbamaho kha vhuḓifhinduleli hu no yelana navho . 
Phere mbili dza milenzhe ya rathi yo fhelela .
Kha vha ite mutevhe wa thandela khulwane na mishumo ine ya ḓo thusa u swikelela izwi zwiṱirathedzhi .
Ro dovha hafhu ra sumbedzisa ṱhoḓea na vhupfiwa ha vhadzulapo nga tshifhinga tshenetshi tsha nyambedzano idzi . 
U tholwa ha vhashumi vha vhuendelamashango zwi kha ḓi vha tshihali tshihulwane kha u lwa na u shaea ha mishumo .
I tevhelaho ndi milayo i eletshedzaho kha Muhanga wa Ndangulo ya Vhuholefhali ha SAPS : 
Hu na ṱhoḓea ya tshihaḓu ya zwileludzi zwo fhaṱiwaho hu na ndivho ntswa . 
Tshivhalo tshiṱuku tsha khophi ṱhanu na nthihi ya mathomo ya ḽikumedzwa ḽa tekeniki ḽi na maṅwalo na ḽiṅwe ḽa ḽikumedzwa ḽa mutengo , ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi kha fulobo yaḽo . 
U khwinisa nyimele ya matshilo a tshitshavha nga u ṋetshedza muḓagasi zwi tshi elana na zwipikwa zwa Lushaka . 
Mutengo wa ole yo kunaho , sa zwe zwa sumbedzwa kha figara i re afho fhasi , i nga dzhiwa sa ya u gonyiswa kana u sa shandukisa mitengo ha ole i songo kunaho kha Reef ( u ya nga themo dza Rannda ) zwi tshi bva kha uri mbadelo ya tshiendedzi , u bviswa na ndindakhombo zwi fanela u dzhielwa nzhele . 
Mashango o ḓiimisaho na one a ḓiphiṋa na vhuṱumani vhunzhi kha masia a sekhithara dza mitambo , mvelele na sekhitha dza tsharithi dzi vhonalaho kha pfunzo . 
Khoniferentsi yo sumbedzisa uri arali sisiteme ya zwa khetho ya zwino i tshi tea u khwiniswa , vhaimeli vho khethiwaho vha fanela u dzhia vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha vhakhethi na vhuḓifhinduleli vhuṱuku kha vharangaphanḓa ha ḽihoro na zwiṱirakitsha zwa dzangano . 
Mafhungo a u tsikeledzwa nga milayo o no vhigwa nga sekhithara lwa tshifhinga tshilapfu .
( b ) uri muhwelelwa o pfuka ndaela ya tsireledzo .
Khumbelo ya u shandula close corporation uri i vhe
u thoma u shuma ha nzudzanyo dza mbekanyamushumo dza ECD
Khakhathi dzo engedzea na vhadzulapo vhanzhi , vhafumakadzi na vhana vho huvhala kana u vhulahwa . 
Pulane ya u Shumisa Mugaganyagwama na Nḓisedzo ya Tshumelo , u ya nga Mulayo wa zwa Ndaulo ya Masheleni a Masipala , ndi pulane yo dodombedzwaho , yo tendelwaho nga Muraḓo wa Khorotshitumbe , u itela u shumisa nḓisedzo ya masipala ya tshumelo dza masipala na mugaganyagwama wawo wa ṅwaha . 
Maipfi a Khethekanyo E u randela nyimele dzine khomishini kana bodo zwa nga bvisa hu si na mbadeliso kha phemithi iṅwe na iṅwe kana luswayo lwa u khethekanya kana mukokotolo wa zwenezwo ; 
U vha na vhuḓifhinduleli tshitshavhani : U vha na nḓivho na u fhindula kha zwa matshilisano .
Musi khasiṱama dzi tshi khou tshimbilelwa zwa vhuḓi , zwi kombetshedzwa nga u huliswa ha mishumo na miholo na u tsa ha inifulesheni na nyingabadelo , dzi tshi tamba tshipiḓa tsha dzo nga he tshi tshifhinga , ri khou ṱuṱuwedzwa nga mbudziso dza vhavouthi vha kule kha sia ḽa u isa phanḓa na uri khuliso dzi ye phanḓa .
u khwinisa mawanwa a odithi ya mimasipala yoṱhe , nga 75% ya mimasipala ine ya wana odithi yo fhelelaho .
Maraga u khou lavhelelwa u wa lu shushaho nga ṅwambo wa u ḓalesa nga u angaredza ha nḓisedzo dza ḽifhasi dza thanga dza ole . 
Vhaṅwe miraḓo ya tshitshavha vha ṱoḓa kiḽiniki i tshi fhaṱiwa hu re na mikhukhu minzhi , saizwi vhadzulapo vha afho fhethu vha si na tshelede ya u namela vha tshi ya sibadela na kha dziṅwe kiḽiniki dzire kule .
Masipala u tshila nga dzigiranthi dzi no bva mivhusoni yo fhambanaho na kha madzangano a si a muvhuso uri u kone u lambedza mishumo yawo .
Khaṱhululo ya u lwa na tshigwevho i a tikedzwa . 
u ta TSHIGWADA TSHO SEDZWAHO
Zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa pfesesa khwinesa vhuvha ha khohakhombo zwi nga zwi langa nga nḓila ya vhuḓi . 
Hoyu ndi mushumo wa muṅwaleli .
Zwenezwo ho tendelaniwa uri tsedzuluso i tea u katela vhaimeleli u mona na khethekanyo dza ndondolo ya mutakalo nga ngomu na u mona na dzingu Ḽihulwane ḽa Piṱori . 
Mulayo wa Nyaluso ya Tswikelelo ya Mafhungo , wa 2000 , u amba zwa uri tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u vhea Muofisiri wa Mafhungo na Vhafarisa Muofisiri wa Mafhungo vhane vha ḓo fara vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza khumbelo dza tswikelelo ya mafhungo , na u thusa vha iti vha khumbelo uri vha ḓise khumbelo dzavho .
Nga nnḓa ha hezwo , vha nga sedza mbilaelo dzo swikiswaho u bva fhano hayani zwi tshi kwama phambano dzi no khou ya phanḓa khathihi na mutshinyalo une wa mbo ḓi tevhela kha zwa thuso ya vhathu zwi kwamaho nga maanḓa-maanḓa vhashai . 
Tshigwada tsha mutakalo
Vhurendi
U fhaṱa kha u shumisa mapfanisi a ṋefhungo na tshiitwa
Khumbelo ya u renga zwifuwo kana zwibveledzwa zwa zwifuwo u bva nnda dzi tshi vhuiswa fhano kha RSA ( dzine dza sa tee u ṱolwa malwadze ) .
U tou fana na zwenezwo , tshiimo tsho khwaṱhaho tshi khou lavheleswa musi ṱhoḓea khulwane na zwiṅwe zwivhumbi zwi tshi bveledza miṅwe mitsiko ya inflesheni . 
U topola faela na rekhodo u itela akhaivi . 
U langa zwiko zwi re kha vhulangi vhuhulwane . 
Arali tsheo ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS ya sa ṱanganedzwa nga Muḓisi wa mbilaelo , Muḓisi wa mbilaelo a nga ita khumbelo ya khaṱhululo ya tsheo kha Khoro ya Zwikimu zwa Dzilafho u ya nga ha Khethekanyo 48 ya Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho .
Mvelelo ya tsheo idzi ndi u tika khetho ya mulayo kha ṱhoḓea dzi fhambanaho dza muthu na mukano . 
Arali maga na mulayo muṅwe na muṅwe zwa kushumiselwe kwa webusaithi iyi zwa sa shumiswe u swika kha gumofulu kana u shuma nga ṅwambo wa tshiitisi tshiṅwe na tshiṅwe , maga na milayo iyo zwi nga ḓo vha khonṱhiraka ya mulayo u bva kha maga na milayo yo salaho . 
Theori ya vhukuma ya nga ha mulayo wa u dzhiululwa ha ndaka ndi yauri , nga u dzhiulula kana u imisa mbuelo kana zwiito zwa vhugevhenga , mbuelo ya u ita vhugevhenga ho khetheaho i a fhungudzea . 
Hu na milayo ya zwa tshikhala miṋa , ine ya vha ya ndeme kha u bveledza hugaledzwa kwaho . 
KPI i shuma kha yuniti dza ndaulo ya masipala na vhashumi , hu tshi katelwa na tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha masipala na vhaṋetshedzatshumelo vhane masipala a vha na thendelano ya nḓisedzo ya tshumelo navho .
U bva tshe ha rwelwa ṱari sisiṱeme ya u vhaledza , a ro ngo tsha vha na huṅwe u avhelwa nga u tou ṅwala datumu na u sa vha na dziṅwe nzudzanyo dzo tou ṅwalwaho nga zwanḓa . 
Hu ḓo vha na tshanduko khulwanesa musi Muvhuso u tshi rengisela Telkom mikovhe yawo yoṱhe .
Mbambadzelaseli ya zwienge ya Limpopo kanzhi ndi ine ya bva kha masipala wa tshiṱiriki tsha Vhembe . 
Hezwi zwi ḓo vha zwa ndeme nga maanḓa kha masia o khetheaho , u fana na a ndindakhombo dza tshifhinga tshilapfu . 
Bodo ya vhalanguli vha Muḓagasi na Fulufulu i ela thendelo iyi nga u bveledza na u rumela mbekanyamushumo ya u dzhenisa muḓagasi kha DOE . 
Masiandaitwa a songo elwaho zwihulwane na u pfeseswa a AIDS a ita uri data ine ya vha hone zwino i sa tou fhulufhedzea tshoṱhe , zwihulwane musi zwi tshi ḓa kha mugaganyo wa nḓisedzo na ṱhoḓea ya vhadededzi . 
49 U vhala tshitori
Kilaba dza bola ya milenzhe nga ḽino shango a dzi na zwitediamu zwa dzone dziṋe . 
Khothe yo hana mbilo hu na mbadelo , fhedzi yo ṋea De Villiers thendelo ya u ita aphiḽi fhedzi malugana na khuḓano ya vhuvhili i re afho nṱha . 
Zwifhaṱo zwa Mukonṱiraka wa Mubidi zwi tea u vha zwo vula na u swikelea nga zwifhinga zwoṱhe zwi pfalaho u itela ndingo idzi . 
U tevhela ndaela vha tshi tshimbila , u gidima , u fhufha , u tamba khadi , u ṋamela , nz .
Manifesto wa muvhuso wa lushaka u sedzesa masia a tevhelaho a khwiṋiso : 
Arali khothe ya wana uri muhwelelwa a koni u pfesesa matshimbidzele a u ḓiimelela zwavhuḓi ; i nga ṱanganedza vhuṱanzi honoho u wana uri muhwelelwa o ita vhutshinyi naa na uri vhutshinyi vhu katela khakhathi khulwane . 
Vhaimeleli vha Dzangano ḽa Vhashumi vho rumela phindulo yavho , " Ndinganelo ya Matshilisano na u Sika Mishumo " , miṅwedzi i si gathi nga murahu . 
" Pulane ya Maitele " ndi nyito kana pulane ya u ita mushumo nahone i sedzana na u khwaṱhisa maitele a u ita mushumo a re na vhukoni . 
U sedzulusa kushumele kwa masipala u ya nga ha KPI na thagethe dzo vheiwaho nga masipala
Ho sedzeswa masia mararu a vhutshinyi - vhufobvu ha miḓini , vhufobvu ha mabinduni na u dzhavhuliwa ha zwiendedzi . 
Naho zwo ralo , vhuvha ha khemikhala ha tshiṱuṱuwedzi tsha enzaimi na mushumo wa zwivhangi zwa vhulwadze zwi khou ṱoḓuluswa hu tshi khou shumiswa tsumbo . 
Kha vha ite khumbelo ya vhureakhovhe musi ho itwa khuwelelo ya khumbelo kha Gazette ya Muvhuso .
Mvelaphanḓa ya ṱhaṱhuvho ya madalo a vhaofisiri nga Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano .
kha muṱa na khonani dza Mufarisa Minisiṱa wa Maḓi na Vhuthathatshili Vho Pamela Tshwete , kha u ṱuwelwa nga mme avho Vho Mme Ruth Nomzi Zondeki .
Thundu dza lwanzheni dzi dzhia tshifhinga tshilapfu u swika fhethu ho teaho fhedzi mbadelo dzi fhasi vhukuma . 
Afrika ḽi ḓo vha ṱhanzi ya u bebwahafhu ha u farana na tshipikwa tsha vhuthihi zwine zwa khwaṱhisedza u ombana ha mbofholowo u bva kha vhupuli , vhukoloni , khethululo nga muvhala na u kandeledzwa kha zwaikonomi . 
Tshiwo tshino tsho ita uri hu vhe na u dzhenela ha ḽifhasi ho konanywaho ho sedzaho kha nḓila ntswa kha zwa mavhusele , ndangulo na u dzhiela nṱha hu hulwane ha vhoṱhe vha kwameaho , hu tshi katelwa mashango ane a kha ḓi tou bvelela . 
" U ita zwa khwine a hu fheli .
Kha vha kwame IEC kha ṋomboro ya luṱingo i sa lifhelwi ine ya vha 0800 11 8000 nahone vha ṋekane nga aḓirese yavho ya hune vha dzula hone .
Afurika Tshipembe asi shango ḽa khakhathi kana pfudzungule , zwo ralo a hu nga tendelwi vhathu vha tshivhalo tshiṱuku vha tshi tshinya shango .
Ro swika fhaḽa , ra dzhena nga ngomu nahone vhalwadze vho vha vha si tsha tou vha vhanzhi . 
Ndeme ya u khwaṱhisedza i katela asesimende u vhona arali pfanelo dzo tsireledzwa nga nḓila yone na u vhona arali tshiimiswa tshi tshi khou tevhedza milayo yo teaho yo randelwaho hu tshi katelwa zwishumiswa zwa dzitshaka zwo teaho . 
Zwenezwo , Muhasho wo nanga khetho ya vhuvhili , ine khayo ha livhanywa na thaidzo maelana na mitengo yo tiwaho . 
Vhathu nga muthihi , zwigwada zwa tshitshavha , zwiimiswa na khamphani zwi nga ita khumbelo ya ndambedzo ya tshelede . 
Tshiitisi tshi khou sumbedza : a ri tou guma nga u pfuka milayo ngauri muṅwe na muṅwe u khou pfuka milayo , nahone a ri koni u tikedza u vhona muṅwe muthu phoswo musi ri tshi pfuka milayo . 
Komiti dza Wadi ndi tshaneḽe ya nyambedzano dza fomaḽa vhukati ha tshitshavha na khoro .
Mvelele ya vhukhagala malugana na maṅwalwa a mugaganyagwama i khou hanya ngamaanḓa nahone i na nḓivhiso nga ha mugaganyagwama , mbuelo ya muthelo , kurengele na ṱholo ine ya itwa uri i vhe hone nga tshifhinga kha inthanethe nga kha webusaithi dza muvhuso . 
Hu na matshimbidzelwe a u ṱola u tea ha thundu a shumisaho vhaingameli vho khethekanaho u itela u lavhelesa vhunzhi na zwitewa zwo tetshelwaho nga murahu ha musi thundu dzo wanala dzo tea u endedzwa . 
Phungudzo i a ṋetshedzwa kha thundu dzi re na muthelondangi dzine dza vhambadzelwa nnḓa kana dzi shumiswaho nga vhaimele vha zwa poḽitiki na kha thundu dzi theliswaho dzi shumiswaho nga vhabveledzi kha zwa vhulimi , maḓaka na vhumagi hathundu dzi theliswaho hu tshi itelwa ndivho dza nḓowetshumo kana vhuvhambadzi . 
Maitele , kha ikonomi dzine dza khou bvelela , a u shumisa zwishumiswa zwa mbekanyamaitele dza ikonomi u thivhela kana u hanedzana na u ḓura , zwo vhonala zwo khwaṱha . 
Maimo a mbeu a u sedza sia ḽithihi a ḓo ṱuṱuwedzwa , nahone u sa eḓana vhukati ha vhanna na vhafumakadzi hu ḓo hangwiwa .
Bvelani nnḓa Ni nga gavha bola ?
U bvela phanḓa na mveledziso ya heyi sisiṱeme ho thoma hu tshi itelwa u thusa kha zwa vhuṱumani vhukati ha Ofisi ya Vhuṋe ha Ndaka , ndangulo ya thandela , na dziṅwe sisiṱeme dza nga ngomu dzo fhambanaho sa zwe zwa sumbedziswa kha Pulane ya Sisiṱeme Khulwane . 
Nga kha wonoyo mutheo ra fhaṱa vhushaka ha poḽitiki na ha matshilisano hu na dziṅwe nḓowelo kha shango ḽashu . 
2.7 Zwidodombedzwa zwine zwa ṱoḓea u itela u ita nyambedzano nga ha thendelano dza u pfukisa zwishumiswa na u kovhekana mbuelo
Malugana na mbingano dza tshifhinga tshiḓaho dze dza dzhenwa khadzo musi mulayo wo kumedzwaho u tshi vho shuma , vhathu avho vhavhili vha ḓo tendelwa u ṋanga , nga tshifhinga tsha u dzhena kha mbingano , arali mbetshelwa dza Mulayotibe dzi tshi tea u shuma khavho . 
Mavu a tea u vha o fanela , a vhe hone nahone o tsireledzea u itela mveledziso . 
Naho hu songo itwa ṱhoḓisiso , vhunzhi hashu ri a zwi ḓivha uri vhulwadze vhu khou vhulaha vhathu vhanzhi , vhuswa na vhaaluwa . 
( 3 ) Miṅwe Miraḓo ya muvhuso , nga u shumisa mulayo kana vhuṅwe vhukando-vho , i fanela u thusa na u tsireledza Khomishini u vhulunga vhuḓiimeli hayo , u sa dzhia sia , tshirunzi na khwaṱhiso ya Khomishini .
Tshivhangi tsha vhukuma tsha lufu tshi ḓo ṱaluswa nga murahu ha u ṱhaṱhuvha mufu . 
Hu tea u dzheniswa kha u funza na u guda vhudzuloni ha u tou shumiwa naho sa tshipiḓa tshi re thungo .
Nomboro ya Fekisi
Ho sedzwa u rumelwa nga GP wa Netiweke
Muofisiri muṅwe na muṅwe , Mukhantseḽara na muraḓo wa tshitshavha vha ḓo tea u ḓidzhenisa kha nndwa . 
Muvhuso u khou ita zwoṱhe nga mannḓa awo kha u shumana na thaidzo ya ṱhahelelo ya muḓagasi kha shango .
Vhuvhusi vho songo khwaṱha na ndaulo i songo lingana ya maraga ya masheleni ya mashango o bvelelaho o vhalaho ndi hone vhubvo ha dziedzi . 
Vho N F SHIVAMBU : Fhedzi ndi khou vhudzisa mbudziso ! [ U dzhenelela . ]
U ṅwala tshiṱori tsha ene muṋe tshi no hovhelela pharagirafu nthihi ( ya mafhungo ane a nga swika 5 ) a tshi tevhedza fureme ya kuṅwalele .
U fhambanya vhukati ha ṱhalutshedzo dzi re khagala na dzo dzumbamaho
Ṱhoḓisiso dzi sumbedza uri zwiitisi zwa nḓala na u shaya pfushi Afrika Tshipembe a si nga ṱhahelelo ya zwiḽiwa nga u angaredza hu na nga u swikelelea ha zwiḽiwa nga zwiṅwe zwigwada zwa vhathu , nga maanḓa vhashai . 
Izwi zwi dovha zwa vha ṋea tshifhinga tsha u shumisa luambo .
Maitele a tshandukiso hu tshi itelwa u fhaṱa mimasipala i sa sedzi muvhala nahone i shumaho zwavhuḓi ndi one ḽiga ḽa ndeme ḽo livhiswaho kha u ita muvhuso wapo u kone u swikelela mushumo wawo wa mveledziso . 
Muthusiwa u na vhukoni ho teaho ha u nanga na u dzhenelela nga nḓila yo fanelaho fhedzi ha na nḓivho yo linganaho u ḓivha zwiṅwe zwine zwa vha hone . 
Pulane ya Vhuendedzi ha Nnyi na Nnyi ha Vundu i ḓo bveledzwa nahone i ḓo shumiswa kha u sumba nḓila na u tshimbidza nḓisedzo ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi Kapa Vhukovhela . 
U lwela uri hu vhe na nḓila nthihi kha zwitshavha zwoṱhe . 
Sisiṱeme yo ḓitikaho nga vhathu ya themamveledziso na vhuendi i kona u shuma nga kha muhasho wo shandukaho . 
Ndima iyi ṱhukhu i ṋea ndededzo kha vhupulani ha tshumelo ya nnyi na nnyi fhethu ha mudzudzo wa madzulo . 
Tshikimu tsha bugu dza u vhala dzo itelwaho gireidi yeneyo .
( e ) Phimo ya kushumele zwi tshi ya nga nḓila dzo tiwaho dza tshiimiswa tsha masheleni zwi tshi tevhedza zwidodombedzwa zwenezwo ;
Nga maanḓa ngauri thimu idzi mbili dzi na vhatikedzi vhanzhisa Afrika Tshipembe nahone dzoṱhe dzi wanala Johannesburg . 
Fekisi : 083 235 9378
U vhala maṅwalwa a u funza .
Maga , u fana na sisiṱeme ya baakhoudu ine ya phirintha baakhoudu yo khetheaho i sa fani na iṅwe kha bambiri ḽa mbudziso ḽiṅwe na ḽiṅwe o thoma u shumiswa . 
Vhunṱha ha tshipiḓa tsha zwifhaṱo zwine zwa nga ṋea mutengo u bva kha tshiṅwe tsha zwikhala nga phanḓa hazwo : 
Zwi a thusa ngauri vha a ḓivha zwauri vho katela zwoṱhe zwi no ṱoḓea .
Hezwi zwi dovha zwa lila ngona i no filimba ya u thivhela malwadze na ṱhuṱhuwedzo . 
A dodoma a tshi humela kamarani yawe a ṱolela nnḓa nga buli ḽi re kha vothi .
Nga ḽeveḽe dza mutshikafhadzo ngei Yuropa , tshibveleli tsha mvula ya esidi i khou vhanga tshinyalelo khulwane kha zwifhaṱo zwa kale . 
Zwiedziswa zwo bveledzwaho nga zwibveledzwa zwa PIC zwi a linganyiswa hu tshi itelwa zwiko zwa nnḓa u khwaṱhisedza zwauri ndi zwavhukuma na uri zwi a fulufhedzea . 
Tshumelo : Tshumelo ya u khuthadza na tshumelo ya thikhedzo kha zwipondwa ha ḓadziswa nga khothe . 
Zwitshavha izwi zwi nga ' vhonala na u sedzwa ' sa vhaṅwe miraḓo ya tshitshavha nga nḓila i si ya vhuḓi .
U ola na u bveledza burotsha , matheriala wa khungedzelo , matheriala wa u ṱana na miṅwe matheriala , hu tshi katelwa madzina na zwiga . 
Musi ḽevele ya fhasi yo randelwa dziṅwe tshumelo , u fana na maḓi na tshampungane , ṱhoḓea dza u ṱalutshedza ṱhoḓea dza mutheo dzi fanela u katela u ṱanganedzwa ha mitengo , u swikelela na mutakalo . 
swikelela ndinganyiso vhukati ha zwiteṅwa zwo fhambanaho ; na
Masipala wo bveledzisa na u ṱanganedza ndifho dza mulilo , dzine dza khou sedzuluswa ṅwaha nga ṅwaha hu na vhukwamani na Mugaganyagwama na Vhufaragwama . 
Naho SARS i tshi ḓo dzhia maga a pfadzaho u khwaṱhisedza u wanalea , khwaḽithi , na vhuronwane , kha webusaithi ya SARS , thekhinoḽodzhi yayo , na matheriala , zwi re ngomu , na tshumelo i re hone kha na nga khayo zwi ṋetshedzwa hu si na waranthii kana garanthii , hu tshi katela na uri kha nyimele dzoṱhe i ḓo vha na vhungoho , i yone , kana u sa vha na vhukhakhi kana na uri i ḓo vha i hone tshifhinga tshoṱhe . 
U pfesesea : Ngona ya u linga a i ḓisi zwikhukhuliso zwifhio na zwifhio kha zwi swikelwaho , zwi sa elani na vhuṱanzi . 
Zwiimiswa izwi zwi tea u khwaṱhisedzwa u itela u monitha kushumele kwa tshumelo dza zwa mutakalo . 
( iii ) u vhulunga mveledziso ya tshifhinga tshoṱhe ya mupo na u shumiswa ha zwiko zwa mupo nga u ṱuṱuwedza mveledziso ya ikonomi na matshilisano ine ya ṱanganedzea .
U sedzwa huhulwane hu kha u topola mitevhe wa ḓivhazwakale u itela uri hu dubekanyiwe ( na u lingulula ) zwiwo na vhathu vha re kha mitevhe iyo . 
Muvhuso wo bveledza Pulane Khulwane ya Zwidzidzivhadzi , ine ya vha na mbetshelwa dza u thomiwa ha Maanḓalanga a Vhukati a Zwidzidzivhadzi . 
- dzhenelela kha nyambedzano na zwipikiṱere mushumoni vha ṱuwa na zwipikiṱere u ita tsedzuluso
Thundu dza tshumiso dzi nga khethekanywa sa thundu dzi lalamaho , dzi lalamaho nyana na thundu dzi sa lalami . 
U fhaṱa nomboro dza didzhiti 2 u swika kha muandiso wa 10 na vhuthihi .
U ṅwala mvetomveto ya u thoma
Ri dzinginya ḽa uri theo ya mulayo itea u tendela Muhulwane kana muthu o teaho u dzhia tsheo idzo dza luthihi maelana na mutakalo wa vhathu kana zwa masheleni zwa mualuwa a kwameaho . 
A A tkamhmzhnuwaaazsiieftanuihmleaumṱhanauaaagiaprnotaimhzmnneuib.agldiaaez.nlaazeli tshi 5 .
Muvhuso wa tshiṱalula wo vha na vhuḓifhinduleli ha tshihaḓu ha u fhindula kha ṱhoḓea iyi yo khoḓwaho ya shango ḽoṱhe ngauralo zwa ita nzulele iyi . 
Nga nṱhani ha u wanala ha mavu a si na tshithu , hu na tshikhala tsha mveledziso ya thundu . 
Tshumelo iyi ndi ya vhalala vhane vha ṱo ḓa vhulondo kha awara dzoṱhe dza 24 hayani ha vhalala .
Nḓila i lelulwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u ita khumbelo nga kha eFiling .
d ) Tsaukanyo ya zwipikwa
Zwinzhi zwi tea u itwa u itela u vhuisa tshirunzi na mveledziso kha vhaswa .
Nyanḓadzo ya Manweledzo a Mbuelo ya Vundu na Zwibviswa zwi tea u ṋetshedzwa hu sa athu fhela vhege mbili dza u kumedza mugaganyagwama wa lushaka . 
Mushumo une wa fhira wo ḓoweleaho u bva phanḓa kha dzingu ḽa vhubveledzi ha mavhele ḽa vhubvaḓuvha na kha hafu ya devhula ya dzingu ḽa vhubveledzi ha mavhele ya vhukovhela . 
Hezwi zwi nga swikelelwa nga u vhea mbekanyamaitele dza zwilinganyo na phurogireme dza vhugudisi na u ṱuṱuwedza vhashumi uri vha khwiṋise zwilinganyo . 
Maga a u lulamisa a thoma u shumiswa nga Mihasho i na vhuḓifhinduleli ha mathomo a mushumo na Muofisiri wa Muvhalelano na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi na Komiti ya Odithi . 
Ndima iyi i shumana na ndangulo ya maḓaka i dzulaho i hone na uri yo khethekanywa ya bva zwipiḓa zwivhili . 
Ndila ine tshumelo dza madi dza do dzudzanyelwa vhathu nga ndangulo-yapo zwi do dodombedzwa kha Pulane dza Mveledziso dza Tshumelo dza Madi dzine ndangulo ya tshumelo dza madi ya do tea u dzudzanya .
Khumbelo i fhela nga ḓuvha ḽeneḽo .
Thebulu i re afho fhasi i sumbedza mutevhe wa milayo ya masipala ya gazetiwaho nga mimasipala . 
Hezwi zwi katela vhudziki ha zwa nḓowetshumo , mutakalo na zwa matshilisano .
Thikedzo i ṋetshedzwa kha sekhithara dza nḓowetshumo dzo tiwaho hu na tshipikwa tsha : 
Musi vha tshi shumisa mishonga ya u lafha zwifuwo , kha vha dzulele :
Musi wo no bveledzwa , mulayo u ḓo thusa vhafumakadzi na vhana , vhane vha vha zwipondwa zwa uvhu vhutshinyi ho vhifhaho .
Khwaṱhisedzo na zwithu zwa ndeme
Mbulungo ya masheleni kha themamveledziso ya tshiṱirathedzhi i vhumba mutheo wa nyaluwo ya ikonomi nga u leludza vhubveledzi na u tendela dzingu ḽi tshi kunga mbulungo ya masheleni nga sekhithara ya phuraivethe . 
Thebulu i re afha fhasi i sumbedza u ṱanganyiswa na u shumisana ha zwipikwa zwa ndeme zwa Masipala wa Prince Albert khathihi na mbekanyamushumo dza mihasho i re na vhushaka zwe zwa itwa uri zwi elane na tsumbamaitele dza lushaka dza ndeme . 
Zwine zwa ṱoḓea ndi mutavha wa zwiimiswa zwi shumaho zwavhuḓi zwine mbekanyamaitele azwo na nyito zwa ṱanganelana . 
Muṅwe wavho , muofisiri wa mapholisa wa mutshena , o swika he a leleḓisa tshigidi . 
U ṅwala rekhodo ho navhaho , u kona u wana rekhodo , u ṋekana tsivhudzo ya zwa mishonga ha vho gudelaho zwa mutakalo na u shumisa tshiṱafu tshi re na zwikili zwo linganaho zwi na ndeme kha u vha na vhuṱanzi uri vhalwadze vha wana ndondolo i sa imi . 
Vhurangeli vhu re hone zwino kha u vusuludza vhuthu ndi vhurangeli ha vhorapolotiki . 
thangelaupulana yo teaho , vhukwamani na u tshimbidza mafhungo
Vha fhedzise nga u vhudzisa vhadzheneleli arali vha tshi ṱoḓa u khwinisa tshiṅwe kha thebuḽu dze vha bveledza kha mushumo wo fhiraho .
Nyito vha tshi shumisa tshipiḓa tsha muvhili tshine vha si tshi shumise nga misi
gwama na ndaka u ya nga ha mugaganyagwama wo themendelwaho ;
Mafhungomatsivhudzi aya a tea u kuvhanganywa nga wadi nga wadi u itela mbigela murahu nga nḓila i tevhelaho :
Tshi sumbedza u pfesesa ha Khabinethe yoṱhe ha khaedu dza ikonomi na dza mugaganyagwama dzi kha ḓi ḓaho .
Komiti ya Vhavhusi vha Bannga ya Lushaka i na milayo ya thungo ya ndivhanele . 
Hu si kale , zwa kale zwi ḓo ṱangana na zwa zwino musi bugu ya nganea i tshi monolodza na matshilo avho , ya dzumbulula zwiphiri zwine vhathu vha zwi vhulunga , maipfi ane vha mila na vhuḓipfi vhune vha khetha u vhu fhumudza . 
Mihanga iyi i tikedzwa nga Sisteme ya Ndangulo ya u Shumisa Mavu o Ṱanganelaho ; nyolo dzi re afho fhasi dzi sumbedza vhuṱumani uhu : 
Mushonga wa Acute : Mushonga u randelwaho u fhungudza tsumbadzwadze dza vhulwadze ha tshifhinganyana kana nyimele , sa tsumbo , u kavhiwa kana fuvhalo .
Ho lavhelelwa uri tshipiḓa tsha vhukhakhi kha muthelo zwi tea u phumulwa . 
Kha mashango ane a kha ḓi bvelela nga maanḓa , zwishumiswa zwi nga ho pfanelo dza u ita mushumo dzi nga gonyisa mitengo , u langula u edzisa nga rabulasi nga muthihi nga muthihi kana ṱhoḓisiso ya tshitshavha ngeno vha tshi dzhiela fhasi ndeme ya mishumo yapo ine ya khwinisa tsireledzo ya zwiḽiwa na ikonomi i sa nyeṱhi . 
Tshifhingani tsha kale madi o vha a songo kovhekanywa nga ndila yavhudi .
U kundelwa ha mbilu
Kha vha litshe u ri fara sa tshigwada , kha vha ri fare sa muraḓo nga muthihi nga muthihi wa Nnḓu iyi vha fhindule u ya nga nḓila yeneyi .
U khwaṱhisedza na u ṱola u tevhedzwa ha ndango dza nga ngomu na maitele a kushumele . 
Nḓila ya khwiṋesa ya u kuvhanganya data ndi ya u tou fha vhalwadze kana vhalondoti vhavho uri vha ḓadze fomo musi vho lindela mushonga wavho wo randelwaho uri u bvisiwe . 
u ḓisendela nga kwaṱhisedzo hu si ṱhoḓea
O khethiwa sa muraḓo wa khoro kha masipala . 
230A Khadzimiso dza Masipala
Mbuletshedzo ya mishumo i shumiwaho nga Muhasho wo teaho malugana na vhupo . 
Nzwalelo dzo wanwaho kha vhubindudzi dzi farwa ho sedzwa nyimele dza gavhelo . 
Zwo sedzwaho nga vhadzulapo kha u khwinisa
Miraḓo ya u ḓadzisa :
( d ) DDG : Masheleni a Tshitshavha kha Vhufaragwama ha Lushaka , Dr Vho MP Modise ;
( ii ) u ṋea thendelo ya u setsha muthu muṅwe na muṅwe na , huṅwe na huṅwe ho teaho , u hanela u dzhena kha , kana u bvisa muthu muṅwe na muṅwe .
Khumbelo ya ndiliso kha fuvhalo kana dwadze ? o ? ahaho mushumoni
Nnḓu iyi yo fhela nga 1987 .
Nga nnḓa ha u swikelela ṱhoḓea ya muthu ya ndeme , mulayo uyu u dovha wa ṱuṱuwedza u fhambana ha ekhoḽodzhi . 
Minisiṱa wa Mitambo na Vhuḓimvumvusi , Vho Thulas Nxesi , vha ḓo fara muṱangano na vhoramafhungo wo khetheaho u ṱalutshedza nga ha maitele a zwa u bida .
AsgiSA i sedzesa kha u fhelisa zwithu zwi imisaho nyaluwo ya ikonomi nga u ṱavhanya .
Vhufhinduleli
U rangela u vhala
Tshiporo tsha tshidimela na zwiṱitshi zwi ḓo vha mutheo wa sisiṱeme ya ṱhanganelo ya vhuendi , une wa ḓo shumiswa sa tshishumiswa tsha u bveledza mveledziso ya thengiso na zwileludzi zwa tshitshavha kha zwiṱitshi . 
U funza thekiniki ya vhutsila ha thophe ya mabambiri : u sika zwithu nga u nambatedza , u gera , u kherula na u kulutedza ,
U langa na u langula vhadededzi kha khethekanyo hu tshi katelwa u londola ha misi yoṱhe u ya nga ha pulane ya akademi ya ṅwaha . 
Muhasho wo sevha vhadzuli vha Gauteng nga vhufhura , vhe vha amba uri vha zhendedzi ḽa mishumo ḽa muhasho . 
U dzudzanyulula ( Vhuimo ha 2 )
( b ) wa khakhisa u shumiswa ha phoḽisi dza ikonomi dza lushaka .
U guma kha R10 962 nga muunḓiwa kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda
Mbudziso dza mutengo wa odithi na vhuḓifhinduleli ha dzioditha ha u kundelwa u bvisela khagala ndi fhungo ḽa ḽi ḓivheaho . 
U maanḓafhadza vhashumi nga kha mveledziso ya zwikili zwa phurofeshinala ina zwe ya sedza zwone nahone i yaho phanḓa . 
Fhethu ho ḓalesaho u tamba na u shumiseswa , hu ṱoḓa u vha ho omesa , arali ha nga vha na fhasi hu konḓaho , ngeno hu uri fhethu hune kha vhana ha nga vhana khonadzeo dza u wana u ḓivhaisa hu tshi tea u vha na fhasi hu so ngo omaho . 
_ Mihwalo i shumiwaho lwo tsireledzeaho yo swaiwa kha tshishumiswa tsha u gagamisa .
Ndovhololo , u linga na u ṋea muvhigo zwi tea u itwa tshifhinga yoṱhe ( tshifhinga tsho avhelwaho tshi a zwi tendela )
Ndango ya zwidzidzivhadzi zwi siho mulayoni Afrika Tshipembe i shumiwa nayo nga mulayo : 
Zwi tsheaho zwine zwa dzheniswa kha zwifaredzi zwo khetheaho zwine zwa sa phulee , nahone zwi valeaho . 
U shuma na mafhungo
Matshudeni vha shayaho zwihulu vha ḓo wana mutikedzo wa masheleni wo fhelelaho nga tsifhinga tsho dzudzanywaho kha u wana digirii , dipuḽoma kana ṱhanziela kha mbadelo yo fhelelaho ya ngudo . 
Ndi zwiḽiwa zwifhio zwe khonani dzaṋu dzi si zwi takalelese ?
Hu na u kundelwa ho angalalaho ha u ṱola avho vho bulwaho nga vhaiti vha khumbelo . 
Muvhigo uyu u ḓa nga murahu ha ḽiṅwalo ḽa u Tshimbidza Afrika Tshipembe . 
Tshelede ya mbadelo a i kalei nga nḓila i fulufhedzeaho lwo linganaho . 
Gemo ḽa muvhuso u tevhelaho ndi u vhona uri vhathu vha linganaho 4.6 miḽioni vha ṅwaliswe kha mbekanyamushumo ya antirithirovairaḽa .
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana bugu dza u vhala u bva kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Vhaṅwe matshudeni vha re na zwithithisi vha nga kundelwa u swikelela dziṅwe dza ndivho sa zwe dza ṋekedziswa zwone kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga .
Ngauralo , ṱhanganyeloguṱe ya nzimulo ndi ndaela mbili u ya kha tharu dza vhuhulu vhu re fhasi ha idzo dzine dza nga swikelwa nga mishululo kha vhupo ha kulekule na khunzikhunzi . 
Malaṱwa a fanela u vha na vhukoni ha u swikelela ṱhoḓea dza Mulayo wa Vhutsireledzi na Mutakalo wa Vhashumi . 
Ri tama mahoro a tshi shumisa thendelano iyi na u isa phanḓa na u wana nḓila dza u vhulunga mishumo .
Zwo tea uri hu vhe na tshiendedzi tsha u phaḓaladza zwiputo zwa zwiḽiwa miḓanani i re bvungwi khathihi na u isa vhathu kiḽiniki .
Kha ṋwedzi wa Khubvumedzi , hu u tikedza vhuḓidini ha vhuendela mashango ha fhano hayani , Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfurika tshipembe uri vha dalele fhethu ha vhufa u itela u ḓihumbudza nga ha lwendo lwashu lwa mbofholowo .
Ndinganyiselo ya ekonomi yo anganywaho ya ngudo ya Bannga ya Ḽifhasi i shumiswa thungo kha Afrika Tshipembe na kha phanele . 
Ndivho khulwane dza Mulayotibe wa Tshanduko wa mvetamveto , ndi , u engedza ṋetshedzo ya mbuelo ya minerala u itela u alusa nḓowetshumo na u shela mulenzhe kha ndivho dza lushaka dza u sikwa ha mishumo na nyaluwo ya ikonomi sa zwo lavhelelwaho kha Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka .
Ro bula pfunzo sa tshone tshithu tsha ndeme nga 2009 .
U thetshelesa maipfi a re na mibvumo .
Bisi na thekhisi , nga ngeno , zwi lavhelelwa u shumela vhanameli na u fha vhanameli luṅwe lushaka lwa u tshimbila vha sa shumisi mimoḓoro . 
Tshumelo dza vhuendelakule kha khorido idzi hu ḓa iteswa nga mabisi , a tshi thusiwa nga mabisi na thekhisi zwa magondomaṱhaḓulani a re kha madungo a vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Khethekanyo ya Mbekanyamaitele ya Ikonomi i na vhuḓifhinduleli ha mbekanyamaitele ya ikonomi khulwane na u ṱana ikonomi na khumbulelo . 
U itela rekhodo , u siwa nnḓa u bva thengo yoṱhe hune ho no ḓi sumbedzwa afho nṱha ngauri ndi khathutshelo u bva kha u katelwa ho tiwaho . 
Sa musi zwo bulwa u rangani hu na u vangana hu no vhonala vhukati ha vhukando uhu na nḓisedzo dza vhudzulo / vhukando ha u ḓisa khwaḽithi . 
Vhurumelwa vhuṅwe na vhuṅwe ha vunḓu ho vhumbwa nga miraḓo ya fumi vhu re na :
Ndi nga nungo dzawo hune ra khou vhona zwiṅwe zwazwo hu zwivhuya zwi tevhelaho : 
Gwama ḽa Lushaka na Muhasho wa u Pulana , Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele zwi khou shumisa sisiṱeme i sedzanaho na u badelwa ha vhaṋetshedzi vha tshumelo kha mihasho ya lushaka na vundu .
Yunithi ya mapholisa ya vhudziki tshitshavhani ndi yone ine ya tea u ḓisa vhudziki tshitshavhani musi hu tshi vha na mishushedzo . 
Vha nga ita khumbelo ya u vusuludza ḽaisentsi dzo vhalaho dza zwigidi .
Nahone ndi a ṱanziela u swika afho matsheloni a ṋamusi uri o dzulela u sumbedzisa uri o vha e na vhuṱanzi ha uri o vha a khou ḓaḓiswa nga muṅwe muthu . 
Vhubvo vhu re hone i nga shumiswa tenda thoilethe yo vhewa na u tikedzwa nga nḓila yone , na mielo i ṱoḓeaho i yone . 
vha ṱuse muthelo wa vhashumi wa tshifhinga itsho
U ḓivha mbonalo ya mivhigo ya mutsho : ridzhisiṱara na nḓila ye luambo lwa shumiswa ngayo
Tshi amba nga mini ?
Mitengo ya u kuvhanganya i badelwa kha Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo nga ṅwedzi i lingana na phesenthe nthihi na hafu ya mutengo woṱhe wa lweṱolweṱo lwo kuvhanganyiwaho . 
Arali vho vhidzwa uri vha vhe ṱhanzi kha vhutshutshisi :
TSHIPIKWA TSHA MUVHUSO NDI : ' ndi u sika tshumelo yo ḓisendekaho nga vhathu , i ṱalulwaho nga ndinganyiso , ndeme , i ḓaho nga tshifhinga na milayo ya vhuḓifari ho khwaṱhaho , tshiimiswa tsha nṱhesa na nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme ' .
U ṱanganedza zwithu sa zwi re ngoho uhu hu elana na mbudziso dzi tevhelaho : 
Naho mawanwa a fareaho malugana na u shumisea na fulufhedzea ha mafhungo a kushumele o topolwa kha muvhigo wa ṅwaha nga ṅwa , ho vha hu na zwiṅwe zwivhumbi zwe zwa vha zwo lavheleswa . 
Zwine nda tou vha na vhuṱanzi nazwo ndi zwa uri a ro ngo ḓaḓa nga mushumo wa ndeme une ra tea u ita , nga vhukonesi , wa u lwa na vhugevhenga na u vhona uri mulayo na vhudziki zwi hone . 
Masheleni o avhelwaho kha hoyu mugaganyagwama a shumiselwa ndaulo na u shumiselwa thuso kha Khomishini . 
A hu na vhupo ha vhudzulo henefho kha kiḽasiṱara vhune ha sa vhe na tswikelelo kha phaiphi dza maḓi a u nwa . 
( bb ) a ima u vha muraḓo wa ḽihoro ḽa u thoma nahone a sa vhe muraḓo wa ḽiṅwe ḽihoro ; kana
U itela nḓowenḓowe dziṅwe hafhu , kha vha tendele vhagudi vha tshi tevhedzela mitaladzi lu re na tshivhalo vha tshi shumisa mivhala yo fhambananaho .
Naho zwo ralo , mbuelo dzi tea u linganyiswa nga khetho dza phalamennde . 
Kha ezwi vho anzela u thusiwa nga madzangano a poḽitiki , vhusimamilayo na komiti dza Phalamennde kha maṅwe mashango . 
U dzheniswa ha vhafumakadzi kha u dzhiiwa ha tsheo ndi pfanelo ya vhuthu ya mutheo .
Muingameli a sa khwaṱhisedzi hu tshe na tshifhinga uri mushumo u wo itwaho u ḓo badelwa . 
2.3 . Khabinethe yo ṱanganedza u dzhenelela ha Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramamphosa kha u pandelwa ha vhathu ho vhigwaho ho iteaho kha mabulasi a Kapa Vhukovhela .
Ri tea u shuma roṱhe u itela u fhungudza thambulo dza mpfu dza badani nga maḓuvha a madakalo aya . 
-- U dovha u vhala
U shumiswa ha phurokhwayamenthe ya ndaka na vhurangeli ha tshumisano ho swikelela kha vhuimo vhuṋe ha ṱolwa Khumbelo dza Ndalukanyo na u ḓivhadzwa ha mutevhe mupfufhi wa thendara kha thandela nṋa dza Muhasho wa Tshumelo dza Ndulamiso . 
U papamala ha muthelo nga u ralo hu ela kushumele kwa mbuelo ya muthelo malugana na dzitshanduko kha mutheo wa muthelo . 
Tshumelo idzi dza mutheo dzi katela vhukhudo , pfunzo , mutakalo , vhuendi na mavu na tsireledzo ya zwiḽiwa . 
Ndi a pfesesa uri zwiṅwe zwipiḓa zwa Mulayo wa Vhupileli a zwiho mulayoni zwa dovha zwa hanedzana na Ndayotewa . 
210. Maanḓḓa , mishumo na u sedziwa
Vha humbelwa uri vha dzhiele nṱha uri vhanangiwa vha nga livhana na u ṱoliwa ha ndalukano na u ṱoliwa ha ndugelo ya vhutsireledzi .
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vho malanaho kana vha dzulaho lwa tshoṱhe sa vhafunwa na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kana na vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe .
U shela mulenzhe ha yunivesithi kha u bveledza matshudeni a nṱhesa kha shango na vhuṱambo ha u pembelela Ṅwedzi wa Afrika wa thikho ha Tshipembe ha Afrika .
Zwiṅwe hafhu , tshelede i vhonalaho vhukuma ya luvhanda lwa mafhi i khou ṱunḓiwa i tshi dzheniswa shangoni . 
Nyendedzi ya mutshimbidzi kana mugudisi , i re na ṱhoho , zwipikwa zwa u guda , mishumo na mvelelo dzo lavhelelwaho i a bveledzwa na yone .
Zwino lavhelesani mafhungo aya .
2.11 Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe u vha ṋemuṱa wa Muṱangano wa maimo a nṱha wa Nyambedzano ya u Lwa na zwidzidzivhadzi u bva nga dzi 11 u swika dzi 12 Ṱhafamuhwe 2016 , une wa ḓo vha u fhasi ha Mbumbano ya Afrika .
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa masimu , mabulannga , zwifuwo , tsimbi , mirerala kana matombongwende .
Vho Philemon na kufarele kwavho kwa khoudu dza miṱani vha amba thwii nga fhungo ḽa vhupuli . 
Kha maitele oṱhe a mugaganyagwama , vhushelamulenzhe nga tshitshavha zwo vha mbonalo yo ḓoweleaho . 
1.4.3 Vhuimo ha Nṱha ( Sinia )
U fara khonfarentsi zwi ḓo anḓadza sekhithara , u alusa vhubindudzi nga sekhithara ya phuraivethe na u anda ha vhaṋei , na u thusa kha u ṱavhanyedzisa mveledziso ya vhufuwi ha maḓini hapo nga mihumbulo u bva kha maano a vhufuwi ha maḓini u bva kha maṅwe mashango .
U tevhela vhuṱala ha u kovha ho khakheaho zwo wanalaho kha ofisi ṱhukhu . 
Izwi zwi ita uri midia u kona u dzhena zwo leluwa uri u vhee iṱo na u vhiga kha mushumo wa Phalamennde .
Ezwi zwi ḓo shumiswa sa tshikalo tshihulwane ya u kala uri muhasho wo shumisa hani kha u swikela ndavhelelo dza vhalwadze , malugana na u sedza kha mulwadze . 
Hu khou nukha mini ?
4.9 Khabinethe i livhisa
Yo vhumbwa nga Minisita na Muthusa Minisita wa zwa Masheleni khathihi na Miraḓo vha ṱahe vha khorotshitumbe dza miraḓo vha khoro . 
Mitengo ya ole ya mulivhaḓuvha , ole ya madzharini a u bika na madzharini yo dzika lu pfadzaho hu na u gonya na u tsa huṱuku ha mutengo tshikati . 
Zwa Khaṱhululo ya Afrika Tshipembe ndi davhi ḽo ḓiimisaho ḽa muvhuso . 
Vhathu vhanzhi vho sinyuwaho vhav ha vhe na vhuḓipfi uvhu kale vhone vha sa athu ḓa .
U fanela u vha muthu ane a vha khagala ane a kona u ambea nae na u vha na zwikili zwa vhudavhidzani zwavhuḓi . 
Afrika Tshipembe , nga kha Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi ḽo ita tsedzuluso dza HIV lwa miṅwaha minzhi .
Fhethu afha hu katelwa ha u ḓi mvumvusa hure dindini hune havha na fhethu ha u otshela , ho sedzaho thungo khulwane , hure ngadeni ya phuraivethe . 
Tshithu itsho atshi tou vha ndinganyelo ya maga ane kurengele ku sa humbulelei kana ku sa ḓivhei kwa katelwa . 
U dubekanya zwithu nga ndeme yazwo ha IDP
9.3 Mushumo wa vhurumelwa kha dzhango ndi maitele a thikhedzo iyaho phanḓa ya dzingu na dzhango ya u fhindula kha u tandulula dzikhakhathi , u ḓisa mulalo na vhutsireledzi , u khwaṱhisa ṱhanganelo ya dzingu , u engedza tshoṱhe mbambadzo ya ngomu Afrika na u bveledza mveledziso iyaho phanḓa ya Afrika .
Nda ḓuvha ḽa vhuingameli hezwi a zwo ngo itwa . 
Tshipiḓa tsha vhuvhili tshi amba nga ha tshanduko kha vhuḓifari vhu randelaho , sa tsumbo , tshanduko kha u nangiwa ha zwidzidzivhadzi . 
Zwi tshi tshimbilelana na nḓivhadzo dze ra ita nga tshifhinga tsha Muṱangano wa tshanduko ya kilima ya Tshaka dzo Ṱanganelaho COP17 , masheleni a R248 miḽioni a ḓo shumisiwa kha miṅwaha mivhili i ḓaho u shuma na zwa u kunakisa maḓi a esidi a bvaho migodini ngei Witwatersrand .
Vhuimo uho vho ṱoḓa uri ndi tevhedze ṱhoḓea dza kutshilele , na u pulana na u ita zwa odithi u itela u wana phuluphedziso i pfadzaho nga ha uri khamusi zwitatamennde zwa masheleni zwo vhofholowa u bva kha u sa ṋetshedzwa zwavhuḓi ha vhiga nga ha matheriala . 
Pfukiselo , naho zwo ralo , dzi tea u itwa nga nḓila i tshimbilelanaho na ndayo , sa zwi tevhelaho : 
Asesimennde ya zwililo kana ṱhoḓea dza tshitshavha i tea u ṱanganedza zwi tevhelaho
Ndangulo ya Tshiṱiriki : U pulana na u tshimbidza tshumelo , u langa vhashumi na ndaulo ya masheleni , u nanga nḓila na matshimbidzele a u shuma na u shumisa ndaulo ya tshiṱiriki . 
Nga nnṱa ha u kwamea lwavhuḓi kha sia ḽa mphomali ya tshitshavha kha u lwa na u fhungudza vhushai Mpumalanga , u thomiwa ha mishumo ndi tshivhangi tsha ndeme kha u ṱuṱuwedza lwavhuḓi kha sia ḽa zwa vhushai . 
Hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic , vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu .
Zwo ḓisendeka nga u ṱola khohakhombo , tshipiḓa tsha nete yo salaho tshi avhelwa kha Tshelede yo itelwaho u badela Mbilo ṅwaha nga ṅwaha . 
U ḓivha mihumbulo mihulwane na i tikedzaho zwi re kha nganeapfufhi
dzina ḽa tshibveledzwa
( d ) Arali vha tshi vhona zwi songo tea uri vha badele , vha humbelwa uri vha sumbedzise uri ndi ngani zwo ralo .
Khwaṱhisedzo nga Afrika Tshipembe ya Thendelano ya Paris i rumela tswayo dzavhuḓi dza u sumbedza u ḓikumedzela kha u shela mulenzhe kha ndingo dza ḽifhasi dza u tandulula khaedu ya tshanduko ya kilima .
Mulilo ri u pfa na nga u nukhedza .
U vhona uri hu na kushumisele na ndango zwavhuḓi zwa tshishumiswa na u ṱhogomela ndaka ya muvhuso . 
Mbadelo dza u posa dzi ḓo badelwa .
U ḓo ḓivhadzwa nga u tou ṅwala ha tsheo ya u mu isa shangoni ḽa hawe na nga pfanelo yawe ya u ita aphiḽi kha tsheo yeneyo u ya nga Mulayo ; 
Vha humbule uri muṱhaseli u hani,sa tsumbo,murafho , vhukale , vhulapfu , kuvhumbelwe , muvhala wa mavhudzi , tshifhaṱuwo , mavhadzi , thathuu , zwiambaro na dzhuweḽari , na zwine muṱhaseli a ambisa zwone , ipfi na zwiṅwe .
Nga 2010 , Wadi 10 I ḓo vha fhethu ho tsireledzeaho , na vhathu vhane vha dzula nḓuni dzavhuḓi , vhathu vho takala na HIV / AIDS yo fhungudzea zwihulwane , vhathu vhanzhi vha vha na vhukoni na u ḓitika nga vhoṱhe , na u bveledza mbuelo dzi no bva kha mutheo wo khwaṱhaho wa ikonomi .
Kha vha tevhedze ndaela nga vhuronwane mathomoni a khethekanyo iṅwe na iṅwe . 
Tsumbo , ṱhahelelo ya zwiḽiwa , vhududo , zwiambaro , mishonga , thuso ya zwa muya na muhumbulo , u nyanyulwa na u sa ḓi ṱhogomela .
Hune thendelo ya ṋewa nga mulondoti wa ṅwana , zwidodombedzwa zwa vhulondoti zwi tea u ṱalutshedzwa .
U sa fhidza , u fulufhedzea ha nḓisedzo na u bveledza zwithu zwo fhambanaho zwine zwa khou ṱoḓiwa nga mimaraga nga mutengo une wa swikelelea ndi dziṅwe dza mbonalo dza vhuṱhogwa dza vhuḓifhinduleli ha vhabveledzi na mishumo ya bindu . 
Tsumbanḓila dza zwa u laṱa malaṱwa na kufarele dzi re hone zwino dza vhusikamuḓagasi na malaṱwa a zwa migodini dzi dzhiiwa dzi songo linganela nahone dzi tea u khwiniswa . 
Tshelede i pfukwaho nayo i katela mbadelo ya u tshintsha tshipiḓa tsha ndaka ya vhubindudzi i re hone nga tshifhinga tshine mbadelo iyo yo shumiswa arali maitele a u ḓihwa a vha o swikelelwa nahone a sia nga nnḓa mbadelo ya ya u tshumelo ya ḓuvha na ḓuvha ya ndaka ya vhubindudzi . 
Zwikili zwa u ṅwala muvhigo , vhukoni ha u shuma nga fhasi ha mutsiko . 
Khophi dzo ganḓiswaho dza Tshiimo tsha Mbingano ( ahuna tshithithisi ) kana Khwaṱhisedzo ya Vhudzulapo .
Afrika ḽo bvelelaho , ḽo faranaho na vhuthihi , ḽo ḓi sendekaho kha vhulanguli ha vhuḓi , dimokirasi , na u ṱhonifha pfanelo dza vhuthu , vhulamukanyi na u vhuswa nga fhasi ha mulayo ; haya ndi one maitele a mutheo a dzhango ḽire na mulalo na u sa vha na khuḓano . 
U fhaṱa vhudzivha ha vhukoni siani ḽa zwikili zwa u pulana , komitini dza wadi , kha Vhaḓivhimakone vha CBP na kha vhutshimbidzamushmo ha u pfukisa CBP ;
U itela uri vha dzulele u wana gurannḓana , vha humbelwa uri vha ise khumbelo kha : 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 10 : Mbigelamurahu kha dziwadi malugana na thandela dze dza katelwa kha IDP
SIA ḼA MAGUDISWA
Nangani vhathu vhararu vhane na nga vha fulufhela ni ṱalutshedze uri ndi nga mini ni tshi vha fulufhela .
Vhupo vhu songo londotwaho zwavhuḓi na u vha na tshika vhu engedza nyofho dza vhugevhenga . 
Adzhenda ya khoro na maambiwa zwi ṋetshedzwa nga tshifhinga . 
Vhathu vha ḓa u dzula u itela u khwinisa matshilo avho . 
TSWIKELELO YA TSHITSHAVHA TSHA KARAMAKA VHANE VHA DZULA KHA VHUPO HA MASUNGA , KHA VUNḒU ḼA MPUMALANGA , AFRIKA TSHIPEMBE
Matshimbidzelwe o ṱanganaho ha ṋetshedzi tshikhala tsha lutamo lwau iwe muṋe kha u shumana na zwa muthelo . 
Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Tswikelelo kha Mafhungo wa vhu 2 wa 2000 kha u tevhedzela pfanelo dza ndayotewa idzi :
Afrika Tshipembe ḽi khou ṱangana na phungudzo i vhonalaho kha muelo wa mveledzo ya lushaka . 
Hu na zwishumisa zwi si gathi zwa vhaholefhali .
U Vhala na u Ṱalela
Mbofholowo na miṱuso na u sa angaredzwa zwi katela tshelede i badelwaho vhorakhonṱhiraka vho ḓiimisaho nga vhoṱhe ; tshelede ya mbuiselo ; tshelede yo badelelwaho tshumelo dzo itiwaho nga vhalangi vha khamphani dza phuraivethe . 
( b ) u vhaiswa hu khou kana u vhaiswa hu nga vha ho itea kha muhweleli kana muthu a kwameaho zwo itiswa nga masiandaitwa a nyito iyo arali ndaela ya khothe I sa khou ṋetshedzwa nga u ṱavhanya ; na
Ndima ya 4 : Muhanga wa Kushumele wa mulayo wa u dzhenelela wa tshhitshavha
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya thungo kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha halwa tshine mufaro watsho , vhuvha , ḽeibu ḽu , dzina ḽa thengiso kana vhuhulu ha boḓelo vhu sa fane na maṅwe mahalwa ane a vha kha muhwalo .
U ḓisedza tshumelo ya tshipholisa ya thithwa u itela u vha na vhuṱanzi ha tshipholisa tshi no shumela vhathu na u shuma nga tsivhudzo tshi sa koloṅwi , kuvhusele ku si na vhuaḓa na tsireledzo ya vha VIP na ndaka ya khantseḽe . 
3.1 . Muphuresidennde Vho Zuma vho rwela ṱari Ṅwedzi wa Vhaswa fhasi ha thero ine ya ri " Ṅwaha wa Vho OR Tambo : U Bveledza u Manḓafhadzwa ha Ikonomi ya Vhaswa " , na muṱangano wa Tshigwada tsha Vhaswa tshi Shumaho na Phuresidennde .
Muṱa na khonani dza mushumi wa radioni na thelevishini Vho Hope Zinde vhe vha shuma sa ramafhungo SABC nga miṅwaha ya vho90 nahone vha dovha vha shuma sa muraḓo wa bodo ya SABC .
Khabinethe yo dovha ya themendela u nangwa ha Vho P Serote kha uri vha shume sa murangaphanḓa wa PMTE , Vho M Govender sa murangaphanḓa wa Facilities and Real Estate na Vho BS Mathews sa murangaphanḓa wa Tshumelo dza Redzhisiṱtiri ya Real Estate .
I dovha ya vha khuwelelo ya u dzhia maga kha vhathu na zwigwada zwi bvaho kha masia o fhambanaho a vhutshilo uri vha vhe tshipiḓa tsha tshanduko .
U engedza u sumbedza vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ha thandela ha PPP , Vhufaragwama ha Lushaka vhu khou dzhiela nṱha u dzudzanya hafhu kushumisele kwa tshumisano iyi na nga tshenetsho tshifhinga tshithihi , u fhungudza tshifhinga tshine ya tshi fhedza u ṱhaphudza vhupulani ha thandela . 
Vhulanguli Vhuhulwane ha zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni
NGOMU KHA VHADZHIAMIKOVHE AVHA HO VHUMBWA ZWIIMISWA ZWO VHALAHO U ITELA U SIKA MBEKANYAMAITELE , U PULANA , U TSHIMBIDZA , U ṰOLA NA U VHIGA .
A ri luthihi , Vho Vhimbi vhe lavhuu vha tshi bva maḓini !
Kha dziṅwe nyimele vhadzuli kha khethekanyo idzo a vha bviswi nga khani na luthihi , kana fhedzi arali vhuṅwe vhudzulo vhu hone . 
Tshikwama kanzhi tshi ḓo vha tshi na mbekanyamishumo dzi re hone zwino dza tshumiso ya masheleni na u awedzwa u thela , dzi re na zwipikwa zwi re khagala , zwa u sika mishumo . 
Aya maitele a sumbedza tshikalo tsha lutendo nga vhathu kha ḽifhasi musi ho sedzwa vhuloi vhune ha vha havhuḓi kana vhuvhi zwi tshi kwama lutendo .
Mishumo i ḓo ṱaluswa kha sia ḽa u engedza tswikelelo kha mavu . 
Maanea a u ṱalutshedza / ṱaṱa khani Vhurifhi vhu si ha fomaḽa / nyambedzano ( mufhindulano )
U vhea iṱo mvelelo dza bindu dza thandela dzi nga dovha dza katela u vhea iṱo vhareili vha ndeme na zwisumbi zwa kushumele zwihulwane zwa zwiteṅwa zwa mbuelo kha ḽidzinginywa ḽa bindu uri ḽi ṋetshedze mahumbulwa kha u vhiga nga sofuthiwee ya u vhea iṱo kushumele kuhulwane kwa dzangano . 
Zwa zwino ho sedzeswa ita uri mishumoni hu vhe na mutakalo . 
Arali ndondolo ya nga vho ḓuresa kana , nga mulandu wa zwiṅwe zwiitisi , ya tumuwa , tshikhala tshi vho ḓo vha tshi hanedzanaho na zwa vhupo . 
Phambano ya zwa ḓivhavhutshilo yashu na yone ndi ya vhuṱhogwa ngauri i tika nḓowetshumo ya vhuendelamashango yashu na u sika mishumo . 
Musi hu na uri ṱhoḓisiso dzi sumbedza uri hu na thendelano ṱhukhu vhukati ha ḽevele ya u nwa na u fheliswa ha khungedzelo zwine zwa nga ḓura u fhira mbuelo dzi wanalaho kha u bva kha u nwa zwi livhisaho kha ḽevele dza fhasi dza u shumisesa zwikambi . 
Dziminisiṱa na Vhafarisa Dziminisiṱa vha ḓo dzhenelela kha mishumo yo fhambanaho yo sedzaho kha u alusa mveledziso na u manḓafhadzwa ha vhaswa .
Khethekanyo ya tshinyalelo
Seminara idzi dzi ḓo linga , milayo ya ndango ya vhadzulapo ya mmbi dzo ḓiṱamaho na vhuḓifhinduleli ha iwe muṋe na ha muthu nga muthihi kha nyito dza mbofholowo kana u pfuka pfanelo dza vhathu , na zwiṅwe . 
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a 30 .
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Naho zwo ralo , izwi zwi amba uri a hu na tshikhala tshi sikelwaho vhagudiswa u shumisana kha mishumo nga zwigwada . 
Hu ḓo dzhiwa minwe u itela u ṅwalisa kha Redzhisitara ya Vhathu .
Vhushaka havhuḓi ho ṱhogomelwaho nga khomishini na madzangano na zwiimiswa zwa u shandukisa mulayo zwa mashangoni maṅwe vhu ita uri u ṋekana ha mabambiri a vhuvhudzisi , mivhigo na maṅwe mafhungo zwi konadzee . 
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya dokhethe dza mapholisa dzi elanaho na matshimbidzele a zwa beiḽi , tsireledzo ya matshimbidzele a tsireledzo ya u kombetshedza mulayo na ya matshimbidzele a mulayo .
M&E zwine zwa kha ḓi ya phanḓa
ṱalutshedza mushumo wa thimu ya u tikedza kana khethekanyo i re kha thimu ya thandela
( a ) u vhewa ṱafulani ḽa vhusimamilayo ha vunḓu ; na
phambana ---- u sedza nḓila ine zwithu zwa fhambana ngayo
Naho zwo ralo , hu na zwiitisi zwinzhi zwa uri ndi ngani vhaṅwe vhorabulasi vha sa nangi u shumisa zwa u kona u bveledza zwithu zwinzhi nga mutengo wa fhasi u fhira ḽiṅwe shango , tshiṅwe hu tshi vha lutamo lwa u khwaṱhisedza vhubveledzi ha zwiḽiwa bulasini nga nṱhani ha u sa khwaṱhisedzwa ha mimaraga . 
Ndo dzhenelela u itela u amba uri kha aphiḽi ho vha na vhubindudzi huvhili ha ndeme he ha iwa ho imela vhahweleli vhavhili . 
U VHALA NA U ṰALELA
U vhala ha tshigwada , hu na u sumbiwa nḓila Mugudisi u shuma na zwigwada zwivhili ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , a fhedza minethe ya 15 na tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe .
Kha u swikelela miḽoro iyi , muvhuso washu wo wana masia a fumi a ndeme , ane a vha tshipiḓa tsha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati ya 2009 u swika 2014 .
Modulu wa ndaka u khou shuma , khathihi na ndaka dzi sa tshimbili na dzone dzo dzheniswa kha sisiteme . 
Tshelede ya mashango a nnḓa : Ṱhiransekisheni dza tshelede dza maṅwe mashango hu si tshelede ya shango ḽine khamphani ya shumisa ḽone dzi rekhodiwa nga phimo ya thengiselano ine ya vha hone nga datumu ya ṱhiransekisheni . 
Zwi fana na tsheo ya u tendela thendelano .
Mushumo wavho wa u bveledza u vha engedza muṅwe muhwalo muhulwane .
Muofisiri wa Mafhungo wa DMPE u pfukisela maanḓa kana mishumo ye a hweswa nga hoyu mulayo kha Muthusa Muofisiri wa Mafhungo wa muhasho wawe .
Mayelana na mutengo na nungo dza masipala kha u tshimbidza khetho dza komiti dza wadi , a huna themendelo ya u ri hu ḓo vha na mbuelo ya u swikelela sisiṱeme ya komiti ya wadi i re mulayoni kana yo teaho .
Vhadzulatshidulo vha Nnḓu vha nga toḓea uri vha tshimbidze madzulo a Nnḓu .
Muengedzo wa 7
Foramu ya vhudavhidzani yo ḓivhadzwaho nga mafhungo o teaho zwithu zwa ndeme zwa vhudavhidzani ha muvhuso . 
Ho ṱanganedzwa khumbelo dzi fhiraho 2 500 nga luṱa lwa u thoma .
Kha vhupo ha u dzudzanya ha muhasho , khaedu khulwane dzine dza vha hone malugana na zwikundisi zwa vhashumi . 
Tsenguluso yashu i sumbedza , Afrika Tshipembe , vhubindudzi vhu khou lengiswa nga u vhulunga hapo hu songo linganaho na uri u vhulunga ha phuraivethe kha tshiṅwe tshipiḓa hu ya nga nyaluwo ya GDP ya tshifhinga tsho fhiraho . 
Naho tshivhalo tshoṱhe tsha vhashumi vha miḓini tshi si tshihulwane , masipala wo dzulaho dzithavhani u ita uri zwi konḓe u isa themamveledziso zwavhuḓi . 
Hune zwa konadzea , ro sumbedzisa zwifhinga zwo tiwaho zwine mishumo yeneyo ya ḓo fanela u itwa . 
Vharengi vhoṱhe vha tshumelo vha ḓo tea u saina thendelano ya tshumelo ino langa u ṋetshedzwa na mitengo ya tshumelo dza masipala . 
Kha vha rumele sambulu i fanaho na iyo ofisini ya Division Liquor Products ine ya vha Stellenbosch .
Hezwi zwi ḓo thusa uri vhaaluwa vha kone u swikela tshumelo dza ndeme sa zwa matshilisano , mutakalo , ndondolo ya tshitshavha na ya muṱani .
Khonfarentsi i ḓo rwela ṱari Foramu ya Mveledziso ya Vhaswa ya Muvhuso Wapo .
Volumu dza vhuendi dza fhasi a dzi anzeli u imelela vhubindudzi kha ndaulo ya mudzhenelano , kha tshivhumbeo tsha siginala dza zwa vhuendi . 
Dadamalani kha danda ni sa wi .
A vha koni u wana pfunzo
Nḓivhadzo ya ndeme : Uri hu ḓivhee uri murengi ndi nnyi kha vha sumbedzise nga u ṅwala dzina na tshifani tshavho .
Ri tea u livhana na u shaya ndinganyiso ya zwa ikonomi na matshilisano vhukati ha vhathu phanḓa ha musi hu tshi nga vha na mbuedzano . 
Muvhuso u ḓo dovha wa isa zwikhala zwa dzinnḓu dza 5 000 kha Maswole a kale a Mbofholowo .
U sedzwa kha vhafumakadzi , vhana , vhaswa na vhaholefhali
Nga thikhedzo yashu , vha ḓo shuma zwavhuḓi .
_ Zwiambaro zwa u shuma zwi fanela u bveledzwa nga labi ḽine ḽa ita uri muvhili wa mushumi u dzule wo oma na u vha kha mufhiso wo dzudzanyeaho kha u shuma kha kilima ya mufhiso na yo omaho , zwiambaro zwo fanelaho zwi fanela u shumiswa u tinya mufhiso wo kalulaho na u tendela u fema
159 . Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro dza Masipala
U fhungudza ( u shumisa zwiṱuku )
Themamveledziso ndi dza ndeme kha mveledziso .
Thengiselano idzi dzi nga katela : ṱhoḓisiso , na mveledziso , mbulungelo na phaḓaladzo , pfukiselo ya thekhinoḽodzhi , na kushumisele ku shumaho kwa nḓivho ya thekhinoḽodzhi , nzudzanyo na ndaulo . 
Heyi Pulane Khulwane ya Dzisisiṱeme i ḓo ita uri hu vhe na u ṋetshedzwa ha zwishumiswa zwa ndangulo ya thandela kha Muhasho nga u angaredza ( zwa tekiniki , masheleni , ekonomeṱiriki , ndangulo ya ndaka yoṱhe na mukovho wa mugaganyagwama ) hu tshi itelwa u khwinifhadza maitele a u dzhia tsheo kha zwa ndangulo ya bindu ḽashu . 
U pfukiselwa ha themamveledziso dzine dza kha ḓi ya phanḓa dza zwiimiswa zwa tshitshavha na dziṅwe khethekanyo dza muvhuso dzine dza ṱoḓa thikhedzo i yaho phanḓa zwi nga ṱuṱuwedzwa nga fhasi ha khethekanyo iyi . 
Vhunzhi ha malwadze a vhomme na a vhana a dovha a thoma kha u bva kha vhupo vhu shayaho fhedzi mvelaphanḓa yo no itwa zwi tshi elana na izwi , kha phimo ya mpfu dza vhana na vho mme vhuvhili hadzo dzo tsela fhasi . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo dzhenela Samithi ya G20 ine ya ḓo farelwa ngei Hangzhou , kha ḽa China nga ḽa 4 na 5 Khubvumedzi 2016 .
Zhendedzi ḽa Madzheremani malugana na Tshumisano ya Tshitekeniki
Tshiṅwe tshifhinga , honeha , ri wana mafhungo nga u sedza hu songo lumbamaho , sa tsumbo musi ri tshi vhala uri mvelelo dza maṱiriki dzi khou wanala , kana uri Springboks vho wina tshiphuga tsha Web Ellis . 
Tenda diphosithi yo bulwaho i tshi nga lozwea nga muhweleli kha nyimele ine khaṱhululo ya vha yo kundelwa . 
Fhedzi , vhunzhi ha vhafumakadzi vhaṱuku vha sumbedza u hanedzana na u dziba musi vho livhana na u khethululwa nga mbeu na samba . 
TISA i nga humbela mabambiri o fhiraho a tsumba tshenzhemo ya vhurumelazwivhambadzwa na mashumele kha mimaraga yapo . 
Mivhuso ya mavundu i ṋetshedza mivhigo ine ya sumbedza zwiko zwe ya ṱanganedza i kha gumofulu nga zwikolo zwa phuraimari na dzikiḽiniki dza ndondolothangeli ya mutakalo . 
Zwenezwo , zwi tou nga ndi tshivhangi tsha u thoma tsha khombo badani , zwine zwa si vhe ngoho . 
Gomelelo ḽine ḽa vha hone kha vhunzhi ha mavunḓu ashu a ḽi khou ri fara zwavhuḓi .
Ri tshi khou shuma nga kha phurotokholo hu na tshumisano zwi thusa u sika tshiimo tsha u fulufhelana na u bvela khagala musi mimasipala i tshi shumisana u vhona arali vha tshi tea u zwi sainela na kana hai . 
Muvhuso wa vundu wa Free State ndi mutholi wa zwikhala zwi linganaho zwa nyito dza khwaṱhisedzo . 
Nyimele dza zwimela dzo vha dzi dzo ḓoweleaho u ya kha dza nṱha ha dzo ḓoweleaho tshifhinga tshoṱhe kha shango . 
Vha ḓo ṅwaliswa sa u vha muswayi wa phukha musi vho no khunyeledza khoso .
Ndi tendelana na muṅwe na muṅwe o ambaho mbuno ya u fhedzisela
Komiti ya Wadi i nga shuma Mushumo muhulu kha maga mararu a ndaulo ya kushumele :
simesiṱa ya u thoma ya ṅwaha .
Zwi sa athu u bvelela , zwo no bvelela , vhukati
-- Nḓivho ya midzi , thangi na mitshila
Vhalangamavundu na vhalangadzulo vha mavundu ,
kutshimbidzele : Zwigwada zwa vhararu
Khomishini ya Ndinganyo ya Mbeu PO Box 32175 BRAAMFONTEIN 2017 Nomboro ya Luṱingo . : ( 011 ) 403 7182 Nomboro ya Fekisi . : ( 011 ) 403 7188 Webusaithi : ttp://www.cge.org.za
nyaluwo ya ikonomi
2.19.3 Vha dzinginya uri hu itwe iṅwe ṱhoḓisiso u itela u vhona uri naa kha zwa vhuloi hu pomokeswa vhanna naa u fhira vhafumakadzi .
Tshikhiresiṱe .
Manweledzo afho fhasi a sumbedzisa zwigazwiṱaluli zwa ndeme zwa muṱangano wa u rangela u pulana na Phurosese .
Ndi tama u dovha nda ombedzela uri ri kha ḓi vha ro ḓiimisela u tikedza sekhithara ya zwa dzigoloi na u vhona uri thikhedzo ine ya ṋewa sekhithara iyi nga tshumiso ya Motor Industry Development Programme i a iswa phanḓa .
Iḽa bugu yone ndi yanga .
Kiḽasi yoṱhe vha vhala na mugudisi raimi dzi ḓivheseaho , zwirendo na nyimbo ( u vhala na vhagudi ) vha konou rera nga ha kuvhumbele kwadzo kwo fhambanaho .
pfi a bvaho kha zwibveledzwa zwo vhaliwaho nga u tou sielisana kana nga mugudi e eṱhe
Khumbelo ya u lulamisa zwidodombedzwa zwo khakheaho kha ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe
U ya nga ha khomishini milandu ire Khothe ya Vhulamukanyi yo vha i sa konḓi sa izwi vha tshi shumana na milandu i leluwaho i nga ho sa pfukiselo ya mavu , mukano na khanedzano dza maḓi . 
Ndi lini hune vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo vha tea u ita mishumo yavho ?
Zwi khagala , zwo sedzwaho nga u ṋea maanḓa zwi tea u tsukunyea zwa pfuka muelo wa tshivhalo u itela u khwiṋisa kha muelo wa ndeme . 
Ndima ya 1 :
Arali muthu ane a vha uri u tsini navho a ngalangala , vha tea u zwi vhiga mapholisani nga u ṱavhanya musi zwi tshi tou thoma u ḓivhea .
1.10. Zwi tshi tshimbilelana na zwo ṅwaliwaho kha Thendelanomviswa ya Mbofholowo zwa uri " pfunzo ya nṱha na vhupfumbudzi ha thekiniki i ḓo vulelwa vhoṱhe nga kha masheleni a lambedzwaho nga muvhuso na zwikolashipi zwo ḓisendeka nga ṱhoḓea ya thuso " , Muvhuso nga kha Tshikimu tsha Lushaka tsha Thusedzo ya Masheleni kha Matshudeni tshi khou lambedza matshudeni maswa vha fhiraho 20 000 kha yunivesithi dza 23 .
Zwiṅwe-vho zwi amba u fhufha luṋa nga R3000 u dzhenela u pfumbudzwa
Nyaluwo ya mugaganyagwama yo vha hone nga tshifhiwa tshe tsha badelwa Minista vhe vha vha vha tshi khou bva na u livhanyisa miholo ya dziminista . 
Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe :
U ya nga tshifhinga , zwileludzi zwi bulwa kha nyimele i fanaho na ya pfanelo . 
Tshivhalo tsha mawanwa a matheriala nga Dzhenerala wa Oditha kha Ndangulo ya zwa Vhashumi na Ndangulo ya Kushumele zwi vhigiwa kha Muvhigo wa Odithi . 
Hezwi zwi khou bveledzwa nga mutheo wa u fhungudza hu tshi itelwa mugaganyagwama wa themamveledziso u itela ṱhahelelo u bvela phanḓa na mitengo ya thendelano ya miholo ya tshifhingani tsho fhiraho . 
U nanga fhasi hune ha nga kona u shumisea nga vhuitwa ha mitambo u fana na roller-skating . 
Mushumi muṅwe na muṅwe wa muvhuso ndi tshivhoni tsha muvhuso huṅwe na huṅwe hune vha ya . 
Phukha - malwadze a zunothikhi a fanaho na bruselosisi , leptospirosisi , vhulwadze
Zwiga zwi tevhelaho nga ha tshibveledzwa zwi kona u khwinisa u pfesesa ha mugudi :
Mushumo wa u linga wa fomaḽa wa vhukati ha ṅwaha u tea u itwa u ya mafheleloni a themo ya vhuvhili .
Zwiṅwe zwitumbu ho vha na nyambo ya uri mpfu dza hone dzo vhangwa nga vhaloi vhe vha tou
U ṱanea zwihulwane ha Tshikwama kha khohakhombo ya khiredithi zwi lingana na ndeme yoṱhe ya ndaka ya masheleni . 
Dokhethe i ḓo ṋetshedzwa mutshutshisi vhuvhili havho muofisirimuṱoḓisisi na mutshutshisi vha ḓo kona u vha vhudza mafhungo nga ha ṱhoḓisiso ya mulandu .
Masipala nga zwenezwo wo bvela phanḓa kha u fhungudza tshivhalo tsha miṱa tshi re na tshivhalo tsha fhasi tsha u swikelela maḓi a mutheo , fulufulu na u hwala malaṱwa nga maanḓa u fhirisa tshiṱiriki . 
Rihesaḽa ya zwiṅwe zwipiḓa zwa ndeme zwa pulane , zwine , zwa ḓo ḓitika nga nyimele . 
( ii ) Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone kha Buthano ;
Hedzi ndi khaedu khulwane dzine dza ṱalusa mikano ya mbofholowo yashu musi ri tshi kho ya kha mbofholowo yashu . 
Ndivho ya Ofisi kha Mabindu a Muvhuso ndi u langula na u tsireledza muvhuso kha mabindu a muvhuso . 
Zwino kha ri elelwe bugu ye na vhuya na ḓiphiṋa ngayo .
9.4. Khabinethe i ṱuṱuwedza vhane vha mabindu na zwitshavha zwa Gauteng uri vha shume na vhalavhelesi vha vhuendelamashango u itela u khwinisa tsireledzo ya vhaendelamashango kathihi na u zwi ṱanganyisa na khonadzeo ya ikonomi u bva kha heyi nḓowetshumo .
Kha ndima iyi ri ḓo sedza kha muhanga wa kushumele wa mulayo une wa ita vhubvo kha nḓisedzo ya tshumelo , mushumo une wa tea u itwa nga Komiti dza Wadi na sisiṱeme dzine dza tea u vhewa u khwaṱhisedza nḓisedzo ya tshumelo i bveledzaho .
U tholiwa hu katela u elwa ha nyimele ya buroho iṅwe na iṅwe na tshiṱirakitsha tsha thanele ya fhasi ha bada kha ḓorobo khulwane , u dzudzanya nga mutevhe zwiṱirakitsha u ya nga nyimele yatsho na ndeme yatsho , na u sika shedulu dza ṱhogomelo na mbuedzedzo dza zwiṱirakhitsha . 
U ṅwala hu na ndivho ya u bveledza vhuṋe , ya u wanulusa , u tamba , u humbulela na vhusiki
Kha vha ite odithi ya mishumo ya thandela vha tshi khou i vhambedza na pulane ya mbueledzo na u kombetshedza vhutevhedzi na thendelo ya mulayo ya zwa mupo . 
U sedzesa milayo : ṱhoho ya mafhungo , phara
Fhedzi arali vha dzhia dzisekithara , nga maanḓa mafhungo a vhuendi ha tshitshavha , hu na mbudziso isa athu u fhindulwa sa : naa vhuḓifhinduleli ha sekithara ya muvhuso ndi vhufhio ?
Vhashumi vha fanela u pfumbudzwa kha mveledziso ya vhathu , kha pfanelo dza vhathu kha maitele a sisiṱeme ya vhulamukanyi ya vhugevhenga , na dzhele yo tsireledzeaho na u vha na vhutsireledzi . 
Thempheretsha yo lugelaho kha vhathu a yo ngo lugela kha zwi tshilaho zwoṱhe . 
Khunyeledzo ya tshifhinganyana yo vha ya uri u vhea fhasi nyendedzi dzashu nga kha theo ya mulayo zwi nga bveledza uri khothe dzi zwi dzhie uri dzi khou vhofhiwa vhukuma nga nyendedzi idzo . 
Ri lumelisa vhurangaphanḓa ha ḽihoro ḽivhusi na Vhashumisani , vhane khavho hezwi vhu tou vha vhuṱambo ho khetheaho .
Zwoṱhe u guda na u funza zwi tea u ḓisendeka kha zwibveledzwa izwi , ho sedzwa kha mveledziso ya zwikili na zwikili zwiṱuku zwa luambo sa zwe zwa sumbedziswa zwone afho nṱha .
Hu na fhethu huraru ha u thoma hone kha u swikelela maitele a kudzulele avhuḓi . 
I. Muthu a nga ita khumbelo ya u vhudzisesa ngaha maga a vhulangi malugana na Mulayo wa Nyaluso ya Vhulanguli ha Vhulamukanyi , wa 2000 ( Khethekanyo ya vhuṱanu ) .
Naho zwo ralo , vhaimeleli vha midia vhane vha vha vhaimeleli vha vhoṱhe vha dzangano ḽavho vha tea nangoho u rumela ṱhoḓea dzavho . 
Tsumbo , tshifhingani tshi ḓaho , malaṱwa ane a bva kha zwi tshilaho , PVC , matanda , dzibiṱiri , na malaṱwa a elekhthrikhala na eḽektroniki zwa zwino a tea u khethekanywa tshikoni . 
Nga 1834 Cape yo ṋetshedzwa ndayotewa ntswa nga Birithishi , ha mbo ḓi thomiwa khoro mbili : Khorotshitumbe na Khoro ya Vhusimamilayo .
Vhathu vha 15 vho gudiswaho u lima ngade
Thandela dzi kha zwiimo zwo fhambanaho zwa u fhela na uri dzi katela thandela idzo hune themamveledziso ntswa ya khou fhaṱiwa , kana themamveledziso i re hone ya khou vusuludzwa , u vhuedzedza kha tshiimo tsha kale , u khwinisa kana u londota . 
o tambudza ṅwana nga u mu rwa , u shumisa maipfi a vhaisaho kana o mu tambudza lwa vhudzekani , kana o litsha ṅwana a tshi tambudzwa kana u rwiwa ;
U ṅwala ṱhoho ya fhungo hu tshi katelwa mafhungo a yelanaho nayo u itela u bveledza pharagirafu dzi tevhekanaho
Vho ita khuwelelo ya mathomo a ndaela ya ikonomi ḽa ḽifhasi ntswa , ine ya ḓo dzhiela nṱha madzangalelo a mashango a shayaho u itela u fhungudza gake ḽine ḽa khou dzulela u aluwa vhukati ha vhashai na vhapfumi . 
Kha u bvela phanḓa , ri tea u shonisa mihumbulo ya u vhuḓihudzi ya mirafho yo fhiraho . 
4 . Mbadelo dza u swikelela dzi itwaho nga muhumbeli dzo sumbedzwaho kha ndaulo 7(3) ndi dzi tevhelaho :
Tshipiḓa tsha ndeme tshine nda khou ṱoḓa u tshi sumbedzisa kha nyimele iyi ndi khwaṱhisedzo ye ya vheiwa kha zwa tshenzhelo . 
Kha hu thomiwe nga mbuno dza ndeme : nnyi , mini , hani , lini , ngafhi , ngani na digirii ya tshiimo .
TSHIFANYISO 4
U ḓivhadza vhunzhi
U ṋekana mihumbulo , kuvhonele na vhuimo hau musi u na vhaṅwe kha zwigwada
Arali hu si na nomboro , rabulasi u tea u ṋetshedza nomboro dzine dza nga shumiswa u ṱalusa tsimu iṅwe na iṅwe . 
Sisiṱeme ya u ḓibula khomphyuthani i khou vhekanyiwa u itela uri zwiṅwe zwigwada zwa vhashumi vha kone u ḓibula nga ha madzangalelo avho a zwa masheleni khomphyuthani na u itela uri maitele a u sedza arali zwi zwone a kone u itwa kha muhasho .
Musi ho sedzwa mbonalo kha khalaṅwaha sa zwe ya bveledzwa nga vha Tshumelo ya zwa Mutsho ya Afrika Tshipembe na dziṅwe senthara , hu dzinginywa nyendedzi dzi tevhelaho dza u eletshedza . 
Vhuimo vhu nga dovha hafhu ha vha ho fhambanaho kha zwikolo zwa phuraivethe , naho na kha zwiimiswa izwi , u khethululwa hu sa tendelwi . 
Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhuvhusi ha Vhufarisani na Mafhungo a zwa Sialala
Mutengo wa khekhe ya mulivhaḓuvha i bva kha mutengo wa khekhe ya ṋawa ya soya nga murahu ha zwi re kha phurotheini i elanaho na ndeme ya kushumisele kwa u fhedzisela kwa khekhe zwo dzhielwa nṱha . 
Mushumo u ḓo thoma hu si kale nahone ri lavhelela nḓisedzo ya u thoma ya maḓi nga Lara u ḓaho . 
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM
U thetshelesa zwiṱori hu na u ḓiphina na u ḓidzhenisa kha khorasi na u tevhedzela nyito nga tshifhinga tshone .
Hetshi tshiṱirathedzhi tshi khou ḓadzisa kha Tshiṱirathedzhi tsha Tshomedzo ya Maḓi tsha Lushaka tsha 2004 .
U ṱhukhukanya maipfi a tshi bva madungo u itela u pfesesa mutevhetsindo
Milayo ya luambo
Tshipholisa tshi tea u mu tsireledza .
Vhurangeli hovhu vhu nga bveledza u vhulunga huhulu . 
Muhasho wa Mutakalo wo thoma u haela huraru huswa ha vhana . 
Mbilahelo malugana na vhuḓifari vhu si ha vhuḓi kana vhukhakhi ho itwaho nga miraḓo ya SAPS na MPS
I thusa u wana zwipikwa na nyisedzo dza tshumelo dza ndeme dza muhasho . 
Nḓowetshumo ya zwa mishonga i fhambana nga u rengisa tshibveledzwa tshayo kha vharengi .
Muṱangano washu wo vala , sa zwine vha zwi ḓivha , na mbadelo dza : 
Ndi ngani zwo vha zwi tshi konḓa nga maanḓa u kunga vhafumakadzi kha mabuḓo o khetheaho ? 
NML i ḓo fhungudza mbadelo ya ndondolamutakalo ya phuraivethe .
Ndambedzo yashu ya ḽitheretsha i konisa u ganḓisa ha mishumo mihulwane ya vhutsila ine ya kha ḽifhasi ḽa ḽitheretsha na mvelelo . 
Ndi kha tshifhaṱo itshi hune tshumelo ya dzikonṱiraka dza phuraivethe ya ṱoḓea u thusedza zwiko zwa masipala zwa zwino . 
Ṱhoḓea ya vhuimeleli ha shango i fanela u dzhielwa nṱha u vhona zwauri kuitele ku fanela kuvhanganya tshitshavha .
Nnḓu nnzhi kha uvhu vhupo a dzi na muḓagasi na maḓi .
U pfesesa na u shumisa tshivhumbeo tsha masala a vhuṋe ( tsumbo maṱo aṋu )
Arali a si mutshudeni , vhuunḓiwa ha masheleni kha muraḓo , ṅwana a nga bvelaphanḓa sa muunḓiwa ( kha mutengo wa vhaaluwa ) tenda ha vha ho ḓiswa maṅwalwa oṱhe .
1.3. U lambedza pfunzo ya nṱha zwi kha ḓi vha tshipikwa tsha muvhuso nahone masheleni a eḓanaho R17 biḽioni o engedzwa kha nyavhelo ya dziyunivesithi miṅwahani miraru iḓaho a ḓo thusa u isa phanḓa u leludza mutsiko kha matshudeni vha miṱa i shayaho na vha miṱa ya vhukati .
Kha nyimele iyi , ho sedzwa uri mulandu u tea u dzhielwa tsheo kha mbuno dzoṱhe dzi elanaho na mafhungo a khanedzano , na u sa vha hone ha u rangela u haṱula , afidafiti i hanedzanaho i tea u u vha yo ṱanganedzwa kha vhuṱanzi . 
U dzudza ḽeveḽe ya nṱha ya tshiphiri musi vha tshi khou shuma na faela dzoṱhe . 
Khoudu i ṱoḓa sisiṱeme dza vhulanguli ha khwaḽithi ho khwiniseaho u itela mveledzo na u shuma zwavhuḓi ha mishumo ya bisi . 
Thangi dza vhuṋe kana mbeu Ṋe- , tsumbo , Ṋemurangoni Nya- , tsumbo , Nyabele Ra- , tsumbo , Ravhuhali , Raṱhogwa , Ratshisase
Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka i ḓo ṱuṱuwedza u phaḓaladzwa ha tshomedzo kha miṅwaha ya mahumi mavhili i ḓaho , fhedzi a i nga ḓo ta migaganyagwama ya ṅwaha nga ṅwaha .
Ndo dovha nda dzudzanya wekishopho dza vundu dzine dza khou tevhekana na khuvhangano tharu dza vhukwamani dza lushaka . 
Ndi tsini na asi ya zwiendedzi
Ṅwaha uno u swaya anivesari ya vhu41 ya Mvutshelano ya Matshudeni a Soweto ya 1976 na uri mushumo uyu wa elelwa u shuma u humbudza uri vhaswa vha shango vho vha vho ranga phanḓa Nndwa .
Arali muraḓo muhulwane kana munna kana mufumakadzi wawe a tshi wana mundende wa u unḓa vhana KANA
A zwiho mulayoni , naho mugudi o ṋea thendelo . 
Tshumelo dza u swikelela vhathuni dza orthothiki na phurothethiki dzine dza wanala kha vhupo , nnḓa ha vhupo dzo ṋetshedzwa kha zwiṱiriki zwoṱhe . 
Mavhone a nnyi na nnyi ndi tshiṅwe tsha zwiṱirathedzhi zwi shumiswaho u fhungudza vhugevhenga na vhuḓifhinduleli ha masipala . 
Vha feme nga vhulondo nga ningo yavho lu si gathi .
Thikho ya mbekanyamaitele dzoṱhe i fanela u sumbedza mikhwa ya u vhuedzedza na pfumedzano sa zwe zwa ambiwa kha Ndayotewa .
Kha vha ḓadze fomo yo teaho nga vhuḓalo kha zwikhala zwo ṋetshedzwaho vha dovhe vha sumbedze zwavhuḓi rekhodo dzine vha khou dzi humbela na u saina fomo ya khumbelo kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho .
Ri ramba mashango a re na dzangalelo na zwiimiswa zwa dzitshaka zwo teaho u ta vhaimeli vhahulwane u ṱanganela na vhushumisani uhu . 
5.4 . Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u livhisa ndiliso dzayo kha miṱa ya vhashumi vha vhafhaṱi vhararu na Miraḓo ya Nevi ya Afrika Tshipembe u bva kha Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso vhe vha lovha musi vha tshi khou shuma dindini ḽa soredzhi Beizini ya Naval Durban .
Vhugudisi,u eletshedza , khoso dza vhudavhidzani dzine dza tshimbila nga mbili , mbekanyamushumo dza inthanete
( c ) tshivhalo tsha vhathu vho zwi dzhenelaho .
Vha WHO yo sumbedza uri zwa zwino ahuna u thivhela kha khungedzelo na vhulambedzi ha zwibveledzwa zwa zwikambi ngei kha ḽa Zambia . 
U lavhelesa zwoṱhe zwi dzheniswaho kha Ridzhisiṱara ya Ndaka i Sudzuluseaho na i sa Sudzulusei u ya nga ṱhoḓea dza gumoṱuku . 
Zwidzidzivhadzi zwine zwa bveledzwa zwi songo shumisa zwibveledzwa zwa mupo : Izwi zwi kwama zwivhangi zwi kwamaho muhumbulo zwine zwa wanala kha mupo kana zwine zwa bva kha zwivhangi zwi kwamaho muhumbulo zwa mupo . 
Mbekanyamushumo iyi ṱhukhu i lambedza tshumelo dza vhuongelo ha dzingu vhu ngaho sa Somerset na Maongelo a Vhaimana a Mowbray Tshiṱirikini tsha Ḓorobokhulwane ya Cape Town , na Paarl , Worcester na Maongelo a George kha zwiṱiriki zwa vhuponi ha mahayani . 
Thaidzo dza vhaṅwe , arali dza litshedzelwa , dzi ḓo fhedzisela dzo vha thaidzo dza vhathu vhoṱhe . 
Zwenezwo , u amba uri zwikolo zwa Afrika Tshipembe ndi " zwikolo zwa muvhuso " ndi u hanedza hu hulwane ha mvumbo yo khetheaho ya zwikolo zwa nnyi na nnyi kha shango .
Na tshanduko idzi dzi dzulela u ṱangana na khanedzano ya ndeme u bva kha avho vha sa takalela u shanduka . 
Mvelaphanḓa yo khwaṱhaho yo vhonala kha mihasho yo vhalaho kha u khwinisa tshumelo vhuponi uho .
Vha songo laṱa fulufhelo Vho Mali na vhaṅwe vhanzhi , zwi ḓo luganga nṱhani ha ndambedzo ine ya ḓo vha i hone u bva kha mivhuso ya mavunḓu na kha tshikwama tshiswa tsha ndindakhombo tshine tsha ḓo ita uri zwi lelutshele dzibannga u ṋea khadzimiso .
Ndi khoḓa hafhu Minisiṱa vho Singh na vhaofisiri vhavho kha u tumbula mushumo muswa , na u khoḓa vhoiwe noṱhe kha u vha hone hafha . 
Pulane iyi i tea u sumbedza :
Ṱhoḓea dza thero
U bula vhushaka vhukati ha maḽeḓere na mibvumo na ha vhukati ha ḽeḓere na dzina kha mibvumo yoṱhe yo vhumbwaho nga ḽeḓere ḽithihi
Musi wa tshifhinga tsha vhuvhusi ha khosi vhukuma muvhusi nga huṅwe o wana phethishini dza vhathu vha phuraivethe kana vhaofisiri . 
Ḓuvha la u vala ndi ḽa 30 ḽa Fulwi .
Maga haya a nḓisedzo a ḓo thusa kha u fhungudza vhubveledzi , tshanduko ya nyolo na thekhinikhala i ṱavhanyaho na vhugudisi ha zwikili zwa nṱha zwa zwiko zwa vhashumi . 
Zwi re ngomu kha Minetse ya Sekhuḽa zwi fanela u ḓiswa kha nḓivhadzo ya vhashumi vho teaho vhoṱhe kha mathomo avho hu si na u lenga , hu tshi katelwa na avho kha ofisi ya tshiṱiriki . 
Kha tshiedziswa tsho vuleaho , tshanduko dzi ḓo shandukisa zwiteṅwa zwa ṱhaluso zwa tshiedziswa . 
Vhadzulapo vho isa mbilaelo nga muraḓo wa Komiti ya Wadi yapo we a ḓisa mafhungo kha Komiti ya Wadi muṱanganoni wayo wa u fhedzisela .
Mushumo wa u linga wa fomaḽa wa vhuvhili wa themo iṅwe na iṅwe u itwa u ya henefha mafheloni a themo .
Hu si kale ri ḓo vha ri tshi khou ḓivhadza maga ane ra ḓo a dzhia u amba nga ha u salela murahu na tshayavhukoni u itela uri vhurangeli ha ndeme ha u tshimbidza nḓowetshumo , na vhuṅwe vhurangeli ho teaho , hu wane ndambedzo . 
U fhedzisa phazili kana zwifanyiso nga tshifhinga tsha u tamba vho vhofholowa .
Phemithi i fanela u vha ya tshiofisi u shumisela fhedzi kha tshiendisi tshithihi . 
Nga maṅwe maipfi , zwi ḓaho zwi katela mbofho ya zwa ikonomi vhudzuloni ha zwa mulayo fhedzi . 
Naho zwo ralo , kudzhenele kha tshigwada tsho ḓaho u imela mushumo wa Dziminisiṱa na Vhalanguli Vhahulwane tshi tea u takuwa tshoṱhe vhukati ha vhalambedzani . 
U imiswa ha vhathu mishumoni hutshi tou tevhekana , ri tshi angaredza maḓuvha a vhuawelo o lapfaho , vhugudisi ho engedzwaho , tshifhinga tshiṱuku na u kovhekana ha mishumo .
Ndi khou tama u livhuha thikhedzo ya vhathu vha KwaZulu-Natal khathihi na u thetshelesa havho tshipitshi itshi , tshine ndi a fulufhela ṱuṱula therisano ya uri mudzulapo muṅwe na muṅwe u ḓo ita mini zwa u thusa uri roṱhe nga huswi ri fhaṱe vhumatshelo ha khwine . 
Vhudzulotshayanzudzanyo
Mushumi , mulanguli , muofisiri , khonisaḽithenthi kana rakhonṱhiraka wa muthu muṅwe na muṅwe a re na khonṱhiraka na Tshikimu ya u ṋekedza tshumelo dza ndaulo , dza mbambadzo kana ndondolo ya mutakalo i langwaho , hu tshI katelwa mulangi wa Tshikimu , kana wa khamphani yo faraho , i tikedzaho , i re na tshumisano kana shaka ḽa muthu uyo ;
Musi vha tshi kwamana na sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , pfanelo dzi tevhelaho sa zwe dza ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha ya Vhapondwa na u ya nga Ndayotewa na Mulayo wo teaho , dzi ḓo tevhedzelwa :
Ri themendela uri madzina a vhalanguli a vhonale kha ḽethahede dza feme dzo ḓiṅwalisaho sa khamphani . 
Manweledzo a IDP
Ndongazwiga na mupeleṱo : Zwiḓevhe ; Phetheni dza mupeleṱo ; Abriviesheni
Heyi ndi khaedu ine ra khou tama u i tandulula kha vhafarakani na vheiwe . 
Themendelo idzi dzo ḓowelea kha maano a u vhuelwa-u xelelwa kana u kovha ane khadzhi a shumiswa nga tshifhinga itshi tsha polotiki ya dzitshaka . 
7.1 Khabinethe i fhululedza Vho Kevin Govender u bva Ofisini i re Cape Town ya Ḓivhaṋaledzi u itela Mveledziso na Mbumbano ya Ḓivhaṋaledzi ya Dzitshakha vhane vha ḓo pfufhiwa nga Medala wa Edinburgh wa 2016 nga u vha thoma Ofisi ya Ḓivhaṋaledzi u itela Mveledziso ngei Cape Town .
Mafhungo aya a anzela u ṱuṱuwedzwa nga mbekanyamaitele dzi si dza sekhithara ya zwa mutakalo fhedzi dzi a ṱuṱuwedza nzulele ya mitakalo . 
The Elexions Agency ndi vhaṋetshedzatshumelo dza zwa ndangulo na ndaulo vha phurofeshinaḽa .
Zwo ralo zwikhala zwi tea u olwa nga nḓila ine zwa shumisea nga vhunzhi nga hune zwa konadzea ngaho . 
Musi khamphani dzi tshi fhaṱa tshumisano u mona na mikano ya lushaka , muvhuso u ḓo wana zwi tshi konḓa zwihulwane u dzudza zwithivhela mbambadzo zwo kalulaho . 
Sambula dza vhege nga vhege dzi ḓo sumbedza uri u nga ri hu na vhushandukwa hu no sokou itea ya u khuvhangano i re fhasi na i re nṱha ya oksidzheni . 
Zwitshavha zwi khou tsivhudziwa u sa pfukekanya dzibada , dziboroho na milambo yo ḓalaho mikumbela .
2 U vhala mafhungomaitei ( nyusi )
Mabulamihumbulo o wanalaho kha wekishopho a ḓo thusa vhalanguli kha u dzhia tsheo arali ndaulo dzo bulwaho dzi tshi tea u khwiṋiswa kana u fheliswa , arali zwo ralo , dza imelwa nga dziṅwe . 
Mafhungo o dzhielwaho nzhele afho fhasi a kumedza uri dzianyuwithi dza khombekhombe dzi na zwivhuya zwine zwa fhira zwikonḓisi . 
Vhabidi vha tea u swikela khiraitheria dza ṱhoḓea dzi tevhelaho : 
Musi tsheo dzi konḓaho dzo vha dzo tea dzo dzhiiwa uri hezwi zwi konadzee , yo vha i yone nḓila yo tsireledzeaho ye ra vha ri tshi khou i ṱoḓa u isa tshumelo dzashu phanḓa . 
Hohu ndi u shuma zwavhuḓi ha khwiṋesa u bva tsha mutsiko wa ikonomi wa 2008 .
Ṱholo ya tshinyalelo na ya u endedza thundu yo leluwa u i ita . 
Zwo ralo mushumo wa u shandukisa unga ḓi bveledza mvelelo dzo fhambanaho na dzo lavhelelwaho , zwine zwavha , u ḓisa mbuelo yo teaho . 
Kha vha ṋetshedze :
Zwavhuḓi-vhuḓi , khethekanyo ya vhupo nga madzingu i dzhiiwa sa u vha na mbuelo dza ikonomi kha mashango . 
Vhurereli vhuhulwane ha kereke dza Tshikhireresite dza Europe kha ḽa Afrika ho lingedza u fhelisa lutendo kha zwa vhuloi- sa zwe zwa ṱalutshedzwa nga dzimishinari dza Tshikhiresite -nga u baḓekanya lutendo lwa vharema sa vhuloi , ngamaanḓa nga kha pfunzo ya vhukoḽoni ya Vhatshena / makhuwa .
Ri ḓo bvelela ro khwatha nahone ro farana vhukuma , ngoho kha muano washu , hu si ndavha uri ri wela nga fhasi ha dzangano ḽifhio ḽa poḽotiki , ri vhathu vhathihi na vhuyo vhuthihi - ro ḓilugisela u ṱavhanyisa tshanduko dze ra ri dzi thoma nga 1994 . 
Tshimbidzo u ṅwalisa matshudeni ngei TUT . 
Muhumbeli u fanela u vha a si na kana a sa athu u vha na nnḓu yawe , nga nnḓa ha vha tevhelaho :
Kha ri shumise khetho dzi tevhelaho kha u fhaṱa kha zwe ra swikelela . 
1.4 . Khabinethe yo tendela u katelwa ha Minisiṱa dza Tshigwada tsha Tsireledzo kha Komiti ya Dziminisiṱa dza Mihasho yo fhambanaho ( IMC ) nga ha Ṱhundu zwe zwa ḓivhadzwa nga Muphuresidennde Vho Zuma .
U thoma u ṅwala a tshi shumisa u ola na u tovhedzela maḽeḓere , nomboro , maipfi na mafhungo a sa konḓi .
º U shumisa phaiphi khulwane ya ngadeni zwi nga shumisa vhunzhi ha maḓi ane a nga lingana ḽithara dza 30 nga minete .
Ṱoḓisisani , nahone hune zwo tea u thoma mishumo , kha hu vhe na mishumo ya nḓisedzo ya tshumelo i imele izwo . 
( 6 ) Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u fanela u vha ene a na vhuḓifhinduleli ha u fhedzisela kha zwa maanḓalanga a zwa vhutshutshisi .
Ṱhaṱhuvho idzi dza ṅwaha nga ṅwaha dzi ḓo kala mvelelo ya thuso . 
Musi i tshi khou shanduka , nyanyuwo na mikhwa zwi a shanduka na zwone . 
Kupfesesele kwa vhupo ha lushaka ndi zwishumiswa zwa ndeme kha u tikedza mveledziso ya vhureleli nga u konanya mbekanyamitele na mbekanyamushumo u ya nga milayo yo dzudzanywaho na nyendedzi . 
U vhona uri vha khou farwa zwavhuḓi ;
Ro dzhenelela Samithi ya India-Afrika khathihi na Foramu ya u Shumisana vhukati ha Afrika na China musi ri tshi khou khwaṱhisa vhuḽedzani u vhu ha ndeme .
Therisano dzo farwaho na vhaṱoḓisisi dzo takadza thimu ya tsedzuluso u ya nga ha kupfesesele , mbilaelo na zwikili zwe vha zwi bvisela khagala . 
U amba na u sumbedza zwipiḓa zwa muvhili
U dzula fhethu ho tsireledzeaho hu ṋetshedzaho u nanga vhukati ha ḓuvha na murunzi , na u tsireledzwa kha muya . 
Vha a ṱoda maṅwe mafhungo ?
Hezwi na zwone zwi ḓo khaukanywa u bva kha matshimbidzele a zwa vhugevhenga , ane a anzela u dzhia tshifhinga tshilapfu . 
Tshikolodo tsho itwa nga mashango a Yuropa a re na ikonomi dzi songo khwaṱhaho , u fana na Portugal na Greece , na u yo thithisa vhukoni hao ha u fhindula musi risesheni ya ḽifhasi i tshi bvelela . 
Zwiito zwa khakhathi dza zwa poḽitiki , vhutherorisi na mvelela na zwenezwo ya khuḓano zwi bvela phanḓa na u hoṱefhadza mashango a re na tshivhalo a Afrika Tshipembe ha Sahara . 
Tshiendedzi kana nḓila ya vhudavhidzani i fanela u vha hone kha vhupo ha u shumela
Khabinethe yo tendela hafhu u rumela Koporasi ya Fulufulu ya Nyukuḽia ya Afrika Tshipembe sa Muṋe Mushumisi na Murengi wa Mutevheṱhanḓu wa Zwivhaswa zwa Nyukuḽia na Multi-Purpose Reactor .
Mbilu yo vha i sa tsha rwa nahone tshanga yawe yo vha i sa tsha poidza nahone o ruḓa maṱo . 
Dzilafho ḽa tshidzidzivhadzi tsha thivhelo na ḽone ḽi hone kha sekhithara dza mutakalo dza phuraivethe ḽine ḽi nga fhungudza khovhakhombo ya muthu ane a sa vhe na HIV kha uri a kavhiwe nga vairasi arali o tzhipiwa kana u ṱhavhiwa . 
Guvhangano ḽa Brisbane ḽo fhedza luṱa lwa u thoma lwa u vusuludza ikonomi , na uri zwi tshi ya Bodo ya Khwaṱhisedzo ya Ikonomi i ḓo engedza zwe ya sedzesa khazwo nga u langula huswa na u khwinisa ha zwiwo na u kundelwa misi yoṱhe .
3 Roṱhe ri vha tshipentshela . . . . . . . . .6
Kha maitele a u ṅwala vhagudi vha gudiswa nḓila ya u bveledza mihumbulo , u elekanya nga ha ndivho na vhathetshelesi , u ṅwala mvetomveto , u dzudzanya mishumo yavho na u ṋekedza tshibveledzwa tshine tsha bvisela khagala kuhumbulele kwavho .
Tshivhalo tsha mishumo ya tshoṱhe ya 535 yo sikiwa nga mabindu maṱuku o kuvhatedzwaho , nga maanḓa kha sekithara dza vhulimi na vhufhaṱi .
US ḽi ḓo dzula ḽi shango ḽine ra shumisana naḽo ḽa ndeme kha zwa vhushavhi , vhubindudzi , vhuendelamashango na thekhinoḽodzhi .
Ho ṅwalwa fhungo ḽithihi ḽi si na vhushaka na tshifanyiso .
Vha nange mudzulatshidulo na khoro tshitumbe
Ni fanela uri " ee " arali ni tshi zwi funa uri muṅwe muthu a ni kwame , nahone ni tea uri " hai " arali ni sa zwi takaleli .
Hezwi nga maanḓa ndi nga ṅwambo wa mbadelo dza vhalwadze , dzine dza vha dzi dzhenelelaho zwihulwane kha tshiko itshi . 
U ṱalutshedzela dziradiogirafu , zwisikene na u ṅwala muvhigo wa zwa radiogirafu . 
Hezwi zwo katela dziṅwe mbekanyamaitele dza zwa masheleni na vhurumelwa ha zwa masheleni u itela u khwaṱhisa ndango na u lavhelesa zwa zwibviswa . 
NSDP ndi tshishumiswa tsha u tshimbidza mbekanyamaitele na vhupulani kha masia oṱhe mararu a muvhuso .
U bva zwenezwiḽa ro no ṱangana na muphuresidennde , vharangaphanḓa vha mahoro mahanedzi , minista dza muvhuso , mahoro a poḽotiki , dziNGO , vhaimeleli vha nyanḓadzamafhungo na vhaṅwe vhashelamulenzhe vhahulwane . 
Muhwelelwa o pandelwa nga nṱhani ha zwiitisi zwi si zwavhukuma na u sa vha mulayoni . 
Fureme khulwane ya u vhalela
Nyombedzelo ya ndingo ndi fhethu ha tshifhinga tshine tsha khou anganyelwa . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho kha South African Council for Natural Scientific Professions .
Vhuṱambo na maḓuvha o khetheaho ane a pembelelwa nga tshitshavha a tea u ambiwa nga hao musi a tshi khou ḓi bvelela kha themo . ( Awara 3 nga themo dzo avhelwa zwenezwi )
U bvisela vhuḓipfi khagala nga ha tshiṱori tsho vhalwaho
Kha vha ṋetshedze vhuṱanzi ha vhuṋe , u fana na khophi yo khwaṱhiswaho ya tshiṱifikheithi tsha u ṅwalisa ha ndaka ya khamphani . 
U ṱoḓa vhurangaphanḓa , mbekanyamaitele dzavhuḓi , vhalangi na vhashumi vha re na vhukoni , u bvela khagala ha vhuḓifhinduleli , sisiṱeme dzo teaho na milayo ine ya shumiswa zwavhuḓi nahone i tshimbilelanaho .
6. BONO , NDIVHO , MISHUMO NA TSHUMELO DZA MUHASHO
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha na IDP : Tsumbanḓila ya Vhadzhiatsheo , 2005 , AICDD na Mishumo ya Mveledziso , siaṱari 12
Zwivhumbeo na milayo zwa luambo zwo dzhiiwaho kha khungedzelo
( a ) u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a zwa Buthano na komiti dzaḽo ; na
Tshumiso yazwo i ḓo dovha ya tendela zwifheṱashango zwa masia mavhili u ḓi tsireledza na u shavha phanḓa ha musi hu tshi wanala vhulwadze kha tshitshavha . 
Vhathu vhane vha ḓo tshea tsheo siani ḽa buḓo ḽine thandela ya tea u tevhela
Tshikalo tsha khaṋo ya mavhele a u rengisa tsho lavhelelwaho ndi 14,324 miḽioni wa dzithani , tshine tsha vha 2,91% ( 405 050 thani ) nga vhunzhi kha tshivhalo tshe tsha vha tsho anganyelwa kale tsha 13,918 miḽioni wa dzithani .
Kha vha ite khumbelo na muṅwaleli wa khothe ya vhana ya tshiṱiriki tshine a ṅwana a dzula khatsho .
Mishumo ya u linga ha fomaḽa i korekiwa na u rekhodiwa lwa fomaḽa nga mudededzi ndivho i ya uri mugudi a bvele phanḓa .
Ri tea u fhaṱa vhuthihi ha lushaka na vhushumisani .
Ho sedzwa mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho na phurothokholo dza ndondolo dzilangwaho na tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
Hune ṱhanganyo dzo tou fhisedzelwa nga musinaseṱha kana u weledelwa zwo ṱaluswa , muḓisedzi wa dzirodo u ḓo bula tshaka dzi no zwika mbili dza mutale une wa vha na vhushaka na rodo na matheriala a tshifhirisafulufulu . 
Zwine zwa khou ṱahela ndi vhuḓiimiseli kha u thoma u shuma ha maga a u shuma o tendelaniwaho ; mveledzwa dza mbofho dza thendelano dza dzingu , mbekanyamishumo na mihanga zwi khou thoma nga zwiṱuku u vha kha ḽeveḽe dza maga a shango . 
Tshifhingani tshiḓaho , ri ḓo dovha ra sedza kha ṱhoḓea dzo khetheaho dza nnḓu dza vhaswa . 
Musi hu sa athu dzhielwa nṱha ndeme dza khumbelo , mulanguli u fanela u sedza uri ṱhoḓea dzo ḓoweleaho dzi tevhelaho dzo swikelelwa :
( 3 ) Madzulo a Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu ndi a tshoṱhe fhethu hune ha vha hone nga- nnḓḓa ha hune Phalamennde ya vha hone fhedzi , musi hu tshi dzhielwa nṱha dzangalelo ḽa vhathu , hu tshi sedzwa tsireledzo , u swikelelea , kana arali zwo buliwa kha milayo na ndaulo ya Khoro .
U SEDZULUSA ARALI THENDELANO YA MBUELO YA U KOVHEKANA I SA DZHII SIA NAHONE I TSHI LINGANA 50
Saizwi hu si fhethu hoṱhe fhethu hu shumisaho vhorakhonṱhiraka u bvisa malaṱwa navho , hu nga vhudziswa mbudziso , ya uri hu itea mini kha mathukhwi a ndondolo ya mutakalo a bveledzwaho ? 
B ḽe zwḽliwa zwawe .
Thandela dza mathomo a mushumo dzi vhonalaho ndi u thomiwa ha Sisiṱeme ya Vhuendedzi ha Tshitshavha , khathihi na nḓila dza baisigira na vhaendangaṋayo thungo ha dzibada khulwane . 
Masipala wa Prince Albert u khou shuma wo livha kha u ṋetshedza vhuṱumanyi ha sisṱeme ya tshampungane ine ya shumisa maḓi kha miṱa yoṱhe ine ya dzula dziḓoroboni . 
Ṋetshedzani tshikhala tsha u awela , u ḽa kana u nwa musi no awela ni khou lindela vhuendedzi . 
Musi asima i tshi khou tshoṱela , mbemba dza misipha dzo monaho na nḓila ya muya dzi a hwetea , zwa ita uri nḓila ya muya i valee .
Vhupo vhu shumelwa nga vhuendi ha nnyi na nnyi vhu na mikano kha mepe u fana na uvho vhune ha swikelea nga u tshimbila nga ṋayo u ya zwiṱitshini zwa zwiendedzi zwa nnyi na nnyi . 
Mveledziso ya ikonomi yapo
Kha nyimele nnzhi , vhane vha nga vha vhashumisi a vha ḓivhiwi , uri vha kha mutevhe wa u lindela kana vho lindela u ṋewa vhudzulo kha mveledziso dza phuraivethe kana madzulo a tshitshavha . 
Ngudo ya fiḽimu a i fani na u vhala nganea .
Miṅwahani ya sumbe yo fhiraho , nyaluwo yo khwaṱhaho ya ikonomi , khwiniso kha vhulanguli ha muthelo na vhutevhedzi , na nyengedzedzo ya mutheo wa muthelo zwo bveledza nyaluwo yo khwaṱhaho kha mbuelo ya muthelo . 
Nṱhani ha izwo , hu tou nga hu na u sa ṱumana vhukati ha zwi itwaho kha vundu nga SAPS na vhuṅwe vhulangi ha vundu , kanzhi zwi bveledzaho u sa fheliswa ha ḽaisentsi naho SAPS dzi khou ḓivhadza vhulangi ha u pfukiwa hu re khagala ha ndaulo . 
U dzudzanya nga ha mafuvhalo a zwipondwa zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu zwine a zwi koni u ḓiṱoḓela ndifho nga zwone zwiṋe zwi ḓo mbo ḓi vha vhuḓifhinduleli vhu sa tinyei ha muvhuso wa dimokirasi we wa vha hone nga murahu ha u fhela ha muvhuso wa khethululo . 
11 . Z wiitisi zwo tendelwa u ṋewa nga mulomo ?
Nazwino , naho ri khou shumana na khaedu dzashu dza miṱani , sa zwine ra tea u zwi ita , ri nga si hangwe vhuḓifhinduleli hashu ha mashangoḓavha . 
3.1 . Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Vhuendi ha Shangoni ha Lushaka wa 2015 Phalamenndeni , une wa khwinisa Mulayo wa Vhuendi ha Shangoni wa Lushaka wa 2009 , ( Mulayo 5 wa 2009 ) .
U ḓivhadza muṅwalo/ kuṅwalele kwa maḽeḓere
Zwidzidzivhadzi zwiṅwe na mishonga ingaho ' steroids ' zwi kwama ḽeveḽe dza swigiri malofhani .
Pfunzo kha zwipiḓa zwoṱhe zwi sa kateli dziyunivesithi na dzithekinikhoni dza pfunzo
Development ' Dzangano ḽo imaho nga ḽoṱhe , ḽi si ḽa u bindula nahone ḽi si ḽa muvhuso ḽe ḽa thomiwa Geneva nga Khubvumedzi 1996 .
Phungudzelo hafha ndi ya uri zwa zwino vhuloi vhu khou dzhiiwa hu kuitele kwa vhurereli ha vhaṅwe vhathu .
" Ndo vha ndi tshi ḓo lindela vhone Vho Ṱhoho , " Anansi a fhindula .
R40 000 ya u pfumbudza Vhaḓivhimakone vha CBP vha 4 .
A zwi gumi kha DSP
Khabinethe i tikedza khuwelelo ya tsedzuluso nahone ine ya ḓo shumanga tshihaḓu kha mavharivhari a izwo zwa u haedza ngei kha vha Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe .
Thandululo yo dzinginywaho i khou tshimbilelana na vhusimamulayo vhu vhusaho mimasipala .
2 . U ela vhaṋetshedzatshumelo nga u dzulela u lavhelesa maga na mvelaphanḓa ya dzithandela na masiandaitwa adzo .
10.2. Vhutumbuli uvhu ndi luswayo lwa mabebo a zwithu zwiswa zwa astrophysics , tshiitei tsha u thoma tsha khosmiki tshe tsha lavheleswa kha zwoṱhe tshedza na gravitational waves .
Themendelo iyi i bva kha sisiteme ya Luisimane , hu na vhuḓowedzi nyana . 
Rathandela u fanela u khwaṱhisedza mafhungo o ṋetshedzwaho afho nṱha nga u rumela maṅwalo a tevhelaho : 
Mushumo wa 1 Kha vha khethe tshigwada tsha lushaka tshithihi tshi bvaho tshitshavhani tsha havho tshine vha vha na nḓivhonyana nga hatsho - tsumbo , vhalimi , vhadzuli vha mikhukhuni,vhoramabidu vha mabindu maṱuku na vhaṅwe-vho .
Mihasho ya muvhuso na vhabindudzi vho ḓiimisela u vhulunga kha masipala musi vha tshi tendelana na pulane ya mveledziso .
Ndeme ya u topola zwa nyimele dza shishi nga u ṱavhanya na nga nḓila yone yo ṱalutshedzwa . 
Miḓi yo hulesaho
NDI MILANDU IFHIO INE IPID YA SI TSHA SHUMANA NAYO ?
Thaidzo , naho zwo ralo , a si mathukhwi a ndondolo ya mutakalo ane a kuvhanganywa a yo laṱwa kule nga vhorakhonṱhiraka vha phuraivethe , fhedzi ndi mathukhwi a ndondolo ya mutakalo ane a fhedzisela e kha bege ntswu na u dzhena kha lutsinga lwa malaṱwa zwao . 
U leludza khuvhanganyo ya data ya Sisteme ya Tsivhudzo ya u Ṱavhanya na Muvhigo wa Ṅwaha , u leludza saveyi dza u khavara ho khetheaho dza u sengulusa nyelulo kana u shumisa vhuteamuṱa kha tshiṱiriki , khathihi na thuso ya u leludza saveyi ya vhuimana ya HIV nga ṅwaha kha tshiṱiriki . 
Rekhodo dzi itwa hu na mushumo nahone , sa vhuṱanzi ha mbadelo , dzi na mushumo u yaho phanḓa sa nḓila ya ndangulo , vhuḓifhinduleli , u isa phanḓa ha u shuma , vhuṱanzi ha zwa mulayo na u wanululwa ha mutshinyalo . 
U ṋea na u ṱalutshedza vhuḓipfi ha ene muṋe nga ha tshibveledzwa
Pulane ya themamveledziso i ḓo ṱuṱuwedzwa na u lavheleswa nga Khomoshini ya Vhukonanyi ya Themamveledziso ya Vhuphuresidennde ( PICC ) , yo thomiwaho nga Khubvumedzi , i tshi ḓisa Dziminisiṱa , Vhalangamavunḓu na Vhalangi vha Masipala fhasi ha vhurangaphanḓa ha Muphuresidennde na Mufarisa Muphuresidennde .
khwaṱhaho ya tshitshavha tshashu .
Kha ḽevele ya tshiṱirakhitsha ri ita mutevhe wa ḽevele ya hune tshanduko ya ḓo bvelela hone . 
Vhulavhelsi , tsenguluso na mveledziso ya vhashumi sibadela . 
Kha u saukanya ha u fhedzisela , ndi nga kha lushaka lwonolu luthihi fhedzi lwa u vhuedzanya lune shango ḽashu ḽa ḓo kona u wana phaṱhutshedzo dza dimokrasi ine ya shuma hune vhapikisi vha ṱhonifhiwa vha songo vha maswina na phambano na tsatsaladzo zwa nga vhonala nahone zwi tshi khou ṱanganedzwa nga vhuḓalo . 
Ndi na fulufhelo uri sa tshipiḓa tsha nyengedzo kha hezwi zwipikwa , vhathu vha Afurika Tshipembe vha ḓo vha vho khetheaho ro sedza ṱhoḓea ya mveledziso ya zwa maitele na u khwinisa sisteme ya pfunzo , u ṋea kushumele kwa vhuḓi , nahone i sa dzhii sia kha ṱhogomelo ya mutakalo ; u bveledza vhupo ha mahayani na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho , u lwisa zwihulu vhugevhenga na maitele a zwa vhuaḓa .
Zwavhuḓivhuḓi , vhanzhi vho no thoma u ombedzela ndeme ya uno ṅwedzi , Ṅwedzi wa Mbofholowo , kha dzipulatifomo dzo fhambanaho u fana na dzigurannḓa dzo ḓoweleaho na midia wa matshilisano . 
Ann a fhelekedza Mandu ha dokotela .
Vhathu vha vhaholefhali vha ṱuṱuwedzwa u ita khumbelo na u sumbedzisa kha sia iḽi zwi ḓo livhuhiwa vhukuma . 
Zwo ḓisendeka nga ṱhoḓea dza u vhiga , zwishumiswa zwa u kuvhanganya data , maitele na sisiṱeme zwo bveledzwa , zwa ṅwalwa fhasi na u shumiswa nga nḓila yo dzudzanywaho nga hune zwa konadzea u mona na Muhasho nga u shumisa ngona dza Vhurangeli ha Ndangulo ya Mafhungo ho Ṱanganelanaho . 
u hayelwa ha vhagudiswa vhoṱhe vha Gireidi 4 kha human papilloma virus , zwi fhungudzaho tshikhala tsha u kavhiwa nga khentsa ya kha mulomo wa mbumbelo .
Vhasidzanyana vha na vhulenda ngeno vhatukana vha si na vhulenda .
( 6 ) Ndayo na ndaela dza Sinetha i no khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma u tea u shumiswa malugana na mafhungo a Khoro ya Lushaka u swika afho hune ya nga shuma , hu tshi tevhedzwa khwiniso kana u vhulawa hufhio na hufhio .
vhusimamilayo
Thandela dzo vhalaho dzo livhaho kha nḓisedzo ya maḓi a u shumiswa kha nḓowetshumo na miṱani dzi kha luṱa lwa u thoma u shuma kana u pulaniwa u mona na shango .
Phimo ya ndaka mbadelo dza maḓi na muḓagasi zwi ḓo bvela phanḓa na u vha zwiko zwihulwane zwa mbuelo kha masipala . 
Ṱhanziela ya tshikhau : i bviswa zwenezwo
Nyendedzi dza Lushaka dza Kuthomele na Kushumele kwa Komiti dza Wadi dza Masipala ya 2005 , i topola kiḽoso dza khoudu dza vhuḓifari dzo vhalaho dza Komit ya Wadi nga ha vhudavhidzani na vhadzhiamikovhe vho fhambanaho .
Ri fulufhela uri maitele a o ḓoweleaho a u dzhia tsheo ya u sa khetha nga thendelano a a bvela phanḓa . 
Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha i dovha hafhu ya tshimbidzwa nga u fhiriselwa ha masheleni a mutikedzelo . 
Nga nṱha ha Nnḓu khulwane ntswa hu na nnḓu ṱhukhu , ye ya fhaṱelwa u shumiswa nga madzulo a Phalamennde a Nnḓu ya Vhurumelwa .
Vha tea u dovha hafhu vha vhea iṱo kha ndangulo ya maḓaka a muvhuso shangoni na u vhiga nga yo kha tshitshavha . 
U ṱangana ha ikonomi dza mashango ho dovha ha ita uri hu vhe na u engedzea ha u " dzhenelana / vhushaka " he ha ita uri zwithivheli zwa u dzhena zwi fhungudzee na u engedza kana u khwinisa tswikelelo ya nḓivho .
Nḓila dzine vhashumi vha phurofeshinaḽa tshumelo ya matshilisano vha shumisana na vhashumisi vha tshumelo dzi tea u sumbedza ndeme ya vhathu na vhudzulapo vhu shumaho , u dzhiela nṱha vhuvhili hazwo pfanelo na vhuḓifhinduleli . 
Ho sedzwa MPL na MEL Nyimele dza dzilafho ḽo ṋaṋaho
Nda nga ndi sa lovha .
Huṅwe na huṅwe hune zwa konadzea , hezwi zwi fanela u dzhia zwivhumbeo zwa " mupo " , zwine zwa sa ṱoḓe ndondolo nahone zwi fanela u baḓekanywa na zwivhumbi zwa mupo zwo khetheaho zwine zwa nga sa maḓaka kana tsiṅwa , zwikwara , milambo na milambwana . 
I khou fhira nga fhasi ha tshanduko khulwane hu tshi tevhedza mbonwasia yayo kha zwa muraho , tshivhumbeo tshayo na kudzhenele kwayo kha ndangulo ya ndeme . 
Humbelani muṅwe nga inwi a ḓiite mutambimakone wa muṅwe mutambovho .
Ndavheleso ya Tshigwada a ) zwiṱirathedzhi zwa Vhudavhidzani . b ) milaedza ya ndeme .
LUAMBO LWA ZWIPUKA
Phukha
U daha mutsi zwi elana na u sa beba na u kundelwa kha zwa vhudzekani .
U sudzulusela tshipiḓa tsha tsireledzo ya tshitshavha kha akhaunthu dza muthu muṅwe na muṅwe wa mishumo ino konḓesa kha kulangulele , masheleni , na poḽotiki . 
Ha nga badeli mitengo yo livhaho kana ya vhumone malugana na u iswa kana u ḽaisiwa ha thundu idzo a sa athu wana ḽaisentsi iyo ; 
Khothesheni i nga ṋetshedzwa fhedzi kha ḽiṅwalo ḽa khothesheni ḽo bviswaho . 
( a ) kha Phalamennde , Nnḓu ya Phalamennde kana Buthano ḽa vhusimamilayo kana tshivhumbeo tsha Riphabuḽiki kana shangohaya , zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba -
Vhathusi na vhaḓivhi vha mahoro o fhambanaho a poḽotiki vho thusa vhashumisani ngavho kha ḽihoro nga u takula vhupfiwa havho , sa zwe zwa vheiswa zwone kha khwiniso dza tshivhalo . 
Iḽi ḽo rwelwa ṱari nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ( dti ) , nga kha Mbekanyamushumo ya Themamveledziso ya Shishi , Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili , Masipala Wapo wa Baviaans .
Khaedu khulwane ndi ya u ṋekedza ndambedzo yo linganaho u itela tshiimiswa tsha dzangano tsho fhelelaho tsha Muhasho , kathihi na u tholwa ha vhashumi vho linganaho vha re na ndalukanyo dzo teaho u itela u ḓadza zwiimo . 
Avho vhane vha shuma na zwithu zwine zwa elana na zwa migodi vha vhumba tshipiḓa tsha zwigwada zwiṱuku zwa pulane dza zwigwada zwa ndangulo na zwishumiswa . 
Khaedu kha vhane vha tea u dzhia tsheo ndi ya uri vha ṱanganedza hani avho vhane vha ḓidzhenisa lwa tshoṱhe kha zwa muhanga wa Mulayo nahone vha fhedza vho wanala sa zwipondwa zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu . 
Malugana na themamveledziso dzine dza bveledza mbuelo dza masheleni , zwikolodo zwo itwaho musi hu tshi fhaṱiwa zwiimiswa zwi tea u vha zwi kha tshitatamennde tsha ndinganyiso tsha mabindu a muvhuso kana khamphani dza phuraivete dzine dza ita mushumo .
Thandululo ya tshoṱhe i khou tea u wanala u mona na vhuimazwikepe . 
Hwayani maipfi ane a si vhe maṱaluli
Hu na dziṅwe mbudziso ?
Musi masheleni a tshi khwaṱhisedza uri vhaṱanganedzi vha kha ḓi tshila , mbadelo i a themendelwa . 
Ndivho ya mbekanyamushumo iyi ndi u ṋetshedza netiweke ya dzibada dza vundu yo linganyiswaho , ya ndinganelo . 
Arali hu si na mbone dza tshiṱaraṱani dzo linganaho nahone vhunzhi ha vhathu vha tshi ḓo tea u ya muṱanganoni nga milenzhe zwi nga ṱoḓa uri u fariwe nga Mugivhela .
U bula vhuḓipfi hawe nga ha tshiṱori kana tshirendo .
U tamba mutambo wa luambo
Ni nga shumisa maipfi a tevhelaho uri a ni thuse . pennde khathoni ya makumba nga nnḓa
Memorandamu na Atiki ḽi dza khamphani dzi tea dzudzanywa na vhekanywa uri dzi tshimbidzane na mukovhe wa masheleni nahone dzi tea u sethifaiwa nga muimeli wa tshitshavha ane a vha ramulayo .
tshe tsha lwisana vhukuma na mililo mihulu .
khwaṱhisedza kana u khwiṋisa pulane yo bveledzwaho u mona na tshipika tshiṅwe na tshiṅwe
Vhutsila ha u Ita- Awara dza 10
u ombedzela zwi kwamanaho na ' tswikelelo ' siani la pfanelo ya u wana mafhungo na tswikelelo siani ḽa mbekanyamushumo dza khasho
Zwithivheli zwa ndeme zwo vha ndaela kha ṅwaha wa tshenzhemo kha tshumelo ya nnyi na nnyi i hanaho vhunzhi ha khumbelo dzi re na vhukoni kha vhane , nga nṱhani ha khethululo nga tshifhinga tsho fhelaho , ya vha i saathu thoma mishumo yayo kha tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Izwi zwi ḓo konisa uri vha nange mabuḓo a khwine uri vha wane mishumo , vha shele mulenzhe kha tshitshavha na u fhaṱa ikonomi ya Afrika Tshipembe .
Mugudisi u vhala bugu na kiḽasi mazha(u vhala na vhagudi ) , a amba nga muhumbulo muhulwane , vhaanewa/ vhabvumbedzwa na puloto .
c ) Serisi ya Ḽingwende ḽa Protea ya 2013 : " vhutshilo ha Muhali : Vho NR Mandela " ( hana ) .
Mbekanyamushumo nnzhi dza ṱholo dzi re na ndunzhendunzhe dze vhatholi vho dzi dzudzanya ndi dzine nga u angaredza dza vha dza zwa vhulavhelesi ha zwa mishonga . 
U tea u kona u shuma kha ḽeveḽe ya vhulavhelesi . 
U ita nḓowenḓowe ya zwivhumbi zwa nomboro u swika kha 10
Ro takala u vha na miraḓo ya tshigwada tsha vha zwa mulayo kha tsengo ya U Ṱoḓou Wisa Muvhuso ya Rivonia- Murena Vho-Joel Joffe , vhane zwino vha vho dzula London na Muhaṱuli Vho-Arthur Chaskalson .
Mihumbulo miraru i katelaho milayo ya ndayotewa i a elana , u shumisana nahone i a tshila . 
Nga murahu u ḓiṅwalisa hu ḓo dovha ha vula Devhula Vhukovhela , Kapa Vhubvaḓuvha , KwaZulu-Natal , Kapa Vhukovhela na Gauteng .
U thoma u ṱalusa maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo ane a shumiswa tshifhinga tshoṱhe kiḽasini , ( tsumbo : maipfi a mutsho , maḓuvha a vhege , madzina a vhagudi ngae , madzina a miṅwedzi ya ṅwaha )
Mugudisi u shuma na zwigwada zwivhili nga vhege , u shumisa minethe ya 15 e na tshigwada tshithihi .
Tshelede ya vhuunḓi i fanela u badelwa kha ndaka yo siwaho nga mufu uri i bvele phanḓa na u unḓa .
Vhukwakwani vhu re nṱha vhu livhisa kha thikhedzo yo engedzedzeaho ya sisiṱeme ya vhuendi ha nnyi na nnyi , zwi khwinisaho u shumisea haho . 
Tshiitisi tshi nga vha tsha uri nga itsho tshifhinga musi zwi tshi phasiswa , tshivhumbeo na vhuimeleli ha khoro dza masipala zwo vha zwi kha ḓi thomiwa . 
Thimu i re tshivhindi tsha u tshimbidza ya vhatshimbidzi vha no hovhelela vhavhili kha wadi iṅwe na iṅwe I a ṱoḓea kha u tikedza u bveledzwa ha pulane wadini iṅwe na iṅwe vhegeni yoṱhe ya u pulana .
U ridzeva dzina - Fomo CM5 ine ya
Arali hu na u fhambana vhukati ha mulayo-wapo na mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa si khou shuma nga nṱhani ha phambano yo ambiwaho kha Khethekanyo ya 149 , mulayo-wapo u fanela u dzhiwa u tshi shuma arali hu uri mulayo a u shumi .
Nga ṋdila iyi , miraḓo vha vha na mushumo u re khagala une vha fanela u ita kha wadi nahone vha wana tshenzhemo na u pfesesa zwithu zwi tshimbilelanaho na photifoḽio dzavho .
Afrika Tshipembe , nga maanḓa Western Cape , vha khou tshenzhela dwadze ḽa TB , hu na mvusuludzo ya u dzhiela nṱha zwidzidzivhadzi na lufhiha lu tilaho mushonga , zwine vhuvhili hazwo zwa itiswa zwihulu nga dwadze ḽa HIV . 
Ḽifhasi ḽoṱhe ḽo ri dzhoina u vhea luswayo kha heḽi ḓuvha ḽine ḽa sumbedza tshiga tsha u sa humela murahu kha mumatsho washu wa tshifhinga tsha demokhrasi yo vhofholowaho . 
Khabinete i dovha hafhu ya ombedzela vhuḓinekedzeli kha Afurika ḽa mulalo , ḽo bvelaho phanḓa na u vha na vhudziki nga kha u dzhenelela na mbekanyamushumo , hu tshi katelwa ndivho dza malugana na u ita uri hu vhe na mulalo .
Ndi zwi ḓivha u tou bva kha tshenzhemo yanga uri mishumo iyi tshiṅwe tshifhinga i kwama na u lengisa mbekanyamushumo dza Nnḓu . 
Mulangi Muhulwane wa Gwama u dzudzanya mugaganyagwama .
Musi ho no ṋekedza phoindi malugwane u ḓo litsha nndwa ya bvela phanḓa . 
Tshiimiswa tsho ḓiimisela u ṱavhanyedzisa vhurangeli ya masheleni a vhabveledzi na vhashumisani vha re kha sekithara dza phuraivethe kha tshifhinga tsho linganelaho . 
Zwiteṅwa zwivhili zwi tevhelaho zwi amba nga theori na vhuṱanzi ha zwine ha pfi vhushayandingano ha mbeu vhu nga khakhisa mvelaphanḓa kha dziṅwe dza idzi mvelelo dza mveledziso . 
Ṱhalutshedzo dzo ḓoweleaho dza u sa nyeṱha a dzi khagala . 
Migwalabo ine ya vhea matshilo khomboni , ndaka na u tshinyadza themamveledziso dzo vhetshelwaho u thusa tshitshavha , i dzhiela fhasi demokirasi ine ya tikedza pfanelo dza u gwalaba .
Nḓivhadzo i ḓo vhewa kha khasho ya mafhungo hu tshi khou ḓivhadzwa zwitshavha nga ha u vha hone na fhethu ha ḽiṅwalo ḽo bulwaho afho nṱha . 
Tshiṅwe hafhu , tshumisano ya tshumelo ya mitambo ya u ḓiṱoḓela masheleni ya phuraivethe na madzhendedzi a tshitshavha i pfala sa yo dzhielaho fhasi vhulanguli ha muvhuso na nyito yawo zwe zwa fhedza zwo swikisa kha uri hu vhe na u shaea ha ndinganyelo vhukati ha maanḓalanga a poḽotiki na ikonomi , zwe zwa fhedza zwo ita uri ndango i vho fhedza yo dzhiiwa nga zwigwada zwi re na maanḓa siani ḽa ikonomi . 
Musi zwo ralo , zwiṱuṱuwedzi zwi re na ndeme kha u ṱuṱuwedza vhuendedzi ha nnyi na nnyi zwi vhonwa sa u vha tsini ha hune ha namelwa hone zwiendedzi zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi , u tshimbila u vhuya wa swika hune wa khou ya hone , dizaini dzoṱhe dza zwiṱaraṱa na saithi , zwishumiswa zwa vhaendangaṋayo , na zwi no shumiswa zwi re kha vhuḓila ha tsini na bada . 
Muhumbulo muhulwane ndi wa u ḓivhadza na u thusa khorotshitumbe na vhashumi nga ha ndivhanele dzavho na vhuḓifhinduleli na u vhona uri khombo dzi elanaho na fhethu ha ndango yavho dzi a langea u itela u vhona uri hu na u swikelela mvelele dzavhuḓi . 
ivha , u itela uri rekhodo i kone u wanala .
Vhorabulasi vha bvelelaho na vhaṱuku vha nga ṱanganywa zwavhuḓi kha maitele ane khamphani ya engedza ndeme ya tshibveledzwa nga u vha ṱanganya na fhethu hune zwifuwo zwa ḽela hone ha vhuvhambadzi na mivoni , u vhona uri vha a pfesesa na uri vha nga tevhedza zwitandadi na milayo , na u leludza u swikela hu hulwane kha vhuendi na dziṅwe tshumelo dzi ṱoḓeaho . 
Vhatholi vha anzela u lingedza u thusa vhashumi uri vha pfesese pulane na u dzhia tsheo dzavhuḓi , tshiṅwe tshifhinga vha tshi khou shumisa vhaeletshedzi vha no bva nnḓa . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi ṋetshedzwa nthihi ya mbudziso dzine dza tea u fhindulwa .
Vhaimeleli vha Tshiṱiriki ,
Hezwi a zwi nga thusi mimaraga u fhindula kha mutheo wa mimaraga yo ḓitikaho nga nḓisedzo na ṱhoḓea fhedza i ḓo dovha ya thusa kha u langula mbekanyamaitele . 
Tshigwada tsho teaho tsho topolwaho ndi tshone tsho tewaho nga u ita zwenezwo . 
11 Bodo ya Lushaka ya Dziphakha ya Afrika Tshipembe
Vhadzia u dzhenelela thendara vha humbelwa u ḓisa maṅwalwa a ID muṱanganoni u itela zwiitisi zwa vhutsireledzi . 
U SHELA MULENZHE KHA AFURIKA ḼA KHWINE NA ḼIFHASI ḼA KHWINE
Zwi khagala , vha ndaulo ya zwa pfunzo a vha na pfanelo ya u ita izwo kana u bvisa ndaela i yaho kha khorombusi nga ha mbekanyamaitele ya luambo ya zwikolo zwavho .
Manweledzo a kudzhenele kha u fhungudza na u langa khombo zwo ṋetshedzwa . 
Maṱusi vha sambula vha mavundu vhane vha bva kha ofisi dza dzingu dza Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe vha ḓo ṱusa sambula kha ndangulo ya thengiso ( TC ) na mbeu yo ṱunḓiwaho ( IS ) kha vhathu , zwi ambaho madzangano , zwiimiswa , dzikhamphani , miṱanganelano na vhalimi vhane vha rengisa mbeu .
Ṋamusi , naho zwo ralo , ndi ḽa vhadzulapo zwavho vhe vha anetshela nganetshelo dzavho dzi elanaho na mushumo wa ndeme wo itwaho nga pfanelo dza vhathu kha matshilo avho . 
Muhasho u na poswo dza ndeme dze dza dzula dzi magake lwa tshifhinga tshihulwane . 
Vhutevhedzi ha mveledzo ya muvhigo na u vhiga . 
1.3 Mbonalo ya Muhanga wa Mbekanyamaitele
Zwenezwi dzithathu dzi tshi dzhiiwa dzi dza tshoṱhe , zwi a konadzea uri dzi bviswe nga thekhinoḽodzhi ya ḽeiza . 
Kha ṅwaha une wa khou sedzuluswa , thandela dza tshampungane na maḓi a elelaho zwo thoma : 
Vhukati ha zwiṅwe zwinzhi , hezwi zwi ḓo lavhelesa kha u shela mulenzhe ha vhabveledzi vha fulufulu vho ḓiimisaho , na u tsireledza vhashai kha mitengo i khou gonyaho ya muḓagasi .
U ṅwaliswa nga Vhashumi vha u kwamea ha Mupo vha Afrika Tshipembe kana Environmental Assessment Practitioners of South Africa zwi ṱanganedzwa sa vhuṱanzi ha zwo bulwaho afho nṱha .
U fhaṱiwa ha sisiṱeme ya phaḓaladzo ya maḓi manzhi a Damu ḽa De Hoop ho thoma nga Tshimedzi 2012 , uri ḽi ise maḓi kha tshiṱiriki tsha mimasipala ya Greater Sekhukhune , Waterberg na Capricorn .
U ita ndovhololo
Sa tshipiḓa tsha vhuimo uhu ha u ṱanganya , mihangarambo i re hone ya mbekanyamaitele kha sekithara tshoṱhe i tea u tsireledzwa nahone tshanduko dza ndeme dzi thivhelwe nga nnḓa ha musi dzo fanela tshoṱhe . 
( 4 ) Milayo na nzudzanyo dza Vhusimamilayo ha Vunḓḓu dzine dza khou shuma nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , zwi ḓḓo isa phanḓḓa na u shuma nga nnḓḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u vhulaiwa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa .
( b ) musi Mulayotibe wo fhiriselwa kha Komiti ya u fhelisa phambano , milayo i tevhelaho i a shuma :
Ndi hone vhuvhili havho vha tshi zwi vhona uri vho vhoxwa kha thambo nthihi .
( a ) vhea tshivhalo tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhathusa DziMinisiṱa u bva kha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka ; na
8.2 . Hezwi ndi tshipiḓa tsha Ṅwedzi wa Tshumelo dza Tshitshavha na u alusa Mbekanyamushumo ya Thusong nga u ṱana mbekanyamushumo thendeleki yo ṱanganelaho ya tshitshavhani na u bvelela hayo kha u fhindula ṱhoḓea dza vhadzulapo .
Ndi zwifhio zwine izwi zwa sumbedza , ndi zwi tevhelaho : 
Dzikhukhi 
" Tshibode tshi a ongolowa nga maanḓa , " ndi Sankambe tshi tshi elekanya .
Ndi zwifhio zwine mulanguli muhulwane a nga amba kha muṱangano wo khetheaho hu u tsirekedza tsheo ya bodo nga ha mugaganyagama ? 
Ṱhogomelo yavhuḓi ya mamaga a masipala u khwaṱhisedza nḓisedzo ya tshumelo yavhuḓi kha tshitshavha . 
muhulwane .
( ii ) Rekhodo dzine dza dzula dzi hone Mafhungo ane a dzula a hone ane a swikelelwa hu songo ḓadziwa fomo yo themendelwaho ( kha vha lavhelese khethekanyo ire afho fhasi ) na u badela mutengo wo tiwaho a ḓo itwa uri a vhe hone ofisini dza DMPE kana nga nḓila ye a humbelwa ngao .
Phurosese dza Ndeme dza Masipala na Nḓisedzo ya Tshumelo
Afrika Tshipembe ḽi vhulungesa masheleni aḽo , mmbi , thekinikhala na vhashumi u ya kha u swikelela mulalo , vhutsireledzi na mvelaphanḓa kha dzhango ḽa Afrika .
Davhi ḽa Tshumelo dza Pfanavhanzhi ḽi langa tshumelo dza thikhedzo dzi iswaho kha ndangulo .
Kha dziṅwe nyimele , u vhulunga uhu hu ḓo dzudzwa ho ralo nga mihasho u itela u badela ndivhiswa ntswa , kha vhaṅwe , zwiko izwi zwi a kuvhanganywa u itela u kovhela vhuṅwe vhupo ha muvhuso u itela ndivhiswa ntswa . 
Hezwi zwi nga livhanywa na u ṱangana huṅwe ha huṅwe ha zwiitisi zwi tevhelaho : 
Vha badele mbadelo yo randelwaho .
Ḓiiteni muvhigi wa mitambo zwino ni tea u vhiga nga mbambe ya tshiḓula na khumba .
Hu ḓo vha na Tshikwama tsha Lupfumo tsha Vhuḓivhusi tshoṱhe ha Mirafho yo ṱanganelaho u linda mbuelo kha vhubindudzi kha u shumisa luvhi na u langula zwiko zwa Afrika itela murafho u ḓaho . 
Nga muhumbulo wanga , vhoramafhungo vhanzhi vho no ḓi dzhia sia kha dziṅwe kana dziṅwe khaphasithi , hu nga vha nga kha u muraḓo a shumaho kha madzangano a zwa mmbi na zwa poḽotiki , kana nga vhudzheneli kha zwiṅwe kana maṅwe phanḓa ha dzangano ḽa dimokirasi . 
Hezwi zwi itwa nga u :
U shumiswa ha vhudavhidzani , maṅwalo , na nyelelo ya mafhungo i fanaho kha sekhithara dzoṱhe na mbekanyamaitele dza muhasho . 
I tendela muvhuso kha u pulana , u bveledza kana u khwinisa ndaka . 
Miṅwahani ya rathi yo fhiho , vharangaphanḓa vha lushaka vho kuvhangana kha Nyaluso na Mvelaphanḓa ya samithi nahone vha swikelela nyanḓano kha mushumo une roṱhe ra tea u zwi dzhiela nzhele u khwinisa vhuleme ha matshilo a ma Afurika Tshipembe , zwihulu u lwisa u fhungudza tsiku nga ṅwaha wa 2014 .
U ṱalusa , u ṱola na u nanga mabindu ane a khou bvelela hu tshi itelwa thikhedzo na u dzudzanya mveledziso ya vhukoni na pulane dza bindu dza u khunyeledza pfunzo kha mabindu o nangwaho . 
Khonadzeo ya vhukando ya mulayo nga fhasi ha theo ya mulayo ya Namibia na yone i khou sedziwa . 
O sasaladza mbuno ya uri ri kha ḓi vhona phimo i songo shandukaho ya phirela ntswa . 
U THETSHELESA NA U AMBA
Muvhigo wa manweledzo wa u thoma wa mushumo wo itwaho nga khethekanyo wo ṋetshedzwa kha Komiti ya Mbalelano , i tshimbidzwaho nga Muofisiri wa Khorotshitumbe Muhulwane . 
Nga nḓila dzoṱhe , ho vha na nyimele ye u shuma ha mabindu a vharema , ha vha hu si havhuḓi . 
U vhala nga vhavhilivhavhili / nga eṱhe na zwone zwi nga itwa nga tshifhinga itsho .
Hu khou engedzea uri u dzhiela nṱha tsheo dzapo dzo fara ndeme khulwane ya vhutshilo kha vhupo ha dziḓoroboni na u vho vhuṱumani vhukati ha dziḓorobo na u sa nyeṱha ha ḽifhasi zwi khou aluwa zwi na ndeme . 
Avho vhane vha khou ṱoḓea hu ḓo thoma nga u fhiwa zwikhala kha vhashumi vha muvhuso vha re hone zwa zwino hu saathu sedzwa vhathu vha si vhashumi vha muvhuso . 
Vhuṱhogwa , tshivhalo na u dzulela u bvelela ha vhutshinyi zwo aluwa lu kalulaho . 
U ṋea muhumbulo nga ha u fhindula kha tshibveledzwa
ṱhanziela dziṅwe na dziṅwe kana dokhumenthe dzine dza nga thikedza khumbelo
Nga ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho , thandela khulwane yo itwaho nga khethekanyo iyi yo vha ya u fhiriswa ha mushumo wa motshari u bva kha Tshumelo dza Tshipholisa dza Afrika Tshipembe u ya kha Muhasho . 
U shela mulenzhe ha mbuelwa
Vha nga dovha hafhu vha kalwa nga vhuimo ha mashumele kha zwiṅwe zwiimisa , kana u ya nga maitele avhuḓi a ṱanganedzeaho . 
U isedza thundu na nzudzanyo dza u endedza thundu na thendelo ya khombekhombe , zwi ḓo itwa nga muḓisedzi u ya nga zwe zwa ṱaluswa kha konṱiraka . 
Vhutshinyi ndi hone ho vhigeswa ngaho kha radio na kha theḽevishini ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Arali muthu ane a vha na HIV a thoma u bvesa malofha kana u vha na zwilonda zwi sa langeiho zwi nga vha zwo teaho u mu vhetshela thungo ha vhaṅwe u swikela thaidzo idzi dzi tshi vha nga fhasi ha ndaulo . 
yawe ya tshikimu tsha dzilafho uri a wane dzilafho ḽa vhuimana .
Komiti i ḓo pulana vhurangeli ha u gudisa zwa masheleni u khwaṱhisedza uri zwigwada zwa vhathu zwo pikwaho zwi khou swikelelwa . 
( b ) u thoma u vha na vhuḓḓifhinduleli kha zwi livhanaho na mushumo uyo kha iḽo vunḓḓu musi zwi zwa ndeme -
Dokotela wa zwifuwo wa muvhuso kha Tshiimiswa tsha zwa Mutakalo tsha Zwifuwo u ḓo vha kwama arali hu na vhuṅwe vhuṱanzi vhu khou ṱoḓeaho u itela u ita ṱholo ya tshutshedzo musi a tshi khou sedzulusa khumbelo yavho .
Tshiphuga tsha Bola ya Milenzhe ya Ḽifhasi tsha FIFA nga 2010 zwi sa vhuyi zwa timatimisa yo vha thandela ye ya takadzesa nga 2010 .
Thendelano ya u Bveledza Khomishini ya Tshaka Mbili i alusa vhudzheneleli hashu ha tshivhumbelo tsha vhuthihi u ya kha vhuimo ha nṱhesa musi Vharangaphanḓa vhavhili vha Mashango vha tshi ṱangana hu u itela u sedzulusa mvelaphanḓa ire hone kha thendelano dzo itwaho dza u shumisana ha mashango mavhili .
Ḽifhasini , hedzi pulane dza zwa masheleni dzi khou ṋaṋa u dzhielwa nṱha sa zwishumiswa zwa kale na kale zwi shumaho zwavhuḓi zwa u thusa u lwa na muvhili wo kalulaho kha vhuimo ha lushaka . 
Vundu ḽa Free State , mubveledzi muhulwane wa mavhele shangoni , ḽi ṋekana mukano na Gauteng nga tshipembe , tsini na masipala wa dzingu wa Sedibeng . 
Pheleledzo dzi nga itwa fhedzi hu tshi tevhedzwa vhuṱanzi ho ṋetshedzwaho u ya nga muhasho muthihi wa lushaka , lune zwo ralo u nga si kone u dzhiiwa sa u imelelaho mashumele a muvhuso . 
Thundu na tshumelo dzo bveledzwaho dzi fanela u swikelela ṱhoḓea dzo itwaho nga khasiṱama , dziṅwe khamphani kana zwiimiswa zwa muvhuso arali khamphani dzi tshi ṱoḓa u vha hone . 
5.3. Mudzulatshidulo wa Khomishini ya Mbumbano ya Afrika , Dr Nkosazana Dlamini-Zuma vho vha ṋemuṱa wa nyambedzano vhukati ha Vhadzudzanyi vha Afrika na Vhaofisiri vha Dzigurannḓa u bva mashangoni oṱhe a 54 ane a vha miraḓo ya Mbumbano ya Afrika , fhasi ha thero " Deepening Africa's Narrative and Capacities to Deliver Agenda 2063 " .
U tshimbila vho livha kha masia o fhambanaho nga luvhilo lwo fhambanaho , hu tshi angaredza na u ima musi vho laelwa u ima , kana u ita mutsukunyeo muswa
Ri ḓo shumisa nungo dzi pfadzaho dza vhubindudzi u topola nga u ṱavhanya na u tandulula thaidzo . 
Kha nyimele ine ha vha na muṋaṋo nahone zwi zwa shishi , nahone he zwa tea u thivhela tshinyalelo i sa lulamisei kha vhathu , Khothe i ḓo dzhia maga ayo a tshifhinganyana sa zwine ya vhona zwo tea . 
Khumbelo ya u i nwalisa sa mutheli wa tshifhingany
Ṱhanganelo vhukati ha mihasho yo fhambanaho na sekhithara khathihi na madavhi a muvhuso zwo vha zwi ḓo vha zwa vhuṱhogwa vhukuma kha tswikelelo ya tshipikwa itshi . 
6 . U lingulula nyimele na vhashumisani ;
Vha tshi hola R1 500 nga ṅwedzi kana ṱhukhu kha iyo
U sumbedza vhuṱanzi ha vhukoni ha u davhidzana nga nḓila i bveledzaho tshitshavhani . 
U shuma na / nga mafhungo : Mafhungo a u tou amba ( maambiwathwii ) na a u vhiga(maambelwa)
U shumisa mafhungotsivhudzi a u pulana e a ṅwalwa kha pulane vhuvhili hadzo uri dzi ṱuṱuwedze mishumoitwa ya u pulana ya kutshimbidzele kwa u pulana huḽa huṅwe .
4 . Milayotibe
Kha vha ḓivhe uri dokhumenthe dzoṱhe dzi tea u ḓadzwa nga inki ya tshoṱhe ntswu .
Malugana na mikhwa na madzangalelo a dzitshaka , Afurika Tshipembe kha UNSC ḽo vhea thandululo ya khuḓano na mulalo na vhudziki phanḓa kha dzhango ḽa Afurika .
Zwigwada zwi rambiwa u edzisela sinario kha vhadzheneleli vhoṱhe .
U ṱuṱuwedza mavhusele avhuḓi na u dzhenelela ha nnyi na nnyi , na u maanḓafhadzwa ha makhantselara ndi zwa ndeme . 
Nangani ni ṅwale ḽiitiḽitikedzi ( ḽiiti ḽa thikho ) ḽi re ḽone fhungoni ḽiṅwe na ḽiṅwe .
U pfukela ha HIV ubva kha mme uya kha ṅwana ho tsela fhasi vhukuma na uri nomboro ya vhathu vhane vha wana nyalafho ya antirithirovairaḽa yo engedzea kavhili , ubva kha miḽioni nthihi uya kha 2.4 miḽioni nga 2013 .
Akhademi i dzulela u dzudzanya vhuṱanzi kha Dzangano , ya ṋetshedza mafhungo kha vhaofisiri vha feḓeresheni vho ṋangiwaho , makumedzwa zwi tshi kwama milayo yo dzinginywaho , na u shuma sinisa na vhaofisiri vha muvhuso kha mafhungo ano kwama ndindakhombo . 
Ri ḓo dovha ra sedzulusa zwi kwamaho mbeu u itela khwiniso ya zwoṱhe zwi kwamaho ṋetshedzo maanḓa ya vhafumakadzi .
Kutevhekanele kwao kwo khakhea .
Vhufuwi ha maḓini ṋetshedza tshikhala tshavhuḓi tsha vhubveledzi ha khovhe ho fhambanaho u fusha ṱhoḓea dzapo , u kuvhanganya zwiḽiwa , zwikhala zwa u isa zwibveledzwa mashangoni a nnḓa na u sika mishumo .
Ho ṋetshedzwa masheleni a ndambedzo a linganaho R740 miḽioni ane a ḓo shumiswa kha miṅwaha miraru iyo .
Tshipikwa tsha heino ndima ndi u sumbedzisa mashumele avhuḓi na vhuṱudzeṱudze ha vhupo uvhu khathihi na u vhona uri zwidodombedzwa zwi re hone zwazwino na maga a zwino a mveledziso zwi khou bvelwa phanḓa nazwo . 
U sika dzangalelo la u vha na vhuṋe ha tshibveledzwa na u funa u shumisa tshumelo
Tshanduko ya ḓembe i vhonalaho Afurika Tshipembe , yo ḓiswa nga zwa Vhutsila ha Masila ha Keiskama kha mbondo dza tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka ḽa Kale .
Khumbelo ya tswikelelo kha rekhodo ine ya nga hanelwa zwi tshi ya nga zwiitisi zwa u hana zwi tshi tevhedzela PAIA zwi nga ṋetshedzwa kha nyimele dzine u bviselwa khagala ha rekhodo zwa ḓo fusha dzangalelo ḽa Tshitshavha , nahone dzangalelo iḽo ḽa tshitshavha ḽi tshi fhira tshinyalelo yo sumbedzwaho kha zwiitisi zwa u hana .
Ṱhaluso ya tsireledzo dza zwiḽiwa na u sa tsireledzwa ha zwiḽiwa yo angalala . 
Ri ḓo khwaṱhisedza tshifhinga tshoṱhe uri maanḓa na masheleni a muvhuso o avhelwaho riṋe a shumiswa nga vhuḓifhinduleli . 
Khumbelo ya u dzhenela vhugudisi arali muthu a sa shumi
Zwiimiswa zwihulwane zwi re na vhuḓifhinduleli ha u shuma
Naho zwo ralo , madamu maswa o folaho muduba ndi vhuṱanzi ha mashumo u no khou iswa phanḓa zwo sedza kha u swikelela zwipikwa zwa khwine . 
U shuma na / nga mafhungo : ṋefhungo , tshiitwa
Vha wane fhethu ho tsireledzea ha u bvisa tsinyuwo .
Dzilogofureme tshiṅwe tshifhinga dzi vhidzwa zwisumbi ' zwisumbi zwa u ita uri muthu a vhe na vhuṱanzi ' .
-- Pharagirafu ya ṱhalutshedzo : zwi ṱalutshedzwa sa , ndi lushaka lwa pharagirafu ine ya ṱalutshedza muhumbulo nga nḓila i sa dzhii sia .
2.9. Khabinethe yo themendela uri mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Vhaswa ya ṅwaha wa 2014-2019 i wanale kha vhupfiwa ha tshitshavha .
Sia ḽa Magudiswa
Khabinethe i livhuwa mudzimamulilo vho ḓinekedzelaho vhane vha vha Vho Bradley Richards na mureili wa ṱhiraka Vho John Blaaw vho thusaho vhadzimamulilo kha u hwalela maḓi vhane vho badela izwo nga matshilo avho vha tshi khou tshidza tshitshavha .
Zwi katelaho mbuno na tsumbo nnzhi u ya nga ha ṱhoḓea dza mushumo wo ṋewaho .
Mulanguli wa thendelo a nga dovha a humbela vhuṱanzi ha muḓivhi , vhune ha ḓo mu konisa u ṱhaṱhuvha arali vhafaramikovhe vhavhukuma vho tsireledzea .
Izwi ndi ngauri zwikili zwavho zwa u thetshelesa zwo bveledzea u fhirisa izwo zwa u vhala .
Mveledziso ya Human Resource Development
Muṋetshedzi wa Tshumelo u fanela u ita mishumo ya u laula u dzhena u ya nga Kuitele na Mbekanyamaitele ya Tsireledzo ya Muhasho wa Pfunzo . 
Hu na muhanga wa kushumele une wa nga shandukiswa u tea nyimele kha ḽeveḽe yapo .
Zwiṅwe hafhu , ho vha hu na maṅwalwa a yaho nṱha kha miṱangano yo fhambanaho na zwigwada zwa therisano , hu si na iṅwe tsumbo ya uri ho vha na nyambedzano ye ya bvelela , ho dzhiiwa tsheo dza mbekanyamaitele dzifhio nga murahu ha therisano idzo . 
Dzangano ḽa Vhashumisi vha Maḓi ḽo vhumbwa lwa tshiofisi nga Minista , nga kha khanḓiso ya nḓivhadzo kha Gurannḓa ya Muvhuso nga murahu ha u tendelwa ha ndayotewa yayo . 
Zwa ndemesa PAJA i tikedzwa lwa mulayo nga Ndaulo dza BABS , nga maṅwe maipfi , zwidodombedzwa zwine zwa vha kha thendelano zwi a dzumbelwa tshitshavha zwo ḓitika ngauri ndi zwa tshiphiri .
Komiti dza Wadi dzi shuma mushumo wa ndeme kha maitele aya nahone dzi tea u sedzesa zwiteṅwa zwoṱhe zwa mugaganyagwama zwine zwa ḓo kwama vhathu vha vhupo uvho .
Tshigwada tsha vhubindudzi ha Tshikwama tsho isa phanḓa na u shumesa zwi elanaho na zwo kalwaho nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano . 
4.16 Khethekanyo ṱhukhu ya ( d ) i iledza nyimele dzine muthu a ṱanziela uri ene u na nḓivho nga ha vhuloi kana u shumisa ṱhangu dza u tsivhudza vhathu uri hu lowiswa hani kana hu vhaisiswa hani vhaṅwe , kana tshithu tshi tshinyadzwa hani , kana maitakhole a zwa vhuloi .
Masiandaitwa oṱhe a nga bveledzwa u bva kha zwithu zwiṱuku fhedzi zwo ṱangana zwa vha nyito guṱe khulwane dzine dza bvelela tshifhinga tshilapfu . 
thudzelwe nga thungo .
Hezwi zwithu zwi si zwavhudi kha lushaka zwi dzulela u kwama mutakalo wa vhadzulapo ; u thoma u fhandekana nga u ṱavhanya ha vhana kha miṱa yavho na u xelelwa nga mvelele na matshilisano . 
U isa phanḓa na muṅwalo wo gudwaho wa u ṅwala nga nthihi nga nthihi
Kha bammbiri iḽi ḽa u shumela ni ḓo vhala nga tshipiḓa tsha nganeavhutshilomuṋe i no bva buguni i no ḓivhea ya The Long Walk to Freedom nga Vho Nelson Mandela .
Ni a ḓivhudzisa uri pulanete dzo tou itisa hani ?
Zwiga zwa kushumele kwa ndeme kwa ndingano zwi tevhelwaho zwo topoliwa .
Ri khoḓa Muphuresidennde washu wa kale Vho Thabo Mbeki na miṅwe miraḓo ya Phaneḽe ya Vhuimo ha Nṱha ya AU nga nḓila ye vha ḓi kumedzela ngayo musi vha tshi khou shuma thungo mbili .
Sethe yo dodombedzwaho ya maga a tshanduko yo dzudzanywa u itela u khwinisa ndaulo , vhulavhelesi na ndangulo ya mveledzazwiwo kha sekhithara ya dzibannga . 
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya tshirendo
Vhuḓifhinduleli ha muṱolamuvhalelano ndi u bvisela khagala muhumbulo kha zwitatamennde zwa masheleni . 
Figara dzi re afho nṱha kha modele ndi dza u ita tsumbo fhedzi . 
Musi u tevhedza ho khwinisea maelana na u swikelela maḓuvha a u fhedzisela a u ḓisa zwiṱaṱamennde zwa masheleni nga tshifhinga hu na mbilaelo , ya ndeme ya mvelelo dza u ṱola . 
Maelana na kushumele na ndondolo ya zwishumiswa , hu na zwithu zwivhili zwi re uri hu khou ṱoḓea vhuṅwe vhugudisi vhunzhi ha zwa ndondolo ya fhethu ha zwishumiswa zwo ṱanganelanaho i a ṱoḓea , ngauri zwi katela vhashumisi vhoṱhe nahone zwi tea u funziwa uri nyito mbuya dza kushumele na ndondolo ndi vhuḓifhinduleli ha vhathu vhoṱhe vha ḓaho fhethu ha mushumo . 
Sisiṱeme iṅwe na iṅwe ya ndangulo ya masheleni ya ngomu i nga ṋetshedza phuluphedziso i pfadzaho , nahone i si ya vhukuma , kha tshiṱatamennde tshi si tshone kana ndozwo . 
Uri zwi nga vha zwo ṱuṱuwedzwa u bva kha mmbi iṅwe , zwa zwino ri na vhuṱanzi ha izwo . 
topola na u katela zwiimiswa zwoṱhe zwi dzhenelelaho , mishumo na vhuḓifhinduleli hazwo na uri hu davhidzaniwa na u kwamana hani nazwo
Muvhuso wa Vunḓu u tea u pfukisela ndaka hu tshi itelwa u ṋetshedza tshumelo . 
U tevhedza ndaela ( hune zwa konadzea )
Zwiṱaluli izwi zwa khohakhombo tshifhinga tshinzhi zwi kuvhangana kha ḓorobo dzo topolwaho , nyingaḓorobo na mudzudzo . 
Tshipembe [ B 14-2013 ]
Vhathu vho vhaiswaho dzibadani vha fhedza vha vhuongeloni vha tshi khou shumisa zwiko zwa mutakalo hu si na u ḓivhadzwa hu tshe na tshifhinga ho pulaniwaho . 
A zwi tou vha zwa ndeme u vhulunga rekhodo mushumo wa vhagudi vhoṱhe kha mushumo woṱhe wa Zwkili zwa Vhutshilo .
Hezwi zwo tevhela u vusuludza ho ṱandavhuwaho , nga 2012 , nga dti .
Lushaka lune lwa khou ṱangana na khaedu khulwane vhukuma .
Ndi zwone , nṋe ndo vha ndi tshi nga tama . . . . inwi ni ri mini ?
68. Maanḓa a Khorotshitumbe ya Lushaka
Tshakha tharu dza ṱhanziela dzi nga bviswa .
Sisiṱeme heyi yo wanala i sa shumisei na luthihi . 
Muhasho wa zwa Kuvhusele kwa Tshumisano na Mafhungo a Sialala wo fhindula ṱhoḓea dza masipala na miraḓo ya Komiti dza Wadi malugana na u ita uri uyu modulu u wanale nga nyambo dzoṱhe dza Afrika Tshipembe .
Tshi thoma nga ndugiselo ya tshitatamennde tsha tshipikwa kha zwipikwa zwiṅwe na zwiṅwe zwa mushumo .
Hezwi zwi katela Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 .
Zwo vha zwa vhuḓi mafheloni , mavundu o fhambanaho na miṅwe mivhuso yapo ngangoho vho dzhena kha vhukonḓi ṅwaha uyu . 
Mutengo a wo ngo katela Muthelo wa Mbadelo dza Ṱhoḓisiso ya Maḓi . 
Miṱangano yo tshimbidzwaho zwavhuḓi , i vhuedzaho i ṱoḓa ndugiselo na u pulana havhuḓi .
Hu tshi ḓadziswa kha izwo zwo ambiwaho afho nṱha , maṅwalo a tevhelaho na one a tea u rumelwa : 
Asaimennde dza u linga
1.3 Khabinethe i ṱanganedza
Musi ro tshimbidza tshikepe kha ṅwaha wo fhelaho , zwithu zwa ndeme zwo swikelelwa , khaedu dzo kundwa na maga o thomiwaho u bva kha zwitshavha zwashu o tikedzwa . 
Ene u khou vhala .
Muhangarambo wa mbekanyamaitele ya zwa ikonomi wo sedza kha u swikelela vhudziki ha mutengo lwa tshifhinga tsho imaho ngauri . 
Zwino ṅwalululani mafhungo ayo e kha tshifhinga tsho fhiraho .
Vhathu vhane vha kwamea
ANC a yo ngo ṱoḓa u ṱanganedza milandu yoṱhe ya dzikhakhathi dza lushaka ulwu , kana u dzhiela fhasi u tambula ha avho vho pikwaho kha ndifhedzo iyo . 
Arali vha khou tea u dalela dokotela kana u ita nyito , vha nga sedzulusa mbuelo nga u rumela SMS kha 33489 ( SMS nthihi i ita R1.50 ) .
Mafhungo mavhili ndi a ndeme kha u swikelela ndondolo ya vhupo . 
Ri nga si shandukise nyimele dza ikonomi ya ḽifhasi , fhedzi ri nga ita zwinzhi u shandukisa nyimele dzapo .
6.4. Lieutenant General ( Vho ) Yolisa Matakata sa Muthusa Ṱhoho ya Lushaka kha Muhasho wa Ṱhoḓisiso ya Vhugevhenga ha Shishi .
Rinngini ya mabasi hu tshi vha ha u ima huthihi u itea vhuendi ha nnyi na nnyi hu na zwishumiswa zwa u tikedza . 
Thuthuthu i swikaho kha 125cc - miṅwaha ya 16 .
Vhuṱumani ha tshumelo ya zwiendi zwa nnyi na nnyi vhu isa kha , u mona , na nnḓa ha vhupo vhu imela nḓila ya vhuṱhogwa ya u ṱanganyisa mupo hapo na sisiṱeme ya matshimbilele kha vhupo na phetheni ya u shumisa mavu . 
U lambedzwa ha Mphomali ya Tshumelo dza Nṱha dza Lushaka na Vhugudisi ha Phurofesheni ya zwa Mutakalo na Mphomali ya Mveledziso zwi dzula zwi songo lingana . 
Musi zwo ralo , hu tea u vha na u sedzesa kha u ṱavhanyedzisa u shandukela kha zwo ḓisendekaho nga nḓivho na ikonomi yo takuwaho kha tshumelo , i tevhedzaho tshiṱirathedzhi tshone tsha mveledziso na u kunga vhabindudzi kha u fhaṱa themamveledziso na u nyanyula nyaluwo kha vundu . 
Fhethu ha u thoma hashu ho vha uri Afrika Tshipembe ḽo tingwa nga lwanzhe ḽihulwane fhedzi a ri athu vhuyelwa nga zwivhuya zwa tshiko itshi tshi sa athu shumiswa . 
Zwi re zwa ndeme kha riṋe zwo shanduka nahone ri fanela u ombedzela hafhu hune zwi re zwa ndeme kha riṋe zwa fanela u vha hone . 
( 2 ) Fomo ine dzina ḽa ṋewa ḽi khayo i tea u vha yo sainiwa -
Zwikene zwa aḽiṱirasaundu zwa 2 x2D nga vhuimana zwi a ṋekedzwa nga mbuelo ya vhuimana
ḒUVHA ḼA U THOMA
tshumelo
Hezwi zwi vhanga uri tshavhuṱungu tshi bvise vhuṱungu ha ' insulin ' - ire homounu i thusaho dzisele u kokodza guḽukhousu .
Ndingo dza muṱambuluwo
Zwa kilima na mutsho zwi kwama thwii nahone nga u ṱavhanya zwitshavha zwashu . 
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha na gumofulu ḽa zwa maṋo ḽa nnḓa ha sibadela
Tsivhudzo ya mushumo dzi si dza fomaḽa : U ṅwala :
U bveledza khorido ya thundu ya Durban-Gauteng , hu tshi katelwa na vhuimangalavha vhuswa ho tou bwiwaho kha vhuimabupo ha kale ha Durban .
Vha ṱuṱuwedze u vha na u dzhenelela hunzhi u ya nga ha hune vha na kona u ṋekedza , vha a pfesesa . 
U engedza muṱaṱisano kha sekithara ya Mabindu nyanḓano u itela uri a dzula kha vhuimo havhuḓi kha u shumisa zwikhala zwine zwa khou vha hone kha mimaraga ya vundu , ya lushaka nay a dzitshakatshaka ;
Zwo leluwa ngauri vhaofisiri vhahulwane vhanzhi kha Mmbi ya Vhupileli vho zwi sumbedzisa miṅwedzi i si mingana yo fhiraho uri vha khou tama u ya u awela vha ṱutshela mmbi . 
Thanziela yavho id o shuma fhedzi musi vhengele la vho li tshi khou di shuma .
Kha vha vha ṱuṱuwedze u thetshelesana na u hanedzana zwa vhukuma nga mafhungo aya , u ṱuṱuwedza u vha na fulufhelo ( na u sa ṱuṱuwedza u kombetshedza ) kha therisano . 
Vhege ya Ḽaiburari ya Afrika Tshipembe i pembelelwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga Shundunthule nahone ndivho yayo ndi u ṱuṱuwedza mushumo wa dziḽaiburari tshitshavhani . 
Muvhuso wo phasisa milayo ya u lwa na u sa lingana ho kalulaho na khethululo i si ya vhuḓi ye ra i sielwa .
ZWIBVELEDZWA
4.1.3 arali vha iswa kha Mbekanyamushumo , vha tea u tevhedzela milayo yoṱhe sa zwe ya sumbedziswa zwone kha thendelano .
Vhulavhelesi ha khorotshitumbe vhukatela komiti ya phothifolio sa musi zwi zwiimiswa zwa phalamennde . 
Sa zwine zwa vha zwone kha u bvisiwa ha muvhigo wa vhugevhenga wa ṅwaha nga ṅwaha , muvhigo u ḓo vha wo katela zwiwo zwa kha mavundu na muvhuso wa vhukati .
Vha nga kona u swikelela zwavhuḓi vhadzulo vhuṅwe . 
U swikelela maitele na tshumelo dza vhuṅwaleli
3.3.3 Tshaka dza zwibveledzwa zwo randelwaho zwa dovha zwa themenndelwa
Maṱaluli a ri vhudza uri muthu , fhethu , tshithu zwo tou itisa hani .
Tsivhudzo ya zwifhinga zwa u funza nga vhege
Musi u shaya mishumo hu nṱha hoṱhe nga nnḓa ha kha mavundu mararu , u lavhelesa tshithithisi ho no itwa nga vhoraikonomi uri KwaZulu-Natal ḽi sumbedza tshivhalo tsha fhasi u fhirisa zwe zwa humbulelwa , hu si nga nṱhani ha mishumo miswa fhedzi nga kha nyimele ya vhaṱoḓi vha mishumo vho no nyamaho . 
Ri fanela u swika hune a hu nga ḓo vha na khamphani ine ya tea u lindela miṅwedzi i fhiraho rathi yo lindela phemithi kana ḽaisensi nahone khamphani ntswa dzi fanela u ṅwaliswa nga ḓuvha ḽithihi .
Muphuresidennde Vho-Nelson Mandela na Mufumakadzi Vho-Graca Machel ;
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa .
Netherlands ḽo fara mukovhe muhulwane wa maraga wa vhurumelazwivhambadzwa nnḓa wa tshienge tshitete na tsho omiswaho tsha Afrika Tshipembe . 
U ṅwala zwavhuḓi nahone zwi no vhonala a na vhuḓifhinduleli na luvhilo kha u ṅwala ha u pomba .
U sikena u itela zwidodombedzwa zwi tikedzaho
Naa IDP i na mini ngomu ?
Muḓivhimakone wa CBP u ḓo vha na mushumo muhulwane vhukuma kha u phethiwa ha tshitendeledzi tshoṱhe tsha CBP hu tshi katelwa na maga a ndugiselo , u pfumbudza , u ṱumanya CBP na IDP , na M&E .
Ndaka dzavho dzi so ngo vha dzi tshi paḓa masheleni a linganaho R1056 000 arali vha siho kha mbingano kana R2 112 000 arali vha kha mbingano
Muri mudala wa ita murunzi mulapfu .
Ndeme ya theiphi rekhodo a i tei u ṱumanywa na vhunzhi ha awara dza khothe , fhedzi kha vhunzhi ha mishumo kha ofisi ya madzhisiṱiraṱa . 
Zwikhala zwi kungedzelwa kha a ya Zwikhala zwa Tshumelo dza Muvhuso ine ya vhekanywa vhege iṅwe na iṅwe nga Muhasho wa Tshumelo na Ndangulo dza Tshitshavha .
U itela u ṅwalisa ṱhanziela ya vhuṋe na maṅwe maṅwalwa . 
Kha vha ḓiṅwalise na Senthara ya Pfunzo na Vhugudisi ya Vhaaluwa
Sa izwi mitengo ya piṱirolo i tshi khou ḓi gonya i tshi ya u mona na ḽifhasi na Afrika Tshipembe , nḓila ya u shumisa zwa sialala kana u rengisa zwifuwo yo khwiniswa kana hu si na nḓila ya u lima ngayo ine ya vhonala i tshi nga vha ya khwine . 
U phaḓalala nga zwiṱuku na nga nḓila i sa khou langiwaho ha vhupo ha ḓoroboni kha fhethu ha mupo ha tsini . 
Mbekanyamushumo dzo fanelaho na ndangulo ya thandela ( hu tshi katelwa u monithara thandela ) ndi zwa ndeme kha u vhona uri hu na nḓisedzo dzo leluwaho nahone dzi shumaho ; 
U ṅwala tsenguˆluso ya bugu hu tshi
U vhona uri hu na ndangulo ya mveledziso ya maimo a mashumele a nṱha nga kotara nahone lwo dzudzaneaho . 
Musi vharengi vha tshi dzhenisa mafhungo a tsireledzo avho kha webusaithi heyi ine ya sa vhe ya vhukuma , i shumiswa nga mufhuri u bvisa tshelede kha akhaunthu ya murengi . 
27 Zwipuka zwa maḓini
zwibveledzwa ndi mvelelo dzi no vhonala kana u vhanḓea dze thandela ya ḓisa
Thanga ya mirundo i dzulela u shululwa tshifhinga tshoṱhe . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , ndangulo kha thundu dzo tsitswaho a dzo ngo shuṅwa nga nḓila ya ṱola u wana khohakhombo . 
Hune mutengo wa ndaka wo ṅwalwaho wa tshiteṅwa tsha ndaka , vhupo na tshishumiswa u nṱha kha masheleni o anganyelwaho ane a nga wanala murahu , u ḓo ṅwalwa fhasi sa masheleni na ane a nga wanala murahu na mbadelo ya tshinyalelo nga u xelelwa kha Tshiṱaṱamennde tsha Masheleni tsha Ndivhamashumele . 
1.5 . Nga kha u lwisa u takula vhuimo ha vhuḓifulufheli , nga kha Invest SA Muvhuso wo topola thandela dza 40 dzine dza vha na mutsindo muhulwane dzo lugelaho u thoma u shuma kha miṅwaha mivhili iḓaho .
Luṱingo
Memorandamu wo tea kha thesite ya mupeleṱo kana kha nyito ya tholokanyonḓivho ya u vhala .
U katela muziamu wo vuleaho , une wa vha na zwifhaṱo zwinzhi zwa kale zwa tshifhinga tsha u bwa daimane . 
U dzudzanya
Too , too , khuhu ndi vhukweekwee
Mibvumo miṅwe u ṱalukanya maipfi a re na pfanapheledzo dzi no fana , tsumbo , khosi , gosi , musi .
3.4 Gireidi ya 3 : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .117
A si izwi , u ṱumanya fhungo ḽa vhuvhili na ḽa u thoma : 
Nḓivho ya muhanga wa theo ya mulayo muṅwe na ndangulo ya rekhodo ya zwa vhuvhusi sa zwa Mulayo wa u Bveledza u Swikelela Mafhungo . 
U guda pfunzo : Rekhodo ya fomaḽa ya zwe zwa bveledzwa tshifhingani tsha saikili ya thandela i ḓo vha mutheo wa tsedzuluso dzi no ḓo ḓa muṅwe musi nga murahu khathihi na pfunzo i no ḓo shumiswa musi hu tshi shumiwa thandela dziṅwe-vho .
Vhalelani tshirendo nṱha .
I kovhelaniwa na phurothesisi ya nga ngomu sibadela ya R40 618 nga muṱa nga ṅwaha
Tshipiḓa tshiṱuku tshi dovha tsha bveledzwa kha zwitivhi zwa matombo kana zwa vumba . 
Lu ṅwalo lwa u ḓiimisela
Hu nga ḓi vha na avho vhane vha humbula uri hu na zwithu zwine zwi nga si kone u lugiswa kana u vhuedzedzwa . 
U gaganya ndivho i katelaho kana u sa katela mafhungo
Kha hezwi , ndi takalela u engedza nga Mufumakadzi vho-Helen Suzman , mu Afurika Tshipembe wa vhukuma , ane a imela vhuleme ha Phaḽamennde ntswa kha lufhera lwa vhakale .
( 3 ) Miholo , magavhelo na Mbuelo a zwi nga fhungudzwi .
U fhindula mbudziso
U vhala maipfi a tshi bva kha ngudo dza foniki .
Nḓivhadzamulayotibe i ṋetshedza tshumelo ya mapholisa ine yo sedzesa kha u dzhenelela ha vhadzulapo na u fhindula luvhanḓe lure hone lwa tshipholisa .
Zwigwada zwine zwa khou kundelwa zwi tevhela khanedzano na zwikoro kha bodo . 
He ra sedza masiandaitwa a u phaḓaladza mugaganyagwama wa ḽevele dza mulamuli , ezwi zwi vhonala sa zwi thomaho luvhemba lu sa ṱoḓei lwa birokhiresi na u lengisa . 
KHOUDU YA PFUNZO YA NDEME
Vhaṱalutshedzeli vha re na tshenzhemo na vhone vha a kona u lavhelela thaidzo dzine muṱalutshedzeli ane a khou shuma a nga vha nadzo . 
( iii ) u ḓadza arali zwo fanela , tshikhala malugana na yeneyo ofisi ; kana
Kha vhuṱambo uvhu , u rengiswa ha thikhithi henefho ngomu fhethu ha mutambo nga ḓuvha ḽa mutambo zwo shela mulenzhe kha thaidzo . 
Mbudziso ndi uri ṱhumano iḽa i ngafhi , u ita mutevhe uḽa hani ? 
U thetshelesa ndaela na nḓivhadzo na u kona u fhindula nga nḓila yo lavhelelwaho .
ZWIKILI ZWA VHUTSHILO Gireidi ya Ṱ-3
Vhorabulasi vhaṱuku vhanzhi vha a kundelwa u ya phanḓa kha mishumo i engedzaho ndeme . 
1.9. Zwi tshi tevhela madalo a malugana na mushumo a Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei kha Riphabuḽiki ya Nigeria vhukati ha ṅwedzi wa Lambamai 2013 , Muphuresidennde wa Nigeria Vho Goodluck Jonathan vha ḓo dalela Afurika Tshipembe u bva nga ḽa 6 u swika nga ḽa 7 Shundunthule 2013 .
A hu na vhudzulo ha tshifhinganyana vhu re hone nga nḓila ya Vhulalo na Vhuragane kana Vhudzulo ha Hodelani . 
U balanganya uhu hu nga vha hu konḓaho nahone Muṅwalisi wa Dzikhamphani u tea u ṋewa mafhungo o fhelelaho .
Vhukwamani : 083 3907 147
Naho zwo ralo , ngauri ndi ḓidzula ndi tshi fara izwi , zwithu zwa ndeme zwo ḓa kha nṋe . 
U vhala / ṱalela u itela u pfesesa
Sa tshipiḓa tsha u bveledzisa Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka , khungulu dzoṱhe tharu dza muvhuso dzi tea u langa gabelo ḽiswa ḽa vhuḓorobiso nga nḓila dzine dza ḓo sia mveledziso ya mahayani i tshi khou shela mulenzhe .
Fhedziha , nga u angaredza zwi a ṱanganedzwa uri tshifhinga tshinzhi vhaṋetshedzi vhoṱhe na vhaṱanganedzi a vha dzhieli nṱha masiandaitwa a mbeu a dzithandela . 
Kha Komiti ya Wadi muṅwaleli u na vhuḓifhinduleli ha :
Vhathu vhane vha dzula kha vhupo ha tshitshavha na vhone vha ḓo ita mbilo yavho ya mukovhe wa maḓi vho . 
Tshiko tsha nḓisedzamafhungo maswa kha BSF
U rennda ha tshiendedzi u itela zwigwada zwa fulo fhedzi , zwine zwa vha na vhurumelwa vhuraru kana na u fhira . 
kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza
U fhungudza hu ḓo ḓura zwiṱuku arali dzi na phimo khulwane ya mbuelo ya mbulungo ya masheleni o humbulelwaho , u fana na zwe maraga wa tshiṱoko wa wana nga murahu ha tshifhinga tshilapfu ho sedzwa kushumele kwa data ya kale . 
Thero ya Ṅwedzi wa Vhaswa ndi : " U shuma Roṱhe kha Mveledziso ya Vhaswa na Afurika Tshipembe ḽi si na Zwidzidzivhadzi . "
ḓivha luambo lwa u fhuredzla
Tsumbadwadze dza khombo dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo na dza vhukati na :
Mulangavundu u ḓo ṋekedza nnḓu mbili kha miṱa mivhili ire khomboni kha vhupo uho . 
Tshipikara tshi ṱhonifheaho
Tshigwada tsha Vhulamukanyi ha Vhugevhenga ndi tshedza tshi rangaho phanḓa kha mafulo aya . 
U bva kha samithi iyi zwitshavha zwashu zwi ḓo vha zwo lindela mvelelo mbuya nahone dzi vhonalaho . 
Thebulu ya 5 : Vhadzhiakhando vhahulwane na mishumo yavho kha CBP na kha u ṱumanya CBP na IDP
Muofisiri a tendelela nga ṱhoho , zwi tshi nga mbudziso yo fhindulwa . 
Naho zwo ralo , hu tea u humbulwa uri mubveledzi wa mathukhwi u na " mushumo wa u londota " u khwaṱhisedza uri mathukhwi a farwa fhedzi nga khamphani dzo tendelwaho u endedza na u laṱa mathukhwi a re khombo . 
Kha vha ntendele , vhueni vhu ṱhonifheaho , ndi fhululedze Mmbi ya Vhupileli ha lushaka ha Afurika Tshipembe kha vhukoni langula u fhaṱa mulalo kha dzhango .
Phungudzelo dza nṱhesa dzo fhelelaho dzo tendelwaho nga khabinethe ine ya ṋetshedzwa mafheloni a mutevheṱhanḓu wa nzudzanyo dza mugaganyagwama u leludza lwa ṅwedzi u itela uri mihasho i fhedzise migaganyagwama yayo i na phikhisano dzo tendelwaho nahone dzo katelwaho . 
Zwenezwo-ha , ndi mafhungo a ndeme uri Vhaḓivhimakone vha vhudavhidzani vha dzhene kha haya mafhungo , vha tshi shuma na Mulanguli wa CBP vha tshi pulana fulo ḽa vhudavhidzani .
3.3 . Muvhuso u ṱanganedza muṱangano wa u thoma wa Nḓila khulwane dza u Fhana Muthu- nga- Muthu vhukati ha Afurika Tshipembe-China ( PPEM ) we wa farwa u bva nga dzi 24 u swika dzi 27 Lambamai .
U bva nga datumu ya muvhigo uyu , Minisiṱa a vha athu u ḓivhadza datumu ya u thoma u shuma ha zwiṅwe zwa zwilinganyo izwi . 
Kha wadi nnzhi fhethu ha kushumele kwa ndeme kha tshumelo dza ndeme hu tea u ṋetshedzwa ; maḓi , muḓagasi , tshampungane , dzibada , maḓi a elelaho na ḓireini .
U kumedza nyangaredzo ya zwo swikelelwaho .
China ḽo no vha mubveledzi muhulwanesa wa thundu nnzhi dza zwa vhulimi na nḓowetshumo . 
Khumbelo dza u ṱun ḓa khovhe dza mulamboni kana dzivhani kana khovhe ya tropical dzi tea u itwa kha Muhasho wa Vhulimi .
Zwi takadzaho ndi zwa uri vhushumisani uvho ho no vha hone .
3.37 Kupfesesele kwa vhathu vha Europe kha zwa vhuloi kha Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi ku na masiandoitwa mavhi kha zwitshavha zwa Afrika , na kha nyaluwo ya zwine zwa pfi vhugevhenga vhu kwamaho zwa vhuloi kha shango .
Khombo ya xelelwa nga vhathu vhane khou shumiswa kha ḽiedza ndi huhulwane nahone ngudo idzi dzi a ḓura . 
Mulanguli wa CBP a tshi thuswa nga vhaḓivhimakone vha CBP vha ṅwala muvhigo u no ḓo kumedzwa kha Foramu ya CBP na Masipala luvhili nga ṅwedzi malugana na phindulo dza Khoro khathihi na vhukando hu no ḓo dzhiwa nga rapolotiki a re na vhuḓifhindulelina / kana vhaṅwe-vho vhathu vha zwa tshithekiniki
U dzhenelela kha Foramu ya Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho - u ṱuṱuwedza u dzhenelela kha foramu thwii kana nga kha vhaimeleli vha Komiti ya Wadi arali zwiṅwe zwiimiswa zwa masipala zwo ṱanḓavhuwaho zwa u dzhenelela zwi siho .
Engedzani iṅwe bola hafhu ni lingedze u ṋekedzana bola tharu .
Ndingo dza zwidzidzivhadzi a dzo ngo tea u itea dzi dzoṱhe ngauri dzi leludza u swikelela zwidzidzivhadzi kha vhaṅwe vhalwadze , naho izwi kanzhi zwi tshi nga bveledza mbuelo mbuya kha muthu nga muthihi . 
A anzela u shumiswa fhedzi a nga vhangela pfukusa malwadze .
Tshumelo dza matshilisano tharu ndi Pfunzo , Mutakalo na Vhulondavhathu hunzhi dzi ṋetshedzwa kha mavundu na uri yo ḓowelesa u tholesa vhafumakadzi vhanzhi . 
Iṅwe khaedu i ḓo vha ya u khwaṱhisedza uri bada i khou khwiniswa kha sia ḽa Swaziland ḽa mukano . 
vha na ḽaisentsi ya u ḓiraiva ine ya mulayoni ya tshakha ya goloi yeneyo
f ) Mutevhe wa Biosphere Reserve 2016 ( Biosphere ya Khunzini ya Kapa Vhukovhela )
Muvhuso zwa zwino u limuwa vhuṱhogwa ha vhurangeli ha mbekanyamaitele vhune ha ombedzela zwihulwane nyaluwo na mveledziso , sa mvelaphanḓa ya ndeme ho itwa u humisela murahu u sa lingana ha sisiṱeme ya zwa poḽotiki ya tshifhinga tsho fhiraho . 
Kha nyimele dzoṱhe GCIS i ḓo shumana na khumbelo dza u swikelela mafhungo kana u shandukisa mafhungo u ya nga ha ṱhoḓea dza mulayo dzi shumaho . 
U ṋetshedza muṋango wa u vha mutambi muhulwane kha nḓowetshumo na u konisa vhaimbi u kha u tshimbidza ikonomi u bva kha tshiimo tsha fhasi u ya u vha vhashelamulenzhe vha sekithara kha GDP ya Nelson Mandela Bay . 
Muvhuso wa Vhukati
Arali masipala , kha vhuimo hawo sa vhulangi ha tshumelo dza maḓi , wa vha wo vhea maga ane nga khao tshumelo dza maḓi dza nga ṋekedzwa , maga ayo a tea u vha a swikeleleaho kha vhashumisi na vhane vha nga vha vhashumisi . 
Khethekanyo ino i ṋea ṱhalutshedzo ya vhuṱumani vhu no khou ingwa kha vhuḽa he ha bulwa kha khethekanyo ya 6 ya gaidi iyi , vhukati ha CBP na IDP zwi tshi sedzwa kha kuvhonele kwa kutshimbidzele kwa IDP , nge ha bulwa :
Vhukwamani hoṱhe hu tea u livhiswa zwavhuḓi u thivhela uri maṅwalo a sa iswe hu si hone . 
Mihasho na mavunḓu a ṱuṱuwedzwa uri a ṱuṱuwedze vhubindudzi ha sekhithara ya phuraivethe u itela u tikedza heḽi fulo ḽa themamveledziso . 
Mvusuludzo ya mvumbo
Nga tshifhinga itshi , ro guda ngudo i hangweaho nga u ṱavhanya tshifhinga tshoṱhe nga vha ofisi dza zwitatisiṱika uri vhudavhidzani , vhudavhidzani na vhudavhidzani ndi ha ndeme nga maanḓa . 
Fhungo ḽi vhavhaho nahone ḽi sa ṱanganedzei ndi ḽa uri a hu na nḓowetshumo ya vhukuma kana mutheo wa vhubveledzi une wa vha hone kha hezwi u ṱuṱuwedza na u tsireledza mveledziso ya ikonomi . 
Mveledziso ntswa kha thekhinoḽodzhi ya satheḽaithi dzi ita uri izwi zwi swikelelee vhukuma kha mashango a Afrika . 
Ndi zwifhio zwo teaho u itiwa na zwi songo teaho zwa maambiwa avhuḓi ?
Sa tshipiḓa tsha nzudzanyo dza u thoma u shuma , vhaambi vha nyambodavhi dzo fhambanaho vha fanela u pfesesa na u ṱuṱuwedzwa u ḓihudza nga u ḓivha uri u fhambana havho hu ita uri luambo lu pfume .
Mushumo na tshipikwa tsha ndeme tsha Phalamennde ndi u imela vhathu na u vhona uri hu na muvhuso wa vhathu fhasi ha Ndayotewa .
( 1 ) Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu ḓo khethiwa ha shuma miṅwaha miṱanu .
U renda zwirendo na zwidade khathihi na u zwi edzisela .
Ahuna na tshiimiswa na tshithihi tshe tsha vha tshi na ṱhalutshedzo dza kushumele , zwi katelaho ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
Musi izwi zwo no fhela , avho vho kundelwaho u tevhedza mulayo vha ḓo dzhielwa maga a ndaṱiso .
Muhasho wo shuma nga vhuronwane u itela u dzudzanya hafhu tshivhumbeo tshawo na u shandukisa nḓila ine wa ita mandeithi yayo . 
I dovha ya ṋetshedza Puḽatifomo ya Vhusevhi Ha Bindu o ṱanganelaho hoṱhe kha ḽevele ya vhukati na ya mavundu a dovha a shuma sa fhethu ha u vhea data ya zwa masheleni . 
1.9 vha nga humbela u vhudziswa dzimbudziso nga pholisa ḽa mbeu i no fana na yavho .
Muvhigo u dovha hafhu wa isa phanḓa u bvisela khagala vhurangeli ho dzhiwaho u dzivhulusa vhathu nga ha vhugevhenga uvhu .
Phurogiremu ya u khwiṋisa na u fhaṱa kiḽiniki ya Macozoma
Vhagudi vha Luambo lwa Vhuvhili vha guda luambo nga u dzulela u lu guda na u dzulela u lu shumisa .
Komiti dza Wadi dzi nga fanela u tshimbidza dziwekishopho u itela :
Ho sedzwa dziPMB Mushonga wo randelwaho na matheriaḽa wa dzhekiseni
Ho ṱanganedzwa makumedzwa a 27 ubva kha vhorabulasi vha rengiselaho mbuelo na uri makumedzwa maṋa a khou shumiswa ngei Kapa Vhukovhela na Free State .
Tshipi ḓa tsha Authority To Apply tshi tea u ḓadzwa nga muthu , a itaho khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa murengisi mashangoni a nnḓa kana / na murengisi mashangoni wa AGOA .
Gumofulu ḽa ṅwaha kana R1 397 nga muunḓiwa na
2.3. Khabinete yo ḓivhadza dzi 31 Ṱhangule 2013 sa datumu ya u fhedza kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe malugana na dzitshavhi dza Angola dzine dza kwamea .
U vha na vhuṱanzi ha uri hu na u pfesesa siani ḽa zwa polotiki khathihi na u ṱanganedza
Fhedziha , ri dzhiela nṱha uri hezwi zwi nga wanala zwi sa rengisei kha zwa poḽotiki , fhedzi kha tshifhinga tshipfufhi , musi ho sedzwa zwiwo ḽifhasini na fhano hayani . 
Komiti dza vhueletshedzi , dzine dza do simiwa nga Minisita u shuma mishumo yo tiwaho ( sa u themenndela mirado ya Khorombusi ya CMA ) .
Kha vha ḓadze fomo ya u ita khumbelo ( fomo A ) nga tharu na uri vha tshi khou tou ṅwala vha sa pombi vha tshi khou shumisa maleḓere danzi fhedzi .
Ri ḓo alusa nḓowetshumo ya thekhinoḽodzhi ya nṱha yashu nga u vhona uri muhanga wa zwa vhulangi na zwa mulayo u ṱuṱuwedza vhutumbuli , u alusa u bveledzisa zwikili zwa vhathu vhaswa kha dzithekhinoḽodzhi ntswa , na u fhungudza mitengo ya data .
Dzi dzeula Milayotibe na u i khwinisa na uri dzi nga thoma Milayotibe .
Ndingo ya khonadzeo ya khombo
zwa Muno
U vusulusa tshomedzo dza vhuendelamashango na u bveledza dziṅwe ntswa hu tshi khou dzhielwa nṱha masiandaitwa kha mupo . 
Tsumbo , musi hu tshi funzwa maanea a nganetshelo , vhagudi vha tea u funzwa kuṅwalele kwa pharagirafu dzine dza lungekana , fhedzi musi vha tshi ṅwala maanea a mbuletshedzo , vha tea u funzwa kuṅwalele kwa pharagirafu dza maga ane a tea u tevhedzwa .
Kiḽiniki dza Mutakalo dza Tshitshavha : U ita tshumelo ya ndondolo ya mutakalo ya mutheo i tshimbidzwaho nga vhaongi kha tshiimo tsha kiḽiniki hu tshi katelwa u dalela vhupo na kiḽinikithendeleki . 
Fulo ḽashu ḽa mvusuludzo ya mvumbo ḽi tea u katela muṅwe na muṅwe na uri ḽi tea u topola zwigwada zwine zwa nga huvhala zwine zwa tea u sedzeswa u itela ṱhogomelo ya vhuṱhogwa . 
Nga 2010 , Wadi 10 yo tsireledzea , hu na vhathu vhane vha dzula nnḓuni dzavhuḓi , vhathu vha na mutakalo u no takadza nahone HIV / AIDS yo fhungudzea nga maanḓa , vhathu vhanzhi vha na zwikili na u ḓitika nga vhone vhaṋe , na u wana miholo i no takadza i no bva kha mutheo wo khwaṱhaho wa ikonomi .
Gavhelo ḽa Ndondolo ya Dzibada dza Vundu ḽi konisa mavundu u engedza mishumo yao ya ndondolo , u vhuedzedza dzibada dzo tshinyadzwaho nga muḓalo na u vhuedzedza dzibada dze dza shumiswa nga maanḓa hu tshi khou tikedzwa mveledziso ya muḓagasi . 
Nga 15 November 2007 in Polokwane ( he vhaimeleli vha Vharangaphanḓa vha Sialala vha Limpopo vho vha vhe hone ) ;
Phukha kana zwibveledzwa zwa phukha zwi nga kona fhedzi u rengiswa mashango ḓavha arali zwi tshi bva fhethu ho tendelwaho uya nga milayo ya mashango kana milayo ya shango ḽi rengaho zwibveledzwa kana phukha idzo .
Ndaulo na pfananyo ya tshikimu tsha bazari . 
Ḓuvha ḽi tevhelaho fekisi i bvaho kha Minisiṱa yo ṱanganedzelwa u vhofholola muhumbulelwa na zwenezwo . 
U sika kha 2D - Awara dza 10
20 . Khabinethe i livhisa ndivhuwo kha nyito dza vhuhaga nga vha tshumelo ya shishi , vhavhudzimamulilo na vhomaḓilonga vhe vha thusa kha u lwa na mililo ya zwenezwino ngei Kapa Vhukovhela .
" Ndi khou ita khumbelo kha maAfrika Tshipembe u ḓiṱama nga nḓivho nga ha leukaemia u itela u tsireledza matshilo a vhanzhi . " v
Tshipiḓa itshi tshi ḓo sedzesa kha u alusa vhuḓiimiseli ha dzangano kha vhathu vhaḽo . 
Nyimele dza konṱiraka dzo topolwaho kha data ya konṱiraka dzi nga ṋetshedza u itela tshipiḓa tsha mbadelo kha dziṅwe tshelede . 
u dzhenelela kha u pfiwa ha IDP na u khwaṱhisedza uri ipfi ḽa tshitshavha ḽi a pfiwa na u dzheniswa kha pulane idzi .
U fhedzwa ha u vhiga zwa masheleni nga tshifhinga , vhupfumbudzi na u fhaṱa vhukoni u bva kha u thusa vhaṋetshedzi vha tshumelo vhoṱhe . 
Minisiṱiri u tikedza nga vhuphara makumedzwa aya na u ṱuṱuwedza zwiimiswa uri zwi a lavhelese nga vhuḓalo . 
U shuma na / nga mafhungo : zwitatamennde , mafhungo tswititi
Ro sumbedzisa kha ndima yo fhiraho lushaka lwa mafhungo a ndeme na uri a nga wanala hani arali a songo dzula e hone .
Mafhungo aya a fanela u khakhululwa nga vhugudisi ho teaho ha vhaofisiri na tshipholisa tsha nga ngomu . 
Sa tsumbo , tshikhakhisi tshi nga vhewa hune mulambedzi wa mvelelo ( muvhuso ) wa badela mvelelo kha vhuimo ha nṱha ha vhutelwadigirii u fhirisa zwo swikelelwaho zwino . 
212. Mishumo ya vharangaphanḓḓa vha sialala
Ahuna mbalombalo dza tshiofisi dzi ṋekedzaho luvhonela kha u tholwa ha nḓowetshumo ya zwa mahalwa , fhedzi vhunzhi ha ngudo dza zwinozwino dzi ṋekedza ngaganyo dza masiandaitwa o livhaho na a songo livha a nḓowetshumo ya halwa na ikonomi ha Afrika Tshipembe nga u angaredza . 
Hu na hunzhi hune a shumiswa nga nḓila yo khakheaho .
Mbetshelwa dza kutshimbidzele kwa tshiofisi dzine dza ṱoḓa nzudzanyo na milayo yo tiwaho kana zwipiḓa zwo fhambanaho zwa mulayo zwi ḓo shumiswa nga tshifhinga tsha u sedzuluswa hafhu ha milayo yo teaho . 
A ho ngo vha na u awela ho humbuleleaho , a ho ngo vha na buli ḽi songo shumiswaho , u khwaṱhisa ṱhahelelo yo fhelelaho ya Iran kha u sala murahu mulalo wa mbekanyamushumo dzaḽo . 
Vhunzhi ha mashango aya a na mulayo u shumaho u langaho zwoṱhe mveledzo na thengiso ya zwibveledzwa zwa zwikambi , hune mulayo uyu wa anzela u ṱoḓa ḽaisentsi yo khetheaho ya u bveledza na u rengisa zwikambi . 
Zwikili zwavhuḓi zwa u tandulula thaidzo na u ṱoḓisisa . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho ; ṱhalutshedzo dzi re khagala ; kha nyimele ; phani
Mishumo ya Buthano ḽa Lushaka yo ḓitika nga komiti dzo vhalaho . 
Vhabveledzi , vhaoli , vhaṱunḓi , vharengisi na vhaḓisedzi vha fanela u vhona uri :
Vhuphurofeshinaḽa ha vhashumi vhu dovha ha aluswa nga vhurangeli ha zwa zwiṱirathedzhi zwine zwa ḓo shumiswa kha Muhasho . 
( 4 ) Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka i imelela Mavunḓḓu u itela uri lutamo lwa mavunḓḓu lu dzhielwe nṱha kha muvhuso wa lushaka .
U dzhenelela ha Komiti ya Wadi kha u ita mugaganyagwama
Kha Mulaedza wa Lushaka wa 2010 , ndo ḓivhadza ngaha tshikwama tsha mushumo , kha izwo ho vha na themendelo ya biḽioni tharu ya dzirannda ya thandela dza u sika mishumo .
U ita nyambedzano nga pfanapheledzo
Ndi ḓuvha ḽine ra ḓo ṱangana sa lushaka uri ri kone u isa phanḓa na u fhaṱa shango ḽa Afurika Tshipembe ḽine roṱhe ra ḓo ḓi ṱongisa ngaḽo .
U shumisa tshitaela tshi si tsha fomaḽa
Mushumo u ḓo ṱolwa nga malanga thandela wa thandela iyo . 
Ro no ḓi vha na zwiwo zwa u pomokwa hu si na ngoho hune ha khou itwa u ya nga mishumo ya vhugevhenga yo engedzeaho vhuponi uho . 
kushumele ku tshi yelana na Thendelonzwiwa ya Migodi .
Mbudziso dzi tevhelaho dzi elana na vhupfiwa vhune mushumo wavho wa vha naho kha vhutshilo havho ha phuraivethe . 
Zwibveledzwa zwa tholokanyonḓivho ya u thetshelesa zwilapfu , tsumbo , zwiṱori , inthaviyu , matambwa , mivhigo ya mafhungo
Ndi zwa ndeme u uri vhashumisi vha nyendedzi vha pfesese uri muelo wa thimbanywa u kalwa hani kha maḓi na u wanala nahone hu shumiswa ngona dzifhio . 
U amba / anetshela nga ha zwo bvelelaho kha ene muṋe(zwiitei nga u tou sielisana ) , zwo ṅwalwaho dayarini
Zwivhangi zwo fhambanaho , sa tsumbo tshivhalo tsha nṱhesa tsha vhathu kana nyimele ya nzulele ya shango kha zwa thekeniki i si yavhuḓi , na zwone zwi nga fha ndaela kha u sedzuluswa hune ha nga ṋetshedzwa kha luṅwe lushaka lu ne lwa nga imela tshumelo ya thekinoḽodzhi . 
2.3 Phambano vhukati ha ḽiga ḽa u tumbula na ḽiga ḽa mbambadzo 11
Khanedzano vhukati ha miraḓo kha thendelano ya u kovhekana mbuelo ndi phambano dzo ḓitikaho nga konṱiraka dzine dza nga khunyeledzwa khothe .
Tshikwama tshi dzhia tsivhudzo thangeli dziṅwe na dziṅwe u itela uri u kuvhanganya vhukhakhi zwi khou fhungudzwa nahone maitele a vhubindudzi a isaho phanḓa o itwa u itela u sedzulusa na u khakhulula mafhungo a re kha databeizi . 
Vhunzhi ha iyi milayo a I tsha shuma nahone mavunḓu a ṱahe a kha maga o fhambanaho a u fhelisa milayo ya kale na u bveledza na u thoma u shumisa milayo miswa .
Khakhathi dzi itelwaho vhana , u dzhia vhana zwi siho mulayoni u tshi itela uri vha shume kana u vha shumisa kha zwa vhudzekani shangoni ḽiṅwe , u shumisa zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone , u shumisa vhana u bveledza matheriala a zwa vhudzekani , u ṱalulwa ha vhana vha re na vhuholefhali , maitele a sialala na u rwa zwo vha maṅwe a mafhungo e a bulwa musi hu tshi swikiswa makumedzwa . 
U dzhenisa davhi ḽa fhungo ḽiswa ḽi tevhelaho : Konṱiraka i ḓo dzhiwa sa yo ṱalutshedzelwa nga Luisimane . 
Kha zwa Ikonomi , u ya nga nzulele , vhuimo ha zwithu zwi no shandukiswa nga zwiṅwe na zwi sa shandukiswi nga zwiṅwe zwi anzela u pfuluwa , nahone tshithivheli tshi ṅwalwa u thoma : 
I nga vha vhukati ha mutshimbidzi na vhadzheneli kana vhukati ha vhadzheneli nga tshavho .
( a ) muthu muṅwe na muṅwe o tholiwaho kana a no khou shumela muvhuso na u hola kha muvhuso , nga nnḓḓa ha -
Arali CC i tshi khou balanganywa nga mirado yone iṋe , khophi mbili dza CK6 dzi tea u ṋekedzwa .
Mbekanyamushumo i dovha ya katela u ṱuṱuwedzwa ha mutakalo na pfunzo , na dziṅwe nyito dzine dza shumana na ṱhoḓea dza mutakalo dza mugudi . 
Muhumbeli u fanela u vha na tshenzhelo kha u shumisa na u bveledzisa tshiṱirathedzhi tsha nyanḓadzamafhungo na tshenzhelo ya u ṱola na u saukanya nyanḓadzamafhungo . 
Zwithithisi hu tshi katelwa u swenda , u fhufha , na u thamuwa u tshi bva nṱha , nyonyoloso ya ṱhavhanyedzo , luvhilo , n.z
Kha vha dzhie nḓila idzi u ya nga ha mushumo wa Komiti dza Wadi sa yone tshanele ya u ṱanganedza na u rumela mafhungo kha tshitshavha
Kha tshiimiswa itshi , vhashumi vhoṱhe vha re kha maimo a fanaho vha ṱanganedza mbuelo dzi pfalaho . 
nga luvhilo
Hezwi zwi ḓo katela u ita uri hu vhe na ndinganyiselo dza u vhona uri zwa muvhalelano zwi khou shuma nga nḓila yo khwaṱhaho . 
Mitambo ine vhana vha i funesa
Matshudeni a gudelaho mushumo a dzulela u dzhiiwa kha yuniti sa zwi ṱoḓeaho . 
Zwenezwo , kha dziṅwe nyimele , zwi ḓo vha zwi zwa ndeme u tikedza mbekanyamaitele ya zwa masheleni nga mbekanyamaitele ya ikonomi . 
Tsheo ya u shandukisa Khabinete , u ya nga mulangavunḓu , ndi tshipiḓa tsha ndingedzo dza u khwaṱhisa vhukoni afho hune zwa ṱoḓea . 
Zwa zwino , ri khou vhumba vhushumisani ha ndeme u khwaṱhisedza u vha hone ha zwiḓisedzwa zwa mishonga zwa vhuṱhogwa . 
Mulanguli wa tshiṱiriki u ḓo vha na vhuḓifhinduleli na u shuma vhukuma swa mufaradeu a tshi ṱoḓa na u pima thikhedzo dza ḽeveḽe dziṅwe dza tshumelo . 
f ) Mulayo wa u Ṱuṱuwedza u Swikelela Mafhungo , 2000
ḽiga ḽa tshumelo
Milayo ya muvhuso ure khagala ndi zwa ndeme kha u swikelela zwipikwa zwa muvhuso u yaho phanḓa , zwi tshi ṱumanya u vha khagala kha muvhuso hu u itela u khwinisa nyimele ya vha shayaho ḽifhasini .
Muhwelelwa u bva tshi tshetsho o shavha ndaela ya mbadelo yo itwaho zwo vha tea u ya nga mueletshedzi wa khothe . 
Tshiṅwe hafhu , tshiimiswa tsha ikonomi a tshongo ṱola arali zwiteṅwa zwa ndaka , vhupo ha mveledziso na zwishumiswa zwi sa tsha shuma zwavhuḓi . 
Nḓowetshumo dzo vhalaho dzo itelwa zwishumiswa zwapo .
Datumu ya u ṱuwa na u vhuya Afrika Tshipembe
U fara khirayoni na penisela zwavhuḓi .
Hu tshi dzhielwa nṱha pfanelo dza luambo , Khomishini ya Pfanelo ya CRL i vhona mushumo wayo u wa u ṱuṱuwedza na u tsireledza pfanelo dza zwitshavha kha luambo kana nyambo dzazwo - pfanelo kha luambo .
Tsumbo ya u vhiga yo ḓisendekaho nga sisiṱeme ya ndaulo ya kushumele i nga katela zwi tevhelaho :
Hedzi dziketone dzi nga ita uri vha lwale .
Data u bva kha vhafara mikovhe vha si vhanzhi na , teaho , vho teaho kha zwa u bveledzwa malaṱwa , u tshimbidza , sisiṱeme ya u laṱa na ya mbuedzedzo , hune ha vha na ḽeveḽe ya data yo teaho . 
Huṅwe u sa dzudzanyea dangani
Arali malofha o hasha khofheni , nga maanḓa maṱoni kana tsikila i lembuwaho ya ningo na mulomo , hezwi zwi fanela u ṱanzwiwa nga maḓi a elelaho lwa minete miraru . 
Zwi sumbedza uri mavunḓu a Western Cape na Gauteng ndi one e a vha na mukovhe muhulwanesa wa mbambadzelaseli ya zwienge kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho . 
2 . NAA TSHITIRATHEDZHI TSHA ZWIKO ZWA MADI A LUSHAKA TSHI A ANANA NA NDAYOTEWA YA AFURIKA TSHIPEMBE ?
Mbonalo dza tshibveledzwa
Izwi zwi nga itwa nga ṱhukhukanya zwimela na kilima lwo tsisesa fhasi ma masalela musi ho no kanwa , ngamaanḓa arali mavu a sa rotholi . 
6.1 . Khabinethe yo amba ngaha u tholiwa ha Bodo ya zwa Mabufho ya Afrika Tshipembe ( SAA ) na uri yo tendela u tholiwa hu tevhelaho :
Fhedzi hu nga vha hafhu na khonadzeo ya u mveledziso ya vhabveledzi vha mapfura a ndeme a vhukati u ya kha manzhi ngei Gauteng , zwi tshi bva kha lushaka lwa nḓowetshumo i bvelelaho , u wanalea ha zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso na u kunguwedza , na u swikela u engedzwa ha mimaraga ya dzitshaka na ya fhano hayani . 
Hezwi zwi ḓo ṱoḓa maitele a u guda , u guda hafhu na tshanduko , zwo ṱangana na vhukoni ha mashumele ha tshiimiswa vhune ha vha na vhushaka na mishumo yo ṱalutshedzwaho . 
Khomishini ya u Pulana na Vhupulani ha Vhuṅwaleli ha Lushaka
Hu khou lavhelelwa uri nḓila ya nga thungo i ḓo vha i khou shuma lwa miṅwedzi ya malo musi hu khou fhaṱiwa . 
Mashango aya mavhili a na vhushaka ha ḓivhazwakale fhedzi a dovha a shumisana kha ikonomi . Zimbabwe ndi ḽiṅwe ḽa mashango maṱanu a nṱhesa a vhufarani ha mbambadzo na Afrika Tshipembe kha Dzhango , hune mbalombalo dza mbambadzo dza sumbedza nyaluwo nga ṅwaha .
Ofisi ya Ndango ya Thandela i ḓo tikedzwa nga u thomiwa ha Komiti ya Dziminisiṱa kha Vhurangeli ha Gundo ḽa Themamveledziso ya Muphuresidennde ha AU kha ḽa Afurika Tshipembe .
Ngauralo , Masipala wa Buffalo City a wongo sedzulusa maga a u tsela fhasi ha ndeme kana tshifhinga tsha u shumisea tsho anganyelwaho nga nnḓa ha ndaka ya tshampungane . 
Ri a fulufhedzisa uri ri ḓo sedzulusa mbadelo dzoṱhe zwavhuḓi nahone nga vhuronwane . 
9 . Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muhaṱuli muhulwane wa khothe , vha nga ṅwalela kana vha langana na Phuresidennde wa Muhaṱuli wa Khethekanyo yeneyo .
Tshumelo ya zwa Masheleni ya Afrika Tshipembe ( SARS ) i nga vha yo
Milandu ya zwigidi zwivhili na maḓana mararu na ṱhanu na nṋa ya khethululo yo livhiswa kha ofisi . 
kha zwoṱhe zwo sedzwaho nga mveledziso na zwipikwa zwo sumbedzwaho kha khethekanyo 26c ya Mulayo .
Nga khuliso yoṱhe , ndi khou hanedzana na inwi . 
A no ngo fanela u daha .
Tshumelo khulwane na zwiṅwe zwithu - sa tsumbo u tou fana na phaiphi khulwane dza nḓisedzo ya maḓi , soredzhi i no khou bvuḓa , mishumo ya hu lugiswaho maḓi , mathukhwi , kha firiwei na zwiṅwe - zwi dzhiiwa sa zwi re nṱha kha tshikoupu tsha ḽiṅwalo iḽi . 
Kha ri ṅwale Sumbani ṱhoho , zwanḓa , milenzhe na muvhili . Ḓioleni .
Ngaha na khumbelo ya ḽaisentsi yapo ya tshikepe tsha u rea khovhe
1.1 . Ṅwedzi wa Tshimedzi 2017 u swaya Ṅwedzi wa Vhuendi fhasi ha thero : " Roṱhe ri Isa Afrika Tshipembe Phanḓa " .
Masheleni ane a vha kha muṱuso a sumbedza khumiso ya masheleni na u khethekanywa ha masheleni o rekhodiwaho tshifhingani tsho fhelaho . 
U fhelelwa nga muya
Tsenguluso ya SWOT i ya nga muhumbulo wa uri tshiṱirathedzhi tshi fanela u bveledza mbambedzo yo khwaṱhaho vhukati ha vhukoni ha nga ngomu ha muhasho na vhupo hawo ha nga nnḓa . 
Ndangulo ya Khombo yo sedza kha u vhona uri khombo dza Tshikwama dzi ṱaluswa na u langwa zwavhuḓi na uri ndivho dza mashumele na zwa masheleni zwi khou swikelela u tevhedza ha milayo yo teaho na ndangulo kha vhuimo hu pfadzaho ha phuluphedziso . 
Muvhuso wa Vundu ḽa KwaZulu-Natal u ṱoḓa u ṱuṱuwedza vhathu vha Vundu ḽino kha u lima zwiḽiwa zwavho hu na muhumbulo wa u fhungudza nḓala na ṱhahelelo ya zwiḽiwa . 
U shuma na / nga mafhungo : tshifhinga tsha zwino , tshifhinga tsho fhelaho , tshifhinga tshi ḓaho
U ita uri mabindu ane a nga vha hone a ḓivhe nga ha masheleni . 
U funza ḓivhaipfi kha nyimele
Ha ḓivhi na luthihi nga tsengo iyi , ine hu tea u livhuhiwa Vho KG . 
1.18 Muvhuso wo bvela phanḓa na u phaḓaladza Mbekanyamushumo ya Mubveledzi wa Muḓagasi o Ḓiimisaho ( IPP ) hune ho swikelwa hezwi zwi tevhelaho : ( i ) u honololwa ha R201 biḽioni u bva kha Mbekanyamushumo ya U Bikulula ya IPP ; ( ii ) Zwibikululwa zwa zwino zwi khou isa 3 175MW kha Giridi ; ( iii ) memorandamu wa mafhungo a thandela ya IPP ya gese yo penndelwa u na Ḽidzinginywa Ḽa Khumbelo ḽine ḽa ḓo ṋetshedzwa ṅwaha uno wa muvhalelano u sa athu fhela ; na ( iv ) 900MW yo rengwa u bva kha IPP ya malasha .
Hu tshi engedzwa , vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu ha khamphani na mveledziso ya matshilisano vhu ḓo engedzwa nga kha u thomiwa ha tshiimiswa tshihulwane tsho ṱanganelaho fhano Afrika Tshipembe .
Pretorious o vha , zwine vha zwi vhidza uri , ndi mupfumbudzi wavho . 
Tshaka dza mbudziso dzo fhambanaho dzi ngaho sa mbudziso dza phindulo dza u tou nanga , mbudziso dzi konḓaho dzi ṱoḓaho phindulo nthihi , mbudziso dza mbambedzo na dzi livhaho dzi tea u shumiswa .
bammbiri ḽa vhuṋe ḽi ṱanganedzeaho , ḽaisentse ya u ḓiraiva ya garaṱa , phasiphoto ya mulayoni ya Afrika Tshipembe )
Tshithu tsha ndeme ndi mbumbo ya nyaluwo . 
O vhea bugu ________ ṱafula .
17 . U tshoṱelwa ha mapholisa
2 . Maimo a tshumelo : Vhadzulapo vha tea u vhudzwa nga ha ḽeveḽe na ndeme ya tshumelo ya muvhuso ine vha ḓo i wana uri vha ḓivhe zwine vha tea u lavhelela .
Nga u ralo ndi - na u humbula muthu o takalaho muhumbuloni wa vhuṱali vhu pfadzaho a nga swikelela khunyeledzo i fanaho . 
Musi Mulangi wa Dzingu o tendela khumbelo , u ḓo vha humbela u rumela mbekanyamaitele ya ndango ya mupo na u kwama muṋe wa mavu , muthu a dzulaho lwa mulayoni mavuni ayo na muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho .
Kha u isa mushumo uyu phanḓa , ri ḓo vala gake ḽa mbekanyamaitele malugana na zwishumiswa zwa u ita mushumo zwa Vharangaphanḓa vha Sialala kha ṅwaha wa muvhalelano uno . 
CoR14.1 Muengedzo wa D arali vha muṱolambalelano , miraḓo ya komiti ya ṱholambalelano/ kana ha tholiwa muṅwaleli wa khamphani
Tshi vhaleleni nṱha ni vhandele muthivhitho zwanḓa .
Mvula ya Free State yo vha i fhasi ha yo ḓoweleaho ngeno maḓaka a mupo a sa pfadzi , nga nnḓani ha vhubvaḓuvha na nyimele ya zwifuwo i pfadzaho . 
Kha menu kha vha khethe ' Save target as ' .
Ndi mbonalo ine ya imelwa kha ḽifhasi ḽoṱhe . 
arali ṅwana o bebwa nnḓa ha Afrika Tshipembe , vhaiti vha khumbelo vha tea u vha vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone vha tshi dzula Afrika Tshipembe
vhuvha ha zwiḽiwa ha vha vhu sa fhambani na vhuvha ho ṅwaliswaho
U ṅwala ngaevhutshilo/ dayari / garaṱa ya thambo hu tshi tevhedzwa ngona ya maitele kha u ṅwala
5 . Mafhungo
nyito dzi no endedzwa nga mudededzi ;
U shuma na / nga mafhungo : u dzhia sia ; u sedza nga iṱo ḽithihi ( siteriothaiphi ) ; luvhengelambiluni ; tshitatamennde tsha nyanyuwo na tsha u fhuredzela ; mbudziso dzi si na phindulo
- U kuvhanganya tshelede ya holo ya tshikolo
Tshigwada tsha Mushumo tsha Thekhinikhala kha u ita uri zwitshavha zwa migodini zwi re na mutsiko zwi dovhe zwi vhe na mutakalo
Vhuṱanzi vhu khwaṱhisedza uri nnḓu ndi dza ndeme kha muhwalo wa muholo wa zwa matshilisano na tsireledzo ya miṱa .
uri ndi vhukhakhi havho , na ur izwe zwa bvelela zwo vha tea nahone vha ṱoḓa u hangwa nga hazwo vha bvela phanḓa na vhutshilo .
Kanzhi mikhwa iyi i vha zwivhumbi zwa phetho kha mutakalo wavho , lwa vhutshilo havho hoṱhe . 
Hu fanela u dzhielwa nṱha uri miṅwe Mihasho yo ita tshanduko u rangela tshivhalo tsha vhashumi nga ṅwaha , zwo bveledzwa nga u thoma hafhu mafhungo a u rangela ṅwaha . 
U huvhala lu shushaho na hu isaho lufuni zwo ḓowelea , zwiwo izwo zwi katela vhareili , vhaṅwe vhashumi na vhaendangaṋayo .
Ṱhumanyo iyi i tshimbidza mutevhe wa zwikhala zwa vhuḓimvumvusi vhu isaho phanḓa , hu na khonadzeo dza u tshimbidza musthimbilo wa vhazwali , na u balanganywa ha thanga u bva kha tshikhala tshiṅwe u ya kha tshiṅwe . 
o Ndi zwifhio zwine thandela ya nga kwama ngazwo vhathu vhe ya sikelwa vhone vho vhuedzwaho ngayo ?
Muvhuso u ṱhogomelaho , ure na vhukoni u ita zwa khwine u khwinisa vhutshilo ha vhadzulapo . 
Vhatshibidzi
Muvhigo wa 1996 nga maanḓa u ṋea themendelo dzo dodombedzwaho zwi tshi kwama mafhungo a tshiimiswa zwi tshi elana na vhulimi na masheleni a mahayani na madzinginywa o dodombedzwaho zwi tshi elana na zwishumiswa zwa mbekanyamaitele ya zwa masheleni . 
tshelede ya u buka.
Muhwelelwa o raloho u zwi ita a tshi ṱoḓou kunda mbilo ya muhweleli nga nḓila ine zwa ḓo vha ambadzifhele nahone zwi ḓo mu ita uri a tinye mbilo ine ya nga ḓiswa nga murahu . 
U ṱanganedzwa uho hu nga swikelelwa tshoṱhe nga u shumisa vhathu vhapo kha u hasha mulaedza . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i dzulela u vhiga murahu kha tshitshavha .
a ) Vho Paul Ndukuzempi Buyani Zwane - ( u tholwa hafhu na Mudzulatshidulo ) ;
U shumisa ṱhoho na mafhungo a i tikedzaho u itela u bveledza pharagirafu dzo farekanaho
Athikili 127 i shuma nga u ḓibvisa kha ICC na zwiṅwe vho
Hu na nyaluwo kha tshitshavha na nyaluwo kha nḓowetshumo , ṱhoḓea ya maanḓa yo engedzea lwo fhambanaho . 
Mbuelo dza u vha kha mbekanyamushumo ya ndaulo ya vhulwadze dzi katela :
Khantsele yo shumisa tshkhala u sumbedzisa mvelaphanḓa yo itwaho kha Pulane dza Mbuno dza Rathi ubva tsha muṱangano wavho wa u fhedza na u khwaṱhisedza vhuḓikumedzeli havho kha SACU .
Zwidodombedzwa zwa
( e ) Arali Komiti ya u fhelisa Phambano , i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo , Mulayotibe u ḓo fhela nga woṱhe .
U konisa tshitshavha tshapo tshikhala tsha u dzhenelela kha tshumisano u kona u kuvhanganya zwiṅwe zwiko zwa nyengedzedzo .
HU TEA U SIKWA FUREMIWEKE YA KUSHELELE KWA MULENZHE KHA ḼIGA ḼA U RANGA ḼA U PULANELA THANDELA U ITELA U TSHIMBIDZA KHATHIHI NA U KHWAṰHISEDZA URI MAITELE AYA O ṰANGANELANA HENEFHO KHA PULANE YA THANDELA DZI TSHI TEVHELA SISIṰEME NGA NGONA NA NGA THEVHEKANO YAVHUḒI .
Oganogireme ya maimo a nṱha i nga nḓila i tevhelaho : 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱanganedza mbuelo nga nnḓa ha muholo ndi mutheli . 
Notsi : Tshati ya mutsho i tea u vusuludzwa ṅwaha woṱhe
Ṱhonono dzi a lila , mbevha ndi katatakata ,
Muhasho a huna zwe wa ita nga mafhungo aya . 
Mbilaelo yo ṱahiswa hafhu ya uri vhashumi vha vhusiki vha mazhendedzi vha takalela theḽevishini na uri ezwi tshiṅwe tshifhinga zwi tshimbidza khetho ya zwine midia wa tea u shumiswa , ha vha u vhea ndeme ṱhukhu kha khonadzeo ya u shela mulenzhe nga muhasho wa midia . 
ICD i nga vha humbela uri vha ṋekane nga zwiṅwe zwidodombedzwa phanḓa ha musi mbilahelo i tshi nga ṱo ḓisiswa .
Vhoṱhe vha kwameaho kana vha re na dzangalelo kha mvetomveto idzi dza u anḓadza vha ṱuṱuwedzwa u ṋetshedza bodo phindulo dzo tou ṅwaliwaho . 
Ṱhoho dza mashango na mivhuso na vhone vho amba u ḓivhofha havho u itela u bvelaphanḓa na u khwaṱhisa maitele a TICAD na milayo i langaho ya foramu i re khagala ya dovha ya katela u dzhenisa vhathu vhanzhi vha kwameaho , u zwi vhea nga nḓila ine zwa tshimbilelana na adzhenda dza u thoma dza Afrika , u ombedzela zwa u sedzesa kha mveledziso ya vhathu , na u thoma u shuma nga vhukoni hu na maitele o vhekanyiwaho a u tevehelela zwi khou shumiwaho . .
Ndi kha nyimele iyi he Muhasho wa sika Tshiimiswa tsha u Vhambadza Maḓi kha vhulanguli hawo . 
Vha ḓadze fomo ya khumbelo ya u thuthisa goloi (
Mutengo wa musuku , puḽatinamu , malasha na dziṅwe minerala dzine ra rengisela ḽifhasi nga vhuphara wo tsela fhasi nga nḓila khulwane na u dzulela u vha fhasi .
U LINGA HA THEMO YA 1 MUSHUMO WA 2 : U ṄWALA
Vho Ndlovu vha vhonana na mudzulatshidulo wa davhi wa ḽihoro ḽa XTC ḽi re haya ha polotiki ha mukhantseḽara Smith .
Ḽiga 2 Vha ye kha www.gems.gov.za. Ḽiga 3 Kha siaṱari ḽa hayani ha GEMS , kha khuḓa ya nṱha ya tshaula , vha ḓo vhona batheni ya ' Login ' ya orennzhi. Ḽiga 4 Kha vha puṱedze kha batheni ya ' Login ' uri vha vhone bogisi ḽa ' online Solutions ' ḽine ḽa ḓo vha ṋea khetho ya u dzhena , vha ḓiṅwalisa kana u wana PIN ntswa arali vho i hangwa .
Nga u shumisana na vhadededzi , vhabebi , tshitshavha na vhatikedzamboho vho fhambanaho , ri ḓo kona u shandukisa zwikolo zwashu zwa vha senthara dza vhukoni .
Mbekanya dza nḓisedzo na tshumiso
-- vhuṱanzi ha muambi
Senthara ya ECD i nga vhuelwa u bva kha mveledziso na khwaṱhisedzo ya zwikili nga mahala na dziṅwe mbekanyamushumo dzi ṋekedzwaho nga Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wa Gauteng .
Saintsi na thekhinoḽodzhi zwi bvela phanḓa na u shandukisa nḓila ine thundu na tshumelo zwa bveledzwa na u rengiswa ngayo .
u ṱutuwedza vhupo ho tsireledzeaho na mutakalo wavhuḓi ; na
Dokotela wa Zwifuwo o teaho na ene u tea u saina a vhea na tshiṱemmbe kha fomo ya khumbelo vha i fekisela murahu kha ofisi ya phemithi ya Tshiimiswa tsha zwa Mutakalo wa Zwifuwo . Arali hezwi zwo no ṱanganedziwa , ofisi ya phemithi i ḓo ṋetshedza phemithi ya zwa u renga Zwifuwo u bva nnḓa .
Tshiimo tsha mutakalo tsha muthu nga muthu tshine tsha kwama lutamo lwa zwiḽiwa , maanḓa a ṱhoḓea na vhukoni ha u shumisa pfushi dza zwiḽiwa zwe zwa ḽiwa . 
( c ) ṋekedza , zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , zwidodombedzwa izwo kha Khoro uri hu vhe na nyambedzano nga hazwo , arali khwiniso idzo dzi ṱoḓḓaho u itiwa dzi si dzo teaho u phasiswa nga Khoro .
Vhufarani uhu ha nnḓa hu na tshikalo tsha mbuelo na vhukoni kha u kuvhanganya khathihi na tswikelelo kha mashumele a mbadelo dzo fhambanaho nnḓa ha PAYE . 
Hu itea mini kha mafhafhu arali vha na asima ?
Kha mvetomveto ya vhuvhili , muthu u fanela u sedzesa kha u sika na u ita mutevhe wa dzimbudziso . 
Khaedu dza u ṱanḓavhudza tshikhala tsha zwa poḽotiki zwihulwane kha mahoro mahanedzi a zwa poḽotiki , zwigwada zwiṱuku na zwigwada zwi re khomboni ; 
Vhaḽaifa
Mbekanyamushumo dza ndangulo ya zwimela zwi songo ḓoweleaho a dzi wanali kha tshifhinga tsha mathomoni a tsitsikano . 
160. Matshimbedzele a nga ngomu
U kona u shuma kha thimu . 
Izwi a zwi sedzi uri mabindu a vharema a na ndango kana ha na . 
I poseni nṱha ni phaphathe zwanḓa ni sa athu i gavha .
Zwidodombedzwa izwi zwi katela khovhekanyo ya zwibogisi zwo no dzheniswaho thambo na mabuli a sokhethe . 
Iyo tsheo yo itwa , sa izwi zwo no bulwa , Afrika Tshipembe ḽi so ngo ṋewa nḓivhadzo .
Khothe i nga bvisa ndaela uri tshelede i badelwe nga iṅwe ya nḓila dzi tevhelaho :
Vhuhulwane ha mulandu vhu fanela u shumaniwa naho nga sa fhungo ḽa mulayo ngeno khoro ya mulayo i tshi fanela u themendela . 
Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka a tshi nyefuli kana u dzhiela fhasi zwithu zwa phambano zwi no nga sa vhushayi , u sa eḓana , murafho , mbeu , luambo , miṅwaha / vhukale , vhuholefhali na zwiṅwe ;
Nzudzanyo dzine dza nga dzenedzo dzi fanela u dodombedzwa u itela u ṱalutshedza mishumo yo fhambanaho ya zwigwada na uri mvelelo dzi ḓo langiwa hani . 
1.1 Ofisi ya tshipikara
Dzi katela papu simea dza cytology dzo ḓisendekaho nga zwiluḓi 100% ya mutengo wa Tshikimu
Ri fulufhela uri luambo lwashu lu re kha ḽikumedzwa a lu nga ḓo dzhiiwa sa zwiito zwa matambavhana . 
Nḓowetshumo dzine gake ḽa fhungudzwa zwihulwane nga tshifhinga itshi dzo katelwa kha zwiḽiwa , zwinwiwa na fola , matanda , mitshini na tshomedzo na , nga maanḓa , zwibveledzwa zwa coke na peṱiroḽiamu . 
Naho hu na uri mbudziso dzo thomaho ezwi dzo leludza kuhumbulele kwo fhambanaho , u tou amba ngoho , tekeniki yo tewa kha muhumbulo wa uri tshiṅwe na tshiṅwe tshiswa ndi u engedza kha kana u khwinisa tshiṅwe tshithu tshine tsho no ḓi vha hone . 
U dzhia pulanete idzi sa vhathu .
Hezwi zwi katela zwivhumbeo na nungo dza vhulaedzwa zwi dzhiiwaho sa zwo teaho na u katelwa kha zwiimiswa , sa tsumbo , zwivhumbeo zwa vhunna zwa ndango ya muṱa na ndaṱiso ya u rwa hayani na kha zwiimiswa zwa pfunzo . 
M & E dza pulane dza nyito dza wadi
Uri tsedzuluso yo topola mbilaelo kha khamphasi dzo fhambanaho , naho zwo ralo , yo dovha ya sumbedza mafhungo ane matshudeni kha khamphasi dzoṱhe vha ḓo tama u a vhona o ṱanganyiswa kha webusaithi hu tshi katelwa na a tevhelaho : 
Tsumbo , u itela u lugisela khoniferentsi , hu tea u itwa ndugiselo dza u tshimbila dza vha ḓaho khoniferentsini .
Masipala u khou livhana na khaedu dza mutakalo wa tshitshavha : 
Poswo dzi si na vhathu dzo vhalaho a dzo ngo thola nga vhanga ḽa vhuleme ha ha mugaganyagwama . 
Izwi zwi ombedzela vhuḓikumedzeli ha Muvhuso kha vhuimawoga ha Vhuhaṱuli sa zwo tikedzwaho nga Ndayotewa yashu .
Data ya vhukati ya bada , ine ya vha muṱoḓo wa sisiṱeme , zwa zwino yo dzheniswa kha Khamphani khulwane ya GIS nahone zwipiḓa zwoṱhe zwa data zwo ṱumana nga kha Mbekanyamushumo ya Thikhedzo ya Sisiṱeme ya Ndangulo ya Dzibada . 
Zhendedzi kana muimeleli wa wadi , kana mukhethi a kwameaho , a nga hana arali mukhethi hanelwa u wana bammbiri ḽa u khethela . 
U shumisa luambo nga nḓila i nyanyulaho , tsumbo , u ita miswaswo na thai a tshi shumisa khalo na ipfi ḽi re nṱha nga ngona .
Inthanethe yo no engedzea u vha tshishumiswa tsha khwinesa tsha pfunzo na u swikelela mafhungo . 
3 Zwoṱhe nga nṋe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6
Arali vhabebi vha songo malana nahone vha tshi tama u ṅwalisa ṅwana nga tshifani tsha khotsi , khotsi a ṅwana u tea u ṱanganedza uri ndi ene khotsi a ṅwana nga u ṅwala kha tshikhala tshine tsha vha hone kha fomo ya khumbelo BI-24 .
Arali vha nga huvhala , vha farwa nga vhulwadze kana vha lovhela mushumoni , vhone kana vho ḓitikaho ngavho vha nga ita mbilo kha Tshikwama tsha Ndiliso .
Hedzi ndi nḓila dziṅwe dzi ne dza nga shumiswa .
Ḽiga ḽa 2 :
Nomboro dza luṱingo thendeleki
Uri u dzhenelela ha tshitshavha hu pfadze , miraḓo ya tshitshavha na vhadzulapo vha fanela u ḓivhadzwa nga ha maitele na zwiimiswa zwi re hone zwine zwa sika zwikhala zwa mihumbulo na ṱhoḓea dzavho uri zwi dzhielwe nṱha na u shumana nazwo .
Tsheo ndi ya ndeme nga maanḓa kha Muhasho wa Vhupileli na Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya SA , u ri vhathu vha kone u pulana , vha wane khwaṱhisedzo na u ḓikumedzela nga vhone vhaṋe kha ndaela idzi dzine dza vha khagala dzine dza khou ṋetshedzwa ṋamusi nga u Sedzwa hafhu ha Vhupileli . 
Muhasho wa Zwa Mutakalo Kapa Vhukovhela u ḓo tikedza lwo linganelaho u itela tshenzhelo ya nṱha ya vhalwadze , mvelelo dzonedzone dza zwa mutakalo hu tshi tevhedzwa Zwipikwa zwa Mveledziso Ṱhukhusa na kushumele kwa sisiṱeme ya zwa mutakalo ya maṱhakheni i sa ṱudzi . 
Muzwimi muvhuya a rea tshikwekwe tsha u fasha ndau mmbi .
Naho arali vha nga sendela tsini , vha nga si kone u tou zwi vhona . 
( b ) Muraḓḓo wa khorotshitumbe o rumelwaho nga miṅwe Miraḓḓo ya Khoro .
Sh Nz Ts Sw 11.2 Dzhenisani luswayo X tsini na tshibogisi tshi re na yone .
Thuso thangi kha nyimele i ngaho sa , mikota , u lumiwa nga tshipuka , u tshewa na u swa
CBD ya kale na kale
U humisela murahu makumedzwa a masheleni kha vhorathandela vhe makumedzwa avho a tekeniki a kundelwa u swikela tshivhalo tshiṱuku tsha phoindi dza khwaḽithi . 
Risetshe yo tea uri ri pfesese zwavhuḓi tshumelo dza zwa mutakalo dzo serekanaho na u khwiṋisa ndondolo dza u lafha . 
U pulanela mushumoitwa wa IDP wa gondo ḽa lwendo
Khombo kaṱanu ya vhulwadze vhu vhangwaho nga u fa ha thishu muvhilini ( gangrene ) na u fhedzisela nga ṱhukhulwa
Zwazwino BIDC i khou tikedza mabindu a 19 ane a 16 ndi mabindu a vhathu vhatswu , hu tshi katelwa a 10 ane vhane vhao ndi vhafumakadzi .
Muthu nga ene muṋe u tea u kona u shuma nga fhasi ha mutsiko . 
ita notsi dza vhukuma dzi sumbedzaho mihumbulo ya miraḓo
zwitshavha kana vhaimeli vhazwo vha nga shuma mushumo kha u ela vhane vha nga ṋetshedza tshumelo , u dzhenela ha zwitshavha kha nḓisedzo ya tshumelo na u ṱola vhaṋetshedzatshumelo .
U khunyeledzwa ha mvetomveto ya muvhigo wo khwinisiwaho nga ha tshiimiswa tsha thandululo ya khanedzo ya tshitshavha zwo khou dzhielwa nṱha . 
Zwidodombedzwa zwoṱhe zwi ṱoḓeaho zwi tea u ḓadzwa ( dzina , vhuraḓo na nomboro dza bugundaula ) .
Zwi dovha zwa ṱoḓa tsudzuluwo kha vhuṋe u ṱuṱuwedza ndinganyo na vhuramabindu . 
Phaḓaladzo hafhu hu u itela u tikedza tshumelo dza pfunzo , mutakalo na mishumo ya masipala vhuponi ha mahayani zwi dzula zwi ṱhuṱhuwedzo kha mbekanyamushumo dzashu dza u shumisa masheleni .
Hu vha na u sedzulusa mishumo ya haya u
Ngeletshedzo dzo ṋetshedzwa kha tshivhalo tsha fhasisa tsha mihasho miṱanu ya muvhuso kha u thoṅwa ha yuniti dza vhudavhidzani nga ṅwaha . 
Ndambedzo ya n'wana a si wau nga mbebo
Muthu u tewa fhedzi nga u wana sabusidi ya dzinnḓu arali : 
U dzudzanya mafhungo nga nḓila i lungekanaho
Thekhinoḽodzhi yo katela zwoṱhe , fhedzi tshiṅwe tshifhinga i a leluwesa u fhira zwo ambiwaho afho nṱha . 
Pulane ya Nḓisedzo ya Tshumelo ya Masipala yo ḓivhadzwa nga ha nyaluwo khulwane vhukuma na ṱhogomelo ya mushumo wo salelaho murahu . 
u alusa u ṱanganedziwa ha u ḓiṅwalisa dziyunivesithi na kha magudedzi a mishumo ya zwanḓa ;
Kha tshifhinga tshine tsha khou sedzuluswa , vhunzhi ha vhaṋekedzi vho tikedza mveledziso ya themamveledziso . 
( 4 ) Vhaṅwe Vhahaṱuli vha Khothe ya zwa Mulayotewa vha ḓḓo vheiwa nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka nga murahu ha musi o kwamana na Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , na vharangaphanḓḓa vha mahoro a re na vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka , u ya nga maitele a tevhelaho :
Tshenzhelo ine ya swika ṅwaha muthihi kha zwa Ndangulo ya Vhuendi . 
Nyito dzenedzo dzo tshuwisa vhathu na u vha thivhela u bvisela khagala u kavhiwa havho nga HIV . 
34 Ri nga dala ngafhi ?
U vha na ḽaisentsi na ndangulo ya u rengisela zwiḽiwa ha nnyi na nnyi .
U shela mulenzhe kha kuvhekanyele nga vhadzhiamikovhe vhoṱhe
Iḽi ndi ḽiga ḽa u thoma kha u fariwa ha mathukhwi a ndondolo ya mutakalo , ane a tea u khethekanywa kana a vhekanywa u ya nga kiḽasi dza khoudu dza muvhala dzi ḓivheaho . 
Ithaviu ya vhaṋetshedzhi vha tshumelo vha ndeme - hezwi zwi fanelwa u itwa hu tshee na tshifhinga u ita uri hu vhe na u shela mulenzhe hunzhi .
Buthano ḽa Lushaka ḽo thoma Komiti ya Tshifhinganyana ine ya ḓo ita vhulavhelesi ho konanywaho nga ha nḓisedzo ya tshumelo fhasi ha thero " Ri shuma roṱhe u ḓisa nḓisedzo ya tshumelo ya khwine kha zwitshavha " .
Tshikolotsha
Vhaṋetshedzi vha tshumelo vha shumaho na masipala kha IDP kana kha mafhungo a u shela mulenzhe ha tshitshavha u fana na NGOs .
Gesepfuḓi yo ṋokaho i wanala maḓini oṱhe nahone i bva kha zwiko zwitshilaho na zwi sa tshili . 
Vhunzhi ha vhana vha kiḽasini yanga vha a mpfuna .
2.1 Zwikili zwa Vhutshilo ndi mini ?
Nga maṅwe maipfi , maipfi a pfukisa vhupfiwa hu si mbuno zwa dzo . 
madzangano a zwa mitambo
Tshadzhi dza tshumelo dzi re na vhushaka na muḓagasi na maḓi dzo ḓi sendeka kha phedzo . 
Nyaluwo kha mbuelo ya muthelo yo swikelwa nga nyaluwo kha mishumo ya zwa ikonomi i theliswaho khathihi na u engedza vhutevhedzeli hu tshi vhambedzwa na u gonyisa reithi dza muthelo . 
Vhudzulapo ha mashango mavhili vhu ṋewa vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 21 .
I nga vha ya vhuṱali na zwa vhukuma .
U amba nga u sielisana
Muhasho a u nga ḓidzhenisa kha thendelano guṱe na madzangano a vhashumi kha tshifhinga tshine tsha khou sedzuluswa . 
Nzudzanyo i fhira zwihulwane u swikelela , fhedzi na u khwiṋisa u swikelela zwiṱirathedzhi nyangaredzo na vhupulani . 
U ita uri muthu munwe na munwe a badele mukovhe wawe wa madi e a a shumisa , nga manwe maipfi zwi amba uri hu fanela u vha na nyedano kha mbadelo dza madi
Vhufaragwama ha Lushaka sa mulangi wa zwiimiswa zwa nnyi na nnyi u ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Nnyi na nnyi ha hone ho ḓivhadzwa . 
Kha u tevhedza maitele a mavhusele avhuḓi , Komiti ya Muvhalelano yo vha na Thendelanomviswa ya Komiti ya Muvhalelano yo ṱanganedzwaho ye ya dzulela u khwinifhadzwa . 
Kha vha dzhiele nṱha sinario dzi tevhelaho vha sedze kha Mulayotibe wa Pfanelo dza Vhathu kha Ndayotewa u topola uri ndi pfanelo ifhio ine sinario ya khou livhiswa khayo .
Zwo iledzwaho : A hu tendelwi vhana , a hu tendelwi na vhathu vha re na tshitshili tsha HIV . 
Muhasho wa Mitambo , Vhutsila , Mvelele na Vhuḓimvumvusi sa vhadzhiamukovhe vha tshumelo dza ḽaiburari kha vundu vho sumbedza u ḓikumedzela havho kha pfunzo na u wanala ha zwiko kha zwitshavha zwoṱhe . 
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
A zwi gumi kha dziPMB - U shumisa vhaṋetshedza tshumelo vha si ho kha Netiweke
Komiti ndi zwigwada zwo khetheaho zwine zwa ita mushumo wa ndeme kha masia o tiwaho .
Pulane dza ṅwaha nga ṅwaha ndi tshiteṅwa tsha ndeme tsha vhutshilo ha Komiti ya Wadi .
Fomo ya ndingo dza vhimana.
Ofisi khulwane dzi ḓo ita manweledzo dza a rumela kha Muhasho wa Gwama .
Sa mvelelo , vhathu vhaṱukuṱuku vha khou shuma , nahone vhathu vhanzhivhanzhi vha tshi khou shaya vhukoni vhu ṱoḓeaho kha ikonomi ine tshumelo dza hone dzi a konḓa . 
Mbadelo i tea u itwa nga tshelede phanḓa ha musi ṱhanziela ya u ṱun ḓa i tshi nga bviswa .
Ndangulo ya tshitediamu yo vha i tshi ḓi zwi ḓivha uri hafha fhethu ha u dzhena ngaho kanzhi hu a tsitsikana nga tshifhinga tsha mitambo ine ya kunga tshivhalo tshihulwane tsha vhaṱaleli . 
Ngei India , sa tsumbo khovhe dzi fuiwa kha madamu a soredzhi , hu si na mveledzwa dzi si dzavhuḓi . 
U dzhenelela ha tshitshavha
Arali vha si na PIN , kha vha ye kha www.gems.gov.za , kiḽike kha " Login " vha thebe vha kiḽike vha ḓiṅwalise kha thebe ya " Member " .
Ambedzanani nga maano a netiweke kha mbonakhathi ya vhudavhidzani ha mafhungo vhu langiwaho , thengiso , u thembisa na khohakhombo . 
Muhumbulo wa ṱhalutshedzo nthihi fhedzi ya vhukuma u a ṋekedza nahone ahuna tshikhala tshi tendelwaho tsha ṱhalutshedzo i elanaho . 
U thetshelesa zwiṱori a bvumba magumo azwo kana a ḓielekanyela magumo awe a tshiṱori .
U shumisa maṱanganyi u sumbedza u engedza ( na ) na u tevhekanya ( phanḓa ha ) ,
Vhoṱhe avho vha ṱoḓeaho uri vha dzhie tsheo nga ha mbekanyamaitele kha masia o fhambanaho a muvhuso kana kha madzangano a si a muvhuso vha nga vhuelwa zwihulu nga u vha na bono ḽihulwane ḽa khonadzeo na phimo dza maimo o fhambanaho a re hone . 
Vhashumisi vha re Mulayoni vha Zwino vha ḓo lavhelelwa u redzhisiṱara kushumisele kwavho u ya nga nḓivhadzo ye ya ṋetshedzwa nga fhasi ha Milayo ya u Redzhisiṱara . 
Ngaha ṱhanziela ya u reila ya tshifhinganyana
Ḽifhasi ḽine ḽa khou shanduka tshifhinga tshoṱhe ḽi na , nahone tshifhinga tshoṱhe ḽi ḓo , isa phanḓa na u vhanga khaedu ntswa dzi konḓaho kha vhoṱhe vha dzulaho na u shumaho afha . 
Ri ḓo amba nga tsumbo dza mulayo wa zwa ndaulo wo tiwaho ( sa tsumbo mulayo wa pfunzo ) , fhedzi , a zwi konadzei na luthihi u guda mbetshelwa dzoṱhe na milayo i ambaho nga ha mulayo wa zwa ndaulo wo tiwaho . 
4.8 . Khabinethe yo tendela u farwa ha VaVhege yo Sedzaho kha Imbizo ya Lushaka u bva nga dzi 30 Ḽara u ya kha dzi 6 Nyendavhusiku 2015 fhasi ha thero : " Roṱhe ri ri isa Afrika Tshipembe phanḓa " .
I shuma kha vhufhura vhune muthu a vha a tshi khou vhu ita thwii kana kana u tou dzheniswa , fhedzi vhu sa kateli vhufhura vhune vhu tou vha ha fhano hayani tshoṱhe , na vhufhura vhune muṱanganedzi wa mbuelo thwii kana nga kha muṅwe a si muofisiri wa tshitshavha .
Sisiṱeme ya mbambedzo ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya akhaunthu dzi tshifhinga nyana dzi ḓo humiselwa murahu ṅwaha u ḓaho . 
Ndalukano , vhukoni na tshenzhemo zwavho
Vho vha vhe kha tshigwada tshi vhidzwaho " tshigwada tsha thimu dzo khwaṱhaho " .
GEMS i pfesesa uri muṱa wa ḽa Afrika Tshipembe a u fani na muṅwe .
U bva 1827 u swika 1833 tsho vha tshi dzulo ḽa Khoro ya Ngeletshedzo ya Birithishi .
Thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi muthu a tshi nga ṱun ḓa phukha kana tsinga dzi fanaho na tshibebwa tshi saathu u bebwa , makumba kana luḓi lwa vhunna .
U sainela khonṱhiraka ya nyadzimo na u bviswa ha khwaṱhisedzo zwo ḓivhofha nga maitele a re khagala . 
Vha nga themendela thasululo dzifhio u itela thaidzo ire afho nṱha ? 
Vhuṅwaleli vhu tea u bvisa nḓivhadzo ya u fara muṱangano kha maḓuvha a sumbe u bva ḓuvha ḽe ha ṱanganedzwa khumbelo ya muṱangano .
Nyaluwo i tshe yo imiswa kha ḽa United States na Japan , ngeno vhunzhi ha mashango a Europe a kha nyimelo a fhasisa siani ḽa ikonomi . 
Shango ḽashu ḽo livhana na thaidzo dza ndeme nnzhi , hedzi ndi thaidzo dzine zwiimiswa zwa tshitshavha zwa tea u dzi dzhiela nṱha vhukuma . 
Mishumo yoṱhe ya u linga ine ya ita mbekanyamushumo dza u linga dza fomaḽa dza ṅwaha dzi dzhiiwa sa u linga ha fomaḽa .
_Khii dzo vhewa ho tsireledzeaho musi zwiendisi zwi sa khou shuma .
Musi vho no wana khophi ya ḽiṅwalwa ḽiṅwe na ḽiṅwe , vha nga dzi inga kha iyi bugupfarwa .
4 . Muano kana khwaṱhisedzo ya u ḓḓiana ya miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka , Vhurumiwa ha Tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha vhulavhelesi na vhuḓifhinduleli .
China , zwenezwo , ndi tsumbo yavhuḓi ya ndeme ya mveledziso ya themamveledziso . 
Ri kha ḓi vha kha tshifhinga tshine zwithu zwa khou lemela .
Lwendo lwa ngudo lwo dzinginywaho lu ḓo sedzesa kha zwiteṅwa zwi konḓaho u ya nga ha tshumiso . 
50 U elekanya nga vhaanewa 106
Mulayotibe u kumedza tshanduko dza ndeme nga nḓila ine vhana vha langwa ngayo kha Sisṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi . 
Tshiwo 1 nga muunḓiwa nga ṅwaha , ho sedzwa dziPMB - Maṋo a mafanedza na zwa maṋo zwo khetheaho
vhurifhi ha thendelo ( arali vhu hone )
Tsudzuluso iyi i ḓo thoma u shuma musi hu tshi tou sainwa konṱiraka ya u ṱanganedza mbadelo u bva kha mutholi kana u bva kha muṅwe muthu o imelaho mutholi u itela matheriala na thundu sa matheriala a re fhethu ha u fhaṱela hone , u badelwa ha tshelede ya u isa phanḓa na shumisa ya hone i songo katelwa . 
Sa vhafumakadzi kha muhasho , kha vha luse nga nungo dzoṱhe u pfesesa zwine zwa khou bvelela kha muhasho . 
Zwifhaṱo zwi linganaho 173 zwe zwa vha zwo no vha madumba zwo wiswa u bva 2011 .
RI fanela u engedzedza mafulo ashu a u ṱuṱuwedza vhathu vha Israel na muvhuso u ṋea phindulo dzi fushaho u bva kha vhurangeli u ha MaArab . 
( i ) shandukisa vhuraḓo ha ḽihoro ;
Zwiṱirathedzhi zwa vhuṱhogwa zwa u swikela zwipikwa zwi re afho nṱha zwi katela zwi tevhelaho : Ṋetshedzo ya sisiṱeme ya vhuendedzi ha tshitshavha vhu fulufhedzaho , na vhu sa tshinyi tshifhinga na u shuma zwavhuḓi . 
Mutheo wa ndeme thendelano u katela ndaṱiso ya R1,4 biḽioni ye ya tshewa nga maanḓalanga a muṱaṱisano ine ya ḓo badelwa nga dzikhamphani kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka .
NDIMA YA 10
Mudzula tshidulo wa Salga , na vhurangaphanḓa hoṱhe ha muvhuso wapo ,
4.1 . Khabinethe yo vhaiswa nga uri sia ha Seaparankwe , Vho Dokotela Ruth Segomotsi Mompati na uri i khou isa maipfi a ndiliso kha muṱa wavho na khonani dzavho .
Dzi katela 2 x 2D zwikene nga vhuimana Fisiotherapi
Nga iyi nḓila vho dzulela u ntikedza , u nkhwaṱhisa na u nṱuṱuwedza . 
Ndi kuitele kune kwa ḓivhea kune kwa shumisa mishonga ya mupo , sa mishonga kana milimo , zwine zwa baḓekanywa na vhuṱambo na u amba maipfi a manditi/(a u tamela muthu mashudumavhi ) .
Vhunzhi ha zwiimiswa zwa u fhisa malaṱwa a zwi swikeleli zwiṱandadi zwa dzitshaka kana zwi khou shumiswa nga nḓila i si yavhuḓi . 
U shumisa tshivhumbeo tsho ḓoweleaho tsha ḽiiti tsumbo : tshimbila
Kha tshithu tshithihi , tshumelo ya nnyi na nnyi i katela ngamaanḓa madzangano mahulwane . 
Mishumo yoṱhe ya zwavhulimi na ya nḓowetshumo i ḓo sedza zwavhuḓi zwa kilima na kha khwaṱhisedzo ya tshifhinga tshilapfu . 
Vha khwaṱhisedze uri pulane dza wadi ndi dza vhukuma nahone dzi a swikeleleaho .
Hezwi zwi thusa kha u sedza vhuṱhaḓuli ha muvhuso vhu katelaho .
Mapa wa vhu 22 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Ri isa phanḓa na u pulana u ita vhuphalali vhu elanaho na sisteme hu inga hafhu kha tsenguluso dzi elanaho na sisteme dza tshitandadi . 
Vhane vha hola masheleni manzhi vha ḓo badela tshelede i no vhonala .
Ndi takalela : u ola nga pennde u ola
Muthusa Muphuresidennde Vho Ramaphosa vho dovha hafhu u shumisa madalo avho u wana vhuḓikumedzeli u bva kha ḽa Japan u ita vhuḽedzani na Afrika Tshipembe kha nungo dzaḽo dza u lwa na u phaḓalala ha HIV na AIDS , TB na Malaria .
" Ndi ḓo vha mugudisi waṋu ṋaṅwaha , " hu amba mugudisi Vho Patel .
Sethe idzi nṋa dza zwivhumbi dzi vhumba dathabeisi ya u senguluswa huṅwe na tshiṱirathedzhi tsha u khunyeledza . 
Thandela yo pika u shela mulenzhe kha u sika mishumo , u fhungudza vhushai zwitshavhani zwi shayaho , na u khwinisa tswikelelo kha thekinoḽodzhi na zwikili zwa mabindu maṱuku , a vhukati na maṱukusa ( dziSMME ) .
Mimaraga miṅwe i funa tshienge tsha Afrika Tshipembe nahone yo no vha mimaraga ya itshi tshibveledzwa . 
Kha Physical Sciences vhatshisadzini vho shuma khwine u fhira vhatshinnani , honeha kushumele kwa vhatshinnani ku dzulela u sa tou shanduka lu vhonalaho ngeno kwa vhatshisadzini kwo khwinisea . 
Ṋetshedze foramu kha tshitshavha uri tshi ḓise mihumbulo yatsho thwii kha dzi MP , zwithu zwine a zwi konadzei kha dzulo ḽa Phalamennde .
2.2.2 Thangelamulayotibe kha Muvhuso Wapo wa1998
U khwinifhadza vhubveledzi ha mavu a ndimo na mveledziso ya zwiḽiwa . 
Muvhuso wo topola fhethu ha 16 ha u fhaṱela hone khamphasi dza Magudedzi a Thekinikhaḽa na Pfunzo ya Mishumo ya Zwanḓa na Vhugudisi na u vusuluswa ha khamphasi mbili dzi re hone . [ U vhanda zwanḓa . ]
Olani mbonalo ya ṅwedzi kha Musumbuluwo muṅwe na muṅwe kha uno ṅwedzi ni ambe uri u kha ḽiga ḽifhio .
Hu na nḓila khulwane dza rathi dza u ita uri muthu a tewe nga u ita khumbelo ya sabusidi ya zwa dzinnḓu . 
Ri dovha ra fhungudza muhwalo wa mushumo washu nga u sa bvisa phemithi ṅwaha nga ṅwaha . 
Zwiito zwo itwaho nga muhwelelwa zwi tewa nga tshigwevho tsha u dzula dzhele tshifhinga tshilapfu , sa zwe zwa vhonala kha ndaela ye ya bviswa nga murahu hazwo . 
Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho
Kha vha kwame SARS u ḓivha zwinzhi malugana na u vhila zwa muthelo .
1 U pomokana vhuloi
U ṋetshedza muhumbulo wa vhurangaphanḓa kha masia o sedzwaho khao u fana na kuvhusele na ndaulo ya muvhuso , thikhedzo ya muvhuso wapo na maṅwe masia a mveledziso ane a kwama nḓisedzo ya tshumelo . 
Vha tea u wana thendelo ya u ṱun ḓa kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha uri vha kone u ṱun ḓa mihaelo yo ṅwaliswaho ya phukha .
Madzina a khonani dzaṋu
Nga kha vhufarisani ha phuraivethe na ha nnyi na nnyi , Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi wo ṱuṱuwedza u isiwa ha yunithi tharu dza 5kw haiḓirodzheni ya tshiluḓi tsha seḽe zwikoloni ngei tshiṱirikini tsha Cofimvaba kha ḽa Kapa Vhubvaḓuvha na dziṅwe yunithi dza 5kw haidirodzheni ya tshivhaswa tsha seḽe dzo iswaho kiḽiniki ya Windsor East , Johannesburg , Gauteng .
U ḓiṋetshedzela hu ḓo vha hone hune ha vha na Thendelano ya Ekisiṱiradishini vhukati ha Afrika Tshipembe na shango ḽi sili , kana hune Muphuresidennde a hu sumbedzisa nga u tou ṅwala uri muthu u fanela u kumedzelwa . 
Komiti I fanela u ita themendelo kha mutholi nga ha zwa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi .
Mutevheṱhanḓu wa zwiitei zwi re na vhushaka wa u fhaṱa u fhulufhelana na u dzhenelela kha dzinyambedzano malugana na u tandulula khaedu khulwane u a ṱoḓea - une wa vha na bono ḽa tshifhinga tshilapfu .
Fhedziha , tshikoupu tshi kha ḓi vha hone tsha u engedza kha maini muṅwe na maitele a zwa nḓowetshumo . 
Muvhigo u shuma lwa miṅwedzi miraru u bva ḓuvha ḽe vha itwa ngaḽo ndingo .
ḓifara u ya nga vhuḓifhinduleli he nda ṋetshedzwa hone u vha kha vhuimo ha u fhulufhelwa nga tshikolo na vhaṅwe vhalangi vhane nda shuma navho ;
Vhafumakadzi avha na vhone vho na vhone vho penyelela nga nḓila yavho yo khetheaho na ṋamusi , ri pembelela gundo ḽavho . 
Miraḓo ya zwa vhudipulomati ,
203. Tshiimo tsha vhupileli ha lushaka
u vhala na tshigwada ( guided reading ) - u vhala ha mudededzi na tshigwada tshine tsha vha tsho vhumbwa zwo sedza vhukoni .
Vhathu vho kavhiwaho vhane u ṱuṱuwedzwa u dzhia magatsireledzo o teaho kha u lwa na u pfukiselo vhulwadze , u fana na u ambara khondomu musi vha tshi ita zwa vhudzekani nga kana u sa mamisa ḓamu vhana vhavho . 
Mipaina , gum , wattle , na matanda o khwaṱhaho na zwone zwi a wanala . 
LUṰINGO 051 448 4504 031 301 6787 011 834 3560 053 832 1378 043 722 4903
Kha vha sethifae fomo na muṅwaleli wa khothe .
U pfukha u bva kha luṅwe luambo u ya kha luṅwe arali zwi tshi ṱoḓea
Dzi langwa nga mvelele na sialala ḽa tshatshavha tshine dza vha khatsho .
Kuitele kwashu kuswa a si u pambuswa kha nyambedzano ya u vha mulayoni na u sa vha mulayoni . 
Mutevhe une miraḓo ya phanele ya ḓo vhudzisa mbudziso ngawo i vha yo tiwa mathomoni . 
vho malana nga fhasi ha tshanga ndi tshau / tshau ndi tshanga
206 . Vhuḓḓifhinduleli ha zwa Poḽitiki
Honeha , u tshimbidzwa ha ndaela hu nga khakhiswa nga tshiimiswa tsha matshimbidzele a mulayo a u kuvhanganya dziḽounu . 
Khoro iṅwe na iṅwe na komiti dza wadi dzi fanela u vhea milayo nga ha mishumo , maanḓa na zwiko zwine zwa ḓo ṋetshedzwa komiti dza wadi .
Fhedzi-ha , Afurika Tshipembe ndi shango lo omaho .
u wana thasululo ya khohakhombo na mvelelo .
Tshivhalo tsha vhaphaḓaladzi vha ḽaisentsi tshi tou nga tsho engedzea nga maanḓa , naho izwi zwo vhangwa vhukuma nga ṱhoḓea dza uri fhethu huṅwe na huṅwe ha u phaḓaladza na huṅwe hu re ha bindu hu tea u ṅwaliswa nga huthihihuthihi . 
Kha vha dzhenise khophi ya tshithihi tsha zwi tevhelaho sa zwe zwa tea na tshanduko ya dzina yo itaho zwinozwino , arali i hone : 
GIreidi ya Ṱ Mbalo
u khwaṱhisedza u tevhedzela zwine zwa kombetshedza nga vhasheli vha mulenzhe
Mudededzi u tea u vha na :
Manweledzo a re kha nḓivhadzo iyi ya vhuimo ha zwa mulayo havho aha ngo fhelela . 
U thusa nga u ita tsedzuluso dza u laula u tevhedzwa na u thoma u shumiswa ha themendelo dza vhaoditha dza nnḓa na dza ngomu . 
Tsha u thoma , i dzhiela nṱha uri ndi vhaswa vha ngana vhane vha khou dzhenela kha milingo . 
Ṱhoho:Tsiragondo - Awara 4
Vho dovha vha ṱalutshedza uri ndavhelelo dzo vha dzi tshi khou engedzea u vhonala nga tshamurahu , na uri tshipikwa tsha tshiofisi tsho vha tshi tshi khou xelelwa nga maanḓa a u vha thikho ya ndavhelelo . 
Hu vula nga iri ya 9 Hu vala nga iri ya 5 Vhahulwane ndi R10
Ndi khou tama u vha ḓivhadza , ndo imela minisiṱa , u ri vho no ṱoḓa muvhigo wo fhelelaho nga ha tsengo ya khothe ya maswole ye ya vha hone . 
Luṱa lwa 0 - Luṱa lwa ḽa u lugisela
U kuvhanganya na u ṋetshedza mafhungo nga iyi nḓila zwi dovha hafhu zwa thusa vhathu u sedzesa kha zwine zwa khou ambiwa vhuimoni ha u ṱuṱuwedzwa nga mudzheneli kana vhadzheneli vhavhili vhane vha khou ambesa .
[ milaedza ya ndeme ]
U ṰOLA NA U SENGULUSA
Ndangulo ya tshanduko heyi khulwane ya matshilisano na ya nḓowetshumo zwi ṱoḓa nyengedzedzo ya tshumisano ya dzitshaka . 
1.9 . Sa tshipiḓa tsha u thoma u shuma nga zwa ' u vhetshela thungo'30% ya ṱhanganyelo ya u ḓurelwa ha zwirengwa zwa dziSMME , Vhufaragwama ha Lushaka ho vusuludza Vhulanguli ha Mulayo wa Muhanga wa Mbekanyamaitele ya zwa Zwirengwa zwa Vhokhetheaho na u gazethiwa ha khwiniso nga Phando 2017 .
Ndaedzo iyi ndi tshiṱiratedzhi tsha mveledziso ya vhukoni tsha tshifhinga tshilapfu tshine tsha ḓo khwinisa ndeme ya vhashumi tshine tsha vha tsha vhuṱhogwa kha u konisa muvhuso u ṋetshedza mushumo we wa laedzwa .
NḒIVHADZO YA TSHEO I KWAMAHO KHUMBELO YA U SWIKELELA
* Muvhulungi wa shango ḽa nnḓa a nga thusa .
Komiti i tshimbidzwa nga Ṱhoho ya Muhasho nahone i na minidzhere ya mbekanyamushumo ya mugaganyagwama na vhashumi vha thikhedzo u bva kha Ndangulo ya Mafhungo . 
Mushumo wa 3 : Thesithe ya 1 Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo na tholokanyonḓivho
Uri ezwi zwi itee hu tea u vha na khonadzeo ya u fhungudza vhashumi naho zwi tshi vhonala zwi kule . 
Muvhuso wa Lushaka u fanela u ṋetshedza bono ḽa tshiṱirathedzhi ḽo katelaho ḽa mveledziso ya ḓoroboni , hu tshi katelwa na vhuendi . 
Muholo wa magavhelo a zwa matshilisano wa vhana u fanela u rwaliwa nga fhasi ha rwana onoyo , HU SI nga fhasi ha muungi .
Mbetshelwa dza nḓivhadzo iyi dzi ḓo shuma kha nyimele dzoṱhe dzine mutholi a tama u fhelisa tshumelo nga nnḓani ha hune manweledzo a u pandela a vha o imelelwa kha mulayo . 
Hu na u vusuludzwa na u khwiniswa ha fhethu hu re hone , zwikhala zwo vuleaho zwi konḓaho zwi tea u dovha hafhu u olwa u itela u swikelela ṱhoḓea dza tshitshavha u itela mupo wa khwine u re na mbonalo i sumbaho vhutsila na u sumbedza u vha tshithu tshi re na mushumo . 
Musi vhaofisir vha vhulamukanyi vha tshi shuma mishumo yavho , vha tea u ita muano kana u khwaṱhisedza , nga nḓila yo tiwaho nga Ndayotewa , uri vha ḓo alusa na u tsireledza Ndayotewa . 5.3.2 Naho Vharangaphanḓa vha Sialala vho ṋewa mishumo ya vhulamukanyi nga fhasi ha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema , a vha weli kha ṱhalutshedzo ya muofisiri wa vhulamukanyi o bulwaho kha Ndayotewa .
TTO i guma kha maḓuvha a 7 - Mushonga wa u tou ḓirengela ( OTC )
u khunyeledza zwo salaho zwi kwamaho vhukando ha u shandula na u khwinisa vhulamukanyi na kushumele kwaho , nahone izwi zwi ḓo itwa nga nyambedzano na tshumelo ya vhulamukanyi ;
1.5 Vhuimo ha nomboro
Maitele aya o lugela vhulapfu vhu lapfusa ha phaiphi ndapfu , dza ole na gese , nahone ha anzeli u shumiswa kha mishululo ya lwanzhe mipfufhi . 
( 2 ) Muṅwe na muṅwe o valelwaho , hu tshi katelwa mufariwa muṅwe na muṅwe o gwevhiwaho , u na pfanelo-
zwa Vhutshilo hu ḓo ṱoḓea : Zwifanyiso zwa pulanete - zwo
Nga tshifhinga tsha milingo na tsha u awela tsha matshudeni , matshudeni vha vha vha siho u ṋetshedza tshumelo . 
Nṱha dza u thoma dza mbuedzedzo dzo fhaṱwa kha ṋetshedzo ya tshiṱirathedzhi tsha mbuedzedzo tsho tou dodombedzwaho , tshine musi vhunzhi ho tevhedzwa ha vha hu songo phasiswa na luthihi sa ḽikumedzwa ḽo vhibvaho . 
Ṱhoḓea dza phuromosheni vhukati ha vhuimo ha muholo zwo linganyiswa u ya nga vhuhulwane ha vhashumi kha tshikhala tsha miṅwaha miraru zwo ṱanganywa na vhunzhi kana zwiṱuku zwa asesimennde yavhuḓi ya mashumele i re hone . 
U shuma kha tshiimo tsha u tsivhudza
( a ) kutshimbidzele kwa miṱangano ine hoyu Muengedzo wa shuma ;
Zwi'nwe vha nga khetha
c ) Advokheithi Vho Motsehoa Brenda Madumise ( Mufarisa Mudzulatshidulo ) ,
Tshiṅwe hafhu ndi tsha uri , hu na khonadzeo dza u vha hone ha tshiṱalula nga fhasi ha khethekanyo ya 9 ho sedzwa zwa luvalo , lutendo na mvelele .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 nahone vha kandise minwe yoṱhe , vha dovhe vha ṋekane nga zwinepe zwivhili , zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe , arali vha nṱha ha miṅwaha ya 15 .
Zwiimiswa zwa muvhuso
Thivhelo ya u vha khomboni mushumoni kha malofha ane a nga vha o kavhiwa na zwibveledzwa zwa malofha na u langa u vha khomboni mushumoni he ha itea . 
Tshifhaṱo tsha Slave Lodge
Kha ḽa Afurika Tsipembe u pfuka muthelo , zwi tshi nga vha nga u ṋea tshiṱatamennde tsha vhufhura kana u sa ḓiṅwalisela muthelo ndi mulandu wa vhugevhenga hu na ndaṱiso dzi katelaho faini na tshikhala tsha u dzula dzhele . 
U guda luambo kha Vhuimo ha Vhukati ho angaredza nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe , 7a , Afrikaans , English , isiNdebele , isiXhosa , isiZulu , Sepedi ( Sesotho sa Leboa ) , Sesotho , Setswana , Siswati , Tshivenḓa , Xitsonga na nyambo dzi si dza tshiofisi , dzine dza vha Arabic , French , German , Gujarati , Hebrew , Hindi , Italian , Latin , Modern Greek , Portuguese , Spanish , Tamil , Telugu , Urdu .
U nanga mafhungo o teaho u itela ndivho
U anetshela tshiṱori tshi re na mathomo , vhukati na magumo .
Ṅwalani dzina ( ndi inwi muṅwali ) . .
9 . O vhuya a ntsinyutshela nge nda xedza bugu yawe .
Ndo ṋea ḽikumedzwa , Mulangadzulo na Mudzulatshidulo wa NCOP . [ U dzhenelela . ]
Senthara i monithara mafhungo na mafhungo a re hone kha khasho dzoṱhe , u itela u vhulunga mishumo i dzulelaho u ḓivhadzwa Muvhuso i wanaho u sumbedzwa nga khasho khathihi na u vhiga kuhumbulele kwa mishumo iyi . 
Vha ḓo ṱolwa
Ndi nḓila ya ndemesa ya u swikelela ndivho ya ndeme ya pfunzo ya vhoṱhe nga u dzudzanya miraḓo yoṱhe ya tshitshavha kha zwa pfunzo .
U imba luimbo / mitaladzi yo nangwaho
Musi vho no pfumbudzwa , vhahashi vha ḓo lavhelelwa u shuma vho farana na zwiṱitshi zwa radio dza zwitshavha dzine dza ḓo fusha tshoṱhe ṱhoḓea dza Dairekhithoreithi . 
Matshudeni ane a kona u saukanya mafhungo na u tandululi thaidzo a ḓo ḓiphiṋa nga thero iyi . 
U shumisa na u langa ridzhisiṱara dza u hira ha zwa masheleni . 
Miraḓo yoṱhe ya tshitshavha i na pfanelo ya u sedzulusa muṱangano wa khoro yo khetheaho hune ha vha hu khou ambedzaniwa nga ha mugaganyagwama .
" webusaithi ya SARS " zwi amba siaṱari ḽa mathomo ḽa webusaithi na masiaṱari a webu dzi wanalaho afha kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshadzo ; 
Vhuitwa vhuṅwe ha matshilisano ha ndeme ha fhethu ho vuleaho hu sokou monamona kana ho awela . 
Vha humbelwa uri vha ṋetshedze khouthu nga awara na u sumbedzisa khaphasithi . 
Muloi ha iti vhuṱambo , ha buli maipfi a u lowa , nahone ha na mishonga .
U ita mutevhe wa na thimbanywa dza u bika
Nikhothini ndi tshidzidzivhadzi tshi kungaho nahone u tswonzwiwa hatsho muvhilini hu khwaṱhisedzwa nga khemikhaḽa dzi re kha sigareṱe , dzi vhangaho uri muthu a dzulele u i daha .
Khoro i tea u laedza uri hu itwe ngudo kha mveledziso ya pulane khulwane ya muelelo wa maḓi a mvula na u thoma u shumisa pulane iyi nga kha pulane ya bindu na maitele a mugaganyagwama . 
Mbadelo dzi re nga fhasi ha ṱhoḓisiso dzo thoma dza ḓihwa nga mbadelo musi hu na vhuṱanzi ha ndivho zwi ṱoḓaho ṱhoḓisiso nga Ndangulo ya Khombo . 
Muhasho wa zwa Mitambo na Vhuḓimvumvusi na G-Sport i ḓo ṋea miṅene vhafumakadzi vho teaho vha vhagidimi na vhalanguli vhe vha kunda nḓila dzoṱhe dza u tsikeledzwa vha imisa fulaga ya ḽino shango .
Luṱingo lwa Thuso ya Vhana 0800 055 555
Zwithu zwihulwane zwa u fhambanyisa ho raliho , ho sedzwa u funza , fiḽosofi , vhuvhusi na mishumo . 
4.4 . Khabinethe yo toololelwa nga ha Minisiṱa wa Gwama , Vho Nhlanhla Nene , vhane vha khou thoma mushumo wa u vha Muphuresidennde wa Khoro ya Dziminisiṱa dza Vhubvaḓuvha na Tshipembe ha Afrika ya Tshigwada tshi lwaho na Tshelede yo wanalaho nga nḓila i si yavhuḓi , lwa ṅwaha muthihi .
U fhaṱwa ha ḽaini ntswa dza zwiporo ho thomiwa ngei Mpumalanga , u fhungudza mutsiko ure dzibadani .
Kuitele kwa mugaganyagwama ku itea ngomu ha mugaganyagwama wo ḓivhadzwaho u ranga wo sendekaho kha nyanganyo ya masheleni ya makhiro i fhulufheleaho nahone u re na zwiṱaluli zwo khwaṱhaho zwa fhasi-nṱha u bva kha zwiimiswa zwa mugaganyagwama . 
Mulayotibe u tandulula u ṋewa ṱhanziela ha mushumo wa nzivhanyedziso zwi tshi elana na mushumo wo itwaho u thivhela tshumiso ya mushumo wa muṅwe u tshi itela malamba .
Arali maṱo a vho o no vha na thaidzo u bva tshe vha wana ḽaisentsi , hu ḓo vha na ṱho ḓea dzi no ḓo vheiwa kha ḽaisentse yavho ntswa .
Ḽevele ya fhasi ya u kunakisa nga khemikhala ndi hune vhunzhi ha dzibakitheria , na dzi vairasi na dziṅwe fangi zwa vhulawa , fhedzi u fhelela tshoṱhe ha makhurooganizimu u fana na tuberle bacilli kana bakitheria dza maswole a tsireledzo zwi nga si tou fulufhelwa tshoṱhe . 
Kha ṅwaha une wa khou sedzuluswa , sa zwo iteaho kha ṅwaha wo fhiraho , tsedzuluso nthihi khulwanesa yo vhigwaho nga Yunithi ya Tsedzuluso ya Forensiki yo sumbedzisa tshivhalo tshihulwane tsha vhashumi vha muvhuso vhane vha khou wana magavhelo . 
Mihumbulo ya zwiṱirathedzhi zwine zwa nga ṱumiwa kha phurogiremu dza IDP , na kha nḓisedzatshumelo dza mihasho na kha pulane dza u shumisa mugaganyagwama ;
U dzudza mishumo yo fhambanaho na zwilinganyo zwi fanaho zwa vhugudisi na ndondolo ndi tshipikwa tshine tsha khou kuvhatedza nga maanḓa , u pfesesa ndeme ya uri u fhambana hu ḓisa u khwaṱha ho linganelaho , ṱhuṱhuwedzo na nḓisedzo . 
Vhoṱhe a vha shumi ngeno muṱukusa a tshi kha ḓi dzhena tshikolo .
Ḽitambwa ḽi bvisela khagala phambano dza vhukuma kha zwiṱori zwine zwa ṱalutshedzwa nga vhatambi , phambano kha tshenzhemo ya zwa mvelele dzine mbekanyamaitele dza tshiṱalula dza vha na vhuḓifhinduleli . 
Zwo themendelwa uri ṱhanḓavhudzo ya ṱhahelelo ya zwikili kana mishumo i ṱoḓeaho zwi nṱha i ḓo vha yo ḓitika nga zwipikwa zwo vhewaho nga Khoro ya Mveledziso ya Zwiko na Gazethe ya Mishumo i Ṱoḓwaho Zwihulu . 
Hezwi zwi katela tshiṅwe na tshiṅwe , u bva kha khwinifhadzo ya mutakalo wa vhathu vhashu , u ya kha phungudzo ya vhutshinyi , u alusa tshivhalo tsha vha konaho u vhala na u ṅwala na u ḓivha mbalo , na u vula mavothi a ngudo na mvelele kha vhoṱhe . . .
Kushumele kwa IDP kwo ḓisendeka kha nḓila ya tshiṱirathedzhi u ḓisa mvelaphanḓa vhuponi ha masipala .
e ) Vho Thulani Matiki Norman Kgomo ( u tholwa hafhu ) ;
Muaro wa maṱo , nga huhulu , sa nḓila ya u amba nga ha u pofula tshitshavhani , ndi vhuḓifhinduleli ha Muvhuso wa Western Cape : 
( 2 ) Vhufaragwama ha vundu-
Ndi tshishumiswa tsha ndeme , tshi konisaho vhaofisiri vha muvhalelano na vhalangi u swikela khwine ndivhotiwa dza Muvhuso , u shumana na thaidzo dza ndangulo ya masheleni na dza nyisedzo ya tshumelo , na u khwaṱhisedza uri tshumelo dzi khou swikiswa nga nḓila i pfeseseaho nahone yavhuḓi . 
U shaea ha vhuṱumani zwi thivhela mashango kha u nga vha fhethu huthihi na u vhuelwa u bva kha zwikhala zwa lushaka , zwa dzingu na zwa ḽifhasi . 
A si uri zwikolo zwi wana dzindivhuwo u bva kha vhalanguli vhahulwane vha muhasho fhedzi zwi kunga vha khasho ngauri avho vhagudiswa vha phaselaho vhararu vha phasaho nga dza nṱha vhoṱhe vho wana ṋaledzi dza fumi . 
Hu na mushumo muhulwane we wa itwa nge ha vha na u maanḓafhadza zwitshavha , zwi tshi thoma kha u fhaṱa miṱa u itela u fhaṱulula na u khwaṱhisa vhuthu ha vhathu . 
Zwo vha zwi muhumbulo wavhuḓi ro takala musi mahoḽa mafheloni a ṅwaha , ngudo dzi bvaho kha Khoro ya Tsedzuluso ya Mishonga , dzhenaḽa ya mishonga ya Lancet dzi tshi thoma u vhiga ngaha nyengedzedzo ya ndavhelelo ya vhutshilo u bva kha tshikati tsha mutheo wa miṅwaha ya 56 nga 2009 u ya kha miṅwaha ya 60 nga 2011 .
Mivhigo iyi i tea u konisa muofisiri wa zwa mbalelano u topola khonadzeo iṅwe na iṅwe nga fhasi ha u shumisa masheleni lwo kalulaho . 
Nungo dza u khwinisa u thoma u shuma ha tshiṱirathedzhi tsha masia manzhi u itela u langa u ḓalesa ha vhathu dzi ḓo engedzedzwa . 
U rangela u vhala nga u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho
U vha hone zwi amba u kumedzela tshenzhelo yau yoṱhe kha vhaṅwe vhathu na kuhumbulele kwavho , u vhetshela thungo mihumbulo yau , phindulo na tshenzhelo dzau .
Mufhiso na u rothola
Hu tea u vha na ndondolo i sa shanduki ya vhalwadze vhane vha tea u shumisa tshumelo dza iṅwe leveḽe ya ndondolo u ya kha iṅwe kana tshiimiswa u itela u swikela mvelelo mbuya dza mutakalo na zwipikwa . 
( 2 ) Ndinganyiso dzi katela u ḓḓiphiṋa ho fhelelaho hu linganaho ha pfanelo dzoṱhe na mbofholowo .
U fha ṱhalutshedzo ya maipfi a songo ḓoweleaho
Humbelani khonani yaṋu a ni dzudzanyele mushumo waṋu .
Zwipikwa izwi zwi ḓo swikisa kha mabembela a u kunakiswa ha mirafho kana u thivhelwa ha u shumiswa ha nyambo ṱhukhu . 
Roṱhe ro fanela u ṱhonifha mulayo wa uri " Vhashumisi vha tshumelo dzashu vha tea u ḓiphiṋa nga u dzhielwa nṱha "  . 
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe ( tsumbo - u amba mafhungo nga mutevhe wo fanelaho .
Vha nga kha di rumela kana u disa na mivhigo ya dokotela kana ya dzilafho na manwe mafhungo zwine zwa vha hone u itela u tikedza , khathihi na thikhedzo yo tou twaliwaho .
Sa tsumbo , tswikelelo ya maḓi o kunaho yo khwinifhadzwa ubva kha 62% nga 1996 u swika 88% nga 2008 ; muḓagasi ( 58% to 72% ) ; na sanithesheni ( 52% u swika 73% ) .
Kha sia ḽavhuḓi a i ṱuṱuwedzi u dzhenelela na u sia tshikhala tsha u ḓiimisa nga woṱhe , kha sia ḽi si ḽavhuḓi a i sheli mulenzhe kha u tikedza , u funa , kana dzangalelo . 
Sisiṱeme iyi ntswa yo ḓikumedzela kha u shuma na vhadzulapo , zwigwada na zwitshavha u ṋetshedza ndeme ya vhutshilo na u swikelela ṱhoḓea dza tshitshavha dza kutshilele , ikonomi , na matheriaḽa .
Khophi dzo sethifaiwaho dza mbingano , mabebo , lufu kana ṱhanziela Police clearance
Gireidi YA Ṱ Gireidi YA 1 Gireidi YA 2 Gireidi YA 3
Ni vhona u nga i dˆo na nga Mugivhela ?
Vhana vho vha vha tshi khou ya ngafhi nahone nga mini ?
Uyu ndi modelewa dzitshakatshaka wo bveledzwaho nga Dzangano ḽa Maitele a Ḽifhasi .
Tsha u fhedzisela , ndi tea u khwaṱhisedza uri musi makumedzwa a tshi nga vha na ṱhanḓulukano ya ikonomi ya nga ngomu , ngoho i nga vha i tshi konḓa vhukuma . 
Vhuendi , zwiendisi na mitshini
Arali Rannda ya sa khwaṱha i tshi vhambedzwa na doḽa , ole i a ḓura nga maanḓa . 
33 U baka khaphukhekhe
Musi vho no dzhia vhuḓifhinduleli hovhu vha ḓo isa phanḓa na u vhulunga kha bodo . 
Nga nḓila iyi , dzi kuvhanganya vhathu u bva kha vhupo hapo vhu re na tshivhalo nahone a dzi yi nga lupfumo lwa tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe . 
Bulani zwithu zwivhili zwe magazini wa thusa Lindiwe ngazwo .
Maitele a migwalabo ya dzikhakhathi na one a khou ri vhilahedza .
Kha vha ḓe na dokhumenthe zwi tevhelaho :
Zwiwo u fana na u tswa zwo no tou vha mbonalo yo ḓoweleaho . 
Arali damu ḽi si na dzina , vha humbelwa uri vha ṋetshedze dzina ḽa tshifhaṱo tshine damu ḽeneḽo ḽa vha khatsho . 
Mukhentseḽara wa u ita pulanethangela ya miṱangano khathihi na u tsivhudza vhathu
Muhasho a wongo tendelwa u ita zwa vhubindudzi na vhaofisiri vhaṅwe na vhaṅwe vha muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso , fhedzi a u koni u swikelela mafhungo a muvhuso nga u angaredza . 
1.2 Komiti ya Wadi na tshitshavha
Naho hu na ṱhoḓea iyi ya u kona u shandula zwithu kha maitele , hu na mishumo mihulwane yo ḓoweleaho yo vhalaho ine nga nḓowelo ya tevhelwa musi hu tshi itwa pulane . 
187 . Mishumo ya Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu
Zwiko zwa maḓaka Afrika Tshipembe zwi katela maḓaka a mupo na apo , ḓaka , na dzitsimuwa . 
Musi vha tshi fema nga kha tshithu itsho tsho vhewa mulomoni , vaḽuvu dzi a vulea , dza tendela mushonga u tshi femelwa ngomu .
Kha nyimele nnzhi , u bvelela ha dzikhakhathi na u tambudzwa ha tshitshavha ndi tshiphiri tsho dzumbiwaho nahone tshi putelwa zwavhuḓi nga vhafumakadzi vhone vhaṋe nga ṅwambo wa maitele a mvelele na sialala a ṱuṱuwedzaho vhafumakadzi u tambula na u fa vho sokou fhumula . 
NYITO DZINE DZA BVA KHA TPLKL ( NCAPS ) ( METSE )
Madzangano o vhofholowa u tendelana na maitele maṅwe na maṅwe a u kovhela mbuelo dza phensheni dzo vha teaho . 
Nahone arali zwo ralo , zwine zwa vha nḓila ya khwiṋe , na khwaṱhisedzo i tea u vha ngafhi ? 
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru uya kha miṋa uri zwiḽiwa zwa bulasini kana zwa zwifuiwa zwi fanaho na mmbwa na tshimange zwi ṅwaliswe .
Phatheni idzi dzoṱhe dza u nwa dzo shanduka lu mangadzaho kha miṅwaha ya zwenezwino . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya nḓowetshumo na u sika zwikhala zwa nyaluwo na tsiko ya mishumo .
Hu na nyambo ya Afrika ine ya ri : 
Khohakhombo ya maraga ndi ndozwo ya ndeme zwo bveledzwa nga nyimele i si yavhuḓi ya ndeme ya maraga wa ndaka . 
Hu tea u vha na khumba , tshiḓula na muanetsheli wa tshiṱori .
Vha ṅwalele mbilahelo dzavho hu sa athu u fhela maḓuvha a 90 nga murahu ha musi vho no ṱanganedza mvelelo dza khumbelo yavho .
Vhathu vha leluwaho
Vhathu vha Afurika vho rangela mishumo guṱe ya AU nga u :
U edzisela ṱhoho dza zwiṱori zwo nanguludzwaho kana zwo ambiwa nga mudededzi , u shuma na khonani ni tshi edzisela kana vha tshi sieleisana vhuimo .
Vho Nditwani vho renga goloi ntswa .
uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF . )
Vhone vhaṋe - Dokhumenthe dzo iswaho nga muthu ene muṋe dzi nga kona fhedzi u tevhelwa musi muḓisi o bvisa vhuṱanzi ha rasiti .
vha vho fara ofisi kana poswo ya ḽihoro ḽa poḽotiki
Nyimele mbili dzo bvelela kha fhungo iḽi . 
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 04 Nyendavhusiku 2013
Fhethu ha u thoma kha vhurangeli ha khakhululo hu ḓo vha Ndayotewa zwo itiswa nga khumbelo ya mulayo wa u vhusa na mulayo wa muvhuso . 
Cheryl de la Rey ( Yunivesithi ya Pretoria )
Hezwi zwo davhidzanwa na Khorondangi nga Mulangadzulo na dzikhophi kha Vhufaragwama ha Lushaka na Muoditha Dzhenerala . 
Sisiṱeme i ḓo ṋetshedza nḓila dza u wana zwigwada zwa pulane nga u shumisa nomboro ya bada na tshikhala nga khiḽomitha , maipfi a ndeme na zwiṅwe zwidodombedzwa . 
Thundu dzi sa lalami ndi zwiteṅwa zwa miṱa zwi sa fhedzi tshifhinga tshilapfu , sa tsumbo zwiḽiwa na zwiteṅwa zwa ndondolo ya vhuṋe . 
Thusong a si hone fhethu hu hoṱhe hune vha nga kona u swikelela mafhungo a muvhuso .
Ro ni thomela tshiṱori .
" Ndo vha ndi tshi dzulela u ḽora ndi na nnḓu ya khwine ḽiṅwe ḽa maḓuvha .
-- Dzina ḽa dzangano
Ri khou ṱoḓa vhagudisi vhashu , vhagudiswa na vhabebi vha tshi shumisana na muvhuso kha u rembuluse zwikolo zwashu zwi aluwe zwi vhe dzisenthara dza vhukoni .
U shela mulenzhe kha matshimbidzele a Buthano ḽa Lushaka , na komiti , dza madzangano maṱuku oṱhe a poḽitiki o imelelwaho kha Buthano , nga nḓila i yelanaho na demokirasi ;
Madzangalelo aya , a khou ṋaṋa u topola mimaraga miṱuku fhedzi i vhuedzaho vhukuma kha dzingu na u vhea khomboni mbilo dzao . 
Vhuṱumani uhu vhu katela vhuṱumani ha kutshimbidzele na zwibveledzwa vhuvhili hazwo .
U shumisa milayo ya u sielisana kha khaseledzo
Mafhungo a bvaho kha maambiwa a muṱangano wo fhiraho
Ngauralo , musi ri tshi amba nga ha maga u khwinisa na mbuedzedzo , ro vha ri khou humbula nga nḓila dza u vhuedzedza ' tshirunzi ' , tsha vhathu nga nḓila ya u tevhekana . 
Zwiṅwe zwiwo zwi bvelela musi vhathu vha tshi sia tshiendisi vha si na vhuṱanzi uri tshi nga si tshimbile kana u vhanga khuvhalo .
Hune thendelano dza khou ambedzaniwa hafhu , thendelano dzi re hone dzi dzula dzi khou shuma u swika thendelano ntswa dzi tshi thoma u shuma . 
Lufhera lwo vha lu na ngilasi nga phanḓa , ine ya ṋea mbonalo khulwane ya u mona na tshitediamu nga nnḓa ha kupiḓa kuṱuku nga fhasi hatsho na kha thungo dza nga nṱha dza lurumbu lwa devhula ha tshitediamu nga matungo oṱhe . 
Naho zwo ralo , nyimele dza khwiṋe na mbuelo nnzhi zwi nga , ṋekedzwa kha vhashumi . 
Zwibadela zwa Vhugudisi ha zwa Maṋo : U ṋetshedza tshomedzo dza zwibadela zwa ndondolo ya mutakalo wa maṋo na u ṋetshedza vhugudisi ha vhashumi vha zwa maṋo . 
I buledza masendelele ane a tea u ṱanganedzwa nga kha u dzudzanywa na u monithara zwibveledzwa , mvelelo na ndivho dzi kaleaho . 
Tsireledza vhupo
Vha khwaṱhisa uri u gudisa hu vha nga nḓila ine ha tea u vha ngaho , u ya nga kharikhuḽamu ya lushaka .
Khumbulelo ndi wone mudzi wa musi hu tshi vhaliwa ḓirama .
Ho itea mini ?
U shumisa maipfi a re one ho teaho , sa kha thambo .
Mafhungo a nḓisedzo ya vhudzulo ha mahayani a vhanga mafhungo a no dina malugana na ndivho dza muvhuso dza mveledziso . 
Khumbelo kha komiti ya tshumelo dza ndeme u ita tsheo uri tshumelo dzoṱhe , kana tshipi ḓa tsha bindu ḽa mutholi ndi tshumelo ya u lugisa
Ndondolo
U kunga vhashumisani
A hu na vhathu vhane vha ḓo ḓa u lenga vhane vha ḓo ṱanganedzwa na u kundelwa u dzhenela zwi ḓo ita uri thendara yavho ya si khwaṱhisedzwe . 
Mafhungo e a kwama muhasho wanga zwihulwane o vha mafhungo malugana na tshiimo tsha shishi tshine ndi a tshi humbula . 
Kupfesesele ku konḓaho kwo sumbedzwaho nga vhatukana na vhasidzana ndi kwa ndeme vhukuma kha u pulana na u langa u dzhenelela zwikoloni . 
Tsudzuluwo : Makumedzwa a milayo ya Tsireledzo ya tshitshavha i dzulela u ṱoḓa u ṋetshedza mbekanyamusho ya tshifhinga tshoṱhe yo ṱaluswaho . 
Arali vha tshi ṱoḓa TV iṅwe na iṅwe i tshi vhona mbekanyamushumo yayo nga tshifhinga tshithihi , STB nthihi i ḓo kona u sumbedza mbekanyamushumo nthihi kha TV dzi re na tshivhalo fhedzi arali ku wayarele kwo itwa nga nḓila yone .
Kha vha rumele ṋomboro ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga SMS kha 32810 , kana
Pulane ido dzi dodombedza mashumele a fhano na mashango a nnḓa khathihi na khethekanyo ya vhukati ha tshikolodo tsha tshifhinga tshilapfu na tshifhinga tshipfufhi . 
Vhukoni ha u shuma kha sisiṱeme ya u langula ḽaiburari ya eḽekiṱhironiki . 
Sisiṱeme dza tsheledzo dzine dza ḓo gabisela maḓi badani a dzi tei u dzheniswa kha mveledziso ntswa . 
Vhadzuli vha tea u farwa nga vhuhwavho na u humbulelwa tshifhinga tshoṱhe . 
U sa katelwa hu ḓo , naho zwo ralo , shuma musi hu tshi itwa mishumo ya tshiofisi . 
Zwo luga , Ndi a vha fhulufhedzisa zwo bvelelaho heḽia ḓuvha kha therisano heiḽa . 
U pulanela u shuma
Sa mulayo nyangaredzi , fhedziha , zwikhala zwinzhi nga ngomu ha hugaledzwa zwi fanela u katela vhuitwa hoṱhe ha vhaenda nga ṋayo na zwiendedzi . 
Kha zwezwo , ushumo wa phanele dza dzitshaka u sumbedza uri mbambadzo , ngamaanḓa dza thundu dzo tou magiwaho , dzi kha ḓi pwanyeledzwa mitengo i re nṱha ya mihumbulo ya zwenezwo khathihi na thundu dza ikonomi . 
U fhedzisa tholokanyonḓivho yo ḓisendekaho nga tshiṱori .
Vhashumi na mbumbano dzavho vha ḓo vhudziswa nga kha mbumbo dza vhukwamani dzine dza vha hone . 
khophi dza dokhumenthe dza tshivhalo tsha zwo fashwaho zwine zwa vha bigeye tuna , southern bluefin tuna , swordfish , Antarctic toothfish , na Patagonian toothfish zwo rengiselwaho nnḓa nga fhasi ha thendelo ya kale .
Hezwi zwi amba uri Muraḓo Muhulwane o imiswaho ha ngo tea .
U ṅwala maipfi o khethekanywaho nga ngona .
( 2 ) Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo vha khethelwa u shuma miṅwaha miṱanu , nga nnḓḓani ha musi tshifhinga tshavho tsha u vha vharumiwa tsho vhilula u fhela .
U ṱanganya vhudavhidzani ho ḓoweleaho , ndangulo ya dziphambano,vhutshimbidzi na zwikili zwa ndangulo dzo fhambanaho u khwaṱisedza vhushaka vhukati ha Komiti ya Wadi na vhadzhiamikovhe .
GEMS i ḓo badela ndingo idzi nahone dokotela wavho u ḓo ḓivhadzwa mvelelo dzadzo.
Ndambedzo ya mukatelo a yo ngo kona u imelelwa i yoṱhe sa zwine zwa vha zwone nga ha ndambedzo dzo bulwaho afho nṱha . 
u ṱuṱuwedza vhuṋe kha tshitshavha
He ha wanwa mulandu , zwi sa elani , zwo tendelwa tshoṱhe u dzia magunwe u itela arali muhumbulelwa a nga tshinya hafhu . 
Vhufaragwama ha Lushaka vhu dzhia zwi zwa ndeme uri maitele o rangelaho fhungo ḽa u ita uri Mbetshelwa dza PPP dzi vhe kha Tshitandadi ndi a vhuvhudzisi na u katela kha vhakwameaho vhoṱhe . 
Nḓowetshumo ya maḓi avhuḓi a khovhe dza maṱeleṱele kha ḽa Afrika Tshipembe yo no vha sekithara ya ndeme ya vhufuwi ha mutshatshame wa zwi tshilaho maḓini u ya nga ha mbuelo na mishumo . 
Bada na vhuendii
Khamusi tsha u thoma ndi tsha uri tshi ḓo engedza dakalo ḽa u vhala havho , hu sina u tevhekana kha nga kha tshipiḓa tsha tshifhinga tshi songo ḓoweleaho tsha u ombana na u lwa u itela u kunda . 
NYANGAREDZO u ya nga thendelo ya mulayo yo fhelelaho , thendelano heyi i langulwa nga milayo ya Muvhuso wa Washington , U.S.A. vha khou ṋea thendelo ya mikano yo i sa kateli na fhethu ha dzikhothe ngei San Mateo County , California , U.S.A. kha phambano dzoṱhe dzo bveledzwaho nga nnḓa ha kana dzi elanaho na u shumiswa ha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka . 
Kha vha ite khumbelo ya u adoptha kha shango vha mudzulapo wa ḽiṅwe shango
Tshishumiswa tsha mutakalo tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha tama u vha tshipiḓa tsha NML tshi fanela u swikelela maimo a nṱha o vhewaho nga ofisi ya ' Health Standard Compliance ' .
Khophi ya tshiḽipi tsho ṅwaliswaho tshi bvaho posoni .
Mushumeli wa tshitshavha
kana nṋa nga moloro waṋu . Ṅwalani ṱhalutshedzo yaṋu kha bammbiri ḽa
Arali vha tshi nga ṱalutshedza tshiṱori , ri ḓo fushea . 
Zwi tshi ḓa kha ndozwo , vhaṋetshedzi vho dzhiela nṱha uri izwo zwo kwashetshelaho nga ngomu vhengeleni khathihi na zwo lozweaho zwi nga ita uri hu vhe na ndozwo khulwane , ine ya ḓo lixwa nga mitengo i re nṱha . 
158. Miraḓo ya Khoro ya Masipala
Mulayotibe u ṋea mveledziso ntswa kha sekithara ya vhuendi ya tshitshavha .
106 . U vha Muraḓḓo
U pfesesa dizaini ya ṱhoḓisiso na milayo i shumaho kha ngudo nga ha mvelele na mutakalo . 
Khumbelo ya u humiselwa murahu mbadelo dza muthelo
Dziṅwe thukhitha - demathaithisi ya mushumoni i katelaho u anḓadzea kha zwinokisi
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu wavho . 
Zwino tangedzelani mapfanisi a re kha vhuthihi .
Kha vha sedze na kha thanganedzo ya thanziela dza Dokotela .
Mashudumavhi , musi hu na u konḓa ha ndambedzo ya dzinnḓu , zwine zwa ḓesa u bva kha muvhuso wa lushaka , u salela murahu ha dzinnḓu hu sala hu hulwane . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho dalela zwitshavha zwa Wit Lokasie na Knysna Heights zwe zwa kwamea vhukuma kha mililo iyi .
Mutholi a nga dzhiela ntha na u thoma thodisiso dza khumbelo yavho fhedzi musi vho rumela fomo yo dadziwaho zwavhudi na manwalo othe ane a todea .
Tsha vhuvhili , ndugiselo dza zwine vha zwi rengisa dzi kungedzelwa kha nnyi na nnyi , zwine zwa lwa na athikili ya vhu 10 . 
Ndi tshaka dzifhio dza tshibveledzwa tsha u fhedzisela tshine rabulasi a vha na dzangalelo nadzo ? 
BAT South Africa i khou ṱangana na khaedu dzi fanaho na dza dziṅwe dzikhamphani dzi rengisaho zwibveledzwa zwi ḓisaho phambano , hu na mbilaelo dzi khou ḓalaho dza mutakalo dzi livhisaho kha u fhungudzea ha volumu dza thengiso kha miṅwaha ya zwino . 
Germany ndi mubindudzi wa ndeme Afrika Tshipembe , zwi itaho uri ri sedze phanḓa kha vhushaka vhu yaho phanḓa , tshumisano na vhufarani .
thanziela ya bindu ya Dzangano
Muṱa wa Khubvumedzi wo thoma matshimbidzelwe a zwa mulayo u itela u kombetshedza Khomishinara wa Mbilo ya Mavu Khulwane uri a ṋetshedze tshelede . 
Ndangulo ya mulayo yo lengisa vhafumakadzi u swikelela kha vhuvhili ha mavu na zwiko zwa masheleni u a bveledzisa . 
Mulayotibe wa mvetomveto wo ḓiswa kha Ofisi ya Mueletshedzi wa Mulayo wa Muvhuso na Gwama ḽa Lushaka u itela u dzhielwa nṱha na thikhedzo . 
Musi ikonomi i tshi khou shuma zwavhuḓi , mbuelo dza muthelo nnzhi dzi a wanala dzi nnzhi u badela tshinyalelo dza nnyi na nnyi , fhedzi musi ikonomi i sa khou shuma zwavhuḓi , muvhuso u tea u sedza dziṅwe khetho dza nyengedzedzo u wana masheleni . 
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo .
Miṱangano ya misi na vhalanguli vhavho u itela u nweledza muvhigo wa mushumo wo itwaho na u bvisela khagala zwiimo zwa mashumele na khiraitheria ya mashumele a mushumo . 
( 2 ) Milayo na ndaela dza Buthano ḽa Lushaka zwi tea u ita uri hu vhe na -
Hu si na mphomali iyi ya ndambedzo ine ya sedza nyimele ahuna nḓila dza u dzhena dzine dza tea u dzhielwa nṱha u itela i fhungudza mutevhe wo salelaho murahu . 
Khumbulelo dzi katela khumbulelo dza khethululo na u farwa ha vhashumi tshifumakadzini nga nḓila i songo teaho , maitele o khakheaho a u tholwa ha vhashumi na u shumiswa ha maanḓa lwo kalulaho nga vhalanguli vhahulwane . 
Nga u vhea nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe na vhukoni kha mbilu ya adzhenda ya mveledziso ya Smart Africa , Afrika Tshipembe ḽi ḓo shela mulenzhe kha nyaluwo ya mabindu apo kha dzingu .
Khaḽarani ṋaledzi ni tshi sumbedza zwithu zwine na zwi shumisa kha vhudele .
Hu ḓo bviswa invoice musi vho no wana rasiti ya sambulu .
Ndi a kona u mbudziso dza tholokanyonḓivho dzo ḓisendekaho nga zwe nda vhala .
Zwi khagala uri TISA i shuma mushumo wa u endedza kha zwa u bveledza Afrika Tshipembe sa vhuyo ha muṱaṱisano wa zwa vhubindudzi vhu rangaho phanḓa , kha dzitshaka . 
Ndango ya tshiṱeidzhi
Tshipikwa tsha u angaredza
Fhethu hune sietha Afrika Tshipembe i na mafulufulu , hu na zwikhala zwo ḓalaho mafulufulu zwinzhi u mona na shango zwi ṋetshedzaho tshiṅwe na tshiṅwe u bva kha ḓirama , muzika , mitshino , vhumvumvusi ha kiḽabani na sathaya , u ya kha muzika wa West End na Broadway , muzika wa kiḽasiki , opera na balethi zwapo . 
Mafhungo a dzimbalombalo u bva afho a mbo kuvhanganywa na u khethekanywa u ya nga khethekanyo dza mishumo ya ikonomi , ine ha vha na khonadzeo dza u fana . 
Mupo wa ḽifhasi u khou dzhiwa sa une wa vha khaedu vhukuma kha mimaraga ine ya khou bvelela , i re na mitengo ya fhasi ya zwivhambadzwa na u khwaṱhisa mbekanyamaitele dza masheleni ngei USA zwi tshi khou ṋea mutsiko kha matshimbidzele a masheleni a vhubindudzi na nyaluwo ndavhelelwa .
Ngeno hu na uri zwifhaṱo na zwiṅwe zwivhumbeo zwi sa sudzulusei zwi katela zwifhaṱo zwa vhudzulo na zwi si zwa vhudzulo na zwiṅwe zwivhumbeo zwi sa sudzulusei . 
U edzisela mufhindulano vhukati ha murengi na murengisi na phambano dzi iteaho musi khonṱhiraka yo ambiwaho nga hayo i tshi khou konḓa i tshi ya phanḓa .
i ṋea dzikhasi ṱama zwidodombedzwa nga luṱingo , poswo kana email .
Kha foramu ya vhukwamani vhukati ha mabindu na Khomishini , vhurangaphanḓa ha zwa mabindu ho sumbedzisa Thirasiti ya Mabindu sa tshone tshiendedzi tshine ngatsho mabindu , nga thendelano na muvhuso , a ḓo sumbedza vhuḓifhinduleli kha zwipondwa zwa khethululo . 
Masia mahulwane a no do itelwa mushumo uyu a do katela fhala hune ha vha na zwililo zwihulwane sa mahayani kana dzibulasini , mikanoni ya dorobo ( peri-urban ) na mikhukhuni .
Mbadelo dza oridzhinaḽa dza muyani na vhuṱanzi ha mbalo kana khophi dzo sethifaiwaho dza zwenezwo kana sambula dza zwa vhuendi . 
Mvelelo dzi tea u vha dzine dza dzhiiwa sa dzi ṋekedzaho mavhala a nngwe kha nyito ya ikonomi kha sekithara i si ya tshiofisi ya halwa kha zwiṅwe zwipiḓa zwa Gauteng , zwine zwa nga shumiswa i ḓivhadza sekithara i si ya tshiofisi musi hu tshi bvelwa phanḓa . 
Mbadelo khulwane dzi katela mbadelo nga vunḓu kha thundu na tshumelo zwi tshi bva kha u vhumbiwa na u thomiwa kana u rengwa nga muvhuso ha thundu ino fana na mavu , zwifhaṱo na zwiimiswa . 
( a ) yo randelwaho kha mulayo wa lushaka ;
Ane a ḓo vha ene wa u thoma u wana 100 ndi ene o winaho .
Fomo dza khumbelo dzoṱhe dzo teaho dzi wanala u bva kha vha Tshumelo na uri dzi tea u ḓadzwa dza fhelela na , he zwa tea , dza sainwa zwone . 
U dzhenelela kha asesimennde dzi dzulelaho u ya phanḓa na pfunzo ya tsenguluso ya muhumbulo . 
U ṱuṱuwedza u bveledzwa ha mavu ho ṱanganelanaho khathihi na u shumisa mavu nga ngona nga 2005
Zwi itaho uri mudzadze a wane mbadelo :
Ndaka ya mupo
Ri a zwi ḓivha uri itshi ndi tshifhinga tshikonḓaho , fhedzi tshi ḓo fhira , ngauri ro vhamba maano a vhuṱali manzhi a u tandulula thaidzo iyi .
Vhatholi vha tea , musi vha kha zwezwo , u linganyisa zwithu zwi fanaho kha zwithu zwoṱhe zwine lingana . 
Ndi tama u dzudza hu na mulalo na u tendelalna na muṅwe na muṅwe ane a khou amba
Itshi ndi tshiimo tsha mveledziso tsho tewaho nga , vhukati ha zwiṅwe , nzulele dzi fanaho na saizi ya maraga , vhukoni ha maraga wa vhashumi na mveledziso ya maraga wa masheleni . 
Vhupo ha ḓivhavhupo ha ṱhoḓea khulwanesa ho topolwa u ya nga vhupo ha ofisi ya tshiṱiriki ya kushumele . 
Maimo aya mararu ndi a dzhango , dzingu na a lushaka . 
Zwiendedzi zwa muyani
U kwaṱhisedza ṱhonifho
U tendela vhutepe zwi ṱanganedza hafhu uri vhana nga muthihimuthihi vha ḓo vha na ṱhoḓea dzo fhambanaho nga zwifhinga zwo fhambanaho vhutshiloni havho . 
( f ) Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha na vhuḓifhinduleli
Kha Ṱhoḓisiso ya Lushaka ya Komiti dza Wadi ya 2004 / 05 ndi 32% fhedzi ya vhafhinduli vhe vha ri hu na vhuṱumani vhukati ha vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha na komiti dza wadi .
Mafhungo haya a khou shumaniwa nao nga Senthara ya Vhukati ya Ndulamiso . 
Phara nthihi pfufhi i ṱalutshedzaho zwavhuḓi manweledzo a mvelelo ya thandela .
Ndeme yo fhiwaho kha thebulu ndi ndeme ya kha ṱhiori kha phindulo ya vhukuma . 
Kha maṅwe mashango o fhambanaho maitele a khakhululo ya zwa masheleni kha muvhuso wapo a shumiswa u ya nga tshifhinga na uri a a ṱoḓiwa u itela u khwinisa tshanduko dza nyimele . 
Hezwi zwi ḓo shuma , tshifhinga tshiḓaho , zwo iswa kha mimasipala ya mahayani yoṱhe . 
DCEO : Nyanḓano ya Tshumisano ya Muvhuso na
Maṅwalo o rumelwa kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi zwi kwameaho nga thendelano na uri vha sa i vusuludze hafhu . 
U swika zwino , ho pfukiswa ḽikumedzwa ḽa thandela nga tshifhinga u itela thendelo . 
Vhashelamulenzhe vha ḓo lingiwa malugana na nḓivho yavho ya thyori na zwikili zwa phurathikhaḽa . 
Zwiṅwe vho hafhu , thandela dzo itwa sa tshipiḓa tsha mbekanyamaitele ya khasho . 
( 1 ) Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro ya Masipala a tshi fhiri miṅwaha mina sa zwe zwa sumbedziswa zwone nga mulayo wa lushaka .
Mbudziso dzi tevhelaho dzi nga thusa :
Thendelo yo tou ṅwalwaho , arali pfulo ya bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuomvumvusi yo no ṅwaliswa nga muṅwe muthuṱhanziela ya u saukanywa ya ḽaborotharivhuṱanzi ha mbadelo na referentsi .
A hu na ṱhanziela ya u khwaṱhelela ine ya ḓo ṋetshedzwa ya zwifhaṱo zwa tshitshavha nga nnḓa ha musi mbetshelwa dzo teaho dza milayo ya masipala dzo tevhedzwa . 
Madzingu oṱhe o khwaṱhisedza u shela mulenzhe ha vhatshinyi ' vha lavhelese mbalombalo dzo vhigwaho kha Tshiṱirathedzhi tsha Ndaulo na u ṱola malugana na vhatshinyi vhane vha khou shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dza mveledziso . 
Kiḽasi yoṱhe i na mugudisi vha vhala bugu dza fikishini na dzi si dza fikishini .
Nzimulo ya mathomo ndi maitele ane pulamu yo papamalaho ya gonya u bva kha muanḓadzo kana phaiphi yo vulea masia oṱhe fhasi ha lwanzhe . 
Tsheo ya ndaulo i fanela u vha ya mulayo
Hu badelwa u bva kha mbekanyamushumo yo nwaliswaho ya khombo , ho sedzwa phurothokholo
Tholokanyonḓivho i re mbudzisoṱhoḓisisi dzi no kwama vhaanewa .
Muvhuso wo wana hu na ṱhahelelo khulwane ya dzinnḓu .
U ṅwala maḽeḓere danzi na maṱuku nga muṅwalo wa u ganḓisa .
Luambo lwa Hayani ( LH ) ndi luambo lwa u thoma u wanwa nga vhagudi .
U ya nga mafhungo o waniwaho kha Sisiṱeme ya Lushaka ya Mafhungo a Dziṱhundu , vhaṱoḓavhumdzumamo vhaswa vha 62 159 vho ṅwaliswa nga 2014 ngeno vha 70 010 vho ṅwaliswa nga 2013 .
Hu na mutevhe wa thandela dzine khadzo muvhuso wa vha zhendedzi ḽi rangaho phanḓa . 
Khamera dza kha lubuvhisia dzi hone u itea uri hu vhe na u ḓigeḓa ngauri sisiṱeme dzashu dza vhutsireledzi a dzi khou pfukiwa , nga kha vhuaḓa kana vhukhakhi . 
U shumisa nḓivho ya foniki na ya mupeleṱo musi a tshi ṅwala maipfi e a si a ḓowele .
Khethekanyo hei u lusa u thusa Masipala kha u vhona uri CBP ndi tshithu tsho teaho u dzhenwa khatsho naa .
Khabinethe yo dzhiela nṱha u tholiwa ha Vho Tshediso Matona sa Mulangi Muhulwane wa Eskom SOC Ltd vha dovha vha vha muraḓo wa Bodo ya Vhalangi ya Eskom ngauri vha fara poswo kha ofisi iyi .
Tshipikwa ndi u ṋea pfufho dza sainthifiki kha dzisainthisti dza Afrika khulwane kha zwe vha swikela zwa sainthifiki na u tumbula ha ndeme na zwe vha wana . 
º Vha songo ḓadza zwifaro sa bodo dza u bika , sa izwi zwi tshi ḓo shumisa muḓagasi munzhi kha u vhilisa maḓi .
U itela u vhona vhuṱoli vhu bveledzisaho kha thandela dza kha vhupo hoṱhe , ho thomiwa ofisi dza vundu dza Yunithi ya Ndangulo ya Thandela . 
Ṱhalutshedzo ya maipfi : mafanyisi , mirero maidioma luambo lwa musanda makateli
Maitele a u sedzuluswa ha mugaganyagwama zwi tshimbilelana na milayo i re khagala khathihi na khaḽenda yo khetheaho hu u itela u tendela u sedzuluswa ho fhelelaho nga dzikomiti na komiti ṱhukhu u itela u tshimbidza khanedzano i no fhisa . 
Mveledziso ya zwiko zwa madi manzhi zwine zwa vha vha hone zwifhingani zwi daho .
Ṅwalani uri hu bvelela mini magumoni a tshiṱori tshaṋu hafha .
( 11 ) Mukhomishinari a nga bviswa ofisini fhedzi -
Hune zwa konadzea , u thomiwa ha miri zwi nga ṱanganywa kha nyolo ya mbonalo ya mavu . 
Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vha a zwi ḓivha uri zwiṅwe zwa zwo bulwaho zwo no ḓi thoṅwa ; fhedzi ri a tenda uri arali zwa itwa nga tshumisano zwi ḓo kona u vha na vhuleme nahone zwa thusa kha u lwisa vhutshinyi .
U xelelwa nga mbuelo kha vhudzulo uvhu zwo vha zwihulwane vhukuma .
Nga u fhungudza vhuimo na mbadelo ya tshikolodo tsha nnyi na nnyi , ro engedza tshivhalo tsha zwine a vha nazwo kha u zwi shumisa kha mbekanyamaitele dza tshitshavha na u fhungudza lwa tshoṱhe mbadelo dza tshikolodo kha vhumatshelo . 
Mbono i shumaho zwiamba mbono nga kha tshipholisa na maṅwe mazhendedzi ane mushumo wao muhulwane wa vha wa u linda vhupo . 
3.3.1 Nḓlila ine zwibveledzwa zwa ṱumekanywa ngayo kha sekele ya vhege mbili
" Musi giridi ya fulufulu ya shango i tshi khou bvela phanḓa na u kokodza nga tshifhinga tshi konḓaho , u lwisa hashu ha u wana thandululo ya hezwi zwi katela u bveledza megawathi dza 300 dza fulufulu ḽo bikululwaho nga 2020 .
U vhofha mapala a si na mutsiko zwi do vha nga tshiimo tsha u ṱanganyisa matheriala a mufuku khathihi na hafu ya bege ya semennde . 
Mapfanisi a tshiitwa , tsumbo , Vhangani o i raha bola , Ngodiseni o vhu ḽa vhuswa .
Tshivhalo tsha zwishumiswa zwi khou shumiswa kha u swikelela ndivho dzi ṱuṱuwedzaho u badeliswa hu re nṱha ha ikonomi . 
1.3 . Indaba yo ṱuṱuwedzwa nga Bindudzani Afrika ine ya vha luvhanḓe lwa vharangaphanḓa vha mabindu na vhabindudzi u itela u vhuelwa na u wana vhuṱanzi na zwikhala Afrika .
Thaidzo ya u shumisa mathemo a Europe kha nyimele ya Afrika zwo vhewa khagala mathomoni , sa izwi vhaḓivhi vhanzhi kupfesesele kwavho nga ha " vhuloi " ku tshi kanganyisa -zwihulwane kha mvelele dzine dza fhambana , zwine zwa ita uri hu vhe na mihumbulo yo fhambanaho .
1 . Vhalani ndaela nga vhuronwane . 2 .
Sa tshipiḓa tsha u thusa dziSMME na dzikoporasi uri dzi wane ndambedzo ya masheleni , Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Thengiselo ya Mabindu a Vharema i re fhasi ha Muhasho wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku yo tikedza mabindu a 376 he ha shumiswa R95 miḽioni .
Zwishumiswa zwoṱhe zwa vhomakone , zwishumiswa zwa vhuarelo na zwiṅwe zwithu zwi shumiswaho zwo endedzwa nga miraḓo ya thimu . 
Muofisiri muhulwane wa zwa dzikhetho a nga tendela zwa u ganḓisa , u bveledza kana nḓisedzo ya zwa u khetha kana matheriaḽa wa khetho muṅwe na muṅwe kana matheriaḽa wa khetho . 
Nga murahu ha huṅwe u sedzulusa ha sisteme ho dzhiwa tsheo ya u shumisa haḓiwee ya khomphyutha u itela sisteme ya didzhithala . 
U khwaṱhisedza uri u ṅwaliswa ha u ranga ha zwileludzi zwiswa na tshanduko kana nyengedzedzo ya zwileludzi zwi re hone hu a itiwa . 
Ngona ye ya shumiswa kha tsumbanḓila iyi i ḓisima kha mutheo wa tshaka mbili dza mafhungo a vhuṱumani .
Ṱhanziela ya U shuma ya Nḓowetshumo i tea u waniwa arali mutshelo u tshi khou tea u shumiswa kha maṅwe mashumele . 
Ndaulo zwa zwino i khou lavhelesa kha u tandulula mafhungo nga u pfumbudzo na mushumo wa u fhaṱa vhukoni . 
MUSHUMO WA 3 : MULINGO WA VHUKATI HA ṄWAHA
U dzhiela nṱha maanḓa aya , zwiimiswa zwi nga sa World Bank zwo tikedza u ṋekedzwa ha vhugudisi kha mahosi a sialala nga ha mulayo wa ndeme na maitele a ADR .
Ndi vhuṱumami thwii vhukati ha muṱa , tshitshavha na tshumelo dza zwa mutakalo nahone zwi isa vhathuni mulaedza wa kutshilele ku re na mutakalo . 
Modulu uyu wo ṅwalwa nga EISA
Sa izwi mbuelo dza mushumo dzo anda , mbuelo dza u sa shuma ndi ṱhukhu , na mbadelo dza u shaya mushumo ndi nnzhi , ndinganyiso ine ya livhisa zwihulwane kha vhathu vha shumaho i topolwa zwo leluwa , u humbulelwa na u sa mangadza . 
Notzi dzi tevhelaho a dzo ngo randelwa . 
O dovha a sumbedza uri u gireidiwa hu ḓo swikelwa mutheo wa kuholele kwa mutholiwa . 
Mutakalo wa zwa masheleni wa masipala u a takadza , hu na khwiniso i vhonalaho kha u wana murahu zwikolodo zwine zwa sa vhe zwavhuḓi . 
Zwiṱuṱuwedzi zwa maraga , naho zwo ralo , a zwo ngo fhungudzwa nga u dzhenelela ha muvhuso . 
Tshifhinga tsho vhewaho u khwaṱhisedza ḽiṅwalo ḽa u fara ndi datumu i tevhelaho ya khothe . 
Uṅwalisa fhethu ha vhudzulo ha vhaaluwa
Ṱhoḓea dza ndeme kha u sika maitele a u guda o dzudzanyelaho a shandukaho a nga nḓila i tevhelaho : 
Vha ṅwale maambiwa a muṱangano , ane a sumbedza :
Hu ḓo vha na ṱhahelelo ya khonadzeo ya u dzhenela ha vhafumakadzi na u vha vharangaphanda .
Mbuelo yo phuroreithiwa
BNC iyi ya ṅwaha nga ṅwaha ya Vharangaphanḓa vha Shango yo thomiwa mahoḽa u itela u alusa tshiimo tsha Khomishini ya Tshoṱhe ya Ṱhanganelano u itela Nyanḓano na Khomishini ya Tshoṱhe ya Ṱhanganelano ya Nyanḓano kha Vhupileli na Tsireledzo .
Zwe ra tou sedzesa khazwo kha pfunzo zwi khou vhonala .
6.12 U ṋetshedza ṱhalutshedzo ya mulayo wa u ṱuṱuwedza tshumisano kha DHA na u kovhekana nḓivho nga u kona u shandukisea musi vha tshi khou vhea vhashumi kha maṅwe masia ane vha nga vha vhe na vhukoni khao kana vha nga kona u wana vhukoni nga tshifhinga tsho fanelaho .
Miraḓo yo ita khumbelo kha Khothe ya Khaṱhululo ye ya wana uri mukhomishinari o shumisa tsheo yawe nga nḓila yo yone . 
Mbekanyamushumo i ita tshiṱuṱuwedzi tsha ikonomi kha vhadzulapo u itela u fhungudza malaṱwa a miḓini yavho , na u ṱanganedza dziṅwe nḓila u tou fana na mbuyedzedzamalaṱwa na tsinisamalaṱwa . 
Mbambadzo kha zwisumbedzi zwa zwitshilaho izwi zwi nga fhasi a mulayo wa vhutevheli mukene u itela u sa dzhenisa khomboni hafhu matshilo azwo na u ri zwi fanela u tendelwa kha nyimele dzo khetheaho . 
Zwo ḓi ralo , zwilonda zwa tshifhinga tsho fhelaho a zwi athu fola . 
Ho tendelaniwa , naho zwo ralo , uri Muhasho u nga ṋetshedza khonadzeo ya u shandukisa u ḓadza poswo dza ndeme dzi songo ḓadzwaho tenda dza vha dzo dzula kha mutheo wo fhungudzwaho . 
Ri khou dovha ra dzhiela nzhele uri ri ṱuṱuwedza hani vhatholi vhoṱhe kha u ṋetshedza kushumele kwo teaho kwa u notha kha vhashumi vhavho , sa tshipiḓa tsha khakhululo dzo ṱanḓavhuwaho dza tsireledzo ya matshilisano . 
Zwenezwi tshi shuma sa ngafhadzo ya tshishumiswa tsha u pulana kha masia mararu a muvhuso . 
U thetshelesa nganetshelo nga dzangalelo , a ola zwifanyiso u sumbedza u pfesesa .
Mulanga na Nndinde vho ngalangala .
Kha vha ite khbumbelo ya phemithi kha Muṅwalisi wa Zwi tshilaho zwo Shandukiswaho lwa Dhzenethiki Zwi tshilaho zwine zwa Shandukiswa lwa Dzhenethiki ( GMO ) .
Vhupo vhune mushumo wa katela khonadzeo ya khombo ya u kambiwa nga khemikhala kana vhutsi , ṋowa , zwikhokhonono kana u luṅwa nga buvhi kha zwenezwo zwivhangakhombo , ngudo ya thusothanzi i fanela u ṱanḓavhudzwa nga nḓila yone hu na vhukwamani na dzangano kana muthu a re na ndalukano
Ho no fheliswa ṱhanganyelo ya mabakete a 25 091 u swika zwino na uri ho sala mabakete a 27 147 ane a khou tea u fhedziswa .
Nyambedzano dzi tea u sumbedza uri u inthaviwa zwi nga thusa u wana vhungomu ha vhukomu ha nyimele , thaidzo , maitele , kutshilele , sisiṱeme na zwithu zwa ndeme .
Bammbiri ḽa mulandu a ḽo ngo bula zwa mbetshelwa dza tshigwevho tsha fhasisa dzo bulwaho afho nṱha . 
Muane wa
buvhi ḽa Afrika ḽi no ḓivhiwa nga maanḓa Kha ri vhale ḽi no pfi Anansi .
Maḓuvha a tsengo ya beiḽi
Ro namela kharoseḽe ya ____________________________________ .
Milayo iyi i dodombedza redzhisiṱeresheni na maitele a u ṋea dziḽaisentsi kha vhafari vha ḽaisentsi na vhaitakhumbelo na mbadelo dzo teaho dza u wana ḽaisentsi . 
Zwibviswa kha ṱhoḓisiso kana kha luṱa lwa ṱhoḓisiso ya thandela ya ngomu , zwi ṱanganedzwa sa zwo shumiswaho musi zwo shumiswa . 
Fhedziha , vharema na maAfrika nga n maanḓa , vha langa phesenthe dzi re fhasi ha ṱhanu Kha hei sekithara .
U ita na u dzhenelela kha ṱhoḓisiso ya vhuongi . 
Kha vha ṱalutshedze zwiṱalusi zwi no fhambanya khethekanyo dza zwithu . 
Vha tea u ita khumbelo kha Khoro ya u vusuludza u ṅwalisa , vha ite nga u ralo miṅwedzi miraru phanḓa ha musi u ḓi ṅwalisa havho hutshi fhela .
Vha ḓo lafha mulwadze nga lushaka lufhio lwa tshidzidzivhadzi , nahone ndi ngani ? 
U shumisa thai na luambo lwa musanda
6 . Miṱangano ya ṅwaha nga ṅwaha ya Tshikwama tsha Masheleni Dzitshaka ( IMF ) na Bannga ya Ḽifhasi
Ndongazwiga na mupeleṱo : Phetheni dza mupeleṱo ; akhironimi .
Arali tsheo yo dzhiiwa kha tsedzuluso ya khaṱhululo kana ya mulayo , memorandamu u yaho kha mudzhii wa tsheo na mbuno dza tsheo zwi ḓo vha zwa ndeme kha ukwo kutshimbidzele .
Phara dza vhukati : Ifhani muvhali zwidodombedzwa zwo fhelelaho .
( ii ) vhusimamilayo ha vunḓḓu na khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka ; nahone
Kuitele ku kha ḓi ya phanḓa nahone a hu na tsheledemviswa yo ṱanganedzwaho kana u wanwa murahu u swika zwino . 
Phanḓa ha 1990 , ndi vhagudi vha vharema vha fhasi ha kotara vhe vha phasa maṱiriki .
Vhukoni ha u shuma kha thimu ya u shumisana ho fhelelaho . 
Mushumo wa komiti kha maitele a vhusimamilayo ndi ufhio ?
Vhagudi vha tea u phasa ndingo u itela u wana ṱhanziela ya vhukoni . 
Uyo mufariwa we a vha o tou humiselwa dzhele ha ngo fhindula . 
9 . Operation Phakisa , ine ndivho yayo ndi u alusa ikonomi ya maḓanzhe na dziṅwe sekithara .
Kha u ṱalusa thaidzo , masipala u dzhiela nṱha mihumbulo ya vhathu nga ha thaidzo na ṱhoḓea dzavho , mbuno khathihi na mbalombalo . 
Kha nzulele iyi , tshumisano i ḓo tikedza phoḽisi , maitele na kushumele ku re na ndivho ya u : 
Mbambedzo
Murengisi o ṋewaho maanḓa u ḓo ṱoḓa thendelano ya u hira na u tsheka uri tshelede ya u rennda i a pfesesea kha tshifhaṱo . 
Minisiṱa wa Vhudavhidzani Vho Ayanda Dlodlo vha ḓo imela muvhuso wa Afrika Tshipembe kha mbulungo ine ya ḓo vha hone nga Mugivhela wa ḽa 24 Fulwi 2017 .
Kha vha wane fomo kha website ya Muhasho wa Pfunzo .
A ḓivhiwa sa manyoro a si oganiki .
Dzina ḽa murambwa I nga dzhenisa na PYM ( phindulo ya murambwa )
Afidaviti i tea u ombedzela dzina ḽa mufu na ḓuvha ḽa lufu .
U hu nga vhi na tshifhinga tsha u ya u lugisa zwa vhudzulo . 
U shayea ha ndondolo ya holo dza tshitshavha . 
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani
U thoma u shumisa
Nga ṅwambo wa zwenezwo , hu na nyito dza nḓowetshumo dzo fhimiwaho a ḽevele dza nṱha dza u sa ḓiimisa na vhushai . 
U dovholola , u dzudzanya , u vhalulula na u ṋekedza
Ndi a mu fhululedza ngomu mbiluni yanga ngauri ndi zwavhuḓi musi tshumelo itshi ḓiswa vhathuni vhashu . 
U vhala hu tshi i wa phanḓa na murahu nga nthihi u bva kha nomboro iṅwe na iṅwe vhukati ha 0 na 100 .
Ezwi zwi sumbedza uri vhathu vhanzhi vha tholiwa nga khalaṅwaha ya holodeni dza Khushumusi u fhira tshifhinga tshiṅwe tsha ṅwaha . 
( 3 ) Musi khumbelo i tshi itiwa , Khothe ya Mulayotewa i nga bula uri Mulayotibe u nga si ḓivhadzwe kana Mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo a tshi shumi u swikela Khothe i tshi tshea kha khumbelo arali -
Naho zwo ralo , hu na vhugudisi havhuḓi ha vhaongi , tshithithisi itshi tshi nga kundiwa . 
Naho vharangaphanḓa vha tshitshavha tshapo tshiṅwe tshifhinga vha tshi imelela madzangalelo maṱuku kha tshitshavha tsho ṱanḓavhuwaho nahone tsho fhambanaho , vha tshipiḓa tsha ndeme tsha demokirasi yavhuḓi ine ya dzhenisa vhathu kha mveledziso ya vhone vhaṋe .
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha nga ṅwaha
Zwipikwa zwa u ḓadza madzulo ḓuvha na ḓuvha zwo lavhelesa tshumelo ya vhureili ha mabufho ho anganyelwa nga nḓila i tevhelaho : 
Miraḓo ya nyanḓadzamafhungo i khou rambiwa u vha tshipiḓa tsha muṱangano na u vhiga mvelelo . 
Nga Shundunthule 2006 CBP yo katelwa sa tshipiḓa tsha khombe khombe tsha kharikhuḽamuine Komiti dza Wadi dza tea u pfuka khatsho kha Afrika Tshipembe ḽoṱhe .
U vhala wo tou fombe
5.2 u swikela zwino , DHA , madzangano a vhashumi kha thendelano iyi , miraḓo yavho na vhashumi vha DHA , zwo engedzwa na nga u kombetshedzea havho nga milayo yo ḓoweleaho vha fanela :
Zwo vha zwo livhiswa , u ya phanḓa , kha u shela mulenzhe zwihulwane kha u pfumedzanya lushaka . 
Mulayotewa u amba uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha na pfanelo ya u vha kha mupo une u si vhaise mutakalo wavho kana vhuvha havho .
1.3 Muya wa vhufarani wo dziaho vhukati ha muvhuso na tshitshavha tsha vhoramabindu nga musi wa sesheni ya WEFA wo vha u wavhuḓi vhukuma .
Kha hoyu muengedzo ' vhusimamilayo ' zwi amba Buthano ḽa Lushaka kana vhusimamilayo vhuṅwe na vhuṅwe ha vunḓu .
Nḓowetshumo ya dzifiḽimu dzapo yo aluwa na u ṱanganedzwa nga dzitshaka . 
Ndi zwa ndeme uri mushumo u vhe na vhuṱanzi . 
Mugego wo teaho u katela aḽumini saḽifeithi , miṋo ya feriki na ḽaimi . 
Pulani iyi yo ṱanganelana nahone ndi maano a lushaka a sisitematiki ane ndivho yawo ndi u lwa na khethululo nahone a fhaṱa Afrika Tshipembe ḽa vhukuma ḽa dimokirasi ḽi si na khethululo nga muvhala na mbeu .
Thikhedzo ya masheleni i ḓo sudzuluwa ya bva kha kuitele ku re hone zwino ku no ombedzela sabusidi dzi no fana kwakwakwa , ha vho sedza ndinganyiso ya zwiimiswa zwa zwa matshilisano , yo tiwa sa phesenthedzhi ya gemofulu ḽa tshelede ya thandela . 
Khonadzeo ya ngudo i khwaṱhisedza ṱhoḓea ya tshumelo na nzudzanyo ya tshiṱirathedzhi na zwipikwa zwo angaredzwaho zwa muhasho kana tshiimiswa . 
Mutambo wo vha u nzudzanyo ya mutambo wa Ḽigi ya Bola ya milenzhe ya Phrimiya . 
Ngamurahu ha musi Muofisiri wa Mafhungo o no dzhia tsheo ya khumbelo , muiti wa khumbelo u tea u ḓivhadzwa ngaha tsheo iyo nga nḓila ye muiti wa khumbelo a humbelwa u ḓivhadzwa ngayo .
Maitele a u renga 2 400 megawatsi ya mveledziso ya gese ntswa a ḓo thoma kha kotare ya u thoma ya ṅwaha muswa wa muvhalelano .
Kha sekhithara mbili , dzine dza vha , tshumelo dza mbambadzo na dza masheleni , mushumo muswa wo rekhodiwa . 
U ṱanganedza maambiwa a muṱangano wo fhiraho
Naa mulindi u a ṱoliwa tshifhinga tshoṱhe nga vhathu vha re na vhukoni kana nḓivho ?
Ḓuvha ḽa Khushumusi ḽi pembelelwa u mona na ḽifhasi nga vhapfumi na vhashai , mirafho yoṱhe , vhatendi na vha si vhatendi , vha lwalaho na vho takalaho , vhaholefhali , vho bvelaho phanḓa , vho khwaṱhaho na vhaḓivheaho , nga nṱhani ha mulaedza une ḽa u hwala . 
Ri khou ya u tshutshisa hani mufumakadzi wa vhukale ha miṅwaha ya 60 ?
Zwo ralo vha nga wana nḓila dza u zwi tinya .
Kuḽoraidi ndi anoini i re hone maḓini . 
Vhalani tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshi bvaho kha ḽitambwa ni fhindule mbudziso dzi tevhelaho . 
U thomiwa ha Ndango ya Vhuendi , Khombetshedzo na Mbekanyamushumo dza Ndangulo zwi katelaho : 
luambo lwa hayani ( kha hu sedzwe na luambo lwa u engedza ) - luambo lune vhagudi vha lu guda nga u lu shumisa hayani kana kha tshitshavha .
ḽifanyisi --- u vhambedza zwithu nga u shumisa maipfi ane a fanyisa tshithu na tshiṅwe , o hula sa nḓou .
Tshivhalo tsha vhashumi tshi lavhelelwa u engedzea kha tshifhinga tsha vhukati ha ṅwaha musi poswo dzi si na vhathu dzi tshi tholelwa vhathu . 
tshumelo dza mutakalo wa masipala
Amonia i nga itwa uri i vhe na okosidzheni lwa ngudo ya zwitshilaho u vha dzinaitharaithi na dzinaithereithi . 
U saukanya uhu ha ḽeveḽe ya nṱha hu maanḓafhadza mihasho na zwiimiswa u isa zwishumiswa kha makumedzwa hu na khonadzeo khulwane ya u bvelela phanḓa ha musi hu tshi dodombedzwa na u saukanya mitengo . 
Ro vha ri tshi khou lavhelela musudzuluwo kha vhuṱala , vhukati ha uho vhuṱala ho fhambanaho kha dzingu iḽo , ḽa mafhungo a khuḓano dzine dza ṱoḓa thasululo . 
Madzhisiṱiraṱa , vhane vhoṱhe vha ṱoḓa sofuthiwee iyi , a vha na nḓivho nga ha matshimbidzelwe o shumiswaho ane a dzhiiwa sa o teaho a sofuthiwee . 
Ndi miṅwedzi ifhio ye ya vha na tshikalo tshi no lingana tsha mvula ?
Sa izwo ṱho ḓea dza zwa mutakalo dzi tshi shanduka tshifhinga tshoṱhe , ri vha humbela uri vha kwamane na Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha u wana ṱho ḓea dza zwino .
Tshivhalo tsha 2 600 MW tsha nungo dza muḓagasi u bvaho kha maḓi u ḓo wanala u bva kha Mveledziso ya Vhupo ha madzingu a Tshipembe ha Afurika .
Mabindu a vhaswa a 1 034 o wana Ndambedzo ya Gavhelo ḽa NYDA zwe zwa bveledza mishumo ya 4 343 .
Ndambedzo ya masheleni a ṱhoḓisiso kha vhupo i ḓo bva kha zwiko zwi si zwa muvhuso , naho madzhendedzi a lambedzwaho nga muvhuso a tshi khou engedzea u ya phanḓa kha sia ḽa u lambedza ho livhiswaho vhudzuloni ha mutheo wa ṱhoḓisiso . 
Vhathu vha khou humela mishumoni , vha khou bvelela , siani ḽa ikonomi na kha matshilisano . Tshivhumbeo tsha muṱa tshi khou ya phanḓa kha u vha kha tshiimo tshithihi na uri vhabebi vha tshila lwa tshifhinga tshilapfu zwi itaho uri vha kone u ṱhogomela vhana vhavho .
U shayea ha tsenguluso ya misi yoṱhe ya ṱhoḓea khulwane dza maḓi kha madamu ane a vha hone . 
Mahoro a CITES na vhalavhelesi vha khou lavhelelwa u ḓo dzhena tshoṱhe kha nyambedzano na u dovha vha ḓa na thandululo dzine dza dzine dza ḓo takula mushumo une wo no vha kati nga ha mbambadzo ya flora na fauna .
Dzilafho ḽa u thivhela u pfukela ha tshitzhili u bva kha mme u ya kha ṅwana ( hu tshi katelwa dzilafho ḽa ṅwana )
Mulangadzulo na Mudzulatshidulo ,
79 . U ṋea thendelo kha Milayotibe
Khoniferentsi yo dovha ya tendelana kha uri Mekhenizimu wa Ḽifhasi u bve kha Tshikwama tsha Dzitshaka tsha Mveledziso ya Vhulimi ngei Rome u ye Bonn fhasi ha vhuṅwaleli ha UNCCD .
A vha sumbedzi vha vhathu vha tshi zwino-zwino nga nḓila ḓe . 
U shuma na / nga mafhungo : Tshivhumbeo tsha fhungo ; tshaka dza mafhungo ; tshipitshi tsho livhaho na tsho vhigwaho ; zwivhumbeo zwa mbudziso ; u bvisela muhumbulo khagala
Kuitele ukwu ndi kwa u tendela uri hu vhe na vhuḓilangi vhukene u itela uri zwikolo na zwitshavha zwi ḓe na zwiṱirathedzhi zwine zwa nga tea nyimele dzazwo khwine .
Vhaṱaleli vhe vha vha vho no vha nga ngomu afho tshitediamu vho vha vha sa khou tenda zwavhuḓi u bviselwa nnḓa musi thikhithi dzo no fhela u rengiswa ngauri vho vha vha tshi khou lavhelela u dzi wana henefho ngomu fhethu ha mutambo . 
Mafhungo , mihumbulo na vhupfiwa ho bviselwaho khagala kha saithi heyi a zwi tei u dzhiwa sa ngeletshedzo ya phurofeshinaḽa kana muhumbulo wa tshiofisi wa Muhasho wa zwa Muno kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mulayo zwi tshi elana na mafhungo , mihumbulo kana vhupfiwa ho bviselwaho khagala kha webusaithi heyi . 
Ofisi thendeleki ndi goloi dzo shomedzwaho nga thekhinoḽodzhi uri hu konwe u itwa mbilo dza mavu dzisaithini .
Nnḓu ya vhaeni ina tshikhala tshi ne tsha kona u ṱanganedza phera tharu dza vhaeni kha tshitizi ya u thoma . 
Mufariwa o dzhia tshipiḓa tsha ngilasi a ṱhavha muṅwe mufariwa ngae kha ṱhoho . 
Ni nga vhona doḽifini phingwini shaka na khovhevhimbi .
Komiti dza Wadi dzi tea u vhona uri mihumbulo ine vha ṱoḓa ndi vhudzheneleli ha vhukuma kana ḽi tou vha dzulo ḽa u vhiga murahu .
C Tshikoupu tsha ṱhoḓisiso
U gonya ha pH na tshikalo tsha oksidzheni zwi ṱuṱuwedza u vhumbiwa ha haiḓrookhisaidi , khaboneithi dza tsimbi na zwiṅwe zwikheṱhisi zwa tsimbi . 
Kha vha kwame Muhasho wa Zwiko zwa Minerala u ḓivha ngaha mbadelo .
U ita mvetomveto ya u thoma
( ( U nanga zwi tshi bva kha zwiṱori zwa sialala/ zwa eṋe muṋe/ zwiṱori zwa vhutshiloni ha vhukuma/ zwa fikishini ya ḓivhazwakale )
ṱuṱuwedza vhaṅwe u badela mbadelo na mithelo yavho
Mulayo u re hone zwino u nga wo ḓisendeka kha u haṱula zwa maanḓa a vhuloi na zwa u bvumba , hu si na ṱhalutshedzo i ne ya pfala ya u ita zwenezwo .
Milayo iyi a i vhonali na zwenezwo misi yoṱhe nahone i nga vha hone nga murahu . 
Tsumbo dza zwithu zwi sa katelwi , zwine GEMS ya sa badele , zwi katelwa :
Arali vha nga ri ponda roṱhe hafha vha ḓo sala vhe khosi ya nnyi ?
dzina ḽa shango ḽine ḽa ḓo dalelwa
( a ) ṱhoḓea ya u tevhedza mitheo yo teaho ya mithelo .
Zwiimiswa zwi ḓo nga murahu ha tshifhinga tshilapfu na uri u ya nga zwo sedzwaho zwi ḓo iswa kha zwifhaṱo zwa SAPS na u thivhelwa nga zwiimiswa zwo teaho mushumo . 
11.1 Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u fhululedza Vho Emmanuel Macron , Muphuresidennde o khethwaho wa Republic ya France , zwi tshi tevhela gundo ḽavho ḽa 7 Shundunthule 2017 ḽa khetho dza vhuphuresidennde ha France .
4.1 . Khabinethe yo themendela u tholiwa hafhu ha miraḓo ya 15 na mudzulatshidulo wa Bodo ya Zhendedzi ḽa Tshikhalani ya Lushaka lwa Afurika Tshipembe .
na miṅwaha ya 18 na u fhira
Vha ṱanganedzaho mafhungo / vhathetshelesi / vhavhali na ndivho U vhala ho lugiselwaho na hu so ngo lugiselwaho ( U vhalela nṱha )
Mitengo ya khuhu dzo firiziwaho naho zwo ralo yo gonya nga luvhilo luhulwane nga maanḓa u fhirisa ya khuhu dza fureshe . 
Nga u pfufhifhadza , vho vhudzisa mbudziso yo khakheaho vha dzhena kha tsenguluso yo khakheaho . 
Ndugiso na ndondolo
Khabinethe i ṱanganedza u ṋetshedzwa ha zwishumiswa zwa mishonga ( zwe zwa ṋetshedzwa SA ) u bva kha muvhuso wa China , sa tshipiḓa tsha thendelano ya tshumisano kha zwa mutakalo vhukati ha Afurika na China , nahone zwi ḓo shela mulenzhe kha u kha u khwinisa tshiimo tsha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa zwibadela zwa muvhuso .
U lavhelesa na u bula zwivhumbeo zwo fhambanaho
( 3 ) Vhusimamilayo ha vunḓḓu , nga ḽikumedzwa ḽe ḽa tikedzwa nga khwaṱhiso ya vouthu dzi linganaho mbili tshararu ya Miraḓḓo , vhu nga bvisa Mulangavunḓḓu kha ofisi zwi tshi bva kha-
Ahuna thendelo u thoma kha metal base partial dentures
U pulana , u ita mvetomveto na u khwinisa tshibveledzwa , u sedza kha u khwinisa mupeleṱo , zwifhinga na u ṱanganya mafhungo a vha pharagirafu dzi tevhekanaho
1.1 . Khabinethe yo fhululedza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo , ṱhoho dza zwikolo , vhadededzi na vhagudiswa kha u fhedza Milingo ya Ṱhanziela ya Nṱha ya 2013 zwavhuḓi .
Ngudo dza zwino , zwenezwo , dzi nga vha dzi songo doba data yoṱhe yo teaho u bvisela khagala khonadzeo ya u tshipa na u vhulaha kha milandu ya mabulayo a vhafumakadzi . 
Ndi ḓe na bola ine ra ḓo tamba ngayo .
U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
Hedzi mbekanyamushumo dzi tshimbidza na u bveledza pulane dza ndeme dza muhasho , ho sedzeswa kha u ṱanganyiswa u ya nga vhuphara na vhunavha ha mbekanyamaitele na pulane dza sekhithara . 
107. U ana kana u sumbedza u ḓiana
Maanḓa a mulayo
u andisa mulalo , vhutsireledzi na vhudziki na u tshimbidza nyanḓano na mvelaphanḓa Afurika
Dzi tea u thusa mamaga a Afrika Tshipembe uri a kone u bvelela kha ḽifhasi ḽoṱhe na uri zwibveledzwa zwavho zwi swike vhathuni .
Vha tea u ḓiṅwalisa hu songo fhela maḓuvha a 60 tshe vha holelwa .
Kha miṅwedzi i si gathi yo fhiraho fulofulu ḽashu ḽa u kungedzela mapholisa a marizeve ḽo thusa u khwinisa u vhonala ha mapholisa ashu u mona na vundu nahone zwenezwo zwa fhungudza lu mangadzaho zwiwo zwa vhugevhenga vhuṱuku . 
Ri nga dzhena ka iṅwe tshumisano na u bveledza nga tshifhinga tsho teaho na zwipikwa zwa u fhungudza thaidzo iyi . 
Naho , vhukati havho hu na vhanna vha songo ṱanganedza masendelele a vhutshilotshedza . 
U itela u tevhedza maitele a nṱhesa a kuvhusele kwa khamphani , tshiimiswa tshi tea u fusha zwilinganyo na ndavhelelo dzo bveledzwaho nga milayo yoṱhe yo teaho kha muvhuso wapo . 
tshifhinga tsha mvusuludzo ndi 1 Tshimedzi u swika 30 Nyendavhusiku .
Vhashumi vha dovha vha ṱuṱuwedzwa uri vha ḓiṅwalise kha GEMS kha nyimele dzine vha vha vha sa athu u ḓiṅwalisa kha tshikimu tsha dzilafho . 
Arali lushaka lwa tshimela lu siho kha thebulu , vha ḓise khumbelo uri tshi ḓivhadzwe khathihi na ḽiṅwalo ḽa u ombedzela kha Muṅwalisi wa Pfanelo dza Vhaṱavhi vha Zwimela .
Vha ḓo lavhelesa na u langa kuitele zwa zwibviswa , nyito dza vhalwadze na maga a ndeme u ya nga ha phimo dza kushumele . 
Sundowns yo dzhena muṱalani wa tshinwe tshigwada tsha Afrika Tshipembe , Orlando Pirates tshe tsha wina Vhugwena na Tshigwada tsha Nṱha tsha Afrika nga 1995 he vha wana ṋaledzi ya u thoma ya shango kha muṱaṱisano uyu .
U vhiga kha dzikilaente
Hu vha na u tswukuluwa ha phaiphi ṱhukhu dza u fema mafhafhuni , dzine dza vhidzwa , u pfi nḓila dza muya ( airways ) .
U itela ndivho dza iyi Gaidi , ri khou sumbedzesa khakhathi dzine dza bvelela kha vhafumakadzi ngauri ndi zwone zwo ḓoweleaho .
Muhasho wa zwa Muno u ḓo bvela phanḓa u bveledza Visa dza u Dzhena dzi na Tshivhalo dza tshifhinga tshilapfu kha vhadali vha tshifhinga tshoṱhe .
Khethekanyo ya 3 ( 2 ) i sumbedzisa zwi khagala uri zwiṱaluli izwi zwi katela fhedzi a zwi gumi kha :
Mushumo wa muhasho u ongolowaho fhedzi wo ri fombe kha zwine wa kho ita zwa u khaṱhisa vhukoni ha tshiimiswa , nga u vhea tshivhumbeo tshi khwaṱhisaho mavhusele a ṱhanganelo kha sia ḽa u thivhela vhufhura , ndangulo ya khombo na odithi ya ngomu , zwo thoma u badela mbuelo . 
2 . Ndangulo ndi mini ?
Ndaulo nga ndingo ya masiandaitwa na sisiteme ya khethekanyo ya thendelo ya u kwamea , fhedziha , zwi tea u ṱanganyiswa na sisiteme ya khethekanyo ya zwiko , hune zwa vha zwo tea . 
U lima kha ndunduma : ngona ya vhulimi iyi ya u lima u mona na mutalo wa ndunduma ya bama i dzhiela nzhele zwiitisi zwi fanaho vhuwa ha bama na takula mavu u mona na bama . 
Nṋe ndi na mashudu .
3.1 Muhanga wa Kushumele kwa Mulayo
Hu na thekhinoḽodzhi dzo khwiniseaho dzo kumedzwaho dzine dza ḓo dzheniswa kha Smart City , tshivhalo tshihulwane tsha vhabindudzi tshi ḓo kungea tsha ḓa kha vundu . 
U fhedza u khethekanywa ha tshifhinga tsho fhelaho , phambano na u thoma tshitshavha tsho ḓḓitikaho nga maitele a demokirasi , vhulamukanyi ha tshitshavha na pfanelo dza vhuthu dza mutheo ;
U ṱanganedza thandela ya rathandela , arali kha kuhumbulele kwa mutholi , i sa ṋetshedzi khombo iṅwe na iṅwe ya makwevho i sa ṱanganedzei , na uri fhedzi arali rathandela : 
Zwikolo zwa 380 zwo wana vhuṱumanyi nga kha Universal Service Obligations i kombetshedzwaho nga Ndangulo yo Ḓiimisaho ya Vhudavhidzani ya Afrika Tshipembe .
Mulangadzulo wa u thoma wa Phalamennde ya dimokirasi , Dokotela Vho Frene Ginwala , vho dzudzanya uri vharangaphanḓa vha mahoro maṱuku vha fanela u vha na madzulo a bannga dza phanḓa , u itela uri vhakhethi vhoṱhe vha kone u vhona mahoro e vha a nanga .
Vhaofisiri vha NCOP
Thandela i ṋetshedza zwikhala u shandukisa kulangulele kwa vhalwadze vha muhumbulo kha zwileludzi zwo khetheaho , hu na u shela mulenzhe ha muṱa na tshitshavha kha u wana mvelelo dza u vha khwine . 
U guma kha R7 004 nga muṱa nga ṅwaha
Fhasi ha mulayo u re hone zwino phambano u bva kha zwitandadi zwa u thola yo tendelwa nga kuitele kwa vhulanguli kwa u sa katelwa kana nga u bviswa ha zwitandadi nga ezwo zwi wanalaho kha maga a u tshimbidza muholo . 
Mbekanyamushumo ya Mutakalo wa Vhomme yo livhiswa kha u thusa , u funza na u tikedza vhafumakadzi kha u thivhela khentsa ya mbumbelo , u fhiriswa ha tshitzhili u bva kha mme u ya kha ṅwana khathihi na u ḓihwala ha thangana ya murole . 
U ṋea ṱhalutshedzo yo khwaṱhaho
Khumbelo dza vhuimo uvhu dzi rea u rumelwa kha : 
Samithi yo lavhelelwa u sedza nyimele ya polotiki na tsireledzo kha dzingu ḽa SADC , zwihulusa ho sedzeswa nyimele ya Muvhuso wa Lesotho .
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha tshirendo , mitaladzi ( vese ) , maipfi , ndima ( zwitanza )
Arali vha bvisa muunḓiwa , GEMS i ḓo vha fha garaṱa ntswa ya vhuraḓo .
Ndi zwa ndeme u pfesesa uri ṱhoḓea heyi ya masheleni i hone zwi sina ndavha uri akhaunthu dza vhathu dzi khou shuma kana hai . 
209 . U thomiwa na u langiwa ha tshumelo dza zwa vhusevhi
U ita nyambedzano nga ha zwidodombedzwa zwo khetheaho zwa tshibveledzwa
Thebuḽu 17 : Tshaka dza thuso kha u shuma
Mbilaelo nga ha ndeme ya tshelede ine ya khou shuma zwino ro dzi dzhiela nnṱha .
Fhedziha , naho mbilo yo haniwa , ramishonga o swikelela tshipikwa tshihulwane . 
Themo ya 2 Gireidi ya 2
Zwi tevhelaho zwi nga swikisa kha phungudzo kha tshivhalo tsha malaṱwa o bviswaho : 
Zwo sedzwaho nga tshiimiswa zwa tshiṱirathedzhi ndi zwa u lambedza u vhorakhonṱhiraka vha zwa u fhaṱa kha nḓowetshumo ya zwa dzinnḓu , nga maanḓa dza mutikedzelo , nnḓu dzi swikelelaho na themamveledziso dzi elanaho dza tshitshavha . 
Fokhasi ya Muhasho i kha u thivhela ndovhololo ya tshikolodo na uri zwo ralo maitele a phaiphiledzi o no ḓi thomiwa u vhona uri ndi vhavhuelwa vho teaho fhedzi vhane vha ṅwaliswa . 
Fuḽethe dza mitha minzhi , mveledziso ya tshigwada hu tshi katelwa yuniti dza dzina ḽithihi na yuniti dza madzina o khethekanaho . 
Phurogireme idzi dza muvhuso wa vundu nangoho dzi khou khwiṋisa vhutshilo ha vhathu vhanzhi vhe kale vha vha vha tshi tshila vho thudzelwa kule nahone vha si na fulufhelo ḽa vhutshilo ha khwiṋe . 
Batho Pele i bvisela khagala uri mihasho kha ḽeveḽe ya vundu na ya lushaka i fanela u vha na sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele ine ya katela u vhewa ha zwisumbi zwa nḓisedzo ya tshumelo na muelo wa kushumele .
Tsho shumiswa kha madzulo a Buthano ḽa Nnḓu ya Cape u bva 1854 u swika 1884 .
Zwi hune ra dzula hone , ra fema , ra ḽa , na u alusa vhana vhashu . 
Ndi nga mini mukalaha Vho Sam vho rwa tshinwi lwanzheni ?
Muano u shumisa ______________________ a tshi tshimbila .
Sisiṱeme i nga ṱanganedzwa u ya nga khonadzeo kha mudavhi , sa tsumbo , sisiṱeme ya u swaya nga mivhala yo fhambanaho i nga shumiswa u buka vhupo ha vhatikedzi vha kilaba nkene . 
Vhakwameaho ; u fana na vharangaphanḓa vha sialala , NGO , CBO na Dzangano ḽa Muvhuso Wapo ḽa Afurika Tshipembe ( SALGA ) .
o Dzi ṱhogomela mafhungo a tshiṱangani a phalamennde
Arali vha tshi khou shumisa Internet Explorer sa browser yavho
Tshenzhelo ya miṅwaha mivhili i tea u vha i kha ḽevele ya vhulavhelesi . 
gumofulu nḓoulume khulukadzi malume
Sa i zwi tshitshavha tshi tshi nga a tshi limuwi nga ṱhoḓea iyi , dzangalelo ḽa vhoṱhe ḽi i dzhia ṱhoḓea iyi i si khombekhombe . 
VHASHUMI VHA MVELEDZISO YA TSHITSHAVHA
A nga dovha hafhu a shuma sa tshihumbudzo tsha mishumo ine ya ḓo itiwa na nḓila ya u khwaṱhisedza uri yo itiwa .
Miduba yo i tshimbidzaho zwavhuḓi i fanela u vhumbiwa , na vhalangi vha fanela u ḓikumedzela kha u i ṱhogomela . 
Izwi zwi swikisa kha vhukoni ho kaleaho ha u kuvhanganya tshikolodo tshi re hone tsha vhatholi vho ṅwaliswaho vha SARS na u badelisa ndaṱiso na nzwalelo kha mbuelo dzi re hone . 
u thusa u wana thendelo ya Minisṱa ya tswikelelo ya thendelano ya u kovhekana mbuelo vhukati ha miraḓo uri i itwe ḽiṅwalo ḽa mulayo ;
Muhasho wo dovha wa vhambadza vundu nga kha u shela hawo mulenzhe ( nga kha Ndaulo ya Vhuendelamashango ya Northern Cape ) kha maṱano a mbambadzo ya zwa vhuendelamashango a dzitshakatshaka maṋa . 
Tshibveledzwa tsha mafhungo tshi re na zwa u tou vhonwa : tsumbo , tshati / thebuḽu / dayagiramu / mapa wa muhumbulo / mapa / zwifanyiso / girafu
Nga 1910 , nga u vhumbiwa ha Yuniyoni , khuvhanganyo idzi dzo mbo ḓi vha Ḽaiburari ya Phalamennde .
Zwi songo dzheniswaho kha thebulu ndi mikhwa ya thengiso u mona na ḽifhasi nga madzangano a mashango a seli a shumisanaho a elanaho na dzifeme dzi re ndangulo khulwane nga kha vhushaka ha si na ikhwithi na thengiso ya dzifeme dzi re na ndangulo khulwane dzone dziṋe . 
( ii ) u tikedza na u thusana ;
Izwi zwi ḓo khwinisa maitele a ndango , u topola fhethu hune muya na thekinoḽodzhi dza solar Photovoltaic dzi nga shumiswa sa magavhelo na hune u hudzwa ha giridi yo tsaho ha nga livhiswa hone .
Tshinyalelo ya masheleni khulwane yo vha i kha thundu dzi sa lalami , dzine dza katela zwiḽiwa , zwinwiwa na muḓagasi . 
Ndi musi vhuḓilangi ho raliho vhu tshi pfeseswa sa vhu ambaho u vha kule na muvhuso , zwine nga iṅwe nḓila ha zhendedzi ḽihulwane ḽa u thoma u shumisa . 
Zwiṅwe zwikili zwine zwa nga thusa mutshimbidzi zwi katela
Netiweke dzi kuvhanganya vhasiki vha mbekanyamaitele na mazhendedzi a shumisaho , na uri u ita ngauralo zwi engedza vhukoni vhu re hone na mafhungo . 
U ṅwala muvhigo , zwikili zwavhuḓi zwa u amba na vhudavhidzani ha u tou ṅwala . 
Mbadelo dza u kunakisa maḓi dzo engedzea zwihulwane afho hune ha vha na muṱavha na matombo manzhi . 
Mulayo uyu wa Phalamende wo voutelwa ṅwaha muṅwe na muṅwe u itela u vhona u avhelwa ha zwiko kha sia ḽi rambalalaho na kha sia ḽi gonyisaho . 
1.3 . Hezwi zwi tshimbilelana na NDP , i dzhielaho nzhele u dzhenelela tshoṱhe ha ṱhanganelo ya dzingu ḽa SADC khathihi na u vhona uri mupo na tshanduko i linganaho ya ikonomi ya khaboni -re fhasi zwi khou ya phanḓa .
Sekithara ya zwa masheleni i ṱumanya sekithara mbili dza u bveledza ṱhundu nga nyimele dza ndinganyiso kha mitengo ya zwikolodo na ndinganyiso . 
Senthara dza mutakalo dzi fanela u swikelea nahone dzi tea u ṱanganyiswa na vhuendedzi ha tshitshavha . 
Masipala i nga vhofholola kana u ṋetshedza vhukalandeme ho fhungudzwaho kha dziṅwe khethekanyo dzo tiwaho dza vhaṋe nga u shumisa , vhupo , kana vhuṋe , fhedzi hu si kha vhaṋe vha ndaka vhenevho . 
Ri losha vhoramimoḓoro vhashu kha , arali ho vha hu si nga tshumisano yavho zwi tshi ya nga u tevhedza milayo ya tsireledzo ya vhuendi dzibadani , fulo ḽashu ḽa tsireledzo ḽo vha ḽi sa ḓo bvelela . 
Naho tshiṅwe tshifhinga vho tea u lwa phanḓa ha musi vhomakone vha tshi nga tendelwa u bva kha maṅwe mashango a bvelelaho ane - naho a tshi dzhenelela kha zwiimiswa zwa masia manzhi - kanzhi vha vhonwa sa vhalambedzi kana sa vha re na nḓivho ya vhomakone . 
Arali hu muri kana nḓirivhe , zwo bviswaho a zwi athu u vha hone kha ḽi ṅwe shango zwi tshi khou rengiselwa vhathu lwa miṅwaha i fhiraho ya rathi , kana miṅwaha i fhiraho miṋa arali hu miṅwe miri .
CD kana theiphi dzi re na zwiṱori ( zwo no vhalwaho kana zwo ambiwaho ) , zwirendo , raimi , na nyimbo , tshitamba CD kana theiphi rekhoda , TV na theiphi ya video /DVD .
Tsumbakushumele dzi nga itwa nga fhungo ḽithihi , fhedzi fhungo ḽi tea u vha ḽi na zwipiḓa zwiraru . 
U bveledza maga a vhukoni o teaho u thivhela zwibviswa zwi songo themendelwaho , zwibviswa zwi songo vhuedzaho na ndozwo na zwibviswa zwi songo tevhedzaho milayo . 
saithi iyi yo rengwa nga muthu wa vhuraru hune muthu wa vhuraru u ḓo kona u shumisa Data nga nḓila ine riṋe ra kona u i shumisa ngayo sa zwe zwa sumbedzwa kha Mbekanyamaitele iyi . 
Nga vhuya vhusiku , a tshi khou ya bafurumu a pfa muungo u no hwasa u tshi ri , sssss ,
Mufarisa Mudzulatshidulo wa Khomishini ya u Puḽana ya Lushaka vhane vha vha Mufarisa Muphuresidennde wa ANC , Vho Cyril Ramaphosa na Vhaofisiri vhoṱhe vha ANC ,
Ni ita mini musi no no tshetshelela miomva ?
Mushonga wo randelwaho na matheriaḽa wa dzhekiseni
A ri nga , na u sa , imisa nḓisedzo ya tshumelo kha vhathu vhashu . 
U tamba khadi u woṱhe a khou gidima
Bodo dza phosiṱara na buḽethini zwa zwino dzo no ṱanganedzeswa sa nḓila ya tshihaḓu nahone i sa ḓuri ya u ḓivhadza vhashumi vhoṱhe nga ha vhuṱambo ha dzangano . 
2.1 . Khabinethe yo tendela milayo yo ṱanḓavhuwaho ya Muvhigo wa Manweledzo u Tswelaho nga ha Pulane Khulwane ya Vhuendi ya Lushaka 2050 ( NATMAP ) , une u tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka nahone u na maano a vhuendi a maanḓa a tevhelaho : u pulana ha tshifhinga tshilapfu na u vhea zwipikwa , u sedzesa kha tsireledzo , u fulufhedzea na u swikelelea ha vhuendi ; u sedza u fhira vhuendi vhunga vhunzhi ha zwi sa tshimbili zwavhuḓi na zwivhi zwi tshi vhangwa nga mashumisele mavhi a mavu na vhupulani ; u ṱuṱuwedza tshanduko ya mikhwa nga u shandukisa zwine ra vhonisa zwone vhuendi ha tshitshavha ; na madzhenele a vhupulani o katelaho a matshilisano na mveledziso .
Tshiimiswa tshi tea u dovha hafhu tsha tevhedza milayo i sikwaho nga masipala na miṅwe milayo i tshimbilelanaho na zwenezwo .
Ni vhona u nga hu ḓo bvelela mini tshi no tevhela tshiṱorini itshi ?
duvha ḽa mabebo a mutheli
Kha uno ṅwaha wa u pembelela miṅwaha ya 60 ya Vhuthihi ha Madokotela a vharangaphanḓa vha MaAfrika na Maindia ( Vho-AB Xuma , Vho-GM Naicker na Vho-Yusuf Dadoo ) , u pembelela miṅwaha ya 30 ya u vhulahwa ha Vho-Steve Biko , na u pembelela miṅwaha ya 20 ya madalo a uya Dakar nga vhaḓivhi vha manwalo vha Mavhuru u ṱangana na ANC , vhuvha hashu vhune ha vha vhuvha ha vhathu vho fhambananaho , na vhuḓipfi ha u vha muthu wa Afrika Tshipembe , vhu tea u ambiwa tshitshavhani tshoṱhe nga nḓila ine ya khwaṱhisa vhuthihi hashu sa lushaka .
Phesenthe ya miṱa ya vhathu vhe vha tshi tambudzwa nga nḓala yo tsa ubva kha 29,3% ya 2002 uya kha 13,4% ya 2013 .
U bva zwenezwo a hu athu u vha na khethululano kha matshudeni vhe vha ṅwalisa , a hu na mpimo yo engedzwaho kha vhathu . 
Tshivhangi / tshiitisi tsha/ ndivhisa-/ mveledzalufu
Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo , naho zwo ralo , tshi hwala khwalo dza mbilo dza tshifhingani tshiḓaho zwo ḓisendeka nga lweṱolweṱo lwo ṱanganedzwaho . 
Vhuvhili haṋu , fhedzisani mafhungo a re afho fhasi :
U shumisa thandela - u ita uri pulane ya thandela kana pulane ya u shuma i shume .
Tshishumiswa a si tsha u tou ri ndi gwama ḽi ngafhani ḽo avhelwaho fhedzi khwiṋe uri ḽo ḓisa mini na zwa ndemesa , ṱhaṅwe kha u ḽi shumisa , ro kona u shumana na u shaya mbofholowo hu ḓaho na vhushai . 
U ḓivha na u amba nga ha mulaedza na u shumisea ha zwibveledzwa zwa u tou vhonwa u tikedzaho u amba , tsumbo , nyolo dza phosiṱara na kushumisele kwa data
" Ro no ḓisa tshumelo kha vhathu vhashu , tshumelo dze dza vha dzi siho kale .
Khoniferentsi yo ṋekedza pulatifomo ya ndeme ya dibeithi maelana na masendelele a u ḓowedza . 
Vhominidzhere vha khoro vha bvisa na u ita ' Thasululo ' sa mvelelo dza muṱangano wa khoro vha kona u ḓivhadza vhaofisiri kha yuniti ya u Dzhenelela ha Tshitshavha yo ṱumanaho na Ofisi ya Tshipikara .
Pulanetshumisi ya wadi
mupondiwa o holefhala muhumbuloni
Miroho na mitshelo
Muhasho wa Muvhuso wa Mavunḓu na Muvhuso Wapo
2 . U lambedza ha Pfunzo ya Nṱha
Mishumo yo itwaho nga Muhasho wa Zwiendedzi na Dzibada ndi ya vhuṱhogwa kha mveledziso ya zwa ikonomi ya Vundu . 
Tsha vhuraru , u topola mutavha muswa wa mishumo u ṋea maanḓa maswa ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Mishumo ine ya bveledza vhudzulo , mutakalo , pfunzo , matshilo , vhumvumvusi na mvelele zwo ḓiswa zwoṱhe kha vhupo uho ho kwameaho . 
Phethishini yavho i ḓo swikiswa kha Muṅwaleli wa Phalamennde u i sedzulusa na u khwaṱhisedza uri yo luga kha tshivhumbeo na kha zwi re ngomu , u bva afho ya swikiswa kha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka kana Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu .
U itela uri mvusuludzo i khwaṱhe zwi ṱoḓa u gonya ha miholo , u gonya ha mitengo ya mikovhe , zwikolodo zwi sa ḓuri na mitengo ya dzinnḓu yo dzikaho nga maanḓa zwine zwa fhira ḽeveḽe dzi re nṱha dza u vha zwikolodoni na mimaraga ya zwa mishumo yo ḓinetelaho . 
Foramu i sumbedza vhashumisani vhoṱhe na vhuḓiimiseli ha guṱe ha vhumatshelo ha migodi kha ḽa Afurika Tshipembe , na u sika na u londota ndinganyiso yo linganelaho , vhukati ha ndeme ya ikonomi na zwa matshilisano na ndivho dza zwa mbulungelo .
U vhe iṱo kha u ela ha vhupfi , u lugisa zwiteṅwa zwa menyu na u kala mashumele a vhukoni a mbekanyamushumo . 
Fhedzi , vho amba , hu tshe na tshikhala tsha u vha khwine , nga maanḓa kha tshumelo dza vhufogisi , dza forensiki na dza yuniti dzo khetheaho , dzine dza kha ḓi vha na ṱhahalelo ya vhashumi . 
U shuma na data Magudiswa maṅwe na maṅwe o ṱhukhukanywa kha ṱhoho dza Mbalo , tsumbo , kha Tshikhala na Tshivhumbeo kha Vhuimo ha Fhasi ṱhoho nthihi i na zwivhumbeo zwa masia mavhili .
U shumisa fureme yoneyone
Dziṅwe mbadelo khulwane dzi katela mbadelo nga muvhuso kha u phulusa zwikolodo zwihulwane , u renga mikovhe kha mabindu apo na a dzitshakha ano ṋetshedza khadzimiso kha vhathu vho fhambanaho . 
U na vhukoni
NDIMA YA 6 MISHUMO
Khabinethe i ṱanganedza na u livhuwa mvelaphanḓa kha u shumiswa ha mbekanyamushumo dza ndeme dza muvhuso zwine zwa sumbedzisa vhuḓikumedzeli hashu kha u bveledzisa Afurika Tshipembe .
Mihumbulo iyi yo ḓoweleaho yo vha milayo ya ndeme ine khayo mashango a songo ḓidzhenisaho , u swika na ṋamusi , a vhea tsheo dzao na mishumo . 
MBUDZISO DZA ZWA KHETHO
Kha vha dzhenise Ḽiamba vhune ( CV ) .
Idzi ndi athikili 119 na 127 .
THEMO YA 1 ( U THOMA )
Afurika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango a re na mbalo dza nṱhesa dzi so ngo dzulisaho zwone zwi tshi kwama u kovhiwa na mbuelo kha ḽifhasi ḽoṱhe . 
Vhupo vhune ha vha hone kha Boardwalk ho khwiniswa nga u engedzwa ha tshiimiswa tsha u farela khoniferentsi tshiswa , hodela ya maimo a maṱhakheni , na tshisima tsha maḓi tsha manakanaka u engedzedza kha zwifhaṱo zwa khasino zwihulwane . 
Vhukwamani
Sa zwe vha sumbedzisa zwone , Muvhuso a u na vhuḓifhinduleli malugana na uri vha langa hani .
Ṱhoho dza Zwiimiswa zwa Chapter 9 ;
k ) Vho Dokotela Martha Mbatha ( mulanguli vha sa shumiho hone ) ; na
1 . U bveledza thempheḽeithi ya thungo hu tshi tevhedzwa u dubekanya zwithu nga ndeme yazwo
Ri fhululedza vhuḓikumedzeli hune khaho vhaofisiri vha masipala ya khou lugisela u ṱolwa uhu . 
Mbadelo dza tswikelelo dzi badelwa kha nyimele dzoṱhe dzine khumbelo ya tswikelelo ya mafhungo yo ṋetshedzwa u itela u badela tshinyalelo ya u bveledza hafhu , tshifhinga tsha u ṱoḓa na u dzudzanya , khathihi na mbadelo dza poswo .
Zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi ndi u shandukisa , u khwinisa na u nyanyula nyaluwo ya sekhithara ya vhulimi nga mveledziso ya vhurangeli ha u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Khanḓiso i ṱoḓa u ṋetshedza manweledzo na mbonalo zwa ikonomi ya ḽifhasi , ya lushaka na ya vundu . 
B Ndangulo ya zwa Vhashumi i ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha u shumiswa ha tshiṱirathedzhi tsha vhulangi ha vhashumi vha muhasho .
Hezwi zwi tevhela vhukwamani na davhi ḽone ḽiṋe na vhashelamulenzhe vho teaho . 
U ita ndovhololo
Vhaṅwe vha iti vha khumbelo vha tea u bvisa mbadelo ya khumbelo ya R35 .
3.1 . U anḓadziwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Zwikambi wa 2016 zwo tendeliwa u itela vhukwamani na tshitshavha nga vhuphara .
Tshikolo tsha nṱha tshithihi fhedzi tsho vha tshi ngei Mangaung tsho vha tshi Wadi 2 .
Ṋamusi ḽo vha ḓuvha ḽihulwane kha nṋe .
Mbuelo dza tshibveledzwa tsha ndindakhombo ya vhubindudzi dzi katela phaḓaladzonyingwa ya mushumo nahone zwa ndeme vhukuma phaḓaladzo ya masia a mbuelo . 
Hei Thendelano i sedza kha u shumisa milayo yapo u wana mulandu wa vhufhura kha vhaofisiri vha nnḓa .
Nga murahu ha u vheiwa ha thandela iyi hu na nzudzanyo dza kushumele kha khethekanyo , zwo ḓo katelwa sa tshipiḓa tsha mushumo kha zwa U Fhandekanya ha Mukatelo , hu tshimbidzwaho nga Mbekanyamushumo dza Dzinnḓu dza Lushaka kha khethekanyo . 
Ndaela ya yuniti iyi i nyanyula u bva kha ndivho ya tshiṱirathedzhi tsha Tshikwama , tshe tsha vha tshi tsha u badetshela zwikimu zwa u fhedza vhushai . 
Mufumakadzi Vho H O MAXON : Muhulisei Mulangadzulo ! [ U dzhenelela . ]
Mulayo uyu u ita mbetshelwa ya ṱhaluso ya maṅwe mavu , ndaulo ya khethekanyo ṱhukhu ya mavu eneyo na u dzudzwa ha vhathu nga u tou ralo . 
Khombo ya u leludzesa ndi ya uri mafhungo a thoma u bveledza ngoho hu si nga iṅwe nḓila . 
No ḓikhakhulula .
Ndangulo dza dzilafho na forensiki dza vhe vha vha zwiṱhavhelo zwa u tshipiwa . 
( d ) vhudavhidzani ha zwi kwamaho ene muṋe ha khakhiswa .
Mafhungo aya a ṋewa vhalangi vha tshiimiswa vha no saukanya mawanwa , arali zwi tshi konadzea , vha vhiga tshumiso ya masheleni i songo teaho kha muofisiri a re na vhuḓifhinduleli na u shumisa zwilangi zwa khwiṋe u thivhela tshumiso ya masheleni i songo teaho tshifhingani tshi ḓaho . 
Mafhungo a mavu ndi a ndeme kha mveledziso dzoṱhe dza mavu kha shango .
Zwi tevhelaho ndi mbonalo dza maanea a nganetshelo :
Mveledziso ya kutshimbidzele i khwaṱhisedza khuliso kha miraḓo ya tshitshavha nga u ṅwla mihumbulo yavho yo ṱanganelaho .
Vhuṱolamuvhalelano hu hone u itela u topola nungo , u kundelwa , na zwikhala kathihi na sengulusa vhukhakhi na vhuṱudzeṱudze na u ṋekedza mafhungo a u wana maitele kha dzangano . 
( b ) u humisela Mulayotibe murahu kha Buthano ḽa Lushaka uri u sedzuluswe hafhu malugana na u yelana hawo na Mulayotewa ;
U ṱalutshedza mushumo wa thandela : U bula zwi khagala uri mishumo i no tea u itwa nga thandela ndi ifhio .
Aya ndi maitele ane nga khao ha vhewa mvalo dzo fhambanaho kha ḽiṅwalo uri ḽi kone u vhonala sa ḽire mulayoni kha maṅwe mashango .
Mubebi wa ṅwana o neaho thendelo uri ṅwana wawe a dzhiwe a vhe wa muṅwe , u na pfanelo ya u shandula muhumbulo wawe hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋea thendelo .
Khethekanyo 152 Zwipikwa zwa Muvhuso Wapo
Vhukati ha awara ya 10:00 na ya 15:00 muthu a nga lozwa maḓi a linganaho phesenthe dza 90% nga mufhiso .
U itela uri ndavhelelo idzi dzi vhe nṱha , muthu u tea u vha na vhukoni , tshenzhelo ya kale , na zwishumiswa zwo teaho , mafhungo na zwikhala zwa u shuma . 
Hedzi ṱhoḓea dzo no vha khagala nga vhungoho ha nzudzanyo ntswa dza zwa matshilisano na ikonomi dzi re kati zwino . 
Vhudavhidzani vhu re khagala
Nga mulandu wa uri mutengo wa u tshimbidza vhukavhamabufho kha ḽa Afrika u nṱha vhukuma kha mbalotshikati ya ḽifhasi na u londota bufho musi ḽo ima fhasi , vhufhufhi na dziṅwe tshumelo , zwi nṱha , hu ṱoḓea nungo dzo ṱanganelanaho u itela u sedza kha u fhungudza mbadelo kha nḓowetshumo iyi . 
Yuniti dza kiḽiniki dza nyendelavhathu
Kha ndugiselo dza mugaganyagwama , vha dzhia tsheo ya uri vha tikedza mbekanyamushumo dza nnyi na nnyi dzifhio . 
Khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe u itela vhubindudzi
Tshiedziswa tsha CDW tshi nga kona u tandulula thaidzo dza u tshimbidza mafhungo vhukati ha vhuimo ho fhambanaho ha muvhuso ane a bvela kha vhuimo hapo .
Vha nga ṱoḓa uri wane thuso kha vhatsivhudzi vho imaho nga vhoṱhe uri vha vha thuse kha maitele aya .
Ho dzuliwa kha mavu a tshilogo
Gatebe o swikelela rekhodo ntswa ya vhanna nga u gidima awara ṱhanu na minete dza 18 .
Hezwi zwi ḓo ḓisa milayo ya tsireledzo i tendelanaho na maitele a re mulayoni a zwino nga u ṱusa mbetshelwa ya tshiṱalula kha bugu ya milayo
Hu tshi lavhelelwa tshikimu tsha ndiliso ya mupondwa Afrika Tshipembe , u dzhiela nzhele ha vhuronwane hu fanela u ṋewa kha uri ndi ngani vhapondwa vha vhugevhenga vha tshi fanela u sedzwa u thoma phanḓa ha vhaṅwe vhathu vha re na ṱhoḓea . 
Pulane dzo fhelelaho dzo vhekanywa u itela u khwaṱhisedza u shumiswa hadzo kha ṅwaha u ḓaho wa muvhalelano , zwine zwi tendela muvhuso u dzi livhanya na Muhanga wa Mashumisele a Masheleni wa Vhukati ha Ṅwaha ( MTEF ) kha u shumiswa ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe .
I dovha hafhu ya vha na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi ha mabindu a nnyi na nnyi . 
Tshumelo ndi ya mahala fhedzi ndaṱhiso na malengelenge kha mbadelo dza laisentsi zwi nga badelwa arali khumbelo yo lenga .
Ri ṱoḓa vhashumi vha muvhuso vho ḓiṋekedzaho , vha konaho nahone vha re na ndavha na thoḓea dza vhadzulapo .
Komiti i ḓo haseledza na u kumedza u dzhenelela u ya phanḓa zwitshavhani zwine zwo kwamea nga maanḓa nga gomelelo .
Muvhuso , u tshi khou shumisana na tshitshavha u khou lwisana na zwiito zwo bvaho zwine zwa khou kwashekanya zwitshavha zwashu , sa u shumiswa ha zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone .
Ndivho dzo fhelela dzi katela u shumisa zwi sa fheli , ndangulo na mveledziso ya maṱaka , u shandukiswa ha maṱaka a Muvhuso , u tsireledza maṅwe maṱaka na miri , u ṱuṱuwedzwa ha zwa maṱaka kha tshitshavha na u alusa u dzhenelela .
u ḓo thusa vhadzulapo vha siho mulayoni vha mavu a muvhuso na wa phuraivethe vhane vha shaya ngeno vha sina ndimo uri vha wane mavu a ndimo o fanelaho
Hezwi zwi amba uri ri fanela u vha na vhutanzi uri madi ha khou tambisiwa .
Ndivho ya gavhelo ndi u lifhela zwiimiswa zwa theshiari kha mbadelo dza u inga dza tshumelo dzi no yelana na u kupulelwa mbadelo dza u ḓisa tshumelo dza zwa theshiari , ho sedzwa uri Kapa Vhukovhela ḽo ṋea tshumelo vhalwadze vha no bva nnḓa ha mikano yaḽo . 
A vha ngo tea u ḓadza fomo ya u nanga khetho arali vha dzula kha khetho nthihi .
U shuma na mafhungo : mafhungo a sa konḓi , mafhungo a konḓaho
Zwikili zwa ndangulo ya zwa masheleni zwavhuḓi , zwikili zwa u vhupulani na u dzudzanya , zwikili zwa u tandulula thaidzo , zwikili zwa vhudavhidzani zwavhuḓi ( zwa u ṅwala na zwa u amba )  . 
b ) Vho Thuthukile Skweyiya ( Muthusa mudzulatshidulo na u tholwa hafhu
Sa tsumbo , arali zwivhangi zwivhili zwa lufu zwo vha na u dovholola hu fanaho na u vha zwivhangi zwo vhewa kha vhuimo ha nṱha , vhuvhili hazwo zwo wana vhuimo ha u thoma , na uri tshivhangi tshi tevhelaho tsho wana vhuimo ha vhuraru . 
Khwaṱhiswani u kovhiwa ha mafhungo kha sia ḽa u tshimbidza masheleni ane a rumelwa kha dzitshaka a tshi bva shangoni ḽashu kana a tshi ṱanganedzwa kha ḽiṅwe shango , nahone o livhiswa kha muthu , vhashumisani kana tshigwada zwine zwa nga ita midio ka u tikedza zwiito zwa vhutherorisi . 
Nḓila ya u phaḓaladza
U fhedzesa tshifhinga tshilapfu kha u vhala tshibveledzwa / bugu zwi a ḓi thithisa kha u pfesesa havhuḓi mudzedze wa nganetshelo na puloto .
Ndi na muhumbulo wa uri vha tshipiḓa tsha ndeme tsha nzhini . 
Hune ha vha na magake a mbekanyamaitele , ezwi zwi ḓo tandululwa , na masheleni na zwiṅwe zwiko zwi ḓo kuvhanganywa nga u tou ralo . 
Inthaviyu / tshibvledzwa tsha ndaela/ tsedzuluso
Ngauralo mafheleloni tshine tsha vha tsha ndeme ndi pfanelo dza u langa , hu si pfanelo dza ndaka - ndi ya nnyi kana i langulwa nga nnyi .
Muhasho u ḓo vha rumela vhurifhi vhune ha sumbedza uri vha tea u anḓadza nothisi ya khumbelo kha gurannḓa nṋa dza mafhungo .
Tshumiso ya Mulayo kha mashango ane ha ngo katelwa a zwiho mulayoni . 
Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe a i ṱanganedzi vhuḓifhinduleli malugana na dziṅwe Webusaithi dziṅwe na dziṅwe dzine dza bula u vha Webusaithi dza tshiofisi kana dzi si dza tshiofisi dza Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe . 
U dzudzanya
Iṅwe mbekanyamushumo yo vhetshelwaho nṱha ya Muhasho ndi ya Mawanwa a HIV na TB , sa zwine Minista vha kha ḓi tou bva u amba zwone . 
Vhudzheneleli ho ḓisendekaho nga tshiimiswa zwi amba :
U linganyisa
Ṋaṅwaha ro isa muvhigo washu wa shango wa vhuraru kha Maitele a u Sedzulusa Ndinganyo ya Afurika a AU , une wo ṱanganedzwa zwavhuḓi .
a ) Vho Zukile Nomvete ( u tholwa hafhu na Mudzulatshidulo ) ;
Netiweke idzi dzi fanela u sumbedzwa kha nzudzanyo ya u pulana u itela u engedza u konḓa na u khwinisa pulane ya vhukuma . 
( e ) Maadivokhethi mavhili a no khou shuma sa maadivokhethi o rumelwaho nga vha phurofesheni ya maadivokhethi , u imelela phurofesheni nga vhuḓalo , nahone vho vhewa nga Muphuresidennde ;
Vhagudisi vhane vha gudisa thero vha songo dzi gudelaho / Vhaofisi vho tholiwaho sa vhomakone kha thero dze vha si dzi gudele .
Tshivhumbeo tsha mulaedza tshi ḓo fhambana zwi tshi bva kha ndivho , tsumbo , vhurifhi vhu yaho kha gurannḓa
u rera nga ha adzhenda na mudzulatshidulo uri vha tendelane kha zwi re ngomu phanḓa ha musi vha tshi i rumela kha miraḓo .
Mihumbulo ya adzhenda i tea u waniwa kha vhadzheneli .
Vhorabulasi vhashu ndi vhashai ngauri vha rengisa zwibveledzwa zwavho sa matheriala a mutheo , zwi ṋeaho mashango o bvelelaho zwikhala zwihulwane vhukuma zwa u wana phurofiti na mishumo ya vhadzulapo vhavho . 
Kanzhi , musaukanyo mupfufhi u a itwa wa mveledzwa , nahone khaedu khulwane dzi a sumbedziswa u itela uri vha ndangulo vha ṋee muhumbulo . 
U vhambedza / livhanya na vhutshilo ha ene muṋe
Khethekanyo hedzi dzi katela vhaongi vha phurofeshinaḽa kha masia o khetheaho a fanaho na thyeetha , fhethu hune ha shumaniwa na dzikhuvhabvu , vhuimana na ICU ; vhorathekeniki vha vhainzhiniara ; vhainzhiniara na dzipharamediki . 
Ri khou ramba ndangulo uri i vhige nga ha itshi tshiteṅwa kha mivhigo yayo yoṱhe kha komiti ya potofolio , u itela u kona u tevhelela vhutevhedzi ha mbekanyamaitele iyo . 
Muvhuso wo ṱanganedza mbekanyamaitele ya zwa mutevheṱhandu masheleni ya u thivhela u wa ha ikonomi . 
u ita mugaganyagwama na kuitele kwa mulayo wapo ,
Mathomo na magumo a re na mutsindo
U khwaṱhisedza uri Thandela dza Khephithala dzi khou topolwa kha maitele a Tsedzuluso . 
Khophi mbili dza khumbelo ya u ṅwalisa khoro ya nyambedzano yo ṱanganelaho
Vhutumbuli vhuhulu , mvelaphanḓa ya thekhinoḽodzhi , na maitele a vhubveledzi a shumaho zwavhuḓisa zwi ṱoḓa u ṱanganyiswa na nyengedzedzo ya u bindudza , na mbumbululo ya sisiṱeme dzashu dza zwa pfunzo na mveledziso ya vhukoni . 
Mushumo wa u vhona uri hu na ndeme ya tshelede u tea u dzhia muvhuso wa vundu sa tshigwada tsha zwipikwa zwi teaho u thomiwa ngazwo khathihi na u shuma navho nga nḓila ya u fhaṱa nahone i tikedzaho . 
Mbekanyamaitele dza mutheo dzo dzudzana , zwiṱirakitsha zwa vhulanguli vhuhulwane zwo dzudzana . 
Kha vha ḓe nga dokhumenthe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ofisini ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe .
Afrika ḽi ḓo swikelela vhukoni haḽo ho khunyelelaho ha u bveledza fulufulu , nahone nga tshifhinga tshiḓaho tsho lavhelelwaho ḽi ḓo ṋetshedza fulufulu na kha maṅwe madzingu are na ṱhoḓea . 
Tshigwada tsho tiwaho tsho topolwa hani ?
Ene u tamba thenisi .
Miṱangano ya ṅwedzi muṅwe na muṅwe yo vha hone na mivhigo ya vhugudisi yo ṋetshedzwa sa zwe zwa ṱoḓiswa zwone . 
Mabindutshumisano a240 dzo tikedzwa nga kha Tshikimu tsha Ṱhuṱhuwedzo ya Mabindutshumisano .
Ndivho khulwane ndi u fhaṱa u pfesesana kha ndivho ya M&E , na uri zwi nga shumiwa hani .
( b ) nga u tevhedza maanḓḓa a khomishinari dza lushaka a u vhusa
Zwikili zwa vhupulani na u dzudzanya , zwikili zwa u tandulula thaidzo . 
Nga murahu ha u ḓivhonadza lushaka ulu lu engedzea ngamaanḓa kha vhunzhi halwo nahone zwi itea nga vhunzhi . 
Fhedzi lwashu ndi lwendo lwa fulufhelo na u konḓelela .
Ro pfa nga ha mbonadzo dzine vhathu vha vha nadzo nga vhone malugana na u shumiswa nga nḓila i si yone ha pfanelo dza vhathu . 
tshigwada tshipikwa / tshigwada tsho livhiswaho khatsho
Ahuna tshiwo tsha vhuḓifari vhu sa takadzi , tshine tsha tea u sedzuluswa hafhu kana u dzhielwa nṱha , tsho vhigiwaho musi wa ṅwaha une wa khou sedzuluswa . 
Zwine mugaganyagwama washu wa sedza khazwo zwi fanela u thoma tshanduko ya vhubindudzi nga u sa tinya zwithu zwa ndeme zwa muvhuso fhedzi nga u kona u tshimbidza vhubindudzi u ya kha masia aho ane a fhaṱa masheleni a matshilisano ane ra a ṱoḓa . 
MBEKANYO YA MITAMBO
Tshiteṅwa itshi a tshi kheluwi kha pfanelo ya muthu muṅwe na muṅwe ya tswikelelo ya mafhungo u ya nga theo ya mulayo ya lushaka . 
Nḓowenḓowe dza u linga masiandaitwa a ndaulo dzi ḓo tea u vha hone sa nḓila ya u ita mipimo yeneyo . 
Theo dza milayo dziṅwe dzoṱhe dzi fanela u ḓitika nga milayo , vhuḓifari na mirando iyi .
U bveledza vhuḓifhinduleli sa zhendedzi ḽi re phanḓa u ya nga Mbekanyamaitele ya Ndangulo ya Vhupo ya Afrika Tshipembe . 
A hu na vhuṱanzi ha u vhulawa ha zwitzhili na u shumiswa hafhu ha malaṱwa . 
Kha henei vhege tshitshavha na muvhuso zwi ḓo ṱangana kha u thoma foramu i fanaho na komiti ya u kovhelana ndangulo , na miṱangano ya sia u bvisela khagala khaedu na u thusana nga thandululo .
Na kha vhenevho vhashumi vhane vha kha ḓi vha na mishumo vhunzhi vha khou shuma mushumo ya tshifhinganyana na ine vha tou vhidzwa nga tshifhinga . 
ṋomboro dza ID , madzina na maḓuvha a mabebo a munna na mufumakadzi
U dzudzanya mafhungo kha tshati kana thebulu .
Khoro i tama u katela ṱhalutshedzo ya vhuḓinyanyuli uvhu u thivhela ṱhalutshedzo dzi si dzone . 
GDP ya dzingu
Mbadelo dzo khouthiwa lwo khwaṱhaho lwa tshifhinga tsho fhelelaho tsha khonṱhiraka ? 
DZIṰHOHO DZA MAFHUNGO DZA ASAINIMENTE DZO DZINGINYWAHO
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṅwalisa dzangano , vha tea u rumela zwi tevhelaho kha Muṅwalisi :
Kha sia iḽi , ri ṱanganedza u ṱharamuwo ya nḓila dza u thoma maga a ndaṱiso kha avho vha dovhololaho u ṱhasela zwikolo na vhuongelo . 
Phambano yo tanduluwa khothe . 
Ndima nga ha ikonomi i sedza kha zwibveledzwa zwapo na zwibviswa , thengiso dza nnḓa na vhushaka , khungedzelo dza zwivhambadzelwannḓa , mbekanyamaitele dza nḓowetshumo na mbambadzo ya u vhulunga . 
Kusedzele kwa u kovhelana kha u pulana na u dzudzanya dzi PGDS , IDP na NSDP ndi kwa ndeme u yak ha kusedzele kwa tshumisano na ṱhanganelano na dzangalelo nyangaredzi ḽa u khwinisa masiandaitwa a phurogireme dza muvhuso .
Maṅwalwa avho o shuma zwihulwane kha u lwa na khethululo nga muvhala , vho ṅwala zwi vhavhaho zwe wa itwa nga muvhuso wa khethululo nga muvhala kha maAfurika Tshipembe zwavho .
Muzwala waṋu , Tshamaano
Mugidimo wa u ṋekedzana zwishumiswa / riḽei , u ḓirivhuḽa bola,u mona mona nga vhukati ha zwithu zwo vhewaho zwi no nga maboḓelo kana zwo ṅwalwaho fhasi
Thandela a dzi nga dzhieli nzhele vhubvo ha zwivhangi zwa khombo , hu tshi katelwa mbeu na u sa lingana kha zwa u tshilisana , maitele o khwaṱhaho a u sa lingana na ndingano ya mbeu a ḓo hangwiwa lwa tshoṱhe , na phatheni dzi re hone dza u sa vha na ndinganyiso na ndingano zwi ḓo litshwa zwo ralo .
7 . Itani tsumbo kha muṱa wa haṋu na khonani dzaṋu .
U vha khwine u bva kha u fhela ha mishumo iyi ho vha hu ongolowaho . 
U shumisa zwiṱiratedzhi zwa u vhala tsumbo , u humbulela na u shumisa ludungela lwa tshibveledzwa na nyimele
U humbulela
Bogisi ḽa 3 : Ṱhalusamushumo dza Mulanguli wa CBP
Tshanduko khulwane dzi katela u vhumbiwa ha zwivhumbeo vha vhugudisi zwa lushaka , na u phasiswa ha milayo u khwaṱhisa mbekanyamushumo dza vhugudisi ha mishumo ya zwanḓa . 
U saukanya nyimele ya zwino na u bvumba nyimele dza tshifhinga tshi ḓaho . 
Bommbi ya maḓi i mukanoni wa nnḓu ya Vho Mme XYZ .
Tsumbo dzo bulwaho afho nṱha dzi sumbedza uri Muhasho wo ḓiimisela u fhungudza masiandaitwa a vhuitwa hawo kha vhupo . 
Sisiṱeme ntswa ya khwaṱhisedzo ya ndeme i ḓo ṱola ndeme ya ndondolo na vhutevhedzi ha maitele na zwiimo . 
1.3.1. Khabinethe i ḓibadekanya na maAfrika Tshipembe kha u pembelela Anivesari ya vhuṱanu , ye ya ya Phalamenndeni nga ḽa 12 Khubvumedzi sa pulane ya mveledziso ya ikonomi ya shango ya u shumana na khaedu tharu dza vhushai , usa tholwa na tshayandingano nga 2030 .
Mishumo miṅwe na miṅwe ine ya ḓo sainelwa nnḓa u itela nyisedzo nga zwiṅwe zwiimiswa kana mabindu i fanela u ṱaluswa ha bveledzwa na zwiṱirathedzhi zwine zwa ṱoḓea . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri tshivhalo tsha u anganyela tsha vhathu vha Afrika Tshipembe vhane vha ya dziṅangani vha tshi itela mutakalo wavho tshi nṱhesa .
Izwi zwi ṱoḓa uri Afrika Tshipembe ḽi bindudze nga maano kha u isa phanḓa mveledziso ya khwine ya sisiteme ya mipfuluwo ya tsireledzo .
Vhaofisiri vhahulwane vhane vha nga shumiswa sa tshipiḓa tsha kutshimbidzele kwa CBP vha nga katela :
Mulangadzulo na Mudzulatshidulo
U shumiswa ha tshilinganyo tsha vundu u lugisa mugaganyagwama wa muhasho . 
Khethekanyo ya vhurathi ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe ya 1996 i sumbedzisa tshiimo tsha ndinganyo ya nyambo dza tshiofisi dza 11 , dzi tevhelaho Luvhuru , Luisimane , isiNdebele , isiXhosa , isiZulu , Sepedi , Sesotho , Setswana , Siswati , Tshivenḓa na Xitsonga .
Dzilafho ḽa anthirithirovairaḽa ḽi shumiswaho nga vhafumakadzi ḽi fhungudza khombo ya vhupfukeli u ṱoḓou swika kha phesenthe ya gumba , arali ḽi tshi khou tevhedzelwa nga nḓila yone . 
Volumu ya vhuendi kha vhunzhi ha vhudzhenelano uvhu vhu konisa maṅwe maitele a ndaulo ya mudzhenelano ane , a dovha , nga kha masia a bvisaho khonadzeo ya khuḓano , u kona u shumiswa zwihulwane ha ṱhanganyo dza masia maṋa . 
Ngei fhasi mugodini ho vha ho tou ita hani ?
U engedza kha ezwo zwa u ṋetshedza tshikarusi tsha ikonomi , ezwo zwi ḓo khwaṱhisa mushumo wa vhulimi , sa afha mavu a tshi ḓo itwa uri a vhe hone u itela u shumisa ha khwine . 
Nga khathihi , zwi a takadza u lavhelsa"u leḓa ha nḓila"dza tsaukanyo .
U kona u guda nga u ṱavhanya ; na
11.00 u swika 12.00
Nga murahu ha musi ṱhuṱhuwedzo dzoṱhe dzo no sedzwa muvhuso u sedza kha zwe muṅwe na muṅwe a zwi amba na u tshea arali hu tshi nga tendelwa mveledziso i tshi ya phanḓa kana hai . 
Izwi zwi ḓo thusesa kha u fhungudza milayo minzhi ine ya fanela u tevhelwa na u leludzela mabindu , zwihulusa mabindu maṱuku , uri a dzhie zwikhala kha ikonomi nahone a shele mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi yashu na ya shango .
Mugudi muṅwe na muṅwe u na bugu ya u guda ya thero iṅwe na iṅwe ?
Zwi nga dzhia maḓuvha a fumi u shumana na khumbelo .
Mugudisi u shuma na vhathu vha vhukoni ha u fana kha tshigwada , a tshi vha dzudzanya u ya nga bugu ye vha dzudzanyelwa yone ( u kona u ṱalusa maipfi a re vhukati ha 90%-95% zwavhuḓi ) nḓila ya kuvhekanyele ya u vhala i ḓo shumiswa zwifhinga zwinzhi .
Mushumo wa seli yo ṱanganyiswaho yo fhungudzea zwiṱuku u fhira ṱhanganyeloguṱe ya mushumo , u fhungudzwa ha mishumo ho itela lunzhi hayani u fhira kha mashango a seli . 
komiti dza wadi a dzi tou sumbedza fhedzi na u dovholola nzudzanyo i re hone ya maanḓa a polotiki kha khoro yo khethiwaho
Dzikhwinthaili dzi shayaho nyana dzi na thagethe dza nṱha u fhira dzikhwinthaili dzine a dzi tou shaya nga maanḓa . 
( c ) Arali Khoro ya phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho , Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Buthano , nahone arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho , Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo .
Ufhelisa u fhidzesa na u lenga ha vhaofisi vha muhasho , vhagudisi na vhagudi
U ṋetshedza bazari u ya nga ṱhoḓea ya mveledziso ya vhukoni ya Muhasho .
Vhurangeli uhu vhu ṋetshedza Vhaswa vha Free State tshikhala tsha u sumbedzisa taḽente dzavho na u khwinisa zwikili zwavho . 
( 6 ) Khorotshitumbe ya Vunḓḓu i tea u shuma i tshi tevhedza -
Heyi ndi nḓila ya kuitele ku sa ṱoḓi tshanduko kwa u kona u anganyela nga u ṱavhanya nzimulo dzi swikeleaho . 
Mveledziso ya mbekanyamushumo ya mvusuluso ya vhuṋe hapo ha mavu ho sedzwa vhuṋe ha miḓi . 
Dzikhamphani dza mitshino dza mashangoḓavha na dzone dzi a sumbedza mishumo yadzo , tshifhinga tshinzhi nga thuso i bvaho kha dzi ofisi dza vhaambasada vha havho . 
Kha vha wane tshivhangi tsha tsinyuwo yavho .
Masiaṱari a murahu a ḓisa kuvhonele kwa u dzudzanya na u saukanya dzimbalo kha mihumbulo ya u dizaina pulane dzi fanaho na idzo dzi wanalaho kha makumedzwa a tshanduko ya tsireledzo ya matshilisano dza zwino . 
Vho ḓi bvisa kha u ḓi baḓekanya na zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa ḓo dzhiiwa nga muthu ane a ḓo wana tshidulo ngauri avho ngo wana maṅwalo ano yelana na avho vho ḓisaho khumbelo , nga tshifhinga . 
U guda u peleṱa maipfi a 10 nga vhege a tshi bva kha maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo na ngudo dza foniki .
Mutsho u thoma u rothelela .
Muvhuso a u ngo vhuya wa tsukunyea kha u fhedza u salela murahu ha dzinnḓu hu re hone , ri sa tsha amba tshivhalo tshi elanaho na nyaluwo ya tshitshavha , minista vho zwi tenda . 
Hu na nḓowetshumo dza u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi dzo fhambanaho dzine dzi a ḓivhea nga maanḓa ngei Gauteng , zwi tshi khou itiswa nga vhutsini ha vundu na fhethu ha u bveledza zwa vhulimi hu hulwane na mimaraga . 
Komiti ya Milayo na komiti dzayo ṱhukhu dzi shumana na milayo ya Nnḓu , mugaganyagwama wa Nnḓu , thikhedzo ya Miraḓo , nzudzanyo dza nga ngomu , na maanḓa na mbuelo zwa Miraḓo .
Muhasho wa Minerala na Fulufulu
Naho na nga fhasi ha nyimele dza magabelo o dzikaho , phaiphi dzi nga thoma u dengenyea , a lutsingaḓanzhe lwa matungo i nga ita uri phaiphi i bve vhudzuloni . 
U bviswa ha malaṱwa a mabambiri na u bikulula
Ṱhuṱhuwedzo ya mvelele ya u vhala ndi mushumo muhulwane wa tshumelo idzi , dzi tshi ṋetshedza mafulo a u ya vhathuni , ḽitheresi , u vhala na mbekanyamushumo dza tshikolo . 
Vha tea hafhu u dovha vha ita ṱhoḓisiso nga ha nyimele dzi kwamaho vhafumakadzi , vhana , vhaswa , vhahulwane na vhaaluwa hu tshi katelwa na vhulwadze ha ndondendonde , pfushi , mutakalo wa muhumbulo , mbueledzo , u thivhelwa ha vhupofu na u davhidzana nga ha mawanwa avho na vha ndangulo ya malwadze kha vunḓu . 
Kukhethekanyelwe kwa mishumo vhukati ha masia a muvhuso wa vunḓu na muvhusowapo ku kha ḓi vha ku songo dzudzanyea nahone ku langwa nga nzudzanyo dza tshifhinga tsha kale na thendelano nga mulomo dze dza swikelelwa khadzo nga muya wa tshumisano dza mavhusele . 
Nyingapfuma dza vhukuma nahone dza khwiṋe na kufarelwe kwa nyaluwo ya u ṋetshedza masheleni zwo ḓi dzula hu tshiitisi tsha u lwa na u gonya ha mitengo . 
U thoma zwilinganyo zwiswa na mutheo wa zwikhala zwa lushaka .
Nyambedzano dzo farwa na vhavhili na u tenda u badela yo no itwa khavho . 
Sa izwi tshikalo tsho engedzedzwaho tshi tshi kwamea , u shavha vhukhakhi dzilafho ḽi fanela u shumiswa kha vhalwadze vhoṱhe kha zwiṅwe zwileludzi . 
U shumisa tshilidzo tsha u tou vhanda u itela u vha na mutevhetsindo u fanaho na u bveledza zwikili zwa mbalo .
Tswikelo kha zwiimiswa zwa tshampungane zwo khwiniswaho i amba nga phesenthe ya vhathu vha re na zwiimiswa zwa phaḓaladzo ya malaṱwa o linganaho zwayo ( hu nga vha zwa phuraivethe kana zwo kovhaniwaho ) zwine zwi nga thivhela vhukwamani ha vhathu , tshipuka , na tshikhokhonono na malaṱwa nga nḓila i bveledzaho . 
Guḽukhousu ( glucose ) malofhani
Mutshutshisi u tea u ṋekedza , a songo ḓisendeka nga muhwelelwa , vhuṱanzi ha milandu ine ya khou hwelelwa . 
Ro tenda u humisela murahu ḽo dzudzanyululwa . 
A ri tsha ḓo dovha ra amba nga fhungo iḽi hafhu , fhedzi ri ḓo humela kha mbuno nthihi fhedzi . 
i ) Vho Thato Abegail Tsautse - ( u tholwa hafhu ) ; na
Hezwi zwo ita uri hu vhe na u thomiwa ha mishumo ngomu ha muhasho , ine ya sedzesa kha vhupulani ha ndeme , ndangulo ya khohakhombo , na mihanga ya milayo ya zwiimiswa zwa muvhuso . 
( 1 ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tea -
Vhukwamani uhu vhu nga bveledza u khwiniswa hafhu ha milayo iyi .
U ṱalutshedza lwo teaho ha mvelelo dza mbabedzo vhukati ha khumbulelo dza zwibviswa zwa ndeme na zwibviswa zwa ndeme zwa vhukuma ndi zwa ndeme kha u vha hone ha mafhungo one a zwa masheleni . 
U fhaṱa kha nḓivho ya mapfanisi na u a shumisa
U ṱola na u ela thandela dza tshitshavha na u dzulela u vhiga kha tshitshavha nga ha mvelaphanḓa na tshumiso ndi nḓila ya ndeme ya u sedzulusa .
Vha kho sedzesa kha saintsi dza matshilisano , na khanedzano dzi katelaho miholo yo eḓanaho matshilele na 60% yo vhigwaho ya matshudeni vha litshaho dziyunivesithi Afrika Tshipembe .
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele na tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
Ndivho ya opharesheni iyi ndi u shumana na mafhungo a vhugevhenga a ngaho , zwihali zwi siho mulayoni , zwidzidzivhadzi , zwa u rengisa mivhili na zwiṅwe zwiito zwi siho mulayoni .
Vha elelwe uri fhethu afho hu fanela u vha ha nnyi na nnyi , hu si fhethu ha muthu sa hune ha dzulwa hone .
Afrika Tshipembe ḽo ṱanganedza mbekanyamaitele ya vhulangazwikolodo ine yo ṱalifha nahone zwo ita uri mazhendedzi a mashango a dzitshakatshaka a ṱhaṱhuvhe zwikalo zwa tshikolodo zwa Afrika Tshipembe zwi zwine zwo dzula zwavhuḓi . 
Muvhuso u tshe wo ḓiimisela u tandulula zwithivheli zwa tswikelelo kha pfunzo ya nṱha , na u sedza phanḓa kha u khunyeledza thandululo iyaho phanḓa kha ndambedzo ya pfunzo ya nṱha .
Khwaḽithi ya maḓi i kha ḓi tevhedzwa kha tshitandadi tsha nṱha na tshivhalo tsha sambula dzo dzhiwaho dzo engedzedzwa , sambula idzi dzo iswa kha ḽaborathori dzo ṱanganedzwaho na sambula zwi swikelela zwitandadi zwi ṱoḓeaho . 
Sisiṱeme dza milayo idzi dzoṱhe ndi dza fhano hayani na dzitshaka u ya nga nḓowelo dzine vha dzi vhea . 
( d ) muthu muṅwe na muṅwe o ḓḓivhadzwaho nga khothe ya Riphabuḽiki uri muhumbulo wawe a u shumi zwavhuḓḓi ; kana
U lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhalesa tshibveledzwa kiḽasini hu si na u awelwa ha itwa muṅwe mushumo .
Tsuḓufhalo ya Rannda miṅwahani i si gathi yo fhiraho i ri ṋea khonadzeo dza khwine dza nyaluwo ya mbambadzelaseli nahone , zwo ṱangana na mutengo wa fhasi wa ole wa ḽifhasi , zwo thusa u bvisa mutsiko kha ṱhanganyelo ya ndinganyiso ya mbambadzo .
Dathabeisi ya zwa vhukwamani i ḓo khwiniswa musi u ṱolwa na u khwaṱhisedzwa ha tshiedziso tsha u thoma na zwiko zwi tshi khwaṱhisedzwa . 
Mvelaphanḓa i khou itwa hu u itela u khwinisa nḓisedzo ya maḓi kha vhupo he ha vha ho kwamea nga ṱhahelelo , sa Masipala wa Tshiṱiriki wa Makana u re Kapa Vhubvaḓuvha , Masipala wa Tshiṱiriki wa Ngaka Modiri Molema u re Devhula Vhukovhela na wa Giyani u re Limpopo , he maḓi a vha a tshi khou iswa kha mivhundu ya 55 nga ṅwedzi wa Tshimedzi 2014 .
Hu tea u vha na dizaini dzi kungaho maṱo na u sa leluwa u hangwea
I na mbetshelwa dza uri U pulanela Mveledziso yo Ṱanganelaho zwi na ndivho ya : 
Nga murahu ha ndingo na thendelo , Rakhonṱhiraka u ḓo linga sekhethe dzoṱhe Muinzhiniara a hone . 
Ri tshi shumisana na khamphani dza mishonga , ri tama u ṋekedza vhathu tswikelelo kha mishonga i sa ḓuri kha mashango a no khou bvela phanḓa . 
Ri ḓo tikedza mulalo kha Uniyoni ya maAfurika na Vhushaka Vhuthihi kha dzhango ḽa Afurika , ho katelwa riphabuḽiki ya Arab Saharawi na Darfur kha ḽa Sudan .
Fhedzi-ha,u ṱuṱuwedza na u ṱanganedza phambano ya vhathu a si u ta zwipikwa , kana u guda u dzhiela nṱha phambano dza vhathu , fhedzi hu ṱoḓa u bveledza u ṱanganedzana na u ṱuṱuwedza u konḓelelana na ṱhonifho .
Uya nga tshenzhemo yavho , mufunwa wa muthu ane avha kha nyimele isi yavhuḓi ya masheleni u a badela a fhedza tshikolodo u ṱavhanya u fhirisa uyo mufunwa wawe ane tshiimo tshawe tsha masheleni tshavha tshavha tshavhuḓi ? 
_ Zwikambi na nyamunaithi .
Mugaganyagwama wa Kushumisele kwa masheleni nga Muvhuso hu katelwa mbetshelwa nga Zhendedzi ḽa Vhusevhi ḽa Lushaka na Tshumelo ya Tshiphiri ya Afrika Tshipembe . 
U itela uri zwi kone u bvelela , zwa u thoma mabindu zwi ṱoḓa vhupo vhu konisaho hune vhoramabindu vha a kona u swikela ndambedzo , zwishumiswa zwa nṱhesa zwa u guda ngazwo na mveledziso ya zwikili .
2.3.2 Ḽounu iyi i ḓo thoma u shuma ḓuvha ḽine ha sainiwa ngaḽo ya khunyelela u fhelani ha miṅwedzi ya ---------- u bva ḓuvha ḽine ha sainiwa ngaḽo .
Nḓisedzo ya mitambo lwo linganelaho na mishumo ya vhuḓimvumvusi ndi zwa ndeme kha mveledziso ya mitambo nahone zwo thomiwa ngazwo nga masipala . 
Reithi dza asesemennde dzi anzela u shumiswa kha u lambedza tshumelo dzi sa badeli sa mbadelo dza u vhusa na ndangulo dza ḓorobo , tshumelo dza gwama , tshumelo dza ḽaiburari , zwishumiswa zwa mitambo na vhuḓimvumvusi . 
1.1 Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000
Dzi RQO's ndi mutevhe wa ndivho ya ndangulo wa ṱhaluso na dzimbalo-mbalo wo itelwaho tshiko tsho imaho ngauri .
U wana zwipiḓa radioni na zwikhala zwa u ita khungedzelo . 
Masiandaitwa a nga murahu a u thengathenga ha phimo ya thengiselano ane a nga vha hone kha mbadelo dza zwishumiswa zwa dzilafho , na zwifhaṱo zwo khetheaho , khathihi na phimo ya infḽesheni nga u angaredza ; 
Ho ṋewa ndaela ya uri hu shumiswe tshelede u itela Tshumelo guṱe na Nḓisedzo ya Tshumelo . 
Kutshimbidzele
75% ya zwikolo a zwi na muḓagasi ngeno 70% ya zwikokolo zwi sa koni u wana maḓi
Senthara yeneyo i ṋetshedza vhupo , siangane na mbekanyamushumo dzi itwaho kha ndondolo , vhutsireledzi na mveledziso havhuḓi ha muswa muṅwe na muṅwe nga tshifhinga tshenetsho hu tshi khou khwaṱhisedzwa tsireledzo dza zwitshavha . 
Puḽanti , ine ya vha ntswesa nahone ya tshimodeni kha mufuda wayo kha dzhango , i khou lavhelelwa u bveledza Megawatsi dza 120 mafheloni a ṅwaha .
6.5 U shumisa mafhungotsivhudzi a CBP kha kutshimbidzele kwa IDP : mushumoitwa na zwishumiswa
NEW AFRICA DAY FESTIVAL 27 - 29 Shundunthule
Khomishini ya Vhulangi ha Mavu i ḓo ṱoḓea kha u ṋetshedza tsheo dza phambano dza vhuṋe ha mavu ho sedzwa kha uri ndi afhio kha mabammbiri mavhili kana manzhi a u sumbedza vhuṋe ane a nga vha o ṋetshedzwa kha phasela i fanaho ya mavu .
Zwiṅwe hafhu , referentsi yo vha yo itelwa vha songo vhonwaho mulandu fhedzi ; ho vha hu si na maanḓa a u ṋea khaṱhulo . 
Muofisiri muṅwe na muṅwe u tea u lwisa uri a shumele lushaka nga hune a kona ngaho . 
Iyi i ḓo vha mbekanyamushumo ya ndeme nga maanḓa ya Muhasho sa afha hu tshi ḓo vha u shela mulenzhe hu hulwane kha tshanduko ya mbono ya shango ya sekhithara ya maḓi . 
Zwi vhea Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo na Vhudavhidzani vhukati ha adzhenda ya mveledziso ya 2063 ya mashango a Afrika .
Hu dovha hafhu ha vha na khonadzeo dza u shumisana kha u ya phanḓa na u bveledza modele wa tshitshavha tsha vhupholisa u itela u engedza u shela mulenzhe nga tshitshavha na mvuvhano . 
A huna vhukwamani vhune ha ḓo itwa na vhaṅwe vhathu , kana ha ṋekedzwa zwidodombedzwa nga nnḓa ha thendelo ya mufarwa .
Thomani u ṅwala tshiṱori tshaṋu hafha kha siaṱari ḽa 3 .
Khwiniso ya Thivhelo ya Pfano ya Basel yo ṱanganedzwa hu u itela u tsireledza mashango ane a kha ḓi bvelela kha u ṱanganedza zwiṱunḓwa zwa malaṱwa a khombo a bvaho kha mashango o bvelelaho .
Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅ we na i ṅ we ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nn ḓ a ha Afrika Tshipembe .
U engedze u dzhielani nzhele phetheni na u gaṋdisa Afurika tsumbo , nyolo dza u pennda dza Mandevhele , u lunzhedza
8.00 u swiaka 9.00
Mudededzi u a vha thetshelesa musi vha tshi khou amba na u haseledza na vhaṅwe . 
ḓiresi ya poswo
Khamusi ri khou shumana na mimodele ya mabindu yo fhirelwaho nga tshifhinga - yo bveledzwaho kha tshifhinga tshiṅwevho , tshi re fhasi nyimele dziṅwevho . 
Tshipiḓa tsha 4 tshi ṱalutshedza kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa malugana na dzimbilaelo .
Kha vha ḓe na vhuṱanzi arali mubebi o wana vhudzulapo ha shango ḽa nnḓa .
U shumisana zwi nḓilani na Birou ya u Vhea Zwikalo ya Afrika Tshipembe khathihi na zwiṅwe zwiimiswa zwa lushaka zwi vheaho zwikalo u itela u bveledza tshishumiswa tsha mulayo tshine tsha ḓo swikisa kha mashumele na mathomele a Ofisi ya Zwikalo zwo Vheiwaho na Thendelano .
Vhukale ha u notha ha ḽa Japan ndi 50 ( kana nga fhasi ) , nahone hu nga vha na vhukoni vhuhulwane u itela vhadzheneleli vha rangaho phanḓa nḓowetshumo uri vha dzhenelele kha u ṋekedza zwidanga zwa u funza kana ṱhoḓisiso dza vhulavhelesi . 
U Ṱola na u Ela - ha pulane na tshumiso ya pulane
Nḓiivhadzamulayotibe nga ha Tshanduko ya Tshumelo ya Muvhuso , DPSA , 1997 ; Batho Pele Bugupfarwa : Nyendedzi ya u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo , DPSA ; Mulayo wa Masipala , 1998 na Mulayo wa Sisiṱeme dza masipala , 2000 ; Milayo ya Nzudzanyo na Kushumele kwa Masipala , 2001 , Nyendedzi : Ṋetshedzo ya Themamveledziso ya Masipala i sa Nyeṱhi na Nḓisedzo ya Tshumelo i shumaho u bva nga 1 Lambamai 2007
Fhedzi , vhathu vha ṱangana na thaidzo arali i songo alafhiwa zwavhuḓi .
Data ya phaneḽe ya ḽeveḽe ya nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe i bvaho kha databeisi ya TIPS . 
U vhala na tholokanyonḓivho : ( nyanetshelo )
Ndeme i sumbedza zwine riṋe sa vhathu ra vhona zwi zwa ndeme na u sumba nḓila kha u dzhia hashu tsheo . 
ṱanganyisa khwaṱhisedzo , tshayedzo , u konadzea ha zwithu , zwithithisi kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha kutshilele tsho inthaviuwaho .
Muṱaṱisano muhulwane kha mbadelo dza u hira dzi ḓo vhuela vharengi nga maanḓa vhavhambadzi vhaṱuku kha sisteme ya u kulumaga , fhedzi hu si kha sisteme ya vhudzulo . 
U vhambadza mbekanyamushumo na vhuitwa ha Muhasho . 
Ri nga swikela zwavhukuma ndinganelo ya mbeu nga u edzisela tsumbo ya vhaṱuṱuwedzi vhashu vha vhafumakadzi vha ḓivheaho vhe vha tenda kha vhone vhane , zwine vha khou lwela zwone na tshirunzi tshavho . 
Mbekanyamaitele ya khabinethe nga ha u dzudzanywa hafhu ha sekhithara ya fulufulu yo sumbedzisa zwipikwa zwi tevhelaho , zwine zwa vha : 
Vhadzheneleli vha vhea nyolo na phositara dzavho u mona na rumu .
Tshivhalo : Kha hu vhe na shifithi mbili dza vhapaki vha dzigoloi / vhalindi vhaṱanu
Miri ya mioḽivi ndi ine kanzhi ya konḓelela gomelelo fhedzi uri hu vhe na khaṋo mbuya zwi ṱoḓa tsheledzo yo teaho . 
3 . Nyitothangeli dzoṱhe dzi no rangela mushumo dzi shumela fhedzi Muhadzimisi ane a nga rumela Muhadzimi nothisi yo tou ṅwalwaho , ya u sa tsha shumisa nyitothangeli idzi kana dziṅwevho , dzo fhelela kana tshipiḓa tshadzo , kana a engedza tshikhala tsha u fushiwa / u swikelelwa ha nyitothangeli idzi , kana dziṅwe dzadzo , kha tshikhala kana tshifhingani tshine tsha nga vha tsho ṅwaliwa kha nothisi yeneyo yo tou ṅwalwaho .
NDI MBETSHELWA DZIFHIO DZA NDAYOTEWA DZI ITAHO URI VHAFUMAKADZI VHA SHELE MULENZHE ?
_ Mitshelo na miroho
Arali i hone sa kḽoramaini , i vhidzwa sa kḽorini i re hone nga ngoho . 
Vhorabulasi vhashu vha vhafumakadzi vha nga si kone u kundelwa nahone vhanna vhavhuḓi vha nga si sokou ima vha ṱalela . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : Maidioma na mirero
4 . Nga ha u gudiswa ha miraḓo ya ndaulo ?
Zwine zwa takadza ndi zwa mafhungo a ikonomi ya zwa matshilisano , kiḽasi na mbeu zwi kwameaho . 
Detailed planning schedule for all wards Sheduḽu ya u pulana ho ṱanḓavhuwaho dza wadi dzoṱhe
Hu dovha hafhu ha vha na vhuṅwali ha u ambela vhu re hone kha ezwi fhedzi hu na tsatsaladzo i si nnzhi . 
Thekhinoḽodzhi ya u vhulaha zwitzhili nga mufhiso yo fulufhedzisa vhukuma sa nḓila i ṱanganedzeaho kha u fhisa malaṱwa Afrika Tshipembe . 
Zwipiḓa zwihulwane zwa masheleni a ndambedzo ane a sa vhe kha mugaganyagwama a a kundwa tshikhala tsha u thusa nga nḓila kwayo kha ndinganyiselo ya zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya mugaganyagwama . 
" Mulayo wa Thiransikishini na Vhudavhidzani ha Eḽekiṱhironiki " zwi amba Mulayo wa Thiransikishini na Vhudavhidzani ha Eḽekiṱhironiki , 2002 ; 
Vha ḓo kona u sedzulusa ṱhiransekisheni dza mbadelo dzoṱhe u bva kha mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi kha zwitatamennde zwa akhaundu yavho kha zwiputelo zwa mishonga yavho .
U thomiwa ha zwino ha tshumelo dza akhaivi zwo livhiswa kha u vhona zwauri sisiṱeme , nḓivho na zwikili zwi hone kha ndangulo ya rekhodo i pfadzaho . 
Sekhithara ya Pfunzo Phanḓa na Vhugudisi na khoḽedzhi dzayo dza 50 na khamphasi dza 160 dza shango ḽoṱhe nga u angaredza dzi ḓo vha kha masia a u thoma a vhugudisi ha mvelaphanḓa ya zwikili .
6.7 . Vho Nkhumeleni Victor Tharage - Mulanguli Guṱe ( DG ) kha Muhasho wa Vhuendelamashango .
Tshumelo dza vhudzulo
u ṱo ḓisisa mulandu
Ro ṋanga u ita tsedzuluso ya tshihaḓu na miraḓo ya tshiṱafu yashu miraru i ḓivhiwaho sa ya khwine ra vha vhudzisa mbudziso dzo leluwaho . 
Ri na , kha nyambedzano dzashu ro vha na therisano dzi takadzaho vhukuma nga ha vhumatshelo ha tshumisano yashu . 
U swika henefha kha zwikolo zwa 342 zwo wana maḓi lwa u tou thoma .
Zwa muvhalelano , ndangulo ya masheleni kana ndalukano yo teaho i elanaho . 
Mutengo wa ndaka u ṱalutshedzwa sa ṱhanganyelo ya mutengo wa ngwano . 
Nahone arali vho isa phanḓa na pulane , vho vha vha khou nyadza ndaela ? 
Tshipondwa na tshone tshi na pfanelo ya u vha na vhudzulo , mulayo , masheleni na thuso ya mutakalo . 
U ṊETSHEDZWA HA PHETHISHINI
Nga vhavhili vhavhili , vhadzheneleli vha dzhiela nṱha sinario zwi re afho fhasi vha topola lushaka lwa vhadzheneleli kha sinario iṅwe na iṅwe
Vhukoni ha kuhumbulele nga nḓila ya vhutumbuli lu re na ndunzhendunzhe khathihi na zwikili zwa vhurangaphanḓa . 
Muvhuso u ḓo vhona uri u ṋewa ha pfanelo dza zwa migodi ya yuraniamu zwi ṋea khwaṱhisedzo ya zwiko zwo linganaho zwo vhetshelwaho thungo u itela u kovha tshifhingani tshiḓaho , u fusha ṱhoḓea dzapo . 
Mihasho i fanela u topola na u rekanya mitengo ya mutevheṱhandu ine ya elana na vhubindudzi ho pulanwaho ; hezwi zwi fanela u katela fhedzi a zwi tei u guma kha : 
Heyi bugwana i vha ṋetshedza mafhungo a ndeme a dziNGO na dziCBO nga ha Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo 3 muswa wa 2000 ( " PAJA " ) .
U ṱalusa muṅwe muthu / tshiiṅwe tshithu u itela uri muvhali a vhe na tshenzhemo ya ṱhoho muhumbuloni wawe .
Senthara ya u lingela ḽaisentsi ya u reila i ḓo bvisa ḽaisentsi ya u reila arali yo fushea uri :
Thandela ya miṅwaha i anganyelwaho kha mivhili i katela vhashumisani vha lushaka vha si gathi na vha ḽifhasi . 
Muhanga wa vhukati ha ṅwaha wa nyavhelo ya tshikolo , u na tshelede ya miṅwaha miraru ine ya khou itwa nga nḓila ya khagala kha zwikolo , i ḓo khwinisa u humbulelea na vhukoni ha zwikolo u itela u pulana . 
Lufhera lwa u farela miṱangano lwe lwa thomiwa nga Khabinethe nga Nyendavhusiku lu khou shuma nga maanḓa masiari na vhusiku na Eskom u pepelekula sisiṱeme ya nḓisedzo ya muḓagasi na u langa u khauwa ha muḓagasi .
Mivhigo yo sumbedza uri mufariwa o ḓihunga nga tshipiḓa tsha lagane ḽa lutombo ya dovha ya isa phanḓa nga u amba uri hangei murahu o vhuya a ḓidzhenisa kha tshiṱereke tsha nḓala . 
Zwivhalo zwa u kunwele ku re mulingo kha vhafumakadzi kha ino ṱhoḓisiso zwo wanala zwi nṱha . 
Yo dovha ya livhiswa kha u thusa shango kha u bvisa muvhala kana murafho kha vhuṋe ha nḓowetshumo ya migodini .
( c ) Khomishini ya zwa khetho .
ḓiiteni u nga ni khou lidza murumba .
Tshipikwa tshashu ndi u sika sisteme ya vhulamukanyi yo ṱanganelanaho,ya tshizwino , i re na tshomedzo dzo fhelelaho nahone ine ya langulea zwavhuḓi .
Muṅwe wa vhahwelelwa o ya ṅangani , a eletshedzwa uri mufu o tou loiwa .
U bvela phanḓa : zwi re ngomu na vhuvha kana zwi re mafhungoni kha gireidi iṅwe na iṅwe zwi sumbedza u bvela phanḓa u bva kha zwithu zwa tswititi u ya kha zwa tserekano ;
Nyaluwo ya ikonomi i ṱavhanyaho i ṱoḓa u ṱavhanyiswa ha khakhululo ya mavu na kha vhupo ha mahayani na vhupo ha ḓoroboni na milayo wa pfanelo dza ndaka dzi re khagala .
Ri khou tea u dovha ra khwaṱhisa foramu dzire hone dza vhudzheneleli ha vhathu na u ita uri vhathu vhashu vha kone u shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha mveledziso .
Izwi zwi ḓo sendekwa na mushumo wa Khomishini ya Vhuphuresidennde ya Pfananyo ya Themamveledziso .
muano wa uri a huna ḽi ṅwe dzangano ḽa tsireledzo ya mulilo vhuponi honoho
Arali hu na tshithu tshithihi tshe ra guda u bva kha nyambedzano dzashu na vhaswa vha ḽino shango ndi uri ri nga si vha kombetshedze u ṱanganedza thandululo dzashu : zwithu zwoṱhe zwine ra ita zwi fanela u rangwa phanḓa nga vhaswa vhone vhaṋe .
Arali vha tshi kha ḓi vha vha songo fushea nga kufarelwe kwa mbilaelo yavho , vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi .
Zwoṱhe zwine zwa nga ḓisa malwadze zwi rumelwe ḽaborothari .
Mulayotibe u khwaṱhisedza tsireledzo ya vhufhufhi , vhutsireledzi na muhanga wa ndango ya tsireledzo ya mupo u vhona uri hu na vhudziki na u ya phanḓa kha nḓowetshumo ya vhufhufhi ha mabufho .
Vha tea u ḓipfa vhe na tshipiḓa tshihulwane tsha vhuṋe ha pulane idzi .
11.00 u swika 12.30
Hu tea u vha na vhukoni ha vhurangaphanḓa hu shumaho , vhushaka vhukati ha vhathu na zwikili zwa ndangulo ya khuḓano maelana na ndangulo ya vhathu . 
Dzikhamphani dza ṋama tswuku khulwanesa dza Gauteng ndi dza vhane vha phuraivethe , zwi fhungudzaho mafhungo kha tshitshavha nga ha mashumele adzo na mbuelo , na u ita uri zwi konḓe u dzhia tsheo ya uri ndi ifhio ine ya vha na mashumele mahulwanesa Gauteng . 
c ) Vho Fusi Makhasane ( Muimeleli wa Madzangano a Mabindu Maṱuku )
Muḓishumeli
Hu na u salela murahu hu hulwane kha u vusuludza na ndondolo ya mavhone a matanda mahulwane na mavhone a zwiṱaraṱani , fhedzi zwi a langea nahone hu na khwiṋisea misi yoṱhe . 
Maṅwalwa maṅwe na maṅwe , dziṱhanziela na zwiṅwe zwi tea u nambatedzwa sa ṱhumetshedzo kha ḽiṅwalwa ḽa masipala ḽa tshiofisi . 
VHA KWENGWELEDZE HU SI U KOMBETSHEDZA
Zwi na ndeme uri vhathu vhe vha vha sa londiwi kale kha nḓowetshumo ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi vha dzheniswa kha ikonomi iyi . 
Zwavhuḓivhuḓi , maga a u thivhela a tea u shumana na nyimele ya hayani ya vhana avha vha sa athu u shavhela kule . 
Hu khou fulufhelwa uri zwa u tholwa ha vhalangi vha vhafumakadzi zwi ḓo vha tshipikwa tsha u tandulula ndinganyiselo ya mishumo . 
Nyengedzedzo ya ḽeveḽe ya ayoni maḓini i nga fhungudzwa nga u londota ph ya nyuṱiraḽa . 
A hu na mbetshelwa kha khonṱhiraka ine ya ḓo tea u dzhiiwa sa ine ya thivhela u wanwa ha thundu kana tshumelo u bva kha muhasho wa lushaka , muhasho wa vunḓu , kana maanḓalanga apo . 
U phaḓaladza kha Vundu ḽoṱhe na u bveledza na u ṱuṱuwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi kha Vhusimamulayo ha Vundu ḽa Northern Cape . 
" Ndi nga ṱuwa na inwi ? " hu vhudzisa Peter kana Peter a tshi vhudzisa a ri " Ndi nga ṱuwa na inwi ? "
Mbekanyamushumo idzi dzi sumbedzisa mafhungo a ndeme a bvaho kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , sa u fhungudza vhushai na vhushayamishumo .
Thabo o ita ngaurali lwa u thoma , lwavhuvhili , lwavhuraru - na lunzhilunzhi .
Fhedzi ha , zwi dovha hafhu zwa ita mbudziso dza u sa dzhia sia ngauri mivhuso yapo i ḓo vha i tshi khou fha data kanzhi . 
6.8 . Khabinethe yo rumela ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza muwini wa pfufho nnzhi dza muimbi wa Nyimbo dza kereke Vho Sifiso Ncwane , vhe vha vha vhe muimbi wa khwine wa nyimbo dza kereke we shango ḽashu ḽa bveledza .
Mutholi u tea , o ṱangana na vhatholiwa , u ṱola nyito dzoṱhe na mbekanyamaitele dzoṱhe dza u itela nyito dza u khethulula na u dzi lulamisa . 
Vhaṋetshedzi vho amba uri maṅwe mabindu o vhofholowa kha zwa nyambedzano musi zwi tshi ḓa kha nḓila ya kubadelele ngeno vhaṅwe vha tshi kombetshedza vhaṋetshedzi uri vha tendelane na nḓila ya kubadelele ine ya sa vhe yavhuḓi kha vhaṋetshedzi nga u sumbedza zwiito zwa " renga kana u litshe "  . 
3.1. Mulayotibe wa Ndaulo ya Muingatengo wa Mukanoni , Mulayotibe wa Muingatengo wa Mukanoni wa 2013 na Mulayo wa Khwiṋiso ya Muthelo na Muingatengo wa Mukanoni wa 2013 - Milayotibe i ṋetshedza mutheo wa u tshimbidza zwa mbambadzo ya mashango a ḽifhasi na tsireledzo ya ikonomi na lushaka , zwine nga hezwo zwa ḓo ḓisa u lingana vhukati ha matshimbidzele a kulangele kwa zwa u fhirisa zwirengiswa mikananoni na mbambadzo .
Sa zwenezwo , ndeme ya mavu a yo ngo tsitselwa fhasi sa zwine zwa tea u itwa ngauri i vhonala i na vhutshilo vhu songo fhelelaho . 
Ri khou shumisana na mashango a vhuvhambadzi a ngaho Vietnam , Thailand na China na uri a khou khwaṱhisa vhuḓidini hashu ha u lwa na thambulo iyi .
Kha nyimele dza Mbuelo dza Gumoṱuku dzo Randelwaho ( PMB ) , vha tea u shumisa Muṋetshedzatshumelo o Tiwaho ( DSP ) , uri tshikimu tshi kone u badela 100% ya mutengo wa dzilafho .
4.2 . Vho CL Duma sa Muthusa Mulanguli Guṱe : Tshumelo dza Pfanavhanzhi kha Muhasho wa Vhuendelamashango .
Muphuresidennde wa Kale Vho Thabo Mbeki na Vho Mme Mbeki ,
Zwigidi na zwigidi zwa vhathu zwi dzula zwi na nṋe . 
Kha vha wane khothesheni ya geḓela ntswa
Masia a re na khonadzeo dzi re nṱha dza zwa ikonomi a tea u wana ndambedzo dzi sa sedzi fhedzi tshumelo dza muteo u itela u ṱuṱuwedza khonadzeo iyi ya mveledziso ; 
Khumbelo ya uri vha renge u bva nnḓa kana u endedza dzibveledzwa zwa ṋama Afrika Tshipembe
Tshikhala tshine tsha khou sedzuluswa tshi ḓo vha vhukati ha Lambamai u swika kha Ṱhafamuhwe ṅwaha u ḓaho .
Manyuwaḽa u khou lavhelelwa uri u :
Tsha u thoma , matshudeni vho ṱahisa mbilaelo ya uri masheleni a ṋetshedzwaho nga NSFAS a linganaho R122 000 ndi maṱukusa .
Arali khumbelo i songo ṱanganedzwa , Mulangi wa Dzingu u ḓo vhuyisela khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 14 .
Musi mbingano ya sialala yo dzhenwa khayo , " nnḓu " yo sikiwa . 
Thomani mafhungo humani nga maga a 5
4.6 . Khabinethe i pembelela thimu ya Lushaka ya bola ya milenzhe Bafana Bafana na mugudisi Vho Ephraim " Shakes"Mashamba kha u swikelela u vha tshipiḓa tsha Tshiphuga tsha Lushaka tsha Afurika tsha ṅwaha wa 2015 ngei Equatorial Guinea tshine tsha ḓo thoma nga dzi 17 dza Phando 2015 , khathihi na u ita khuwelelo kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u tikedza thimu ya lushaka vhunga vha tshi takulela nṱha Fulaga yashu .
Thandela ya u Fholisa Mihumbulo i wanala kha Ḓorobo ya Kapa nahone yo thomiwa hu tshi itelwa u tshimbidza maitele a phodzo ya muthu na tshitshavha . 
Vhudzulo , mbadelo dza vhuarelo , mishonga , mbadelo dza phurofeshinaḽa u bva kha GP , saikhaṱhirisithi , saikhoḽodzhisithi na vhaeletshedzi vho ḓiṅwalisaho
Lwa u tou thoma kha ḓivhazwakale , FIFA i khou tendela hu tshi shumiswa vhueḓelo vhune ha si vhe dzihodela , u fana na phakha dza lushaka , dza mmbete-na-zwiwa zwa nga matsheloni , dzilonzhi na nnḓu dza vhaeni .
Muṋetshedzi wa Tshumelo u fanela u thoma u shumisa sisiṱeme ya u dzhena na u bva mushumoni i laulwaho yo tendelwaho u ṋetshedza vhuṱanzi ha u vha hone ha vhashumi vhoṱhe vhuponi tshifhinga tshoṱhe . 
Vhunzhi ha vhafhinduli vho dzhiela nṱha zwiito zwi ngaho sa izwo sa zwiito zwi si zwone nahone zwa vhuaḓa . 
Pulane ya Furikhwentsi ya Radiyo ya Lushaka ( NRFP ) iḓo ḓadziswa kana u sedzuluswa hu u itela uri i sumbedzise tsheo dza WRC-15 , dzine dza do thomaho u shuma nga dzi 01 Phando 2017 .
A huna fomo dza khumbelo dzi teaho u ḓadzwa .
Ni vhona u nga hu ḓo bvelela mini arali maḓanzhe a nga tshikafhadzwa nga malaṱwa na milimo ?
Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) 10111
Madalo a ḓo tandula khonadzeo dza u aluswa ha fulufulu na vhushumisani ha thekinoḽodzhi , ho sedzeswa kha u ṱangana ha fulufulu zwine zwa katela na malasha o kunaho , ṋuklia , thekinoḽodzhi dzi vusuludzwaho na u elana . 
Zwi dovha zwa ḓisa tshikhala tsha u dzhenelela kha u khwaṱhisa Ombudmanship kha ḽa Afurika .
Naho zwo ralo , arali vhaṋe vha dzina vha tshi takalela tsumbamulandu ya ṅwaha nga ṅwaha , vha fanela u ita khumbelo idzo nga u tou ṅwala nahone idzi dzi ḓo tendelwa . 
Zwiṱirathedzhi zwivhili izwi zwi ita uri zwi konḓe u dzudzanya mafhungo a ndeme , ngauri zwi ṱukufhadza khonadzeo ya khanedzano na u pfesesana . 
Mupotiwa o tenda mbuno ya u pandelwa ha mupoti wa mulandu . 
U itela u shuma thandela nga nḓila i pfadzaho nahone ine ya vha ya phurofeshinaḽa , ho dzhiiwa maga a tevhelaho : 
Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga kha tshumelo heyi i anzela u wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 arali ofisini i sa ṱo ḓi ṱhanziela ya kushumisele kwa masheleni .
Muhanga uyu u khwinisa zwitandadi zwihulwane zwa lushaka nga u vhea mulwadze vhukati ha tshiṅwe na tshiṅwe u ḓo swikisa hu si fhedzi kha mvelelo ya mutakalo i ṱoḓeaho , fhedzi ine ya dovha ya tevhelwa nga tshenzhemo khulwane ya lwendo lwa mulwadze lwo fhelelaho . 
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula
U ya nga ha khonṱhiraka ya thendelano , ho sumbedziswa uri mupotiwa o vha o ḓiimisela u fhelisa mushumo wa mupoti wa mulandu nga nḓila iṅwe na iṅwe . 
Mulayo wa Lushaka u nga bula kha mafhungo maṅwe na maṅwe ane a kwama ndaulo ya zwa vhulamukanyi i songo bulwaho kha Mulayotewa , zwi tshi katela -
6.1.5 Tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala tshi tea u shuma mushumo kha u shumiswa ha mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzi sedzaho ndangulo ya vhulamukanyi .
U itela u wana vhuṅwe vhuṱanzi nga u vhuḓalo ha phurogireme dzi no lambedzwa , kha vha sedze maambiwa a re fhasi ha thebuḽu . 
Thaidzo dzo shandukiswa u vha khaedu nga kuvhonele kwa u ḓikumedzela u tandulula thaidzo na u bvelela , nga kha u ṱangana roṱhe nga thimu na shumisa zwiko zwiṅwe na zwiṅwe zwi re hone . 
Ndivho ya u guda i fanela u vha kha mveledziso ya zwikili nga nḓila ine zwa takadza , nahone nga maitele a u tshenzhela , madzuloni a u shuma tshibveledzwa tsha maimo a nṱha kha themo iṅwe na iṅwe .
U shumisa ḓivhaipfi ya mbuletshedzo nga maanḓa kha mutevhe wa maṱaluli
Thimu iyi i no ḓivhea zwavhuḓi nga ḽa Matsatsantsa i ḓo ṱangana na TP Mazembe kha luṱa lwa vhuvhili lwa muṱaṱisano wa makhaulatshele wa kiḽabu dza dzhango ṅwedzi u ḓaho .
muthu we a vha a tshi ṱun ḓa zwiḽiwa muṱani o farwa a bvalelwa dzhele tshifhinga tshi sa swiki miṅwedzi ya rathi
Ahuna gumofulu
Kha thendelano ḽeveḽe ya nṱhesa kana ḽeveḽe yo khwaṱhisedzwaho ya tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe yo vha yo tendelaniwa ngayo . 
Zwiṅwe zwipuka zwi vhulunga zwiḽiwa musi zwi tshi lugisela u eḓela vhuria hoṱhe .
Dzi ṱola masia o tiwaho a vhutshilo ha nnyi na nnyi kana mafhungo a kwamaho tshitshavha
Masiandaitwa ane a sa funwe a ndeme ya maḓi kha u tea hao zwa vhufuwi ha mutshatshame wa zwa maḓini kanzhi a nga thivhelwa kana u fhungudza nga kha u dzhenelela ha ndangulo musi wa tshumiso kana henefho hune a shumiswa hone . 
U ṅwala ngaganyamvumbo ya muthu .
U litsha mushumo miṅwaha i sa athu swika na u fhungudzwa ha vhashumi ṋamusi ndi maitele o ḓoweleaho kha madzangano ; na nga zwifhinga zwa u aluwa ha ikonomi . 
13 . Milingo
Vhudzekani ndi yone nḓila yo ḓoweleaho nga maanḓa vhune ngaho vhathu vha kavhiwa , ngauri vairasi i tshila kha vhunna na zwiluḓi zwa vumbu . 
Awara mbili ( 2 ) nga vhege Awara mbili ( 2 ) nga vhege
Maitele a Vhupfumedzani e a itiwa nga murahu ha 1994 ndi tshivhumbeo tsha Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vhunga ho vha hu tshi itelwa u ṱuṱuwedza u ṱanganedzwa ha vhuḓifhinduleli nga vhakhakhi , u ṱanganedza vhuṱungu ho pfiswaho vhapondwa , miraḓo ya miṱa ya vhapondwa na zwitshavha hu na ndivho ya u fhodza na u vhuyedzedza vhoṱhe vhane vha kwamea kha tshiimo tshavho tsha u thoma .
Ofisi dza tshiṱiriki nṋa dzi katelaho vhupo ho fhambanaho kha ofisi ya tshiṱiriki iṅwe na iṅwe . 
( b ) Vhuḓḓikumedzeli kha u tshila nga Iwa mulalo na mvumelano , zwi thivhela vhathu vha Afurika Tshipembe u shela mulenzhe kha zwa khuḓḓano ya zwiṱhavhane zwa lushaka na zwa dzitshaka , nga nnḓḓa ha musi zwo tiwa ngauralo nga Mulayotewa kana vhusimamilayo ha lushaka .
Madzangalelo ane zwiimiswa zwa vha nao hu na u swikelela hu hulwane u fhira vhaṅwe zwo dovha hafhu zwa vhonala . 
Ṱhanziela u bva kha Muṅwalisi a ḓivheaho kha shango ḽine vha khou renga zwifuwo u bva khaḽo . Ṱhanziela itea u sumbedzisa lushaka lwa malofha nga kha DNA ya tshifuwo tshenetsho na zwidodombedzwa zwa tshifuwo .
Phalamennde ya vhuṋa yo vhumba Komiti dzi tevhelaho dzine dza shuma thwii na mafhungo a kwamaho vhafumakadzi :
Tshedza tsho fanelaho na u lingana
Zwiṱumbulwa zwi tevhelaho zwi sumbedza uri zwiendedzi zwinzhi zwo no tshimbilesa nahone a zwi khou ṱhogomelwa nga nḓila yo teaho : 
Ndivho khulwane ya u vhala ḽitheretsha / zwibveledzwa kiḽasini ndi u bveledza khonadzeo dza u shumisa zwikili zwa luambo zwo gudiwaho .
U amba nga zwifanyiso na vhaṅwe zwi re kha phosiṱara , tshati dza thero , bugu na zwiṅwevho ( dzi so ngo fhira thero ṱhaṋu nga themo ) .
U dzhenelela hune ha nga amba nga ha masia a mveledziso idzi hu ḓo dzhielwa nṱha nga maanḓa miṅwahani miraru i ḓaho . 
Zwenezwo vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u badela izwi .
Vhahumbeli vha fanela u vha na tshenzhemo kha kulangulele na u langula vhupo ha khohakhombo miṅwaha ine ya fhira fumi . 
Zwidodombedzwa a zwo ngo fanela u dzumbelwa mudzhii wa tsheo arali izwo zwidodombedzwa zwi tshi hanedzana na themendelo ine ya khou itwa .
Muvhuso u khou tikedza tshoṱhe sialala na mvelele dza tshitshavha tshashu tsho ṱanganelaho na u sumbedzisa uri izwo zwi tea u livhana na pfanelo dza ndayotewa .
Ro thoma u ṋetshedza dziṅwe tshumelo nga nḓila iyi sa tsumbo , khumbelo dza phasipoto ntswa dzi khou rekhodiwa nga khomphyutha yo ṱumiwaho na inthanethe . 
Khaḽisiamu yo shumiswaho sa gipisiamu i ḓo shelwa kha mavu a tsini nga u ṱavhanya u fhira khaḽisiamu yo shumiswaho sa ḽaimi . 
Vhupfiwa ha ' Ee ' na ' Hai '
Mashango aya o fhambana u bva kha Cuba , Argentina , China , Russia , Colombia na Brazil . 
Zwauri migodi yo ṱuṱuwedza zwiito zwa khethululo u ya nga tshitshavha musi hu tshi ṋetshedzwa mishumo na dzinnḓu zwo tendiwa kha makumedzwa e migodi ya a rumela kha Khomishini . 
Samithi ya 2015 yo ṱandavhudzwa uri i katele mashango oṱhe a Afrika a 54 nahone i ḓo engedza mbambadzo khathihi na u tandulula khaedu dzi fanaho .
U livha kha u wedza ha Pfunzo 2025
Madzangano o bvelelaho nga maanḓa o guda u shumisa nḓila dzoṱhe dzine a vha nadzo nga nḓila dzo fhambanaho . 
Hu katelwa phurothesisi na zwithu zwi dzheniswaho nga ngomu nga muaro , hu tshi katelwa phurothesisi ya tshifhinganyana kana zwithu zwa tshoṱhe zwi shumiswaho u thusa kha nḓisedzo ya phurothesisi ya nga ngomu
Dzi CV na maṅwalo a tikedzaho a zwi nga humisiwi . 
Ngauralo , musi mulayo u tshi vetwavetwa u ṱanganyisa Buthano , ri nga kha ḓi litsha u fhira u sumbedzisa masiandaitwa a u vhulunga nga u amba uri khumbelo dza mashango a sili a dzi nga ḓo kombetshedzwa nga nnḓa ha uri dzi tevhedze mulayo washu . 
tshumiso yavho ya madi I tshi tendelwa fhasi ha Thendelo-Nyangaredzi khathihi na musi vhudinwalisi ho taluswa uri a ho ngo katelwa ngomu
Miziamu , dzigaḽari na dzisietha zwa phurofeshinala na vhurangeli ndi zwikungi zwihulwane zwa vhuendelamashango ha mvelele . 
Mukhantseḽara wa Wadi u tea u davhidzana na Mulangadzulo tshifhinga tshoṱhe . 
2.1 . Khabinethe i khoḓa Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u ṋetshedza muvhigo wa uri zwi khou tshimbila hani kha vhakwamei vhoṱhe nga ha u shuma ha Operation Phakisa u itela Ikonomi ya Maḓanzhe na u ita khuwelelo kha vhakwamei vhoṱhe u bvela phanḓa na u farisana na muvhuso u itela u honolola khonadzeo ya ikonomi ya maḓanzhe ashu .
Kha tshiṱirathedzhi tsha thevhela u vhinwa ha thandela vhashumi vha ṋewa phothifoḽio i re na zwithu zwinzhi i no sumbedza u pfumbudziwa havho ; mishumo ye vha ita na kushumele kwavho ; pulane ya mveledziso na themendelo dza u wana mishumo miswa . 
Zwenezwo , dzifiga a dzi sumbedzani nga tshadzo . 
Ngauri vhagudi ḓo bvela phanḓa nga maga o fhambanaho , mudededzi u tea u dzudzanya khonadzeo dza u amba ( tsumbo : mbudziso dzine a vhudzisa ) u ya nga vhuimo / ḽeveḽe / vhukoni ha ṅwana muṅwe na muṅwe .
2.1 . khabinethe yo gaganyelwa nga ha u ḓo shumiswa ha tshiteṅwa 100 ( 1 ) ( b ) tsha u ṱhaḓula kha Vunḓu ḽa Limpopo na u tendelwa ha u bva kha tshiteṅwa tsha u ṱhadula 100 ( 1 ) ( b ) u ya kha tshiteṅwa 100 ( 1 ) ( a ) hu na ndaela dzi re khagala dzo fhiwaho Khorondangi ya Vunḓu sa ṱhoḓea dzine vha tea u thoma u dzi swikela u itela u anganya u bva tshoṱhe .
Kha Sekhithara ya Themamveledziso , thandela dzo dzudzanyelwaho kana thandela dzi sa athu u thoma , dzo bviselwa kule kha muvhigo uyu wo dzudzanywaho . 
Vhashumi vha tewa nga u wana dziphesheni kwadzo sa zwine zwa ḓḓo sumbedziswa zwone nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka
10 . Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u ṋetshedza zwigwada zwoṱhe zwikhala zwi linganaho zwa u dzhenela kana u shela mulenzhe .
Mbeu na ndingano malugana na thandela dza mveledziso
Ekizisi dzi sa khou kaliwaho dzi ḓo dzudzwa kha u enda ha vhukati nga tshifhinga tsha u linga ekizisi . 
Memorandamu wa u Pfesesa ( MoU ) kha Vhudzheneleli ha Vhudipuḽomati u ḓo bveledza maitele a nyambedzano dza vhudipuḽomati kha mafhungo a Afurika na maṅwe a dzangalelo ḽithihi .
Hezwi zwi ḓo thusa kha u tshimbidza khumbelo yavho zwavhuḓi . 
Zhendedzi iḽi ndi dzangano ḽo sikiwaho nga muvhuso u fhindula thwii khaedu dzine vhathu vhaṱuku vha ṱangana nadzo , nahone sa Zhendedzi ḽi lambedzaho mvelaphanḓa , ḽo itelwa u sika luvhanḓe lwa u sika mishumo , mveledziso ya vhukoni na u pfukiswa ha vhukoni kha vhaswa vha Afurika Tshipembe .
Ṱhanziela ya Khwiniso ya Zwifuwo ndi R292.00
U ya nga rakhonṱhiraka wa malaṱwa muthihi , tshivhalo tsha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili tshi ṱanganedzwaho nga zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa tshi itea nga mutevheṱhandu . 
Vhudavhidzani hu nga nḓila mbili .
Vhukoni ha u ṱalutshedza na u thoma u shumisa mbekanyamaitele . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri thandela idzi dzo topolwa u itela u shumiswa tshifhingani tshi ḓaho . 
Tshifhingani tsha miṅwaha ya fumi yo fhelaho , vhorabulasi vha vhafumakadzi vha vundu vha swikaho sumbe vho kunda kha khethekanyo dzavho dzo fhambanaho kha vhuimo ha lushaka . 
Nyambedzano ndi dza kale sa vhathu nahone ndi tshishumiswa tsha u tshimbidza tshanduko , nga maanḓa u langula khuḓano nga tshifhinga tsha tshanduko ya tshiimiswa . 
U tholwa ha vhaswa na vhafumakadzi
mulandu muṅwe na muṅwe une wa rumelwa khayo zwi tshi khou itiswa nga tsheo yo dzhiiwaho nga Mulangi Muhulwane , kana Minisṱa o humbela uri zwi itwe ngauralo , MEC kana Muṅwaleli wa Mapholisa , arali zwi tshi konadzea .
Nangani ipfi ḽone , ni ṱume mutshila wa -ana ni kone u ṅwala ipfi ḽiswa afho tshikhalani . khumba
Mushumo wa 2 : U ṄWALA
Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu u ṱuṱuwedzwa nga tshiṱirathedzhi tsha u khwaṱhisedza mushumo muthihi kha muṱa muṅwe na muṅwe wa mahayani . 
Maitele a u vhala
Ḓivhamaipfi
DziPDO dzi ṋetshedza thikhedzo kha mbekanyamushumo dzoṱhe kha mavunḓu , zwihulwane kha Nnḓu dzoṱhe , dzine dza vha , Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu na Komiti dzadzo .
Hune thendelano guṱe dza katela khethekanyo dza mushumo wo itwaho nga vhashumi vha zhendedzi , thendelano guṱe dzi fanela u shuma kha vhashumi avho . 
Mushumo wa khorombusi kha ndangulo ya masheleni a tshikolo tsha nnyi na nnyi
Muvhigo u ṋea siangane nga nzulele dza ndeme dzine dza tewa nyaluwo ya ikonomi . 
1.9. Memorandamu wa u Pfesesa vhukati ha Novartis , Khoro ya Ṱhoḓisiso ya Mishonga ya Afrika Tshipembe na Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi , u vula nḓila ya u alusa tshikalo na ndeme ya ndingo dza zwa mishonga khathihi na u fhaṱa tshikhala tsha tsedzuluso kha dzhango .
Zwino ṅwalani tshiṱori tshaṋu tshi re na mathomo , mutumbu na magumo .
Ri kha ḓi vha na maṅwe makumedzwa mararu ane ri tea u a wana vhukati ha zwino na awara ya u thoma . 
Zwibogisi zwa poso : ndi R304 nga ṅwaha .
U tandulula na u bveledza zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani zwi tshi itelwa mbekanyamushumo dza vhushaka ha tshitshavha na mishumo . 
U vhala tshiṱori .
Nyito yeneyo i pfuka khoudu ya vhuḓifari ha vhagudisi , vhane vha vha kha vhuimo ha u fulufhelwa . 
Vhuṱanzi ha mbadelo i nga vha tshiḽipi u bva kha muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo , tshiḽipi tsha pfukiselo ya masheleni ya eḽekiṱhironiki ( EFT )
Ho sedzwa khumbelo u thoma na themendelo , fomuḽari na tshumiso ya DSP ya vhulwadze vhu sa fholi 100% ya mutengo wa Tshikimu
U vhona uri hu khou thomiwa mitambo yo fhambanaho yo dzudzanyeaho . 
( 6 ) Muthu kana tshitshavha tshine vhuṋe hatsho ha mavu ha vha hu songo tsireledzea lwa mulayo nga mulandu wa milayo na zwiito zwa kale zwa tshiṱalula , u / tshi na pfanelo , u ya nga zwo bulwaho kha Mulayo wa Phalamennde , ya u wana vhuṋe vhu re mulayoni kana thandululo i linganaho .
3.3.2 Nḓlila ine zwibveledzwa / nyito dza tevhekana ngayo kha sekele ya vhege mbili
MA I P F I M A S W A ri nwa lu fara o ḽa ndi dzhia tsho fara zwi lwa o funza tshi humbula ri amba u funza ku eḓela ndi ḓivha ndo dzhia zwo lwa ndo ḓivha vho ṅwala no humbula
Maitele a tevhelaho a fanela u tevhedzwa .
U thusa nga mbudziso dzi bvaho kha vhashumisani vha nga nnḓa . 
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha tshibveledzwa tsha ndaela , tsumbo , risipi
Naho zwo ralo , mutevhe woṱhe wo fhelela , a hu na zwiko zwi re kha mutevhe zwo randelwaho mishumo . 
Dzimbalombalo dza nga ha u shumiswa ha zwidzidzivhadzi ho anḓadzwaho kha ngudo idzi a zwo ngo ṱumanywa na rekhodo dza vhathu . 
Izwi ndi lwa u thoma hune Muṱangano wa Mvelele ya maḓini ( Aquaculture ) wa ḓo farwa Afrika .
Tsedzuluso ya mishumo ya ndingo ya fomaḽa kha ḽevele ya tshikolo ndi i bvelaho phanḓa na uri i khou tshimbidzwa nga Ṱhoho ya Muhasho , mudededzi muhulwane kana mudededzi o rangaho phanḓa kha thero . 
Thaidzo dzo ambiwaho nga hadzo dzi tshimbilelana na vhukwakwani na u konḓa ha mafhungo o ṋetshedzwaho na luambo lwo shumiswaho . 
Ṱhoho dza mihasho na vhaofisiri vhahulwane u bva kha masipala na mihasho ya muvhuso
Muṅwe na muṅwe ane a khou tambudzwa kana o no tambudzwaho
Hezwi zwi ḓo bveledza kha uri khamphani dzapo dzi shumaho nga fhasi ha dziṅwe dzi shume nga fhasi ha ṱhoḓea dzo fhambanaho na dza khamphani dzo dzi faraho . 
NIFW booklet- A5 - TshiVenda.indd 1
Vha tea u ita mini zwo teaho ?
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dovha hafhu wa vha nga ha u pembelela lushaka na u vhufhaṱalushaka .
Muhasho wa Muvhuso wa Tshumisano na zwa Mafhungo a Sialala wo pfa tshililo tsha miraḓo ya masipala na Komiti dza Wadi tsha uri modulu uyu u wanale-vho na nga nyambo dziṅwe dzoṱhe dza Afrika Tshipembe .
Tshipikwa tsha iyi mbekanyamushumo ṱhukhu ndi u langa
Tshifhaṱo itshi tshi dovha hafhu tsha vha Ofisi khulwane dza Ndondola mutakalo ya GE , tshine tsha sumbedza thekinoḽodzhi dza fhambanaho dza ndondola mutakalo .
U shayea ha vhulavhelesi ho teaho ha mukumbululo . 
U imela tshikwama kha zwiimiswa zwa nnḓa na zwa nga ngomu zwo teaho na u dzudza vhushaka u khwinisa ndeme ya tshikwama . U thoma na u dzudza ndangulo ya nga ngomu yo teaho hu tshi katelwa sisiṱeme dza u vhiga . 
Vhashumisani na dzikhonani ;
Vhuḓifhinduleli ha puḽatifomo ya CBS ndi vhuraru : u ita uri tshitshavha tshi ḓivhe nga TB , u wana kheisi na u fara kheisi . 
Mikano vhukati ha zwigwada a i athu lugiswa zwavhuḓi nahone mikano i shandukiswa tshifhinga tshoṱhe , zwi itaho uri nyimele i sa vhe na vhudziki . 
Ahuna muthu kana tshigwada tshi vhofhiwaho nga Khoudu tshine tsha nga dzhenelela kana u kundelwa u tevhedza mbetshelwa dza Khoudu . 
Sa tshipiḓa tsha u ṱanḓavhudza tswikelelo ya tshumelo dza muvhuso kha vhoṱhe , zwihulusa vhashayatsireledzo , u rwelwa ṱari ha tshishumiswa tsha u thusedza vhuholefhali tsha awara dza 24 tsha Senthara ya Manḓalanga a Pfudzungule dzo Ḓisendekaho nga Mbeu ( GBV ) tshi ḓo konisa miraḓo ya tshitshavha tsha vhadzinganḓevhe u swikelela na u shumisa tshumelo dza vhueletshedzi dza phurofeshenaḽa sentharani .
A huna muthu ane a nga shumisa kana u bvisela khagala mafhungo kha webusaithi , masiaṱari a re vhuṱumani kana zwo dzheniswaho afha , kha muṅwe muthu a re nnyi na nnyi hu si na thendelo yo tou ṅwalwaho ya GEMS . 
Dziṅwe dzo no itelwa migaganyagwama yadzo kana dzi kati na u shumiwa . 
Musi ri tshi khou lumelisa vhoṱhe vha re hone afho matsheloni aya , ri tama hafhu u vha fhululedza nga maanḓa kha meyara vhane vha kha ḓi bva u khethwa vhaswa , mufarisa meyara na vhalangadzulo . 
Masipala wo kona u kuvhanganya redzhisiṱara yo dzulaho ya ndaka . 
2.2.6 Kha Transkei na Zululand ya kale , " Khoro " yo vha i na kushumele na maanḓa a fanaho na a khothe dza madzhisiṱiraṱa .
Kha ri n . wale vnhMnayuṅiawnneaehnwodani emvhvuahhfahuailown?aenweandi
U ṋetshedza tshumelo yo kalwaho sa Mukhomishinari wa Muano . 
Arali ri na zwidodombedzwa zwa muraḓo zwa zwino zwino , vha ḓo vhona tshenzhelo yavho itshi leluwa musi vha tshi ṱoḓa u shumisa mbuelo dzavho kana u swikelela Tshumelo dza tshikimu .
Kha zwoṱhe zwine nda ita , ndi khwaṱhisedza uri khwaḽithi na vhukoni ha nṱhesa na fhaṱa vhushaka havhuḓi na ho khwaṱhaho . 
Vha pendele nga u vhala mutevhe wa u sedzulusa wa tshomedzo na vhadzheneli malugana na u ṅwala maambiwa o bveledzwaho kha Mushumo wa 2 vha vha vhudzise arali vha tshi ṱoḓa u ḓadzisa kana u shandukisa mutevhe wa u sedzulusa .
Vhathu vho dzhenaho kha mutevhe mupfufhi wa vhahumbeli vha ḓo tea u dzhenela maitele a munanguludzo wa vhashumi . 
( a ) Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi ;
Databeizi i khoudiwa nahone i nga si swikelelee thwii nga nnḓa ha khumbelo . 
Maitele a u dizaina mihanga ya u langa havhuḓi nga mvumbo na nḓowelo ndi ane a ṱoḓa ndovhololo nyana , ngoho zwo tea u sedzulusa tshifhinga tshoṱhe uri naa o ṋewa vhurangeli ha u langa ho ṋetshedzwa , ngoho , zwi na mvelelo yo pikwaho . 
Vhaṋetshedzi vha tshumelo vha fanela u ṋea khouthu ya u ita mushumo fhedzi . 
U vhalela nṱha nga mubulo wone wo teaho , u elela na vhuḓinyanyuli
Tshikalo tsha vhunzhi ha zwo khakheaho kha tshivhumbeo ndi tshihulwanesa nahone muelo wa hone ndi une kanzhi wa vha wo ḓoweleaho u ya kha wo kalulaho . 
zwinepe zwiṋa zwa phasipoto .
Tshaka dza mahaya - hu tshi katelwa fulethe , dzinnḓu , mikhukhu , nnḓu dza sialala
Thendelo ya u gwa mugodi i ṋekedzwa arali :
Khaedu dzi livhanaho na nḓowetshumo iyi dzi nga kona fhedzi u tandululwa zwavhuḓi arali madzangano ane a tendelana na mbekanyamushumo zwa kona u shumisana . 
Muhangarambo ( fureme ) kha u shumiswe kha u thusa vhagudi u ṅwala zwiṱori zwa vhone vhaṋe .
Ndivho ya PPC ndi u ṋetshedza khwiniso ya tswikelelo ya mafhungo nga vha nyanḓadzamafhungo .
22 . Mikumedzo ya IDP
Zwishumiswa ndi zwinzhisa vhuponi ho livhiwaho : khaphasithi i tea u fhungudziwa . 
U ' vhala ' bugu a eṱhe lwa u ḓimvumvusa e ḽaiburari , kiḽasini lufherani lwa u vhala , a tshi fhenḓa masiaṱari nga ngona hu tshi ṱhonifhiwa bugu .
A hu na luhura kana ndi luṱuku kana u shumiswa ha vhalisa vho gudiswaho u langa fhethu na tshifhinga tsha hune zwifuwo zwa tea u fula hone . 
vha vhe na vhupfiwa kha tsheo , nzudzanyo na thandela dzine khoro kana masipala ya khou shuma dzine dza vha na zwine dza ḓisa kha wadi .
Kha vha wanuluse uri ndi zwifhio zwigwada zwine zwa si khou shela mulenzhe , zwi sin a ndavha uri a zwi na ndeme u zwika ngafhi .
U bannga nga internet na mbadelo dzine dza ya thwii : Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱanzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽa u thoma ḽa khumbelo yavho kha 841 1057 .
Hezwi ndi tsumbedzo ya u shuma zwavhuḓi ha u lwa na u gonyisela nṱha brakhethe ya muthelo nga u shumisa thulo ya muthelo . 
Hezwi zwi nga katela magavhelo a zwa mithelo u itela u ṱuṱuwedza mabindu a sekhithara ya phuraivethe uri a shele mulenzhe kha Tshikwama tsha nga murahu ha Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani tsho khetheaho . 
4 . Nḓivhadzo ire na madzina a dzithirasitii i ḓo vheiwa kha webusaithi ya GEMS nga ḽa 16 Fulwana 2013 nahone mafhungo nga vhuḓalo a ḓo ṋekedzwa kha Nḓivhadzamafhungo ya Miraḓo i tevhelaho .
U vhalela nga :
Kha suḓo dza fumiraru dza malo dzi tsini vhukuma na vhuimazwikepe ha Durban u bva hune ole yo i songo kunaho ya mulivhaḓuvha ya ṱunḓwa hone . 
5.7 Khomishini yo sedzulusa nga ha khuwelelo yo itwaho malugana na uri vhuloi vhu dzhiiwe vhu vhugevhenga , u tou fana na khuwelelo ya Khomishini ya Ralushai na zwiṅwe zwiimiswa .
10.4.2. U VHIGA KHAṰHULULO YA NGA NGOMU
Zwiṱirathedzhi zwi tea u thomiwa u itela u fhungudza muḓagasi na ndozwo ya maḓi u swikisa kha u vha zwiṱuku tshoṱhe . 
ṱanganyisa mvelelo khohakhombo khulwane mutandulo wa u tou buḓa na zwigwada zwa kutshilele
Matshudeni vha re kha magudedzi a pfunzo dza nṱha na vhupfumbudzi vhane vha swikela u wana thuso ya masheleni vha ḓo ruliwa u badela masheleni .
Mafhungo a ndeme a CBP
Zwino ni khou ya u ita bugu yaṋu .
Tandululani phambano nga mulalo .
thendelano ya u Kovhekana mbuelo CBD
Oda ya Ikhamanga ya Musuku ( 1 ) , Oda ya Ikhamanga ya Silivhere ( 7 ) , Oda ya Ikhamanga ya Bronze ( 1 ) , Oda ya Baibab ya Musuku ( 1 ) , Oda ya Baobab ya Silivhere ( 2 ) , Oda ya Baobab ya Bronze ( 2 ) , Oda ya Luthuli ya Silivhere ( 29 ) , Oda ya Luthuli ya Bronze ( 1 ) , Oda ya Mapungubwe ya Silivhere ( 2 ) , Oda ya Companions ya OR Tambo ya Musuku(1) .
Khabinethe yo dovha ya wana mafhungo maswa nga ha ṱhahelelo ya nḓisedzo ya zwivhaswa ya tshifhinganyana , na u dzhiela nṱha uri nyimele i khou langea . 
2 . Khalaṅwaha ya Muthelo ya 2017
Tsimu iṅwe na iṅwe kha bulasi i tea u dzheniswa kha mutalo wa thungo . 
Ḽiga ḽa u nanga , na
Kha vha ite ndingo dza ndango ya guḽukhousu ( HbA1c ) tshifhinga tshoṱhe ( kha vha sedze kha siaṱari 12 ) .
Ndi ḓo ṱangana na ṱhoho dza zwikolo u kovha miḽoro yashu kha mvusuludzo ya sisteme ya pfunzo dzashu .
Zwi na maanḓa musi , sa izwi mushumoitwa u tevhelaho , u tshi ḓisendeka nga u sedzwa hafhu ha ndaka na tshumelo .
1.1. Khabinethe na yone i farisana na lushaka khathihi na tshitshavha tsha ḽifhasi kha u rabelela khotsi a lushaka , Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela .
Hu dovha hafhu ha vha na dziṅwe tshaka dza dzinnḓu dzo itelwaho maraga wa u hirisa fhedzi na dziṅwe dzo itelwaho vhuṋe ha phuraivethe . 
Ine ya vha iṅwe mvelaphanḓa nga tshivhalo itshi tsho gonyaho tsha vhagudi vhe vha bveledza miṅwaha yavho ya tshikolo .
Mbadelo dza mashumele na masheleni a vhuḓiimiseli kha ḽisi dzi tshadzhiwa sa tshinyalelo musi mbadelo dzi tshi badelwa . 
Nga nḓila iyi , ndaulo ya nyandiso ya tsireledzo ya lushaka yo vhupambuwi i nga thivhelwa . 
Uri ezwi zwi itee ri tea u vha na vhubveledzi nga maitele a bvelela , milayo na zwiimiswa zwine zwa vhona uri muphadaladzo wo ṱanḓavhuwaho wa dzithekhinoḽodzhi dzine dza vha mapfura a u thoma nḓivho , madzangano na u phaḓaladza . 
Ṱhoho dza mihasho dzi a tenda u shanduka , fhedzi dza dovha dza vha na vhuḓifhinduleli vhunzhi . 
( a ) vha na ndalukano dzo teaho ; na uri
Tshipholisa tsho livhana na avha vhaṋa nahone vha tenda uri vho ita vhugevhenga . 
U dovha wa shuma sa mbekanyamushumo ya vhuambeli ha u tsivhudza nga ha ndeme ya sekithara ya vhatsila kha ikonomi ya shango ḽashu .
Hu khou lavhelelwa uri ndambedzo ya ndondolo ya zwa vhuinzhiniara a i nga gonyi vhukuma kha miṅwaha miṱanu i ḓaho na uri u engedzwa hu ḓo vha hu tshi elanesa na u gonya ha mitengo . 
Zwa u dzhenelela hu tshi itelwa u engedza vhukoni kha nḓowetshumo ya tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi kha ḽa Gauteng zwi tea u dzhielwa nṱha . 
3.1.16 Nga nnḓa hau dzhielwa nṱha ha vhuhosi , khothe dza sialala dzo fheliswa nga murahu ha vhuḓilangi .
Zwenezwino , NYDA yo wana muṱolamuvhalelano wo kunaho lwa u tou thoma ha dovha ha ḓivhadzwa zwi mulayoni uri i khou tevhedza mashumele Uri ḽi vhe zhendedzi ḽa mveledziso ya vhukuma nahone ḽine ḽa kona , NYDA yo sudzuluwa kha mushumo waḽo muhulwane wa u lambedza mabindu u ya kha pfunzo na mveledziso ya zwikili .
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe kha themo ya 1 .
Nga murahu ha musi muthu o no amba dzina ḽawe , na zwenezwo ḽi mbo ḓi shumiswa lwo vhalaho kha nyambedzano . 
Ho kwamea thandela dzi tevhelaho : 
Naho zwi sa tou leluwa u ṱhogomela , mbambedzo iyi ndi ya vhuṱhogwa . 
Bammbiri ḽa Vhuimo ha Muvhuso kha Mveledziso ya Vhutsireledzi ha Matshilisano i lavhelelwa u bviswa uno ṅwaha uri hu vhe na nyambedzano nga ha yo .
Ndi ngoho uri nzulele yo thuswa nga tshanduko nnzhi khulwane dze ra dzi shumisa musi ri tshi fhaṱulula shango ḽashu . 
Hezwi zwo katela u shandukiswa ha dzina ḽa muhasho u bva kha wa dzinnḓu u ya kha a vhudzulo ha vhathu , u engedzwa ha maanḓa a muhasho u itela u katela mushumo wa vhuthathazwitshili we kale wo vha u na Muhasho wa zwa Maḓi na Vhusimamaḓaka . 
Hu na phambano arali muthu a dzhiela nṱha masipala wapo nga muthihi kha Tshiṱiriki tsha Overberg . 
Iṅwe ya tsheo dza u dizaina dza mutheo nga maanḓa dzine vhapulani vha vhudzulo vha ṱangana nadzo ndi uri shango ḽi nga khethekanywa hani na u shumiswa u ri hu vhe na mveledziso ntswa . 
Musi maga a kushumele a ndeme o no topolwa ndi zwa ndeme u topola nḓila dza u sedzulusa dzine dza ḓo ita uri mvelaphanḓa kha u swikelela maga o vhewaho i konou ṱolea .
Vha vhone uri dzi a swikelelea , na uri vha dzi swikelela nga nthihi nga tshifhinga tshithihi
Ṱhoḓea dza fomethe , tshitaila , kuvhonele kwa ene muṋe
Ro dovha ra khwaṱhisedza uri ri khwaṱhise foramu dzi re hone na zwitshavha zwapo zwa u dzudzanya zwa vhaaluwa na u khwaṱhisedza u fhaṱa vhukoni kha masiaoṱhe . 
Uhu ndi u fhandekana ha mbuelo , phensheni yo fhandekanaho na pfukiselo ya pfanelo dza phensheni . 
Mbekanyamushumo dzo fhambanaho dzo itwa nga vhaṋetshedzatshumelo vho fhambanaho . 
Vha khou shumisa nḓila ifhio ?
Mugaganyagwama u shuma nga nḓila ifhio ?
Hu na zwa tshipentshela zwa vhana vha Gireidi 6 .
Khophi ya nḓivhadzo ya thendelo i tea u fhelekedza vhudavhidzani hoṱhe na / kana u ḓiswa ha dziṅwe dokhumenthe kha EMIA .
Arali mushumo muṅwe na muṅwe wa tsirwa kana u dzumbwa Muinzhiniara kana muimeli wawe a saathu u ṱola , Rakhonṱhiraka u ḓo hwala vhuḓifhinduleli ha u badelela u dzumbulula mushumo we wa tsirwa kana u dzumbwa uri u ṱolwe . 
U vhulaiwa ha mapholisa
Nahone musi nyambo idzi dzi tshi ḓivhadzwa kha mutheo wa ḽiedza kana sa nyambo thikhedzi tshikoloni , a hu na u bvela phanḓa kha vhubveledzi ha matheriala wa pfunzo wo angalalaho na dziṅwe thikhedzo dzo phirinthiwaho dzi ṱoḓeaho u bveledza u vhala . 
Hu uri , fhethu kha shango tsini ha khunzikhunzi kha dzingu iḽi , u bviswa ha maḓi na mufusho zwi tea u anganyelwa nga u shumiswa ha mimodele yo leluwaho . 
Saizwi tshiimiswa tshi si tsha shuma mishumo yatsho u ya nga ha Mulayo wa Dzinnḓu wa Lushaka nahone tsho lindela u fheliswa na u khwiṋiswa ha Mulayo wa Dzinnḓu . 
Vha ḓo ṅwaliswa sa muthu o teaho u wana thikhedzo ya Tshumelo dza Ndeme dzi sina Mbadelo nahone vha ṋekedzwa tshumelo yo teaho .
3.39 Tshiitisi tsha thaidzo kha Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi ndi kuhumbulele nga ha zwi si khagala nga ha manditi na maanḓa a hone .
Mafhungo 5 - 8 Pharagirafu 2
Fhedzi , tshigwada itshi tsho litshedzelwa nga maanḓa kha phindulo ya AIDS . 
Tshitshavha tshi ṱuṱuwedzwa u dzhenela nga mafulufulu kha matshimbidzele musi Komiti dzi tshi vha na Vhupﬁwa nga Vhathu .
A zwi na ndavha uri ndi ufhio , mulandu u humbulelwaho u na ndeme i fanaho . 
U ṅwala na vhagudi , ha tshigwada na ha mugudi e eṱhe
Vhathu vho bvelelaho vha ḓo tea u ita zwa maitele na tsedzuluso dza tshilinganyo dza muvhuso dza vhutsireledzi dza ndalukanyo musi vha sa athu u tholwa . 
U sa ita nyonyoloso - Ḽeveḽe dza HDL dzi a gonya nga nyonyoloso ngeno ḽeveḽe dza LDL dzi tshi gonya nga u sa ita nyonyoloso .
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
Ezwi zwi nga itiswa nga fhungo ḽa uri vhaṅwe vhatambi vhahulwane vha anzela u phaḓaladza volumu khulwane kha Vundu , sa afha Gauteng hu tshi ḓivhelwa u vha mushela mulenzhe muhulwane kha GDP Afrika Tshipembe . 
Naho Muvhuso u tshi ṱhonifha pfanelo dza vhathu dza u gwalaba , uku kugwalabele a si kwavhuḓi nahone zwi khombo kha mutakalo wa tshitshavha na kha vhone vhaṋe vhagwalabi .
Kha vha range phanḓa vhuḓifari vhu ṱanganedzaho na mikhwa , pfanelo dza vhathu na vhuḓifhinduleli . 
Kha ri ṅwale Ṱumani mitshila kha maipfi o talelwaho nga fhasi uri ni fhedzise zwine mafhungo aya a amba .
11 . Vhutshilo
Malugana na tshivhangi tsha thaidzo ya kuḽele na zwidzidzivhadzi , ndi ngani vha tshi humbula uri matshudeni vha dzhia sa tshigwada tshi re khomboni ? 
Dzi vhea iṱo na u lavhelesa mushumo wa mihasho ya muvhuso wa lushaka na u ita uri i vhe na vhuḓifhinduleli .
Vhuendi
1.13. Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha muvhuso ha Afrika Tshipembe u ya kha Samithi ya SADC i sa Fani na Dziṅwe nga ḽa 18 Ṱhafamuhwe 2017 , ngei Musanda wa Swaziland .
u andiswa ha masheleni a shumiswaho kha ṱhoḓisiso dza saintsi na mvelaphanḓa ;
A huna khothesheni i no ḓo ḓiswa u lenga nga murahu ha datumu ya u vala yo ḓivhadzwaho lwa tshiofisi no ḓo ṱanganedzwa . 
Khungumuṱavha dza fhethu ho raliho dzi anzela u vha ya masephenene masekene . 
vhuṱanzi ha ngudo dzo itwaho - khophi dzo sethifaiwaho dza degree kana diploma , hu tsi katelwa rekhodo dza akademiki dza ngudo idzi
Khumbelo ya ṱhanganedzo ya mbingano ya tshirema
Phambano kha izwi , musi shango ḽi tshi bvelela na miholo i tshi gonya , zwivhuya zwa mbambedzo zwaḽo zwi gonyisa zwikili na zwikalo zwa thekhinoḽodzhi . 
Muthu muthihi - R10 , 000 , 000
Tsha vhuvhili , mvumbo ya vhukuma ya pfanelo idzi mbili i dzhiiwa yo ṱangana . 
Kha vhurumelwa ha Tidore ho vha hu na Vho Muhammad Amin Farouk , vhane vha vha vha lutavhi lwa muṱa wa Vho Tuan Guru , mulwelambofholowo vhe vha farwa nga MaDutch vha iswa Robben Island nga 1780 .
I ita voḽumu khulwanesa ya mashika fhedzi i na tshivhalo tshiṱuku nga maanḓa tsha pfushi . 
Mufumakadzi wavho u ṱavha miriho .
( iv ) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Khwinifhadzo ( Adendamu ) ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka : Ndalukano ya Vhukoni ha vhuimo ha 4 ha Muangarambo wa Ndalukano ya Lushaka ( National Qualifications Framework ( NQF ) , malugana na vhagudi vha vhaholefhali , ḽe ḽa anḓadziwa kha Gazethe ya Muvhuso ya nomboro 29466 ya 11 Nyendavhusiku 2006 , yo katelwa ngomu kha ḽiṅwalo ḽa Phoḽisi ḽa Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 ; na
Kha vha ḓadze fomo yo teaho vha i ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana .
Khumbelo ya thendelo ya mboho , nguluvhe kana bere i songo fhalulwaho
Minisiṱa wa Mutakalo vho no : vhugai na uri i nga langwa hani .
U ḓivhadza hu na tshifhinga redzhisiṱara dza mavu a nnyi na nnyi dzi ḓo itwa nga khomphyutha . 
Nḓivhadzamulayotibe i topola mihasho yoṱhe i kwameaho na madzangano a zwitshavhani ane a shela mulenzhe kha tsireledzo ya zwitshavha .
Kha ri ṅwale Zwino fhedzisani mafhungo aya .
Vhudavhidzani hoṱhe hu dzhenaho ho swika kha vhalanguli nga tshifhinga tsho tiwaho . 
1.10.5. Khabinethe i dovha ya khwaṱhisedza ndeme ya vhubaḓekani ha dzitshakatshaka ha tshumisano ngei Libya .
I ḓo dovha hafhu ya bveledza modele wa mashumele une wa ḓo shumana na khaedu dzi re hone zwino dzi bvaho kha u sa lingana ha nyaluwo vhukati ha ṋetshedzo na ṱhoḓea wa maḓi Afrika Tshipembe . 
Tshinyalelo ya masheleni a vhulanguli yo gonya kha miṅwaha u bva tshe ya thoma . 
Khathihi na maṅwe mashango a Tshipembe ri ḓo bvelaphanḓa na u tevhela nḓila yo dzudzanyeaho ya u Vhumba Lushaka , Tshikwama tsha Ḽifhasi ḽothe tshi Ṱhogomeliwaho na dzinwe thendelano dza zwiimiswa uri hu vhonale tshanduko na u shandukisa vhukuma kuma dzango na kushumele kha demokhirasi , u luga na mikhwa i pfukiseaho .
Afha fhasi hu na zwiṅwe zwiteṅwa zwine vha tea u zwi humbula : 
Hedzi ndi bada dzo teaho tshoṱhe vhuendelakule ha bisi na thekhisi . 
Ndeme ya mbalombalo ya data yoṱhe yo fhungudzwaho i tea u sumbedziswa nga maga o teaho a phambano . 
Ri dovha ra tenda uri bodo ya vhalangi i fanela u bvela phanḓa na Ndindakhombo ya Vhaofisi na Vhalangi . 
U guma kha R47 250 nga muṱa kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda ( zwo fheliswa)* Radioḽodzhi ( yo ṋaṋaho )
Hezwi zwi sumbedza uri vhathu vha vhupo ha mahayani vha funa nḓila ine milandu ya shumiwa ngayo ngauri i a sengiwa ya ṱavhanya ya fhela .
CDWs dzi tshi sika mishumo ya komiti dza wadi vhukati ha fhethu ha vhukhethelo hapo na u shuma sa madzhendedzi a u rumelwa
U ṅwaliswa ha khamphani ya tshitshavha kana ya phuraivete ndi mushumo .
U fhindula mbudziso
Sisiṱeme dza Ndangulo ya Kushumele kwa Masipala
Zwishumiswa zwi re afho fhasi zwo sumbedzwa nga tsumbo dzi re kha dziithaḽiki .
Hani ? ) , magumo , themenndelo , referentsi , aphendisisi
Nḓivhiso i ya shumiswa , sa tsumbo , kha vhubveledzi ha zwiliṅwa na u anganya vhuhulu ha pfulo . 
U nangwa u bva kha Muhasho wa Vhushaka ha Dzitshaka na Vhushumisani .
Heyi mbekanyamushumo i ḓo katela ṱhoḓisiso yo angalalaho nga ha zwithu zwi fanaho na u tila mishonga , u mamisa na masiandaitwa kha sekhithara ya zwa mutakalo . 
Tsha u thoma vhukati ha izwi ndi vhukhephithaḽisi ha ḽifhasi , ha tevhelwa zwa mmbi , nḓila dza poḽotiki na mvelele dza u kandeledza . 
Dziṅwe nḓila dza u Vhilaela :
Ndaulo , u oditha na u kombetshedzwa ha dzilafho ḽiṅwe na fhethu ha u laṱa hu nga vhewa nga fhasi ha maanḓalanga aya . 
Ndingo dza mato , fureme , ḽentsi na mushonga wa vhulwadze
I tshimbidza u vhiga nga ha mvelephanḓa yo itwaho kha u shumisa masheleni na khumbelo ya zwiko zwi re hone . 
Ho sedzwa dziPMB U pfukisela thishu kana ogeni
U pimiwa ndi ha mugaganyagwama wa masheleni a u sokou ṋetshedza hu si ha pulane yone iṋe , ine zwi re nga ngomu hayo zwa ḓo tiwa nga wadi yone iṋe , hu si masipala ;
Ṱhoḓea na zwipikwa zwa sisiṱeme ya mafhungo a lushaka a malaṱwa zwo topolwa dziwekishophoni na miṱanganoni na vhaimeleli u bva kha muvhuso wapo , vunḓu , na lushaka . 
Kha vha vhone uri zwidodombedzwa zwavho zwo ṅwalwaho kha nḓivhadzo kana mbuyelo a zwo ngo khakhea vha saathu rumela kha SARS .
( e ) ndivho ya u dzhiiwa ha ndaka .
Dzina ḽa Mulangi wa Tshiṱiriki :
Zwenezwo vha ambelela mbuno ya ndeme ya u itela khaedu mvelele i kandeledzaho ya vhavhusi na u vha dzhiela muvhuso . 
Hetsho tsho vha tshitatamennde tsha maanḓa , tshi re na bono na vhupfumedzani tshe tsha ri vhea kha nḓila yone u itela dimokirasi i si na khethululo nga lushaka ye ra i thoma .
Muvhuso wa Vunḓu u ḓo khwinifhadza tshumelo dza vhuongelo nga u bveledza Vhukoni ha u ṋetshedza tshumelo dza maimo a nṱha dza ṱhaṱhuvho na dza ndondolo ya mulwadze kha maimo oṱhe . 
( b ) Miraḓḓo ya muvhuso ; na
U sika pulana ya nyito ya vhavhambadzi vha inifomala na vharengisi vha re ngomu ha ḓorobo . 
Vhuimeli ha vhoramafhungo kana ha midia ya mafhungo iṅwe zwi ḓo ṋetshedzwa tshomedzo dzo teaho dza u shuma dzo ima nga dzoṱhe kha mishumo yavho malugana na Samithi . 
Musi ri tshi nga engedza zwe ra vhulunga riṋe vhaṋe nga mbulungo dza nnḓa , ḓivhazwakale na tshenzhemo huṅwe fhethu i ri vhudza uri ri nga si ḓisendeke nga pfuma ya nnḓa u itela ṱhoḓea dzashu dzoṱhe dza u vhulunga . 
U itela u kunga vhanameli vha vhuendedzi ha nnyi na nnyi , vhapulani vha tea u pfesesa ṱhuṱhuwezo ya u shumiswa ha mavu na dizaini ya vhuponi dza ḓoroboni kha vhuḓifari ha vhaendi . 
Muvhigo uyu ndi tshiko tsha fulufhelo na ṱhuṱhuwedzo wa dovha wa shela mulenzhe zwihulwane kha tshitshavha kha tshifhinga tsha musi Afurika Tshipembe ḽo thoma u pembelela Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo .
4.4 . Khabinethe yo tendela u tholiwa ha vhathu vha tevhelaho sa miraḓo ya Khoro ya Ṱhodulususo ya Vhulimi ho sedzwa tshiteṅwa 9(1) tsha Mulayo wa Ṱhodulususo ya Vhilimi , wa 1990 ya vhu.86 wa 1990 lwa tshifhinga tshi sa fhiriho miṅwaha miraru :
Masipala wavho u khou lugisa pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho .
Vhushelamulenzhe nga vhathu
Thimu ya u tshimbidza I fanela u ṱhogomela u dzudza tshifhingani mafhungo maṅwe na maṅwe maswa ane a dzumbululwa na u lulamisa uri mafhungo o dzheniswaho kha pulane ndi ayo o khwaṱhisedzwaho nga tshigwada tshoṱhe tsha tshitshavha .
2 / 8 U saukanya zwiṱirathedzhi zwiṱhaḓuli
Komiti ya Foramu ya QLTC ya Tshiṱiriki
U dzudzanya na u dzhenisa mafhungo kha thempḽeithi ya tshifhinganyana na ya u vhiga kushumele kwa ṅwaha nga ṅwaha na u ita mvetamveto ya mivhigo ine ya ṱoḓea ya tshifhinganyana na ya u vhiga kushumele kwa ṅwaha nga ṅwaha . 
Thebulu i ṋetshedza manweledzo a Phurogiremu dza Zwikili dzoṱhe dzine dza vha hone dza NQF 2 malugana na kuvhusele kwa Komiti ya Wadi .
Bazari dzi khou pfufhiwa kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe fhedzi . 
Ri dovha hafhu u livhisa ndivhuwo dzashu zwi tshi bva mbiluni kha tshitshavha tsha ḽifhasi kha thikhedzo yavho kha nndwa yashu ye ya vha i sa dzinginyei .
U shumisa mbuletshedzo ya ḓivhaipfi nga maanḓa kha mutevhe wa maṱaluli
( 3 ) Vharumiwa vha tshoṱhe vha vhewa Iwa tshifhinga tshine tsha ḓḓo fhela-
Sisiṱeme ya Ṱholo ya Lushaka i khou shumiswa muvhusoni nahone i khou fhaṱa vhuṱanzi nga murahu ha ṱholo dza ikonomi dza 16 : ṱholo dza rathi dza vhulimi / vhupo ha mahayani , ṱholo dza sumbe dza muhasho wa madzulo a vhathu na mapa wa vhuṱanzi ; ṱholo ṱhanu dza vhana ; na ṱholo nṋa dza tsireledzo ( na ṱholo mbili dza u ḓadzisa dzine dza khou thoma ) .
U topola pfanapheledzo na zwine zwidade na nyimbo nga u tevhekana ha pfanapheledzo .
Fhedzi-ha , Mulayo wa Madi a Lushaka wo zwi vhona kana u zwi sumbedzisa uri a zwo ngo tou leluwa u thivhela masiandoitwa othe kha khwalithi ya madi , arali ho vha hu si izwo , ho vha hu tshi do vha hu si na nyaluwo ya ikonomi kana nyedano ya zwa matshilisano .
U thetshelesa zwidodombedzwa zwa tshiṱori na u fhindula mbudziso dza maimo a nṱha ( ni humbula uri o vha a tshi khou amba ngoho a tshi . . . . )
Mavu kanzhi a avhelwa nga vhulangi ha sialala na mimasipala . 
Vhutsitsikani ho engedzeaho hu ita uri hu vhe na u engedzea kha tshivhalo tsha tshumelo dza ṱhumano dzine dza tea u dzheniswa na uri huṅwe na tshumelo dza maimo a nṱha u itela uri dzi kone u shuma na ṱhoḓea yo engedzeaho . 
U shela mulenzhe ha heyi mbekanyamushumo kha mveledziso ya vhorakhonṱhiraka kha miṅwaha miṱanu i ḓaho hu ḓo katela zwi tevhelaho : U vhona uri u ḓidzhenisa ha vhafumakadzi kha nḓowetshumo iyi hu khou engedzedzwa . 
Vha tewa nga u ḓiphiṋa nga u shuma nga maanḓa havho vha sa khou khakhiswa nga vhugevhenga . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano , a tshi vhudzisa na u fhindula mbudziso .
Vhubindudzi ha tshiimo tsha nṱha , vhu tshi tikedzwa nga themamveledziso dza khwine dza muvhuso na vhukoni , zwi ḓo ita uri ikonomi i aluwe nga u ṱavhanya na u vha na mbuelo .
ARALI vhugudisi vhu tshi ṋetshedzwa
Maitele maṅwe na maṅwe o angalalaho u fana na ayo o itwaho nga Khomishini a tou tea u nweledza na u angaredza zwidodombedzwa zwinzhi u itela uri hu vhe na mukumedzo une wa vha kha tshivhumbeo tshi shumiseaho nahone tshi swikeleleaho . 
thendelo i bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na ṋdowetshumo arali zwo tea
A si kanzhi ndi tshi shumisa tshipitshi tsha tshilalelo u ḓivhadza nga ha khuwelelo ya tsenguluso ya ndayotewa yo angalalaho . 
no tendelewa u sa ṅwaliswa .
Hu tshi khou tevhedzwa mihanga ya vhusimamilayo ya zwa mupo yo fhambanaho , ndangulo ya zwa mupo nga ngomu kha masipala yo sedza kha zwi tevhelaho : 
p ) Vho Isaac Mzumara Nkosi ( Mudzulatshidulo ) ,
U shandula Muhumbulo
Ndi nga nṱhani ha zwezwi uri u gonyiselwa nṱha ha pfunzo hu tea u itwa kha Vhuimo ha Nṱha .
Vhunzhi ha fhethu hu ḓo ṱoḓa hafhu u monithariwa zwi katelaho , mukovho wo fhelelaho wa Yunivesithi , tshikwama tsha tshigwada , phetheni ya kushumisele nga mutshudeni na zwiṅwe . Izwi zwi ḓo swikelelwa nga u fhaṱa mafhungo a " u fanelwa lwa ndivho " ya thekinoḽodzhi , mafhungo na u kuvhanganya mafhungo na ndangulo ya sisiṱeme na vhukoni ha u tsenguluso ya mafhungo . 
U vhuedzanya zwo kuvhanganywaho na mutevhe wa zwi badelwaho ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Khombo ndi ya u vha na ndangulo ya khombo i sa shumiho , yunithi dza ngangomu dza odithi na komiti dza odithi dzi shumaho ngomu ha mimasipala . 
zwa Ikonomi , Ndangulo ya zwa Masheleni na u Ṋetshedza thikhedzo ya masheleni , Vhukunguwedzi na Vhurengisi , Zwa Vhoramafhungo na Mbekanyamushumo dza Khasho ;
Musi maitele a u itelana na u dzhiela nzhele ha u itelana ha dziphurofeshinala ho no swikelwa , hu nga vha na musudzuluwo muhulwane wa dziphurofeshinala kha dzingu . 
Luṱa lwa tsenguluso lwo sedza kha u swikelela vhuimo ha mveledzidziso vhu re hone kha masipala nga kha tsenguluso ya mupo u re hone na ṱhuṱhuwedzo ya mupo u re hone he masipala wa dzula hone . 
3.1 Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa zwa Mulayo wa Methirioḽodzhi kha Phalamennde .
Kha miṅwaha ya mahumi mavhili na miṋa yo fhelaho , Iran ḽo vha ḽi tshi baḓekanywa na vhunzhi ha thevhekano ya ulayo wa nyiledzo khathihi na nyiledzo dza u ṱoḓa u ṋetshedza ndaka mashangoni a nnḓa na thekhinoḽodzhi u itela thekhinoḽodzhi ya zwa nyukiḽia ya mulalo . 
Zwa ita uri ri wane mafulufulu kana maanḓa a u tshila .
Vho Dokotela C P MULDER : Muhulisei Mulangadzulo , ndi khou ṱanganedza muvhigo ndo imela Muṅwaleli , fhedzi heḽi ndi fhungo ḽi sa tei u dzhielwa fhasi nahone ndi khou ṱoḓa vhone vha tshi ṱoḓisisa nga murahu ha muṱangano uyu kha Muṅwaleli uri ndi nnyi o vunḓaho mulayo wa dimokirasi ya shango iḽi . [ U vhanda zwanḓa . ]
Nyito yo ḓoweleaho ya komiti dza wadi ndi u kwamiwa kha mveto mveto .
Tsivhudzo ya Buḓo : Luṱingo lwa Mahala : 0860 111 673
Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango kha madzingu oṱhe a WHO nahone ḽi tshi khou phaḓalala nga u ṱavhanya .
Miraḓo i huliseaho , Muphuresidennde vho vhidza iḽi Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu u ya nga khethekanyo ya 84(2)(d) ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , u tshi vhalwa na Mulayo wo Ṱanganelaho wa 7(1)(a) , u itela u ṋetshedza mulaedza wavho wa lushaka kha Phalamennde .
tshiimiswa kha mbuelo ya muthelo .
Mvelelo dza ḽiga iḽi ndi tshiṱirathedzhi tsha kushumele tshi katelaho :
U leludza u amba nga therifi dza khethekanyo khulwane , hu shuma zwi tevhelaho : 
Honeha izwi zwi ita khumbulelo yo dzinginyaho uri mveledzo ya zwiḓiswa i khou tshimbilelana na shedulu . 
U ṅwala na vhutsila ha u ola zwibveledzwa ndi maitele a re na nḓila dzi tevhelaho :
Fhedzi , thekhinoḽodzhi ya vhudavhidzani a ya ngo ḓisa fhedzi zwithu zwavhuḓi . 
Zhendedzi ḽa Vhushumisani ha Mveledziso , ḽe ḽa shela mulenzhe kha mbadelo dza u gandisa na u bveledza , na vhakunguwedzi kha u tikedza baḽantsi ya mbadelo ho livhuhiwa hu tshe na tshifhinga . 
Talelani ḽiṱaluli li re kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mafhungo a tevhelaho .
CD : Mbekanyamaitele na Ṱhoḓuluso
2 / 6 U sika nyimele ya ṱhaṱhisano dza nnyi na nnyi malugana na zwifhambanyii
U nyanyulea kha mihumbulo na tsivhudzo nga nḓila ya u vhavhalela
Makovho a dayi a fha ngona iṅwe -vho ya rekhoda phetheni dza kharenthe dza nṱha ha maḓi . 
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u ya kha Plein Street nga u ṱavhanya vha ṋamele bisi u ya CTICC .
U sielisana ha vhaambi
Vho Dr Setumo Mohapi sa Muofisiri Mulangi Muhulwane ( CEO )
Nṱhani ha uri hu vhonale hu na ngweṋa khulukhulu khunzikhunzini ya mulambo , ho vha ho no sala khunzikhunzi fhedzi zwino !
Vhatshena vha vhonala vha na nete ya nṱhesa ya tshivhalo tsha vhupfuluwi kha miṅwaha , ha tevhela Makhaladi , ngeno Vharema vha Afrika vha tshi sumbedza u tsela fhasi nga nete ya vhupfuluwi . 
Khabinethe i rwela zwanḓa vhorasaintsi vha Afrika Tshipembe vhane vha khou ranga phanḓa ṱhoḓuluso iyi ya ndeme .
Izwi zwi amba uri muthu ane a khou fha itshi tshitatamennde o ana uri u ḓo amba ngoho nahone u a zwi ḓivha uri u ḓo tshutshiswa arali ha wanala uri zwine zwa vha kha afidaviti ( kana zwiṅwe zwazwo ) ndi mazwifhi .
U tzhipa ndi vhutshinyi,nahone ndi mutshinyi fhedzi ane a tea u hweswa mulandu .
Thebulu ya 13 i fha tsezuluso nga u angaredza ya mishumoitwa yo fhambanaho ya IDP ine vhakhantseḽara vha wadi vha tea u shuma lu si na vhukono sa tshipiḓa / miraḓo tsha / ya Foramu ya Vhuimeli ha IDP .
Thendelo i ḓo dovha ya ṱoḓea i tshi bva kha vhalanguli vha vunḓu vho fanelaho vha re mulayoni musi hu sa athu tendelwa u kaniwa kana u kuvhanganywa ha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo .
Kha ṅwongo wa milayo ya vhashumi ndi u sala murahu u alusa mveledziso ya ikonomi , u kovhekana ha zwikhala tshitshavhani , vhudziki kha vhashumi , na u vha na dimokirasi mishumoni .
Sa zwine zwa vha kha miṅwe mihasho , Muhasho wanga wo ḓo tea u shuma mushumo wawo nga kha nyimele yeneyi ya ikonomi ino khou ḓi isa phanda na u hoṱefhala . 
U ṅwala na U ṋekedza
Vhupo ha iḽi shangohaya ḽa kale hu khou tea u vanganywa ha vha fhethu ha nzulele ya kufhaṱele ha ikonomi ya dzingu . 
U shela mulenzhe ha Tshitshavha kha Kuvhusele Kwapo
U dzhenelela u itela u kunga phurofeshinaḽa dzi re na zwikili kha sia ḽa mutakalo vha shumaho kha sekithara dza phuraivethe na avho vho ṱuwaho kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Tshiṅwe tsha zwipikwa zwihulwane zwa muvhuso ndi u pfukisela vhuḓifhinduleli kha nḓisedzo ya tshumelo u bva kha muvhuso wa lushaka u ya kha wa vundu na maanḓalanga apo .
( i ) mbingano dzo itwaho nga sialala kana iṅwe sisiṱeme ya vhurereli , mulayo wa vhuṋe kana wa muṱa ; kana
VHUḒIFHINDULELI Vhathu vha muvhusoni vha na vhuḓifhinduleli hau bveledza zwe vha fulufhedzisa
( b ) u shuma mafhungo aḽo hu si na tshidzumbe , na u farela madzulo aḽo na a dzikomiti , zwi tshi itea khagala , fhedzi , hu tea u dzhiwa vhukando ho teaho -
GIREIDI YA 9 THEMO YA 2 MAGUDISWA
Ri zwi alusa ri tshi ḓivha uri ri nga shandukisa , ri nga kona u livhana na u kunda zwikundisi izwi . 
Fhedziha , nga hetshi tshifhinga nḓisedzo na mveledziso a zwo ngo ima , zwi khou bvela phanḓa . 
Ro ḓiimisela u khwiṋisa nyimele ya pfunzo ngei Kapa Vhubvaḓuvha
Saintsi na thekhinoḽodzhi vhurangeli ha saintsi dza Zwino na thekhinoḽodzhi zwi katela : 
Musi khwaṱhisedzo yo no ṱanganedzwa u bva kha Khomishinari wa zwa Ndinganyiso , mbilo i a badelwa nga u badela vhashumi muholo wo fhelelaho nga tshifhinga tshine vha vha sa khou shuma na u badela akhauthu dzoṱhe dza dzilafho musi dzi tshi tou ṱanganedzwa . 
A vha ngo tea u lindela awara dza 24 dzi tshi fhela .
Vhadzia mvutshelano vha France sa vhaṅwe ngavho vha Amerika vho vhudzisa zwiimiswa zwi re hone na sialala vha tshi tikedza dimokirasi , mbofholowo na ndinganyiso . 
u sedza maitele a masipala
Vha ḓivhadze uri khovhe dzavho dzi ḓo ṱunḓiwadzi kha tshivhumbeo ḓe ( dzo xwatuswa / dzo rothodzwa dzi thethe / nz )
Kwa wa ku tshi tsa , asikuḽa , u vhuya u swika ku tshi wela nṱha ha hatsi fhasi ha muri .
Kha muzika na u tshina , ri shumisa muvhili sa tshishumiswa , kha vha thome u fhaṱa thekhiniki dzine dza fha muvhili tshivhumbeo kana zwanḓa nahone dzine dza dzhia miṅwaha minzhi ya u ita nḓowenḓowe uri u kone . 
Khomishini i tenda kha uri u fhaṱa Afurika Tshipembe ḽa khwine , ri itea u thoma ṋamusi .
Nndwa ya u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa yo ḓitika lwo khwaṱhaho nga mvelelo iyi . 
Mashango aya , United States of America , Tshipembe ha Korea , Russia , France na China o ṋekedza madzinginywa ao nga ha nyukiḽia .
5.13. Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza Minisiṱa na Muphirimia wa kale wa Vunḓu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha , Vhafunzi Vho Arnold Makhenkesi Stofile .
Zwi itelwa u dzumba thathu ya kale nahone zwi ita uri ya sa tsha vhonala tshoṱhe , naho u dzumba zwavhuḓi zwi tshi bvesa kha vhuhulu , tshitaila , mivhala na dzitekiniki dzo shumiswaho kha thathu ya kale . 
Nnḓu dzi na phera mbili dza u eḓela , lufhera lwa u ṱambela , khishi yo vuleaho na lufhera lwa u awela .
Ṋamusi ri na sisteme ya demokhirasi i shumaho zwavhuḓi , yo lavhelesa kupfukisele kwa milayo na u vha khagala , kha vhunzi ha tshitshavha tsho dzhenelelaho na zwiimiswa zwo ḓi imisaho nga zwoṱhe zwa mulayo na nga ndayotewa i tikiwaho nga demokhirasi .
Khumbelo ya u shandula khamphani uri i vhe close c
Tshivhalo tsha vhagudiswa vha Gireidi 12 vhane maraga dzavho dza vha tendela uya yunivesithi tshi ḓo engedzea uya kha 250 000 ( 172 000 ya 2013 ) .
Dzimbalombalo vha SA vho bveledza sete ya milayo ya u editha ye ya shumiswa kha data musi zwiimo zwoṱhe zwa u phurosesa data zwo no fhedzwa . 
a ) Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou ṱoḓa khaṱhululo ya nga ngomu zwi tea unwalwa afho fhasi . b ) Vhuṱanzi ha vhuimo vhune khaṱhululwo ya khou ṱoḓwa i kha ho .
Vhalambedzwa vho sedza kha ngudo dzi elanaho na pfunzo , mutakalo , mupfuluwo , vhaswa na mishumo , zwiteṅwa zwa mveledzo dza matshilisano , vhana , ndondolo , mveledzo ya zwa vhulimi , na vhugevhenga na zwa mbeu . 
Luṱa lwa 2 - U ṱanganyisa mafhungo a u pulana
Musi ho sedzwa ḓivhazwakale ya Ellis Park sa tshitediamu tsha ragabii , vhunzhi ha phera dza phuraivethe arali hu si dzoṱhe ndi dze dza vha dzi dza khamphani dzine dzangalelo ḽadzo ḽihulwane ḽi kha ragabii madzuloni a bola ya milenzhe . 
U ḓadzisa zwenezwo , ngangoho , dzilafho ḽa tsumbadwadze ḽa vhathu vha re na AIDS vha kwameaho nga nyimele dzi fhedzaho maanḓa ḽi khou khwinisea tshifhinga tshoṱhe . 
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tshi ngaho sa , nganeapfufhi , nganea dza vhaswa / nganea
Fhedziha , ro a khou vha na mvelaphanḓa , maga maṱuku a vhuṱhogwa ane a fanela u ṱhonifhiwa . 
Sa zwe zwa lingedzwa sa phindulo fhedzi hu na vhuṱanzi vhuṱuku kha ṱhalutshedzo yo ḓiimisaho . 
Zwitshavha zwa ḽifhasi zwi tea u tevhela miano ye zwa ita ngei Oslo ya phaṱhululo u itela uri vhuthihi hu kunge vha mashango a Tshipembe . 
U ṱalutshedza muhumbulo muhulwane ...
Mutengo wa konṱiraka ya konṱiraka yo fhelaho u ḓo vhalelwa u bva kha tshivhalo tsha vhukuma tsha mushumo wo ṱanganedzwaho na u khwaṱhiswa u itela mbadelo . 
Hu na masia ane Afrika Tshipembe ḽa vha na u phuletshedza kha u shela mulenzhe lwa vhukuma kha nḓisedzo ya tshumelo . 
Ri nga si dzule ri khou dibeitha tshiteṅwa itshi hu si na u bvisa gwama na mbekanyamaitele dza u fhaṱa sekhithara iyi ine ya vha na khonadzeo ya u nga hula . 
Vhunzhi ha zwiṅwe zwithu zwo salaho zwi dzhenisaho mbuelo a zwi fani nahone mbuelo dza hone a dzi anzeli u ṱanganedzwa misi yoṱhe . 
Hu swikelelwa thendelano ya uri hu nga monithariwa hani nzudzanyo na uri mvelaphanḓa kana u sa vha hone ha mvelaphanḓa zwi nga vhudziwa hani tshitshavha .
Nga ḽiṅwe sia , madzangalelo kha bindu a nga khwiniswa nga ndangulo ya tsireledzo ya data ya zwa mulayo . 
Bveledzisa database yone-yone ya miṱa i tshilaho fhasi ha tsiku ;
Buthano iḽi lo bvisela khagala nga ha mvelaphanḓa yo no itwaho miṅwahani ya 16 nahone nga itshi tshifhinga tsa muvhuso wapo .
Wiḽi i tea u vhulungwa fhethu ho tsireledzeaho na u anana na tshifhinga na vhuvha ha ndaka .
Muhasho na wone u ḓo vha u khou davhidzana na mashango a vhaḽedzani , Swaziland na Mozambique , u khwaṱhisedza maga a ndangulo a elanaho . 
U sedzesa kha ngona dza maitele avhuḓisa kha ndangulo ya mbekanyamushumo na thandela ; zwine zwa ḓo shumiswa kha u pulana , u thoma u shumisa na nḓisedzo ya themamveledziso kha mihasho ya muvhuso wa vundu , zwiimiswa zwa tshitshavha na mimasipala . 
Vha tea u sedza gurannḓa nga nṱha na u kuvhanganya atikiḽi dzo geriwaho kha gurannḓa dza ndeme dza Mulangi . 
Thimu ya tsedzuluso i livhuwa zwihulwane vhukoni ha mbekanyamaitele kha u swikelela ndinganyiso kha ndambedzo , fhedzi i fhulufhela tshoṱhe uri , na ndambedzo ya vhashumi na vhonevho , ndivho ya u fhedzisela i fanela u vha ndinganyiso . 
Vundu ḽi ḓivhelwa mishumo ya ikonomi yaḽo yo ḓalaho mafulufulu , nga maanḓa iyo ya sekhithara ya theshiari . 
Vhuhulu ha u shela mulenzhe ha ' vhukuma nahone ha tshoṱhe ha vha Anglo American kha ndondolo ya vhathu vha tshipembe ha Afrika ' khathihi na zwa ' u dzhiwa ha ikonomi nga muvhuso ' zwi tea u haṱulwa u ya nga mishumo yaho . 
Dzoṱhe phemithi dza vhukuma dzi tea u ṋetshedzwa Muofisiri wa Zwa Zwifuwo kha vhuimangalavha ha u dzhena , kathihi na Ṱhanziela ya vhukuma ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo nga shango ḽine ḽa khou rengiselwa .
Nyengedzedzo i katela-vho na masheleni a u thoṅwa ha mihasho miswa . 
U khwaṱhisedza vhuronwane na u fhelela ha maitele a mugaganyagwama wa muhanga wa zwibviswa zwa tshifhinga tsho linganelaho . 
U ḓivha muvhili nga u tandula tshikhala na sia sa , fhasi , murahu , nṱha , u shumisa mivhili kana zwikhakhisi
ṱuṱuwedza vhaṅwe u badela mbadelo dza tshumelo na mithelo
Tshithu tsho dzheniswaho tshi vhidzwa u pfi nyengedzedzo nahone tshithu tshe tsha dzheniswa khatsho , tshi vhidzwa u pfi tshithu tshihulwane . 
U vha na vhuṱanzi ha u ṱhumekanyo
Vhutsila ha u Vhona- Awara dza 10
U ṋetshedza thikhedzo ya kushumele kha mulangi wa mbekanyamushumo sa zwe zwa humbeliswa zwone . 
Vhunzani ha ṱhoḓea dziṅwe na dziṅwe dzo ambiwaho afho nṱha a ho ngo swikelelwa . 
Kanzhi zwi vha hone hu na nyanḓano na khothe dza madzhisiṱiraṱa , kiḽiniki , fhethu ha u badela phensheni , zwa mutakalo na ofisi ya ndondolo ya mutakalo , pfunzo , kana tshumelo ya muvhuso i elanaho na idzo . 
Khumbelo ya u ṱanganedzwa kha mutevhe wa zwimela
Zwivhumbi izwo zwi ḓivhadza kuhumbulele kwashu kha u pulana u sa nyeṱha kha tshaka dzoṱhe dza vhuendi . 
U dzhia u dalela ṅanga dza sialala hu vhugevhenga
( 2 ) Ndayo idzi dzi tea u ḓivhadzwa nga nḓila ye Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa a i vhea ngayo .
Zwi a takadza u dzhiela nṱha uri mitengo ya ṋama ya nguluvhe na ya nngu yo tevhedza maitele a fanaho naho sisiṱeme ya mveledziso yavho yo fhambana . 
( U nanga kha fikishini dza musalauno/ zwiṱori zwa sialala /nganetshelo dza vhuṋe / bugu dza nyendo dza u guda/ miswaswo/ miloro /zwiṱori zwa vhutshilo /fikishini ya ḓivhazwakale )
2.6. Khabinethe yo tendela muvhigo wa Mvelele dza muṱangano wa vhu 16 wa Khonfarentse ya Mahoro a Thendelano ya Ḽifhasi ya Mbambadzo ya Zwipitshisi zwi songo Andaho zwa Ḓaka zwa Fauna na Flora ( CITES CoP 16 ) , wo farwaho ngei Bangkok , kha ḽa Thailand u bva nga dzi 3 - 14 Ṱhafamuhwe 2013 .
4 . MAITELE A KHUMBELO Khethekanyo 14 ( 1 ) ( d ) ya Mulayo Muiti wa khumbelo u tea u tendelwa a tshi swikelela rekhodzo dza tshiimiswa tsha nnyi na nnyi arali mu iti wa khumbelo o tevhedza ṱhoḓea dzoṱhe dza maitele dzi kwamaho u ita khumbelo ya u swikelela rekhodo dzine dza vha kha Mulayo .
U shuma na / nga mafhungo : tshivhumbeo tsha fhungo ; tshaka dza mafhungo ; zwifhinga ; tshitatamennde ; ḽitatathino ; mirero
14 . SWOT ya vhadzulapo na zwigwada u ya nga vhushai / mbeu
Ri ḓo dzula ri tshi livhuwa zwine vha ita kha u livhanya mbekanyamushumo dzavho na u avhelwa ha zwiko zwavho kha nzhielwanṱha yashu . 
U bva kha tshipikwa tsha 26 120 Kapa Devhula , Kapa Vhubvaḓuvha , Devhula Vhukovhela na Free State , ho no swikelelwa sisiteme dza 11 650 u swika zwino .
U ṱalukanya maipfi ( maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo na foniki )
Hezwi zwa vhuya zwa itwa , u dzhiiwa ha tshiṱoko ha ṅwaha nga ṅwaha hu ḓo konadzea , ndeme ya thundu dzo rekhodiwaho nga nḓila yone , na u tsela fhasi ha ndeme ya thundu zwi ḓo dzhielwa nzhele . 
Ri kha ḓi vha kha maimo a vhukati nahone hu na khonadzeo ya uri ri nga lavhelela u engedzea ha tshifhinga tsha khwinifhadzea .
Vhukoni ha maraga wa nḓowetshumo . 
CM22 - Thendelo ya tshiimo tsha aḓirese ya poswo yo ṅwaliswaho .
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuraru ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1994
Tswikelelo ya thikhedzo ya mabinndu ya nṱhesa i nga khwinisa phimo ya tswikelelo ya zwithu zwiswa .
Maipfi a tou buletshedzwa zwavhuḓi
Zwenezwo , tshanduko dza mbekanyamaitele dzo sedzaho kha u ita uri sekhithara i si ya tshiofisi i vhe ya tshiofisi dzo dzinginywa . 
U shela mulenzhe kha dzangano iḽi zwi ḓo tikedza mbekanyamushumo dza muvhuso dza u honolola khonadzeo ya shango kha mafhungo a maḓanzhe nga kha Blue Oceans Economy Strategy na Operation Phakisa , dzine ndivho yadzo ndi u sika mishumo i fhiraho miḽioni nthihi nga ṅwaha wa 2033 .
( a ) milayo ya vhusimamilayo ha lushaka kana ha vunḓu , i nga ita uri hu vhe na u thomiwa ha nnḓu dza vharangaphanḓa vha zwa sialala , nahone
Fhethu he vhathu vha 11 vha lovha nga mulilo hu si na nḓila ya u shavha ngauri mushumoni ha vha ho khiṋiwa nga nnḓa .
Tshivhumbeonyandiswa tsha tshipiḓa tsha mbalombalo / zwitatistika
U vusuludza na u phaḓaladza mivhigo ya zwibviswa zwa ṅwedzi nga ṅwedzi kha khethekanyo . 
Zwigidi zwa vhaswa vha bvaho zwitshavhani zwa vhathu vha si vhanzhi vho lindela u shumela shango iḽi . 
U khunyeledza mutevhe wa thandela kha Mbekanyamushumo Khulwane . 
Mihasho i ṋetshedzwa shedulu dzi sumbaho u Gonya na u tsela fhasi kha ṅwaha ha shedulu dzi sumbaho Pulane dza Mugaganyagwama u yaho Phanḓa wa ṅwaha . 
Ḽa Turkey kale ḽo vha ḽi na u thivhelwa huṱuku ha u nwa zwikambi fhethu ha nnyi na nnyi , hu na u thivhelwa ha u nwa halwa kha zwifhaṱo zwa ofisi dza mutakalo , pfunzo na muvhuso . 
Huḽa-hupu na madembetete a re na zwanḓa , khundu na mutsinga U ḓivhadza vhuimo na zwikhala
U ṅwala tshibveledzwa tsha ndaela
Izwi ndi nga murahu ha musi migaganyagwama yavho i nga fhasi ha mutsiko vha fhedza vha tshi vhea na ya riṋe nga fhasi ha mutsiko . 
Nyedziselo
Puḽane i na thero ṱhanu dza ndeme : u tshila ha ṅwana ( tsumbo . u fhungudzea ha u lovha ha dzitshetshe ) ; mveledziso ya ṅwana ( tsumbo . tshumelo dza Mveledziso yo Vhilulaho ya Hana ) ; tsireledzo ya ṅwana ( tsumbo . u tsireledzwa kha dzikhakhathi na u tambudzwa lwa vhudzekani ) ; tshiimo tshine vhana vha tshila khatsho ( tsumbo . nyimele ya hune vhana vha dzula hone ) na u dzhenelela ha ṅwana ( tsumbo . u dzhia vhuḓifhinduleli ha vhana musi vha tshi khou ḓiphina nga pfanelo dzavho ) .
1.1 . Khabinethe yo amba nga ha Mivhigo yo Fhelelaho ya Mvelelo dza Mashumele a Kotara ya Vhuraru a tshifhinga tsha u bva Tshimedzi u swika Nyendavhusiku 2016 , zwine hu sedzwa u shuma ha Mbekanyamushumo ya Nyito ya Muvhuso zwi tshi tshimbilelana na mbetshelwa dza Muhanga wa Maano a Tshifhinga tsha Vhukati na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) .
A zwi hangwei nahone a zwi tei u hangwiwa uri Mulayo u tendela hu tshi vha ndifho kha avho vhe vha ṋea vhuṱanzi phanḓa ha Khomishini nahone vha fhedza vho ṱaluswa sa zwipondwa . 
Ḽiṅwalo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo bulwaho , sa Ḽiṅwalo ḽa u Sumbedzisa Thendelo , Ṱhanziela ya u Haelwa ha Tshipengo tsha Zwifuwo , Phemithi ya CITES na zwiṅwe vho .
U ita phazili ya maipfi u engedza nḓivho
Vhathu vha Azande vha tenda uri vhadziamanditi vha a vhanga vhulwadze nga u ita manditi na u shumisa mishonga mivhi .
Netiweke dza sisiṱeme ya u enda dzo vhumbiwa nga ṱhumano na ṱhanganyo ya pfanelo ya nḓila ya tshitshavha kana mbetshelwa . 
b ) Khoro i tea u dzhia sisiṱeme ya vhurumelwa sa zwe zwa bulwa kha Khethekanyo 53 ya Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , 1998 u ṱavhanyedzisa u dzhia tsheo na tshumiso ya phurosese .
Zwiṅwe zwipikwa ndi zwa u :
Zwiṅwe hafhu , khethekanyo iyi i na u saukanya ha tshikhala tsha u itea ha lufu na fhethu ha vhudzulo ha misi ha mufu . 
Naho zwo ralo , tshipiḓa tshithihi tshi bvelelaho kha dibeithi ya vhuholefhali ndi vhuhulu ha maga a phambano na mvelelo dzazwo , vhukati ha vhathu na muthu nga muthihi nga murahu ha tshifhinga . 
Ndi zwone zwo nnyitaho muhali zwenezwo .
( c ) U ṱanganedza na u ṱoḓisisa mbilaelo dza tshitshavha kha zwi imiswa zwa masheleni maelana na khadzimiso ya masheleni a nnḓu zwi tshi ya nga maitele o tiwaho ;
Fhethu hune zwifuwo zwa ḽela hone uhu ndi hu hulwane kha madzingu ane vhubveledzi ha phuraimari ha itea hone , naho hu na uri zwiṅwe zwa zwiimiswa zwi dovha hafhu zwa wanala kha dzingu ḽine ḽa vha ḽa nḓowetshumo ya Ekurhuleni . 
Kha Tshitshavha tsha Mveledziso Tshipembe ha Afrika , ri ḓo dzhiela nṱha u thoma mveledziso ya kutshimbidzele kuhulwane kwa zwibveledzwa kha sekithara khulwane u fana na fulufulu , zwa mimaini na maitele a khwinisaho mineraḽa , mamaga , themamveledziso na zwa vhulimi .
Ndi ngazwo vha Sunflower Fund vha tshi shuma u ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe u dzhenela u Ḓiṅwalisela Ṅwongo wa Marambo .
Tenda maga a tsireledzo a pfadzaho o bulwaho o dzhiwa , ri nga si vhone zwiitisi zwa u sa tendelana huṅwe na huṅwe kha tshigwada tsha u gudisa bere . 
U lugiswa ha mugero wa Tugela-Vaal , zwine zwa ḓo itwa nga Akhaunthu ya Mbambadzo ya Zwikimu zwa Maḓi zwa Muvhuso hu khou shumaniwa naho . 
U ya nga kha dzitshakatshaka zwi a ṱanganedzea uri dzikoloni idzo dzi nga lovha tshoṱhe arali dza sa ṱhogomelwa . 
Milayo iyi i shumiswa nga kha themendelo u itela u thivhela vhugevhenga kha ḽevele tharu : ḓorobo , vhupohaya na kha saithi . 
tshivhumbeo tsha nga ngomu tsha
hanziela ya dokotela kana ya dzilafho i fanela u vha yo fara mafhungo a tevhelaho :
GEMS i a badela mishonga ya vhulwadze vhu sa fholi yoṱhe yo randelwaho nga madokotela ?
Tswayo dza zwa vhuendi ha badani na dzone dzo khwinifhadzwa . 
U rangela u vhala : U humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya tshirendo na zwifanyiso
Malaṱwa a Khemikhala
5.4.4 Vhunzhi ha milayo yo bulwaho afho nṱha i langaho mishumo ya Vharangaphanḓa vha Sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi , ine zwino ya khou langulwa nga mavundu o fhambanaho , ine vhubvo hayo ha vha kha zwo thoṅwaho nga khethekanyo 12 na 20 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema na miṅwe milayo yo phasiswaho nga tshifhinga tsha mashangohaya .
U lwa na vhugevhenga na vhuaḓa
a ) nyanḓadzo ( khanḓiso ) .
U khwaṱhisedza uri tshumelo dza zwiendedzi dzi swikelela ṱhoḓea dza mutheo dza tshitshavha u swikela mushumoni , pfunzo , zwa mabindu , mavhengele , zwiimiswa zwa dzilafho na matshilisano . 
kha vha dzi ise nga mbili
Muvhuso wo kona u swikelela u fhungudza mbadelo dza u londota tshikolodo , zwe zwa sia hu tshivha na maṅwe masheleni nyengedzedzwa a no ḓo shumiswa kha tshumelo ya ndeme ya tshitshavha , ngeno u tshi khou dovha hafhu wa shela mulenzhe kha u dzikisa tshiimo tsha mimaraga . 
U sa lozwa vhaṅwalisi sa vhaḓivhi ndi thaidzo i sa fheli nga nṱhani ha khaedu dza ndambedzo . 
Arali huna vhashumi vhane vha lwisana na u fusha miṱa yavho nahone vhane vha lwa uri vha wane mushumo ;
Ngeno hu uri ndaulo ya mihasho ngei Pretoria i na sisiṱeme ya IT yavhuḓi , vhunzhi ha mihasho ya tshumelo khulwane a i ṋetshedzwi tshumelo lwo fanelaho . 
( b ) musi ho no fhela miṅwaha miraru u bva tshe vhusimamilayo ha khethiwa .
2.6 U thoma maitele a tswikelelo na u kovhekana mbuelo
Shango
zwinepe zwiṋa zwa phasiphoto
Ofisi ya Tshimebi Tshihulwane Luṱingo ( 021 ) 403 2425
Tshikalo tsha thaidzo dzashu ndi u thoma fhedzi u ḓivheaho na u ṱoḓa u dzhielwa nṱha zwihulwane na nyito . 
16.1. Khabinethe yo fulufhedziswa uri Muhasho wa Vhulimi , Vhusimamiri na Vhufuwakhovhe ( DAFF ) u khou dzula wo vhea iṱo kha mabulasi u ya kha shango ḽoṱhe nga vhuphara i nḓila ya u lwisa u phaḓalala ha Avian Influenza ( HPAI ) H5N8 yo waho .
Ndi vhuḓifhinduleli ha mukonṱiraka a no ḓo wana thandela u ḓivhadza nga u ṱavhanya Muhasho uyu nga u tou ṅwala arali hu tshi ḓo vha na u dzhena vhuimoni ha vhaṅwe hune ha ḓo vha hone , hu sa athu u vha hone . 
Ṱholo ya zwiteṅwa ndi ya vhuṱhogwa vhukuma nahone a hu na na kha tshiimo na tshithihi hune Rakhonṱhiraka a ḓo ya phanḓa na mushumo nga nnḓa ha musi thendelo ya u isa phanḓa zwi tshi ḓa kha haya mafhungo ya vha yo fhiwa nga Muinzhiniara  . 
Tshiṅwe tsha zwiitisi zwihulwane zwa nga nnḓa zwine zwo no ḓi , nahone zwa ḓo bvela phanḓa na u vha na , masiandaitwa ane a si vhe avhuḓi kha mugaganyagwama wa uno muhasho ndi tshikalo tsha infḽesheni kha zwa mimaraga yapo , tshine tsha kwama mbadelo nga u angaredza , nga maanḓa dza mishonga . 
Phethisheni
U vhala maṅwalo na kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) , a amba nga vhaanewa , puḽoto na zwivhuya zwa mvelele zwi re ngomu maṅwaloni .
Vhathu vho vhewaho sitediamu u mona na mudavhi u vhea iṱo gogo ḽa vhathu vha fanela u furalelwa mudavhi . 
a ) Vho Neo Phakama Dongwana ( Mudzulatshidulo ) ;
Arali vha na mikhwa ya dzangano , a vha nga koni u rumela vhuḓifhinduleli nga vhufulufheli . 
U thetshelesa a sa dzheneleli a tshi sumbedza u ṱhonifha a no khou amba na u vhudzisa mbudziso uri a pfesese .
Kha vha pulane vha sa athu sendela tsini kana u dzhena maḓini . 
Nḓila ya u tshimbidza : Nyambedzano dza vhoṱhe
Zwino ṅwalani maipfi a no bva tshirendoni a re na mutevhetsindo na maipfi a tevhelaho . gomba
Vhurangeli ha Ikonomi ya Lwanzhe ya Operation Phakisa , ho rwelwa ṱari mahoḽa , ha dovha ha fhulufhedzisa u bvukulula zwibveledzwa zwinzhi zwa ole na gese zwine zwa ḓo ḓisa tshanduko kha shango na dzingu ḽashu .
Fomo dza khumbelo dzi tshimbila na tshibugwana tsha nyendedzi itshi . 
luvhilo lwa muzika/ na u nanga ipfi nga nḓila yone
Vhunga fhungo iḽi ḽi tshi fhira tshikoupu tsha vhadzudzanyi vha mudzudzo , vha tea u ḓivha uri kudzudzanyele kwa nethiweke ya musudzuluwo na nzudzanyo ya tshikhala ya u shumiswa ha mavu ku nga vha na masiandaitwa a vhuḓi na a si a vhuḓi kha vhuendi ha tshitshavha . 
tendela muthihi wa miraḓo yatsho u ima sa muimeli kha u saina thendelano ya u kovhekana mbuelo ; na
Milayo ya u ola : u ita wo ḓiimisela na u bula madzina a mbambedzo , u linganyisa , u fhambanya
Pfunzo ya tshikolo ine vhagudi vha vharema vha i wana i kha ḓi vha fhasi vhukuma .
Hu nga ho ṱavhanya u linga nga nḓila yo fhelelaho masiandaitwa a muṋano wa Asia . 
60 Fhasi lwanzheni
U shumisa zwipfi zwinzhi , u tambela maḓini vha tshi shumisa zwithu zwa puḽasiṱiki
Muungo tsho vha tshone tshipiḓa tshi tevhelaho u shumaniwa natsho nga thimu ya vhusiki . 
thero na mulaedza
Kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho , tshanduko dza pfunzo dzo katela u phaḓaladzwa kha mbetshelwa , vhulanguli , na u avhela masheleni . 
Mishonga i randelwa nga phurofeshinaḽa dza tshumelo dzo ṱanganelanaho Zwi imelaho u valelwa sibadela ( hosipisi , zwibadela zwa vha sa lwalesi na vhuongi ha phuraivethe )
Vho J S MALEMA : Nga khumbelo Mulangadzulo , ndi nga amba ?
Ṱhoḓea ya , na khonadzeo ya mushumo wa , mueletshedzi wa Khonṱhiraka ya Sekithara ya nnyi na nnyi kha masia a mishumo iyi zwi ḓo sedzuluswa , nahone maitele afhio na afhio a u renga a ḓo ṱalutshedzwa . 
Zwitshikafhadzi zwi tevhelaho zwe zwa dubiselwa kha mufhe , zwi no pfi gesepfuḓi , ndi zwone zwiitisi zwihulwane zwi ḓisaho tshanduko ya kilima . 
Vha katela :
Maswole a muvhili a sumbedza uri muvhili u khou pfa vhuhone ha tshitzhili tsha vairasi tsha HIV na u lingedza u tsireledza muvhili khatsho . 
Ngeno ri tshi tama uri vhatholi vha dzhiele nzhele vhashumi vhapo , mbekanyamaitele yashu ya u pfuluwa nayo itea u konisa uri hu vhe na u ḓiswa ha zwikili zwi shayeaho .
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na Minisita wa Pfunzo ya Ntha na Vhugudisi Vho Blade Nzimande vho sumbedzisa uri nyavhelo iyi i ḓo katela u sa engedzwa ha mbadelo he ha tendelanwa ha ṅwaha uno wa tshikolo , zwikolodo zwo vhuthanaho zwi re khagala zwi kolodwaho nga matshudeni vha tshi koloda Tshikimu tsha Thuso ya Masheleni ya Matshudeni ya Lushaka ( NSFAS ) na u thivhela mbuthanyo ya zwikolodo izwo lwa tshifhinga tsha vhukati .
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe .
Nga nḓowelo , naho zwo ralo , mabuthano o fhambanaho na mbekanyatshifhinga zwi nga konḓisa maitele . 
Phimo dza nṱha kana u renga dzidoḽa dzi si gathi zwi nga swikisa kha u khwinifhadzea ha tshelede yavho , zwa fhungudza vhukoni havho . 
Sekithara dza phuraivethe
Ho sedzwa thendelo u thoma 100% ya mutengo wa Tshikimu
Miraḓo i ṱhompheaho , maAfurika Tshipembe vha hashu ,
( c ) u shela mulenzhe kha maitele a Khoro na komiti dzayo , nga mahoro maṱuku oṱhe a re na vhaimeleli kha Khoro nga nḓila i yelanaho na demokirasi , musi mafhungo a tshi tea u tshewa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 75 .
Tshinyalelo ya masheleni I a engedzedzea musi hu tshi itwa ndangulo na u tola , u ita thodisiso na vhupulani , dizaini na u fhatwa ha madamu maswa , ndondolo mishumo ya madi , netshedzo ya madi , tsireledzo ya zwiko zwa madi na minwe mishumo-vho ya ndangulo .
Dzinwe dza hedzi ndila dzi nga kha di vha na masiandoitwa kha zwiko zwa madi arali ha sa vha na ndangulo yavhudi .
Kha vha ite khumbelo ya thendelo ya u ṱ un ḓ a vhege dza rathi phan ḓ a ha u ṱ un ḓ a .
Zwiimiswa zwi ṱoḓea uri zwi vhige ofisini khulwane nga ha u tevhedza nga kha ofisi dza zwiṱiriki nga ṅwedzi nga ṅwedzi . 
( 2 ) Muphuresidennde khathihi na miṅwe Miraḓḓo ya Khabinethe vha nga shumisa maanḓḓa a zwa khorotshitumbe nga -
( 4 ) Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhashumi na dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhatholi ḽi na pfanelo ya-
U fhaṱa tshumisano ya tshitshavha na maanḓa a muvhuso
Ni kone u talela mudzi wa ipfi .
Khaedu dza u ṋetshedza ndondolo ya ṱola hafhu ndi khulwanesa , nahone dzi katela : 
Ṱhoḓisiso ya tshiṅwe tshiko tsha muḓagasi i khou ya phanḓa .
Arali fomo dzo fhedzwaho ḓadzwa dza sa wanala nga ḓuvha ḽo bulwaho , khethekanyo ya vhakolodisi a i nga shandukisi mbadelo dzaṋu . 
Bulani ipfi ḽi re na b .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-24 / 1 u ṅwalisa ṅwana ane a vha uri ho no fhela ṅwaha o bebwa fhedzi ṅwana ha athu u swika kha miṅwaha ya 15 .
Muphuresidennde vho kumedzela Minisiṱa uri vha range phanḓa vhukonanyi uvho na vhaḽedzani avha kha u ḓa na maano na maga a u alusa ikonomi na u vhulunga phimo ya u koloda ha shango .
U amba zwiṱori na u dovholola zwiṱori zwo ambiwaho nga vhaṅwe nga maipfi awe ene muṋe .
Khaedu hedzi dzi nga vhonala sa tshumelo isi yavhuḓi kha u dzhenelela ha tshitshavha na kha vhubindudzi ha phuraivethe . 
Akhaunthu ya tsheke i nga vha ṱhahelelo kana mufhalala . 
U ita nyambedzano nga ha muhumbulo muhulwane na zwidodombedza zwo khetheaho
Mbili dza thandela , ndondola maṱo na ndangulo ya konṱiraka , dzo wanala nga mbadelo ṱhukhu u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa kha luṱa lwa u pulanela bindu . 
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano u nga kwama Khothe Khulwane hu u itela u kombetshedza mushumisi wa senthara uri a ime u shuma .
Shandulea na u sa ima fhethu huthihi
Mugaganyagwama u tea u tevhedza milayo ya u vha khagala na u vha na vhuḓifhinduleli .
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani :
Zwinepe zwa u pembelela zwa muṱa
No vha ni tshi zwi ḓivha uri maṅwe maḓi o kuna ngeno maṅwe e na tshika .
Ro vha na tshikhala tsha u ṋekana nga muvhigo wo fhelelaho kha vhurangaphanḓa ha SADC Muṱanganoni wa AU we wa farwa Addis Ababa .
Ho farwa khuvhangano ya thivhelo ya vhugevhenga Brazil . 
ARALI tshibveledzwa tsha vha hone
Ndi khou ṱanganedza uri ri khou ṱoḓa dziṅwe ngudo dzi yaho phanḓa kha khumbudzo dzoṱhe hedzi . 
Dzhenisani thiki kha tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe tshi no sumbedza
Ri khou ṱanganedza khwiniso , u khwiniswa kha Lufhera ulu , fhedzi zwiṅwe zwa zwine ra khou ṱoḓa hafhu kha Lufhera ulu ndi ṱhumanyo ya inthanethe i ṱavhanyaho . 
Khonani yanga i a nthusa .
Sa tshipiḓa tsha Fulo ḽa Bembela ḽa u Lwa na Vhuaḓa , ro isa phanḓa na u dzhia maga kha u fhaṱa mikhwa kha sia ḽa zwikoloni na u khwaṱhisa kha u lwa na vhugevhenga hu itwaho nga vhagudiswa , hu tshi katelwa u shumiseswa ha zwidzidzivhadzi na u hwala zwiṱhavhane zwi huvhadzaho zwikoloni . 
U tholwa ha vhathu vhanzhi zwenezwo hu a ṱoḓea u itela u tikedza mveledziso ya ya shango ikonomi i dzulaho i hone . 
Kha vha sedze hafhu zwiṱirathedzhi na mvelelo dzo vhambedzwaho u vhona zwauei vha khou amba nga ha tshayedzo na zwithithisi na u fahṱa kha khwaṱhisedzo .
Tshanduko ya vhulimi na yone i ḓo dovha ya bveledza nyaluwo ya mbambadzo ya vhulimi na u fhungudzea ha vhashumi vho tholwaho kha vhulimi . 
U ya nga zwidodombedzwa zwa Tshumelo ya Ridzeve ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe vha tea :
Ri ṱhonifha vhe vha shuma vha tshi itela u fhaṱa na u bveledza shango ḽashu ; na
Kha ri ṅwale thi muḓi
Tshipiḓa tsha mbekanyamushumo tshi na vhuimo vhuṱuku hune vhadzheneli vha tea u tevhedza , tsha ndemesa ndi u vha na nḓivho ya vhukoni kha vhoranḓivho , vhukoni ha vhaimbi , vhukhwine , u khathea ha u sikwa na u ṱanwa ha vhukoni . 
Guḽobaḽaisesheni na yo vho i na masiandaitwa a ndeme kha ikonomi ya mithelo ya mashango . 
Sisiṱeme ya vhubvumbamutsho i sumbedza khonadzeo i songo khwaṱha u ya kha yo khwaṱhaho ya ṱhanganyelo ya mvula ya nṱha ha yo ḓoweleaho u itela vhukati na mafhedziseloni a tshilimo kha zwipiḓa zwinzhi zwa shango . 
Malugana na u shumisa izwi zwithu zwa ndeme zwa themamveledziso , ndi zwa ndeme u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwa mahayani zwi wana mbuelo kha themamveledziso dzine dza rengwa nga nnzhi na themamveledziso dza dziphaiphi na uri mitengo ya idzi themamveledziso i dzhiela nṱha ṱhoḓea dza zwitshavha zwa mahayani .
Komiti dza Wadi dzo itwa nga vhaimeleli vha tshitshavha :
1.6 . Vhubindudzi ha R500-miḽioni ya senthara ya vhutumbuli ngei Johannesburg nga khamphani khulu ya United States , General Electric ( GE ) , ho ṱanganedzwa nahone ndi tsumbo ya uri Afrika Tshipembe na dzhango ḽashu ndi fhethu hune mashango a nga bindudza .
Phesenthe khulwane ya muthelo wa mbuelo i shumiswa kha zwa mulayo , mbadelo na mitengo ya ndindakhombo i elanaho na mulandu . 
Ndi tama u ramba MaAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha thome u humbula nga kha khonadzeo iyi .
Vhatshimbidzi vha nga ḓi vha vha na dziṅwe tshenzhemo dzine vha nga dzi shumisa musi vha tshi khou tshimbidza iṅwe ya dzisesheni .
U khwinisa vhulanguli havhuḓi , muvhuso u na ndivho ya :
Ḓiresi ya hayani
Kha maitele avho a vhukwamani a mugaganyagwamathangeli na vhaṱanganedzi vha tshumelo ya zwa mutakalo kha vhege dzo fhelaho dzi si gathi , mivhigo ya vhuḓifari hu si havhuḓi na i si ya phurofeshinaḽa nga vhaṅwe vhashumi vha zwa mutakalo yo vha ya ndeme kha mbilaelo dze vha dzi ṱanganedza u bva kha vhathu vhanzhi . 
2.7 Mbalo kha Vhuimo ha Fhasi
luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani phasipoto ya tshifhinganyana i tshi ṱo ḓea
Zwenezwoha vhuno vhupulani ho thoṅwa ho sedzesa kha u fha tsumbanḓila dza u dzudzanywa ha pulane dza ndaulo ya malaṱwa yo ṱanganelanaho na mutheo wa u tikedza mulayosiṅwa . 
Khaedu ndi u thoma na u engedza mvelaphanḓa ya sisiṱeme dza musudzuluwo , hu tshi khou ṱanganywa vhupo ha u dzula hapo . 
Mushumo wa u Kunakisa Maḓi a mashika u fanela u khwiniswa , nga maanḓa mushumo wa phaiphi i ḓisaho maḓi hune mitha wa nyelelo ya nga ngomu wa fanela u dzheniswa u na mutshini u sefaho zwiomate zwihulwane . 
4 Vhahulwane na vhaṱuku.............8
Yunithi ya mapholisa a ḓivhonadzaho yo engedza tshivhalo tshayo u bva kha miraḓo ya ḓana u swika kha ya ḓana na fumbiliṱhanu . 
( b ) u dzhenelela kha nyito kana u kunga miraḓo ya dzangano ḽa poḽotiki , na
U engedza kha u ḓadzwa ha fomo , zwipondwa zwo vha zwi tshi khou ṱoḓea , hune zwa konadzea , vha swikisa maṅwalo nyengedzedzwa a u tikedza izwo . 
Zwi tevhelaho ndi zwo ambwaho nga Muvhigo wa UNDP wa Mvelaphanḓa ya Vhathu nga 2006 :
Ndi nnyi a no ḓo shuma mini kha kutshimbidzele kwa CBP ?
Malwadze , u kavhiwa na miaro .
Naho madzangano a si a fomaḽa na thirasithi dza vhulondavhathu dzi hone , a dzi tou vha na maanḓa a mulayo o fhelelaho . 
Zwithu zwi waho
Migaganyagwama iyi i tea u shumiswa uri hu swikelelwe tshanduko ya ikonomi .
Ri ṱoḓa u khwaṱhisedza mulayo uyu na vhuimo hashu zwenezwo ri nanga u voutha ra lwa na ḽikumedzwa . 
Zwo katelwaho kha ṱhandavhudzo ya vhukuma kha Muofisiri wa Ndulamiso ndi vhukoni , u ḓibveledzisoa , na u dzula wo tsha maṱoni khathihi na u dzhia vhuḓifhinduleli kha mushumo we wa hweswa . 
arali mufu o lovhela Afrika Tshipembe kha vha vhige ifa kha Master wa vhupo he mufu a vha a tshi dzula hone tshifhingani tsha u lovha hawe
Kha nyambedzano na vhakhantselara vha masipala na vhaofisiri , hu tea u bulwa na u dzhielwa nṱha ndavhelelo dza vhupo havho .
Mugaganyagwama wa vundu wo shumisa fhedzi kha u ṋea tshelede nyavhelo ya zwikolo kha vundu , sa afha hu na ḓivhazwakale Afrika Tshipembe ya mitendelo ya tshikolo ine ya shumiswa u khavara zwiteṅwa zwo thagethiwaho nga nyavhelo ya tshikolo . 
ndi ḓo shuma nga nungo dzoṱhe kha u ita vhuṱanzi uri u shela mulenzhe uhu , hu ḓo fulufhedzea kha lutamo lwa vhadzulapo , ha tikedza u dzhenelela havho
U modereitha zwi kwama maitele a u vhona uri mishumo ya u linga ndi ya ndinganelo , ya vhukuma nahone ndi i fhulufhedzeaho .
U tshimbidza zwa ndangulo ya kushumisele kwa mavu na mveledziso kha vhupo hoṱhe ho ṱumanywaho na GIS . 
Phalamennde i khou dovha ya ṱola hafhu uri i nga engedza hani mushumo wayo sa tshiṅwe tsha zwiimiswa zwihulwane zwa dimokirasi .
Muvhigo kha ndangulo yavhuḓi ya nomboro ya nnyi na nnyi ya mahala . 
( 1 ) Kha muṱangano waḽo wa u thoma musi ḽi tshi khethiwa , na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshidulo , Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓo yaḽo uri a vhe Muphuresidennde .
Maitele mavhili a mutheo a u ṱumanya maitele a CPB na IDP a nga shumiswa :
Kha vha vhudzise tshitshavha arali tsho khwaṱhisedza pulane .
Milayo i shumiswaho
U fhungudzwa ha mithelo ho bvisa vhunzhi ha zwithithisi zwe kale zwa vha zwi tshi kwama fhethu ha zwishumiswa zwa mveledziso . 
U ela na u khwinisa mathomo a ndangulo ya tshiwo ngei Nelson Mandela Bay . 
4 Kutshilele ku re na mutakalo
Pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha a i bveleli i yoṱhe .
Nda i vhumba nda i vhea ḓuvhani .
Zwikolo ndi zwa tshitshavha nahone ndi zwa ndeme kha vhoṱhe vhane vha dzhenelela kana vha kwamiwa nga nyito dza tshikolo
Indaba ya madzangano a vhashumi na ikonomi i ḓo vha yone mathomo a ṱhanganelo nga kha thimu dza vhushumisani dzine dza ḓo topola nḓila dza u tandulula khaedu khulwane dzo ambiwho nga hadzo kha Indaba .
Jim Smith o suvha a wa musi a tshi khou lingedza u bata lutshele ludala .
Vha ṋekedze khophi ya fomo kha muṅwe muraḓo .
Zwe vha ṋetshedza zwo thusa vhukuma .
29 . Pfunzo
U ṱolwa ha u tevhedza ho fhelelaho na mbekanyamaitele na matshimbidzele a mbuedzedzo tshitshavhani a ho ngo kona u swikelwa nga mulandu wa maga o khwaṱhaho na zwikundisi zwa vhukoni . 
Mitengo ya thundu nnzhi yo gonya kha miṅwaha yo fhiraho , fhedzi mitengo ya thundu dzo fhambanaho yo gonya nga zwikalo zwo fhambanaho . 
U ṋea vhathu vhoṱhe hu sa sedziwi uri vha bva fhethu ho fhambanaho , kufarele ku fanaho , a zwi anzeli u themendela ndingano .
( a ) u ḓivhadzwa mulandu wawe hu na zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwine zwa nga kona u ṱalutshedza ;
Bugu dze dza rengiwa vhunzhi hadzo dzo vha dzi dza vhudavhidzani , masia a matshilisano na a poḽotiki , ndangulo na vhushaka ha tshitshavha . 
Tshumelo ya vhuinzhiniara i nga ṋetshedzwa nga kha thekhinoḽodzhi nnzhi dzo fhambanaho ; zwoṱhe hezwi zwi na mvelelo dza mbadelo dzo fhambanaho . 
Vhuimo ha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma vhu dzhia uri musi vhagudi vha tshi swika tshikoloni lwa u tou thoma , zwi a itea uri vha vha vha si na nḓivho ya luambo ulwo .
7.1 Khabinethe yo themendela u bviswa ha Mulayotibe wa Ndindakhombo wa 2015 , hu u itela u dzhenelela ha tshitshavha .
Khonfarentsi yo vha yo farwa fhasi ha thero : " U bveledza nyaluwo yo katelaho : vhurangaphanḓa vhu fhindulaho ha dovha ha vha na vhuḓifhinduleli " .
U kuvhanganya zwiko zwi si zwa muvhuso nga vhufarakani na sekhithara ya phuraivethe . 
Zwi vhilaedzaho hu nga vha u bviswa ha zwiito izwi zwa mushumo ; u ya kha masia a re hone hu si na u fafadzelwa hu re hone nga tshifhinga tsha asesimennde . 
Sa musi zwo ṱalutshedzwa mathomoni , Mihasho yo kwamea nga u fhungudzwa ha mugaganyagwama na , zwo ralo , ngeno miṅwe Mihasho i tshi nga vha yo ṱanganedza ndambedzo nyengedzedzwa ya zwithu zwo fhambanaho zwa ndeme zwa vundu , ho vha na u fhungudzwa ho angaredzwaho ha mutheo wa vundu zwo itiswa nga u fhungudza honohu . 
U shumisa luambo , tshitaila na ridzhisiṱa zwo teaho
Ndi mafhungo ndeme uri :
Kha maṅwe masia a ndeme ndi vunḓu ḽa Limpopo , KwaZulu-Natal na Eastern Cape hune ha kha ḓi vha na tshivhalo tshi re nṱha tsha vhathu vha si na maḓi o kunaho a u nwa , hu uri ri sa khou litshedzela maṅwe masia .
Nḓivhadzo nga u tevhekana
Zwenezwo , ndi ngazwo makumedzwa ashu a zwiputelo zwa zwiḽiwa , ho sedza ndulamiso , a songo bulwa na kathihi . 
( 2 ) Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u na maṅwe maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
arali vha tshi dzula vhudzulavhathu hu si fomala , vha fanela u ḓisa luṅwalo lu re na tshiṱemmbe tsha datumu tsha ofishala u bva kha mukhantselara wa wadi lu khwaṱhisaho ḓiresi yavho ya poswo na ya madzulo
Fhedziha , ndi zwa ndeme uri nyito dzi bveledzwe dzo livha kha zwivhumbeo zwa luambo zwo tiwaho , na nyimele .
Ri bula uri vha bviswe na zwenezwo nahone hu si na nyimele dzo tiwaho ; nahone vhafariwa vhoṱhe vho fariwaho nga masia oṱhe . 
U fhaṱa bannga ya maipfi na ṱhalusa maipfi ya vhuṋe .
Ndaulo ya tshikolo kha tshikolo tsha nnyi na nnyi
Ho vha na vhukwamani ha u vhudzisa na Khomishini ya Vhupulani ya Gauteng na vhaṅwe vhakwameaho , u fana na mimasipala kha u fhedzisa maṅwalo a vhupulani ha tshiṱirathedzhi a katelaho APP ya ṅwaha uno . 
6.4.4. Thundu , Zwikolodo na Ndangulo ya Nḓisedzo
Ndo livhuha , u hanedza havho ho rekhodiwa , fhedzi Vouthu yo tendiwa . 
Nahone mbudziso ya vhuvhili , a vha athu u ṱalutshedza muhasho wavho , khomishini yavho kana zwiṅwe na zwiṅwe zwine ra nga zwi vhidza zwone . 
Mafhungo a Zwino kha Shango
Ni nga kha ḓi shumisa mepe wa mihumbulo uri u ni dededze musi ni tshi ṅwala atikili ya gurannḓa .
4.6 Vha ḓivhadza uri dziṅwe nyimele dza khothe dzi nga thivhela u ganḓiswa ha mafhungo maṅwe na maṅwe ( hu tshi katelwa u ḓivhadzwa ha muvhilaeli kana ṱhanzi ) malugana na tsengo kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshayo ye ya farelwa tshiphirini ; na
Mbuedzedzo ya vhafariwa zwi kha senthara ya mbekanyamushumo dzoṱhe . 
2.1. Khabinete yo sedzuluswa malugana na u dzhenelela ha Afurika Tshipembe na ndeme dza Foramu ya Ḽifhasi ( WEF ) ya Afurika 2013 ine ya ḓo fariwa ngei Kapa u bva nga dzi 8 u swika nga dzi 10 Shundunthule 2013 , nga fhasi ha thero : " Nḓisedzo ya pfulufhedziso dza Afurika " .
U itela u shumisa milayo ya ndangulo ya mashumele , na u langa ṱhoḓea dza tshiṱafu , ndi zwa ndeme uri madzhisiṱiraṱa na vhatshutshisi vha fara tshoṱhe dzimbalombalo dzo teaho , hune vhaṅwe vhavho mashudumavhi vha kundelwa u zwi ita . 
U vhiga vhugevhenga kha tshumelo ya Tshipholisa ya Afurika Tshipembe
Yunivesithi ya Stellenbosch ( SU ) i ṱanganedza na u tikedza kuitele kwo ṱanḓavhuwaho kwa sekhithara kha vhuleme ha zwa masheleni ha zwino nga ngomu ha pfunzo ya nṱha Afrika Tshipembe , vhune zwa zwino ho engedzea u ya nṱha kha ḽevele i vhilaedzaho i si na vhudziki , mifhirifhiri , khakhathi , na tshinyadzo ya ndaka . 
Midavhi ya mitambo
CDW ndi vhuṱumani vhukati ha tshitshavha na vhuimo hoṱhe ha muvhuso na mihashu .
Nyimele idzi dzi ḓo katela u vha hone ha tshumelo dza mushumo wa u eletshedza kha vhupo ha khothe hune u fariwa ho itea hone . 
Mashango o pikwaho kha thandela iyi ya ṱhoḓisiso ya mbeu o vha Amerika , Brithania , Dzheremane , Swidene , Dzhapani , France , Singapore na United Arab Emirates . 
Ri vhidza vhafarisani vhoṱhe vha nḓowetshumo iyi uri vha ise phanḓa na u bveledza khathihi na u alusa vhuendelamashango u itela uri zwi vhuedze zwitshavha zwapo nga kha mishumo na mveledziso ya themamveledziso .
Muṅwe wa tshaka dzo ḓoweleaho nga maanḓa dza muziamu Afrika tshipembe ndi muziamu wa " nnḓu "  . 
Ṱhanḓavhudzo ya mushumo i dzulela u sa vha khagala , zwi itaho uri zwi konḓe u swikelela arali muiti wa khumbelo e na vhukoni ho teaho ngeno hu uri vhunzhi ha mihasho yo ḓitika zwihulu nga ndingo na ndalukano dza fomala . 
Hu tshi ambiwa nga ha ndeme ya Phakha ya Lushaka ya Table Mountain , Minista vho ri : Table Mountain yo ima sa tshiga tshi ḓihudzaho tsha vhuendelamashango hashu na zwe ra swikelela kha vhupo . 
Madzangano o Ḓisendekaho nga Tshitshavha
Ḽiga ḽa 2 : petani kha mutalo wa zwithoma .
4.3 Ndeme ya u tevhela milayo ya tshitshavha 45
Zwenezwo , ngangoho , zwikolobulasi zwa vharema zwo dzheniswaho muḓagasi zwo sabusidaiza vhupo ha masipala ya vhatshena vhu re nga tsini . 
Tshumisano ya ikonomi na vhafarisani vhashu vha BRICS yo khwaṱhisedzwa musi thendelo mbili dza u thoma dza muvhuso wa ngomu dzi tshi khunyeledzwa nga tshifhinga tsha Samithi ya vhurathi ya BRICS .
( b ) ya u sa valelwa dzhele hu songo vha na tsengo ;
Iṅwe nḓou yo vha i na luṋanga luthihi fhedzi .
Muthelo wa donesheni u badelwa lwo ḓoweleaho u ya nga ndeme ya ndaka yo dzudzanyelwaho nga fhasi ha donesheni nga mudzulapo . 
u shumisa data i sa kali mbeu kha tsaukanyo ya zwitatisitiki na u sumbedza uri phoḽisi i kwama hani vhafumakadzi na vhanna nga nḓila dzo fhambanaho
U bva tshitshetsho Phalamennde yo ṱanganedza Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nga 1996 na u phasisa milayo miswa i fhiraho tshigidi !
Fhedzi , a hu na na muthihi washu ane a nga hangwa vha tshilaho , vhane ndaela dzavho dzo ri ṋea khonadzeo ya vhuṱali ha u amba ri kha phodiamu iyi . 
Ndivho khulwane ya bekanyamaitele ndi u fhungudza tshivhalo tsha khombo dzi elanaho na mushumo khathihi na malwadze Afrika Tshipembe nga u ṱuṱuwedza mvelele ya u thivhela . 
Naho hu na khaedu idzi , vhuṱanzi ha dzitshaka vhu tsivhudza uri mivhuso ine ya khou shandukela kha dimokrasi a si kanzhi i tshi kona u ṱavhanya u lwa na vhugevhenga . 
Ngomu ha ḓorobo , sa mbiluni ya mashumele na tshiga tsha Musanda wa Ḓorobo , hu tea u shandukela kha fhethu ha vhukoni sa u farea ha Bono ḽa Ḓorobo ya Tshwane . 
NḒILA YA CPB I ṊEKEDZA KOMITI DZA WADI MAITELE A U PULANA HA SISIṰEMETIKI NA TSHUMISO U ITELA U SHUMA MISHUMO NA VHUḒIFHINDULELI HAVHO .
Kha zwigwada zwi songo ḓowelaho mafhungo o tou ṅwalwaho , Tsumbanḓila ya AICDD i bula uri hu nga shumiswa zwiga zwi no nga mbeu , matombo kana zwitanda kha magaraṱa uri vhashelamulenzhe vha kone u vhona uri thaidzo yo aluwisa hani .
Izwi zwi ḓa nga murahu ha tshifhinga tshilapfu tsha vhukwamani u itela vhupfiwa .
U ṅwala notsi kana mulaedza wa ene muṋe u sa konḓi
Mihanga ya vhusimamulayo ha lushaka i tevhelaho yo sumbedziswa vhunga tshumiso yayo i tshi ḓo vha na masiandaitwa kha sia ḽa masheleni a vundu ḽino . 
Thekhinoḽodzhi yo no bvela phanḓa lune wa nga ita mugodi fhethu wa fhedza wa hu lulamisa . 
Mithelo ya muvhuso wa vhukati ine ya badelwa nga vhabveledzi kana vhaṱunḓi vha zwiṅwe zwivhambadzwa . 
Fhedzi , vhuvha ha mutengo wa rannda lwa tshifhinga tshilapfu vhu kha ḓi vha fhasi . 
U pfesesa ndeme ya u khwaṱhisedza uri fhethu ha vharengi vha tshumelo ya zwinwiwa ho kuna , na uri fanitshara a yongo pwashekana na uri i hune ya tea u vha hone hu sa athu vha na tshumelo . 
Khomishini i khou ṱanganedza uri hu na vhukonḓi ho vhonalaho ha u fha ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi .
Vhathu vha tevhelaho vha nga ita khumbelo arali vho wana thendelo ya mutambudzwa , nga nnḓa ha musi mutambudzwa a ṅwana , muthu a songo takalaho muhumbuloni , muthu o dzidzivhalaho kana arali khothe yo fushea uri mutambudzwa ha kha tshiimo tsha u ṋea thendelo :
Mbonalo khulwane dza mbono ya shango ( mutshilinzhi wa dzithavha vhusendekamisi , balethavha ) dzi nga shumiswa nga nḓila yo ḓalaho mafulufulu sa fhethu kana nga nḓila i si na mafulufulu sa fhethu hu takadzaho maṱo . 
Vhuṱhogwa ha pfunzo ya konḓelela u ṱuṱuwedza vhutevhedzeli vhu fanela u ṱhogomelwa . 
Nḓivhiso yo lulamaho , i tshimbilaho na tshifhinga , mbalombalo nga ha kushumisele na u shumisa zwikambi nga nḓila i si yavhuḓi na zwidzidzivhadzi nga nnḓa ha mulayo Afrika Tshipembe i a konḓa u wanala , fhedzi nyangaredzo ya ndeme i nga wanala kha ṱhoḓisiso dza zwinozwino , mivhigo ya mihashoni na nḓivhiso i bvaho kha zwiko zwa mashango a dzitshakatshaka . 
Kha tshifhinga tshavho tsha ofisi , miraḓo i ḓo lavhelelwa u ḓibvisa kha madzangalelo a khamphani , kana iṅwe nḓila ya u ḓitshidza , sa zwo teaho . 
Zwi vha zwo khakhea ngauri ri a ḓivha vhaṅwe vhavho . 
Ndi he Miraḓo ya bviselwa nnḓa ha Nnḓu .
Musi maipfi a vhathu vha Afrika musi zwa vhukwamani , nga maanḓa vhaswa , vho sumbedzisa u funesa vhukuma mvelaphanḓa ya tshihaḓu ho livhiwa kha vhuthihi ha dzhango , a zwi tou vha khagala uri izwi ndi zwa ndeme u swika ngafho kha vhurangaphanḓa ha Afrika ha zwino . 
TSUMBAKUSHUMELE DZA NDEME
Zwi ḓo dovha zwa ḓisa vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha vhafumakadzi , dzitshetshe , vhana na vha re kha adoḽesenthi , zwine zwa ḓo vha konisa uri vha ḓivhe pfanelo dzavho uya kha tshiimo tsha nṱhesa tsha mutakalo u swika 2015 na u ya phanḓa .
Milangano iyi yo vha i nga si konadzee arali ho vha hu si nga kha vhutanduli ha vhukonesi ha makhaulambilu a u pfukwa uhu . 
Khumbelo ya u ṱun ḓa dzikhemikha ḽa
Mbuelo kha Muhasho dzi itwa nga u rengisa zwibveledzwa zwo itwaho kha wekishopho dza senthara dza ndulamiso , u hirwa ha mushumo wa vhafariwa khathihi na u hadzimisa tshumelo ya madzulo kha vhashumi . 
Hu na khombo hafha fhethu . , " ndi John a no ralo .
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI NA ZWIKILI
Zwishumiswa zwa ndangulo ya ndondolo ya mutakalo ndi vha vhuṱhogwa ho khetheaho hune vhathu vha vha na malwadze manzhi na khuvhanganyo ya u phalala hu ṱoḓeaho u itela u tikedza ndangulo ya vhuṋe . 
Ndi nga kona u ita khumbelo ya nnḓu ?
4.1 . Vho Carlize Catherina Elizabeth Strydom - Muṅwalisi Muhulwane wa zwa maitele ( vhuimo ha DDG ) kha Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuyedzedzo ya Mavu .
Mufariwa o swa kha ḽiṱo ḽa tsha monde . 
A a dura vhukuma nahone a shumiswa lwa tshifhinga nyana .
Tshivhumbeo tsha dzangano tsha Masipala tshi na tshipiḓa tsha poḽitiki na tshipiḓa tsha ndaulo . 
Khabinethe i vhidza vhoṱhe vhakwameaho uri vha shumisane na khamphani dza zwa migodi u itela u fhelisa u eba migodini zwi siho mulayoni shangoni ḽashu .
Tshipiḓa ndi tsha ndeme kha vhuendi ha tshitshavha vhunga fhethu ha u paka ho fanelaho kha vhashumisi vha goloi . 
SIAṰARI ḼA NGA NNḒA
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u ḓo khwaṱhisa u lwisa u alusa mvelele ya u vhala Afurika Tshipembe .
Maḓi na Vhuthathatshili
U kala ha maraga dza mulingo ndi hu tevhelaho :
( a ) o tendelana na Minisiṱa nahone nga murahu ha musi o kwamana na Vhalangi vha Vhatshutshisi , u fanela u tea mbekanyamaitele ya zwa vhutshutshisi ine ya tea u tevhedzwa kha maitele a zwa vhutshutshisi ;
Muvhigo wo rumelwa , khathihi na u itwa ha mukumedzo zwa ndangulo . 
5 . U thusa u kunda ḓivhazwakale ya khethululo
Mihasho ya sekithara i tea u bveledza zwiṱirathedzh zwa thikhedzo yo sedzaho sekithara u itela u livhana na khaedu .
Kha themo ya u thoma no vhala lungano lwa Mutukana we e " Phele " .
Thendelo ya luṅwalo lwo ṅwalwaho nga mutambudzwa , nga nnḓa ha musi :
Khethekanyo ya 1 ya Mulayo wa u Gwevha i na mbetshelo ya khonadzeo dza u dzhia tsheo ya tshigwevho tshiṱukusa tsha u dzula dzhele vhutshilo hoṱhe kha maviavhathu , kana mabulayo ane a pfukekanya khethekanyo ṱhukhu dza ( a ) u swika kha ( e ) dza Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi.97
U tou vha ṱhase .
Kha maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma , mupondwa na tshigevhenga vha vha tshipiḓa tsha maitele / mbekanyamushumo na uri tsheo dza ndeme dzine dza tshewa dzi ṱuṱuwedzwa ngavho .
( a ) hu na tshikhala kha ofisi ya Muphuresidennde ; na
( 2 ) Ḽihoro ḽo tendelwa u avhelwa poso dzi fhiraho mbili dza vhathusa minisiṱa nga ndinganyo i fanaho na nga maitele ane phothifoḽio dza Khabinethe dza avhiwa ngao .
U wana khomphyutha / vha zwa ndangulo vhane vha ḓo thusa kha u thaipha
Hu na mushumo muhulwane na kha mihasho ya mivhuso yapo na ya mavundu , hu si tshipholisa fhedzi . 
Mbekanyamushumo ya pfushi yo sedza zwigwada zwi re khomboni u khwaṱhisedza mvelelo dza mutakalo dzo khwiṋiswaho kha mutakalo wa ṅwana na wa vhafumakadzi , HIV , AIDS , TB , ART na tshumelo dzo ḓisendekaho nga zwitshavha . 
URI vhakhantseḽara vha ṋetshedze mihumbulo , arali i hone , kha aya mafhungo u bvela phanḓa na u khwinisa Mutheo wa Mveledziso ya Fhethu .
Dziṅwe dza izimbizo dzo katela : u thomiwa ha Senthara ya Zwamabindu ngei khoḽidzini ya Goldfield TVET i re Welkom , Free State nga Vho Minisiṱa wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku , Vho Lindiwe Zulu .
Nga vhavhili , u bammbisa na u fara bola khulwane
Vhuongelo ha maṋo kale ho vha hu tshi ṋetshedza tshumelo ya mutakalo wa orala wa u ḓura nga maanḓa kha vundu na uri nga u angaredza zwo vha na vhuḓifhinduleli ha vhugudisi ha dziphurofeshinala na ṱhoḓisiso zwa maṋo . 
Tshumelo ya zwa mutakalo ya ha masipala
Nḓila dza u dzhia : Mbudziso , ubva afho vhathu vha kona u nanguludzwa , ho sedzwa tshiimo tsha shishi , vhathu vha a kona u sokou da . 
U dzhenelela ha tshitshavha hu tea u dzhiela nṱha zwi tevhelaho :
Idzi khwiniso dza Mulayo a dzo ngo shumana na mafhungo mahulwane a re fhasi ha Mulayo , fhedzi ho vha u tou ṋaṋisa , na u engedza zwine zwa dzhiiwa hu vhutshinyi nga fhasi ha Mulayo .
Arali vha wanala vho tea , khumbelo yavho iḓo tendelwa nga Khomishinari wa Vhupo nahone vha aniswa .
c ) Vho Mathane Eveline Makgatho - ( Muhulwane a sa Shumiho hone);na
Ṋaṅwaha Mulayotibe wa Ndangulo ya Zwikambi u ḓo khunyeledzwa u itela u thusa kha ndangulo ya u phaḓaladzwa ha zwikambi , zwi ḓo ṋea zwitshavha tshikhala tsha u ṱahisa mihumbulo siani ḽa ḽaisentsi dza masosa a zwikambi ngeno hu tshi khou tsireledzwa mbambadzo i re na vhuḓifhinduleli ya zwikambi . 
Mitshila ya u ṱukufhadza -ana , tsumbo , mbudzana -na , tsumbo , ntsana , muṱhanngana -nyana , tsumbo , ṅwananyana , tshifhinganyana
Kha vha rekhode mihumbulo i no ḓo ṱahiswa .
Tshiswa arali :
Mbekanyamaitele ya luambo i ḓo wanala nga : 12.1.1. nyambo dzoṱhe dza 11 dza tshiofisi ; na 12.1.2 .
Ndivho ndi u topola zwivhangakhombo zwa ndeme zwine zwa livhisa kha u vhaisala zwihulwane kana zwa kwama vhathu vho vhalaho .
Arali khumbelo yavho i songo phasisiwa vha ḓo tea u ṋewa tshiitisi nga kha ḽinwalo , vha nga ita mbilaelo kha Minisiṱa wa Muhasho wa Mveledziso dza Matshilisano
Minidzhere wa masipala na vhashumi
Ro ita uri izwi zwithu zwi vhe hone zwi zwa mifudafuda ngumo ha iyi Bugu ya Mishumo .
U khuriwa na u gwiwa ha u fhaṱa Habu ya Vhutumbuli i kati . 
2.2. Khabinethe yo ṱanganedza na u tendela mivhigo ya kotara ya u thoma ya 2013 / 14 nga ha u thoma u shumisiwa Thendelano dza Nḓisedzo u itela Ndavhelelo dzine dza tea u Swikelwa .
Thikhedzo na nyaluso ya vhukoni ha vhurangaphanḓa zwikoloni ; 
Kha sekithara ya fulufulu , ro vhea 675 ya dzikhiḽomitha dza u tshimbidza muḓagasi uri hu vhe na ṱhumano ya senthara dza ikonomi dzi aluwaho nga u ṱavhanya na u isa muḓagasi kha vhupo ha mahayani .
u anda ha tshumelo dza khasho
Vha songo karusa ndavhelelo ine vha sa ḓo i swikela . 
( ii ) u yelana hayo na Mulayotewa muswa .
U ṅwala maḽeḓere danzi mathomoni a madzina vhukuma , thaitili , na thangeladzina ( inishiaḽa ) ya madzina a vhathu
Tsha u fhedzisela mutevhe wa maga avho a tshumelo u tea u sedza ṱhoho idzi tharu :
Hedzwi zwi katela zwi kwamanaho na Ndayotewa , tsireledzo , milayo ya vhuanḓadzamafhungo na ya khetho , na zwiṅwe zwe ha vha hu sina thendelano khadzwo miṅwahani minzhi .
U fhaṱa tshitshavha tshi re na tshumisano zwi ṱoḓa na u ṱuṱuwedzwa ha vhuthihi na lufuno kha Vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe u fhirisa zwiito zwa u sedza zwa iwe muṋe .
Masalela a milora ya zwa nḓowetshumo zwi amba malaṱwa a milora yo omaho u bva kha u fhiswa ha malasha kha nḓowetshumo ya mveledziso ya muḓagasi . 
Vhuṱambo ha khwairi uhu hu ḓo vha mbekanyamushumo ya ṅwaha nga ṅwaha i tshi khou langulwa nga Muhasho . 
Tsha u fhedzisela , zwidodmbedzwa zwa vhaṅwe Miraḓo Mihulwane vha fumiiṋa vha tikedzaho Munangiwa zwi tea u ḓadzwa nga vhuḓalo Khethekanyo ya 3 ya Fomo ya u nanga .
Mbuelo khulwane ya dziriḽei dza didzhithala idzi ndi uri kushumele ko engedzwaho kwadzo ku tendela yunithi yo khakheaho ya giridi uri vhetshelwe thungo , musi hu tshi khou zwiṅwe zwipiḓa zwa giridi zwi tshi khou shuma . 
Milayotibe yo swikiswaho nga dzi MP nga dzoṱhe i vhidzwa upfi Milayotibe ya Miraḓozwawo .
Hu fanela , zwenezwo , u ṱhogomelwa uri ezwi zwisumbi zwi shumiswe fhedzi sa gaidi . 
Phambano yo rumelwa kha mufhinduli wa vhuraru ( Khoro ya Nyambedzano ) u itela vhulamukanyi nga hu swa phanḓa ha muraḓo wa phaneḽe nga nnḓa ha mufhinduli wa vhuvhili . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website .
Ṱhoḓea dza tshilinganyo a dzi shumi kha Tshikwama na uri a dzi na mveledzwa kha zwitatamennde zwa masheleni . 
Dzidona na mivhuso zwoṱhe zwi fanela u thoma u humbula nga huswa nḓila tsha u mbekanyandeme yavho na u dzhiela nṱha thaidzo dza mutakalo dzoṱhe . 
Tsumbedzo ya ṱhoḓea idzi na vhuleme zwi nga shumiswa u ḓivhadza maitele a matshimbilele ane wa tea u vha a ndemesa kha mbumbo ya netiweke ; 
Yunithi ya vhalwadze vhane vha sa ṱoḓe ndondolo yo dzhenelelaho fhedzi vha ṱoḓaho ndondolo ya nṱha lwa zwifhinga zwipfufhi musi vha sa athu u vhofholowa wadini . 
( 3 ) Vhusimamilayo ha Vunḓḓu vhu nga ta fhethu hune vhu nga vha hone na madzulo aho tshifhinga tshoṱhe .
Ngauralo , ndi maḓi fhedzi a re na tshivhalo tshiṱuku tsha khadiamu ane a ḓo vha na lushaka lwa thirautu . 
Khomishini i dzhia sa u sa vha mulayoni fhungo ḽa uri zwa zwino a hu na u ṱanganedzwa nga mulayo ha fomaḽa ha vhushaka ha mbeu nthihi . 
Planact,Kuvhusele Kwapo kwa u Dzhenelela , Bugwana ya Tshiko tsha Vhaofisiri vha Masipala , Vhakhantseḽara vha Wadi , Miraḓo ya Komiti ya Wadi na vhaṅwe Vharangaphanḓa vha Tshitshavha .
Mbilo kha dzithemendelo , u ḓiṅwalisa kha Madzangano a Mveledziso a Dzitshaka na Bannga dza Dzitshaka ya u Fhaṱulula na Mveledziso na mutengo u no tea u badelwa kha Tshikwama tsha zwa Masheleni tsha Dzitshaka . 
Nga u ṱoḓa u katela mabindutshumisano oṱhe , muvhuso u nga wana wo fashea kha u lambedza zwiimiswa zwine zwa khou ita - phurofiti . 
Rekhodo ya mutheli i sa shumiho .
Muhweleli u a swika : U a ṱanganedzwa nga u ṅwalwa kha redzhisita ya vhathu
U shumisa zwidzidzivhadzi zwi livhisa kha u ḓitshinyadza , tshinyadzo ya tshitshavha , ngauralo maga a konḓaho a tea u dzhiwa hune zwa fanela . 
SALGA yo tenda u ṋekana nga mivhigo ya kotara kha zwine zwa ḓo vha zwi tshi khou itwa , u itela u ṱola kushumele .
Tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi tshi nga khethekanywa tsha vha bva khethekanyo ṱhukhu nga nḓila dzo vhalaho . 
U tshila nga halwa na zwidzidzivhadzi
Naho zwo ralo , sa zwine Earls Court a zwi dzinginya , vhaofisiri vha tshikolo vha nga si vhonwe mulandu wa u dzhia maga ane vha vhona u nga a ḓo thusa u fhelisa u shumiswa ha zwidzidzivhadzi tshikoloni . 
Mvelaphanḓa i khou ya phanḓa na u itwa kha u engedza tswikelelo ya dzinnḓu , muḓagasi , maḓi , tshampungane na tshumelo dza u bvisa malaṱwa . 
Ndayo dza Ndayotewa yashu dzi tea u shumiswa kha kulangele kwa ikonomi . 
Mutengo tshikati kha tshifhinga tshi tevhekanaho malugana na zwithu zwenezwo ndi , nga u ralo , zwi a vhambedzea . 
Tshitatamende itshi tshi amba mini nga tshiimo tsha masheleni tsha Vho Nebo ? 
Vhathu vhane vha shuma vhusiku - sa , vhaofisiri vha vhulindi , madokotela , vhatshimbidza mabufho , vhareili vha maṱiraka
Vhuṱambo ha u elelwa Ḓuvha ḽa Afurika vhu khwathisa mushumo we wa itwa na u dzhenela ha Afurika Tshipembe kha mbekanyamushumo ya dzhango
Nga tshifhinga itshi nḓowetshumo ya mimoḓoro yapo yo vha yo tsireledzwa vhukuma kha mṱaṱisano nga mimoḓoro i ṱuṅwaho seli nga nḓila ya mithelo ya nṱhesa . 
U dzhenelela hu hulwane u bva kha muvhuso na maṅwe mazhendedzi a mveledzo ya vhutsila ndi maelana na vhugudisi . 
Ndi humbula uri zwo leluwesa nahone ndi funa kubugwana ngauri a zwo ngo leluwa uri ku xele . 
Kha ri n . wale Zwino shumisani mepe wa mihumbulo kha u ṅwala tshiṱori .
A zwi tei u ḓitika nga uri u wo pfumaho kana u a shayaho . 
Musi vhuṱanzi ha mbadelo ho no waniwa , akhaunthu i ḓo vulwa nahone ya thoma u shuma na zwenezwo .
Musi vha khou ṱola nomboro ya u ḓivhulaha France , England na Denmark , vho dovha vha sedza kha zwitshavha zwa mashango aya na u topola uri phimo ya u ḓivhulaha kha vhadzulapo vha miḽioni vha mashango aya yo vha i nga nḓila i tevhelaho : 
Gireidi 4 ya Tshikolo tsha New Town yo wina pfufho musi hu tshi fhululedzwa World Book Day mulovha .
Vhupo uhu ha mbekanyamushumo ya ngudo vhu ṋetshedza mbekamyamushumo dza u guda zwi swikisaho kha mvelelo dzi fareaho u tou fana na dzidigirii , dzidiploma na ṱhanziela . 
Vhudavhidzani ( A ina muthu ) - aingo lambedzwa
U pembela uhu hu sumbedza zwe shango ḽa kona u zwi swikelela u bva 1994 nahone ri sa khou hangwa mushumo u ne wa kha ḓi tea u itiwa u fhaṱa Afurika Tshipembe ḽo faranaho zwa vhukuma , ḽi si na khethululo , ḽi si na u ṱalula nga mbeu , ḽa dimokirasi nahone ḽi ne ḽa khou bvelela .
Fomo dzi a wanala kha vhalanguli vha u ṅwalisa kana vha nga u wana kha webusaithi ya
Khophi ya basa yo khwaṱhisedzwaho u vha yavhukuma arali muhumbeli a si muthihi wa avho vhalanguli vha u thoma kana muraḓo wa khamphani
Zwitumbu zwavho zwo wanala nga murahu ha maḓuvha manzhi , zwi tshi khou tshinyala ḓakani . 
thagethe dzo tiwaho dza u bveledza tshumelo na themamveledziso dzine dza nga lavhelesiwa zwavhuḓi nga zwisumbi zwa wadi
Vhorabulasi kha dzingu zwa zwino vha khou fhambanyisa vha alutshela kha maraga wa nṱha u nga ho sa goroi ya ndeme ya nṱha na vhulimi ha maluvha , na u sedza kha zwikhala zwa vhuendelamashango zwi nga ho sa vhuendelamashango vhu alusaho ikonomi , mabulasi a re na vhulalo ha vhaeni . 
Ndi a kona u ṅwala lungano .
2.2.3 Mvelelo ya u dzheniswa ha khothe dza Vharangaphanḓa vha Sialala kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ya lushaka ho vha Sisiṱeme ya milayo mivhili nga kuitele kwa khothe dza Vhukovhela dzi itaho vhulamukanyi u ya nga ha " mulayo wa shango " , ngeno " Khoro " dzi si fomaḽa na Khothe dza khomishinari dzo vha dzi tshi ita vhulamukanyi u ya nga ha mulayo wa sialala.11 , Mafhungo a " milayo mivhili " o vhea " Khoro " kha vhuimo ha fhasi hu tshi vhambedza na khothe dza fomaḽa nahone anga ana khumbulelo ya ndinganyiso .
I. Mushumi wa tshumelo dza muvhuso , nga ṅwambo wa ndugelo dzawe dza ofisini , u ya ngaha Khoudu ya Vhuḓilangi u tea u vhiga kha mannḓalanga o teaho , vhufhura , vhutshinyi , u tholana nga tshiḓivhano , u balelwa nga vhulangi na maṅwe maitele ane a nga vha tshipiḓa tsha vhukhakhi kana khombo kha dzangalelo ḽa muvhuso .
Ndi kha mimasipala ifhio na kha dziwadi dzifhio hune migwalabo ya khou bvelela nahone ndi ngani ? 
A ho ngo vha na tshanduko dzo itwaho nga ha u avhela maraga kana kha ṱhalutshedzo . 
Komiti i ḓo tama hafhu u vhiga thaidzo ya vhukoni ha tshiṱafu zwo tshenzhelwaho nga Khethekanyo ya Mbalelano ya Ngomu kha ṅwaha wa muvhalelano . 
khwinisa tshiimo na zwikhala zwa u lambedzwa .
Vhupo ho bulwaho kana ho tendelaniwaho hu shumiswaho u kala kushumele kwa masipala sa tsumbo , nḓisedzo ya tshumelo , thivhelo ya vhugevhenga .
Zwiitisi zwi nga katela tshanduko kha u dzudzanya hafhu vhugudisi ha zwa vhudzekani na mutakalo wa mbebo miṅwaha mivhili na hafu yo fhelaho , na u swikelela ho fhambanaho kha tshumelo , na kuṅwe kushumele kwa sisiṱeme ya u vhaledza fhedzi vhalwadze vho bulwaho madzina . 
Zwi tshe zwo ralo , lwanzhe lu kha ḓi vha nḓila yashu khulwane ya u rengiselana nga tshashu . 
Mulangavundu , mvelelo dza maṱiriki dzine nda khou vha ṋetshedza ṋamusi dzi sumbedza uri ri nga pfuka mukano wa u ya lupfumoni . 
( b ) u dzudzanya ; na
Foramu ya Vhadzudzanyi vha Arika Tshipembe
Vho N F SHIVAMBU : Ri khou ṱoḓa u vha ṋea ḽikumedzwa ḽo khwaṱhaho ḽa uri vha nga bvela phanḓa hani .
Mimasipala yoṱhe heyi ho swika he ya lambedza kha thandela heyi nga tshifhinga , zwiko na mafulufulu a vhashumi hu tshi lingedzwa lwa u tou thoma na u khwiṋisa ngona dza kushumele ha vha hone u vha na mukovhe kha gaidi iyi .
Zwa u dzhenelela tshoṱhe nga muvhuso ndi zwine kanzhi zwa dzhiiwa sa zwi songo teaho nga nṱha ha uri a hu tou vha na zwinzhi zwine Muvhuso wa nga ita u itela u khwinisa vhukoni ha nḓisedzo . 
Nḓevhe Zwi engedza u vhaisala ha nḓevhe ya vhukati
Hu ḓo vha na u ṱola na vhusedzulusi ho fanelaho .
Ho ḓivhadzwa uri ho vha na nndwa nga dzi gennge nahone mufariwa o ṱhavhiwa . 
Ri tshi ya phanḓa na mveledziso ya vhulimi ya khwinesa i imela tshiṅwe tsha zwikhala zwa mveledziso zwa ndemesa zwa kha tshiṱiriki . 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo - phesenthe yo tiwaho
Muholo uyu u nga ḓa u bva kha vhubvo ho fhambanaho , hu tshi katelwa na thusedzo u bva kha muvhuso , mbadelo dza mutshudeni ( mbadelo dza pfunzo ) na dziṅwe nzudzanyo dza ndambedzo dza zwiko zwa phuraivethe . 
U kona u humbula na u pfesesa zwithu zwa ḽeneḽo sia .
Ṱhanziela ya mapholisa ya mashango oṱhe he vhone na vhamu ṱani wavho vha dzula u tou bva musi vha na miṅwaha ya 18 , na ya vhana vhothe vhane vha vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira vhane vha ḓo vha fhelekedza Afrika Tshipembe .
4Vha khou humbelwa u gadza khwesheneya yolhe .
SADC i bvela phanḓa na u shuma sa tshiendi tsha Afrika Tshipembe tsha ndeme kha mbekanyamaitele dza nnḓa u itela u swikela mveledziso ya dzingu na ṱhanganelano ngomu dzinguni lashu .
Mufariwa o vha a khou ḓirengisela zwiḓolo . 
Mbekanyamushumo i khou isa khuliso kha vhafumakadzi vho matshaho vha tshi ya Union Buildings vha tshi khou gwalabela mulayo wa ḓompasi nga 1956 .
U shumisa masheleni oṱhe zwi nga vhangwa nga ṅwambo wa uri u thomiwa ha Ndangulo ya Dzinnḓu ya zwa Matshilisano zwi nga si khunyeledzwe nga ṅwaha une wa khou sedzuluswa . 
Mbekanyamushumo dzo sedzaho kha zwa themamveledziso kha vundu dzi katela fhethu huhulwane hu katelaho mbekanyamushumo dza u vusuludza zwikolobulasi . 
Mveledziso ya thekhinoḽodzhi kha sisiṱeme ya maḓi i a ṱoḓea . 
Mimasipala na mihasho zwi tea u bvisela khagala khonadzeo dza nḓila hune mbekanyamushumo dza ICT dzi nga pakwa na u livhiswa kha mbekanyamushumo dza nḓisedzo ya tshumelo . 
( b ) Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe .
Tsha vhuvhili , maitele maṅwe na maṅwe kana kuitele ko ḓitikaho nga u sa shuma ha ndayotewa kana mulayo u sa tshimbilelani na yone i ḓo dzhiwa i sa shumi . 
Khabinethe yo kwaṱhisedza uri mihasho i fanela u avhela masheleni o teaho u itela ṱholo ya vhuḓi ya vhudzivha na vhuṱoli u itela mashumele a khwine a mbekanyamushumo .
Mihasho ya vundu i na vhuḓifhinduleli ha , sa tsumbo , u ṱanganedza mivhigo u bva kha madzangano a ndondolavhathu zwi tshi kwama mvelaphanḓa ya vhana kha ndondolo ya zwa mulayo na miṱa yavho . 
Pulane ya mveledziso ya tshumisano , u gaganya gwama na u vhea iṱo kha kushumele .
U nanga muhumbulo muhulwane kha sekele ya vhege mbili iṅwe na iṅwe dzine dza ḓo konisa u ṱumekanya nyito zwavhuḓi .
U vhiga u sa tshimbila zwavhuḓi ha zwithu ngomu lufherani lwa swiswi kana dziphurosesa kha dziradiogirafa . 
U lavhelesa maitele a u ṋea dzithekisi masheleni manzhi na thandela dzoṱhe dza lushaka na dza vundu dzi re vunduni . 
Fhedziha , hezwi zwi nga fhungudzwa nga u vhea maitele o teaho a mashumele a tshiimiswa tsha u langa - sa tsumbo , u tea uri hu vhe na tshivhalo tsha vhunzhi ha mbilitshararu musi hu tshi dzhiiwa tsheo . 
Tshitzhili tshi wanala kha zwiluḓi zwoṱhe zwi bvaho muvhilini wa phukha yo kavhiwaho sa mare , murundo , malaṱwa , mafhi , na kha muya une wa femelwa nnḓa musi u tshi atsamula kana u fembedza . 
Fhethu ha vhukhethelo hu ḓo tikedza ndingo dzi ṱoḓeaho u itela u swikela zwithu ezwi , hu tshi katelwa na u iswa ha zwiko zwiṅwe zwa tekeniki arali zwo tea , na u iswa phanḓa na nyambedzano dzi fhaṱaho dzi iteaho zwino na vhaṋetshedzi vha fulufulu vhahulwane . 
Maitele ane a ḓo tevhedzwa u shumana na khethekanyo mbili dza vhukhakhi a fanela u bviselwa khagala . 
Ri ḓo ima na u hanedza nga mulalo maitele a u ḓiṱama o khwaṱhaho maṅwe na maṅwe ane a shumiswa u ri shushedza nahone ri ḓo ita izwo ro ḓiṱama nga tshivhindi na vhuḓiimiseli , na nga maanḓa ashu na vhuḓikumedzeli kha u sa vha na dzikhakhathi . 
Khovhe dzine dza aluswa kha maḓi a malaṱwa dzi vha na zwitzhili , zwine zwiṅwe zwazwo zwi na khonadzeo ya u hwala malwadze nahone zwi nga lwadza vhaḽi na vha fari . 
Mbuletshedzo ya thero ine GCIS ya fara ngayo dzirekhodo
Khetho ya thandela i fanelwa u ṱolwa u ta arali i khonadzeo ya thekhinikhala na u swikelela nḓila dzo tendelaniwaho khadzo dza masheleni , ikonomi na matshilisano . 
Khabinethe i vhidzelela vhoṱhe vha kwameaho uri vha ḓidzhenise kha mawanwa nga nḓila i vhuedzaho .
Kha vha ḓadzise nga mafhungo a nga ha nzudzanyoi dza ḽodzhisiṱiki na phurosese ya muṱangano .
i ) bvisela khagala nyimele dza u khethwa ha mukhantselara ane a vha mulangadzulo nga tshifhinga tsha muṱangano wa khoro ;
Gumofulu ḽituku kha Tshumelo dza mutakalo dzi elanaho
Nyaluwo i ongolowaho ya ḽifhasi i sumbedza , zwihulusa , mashumele a so ngo khwaṱhaho na khombo dza nṱha kha mashango manzhi a ndeme ane a khou bvelela , hu tshi katelwa na China .
Hu tea dzula hu na vhudziki vhukati ha tshigwada tsha vhalanguli vha maimo a nṱha nga kha u ṱaluswa na u tholwa ha Mulangi wa ha Masipala o tou farelaho . 
U vhalela nṱha nga mubulo wo teaho , nga mbonalo ( tsedzeo ) yone na thempho / luvhilo
Dzibodo dza maḓi dzo fhambana nga maanḓa nga saizi na nga mishumo yadzo , u fhambana ha vharengi , beisi ya mbuelo na khaphasithi . 
Fhedziha , lwendo lwa tshitshavha tshi sa ṱaluli a lu athu khunyelela .
( 5 ) Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a shuma kha Tshipiḓḓa tsha A tsha khetho dza Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo .
URI vhakhantseḽara vhoṱhe vha rambiwe kha wekishopho yo bulwaho afho nṱha .
Musaukanyo wo ṱandavhuwaho wa netiweke ya themamveledziso yoṱhe u itela u fhungudza ndozwo . 
Itshi ndi tshiṱori tsha vhukuma kana nyimele ya vhukuma vhutshiloni ye ya bvelela , hune vhadzheneli vha fanela u shumisa nḓivho dzavho na zwikili u ita nḓowenḓowe uri vha nga tandulula hani zwi re phanḓa havho .
Mulangavhatshutshisi maelana na mafhungo aya u itela ndivho ya u khunyeledza nahone ndi a dovholola mafhungo sa zwe a buliswa zwone kha tshiṱaṱamennde itshi tshi re afha fhasi . 
Khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa
Tshiṱeshenari tsha u pulanela wadi
U ita zwa u thaipha hoṱhe hu ṱoḓeaho ofisini ya minidzhere . 
Dzingu ḽia ḽikene , mashango a re kha lutshila lwa shango ngei Balkan , o vhona khuḓano nnzhi na nndwa nnzhi kha ḓivhazwakale . 
Musi vha tshi ṱalusa zwa vhukuma vhukoni vhu ṱoḓeaho , hu ḓo vha na u ḓinangela hunzhi ha vhaṱoḓisisi ( zwine zwa vha , vhaṱoḓisisi vhane vha sa swikelele ṱhoḓea a vha nga ḓo ita khumbelo ) u itela uri u topola vhaṱoḓisisi vho teaho hu leluwe . 
Mushumo wa mukhantselara ndi u vhona uri tshumelo zwayo i khou ḓiselwa vhathu na mveledziso i khou phuromotiwa kha vhupo he a imela hone .
maḓuvha a u ṱwa na u vhuya Afrika Tshipembe
Mbilaelo khulwane mbili dzi re tsini na u renga na u rengisa ndi dzangalelo ḽa tshiphiri na ḽa mbambadzo . 
Zwiṅwe hafhu , sisiṱeme ntswa ya Australia a i kateli sisiṱeme ya tsedzuluso vhuitatshoga dza kuitele nga vhulangi vhu si ha vhulamukanyi . 
Fhedzisani tshifanyiso itshi tsha tshifhaṱuwo .
Sa bindu ḽa dzangano , iLembe Pty Ltd ndi khamphani ya phuraivethe ine ya vha tshiimiswa tsha masipala tsha Masipala wa Tshiṱiriki tsha iLembe . 
khothe nga u ṱavhanya u wana ndaela ya u shakulisa uya nga Mulayo wa Thivhelo ya u Shakuliswa zwi siho Mulayoni na Mulayo wa Mavu wa u Dzula zwi siho Mulayoni , 1998 .
raimi / pfanapheleledzo ---- maipfi kana mitaladzi kha vhurendi zwi fhelaho nga mibvumo mithihi zwi tshi katela na pfala-ndoṱhe .
14.1. Khabinethe i vhidzelela MaAfrika Tshipembe vhoṱhe u tikedza Ṅwedzi wa Lushaka wa Tshivhudzo dza Pfanelo dza Vhuholefhali vhukati ha ḽa 3 Lara na ḽa 3 Nyendavhusiku 2017 , une u khou ṱangana na Ḓuvha ḽa Dzitshaka ḽa Vhathu vha re na Vhuholefhali .
Phurogireme ya Gavhelo ḽa Ḽifhasi i tevhedza tevhela milayo ya u lambedza nga kushumele u itela vhuṱanzi ha uri u lambedza uhu hu khou langiwa na u shumiswa nga ngona kha phurogireme dza dodombedzwaho kha thendelano ya gavhelo . 
U ṅwala maanea a ṱhaluso/ mbuletshedzo
Arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 , nahone muofisi mulanguli ( ndi uri madzhisiṱaraṱa kana muhaṱuli ) a tshi vhona u nga u ṋea vhuṱanzi tsengoni hu ḓo vha vhangela mutsiko u songo teaho , vha nga ṋewa mukonanyi musi vha tshi khou u ṋea vhuṱanzi nga u shumisa thelevishini i re fhethu ho dzumbamaho .
Dzikomiti dza Wadi na madzangano a tshitshavha zwi vhona uri masipala u shumisa zwiko zwawo u ḓisa tshumelo dza vhuṱhogwa dzo tiwaho nga tshitshavha .
Hone vhanzhi vha sanda khovhakhombo dzi elanaho na ṱhuṱhuwedzo ya ḽifhasi - ine ya vha u ṱanganelana ha zwa ikonomi na zwa dzitshelede dza tshakatshaka - nga nnḓa ha masiandaitwa ane a nga vha hone a mangadzaho nahone avhuḓi kha mveledziso ya ikonomi . 
Musi ho bvelela mpfu dzo raloho , vha sibadela kana dokotela vha tea u ita ṱhoḓisiso . 
4.6 . Vhukando ha ndaṱiso ha murengisi wa ndaka vho ḓirulaho mushumo nga u aluwa Vho Penny Sparrow nga Khothe ya Nyeḓanyiso ya Umzinto ngei KwaZulu-Natal , vhe vha wanwa mulandu wa mafhungo a vengo , ndi tshihumbudzo uri vhuḓifari ho ralaho a vhu nga konḓelelwi nahone khothe dzashu dzi ḓo vhusa pfanelo dza zwipondwa zwa khethululo , nga maanḓa vhane a vha koni u ḓiambela na u ḓilwela vhone vhaṋe .
Hu fanela u fhedzwa awara mbili sa izwi vhathu vha sa ḓo vha na tshifhinga tsha u tandula ha lwendo lulapfu .
U itela u tsireledza tshiendedzi tshe tsha dzhiwa , muofisiri wa maḓaka a nga ita uri i sa tshimbile nga u bvisa tsimbi . 
Uri maga a tshumelo a shume a tea u vha SMART
I na kiḽiniki dza maṱo u mona na shango ḽoṱhe dzo livhiswaho kha zwitshavha zwo shayaho . 
Kha vha ri ndi topole maipfi ayo , e a nngwanela one kha A Tale of Two Cities :
Vha ite khophi mbili dza fomo
U fhambanyiswa ha khetho dza dzinnḓu u itela vhavhuelwa vhashu zwi dzula zwi tshiṅwe tsha zwe ra sedza . 
Tshikhala tshi konḓaho tsho vuleaho , kha ḽiṅwe sia , tshi a swikelelea na uri tshikhala tsha tshitshavha tsho fhaṱiwaho kha mupo wo fhaṱiwaho tshi nga dzhiiwa sa tshikhala tsha tshitshavha tshi so ngo fhelelaho kana sa tshikhala tsho vuleaho tshi konḓaho tsha nnyi na nnyi . 
Ri ḓo dzulela u humbula uri mbofholowo iyi yo tikwa nga biko , malofha na u ḓiita tshiṱhavhelo lu vhavhaho . 
Tshanduko kha ṱhalutshedzo dzo itwa u itela u isa phanḓa na u bvisela khagala nyimele yo khetheaho i shelaho mulenzhe kha u vhiga lwa nṱha ha dzieriasi dza muthelo na uri zwi shela mulenzhe ngamaanḓa lwa tshikalo tsha fhasisa tsha u kuvhanganya phesenthe dza dzieriasi nga u angaredza . 
U sumbedza u pfesesa ṱhalutshedzo dza maipfi
Pulane ya Khwiniso ya Nḓisedzo ya Tshumelo
U kwhiniswa ha khontheina idzi zwi ḓo dovha hafhu u ṋetshedza hafhu tshiṅwe tshikhala tsha u renga vhubindudzi na u sika mishumo khathihi na pfukiselo ya zwikili . 
Ri ṱoḓa nḓowetshumo kha mushumo une wa khou i ṋetshedza , na thundu dzine wa dzi bveledza . 
Dipuḽoma yo itelwa u engedza na u khwaṱhisedza u guda hu ṱanganiwaho naho kha ṱhanziela . 
londota lushaka na u khwaṱhisedza uri matheriaḽa wa melisa u dzula u hone .
( i ) tsireledza tshikafhadzo , na u tshinyadzwa ha mupo wa maḓakani ;
Ngauralo , nga u ṱuṱuwedza u ṱanganela mushumoni na tshitshavha a ri tsireledzi fhedzi vhashumisani na riṋe vhashu fhedzi na riṋe hafhu . 
Thendelonzwiwa i ḓivhadza mashumele a lavhelelwaho kha tshumelo ya tshitshavha vhukati ha madzangano a vhashumi vha muvhuso kha u ḓivhofha u itela u tikedza mas ashumele a lavhelelwaho .
Fhedzi , nga ṅ wambo wa vhu ṱ uku ha fhethu hune vhugudisi ha itelwa hone , ndi tshivhalo tshi ṱ uku tsha vhathu vhane vha nga ṱ anganedzwa .
U ṋea muhumbulo nga ha ndeme dza matshilisano , mikhwa na mvelele
( 2 ) Mafhungo afhio na afhio a songo fhelelaho phanḓḓa ha Sinethe musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , a tea u fhiriselwa kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , na uri Khoro i fanela u isa phanḓḓa na aya mafhungo i tshi tevhedza Mulayotewa muswa .
Nomborani mafhungo a re afho fhasi a tshi ya nga u tevhekana ha zwiwo tshiṱorini .
( ii ) ḽa khethekana ḽa bva mahoro manzhi na u ṱanganelana na ḽiṅwe ḽihoro , ḽo dzhenelelaho kana ḽi songo dzhenelelaho kha khetho ,
U kwamana na vharengi na vhaṅwe vhomakone kha u kuvhanganya , u saukanya , na u ṱalutshedza data . 
Vhulanguli hu si ha vhuḓi ha pfulo na mililo i sia mahatsi a sa aluwi zwavhuḓi a tshi vha one ane a fhethu ha lushaka luno ḽea khathihi na u xelelwa nga mavu lu no shusha nga vhanga ḽa mukumbululo . 
Zwa vhutsila ha masila ha Keiskamma zwi imela khuvhangano ya vhatsila , hu si mutsila muthihi lini .
Lwa tshipiḓa tshihulwane , mbekanyamaitele ya lushaka nga dzi ICT yo sedzesa kha mafhungo mahulwane mararu . 
Zwiṅwe hafhu , mbuno zwayo ya u tou iri mathemo aya mavhili oṱhe a vhonala e kha vhunzhi zwi ita uri zwi vhe khagala uri nyito kha thevhekano ya u mathemo , zwi sa shandukisei na zwi shandukiseaho nga khathihi , na zwone zwi vha a khumbulelo ya ṱhalutshedzo ya u thoma ya ndeme tsha nomboro . 
( d ) Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbeo tsha muvhuso tshi re na lutamo lu vhonalaho tshi nga ita khaṱhululo , kana u ita khumbelo kha Khothe ya zwa Mulayotewa u itela u khwaṱhisa kana u shandukisa mawanwa a u sa yelana na Mulayotewa malugana na hei khethekanyo ṱhukhu .
Ri bva kha ḓivhazwakale hune vhuṋe ha ndaka i ṱanganedzeaho fhedzi yo vha i ya vhuṋe ha vhanna vha vhatshena . 
MUSHUMO WA 2 : MULINGO WA MAFHELONI A ṄWAHA
Muvhuso u ḓo tikedza luvhanḓe lwa thekhinoḽodzhi i konisaho u itela vhaswa vha ḓishumaho kha vhupo ha mahayani na ha ḽokishini .
U vhiga zwibviswa na nḓisedzo ya tshumelo . 
Ha konaha u dzhenwa kha vhukwamani hune ha sisiteme ya nzudzanyululo ya shumiswa ho sedzwa zwithu zwoṱhe zwi elanaho na vhushaka na zwimedzwa , vhushaka vhathuni na zwa ekonomi , u itela u ṱalusa nyimele iḓaho tshifhingani tshiḓaho .
Mbuelo a yo ngo khethekanyiwa
Nga heyi nḓila , tshiṱirakhitsha tsa data tshi vha tshithu tshine tsha katela zwoṱhe data na mishumo . 
Ndi nga mini ni tshi ralo ?
Tshenzhemo i tea hafhu ya livhiswa kha u mufhiriselo hafhu tshiṱoko tshi re hone kha dzingu ḽoṱhe na u dzhia maga a ndango e a itwa , hu tshi katelwa na vhushumisani ho engedzwaho vhukati ha mivhuso ya dzingu , u shumisana ho ṱanganelanaho na u ita uri hu vhe na mvumelano ya zwithu zwa ndeme . 
( 7 ) U ya nga milayo yayo na ndaela , Khoro ya Vunḓḓu ya Lushaka i nga nanga vhaofisiri vho hweswaho maanḓḓa vha tshi bva kha vharumiwa uri vha thuse mudzulatshidulo na muthusa mudzulatshidulo .
Kha vha nanguludze zwivhumbeo zwa luamba zwi si gathi vha sedzese khazwo tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi funza tshaka idzi dza zwibveledzwa .
Maga a tevhelaho a nga thusa u fhungudza mitengo ya tshumelo , na u khwinisa kushumele kwao : 
Vhuḓifhinduleli ha zwa ndaulo ha pfunzo ya mishumo ya zwanḓa na vhupfumbudzi kha sisiteme ya feḓeraḽa yo khwaṱhaho ya Australia vhu kha mivhuso na mikano . 
U vhekanya , u vhala na u rekhoda ḽineni ya mashika . 
Mundende u ḓo khathiwa musi vho :
U shuma na data
Hu na ṱhoḓea khulwane ya u amba nga ha nyaluwo na zwiṱaluli zwi nga ho themamveledziso khulwane na u salela murahu u vula ndeme ya ikonomi . 
wa dzibugu CM31 )
Tshinwaanwane : u humbela thuso kha u vhala ipfi kana u pfesesa ṱhalutshedzo yaḽo .
i vhumbiwa nga miraḓo yo imelaho madzangalelo o fhambanaho ngomu kha wadi
Mutshimbidzi wa Masipala
( a ) U ṱuṱuwedza ndeme na mitheo yo ṋewaho kha khethekanyo ya 195 , kha tshumelo ya vhathu nga u angaredza ;
I shuma sa tshiko tsha fulufulu ḽa vhathu nga u ṋetshedza zwiḽiwa . 
( d ) u kala mveledziso ya u pholisa zwi khagala ; na
Zwidodombedzwa zwi a wanalea nga u ṱavhanya kha website .
Nyambedzano i ṋea luvhanḓe Ṱhoho dza Mashango , vharangaphanḓa vha mabindu , vhoradzisaintsi , vhoradzipfunzo na vharangaphanḓa vha matshudeni uri vha kovhelane mihumbulo na tshenzhemo kha zwi tshimbilelanaho na STI .
I ḓo vhumbiwa nga muimeleli muthihi a bvaho kha : 
Zwo sedza kha u leludza ṱhanganyelo na u engedza nḓisedzo yo leluwaho nga kha maele o ṱanḓavhuwaho a u vhona nḓisedzo ya themamveledziso sa ndangulo ya masia oṱhe a mutevheṱhandu wa vhutshilo wa thundu dzi sudzuluseaho . 
Ndi zwa ndeme u vha na phurofaili yo fhelelaho ya vhathu vhane zwiimiswa zwa tshitshavha zwa itelwa vhone , u itela u dzhia tsheo ya uri ndi zwiimiswa zwifhio zwine tshitshavha tsha zwi ṱoḓa . 
Kha mumono/ sekele wa vhege mbili tshifhinga tshi tevhelaho tsho avhelwa zwikili zwa luambo zwo fhambanaho sa zwe zwa anganyiswa zwone afha fhasi :
Naa hu na maga a u thivhela vho a dzhiaho u thivhela vhashumi u wa nga kha matheriala u vunḓeaho musi vha tshi khou shuma ṱhangani ?
Zwikundisi zwa mugaganyagwama zwi kha ḓi vha khaedu khulwanesa kha Tshipiḓa tsha IT . 
Tsha vhuvhili , matshudeni vho sumbedzisa uri mbadelo yo fhelelaho ya pfunzo kha dziṅwe yunivesithi i nṱha u fhira masheleni a ṋetshedzwaho nga NSFAS .
( c ) khethekanyo ya 182 ;
Vhukati ha hezwi zwoṱhe , u kha ḓi kona u ita mushumo wawe sa mufumakadzi na mme hayani . 
Mulayotibe ndi phindulo kha nyimele ya mimaraga ine ya khou shanduka na dzitshanduko , na uri u lwisa kha u sika vhupo vhu shumeaho u itela u takula zwa ikonomi kha maraga wa thengiso ya dzinnḓu .
u ṱumanya itshi tshikalombambedzo na zwiko zwi konadzeaho zwa mafhungo , hu tshi katelwa na tsumbo i re khagala ya u ri lungana nahone ndi nnyi ane a tea u ita tsenguluso ya data .
tshibisana tshine tsha lemela u fhira 3 500 kg kana tsho itelwaho u hwala vhaṋameli vha 12 kana u fhira ( hu tshi katelwa na mureili )
Tshumelo dza Tshilidzi dza Vhufhufhi ha Tshifhambano Tshitswuku ndi dza ndeme kha u dzudza kushumele kwa u fhindula nga tshifhinga kwa ambuḽentsi kha zwiṱiriki zwa vhupo ha mahayani nga u vhona uri u fhirisela ha nyendo ndapfu hu itwa nga ṱharabulei hu si ambuḽentsi . 
tshiimiswa tshine tsha shuma sa ndaulo ya mundende .
Muhasho wo thusa nga u dzudzanya na u lambedza tshihumbudzo tshapo tsha mushumo . 
Ro vhofhekanywa nga ḓivhazwakale , mvelele , sialala na luambo zwi fanaho . 
U dzhia sia and luvhengelambiluni
Maitele a tevhelaho a tea u ḓivhiwa hu tshi khou dzhielwa nṱha tsivhudzo idzi : 
Phethisheni ya nnyi na nnyi ndi musi tshigwada tsha vhadzulapo vha re na madzangalelo a fanaho vha tshi humbela thuso nyangaredzi kana u tandululelwa mbilaelo .
Tshumelo dza zwa mutakalo
Ndi kona u ṅwala mafhungo a sa konḓi ( mafhungozwao ) .
Hu katelwa mutengo wa phathoḽodzhi , radioḽodzhi i elanaho afho nṱha / radioḽodzhi yo ṋaṋaho , vhorathekhinoḽodzhi vha mishonga na mushonga wa onkhoḽodzhi
U SUMBEDZA LUTAMO
U ṱalusa zwifanyiso u itela u sika mafhungo , ( tsumbo , u ita tshiṱori tsha ene muṋe khathihi na u ' vhala ' zwifanyiso )
Mabindu a langiwaho nga muvhuso a fanela u vha na mushumo wa u rangela phanḓa u sikwa ha zwikhala zwa mishumo kwayo nga kha u renga na u shumisa masheleni kha themamveledziso . 
Fhedziha , mutengo u baḓekanywaho na maḓaleḓale a re na vhuḓifhinduleli na vhupo wo vhanga u engedzea lu vhonalaho ha mutengo wa u laṱa . 
Fureme ya ḽogo i fha mutheo une konṱiraka dza simiwa khawo nga u bula zwavhuḓi zwipikwa zwo lavhelelwaho zwa thandela .
U itela u sumbedza nḓila mishumoitwa ya tsaukanyo ya CBP nga u sumbedza nzulele yo ṱanḓavhuwaho ya vhukuma ya zwino
I tea u vha i na maṅwalwa oṱhe o ṋetshedzwaho nga Rakhonṱhiraka Muhulwane khathihi na rekhodo dza nyolo , dizaini , matheriala o shumiswaho na maṅwe mafhungo a no fana nao a no elana na thandela yo fhelaho . 
Kha vha ḓivhe hezwi : A vha nga iti ndingo ya u ḓiraiva .
Mulayo wa u thola vhagudisi Mulayo wa Mbekanyamaitele ya Pfunzo wa Lushaka
Sa mushumi vho ḓidzhia tsheo ya uri ndi ise marifhi ayo khavho . 
Khabinethe i livhisa ndiliso kha miṱa ya vhafuni vha bola vhavhili vhe vha xelelwa nga matshilo avho musi hu na u kwanyana ho kalulaho ngei FNB Stadium nga Mugivhela , wa la 29 Fulwana 2017 .
1 . Vhuimo ha Khabinethe nga ha mafhungo a ndeme kha nyimele ya zwino
Yuniti ya u Dzhenela ha Tshitshavha
Pfushi dzo fhambanaho nadzone dzi nga shelwa nga kha sisiṱeme ya tsheledzo . 
Tshaini iyi ya musuku yo vha i tshi lemela vhukuma lwe zwanḓa zwavho zwa vho thoma u neta .
Minista vha tea u ita tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho u itela u swikela tshipikwa tsha Thirasiti . 
Fhedzi nga nṱha ha zwoṱhe , ndi khaedu khulwanesa kha tshiimiswa na vhalambedzi . 
Khabinethe i fhululedza vhagidimi vha tevhelaho kha u wina mendele ya musuku : mubammbeli Vho Kevin Paul , Vho Hilton Langenhoven kha nzambo ya fhasi na Vho Charl du Toit kha mbambe ya u gidima mithara dza 100 .
Kha dziṅwe nzulele , phetheni dza vhuḓifari dza phathoḽodzhi u fana vhugevhenga , u rengisa muvhili , malwadze a no fhedza tshifhinga tshilapfu na vhushayamushumo kana u lova mushumo , u vhanga nyimele dza vhushai , hu nga vha zwithu zwo ḓoweleaho . 
Nga nḓila iyi mafhungo a ndeme a a ṋekaniwa ngao ane a leludza na u ṱavhanyisa ṱhoḓisiso ya mulayo wa u vhambedza . 
Ndambedzo a yo ngo tea u vha fhasi ha R5 000 nga ṅwedzi u swikela musi mudali a tshi humela murahu .
Zwa u fhedzisela zwi bveledza zwibveleli zwi iteaho fhedzi kha zwi tshilaho . 
Ho vha na u bula-vho uri vhuḓifari ha muthu hu langwa / ṱaluswa nga ndayo dzi re mulayoni . 
Zwiṱiriki zwa mutakalo zwo livhanywa na mimasipala miswa yo vhewaho kha mikano . 
Mbadelo ya khumbelo ya R225 i a ṱo ḓea .
Ho itwa mushumo munzhi wa u khwaṱhisa tshumisano u mona ma ḽifhasi , nga maanḓa Afrika na Tshipembe .
Zwima khaphu fhedzi ndi tshiwani tshihulwane tsha ndeme ya tshelede ya mashangoḓavha kha nḓowetshumo ino . 
ṅwaha wa 2007 , khaedu dza kuhumbulele na ṱhalutshedzo dzi kha ḓi vha hone .
Nḓila ya khwine ya u khwinisa vhungoho ndi vhupfumbudzi ha khwine na ndavheleso ire tsini na u sedzulusa dzirekhodo na tshiimo tsha tshiṱoko nga vhalavhelesi . 
Sa izwi tshivhalo tsha vhathu tshi tshi dzulela u ya ntha na thodea nnzhi dza mafhungo a mveledziso , zwi do ri kondela vhukuma u wana madi a khwalithi I tendiseaho .
arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha muiti wa khumbelo ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa ndaṱiso i itwaho fhasi ha mulayo uyu
Arali ṅwana o bebwa nnḓa ha Afrika Tshipembe nahone muṅwe wa vhabebi a mudzulapo wa Afrika Tshipembe , nḓivhadzo i nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe kana ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno Afrika Tshipembe .
Mbekanyamishumo i tea u katela zwidodombedzwa zwa vhuṱumani zwa vhukuma na ḓiresi dza mabindu ane a ḓo dalelwa khathihi na mafhungo nga vhukoni ha mubveledzi u ṋetshedza tshiṱoko . 
Fhedzi zwi nga si shandukise budo ḽa mvelaphanḓa yashu .
Nga murahu ha u dzikisa tshiimo tsha ikonomi , ndondolo yo sudzuluswa u itela nyaluwo nga u ṱavhanya kha vhoṱhe .
Zwi tshi ya kha u ṋea maanḓa zwigwada zwo livhiwaho , muhasho wo fara Khuvhangano ya Vhafumakadzi vha re kha zwa Mabindu Vunduni . 
Mulayo wa nyendedzi u tea u vha : arali luswayo lwa u topola lwa shumiswa nga nḓila ya u ita , kha vha swaye tshifuwo . 
Zwino ṅwalani fhungo ni tshi ṱalutshedza uri hu itea mini kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa tshitendeledzi itshi .
Vhatshimbidzi vha fanela u ṱalutshedza vhadzheneli musi wekishopo i tshi thoma uri modulu muṅwe na muṅwe u ḓo asesiwa nahone mvelelo dzo khetheaho na nḓila dzi tshimbilelanaho na modulu wonoyo dzo katelwaho nga tshifhinga tsha wekishopo .
R5 000 ya Ḽaisentsi .
Ezwi ho vha hu u shela mulenzhe ha sekhithara ṱhukhu khulwanesa nga u angaredza . 
Ho no vha na u khwinisea ha nḓisedzo dza tshumelo dza ndeme , ho katelwa vhuṱumanyi ha muḓagasi wa giridi na u si wa giridi , maḓi nga ngomu miḓini , vhuthathatshili na vhulangi ha malaṱwa .
tshelede yo badelwaho kha pfanelo ya u shumisa zwifha ṱo
Ezwi zwi katela u vusuludzwa ha zwifhaṱo na u khwinisa zwishumiswa . 
Nḓivho ya nyito , u pfesesa na kushumele kwa mishumo ya ridzhisiṱara , nyito kathihi na vhukoni ha u vhekanya data . 
Minista vha khou itela khaedu vhashumisani u ita khwiniso dza mutakalo dzi ngaho dzenedzo . 
Ho iswa phanḓa nga u vhiga mulandu kha vha SAPS , fhedzi vha SAPS a vho ngo tevhela mafhungo ayo nga murahu . 
Vha tea u vha vha tshi ḓivha milayo ya vhulanguli na tshumelo ya tshitshavha na kuitele . 
( a ) O kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro vhane vha khou shela mulenzhe , u fanela -
3.4 . Zambia ḽi dzula ḽi ḽiṅwe ḽa mashango a nṱhesa a vhafarisani vha mbambadzelano na Afrika Tshipembe kha dzingu na kha dzhango .
Muvhigo uyu wo ḓisendeka nga pulane dza kushumele dze dza bveledzwa nga mihasho . 
Muhasho u do ( nea thuso ) sabusidaiza tshinyalelo dza masheleni dzothe dza madi ane a bva kha zwikimu zwa madi zwa Muvhuso hu tshi itelwa vhalimi vhane vha khou tou thoma u bvelela , lwa minwaha mitanu ya musi muthu uyo a tshi tou bva u thoma .
Ṱhalutshedzo yo ṋewaho nga tshiṱafu yo vha ya uri ho pwashiwa vhengele vhusiku ho fhiraho . 
Tshanduko dzi ḓo vha hone , fhedzi ri tenda uri ṱhanganelo ya vhuṱali hashu kha Muvhuso , vhubindudzi na sekithara dza zwa mishumo zwi tea u ri imelela u bva kha tshanduko dzi si dzavhuḓi dza ikonomi yo waho . 
U zwi vhea zwi khagala tshoṱhe , Komiti yo Ṱanganelaho ya Tshoṱhe i ḓo dzhia tsheo fhedzi kha mafhungo o ṋetshedzwaho nga zwiṅwe zwiimiswa zwine zwa vha na dzangalelo kha zwithu zwine zwa kwama mmbi . 
U SWIKELELA
Malugana na khumbelo ya u ṅwalisa fhethu ha u kunisa
mushumeli wa tshitshavha o ṋekana nga muvhigo u khwaṱhisedzaho uri khotsi a ṅwana ndi nnyi nahone u ngafhi .
U thusa u bveledzisa na vhubveledzisi ha zwibugwana zwa vhureakhovhe vhuṱuku . 
Nga Ṱhafamuhwe ṅwaha u ḓaho Zimbabwe ḽi ḓo vha na khetho dza phuresidennde na miraḓo ya phalamennde . 
U papamala ha muthelo ho elwaho ho fhambana zwihulwane u bva nga ṅwaha nga ṅwaha nahone u a shumisea nga maanḓa kha u ela u papamala lwa tshifhinga tshi lapfu . 
Ro takala u vhiga uri hei ndambedzo i ḓo thoma mishumo yayo nga Lambamai , zwi tshi langiwa nga Khammphani ya Lushaka ya u Lambedza Dzinnḓu .
Milayotibe ya Khethekanyo 76 - Milayotibe i sa kwami mavunḓu .
ṱhalutshedzo dza u vhala u itela u vhuedza vha re na vhuholefhali ha u sa pfa .
Kha nyimele iyo miraḓo ya Komiti ya Wadi i tea u khwaṱhisedza uri tshelede , zwa vhukuma , i khou shumiswa kha izwi zwo sedzwaho .
Musi zwiḽiwa zwo pfuluswa vhusunzi vhu sala vhu kha ḓi tevhela yeneiḽa nḓila .
U lavhelesa ndi mushumo u sa khauwi une wa vhumba mutheo wa u langa mashumele . 
Ndivho khulwane ya muṱa na tshumelo ya ndondolo ya vhana ndi u vhulunga na u khwaṱhisa miṱa uri i kone u ṋetshedza vhupo havhuḓi kha nungo , muhumbulo na mveledziso ya matshilisano kha miraḓo yayo yoṱhe . 
Vhagudi vha tea u ḓivha uri musi vha tshi amba , a hu nga vhi na u seiwa kana u holedzwa , vha tea u fulufhedziswa uri musi vha tshi amba vhadededzi vha ḓo vha tikedza lwo fhelelaho na u vha ṱuṱuwedza tshifhinga tshoṱhe .
Zwi re ngomu ha mutale u lemelaho zwi elana na kuḽele kwa zwiḽiwa ; zwine ra zwi ḽa zwi bva nga kha muvhili zwa fhelela bungani sa malaṱwa . 
Gavhelo ḽa mikovhe i no lingana ndi gavhelo ḽi sa vhofhi muthu nahone mimasipala yo tendelwa u ḽi dzhia sa mbuelo dza u tou angaredzi , vhudzuloni ha u ḓi vhona sa ḽa u shumisa kha phurogireme nngede . 
Muvhuso u tea u farakana na sekithara ya phuraivethe u itela u ṋetshedza dzinnḓu kha tshikalo na vhukhwiṋe vhu ṱoḓeaho , hu tshi katelwa u ṋetshedza vhupfumbudzi na tshenzhemo kha vhukoni ha u fhaṱa kha vhorakhonṱhiraka vhane vha kha ḓi tou thoma kha muhangarambo wa mveledziso . 
Uri hu ḓivhee uri murengi ndi nnyi kha vha sumbedzise nga u ṅwala dzina na tshifani tshavho .
Vho vha vhe vhanzhi nyana , nga zwenezwo ri nga si kone u vha bula nga madzina . 
U ṅwala pharagirafu dzi no swika mbili ( mafhungo a 10 ) nga tshenzhemo dzawe , tsumbo , mafhungo a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kana tshiwo tsha tshikoloni .
U itela u tsireledza nḓivho yavho ya sialala i no bva kha zwine zwa vhidzwa vhufhura kha zwi tshilaho / bayophairesi , zwiṅwe zwitshavha zwo ita databeizi ya nḓivho ya sialala u rekhoda nḓivho yavho ya sialala sa vhutsila ha u ranga
Ro tshimbidza wekishopho dza u pfumbudzwa dzo ṱanḓavhuwaho , fhedzi mafhedziseloni , vhadededzi vha ḓo tshimbidza nḓisedzo ya kharikhuḽamu yo swikelelwaho . 
Mutheo wa poḽitiki wo khwaṱha .
Mivhigo ya mveledzwa i ḓo vhambedzwi na tshinyalelo na u zwi vhekanya u ya nga mivhigo ya kotara na ya ṅwaha . 
Zwimela zwi a thoma hafhu u aluwa miri i tshi pupumisa maluvha .
U khwiṋiswa ha mishumo na zwone zwi a vhonala naho ri kha ḓi tea u shuma vhukuma . 
Tshivhalo tsha vhafariwa avho humiselwaho ngomu ndi mbilahelo khulwane , nahone u bvela phanḓa hu khou itwa u itela u dzhena kha mafhungo aya . 
u bveledza sisiṱeme dzo teaho dzi bveledzaho tshipikwa na bono ḽa masipala
Mimuziamu i si ya lushaka
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , CK2 nahone vha ḓadze ndima dzo teaho .
Khomiti ya Odithi i khou humbela tshihaḓu uri i ṋewe khaphasithi , na u shumiswa ha milayo yo ṱanganelanaho ya u engedza tsireledzo nga odithi malugana na masia a re na khohakhombo khulwane . 
Zwenezwo ri ṱanganedza uri kha miṅwaha ya phanḓa ha izwo vha dzumbe mbekanyamushumo . 
2.1 . Khabinethe i humbudza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe na vhabvannḓa vha endaho na vhana uri Mulayo wa Ḽiṅwalo ḽa Phasipoto na u Enda u ḓo thoma u shuma nga dzi 1 Fulwi 2015 .
Milayo ino i tea u shandukiswa , u khwiniswa nga zwipiḓa na u ṱanganyiswa u itela u ṋetshedza nḓila i ṱanganedzeaho ya kulaulele kwa malaṱwa a zwa ndondolamutakalo . 
Naho o vhiga nga ha u ngalangala hawe kha mapholisa , ha athu pfa tshithu tshi bvaho khavho u swikela zwino . 
9.5.2. MBADELO DZA TSWIKELELO
Tshifhinga tshoṱhe , hu itwa dzingudo kha mbekanyamaitele dza muthelo washu , u sedzulusa tshiimo tshine ha swikelelwa ṱhoḓea ya mbuyelo ya lushaka .
Dzi ṱhogomela mafhungo a tshiṱangani a phalamennde
Muṱun ḓi u tea u vha na ṱhanziela ya u bvisa halwa vhune ha vha maboḓeloni ho ṱun ḓwaho u bva he ha swikela hone musi vhu tshi dzhena shangoni uvhu isa hune a ḓo vhu vhea hone musi a tshi vhu rengisa .
Komiti ya Tshoṱhe ya Tsireledzo na Vhutsireledzi ho rwela ṱari wekishopho malugana na mathomo a Foramu ya Vhutsireledzi ha Tshitshavha . 
Zwi livhanywa na muthu muṅwe na muṅwe ane a khou fhaṱa vhuthihi vhukati ha muhumbulo na nyito .
Naho zwo ralo , vhukhakhi ho raliho kha ḽiṅwalo ḽa vhuṋe dzi lulamiswa nga mahala . 
Tshanduko dzo kumedzwaho dzi thoma dza sedzwa nga Bodo ya Mikaṋo ya Masipala ( MDB ) , ine mushumo wayo ndi u sedza mikaṋo ya mimasipala u ya nga ha Mivhuso Yapo : Mulayo wa Mikaṋo wa Masipala , wa 1998 ( Mulayo 27 wa 1998 ) na Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe ya 1996 .
U ita nyambedzano nga ha ndeme , matshilisano , mikhwa na mvelele zwi re kha zwibveledzwa
Izwi zwi amba uri mbuelo dzine dza engedzea kha vhaṅwe vhaṋetshedzi dzi nga fhambana na dzine dza engedzea kha vhaṅwe .
Ilani zwiḽiwa nothe : Itani tshifhinga tsha zwiḽiwa tsha muṱa . 
4.117 Milandu ya khothe yo lavheleswa u itela u vhona khaṱulo dze dza itwa hu tshi khou shumiswa mbetshelo ya mulayo wa 2006 .
U bvisela khagala mamudi na mihumbulo nga u dzinginyisa muvhili na u imba ( Ndau yo sinyuwaho/ mbevha i na nḓala )
Izwi zwi ṋetshedza maga a nḓowelo i re hone kha mafhungo . 
Ndi mikhwa ifhio mivhuya ine na kona u i vhona ?
Vhatholi vha
I ṱoḓa muvhigo u bvaho kha zwitshavha na zwiṱirathedzhi zwa u khwiniswa ha misi yoṱhe na ndovhololo musi tshumelo i tshi vha i pfadzaho vhukuma .
nga dzhia vhashumi vhavho vha vha gudisa kana vha dzhia vhathu vha
Khethekanyo 39 ya Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 u ṋea Meyara Muhulwane , khorotshitumbe kana komiti yo khetheaho ya vhakhantselara vhuḓifhinduleli ha mveledziso ya PMS na u i isa kha khoro .
Vha lavhelela phurogireme dzi no tshimbidzwa nga ngona na u shumiswa nga ngona ha mithelo . 
U bula vhushaka vhukati ha maḽeḓere na mibvumo na ha vhukati ha ḽeḓere na dzina kha mibvumo yoṱhe yo vhumbwaho nga ḽeḓere ḽithihi. U ṱalukanya thevhekano ya themba dzo ḓowelwaho ( sh , tsh , th , na fh ) dzi mathomoni a ipfi , tsumbo , sh-ambo , tsh-ika , thanda , fha-ḽa .
Zwinepe zwiṋa zwi fanaho zwi si na muvhala .
Ndi ngani vhone sa muraḓo wa komiti ya wadi vha tshi fanela u dzhenelela kha muvhuso wapo ?
kone u anganya nga nḓila i pfalaho ; na
Kha vha vhe na vhulwanzi uri vho ita khumbelo kha fomo dza khumbelo dza livi ya vhulwadze ine ya netshedzwa vhane vha si tshe na kha fomo dza tshifhinga tshipfufhi na dza tshifhinga tshilapfu dza livi yeneyo .
Vhuḓikoni ha tshibveledzwa , u ṱaṱisana ho lavhelelwaho na zwikhakhisi zwa mbambadzo . 
U vhona uri phirela na mvelela zwi a ṱoḓisiswa na u vhigwa . 
Tshelede khathihi na zwi linganaho na tshelede tshanḓani , diphosithi yo fwarwaho nga u vhidzwa nga bannga dza vhukati na tshivhalo zwi bvaho kha dzibannga na ṱhoḓea nga Gwama ḽa Lushaka . 
Vhege yo vulelwaho vhathu vhoṱhe ya Thusong ndi mini ?
Khothesheni i shuma u swikela tshanduko ya mutengo u tevhelaho . 
Naho maga oṱhe a tsivhudzo o dzhiiwa u itela u vhona uri vhungoho ha migaganyagwama iyi , muhasho a u ṱanganedzi vhuḓifhinduleli ha mafhungo afhio na afhio o khakheaho . 
Mupo u sumbedzaho ndeme ya mashumele aya u na zwivhumbeo zwawo zwi tevhelaho : 
U topola no kana vhuya na ḽiiti
Ro wana tshiimiswa tsha Muvhuso tshine tsho ḓadzwa nga milayo ya mishumo ya muvhuso wo fhiraho , we wa ḓo ḓivhea zwihulu ḽifhasi ḽoṱhe nga usa shuma zwavhuḓi na tshanḓanguvhoni . 
4 Khanḓiso 2 Fulwi 2016
Mu / Vhakonanyi vha QLTCS :
5.4.3 U ṱola sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele
Kha vha ṋetshedze maṅwalo a u tikedza a tevhelaho na khumbelo yavho :
12.4. Muhasho wa Mveledziso ya Vhulamukanyi na Ndayotewa u ḓo tshimbidza fulo ḽa vhuvhili ḽa radio ya tshitshavha fhasi ha mutevhe waḽo wa Let's Talk Justice , ḽi isaho tshumelo dza muvhuso kha vhathu nga u ṋetshedza vhathetshelesi tshikhala tsha u amba na vhaofisiri nga ha mafhungo mahulwane .
Vho shuma nga maanḓa zwine ra khou zwi vhona ṋamusi , ndi mishumo ya ṱhanganelano yavho . 
Nga u ralo , u rangwa phanḓa nga ṱhuṱhuwedzo ya ṱhonifho , ḽifhasi ḽo fhira vhureleli maṅwalo a sumbedzaho zwipikwa . 
A ri ṱuṱuwedzi khuḓano kha tshiimiswa na tshithihi , fhedzi ri dzhiela nṱha zwa uri lwa mvelo kha zwiṅwe zwiteṅwa vhathu vha ḓo dzulela u fhambana . 
Bambiri Ḽitshena ḽi dovha ḽa topola zwiteṅwa zwa ndeme zwine ha tea u sedzeswa zwone u thoma , hune zwiṅwe zwazwo ndi ndangulo ya vhashumi na u pfumbudzwa . 
U ḓivha na u ṋea muhumbulo nga ha puloto
vha na fhethu ha u vhea
Nyendedzi dzo bveledzwa u itela u vhona maitele ane u ya nga hao tshumelo dzo fhambanaho dza nga vhekanywa u ya nga ḽeveḽe ya ndondolo . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo dzine dza wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
Dzikomiti dza Madzina a Vhupo dza Phurovintsi
A hu na u timatima uri Vho KG vha ḓo humela kha ḽa United Kingdom na T arali khothe ya ṋea ndaela ya uri T a humele . 
Muhasho wo vha u tshi zwi ḓivha uri hu na milayo na ndango dzine wa tea u tevhedza . 
U shela mulenzhe nga nḓila ya pfesesa kha zwitshavha zwa mvelele nnzhi na zwa lutendo lunzhi . 
U ola na u pennda hu tshi shumiswa ṱhoho ya vhege
Ro shuma vhukuma kha u khwaṱhisa thikhedzo ya Mbumbano ya Afurika , SADC na zwiimiswa zwoṱhe zwa kha dzhango zwine ndivho yazwo ha vha u swikelela kha u vha na mulalo na vhutsireledzi .
Muvhuso u ḓo thoma na fulo u itela u vhona uri hu fungwa mavhone nga nḓila kwayo , u vhiliswa ha maḓi nga tshumiso ya maanḓa a ḓuvha na ndangulo ya dzigidza miṱani , hu tshi katelwa na zwitandadi zwa dzinnḓu kha nnḓu ntswa dzi fhaṱwaho .
Ezwi zwi topola nyimele dzine dza ḓisa ṱhoḓea ya mulayo muswa . 
Zwidodombedzwa zwa konṱiraka zwi tea u bula tshivhalo tsha fhasisa tsha thulusi dzine dza ḓo shumiswa khathihi na zwiambaro zwa tsireledzo zwa tshikalo tsha fhasisa zwine zwa ṱoḓea saithini iṅwe na iṅwe ya u fhaṱa . 
U khwinisa vhuphurofeshila , zwikili zwa u gudisa , nḓivho ya thero na litheresi ya zwa khomphyutha zwa vhagudisi kha nyendavhutshilo yavho yothe .
( a ) i fanela u ṱuṱuwedza ndeme dzine dza tikedza lushaka lu re khagala lwa demokirasi lwo ḓḓitikaho nga tshirunzi tsha vhuthu , ndinganyiso na mbofholowo ;
Tshifhingambekanywa
Vhuṱudze ha ngomu na u fhela ha sisteme ya kale ye ya kundelwa u topola nga tshifhinga na u khwaṱhisedza u phalala ho teaho kha makhaulambilu a zwenezwino na mabulayo , a hu tei u dovhololwa . 
Themamveledziso ya thekinoḽodzhi ya mafhungo na yone yo dzheniswa Zwifhaṱoni zwa Capital Towers u itela vhudzulo ha vhashumi u bva Zwifhaṱoni zwa Natalia na Medical Chambers . 
miraḓo ya tshitshavha ya 400 i ṋetshedza mihumbulo yayo nga ha mugaganyagwama
Pulane ya Kushumele / Nyito
Maitele a u thoma ofisi ya Muteandeme Muhulwane o no thoma , ine i thomiwa u ya nga Mulayo wa Vhuteandeme ya Ndaka .
Khaedu khulwane ya zwa muḓagasi kha vhunzhi ha dziwadi ndi ine ya elana na zwa ndondolo , nahone masipala u mbo ḓi lavhelesa nga u ṱavhanya khumbelo dza tshumelo dzo vhigwaho . 
Zwa mbalombalo zwi ita uri roṱhe ri vhone ṱhoḓea ya u engedzedza nyito . 
( d ) ita tsheo nga ha u tea ha khwiniso ya Mulayotewa yo tewaho kha wone Mulayotewa ;
Zwi a konadzea uri thanga nyana dzi si gathi dzi vhe dzo shatwa nga luvhungu , kana nga baktheria kana fungi u itela u dadza kana u phaḓalala nga u ṱavhanya nga fhasi ha nyimele i dzulelaho u vha na khuli hune ya wanala kha bede dza nezari . 
Arali hu na vhathu vha si vhanzhi vhane vho wanaho tsha u lwa na muhumbulo hoyu , ndi ngauri wo bveledza lwo fhelelaho ndaela dza Nḓivhadzamulayotibe u vha nyito i re khagala . 
Kha ri n . wale hSZaMwṋiuSnosniiaṅtnwsihaḽialemlbauungtisukwhiyeoiln.aavnhi uyḓaiṋpufi
U shumisa girama yo teaho , mupeleṱo , ndongazwiga na zwikhala zwi re vhukati ha pharagirafu
U ḓisendeka nga ndambedzo ya nga nnḓa ha zwiedziswa izwi ndi thaidzo ngauri ṱhoḓea ya tshumelo dza zwa matshilisano i na khonadzeo ya u nga engedzea arali ikonomi ya thengathenga , arali vhunzhi ha vhathu vha sa shumi kana ndambedzo ya phuraivethe ya konḓa . 
Ṱhoḓisiso i kha ḓi ya phanḓa , na uri themendelo dzo itwaho afho fhasi dzo sedza kha nḓivho ya zwino ya mirundo na mashika nga u angaredza . 
Mpfu dza vha fhasi ha miṅwaha miṱanu
U ḽingwa ha fomaḽa 1 : U ṅwala
Ṱhalutshedzelo ya zwibveledzwa zwa u tou vhonwa ( mutevhe wa zwifanyiso na zwibveledzwa zwa u tou vhonwa )
5.12. Muambasada wa Afrika Tshipembe ngei Vienna Vho Tebogo Seokolo kha u nangwa havho sa Mudzulatshidulo wa Bodo ya Vhalangi vha Zhendedzi ḽa Fulufulu ya Atomiki ya Dzitshakha ( IAEA ) .
Nahone u itela u pfesesa mutakalo wa ṱhohoni wa vhaswa zwi ṱoḓa u pfesa nzulele yoṱhe ine vha tshila khayo . 
muhulwane wavho kana mulanguli vhone vhane .
U vhalela nṱha nga mubulo wone , nyelelo na vhuḓinyanyuli
A vha ḓadze fomo ya khumbelo huna muofisiri wa SASSA ( a vha ḓivhe zwauri ndi vhone fhedzi sa muvhuelwa kana muofisiri wa SASSA ane a nga ḓadza fomo ya khumbelo ) .
Vha nga shumisa hani izwi kha wadi yavho ?
I nga ṱangana na khaedu , fhedzi yo ḓalelwa nga zwivhuya zwinzhi u fhira khaedu dzayo .
2.9 Kuḓiselwe kwa CBP sa tshipiḓa tsha mutevheṱhanḓu wa kupulanele ha masipala
Posani tshisagana tsha ṋawa kana bola muyani ni i gavhe nga tshanḓa tshaṋu tshine ni si anzele u tshi shumisa .
( 3 ) Arali mvelelo dza khetho dza Buthano ḽa Lushaka dza sa ḓivhadzwa nga tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 , kana arali khetho dzo imiswa nga khothe , Muphuresidennde , nga nḓivhadzo , u fanela u vhidza na u tea datumu dza dziṅwe khetho , dzine dza fanela u farwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva tshe tshifhinga tsha fhela kana u bva tshe khetho dza imiswa .
" Fhedziha , sa zwo sumbedzwaho kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) na nga Muvhigo wa Tsedzuluso ya Ofisi ya Muphuresidennde wa Miṅwaha ya 20 , khaedu tharu dzine dza vha vhushai , vhushaya ndinganyo na vhushaya mushumo dzi khou isa phanḓa na u kwama matshilo a vhathu vhanzhi .
Izwi zwi shuma hune tsheo ya kwama tshitshavha .
Ndi nnyi a SONGO tea u ima sa nkhetheni kha khetho dza miraḓo dza thirasitii dza GEMS ?
Kha nyimele idzo , mafhungo avho o khetheaho ane vha topola ( imeiḽi , dzina , ḓiresi , nomboro dza luṱingo ) ha pfukiselwi kha muthu wa vhuraru . 
Kha vha founele GEMS kha 0860 00 4367 vha humbele fomo ya u ita khumbelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi kana vha i wane kha webusaithi ya www.gems.gov.za.
Zwiimiswa zwa Afrika zwa maḓi zwo vha zwi fhiwa vhunzhi ha sisiṱeme dza mupo dza zwa maḓaka , zwipuka na zwi tshilaho maḓini , hu tshi katelwa khovhe dzo fhambanaho , zwimela zwa maḓini na mutshatshame wa zwa maḓini ; zwi dovha zwa vha zwiko zwa maḓi , zwiḽiwa , tshiko tsha muḓagasi na vhuendi u itela vhunzhi ha vhathu vha Afrika . 
Nga ḽiṅwe sia , mulayo wa sialala wa Afrika nga u angaredza u , a kwamea nga maanḓa na u vhonala na u vha wo livhiswa kha u vhulunga madzangalelo a tshigwada . 
U dzhena thaidzo dza ḓivhazwakale na ṱhalutshedzo ya sistemiki kha vhurereli nga u saukanya vhurereli hu tshi sedzwa kuvhonele kwa dziṅwe nyimele dza mvelele , ikonomi , matshilisano na polotiki . 
( i ) o themendelwa nga komiti ya vhusimamilayo ha vunḓḓu ho vhumbiwaho nga ndinganyelo ya Miraḓḓo ya mahoro oṱhe o imelwaho kha vhusimamilayo ; na musi
Arali zwo tea , kha vha ṅwale zwidodombedzwa kha siaṱari ḽa thungo vha ḽi dzhenise kha fomo iyi . 
Sisiṱeme heyi i shumiswa nga Muṅwalisi wa Vhuendi ha Vunḓu nahone i na zwidodombedzwa zwa madzangano oṱhe a thekhisi dza zwibazana , miraḓo ya hone , mimoḓoro yavho na nḓila dzine vha shumela khadzo . 
Vhalwadze vho kavhiwaho nga HIV vha re na TB vha lwala nga maanḓa na vhulwadze ha tshihaḓu , na u konḓa u ṱhaṱhuvha na u ilafha u fhira vha ḽa vha songo kavhiwaho nga HIV . 
Khomishini yo wana maṅwalwa a Khothe Khaṱhululi o katelaho zwithu zwoṱhe nahone u ya nga kuhumbulele kwayo , ho itwa referentsi dzo khakheaho kha maanḓalanga a kale kha u tenda mulandu . 
Hei thikhedzo yo thusa u khwinisa thengiselo ya nnḓa nga yunithi dza 11 000 nga 1995 u ya kha dzi fhiraho 270 000 nga 2014 .
Phurogireme ya u thoma bindu i ṋetshedza masheleni kha ṱhoḓea dza masheleni a u swika kha R2,5 miḽioni .
Vha vhale na ṅwana wavho lunzhi nga hune vha nga kona u vha sumbedza uri u vhala hu a takadza .
U vhalela nṱha 1-2
Musi khumbelo yavho yo no ṱang lushaka lwa mbeu khumbelo yavho i ḓo rumelwa nga imeiḽi , u fekisiwa kana ( muṱusi wa sambula ) Ofisi ya dzingu ya tsini .
tutuwedza uri tshiimo tsha mashika tshi vhe tsha fhasisa ; na
Izwi zwi shela mulenzhe kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ine ya amba uri vhukati ha zwino na 2030 Afrika Tshipembe ḽi fanela u vha ḽo thoma muvhuso u konaho , wa phurofeshinaḽa nahone u fhindulaho ṱhoḓea dza vhadzulapo .
Manweledzo a ṱhirantsekisheni dzo ṅwaliswaho dza ḓuvha na ḓuvha kha vhengele malugana na tshifhinga tsha u vhala tshiṱoko yo bveledzwa . 
Ṱalutshedza nga vhuronwane uri tsiku shangoni lashu yo ima nga nḓila ḓe ;
Kha vha sedze nḓila nṋa : matungo a zwishasha , u takusela zwishasha nṱha ha ṱhoho , vha tshi khou sikiṱedza zwanḓa kha khundu , na u kwatamela phanḓa . 
Tshitandadi tsha tshumiso ya nzudzanyo ya buloko khulwane ya nzudzanyo dza fhethu ha vhudzulo vhunzhi ho sumbedza u vha na thaidzo vhuponi ha vhane vha goloi dzi si nnzhi , sa afha buloko khulwane yo wanala i tshi khou kombetshedza musudzuluwo wa vhaendangaṋayo . 
Sisiṱeme ya vhuunḓi yo itelwa u dzhenelela yo imela vhana vha ṱoḓaho tsireledzo , nga maanḓa vhana vho litshedzelwaho na vho tambudzwaho . 
Kha vha ise khumbelo kha :
U laṱiwa ha mathukhwi zwenezwo hu itwa nga vhorakhonṱhiraka vha phuraivethe , vhane vha kuvhanganya mathukhwi na u a fhisa musi vha sa athu a laṱa ngei hu fhiswaho mathukhwi . 
Saveyi ya ṅwaha nga ṅwaha ya Dzangano ḽa Vhabveledzi vha Mbambadzo ḽa Afrika Tshipembe ( CPA ) yo dovha hafhu ya sumbedza nyaluwo yavhuḓi kha vhubveledzi ha mbambadzo na vhuvhambadzi vhu isaho phanḓa na u shuma mushumo muhulwane kha nḓowetshumo ya Gauteng . 
U phuletshedza uhu kha CSIR zwi khou imela kuhumbulele kuswa nga ha ḽeiza ya thekhinoḽodzhi na uri lu nga vha luvhanḓe lune thekhinoḽodzhi dza matshelo dza fhaṱiwa u bva khalwo .
masheleni a dibosithiwa banngani yavho kana kha akhanthu ya vho ya u banga ya posoni . ( bannga i nga vha tshadzha malugana na tshumelo )
Zwine murengi a sa zwi ḓivhe ndi zwauri tsheo ya u renga bege ntswa , i ḓo ita uri hu vhe na u fhungudzea ha mitengo ya zwiḽiwa . 
Muhasho u lavhelela uri tshivhalo tshihulwane tsha mishumo tshi ḓo sikiwa nga maitele aya . 
Hezwi zwi tea u badelwa nga u engedzedza tshikolodo . 
tshiimo tsha mveledziso ya thandelo ;
U bveledza kulangele kwa minwe nga u shumisa tshigero u gera zwifanyiso zwihulwane na zwivhumbeo .
Izwi zwi ḓo khwaṱhisa mashumele avhuḓi , vhuḓifhinduleli na tshumiso kwao ya masheleni ine ya dzhia zwikhala mashangoḓavha u isa phanḓa mbekanyamaitele ya dzithakha ya Afrika Tshipembe na adzhenda ya mveledziso .
Nga maṅwe maipfi , u konisa u bveledza u dzhenelela hu hulwane hu pfadzaho na zwiko zwi si gathi . 
2.2 Tingeledzani ḽeḓere ḽi re tsini na phindulo yone . Ṱhoho ya khwiṋe ya tshiṱori ndi ifhio ?
Kanzhi muthu u a mangadzwa nga maipfi a si gathi a ṱoḓeaho u ṱalutshedza zwiṅwe zwithu nga vhuḓalo . 
Kha nyimele ya thandela ya vhushumisamupo vha fanela u sedza uri :
28 Luhuhi
Miraḓo ya khoro vha ḓo tandulula mafhungo a a si na mushumo kha zwivhumbeo zwo itwaho nga vhathu ezwi u fana na tshanduko na mveledziso ya zwikili , ngeno vha tshi khou khwaṱhisa vhuvhusi ha koporasi havhuḓi . 
Tandululani phambano nga mulalo .
Vha anetshehele vhana vhavho nganea dza muṱa na u vha ṱuṱuwedza u anetshela nganea nga ha ḓuvha ḽavho .
Hu tea u vhudziswa mbudziso : Ndi ngani ri tshi ṱunḓa zwibveledzwa zwine vhabveledzi vhashu vha nga vha vha khou zwi ṱavha afha kha mavu ashu nga u shumisa nḓisedzo yashu ya thoro na u ṋekedza zwikhala zwa mishumo ? 
MAGA MAHULWANE A NDANGULO YA THANDELA
Zwikili zwa u thetshelesa zwa ndeme zwi thusa vhagudi u ḓivha ndeme na vhuvha zwo angaredzwaho kha zwibveledzwa na khaedu kha luambo lwa u fhuredzela na u dzhia sia .
Zwikhala zwi a tsireledzea arali vhathu vha kona u shumisa ndango khazwo . 
MUVHUSO U RE KHAGALA
Ri dovha ra vha na thaidzo na nomboro ya vhathu vhane vha khou ṱoḓa maṅwalo avho a tshi khwaṱhisedzwa . 
A huna fomo dzi
tshikhalani .
A zwi mangadzi uri themamveledziso ya vhunzhi ha mashango aya i bva kha vhuimo ha nṱha u fhira iyo ya Afrika Tshipembe , sa afha shango ḽi kha tshiimo tsha mveledziso yo fhambanaho kha dziikonomi idzo . 
Kha dzingu , ḽine ha khou hulela zwa u shaya vhudziki nga ha maitele a poḽotiki a muvhuso . 
Mbekanyamushumo ya muvhalelano ya Afrika Tshipembe i konisa muvhuso u ḓisedza thendelano dzawo dza mveledziso nga u ṋetshedza zwiko nga nḓila ine ya vha ya tshifhinga tshilapfu nahone ine ya ombedzela khwaṱhiso ya ikonomi . 
Figara dzine da ḓo shumiswa dzi nga iṅwe ya dzi tevhelaho : 
Kushumele ku si kwavhuḓi ko ṱanḓavhuwaho kwa muvhuso kha masia a tevhelaho , vhukati ha zwiṅwe : Ṱhahalelo kha nḓisedzo ya muvhuso ; u wa ha vhuvhusi ha tshiimiswa ; u shaea ha vhuḓifhinduleli ; na u dzhenela ha tshitshavha kha muvhuso . 
U sa vha na mafhungo o ṱanganedzwaho a mutholwa u ya nga mulayo wo bulwaho afho nṱha zwi tshi hanedzana na mbadelo dzo ṱanganedzwaho na u bangwa nga Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo zwi livhiswa sa " Ṱhahelelo ya mafhungo kha mbadelo dza mutholwa "  . 
Murero uyu ndi u sumbedza u kona u ṋea vhaṅwe vhathu . 
Zwiṅwe hafhu kha u fhungudza muhwalo wa mabindu maṱuku , vho ri dathabeisi iyi i ḓo thusa kha u fhungudza tshanḓa nguvhoni nga ṅwambo wa vhulavhelesi ha lushaka ho khwaṱhaho kha khamphani dzo ṅwaliswaho . 
Murangaphanḓa u nangwa nga vhunzhi ha vouthu nahone murangaphanḓa o nangiwaho u tea u ṱanganedzwa na u ṱhonifhiwa nga vhoṱhe . 
Muvhuso u fulufhela uri mbilaelo dza matshudeni dzi nga tandululwa nga kha nyambedzano ngeno mbekanyamushumo ya akhademi i tshi khou bvela phanḓa .
Ri lingedza na u imelela tshitshavha nga u ṱola zwiimiswa zwa vhulamukanyi na mutheo washu u kha masia manzhi a re khagala a mikhwa u fhirisa mulayo . 
U ṱuṱuwedza vhadzulapo u dzhenelela kha u pulanela tshitshavha tshavho
Ndi ḓo lingedza u ṱavhanya .
( a ) mulayo u welaho nga fhasi ha uyu wo itwaho hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde ; na
U itela masheleni o no ḓivhaho kha sisiṱeme , muvhuso u tea u khwiṋisa ndeme ya mvelelo dzo thagethiwaho dza mbulungo ya themamveledziso u ya kha u sika mishumo na u fhungudza vhushai . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u itela u sedza mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi
Ri tshi khou shumisana na vha Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika u itela u khwinisa kushumele kwa zwibadela zwa muvhuso na ofisi dza dzingu .
U shumisa masala o fhambanaho u sumbedza ndivho , u khwaṱhisedza , u sumbedza tshiitwa na u fhungudza lunzi lwa maipfi
Vhupo ho tsireledzeaho : u wana vhuimo hau na u kovhekana tshikhala hu si na u kuḓana
U pfessa u ḓiṱunḓela ha zwitshavha zwo fhambanaho a zwo ngo tea
( 7 ) A hu na tshumelo ya tsireledzo kana Muraḓḓo ufhio na ufhio wayo , ane a nga ita mishumo yawo nga nḓḓila -
Zwino arali munna wanga a mala muṅwe mufumakadzi ?
Khabinethe i dovha hafhu ya khwaṱhisedza muhanga wa mugaganyagwama wa shango .
SADC i kha ḓi vha yo ima kha ndivho yayo ya u khwaṱhisa , u imelela na u isa phanḓa demokirasi , mulalo , tsireledzo na vhudziki kha dzingu itshi khou shumisana na vhurangaphanḓa ha Lesotho .
Hezwi zwi itelwa u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha tshitshavha , zwa beba pulane dzi no shumisea .
6 . U fhululedza
Zwi tea u dzhielwa nzhele uri kha u lugisa mirekano , hu na zwiṱuṱuwedzi zwi vhonalaho , sa nḓila dza u khauledza nga kha dziphakha kana nḓila ndapfu dza vhaendangaṋayo . 
Ngona dza u vhala
Musi vha tshi shumisa mishonga ya u lafha zwifuwo , kha vha dzulele :
U kundelwa ha makete , zwi swikisa kha makete u si wa vhukuma , zwi nga swikisa kha u iswa ha zwiko fhethu hu si hone nahone zwa dovha zwa vhanga u lozwa , ngeno nga thungo zwi tshi nga vhanga ṱhahelelo ya mishumo na vhushai zwi re nṱhesa . 
Mutengo wa u vha muraḓo
Ḽiṅwalwa ḽa Vhupfumbudzi
Phothifolio yo khethekanywa nga tshaka dza zwishumiswa dzine dza vha vhubindudzi mimaragani , bondo , mikovhe , khetho . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha mahoro oṱhe a polotiki u ḓi bvisa kha u nyadza mushumo wa tshiimiswa itshi tsha ndeme tsho ḓiimisaho tshine tsha tikedza demokirasi yashu .
Komiti ya Wadi i ṋetshedza tshikhahala tsha khonadzeo tsha nyambedzano yo ṱanḓavhuwaho uri thasululo kana pulane ya nyito i kone u sumbedziswa uri tshitshavha tshoṱhe tshi vhuelwe .
Naho hu na uri havho vhathu vho fulufhedzisa uri vha ḓo dzhiela nṱha khumbelo yanga , naho ndo ḓi lindela u vhuya u swika zwino , a hu na tsho iteaho . 
U shuma na / nga maipfi : maiti
Ḽi muraḓo wa dzangano ḽa ḽifhasi , FIFA . 
Kha vha wanuluse arali hu na mbekanyamaitele dzi ṱanganedzaho miṱa , dzine dza dzhiela nṱha mbuelo dza matshilisano dza miṱa , sa tshifhinga tshi shandukiseaho kha vhanna na vhafumakadzi na nzudzanyo dza ndondolo ya vhana , dzine dza tikedza vhuḓifhinduleli ha muṱa vhu linganaho . 
Dzina ḽavho ḽi do dzheniswa kha Mutevhe wa Vhakhethi wa Lushaka wa Nnyi-na-nnyi musi vho no ḓi ṅwalisa nahone ho khwaṱhisedzwa zwidodombedzwa zwavho kha Redzhisita ya Vhathu .
4.1.1 Ndayotewa i a dzhiela nṱha tshiimiswa itshi , vhuimo na mushumo wa Vhurangaphanḓa ha Sialala u ya nga ha mulayo wa sialala , fhedzi u ya nga Ndayotewa .
Ri nga si pike u ḓisa vhuḓivhuḓi arali ri si na zwikili zwashu zwi sa livhani . 
Kha u shumiswa hadzo kha vhupo , fhedziha , dzi nga kona u vhonala zwavhuḓi kha zwivhumbeo zwinzhi nahone dzi fanela u shumiswa nga nḓila yo ṱanganelanaho . 
Ho dovha ha dzhielwa nṱha ho sedzwa zwivhuya uri vhashumi vha tou nga vho ḓikumedzela na u ḓiṋekedzela kha zwa phurofesheni dzavho nahone vho tou fombe kha mushumo wavho . 
Mashudumavhi , avho vhane vha tambulesa nga ṅwambo wa tshilengo itshi tsha tshifhinganyana ndi dzimiḽioni dza vhaswa vha vharema vha sa shumi na vhashumi vha vharema vha ṱoḓaho zwikili u itela u khwiṋisa khonadzeo dzavho dza u nga tholiwa na u takula zwikili zwavho . 
( b ) u tendela mugaganyagwama ;
Ndima ya 6
Khuḓano
Sisiṱeme ya ṱhanganelano i shuma u ya nga ndayotewa , ire sisiṱeme ya mutheo ine ḽa China ḽa khou vhuswa ngayo . 
U ṅwala madzina a vhabvumbedzwa kha tshamonde tsha siaṱari
U ḓivha nga ha muvhili , u wanulula nga ha fhethu na masia sa tshihulwane , tshiṱuku , nṱha , fhasi , kule , tsini
Izwi zwo swikisa kha puḽane ya Odithi i songo shumiswaho tshoṱhe . 
( b ) hu tea u yelana na mulayo wa Phalamennde une ngawo mishumo iyo yo tea u itwa ; na u
U pondwa havho ho rengulula shango kha u vha tsini na nndwa ya vhadzulapo zwe zwa livhisa kha khumbelo ya Vho Nelson Mandela , kha zwine zwa dzhiwa sa tshitatamende tsha muphuresidennde , tsha vhudziki na u ita uri vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha vhe fhethu huthihi u vhona zwauri hu na u pfukela kha mulalo . 
U tshimbidza ndambedzo nga vhoramabindu vhapo ya thandela dza u khwinisa tshikolo- sa tsumbo-tshomedzo dza mitambo na zwishumiswa , zwilidzo zwa muzika na thandela dza u nakisa tshikolo na thandela dza u shumisa hafhu
Batho Pele yo itelwa u khwiṋisa vhuvha ha tshumelo ya tshitshavha u vhona zwauri ndeme ya Batho Pele i khou iswa phanḓa nga kha u ṋetshedzwa tshumelo vhadzulapo vha shango .
Arali muiti wa khumbelo a sa koni u vhala kana u nwala , kana a tshi khou ṱoḓa thuso ya u ḓadza fomo ya khumbelo , a nga ita khumbelo ya rekhodo nga u tou amba .
Zwo ralo , u thomiwa ha hune phimo ya zwiko ya tea u avhelwa zwi khou thoma u konḓa . 
Vha badele mbadelo dzo randelwaho ( nga kheshe fhedzi )
Arali mihwalo ya mufusho yo ṅwalwa u pfi zwo fhungudzwaho , naho zwo ralo , u khwinisea nga u angaredza ha sisiṱeme ya zwi tshilaho zwa malwanzhe i nga lavhelelwa kha tshifhinga tshipfufhi fhethu ho vuleaho hu songo ḓadzwaho nga u bviswa ha mufusho u bva kha makukwe . 
Vhuhulu ha thikhedzo ine ya khou ṋetshedzwa nga khoro kha miṱa yo shayaho henefho kha vhupo ha masipala vhu ḓo tiwa ho sedzwa mukovho wa mugaganyagwama kha ṅwaha wonoyo wa muvhalelano khathihi na mitengo ya mbadelo . 
Musi ro swika kha hetshi tshifhinga , ri swikisa maipfi a u tamela mashudu nga lushaka kha Tata Madiba na muṱa wavho , na u vha tamela u ṱavhanya u dzivhuluwa .
U lwa na vhugevhenga zwi tea u katela u hudza vhufarisani , u khwaṱhisa tsireledzo ya matshilisano na u sika mishumo , khathihi na u sedzulusa sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga . 
Yuniti ya Pfunzo na Vhugudisi , 2005 , siaṱari 72
U thoma muthu a re na Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri a nga si ṱoḓe mushonga , fhedzi a nga fhedza a tshi vho ḓi tika nga u shumisa mushonga kana u ṱhavhelwa inisuḽini .
( Fomo dzi a wanalea nga fomathi ya
Kha dzilafho ḽa musalauno , i shumiswa sa tshithusatsukanyo na thivhelanzwimbo nga murahu ha muaro , na u fhungudza u zwimba arali ho vha na u huvhala muvhilini na kha ilafhiwa ha thaidzo dzo fhambanaho . 
Zwiko zwa vhathu zwo khwaṱhisedzwaho na ndangulo ya masheleni u itela u khwiṋisa kushumele . 
Khaedu ndi ya vhona uri zwiimiswa zwoṱhe zwa Muvhuso zwi na ṱhumanyo yavhuḓi ya Inthanethe kha u ṱuṱuwedza nḓisedzo ya mafhungo a Muvhuso . 
Mivhigo yo fhelelaho ya dzimbalombalo i ṋetshedza mafhungo nga ha tshiṱoko tsha tshikolodo , tshumelo ya tshikolodo na mashumele a ndangulo ya tshikolodo zwi dzudzanywa nga kotara nga kotara na u anḓadzwa nga Bannga ya Mbulungeo ya Afurika Tshipembe . 
U thoma u ḓivha na u shumisa maambelwa na ndongazwiga ine ya shumiswa
Makumedzwa o lengaho ha nga ḓo ṱhogomelwa .
Hoyu Muhasho na zwiimiswa zwo teaho zwi tea u finya dza khwaṱha dza dzhenelela kha ndingedzo dza u fhelisa zwine zwa vhidzwa sa " Luvhondo lwa Berlin " kha lushaka lwashu lu songo khwaṱhaho . 
Hezwi zwi vhanga uri vhadzulapo u mona na vhupo ha phakha vha dzhenelele kha mavu a phakha u bveledza ngande dza miroho . 
Zwi na ndeme , ngauralo , u vha na vhuṱanzi uri zwitsivhudzi zwi kuvhanganyiwa khathihi nahone zwi a sedziwa musi hu tshi senguluswa data ya ikhoḽodzhi . 
Mbekanyamaitele ya ndindakhombo ifhio na ifhio yo dzhiwaho nga Mukonṱiraka u itela u khavara thundu dzo iswaho nga konṱiraka dzi tea u dzhiwa kha khamphani yo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe u ya nga milayo ya ndindakhombo na ya dzikhamphani yo teaho . 
Nḓowetshumo khulwane ya vhabveledzi vhaṱuku na yone i hone , yo ḓalesa kha vhupo ha vhudzulo vhu si ha tshiofisi na vhupo ho andaho vhushai . 
Hezwi zwi dovha zwa thusa u ya nga vharengisi vhane vha shuma nga ṱhanziela dza vhufhura . 
Thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na u kovhekana mbuelo ndi konṱiraka dzi vhofhaho lwa mulayo dzine dza tendelanwa vhukati ha muṱoḓisisi ane a khou shumisa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo kana nḓivho ya sialala , na muṋetshedzi wa izwo zwiko kana nḓivho .
Musi vha tshi ita khumbelo ya ndaela ya muthelo , kha vha vhone uri mafhungo avho a muthelo a ngonani - SARS a si kanzhi i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu humiswaho kana muthelo u saathu badelwaho .
Miraḓo i ṱhonifheaho a thi koni u pendela tshipitshi itshi ndi songo amba nga fhungo iḽi ḽa ndeme nga maanḓa ḽa vhuḓifari hashu malugana na u shumisa maḓi . 
Vha nga ḓiṅwalisa kha GEMS arali vha tshi shuma kana vhe kha phensheni ya :
Haya maitele a tea u bvela phanḓa kha phurofesheni yoṱhe . 
Zwikhala zwa zwa vhewa tsini na dzibannga kana thula dzi sedzaho tshikhala ndi zwone zwa vhuḓisa . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , mihumbulo yo dzhiwaho kha dzhango nga vhuḓalo kha miṱangano ya sekhithara ya dziminisita na zwitshavha zwa ikonomi ya dzingu zwo katelwa . 
U ṱavhanyiswa ha u khwinisa mukovhe na ipfi zwe zwa thoma ṅwaha wo fhelaho ; 
Yo sainwa nga ( datumu )
U limuwa mafhungo a ndeme
Kha vha ḓadze fomo nga maḽe ḓere mahulwane fhedzi nahone vha ṅwale na luṅwalo arali zwo tea .
Zwo tou buḓa nga mvelo kha uri i tea u pfananya phindulo ya vhushai ha mihasho ya vundu yoṱhe na u vhona uri huna phindulo ya vhushai yo ṱanganelaho ya vundu . 
Ndaka dzi tshimbilaho dza masheleni dzo thoma dza rekhodwa kha notsi u ya kha zwitatamennde zwa masheleni hu na mbadelo . 
Muvhigo u ṱalutshedza vhuleme ha vhuhulwane vhune mbekanyamaitele ntswa dza fanela u dzi dzhiela nṱha . 
Thikhithi ya u dzhena sietha matambwani i badelwa maḓana a dzirannda kha sietha dzi thembeaho maḓuvha ano . 
11 Duvha la laiburari ˆ ˆˆ
Ndi zwifhio zwine muthu a nga amba nga ha ' muthu wa ndeme ' wa muhasho wa Radiyogirafi na Onkhoḽodzhi kha Sibadela tsha Grey ? 
Nyito dza u rangela u vhala , tsumbo , u humbulela ho ḓisendekaho kha ṱhoho na / kana zwa o tou zwifanyiso
U vhala a tshi vho tou elela hu engedzedzeaho na vhuḓinyanyuli o no vha naho .
Ndi a ana uri mafhungo o ṋetshedzwaho afho nṱha ndi ngoho na u vha a vhukuma u ya nga hune nda ḓivha ngaho . 
Lavhelesani ni vhone uri ṋawa i aluwa nga nḓilaḓe .
Ndivho khulwane ya komiti ya vhutsireledzi hu ḓo vha u shuma sa vhaṱoli u ṱhogomela nga u angaredza ya zwitandadi zwa vhutsireledzi , u funza vhaṱaleli vhuḓifari havhuḓi na u themendela tshanduko dza vhusimamilayo dzo teaho tshifhinga tshoṱhe . 
Gerani zwipopai izwi zwa minwe , ni zwi nambatedze kha minwe yaṋu ni zwi shumise kha u ṱalutshedza lungano lwa ndau na mbevha .
Mitengo yo itelwaho khothesheni yoṱhe i tea u katela VAT . 
arali khothe yo fushea uri mutambudzwa haho kha tshiimo tsha u ṋea thendelo .
Themamveledziso i ḓo ḓihwa sa " Phenthagoni " nahone u ḓo dzudza buḽoko ya ndaulo , ofisi dza maḽekitshara , buḽoko ya maḽekitshara , vhudzulo ha vhanna na vhafumakadzi , tshapele , holo , khathini ya matshudeni , ḽaiburari na phera dza u vhala khadzo . 
Zwi ḓo dovha zwa ṱuṱuwedza : thandululo ya phambano ( vhukati ha vhashumisi vha fhethu afho na manḓalanga a fhethu henefho ) ; u alusa vhuṱanzi ; nḓivho na vhulanguli ha fhethu ha maḓanzhe a Afrika Tshipembe .
4.30 Khethekanyo ya u thoma ndi milandu ya u pomoka muṅwe muthu vhuloi ine milandu iyi yo iswa khothe , nahone muhwelelwa o vhonwa mulandu u ya nga Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi .
Luambo : Ṅwalani mafhungo a re kha tshifhinga tsho fhiraho ni tshi a thoma nga Mulovha .
Ngeletshedzo ya luṱingo na thikhedzo arali vha na thaidzo kha vhege dza rathi dza u thoma dza u vha mubebi .
( c ) u ṋetshedzwa ha u sa katelwa kha mithelo ya lushaka , mbadelo , mishumo kana tshadzhi ; kana
Thasiki dzine dza fanela u fhedziswa
Zwithivhela mulilo zwi elwa u ya nga u khwaṱha ha tshifhaṱo , u khwaṱhisedzwa u tikwa ha tshifhaṱo na tsireledzo . 
U tshimbila nga mulezhe wa mafanedza fhedzi a tshi bambela u veka nga mulenzhe muthihi .
Sele idzi dza u thusa dzo khetheaho dzi tou nga dzhenerala kana vharangaphanḓa vha vhaṅwe . 
Khaedu khulwane ndi ya uri zwikolo zwa pfunzo ya fhasi zwi engedza mitengo ya u bveledza vhagudi vho vuledzaho pfunzo dzavho , nahone ndi tshivhalo tshiṱuku tsha vharema vhane vha vuledza pfunzo dzavho kha dziyunivesithi .
4.6. Khabinethe yo sedza na kha u engedzwa ha themo ya ofisi , lwa miṅwedzi ya rathi , kha miraḓo ya 20 ya Khoro ya zwino ya Khoro ya Afurika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi ya Mvelo u swika dzi 30 Khubvumedzi 2013 .
Izwi zwi kwama lu sa vhudziswi tshikalo na tshivhumbeo tsha mbuelo dzine dza khou kovhekanwa .
Vhuimo ha Mashumele a Khumbelo ya Khoudu zwo vhewa zwavhuḓi khagala . 
Kha sia ḽa u bveledzwa ha zwifuwo , thaidzo ya vhuṱhogwa ndi u fhedzwa ha pfulo . 
Muvhuso u khou sedzulusa hafhu u tevhedzwa ha zwipikwa zwa Tshata ya Migodi ya 2014 nga khamphani dza migodi .
ṱalutshedza u dzhiela nṱha mulayo wa tshitshavha une wa fanela u dzhielwa nṱha musi vha tshi khou shuma na maitele a u dzhenelela ha tshitshavha na mafhungo a tshiphiri ;
Ndi zwifhio zwidodombedzwa zwine ra ṱoḓa u ṱalutshedza u itela u dzhiela nṱha zwiṱirathedzhi ?
DziITR tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , zwihulusa kha u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi na u katela huhulu nga kha mveledziso yo vhuṱumani ho khwaṱhaho ha burodobende na vhudavhidzani ha ṱhingo na mitengo ya fhasi .
U fhaṱa kha u shumisa maṱaluli phanḓa ha dzina , tsumbo : Mmbwa ṱhukhu
zwiitisi zwa u rumela khumbelo
Vhabebi na vhaunḓi vha khou ṱuṱuwedziwa u tikedza vhana vhavho musi vha kati na u ḓilugisela milingo .
Midzio , ine vha ḓo i shumisa kha u ṱunḓa , i fanela u swaiwa na u ḽeibeḽiwa ṱhaludzhedzo ya tshibveledzwa tshine vha khou tshi ṱunḓa .
Mafulo a mafhungo na a u ḓivhadza a nga thusa u khethekanya zwibveledzwa u ya nga zwishumiswa zwine zwa vusuludzwa hafhu , , u kona u vusuludzea kana u vha khombo ha vhuvhili ha zwishumiswa na maputelele . 
Mvetomveto ya Nḓila ya u Laula Tshikafhadzo na Ndaulo ya Malaṱwa tsha Lushaka . 
U sumbedza vhukoni ha u ita ṱhalutshedzo ya vhukoni ya zwa bivhili nga u shumisa ngona dza ṱhalutshedzo dza u saukanya dzi ṱanganedzwaho kha nyimele dzo tiwaho , na nga u ela nga vhuronwane dziṅwe ṱhalutshedzo . 
Ndima iyi i dzhiela nṱha zwi tevhelaho sa marangaphanḓa ayo : 
U engedzea ha u shela mulenzhe na tshivhalo tsha vho vuledzaho pfunzo dzavho , hu na khetho ya digirii ya yunivesithi ya miṅwaha miṋa , i na khoso dzo itelwaho vha songo fushaho ṱhoḓea dza yunivesithi na thikhedzo nnzhi ya dziyunivesithi u itela u thusa matshudeni a vharema vhane vha bva kha miṱa i shayaho , zwi ḓo ita uri hu vhe na mbuelo dzavhuḓi .
Nnḓu dza zwifhaṱo zwiswa ndi dza maṱeleṱele , dzo engedza na fhethu ha u vhulunga , zwileludzi dza u sedzulusa zwo khwiṋiswa na u kona u shumiswa kha u ṱhaṱhuvha henefho nga ngomu . 
U ṱanea kha muya zwi ṱuṱuwedza ndozwo ya mufhiso vhuria fhedzi zwi nga shumiswa kha mvulela mufhe na u rothodza kha kilima dzi dudelaho . 
Khumbelo ya u itisa hafhu maṅwalo a goloi
Hezwi ndi zwienda zwa Jim .
U ya nga Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi , zwa u fhodza lwa sialala a zwiho mulayoni .
Thendelano ya SADC SPS kha Matshimbidezele a SADC kha zwa Makwevho i ṋetshedza maitele a konisaho kha tshumisano ya SPS .
Ekisirei na zwikene zwa soft tissue ultrasound
Vhuimovhulanguli
Tshigwada tsha Mushumo wa Dziminista tshi dovha hafhu u themendela uri matshudeni vha bvaho miṱani i shayaho khathihi na siangane ya " vho salelaho vhukati " vha wane ho ṱanganela mphomali na tshikolodo u itela u katela mbadelo dzoṱhe dza ngudo , khathihi na u shela mulenzhe zwo lavhelelwaho nga muṱa zwi engedzwaho nga zwine miṱa ya wana . 
Sa izwo Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde vha tshi zwi ḓivha , ro dovha ra engedza tshivhalo tsha zwikolo zwi sa badeli mbadelo dza tshikolo .
Tshirunzi tsha muthu muthihi , sa tsumbo , tshi nga lwa na mbofholowo ya muṅwe ya vhupfiwa . 
U kopolola na u ṅwala mafhungo mapfufhi zwavhuḓi .
Mushumo une Muvhuso wa kona u dzhia khovhandozwo dziṅwe na u ita uri ikonomi i aluwe .
Zwo fhambanaho na izwo , mawanwa mahulwanesa a mutakalo u bva kha mukhushwane wa khalaṅwaha a anzela u vhonala kha vhaaluwa . 
Ri ḓo sudzuluwa kha kuhumbulele kwa u ḓisedza tshumelo ri tshi shumisa mitshini na u sa vha na vhukwani na vhathu ra rathela kha tshumelo ḓisendekaho nga mulwadze kha ḽeveḽe dzoṱhe dza tshumelo . 
U swika hafha , ndi tea u dovha hafhu nda dzhia tshikhala nda livhuwa vhashelamulenzhe vho fhambanaho kha vundu ḽashu vhe hu si kale vha dzudzanya misumbedzo na dzirali kha nḓowelo ya u lwa na vengo nga vhabvannḓa . 
Zwiambaro zwo nangiwaho zwi ṱalusa zwitevhelaho : ndi luvhemba lwa u thoma lwa tsireledzo na vhuimo ha tshigwada khathihi na vhuvha ha tshigwada . 
Vha humbelwa uri vha nambatedze tsheke yo thuthiwaho ya vhukuma kana luṅwalo lwa u khwaṱhisedza lwa bannga lwa vhukuma . 
Zwo ṅwaliwaho zwoṱhe zwi tea u korekiwa na u lavhelesiwa nga mugudisi u itela u ḓivha na u tevhelela nyaluwo ya mugudi nga muthihi nga muthihi na u ṱola mushumo hoyu u itela u dzhia maga o teaho kha ngudo dzi tevhelaho .
a kha tshiimo tsha u litshedzelwa lwa muhumbulo , u sa farwa zwavhuḓi , u tambudzwa kana u tsitselwa fhasi nga mubebi , mulondoli kana muthu ane a vha na vhuḓifhinduleli na pfanelo dza mubebi kana muraḓo wa muṱa wa ṅwana kana muthu ane ṅwana a vha fhasi ha ndango yawe
Mbekanyamushumo idzi dzi vhea mishumo ya vhukuma ine ya ḓo swikela mikhwa yashu . 
Nganea , Nganeapfufhi , Foḽukuḽoo
Muhasho u dzulela u tendela dzi NGO kha u tshimbidza thandela dzo lambedzwaho nga Muhasho kana ndaulo ya zwa masheleni na ndangulo ya thandela dzi re hone . 
Zwa u fhaṱa vhushaka ho ṱanganelanaho na zwiimiswa zwi re kha tshitshavha , mashango a re miraḓo na kha vhuimo ha dzingu na ha dzhango ndi zwa ndeme . 
Arali vha ita khumbelo vha tshi khou itela muṅwe muthu , kha vha vhone uri vha badela nga fhasi ha dzina ḽa uyo muthu .
Ndi ṱhoḓea ya Mulayo wa Ndaulo ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi yauri poswo ntswa dzi khou thomiwa , dza wana thendelo nga ofisi ya minisita nahone dzi tea u sumbedza kha mugaganyagwama . 
Na wa u thoma , wa vhuvhili , wa mafhedzo
Kha vha khwaṱhisedza ndangulo na ndaulo ya sisiṱeme dza tsireledzo . 
Vhathu vho fhambananaho vha re tshikoloni tsha vhoiwe ndi vhonnyi ?
Tshifhinga tsha fhasisa : Minethe ya 45 nga vhege
Phimo dzi langwa nga mbueloguṱe dza vhugembuḽi ha khasino yeneyo . 
Musi mukumedzo kana khethekanyo ya zwiteṅwa kha zwiṱaṱamennde zwa masheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha u khwiniswa , musi masheleni o teaho a saathu u swika tshifhinga tsha u khethekanywa hafhu . 
U nombora ndaela
Fhethu ho teaho mbekanyamushumo dza pfunzo ya vhupo na mbekanyamushumo dzi si dza maṱeleṱele musi wa zwifhinga zwo ḓalaho vhaendelamashango ho no ḓi vha kha mvelaphanḓa . 
Vhuimo ha fhasi vhu bvela phanḓa na u farwa nga Suriname , na Indonesia nga phanḓa nyana . 
Vhaṱoḓisisi vha mashango a nnḓa
Ro amba uri mvumbo idzi dzo vha dzi ndaka yashu ya lushaka ya vhuṱhogwa , ndaka ine ya ri ṋea khaphasithi ya ṱhonifho ya u lwa na phambano , u wana zwi fanaho na kona u ya phanḓa . 
Hezwi zwi itea kanzhi nga miṅwedzi ya vhukati ha tshilimo hune thempheretsha dza maḓi dza vha dzi nṱhesa na nyaluwo ya helele ya vha nnzhi . 
Zwine maipfi a re kha mutevhe a amba zwone
Thendelo ya u dzhia ṅwana i tea u waniwa kha :
U rwelwa ṱari ha Tshikimu tsha Nḓisedzo ya Maḓi ya Vaal Gamagara tsha R18 biḽioni ine ya vha thandela ya mvusuludzo na khwiniso ngei Kapa Devhula nga Minisita wa Maḓi na Vhuthathatshili , Vho Nomvula Mokonyane i ḓo thusa vhathu vhane vha nga eḓana 150 000 kha ḓorobo tharu na mivhundu ya 23 musi yo fhela .
( 1 ) Miraḓḓo ya Khabinethe , na Vhathusa Dziminisiṱa , vha nga dzhenelela na u amba Khoroni , fhedzi vha nga si vouthe
Pulane ya fulo ḽa ṱhuṱhuwedzo ya zwa matshilisano yo ṋetshedzwa aho fhasi . 
u swikelela pfufho dza tshumelo dza nḓisedo ya tshumelo ya nṱhesa
Tsumbo ya masiandaitwa a mushumo a si avhuḓi ndi u tshikafhadzwa ha mupo kana u tsa ha ndeme ya mavu . 
Tshiyuda Ri tea u ṱhonifha vhathu vha vhurereli hoṱhe .
5-6 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa kha tshibveledzwa tshe tsha vhalelwa nṱha
i yelanaho na u tshumiso ya tshisikwa .
Mandu a kora tsha vhuṋa musi tshiṱiriri tsha u tshaisa metshe tshi sa athu lila .
45 Ri humela hayani
2.2 . Ndi mbekanyamushumo ya UN i ḓisaho vhukoni fhethu huthihi u bva kha mazhendedzi maṱanu a UN ane a vha ; Mbekanyamushumo ya Mupo wa UN ; Dzangano ḽa Mishumo ya Dzitshakatshaka ; Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya UN ; Dzangano ḽa Mveledziso ya Nḓowetshumo ya UN na Tshiimmiswa tsha UN tsha Vhupfumbudzi na Tsedzuluso
U linga kha Zwikili zwa Vhutshilo kha Vhuimo ha Fhasi ndi hu si ha fomaḽa tshifhinga tshinzhi , na uri ndi ha tshifhinga tshoṱhe .
Zwi tea u leluwa u zwi swikela , arali zwi tshi konadzea kha bada khulwane yo teaho vhuendi vhunzhi na bada dzi endedzaho . 
6.7.10.1 Zwi nga konadzea u isa milandu u bva kha khothe dza sialala u ya kha dza madzhisiṱiraṱa dzi re na maanḓa a izwo , kha kusedzele kwa khothe dza sialala , mafhungo aya o sedzwaho ndi a ndeme lune arali zwo tea a iswa kha khothe dza fomaḽa .
" Kha masipala wa Vulamehlo hu ḓo vha na u khwinifhadzwa huhulu nga ha mafhungo a mveledziso ya dzinnḓu .
Vhawini vhavhili vha ḓo nangiwa u bva kha mashango mavhili o fhambanaho ane a vha miraḓo ya Mbumbano ya Afrika . 
U dzhia ṅanga dza sialala na u dalelela ṅanga dza sialala hu vhugevhenga zwo thithisa vhathu vha Afrika kha u shumisa thasululo ya nyimele musi vhe dziedzini , na u dzhiela fhasi mushumo wa dzilafho ḽa sialala kha zwitshavha zwa fhano hayani .
Ro ita nete ya u gavha ri tshi itela vhagudi vho raloho u itela uri vha kone u thusiwa nga pfumbudzo ine ya ḓo vha thusa u ḓipalela . 
5.2 . Khabinethe i dzhiela nṱha XIV World Forestry ine zwazwino i khou bvela phanḓa ngei Durban nahone yo dzhenelwa nga vhurumelwa vhu eḓanaho 3 200. Muṱangano uyu , wone wa u thoma u farwa Afrika , wo katela vhathu vho imelaho sekithara dzo fhambanaho u fana na muvhuso , madzangano a si a muvhuso , sekithara ya phuraivethe , na zwigwada zwa phurofeshinala kana zwa sainthifiki .
Sekhithara dzi rangaho phanḓa dzine dzo no sumbiwa ndi authomobaiḽi , dzi khemikhaḽa , fabiriki dza tsimbi , vhuedelamashango , zwiambaro na mamaga a zwiambaro khathihi na maḓaka .
Muthu muṅwe na muṅwe a nga ita khumbelo ya mafhungo .
Izwi ndi zwone zwine ha khou ambiwa nga hazwo .
Vhunzhi ha zwiimiswa zwo tikedzwaho na u thuswa nga masheleni , ndondolo ya mahayani khathihi na senthara dza tshumelo dzi ḓo thusa kha hezwi . 
Ndi tshi dzulela u ṱalela mme anga vha tshi khou vhumba khali .
Vhonani na Ann vho mangala vha tshi vhona vothi ḽo aṱama .
Sa zwe zwa sumbedziswa afho nṱha , Afrika Tshipembe ḽo vhofhea nga mulayo wo ḓoweleaho wa dzitshaka wa nga ha u kandekanywa ho itwaho nga tshifhinga tsha khethululo . 
Mihasho yoṱhe , tshumelo dza dziNGO na madzangano a tshitshavha zwi tea u shumisana u ṋetshedza tshumelo yo konanywaho ya miṱa kha dziwadi . 
U vhiga thaidzo dze tshitshavha tsha ṱangana nadzo
U dzudzanya hafhu kana u fhirisela phanḓa kushumisele kwa khephithala . 
Muvhigo wa Mbulungo ya masheleni a Ḽifhasi na wone u eletshedza uri dzingu ḽa Tshipembe ha Afrika ḽi tevhela Modele wa Flying Geese , sa u shumiswaho nga Japan na South East Asia . 
Masipala wa Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo wo kona u bveledza Pulane ya Ndangulo ya Ṱhanganelo ya Mathukhwi yo sedzaho kha u tandulula khaedu dzi elanaho na zwezwo . 
Ri fhano u takadza vharengi vhashu . 
Ha vhafumakadzi ndi vhufhio ?
Pfanelo dza u thoma dzi ḓo fhela nga 2013
Maitele a odithi ya fomaḽa na Ofisi ya Audithadzheneraḽa , i no vhiga i sa langiwi nga vhusimamilayo , i vha na vhuṱanzi ha u tevhedzwa milayo yo vhewaho . 
Gireidi ya 1
c ) U nangwa hafhu ha Vho Murray Michell , Mulanguli wa Senthara ya Vhufogisi ha Masheleni ( FIC ) lwa miṅwe miṅwaha mivhili , u bva nga dzi 1 Phando 2015 u swika nga dzi 31 Nyendavhusiku 2016 .
( 3 ) Musi a saathu u dzhia vhuḓifhinduleli , maanḓa na mishumo ya Muphuresidennde , Mufarela Muphuresidennde u tea u ḓiana kana u khwaṱhisa u fulufhedzea hawe kha Riphabuḽiki na u tevhela Mulayotewa , u ya nga ha Muengedzo wa 2 .
Gavhelo ḽi nga badelwa kha murengisi wa nnḓu kana nga kha mveledziso ntswa , gavhelo ḽi shumiswa u fhaṱa nnḓu dzine dza tevhedza gumoṱhukhu ya mikhwa na zwilinganyo zwa thekheniki , ine ya kona ha u fhiriselwa kha muthu a fushaho ṱhoḓea dza u i wana .
4.6 . Khabinethe i tamela vhanameli vhe vha vhaisala musi zwidimela zwivhili zwi tshi tshaisana tshiṱitshini tsha tshidimela ngei Rosslyn devhula ha Pretoria u ṱavhanya u fhola , na u livhisa ndivhuwo dzayo kha tshumelo dza shishi kha u shuma nga luvhilo u thusa vho huvhalaho .
U vhalela zwi re buguni yawe nṱha e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri ; tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi .
U itela u londota nḓisedzo ya tshumelo , ndi zwa ndeme uri hedzi ndaka dzi londotwe nga nḓila ya u shuma yavhuḓi i ṱoḓaho u vhulunga ho eḓanaho hu tshi tevhedzwa mbadelo dza ndondolo na u i lugisa . 
Ndangulo ya masipala i tendelana na milayo ya mutheo ya uri zwiko zwoṱhe zwi ḓo shumiswa nga nḓila ya kushumisele kwavhuḓi kwa tshelede u khwaṱhisedza uri : 
Ri ḓo dzhia vhukando kha nyimele ine tshumelo dzi sa ṱanganedzeiho dza vha dzi tshi khou ṋetshedzwa nga vhashumi vhashu kana vhorakhonṱhiraka . 
U wa ha ikonomi ya ḽifhasi ha zwino hu ḓisa khaedu dza zwa ndaulo na zwa ikonomi nṱha ha khaedu dza ḓivhazwakale ine mimasipala ya khou ṱangana nadzo . 
Hu sa khou dzhielwa fhasi zwi re afho nṱha , naho zwo ralo , kiḽiniki ya phuraivethe ṱhukhu yo sumbedza ndangulo ha mathukhwi a ndondolo ya mutakalo ine ya nga vhambedzwa na vhuongelo vhuṱuku he ha dalelwa . 
U tshimbidza maitele a u ṱola na mvelelo dzi bvelelaho kha u ṱola data Kapa Vhukovhela . 
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha nga ṅwaha na gumofulu ḽiṱuku ḽa R156 492 nga muṱa nga ṅwaha
Ro dzhena kha ṅwaha wa vhu 17 wa mbofholowo , ro lugela u isa phanḓa na u tshimbidza na u ita uri Afurika Tshipembeḽi vhe shango ḽi bvelelaho , ri tshi khou fhaṱa kha mutheo we wa itwa nga Muphuresidennde Vho Mandela .
Vha nga vhilahela nga vhone vhaṋe nga ṋama , nga luṱingo , luṅwalo kana e-maila kha ofisini iṅwe na iṅwe ya ICD .
Ṱho ḓea dza u wana iṅwe phasipoto musi phasipoto yo xela kana u tswiwa :
U ṅwala vhurifhi vhu yaho kha gurannḓa
Vhupo ha u laṱa zwithu hu siho mulayoni ho topoliwaho hoṱhe hu fanela u kunakiswa u ya nga ndaela ya muhasho . 
Muhumbeli ane a khou ṱoḓa tswikelelo kha rekhodo dzo faraho mafhungo a ene muṋe ha ngo fanela u badela mbadelo dza khumbelo .
Vha elelwe - pulane i tea u swikelea .
239 . Ṱhalutshedzo
2.2 . Khabinethe yo tendela Muhanga wa Mveledziso ya Dziḓorobo wo Ṱanganelanaho wa u Khunyeledza na Pulane ya u Thomiwa ya 2016 / 19 .
U khwinisa tshikati tsha kushumele kwa vhagudi vha Gireidi 8 kha mbalo .
Muhasho wa zwa Mutakalo
President Cyril Ramaphosa
Vhudzwa uri vha na pfanelo dza u humbela zwiitisi ;
Tshihulwanesa tshi itea Vhuria , musi vhathu vhanzhi vha tshi anzela u lwala , tshiṱuku tshi itea tsini na mafhelo a ṅwaha wa muvhalelano , tshi vhangwaho nga u shaea ha masheleni . 
U dziisa demokirasi - nḓila ntswa dzo sikiwa :
musi dzi nyimelo dza vho dzi tshi shanduka
zwiiti zwa manyoro o bveledzwaho a zwo ngo tea u fhambana na zwo ṅwaliswaho
Zwa u fembedza zwinzhi zwi na vaḽuvu ino isa fhethu huthihi .
Vhabveledzi vha malaṱwa vha bva kha sekhithara dzoṱhe , hu tshi katelwa zwa migodi , methaḽadzhi , vhabveledzi vha muḓagasi , vhulimi , nḓowetshumo , makwevho , vhudzulo na tshitshavha . 
dzi nga ṱola kushumele kwa masipala na u isa mbilalelo kha wadi yapo ;
thero na mulaedza
Fhedzi nga u angaredza , miṱangano ya Komiti i a tendela tshitshavha .
Ṅwalani theshano yo teaho hafha .
Ndongazwiga na mupeleṱo : Phetheni dza mupeleṱo ; Ṱhukhufhadzo dza maipfi ( abriviesheni ) - ṱhukhufhadzo nga u shumisa maḽeḓere a u thoma ( inishiaḽaizesheni ) , akhironimi , pfufhifhadzo ya dzina ( ṱhirankhesheni ) , afesisi , phothimanteau
Biovac ndi khamphani i ṋetshedzaho mishonga ya ndeme vhukuma , yo tsireledzeaho nahone i shumaho kha sekithara ya muvhuso , na uri ndi yone i rangaho phanḓa mishonga ya malwadze a vhana kha Mbekanyamushumo yo Engedzwaho ya Muvhuso ya u Hayela(EPI) .
Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ndi tshiimiswa tsha zwa vhulavhelesi ho ḓiimisaho nga hoṱhe tshi vhigaho kha Buthano ḽa Lushaka na u dzhia saveyi dzi ṱuṱuwedzaho nga ṅwaha . 
Ndi humbula uri zwiṅwe zwithu zwo fhungudzeswa . 
U khwaṱha hohu hu nga khwaṱhisedzwa arali ra nga thoma zwiimiswa zwa demokhirathiki na u thoma maitele aneyo a demokhrasi yeneyo sa musi a tshi ḓo ri konisa u tandulula khakhathi na u amba nga ha nḓila dza u zwima mulalo , kha na vhukati ha mashango ashu . 
Heyi ndi nḓowedzo ya vhathuni , ine ya itwa nga u tou tandula vhupo .
Tsha mathomo , u wana nḓila dzine sekhithara dza tshumelo na u bveledza dzi nga bveledza ḽevele dza nṱhesa da mushumo . 
Khemisi ya Medipost ndi Muṋetshedzatshumelo ya Mushonga wa Vhulwadze vhu sa fholi o Tiwaho ( Chronic DSP ) nga GEMS u lavhelesa mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ( hu tshi katelwa dzilafho ḽa HIV ) na ṱhoḓea dza miraḓo ya GEMS .
Ngona dza vhulimi ha khwine na ndangulo ya zwipuka na vhureakhovhe dzi nga bveledza zwiḽiwa zwinzhi zwi re na mutakalo . 
U pfiwa zwavhuḓi nga vhathetshelesi
SDIP ndi phurosese ya ndeme kha IDP saizwi dzi tshi sedza kha u ita uri ' nḓisedzo ya tshumelo i bvelelaho nahone i pfadzaho i vhe ngoho na u ḓisa milayo ya Batho Pele kha vhutshilo ' .
U kovhekana mihumbulo nga ha tshibveledzwa
Hu dovha ha katelwa na u wana vha shayaho vhukhudo khathihi na u asesa vhushai vhu re wadini yeneyo na uri mafhungo a mbeu a kwama hani zwigwada izwi zwe zwa bulwa .
U mona na vundu vhufuwa zwifuwo hu wanala nga maanḓa vhuponi ha mahayani hu wanalaho mavu o linganaho . 
2.7. Vho Minisiṱa vha Mveledziso ya Mabindu Maṱuku , Vho Lindiwe Zulu vho ranga phanḓa vhurumelwa ha Afurika Tshipembe kha foramuni ya zwa mabindu ya Estonia he Tshemba ya Mabindu na Nḓowetshumo ya Afurika Tshipembe ya vha yone ṋemuṱa .
Izwo a zwi ni mvelaphanḓa yo lavhelelwaho kana u swikelela mvelelo dzo lavhelelwaho nga tshifhinga tsho teaho . 
Zwi tshee zwo ralo a pfa lunivhi lwa vhuṱanu lu tshi , khwiikhwii .
U ṱalela na u ita nyambedzano nga ha mafhungo na milaedza i re kha tshibveledzwa
80 . Khumbelo nga Miraḓḓo kha Khothe ya zwa Mulayotewa
Kha vha ambe nga vhadzheneli , mimaraga , na tshelede na u dzhena ha thundu na tshumelo . 
Vha khou tea u Kha ri ṅwale renga zwiḽiwa zwa u bika tshilalelo .
Vha tea u ṋetshedza tshishumiswa tsha u saukanya vhunzhi na u saukanya vhuvha u itela u pima mvelelo dza thandela nngede dza u maanḓafhadza . 
Mivhigo iyi i sumbedza nyimele ya zwino ya tsireledzo kha vhupo - na u kona u vumba hune thaidzo dza nga tutuwa hone tshifhingani tshiḓaho . 
Yo katela thaṅwa dzi fanaho na ṋekana lupfumo lwa shango na dzinnḓu dzo eḓanaho , pfunzo , na ndondolo ya mutakalo zwa vhoṱhe . 
I ṱoḓa u ita zwenezwo nga u ṋetshedza vhupo vhu tikedzaho ha nyaluwo na mveledziso , hu tshi khou ṱuṱuwedzwa ikonomi ine ya vha na mishumo minzhi .
A khou bvumbelwa u isa phanḓa nga u ralo ngauri maṅwe o pfuma nga zwiko zwa mupo , u fana na ole , na uri maṅwe a a kona u bveledza thundu dza mamagani nga mitengo ya khwine , sa zwo vhaho tsumbo yavhuḓi yo sumbedzwaho nga China . 
Ri a kona u pfesesa uri nndwa ya mugaganyagwama yo fhiritshela , fhedzi kha nyimele iyi , a si vhoṱhe vhane vha nga vha khagala vha vha na lufuno na nndwa . 
U ṅwala tshiṱori zwi tshi langwa nga zwifanyiso zwi re kha ndugiselamushumo .
m ) Vho Leon Peter Grobler ( Dzangano ḽo Vhumbanaho ḽa Afrika Tshipembe )
Maitele a tshanduko ya muhasho na one o shela mulenzhe kha u lengisa . 
Pfudzungule tshitshavhani
Khovhe dzo aluswaho maḓini o tshikafhadzwaho nga zwivhulahatsheṋe a dzo ngo lugela u ḽiwa nga vhathu . 
Ro zwi limuwa uri mbadelo dza matshudeni ndi mbilaelo khulwane kha vhunzhi ha matshudeni ashu na miṱa yavho . 
Zwi nga vha zwa ndeme u tendela vhaṅwe vhagudi vha tshi fara zwi no khou itwa vhaṅwe vha fhiwa nyito dza u engedzedza .
Madzingu a kha vhuḓivhusi kha masia oṱhe a songo tou rumelwa lwo khetheaho nga muvhuso wa feḓerala . 
U sainwa uho ho itwa ngei Sharpeville nga dzi 10 Nyendavhusiku 1996 .
Naho zwo ralo , tshi vhilaedzaho vhukuma ndi tsha uri mawanwa a ṱhoḓisiso kanzhi ha ngo phaḓaladzwa nahone zwi sia a sa swikelelei . 
5.12. Khabinethe i farisana na maAfrika Tshipembe kha u pembelela vhutshilo ha Vhomme Winnie Madikizela-Mandela kha ḓuvha ḽavho ḽa mabebo ḽa miṅwaha ya 80 .
Vhuṱanzi ha mbadelo kha OSTL nga fekisi kana imeiḽi ui vha kone u wana muvhigo .
kuṅwalele
Dzina ḽa Phurogiremu ya Zwikili
Ḽekitshara ha ṱalutshedzi milayo kha raundu ya u thoma na uri matshudeni vha tea u tendela vhubveledzi ha nṱhesa uri vhu itee . 
Kha vha dzhiele nṱha uri thimu ya SEA i dzhiela nṱha khethekanyo ya ikonomi na uri i kha kuitele kwa u themendela ngudo dza ikonomi , ngeno dzi tshi fhindula vhunzhi ha mbudziso na u sika mbonalo ine ya ṱoḓea . 
Ri dovha ra kaidza nga ha khombo na vhuḓipfi vhu si hone ha vhutsireledzi vhu wanalaho kha sisiṱeme dza nḓivhadzo na dza u ḓiṅwalisa . 
Mutshimbidzi u ramba madzangano oṱhe uri a humbule nga ha uri tshiimo itshi tshi nga tandululwa hani nga u ḓisa mihumbulo yavho vhoṱhe .
Maitele a u tholela poswo ya Ṱhoho-ya-Muhasho kha Vhufaragwama ha Vundu yo phethiwa , nahone nḓivhadzo i ḓo itiwa hu si kale . 
Khaedu ine vhunzhi hashu ra ṱangana nayo i bva zwiṱuku kha zwifhinga zwa vhukoloni na zwiṱuku kha maitele a u thoma zwithu kha tshiimiswa ane a thivhela mashumele a vhukoni ha sisteme dzashu dza fulufulu . 
1.1. Khabinethe i fhululedza Minisiṱa wa zwa Masheleni Vho Pravin Gordhan na tshigwada tsha Vhufaragwama ha Lushaka kha u kumedza havho mugaganyagwama wo linganyiswaho nahone wo humbulwaho zwavhuḓi .
Hu ṱoḓea thendelo u thoma
Mulayotewa u khwaṱhisedza pfanelo ya mbofholowo ya u wana mafhungo , khathihi na mbofholowo ya luvalo , ngelekanyo , vhureleli , lutendo na muhumbulo . 
U topola na u ṋea muhumbulo / khome-nthe nga ha muhumbulo muhulwane na zwidodombedzwa zwo khetheaho hu na thikhedzo
4 . TSUMBANḒILA NGA HA URI PAIA I SHUMISWA HANI ( TSHIPIḒA TSHA VHU 10 )
Ḽiga 2 - Khuḓano
Phalamennde ndi kale i tshi amba zwithu zwo fhambanaho kha vhathu vho fhambanaho .
Hezwi zwi ḓo ṋetshedza vhupo ha vhukuma vhune senthara i nga swikelelwa kha tshiṱaraṱa tsho dzudzanywaho kha minete miṱanu ya tshimbila . 
Milayo ya tsumbanḓila i tevhelaho i ṋetshedza muhanga wa kushumele wa vhudzheneleli ha tshitshavha :
Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele ya 1997 , i bula uri mihasho ya vhukati na wa vundu i na sisiṱeme dza ndaulo ya kushumele dzi katelaho u ta zwisumbi zwa nḓisedzo ya tshumelo na u kala kushumele .
U ita nyambedzano nga ha ndeme dza matshilisano , mikhwa na mvelele zwi re kha tshibveledzwa na u ṋea muhumbulo nga ha uri izwi zwo fhiriswa hani kha tshibveledzwa , tsumbo , u vhona sia ḽithihi
U bva mathomoni , Khabinethe i tama u bvisela khagala mafhungo asi one a uri Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho hana u fhindula mbudziso Phaḽamenndeni .
Khabinethe i kha ḓi vha yo ḓikumedzela tshoṱhe kha vhuvhusi havhuḓi na uri i dovha ya dzhiela nṱha uri vhathu vhoṱhe a vha na mulandu u swika vha tshi vhoniwa mulandu u ya nga Ndayotewa yashu .
Kha vha ṋekane nga muvhigo wa zwo itwaho .
Ri livhuwa muvhuso na vhathu vha Fedaresheni ya Russia kha uri vho ṱhogomela maselela a vhahali vhashu lwa miṅwaha minzhi nga nḓila ya ṱhonifho . [ U vhanda zwanḓa . ]
Zwine ra khou ṱoḓa ndi masipala kana muvhuso wapo une wa vha na vhukwamani na vhathu vhawo na hone u kone ṱavhanya u fhindula ṱhoḓea dza vhupo honovhu . 
Mveledziso phaḓalalaho , dza mavhengele na dza nḓowetshumo na vhushaka hadzo na vhudzulo ha vhathu zwi tea u sedzwa sa zwipiḓa zwihulwane zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi hu no tsa hu tshi gonya . 
Ḓiresi ya Poswo : Tshisagana tsha Poswo X9486 POLOKWANE 0700
U sedzesa kha masia aya zwi nga ita tshanduko khulwane kha zwiṱirakitsha zwa mbadelo ya mushumo . 
NHI ndi tshipiḓa tshihulwane tsha muvhuso tsha khwiniso ya sekithara ya mutakalo .
Nga 2000 ro rwela ṱari maga mavhili o thomiwaho a u ṱuṱuwedza u kona u ṅwala na u vhala kha tshitshavha . 
1 . Naa ndo vhala kana u pfa mukumedzo nga zwi re ngomu ha Thangelamulayotibe ya Muvhuso Wapo , 1998 ?
Nyaluwo ya dziḓoroboni khulwane yo livhisa kha thekhinoḽodzhi ntswa dzi engedzaho kubveledzele u itela u shumana na ṱhoḓea ntswa . 
Phulani nḓila i re na zwikhukhulisi i no fana na iyi nga nnḓa ha kiḽasi ni tshi thusiwa nga mudededzi waṋu .
32 Nwalani tshirendo
Makumedzwa a tshumiso ya mavu zwenezwo a a elana vhukuma na mihumbulo ya nnyi na nnyi . 
Kha vha sedze kha notsi dza khoso kha masiaṱari 44 na 45 u vha thusa .
Vha bula uri u vhulaya ndi u vhulaya , nahone khakhathi a i vhuyi ya ṱoḓa u livhanywa na mushonga kana vhuloi .
Zwikolo , kiḽiniki , phaiphi dza maḓi na nnḓu zwe ra fhaṱa ubva tshetsho ndi tsumbo ya vhungoho ha heyi mihumbulo . 
Sa zwe khothe iyi ya amba ngei kha Ndaka dza Cook : 
Afurika Tshipembe ḽi tenda uri AGOA i fha mutheo wo teaho wa u fhaṱa mbambadzo yo khwaṱhaho nga u pfana hu vhuedzaho mashango mavhili na vhushaka ha vhubindudzi khathihi na u khwaṱhisedza u farisana vhukati ha Amerika na dzhango ḽa Afurika nga vhuphara.
U langa zwimela , u khetha mifuda ya phukha dza ḓaka , reshio ya tshiṱoko , ṱhoḓea dza fhethu ha u fuwa mifuda yo fhambanaho , u ḓaraṱela , u avhela maḓi , bada na ṱhoḓea dziṅwe-vho dza themamveledziso . 
Hu na mafhungo manzhi ane a fanela u sedzwa kha miṱangano yeneyo , miṅwe yayo i tewa nga u bulwa nga murahu . 
anaḽodzhi - u wana zwi fanaho kha zwithu zwo ḓoweleaho u vhonala zwi sa fani
Hezwi zwi nga khwaṱhisedza u vha na vhuḓifhinduleli na u bvela khagala kha u shumisa zwiko zwa masipala na u ita komiti dza wadi na vhadzulapo nga u angaredza uri vha ḓivhe vhukonḓi ha thekhiniki na zwikhala zwine zwa tea u vha endedza kha tsheo ya dziminidzhere na dziphurofeshinala .
aladzo kana ( ii ) u shumiswa sa zwi
Mulayotibe wa mvetamveto u ḓo iswa kha Khabinethe kha
Sa zwo ambiwaho mathomoni , ari nga koni u swikelela zwipikwa zwashu zwa u humisela hafhu .
Vhana vha songo vuwa vho . . .
3.4 U pembelela Ḓuvha ḽa Maḓanzhe la Ḽifhasi nga ḽa 8 Fulwi 2016 fhasi ha thero " Maḓanzhe o takalaho , Pulanete yo Takalaho " zwi ri tendela u sumbedzisa masiandoitwa a maḓanzhe na nḓila dzo fhambanaho dzine maḓanzhe a nga shela mulenzhe kha ikonomi yashu .
U bvela phanda na u shumisa madi lu re mulayoni ndi tshumiso ya madi inwe na inwe I re mulayoni I re nga fhasi ha mulayo munwe na munwe u bva dzi 1 Tshimedzi 1996 u swika dzi 31 Khubvumedzi 1998 , u swikela vhashumisi vhenevho vha tshi wana laisentsi .
Nḓila dza vhuendi ha tshitshavha dzi tea u dzudzanywa uri dzi tevhedzele nḓila yo dzudzanaho i ṱavhanyaho yo livhanaho thwii i fhiraho tsini na senthara ya vhudzulatsini vhu shumelwaho nga nḓila nga hune zwa konadzea ngaho . 
Miṅwe mishonga
Vhadzhiamikovhe na vhuḓifhinduleli havho
Muvhuso u nga si zwi kone u woṱhe .
Vha sedze zwi tevhelaho :
138. U ṋewa ha maanḓḓa na mishumo zwa tshifhinganyana
U ṋea na u tevhedza ndaela na masia zwi sa konḓi
Milayo na ndaulo zwi nga pima nḓila dzo fhambanaho , fhedzi mbekanyamushumo dza vhurengi dzi kha ḓi tendela khetho dzo vhalaho dzi tshi itwa . 
Nga vhanga ḽa u dzhenela hawe kha zwa poḽotiki , zwa tshikolo zwawe zwi ḓo tea u khakhisea , u fana na zwa vhaṅwe vhanzhi . 
Muendelamashango mubvelannḓa
16.6. Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza Vho Ian McLeod , vhe u lovha havho ha vha ndozwo khulu kha bola ya milenzhe ya Afrika Tshipembe .
( e ) dzangano ḽi no khou ita zwi kha dzangalelo ḽa miraḓḓo yaḽo .
U na ndeme khulu kha ḽifhasi vhunga u tshi ḓo kunga vhathu vhane vha ḓo dzhenela vha re vhukati ha 18 000 na 20 000 vha bvaho mashangoni a 180 .
U bveledza u fhambana ha mvelele hu khwaṱhisedza ṱhonifho ya vhoṱhe , zwi tshi katela na u sa khethulula , na u fhelisa khethululo nga muvhala na vengo kha vhabvannḓa . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , ri ṱoḓa u khwaṱhisa ndingedzo dza zwino , nga kha u vhudzisesa mushumo une vhaṋetshedzi vha ndondolo ya zwa mutakalo vha u ita kha u shumisa mbekanyamushumo dza zwa mutakalo u mona na vundu . 
Nga u thoma u shumisa thasululo yo kumedzwaho mbuelo dzi tevhelaho dzi tea u ṱalukanyiwa : 
Kha vha humbule uri ndi mikhwa minzhi yo shanduka matshiloni ashu na kha matshilo a vhabebi na vhomakhulu vhashu . 
Mbekanyamushumo yo nanga thikho dzi tevhelaho : 
Vhugudisi ha Marenzha a Ḓaka a Fomaḽa zwi ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
U guma kha R3 200 nga muunḓiwa nga ṅwaha Phurothesisi ( ya ngomu )
( c ) ta miṅwaha ya 18 sa miṅwaha ya fhasisa kha muvouthi ; na
Khaedu yo livhanaho na riṋe ṋamusi ndi u shandukisa vhufa hashu sa ndaka ya ikonomi ine ya sa khou shuma nga nḓila ye ya lavhelelwa , u ya kha ine ya shela mulenzhe kha mvelaphanḓa na vhudziki kha dzhango ḽashu . 
Izwi zwi shela mulenzhe kha u bvela phanḓa na u khwaṱha ha ikonomi na tshiimo tsha sisiṱeme ya ikonomi yapo na ya ḽifhasi nga vhuphara .
Zwenezwo ha vha ho sala u fhaṱa iyi sisiṱeme ya tserekano hu si na vhurangelaphanḓa . 
U shumisa madzina a re kha vhunzhi fhedzi , tsumbo : tsumbo , maḓi , vhuṱali
b ) Vho Phurofesa Sibusiso Vil-Nkomo ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
NYALUSO YA U SWIKELA MUḒAGASI
30 M & E dza kushumisele kwa thandela dza masipala
Vhana vhoṱhe vhane na dzhena navho vha a lingana nga vhulapfu ?
Fhedzi , Minista na vhone vho ṱanganedza mivhigo yavhuḓi nga maanḓa nga maitele o sumbedzwaho nga vhanna na vhafumakadzi vha yunifomo ya muvhala wa lutombo vho ḓiimiselaho . 
U langa dayari ya mulanguli muhulwane . 
Thebuḽu i re afha fhasi i sumbedza milayo na zwivhumbeo zwa luambo zwine vhagudi vha lavhelelwa u zwi guda musi vhe kati na maithele a U thetshelesa , U amba , U vhala na U ṅwala .
6.1 Khabinethe i ṱanganedza mvelelo dza tsedzuluso yo itwaho kha mbilaelo na mbudziso dza 161 091 dzo ṱanganedzwaho kha nomboro ya shishi ya Muphuresidennde ubva tshe ya vha hone u swika magumoni a Ṱhafamuhwe 2013 .
Pg 2 , Vhatshimbidzi Tsumbanḓila ya Pulane yo Ḓisendekaho nga Tshitshavha , AICDD na Mishumo ya Mveledziso
Kha vha ṅwale mafhungo a ndeme ane vha ḓo ṱoḓa u amba nga hao tshifhingani tshi ḓaho .
Khwaṱhisedzo ya bammbiri ḽa mutevhe wa vhaholelwa nga ṱhoho ya khethekanyo iṅwe na iṅwe . 
a hu na mufhe .
Ngudo dza u thutha ( deletion )
Musi ni tshi ita khanedzano nga ha thero , vhaambedzani a vha tei u shumana na mahumbulwa fhedzi , fhedzi vha shuma na nga maime a nyanyuwo . 
Slave lodge ndi fhethu ha nyelelwo na tshihumbudzi .
Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ;
Thikhedzo ya vhupfumbudzi ha vhathu vha si vhashumi i nga ḓivhea nga fhasi ha Matshilisano a Ikonomi na tshipiḓa tsha Mveledziso ya Vhubindudzi . 
Zwi ḓiswaho nga zwishumiswa zwa luambo lwo dzumbamaho na lwa u fhuredzela ( rithoriki )
U ḓadzisa kha zwenezwo , fulo ḽa khungedzelo ya lushaka ḽo shumiswa ḽi tshi ombedzela u dzhiela nṱha u vhulunga fulufulu . 
Muhanga wo phaḓaladzwa na khemisi dza madzingu oṱhe . 
Khabinethe i tamela mashudu vhadzimamulilo vhavhili vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola hu tshi katelwa Vho Ian Barnard vhe vha huvhala musi vha tshi khou lingedza u tshidza Vho Bradley Richards .
Mivhigo yoṱhe i fanela u anḓḓadzwa .
Kha vha ḓivhe hedzwi : A huna thendelo i ṱoḓeaho kha u vhuisa milora haya ya tshitumbu tsho fhiswaho.
U ṋekedza mvetomveto ya u fhedza , yo kunaho nahone I vhaleaho
Ro dzula ro ni itela ya u thoma .
MINISIṰA WA SAINTSI NA THEKINOḼODZHI : Mudzulatshidulo , vhunga Mulangadzulo vho sumbedza mathomoni a dzulo iḽi , dzulo iḽi ḽo vhidzwa nga Muphuresidennde u ya nga Ndayotewa .
Naa vhana a vha tshe vhaṱukusa kha lushaka lwa mafhungo aya ? 
U ḓiimisela u ita ngudo ya tshisedzisisi tsha tshiimiswa kha khaedu dza tshiimiswa tsho tikedzwaho nga fhasi nga Tshiṱirathedzhi tsha Rembulusa . 
Maḓuvha a vhurereli na o khetheaho - Awara 2 u Khwaṱhisedza ṱhoho na u linga - Awara 2
( ii ) nga kha mukhantseḽara wa wadi , u ya kha khoro ya ḓorobo kana yapo , kana khorotshitumbe , meyara muhulwane kana khoro ṱhukhu yo teaho ya ḓorobo
Izwo zwi nga engedza kha nyaluwo ya ikonomi na vhubindudzi khathihi na u vhona uri Afrika Tshipembe ndi fhethu hu kokodzaho zwigwada u bva ḽifhasini ḽoṱhe kha u tandulula phambano dzavho dza zwa mabindu .
Miṅwe mihasho sa wa
Shumisani maipfi a re afho fhasi uri a ni thuse .
Uri izwi zwoṱhe zwi itee , u ṱanḓavhudza na u ṱumekanya themamveledziso ya Afrika ndi zwa ndeme . 
A huna mudzulapo a ne a tea u dzhielwa tshidzulapo .
( d ) u wana khadzimiso .
mvelelo dza ndingo dza malofha , mvelelo dza ndingo dza
Khabinethe yo ṱangana nga Ḽavhuraru ḽa 21 Fulwi 2017 , ngei Tuynhuys , Ḓoroboni ya Kapa .
( IV ) u rwela ṱari mbekanyamushumo ya mveledziso ya muḓagasi wa malasha ;
Nomboro ya tshiputo tshine mushonga wa bva khatsho na datumu ye tshiputo tsha magiwa ngayo
U nanga tshitaila , ridzhisiṱa na ḓivhaipfi
Phuraivesi ndi mbonalo ya ndeme ya vhuṋe . 
Mvelelo dza phambano ya khethekanyo , kha mulandu uyu , kha mishumo yo tshimbidzwaho fhethu hu no fana zwi nga vhonala zwi so ngo ḓowelea , fhedzi a si uri zwo vha zwi sa pfadzi uri mulamukanyi a ṱalutshedze ṱhanḓavhudzo nga nḓila ye a ita . 
Naa Muvhuso u kuvhanganya hani masheleni awo ?
Milimo , mishonga na zwiluḓi zwa u kunakisa zwi na khombo khulu ngomu .
Tshigwada tsha vhana vha univesithi vho ṱalusa vhupfiwa havho kha NUSAS vho thoma Dzangano ḽa Matshudeni a Afurika Tshipembe ( SASO ) miṅwahani yo fhiraho ya 40 .
Vhuṱumani vhukati ha pulane dza mvelaphanḓa ya sekhithara na mugaganyagwama zwi itea nga maanḓa zwo sendeka kha khwaḽithethivi . 
Nga maitele , u langa zwa u ṋetshedza mishonga na zwishumiswa zwi fana na u langa u ṋetshedzwa ha zwidzidzivhadzi . 
U ola tshifanyiso u pfukisa mulaedza , nga ha tshenzhemo ya ene muṋe .
GEMS i dzula i na ndugelo dza vhuṋe ha maṅwalo , luswayo lwa thengiso , zwithivhelwaho kha thengiso na miṅwe milayo i elanaho na ndaka ya muhumbulo kha zwiteṅwa zwoṱhe zwa webusaithi hu tshi katelwa nyolo nyangaredzi na zwifanyiso , hu si zwone fhedzi . 
Thandela iyi ndi tsumbo khulwane ya zwine zwa nga swikelelwa musi mashango a vhadzulatsini a tshi pfana a shuma a na tshipikwa tshithihi .
Izwi zwi ḓo bveledza tshikhala kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u ḓidzhenisa kha mitambo ya vhuḓimvumvusi ine ya ḓo khwinisa mitakalo yavho na vhutshilo havho .
A vha koni u ya kiḽiniki
Vhuṱanzi ha madzulo a tshoṱhe Riphabulikini a Afrika Tshipembe
Hune Vharangaphanḓa vha Sialala vhahulwane vha wela nga fhasi ha khosikhulu , vha na pfanelo ya u ita khumbelo ya khaṱhululo kha khothe ya khosikhulu .
Mudededzi u khetha maṅwalwo a ḓivheaho kana ane mugudi a nga kona u a vhala nga eṱhe a re kha tshiimo tshawe ( a fanela u vha fhasi ha ane a shumiswa kha u vhala ha u ṱanganela a re kha 95% hune mugudi a kona u ḓivha maipfi musi a tshi a vhala )
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
U shumisa nyolo kana mafhungo/ mafurase / maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza ṱhalutshedzo , na zwiṅwe
U shumisa ludungela na zwifanyiso u itela u pfesesa tshibveledzwa .
Khumbelo ya ndambedzo ya haya ha vhana
Mbeu,Ndingano na Phambano ya vhathu kha Thandela dza Mveledziso
U amba nga zwifanyiso zwi re kha phosiṱara , tshati i re na thero , bugu na zwiṅwevho ( zwoṱhe zwi vhe na vhushaka na thero dzi sa fhiri ṱhanu nga themo ) .
Zwino vhone , muvhuso u na maanḓa o ṱanḓavhuwaho vhukuma na vhuḓifhinduleli vhuṱukuṱuku . 
u ambedzana na vhaswa vha 20 000 kha Tshumelo ya Lushaka ya Vhaswa , nga nṱha ha tshivhalo tsha zwino tsha vha 10 000 vho no ḓidzhenisaho ; u ṅwalisa dzivoḽunthia dza 30 000 dza vhaswa kha vhukando ha mveledzisophanḓa ya tshitshavha ; na u thola vhaswa vha 5 000 sa tshipiḓa tsha EPWP kha ndondolo ya zwifhaṱo zwa muvhuso ;
Tshenzhemo i elanaho : U pfesesa ndangulo ya zwa masheleni sa zwo itwaho nga mushuso kha nyimele ya u gaganya na u shumisa . 
Ro ita zwipitshi zwinzhi , riṋe sa vhorapolotiki na vhathu vhanzhi vho ṋea zwipitshi malugana na izwo , fhedzi kuvhonele kwa vhukuma na kwone ndi hoku . 
Kuvhonele na vhuḓifari havho kha heḽi fhungo zwo ṱuṱuwedza vharangaphanḓa vho ḓidzhenisaho kha dziṅwe tshanduko dza zwa poḽotiki u ya kha ḽifhasi - nga vhuphara uri vha dzhiele nṱha fhungo ḽa u hangwela kha zwiimo zwine vha vha khazwo . 
U shumiswa ha masheleni kha vhunzhi ha mbekanyamushumo fhedzi hu si dzoṱhe ho sedzesa kha thusedzo ya vhuendi ha tshiporoni na bisi . 
Ni na tshifhinga tshingafhani ni dzikhonani ?
Hedzi senthara dzi dovha dza ṋetshedza ngeletshedzo ya ndeme nga ha mishonga na dzilafho ḽa madokotela , vhoradzikhemisi , maongelo na vhadzulapo . 
Muhasho u dovha hafhu wa ita saveyi ya phurofaiḽi ya zwikili i elanaho na vhainzhiniara , vhaoli vha dzipulane , vhalangi vha thandela na vhasaveyi vha tshivhalo u itela u vhona uri zwivhalo zwo linganaho zwa vhathu kha masia a phurofeshinala a elanaho na themamveledziso . 
Musi munna o mala mufumakadzi nga fhasi ha mulayo wa mbingano , nahone a dzhia tsheo ya tshihadzinga , mufumakadzi wa vhuvhili na vhaṅwe vhafumakadzi vha tevhelaho vha ḓo malwa nga fhasi ha mulayo wa tshirema .
-- U ṋea mbuno na u bvisela khagala kuvhonele kwa ene muṋe kwa zwithu
Ndivho ya Mbekanyamushumo ya Mveledzisohafhu ya Madzulo a Vhathu , yo thomiwaho nga 1999 , ndi u khwinisa maimo a vhupo ha dziḓoroboni na u tandulula u sa lingana na u salela murahu ho wanalaho kha muvhuso wa tshiṱalula .
Theo ya mulayo na yone ndi ya ndeme u ṋea vhuvha ha mulayo kha mabinduṱhanganelwa a u langa vhushaka vhukati hao na zwiṅwe zwiimiswa . 
AFURIKA NA ZWI BVELELAHO 2011
Tshelede iyi i ḓo badelwa nga ṱhiransifee ya bannga kana tsheke ya bannga ine ya badelwa kha muṱanganedzi , nga ḓuvha ḽa vhuṱambo ha u pfufha . 
Mulangavundu wa Free State kha ḽiṅwe sia vha khou lavhelelwa u rea mashumele a muvhuso ane a ḓo bvisela khagala mashumele ane ngao muvhuso u ḓo bvelaphanḓa na nyambedzano ya vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe . 
Zwiṅwe zwa vhuṱhogwa ndi u ela uri ro tshimbidza mbekanyamaitele dza nga ngomu dzashu , u itela u tsireledza khwaṱhisedzo khulwane na muhanga wa ndayotewa yashu . 
Vhuvhekanyandeme ha khwiṋe kha milandu i katelaho vhatshinyi vhaswa , vhatshinyi vha zwa vhudzekani na milandu ya ndeme nahone ho swikelelwa . 
Muvhuso wo engedza nga R96,6 miḽioni kha R352,6 miḽioni ya u thoma ye ya vha yo vhetshelwa u tikedza vhuḓidini ha u fhungudza gomelelo kha shango .
U ṅwala makumedzwa , memorandamu na maṅwalo . 
Khethekanyo heyi i dovha ya katela masheleni a songo shumiswaho o ṋetshedzwaho nga ṅwaha wa muvhalelano muthihi na u avhelwa murahu kha Muhasho wonoyo miṅwaha i tevhelaho . 
u ṋetshedza muhanga wa mushumo wa tshiimiswa une wa dzhielwa nṱha lwa mulayo .
Tshumelo dza u bvisa mabini a malaṱwa dzo itwa nga nḓila yavhuḓi i shumaho . 
3.2 . Ḓuvha ḽa Dzitshakha ḽa Vho Nelson Mandela nga dzi 18 Fulwana ndi tshuhumbudzo tsha mushumo washu wa u khwinisa matshilo a vhane vha si vhe na mashudu sa riṋe .
Mufarisa Muphursidennde vha rangaphanḓa Komiti ya Dziminisiṱa dza Ngomu ine mushumo wayo ha vha u vhona uri themendelo idzi dzi khou shumiswa .
A ho ngo vha na u khethea kana u pfuka he ha humbelwa u bva kha Gwama ḽa Lushaka . 
Tshiimo tsha zwino tsha mutakalo kha dzhango kha ḽiṅwe sia , tshi dovha hafhu tsha sumbedza uri hu kha ḓi vha na khaedu nnzhi . 
Huṅwe na huṅwe hune Maafurika vha vha hone vha tea u dzhia murahu tshirunzi tsha muthu na u dzhia fhethu havho u bva kha vhathu u mona na ḽifhasi sa vha eḓanaho kha u dzula fhethu havho hone u mona na ḽifhasi . 
Mbetshelwa khulwane dza u tandulula nyimele iyi i sa takadzi ndi dza tshiimiswa na dza masheleni . 
Netibolo U bambela Mutambo
_Vha ṱole zwishumiswa zwoṱhe na u lugisa zwo tshinyalaho zwoṱhe musi zwi sa athu u shumiswa
Vhunzhi ha zwitshavha zwapo zwi na kupfesesele kwavhuḓi kwa ndeme ya zwimela na zwipuka kha ikhosisiṱeme yavho yapo na u shumisa zwiko izwi u itela ndivho dzo vhalaho , zwi tshi katela mishonga , na zwiḽiwa .
Nomboro dza nṱha dzi sumbedza uri hu na vhathu vha si gathi vha vhukale ha vha shumaho vha tshi vhambedza na vhathu vha vhukale ha vha sa shumi zwine zwa sia vha tshigwada tsha u fhedzisela vha tshi ḓisendeka vhukuma kha vha tshigwada tsha u thoma , ngeno khanedza i yone ngoho kha nomboro ṱhukhu . 
U vhudzisa nga mishonga i songo diḽiviwaho na tshiṅwe tshiṱoko . 
U ṱalutshedza ḽeri ḽa u dzhenelela na u ṱalutshedza ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine ḽa tea u itwa kha masipala wavho
Phemithi ya vhukuma ya zwa u Renga Zwifuwo u bva Nnḓa .
Tshipikwa tsha thandela ndi u bveledza dathabeisi ya zwiḽiwa ya lushaka ine ya vha na pfushi dza ndeme dza zwibveledzwa zwoṱhe zwa zwiḽiwa zwa Afrika Tshipembe , ine ya ḓo ṱutshelana na bannga dza data dza zwiḽiwa dza ḽifhasi . 
Khamphani ine ya lambedza thandela yashu i bulwa musi ri tshi ṋetshedza tshifhiwa . 
Hu na tshivhalo tsha maga mavhuya ane a khou dzhiiwa ho livhiwa kha pfananyo ya sekithara nga zwiimiswa zwa sekithara ṱhukhu zwo vhalaho . 
zwibviswa zwoṱhe zwi tea u shumiswa hu na vhuḓifhinduleli
Ndaulo yapo na vhone a vhana masheleni o linganaho u ṋetshedza magavhelo a musi muthu o ṋanga u awela u shuma tshifhinga tshi sa athu u swika kha vhashumi avho vhe vha vha vho lelutshelwa nga zwithu tshifhingani tsha murahu . 
U iswa ha fomo dza muthelo zwi tshimbidzwa lwo fhambanaho nahone i dzhiiwa sa debithi , u swika hu tshi dzudzanywa ha mbadelo . 
. 32 Nwalani tshitori U pulanela u ṅwala tshˆiṱori ho sedzwa vhaanewa , puloto , fhethuvhupo na magumo .
Vha vhee tshifhinga tsha muṱangano tshine tsha ḓo tea vhathu vhane vha ṱoḓa vha tshi u dzhenela .
Maitele a vhupulani ha tshiṱirathedzhiki a fanela u thomiwa nga kha mveledziso ya mbekanyamaitele na matshimbidzele a tikedzaho , sisiṱeme dza u vhiga , mbekanyamushumo dza u pfufha , mbekanyamushumo dza vhugudisi na thekinoḽodzhi nga ngomu kha muhasho . 
Mbambadzelannḓa khulwanesa ya Afrika Tshipembe kha BRICS hu dzula hu China , ha tevhelwa India , Brazil ha kona u ḓa Russia .
Hezwi kanzhi zwi a vhavha kha phukha dzenedzo nahone dzi nga fhedza dzi sa koni u ḽa . 
Modaresheni a i tei u tou vha ya u sedzulusa uri nomboro ya mishumo ya vhagudi yo swikelelwa fhedzi , kana uri memorandamu wo shumiswa nga nḓila yone .
U ṱola maṅwalo a thandela musi a tshi ṱanganedzwa u itela u vhona arali o fhelela na u ḓivhadza mutholi nga phambano ifhio na ifhio kana u siedzwa . 
U renda tshirendo / u renda mazha ( khathihi ) sa kiḽasi yoṱhe
Bammbiri ḽa 3 : U tou ṅwalwa U vhalela u pfesesa ( tholokanyonḓivho ) ( 15 ) Luambo kha nyimele ( 15 )
Zwiito zwi songo daho siani la ndondolamutakalo zwi nga vha vhangela mutakalo u ofhisaho hanefho mitani khathihi na kha tshitshavha nga huswi u vhuya u sika na kha lushaka lwothe .
U khwiṋisa nḓisedzo dza tshumelo dza mutakalo wa vhafumakadzi kha vha re na thumbu dzi re na khombo na u khwaṱhisa mafulo na thikhedzo dza tshumelo dza u ṱhaṱhuvha miraḓotshisadzi kha Tshiṱiriki tsha Ḓorobofulu , zwihulu Sibadela tsha Victoria . 
U langula mafhungo na u vhona uri hu na ndaulo i leluwaho u itele sisiṱeme ya u faela kha ofisi . 
Vhashumi vho ṋetshedzwaho ṱhingokhwalwa dza mushumo vha ḓo wanala na nga murahu ha musi vho no tshaisa . 
Musi hu tshi itea tshiwo tshihulwane kana tshi tshi nga itea , ndi zwa ndeme uri ha sa vhe na nḓaḓo u ya nga mishumo , vhuḓifhinduleli na maitele ane a tea u tevhelwa kha nyimele idzo . 
Nga nṱhani ha mutsiko wa masheleni ro balelwa u ita zwi tevhelaho : 
Kha vha humbudze vhashelamulenzhe uri zwavhuḓivhuḓi fureme ya ḽogo ndi thebuḽu ine ya tea u vha thusa hu si u vha kanganyisa .
U pfesesa mulaedza
Ndi kha nyimele ifhio ine , nomboro ntswa ya tshisiku tsha data i imela nga u ṱavhanya nomboro ya kale ya tshisiku tsha data . 
Mihasho i tea u engedza ndangulo i bveledzaho , pfananyo na vhuanḓani ha muvhuso wo ṱanganelaho ha mbekanyamushumo dzo khetheaho kha Muvhuso wa Kapa Vhukovhela . 
Maṅwe a maano a u lwa na vhutshinyi ndi u vhona uri havho vho vhofhololwaho dzhele vha sa dovhe vha tshinya .
Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi Private Bag X 677 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo . : ( 012 ) 322 2916 Nomboro ya Fekisi . : ( 012 ) 322 5093 Webusaithi : http://www.polity.org.za/govt/pubprot
MILAYO YA MUVHUSO Ndaela na milayo yo fhambanaho ya vunḓu Zwishumiswa zwa fumbilimalo zwi re mulayoni zwa ndondolamupo zwi hone kha mavunḓu .
Ndi vhuṱanzi ha u vha muṋe , na uri ḽi fanela u vhewa kha vhupo ho vhulungeaho , kana ḽa vhewa banngani u itela uri ḽi vhe ḽo vhulungeaho .
U mona na ḽifhasi ḽoṱhe , mashango o no limuwa ngoho iyi yo iteaho , ine arali ya sa ṱhogomelwa , i nga vha na masiandaitwa a si avhuḓi na luthihi kha mirafho ya zwino na ya tshifhinga tshi ḓaho . 
U thetshelesa vhaṅwe vhagudi na u vha ṱuṱuwedza uri vha ambe
Mivhigo yavhuḓi ine ya anzela u ḓa u bva kha dzikilaente dzo fusheaho ndi tsumbo ya vhushelamulenzhe vhu sa neti nga vhashumi vhoṱhe . 
Nga tshifhinga tsha madzulo a Phalamennde , Muphuresidennde vha shumisa Tuynhuys sa ofisi ya tshiofisi .
THOMANI Imbani luimbo . j n km c il dAf behgzwine maipfi ayo a amba .
Hezwi zwi thusa kha u swikela tshiṅwe tsha zwipikwa zwa tshifhinga tshilapfu kha zwa ṱahe zwa mutakalo zwine zwo tiwa kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , u fhungudza mpfu dza vhushie na vhana vhaṱuku .
Ho tendelanwa uri mushumisi wa mavu u na vhuḓifhinduleli fhedzi ha langa nzie kha tshiimiswa tshawe . 
Zwi tevhelaho ndi nyangaredzo ya magudiswa , zwikili na zwiṱirathedzhi zwi no ḓo wanala kha pulane dza u funza
Kale tsho vha tshi tshi pfi khoro ya vhagudi .
U shumisa girama , mupeleṱo na ndongazwiga zwo teaho , hu tshi katelwa na pfano ya ṋefhungo na ḽiiti/ nyito
Vhagudisi vha nga thusa nga u sika vhupo mishumoni hune vhathu vha nga bvela khagala nga tshiimo tshavho tsha HIV vha sa khou ofha luvhengelambiluni kana u khethululwa . 
Thendelano ya pulane ya matshilisano yo ṱhaphudzwaho i fanela u fhira zwa migodi na u langula u tsa ha sekhithara . 
Arali hu na khanedzano , Milayo yo ṅwaliswaho i ḓo shuma .
Eskom yone ine yo fhedza u fhaṱa Sere Wind Farm , ine ya khou ḓisa kha giridi megawati dza 100 - i phanḓa nga maanḓa kha tshifhinga tshe ya rekelwa u thoma ngatsho tsha Ṱhafamuhwe uno ṅwaha .
Maitele ashu a u ita mugaganyagwama na u vhiga ha zwa masheleni a tea u sedzuluswa vhukuma na u lulamiswa . 
Miraḓo ya tshitshavha vha rambiwa u vha hone kha vhupfiwa nga vhathu
Mulayo wa Lushaka u tea u thoma maanḓḓalanga ane a ḓḓo langula zwa khasho , hu tshi dzhielwa nṱha lutamo Iwa vhathu , u itela uri hu vhe na vhukhwine na phambano dza mihumbulo i imelelaho tshitshavha tsha Afurika Tshipembe nga u angaredza .
Ndaela dza mbekanyamaitele dzi tevhelaho dzi na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u tshimbidza mushumo wa Gwama ḽa Vundu : 
Nga murahu ha musi vha tshi dzhia tsheo , vhalanguli vha fanela u fha muṅwe na muṅwe ane pfanelo dzawe dza kwamea :
Mvelelo tharu dzo bvelela u bva kha mbumbululo : 
Ndo thoma u pfa ndi khwine . 
U vhala maṅwalo o fhambanaho , tsumbo , ḽiṅwalo ḽa ḽitambwa .
TSHISHUMISWA TSHA CBP
U dzhia vhushai ha itwa tshithu tsha vhafumakadzi hu khou dovha ha khwaṱhisedzwa nga u anda ha u xelelwa nga mishumo vhukati ha vhathu vha vhafumakadzi , hu na vhafumakadzi vho anganyelwaho kha zwigidi zwa 68 vhane vha khou xelelwa nga mishumo yavho ya u vha vhathusi vha miḓini u bva kha Lambamai u swika nga Fulwi 2009 . 
Maipfimaḓivhiwa fhano vhana mafhi
14 Ri tuma madzina
Zwikhukhulisi zwihulwane zwine zwa imisa vhathu u ita tshithu kha bono zwo bvisiwa . 
Mbadelo dza tsedzisiso ndi dzo tiwaho nga mbadelo dza tsedzisiso
Mbuelo khulwane dzine dza ḓo swikelwa nga u thoma u shumisa Tshiṱirathedzhi tsha u Bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi tsha Gauteng dzi a vhuedza . 
Kha ya vhanna ?
Gauteng ḽo vha ḽiṅwe ḽa mavundu e a fhelelwa nga mishumo yo vhalaho . 
Zwi fhambana ngafhi na zwiṅwe zwirendo zwe na vhuya na zwi vhala ?
Ndi mbilahelo khulwane kha Komiti yauri Muhasho a wo ngo fhedzisa maitele aya nga murahu ha miṅwha miraru ya muvhalelano u bva tshe wa thoma . 
Musaukanyo wa vhupo na ṱhoḓisiso zwo itwa kha maitele a dzitshaka sa tshumelo dzi elanaho na masia o sedzwaho o buliwaho afho nṱha . 
Fhedziha , muthu a nga shumisa a nga shumisa a u ṱhaṱhuvha nga vhuronwane hu re na nzhele . 
Kha vha vhale fomo ya khumbelo nga vhuronwane nahone vha vhone uri vha fusha ṱho ḓea dzoṱhe dza khumbelo .
Tshumelo dza tshitshavha dzi tea u ṋetshedzwa nga nḓila i sa ḓuri na u vha ya vhukoni . 
Vha lange maitele a u ela vhutsireledzi ha vhathu na ndaka 
vhulamukanyi , ndaulo ya vhathu na
Sa tshipiḓa tsha u phaḓaladza themamveledziso dza lushaka , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo vula Tshiṱitshi tsha Muḓagasi tsha Grootvlei nga dzi 20 Khubvumedzi 2013 ngei Grootvlei , vha dovha vha ṱola tshiporo tsha tshidimela tshine tsha khou fhaṱiwa ngei Mpumalanga .
U toolola zwiwo nga u tevhekana yone
Nḓowetshumo dza nnḓu dza vhaeni na dza u zwima dzi sumbedzisa nyaluwo nga u ṱavhanya u fhirisesa kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho . 
TSHAKHA DZA PHETHISHENI
Kusedzele uku ku ḓo fha kiḽabu zwikhala zwa u sedza kha mishumo na kushumele kwavho nga ngomu ha luvhanḓe lwa mitambo na vhuḓimvumvusi . 
U ḓiitela zwiṱori zwo ḓitikaho nga kholekhole kana tshenzhemo ya vhutshilo hu tshi shumiswa ipfi ( u imba / u amba ) , u dzinginyisa muvhili , muzika , zwithu na thekiniki dza ḓirama
Khabinete yo dovha hafhu ya rumela ndiliso kha vhathu vha Bangladesh vhe vha kwamea kha khombo ya fekiṱhiri .
Zwi katela na zwiḽiwa zwi re na khoḽesiṱiroḽo ṱhukhu zwi nga ho sa ṋama i si na mapfura , khovhe , khuhu i sina lukanda , thoro , mitshelo na miroho .
Lushaka lwa thaidzo dza vhushai
Mushumo wa Muvhuso wa Lushaka hu ḓo vha u tikedza , u lavhelesa mvelelo dza mbekanyamaitele na u langa vhubindudzi ha themamveledziso ya masipala . 
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano u khou fhaṱa senthara ntswa dza u lafhela mavunduni hune zwiimiswa izwo zwa sa vhe hone , ngei Kapa Devhula , Devhula Vhukovhela , Limpopo , Free State na Kapa Vhubvaḓuvha .
Khaseledzo
U vhala maṅwalo awe na a vhaṅwe .
Tshiṅwe tshifhinga hu a shumiswa pfunzombonwa dza makovho a dayi . 
U sumbedza u pfesesa maipfi a ndaela
ṱumekanaho
Zwiko zwo fhambanaho zwi langulwa nga milayo na maitele o fhambanaho .
Tshikarusi tsha u thoma tsha u dzhenelela tsho ṋetshedzwa nga u shaya vhudziki ha poḽotiki hune ha khou ya phanḓa na u ṋaṋisa nyimele dza ikonomi kha ḽa Zimbabwe . 
u sedza kha mafhungo o ambiwaho nga hao
Tsumbo dza Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
Musi Ndayotewa ya Afrika Tshipembe i tshi bvisela khagala milayo ya mutheo ine ya tea u langula u ṋetshedzwa ha tshumelo nga muvhuso , , a si tshone tshipiḓa fhedzi tsha mulayo tshine tsha tikedza muhumbulo wa u ' vhea vhathu u phanḓa ' .
Ri nga kombetshedzwa u vha kha nyimele ine ra nga si tsha kona u vusuludza khonṱhiraka dza tshumelo ya tshifhinga tshipfufhi . 
U itela uri zwipikwa na puḽane dza ha masipala dzi thome u shuma , Muhanga wa Mveledziso ya Fhethu wo bvisela khagala maitele maṅwe a u dzhenelela a ndeme . 
U ṋea muvhigo u pfalaho
Ri tea u isa phanḓa na u shuma nga maanḓa u itela u lwa na vhutshinyi na u sika zwitshavha zwo tsireledzeaho .
Zwilindedzi zwa u tendiwa ha masheleni - hu no itwa nga Koporasi ya Ndambedzo ya Vhudzulo ya Lushaka ; 
Nga nnḓa ha u shela mulenzhe kha zwa ikonomi hune ha itwa nga sekhithara ya phuraivethe , hu dovha hafhu ha vha na nḓivho nnzhi na tshenzhemo yo kuvhanganywaho ine ya vha hone kha mabindu a sekhithara ya phuraivethe . 
Ndima ya 2 U linga : Rekhodo ya u ṅwala
17 . Khumbelo dza tswikelelo
Ndangulo ya vhukoni ya phothifolio ya ndaka u itela uri i swikele ṱhoḓea dza Muhasho ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha TAM na uri zwo ralo i ṱoḓa u elekanywa ha mbadelo yoṱhe ya ndangulo ya ndaka , hu tshi katelwa mbadelo dzi yaho phanḓa dza tshifhaṱo na nḓisedzo ya tshumelo . 
Tshigwada tsha vhalugelamushumo
Luṱingo lwa thuso lwa lushaka lwo ṱumana na yunithi dza u ṋetshedza thuso dza shishi . 
Izwi zwi amba uri mveledziso ya phurofesheni , tsedzuluso ya dzithanga , themamveledziso dza zwikolo , ṋetshedzo ya matheriala ya thikhedzo ya vhagudi na sisiṱeme ya thikhedzo ya vhagudisi zwi tea u khwaṱhisedzwa .
Vha sa athu u vhuya vha vha na ndaka na u fanela u vha vha tshi khou dzula kha vhupo vhune ha vha na tshumelo
Vhubindudzi kha sekhithara ya nnyi na nnyi , ho sedza kha themamveledziso dza ndeme , sa wone mutheo wa maano a muvhuso a u tikedza nyaluwo ya ikonomi ya tshifhinga tshilapfu khulwane kha tshifhingani tshiḓaho . 
Zwinepe na vidio zwo rekhodiwaho zwo shumiswa nga nḓila kwayo kha u thusa kha u ṋea mafhungomatsivhudzi a zwi re afho nṱha . 
5 Shonzha ḽi vha sumbanḓila .
I ḓo ṋetshedza tshifanyiso tsha vhukuma nga ha zwithu zwine zwa ḓo thusa kha u vhumba IDP .
Kha nyimele iyi ri fulufhela uri khaṱhulo iyi i ḓo thusa u tsireledza vhana kha thambulo na u dovha hafhu vha vha zwipondwa zwa maitele a khothe . 
Mukhantseḽara wa wadi : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
A hu na ane a fanela u khakhisa kana u shumisa zwithu zwo ṋekedzwaho ho sedzwa mutakalo na tsireledzo nga nḓila i si yone .
arali komiti nthihi yo thomiwa mushumoni , vhaimeleli vhoṱhe vha fanela u vha miraḓo ya komiti yeneyo
Nḓila dza vhuḓikumedzeli kha tshitshavha na u renga ha phuraivete dzine dza ṱuṱuwedza nḓowetshumo dzapo na u sika mishumo .
Kha u ṱalutshedza hune u humisela murahu zwo khakheaho zwo vha zwi tshi nga vha zwo fanela , khothe yo itelwaho zwezwo yo dzhia zwezwo sa u thoma hayo ha asesimennde ya ndozwo ya zwa masheleni zwo tambulelwaho nga muhwelelwa nga tshifhinga tsha ṱhahelelo . 
Thebulu i re afho fhasi i ṱola mbuno idzi nga vhuḓalo . 
Kha dzingingo na kha mulingo , muṅwali na nwaha wa khanḓiso zwi tea u bulwa musi hu tshi ṋetshedzwa dziṅwe mbuno . 
U shushedza
Muṅwali u lindela u swika zwithu zwi tshi tshimbila a kona u humela murahu kha u ḓadza mafhungo a vhubvo a ndeme . 
U galatshwa ha vhaswa zwi na mashudu kha munzhi ha mimasipala i re tshipiḓa tsha mbekanyamushumo iyi . 
Mafhuno o vhigwaho afho fhasi o pimelwa ṱhahelelo ya ndeme ya ndango ya nga ngomu zwo swikisaho kha mutheo wa kuhumbulele ku songo kunaho , mawanwa kha muvhigo wa mashumele wa ṅwaha na mawanwa kha u tevhedzwa ha mulayo na zwone zwo katelwa kha muvhigo uyu . 
Tshibveledzwa tsha u fhedzisela tshi nga ṱangana na vhubveledzi ha rabulasi ene muṋe ha manyoro a zwi tshilaho ? 
Notsi dza u ṱalutshedza , dzo ṅwalwaho nga ithaḽiki dzo swifhadzwaho , mathomoni a dzindima na zwipiḓa a dzi tei u shumiswa u ṱalutshedza Mulayo uyu . 
Zwo ralo izwo zwi ṱangana hani na nyimele ya mushumo sa zwine wa tea u vha zwone . 
U dzhenelela uhu hu ḓo shela mulenzhe kha ndondolo na u takula ikonomi ya zwitshavha ngeno hu tshi khou sikwa zwikhala zwa mishumo , mveledziso ya zwikili na u engedza matshilisano .
Vhudziki he ya ḓisa na zwe ANC ya ita u vhona uri hu sa vhe na gundo ḽa dzikhakhathi zwo vha mathomo a ṱoḓeaho a nyambedzano dze dza tevhela . 
( a ) tshi fanela u sumbedza nga vhuphara u vha hone zwihulusa ha mvelele , zwigwada zwa vhurereli na zwi ambaho luambo luthihi Afurika Tshipembe ; na
U guda sisiṱeme dza ndulamiso dza Greece na u shumisana na vhashumisani vha Greece . 
4.1 ha wanala uri vha ṱhanzi nahone vhone kana muraḓo wa muṱa wavho vha khou shushedzwa kana vhutshilo havho vhu khomboni , vha tea u zwi vhiga mapholisani nga u ṱavhanya kana kha mutshutshisi muhulwane wa nnyi na nnyi khothe vha ite khumbelo ya u tsireledzwa ha ṱhanzi , hune vha nga lavhelela uri -
Ri livhuha na u themendela khamphani dzoṱhe dzine dza khou shumisana kha ndingo iyi yavhuḓi . 
U rumelisa hani
Tsumbanḓila dzi re hone zwino na milayo i no kwama phurofesheni ya muthu dzi ḓo katelwa kha pulane dza u vha na vhuṱanzi ha ngona i no sedzesa vhalwadze , vhukoni , vhudavhidzani ha khwiṋe , na mvelele dza khwiṋe dza kulafhele . 
1 Zwiimiswa zwa zwa poḽotiki
ndi a kuvha
Ndi nga mini vhathu vha afho muḓanani vha songo tsha mu phalala musi a tshi vhidzelela ?
( ii ) Pfanelo kana vhuṱalu ho wanalaho kana mushumo kana mulandu wo itwaho phanḓa ha musi u tshi fhela nga woṱhe .
U linga hu itwa nga themendelo ya dokotela .
Ri a ḓivha uri saintsi a i na vhushayasia musi zwi tshi ḓa kha kiḽasi na tshipikwa . 
Milayo i shumiswaho
Makoko ndi zwiḽiwa zwo salaho zwine zwa nga bva kha zwikepe , kha zwidimela na kha mabufho . 
Madzina Zwiṱalusi Masala Vhuṱaluli/ Maṱaluli Maḓadzisi
ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vho no vhuya vha ya kana vha tshi ṱo ḓa uya fhethu hune ha vha na yellow fever .
8 . Mulanguli wa CBP u tea u vhigela murahu kha komiti dza wadi miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe kha Foramu ya CBP na Masipala a tshi tikedza nga maṅwalwa o teaho .
Mutshimbidzi wa masipala u ḓo thusa mutshimbidzi wa wadi na Komiti ya Wadi u tshimbidza kuitele kwa u pulana , u ṅwala na u shumisa pulane dza wadi , na u monithara na u monithara tshifhinga tshoṱhe .
Khetho dzi tevhelaho dzi ḓo dzhielwa nzhele kha u sengulusa : 
Ri pendela khethekanyo iyi nga u lingedza u dzinginya muhumbulo wa ndeme kha kufunzele kwo teaho : 
Ṱhalutshedzo i re afho nṱha i sumbedza uri thukhitha dzi bvaho kha zwiko zwo angalalaho zwi nga kona u dzhiiwa sa zwidzidzivhadzi , nahone zwi nga kona u khethekanywa lwo angalalaho nga nḓila i tevhelaho u ya nga tshiko : 
Kha maṅwe masia , ṱhaluso ya bada na madungo dzi dza vhewa matungo a bada a dzi ṱalutshedzwi zwavhuḓi nahone ṱhoḓisiso ya u ḓivha bada dzo raloho na u khwiniswa ṱhaluso dza hone dzi kha ḓi ya phanḓa . 
Mufarisa Muphuresidennde wa Riphaphabuḽiki ya Afurika Tshipembe Muṱhonifhei Vho Kgalema Motlanthe ,
Mishumo kha vhufhaṱi i khou ya phanḓa na u fhungudzea . 
Vhukoni ha u tevhela maitele a u dzhia maga a u thivhela khombo i sa athu itea na maitele a u tandulula thaidzo . 
Zwo ralo Vho Corns na ene o ḓidzhenisa kha mbadelo e hayani . 
Ho sedzwa thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele na tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya Rekhodo dza Mulayo wa Afrika Tshipembe dzi ṋea dzo khwathisa rekhodo dzoṱhe dza eḽekiṱhironiki dzo itwaho nga zwiimiswa zwa muvhuso nga fhasi ha pfanelo ya Muakhaivi wa Lushaka . 
Mudededzi o fasha bavhuri ḽitswu .
ṰHOḒEA YA ZWIDODOMBEDZWA U ITELA THENDELANO DZA U PFUKISA ZWISHUMISWA NA / KANA U KOVHEKANA MBUELO
Vhavhali na vhadzulapo vha tea u kona u shumisa nḓivhiso kha ino khethekanyo u itela u vhona phaḓaladzo ya dzithandela kha vhupo ha masipala , nahone zwa ndemesa ndi u tevhelela maitele a mveledziso . 
Ḽaiburari dzi fanela u vha kha vhukule ha u tou tshimbila nga zwitshavha zwine dza zwi shumela . 
Hafha mugudisi u shuma na kiḽasi yoṱhe .
Tshirendo , ḽitambwa , nyedziselo
pfesesa khontseputi
U ṋea muvhigo wo linganelaho u pfalaho
Dzina ḽa muthu a itaho khumbelo kana dzina ḽo ṅwaliswaho ḽa tshivhumbiwa , vha songo sumbedzisa dzina ḽa bindu kha tshipi ḓa hetshi .
Izwi zwi ṋetshedza vhathu fhethu afha tshikhala tsha u livhisa mbudziso tshoṱhe kha Vho Mbeki nga ha Mbekanyamaitele dza Muvhuso na lubuvhisia . 
Ṱhoḓea dza ndangulo ya mulayo a dzi ho khagala kha u ita muṱaṱisano wo vuleaho sa yone nḓila ya zwa u renga . 
U nanga maipfi
Vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe kana mulaedza wa data une mushumisi a rumela kha GCIS u ḓo dzhiiwa sa wo ṱanganedzwaho nga GCIS musi u ṱanganedzwa ho bulwa nga kha u ṅwala . 
khamphani dzine dza khou dzhenelela ;
Mihumbulo i re afho nṱha yo dovha ya kovhekanwa nga vhaimeleli vho fhambanaho vho raloho na nnḓu . 
Ndingedzo dzo itwa dza u khwinisa tswikelelo kha nḓivhiso ya tshitshavha nga kha u shumisa matheriala a mugaganyagwama wo leluwaho na u ṱuṱuwedza tshumisano ya tshitshavha yo livhaho na Minista wa zwa Masheleni nga kha u tou ṋetshedza kha webusaithi . 
U bva tshe zwa thoma , zwo lwela u langa na u ṋekedza tshumelo dza khwiṋe kha vharengi nga kha u ṅwaliswa ha vhafhaṱi vha dzinnḓu , u ṅwaliswa ha dzinnḓu na u ṱolwa hadzo . 
Ri ḓo nanga nzhielwanṱha , nahone kha nzhielwanṱha idzo ri ḓo tea zwipikwa . 
Arali mushumisani kana mugudi a tshi khou bva malofha , nyito ya u thoma i fanela u vha u lingedza u imisa malofha nga u ita mutsiko thwii nṱha ha fhethu nga thavhula kana labi ḽi re hone henefho tsini . 
Mvelaphanḓa i hone / a iho khagala ngauri . . .
Vhuaḓa vhu tshinya fulufhelo na u kumbuludza zwa vhudzulapo ha ḽifhasi na zwa vhuḓifhinduleli vhu kovhekanwaho kathihi na vhudzulapo ha lushaka na zwa vhuthihi ha matshilisano . 
Musi mukalaha Vho Sam vha tshi dia tshinwi vho vha vha tshi ambara zwiambaro zwa suthu i no tsireledza muvhili wavho .
Ro kona u dzhia maga ashu a u fhedzisela a mbofholowo kha nyimele dza mulalo vhukuma . 
U ya bambeloni .
Luṱa /ḽiga ḽa mbalavhathu
Hafhu , u engedza khwaḽithi ya vhutshilo ha vhathu vhoṱhe kha Ḓorobo ya Tshwane nga kha sisiṱeme ya mveledziso ya muvhuso wapo na u ṋetshedza tshumelo dzi sa ḓuriho , dzi shumaho na u vha vhukoni . 
Vhuimo ha fhasi u ya nga khonadzeo ya mveledziso ndi vhune kanzhi ha khou itiswa nga u shayea ha mishumo ya zwa ikonomi na khonadzeo ya zwa mimaraga . 
2 . Khophi dzo sethifayiwaho dza bugu ndaula , ṱhanziela dza mabebo dza vhaunḓiwa na ṱhanziela dza mbingano dza mufariso arali zwifani zwo fhambana .
Lymphocytes i ṋea zwiḽiwa dziṅwe sele , u langa nyaluwo ya sele na na u tsireledza kha phirelo ya malwadze ; nga maṅwe maipfi , i imela sisiṱeme ya maswole a muvhili . 
Uhu u ya phanḓa vhukati ha zwikhala zwo vuleaho nahone zwi konḓaho khathihi na zwikhala zwo vuleaho zwi sa konḓi ndi zwa ndeme arali nzulele dzo fhambanaho dza matshilisano , ikonomi na mveledziso ya mupo zwi tshi nga ṱanganywa . 
nomboro ya referentsi ya PAYE ya mutholi wavho .
Mbetshelwa ya zwino ya u kala nyengedzedzo dza mbadelo dza maḓi nga ṅwaha na u sa katela khethekanyo dza vhashumisi kha u badela mbadelo dza " U vhuelwa nga mbuelo i bvaho kha Ndaka " , zwi ita uri hu vhe na ṱhahelelo nga ṅwaha . 
Vhashumi vha re na ndalukanyo vhashu , nga thusedzo ya zwa thekhinoḽodzhi ya vhubveledzi , vha vha itela zwoṱhe . 
Hezwi zwi amba uri miraḓo ya Komiti ya Wadi i tea u dzulela u humbula izwi musi i tshi humbula nga ha kushumele kwa mishumo yavho sa tshaneḽe ya vhudavhidzano vhukati ha khoro na vhadzulapo kha tshitshavha tshavho .
Mbonalo dza zwibveledzwa
( 2 ) Ndayo idzi dzi tea u ḓḓivhadzwa nga nḓḓila ye Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa a i vhea ngayo .
Ḽevele ya nṱha ya vhukoni ha khomphiyutha ; MS Word , Excel na PowerPoint . 
Ndinganyiselo khulwanesa nga vha Maanḓalanga a Tshumelo dza zwa Maḓi i ḓo ṱoḓea na kha miṅwe mishumo zwi tshi elana na mafhungo a re afho nṱha phanḓa ha musi mishumo yo fhambanaho i tshi tea u vhewa kha vhuimo ha Green Drop . 
g ) Vho Moses Mabokela Chikane ( muimeleli wa muvhuso ) ;
ṱhanziela ya vhukuma ya Phukha yo bviswaho nga dokotela wa phukha wa shango ḽa hune zwibveledzwa zwa bva hone .
Naho hu na u engedzea uhu hu hulwane , mbuelo kha pfuma yo shumiswaho yo ḓi dzula i nga fhasi ha nḓowelo dza nḓowetshumo . 
nga u ḓivhadza Muofisiri o rumiwahho nga Khomishini ya Khetho nga u tou ṅwala na nga u ḓivhadza Mulangadzulo na nga u tou ṅwala na , musi arali mukhantseḽara o shandukisa vhuraḓo a vha muraḓo wa ḽiṅwe ḽihoro , u tea ṋekedza khwaṱhisedzo i bvaho kha ḽihoro ya u sumbedza uri o ṱanganedzwa ; na
Ri tea u vusuludza na khwaṱhisa ṱhanganelano yashu u itela u vusuludza pfunzo na madzangano ashu oṱhe a vhadededzi . 
Ra- , tsumbo , Ravhuhali , Raṱhogwa , Ratshisase Thangi dza mabulafhethu
2 Kilasini ˆ
Masipala wavho u fanela u ṋetshedza vhupfumbudzi u ṱanganedza ha u thoma kha miraḓo ya komiti dza wadi na u thusa u dzudzanya vhugudisi , hu tshi katelwa na zwikili zwa vhuṅwaleli , u ṅwala muvhigo , u tandulula phambano , vhurangaphanḓa , kushumele kwa masipala na mugaganyagwama .
3.4 Thebuḽu ya Pulane dza u Funza
U ṱanganedzwa sa axennde kana ramilayo wa Khothe Khulwane ya Afrika Tshipembe zwi ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
Europ Assistance - Senthara i kwamiwaho ya
Datumu ya muṱangano u tevhelaho
Zwi tshe zwo ralo , madzangano a balelwa u wana mihumbulo na vhuḓipfi ha vhafumakadzi nga ha thandela dzine dza kwama vhutshilo havho nahone dzo livhanaho na vhutshilo havho .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 Muṅwalo
U bva kha tshenzhemo iyo ho bebwa pfesesano ya uri hu nga kha ḓi sa vha na mulalo wa tshifhinga tshilapfu , a hu tshe na tsireledzo ya tshifhinga tshilapfu , a hu na lupfumo kha shango iḽi nga nnḓa ha uri vhoṱhe vha ḓiphine nga mbofholowo na vhulamukanyi sa vha linganaho . 
Vha tou fana na vhadededzi na vhafunzi ; vhuvha havho vhu tea u vha ha khwinesa kha zwitshavha zwavho nga u fhambana hazwo . 
U ḓidzhenisa tshoṱhe ndi zwa ndeme kha u swikelela zwipikwa zwa tshifhinga tshilapfu , vhupo hu dzuleaho fhano Afrika Tshipembe . 
Maga o vhalaho o dzhiiwa u itela u swikelela izwi . 
( c ) u tshimbidza mishumo ya mihasho ya muvhuso na ndaulo ;
Vhaofisiri vha Vhuimeli vha :
Vhupo ha ḓoroboni ha Nelson Mandela Bay ho khethekanywa ha bva yunithi dza u pulana dzo vhalaho kana zwiimiswa , zwine zwa ḓivhiwa sa Yunithi dza Tshitshavha dzo Khwaṱhaho . 
Kha vha ite ṱhoḓisiso na u tikedza pulane ya thandela nga kha ṱhaluso ya ndemesa ya ṱhoḓisiso , u ela zwibveledzwa zwa ṱhoḓisiso na ṱhanganyiso ya mveledzo ya vha mishumo . 
U ṱanganyisa SWOT kha mvelelo
Mimasipala na mihasho ya muvhuso u fana na SAPS na Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo ( DHE ) vha khou phetha mishumo yavho kha ḽevele dzi ṱoḓeaho . 
Zwishumiswa ezwi zwa vhupimathengo zwi nga shumiswa u linga mbuelo dza u shumisa dzidizaini dza tshibuḽoko dzo fhambanaho kha nzudzanyo ya khethekanyo ṱhukhu yo kumedzwaho . 
U itela mushumo nyengedzedzwa , kha vha lingedze u khwaṱhisedza phindulo dza thebulu iyi . 
Nyonyoloso ya ipfi i no nga mutevhetsindo , u somba lulimi na u imba nyimbo ho sedzwa na u bvisela khgala nga nyonyoloso ya ipfi
Vhushaka uvhu vhu kha ḓi vha ha vhuṱhogwa na zwino kha vhaswa . 
Ṱhumetshedzo ya 1 ya Ndaulo dza BABS i sumbedza mbadelo dzo tiwaho , dzine a dzi humeli murahu .
Mbuelo dzi konadzeaho u bva kha u ṱola mvelaphanḓa :
Naho sekhithara ya masheleni ya Afrika Tshipembe yo vha yo tsireledzea kha u xelelwa huhulu he ha vha hone kha dzibannga kha ikonomi dzo bvelelaho , mashumele a dzibannga o kwamea nga u tsela fhasi na mitengo ya nnḓu i re fhasi . 
Ri nga si litshe fhungo ḽa u sa lingana kha u swikelela zwikhala ḽo tou ralo kana ḽi kha zwiṱuṱuwedzi zwa makete . 
Hu vho shumiswa nḓila dza u khwiṋisa vhuḓifhinduleli ha masipala dziwadini ;
U konadzea ha u phuraivethaiza zwenezwo zwi ḓo swikisa kha uri huvhe na u tsela fhasi ha mbuelo . 
4.2 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo tshimbidza Ḓuvha ḽa Lushaka ḽa Thabelo ḽine ḽa ḓo farwa ngei tshiṱediamu tsha ABSA nga dzi 29 Lambamai 2016 .
2.11 Tsedzuluso ya thendeleno 22
U sika vhaanewa/ vhabvumbedzwa
Vhabebi vhoṱhe vhane vha vha na vhana vhaṱuku vha o khou ṱoḓa u ṱalana vha dzhenelele mbekanyamushumo ya pfunzo ya vhabebi ya khobekhombe , vha wane na ṱhanziela ya u sumbedza uri vho lingedza u dzhenelela mbekanyamushumo heyi , phanḓa ha musi ṱhalano yavho itshi ṋetshedziwa ? 
Vha dzhena tshikolo nga tshifhinga , ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nahone vha sa dzhii mushumo wavho wa tshikolo sa madze .
Nyimele hei yo swikisa kha uri masipala wa tshiṱiriki u sedze kha thandela dza Tsenguluso ya u Bvuḓa kha Masipala wa Tshiṱiriki zwine zwa ḓo ḓivhadza kudzhenele kwa tshiṱirathedzhi kwa masipala u shandukisa nyimele hu tshi tevhedzwa u wana thikho ya ikonomi uri i engedzee nga mumonolodzo wa nga ngomu . 
Hezwi zwo bveledza ndangulo yo khwiniseaho ya khohakhombo dza mutakalo . 
Hu dovha ha vha na tshifhinga tsho avhelwaho u guda ha fomaḽa .
Mbadelo dza khumbelo
Fomo dzi teaho u dadzwa
Tshipitshi tsha u Amba na Vundu yo vha ṱhoḓea ya u khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhugevhega khathihi na vhuaḓa . 
Nga ṅwaha wa 2001 ho tendelanwa uri tshumelo dza mutheo dzi ḓo ṋetshedzwa vhadzulapo vhoṱhe .
maṅwalo a mafhungo
Mutshutshisi u ḓo dzhiela madzangalelo avho nṱha musi a tshi dzhia dziṅwe dza idzi tsheo nahone a nga kha ḓi ṱoḓa u shandukisa zwigwevho , zwi tshi bva kha mbuno dzo teaho dza mulandu .
Naho mvelelo zwi tshi nga dzi dzhia tshifhinga tshilapfu , dzo tea u lindelwa na thikhedzo i bvelaho phanḓa ya khoro dzashu . 
Hezwi zwi sumbedza u ḓivhofha ha Afrika Tsipembe kha u tsireledza , u alusa na u tikedza u mamisa mikando na u dovha hafhu u khwaṱhisa adzhenda ya pfushi ya vhushie na vhana muṱuku .
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani :
11.5.1 Phanele i ḓo ṱangana musi yo tendelana , na nga tshifhinga tshine Mudzulatshidulo a vhona tsho fanela .
Kha madzingu ashu o fhambanaho , vhuvhili hashu ri na mushumo wa ndeme wa poḽotiki na wa ikhonomiki une ra tea u shuma . 
Maitele aya a sa takadziho a tshinyadzo ya ndaka na u imisa matshilo a vhana vhashu ha ṱanganedzei na luthihi .
U swika zwino , vhathu vha swikaho 3.1 wa miḽioni vha khou wana dzilafho ḽa dziARV , zwi fhiraho tshipikwa tsha miḽioni tharu tsha 2014 / 15 .
U khwaṱhisedza u sikiwa ha vhuthihi na tshumisano u mona na masia a mushumo . 
Mivhuso yapo i ita kupulane kwayo hu tshi shumiswa IDPS ine ya vha tshithu tshithihi na Water Services Development Plans ( WSDPs ) .
Shumisani mepe wa mihumbulo kha u ṅwala tshiṱori tsha maipfi a no swika 120 .
U shandukisa zwidodombedzwa zwa vhuṋe kana zwa muthu are na pfanelo ya u langa tshiendisi
Khabinethe yo ṱanganedza khetho dza wadi dza masipala dza u vala zwikhala dzo tshimbilaho zwavhuḓi nga mulalo dzo vhaho hone zwenezwino kha mavundu a rathi .
Vhudavhidzani ha zwa matshilisano
Sa izwi thandela dza zwa masheleni dzi dza tshifhinga tshilapfu nga lwa tsiko , hu na u timatima zwi tshi kwama dziṅwe dza khumbulelo dzo shumiswaho kha murekanyo wa mbadelo na mbuelo . 
Tshikhala tshavhuvhili tsha khumbelo dza u ṅwalisa vhana tshikoloni kha ṅwaha wa 2012 tsho thoma . 
Khumbelo iṅwe na iṅwe i tea u swikiswa uya kha ndaela dzo ganḓiswaho kha mabambiri o anḓadzwaho khumbelo idzo na hone dzi ḓo dzheniswa kha fulobo ire thungo na hone yo valwaho , huna dzina na ḓiresi zwa muḓisi wa khumbelo , nomboro ya khumbelo iyo na datumu ya u vala yo sumbedzwa kha fulobo . 
Vhone vhaṋe vha nga vha vho kavhiwa kana vha tshi khou londota vhaṅwe vho kavhiwa na u lwala . 
lu ṅwalo lwa u dzhiwa sa mutshimbidzaifa , arali tshigidi tshi ifa
Hezwi zwo ita uri muhasho u pulane zwa , na u vhiga nga ha , u tevhedza milayo madzuloni a u khwinisa mashumele . 
U ḓidzhenisa kha thendelano ya lushaka lwa tshumelo dzine dza ḓo ṋetshedzwa na thendelano dza mushumisi . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo vhuelwa kha ikonomi na kha poḽotiki nga kha u shela mulenzhe kha Smart Africa .
Ho sedzwa uri tshifhinga tsha u ḓivhadzwa ha theo iyi ya mulayo tshi nga shanduka , Bodo i ḓo lavhelesa nyimele nahone arali zwi tshi ṱoḓea , ya ita khwiniso dza ndeme kha zwipikwa zwa kushumele zwo teaho . 
Sima nḓila dza vhudavhidzani dza fomaḽa dzi sa ṱaluli khathihi na mitingati ya u shumisana vhukati ha tshitshavha na khoro ; na
5.8 . I fhethu huthihi na Muphuresidennde kha u fhirisela ndiliso kha muṱa na khonani dza ramafhungomufodi , Vho Juda Ngwenya vhane zwinepe zwavho zwa nṱha zwo dzheniswa kha ḓivhazwakale yashu nahone zwi ri kombetshedza u fara nyambedzano nga ha vhuvha ha shango ḽashu na dzhango .
Arali muṱoḓisisi a tshi khou ita khumbelo sa muthu o imaho nga eṱhe , dzina ḽawe , zwidodombedzwa zwa vhukwamani na basa
Tshikimu tsha bugu dza u vhala dzo telwaho gireidi yeneyo .
U ṋekedza mihumbulo kha zwiṱirathedzhi zwa nga ngomu na zwa nga nnḓa zwa vhudavhidzani . 
Mushumo wa 1 : Kha vha ambe nga ha :
Furemiweke ya PCM i bveledza pulane ya u shuma ine ya fhedza yo no vha ḽiṅwalwa ḽi no shumiwa ngaḽo ḽo dodombedzwaho .
Konanya mishumo ya vhulavhelesi ya Komiti
Iyi bammbiri-mviswa i ḓo amba nga vhuloi ha maṅwe mashango a Afrika , u itela u vhona mvelaphanḓa dza ayo mashango kha zwi kwamaho khakhathi dza vhuloi .
Kha ri shumisane roṱhe u vhona uri matshelo ḽi khwine kha ṋamusi . 
U bukiwa ha Zwiimiswa zwa Khoro u itela madzangano a poḽotiki zwi bva kha thendelo nga Ṋeḓorobo . 
Vhathu vha vhudzwa zwo tshewaho kana zwo iteaho .
( 3 ) Vhusimamilayo ha vunḓḓu hu vhofhiwa fhedzi nga Mulayotewa , na uri arali ho phasisa Mulayotewa wa vunḓḓu ḽeneḽo , nga wonoyo Mulayotewa , na uri vhu fanela u shuma vhu tshi tevhedza , nahone i ngomu ha mikano ya Mulayotewa na Mulayotewa wa vunḓḓu .
Musi lushaka lwa mbeu lwo no lugela u itwa ndingo , vha ḓivhadze ( muṱusi wa sambula ) uri a ḓë a bvise dzisambula .
Vhunzhi ha vhathu vhe vha ita zwiito zwine zwa ṱalutshedzwa sa zwiito zwa u kandekanya pfanelo dza vhuthu na vhone vho vhuya vha kwamea nga u tambudzwa , vhushai na khethululo . 
61 Hune zwithu zwa vha hone
U khwaṱhisedza u ḓikumedzela ha vhadzhiamukovhe u shela mulenzhe kha mafulo a vhudavhidzani a nḓisedzo ya muvhuso . 
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi ḓivhadzwi u swikela musi Khoro yo no fara muṱangano .
saintsi 4 .
Hezwi zwi nga vha zwo vhangwa ngauri , ha vha na tshanduko ya mbambedzo ya masheleni vhukati ha zwiṅwe zwinzhi , mitengo yo khwinifhadzeaho ye ya itiswa nga vhubveledzisi vhu re fhasi , khathihi na masiandaitwa a infḽesheni . 
( 5 ) Riphabuḽiki i vhofhwa nga thendelano dza dzitshaka dze dza vha dzi tshi vhofha Riphabuḽiki musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma .
Tshiṋamelwa tshawe tsha u ya Durban tsho vha tsho lambedzwa nga vha Transnet nahone o shumisa magavhelo awe a ndifho ya tshifhinganyana kha u badela vhudzulo hawe ha musi a tshi khou alafhiwa . 
U ṅwala maipfi nga ha tshiṱori
Nga tshifhinga tsha u vhiga , ṱhumano ya Muṱolambalelano Muhulwane , Ndangulo ya Khombo na Mbalelano ya Ngomu zwo thusa Komiti ya Mbalelano kha tevhedza vhuḓifhinduleli hayo . 
Sa zwa ndeme ndi vhuḓifulufheli ha vhone vhaṋe vhune vha khou vhu wana . 
Vhubindudzi kha nḓowetshumo ya nṱha ndi zwa ndeme kha u ita uri huvhe na zwikhala zwa mishumo miswa na hone ine ya nga kona u thusa kha u khwinisa tshiimo tsha vhashumi vhare hone kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Muvhuso u khou isa phanḓa na u monithara na u vhona uri huna u tevhedzela kha Matshilisano a khamphani na Puḽane dza Vhashumi na magemo a Thendelonzwiwa dza Migodi .
Tshipiḓa tsha vhuraru tsha marangaphanḓa tshi na u kaidza kha Vhakhiresite vhane vha tovholwa u khwaṱhisedza u tshidzwa havho . 
Vhalwadze vha ḓo dovha hafhu vha pfa vha tshi tikedzwa vhunga miraḓo ya tshitshavha itshi ḓo vha thusa u ḽa mishonga yavho na u ya kha tshiimiswa tsha zwa mutakalo musi vho tea . 
b ) Vho TS Maruping sa Muthusa Mulanguli Guṱe : Tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo .
Makete wa vhashumi u no fhindula nga u ṱavhanya na u vha na dzangalelo kha zwa ikonomi .
Fhedzi phambano ya vhathu i katela zwinzhi u fhirisa phambano dza vhukati ha vhathu dzo ḓisendekaho nga mvelele na mbeu na vhukale .
Mimasipala i tea u katela idzi na dziṅwe KPI dzine dza nga shuma kha PMS dzayo .
Sekithara kana zwigwada zwo fhambanaho zwi a ṱangana zwa shumisana kha thandela yo imaho ngauri .
4.1 . Khabinethe i sasaladza nga nḓila dzoṱhe , u bvukululwa ha maṅwalo ane a nga vhea tsireledzo ya shango fhethu ho vhifhaho .
U dzhiela nṱha zwiteṅwa zwa mupo na u langa masiandaitwa kha mupo . 
U vhona uri hu na sisiṱeme ya Ndangulo ya Ndaka i bveledzaho i swikelelaho ṱhoḓea dzoṱhe dza Vhufaragwama , sisiṱeme dza Ndangulo ya Ndaka dzine dza vha hone dzi tea u sedzuluswa . 
Mbadelo dzo fhambana zwi tshi ya nga senthara .
Ndi ngazwo HIV i tshi vhidzwa u pfi ndi Vairasi i kulaho Nungo dza Maswole . 
Ḽiga 1 : Tsedzuluso ya mivhigo ya ṱhoḓea dza u ṋea vhukoni kha komiti dza wadi dza masipala ine ya itwa muthu e ngomu ofisini
( i ) a nga tshewa khao fhedzi nga Khothe ya zwa Mulayotewa ; kana
Vhudavhidzani na vhalanguli vhapo kha u ṱo ḓa na u wana vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhane vha vha mashango ḓavha , nga nnḓa ha musi mudzulapo a tshi khou ṱo ḓwa nga vha mulayo .
Zwa uri vhukule ho vha ho tea nga maanḓa zwo vha zwi tshi tou vha khagala , arali zwi songo ralo nṋe ndo kana Muvhuso wo vha u songo shumisa nungo nnzhi nga u rali kha fhungo iḽi . 
Musi vha nnḓa ha shango .
Foramu idzi dzi ṋekedza tshikhala Komiti dza Wadi tsha u imelela madzangalelo a vhukhethoni hadzo , na u ṋekedza zwiimiswa zwine zwa tendela na u ṱuṱuwedza khanedzano , nyambedzano na u dzhia tsheo yo ṱanganelanaho vhukati ha zwitshavha na masipala .
Vhana vhararu vho vheiwa vhusiku hoṱhe u itela u lavheleswa vhuongeloni , fhedzi zwazwino vha hayani . 
Ndi a ṱalukanya uri ndi ita mini nga zwithu zwi re begeni yanga .
Mugaganyagwama malugana na hezwi wo itwa uri u vhe hone , na vhukoni ho fanelaho nga ngomu kha muhasho ha u ita mveledziso iyi i bvelaho phanḓa . 
j ) Vho Mzimkulu Malunga ( mulanguli vha sa shumiho hone ) ;
mudzulapo wa Afrika Tshipembe
Khumbelo ya ḽaisentsi ya u ḓ iraiva
Maṅwe mafhungo nga ha u shaea ha nungo nga u angaredza khathihi na vhukoni ho kaleaho ha tshitshavha kha u fara mushumo wa u vha vhaimeli u bva tsha pfukiselo u ya kha demokirasi . 
Musi hu tshi khou bveledzwa zwibveledzwa zwinzhi hu ḓo ṱoḓea matheriala manzhi o livhanaho . 
Ri ṱanganedza u thomiwa ha Ndinda Vhuaḓa (
Zwidodombedzwa zwi shumiseaho zwi kwamanywa na khoudu ine vha ṋewa yone .
Kha zwifhinga zwa kale , tshitshavha tsha vhathu tsho vha tshi tshiṱuku vhukuma nahone mvelelo dza ngudo dza zwa saintsi na mivhigo ya muvhuso na fhungo ḽa zwa mupo zwi kha ḓi vha zwo pimiwa vhukuma . 
Mushumo wa madzangano a vhashumi u nga katela u lavheleswa ha ndangulo ya malaṱwa , vhuimo ha vhueletshedzi na " u sevha " malugana na ndangulo ya malaṱwa yo ṱanganelaho . 
Sa musi vhunzhi ha mapholisa vha tshi tea u vha na bondo u itela uri vha kone u renga thundu , u gonya na u tsa ha ikonomi na mafulo a u vhambadza nga dzibannga dzi fulufhedzisaho phimo dza khwine zwi nga ita uri hu vhe na u sa vha na vhuṱanzi nga ha uri muthu a nga tshintsha dzibannga kana hai . 
Vhashumi vho ṱaluswaho vho tiwa sa Vhathu vha Ndeme nahone Vhaimeleli vhane vha tea u dovha hafhu u vha vho tea na hone vho fanela hu tshi tevhedzwa ṱhoḓea dza Bodo na Tshumelo dza zwa Masheleni . 
Ri khou tea u vhona hezwi zwithu nga maṱo ashu , ri kone uri ri khou ṱoḓa thandululo hafha . 
Musi hu tshi khou dzhielwa nṱha zwihulwane zwo swikelwaho nga bannga dza mbambadzo kha u ṋetshedza tshumelo dza u bannga kha zwigwada zwa zwitshavha zwashu zwe kale zwa vha zwo siwa nnḓa , zwi tea u tandulula bannga dza mbambadzo fhedzi . 
Fhedzi , hu na u sa vha na vhuṱanzi hu hulwane nga vhunzhi ha zwiko ezwi . 
4 . Musi vho no wana thaidzo khulwane idzi kha vha lingedze u wana thandululo yadzo , hezwi zwi ḓo sumbedza uri ndivho dza thandela dzi ḓo vha dzifhio .
U shuma na / nga mafhungo : mafhungo tswititi
Vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwa u ṅwala nga nḓila kwayo , hune mubvumo muṅwe na muṅwe kha ipfi wa vha wo imelelwa nga tshiga tsho teaho .
Nḓivho ya Mbekanyamushumo ya u Vhulunga Muthu na Mupo . 
1.23 Mafheloni a Lara 2016 - 89% ( 4 107 kha vha 4 612 ) ) vhatelwadigiri vha Funza Lushaka vhe vha vha vho lugela u tholiwa nga 2016 vho vha vho no iswa zwikoloni zwine ho vha na u khwinisa nga 2% zwi tshi vhambedzwa na kotara yo fhiraho na 4% nṱha ha tshikalo tshe tsha vha tsho vheiwa tsha ṅwaha .
Mbibvelo ndivhiswaminwaha
( 1 ) Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga-
Hezwi dzi zwa ndeme nga maanda sa idzwo vha tshi tenelwa fhedzi us khetha kha tshiṱiriki tsha hune vha dzula hone kha khetho dza masipala .
Kha u kunga vhukoni kana zwikili zwi bvaho kha mashango a nnḓa hu u itela ikonomi yashu ine ya khou aluwa , ri ḓo isa thambo ya nyambedzano kha vhashumisani na riṋe ya u amba ngaha Mbekanyamaitele ya Vhupfuluwi .
º U ṱamba nga shawara zwi nga shumisa maḓi a linganaho ḽithara dza 20 dza maḓi nga minete .
Zwenezwo , vho ri , zwo luga , kha hu vhe dzikhothe dzine dza dzhia tsheo kha heḽi fhungo . 
NDI MUSHUMO UFHIO UNE VHANNA VHA NGA ITA ?
Naho zwo ralo , zwivhuya izwi zwi a kwamea lu si lwavhuḓi nga hunwe u rengwa na u sa vha hone ha khaedu zwi tshi kwama ndangulo ya zwibviswa zwi si na muholo . 
Ri ḓo isa phanḓa na u ita tshanduko ya sisiṱeme ya dzitshakatshaka ngauri maitele a zwino a dzhiela fhasi khonadzeo ya uri mashango a bveledze nga nḓila i vhuedzaho nahone i vhonalaho .
Minisiṱa vha Vhulimi , Vhusimamiri na Vhureakhovhe na vhone vho dzhenala kha muṱangano wa u nyeṱulela u itela uri vha ḓadzise ngaha ndeme ya zwine izwi zwa ḓo ḓisa kha nḓowetshumo ya vhureakhovhe na kha nyaluwo ya ikonomi .
Zwi khou ṋaṋa u konḓa kha vhaṱolamuvhalelano vha mabindu mahulwane u tsireledza lwo fhelelaho vha tshi itela u ṱanea , vhaṱolamuvhalelano vha vha zwipondwa zwa u hwelelwa na musi u wa ha bindu hu sa tshimbilelani na u kundelwa ha u ṱola muvhalelano ngauri a huna mikano ya mulandu . 
Tsireledzo na vhutsireledzi a si dzanga ; ndi zwithu zwa ndeme . 
Aya maipfi a bva kha vhathu vha Europe , nahone a kona u wana nḓila ya u dzhena kha vhathu vha Afrika na kha zwiṅwe zwitshavha zwi si zwa vhathu vha European Western nga kha vhukoḽoni .
Fomo na nḓivhadzo zwi songo ḓadziswaho zwone dzo ṋetshedzwaho kha fomethe i si yone , dzi ḓo haniwa . 
Kha vha vha ṱuṱuwedze vha ambe nga ha vhone vhaṋe , nzudzanyo dza miṱa yavho na ṱhoḓea dza mbebo , u timatima , madzangalelo , mutakalo wa zwino na vhutshilo ha muṱa . 
Vhudzisani uri maitimatikedzi a re na tshivhumbeo ( ṱhireke ya ṱaḓa ) o vhumbwa a tshi bva ngafhi .
U YA NḒUNI ṰHUKHU LWO ḒOWELEAHO : Luambo , Mbalo , Zwikili zwa Vhutshilo
Ho sedzwa tshenzhelo dza kale , zwiṅwe zwipiḓa zwa vhugudisi zwo vha na madzangalelo na mafulufulu u fhira zwiṅwe kha phurogireme .
Madzangano a dzangalelo ḽa tshitshavha na zwitshavha zwi nga vhilaedzwa ngauri thendelano dzo itwaho a dzi lingani , uri zwiko zwa tshitshavha zwi khou shumiselwa zwa phuraivethe , u vhuelwa ha muthu muthihi , kana uri zwitshavha na vhafari vha nḓivho vha khou sumiswa nga nḓila i si yone .
o tambudzwa kana a kha tshiimo tshine a nga tambudzwa
Musi ho ṅwalwa thendelano ine ya ṱalutshedza zwi khagala vhuḓifhinduleli ha mushumisani muṅwe na muṅwe zwi ḓo thivhela u hanedzana na u ṱuṱuwedza u dzhenelela . 
U laula , u langa na u langula ndaka ya tshikolo .
Ri nga dovha hafhu ra humbulela mbuno dza nyaluwo khulwane kana ṱhukhu kha sisiteme ya kiḽaente . 
Davhi ḽa Ndango ya Masheleni ḽi fara miṱangano misi yoṱhe na vhulanguli ha Davhi na vhashumi vha zwamasheleni vha ndeme u itela u langa u shuma zwavhuḓi na vhukoni . 
Ngauralo , muhasho u khou bvela phanḓa na zwa u bveledzwa ha mbekanyamushumo yawo ya vhugudisi ha nga ngomu . 
Vha vhuya vha gudiswa vha tea u ṱanganedza muholo na tshiputo tsha zwiḽiwa .
U dzulela u oditha kha tshivhumbeo tsha nga murahu na miholo i badelwaho nga khamphani . 
Nḓivho na kupfesesele ku songo linganaho kwa mbuelo na maitele a phungudzo ya malaṱwa . 
Maitele a u dzhenelela havho hu vhonalaho hu bvelaho phanḓa a u ḓisa dimokirasi , u fhaṱulula na mveledzo zwi tea u ṱuṱuwedzwa u lingana . 
THENDELO KHA NDUNZHENDUNZDE YA KUSHUMELE YA NDEME 31
Khophi dza milayo yo teaho , tsumbanḓila dza lushaka na mbekanyamaitele ya khoro malugana na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi na komiti dza wadi
Madzangalelo a miraḓo yashu misi yoṱhe , sa maga a nṱhesa a kuvhusele ndi themendelo .
Ṋekedzani ane na dzhena nae a re murahu haṋu kha tsha u ḽa bola .
Heyi ndi pfano yo dzudzanywaho u ṱavhanyisa u humela murahu ha vhana kha shango ḽa havho ḽa vhudzulo ha vhubvo , kha nyimele dzine vho bviswa zwi songo tea . 
U bva kha tshenzhemo dza USA , zwi tevhelaho ndi ngudo dzine dza nga gudwa : 
Tshumelo ya u sedza mbuelo nga SMS
Zwiṱirakitsha zwa maanḓa kha zwitshavha zwo khethekanaho ndi tshipiḓa tsha vhungoho na nḓila ya u sedzana nazwo i fanela u ṱanganyiswa kha maitele a mveledziso maṅwe na maṅwe . 
U ṅwala nga ha maitele a zwithu hu na u thusedzela / tikedzwa
U ita khumbelo ya u vha ṱhunḓu kana tshavhi
Mbuyelo ya tshifhinga kana ya ṅwaha uyo i songo ṋekedzwa .
Tsireledzo ya zwithu zwa ndeme zwa lushaka zwa vhutsila kana ndeme ya ngudo ya zwithu zwa kale zwa mvelele kana tsireledzo ya nḓowetshumo , mbambadzo na ndaka i sa farei ; 
Arali vha ḓadza fomo nthihi fhedzi kha thundu kana tshumelo dza tshakha dzo fhambanaho , vha ḓo eletshedzwa u shandula zwidodombedzwa u dzhenisa fhedzi thundu kana tshumelo dzine dza vha fhasi ha kiḽasi yo teaho .
Minetse yo sumbedzisa nga maipfi manzhi uri hu na thaidzo khulwane kha magethe ayo musi hu na mitambo mihulwane . 
Zwo ralo , tshikalo tsha poswo tshi sumbedza phesenthe ya poswo dzi songo ḓadzwaho . 
Luṅwalo lu ambaho uri mbilahelo yavho yo waniwa lu nga dzhia maḓuvha a 30 u rumelwa
Ndi zwifhio zwine zwa nga ima tshifhinga tshilapfu ?
U bva Soshanguve u ya Rosettenville kana KwaMashu u ya Cape Flats , vhadzulapo vha khakhathini nga nṱhani ha zwidzidzivhadzi .
Vha na nḓivho ya mihanga ya vhusimamilayo , milayo , ndaela ya tshiofisi na mbekanyamaitele zwi ḓivhadzaho fhethu ha mashumele . 
Tshitatamennde nga ha muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 25 Shundunthule 2016
Maitele a u ḓadza fureme dza ḽogo a nga vha a konḓaho , fhedzi-ha , a fha vhathu mafhungomatsivhudzi a ndeme nahone ane a ṱalukanyea .
Kha vha vhudzise tshigwada : Izwi zwithu zwi a bvelela vhutshiloni ha vhukuma ?
2.5. Khabinethe yo tendela u fhedzisiwa na u gazethiwa ha Tshiṱirathedzhi tsha vhuvhili tsha Lushaka tsha Tshomedzo ya Maḓi .
Heyi i tou vha bomo yo lindelaho u thuthuba na hone Muhasho hoyu unga si kone u sokou ima wa lavhelesa sa zwine vha khou ita zwone zwino . 
Vha thaiphe dzinotsi kha themphuḽeithi ye vha i ita phanḓa ha muṱangano - izwi zwi ḓo ita uri zwi lelutshele vhathu vhoṱhe u dzi vhala na u dzi shumisa .
Ḽeveḽe dza mutengo wa shango na vundu dzo ṱolwa zwiṱuku kha khethekanyo iyi . 
Zwishumiswa zwa u vhulunga kushumele na rekhodo dza vhudavhidzani ha luṱingo .
2.2 Khabinethe yo tendela u vha hone ha Vhege ya Lushaka yo Sedzaho kha Imbizo u bva nga dzi 7 u swika 12 Lambamai 2015 fhasi ha thero Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe Phanḓa .
Afrika Tshipembe ḽi na sialala yo khwaṱhaho ya mishonga ya miri . 
Kha kutshimbilele kwa zwithu kwa nga misi , hezwi zwi katela maga mavhili a sa fani . 
Tshelede na zwi linganaho nayo , mbambadzo na zwiṅwe zwi wanalaho zwi khethekanywa sa ndaka dza masheleni zwi kha mbadelo dzo humiselwaho murahu na mbambadzo na dziṅwe mbadelo sa khalwa dza zwa masheleni nga mbadelo yo humiselwaho murahu . 
Maitele na zwilinganyo zwi dzulela u sedzuluswa u itela u vhona uri hu khou tevhelwa maitele na thandululo ntswa dza maimo a nṱha . 
Bodo ya vhalanguli i dovha ya vha na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza uri tshumelo dza thikhedzo na zwa ndaulo dzi shumaho dzi khou itwa nga Khoro . 
Kha vha sumbedze uri tshithu tshine vha khou tshi ṱanḓavhudza , tshi fhambana hani na zwithu zwi re kha dziṅwe dzikiḽasi . 
U shumisa mafhungotsivhudzi o waniwaho kha pulane dza wadi kha IDP nga nḓila kwayo zwi ṱoḓa uri u vhekanya na u saukanya mafhungotsivhudzi a CBP zwi itwe hu tshi tevhedzwa fomete i no shumisea ya IDP .
Nyito ya misi yoṱhe na u tamba tamba ho fholowaho ha ngomu na nga nnḓa hu tea-vho u dzhensiwa kha shedulu ya u funza .
Ghana yo tamba lini ?
Nga kha vhuḓidini ho ṱanganelaho ri nga ita nyito kha u thivhela u tambudzwa ngeno ri tshi khou vhona uri vhana na vhafumakadzi vho tsireledzea .
U rumela hu tshee na tshifhinga zwe wa gavhagavha kha vhathu / vhurumelwa ho rambiwaho muṱanganoni .
Mushumo u ḓo sheduliwa zwavhuḓi u itela uri hu sa vhe na tshilengo kha thandela yoṱhe . 
Hu u itela u fhindula , vha Gwama ḽa Lushaka , hu na vhuṱumani na mihasho , vho thoma tshiṱirathedzhi tsha u khwiṋisa nḓisedzo ya tshumelo na ndangulo ya ndaka . 
Lushaka lu na mbilaelo mbili - u shuma ha vhana dzibulasini na thaidzo ya pfushi dzine zwoṱhe muholo na sisiṱeme dza tsivhudzo hu tshe na tshifhinga zwa vha zwa vhuṱhogwa . 
Khorido ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi na mirole ya madungo zwi ḓo pimiwa hu tshi tevhelwa vhulapfu ha khorido , u ṱangana ha nḓila na vhushaka hazwo na nḓila dzi re henefho tsini . 
4.1.4 Nyendedzi : Ṋetshedzo ya Themamveledziso i sa Nyeṱhi ya Masipala na Nḓisedzo ya Tshumelo i Shumaho u bva nga ḽa 1 Lambamai 2007
Mabunga na fhethu ha u tambela
Ndi baisigiri ntswa i no penya .
Ṱhanziela ya u reila ya tshifhinganyana i ṋetshedzwa ḓuvha ḽeneḽo .
Maitele a u langula mbekanyanḓisedzo u khwaṱhisedza u kona , na u tea u wana thundu na tshumelo nga nḓila i sa ḓuri u khwaṱhisedza nḓisedzo ya mutakalo kha vhalwadze . 
U bvela phanda Komiti ya Nyambo Western Cape yo ṋetshedzwa mushumo une kha zwiṅwe zwa zwithu , u ṱuṱuwedza u shumiswa ha nyambo dzo fhambanaho ; na u ṱuṱuwedza zwo khwatha mveledziso ya nyambo dzapo dze dzavha dzo kwanyeledzwa tshifhingani tsho fhiraho . 
U shandukisa sisiṱeme ya u pulana u tandulula vhuḓifhinduleli ho khethekanywaho ha u pulana kha muvhuso wa lushaka , u pulana vhukati ha mivhuso hu songo dzudzanywaho zwavhuḓi , u sa vha hone ha vhushaka kha mikano ya masipala na zwikhukhulisi zwa puḽane dza mveledziso dzo ṱanganyiswaho .
( b ) Khethekanyo ya B : Masipala ane a ṱanganela maanḓḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo hawe na wa khethekanyo ya C ya masipala kha vhupo vhune a wela khaho .
Tshedza tshi tea u iswa kule ha nnḓu na u tendela vhadzuli uri vha shumise mafasiṱere hu si na u lavheleswa nga vha re nnḓa . 
U vhea iṱo kha kushumele hu tshi khou vhambedziwa na zwisumbi kathihi na zwipikwa .
Khaṱhululo kha u wanala mulandu wa u vha muthusedzi nga murahu ha mulandu wa u vhulaya . 
Ro khwinisa tshiedziso u ya nga nzulele ya Afrika Tshipembe . 
Vhaḓivhimakone vha CBP - Gwama
Ndi zwifhinga zwa vhulapfu vhungafhani zwi no pfala zwine zwa nga shumiswa kha u dzhena kha CBP sa tshipiḓa tsha kutshimbidzele kwa u pulana kwa ha masipala ?
Arali ha u paka ha nga vhewa phanḓa ha tshifhaṱo , tshivhalo tsha fhethu ha u paka huvhili hu tea u ṋetshedzwa . 
Ri tshi shumisana ri ḓo swikela zwinzhi .
Tsireledzo na u kona u shumisea ha rada iyi ndi zwa ndeme vhukuma . 
Khothe a yo ngo ṱanganedza aphiḽi , nge ya sumbedza uri tshigwevho tsho itwaho nga khothe ṱhukhu tsho eḓana .
NḒILA IYI I ḒO BVELEDZA MAṄWALWA MARARU
Khorotshitumbe i na vhuḓifhinduleli ha mishumo yayo na mbekanyamaitele dza Phalamennde . 
Tshigwa tsha u shuma tsha ḽeveḽe ya nṱha tshi khou sedzulusa mbekanyamushumo , madzhendedzi na zwiimiswa zwa nnyi na nnyi u itela u topola u fhungudzwa ha mbadelo dzine dza bva kha thendelano dza mbadelo ya miholo dzi so ngo itelwaho mugaganyagwama . 
U swikela ṱhoḓea dza nyisedzo ya tshumelo , muhasho u khou lavhelela nyengedzedzo kha tshivhalo tsha vhaḓivhi vha zwa mutakalo vho pfumbudzwaho nga ṅwaha nga ṅwaha . 
Roṱhe ri lila zwiḽiwa .
Nṱha ni ha izwo , mashangohaya a kale na one a na mulayo wao , une wa isa phanḓa na u shuma nga murahu ha 27 Lambamai 1994 nahone u tea u langulwa kha vhuimo ho teaho ha muvhuso , hu si kha sia ḽe wa vha u tshi shuma khaḽo u thoma . )
Musi vhamaki vha tshi vhumba kiḽaba ya u ṋamedzana moḓoro nga u tshintshana , ndi mureili wa moḓoro fhedzi ane a nga ita mbilo ya u tshimbila ya ḓuvha ḽeneḽo . 
6.5 . Zhendedzi ḽa u Phaḓaladza Vhufa , Vhutsila , Mvelele na Ḓivhazwakale ya Lushaka , Mupo , Mvelele na Vhufhaṱi ḽa Bodo ya Khomishini ya Lotto dza Lushaka :
Vha ḓo vhiga murahu kha vhukhetho havho vhuhulwane . 
Mutholi / muhiri
Musi zwipikwa zwo no sumbedziswa , zwi ita uri hu vhe na u ṱaluswa ha thandela . 
Nga u ralo ri a tenda kha uri ṅwaha u ḓaho u ḓo vha na mulalo , arali thendelano dzo fanelaho dzo swikelelwa nga tshifhinga tsha ḽiga ḽa zwino ḽa nyambedzano . 
Phalamennde ya dimokirasi ya vhuraru , u bva 2004 u swika 2009 , yo vhona tshiimiswa tshi tshi engedza u ombedzela u khaṱhisa mushumo watsho wa vhulavhelesi na u ṱuṱuwedza tshitshavha u shela mulenzhe kha mishumo ya Phalamennde .
_ Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mitshini ine vha i shumisa yo fanela mushumo wonoyo
( vi ) Tsireledzo ya mupo .
U shumisa zwiṱiratedzhi zwa u vhala , tsumbo , u sikima u itela u wana muhumbulo wa u angaredza , u sikena u itela u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho
5.3 Khabinete yo toulelwa vhukwamani nga Minisiṱa wa Gwama uri vhudzheneleli vhu khou ya phanḓa na uri vhu ḓo khunyeledzwa u itela u vha na vhuṱanzi ha maitele a phaḓaladzo ya ndango ine ya ḓo kwama Mulayo wa FICA .
Naa vhone kana muṅwe wa vhalangi , dzithirasithii , vhalanguli , vhafaramikovhe vhahulwane , kana vhakwamei vha khamphani iyi vha na dzangalelo ḽiṅwe na ḽiṅwe kha iṅwe na iṅwe ya khamphani dzi re na vhushaka kana bindu ḽine ḽi nga kana ḽa sa bidele khonṱhiraka iyi ? 
U bva tsha ṅwaha wa 1994 , masipala wapo wo no vha tshiimiswa tshihulwane tsha u iswa ha tshumelo vhathuni .
U langula maitele na u sedza hafhu ṅwaha nga ṅwaha nyendedzi dza u ṱhaphudza na u sedza hafhu pulane dza u shumisa thandela . 
Vhutumbuli , kuhumbulele nga nḓila ya ṱhoḓisiso zwo ṱangana na vhuḓikumedzeli kha tshumelo ya khwinesa zwo ḓisendeka nga ndayo dza matshilele dzi pfadzaho . 
Mutevhe wa zwo dzinginywaho uri zwi vhe kha mbekanyamaitele ya zwa masheleni a tshikolo tsha nnyi na nnyi u afha fhasi :
10 . U VHULUNGA REKHODO
wa muvhalelano kana u shandukiswa ha muofisiri wa zwa masheleni ,
Sa tsumbo , vha nga ṱalutshedza nga muthihi uri ndi ngani vha afho . 
wedzi wa Vhaswa
Kha R300 biḽioni ya vhubindudzi yo ḓivhadzwaho kha u rwelwa ṱari ha Khonferensi ya Vhubindudzi yashu ṅwaha wo fhiraho , Thandela dzine dza fhira nyana R250 Biḽioni dzo dzhena kha luṱa lwa u thoma u shuma .
" Hei ndi app thendeleki ine vhoraphurofesheni vha ndondolamutakalo vha i shumisa u ṱola dzibaakhoudu vha dzhenisa uri tshiṱoko tsho guma gai tsha dziARV , mishonga ya u lwa na TB na ya u haela .
Vhuimo ha mbuelo fhethu afho vhu fhasisa . 
Ro ṋewa mushumo wa u fhaṱulula na u bveledza shango heḽi nga u shuma ri nga fhasi ha vhulamukanyi zwitshavhani na ndayotewa . 
U thetshelesa tshiṱori tshipfufhi
Ri ita izwi zwavhuḓi ngauri ro pfesesa uri kha u tandulula thaidzo dza vhathu vhashu ri fanela u lwa na vhushai , vhushayavhudzulo , vhugevhenga na dziṅwe thaidzo matshilisano dzi kwamaho vhathu vhashu . 
Vhutsila ha sika
U tikedza mveledziso na u fhungudza vhushai nga tshinyalelo ya zwino na vhubindudzi kha zwikhala zwa matshelo . 
Muofisiri wa vhunzani ha muya a nga bveledza mbekanyamushumo ine ngayo vhadzulapo vha ḓo dzhiela nṱha mvelaphanḓa dza ndeme kha sia ḽa u thivhela tshikafhadzo . 
Fhedzi musi mafhungo a zwa ndayotewa a tshi katela mveledziso ya mulayo wa kale na kale , vhuimo hu a fhambana . 
Miraḓo yo dzhenelaho Thendelano i ḓo , musi i tshi dzhenela maanḓa a Thendelano iyi , nga thendelano ine ya vhofha u dzudzanya gumofulu ḽa tshivhalo tsha phemithi dzine dza tea u bviswa u ya nga Thendelano iyi na u nga , nga murahu , tshiṅwe tshifhinga u shandukisa tshivhalo itshi musi hu na ṱhoḓea . 
Zwibviswa zwi shumaho
CDWs dzi tshi tikedza komiti dza wadi u thusa u bveledzwa ha mivhigo , minetse , pulane
Nga nnḓa ha uri a huna nyengedzedzo ya tshivhalo tsha tshiṱafu tsho tholwaho kha Tshikwama kha miṅwaha nyana yo fhelaho , zwo kuvhulula khakhathi ya ikonomi ya ḽifhasi zwavhudi na u ya isa phanḓa na u ṋetshedza tshumelo yo dzudzanyeaho kha khasiṱama dzayo na u ṋetshedza u awedzwa kha vhushai . 
Ri ḓi sedza kha u ṋetshedza zwikhala zwa pfunzo zwi eḓanaho kha vhagudiswa vhoṱhe . 
Mbekanyamaitele idzi dzi ḓo ṱoḓa u pfananywa uri dzi dzhene kha pharadimi i katelaho mbadelo dza sisiteme dza themamveledziso yoṱhe ya tshitshavha , hu si khethekanyo nthihi sa dzinnḓu kana muḓagasi . 
U ṅwala ḽebuḽu / ḓadza fhethu ho teaho
Vhuṱambo uho nahone ndi tshikhala tsha u khoḓa mishumo ya Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela na u sumbedza nḓila dzine ra nga bvela phanḓa na zwivhuya zwe vha ri siela .
Kha ri ṅwale muṅwe na muṅwe.Ṱalutshedzani khonani yaṋu uri ndi ngani tshifanyiso itshi tshi sa yelani na zwiṅwe .
Zwiendedzi zwa nyambo dzi buḓekanyaho mikano ndi zwishumiswa zwi re na maanḓa vhukuma zwine zwa nga shumiswa u bveledza mveledziso na ṱhanganelano ya Afrika na u leludza mutsukunyeo ya vhathu na thundu . 
Kha dziṅwe nyimele , mbekanyamaitele dza nga murahu ha 1994 dzo khwaṱhisedza u khethekanywa ha zwikhala kana fhethu nga u fhaṱa nnḓu dza mitengo ya fhasi nnḓa ha dziḓorobo .
U ṱalutshedza uri Batho Pele i nga shumiswa nga nḓila ine Komiti dza wadi dza nga shumisa zwone u khwaṱhisedza u dzhenelela ha tshitshavha
Luṱa lwa u thoma lwa nyengedzedzo - u engedza tshikhala tsha vhuimazwikepe ha tsimbitseṱha ngei Saldanha u swika kha thani dza 60 miḽioni nga ṅwaha - zwo khunyeledzwa lwa tshiofisi mahoḽa nga Khubvumedzi .
67 . U shela mulenzhe nga vhaimeleli vha muvhuso wapo
U wa hungafha ha mutengo wa ole ḽifhasini ḽothe ho vhuedza Afrika Tshipembe naho hu tshi ḓo fhungudza nyaluwo ya kha mashango a Afrika a bveledzaho ole ane ndi one mahulwane ane zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe zwa rengiselwa khao .
U humbulela ( inifera ) ṱhalutshedzo na magumo
Fhungo ḽa mveledziso ya themamveledziso kha u vusuludzwa ha zwibadela zwi re matumba ḽi ṱoḓa uri Muhasho u sedze zwa Tshumisano ya Muvhuso Na Vha Phuraivethe . 
Mufariwa u tenda uri o tou khakhelwa nahone ha ngo thuswa nga vhaofisiri . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza nḓowetshumo dzapo na mabindu uri vha sedze kha u alusa kushumele kwavho u ya kha phakha dza nḓowetshumo u swikelela maga a thikhedzo o fhambanaho ane a vha hone u itela u isa phanḓa na u bveledza mabindu avho .
Arali vha tshi ṱoḓa u shandukisa vhuḓifari havho ha zwa vhudzekani , vha humbelwa u vha na vhuhali na vhuḓipfi havhuḓi ha u ita nga u ralo . 
Ndi ḓo tou ṋea mavhala a nngwe a hei Mbekanyamushumo ya Nyito musi ndi tshi khou amba .
Ndi fanela u lingedza nga nḓila dzoṱhe .
Thomani nga u amba uri thempheretsha i ḓo vha ifhio , ni kone u amba uri i ḓo na , hu ḓo vha na makole kana u ḓo vha mutsho wa masana naa .
Mveledziso ya dziḓḓorobo na zwa mahayani .
Khoudu kana sekhithara ya vhurangeli ho khetheaho hu si tshipiḓa tsha Khoudu dza Dzhinerikhi . 
U THOLIWA LWA TSHOṰHE HA MUTSHIMBIDZI WA GIREIDARA
Ndi mafhungo , a lushaka , hu si mbambe , nga zwenezwo ri songo dzhia sia musi ri tshi fhaṱa tshiimiswa tsha vhupileli tsho teaho . 
Khabinethe i khoḓa u lwisa vha sa neti hu itwaho nga SAPS na zwiimiswa zwoṱhe zwo ḓidzudzanyaho na zwa zwitshavha zwine zwo farana na muvhuso kha u lwisa vhugevhenga .
Bugu iyi yo itelwa u vha ḽiṅwalo ḽine ḽa tshila nahone inwi , muvhali , ni muṅwe wa vhaiti vhayo . 
U ṅwala ngano dza phukha / ngano dza tsiko kana dza vhubvo ha zwithu
Maipfi a wanalaho kha muṱa muthihi zwi tshi kwama ṱhalutshedzo , tsumbo : khavara na siaṱari zwothe zwi wela muṱa muthihi vhunga zwoṱhe zwi zwa " bugu "
U vhuisa muhumbulo na u ṱhaṱhuvha
U itela u langula na u ṋetshedza huṅwe u thivhela zwi tshi elana na u vha na zwihali zwi re khombo , Mulayo zwa Zwihali zwi re Khombo , wa 2013 ( Mulayo wa Nomboro 15 wa 2013 ) wo ḓivhadzwa nga Muvhuso u tevhedza zwine Ndayotewa ya amba zwone .
U khwaṱhisedza tshumelo nyangaredzi dzo khetheaho zwi bvela phanḓa kha maongelo a dzingu . 
Muhasho hoyu wo ḓidzhenisa kha mbekanyamushumo u vhona zwauri hu swikelelwa zwifhaṱo zwa muvhuso kha vhaholefhali . 
( a ) phanḓa ha dzulo ḽa u tou thoma ḽa vhusimamilayo ha vunḓu nga murahu ha khetho dzi tevhelaho ; kana
Kha vha sedze mbudziso ya vhuvhili vha dzhie phindulo .
Ndima ya 2 U pima : Tsedzuluso / Riviu
U thoma thandela ya u thusa nga u tou funa ya u lugisa , u pennda na u kunakisa tshikolo
Kha nyimele dzi songo ḓoweleaho , tshipiḓa tsha tshanḓa tshavho he vha ṱhavhiwa hone dzhekiseni tshi nga kavhiwa . 
Naa bindu ḽanga ḽi fanela u vha ḽi ḽihulwane lungafhani uri ndi kone u kwama vha GEP ?
Mutengo ( nga tshelede ya mashango a nnḓa ) wa tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha khou tea u ṱanwa u tea u vha wo ṅwalwa . 
134. U ya phanḓa na u shuma ha Khabinethe nga murahu ha khetho
Zwiṱereke kha nḓowetshumo ya vhuendi zwi nga dovha zwa ita muhwalo kha matshilisano na mupo . 
" mulaedza wa data " u na ṱhalutshedzo yo ṋewaho kha Milayo ; 
Vhulimi ho ḓi dzhielwa nzhele sa ha ndeme kha u fhelisa vhushai na u shaea ha mvelaphanḓa mahayani . 
ya tshumelo ya poswo i songo ridzeviwaho
Ho bveledzwa na u ṋetshedza kana u phaḓaladza Nzudzanyo ya 15 .
Mutevhe uyu u bvisela khagala fhedzi Mihasho ya lushaka i kwameaho nga maanḓa . 
Phimo ya vhubindudzi ho khwaṱhaho ha phuraivethe na ha muvhuso ho thoma u sumbedza uho u ṱumana ha muvhuso na ha phuraivethe . 
1.2 . Khabinethe i ṱanganedza mvelelo u bva kha Tshigwada tsha Mushumo tsha Vhashumi tsha Muphuresidennde , tshe tsha ṱangana nga dzi 21 Fulwi 2016 u amba nga ha ikonomi na maṅwe mafhungo a ikonomi ya matshilisano .
U thusa nga zwa u ṱola ha nga ngomu na ha nga nnḓa . 
Tshumiso ya mavu i tea u nakisa tshiṱaraṱa na u vhona uri hu na khamera dzayo . 
Maitele a u engedzea miṅwahani ya sumbe yo fhiraho zwi elana na u gonya ha masheleni , na u dovha u gonya ha ofisi dza tshiṱiriki zwo vhangwa nga u isa dzi ofisi kha madzingu . 
U bva kha sethe dza data dza vha 2000 vho shumiswaho kha ngudo hei ya zwino , fhedziha , mbalo dza u dzhia u itela maṅwe magavhelo a matshilisano dzi fhasisa . 
Naho zwi tshi dzhia miṅwedzi ya 18 u ṅwalisa luswayo , vha nga thoma u lu shumisa musi vho no wana ṋomboro ya khumbelo .
Hezwi zwi ḓo ḓisa u wanwa ha miraḓo ya tshitshavha yo teaho na / kana vhaḓisedzi vha tshumelo vhane vha ḓo rambiwa uri vha shele mulenzhe kha Thimu ya u Shuma ya Thandela ya IDP .
Arali ri sina vhone , mishumo yashu yo vha itshi ḓovha yo ima . 
Khwaṱhisedzo ya khwaḽithi ya sesheni ya u maka yoṱhe ndi vhuḓifhinduleli ha Musedzulusi wa nga Ngomu . 
u binyiwa kana u tshipiwa ha muthu ufhio kana ufhio ane a vha o valelwa dzhele ;
Arali tshifani tsha ṅwana tsho fhambana na tsha muraḓo muhulwane , muraḓo muhulwane u tea u ḓadza afidevithi i bulaho mbuno dza u fhambana ha zwifani na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli kha ṅwana .
Nga murahu ha musi maṅwalo o no bviswa , a hu na tshanduko dzine dza ḓo tendelwa kha maṅwalo , ndi u sedza pfanelo na u ganḓisa fhedzi . 
( 9 ) Mulayotewa wa vunḓḓu u nga ṱoḓḓa uri mukhomishinari wa vunḓḓu a ḓḓivhonadze phanḓḓa ha komiti iṅwe na iṅwe u fhindula mbudziso .
U fhaṱa nḓadzo ya miraḓo ya Komit ya Wadi uri vha kone u shuma sa ngweṋa dza mveledziso yapo na u kona u kwamana zwavhuḓi na u ṱuṱuwedza tshitshavha nga u angaredza .
PULANE DZO TIWAHO DZI AMBA NGA ZWITHU ZWA NDEME
i fanela u sa dzhia sia , nahone i tea u ita mushumo wayo i si na nyofho , u ṱalula kana khethulula .
Khothe Khulwane yo kwama vha ṱoḓisiso zwa nga uri pfanelo dza vhana dza vhudzulo na pfanelo dza vhabebi zwi tshi kwama ndaka na dzinnḓu zwi si nga si khethekanywe na u ṱaluswa . 
Tshi ṅwaleni nga vhuronwane zwikhalani zwi re afho fhasi .
Arali tshishumiswa tsha vha tshi saathu lugiswa u swika zwino , ni khou humbelwa u sumbedza maga a re hone a u vhona uri tshishumiswa tsha tshidzimamulilo tsho lugiswa khathihi na uri tshi ḓo shuma lwa tshifhinga tshi ngafhani . 
U avhelwa ha mbekanyamushumo dza konṱiraka ṱhukhu dzi wanaho mushumo kha konṱiraka khulwane zwo fhungudzea . 
Zwikili zwa u thetshelesa na u amba a zwi nga lingiwi sa tshipiḓa tsha mulingo sa izwi zwi tshi lingea zwavhuḓi kha tshifhinga tshilapfu .
Sankambe tsha humbula u ḓi awetshela fhasi ha muri tshi tshi khou thetshelesa muzika .
thusa muvhuso wapo na masipala u pfesesa na u shumana na ṱhoḓea dza tshumelo dza vhadzulapo
Masiandaitwa a tshiimo itshi tsha matshilisano na ikonomi ndi ane a sumbedza uri mbekanyamushumo dzi tea u lavhelesa kha vhafumakadzi , vhaaluwa , vhaholefhali , vhaswa na avho vhane vha nga si kone u dzheniswa kha ikonomi yo dzudzanyeaho . 
( b ) sa ine ya ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka musi zwo tiwa nga u ralo u ya nga ha Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde .
Afrika Tshipembe ḽi na ṱhahelelo ya akhaunthu ya tshelede , fhedzi ndi ḽone ḽiṱuku u fhira ṱhahelelo dza Brazil na India . 
U thetshelesa zwidodombedzwa zwo khetheaho kha mbekanyamushumo dza radio na theḽevishini
Hune zwa konadzea zwibveledzwa zwi vhaliwaho na vhagudi zwi tea u ita uri hu vhe na u ṅwala na vhagudi , hune mugudisi a tea u edzisela kuṅwalele kwa tshibveledzwa itsho .
U londota mveledziso dza nga ngomu na u eletshedza muvhuso kha mbekanyamaitele dza mashango a nnḓa na mafhungo a elanaho a nga ngomu . 
( g ) Hu tea u kombetshedziwa uri hu vhe na u sa dzumbama nga u ṋea vhathu tshifhinga tshoṱhe mafhungo ane a vha a vhukuma
Hu na ndaṱiso nnzhi na matshimbidzele ho sedzwa thengiselano dzi no pfuka nzivhanyedzido . 
13.1 Vho SD Macozoma ( Mudzulatshidulo )
Ri nga si kone u litsha mafhungo haya kha zwanḓa zwa mapholisa na vhulamukanyi fhedzi . 
U tikedza vhulanguli ha tshumelo ya maḓi nga kha ofisi ya dzingu u itela u bveledza pulane ya thandela na u khwaṱhisedza uri tshumiso i a bvelela kha tshikoupu tsho ṱalutshedzwaho na zwifhinga zwo tiwaho . 
Ahuna nomboro ya thendelo u thoma kha dzilafho ḽa onkhoḽodzhi na u valelwa .
Honeha , nyito dza mbekanyamaitele dzi songo konanywaho dzi ḓo ṋaṋisa mvelelo dza vhoṱhe . 
Hu uri mphomali dzo vhewa iṱo u itela ndivho yo khetheaho . 
Mushumo wa PICC u khou tshimbilelana tshoṱhe na wa Pulane ya Mbuno dza Ṱahe .
Khaedu khulwane afha ndi u tikedza u thomiwa khathihi na vhulondoti ha zwiimiswa zwa vhudzulo ha zwitshavha zwi sa nyeṱhi nahone zwi no khou shuma zwine zwa kona u bveledza na u langa vhudzulo ha zwivhumbeo zwo fhambanaho . 
Gavhelo ḽa LRAD a ḽi lifhiwi u fana na khadzimo .
U ṋekedza thikhedzo ya ndaulo nyangaredzi kha khethekanyo . 
Ndovhololo na ndugiselo ya mulingo : U amba :
Mushumo wa muvhuso wapo kha nḓisedzo ya tshumelo na u vhuedzedza tshirunzi tsha vhathu zwo phurofailiwa .
Ṱhoḓea dza fhasisa u itela u ri zwi tshimbilelane na tshanduko dza vhulanguli ha ndaka zwo no swikelwa kha hoyu Muhasho . 
Zwiitisi zwa vhashumisi zwa u wana tswikelelo kha nḓivho yavho ya sialala
Mbekanyamushumo dza muvhuso dza u ṱavhanyisa u thomiwa ha tshanduko dza zwiimiswa dzo sedzaho kha u alusa nyaluwo ya ikonomi sa zwe zwa vheiswa zwone kha Pulane ya Nḓila dza Ṱahe dzi kha ḓi vha dzo tea kha u tandulula dziṅwe dza thaidzo dzo ṱahiswaho nga vhabindudzi .
ḓiresi ya vhudzulo
1 ) Tsha u thoma o
U vulwa ha vhukavhamabufho vhuswa , hu re na fhethu ha u kavha mabufho thwii hu ḓo ṋetshedza tshikhala tsha nyaluwo . 
Ho sedzwa dziPMB Tshumelo dza mutakalo dzi elanaho
Khothesheni a dzi nga shumi arali dzo ḓiswa dzi songo valelwa musi dzi tshi ḓiswa kha bogisi ḽa thenda , kana khothesheni yo ḓiswa i songo ḓadzwa nga ennge ine ya sa thuthee . 
Bono , mushumo na zwipikwa zwa mvelaphanḓa zwa lushaka zwo bulwa kha Thendelano ya Muvhuso na Vhathu vha Afrika Tshipembe . 
U fhindula nzulele dza vhudavhidzani
Izwi hu tou vha nyengedzo kha khasino khulwane nṋa na dzi re vhukati tharu ngei Gauteng . 
Ṱhanḓavhuwo ya vhukoni vhuhulu i khou lavhelelwa kha miṅwaha miraru i ḓaho hu u fhindula ṱhoḓea i aluwaho nga u ṱavhanya . 
Madzangano maṱuku na o khetheaho a nga ṋekedza zwibveledzwa zwavho kha zwigwada zwihulwane na u kona u ṱaṱisana na ḽifhasi . 
Zwikili zwo khwiniswaho kha mafhungo a mbeu na tsaukanyo .
Kha ri n . wale
Sekhithara ya zwa nḓowetshumo ngei Angola i khou shandukiswa uri i swikelele zwitandadi zwa dzitshaka . 
Sa tsumbo , u laedza nḓila kana ṱhalutshedzo ya zwine zwa khou bvelela na zwi sa khou bvelelaho kha vhuṅwe vhuṱambo . 
Huṅwe u dzhenelela ha tshihaḓu ho vha u shandukisa guḽupu dze ra vha ro dzi ḓowela , na u shandukela kha u shumisa guḽupu dzi vhulungaho fulufulu zwihulwane . 
Thagethe dzoṱhe dza zwisumbi zwi tevhelaho dzo swikelelwa hu na phambano : 
Mulamukanyi u ḓo vha ṋea khoudu ya tshiphiri ine ya vha na ṋomboro ya referentsi u itela maḓuvha a ḓaho .
2 Olani zwitendeledzi zwiṱuku zwivhili nga ngomu ha zwitendeledzi zwihulwane .
9.2.1. U SWIKELELA NGA U TOU FUNA / REKHODO DZINE DZA DZULA DZI HONE
6.7 Khabinethe yo tendela nyanḓadzo ya Mvetamveto ya Green Transport Strategy uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa .
Muvhuso u khou bvela phanḓa u ṋetshedza vhungaho ha milayo nahone u ḓo vhona uri Mulayotibe wa Mveledziso ya Zwiko wa Peṱiroliamu na Minerala une wa khou ambiwa ngawo Phalamenndeni u khou fhedziswa .
U shayea ha khwinifhadzo , ha masheleni a mvusuluso na mbueledzo ya zwikimu zwine zwa vha hone zwazwino , zwine zwa khou itiswa nga mbetshelwa dza u kalwa ha mitengo na u hangwelwa dza pulane dza u ta mitengo dze dza bulwa afho nṱha , hu ḓo tandululwa nga u shumisa maitele a re afho nṱha . 
U shumisa nyolo kana mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza uri ipfi ḽi amba mini , nz .
Themo ya 2 - Vhege ya 2 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
U tamba mutambo wa luambo u sa konḓi
Zwo ḓisendeka nga vhukwamani uvhu , ri ḓo rumela tshanduko dzashu dzo dzinginywaho kha Khabinethe uri dzi dzhielwe nṱha . 
Mushumo wa Komiti ya Wadi yo ḓitika nga thasululo dza khoro dzi re khagala .
Hoyu Mulayotewa ndi wone mulayo muhulwane kha Riphabuḽiki ; mulayo kana zwiito zwi sa tshimbilelani nawo a zwo ngo tendelwa , nahone vhuḓḓifhinduleli vhune ha tiwa ngawo vhu fanela u tevhedzwa .
Zwishumiswa izwi zwi a thusa kha u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha .
U vhala nga vhavhili-vhavhili zwi nga itwa sa nyito ya u vhala ya kiḽasi tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , fhethu huṅwe na huṅwe .
Kha nyolo yoṱhe na nganea , vhadzheneli vha humbela u ṱalutshedza zwine matshilo avho a vha zwone nga tshifhinga tshenetsho . 
u khwinisa tshiimo tsha maḓi
U ḓivha zwinzhi , kha vha kwame :
Vhukatela tshiṅwe na tshiṅwe tshi no bva kha lubuvhisia u daunuḽouda faela dza mizika zwi siho mulayoni , u tswa u bva kha akhaunthu dza bannga dza lubuvhisia , na u " kopa " garaṱa u ya kha milandu i si ya masheleni i ngaho u bveledza na u kovhekanya vairasi kha dziṅwe khomphyutha . 
Hu katelwa vhukonḓi ha vhuimana ha mme na ndondolo ya nga murahu ha u vhofholowa ( ya vhudzadze )
Hezwi zwo vha zwavhuḓi ngauri . . .
Ri bveledza mbekanyamaitele , furemiweke ya mbekanyamaitele , ri ita tsedzuluso na u ṱola , na uri ri sika milayo , naho zwo ralo maitele aya ndi a vhukwamani ngauralo tshumisano i vha ya ndeme kha u shumana na mafhungo aya . 
U ḓivha maambiwa thwii na a khumbulelwa
Anansi u khou kokodzwa nga vhathu vhararu nga luthihi .
6.4 . TSHUMELO Muhasho u ṋetshedza tshumelo dzi tevhelaho kha nnyi na nnyi :
Muvhuso u ḓo ṱoḓa u ranga phanḓa , u tikedza na u tshimbidza diso iḽi nga kha mbetshelwa ya zwiṱuṱuwedzi zwa vhubindudzi , thuso ya mbambadzo , u swikelela masheleni na vhubindudzi ha muvhuso , nga maanḓa kha themamveledziso ya ikonomi ya matshilisano . 
Naa tshifhinga a tsho ngo swika naa tsha uri ri vhe na vhuhali ri swikele fhethu hune ri sa anzele u swika hone ra ita zwine zwa vhonala zwi sa konadzei ?
vhathu vho teaho vha topolwe vha re na nḓivho yo linganaho na vhulanguli ha u fhindula zwithu
Zwiṱirathedzhi pulane dzine dza tea u farwa u itela u swikelela tshipikwa .
Zwenezwoha , ro i itela uri i pfumbise u fana ha zwithu na u ṱanganedzea hazwo . 
Zwiṅwe hafhu u fanela u ṋetshedza khwaṱhisedzo i pfadzaho ya uri tshinyalelo yoṱhe yo tea , yo fanela , u badelwa nga u ṱavhanya nahone yo rekhodiwa nga nḓila yo linganaho na u vhigwa . 
128. Khetho dza Vhalangavunḓḓu
Vhuḓifhinduleli ha ndangulo ho ṋetshedzwa vhashumi vha ḽeveḽe dzoṱhe . 
Kha nyimele idzi , komiti dza wadi dzi tea u litsha u dzhia lwa tshifhinganyana ndangulo na tshumiso ya thandela sa vhuḓifhinduleli , nga maanḓa hune tshirunzhi tsha miraḓo ya komiti ya wadi tsha nga vha khomboni nga ṅwambo wa madzangalelo ane vha vha nao kha thandela .
Kha vha ite khumbelo phanḓa ha musi ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa u ita khumbelo , ḽine ḽa vha vhukati ha Ṱhangule na Tshimedzi , ḽi tshi fhira .
Malugana na izwi , vho khwaṱhisedza tshipikwa tshi fanaho tsha u zwiimiswa zwa dzitshaka u engedza u vha dimokirasi , vhuimeli , u vha kha mulayo na u shuma . 
U tea u vha na nungo dza u ḓo kona u shuma na ṱhoḓea dza fisikhaḽa dza vhuimo . 
Arali muṱa u sa koni u ita mbadelo u ya nga ndingo dza maitele o kalwaho , mulwadze uyo u mbo ḓi dzhiiwa sa mulwadze wa vhuongelo . 
Vhathu vhashu vha wana miholo na zwikili kha mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha , zwine vha zwi shumisa musi vha tshi ṱoḓa mishumo ya tshoṱhe .
Gabelo iḽi , ḽine ḽa kha ḓi bvelaphanḓa zwino , ḽo itwa nga tshivhalo tsha zwithu zwo vhalaho u swika zwino . 
Ndi nnyi ane a ḓo vha dolofini ine ya ḓo phulusa mukalaha Vho Sam ?
Muhumbulo wa sia ḽithihi wa uri vhafumakadzi a vha na vhukoni
Mukumedzo u no itelwa komiti yo teaho , tsumbo , EXCO kana phothifoḽio ya u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi , na mukumedzo kha Khoro .
Iyi mmbwa ndi yanga / nṋe .
U hanedza uhu hu ḓo thivhela vhabebi kha u " ṱuṱuwedza zwiiti zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vha zwa dzinndwa na u vhonala sa zwa u tshinyadza " kha vhashumi vha muvhuso . 
Zwa vhukuma , ro no ḓi thoma u shumisana na mashango nga ḽithihi nga ḽithihi . 
U fheleledza tshifanyiso tshi vhonalaho ( u fhaṱa phazili , u fhedzisa tshifanyiso )
Sisiteme ya tsireledzo ya vhana i dzulela u shuma vhukati ha vilili nahone vhana vha hwala masiandaitwa a izwi . 
Ro fara nyambedzano dza vhuṱhogwa kha u isa phanḓa mafhungo aya oṱhe . 
Zwitatisitiki zwa Mbalavhathu zwo sumbedzisa uri 63% ya vhathu vha dzula kha vhupo ha ḓoroboni .
Hu si na u sa shuma
Mashango o bvelelaho ndi one a re phanḓa , fhedzi Asia na South Asia andi one o rangaho phanḓa vhukati ha madzingu a shango ḽine ḽa ka ḓi bvelela . 
U kundelwa uho a si he kanzhi ha vha ha khole kana hu vhaisaho . 
O amba ari ene u ṱoḓou vha muphuresidennde wa Afurika Tshipembe . [ Maseo . ] [ U vhanda zwanḓa . ]
Nga vhungoho Vhufaragwama ho tendela pfanelo yaho ya thendelo . 
Thendelano ya vhushumisani i fanela u dovha ya thendelano ya mafulufulu , ine ya fanela u tendela nyengedzedzo ya vhakwamei u vha vhasaini tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsha maitele . 
Ndondolo ya Sisiṱeme dza Mafhungo a Mutakalo dzi shumiseaho nahone dzine dza fulufhedzea ndi ya ndeme u itela ṋetshedzo ya ndondolo ya mutakalo yavhuḓi zwibadela zwashu . 
4.1 MARANGAPHANḒA
Hu fanela u tevhedza nga nḓila i fanaho kha mbekanyamaitele ya maanḓalanga a bola ya milenzhe nga vharangaphanḓa , zwihulwane dzikilabu kana vhadzudzanyi vha mitambo . 
Izwi zwi ḓo sumbedza uri thandela i a kona u ḓiimisa nga yoṱhe kha sia ḽa zwa masheleni nahone a i nga ṱoḓi masheleni a u engedzedza . 
Madzangano a zwa mabindu na maṅwe ane a si vhe tshipiḓa tsha muvhuso .
Musi Afrika ḽi tshi khou pembelela hafu ya ḓana ya vhuḓilangi , ndi tshifhinga tsha u thoma na maitele a ndeme a u sedza hafhu na u ṱola na u vhala tshiṱoko na u pulana nga vhuḓalo bono ḽa tshifhinga tshilapfu ḽa dzhango . 
Tshata a si nga ha ndinganyiso , ndi nga ha u limuwa thikho dzoṱhe dzi i tikaho . 
U adoptha ṅwana kha shango ḽi siho kha thendelano
Kha ri Lavhelesani zwifanyiso ni ambe uri ndi fhethu hufhio ambe fhano Afrika Tshipembe hu re na ndeme he na vhuya na hu vhona kana na hu dalela .
Tshikafhadzo ya muya yo bveledzwaho i ḓo ḓitika tshifhinga tshinzhi nga tshivhalo tsha goloi dza phuraivethe dzo tshimbilaho , tshikhala tsho tshimbilwaho na u tsitsikana ho tshenzhelwaho nga tshifhinga tsha lwendo . 
Mudzheneli muṅwe na muṅwe u ima nga murahu ha muṅwe .
U tou bva nga kha kuhumbulele kwo sendekaho kha Anthropology , zwa uri vhuloi vhu bva ngafhi zwi na ṱhalutshedzo nnzhisa u tou fana na uri mvelele dzi bva ngafhi hafha ḽifhasini .
Mvula yo wanalaho Kapa Vhukovhela yo vha yo ḓoweleaho u ya kha ya nṱha ha yo ḓoweleaho , nga maanḓa kha zwipiḓa zwa vhukovhela , na u fhungudzea u ya kha ya fhasi ha yo ḓoweleaho kha thungo ya vhukati na ya vhubvaḓuvha ya fhela nga u vha ya fhasi vhukuma kha yo ḓoweleaho nga ngomu kha dzingu ḽa Karoo . 
Zwo katelwa kha gumofulu ḽa mbuelo ya mushonga wa vhuṱungu
Tombo ḽa galaga a ḽi ṋoki tshoṱhe maḓini . 
6.9 . Miraḓo ya nyanḓadzamafhungo kha mushumo we vha ita wa u vhona uri tsheo dza Khabinethe dzi khou davhidzelwa maAfrika Tshipembe uri vha kone u shela mulenzhe vhe na nḓivho nga ha mafhungo a tshitshavha .
( 3 ) Miholo , magavhelo na Mbuelo a zwi nga fhungudzwi .
I dovha ya ṱuṱuwedza mbambadzo ya ngomu Afrika uri i tshimbidze ṱhanganelano ya ikonomi na ikonomi ya matshilisano kha dzhango .
Arali ṅwana a hone , vha ḓo vha vhidza kha ofisini u vhona ṅwana khathihi na u vhudzisa arali vha na dzangalelo ḽa u adoptha ṅwana uyo .
VHASHELAMULENZHE VHA TEA U DZHIA VHUḒIFHINDULELI HAVHO HA U PULANA NGOMU KHA MUHANGA WA KUSHUMELE KWA U PULANA U ITELA U KHWAṰHISEDZA URI VHA A ṊEKEDZA MIHUMBULO YA NDEME U ITELA MVELEDZISO YA THEAMVELEDZISO YA MASIPALA .
Tshumelo i nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 .
Hezwi zwo ita uri ri dzhie tsheo ya u shumana na tshiimo na ndivho ya muvhuso , nahone izwi zwi do itwa musi hu tshi iwa kha 2009 .
Muhumbulo wa mbekanyamushumo : U fhaṱa vharengi vha re na nḓivho na u vhona uri hu na mbambadzo yo teaho . 
U itela u swikela ezwi , hu na elementhe mbili dza ndeme dzine muhasho wa ḓo vha u tshi khou sedza khadzo : 
U ḓadzisa afho , muhasho u na vhuḓifhinduleli ha vhurangaphanḓa kha sekhithara ya zwa maḓi vhune wa tea u bvela phanḓa naho kha sia ḽa ndangulo ya ndaka dza themamveledziso . 
Sedzani ni vhone arali khonani yaṋu a tshi nga lavhuwa u fhira inwi .
17 . U kuvhangana , u gwalaba na u Ṋekedza Phethishini
Khombo dzi a bvelela kha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili , malaṱwa a khemikhala na malaṱwa a radiesheni . 
Ndi nnyi a teaho u badela tshelede ya u unḓa ?
Kha vha ri vha fhindule dzimbudziso dzi re kha Mushumo wa 2 .
U itela uri hu kone u ṋetshedzwa sisiṱeme yo ṱanganelanaho , ndi zwa ndeme uri tshumelo dza zwino dza vhuendi ha nnyi na nnyi dzi vusuluswe uri dzi kone u katela tshaka dzoṱhe , nga maanḓa nḓowetshumo ya thekhisi dza zwibazana . 
2 . U isa phanḓḓa na u shuma ha milayo i no shuma zwino
Hone-ha , ndi zwa ndeme uri kushumele kwa vhagudi hu tea u lingiwa u ya nga ha mbekanyamushumo ya u linga lwa fomala na lu si lwa fomala , sa izwi zwi tshi kwama dzindugiselo .
U THOLIWA HA MIRAḒO MIRARU KHA BODO YA ZHENDEDZI ḼA PHAMBANO YA VHUVHA NA MVELEDZISO YA MIDIA ( MDDA )
Mbadelo idzo dzi kalwa hu si nga mathemo a ikonomi fhedzi ( mitengo ya nṱha na zwikhala zwo xelaho ) , fhedzi na kha mihwalo yo engedzeaho kha vharengi na mabindu u fana , na u pfuka hu re kha nyelelo yo vuleaho ya mafhungo . 
Afurika Tshipembe ( South Africa )
Sumbedzani mbekanyamushumo dzo khetheaho na vhunzhi ha vhathu vhane zwa zwino vho kwamea khathihi na mbuelo dzo sedzwaho khadzo kha vhathu avha . 
Vhathu vhoṱhe vho ḓaho vho ṱanganedza zwavhuḓi mvelelo ya vhupfumbudzi , vho kona u bvelela zwavhuḓi kha u pfesesa zwi re ngomu na u ḓiimisela u ṋea mawanwa vha sa timatimi u fara zwavhuḓi kiḽaente nga u tou ralo . 
Sa vhuvhekanyandeme ri khou ya u pepelekula masheleni a Eskom u itela uri tshiimiswa itshi tsha ndeme tshi kone u langa tshifhinga tshino .
Thero " Vhusimamaḓaka na Vhathu : U vhulunga kha Vhumatshelo vhu Vhuedzaho " i bvisela khagala madaka o ḓitikaho nga vhathu , mushumo wa vhusima maḓaka kha mveledziso ya ikonomi ya zwitshavha , ṱhoḓea na zwikhala zwa u bindudza , na mushumo wa vhusimamaḓaka kha mveledziso ya ikonomi .
U shuma na / nga maipfi : Maiti
Hoyu Mulayotewa ndi wone mulayo muhulwane kha Riphabuḽiki ; mulayo kana zwiito zwi sa tshimbilelani nawo a zwo ngo tendelwa , nahone vhuḓifhinduleli vhune ha tiwa ngawo vhu fanela u tevhedzwa .
Zwithu zwi nga ho izwi zwo fhedzisela zwi khou wana tshenzhemo ṱhukhu kha miṅwaha iyi . 
Ḽi dovha ḽa ṋekedza vhukoni ha ndangulo ya thandela kha thandela dza vhudzulo ha vhathu na u tshimbidza mveledziso ya thandela nga kha zwiputelo zwi ṱavhanyedzaho nahone zwi re vha vhutumbukisi . 
ZWIKHALA U BVA KHA LUPFUMO LWA ZWITSHILAHO ZWA AFRIKA TSHIPEMBE
Sisiṱeme ya Ndaulo ya Kushumele ndi iṅwe nḓila ya u vhona uri vhaimeleli na vhaofisiri kha ḽeveḽe yapo vha shuma mishumo yavho sa musi vho ṋewa maanḓa a u shuma nga u ralo .
U livha na khaedu iyi zwi ṱoḓa mbekanyamaitele dza tshivhumbeo dzine kanzhi dza vha kha vhupo ha mbekanyamaitele dza zwa masheleni , hu si mbekanyamaitele dza zwa masheleni . 
U pfumbudzelwa u thoma u shumisa
Sisiṱeme ya nḓisedzo ya tshiṱaraṱani i nga vha i tshi shuma fhedzi i nga thivhelwa nga u shaea ha madzina a zwiṱaraṱa na u sa vha na nomboro dza dzinnḓu dza vhukuma . 
Miraḓo ya komiti ya wadi a vha holelwi u shuma havho kha Komiti ya Wadi .
Rithani pennde uri ni kone u ita pennde ya mivhala ya 3 yo fhambananaho .
Kushumisele kwa maḓi a kaliwaho nga mithara na muḓagasi zwi ita uri kushumisele ku kone u langea nga vhoramabindu vhaṱuku . 
KHUMBELO YA U SWIKELELA REKHODO DZA TSHIPIḒA TSHA MUVHUSO Khethekanyo 18 ( 1 ) ya Mulayo wa u Ṱuṱuwedza u Swikelela Mafhungo , 2000 ( Mulayo wa 2000 ) [ Ndaela 2 ]
Kha mveledziso dzi re hone , zwikhala zwo vuleaho zwi dzulela u vha mvelelo dza zwikhala zwi siiwaho nga murahu ha vhupulani . 
Nḓisedzo ya tshumelo dza mililo na vhuphulusi . 
Mutholi na mushumi vha tea u thoma vha tendelana nga u tou ṅwala nga mushumo wo no ḓo shumiwa . 
Dzhango , ḽi tshi endedzwa nga vhadzulapo vhaḽo , ḽi ḓo lwa nga nḓila dzoṱhe u vhona uri Afrika ḽi ṱanganelane , ḽi bvelele na u vha na mulalo .
Tshiwo tsho ṱangana a vhuṱambo ha nga ha u ṱanganedzwa nahone tsho vha tshiwo tsha u thoma tshe nda tshi dzhenela . 
Naho zwo ralo , thendelo dza vhugevhenga dzi nga si dzule dzi yone nḓila khulwane u itela u pfuka maga a kushumele . 
Lingedzani u wana uri atikili i amba nga mini .
Ro sedza nyimele i songo ḓoweleaho ya mulandu uyu , thi imi na ndaela i ṱoḓwaho nga muhweleli wa vhuvhili ngauri ndi khonadzeo i si ho muayoni sa zwe ramilayo wa muhwelelwa a zwi swikisisa zwone . 
Ndivho yayo ndi u thoma maitele a nyambedzanokha lushaka na vundu zwi tshi itelwa u ita tshanduko kha mikaṋo ya vundu maelana na Masipala Wapo wa Matatiele wa Kapa Vhubvaḓuvha na vhuṅwe vhupo ha Ba Ga Mothibi ngei Devhula Vhukovhela .
Mbekanyamushumo iyi i ṋetshedza miraḓo ya tshitshavha tshikhala tsha u dzhenisa Miraḓo ya Phalamennde na maṅwe masia a muvhuso kha mafhungo a vha kwamaho .
U shumisa fureme yo teaho
12.2.1 Maḓuvha a sumbe u bva kha dzi 7 ndi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12.2.2 Datumu ya Ḽavhuṋa ḽa u fhedzisela ndi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12.2.3 Ḽavhuvhili ḽa u thoma ḽa ṅwedzi nd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
SAHRC ( ine ubva zwino ya vhidzwa sa " Khomishini " ) , u ya ngaha Khethekanyo ya vhufumi ( 10 ) ya PAIA , 2000 , i ḓo kuvhanganya nyendedzi itshi khou shumisa Mulayo uyu .
Miṱangano ya u tandulula thaidzo i vha hone kha vhuṅwe vhuimo .
U xelelwa nga vhudzulo ndi tshivhangi tshihulwane tsha u xelelwa nga mutshatshame wa zwi tshilaho . 
Komiti dza Wadi dzi na tshikhala tsha u ṱanganedza zwiteṅwa zwi re kha adzhenda ya tshiofisi ya Khoro ine ya vha na vhukwamani ho tou livhaho na vhupo havho nga u fhambana . 
Zwitzhili a ri koni u zwi vhona ngeno zwi hoṱhehoṱhe .
Tshelede iyi i dovha ya badelela mbadelo dza u londola tshitshavha tsho dzudzanaho , sa tsumbo , zwithu zwi no kwama ṱhirafiki , tsireledzo , vhuvhambadzi , nḓowetshumo , mutakalo , bada na phakha . 
Kha vha fhe ṱhalutshedzo pfufhi nga ha maambiwa vha dovhe vha ṱalutshedze uri ndi ngani a a ndeme ?
Tsumbo dza zwishumiswa / matheriala ane a nga vusuludzwa
lingedza u dzhia vhathu vha dzheniswa nyambedzano
Tshihumbudzo itshi tshi khou itwa tshanduko dza ndeme dzine dza ḓo sumbedza mushumo wa ndeme wo itwaho nga maAfrika Tshipembe vha vharema kha nndwa ya u Thoma na ya Vhuvhili ya Ḽifhasi na u vha ṋetshedza ṱhonifho yo teaho .
Tshikhala vhukati ha miṅwenze ya magabelo kana magovha a magabelo zwi anzela u vhambedzwa zwa elekanywa . 
Nyito ya u linga ha fomaḽa 1 Muṅwalo
Zwiteṅwa izwi a zwi kateli matheriaḽa wa ngudo , sa zwine zwa nga lavhelelwa , tshiendedzi tshi ṱoḓa vhuvhili hazwo nḓowenḓowe na mafhedziseloni u ita ndingo . 
Tsha khwine ndi u fha vhagudi vha Gireidi ya 1-3 zwiṱirepe / zwimveru zwa mabambiri zwo ṅwalelwaho u itela u ri vha kone u kopa nga tshifhinga tsha Muṅwalo .
Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuyedzedzo ya Mavu u ḓo vhona uri zwifuwo zwa kha vhupo vhu na gomelelo zwi pfuluswe zwi iswe kha mavu a muvhuso hune ha kha ḓivha na pfulo yavhuḓi .
Khabinethe yo themendela tshigwada tsho ṱanganelaho vhukati ha Minisiṱa wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi na wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi kha u topola ṱhoḓea dza zwiko zwa ṱhoḓea dza vhathu khathihi na u vhona uri zwiimiswa zwa pfunzo na zwiṅwe zwa ṱhoḓisiso zwo dzudzanywa zwi tshi ṱutshelana na ṱhoḓea dza ya MeerKAT , SKA na dziṅwe thandela dzi ṱutshelanaho .
Zwi a fhambana zwi tshi ya nga kheisi .
Kha vha ṅwalise tshifhinga tshṅwe na tshiṅwe ofisini yapo ya Independent Electoral Commission .
Kha vha ḓivhe hezwi : Mu ṱun ḓi una vhuḓifhinduleli ha mbadelo dza bannga , hu tshi katelwa na mbadelo dza Bannga ya Shango ḽa nnḓa Muhasho u nga si ṋekane nga thendelo arali mbadelo yo fhelelaho ya R110 i songo bviswa .
Mudzhiatsheo , ( kana dzangano ḽa muvhuso ) ḽi na maanḓa nga milayo - milayo ine ya khwaṱhisedza mathomo a mushumo . 
Vhalani tshitendo ni topole mipfi a re na raimi .
Naho zwo ralo , ri khou humbulela uri u bveledzwa ha tilapia u itela mupfemu wa khovhe tshena zwi ḓo sumbedza u gonya ha ndeme tshifhingani tshi ḓaho musi ṱhoḓea ya khovhe i tshi engedzea . 
Khohakhombo dzi wanala kha muhasho na dza u tou pfukela . 
MBUDZISO 6 Dzi shumiswa hani ?
Ri nga si kone na luthihi u shuma ri si na zwo waniwaho nga vha mbalombalo , ṱhoḓisiso na zwiṅwevho . 
Nḓowetshumo ya tshumelo dza zwa masheleni i ṱuṱuwedzwa nga zwithu zwo fhambanaho zwi sa humbulelei , zwine zwa katela nyimele ya ikonomi , mbekanyamaitele dza zwa masheleni na ikonomi , u rengisea ha maraga , ndeme na u vha hone ha khephithala , zwiwo zwa poḽotiki , zwiito zwa khakhathi na mbonalo ya mubindudzi . 
Zwino kholomo i ri muvhala wanga ndi tshitopana .
Tshumelo dza zwa mutakalo dzoṱhedzi ḓo ṋetshedzwa nga vhalanguli vhathihi fhedzi . 
Vha ṅwala phindulo kha khanḓiso ya mafhungo na u vhudza vhadzheneleli uri vha ṱalutshedze zwipikwa zwa ndeme zwa maitele oṱhe .
U tumbula na u buletshedza mafhedzisele a takalelwaho
Kha vha ite khumbelo ya mushumo kha Tshumelo ya Tshitshavha
Mishumo ya u ṅwala ine ya ṱoḓa u pfesesiwa ha tshibveledzwa tshi no khou vhaliwa i nga thusa vhukuma kha u takusa maimo a zwikli zwa luambo na u takalela maimo ayo o swikelwaho .
Vha khwaṱhisedze uri vha a vhala tshitatamennde tsha mbilo u vhona arali mbilo dzo badelwa kana hai .
Bindu ḽi shumaho
Zwikhala zwi hone u itela mishumo minzhi , nga maanḓa zwi tshi ya nga zwifhinga zwo fhambanaho zwa masiari na vhusiku khathihi na maḓuvha o fhambanaho a vhege . 
Mbuyelo yavho i nga rumelwa yo fhambana na mbadelo .
Zwiṅwe zwiko zwa muḓagasi
4 . Ndi nḓila dzifhio dzine dzi nga shumiswa u tandulula khaedu dzo waniwaho ?
3.00 u swika 3.30
Khamphani ya u phaḓaladza a i nga ḓo ḓivha vhuṋe kana tshiimo tsha muthelo tsha ḽihoro iḽi . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa u bveledza na ṱuṱuwedza vhurangeli ha dzingu na ha dzitshakatshaka u tandulula milandu iyo .
Lushaka lwa ṱhiransekisheni idzi ndi lwo fhambanaho vhukuma na vhunzhi ha idzo dzo no itwaho u swika zwino - dzi vha dzi khulwane , dzi tshi konḓa , dzi na u shumisa ndambedzo ya zwikolodo khulwane , na u ṱoḓa musaukanyo muhulwane wa ndaulo na midia . 
Tshiteṅwa tsha vhurathi ndi tsha uri tshanḓanguvhoni tshi a tevhekana , nahone hu sedzwe kha masiandaitwa u fhirisa zwivhangalelwa . 
Vha tsivhudzwa uri vha dzule vha tshi ṱolwa maṱo , naho maṱo a vho a tshi vhonala a si na thaidzo .
Hu na tsumbo dza uri nyimele dza u fara vhalwadze vho thomaho na ART i nga tsela fhasi . 
Nḓowetshumo dza tshumelo
Vha ḓadze fomo ya khumbelo nga zwidodombedzwa zwi tevhelaho :
Mugudi muṅwe na muṅwe kha ṋewe bugu ya A5 ine a ḓo i shumisa sa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe .
Tshipiḓa tshiṱuku tsho lambedzwa nga vhaṋei , nga maanḓa vha Yunioni ya Yuropa . 
Mbilaelo idzi dzi ḓo ṱoḓa ndangulo na zwa vhureakhovhe zwone zwiṋe zwi ḓo tea u bindudza zwihulwane kha thekhinoḽodzhi na maitele a u ṱuṱuwedza nḓila ya kuitele kwa ekhosisteme kha ndangulo ya zwa vhureakhovhe . 
Zwo livhiswa kha Vhutsila , hu lavhelelwa thoḓea dzi tevhelaho :
Sa kha nyimele heyi , vhatukana vhaṱuku tshifhinga tshoṱhe vho rumelwa fhethu ho dzhiwaho ho tsireledzea zwine zwa vhanga uri u dzhena havho tshikolo hu thithiswa musi hu tshi khou itwa izwo . 
Masipala wa tshiṱiriki u ṋetshedza mushumo wa thikhedzo kha u ṋetshedza ndondolo ya themamveledziso ya dzibada kha zwitshavha zwayo zwapo . 
Mpfu dzo vhangwaho nga nyito dza mapholisa u bviswa ha tshigidi tsha mushumo nga pholisa
Vha lingedze u ola mihumbulo ine ya ḓo vha ya ndeme kha vhuimo ho fhambanaho ha u pulana .
Muya wa u tshimbila fhethu ndi wa ndeme nga maanḓa kha vhana vhaṱuku , sa izwi u tamba hu tshi shumiswa muvhili na u tamba lwa vhutsila zwi tshi bveledza zwikili zwa muvhili na u thoma zwithu , zwine zwa vha zwa ndeme kha muvhili na kha mveledziso ya vhuṱali . 
Izwi zwi wanala tshitshavhani nga kha inthanethe na ḽaiburari dza tshitshavha musi zwo swikiswa kha vhusimamilayo . 
Dzhapani ḽi khou engedza ṱhoḓea dzaḽo dza u leibela . 
Mabaphathi malulamisi a nga vha mapapamali a nṱha ha maḓi kana a nga ngomu maḓini , a no ṱaluswa nga nomboro ya fuḽaga , a no papamala na kharenthe . 
Maitele a u ṱanganyisa data a a konḓa nahone a dzhia tshifhinga saizwi a tshi katela ṱhalutshedzo dza sisiṱeme ya maṅwalwa , zwiko zwa data , ṱhalutshedzo dza nyelelo ya data , ṱhalutshedzo ya zwipiḓa zwa data , ṱhalutshedzo ya zwisumbi , ṱhalutshedzo ya sia yo rekanywaho na milayo ya u khwaṱhisedza kha zwivhumbeo zwo tiwaho . 
Ri nga khwaṱhisedza fhedzi nga ha tshiimo tsha HIV tshashu arali ra ita ndingo kha miṅwedzi ya rathi nga murahu ha nyimele ya u fhedzisela ye ra vha ri tshi nga vha ro ḓivhea khomboni ya u wana tshitzhili tsha vairasi , sa tsumbo nga kha u ita zwa vhudzekani hu songo tsireledzeaho . 
Kha dzitshaka ho no vha na maga mahulwane a u ya phanḓa kha u pfeseswa ha masiandaitwa a ndangulo ya tshiko tshi dzulaho tshi hone tsha maḓaka . 
Tsumbanḓila ya u linga ya MLṄṄ 2015 yo dzudzanywa ho sedzwa maga a kharikhuḽamu ane a khou shumiwa nao kha feisi .
Tshomedzo dza masheleni ndi dza ndeme kha nyisedzo ya tshumelo yavhuḓi . 
Ṱhoḓea dzine dza vha hone kha vhupo honovhu na dza pulane dza u ṋetshedza khonṱhiraka kha zwigwada zwa vhathu vho khetheaho ndi dzine kanzhi dza vha dza maitele a vhulangi nahone dzi ḓo kona u langea zwavhuḓi . 
Dzilafho
Hu ḓo rumelwa ḽinki dzo fhambanaho dza WAP u itela zwitatamennde zwa mbilo na zwa mbadelo .
Ri ṱoḓavho zwikili zwine zwa wanala u bva kha aya magudedzi .
Sisteme dzi tea u thomiwa u itela uri vhathu vho kavhiwaho nga HIV , vha re kha khombo nkene ya u wana TB , vha dzulele u ṱhaṱhuvhiwa ha khwaḽithi ya nṱha , ine a i koni u langiwa nga nḓila ya i yaho phanḓa nga u ṱanganedzwa ha vhalwadze vhoṱhe vhuongeloni ha TB . 
Thengiso idzo dzi tea u tendelwa nga kha milevho yo teaho ya khorombusi .
Vha fanela u vusulusa muthelo wa tshiendedzi tshavho ṅwaha muṅwe na muṅwe musi u sa athu u fhelelwa nga tshifhinga .
Nga u angaredza , u vha fhasi ha ndeme ya reshio , zwi ita uri netiweke i vhe ya vhukone . 
Muthelo wa muvhuso wa vhukati u badeliswa kha mbuelo i theliswaho , yo vhalelwa sa mbueloguṱe ine ya vha na mbofholowo na miṱuso miṱuku . 
Khaedu dzi livhanaho na fhethu dzi tea u dzhia vhuḓifhinduleli ha vhupimakoni ha nomboro dza gireidi khathihi na vhukoni ha u vhala ha vhagudi
Maṅwalwa a vhusiki
Mafhungo a tevhelaho a pfufhifhadza kushumele kwa Khethekanyo dza Ofisini Khulwane . 
Nga nṱha ha izwo , zwi re zwone zwihulwane , vhaofisiri vha tea u dzhia vhashumisani navho na vhone sa dzikasiṱama . 
Kha vha dalele website ya dti .
U ambarela mutsho
ṱhanziela ya u lugela u tshimbila badani , arali tshiendisi tshi tshi hwala zwithu zwi no lemela [ kana Sisiṱeme ya Ndeme ya Vhuendi ha Badani ( RTQS ) ] .
Ho sedzwa tsivhudzo iyi , arali khwinifhadzo dzi songo itwa , vha ḓo livhana na mulandu fhasi ha Mulayo wa Vhutsireledzi ha Zwipuka . 
Nga maanḓa , vha fanela u lwela u vha tsini na vhuendi ha nnyi na nnyi na nḓila dza vhaendangaṋayo . 
Kha vha sike tshikhala tsho tsireledzeaho tsha u guda kha tshitshavha -kha vha sike kilabu dza tshuṅwahaya , u vhala na u guda dzine dza vha nga fhasi ha ndaulo
1.2. InvestSA One Stop Shop - Kapa Vhukovhela
________________________ shumisa tshiphuphuledzi kha u davhidzana .
Musaukanyo wa Phambano une wa ṱalutshedzwa sa u pambuwa huṅwe na huṅwe ha mushumo wa thandela u bva kha zwe zwa pulanwa kha shedulu , mitengo , zwiḓiswa , khwaḽithi na mbuelo . 
Nḓivho ya milayo na zwiṱandadi na kuitele kwa u vhiga ndi zwa ndeme . 
Phanḓa ha musi mafhungo a tshi wanala kha vhuṅwalisi ha maṅwalo , vha fanela u vha na mafhungo a tevhelaho :
Mivhuso ya phurovintsi i na vhudifhinduleli ha u khwinisa zwishumiswa zwikoloni hu tshi katelwa na tshumelo dza mirurela ya malatwa khathini na u ita uri hu thomiwe Phurogireme dza thuthuwedzo ya Mutakalo Zwikoloni ( Health Promoting Schools Programme ) hu u itela u sika zwikolo zwi re na tsireledzo nahone zwi na mutakalo wavhui .
Nyito dza Foniki luraru nga vhege lwa minethe ya 15 :
Masia o sedzeswaho u itela dziFPS ndi tshumiso na ndondolo ya maitele a kushumele a tshilinganyo kha zwileludzi zwoṱhe zwa dziFPS . 
Ndaka ifhio na ifhio ine Mukonṱiraka a vha nayo musi a tshi fhedza konṱiraka i ḓo , ho badela Mukonṱiraka , humiselwa kha Vundu na zwenezwo . 
Vhukoni ha tshifhinga ho itaho , sesheni dza u fhaṱa kha zwa kushumele , mihanga ya u londota na nyendedzi ya u bveledza kutevhedzele kha ṱhoḓea dza u vhiga . 
U ṱola ho vhuedzanywaho / sisṱeme ya ndaulo ya kushumele
10.5 . Khabinethe yo ḓiimisela vhukuma u fhaṱa lushaka lwo vhofhanaho u itela vhoṱhe na uri i vhidzelela vhadzulapo vhoṱhe uri vha ite tshipiḓa tshavho kha u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽo faranaho , ḽi sa ṱaluli nga lukanda , nga mbeu , ḽa dimokirasi nahone ḽi khou bvelelaho .
Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽo shumisa R25 miḽioni kha mabindu maṱuku a 765 a langwaho nga vhaswa kha ṅwaha wa muvhalelano wo pfukaho wa lushaka .
Shumisani zwiṱikara zwa zwipuka ni nambatedze zwifhaṱuwo kha dziṱhoho u ya nga hune na funa .
na fomo ya khumbelo :
Tho ngo ḓiimisela u dovholola mbuno dza ndeme dzo no itwaho , fhedza ndi khou tama u ṱumanya u Sedzwa hafhu ha Vhupileli na Phuresidennde Vho Mandela na bono ḽa Mufarisa Phuresidennde Vho Mbeki ḽa mvusuludzo ya Afrika . 
Mulayo wa Ndinganelo nga ya Vhashumi u sumbedza wo ṋetshedza dzavhuḓi lushaka lwone lwa muhangarambo wo dzudzaneaho u mona na mbekanyamushumo dzine dza nga fhaṱwa hu si na khombetshedzo dza mukovhe wo khwaṱhaho une wo vha u tshi nga vha wo thivhela mashumele uri a leluwe . 
Hune thundu dza tshelede dza shumiswa u itela zwa muthelo , hu nga swika hune u shumiswa kha muthelo zwa shanduka . 
Naho hu na idzi mbuelo , hu kha ḓi ḓo vha na vhana vhanzhi vha zwisiwana zwo vhangwa nga AIDS na vhana vhane vha ṱoḓa thikhedzo u bva kha muvhuso na zwitshavha lwa mahumi a miṅwaha i ḓaho .
U fhaṱa khaphasithi nga pfananyo na u ṋetshedza vhugudisi ha vhushaka vhukati ha vhatholi na vhashumi na dziwekishopho kha vhalanguli na vhashumi . 
Zwiṅwe hafhu , kha vhupo vhunzhi , vhulimi ha dziḓoroboni vhu na mushumo wa ndeme vhune ha ita wone kha u tikedza sisiṱeme dza dziḓoroboni . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , muya nyendelo thungo u na ṱhuṱhuwedzo kha u phaḓalala ha muya , phosho na munukho . 
1.1 Siangane..........................................................................................................................................................3
Roṱhe ro ḓa na nḓila ya u ya phanḓa u swika zwino u bva 1994 . 
U shuma nga thimu zwi livhisa kha vhuthihi , kupulanele kwa khwine , na kushumisele kwa khwine kwa mbekanyamushumo . 
Na mikovhelo u nga swikelwa nga u gonya nga u ṱavhanya ha saizi dza vhuimazwikepe . 
Khabinethe yo tshea ḽauri mafhungo a re kha fomo ya khumbelo a tea u vha hone kha tshivhumbeo tshi shumiseaho zwavhuḓi ngamaanḓa . 
Ro thoma u ṅwala tshiṱori tsho fhambanaho : tshine tsha vha tsha fulufhelo , u ḓiimisela , u bveledza na u bvelela .
Zwi tshi ḓa kha mafhungo a vhuholefhali , ro sumbedzisa mihasho yoṱhe ya muvhuso u khwaṱhisedza uri ri swikele zwipikwa zwe ra ḓivhetshela miṅwahani yo fhiraho yo fhambanaho ya u vha na vhathu vha 2% vho tholwaho kha Tshumelo ya Muvhuso vha vhe vha vha holefhali .
Hu ḓo itwa khunguwedzo ya mishumo nahone hu ḓo khwaṱhiswa ndingedzo dza vhugudisi kha miraḓo ya tshiṱafu vha maimo a fhasi . 
Zwi nga sumba u vha zwo fanela tshiṅwe tshifhinga u bveledza izwi zwikhala zwo vuleaho nahone zwi konḓaho u itela u tendela mitambo yo fhambanaho i ṱoḓaho fhasi hu konḓaho . 
Nganetshelo ya u ṅwala i vha ine ya ṋekedza zwiwo zwinzhi zwi no amba zwo vhewa nga nḓila i pfeseseaho .
Nḓivho iyo ya nyimele ya zwino na nyimele yo lavhelelwaho u mona na zwiteṅwa zwo tiwaho zwa tshelede iṅwe na iṅwe nga nṱhani ha zwezwo i thusa u sumba nḓila nga vhuimo ha vhatambi vhuṅwe na vhuṅwe - miṱa miṅwe na miṅwe , madzangano a tshitshavha . 
( b ) ṱuṱuwedza mveledziso , tsireledzo na u waniwa ha pfanelo dza vhuthu , na u
Komiti dza Wadi na sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele
Vha tea u ṅwalisa mbingano yavho ya tshirema hu saathu fhela miṅwedzi miraru u bva datumu ye vha pembelela u dzhena kha mbingano u itela uri i vhe mulayoni .
Vhatambi vhoṱhe vhaṱuku na vhane vha khou ḓi tou thoma vha khou ya u ḓiphiṋa nga mitshelo ya mushumo wanga sa zwine nda ḓivhidzisa zwone sa tshivhotshwa tsha lushaka . 
U ṱanganya vhuḓipfi ha vhathu vha wadi vha tshi sedza masipala sa muḓisedzi wa tshumelo .
Kombetshedza zwine zwa fanelwa u itwa muvhuso u konisa u shuma ha idzo pfanelo
Iyi phurothokholo i ḓo ṋetshedza Vhaadoputi vha matshelo tsumbanḓila dza u shumisana na zwikolo sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Ndayoteawa na mulayo wa lushaka na wa vundu na mbekanyamaitele dzine dza tshimbilelana na vhulangi ha zwikolo na tsireledzo ya zwikolo ( Mulayo wa Zwikolo wa Afrika Tshipembe , wa 1996 ( Mulayo wa vhu 84 wa 1996 ) Ndaulo dza Maga a Tsireledzo kha Zwikolo zwa Muvhuso )
Arali vha tshi nga vha vho mmbona ndi tshi kha ḓi vha kule , vho vha vha tshi nga humbula uri ndi sokou vha muthu zwawe . 
Zwipikwa zwa fulo ḽa u Ṱanganedza nga 2000 zwi katela u ita uri fulo ḽi vhonale nga hune zwa konadzea nga u ḽi ṱumanywa na datumu dza ndeme , mishumo na maga o thomiwaho ṅwaha woṱhe . 
Vhukoni ha u shuma kha vhupo ha thimu i ṋeaho khaedu dzine dza ṱoḓa vhubveledzi na vhusiki . 
Izwi zwo vha zwi khou itwa ngauri ho vha na u vhovhola malugana na uri vhuloi vhu kwama hani vhafumakadzi , vhana , vhaholefhali , na vhaaluwa .
Vhuronwane , vhuḓiimiseli na u konḓelela zwo ṱaluswa sa zwivhumbi zwavhuḓi zwa vhorasaintsi vhaṱuku . 
Khabinethe i dovha hafhu ya fhululedza Banyana Banyana na Amajita phanḓa ha mitambo mihulwane ine vha ḓo vha vha tshi khou i tamba .
Naa hu na aḽamu ya u lidza , nahone i thesitiwa lungana ?
Ndaela sa ndaela dza maedza , milayo ya mutambo , masia
Nga nḓowelo ri ṱoḓa u vhona thendelano dzine dza dzhia nyimele dzo fhambanaho dzine mabindu maṱuku o livhana nadzo , madzingu o fhambanaho , na sekhithara - ṱhukhu dzo fhambanaho . 
LED Mveledziso ya Ikonomi Yapo
3.00 u swika 3.15
" . . .sa muvhuso , khaedu dzine vhaswa vho livhana nadzo sa u shaea ha mishumo , ndi zwi ri vhiledzisaho nga maanḓa .
Khoro , minidzhere wa masheleni & mukhatseḽara wa wadi
Ho dovha ha vha na ndangulo yo ṱanḓavhuwaho na tshenzhemo . 
Tshirunzi tsha muthu
Ri ḓo shandukisa zwitshavha uri zwi vhe khanani dzashu arali mapholisa vhashu vha fhindula nga tshifhinga kha mivhigo ya vhadzulapo , ya vhugevhenga vhune vhu khou ṱoḓa u itea kana vhune ha khou itwa . 
Ikonomi a i koni u bveledza tshivhalo tsho teaho tsha zwikhala zwa mishumo yo livhaho u itela zwitshavha zwapo . 
Na uri arali Khabinethe i tshi tendelana na ezwi , thasululo dzi nga vha ho hone ndi dzifhio ? 
Akhademi heyi a i dzhii sia nahone i thusa lushaka kha u sika milayo nga kha u ṋetshedza zwipikwa zwi re khagala zwa u ṱhaṱhuvha akhitshuwari . 
3.18 Vha ṋee mafhungo a nga ha kuitele kwa ndingo kana dzilafho zwine zwa ḓo itwa kha vhone ;
Tshivhalo tsha u tsitsikana ha vhuendi ha nnyi na nnyi zwi ṋekedzwa mutsiko muhulwane kha themamveledziso ya bada . 
( c ) ya langulwa nga mulayo wa lushaka .
U kundelwa huṅwe na huṅwe ha Feḓeresheni iṅwe na iṅwe u shumisana na tshiimiswa hu fanela u vhigwa kha Minisiṱa , ane a ḓo amba mafhungo na zwiimiswa zwo teaho zwa mitambo mihulwane . 
Nḓivho ya zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani na mbekanyamaitele kha sekithara ya nnyi na nnyi . 
Ndaka dzine dza nga shandulwa dza vha masheleni kanzhi ndi masheleni o vhulungwaho lwa phuraivethe khathihi na dziṅwe nḓivhadzo dza u vhulunga . 
Kubevha kwa si zwi londe kwa thoma u shengekanya aḽa mambule .
Zwo ḓisendeka nga zwe vha tumbula , vha tea u dzudzanya u funza na ndingo dzavho nga nḓila yone . 
Arali vha sa i ṅwalisa , vha ḓo badela dziariasi na ndaṱiso .
Ḽevele dzo vha khulwanesa kafumi u fhira tshikalo tsha nṱhesa tsho tendelwaho nga mulayo . 
( b ) Hu tea u anḓadzwa nḓivhadzo kha Gurannḓa ya Muvhuso ya lushaka hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu u bva musi uyo muthu a tshi valelwa , i tshi sumbedza dzina ḽa muthu o valelwaho , khathihi na u sumba maitele a shishi e uyo muthu a valelwa nga fhasi hao .
U guda u peleṱa maipfi a fumi nga vhege o dzhiiwaho a tshi bva kha ngudo dza foniki .
( 1 ) Mishumo ya ndeme ya Khomishini ya ṱhuṱhuwedzo na tsireledzo ya pfanelo dza mvelele , vhurereli na zwigwada zwi ambaho luambo luthihi ndi i tevhelaho -
Ri vhidza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha hulise ḓivhazwakale yashu na u isa phanḓa na u khwaṱhisa vhungoho ha demokirasi yashu .
Muvhuso a u nga tendeli zwigevhenga zwi tshi tshinyadza zwifhaṱo na zwishumiswa fhethu hune ho iswa tshumelo .
Musi vha tshi founela nomboro ya luṱingo lwa shishi - 0800 44 4367 - Senthara ya Tshumelo dza Dzilafho dza Shishi ( EMED ) i ḓo ṱanganedza luṱingo na u ṋetshedza muṋetshedzatshumelo ya EMS tshiwo itsho .
2.3 U ṱumanya CBP na IDP
( b ) maṅwe mafhungo oṱhe a songo ṋetshedzwaho iṅwe khothe nga Mulayo wa Phalamennde .
Vha ḓo humbelwa u ita ndingo dza maṱo .
U bveledza thandela / mishumo u ya nga tshiṱirathedzhi
sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele i bveledzaho i tshi khou shumiswa
Mutholi u tea u rumela muvhigo kha :
Izwi ndi maelana na vhuvhekanyandeme ha muvhuso vhu elanaho na Operation Phakisa kha u alusa Ikonomi ya Maḓanzhe .
Zwiṱaluli zwa matshilisano zwi katela zwisumbi zwi fanaho na pfunzo , vhudzulo na mutakalo . 
Ri na mushumisani wa ndeme kha Mbumbano ya Yuropa nga , vhukati ha zwiṅwe , Mbekanyamushumo ya Vhubindudzi ha Themamveledziso ya Afurika Tshipembe , i anganyelwaho u vha henefha kha rannda dza biḽioni 1,5 .
Zwi takalelwaho nga muvhali - u itela ḓivhea hoṱhe - zwa mafhungo zwo ima nga u rali : 
vhatsimbidzi
O ḓivhona o kora nga khokho dzawe dza muvhala wa muṱaḓa .
Phaḓaladzo ya mafhungomatsivhudzi : U bveledza mafhungomatsivhudzi ane a lilwa nga vhadzhiamikovhe vha thandela nga zwifhinga zwo teaho .
4.4 . Muvhuso - u kha vhufarakani na Ofisi ya Muṅwaleli ya Mashango a mulanganelano , Yunivesithi ya Afrika Tshipembe ( UNISA ) na Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa ḽa Lushaka - vha ḓo vha ṋemuṱa wa Muṱangano wa mashango a Mulanganelano wa Vhuvhili nga ha Mishumo ya Vhaswa ngei kha khamphasi ya UNISA NGEI Pretoria u bva nga ḽa 8 u swika ḽa 10 Ṱhafamuhwe 2016 .
1.2 Sesheni iyi ya vhu27 ya Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi nga ha Afrika yo khwaṱhisedza kha ḽifhasi uri Afrika Tshipembe ḽi kha ḓi vha tshipiḓa tsha ndeme kha vhubindudzi ha dzhango ḽa Afrika .
U bindudza ho livhaho ha mashangoḓavha ndi nḓila ya ndeme kha u rathisa masheleni , vhukoni na thekhinoḽodzhi . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe ho katelwa vhashumisi vha hayani , mabindu , sekithara ya migodi , fulufulu na vhulimi uri ri shumisane khathihi na u shumisa maḓi ri tshi a vhavhalela .
( b ) u waniwa ha zwithu izwi nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka kana , siani ḽa mukhomishinari o nangiwaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu , nga komiti ya vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo , na
Mushumo wa u thoma wa khomphonenthe iyi ho vha u vha na vhuṱanzi uri vhatshimbidzi vha vhuendedzi kha sekhithara dza dzikhumbi , bisi na thekhisi dza mitha vha vha na madzangano o no vha imela ane a kona u davhidzana na muvhuso malugana na mafhungo o fhambanaho a no kwama vhuendedzi . 
O mona na gombame , u nanga ekzisi ya x kha buḓo ḽa u gonya na mulambo , murekanyo wa kutshimbilele nga tshifhinga tshenetsho u tea u tevhelwa . 
Khwinisa ndeme ya pfunzo kha zwikolo zwine zwa si shume zwavhuḓi na kha pfunzo ya nṱha na magudedzia vhugudisi .
Zwenezwo , muanganyelo wa mukumbululo dzo sumbedzwaho afha fhasi ndi muanganyelo wa gumofulu ḽa nṱha , u bva kha kuvhonele uku . 
U tshimbidza Mveledziso ya vhupo ha Mahayani , thimu yo tholwa na Tshiṱirathedzhi tsha Mveledziso ya Vhupo ha Mahayani tsho Themendelwa nga Khabinethe . 
Ndi humbela pfarelo ,
U shumiswa ha maano aya hu ḓo shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi yapo na ya vundu nga u khwinisa tswikelelo ya vhuendi ha nnyi na nnyi .
Ndeme na sisiṱeme dzo ḓiswaho nga ndaela ntswa ya demokirasi zwo vha zwi zwa mvelele ya kuitele kwa zwithu .
Tshivhumbeo tsha mbekanyamushumo tsho fhandekanywa u tevhedza ndaela sa dze dza ṱanganedzwa u bva kha Vhufaragwama ha Lushaka . 
22.2. ID4Africa ndi dzangano ḽa vhakwamei vha tshivhalo ḽine ḽa alusa u shumiswa ha u ḓivha uri muthu ndi nnyi nga zwa didzhithaḽa nga nḓila yone na hone zwi khagala u itela mveledziso ya ikonomi ya zwa matshilisano Afrika .
Fhungo ḽa mishumo , musi ḽo fhambana na mishumo , ḽi tendela u guda hu itwaho nga iwe muṋe , nyaluwo na mveledziso . 
U ṅwala nga luambo lwo leluwaho nahone lu tshilaho .
Muhasho u bvela phanḓa na u lusa u khwinisa maitele awo a ndangulo ya masheleni na uri wo ṱanganedza pfufho kha Muṱolamuvhalelano Muhulwane wa Afrika Tshipembe kha sia iḽi . 
Kha vha rambe zwiṅwe zwigwada u ḓadzisa kha u vhiga murahu
Yo badelwa nga mbadelo dza luṱa nga luṱa , dzine dza nga vha nga u rali : 
Mushumo wa Vhupo ha Tshigange tsha Masipala zwa zwino a vhu ho kha tshitandadi tshone nga vhanga ḽa mutshini wa U gadedzela malaṱwa a Tshigangeni une u sa vhe hone u shuma kha vhupo . 
Kha nyimele yo raliho khaphasithi ya maḓi a mavu a mupo i nga khwaṱhiswa nga u shumisa fiḽithara ya muṱavha sa u nwelela ha vhukati . 
Ri bvelaphanḓa kha nḓila i konḓaho ya u dzudzanya ndaela yashu na mishumo yashu zwa elana na mugaganyagwama washu , nga maanḓa maelana na u rumela vhashumi nnḓa hashu ho engedzwaho naho hu ha ndeme fhedzi hu si kha izwo fhedzi . 
U lenga malugana na u tandulula phambano dza vhashumi na zwa ndaṱiso zwine zwa khakhisa u guda na u gudisa
Vha ḓipfa hani nga ngomu havho musi vha tshi amba na muthu ane vha pfa a tshi khou vha thetshelesa ?
Mbekanyamaitele ya khwaṱhisedzo ya zwa thengo yo vula zwikhala zwa mushumo kha vhorakhonṱhiraka vhe vha sa vhuelwe tshifhingani tshi fhiraho , zwine zwa vha u ṋetshedza luvhanḓe lwa nyaluwo ya sekithara . 
Vhunzhi ha vhathu a vho ngo pfesesa vhutsitsa ha thaidzo dza Tshumelo ya Ndulamiso u tou bva tshi tshetsho . 
a ) Vho Thaba Mufamaḓi - ( Mudzulatshidulo ) ;
Maitele aya a ḓo bvukulula mavhaka maṅwe na maṅwe a tshelede ye ya bviswa kha mishumonyengedzedzwa ya zwa mugaganyagwama . 
U shumisa tshumiswa dza u ṅwala nga vhukoni havhuḓi , tsumbo , penisela , raba , ruḽa .
U bindudza kha mabindu maṱuku zwi ḓo thusa uri shango ḽi fhindule kha khaedu dza zwino dza ikonomi ya zwa matshilisano .
Tsivhudzo kha u lingwa ha fomaḽa 1 U vhala : ( orala kana / na nḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe ndi shango ḽithihi , ḽo vhofholowaho , ḽa demokirasi ḽo thomiwaho u ya nga ndayo dzi tevhelaho :
Vha tea u ṱhaḓula kha mveledziso ya pulane dza kushumele dzi bvaho kha zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi na u davhidzana na Muvhuso wapo malugana na nḓisedzo ya tshumelo . 
Khoro ya Phurofesheni dza Tshumelo dza Vhuthu The Registrar Private Bag X 2 Hatfield 0028 Nomboro ya Luṱingo . : ( 012 ) 342 5437 Nomboro ya Fekisi . : ( 012 ) 342 3025
U tshimbila nga muyani : Kiḽasi ya ikonomi , nahone ho thoma ha vha na thendelo yo tou ṅwalwaho nga mulanguli wa thandela . 
NDIMA YA 4 MISHUMO
Phurosese iṅwe na iṅwe ya u khetha kana u nanga i shumiswaho , ndi zwa ndeme uri i tendelaniwe nga vhadzheneli vhoṱhe na uri rekhodo dzi re khagala dzo ṅwalwaho dzi a itwa na u wanala u itela u sedzuluswa nga nnyi na nnyi .
Muvhuso wo ḓivhofha kha u shandukisa ikonomi nga u vhona uri izwo zwigwada zwe zwa vha zwo sielwa nnḓa zwi shele mulenzhe nga nḓila i vhuedzaho kha ikonomi .
Ndindakhombo ya ndeme ya nṱhesa ya zwa mutakalo ndi tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme vhukuma zwa masheleni avho na zwa mutakalo wavho .
A hu na u anganyela hu re khagala nga ha infḽesheni ya mbilo he ha itwa . 
Vha humbule : Arali vha wana SMS ya u ḓivhadza mbilo ine vha sa i ḓivhe , vha humbelwa u vhiga kha Tshikimu nga u bonya ha iṱo .
Naho ofisi dza madzhisitirata dzi fhethu ha tshumeo ha Master hune ifa la mufu la nga vhigwa hone , dzina maanda matuku nahone dzi do fhirisela zwothe zwa ifa na dziwili , na ifa line la vha ntha ha R50 000 nga mutengo , kha ofisi ya Master ya vundu .
Zwi dzhia khala ṅwaha nthihi ya ndimo u shumana na khumbelo .
Khumbelo ya ndambedzo ya haya ha vhana
Mbekanyamaitele i khou ṱoḓa u katela maga a fanelaho a u dzudzanyulula u shaea ha ndinganelo ho fhelaho . 
Kha vha ṱalutshedze hafhu uri u fareledzea kha mushumo zwi ḓibveledza hani na uri ndi zwivhumbi zwifhio zwi tshimbilelanaho nazwo . 
rothini ya u ya bungani
Vhuimeleli ha shango
129. U thomiwa ha mushumo wa ofisini nga Mulangavunḓḓu
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha :
Ri ḓo vha itela mini ?
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu sa phesente ya u kavhiwa hoṱhe kha shango ḽashu hu nga nḓila i tevhelaho :
Thendelo dza u rengisela nnḓa dzo ṋewaho kha u rengisa abalone , rock lobster na zwiṅwe zwo bulwaho kha Mulayo wa Zwiko zwa Lwanzheni Appendix 4 , 5 & 12 dzi ḓo shumiswa kha muhwalo muṅwe na muṅwe .
U dzhenelela kha u vhala na vhagudi hu na vhuḓifulufheli na u ḓiphina .
Ndi nnyi we a wina mbambe ?
Phakha na zwimvumvusi zwa masipala
Vhuṱanzi vhu nga sumbedzwa nga zwivhumbeo zwo fhambanaho , hu tshi katelwa na ndalukanyo dzapo dza kale na dza dzitshaka , mivhigo , ṱhanziela dzi bulaho mishumo yo itwaho , rekhode dza mushumo , dziphothifoḽio , vidio dza nḓowedzo na rekhode dza mashumele . 
Muphuresidennde vha ḓo dovha vha ṱola mvelaphanḓa yo itwaho nga thandela dza muvhuso maelana na ṋetshedzo ya maḓi , muḓagasi na dzibada vhuponi uvho .
Kha vhumatshelo , vhafarani na u thomiwa ha mbekanyamushumo dzo ḓoweleaho dza u monithara na maitele a vhukhwine ha maḓi kha madzingu zwi ḓo vha zwi zwa ndeme , u itela u bveledza u monithara ho fhelelaho nahone hu vhambedzeaho na asesimennde ya fhethu hu re kha phendelashango kha dzingu . 
Dzinwe khophi dzi a wanala :
Komiti iyi i ḓo rangwa phanḓa nga khomishinari a re na vhuḓifhinduleli hoṱhe ha Vhashumi , Saintsi na Thekhinoḽodzhi . 
U vhuisa muhumbulo kha zwibveledzwa zwo vhalwaho nga mugudi e eṱhe / vhavhili
Vhureakhovhe ha vhubindudzi ndi vhureakhovhe ha khovhe dza lwanzheni u itela vhubindudzi .
Ri khou ṱangana na tshikafhadzo ya maḓi i sa athu vhuya ya vha hone nga mulandu wa mishumo ya nḓowetshumo yo engedzedzeaho na fhethu ha u dzula hu songo dzudzanywaho , u kundelwa ha themamveledziso nga mulandu wa u aluwa hayo , na ṱhahelelo ya maḓi kha maṅwe madzingu . 
Hu vhumbwe vhushaka na mabindu a zwa vhuendi ane a vha hone zwazwino kana hu thomiwe mabindu a zwa vhuendi a u kuvhanganya na u endedza zwibveledzwa vhukati ha vhabveledzi vhaṱuku na fhethu hune zwa khou endedzwa hone kana zwifhaṱo zwa u pakela khazwo zwine zwa vha hone zwazwino . 
Ndi zwiendedzi-ḓe zwa nnyi na nnyi zwine vhafumakadzi vhanzhi vha zwi shumisa nahone dzithaidzo ndi dzifhio ?
Tshiitisi tsha muhwelelwa ndi tsha uri muhweleli ha na thulo , a hu na makumedzwa o itwaho malugana na lutamo kana zwiṅwe zwa u vhuedzedzwa mushumoni ha muhweleli . 
I shuma mushumo uyu i tshi kha vhufarani na miṅwe mihasho ya muvhuso , maanḓalanga apo , mazhendedzi a ndondolo ya phuraivethe na tshivhalo tsha madzangano a si a muvhuso . 
Muvhuso wo phasisa milayo ya u lwa na u sa lingana ho kalulaho na khethululo i si ya vhuḓi ye ra i sielwa .
( a ) kha Phalamennde , Nnḓḓu ya Phalamennde kana Buthano ḽa vhusimamilayo kana tshivhumbeo tsha Riphabuḽiki kana shangohaya , zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba -
Vha songo ambesa nga maanḓa , kha vha thetshelese na u vhudzisa zwine zwa konadzea , mbudziso dzi re khagala .
b . thuso arali vha na tsumbadwadze ḽa mutsiko une wa vha hone nga murahu ha musi vho bvelelwa nga zwithu zwi si zwavhuḓi
NDIMA YA 2
Zwigwada zwi re na dzangalelo zwi nga katela :
A ri nga badeli mbilo dza tshumelo dza ndondolo ya mutakalo dze vhone kana vhaunḓiwa vhavho vha dzi wana nga murahu ha datumu ya u ṱutshela Tshikimu .
Izwi zwi katela thikhedzo ya mugaganyagwama khathihi na mbekanyamushumo na thikhedzo ya thandela . 
3 . Vha rambe maṅwe mafhungo : ' Kha vha ḓe nao ' kana ' ndi a tama u zwi pfa ' .
Zwi tshimbilelana na zwihulwane zwa NDP zwa u vhona uri hu na mavhusele a shumaho , tsireledzo ya zwa matshilisano na u sika mishumo .
Themo ya 1 - Vhege ya 6 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
Kha vha ḓi vhone nga muhumbulo vha tshi khou tamba ḽitambwa fhethu Hune vha dzulela u ita nḓowedzo , hu sa na muṅwe muthu henefho . 
Minisiṱa Vho Motsoaledi vho ri zwazwino vhalwadze vha ṱoḓaho u swika 400 000 vho ḓiṅwalisela mbekanyamushumo dza u swikela mishonga u bva fhethu hune ya dzhiiwa hone hu fhiraho 1 000 , ho katelwa na kiḽabu dzine dza khou tendelana na maitele , fhethu hu khou shumelwaho zwa mutakalo , madokotela vha lafhaho malwadze oṱhe na dzhikhemisi dza phuraivethe .
Musi masipala u tshi tou pfesesa thaidzo dzine dza khou kwama vhathu vha vhupo uho na zwivhangi zwa hone , u tea u mbo ḓi bveledza thandululo dza u tandulula thaidzo . 
Komiti ya Minisiṱa dza Khoro ya Pfunzo na Ṱhoho dza Mihasho ya Pfunzo vha ṱangana tshifhinga tshoṱhe u wanulusa mafhungo a zwa mbekanyamaitele na u pfananya mveledziso ya pfunzo . 
Vhaṱodi vha vhudzumbamo na phemithi dza dzitshavhi
U shumisa maipfi ane a bulwa u fana fhedzi a ṅwalwa nga nḓila yo fhambanaho .
Hezwi ndi u ya nga maga o dzhiwaho a u engedza vhuṱoli na vhulivhisi kha ndangulo ya mbekanyanḓisedzo na ndangulo ya sisiṱeme ya masheleni . 
Komiti dza NCOP dzi vhidzwa u pfi ndi Komiti dza u ṱoḓisisa na vhulavhelesi , sa tsumbo , Komiti ya u ṱoḓisisa na vhulavhelesi ya zwa Dzinnḓu , ya Mishumo ya Muvhuso na ya Vhuendi .
GIREIDI YA 6 maipfi a 80-100 mafhungo a 8-10 pharagirafu 4-6 minetse 2-3
O vhona Ndi musi itsho tshithu tshi tshi khou ita mini ?
Hezwi zwi vha vhea kha tshiimo tsha khwine u kona u dzhia tshikhala kha nyaluwo ya ṱhoḓea na mitengo ya nṱha . 
Mbilo yavho ya mushonga i nga haniwa nga GEMS nga ṅwambo wa zwiitisi zwo fhambanaho , sa thaidzo dza vhuraḓo na u thivhelwa ha thendelo dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi .
Ho vha hu na mpfu dza kholomo nga ṅwambo wa vhulwadze vhu sa ḓivhei kha ḽa Free State na vha tshumelo u ya vhualafhazwifuwo vha khou ita tsedzuluso . 
Khaṱhululo i lapfisa maitele a mualyo .
Vundu , naho zwo ralo , ḽi khou vhona u khwiṋisea ha u lovha ha dzitshetshe nga ngomu kha tshileludzi tshashu . 
Thebulu iyi i na zwiṱaluli zwa mbumbo fhedzi u fana na vhupo , ḓiresi ya vhudzulo na khoudu ya masipala une ya bva hone . 
Lwo vha lu hani lwendo lwaṋu / holodeni . . . ?
Tshenzhelo ya miṅwaha miraru u ya kha miṱanu , nga maanḓa kha sia ḽa vhuthathazwitshili na mbekanyamushumo dza mutakalo wa tshitshavha ndi zwa ndeme . 
Vhulapfu ha tshipiḓa tshi vhaliwaho ndi ho teaho
Kha vha litshe vhashelamulenzhe vhe kha zwigwada zwe vha vha vhe khazwo musi wa mushumo wa Ndima ya 2 .
U pulana nyito ine khayo mulayo na / kana mbekanyamaitele ya u tsireledza mutakalo wa vhupo zwa shumiswa u shumana na tshiteṅwa tsha mutakalo wa vhupo . 
Ri livhuha zwikolo u vha zwo rekhoda dziposo kha sisteme yashu ya kha khomphyutha nga tshifhinga . 
4.1 Khabinethe yo tendela u tholwa ha vha tevhelaho kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano :
Ri tea u ita uri u a shuma .
Kha murafho wa nḓivho , ri ṱoḓa u bveledzisa sisiṱeme dza nga ngomu u itela u sika nḓivho na u i phaḓaladza . 
MUDZULATSHIDULO WA NCOP : Muhulisei Vho Maimane , vhaofisiri vhatshimbidzi a vha nga ḓo vha tendela u bva .
Kushumiselwe kwa masheleni a u sokou ṋetshedza a ku tei u kombetshedzwa vhathu nga masipala , ku nangiwa na u ṱanganedzwa nga tshitshavha zwo bva kha kuitele kwe kwa thomiwa musi wa kutshimbidzele kwa u pulanela wadi .
U hana ndi nḓila yo ḓowelelaho ya u thivhela khuḓano .
Minista wa Pfunzo vha ḓo ṋea zwidodombedzwa zwo fhelelaho vhege i ḓaho kha khanedzano dza lushaka dzine dza ḓo vha hone .
ndavhuko
( a ) ya u voutha kha khetho dza vhusimamulayo vhufhio na vhufhio ho thomiwaho hu tshi tevhedzwa mulayotewa , na u ita nga u ralo nga tshidzumbe , na
Mbetshelwa ya Tshipiḓa tsha 2 tsha Ndima ya III ya Mulayo wa Ṱhirantsekisheni na Vhudavhidzano ha Eḽekiṱhironiki wa vhu 25 wa 2002 a i khou katelwa kha u shuma kha vhudavhidzano ha eḽekiṱhironiki huṅwe na huṅwe na milaedza ya data ine mushumisi a i rumela kha Muhasho wa zwa Muno nga kha webusaithi iyi . 
Fhedzi ri a zwi ḓivha roṱhe uri hune muḓagasi wa ya hone , mveledziso i ya tevhelavho , Hune ha vha na mveledziso , hu a vha na ṱhoḓea ya oili , minerala na zwibveledzwa zwi a anda . 
Kha vha nange ṱhoho dzo teaho Zwikili zwa Vhutshilo kha themo u
Mashango a swikaho 109 ono ḓiṅwalisa kha IMO iyi .
U engedzea ha tshanduko hu gonya musi miṱa iyo yo vhuelwaho u bva kha u gonya thwii kana ha zwibviswa nga murahu zwi tshi shumisa tshipiḓa tsha mbuelo yapo . 
Dziṅwe dza ngona dza ḽitheretsha dzine dza nga shumiswa musi hu tshi funzwa u pfesesa zwiteṅwa zwa ndeme zwa ḽitheretsha ndi ngona ya ndunzhendunzhe , ya muṅwali , ya thero na ya lushaka lwa ḽitheretsha .
Itani kha dzi songo tsireledzeaho .
U ya nga Mulayo , vhaofisiri vha phurobesheni vha na vhuḓifhinduleli ha zwi tevhelaho : 
Kha vha topole na u tinya zwivhangi arali vha tshi nga kona .
Vharangaphanḓa vha ḽifhasi u bva mivhusoni , polotiki , dzikapuṱeni dza nḓowetshumo , madzangano a zwitshavha , vhaḽedzani vha mveledziso na zwiimiswa zwa pfunzo vha ḓo shela mulenzhe .
Mulanguli wa IDP u ita mishumo yo fhambanaho nahone u na sethe dza mishumo na vhuḓifhinduleli kha IDP , zwine zwa vha khagala .
Hei ndi mbudziso ya ndeme ngamaanḓa . 
khophi yo rekhodo yo tou gandiswaho*
U engedza kha ezwo , ngeno hu na uri tshiimo tshavho tsha mulayo tshi khwaṱhisedza pfanelo ya u swikela mafhungo na tshumelo zwi elanaho na HIV kha ḽeveḽe nthihi sa Maafrika Tshipembe , zwikhukhuliso zwi fanaho na luambo , nḓowelo dza mvelele na vengo ḽa vhabvannḓa zwi anzela u thivhela vhukoni havho ha u swikela tshumelo idzi . 
U ṅwala maṅwalo mapfufhi a no ḓo shumiswa fhethu ho fhambanaho , tsumbo , kha u elelwa zwo iteaho kale ( recounts ) , mufhindulano .
Sa shango ḽine ḽa kha ḓi tou bvelela ḽi re na khaedu dzaḽo dzenedzo , Afrika Tshipembe ḽi na mushumo wa u guda ngudo dzaḽo kha tshiwo na u tandulula vhuṱudzeṱudze vhuhulu ha ikonomi ya shango hune ngaho vhathu vhaṱukusa ndi vhone vha re na mishumo nahone ndi vhone vha vhuelwaho nga mishumo ya zwa ikonomi . 
Tshipikwa ndi u engedza tshivhalo tsha vhathu vhaswa na vha vhaaluwa vhane vha khou isa phanḓa na u swikelela pfunzo kha senthara dza thekhinikha na vokheshinala , nga nḓila ine ya tikedza nḓila ya nyaluwo i katelaho . 
Kha vha vusuludze u vhulaha miri
U sima nyimbo .
Sa izwi ndi hafha , ndo vhudza khonani dzanga dzoṱhe uri a thi nga vha founeli , vhone vha mpfounele nahone zwenezwo zwi kwama tshitshavha tshoṱhe nahone Telkom yo vha i tshi khou vhuyelwa vhukuma .
U vhiga mawanwa
muthu a itaho khumbelo ndi ene a sainaho fomo ya khumbelo
3.1 . Mbekanyamaitele ya Luambo ya GCIS yo ḓisendeka nga milayo i tevhelaho : 3.1.1 .
Nga kha maga ayo , zwitshavha zwo kona u ṋetshedza mihumbulo kha zwine wadi ya tea u thoma ngazwo kha ṅwaha wa muvhalelano . 
Hu na tshivhalo tsha mbonalo dza nyimele ya zwino kha sekhithara ya maḓaka ine ya ndeme kha ṱhoḓea ya mulayo muswa : 
Ni khou humbelwa u sumbedza tshivhalo tsha vhathu nga awara kha uri zwi shumiswe u itela thandela , maḓuvha a u thoma na a u fhedza , khathihi na thebulu ya tshifhinga ya thandela i sumbedzaho u swikelelwa ha mishumo ya ndeme kana zwisumbi . 
( e ) Muoditha Dzhenerala .
Thendelano ya dzitshaka i vhofha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe fhedzi nga murahu ha musi yo tendelwa nga tsheo ya Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo .
U bvisa thumbu
Naho zwo ralo , ndunzhendunzhe dzi pfeseseaho dza vhuḓifhinduleli , hu tshi katelwa na vhashumisani , ndi dza ndeme malugana na u bvelela ha puḽane .
U vhona uri hu na maitele a vhulanguli vhu bveledzaho na vhudzulo nga tshifhinga . 
Ri zwi ḓivha nga mini uri a si mafhungo a vhukuma ?
Nga maitele aya zwo ḓo dzhielwa nṱha uri hu khou ṱoḓea zwishumiswa u itela u tikedza vhafaramikovhe kha u vhona uri hu na nyambedzano na u khunyeledzwa zwi sa dzhii sia nahone zwi linganaho ha Thendelano dza u Kovhekana Mbuelo na u Ṋetshedza Zwishumiswa .
Vhege ya madalo a Mavunḓu i ṋetshedza ndaela ya Mulayotewa , ine ya kombetshedza NCOP uri i khwaṱhisedze uri madzangalelo a mavunḓu a khou dzhielwa nṱha kha sia ḽa lushaka ḽa muvhuso .
Zwo ralo , mitikedzo yoṱhe i ( kha ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho ) i a sumbedza kha mugaganyagwama . 
Nga u dzhenelela kha u pulana mveledziso na tshumiso vhathu vha vha zwiko zwa ndeme vhone vhaṋe , nahone izwi zwi khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na themamveledziso .
Peak flow reading ya khwiṋesa ndi tshi vuwa ( nga matsheloni )
Tshihali tshi re khombo ndi mini ?
Sisiṱeme dza vhongwaniwapo ngei Botswana , Malawi , India , South Australia na Canada dzo sedzulusa u itela u thoma sisiṱeme ya khothe ya sialala yo teaho nyimele ya Afurika Tshipembe .
Luṱingo : 083 501 0139
Ri ṱoḓa mini zwa u lugisela u pulana ?
U lusa u ṋetshedza tshiṱirathedzhi tsha vhukuma , zwa polotiki na ndaulo . 
Vha dzhenise nomboro ya muraḓo na PIN .
U fhambana ha zwa u vhambadza zwi ṋetshedza zwileludzi kha sia ḽa u rangela u zwi ita u itela u tshimbidza ndangulo ya masheleni lwa u fhindula zwo fanelaho u bva kha zwi ṱoḓwaho nga Muhasho . 
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho nga nḓila na u lingedza u peleṱa a so ngo ḓoweleaho hu tshi shumisiwa nḓivho ya foniki .
Vharengi vhoṱhe vhane vha si wele nga fhasi ha khethekanyo dzo bulwaho afho nṱha vha fanela u vhonana na masiandaitwa . 
Dzi katela 2 x 2D zwikene nga vhuimana - Mutakalo wa muhumbulo
Mvelelo dza milandu minzhi ya u shuma lu sa fushi dzo fhedza dzi songo itelwa khaedu nahone ho vha na u dzheniswa mulayoni hu hulwane kha u tandulula milandu ya u pandelwa zwi songo fanela . 
U tamba tshiṱori
ita khumbelo ya u dzhia ṅwana arali a khotsi a ṅwana nahone ṅwana o bebwa vhabebi vha songo malana .
MaAfrika Tshipembe vha hashu ,
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi , u vha a bvelelaho , demokirasi i ṱuṱuwedzaho u dzhenelela ha tshitshavha na yone i ṱoḓa vhadzulapo vha dzhiaho vhuḓifhinduleli ha u dzhenela kha demokirasi .
Zwa vhudzulo
Dzingamufhe ya vhupo i elana na zwishumiswa zwo kunaho zwi katelaho mabunga , u wanalea ha vhudzulo ho eḓanaho fhethu ha u lindela , u wanalea ha maḓi a u nwa , na vhupo vhune ho tsireledzea na u fhungudza phiriso ya malwadze . 
2.3. Khabinethe yo themendela uri Thendelonzwiwa ya Mvuwo ya Mvelele ya Afurika i iswe Phalamenndeni uri i themendelwe u ya ngaha Khethekanyo 231 ( 92 ) ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe .
Vha Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala vha dzinginya uri " busakatsi"zwi amba uri vhuloi nga kha tshirema/ Tshiafrika , nahone zwi katela u shumisa mushonga une wa vhaisa ; wa manditi ane a vhaisa ; na dziṅwe nḓila kana zwishumiswa zwine zwa kona u vhanga vhulwadze , mafhanza kana u lovha ha muthu , kana u kwashekana ha ndaka .
Ndeme ya phothifolio ya vhubindudzi i ṱolwa nga kha nyombedzelo , u linga phothifolio hu tshi shumiswa ngona dzo ṋetshedzwaho . 
Zwiṱuṱuwedzi izwi zwi ḓo katela , kha zwiṅwe zwinzhi , ṱhanḓavhuwo , ndinganyo , tswikelo , mbadelo , mumono wa ḽifhasi , miṱaṱisano , khwaḽithi , vhukoni , u thusa na thekhinoḽodzhi . 
20 U ḽa zwavhuḓi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .40
Nga hetshi tshifhinga vhagudi vhoṱhe vha Gireidi ya 1-3 vha ḓo vha vha tshi khou ṅwala thesite dzo lugiswaho dza lushaka kha Luambo na Mbalo .
Mbadelonyengedzedzwa i ḓo vha phambano vhukati ha tsumbamutengo ya MPL ya Tshikimu na mutengo wa tshithu tsho randelwaho .
Tshiṅwe hafhu na uri vhubindudzi kha idzi tshumelo a ho ngo khwaṱha nahone ndi ha tshifhinga tshilapfu nga maanḓa .
Nga tshifhinga tsha madalo nga dzi 12 Fulwana 2016 , Muphuresidennde vha ḓo dzhenela mushumo wa miṅwaha ya ḓana wa tshihumbudzo tsha Nndwa ya Delville Wood ine yo vha Nndwa ya Ḽifhasi ya u thoma he vhunzhi ha maAfrika Tshipembe vha lozwa matshilo avho .
U rangela u ṅwala : u thetshelesa zwipiḓa zwa mafhungo a bvaho kha nganea yo vhalwaho
U sa sedzesa vhone vhane na u dzhenelela kha Nndwa ya mbofholowo zwo shela mulenzhe kha mbofholowo yashu .
Kha kuvhonele kuṅwe na kuṅwe , vha vhiga kha zwipikwa zwivhili kana zwiraru . 
U THETSHELESA NA U AMBA
U laṱiwa ha ndaka hu itwa nga kha komiti u ya nga mbekanyamaitele ya muhasho . 
Maṅwe maga hu katelwa : khwiniso yo khwaṱhaho ya vhubveledzi ha kushumele kwa Eskom zwine zwa ḓo fhungudza mbadelo ; nyengedzeo ya R50 biḽioni ya tshikolodo tsho engedzwaho nga Eskom zwine zwa ḓo tikedzwa nga garanthii dza muvhuso wa zwino ; thikhedzo ya muvhuso kha khumbelo ya Eskom uya kha Vhubveledzi ha Fulufulu ḽa Lushaka lwa Afurika Tshipembe(NERSA) , ya u dzudzanywa ha mitengo kana dzimbadelo zwine zwa vha kha mudzedze muthihi na maitele a mulayo wo ḓoweleaho ; ṱhoḓea ya maga a vhulangi ; u kunakiswa ha mbekanyamaitele ya fulufulu ; na u engedzwa ha mbekanyamushumo ya vhubveledzi ha muḓagasi wo ḓiimisaho .
Mbudziso dzine dza fanela u fhindulwa :
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 6 Ḽara 2013
Kha vha wane , zwishushedzi na vhuthengathenga , zwiṱanu zwe zwa anzela u bulwa
( a ) mafhungo afhio na afhio ane muvhuso wa vha nao ; na
Mulangadzulo , ndi ndeme ya vhashumi vha muvhuso i langaho ṱhuṱhuwedzo na mvelephanḓa ya nungo dza muvhuso . 
Nomboro ya akhaunthu : 011219556 International Band
U ita zwipiḓa zwa zwibveledzwa kana zwibveledzwa zwo fhelaho u itela u swikelela kha phendelo
( b ) u fhirisela kha Khothe ya Mulayotewa uri hu dzhiwe tsheo nga ha u elana hawo na Mulayotewa
u fhaṱiwa ha madamu maswa na u bveledzisiwa ha maḓi a fhasi .
Hu tea u vha na vhushaka vhukati ha bulayo na u pomokwa vhuloi .
Bugu ya Mishumo ya vhuimo ha vhukati ha ngudo ya Luambo lwa Hayani i a vha ṱanganedza .
Mbekanyamushumo dza mveledziso dzo fhelelaho dza vhaswa na vhafumakadzi , dzi katelaho u thivhela vhutshinyi ha matshilisano , ngauralo dzo vha zwithu zwa ndeme zwa nṱha kha nzulele ya u khwinisa u vusuludza mikhwa kathihi na mveledziso ya tshitshavha . 
Tsha vhuvhili , tshine tsha nga vha tsha vhuṱhogwa vhukuma , tshanduko idzi dzo itea lwa tshifhinga tsho linganaho u thoma u dzi ela , u guda ngudo khadzo , na u ṱanganedza mbekanyamaitele nga nḓila yo teaho . 
U badelwa ha nzudzanyo ya mbekanyamaitele yo ṱalutshedzwaho hu ḓo ṋetshedza nyaluwo i ongolowaho kha tshumiso ya muvhuso u fhira u swikela zwino , u ḓivhadzwa ha mbadelo dza migodini hune ha khou ḓa , nahone ṱhaṅwe nga u ḓivhadzwa ha mitengo ine ya anana na mupo . 
Vhupo ha Mbambadzo ya Mahala ya Dzhango ḽa Afrika vhu ḓo khwinisa u tshimbidzwa ha thundu na tshumelo , khephithala na nḓila dza u bveledzise u mona na dzhango .
Arali ndeme yavhuḓi i si nga si elwe lu thembeaho , zwishumiswa izwi zwa masheleni zwi elwa hu na mbadelo , ine ya nga vha yavhuḓi ya mbadelo yo sedzuluswaho kha u wanwa ha vhubindudzi kana tshivhalo tsho wanalaho kha u bviswa ha khwalwa dza zwa masheleni . 
20.2. Vhuṱambo vhu tshimbilelana na NDP na uri vhu topola u kuvhanganywa ha zwiḽiwa sa nḓila iṅwe ya u sedza kha khaedu tshiraru ya tshayamishumo , vhushai na tshayandinganyo .
Khumbelo dzo fhambanaho dzo ṱanganedzwa u ya nga khwiniso dza tshikimu tsha u pulana ḓorobo . 
Vhuitwa / mushumo wa ndeme nyito
Zwe ra ḓiimisela zwone a zwo ngo vhuya zwa vha u shandukisa muvhuso kana zwa vha u thagetha vhathu nga muthihi . 
vha maanḓalanga a vhuṅwalisi ha zwiendedzi
Ri dzhiela nṱha ṱhoḓisiso na mihumbulo ye ra i wana khavho . 
Phosiṱara ya giridi ya nomboro khulwane 1 - 100 na 101 - 200 ( 100-tshati )
Khombo kha vhana :
Ndi nga namba nda . . .
Arali ha vha ho tiwa vhathu vha fhirahi muthihi kha vhuimo ha Mufarisa Mulangadzulo , hu farwa voutu ya tshiphiri .
U xuxwa na u netulusa muvhili : u sumbedza vhuḓipfi na mihumbulo nga musudzuluwo wa muvhili sa , u papamala makoleni , u kumedza n.z.
Ndangulo ya Mafhungo na Thekhinoḽodzhi a ) mbekanyamaitele na nyendedzi dza maṅwalo . b ) bugupfarwa . c ) mivhigo .
Vhukonanyi ya Muphuresidennde nga zwiṅwe
Khethekanyo ṱhukhu ya fhethu ha vhudzulo u ya kha lushaka lwa buloko yo tiwaho hu na masiandaitwa kha musudzuluwo na sisiṱeme dzi monaho fhethu ha vhudzulo . 
Khethekanyo iyi i vha ṋetshedza mbonalonyangaredzi ya tshumelo idzi .
ANA i bveledzisa vhuṱanzi ho linganyiswaho u sedza u bvelela ha u dzhenelela ho fhambanaho ha muvhuso u khwinisa zwa u vhala na mbalo kha vhagudi na u konisa vhadededzi u fhambanya masia ane a ṱoḓa thikhedzo yo engedzwaho .
Vhavhuelwa vha thuso ya thekiniki , kanzhi vha kha sia ḽa vha tholwaho nga muvhuso , a vha na tshomedzo dzo linganaho kana a vho ngo tholwa na kathihi nga muvhuso . 
U itela Ḽiṅwalo ḽi Shumiswaho kha thandela ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi ḽa u ṅwalela zwiteṅwa iḽi , maipfi a tevhelaho a ḓo vha na ṱhalutshedzo dze dza ṋetshedzwa one hafha : 
Hedzi ndi mbambedzo thwii ngauri ipfi u funa ḽo shumiswa . 
Miraḓo i ḓivhaleaho ya zwa vhulamukanyi ;
Nga mulandu wa awara dza mbambadzo dzi songo tiwaho na tshiimo tsha u ṅwaliswa , hu dovha ha shumiswa sa fhethu ha mbambadzo i siho mulayoni . 
U itela u phaḓaladza mirundo , tekeniki dzo fhambanaho dzi a wanala . 
Mutshatshame wa zwi tshilaho na ekhoḽodzhi ya zwa maḓaka zwo dovha hafhu zwa shandukiswa . 
U shuma na / nga maipfi : maitimatikedzi ( khou,vhuya ) maiti a stetivi , sa : humbula , funa
4 . Mbekanyamushumo dzine dza khou tevhela
Ri ṱoḓa afidevithi ( yo ḓadzwaho nga muraḓo muhulwane , mufarisi kana ṱhanzi ) i khwaṱhisedzaho uri muunḓiwa ndi mufarisi wa muraḓo muhulwane .
Ngeno vhana vhanzhi vha sa thusiwi kha heyi miṅwaha yavho ya u thoma . 
Vhalangi , vha humbelwa u shumisa matheriaḽa a vhudavhidzani u shumana na mbudziso dzi bvaho kha vhatholiwa nga milayo iyi . 
U na muhumbulo wauri zwi nga vha muhumbulo wavhuḓi u thoma u rengisa nga tshikolodo , fhedzi vhalanguli vha vhangele ḽawe vho hana . 
U ḓadza mivhigo yo teaho ine ya elana na vhugudisi ha matshudeni kha masia a kiḽinikhala . 
Vhafumakadzi , Vharema vha Afrika , vhaswa na avho vha re na ḽeveḽe ya fhasi ya pfunzo vha tshenzhela phimo ya nṱha ya vhushayamushumo , ngeno phimo ya nṱha ya mushumo i tshi wanwa nga vhanna , Vhatshena na Maindia na avho vha re pfunzo ya sekondari na a ḽevele ya nṱha ya fomaḽa . 
Khantsele yo tendelana uri SACU i tea u fhirisa u kovhelana mbuyelo uya kha vhurangeli vhu bveledzeaho vhune ha ḓo tikedza ṱhanganelo kha dzingu .
Tshiteṅwa itsho tshi dovha tshi sumbedza u rekanywa ha mbuelo dza bingo dzine muthelo wa ḓo tiwa khadzo . 
Nga zwenezwo , Mvelelo dza Ḽeveḽe ya u Bva na Nḓila dza u Ela dzi elanaho dzi ombedzela vhukoni vhune ha elana na u swikelela mveledziso ya vhukoni i ne ya vha ya ndeme na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha muvhuso na nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso . 
Kha ri ite nyito Vhudzisani khonani dzaṋu mbili uri vha funesa mutambo ufhio .
Zwenezwo , mbudziso ya ndeme ine ya tea u dzhielwa nṱha ndi ya uri ndi zwa ndeme u swika ngafhi u langa thendelano ya tshumisano kha theo ya mulayo ya tshumisano ya zwa muṱani . 
Hedzi khathagori dzi ri thusa u fhambanyisa vhukati ha mbekanyamaitele dza nnyi na nnyi khathihi na u dzi angaredza . 
Vhuhulu ha vhuḓifhinduleli , vhuḓilangi na tshikhala zwine muthu ene muṋe a ḓiphiṋa kha bindu . 
muraḓo wa SGB une wa ḓo tshimbidza komiti ṱhukhu ;
Ṱhalutshedzo yo dzumbamaho U ṅwala mbuno kana manweledzo a pharagirafu
( c ) maitele na zwitandadi zwi fanaho zwa vhufaragwama .
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U ṅwala :
U vhalela nṱha U vhuisa mihumbulo kha tshibveledzwa tsho vhalwaho nga mugudi e eṱhe U ṅwala muvhigo Ṱhanganyelo
Zwiito zwavho zwo vha zwi tshi dzhiiwa sa u kolonwa zwo bva kha zwa politiki kana nga vhone vhane hu u itela u tikedza maitele . 
Nṋe ndi / ri namela tshikeidibodo tshanga .
Afha khothe yo khakha ya ṱoḓa vhuṱanzi ha uri mureili ho ngo londa nga iṅwe nḓila kha kana nga kureilele kwa moḓoro . 
Malugana na u ita khumbelo ya pfanelo ya u rea khovhe
Kha tshipi ḓa tsha Declaration , vha sumbedzise :
Phindulo tswii na khumbulelwa
Izwi zwi tikedza nndwa ya u khwinisa matshilo a vhathu fhano Afrika Tshipembe , zwine zwo ṱumana na u khwinisa Afrika kha Ḽifhasi ḽa khwine .
Vhahumbeli vha ṱo ḓaho u wana vhudzulapo ha ḽi ṅwe shango ngeno vha sa ṱo ḓi u xelelwa nga vhudzulapo ha Afrika Tshipembe vha tea u ita zwi tevhelaho :
Hune muhaṱuli khothe a haṱula nga fhasi ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha 1 , tsheo yo dzhiiwaho i dzula yo ralo . 
Sa tsumbo , hu si kale nga murahu ha u thomiwa ha dimokirasi yashu muṅwe na muṅwe o amba uri mavundu a khou ya u wa . 
Zwo ḓitika nga u vha hone hazwo na nga u konadzea hazwo , zwi nga nahone zwitumbudzi dza zwimela zwo khetheaho zi nga fa arali dzi si nnzhi , kha ṅwaha , kana zwi tshi nga dzhia vhunzhi ha khalaṅwaha . 
Koporasi i ḓo isa phanḓa na u monithara zwipikwa izwi vhe tsini tshoṱhe nga kha Komiti ya Khorotshitumbe na Komiti ya Zwiko zwa Mushumo na u dzhenisa maga a u khakhulula musi ho ṱaluswa khaedu . 
Khonferentsi ya ḽifhasi i ṱuṱuwedza zwiimiswa zwa masheleni a dzitshaka na mveledziso u dzhiela nṱha zwihulwane na u kovhela ndambedzo yo teaho ya mbekanyamushumo dzi sedzanaho na khaedu dza mveledziso dza mashango na zwitshavha zwo kwameaho . 
d ) Tsumbo9
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u
( a ) mafhungo maṱuku ane a yelana na u sa shumiswa zwavhuḓḓi ha tshelede ;
Tsheledemviswa ya Tshitshavha Afrika Tshipembe na Vhuḓifhinduleli ha zwa Masheleni zwi shuma kha nzudzanyo ya zwitatamennde . 
U fhufha thambo dzo vhewaho tswititi tsini na tsini hu tshi dovhololwa thambo dzi tshi sendedzwa kule na kule .
U amba zwiṱori na u dovholola zwiṱori zwo ambiwaho nga vhaṅwe nga maipfi awe ene muṋe .
Sa tsumbo :
( 2 ) Muphuresidennde u tea u bvisa Muhaṱuli ofisini yawe nga murahu ha u tendwa ha ḽikumedzwa ḽa uri a bvisiwe .
Zwenezwo , kiḽoso iyi i dzinginya uri ndi mahoro o ḓiṅwalisaho fhedzi ane a ḓo tendelwa u dzhenelela kha dzikhetho dza masipala . 
Zwa mveledziso ya nḓowetshumo ndi vhuḓifhinduleli ha sekhithara ya phuraivethe , hune muvhuso wa tea u vhona uri hu khou vha na nyimele yo teaho na u vha hone ha tsumbo dza tshumisano u itela u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi . 
Vharangaphanḓa vhahulwane u bva kha zwitshavha zwo ṱanḓavhuwaho , sa tsumbo vharangaphanḓa vha zwa sialala na vhureleli , vhashumeli vha zwa mutakalo vhapo kana ṅanga dza sialala , vha fanela u rambiwa u dzhenela kha u bveledzise mbekanyamaitele ya tshikolo . 
Meyara vho thoma komiti ya mbuelo na tshelede yo shumiswaho ine ya ṱangana vhege iṅwe na iṅwe na u ṋetshedza muvhigo nga ha tshelede ino dzhena na i no bva kha masipala na masia a ndeme a u kundelwa u shuma ha masipala na nḓisedzo ya tshumelo .
Nga thikhedzo na vhuḓikumedzeli havho , na riṋevho ri ḓo zwi kunda hezwi . 
Zwibadela zwa muvhuso , vhuareloni ho themendelwaho na u ṅwaliswa kha GEMS hu songo kwamana na kiḽiniki dza nga masiari
Ṅwalani risipi ine na i funesa .
Ndingo ya masiandaitwa a i ngo sedza maṅwe mafhungo a mvelele u fana na uri madamu a ḓo vhanga muḓalo kha mavhiḓa na vhupo ha u rabela . 
U dovha hafhu u khwaṱhisa uri mbekanyamaitele na mbekanyamushumo zwo itwaho zwo vha zwo livhanywa na muya wa Muvhigo wa Madzinginywa kha zwa Ndulamiso . 
Mukonṱiraka u ḓo ḓadza kha phimo ( kha kholomu ya phimo ) na zwiteṅwa zwoṱhe hune maipfi " phimo fhedzi " a vha hone kha kholomu ya tshelede , ine phimo ya ḓo ita mbadelo ya mushumo une u nga shumiwa u ya nga tshiteṅwa itshi . 
U wana mafhungo nga vhuḓalo kha vha sedze kha masiaṱari a 12 na 33 a AICDD Nyedzedzi ya Vhatshimbidzi u Pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha
Zwibviswa zwi si zwa phurofeshinala , arali zwa nga ṱanganedzwa nga ofisi ya Mukhomishinari Muhulwane wa Mbilo dza Mavu , zwi ḓo badelwa kana u liliswa u ya nga mbadelo dza muhasho dzo teaho nga tshifhinga tshine mbadelo idzo dza ḓo itwa . 
Sa zwe zwa sumbedziswa u thomani , vhunzhi ha mbilaelo dza ofisi dzi sedza , zwiteṅwa zwo fhambanaho zwo dzhenelelanaho . 
Kha vha dzhiele nṱha izwi : Fomo dza khumbelo dzi ṋetshedzwaho nga kha meiḽi a dzi nga ṱanganedzwi .
Mafhungo a mmbi dza tshifhinga nyana a fanela u bviselwa kule kha sia ḽa zwa poḽotiki kana u fana . 
Thendelo ya mualuwa i ṋewa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe .
Vhukati ha thero dzo ambiwaho nga hadzo ho vha hu na tshanduko ya kilima , vhupo ho fhaṱiwaho na mishumo ya vhaswa . 
Yunivesithi dza Afrika Tshipembe dzi fhambana zwihulwane nga tshivhumbeo , saizi na mbumbo , na kha mbadelo dza matshudeni hafhu kha zwiimiswa zwo fhambanaho . 
Tshivhalo tsha phurogireme dzi dza tshimbidzwa dzi dza vhathu vha re na vhuholefhali . 
Ndi tshipuka tshifhio tshine na tshi funesa ?
Ro vha ri khou lingedza u ṱuwa ra ya Botswana nahone matsheloni aneyo vha mbo ḓi ri fara . 
Gumoṱhuku ya vhalanguli vhararu vhe vha tholiwa .
Arali vha na PIN , vha bvele phanḓa na ḽiga 1 .
Kha vha ite khumbelo ya u endedza kana u shumana na zwiḽiwa ofisini ya masipala .
U thetshelesa a sa dzheneleli a tshi vhudzisa mbudziso uri a pfesese khathihi na u ṱahisa mihumbulo kha zwe a pfa .
Musi vha tshi bveledza pulane yavho ya ṅwaha nga ṅwaha vha nga dzhiela nṱha zwi tevheleho :
Ho ṅwalwa mafhungo mavhili
Mushumo wa vhaofisiri vha tsedzuluso ya vhuḓifari ha vhatshinyi phanḓa ha mushumo uyu ndi u ṱoḓulusa nyimele dze vhathu vho pomokwaho zwi tshi elana na kuvhigele khothe na u ṋetshedza tsengo thangeli na mivhigo ya u rangela tshigwevho na themendelo dza u dzhiela nṱha nga khothe . 
Musi vha tshi khou shumisa pulane ya tshumiso ye ya bveledzwa kha mushumo wa 2.2 , kha vha ḓadze meṱirikisi wa fureme ya ḽogo kha siaṱari ḽi tevhelaho .
Tshiṱori tsha khwinesa tsho anḓadziwaho'/vhalwaho kiḽasini .
I ṱuṱuwedza u dzhenelela ha vhathu vhanzhi kha sekithara ya vhubveledzi ha ikonomi na u eḓanya maimo a mbanḓe dza mabindu .
Tswikelelo ya nṱha na luboḓa lwa mveledziso zwi ṋetshedza tswikelelo yapo , vhupo ha nyaluwo yapo na tswikelelo kha zwitshavha zwa vhathu nga vhone vhaṋe . 
U linga ha mushumo wa u ṅwala hu ḓo sedza nga maanḓa kha vhukoni ha vhagudi ha u wana ṱhalutshedzo , na u vhona uri vho kona u ṅwala u gumafhi , tsumbo , u shumisa zwivhumbeo zwa luambo na kushumisele , mupeleṱo na ndongazwiga .
Muvhigo wa u ṱhaṱhuvha tshitumbu wo wanalaho wo sumbedza uri tshivhangi tsha lufu ho vha mafuvhalo kha ṱhoho na kha khana nga nṱhani ha tshihali tsho shumiswaho tsho gomalaho . 
Tshivhumbi tsha vhupo tshihulwane u itela vhufuwi ha mutshatshame wa zwi tshilaho maḓini ha maḓi avhuḓi kha ḽa Afrika Tshipembe ndi u shaea ha zwiko zwo teaho zwa maḓi avhuḓi na u fhambana ha thempharetsha u ya nga khalaṅwaha . 
U pulana uri thandela i ḓo tshimbila nga nḓila-ḓe - ndi zwine zwa dovha zwa vhidzwa u pfi ndi luṱa lwa u sika kana u vhumba kana ḽiga ḽa pulane ya u shumisa .
6.1.3 Hu na nyimele dza vhukuma kana khumbulelwa dza u kuḓana ha ndeme na maitele aya na ndeme dzo sumbedzwaho kha Ndayotewa .
Nga ngomu ha khovhelo dza mugaganyagwama wo pimiwaho , zwi khou konḓa u swikela ṱhoḓea dzoṱhe u bva kha zwitshavha . 
U ṱalutshedza na u saukanya nga nḓila ya u sasaladza ngona ya u ṱalutshedza na maitele a ngona zwi wanalaho kha mushumo . 
Ri fulufhela uri u dzudzanya hafhu hu ḓo ita uri hu vhe vhubindudzi vhuswa , hu si kha zwa maḓaka fhedzi na kha vhubveledzi vhu ḓaho nga murahu . 
Hu shumisiwe maitele a u ṅwala na vhagudi u bveledza kushumisele kwone kwa zwiga , u peleṱa na luambo .
Khavho , vharengi vha lwa tshifhinga tshoṱhe , tshiṅwe tshifhinga hu thoma nndwa iṅwe nga murahu ha iṅwe nga ḓuvha ḽithihi . 
Bammbiri ḽa therisano ḽi sedza mbetshelwa dza mulayo na u dzhenelela ha mulayo zwe zwa sikelwa u shuma na nzulele dzine khadzo vhana vhagede vha khou ṱhuphiwa , kana vha tshi nga ṱavhanya u ṱhuphiwa , nga mulandu wa u shengedzwa kana u sa londiwa . 
Hu si kale hu ḓo vha hu tshi khou swika tshifhinga tsha nyambedzano dza miholo , zwo ralo Khabinete i khou ita khuwelelo kha tshitshavha , vhashumi na madzangano a vhashumi u litsha u ita nyito dzine dza ḓo tshinyadza demokirasi yashu .
Vha SAPS vho aluwa kha vhuimo ha vhupholisa ha dzitshaka . 
Tshi tevhelaho , ndi khou tama u ambesa nga ha mmbi ya maḓini . 
Ṱhoho dza mafhungo dze dza ḓo bvelela dzo vha mbiti , fulufhelo , vengo , dakalo , khethululo , u konḓelela na u tumbulwa ha vhudzivha ha vhuthu vhu fanaho vhu kovhekanwaho . 
Khumbelo ya ṱhanziela ya mbingano
U thusa nga nzudzanyo dza kushumele ofisini . 
Nyaluwo ya tshihaḓu kha zwa muzika , TV na fiḽimu , fesheni na matshilele zwi sumbedza u engedzea ha vhuḓifulufheli kha vhunṋe ha Afrika , nga maanḓa kha vhathu vhaswa vha Afrika . 
Bambiri ḽa therisano ho vha hu ndingedzo ya vhuvhili nga khomishini u tandulula fhungo ḽa u ḓisa milayo ya mulayo wa sialala wa vhuḽaifa ha Afrika uri u tshimbilelane na pfanelo ya ndinganelo i re kha Mulayotibe wa Pfanelo . 
2 . Mishumo i tea u itwa i tshi tevhekana nga nḓila-ḓe ?
( c ) Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Maitele a Sialala , Vhurereli na Nyambo dza zwitshavha .
Arali u ṱodwa ha rekhodo na nzudzanyo dza rekhodo u itela u bviselwa khagala , zwi tshi katela nzudzanyo dza uri i vhe hone nga tshivhumbeo tsho humbelwaho zwi tshi ṱoḓa awara dzi fhiraho dzo tiwaho u itela ndivho ya ndaulo iyi , DIO u ḓo ḓivhadza muhumbeli uri a badele diphosithi ya tshipiḓa tsho tiwaho ( tshi sa fhiri tshararu ) ine ya ḓo badelwa arali thendelo yo ṋetshedzwa .
Ngauralo zwiṅwe zwipiḓa zwa mugaganyagwama wa lushaka zwi ḓo tea u aluwa nga u ongolowa .
Tsha u fhedzisela , zwi ḓo shela mulenzhe kha u thomiwa ha vhushaka ha vhuanḓani vhukati ha vhuitwa na zwileludzi zwo fhambanaho . 
U valwa hu re afho nṱha na mushumo wa vhusiku zwi bva kha nyimele ya mutsho . 
7 I fareni no khwaṱhisa ni pombe nga theiphi .
Kha u wana ṱhuṱhuwedzo kha Unger , hu na zwipiḓa zwivhili zwa dimokirasi yo khwaṱhiswaho dzine nda khou tama zwi amba nga vhuḓalo ṋamusi . 
Mihanga ire nga ngomu iyi i khou ṱoḓa u vula nḓila dziṅwe dza vhumatshelo ha dzhango . 
Mushumoitwa wa IDP wa 1 / 10 : Ṱhanganyo ya mvelelo dza tsaukanyo .
Mafhungo o fhelelaho zwi tshi kwama ndangulo ya rekhodo dza aḽekiṱhironiki zwi hone kha Akhaivi ya Lushaka na Rekhodo ya Tshumelo kha khanḓiso mbili . 
Bodo yo ṋekedza maanḓa aya kha Muofisiri Mulanguli Muhulwane . 
Tshanduko iṅwe na iṅwe ya dzina i ḓo dzhiwa sa tshanduko .
Netiweke ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi hu no dzhielwa nṱha i ḓo vhumba tshipiḓa tsha tshiimiswa tsho lavhelesaho zwa mveledziso ya u fhaṱa . 
Kha vha vhale ndaela idzi nga vhuronwane vha sa athu fhindula mbudziso . 
Ho sedzwa ngomu na nnḓa ha sibadela
Mbekanynamushumo ya manyoro kalwaho zwavhuḓi zwi shela mulenzhe zwihulu , u vha na mutakalo wavhuḓi kha nyaluwo na khaṋo yavhuḓi ya izwo zwo limiwaho . 
( c ) u fara maimo ane a sa ḓḓo vha a fhasi musi a tshi vhambedzwa na a zwiimiswa zwa pfunzo zwa muvhuso .
Mushumoitwa wa 2
Puḽane ya u Shuma yo teaho ya ino thikho yo sumbedziswa kha thebuḽu i re afho fhasi . 
Tshitshavha tshapo ( hu tshi katelwa madzangano a zwa mupo ) tshi khou imaima na u kona , fhedzi hu na u ḓitika ho engedzeaho nga ndambedzo na gwama ḽa thuso . 
Ngeletshedzo dzo bveledzwa na vhugudisi vhu hone ha vhaṱhogomeli vha hayani . 
Kiḽoso idzi dzi livhana na zwa u thomiwa ha zwiṱitshi zwa vhukhethelo , u pfuluswa ha zwiṱitshi zwa vhukhethelo , mikano ya u khetha na zwiṱitshi zwa vhukhethelothendeleki . 
Ḽi dovha hafhu ḽa katela zwiṅwe zwiimiswa zwa vhupo vhune ha si vhe mashango , fhedzi zwine zwidodombedzwa zwa mbalombalo dza hone zwa vha zwo vhulungwa nga nḓila dzo fhambanaho nahone dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe . 
1.3 . Na musi Zwibveledzwa Gute ( GDP ) zwa Afrika Tshipembe zwo fhungudzea nga 1.2% nga kotara ya u thoma ya 2016 , u ya nga dzimbalombalo dzo bviswaho nga Vhadzimbalombalo vha Afrika Tshipembe ( Stats SA ) , muvhuso u kati na u thoma u dzhenelela ha ndeme kha sekithara dzo kwameaho nga maanda u fana na vhulimi , vhuendi , muḓagasi na migodi , zwine zwa khou tandululwa nga kha fulo ḽa Operation Phakisa , u bvisa zwikhukhulisi zwa mutsiko kha ikonomi .
Mushumo wo itwaho u swika zwino kha sia ḽa mpho dza zwikili u tea u engedzwa zwino u ya kha tshumiso yo fhelelaho u mona na zwikolo zwa sekondari . 
3 . Vhuḓifhinduleli
Mathaela a tea u dzudzanywa lu eḓanaho nga murahu ha musi o dzheniswa ngamaanḓa-maanḓa nga murahu ha musi vho fhedza u lugisa . 
Fhedziha , u khwaṱhiswa ha mbekanyamaitele ho bvelelaho kha nyimele idzo dze tshiimo tsha inflesheninyangaredzi tsha gonyisa u vha khomboni ha madzhenuwo ayo . 
Mbuno ya vhuvhili i elanaho na uri mishini dzo ṱanganelaho dzi nga shela mulenzhe kha tshanduko ya vhukoni u bva kha u ḓisa mulayo u ya kha u fhaṱa mulalo . 
Izwi zwi ḓo khwinisa ndeme ya vhashumi , zwine ndi zwa ndeme kha muvhuso uri u kone u ita zwine wa fanela u ita na u shela mulenzhe kha zwe NDP ya sedza zwone zwa u fhaṱa muvhuso u konaho nahone u no khou bvelela .
Komiti i khou shuma tshoṱhe nahone i dzulela u vha na dzulo . 
( 3 ) Mudzulapo muṅwe na muṅwe wa mualuwa u na pfanelo-
( b ) U khwaṱhisedza uri hu na vhudavhidzani vhu re khagala u bva miṱanganoni ya komiti ya wadi u ya kha khoro .
Tshigwada tsha vhuvhili : Kha vha dzhiele nṱha zwiitisi zwa uri ndingani vha re na dzanganlelo vho fhambanaho vha tshi ḓo shela mulenzhe kha CBP .
Arali khotsi a tshi tenda uri ṅwana ndi wawe , kha vha ḓe na maṋwalo a vhuṋe a vhabebi vhuvhili havho .
Vhulavhelesi ndi mushumo wo ṋetshedzwaho Phalamennde nga Ndayotewa u ṱola na u lavhelesa mishumo ya muvhuso .
4 . Mafhungo a Vhuponi
( a ) vhea tshivhalo tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhathusa DziMinisiṱa u bva kha Miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka ; na
U kundelwa u bvisa dzifaela musi dzo humbelwa kha ofisi ya tshiṱiriki zwi sumbedza ndango i si yavhuḓi ya u mbulungo na tsireledzo zwa dzifaela . 
Mbilaelo khulwane yo ya uri themendelo dza khomishini a dzi faneli u vha nga ha bola ya milenzhe fhedzi , fhedzi na malugana na miṅwe mitambo yoṱhe na vhuṱambo ha vhuḓimvumvusi . 
Kuḽoraidi dzi re vhuponi ha tsini na phendelashango dzi bva kha maḓi a mvula ane a vha na miṋo yo ṋokaho u bva lwanzheni . 
Khoso iyi i katela na manyuwaḽa wa phurathikhaḽa . 
Zwi ḓo tshimbilelana na shango ḽashu ḽa Afrika Tshipembe . 
Thendelano ya
Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe i amba zwauri ndaulo ya nnyi na nnyi I tea u langwa nga u tevhedzwa ha ndeme na milayo i tevhelaho : 
U shumisa
Thebulu i re afho fhasi i sumbedza manweledzo a nḓowetshumo ya mukumba kha lushaka na kha vundu . 
Tsumbatshifhinga ya ANA ya 2015 i hone kha :
Ndi a fulufhela uri ṅwaha wa 2008 u ḓo vha muṅwe wa miṅwaha ya nṱhesa kha dimokhirasi yashu , musi ri tshi shumisana u bveledza ndivho dza vhathu vhashu na u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe .
Mulayo wa Mukovho , une wa dovha wa phasiswa ṅwaha muṅwe na muṅwe , u ita mbetshelwa dza u bviswa ha tshelede kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka u ya nga mikovho wo itwaho nga Mulayo wa Phalamennde . 
R2 500 isa humiselwi murahu ya u bvisa ḽaisentsi
Sumbedzwa u pfesesa u ṋetshedzwa ha milayo i elanaho na muvhuso wapo na u dzhenelela ha tshitshavha Afrika Tshipembe .
He zwa tea referentsi ya vhathu vhaṅwe na vhaṅwe i ḓo katela hafhu na vhathu tshimulayo , na nga ḽiṅwe sia . 
( b ) mushumo wayo na matshimbidzele ; na
Ho vha na dziṅwe mvelaphanḓa dzo swikelelwaho kha u thoma u shumiswa ha maitele a u renga tshumelo na thundu kha vhathu vhane vha tea u maanḓafhadzwa khathihi na u ṱuṱuwedzwa ha mbekanyamushumo ya u Maanḓafhadza Vharema yo Angalalaho kha zwa Ikonomi , nga maanḓa kha Mishumo ya Muvhuso . 
45 . Milayo na ndaulo zwo ṱanganelaho na komiti dzo ṱanganelanaho
_ U oma ha khana musi vha tshi khou shuma , vho no fhedza u shuma kana musi vha tshi khou ita nyonyoloso ine vha dzulela u i ita
Nzudzanyo dzi fanela u itwa uri a wane khuthadzo ya phurofeshinala na thuso . 
U shumiswa ha thandela dza fulo ḽa mashumele avhuḓi zwo livhiswa kha u vhona uri vhashumisi vhoṱhe vha maḓi vho redzhisiṱariwa nahone vha dovha vha rumelwa tsumbathengo dza kushumisele kwa maḓi nahone masheleni a mbadelo a khou kuvhanganywa hu tshi tevhedzwa milayo ya mbambadzo yo teaho . 
( a ) u vha ṋekedza ino nḓivhadzo , ine ya fanela uri , arali zwi tshi konadzea hu pfalaho , uri I vhe kha luambo lwa tshiofisi lune vha tou nanga ;
Zwavhuḓivhuḓi sheduḽu ya zwiko ndi mugaganyagwama .
khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo
Khontsesheni kanzhi dzi vhidzwa dzi BOT - Fhaṱa , Shuma na u Pfukisela .
85 dziṅwe dzi tshi nga fhungudzwa u ya nga phungudzelo-nyangaredzi , khethekanyo ya 36 ya Ndayotewa.102 Khethekanyo ya 36 ( 1 ) mbetshelo dzayo ndi dzi tevhelaho :
7.1 . Khabinethe i tamela mashudu vhagudiswa vhoṱhe , nga maanḓa vha re kha Gireidi 12 , musi vha tshi khou lugisela milingo ya mafheloni a ṅwaha .
Zwiito zwa dzikhakhathi na vhuthororisi a zwi na vhudzulo tshitshavhani na uri zwi ḓisa tshutshedzo kha mulalo , vhutsireledzi na mveledziso .
LUṰA LWA 3 U PULANELA TSHIFHINGA TSHIḒAHO
Vhaunḓiwa vha re na vhuholefhali na vhaunḓiwa ( vhabebi , vhomakhulu / vhomazwale , vhafarisi ) vha re nṱha ha miṅwaha ya 65 ( vha re kha phensheni ) vha tea u tou ṋetshedza tshikimu maṅwalwa a tikedzaho fhedzi .
Maitele aya a nṱha a vhuvemu are na zwiṱuṱuwedzi , naho e maṱuku vhukuma nga Nomboro dza vhukuma , ndi a mvumbo khulwane vhukuma u itela mbuno dzi tevhelaho : 
HU ḒO VHA HU KHOU BVELELA MINI KHA VHEGE YA MADALO A MAVUNḒU ?
Tshaka dza vhuendi vhu shumiswaho kha u ṋetshedzwa ha tshumelo dza vhuendi ha nnyi na nnyi kha vunḓu ndi zwidimela zwa vhuendi , mabasi , thekhisi dza zwibazana na thekhisi dza mithara . 
Khoudu ya vhugevhenga na tshigwevho i nga si kombetshedzwe nga nnḓa ha muvhuso wa Islamic na hune vhulamukanyi ha itwa kha vha lepalepaho fhedzi . 
Nga u xelelwa nga vhukwamani na tshenzhemo ya muthu , saintsi a i na tshithu tsha vhuṱhogwa tsha u amba na riṋe . 
Bada khulwane dzi ita uri hu vhe na u kona u swikelelea ha vhuṅwe vhupo , nga maanḓa vhupo ha mahayani vhune ha vha ngomu kha vhupo ha masipala . 
Muiti wa khumbelo u tea u rumela fomo dzo ḓadzwaho kha ofisi ya tsini ya South African Revenue Services Customs and Excise .
Greece ḽo katelwa nga nṱhani ha mvelela haḽo kha mivhigo ya zwinozwino malugana na muṋano wa vhupo ha Yuro . 
Naho khovhakhombo idzi dzi tshi konadzea , a dzi athu u vhuya dza vhonwa u swika zwino kha ḽaborathori na nthihi , zwipuka kana ndingo dza muthu . 
4 . Migwalabo Ya Dzikhakhathi
6 . Samithi ya u Shandukisa Vhuendelamashango
U vhulunga hu hulu nga themamveledziso hu fanela u sia zwinzhi u fhira zwiṱitshi zwa muḓagasi , zwiporo , madamu na dzibada .
U ṅwala ḽiṅwalo ḽa u buletshedza , tsumbo , garaṱa ya ndivhuwo kana vhurifhi a tshi tevhedza kuṅwalele kwe kwa ṋewa na u ita mvetomveto , u ṅwala na u khwinisa .
Nyangaredzo : tsumbo , nga u angaredza , u fhedza nga , nz
Zwipiḓa zwinzhi zwa Afurika zwe zwa si vhuye zwa vha na ṱhingo zwi khou shumisa netiweke dza ṱhingo dza sele dzine dza ṋetshedza tshumelo dzo vhalaho .
Zwi tevhelaho ndi ṱho ḓea ṱhukhusa dzi ṱo ḓeaho u kona u shumana na khumbelo ya ndaela :
Ndi ngazwo izwi zwi tshi ita uri vhaloi vha sokou dzula vho rafhuwa malugana na luvhengela na u farwa nga nḓila i si yavhuḓi . ii ) Vhuloi ha vhathu vha Afrika
Afrika Tshipembe ḽi a zwi ḓivha uri na Miraḓo ya Tshoṱhe ya Khoro ya Vhutsireledzi ine a yo ngo saina Mulayo wa Roma kha Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka i nga shela mulenzhe kha khaseledzo nga ha ICC na he a rumelwa nga Khoro ya Vhutsireledzi kha nyimele ya shango kha ICC .
3 . Ḽiṅwalwa ḽa ndaela na maitele a u voutha ḽi ḓo vha ḓivhadza uri vha tea u vouthisa hani u ya nga nḓila iṅwe na iṅwe ya u voutha dzi re ya poswo , eḽekiṱhironiki na zwiṱitshini zwa vhukhethelo nahone vha ḓo humbudzwa ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa u voutha hanefho .
Ezwi zwo vha zwo livhiswa nga nḓila yo tiwaho kha zwitshavha zwi shayaho zwa mahayani zwa mafulufulu lwa ikonomi ya mutheo u rengeaho , yo fhambanyiswaho na u dzula i hone . 
Muhumbulo wa u thoma u nga dovholola na mveledziso ya ṱhumano zwa vhanga tshanduko kha dizaini . 
adza fomo yo teaho .
U fhungudzea ha mishumo na u fhungudzea ha zwikhala zwiswa zwa mishumo vhuponi ha tsini hu re ha ḓoroboni sa Witbank , Middelburg na Piṱori zwi ṋaṋisa tshivhalo tsha vha si na mishumo . 
Sa MURAḒO WA BODO YA VHULANGI YA TSHIKOLO : ndi fhulufhedzisa u :
Muraḓo wa Tshiimiswa a nga ḓirula mushumo ofisini nga u ṋetshedza nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya ṅwedzi muthihi kha Minisiṱa . 
Nḓisedzo ya tshumelo ya khwiṋe ndi ya ndeme u itela u bvelaphanḓa ha ikonomi matshelo na mveledziso ya matshilisano kha shango .
Vha tea u vha na fhulufhelo kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga u kona u fara na u tshutshisa zwigevhenga nga vhukoni zwine zwa khakhisa tsireledzo ya vhathu na tshitshavha .
Maongelo mahulwane o swikelela tshivhalo tsho tiwaho tsha mbuelo dzao . 
Phalamennde yo ita na u thoma komiti dza tshifhinganyana uri dzi sedze kha mafhungo o khetheaho , a tshifhinga tshipfufhi .
Mulangano wo thoma muhanga wa u thivhela u phaḓalala ha zwiṱhavhane zwa nyukilia . 
Izwi zwo dovha zwa ambiwa nga hazwo hafhu kha Ndima ya 4 .
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme u sumbedza uri ndi nnyi ane a ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha tshinyalelo ya u sa tevhedza konṱiraka ine ya khou itwa khothe kana nga vhulamukanyi .
( 1 ) Mulayotibe wa tshelede ndi mulayotibe wa tshelede arali u tshi-
SABC , eTV na M-Net ndi siginala dza analogo dzine dza hasha nga kha thambo dzi tshimbilaho fhasi ha mavu .
Uri muhahso wo thoma Mbekanyamushumo ya u Phuromota Mutakalo kana Thuso ya Vhashumi kha vhashumi vhaṋu naa ? 
Tsenguluso ya u ḓiṱunḓela
Phemithi ya vhukuma ya zwa u Renga Zwifuwo u bva Nnḓa
Tsumbo i re khagala ndi musi HIV i tshi ḓa ya vha AIDS : Nga kha u ṱangana ha mishonga ya dzi anti-riṱhirovairala na u livhanya zwavhuḓi zwiḽiwa , u zwi ita tshifhinga tshone tsha u ya ha HIV kha AIDS zwi nga pfukiselwa phanḓa zwihulwanesa . 
Iyi ndi milayo ine tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe tsha nga lingedza uri i vhe hone . 
Vhuṅwe vhukonḓi ha u pfesesa zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu vhu wanala kha fhungo ḽa uri henevho vhathu vhathihi , kha zwiwo zwo fhambanaho , vho vha zwipondwa vha dovha vha vha vhaiti vha zwiito zwenezwo . 
Tshiimiswa tsho dzheniswa switshi khulwane ofisini dza tsho u itela uri u shumiswa ha muḓagasi hu langei na u fhungudzea . 
U thusa kha u shumisa pulane ya tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani . 
Senthara ya Tshumelo ya Dzikhasiṱama :
U farwa ha zwibveledzwa zwa khethekanyo nga ngomu kha puḽanti ya muḓagasi wa nyukiḽia , hu na u funa u farwa ha nga ngomu ha zwipiḓa , zwa zwivhaswa ndi ṱhoḓea khulwane tsireledzo ya tshinyanyuli . 
Vho dovha vha hanedza uri vha na phetsho ya ḽiṱo tshena . 
Honeha , Afrika Tshipembe ḽi khou bvela phanḓa u na tandulula thaidzo tharu dza vhushai , u sa eḓana na u shahea ha mishumo .
Kha vha ḓadze fomo ya nḓivhadzo ya tshanduko ya ḓiresi kana zwidodombedzwa zwa muthu kana dzangano ( NCP ) .
U sedzesa kha u shumisa masheleni kha themo ya vhukati zwi ḓo vha u itwa ha mbekanyamushumo ya mveledziso ya mahayani yo fhelelaho , i katelaho u fhaṱwa ha dzinnḓu na u ṋetshedza zwa bulasi khathihi na u ḓiswa ha thememveledziso . 
Vhagudi vha Tshikolo tsha Nṱha tsha Thekiniki tsha OR Tambo vho phakhelwa baisigira,sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya Shova Kalula ya Muhasho wa Vhuendi , ine i tikedza vhana vhane vha tshimbila nga milenzhe kiḽomithara dzi no fhira tharu ;
Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe , vhashumi vhayo na vhaṅwe vhathu vhoṱhe vho ṱumanaho na Webusaithi iyi , a hu na vhuimeli kana waranthii dza uri mafhungo a wanalaho nga kha Webusaithi ye ya ḽinkiwa nayo , ndi a vhukuma , o fhelela kana ndi a zwino naa . 
Vhagudi vha tea u vha na zwi tevhelaho kha u guda Luambo lwa Hayani kha Gireidi dza 4-6 :
Madalo kha vhupo a ḓo itwa nga murahu ha muṱangano . 
Vha nga ṱalutshedza hani vhuṱoli ha mugaganyagwama wa ṅwaha wa muvhalelano vhu itwaho nga Vhufaragwama ? 
Miraḓo ya Komiti i nangwa nga nḓila yo fhambanaho kha vhupo ha ḓoroboni na ha mahayani .
" Khezwi ni sa dzheni ngomu nḓuni ra nwa dzhusi na khekhe ya tshokoḽeithi ? " u ralo a tshi amba navho .
Minisiṱa Vho Nxesi vha ḓo ṱalusa nga vhuḓalo fhungo iḽi .
Afrika Tshipembe ḽi na mbekanyamushumo khulwanesa ya anthirithirovairaḽa ( ARV ) kha ḽifhasi , na vhathu vha linganaho miḽioni tharu vhane vha khou shumisa dziARV ubva nga Nyendavhusiku 2014 .
U ḓiṅwalisa ha matshudeni hu khunyelela nga murahu ha u kumedzwa ha pulane ya bindu . 
Vhudavhidzani vhu vhuedzaho vhu katela u kona u shumana na tsinyuwo na u shushedzwa .
Zwikili kha u fhaṱa thimu na u tandulula thaidzo . 
Mbetshelwa ya zwileludzi zwa vhugudisi zwa vhashumi vha mutakalo na dziphurofeshinala vho ṱangana na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha . 
U ṅwala he ha bveledzwa hu sumbedzaho nyaluwo yo teaho hu tshi shumiswa muhangarambo wa u ṅwala , hu bveledza vhaṅwali vha re na vhukoni vhane vha ḓo kona u shumisa zwikili zwavho u bveledza na u ṋekedza zwibveledzwa zwa u ṅwalwa , zwa u vhonwa na midia nnzhi , hu tshi itelwa ndivho dzo fhambanaho .
Vhana vhavho vha dovha vha wana magavhelo a u renga zwiambaro na u ita mavhudzi , sa tsumbo . 
100% ya badzhete ya u dzhenisa maḓi i ḓo shumiswa
Nga mulandu wa u sendedzela tsini , hu nga ḓi vha na u pfuka milayo zwiṱuku . 
Vha tea u rumela fomo ya u ṅwalisa lutshetshe yo ḓadziwa na khophi yo sethifayiwaho ya ṱhanziela ya mabebo kha Tshikimu hu saathu fhela maḓuvha a 60 u bva ḓuvha ḽa u bebwa ha ṅwana .
Gaidi ya 2 ya Vhatshimbidzi vha Kupulanele kwo Ḓisekekaho nga Tshitshavha i bula nzudzanyo phambanyisi dziṅwe-vho .
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa murahu nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli ha zwine zwa nga ṱaha .
Vho Angie Mutshekga Minista wa Muhasho wa Pfunzo ya Muteo
Nga nḓowelo , hu ḓo vha na u konḓelela ho ṱalutshedzwaho u thoma , hune khaho hu si vhe na ṱhoḓea ya u isa nṱha kana muvhigo wa fomaḽa kha tshanduko ya mugaganyagwama . 
Izwi zwi ṱoḓa uri mimasipala i ite mbekanyamushumo dzo ḓoweleaho dza u vusuludza ḓoroboni u ya kha mishumo yayo sa tshipiḓa tsha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha vhathu . 
Ndo vha ndi khou humbela uri makhurofouno u tea u shuma ... [ A zwi pfali . ] . . . a u khou shuma .
Khorotshitumbe ye nda laelwa u i ranga phanḓa i na nḓivho yo fhelelaho ya fhungo ḽa uri vho vhea fulufhelo ḽavho kha riṋe u reila vundu heḽi ḽavhuḓi nḓilani ya nyaluwo , mveledziso na mvelaphanḓa . 
Khethekanyo 2.3.2 ya Nḓivhadza Mulayotibe ya 1998 i bula uri u alusa demokirasi yapo zwi tea u vhonala sa mushumo wa ndeme kha muvhuso wa masipala muṅwe na muṅwe .
Phothifolio dzi ḓo fhambana u bva kha khoro u ya kha iṅwe zwi tshi bva kha ṱhoḓea dza khoro .
1.5 . Madalo a u thoma a Muvhuso ngei Kenya nga ṱhoho ya muvhuso wa Afrika Tshipembe , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , u bva tshe demokirasi ya thomiwa , o katela vhurumelwa ha mabindu u ya kha foramu ya Mabindu ya Kenya-Afrika Tshipembe , e a tandula zwikhala zwa vhubindudzi na mbambadzo .
Tshivhalo tsha vhathu tshi a amba vhathu vho dzhenelaho kha mushumo wa vhuḓimvumvusi . 
Nga u angaredza , zwo fhiraho zwi tovhedza nga maanḓa milayo yo angaredzaho ya mbuedzedzo , ngeno zwa zwi ḓaho zwi anzela u itea nga u ṱavhanya , zwi kona u lavhelelwa , u vha khagala na ( u anzela ) u sa ḓura . 
Ndangulo ya mutevhethandu wa thandela
Khethekanyo C - Tshumelo ya tshipholisa yo khetheaho / ya vhukoni :
Vha dalela vhadzuli vha vhaaluwa na u dzudzanya miṱangano Musumbuluwo muṅwe na muṅwe wa vhuvhili kha ṅwedzi . 
Muṱala wa vhumatshelo ha phimo vhu ḓo ḓitika tshoṱhe nga u bvelela ha muvhuso kha u khwaṱhisedza ndavhelelo ya nyaluwo kha themo ya vhukati , u dzikisa tshikolodo na u vhuedzedza vhabindudzi . 
Vho ṱavha miroho ya u ḽa muṱani wavho .
U rotha u bva kha mavu a zwa vhulimi zwi rekanywa ho sedzwa ndozwo nga yunithi ya fhethu zwi tshi kalwa kha hu kuvhanganaho maḓi huṱuku , khathihi na masimu a no khou sedzuluswa . 
( e ) vhu nga thusa mihasho ya vundu na zwiimiswa zwa nnyi na nnyi zwi re mavunduni nga u fhaṱa vhukoni havho u itela tshumelo yo dzudzanyeaho , i bvelelaho na ndangulo i re khagala ya zwa masheleni ;
U ṅwala mafhungo mararu mapfufhi u bva kha mugudisi .
Mbadelo
Nyito dza Ndangulo ya Zwiwo dzi ṱoḓa mbekanyamaitele yo dzudzanywaho na u ṱanganyiswa ine ya sedzaho kha phindulo ya tshihaḓu i shumaho ya zwiwo na mvusuludzo ya nga murahu ha zwiwo na mbueledzo . 
Maano a Sankambe o vha afhio ?
U ṋetshedzwa , u shumisa na u tendela sisiṱeme ya eḽekiṱhironiki ya u vhulunga rekhodo na u dzudzanya maṅwalo kha Mmbi ya Muyani ya Afrika Tshipembe . 
Kha nyimele iyi 60% ya miḓi yo wana tshumelo ya vhuimo i ṱoḓeaho .
5 Mbekanyamushumo dzine dza khou ḓa
Arali muthu o lhaphudza gireidi 12 , zwa zwino a tshi khou ita rwaha wawe wa u fhedza a sa athu u rwelwa lari kha digirii / dipuloma , zwi amba uri tshiimo tshawe tsha nlhesa tsha pfunzo ndi Gireidi 12 .
Vhafariwa vha khou vhilahedzwa ngauri hu vha na ṱhahelelo ya maḓi a u dudela tshifhinga tshoṱhe . 
D Tsenguluso na themendelo NDIMA YA 4 NDANGULO YA ZWA VHULOI A Marangaphanḓa
Naho hu kha ḓi vha na khombo dzi no vhonala kha mbonalelo , zwishushaho zwa vilili zwi vhonala zwo fhira . 
Bugu dza zwiṱori na zwiṱori zwa u ita nganetshelo .
Vha nga dovha vha wana zwidodombedzwa zwa vhukwamani izwi nga u dalela www.gems.gov.za.
Mbekanyamaitele ya 1999 yo sedza kha tsirakhombo ya ḽifhasi na sia ḽa biomedical ḽa u thivhela , zwiṱukusa kha tshivhumbeo , matshilisano na zwitshimbidzi zwa vhuḓifari ha HIV .
Vha songo hana vhuhone haho kana u hana u shumana naho .
Mutevheli kha tshiimo u na pfanelo na vhuḓifhinduleli zwi fanaho kha miṱa na vhaṅwe vhadzuli vha muṱa muhulwane sa zwe mufu vhone vhane vha vha vhe nazwo , hu tshi katelwa na vhuimo sa muunḓi wa vhana vhaṱuku . 
Ri tshi sedza murahu kha miṅwaha iyi a fumbili , ri ḓo tenda uri zwa zwino masiandaitwa a lufu lwavho , milaedza yoṱhe yo pfesesiwa nahone , nga ngoho , o engedzea . 
U TEA KHA IDP ṄWAHA 3
Hone iyi milayo a yo ngo iledza vhuloi vhuvhi .
Rekhodo yo tou ṅwalwaho ya ṱhireke* ( ḽiṅwalwa ḽo tou ṅwalwaho ( transcript ) kana ḽo ganḓiswaho )
Thuso yo wanalaho nga tshelede i tendelwa kha tshitatamennde tsha mashumele a masheleni musi tsho ṱanganedzwa . 
Arali nga tshifhinga itsho hune u ṅwaliswa ha muiti wa khumbelo ha vha ho imiswa nga ṅwambo wa ndaṱiso i itwaho fhasi ha mulayo uyu .
o U bvela phanḓa na mutsindo wa u shumiwa ha thandela dza IDP
Zwino shumisani mepe wa mihumbulo uri u ni thuse kha u ṅwala tshiṱori .
Fomo dza Khumbelo ya mushumo na tshumelo
4.4 Khabinethe yo tendela u dovha u tholwa hafhu ha miraḓo i tevhelaho kha Bodo ya Tshumelo ya zwa Masheleni .
U sikima na u sikena
Hu na phambano ṱhukhu vhukati ha vhutshinyi vhu bvaho kha nyito dza mulayo wa sialala na idzo dzi bvaho kha mulayo wa vhahu zwavho .
Naa miṱa yo farwa nga vhafumakadzi kana vhanna ?
Khabinethe i tamela mashudu vhe vha si lovhe uri vha ṱavhanye vha fhole .
Ri dovha ra ṱoḓa hafhu , ndi nga khwaṱhisedza , ngoho , hu si u itela tsengo , fhedzi u itela ndivho dza u ṱanganyisa hafhu vhathu kha tshitshavha tshashu . 
Arali nzudzanyo dza murahu dza sa tevhedzelwa , masipala uḓo rengisa muḓagasi une wa badelwa u thoma kha murengi arali murengi uyo o badela akhaunthu ya zwino khathihi na masheleni o tendelaniwaho ano khou kolodwa . 
Zwiṅwe zwo sedzwaho khazwo kha iyi mbekanyamushumo ndi u gudisa miraḓo ya tshitshavha , uri vha kone u bveledza zwikili kha thandela dzo tiwaho e dzo shumiswaho nga kha kana Muhasho wa Mutakalo kana Muhasho wa Pfunzo . 
Khumbelo ya mvusuludzo ya u ṅwaliswa fethu dza u vhulaha malwadze
Zwi elana na khothe dza sialala ngauri ho vha ho ḓisedzwa vhupfumedzani na mbuelano ya vhulamukanyi u fhira u pfisa vhuṱungu .
( c ) vha tendelana na ṱhoḓḓea dziṅwe na dziṅwe dzi tiwaho nga mulayo wa lushaka .
Khabinethe i takalela mushumo we wa itwa nga Komithi ya Dziminisiṱa dza Tshivhalo , ye ya vha yo rangiwa phanḓa nga Minisiṱa wa Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele na zwa Sialala Vho Des Van Rooyen na madalo nga Misiṱa wa Tsireledzo na Vhutsireledzi , Vho Fikile Mbalula , u kwaṱhisedza uri zwiito zwa vhugevhenga zwo katela na u tshinya na u kwasha zwifhaṱo a zwi nga tendelanwi nazwo na luthihi .
Vhunzhi ha zwiko zwo ṱunḓwa u bva kha Masipala wa Ḓorobo khulwane ya Ekurhuleni . 
Mbekanyamushumo dza u guda dza vhatambi na dzone dzo vha dzo sedzeswa , na mbekanyamushumo dza vhugudisi dzo vha dzo randelwa nga u tou ralo . 
Thuso na nyeletshedzo arali muthu o hahedzwa kana u hombokwa .
Zwishumiswa zwa nnyi na nnyi zwi tea u wanala tsini na kha zwikhala zwa nnyi na nnyi . 
Itani mutevhe wa mvumbo ( vhuḓi ) hawe . Ṋekanani mihumbulo na khonani yaṋu siani ḽa mutevhe uyu .
Musudzuluwo : u sumbedza u laula na muṱana wo khwaṱhaho tsumbo , u tshimbila nga u ḓikukumusa , u matsha sa ḽiswole , n.z.
Hune ra vha na muvhuso wa ḓorobo i re na vhukoni na milayo i sa konḓesi , kuvhusele kwavhuḓi na u sa vha na zwiito zwa vhuaḓa . 
4.42 Tshitshavha tsha Afrika Tshipembe ndi kale tshi tshi khou lwa na zwiito zwa vhuloi na masiandoitwa a vhuloi .
Vhuimo ha pfunzo
U humbulela ( vhabvumbedzwa , nyimele , fhethuvhupo , mulaedza )
R15 biḽioni yo avhelwaho NSFAS nga muvhuso i ḓo thusa kha u fhungudza vhuleme ha masheleni vhune matshudeni vha ṱhogaho masheleni na vha vhukati vha vha vho vhu hwala .
1 / 2 Tsaukanyo ya leveḽe tshitshavha na ya vhadzhiamikovhe
Mbuno nthihi ye nda hangwa u i ita nahone Paul , no vha no tea no nkhumbudza , zwo vha zwa nga ha miano na milevho na uri yo tea na u elana na izwi hani . 
Bambiri ḽa therisano zwenezwo ḽi katela makumedzwa a u shandukisa mulayo hu konadzeaho u ṱanganedza na u laula zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa vhufarakani hapo . 
U ola pulane ya nyito ya miṅwedzi miraru ya elemennde iṅwe na iṅwe , tshipikwa na nyito zwine zwa fanelwa u iswa phanḓa .
Kha nyimele dzoṱhe , vhunzhi vhu vhaleaho ho ṱalutshedzwaho kha yunitsi dza SI hu fanela u dzhielwa nzhele sa ndango ya ndeme yo themendelwaho ya tshiofisi . 
Ndi muthu muthihi fhedzi kha khorondangi ane a vha na maanḓa a u ita khonṱhiraka na vharumelazwivhambadzwa vho ḓi ṅwalisaho ane a ḓo tendelwa lwendoni . 
Mbuelo idzi dzi katela u bvisela khagala ha ndeme , u engedza tsivhudzo , na u gonya ha tshivhalo tsha vhaendelamashango . 
Kha vha ise zwi tevhelaho :
Muvhigo u tea u ṋekedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 60 nga murahu ha u ṋewa ha thendelo nga mme , kana tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha musi ndaela ya u dzhiwa ha ṅwana i tshi bviswa nga khothe ya vhana .
U ṋetshedza vhupo ho tsireledzeaho na dzilafho ḽa malwadze sa zwo bulwaho nga Mulayo wa Vhuongi , Mulayo wa Mutakalo Mushumoni na Tsireledzo na miṅwe milayo yoṱhe yo teaho . 
Wanani hupu ya u tamba ngayo .
1.14. Ṅwedzi wa Vhufa
ṰHALUTSHEDZO
Tsheo i kwamaho nyengedzedzo ya tshikhala tshine khumbelo ya khou tea u shumiwa ngatsho u ya nga khethekanyo 26 ( 1 ) ya Mulayo .
Khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi ndi iṅwe ya khaedu dzo ṱanganelaho ḽa Afurika Tshipembe .
Zwi a langiwa uri bodo ya ndingo i fanela u khwaṱhisedza tsireledzo yo konḓaho malugana na mabambiri a mbudziso a mulingo tshifhinga tshoṱhe . 
Tshelede yo shumiswaho nga muvhuso nga u angaredza kha thundu dzi lalamaho dzo itelwa nga maanḓa u itela zwipikwa zwa mmbi , a dzo ngo katelwa . 
Miṅwe mihasho i ṋetshea tshumelo nga ngomu kha Miraḓo vha Phalamennde na tshiṱafu ngeno vhaṅwe vha tshi shumela nnyi na nnyi . 
U shumisa maṱanganyi u itela u ṱumekanya
Nga zwenezwo , iyi bugupfarwa i ḓo engedza u shela mulenzhe ha tshitshavha kha tsheo dzine khoro na masipala dza tshea .
Vha ḓo ṱangana na ṱhalutshedzo dzi no sumbedza maga nga maga dza ' kuvhalele ' nga ngomu ha khavara ya nga phanḓa ya bugu iyi .
Arali mukolodi a tshi toda u sa tsha dzhiwa sa muthu a sa koni u badela zwikolodo hu saathu u fhela minwaha ya fumi muthu uyo a nga ita khumbelo ya mvusuludzo .
Musi Milayotibe iyo yo phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka , i iswa kha NCOP uri i voutelwe .
Mutheo na zwipikwa zwi ḓo tiwa nga murahu ha ANA ya 2010 .
Musi zwi zwa ndeme uri sa miraḓo ya phalamennde ri fanela u bvela phanḓa u ṱola na u dovha ra sasaladza vhuṱudzeṱudze ha mmbi dza tsireledzo uri a zwo ngo lingana . 
Vhabebi vhoṱhe vha tea u londa vhana vhavho nga tshenetshi tshifhinga .
Theminoḽodzhi ya ndangulo ya thandela i nga fhambana zwi tshi langwa nga zhendedzi ḽine ḽa khou ita mushumo .
Zwilinganyo zwa Ndeme zwoṱhe ndi khombekhombe . 
Dizainani burosha ya u kungedzela fhethu hu no takadza Afrika Tshipembe hune
Kha nyimele idzi , hu nga ṱoḓea ḽiṅwalo ḽa ṱhuṱhuwedzo ( kana maṅwe mafhungo ) u bva kha muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo wavho ( hezwi zwi nga vha nga murahu ha musi ho ḓiswa mbilo ) uri GEMS i kone u shumana na mbilo zwavhuḓi .
Muvhuso u shela mulenzhe nga nḓila i vhonalaho kha sekithara ya ndaka , zwazwino wo no ṋetshedza nnḓu dza miḽioni u bva nga 1994 .
b ) Vho Christine Ramon ( u tholwa hafhu ) ;
Ndi zwa ndeme kha luṱa ulwu uri masipala u sa tou pfesesa fhedzi aya mavhala a nngwe , u dovhe hafhu u pfesese zwivhangi zwa thaidzo u itela uri u ḓo kona u dzhia tsheo dzo teaho dza u wana thandululo dzone . 
U ita nyambedzano nga ha maipfi maswa a bvaho kha tshibveledzwa
Vhuunḓi na tswikelelo ya vhana kanzhi zwi ḓisa tshivhangi tsha phambano kha ṱhalano . 
U shela mulenzhe ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha
( ii ) u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maṅwe maga a u gonyisa mbuelo kana maṅwe maga ane a thusa pulane ya u vhuisa kha u tendela u bvela phanḓḓa ha u shuma ha masipala ; kana
U ḓirafutha makumedzwa o katelaho CBP
Maṅwe mavunḓu mararu na one o vha e kati na u khunyeledza zwa thuso . 
U engedza , khomphiyutha dze ra renga khavho dzi fanela u ṱhogomelwa . 
Ndi ngazwo ri sa koni u bula uri zwi nga dzhia tshifhinga tshingafhani .
u nga vha humbela u ita ndingo dza zwa malwadze vha saathu sedza khumbelo yavho .
U topola maipfi oṱhe a no ṱalutshedza e a shumiswa kha ngaganyamvumbo ya muanewa .
Ri tea u lavhelesa na u tshimbidza zwa tshumiso ya Mbekanyamushumo ya Mutakalo ya Nnyi na nnyi ya Lushaka . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 3 : Foniki : ( orala na/ nḓowenḓowe na / maṅwalo )
Nga nthani ha uri Tshitirathedzhi tshi nga kwama ndila ine rothe ra shumisisa na u dzhia madi ngayo , ndi zwa ndeme uri vhathu vha netshedze mihumbulo yavho nga ha Tshitirathedzhi tsho Gaganywaho .
Khumbulelo idzi dzi nga dzudzanywa na uri dzi ḓo vha na mveledzwa dzo teaho nga nṱhani hadzo kha tshivhalo tsha vhashumi . 
Kha u vhuedzanya na u saukanya mivhigo ya kushumele ya Muhasho , ine ya sumbedza mvelaphanḓa ya muhasho maelana na tshumiso ya Zwiṱirathedzhi zwa Muhasho na Nzudzanyo dza Kushumele . 
U bvela phanḓa lwa tshifhinga tshilapfu zwi amba u vhona uri masipala u na mbuelo yo eḓanaho na vhudziki ho eḓanaho ha tshiimiswa na ha masheleni u itela u vha na masheleni na nḓisedzo dza mugaganyagwama wawo . 
Mulayotewa u ṋea tsireledzo yo khetheaho kha pfanelo dza vhana . 
Khumbelo ya u vhiga dwadze ? o ? ahaho mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso
U shumisa maṱanganyi(na , fhedzi )
Mulayo nga nḓila ine wa vha ngayo u nga imisa zwa mushonga wa sialala , une wa dzhiiwa wo tea u ya nga miṅwe milayo .
Dzangano ḽa muvhuso ḽa dzingu ḽi ṱuṱuwedzaho vhufaranani , ṱhanganelo ya ikonomi na tshumisano ya zwa thekeniki kha Afrika Vhukovhela ḽoṱhe . 
Zwenezwo mbekanyamaitele ndi dzavhuḓi vhukuma , fhedzi kha ḽiṅwe sia , muthu a nga si kone u ṱalutshedza , phatheni yo ḓoweleaho kha nyito ya vhukuma . 
Mitengo ya mutumbu wa ṋama ya khuhu yo firiziwaho na ya fureshe na yone i khou tevhedza maitele a fanaho . 
- Zwiṋoni - ( Tsumbo : khuhu )
Kanzhisa hu sedzeswa u dzhenelela ha tshigwada kana muthu nga muthihi nga muthihi .
Mivhigo yo ganḓiswaho ya dzikomiti dza vhakoni yo ṋetshedza kharusi na nyendedzi ya mvelaphanḓa khulwane kha mutakalo wa tshitshavha , wa lushaka na wa dzitshaka . 
14 Murunzini wa muri
Muvhigo u tea u dzudzanywa nga murahu ha mafhelo a ṅwaha nahone u tea u iswa kha Muṱolambalelano nga tshifhinga tsha odithi ya ṅwaha . 
Muṱhonifhei Mulangadzulo na Muṱhonifhei Mudzulatshidulo wa Lushaka ,
( iii ) iṅwe ṱhaluso ya Mulayotibe .
Sa tsumbo , tshivhumbeo tsha pulane ya ngudo tshi tevhelaho tshi nga khwiṋiswa hani ? 
( 2 ) Khoro ya Lushaka i nga ṱoḓa Muraḓo wa Khabinethe , Muthusa Minisiṱa , kana muofisiri a re kha Khorotshitumbe ya Lushaka kana khorotshitumbe ya vunḓu uri a dzhenelele muṱangano wa Khoro kana komiti ya Khoro
( ii ) mushumo wa u tandulula khanedzano dzine dza vha hone .
Maitele a mutengu naho zwo ralo ndi one ane a khou tevhelwa kha ngudo idzo . 
Muendelamashango
Zwitshavha zwa vhorabulasi vhane vha khou aluwa zwi amba uri vhunzhi ha vhorabulasi vha re na tshenzhemo vha tsini na u notha . 
Zwo ralo , musi zwo wanala , hu so ngo vha na u bulwa ha vhana , u dzhiululwa uho ha ndaka a ho ngo tou vha kha sia ḽithihi , a ho ngo vha na u sedzuluswa hafhu ha uri hu nga vha na maṅwe maga ane a nga dzhiiwa u itela ṱhoḓisiso dzine dzo fanelaho vhana . 
Tsha u fhedzisela tshi langulwa nga thendelano ya fomaḽa yo thomiwaho vhukati ha vundu na muṋetshedzatshumelo . 
Senthara nga vhuḓalo dzo dizainwa nga tshifhinga tshe pfanelo dza vhafariwa dza vha dzo pimiwa vhukuma hu na muhumbulo wa zwivhotshwa zwo gwevhiwaho vhudzuloni ha avho vho lindelaho tsengo . 
U vhalela nṱha nga mubulo , vhupfiwa na thempho / luvhilo zwo teaho
A zwo ngo sedza kha u imela vhushai nga u tou vhala vhathu nga muthihi muthihi hu tshi khou shumiswa mutevhe wa vhushai we wa bveledzwa na uri u tea uri kana u vhonwe sa ḽiga ḽa u livhuwisa zwikalo izwi zwa tshelede . 
Dzitsedzuluso na u ṱolela he ha itwa , zwo vha swikisa kha uri vha fhedze nga uri a hu na ṱhalutshedzo i konadzeaho ine ya nga fana na khonadzeo i kwamaho zwa khakho kha zwa ndaulo na vhuvhava . 
Mbuelo dzo shumiswaho dzi kalwa nga ndeme ya tsireledzo ya u sedzulusa zwine zwa nga wanala . 
U ta mbalo tshikati ya tshivhalo tsha data ya ndeme ya A ya ekizisi iṅwe na iṅwe . 
Komiti iṅwe na iṅwe i na Mudzulatshidulo u itela u tshimbidza zwavhuḓi mushumo wayo .
Fhedzi zwino madzuloni a uri vhukoni hashu vhu shumiswe , vhu khou tambisea , ni khou zwi vhona . 
Kha vha ṋee mbonalo ya maraga wa zwihomolosi zwi re na aḽikhoholo zwine zwa vha na khonadzeo ya u kunga vhana . 
Phindulo dza madzangano mavhili kha u dzhenelela hashu , yo sumbedza zwi khagala nga tshifhinga tsha miṱangano yashu ya vhukonani , yo sumbedza uri vhoradzithekhisi zwa zwino vha vho ṱanganedza mulayo uyu wa ndeme . 
maga a SMART a khou shumiswa
khophi yo khwaṱhisedzwaho u vha ya vhukuma ya ṱhanziela ya tshiofisi ya u ṅwaliswa ha moḓoro u bvako nnḓa
Hoyu muvhigo u alusa nyito dza u ita uri dziḓorobo dzashu dzi vhe khwine , dzo katelaho nahone fhethu ha vhubveledzi kha vhane vha dzula khadzo .
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u ḓaho nga murahu ha khethoguṱe ndi wa ndeme nga maanḓa ngauri ndi Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa Muphuresidennde a kha ḓi bvaho u khethiwa kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa u thoma ḽa Phalamennde ntswa i kha ḓi bvaho u thoma .
U tumbula na u ṱalutshedza mvelele kana mafhedzisele ane a takalelwa
GEMS i dzulela u ṱoḓa u khwiṋisa nḓisedzo ya tshumelo kha miraḓo yayo .
Ḽiṅwalwa ḽine ḽa vhewa nṱhesa u ya nga ha masiandaitwa ndi muvhigo . 
16 . U bviswa ha tshiteṅwa tsha 26 .
Tshiimiswa Zwa Lutendo ' Faith-Based Organisations ' ( FBO )
Yo ḓiimisela u ita uri tsheo dza muvhuso dzi swikelelwe nga vhadzulapo zwitshavhani na kha miṱa yavho . 
Mulangadzulo a Ṱhonifheaho , zwino ngauri ro no vhumba Muhasho wa zwa Dzinnḓu wo ḓiimisaho nga woṱhe , mishumo yoṱhe ya zwa Dzinnḓu i ḓo ṱanganyiswa nga fhasi ha Muhasho uyu . 
U sedzulusa ndivho na mulaedza kha tshibveledzwa tshi vhonalaho tsha mafhungo , tsumbo , girafu , thebuḽu , dokumenthari , tshati , mapa
U angaredza milayo na ngona dza ndangulo ya vhupo dzo ṱanganelaho kha vhupulani ha mveledziso ya tshikhala , sa izwi zwi tshi kwama ndangulo ya malaṱwa yo ṱanganelaho . 
Ni zwi ḓivha nga mini ?
Buthano nga u ralo ḽi sumbedzisa mushumo wa mivhuso u ṋetshedza tshumisano na thusedzo kha zwipondwa zwa maini na u bviswa ha zwithuthubi maini . 
Magavhelo a dzinnḓu ha ṋetshedzi nga nḓila yo livhanaho kha miraḓo , fhedzi a tshimbidzwa nga khamphani yo ḓiimisaho nga yoṱhe ine ya langa tshikwama . 
Fhedzisani tshiṱori tshaṋu .
Ndo pfa ndo neta u shumisa philisi ; muvhili wanga u dzulela u vhavha nga mulandu wa heyi mishonga . 
Vhudzani khonani yaṋu uri ndi mbekanyamushumo dzifhio dzine na nga tama u dzi ṱalela .
Ndayotewa i na mbetshelwa dzo vhalaho dza u bveledza ndinganyiso ya mbeu .
Zwi nga dzhia maḓuvha a 35 u shumana na khumbelo yavho .
Tshi tevhelaho ndi mbonalonyangaredzi ya zwileludzi zwa ndondolo ya mutakalo zwo dalelwaho , zwine zwa sumbedzisa maṅwe a mawanwa mahulwane : 
Vhukati ha dziṅwe mbuelo mbekanyamushumo i ḓo khwaṱhisedza uri mbekanyamushumo dza u bveledza fulufulu dzi a tikedzwi nga sisiṱeme dza mafhungo a vha fhedzisela u dzi shumisa dzo khwaṱhaho nga u engedza vhukuma nungo dza u kuvhanganya data i bveledzaho ya fulufulu u mona na sekhithara . 
Mbekanyamushumo heyi ndi iṅwe ya u thoma u katela kuitele kwa mveledziso ya ndondolo ya vhathu kwo tikedzwaho kha Nḓivhadzamulayotibe ya Ndondolavhathu . 
Hu na thaidzo ya nḓisedzo ya tshumelo hafha Phalamenndeni ! [ U dzhenelela . ]
Ndi dovha nda ri ri a ha fhululedza kha izwi ngauri saizwi vha tshi zwi ḓivha , na riṋe ro vha ri khou sala murahu aya mafhungo . 
Nga maanḓa , ṱhoḓea ndi u topola zwiṱumi zwine zwa lavhelelwa , kha tshifhinga tshipfufhi , u ṱanganedza tshaka dzo ṱanḓavhuwaho dza mishumo na voḽumu dzi re nṱha dza ṱhirafiki . 
Mveledziso ntswa iṅwe na iṅwe i fanela , nga u ralo , u shela mulenzhe kha u ṱandavhudza tshaka dzo fhambanaho dza khetho . 
O ṱalutshedzwa uri vhathu vhane vha vha kha maimo a nṱha kha ' sisiṱeme ya kale ' vha a kwamea . 
Mbekanyamushumo ya TV magazini ine ya sumbedza mbekanyamushumo dza muvhuso . 
Ofisi dza Dimokirasi dza Phalamennde
U nwa mafhi Vha ṱalela mutambo .
ndinganyiso ya kutholele
U kona u vhona na u topola zwi no fana na zwi sa fani kha zwifanyiso .
U swika zwino , zwa mbuedzedzo na tsireledzo zwo aluwa zwihulusa . 
U walisa vhupo ha thengiso ya zwifuwo mashangoavha
1.30 Arali vha ya kha tsengo ya Bodo ya Parole nahone vha ṋetshedza mihumbulo yavho , vha nga humbela muṅwe na muṅwe uri a vha fhelekedze tsengoni uri vha wane thikhedzo ; na
Dzhelani nṱha ha u ḓalesa ha khumbelo dzo ṋetshedzwaho , khumbelo dza dzi nga ḓivahdzwi , zwo ralo , ndi khumbelo fhedzi dzo dzhenaho kha mutevhe wa u yo lingwa dzine dza ḓo ḓivhadzwa nga ha mvelelo . 
Ri tshi ya panḓa , kha vhunzhi ha mashango vhafumakadzi a vha na mavu vha tou a lima . 
Thebulu i tevhelaho i saukanya khwalo dza masheleni dza Tshikwama dzine dza ḓo badela nga mbuelo u ya kha tshigwada tsho teaho tsha matshurithi zwo ḓisendeka nga tshifhinga tsho salaho nga datumu ya u vhiga . 
Zwidodombedzwa zwa DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi zwi kha tshitatamennde tshavho tsha akhaundu tshi ḓaho na mushonga wavho .
Inwe ya tshelede ya sabusidi ya u fhata nnu i nga kha i shumiswa henefha kha mirurela
( c ) iledza kana u fhungudza , kana u vhofholola kha , mithelo ya lushaka , mbadelo , mishumo kana u tshadzhiwa huṅwe ; kana
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha na zwikwamaho ene muṋe , ine ya katela pfanelo ya u sa-
Ndo vha ndi tshi khou ri ṅwaha wa 2015 u vha tshiga tsha miṅwaha ya 60 ya tshifhinga tsha ḓivhazwakale kha ḓivhazwakale yashu , musi Maafurika Tshipembe u bva kha masia oṱhe a vhutshilo vha tshi ṱanganedza Tshata ya Mbofholowo nga 1995 , Kliptown , Soweto .
Mushumo Wa Phalamennde Ya Riphabuḽiki Ya Afurika Tshipembe
Mivhigo ya PMS i imelwa nga ṱhuṱhuwedzo ya muvhuso wa vhukati kha tsheo dzi itwaho na zwauri ndi tshelede ifhio ine ya tea u wanala u itela pulane dza mveledziso .
Saizwi afha ho vha hu kha vhuimo ha phanḓa ha u ṱolwa , khungedzelo a dzo ngo vhuya dza anḓadzwa kana u phirinthiwa . 
Mveledziso ya vhuimo ha lushaka i fanela u tevhelwa nga maitele a u ya kha sia ḽithihi ḽa dzingu u itela u fhaṱa mimakete ya madzingu na mbekanyamaitele ya madzingu i fanaho . 
TISA i ḓo khwiṋisa milayo ine ya langa zwikimu zwo fhambanaho kotara iṅwe na iṅwe . 
Nyendavhusiku
A ri tei u ṱuwa ḓoroboni khulwane iyi ri songo tendelana nga maga a no itwa ane mashango oṱhe a tea u a dzhia u itela u khunyeledza zwe a fulufhedzisa . 
U swikelela nyaluwo ya ikonomi ya nṱha , vundu ḽi tea bveledza vhukoni kha zwa mushumo ho angalalaho . 
U pfesesa uri zwo ṅwaliwaho ndi maipfi ane ra amba one .
U itela zwiitisi zwa ikonomi na mutakalo , zwenezwo , ndi zwa ndeme uri zwifuwo zwi sa vhe na malwadze na uri mafhi na zwibveledzwa zwa mafhi zwi farwa , u endedzwa , u itiwa na u pakiwa nga nḓila ya ndondolamutakalo nga hune zwa konadzea . 
MAITELE
kha dikishinari ya ene muṋe .
Vha ambara zwiambaro na zwishumiswa zwa tsireledzo zwo fanelaho .
Ṋaṅwaha ri pembelela ṅwaha wa vhufumi wa u vha hone ha vhushaka ha zwa dipuḽomati vhukati ha Afrika Tshipembe na People's Republic of China .
Kha khothe dzashu hu kha ḓi shumiswa maitele a u pomokana hune muthu ane a khou pomokwa a sengiswa kana u vhudziswa dzimbudziso nahone mupondwa wa vhugevhenga ha dzhielwi nṱha kana u dzhielwa nṱha zwiṱuku .
Ḽiga ḽa u thoma ḽa nzudzanyululo iyi ḽo vha ḽo sedzesa zwa khakhululo ya ikonomi , yo sedzaho kha nzudzanyululo na u ḓisa vhudziki . 
Mihasho i tea u ḓisikela phurogireme dza u ḓisa tshanduko dzi tshi imela dzi re hone zwino tenda vhudzivha hu si nyeṱhe . 
Muraḓo o ita khumbelo sa afha mutsiko munzhi kha vhulanguli nga hune ha konadzea . 
Nga nnḓa ha hezwi , ho vhumbiwa madzangano o fhambanaho a dzingu u itela u ṱuṱuwedza na u tsireledza pfanelo dza vhuthu . 
itwa nga muthu o tendelwaho nga mulayo u dzhia tsheo kana muthu o tendelwaho nga vhurumelwa u dzhia tsheo ; na
Ri tenda uri dimokirasi i fhira u khetha vhaimeleli uri vha vhe na maanḓa luthihi kha miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe . 
3 . U ṋea mavhala a nngwe siani ḽa kuitele kwa zwithu na nḓila dzine mihumbulo yo ṱahiswaho nga komiti ya wadi ya tea u iswa ngayo kha Mulanguli wa IDP ;
U itela ṋetshedzo ya fomaḽa uri i vhe hone , Mulayo muhulwane zwa zwino u ṱoḓa u ṋetshedzwa nga tshanḓa ha tsheke . 
Heyi ndi thendelano i alusaho mbambadzo dza mashango a re kha Tshipembe ha malinganye .
Mbuelo a dzo ngo phuroreithiwa
Sa musi Minisiṱa vho no zwi sumbedzisa kha tshipitshi tshavho na zwitatamennde , vhupileli na tsireledzo zwi vhumba zwithu zwa ndeme zwa mvelaphanḓa na , nga zwenezwo , zwa Mvusuludzo . 
Tshivhalo tshashu tsha u ṱanganedza thuso tsho gonya , nahone tshi nga khwinisea mu si khwaḽithi ya thuso i tshi khou khwinisea . 
Tshumisano yo raliho i ḓo tshimbidza pfunzo ya vhatikedzi vha bola ya milenzhe nga ha mafhungo manzhi a vhuṱhogwa . 
Naa tshifhinga a tshi ngo swika tsha u fhaṱa ḓorobo ntswa yavhuḓi yo tumbulwaho kha thekhinoḽodzhi dza Tshanduko ya Nḓowetshumo ya Vhuṋa ?
Thaidzo dza tshifhinga tshilapfu : vhulwadze ha swigiri vhu songo alafhiwaho zwavhuḓi vhu vhanga thaidzo dzi tevhelaho dza mutakalo :
Tshanduko dza phambano a dzi kanzhi nahone a dzi anzeli u fhirisa zwifhinga zwa muholo zwivhili . 
U ya ngavho , a hu na tshine tsha vha tshiṱaluli tshihulwane tsha ḽifhasi ḽa murahu ha tshizwinozwino u fhirisa u fhambana ha mvelele na u fhambana . 
Thomani u ṅwala tshiṱori tshaṋu hafha .
Pfanelo na mbuelo zwine zwa ṋetshedzwa vhashumi na nyengedzedzo dza maimo a vhutshilo zwe vhashumi vha zwi wana u bva nga 1994 ndi mbuelo ya ndeme ya shango .
Siaṱari ḽa zwitatamennde zwa mbilo ndi manweledzo a
Ḽiga ḽo fhiraho kha maitele a vhupulani ha tshiṱirathedzhiki ḽi livhisa zwi khagala kha u ṱaluswa ha mbilahelo dza tshiṱirathedzhiki kana masia a re na thaidzo . 
Kha vha ṋekane nga dokhumenthe dzi tevhelaho :
mishumoitwa
( 4 ) Milayotewa ya Lushaka i tea u ita uri maanḓḓalanga a zwa u sengisa , a shumise maanḓḓa ayo hu si na nyofho , tshiṱalula na luvhengelambiluni .
Vha vhee ndivho na ṅwana wavho .
Ri dovha ra zwi limuwa nga maanḓa uri ri ṱoḓa vhashumisani , sa vhabindudzi na vhashumisani vha u rengiselana . 
º Kha vha vale phaiphi vhukati ha musi vha tshi khou ṱamba tshifhaṱuwo , u hwaya maṋo khathihi na u ḓivhevhula .
Vha ḓo ḓivhadzwa naho vha songo tendelwa u ḓi ṅwalisa .
Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo na Vhathu vha ṱahe vhane vha vha vhomasithesele kha mishumo yavho vha fola nga murahu ha uyu u swika magumoni a tshifhaṱo tsha Old Assembly .
Nga tshino tshifhinga sabusidi dza zwiimiswa zwa vhudzulo ha zwitshavha dzi ḓo kona fhedzi u avhela kupiḓa kuṱukuṱuku kwa masheleni a u shuma ngao kha yuniti dza vhudzulo dza fhasifhasi dza u tou hira . 
nga 10 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 10 vhukati ha 0 na 100
Hezwi zwi livhisa Koporasi kha mveledzazwiwo ya tshikolodo u bva kha zwiimiswa zwo fhambanaho zwine ya bindudza khazwo na akhaunthu dza tshelede yo kolodwaho i fanelaho u badelwa nga vharengi . 
Muthu u ṱoḓa , naho zwo ralo , u livhuha mitsiko yeneyo yo fhambanaho ine ya vhewa kha madzangano are na mugaganyagwama u fhungudzeaho . 
U shumana na mbadelo dzo wanalaho nga kheshe
Ṱhahelelo iyi ya u fulufhedzea khamusi i elana na fhungo ḽa uri ḽeveḽe ya vhubindudzi ha Angola i fhasi i tshi vhambedzwa na mbulungo ya masheleni yaḽo . 
( b ) mulayo-
TSHIPIḒA TSHA II : MAITELE NA VHUḒIFHINDULELI HA VHASHELAMULENZHE VHO TEAHO VHA MUHASHO KHA SISITEME YA VHULAMUKANYI HA VHUTSHINYI
Mivhundu mihulwane ya masipala ndi ya mahayani ine yak ha ḓi vha murahu kha mveledziso .
Vhaswa vha 5 319 vho ḓiṅwalisa kha Mbekanyamushumo ya Tshikhala tsha Vhuvhili tsha u Ṅwalulula Maṱiriki .
Hezwi nga u ralo a zwi thusi u ṱuṱuwedza vhunzhi ha vha shumi vhane vha tea u fara malaṱwa a ndondolamutakalo . 
( 1 ) Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe i ḓo -
U kona u shumisa ḽikhathi ḽa ' ndo ' na ' ndi ' zwavhuḓi .
Kha masia oṱhe zwiḽiwa zwi a ṱuṱuwedza nzulele . 
Muhasho u ḓo ramba khoniferentsi ya tsedzuluso ya mbekanyamitele ya dzitshaka u vhona mveledzwa ya mbekanyamitele ya ndeme kha sisteme yashu . 
Kudzhenele kwa thandela yo ṱanganelaho kwo dovha hafhu u swikisa kha u tshimbidzwa zwithu zwavhuḓi nahone zwa nṱha kha tshitaela na ngomu ha , sa tsumbo , dziphosiṱara na mabammbiri , nahone zwo tendela vhupulani ho dzudzanyeaho hunzhi u mona thandela dza nyambedzano na mvelelo dza zwibveledzwa . 
Muhasho u na tshishumiswa tsha vhuṱoli na u ela ha ṅwaha nga ṅwaha u itela Mbekanyamushumo ya HIV na AIDS ya Mushumoni . 
U vhudza-vho vhanwe nga rine nga ho ndondolamutakalo yavhudi khathihi na u vha vhudza nga ha vhudi ha mirurela ya malatwa .
Bindu ḽavho ḽi ḓo vha ḽi tshi kha ḓi vha ḽo hwala mulandu wo salaho wa VAT arali ḽo vha ḽi tshi kha ḓi koloda musi ḽi tshe ḽo ṅwaliswa sa ḽa mbambadzo .
Ri ṱoḓa vhuphalali ha u langa vhutepe ha buḓo kha vhafumakadzi vha re kha saintsi . 
U tshimbila swiswini sa zwine zwa vhonalisa zwone kha nṋe , hu si maḓakani fhedzi na mirunzini ya miri . 
Vha rambe vha B vha vhuye vha ye kha vhashumisani vhavho vha thome u anetshela .
Arali vha na vhuholefhali ha u sakona u ḓi itela kana ha muhumbulo vhune ha ita uri vha sa kone u shuma , lwa tshikhala tsha vhulapfu hu paḓaho miṅwedzi ya rathi , zworalo vha nga ita khumbelo ya mundende wa vhuholefhali .
Kha vha kwame ramuayo kana ofisi ya Master u ḓivha zwidodombedzwa zwinzhi na u wana thuso .
Zwa u redzhisiṱara a zwi tei u haniwa , zwo itelwa u shumiswa ha maḓi hu re mulayoni . 
Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka wa kale , Vho Dokotela Frene Ginwala ,
Nḓivhadzo ya muṱangano i tea u itiwa na u iswa na adzhenda na khophi ya maambiwa a muṱangano wo fhiraho .
Nga tshifhinga tsha miṱangano iyo , themendelo dza Komiti ya Potofolio i tevhelaho yo dzinginya u thomiwa nga hayo nga muhasho . 
Mafhungo a re kha webusaithi yi o itelwa u ṋekedza mafhungo nyangaredzi kha thero yo tiwaho kana dzo vhalaho nahone ha ngo sedza thero iyo a i khunyeledza . 
Lufu lu nga vhigwa nga muthu munwe na munwe ane a vha na ndangulo kana ane a vha na thundu dzine dza vha tshipida tsha ifa la mufu , kana ane a vha na ndangulo kana dokhumenthe ya mufu ine ya vha wili kana ine ya nga vha wili .
U tholiwa ha vhaḓivhi zwi amba uri khothe i thetshelesaho phambano i katelaho mulayo wa Tshiisilamu i ḓo vha na vhukoni ho teaho ha u tandulula phambano idzo nga nḓila i bveledzaho . 
Masiandaitwa a mushumo avhuḓi a nga vha zwa matshilisano kana ikonomi . 
Kha hu vhe ḓuvha , ṅwedzi , muya na mvula .
U ṅwala mafhungo a tshi shumisa maambiwathwii na maambelwa
Mme awe vho mu vhudza uri u ḓo gabulelwa hemmbe ya Dakalo , musi i tshi vho vha ṱhukhu .
Ḓuvha na ḓuvha ri vula nḓila dza u ya kha khonadzeo ya mulalo , mveledziso na lupfumo . 
32 . U swikelela mafhungo
Koporasi mafanedza/ bindunyanḓanywa
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i a korekiwa na u rekhodiwa lwa fomaḽa nga mudededzi lwa u phasisa na ṱhanziela .
Olani zwifhaṱuwo zwaṋu inwi muṋe .
U SHUMISANA HA TSHITSHAVHA NA U FHAṰA LUSHAKA
Ndaka dzoṱhe dzi vhigwa kha khamphani ya ndindakhombo musi dzi tshi rengwa . 
Vhakoni avha ndi khwelo nahone vha fhefheḓisela nṱha fulaga ya Afrika Tshipembe .
Nga u sedzesa kha zwikili zwa u sengulusa , uvha u tshi khou tinya khakhathi ine wa ḓo vhala sia ḽithihi ḽa mihumbulo ya poḽotiki kha maṅwalo a u guda . 
U ḽebuḽa na/ u ḓadza mavhaka a zwifanyiso , sa : nyolo / zwifanyiso / khathuni / mimapa / zwinepe
U bviswa ha mathukhwi a iswa kha soredzhi kana u yo fhiswa ha mathukhwi a ḽevele dza fhasi a re khombo na lutsinga lwa mathukhwi lu re khombo zwi livhisa ka muṋwelo muhulwane . 
Masipala wo ḓikumedzela u ṱhogomela ṋetshedzo ya muḓagasi wo tsireledzeaho , u sa ḓuriho fulufhedzeaho , zwine zwa vha zwa vhuṱhogwa kha u khwaṱhisedza nyaluwo ya bindu , tsiko ya mushumo na mveledziso yo khwaṱhaho . 
Ri livhuwa u ḓikumedza na vhushelamulenzhe ha vhakale vhe nga mashudu mavhuya vha kha ḓi tshimbila vhukati hashu ṋamusi na u bvela phanḓa na u sika vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe . 
Kha ri ite nyito Sumbedzani uri ni shumisa izwi zwithu nga nḓilaḓe . buratsho ya maṋo
Vha nambatedze vhurifhi ha nga nṱha , ḽebuḽu ya tshibveledzwa na ṱhanziela ya vhusaukanyi i no bva ḽaborothari kha fomo .
Milayotibe ya Khethekanyo 77 - Milayotibe ya Masheleni i re na vhushaka na mugaganyagwama na u avhelwa ha mugaganyagwama .
Ndi tshipiḓa tsha ipfi tshi no ṱumiwa mathomoni a ipfi ḽo fhelelaho ( kha tsinde ḽa / mudzi wa ipfi ) .
Nga nḓila iyi opareitha u laula tshishumiswa zwavhuḓi kha masia mavhili . 
Ro kona u tandulula dziṅwe dza khaedu dza miṱani .
Izwi zwi tea u itwa lu siho fhasi ha luthihi nga themo .
U itea ha khakhathi kha migwalabo ya zwiṅwe zwitshavha a zwi sumbedzi fhedzi u hanganea malugana na u ongolowa ha nḓisedzo ya tshumelo , zwi dovha hafhu zwa sumbedza mbilaelo dzine zwitshavha zwa vha nadzo dza u sa thetsheleswa .
Mitengo ya zwivhaswa ya nṱha yo sia hu na u engedzea ha mbadelo dza u paka , mbadelo dza vhuendedzi dza nṱha na mbadelo dza phaḓaladzo kha sekhithara ya zwinwiwa zwi si zwa zwikambi . 
Ndi khou khwaṱhisedza uri mafhungo o ṋetshedzwaho kha khumbelo iyi khathihi na maṅwe maṅwalwa a u tikedza ndi zwa vhukuma nahone a zwo ngo khakhea na huthihi . 
1.7 . Khabinethe yo ṱanganedza Khaṱulo ya Khothe ya Ndayotewa ye ya tshea uri mimasipala i nga si tsha hwedza milandu ya vhaṋe vha zwifhaṱo vha kale kha vhaṋe vha zwifhaṱo vhaswa.Tsheo hei yo vhofholola vhaṋe vhanzhi vha zwifhaṱo vhe vhaṅwe vha vha vha tshi khou lemelwa nga zwikolodo zwa miṅwaha i paḓaho ya 20 .
Ho dzinginywa zwa uri mbekanyamushumo dza vhugudisi dzo fhimiwaho dzi bveledzwe u itela ḽa Afrika Tshipembe . 
( a ) U sumbedza haṋu uri ni ṱoḓa u swikelela rekhodo i kha tshivhumbeo tshifhio zwi tshi bva kha tshivhumbeo tshine rekhodo ya khou wanala ngatsho .
4 U tholiwa
4 . vhathu vhane vha vha na vhushaka na vhone lwa malofha , nga mbingano kana nga u adophutha ;
NDIMA I TEVHELAHO I KHOU HASELEDZA NGA Komiti dza Wadi nga vhuḓalo malugana na :
Vhaeledzwa avha vha tea u vha na vhukoni ha u dzudza maitele a mashumele a vhuimo ha nṱha na sisteme dza khomphyutha dzine dza tevhedza milayo ya mikhwa na kuitele . 
( b ) Hu tea u ṱuṱuwedziwa tshumiso ya tshomedzo nga nḓila ya khwine nahone i sa ḓuri .
Vho J S MALEMA : Vha khou khakha , ngauri vha khou vhala muhumbulo wanga . [ Maseo. ]
d ) Vho Anna-Marie Lotter ( Muimeleli wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo )
Zwi vhonala zwi sa tou vha zwithu zwa vhukuma u lavhelela vhakhethi vho ḓiṅwalisaho u gidimela nga vhunzhi khethoni dza komiti dza wadi .
U itela tsireledzo , muiti wa khumbelo ane a khou ṱoḓa u ḓisa khumbelo ofisini dza DPME ngei Union Buildings u ḓo humbelwa u pfi a bvise vhuṱanzi ha vhuṋe vhu pfadzaho .
( c ) tshumelo ya vhathu .
Dzikhakhathi na zwiito zwa u tshinyadza na u thithisa ndaka dza mabindu zwe zwa itea ngei Coligny , Eldorado Park , na Ennerdale Khabinethe i khou hanedzana nazwo vhukuma .
A zwi ḓivhei uri nyelelo ya vhushelamulenzhe havho ndi ya vhuhulu vhu ngafhani , kana volumu ya ndaka dzine vha dzi laula . 
" Arali ni tshi zwi takalela , " ndi Vho Dokotela vha no ralo , " Ndi nga kha ḓi ni fhelekedza tshiṱediamu .
U langula , nga vhukwamani na kushumele kwa zwiimiswa zwi kwameaho , tshikwama tsha vhukati tsha shishi tshine tsha vha hone na u thusa kha u kuvhanganya zwiko ; 
Ndi tshi nga tou zwivhea nga nḓila ye
Mashika a nukiḽia a bviswa zwibadela a iswa Koporasi ya Fulufulu ḽa Nukiḽia uri a dovhe a laṱwe . 
A ri nga ḓo huma kha vhuimo uvhu na zwipikwa zwashu zwine ra zwi tama zwi khou thoma u bveledza mvelelo , sa zwe zwa vhonala nga kha mashumele aya . 
Sa zwe zwa vhonala u thomani , lutamo lwavhuḓi lwa vhaḓithaubi avho lu nga tou sendekwa khalo u swika zwino . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vhane vha ṱangana na zwithithisi zwa u guda Mbalo vha fhiwe nyito dzo livhanaho na ngudo .
Muoditha Dzhenerala u vhiga kha Phalamennde nga ha uri ndaela dza tshinyalelo dzo tevhedzwa naa .
U linga ha u vhala ha fomaḽa hu tea u sedza kha u vhalela nṱha khathihi na nyito ine ya u thusa u vhona uri vhagudi vho pfesesa zwingafhani , tsumbo , u dovha u anetshela tshiṱori kana u fhindula mbudziso .
( b ) Khothe i no ita ndaela ya uri a zwi shumi u ya nga ha Mulayotewa , i nga fha ndaela ya u thivhelwa tshifhinganyana kana thandululo ya tshifhinganyana kha muthu , kana i nga imisa maitele yo lindela tsheo ya Khothe ya zwa Mulayotewa kha u yelana na u shuma kana u sa shuma ha Mulayo kana Vhuḓifari .
Mbekanyamushumo dzi khwinisa mashumele a tshivhalo tsho fhambanaho tsha mbekanyamushumo dzo fhiraho u vha tshiko tsha mbadelo tshithihi tshi re na vhushaka . 
7.2.5 Ndivho ya wekishopho dza vhukwamani yo vha i -
Ri vha ṋea luṱale lwa u rea khovhe u ri vha ree vhone vhaṋe ; hu si khovhe uri vha ḽe . 
Khoudu dzi ṋetshedza muhangarambo wa ndayo dza u khwaṱhisedza mazhendedzi a BEE . 
U bva afho , tshipiḓa tshihulwane tsha dzinnḓu dzo fhaṱwaho nga fhasi ha tshikimu tsha mutikedzo fhedzi tshi saathu pfukiselwa kha vhavhuelwaho tsho wanala tsho fhaṱwa lu si lwavhuḓi , nga nṱhani ha u shumiswa ha vhafhaṱi vha ne vha kha ḓi tou thoma vha si na vhukoni nahone hu si na vhuingameli ho eḓanaho khathihi na u monithara havhuḓi . 
Zwithu zwo fhambanaho zwine zwa ita mubvumo- hu tshi katelwa na zwilidzo zwa muzika
Nga maanḓa , muthusa minista o fhiraho o takuselwa kha muṅwe muhasho na mulangi muhulu o vha a khou ṱoḓa u ṱuwa . 
Minista , vha kha khaphasithi yavho sa mulanguli wa Thirasiti ya Vhuḓimvumvusi na Tswikelo zwa Maḓaka a Lushaka , vha nga dovha hafhu vha fhungudza maga a u alusa u ṋetshedzwa nga u funa ha tswikelo kha maḓaka ane a vha nnḓa ha ndango ya muvhuso . 
Ndi zwifhio zwithu zwine izwi zwa ḓo ni swikisa khazwo ? 
4.8 Khabinethe yo tendela u tholwa ha vha tevhelaho kha Bodo ya Koporasi ya Vhulangi ha Vhuendi ha Badani .
Tshipikwa ndi tsha u ṋetshedza vhuṱanzi ha vhuṱoli kha tshumiso ya mugaganyagwama wa vundu . 
Bammbiri ḽa 2 : ( awara 2 )
Lufuno o ri u ḓo thusa nga u fara phosiṱara mudavhini . "
U rekhoda datumu dzine ngadzo mabulamuhumbulo kana phindulo zwa ḓo bviswa ngayo . 
Muṅwalisi u fanela u vha fha ṱhanziela ya DNA ya phukha yo shumiswaho u bvisa embriyo yeneyo .
Ni ya hani tshikoloni nga matsheloni ? ____________________________
Nga u ralo a ri nga ḓo konḓisa nga nnḓa ha hune mishumo yashu na zwipikwa zwashu na mishumo yashu yo vhewa kha tshiimo tshi si tshavhuḓi . 
Nga maga aya , ipfi mutsiko ḽi ṱalutshedza nga nḓila yo linganaho mbadelo ya muthu a vilili ḽa zwa ikonomi iyi ya ḽifhasi . 
Fhedziha , tshivhalo tsha zwiendedzi zwa fhaḽa Kapa Vhukovhela nga u angaredza tshi sumbedza nyaluwo ṱhukhu nga ṅwaha . 
Mbulungo na khovhekanyo iṅwe na iṅwe ya matheriala ya tano nga tshifhinga tsha ṱano kana nga murahu . 
khophi ya rasiti yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa
Mbadelo ya ndingo ya u ṱanganedzwa ha tshimela : Khethekanyo A : R2 200 ndingo i ṅwe na iṅwe
tshirema
Maḓuvha ha ya a vhaleliwa u bva kha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa disiki ya laisentsi .
( 4 ) Musi i tshi shumisa maanḓḓalanga a vhusimamilayo , Phalamennde i vhofhiwa nga Mulayotewa , nahone i tea u shuma i tshi tevhedza mikano ya Mulayotewa .
Vhathu vha ṱoḓa zwikili na vhugudisi , nga khadzimiso na tshelede , na tsireledzo arali vha kundelwa . 
Sa zwe ha ambiwa , mbetshelwa ya u ya tshikoloni ndi mushumo wa vundu na uri zwi amba uri , zwenezwo ndi u aluswa ha dzi ICT zwikoloni . 
Thikho ya Vhuvhili ya Puḽane dza Tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi yo lavhelesa kha mveledziso ya vhushaka na uri Puḽane ya u Shuma yo teaho yo sumbedziswa kha thebuḽu i re afho fhasi . 
Hezwi zwi katela u bveledzwa ha thumbukwa , ḓivhavhufhufhi , zwa u bannga na gwama , vhupileli na nḓowetshumo ya zwa vhufhufhi na tshikhala , fulufulu , vhuinzhiniara , mafhungo na thekhinoḽodzhi ya vhudavhidzani , vhufhaṱi , vhudzudzanyi , tshumelo ya zwa mishonga na mutakalo na vhuendelamashango . 
Thevhekano ya ndaela dza u shuma maitele a ngomu , kana u shandukisela kha , tshivhumbeo tshi shumiseaho nga khomphyutha ya eḽektroniki . 
Kha vha sedze mafhungo a mushumo a tevhelaho .
Vha ḓo tea u itwa ndigo ya maṱo tshiṱitshini tsha ndingo .
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhaswa vhashu uri vha dzhiele buḓo ḽa SAPS nṱha , ḽine ḽa ṋea zwikhala zwo fhambanaho .
Ndi tshakha dzifhio dza muṱangano dze vha dzi dzhenela ?
MaAfrika Tshipembe vha fanela u vhulunga maḓi nga u sa shumisa phaiphi u ṱanzwa dzigoloi , u sheledza ngade nga madekwana , u ita vhulavhelesi kha mithara dza maḓi u itela u vhona tshumiso ya nṱhesa na u lugisa phaiphi dzi bvuḓisaho madi .
U sedzulusa tshaka dza maṅwalwa na milayo yadzo .
Ni khou ṱoḓa tshiṅwe tshithu ?
U ṋetshedza manweledzo a maimo a nṱha a tshiṱirathedzhi tsha tshumelo ya nnyi na nnyi na u ita madzinginywa nga ha u zhenelela ho khetheaho u itela u tikedza khwiniso . 
Miṱangano ya Nyambedzano
Ngona yo ḓisendekaho nga tshibveledzwa na maitele a vhudavhidzani , vhuvhili hazwo zwo ḓitika kha u dzulela u shumisa na u bveledza zwibveledzwa .
U bva zwenezwo , nnḓu dza 231 dzo no fhaṱiwa .
Mutumbu
zwi tea u vha iṅwe ya ṱhoḓea dza murangaphanḓa wa sialala uri a tiwe kha u shuma mishumo kha ndangulo ya vhulamukanyi .
Mbadelo ya mushumo nga yuniti ya mvelelo . 
Pulane dza IDP dzi olwa hu na vhukwamani vhukati ha mihasho na vhoṱhe vha re na dzangalelo kha mvelelo .
A ri tsha tenda uri ndi mivhuso fhedzi ine ya nga bveledza ndondolo ya mutakalo ya maṱhakheni . 
Kha u khwaṱhisedza u vha hone ha zwiḽiwa na vhuṱaṱisani ha zwa vhulimi , na u fhungudza vhushai nga mannḓa kha mashangohaya , muvhuso u ḓo :
13. Musi vha tshi swika khothe vha nga kha ḓi wana tswayo dzi pfeseseaho dza u vha sumbedza nḓila .
U vhumba mafhungo a musudzuluwo nga zwigwada zwiṱuku na u a shumisa u ita phetheni
Tsumbo ya khonṱhiraka ya ndangulo ndi u ' Hwala Mathukhwi ' hune muṋetshedza tshumelo a vha na vhuḓifhinduleli ha u langa u hwala mathukhwi , a tshi khou shumisa vhashumi na zwishumiswa zwa masipala .
A hu na ṱhumano dzine dza ḓo itwa fhethu ha mafhandeni a bada , tshiporoni kana kha dziṅwe dza tshumelo dza nṱha . 
Sa tshipiḓa tsha izwi , zwi tou vha khagala uri maitele a vhudavhidzani ane a vha mutheo wa dimokirasi na vhudzheneli a si ṱhoḓea dza zwa poḽitiki kana vhuphuvhephuvhe . 
Ndivho : U ṋekedza zwileludzi zwa mutakalo , u khwiṋisa na ndondolo ya zwileludzi zwi re hone , hu tshi katelwa u vusuludzwa ha vhuongelo na mphomali dza themamveledziso ya vundu . 
Nga u shumisa saithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , vha khou tendela maitele a data o ṱalutshedzwaho kha tshitatamennde . 
Pfanelo dzashu dzia fhimiwa nahone ri a dzi lozwa musi ri tshi thoma u pfuka pfanelo dza vhaṅwe . 
Tshumelo dzashu dza mutakalo zwazwino dzi khou mbwandamela fhasi ha ṱhoḓea , hu si kha u bva kha vhadzulapo vha vundu fhedzi , fhedzi na u bva kha madzingu u mona hune tshumelo dza mutakalo dza khou balelwa . 
Tshikwama tsha NML tshi ḓo tanganedza masheleni u bva kha mbuelo ya muthelo ya u angaredza na kha mbadelo ya sipeshala ya vhathu vhane vha hola u fhirisa tshikalo tsho vhewaho na vhatholi vhavho .
U ita nyambedzano nga ha maipfi maswa a bvaho kha tshibveledzwa
arali vha so ngo vha na tshumisano musi mundende wavho u tshi sedzuluswa
Vha khou tendela Vhufaragwama ha Lushaka na mazhendedzi a hone u ita zwithu zwine zwa nga sa zwenezwo zwoṱhe zwa ndeme u itela u kona u dzhenisa dzina ḽavho kha redzhisiṱara . 
Zwenezwo u bva kha khoniferentsi iyi , hu tea u bva mihumbulo miswa na zwiṱirathedzhi zwiswa . 
Vho Phumla Williams ( Muambeli wa Khabinethe vho tou Farelaho )
Kha vha thetshelese zwipiḓa zwa nga ha Phalamennde kha radio
Muhasho u na Komiti ya Ndangulo ya zwa Khohakhombo i shumaho ine vhuḓifhinduleli ha vha ha u thusa Muofisiri wa zwa Muvhalelano kha u livhana na ṱhoḓea dza ndangulo ya khohakhombo , u ela na u ṱola kushumele kwa tshiimiswa maelana na ndangulo ya khohakhombo . 
Tshipikwa tsha ino mbekanyamaitele ndi u ṋetshedza vhanna na vhafumakadzi vhaswa vhugudisi kha zwikili zwa tekiniki na zwa mabindu . 
Gavhelo a ḽi badelwi nga kheshe kha vhathu vhenevho .
Hune mbuelo yo livhiswa nga kha ṋenḓila kha tshiimiswa tsha nnḓa tshi langwaho nga vhadzulapo vha Australia , mbuelo ya tshiimiswa itsho tsha nnḓa i nga ṱuṱuwedza vhadzulapo vha Australia , zwo bva kha ndayo dziṅwe . 
U fhungudza na u lwa na u dovholola ha vhufhura na zwiito zwa vhuaḓa . 
Arali vha tshi ṱoḓa u pfukisela u bva kha tshileludzi tsha sibadela tshiṅwe u ya kha tshiṅwe , vha humbelwa u ḓivhadza sibadela tshe vha valelwa khatsho uri vha muraḓo wa GEMS na uri u pfukisela kha zwibadela huṅwe na huṅwe hu tea u tendelwa nga kha u founela Senthara ya EMED kha 0800 44 4367 .
Kha u dzhia tsheo uri ndi lufhio lushaka lwa mbuelo lwo vha fanelaho tshoṱhe , vha fanela u humbula uri mbuelo dzo fhambanaho dzi na zwivhuya zwo fhambanaho .
Ha vha hone u guda hanga u vhumba khali dza u naka .
Naho zwo ralo , hu na tswayo dzi re khagala dzine dza khou engedza mutsiko wa vhathu na u engedzea na khonadzeo ya mvelelo kha u sa shumisesa zwavhuḓi na u shumisa lwo kalulaho na u fhungudzea ha zwiko zwa phendelashango kha vhupo zwi khou fhungudza vhukoni ha sisiṱeme dza phendelashango u itela u isa phanḓa mishumo ya vhathu . 
DEA nga tshumisano na Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi na wa Mupo wa Kapa Vhubvaḓuvha vha khou tshimbidza u swikelela thandululo kha mbudziso iyi .
Mafhungo o khwiniswa u itela u katela thikhedzo ya mugaganyagwama wa sekithara ya Irish . 
Ṱhoḓea yo khetheaho ya uri fhethu ha mushumo hoṱhe hu ṋekedzwa tshumelo dza mutakalo wa mushumoni i tea u sedzuluswa zwino . 
Ho sedzwa tshumiso ya tshumelo ya shishi ya DSP na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
Ndi fhulufhela uri Tshikwama , tsho pfumaho vhunzhi ha vhaḓivhi kha fhungo ḽa mbekanyamaitele ya muthelo , tshi nga thusa mivhuso ya Afrika kha u ola zwiṱuṱuwedzi zwa masheleni zwine zwa sa ḓure kha u bindudza ha phuraivethe , kana u ola miṅwe mifuda ya zwiṱuṱuwedzi zwi si zwa masheleni . 
Tshivhumbeo tsha mulaedza tshi ḓo fhambana zwi tshi bva kha ndivho ( tsumbo , u ḓivhadza mafhungo , u fhululedza , u khuthadza )
Naho zwo ralo , musi ndangulo kha vhubindudzi ha phuraivethe na mishumo ya ndangulo kha sekhithara ya nnyi na nnyi i na zwiteṅwa zwine zwa fana , vhupo , zwipikwa na maitele zwi a fhambana . 
Izwo zwi amba mini , vhukoni ho kalwaho ha ṱhoḓisiso ? 
Musi zwa u sika mishumo zwo khwaṱhesa kha miṅwaha yeneyi , zwitshavha zwi shayaho zwi re na zwikili zwa fhasi a si zwone vhavhuelwa vhahulwane vha nyaluwo ya mishumo . 
U ṱhoṱhela ha khwaḽithi ya maḓi hu nga vhanga malwadze a elana maḓi u fana na khoḽera . 
Vho tshidzwa nga dolofini
Phemithi yavho i nga vha yo luga hu sa athu u fhela vhege dza 12 .
Sa mashango , nga maanḓa a ikonomi dzi khou bvelaho phanḓa , a tshi pfuma na u vha na nyaluwo ya vhathu yavhuḓi ṱhoḓea ya ṋama na zwibveledzwa zwa ṋama i ya phanḓa na u aluwa . 
2.4 . Khabinethe yo vhudzwa nga ha mvelephanḓa nga ha zwine zwa khou itea nga ha Pulane ya Zwiko yo Ṱanganelanaho ( IRP ) nahone yo tenda uri vhukwamani na tshitshavha hu itwe nga ha nyimele ya mutheo na khumbulelo .
Vharengisi vho ṅwaliswaho vha tea u dzhenisa ṋomboro ya VAT .
U ḓivhadza mbonalo ya luṋwalo lwu si lwa fomaḽa
Thaidzo i dovha hafhu ya ṋaṋiswa nga mishumo ya maimo a fhasi , u shayea ha nḓivho ya zwa tekeniki na ṱhahelelo ya maḓi nga mulandu wa vhuṱumaphaiphi vhu siho mulayoni . 
Ndi kha ndivho dzenedzi na zwine zwa nga swikelwa hune Minisiṱa wa Gwama vha ḓivhadza mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho , u anzelaho u vha hone nga Luhuhi .
CBP yo ḓisendeka nga u ṱanganyiswa ha zwithu zwoṱhe hezwi : u pulana ha tshitshavha hu tea u thusa zwitshavha nga mannḓa na nḓivho , fhedzi hu fanela u ḓi dovha ha kwama-vho na u khwiṋifhadzwa ha wadi , maanḓalanga apo na dziṅwe-vho pulane na tshumelo zwa zhendedzi .
Ḽiga ḽa 2
Sekhithara ya Private
Maḓuvha a Vhurereli na maḓuvha o khetheaho - awara 3
Zwo dovha hafhu zwa sumbedziswa uri naho arali ho vha ho rumelwa tshivhalo tshihulwane tsha Mapholisa a ha Masipala , nyimele yo vha i tshi ḓo ḓi vha i sa koni u langea . 
Zwenezwo , zwo vha zwi tshi kombetshedza kha maanḓalanga o teaho u vhea iṱo zwavhuḓi kha masiandaitwa a vhangwaho nga mbofholowo idzi , u itela , u khwaṱhisedza vhutevhedzeli na zwitandadi zwa mbofholowo . 
Mbadelo na u anganyela kha themamveledziso zwi khethekanywa u ya nga Ndaka dzi re Hone dza Themamveledziso , Ndaka Ntswa dza Themamveledziso , Khephithala , Themamveledziso dza u Pfukisela na Themamveledziso dza u Hirisa . 
2 . Kha vha rerisane nga mishumo ine ya ḓo tea u itwa u itela u vhuisa thandela ngonani .
Ri wana khuthadzo nga kha nḓivho ya uri Vho Madiba vha ḓo dzula vha mbiluni dzashu , na uri ri na mushumo wa u isa phanḓa na zwe vha ri siela zwone .
Maipfimaḓivhiwa fhaḽa lini ngafhi
Zwiimiswa zwashu zwa mveledziso ya zwa masheleni nga u angaredza zwi khou shuma mushumo wo khwaṱhisedzwaho musi wa muṋaṋo wa zwino wa zwa ikonomi nga kha u lambedza zwo vhulungwaho nga tshitshavha na u dzhenisa masheleni a phuraivethe kha mbekanyamushumo dza u vhulunga dza nnyi na nnyi . 
Vho N F SHIVAMBU : Ndi khou humbela uri vha mphe tshifhinga nga murahu . [ U dzhenelela . ]
Tshaka dzoṱhe dza Nyimele dza Tshipentshela kha Ṱhaluso dzi tea u katelwa . 
Naa tshedzuluso kha thandela i katela tsedzuluso ya mulayo , vhuimo ha vhafumakadzi kha zwa u tshilisana na ikonomi ?
Ndango yavhuḓi ya tshiimo tsha mutsiko wa malofha .
Mbonalo dza tshibveledzwa
3.4 . Khabinethe i dovha ya livhisa maipfi a ndiliso kha muṱa wa Vho Brigadier General Bita vho lovhaho vhe na miṅwaha ya 75 ngei Tanzania .
Izwi a zwi ambi uri a zwi tei u vha tshipiḓa tsha u funza na u guda sa musi na zwone zwi tshi ḓi vha zwa ndeme sa izwo zwiṅwe . .
I dovha hafhu ya vha nḓila ya u ita uri dzi MP dzi vhe na vhuḓifhinduleli .
( b ) Migaganyo ya zwishumiswa zwoṱhe , mugaganyagwama na mugaganyagwama wo engedzwaho , zwo tiwaho thungo , zwa ṅwaha wa muvhalelano wonoyo ;
Kha miṅwaha miraru i ḓaho , hu ḓo ḓadziswa vhana vha miḽiyoni mbili u bva miṱani i shayaho na miḓini , miṅwaha ya 15 u ya kha 18 , vha ḓo vhuelwa u bva kha Ndambedzo ya u Unḓa Ṅwana .
Fhedziha , tshifhinga tsho dzinginywaho tsha u ita khwiniso tshi a pfesesea vhukuma . 
U ita nyambedzano nga ha u tevhekana ha ndaela
Tsivhudzo , u ṱukufhadza mushumo une u si vhe kha nḓila ya ndeme a zwi nga ḓo tsikeledza shedulu . 
Mveledziso ya sisteme dza mupo ntswa kha u fhungudza masiandaitwa a mikumbela ha dziḓoroboni . 
Tsengulusambeu
I ḓo vhea mihasho ya masipala yoṱhe ine yo balangana na ḓorobo yoṱhe fhethu huthihi . 
Ndima iyi i ṋetshedza vhashelamulenzhe mutheo une ngawo vha nga vhea vhudzuloni .
Ri na mashudu ngauri Ndayotewa yashu yo ḓala milayo yavhuḓi vhukuma ine ya ri baḓekanya roṱhe ya ri kumedzela uri ri dzhie vhukando . 
Nangani maipfi mararu e a talelwa nga fhasi a no bva kha nyito yo fhiraho ni a shumise mafhungoni mararu .
Themba Dza ḽeḓere ḽithihi m - mama n - u na ( ha mvula ) , nona p - pala , puṱedza r - raha s- sea , sola , sala t - takala v - vaya , vangula w - u wa x - xaxara z - zozo , zazamela Dzi no swaiwa
U omelela kha ṱhoḓea dzo fhambanaho dza marifhi a fomaḽa sa tshitaila na tshivhumbeo
Mbingano i tea u itwa ho vha na nyambedzano dza u malana , i pembelelwe uya nga mulayo wa tshirema .
O vha a tshi khou kala khonani ya tsha u ḽa ya mapala a raha shotho khulu .
Ri tshi ya phanḓa , ho dzinginywa ḽa thendelo ya tshishumiswa tsha u gembuḽa tsha lushaka zwi tea u iswa phanḓa na u sedzeswa . 
Zwidodombedzwa zwa ṱhoḓea dza tekeniki , dizaini na kushumele kwa sisteme ya data zwi wanala musi zwo humbelwa . 
Nga mulandu wa zwenezwo , zwo vha zwo tou tea uri hu khou ḓo vha na tshivhalo tshihulwane tsha vhaṱaleli . 
Naa vhathu vho gudiswa na u laelwa nga ha u hwala kana u takula zwithu zwi lemelaho nga nḓila yo tsireledzeaho ?
Dibeithi ya lushaka kha u hadzima ha vundu na yone yo vulwa hafhu , hu na ndeme kha u lambedza uho ha thandela dza themamveledziso dza ikonomi khulwane . 
Zwirulu zwo ita uri mavu a kumbululwe dzingadeni .
U khwaṱhisedza uri mutakalo wa tshitshavha na mutakalo wa vhashumi zwi dzhielwa nṱha kha maitele oṱhe a ndangulo ya malaṱwa oṱhe . 
Ambani na muṅwe nga inwi uri ho na mvula nngafhani ṅwedzi muṅwe na muṅwe .
Koporasi a i na khadzimiso na nthihi . 
Ri tama u livhuwa uṅwe na muṅwe o zwi itaho uri mbambe hei i vhe yo bvelelaho . 
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza U ṅwala maanea hu tshi tevhelwa ngona ya maitele a u ṅwala
U ṋea na u tevhedza ndaela na masia a sa konḓi
Phirisela yo bviswa ya iswa kha vhalanguli vhoṱhe nga ha ndeme yau ita mbadelo nga tshifhinga . 
55. Maanḓa a Buthano ḽa Lushaka
Ro shumisa tshikhala tshe ra ṋewa nga u gonya nga u ṱavhanyedza ha mutengo wa ole na khwiniso ya khulwanesa kha mutengo wa beṱiri , vhutshilo na kushumele . 
THEMO YA 2 Gireidi ya 5 % Mushumo wa 1 Tshibveledzwa tsha mafhungo
Zwi a dina nga maanḓa u vhona uri tshivhalo tsha vhathu tshihulwane nga u rali vho vha vho fariwa nga mafhelo a vhege iyi fhedzi . 
Tshanduko idzi dzi nga vha dzi bvaho kha u dzheniswa ha miraḓo miswa kana u bviswa ha miraḓo , uya kha muofisiri wa zwa masheleni , aḓirese ya poswo , etc .
U shumisa na u sedza hafhu maitele a khwine a sisiṱeme dza u langula thandela . 
Sekhithara ya phuraivethe i na mushumo muhulwane une ya tea u ita malugana na izwi fhedzi vhupo vhu konisaho uho vhu ḓo sikwa fhedzi arali ha hu na khaphasithi ya zwa thekhinikhala nga ngomu kha Muvhuso . 
Vhukwamani : 083 501 0139
11 . PHAMBANO VHUKATI HA U THUTHWA NA VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA NDI MINI ?
ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA NDEME :
Vha ḓivhadza hu na tshifhinga databeizi ya thandela ya muhasho na u langula seva ya muhasho na sisiṱeme yo vhulungwaho . 
Naho hu uri Muvhuso wa Demokirasi u tshi tendela pfanelo dza vhathu dza u gwalaba , zwi sumbedza migwalabo iyo i tshi tea u vha nga fhasi ha mulayo nahone ya tea u vha nga nḓila yavhuḓi sa zwe zwa sumbedziswa ngomu ha Ndayotewa .
U shela mulenzhe ha tshitshavha nga huswi a hu konadzei nahone a hu na tshiimiswa tsha nga fhasi ha wadi tshine tsha ḓo ita uri zwigwada zwo fhambanaho kana masia o fhambanaho a wadi a imelwe kha CBP .
Vha tea u i vusuludza nga murahu ha miṅwaha iyi .
Mulondoḓi muswa une wa ḓisa maḓi vhuponi hune ha ḓivhea u vha na minirale dza asenikhaḽa u tea ṱolwa aseniki . 
( iii ) tshi khwinisa mbetshelo dzi re malugana na mafhungo a vunḓḓu .
Vhulanguli ha u Tshimbidza na khwiniso dza sisiṱeme zwo vha zwone zwithu zwa ndeme zwa idzi tshanduko nahone idzi mvelaphanḓa dzi tea u dovha dza vhonala kha masia manzhi a muvhuso .
Naho hu na uri hu na tshivhalo tsha zwikhala kha vhulimi , hu dovha hafhu ha vha na khaedu . 
Memorandamu wa u Pfesesa wo sainiwa vhukati ha muhasho na mimasipala yapo kana ya tshiṱiriki . 
Ri ḓo sedza fhedzi kha dziṅwe ngudo u fhira zwine ni vho zwi ḓivha . 
5.26 hune zwa vha zwo tea , vha tea u ṋewa ṱhanziela ya mutakalo ya u fhidza tshikoloni kana mushumoni .
( 1 ) Maanḓalanga a zwa vhuhaṱuli ha Riphabuḽiki a nga fhasi ha khothe .
Vhathu vha no kwamea
Zwenezwo , KwaZulu-Natal ḽi na vhagudi vhanzhi u fhira Eastern Cape , fhedzi zwikolo zwi si gathi zwine vha nga iswa khazwo . 
Vhusimamilayo ha Vunḓu kana komiti ifhio na ifhio dzaho vhu nga -
Musaukanyo wo ḓisendeka nga tshelede ya nṱha i re hone yo fanelaho u itela u fhungudza khombo . 
Zwenezwo ndi zwa ndeme uri DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi a ḓivhe zwidodombedzwa zwavho zwa vhukuma .
Hu na ṱhanganedzo ya ndayotewa ya mulayo wa dzitshaka sa nḓowelo ya vhuṱhogwa kha sisiṱeme ya mulayo Afrika Tshipembe . 
Vhukoni ha mashumele kha sisteme ya ndango ya mishumo . 
Ṱhoḓea ya nyimele dza u shuma dzi fanaho na ḽevele dza nṱha dza vhutsireledzi dzi ṱoḓa , vhukati ha zwiṅwe , ndaulo kha u dzhena thwii nga phanḓa na u siana ha mudzhenelano , na u anzela u vha na u fhandekana ha gireidi kha midzhenelano . 
Naho muṅwe na muṅwe a tshi zwi ḓivha uri inifuḽesheni i elana na u gonya ha mitengo , ndi tshiteṅwa tsha ikonomi tshine tsha vhanga nḓaḓo na u shaya fulufhelo . 
Laisentsi ( kha vha sedze afho fhasi ) .
Hu tshiengedzedzwa kha zwishumiswa zwa tshitandadi ( ndinganyelo ) zwa Zwikili zwa Vhutshilo hu ḓo ṱoḓwa :
U shumiswa ha nyiledzo dza maḓi , u itela u thivhela u tambisea ha maḓi nga u shumisa phaiphi musi hu tshi ṱanzwiwa zwiendedzi na u sheledza dzingade . 
Ri fanela u ṱanganedza khaedu dzashu , fhedzi zwa vhuṱhogwa zwi linganaho , ri fanela u pembelela u bvelela hashu . 
KHA VHA DZHIELE NTHA : uri u bva kha 01 U swika kha 22 ndi ya vhathu vhane vha vha na ndalukano dza yunivesithi kana thekhinikhono hu na uri 23 u swika kha 36 hu vhathu vhane vha vha na ndalukano dza magudedzi a FET .
U amba a tshi ita a tshi awela nga nḓila yone
Matshimbidzele a milandu yoṱhe ye ya vha i saathu u fhela phanḓa ha khothe musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma , i fanela u swikela mafheleloni ayo sa zwine ha tou nga Mulayotewa muswa a u athu u phasiswa nga nnḓani ha musi lutamo Iwa zwa Vhulamukanyi lu tshi zwi ṱoḓisa nga nḓila iṅwe - vho
( h ) u vhofhiwa ha vunḓḓu na masipala u ya nga ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka ,
Vhaanewa vha tshiṱori ri vha ḓivha nga zwiito zwavho , kuhumbulele kwavho na zwine vha amba .
Odithi ya muteo ya zwithusedzi zwi re hone zwino zwikoloni ; 
1.5 Tshivhumbeo tsha tsumbanḓila
U bveledza na u shumisa tshumelo yo fhelelaho ya thikhedzo na ḽodzhisiṱiki kha Miraḓo na Vhashumi vha Vhusimamulayo . 
U engedza kha izwo , ri ḓo dovha hafhu ra thoma nnḓu ya mihasho ya gumani nga nṋe ya u bvisela khagala ine ya ḓo thetshelesa mbilaelo na thaidzo zwa vhabindudzi .
Vhashumi vho ḓo ṱuṱuwedzwa uri vha lwe na maṅwe maitele o ḓoweleaho a kiḽasini sa nḓila ya u ṱoḓa u khwinisea . 
a ) Vho Reneva Fourie kha poswo ya Mufarisa Mulangi Muhulwane : Mveledziso ya Mafhungo a Tshitshavha na Ṱhoḓulusiso ;
Phurotokholo ya u khwaṱhisedza maga a ndango ya u kavhiwa kha shango ḽoṱhe yo thoma u shumiswa . 
Hune Masipala wa Buffalo City a u tsha kona u ita ṱhuṱhuwedzo khulwane kha tshiimiswa tsha nyanḓano , maitele a muvhalelano wa ndinganyiso a ḓo fhelisiwa . 
Dziminisiṱa vha ḓo ḓivhadza zwipwikwa zwa mishumo yavho na zwiṅwe zwidodombedzwa nga ha sekithara iṅwe na iṅwe , kha zwipitshi zwavho zwa Vouthu dza Mugaganyagwa .
Vhupo ha musanda ho itwa nga zwiṱaraṱa zwi re na miri nga thungo muvhuso , vhupo ha muvhuso na ngimisi dza musanda . 
U pembelela ḽa Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi ḽa Lushaka hu ḓo farwa ngei luvhanḓeni lwa Galeshewe , Kimberley , Devhula ha Kapa .
Zwiko zwi re hone zwino zwi ṱoḓa , khathihi na tshikafhadzo na khaphasithi ya mveledziso ya malaṱwa ya dziḓorobo , zwo ṱangana na reithi dza nyaluwo nga u ṱavhanya , nga nḓila ine zwa vha ngayo a zwi kone u lalama tshifhinga tshilapfu musi zwi tshi vhambedzwa na masia o khwaṱhaho a mitheo ya zwiko . 
Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri musi bono ḽa u khakhulula tshayandingano ḽi tshipikwa tshihulwane vhukuma , ndi vhonkhetheni fhedzi vho sumbedzisaho vhukoni ha u khwaṱhisedza uri u maka hu ḓo vha ha tshitandadi tsha maṱhakheni , vho tholiwaho . 
Ṋamusi , ri khwaṱhisedza nga huswa ndaela ya ndayotewa iyi , ine bannga ya mbulungelo ya fanela u i tevhedza nga yone iṋe , i sa ofhi tshithu , i sa dzhii sia kana u vhona zwithu nga sia ḽithihi .
Maitele a u sinisa nga mufhiso a shumiswa kha suḓo dza ole . 
U thusa nga u bveledza shedulu yo ṱanḓavhuwaho ya u pulana khathihi na nzudzanyo ya ḽodzhisitiki - hu tshi katelwa vhuendedzi , zwiḽiwa , u vhekanywa ha maṅwalwa , nz ;
U pulanela zwine thandela ya tama u swikela - ndi zwine tshiṅwe tshifhinga zwa vhidzwa u pfi ndi zwibveledzwa kana u pulana mvelelo nahone zwi ṱoḓa ndugiselo khathihi na u wanulusa arali thandela yeneyo i tshi ḓo konadzea .
U topola na u shuma na zwitshavha zwi reaho khovhe u itela u alusa tswikelo i re ngonani ho ombedzelwa . 
Nyalafho ya mbuedzedzo ya kha masia oṱhe a vhutshilo , tshumiso ya thuso ya athifishiala/ milenzhe ya athifhisiala na nyalafho ya vhutsila
Ikonomi yashu a i khou aluwa .
U ḓiswa ha mivhigo ya kotara iṅwe na iṅwe i si ya masheleni zwi itwa nga nḓila i tevhelaho : 
ṋekedza nyimele kha ngundo dza Vhutsila ha u Ita na Vhutsila ha u Vhona
pharanomi ---- maipfi kha luambo ane a vha na vhushaka nge a vha a tshi bva kha mudzi muthihi
Ngaha khumbelo ya thuso ya phungudzo ya tsiku
Ḽiṅwalo iḽi ḽi ḓo ṱanganyisa mahumbulwa u bva kha vhupfiwa ha vhathu khathihi na makumedzwa o tou ṅwaliwaho . 
Tshumiswa ya vhuendelamashango
U tshimbidza mawanwa
Malugana na izwi hu ḓo sedzwa kha u ṱuṱuwedza u pulana ha khwine na u ta mugaganyagwama u mona na masia oṱhe a muvhuso , nga u wana tshumisano vhukati ha Vhufaragwama ha Vundu , Khomishini ya U pulana ya Gauteng na vha vhashumisa ngavho kha maṅwe masia a muvhuso , nga maanḓa mimasipala . 
Kha tshitshavha , mbudziso ya ndeme ndi ya u fhindula malugana na ṱhoḓea dza vha si na zwavho hu si u sedzesa kha ndugelo dza vho no vha ho kha vhuimo ha nṱha .
Nga ṅwaha wa 2004 ha engedzea u swika kha miḓi i linganaho 12 miḽioni .
CBP a si kutshimbidzele ku leuwahi , ku ṱoḓaho u pfumbudza , u tshimbidzwa ha pulane u ya nga wadi , u saukanya mafhungotsivhudzi ane a ḓo shumiswa kha IDP , u tikedzwa ha tshumiso , u monithara khathihi na u pima , u langulwa ha kusthimbidzele kwoṱhe , u konanya mushumo na vhadzhiamikovhe vha ngomu na vha nnḓa ha masipala .
A vhe na nḓivho ya khomphyutha na u kona u vhumba vhushaka havhuḓi na vhashumisani nae . 
U vhulunga tsireledzo ya vhukoni ha hu fulwaho hone na magandwa tsini na hu tshimbilaho maḓi na zwone ndi zwa ndeme . 
MULANGADZULO : Ndi no ḓi dzhia tsheo kha fhungo iḽi nahone zwa zwino ndi khou humbela uri vha bve Nḓuni . [ U dzhenelela . ]
Lu ṱingo u bva kha phone ya Telkom : Share-a-call
Mafhungo a ndeme ndi afhio ?
Pulane ya tshiṱirathedzhi i bula zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa fumimbili zwine zwa ḓo ta buḓo ḽa mbekanyamaitele na vhudzheneleli huhulwane hune ha ṱoḓea u itela u swikela zwipikwa . 
Ṅwalani atikili ya inwi muṋe ya gurannḓa tshikhalani tshe na ṋewa .
Tshipikwa ndi u engedza zwivhumbeo na tshaka dzoṱhe dza dzikoporasi khathihi na matshimbilele adzo hu tshi katelwa na u engedza u shela hadzo mulenzhe kha tshikalo tsha nyaluwo ya mitengotiwa ya tshifhinga ya shango ( GDP ) , tshanduko ya zwa ikonomi na masiandaitwa kha zwa matshilisano ; 
Muṋe wa mutshini wa u gwa u ḓo ṋekedza awara dze mutshini wa dzi shuma nga ḓuvha Musumbuluwo muṅwe na muṅwe kha vhege hune awara dzi ḓo vhambedzwa na rekhodo dza muhasho wa Tshumelo dza Siviḽi Inzhiniariṅi dza Muhasho . 
Nga murahu ha izwi , vhaṱoli vha vhagudi musi vha tshi khou ṅwala mulingo vha fanela u pfumbudzwa nga vhuḓalo kha ndaulo ya mulingo na vhuṱoli musi vhagudi vha tshi khou ṅwala mulingo nga muṱoli muhulwane , phanḓa ha musi vha tshi thoma mushumo kha lufhera lwa u ṅwalela mulingo . 
Nga nnda ha musi hu sa khou tevhedzelwa kana zwo tou sumbedziwa zwi khagala nga nyimele , muthihi uḓo katela vhunzhi kana zwino yelana na zwezwo , na hone maipfi ano sumbedza mbeu ya munna a ḓo katela na a vhafumakadzi na avho vha re vhukati . 
Zwifanyiso zwa girafu zwo tikedzwa nga ḽiṅwalo ḽa u ṱalutshedza zwi anzela u vha yone nḓila i shumaho ya ṋetshedzo . 
Vha nga dovha vha vhudzisa muimeleli wa zwa mbambadzo muthihi musi vho ya kha muhasho wavho .
Muvhuso u khou shumisana na mabindu , tshitshavha zwatsho na vhashumi kha u pindulela pulane dza shango u ya kha nyito dzo khwaṱhaho dzine dza ḓo vhona uri Afrika Tshipembe ḽi dzula ḽi shango ḽa gireidi ya vhubindudzi .
Musi vhuongelo vhu tshi khou fhungudza zwibviswa kha vhashumi , hu ḓo vha na zwibviswa zwi vhofhololwaho u itela u lambedza tshumelo dza zwa vhuongelo . 
Vha thoma u shumisa zwikili zwa u kona u humbula na u pfesesa zwithu zwa ḽeneḽo sia , mibvumo na maipfi o ḓoweleaho musi vha tshi vhala .
Nḓivhadzo iṅwe na iṅwe nga nnḓani ha nḓivhadzo ya mulayo i tea u thoma u wana thendelo kha Vhaganḓisi vha Muvhuso , vhane vha ḓo hana u ṱanganedza kana u isa phanḓa na khanḓiso iṅwe na iṅwe . 
U fheliswa zwi amba zwiwo zwine khazwo vhaofisiri vha ṱutshela mushumo wa Muhasho . 
Musi wa tshifhinga itshi tshine tsha khou sedzuluswa , nyito dzi tevhelaho dza vhupholisa dzo itwa : 
Arali muthu e hayani hawe , a ri kha mithethe ya fumi"u khou funa maanḓa a vhuloi a tshi vhaisa Mukene " , izwi zwi a tea u iledzwa naa ?
Tshumelo ya ṅwaha nga ṅwaha ya zwishumiswa zwa u lwa na mulilo kha vhuongelo na kiḽiniki kha Dzingu ḽa Phendelashango ya Vhukovhela ndi tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme . 
o Dzi saukanya thendelano dza dzitshaka na pfano
Vhunzhi ha vhupo hu re vhukati ha miḓana hu shumiswa kha u ita zwa vhulimivhufuwi lune vhupo uhu ha vha khomboni ya u tshinyadzwa . 
Ho thoma Mexico na USA nga Lambamai uno ṅwaha .
( d ) muṅwe na muṅwe a no khou itela tshitshavha ; na
Mbadelo dza vhuendi ha vhatshimbidzi vha masipala na vha wadi ;
tshirendo , mitaladzi(vese) , maipfi , zwitanza ,
TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYAN
- U ṱanganedzwa ha maambiwa a muṱangano wo fhiraho
U shumisa tshivhumbeo tsho teaho sa fureme
Sisiṱeme i re hone zwino ya polotiki yo konadzea nge ha vha na nyambedzano dza mirafho yoṱhe ya shangoni ḽino . 
Mashango o bveledzwaho a Devhula a kha ḓi vha vhafarani vha ndeme vhukuma kha Afurika Tshipembe hune shango ḽa kona u bveledza mbekanyamaitele yaḽo ya lushaka na ya mashangoḓavha .
Arali vha ralo , hu nga bvelela nga tshifhinga tshi si tshone ho livhiswa kha vhathu vha si vhone .
( g ) Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli ; kana
U itela u swikelela izwi lwa khwine , mihasho yoṱhe ya Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi i na vhuḓifhinduleli ha u dzhiela nṱha u khwiniswa ha sisiṱeme i re hone yo shumiswaho u dzhia mafhungo kha vhathu vho pomokwaho , hu tshi katelwa na vhafariwa vho valelwaho tshiṱokisini . 
Nḓivhadzo ya vhuvhili i tea u rumelwa kha Nedlac maḓuvha a 14 phaṋda ha musi mugwalabo u tshi thoma .
Tshitshavhatshapo tsha zwitshavha zwihulwane zwi re kha zwiṱangadzime tsho ṱanganelana na tshitshavha tsha mashangoḓavha kha u hanedzana na u dzhavhulwa . 
Hetshi mbalombalo ntswa dzi dovha hafhu dza engedzedzwa nga mulandu wa tsumbathengo ya vhabveledzi ( PPI ) nga ṅwaha hu tshi itelwa uri hu kone u swikelelwa tshivhalo tsho lavhelelwaho u itela u ṱanganyela mbadelo dza maḓimbisi . 
Mapa wa luvhondoni wa Afrika Tshipembe wo khethekanywaho nga mavunḓu
Ni kone u ṅwala zwe a ṅwala zwi kha tshifhinga tsho fhiraho .
Mushumisi zwenezwo u rumelwa kha zwiṅwe zwiko zwa mafhungo u itela thimbanywa iṅwe na iṅwe yo imaho ngauri . 
U kwamana na vhathu tshifhinga tshoṱhe malugana na vhukhwine ha tshumelo ine ya khou bveledzwa .
Hu nga si vhe na mbudziso yauri o vha a tshi nga ḓi vha hweswa maanḓa a kha ndaela iyo ngauri ho vha hu si na vhuimo ha hune a nga vha o sedza khaho . 
Idzwo ndi zwi tevhelaho :
Hezwi , na maṅwe mawanwa , zwi ḓo , dzheniswa kha khethekanyo dzi tevhelaho , naho zwo ralo , dzine dza shumana na zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
Tsha u thoma , ri ḓo tshimbidza themamveledziso ṱhanu khulwane dzine dza ḓo kona u hoṋolola nyaluwo kha nḓowetshumo yashu yavhuḓi , ri engedze u rengiselwa ha zwibveledzwa zwashu kha mashango are nnḓa ha dzingu ḽashu , khathihi na u sika mishumo . 
Vha na zwiṅwe zwine vha hanedzana nazwo kha u ita muano wo randelwaho ? 
Phethishini i fanela u vha nga luambo luṅwe na luṅwe lwa tshiofisi lwa Afurika Tshipembe ;
Ro tshi hwala nga mabogisi mahulwane na maṱuku u ya zwaloni zwinzhi . 
Afrika Tshipembe ḽi na tshikhala tsha masheleni u itela u kona u langa ṱhahelelo khulwane u itela u tikedza mvusuludzo ya ikonomi . 
( f ) fusha ṱhoḓea dza mulayotewa wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 144 .
I bula uri muvhuso wapo u bvelelaho u swikelelea nga kha :
Kha mavundu hune ha vha na zwivhumbeo izwo , vhashumi vha thandela vha ḓo dzhenelela kha foramu idzo . 
Kha vha vha sumbedze uri mutevheṱhanḓu wa tshifhinga u elana hani na tshiṱori tsha zwifanyiso tshine vha kha ḓi bva u tshi vhala nga u sielisana u sedza kha vhukale vhuṅwe na vhuṅwe . 
U sielisana ha vhaambi
Mufariwa o wanala e na HIV , khentsa ya dundela na u balelwa ha tswio . 
U shumana na tshikhala itshi , hu na tshumisano na mihasho ya sekithara na nyendedzi dzo bveledzwaho kha kusedzele kwa thagethe dza masia manzhi u itela u tikedza masipala u fhindula khaedu .
Malugana na komiti ya tshikolo ya QLTC , muvhigo muṅwe na muṅwe u tea u ṋetshedzwaSGB .
Ri khou wana vhashumisani na vhafaramikovhe kha u tandulula fhungo ḽa dzinnḓu kha migodi ya ḓorobo .
U ita u nga u khou vhala a tshi khou shumisa na ipfi ḽa u vhala .
Zwi tea u ambiwa , naho zwo ralo , uri vhathu vha u ṱola na u ṋetshedza ṱhanziela vha fanela u vha vhathu vho ḓiimisaho vha maanḓalanga a bola ya milenzhe , kilaba , kana vhaṋe vha tshitediamu tshi kwameaho . 
Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka yo ṋetshedzwa vhone huna nyimele dzine vha tea u dzi tevhedza musi vha tshi i ṱanganedza hu si na u shandukisa maga , milayo na nḓivhadzo dzi re ngomu . 
U sika mishumo ya ndeme
U tea u vha na ḽaisentsi ya u reila na u kona u reila . 
A tshi shumi kha u pulanela fhethu ha vhudzulo . 
Ndi zwa ndeme u ri hu vhe na khetho dzo vhofholowaho nahone dzi sa dzhii sia na u tikedza ndeme ya ndayotewa yashu .
( b ) khethekana zwiṱuku ḽa vha dzangano ḽithihi kana mavhili kana tshipiḓa tshiṱuku tshaḽo tsha ṱanganelana na ḽiṅwe ḽihoro , ḽo dzhenelelaho kana ḽi songo dzhenelelaho kha khetho , arali miraḓo ya tshipiḓa tshiṱuku ine ya khou bva kha ḽihoro ḽa u thoma vha sa imeleli phesenthe i re fhasi ha 10 ya tshivhalo tshoṱhe tsha madzulo o farwaho nga ḽihoro ḽa u thoma kha vhusimamilayo .
Kha vha shumise notsi dza khoso kha siaṱari 69 nga nnḓa ha Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 , sa zwi sedzwaho kha thasiki .
Vha ḓo ṱoḓa thendelo ya vhushumisamupo i bvaho DEA .
Dziṅwe thaidzo dza mutakalo dzi katela u lovha ha vhushie na u shaya pfushi . 
6.2 . Miṱangano yo fha tshikhala tsha u kona u ḓivha uri mafhungo a mveledziso o swika gai kha dzitshakatshaka na u ḓivhadza Afrika Tshipembe vhurangeli haḽo ha mveledziso ya zwa ikonomi ya zwa matshilisano , nyaluwo kateli , u sika mishumo na u fhungudza vhushai .
Naho hu uri ndambedzo dza hone dzi humbelwa ṅwaha nga ṅwaha kha Vhufaragwama ha Lushaka , a ho ngo vha na phindulo yavhuḓi ye ya wanala . 
Khwiniso ya mishumo ya u lugisa soredzhi yo khunyeledzwa . 
Sa tshipiḓa tsha vhutsila ha ṅwana , themo ḽa mishumo ya vhusiki ḽi shumiswa u amba vhutsila na tsiko dzo itwaho nga vhana . 
Kha riṋe ri ngaho vhone , vho maanḓafhadzwaho nga pfunzo , nga zwikili , nga mbilu na vhuthu , ri lavhelesa nga maanḓa kha vhone sa vhashumisani kha vhumatshelo hashu . 
U ṱalutshedza Yesu sa muthu na pfunzo yawe kha vhathu vha re kha nyimele ya mugudi ene muṋe . 
Vhalingiwa vhararu , vhe vha vha vha tshi bva kha siangane yo raliho , vhane vha , nṱha ha zwiṅwe , vho vha vha na ndalukanyo dza pfunzo dzavhuḓisa , vho vha vha songo vhewa kha mutevhe . 
Khotsi a ṅwana u tea u ita nzudzanyo dzo teaho hu saathu u fhela maḓuvha a 14 a u wana nḓivhadzo .
U ṱola thandela , maitele a u ṱola , na u sedza zwilinganyo zwa tshumelo na datumu ya u khunyeledza . 
Khaedu ya vhurangaphanḓa i huvhili ; u ita uri zwithu zwi itiwe na u dzhia vhathu vha ṱuwiwa navho . 
U humbulela ( vhabvumbedzwa
U engedzwa kha ezwi ndi tshenzhemo ya Afrika , ine ya katela mitshino ya sialala yo ṱuṱuwedzwaho nga minyanya ya mbingano , dzinndwa , nyitela therelo na zwithu zwi si na mushumo zwa vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U vhona uri Tshumelo ya Mutsho ya Afrika Tshipembe i tevhedza milayo ya muvhuso . 
U sedza phera dza u ṱambela luvhili nga ḓuvha na u kulumaga nga nḓila yone . 
IDP i tea u sedzuluswa nga khoro luthihi nga ṅwaha .
Kuhumbulele nga ha vhugevhenga na tsireledzo kwo fhambana u ya nga zwiitisi zwo fhambanaho , u fana na u shuma kana u sa shuma , tshitshavha , tshigwada na vhupo ha vhudzulo . 
( 2 ) Muphuresidennde u na vhuḓḓifhinduleli ha -
Hu shuma migaganyagwama miraru nga luthihi kha khoro ya masipala : mugaganyagwama wa ṅwaha wo fhiraho na mugaganyagwama u ḓaho wa tshifhinga tsho linganelaho .
Kha vha vhulunge hune nyimele ya ṱoḓa zwo tou ralo , mathemo o shumiswaho kha milayo iyi yo tiwaho ya u renga a na zwine a amba zwi fanaho musi o shumiswa kha bugupfarwa ya mushumisi wa bondo ya u vhulunga tshelede ya phimo ya thengo nga zwiṱuku ya Afrika Tshipembe na milayo yo tiwaho zwa fhungo . 
1.4 Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha mvetamveto ya mbekanyamaitele ya Mveledziso ya Vhaswa kha Gurannḓa ya Muvhuso .
Komiti ya Wadi i tea u khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi a ḓivha maitele na uri mihumbulo yavho yo dzheniswa kha IDP .
Tshiṅwe hafhu , Cuba na Afrika Tshipembe o tendelana u shumisana kha masia ane tshenzhemo dzao dza fana na mafhungo a elanaho na u lwa na vhugevhenga , hu tshi katelwa na mafhungo a vhugevhenga vhu pfukaho mikano , mupfuluwo na ndango ya mikano , khathihi na thekhinoḽodzhi . 
Ni songo lakatedza dzithoyi na zwiṅwe zwithuvho .
U bannga nga Internet na mbadelo dzine dza ya thwii : Kha vha shumise tshifani na madzina uri vha kone u sumba mbadelo kha tshitatamennde tsha bannga vha rumele vhu ṱ anzi ha mbadelo khathihi na sia ṱ ari ḽ a u thoma ḽ a khumbelo yavho kha 012 841 1057 .
u topola vhathu vha re na ndemena vhaṋetshedzi vha tshumelo kha wadi vhane vha fanela u ithavuiwa kha mveledziso ya wadi
Zwibveledzwa zwi tendiseaho ndi zwone zwiko zwa zwi re ngomu na nyimele u itela u funza na u guda luambo nga nḓila ya vhudavhidzani na na hanganelano .
Vha humbule , sabusidi i badelwa thwii kha mulangi wa akhaunthu ya Dzangano ḽa Thikhedzo , kana muṋetshedzi wa tshumelo . 
U fhaṱwa mugodini ha faburiki ya fulufulu ḽa maḓi ho swikelwa lwa tshifhinga tsho vhalaho 
Ndi zwa ndeme u shandukisa mihumbulo na kuvhonele kwa zwithu ku si kwavhuḓi , kuhumbulele kana kuvhonele kwa sia ḽithihi nga ha zwigwadanyana , arali ri tshi ṱoḓa u ṱhompha u fhambana ha vhathu u ya nga mvelele .
Mbalavhathu i nga ha mini1
Mabindu ane a sa kone u swikela muholo wa fhasisa wa lushaka vha nga kha ḓi ita khumbelo ya tshifhinga nyana uri vha tendelwe u sa shuma ngawo , ngeno hu na maga ane a khou dzhiiwa kha u thusa sekithara dzine dzi nga dzi a ṱaṱisa kha ikonomi .
Muhasho u ḓo khwiṋisa sisiṱeme dza mafhungo , u ḓo dzhenelela thwii kha u khwiṋisa ndondolo ya vhalwadze na u khwaṱhisedzwa vhuthomi ha u pulana . 
Muthusa Tshipikara wa Buthano ḽa Lushaka na Muthusamudzulatshidulo wa NCOP ;
KwaZulu-Natal ḽo kwamea nga nḓila i si yavhuḓi na u khwaṱhisedza u xelelwa nga mishumo minzhi kha sekhithara nnzhi he ya vhubveledzi ya kwamea zwihulwanesa . 
Vho shela mulenzhe nga zwihulu kha zwa mafhungo o swikisaho kha zwa u vhofhololwa ha Vho-Madiba .
Afrika Tshipembe ḽi ḓo shumisa vesele yaḽo ya tsedzuluso ya SA Agulhas II kha u ita tsedzuluso ya zwikepe ngeno itshi ḓo pfumbudza na u fhaṱa tshikhala tsha sainthefiki kha Afrika Tshipembe na Afrika Vhubvaḓuvha .
Ya wa nga mutshila ni tshimbila tshibuḽoko tshithihi fhedzi ni tshi ya ha Tshamano .
Ri khou dzudzanya zwiṱediamu zwoṱhe nga ngona kha u itela Tshiphuga tsha Khuvhangano , tshine tsha khou thoma nga dzi 14 dza Fulwi , mvelaphanḓa khulwane .
Ṱhogomelo ya u thivhela i itwa tshifhinga tshoṱhe kha mamaga . 
mbadelo dzo itwaho tshikhalani tsha u thoma na tsha vhuvhuli tsha muthelo wa tshifhinganyana .
Tshenzhelo kha u pulana , u shuma na u ṱola mashumele a u tevhedza mulayo na ndaulo na ndangulo ya dathabeisi . 
Roṱhe ri isa Afrika Tshipembe phanḓa !
Nḓila iyi i sia vhagudi vha tshi aluwa kha masia oṱhe , a vha tou aluwa fhedzi siani ḽa u vhala na u ṅwala fhedzi .
ndi mudzulatshidulo wa khoro
U laula u thomiwa na kushumele kwa senthara dza zwipuka . 
U HANEDZA U VHEWA KHA TSHIKHALA TSHE VHA VHEWA KHATSHO
Khanḓiso dzine dza ṋetshedza zwitatisiṱika na mafhungo nga ha nḓowetshumo ya minerala ya Afrika . 
Hezwi zwo livhiswa kha u vha na vhuṱanzi ha uri kushumele kune kwa vha kwone kwo khethiwaho ku ṱanganedziwe sa kune kwa ḓo thusa kha u ita uri mvelelo mbuya dzine dza nga bva kha IDP dzi shumiswe kha u bveledza zwiṱirathedzhi zwi no ḓo ṱhaḓula zwiṱirathedzhi zwa CBP zwine zwa yelana , zwi no ḓo shumiswa wadini dzi re na tshivhalo .
Vho Phurofesa Joseph Mandal Maseko ( Mudzulatshidulo wa Khorondangi ) ;
Khoro i nga ita milayo ya nga ha nḓivhadzo ya milayo ine ya ḓo phasiswa ya ṋewa tshitshavha nga phosiṱara kana midia .
Tshilimo vhalimi vha fula mitshelo .
Mamaga a tea u ṱhogomela nḓila ine vha laṱa ngayo mekhuri na dziṅwe tsimbi dzi lemelaho maḓini o tshikafhalaho .
Ho sedzwa nyendedzi dza kiḽinikhala kha zwileludzi zwa nnyi na nnyi 100% ya mutengo wa Tshikimu
- Mmbwa - mmbwa ya u dededza , mmbwa ya u linda , mmbwa ya u fembedza
U shumisa ludungela ( lusevheḓi ) na zwifanyiso u itela u pfesesa tshibveledzwa .
Nga murahu a nga shumisa ṱhanziela iyo arali vhuvha , zwire ngomu , vhuhulwane ha bodelo na ḽeibu ḽu zwi songo shanduka .
( 1 ) Tsheo ya Muphuresidennde , i tea u tou ṅwaliwa arali-
Izwi zwi sumbedza uri muvhuso u khou lingedza nga nungo dzoṱhe u vunḓa muṱoḓo wa samba iḽi kha shango . [ U vhanda zwanḓa . ]
Pulane dza u tikedza vhuḓifulufheli na ṱhuṱhuwedzo ya vhashumi . 
Naho zwo ralo , kha nyimele iyi , u ita nga iṅwe nḓila zwo vha zwi sa konadzei . 
Zwisumbi ndi zwishumiswa zwi sumbedzaho uri ndivhotiwa dza thandela dzo swikelwa .
Tshiṱiriki tshi na mimasipala yapo i tevhelaho kha vhupo vhu re nga fhasi hatsho : 
Hu nga ḓi dovha hafhu ha vha ḽiṅwalo ḽilapfu kana vhupfiwa vhu re na khumbudzo dza tshanduko kha Mulayotibe kana phoḽisi .
Sa tsumbo , vhorakhonṱhiraka vha nga ṱoḓa tshishumiswa tsha u dzhenisa siḽi tshine , naho tshi tshishumiswa tshi sa ḓuri , ndi zwa ndeme u dzhenisa zwavhuḓi siḽi ya u thivhela maḓi . 
Ro vho i wana yo putelwa nga nguvho .
Kha hu shumiswe nyito dza u Ṅwala na Vhagudi u modeḽa maitele a u ṅwala ( u ita mvetomveto , u ṅwala na u anḓadza ) .
Arali Muḓisi wa mbilaelo a sala a songo fushea nga murahu ha u tevhela maga mavhili a maitele a mbilaelo , a nga humbela Muofisiri Muhulwane wa GEMS uri a pfukisele mbilaelo kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS .
Mbilaelo dzi songo tandululwaho zwi amba milandu yo khunyeledzwaho , fhedzi hune mvelelo dza vha dzi sa takadzi muvhilaelwa nahone ya wanala i sa koni u khwaṱhisedzwa . 
U sumbedza u tea ha zwithu , tsumbo , Vha tea u vha vho tou hangwa .
Naho Dzangano ḽa Thikhedzo ḽi tshi tshimbidza thandela , miṱa ka zwitshavha zwi kwameaho na zwone zwi na mishumo mikene . 
U shumana na mbilo dzoṱhe dzo teaho na u kovhekanya tsumbamuholo kha vhashumi . 
Nga u ita ezwi u ḓo ḓivha uri ndi nnyi ane a tea u mu kwama u itela thikhedzo . 
Khabinethe yo bula mbonelo ya uri u tswiwa ha khebulu na maitele angaho eneo - sa u bwa soredzhi , u tswa zwiporo , u tswa muḓagasi , dzikhura na zwiṅwevho zwi dzhiwa sa tshinyadzo ya mbekanyamushumo ya themamveledziso ya shango .
Ezwi zwi ḓo itwa nga u ita nga zwiimo zwa ndondolo yo itwa nga mulayo wa mbulungo ya masheleni a u litsha mushumo nga u aluwa yo kuvhanganywaho u itela u fhungudza u punḓa ha thangela u litsha mushumo nga u aluwa hu re nṱha zwa zwino . 
Mulayo wa Khasho wa 1999 u ṱalutshedza Tshumelo ya Khasho ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi sa tshumelo ya tshitshavha kana ya vhubindudzi ine ya shumisa maanḓa a muḓagasi a sa fhiri wathi nthihi .
( a ) Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi .
Ṱhoho yanga yo ḓala zwipuku lune nda vhuya nda humbula uri ḽiṅwe ḓuvha i ḓo thuthuba . 
Vhanameli vho sala vho hanganea vhunga vhaṋe vha bisi vho balelwa u ḓisa iṅwe bisi ya u imela iyi yo swaho .
U engedzedzea ha migwalabo hu sumba ṱhoḓea ya u khwaṱhisedza nḓila dza vhuḽedzani ha tshikhathi tshoṱhe vhukati ha vhaimeleli na vhadzulapo .
PYWG i thusa matshimbidzele a u shuma ha NYP .
Ndongazwiga na mupeleṱo : zwiḓevhe ; kupeleṱele
Zwiitisi zwiraru zwi hone kha hezwi , nga nnḓa ha tshanduko ya zwithu zwa ndeme kha ndondolothangeli ya mutakalo . 
Ndima ya 5 U langa khuḓano
Khamphani idzi dzi a lingedza u swika kha gumofulu ḽa zwi bindulwaho , ho sedzwa vhukonḓi vhune dza livhana naho . 
Hezwi zwi katela u fhaṱa na u khwinisa zwibadela na dzikiḽiniki , na u dovha u khwinisa nyimele ya mashumele a vhashumi vha zwa mutakalo .
Vha badele mbadelo ine ya khou ṱoḓea ya u ita khumbelo isa vhuiswi murahu nga kha inthanethe .
( c ) u ṋewa maanḓḓa a vhusimamilayo hayo kha khoro ya vhoMasipala .
Kha dziṅwe nyimele , nga maanḓa dza vhasidzana , hezwi zwi katela u rengisa mpho dza vhudzekani . 
MAGUDISWA / KHONSHUTHI / ZWIKILI
Mivhigo ya ṅwaha ine ya tea na u tendelana na u ṱuṱuwedza vhubvelakhagala na vhuḓifhinduleli . 
U kala vhuvha ha nyisedzo ya tshumelo malugana na milayo na zwilinganyo . 
Kunangele kwa pharamitha mpimo ine ya ta u shumiswa kha vhupo ha u ṱanganedza i langwa nga vhupo hugede . 
Ri ḓo shumisa zwiṱuṱuwedzi , u fana na u awedzwa muthelo , u sika zounu dza ikonomi dzo khetheaho u kunga vhubindudzi . 
Ri a i shumisa kha u fhaṱa marambo o khwaṱhaho .
Zwi amba uri zwikirini zwa khomphiyutha , phurodzhekhitha na radio zwi tea u dzimiwa arali zwi si khou shumiswa .
Izwi zwi ḓo ṱuṱuwedza mvelelo dza thandela nga nḓila i si yavhuḓi .
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i ṋetshedza mutheo wa u bveledza ndinganyiso ya mbeu , zwenezwo u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha u sika milayo .
Minisṱa wa Zwa Mupo ndi ene a re na maanḓa a u ṋetshedza thendelo dza vhushumisamupo .
OFISI DZA VUNDU
U khwaṱhisa demokirasi yashu
U itela u sa lemedza muvhigo , a hu nga ḓo vha na ndingedzo dzi itwaho u pfufhifhadza vhuṱanzi , nga nnḓa ha hune zwa tou vha zwa ndeme . 
United States ḽo vhiga u gonya zwiṱuku u fhira kha kotara , ngeno mikovhe ya Japan yo tsa kha miṅwaha yo fhiraho zwiṱuku u fhira fumi . 
( a ) shuma miṅwe mishumo i badelaho ;
Nzudzanyo dza kushumele ku shandukiseaho dzi tea u thomiwa u konisa vhafumakadzi u linganyisa mabuḓo vhuḓifhinduleli ha muṱani . 
U ya nga ṱhoḓisiso , Mutsireledzi wa Tshitshavha Vho Lawrence Mushwana vho themendela uri Tshiambi tshi dzhie maga o teaho u khwaṱhisedza uri hu shumaniwa na u kundelwa ha Vho Gigaba u shumisana zwi a thasululwa .
Vha pose khumbelo yavho kha : Muṅwalisi wa Khwiniso ya Phukha , Phuraivethe Bege X138 , Pretoria , 0001
U shumisa luambo lu re kha thero dzoṱhe , tsumbo : tshivhumbeo , muvhala , vhukale , tshifhinga na thevhekano
( a ) mishumo yeneyo ya zwihumbudzo ya tevhedza milayo yo vhewaho nga ndangulo dza vhathu dzo teaho ;
u khwaṱhisedza uri pulane ya thandela i na zwifhinga zwo vhewaho zwa nḓisedzo ya tshumelo kana tshibveledzwa khathihi na u bula maga musi hu tshi khou shumiwa .
Naho zwo ralo , muvhigo wo dovha wa sumbedzisa zwiito zwinzhi zwivhuya na tsumbo dza mimasipala yo bvelelaho . 
Ndi zwiṱuku zwine zwa ḓivhiwa nga u ḓala ha HIV kha tshumelo dza vhululamisi dza Afrika Tshipembe , kana vhushaka vhukati ha nzulele dza khombo dzi ḓivheaho na u waniwa ha HIV Afrika Tshipembe . 
5.5 Minisita wa zwa Maḓi na Vhuthathatshili Vho Nomvula Mokonyane vha ḓo rwela ṱari Vhege ya Maḓi ya Lushaka ngei kwaDukuza kha ḽa KwaZulu-Natal hu re na gomelelo nga ḽa 16 Ṱhangule 2015 fhasi ha thero : " Maḓi Ha Na Tshiimela " .
1.4 . Zwenezwi ri khou bvela phanḓa na mvelaphanḓa ya u khwinisa u engedzwa ha u magwa ha muḓagasi , Khabinethe i khou ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha ise phanḓa na u shumisa muḓagasi nga vhulondo .
Hoyu Mulayo u dzudzanya pfanelo dza u swikelela ndisedzo na u kunakiswa ha madi zwa mutheo .
Ngona dzoṱhe dzo buletshedzwaho dzi ṱoḓa vhukoni ha vhuṱoli , ndango nahone dzi bvisa mulambo wa malaṱwa manzhi hune zwa nga vhanga vhukonḓi kha u laṱa . 
Komiti ya zwa u ṱola muvhalelano i tea u ṱangana na vhaṱolamuvhalelano vha nga nnḓa na vha nga ngomu kha ṅwaha muṅwe na muṅwe vha ndangulo vha siho . 
Vhaṱaṱisani vha tea u vhea gemo kha zwithu zwoṱhe zwi ṱoḓeaho vha tshi khou maitele a sheduḽu dza u ta magemo kha ṱhoho ya luṅwalo lwa tshiofisi lwa khamphani . 
Mulayotibe wa Ndinganyo ya Mbeu na u Mannḓafhadzwa ha Vhafumakadzi wo themendelwa nga Khabinethe u itela maambiwa nga lushaka .
A hu dzheni mmbwa .
Kha hu vhe natswikelelo yo khwiniseaho na uri ṱhumanyo i imelaho ṱhoḓea thangeli ya ndeme u itela u khwinisea ha zwikhala zwa mveledziso i sa shumiseswi , mveledziso ya ikonomi yapo na u maanḓafhadwa ha zwitshavha . 
i eletshedza khoro kha mafhungo a kwamaho wadi
a ) zwiṱirathedzhi zwa Vhudavhidzani .
20.3. Thero ndi : " U alusa vhulimi nga nḓila ya vhuḓi : u dzhenisa vhaswa , vhafumakadzi na u takuwa ha didzhithaḽa " , na uri vhuṱambo vhu ḓo farwa fhasi ha vhurangaphanḓa ha DAFF , vha tshi khou shumisana na Tshitshavha tsha Afrika Tshipembe tsha Nyengedzo ya zwa Vhulimi na Foramu ya Afrika ya Tshumelo dza Vhueletshedzi ha zwa Vhulimi .
Kha hedzi nyimele , u dzhena kha maraga nga vhashelamulenzhe vhaswa zwi nga konḓa nahone zwa u bindudza ha muvhuso kha thandela ṱhukhu zwi ḓo sumbedza mbuelo ṱhukhu kha vhubindudzi . 
Tshati ya mibvumo ya aḽifabethe nga Tshivenḓa
Madzina o ḓoweleaho na a tshisaintsi a tshaka dza khovhe
CAPS i lila vhagudi vha tshi ita nḓowenḓowe dza u ṅwala musi na musi dza mafhungo o fhambananaho .
Mbudziso i tshimbilelana na ṱhanganyelo ya tshenzhemo ya vhutshilo ha muṅwe muthu khathihi na vhutshilo , tshenzhemo nga u angaredza , nga vhathu vhoṱhe . 
Mihasho ine ya shumisa zwavhuḓi mbekanyamushumo dza mveledziso u fhelisa vhushai yo sedzesa zwa mveledziso u fhira iyo ine ya sa zwi ite . 
Nḓivho ya furemiweke dza mulayo dzine dza shumiswa kha sekhithara ya tshitshavha . 
Mitambo ya u swikelela vhathu
Mutevhetsindo : noti ndapfu na pfufhi ( tshifhinga ) u shumisa muvhili sa tshilidzo tsha u vhanda kana zwilidzo zwa u vhanda
Roṱhe ri na mushumo .
Themamveledziso ntswa i khou ṋetshedzwa nga u angaredza hune mveledziso ntswa dza khou itwa kana hune nyaluwo ya muḓagasi wa vharengi vha re hone ya fhira khaphasithi ya netiweke ine ya vha hone . 
U bveledza zwibveledzwa zwa vhudavhidzani/ dzipuḽatifomo na Maṅwalo
mushumi ha tei u ita zwithu zwine nga mulayo zwa si tendelwe
Maluṱa u ḓo
Masipala wo ḓivhudza u isa phanḓa na maitele awo a ndangulo ya khombo u itela u vhona uri u dzulela u ḓivha zwi teaho kha mveledziso kha sia ḽa ndangulo ya khombo na u vhona uri hu na mbonwasia ya nṱhesa nahone ya khwine ya khombo . 
Nyanḓano ya miraḓo ya muvhili
Zwi ḓivheni uri asi mushumo wa vhaofisiri vha masipala u ḓadza fomo ya khumbelo . 
Fhedzi nda ḓihudza nga u ambara vhurukhu uho .
U shuma na / nga mafhungo : pfano ya ḽiiti na ṋefhungo , ḽifurase ḽa ḽiiti , kuḽoso , mafurase
ṱhanziela yavho ya mbingano ( arali i hone )
Tsumbanḓila ya TV ine ya kona u shandukiswa uri hu vhe na shedulu dza vhukuma .
Tshivhalo tsha khumbelo dza zwa u katela nga kha zwinepe dzo shumiwaho nga ṅwaha . 
muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha
Mialyo ya Mashango a nnḓa Mulayo wa Khothe dza Sialala wa Botswana wa 1974 .
Vhathu vha humbula :
Ambani uri bola ya milenzhe i na vhuimo hufhio tshikoloni tsha haṋu , hayani , tshitshavhani na kha mvelele ya haṋu .
Komiti i ḓo pfananya tshumiso na themendelo zwa vhulimi ha maḓini . 
Thuso i si ya masheleni i rekhodzwa kha notsi u ya kha zwitatamennde zwa masheleni nga ḓuvha ḽa u i wana nahone i kalwa nga nḓila ya ndeme lu pfadzaho . 
TSIRELEDZO YA PFANELO DZA VHATHU
Afurika Tshipembe ḽi nga vhuelwa zwihulwane nga ṱhoḓea ya zwivhambadzwa nga Asia ine ya khou engedzea .
Zwitandadi zwo dovha zwa vha mbonalo khulwane ya mbambadzo ya ḽifhasi , hoṱhe u ya nga ndaulo kha ya mbambadzo yo hweswaho nga mivhuso khathihi na iyo yo bveledzwaho nga u khethulula huhulwane na vharengi vha ṱoḓaho u ḓivha zwinzhi nga ha khamphani ine vha khou renga zwibveledzwa zwayo . 
Zwine nda zwi ḓivha nahone zwine nda zwi amba ndi sa timatimi ndi hedzwi : khaedu dzine dza vha hone a dzi nga ri pambuwisi nḓilani yashu !
Thendelano i ṱoḓa u ṋekedza thuso ya mbumbo ya mafhungo na thekhinikhala ine ya nga thusa u khwaṱhisedza tshumiso yo teaho ya theo ya mulayo ya nḓowelo na u thivhela , ṱhoḓisiso na u fhelisa milandu ya mithelo ya zwiṱunḓwa . 
Ro ḓo humbela vha tshumelo dza tsireledzo ya Phalamennde u ḓa u thusa .
Vho dovha hafhu u bikela vhaaluwa zwiḽiwa . 
U shela mulenzhe muṱanganoni zwi ḓo bvela phanḓa u vhumba mveledziso na u thomiwa ha mbekanyamaitele ya mveledziso ya tshikhala na mikano .
( a ) setshiwa ene muṋe kana muḓi wawe ;
Sa musi ndo no vha ṱalutshedza , ho vha na vhuṅwe vhukhakhi ha mbekanyamaitele dza mashangohaya , ee , kha ri vhu ṱanganedze , fhedzi zwoṱhe zwo vha zwi songo vhifha nga ha mbekanyamaitele idzo . 
Thyiori ya tsatsaladzo i bvela phanḓa na uri vhorasaintsi vha vhofhea nga vhuḓifari u bvisela khagala ndeme ine ṱhoḓisiso dzavho dza ḓitika ngayo . 
Kha zwoṱhe , ni so ngo . . .
U bveledza vhufarani ha nnyi na nnyi na ha phuraivethe nahone lwa tshifhinga tshilapfu . 
-- Rapoto ( u sika muya wa u fulufhedzana )
Kha dziṅwe nyimele , thimu i olaho na u fhaṱa sisiṱeme i dovha ya ita ndondolo . 
Muvhuso wapo u ḓo amba uri mbetshelwa ya vhudzulo i tea u vha vhuḓifhinduleli hashu . 
Manweledzo a haya maitele a u langa u shumiswa ha maḓi o ṋetshedzwa nga afha fhasi . 
Vhukoni ha u shuma nga fhasi ha mutsiko na vhudodombedzi kha tshiṅwe na tshiṅwe khathihi na u kona u shuma nga tshifhinga tsho tiwaho ndi vhuṅwe ha vhuḓifhinduleli . 
U vhona uri nyambedzano dza thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na u kovhekana mbuelo zwo dzudzanywa u lingana .
( 1 ) Musi i tshi tshea kha mafhungo a zwa Mulayotewa , i tshi khou shumisa maanḓḓa ayo , Khothe -
Mbekanyamushumo dza u vusuludza vhuendi ha u tshimbidza thundu na tshumelo ya vhanameli dzi kha ḓi bva u thoma . 
Sa muimeleli wa tshitshavha kha ino Phalamennde , ri tea u vhona uri vhana vha sina tshavho vha khou tikedzwa . 
Vhagudisi
Vhege dza malo .
U humbulela ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho nga u sedza zwipiḓa zwo a vhumbaho
Tsimbitswuku kha zwiluḓi i bvisiwa kanzhi zwavhuḓi maḓini nga u shumisa maitele o fhambanaho . 
Ḓorobokhulwane dzi ṱaṱisana nga nḓila dzo fhambanaho dza dzitshaka , hu nga vha u kunga vhaendelamashango , khuvhangano khulwane kana u vha ṋemuṱa kha vhuṱambo ha mitambo mihulwane ya dzitshaka u fana na Mitambo ya Olympic . 
Sa zwe zwa sumbedzwa mathomoni , na riṋe ri na fulufhela na , malugana na fhungo ḽa tshinyalelo ya muvhuso . 
U shuma na / nga maipfi : Maṱaluli
Vhuimo ha Vhukati Gireidi dza 4-6
GCIS i nga shumisa dzikhukhi ( faila dza maṅwalwa ṱhukhu dzi vhulungwaho kha burousa ya mushumisi ) kana ṱhuṱhuwedzo dza kha webusaithi ( zwifanyiso zwa elekiṱhironiki zwine zwa tendela webusaithi iyi uri i vhale vhashumisi vho swikelelaho ḽiṅwe siaṱari na u khwaṱhisedza dziṅwe dzikhukhi ) na u tshimbidza u khwinisa ha saithi . 
Muzhou o vha o ima Kha ri vhale bitshini ngeno Vho Vhimbi vhe maḓini tsini na bitshi .
Wanani ni talele maiti mafhungoni aya , ni kone u tangadzela zwiitwa .
Khathihi fhedzi , Anansi a pfa mulenzhe u tshi khou khwiḓiwa .
Kha vha ḓiṅwalisele u itela u badelwa murahu tshelede ya tshivhaswa tsha diziḽi
Vha khou vhudzisa arali vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha tshi kha ḓi kona u sumbedza dzhango uri vha kona hani u fhenya khaedu khulwanesa dzo livhanaho na lushaka . 
Phambano kha izwo , Muhasho u ṱanganedza muṱaṱisano une wa bveledza vhubveledzi na u engedza khwaḽithi . 
" Bodoni yaṋu hu na muroho wee , " hu vhidzelela Anansi o takalesa .
Zwigwada zwa tshitshavha
Kha vha rumele fomo dzo ḓadzwaho kha :
Hezwi zwi katela zwiṱirakitsha zwa shango na dzingu na zwa dzhango zwine zwa ḓo dzhia nṱha zwi elanaho tshoṱhe na mashango ashu . 
Phatheni dzi sa leluwiho na dzi kondaho a dzo ngo fanela uri dzi wanale fhethu hu re tsini kana ho ṱumanaho nga tshaho sa izwi mishumo yaho i tshi kanganyisa . 
Vhubindudzi ha themamveledziso dza iyo Mitambo vhu khou lavhelelwa u ḓo ḓisa mbuelo dza tshoṱhe dza ḓorobo ine mitambo ya khou farelwa hone , ine ya ḓo shumisa na themamveledziso dze dza ḓo siiwa nga Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 .
VTS ndi senthara ya u linga uri mimoḓoro yo lugela u tshimbila badani dza Afrika Tshipembe .
U vhona ndangulo ya Nḓisedzo kha Mihasho ya Vundu na Mimasipala
6 . Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓḓiana ya Vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli
U shumisa zwifanyiso zwi re kha maṅwalo hu u itela u pfesesa .
Deithi : Madzina a ngelekanyo
U ṱumana ha CBP kha IDP Ḽiga ḽa III
Vhathusi vha Vhana u Pfuka dzibada vha thusa vhagudi kha tswayo dza u pfuka vhaendangaṋayo nga matsheloni na nga masiari . 
Kutshilele kune nda tshilisa kwone zwino kwo konadzea ngauri vhaṅwe vho vha vha sa khou dzhielwa nṱha . 
Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Vhafumakadzi , Vhaswa , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali
Mishumo na tshelede ya mashango a nnḓa ye vhuendelamashango ha i dzhenisa zwi ḓo ṱuṱuwedza ikonomi yashu . 
Nga nnḓa ha tshipikwa tshi kutelaho itshi , dziṅwe thusedzo dzo tiwaho nnzhi dzo buliwa kha mbekanyamaitele . 
U SWIKEKELELEA - Ḽiga ḽa tshumelo ḽi a swikelelea nga vhashumi vha re hone kha muhasho na maga a kushumele a vhukuma a zwino na a kale ?
Thero i ri itela khaedu ya dovha ya linga uri ri khou angaredza vhuholefhali zwi ngafhani , lini , ngafhi na uri ri khou shuma zwavhuḓi kha mutheo wa theo ya mulayo une wa vha hone . 
Hu na amphithietha na holo yo vusuludzwaho ine i ḓo vulelwa tshitshavha tshoṱhe .
Kha vha fhedzise tshumelo dzoṱhe na vhaṋetshedzi vha tshumelo .
( iii ) sia ḽiṅwe ḽa Mulayotibe .
Zwino itani bethe ni tshi shumisa mabammbiri o pombiwaho kana thanda .
Muvhigo wa zwa mutakalo .
Khabinethe i tama vharumelwa vha tshi vha na nyambedzano dzi vhuedzaho vhunga mvusuludzo iya ndeme kha sekithara ya tshitshavha kha uri thusa uri ri swikelele Bono ḽa 2030 sa zwo sumbedzwaho kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
Ho no tholwa mazhendedzi fhedzi vhurumelazwivhambadzwa a vhu athu u itwa tshifhinga tshoṱhe . 
Bunga lo khwiniswaho la dindi line la dzhena mufhe : Hu na tshifhato ntha ha dindi , mufhe u dzheniswa nga phaiphi ine ya vha na sefo ya u thivhela thunzi .
MUTEVHE WA TSEDZULUSO YA U TEVHEDZELA -ṰHOḒEA DZA MAITELE A MULAYO
Tsumbo ya hezwi ndi u vhona uri hu khou vha na tsireledzo kha migodi ya nga fhasi ha mavu . 
Webusaithi dzi dzudzwa tshifhingani nga u ṱavhanya na u londotwa na u khwiniswa tshifhinga tshoṱhe . 
1.2 Bammbiri ya u amba nga hayo i khou isa ṱhoḓisiso phanḓa u itela uri hu vhe na nḓila dza u vusuludza mulayo dzine dza ḓo ita uri hu vhe na themendelo yo khwaṱhaho kha ndavheleso yo dzinginywaho nga ha Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi ( Mulayo kana WSA).2Bammbiri i sumbedza ṱhoḓea ya mvusuludzo ya mulayo , u iswa tshitshavhani u itela mihumbulo i bvaho tshitshavhani hu u itela thasululo-thangeli nga tshitshavha dzi sa a thu u swikelwa nga Khomishini , na u linga muhumbulo wa tshitshavha kha thasululo dzo sumbedzwaho nga Khomishini .
Nyimele dzi si dzavhuḓi idzi lwa miṅwaha ya ḓana minzhi dzo kombetshedzwa Vharema fhethu hoṱhe . 
Ndaulo ndi mini ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4 3 .
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele hezwi : u ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa zwi langwa nga u vha hone ha mimbete i si na vhathu .
Vhaimeli vha Komiti ya Wadi vha nga shela mulenzhe kha Foramu ya IDP .
U kunakisa Khothekhaṱhuli na Khothe Khulwane ya Cape Town zwi tea u itwa ṅwaha u tevhelaho . 
ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana/ vhana , kana bugundaula ya shango ḽine vha bva khaḽo .
( b ) Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓḓu dzi si fhasi ha rathi .
Kha vha humbele muṅwe muthu a vha dalele na u amba nga izwi na vhone . 
Vhashumisi vhoṱhe vha ṱoḓa zwikhala zwa u shavha uri fombe zwihulu ha vhathu na mushumo . 
Nyambedzano dzo pulaniwa na Ofisi ya Mulangavundu kha Nnḓu ya Vharangaphanḓa vha Sialala malugana na fhungo ḽa vhuhosi . 
Vhukati ha mbuelo nnzhi , nyambedzano dzi swikelelaho vhathuni dzi tendelwa u itela u ṋetshedzana mihumbulo nga ha u kovhelana vhuḓifhinduleli kha mveledziso . 
Mbilo kana mabammbiri a khothe o ṋekedzwa kha ṅwaha uyo wa muthelo .
Phemithi dza tshihwali tsha badani na nḓivhadzo dza thendara dzi ḓo badela mutengo sa zwo anḓadzwaho kha gurannḓa dza muvhuso . 
A ṱalutshedza madzina .
Thebulu 2 .
Kha zwiimo zwinzhi , fhedziha , ṱhalutshedzo ya muthu ya milayo Helsinki nga mivhuso yo fhambanaho zwi nga swikisa kha uri hu vhe na nndwa . 
4.6 U modareitha mishumo ya u Linga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150
Thaidzo nnzhi dzo tandululwa musi mihasho yo fhambanaho i tshi shuma sa thimu nthihi na muvhuso muthihi . 
Vhaunḓiwa vhoṱhe vha re na miṅwaha ya 21 na u fhira a vho ngo tea u hola u fhira gumofulu ḽa Mundende wa muvhuso , hu sa katelwi vhushaka ha mufarisi kana mufunwa wavho .
Ri tshi inga kha izwo , a hu na na muvhuso na muthihi kha tshiimo tshifho na tshifhio une wa nga vha hanela pfanelo idzi . 
Fhedzi zwino nga murahu ha hezwi zwithu zwoṱhe ndi pfa u nga ri vhaṅwe vhathu vha khou swika hune vha hangwa u shela hashu mulenzhe . 
U sa bva kha therisano
Tshumisano na Devhula dza u humisa vhushaka vhu sa lingani ho vha ho zwiṱaluli zwa vhushaka ha kale ha thengiselano . 
Mavundu na one o vhona uri hu vhe na R198 miḽioni nga kha ndambedzo ya mukovho i linganaho , na uri masheleni a mbekanyamushumo ya u Thivhela na u Fhungudza Tshutshedzo ya Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho o shumiswa kha u bwa milonga ya maḓi na u fhaṱa zwa u thivhela mulilo .
Tsha u thoma , maitele a u ṅwala siangane na nyolo ya ngudo yavho zwi vha thusa u ṱalusa zwipiḓa zwi sa vhonali . 
Zwiṅwe hafhu , u nwiwa ha zwinwiwa zwi re na zwikambi zwi ḓisa mafhungo a vhuḓiilisi , mutakalo wa nnyi na nnyi , u dzudzanyea ha nnyi na nnyi , vhutsireledzi ha nnyi na nnyi , muṱaṱisano na u sika mishumo 
ita ndungekanyo i pfalaho vho sedza mbuno dzo poswaho
Vhurangeli ha mutakalo , u fana na miṅwaha yo fhiraho , ho vha hu tshi khou tshimbidzwa nga kha mafulo u bva kha Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo . 
Nḓila ine tshikirini tsha luṱingothendeleki lwavho tsha ḓo vha tshi ngayo arali vha tshi khou rumela SMS u itela u vhona masheleni avho ane a vha hone kha mbuelo dza ḓuvha na ḓuvha ndi heyi .
Kha vha nange muṅwe na muṅwe wa mishumo yo dubekanywaho kana vha te mushumo wa u engedzedza . 
Naho hu uri ndaela nnzhi dza mulayo dzi nga shuma kha zwiimiswa zwa muvhuso u fhira kha zwiimiswa zwa phuraivethe , muhumbulo wa u tevhedza ha khombekhombe u a fana hoṱhe . 
U tholiwa ha vhathusi vha zwa ndondolavhathu zwi ḓo leludza vhuleme ha ndaulo vhune vhashumi vha tshumelo dza ndondolavhathu vha khou ṱangana naho . 
vho badela na iṅwe tshelede musi vha tshe vho lindela ḽaisentsi yavho ya u reila i tshi bviswa .
Ndi khou ya u vhona nnḓu ya muzwala wanga a re na goloi tswuku .
Khaedu khulwane ye ya ṱanganwa nayo ṋaṅwaha yo vha ya thivhelo ya mugaganyagwama na maga a u fhungudza tshumiso ya masheleni e a shumiswa nga u angaredza kha muhasho . 
Khumbelo ya thendelo ya u rengisela mashango ḓavha
U SA LINGANA U YA NGA MBEU . . .
Thebulu ya 14 i fha tsedzuluso nga u angaredza ya mishumoitwa ya IDP nga nnḓa ha Foramu ya Vhuimeli ha IDP hune vhaimeli vha dziwadi vha tea u ṱuṱuwedzwa uri vha vhe vhasheli vha mulenzhe vho khwaṱhaho kha u luka zwiṱirathedzhi na u dizaina thandela .
Musi yo no pendelwa , mbekanyamaitele iyi i ḓo thomiwa i tshi khou ḓi aluswa nga ṅwaha nga ṅwaha nahone yo sedzesa nga maanḓa kha u thomiwa fhethu hune a hu na tshumela zwazwino .
Tshiimiswa tsha Mvusuludzo ya Gariki ndi tshipiḓa tsha pulane ya themamveledziso ya Transnet ya R300-biḽioni ya u vusuludza na u khwinisa zwiporo , phaiphiledzi na nethiweke ya vhuimazwikepe ya shango zwine zwa ḓo ita uri hu sikwe mishumo miswa ya 588 000 .
Kutshimbidzele : Zwigwada zwiṱuku zwa vhathu vhaṋa
Lwo khetheaho , khethekanyo yo hwala vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya ndaka , tshikolodo na ndangulo ya khwalo dzo livhaho , ndangulo ya tshelede , na ndangulo ya masheleni na kuvhigele . 
U thetshelesa na u amba ( Orala / kana nḓowenḓowe )
Kha miṅwaha minzhi , ro tendela tshitzhili tshi tshi phaḓalala kha shango ḽashu , nahone nga tshiṅwe tsha tshikalo tsha luvhilo luhulwanesa ḽifhasini . 
U palana hu tshi shumiswa mvelelo hu sa sedzwi thaidzo , zwi swikisa vhathu kha kha u pulana hu no shumisea nahone hu ha vhuṱali , une ha vhuedza pilane ya wadi , fhedzi ha dovha ha itisa uri hu vhe na u shumisea ha IDP ;
U sedzulusa mushumo wa vhukati ha ṅwaha zwo itwa nahone mukumedzo wo ḓo itwa kha vhaofisi vha muvhuso na vhuanḓani ha vhufarakani . 
Vhugevhenga vhu kwama nga nḓila ine ya si vhe yavhuḓi nḓisedzo ya tshumelo dza shishi . 
U vhala tshibveledzwa tsha mafhungo a re na zwa u vhonwa , tsumbo , mapa , tshigandaedzi , zwikalo
Ngomu Afurika Tshipembe , zwo ḓivhadzwa kha maṅwalo nga 1989 Khonferentsini ya Vhumatshelo ha Demokhirasi - I tshi ḓisa na vhafunashango vhoṱhe tsini nyana na lwendo lwa vhutshilo .
U shumisa maṱanganyi , tsumbo , hone-ha , pfanywa na mafhambanyi u ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu dzo tevhekanaho
3 . Mbekanyamushumo dzine dza khou tevhela
Tshanduko ya kilima i ḓo bvela phanḓa na u kwama mveledziso ya Afrika nga nḓila ine ya si vhe yavhuḓi lwa miṅwaha minzhi i ḓaho . 
Ahuna thendelo u thoma kha metal base partial dentures
Ndangulo ya muṱaṱisano wa Afrika Tshipembe yo khwaṱhaho i konisa vhadzulapo u shela mulenzhe kha ikonomi ya lushaka .
Livhanya tshifanyiso na fhungo .
Thandela idzi dzi dovha dza vha vhuṱanzi ha uri nga kha tshumisano na zwitshavha zwapo , ri nga kona u engedza u swikelela tshumelo kha vhupo vhu fhiraho ḓorobo dzashu khulwane . 
Minisiṱa vho ri iṅwe ya khaedu khulwanesa ine ya engedza muhwalo wa vhulwadze kha shango ḽashu ndi ṱhahelelo ya mishonga dzema ḽi no vhidzwa u pfi mishonga- yo fhela .
Madzhendedzi a ṱo ḓisisaho muthu o rwelaho luṱingo ha ṱo ḓei kha Crime Stop .
Tsha vhuvhili , tshiṱoko tsha malengelenge a muthelo tshi katela mbadelo i re kha phambano . 
Mulayo u dovha wa dzhiela nṱha mushumo wa tshiṱirathedzhi une vhaaluwa vha u ita tshitshavhani . 
Tshigwada , nga u rumela ha sipredeshithi , tshi fanela u kona u sumbedzisa nga nḓila i vhonaho sipredeshithi na i ta miṅwe mishumo i re khatsho . 
2.4 . Khabinethe i fhululedza Tshigwada tsha Afrika Tshipembe kha matambele atsho a nṱhesa ngei kha 16th FINA ( International Swimming Federation ) World Championship kha ḽa Kazan , Russia he vha kunda vha pfufhiwa nga miṅene mivhili ya musuku na miraru ya silivhere.
I kovhelaniwaho na zwa maṋo nnḓa ha sibadela
Zwino mme anga vha tea u ṱoḓa mushumo .
Kha nyimele iyo , ri ṱanganedza mihumbulo i fareaho nahone ine ya itea hu tshi katelwa na nungo dzi fhaṱaho dza u topola hune vha vhadzheneleli vho imelelwaho afha vha nga shumisana . 
Khothe dzoṱhe dzi shuma dzi tshi tevhedza mulayo wa Vhusimamilayo ha Lushaka nahone ndayo na maitele a u shuma hadzo zwi tea u tevhedza Mulayo wa Vhusimamilayo .
U itela u kwengweledza vhadededzi vhane ndi kale vha kha sisteme uri vha ṱutshela u ya u awela kana u litsha mushumo nga u ḓigana u shuma navho u itela u khwinisa nyimele dza tshumelo . 
5 . U langula phambano
Tshiga : u fana na luswayo lwa Nike " v " , kana " M " ya MacDonalds
" Ri a zwi ḓivha zwavhuḓi uri thaidzo dza tshitshavha dzine ra vha nadzo dzi nga kona fhedzi u tandululwa sa tshipiḓa tsha tsiko ya mishumo na pheliso ya tsiku .
Tshipiḓa tsha bindu tshayamikano
Mushumo wa senthara ndi u alusa mvelele ya u vhala , u ṅwala na u gandisa nga nyambo dzoṱhe , khathihi na u swikela ho leluwaho kha dzibugu kha Maafrika Tshipembe vhoṱhe . 
Mbuelo ya ḓuvha nga ḓuvha ya buḽoko
Arali muiti wa khumbelo a sa koni u vhala na u ṅwala , kana o holefhala , khumbelo itea u itwa nga u tou amba .
3.1 Vhuvha na ndivho ya tshitatamennde ;
2.1.2. Ṅwaha wa muvhalelano wa 2016 / 17 , muvhuso wo vhea phanḓa hafhu R2.543 biḽioni u lambedza NSFAS uri i ṋee khadzimiso ya masheleni u thusa 71 753 wa matshudeni vho topolwaho vhe vha kona u swikelela ṱhoḓea dza NSFAS dza u lambedza fhedzi vha ḓiwana vho lambedzwa zwiṱuku kana vha so ngo lambedzwa na luthihi miṅwahani ya tshikolo miraru yo fhiraho .
Muthu u tea u ita nyonyoloso minetse dza 30 nga ḓuvha .
4.2 . Muphuresidennde vha ḓo ita nḓivhadzo ya tshiofisi kha muvhigo nga tshifhinga tsho teaho nga murahu ha musi wo no pfuka kha Komiti ya Minisṱa dza Tshivhalo dza Ndambedzo ya Pfunzo ya Nṱha na Komiti ya Masheleni ya Ofisi ya Muphuresidennde .
Arali vha sa ḓo tendelwa , vha nga ḓi ṱoḓa muimeleli ( u fana na u sumba mafhungo maṅwe na maṅwe a songo dzhielwaho nzhele ) .
Nzudzanyo i lunzhedzanaho ya pharagirafu
Mvelele dza mishumo ya u linga i si ya fomaḽa dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a dzi rikhodiwi lwa fomaḽa nga nnḓani ha musi arali mudededzi a tshi ṱoḓa u ita zwenezwo zwa u linga .
U ṋetshedzwa ha mafhungo manzhi a khwiṋe
Ndi vhuḓifhinduleli ha muṱani u dzhia ndindakhombo yo khunyelelaho ya zwibveledzwa zwavho musi vha tshi khou zwi tshimbidza na nga tshifhinga tsha ṱano . 
A hu na mbilaelo ya matheriala malugana na vhuronwane ha data yo ṋewaho kha tshiimo tsho ḓoweleaho tsha vhukatelazwoṱhe ha maitele a mbambedzo na mathomo a u shumisa o ṱanganelaho tshoṱhe a tshumiso ya BAS . 
Mveledziso ya mbekanyamaitele na u itwa ha mvetomveto ya milayo ine ya elana na zwa vhuendi na dzibada na zwone zwi khou shumiwa . 
Lingedzani uri mipopi i si fane , u itela u sumbedza uri roṱhe ro fhambana nahone ri riṋe vhaṋe .
Dzinaḽiiti : U shuma u linda
U rwelwaṱari ha Mutheo wa Ṱhanganelo ya Pfunzo ya Lushaka mahoḽa zwo vha mveledziso ya ndeme kha shango .
Kha tshifhinga tsho sedzwaho , EU , Netherlands na Ireland o vha one dzidona fhedzi dzi ṋetshedzaho Thikhedzo ya Mugaganyagwama Afrika Tshipembe . 
Heyi khethekanyo i shuma fhedzi kha maanḓalanga apo . 
U topola na u sengulusa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe na u shandukiswa ha phetheni , na vhushaka vhune ha thusa vhagudi u kona u humbulela na u tandulula thaidzo .
Hezwi zwi fanela u ṱhonifha mbekanyamaitele , zwiṱirathedzhi na mbekanyamushumo dza u khwinisa nga mashango , u ṱanganedza zwithu zwa ndeme zwa vhone vhaṋe kha zwa ndeme zwa shango . 
Tshifhingandivhiswa
U guma kha madalo a 5 kana R2 816 nga muṱa nga ṅwaha kana gumofulu ḽiṱuku ḽa madalo a 3 kana R1 877 nga muunḓiwa nga ṅwaha
Maitele a vhoṱhe a u bvisa dziminirale na miṋo ane a shumiswa u fhungudza tshivhalo tsha TDS a nga shumiswa u fhungudza tshivhalo tsha kuḽoraidi . 
Zwiito zwa tshanḓanguvhoni zwi a ṱoḓisiswa nga nḓila yo teaho , nahone ha dzhiiwa vhukando ho teaho kha muofisiri ano wanwa o ita zwiito zwa tshanḓanguvhoni . 
Izwi zwi ombedzela zwinzhi zwo swikelelwaho zwe zwa khwinisa vhupo ha dziḓoroboni hashu uri hu vhe zwikhala zwa demokirasi ine vhadzulapo vhoṱhe vho vhofholowa tshila khayo .
Dziṅwe dza mvelele khulwane dza thikedzo ye ya ṋekedziwa dzi katela u wana ṱhanziela dza vhukuma dza u ḓiṅwalisa , akhaundu dza banngani , ṱhanziela dza u sumbedza uri muthelo wo kuna na vhukwamanyi ha mimakete yapo na ya nnḓa .
Thivhela u vha hone ha dwadze-tshifu ḽa HIV / EIDZI , malaria na lufhiha
Khweshenee ya thekhiniki
2 . Tshiphugadupo
Mudededzi u shuma na zwigwada zwa vhukoni ha u fana , u dzhia ḽiṅwalo ḽi linganaho vhukoni ha vhagudi hune vha ḓo kona u ṱalusa maipfi a re vhukati ha 90% - 95% .
U livha kha magudiswa o lavhelelwaho a Vhuimo ha Fhasi
Fhedzi hu ḓi vha na maṅwe masia ane a funzwa fhedzi nga tshenzhemo na uri a hu na pulane ine i nga khwaṱhisedza u shumiswa hao ho bvelelaho . 
Masipala u dzhenelela zwihulu kha u dzhenelela ha u pfumbudza ho thomiwaho nga sekithara dza mihasho na masipala wa tshiṱiriki . 
zwifhinga zwa u shuma thandela ; na
Ro kumedzela R9,2 biḽioni kha vhubindudzi ha ṱhoḓuluso ya gese na ole kha vhuima zwikepe ha Saldanha sa tshipiḓa tsha vhurangeli ha Operation Phakisa .
Dokotela zwawe ( GP )
Haya maambiwa a fanela u dzhielwa nzhele phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo .
( ii ) nyambo dza Khoi , Nama na San ; na
Nḓivhadzo : Arali vha mualuwa kana vha si nga si kone u uya ofisini u ita khumbelo , muraḓo wa muṱa kana khonani a nga vha itela khumbelo .
U khwaṱhisedza uri vhorathandela vha teaho kha zwitakalelwaho zwo vhilwaho u ya nga mbetshelwa dza data ya thandela na u hana mbilo dzoṱhe dzi zwitakalelwaho hune vhorathandela a vho teaho kha zwitakalelwaho zwo raliho . 
Naho Afurika Tshipembe ḽi si na maḓi manzhi , mashango manzhi a vhahura a na maḓi manzhi .
Heyi ndi MTSF ya u thoma u tevhedzela u shumiswa ha NDP nga Khubvumedzi 2012 .
U fana na dziṅwe sekhithara ṱhukhu dza zwa vhulimi , nḓowetshumo ya thoro khumbaole dzi fanela u tevhedza milayo yo vhalaho i kwamaho vhutsireledzi ha zwiḽiwa . 
Muvhigo uyu wo ṱanganedzwa utshi bva kha Komiti ya Afrika ya Vhomakone kha Pfanelo na Vhuvha ha vhuḓi ha Ṅwana .
Muvhigo wa mbuelo
Muvhuso , wo rangwa phanḓa nga Khorondanguli , i ne ya vha Muphuresidennde , Mufarisa Muphuresidennde na Vhaminisiṱa vha Khabinete , vha shumisa milayo na mbekanyamaitele .
Tshomedzo ya nyengedzedzo yo dzheniswaho vhukati ha tshomedzo ye ya vha i hone i tea vho u ṱaluswa nga nomboro ya nga murahu , fhedzi nga nomboro maleḓere maṱuku sa mitshila . 
( a ) u ita ṱhoḓisiso kha nyito iṅwe na iṅwe yo pomokiwaho kana i no khou humbulelwa uri a si ya vhukuma kana yo bveledzaho zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwi si zwavhuḓi kana zwa luvhengelambiluni , zwo iteaho muvhusoni kana kha ndaulo ya muvhuso kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muvhuso ;
Muvhuso u lavhelela sekithara iyi , nga maanḓa idzo nḓowetshumo dzo kwameaho nga u bveledzwa ha zwishumiswa zwa fulufulu na idzo dzi shumisaho kuitele ku shumisesaho fulufulu , u sedza kha ṱhoḓisiso zwi : 
Vho shela mulenzhe zwihulwane kha muvhuso wapo na wa vunḓu na kha African National Congress . 
U itela u engedza mbono yo dzikaho , fhethu huṱuku ho vuleaho ndi ha ndeme . 
U ita mvetomveto
Vha fanela :
24 . Bembela ḽa Miṅwaha ya Ḓana ya Vho OR Tambo
Mushumo u khou lengiswa , vhukhwine vha u dzhielwa fhasi , nahone rakhonṱhiraka na ene u wana ndozwo hafhu . 
Vha nga thoma zwigwada zwa vhadzhiamikovhe hune ha ṱanganyiswa vhadzhiamikovhe u bva kha zwigwada zwi re na dzangalelo zwo fhambanaho hu tshi shumiswa sisiṱeme zwigwada zwa vhadzhiamikovhe kha phothifolio dzo fhambanaho .
Sa tshipiḓa tsha maitele a mavundu a u dzhia vhuḓifhinduleli ha ṋetshedzo ya pfunzo , pulane dza tshiṱirathedzhi dzo ṱanganedzwa kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe , zwenezwo ha vha u thoma maitele a u dzudzanya mihasho na mveledziso ya zwivhumbeo zwa dzangano na vhuvhusi zwi bveledzaho . 
Thaidzo dzi tea u vha na thandululo dzadzo dzine dza bvisa mbalo dzo fhelelaho , zwiṱahe kana zwipiḓa .
Fhedzi , vhathu vha no bva kha vhupo ha luṅwe lushaka vho vha vha tshi dzula henefho , na uri ho vhigiwa uri vho vha vha tshi khou badeliswa ( zwi siho mulayoni ) u dzula henefho . 
Mbekanyamushumo dza pfunzo ya zwa mutakalo wa ndeme dzi ṋetshedza avho vho tou ḓiṋekedzelaho u bva kha zwitshavha zwapo tshikhala tsha u engedza nḓivho ya ndondolo ya mutakalo wa ndeme . 
Vhadzulapo a vha koni u wana mushumo kha maraga wa vhashumi wo vuleaho kana kha zwileludzi zwa wekishopho yo tsireledzeaho . 
u dzhia sia ( u sedza sia ḽithihi ) ---- nḓowelo ya u funa tshithu tshithihi zwi itisaho uri muthu a sa ṋee khaṱhulo yo teaho
( i ) u imisa kana u fhelisa u vha muraḓo ha muraḓo a re muraḓo wa vhusimamilayo ; kana
Ṅwalani zwithu zwine vha tea u renga na mitengo ya hone kha mutevhe wa zwirengwa u re afho fhasi .
Muṋetshedzi wa tshibveledzwa u ḓo fanela u vha na vhuṱanzi ha ḽiṅwalo ḽa vhushaka ha zhendedzi ho thomiwaho nga tshigwada . 
Muvhuso u ḓo vha na vhukwamani na mabindu , u tshi itela u pfesesa nga nḓila ya khwine zwine zwa ṱoḓea kha u konisa vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe ; u vhona uri pulane dzo tendelanwaho nga hadzo dzi khou shumiswa ; u engedza fhulufhelo kha vhabindudzi , na u thoma vhufhulufheli vhukati ha muvhuso na mabindu .
u sa vha hone ha ndeme , kana u sa vha hone ha nḓisedzo ya tshumelo .
u shumiswa ha dziGMO ḽaiburari , pherani dza u alusa kana nnḓu dala
Kanzhi ro takalela sia ḽine vhushaka hashu ha thengiselano ha khou dzhia ḽone . 
Mugudisi u shuma na zwigwada zwivhili nga ḓuvha lwa minethe ya 15 tshigwada tshithihi ( tshigwada tshi tea u shuma na mugudisi luvhili nga vhege )
U renda tshirendo kana u ita raimi kana tshipiḓa tsha tshiṱori
Ṅwalani mutumbu wa tshiṱori hafha .
Izwi zwithu zwi fanela nnyi ?
I ḓo ṋetshedza vhagudiswa tshikhala tsha uri vha vhe na tshenzhemo ya nzulele ya mushumoni musi vhe kati na ngudo dzavho . 
Mbekanyamushumo nga u dodombedza yo tendwaho ya vhathu vhane vha khou dalelwa . 
Fhedzi ha , hu kha ḓivha nga matsheloni , u vha na vhuṱanzi ha maga a u vha khwine .
U dzhenela kha vhupfumbudzi na mveledziso na zwone zwo sedza kha mveledziso ya mushumo wa mushumi ene muṋe na vhukoni hawe u itela u swikelela ṱhoḓea dza nyaluwo yawe khathihi na ṱhoḓea dza vhashumi kha vhumatshelo ha Koporasi . 
A vha tendelwi u rengisa khovhe dzo ṱunḓiwaho fhedzi vha nga dzi shumisela vhone vhaṋe kana u shumisa .
Izwi zwi ṱoda uri masipala u dzhiele ṱhoḓea dza vhadzulapo vha masipala vha shayaho na vhadzuli nṱha musi u tshi pulana .
Seymour ndi senthara ṱhukhu ya tshumelo ya mahayani i re devhula ha shangohaya ḽa Ciskei ḽa kale .
Ho shumiswa mihumbulo ya vhaḓivhi vhafhio kha atikili ya Khwamba ( pheroto ) ?
Matheriala , zwi re ngomu , na tshumelo dzo ṋetshedzaho kha na nga kha webusaithi ya SARS a zwi nga ḓo shumiswa kana u fhuredzelwa nga Vhashumisi u itela zwa bindu ḽiṅwe na ḽiṅwe na u itela u shumisa kha zwi si zwa phuraivethe phanḓa ha thendelo yo tou ṅwaliwaho ya SARS . 
Ḓiresi ya Poswo Tshisagana tsha Poswo X9486 POLOKWANE 0700
U langula ridzhisiṱara ya milandu na u shumana na zwithu zwoṱhe zwa ndeme zwa khohakhombo i elanaho na zwiendisi . 
3 / 2 Mukovho wa u ranga wa mugaganyagwama u ya nga thandela
Ndangulo ya Mafhungo na Thekhinoḽodzhi
i ) Vho Michael Sass ( vho tou tholwa hafhu ) .
3.4. Khabinethe i dovha ya livhisa maipfi a ndiliso kha muṱa wa Vho Brigadier General Bita vho lovhaho vhe na miṅwaha ya 75 ngei Tanzania .
Muzhou a sinyuwa nga maanḓa a kokodza nga maanḓa awe oṱhe .
Sa tsumbo , hu nga vha uri vhuṱoḓesi kha thekinoḽodzhi ntswa ( tsumbo bayothekhinoḽodzhi , thekinoḽodzhi ya mafhungo ) i ṱoḓa nzudzanyo dza tshiimiswa ntswa kana uri mbekanyamushumo dza khwine dzi tea u itwa dza phuraivethe kana dza fheliswa . 
Mukovhe muswa wa khadzimiso ya madzulo wo wa nga u ṱavhanya na uri zwazwino u fhasi kana u tsini na u lingana na tshikolodo tsha goloi ntswa na khadzimiso dza vhuṋe ntswa . 
Ndayotewa
Muthu a nga fulufhela fhedzi uri kuhumbulele kwavhuḓi kwo ḓoweleaho ku ḓo bvelela . 
MTEF Furemiwekhe ya Tshelede yo Shumiswaho ya Tshifhinga tsho
Vhuimeleli ha vhafumakadzi kha zwiimiswa zwa tshitshavha na hone ho engedzea u bva tshe ha vha na mbofholowo , na nyengedzeo ya tshumelo dza mutheo na dzone dzi vhuedza vhafumakadzi .
Hezwi zwi katela ṱhalutshedzo dza maitele oṱhe e a shumiswa khathihi na ndeme yo vhewaho kha miṅwe milayo . 
Ahuna tshikolo tshine tsha nga shuma hu si na mugaganyagwama wo themendelwaho .
Na musi mivhuso i tshi khethiwa nga nḓila ya dimokirasi , hu kha ḓi ḓo vha na zwigwada zwa vhathu vhane vha sa fushei nga nḓila i faho ine muvhuso uyo wa fara ṱhoḓea dzavho , madzangalelo kana mihumbulo . 
Mawanwa a tsedzisiso a tea u bveledza nyeletshedzo kha vhagudi na u bveledza ngudo dzo teaho u lulamisa vhuṱudzeṱudze ho topoliwaho na u khwaṱhisa maanḓa a vhukoni vhune vha vha naho .
NPPO ya Afrika Tshipembe i nga vha ṋea zwidodombedzwa zwo teaho .
Kha khuḓano ya ṋuklia , mbudziso ine ya vha hone ndi ya uri ndi vhukhakhi vhufhio vhune ra khou tambudzelwa hone ? 
u khwinisa mbonalo ya nḓisedzo ya tshumelo nga u ḓisa kusedzele kuswa sa u engedza vhuḓikumedzeli na vhuḓinekedzeli
Maṅwalo aya o ḓivhadza mihumbulo ine ya nga sa ndangulo ya " u bva vhubvoni u swika magumoni " na thevhekano ya ndangulo ya malaṱwa nahone a vhea khwaṱhisedzo kha thivhelo na phungudzo ya malaṱwa . 
Muziamu wa Afrika Tshipembe u re Cape Town u ṱana ḓivhazwakale ya mupo ya Afrika Tshipembe , khathihi na masalela a vhathu vho thomaho u dzula kha tshipiḓa tshihulwane tsha dzhango . 
MAFHUNGO ANE A VHA NGA NNḒA HA VHUḒIFHINDULELI HA OFISI
Jazz na blues zwa tshikolobulasi , nga maanḓa muzika wa kwela ya miṅwaha ya vho fuiṋa na vho fuṱhanu , i khou ṱalutshedzwa hafhu , ngeno hu na uri shango ḽi na maitele o pfumaho ya muzika wa khwaere na vhaimbi vha pop na rock vho ḓi itela madzina kha dzitshaka . 
Pfanelo ya vhana kha mutakalo yo vha thero ya ḓuvha . 
BONO : Vhuongelo ha Dundee ho ḓikumedzela u ṋekedza tshumelo ya ndeme , i pfadzaho na i vhuedzaho kha miraḓo yoṱhe ya tshitshavha kathihi na tshumelo ya Ndondolo na Mutakalo ya Ndeme . 
A huna na kha nyimele na nthihi hune GEMS , vhalanguli vhayo , vhaofisiri na vhashumi vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha muthu na muthihi ha tshinyalelo yo livhaho , i songo livha , yo khetheaho na ya masiandaitwa , hu tshi katelwa , naho hu si zwone fhedzi , ndozwo ya vhubindudzi , u thithiswa ha kutshimbidzele kwa vhubindudzi u bva kha u ḓisendeka ho livhaho na hu songo livha kha mafhungo maṅwe na maṅwe o bviswaho kha webusaithi iyi . 
Nzulele i ḓo kwama u sudzuluwa ha vhashumi , nga maanḓa khethekanyo dza vhorathekeniki vha re na zwikili zwa nṱha , vhorasaintsi , vhainzhiniara na vhalanguli . 
Ho hanedziwa uri Mondi a i na tshiṱuṱuwedzi tsha u fhungudza kushumisele kwa maḓi kwa zwino , maḓi haya a khou ṱoḓiwa fhethu hoṱhe hune ha kuvhanganyiwa maḓi . 
Vhorabulasi vha 88 vha sa athu bvelelaho kha iyi mbekanyamushumo vho ṋetshedza Mbekanyamushumo ya Zwiḽiwa zwa Ḽifhasi ya Yuno thani dza 268 dza mavhele na ṋawa uri dzi rumelwe Lesotho ṅwedzi wo fhiraho .
maṅwalo a thendelo arali thendelo ya muṋe wa tshibveledzwa i tshi ṱo ḓea
Arali tshiendedzi tsho vha tsho dzudzanywa u vha tshimbidza u ya na u vhuya ro vha ri sa ḓo sumbedzisa mbilaelo iyi . 
Tshifhinga , sa zwiṅwe zwiko , tshi a konḓa u wanala nahone a tshi dovhololwi hafhu . 
Mulayo u ṋetshedza vhadzulapo nḓila nnzhi dza u shela mulenzhe kha vhulangi nga nnḓa ha dzikhetho .
Mulayo u ita mbetshelwa ya u khethekanya zwifhaṱo zwo itwaho nga fhasi ha mulayo . 
U engedza kha bayoḽodzhi , ikonomi , matshilisano na huṅwe u sa tsireledzwa ha mvelele , vhafumakadzi vha anzela u nga tshenzhela u tambudzwa lwa vhudzekani , nga maanḓa khakhathi dza miṱani hu tshi katelwa na u tzhipa . 
tshekhe dzi songo rumelwaho tshifhinga tshithihi na khumbelo dzi tea u rumelwa na luṅwalo lwa ṱhalutshedzotshekhe na posita ḽa oda zwi badeliwa kha
Khumbelo ya tshifhinganyana i dzhia mi ṅ wedzi mivhili u ṅ waliswa .
Vhuimo ha mavhone a zwiṱaraṱani vhu tea u dovha ha elana na vhuimabisi kana , zwavhuḓivhuḓi , hu tea u vha na ḽevele dza nṱha dza tshedza kha vhupo uho . 
A zwi ḓivhei
3.3 . Ṋaṅwaha Afrika Tshipembe ḽi pembelela anivesari ya vhu60 ya Matshi wa Vhafumakadzi , fhasi ha thero : Vhafumakadzi vho farana kha u isa Afrika Tshipembe phanḓa " u khwaṱhisedza u ḓiṋetshedzela ha Mivhuso kha u lwela u vha na zwitshavha zwi si na tshiṱalula na u isa Afrika Tshipembe Phanḓa nga u ḓivhadza nga ha mushumo wa ndeme une vhafumakadzi vha ita kha mveledziso ya ikonomi ya matshilisano ya shango .
Vhukwamani vhu tea u vha hone vhukati ha vhukhethelo hoṱhe na thasululo yo tendelaniwaho khayo u itela u shumela tshitshavha lwa khwinesa .
Muhumbeli wa mushumo u fanela u ṱanganya mafhungo musi a tshi khou vhiga kha vhashumelwa nga mvelaphanḓa ya milayo ya tshikhala na zwikalo zwa mbadelo , u davhidzana na vhalangi vha thandela na vhashumelwa . 
Vhaimeleli vha komiti dza wadi
Mashudumavhi vhukonḓi ha u ita vhuḓiimiseli uvhu ndi vhuhulwane , nga nḓila ine vhaṅwe vha vhathu avha vho ṋewaho parolo a vha tou fhola fhedzi vha dovha vha bvelaphanḓa na zwiiti zwa vhugevhenga , zwine zwiṅwe zwa vha zwa dzikhakhathi na zwihulwane . 
Themendelo dzo itwaho afha dzi nga dovha dza eletshedza vhurangeli ha lushaka ulu . 
Zwiimiswa zwi ḓo londotwa , zwa dzula zwi si na tshika zwo tou nuthu tshifhinga tshoṱhe . 
Vhahumbeli vha mushumo vhane a vho ngo tholiwa kha Tshumelo ya Tshitshavha a vha nga dzhielwi nzhele kha poswo . 
Phurosese dza Ndeme dza Masipala & Nḓisedzo ya Tshumelo
Nṱhani ha izwo , makumedzwa a thandela iṅwe na iṅwe a a elwa u itela u vhona arali a tshi elana na vhuḓiimiseli na vhubveledzi . 
Ndugiselo na u sedzulusa pulane ya ndangulo ya ndaka ya mushumisi . 
Mavunḓu a imelwa kha Phalamennde nga Khoro ya Lushaka ya Mavundu , yo vhumbwaho nga vharumelwa vha 10 nga vunḓu .
Phosho khulwanesa ndi ya ndinganyiso khulwane vhukati ha mashango na vhathu . 
Hupfi Jim o vha a tshi khou ita mini mathomoni a tshiṱori ?
Vhofhololani thambo dza tshienda .
Mutevheṱhandu wa :
Vhashumisi vha madi vha no nga vha dzifeme vha fanela u sumbedza uri nangoho vho ita zwithu zwothe zwine zwa pfesesea nahone zwine zwa pfala , u itela u thivhela mashika ane a nga vhanga tshikafhadzo ya madi .
Malugana na mbambadzo , ri khou khwaṱhisedza uri dipuḽomati vha na zwikili vhukuma hu si zwa mafhungo a poḽitiki fhedzi , fhedzi na kha zwa ikonomi na mbambadzo . 
Naa tshishumiswa tshi na muvhigo wa zwino kana tsho ṱoliwa nga vhuḓalo na rekhodo ya u ṱola ?
4.5.1 Ikonomi yapo yo khwaṱhaho ndi mini ?
Vhalwadze a vha nga ḓo lindela tshifhinga tshilapfusa zwi songo tea , vhunga faiḽi yavho i hone ngauri mulwadze u ḓo vha u dzula u vhivhedza u swika hawe . 
Ngei London , vho pikisana na mashango maṅwe a malo , vha wina tshiphuga tsha u thoma . 
Nḓila dza u monithara , u ela na thikhedzo ya u shuma
U hudzwa ha ndaka i re hone uri tshumiso yayo i engedzedzee , kana u mveledziswa ha ndaka uri vhutshilo hayo vhu engedzedzee , ndi tsumbo ya tshinyalelo yo tevhelaho ine hu nga wanwa mbuelo . 
I dovha hafhu ya dodombedza muhanga wa u thoma u shumisa wa vhuendi ha vhana vha tshikolo vhune ha ḓo ṱhaḓula muvhuso na vhakwameaho vho teaho u ṋetshedza nga nḓila i bveledzaho tshumelo ya vhuendi ha vhana vha tshikolo u mona na shango ḽoṱhe . 
Vhaṋe vha mavu , zwitshavha , vhathu na madzhendedzi vha nga kona u thoma vhukando vhone vhaṋe . 
Mabindu a Muvhuso a ṱoḓea u ri a swikise kha Gwama ḽa Lushaka mugaganyagwama wavho wa ṅwaha na pulane dza u vha vha shumisanaho hu saathu thoma ṅwaha wa muvhalelano , khathihi na mivhigo ya ṅwaha na zwitatamennde zwa masheleni . 
Nga murahu ha u amba zwoṱhe zwe nda zwi amba , ndi humela murahu kha mbudziso : tshiimo tsha lushakha lwashu ndi tshifhio musi ri tshi dzhena kha 2008 !
Munna u tea u saina konṱiraka ine ya ṱalutshedza uri hu ḓo itea mini kha thundu nahone munna a ite khumbelo khothe uri i tendele konṱiraka .
Phindulo ya Vho Desmond Tutu , yo ṋetshedzwaho i tshi bva kha yavho ya vhurereli , ndi ya uri vhurereli vhu tea u bveledza mulalo , vhupfumedzanyi , u konḓelelana , na ṱhonifho ya pfanelo dza vhathu . 
KhubvumedziḼḼḼaḼaaa22214313ḒYḒ-u1ouvm5vhhaRKaḽaoiḽpasVphThusuHrhfaaaskhaaDnzaoṱhe ḽa Mulalo
Maitele a ndangulo a khwinesa .
Maitele a u vhala :
U ḓivha hune vhathu vhashu vha dzula , zwi amba u ḓivha zwine vha ṱoḓa . 
Ni vhona u nga ndi nga mini khumba dzi na khamba ? _____________________
Vha tea u wana phemithi phanḓa ha musi vha tshi endedza tshifuwo kana tshibveledzwa u bva kha shango ḽe vha renga khalo.
Hoyu ndi mushumo u konḓaho u na phoindi nnzhi dza khonḓela ! 
2.2 Vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala
O laelwa u ṱutshela ofisi nga ndaela ya Khothe Khulwane ya Afrika Tshipembe . 
3.1 . Khabinethe yo tendela u ḓavhadziwa ha Mulayotibe wa Overvaal Resorts Limited wa 2017 Phalamenndeni .
Mashumele a tea u monithariwa u itela u vhona uri u thomiwa hazwo hu khou itwa u ya nga pulane . 
Izwi zwi ḓo pfukiselwa kha sekithara dziṅwe nga tshifhinga tsha Muhanga wa Tshiṱirathedzhi tsha Kotara ya Vhukati .
DEA i nga dovha ya anḓadza zwipiḓa zwi si zwa tshidzumbe zwa thendelano ya u kovhekana mbuelo u itela uri tshitshavha tshi dzinginye mihumbulo hu u itela u thusa kha u dzhia tsheo havho .
Nyendo dza seli dzi ḓo fhungudzwa na uri a vho vhane vha ḓo humbela thendelo vha ḓo tea u khwaṱhisedza vhukuma na u sumbedzisa mbuelo ya shango kha nyendo idzo .
Maitele a CBP kha vhupo ha masipala hoṱhe a tea u itea phanḓa ha maga a u thona a kha u pulana na u sedzulusa IDP .
U dzudzanya : u lulamisa khakho dza re kha girama , mupeleto na ndongazwiga .
Kana dzi tendelwe u pfisa vhathu vhu?ungu .
U shuma na / nga mafhungo : Tshipitshi tsho livhaho na tshi so ngo livhaho
ya zwa badani
Mbudziso dzi no amba nga mafhungo o tou vhewaho e khagala afho ngomu mafhungoni .
Muhasho wa zwa Mupo : Muhasho wa Lushaka wa Zwa Mupo ndi tshikhala tshi linganaho , vhatholi vha khwaṱhisedzo ya ndinganyiso . 
Fhedzi , hu na mbilaelo dzi si dzavhuḓi dzi bvaho kha miṅwe ya mivhigo ya zwinozwino . 
Kha vha ite khumbelo ya ndaela ya tsireledzo Khothe ya Madzhisi ṱira ṱa ya tsini , tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe na nga maḓuvha a vhuawelo kana mafheloni a vhege
Dzulo ḽa u thoma ḽo katela nyambedzano dza tshiṱirathedzi tshi re na ndangulo ya nṱha i vheaho sumbanḓila ya tshiṱirathedzhi u itela muhasho . 
Tshivhalo tsha vhalangi vha vhafumakadzi tshi fhasi zwiṱuku kha itsho tsha vhalangi vha vhanna . 
U pfukwa ha matshimbidzele aya zwi ḓo livhisa kha u imiswa na u hanelwa u swikelela kha Wine Online . 
Netiweke ya zwibadela zwa muvhuso na zwa phuraivethe
d ) Vho Susanna Elizabeth Moolman ( Sa Muraḓo a sa Shumiho hone )
Ngauralo , ri themendela mutheo wa masia manzhi u bveledza mutevheṱhanḓu wa zwiitei zwine zwa vha na vhushaka wa mveledziso , hune mvelaphanḓa kha ḽiṅwe sia ya ṱuṱuwedza mvelaphanḓa kha maṅwe .
Hu ḓo vha na tshivhalo tshihulwane tsha vhathu vhane vha ḓo lwala vhane avho vha re na mutakalo a vha nga ḓo kona u vha ṱhogomela . 
2 . Vhatshimbidzi vha CBP vho pfumbudzwa
11.4.6 U vhona uri maitele a u pfuluwa a swika magumoni nahone o sainiwa .
Zwipikwa zwa phurothokhoḽo ndi u tendela tshumelo ya mbambadzo yo vhofholowaho vhukati ha madzingu ho sedzwa uri zwi khou tshimbidzwa nga nḓila yone , yo linganaho na uri hu na u vhuelwa kha thendelano .
Magudedzi a TVET ndi one are na khonadzeo ya u honolola zwikhala zwa ikonomi zwa vhaswa , ngeno dzi tshi tandulula khaedu dza tshaeho ya mishumo , u sa eḓana na vhushai vhukwamaho zwitshavha .
Nga ṅwambo wa izwi Muhasho wo thoma zwa mveledziso ya Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe , zwine izwi zwa vha nzudzanyo ya vhuvhili . 
U shumisa mushonga wa u alafha u fhirisa mpimo .
U fhambana uhu hu a dzudzanyea na uri hu ḓo vha masiandaitwa a tshiko tshiḓamurahu . 
Kha nyimele ya vhulwadze ha phirela ha tshihaḓu na mufhiso , muhaelo u tea u fhiriselwa phanḓa . 
Mbekanyamushumo idzi dza ikonomi na dza tshitshavha ndi tshipiḓa tsha zwiṱirathedzhi zwashu zwa phungudzo na pheliso ya tsiku ine ya isa phanḓa na u tambudza vhunzhi ha vhathu vhashu .
14 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Khumbelo ya thendelo ya u vha mudzuli wa tshohe v
U ṱamba nga shawara zwi nga shumisa maḓi a linganaho ḽithara dza 20 dza maḓi nga minete .
Phanḓa ha izwi , zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa izwi zwo vha zwi nga fhasi ha ndaulo ya maanḓalanga apo . 
Zwa ndeme : Muraḓo Muhulwane ane a khou ḓinanga u tea u ḓadza Khethekanyo ya 1 na Khathekanyo ya 2 ya Fomo ya u nanga .
Musi hu tshi khou tshimbidzwa khethekanyo ya khovhakhombo , masiandaitwa a u valelwa kha vhathu a fanela u dzhielwa nṱha na one . 
Adzhenda ya khonferentsi i ḓo vhewa nga tshiṱirathedzhi na mbekanyamaitele ya AMCOW na nzudzanyo ya mbeu kha sekithara ya zwa maḓi Afurika , ine ya vha na ndivho dzo sedzaho kha mbekanyamaitele , zwiko , nzudzanyo ya tsedzuluso , ṱhoḓisiso dza siṱirathedzhiki , u fhaṱa tshumelo , tshumisano na tsedzuluso , u swikelela kha ndivho nyangaredzi ya u lingana ha mbeu kha mbekanyamaitele ya zwa maḓi .
Mbudziso dzine dza ṱoḓa u sengulusa , u ṱanganya na u vhekanya mafhungo .
Ndi muṅwe wa vhaṅwe vhane vha tenda uri Bafana Bafana vha khou ya u bveledza zwimangadzo .
Nyolo i re afho fhasi i ri vhudza uri vhana vha takalela mitambo ifhio .
Mikovhe nyengedzedzwa yo itwa u itela u engedza mishumo ya vhashumelavhapo na u ṋetshedza thikhedzo nyengedzedzwa kha madzangano asi a muvhuso a ṋetshedzaho tshumelo dza vhulondavhathu ha ndeme . 
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
Zwiṱitshi izwi , vha ri , zwi na vekithasi dzo fhambanaho , dzine dza vha kha mutsiko nga tshadzo . 
Ri a shumela
Kha vhalwadze vhenevho , hu tea u wanwa nḓila ya u vha fha mishonga miṱuku na tshifhinga tshipfufhi tsha uvha lafha . 
Sipho David Manese ( Mudzulatshidulo )
Shumisani maṱaluli aya kha u ṅwala ṱhalutshedzo ya mvumbo yawe .
Kha vha badele mbadelo dzo tiwaho
Mvelelo dza khumbelo ya musi hu tshi shumiswa thekhinoḽodzhi iyi dzi vhonala dzi sa gumi . 
Khwiniso ya kushumele i katela u khwiniswa ha sisiteme dza IT , u gudiswa ha vhashumi kha sisiteme ntswa , u fhelisa tshanḓanguvhoni na u linga Maṅwalo a Vhuṋe maswa a garaṱa .
U pfesesa na u shumisa maiti u ṱalusa nyito \r\n
8.5. Thusong Service Centres i dovha ya manḓafhadza zwitshavha nga zwikili na vhupfumbudzi ha ndeme u itela u khwinisa matshilo avho , nga kha vhufarani hayo na muvhuso , pharastetala na sekithara ya phuraivethe .
Mbuyelo ya mbadelo dza mbulungo ya tshelede
Hei ndi thaidzo yo ḓalesaho kha milandu ya vhugevhenga , hune vhasengisi vha nga si sokou dzhiiwa sa vha sa dzhii sia , musi nga tshifhinga tshenetsho vhe " vhahweleli vha mulandu " , vhatshutshisi " na " vhahaṱuli " .
Zwi na ndeme uri tshumisano vhukati ha muhasho na dziyunivesithi i khwaṱhiswe . 
Mbekanyamushumo ya Vhugudisi ya Mveledziso ya Vhagudisi ya Tshiṱiriki yo bveledzwa na u phaḓaladzwa ? 5 .
Tshumelo dza ambuḽentsi dzo khwaṱhisedzwa nga u engedza u khwinisa u shumisa phakhedzhi yo fhelelaho ya tshumelo dzo khetheaho dza ambuḽentsi , ine ya tikedza tshiṱiriki na maongelo a dzingu . 
Sia ḽa nyaluwo ya ikonomi ḽine ḽa ḓivhiwa sa dzi thaiga dza Asia ḽi edza mbumbo yaḽo ya vhukoni ha vhashumi . 
U fhindula mbudziso dza tshibveledzwa u bva kha dzi sa konḓi u ya kha dzi konḓaho
Kha hu sikwe nyito dzi re na vhushaka na zwibveledzwa izwi dzine dza ḓo konisa vhagudi u shumisa zwiteṅwa izwo kha nyimele .
Madzuloni , dzangano ḽo tea u wana thendelo ya u thoma ya gavhelo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽiswa ḽe ḽa ḽi wana , zwi itaho uri ḽi ṱangane na thaidzo yeneiḽa ye khwiniso ye vha yo itelwa u i tandulula . 
Hu khou tendwa kha uri mvelele ntswa i ḓo ita uri vhatholiwa vha pfe vha tshi dzhielwa nṱha na uri zwi ḓo khwinisa bvumbo ya vhashumi . 
Mabunga a khemikhala : Ndi zwifhato zwi no ima nga zwothe zwine zwa shumisa khemikhala u itela uri malatwa a si vhe na vhuhali nahone a si nukhe .
Haya ndi maipfi ane a amba zwi no fana .
Zwivhalo zwiṱuku zwa ethanolo na zwiṅwe zwiṋwelo zwa maḓi zwi ṋokiseaho zwi nga bviswa kha soredzhi . 
Mbudziso yo kumedzwaho i nga vha i na pfunzo arali ya nga tendelwa uri i kuvhanganye mihumbulo yo fhambanaho . 
Konṱiraka iṅwe na iṅwe ṋetshedzo i nga ṱolwa , ya lingwa kana u saukanywa musi ho no diḽivariwa , na uri i nga haniwa arali yo wanala i songo tevhedza ṱhoḓea dza konṱiraka . 
Phindulo : Hai , a hu na mbadelo ya tshumelo , fhedzi vha ṋetshedzwa mbadelo ya tshinyalelo dzine dza pfadza , sa tsumbo , tshelede ya vhuendi na zwiḽiwa i a badelwa .
Miṅwe ya mifuku i ḓo vha i vumba nahone i ḓo konḓa . 
Mutakalo wa Muhumbulo wa Kapa na Khomishini nga ha Ndinganyiso nga Mbeu , u engedza kha zwi re afho nṱha madzangano are na dzangalelo , vho rumela mahumbulwa . 
Vha nga hanedzana na tsheo yo dzhiwaho u yelana na u hanwa ha khumbelo yavho nga Khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30 .
Vhalaṱi vha malaṱwa vha fanela u vha na nḓivho ya mulayo wa Vhuḓifhinduleli ha u londa , nahone hune zwa tea , sisiṱeme dza u endedza malaṱwa dzi fanela u shumiswa u itela u londa vhuṱala ha malaṱwa u bva kha u bveledzwa u ya kha u laṱiwa . 
27. Arali , nga murahu ha u vhofhololwa nga parole , muhwelelwa a ḓifara nga nḓila ine ya sumbedza uri a nga vha khombo kha tshitshavha , kana u pfuka miṅwe milayo ya malugana na u vhofhololwa hawe , a nga kha ḓi fariwa a fhedzisa tshigwevho tshe tsha vha tsho sala .
U sa sudzuluwa : u kwatama , u tatamuwa na u khothetshela lurumbu a tshi ita zwivhumbeo zwo fhambanaho
" Shango ḽashu ḽo vha ḽi shango ḽe u tshila kha vhuṅwe vhupo ho vha hu u ḓirambela zwira uri zwi ḓe zwi u ponde kana u kombetshedzea uri u ponde vhaṅwe , zwa dovha zwa ita uri vhaḽedzani vha fhedze vha tshi vho vha zwidakwa nahone vha shumise zwidzidzivhadzi u itela uri vha hangwe nga vhuṱungu he vha vha vha tshi khou ṱangana naho , nge vha ḓivha uri vhutshilo havho vhu nga si vhe ho teaho arali hu sina mabulayo , u tshipwa na nndwa dzi vhavhaho dzi sina tshiitisi .
U shuma u vhea rekhode na u kuvhanganya data . 
Kha vha ye sentharani ya u lingela ḽaisentsi ya u reila ( DLTC ) vunḓuni ḽe vha wana madzulo a tshoṱhe khaḽo .
Muhasho wa Vhudzulo ha Vhathu ndi mutholi ane a ṋetshedza zwikhala zwi linganaho , na u dzhiela nṱha vhe kale vho vha vho siwa nnḓa . 
U KALWA HA MASIA A MAGUDISWA
SALGA Dzangano ḽa Muvhuso Wapo ḽa Afurika Tshipembe
Vhagudi vha ṱuṱuwedzwa u vhumba dziṅwe ndavhelelo nga ha tshibveledzwa tsho sendekwaho kha ludungela lu bvaho kha zwifanyiso kana zwinepe , lushaka lwa tshibveledzwa , kuvhekanyele , siaṱari ḽa dzina ḽa bugu , zwi re ngomu , ndima , guḽosari , indekisi , aphendisi , futinotsi zwi re khatsho .
Dzingu ḽi na tshuluwo dzo vhalaho , dziṅwe dza hone dzo bulwa sa fhethu ho tsireledzwaho . 
U bva nga 2008 - 2013 , Vho Mathebula vho vha vha tshi tambudza vhathu vha tshifumakadzini kha Phendelamashango ya Tshipembe , nga mannḓa Umzinto , Hibberdene , Dududu na Msinsi nga u vha shushedza na u tzhipa vhapondwa vha 18 , u bva kha vha miṅwaha ya 14 uya kha 40 .
Muvhuso una ndivho ya u renga thundu na tshumelo dzi swikaho 75% kha vhabveledzi vha Afurika Tshipembe .
Nga ha tshiimo tsha vhutsireledzi na poḽotiki dzinguni , ho vha ho sedzeswa kha mulayotewa , u shanduka ha sekithara ya vhutsireledzi na ya tshitshavha Musanda wa Lesotho , Vhupfumedzani ha lushaka , u shumisiwa ha Tsumbanḓila ya SADC kha Madagascar khathihi na nyambedzano ya lushaka hu tshi khou itiwa ndungiselo dza dzikhetho kha Riphabuḽiki ya Congo ya Dimokirasi .
( 1 ) Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i ta zwifhinga zwa madzulo ayo na u awela hayo .
Ngauri arali hu si na izwo , u ḓihudza hune ra hu pfa nga vhuhali ha vhomakhulukuku washu vha tshi imedzana na muvhuso wa tshiṱalula , na u ri vhetshela tshilinganywa tsha nṱha ngauralo , zwi ḓo tou vha ḽifhedzi . 
Mafhungo a u fhambana ha mvelele muvhusoni a zwo ngo tou sedzeswa zwavhuḓi uri zwi kone u bveledza nḓila dzine dza kona u tandulula thaidzo dze dza vhangwa nga u fhambana uhu ha mvelele . 
U ḓalesa ha vhuendi sa izwi zwi sa ṱanganedzei ngamaanḓa-maanḓa fhethu ha dziḓoroboni kha shango ḽashu . 
U vhala tshibveledzwa tsha mafhungo , tsumbo , mafhungo a atikili ya garannḓa
( 1 ) Hu na Khomishini nthihi ya Ndaulo ya Muvhuso kha Riphabuḽiki .
Zwo ralo nga 2015 Afrika Tshipembe ḽo tendela u shumiswa ha mavhele ane a kona u konḓelela gomelelo kha u tandulula thaidzo ya u vha hone ha zwiḽiwa .
Webusaithi iyi i ḓo swikelelwa nga miraḓo yo ṅwaliswaho . 
u linga ha muteo ( baseline assessment ) - u linga ha mathomoni ha u ṱoḓou ḓivha zwine vhagudiswa vha zwi ḓivha
Ngauri hu nga si vhe na tshiitisi tshi ṱanganedzwaho tsha uri ndi ngani izwi zwi tshi itea nahone hezwi zwi nga si kone u itiwa na kathihi . 
Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou ewa tshidzul
Lavhelesani u shela mulenzhe u bva kha madzingu . 
Kha dziṅwe nyimele bada ine ya guma i nga dovha hafhu ya shumiswa sa vhupo ha mushumo kana ha u tamba hone , ya fhungudza tshivhalo tsha tshikhala tsho vuleaho tshine tsha ṱoḓea kha nzudzanyo yoṱhe , tshine na tshone tsha ḓo kona u kwama mugaganyagwama wa mavu woṱhe . 
Ro fulufhedzisa Pfunzo ya Khwaḽithi ya vhoṱhe kha vhutshilo hashu hoṱhe . 
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho ;
nzudzanyo ya mishumo ya tshikolo , hu tshi katelwa zwiendedzi zwa vhagudi ;
Fhedzi , naho zwo ralo , ri na phambano dzashu dzi re khagala . 
U nanga mafhungo a ndeme
Khovhekanyo ya tsheledemviswa yoṱhe nga ha u tsela fhasi ha tshelede ya u thoma bindu lwa tshifhinga tsha miṅwaha ya sumbe , nga maanḓa sa zwo ṱalutshedzwaho nga fhasi ha mbadelo dza zwino dzi re afho nṱha . 
Khonadzeo dza vhathu na mashango oṱhe uri a swikelele vhukoni hao ha ikonomi dzo vhaisala nga nḓila ine dzi nga si kone u vhuedzedzwe . 
Vha tshipholisa na vhone vho dzulela u pfulusa fhethu ha u sedzulusa lwo vhalaho , zwenezwo hu u khwaṱhisedza uri mafhungo zwimangadzo na one avhe hone . 
Ṅwalani mafhungo aya e kha tshifhinga tsho fhiraho .
5 . Fomo dza u nanga dzo ḓadzwaho dzi tea u swika kha Muofisiri Muhumisi wa The Elexions Agency hu sa athu fhira 17h00 nga ḽa 18 Ṱhafamuhwe 2014 .
Kuitele kwa manyuwaḽa kwo tiwaho na vhuḓikumedzeli ho teaho na muimeli wa thundu zwi langa u bva ha ndaela dzo tou ṅwaliwaho nga tshanḓa uri dzi itwe kha nyimele dza shishi u fana na ṱhahelelo ya muḓagasi . 
Khakho yo angaredzwa nahone i ita uri varebulu ine ya shumiswa i tshimbile kha sia iḽi u swika kha khakho i linganaho na pumu . 
Mushumo wa ṱhanganelano wo vha u sa ḓuri sa izwi wo fhungudza mbadelo dza u fara mushumo dze dza vha dzi tshi nga vha dzo hwalwa nga tshumelo iṅwe na iṅwe . 
u shumisa zwiitisi zwa tshanduko ya kilima
Maga ane a fanela u tevhedzelwa kha Ngudo ya u Vhala na Tshigwada
Komiti ya Wadi i nga ḓivhadza meyara arali i sa wani mivhigo tshifhinga tshoṱhe .
Ndi lini hune mundende wa ṅwana wa khathiwa ?
1.13 u ḓo vha ṋea tshifhinga tsha u awela , u vhala tshitatamennde na , arali zwo tea u amba kana u vha eletshedza ; na
Mvelelo dza Thekhinikhono dza u bva 1999 u swika 2005 .
15 . Khonifarentsi ya Lushaka ya Mveledziso ya Ikonomi Yapo
u engedza u tevhedzelwa ha Mulayo wa Maḓi a Lushaka ngei migodini , 1998 ( Mulayo 36 wa 1998 ) , u bva kha 35% ya 2013 uya kha 60% ya 2019
bvledza nḓila dza u davhidzana na tshitshavha na madzangano a tshitshavha
Mafhungo a sedzwa nga nḓila ya phetheni na kuitele kwa tshikhala , thaidzo na zwivhuya , mafhungo a phaṱhululo na tshandululo ya zwa mavu
Maitele o fhambanaho a tshikale a ṱoḓeaho kha zwilinwa yo fhambanaho a nga shela mulenzhe kha u fhungudza tshitshavha tsha zwitzhili zwa khombo . 
Hezwi zwo katelwa kha tsumbamvelelo ya u thoma ya ndivho ya u ranga . 
Nga u ralo VAT yo badelwaho kha ṋetshedzo ya thundu kana tshumelo Afrika Tshipembe , khathihi na kha u ṱunḓwa ha thundu dzi ḓaho Afrika Tshipembe . 
Elizabeth Tumane na Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu o livhana na Ndaulo ya Murafho wa Bakgatla-ba-Kgafela na Khosi Nyalala MJ Pilane mulandu 618/98,kha Khothe Khulwane ya Afurika Tshipembe ( Bophuthatswana)(a zwo ngo vhigwa )
U aina , u peta , u vhala na u paka aitheme dzo kuvhiwaho na shatela ḽineni dzibegeni . 
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U vhala : ( orala kana / na nḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
Mafhungo mahulwane a swikisaho kha u xelelwa nga zwithu vhufa zwa ndeme na vhupo zwine zwa kwama ndangulo ya vhufa zwi shumaho ndi : 
U bveledza na u shumisa nḓila dza u shumisa milayo na zwilinganyo kha u vusuludza hafhu pulane dza kushumele kwa thandela . 
Mudededzi u dededza vhagudi vha tshigwada itsho sa murangaphanḓa .
Mulayo muswa une wa khou tou thomiwa une wa vhona uri khonṱhiraka khulwane dzi fhe mushumo u linganaho 30% kha mabindu a vharema wo khunyeledzwa wa gazetiwa nga ḽa 20 Phando .
Tshumelo dza mutakalo dzo ṱanganelanaho
I a ṱanganedzwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi ho ṅwalwa uri a i nga ṱanganedzwi huṅwe .
Nyendedzi dza u ṅwalisa dzi fhambana u bva kha Tshiimiswa tsha Phurofeshinala uya kha tshiṅwe .
kha vha ṋekane nga luṅwalo lwa pfulufhedziso ya mushumo .
Muṅwe na muṅwe u na vhuṱudzeṱudze hawe nahone zwine zwa ṱoḓea ndi u kona u leḓa na u vha khagala kha u shanduka , zwo ombedzelwa nga vhuḓikumedzi kha mavhusele avhuḓi . 
1.10 Khabinethe i rumela maipfi a ndiliso kha muṱa na dzikhonani dza Mufarisa Muphuresidennde wa Ḽigi ya Vhafumakadzi ya Khongiresi ya Lushaka ya Afurika vhe vha vha vhe Tshimebi Tshihulwane tsha ANC kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , Mufumakadzi Vho Nosipho Dorothy Ntwanambi .
Ro ṱalutshedzwa uri , nḓivhadzo , yo itwa sa maano a u kula nungo vhunzhi ha vhaṱaleli vhe vha si kone u dzhena ngomu tshitediamu . 
Phimo yoṱhe i elwa sa tshikati tsha phimo idzi . 
Vho Pretorius , vhe vha ḓivhonadza sa muvhigi wa mulandu , vho fhedza vho tendelana uri u hanedzana na afidafiti a zwo ngo tsha isa phanḓa mulandu wavho . 
U ṋetshedza vhukoni ha ngalafho na u rumela kha tshumelo ya mulwadze a lwalaho e hayani ya Dokotela wa Lukanda wa vhana kha Vhuongelo ha Vhana ha Red Cross na tshumelo dza mutakalo wa kwamea nga maanḓa kha vhuṅwe vhuongelo . 
Central Karoo ngei Kapa Vhukovhela .
U saina fomo ya khaṱhululo ya nga ngomu kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho .
Ri tsini na u thoma ṅwaha wa muvhalelano wa u fhedzisela wa phaḽamennde ya vhuraru ya dimokhirasi na muvhuso .
Dadamalani nṱha na lutambo kana mutalo ni sa pepeleki .
Ndi ngani vha tshi vhona zwo tea uri mugaganyagwama wa masipala u vhonwe nga tshitshavha ?
5.2.4 Khaedu khulwane yo livhanaho na tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala ndi nzudzanyo ya maṅwe maitele a Vharangaphanḓa vha Sialala a bvaho kha mvelele na maitele na ndeme dzi re kha mutheo wa Ndayotewa , dzi nga ho ndinganyiso na u fhelisa ukhethululo ho sedzwa nga maan?a , murafho , mbeu na murole .
Vhone , sa muthu a ṱo ḓaho u dzhiwa sa tshavhi , vha tea u ita khumbelo nga vhone vhaṋe fhethu ho tiwaho ha Refugee Reception Office , hune zwi tevhelaho zwa ḓo itwa :
Mutakalo muthu na wa dzangano zwi swikelelwa nga kha u sika kilima ya dzangano ine ya vha yo lugela ndondolo na u vha na u vhona hu re na mbambedzo kha khohakhombo dza mutakalo wa matshilisano na muhumbulo . 
Olani tshifanyiso hafha .
Vhuṱumani ho ita mvelaphanḓa khulwane zwi tshi ya kha u khwaṱhisa vhuṱumani nga kha u fhaṱa vhukoni , vhuṱumani na u kovhekana maitele a khwinesa . 
Ṱhalutshedzo ya vhanna ya vhukoni
U thoma phungudzo ya khovhakhombo ya tshiwo i shumaho na zwiṱirathedzhi zwa phungudzo khulwane hu katela : 
Mveledziso ine ya dzula i hone yo bvelelaho i ṱoḓa sisteme dzo khwaṱhaho dza u vhea iṱo na u linga , zwine na zwone zwa ṱoḓa vhukoni ha dzimbalombalo dzi re na tshirunzi . 
Madzinginywa a mbekanyamaitele na mivhigo kha muvhuso . 
Ro bvisa maṅwalo malugana na u sedzuluswa hafhu ha phimo ya mafhungo nga vhathu sa tshone tshivhindi tsha mafhungo . 
U pulana , u ita mvetomveto na u vusuludza / dovholola luimbo
3.3 PULANE DZA U FUNZA
Vha na maṅwe matshudeni ngavho vho tenda uri mumono wa vhukuma u tea u fhira khungulu ya tshitshavha , mupo na poḽitiki . 
Hune themendelo dzenedzi dza vha dzi sa khou swika hune dza tandulula mafhungo , komiti I ita themendelo dzo livhiswa kha tshipikiṱere .
Tshumelo iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na thendelo vha ṱo ḓaho u engedza tshifhinga kana u shandukisa thendelo dzavho dza mushumo .
U tikedza muhumbulo wo itisaho uri hu vhe na bege ntswa . 
Zwi ḓo konḓa vhukuma u bvumba kutshimbidzelwe na pheleledzo zwithu zwi mbilimbiḓano yo raloho kha vhupo ha u shululela . 
Uhu ndi vhuḓifhinduleli vhuhulwane vhune Muhasho washu wa tea u vhu lavhelesa sa izwi mishumo iyi i tshi vha i na vhathu ha zwigidi . 
Vho M Q NDLOZI : Ndi khou humbela vhuḓipfi havho , Muhulisei Mulangadzulo , ndi humbela u tendelwa u amba . [ U dzhenelela . ]
Kha vha rumele fomo ya khumbelo kha ofisi ya Muhasho wa Fulufulu .
3.1.13 Vhahweleli vha vhuelwa zwinzhi kha Lok Adalat .
Zwa zwino mimasipala i ṱoḓwa uri i ite saveyi ya tshaka dza malaṱwa o fhambanaho u itela u ḓivha khonadzeo ya mbuyedzedzamalaṱwa , u itela u fusha zwipikwa zwa mbuyedzedzamalaṱwa zwa lushaka . 
Vhukati ha maga a mbekanyamaitele ane a ṱoḓea u itela u livhana na themamveledziso ya Afrika khaedu ndi : 
U fhaṱa tshileludzi tsha mbulungelo ya malaṱwa a radioekthivi ine ya fusha ṱhoḓea dza European Union . 
Hune havha na khanedzano malugana na mafhungo u dzula na vhana na u vha swikelela : 
Maitele o sumbedziwaho a u kala khadiamu ndi maga a u shumisa tshedza u kala dzi athomo . 
Masipala u ṋetshedza tshumelo khulwane ya maḓi na tshampungane zwikoloni na dzikiḽiniki hune mbadelo dza u ṱuma maḓi dzi badelwa nga sekithara dza mihasho yo teaho . 
Muthusa Muphuresidennde wa kale wa Afurika Tshipembe na Muphuresidennde wa ANC ;
Arali vharumelazwivhambadzwa nnḓa vha sa tshimbidza zwibveledzwa nga zwiputeli zwine zwa shumisea hafhu , vha nga vha na vhuḓifhinduleli ha mbadelo dzine dza ḓo badelwa kha khamphani dza u rumela zwibveledzwa nnḓa . 
Mimakete ya dzitshakatshaka i khou engedzea , vhudziki ha zwa poḽotiki hu khou u fhungudzea , mutsiko wa vharengi u khou engedzea , u dzhenelela nga mivhuso hu khou engedzea . 
Ndugiselo dza fhethu dzo itwaho hu na ṱhogomelo hu sa athu thomiwa u shuma i vhonala sa tshitimbwanywa tsha mvelelo . 
U mamisa mikando ndi zwiṅwe zwa zwi vhuedzaho kha vhutshilo ha ṅwana .
U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila
1.1 . Khabinethe yo ṱanganedza mulaedza nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha Sesheni yo Ḓoweleaho ya vhu 72 ya UNGA ngei New York , kha ḽa USA nga ḽa 12 Khubvumedzi 2017 , fhasi ha thero " U Lumbama kha Vhathu : Ri tshi Lwela Mulalo na Vhutshilo Havhuḓi kha Vhoṱhe kha Ḽifhasi ḽi yaho phanḓa " .
Nahone u bva kha mutheo uyo , nḓila ya mvelaphanḓa yo vha yo vulea . 
18.4. Hoyu muvhigo u thusa mihasho yo teaho kha u bvela phanḓa na u khwinisa pulane dzavho dza mashumele .
Zwidodombedzwa zwa muhumbeli zwi a ṱolwa kha Redzhisita ya Vhathu ya Lushaka .
Vhuḓifhinduleli havh ndi vhufhio ?
Mbekanyamushumo yashu ya Mveledziso ya Themamveledziso i ri konisa u ṱanḓavhudza u swikela kha tshumelo dza ndeme na u khwiṋisa ndeme ya vhutshilo .
Khabinethe i isa ndiliso kha muṱa na dzikhonani dza Vho Sisi Mabe , vhe vha vha vhe Muambeli wa Phaḽamennde ya Free State .
Vhadzheneli vha thengophikhisano vhane vha ita mbilo zwi tshi elana na mikovhe ya vhuṋe vha fanela u ḓadza Mulevho wa Thengophikhisano magumoni a fomo iyi . 
U linganyisa miholo ya vhathu na mitengo u itela uri u swikelela ha zwiḽiwa ho linganaho kha mudzulapo muṅwe na muṅwe . 
Maitele malapfu nahone a konḓaho a nyambedzano dza mahoro a poḽitiki manzhi , na u thomiwa ha zwiimiswa zwa vhulavhelesi , zwi ita uri ri vhe na fulufhelo ḽa uri dimokirasi yashu ye ra i shumela nga nungo yo khwaṱha nahone i nga si nyeṱhe . 
Muvhuso wo ṋetshedza rannda dza biḽioni dzi fhiraho 2,8 kha khampphani dzi re kha sekithara nga Mbekanyamushumo ya Khwiṋifhadzo ya Vhukoni ha Mamaga .
Vhuvha ha dzidokhumenthe
U ṱaluswa ha zwikili zwi re hone zwi dzula kha dzingu , khathihi na zwi no khou ya u vha zwikili , zwine zwa ḓo ṱoḓea hoṱhe kha ṱhoḓea ya mbambadzo ya dzingu na hayani , zwi ḓo itwa . 
Pulane iyi i ḓo ḓisa tshanduko ya ḓorobo ṱhukhu na ḓorobo khulwane na nḓila ya ndaulo yavho , saizwi phurosese yavho ya IDP yo sedza kha u swikelela kha tsheo ya zwithu zwi ngaho sa migaganyagwama ya masipala , ndangulo ya mavu , u alusa mveledziso ya ikonomi na tshanduko ya zwiimiswa .
Hezwi ndi zwone zwe vha shavhisa zwone , vho vha vha songo vhulawa , fhedzi vho vha vho tou ṋewa tshigwevho tsha lufu . 
Tshikhala tsha u khwinisa tshipiḓa tsha muthu zwi bva kha zwa ikonomi , matshilisano , mvelele na zwikhala zwa zwa vhuḓimvumvusi zwo bvaho kha kha u kuvhangana ha vhathu kha kudzulele kwavho . 
-- U thetshelesa na u nyanyuwa kha /fhindula mbudziso dzi sa konḓi
Muthu we phasipoto yawe ya xela kana u tswiwa a nga ita khumbelo ya phasipoto ntswa .
Vhuvhili ha madzina aya o ṋewa maelana na mishumo ye vhatshinna vha ita kha matshilo a vhatshifumadzini . 
Khovhe a si kanzhi dzi tshi nga fhola arali dzo vha khomboni ya kḽorini . 
Kutshimbidzele kwa u bveledza pulane dza wadi
Mbadelo dza phirisatshifhinga
Zwi ṱoḓa u ṱaluswa ha zwipiḓa zwa ndeme zwa u shumisa mavu na mveledziso ya mavu na mugaganyagwama wa tshumelo dza vhuinzhiniara . 
Honeha , musi ri tshi khou ṱanganedza izwi , nganea yo dovha ya kwama kha khonadzeo ya u lwa nga nḓila yavhuḓi na tshitzhili . 
I ṋea ndaela yauri masipala u tea u ita zwa vhubindudzi hawo nga nḓila i re khagala , i vhonadzaho nahone hu na vhuḓifhinduleli . 
Khoro i ḓo dovha ya amba nga maanḓa nga ha zwikhala zwa tshumisano na sekhithara ya phuraivethe na vhaṅwe vhadzhiamukovhe u engedza mugaganyagwama wa u shumisa mbekanyamushumo wayo u vhuelwa nga zwikalo zwa ikonomi nga kha thandela dzo ṱanganelaho . 
Muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli u tea u thoma na u thoma u shumisa sisiṱeme ya ndangulo ya ṱhoḓea yo teaho u itela u khwaṱhisedza uri zwiko zwi ṱoḓeaho nga masipala zwi tikedza vhuḓiimiseli ha mashumele awo na ndivho dza tshiṱirathedzhi dzawo sa zwo dodombedzwaho kha Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho . 
U ṋetshedzwa ha mishumo ya thikhedzo ya ndaulo , ndangulo , masheleni , ICT , ṱhoḓisiso , u tshimbidzwa ha mbekanyamaitele na mavhusele ine ya vha ya ndeme kha nyisedzo ya tshumelo nga muhasho na kha u tikedza mishumo ya Muhasho . 
Phanḓa ha muṱangano wa komiti ya mbalelano , Mukomishinari wa UI na AG vha dzulela u ṱangana na komiti u amba mafhungo a zwidzumbe a elanaho na Tshikwama . 
Uri COPE i humbelwe u ḓiswa dzina ḽa Mukhantseḽara wa u ḓo shuma kha tshikhala tshi si na muthu tsha Komiti . 
Hu ḓo olwa tshifhaṱo tsha zwa vhubindudzi , tsho sedzaho kha u ṱanganya dzisaveyi dza Cadastral na u Ṅwaliswa ha Vhuṋe ha mbulungelo ya mafhungo . 
_ Zwileludzi zwa u ṱambela zwiṱuku , kana zwiphumulazwanḓa zwa vhashumi kule na vhupo ha u ṱambela
Mbudziso i nga katela elementhe dzi bvaho kha khethekanyo dzoṱhe nṋa dza u guda kha nthihi , sa tsumbo : 
O dzhia tsheo ya u dzhia nyadzimo ya tshelede kha ndaka ine bisimusi ya vha yo i renga nga tshelede kha miṅwaha minzhi yo fhelaho . 
U thetshelesa u itela u pfesesa
Dzhia tsheo ; u ṱhaṱhuvha u ṋea muhumbulo ; u fhindula nga nḓila ya vhudzivha
Ndongazwiga : tshithoma ( tshitopo ) ; tshiawelo ( khoma ) ; tshivhudzisi ; zwiḓevhe ; tshigagarukela
Nga ṅwaha wa muvhalelano nga fhasi ha u sedzuluswa hafhu , Muhasho wa Vhashumi wo pfukisela pfanelo ya vhuṋe ha ndaka idzi dza IT kha zwikwama zwivhili . 
Zwi tendela uri mushonga u tou ya mafhafhuni thwii , zwine zwa ita uri mushonga u shume nahone u vha na masiandoitwa a si avhuḓi maṱuku .
Uri vha sethifayeliwe ḽiṅwalwa , vha tea u vha sumbedza oridzhinaḽa na fotokhophi I no vhonala zwavhuḓi .
I dovha hafhu ya ṋea tshikhala tsha uri Phalamennde na mavunḓu zwi shumisane kha u wana thandululo na nḓila ntswa ya u bveledza ṱhoḓea dza vhathu vha Afurika Tshipembe .
Ndalukanyo na tshenzhemo dza vhagudi , kha thero dze vha si shume zwavhuḓi .
Khaphasithi ya mimasipala , ya vhuponi ha mahayani , ya u kona u langa u pulanela nḓisedzo ya tshumelo . 
Khumbelo dzi tea u iswa nga kha inthanethe
Ḓadza fomo ya tsedzuluso .
Tshigwada kha lurumbu lwa tshipembevhukovhela tsho swika he tsha pfuluselwa kha lurumbu lwa devhula hu tshi itelwa thikhithi , zwe zwa ita uri vha vhutsireledzi vha tendele vhathu kha mikaṋo ya nga ngomu hu tshi itelwa zwenezwi . 
Vhuḓifhinduleli hashu vhu tea u sedzuluswa , ngeno hu uri nḓilaṱhukhusa ya u renga na u bveledza ṱhoḓea dzashu yo pandamedzwa zwihulu na u kandeledzwa lwo vhifhaho . 
Mishumo ya nnḓu yo livhiswa kha u tandulula madzangalelo a vhoṱhe a miraḓo yayo na u engedza ndeme kha mabindu ayo . 
Zwenezwo i katela u fhambana ho ṱanḓavhuwaho ha mimekhenizimu na maitele o dizainelwaho u ṱhaḓula vhathu avho vhavhili kha u tandulula phambano nga nḓila ya vhukoni na i bveledzaho . 
Shundunthule 2004
Ndivhonelo : U ṋetshedza mishumo ya zwa vhuṅwaleli kha Mulanguli Muhulwane nga kha u dzudzanya mafhungo a Mulanguli Muhulwane nga londola na u dzudzanya dayari , u dzudzanya miṱangano , u khwaṱhisedza u langana na u humbudza vhuḓidzhenisi na nga Mulanguli Muhulwane , nzudzanyo ya vhuendi , madzulo na zwihomolosi . 
c . Ndugelo dza u vhiga
Thaidzo dze dza ṱanganiwa nadzo nga nḓila ya kuitele ndi dza uri vhalwadze nga muthihi nga muthihi vha khou fhambana vhukati ha nyendedzi dzo dzinginywaho ; muvhigo uyo a u ngo lingana , na uri nḓila ya kuitele iyi i nga vha vhueletshedzi fhedzi nahone i nga isi kombetshedzwe . 
Zwauri a si kanzhi he vha ṋewa tshikhala tshi linganaho tsha nyanḓadzo sa izwi Khomishini yone iṋe i sa dzhieli fhasi ndeme yavho . 
a na vhushaka ha zwa vhudzekani na muṅwe muthu
Sa tsumbo , dziṅwe nyendedzi dzi a bula pfutelelo ya gumofulu ya thimbanywa yo tea u itela tshumiso , ngeno vhaṅwe vha tshi lingedza u ṱalutshedza pfutelelo ya vhukuma ya thimbanywa , ine kanzhi ha vha na u katelwa ha zwivhumbi zwa tsireledzo . 
Zwo ḓi ralo , tshivhumbeo tshiswa tshi tendela mihasho i tshi engedza vhukoni ho teaho ha mashumele u itela u bveledza , u thoma u shumisa na u londa zwisumbi zwa nḓisedzo dza tshumelo khathihi na zwikalo zwa mashumele . 
U kona u davhidzina zwi nga khwinisa nḓila ine miraḓo ya Komiti ya Wadi ya shumisa zwone na khoro , vhaofisiri vha masipala khathihi na vhone vhaṋe .
Mbekanyamaitele ya muvhuso yo sudzuluwa zwenezwino kha vhuḓikumedzeli yo ṱanḓavhudzaho u bindudza kha themamveledziso ya vhuendedzi , na u engedzedza muṱaṱisano na vhukoni kha dziṅwe themamveledziso ya muvhuso . 
Kwazulu-Natal nthihi
Ene ndi mutukana .
Miṱa i shayaho i ḓo fhiwa zwiḽiwa .
Zwino , fhedzi , thaidzo ndi uri naho vha na ndalukanyo dza pfunzo , maḽekitshara manzhi a vha na ndalukanyo dza mushumo wo gudelwaho , tshenzhemo ya mushumo wo gudelwaho yo teaho na vhukwamani ha nḓowetshumo . 
Vhafari vha ofisi vhenevho vho sumbedza dzangalelo kha lushaka kha nyimele ya Muphuresidennde wa kale vha dovha hafhu vha shumisa itshi tshifhinga u ḓivhadza lushaka , dzhango na ḽifhasi nga ha nyimele ya avha muhulisei washu vhane ra vha funesa .
Vhunzhi ha zwiṱaluli zwa ndaulo ya mbuelo zwi shuma zwavhuḓisa . 
( c ) fomo ine madzina a vhonkhetheni a tea u vha e khayo ; na
U langa vhushaka na vhadzhiamikovhe
Khamphani yanga i kaṋa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo .
Tsumbo , luṱa luṅwe na luṅwe lu tea u khunyeledzwa phanḓa ha musi luṅwe lu tshi thoma .
1 . Pfanelo ya u fariwa zwavhuḓi na nga u ṱhonifhiwa ha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho
( 1 ) Tsheo ya Muphuresidennde , i tea u tou ṅwaliwa arali-
Mihumbulo hei ya zwa ikonomi i ṱoḓa uri i swikelelwe hu na vhuḓidzhenisi , zwo dzudzanyea nahone hu kha tshiimo tsho fanelaho tshi ṱanganyaho sekithara yaphuraivethe kha u engedza zwibveledzwa na vhubindudzi . 
Komiti ya Phothifolio i ḓo fara vhupfiwa nga vhathu nga Mulayotibe u tevhelaho : 
9 . Madi ndi tshithu tshihulwane kha ikonomi ya shango lune a tea u tshireledzwa nge ha vha na tshumelo dza mirurela ya malawa .
Vhalanguli vha tea u lambedza nga vhukoni na nga nḓivho ine vha vha nayo ya thekhinikhaḽa musi hu tshi simiwa zwiṱirathedzhi na thandela dza masipala . 
Bisimusi i shumisa sisiteme ya u vhiga lwa tshifhinga tshilapfu . 
U vhumba tshitendeledzi tsha u gidima khatsho ri tshi tevhela matshimbilele a watshi na u shanda matshimbilele ayo
kuṅwalele ( thaiphogirafi )
2.2 . Khabinethe yo vhudzwa nga ha thandela ya maimo a Muelela wa Mugodi wa Esidi " Mishumo ya Shishi " ye ya thomiwa sa thandululo ya tshifhinga tshipfufhi ya u fhungudza Muelela wa Mugodi wa Esidi ngei migodini ya musuku ya Witwatersrand .
Khomishini kana bodo i nga ṋetshedza phemithi ya tshifhinga nyana lwa tshifhinga tsho tiwaho tshi sa fhiri maḓuvha a fumiiṋa nga nḓila ine zwa ḓo tiwa ngayo . 
Tshikalo tsha nṱha tsha alkali tshi nga vha na vhushaka na mveledzwa dza ndaulo ya osimo hune tshivhalo tsha ayene ndi tshinzhi . 
Ndivho
6 . Zwiendedzi
Zwigwada zwa vhuya zwa topolwa , ṱhoḓea dza vhushelamulenzhe nga tshitshavha kana tshiṱirathedzhi zwi fanela u ambedzanwa ngadzo nga masia oṱhe hu tshi katelwa na zwitshavha . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala , tsumbo , u humbulela na u shumisa ludungela lwa tshibveledzwa na nyimele
Thangela Mulayombisi yo livhanywa na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka na uri i dzhia maimo a uri u fhedza vhushai na u sika mishumo ya khwine , hu fanela u shumiswa mipfuluwo u kwashekanya phatheni idzi , nga u fhaṱa mutheo wa zwikili zwashu na nḓivho nga u bvisa zwikhukhulisi kha mveledziso ya dzingu .
Gamba ḽa tshibode ḽi a konḓa kana ḽi a puṱedzea ? _______________________ Gamba ḽa tshibode ḽi tshi tsireledza kha mini ? ___________________________ _________________________________________________________________ Tshibode tshi ita mini musi tsho tshuwa ? _______________________________ Tshibode tshi ḽa zwiḽiwaḓe ? ___________________________________________ _________________________________________________________________
U thoma maga o teaho a u kuvhanganya zwikolodo na u langa khiredithi . 
U topola maiti a re kha tshifhinga tsho fhiraho .
Ro ombedzela nga maanḓa kha sia iḽi zwi tshi elana na zwine Ofisi ya Muphuresidennde na Khabinete ya vunḓu dza khou ita . 
Mudagasi u ḓo ṱoḓea u itela mavhone kana zwishumiswa zwo tou itwaho . 
Vha re na ḽaisentsi vha fhedzisela vha tshi ṱangana nahone vha kona u bindula kha muṋetshedzatshumelo muthihi . 
u kunakisa , na u thivhululwa ha mitshini
Sa zwine dzina ḽa amba zwone , miṱangano iyi ndi ya nga ha zwenezwo fhedzi - u kwamana nga ha zwa mutakalo . 
Milayo miswa yoṱhe na ndayo zwi ya nga maitele a vhuvhudzisi ho ṱanḓavhuwaho . 
Tshiṅwe tsha Zwa Ndeme ndi ṱhalutshedzo ya tshiṱirathedzhi tsho ṱanganelaho tsha u lwisa tsiku tshine tsha sedzana nga maanḓa vhathu vha kwameaho nga maanḓa .
U shumisa zwishumiswa zwa u ṅwala nga ngona sa tsumbo : penisela , raba , ruḽa .
" Miṅwahani miraru iḓaho , u swika 2019 , ro ḓikumedzela u ṋetshedza zwikhala zwa dzinnḓu zwi eḓanaho miḽioni nthihi kha miṱa yo teaho u wana vhuponi ha dziḓoroboni na mahayani .
Mavharivhari a u sa shumisa zwavhuḓi maanḓa e vha ṋewa a vhulamukanyo nga vhaṅwe Vharangaphanḓa vha Sialala , u sedza vhanna , u khethulula vhafumakadzi na u dzhia sia kha milandu ya vhathu vha tshisadzini zwi ḽi ya phanḓa na u tshinya dzina ḽa khothe idzi .
Zwitatamennde zwa Masheleni zwo dzudzanywa u ya nga mbekanyamaitele dzi tevhelaho , dzo shuiswaho zwavhuḓi kha zwipiḓa zwoṱhe zwa matheriala , nga nnḓa ha afho ho sumbedzwaho . 
Mitshini heyi i ḽa nthihi tsha raru tsha muḓagasi une wa ṱoḓea u bveledza vhunzhi ha maḓi a fhisaho vhu linganaho . 
U shumiswa ha zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani na pulane dzo ṱolwaho kha dzikiḽasiṱa . 
Tshi katela u vhulungwa ha mvelele , sialala , maitele na zwithu zwa ndeme kha vhathu vha Afurika , tsho imela hafhuzwivhumbeo zwa u ranga zwa madzangano a tshitshavha na ndaulo .
Tshifhinga tsha u shandukisa ṱhanziela ya u reila tshi fhambana zwi tshi ya nga senthara ya ndingo zwi tshi itiwa nga maitele a mbalelano a nga ngomu .
Zwitshavha zwa Afrika Tshipembe na zwone zwo ṱanganana nahone hu nga vha hu na tshakha dzo fhambanaho dza vhurangaphanḓa dzine dza dzhenelela , zwi tshi katela sisiṱeme dza vhuvhusi dza sialala na dza mulayo .
( b ) u dzhenelela hu tea u tendiwa nga Khoro hu saathu fhela maḓḓuvha a 30 a Dzulo ḽa u thoma u bva tshe u dzhenelela ha thoma , na uri
Musi h u si tsheena mapholisa a sialala , ndi zwa ndeme u ṋetshedza vhathu vhane vha nga ita mushumo uyu .
Maṅwalo a tshiṱirathedzhi ( na zwipikwa zwa hone ) a fulufulu ḽi vusuludzwaho na u shumisa fulufulu ḽiṱuku zwo no ḓo phasiswaho nga Khabinethe ndi vhuṱanzi ha ezwi . 
Sa tsumbo , sisiṱeme dza vhukati ha zwiko zwa masheleni na vhashumi dza muhasho dzi ṱoḓa u dzhielwa nṱha . 
Samithi i khou lavhelelwa u kokodza vhalangi vhahulwane vha mabindu vha US na vha Afurika fhethu huthihi uri vha ambe nga ha vhubindudzi na zwikhala zwa mabindu Afurika .
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe kana phasipoto .
( 2 ) Muhulwane wa mmbi ya vhupileli u tea u langa a tshi tevhela tsumbanḓila ya Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli .
16.1 Fhindulani mbudziso dza masala . 16.1.1 Ḽisala ndi ipfi ḽine ḽa ima vhudzuloni ha dzina .
Mulayo wa Tshumelo dza Madi ( Mulayo wa vhu 108 wa 1997 )
Thendelano dza u hira lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu kana miṱuku a dzi tei u badela mbadelo dza tshiṱemmbe . 
Nahone kha vhuḓifhinduleli uhu , hu dovha ha vha na milayo miṱukuṱuku ine ya tea u tevhelwa . 
Komiti dza Wadi dzi tea u vha ipfi ḽi pfalaho ḽa tshitshavha .
Ndeme : Zwisumbi zwa ndeme zwi ṱalutshedza ndeme ya mvelelo .
Postbank i ḓo shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha tshumelo dza u bannga
Tsireledzo ya matshilisano ina zwihulwane zwi si zwavhuḓi zwi tshi ḓa kha u thusa nga masheleni . 
Ndi musi ri tshi swikelela reithi dza nṱha tshifhinga tshoṱhe tsha nyaluwo hune ra ḓo kona u humisela murahu tshinyadzo ya ikonomi ya ḓivhazwakale ḽashu .
Musi vhathu vha tshi amba nga bola ya
Ri khou ita hezwo uri musi ri tshi amba nga vhushaka na muvhuso , sa zwino vha amba , ri a kona u zwi ita hezwo lwa tshihaḓu . 
Na uri ro dovha hafhu ra bveledza dziṅwe mvelele na uri ndo shumisa tshiṅwe tsha ezwi u bveledza mvelele idzi dzo tiwaho . 
U vhiga kha ndangulo nga ha vhutevhedzeli kha pfanelo dza CSC na muhasho nga u fhandekana na u davhidzana na CSC nga ha u sa tevhedzelwa ha tshumelo dzo ṋetshedzwaho . 
Khothe hedzi dzi ḓo naho zwo ralo shumiselwa fhedzi kha dziṅwe nyimele u haṱulwa hu si nga nḓila isi yavhuḓi u ṱuṱuwedza vhuḓi ha kuitele kwa khothe . 
Maitele a vhushaka vhukati ha mivhuso a ṱoḓa u dzudzanywa ha mbekanyamaitele na zwithu zwa ndeme zwa muvhuso . 
Tshumisano yapo na Vunḓu
Dzhangili dzhimu - u fhufha u bva kha luṅwe lutavhi u ya kha luṅwe
WHO i eletshedza uri mashango a tea u futelela kha u ṱalutshedza mvelelo dza vhulwadze kha zwitshavha .
Nga mvelo , zwo tou tea uri vhurumelwa vhu swike kha khunyeledzo iyi , nga murahu ha musi ho tikedza hu na mbuno zwauri iyi ndi yone khunyeledzo i yothe ine muthu ane a elekanya zwavhuḓi a nga i swikelela . 
Vhuhulu ha ṱhuṱhuwedzo ya mikano iyi hu fhambana u bva kha nḓowetshumo iṅwe u ya kha iṅwe . 
A si riṋe ro vhangaho tshiwo , zwo ralo masiandaitwa o vha mahulu . 
Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka
19 Zwipikwa
Komiti ya u Tshimbidza ya QLTCya Vundu
( 2 ) Muraḓḓo wa Buthano ḽa Lushaka a no khou ranga phanḓḓa nga tshifhinga tsha u voutha ha nga tendelwi u voutha na vhaṅwe , fhedzi -
Zwa ndeme , ḽitambwa ḽo wana ndambedzo u bva kha Muhasho wa Vhutsila , Mvelele , Saintsi na Thekhinoḽodzhi . 
Khumbulelo ndi ya uri mafhungo oṱhe a re hone u itela nnyi na nnyi a vha e hone na zwenezwo kha mitengo ya mukovhe . 
U ita ndovhololo
a kha khombo ya u vhuedzedzwa kha vhabebi , muunḓi kana mulondoli wawe
U tshimbidza mveledziso ya pulane ya themamveledziso ya vhuendelamashango ya vundu hu tshi katelwa tswayo . 
Ro ḓikumedzela u hadzima nga vhuṱali na u shumisa ndangulo ya tshinyalelo i konḓaho u itela u dzikisa tshiimo tsha masheleni a tshitshavha na u fhungudza vhuṱala ha tshikolodo .
2.6 . Komithi ya Vhubindudzi yo Vhumbwaho nga Dziminisiṱa , yo Dzulwaho Phanḓa nga Muphuresidennde Vho Jaconb Zuma , i ḓo tshimbidza zwa thandela dza 40 dza vhubindudzi ha vhuṱhogwa dzine dzi khou wanala kha muvhuso woṱhe .
Khoro yapo i dzuzanya IDP yayo na u ramba tshitshavha kha muṱangano na u ḓisa muhumbulo kha IDP na u bveledza pulane ya nyito .
U topola uri ndi mishumo ifhio ine ya nga thusa wadi u ya phanḓa arali vha tshi nga wana mutengo muṱuku wa kheshe i no bva kha masipala ?
Vha vhiga hani muthu o xelaho
Binduṱhanganelwa
Sekithara idzi dzi katela tshumelo dza u tshimbidza bindu dza ḽifhasi , kutshimbidzele kwa zwibveledzwa zwa vhulimi , u dzheniswa ha zwithu zwa thekhinikhala , u lugisa na u ṱhogomela na zwikhala zwiswa zwo ṋetshedzwaho nga kha ikonomi ya didzhithala na Tshanduko ya Nḓowetshumo ya Vhuṋa .
Zwi tshi ḓa kha pfunzo na vhagudisi , ndi u pfumbudzwa ha dziphurofeshinala dza ndondolo ya mutakalo zwine ha vha nzhini ya sisiṱeme ya ndondolo ya mutakalo . 
Mahumbulwa u ya nga kuvhonele kwanga ha ngo tou tea fhedzi a dovha a tou vha a si one . 
Reithi ya muingapfuma dzo wanalaho kha vhubindudzi kha maḓuvha a fhiraho 30 , dzo itwa u ya nga mbekanyamaitele ya vhubindudzi yo ṱanganedzwaho . 
Ro amba uri vha tou fhira zwigidi zwiraru fhedzi vho valelwaho . 
Vhune ha mafhungo
Maga a tevhelaho a tea u tevhedzwa u itela u katela u ṱola nga ngomu kha sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele :
Haya maitele a u pfumbudza mushumoni ha ngo bveledza mvelelo kwao dza vhukoni ha vhaenda maḓanzhe .
Zwigwada zwoṱhe zwi vhala tshiṱori tshithihi .
1.4 Khabinethe yo ṱanganedza mawanwa a Tsedzuluso yo Angarelaho ya Miṱani ya 2013 yo bviswaho zwenezwino nga Tshiṱatisitiki tsha Afurika Tshipembe . Mawanwa aya a tendelana na nganea yavhuḓi ya mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dza muvhuso dzine dza khou shandukisa matshilo a vhathu vha Afurika Tshipembe uri avhe khwine .
Vhubveledzinyangaredzwa ha Ekonomi
Tsa kha ṱereṱere ḽine ḽa khou tshimbila kana miṅwe mitshini ine ya ḓimonisa nga yoṱhe
Vho vhudzisa : ' Mukovhe wa munna wanga u ngafhi ? ' 
Fulufulu ḽo linganaho , sa tsumbo , u bva kha matheriala o pwanyeledzwaho , zwisima
U amba zwiṱori na u dovholola zwa vhaṅwe nga maipfi awe ene muṋe .
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha vhagudiswa vha Kiḽasi ya 2015 uri vha ite khumbelo dza u ṱanganedzwa zwikoloni zwa pfunzo dza nṱha hu tshe na tshifhinga sa tshipiḓa tsha Fulo ḽa Apply Now/ Khetha Career Guidance ḽine ḽa itwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi .
Mimasipala yo vhalaho yo sika dzipholisi , kana furemiweke dzadzo dza u langula Komiti dza Wadi kha masipala yavho .
3 . Ḽeveḽe ya vhuraru ndi ya u vha na vhuṱanzi ha uri kutshimbidzele na zwibveledzwa zwa dza CBP na IDP zwi vhe na vhuṱumani ; na
Komiti ya milayo yo imela vhusimamilayo i ḓo ṋea mahumbulwa nga ha maṅwalo a vhuṱhogwa aya nahone a khunyeledzwa , ri ḓo swikisa a nḓuni uri a ṱanganedzwe . 
A huna u dzumba zwiito zwi nonga hezwi zwa dzinndwa na u vhaisana .
Zwivhangi
Ri ombedzela u ḓikumedzela hashu kha , na uri ri fanela u sudzuluwa nga u ṱavhanya kha , u wana zwithu zwa ndeme zwo bviselwaho khagala kha Mbekanyamushumo ya Nyito ya muvhuso ntswa . 
U kona u shumisa ḽikhathi ḽa ' ndo ' , ' ndi ' na ' ḓo ' zwavhuḓi .
Themendelo maelana na u khethiwa ha vhafumakadzi kha dziofisi dzo haniwa , hu si na u shumisa dziṅwe ndingo dza ṱhalutshedzo . 
Fhethu ho vuleaho ha tshitshavha , dziphakha , na mavhiḓa kanzhi ndi hune ha dzulela u shumiswa sa fhethu ha u laṱela mashika , zwine zwenezwi zwa ṋaṋisa khaedu dza tshumelo dza tshitshavha , tshumelo dza u kunakisa na mashumele a mulayo . 
Vhadededzi vha fanela u khwaṱhisedza uri katela tshaka dzo ṱanḓavhuwaho dza maiti kha pfunzo . 
Tshiṱirathedzhi tshashu tshi endedzwa nga Ngudo dzo sedziwaho nga Mubindudzi , u itela uri tshenzhemo i sedze kha mashango na sekithara dzi re na khonadzeo ya vhukuma ya vhubindudzi . 
U ṅwala nga ha mvumbo ya muanewa
Tshifhingambekanywa
I ṱanganedza mushumo wa vhuṱhogwa wa zwiimiswa kha u fhindula kha tshanduko idzi na u bvelela zwihulwane phanḓa hadzo . 
U dzudzanya hafhu sekhithara ya nḓisedzo ya muḓagasi u vha tshikalo tshine tsha pimea tsha vhaḓisedzi vha dzingu , u khwinisa vhukoni na u fhungudza mitengo . 
Thonamennde yo fhela fhedzi ifa ḽi fanela u sala na riṋe na u ri ṱuṱuwedza na nga nḓila ine ra shuma ngayo . 
Tshumelo ya muvhuso i khou shandukiswa lwo fhelelaho na mabindu a muvhuso a khou dzudzanyululwa . 
Vhorambambe vha Bannga ya Standard ya Afrika Tshipembe navho vha khou dzhena kha zwikhala izwi zwa bindu . 
Mvelele i ḓo dzula i fhethu ho sedzeswaho khayo musi minerala na zwibveledzwa zwa vhulimi zwi tshi ḓo ṱuṱuwedzwa zwihulu . 
u vha vho ḓiimisela u shumisa mavu a vhulimu kha u lima fhedzi
Hu kha ḓi vha na ṱhoḓea ya u khwinisa ndangulo ya nḓisedzo ya mishonga kha zwileludzi izwi . 
Nga kha Mbekanyamushumo Nyaluso ya Vhuṱaṱisani , Muvhuso wo phasisa ndambedzo ya mabindu a 161 na u dzhiela nṱha nga maanḓa vhubindudzi ha R5.8 biḽioni hune mishumo ya 28 212 i ḓo vhulungea .
Zwiṱitshi zwa zwidzimamulilo zwi phaḓaladza zwiendedzi zwa shishi vhuponi na uri zwo ralo , zwi fanela u wanala kha bada dzi itaho mishumo minzhi dzine dza ṱangana na dzi dzhenaho khadzo khulwane na dza dzingu . 
I lwela u shela mulenzhe nga mafulufulu ha vhadzhimikovhe vhahulwane na ndivho ndi u ṱuṱuwedza vhuṋe hapo .
U daha mutsi lwa minetse miṱuku sa ya 30 zwi nga engedza khombo ya muthu a sa dahi ya u vha na vhulwadze ha mbilu nga 30% .
1 ) Kha vha wanuluse nga ha vhathu kha wadi na thaidzo dzine vha ṱangana nadzo , sa tsumbo :
U ṱavhanyisa mveledziso , Afurika Tshipembe ḽi ṱoḓa thikhedzo ya vhadzulapo vhoṱhe , vhurangaphanḓa kha sekithara dzoṱhe vhune ha vhea madzangalelo a vhathu vhoṱhe shangoni phanḓa ha ndivho dza tshifhinga tshipfufhi , na kushumele kwa muvhuso kwo khwiniswaho nga maanḓa .
Ngoho a zwiho khagala na luthihi , fhedzi ṱhalutshedzo ya khwiṋesa i nga dzinginya uri a zwo ngo tea .
Pfunzo ya fhasi ndi pfanelo ya ndeme , ngeno hu uri pfunzo ya nṱha ( ngamaannḓa pfunzo dza nṱha na pfunzo ya thekenikhala na ya mishumo ya zwanḓa na vhupfumbudzi ) zwi tea u engedzwa uri zwi wanale nahone zwi swikelelee . 
Mashumele o ṱanganywaho a vhukati ha sekhithara ya muvhuso na ya phuraivethe a nga shela mulenzhe wa ndeme kha u thomiwa ha puḽane ntswa na u bvela phanḓa na vhuimo ha nṱha kha mimaraga ya ḽifhasi , nga thungo hu tshi khou thivhelwa u itwa kavhili ha mishumo i fanaho . 
U puḽana a ita mukumedzo wa orala , tsumbo , u anetshela mafhungo ano kwama ene muṋe , a ṱalutshedza tshiṅwe tshithu tshe tsha bvelela , a elelwa tshiwo tshigede , na zwiṅwe , a tshi shumisa thusedzo ya zwi no tou vhoniwa nga maṱo ( visual aids ) .
Bada ndi ya ndeme lwa tshiṱirathedzhi kha ṱhumanyo ya vundu sa izwi i tshi imela bada u itela vhuendi u bva Johannesburg u ya Pretoria . 
Muṱanganedzi a nga humbula uri vhudavhidzani hu ḓo isa kha zwithu zwavhuḓi a mboḓi ṋea mulaedza u thoma . 
Khomphonenthe iyi i na vhuḓifhinduleli ha u ṋea Muṅwalisi thikhedzo . 
U fana na dziṅwe khemisi , vha tea u ṋea DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi khophi ya vhukuma ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ya oridzhinaḽa yo randelwaho musi vha saathu u ṋetshedzwa mushonga .
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho .
IDPs dzo tea u amba nga ha :
Maga a u fhungudza mitengo a ḓo vha na masiandaitwa maṱuku kha mishumo ya nḓisedzo ya tshumelo ya khoro . 
Kha vha ḓadze fomo nga maḽe ḓere mahulwane nahone vha ṅwale na luṅwalo arali zwo tea .
Vhaofisi vhoṱhe vha khorotshitumbe ya zwa mitambo na madzangano
Zwi ḓivhiwa nga nnyi na nnyi uri fhethu hune ha pfi ndi vhuponi ha mahayani , zwitshavha zwone zwiṋe , u bva tshitshetsho , zwo ḓi ṋea vhuḓifhinduleli ha u ḓifhaṱela vhukhudo na tshumelo dziṅwe-vho dza muteo , vha tshi shumisa zwiko zwa mupo zwi re hone . 
Yo lavhelelwa u khwinisa mveledzaphanḓa na u fulufhelea ha migaganyagwama ya vundu , masipala na tshiimiswa , vhuṱoli ha tshumiso ya u engedza vhukoni , vhulondoti ha masheleni na vhulayi ha masheleni u itela u engedza nḓadzo ya mihasho ya vundu na mimasipala kha u ṋetshedza tshumelo . 
Uri shango ḽi kone u bvelela kha u lwa na vhugevhenga , khabinethe i humbela tshitshavha uri tshi ḓidzhenise kha u vhiga vhugevhenga na u tikedza foramu dza vhutsireledzi ha tshitshavha sa izwi nndwa ya u lwa na vhugevhenga i tshi ṱoḓa maanḓa a tshitshavha nga u angaredza .
Mushumo w a kuvhonele kwa muanetsheli / muthu ene muṋe
U vhulunga hu hulwane ha hayani khathihi na tshikalo tsha vhubindudzi zwi ḓo tikedza mbonalo yo dzikaho na u ḓo vha u khwinisa tshikalo tsha muvhuso , sa izwi zwi tshi ḓo dzudza lwa tshifhinga tshihulwane nyaluwo yo khwaṱhaho , u kuvhangana ha mutsiko wa tshikolodo na ndondolo ya mbekanyamaitele dza ikonomi dzi pfadzaho nga ndaulo i re hone zwino khathihi na vhakundi vhavho . 
Matshimbidzele a beila o sainiwa , khathihi na maṅwalo a nyambedzano yo livhiswaho kha u shumana na ndangulo ya vhafariwa vho valelwaho . 
Mulayo wa fhiraho a u ngo , nga nyito , amba nga ha ndondolamutakalo ya mushumoni na thaidzo dza ndiliso dza vhashumi vha migodini . 
Khwiniso iyi ya Mulayo wa Vhuendi ha Shangoni wa Lushaka wa 2009 i ḓo isa phanḓa maitele a u lugisa na u fhatulula sisiteme ya vhuendi ha shangoni ha lushaka .
Ni tea u shumisa luambo lwa u kunga u itela u ṱuṱuwedza vhathu uri vha dalele afho fhethu .
Miṅwaha miṋa yo fhiraho , mabindu na muvhuso vho vha vha sa khou dzhiela nṱha u wana zwikhala zwavhuḓi zwa u dzhenela kha thekhinoḽodzhi yo kunaho i vusuludzwaho . 
Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha , mabambiri a re kha serisi dza ṱhoḓisiso na mivhigo ya tsenguluso zwine zwa kandiswa zwi nga rengwa u bva kha Mugandisi wa Muvhuso ngei Pretoria . 
Hu na thaidzo kha webusaithi ; ntswa i ḓo khunyeledzwa phanḓa ha musi kotara ya vhuraru i tshi fhela . 
Mapa wa vhu 52 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Tshanduko khulwanesa kha phurofaiḽi ya fhasi ha lwanzhe i vhangiwa nga tshiendedzi tsha nnḓa ha khunzikhunzi na vhupo ha kule kule na khunzikhunzi kha zounu ya ine magabelo a tumuwa , zwine zwa nga fhambana nga dzimitha . 
Hu te u vha na tshenzhelo ya ṅwaha muthihi kha zwa ndangulo ya ndeme na tshanduko ya kilima kana ndangulo ya vhupo . 
Fhedziha , u itela ndivho ya ngona , zwi konadzeaho na ikonomi , ngona iyi a i anzeli u shumiswa kha maraga wa phanḓa wa ṱholo dza tshidzidzivhadzi . 
Zwenezwo kha u imelela na u bveledza pfunzo ri dovha ra ḓi ṋea maanḓa riṋe vhaṋe a u swikelela ṱhoḓea dza u ṱanganedza phambano na u bveledza vhulamukanyi ha matshilisano vhu hulwane na ndinganyiso . 
Vhuṱudze ho topolwaho afho nṱha ho vha hu si vhuhulwane malugana na muhumbulo wa odithi wo ṱahiswaho afho nṱha . 
Ndi zwa ndeme uri zwoṱhe zwine ra zwi ita na hune ra vhea hone masheleni ashu huvhe hu u itela u tikedza vhashai vha vhashai uri vha kone u tshila vhutshilo vhure na tshirunzi . 
Musidzana wa u naka / wa u vhifha o dzhena nḓuni ya tshika / yo kunaho .
Tshivhalo tsha zwi teaho u kovhelwa kha mphomali idzi zwi laulwa nga Minisiṱa . 
U ṱuluwedza tswikelelo ya ndinganyelo kha khonṱhiraka dza muvhuso . 
Bommbi dza dzharaṱani
" Nga ḽa 01 / 02 / 09 12:30 " ndi datumu na tshifhinga tsha khumbelo ya SMS ya muraḓo .
5.7 . Muhasho wa Mveledziso ya Tshitshavha u ḓo vha ṋemuṱa wa Guvhangano ḽa Vhashumelavhapo ḽa Lushaka u bva nga ḽa 24 u ya kha ḽa 26 Ṱhafamuhwe 2015 ngei Sentharani ya Miṱangano ya Dzitshakha ngei Durban fhasi ha thero : " U vusuludza mushumo wa vhashumelavhapo Afurika Tshipembe " .
12 . MBUELO DZA MAITELE A MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA KHA VHULAMUKANYI NDI DZIFHIO ?
Ro fhaṱa buroho , madamu na zwiṱitshi zwa muḓagasi zwa maimo a nṱha . 
Dziṅwe tsheo dzine dza fanela u tevhedza PAJA dzi katela :
Tshifhinga tshi ḓaho , dzi ḓo ṋetshedza zwidodombedzwa zwa ndeme u itela uri vhusimamilayo vhu kone u ela mbekanyamushumo dzo dzinginywaho na ndambedzo ya masheleni . 
U tevhela masia u tshimbila hu tshi monwa na kiḽasirumu na tshikolo
Kha vha katele zwiḽiwa zwi re na faiba nnzhi na mapfura a sukelaho sa nḓuhu , olive oiḽi , mitshelo na miroho .
nḓivho ya phurosese ya nḓisedzo ya tshumelo dza masipala na ndangulo ya kushumele na u dzhenelela ha Komiti ya Wadi khazwo .
Thandela mbili dza maḓi dzo lambedzwaho nga Gavhelo ḽa Themamveledziso Nnzhi dza Dzingu dzo fhela ngei Masipala Wapo wa Masilonyana , kha ḽa Free State , na uri u fhaṱiwa ha zwikimu zwa thandela nnzhi zwa 15 zwo no swikaho kha nṱha dzo fhambanaho .
Zwo ṱanganyiswa na nyaluwo yo lavhelelwaho kha mutengo wa thundu na tshumelo , kathihi na zwibviswa zwa vhashumi nga ṅwambo wa magavhelo a tiwaho a mushumo , mutsiko u vheiwa kha mugaganyagwama une wo lingana u swikelela ṱhoḓea . 
PFANELO DZAVHO NDI DZIFHIO ?
Ni ḓiphiṋe nga maḓuvha aṋu a vhuawelo / holodeni
Izwi ndi zwibviswa zwa masipala .
U shuma na / nga maipfi : Midzi , thangi na mitshila Masala
Ni nga takalela u ...
Manweledzo a vhulanguli fhethu hoṱhe ha mimasipala yapo hu nga nḓila i tevhelaho : 
AMD , nga kha vhuraḓo hayo , yo vhewa zwavhuḓi vho ḓiimisela na u kona u tikedza muvhuso kha u swikelela zwipikwa zwawo zwa AU na Tshumisano Ntswa na Mveledzo ya Afrika . 
Mulanguli wa thendelano khathihi na Minisṱa vha nga swika hune vha hanedziwa ho sedzwa tsheo dzavho nahone vhuvhili havho vha tea u kona u sumbedza uri mafhungo aya vho a sedza nga vhuronwane vha tshi ḓitika nga vhuṱanzi ho teaho hu re hone .
Dr EG Pahad , Minisita wa ofisi ya Muphuresidende , vha tshi khou amba khofarenseni ya nga ha phambano ya mirafho ye ya farelwa Univesithi ya Kapa Vhurwa nga ṅwaha ha 2007
Ndi zwa ndeme u sedzulusa theo dzoṱhe dza mulayo dza masheleni na vhutevhedzeli ha vhulavhelesi . 
( 3 ) Khothe ya zwa Mulayotewa -
Thebulu dzi tevhelaho dzi sumbedza vhuimo ha u fushea hune vhathu vha vha naho nga vhutshilo u ya nga tshiimo tsha mushumo na u fushea . 
Hu tea u dovha hafhu ha sedzwa kha muvhigo wa dzilafho we wa itwa nga muṅwe wa madokotela vho ṱhaṱhuvhaho vhaṅwe vha zwipondwa vhusiku honovho . 
U lingana ha nyambo
U ḓi funga uhu hu tea u shandukiswa ha vha maga a u shuma nga nḓila ine ya engedza zwikhala zwa vhaswa , nga u vha fha vhukoni ha u dzhenela tshoṱhe kha vhutshilo ha zwa ikonomi na ha tshitshavha , na u ṱuṱuwedza kutshilele kwa u londa mutakalo . 
Mavu a ndimo a muvhuso ane a sa kolode a a hadzimiswa u itela zwa vhulimi nahone muthu a nga khetha uri u a a renga naa kana hai .
Dziṅwe sekhithara dzo sumbedza nyaluwo i mangadzaho , ngeno dziṅwe sekhithara dzo fhungudzea u ya nga tshifhinga . 
Ri khou ṱoḓa u dovha ra ṱanganya zwikalo zwa ndinganyiso ya mbeu kha Mbekanyamushumo ya Kushumele ya Muvhuso .
Fhungo ḽauri muhweleli wa u thoma o kundelwa ngeno muhweleli wa vhuvhili o kunda kha aphiḽi zwi ita ri zwi konḓe u avhela mbadelo kha aphiḽi . 
Nyingapfuma , mikovhe na rennde ya mavu zwo gonya miṅwahani ya sumbe yo fhiraho . 
U fheliswa ha mitsiko ya milayo isi ya ndeme
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wo ḓivhadzwa nga 1992
Muhasho u ḓo pulana na u shuma nga nḓila i sa tambisi tshelede na i sa nyeṱhi u itela matshelo . 
Mbalombalo dza dzimpfu dza zwenezwino SA dza Vundu dzo senguluswa na u anḓadzwa . 
Ndalukano dzo ambiwaho afho nṱha ndi dzone ndalukano dze dza dzhielwa nṱha dza ṱanganedzwa nga maanḓalanga apo . 
Naho hu uri Tshikwama tsha Phuresidennde tshi dzhia tsheo ya u hwala uhu vhuḓifhinduleli , nga murahu zwo wanala uri mafhungo aya ha ngo ṅwalwa fhasi . 
( b ) tshiimiswa , mishumo , maanḓḓalanga na maimo a zwa vhuhosi ha sialala , musi zwi tshi ṱoḓḓea .
30 . Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u monithariwa ( nga kha maitele a nga ngomu ) na u sedzuluswa ( nga risetshe yo ḓiimisaho ) u itela u ṱuṱuwedza khwiniso i bvelaho phanḓa .
Naho hu na uri hu na u bva nḓilani hu hulwane hayo u bva kha kuhumbulele kwa ikonomi kwa ANC kwa mathomoni , tsheo ya Muvhuso ya u takalela mbekanyamaitele ya ikonomi ṱhukhu i konḓaho u ṱanganedza tshanduko , i ombedzelaho nyimele ya ikonomi i konḓaho ya muvhalelano na ndango ya tshelede yo khwaṱhaho , yo vha i sa khou mangadza tshoṱhe . 
U ita notsi na u tevhedza ndaela dzo vhaliwaho
Zwenezwo a si ngoho u ṋea muhumbulo wa uri muvhuso u tendelana na muthu muṅwe na muṅwe wa uri khakhathi dzi bva huṅwe fhethu huthihi . 
a ) Vho Zola Andile Tsotsi ( vho tou dovha hafhu vha nangiwa na u vha Mudzulatshidulo ) ;
Dayamitha ya obithi i a fhungudzea u ya nga vhudzivha u swika u dzinginywa nga obithi u tshi ngalangala kha vhudzivha hu hovhelela u lingana na hafu ya vhulapfu ha gabelo . 
Hu kha ḓi shumiwa na zwa tshanduko , u fana na muthelo wa daimane we wa dzinginywa , muthelo wa nḓowetshumo ya zwivhaswa zwa mafanedza , royaḽithi dza migodini na pfufho dza mithelo dzi no kwama u kunakiswa ha vhupo . 
Thikhedzo i ṋetshedzwa kha mbekanyamushumo nga u fhaṱa vhukoni vhu ṱoḓeaho ha tshiṱafu nga kha vhupfumbudzi na mveledziso na u vhona uri hu na nḓisedzo ya nzudzanyo dza kushumele . 
Zwo bveledzwa nga u ḓiimisa ha mulayo kha khethekanyo dzoṱhe tharu dza muvhuso Afrika Tshipembe , ndi zwigwada fhedza zwine zwa vha nga fhasi ha khethekanyo ya muvhuso wa lushaka zwi ḓo dzhielwa nṱha sa zwi elanaho . 
U thomiwa ha mbekanyamushumo dza tsireledzo zwikoloni u itela vhuvha ha vhagudiswa , hu tshi katelwa u sa vha hone ha tshutshedzano na u tambudzana ha vhagudiswa
Ri ḓo sedzesa u dzhenelela kha magudedzi a FET , dziSETA , u shomedzwa ha zwikolo zwi shayaho uri zwi sa badelise mbadelo dza tshikolo , na u ṱavhanyisa vhugudisi mishumoni ha matshudeni vho phasaho .
Muhumbulo a si sokou laṱa tshelede nga u tikedza mushumo muṅwe na muṅwe u elanaho na khaedu dzo tiwaho idzi , nga fulufhelo ḽa u tandulula thaidzo . 
Nga mulandu wa zwenezwo , o fhedza o ita nzudzanyo dza mbulungo nga ene muṋe nahone o vha na tshifhinga tshiṱuku tsha u lila kana u ṱungufhala . 
Ndivho yayo ndi u khwaṱhisedza demokirasi na kuvhusele kwa u dzhenela kha masipala ya Afurika Tshipembe .
sa dzuli Afrika Tshipembe
Fhedzi a zwo ngo konadzea .
Vhuhulu ha u pwashekana ha fulufhelo ho fa tshoṱhe lune ha khou livhisa muvhuso wa dimokirasi kha khovhakhombo . 
Ndangulo ya faela , ine ya vhona uri dzifaela dzi langwa nga nḓila i bveledzaho hu na ṱhoḓea dzoṱhe na vhulanguli ho khwiniswaho na mafhungo a ngalafho ane a nga bviswa nga nḓila yo leluwaho musi a tshi ṱoḓea . 
Marangaphanḓa a sisiṱeme ya nyavhelo na mbekanyo a ḓo tshimbidzwa vhupo nga vhupo , hu tshi khou thomiwa nga vhupo ha ndeme . 
Tshipiḓa itshi tsho livhiswa kha vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho na zwitshavha zwapo kana vhathu vhane tshumiso kana nḓivho yavho ya sialala zwa ḓo shumiswa kha vhushumisamupo .
Muhumbulo wa uri tshivhumbeo tsha ikonomi a si tshavhuḓi , u sa lingana ha tshifhinga tsho fhiraho na zwivhumbeo zwiswa zwa u ṋea maanḓa zwe zwa vhuedza vhathu vhe vha vha vha na vhushaka na zwa poḽitiki zwi ṱuṱuwedza mvelele ya u engedza vhuaḓa muvhusoni na kha mabindu .
Kha vha i ise embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha tshi khou ita khumbelo vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe .
Kha u ita khumbelo kha Tshiimiswa tsha Masheleni a Thikhedzo hu tea u sumbedziswa , u swika hu tshi vha na u fushea ha mulavhelesi uri hu na vhukoni ho linganaho ha vhathu , masheleni na kushumele ha u nga shuma zwavhuḓi na nga u sumbedzisa vhukoni . 
Ho sedzwa u ḓiṅwalisa kha Mbekanyamushumo ya Vhuimana na u rumelwa nga GP wa Netiweke
U shumisa zwigarukela
tevhelwaho
Madzuloni a u sika vhukoni , sa zwine ra tama sa vhasimamilayo , ho shumiswa nga nḓila i si yone hu tshi itelwa zwa poḽotiki , zwo swikisa kha u dzhielwa fhasi ha ndangulo khulwane kha mimasipala . 
U ṱuṱuwedza nyaluwo ya zwithu zwi engedzaho ndeme : Sekhithara ya phuraivethe i kha tshiimo tshavhuḓi tsha u nga ita uri hu vhe na u khwaṱhiswa khathihi na u ṱanganywa tshoṱhe ha zwithu zwi engedzaho ndeme kha tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi , u sikwa ha zwikhala zwa mveledziso kha masia oṱhe a mishumo mihulwane ya tshandukiso . 
Vhuṱanzi vhu vhonalaho vhu sumbedza uri u oliwa ha Mbekanyamushumo ho tea ho sedziwa u ya nga nyimele ya poḽoltiki , ikonomi na zwa matshilisano .
Muhasho u ḓo topola ṱhoḓea dza kiḽinikhala ṅwaha muṅwe na muṅwe maelana na vhashumi vha vhaongi vhane vha vha vha ndeme u itela u shumiwa hu pfadzaho ha mishumo ya ndeme . 
Ndima ya 4
Vhaeletshedzi vha thero vha tea u modareitha sambula dza mabammbiri a thesite na milingo musi vhagudi vha sa athu u a ṅwala u itela u sedza maimo na u tsivhudza vhadededzi kha u setha mishumo iyi .
Sisiṱeme ya muholo nga ngomu ha dzangano ḽanga i tikedza na u ṱuṱuwedza zwipikwa zwa tshanduko . 
U ḓivha phambano vhukati ha nganeavhutshilo ( muthu a kha ḓi tshila)/dayari na zwiṱori
( 2 ) Ndima ya 2 i nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga-
Vhupo ha Mveledziso ya Ṱhanganelo ho bveledzwa sa muhangarambo wa u itwa ha vhupuḽani ho dzudzanyeaho na u itwa na mishumo yo fhambanaho ya masipala u itela u vhona uri hu na u sikwa ho fhelelaho ha ṱhanganelo na madzulo a vhathu avhuḓi . 
Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi u ṋetshedzwaho nga DSP
Ngudo dza kiḽasi yoṱhe luvhili kana luraru nga vhege lwa minethe ya 15 hu tshi shumiswa ḽiṅwalo ḽithihi nga vhege .
U vhumba maḽeḓere maṱuku nga nḓila yone ( pfalandoṱhe 2 na themba 6 ( tsumbo l , o , h , m , a , b , t , ) .
Gumoṱhukhu ya miraḓo miraru i fanela u ḓadza na u saina MOI .
a ) mivhigo
( a ) imisa muthu Iwa tshifhinganyana u bva ofisini musi kana nga murahu ha u thoma ha u tshimbidzwa ha mishumo ya komiti ya Buthano ḽa Lushaka na u bviswa ha uyo muthu ; na
( b ) u engedzwa huṅwe na huṅwe ha u vhewa ha tshiimo tsha shishi ; kana
( 3 ) Muphuresidennde a nga -
U shumisa nyolo kana mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u itela u wana / sumbedza uri ipfi ḽi amba mini , nz .
Muthu muṅwe na muṅwe ane a nga vhanga uri mushumo wa maṅwalwa kana muzika u ṱanwe fhethu ha nnyi na nnyi a tshi zwi ḓivha uri mushumo u na nzivhanyedziso nahone u ṱanwa uho hu vha u pfuka mulayo wa nzivhanyedziso , u ḓo vhonwa mulandu . 
Ri ḓo isa phanḓa na u kwamana na vhorabulasi na vhashumi vha mabulasini .
Naho musi vhaṅwe vhavho vho vha vhe dziyunivesithi , vho vhewa henefho sa vhadededzi hu si ri sa vhaṱoḓisisi vhane vha vha vhabveledzi vha nḓivho . 
Izwi a zwo ngo vha zwa ndeme u bva tshe zwiṱitshi zwa ha u shumela zwa nga vhewa nga tshanḓa kha datumu ya vhukuma nga kha sisiṱeme ya mashumele . 
Nga tshifhinga tshithihi , ho vha hu na nyingapfuma yo vusuluswaho ya mubindudzi kha tshipiḓa tsha vhashelamulenzhe vha mashangoḓavha . 
Nzudzanyo ya mveledziso ya tshumelo ya maḓi
U dzhenela ha tshitshavha kha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka
Figara dza muambo idzi ndi dzifhio ? matanda o aṱama
Khoro i ḓo ṅwalisa na u ṋekedza ṱhanziela ya u ṅwaliswa arali khoro yo fushea uri vha na thoḓea dza pfunzo dzo teaho na tshenzhemo sa zwe zwa tiwa nga Khoro .
Vhukwamani ha nnḓa ho ṋewa mushumo wa u wana mafhungo nga ha tshivhalo tsha vhathu vha re kha wadi , ḽeveḽe ya vhathu vha sa shumi na vho no shuma , tshivhalo tsha vhaaluwa , tshivhalo tsha vhaswa , tshivhalo tsha vhathu vha tshilaho na HIV na AIDS nz .
U langa na u tshimbidza nḓisedzo ya tshumelo ya sibadela kha tshiṱiriki . 
Mulingi wa thesite yo bveledzwaho ya orala vha khou shuma fhasi ha mutsiko muhulwane tshifhinga tshoṱhe , vha tshi ita khaṱhulo dza vhuṋe nga u ṱavhanya . 
Tshumelo dza zwa maṋo
Honeha , khuwelelo ya u bvela phanḓa na bayodaivesithi hu dzhenisa muthu kha khonadzeo ya u pomokelwa u ṱhogomelesa mupo wa mvelo u fhirisa vhathu . 
U tamba mitambo i elanaho na u vhala sa , domino dza u vhala , u fhedzisa khanganyiso ya maipfi hu u khwaṱhisa zwikili zwa u vhala na ḓivhaipfi .
Ndangulo ya thaidzo dza nnyi na nnyi
Mihasho yo shuma zwavhuḓi , musi ho sedzwa zwipikwa zwavho zwoṱhe zwa nḓisedzo ya tshumelo , zwi re na vhushaka Masiafombe a Masipala a re Zwiṱirathedzhi , zwe zwa shumiwa zwavhuḓi . 
Maga a tsireledzo a fanela u vha na zwiteṅwa zwinzhi zwine zwa tea u katela vhashumi , zwifhaṱo , mafhungo , thekhinoḽodzhi na mafhungo a kushumele na u ṱola ndangulo . 
Zwiḽiwa
Uya nga vhuṱanzi ho ṋetshedzwaho kha thendelano mvetomveto ya milayo ya ndinganyelo ya matholele , ndi khou tama u sedza kha thaidzo ino yelana na mulayo . 
GEMS i ḓo badela dokotela wavho u ḓadza fomo .
U shela mulenzhe ha miraḓo ya komiti dza wadi na vhaofisiri vha ha masipala zwi ombedzela uri CBP ndi mutingati vhukati ha vha ha masipala na wadi .
( i ) ṱanganelana na ḽiṅwe ḽihoro , ḽo dzhenelelaho kana ḽi songo dzhenelelaho kha khetho ; kana
Mabindu ane a khou dzhenela nyendo dza vhuṱambo : 
Tsha u thoma , u sikwa ha mishumo ha nṱhesa nga u sika zwikhala zwa mishumo hu tshi shumiswa maitele o ḓoweleaho a zwa vhufhaṱi na khonṱhiraka dza ṱhogomelo dzine dza khou avhelwa khathihi na nga u kombetshedza vhorakhonṱhiraka uri vha ṋetshedze vhugudisi ha vhukoni kha vhashumi vhoṱhe vho tholwaho . 
Thaidzo dzi kwama vhathu vho fhambanaho nga nḓila dzo fhambananaho , kha hu kwamiwe vhathu vha mifuda yo fhambananaho .
Kha vha vhudze avho vhe vha vha dzhoina uri , naho ha vha na thaidzo ifhio na ifhio , ri kha ḓi bvela phanḓa . 
3.2 Dzina na nomboro ya luṱingo ya muofisi ane a khou ṱoḓisisa o faraho mulandu na nomboro ya mulandu ya pholisa ( CAS kana Nomboro ya Sisiteme ya Ndaulo ya Vhutshinyi ) ;
Ṱhoḓisiso dza zwinozwino dzi sumbedza u fhungudzea ha zwiwo zwa phirelo ya malwadze zwiswa shangoni ḽashu . 
Vhutshimbili vhu katelaho tshikhala tshihulwane vhu itwa u mona na mavundu , hu nga u dalela miṱa kana u ya kha dziholodei dza mafhelo a ṅwaha . 
Vhareili na vhashumi vha zwa kushumele u bva kha sekhithara dzi si dza tshiofisi vhe vha dzhena kha vhupo ha tshiofisi nahone hu re na vhulayi ha nṱhesa ha sisiṱeme khulwane dza vhuendi kanzhi vha a konḓelwa u shanduka . 
Mbuno dzi sumbedza uri ndaka yo vha mutheo wa vhubindudzi vhu dzulelaho u itea , ho dzudzanywaho nahone vhu lambedzwaho zwi tshi kwama daimane , vhunzhi ha tshelede nahone zwi sa thivheleiho , e mafhungo a u dzhenisa tshelede nga nḓila ya vhufhura . 
Naho zwo ralo , vhunzhi ha vhashumi a vhana nḓivho nga ha Tsireledzo ya Tshitshavha , hune vha lindela u swika musi vha tshi vhoya tsini na u guma u shuma uri vha ḓivhe nga ha mbuelo dzavho . 
- TSHIBUGWANA TSHA TSUMBANḒILA
Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe yo imela shango nga nḓila ina mutsindo nahone i vhonalaho kha u ḓisa mulalo kha dzhango . Ri a ḓihudza vhukuma nga masole ashu .
Nga murahu ha u thoma u shuma ha Mulayo wa Khwiniso ya Mafhungo a Vhululamisi , Makumedzwa o Vhibvaho a ya ṱoḓea uri a tshimbilelane na Mulayo . 
Sisiteme ya Incomati I kovhekanywa na Swaziland na Mozambiki .
U shumisa ndongazwiga nga nḓila i pfadzaho
Khoro i na pfanelo ya u dzula i tshi lavhelesa u thoma u shumiswa ha Mbekanyamaitele iyi . 
U thomiwa ha ino mbekanyamushumo a zwi tou dzhiiwa fhedzi sa muhanga wa u khwinifhadza vhuḓifhinduleli , fhedzi hafhu sa maitele a u khwinifhadza mashumele na vhukoni ha muhasho na sekhithara nga u angaredza . 
Ndi zwa ndeme u dzhenesa kha mbekanyamushumo dzo fhelelaho dza u pfumbudza vhashumeli vha muvhuso kha zwa vhupulani , mugaganyagwama na ndangulo ya masheleni . 
Ḽekitsha
7.2 Ṱhanziela ye ya ṋewa hu tshi tevhedzwa 7.1 i ḓo -
Zwidodombedzwa zwi ḓo rumelwa malugana na thendelano dzi fanaho dzo ḓadziwaho dza fhelela kana zwa thandela dzine mubidi a vha khadzo . 
U fhaṱiwa ha ḽaini ya reiḽi ya malasha ya Majuba hu ḓo thomiwa hu si kale .
Nga Vhurangeli ha Nḓisedzo ya Themamveledziso ya Zwikolo yo Ṱavhanyiswaho , vhune ha vha tshipiḓa tsha pulane ya themamveledziso ya lushaka , u swika zwino zwikolo zwiswa zwa 92 zwo fhela u fhaṱiwa na zwa 108 zwi kha ḓi fhaṱiwa . [ U vhanda zwanḓa . ]
( d ) u tendela u tshadzha thwii kha Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Lushaka , nga nnḓḓani ha Mulayotewa wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 214 u tshi khou ṋea maanḓḓa a u tshadzha thwii .
Vhadededzi vha Luambo lwa Hayani vha tea u vha na :
Ri na vhathu vha re na vhukoni , vha fanaho na vhone , vhane vha ita uri ri ḓihudze nga kha kushumele kwavho . 
Mubindudzi a ṱo ḓaho u bindudza mashango ḓavha u tea u isa zwimela kha NPPO ya Afrika Tshipembe u itela tsedzuluso na ṱhanziela .
' Fhethu ho lugelaho fiḽimu ' ha Newtown hu lingedza u khwaṱhisedza nyanḓano yo khwaṱhaho ire hone ine Newtown ha ḓiphiṋa ngayo sa haya ha vhubveledzi ha mvelele ngeno zwi tshi dovha zwa takula ikonomi yapo . 
U hwala mihwalo i fhiraho tshikalo na u gidima nga luvhilo luhulu zwo no vha nḓila ya vhutshilo kha Maafrika Tshipembe vhanzhi . 
Vhuṱanzi ha u tou lavhelesa hu ṋetshedzwa nga sisiṱeme dza kuvhusele kwa khamphani khulwane ya vhadzhiamukovhe vhoṱhe kha mashango o bvelelaho a re na ikonomi yo khwaṱhaho u fana na Germany , France na Japan . 
Volumu ya vhubindudzi ha pfuma nga ṅwaha yo itwaho nga vhubindudzi ha vhathu yo engedzwa nga phesenthe dzi fhiraho 260 kha miṅwaha ya 10 yo fhiraho .
Ndi muambi wa hani ?
NYANGAREDZI 
Arali vhe kha mbingano , masheleni ane vha a wana nganwedzi o ṱangana na a muthu wavho a songo vha a tshi paḓa R91200 nga ṅwaha .
Tsumbo : nk-unda , nt-ota , mm-ala. ( Hu dzhielwe nzhele uri maḽeḓere o swifhadzwaho , ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na mubvumo waḽo .
Dokotela wa maṋo a nga vha ene wa u thoma u vhona mbono idzi nga tshifhinga tsha u ṱolwa ha orala . 
Zwino ṅwalani ḽitambwa ḽi no amba nga tshifanyiso tshe na nanga . Ṅwalani madzina a vhabvumbedzwa kha khoḽomo ya u thoma .
Minukhelelo yo fhambanaho i re hone
( e ) nḓila i songo fhungudzeesaho ya u swikelela ndivho .
Hoyu muthu a nga si dzhiiwe sa muimeleli wa sekithara ya vhurereli arali a sa hwali vhuḓifhinduleli ha vhushaka ha sekithara .
Mbonalo na milayo
U dzhenisa zwe vha guda kha tsheo dzo sedzaho kha mikhwa . 
Musi hu tshi sedzwa zwa evangeli , Luther u dzinginya ḽa mbofholowo na ndinganyiso ya vhathu vhoṱhe . 
Fulo ḽi khou sedza kha u khwinisa themamveledziso kha zwikolo zwi fhiraho 94 uri zwi vhe zwiimiswa zwa u gudela hone zwa ndeme zwa thekhinoḽodzhi ya musalauno .
Hezwi zwiitei zwi tevhelwa nga mukumedzo wa Tshipitshi tsha Lushaka tsha Muphuresidennde , Tshipitshi tsha Lushaka tsha Vunḓu na tshipitshi tsha mugaganyagwama .
Hu khou lavhelelwa uri kha themo ya tshifhinga tshilapfu , masheleni o angaredzaho a Dzangano a ḓo bva kha lweṱolweṱo , sabusikirishini , mbadelo , na zwiṅwe zwiko zwo tiwaho nga Buthano ḽo Angaredzaho . 
Tshumisano vhukati ha Bannga ya Vhukati na maanḓalanga a zwa masheleni ndi zwa ndeme kha u shumana na masiandaitwa a u gonya ha mitengo ya ndaka , na u kuvhanganya mbulungelo u itela u fhungudza tshandukommbi ya phimo ya thengiselano . 
Avho vhane vha pfa uri vho thudzelwa kule vha fanela u thoma u lwela pfanelo dzavho . 
Tshiṅwe hafhu , u itela u wana mbuelo nnzhi u bva kha u bveledza , mishumo i engedzaho ndeme i ṋetshedza zwikhala zwiswa zwa vhubulasi ha tshitshavha . 
Ri nga dovha hafhu ra ḓivhadza uri ro ṋetshedza dzinnḓu kha vhathu vha fhiraho miḽioni nthihi . 
Nomborani zwifanyiso u bva kha 1 u swika kha 4 ni tshi sumbedza u tevhekana hazwo nga ngona .
Magondoni ane a vha na zwiendedzi zwinzhi , hu tea u vha na ha u pfuka vhaendangaṋayo zwikhala zwi tshi sielisana , nahone hu tea u itwa fhethu hune vhaendangaṋayo vha pfuka kone bada , u itela uri tsireledzo ya vhaendangaṋayo i ande . 
Masipala u na mbekanyamaitele dzo fhambanaho dzine dza elana na ndangulo ya mugaganyagwama na masheleni kha masipala . 
Ṱhalutshedzo ya tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe i re kha mutevhe i katela uri tshiteṅwa itsho tshi kha nyimele ntswa kana ya u vha ya muṋe wa vhuvhili . 
Hu na zwikhala zwi si zwinzhi zwi re hone kha phavilioni idzi , tshivhalo tsha vhaitanavho , tshine tsha nga katelwa . 
2 . Garanthii
Vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha khethekanyo dza muvhalelano dza Gwama ḽa Vundu ndi u ṋekedza sethe yo vhuedzanywaho kana yo dodombedzwaho ya mbalombalo dza kushumele kwa masheleni dzo dziaho . 
Nga nnḓa ha izwo , a si mihasho yoṱhe ya muvhuso i ṋeaho ṱhanziela dza BEE , kana ya monithara nga nungo dzayo u tevhedzwa ha zwipiḓa zifhio na zwifhio nga nnḓa Ndinganelo ya Mushumo na u renga . 
Musi zwi zwa vhuṱhogwa u engedzedza vhukuma tsiko ya mushumo na mubveledzo wa mbuelo wa nḓowetshumo , mbekanyamaitele na yone i fanela u limuwa mbadelo dzine dzi nga vha hone dza u nwa halwa nga nḓila i si yavhuḓi na u nwa lwo kalulaho . 
Vhupo ha mupo vhu sumbedza vhukoni vhu sa fheli ho bulwaho afho nṱha . 
Sa muraḓo wa GEMS , vha ḓo ḓiphiṋa nga mbuelo dzo fhambanaho dzi tshimbilaho na tshumelo ya tshihaḓu na ya vhukonani .
U tsireledzwa ha madzangalelo o nwelelaho kha nyimele ya maanḓa a sa lingani zwi amba uri hu na khonadzeo dza uri madzangalelo a tshigwada tshiṱuku a afhulwe . 
O vha o dzikaho matsheloni oṱhe . 
Vha no rengisela mitshelo yavho mashangoḓavha vho kundelwa u swikisa zwibveledzwa zwavho kha vharengisi vha nnda , mavhengele mahulwane na vha ṱunḓi vha zwa nnda nahone vho fhedza vho khakhisa mbekanyamushumo dzavho dza zwa thengiso . 
Hu nga kha ḓi vha na thikhedzo i no bva nnḓa ya u tikedza kutshimbidzele kwa CBP kha Ḽiga ḽa 1 .
U sedzulusa arali zwibviswa zwi kha mugaganyagwama
Dizainani khavara ya nga phanḓa .
Kha dziṅwe nyimele , sa tsumbo , zwitshili , sele yone iṋe ndi tshithu tshilaho . 
Mvelele iṅwe na iṅwe i na luambo lwa lwayo lwa muvhili , ngauralo vhatshimbidzi vha tea u humbula nga vhuronwane uri vha shumisa hani luambo lwa muvhili nga nḓila ine mulaedza walwo wa ri : ' Ndo ḓiimisela u vha pfesesa ' .
U fhaṱa maipfi a re na thembamvanganyi na pfalandoṱhe 3,4 u ya kha 5
U sa vha hone ha vhuendedzi ha tshikolo
Minisiṱa Vho Davies vho dovha vha ombedzela zwithu zwa ndeme zwihulwane zwi tevhelaho zwine khoro ya fanela u vhea nyombedzelo yo tiwaho khazwo : 
Kha zwa masheleni , komiti yo ṱanganedza mbilaelo khulwane . 
Fhungo hafha ndi vhushaka ha zwi ambaho zwone na mbonalo ya zwo ḓoweleaho . 
Ri ḓo isa phanḓa na u vhea phanḓa vhugevhenga vhune ha itelwa vhana na vhafumakadzi , na u ṋea thikhedzo nga kha senthara ya zwa ndondolo ya Thuthuzela .
Itani ḽitambwa ni na khonani dzaṋu ni tshi sumbedza uri ndi nnyi a re na maanḓa .
Muhumbulo wo vha u kha tshumiso ya nyendedzi ya u maka nga nḓila i fanaho na tshifhinga tshoṱhe kha mabambiri a vhagudi kha vundu . 
Tˆ hafamuhwe Lambamai
Kha u katela mbetshelwa kha mulayo wa lushaka , zwi a ṱoḓea u sa iledza kuitele nga ṱhoḓea nyengedzedzwa na u fhirisa idzo dzi ambiwaho . 
kombetshedzei u thola vhathu vha sa shumi vhe vha vha gudisa .
Heyi milayo na tsumbanḓila zwi ḓo dovha zwa vha thusa u pfesesa lushaka lwa zwithu zwine komiti dza wadi dza nga ita u thusa zwitshavha na dzikhoro dzazwo .
13 . Milayotewa ya vunḓu
Musi ri tshi tenda kha u shumana na vhuaḓa nga u ṱavhanya nga u dzudzanya , ri tama u vhu fhelisa vhu sa athu itea . 
U kopolola phetheni kha phegibodo .
Vho G A GARDEE : Mulangadzulo ...
U khwiniswa ha damu ḽi re hone u itela u dzikisa u kombamiswa na u khwaṱhisedzwa ha nḓisedzo ya maḓi u itela u swikela ṱhoḓea dzi engedzeaho . 
Dziṅwe dza sisiṱeme dza eḽekiṱhironiki dzi shumiswaho nga Muhasho u bveledza mafhungo a kushumele dzo ṅwalwa afha fhasi : 
Vho ṋetshedza tsumbo ya ndeme khulwane ya vhuḓifhinduleli ha tshitshavha kha mushumo wa u ḓisa phodzo na vhupfumedzani kha zwine zwitshavha zwashu zwa khou zwi ṱoḓa nga u ṱavhanya . 
Khethoguṱe dzo farwaho nga Lambamai , dzo sumbedza thandululo ya magogo a vhathu vhashu hu tshi itelwa u sika lushaka lwo vhofholowaho kha thaidzo dze dza vha dzi tshi ṱalusa vhutshilo nga tshifhinga tsha tshiṱalula . 
Ṱholo ya kuitele kwa vhupulani i a ṱoḓea u itela u dzudzanya na u khwinisa zwo sendeka kha u lavhelesa na u ṱhaṱhuvha . 
Ri tea u khakhulula nga ngoho vhukhakhi he ra vhu ita u bva 1994 . 
Vha hashu
4.1 . Minisiṱa vha Muhasho wa Vhushaka ha Dzitshakha na Tshumisano Vho Maite Nkoana-Mashabane , vha ḓo ranga vhurumelwa phanḓa u ya kha Samithi ya vhu17 ya Dzangano ḽa Non-Aligned ( NAM ) fhasi ha thero " Mulalo , u Langa na u Farisana u itela Mveledziso " ine i ḓo farelwa Venezuela u bva nga ḽa 17 u swika kha ḽa 18 Khubvumedzi 2016 .
Nga kha mbekanyamushumo dza ICT ri ḓo kona u engedzedza zwikhala zwa u guda nga kha inthanethe zwi ṋetshedzwaho nga kiḽasi dzi sa shumisiho mabambiri u itela u khwaṱhisa zwikhala zwa u funza na u guda . 
Muvhuso wo sika pulane ya thandululo ine ya vha ya themo pfufhi , themo ya tshifhinganyana na themo ya tshifhinga tshilapfu .
U khwiniswa ha wadi ya Sibadela tsha Caledon nga mulandu wa kushumele ku ongolowaho . 
Arali thanziela i siho , Division Liquor Products i ḓo sedzisisa sambulu .
Khumbelo ya gavhelo hu tshi tevhedzwa mbekanyamushumo ya u Kovhekanywa nga Huswa ha mavu a Mveledziso ya Vhulimi
Miṅwaha ya 25 yo fhiraho , ro ita zwinzhi u swikelela ṱhoḓea dza vhathu dza mutheo , u fhungudza vhushai na u shandukisa ikonomi yo makhaulambilu ye ya dzudzanywa u shumela madzangalelo a vha si vhanzhi .
U dzinginya u thomiwa ha tshiimiswa tsho teaho tshi re na zwishumiswa na ndaulo ya u tshimbidza na u konanya mbekanyamushumo yo ṱanganelanaho ya mveledziso ya mahayani , mvusuluso ya mavu na tshanduko ya zwa vhulimi . 
Afrika Tshipembe zwa zwino ḽi na tshivhalo tshihulwanesa tsha vhathu vho dzheniswaho kha dzilafho ḽa anthiritrovairala ḽifhasini . 
1.3 . Khabinethe yo ṱanganedza maga o khwaṱhaho e a vhewa nga Minisiṱa wa zwa Mitambo na Vhuḓimvumvusi Vho Fikile Mbalula a u fhaṱulula mitwe na khethululo kha luvhanḓe lwa mitambo na vhuḓimvumvusi nga kha Thendelanomviswa ya u Khwinisa .
Mushumo wa u tshenzhela kana wa muhumbulo wo itwaho nga maanḓa hu tshi khou itelwa u wana nḓivho ntswa ya milayo ya ndeme ya mbuno dza zwibveleli na zwi sedzeaho , zwi songo tou livhiswaho thwii kha ndivho kana tshipikwa tsha u ita . 
Vha tea u nanga tsumbo dza mbudziso nga nthihi nga vhuronwane kana tshigwada tsha mbudziso dzine vhagudi vha nga kona u dzi fhindula , dzi nga shumiswa nga zwifhinga zwo fhambanaho zwa u funza na u guda nga nḓila i tevhelaho:-
Hezwi zwiḓo katela zwitenwa zwoṱhe zwa deme zwauri zwipiḓa zwa madzangano zwi ḓo vhuedza hani kha mbekanyamushumo .
Mbalombalo dza vhugevhenga dzi sumbedza u tsela fhasi kha vhugevhenga vhunzhi , nga maanḓa kha ha u homboka vho ḓiṱama , u pwasha dzinnḓu na u hombokwa ha mabindu na vhugevhenga vhune ha tou itwa kha muthu , sa tsumbo , u vhulaha ho tsela fhasi nga 8,6% kha ṅwaha wo fhiraho .
Kha vha sedze u mona na mushumoni wavho na u vhona uri vhathu vha shuma hani .
Gumofulo ḽa zwa maṋo ḽa nga ngomu sibadela ḽa R2 153 nga muunḓiwa nga ṅwaha
Nga 2015 / 2016 , ho sikwa zwikhala zwa mishumo zwi fhiraho 61 000 nga kha mbekanyamushumo dza mupo sa u Shuma Maḓini , u Shuma Madzhesini , u Shuma Muliloni na u Shuma nga sisiṱeme ya vhushaka ha zwi tshilaho na zwi sa tshili .
Sa izwi ri tshi khou fhaṱa shango ḽa u bvelela hu si shango ḽa u ḓitika nga zwa vhulonda vhathu , magavhelo a zwa matshilisano a ḓo ṱumekanywa na mishumo ya ikonomi na mveledziso ya tshitshavha , u itela uri vha vhuyelwaho lwa tshifhinganyana nga murahu ha tshifhinga vha vhe vhathu vhane vha kona u ḓiimisa nga vhone vhaṋe .
Kanzhi masiandaitwa a maḓi a tshisima ha nga ḓo tendelwa na hune hu si vhe na pfanelo nkene kana u shumisa dzine dza vha hone dza ḓo kwamea . 
Tshitatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 28 Fulwana 2015
U dzheniswa ha zwisumbi zwa vhukhakhi kha netiweke idzi hu ḓo fhungudzea vhukuma kha tshifhinga tsha ha vha hu si na muḓagasi wa vharengi , sa i zwi mutsila a tshi ḓo iswa thwii kha tshipiḓa tsho khakheaho . 
Nga Tshimedzi 2011 mbalavhathu i go vha i ya vhuraru ine ya khou itwa kha shango
Ṱhanganyelo ya lweṱolweṱo lwo gaganywaho i elana na mbilo dza ndindakhombo dzo badelwaho dzine dzo ḓi sendeka kha ḓivhazwakale ya mbilo dza mihasho . 
U swikelela mafhungo a ndondolo ya mutakalo ya ane a ḓo vha konisa u ita tsheo dzo dziaho vha na mubebisi kana dokotela wavho nga ha mutakalo na khetho dza u vhofholowo .
Sielisanani na khonani yaṋu ni tshi anetshela uri ho bvelela mini tshiṱorini itshi u bva musi thimu ya bola ya milenzhe i tshi tsa bisini u swika magumoni a tshiṱori musi thimu ya New Town i tshi wina metshe .
Zhendedzi iḽi ḽi fanela u topola na u u vhulunga masheleni kha mveledziso ya dzithandela hu u tikedza mveledziso ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi vunduni . 
Musi u tshi khou ita mushumo wawo , muhasho u langwa nga milayo i tevhelaho , maitele na milayo ya matshimbidzele : 
Zwi shuma fhedzi kha vhaunḓiwa vha re nga fhasi ha miṅwaha ya 8 , vha re kha vhuṱungu vhuhulu kana madzeu a vhuraru a kwameaho
Mafhungo 5 - 6 Pharagirafu 1
Ndalukano ya Ṱhanziela ya Lushaka ( Mafunda ) ndi mini ? 
Nḓivho ya mveledziso ya mbekanyamaitele na tshumiso . 
U vula marifhi na phasela dzo redzhisiṱariwaho . 
Ngeno hu na uri hu na u ḓivhiwa ha vhuleme vhu re hone kha u langa vhuongelo vhuhulwane nga maanḓa , a hu vhonali hu tshi nga hu na thendelano nga vhuongelo ha saizi ya vhuḓisa . 
Madzangano oṱhe are na dzangalelo a tea u vhonala kha Mutevhe wa Murengisi wa masipala nahone u fanela u davhidzana na muhasho u thoma . 
U topola maḽeḓere kana zwikhala vhukati ha maipfi kha zwo ṅwaliwaho , ( tsumbo : madzina avho kana kha bugu .
Mulayo u na mbetshelo dza u thomiwa ha Muhasho wa zwa Ndaulo ya Malaṱwa na Vhuthathazwitshili wo ḓiimisaho u re na mishumo i tevhelaho : 
U mona na ḽifhasi , kilima yo shanduka vhukuma u itela u fhungudza khonadzeo ya tshutshedzo nga nnḓa ha mavu aya . 
U pulana na u dizaina netiweke yapo i fanela u ṋetshedza zwikhala zwa u engedza tswikelo nga vhoṱhe ya mishumo ya zwiendi zwa nnyi na nnyi zwa badani , nga kha u engedza izwi kha na u mona na vhupo . 
Luswayo lwa Shango ndi luswayo lwo vhumbiwaho sa zwithu zwo dzudzanywaho nga ngomu ha zwidanga zwa zwivhumbeo zwa kumba , tshiṅwe tshi nga nnṱha ha tshiṅwe .
Hu tshi khou dzhielwa nṱha mbuno mbili idzi , mvelelo ine ya nga itea i ḓo vha ya uri maṅwe mashango a ḓo kona u lugisa zwa hao , fhedzi kha maṅwe tshilengo na tshayamvelaphanḓa zwi ḓo bvela phanḓa . 
U ṱumanya CBP na IDP zwi sika tshikhala tsha u khwaṱhisedza IDP kha vhupo hapo na u ḓisa ṱhalutshedzo ya ṱhoḓea dza u shela mulenzhe kha Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala .
( b ) u ṱuṱuwedza na u ita uri hu vhe na u ṱhonifhiwa ha-
Ngoho ndi ya uri , iṅwe ya ṱhoḓisiso yo wana uri vhaṋe vha dzimmbwa vha na khonadzeo ya u nga tshila muṅwe ṅwaha muthihi nga murahu ha u vha na vhulwadze ha mbilu musi vha tshi vhambedzwa na avho vhane vha vha na tshimange kana vhane vha si vhe na tshifuwomvumvusi na luthihi , mvelelo dzine dza nga itiswa nga mbuelo dzi vhonalaho dza u tou tshimbila na mmbwa yau . 
Ṱhalutshedzo ya maipfi : pfanywa , mafhambanyi
Zwi'nwe vha nga khetha
Gwama ḽa Lushaka ḽi tea u monithara uri masipala u tevhedza nga nḓila iyo . 
Mulayo wa u Shumisa Nyambo dza Tshiofisi , 2012 ( Mulayo 12 wa 2012 )
Kha tshikhala tsha u thoma , u ḓisedzulusa zwi baḓekanywa na u ḓivhudzisesa nga ha khumbulelo dzau nga ha vhathu , zwiwo na milayo i songo ṅwaliwa ine ya vha tshipiḓa tsha nga ha uri vhathu na vhupo zwi tshenzhelwa hani . 
midavhi ya mitambo
Tshenzhelo ya gumoṱuku ya ṅwaha muthihi ya kha vhupo ha u shuma nga ndangulo ya masheleni . 
Vha tea u badelela phemithi .
Mulanguli wa tshumelo dza tshumisano a ri muhasho wawe u ṋetshedza thikhedzo ṱhukhu kha komiti dza wadi nga ṅwambo wa mugaganyagwama u si munzhi , fhedzi zwi pfala sa thaidzo ya polotiki ine tshipikara vha tea u i tandulula .
Vho vha tshiga tshashu tsha nndwa ya u lwa na tshiṱaluli na tsumbo ya vhukoni ha u wana nga u ṱavhanya u bva kha vhukonḓi ya vhathu vhashu kha ḓora ḽavho ḽa vhulamukanyi . 
Mmbi idzi dzi ḓo thusa nga u fhaṱa shango na u ṋetshedza vhuṅwe vhutsireledzi . 
ṱhavhanyiso ya mvelaphanda ya zwikili ;
Uri vha vule maṅwalo a PDF , vha fanela u vha vha na
Ha lugiswa ofisi dzafumbili dzo raloho dza dzheniswa zwoṱhe nga R300 000 .
Ndivho ndi ya u engedza nḓisedzo i bveledzaho na vhulondoti ha themamveledziso ya fisikhala nga kha u simula na u linganisa ngona dza maitele avhuḓi , zwishumiswa na dzisisiteme . 
Musi zwiṅwe zwitshavha zwo ṱanganedza thuso ya u bviswa , na ya matshilisano , na thulo ya matheriaḽa , vhunzhi havho a vho ngo ṱanganedza thuso . 
Khoro ya sialala yo salaho i ḓo vhumbwa hafhu musi mafhungo oṱhe a sa athu u ambiwa o no ambiwa ngao . 
Muvhuso , sa tsumbo ita milayo maelana na ndaulo na ndango ya vhuendi . 
Tshigwada tshi fanela u ṱalusa tshigwada tshatsho , u dzhiela nṱha tshivhalo tsha vhathu vha re kha tshigwada tshatsho , arali vha tshi shuma , vha shuma mini , arali vha sa shumi ndi vhangana vha sa shumi , mifuda ya vhathu yo vhumbaho tshigwada .
Maitele a u pulana wadi o sumbedzwaho Mangaung ndi yone tsumbo ya kuitele ukwu .
Tshaka dza goloi dzine dza dzulela u hombokwa ndi : 
TCF i ḓo ṋewa mushumo wa u shumana na mafhungo oṱhe a vhudavhidzani a elanaho na thendelano iyi .
Khumbelo ya u bvusuludza close corporation
Tshenzhelo ya u tshimbidza kha mveledziso dza tshitshavha
Zwenezwo , vhurereli hu tea u vha ha ndeme nga maanḓa kha vho u fhira vhutshilo ha vhathu nga muthihimuthihi kana ndaka ya vhathu . 
Muhasho wa zwa Muno u ḓo ḓivhadza Mbekanyamushumo ya Khamphani ya Vhuendi yo Ṋewaho maanḓa ( ATC ) u itela China , India na Russia hu na khonadzeo dza u engedza u ya kha maṅwe mashango a ṱoḓaho visa .
Muvhuso une wa kona nahone une wa khou shuma zwavhuḓi u tea u swikelela izwi zwipikwa . 
Kha vha phumule fhethu nga labi ḽo ṋukalaho .
1.6 . Khabinethe i ṱanganedza luṱa lwa u thoma lwa u Haelwa ha Vhathu nga Papillomavirus ( HPV ) , hune ha ḓo thoma nga dzi 7 Ṱhafamuhwe 2014 .
Foniki : U paḓula maipfi a bva madungo .
Fhedzi , ri sa athu na u swika kha tshiimo itsho , ndi khou humbela uri nḓowetshumo ya zwikambi i bvise khungedzelo dzi re kha biḽibodo dzoṱhe dzi re vunḓuni ḽashu , nga maanḓa idzo dzi re zwikolobulasini zwashu . 
Pulane ya themo ya tshifhinga tshilapfu i katela u khunyeledzwa ha pulane yashu khulwane ya tsireledzo ya muḓagasi ya tshifhinga tshilapfu .
ṱhanziela ya u lugela bada
Kha thandela ntswa dza ndeme sethe ya mitengo yo nangwaho ya data yo tendelwaho i ḓo shumiswa . 
Vhudziki uhu vhu nga swikelwa nga u gwela tshoṱhe mushululo . 
( c ) tsengo ya khothe kha khothe yo ḓḓoweleaho ;
Zwikambi ndi zwone zwine zwa vha tshidzidzivhadzi tshihulwane tshine tsha shumiswa nga nḓila i si yavhuḓi Afrika Tshipembe . 
Ndi mbonelaphanḓa ya u bveledza nzudzanyo ya tshumiso i tandululaho mafhungo a vhubveledzi , khonadzeo ya ikonomi na pfananyo ya vhuanḓani na ṱhanganyo kha vhaṋetshedzi vha tshumelo vha kha sekithara ya vhutsireledzi ha wekishopho . 
Thangelamulayotibe ya Muvhuso Wapo , wa 1998 na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 u dzhiela nṱha uri u shela mulenzhe ndi thikho ya demokhirasi na uri hu na mbuelo dzi lingana kha vhoṱhe vha shelaho mulenzhe kha ḽeveḽe ya masipala , zwi amba , tshitshavha tshapo , vhorapolotiki na vhaofisiri .
Kha maṅwe mavu a re na esidi , gipisiamu i nga shumisa u khwiṋisa mulimo wa aḽuminiamu wa mavu a re nga tsini . 
Vho ya vhufhalalini , vha tshi lwela pfanelo dzavho , shango ḽe vha bebwa khaḽo , shango ḽa vhomakhulukuku wavho . 
Vhudzulatsini vhu dzuleaho : khoudu dza nyolo ya tshitshavha , Khomishini ya Vhudzudzanyi ya Vhukovhela ha Australia , ngei Perth . 
Vhashelamulenzhe vha fanela u fhedzisa mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa kha tshigwada tshithihi tsha kutshilele kha wadi .
_ Shumisa phaiphi ya mvulelamufhe yapo , sa musi vha tshi khou fhisedzela tsimbi
Tshanduko ine muthu a khou amba ngayo a si ye ya sedza fhedzi kha madzangano fhedzi yo sedza hafhu na kha maime na vhuḓifari zwa muthu ene muṋe . 
MFMA Muvhuso Wapo : Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Masipala
PICC yo kona u vhona na uri thandela dzo no itwaho na u thomiwa ha thandela u bva kha mabindu a muvhuso na mihasho ya muvhuso wa lushaka , wa vunḓu na wapo .
Mashumele ashu a fhiraho mpimo nga kule kha nḓisedzo ya dzinnḓu o ṱoḓa uri ri ṱoḓe tshelede iṅwe u bva kha muvhuso wa lushaka . 
Bidi yo lengaho a i nga ḓo sedzwa na uri , hune zwa konadzea , i ḓo humiselwa kha mubidi i songo vulwa , i na ṱhalutshedzo . 
Arali na nga ita vhuaḓa thoiḽethe , ni elelwe u i kunakisa .
Tshigwada tsha vhuraru tshi ṱoḓa u engedza tshumelo ya mathukhwi u ya kha luvhili nga vhege ḓorobono ngauri mathukhwi o ḓalelsa zwiṱaraṱni .
U ri ri zwi swikele ri tea u shuma ro futelela nahone hu na mutingati kha vhashelamulenzhe . 
3.3 . U anḓadziwa ha Mulayotibe wa Mvetomveto wa Sisiṱeme dza u Ṅwalisa Tsumbavhuṋe nga Eḽekiṱhironiki , 2016 , u itela vhupfiwa ha tshitshavha .
Milayo ya u ola : U shumisa u fhambanyisa hu si ha fomaḽa ( tshihulu / tshiṱuku , tshilapfu , tshipfufhi ) kha u ola na u pennda
Musi mbumbo i vhonalaho ya phendelashango i tshi konḓesa , zwi ita uri na phetheni dza vhutendeleki kha tshifhinga na fhethu zwi konḓese . 
Khoso na tshenzhemo zwo ṱhaphudziwaho kha u phurosesiwa nga ipfi , ḽiṅwalo ḽa eḽekhiṱhironiki na u kumedzwa ha phakhethe dza sofuthiwee . 
U kundelwa u dzhenela zwi ḓo ita uri thendara yavho ya si khwaṱhisedzwe . 
Thendelanomviswa ya Mbofholowo i ri " pfunzo ya nṱha na vhupfumbudzi ha thekinikhala zwi ḓo vulelwa vhoṱhe nga u shumisa magavhelo a muvhuso na u pfufhiwa nga masheleni a u guda zwi tshi ṋekedzwa zwo ḓisendeka kha mashumele . "
Arali zhendedzi ḽo fushea nga mvelele , ḽi ḓo vha ṅwala kha redzhisiṱara ya vhana vhane vha adopthea na vhabebi vhane vha Adoptha ' Adoptable Children and Adoptive Parents ' ( RACAP ) vha tshi khou vha thusa u ṱoda ṅwana o lindelaho u adopthiwa .
U vha hone kha lubuvhi sia nga Muvhuso wa SA . 
Nyimele dza dzo kalulaho dzi si dzavhuḓi dzine vhaṅwe vha vhadzuli vhashu vha tshila khadzo , dzi ṱoḓa hu tshi vha na shanduka nga maanḓa kha nḓisedzo ya tshumelo u itela u tandulula khaedu nga tharu dzi sa fheliho dza u shaea ha mushumo , vhushai na u sa lingana kha zwa matshilisano . 
Hezwi zwi sumbedzisa u aluwa ha demokirasi hune vhadzulapo vha dzhenelela kha vhurangeli ho sedzaho kha uri muvhuso u vhe na vhuḓifhindeleli wolumbama kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
Zwo fhiraho zwi shela mulenzhe kha u tsa lu vhonalaho ha tshivhalo tsha vhana vho lindelaho tsengo . 
Grade R yo itelwa vhana vha vhukale ha miṅwaha miṋa na hafu uya kha miṱanu na hafu .
Ṱhangule- Kubvumedzi
Izwi ndi ndovhololo ya vhumalo ya ṅwaha ya pulane dza nḓowetshumo dza muvhuso dzi tevhekanaho dzine dza khou fhaṱa kha zwo swikelelwaho , mbanḓe dza mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dza ndovhololo yo fhiraho .
Khumbulelo dza u Dzudzanyululwa ha Mugaganyagwama dzo swikiswa nga Minisita wa zwa Masheleni na u voutelwa nga phalamennde , dzi sedzuluswa luthihi nga ṅwaha kanzhisa nga Tshimedzi . 
Tsumbo dzi khou dzhiiwa luthihi kha vhege nga tshifhinga tsha musi ho ḓalesa . 
Naho vhathu vha Britain vho lingedza u vha sala murahu , a vho ngo kona u vha wana . 
Ḽiga ḽa thandela
U langa na u shumisa zwiko u ya nga ndaela na mulayo zwo teaho . 
Zwi tou vha khagala uri ḓivhazwakale a yo ngo itwa nga vhathu nga muthihi i , naho zwi zwa ndeme uri mishumo yavho i nga vha yo vha i swikisaho kha tshanduko . 
Ofisi ya tshiṱiriki yo pfa yo takala nge ya vha yone ye ṱanganedza hoyu munna wa vhuhwavho na vhuthu ngaurali we a vha o ḓala u mwemwela tshifhinga tshoṱhe tsha madalo awe fhano . 
MuphuresideDnanyds e U Lavhelesa Kushumele na
Kha vha dzhiele nzhele : Vhalingiwa vho nangiwaho vha nga tea u ita ndingo dza vhukoni . 
Ri tshi tou swika , nnḓu hu no khou ambiwa ngayo yo mbo ḓi setshiwa , fhedzi ha sa wanale tshithu . 
Vhukale - ḽeveḽe dza kholesitirolo dzi a gonya nga zwiṱuku kha vhathu vha vhukale ha 20 na 65 nga murahu dza tsa kana dza ima fhethu hu thihi .
Kha u angaredza , zwi sumbedza u dzhenelela hune ndeme ha mihasho ya Kapa Vhukovhela ya ḓo hu ṱoḓa kha miṅwaha i ḓaho hu u itela u swikelela ikonomi u aluwaho ine ya livha kha u fhungudza vhushai , u engedza mbuelo na ndeme ya khwiṋe ya vhutshilo kha vhoṱhe . 
A nga hwesa maanḓa u tshimbidza muṱangano kha mukhantseḽara wa vhuimeleli ho linganelaho kana muraḓo muṅwe na muṅwe wa Komiti ya Wadi .
Mbilaelo ya u thoma i nga ḓiswa nga muvhambadzazwiṱuku kha Muofisiri wa Muvhalelano wa Muhasho kana kha Bodo ya Aphiḽi thwii ya Yuniti ya Ndangulo ya Nyelelo ya Thundu kana Khethekanyo ya Mishumo ya Vhomakone vha Vhufaragwama ḽa Lushaka . 
u khwinisa tsireledzo na vhudziki ha vhathu vhoṱhe na zwitshavha zwoṱhe ;
Ho no ṱanganedzwa fomo dzo ḓadzwaho na khwaṱhisedzo ya mbadelo , Tshiimiswa tsha zwa Mutakalo wa Zwifuwo tshi ḓo vha ṋetshedza themphuḽeithi ya Phemithi ya zwa u Renga Zwifuwo u bva Nnḓa na Ṱhanziela ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo .
1 . Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso , Nomboro 103 , wa 1994 : Wo itelwa u ṋetshedza zwiimiswa na ndaulo dza tshumelo ya muvhuso , ndaulo ya nyimele ya kushumele , tshifhinga tsha u shuma henefho,ndaṱiso , u ya u awela na u vhofhololwa ha miraḓo ya tshumelo ya muvhuso na mafhungo a elanaho nazwo .
Ni tshi fhedza ni ite nḓowenḓowe ya u posa bola .
Ṱhalutshedzo ya maipfi : mirero , maidioma makateli luambo lwa musanda
Vhunzhi ha hedzi thikhithi dza mahala dzo tshintshelwa kha mutambo wo fhiriselwaho phanḓa . 
Zwenezwo , kereke i tea u shomedza vhatendi u itela mishumo iyi . 
Maitele a u vhala :
Ndi ifhio ṱhalutshedzo ine ya tea u ṋewa mufaramukovhe ? 
Sa zwine zwa nga lavhelelwa , ndumbo ya ndeme na milayo iyi ya lushaka na zwitandadi zwi kha thasululo ya u sa lingana pfunzoni kha sisteme . 
Mbonalo ya dzibada yo ṱanganelanaho , saithi na zwifhaṱo zwi ḓo ṋekedza khonadzeo khulwane ya u swikelela nyolo yo tsireledzeaho . 
Hezwi zwi tea u katelwa na kha khoudu ya vhuḓifari ya komiti dza wadi .
Tshumelo dza phindulelo ya ndeme ya nṱha , u dzudzanya maṅwalo , u bveledza maṅwalo na u lulamisa u ṋetshedza hu na khumbelo ya khasiṱama dza ngangomu na dza nga nnḓa . 
Hulisani o vhilisa gumba .
Masheleni na mbadelo dza mashumele kanzhi dzi nṱha . 
2 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 2 vhukati ha 0 na 200
Nyito ya u tou vhonwa i no kwama thandeladzina .
Maitele a ArcView ya u shumisa zwanḓa a u bveledza mapa ya kiḽasini ya ekhoḽodzhi o vha o no thoma u wanala , nahone o ṱanganedzwa uri a ḓo bveledza sethe ya mimapa kha webusaithi nga fhasi ha ṱhoho dzi tevhelaho : 
Maitele a mbadelo-thevhekano ane a khou thomiwa a tea u lingedza u swikelela ṱhoḓea dza u pfufha vhahulwane na kushumele kwavhuḓi fhedzi a dovhe a yelane na kushumisele kwa masheleni kune muhasho wa nga ku kona . 
maṱhakheni ----- tshipiḓa tshi takadzesaho kana tsha ndeme tsha nganetshelo tshi anzelaho u ḓa magumoni .
Hu tshi engedzwa izwo , u thembea na u vha zwone ha Ridzhisiṱara ya Mavu zwi ḓo thomiwa ngazwo , uho hu ḓo vha u khwaṱhisa tsireledzo ya vhuṋe kha miṅwaha miraru i ḓaho . 
U kona u topola ndunzhendunzhe ya zwiwo kha zwiṱori zwi sa konḓi .
Hezwi zwi ḓo katela zwa u ṱana , maṱano a zwa saintsi , wekishopo na dziḽekitshara .
Ri livhuwa vhathu vhashu vhoṱhe kha u vha vhatikedzi vha nṱhesa .
Masipala wo thoma senthara dza zounu ya tshampungane u itela u lwa na mafhungo a mushumo wo salelaho wa tshampungane : 
Sa tsumbo , vhaphurosesi vho vhalaho vha tie na vhapaki vha wanala Johannesburg nga nṱhani ha u vha hone ha zwiimiswa zwa themamveledziso dzavhuḓi kha u phurosesa tie na u i vhambadela mashangoḓavha . 
Thangelamulayotibe wa Muvhuso Wapo , wa 1998 ndi ḽiṅwalwa ḽa mbekanyamaitele ḽine ḽa thoma mutheo kha sisiṱeme ya mveledziso ntswa ya muvhuso wapo .
Vhaṋetshedzi na vhaṱanganedzi vho vha vha khou ambedzana maelana na zwa pfukiselo ya ogeni hu na kana hu si na ndaṱiso nga vhulangi ha mulayo . 
( b ) ya u nanga , na u kwamana na ramulayo , na u ḓivhadzwa nga ha hei pfanelo nga u ṱavhanya ;
Mulanguli wa zwa mupo na muinzhiniara , vhakati ha vhaṅwe , vha nga khwaṱhisedza vhutevhedzi ha mulayo . 
Vhadzulapo zwavho kha vhuimo ha tshitshavhani vha dzulela u vha vha vhatambi vha ndeme kha ikonomi ya zwa polotiki ya Afrika Tshipembe nahone hezwi a zwi athu u shanduka . 
Milayo , Milayo yo Tiwaho , na nḓivhadzo , dzi re kha haiphaḽinki kha Milayo yo Tiwaho dzi vhumba thendelano yoṱhe vhukati ha SARS na Mushumisi nahone ndi dza ndeme kha thendelano dziṅwe na dziṅwe dza u thoma kana dzo dzinginywaho , hu nga vha nga u tou amba kana nga u tou ṅwala maelana na mafhungo eneo . 
Guvhangano ḽo katelaho vhoṱhe ḽo dovha hafhu ḽa vha ḽi tshi khou pembelela miṅwaha ya ḓana ya u lwa na vhugevhenga nga mapholisa vha dzitshaka ngei Monaco , ḓorobo khulwane yo vha ho mufaravhaeni wa Khoniferentsi ya Mapholisa vha lwaho na Vhugevhenga vha Dzitshaka ya u thoma . 
Lavhelesani tshifanyiso tshi re afho fhasi .
Iṅwe ya tekiniki khulwane dzi shumiswaho nga thandela iyi ndi dziwekishopho . 
( vi ) Ri ita hani uri habebi vha dzhenelela kha pfunzo ya vhana vhavho . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumiṱhanu ya Mulayotewa wa 2008
Mazhendedzi a mulayo a do khwaṱhisa kavhili nungo dzao u wana vhavhulayi na u vha vhea fhasi ha ndango ya mulayo .
Hezwi zwi katela na vhamu ṱani wa uyo muthu na vhana vhawe .
Mmbi ya Vhupuleli ya Afrika Tshipembe ;
U sumbedza u pfesesa tshitaela na ridzhisiṱara
Vhagudi vha tea u ṅwala marifhi a fomaḽa a vhukumakuma , nahone , hune zwa konadzea , vha a rumela vha dovha vha lindela phindulo .
Ofisi ya Mudzulatshidulo wa Nnḓu : Vhushaka ha Dzitshakatshaka na Thikhedzo ya Miraḓo Luṱingo ( 021 ) 403 2324
Masiandaitwa a tshanduko ha sokou vha khaedu kha muvhuso fhedzi ; a kwama tshitshavha tshoṱhe nga u angaredza . 
Zwavhuḓi vhuḓi , mvelelo u swika zwino ndi ṱhuṱhuwedzo wo linganaho kha u humbula u engedzedza mbekanyamushumo , hune vhukoni ha ikonomi ha vha hone . 
Fomethe i re yone
U vhumba mafhungo tserekano .
Avho vhane vha ḓo vha vha khou enda nga goloi dzavho dza phuraivethe vha eletshedzwa u ṱoḓa fhethu ha u paka ha phuraivethe nga nnḓa ha fhethu hu si na vhuendi . 
MASIANDAITWA - AVHUḒI / A SI AVHUḒI
Lwanzhe lwo bvisa vhafu khalwo na lufu na ḽivhiḓa na zwone zwa bvisa vhafu khazwo . 
Tshifhinga : 09h00 - 17h00
DQLTCFSC i tea u ṱangana luthihi nga kotara .
Nga nḓowelo mugero muhulwane u ḓo tsireledzwa nga mabulannga o khwaṱhaho kha vhupo ha zounu ya vhugabelo . 
Dzilafho nga muṋetshedzatshumelo ane a songo ḓiṅwalisa na tshiimiswa tsha phurofeshinala kana tshileludzi tsha ndondolo ya mutakalo tshi songo ṅwaliswaho lwa mulayo
Vhunzhi ha vhudzulo ha mikhukhuni a vhu na sisiṱeme ya vhuthathazwitshili yo dzudzanywaho zwavhuḓi , nahone hezwi zwi khakhisa tswikelelo kha sisiṱeme ya vhuthathazwitshili ine ya ṋetshedzwa nga masipala . 
Hu ḓo vha na vhafarisa muphuresidennde vhaṱanu nahone vhathusi na vhone muṅwe na muṅwe u bva kha vhupo ha madzingu , vho khethwaho nga Buthano ḽo Angaredzaho . 
( d ) Khomishini ya Ndinganyiso ya zwa Mbeu .
Ho no ṱanganedzwa fomo dzo ḓadzwaho na khwaṱhisedzo ya mbadelo , Phemithi ya zwa u Renga Zwifuwo u bva Nnḓa na Ṱhanziela ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo zwi ḓo ṋetshedzwa zwa rumelwa khavho thwii .
5.2.2 Ndangulo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tshigwada tsha Ṱhoḓisiso ya Tshitirathedzhi
Tshitandadi tsha yuniti itshi ndi tsha vhagudi vhane vha khou shuma kha Komiti ya Wadi kana muvhuso wapo , hune u wana vhukoni malugana na tshitandadi itshi ha ḓo engedza ndeme kha mushumo wa muthu .
3.5 Khabinethe i humbela vhabebi na tshitshavha uri vha tikedze vhudzheneleli ha muhasho kha u vhona uri vhagudiswa vha humela kiḽasini na u sedzana na u guda na u vala he vha salela murahu nga kha vhudzheneleli vhune ha khou iswa zwikoloni .
Mulayo u dovha hafhu wa ṱuṱuwedza u vha khagala musi hu tshi vhewa mitengo ya mishonga . 
Kha ri shumise foramu hei u ṱangana na vhaimeleli vha tshitshavha na u vha thivhela kha u tshinyadza ndaka na zwishumiswa zwo itelwaho u thusa vhone vhaṋe .
Wa vhukuma : Mulingi o fushea uri mushumo une wa khou lingiwa ndi wa muthu ane a khou lingwa . 
Muraḓo muthihi wa komiti u tea u pfumbudzwa sa mutshimbidzi .
Vhathu a vha faneli u vha na fulufhelo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u wana thikhithi tshitediamu ho sala tshifhinga tshiṱuku phanḓa ha musi mutambo u tshi thoma . 
( 4 ) Ndayo na ndaela dza Buthano ḽa lushaka zwine zwa khou shuma musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , zwi ḓḓo isa phanḓḓa na u shuma nga nnḓḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa nga fhasi ha Mulayotewa muswa .
Naa matheriala wa u duga , zwiluḓi zwa u duga na gese dza u duga a zwinzhi ?
A si zwa khwine , kana zwoṱhe zwi a fana , u vha kule na muthu ane a vha na HIV ? 
" Zwa vhukuma ndi zwa uri vhathu vhoṱhe vho teaho vha ḓo wana dzinnḓu .
U thusa kha u bveledza tshumelo ya tshitshavha i re na vhuḓifhinduleli kha vhathu .
Mishonga ya anthirithrovairaḽa ( u ya nga nyendedzi ) i tsireledza ṅwana kha HIV musi vha tshi khou mu mamisa ḓamu . 
Kha vhoṱhe vho lovhelwaho nga vhafunwa vhavho na vhashumisani ngavho uno ṅwaha , vha dzhie tshifhinga itshi sa tshikhala tsha u vha na miṱa na dzikhonani uri vha fhaṱe mihumbulo miswa ine vha ḓo i takalela lwa tshoṱhe . 
Ndaka dzavho dzi so ngo vha dzi tshi paḓa masheleni a linganaho R990 000 arali vha siho kha mbingano kana R1 980 000 arali vha kha mbingano
Idzi dzi vhonala sa mbudziso dzi elanaho na ḓivhazwakale , mvelele na nyimele dzo khetheaho dza vhapo vhaṅwe na vhaṅwe vha sa tendeli thasululo dzi katelaho vhoṱhe . 
Thekinoḽodzhi dza zwa dzilafho
Muhasho wa zwa Gwama
b ) Vho Dokotela Marius Venter ( vho dovha vha tholwa )
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : Muṅwalo :
Ni a tendelana na muhumbulo / tshitatamennde / ndavheleso / ṱhaluso
Nḓila ine khalaṅwaha dza kwama ngaho zwipuka - ho katelwa vhulimi sa , u gera nngu , u dipisa zwifuwo , zwinoni , sa mupfuluwo na u fhaṱa zwiṱaha
U fhaṱululwa hafhu ha themamveledziso yo tshinyadzwaho nga tshinyalelo hu lambedzwa thungo kha nyavhelo yo vhetshelwaho thungo kha gavhelo ḽa sekhithara . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ṱunḓa maboḓelo a zwikambi , vha fanela u ḓisa sambula ya paka i kha boḓelo ḽine ḽa ḓo shumiswa kha u rengisa . Ḽebuḽu i re kha boḓelo ḽi ḓo ṱlliwa u khwaṱhisedza uri i fusha ṱoḓea dza Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Zwikambi , wa 1989
WEF Afrika yo ṋetshedza muvhuso tshikhala tsha u ṱana Afrika Tshipembe sa hone fhethu ha vhubindudzi na mabindu , zwine zwa vha zwa ndeme kha u swikelela ndivho ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) .
Zwo sendeka kha ngaganyo dza tshifhinga tshi ḓaho dza nyelela ya malaṱwa ane a sa vhe khombo , Mbekanyamushumo ya Ndaulo ya Malaṱwa ya Miṅwaha ya Fumi i anganyela zwine ḓaleḓale , u fhisa na vhukoni ha u sinisa zwine zwa ḓo ṱoḓea tshifhingani tshi ḓaho . 
Zwibveledzwa zwipfufhi zwa matshilisano:nḓivhadzoi , milaedza
2 . Nomboro ndaula , arali i hone :
Mulayo wa vunḓu u tshi angaredzwa nga mulayo wa lushaka u nga ṋea vhuṱalu na dzinyiledzo dza Khoro dza Masipala na Miraḓo yadzo .
8 . Sinetha dza tshifhinga tsho fhelaho
U bva tshitshetsho , muṱaṱisano uyu u vha hone miṅwahani miṅwe na miṅwe miṋa , zwine zwa sumbedza u takalelwa ha uyu mutambo ḽifhasini ḽoṱhe .
TSHISHUMISWA TSHA U MONITHARA U LUGELA U DZHENA TSHIKOLO
Masiandaitwa a vhudzulo ha vhathu a a pfuka na fhethuvhupo havho . 
( c ) u tendela miṅwaha ya fhasisa ya u voutha ya 18 ; na
( b ) wanwa mulandu wa vhutshinyi ho ambiwaho kha khethekanyo ya 1(b) nahone u tea u gwevhiwa u dzula dzhele lwa miṅwaha i sa fhiriho fumi , kana a tou lifhiswa ; na ( c ) wanwa mulandu wa vhutshinyi ho bulwaho kha khethekanyo ya 1(c) nahone u tea u gwevhiwa u dzula dzhele lwa miṅwaha i sa fhiriho miṱanu , kana mulifho .
Zwi tshi elana na milayo ya ndinganelo , nga maanḓa kha zwitshavha zwi re na vhuṋe ha dzigoloi vhu re fhasi , vhuendi ha nnyi na nnyi vhu vha ṱhoḓea nga murahu ha musi tshikalo tsha vhaendangaṋayo tsho no pfuka . 
Muṱa ndi mini
Mbudziso dziṅwe dza nga ha u vha hone ha vhabebi na vhafarisi zwi khwaṱhisa khonadzeo dza u saukanya na u pfesesa dzifomo . 
THERO Luambo lwa Hayani Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma Mbalo ( Mathematics ) Saintsi ya Mupo na Thekhinoḽodzhi Saintsi dza Matshilisano Zwikili zwa Vhutshilo
mapa wa muhumbulo---- ndi girafu i imelaho thero kana ṱhoho ine maipfi na mihumbulo mihulwane zwa vha zwo dzudzanywa nga nḓila ya girafu
Naho zwiimiswa izwi zwoṱhe zwa phuraivethe zwi tshi bvelaphanḓa na u ṋekedza ndondolo ya ḓuvha na ḓuvha kha vhana zwa zwino zwi kha ndango ya muvhuso . 
Dziṅwe dza ndaka dzi re dza kale dza vhupo he ha dzheniswa Tshwane a dzo ngo rekhodiwa . 
Vhalanguli vha fanela u tendela zwithu kha kuitele u ita uri nyimele na vhupo zwi vhe zwapo . 
Tshumisano i nga ṋetshedzwa kha vhashumi vha henefho , uvha fha tshikhala tsha uri vha ḓi dzhenise kha zwa ikonomi , zwine hezwo zwi ḓo swikisa kha uri huvhe na mbalo yo teaho kha ndaulo yapo yeneyo hune vhatheli vha ḓo vha na mbuyelo khulu i mangadzaho . 
U tsela fhasi ha inifuḽesheni hu khou lavhelelwa u ya phanḓa , naho inifuḽesheni i tshi ḓitikaho nga u sa shanduka tshifhingani tshiḓaho . 
Fothokhophi iṅwe na iṅwe ya siaṱari ḽa muelo wa A4 kana tshipiḓa tshayo
U pulana / u rangela u ṅwala
Mafhungo maṅwe a elanaho na zwa Mishumo a shumaniwa nao zwavhuḓi-vhuḓi nga ene muṋe u ya nga mbuletshedzo ya mushumo wawe . 
5.4 Masheleni a u sokou ṋetshedza
8 . U ḓadziwa ha zwikhala
Zwithu zwa ndeme zwine ra zwi fara zwi vhonala kha mikhwa na nyito dzashu . 
Ahuna thendelano 
Zwi shuma fhedzi kha vhaunḓiwa vha re fhasi ha miṅwaha ya malo , thiroma yo ṋaṋaho na marinini a vhuraru o kwameaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
U pulana - u ṱoḓisisa na u dzudzanya
U tshimbila nga lurumbu kha tshamonde / tshauḽa , luḓilani lwo tou tswititiho , lwo kombamaho , lwa masongesonge na zikizaka
Zwikaṱudzi izwi zwi anzela u kwama zwihulwane u khwaṱhisedza uri u dzhenisa vha miṅwaha ya fhasi kha khunguwedzo dza zwikambi zwi khou pimiwa . 
Vhege nṋa dzo vhetshelwa mulingo - vhege mbili dza mulingo wa Fulwi na dziṅwe vhege mbili dza mulingo wa mafheloni a ṅwaha ( Nyendavhusiku ) .
Naa mme awe a vha khou mu vhudza ngoho nga ha lufu lwa khotsi awe ? 
Themendelo dza phaneḽe dzi ḓo ḓivhadza khunyeledzo yo katelaho , mbekanyamushumo ya khakhululo ya tshandukiso ya mavu yo ṱanḓavhuwaho .
Tshipiḓa tsha vhu 17 tshine tsha vha kha Vhalanguli vha Mulayo kha shango ḽavho kana ISS tshi ḓo rumelwa kha Tshiimiswa tsha tsireledzo ya vhana tsho tendelwaho .
Kuvhusele ku pfadzaho kune kwa ḓisa vhutshilo ha khwiṋe kha vhathu vhashu . 
Hezwi zwo tevhelwa nga u sainiwa ha Memorandamu wa Thendelano we wa bveledzwa nga mulangavunḓu vhukati ha Zhendedzi ḽa Nyaluwo ya Ikonomi ḽa Mpumalanga ( MEG ) na mimasipala ine ya kwamea nga khaedu dza maḓi . 
Tshumisano i nga , vhukati ha zwiṅwe , thusa mashango a dzingu iḽi u bveledza mitevhe yo ṱanganelaho ya vhufa ha mvelele ya ndemekhumbulelwa yo tewaho nga u tsireledzwa . 
Thikhedzo ya Themamveledziso i ḓo vha tshipiḓa tsha Khethekanyo Khulwane . 
Tshiitisi / tshivhangi tsha lufu
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ṋanga mushumo wa zwanḓa , mushumo wawe kana phurofesheni o vhofholowa .
Zwiṅwe zwitshimbidzi zwine zwo bva nnḓa ha tshanḓa kha zwiimiswa zwa u valela ndi tshivhalo tsha u ṱanganedzwa na u dzula tshifhinga tshilapfu kha senthara ya u valela . 
22.3. Nyambedzano dzi ḓo thusa u khwinisa nḓila ya u ḓiṅwalisa ha tshitshavha na ya u kuvhanganya data ya ndeme ya mbalombalo , u i tshimbidza na u i ṱola , ha itwa uri vhuṱanzi ha vhukuma vhu wanale kha vhasikambekanyamaitele.
Hu na zwiteṅwa zwivhili zwa ndeme zwine Komiti ya Wadi ya tea u sedza
Vhari zwi a vhaisa uri kha nyimele nnzhi , vhafumakadzi vha kha ḓi khethekanyiwa uya nga maitele a sialala na mvelele ane a vha shandukisa avha vhea nga fhasi ha khethekanyo ine ya ṱalula nahone ya vha tsitsela fhasi kha khethekanyo ya mishumo ya fhasi . 
Sisiṱeme ya u sudzuluwa i dovha ya tendela u tevhedzwa ha theo ya mulayo kha milayo ya mutheo ya mushumo sa izwi tshifhinga tsho linganaho tsha u awela tsha vhashumi tsho no vha vha hone zwino . 
( d ) ṱhoḓḓea dza u vhona uri vunḓḓu na masipala vha a kona u bveledza tshumelo ya mutheo na u ita mishumo ye vha ṋewa yone ;
Referentsi ya tshenzhemo ya kale i tea u ḓa na maṅwalo a bidi . 
Livhanyani maipfi a re kha tshifhinga tsha zwino na a re kha tsho fhiraho .
4.126 Mulayo wo fheliswaho u tea u imelwa nga muṅwe mulayo muswa wa tshizwinozwino une wa ḓo iledza maitele ane a vhaisa tshitshavha .
Gireidi ya 8 : masiaṱari 40 - 50
u vhala voutu na u ḓivhadza mvelelo ;
Zhendedzi ḽi lambedzwa nga pfukisela u bva kha muhasho na magavhelo u bva kha khasho na nyanḓadzamafhungo ya khanḓiso . 
U shela mulenzhe ndi ha muhoyo , hu tshi shumiwa na vhaimeli " vha tshitshavha " kha dzibodo dza tshiofisi ngeno vha songo khethwa nga muthu nahone vha si na maanḓa .
Naho hu na khaedu iyi , ho vha na vhupo vhu re na tshivhalo vhune vhushaka vhukati ha muhasho na vhashelamulenzhe ha aṋwa mitshelo . 
U shumisa zwifanyiso kha u humbulela zwine tshiṱori tsha amba zwone .
U isa mafhungo nga ha mugaganyagwama na pulane dza mveledziso kha tshitshavha , u khwaṱhisedza uri vha a ḓivha uri vha a swikelela hani
Vhusunzi vhu a zwi tevhela ?
ya nga ṱanganedza khumbelo , vha ḓo ḓivhadzwa hu sa athu fhela maḓuvha a 14 uri vha ḓise pulane ya ndango ya mupo na uri vha ambedzane na muṋe wa mavu , na vhane vha khou dzulakha mavu ayo lwa mulayo kana vhaṅwe vha kwameaho .
Nga nyito , phambo dzi fhedza tshifhinga tshinzhi dzi tshi khou ḽa na vhubveledzi vhu dzudzwa ho ralo . 
Maanḓa aya a kha muhumbulo nga vhuvha
Mvelele ya tshumelo
Ipfi u khelusa a ḽi tsha shumiswa kha zwa u shandukiswa ha mulambo . 
Arali khumbelo dzi tshi khou fhira tshivhalo tsho tiwaho hu tea u vha na thendelo ya Minidzhere Muhulwane wa EMIA .
Mugudi o bvelelaho u ḓo kona u :
U dovha u alusa mveledziso ya nḓowetshumo kha shango ḽashu , muvhuso wo , ho topolwa kha u thaḓula hunzhi , wo ḓivhadza Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Vharema ine yo olelwa u shandukisa sekithara ya vhubveledzi na u vulela vhoramabindu vha vharema khonadzeo ya u shuma .
Ndango dzi fanaho dzi a shuma kha ndambedzo yo avhelwaho kha thandela dza themamveledziso na mbadelo dza ndangulo . 
Hu na zwithu zwinzhi zwo no ṅwalwaho nga ha nzudzanyo dza mulayo na mbekanyamaitele mayelana na u dzhenela ha vhadzulapo mashangoni o fhambanaho u mona na ḽifhasi .
Vha nga vha vhe . . .
( a ) Milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i shumana na mafhungo ane a si kone u langulwa lu shumaho nga milayo yo phasiswaho nga vunḓḓu nga nḓḓila nthihi nga ndivhanele .
U tamba - vhana vhaṱuku vha dzulela mitambo ine vha tou i bveledza vhone vhaṋe kana ya u tou edzisela nga vhone vhane , nahone kanzhi vha sedzesa ngamaanḓa kha tshikhala tshiṱuku tsha hune vha tamba hone . 
Thaidzo ya u ṱhaṱhuvha ndivho ya mbetshelo iyi zwi kwama u wana mbuno na vhuṱanzi , uri naa aya mahumbulelwa ndi one , na uri ndi afhio mafuvhalo ane a kwama vhathu .
Kiḽoso idzi dzi shumana na zwa u nangiwa ha ṱhoḓea , u ṱanganedzwa ha u nangiwa na u vhekanywa ha vhonkhetheni vha wadi nga Khomishini . 
Mishumo ya tshumelo ya vhuendi ha tshitshavha vhu tshimbilaho muyani na mavuni vhu a ṱavhanyedza , tshifhinga tshinzhi na u lavhelelwa . 
KHETHEKANYO YA 3
Vhundeme ha mashumele vhu a ḓivhea , kha u bvisela khagala tswikelelo dzi funwaho kha u thomiwa ha madzulo . 
Ṅwalelani luṅwalo mudzudzanyi wa gurannḓa yapo lune na vha ni khou ṱahisa mihumbulo yaṋu . 
Izwi zwo pika kha u fhungudza zwifhinga zwi re phanḓa kha mafulo a vhudavhidzani . 
Nyambedzelo kha R&D na tshiimo tsha pfunzo zwi ḓo khwinisa ndeme ya pfunzo ya nṱha , fhedzi arali zwi sa dzhielwi nṱha , vhukoni ha vhathu vhu songo linganaho vhu ḓo thivhela mveledziso ya nḓivho na zwithu kana mihumbulo miswa .
U mona na dzingu , vhafumakadzi na vhasidzana vha tshimbila khiḽomitha dza tshikati dza rathi u ya u ka maḓi . 
Ṅwaha wa muthelo lwa dzikhamphani u anzela u vha ṅwaha wa muvhalelano wa khamphani u itela u vhiga zwa masheleni . 
Mbudziso dzi lingaho nḓivho ya luambo dzi nga ḓi vhudziswa zwo ḓisendeka nga tshibveledzwa tshenetsho tshithihi .
Tshiṱori itshi tshi bvelela ngafhi ?
Matshudeni vha humbelwa u vhudzisa mbudziso u itela u wana tshanduko dze vha dzi ita . 
Tshifhinga
Mitambo ya ḓirama : u bveledza u ṱanganela na zwiitisi na masiandoitwa sa mitambo ya u vhalela , mitambo ya madzina , n.z
U shumisa zwipfi : U sedzesa nḓila ya tshikhukhuliso zwi sa konḓi zwo vhewaho , tsumbo : u fhufha , u gidima , u posa , vhagudi vha sedza hune vha tea u ya hone
Khumbelo ya u vusuludzwa musi wo dzhielwa thundu nga nwambo wa zwikolodo
Khophi yo tou ganḓiswaho ya
-- U shumisa dzimanyuwala , zwibugwana zwa u ṋea ndaela na kushumisele kwa zwithu
Muṋetshedzi wa tshumelo u ḓo tiwa nyimele yo ḓitikaho nga lwonolwo luthihi kha u swikelela matshimbidzelwe a Ndangulo ya Thundu na Tshumelo khathihi na mbekanyamaitele . 
muiti wa khumbelo a vha o bviswa kha ofisi i ṱo ḓaho u fulufhedzea ha muthu zwo vhangwa nga vhuḓifari ha vhuaḓa
vhaṱu ṋdi vha tshi diḽivara goloi .
Hezwi zwi nga fhaṱiwa sa tshipiḓa tsha tshiimiswa tshithihi , fhedzi hu na miṋango yo fhambanaho u bva , kha zwiṅwe zwifhaṱo zwa nnyi na nnyi , u itela u kovhekana na vhashumi vha lavhelesaho . 
Tshumiso na murekanyo wa magavhelo a u farela . 
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha nga ṅwaha na gumofulu ḽiṱuku ḽa R7 109 nga muṱa nga ṅwaha
U itela uri muloro wa Khosikhulu Vho-Luthuli u shume wa tshitshavha tsho sendekaho kha u eḓana na tshirunzi , ri tea u tandulula aya mafhungo nga u tou ṱavhanyedza nahone nga vhuḓiimiseli . 
Nga u ṋea pfanelo vhathu vha koloni uri vha ḓi vhuse vhone vhane , vha khou thithisa tshipikwa itsho . 
U ṅwala muvhigo
Phaneḽe ya u nanguludza i tea u shumisa maitele a u tsisa nomboro fhasi u swika kha ṱhanu kana rathi . 
Vhabebi vha ṅwana vhuvhili havho , arali vho malana
Musi ho no redzhisiṱariwa , uho u shumiswa ha maḓi hu nga ḓi litshiwa arali mishumo ya hone i sa tsha itiwa . 
Mushumoitwa wa IDP wa vhuṱumani wa vhufumi ndi wa u kuvhanganya na u tshimbidza manweledzo a ḓirafuthi dzikomitini dza dziwadi u itela u ṱuṱuwedza uri vha vhe na mbigelamurahu dzine vha ṋea vha tshi shumisa u shela mulenzhe ha vhaimeli vha wadi dzavho kha Foramu ya IDP nga u ṱavhanya hu sa athu ṱanganedzwa IDP nga masipala .
Ndi dzifhio tshumelo dzine dza ṋekedzwa nga vhaofisiri vha Vhuimeli kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha ?
U ṱanganyisa u swika kha 15
Vhafaramikovhe a vha na pfanelo dza u dzhavhula maanḓa e memorandamu wa a hwedza vhalangi ; vhalangi na vhalangi vha nga si kone u dzhavhula maanḓa e memorandamu wa hwedza kha muṱangano wa vhafaramikovhe nga u angaredza . 
Mishumo ya vhuendelamashango kha tshiṱirki yo pimiwa , nga nnḓa ha uri tshiṱiriki tsho naka lwa tsiko na u fhambana ha munanguludzo wa zwigwada zwa mvelele zwi re na khonadzeo khulwane ya u tshimbila na vhuendelamashango ha mvelele . 
( c ) I nga ṱoḓa tshiimiswa tsha masheleni uri tshi tikedze zwidodombedzwa zwi tshi ya nga Mulayo uyu arali ha nga vha na u timatima kha uri zwidodombedzwa zwo ṋetshedzwaho ndi zwone kana a si zwone nahone zwo fhelela ; na
4.12 Khabinethe yo dzhiela nṱha u ṱoḓisiswa ha magungwa a ṱahe a nnḓa a u rea khovhe nga Muhashu wa Vhulimi , Madaka na Vhureakhovhe nahone u takalela tshumisano i katelaho Maswole a madini a Afrika Tshipembe , Muhasho wa Vhureakhovhe na Maanḓalanga a Tsireledzo Maḓanzheni a Afrika Tshipembe e a ita uri magungwa maṋa a farwe .
Ni songo pfuka roboto musi yo tswuka
Vhukati ha tshikhala tshiḽa na zwino , maḓi manzhi o ela nga fhasi ha buroho . 
Ṱhalutshedzo dza u kundelwa ha khaelo dzi tea u ḓivhadza muṅwe mushumo hafhu kha sia iḽi . 
( b ) u thoma u vha na vhuḓḓifhinduleli kha zwi livhanaho na mushumo uyo kha iḽo vunḓḓu musi zwi zwa vhuthogwa -
Thikhedzo hei i ḓo katela zwa pfunzo , mvelele na ṱhoḓea ya vhudzulo sa zwo laedzwaho nga muhangarambo wa mbekanyamitele ya tshiṱirathedzhi zwo dodombedzwaho kha Bammbiri ḽa Ḽidzinginywa . 
Ndi ngani zwi zwa ndeme uri Dzikomiti dza Wadi dzi pfesese na u shumisa kupfesesele ukwu ?
Pfungavhuṋe ya dimokirasi ine ra vha nayo afha , ndi khwiṋe ri tshi vha na izwo hu si izwi . 
Ro khwaṱhisa vhuḓidini hashu kha u vha na maga o livhaho nahone a re khagala kha thuso ya zwa mutakalo wa vhafumakadzi na u sa pfukwa nga zwikhala . 
Mvelaphanḓa kha maṅwe mavunḓu i katela u fheliswa ha mabakete sa mabunga a linganaho 20 560 : Free State ( 4 056 ) , Kapa Vhubvaḓuvha ( 2 672 ) ; Kapa Devhula ( 2 421 ) na Devhula Vhukovhela ( 398 ) .
U itela u leludza hune zwipiḓa zwa muṋetshedzi wa tshumelo zwa nga ṱanganywa kha u thoma modele wa mashumele wavhuḓi , nahone hune vhaṋetshedzi vha tshumelo vha nga ḓitika nga muṅwe u itela u dzhenisa mbuelo . 
Ri roṱhe , u thoma matshelo , ri fanela u tevhela mveledziso ya nḓowetshumo yo dzudzanyeaho na nḓila yo khwiniseaho ine ra khou fanela u i pulana . 
Nga tshifhinga tsha khaphu ya tshiphuga tsha ḽifhasi , ro fhungudza usa tevhedzela milayo dzibadani dzashu sa nḓila ya u lwa na vhugevhenga kha zwitshavha zwo fhambanaho . 
Pulanelani tshitori
Ṱhaluso ya ndaka yo dzulaho yo itwa uri i leluwe nga bakhoudu . 
Sa musi vhunzhi ha fulufulu ḽi tshi khou shumiswa ḓoroboni khulwane , mimasipala i tea u ranga phanḓa kha u fhungudziwa u phaḓaladzwa ha khaboni . 
Lupfumo lwa lushaka lwo engedzwaho na ḽevele da nṱha dza mbuelo zwo ḓiswaho nga u khwiṋiswa ha vhubveledzi zwi konisa tshitshavha u vhulunga zwinzhi kha tsireledzo ya vhupo na maga a mbueledzo . 
Khaṱhulo ya zwenezwino ya Khothekhaṱhululi i khou kwama kule vhukuma malugana na khumbelo dza zwa mveledziso . 
Hezwi zwi katela u ṅwaliwa ha zwidodombedzwa zwa thandela , maitele a u bida vhathuni na muthu muthihi na u sainiwa ha konṱiraka . 
Eskom i khou shuma zwi ngomu u vhona uri hu thoṅwa thandela dza u i thusa dza mveledziso ya muḓagasi nga vhaṅwe vha konaho nga u ṱavhanya .
Hezwi zwi amba uri zwo iteaho phanḓa ha Lambamai 1997 na zwe zwa itea ha fhela ṅwaha zwi saathu u vhigwa kha ICD , nga nnḓa ha musi huna zwiitisi zwi pfadzaho zwo itisaho uri zwi sa vhigwe nga tshifhinga .
Tshifhinga tsho anganyelwaho tsha mishumo ya Ndima ya Vhuṋa : Awara dza 4
Zwipiḓa zwa data zwo dzulaho zwo humbulelwa zwi kuvhanganywa henefho fhethu ha nḓisedzo ya tshumelo nga vhashumi vha ndaulo vhane vha shuma kha zwileludzi zwa mutakalo . 
Zwo teaho u itwa
Vhukati ha zwiṅwe , ndaulo i bula uri tshumelo ya mushumo a i nga ḓo : 
Zwi si zwavhudi na luthihi ( poor ) , tshiimo tsha fhasi vhukuma , hune ndivho ya vha ya u zwi khwinisa u bva afho u ya kha tshiimo tshavhudinyana .
Nyengedzedzo ya themamveledziso ya mafhungo na vhudavhidzani
U livhanywa ha mbekanyamushumo dzi re hone na mveledziso ya vhupfumbudzi huswa u itela u swikelela ṱhoḓea dzoṱhe na dza zwino na zwikili kha vhumatshelo . 
Vhuḓifhinduleli hadzo na mishumo yadzo zwi tea u buletshedzwa zwavhuḓi lwo dodombedzwaho tshoṱhe . 
Ndi nnyi na nnyi ?
Phasipoto dzi tea u vha dzi kha ḓi vha mulayoni maḓuvhani a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho .
Ri khou dovha ra khwaṱhisedza uri vhathu vha re na vhuaḽibino na vhone ndi vhathu sa muṅwe na muṅwe .
Asima kanzhi u tou i dzhiela - i mona mona miṱani .
Gwama ḽa mbadelo na u swikiswa ha zwidodombedzwa zwo teaho zwa mbadelo kha Maanḓalanga a Khorotshitumbe zwi tshi itelwa thendelo ya mbadelo . 
Maitele aya a bula uri masipala u tea u sedza u thoma kha ṱhoḓea dza mutheo dza zwitshavha zwawo na u alusa mveledziso ya matshilisano na ikonomi zwazwo u itela u swikela dimokirasi , mupo wo tsireledzeaho na u vha wa mutakalo wavhuḓi . 
Izwi zwi ḓo rangwa phanḓa nga Muhasho wa Vhudavhidzani ha Ṱhingo na Tshumelo ya Poswo .
Phambano dzi elanaho na thendelano i ne Tshikwama tsha vha nayo na Star Award Micro Systems ( Pty ) Ltd , he muhweleli o vha o fhiwa mushumo . 
u vha mulimi wa misi yoṱhe
Nḓivho thangeli na Mutakalo wa Vhuṋe na wa Tshitshavha zwo dzheniswa kana u ṱanganelana kha ṱhoho dzo randelwaho .
Therisano nga ha khonadzeo ya u thoma mimaraga miswa ya dzingu ya pfuma ( hu tshi katela mikovhe , vhutsireledzi ha zwikolodo na zwibveledzwa zwa maraga wa vhukati wa masheleni ) nga kha maraga wa lushaka kha maga a u ranga fhedzi zwi sumba kha maitele a u sedza phanḓa u ya kha u ita uri maraga ya masheleni i vhe ya musalauno . 
Kuitele ukwu ku mbo ḓi vha khagala nga u pfesesa uri zwibveledzwa zwi fhaṱwa hani .
Ni songo amba , khamusi muṅwe muthu u bva kha avho vha maimo a nṱha u ḓo bvelela a amba nga ha hezwi zwithu . 
Vhufamuraḓo ha ṱhahalelo ya nḓisedzo ya malofha kha muraḓo vhu vhangiwa nga u tshimbila ha malofha hu songo khwaṱhaho kha lutsinga lwa malofha luthihi kana tsinga nnzhi dza vhuluvhi , nga maanḓa nga nṱhani ha u vhumbea ha govho ḽa malofha , u thithisea ha lutsinga lwa malofha nga govho ḽa malofha , kana nga ṱhahelelo ya u tshimbidzwa ha malofha kha thishu dza muvhili . 
Ndi ufhio mutambo uyu kana hobi ?
Nga u shumisa madavhi ayo o fhambanaho , Barlow Rand yo vha i vhabveledzi vhahulwane vha eḽekhiṱhironiki dza vhupileli , he mbuelo dza hone dza badelwa kha vha Anglo American . 
Dzikhamphani dzo tendelwa u nanga mafhelo a ṅwaha wa muvhalelano wao . 
Tshi tshimbila na riṋe hoṱhe hune ra ya . 
Tshivhumbeo tshi ṋetshedza vhuḓifhinduleli na vhuvhusi vhu re khagala , nga nṱha ha u tevhedza mulayo hu khwiniseaho . 
U bva kha zwifanyiso zwa vidio , zwo mbo ḓi tou vha khagala uri ṱhanzi i nga vha yo vha i tshi khou amba nga ha muraḓo wa tshino tshigwada . 
Zwenezwo , a hu tou vha na phambano yo khwaṱhaho vhukati ha ndeme na mutitilidzo . 
Ndambedzo ya mundende yo ṱanganedzwaho yo thusa masipala u bveledzisa thandela dza themamveledziso dzi khwinisaho nḓisedzo ya tshumelo . 
U kona u ḓivha themba dze vha guda kha themo yeneyo .
( c ) Sa ita nga nḓila ine ya vhea khomboni vhuimo , a sa fheli mbilu , na u ḓiimisa kana u wisa tshirunzi tsha komiti ;
Vho vha vha tshi khou tshimbila nga goloi musi vha tshi mu vhona .
u ṋetshedza mutheo na maitele ane tshitshavha tsha shumisa ngao pfanelo dzatsho dza u wana mafhungo zwo leluwa , zwi sa vhaḓureli nahone vha songo vhuya vha ḓidina nga maanḓa nga nḓila ine zwa nga konadzea ngayo .
Vhu a sevhana arali hu na khombo khathihi na u vhudzana uri zwiḽiwa zwi ngafhi .
U humbula nga ha tshitaila , ndivho na fomethe
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhagudiswa vhane vha swikelela u guda kha ngudo ya dza nṱha uri vha ḓidzhenise kha zwikhala zwoṱhe zwire hone .
( 1 ) Tshumelo ya Tshipholisa ya lushaka i tea u vhumbiwa nga nḓḓila ine ya ḓḓo shuma kha lushaka na kha vunḓḓu , na kha zwa mivhuso yapo arali zwo tea .
9 . Ndinganyiso
Ya vhuvhili i amba nga ha mushumo une netiweke dza sisiṱeme ya u enda dza ita kha vhudzulo ha vhathu , na khwaḽithi dzine dza fanela u vha nadzo . 
U guma kha R11 865 nga muṱa nga ṅwaha
Muvhuso wo ḓikumedzela u ḓisa tshirunzi kha maAfrika Tshipembe nga kha ṋetshedzo ya tshumelo dza vhuthathatshili .
Minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha 3 kha vhege Minethe ya 45
CBP i ṱoḓa hu tshi vha na fulo ḽi no ya kule , hu tshi tsivhudzwa vhadzulapo na u vha khuruṱanya , hu tshi tsivhudzwa na komiti dza dziwadi , na u wana malamba a si na vhukono a polotiki musi vhathu vho no zwi ṱalukanya uri u shuma nga u ḓinekedza hune ha khou itea hu a vhuedza , khathihi na uri u shela mulenzhe ha tshitshavha hu nṱha u guma ngafhi .
U shumisa ṱhoho na mafhungo a tikedzaho u itela u ṅwala tshibveledzwa
Ndaulo ya Vhuḓifhinduleli ha zwa Masheleni na Tsheledemviswa ya Tshitshavha Afrika Tshipembe i khwaṱhiswa nga u vha na maanḓalanga a vhuḓifhinduleli ha zwikolodo o hweswaho maanḓalanga mathihi-Minisṱa wa zwa Masheleni . 
Naa Komiti ya Wadi i na nḓila dza u ṱutuwedza u dzhenela ha vhafumakadzi nga u shumisa Komiti ya Wadi na u engedza vhuimeli havho kha levhele ya u tshea mafhungo ?
Tshipeisa tshi a shuma kha vhana zwavhuḓi kana muṅwe na muṅwe ane a vha na thaidzo dza u femela ngomu zwavhuḓi .
fomo ya khumbelo ya IRP3
Tshiimo tsha zwa masheleni tshi sa langei tshi nga badelwa lwa tshifhinga tshipfufhi nga u koloda hunzhi . 
Tshanduko dza u thoma dzo swikisa kha u engedzea ha tshanduko dzi ḓivheaho sa tshanduko dzo ḓaho nga murahu , hu na u engedza tshanduko . 
Tshiimo tsha zwino tshi ri kombetshedza uri ri ṱuṱuwedze na u kuvhanganya vhathu vhashu uri ri shumisane kha u ita zwithu zwoṱhe zwi teaho u itwa , nahone ri tshi khou pfesesa uri vhumatshelo hashu vhu zwanḓani zwashu roṱhe !
Zwipikwa zwa Gaidi iyi ndi u ita uri vhathu vhane vha langa CBP vha :
Nga murahu ha u dalela Balfour , ro rumela miraḓo ya ṱahe ya dziminisiṱa u dalela vhupo uvho u amba nga ha mbilahelo dzo bviselwaho khagala vhadzulapo .
Nḓivho ya ṱhoḓea dza vhusimamilayo dzo teaho dzi vhusaho Zwileludzi . 
Bepha ḽa luthihi fhedzi ḽi nga ita mushumo nge ḽa shumiswa kha u rwela ṱari kutshimbidzele , hu na u tikedzwa nga nḓila dzo fhambanaho dza u tsivhudza zwitshavha , sa midia , nḓivhadzo na vhurangaphanḓa ha polotiki khathihi na u phakela vhana vha zwikolo dziphamfuḽethe na u fara miṱangano ya vhakhakhantseḽara .
Mavundu oṱhe a ṱahe zwa zwino a tshimbidza tshumelo dzao dza u akhaiva dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe kha Dziakhaivi dza Lushaka . 
Naho ho vha na vhuronwane ha u vhona uri zwidodombedzwa ndi zwa vhukuma , tshigwada tsha vhadzudzanyi vha ino khanḓiso a vha nga ḓo dzhia vhuḓifhinduleli ha vhukhakhi vhufhio na vhufhio . 
Fhoredzani icing nṱha ha khekhe .
( e ) muthu muṅwe na muṅwe ane , musi iyi khethekanyo i tshi thoma u shuma , a vha o wanala e na mulandu wa vhukhakhi he a gwevhiwa miṅwedzi i fhiraho 12 hu si na faini , nga ngomu kha Riphabuḽiki , kana nnḓḓa ha Riphabuḽiki arali nyito yo ḓḓisaho vhukhakhi yo vha i tshi ḓḓo dzhiwa sa vhukhakhi nga ngomu kha Riphabuḽiki ; fhedzi a hu na muthu ane a ḓḓo dzhiiwa uri o gwevhiwa u swikela musi khaṱhululo yawe kha u wanwa mulandu wa vhukhakhi na u ṋewa tshigwevho tshi saathu u pfiwa , kana u swika musi tshifhinga tsha khaṱhululo tsho no fhela .
A thi ngo ṱanganedza mbadelo na nthihi maelana na izwi u bva kha tshiṅwe tshiko . 
Mbigelamurahu dza tshumelo dza ha masipala na dziṅwe ;
He vha engedza maanḓa avho , ho vha hu u itela u khwaṱhisedza maanḓa a madzingu a re hone kana u tsireledza madzingu avho . 
Maitele a u sedzulusa phurofesheni ya u oditha yo rangelwa u mona na ḽifhasi nahone ri ṱanganedza vhurangeli ha zwa ndaulo na dziminista nga ngomu Afrika Tshipembe , sa ḽiga ḽa vhuṱhogwa ḽa u vhulunga phurofesheni dza u oditha dza fhano hayani zwi tshi tshimbilelana na maitele a ḽifhasi . 
Vha nga engedza mushonga wa u thivhela , fhedzi kha vha thome vha ambe nga ha nyendedzi dza ndango ya asima nga iwe muṋe na dokotela wavho .
Maḓi a fafadzelwa a kha tshivhumbeo tsha marotha a tshi tsa nga thawara dzo imaho dza u bvisa , hune khadzo ha vhudzulelwa muya u fhambana na nḓila ine maḓi a khou ela ngayo . 
Lwo vha lwu lwa u thoma masipala u tshi dzhenelela kha vhushelamulenzhe nga tshitshavha ho raliho na fulo ḽa vhureili ha tshitshavha . 
Thaidzo i vhonala i khulwane , fhedzi ri nga ita vhurangeli . 
U vhalulula u itela u khakhulula
Hezwi zwi fanela u vha mutheo wa mikhwa yashu . 
Vhunzhi ha dzi burousa dza Webe dzi ṱanganedza dzikhukhi lwa othomethiki , fhedzi vha a kona u khwinisa nzudzanyo ya burousa yavho u itela u hana dzikhukhi arali vha tshi funa . 
U vhavha ha nḓevhe , ṱhoho u rema , ningo dzi vhavhaho , u atsamula , u hoṱola , mikulo i vhavhaho , tsilingwane , dzungu , midivhitho wa mbilu wo engedzeaho na mutsiko wa malofha .
Madzina a matamba , madzina a songo teaho , madzina a u semana ;
u alusa ikonomi , sa nyalo khulwane ya u dzhenelela
Vhuṱali ho ṱanganedzwaho kha tsireledzo ya bada vhu dzinginyisa uri vhu dzheneleli ha muvhuso kha mveledzo ya tsireledzo ya bada vhu tea u fhira ndaulo ya vhuendi na u kombetshedza u tevhedzelwa ha mulayo . 
Pfananyo ya tshumiso ya Mbekanyamushumo ya U guda u itela u wana Tshenzhelo na U gudiswa mushumo . 
Ofisi ya Tshipikara i nga vha na phurofoma ya u vhiga .
Vho Dokotela Maria Claudina du Toit ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ; na
Iṅwe ya mihwalo i dzulela i kombetshedzaho vhafumakadzi ndi u alusa vhana . 
Kanzhisa izwi zwi amba u rumela muthu kha muhasho wa muvhuso wo teaho . 
U ṋetshedzwa ha Nzudzanyo ya Kushumele kwa Ṅwaha nga Ṅwaha , Mivhigo ya Kushumele kwa Kotara nga Kotara na Muvhigo wa Mafhungo a Kushumele kwa Ṅwaha nga Ṅwaha ku tevhedzelaho Ndaulo dza Vhufaragwama na nyendedzo dza u vhiga . 
Tshipikara tshi ḓo kona u amba na mukhantseḽara wa wadi nga ha izwi u vhona zwauri mukhantseḽara wa wadi u a pfesesa mushumo wawe nga u dzulela u ḓivhadza Tshipikara na u vha na vhuḓifhinduleli kha komiti ya wadi .
Arali thendelo ya u thoma yo ṋewa malugana na tshumiso ya tehikwekwete tsha nnḓa , muhumbeli u tea u wana fomo ya khumbelo ya ḽaisentsi ya tshumiso ya tshikwekwete tsha nnḓa ofisini ya tsini ya Muhasho wa Zwa Mupo na Vhuendelamashango .
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
Ni tea u ita mini uri ni kunakise kamara ?
Vha tea uri vha vhe vhathu vhane vha dikona siani la mbadelo dza masheleni a tshumiso ya madi zwe zwa tiwa na u itwa zwi tshi bva kha tshitirathedzhi tsha mitengo na uri zwi badelwa nga mirado yone ine .
U ṱuṱuwedza nga maanḓa zwikhala kha nḓowetshumo ya mugodi Afrika Tshipembe , nga maanḓa zwi tshi ya kha pfanelo dza migodi ine ya langulwa nga Muvhuso na thandela dza tshikalo tsha fhasi . 
Vhulivhanyi uhu ha vhusimamilayo hapo kha thendelano vhu ṋea Afurika Tshipembe zwishumiswa zwa dzhango ḽoṱhe u khwaṱhisedza tsireledzo ya dzhango ḽoṱhe dza maḓanzhe na nyimele yavhuḓi ya u shuma na u dzula .
Ee , ndi khombekhombe u badela tshelede ya vhuunḓi .
Muiti wa khumbelo a nga humbelwa nga u tou ṅwala , nga murahu ha datumu ya u vala , uri khothesheni yawe i bvisiwe . 
Honeha , tshibveledzwa nga tshithithisi tshi nga kha ḓi sa ṱanganedza thusedzo ine ya fhira mipimo ya thusedzo ya vhutshilo hoṱhe na ya ṅwaha nga ṅwaha ya mubindudzi muṅwe na muṅwe malugana na dziakhaunthu dzo farwaho na muṋetshedzi mukene . 
17 . Thundu - Thundu yavho vha nga dzhielwa yone arali ho tevhelwa milayo yo teaho .
Nyito dza foniki dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe lwa minethe dza 15
Ro ḓo humbula uri nga kha vhurangeli vhuswa nndwa i nga imiswa . 
U nanga u dzula hune wa funa hu tea u sedzuluswa , u tou fana na fanitshara i pfuluseaho . 
Tsheo ya Minisṱa ya u ṱoḓa mihumbulo ya tshitshavha kha thendelano a fanela u tevhedza tshipiḓa tsha 4 tsha PAJA .
2 . Afrika Tshipembe ḽi ḓo vha ṋemuḓi wa Sesheni ya vhuvhili ya Khomishini ya Mashango mavhili ya Afrika Tshipembe-Zimbabwe ( BNC )
Wo vha mushuko wa u ṱuṱuwedza vhomme kha u ṱhogomela vhana vhavho na u tuṱuwedza u mamisa , sa izwi hu tshone tshiko tsha vhuḓisa tsha pfushi dzi ṱoḓeaho kha nyaluwo na mveledziso . 
Thendelano dza khadzimo ine ha vha na uri muthu a nga renga mavu nga murahu ha tshifhinga dzi a vusuludzwa nga murahu ha miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe .
Vundu ḽashu ndi ḽiṅwe ḽa mavundu ane a vha na tshivhalo tsha fhasisa tsha dzilafho ḽa thiibii shangoni ḽino . 
Fhedzi maitele a nga ngomu ane a vha hone kha u vha na tshifuwomvumvusi na one a nga ita uri hu vhe na mbuelo . 
Kha mutakalo na ikonomi ya matshilisano masiandaitwa a u shumisa zwidzidzivhadzi , u zwi shumisa nga nḓila i si yavhuḓi na u ḓitika nga zwidzidzivhadzi , zwihulusa u shumisa zwikambi nga nḓila i si yavhuḓi na thengiso ya zwidzidzivhadzi , zwi nyadza dimokirasi na mavhusele avhuḓi nahone zwi na ṱhuṱhuwedzo mmbi kha mupo . 
Ndi nga mini ni tshi ralo ?
Ṱhanziela ya zwa mutakalo i khwaṱhisedzaho vhuimana na / kana u bebwa ha ṅwana i tea u ṋekedzwa .
Ndangulo ya ndaka ndi ya ndeme kha nḓisedzo ya tshumelo . 
Mbudziso a i khou ḓiswa sa i re na u ḓikanganyisa . 
Zwipiḓa izwi zwoṱhe zwi sumbedza nḓila ine vhushaka ha matshilisano ha dzudzanywa ngayo kha tshitshavha . 
Tshiendedzi tshihulwane , kha sia iḽi , ndi bisi . 
Vhane nda dzhena navho vha a mpfara zwavhuḓi .
Ri dovha ra tea u khwinisa zwa u ṱanganyisa tshanduko ya mavu na mbekanyamushumo dza thikhedzo ya zwa vhulimi .
Ndi ḓe na ṋama ya u gotsha .
Zwenezwoha , zwoṱhe u aluswa na u engedzwa ha AMIS zwi ḓo konadzea fhedzi hu na thikhedzo khulwane ya mugaganyagwama nga dzitshakatshaka . 
Khamusi tsha ndemesa kha dzangano iḽi ho vha gundo ḽa fiḽosofi kha mihumbulo ya vhunzhi ha vhathu vho funzeaho , ḽa fiḽosofi kha mbofholowo . 
NIFW booklet- A5 - TshiVenda.indd 9
Nga murahu ha Tshipitshi tsha Minisiṱa , Miraḓo ya Phalamennde vha vha na khanedzano nga ha mugaganyagwama na u u voutela .
U ḓisendeka ha mashango kha ṱhundu dza ndeme sa zwivhambadzelwannḓa zwo livhisa kha thaidzo dza mathemo a thengiso , saizwi maanḓa a mbambedzo a u renga a zwivhambadzelwannḓa u ya kha zwiṱunḓwa a tshi dzulela u fhungudzea . 
Nga nṱhani ha tshelede nyengedzedzwa yo bindudzwaho kha vhulimi mvelelo kha mushumo dzi ḓo vha dzi fanaho . 
Thendelo dzo khetheaho i ṱoḓeaho kha angiogirafi , Zwikene zwa CT , MDCT , angiogirafi ya khoronari , zwikene zwa MUGA , zwa PET , zwa MRI na ngudo dza radio isotope 100% ya mutengo wa Tshikimu
Mudededzi u bvela phanḓa nga nḓila yeneyi u swikela vhathu vhoṱhe vha tshi dzula fhasi . 
Khumbelo ya u ṅwalisa tshiṱirikini tshavho tsha khetho
Zwi a fana-vho na kha tshirendo na matambwa .
U dzhia tsheo ( u thoma u shumisa kana u ita nyito dze dza vhathu vha tendelana khadzo )  . 
Tshiolwa tsha vhuḓi ha zwithu
4.7 Khabinethe yo dovha ya sedza kha u tholwa ha miraḓo ya 13 kha Khoro ya Afurika Tshipembe ya Mafhungo a zwa Tshikhalani ) u bva nga dzi 24 Fulwi 2013 u swika nga dzi 24 Fulwi 2015 .
Bugwana ya tsumban ḓila i ḓo dumbedzisa arali huna dokhumenthe dziṅwe dzi ṱo ḓeaho .
Nṱhani ha izwi , thagethe na zwisumbi zwi itwa u itela u kala kushumele na masiandaitwa a thandela .
Naho zwiitisi izwi zwo vhewa iṱo tshifhingani tsho fhiraho , ano maḓuvha ṱhogomelo nga u ṱavhanya ndi ya ndeme kha u ṱaṱisana kha makete wa dzitshaka une muṱaṱisano wa khou engedzea . 
Mushumoitwa wa IDP wa vhuṱumani wa vhuṱahe ndi wa u wana khathihi na u ramba vhaimeli vho teaho vha dziwadi uri vha shele mulenzhe kha kutshimbidzele kwa mirerisano na u tshea malugana na ḓirafuthi ya makumedzwa a thandela khathihi na phurogiremu dzo ṱanganelanaho dzi re kha IDP , zwi tshipiḓa tsha mishumoitwa 4 / 1 : Mukumedzo wa u thoma wa ḓirafuthi ya makumedzwa a thandela na mushumoitwa 4 / 2 wa IDP : Mukumedzo wa vhuvhili wa ḓirafuthi ya makumedzw a thandela .
Zwenezwo kha tsha uḽa , tshidanga tsha vhuraru kha tshanḓa tsha uḽa hu na nḓivha ya kuitele yo ṱunḓiwaho . 
U khwinisa ndeme ya pfunzo
Ḽiga ḽa 1 : Nḓivhadzo ya muṱangano
U fhungudzea kanzhi ndi nga ṅwambo wa khiredithi dzi songo avhelwaho . 
NYITO DZA TSHIFHINGA TSHIḒAHO
U fhambanyisa mibvumo yo fhambanaho nga maanḓa ya mathomoni a maipfi .
Midzi iyi i amba mini ?
U shuma na / nga mafhungo : pfano ya ṋefhungo na tshiitwa ; tshifhinga tsho fhelaho
Zwino ri tshi khou amba DWAF i na tshelede i no bva luthihi fhedzi ya subusidi ya R300 ine ya shuma kha u bveledzwa ha zwitshavha na R900 ine ya shuma kha u fhata mirango ya mabunga ( kaleni yo vha i R600 ya u bveledzwa ha zwitshavha na R600 ya zwishumiswa ) .
Mbekanyamushumo ya u Tikedza Vhaaluwa yo livhiswa kha u ṋetshedza mishumo ya ndondolo u itela u ṱuṱuwedza matshilele a mutakalo wavhuḓi . 
Ṱhoḓea dza mulayo nga u angaredza dze dza ingwa kha Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani dzo bveledza ndavhelelo ine ya pfala kha zwipondwa zwa zwiito zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu ine ya vha ya uri Khomishini i ḓo khunyeledza tshipiḓa itshi tsha mushumo wayo . 
Vhalanguli vha lavhelelwa u langa mafhungo nga nḓila yone kha masia avho a tsini a vhuḓifhinduleli . 
Vhagudi vha zwikolo zwa phuraimari vho thagetiwa nga vhurangeli vhuswa u itela u khwinisa nyumeresi na ḽitheresi kha zwikolo zwa Afrika Tshipembe . 
Mulayo wo dzinginywaho u ḓo kunakisa sisiteme ya u shuma na vhana vho pomokwaho vhugevhenga , hu tshi katelwa na zwi tevhelaho : 
( 2 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nyambo dzine a dzi nanga kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi hune pfunzo yeneyo ya wanala hone .
Muhumbeli u tea u wana thendelo u bva kha TISA musi a saathu u bvela phanḓa na u ita nzudzanyo dza u dzhenela ṱano . 
5 . U vha na vhuṱanzi ha uri vhaimeli vha wadi vha shela mulenzhe kha Foramu ya Vhuimeli uri vha sedze kufhindulelwe kwa mihumbulo yo ṱahiswaho
Hu na u angalala hu hulwane , muvhuso u isa phanḓa na u khwaṱhisa ndeme ya u wana zwikili na mveledziso vhashumi kha nḓisedzo ya fhasi ya vhashumi , u khwinisa mveledziso na u engedza ndavhelelo dza mishumo . 
Kha ṅwaha wo fhelaho ro ḓivhadza mbekanyamushumo ya mihumbulo miswa ya u ḓo shumisa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , NDP .
U ṱavhanyedzisao nḓisedzo ya dzinnḓu zwi ṋetshedza tshiṱirathedzhi tsha u fhungudza vhushai tshi re tsha ndeme . 
Ṱhaluso ya maanḓa yo khwaṱhaho
Hu na tshivhalo tshihulwane kha tshitshavha tshi re kha masipala u langwaho nga mimasipala yapo nahone i hone u tela uri i shumiswe nga tshitshavha . 
9.30 u swika 10.30
Muimeli wa Afrika Tshipembe kana Muhasho wa Zwa Nnḓa u ḓo vha eletshedza .
U rekhodiwa , vhuṱoli na u pfananya na u ṅwalwa fhasi ha ṱhoḓea zwo bviselwa khagala , na mihanga ya adzhenda ya sisiṱeme ya komiti yo nangiwaho yo kuvhanganywa . 
U shandukisea huhulwane ( kana lufhera lwa kuṱalutshedzele na u kushumisele ) kha mulayo hu a konadzea nga nṱhani ha ṱhalutshedzo yo fhelelaho ya milayo nga nḓila ya ndaulo . 
tsshhoafhziwrainhoovhuya a dala
Dzikhothe :
Modele hoyu ambwa nga hwao na Ndaka ya Gwama ḽa Lushaka na tshigwada tsha Ndangulo ya Khwalo u itela u musiḓululo , u lingwa ha khumbulelo na khonadzeo ya u pfesesa zwiko zwa u thusa nga tshelede . 
Mutholi u fanela u vhona uri mushumi muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwa nahone u pfesesa zwavhuḓi khombo dza zwa mutakalo na tsireledzo dza mushumo muṅwe na muṅwe une wa vha u khou itiwa , tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha vha tshi tshi khou bveledzwa , u itiwa , u shumiswa , u vhulungwa , u farwa kana u endedzwa , na tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe kana mitshini ine ya vha i khou shumiswa .
Hedzi ngudo dzi tea u gudiwa nga nḓila yo ṱanganelanaho kha ḓirama ine ya vha tshipiḓa tsha Vhutsila na Mishumo ya Zwanḓa kha thero ya Zwikili zwa Vhutshilo .
Thendelo iṅwe i bva kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 ngeno iṅwe i tshi bva kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha .
U swika zwino rakhonṱhiraka o fhedza u vhuedzedza madindi a u thoma , u bwa u itela u fhaṱa bada , ngeno e kati na luvhemba lwa u fhedza lwa bada . 
Zwifhirisafulufulu na zwidzheniswa zwoṱhe zwi ḓo dizainwa u itela u kona u konḓelela maanḓa mahulwanesa a vhutengu na maanḓa maṱuku a sekhethe a fhethu hu re na vhukhakhi ho tiwaho . 
Dzina ḽa fhethu
U dudedza muvhili : u shumisa zwitendeledzi , engele , dzikhona na zigizaga
Muthu muṅwe na muṅwe ane a nga vhanga uri muanḓadzo u anḓadzwe hafhu kana u rathiselwa kha tshumelo ya tshirathisi zwi tshi ḓivhea uri hu na nzivhanyedziso kha muanḓadzo nahone u anḓadziwa hafhu kana u rathiswa uho hu vha u pfuka mulayo wa nzivhanyedziso , u ḓo vhonwa mulandu . 
U shela mulenzhe nga sekhithara ya phuraivethe zwi nga bveledza tshumelo dzavhuḓi dzi vhuedzaho . 
U sa ṱanea thwii nga kha mikovhe ho engedzedzwa zwavhuḓi na u langulwa nga u shumisa zwikalo zwa khohakhombo ya mikovhe . 
isa phanḓa na u khwinifhadza miholo na zwi kwamaho kushumele kwa mapholisa , na u engedza vhashumi vha SAPS uri vha fhire 180 000 tshifhingani tsha miṅwaha miraru , na u vhona uri hu shumiswa nga vhuronwane nahone zwi ngomu sisiteme ya vhutoli ya ḽekhiṱhironikhi yo thoṅwaho maḓuvhani a si gathi o fhiraho ;
Ri nga ita u dzhia murahu bono ḽashu ḽa fulufhelo ḽe ḽa hwalwa nga ḓana ḽa miṅwaha ḽi ntswa . 
Ndi zwa ndeme uri vhakwamei vhoṱhe vha shumisane u itela u vha na vhupo vhu shumeaho zwine zwi ḓo thusa vhagudi vha konaho uri vha fungelele kha zwa u guda na milingo yavho .
Ri nḓilani ya u swikelela vhuḓifhinduleli hashu nahone ro ḓi imisela u fha ḽifhasi mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi i sa athu u vhonwa .
( 3 ) Zwivhumbeo zwa muvhuso , nga maitele a milayo na u dzhiiwa ha vhuṅwe vhukando , zwi tea u thusa na u tsireledza hezwi zwiimiswa u itela vhuḓilangi hazwo , u sa dzhia masia , tshirunzi na u ita mishumo nga nḓila i fushaho .
U bveledza adzhenda i re na u kovhana u itela nyaluwo ya mveledziso ya Nelson Mandela Bay . 
Ri dovha ra dzhiela nṱha tshipiḓa tshe tsha tambwa nga murangaphanḓa wa Inkatha Freedom Party , Khosi Vho-Mangosuthu Buthelezi , vhe na vhone vho vhidzelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba , khathihi na ha vhaṅwe vhafariwa vha zwa poḽotiki na u vhuya ha vhe vha vha vho shavhela kha maṅwe mashango .
U topola ṱhoḓea dza tshitshavha , na u dzinginya thandela dzine dza nga khwinisa matshilo a vhathu kha wadi .
Tsumbo , kha vhuṅwe vhupo hu tendelwa fhedzi vhaongi vha mutakalo wa nnyi na nnyi vho khwaṱhisedzwaho nga muvhuso uri vha ite madalo a mahayani , ngeno vhaṅwe vhaongi vho ṅwaliswaho vha songo tendelwa . 
Nga nnḓa ha u shuma na mbudziso dzo ḓoweleaho misi yoṱhe , vhaṱoḓisisi na miraḓo ya komiti ya thandela na vhone vha shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho na therisano dzi elanaho a thandela dza ṱhoḓisiso dzavho . 
U shumisana roṱhe nga nḓila yo teaho i re na pfano , vha nga ita nyambedzano dzine dza nga zwa ḓo vhulunga maḓana a dzimiḽioni a nḓowetshumo . 
u dzudzanya u bviswa dzhele kana u ṋewa beiḽi
Kha vha vhambedze thebulu na manweledzo vhe na vhaṅwe u itela u wana arali thebulu yavho yo fhelela na u vha yone . 
ya alawentsi ya u enda , fhedzi husa katelwi tshelede nga nnzhi na u
Ri elelwa , u humbula na u hulisa avho vhafumakadzi vhoṱhe vhe vha shuma nga maanḓa u itela u vhona uri roṱhe ri tshila ri si na nyofho ya luvhengelambiluni . 
Ndi dovha hafhu nda swielela vhasidzana vho khetheaho u bva Tshikolo tsha Nṱha tsha Moletsane ngei Soweto.[U vhanda zwanḓa . ]
U vhonala a sa sei .
U tshea uri hu a dzhenwa naa kha CBP
Zwiḽiwa zwi re na GI ya fhasi zwi dzhiiwa sa zwi konaho u ṋetshedza nungo dza tshifhinga tshilapfu , nahone zwi tea u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha kuḽele kwa muthu u itela u langa ḽeveḽe dza swigiri .
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa
Ri khou lavhelela u khunyeledzwa ha Mulayo wa Tshumelo dza Mushumoni wa 2014 , une wa thoma lwa tshiofisi tshumelo ya mushumoni wa nnyi na nnyi .
Naho zwo ralo , tsireledzo khulwane ine pfunzo ya nga i ṋetshedza mvelelo dza zwa mutakalo , u khwinisa vhunzani na tshivhalo tsha pfunzo vhuvhili hazwo hu nga ṋetshedza mbuelo khulwane . 
Ri ḓo ḽa khekhe na maḽegere manzhimanzhi .
Tshifhinga tsha fhasisa tsha Luambo lwa Hayani na Luambo lwa Nyengedzedzo lwa u Thoma tsho ṋekedzwa kha zwitangi kha thebulu i re afho fhasi .
Vho M Q NDLOZI : Kha fhungo ḽa vhululamisi , muhulisei Mulangadzulo .
Tsenguluso ya u shumisea i shumana na ndaela , mishumo na vhuitwa ha misi nga misi ha muhasho . 
U posela saga ya ṋawa nṱha muyani na u i gavha
Mashudu mavhuya i nga langea nga dzilafho nahone vhathu vhanzhi vha tshila vhutshilo ho ḓoweleaho .
U engedza kha izwo , zwigwada zwa u funza zwi khou nana u fhirela u mona na mikano ya lushaka nga nṱhani ha giḽobaḽaizesheni . 
Maṅwalo ha ngo iswa fhethu hune ha ṱanganedzwa hone maṅwalo ḓuvha na ḓuvha . 
U shuma na / nga maipfi :
Tshivhalo tshihulwane tsha vhadzulapo vha sa shumi vha ri vho ḓitika nga mphomali kha u itela u tshila khathihi na mishumo ya tshifhinganyana ine vha i wana mabulasini . 
Ro shandukisa dzina ḽa Minisiṱiri wa Tsireledzo na Mbulungeo kha Mapholisa u ombedzedza uri ri khou ṱoḓa tshumelo yo khwaṱhaho kha mushumo wa mapholisa .
Kubadelele kwa muthelo wa phentsheni , gwama ḽa ṅwaha nga ṅwaha ḽa u vhulungela u notha na u notha ku ḓo leludzwa na u vhuedzanywa . 
Fhedziha , zwa ndeme i eḓanaho , vhusimamulayo ha zwilinganyo zwa u tholwa vhu tea u vhona uri tshifhinga tsha u shuma tsho dzudzanywa nga nḓila yone . 
Mutheo wa ndayotewa u tendela u fhambana kha ṋetshedzo ya maanḓa na mishumo , nahone izwi zwi tea u shumiswa u khwaṱhisedza uri hu na u tshimbilelana vhukati ha vhukoni na vhuḓifhinduleli ha mavunḓu na mimasipala .
Rerani nga siangane ine vhana vha bva khayo . 
Mvelelo dzo vha dza uri miṅwaha ya mahumi o vhalaho yo fhiraho hu sa athu u vha na vhubindudzi ha tshanduko dza dimokirasi ḽevele dza vhuendi dzo wa lu shavhisaho . 
U tshimbidzwa ha zwikhala izwi zwa nyaluso ya zwikili hu na ndeme . 
Uri makumedzwa aya a pfale , Khabinethe yo pulana u thoma thimu ya dziminisiṱa ubva kha zwigwada zwa ikonomi na zwa vhutsireledzi.
Ro ṱuṱuwedza vhalangi na vharangaphanḓa vha vhashumi vho dzudzanaho vho ḓikumedzela u ita nyambedzano sa nḓila ya u tandulula phambano dzavho .
6.1 . Kha khoro ya Bodo ya Sainthifiki na Ṱhoḓisiso ya zwa Nḓowetshumo :
Fhedzi arali muṅwe a sa ṱo ḓi , a ṱo ḓaho a nga ṅwalisa nga ene muṋe , a ḓa na vhuṱanzi ho teaho .
Zwibveledzwa zwa mafhungo
Ndi zwa ndeme uri vhudavhidzani nga maṅwalo vhu ḓo itwa na vhahumbeli vha mushumo vho vhewaho kha mutevhe fhedzi . 
( 1 ) Muthu we a vha e Sinetha a songo vhewaho sa murumelwa wa tshoṱhe kha khoro ya lushaka ya Vunḓu u tea u vha muraḓo wo ḓalaho a no ḓo voutha kha vhusimamilayo ha vunḓu ḽe ḽa mu wana sa sinetha hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Mulayotewa wo fhiraho .
Muṱangano wo dzhenelelwa na nga vharangaphanḓa vhahulwane vha mabindu u bva kha mashango a Afurika a 19 .
Vhufaragwama ha Vundu vhu tea u ṋetshedza tshiṱandavhathu tsha u kovhekana mihumbulo , tshanduko na mawanwa o sedzaho kha thandululo , dzine dza ḓo tikedzwa kha foramu dzapo na dza lushaka dzo bveledzwaho . 
Khwine , zwoṱhe zwa muvhuso zwi tea u shela mulenzhe kha u swikelela mvelelo na u khwaṱhisedza ndinganyiselo vhukati ha nyito u mona na mbekanyamushumo . 
Bugu ya u shumela ndi tshishumiswa tsha u sumbanḓila vhadededzi kha mutevhe na luvhilo lune lwa ṱoḓea u fhedza kharikhuḽamu nga nḓila ya vhuḓi nahone zwi ḓo vhuedza vhagudiswa vha ne vha si vhe na bugu . 
Muvhuso wapo u shuma nga fhasi ha nyimele nnzhi dzi konḓaho musi zwi tshi ḓa kha u vhona uri vhupo vhu khou ṱhogomelwa lwa tshifhinga tshilapfu . 
TSHIPIḒA TSHA IV : NḒILA DZA U ITA DZIMBILAELO
Ngauralo , mulayo wa ndinganyiso ya ikonomi u dzula u hone nahone u tea u dzula u wa ndeme kha u sa livhanyiswa . 
Khumbelo ya u vhiga dwadze ḽo ṱahiswaho nga zwa mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso
Kha vha ṅwale CV i ṋeaho zwidodombedzwa zwavho zwi ngaho zwi tevhelaho :
Luṅwalo lune wa ṋekedza thendelo ya tsedzuluso na tsenguluso lwo wanala u bva kha Muhasho wa zwa Vhupo na Vhuendelamashango . 
D Ndangulo ya Thundu na Zwiimiswa vhuḓifhinduleli hayo ndi u wana fhethu hune ha nga vhewa hone ofisi dza GCIS .
( c ) u vhumba komiti yo ṱanganelaho u itela u sedzuluswa kha Mulayotewa nga ṅwaha ; na
Vhuedza uhu ndi huhulu kha ḽifhasi nahone vhu sumbedza vhuṱanzi ha vhukoni ha vhathu vha saintsi na vha mishonga .
( a ) vhu na mbofholowo ya u amba na u hanedzana kha vhusimamilayo na kha komiti dzaho , hu tshi tevhedzwa ndayo na ndaela dzaho ; na uri
Sa tsumbo , arali hu muṱangano wa Komiti ya Wadi , mukhantseḽara u tea u kwama miraḓo a vha vhudzisa arali vha na zwiteṅwa zwine zwa tea u katelwa kha adzhenda .
Naa zwi gai zwiṱuṱuwedzi zwa u fhungudza ndozwo iyi ? 
Mulayotibe u dovha hafhu wa ṋetshedza mbetshelo ya khethekanyo na nḓivhadzo ya tshinyalelo ; nahone u dovha hafhu wa shumana na ṋetshedzo ya ndambedzo ya u vhuyelela tshigani nga murahu ha tshinyalelo .
5.6 Nga u ṋetshedza ngeletshedzo nga ha u thivhela vhutshinyi ; na
1.1 Yuniti ya u Dzhenelela ha Tshitshavha kha Ofisi ya Tshipikara i tevhedza adzhenda i re na Muvhigo wa Tshiofisi u re kha Maga a Komiti ya Wadi .
Milayo ya luambo
Musi ho vha na mvelaphanḓa yo dzhielwaho nṱha kha nḓisedzo ya Muvhuso kha zwithu zwo fhambanaho , kusedzele kwa nnyi na nnyi kha kushumele kwa Muvhuso kha zwithu zwa ndeme zwa maanḓa a zwi na tshifanyiso tshihulwane nahone tshi re khagala . 
U engedzea ha zwi vhulungwaho kha sekithara ya ICT zwi na phimo khulwane ya mbuelo na khonadzeo dza u vusuludza u swikelelea ha mimaraga na tshumelo . 
Ṱhanziela ya u ṅwalisa goloi .
U engedzwa huṅwe na huṅwe hune ha itwa hu tshi tevhedzwa hei phara hu nga ṱanganedzwa fhedzi phanḓa ha musi ho vha na nyambedzano ya Buthano .
Kha vha ḓi ṅwalise vhone vhaṋe tshiṱitshini tsha khetho tsha hune vha dzula hone musi hu tshi ṅwaliswa vhakhethi .
22.1. Khabinethe yo tendela Afrika Tshipembe uri ḽi vhe ṋemuṱa wa Muṱangano wa vhu5 wa wa Ṅwaha nga Ṅwaha wa Dzangano ḽa ID4AFRICA nga 2019 .
Mawanwa a tsedzuluso o bveledza kha u bveledzwa ha mvetamveto ya Modele wa Bindu ḽa Vhuandani ha Vhuholefhali . 
Data ya u bveledza gese ya gese i si na muvhala i re fhasi ha nyimele dza mutsiko wa thempheretsha dzo fhambanaho dzo ṋewa afho fhasi . 
Naho zwo ralo , kuitele hokwu a ku tshimbidzi kushumele kwa maraga wo ḓitikaho nga nḓisedzo na ṱhoḓea , sa musi kuvhigele uku ku tshi itelwa fhedza magumo a tshifhinga tsha ṅwaha wa maraga ngeno hu si vhoṱhe vhadzhiamukovhe vho teaho vhane vha ṋetshedza mafhungo . 
5 . Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998
Khabinethe yo khoḓa na uri yo ṱuṱuwedzwa nga khwiniso yo itwaho nga mihasho ya lushaka , kha vhulanguli hayo ha tshiṱirathedzhi kha kushumele kwa tshiimo tsha zwishumiswa .
Ri fanela u vha shango ḽine ḽa kona u ḓifusha na u kona u shumisa zwibveledziswa zwiswa zwa vhuṱali zwa u shumisa kha vhulimi .
Fhedziha , lushaka ulwu lwa vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa lwo vha , na zwino a lwo ngo ḓowelea u shumiswa . 
Bannga Ntswa ya Mveledziso ndi bannga ya mveledziso ya vhanzhi i shumiswaho nga mashango a welaho kha BRICS ( Brazil , Russia , India , China na Afrika Tshipembe ) u ṱuṱuwedza nyanḓano ya mveledziso na masheleni vhukati ha mimakete miṱanu i no khou takuwa .
U sumbedza vhukoni ha u sedzulusa matheriala o teaho vha tshi shumisa zwiko zwo fhambanaho . 
Khabinethe i ima na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u fhirisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza muṅwe wa vhatambi makone vha matambwa , Vho Sammy Moeti vhe vha fhira kha ḽino nga Musumbuluwo wa dzi 13 Tshimedzi 2015 , nga murahu ha vhulwadze ha tshifhinga tshilapfu .
vhambadzela nnḓa GMO i bva Afrika Tshipembe
Ndi zwa ndeme uri vhatholi vha ṅwalise thendelano ya vhugudisi na SETA .
Ri do vha na madi manzhi avhudi a khwalithi arali ra nga shumisa madi nga ndila ine ya sumbedza vhutali ngomu .
f ) Zwishumiswa zwo fhambanaho zwa midia : gurannḓa , magazini , burotsha , fuḽaya , nz .
Nga maanḓa , phambano dzo shumiswaho dzo ita ṱhanganyo ya GDP ya vhukuma , tshinyalelo ya masheleni a zwa mmbi , mutengo wa ole ya ḽifhasi , na ḽihoro ḽa polotiki ḽa muphuresidennde . 
Zwikalo izwi zwi dzula zwo vhewa nga nḓila ine zwi nga si shanduke kana zwa vha fhasi ha tshikati tsha maraga . 
Minista vha dovha hafhu vha tama u livhuwa bodo ine ya khou bva kha vhuḓikumedzeli havho na u khwiṋisa kushumele kwa phufhela . 
Idzi tsumbanḓila dzi dzinginya uri pulane dzi tea : 
Mulayo u tshimbilelana na u angaredza zwi linganaho ( zwi fanaho ) na phambano ya zwo fhambanaho kha hugaledzwa . 
U ṱuṱula vhuhali ha ṱhoḓea dza Mulayo wa Sisiteme dza Masipala , u shela mulenzhe hu paḓaho nḓila ya vhukwamani hu ṋeaho zwitshavha maanḓa na nḓivho , u ṱuṱuwedza vhukoma ha tshitshavha mishumoni ya u bveledza vhupo havho , u ṋea zwitshavha zwapo mafulufulu a u shuma , zwa ita uri hu si tsha vha na lutendo kha u tshila nga u unḓiwa ;
Musi u notha havho ho swika , vha amba nga ha tshimangadzo , khaedu na vhathu vho khethaho vhe vha ṱangana navho hanefha nḓilani . 
Fhethu ho tsitsikanaho nga maanḓa hu fanela u khwiniswa hu sina u vhanga tshinyalelo kha tsireledzo ya mulilo , naho hu na mbadelo dzine dza tea u itwa . 
Hu nga ṋetshedzwa mushonga wa maḓuvha a 30 fhedzi kha mutevheṱhanḓu wa maḓuvha a 28 ;
Zwiedziswa zwa bindu zwi mangadzaho nahone zwo fhambanaho , u bvisela khagala ho khwiṋiswaho , zwibveledzwa zwi leluwaho nahone zwo teaho , na ngeletshedzo ya khwiṋe zwoṱhe nga ngomu hazwo zwi na kufarelwe ku linganaho kwa vhashumisi vha tshumelo dza zwa masheleni . 
Mukonanyi wa Tshiṱiriki tsha QLTC ;
Thendelo iyi i nga ṋewa lwa tshifhinga tshi sa fhiri miṅwedzi miraru .
U shumisa luambo na nyito dzo teaho
Ndeme dza zwiṱunḓwa izwi dzo ḓivhadzwa kha Zwiṱunḓwa kha Ṱhanziela ya Zwiṱunḓwa ( BOE ) nga tshifhinga tsha u ṱunḓa thundu . 
Zwikili zwa khomphyutha zwi sa dini , tsumbo , Word
Mugaganyagwama wa kushumele u shuma na tshinyalelo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ya nḓisedzo dza tshumelo ya masipala .
U ḓivha puloto , fhethuvhupo na vhaanewa/ vhabvumbedzwa
Vhadzheneli vha khethekana nga zwigwada zwa vhaṋa .
Thandela na mishumoitwa
Kha maḓuvha mavhili , a ḓaho , Masipala wa Buffalo City u ḓo vha u khou Funga Mavhone a u nakisa a tshiṱaraṱani , sa tshiga tshine tsha sumbedza u thoma ha tshilimo . 
Mvelelo dza izwi ndi dzifhio kha miholo ya vhanna na vhafumakadzi ?
Vha songo thoma vha zwi humbela .
U dzudzanywa nga nḓila yo fhambanaho , kha vha Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe ho ḓivhadzwa na u thoma u itiwa hu tshi khou ya phanḓa kha miṅwahafumi i sigathi ya u vha hone ha SAPS . 
Malwadze a misipha ya mutshilitshili
Phatheni ya u pheiva i tea u thusa u ṱalutshedza tshitopo tsha vhuendi ha nnyi na nnyi sa fhethu ha nnyi na nnyi ho khetheaho . 
Muḽoro washu wa Mveledziso unga si kone u fhelela hu songo sedzwa mafhungo a mbeu na vhaholefhali . 
Tholokanyonḓivho ya u vhala , tsumbo , mufhindulano )
U shayea ha zwiko zwa masheleni na vhashumi zwi kha ḓi vha zwone zwikonḓisi zwihulwanesa zwine heḽi davhi ḽa khou tea u lwa nazwo . 
Zwidodombedzwa nga vhunzhi nga ha mbadelonyengedzedzwa ya khetho yavho zwi a wanala magumoni a nyendedzi iyi nga fhasi ha khethekanyo ya " Nyendedzi ya tshihaḓu " .
I adza mutheo wa vhusimamilayo vhuswa ho dzinginywaho ho itelwaho u ṋea maanḓa kha ṋetshedzo dza Vhurangaphanḓa vha Sialala na Mulayo wa Muhanga wa Vhuvhusi , zwi ṱumekanyaho Muvhuso , sa tshipiḓa tsha muvhuso , u ṋetshedza mishumo na vhuḓi fhinduleli kha tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi .
Khumbelo ya tshavhi
Ro no ḓi gandisa mbekanyamushumo ntswa yo tewaho kha nyito ya thendelano dza nḓisedzo kha webusaithi ya muvhuso na ya Ofisini ya Muphuresidennde vhuvhili hadzo , na uri u swika zwino dzi sumbedza thendelano dza nḓisedzo dza ṱahe kha dza fumimbili . 
Magondolo kha zwifanyiso ha vhonali a tshi tou fana tshoṱhe na ayo o ṱalutshedzwaho nga mukaputeni . 
Ṱhogomelo yo thoma u ṋewa zwipikwa zwa ikonomi khulwane na akhaunthu dza lushaka . 
Zwi imelaho u valelwa sibadela ( hosipisi , zwibadela zwa vhulwadze vhu songo hulela na vhuongi ha phuraivethe )
2.2. Khabinete yo amba uri hu ḓo vha na khetho dza Afurika Tshipembe malugana na u shuma kha Khoro ya zwa Matshilisano na Ikonomi ya Mbumbano ya Dzitshaka l ( ECOSOC ) u bva 2013-2015 .
Hei phemithi ya u vhambadzela nnḓa I fhelelwa nga tshifhinga nga murahu ha miṅwedzi miraru nahone a zwi kateli khovhe dza maḓini avhuḓi .
Musi ri tshi khou dzhena kha ndaulo ntswa , ri ḓo sedza kha zwithu zwa ndeme zwa sumbe :
Musi ikonomi i tshi aluwa , vhuleme ha vhuḓifhinduleli ha matshilisano ha muvhuso vhu vha vhuṱuku nyana sa afha tshivhalo tsha vhathu vha shumaho kha ikonomi tshi tshi aluwa , tsha fhungudza tshivhalo tsha vhathu vha ṱoḓaho thikhedzo ya muvhuso . 
Ḽiṅwalo ḽa mbekanyamaitele ḽi ṋetshedza mutheo wa uri vhuendi vhu ite mushumo wa tshiṱirathedzhi munzhi kha mveledziso ya matshilisano na nyaluwo ya ikonomi . 
Muthu muṅwe na muṅwe una tsheo dzi sa fheli . 
Mutambuluwo u a kona u pambuswa nahone lipaipi la muya li thusa kha u omisa malatwa , zwihulwane kha sisiteme dza u omisa .
Vhashumi vha Mveledziso ya Tshitshavha vho tholelwa u vhona uri nḓisedzo dza tshumelo dzi swika kha vhashai na zwitshavha zwo nyadziwaho .
Vhahwelelwa vho ṋewa ndaela ya u badela mbadelo . 
Mbadelo dzo tiwaho dzi tshadzhiwa kha tshumelo yo lavhelelwaho ho dzhielwa nzhele ḓivhazwakale ya mbilo ya akhauthu , ndeme yo tsireledzwaho ya ndaka , vhupo ha mveledziso na zwishumiswa na tshivhalo tsha zwigwada zwa goloi . 
Vhuḓikumedzeli uvhu vhu elana na sabusidi ya zwivhambadzwaseli , thikhedzo ya fhano hayani na tswikelelo ya makete . 
Mishumo ya zwiendedzi zwo fhambanaho
Kha dziṅwe nyimele , vhana vho hanelwa pfanelo dza u wana pfunzo . 
Deithi : Maedzamibvumo
Meisi ndi tshiga tsha maanḓa a Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka .
Thandela / Mushumo
widodombedzwa zwakale malugana na ṱanganedzwa ha magavhelo a masheleni
Mabunga a u gwedzha ane a vha na thannge i no kuvhanganya : Mashika a a gwedzhiwa fhedzi a si swike hune a nwelela mavuni lune a tea u tevhuliwa .
U pulana na u langula ṱholo dza u thoṅwa ha kuitele kwa khovhe na dziresiṱuarenthe . 
Vhuḓipfi ha Vho Nebo ndi vhufhio kha tshipiḓa itshi ? 
Mushumo wo itwaho nga kha Nedlac wo ṱanganedzwa , he Vhufaragwama ha Lushaka ha ṋetshedza makumedzwa uri pfunzo ya mahala nga konadzea hani kha matshudeni vha pfunzo ya nṱha .
U lambedzwa ha thandela idzi hu kati na uri a hu kwamei nga u tumulwa ha mugaganyagwama . 
Nga nnḓa ha vhubindudzi ha pfanavhanzhi ya tshitshavha , mveledziso ya vhubindudzi ndi muhumbulo musa tshoṱhe nahone wo khetheaho kha u angalala ha BEE . 
4 . Kha vha khwaṱhise nga u talela / u khaḽara maipfi a re mahulwane ane a sa fhidze u shumiswa wadini dzoṱhe malugana na mafhungo nga ḽithihi nga ḽithihi kana tshipikwa nga tshithihi nga tshithihi .
Vhakhantseḽara vha wadi vha tea u kwamana na Komiti dza Wadi phanḓa ha musi vha tshi themendela mugaganyagwama .
A hu na vhuṱumani ha eḽekhiṱhironiki ha ofisi thendeleki na Sisiṱeme ya Vhufaragwama . 
U linga kuhumbulele nga u shumisa dibeithi kana tshipitshi .
U ḓivhofha kha tshumiso ya masheleni i sa imi ya tshiṱafu tsha u pfumbudza na u funza hu khou ṋaṋisa u sa shanduka ha mutsiko kha zwa u lambedza . 
U ṅwala mafhungo ane a bva kha thebulu / girafu / mapa a ita pharagirafu
U dovha u katela , naho zwi kha tshiimo tsha fhasi , u sa tsha dzhielwa nṱha ha zwikolodo zwine zwa sa tsha kona u wanalea murahu nga Mihasho yo fhambanaho . 
Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho
zwidodombedzwa zwa dzimbadelo
Ezwi zwi elana nga maanḓa na u khwiniswa ha zwikili zwa vhatsila . 
Ndi thendelano vhukati ha murenndi na muṋe wa ndaka .
Zwikili zwa u ṅwala mivhigo na zwa u ita mikumedzo ;
zwibadela zwa nnyi na nnyi na fhethu ha u arela ho themendelwaho nga GEMS ho ḓiimisaho nga hoṱhe na kiḽiniki dza nga masiari .
Shumisani ḽibulatshifhinga kha u vhumba fhungo .
2 . Kha vha wane vhadzhiamikovhe vho fhambananaho vha thandela iyi .
( b ) mafhungo afhio na afhio ane a vha na muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓḓea kha u shumiswa na u tsireledza pfanelo dzifhio na dzifhio .
U vhiga mbilaelo kha IPID
U amba nga ha ṱhoḓea dza vhudavhidzani nga tshifhinga tshi pfadzaho . 
Ni vhona u nga mulaedza u ḓo ṱuṱuwedza vhathu uri vha si tsha daha ?
Muhwelelwa u tea u khoḓiwavho kha u swikelela zwiṱuku kha maga . 
Vhuḓifhinduleli havho ha mbadelo ya ndondolo na pfanelo yavho ya u vhona vhana ndi zwithu zwivhili zwo fhambanaho nahone a zwi kwamani .
3 . Vhanangiwa vha tea u ḓiswa nga u shumisa Fomo ya u nanga ya Tshiofisi ine ya tshimbila na Nḓivhadzo iyi .
Masana - u katela na tsireledzo kha ḓuvha
Mbuelo na khaedu : Phothifolio
Fomo dzi a wanalea ofisini dza u ṅwalisela .
U dzika ha giridi zwo kwaṱhisa nḓisedzo ya muḓagasi i fulufhedzeaho Afrika Tshipembe .
Ri zwi dzhia uri vhathu vha tshi ri vhulamukanyi vha ri zwigevhenga zwi tea u gwevhiwa na u tshutshiswa , ndi zwone zwine vhathu vha ṱoḓa ? 
Nga nṱhani ha izwo , u shumiswa ha tsheledzo nga foro vhukati ha bede dzi imelaho nṱha , kana dzi ridzhi , zwi nga vha mashumele a khwine kha zwiliṅwa zwa kale . 
U ṅwala muvhigo wa dzhenaḽa u tshi tevhela ngona ya maitele a u ṅwala
* Mashaka a tsini vha ḓo ḓivhadzwa uri mufu a vhulungwa ngafhi .
Mbudziso:Naa komiti dza wadi dzi nga isa mbilaelo dzadzo thwii kha masipala ?
Na uri ho sedzwa ezwo , ro ṅwalisa mashumele u mona na midia na uri mashumele aya o vha na ndivho dzo fhambanaho . 
Muengedzo 1A
Zwenezwo ndi zwa ndeme u ḓivha uri vhathu vha zwi takalelaho vha tea u sumbedza zwi khagala sia ḽa vhukoni havho ho sedzwa zwo bulwaho afho nṱha . 
vhuimeleli ho teaho ha vhagudisi ( ndi uri muthihi u bva kha dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo imelelwaho kha tshiṱafu ) ;
U khwinisa ḽevele dza FMC dza mimasipala . 
U fhelisa maitele oṱhe a zwa poḽotiki , matshilele , zwa mishumo , matshilele ane a nga bvela phanḓa tshifhinga tshilapfu na ikonomi ine ya vha na vhuḓifhinduleli , vhudzulapo ha mulayo kana ha ndangulo . 
Thimu dzo sedza kha masia a ndeme maṋa . 
Vhashumi vhoṱhe vha ṱoḓiwa uri vha saine Mulayo wa Tshiphiri . 
Fhedzi , nyimele dzi nga vha hone hune konṱiraka ya nga kundelwa u vusuludzwa nga tshifhinga . 
U dzhenelela ha ndeme u itela u dzudzanya na u vhuedzanya IDP , PGDS na NSDP , yo bviswaho nga Ofisi ya Phuresidende , senthara ya IDP
Fhethu ha u khethekanya hu ṱoḓea tshifhinga tshinzhi hune fhethu ha vhudzulo na mamagani ha vha tsini na tsini . 
Vhupo vhure tsini na vhuimazwikepe vhu ṱoḓa mitengo ire nṱha , fhedzi vhu kha ḓi ṋea ndeme ya tshelede musi vhu tshi vhambedzwa na vhuṅwe vhupo vhure kha phendelashango kha vundu ḽeneli . 
Hezwi zwi ṱoḓa tsudzuluwo vhukati ha u vhekanya tshitandadi na zwiimiswa zwo ṱanganedzwaho u swikela mushumo wavho nga vhuḓalo wa u tikedza vhuṱaṱisani . 
U shumisa zwifhinga zwo fhambanaho nga nḓila i fanaho
Garaṱa i tea u ambariwa na u vhonala nga zwifhinga zwoṱhe musi a ngomu zwifhaṱoni zwa Muhasho . 
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 26 Lambamai 2017
Itani phosiṱara i no vhudza vhathu vhahulwane uri vha songo daha tsini na vhana .
Muofisiri Muhulwane u ḓo , ita uri a vhidze muṱangano nga u ṱavhanya , na Komiti ya Khanedzano ya GEMS .
-- Tshitaila tshi tea u buletshedza na u shumisa luambo lwo dzumbamaho , u itela u kokodza vhavhali
U itela mbudziso na kana u bviselwa khagala , vha humbelwa u kwama vhuṅwaleli ha Mbekanyamushumo ya Pfufho ya Sainthifiki ya Vho Kwame Nkrumah ya Mbumbano ya Afrika . 
maṱhakheni ----- tshipiḓa tshi takadzesaho kana tsha ndeme tsha nganetshelo tshi anzelaho u ḓa magumoni .
U dzhenelela ha vhathu kha ḽevele ya mathomoni ho tea nga nḓila i fanaho kha pulane ya mveledziso iṅwe na iṅwe uri i bvelele . 
4.4 . Kha thendelano ya mutengo , Muhasho wa Mutakalo u pulana u ḓisa douzu ntswa ya ṱhanganelo ya philisi tharu , Tenofovir , Lamivudine na Dolutegravir nga Lambamai 2018 .
Nḓowelo dza ndaulo ya masheleni dzavhuḓi dzo topolwa sa dza ndeme kha maitele a u dzudza mimasipala i kha tshiimo tshavhuḓi lwa tshifhinga tshilapfu . 
U ya nga nomboro dza vhubveledzi na u phaḓaladza phendelo dzo vhalaho dzi nga itwa . 
Ri a pfesesa uri vhunzhi ha zwikolo zwi khou ṅwala mulingo fhedzi ri fulufhedzisa vhabebi uri vhana vhe vha si kone u ya tshikoloni ṋamusi vha ḓo fhiwa tshikhala tsha vhuvhili . 
Vhagudi kha vha sumbedzwe tsedzuluso dzo fhambanano dzi bvaho kha zwiko zwo fhambanaho uri vha kone u vhona uri zwibveledzwa izwi zwi na zwivhumbeo zwo fhambanaho .
( 3 ) A hu na muthu ane a ḓḓo hanelwa dzilafho ḽa tshiimo tsha shishi .
Ḓirama / Nganea / Nganeapfufhi
Vha fhindula mbudziso dza maimo a nṱha dzo bva kha ḽiṅwalo ḽo vhalwaho ( sa ' mihumbuloni ya vhoinwi ni vhona u nga . . . ? )
U khwinisa u tshimbila ha zwithu mushumoni ;
Tshelede iyi i swika kha madzingu nga kha mphomali ya muvhuso na tshelede ya phesheni khathihi na miholo i rumelwaho hayani nga vhashumi vha bvaho kha maṅwe mashango vha shumaho fhethu ha dziḓoroboni . 
Dziriwe , dza sekele dza vhege mbili dzi nga ḓadzwa nga zwiteṅwa zwa Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo .
Zwi tea u vha vhutshinyi kha vhalangi vhahulwane arali vha sa bvisela khagala tshiimo tsha vhukuma tsha masheleni a tshiimiswa kha vhaṱolamuvhalelano , fhedzi tsha ndeme nga maanḓa kha vhadzhiamukovhe vha khamphani . 
" Mulangadzulo a Ṱhonifheaho , ndi ṋekedza mugaganyagwama uyu ndi na fulufhelo ḽa uri sa lushaka ri ḓo kona u gonyela nṱha ha dzangalelo ḽa vhukhethekanyi hashu , na uri , sa musi vho amba Muphuresidennde , kha ri kunde nga nyaluwo khulwane , ri farisane ri bveledze shango iḽi . " 
Zwi tea u sedziwa uri gemo ḽe maḓi a badelelwa ḽone , ḽi langwa nga phesenthe ya o shumiswaho . 
4 . Arali zwi tshi nga itea uri nyitothangeli idzi dzi vhe dzi songo fushiwa kana u swikelelwa kana dzi songo litshiwa , thendelano iyi , nga nnḓa ha musi zwi tshi kwama -
Kuḓivhelwe : tshi / a ṋea muhumbulo nga u angaredza nga ha ṱhoho , tsumbo , Ho vha hu na tshivhingwi tshihulu
Magavhelo a themamveledziso ya masipala nao a ḓo livhanywa hafhu a tshimbilelanesa na vhupulani ho ṱanganelaho ha mveledziso ntswa , uri ri kone u ita maga a vhonalaho kha u kunda tshayandingano dzo ṱanḓavhuwaho dza tshifhinga tsha murahu . 
Tsumbamaitele dza ndinganyiselo ya kutholele dzi vhumba tshipiḓa tsha ndeme tsha vhupulani ha vhugudisi sa zwe zwa sumbedziswa kha Mulayo wa Mveledziso ya Zwikili . 
Khadzimiso ya zwa masheleni kha masia a tevhelaho :
Kha vha ite mutevhe wo ṱanganelaho wa mvelelo dzine dza khoiu lavhelelwa mutandulo wa u tou buḓa kha zwigwada zwa kutshilele zwoṱhe , u sumbedzisa hune idzi mvelelo dza bva hone .
Vhalani mafhungo ni talele maiti oṱhe kana maipfi oṱhe a nyito .
U shumisa nḓivho ya mutevhe wa aḽifabethe na ipfi ḽa u thoma uri a kone u wana ipfi kha ṱhalusamaipfi
U sika phaphethe i sa konḓi hu tshi shumiswa zwithu zwi si tsha shumiswaho : phaphethe dza masogisi , phaphethe dza minwe , phaphethe dza murunzi .
Ho sedzwa thendelo u thoma na u ḓiṅwalisa kha DMP yo teaho
Nga Luhuhi 2001 , mbekanyamushumo ya tsivhudzo yo livhiswaho kha u fhungudza reithi ya dzimpfu ya vhomme kha tshifhinga tsha u beba yo rwelwa ṱari . 
Vhathu vho pofulaho vhane vha lidza zwilidzo .
Kha vhuimo uvhu muhumbulo wa " gondo " u fanela u imelwa nga muhumbulo wa u ṋetshedza zwikhala zwine vhathu vha vhofholowa u vha khazwo , nahone zwine musudzuluwo wa bvelela khazwo . 
U ṋea ṱhalutshedzo yo khwaṱhaho
U wana zwileludzi zwa tshitshavha " zwa ndeme " nga kha nḓila khulwane dzine dza tshimbilwa ngadzo u itela uri vhupo vhu kone u swikelea zwi tshi leluwa nga tshishumiswa tsha u lwa na mulilo muhulu . 
Kha mbambadzo iyi zwi khou vhonala uri vhudavhidzani ha kha inthanethe tshiṅwe tshifhinga vhu nga dzhiiwa sa u konana ha vhathu nga mvelo , fhedzi kanzhi zwi sumbedza u yelana hunzhi hu kha vhudavhidzani ha guṱe ha sialala . 
Ngeno hu uri vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa kale ho vha ho sedza kha u kuvhanganywa na u laṱwa ha malaṱwa , tshiṱirathedzhi itshi tshi khou ṱoḓa nḓila i angaredzaho vhukuma nahone yo ṱanganelaho . 
A hu na tsumba mbilo ya vhathaiphi vho fhambanaho vha dzinnḓu u vha fha tshikhala tsha vhuṋe . 
Zwine vha fanela u ita :
Tsha u fhedzisela , musi ndi sa a thu pendela , hetshi tshiteṅwa fhedzi . 
Tshumelo dzo tshimbidzwa na u ṱanganela ho teaho , na mulayo u kho sedzuluswa nga nḓila yeneyo . 
Thero ya Ṅwedzi wa Afrika , " Ri Afrika " , ndi maipfi kana tshitatamennde tsha u pembela ha u ḓihudza tshi angedzaho vhukateli kha vhoṱhe vho dzhenelelaho na vhafaramikovhe .
Mushumo u kha ḓi ya phanḓa kha zwa tsedzuluso .
Mishumoitwa ya CPB i bveledza tshaka tharu dza thandela :
233. U shuma ha mulayo wa dzitshaka
Nga nṱhani ha tshanduko ndaela ya muhasho , tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha u fhedzisela tshi kha ḓi tea u themendelwa nahone tshi ḓo livhanywa na tshivhumbeo tsha mugaganyagwama tshiswa tshi dzinginywaho khathihi na pulane ya tshiṱirathedzhi . 
Shumisa tshitaela tsha u ṅwala tshi si tsha fomaḽa tsho teaho ndivho ya u ṅwala
U thutha rekhodo dza vhugevhenga zwi kwama u bviswa ha rekhodo dza vhugevhenga kha sisṱeme ya rekhodo dza vhugevhenga .
Kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho Muoditha Dzheneraḽa o ṱola u bvuselwa khagala ha khamphani nga dzi MP u vhona vhungoho ha u bviselwa khagala ha vhulanguli .
Vusuludzani Vusuludzani ngilasi puḽasiṱiki
Vha elelwe : Sheduḽu ya mishumo i tea u dzhiwa sa ḽiṅwalwa ḽine ḽa nga shandulwa arali ha nga vha na nzulele ntswa .
Maṅwalo a vhuṋe ( Muhasho wa zwa Muno ) 0800 60 11 90 / 0800 20 4476
U itela ṱhoḓisiso nga vhuḓalo , fulufhelo ḽihulwane ḽi a ṱoḓea , na ṱhoḓea dzo ḓoweleaho dzi katela : 
U funzwa na u lingwa ha nyambo hu tea u ita mbetshelwa ya u katela vhagudi vhoṱhe na zwiṱirathedzhi zwi tea u wanala u itela u thusa vhagudi vhoṱhe u swikelela kana u bveledza zwibveledzwa zwa luambo .
Muvhigo u dovha wa sumbedza uri mbekanyamaitele idzi dzo bvisa vhathu vha linganaho 3.6 miḽiyoni kha vhushai nga 2010 / 11 .
1.4 . Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha u vusuluswa ha Babelegi Industrial Park ngei Hammanskraal sa tshipiḓa tsha pulane dza muvhuso tsha u engedza mveledziso ya ikonomi ya muvhuso na u sika mishumo kha vhupo uvho .
Tshumelo dza zwa maṱo
Mulanguli wa Mveledziso ya Masipala o sumbedzisa ndivho ya u endela sa tshipiḓa tsho dizainwaho nga masia mararu . 
Ndivho ya fulo heḽi ndi u takula tsivhudzo kha maAfrika Tshipembe uri vha dzhiele nṱha masiandoitwa mavhi a pfudzungule dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana .
Sa nḓila ya u khwaṱhisa hezwi zwo swikelwaho , Khabinethe yo tendela zwikhala zwiraru zwe zwa topolwa nga Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi uri zwi tikedze kha thekhinoḽodzhi dza zwa mutakalo , tsireledzo na vhutsireledzi vhu elanaho na thekhinoḽodzhi na themamveledziso dza matshilisano u ya nga thekhinoḽodzhi .
Ri lavhelela uri u gonya uhu ha tsheledemviswa ya ndondolo hu ḓo ya phanḓa tshifhinga tshiḓaho , musi mbadelo dza vhudzulo dzo engedzwa nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha maimo a elanaho na maraga . 
A hu na ane a hanelwa tswikelelo kha nnḓu ngauri u na HIV .
Mbadelo ya tshelede nga khathihi i songo ṱuswaho muthelo .
Khophi yo ṱanzielwaho ya vhuṋe ha goloi
Naa mutsiko wa nṱha u ḓo takalela tshanduko ya u ya phanḓa kana ya u humela murahu ? 
U shumisa tshishumiswa tsha vhulimi zwatsho u itela u phaḓaladza manyoro zwi anzela u vha thasululo yo tshipesaho nga maanḓa . 
Mivhigo ya ṅwaha i tea u edithwa nga luambo lwo leluwaho u itela u thivhela nḓaḓo ya zwo ṅwalwaho musi lu tshi shumiswa . 
U shumisa thangeladzina tsumbo : fhasi ha , nṱha ha , tsini na , ngomu ha , O ḓa na Maemu , O ṱuwa nga bisi .
Honeha , ri , a limuwa uri khaedu kha u swikela ṱhoḓea dza matshilisano dza vhathu vhashu dzi kha ḓi vha dzi hone kha zwiṅwe zwipiḓa zwa tshitshavha tshashu , u fana na vhupo ha mahayani na mabulasini . 
Zwi ṱanganedzwaho u itela mbuelo ya muhasho zwi bviselwa khagala kha notsi dzi re kha tshitatamennde tsha masheleni tsha ṅwaha nga ṅwaha . 
Muḓisedzi wa tshumelo ya mutakalo u tea u fhaṱa vhushaka ha u fulufhedzana na mulwadze hune ha sedza tshumisano ya kale ya vhushaka ha matshelo . 
U khunyeledzwa na u itwa ha khumbelo ya tshishumiswa zwi ḓo engedza vhukoni ha muhasho nga nḓila khulwane kha vhukalandeme , thandela na u tevhela u fana ha zwiko zwa mukovhe na ndulamiso na vhuvhekanyandeme ha ndinganyo yayo vhu wanalaho kha Nzudzanyo ya Tshanduko ya muhasho . 
1.8 U phaḓaladzwa ha ofishala ha fulo la lushaka la u " vhulunga fulufulu " nga tshifhinga tsha Muṱangano wa 2016 African Utility Week , wo rangwaho phanḓa nga Muhasho wa Fulufulu , zwi fhaṱa kha fulo ḽa muvhuso ḽa u vhulunga fulufulu ḽo rwelwaho ṱari nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma nga 2015 .
U sa dzhia sia , ngauralo , hu tsireledza mbofholowo ya zwigwada kana vhurereli hoṱhe . 
Vhufhura ha zwithu zwi tshilaho ' Biophairesi - Ipfi ḽine ḽa shumiswa u ṱalusa nḓila ine zwiimiswa kana vhaṱoḓisisi vha dzhia nga vhufhura zwiko zwa zwi tshilaho kana nḓivho ya sialala nga sisiṱeme ya u tumbula / phathenthi .
tshivhalo tsha mushonga une wa ḓo ṱun ḓwa .
9.1 . Bodo ya Koporasi ya Ndangulo ya Mimoḓoro :
Tshikhala na Tshivhumbeo ( Dzhomeṱiri )
1.1. Khabinete i khou u tamela Muphuresidennde wa Kale Vho Nelson Mandela uri vha fhole nga u ṱavhanya na u fhulufhedzisa lushaka uri vha khou wana dzilafho ḽa khwinesa .
U bva kha mivhigo yo fhambanaho ya Vhaṱolamuvhalelano vha nga Ngomu na muvhigo wa ndangulo ya tshifhinganyana wa Muṱolamuvhalelano Muhulwane wa Afrika Tshipembe ho dzhielwa nṱha uri hu na vhuṅwe vhukonḓi kha sisiṱeme dza ndango ya nga ngomu . 
A zwi khagala uri tshivhangi tsha nndwa tsho vha mini . 
Mivhigo i itwaho vhukati ha ṅwaha na mivhigo ya odithi zwi itwa uri zwi dzule zwi hone nga kha Gwama ḽa Lushaka na lubuvhisia lwa Ofisi ya Muṱolambalelano Muhulwane . 
Khuḓano i vha hone musi ho omelelwa nga maanḓa kha mikhwa ine ya vha thikho ya khonadzeo ya khetho ya vha i sa khou anḓana . 
Ndi ngani vha tshi ita khumbelo ya u thuthisa goloi yavho
208. Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa mapholisa
U bveledzwa ha sisiṱeme ntswa ya u fha masheleni na u vhiga ya khantsela dza saintsi ; 
Vhaambi ndi vhonnyi ?
Kiḽoso iyi i livhana na zwa maitele a elanaho na u vhaliwa ha dzikhetho kathihi na u lambiwa ha mabammbiri a u khethela . 
Ngauralo zwidzidzivhadzi izwi a zwi nga vhi na iṅwe mbuelo kha dali ḽi konḓaho . 
Sambula dza malofha na murundo dzi a kuvhanganywa u itela u khwaṱhisedza arali nangoho thaidzo i tshifumbu . 
Hezwi zwi khwaṱhisedza vhushaka ha tshitshavha tsha ḽifhasi tsha lushaka . 
Mishumo ya kiḽasini na milayo
O ṱalutshedza yunifomo ya tshigwada tshe muraḓo watsho a posa gese i bvisaho miṱodzi . 
Kha muzika , muhasho u na mutheo wo khwaṱhaho une wa nga fhaṱa khawo . 
Lurande lwa zennge lu ḓo vha lu tswavhelele , lwo kuna nga vhudenya vhu no fana nahone hu si na vhukhakhi . 
Ha u dzhena mimoḓoro na munango wa u dzhena afho hune ha khou itwa khumbelo zwi wanala magumoni a luḓila lu re Commonage Close . 
Mafhungo a vhuḓi nga ha malwadze a muhumbulo ndi uri zwi a konadzea uri muthu a tou fhola tshoṱhe arali a tshi khou wana ṱhogomelo ya zwa dzilafho yo teaho .
Mirurela ya malatwa ndi tshumelo dza u kumba khathihi na u lata malatwa nga ndila i re na ndondamutakalo , hu tshi katelwa na a mivhilini ya vhathu , malatwa a midini , a madi khathihi na mathukhwi .
Ro vha ri khou dzhenelela kha u fhaṱululwa ha DRC , u thusa kha u fhaṱululwa ha thuso yavho ya nnyi na nnyi , na zwiṅwe . 
Kharikhuḽamu ntswa i na zwa vhutumbuli vhunzhi na zwivhumbeo zwavhuḓi , hu tshi katelwa na zwi tevhelaho : 
Arali ṅwana o ḓisendeka tshoṱhe nga ṅwambo wa vhuholefhali ha muhumbulo , ri ṱoḓa :
U dzudzanya
U sedza kha maitele a u ṅwala u fhuredzela
Ri vha livhuha zwi tshi bva mbiluni uri vho ḓi ṋea tshifhinga tsha u vha na riṋe kha mushumo uyu wa ndeme nga u rali , musi ri tshi fhululedza na pembelela vhukoni ha vhafumakadzi kha mabindu . 
2.1.4 U lugisela miṱangano
Naho zwo ralo masiandaitwa haya a si avhuḓi na zwiwo zwa ikonomi kha muvhuso wapo kha mashango manzhi , hu dovha ha vha na mvelaphanḓa dzavhuḓi dza dzitshaka miṅwahani ya zwinozwino . 
1 . Ndi ngani mimasipala i tshi tea u vha na sisiteme ya ndangulo ya kushumele ?
Arali zwitandadi zwa mushuluwo zwa sa swikelwa , modele wa muanḓadzo u ṱanganedzaho u nga shumiswa u wana uri naa tshishumiswa tsha u fhisa malaṱwa tsho dzula nga nḓila i ṱanganedzaho . 
Vhathu vha vha vho ḓilugisela u ṱangana , u ya zwimimani , u otsha ṋama na u ḽa nga hune vha funa . 
Khumbelo ya tshitshavha yo vha i ya u amba ngaha thaidzo ya thengiso ya zwidzidzivhadzi ine ya khou ṋaṋa vhuponi uvho .
Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma ( LET ) zwi amba luambo lune lu si vhe lwa ḓamuni , fhedzi lune lwa shumiswa kha nyambedzano kha tshitshavha , zwi amba uri ndi luambo lwa u guda na u funza kha pfunzo .
( a ) i na mbofholowo ya u amba kha Buthano na kha komiti dza tenda ya tevhedza milayo na ndaela ; na
Tshibadela
Ngauralo , tshipiḓa tsha ndeme tsha vhutshilo havho tshi shumiwa fhethu ha nnyi na nnyi . 
Fhedzi , ndi ḽa u ṱanganyisa zwileludzi zwa nnyi na nnyi na mishumo na sisiṱeme ya musudzuluwo , u itela uri tswikelelo i linganyiswe . 
Mvelele i dovha ya vha tshishumiswa tsha vhuthihi ha zwa matshilisano . 
Ndugiselo dza u pulana
Hezwi zwi katela tsedzuluso ya Nyendedzi dza Lushaka dza Komiti dza Wadi .
Zhendedzi ḽa Dzibada ḽi ḓo tea u livhanya vhubindudzi kha bada dza lushaka kha vhupo ha ḓoroboni nga zwiṱirathedzhi zwa khorido dzapo dzo bveledzwaho nga zwiimiswa zwapo . 
U bveledzwa ha pulane iyi , khathihi na u ḓidzhenisa kha Thendelano dza Mushumisi na Thendelano dza Lushaka lwa Tshumelo dzine dza khou ḓo ṋetshedzwa zwi ḓo dovha hafhu zwa ita uri hu vhe na u shumiswa ha phothifolio ya ndaka dza vunḓu nga nḓila yo fhelelaho . 
Mushumo wa Muvhuso kha u langa mafhungo awo o elwa zwihulwane kha u ṋea nḓivho ya ndaulo ya mulayo kha khoro dza vhaofisiri vhawo dzine dza vhusa mafhungo awo . 
Khaedu ya muhasho ndi u vhumba maitele a vundu o dzudzanyeaho kha vhuendi ha mihwalo u itela u fhungudza masiandaitwa a si avhuḓi a u hwala mihwalo yo fhiraho ya vhuendi ha badani kha sisteme ya dzibada ngeno hu tshi khou aluswa BEE na mveledziso kha nḓowetshumo i sa khou langwaho . 
U ḓadzisa izwo , mbekanyamushumo i khou sedza kha u tandulula vhuleme kha u vhona uri hu na u lingana kha u wana , zwoṱhe zwo sedza kha mveledziso ya ikonomi na tshanduko ya zwa vhulimi .
vha ṱuse muthelo wa ṅwaha woṱhe wo badelwaho nga vhatholi ṅwaha woṱhe wo ḓalaho
Amba nga zwo ambiwaho nga muambi
U shandula muhumbulo zwi tea u itwa nga luṅwalo .
U shuma na / nga mafhungo : Maitele a zwithu , nzudzanyo ya zwikhala , nzudzanyo u ya nga ndeme , pharagirafu ya mafhedzele / kufhedzele
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Vhulwadze ha HIV / AIDS
5 . Mafhungo a songo fhelaho a re phanḓḓa ha Phalamennde
Tshifhinga tshino tshine tsha kha ḓi ya phanḓa ( tshi sa gumi ) , tsumbo : U khou ḓi guda nga maanḓa vhege yoṱhe .
U fhelisa vhugevhenga ndi ḽiṅwe sia ḽine ḽa kwama vhushaka ha masia mavhili . 
Mbekanyamushumo i dovha ya vha na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza uri hu bveledzwa sisiṱeme dza u tikedza nyisedzo ya tshumelo ya mutakalo . 
Tshishumiswa tsha ndeme kha u swikelela izwi ndi u thomiwa ha yunithi dza vhubindudzi dzi shumaho u itela masia o tiwaho kha maongelo a vhukati . 
Vha ḓo wana khophi gurannḓa ya eḽektroniki ṅwedzi muṅwe na muṅwe kha tshibogisi tsha poswo tshavho . 
Izwi ndi tshipiḓa tsha mutheo wa tshelede i kungaho ya Afrika Tshipembe na ndangulo ya tshikolodo . 
Semennde ya shambo i badela u bva kha mbuelo dza sibadela
Data ya ndeme nga maanḓa i fanela u dzheniswa u itela zwipikwa zwa u vhewa iṱo na u elwa . 
10 . NZUDZANYO KHA VHASHUMI VHANE VHA KHA ḒI ḒO ṊEWA ZWIKHALA
Sisiṱeme dza u vhiga kha khoro na mihasho yo teaho dzi tea i katela mivhigo ya murahu ha tshikhala yo endedzwaho nga mivhigo ya zwisumbi zwa wadi .
Arali miṅwaha yavho i nṱha ha 75 , vha ḓo wana R1 620 .
U shuma na / nga mafhungo : tshifhinga tsha zwino , fhungo tserekano
Mulaedza washu kha vhoṱhe vha funesaho mitambo ya maḓini maḓuvha a madakalo iyi ndi u humbula nga tsireledzo vha sa athu dzhena maḓini . 
Kutshilele kwo linganywaho , phetheni dza kuḽele kwavhuḓi , muvhili wavhuḓi , mutakalo wavhuḓi wa muhumbulo khathihi na mutakalo wa munyanyuwo na muya u isa kha vhunṋe ho dziaho . 
ya ṱoḓa sethe ya minetse dzo ṅwalwaho kha muṱangano muṅwe na muṅwe wa komiti ya wadi
Vho vha vha tshi khou tshimbila nga ___________ musi vha tshi mu vhona .
Milayo i nga katela mbetshelwa dza u langa khwaḽithi ya thanda na u vhona u tevhedzwa ha zwitandadi zwa tsiravhulwadze ha maḓaka . 
Ndi khou tea u vhidza vhaṱoḓisisi vha forensiki kha mashumisele na u vhetshela thandela dza ndeme phanda na mbekanyamushumo kha Muhasho uyu . 
Vhuṅwe vhukonḓi ho vha ha uri vhunzhi ha vhathu vho vho badekanya Khomishini na ḽihoro ḽivhusi ḽa politiki . 
4 . Vhathu vho no tshimbila vha tshi ya tshikhalani .
Vha nga ṋetshedza khumbelo yavho ya dzangano ḽi si ḽa Mbuelo ' Nonprofit organisation ' ( NPO ) kha ofisi ya tsinisa na ha havho ya Mveledziso ya Matshilisano ya Vundu .
Komiti i na pfanelo yayo ya u shandula khethekanyo yavho arali yo vhona uri zwe vha ṋanga a zwo ngo tea . 
3.1 NYANGAREDZO YA MAGUDISWA , ZWIKILI NA ZWIṰIRATEDZHI
Maḓuvha a u dzula mishashani na phera dza murahu ha nnḓu dzo hirwaho o swika magumoni musi Meyara Muhulwane Muṱhomphei ane a khou fhedza u shuma Vho Mondli Gungubele vha Masipala Muhulwane wa Ekurhuleni na Muraḓo wa Komiti ya Meyara wa zwa Madzulo a Vhathu Vho Aubrey Nxumalo vha tshi ṋetshedza nnḓu dza 70 kha vhadzulapo vha vhupo uhu .
Mvelele dza u fhedzisela dza matshimbidzele a nzudzanyululo ndi mutevhe wa zwithu zwi ṱoḓeaho zwa tshiko tshiňwe na tshiňwe tsha madi kha mulonga wonoyo .
Vhufarakani , khathihi na zwiṅwe , ho sedzesa kha mbekanyamushumo dzi tevhelaho : 
Rakhonṱhiraka u ḓo dzhenisa thambo khulwane dzo teaho kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha nethiweke , hune dza ṱoḓea . 
Hu na mitambo ine na tamba ine ya nga ni vhangela khombo ?
Sa vhunga zwiwo hezwi zwi tshi kwama themamveledziso ino fana na nnḓu na bada dza vhuendi , ndi zwa ndeme uri miraḓo ya tshitshavha i pfesese masiandaitwa ane a nga vhangiwa nga zwiwo hezwi khavho musi zwi tshi ḓo itea . 
Phurosese ya u pulana tshiṱirathedzhi na ya u shuma dzoṱhe dzi tea u ṱanganelana na phurosese dzoṱhe dza dzangano .
( c ) Ṱhoho ya Khethekanyo : Vhulanguli ha Vhufhaṱi kha DPW , Vho B Mokhothu ;
Muṋei wa themendelo u na pfanelo ya u ḓibvisa kha themendelo iyi nga u dzhenisa tshelede ya themendelo na muvhuelwa , hune vhuḓifhinduleli ha muṋei wa themendelo ya vha afha fhasi . 
Tshiṅwe , nga kha maitele a khwaṱhisedzo , mivhigo ya tshipentshela na ṱholo dza mutevhe wa vhaholelwa dza nga misi , hu na phulufhedziso ya u fhulufhedzea ha ndango ya mutevhe wa vhaholelwa . 
Fhedziha , milayo iyi i tshimbilelana na u pulana pfunzo nahone yo lugela u sedzuluswa hafhu . 
Leukaemia yo shandukisa vhutshilo ha Sibongile Mkhwanazi's ( 21 ) zwihulu miṅwahani miṱanu yo fhiraho .
Pfufho i na khonadzeo ya u ita uri hu vhe na vhubindudzi vhunzhi vhuswa nga 2013 na u ya phanḓa .
Komiti zwa wadi dzo thomiwa miṅwaha i swikaho miṋa yo fhiraho ndi zwa ndeme u sedza kha tshenzhelo ya miraḓo ya komiti dza wadi ine ndi kale i tshi khou shuma yo dzheniswa kha zwiṱirathedzhi zwa u fhaṱa vhukoni .
Zwenezwo mathemo maṋa oṱhe a amba muvhuso kha ḽevele yapo kana muvhuso ḓoroboni ṱhukhu na khulwane . 
Mbalombalo dza vhugevhenga dzi bula u elana vhukati ha fhethu ha zwiwo zwa u pwasha nnḓu na u swikelea ha zwikhala zwihulwane zwo vuleaho . 
Kha tshiimo itshi , vho khwaṱhisedza vhuḓikumedzeli havho ha u sala murahu mbekanyamaitele , mbekanyamushumo na vhurangeli kha foramu dzo fhambanaho dza dzitshaka , u ita maga o fhambanaho a u katela globaḽaizesheni , u ṱanganyisa , vhuthu na ndinganyiselo . 
Hezwi zwo ita uri vundu ḽi vhe maanḓalanga a mavundu kha bada dzoṱhe dza vundu dze dza bviselwa mulevho na khoro dzoṱhe dza tshumelo dza madzingu dza u ṱhogomela bada khulwane , bada dza khethekanyo na bada ṱhukhu . 
Mbuelo dzo salaho dza Tshikwama dzi isa phanḓa na u gonya nga nṱhani ha u kuvhanganywa ho khwiṋiseaho ha u shela mulenzhe na u vha khwiṋe u fhira mbuelo u bva kha vhabindudzi . 
Tshivhalo tsha vhutshinyi , thaidzo khulwane dza mutakalo
Maipfi a 30 - 40 Mafhungo a 6 - 8
HEYI NDIMA I ṰALUSA NA U DODOMBEDZA luṱa luṅwe na luṅwe lwa Mapa wa nḓila wa CBP nga tsumbanḓila ya AICDD CBP .
Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ;
U thivhela HIV , ri fanela u nanga u shumisa maitele a zwa vhudzekani o tsireledzeaho . 
( b ) u humisela Mulayotibe murahu kha Phalamennde uri u sedzuluswe hafhu malugana na u yelana hawo na Mulayotewa ;
Ṋetshedzani nḓila dza tshikhau u itela u ṋea muratho u imelaho tshikhala , u fana na bisi , baisigira na thekhisi . 
Tshigwada tsha Tshandulo ya zwa Matshilisano tsha Khabinethe i ḓo isa phanḓa na u sedzulusa fhungo iḽi vha ḓa na thandululo . 
Mabono a u elelwa a ḽifhasi ḽa tshimuya ḽa vhatsila na ḽone ḽi nga wanala kha maseila a luvhuseṱavha . 
Mabalane wa Khothe u ḓo vha thusa kana u vha sumbedza muthu ane a ḓo vha thusa kha u ṅwala phindulo .
Tshipiḓa tshiṅwe tshi lambedzwa nga masheleni nga muvhuso nahone tshiṅwe tsho salaho tsha ṱhoḓea dzayo dza masheleni ya ḓitika nga masheleni a bvaho kha sekhithara ya phuraivethe na tshitshavha nga u angaredza . 
Miṅwe miṱa yo ṱumanywa na thannga dza malaṱwa na dza mbulungelo . 
Khoudu 1 : Thuthuthu iṅwe na iṅwe
Tshinyalelo yo tevhelaho i re na vhushaka na ndaka , vhupo ha mveledziso na tshishumiswa hu wanwa mbuelo khayo arali hu na khonadzeo ya uri mbuelo dza matshelo dza ikonomi kana vhukone ha nḓisedzo ya tshumelo ha ndaka zwi a khwiniswa nga nyengedzedzo ya tshiimo tsha mashumele tsho gaganywaho mathomoni . 
Muvhuso u bvela phanḓa na u ṋetshedza thikhedzo ya mveledziso ya tshumisano ngomu ha vhupo hu na migodi .
Tshigwada tsha tshitshavha nga vhuḓalo
Modulu o khwaṱhisedza u dzhielwa nṱha he tshiḽa tshigwada tsha vhathu , nga maanḓa vhafumakadzi , vha vha kale na kale vha sa dzhielwi nṱha kha u tholwa nga ṅwambo wa nyito dza khethululo , khethekanyo na kusedzele . 
Bono ḽa Gwama ḽa Vundu , Ndivho na zwithu zwa Ndeme zwo bulwaho zwi nga nḓila i tevhelaho : 
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele na tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
Ni songo ṱalula .
Vhunzhi ha ngudo dzo itwaho dzo sumbedza uri ndi tshibveleli tsha ḽifhasi uri musi shango ḽi tshi bvelela , musudzuluwo u a itea u bva kha nḓowetshumo dza phuraimari dzi fanaho na migodi na vhulimi u ya kha ikonomi yo ḓalaho nḓowetshumo dza sekondari na theshiari . 
Muṱavha ( u re na khaḽisiamu ) u nga shumiswa sa muṱavha wa u fhaṱa kana tshishumiswa tsha u ḓadza nga u angaredza . 
U langula ndondolo ya Bugupfarwa ya Maitele a zwa Masheleni . 
Ri dovha hafhu ra vha na mafagi a ole a biḽioni dza fuminthihi ane a vha ndingano ya gese ya mupo , zwine zwa lingana na miṅwaha ya maḓana mararu na mahumi maṱanu na mavhili na miṱanu ya u shumiswa ha gese nga Afrika Tshipembe . 
Tsaukanyo ya mbeu ndi tshishumiswa tsha u wanisisa phambano vhukati ha vhafumakadzi na vhanna zwi tshi ya nga mishumo yo fhambanaho , nyimele,dziṱhoḓea , u swikela na ndaulo ya tshomedzo , na u wana mbuelo dza mveledziso na u tshea mafhungo .
Ri a pfesesa vhukonḓi vhune vhutsila hapo ha khou ṱangana naho na uri ro ḓiimisela u tikedza sekhithara ya vhutsila , nga maanḓa nga tshifhinga itshi tshine ikonomi ya vha i khou konḓelwa nga u dzudza ḽevele dzashu dza thikhedzo ya ndambedzo yo ralo . 
Ndi mafhungo a ndeme uri hu itwe nzudzanyo dza u tshea mafhungo siani ḽa masheleni a u sokou ṋetshedza musi u pulanela wadi hu sa athu thoma u itela uri musi pulane dza wadi dzo no phethwa hu imiwe tshifhinga tshiṱuku mugaganyagwama wa wadi u sa athu ṱanganedzwa nahone masheleni a sa athu thoma u shuma .
Akhademi ya America ya dzi Akhitshuwari ndi tshiimiswa tsha lushaka tsha milayo tsha dzi akhitshuwari dzi no khou shuma kha masia oṱhe kha ḽa United States . 
Hu tshi shumiswa mveledziso ngei Limpopo sa mutheo , ri ḓo engedza vhuendi ha tshiporo ngei Mpumalanga , hu tshi ṱumekanyiwa fhethu hu na malasha na zwiṱitshi zwa fulufulu .
6.4.3 tsha vhuraru , u itela u fhungudza gemo ḽa tshikolodo tshihulwane / ḽounu khulwane .
Foniki i shumiswa kha u vhala na u ṅwala .
Vhudzulo ha furarumbili vhu khou khwiṋisiwa na thandela dza dzinnḓu dza 87 dzi khou thomiwa kha ḓoroboṱhukhu dza migodi dzo vhetshelwathungo sa dza ndeme .
U shela mulenzhe kha nyambedzano kiḽasini .
Huṅwe fhethu , Maraga wa Bondo wa Afrika Tshipembe u khou ṋekedza thuso ya thekhinikhala na ngeletshedzo kha thengiselano dza dzingu hu na dzangalelo ḽa u bveledza mimaraga ya bondo . 
4.1.2 hune ha wanala uri ndi zwa vhukuma vha khou shushedzwa , vha ḓo humbelwa uri vha ite thendelano na Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi phanḓa ha musi vha tshi iswa kha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi ;
Nyito dzo topolwaho dzo ṱolwa nga kha ndangulo yo teaho ya dzilafho ḽa mutakalo . 
Tsedzuluso kanzhi dzi dzudzanywa nga maanḓa ho sedzwa tshitatasitiki tsha khombo , u vha hone ha zwithu zwine zwa vha khombo,zwine zwa nga sa benzini hune ha kuvhiwa hone , kana u shumisiwa ha mitshini ine ya vha khombo mishumoni .
Zhendedzi ḽa Mveledziso na Mabindu Maṱuku ( SEDA ) : 0860 103 703
Dzibege dza PVC dzo shumiswaho kha zwa malofha , sera na zwiṅwe zwiluḓi dzi fanela u bviswa , ha dzheniswa kha mapuḽasitiki a sa ḓuriho a sa bvisiho gese i re na phoizeni musi a tshi fhisiwa , arali zwi tshi konadzea . 
Vhukoni ha thekhinikhala : Nḓivho ya zwiimiswa zwa muvhuso , hu tshi katelwa Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa Muvhuso Wapo , Mulayo wa Vhushaka ha zwa Masheleni wa Muvhuso na Mulayo wa Furemiweke ya Vhushaka Vhukati ha Muvhuso . 
iii . Themamveledziso ya Vhuendi
1.5 . Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Luṱa lwa u thoma lwa thandela i no vhidzwa upfi " Pongolapoort Bulk Water Supply " .
Ṱhoḓisiso dzi tevhelaho dzi tea u itiwa : 
U kundelwa u badelwa zwi dzhenisa khomboni nḓisedzo ya muḓagasi yoṱhe , ikonomi yashu na ndingedzo yashu ya u sika mishumo .
Zwenezwo , zwikolo izwo zwine zwa vha kha vhuimo ha u wana maṅwe masheleni a u thola vhaṅwe vhagudisi na u fhaṱa dzikiḽasirumu nnzhi zwi a kona u dzudza reshio ya mugudisi na mugudi i fhasi . 
Nḓivho thangeli na Mutakalo wa vhuṋe na wa Tshitshavha
Ndivho yavho ndi ya u khwinisa mveledzwa ya ikonomi ya matshilisano na vhukoni vhu kovheaho ha mugaganyagwama wa vundu . 
Tshiṅwe tshifhinga vha nga kha ḓi humbelwa uri vha ṅwale maambiwa a muṱangano .
U bva zwenezwo , vundu ḽo vha ḽi tshi khou konḓelwa nga u fhungudza phimo ya u shaea ha mishumo khulwane yaḽo . 
Ho sedzwa mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho na phurothokholo dza ndondolo dzo langiwaho na tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
3.2 . Khabinethe yo themendela uri Thendelonzwiwa ya Vhuendi ha Maḓini / zwikepe ya Afrika i iswe Phalamenndeni u itela thendelo .
Maṅwe mashango , ane a nga sa Ireland , o thoma dathabeisi dza malaṱwa dza lushaka u itela u kuvhanganya mafhungo a fhulufhedzeaho nahone maswa maswa a nga ha zwileludzi zwa u laṱa na u vusuludza malaṱwa . 
davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi hu tshi khou shumiswa zwikili zwa u tou vhona , zwiga na luambo nga nḓila dzo fhambanaho ;
( i ) Mulangavunḓḓu wa Vunḓḓu kana , arali Mulangavunḓḓu a siho , muraḓḓo muṅwe na muṅwe o rumiwaho nga Mulangavunḓḓu nga u angaredza kana lwa mushumo wo tiwaho phanḓḓa ha Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka ; na
Vhunzhi ha mashango na zwiedziswa a sumbedza phindulo dza ndeme kha inflesheni ya mutheo , fhedzi hu si kha madzhenuwo a mbambedzamitengo . 
Mulayo wa vhuvhekanyandeme
Arali manyoro ane vha khou ṱoḓa u a ṅwalisa zwo no ṅwaliswa nga muṅwe muthu , vha fanela u wana thendelo yo ṅwalwaho ya muthu onoyo vha sa athu u ḓiṅwalisa .
Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi amba milayo ine ya langa kushumisele kwa ndongazwiga , maḽeḓere danzi na maḽeḓere maṱuku , maḽeḓere , mibvumo , maipfi , mitaladzi ( mafhungo ) na pharagirafu kha mishumo ya oraḽa na ya u tou ṅwaliwa .
6.4 . Dr Thulani Dlamini sa Muofisiri Mulangi Muhulwane wa Khoro ya Sainthifiki na Ṱhoḓisiso ya Nḓowetshumo .
U ḓivha na u amba nga ha luambo lwa u dzhia sia na luvhengelambiluni na u sedza nga ḽiṱo ḽithihi
Tangedzelani zwibuḽoko zwine zwa vha na zwithu zwivhili ( 2 ) ngomu .
Vhashumisi vha ṱuṱuwedzwa u vhiga vhukhakhi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha nga vha hone , u sa shuma zwavhuḓi kana matheriaḽa u sa fari muṅwe zwavhuḓi nga u shumisa vhuṱumani ha ' u vhigela murahu '  . 
vho xedza kana u tshinyadza maṅwalo a goloi .
Kufarele na kuṱavhele kwa zwimela zwi shumisaho khemikhala
Senthara ntswa ine hu itiwa zwithu zwinzhi khayo i kha ḓi tou bva u vula ngei Central Karoo na uri yo sedza kha u manḓafhadza vhaswa i sa athu phaḓaladziwa kha shango ḽoṱhe nga vhuphara .
Kha vhuṅwe vhudzheneleli ha u ita maimo a khonadzeo ya mbulungelo , muvhuso u ḓo ya phanḓa nga sisteme nthihi yo ṱanganelanaho ya u ṅwalisa mabindu .
Ndi ngazwo e mafhungo mahulwane uri hu bveledzwe pulane ya vhudavhidzani ine ya ḓo katela zwipiḓa zwi tevhelaho , zwi tshi ṱalutshedza :
Zwi dzhia ma ḓ uvha mavhili uya kha mararu u shumana na thendelo arali dokotela wa phukha wa muvhuso o ṋ ea thendelo .
Ndi zwa ndeme uri u dzulela u ḓa khathihi na tshivhalo tsha vhashumisi a zwi swikeleli hune zwa nga ita u tela u bvela mulanduni mupo na u dzhenelela kha mashumele a vhukuma a mupo - izwi zwi fhambana u ya nga nzulele . 
Mathomoni muvhuso wo fulufhedzisa u ḓo ri ṋea ndifho , fhedzi zwazwino muvhuso u khou lingedza u dzumbama . 
Haya ha vhana ho ṅwaliswaho .
Khoudu A : Iyi ndi ya thuthuthu ine i nga vha na kana i sina tshidulo tsha u ḽaisa muṋameli i re na nzhini ine ya fhira 125 cc .
U fhindula mbudziso o imela Mulangi . 
Mbonalo dza ndeme dza
Ndi a kona u dizaina phosiṱara ya mafhungomatsivhudzi .
Mveledziso kha vhupo ha ikonomi ya lushaka na ya ḽifhasi dzi ḓisa khohakhombo dzi elanaho kathihi na khaedu dza ikonomi na matshilisano khulwane . 
Tshiṅwe tshithu hafhu , ri na nyimele hei ya matshilele‒hune ri shumisa vhalwade vhashu kha u thivha mavhaka a musi hu na ṱhahelelo ya vhashumi kha u ita mishumo ya zwanḓa ye ya vha yo tea u itwa nga vhathu vho tou hiriwaho . 
Honeha , zwitshavha zwi na lupfumo lwa nḓivho yapo ine vha nga i ṋetshedza khathihi na u pfesesa ha mvelo ha ṱhoḓea dzavho , ṱhoḓea , nyimele dzapo na vhushaka . 
4.5 Khabinethe i fhululedza tshigwada tsha Khirikhethe tsha Lushaka kha kutambele kwavho kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Khirikhethe na u vha tamela mashudu vhunga shango ḽoṱhe ḽi tshi ḓo vha ḽi khou vha tikedza zwenezwi thonamennde i khou tshimbila ngei Australia na New Zealand .
1.6.1. Khabinethe i fhululedza dti kha u rangaphanḓa tshigwada tsha khamphani dza 20 dza Afrika Tshipembe uya kha ṱano ḽa 2017 ḽa Zwiḽiwa zwa Ḽifhasi zwa Moscow , ine ya vha kati u swika ḽa
Zwo ralo , ṱhoḓea ṱhukhusa dzi konadzeaho nahone dzo teaho dzi tea u bveledziswa u itela izwo zwileludzi . 
Maitele aya a muthelo a vhidzwa u pfi muthelo wa mbuelo .
Hu tshi khou dzhielwa nzhele mbekanyamaitele dzoṱhe dzo teaho , theo ya mulayo na dziṅwe ndaela dzine Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu wa vha na vhuḓifhinduleli hadzo . 
6.1 . U engedzwa ha khonṱiraka ya Dr Sam Makhudu Gulube sa Muṅwaleli wa Vhupileli .
Mufumakadzi vhe vha vha vha pholisa vho vha vho tea u badelwa tshelede yavho ye ya vha yo bvisiwa kha phensheni sa tshipiḓa tsha u dzhiulula tshikolodo tsha muhasho .
vhukwamani ha tshifhinga tshoṱhe na tshitshavha nga u shumisa u vhiga murahu na u ṋea mivhigo zwi ṱuṱuwedza vhuḓifhinduleli
1 Zwipiḓa zwo fhambananaho zwa saikili ya thandela zwi tea u tevhekanywa sa zwe zwa ṱalutshedzwa kha furemiweke ya PCM .
Ni bule na uri vha fhambana nga mini .
Mafhungo o khetheaho u ya nga mbadelo dzi elanaho dza vha kwameaho zwo katelwa kha notsi . 
Ndi ngadzwo ro tea u isa phanḓa na u tikedza nḓowetshumo ya migodi .
U topolwa ha phesenthe ya u itea nga tshifhinga tshi fanaho tsha lutsingaḓanzhe , khathihi na magumo a nḓila ya luvhilo lwa tshikati kha vhupo ho tsireledzwaho nga ngomu ha vhupo ha ngudo he nyimele dzo imaho dza khou lavhelelwa u itea . 
U vhumba zwifanyiso nga maipfi .
I sumbedza uri ṱhoḓea ya u vha na vhuṱatisani i kwama sekhithara dzoṱhe dza ikonomi , uri ndi zwi ṱoḓa vhukoni kha mishumo kana khephithala . 
Ri tea u futelela kha u fhaṱa , hu si nndwa . 
Mbekanyamaitele iyi i tshimbilelana na Pulani ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) na Pulani ya Mbuno dza Ṱahe yo ḓivhadzwaho nga Muphuresidennde Vho Zuma kha Mulaedza wavho wa Lushaka nga 2015 .
Tshifhinga tshi fanela uri tshi tou tshiḽiwa uri muthu kone u tshi pfesesa - tshifhinga tshi ḓaho tshone a tshi koni u tshiḽiwa ngauralo a tshi pfesesei . 
U kovha maipfi a madungo manzhi u ya nga madungo
Azwi bvi kha u sokou amba nga hazwo fhedzi . 
Zwino kha vha dovholole matshimbidzele , fhedzi kha vha wane uri mvelelo dza miṅwaha kha vhuṱumani uvhu ndi dzifhio . 
Ri a ḓifulufhela uri mushumo we ra ḓiimisela u ita u ḓo ita uri nangoho ri zwi kone u kunda khaedu idzi . 
Tshitshavha tsho shumisana na riṋe musi ri kha fulo nahone vhuḓifari kha riṋe mapholisa , havho nga u angaredza ho vha havhuḓi , naho vho vhaṅwe vhavho vho lwa nga tshavho mahayani avho . 
Kha ndingo iyi , ṱhaluso u bva kha mubveledzi i fanela u waniwa . 
Ndi ngazwo ri tshi katela miraḓo ya muṱa yo fhambanaho sa vhaunḓiwa - hu tshi katelwa vharathu , vhakomana , dzikhaladzi , vhaḓuhulu na vhaḓuhulu vha re vhana vha khaladzi ( tenda vha vha vho ḓisendeka nga muraḓo muhulwane lwa masheleni ) .
Mulaedza une mitambo iyi ya tea u isa kha vhathu vhashu ndi uri , vhathu vha re na vhuholefhali vho fhelela na u kona u bveledza sa muthu muṅwe na muṅwe tshitshavhani . 
Muṅwaleli wa Bodo u ita mushumo woṱhe wa muṅwaleli wa Bodo na Komiti dzawo . 
Ngeno hu na uri u fara hu tou vha tsini , muthu a nga lavhelesa phanḓa fhedzi kha u vhalela ha u fhedzisela ha Klerksdorp u ya mafheloni a Khalaṅwaha ya Madakalo . 
U alusa miraḓo miṱuku hu u itela u khwaṱhisa misipha ya zwanḓa .
U bva kha phindulo nnzhi dze dza ṱanganedzwa u bva kha vhabveledzi vha zwiḽiwa vho fhambanaho , ho bvelela phambano ine ya tou vha khagala . 
I khwaṱhisedza mushumo wa Phalamennde , une wa vha wa u imela vhathu na u vhona uri ndi muvhuso wa vhathu u re fhasi ha Ndayotewa .
Zwiteṅwa zwi bva kha masia a poḽotiki , ikonomi , matshilisano na thekhinikhala a vhushaka ha mivhuso ya madzingu . 
Milayo yo vha i zwithu zwi sa sudzuluwi , zwi sa konadzei u phumulwa nga dzikhothe u fana na zwine zwa vha hone zwino . 
Uyu ndi Muṱangano wa Vhusimamaḓaka ha Ḽifhasi wa u thoma u farwa kha ḽa Afrika nahone u ri ṋea tshifhinga u phurofaila dzhango ḽashu kha vhugalatenga ha ḽifhasi .
U dovha hafhu wa ṱalutshedza mushumo wawo na maano a zwipikwa .
U ṱhogomela , u vhulunga , na u shumisa zwiko zwi re hone nga nḓila yone na
Zwigidi zwa vhathu vha shuma kha muhasho muthihi u swikelela ndivho dzi fanaho . 
Musi wa nyambedzano nga ha tshanduko ho vha hu na masia mararu o bulwaho na one . 
Afrika Tshipembe ḽo ḓikumedzela u thoma thendelano ya WTO , ine ya ṋea thikhedzo kha dziLDC .
Izwi zwi ḓo ṱanḓavhudza u swikelela ho eḓanaho , ho tsireledzeaho na zwiḽiwa zwa pfushi kha vhathu na phukha nga kha maano a u wana hune zwithu zwa bva hone nahone zwi ḓo engedza tsiko ya mishumo nga kha u ṱunda zwibveledzwa zwa ṋama ya kholomo zwine zwa ḓo dovha zwa bveledzwa fhano Afrika Tshipembe .
Hezwi ndi u itela u vhona uri Mulayo wa U Kolodisa wa Lushaka ( Mulayo wa vhu 34 wa 2005 ) u khou shuma sa zwe wa vha wo vheiswa u shumisa zwone ho sedzwa uri vharengi vhane vha swikela u kolodiswa vha kone u zwi swikela .
vha tshi shuma lwa tshoṱhe sa ramafhungo kana muimeleli wa vhoramafhungo
KHUMBELO YA TSWIKELELO YA REKHODO YA MUHASHO ( Khethekanyo 18(1) ya Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Tswikelelo ya Mafhungo , 2000 ( Mulayo 2 wa 2000 ) )
Hezwi zwi ḓo katela thikhedzo nga vhashumisani vha Yuropa vhashu kha u ṱuṱuwedza mulalo na tsireledzo , kuvhusele kwavhuḓi ku shumaho , ṱhuṱhuwedzo ya mbambadzo , vhuthihi a matshilisano , mupo wo khwaṱhaho , ṱhanganelo ya madzingu , mveledziso dza zwa themamveledziso na bindudza vhathuni . 
Muṅwalo
Sa izwi hugaledzwa hu , nga mulayo , fhethu ha vhuitwa ha vhathu ho kalulaho , tshikhala tsha u ponyoka kha u kalula uhu na u tshenzhela mupo ndi zwa ndeme vhukuma kha vhathu . 
Vhatshimbidzi vha ḓo tikedzwa nga vhomakone vha CBP .
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha website nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽedere mahulwane fhedzi .
Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo tshi na vhuḓifhinduleli ha u ranga phanḓa nḓila nga u nga ya u shandukisa nḓila ine mupo wa vhonwa ngayo . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , CK7 na CM5 .
Mveledziso ya ṱhanganelo ndi tshishumiswa tsha ndeme tsha masipala u itela u sikwa ha mishumo na u fhungudza vhushai . 
( 5 ) Mulayo wa vunḓu u fanela u vhekanya tshaka dzo fhambanaho dza masipala dzine dza fanela u vhumbwa kha vunḓu .
Ṱhoḓea thangeli kha zwa ngudo dza inzhiniara na mafhungo a zwa dizaini zwo fhedzwa hu na zwipikwa zwa u fhaṱa u itela u thoma kha ṅwaha wa muvhalelano . 
Vhuṅwe ha vhuṱungu vhuhulwanesa vhune vhunzhi hashu ra vhu ṱanganedza ndi khakhathi dzi sa fheli , nga maanḓa vhugevhenga , zwiito zwa vhugevhenga zwine zwa vhonala sa zwi kundaho madzangalelo avhuḓi nga maanḓa a mihumbulo yavhuḓi ya dziminista , vhaofisiri , mapholisa , na muṅwe na muṅwe . 
U ita pfulufhedziso
( a ) Tshipiḓa tsha madzulo tshi bvaho kha mutevhe wo iswaho nga mahoro nga ndivhanele hu na madzulo o tiwaho o vhetshelwaho thungo a tshi itelwa dzingu ḽiṅwe na ḽiṅwe nga Khomishini i tshi itela khetho dza Buthano ḽi tevhelaho , hu tshi dzhielwa nṱha data ya tsedzuluso ya vhakhethi na vhuimeleli nga mahoro a re na dzangalelo .
U dzudzanya na u shumisana kha zwa akhirethesheni
Maelana na zwibviswa zwa fhasi kha thandela dza pfuma dza u fhaṱa na ndondolo ya pfuma , hu na nyito dzi tevhelaho dzine dza khou shumiswa : 
( a ) ḓise mafhungo thwii kha Khothe ya zwa Mulayotewa na uri a
Dzireseve dze dza kuvhanganywa nga mimaraga i no khou bvelela , nga maanḓa mashango a Asia , o dovha hafhu a shela mulenzhe nga maanḓa kha u dzhena ha tshelede ya ḽifhasi . 
Matshimbidzele a Muṱangano na u Vhiga
U AVHELA TSHIFHINGA NGA VHEGE ( AWARA ) 4.5 4.5 4.5 2 12 ( awara 3x4 ) 27,5
Mafhungo a zwa vhuḓifhinduleli ha Muvhuso kha ikonomi na mveledziso ya zwa u tshilisana zwo shanduka nga maanḓa mathomoni a vho 1980 , kha ri tou ri mafheloni a vho 70 kana mathomoni a vho 1980 .
tshitatamennde tsho aniwaho nga muthu a fulufhedzeaho a ḓivhaho mubebi a itaho khumbelo na ṅwana wawe .
Phalamennde i ṱuṱuwedza tshumiso ya gulupu dzi vhulungaho muḓagasi u itela u fhungudza tshikafhadzo ya mupo , u vhulunga muḓagasi na mbadelo .
Mulaedza u bva kha Komiti ya u Tshimbidza ya QLTC ya Lushaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 3 .
Tshivhumbeo tshi tshimbilelana na sumbanḓila ya lushaka . 
Kubugwana ukwu kwo lambedzwa nga Khomishini ya Yuropa . 
U saukanya zwibviswa zwi re kha ndingedzo kha zwo salaho . 
Khalaṅwaha dzi ri kwama hani - zwiambaro , zwiḽiwa , nyito
Ṱhoḓea dza tshumelo ya mutakalo dza u sika nete dza tsireledzo ya tshitshavha dzine khadzo dokotela wa vhuongeloni a ḓo pfa o ḓigeḓa u itela u ṋetshedza mulwadze vhurindilamushonga ( na u kundela u konḓelela masiandaitwa o kalulaho a mushonga )  . 
U pembelela ha ṋaṅwaha hu ḓo swaiwa nga thero : " U Vhila hafhu , u Vhuedzedza , na u Pembelela Vhufa Hashu vhu Tshilaho " .
Tshifhinga tshinzhi thandela dzi kwama vhathu , vhuvhili havho sa vhavhuelwa na vhatevhedzi . 
Muendi wa dzitshaka
3.5.2 u vhona uri vhathu vha re na vhukoni ho fanelaho na u nga kona u wana vhutsila na vhukoni vha khou vheiwa kha maimo o fanelaho .
Masheleni oṱhe ane a ḓo kuvhanganyiwa a ḓo iswa kha thandela ya sibadela tsha vhana tsha Nelson Mandela .
Vhupo havhuḓi vhu sumbedza vhutepe kha zwivhumbeo zwaho zwa tshikhala . 
Nga nnḓa ha musi muthu o huvhalaho o dzidzivhala kana o huvhalesa , vha fanela u thuswa u ita izwi nga vhone vhaṋe . 
URI hu DZHIELWE NṰHA uri Setplan i ḓo vhidza muṱangano na Komiti ya u Tshimbidza u fara nyambedzano nga ha mvelaphanḓa ya Mutheo wa Mveledziso ya Fhethu .
Zwi katela :
Malaṱwa a zwipiḓa zwi no tshimbidza zwiḽiwa muvhilini a ya vha hone . 
hu na u monithara na u ela u dzhiwa ha tsheo na u shumisa pulane .
Dziminisiṱa vha ḓo ṋetshedza zwidodombedza kha zwipitshi zwavho zwa Mugaganyagwama .
Nga nnḓa ha uri uno ndi ṅwaha wa khetho , mugaganyagwama hoyu u khou isa phanḓa mushumo we ra u thoma miṅwaha mivhili yo fhiraho ya u hangwa nga zwo fhiraho zwe ra ṱangana nazwo , na u langa nyimele dzashu dza zwino , nga u ṱanganyisa madzhendedzi ashu kha u fhaṱa vhumatshelo . 
Thakhulo nga Mabirithishi hu dzula wo khwatha , fhedzi ṱhoḓea ya tshanduko ya zwa poḽotiki yo vha i tshi khou aluwa . 
Zwiṱediamu zwiswa zwine zwa khou fhaṱiwa ndi zwa maimo a nṱhesa kha ḽifhasi nahone zwo ṱangana zwi na madzulo ane a nga lingana vhathu vha 570 000 .
Mbuelo ya u shela mulenzhe kha Phurosese dza zwa Dzinnḓu dza Vhathu : 
Itani mbambe na khonani yaṋu .
Tsheo ya mutheo ndi ya uri naa tshaka dzo fhambanaho dzi khou sikwa kha vhupo , kana uri naa mveledziso kha vhupo dzi ṋetshedza nḓila nthihi kha tshaka dzo fhambanaho dza khetho kha vhupo vhuhulwane . 
Vhunzhi ha Miraḓo ya Buthano i fanela u vha hone musi mulevho u tshi ṱanganedzwa .
Avho vha sa pfesesani , naho vha tshi nga imelelwa nga maxennḓe avho , vha nga vha na vhukwamani na muhaṱuli wa Lok Adalats vha ṱalutshedza vhuimo havho kha mulandu uyo na u ṋea vhuṱanzi , zwine zwa si konadzee kha khothe dza fomaḽa . khanedzano dzi nga ḓiswa thwii phanḓa ha Lok Adalat madzuloni a u ya khothe dza fomaḽa vha kona u ya Lok Adalat .
Musi miṅwe mihasho itshi khou fhaṱa nnḓu , zwikolo na themamveledziso , ri na mushumo wa u fhaṱa lushaka . 
Ndaulo ya CITES ya R173
Fhedziha , ro ṅwalisa dziṅwe mvelaphanḓa . 
7.4. Khabinethe i tama uri Minisiṱa wa Mutakalo Vho Aaron Motsoaledi , vhe vha vha vho valelwa Vhuongeloni ha Steve Biko Academic ngei Pretoria mafheloni a vhege , uri vha ṱavhanye vha fhole .
Mutukana u raha bola .
Ro khwinisa tsireledzo ya maṅwalo a ndeme hu tshi katelwa ṱhanziela dza mabebo . 
Musi fhungo iḽi tshi vhigwa kha gota / khoso ( headman ) , gota ( khosi)yo vhudzisa muleli uri ṅwana u ngafhi , muvhudziswa ( muleli ) a ri a thongo vhulaya ṅwana .
( 8 ) I nga wana na u rekhoda mbilaelo u bva kha tshitshavha ngomu kha wadi na u ṋetshedza muvhigo kha phindulo dza khoro .
Musi ri khou dzhena kha khalaṅwaha ya madakalo , kha hu vhe na mulaedza wa mulalo na vhukonani kha vhathu vhashu vhane vha pfala shango ḽoṱhe . 
Mivhala i funeswaho ya Afurika yo olwa kha protea - muvhala mudala , wa musuku , mutswuku na mutswu .
Muvhigo wa thandela na phurogiremedzo khetheaho u a ṋewa .
Tshiṱori tshaṋu tshi vhe na mathomo , mutumbu na magumo .
Miraḓo vha ḓo badelwa u ya nga phimo yo themendelwaho nga Muhasho . 
Vha ḓo fhelekedzwa nga MEC vha zwa Pfunzo , Vho Maphefo Matsemela , na Tshanḓa tsha Mutshantseḽara , Prof Vho Dan Kgwadi .
Kha ri ite nyito Shumisani vhusevheḓi hu tevhelaho uri hu ni thuse .
( a ) u vha na dzina na u vha muraḓo wa lushaka u bva a tshi tou bebiwa ;
U vhona uri Tshumelo dza Midia dzi a langwa nga maanḓa nga u thoma na u londola vhushaka ha u shuma ho takalaho na midia , u fhindula mbudziso dza midia , u phaḓaladza mafhungo a Muhasho nga zwitatamennde zwa khanḓiso na dziatikili na u leludza khoniferentsi na mishumo ya midia . 
Vhutshilo hanga na ha vha muṱa wanga vhu ḓo shanduka lwa khwine nahone vha muṱa wanga vha ḓo vha na haya lwa tshoṱhe . 
Ri tea u tupula samba iḽi , nga u shumisa zwiko zwoṱhe zwa ndayotewa na zwa mulayo zwine ra vha nazwo . 
Ṱhalutshedzo ya thundu dzine dza ḓo vha shophoni iḽo
madzina a tshiimiswa tsha ndondolo
Ndi henevha vhaofisiri vha re na mushumo wa ndeme kha khonanyo ya tshitshavha na u fhaṱa lushaka . 
Kha vha ḓe na phasipoto ine ḓo vha i mulayoni lu siho fhasi ha maḓuvha a 30 nga murahu ha ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa madalo avho .
1.3 Khabinethe i livhuwa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe na pfanavhanzhi kha vhurangeli ha u vhulunga muḓagasi , zwihuluhulu musi nḓisedzo ya lushaka i fhasi ha mutsiko .
2.6 tshifhinga tsha u tou fombe kha u vhala na u ṅwala
Zwino ri ita khuwelelo kha mashango a ṋetshedzaho tshelede uri a engedze mbadelo dzao kha aphiḽi dza ndondolo ya vhathu dzi linganaho nga ṱhoḓea dza vhathu vho kwameaho , vha sa khou ṱuṱuwedzwa nga maanḓa nga ḽevele dza dzangalelo ḽa midia . 
Tshikwama tsho thoma sisteme dza u laula na u dzudza tshelede ya u tshimbidza bindu yo ralo . 
Musi hu sina sia ḽa u sa shuma zwavhuḓi ḽe ḽa topolwa , EMS yo ṱanganedza zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho u khwinisa kushumele nga u khwaṱhisedza tshumelo dza thikhedzo dzi tevhelaho : 
Ro kona u kunda vhuṱungu hoṱhe ha tshifhinga tsho fhiraho ra fhaṱa tshitshavha tshiswa .
Phulethi dzi re na ḽeibele dzo nambatedzwaho dzi re na nomboro dza tshitentsi nga ngomu dzi ḓo dzheniswa nga Rakhonṱhiraka kha sekhethe bureika iṅwe na iṅwe . 
Hezwi kanzhi zwo vhangwa nga u kundelwa ha vhupondaulwa vhunzhi u khwinisa tshiimo tshaho tsha kushumele tsha tshifhinga tsho fhiraho na u shayea ha maga a ndulamiso a shumaho a u shumana na u kundelwa ho ṱaluswaho kha u ingamelwa ha tshifhinga tsho fhiraho . 
( b ) ṱuṱuwedza mveledzo ya maanḓa a muvhuso wapo uri vhomasipala vha kone u ita mishumo yavho na u langula mafhungo avho .
Vhukumakuma , u gwalabela tshumelo dza muvhuso zwi ḓo endelela u fhedza zwiko zwi re hone . 
U khwaṱhisedza vhutevhedzeli kha nḓila ya kuitele ya Mbekanyanḓisedzo . 
U ṅwala mafhungo mavhili u bvisela khagala zwine a zwi funa / a sa zwi fune
Kha nyimele yeneyo nthihi ri dzhiela nṱha uri zwiitisi nyangaredzi zwa u takalela lushaka lwa vhuendedzi ndi mutengo , u swikelelea , luvhilo na tsireledzo nga u tevhekana hazwo . 
Ndangulo ya thandela i kwama u langa na u shumisa pulane , hu tshi katelwa na u ela kutshimbedzelwe kwa zwithu na u vusuludza pulane hu tshi sedzwa khaedu kana tshanduko dza nzulele dzine dza nga vha hone hu tshi khou shumiwa .
2.1.2 Vhuḓifari vhu si ha u amba
Muhasho u khou isa phanḓa na u ṱuṱuwedza u badelwa ha rennde dzi elanaho na maraga . 
Nga u ralo ndi zwa vhuṱhogwa uri mafhungo a tshanduko ya kilima dzheniswa kha u pulana na u ta mugaganyagwama zwihulwane nga muhumbulo wo fhelelaho wa muvhuso u bva kha ḽevele ya lushaka u ya kha yapo . 
C Fomo ya B : Khaṱululo ya nga ngomu
Ndangulo khulwane i tea u ṋea fhethu afha ha mbekanymaitele u sedzesa ho khetheaho u itela u khwinisa mvelelo dzao . 
A zwi gumi Zwa maṋo ( khonsevethivi , risitorethivi na vhomakone )
U shela mulenzhe kha u ṋea mafhungo a u ṅwala kha ḽiṅwalo ḽa kiḽasini ( sa , vhagudi vha amba maipfi mugudisi a tshi khou ṅwala .
U rangela u ṅwala : u thetshelesa mafhungo a bvaho kha nganea yo vhalwaho
Hu tshi katelwa phurothesisi na zwishumiswa zwa nga ngomu ( zwi dzheniswaho nga muaro ) , hu tshi katelwa phurithesisi dzoṱhe dza tshifhinganyana , kana / na zwishumiswa zwa tshifhinganyana kana zwa tshoṱhe zwa u thusa kha nyendedzi , u dzudzanya na nḓisedzo ya phurothesisi ya nga ngomu na zwishumiswa
Nzudzanyo i lunzhedzanaho ya pharagirafu
u ḓiḓivhadza : iwe muṋe kana muṅwe mugudi
Thempharetsha dza gumofulu dzo lavhelelwa u vha nṱha ha dzo ḓoweleaho . 
Ḽiṅwalo iḽi ḽi ṋetshedza makumedzwa o ne ane o kumedzwaho . 
Sa musi ro dzinginya , u vhiga hune ha kwama vhana thwii kana ṱhoḓisiso dzo itwaho hu na vhana dzi ḓo konisa vhoramafhungo u khunyeledza khwine mushumo uyu . 
Vha ḓo shumisa ṋetshedzo iyi u kovhelana na tshitshavha zwine mbekanyamushumo dzavho dza ḓo vha kha ṅwaha uno wa muvhalelano .
Vha ṋea muvhigo na mihumbulo kha maitele a khoro u khwaṱhisedza nḓisedzo ya tshumelo .
Magavhelo a matshilisano a ḓisa thuso ya masheleni kha miḓi ya miḽioni na uri u shumisana na muvhuso zwi takusa vha kundelwaho uri nyimelo dzavho dza vhutshilo dzi khwinifhale dzi na tshirunzi .
Mabindu a phuraivethe o ḓiimiselaho u alusa vhukuma mbuelo , kha ndozwo dza tshifhinga tshoṱhe a ḓo kombetshedza mabindu aneo u bva kha makete . 
Kupfesesele :
IMC yo sedzaho kha Vhapfuluwi i ḓo ṱangana na zwiimiswa zwo imelaho vhabvannḓa vha Afrika na huṅwe uri vha ise phanḓa nyambedzano dze Muphuresidennde Vho Zuma vha dzi fara navho nga Lambamai 2015 .
Zwi ḓo vha ngoho u amba uri zwiṅwe zwa zwiito zwihulwane zwa vhupfumedzani , u ṱanganedzana na phodzo zwo bvelela kha maimo a tsinisa ane a vha kule na maṱo a vhathu . 
Mbadelo dza 2015 / 16
12.1.2 U hanedza hu fanela u itwa nga u tou ṅwala nahone ha vha na zwidodombedzwa zwi fushaho u konisa tshigwada u dzhia tsheo tshi na nḓivho .
o Tshibveledzwa tshi tea u vha na u lunzhedzana hu re khagala na ṱhoho , hu sumbedzaho mbuno dzi re dzone dzudzanywaho nga maitele a lunzhedzanaho .
Kha vha thivhele mavhaka na mavu a si na tshithu a si na ndango kana a sa shumiswi . 
Vhashumisi vha ḓo kona u swikelela phurofaiḽi , u i lulamisa na u khwinisa zwidodombedzwa zwavho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
4.6 . Khabinethe i fhululedza Amajita kha kutambele kwavho kha Tshiphuga tsha Dzitshaka tsha Afrika tsha vha Miṅwaha ya Fhasi ha ya 20 , ngei Zambia .
U shaea ha mafhungo nga ha mililo yo vuleaho nga vhadzuli vha miḓini zwi tea u vha zwithu zwa ndeme vhukuma . 
Tshumelo ya Mulilo ya tshoṱhe i khou shuma kha masipala , na Muofisiri wa Mulilo Muhulwane o tholiwaho sa ṱhoho ya tshumelo . 
Zwi sa yi ngauri maitele o tou dzhenelela u swika ngafhi kha tshiimo tsha tshiofisi , arali tswikelelo dza maitele ayo dzi songo sumbedzwa nga nḓila dzine dza konisa uri hu dzhiiwe tsheo yo kwaṱhaho , tsedzuluso ya mulayo i nga fhedza yo swikelela ndivho yayo .
3.1 . Masiandoitwa a Tshanduko ya Kilima a khou thoma u ri kwama nga kha nyimele dza mutsho dza kunele kwa mvula ku si kwone , nyimelo dza gomelelo , u fhisa ho kalulaho na miḓalo .
vhathu vha u paka dzigoloi
Ri khou livhana na zwifhinga zwi konḓaho hune ra tea u shanduka ra vha ikonomi ine ya londota mupo . 
( a ) muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso kana ndangulo kha lushaka , vunḓu kana muvhuso wapo ; na
Vhashumi vha ḓo ḓipfa vhe tshipiḓa tsha tshitshavha tshapo nahone vha ḓo ṱuṱuwedzea u shela mulenzhe kha zwiitei zwapo . 
Kha ḓorobo ya Prince Albert , ṱhoḓea khulwane ya dzinnḓu i vhangwa nga mulandu wa khonadzeo ya nyaluwo ya ḓorobo khathihi na u wanala ha zwikhala zwa mishumo . 
Nyolo ya u tou humbulela kha uri ri nga ṱanganya hani zwipiḓa zwa tsheo idzi zwo ṋetshedzwa afho fhasi : 
Ndivho ya Mbekanyamaitele ndi u bveledza ndunzhendunzhe , ngona , u bvela khagala na u bveledza u lingana ha vhathu vhe vha vha vho kundiswa nga tshiṱalula .
Modele u lusa u ṋea mbonalo khulwane kha u bveledza matshudeni a re na zwikili zwi shaeaho . 
Datumu : 11 Fulwi 2009
Ri ḓo isa phanḓa na u khwaṱhisa vhushaka na Europe , Devhula America , Latin America , Asia na mashango a Tshipembe .
Nyolo ya Venn ndi tshishumiswa tsha u saukanya u ṋetshedzwa ha tshumelo kha tshitshavha .
Zwipuka zwo fuiwaho
shumiswa a tshi tou tevhekana hu u itela u kunga vhavhali .
e ) Vho Wendy Ndlovu ( muraḓo o nangwaho ) ;
Vhoṱhe zwipondwa khathihi na ufhio na ufhio vho bveledza kuhumbulele kwa uri mafhungo a zwa ndiliso ; ndaulo na u thomiwa hazwo zwi mbo ḓi thoma . 
Naho o bva , ndi vhuḓifhinduleli ha Mushumisi u wana na u ṱhogomela , nga tshelede dzavho , thekhinoḽodzhi ( i katelaho khomphyutha hadiwee , sisiteme , tsireledzo ya mafhungo , sofuthiwee , ḽaini dza vhudavhidzani nga ṱhingo , na akhaunthu ) u dzhena kha webusaithi ya SARS na u dawunuloda matheriala , zwi re ngomu , na tshumelo u bva kha webusaithi arali zwi tshi ṱoḓea . 
2.2 Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Thangela Mulayombisi nga ha Mipfuluwo ya Dzitshakha gurannḓani ya muvhuso u itela vhupfiwa ha vhathu .
O sudzulusa ṱafula .
Lwa tshifhinga nyana , thikhedzo ya mveledziso yo ṋetshedzwa muṅwe wa vhorabulasi u ṱavha hafhu ṅwovha . 
Iṅwe phungudzo ndi u shumiswa ha tshishumiswa tsha vhuṱali ha musaukanyo wa mafhungo o kuvhanganywaho a bindu , u wana vhurangeli vhune ha ḓo swikelela vhukoni na u khwinisa kushumele maelana na maitele a phurokhuamenthe na vhurangeli ha kha Vundu . 
U sa vha hone ha vha wanaho mbuelo dza nṱha zwi fhungudza khonadzeo ya nyaluwo kha tshiṱiriki ngauri ndi khethekanyo iyi i ṋetshedzaho vhuṱali ho teaho na zwa masheleni kha thikhedzo ya nyaluwo . 
A vhona mmbwa i tshi khou tambisa dayari yawe .
Arali vha ḽisole ḽakale ḽo lwaho kha Nndwa ya u Thoma ya Ḽifhasi ( 1904-1918 ) , Ndwa ya Vhuvhili ya Ḽifhasi ( 1939-1945 ) , mugwalabo wa ma Zulu ( 1906 ) kana kha Nndwa ya Korea hanone vha sa koni u ḓi uḓa , vha nga ita khumbelo ya mundende wa vhalwi vha kale .
Muungo we wa ṱanganedzwa u a rathiswa u tshi bva kha haḓirofounu wa ya kha puḽota i re kha gungwa ḽa ṱhoḓisiso musi gungwa ḽi tshi khou tshimbila nḓilani ye ya dzula yo tewa . 
b ) Vho Thobile Maxin Lamati kha poswo ya Mufarisa Mulangi Muhulwane : Tshumelo ya Vhuingameli na u Vhona uri zwi khou Tevhedzwa .
Sa , tsumbo , arali hu tshi khou itwa tshiṱori , vhagudi vha ḓo shumisa tshifhinga tsho fhelaho nahone vha ḓo vhala vha tshi shumisa tshifhinga tshenetshi .
NYIMELE
U rekhodiwa ha khumbelo dza nomboro dze wa tou ḓinangela dzo khetheaho ndi zwa ndeme . 
U bula vhabvumbedzwa vha tshiṱori nga nḓila yone
6 . U ṱuṱuwedza tshumisano vhukati ha muvhuso wapo , wa vundu na wa vhukati
A si kanzhi SARS i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo ya muthelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho .
U guda milayo ya tshibveledzwa
( 2 ) Mulangavunḓḓu khathihi na miṅwe Miraḓḓo ya Khorotshitumbe ya Khoro vha nga shumisa maanḓḓa a zwa Khorotshitumbe nga -
Vhawini ndi Mfundo Radebe , Dumisa Nzama , Danielle Dallas , Olivia Habonimana , Faith Marthinussen na Cebisa Ncube muṅwe na muṅwe wavho o wina laptop .
Guvhangano ḽo vha na nyambedzano dzo khwaṱhaho dza kha vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe , zwa nḓowetshumo ya dziikonomi Afrika , u sika zwiimiswa zwa ikonomi zwa tshoṱhe , mutakalo na u thivhela madwadze angaho Ebola na Zika , u lwa na vhuthororisi , u funza na u manḓafhadza vhaswa vha vhuponi vhu shayaho u itela u vha thivhela uri vha sa ḓibadekanye na zwigwada zwa u ḓithuthubisa nga dzibomo na vhuthororisi .
Kha tshivhumbeo tsha mishumo i re kha matheriala wa u guda , asainimennde dzo tou ṅwalwaho , mishumo ya phothifoḽio , dzithandela , nyimele gudwa na milingo , vhagudi vha ḓo lingwa nga vhukoni haho ha u : 
10 % ya zwine vha vhala
Tshiṱitshi tsha 3 : netebola- u posa u tshi khou gidima
Zwi fanela u thusa u bveledzisa mbekanyamaitele ya HIV ya tshikolo na u vhea iṱo mathomo a u shuma hawo , nga maanḓa thivhelo ya HIV . 
U xela ha zwi re ngomu ha tshifhaṱo tsha vhudzulo , zwine ndangulo ya vhudzulo yo tenda vhuḓifhinduleli nga u ṅwala , zwi ḓo shumaniwa nazwo sa zwo pwasheaho . 
U ṱanḓavhuwesa ha tshitatamennde tsha ndivho kana tshipikwa , fhedziha , a zwi bviseli khagala masia ane tshiimiswa tsha khou tama u a ombedzela , nahone tshi nga kanganyisa vhashumi , miraḓo na vhathusiwa . 
phasipoto kana maṅwalo a u enda ngao
Nomboro yavho ya vhuraḓo ;
( a ) u thomiwa , kuvhumbelwe , maanḓḓa , mishumo na tshifhinga tshi no dzhiwa nga komiti dzaḽo ; na
Hu khou vha na mvelaphanḓa khulwane kha u kunga vhabindudzi kha Zounu ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ( IDZ ) .
Vhudzheneleli ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe ho itelwa u ṱuṱuwedza ikonomi nga luṱa nga luṱa lwa tshifhinga tshilapfu .
U ṅwala hu na vhusiki
Khovhakhombo ya u sa kona u ḓilanga ha tshigwada itshi tsha mishonga i ita uri zwi tee u vha na maga a ndaulo a konḓaho . 
Hu na mutavha wa sisiṱeme dza nyengedzedzo dzine dza tikedza mutheo wo khwaṱhaho wa mushumo wa u shumisa mbekanyamaitele dza mashango a nnḓa . 
Vhabebi na vhaunḓi vha tea u vha na vhuṱanzi ha uri vha a sedzesa mvelele dza ANA dza 2013 sa izwi dzi tshi shuma sa tshishumiswa tsha u sumbedzisa vhukoni kana u kundelwa ha vhagudi .
Sa zwo sumbedzwaho ngei murahu , mbekanyamaitele dzo itelwa u ṱuṱuwedza ikonomi yapo na zwikhala zwa u sika mishumo nga u shumisa vhorakhonṱhiraka vha kha ḓi tou thomaho u fhaṱa dzinnḓu . 
-- U haseledza
Nṱhani ha izwo kha zwivhumbi zwo imaho nga zwoṱhe zwa ṱhuṱhuwedzo , zwiṅwe zwivhumbi zwi bvaho kha vhukwamani na vhaṅwe vhathu . 
2.1 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ranga phanḓa u pembelela anivesari ya vhu 50 ya Afurika Tshipembe ya nuclear research reactor SAFARI-1 i tshimbidzwaho nga Ndangulo ya Fulufulu ya Lushaka ya Afurika Tshipembe ( NERSA ) ngei Pelindaba tsini na Pretoria .
ridzhisiṱa
Muṱangano u ḓo sedzesa kha ṱhahelelo ya maḓi na tshanduko ya kilima .
3.2 Phaḓaladzo ya zwibveledzwa kha Gireidi dza 7-9 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Khabinethe i livhuwa vhatheli vhoṱhe kha u shumisana na muvhuso kha u ṋetshedza tshumelo i ṱoḓeaho vhukuma i thusaho kha u khwinisa matshilo a zwitshavha zwa zwigidi u mona na shango .
Ndi zwa ndeme u vhona uri tshikolo tshi khou thusa tshitshavha .
Phindulo kha makumedzwa a vunḓu dzi khou gudiwa nga vhuronwani phanḓa ha musi tsheo dza u fhedzisela dzi tshi itwa . 
Masiandaitwa a u kwanyeledziwa a kwamesa vhafumakadzi , zwenezwo ndi zwa ndeme uri ri khwaṱhise mabembela ashu a u sika nyimele ine ya dzhiela nṱha u pfumbudzwa na u dededza vhafumakadzi vha no khou thoma kha vhrangaphanḓa . 
Arali vha tshi nga lenga zwi songo tea , vha nga wana vha tshi tea u badela uri fomo yavho ya u redzhisiṱara i shumiwe . 
Mulayo muhulwanesa wa shango une wa dodombedza mishumo na maanḓa a vhuimo ho fhambanaho ha muvhuso .
Sa zwe zwa sumbedzwa afho nṱha , hune hu sa vhe na mbekanyamaitele ine ya vha khagala vhagudisi vhanzhi vha ṋewa ndaela dza u linga dzi tshi vhambedzwa na tshitandadi tsha ndingo tshiṅwe na tshiṅwe . 
Kha Vhuimo ha Vhukati na ha Nṱha , vhagudi vha bvela phanḓa na u khwaṱhisedza zwikili zwa u thetshelesa , u amba na u ṅwala .
Vhutshilo ha vhanzhi vhu kha ḓi ṱanḓavhudzwa nga vhushai , vhushayamishumo , khakhathi , na malwadze ane a tutuwa u bva kha zwenezwo . 
Nḓowetshumo ya ṋama ndi khethekanyo ṱhukhu khulwanesa kha ikonomi ya vhulimi ha Afrika Tshipembe na uri i na zwibveledzwa zwihulwane . 
Zwibveledzwa na tshumelo zwi vho ṱoḓa vhathu vha re na nḓivho na zwikili zwihulwane . 
U ṋea ndeme ya khwine kha tshelede u itela uri vhathu vha pfe uri mithelo yavho i khou shumiswa zwavhuḓi nahone zwo tea .
Ḽiga ḽa 5 : U tevhedza adzhenda
Ḽiṅwe ḽa masiandaitwa thwii a ezwi ho vha u kwama nga nḓila i si yavhuḓi he ḽa vha naho kha reshio ya mugudisi na mugudi u ya nga nḓowelo na zwiimo . 
U fhira miṅwaha ya 150 ho vha na nyengedzo ya ṱhuṱhuwedzo kha ḽaiburari iyi khulwane , hu tshi katelwa na khuvhanganyo ya Vho Sidney Mendelssohn .
( 3 ) Nga nnḓa ha tshumelo dza tsireledzo dzo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa , madzangano a zwiṱhavhane kana tshumelo dzo raloho zwi nga thomiwa fhedzi hu tshi tevhelwa mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Ṱhoḓea ya mafhungo aya a yo ngo ḓisendeka nga vhorapfunzo vha zwa thekeniki fhedzi . 
Izwi zwi tshimbilelana zwavhuḓi na madzhenele a u shumisa zwa U Vhuelela kha zwa Ndeme , nga u vhea vhuḓifhinduleli kha vha tshumelo ya mulilo uri tshifhinga tshoṱhe vha ambedzane na zwitshavha zwine vha zwi thusa uri vha shumisane u fhungudza khombo dza mililo na u vhona uri hu na maano o fhelelaho a u fhindula na sisiṱeme dza phindulo kha mililo na zwiṅwe zwiwo zwi re na vhushaka nga u ṱavhanya nahone nga vhudzivha .
Hu na miṱa minzhi ine ya wela nga fhasi ha khethekanyo ya mbuelo ya nṱha na miṱa miṱuku ine ya wela nga fhasi ha khethekanyo ya mbuelo ya fhasi u fhirisa kha tshiṱiriki tshoṱhe . 
Ro ḓiimisela u fhungudza nga hafu tshivhalo tsha vhathu vha sa koni u swikela maḓi a u nwa o kunaho . 
tsha u itwa ha
3.4 . Vho Malijeng Theresa Ngqaleni kha poso ya Mufarisa Mulanguli Muhulwane : Vhushaka ha Mivhuso ya Ngangomu kha Muhasho wa zwa Gwama .
Nga kha u ita zwi vho dovha vha vha ita ngudo dza khwiṋesa nahone dzi takadzaho nga ha u ḓivhulaha . 
Vhaeni na miraḓo ya Khabinethe vha thoma u swika .
Ro vha ri na mbekanyamushumo dziṅwe , dze dza sokou wa ngauri vhathu vhe vha vha vha khou shuma , vho ṱuwa kana mini . 
Kha maimele o bulwaho maanḓalanga a vhudzudzanyi ha vhuendi a tea u katelwa kha u dzudzanya mudzudzo u vhona uri nyimele dza mutheo dzi leludza vhuendi ha tshitshavha vhu bveledzaho . 
Vha nga dzhia hezwi zwikalo vha ya nazwo musi vha tshi ya dokotela wavho .
Ṱhalutshedzo ya maipfi : raimi , maipfi o pambiwaho
Arali tsheo ya Khoro Tshitumbe i tshi tenda , Muṅwalisi u ṋewa maanḓa a u bvisa thendelo .
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha ngano dza phukha / ngano dza tsiko kana dza vhahali
Naho mulayo u tshi khou lingedza u ita ndiliso dza mafuvhalo e a wanwa nga vhathu vhe vha ḓo fariwa zwi siho mulayoni , vhunzhi ha zwikonḓisi zwo thivhela vhunzhi ha vhathu vha tshi vhuelwa nga maitele aya . 
Tsedzuluso ya pfunzo na u waniwa ha zwikili i sumbedzisa khwinifhadzo ya nṱha nga 2004 naho hu uri izwi zwi khou itea nga u ongolowa .
Vhana vha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kana avho vhare na phemithi ya vhudzulapo ha tshoṱhe vha nga ita khumbelo .
Sa tsumbo , ro tendelana uri vhufheṱashango vhu tea u fheliswa fhedzi hezwi zwi katela u shumana na zwivhangi zwihulwane zwa vhufheṱashango zwi nga ho sa vhushai na nyimele dzi si dzavhuḓi dzine dza sika vhupo ha u sima vhufheṱa shango . 
8 Kiḽasirumu yashu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .16
Fhethu hoṱhe ha u shumela ho khethekanya zwi tsheaho na zwiṅwe nga u shumisa Mabogisi a zwitsheaho , ngeno vhaṅwe vho vhona zwo tea u shumisa makhadibogisi o vuleaho . 
Sa tshipiḓa tsha u isa phanḓa na u engedza nyaluwo , nga kha u tikedza khamphani dzi langwaho nga muvhuso , mushumo u kati na u shumisa tshiṱirathedzhi tsha maḓuvha a 90 tsho sedzaho kha u linganya masheleni kana gwama ḽa Vhufhufhi ha Afurika Tshipembe ( SAA ) .
Vhukonḓi uvhu ho ṋaṋa zwikoloni zwa mahayani nga nṱhani ha theo ya tshiko i si yavhuḓi zwikoloni zwinzhi na u siwa nnḓa na u khethululwa havho . 
6.6 Muvhigo wa Khomishini ya Mvusuludzo ya Mulayo Afurika Tshipembe kha khothe dza sialala na mishumo ya vhulamukayi ya Vharangaphanḓa vha Sialala
Idzi dzo vha thaidzo khulwane nga tshifhinga tsha musi Mulayo u tshi phasiswa nahone na ṋamusi izwi zwi kha ḓi vha na masiandoitwa a si avhuḓi .
1 . U vula na u ṱanganedza
Fomo dza saveyi
VHA NA PFANELO DZA URI HAI
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . ntswa ntswela pwasheaho tshipwa phontsha ntshea hwala tshihwi ntswikisa mapwa-pwalala thuntsha hwahwamala
Tshivhangi tshiṱuku tshi ḓo wana arali hu vhashumi vha phurofeshinaḽa kana u sokou vha ndingedzo dza u wana tshiṅwe tshipikwa . 
Kha sia iḽi , mihasho ya vundu nahone nga maanḓa muvhuso wa vhukati kanzhi u vhonala u na vhukoni vhukuma ha u livhana na ṱhoḓea dzapo . 
Mumono hoyu wa ndangulo ya thandela wo swikisa kha u vha hone ha ṋdila yo tiwaho ine ya kanda kha maga othe a thandela .
Miraḓo i huliseaho , ndi zwi dzhia uri vhathu vhane vha khou vha sumbedza uri vho dzhena fhano Nḓuni sa vhathu vho ḓaho nga ndaela ya Mulangadzulo u fhelekedza miraḓo ye ya vha i tshi khou thithisa Nnḓu .
Kha vhabebi , vhagudisi , madzangano a vhadededzi , miraḓo ya Komiti ya Phothifoḽio ya Pfunzo ya Mutheo kha Vhusimamilayo ha Gauteng , madzangano a vhagudi , ndo kwamana , u hanedzana na u ambedzana nga zwiṱirathedzhi navho u khwinisa khwaḽithi ya pfunzo kha vundu ḽashu . 
Zwino , kha midia yoṱhe , u ṱhukhukana ha mimaraga zwi amba uri mbuelo khulwane - phurofiti - dzi swika hune dza vha khomboni tshoṱhe vhunga masheleni a u kungedzela khathihi na khasiṱama a tshi vho pambutshela kha masia manzhi maṱuku . 
O vha a tshi khou ri a vhe a tshi khou monamona ngayo .
Memorandamu u tea u ṋetshedza fhedzi maitele o ṱanḓavhuwaho a phindulo ndavhelelwa na vhadededzi vha tea u vhudzisesa vha kone u ṋea muṅene phindulo i tendiseaho na dziṅwe phindulo dzi tendiseaho dzo fhambanaho dzo ṋetshedzwaho nga vhagudi .
Burantshi ya Tshumelo dza Tshitshavha yo dzhena kha thendelano ya u hira na vhashumisi vha ndaka vha si vha mihasho i si ya mavundu . 
Ndivho ya vhurangeli uvhu ndi u shandukisa dziṅwe dza dziofisi uri dzi vhe ' ofisi dza tshimodeni ' sa fhethu ha maitele a nṱhesa .
Mbekanyamushumo Nyengedzedzwa dza Mishumo ya muvhuso dzi ḓo ṱavhanyiswa u sika zwikhala zwa mishumo minzhi . 
Kha phindulo yaṋu ambani nga zwitevhelaho : 
Kha vha kwame muingameli kha ofisi ya Khethekanyo ya Zwibveledzwa zwa Mahalwa Stellenbosch kha 021 809 1660 kana u imeiḽa kha
1.6. Khabinethe i ṱanganedza nyengedzeo ya u thomiwa ha nyambo dza Afurika kha Gireidi R na Gireidi 1 he nyambo idzo dza sa athu u ṋetshedzwa .
Ndi zwifhio zwine zwa pfala kha fhungo iḽi ?
Vilili ḽa zwa ikonomi ya ḽifhasi ḽo sumbedzisa zwithu zwivhili nga u ḓilugisela ha Afrika kha nyaluwo . 
Akhaunthu dza u fhedzisa dzi lugiselwa nga mihasho , na muvhigo wa u pfumbiswa ha mafhungo a zwa masheleni nga Muṱolambalelano Muhulwane . 
Mbekanyamushumo ya zwenezwino ya u Kanywa ha dzithekhisi yo ḓi vha na zwine ya vhuedza na uri vhunzhi ha vhaṋe vha dzithekhisi vho mbo ḓi shumisa itshi tshikhala tsha u wana masheleni a u kwanyisa na uri vho renga zwiṅwe zwiendi zwiswa zwihulwane , nahone zwo tsireledzeaho . 
1.16 Tshigwada tsha SAPC tshi lavhelesesa kha Afrika Tshipembe ḽiswa , uri kuitele kwo iledzwaho kha Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi ku lavhevheleswa nga kha iṱo ḽa Ndayotewa , ine ya ṱoda uri vhurereli hoṱhe vhu vhonwe vhu tshi lingana .
" Nga Khubvumedzi naṅwaha , ri ḓo bvisa zwa tshikalo tsha CD4 sa one maitele a shumiswaho u tendela uri muthu a wane dzilafho .
Vhukoni ha miṅwe mimasipala miṱuku u ḓisedza tshumelo dza maḓi dzi sa nyeṱhi vhu fanela u sedzwa hafhu sa musi , naho hu na ndingedzo dzoṱhe dza thikhedzo , miṅwe yo sumbedza u khwinisea zwiṱuku kana u sa khwinisea u shuma mishumo yao mihulwane . 
Ndi mushumo wa khothe u vhona uri u tsa ha tshileme tsha ndaka zwi swikisaho kha ndaela ya u dzhiiwa ha ndaka a zwi khou ḓa zwi so ngo ḓivhadzwa . 
U shumisa mbudziso dzi sa ṱoḓi phindulo , u awela , ndovhololo .
Ri ḓo isa phanḓa na u dzhiela nṱha u fhaṱa shango ḽi londaho , ḽi bvelelaho nahone ḽi fhindulaho .
Arali vha tshi khou badela mbadelo dzavho nga tshumelo ya bannga i vhidzwaho Electronic Transfer Account , vha fanela u badela kha akhaunthu i tevhelaho :
U vhala tshibveledzwa tsha u tou vhona sa : phosiṱara kana nothisi/ nḓivhadzo kana phamfuḽethe
U langa u shululwa ho linganelaho kha buli ḽiṅwe na ḽiṅwe u thivhela u dzhena na maḓi a lwanzhe . 
Kha u khwinisa mafhungo a u sikwa ha mishumo hu na u lavheleswa ho khwaṱhaho kha u tendela dziṅwe sekithara u itela u rengwa hapo na u engedza ndemenyingwa zwibveledzwa zwashu zwa zwivhambadzwaseli . 
4.7 Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo nga Buthano Guṱe ḽa Guvhangano ḽa Mitambo ya Commonwealth uri Durban ḽi ḓo vha ṋemuḓi wa Mitambo ya Commonwealth ya 2022 , zwine zwa vha lwa u thoma hune vhuṱambo uhu ha ḓo farelwa mavuni a Afrika .
U fhuredzela
U ṱalukanya maipfi a re na pfanapheledzo dzi no fana a tsumbo : khosi , musi , gosi .
Mbonalo ya u ḓisola na pfarelo , u fana na zwe vha vha vhe zwone na zwe zwa bvelela ṋamusi , u bva kha mihumbulo yashu hu tou nga u xela vhukati ha ndingedzo dza u wana vhupileli na thikhedzo nga mbuno dzi pfadzaho na ndingedzo dza ṱalusa vhuimo havho . 
Tshiṅwe hafhu , zwo engedzwaho kha ezwi ndi u kundelwa nga u dzhena kha mimaraga ya u vhambadzela mashangoḓavha , u ṱaṱisana hu engedzeaho kha mimaraga ya shango , phimo dza muthelo wa mbuelo dza nṱha na themamveledziso ya tshitshavha i songo eḓanaho , vhukati ha zwiṅwe . 
Lushaka lwa khovhe lune lwa kwamea lu si lwa vhuḓi lu nga ḓi ilisa u ya kha vhuṅwe vhupo milamboni hune tshivhalo tsha tsimbitswuku tsha vha fhasisa . 
Khumbulelo ya vhuḓifhinduleli i katela mbekanyamushumo na zwipiḓa zwa kupulanele zwa thandela hu tshi katelwa na u engedzwa ha masheleni a thandela . 
Zwitevhelaho ndi khetho ya tshivhalo tsha thandela dza themamveledziso khulwane dzine dza khou ya phanḓa : 
Muhumbulo wa muvhuso kha ṅwana wa muṱa na maga a thikhedzo wo vha u wa uri ndi mekhenizimu wa ndeme u konisaho vhabebi vha shayaho u ṱunḓela vhana vhavho . 
u ṱavhanyisa luvhilo lwashu kha tswikelelo ya ndivho ya mutakalo wa vhoṱhe ;
Zwi a ṱoḓea uri hu vhe na fhethu ha u huma hone badani , nga nnḓa ha musi hu na sekele henefho tsini ine ya nga shumisiwa . 
Mulayo wa u Bvisela khagala Tshikolodo na Khadzimiso ya Masheleni a Dzinnḓu wa 2000 ( Mulayo wa vhu 63 wa 2000 )
-- U dzhiela nzhele ḓivhaipfi , girama , kuambele , luambo na mafurase zwa thekiniki zwi teaho u shumiswa
Zwi a konḓa nahone a si zwa ndeme u zwi ṱalutshedza zwoṱhe . 
Zwikene zwa aliṱirasaundu zwa 2 x 2D nga vhimana
Izwi ndi maga a ndeme kha u ṱanganya migaganyagwama ine mbekanyamaitele ya zwi rangisa phanḓa . 
3.2 . Nyambedzano vhukati ha Muphuresidennde Vho Zuma na Muphuresidennde ngavho vha Zambia Vho Edgar Lungu dzo khwaṱhisa vhushaka ha vhuḓi vhune ha vha hone ha poḽotiki , ikonomi na mvelele vhukati ha aya mashango mavhili , zwine zwi sima u bva kha mbofho dzo khwaṱhaho dza ḓivhazwakale u bva kha miṅwaha ya u lwela mbofholowo .
ndivho yau kuvhanganya memori ndi u ita tshirathisi tsha u ya phanḓa tsha matheriala na zwi re ngomu uri zwi shume zwavhuḓi ; 
U swika zwino ro no sika zwikhala zwa mishumo i fhiraho 850 000 .
Mbekanyamaitele dzine dza dzhenisa milayo ya ndeme u fana na ndaṱiso ya zwa vhugevhenga a yo ngo dzheniswa nga nyelulo . 
Khabinethe yo dzhia maga o khwaṱhaho na vhuphalali hu katelaho zwa u lwa na u zwima tshugulu nga nḓila ya tshiṱuhu i siho mulayoni kha shango ḽashu .
Arali vha muthu are na pfanelo dza u langa tshiendisi tshiswa , tshe tsha vha tshi tsha muṅwe , tsho tou fhaṱwaho kana tsho tou fhaṱiwaho hafhu , vha tea u tshi ṅwalisa kha vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa u wana ṱhanziela ya u ḓiṅwalisa .
Tshihaḓu tsha u bvela phanḓa na tshipikwa itshi na u vhekanya zwiko zwo linganaho zwa tshimbila na nungo zwo ḓivhadzwa u mona na sisiṱeme yoṱhe musi hu na tshikhala tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho . 
U ṱuma mafhungo a ita phara dzi tevhelelanaho hu tshi shumiswa masala , malungekanyi na ndongazwiga i re yone
Tsha u thoma , hu na zwithu zwa thungo zwine zwa itea musi u anganyelwa ha ḽeveḽe hu tshi kunga dzangalelo . 
Thebuḽu dzi tevhelaho dzi ṋetshedza tshusumbi tsha u shumiswa ha ḽivi ya u lwala na ḽivi ya vhuholefhali . 
Nga u ṋekedza mafhungo kha GCIS nga kha webusaithi iyi , mushumisi u vha a khou tenda u pfukisela uho . 
Ngavhelo i lingana na tshikalo tsha muholo wa ḓuvha wa mushumeli wa muvhuso ane a hola muholo wa nṱhesa kha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽe tshipondwa tsha ḽi fhedza tshi ngomu khothoni kana tshi vhufhalalini ha u tou kombetshedzwa . 
3 . Vhudzulapo
Kha nyimele ya kiḽasi ya fomaḽa , zwithusedzi zwa pfunzo zwi na fhethu hazwo . 
Dzi bula zwine zwa fanela u swikelwa , nga nnyi nahone lini , nahone dzi fanela u kaliwa hune zwa konadzea . 
U vhona zwauri mivhigo yoṱhe i a swikelela tshilinganyo tsha ṱhoḓea u ṋetshedza vhadzhiamukovhe vho teaho . 
U bviselwa nnḓa ha tshumelo dza muvhuso zwi ḓo fhungudzwa .
Vha rumele fomo i na vhuṱanzi vhu tevhelaho :
Mustiko u re nṱha wa inifulesheni nga maanḓa-maanḓa u khou vhangwa nga u gonya ha mitengo ya zwiḽiwa , u gonya ha mitengo ya piṱirolo , na mukwanyeledzo wa nḓisedzo ya zwibveledzwa zwa hayani kha dziṅwe dza dzisekithara . 
Khwiniso i dovha hafhu ya shumana na u tendela vhakhakheli vha vhana u ita ṋetshedzo phanḓa ha musi madzina avho a tshi dzheniswa kha Redzhisitara ya Tsireledzo ya Lushaka .
Mabambiri a vhuya a laulwa nga Vhathusedzi vha Mulingo na ndulamiso dzo teaho dza itwa , mabambiri a u rekhoda maraga o vhewa luswayo lwa u sumbedza uri o itwa kha mabambiri a MP-FLOW na u sikeniwa sa o ṱanganedzwaho murahu u bva kha Mumaki Muhulwane . 
Thandululo ya thaidzo dzo raloho i kha pfunzo ya poḽitiki na nzudzanyo . 
Kuitele kwa u redzhisiṱara ko vha ku si na ndavha na zwifhaṱo kha mavu o ṅwaliswaho . 
Mavu ndi tshivhambadzwa tshi konḓaho u wanala , na uri vhunzhi ha mavu ndi ane a vha a phuraivethe . 
U tshimbila zwavhuḓi ha hoyu muaro zwanḓani zwa tshigwada tshashu tsha u dzhenisa miraḓo ndi vhuṱanzi ha zwikili na vhukoni ha nṱha vhune ha vha hone kha sekithara ya mutakalo ya nnyi na nnyi Afrika Tshipembe .
Ḓuvha ḽa u fhedzisela u ta kana u ṱanganedza khumbelo : Ḽavhuṱanu ḽa 30 Fulwi 2017 nga16:00 .
" Fam R3 300 " i amba masheleni ane a vha hone kha mbuelo ya muṱa wa muraḓo .
Sielisanani ni vhone uri ndi mirunzi mingana ine na nga i kanda .
U anetshela tshiwo tsha mafhungo a nnyi na nnyi , a tshi bula vhuḓipfi hawe na mihumbulo .
Mulayotibe u dzhiwa sa wo haniwaho arali wa dovha hafhu wa kundelwa u wana tshivhalo tsha vhathu vhanzhi tshi ṱoḓeaho . 
Sitediamu tshiṅwe na tshiṅwe tshine tshi sa vhe na sisiṱeme dzo linganaho dza u sedzana na tshitshavha a tshi tei u fara mitambo mihulwane , kana , kha zwenezwo , mutambo muṅwe na muṅwe . 
2.2 Tshifhinga tsho avhelwaho Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
Tsaukanyo iyi i dovha hafhu ya shuma sa murango wa nzulele ya mveledziso afho ha masipala . 
kha vha ḓadze fomo dza khumbelo .
2.3. Khabinete yo ṋetshedza muvhigo nga ha u sa vha Muraḓo wa tshoṱhe wa Afurika Tshipembe wa Khoro ya Tsireledzo ya Mbumbano ya Dzitshaka u bva nga dzi 1 Phando 2011 u swika nga dzi 31 Nyendavhusiku 2012 .
Arali mbilahelo ya waniwa i sina mudzio , vha ḓo tea u badela mbadelo dzo tendelwaho nga muhasho wa gwama nahone vha ḓo ṋewa invoice .
Naho zwo ralo , a hu ngo tou vha na u lozwea zwihulu ha mishumo zwo itiswa kha tshiṱereke . 
Thandela ya maṅwalo oṱhe a mbekanyamaitele ya pfunzo dzi na u tendelaniwa nga vhoṱhe nga ndeme ya pfunzo ya thekhinoḽodzhi kha vhagudi . 
U khwinisa tshiimo tsha Tshumelo ya Muvhuso
Mushumo wa sekithara ya phuraivethe u katela : 
Mbilaelo idzi dzi thetsheleswa lu si lwa fomaḽa nahone kanzhi hu vha na nyambedzano vhukati ha vhoṱhe vha kwameaho hu tshi katelwa na murangaphanḓa wa sialala na vhaṅwe miraḓo ya khoro ya sialala .
Ndi zwa ndeme u linga zwine vhagudi vha zwi pfesesa , hu si zwine vha nga tou zwi rwela ngomani , ngauralo kha hu lingwe zwikili zwi re kha nyimele nga hune zwa konadzea , tsumbo : vhagudi vha nga peleṱa maipfi avho oṱhe nga nḓila yone nga tshifhinga tsha thesite nga Ḽavhuṱanu , hone-ha vha a kona na u shumisa eneo maipfi mathihi e vha peleṱa nga nḓila yone musi vha tshi ṅwala / rekhoda mafhungo kana tshiṱori tsha vhone vhaṋe ?
U rekhoda mihumbulo mihulwane na i
Kanzhisa hu shumiseswa ḽimudi ḽa ndaela
Khethekanyo dza IDP dzine dza sumbedza bono , ndivho na zwiṱirathedzhi zwa fhungo ḽa ndeme , zwi bvaho kha Mishumoitwa ya IDP ya 2 / 9 na 2 / 10
Tshivhalo tsha vouthu dzo imaho na u vhumbiwa ha mbumbano
Ro takalela vhukuma uri ṋetshedzano khulwane vhukati ha mihasho ho zwikelelwa kha ḽiga ḽihulwane iḽi . 
( 2 ) Mulayo wa Phalamennde u fanela u -
NDI TSIRELEDZO IFHIO INE MULAYO WA ṊETSHEDZA ?
Ri a vhona mushumo washu , hu si kha u randela zwiṱirathedzhi zwine zwa ṱaṱisana , fhedzi kha u tshimbidza u swikelela mafhungo na u ṱuṱuwedza tshumisano khulwane . 
U ṱuṱuwedza zwa u wana vhukoni nga u shumisa vhugudisi ho ḓitikaho nga vhukoni . 
Naho hu na uri zwa u ombedzelwa ha tsumbamaitele zwi tshi ḓo itwa kha u tsireledzwa ha vhupo ha maḓi , zwiṅwe zwiteṅwa zwa mupo na zwone zwi ḓo katelwa afho hune zwa vha zwo tea . 
U fhungudzea ha u phaḓaladzwa ha mbuelo kha vhashai zwo koniswa hafhu nga zwivhumbi zwihulwane zwiraru . 
Senthara ya Ngeletshedzo ya zwa Dzinnḓu
Jacob ! " ndi mavhuthu a tshi vhidzelela .
U ṋetshedza mbuletshedzo ya nyimele , zwiṱuṱuwedzi na zwipiḓa zwa mulayo muswa . 
U engedzedza kha ṋetshedzo ya maḓi , ṋetshedzo ya tshumelo ya tshampungane ndi sia ḽo sedzwaho ḽa vhuṱhogwa ḽa masipalala . 
Khumbelo ya u vha póliza ḽa ridzeve
( 7 ) U ya nga milayo yayo na ndaela , Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga nanga vhaofisiri vho hweswaho maanḓa vha tshi bva kha vharumiwa uri vha thuse mudzulatshidulo na muthusa mudzulatshidulo .
Vho Erasmus , we a vha a tshi shuma De Beers sa munanguludzi wa daimane , ndi mutswi wa daimane o vhuyaho a farwa we a vha a tshi shumela Johannesburg , Kapa na Kapa Devhula . 
Muṱangano wa thangelavhupulani
U humbula maitele a zwithu
12. Zwiitisi zwa u hanelwa u swikelela rekhodo
Pfufho dza Sainthifiki dza Mbumbano ya Afrika dzi ḓo ṋetshedzwa Vhorasaintsi vha Afrika vho swikelaho zwithu zwihulwane , zwo sumbedzwaho nga tshivhalo tsha khanḓiso , tshivhalo tsha matshudeni vha ṱhoḓisiso vho ṱhaphudzaho pfunzo dzavho , u shumisea ha mushumo wa sainthifiki kha khaedu dza Afrika , na pfanelo yo fhelelaho ya u bveledza yavho . 
A ri na lupfumo lwa madi fhano .
Ṱhoḓea dza kubadelele dzo ṱahelaho dza muvhuso nga u angaredza na dza muvhuso wa lushaka dzi ḓo bva kha vunḓu na zwiimiswa zwa mugaganyoingwa . 
Ndi mubvannda muthihi fhedzi ane a nga ita khumbelo nga ṅwambo wa u malana na mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe .
Vhuvhaḓi hu re hone ha sekithara ṱhuku a hu vhonali . 
tshuṅwahaya .
Masiandaitwa a u angalala ha mbadelo dza fhasi zwiṱuku a ḓo vha afhio ? 
Siangane na fhethuvhupo - vhushaka ha muanewa na thero / muhumbulo muhulwane
Ḽeibele i ḓo nambatedzwa nga pfuṋela dza tsimbi mbili dzi sa vhi na rosi . 
Vha nga wanulusa nga ha mutikedzelo kha mutholi wavho .
Vho N R MASHABELA : Muhulisei Mulangadzulo , a ri na ndavha ... [ A zwi pfali . ] [ U dzhenelela . ]
Tshaka dzo fhambanaho dza zwipuka zwi nga dovha zwa ḓiḓowedza u lavhelela fhasi . 
Fhethu - u nangiwa ha fhethu hune muṱangano wa ḓo farelwa hone zwi ḓo kwama vhane vha ḓo dzhenela muṱangano , ngauralo hu tea u vha hu tshi swikelea , huhulwane u itela u lingana tshivhalo tsha vhathu vhane vha ḓo dzhenela muṱangano nahone hu tea u vha hu na zwishumiswa zwo linganaho , tsumbo , zwidulo na dziṱafula .
1.6. Vhurangeli ha vhushaka ha dzitshaka ha ikonomi ho itwaho ho vhuedza nyaluwo ya thengiso ya zwibveledzwa zwiengedza ndeme ya zwirengiselwa nnḓa nga R247 miḽioni zwine zwi ḓisa ṱhanganyelo ya nyaluwo ya ṅwaha u ya kha R4 . 105 biḽioni .
Arali zwi songo ralo , kha vha dzhie ḽiga vha vhe na ndivho ya kutshilele kwo livhanywaho . 
4 . Maimo a Khabinethe a ndeme kha mafhungo a mupo
Naa ḽeri dzo ḓitika nga kha fhethu ho khwaṱhaho hu si kha matheriala une u nga vunḓea kana u songo khwaṱhaho ?
Hu ṱoḓea nḓila na ndivho zwi pfeseseaho .
U shumana na phurokhwayamenthe ya zwithu zwo ḓoweleaho zwi ngaho siṱeshinari . 
Mihwalo ya siangane ya lushaka i anganyelwa ho sedzwa mielo kha " mupo " ( a sa khakhiswi ) mativhi . 
Arali mushonga we ra tenda uri ri ḓo u badela wa fhambana na uyo wo randelwaho nga dokotela wavho , ri ḓo nambatedza luṅwalo kha Garaṱa yavho ya u ṱanganedza mushonga lune lwa ḓo ṱalutshedza zwiitisi zwa izwi .
Khethekanyo yo vhala mivhigo ya tsedzuluso dza forensiki na u kwamana na vha Muhasho wa Vundu wa zwa Dzinnḓu wa KwaZulu-Natal kha mafhungo haya . 
Tshikhala tsho fhelelaho na mbetshelwa dza mitengo u itela zwifhaṱo na u khwiṋiswa ha mavu nga nnḓa ha zwifhaṱo zwa zwino zwi ḓo rekanywa u itela tshiimiswa itshi . 
Fhedzi , ndi ine ya ḓo ḓura nga manda u i ita . 
Hu na ṱhoḓea ya zwigwada zwo fhambanaho zwa vhashumi vha tshumelo ya zwa matshilisano ho katelwa vhashumi vha mveledziso ya zwitshavha , vhaṋea ndondolo , na vhashumi vha Mveledziso ya Vhana Vhaṱuku ; u fhindula kha tshanduko dza mulayo , ṱhoḓea dzine dza khou shanduka dza zwitshavha , khathihi na nyimele dza matshilisano na ikonomi kha sekithara ya tshumelo dza ndondolo ya matshilisano .
U khwiṋisa nyendedzavhuongi , tshenzhelo dza vhalwadze na mvelelo kha vhafumakadzi vha re na khentsa ya maḓamu nge ha khwiṋiswa u tswikelo ya tshumelo dza u asesa . 
Khwiniso ya mulayo i ḓo dovha ya khwaṱhisedza , kha zwiṅwe zwavho , uri zwa sialala , vhudzuloni ha vharangaphanḓa fhedzi , zwi ḓo vha zwa vhuṱhogwa . 
Therisano ya tshigwada na thimu ya u pulana , Komiti ya Wadi kana zwigwada zwa u shuma zwo reraho nga ha mabammbiri a muhumbulo wa u bveledzisa thandela kha thandela dzine dza ṱoḓa thikhedzo ya nnḓa .
U langula u rengiselwa ha vhathu mahalwa
Avho vho gwevhelwaho lufu vho ṱangana na vhaṅwe khothoni vho lindela u vhulawa . 
vhatshimbidzi
Tsivhudzo i fanela u ṱoḓiwa kha avho vhane vha ḓivha nga ha sia ḽeneḽo , fhedzi vha si na dzangalelo kha mbuelo dza khumbelo .
Ri tshi khou haṱula ro sedza u sa vha na mvelaphanḓa kha Zwipikwa zwa Mveledziso ya Miḽeniamu , Afrika Tshipembe ḽo salela murahu kha mbofho dzaḽo . 
Kharikhuḽamu Vithae ( Ḽiṅwalovhuṋe )
Hezwi zwi ṱoḓa nzudzanyululo ya tshivhumbeo tsha tshiṱafu tshashu , ri tshi sedza zwikili zwapo zwo tewaho na u vhona uri ri dzudzanyulula maitele ashu kha uri ri dzule ri na vhubveledzi na vhukoni . 
Idzi ndi khoro dza sialala , Masipala na miṅwe mihasho ya muvhuso nahone , nyimele iyi i a dzhenelela kha mveledziso i ongolowaho , nga maanḓa kha vhupo ha mahayani . 
Ngauralo , khaedu kha Vhuimo ha Nṱha ndi ya u dzudzanya thikhedzo u itela vhagudi avho khathihi na u vhona uri ṋetshedzo ya kharikhuḽamu i khou bvela phanḓa kha vhagudi avho na u swikelela zwikalo kana maimo sa zwe zwa tetsheliswa zwone kha Gireidi dza phanḓa .
Malugana na khetho ya u tshimbidza masheleni , dziṅwe dona na mihasho dzo sumba kha u kona u shanduka ho ṋetshedzwaho nga shumisa masheleni a songo katelwaho kha mugaganyagwama na mbilo ya uri kushumele kwa thuso u ḓo vha nga kha nzudzanyo dza masheleni a songo katelwaho kha mugaganyagwama . 
Musi hu tshi dzhielwa nzhele ya zwithu zwoṱhe hezwi , thimu khulwane ya mihasho ine ya shumisana , i amba nga ipfi ḽithihi , ine ya pulana na u thoma u shumisa mbekanyamushumo ya nḓisedzo , yo thomiwa . 
Themamveledziso ya zwa vhuendi ndi ya ndeme kha nḓowetshumo , kha u wana mihumbulo khathihi na u swikelela mimaraga . 
U monithara hashu ha ndaulo ya nnyi na nnyi na u asesa thandela zwi dovha hafhu u ita mafhungo a shumiswaho kha u bveledza tsenguluso dzo swikiswaho hafha . 
Nga murahu ha musi vho no dzhia tsheo nga zwine zwa fanela u itwa , vha ḓo fanela u
mbilaelo dza khasiṱama dzo fhungudzea
Mbingano i tea u vha yo ambedzanwa kana u pembelelwa nga milayo ya tshirema .
Phambano idzi dzi sumbedza thaidzo nga u shumisa ngaganyo dza ndavhelelo ya vhutshilo kha u ela mvelaphanḓa kha mveledziso . 
( b ) mafhungo oṱhe a re phanḓḓa ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu a tendelanwaho nao musi mavunḓḓu a si fhasi ha maṱanu a tshi vouthela u ṱanganedza mafhungo ayo .
( 1 ) Mahoro a re na vhaimeleli kha vhusimamilayo ha vunḓu a tea u vha na vhurumiwa kha vhurumiwa ha vunḓu hu tshi tevhelwa nḓila yo bulwaho kha tshipiḓa tsha B tsha Muengedzo wa 3
U wana nḓisedzo ya muḓagasi na maḓi muḓini wavho kana binduni ḽavho , vha tea u kwama masipala wa vhuponi hune muḓi wavho muswa kana bindu ṋa vha hone .
-- U ṋekedza tshibveledzwa
U shumiswa huṅwe na huṅwe ha zwi re ngomu kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha webusaithi , hu tshi katelwa u shumiswa ha zwi re ngomu zwo ḓiswaho nga vhashumisi , zwi tea u dzhielwa nṱha zwi khagala uri webusaithi iyi ndi tshiko tshazwo . 
Zwipikwa zwe ra ḓivhetshela riṋe vhaṋe zwo vha zwi tshi swikelelea hu saathu u vha na thaidzo hedzi dzi re hone zwino . 
Hu na u shaea ha khaphasithi kha ḽevele dzapo , dza mavundu na lushaka u thoma u shumisa na u vhea iṱo ndangulo ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili kha zwiimiswa zwa ndondolamutakalo . 
190 . Mishumo ya Khomishini ya zwa Khetho
" . . . Afrika Tshipembe lo sumbedzisa uri pfanelo ya tswikelelo kha maḓi i nga thusa hani sa tshumiswa ya ṋetshedzomaanḓa na tsumbanḓila kha phoḽisi ... tshanduko dzi ḓisendekaho nga pfanelo dza maḓi dzo thusa kha u ṱanḓavhudza tswikelelo na u kunda masiandoitwa a u sa lingana ho itwaho nga khethululo nga lukanda a apartheid .
Khumbelo ya manweledzo a malwadze a phukha o vhigwaho Afrika Tshipembe
Muvhuso wo fhiraho wo shumisa nḓila dza theo ya mulayo u itela u shumisa lushaka ulu lwa khethekanyo u khethekanya tshitshavha u ya zwigwada zwo fhambanaho . 
U dzhenelela ha tshihaḓu ha Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika ( SADC ) ho vha hu tshi khou ṱoḓea kha Muvhuso , zwi tshi tevhela khuḓano dze dza vha tshi khou aluwa na u tsela fhasi ha nyimele ya polotiki na vhutsireledzi nga Ṱhangule 2014 .
Naho zwo ralo , sa vhathu vha vundu ḽashu ḽa ḽa u naka ḽa Limpopo , ni tea u livhuwiwa nga nṱhani ha mikhwa yaṋu ya u vha tsumbo he na hu tshila nahone isani phanḓa na u tshilisana na vhathu vha naṅwe mashango ngauralo . 
kuṅwalele ( thaiphogirafi )
Tshivhalo dza maḓuvha tsho fhedzwaho nga vhalwadze vha nga ngomu kha u tsitsela fhasi zwileludzi zwo vha fhasi he zwa lavhelelwa . 
Na kha Mihasho ine yo no vhaho na mbekanyamushumo dza ndangulo ya nḓivho , a hu na u bviselwa khagala kha maimo o fhambanaho a vhaofisiri na vhukoni vhu ṱoḓeaho kha sia ḽa ndangulo ya nḓivho na u ṱola zwi vha thaidzo . 
Minisiṱa wa Gwama vha ḓo ṱangana na Bodo i kha ḓi bvaho u tholwa uri vha vha ṋetshedze sia ḽa kushumile nga nḓila ine vhafaramikovhe vha zwi vhonisa zwone .
A zwongo ḓowelea uri SARS i ṋekedze ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo dza muthelo dzi saathu humiswaho kana mbadelo dzi saathu itwaho dza muthelo .
Pulanani zwikhala uri zwi vhe zwiṱuku nahone zwi si zwa tshiofisi nga mvumbo na vhukhwine , u itela u kunga , u dzula zwavhuḓi nahone hu si na u tsikeledzwa . 
Bodo ya sibadela ye ya tiwa ya sibadela tshiṅwe na tshiṅwe yo shuma mushumo wa u ṱola nzulele na kulangele nahone ya dzula i na vhushaka hu re na ndeme na zwitshavha zwine zwa shumelwa nga zwibadela izwi . 
Nyengedzedzo kha mugaganyagwama wa masheleni ane a tea u shumiswa ndi ine kanzhi ya khou vhangwa nga : 
( 2 ) Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo vha khethelwa u shuma miṅwaha miṱanu , nga nnḓani ha musi tshifhinga tshavho tsha u vha vharumiwa tsho vhilula u fhela .
Thandela ya dzimbalombalo ndi tshipiḓa tsha nungo dza Sekhithara kha mveledziso ya vhuḓifulufheli ha tshitshavha na vhukoni ha mafhungo . 
Khovhandozwo ndi mukolodi sa i zwi u mushumo wa mukolodi u wana mukolodisi wawe . 
U itela dzhielwa nṱha hu u itela u wana thendelo , vha fanela u kwama DME maelana na maitele ane a ṱoḓea .
madzina o ḓoweleaho na a tshisaintsi a tshaka dza khovhe dzine dza khou vhambadzelwa nnḓa
Mupotiwa ha ngo ṋekedza vhuṱanzi na vhuthihi vhu tikedzaho mavharivhari aya . 
Khaḽarani maḓanzhe nga muvhala wa lutombo .
Hu na maburasi mararu ane a vha a vhathu vho ṱanganelaho vhashumi vha bulasini vha wana mukovhe wa mbuelo .
Mushumo u bvelaho phanḓa wa muhasho wa u lwa na vhuaḓa wo dzhielwa nzhele kha muvhigo wa zwenezwino wo anḓadzwaho nga Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo . 
Ḽi ḓo ṋetshedza ofisi rekhodo dza ndondolo , u kuvhanganya , mbekanyamushumo dza vhugudelamushumo kha matshudeni vha u saveya zwa thekeniki , u vusuludza mimapa ya mikano ya ndaka na vhasayei vha re kha ngudo dza vhuphurofeshinala ha zwa mavu . 
Hezwi a zwi shumi kha huṅwe u haela , hune arali mushumeli wa mutakalo a dzhiela nṱha uri u haela honohu a ho ngo ṋetshedzwa , vha nga shumisa tshikhala u ṋetshedza mushonga na zwenezwo , zwi si na ndavha na vhukale ha ṅwana kha miṅwedzi . 
Arali dokotela wavho a shandukisa lushaka , nungo kana tshikalo tsha mushonga wavho wa vhulwadze vhu sa fholi , vha tea u fekisa mushonga muswa wo randelwaho kha 0866 51 8009 nga u ṱavhanya .
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vhane vha vha muraḓo wa Phaneḽe ya Luṱa lwa Nṱha ya Mbumbano ya Dzitshaka kha Pulane ya Nyito ya Maḓi vha ḓo vula vhuṱambo nga u rwela ṱari , Muvhigo wa Mveledziso ya Maḓi a Ḽifhasi wa 2017 , ngaha maḓi a mashika na zwiṅwe zwi elanaho nazwo .
Izwi zwi ita uri zwi leluwe u shuma na masipala khathihi na u imela zwitshavha kha mafhungo ane a vha kwama .
( 1 ) Hu na zwigwada zwi tevhelaho zwa masipala :
[ ZWO TENDELWA U SWIKA 16 NYENDAVHUSIKU 1996 ] [ ḒUVHA ḼA U THOMA : 4 LUHUHI 1997 ]
tendela u dzhenelela na u u vha na phindulo
( b ) sa shumisa vhuimo kana mbuelo dza u vha muraḓo u wana zwa phuraivethe kana u wana zwithu nga nḓila i si yone kha muṅwe muthu
Arali huna vhuṱanzi ha uri mutakalo na tsireledzo ya ṅwana zwi khomboni , tshiimo itsho tshi dzhiwa sa tsha shishi .
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe .
Zwiwo zwo no ḓi vha na masiandaitwa kha mutheo wa ndaka ya themamveledziso na thekhinoḽodzhi . 
Zwo rali , thandela na vharangaphanḓa vhayo vho tendelaniwaho ndi vha tevhelaho . 
Vha dzhenelele kana vha thuse musi ṅwana wavho a tshi khou ita tshuṅwahaya .
Mbudziso 1 Tsaukanyo ya ṱhoḓea dza zwa mbeu yo itwa naa sa tshone tshipiḓa tsha ndeme tsha ṱhoḓea na asesimennde ?
Ro ita nḓivhadzo ya u lingedza u nyamisa vhathu kha u dzhena nga ngomu vhane vha nga vha vha si na thikhithi . 
Ngudo ya Mutakalo wa vhuṋe na wa tshitshavha i ḓo thusa vhagudi uri vha ite tsheo dzo dziaho , dza vhuḓifhinduleli na u ḓala mikhwa malugana na mutakalo wavho na mupo .
Kha mihasho yo vhalaho , ḽounu dzi songo badelwaho malugana na vhashumi vha muvhuso dzi badelwa murahu thwii u bva kha miholo yavho . 
Vhukoni ha u bveledza vhukwamani , u fhaṱa na u ṱhogomela netiweke ya vhushaka ha phurofeshinala hu u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo . 
Ḽa Botswana na ḽone , musi ri tshi to vhambedza , ḽi na tshivhalo tshavhuḓi tsha vhathu vha litshaho tshikolo vha tshi kona u vhala na u ṅwala , vhane vha nga gudiswa zwikili zwi ṱoḓeaho . 
2 . Arali ṱhanganyelo u ya nga tshiteṅwa tsha 1 i tshi sia masalela a songo milwaho kha u kovhiwa ha vharumiwa ha ḽihoro u ya nga tshiteṅwa tshenetsho , masalela a fanela u ṱaṱisana na maṅwe masalela a maṅwe mahoro , nahone vhurumiwa vhu songo phaḓḓaladzwaho vhu fanela u kovhekanywa kha mahoro u ya nga vhunzhi ha masalela a ḽihoro .
Nga ṅwambo wa izwi , hu ṱoḓea u leludza tsenguluso ya tshifhinganyana . 
3.5 Ṱhoho i ḓo ambiwa nga hayo nga nḓila mbili , idzo nḓila ndi mbambedzo i pfukekanyaho nga kha mbambedzo ya mvelele na vhudzivha-dzivha ha dzirekhodo nga kutshilele kwa vhathu ( ethnographic ) .
Tshitshavha tshi a eletshedzwa hafhu nga u valiwa ha zwiṱaraṱa nga tshifhinga tsha mitambo iyi mihulwane . 
Vhalani maipfi ni thetshelese mibvumo yao .
U engedza tshivhalo tsha vhagudi vha Gireidi 9 vhane mafheloni a nwaha vha vha vho no swikelela gumotuku la vhukoni ha luambo na nyumeresi zwa Gireidi 9 .
Ri dovha hafhu u dzula ri tshi vhilaedzwa nga tsireledzo na vhutsireledzi nga tshifhaṱo tshi re murahu ha Vhusimamilayo . 
Musanda ndi fhethu havhuḓi nga maanḓa kha Vundu ḽashu ngauri u farela mishumo minzhi ya maimo a nṱha ine ya kunga zwigidi zwa vhaendelamashango . 
Ri ḓo dovha ra dzhiela nṱha sisiṱeme ine ra vha nayo u ela zwine khasiṱama dzashu dza humbula nga hashu , zwine zwa vha sisiṱeme ya u tandulula mbilaelo . 
Phara dza kupfesesele / u pfesesa
Komiti ya u konanywa i ḓo vhumbwa nga vhaimeli vha tevhelaho u bva kha madzingu a vhupo ha Afrika : 
Dplg yo topola zwikhala zwi tevhelaho zwo bveledzaho nḓisedzo ya tshumelo i nyeṱhaho
U ita tshiṱori tsha ene muṋe nga u ' vhala ' zwifanyiso .
U ita mahumbulelwa ( iniferentsi )
U vhea , u ṱola , u eletshedza na vhuḓifhinduleli ha ofisi dza ndaulo kha vhunzhi ha vhathu vhane vha sa vhe kha ndangulo . 
Vhunga maitele e ra thoma o no vha tsini , sa Khomishini ya Heher , Tshigwada tsha Dziminisiṱa tshi Shumaho , miṱangano na matshudeni , yunivesithi na vharangaphanḓa vha Vhupfumbudzi na Pfunzo dza Mishumo ya Zwanḓa Magudedzini khathihi na tshitshavha zwatsho , ri ḓo wana zwishumiswa zwi itaho uri mbekanyamaitele dzashu dzi ambe .
-- U vhekanya pharagirafu : ndi ya lushaka , dzi nga khethekanywa , i wela fhasi ha , i wela kha , ndi tshipiḓa tsha , i dzhena kha , i kha tshigwada tsha , i na vhushaka na , i baḓekanywa na
Fhethu ha nnyi na nnyi ha ndeme vhukuma ndi ha mbekanyo ya fhasi , zwiṱaraṱa zwapo nahone hezwi zwi fanela u katela vhuitwa ha vhaenda nga ṋayo . 
Komiti ya Wadi na vhaṅwe vhathu vha fanela u dzheniswa kha muṱangano wa kushumele , hu tshi katelwa vhuimeleli hu no bva kha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muṱangano wa zwigwada lwa awara mbili hu tshi khou shumiswa meṱirikisi wa pulane ya nyito u vha thusa .
5.5 . Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa ya vhathu vha sumbe vhe vha lovha kha khombo dza goloi dzo vhalaho kha R34 vhukati ha Vryheid na Dundee musi ṱhiraka na goloi mbili zwi tshi kuḓana .
( 1 ) Hu na khomishini ya gwama na nzudzanyo ya tshelede ya Riphabuḽiki ine ya ita themendeio dzo lavhelelwaho kha iyi ndima , kana kha mulayo wa vhusimamilayo kha Phalamennde , vhusimamilayo ha vunḓu na maanḓalanga afhio na afhio o itwaho nga Mulayo wa lushaka .
Ro sia murahu mvelo ya maitele nga ngomu kha ngona ya matshilisano ashu lwa maḓaṅwaha marahu na u fhira , a thandululo ya madzangalelo a u ṱaṱisana nga u dzhia tsheo ya tsikeledzo hafhu , khakhathi na nndwa . 
Ndi khou vha livhuwa uri dzhoina ṋamusi musi ri tshi ṋetshedza pulane dzashu dza ṅwaha u ḓaho . 
Mbadelo dza zwikimu zwa dzilafho a zwi tsha swikelelea nga vhunzhi ha Maafurika Tshipembe .
Iṅwe nḓila kha ḽeneḽo sia ḽithihi hu ḓovha vhaingameli vha vhupileli vha miraḓo ya phalamennde kana vhaingameli vha Komiti yo Ṱanganelanaho ya Tshoṱhe ya Vhupileli . 
Zwi tshi kwama mafhungo a lutamo kha bulasi nga muhweleli wa vhuvhili , o swikisa uri a zwo ngo leluwa uri lutamo lwawe lwa bulasi lu nga ṱoḓea u bva kha ndaela ya u dzhiululwa ha ndaka . 
Tshedza na ndeme yatsho tshi ḓo vha tshi tshi khou sumbedziwa nga nḓila dzo fhambanaho sa kushumisele kwa ḽeiza kha mutakalo , muaro wa iṱo ḽo dzulwaho , nḓowetshumo ya u bveledza , u fhisedzela dzigoloi na dzibimu dza vhutsireledzi ha u kanganyisa u pwashelwa.
Zwitshimbidzi zwa ikonomi ya Gauteng zwi ḓo ṱolwa nga masipala hu u itela u sumbedza u ḓala ha sekhithara ṱhukhu . 
U shumisa tshaka dzo fhambanaho
Nga maanḓa , zwo tendesa u tikedza vhurangeli ho sedzwaho hu tikedzaho vhone kha zwikhala zwa mveledziso na WTO hu tshi katelwa thuso ya masheleni ya mabindu na thuso ya thekhinikhala . 
Kha dzitshakatshaka , iṅwe nḓila ya vhudifulufulu ha vhuendi vhu sa tshinyadziho mupo ho no engedzea u vha ha vhuthogwa . 
Yuniti yo zwi humbula ṱhoḓea ya u bveledza na u sedzulusa mbekanyamaitele dzoṱhe dzi elanaho na mveledziso ya vhashumi zwi katelaho zwi tevhelaho : 
Muhasho wa Vhulimi o wo ngo thusa kha vhalimi vhane vha khou tou thoma ; ngauralo vhalimi vho buliwaho vha anzela u ya kha Dziofisi dza LED musi vha tshi ṱangana na thaidzo hu si kha Muhasho wa Vhulimi . 
U sa swikelwa ha tshipikwa kha phesenthe ya u ḓalesa sentharani dza vhululamisi na u humiselwa kha zwiimiswa zwa khothoni zwo itiswa nga nṱhani ha phimo ya nṱha ya vhutshutshisi ho bvelelaho , he ha ita uri hu vhe na vhafariwa vhanzhi . 
Mafhungo ane a ṱoḓea kha tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe a tea u vhewa nga tshivhumbeo tsha thebulu tshi re na ṱhoho dzo sumbedzwaho . 
Dzhielani nzhele matalo wa vhukati : u fana na zwo fhiraho : u engedza u nzhela u shuma kha tshikhala
Hu na zwivhuya zwo vhalaho kha u ṱuṱuwedza mimakete hu tshi khou shumiswa nyito dza tshitshavha . 
Idzi mbekanyamaitele dzi vhofhaho dzi tea u ambiwa nga hadzo kha mashango a dzitshakatshaka na fhano hayani hune ha vhonala hu na phimo ya nyaluwo ya ikonomi i ongolowaho u fhira idzo dzi rangelaho tshiwo tsha zwa masheleni . 
Nḓivho na tshenzhelo ya sisiṱeme ya phurokhwayamenthe ine ya shuma kha tshumelo dza muvhuso . 
Kha vha ambe nga uri naa vhunzhi ha zwa vhureleli ndi tshisumbi dza u tsa kana ndeme ya vhureleli . 
Kha kotara ya u thoma ya ṅwaha wa muvhalelano , vhanameli vho ṱuṱuwedzwa u ta vhareili vhe vha sumbedza u vho kona u ṱhonifha na u sea na vhanameli vha thekhisi dzavho . 
Na uri vhadzhenerala vhaṋa vho dzhia tsheo nga ha tshiṱirathedzhi , hu tshi katelwa tshiṱirathedzhi tsho sedzaho vharengi . 
Hithara dza maḓi a soḽa dzi ḓo dzheniswa nga vhadzhenisi vho themendelwaho fhedzi vha Eskom . 
Mvelelo dzine dza nga konadzea dza u sedzesesa kha gonya uhu a hu athu ḓivhea hoṱhe kana u vha na vhuṱanzi ha uri ndi hone . 
U bva nga Ṱhafamuhwe 2015 u swika nga Luhuhi 2016 , Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi wo ṱanganedza khumbelo dza 189 dza ṱhuthuwedzo ya muthelo wa R&D u bva kha khamphani dza 147 .
Mashangoni manzhi u tevhelwa ha zwa neshinaḽizimu vhu sa kateli vhoṱhe ho tshinya sisteme dza pfunzo , nga u ita zwikolo zwishumiswa zwa lutendo lwa muvhuso na lutamo lwa vharangaphanḓa vha poḽotiki . 
12 U vhala bugu
Zwinzhi zwine zwa vhonala sa phambano ya vhathu zwo bvelela nga nṱhani ha vhushaka ha maanḓa na nga mafhungo a u avhelwa ha tshomedzo .
U ṋetshedza iyo khaṱhululo ya nga ngomu nga kha DIO nga kha zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwo ṋetshedzwaho kha manyuwaḽa uyu .
Hezwi zwi tshimbilelana na milayo ya pfanelo dza vhathu ya dzitshaka . 
Madzinazwao ndi madzina a zwithu zwine na kona u zwi vhona kana u zwi kwama . apula mpopi tshidulo
Kha vha wane fomo ya khumbelo kha inthanete kana vha kwamane na OSTL vha i ḓadze vha ite khumbelo ya Ṱhanziela ya Dzishkatshaka y ṱaḓa .
Vhudzekani vhune mugudisi a vhu ṱoḓa nga khani hu si na thendelano ndi u tzhipa , zwine zwa vha vhugevhenga vhuhulwane vhukuma , nahone mugudisi u ḓo hwedzwa mulandu . 
2 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Ri khwaṱhisedza hafhu u shumisana hashu na mashango a devhula , nga mannḓa USA , Europe na Japan .
U konanya ha na u fhindula kha khumbelo dza mafhungo u bva kha vhadzhiamukovhe vha pfunzo . 
4 . Khekhe yo / i bakiwa nga mme anga .
Kha vha ye kha siaṱari 10 vha gude uri vha rekhodisa hani mvelelo dzavho .
Ri khou isa phanḓa na u khwinisa tshanduko kha mbekanyamushumo ya Pulane dza Mbuno dza Ṱahe .
Matshimbilele a wekishopho a dzhenisa khunyeledzo khulwane yo swikelwaho kha wekishopho iyi . 
Ro shumisa nḓila dzoṱhe dzine dza pfala dzavhuḓi hu tshi shumaniwa nga vhuronwane na mugwalabo . 
u hwalwa ha mathukhwi
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha
Ha ḓivhi nga ha uri a nga vha e ngafhi kana arali a tshi kha ḓi tshila . 
Maitele aya a sumbedza ndeme ya mugaganyagwama u re hone na IDP kha u sika PMS .
( i ) u fhaṱa vhushaka na vhukonani ;
Zwa ndemesa , Mulayo na Ndaulo dza BABS zwi fhambanyisa vhukati ha ' ḽiga ḽa u tumbulwa ' ḽa thandela ya vhushumisamupo na ' ḽiga ḽa mbambadzo ' .
Tshiṱalulamushumo / vhuitwa ha vhuendelamashangonyito
Izwi zwi ḓo khwinisa tswikelelo ya tshumelo ya vhulamukanyi nga vhoṱhe ngeno hu na muhumbulo wa u ṱuṱuwedza mbumbano ya tshitshavha .
Mafhungo manzhi nga vhuḓalo , kha vha dalele :
Zwiko - ndi zwiko zwifhio zwi re hone zwi no ḓo shumiswa kha thandela ?
A vha nga ḓo vhudzwa uri " mbuelo yavho yo fhela".A vha nga ḓo humbelwa u kovhekanya mutengo wa dzilafho nga nnḓani ha musi :
U ṱuṱuwedza vhashumi malugana na mvelaphanḓa hu u itela u engedza ḽeveḽe ya vhukonesi na u thusa vhalwadze na miṱa yavho u bveledza muhumbulo wa u ḓiṱhogomela . 
4.6 Khabinete yo ṱanganedza mafhungo a tsivhudzo a nyimele ya u wa ha tshifhaṱo ngei Nigeria .
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana bugu dza u vhala u bva kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Hezwi zwi ṋea vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha vhudzulo ha mahayani Vunduni , nga maanḓa u ta uri ndi zwifhio zwo linganaho na zwi songo linganaho siani ḽa nzulele ya vhuponi ha mahayani . 
-- Mveledziso ya kuṅwalelwe kwa nomboro ( nga orala na nyito dza u tou ita )
Vhafumakadzi vha khou thoma u wana hafhu vhuimo havho ho teaho tshitshavhani na uri vha khou dzhia vhuḓifhinduleli ha vhutshilo havho . 
( 2 ) Ndi Muphuresidennde fhedzi ane a vha Ṱhoho ya maanḓalanga a lushaka,ane a nga ḓivhadza u shumiswa ha mmbi -
1.1 . Khabinethe yo ṱanganedza u sainwa ha thendelano dza 26 dzi eḓanaho R94 biḽioni maḓuvhani a Madalo a Tshiofisi nga Muphuresidennde wa China Vho Xi Jinping .
Tsumbo , kha vhupo ha u vhulimi na u fuwa zwa mbambadzo zwi nga tea u vha na mishumo minzhi nga madekwana ine ya katela tshitshavha , fhedzi kha vha schedule miṱangano na Komiti ya Wadi nga masiari .
30% mbadelo nyengedzedzwa kha mushonga wa nnḓa ha fomuḽari na tshumiso ya u dithauba i si ya DSP - Mushonga wo randelwaho u bva kha u dzula sibadela ( TTO ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
U bvela phanḓa na shumisa mafhungo maambiwathwii .
Pharagirafu ya ( c ) ya ṱhalutshedzo ya " mbuelo ya guroso " kha khethekanyo ya 1 yo khwiṋiswa u itela u sia nnḓa pharagirafu dzi shumaho na magavhelo a vhuḓimvumvusi na khadzimiso u bva kha pharagirafu iyi . 
Ro vha ri na thikhedzo u mona na ḽifhasi , na hune miṅwe mivhuso na mashango vho vha vha khou ri vhea kule , madzangano a vhuthihi na vhathu vho ri fha thikhedzo i mangadzaho . 
Kha maḓi manzhi o kunaho tshipiḓa tsha tshivhalo tsha anoini ndi dzikhaboneithi , saḽifeithi na dzikuḽoraidi . 
Nga ngomu kha mugaganyagwama wa lushaka ho vha hu na u sa lingana vhukati masheleni a re hone na ṱhoḓea . 
Zwifara dzikhondomu na dzikhondomu zwo vha zwo vhewa dzithoiḽethe dzi shumiswaho nga vhashumi . 
Ndi ḓo ni humbela uri ni zwi ite . 
5.7 . Muhasho wa zwa mitambo na vhuḓimvumvusi na wa vhafumakadzi i kha vhuḽedzani na G-Sport u itela u ṱhonifha vhafumakadzi vha Afrika Tshipembe vhane vha shela mulenzhe kha mitambo .
Vhatshutshisi :
Vha ḓivhadze davhi ḽa tsinisa ḽa Tshumelo ya maimo ya Afrika Tshipembe (
Pulane ya mveledziso ya ikonomi ya China i na tshikhala tsha miṅwaha 5 . 
Muvhuso washu wo sedza u tshi fhindula kha , na musi u tshi lugisela vhuṱambo uvhu , vhubindudzi vhuhulwane vhu ḓo itwa kha u bveledzisa vhathu vhashu na themamveledziso vhune ha ḓo bveledza fhethu ha nyaluwo khulwane . 
Avho vhane vha ḓiphiṋa nga zwivhuya zwa u swikelela vha fanela u badela mutengo wo teaho . 
Izwi zwo ṱuṱuwedza uri Muhasho wa zwa Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali vha ite khumbelo ya uri Khomishini i ite ṱhoḓisiso nga ayo mabulayo .
124 . U vhulungwa ha Milayo ya Vunḓḓu nga nḓḓila yo tsireledzeaho
Miraḓo i khou dzhenela kha iyi Thendelano ya Tshandukiso nga tshifhinga tsha ḓivhazwakale ya shango ḽashu musi khaedu ya ndaulo ya maitele a tshandukiso kha muhasho wa zwa Muno i kha riṋe .
Kha ri tsukunyee Faranani nga zwanḓa ni ite danga .
Milayo i hone u tsireledza vhana , mabembela a tshenzhemo ya nnyi na nnyi a u fhungudza nyito dzi tshinyadzaho na maime a khethululaho vhasidzana a hone . 
j ) Vho Nape Maepa ( Akhademi ya Afurika Tshipembe ya Inzhiniarini )
Mvusuledzo ya mathomo ndi tshumelo ya u thivhela na u fhaṱa u ḓiimisa na u kona u ḓiitela kha muthusiwa .
Uri hu kone u itwa zwo sumbedzwaho afho nṱha , muvhuso u fanela u kona zwi katelaho n zwi tevhelaho :
Lushaka lwa vhungolo ha mafhungo ane a ṱoḓea kha u ela lu ḓo ḓi tika nga vhuhulu na lushaka lwa thandela ine ya khou dzhielwa nṱha . 
1.3 . Mulayotibe u ṱoḓa hafhu u langa savei ya mavu Afrika Tshipembe nga u manḓafhadza Musaveya-Guṱe Muhulwane uri a ite nḓowenḓowe ya u langa savei dza lushaka dza geodetic , topographic na dza cadastral , geospatial na tshumelo dza mafhungo a mavu .
U shumisa ngona dza u ḓikhakhulula dzi re na tshivhalo musi a tshi vhala , tsumbo , u dovholola zwe a vhala , u vhala a tshi isa phanḓa na u ima .
Khabinethe yo ṱangana nga Ḽavhuraru , ḽa 7 Fulwi 2017 , ngei Tuynhuys , Ḓoroboni ya Kapa .
Vhadzulapo vhoṱhe vha tea u farwa nga vhulondo na u dzhielwa nṱha .
Zwi tshi tou tea tshoṱhe , u itela u ḓisa u ṱalukanya nzulele ya fhethu hu no dzula vhathu , netiweke dza vhuendedzi dzi a kona u vhumbiwa nga nḓila i tevhelaho : 
U ita nyambedzano nga ha mihumbulo mihulwane na zwidodombedzwa
Mushumo wa ndangulo ya mvelaphanḓa a u khou tou itwa zwavhuḓi . 
Phalamennde i ita uri Khorondanguli i vhe na vhuḓifhinduleli nga u phasisa mugaganyagwama , nga u vhudzisa mbudziso dza phalamenndeni , u vha na khanedzano dza phalamenndeni nga ha mafhungo a ndeme na nga u ṋea makumedzwa na u voutha kha makumedzwa a yelanaho na mushumo wa muvhuso .
Ho vha na tshanduko khulwane u bva tshe ha fhela nndwa ya vhapo ya Angola .
Sisiṱeme i tea u dzula i tshi ṱhogomelwa na u londotwa . 
Tsha vhuraru , ri ḓo bveledza dungo ḽihulwane ḽiswa ḽa tshipembe vhubvaḓuvha ḽine ḽa ḓo khwiṋisa mveledziso ya zwa nḓowetshumo na zwa vhulimi na vhukoni ha u rengirela nnḓa ha dzingu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha , na u alusa vhuṱumani ha ikonomi na u endedza na u vhea zwa vunḓu ngei Kapa Devhula na KwaZulu-Natal .
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe u shela mulenzhe kha zwiwo izwi na u davhidzana na vharangaphanḓa vhavho vha polotiki .
Hunzhi shangoni mvula ndi nnzhi , i na nga mithathabo na phenyo .
Puḽane i themendela u shandukiswa ha nḓila u bva kha u lingedza u wana mbekanyo ntswa dza tshivhumbeo , dzine dza khou shanduka , malugana na u wana na u tandulula vhuṱudzeṱudze kha vhukonanyi na vhukoni .
Iḓanu tou humbula ni tshi khou rinwa dzina ḽiswa ni na miṅwaha ya sumbe .
Boḓelo a ḽi na tei u vha ḽone ḽine ḽa ḓo rengiswa ngaḽo sa izwi zwine zwa ḓo ṱoliwa hu zwi re nga ngomu .
Nomboro ya nyimele i sumbedza vhukoni ha tshumelo u fhirisa ṱhoḓea ine ya tshivhalo tsha ambuḽentsi dzi re hone u ta tshivhalo tsha khonadzeo ya u fhindula na mulwadze . 
1.11. Muvhuso washu u khou bvela phanḓa na u sedza nḓila dzo fhambanaho dza u wana thandululo dza u lambedza dza tshoṱhe khathihi na u vula zwikhala u itela vhashai na vha kiḽasi ya vhukati uri vha kone u ṱhaphudza pfunzo dzavho dza nṱha na vhupfumbudzi .
Naho zwo ralo , Mulayo wa 1997 na wone wo vhanga huṅwe vhukonḓi . 
Tshumelo dza Mulayo dzi fanela u konisa khwiniso ya zwa mulayo na khanḓiso ya Milayo ya Masipala musi ho itwa khumbelo nga Mimasipala . 
Ndaka ya ndeme i rekhodiwa kha redzhisiṱara ya ndaka musi hu tshi ṱanganedzwa tshiteṅwa hu na mbadelo . 
Muofisiri wa mafhungo u fanela u ḓivhadza muhumbeli ( nga nnḓa ha muhumbeli ene muṋe ) nga nḓivhadzo , a tshi ṱoḓa uri muhumbeli a badele mbadelo dzo randelwaho ( arali dzi hone ) na dephosithi ( arali i hone ) phanḓa ha musi a tshi bvela phanḓa na u shuma khumbelo .
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhadzulapo vhoṱhe u tikedza nḓowetshumo ya muzika wapo une wa ḓo thusa u shela mulenzhe kha ikonomi na u vhulunga u fhambana ha mvelele dzashu .
Nga nḓila iyi , u ita mugaganyagwama , u pulana , na khethekanyo dza u vhiga nga mutengo zwi ḓo ṱutshelana zwoṱhe . 
U vhala na vhagudi Ngudo dza kiḽasi yoṱhe luvhili u yak ha luraru nga vhege lwa minethe ya 15 , hut shi khou shumiswa tshibveledzwa ( bugu ) tshithihi nga vhege .
Muraḓo wa GEMS ( u ḓadza Khethekanyo A,G,H , na I ya Fomo ya u Pfukisela khanedzano kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS ( " Fomo " ) ; b .
U sika zwikhala zwa u lingana , u vhona uri hu na u farwa nga nḓila i fanaho na u tevhedza hu na milayo ya zwikhala zwi linganaho . 
Muphuresidennde wa ANC Vho Oliver Tambo vho shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha mafhungo ayo , vha tshi khou thuswa nga muṅwe vhukati ha vhaṅwe vho , munna wa vhaṋe Vho Johnny Makatini , muhulwane wa zwa dzitshaka wa kale .
Dzinwe nḓila dza u fhungudza phambano mishumoni dzi katela Mulayo wa Vhuḓifari kha migwalabo , u valeliwa nnḓa na Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhukonanyi na Vhulamukanyi .
Ndima iyi yo sedza kha zwithu zwine zwa ṱuṱuwedza vhudzheneleli na uri vhudzheneleli vhu nga ṱuṱuwedziswa hani .
Mulandu kha muhumbulelwa muthihi wo phumulwa , nahone u gwevhiwa ha vhaṅwe vha sumbe ho fhiriselwa phanḓa . 
Mafhungotsivhudzi aya a waniwa kha Tshiwo tsha 8 tsha CBP .
Vhuimo ha malengelenge a muthelo wa Afurika Tshipembe ndi a nṱha fhedzi o tsa nga u ṱavhanya sa phesenthe ya mbuelo dza muthelo . 
Arali vha na mbudziso , kha vha dalele fhethu hune ndingo dza itwa hone .
Roṱhe ri a ḓivha nga ha lufuno lwa vhulimi lwa Muhulisei Khosi . 
Vhaofisiri kha yunithi ya PAIA vha ḓo ḓadza fomo yo teaho ya A vho imela muhumbeli vha kona u vha ṋea khophi ya hone .
Ri a zwi ḓivha uri kha tshifhinga itshi , zwa ngadeni na zwa vhulimi a zwi athu shandukiswa zwa shumiwa nga khomphyutha , fhedzi ndi pfa uri izwo sa tshipiḓa tsha tshitshavha tshihulwane tshi no khou shanduka , muthu u fanela u kona u shumisa khomphyutha . 
Bugupfarwa ya Batho Pele : Nyendedzi ya khwiniso ya Nḓisedzo ya Tshumelo , siaṱari 98
A zwi konadzei u dzudzanya mbekanyamushumo ya ndifho hu songo vha na vhuṱudzeṱudze . 
Vhathu vha Afrika , Vhafumakadzi na Vhathu vho Holefhalaho vha kha ḓivha vha songo imelelwa kha masia oṱhe a Ndingano ya Vhutholi .
1 . Ro _____________ ri tshi tamba netibolo . 2 .
Zwi khou itea kha NEDLAC ine ya vha iṅwe ya zwiimiswa zwa ndeme zwa vhuanḓani kha demokirasi yashu , vhukati ha muvhuso , mabindu , vhashumi na sekithara ya tshitshavha .
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ina Komiti dzayo dza tshiṱangani .
1 . Vhubindudzi
Zwi dovha zwa khwaṱhisedza u tevhedza na u tevhedza nga nḓila yo teaho milayo i tshimbilelanaho na zwigidi , zwikambi na u langula thundu dzo no shumaho . 
Vhushaypfushi kha vhana / vhumondwe
U thusa vhathu vha vhupo ha mahayani u khwinisa vhubveledzi ha zwa vhulimi zwi a thusa , fhedzi a zwo ngo lingana . 
Mulayotibe wa Khwiniso wa Zwibveledzwa zwa Zwiko zwa Peṱhiroḽiamu na Minerala wo humiselwa Phalamenndeni u itela uri u sedza kha , ho tou topolwa , vhukwamani na Khoro ya Lushaka na Mavunḓu , zwe zwa vhoniwa zwi sa fushi .
Hu na zwiṱuṱuwedzi zwa tsheledemviswa yo fhambanaho tenda zwi tshi konadzea , fhedzi zwenezwoha zwi khou shumisa masheleni oṱhe phanḓa ha musi ṅwaha wa muvhalelano u tshi fhela . 
Nyaluwo kha zwifhinga vhuvhili hazwo yo itiswa nga ṱhahelelo ya khaphasithi ya u dizaina , u ita na u lavhelesa vhunzhi ha thandela dza themamveledziso ya tshelede dzo shumiswaho kha shango ḽoṱhe . 
Masipala wa tshiṱiriki wo dovha hafhu ḓidzhenisa kha mishumo yo fhambanaho hune vhunzhi ha vhashelamulenzhe kana miraḓo ya tshitshavha vha vhuelwa na nga lushaka lwa mishumo : 
Wo vha u tshi vhidzwa upfi ndi " Shrovetid football " . Ḓorobo ṱhukhu na miḓana zwo vha zwi tshi ṱaṱisana , hu na vhatambi vha maḓana na maḓana .
Mulangi wa rekhodo dza tshiofisi u ḓo shuma sa mutshimbidzi wa phaneḽe . 
U ṅwala hu tshi shumiswa zwiga zwo teaho tsumbo : tshitopo , tshivhudzisi , tshigagarukela .
Ngoho ndi ya uri , kha vhumatshelo vhu sa vhonali , vhunzhi ha vhathu a vha nga koni u dzheniswa kha sekithara ya fomala ya zwa ikonomi nahone vha tea u bveledza nḓila dzavho dza u mishumo ya uri vha tshile , nga kha mabindu maṱuku - na nzulele ya nga kha inifomala - sekithara ya ikonomi . 
Yo fhindula mulandu yo sedza vhuvha hawo ya humbela khothe uri i fhelise mulandu we ya hwelelwa musi khothe yo no haṱula vhuvha ha mulandu . 
( 1 ) Muvhuso wa lushaka na wa vunḓḓu nga u shumisa mulayo na vhuṅwe vhukando u fanela u tikedza na u khwaṱhisa maanḓḓa a masipala kha u langa mafhungo avho , u shumisa maanḓḓa na u ita mishumo yavho .
Ṱhoḓisiso yo vha na ndivho kha u ela mafhungo a tevhelaho malugana na izwi . 
Ḓiresi ya poswo : Phuraivethe Bege X250 , Pretoria 0001
Masheleni oṱhe ane muvhuso wa a shumisa kha luafhulelo lwa wa zwikimu zwa dzilafho .
ZWI ITIWA LINI ?
U ḓi ṅwalisela mbadelo ya VAT na South African Revenue Service zwi nga thuthiswa nga fhasi ha zwi tevhelaho :
Mudzulatshidulo wa Komiti ya Vhukhethi kha Zwa Ndayotewa na Vhuvhusi ha Tshitshavha vho kwamiwa uri hu pfiwe muhumbulo wavho . 
Hezwi na ngoho ndi zwipiḓa zwa mbekanyamaitele ya Muvhuso zwi teaho u khwaṱhisedza uri zwi a shumiswa . 
Tshifhinga tsha zwino : tsumbo , Muṋango u valiwa nga awara ya rathi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Thekhinoḽodzhi idzi na zwibveledzwa , arali zwo vhekanywa sa mapfumo kha ndaulo , na zwone zwi kha ḓi vha zwi langiwaho nga nḓila dza ndango dza zwihali na maitele o fhambanaho . 
Sa ndingedzo dza u wana nḓila dziṅwe-vho dza u lambedza dzine dza ḓo ita uri nḓisedzo dza themamveledziso dzi ṱavhanye , ho tholwa mueletshedzi wa zwa mirengelano hu na u shumisana na Muhasho wa Mutakalo , nahone luṱa lwa u thoma lwa ṱhoḓisiso ya Tshumisano ya Vha Muvhuso na Vha Phuraivethe lwo khunyeledzwa . 
Zwivhumbeo zwa u enda zwa mbeu zwi ḓisa dzangalelo kha vhana vhanzhi . 
Muvhuso u khou vhilaedziswa nga ndingedzo dza u fhoma milandu kha muthu na ofisi ya Phuresidennde . 
Tshiimiswa tsho thomiwa sa tshiimiswa tsha masheleni a mveledziso nahone maanḓa atsho ndi a u ita uri masheleni a dzinnḓu a kone u swikelelea na u farea kha miṱa ya mbuelo ya fhasi na ya vhukati . 
Aya ndi mafhungo o fanelaho , zwi tshi bva kha lushaka lwa zwiko kana mashika a no khou ambwa nga hao , khathihi na u fhambana-fhambana ha zwi dzulaho sa zwipuka na maḓaka a tshikale . 
Hezwi zwo thusa kha mvusuludzo ya zwiimiswa izwi ngei Ghana .
DSP ya vhulwadze vhu sa fholi i ḓo dovha ya vha humbudza u wana mushonga wo randelwaho muswa phanḓa ha maḓuvha a 21 musi uyu une vha vha nawo u tshi fhela .
Kha vha ḓadze fomo yavho online .
Sisiṱeme ya Zwidodombedzwa zwa Netiweke ya Dzibada : Heyi sisṱeme i shumiswa kha u langa zwidodombedzwa zwa netiweke ya dzibada dza vhupo ha mahayani fhaḽa Kapa Vhukovhela khathihi na u ita uri zwidodombedzwa izwi zwi wanale kha sisiṱeme ṱhukhu dzo fhambanaho dzi re henefho kha davhi . 
Zwe muoli vho- Iaan Bekker vha bveledza zwone ndi zwone zwo ṋangiwaho uri zwi vhe zwone Luswayo lwa Shango Luswa .
Poswoni
Naho zwo ralo , ri tea u takala uri zwithu izwo zwo khwaṱhisedzwa . 
Mveledziso ya tshoṱhe i tea u vhona uri mbuelo dza ikonomi yashu i khou bvelelaho u bva kha nyaluwo i si na vhuakhwa na mveledziso ya tshayavhupfa kha tsireledzo ya zwa mupo . 
Ndivho hu nga ndi ya u humbulela uri vhuloi vhu hone nahone ho ima sa tshiimiswa , na uri vhu a vhaisa vhathu zwine zwa tou vhonala .
Hune ha shaea vhudziki , khombo dza vhubindudzi dzo engedzeaho dzo swikisa kha uri vhahadzimi vha ṱoḓe mbuelo khulwane , zwine zwa gonyisa mutengo wa masheleni zwine zwa ita uri na mutengo wa gese u gonye . 
3 . Tshikoupu tsha khumbelo
U vhofhololwa ho tiwaho hu katela : Pfanelo dza zwa migodi . 
U tshimbila na u gidimela kha masia o fhambanaho
Ri tea u dzhia maga o khwaṱhaho na u vha na vhukoni ha u bvelela . 
Pulane dza Tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi dza Gauteng dzi vhumba maitele adzo a u dzhenelela kha nungo na maimo a mavunḓu , nga maanḓa ho lavheleswa kha idzo nḓowetshumo dza tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi dzine dza vha na khonadzeo khulwane ya u shandukisa nyaluwo na mveledziso . 
Muhumbulo wo ḓalesaho wa nḓowetshumo wa uri phungudzo ya malaṱwa ndi tshivhumbi tsha mutengo vhudzuloni ha u vha tshikhala tsha u vhulunga tshelede . 
Mitheo ya ndangulo i pfadzaho i a ṱoḓea u itela u vhona uri sekhithara ya zwa masheleni i kona u ya phanḓa na u ita mushumo wayo wa ndeme wa u konanya hu tshi khou fhungudzwa-vho na khonadzeo ya u huvhadza dzikhamphani , miṱa na ikonomi . 
Matavhi a muvhuso a laedzaho kana u hwala vhuḓifhinduleli ha kha maṅwe matavhi a muvhuso a tea u dzhena kha thendelano ya zhendedzi zwi vheaho milayo , ndayo , mishumo na vhuḓifhinduleli zwi tshi kwama thandela dza themamveledziso . 
Zwa u dzhiiwa ha maḓi u bva kha tshikimu zwi tea u redzhisiṱariwa , fhedzi zwi nga vha zwa ndeme u redzhisiṱara zwa u dzhiwa ha maḓi u bva kha gwedzho . 
Nḓivho heyi i tea u bveledzwa kha vhagudi musi vha kha ḓi vha vhaṱuku kha Gireidi ya 1 .
Mushumo wa NCOP
Fhethuvhupo ndi hufhio ?
Hu na u shumisana na Muhahso wa Zwa Maḓi na Tshampungane , pulane dza u khwinisa dzo swikiswa nahone ri khou isa phanḓa na u monithara tshiimo tsha fhethu ho kwameaho . 
Lutamo lwa u ṱalukanya lwa sekhithara dziṅwe u lingedza u phungudzo ya vhukuma kha u tambisa , fhedziha , ho pimea vhukuma . 
Tshandukiso dza maongelo a muvhuso dzo thomiwa nga Thandela ya Pulane dza Vhuongelo , dza u sengulusa sisiṱeme ya vhuongelo . 
( g ) u sa valelwa nga nnḓa ha musi vhu hone vhukando ha u fhedzisela , hune , hu tshi ḓadziswa kha pfanelo dzine ṅwana a vha nadzo kha khethekanyo ya 12 na 35 , ṅwana a nga valelwa lwa tshifhinga tshiṱukusa tsho teaho , nahone a na pfanelo ya u -
Nḓila ine ra wana ngayo boḓoro Ṱhoho : Vhufuwi ha wulu - Awara 2
3-4 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na Tshibveledzwa tsha ḽitheretshasa
Vhagudi vha tea u dededzwa kha nḓila ya u shumisa nḓivho ine vha vha nayo ya mupo na u shumisa mihumbulo yavho , u shumisa na u shuma nga zwishumiswa , u dzinginyea na u ita muzika khathihi na u anetshela zwiṱori .
3.3 PULANE DZA U FUNZA
Dzibetshe dzo tevhekanywa u ya nga mitevhe yo ṱanganedzwaho u bva kha thimu ya ḽaiburari ya Bambiri . 
Ndivhanelo : U dzhia nyolo ya zwa inzhiniara na u shuma zwavhuḓi ha tsenguluso . 
( 4 ) U itela ndivho dza hei khethekanyo-
Zwenezwo vha tea u vha vho vha vha tshi kha ḓi shuma maṅwe mafhungo nga vhuḓalo a sa athu vhuya murahu kha Khabinethe . 
( a ) a ima u vha muraḓo wa ḽihoro ḽo mu taho uri a vhe nkhetheni kha khetho dza wadi ; kana
khophi i re kha tshivhumbeo tshi vhaleaho nga khomphyutha*
Hu ḓo vha na maga ane a ḓo vhewa a dzikhonfaretshi , dzikhetharini na vhuṱambo ha matshilisano .
zwikolodo , Mulayo u zwi dzhia uri na vhone a vha koni u badela
Kuitele kwa ' u ṱanganyisa zwiḽiwa , muzika na fiḽimu ' kwo sedza kha u sumbedza zwimangadzo zwa fiḽimu , hu tshi ṱuṱuwedzwa lufuno lwa fiḽimu na u humbela kha baisikopo . 
Zwivhuya ndi zwa uri tshitediamu tshiṅwe na tshiṅwe tshi ḓo lugela mutambo muṅwe na muṅwe , nga nnḓa ha mutambo u welaho kha khethekanyo nkene . 
Vhadededzi vha nga ḓivhadza ṱhoho nga kha u thetshelesa na / kana u vhala , hu tshi khou fhaṱiwa nḓivho ya luambo na ḓivhaipfi zwi ṱoḓeaho kha u amba .
Ri a takala nga u bvelaphanḓa ha sekithara yashu ya zwa vhuendelamashango , nga maanḓa ro wana uri vhaendelamashango vha 16 vha sika mushumo muthihi shangoni ḽashu .
Ku itele kwa vhukwamani ho ṱanḓavhuwaho ku fanelwa u itwa u ṱavhanya na vhadzhiamukovhe vho teaho , sa musi izwi tshifhinga tshinzhi i nḓila ya khwine ya u bveledza khetho dzine dza pfadza . 
Zwo ralo-vho , zwitshavha zwi re na vhushai zwi anzela u dzula nḓuni dzi si na mutakalo na vhuponi vhu si na mutakalo hu re na ṱhahelelo ya vhuthathazwitzhili zwa ita uri vha si lenge u farwa nga malwadze a no fana na lushuluwo na nyumonia . 
Foniki : minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha 5 ( awara 1 na minethe ya 15 )
Ndi lwa u tou thoma muAfrika Tshipembe a tshi khethiwa kha hovhu vhuimo na uri ndi lwa vhuṋa hei ofisi i tshi fariwa nga muAfrika .
U ita nyito dza kupfesesele kwa tshibveledzwa ( oraḽa kana nga u tou ṅwala )
Thekonolodzhi i dovha hafhu ya bveledza na u shandukisa nahone Bugu Tswuku i tea u sumbedza iyi tshanduko . 
Naho zwo ralo , ndi khou itela khuwelelo Minista na Muhasho wawe uri vha ambe na vhaofisiri havho vhane avha ṋetshedzi tshumelo yavhuḓi kha vhathu vhane vha shumana navho . 
Senthara dza madungo a ṱhirantsifee dzi ḓo shuma sa ndumbo ya netiweke ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi dzi no dzhielwa nṱha . 
Zwi ḓo lavheleswa hafhu nga ṅwaha nga Khoro u khwaṱhisedza uri mveledziso dzi dzulelaho u vha hone dza nzulele , na ṱhoḓea dza tshitshavha dzine dza shanduka , dzi khou shumiwa nadzo nga vhuronwane kha mbekanyamushumo dza mveledziso dza ha masipala . 
Hune mbudziso iṅwe na iṅwe i nga ho iyo yelana na khaṱhulo ya muthu , muhaṱuli ha nga ḓo dzhenelela kha tsheo . 
Zwine zwoṱhe zwi shela mulenzhe kha u thomiwa ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
Itani uri hu vhe na Khonadzeo ya Ngudo kana u Ndayo dza Ṱhoḓea ya Vhubindudzi ( huṅwe na huṅwe hune ha nga ṱoḓea ) u itela u dzhia tsheo kha ndangulo dzi tevhelaho : 
Izwo zwo ḓisendeka : tsha u thoma , hu uri kana ndaka yo vha tshitshimbidzi tsha mulandu nga fhasi ha Mulayo ; arali zwo vha zwo ralo , tsha vhuvhili , khamusi , zwi na vhuḓivhuḓifhinduleli ha u dzhiiwa ha ndaka . 
Mulangavunḓu kana Mufarela Mulangavunḓu wa vunḓu , na muraḓo muṅwe na muṅwe wa khorotshitumbe ya vunḓu , phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , kana Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , u fanela u ana / khwaṱhisa sa zwi tevhelaho :
Vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na vhuḓifhinduleli ha u langa khonadzeo ya sekhithara ṱhukhu ya vhulimi haḽo kha fhethu yo fhelelaho hu u itela u wana mavu a vhuvhambadzi , ho tiwaho nga maanḓa , vhubulasi ha muthu muthihi u mona na shango . 
3 . Mafhungomatsivhudzi a re hone a vhubvo
Vhunzhi ha zwishumiswa zwa mutakalo zwine zwa vha hone ndi maduba nahone a zwi fhi vhathu tshumelo dzo linganaho .
Mbadelo ya muthelo wa tshinganyana
U sala murahu mbilaelo na u vhiga murahu
Zwiṅwe hafhu , zwi ḓo dzhia miṅwaha phanḓa ha musi vhukoni uvhu vhu tshi nga bveledzwa nga kha vhupfumbudzi . 
Vha ḓo vhala nga u elela na nga vhuḓipfi ho teaho
U vhewa kha vhuimo ha zwivhangi zwa lufu zwihulwane ndi ha ndeme u itela u sumbedza vhuleme vhu si vhuhulwane ha tshivhangi tsho tiwaho tsha mpfu na uri tshi dzhiwa sa ngafhadzo ya phuraimari na ndeme ya vhuimo ha mutakalo kana khwaḽithi ya vhutshilo . 
Heyi yo vha i tshi vhewa kha ṱhiresele kha Ṱafula ḽa Buthano .
Vhuthihi na mutingati , hu tshi katelwa na tshumisano na thikhedzo i tea u vha murango wa u lingedza hashu u kunda vhutshinyi . 
Vhana _________________________(vha funesa / lu funesa ) maḽegere .
Mathomele : U sima nyimele kana mathomele , tsumbo , ' Ho vha hu zwifhinga zwa holodei ya zwikolo '
Ipfi sindiromu ḽi amba uri tsumbadwadze nnzhi dzi vha hone nga tshifhinga tshithihi . 
Maitele a ndaṱiso a zwino , ndi uri maitele a ndaṱiso ya vhathu vho itaho vhugevhenga a tou nga ha khou shuma zwavhuḓi , ngauralo hu ṱoḓea maitele maṅwe maswa na phindulo .
Zwo thoma kha sekhithara ya zwa masheleni ya mashango o bvelelaho , hune ndangulo i si yavhuḓi , u ita mulingo zwo kalulaho na u sa fushea zwo vho livhisa kha u wa . 
Nga u tou ita , mawanwa o ṱalutshedzelwa sa a humbudzaho uri u sedzesa na elementhe dza u phalala dza phakhethe dzo vha masia a vhuelwaho u fhira thikhedzo i yaho phanḓa nga vhabebisi . 
Thimu ya Thasiki ya Lushaka yo dzhenelela kha kuhumbulele na tshivhumbeo tsha modulu .
U ṅwala maipfi hu tshi shumiswa maipfi a mibvumo yo gudwaho .
Vha fanela u ita izwi vha sa athu wana na nḓivho na nthihi .
Mabembela a mulalo o dzinginywaho a tea u vhidzwa nga vharangaphanḓa vha madzangano oṱhe a poḽotiki . 
Kha hu shumiswe thekiniki dza u kwengweledza
Sa tsumbo , zwikolo zwi tea u vha zwiimiswa zwa vhufunzi , zwo ralo na kha yunivesithi , vhutsila na zwiṅwe zwiimiswa zwoṱhe . 
Mulayo wa Maitele a Khwiniso ya Mulayotibe wa Masheleni na Mafhungo a Ṱutshelanaho nawo wo phasiswaho nga 2008 u vhea mutheo wa Phalamennde " ya u ḓidzhenisa " he Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka , Vho Max Sisulu , vha amba ngawo kha tshipitshi tshavho tsha voutu ya mugaganyagwama tsha 2009 .
Hu itea mini musi ndaela ya tsireledzo ya u thivhela ya tshifhinga nyana yo ṋetshedzwa ? 
Nga u pfufhifhadza , ri ṱanganedza uri maṅwe maga a gumoṱuku a nga tshinyadza u sikwa ha mishumo . Mbetshelwa dza nḓivhadzo a dzo ngo tea u fushiwa hune mutholi a vha na maanḓa o nweledzwaho lwa mulayo a u pandela mushumi . 
SAD i tevhedza maitele a khwinisa a dzitshaka na zwitandadi zwa muthelo ; nga maṅwalo a fanaho e a ḓivhadzwa u mona na ḽifhasi . 
A zwi thivhelei uri tshumelo dza zwa mutakalo kha vhadzulapo vha shayaho dzi kwamee nga nḓila ine ya si vhe yavhuḓi , sa izwi u engedzedzea ha nḓisedzo ya tshumelo dza ndeme hu tshi nga bvelela fhedzi arali ho litshwa dziṅwe tshumelo . 
Dzangalelo ḽa zwa ikonomi na ndondolo ya zwa masheleni zwa Riphabuḽiki na mishumo ya mbambadzo zwa Muhasho .
Mbekanyamaitele dzi fanela u adaputiwa ngauri masipala muṅwe na muṅwe a u fani na muṅwe nahone u fanela u lingedza u vhea dzipholisi dzo teaho malugana na zwiṱoḓwa zwavho uri vha kone u shumela zwitshavha zwavho zwavhuḓi .
U topola na u ṋea muhumbulo nga ha vhaanewa/ vhabvumbedzwa , thero na zwithu zwi re kha tshiṱori tsha fikishini
Ndo vha na tshifhinga na vhaṅwe vha vhagudiswa vha Gireidi 12 vhe vha ṱahisa mihumbulo yavho kha zwine zwa tea u vha tshipiḓa tsha mulaedza .
Fhedzi nga mulandu wa zwithu zwo bvelelaho mathomoni sa zwe zwa bvelela kha VHS na Betamax , DSL i vhonala yo kona u pfesesa tshiimo kana ndavhelelo , ngauralo vhunzhi ha zwishumiswa zwe zwa ṅwaliwa na mbekanyamaitele dze dza bveledzwa zwo bveledzwa u ṋetshedza tshumelo kha DSL na ATM zwine zwa vha thekhinolodzhi ya vhuimo ha nṱha i sa athu thoma .
U leluwa ha u tshimbidza thundu na tshumelo zwi shela mulenzhe zwa ndeme kha muṱaṱisano wa shango , zwihulusa sa fhethu ha vhubindudzi .
Hu na dzilafho ḽa HIV kana AIDS ? 
Arali kuvhumbelwe kwa vhusimamilayo ha mavunḓḓu kwa shandukiswa nga mulandu wa u shandukiswa ha vhuraḓḓo ha ḽihoro , u ṱanganelana ha mahoro , u khethekana ha mahoro kana u ṱanganelana ha mahoro nga ngomu ha vhusimamilayo honoho , hu fanela uri hu saathu u fhela maḓḓuvha a 30 ho bvelela yeneyo tshanduko-
1.4 . Khabinethe i khou dovha ya dzhiela nṱha u sainiwa ha Memorandamu wa u Pfesesana vhukati ha Zhendedzi ḽa Vhuendi ha Tshiporoni ha Vhanameli na China Communications Construction Company Limited uri vha sedze nḓila dzo fhambanaho dzi no konadzea kha mveledziso ya themamveledziso , ho katelwa Gondo ḽa Moloto ḽa Mveledziso ya Vhuendi ha Tshiporoni ḽine ḽi ṱanganyisa Gauteng na Mpumalanga .
Tshumelo dzi no shuma dza nḓisedzo dzi no itwa nga zwifhinga zwe zwa tendelaniwa khazwo nge ha ḓisedzwa zwitolo , zwiendedzi na tshumelo dza u langa ndaka . 
Naho Mutshutshisi Muhulwane a si na ndavha na u ḓivhadza vhomadzhisiṱiraṱa nga ha u sa vha hone ha vhatshutshisi nga nṱhani miṱangano kana dziwekishopho . 
Arali thandululo i tshi tou yelana fhedzi na thandela ya vhushumisamupo yeneyo , zwiṅwe zwitshavha zwapo , u fana na dzangano ḽa dziṅanga dza sialala ḽa Bushbuckridge ' Bushbuckridge Traditional Health Practitioners ' , vho thoma u bveledzisa ' maitele a tshitshavha ane a shuma sa tshata yo bveledzwaho nga tshitshavha tshapo ine ya sumbedza mikhwa , milayo ya sialala , vhushaka nga nḓivho ya sialala na zwiimiswa zwa vhurangaphanḓa .
Khophi ya nḓivhadzo ya mawanwa a GEMS ;
Wadi dzo ḓiimisaho dzi shela mulenzhe kha tshikalo tsha u shayea ha mishumo kha wadi dza mahayani musi dzo ṱangana . 
Ngeletshedzo kha muhweleli i tendelana na kuitele uku . 
O rengela ene muṋe rokho .
( 2 ) Mbuelo ya nyengedzedzo yo waniwaho u bva kha vunḓḓu kana masipala i nga si kone u fhungudzwa kha mukovhe wadzo u bvaho kha lushaka , kana u bva kha mikovhe ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ya muvhuso ya lushaka .
Vhaofisiri vha re na vhuḓifhinduleli vho wana khuthadzo ya u lulamisa na khaidzo yo tou ṅwaliwaho . 
Ri guda nga ha na u bveledza vhunṋe hashu lu sa gumi u bva kha midzi iyi ya kupfesesele . 
Mavharivhari o ṱoḓisiswa a wanala a sia a vhukuma . 
Thengo yoṱhe nga u angaredza i sumbedza thengo dzo tou itwaho u bva kha vhalimi khathihi na vhunzhi ha zwienge zwo rengwaho u bva kha Maraga ya Zwibveledzwa Zwitete ya Lushaka . 
U rengwa ha thundu na tshumelo zwa tshuelo ya nnyi na nnyi zwi ṋetzshedza zwikhala zwinzhi zwa vhuyaḓa . 
10.4.3. U RUMELWA NGA DIO HA KHAṰHULULO YA NGA NGOMU KHA VHULANGULI HO FANELAHO
( e ) khonadzeo ya zwa nzudzanyelo ya tshelede ya vunḓḓu na masipala ;
Kha vha ime kana vha dzule vha tou tswi vha femele nṱha , vho no lugisa mitha .
Zwi tshi khou tevhela u tshimbila zwavhuḓi he ha vha hone ha Vhege ya Ndavheleso ya Imbizo ya Lushaka yo farwaho nga Fulwi 2013 , Vhege ya Ndavheleso ya vhuvhili i ḓo ṋetshedza luvhanḓe Ṱhoho dza zwa Polotiki uri vha bvele phanḓa na u amba na lushaka .
Nga ngoho , a si mashango oṱhe ane a vha na ndeme idzi ane a nga vha senthara dza masheleni . 
Muṱangano wa WC na maambiwa
U ṋea vhaṅwe konṱiraka ya miṅwe mishumo ya phurofeshinala hune zwikili zwa khou ṱahela kha muhasho zwo thusa nga maanḓa kha u vhona uri hu na nḓisedzo . 
Nahone kha nyimele dzo khetheaho dziṅwe khamphani na vhathu dzo vhuelwa nangoho . 
Rakhonṱhiraka ha nga ḓo wana na mbadelo na nthihi , ndiliso kana gavhelo u itela zwiṅwe zwi litshiwa kana ndozwo dzine dza nga vhangwa nga phambano , vhukhakhi kana u siedza kha u ṱalutshedza muvhigo wa data wa tsedzuluso dza nnḓa . 
Izwi zwi so shela mulenzhe kha u tsireledzea , u swikelelea , vhukhwine na vhuḓi ha tshumelo ya vhuendi ha tshitshavha .
Tshikwama tshi sedza madzinginywa a vhu-badelisani u bva kha mimasipala , mihasho ya muvhuso , sekhithara ya phuraivethe khathihi na madzangano a sa shumeli - malamba ane a khou sumbedza khonadzeo ya u bvelela zwine zwi ṱumana na u sika mishumo . 
Tshiṱediamu tsha Orlando , tsho fhelaho nga u ṱavhanya u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa , na Tshiṱediamu tsha Dobsonville tshi re Soweto
vha ṱahise mbilaelo nga ha wadi yapo kha mukhantseḽara wa wadi
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisteme dza Masipala , wa 2000 .
U konisa Miraḓo na Vhashumi u swikelela Mafhungo a zwinozwino kha Khoro ya Lushaka ya Mavundu kha Inthanethe . 
Miṱangano ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya malwadze na mpfu u vhona zwauri hu na u ṱola zwiwo zwo fhambanaho , na tsireledzo na vhutsireledzi ha zwiwo . 
Bugu dzi tea u vha dzo leluwaho khathihi na u takadza .
Vha nga si ite mbilo arali :
Miṅwe ya iyi milayo ndi ya kale u ya kha miṅwaha ya sentshari dza vho 19th kana vhukati ha sentshari dza vho-20th .
( c ) u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwaliwaho zwa nyito ya ndaulo i kwamaho pfanelo dzawe kana lutamo Iwawe nga nnḓḓani ha musi zwiitisi izwo zwo anḓḓadziwa ;
Ho no itwa mvelaphanḓa i vhonalaho kha nyambedzano na European Union zwi tshi kwama u dzinginywa ha Mbambadzo , Thendelano ya Tshumisano na Mvelaphanḓa . 
U VHALA NA FONIKI
Mushumo wa u tikedza wa Muhasho wa Zwa Mutakalo u katela : 
( ii ) u vhea vhutshilo , pfunzo , mutakalo wa muhumbulo kana wa ṋama kana muyani , mveledziso ya ndayo kana matshilele a onoyo ṅwana kha khombo ;
zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi tshilaho --- zwibveledzwa zwine zwa shumiswa kha ḽifhasi ḽa vhukuma , sa magazini na dzigurannḓa .
U isa phanḓa na tshumisano yo dzudzanaho na vhashumisi siani ḽa u shumiswa ha pulane ya u khwiṋisa , sa zwe ya bulwa kha Pulane ya Ndangulo ya Ndaka ya Vhashumisi , u itela u rangisa phanḓa thandela nga nḓila i re na mafulufulu . 
Vhurumelwa hashu vhu tama u livhuwa muvhuso wa Switzerland u tshimbidza khuvhangano iyi . 
Nga nṱha ha zwezwo , kha ḽa United Kingdom , feme dza phuraivethe dzo rengisesa zwibveledzwa zwa vhubindudzi , zwino khou swikisa vhashumi uri vha ite tsheo dzi si dzavhuḓi . 
Mupulani u fanela u ḓivhadza na u ita khanedzano nga ha khwaḽithi ya kushumele ine ya tea u swikelwa kha mveledziso ya madzulo , na vhashumi makone vha thekhinikhala u khwaṱhisedza uri vhakwamei vha pfesesa zwipiḓa zwoṱhe zwa ndingo ya vhupo . 
Muoditha Dzhenerala u ḓo vhewa tshidzuloni tshifhinga tsho tiwaho , tshi sa dovhololwi , tsha miṅwaha i re vhukati ha miṱanu na fumi .
Bege ntswa dzi a vusulusea nahone dzi vhavhalela mupo . 
Bodo ya Khaṱhululo i tea u shuma hu si na u dzhia sia na u sa dzhia sia , nahone i fanela u ḓiimisa nga yoṱhe . 
Hezwo zwi ḓo thusa kha u bveledza vhuimo ha maimo a nṱha musi zwi tshi ḓa kha tshayandinganelo . 
U shumisa dzina ḽa tshiofisi na tshiimo ' Rasaintsi wa mupo / natural scientist ' kana u ṅwala ngundo dzine vha vha nadzo sa zwe zwa tiwa murahu ha dzina ḽavho
Mulaedza wa Lushaka na Mulaedza wa Mugaganyagwama zwo vha thikho ya u thomiwa ho khwaṱhaho ha Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka kha tshikhala tshidaho tsha ndaulo ntswa
Khumbelo ya u anganedzwa hayani ha vhalala
Hezwi zwi nga khwinisea nga . . .
Heino mbekanyamushumo yo vhumbwa nga mbekanyamushumo ṱhukhu dza rathi , hune ndivho dzadzo khulwane dza vha ndangulo ya tshomedzo dza kiḽiniki dza mutakalo dza tshitshavha , senthara dza mutakalo dza tshitshavha , zwibadela zwa tshiṱiriki , tshomedzo dza tshumelo dza mutakalo dza shishi , zwibadela zwa vunḓu , zwibadela zwa vhukati , khathihi na zwiṅwe zwifhaṱo na zwiimiswa zwoṱhe . 
U shumisa luambo lwo teaho
U ṋea ndaela ( dzi siho fhasi ha maga / zwiṱepe zwivhili )
U fhaṱa bannga ya maipfi na ṱhalusamaipfi ya vhuṋe .
Tshinyadzo a i thusi muthu , na uri a zwi pfali u tshinyadza tshumelo ngeno u tshi khou ṱoḓa iṅwe .
Vhege ino i dovha ya swaya ṅwaha wa vhu 25 ubva tshe Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vha bva dzhele , na u bva kha u sa thivhelwa ha mahoro a mbofholowo .
Miraḓo ine ya tama u voutha i ḓo kona u khetha nthihi ya nḓila dzi tevhelaho dza u voutha :
Vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa vhu langiwa lwa mutheo nga Mulayo wa Vhupo muthihi . 
Vhunzhi ha zwishumiswa zwa mutakalo zwine zwa vha hone ndi madumba nahone a zwi fhi vhathu tshumelo dzo linganaho .
( 2 ) Ḽikumedzwa ḽa Buthano ḽa Lushaka malugana na u bvisiwa ofisini ha -
nomboro dza dzi khanelo dzo rekhodiwaho dza muthu kana ndaka yeneyo
U vha na vhuṱanzi ha uri u pfumbudzwa hoṱhe ha vhulugiseli ha Vhakhantseḽara vhoṱhe , vhalanguli vha vhupo na vhashumi vha sekhitha hu a itiwa ;
Naho zwo ralo , phosela dza ṱhoḓea dza mudededzi a dzi dzhieli nṱha ṱhoḓea dza u gudisa avho vhane zwino a vho ngo gudiswa kha sisiṱeme . 
Zwino kha vha dzhiele nṱha tshi vhangaho fhungo iḽi na mvelelo dzine tsha vha nadzo . 
Ho dzhielwa nṱha uri naho zwo ralo zwo itwa nga nḓila yone kana i si yone , u khethekanywa ha mathukhwi a ndondolo ya mutakalo nga nḓila iṅwe na iṅwe ho bvelela afho fhethu hune mathukhwi a bveledzwa hone , na kha zwiimiswa zwoṱhe zwo dalelwaho . 
Khethekanyo 1 : Vhupulani ha Mveledziso yo Ṱanganelanaho
( 3 ) Vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli , na Vhafarela Vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli hu sa katelwi vhahaṱuli , vha fanela u ana / khwaṱhisedza hu tshi tevhedzwa milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka .
Khonani yanga i a mmbavhalela .
Mufumakadzi Tshipikara , Mudzulatshidulo na Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde ;
Zwi ḓi fana na kha mafhungo a mbadelo dza vhuendedzi ha vhatshimbidzi vha tshi bva na u ya wadini , na vhone vha tea u thuswa ;
Vhudavhidzani na mushumo wo randelwaho Komiti dza Wadi
Naho zwo ralo , mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa .
( 5 ) Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓifhinduleli hazwo kha Buthano ḽa Lushaka , nahone zwi tea u ṋea muvhigo malugana na mishumo yazwo na kushumele kha Buthano ḽa Lushaka luthihi kana u fhira nga ṅwaha .
Ro pfa uri vho lovhisa hani vha tshi lingedza u pilela vhaṅwe vhana nga muvhili wavho , he fhedzi vha fhedzisela vha tshi ṋetshedza navho sa izwi vho vha no kundwa nga vhutsi na khavhu musi vha tshi vha tsireledza nga muvhili wavho . 
Talutshedzani fhethuvhupo ˆ
U shumisa mitshini lwo tsireledzeaho
U wa ha ṱhoḓea kha ḽifhasi na ṱhoḓea dzapo zwi kwama nga huhulu sekhithara dzoṱhe nga nnḓa ha tshumelo dza muvhuso na zwa u fhaṱa . 
U langa vhafumakadzi vhe vha ḓihwala vha re na HIV na vhana vhavho . 
Vho ḓisendekaho vha vhalwa sa vhathu vha re nnḓa ha tshitshavha tsha vhathu vha vhukale ha vha shumaho ( vhaaluwa na vhana ) khathihi na vhathu vha sa shumi vha vhukale ha vhashumaho . 
Ndeme nnzhi i nga sikwa hafhu kha u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi u fhira kha vhulimi nga hone hune . 
Kuitele kwa mveledziso ku engedzea hune zwikili zwa vhaḓivhi vha mabindu zwa ṱanganyiswa na u saukanywa ha data na vhukoni ha thekhinikhaḽa . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano , a tshi vhudzisa na u fhindula mbudziso na u ṱahisa mihumbulo yawe .
Nyimele ya zwa vhuthu ndi yone i khou vhiledzisaho Khabinethe .
U vha na u shumisa nḓivho i pfadzaho ya theo ya mulayo ya zwino i shumaho , i bvelaho phanḓa kha vhuongi kathihi na vhugudeli ha u vha makone . 
Themamveledziso
Sabusidi i tea u tendela vhatholi u wana murahu tshipiḓa tsha mbadelo dzavho dza muholo dzo badelwaho vhashumi vhaswa . 
Khoro ya Vhueletshedzi ya B-BBEE i ḓo shumisana na Tshigwada tsha Mushumo tsha Phurofeshinaḽa tsha Muphuresidennde , tsho thomiwaho nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , u vhona uri mafhungo a kwamaho dziphurofeshinala dza vharema a khou lugiswa .
Dziṅwe bada mbili dzo vha dzi khou fhaṱiwa , u ya nga ha minista . 
U badelwa u ya nga ha Mulayo wa Mbadelo dza Zwifhaṱo .
Ndi nga kha u dzhenelela hafhu ha tshitshavha hune tshigwada tsha vhavhuelwa tsha nga fhindula zwavhuḓi mbekanyamushumo . 
U wana muhumbulo muhulwane wa tshikwere na u ola ho teaho vhunzhi ha zwi re kha mafhungo , dzhielani nṱha lushaka lwa zwifhaṱo zwo monaho na afho . 
U lavhelesa tshumelo dza tsireledzo ya mufhiso kha muhasho . 
Vho-Jacob Zuma , Muthusamuphuresidennde wa Kale wa Riphabuḽiki vhane vha dovha vha vha Muphuresidennde wa African National Congress ;
Vhunzhi ha mafhi ane a khou nwiwa a nga fhungudziwa nga zwiṱuku u bva kha zwi re na vhege ya nṋa , zwi tshi bva kha kualutshele kwo lavhelelwaho . 
fhuredzela
Ndondolo ya mutakalo ya ndeme ya vhoṱhe
Hezwi zwo ḓisa kuvhonele kwa ndeme kha khaedu dza mivhuso yapo .
I amba nga ha uri muvhuso wo pulana hani u kunda zwithithisi kha u langa nḓila ya themamveledziso na thandela dza khephithala ya u lambedza nga nḓila i bvelaho phanḓa . 
Kha vha buletshedze mulayo wa ndayo dzine dza vha kana dzine dza tendelana na mbudziso idzi dza mulayo kana mbuno dza khanedzano ; vha sa athu dzi shumisa . 
Musi vha tshi ṱun ḓa phukha dzi tshilaho u fana na kholomo , nngu , mbudzi , bere vha tea u wana thendelo ya khwinifhadzo ya phukha phanda ha musi thendelo ya u ṱun ḓa phukha i tshi nga viswa .
U shela mulenzhe kha nyambedzano ya u khetha ṱhoho i no ḓo ṅwaliwa ngayo .
Khavha ṋetshedze vhubvo ha mafhungo o kovhelwaho a dzidona malugana na kushumele kwa ndangulo ya masheleni a tshitshavha nga u angaredza kha shango . 
Nyimele
Mvelelo dzo lavhelelwaho dza phurogireme dzo ima nga nḓila i tevhelaho :
( c ) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 tsho ḓitika nga milayo i tevhelaho :
Tshi hone musi ri tshi khou imba na u tshina . 
Ndi nga vha muhali
d ) Vho Jonty Tshipa - ( u tholwa hafhu ) ;
Zwipotso : u gidima mbambe ṱhanḓu ( mbambe ya u ṋekedzana zwitanda ) .
Mushumelavhapo u ḓo ḓadza muvhigo na u u isa kha Khothe ya Vhana u itela themendelo .
12.1 Muraḓo wa Bodo kha Bodo ya Ndango ya Vhaṱolamuvhalelano vho Ḓiimisaho :
U funza zwivhumbeo zwa luambo / zwivhumbeo zwa girama zwi tea u ḓisendeka nga tshibveledzwa , maitele a vhudevhidzani na u vanganya .
Tshigwada tsha u thoma tshi katela dzikonomi dza tshanduko yo bvelelaho , na dza nḓowetshumo dzo itwaho nga huswa nnzhi dzo bveledzwa . 
Milayo ya u pulana ya ḓorobo ya vundu ine ya vha hone zwino , u ya nga hune tshanduko dza kushumisele kwa mavu nnzhi dzi kha ḓi shumiswa kha , u vha na ṱhoḓea dzo khetheaho malugana na u kunguwedza na u ḓivhadza tshitshavha nga ha mveledziso dzo dzinginywaho . 
U na vhulwadze ha mbilu nahone u tea u shumisa mushonga wa zwenezwi . 
Mimakete i fanela u fhethu hune ha swikelea tshoṱhe nga vhathu . 
Ndi a kholwa uri vha ḓo tendelana na nṋe uri zwazwino vho wana ṋaledzi .
U ḓo shumana na u shumiswa ha maitele a mirundu nga nḓila si yone , zwine zwo sia ho lovha vhatukana vhanzhi vha tshi khou lovha mirunduni .
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele mafhungo a tevhelaho u itela u vhiga ha u fhedzisela : 
Mveledziso ya vhathu
Ndondolo nga u angaredza ya tshikolo-Ho lugisiwa nahone ndi u lugiswa hufhio hune ha tea u itwa nahone hu tea u itwa nga nnyi ?
Vha wane fomo ya khumbelo nga fhasi kha inthanethe vha i ḓadze .
Milayo ya maele a u ḓiṱunḓela hu sa nyeṱhi :
Hezwi zwi tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ine i ṱoḓa tshanduko kha madzulele a vhathu na tshikhala tsha lushaka tsha ikonomi tshine nga khatsho , ho topolwa kha zwinzhi , u vusuludzwa ha muhanga wa mulayo na mbekanyamaitele dza zwa dzinnḓu hu u itela u vhona pfanelo dzi tshi khou swikelwa u ya nga ndayotewa .
Thasiki dza u shuma :
Arali ho humbelwa , u rumela u itela u ṱanganedzwa nga mutholi hu sa athu u vhumbiwa konṱiraka , tsireledzo dzoṱhe , dzibondo , themendelo , mbekanyamaitele na ṱhanziela zwa ndindakhombo i ṱoḓeaho u ya nga nyimele dza konṱiraka yo topolwaho kha data ya konṱiraka . 
Vhukoni ha u linga na u langa thaidzo dzo ḓoweleaho dza dzilafho hu tshi katelwa zwiimo zwa shishi . 
Nga murahu , maitele mavhili o ḓo pfumbiswa . 
Huna zwiṱitshi zwa ndingo dza goloi zwa phuraivethe na zwa nnyi na nnyi .
Zwo ralo , matshudeni vha NSFAS vha dzhenaho kha yunivesithi dza mbadelo dzi re nṱha vha fhedza vha na zwikolodo .
Tshipiḓa tsha ngudo iyi , tshi ḓo sedzulusa vhuvhusi ha migodini ha zwino , malugana na vhukoni hayo kha u shumela vhathu vhashu .
khophi ya mmapa u sumbedzaho mavu ane a khou itelwa khumbelo .
Vhukwamani hunzhi ho vha hone zwi tshi kwama mafhungo aya . 
( a ) vhona uri hu na u lavhelesa na u tikedzwa ha muvhuso wapo kha vunḓu ; na u
Komiti ya Wadi yo vhumbwa nga vhathu vha sa fhiri 10 .
Musi ho vhaledzwa zwo bulwaho afho nṱha , zwiṅwe zwa zwipiḓa zwo ḓoweleaho zwi takuwa zwavhuḓi ngamaanḓa . 
Naho zwo ralo , ro livhana na khonadzeo dza u bveledza matheriala wo ḓisendekaho nga lubuvhisia hedzi dzi vha tekeniki dzi re khagala . 
Kha u ḓitika nga zwa maini sa ḽone sia ḽa nyaluwo ya zwa ikonomi khulwanesa , fhedzi u tsa hayo kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho zwo ḓisa tshanduko kha ikonomi yashu kha sekithara ya vhuendelamashango . 
Muhasho wo bveledza serisi ya nyinganyito ya mabambiri a mbuno nga ṱhoho dza ndeme kha Sekhithara ya Vhulimi , hu tshi katelwa na mafhungo nga ha : 
Idzi ṱhoḓea na dzimbekanyandeme dzi nga katela , sa tsumbo : Phaṱavhukoni , u bveledzisa zwiko zwa masheleni na zwiko zwa vhathu , na u engedza u pfesesa tshitshavhani nga u angaredza malugana na zwa masheleni a dzipulane na vhusikamishumo . 
Fhedzi , a hu na thandela khulwane i ḓivheaho ine ya vha hone ine ya ṋetshedza mbueledzo na thikhedzo kha u thola vhathu vha re na vhuholefhali . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) ; mafhambanyi ( antonimi ) ; ṱhalutshedzo dzi re khagala ( ḽitheraḽa ) ; kha nyimele ; dzo dzumbamaho ; maṱaluli ( maḓadzadzina ) ; maḓadzisi ( maḓadzaḽiiti ) ;
Vhaṋetshedzatshumelo vha GEMS Rinakhonṱhirakananetiwekeyavhaṋetshedzatshumelo vhane vha ṋetshedza tshumelo dzo fhambanaho dza ndaulo na dza kushumele u khwaṱhisedza uri vha a swikelela ndondolo ya mutakalo ya ndeme .
Ri khou dovha ra vhilaedzwa ngauri zwiwo zwa Chad zwi khou tshuwisa u ḓisa mulalo na nungo dza vhathu ngei Darfur na huṅwe . 
2.3. Khabinethe yo tendela Afurika Tshipembe uri na ḽo ḽi fare Khonfarentse ya " U Ranga phanḓa kha Tshanduko Ḓoroboni " na mbekanyamushumo ya zwa Madzulo ya Mbumbano ya Dzitshaka ( UN-HABITAT ) nga dzi 5 na dzi 6 Tshimedzi 2013 .
U fhedzisa nyito ya tholokanyonḓivho i no kwama zwine maṅwala a amba .
u shumana na mbuyelo dza VAT na PAYE hu saathu fhela maḓuvha a 20 ho ṱanganedzwa mbuyelo
Khabinethe yo ḓivhadzwa nga zwo bvelelaho kha mushumo yo raloho .
_Vhareili vho tsireledzea kha zwithu zwi waho
U engedza Ikonomi ya Lwanzheni ;
Izwi zwi dovha hafhu zwa swikiswa kha vhusimamilayo hu saathu fhela miṅwedzi ya rathi ya mafhelo a ṅwaha wa muvhalelano . 
Masipala u a kona u fhelisa Komiti ya Wadi arali ya kundelwa u bveledza ndivhotiwa yayo .
Nga nnḓa ha uri ri dzhie maga o kalulaho , a ri nga ḓo swikelela Bono ḽa 2030 .
Iṅwe nḓila ine sindikheithi ya i shumisa ndi u humbela khothesheni ya thundu na tshumelo dzo fhambanaho kha fomo ya khothesheni ine ya vha na tshigaṱhalu tsha mishumo ya khanḓiso ya muvhuso . 
Vha ḓo ṱuwa nga mini ?
Avho vhe vha sa swikelele vha kha ḓi sumbedza u khwinisea u bva kha vhuimo ho swikelelwaho kha ṅwaha wo fhelaho . 
Ho themendelwa uri matshudeni vha shayaho zwihulu vha ḓo wana mutikedzo wa tshikwama wo fhelelaho u itela mbadelo dzoṱhe dza ngudo kha u ṱhaphudza digirii dzavho . 
Pulane ndi ya u bveledza dathabeisi ine ya ḓo vha na zwidodombedzwa zwa khombo dza badani zwine zwa elana na netiweke ya bada dza vhupo ha mahayani fhaḽa Kapa Vhukovhela . 
U shaya mushumo zwi vhonala kha zwigwada zwinzhi zwa vhaswa , u bva kha vha maṱiriki u ya kha vhatelwadigirii vha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha .
Minisṱa wa Maḓi na Vhuthathatshili , Vho Nomvula Mokonyane , vho laela uri Manḓalanga a Thaneḽe ya Trans-Caledon a ite nḓila ya u engedza masheleni na u thoma thandela iyi .
Lu ṱingo u bva kha cellphone : mbadelo dzo ḓoweleaho dza ṱhingothendeleki
Vhunzhi ha vhaḓivhi vha zwa u vhala vha a tendelana uri hu na zwipiḓa zwiṱanu zwa ndeme zwa u gudisa u vhala :
Naho zwo ralo , ndi zwa ndeme hafhu muṅwe musi u ṱuṱuwedza kana u dzinginya vharengi u lingedza fhethu hu re na thaidzo musi vha tshi nga a vha ṱoḓi u sokou zwi ita . 
Pfushi dzo thoma zwa u bveledzwa ha Sisiṱeme ya Lushaka ya Vhulavhelesi ha Pfushi nga tshumisano na mavunḓu a ṱahe . 
Ni vhona mme mulandu kha zwe a ita naa ? 
Nga maanḓamaanḓa hezwi ndi zwa vhukuma Afrika Tshipembe , hune muvhuso kha ḓivhazwakale yawo wa vha na ṱhuṱhuwedzo thwii i si yavhuḓi kha matshilo a vhathu vhanzhi . 
Nga kha khwaṱhiso ya zwipiḓa izwi zwa tshivhumbeo , musi zwo leluwa , u nanga na mveledziso ya u shumiswa ha tshiko zwi a swikelelwa . 
Ṱhalutshedzo ya Mbekanyamushumo : U khwaṱhisedza ṋetshedzo ya sisiteme dza zwiendedzi zwa vhathu dzo ṱanganelaho , tsireledzeaho , dzi swikeleaho , dzi sa ḓuriho , dzi shumaho zwavhuḓi na dzi re na vhukoni dzine dza kona u shuma zwavhuḓi kha sia ḽa ikonomi na kha zwa mupo . 
U ṱoḓulusa mathomo , vhukati na magumo a luimbo , zwiṱori na u sudzuluwa
Zhendedzi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa Federaḽa ḽi thola vhomakone vha vhupulani ha u litsha mushumo nga u aluwa vha tshoṱhe u itele u eletshedza vhashumi vhaḽo . 
Vha nga shandukisa khetho yavho ya mbuelo luthihi nga ṅwaha .
5.2.3 U lwela u swikelela thendelano hune ho fanela u dzhiwa tsheo .
Vhuṱambo ha u elelwa Ḓuvha ḽa Afurika vhu khwathisa mushumo we wa itwa na u dzhenela ha Afurika Tshipembe kha mbekanyamushumo ya dzhango
Muthihi wa mielo ya zwa saikhoḽodzhi na khuḓano ya zwa poḽotiki ya thikhedzo ya Soviethe u itela vhuendelamashango ha mashangoḓavha . 
2 . mufarisi wavho ( a nga vha wa mbeu i fanaho kana yo fhambanaho na yavho ) ane a dzula navho kana we a vhuya a dzula navho , naho vho vha vha songo malana kana we vha vha vha nga si kone u malana nae ( arali , sa tsumbo , muṅwe wavho o no malana na muṅwe ) ;
Ndi a kona u kungulusela khonani yanga bola khulwane .
Ri dovha ra ṱoḓa u khwaṱhisedza uri ri bvela phanḓa na u ṋetshedza tshitshavha tshivhalo hone hune ra ṱangana na khaedu , ri vhe khagala lune ra kona sumbedzisa izwi musi ri tshi khou wana maga a u lulamisa u lugisa izwi . 
Thaidzo i nga thandululwa hani ?
Vhupulani ndi mushumo wa nyimele na vhusiki . 
Muthelo wa masipala u badelwa kha ndeme ya mavu na khwiniso dza u badela mutengo wa tshumelo dza masipala . 
Arali zwa itea uri muṅwe muthu a shumise luswayo lwavho kana lu fanaho na lwavho , hu nga dzhiwa vhukando ha mulayo .
Izwi zwi elana kokotolo na zwipikwa zwa ndeme zwa muvhuso zwa u fhelisa vhushai , mveledziso ya mahayani na u sika mishumo .
Sa nga kha nzudzanyo ya kufarelwe , tshigwevho tshi nga imiswa ngeno mbekanyamushumo i khou fhedziswa . 
Vha ḓo shumisa maitele a u ṅwala u itela u bveledza zwibveledzwa zwo dzudzanyeaho zwavhuḓi , nahone nga u shumisa girama yo lulamaho .
Mishumo ya vhege ino i ṱoḓa u ḓivha , u kovhela na u pembelela tswikelelo ya mbekanyamushumo dza hosipisi na ndondolo phaḽathivi na vhabebi vhavho . 
U ṱalutshedza ṱhoḓea dza tshibveledzwa dzi ngaho sa u anetshela tshiṱori
Ro dzudzanya u vusuludza magudedzi a vhaongi a 105 kha shango loṱhe u pfumbudza vhaongi .
Muungo muthihi we wa swika khavho zwino nga mufhiso wa nga matsheloni wo vha wo lapfa , u vhomba hu kuyaho ha magabelo muṱavhani wa lwanzhe . 
Arali vha nga vah thetshelesa , vha na tshikhala tsha u dzika arali u bvelaphanḓa ho vha hu tshi khou ongolowa zwo livhisaho kha phesheni yavhuḓi . 
tshi vhona uri hu vha na khetho dza dimokirasi dza miraḓo ya Bodo
Senthara ya shishi i na gumoṱuku ḽa madokotela mararu ane a vha a khou shuma nahone mavhili vhusiku vhuthihi , u khwaṱhisedza uri hu dzula hu na dokotela u itela vhalwadze . 
U ṱavhanyedzisa Tshanduko ya Afrika u bva kha zwiko zwa sialala u ya kha zwiko zwa musalauno zwa fulufulu na u khwaṱhisedza u swikelelwa ha fulufulu ḽo kunaho ḽi swikeleleaho ndi ndeme ya mveledziso . 
Musi nḓila dza u shumisa mveledziso ya vhudavhidzani , zwihulusa , vhuṱumani hapo vhure hone na zwiṅwe zwiimiswa zwi nga shumiswa zwavhuḓi u fhungudza mitengo , ho tendelaniwa uri nḓila ya u livhana na mveledziso ya vhudavhidzani i katela matshimbidzele na ndangulo pfananyo khathihi na tshenzhemo . 
Vhomadzhisiṱaraṱa , zwavhuḓivhuḓi , vho vha vha tshi khou timatima nga maanḓa nga ha mahumbulelwa aya musi a tshi itwa nga muhwelelwa hu nga vha kha matshimbidzele a dzhele kana tsengoni . 
Kha u khwaṱhisa nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu , Muvhuso wo lavhelesa kha mveledziso ya vhathu , hune zwiko zwinzhi zwa khou livhiswa kha pfunzo na vhugudisi , ngeno hu tshi khou lingedzwa u vhona uri hu khou engedzwa vhuḓi ha zwine zwa shumiswa kha mveledziso ya vhashumi . 
U vhala wo tou fombe
Hoyu muṱangano wo vhidzwaho fhasi ha thero , " U vhonetshela Mveledziso ya Ikonomi ya Matshilisano yo Tewaho kha Vhathu kha sub-Saharan Afrika " , wo bvisela khagala mushumo wa mivhuso ya Afrika kha u vha phangami kha Adzhenda ntswa ya mveledziso nga ha Zwipikwa zwa Mveledziso i Vhuedzaho tshifhinga tshilapfu ine ya khou fhela nga 2030 , na u limuwa zwipikwa zwayo ngomu ha Adzhenda ya Afrika 2063 .
Ndovhololo ya u guda themba dzo gudwaho kha Gireidi ya 1 na u bvela phanḓa na u guda i so ngo itwaho kha Gireidi ya 1 .
Hezwi zwi leludza maitele a u rekhoda mafhungo nga ha vhone vhaṋe , sa ḓiresi ya mbilo , ḓiresi ya u rumela zwithu , na zwiṅwe . 
Themamveledziso yayo yo bveledzwaho lwa maano i koloda zwinzhi kha u vha hone ha mveledzo ya matheriala o khwaṱhaho na sekithara ya nḓisedzo ine yo bveledzwa lwa thekhinoḽodzhi , na ine ya ṋetshedza mishumo i ṱoḓeaho vhukuma na tshirunzi kha vhathu vha zwigidi . 
A hu nga vhi na u swikelela rekhodo u swikela mbadelo dzoṱhe dza khumbelo dzo no badelwa . . 6 .
Vhuphurofeshinalandi tshithu tsha ndeme kha mvelaphanḓa kha u swikelela ndivho yashu .
Vho M Q NDLOZI : Muhulisei Mulangadzulo , ndi khou humbela uri vha ntendele ndi ṱahise fhungo ḽa vhululamisi .
Vhudzheneleli vhu ṱoḓaho phindulo vhu khou livhiswa kha mihasho ya muvhuso uri hu dzhiiwe maga .
vha mushumisi ane a wela kha Shedulu 1 ( nga manwe maipfi zwi amba uri arali vha tshi shumisa madi lwa mishumo ya mutani kana zwinwe zwithu zwitukutuku )
U poselana bola nga fhasi ha milenzhe muṅwe o ima nga murahu ha muṅwe
3.20 Maitele na lutendo zwi kwamanywaho na manditi na vhuloi zwo vha hone u bva kale kha mirafho ya zwitshavha zwa Afrika .
Hu nga vha na vhukonḓi musi muimeli a tshi bva kha tshigwada tshi re na madzangalelo nahone tshigwada itsho tshi sa koni hu si na vhukwamani , u bvisa muthu we tsha mu khetha kha komiti ya wadi .
6.3. Kha khoro ya Tshumelo ya Vhufhufhi ha Dzitshakatsha :
Mvelelo ya u fhedza ya ṱhoḓisiso yo bvisela khagala uri u engedzwa ha mithelo hune ha sa londe a si yone nḓila kwayo ngauri zwi ḓo kwama vha vhugembuḽi vhuṱuku nga nḓila i si yavhuḓi kha Vundu iḽi . 
U swika zwino , mimasipala i kolodwa tshelede i swikaho R100 wa biḽioni , ine i ṱoḓa u ita luvhili ye ya vha i tshi khou kolodiwa nga 2009 .
Zwa maṋo zwa khosevethivi / risitorathivi zwi songo fhira R3 150 nga muunḓiwa kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda ( zwo fheliswa)*
U bva kha bugu iyi , zwi tou vha khagala uri Vho Lang vho vha vho ṱalifha . 
Mvusuludzo ya muḓivhimakone na mvusuludzo ya pfunzo ndi tshumelo dzi ngaho u ṱutuwedza na u gudisa , ṋetshedzomaa ṋda , mveledzisopha ṋda ya mbekenyamushumo na phoḽisi , na ṱho ḓisisio .
Hu na vhukoni ha nṱhesa zwi tshi ḓa kha nḓowelo dza ndangulo hoṱhe muvhusoni fhedzi hu na vhurangaphanḓa ha ndangulo vhu songo khwaṱhaho vhune ha vha khaedu khulu nahone vhu shela mulenzhe kha vhuṱudzeṱudze ha ndaulo .
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vha na tshipiḓa tshine vha tea u tshi ita kha u fhungudza zwiwo zwa vhutshinyi , dzikhombo na u tambudziwa , zwine zwi sala zwi tshi khou ṋaṋa nga tshenetshi tshifhinga .
Tshumelo dze kale dza vha dzi si tshipiḓa tsha Thendelano ya PPP , dzi nga itelwa khumbelo na u itelwa nyambedzano sa tshumelo nyengedzedzwa u ya nga thendelano yo engedzwaho ya konṱiraka . 
Ipfi " Stal " nga Luisimane ḽi amba tshitale .
Mbadelo dza phaḓaladzo , dzine dza nga si dzhiiwe sa masheleni a mveledziso na dzone , fhedzi dzine kha nyimele nnzhi dza vha tshipiḓa tsha nyelelo ya zwiko zwa nga nnḓa , kanzhi zwo dzheniswaho kha zwo salaho kha akhaundu ya zwino kha mbadelo dza mbalombalo . 
Ri tea u vha na sisiṱeme ya phakhedzhi ya u fhungudzwa mushumoni , hu si phakhedzhi ya ndiliso , zwi ḓo vhumba tshipiḓa tsha u pulana u itela u khwaṱhisedza . 
Tshibode tsha tenda , Sankambe tsha tou fa nga zwiseo .
8.5 Afrika Tshipembe ḽi khou pembelela Ṅwedzi wa Afrika fhasi ha thero : U Fhaṱa Afrika ḽa Khwine na Ḽifhasi ḽa Khwine .
( h ) u ṱanganedza na u ṋea thendelo kha vhaimeleli vha zwa vhudipulomati na vhaimeleli vha Khontsula vha mashango a nnḓḓa ;
Vharema vha Afrika na Vhathu vha muvhala vhone vho imelelwa vhukuma kha vha sa shumi u fhira vha shumaho . 
_ Mabunga o kunaho are na mvulelamufhe yavhuḓi
4.6 Khabinethe yo tendela u tholwa ha vha tevhelaho kha Bodo ya Tsireledzo ya Vhulanguli ha Reḽiwei :
Vha tea u dovha vha ṅwala zwidodombedzwa zwavho zwo fhelelaho zwa vhukwamani .
Ndivho ndi u fhungudza tshivhalo tsha vhashumi na u swikelea ndinganyiso i pfadzaho vhukati ha vhashumi , tsheledemviswa ya mushumo na ya khephithala . 
U ṅwalulula maṅwalo u bva kha bodo , bugupfarwa na kha garaṱa dza mushumo , na zwiṅwe , nga ngona ; a tshi sedzesa kuvhumbele kwa ḽeḓere na u thalanganya maipfi .
Naho i tshi shuma , ho swika he huṅwe ya vhanga zwiḓangamurahu kha vhalwadze . 
U buletshedza na u sengulusa vhuḓipfi u bva kha tshirendo
zwi ṱoḓa data i songo kuvhananywaho u ya nga ḽibulambeu , miṅwaha , zwa u tshilisana na ikonomi , na zwigwada zwa mirafho
Sa i zwi thandululo yo raliho i tshi ṱoḓa ṱhoḓisiso dzavhuḓi na mveledziso , u khwaṱhisedza uri ho tsireledzea , hezwi zwi nga nnḓa ha tshikoupu tsha thandela iyi . 
7 . Maitele a u bvisa
" Zwiṅwe zwibadela zwo no fhungudza tshifhinga tsha u lindela nga awara mbili . "
Muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u ta vhathu uri vha shume kha Khoro ya Zwiimiswa zwa Mvelele zwo sumbedzwaho afho nṱha u fanela u ṋetshedza zwi tevhelaho :
Nahone zwi nga livhisa kha mvelelo dzo khwaṱhaho dza u khwaṱhisa ndondolo yo ḓisendekaho nga tshitshavha kana u ṱuṱuwedza mutakalo hu si uri hu itee zwa u tevhedza . 
4.6 U modareitha mishumo ya u Linga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
U fhelisa konṱiraka na u vhila tshinyalelo ifhio na ifhio ine Vundu ḽa nga ṱangana nayo nga u tea u ita nzudzanyo dzi si dzavhuḓi musi ho no fheliswa konṱiraka . 
Tshenzhelo dzashu dzi a sumbedza ngoho kana a dzi sumbedzi ngoho ya zwipikwa i tea u vhetshelwa thungo . 
Nahone lushaka ulu lwa thandela lwo ambedzaniwa kha muṱangano muthihi kana mivhili ngauri miṱangano iyi yo mbo ḓi wa kha tshumiso iyi . 
Kha nyimele iyo , nḓila yashu ya kuitele kwa zwithu i katela zwithu zwo fhambanaho : 
U ṅwala mvetamveto ya u ṱanganedza uri marifhi o ṱanganedzwa . 
Zwigwadazwishumi zwivhili zwa thandela dza ikonomi na HIV zwo thoma zwavhuḓi , zwi tshi khou rangiwa phanḓa na miraḓo ya komiti ya wadi .
Muhasho wa Mutakalo wa Eastern Cape u na vhuḓifhindule ha nḓisedzo ya tshumelo ya mutakalo kha masipala wa henefho . 
Kha vha vha ṱalutshedze uri vha khou ya u ṋea muthu wa u thoma mutaladzi une a fanela u dovholola a tshi khou vhudza muthu a re nga murahu hawe , uyu na ene ḓo fhirisela kha muṅwe , ngauralo ngauralo .
Mulayo kanzhi u vhilaedzwa nga mipfulutshelo na u ṋekedza maitele a u nanga hu sa pfesesei u itela uri ndi nnyi ane a tendelwa shangoni . 
Izwi zwi khwaṱhisedza uri Muhasho u vhea zwilinganyo zwa nḓisedzo na u zwi tevhedza .
Zwiṅwe hafhu kha vhutshutshisi ha vhugevhenga , muthu muṅwe na muṅwe o kundelwaho kana u pfuka mulayo wa tsireledzo , u ḓo hwedzwa tshinyadzo dzoṱhe dzo bvelelaho , ndozwo , kana vhuḓifhinduleli he ha vhangelwa SARS kana iṅwe na iṅwe ya thungo . 
I shumisa thekiniki dza khungedzelo
U ṅwalisa vhathu vha langaho malaṱwa a langwaho ; 
U itela u tsireledza miraḓo yoṱhe kha thendelano ya u kovhekana mbuelo , mikano na milayo i nga katelwa kha zwivhumbeo zwo ḓowelelaho zwo ṋetshedzwaho kha Ndaulo dza BABS .
Fhedziha , nḓila yo sumbedzwaho afho fhasi yo dzhiiwa hu tshi itelwa sekhithara ya muvhuso nahone i nga shumiswa sa nyendedzi . 
vhaofisiri vhane vha shumela muvhuso kana zwivhumbiwa zwa muvhuso
Pulane ya muhanga yo itwa nga u khwinisa pulane ya muhumbulo . 
Vhaofisiri vhane vha ṱanganedza vhathu vha ḓo pfumbudziwa u shumisa Luambo lwa Zwiga u itela uri vha kone u davhidzana na vha ṱodaho u thuswa vhane vha vha na vhuholefhali ha u sa pfa .
Sankambe tsha ambela mbiluni tsha ri , " Hezwo ndi nga si tende zwi tshi bvelela .
Nyavhelo iyi i kha thundu na tshumelo . 
Zwidodombedzwa na Ṱho ḓea : kushumele kune kwa ḓo tevhelwa
Thebulu ya 2 afho fhasi i sumbedza mudzedze wa uri pulane ya wadi yo fhelelaho i tea u sedza zwifhio khathihi na u sumbedza uri zwi re ngomu zwo tea IDP u guma ngafhi .
U vhulunga kha themamveledziso kha sia ḽa tsireledzo i vhonalaho zwi lavhelelwa u ranga phanḓa mashumele o khwiniseaho kha si aiḽi . 
Miḽioni dza 2.8 dza dzinnḓu dzi ṋetshedzwa nga kha phungudzelo ya masheleni hune ha badelelwa muthu u wana nnḓu kha mavu awe kha miṱa ine vha hola masheleni a fhasi ha R3500 nga ṅwedzi .
U ṋekedza khanedzo ya ḽikumedzwa
Madzuloni azwo , kha masia manzhi , Muvhuso hoyu wo ḓo tea u kombetshedzwa nga migwalabo na tsheo dza khothe u fhaṱa na u ṋetshedza nnḓu kha zwitshavha zwa vhashai na avho vha no tou shuma . 
Vha kundelwa nga vhashumi , zwiṅwe zwiko na zwikili zwa u ita zwiṱirathedzhi zwa u thivhela zwo dzudzanyeaho . 
U bva the dzingu ḽa kale ḽa vhona u gonya ha u sa vha hone ha vhudziki kha zwa poḽotiki , u tsela fhasi ha vhuimo haḽo a vhu mangadzi . 
U ita mbadelo dzo haniwaho na zwiitisi u ya nga mulambedzi . 
U fhaṱa kha u shumisa malungekanyi
Khomishini yo themendela uri tshipondwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwiito zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu tshi wane masheleni a magavhelo , ho sedzwa zwiteṅwa zwo fhambanaho , ane a ḓo badelwa kha tshifhinga tsha miṅwaha ya rathi . 
2.8 Vha tshiimiswa tsha SAPC kha zwe vha ḓisa vha dzinginya zwithu zwo fhambanaho , zwine zwa fhelekedzwa nga mbuno dza u pfalo .
Yuniti ya mafhungo yo vusuludzwa tshoṱhe nga mbadelo ya 30 miḽioni . 
-- Marangaphanḓa : U kunga dzangalelo ḽa vhathetshelesi ; u fhindula uri Nnyi ?
Tsho dovhaho tsha dzheniswa kha thundu ya thuso ya zwa vhuthu ndi ambuḽentsi yo hwalaho zwishumiswa zwa ndeme ya zwa maitele a mishonga . 
Zwiṱuṱuwedzaho nga u shumisana zwi nga dovha hafhu zwa vula zwikhala zwa zwikwama zwa dzitshaka na vhukoni . 
Fhedziha , muhumbulo wa mualuwa a si , une wa ṱumana na vhukale , fhedzi u elana na zwine zwa bvelela musi ri tshi khou vha vhakale . 
U ṱanganedzwa hu nga kwamiwa nga nḓila dzo vhalaho . 
[ ZWO TENDELWA U SWIKA 16 NYENDAVHUSIKU 1996 ] [ ḒUVHA ḼA U THOMA : 4 LUHUHI 1997 ]
Miraḓo ya madavhi a vhudipuḽomati ,
Mivhigo ya vhulafhazwifuwo na wa mutakalo wa mupo
Mbambe yo vulelwa vhashumi vhoṱhe vha ngade dza hayani nahone khethekanyo dzi katela miḓi i rangwaho phanḓa nga vhana , vhathu vha re na vhuholefhali , vhaaluwa , vhafumakadzi , vhanna na vhaswa . 
Kha dziṅwe nyimele , maḓi o kunaho a u nwa a u shumisa mahayani a a shumiswa kha u dovholola sisiṱeme ya muelelo . 
U ṅwala hu ḓo vha nga luambo lwa Luisimani fhedzi . 
masheleni o tiwaho a tea u badelwa , arali zwo tea
Hezwi ndi ṱhalutshedzo , tshikalo , vhutepe na u kalula ha u shumisa tshikhala . 
Zwi katela madalo a 1 a ṱhaṱhuvho na ngeletshedzo dza u thoma
Ṱavhanyisa u gudiswa ha Vhashumi vha Tshitshavha vha Muṱa kha zwa phurofeshenaḽa na zwinwe u vhona uri miṱa yo sedzwaho i thuswa na u sedzeswa nga ngona .
Khothe dza magota dzi anzelwa u ambiwa sa Khothe dza Magota dza Nyambedzano , dzine dza ṱuṱuwedzwa nga khethekanyo 3 ya Mulayo wa Khothe dza Sialala .
Thosani nga khoini .
Zwavhuḓivhuḓi , musi hu tshi dzulela u kulumagiwa , izwi zwi a leluwa u zwi londota . 
( madzina vhukuma )
Tshelede ya u shuma ndi tshelede yo ṱanganedzwaho malugana na tshumelo yo ṋetshedzwaho kha tshifhinga tshipfufhi .
10.2 . Rekhodo dzi no wanala hu songo itwa khumbelo
NCOP i vhonwa sa tshiimiswa tsha u swikela vhuvhusi ha tshumisano na dimokirasi ya u dzhenela , na u vha tshigambilu tsha u amba zwi kwamaho muvhuso wapo na wa vunḓu kha vhuimo ha lushaka .
Hu na u tholwa ha vhalanguli vhaṋa vhaswa nga fhasi ha phurogireme iyi , ho thomiwa thandela ntswa dzo vhalaho nga fhasi ha mbekanyamushumo iyi . 
Mivhigo yoṱhe i a kovhelwa na Muoditha Dzhenerala . 
U vhala bugu nga kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) ha ambiwa nga vhushaka vhukati ha zwiitisi na mvelelo dza tshiṱori .
Izwi zwi itea hani ?
Ri muvhuso une wa ṱhogomela , na uri ṱhoḓea dza vhashu ri dzi dzhiela nṱha .
Ri nga bula Vho-Buziwe Ngaleka vha Mount Frere , vhe luṱingo lwavho lwa vha nga ha mundende wa muṱahabvu mukalaha wavho lwa vha lwone lwe ra tou thoma u lu ṱanganedza nga ḓuvha ḽa u tou thoma ḽa tshumelo iyi .
U shumisa zwivhumbeo zwi no amba musi u tshi ṅwala , sa risipi .
Phalamennde , nga u angaredza , i ramba vhupfiwa ha tshitshavha kha Milayotibe ine ya khou i vhalulula .
4.2.1 uri Muhadzimi a ḓilambedzele u iswa phanḓa ha mushumo nga ene muṋe zwi tshi bva tshikwamani tshawe u swikela tshifhinga tshine Muhadzimisi a pfa o fushea uri u tshimbila ha mushumo ho vhuya ngonani sa zwe zwa vha zwo lavhelelwa ; kana
Ndivho : U thola muṋetshedzatshumelo wa u ṋetshedza Masipala Zwiambaro zwa u Ḓitsireledza . 
I kovhelaniwa na gumofulu ḽa nnḓa ha sibadela ḽa R1 173 nga muṱa nga ṅwaha
Dzina ḽa nomboro ya vhukuma ya u shumela ya muṋetshedzatshumelo ;
Fuḽaga ya Afrika Tshipembe
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa : Muṅwalo
mbudziso , u fanyisa , u fhambanya , u ṱhaṱhuvha )
U bvisela khagala mafhungo nga nḓila i pfalaho
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo nga u ṅwala nga maledere mahulwane .
Tsumbakushumele dza ndeme
6 U thola
Vhahumbeli vha mushumo vha phasaho feisi ya inthaviwu vha ḓo ita ndingo dza mutakalo u vhona arali vha tshi swikela tshiimo tsha mutakalo nga nṱhani ha ṱhoḓea dza mushumo dza ndeme . 
Ṱhanziela ya u reila ya tshifhinganyana i ṋetshedzwa ḓuvha ḽeneḽo .
2.3 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo dalela ngei Port Elizabeth nga ḽa 8 Lambamai 2016 u ita vhuṱoli kha mvelaphanḓa yo itwaho kha u bveledza themamveledziso ya vhuendi ha madini sa tshipiḓa tsha vhurangeli ha shango nga ha Ikonomi ya maḓanzhe .
Hezwi zwi fhambana u ya nga mihasho , fhedzi
Ndivho ya Mulayotibe uyu ndi u langa na u ṋekedza muhanga wa u fha ḽaisentsi tshumelo ya ambuḽentsi na u khwaṱhisedza maga a gumoṱuku u itela tshumelo dza Vundu . 
Musi hu tshi tevhedzeswa mihumbulo yo fhiraho zwi ṋaṋisa u pfesesea hayo na u tenda uri khunyeledzo i nga vha ngoho . 
U vha hone ha vhaedziswa avha vha maṱhakheni vhukati haṋu nangoho zwi ḓo ni ṱuṱuwedza vheiwe miraḓo ya vhathu vhaswa na vhaaluwa vha tshitshavha tshino u itela u ṱoḓa u swikela zwa nṱha . 
Zwo ḓalesaho ndi u ṱaha ha malwadze , ane a nga sa Ebola , yo siaho mutshinyalo wa vhutshilo na zwi tshilaho . 
Kudzudzanyele kwa mugaganyagwama ku sumbedziwa thwii kha nzudzanyo dza tshiimiswa dza u laula mugaganyagwama . 
U elela ha u bva na u dzhena ha vhubindudzi ha shango zwi ḓo khwaṱhisa ikonomi . 
Zwitimbwanywa zwa mvelaphanḓa i ṱavhanyaho kha phanḓa ha mishumo yashu yoṱhe zwi hone 
Vhuleme ho vhu ho bvelela khathihi nga tshifhinga tsha u gonya ha mitengo na dzi nzwalelo dzi kha ḓivha nṱha .
Komiti dza QLTC SGB ya Tshikolo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
Khabinethe i livhuwa dziNGO dza zwitshavhani , Dzikhantseḽara dza Wadi na vhomaḓilonga vho thusaho vhadzulapo avha .
Bada i dovha ya vhumba tshipiḓa tsha ṱhumanyo ya u hwala malasha kha vundu . 
Kona u itela khaedu tsheo yo dzhiwaho khothe .
Masipala u dovha hafhu wa pfesesa mushumo wawo sa u thoma vhupo havhuḓi ha u bindudza kha vhubinudzi hapo na tshitshavha tshapo na u takula nyaluwo ya ikonomi kha tshiṱiriki . 
Vhuitwa uvhu vhu katela ṱhoḓea dzi tshimbilelanaho na mveledziso ya muhanga wa theo ya mulayo , khathihi na maṅwalondaedzi na a nyendedzi . 
Kuitele kwa nḓila yo ḓoweleaho nga ngoho a si u thivhela , fhedzi ndi kwa u fholisa . 
Arali mulandu wa ya khothe , vha nga lavhelela zwi tevhelaho :
Mutevhe wa vhaholelwa wo sainiwa nga mushumi muṅwe na muṅwe . 
Nḓila na zwilinganyo zwa u dzibugu dza u guda/ lambedza dza mushumo
Khaladzi ashu o ri vhuela na malegere .
14.1.2 Nangani ipfi ḽoneu bva tshibogisini .
KHETHEKANYO YA 2
Musi hu tshi khou ṋetshedzwa mvelelo dzi re afho fhasi , ri ṱalutshedza uri muholo wo teaho wo swikelwa hani kha nyimele iṅwe na iṅwe . 
Ni tshimbile zwavhuḓi
u vhulunga madi sa u a vhulunga kana u a panga damuni
k ) Vho Dennis George ( zwa Vhashumi ) ;
Tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi na ndaulo ya hone zwi tevhedza ṱhoḓea dzoṱhe dzo teaho dza theo ya mulayo . 
Puḽane i angaredza Ndayotewa , thendelano ya dzitshaka na dzingu , buthano ḽa vhana vha Afurika Tshipembe , Ndivho dza Mveledziso ya Miḽiniamu na Bono ḽa Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka ḽa 2030 .
ZWINE ZWA TEA U KATELWA KHA PULANE DZA WADI
A nga sala na ḽiṅwalo ḽifhio na ḽifhio ḽo dzhiwaho tenda ḽa vha ḽi tshi nga ṱhoḓea u itela vhugevhenga vhufhio na vhufhio kana maṅwe matshimbidzele . 
Musi ri tshi wana mushonga wavho wo randelwaho , ri ḓo rumela SMS ya u khwaṱhisedza u wanala ha mushonga wavho wo randelwaho .
Kha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe .
U vhala tshiṱori
Mivhigo i ṋetshedza tshikhala tshi re khagala nahone tsha ndeme kha Afurika Tshipembe u itela uri ḽi kone u kala zwo no swikelwaho kha haya masia :
Ṱhoḓea yapo i dzula i nga fhasi ha mutsiko , naho phimo dza fhasi dza nzwalelo dzo ḓisa huṅwe u femuluwa . 
Zwikhala zwo vuleaho nahone zwi sa konḓi na masalela na mbonalo ya mupo zwi ṱoḓa uri zwi ṱanganywe nga khorido ya tshikhala tsho vuleaho nahone tshi sa konḓi . 
Kha vha vhudzise mbudziso dzine dza ṱhaṱhuvha zwine vha pfesesa kha maga o fhambanaho u ita lushaka luṅwe lwa luṱingo . 
Phalamennde i dovha hafhu ya dzudzanya mishumo yo livhiswaho kha sekithara dza tshitshavha dzo tiwaho kha mafhungo o tiwaho uri vhathu vha rere nga mafhungo a ndeme .
sinthekisi ---- nḓila ine maipfi a vhekanywa ngayo musi a tshi vhumba zwivhumbeo zwi hulwane zwa girama
3.4.1 khwinisa maitele a kushumele kwa Muhasho ;
Ngauri musi hu sina maḓi avho vhare na masheleni vha aya vha renga maḓi a maboḓeloni . 
Mivhuso yeneyo yo vha i khou gonyisa ndambedzo dzayo kha tshumelo dzo angaredzaho vhukuma na dzone . 
Mvelaphanḓa ya u ongolowa ya Muvhuso wa Vunḓu kha u pfukiselwa ha ndaka . 
Ni vhe na vhuṱanzi uri mabesu aya vhuvhili hao a a fana na u lingana .
Tshikwama tsha NML tshi ḓo vha na masheleni manzhi a u shumisa ane a ḓo ita uri i kone u renga tshumelo ya mutakalo nga mutengo u pfalaho .
Vho Nontshisekelo Bhengu vho ritshadzha mithara wavho une vha thoma nga u badela vha sa athu shumisa khathihi na MEC vha KwaZulu-Natal vha Tshumisano ya Mavhusele na Zwa Sialala Vho Nomusa Dube-Ncube .
A hu na vhupfumedzani vhune ha ḓo thomiwa nga nnḓa ha musi iyo nḓivhadzo yo fhiwa uyo muṅwe ane a kwamea . 
U vhalela kiḽasi zwe a ṅwala .
Zwi nga ṱoḓea uri Rakhonṱhiraka a ḓise na u dzhenisa pala dza matanda a u tshimbidza u itela u thivha vhudzuloni pala dzi re hone dzine dza nga tshinyala . 
Malwadze o ṋaṋaho
Muhasho wo dzulela u ṱangana na dzikhaedu malugana na ndambedzo ya masheleni u itela uri u kone u swikela ṱhoḓea dza themamveledziso ya dzibada dza vundu . 
U vhala tshirendo/ luimbo u itela u engedza nḓivho
Vhaṋetshedzi a vha faneli u dzhielwa nzhele tshifhinga tshiḓaho u swika vha tshi tevhedza . 
Malaṱwa a ya kaliwa nahone dzikhiḽogiramu kana dzithani ndi nḓila dzo teaho dza u vhiga kha WIS . 
3 . Naa Komiti ya Wadi yanga i na mihumbulo ine ya ḓisa nga haPulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho ?
( b ) setshiwa thundu yawe ;
Mbekanyamushumo i ḓo ṋetshedza thikhedzo i no swika R900 miḽioni kha thikhedzo dzi teaho u badela mithelo ya vhabindudzi vhaswa na R550 miḽioni ya mvusuludzo na ṱhandavhudzo .
Vha lingedze u topola vhuṅwe vhuḓipfi vhune vha khou tshenzhela , vhu ngaho nyofho na nḓaḓo .
Tshiṅwe tshiteṅwa tsho vha tsha khanedzano ya vhagudiswa ye ya vha yo sedza kha tswikelelo dzo swikelelwaho nga kha Mbofholowo na Demokirasi .
( 2 ) Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza khetho dzo vhofholowaho , dzo teaho nahone dza tshifhinga tshoṱhe dza vhusimamulayo vhufhio na vhufhio ho thomiwaho u ya nga Mulayotewa .
Madalo aya a ḓo fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho vhukati ha shango ḽa Afurika Tshipembe , he ha tumbulwa kha nndwa ya mbofholowo .
Shango ḽi dovha hafhu ḽa vha na ikonomi na vhathu vhaṱuku u fhira miṅwe miraḓo ya BRICS , zwine zwa kwama nga nḓila i si yavhuḓi maanḓa aḽo kha tshigwada . 
2 . Komiti ya wadi i vhiga nga ha kushumele tshifhinga tshoṱhe kha tshitshavha
Hu na u khwiṋisea hu hulwane kha zwa kilima ya vhubindudzi kha vhunzhi ha mashango a Afrika . 
U bviswa ha vhathu vha welaho vhukati zwi re nṱha a zwo ngo buletshedzwa lwa tshiofisi . 
U bveledza thasululo dzi sa ḓuri u ya nga ha zwilinganyo . 
Tshenzhemo ya dzitshakatshaka i dzinginya uri milayo ya muvhalelano ya lushaka ulu , arali ya tikedzwa nga lutamo lwa zwa poḽotiki , i ya shuma . 
Ikonomi yashu yo ḓi tika nga maanḓa nga kha u rengiswa ha zwibvelezwa zwa maini na vhulimi .
Zwazwino Minisṱa dza Vhafumakadzi ndi 43% kha Khabinethe .
( 2 ) Milayo na ndaela dza Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu zwi tea u ita uri hu vhe na -
Khabinethe i dovha hafhu u tamela mashudu avho vhe vha tenda u fhirisela milingo yavho phanḓa uri i ṅwalwe hafhu nga 2016 .
Ndi na HIV .
I katela maga a u pulana , u sala murahu na u vhiga murahu na tsedzulusa ya kushumele ya ṅwaha nga ṅwaha .
U ḓisedza muhasho ndangulo ya zwa gwama , zwiko zwa vhashumi , mveledziso ya zwiko zwa vhashumi na ndango na ndaulo . 
Data i rumelwa nya bapamali ya ya kha zwiṱanganedzi zwi re tshiṱitshini , hune zwa rekhodiwa lwa didzhithaḽa . 
Miṅwedzi ya rathi u ya kha 12 .
Mulondoti musi ṅwana a fhasi ha ndondolo ya muṅwe muthu nahone muthu uyo a songo ita khumbelo ya u vha mubebi .
Zwi tea hafhu u funzwa zwo vanganywa na tshifhinga tsho vhetshelwa thungo sa thoḓea .
Mitengo i ḓo ḓivhadzwa musi dziSTB dzo no vha kha makete .
Mvelaphanḓa dzi katela miṱa yo engedzeaho ye ya kona u thuswa nga zwa u ḓiṅwalisa ha vhuheḓana na thikhedzo ya zwigwada zwi songo tsireledzeaho , u fana na vhana , vhafumakadzi na vhaholefhali . 
Nyaluwo kha thuso ya ndondolo a i sumbedzi fhedzi uri zwibadela zwa Montana zwi khou swikelela vhuḓifhinduleli hazwo sa zwiimiswa zwi sa badeli muthelo , fhedzi na ṱhoḓea ya thuso ya ndondolo i khou aluwa . 
5.6. Khabinethe i fhethu huthihi na nyanḓadzamafhungo ya Afrika Tshipembe kha u pembelela anivesari ya Ḓuvha ḽa Mbofholowo ya Nyanḓadzamafhungo ine ya ḓivhiwa hafhu nga ḽa " Black Wednesday " na u livhuwa nḓowetshumo ya nyanḓadzamafhungo kha mushumo we vha ita kha u khwaṱhisa demokirasi ya shango .
GCIS a i iti vhuimeleli kana ndindakhombo kha u sa vha na vhukhakhi ha , kana zwiṅwe zwiteṅwa zwi elanaho na , zwiko izwo . 
Hulisani na mme awe vho vha vhe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
U vhiga murahu kha tshitshavha
Muṱangano wo tshimbidzwaho zwavhuḓi u ṱoḓa :
Yo vhuedza vhukuma kha nṋe na uri ndo guda zwinzhi khavho nga hetshiḽa tshifhinga . 
) u ṱoḓa uri vha vhaisedzi vha pfunzo na vhugudisi vha ita khumbelo ya uri vha ṱanganiswe .
Miṅwe mihasho ya muvhuso yo teaho
4 . Kutshimbidzele kwa CBP , sa tshipiḓa tsha mishumoitwa 3 / 1 na 3 / 3 u swika kha 3 / 9 u vha na vhuṱanzi ha uri vhaimeli vha wadi dzo teaho vha shela mulenzhe kha u pulanela IDP .
Izwi zwi ḓo ṱanganya nyaluso ya khunguwedzo ya Afurika Tshipembe i ḓi hudzaho na vhukando ho khwaṱhaho u lwisa nḓisedzo i so ngoḓaho nga mulayo ubva mashangoḓavha .
4 Milayo ya hone ndi ifhio ?
U ṋekedza pfesesa
Muvhuso u ḓo shumisa sisiṱeme ya ndangulo ya tshiwo kha bada dza lushaka . 
U ya nga u swikelea , mvelelo nga nḓila ine dza vha ngayo zwa zwino dzo tsitsikana sa i zwi ho shumiswa themo dzi re muhumbuloni dzi konḓaho . 
Pulane ya Mveledziso ya Lushaka yo dzhiela nṱha uri R&D na vhubveledzi vhuswa zwi na mushumo muhulwane wa u khwinisa vhuṱaṱisani ha ikonomi ya Afrika Tshipembe na kha u tikedza mveledziso ya zwa matshilisano a ikonomi na mishumo .
Zwenezwo ri ḓo lwisa u engedza hei thikhedzo nga maanḓa kha u ḓadza zwikhala zwa poswo dza ofisini kha ṅwaha hoyu wa muvhalelano . 
Arali hu sa vhe na u hanedza hune ha itwa vha ḓo ṋewa Ṱhanziela ya u Ṅwaliswa ha Luswayo .
Vha tea u nekedza zwi tanzielaho khandiso ya ndivhadzo ya khumbelo kha Muhasho .
Nga iṅwe nḓila , maga o bvelelaho a u fhungudza u sa lingana a ḓo engedza nungo dza nyaluwo . 
Maipfi a 140-180 / u swika kha minethe 5
Vhudzivha hu rekhodiwa musi gungwa ḽi tshi khou tshimbila vhukati ha mitalo ye ya dzula yo vhewa i kha phephendikhuḽa na phendelashango . 
Vhathu vha izwi zwitshavha vha bva kha Nama nahone vho ṋetshedza nḓivho nga ha tshimela kha muṱoḓisisi .
Muṅwe na muṅwe a re kha tshigwada , ṱhanganelano kana tshumisano u tea u tevhedza zwi re afho nṱha . 
Zwileludzi zwine zwa tama u fara khoniferentsi dza mashangoḓavha dzi tea u tevhedza zwilinganyo zwa nṱha , nga maanḓa zwi elanaho na zwiḽiwa . 
Mafheloni a miṅwaha ya vho 1980s na mathomoni a vho 1990s ho vha na u anda ha zwiwo zwa khakhathi dzi kwamaho vhuloi , na uri ho vha na u shanduka u bva kha zwa mabulayo a kwamaho vhuloi u ya kha zwa u via ( vhuviavhathu).95
Khumbelo ya u ṅwalisa dzangano ḽa vhashumi na ḽa vhatholi na Muhasho wa Vhashumi
U wanulusa zwipfi nga u tamba zwiṱori , u imba zwidade na nyimbo ( tsumbo : u tshimbidza bofu , u pfa nyimele ya zwithu zwo fhambanaho )
MULANGADZULO : Miraḓo i huliseaho , ro lindela Muṅwaleli a tshi vhuya a ri ṋea phindulo . [ U dzhenelela . ]
Zwiṅwe zwiko zwa maḓi zwo elwa , ṱhoḓea dza tshitshavha tsha ḓoroboni , ikonomi na maḓi dzi khou hulela na gomelelo ḽi kha ḓi ḓa . 
Kha masia manzhi , mutheo ndi vhuimo ha mashumele ho rekhodwaho kha ṅwaha phanḓa ha tshifhinga tsha vhupuḽani . 
Thandela iyi ya themamveledziso i ḓo vhuedza vhashumisi vha vhuendi ha tshitshavha nga u vha ṋetshedza vhudzulo rinngini ya thekhisi . 
Vha fhedzise ngingo ya nḓivho .
Minista vho amba nga ha uri ri kokodza hani thikhedzo u itela madzangalelo ashu a lushaka nga kha mushumo wa vhushaka ha dzitshaka . 
Vhathu vha re na HIV na TB vhaa bvela phanḓa na ndondolo ya mutakalo , vha dzula vha khou nwa mishonga ( vhutevhedzi ) na u dzula vha na mutakalo wavhuḓi vho takala . 
U fhambana na waini na halwa ha u vhavha , nḓowetshumo ya halwa yo ḓala nga maanḓa Gauteng na uri ndi ngazwo hu na u sedza kha ndingo iyi . 
( c ) u fara maimo ane a sa ḓo vha a fhasi musi a tshi vhambedzwa na a zwiimiswa zwa pfunzo zwa muvhuso .
7.3. I shumisana na zwiṅwe zwiimiswa zwa luambo , ya dovha ya shela mulenzhe kha u bveledzisa na u alusa nyambo dze dza vha dzo sielwa nnḓa .
Thebulu ya 4 i sumbedza kudubekanyelwe kwa mbadelo idzi nga vhuḓalo
Mbekanyamaitele dza zwa ikonomi na mikhwa yadzo na zwone zwo vha zwa ndeme , naho khamusi ikonomi i tshi ṱanwa kha hu shaeaho vhudziki ha zwa masheleni ha dzitshaka nḓila ya u i vhea hone vhunzhi ha muhangarambo wa teaho wa zwa masheleni na yone yo aluwa . 
Vhukoni ha maṱhakheni ha zwikili zwa vhudavhidzani ha u ṅwala na u amba , vhubveledzi na u vhona uri zwithu zwi khou itea . 
Khoso i ḓo bvisela khagala vhupfiwa ho fhambanaho nga maitele a u ita mbekanyamaitele na kushumisele ( dzimbuno , tshenzhemo , vhukoni , khaṱhulo , poḽotiki na khaphasithi ya tshiimiswa ) na nḓila dzine vhuṱanzi vhu nga katelwa kha maitele a vhulanguli . 
Vhafarisa Vhalanguli vha Senthara vho ṋewa vhupfumbudzi vhuhulwane vhukuma kha ndangulo na ndaulo ya mabambiri . 
Mapholisa vha fanela u ṋetshedza thikhedzo na u khuthadza mupondwa na u ṱoḓisisa mulandu wo vhigwaho muṅwe na muṅwe . 
mabammbiri a 100 a muṅwe na muṅwe ya mivhala i si mutshena , rimu nthihi ya matshena
Nga vhanga a tshifhinga tshine tsha fhira vhukati ha kavhiwa na lufu , vhuṅwe vhupo ha shango vhu khou thoma zwino u ṱangana na tshivhalo tshihulwane dza mpfu dza vhaaluwa nga vhanga ḽa HIV . 
4.1 Afrika Tshipembe ḽi ḓo vha ṋemuḓi wa Samithi ya AU ngei Sandton Convention Centre ubva nga dzi 7 u swika dzi 15 Fulwi 2015 fhasi ha thero ine ya ri " Ṅwaha wa u Manḓafhadza na u Bveledzisa Vhafumakadzi kha Adzhenda ya Afrika ya 2063 " .
Nga nḓila dzenedzo , vhathu vha na HIV vha nga thusiwa u tshila vhutshilo vhulapfu nahone nga vhuḓalo . 
U ita u so ngo thoma wa ḓilugisela na u ṱalutshedzela
U ananisa mafhungotsivhudzi a u pulana
Kha vha ṱuṱuwedze nḓila dzo tiwaho dza u karusa na u lwisa u vhuelwa nga u dzhena ha tshelede ya phuraivethe ya mveledziso , hu tshi katelwa nga u fhungudza khombo na u khwinisa vhupo ha mubindudzo na saizi ya maraga . 
U vhea vhafariwa nga nḓila yo tsireledzeaho nahone i na vhuthu zwi ḓa na khahedu dzazwo nga tshifhinga tsha u vhuedzedza , vhafariwa vha isa phanḓa na u sumbedza huṅwe ha vhuḓifari he vha vha vho farelwa hone u swika tshifhinga tshine vha ḓo vha vho khakhululea tshoṱhe . 
Zwiṅwe hafhu , musi mivhigo i tshi ṱanganedzwa , a i anzeli u vha i na mafhungo o fhelelaho . 
U bveledza fureme ya u ṅwala
- Naa u shumisa HAV ho fhungudzea nga hune zwi nga konadzea nga u shumisa nḓila dzo teaho mushumo na zwishumiswa kana mutshini ?
Thasiki 5 Kha vha ṋee tsumbo dzo khetheaho dza uri tshitshavha tshi nga dzhenelela hani kha vhuimo uhu ha IDP , na zwiimiswa zwi re hone u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha .
Vhashumisi vha maḓi vha tea u ḓivha nga ha milayo ya Thendelo dza Nyangaredzo , sa izwi hu na milayo yo khetheaho ine ya elana na dziṅwe tshaka dza u shumiswa ha maḓi . 
Hu fanela u vha na milayo u itela uri madi a shumiswe zwavhudi ( kha vha sedze Figa 7 ) .
Ndeme- / nyingwa / nyengedzedzwa dza nḓowetshumo
Hezwi ndi ndingo dza u thoma u sima muelo wa u pfumbudza wa thumo ya ḽifhasi wa tshigwada tsha vharei vha lwanzheni nga ngalavha ya vhurei ha mithara dza 24 na u fhira nga vhulapfu .
Muhasho wo ita thodisio dza khonadzeo dza u fhata madamu manzhi , na uri arali zwo tea , inifurasitirakitsha dzine dza nga sa zwititshi zwa phaiphi , laini dza phaiphi na khanala , hu u itela thodea dza vhumatshelo dza madi ( kha vha sedze Thebulu 2 ) .
Izwi zwi sumbedzisa uri vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha khou fhefheḓisela nṱha fuḽaga nga u ṋea vha shayaho .
Kanzhi hu shumiswa tshifhinga tsho fhelaho
Tshanduko i ṱoḓa u shuma na u fhungudzwa ha nyaluso ya muṱaṱisano , u swikelelwa ha themamveledziso ya vhudavhidzani ha eḽekitroniki , mbadelo dza vhudavhidzani khathihi na matshimbidzele a vhukwamani .
Tshiṅwe tshifhinga 75% ya ndambedzo ya vhaholefhali i vha tshipi ḓa tsha mbadelo .
I sumbedza , u tikedza na u ḓisa vhuḓifari ha u sedza sia ḽithihi na luvhengelambiluni kha tshigwada
Nḓowetshumo ya zwa vhufhufhi i na khonadzeo ya nyaluwo ya u vhambadzela nnḓa , u engedza ndeme nahone nga kha nzudzanyo dza konṱirakana dza ḽifhasi , u nyanyula kuhumbulele kuswa kha zwa nḓowetshumo , u ṱaṱisana na nyaluwo u swika kha maitele a nḓisedzo . 
Wekishopho iyi , vhukati ha zwinzhi , yo tandulula khaedu dza zwa sisiṱeme na vhuvhumbi ha Mulayo wa Broad-Based BEE , wa 2003 ( Mulayo wa vhu53 wa 2003 ) na themendelo dzo kumedzwaho dza ndivho dza muvhuso kha u shanduka ha ikonomi ya matshilisano nga vhuhali .
Hu na zwivhulahazwitzhili zwi no rengiswa zwinzhi zwa tshaka dza malwadze a no vhangwa nga zwitzhili . 
DPSA i dovha ya vha kati na u tshimbidza zwa ṱhoduluso ya u bveledza muhanga wa kushumele na zwikalo , ho katelwa u thomiwa ha modele wa mavhekanyele a mavhusele une wa ḓo tendela u shumisiwa ha kushumele kwo teaho .
Madzangalelo a u ṱaṱisana a nga ṱoḓa kuitele kwavhuḓi kwa ndinganyiso u phasisa khakhululo ya zwa masheleni u itela u vhuedza ḽeveḽe dzoṱhe dza muvhuso . 
Ri tea u ṋetshedza tshumelo sa ya u ḓivhadza vhupo na u gudisa u tshimbila na mbueledzo ya u vhona . 
Zwinepe zwivhili zwine zwa shumiswa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe .
Khethekanyo ya maipfi
Ha u thoma ndi vhutsitsikani ha fhethu ha vhudzulo ha vhathu . 
Kha vha sedze arali manweledzo a IDP o katela dziṅwe thandela dzo teaho dzine ha nga fhaṱwa khadzo .
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya dziṅwe rekhodo dzine dza vha dza Tshumelo ya Muthelo ya Afrika Tshipembe .
Nyito nnzhi dza lushaka ulu dzi tea u itwa musi vhagudi vha tshi bvela phanḓa u bva kha Gireidi ya 4 u swika kha ya 6 .
Hu itea mini kha khumbelo ya thendelo musi yo no ṋetshedzwa kha DEA ?
Kha luṱa lwa u thoma lwa u vusulusa mbekanyamushumo , mabindu maṱuku a sumbe , a vhukati na mahulwane o tholwa sa vhorakhonṱhiraka vhaṱuku zwo ḓuraho R5 , 3 miḽioni .
Kha sisiṱeme dza ḽeveḽe nnzhi dza muvhuso , zwi nga vhanga asainimennde ntswa dza mielo ya ndinganyiso ya zwa masheleni u vhona zwauri mivhuso yapo kana ya vundu i wana thikhedzo yo teaho ya zwa masheleni . 
Mbambedzo ya thekhinoḽodzhi ya u fhisa malaṱwa i sumbedza uri mbadelo dza u ita mushumo na khephithala , zwine zwa katela ṱhoḓea ya u laṱwa ha masalela kha tshigange , zwi a fana na u fhisa malaṱwa tenda tshishumiswa tsha u fhisa malaṱwa a tshi na bulatsho . 
Pfunzokhombekhombe
Mudzulatshidulo a nga saina fhedzi miminetse musi khanedzo kana ndulamiso dzo na shumaniwa nadzo . 
Zwa ndeme zwihulwane zwivhili khayo ho vha zwiimiswa zwo dzudzanywaho zwavhuḓi na u khwaṱhisa mbekanyamushumo dzine vha dzi ṋetshedza . 
Dzangano ḽi tea u ranga phanḓa mushumo wa u shumisana siani ḽa pfunzo . 
Hu na phambano khulwane ya tshumelo nyangaredzi dza vhomakone dzine dza ṋetshedzwa maongeloni a tshiṱiriki mahulwane u khwinisa u swikelela na u tshimbidza ndeludzo kha u livhisa kha zwileludzi zwa vhuongelo ha dzingu vhune ha ṋetshedza tshumelo nyangaredzi dza vhomakone . 
Afrika Tshipembe ḽo ḓiimisela u ṱahisa fhungo iḽi muṱanganoni wa Buthano ḽa Madzangano a Muvhuso kha Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka .
Zwino ri dzhia vhuimo hashu vhukati ha vhorangaho phanḓa kha u thivhela u dahiwa ha segereṱe nga tshitshavha . 
Sisiṱeme ya mutengo wa u renga vhubindudzi i shuma kha maapula , mapiere na zwikavhavhe ṅwaha woṱhe na mitshelo ya sitirasi , nḓirivhe , maapulakoswo , dzitsheri , maberegisi , dzi nakhitarini na dzipulamu nga tshifhinga tshine zwa wanalesa . 
Shango ḽi ṱoḓa sekhithara ya nnyi na nnyi i no shuma nga maanḓa , nga vhulondo ine shumisa masheleni a nnyi na nnyi nga vhulondo . 
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani / tshumiswa ( zwibveledzwa zwa matshilisano , tshumiswa , midia na mafhungo )
Ni a tenda uri tshiṱori itshi ndi lungano ?
U ḓisa maraga dza thesite na dza ṅwaha na miṅwe mishumo yoṱhe i elanaho . 
Fomo dza u ita khumbelo dzi wanala kha Poso dzoṱhe u mona na shango .
Fhedziha , maṅwe mafhungo a milayo o bvela khagala zwavhuḓi nahone ndi tama u kumedzela maṅwe mahumbulwa khao . 
Khethekanyo idzi dzi na vhunzhi ha mafhungo a thikhedzo ane a ṱoḓea u ita khaṱhulo nga ha u tea ha maḓi u itela u shumiswa . 
Mushonga wa vhulwadze vhu isaho lufuni , sa tsumbo , vhulwadze ha swigiri , mutsiko wa malofha wa nṱha , HIV nz .
U vusuludzwa ha vhupo ha ḓoroboni ndi nyito ya u lulamisa ye muvhuso wa sedza yone u itela u vusuludza vhupo ha ḓoroboni hu no khou mbindimela . 
Saizi ya madzangano aya yo dovha hafhu ya fhambana , u bva kha madzangano oṱhe a maḓilonga u ya kha zwiimiswa zwihulwane . 
Zwithu zwashu zwa ndeme zwi endedza muimeleli muṅwe na muṅwe wa GEMS .
A thi tsha ḓo dovha nda tshintsha mushumo wanga ndi tshi itela tshithu ! 
Masipala u dovha hafhu u ṱoḓa u khwaṱhisa na u fhaṱa kha vhuimo ha mamaga a re hone nga u engedza mafhungo apo a vhubveledzi nga kha u kunga vhoṱhe vhabindudzi vhapo na vha mashango a nnḓa na u khwinisa zwa u endedza na nḓisedzo ya zwikili . 
muanetsheli , ḽimudi , thero , kuvhonele
U khwinisa u dzhenelela ha tshitshavha kha maitele a u tandulula phambano U katelwa na u dzhenelela ha tshitshavha kha maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma zwi khwaṱhisa demokirasi yashu na u ita uri i vhe yo dzhenelelaho .
Databeisi ya mikano yo ṱumanywa na Muthelo wa Mbuelo nga kha Muthelonyengedzedzwa . 
Zwi a pfesesea uri Vho Nebo vha ambe tshitatamende itshi naa ? 
3.2 . Khabinethe yo tendela u tholwa hu tevhelaho kha Bodo ya Dzangano ḽa Vhubindudzi ha Tshitshavha ( PIC ) :
Vhuṅwe ha vhushaedzi ho vha hu ha kale khathihi na mikhwa ya nṱhesa ya vhupulani ha dziḓoroboni , mafhungo a so ngo fhelelaho nga ha thekinoḽodzhi dzo fhambanaho dza zwa vhuinzhiniara ho fanelaho , na u shaea nga u tou angaredza ha ṱhanganelo ya kudzhenele kwa zwithu kha vhupulani ha kudzulele kwa vhathu . 
A hu na ṱhumano dzine dza ḓo tendelwa kha tshumelo ya u ṱanganya iṅwe na iṅwe nga nnḓa ha musi zwo tendeliwa . 
Vhunzhi ha zwikhukhulisi siani ḽa khwinifhadzo ya tshumelo dzi itelwaho vhathu zwi bva kha u sa vha hone ndivho na sisteme dzi shumanaho na u sedza mvelaphanḓa .
Vhamaki vho tholiwa kha maitele a ya bvelaho phanḓa u dzhena vhudzuloni ha vhamaki vho hana u ṱanganedza ṋetshedzo ya u tholiwa na u engedza thimu ya u maka hune ha vha na ṱhahelelo ya vhamaki . 
U bveledza ḽitambwa ḽi no sumbedza vhabvumbedzwa vho fhambananaho vha tshiṱorini .
Zwino ri tea u ṱangana roṱhe u itela u ṱuṱuwedza ndeme ya Ndayotewa - vhukati ha zwinzhi , ndeme idzo dzo livhiswa kha u khwaṱhisedza ndinganyelo , demokhrasi na u pfesesea . 
Awara dza masana dza avaredzhi mafheloni a ṅwedzi wa Luhuhi dzo vha dzi mini ?
Arali thendelo ya itwa Afrika Tshipembe , muthu kana vhathu vha neaho thendelo vha tea u i saina phanḓa thendelo ha khomishinari wa ndondolo ya vhana uri a khwaṱhisedze thendelo .
Dzhendedzi ḽa u ṱun ḓa ḽi tea u tevhela zwi tevhelaho :
Muvhuso wo swikelela mvelaphanḓa khulwanesa kha u sika Zhendedzi ḽa Ndaulo ya Mikano , nḓila dzoṱhe dza vhuimangalavha kha u laula na u khwinisa tsireledzo .
3.4.1 U fhelisa vhuraḓo ha Komiti ya Wadi na u vala zwikhala zwa mushumo
phoḽisemi ---- maipfi a fanaho tshivhumbeo a fhambana ṱhalutshedzo ngeno a tshi sumbedza vhushaka
Ndivho ndi ya u khwaṱhisedza vhuvhusi ha pfanavhanzhi kha Vundu nga kha u shumisa ndangulo ya khombo , odithi ya ngangomu na u tevhedzelwa ha milayo ya masheleni na ndaulo . 
Tshitatamennde tsho ṅwaliwaho tsha mubebi a ṱo ḓaho u londota ṅwana nahone tshi ḓadzwe kha Fomo 12b : Adoption of a foster child : statement by foster parent tshi ambaho uri mulondoti ha ṱo ḓi u vha mubebi wa ṅwana , u ṱo ḓa fhedzi u vha mulondoti
Zwipuka zwa madˆ ini
Mulayo wa Ndaulo ya zwa Mashelini a Masipala wa 2003
Vhabveledzi vho fhambanaho vha na ṱhoḓea dzo fhambanaho dza vhulapfu ho fhelelaho na nzengamo ṱhuku ya phaiphi i bvaho kha thoilethe i tshi ya kha thannge . 
Ṱhoḓisiso ya muhumbulo kha ṱhuṱhuwedzo ya vha si vhanzhi i sumbedzisa uri u ima fhethu huthihi ndi zwa ndeme tshoṱhe kha vha si vhanzhi . 
3.4 . Khabinethe i tamela mashudu vhagidimi vhashu vhane vha ḓo shela mulenzhe kha Mitambo ya Commonwealth , ine ya ḓo vha hone u bva nga dzi 23 Fulwana u swikela nga dzi 3 Ṱhangule 2014 ngei Glasgow , Scotland .
6 . Muofisiri Muhulwane u ita mini nga murahu ha musi o no ṱanganedza Fomo u bva kha Vhalanguli vha GEMS ?
U tamba mitambo i funeswaho yo nangiwaho nga vhagudi
Khonfarentse i khou tevhela nyambedzano dzo vhalaho dzine dza khou vha hone dze dza thoma nga murahu ha Khonfarentse ya Dzitshaka dza Vhuvhusi ha Maḓi o Kunaho ye ya farwa nga Ḽara nga 2012 .
Khaedu yashu khulwane kha u shumisa vhuvhekanyandeme uvhu a si vhukonḓi ha mugaganyagwama , fhedzi tshikeili vhukuma tsha u thomiwa ha pfunzo . 
Wadi / u wanalea vhuponi
Ni khou ṱoḓa tshiṅwe tshithu ?
Ri dzhiela nṱha uri vhanzhi vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha ndondolo a vha koni u tshila na kathihi . 
tshipitshi .
Kheyi milaedza ya ndeme ya malo nga ha u thivhela HIV : 
Mbadelo dza fhasi kana dza nṱha dzi gonyiswa nga tshifhinga nahone zwo dzhielwa nṱha . 
U thomiwa ha bodo ya vhukati kha Senthara Thikhedzo ya zwa Mabindu . 
Fulo iḽi ndi tshumisano vhukati ha pfungavhuṋe ya maḽeri ane a shuma luthihi ya ha Pampers , Muhasho wa Mutakalo , na Tshigwada tsha Tshiko tsha Vhagudisi vha Mbebo ya vhana . 
A zwi nga vhi zwavhuḓi u humiselwa murahu nga nṱhani ha phambano na u ṱalutshedzela hu sa ri tshithu . 
Izwi zwi katela miṱangano ya sipeshala ye ya farwa u itela u amba nga ha mbilaelo malugana na odithi khathhi na mafhungo a ndalukano kha muhasho . 
Madzingu mavhili o vhaho na zwikalamutengo zwa fhasi ha nomboro nthihi kha tshifhinga tsho fhiraho : West Asia na South Asia . 
4.3 Nḓisedzo ya tshumelo
GEMS i ḓo badelela mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi wo randelwaho u ya nga ha nyendedzi dza kiḽinikhala dza Tshikimu .
Fhedziha , hedzi themendelo a dzo ngo dzhielwa nṱha nga mivhuso yo fhambanaho , na mazhendedzi a nnḓa ha ngo vhuya a sala murahu themendelo dzine dza shela mulenzhe kha dzenedzo mbekanyamushumo dza ndifho . 
Vhagudi vha ḓivhadzwa nga ha zwa u ela zwa tshitandadi zwi nga ho sa gireme , khiḽogireme , miḽiḽitha , ḽitha , senthimithara , mithara na zwiṅwe .
Mbadelo ya zwiṅwe zwine zwa nga dzudzanywa u itela u tevhela nyito iṅwe-vho . 
Vhagudi kha vha ṋeiwe nyito kana mishumo ine khayo vha khunyeledza fhungo nga u dzhenisela ipfi na mbudziso dzi sa konḓi dzine mugudi a nga fhindula nga u ṅwala ' Ee'/'Hai' kana nga ipfi ḽithihi .
Mbuno ya mikhwa ya nḓila ya kuitele kwa vha kwameaho kwo katelaho kwo , fhedziha , yo no ḓi ṋewa mathomoni kha atikiḽi iyi ngauralo a i tsha ḓo dovha ya dovhololwa hafha . 
U ita mvetomveto
Maga a u enda ha zwi tshilaho zwa maḓini ndi a katelaho ḽeri dza khovhe dza u pfuluwa ha khovhe u ya kha miṅwe milambo . 
Vhavhali vha a ḓivhadzwa nga khanḓiso ya maṅwalo maswa a re hone kha saithi . 
Ri tea u dovha ra lwisana na mukhwa ure kha tshitshavha wa u ṱoḓa ṱhalutshedzo , nga nnḓa ha kushumele kwa maṱhakheni , kha tswikelelo dza vhafumakadzi . 
Western Cape a si ikonomi ya mugodi . 
Muraḓḓo wa Khabinethe a nga kumedzwa mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kha Muraḓḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓḓu kana khoro yapo .
Afrika Tshipembe ḽi na mushumo wa ndeme kha dzhango ḽa Afrika na kha madzangano o fhambanaho a dzhango . Ḽi ḓo dovha ḽa ṋemuḓi wa Pan African Parliament .
U ita nḓowenḓowe ya u thetshelesa na u amba u engedza nḓivho ( U nanga tshithihi tsha u ita nḓowenḓowe ngatsho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe )
Naho zwo ralo , vhupulani ho thoṅwaho hoṱhe hu a shandukashanduka nahone zwo ralo vhadzudzanyi vha pulane dza ndaulo ya malaṱwa vha tea u ita uri vha ḓivhe nyimele dza zwinozwino dzi kwamaho mavundu avho eneo kana maanḓalanga apo . 
Zwo humbelwa na u maanḓafhadzwa kha , vhukati ha zwinzhi , u sengulusa , u ṱola , na u sedza tshiimiswa na ndaulo ya tshumelo ya muvhuso . 
Ndi nga kona u vhila tshelede ya vhuunḓi ndi tshi dzula na khotsi / mme a ṅwana ?
U fhindula nga u vhavhalela mihumbulo ya vhaṅwe na tsivhudzo
U fanyisa mubvumo na ḽeḓere na ipfi na u pfesesa uri mafhungo a na mubvumo muthihi kana minzhi .
Nḓivho ya phurokhwayamenthe ya sekhithara ya muvhuso na ndangulo ya mbekanyanḓisedzo . 
Miraḓo , ndi khou ni humbudza nga zwine vhunzhi ha vheiwe na vho zwi ḓivha . 
Thandela ya Gautrain zwazwino i khou shuma lwa tshoṱhe na uri i hwala vhaṋameli vha linganaho 1,2 miḽioni nga ṅwaha .
Mbonalo dza ndeme dza tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : sa , vhabvumbedzwa , vhubvumbedzi ,
2.2 . Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Milayo ya Vhudavhidzani ha ṱhingo ha Dzitshakha ( dziITR ) , Dubai 2012 , dzo sedzuluswaho Phalamenndeni u itela u khwaṱhisedzwa .
Musi hu tshi iwa mushumoni wo raliho , zwi nga vhuyedza vhukuma u vhona uri ndi ngafhi he zwiṱirathedzhi zwa mazhakanḓila zwe zwa sikiwa nga dziwadi malugana na mafhungo / zwipikwa zwa IDP zwe zwa dubekanywa u ya nga ndeme yazwo .
Nyanganyelo dza ekonomi dzo khwaṱhisedza u kwamea ha vhubindudzi nga phimo dza nzwalelo dza vhukuma . 
Tshikolo sa muthu are na mukano
U pfuka miṅwe ya mbetshelwa zwi nga itwa uri hu vhe vhutshinyi . 
Vhurangaphanḓa vhu a zwi ṱanganedza , na dzangano ḽashu ḽi a vhu ṋetshedza tshikhala . 
Bongi Dube na Mary Smith Vhawini vha Muṱaṱisano wa Design a Bookmark
Arali zwo rali , mushonga wa u haela u songo ṅwaliswaho u nga rengiswa lwa tshifhinga tsho kaliwaho u swika u ṅwaliswa ho no itwa .
Zwi konisaho Thekhinoḽodzhi ya Ndangulo ya Nḓisedzo ndi zwa ndeme u itela u tshimbidza zwa vhuvhusi . 
Tshenzhemo ya u shuma na mbudziso dzo livhiswaho kha dziminista , mbudziso dza phalamenndeni khathihi na vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe kha ofisi ya Mulangi Muhulu i ḓo vha iṅwe ya themendelo ya uno mushumo . 
Ndi vhona maboḓelo o pwasheaho .
Musi lushaka lwavho lwo ṱhanganedzwa , vha ḓo fhiwa ṱhanziela ya Pfanelo dza u Ṱavha Zwimela Zwiswa .
Maanea a ṱhaluso / nganetshelo / u vhuisa muhumbulo / u ṱaṱa/ Vhurifhi ha u fhelekedza khumbelo ya mushumo na ḽiṅwalovhuṋe
U dzhenelela kha uri hu tandululwe mafhungo nga vhabebi vhoṱhe zwi tea uvha nga u funa ; 
kupfesesele kwa zwa chemistry na kupfesesele kwa maitele a zwithu
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele zwauri vhu ḓo vha vhuḓifhinduleli havho u ḓivhadza PIC nga u tou ṅwala , nga ha tshanduko dziṅwe na dziṅwe kha zwidodombedzwa zwa u bannga . 
Ndi vhafhio vha teaho
CDWs dzo iswa kha mimasipala hune vha dzula hone u shumana , u shayea ha mafhungo , nḓivho na vhudavhidzani vhu sa fushi na zwiṅwe zwine tshitshavha tsha ṱangana nazwo mayelana na tshumelo dza muvhuso .
Vhathu vha no lakatedza mashika ni vha dzhia sa vhathuḓe ?
c ) Vho Suraya Bibi Khan ( u tholwa hafhu ) ;
Muhulusei Mulangadzulo , kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhelaho , thandela dza rathi kha dza ṱahe dza ICT a dzo ngo itwa ngauri ho vha na u lenga kha u fhedziswa ha bidi dza ICT , nga nṱhani ha khaedu dzo khetheaho . 
A zwi gumi - U shumisa vhaṋetshedza tshumelo vha si ho kha Netiweke
I dovha hafhu u lavhelesa mishumo ya zwa masheleni nga muhasho na u shela mulenzhe ho khetheaho kha Pfunzo ya Sekithara na Maanḓalanga a Vhupfumbudzi . 
Vhagudisi vha tea u vha tsumbo ya vhuḓifhinduleli ha vhuḓifari ha vhudzekani . 
Ndima i tevhelaho ya Afurika Foramu ya Ikonomi ya Afurika ndi dzangano ḽi ḓilangaho ḽa dzitshakhatshakha ḽo ḓiimiselaho u khwinisa tshiimo tsha ḽifhasi nga u shumisa vharangaphanḓa vha mabindu , poḽitiki , akhademi na vhaṅwe vha tshitshavha u nea tshivhumbeo tshiswa tsha mbekanyamushumo dza ḽifhasi , dzingu na nḓowetshumo .
Kushumisele kwa luambo kwo teaho
-- ṱhalutshedzo / zwiitisi na mvelelo : honeha , ngauralo , ngauri , nga nṱhani ha , u bva , zwo itiswa nga , zwino , arali
Yo rumela vhalangi vhavhili vha vhuṱambo ho khetheaho khathihi na vhaofisi vha vhuṱambo ho khetheaho vha maḓana mararu na vhavhili vhane vha ḓo ambara zwiambaro zwi vhonalaho . 
Ndo shumisa luambo lwo teaho vhathetshelesi ?
U kuvhanganya vhadzhiamikovhe
Luṱa 4 , lwo thomaho nga 2016 , lu sedza kha mafhungo a tshimbilelanaho na zwihulwane zwa zwigwada zwo ṱanḓavhuwaho u ya nga vhuphara u itela u kombetshedza u shuma na tshandukiso kha mulayo wapo kana muhanga wa tshiimiswa tsha Mahoro .
Madzangano a zwa vhashumi a ḓo tea u shumisa misipha yao ine ya vha miraḓo yao u itela u kunda kuvhonele uku , gundo ḽine madzangano a zwa vhashumi a tea u ḽi tama nga mbilu na nga nyito dzao . 
U elelwa muhumbulo muhulwane
U fhindula mbudziso nga ha tshiṱori
hu saathu fhela maḓuvha a 30 vho dzi ṱanganedza , vha tea u thoma maitele a ndaṱiso u ya nga themendelo dzo itwaho nga Dairekhithoreithi vha ḓivhadza Minisṱa nga u tou ṅwala , na u ṋea Mulangi Muhulwane na Muṅwaleli wa Mapholisa khophi ;
Ngaha malugana na u ṅwalisa lushaka luswa lwa zwimela
Hezwi zwi ḓo lambedzwa nga kha zwiko zwa vhuṋe na vhupambi ho engedzwaho kha miṅwaha miraru i ḓaho . 
Kha vha ṋetshedze fomo ya u ḓiṅwalisa kha
Ho badelwa masheleni maṱuku kha mashango a Yuropa Vhubvaḓuvha , hu tshi katelwa na ndiliso ya zwipondwa zwa maedza a zwa mishonga e a itwa nga Manazi . 
Vhabebi vha vhagudi vha re tshikoloni .
Vho kumedzela vhutshilo havho kha mbofholowo ya shango ḽashu vha sumbedza vhuḓikumedzeli vhu sa thenga thengi kha u shumela vhathu vhavho .
Izwi zwi sumbedza u thomiwa ha Muhanga wa Maano wa Tshifhinga tsha Vhukati une wa ri swikisa tsini ha u swikelela Bono 2030 ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
Mashangoni oṱhe , ezwi zwi elana na tshifhinga tsha ḽivi ya u thoma ye ya dzhiwa hu sa athu u vha na mabebo na nga murahu ha mabebo , i anzela u vhidzwa u pfi ndi ḽivi ya vhuimana . 
U tshimbidza zwa u sikwa na ndondolo ya mvelele yo teaho kha tshumiso i pfadzaho ya ndango dza nga ngomu kha muhasho . 
Miṅwe mishumo i no nga sa u dzhenisa zwiveledzwa dzithinini , u dzhenisa zwibveledzwa maboḓeloni na u shumisa mabannda a u tshimbidza zwi ita uri vhashumi vha shume fhethu hune ha vha na phosho yo kalulaho
U fhaṱa nḓivho ya maipfi a no vhonalesa tshifhinga tshoṱhe na maipfi a shumiseswa lunzhi kha tshibveledzwa
Kha vha rumele dokhumenthe kha Khethekanyo ya u vhe Mulayoni nga iṅwe ya nḓila dzi tevhelaho :
Muthu o tshinyaho e na muṅwe we a badela muthu o huvhalaho tshinyalelo yo fhelelaho a nga wana tshelede yawe nga murahu u bva kha uyo muṅwe a tshinyaho nae tshelede ye uyo a vha na vhuḓifhinduleli hayo . 
Phalamennde ntswa yo ṱoḓa u ṋetshedza tsumbanḓila ya nḓila i ne dzi MP vha tea u ḓifara ngayo kha mafhungo a vhone vhane .
( 2 ) Tshelede i ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka fhedzi -
Vhatshimbidzi
Mutshetshete wo beba muṱanzwa .
Ri nga swa lu no vhavha .
31 . Mbigelamurahu tshitshavhani ya luvhili nga ṅwedzi
4.1 . Khabinethe i hanedzana yo khwaṱha na maitele a khethululo nga muvhala o sumbedziswaho nga vhaṅwe vhathu kha shango ḽashu , nga mannḓa kha puḽatifomo dza nethiweke ya matshilisano .
Arali vha tshi tenda uri Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u ngo tevhedza itshi Tshitatamennde , vha humbelwa u kwama vha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka kha webmaster@doe.gov.co.za . 
Zwipikwa zwa levhele dza mbuyedzedzamalaṱwa ya malaṱwa a bvaho kha nḓowetshumo dza mamagani , sekhithara ya zwa vhufhaṱi na zwifhaṱwa , fhethu ha kufarele kwa malaṱwa a maḓi , na zwiṱitshi zwa muḓagasi wa malasha zwo swikelelwa nga phimo yavhuḓi . 
Mumono wa thekhinoḽodzhi u tendela musudzuluwo wa luvhilo wa tshelede , thundu , tshumelo , vhashumi na mafhungo u mona na maḓanzhe na mikano . 
Zwi sumbedza nḓila vhabveledzi na vhabindudzi uri ndi vhupo vhufhio ho teaho mveledziso na tshaka dza mveledziso . 
U shumisa thekheniki dzo nangiwaho , mvelaphanḓa ya thandela i vhewa iṱo tshifhinga tshoṱhe tsha mutevheṱhandu wa vhutshilo ha thandela ho sedzwa kha : 
U vhudzisa mbudziso dza ndeme dzine dzi si vhe na phindulo dzi re khagala
3.3 Vho- Malebo Mabitje-Thompson Mufarisa Mulanguli-Muhulwane : Muṅwalisi wa Vhusima-mveledziso ya zwa makwevho kha Muhasho wa zwa Makwevho na Mbambadzo
Zwi takadzaho , u ṱunḓiwa ha khekhe ya mulivhaḓivha zwi sumbedza u tsela fhasi ha tshitaela hu tshi vhambedzwi na ṱhanganyelo ya khekhe dza ole dzine dza vha hone , ngeno kushumisele kwa khekhe ya ṋawa dza soya ko gonya zwihulwane kha tshifhinga tshi fanaho tsho fhiraho . 
U kopolola na u ṅwala maipfi mapfufhi nga u tou pomba ( maipfi a maḽeḓere mavhili u ya kha mararu ( 3 ) kana maṋa 4 ) sa : na , ene , nṋe , lala , ḽila na maṅwe .
Muvhuso wa zwino u bva 1994 , wo ita uri pfunzo i swikelelee nahone i vhe ya ndeme vhukuma .
Nyambedzano dza ḽihoro
Vhadzudzanyi vha madzulo vha tea u vhona uri zwileludzi zwo teaho zwa mabisi na zwibisana zwo ṋetshedzwa u bva mathomoni . 
Vhathu vhashu vho balelwa u dzumba dakalo ḽavho musi Ḽimpopo ḽi tshi katelwa kha mutevhe wa mavunḓu e a ṋewa thendelo ya u fara miṅwe ya mitambo . 
Nṱhani ha izwo ho vha hu na mbuno yo vhonwaho ya nyengedzedzo ya vhukomunisi ha mashangoḓavha na mvutshelano ine ya sa dzhiele nṱha mikano . 
Vhuhulu ha mushumo a vhu faneli u dzhielwa fhasi . 
Vhaiti vha khumbelo vha tea u :
PMS I DOVHA YA KONA U SHUMA SA NḒILA YA NGAFHADZO YA U THOMA MUSI I TSHI SUMBEDZA U SA SHUMA , U TENDELA U DZHENELELA HO TEAHO U ITELA U KHWINISA .
Iṅwe ofisi , nga nṱhani ha ṱhahelelo ya vhashumi , vha kombetshedzea u humbela thuso u bva kha Foramu ya Ndondolo kha u ita ndingo na u ṱalutshedza masiandaitwa a Mulayo wa Ndondolo kha khasiṱama na u bvisa maṅwalo a u fara zwi tshi kwama izwo . 
1.5 . Afurika Tshipembe ḽi ḓo swaya Ḓuvha ḽa Lushaka ḽa Khangwelo nga dzi 16 Nyendavhusiku 2014 fhasi ha ṱhoho ine ya ri : ' Matshilisano , U hangwelana na Vhuthihi ha Lushaka kha miṅwaha ya 20 ya Demokirasi ' ngei Miziamu wa Ncome kha Masipala wa Tshiṱiriki wa uMzinyathi , hune ha vha KwaZulu-Natal .
Tshivhalo tsha mahaya a vhaaluwa a tshimbidzwaho nga sekhithara ya NGO . 
Khumbelo ya u ? un?a phukha na tsinga
Kha tshivhumbeo tsha u voutha tsha madzangano aya nahone , ri tea u vhudzisa mbudziso dza ndeme . 
Muvhigo u buletshedza ndangulo ya vhashumi na u ṱlusa vhunzhi ha kudzhenele kha zwithu ho fhambanaho kha sekithara ya phuraivethe . 
U ita mvetomveto ya mugaganyagwama
Maitele a tevhelaho a nga thusa u swikelela hezwi :
Zwenezwo kha u livhana na dwadze ḽa vhuaḓa , masendelele a sedzaho kha vhaofisiri vha muvhuso fhedzi a ḓo vha o elwa vhukuma . 
5.1 . Thempheretsha dza nṱhesa zwipiḓani zwinzhi zwa shango ḽashu dzi ombedzela tshumiso ya maḓi nga vhuḓifhinduleli nga vhathu vhoṱhe .
Kha Tshivhumbeo , tsumbo ire hone i ṋekedza kha sia ḽithihi fhethu hu fanaho ha vhudavhidzani vhukati ha vhafareli vha tsumbo iyo i fanaho . 
U shuma kha tshifhinga tsha Ndayo dza Tshumelo ya Nnyi na nnyi ntswa , nahone izwi zwi ḓo sumbedzwa nga u vhumbwa na vhutumbuli ha kudzhenele kha Tshumelo ya Nnyi na nnyi . 
1 . Vhukwamani : Vhadzulapo vha tea u kwamiwa nga ha ḽeveḽe na ndeme ya tshumelo dza muvhuso dzine vha dzi wana na , hune zwa konadzea ngaho,vha tea u nanga nga ha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa .
Phurogireme idzi dzi nga shumiswa kha u khelusa kana sa zwipiḓa zwa fhungo . 
U vhala nga zwigwada hu na u sumbiwa nḓila
Ndeme ya tshumelo ya mutakalo na khohakhombo dza mutakalo dzo ambiwa nga hadzo kha maitele na zwilinganyo zwa mbekanyamaitele zwi tshi ya kha ndangulo ya mulwadze . 
U vhalela nṱha nga mubulo wo teaho , vhuḓinyanyuli na thempho / luvhilo
arali ID yavho yo xela , u tswiwa kana yo tshinyadzwa .
U dovholola mafhungo a tshi bva kha thebulu sa : khaḽenda .
Hedzwi zwi tea u nyanyula Bafana Bafana , na vhagidimi vhashu musi vha tshi yo ṱaṱisana kha Beijing Olympic Games ṋaṅwaha .
Zwishumiswa zwi kovhanywaho a zwi nga si kundelwe u thusa wo khetheaho zwikolo fhedzi na u swikelelea nga nnyi na nnyi . 
U ṱanḓavhuwesa a zwi ambi uri mbetshelo i nga si anane na Ndayotewa .
Mbulungeo ya Thekhiniki yo vhetshelwa thungo u itela u katela mbadelo dza mbadelo dza mbuelo kha vhumatshelo u ya nga lweṱolweṱo lwo kuvhanganywaho u bva nga datumu ya u ṱola . 
U ḓidzhenisa khomboni zwi amba uri u khou amba uri u na vhuḓifhinduleli ha zwo khakheaho .
Vhathu vha Afrika vho ḓala nga vhuḓipfi ha thikho yavho ya vhuthihi ha mvelele , he ha ṱuṱuwedza vhuḓipfi ha vhuyo vhu no fana , vhuvha ha Afrika na vhuḓiḓivhi ha Vhathu vhoṱhe vha Afrika . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi na vhakhantselara vha nga vhona izwi sa ndovhololo ya mishumo yavho .
Nḓowetshumo ya zwiambaro , malabi na zwienda yo vha kha tshiimo tshithihi nga murahu ha miṅwaha ya 15 ya u tholwa hune ha khou tsela fhasi .
Masia a ndeme vhukuma kha riṋe ane nda a ḓivha ndi masia ane vha nga vha na ndavhelelo dza muvhuso wavho hu tshi katelwa : 
( g ) u ḓivhadza dzireferandamu hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde ;
Ipfi " Limited " ḽi ḓo ṅwalwa mafheloni a dzina ḽa khamphani .
U bveledza pulane ya nyito
( U nanga tshithihi tsha u ita nḓowenḓowe ngatsho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ) .
Marifhi a ṋeaho mafhungo maswa a iswa kha vhatholi u itela khwaṱhisedzo na u ḓivhadza nahone milandu yoṱhe hune vhatholi na zwezwo vha vhudzisa nga ha mafhungo a tshizwino-zwino , mafhungo livhiswa kha Yuniti ya Ndangulo ya Khombo ya Tshikwama u itela u isa phanḓa tsedzuluso . 
U kavhiwa huswa ha TB na mpfu dza TB zwo tsa , fhedzi zwipikwa zwa u swikelela u tsitsa mpfu dza TB nga 50% a zwo ngo swikelelwa .
Ṱhoḓisiso i sedzaho vhunzhi na i sedzaho khwaḽithi vhuvhili hadzo dzo itwa . 
Kha vha vhudzise mutholi wavho nomboro yavho ya Phesala arali vha sa i ḓivhi .
Nndwakhulu u dzula ________ bada ine a i pfuka ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Khomishini dza rathi mulovha nga masiari na ṋamusi dzo sedza kha masia a vhuṱhogwa vhukuma ane a ḓo vhuedza shango ḽashu . 
Ni ṱoḓa mafhi mangafhani ?
Tshivhalo tsha miṱa yo anganyelwaho u vhuelwa hafha , tsho sumbedzwa . 
1.13 . Khoro ya Ndangulo ya Thukhwi ya Ṅwaha ya vhuṱanu , yo rangwa phanḓa nga Minisiṱa wa zwa Mupo fhasi ha thero " U Ṱuṱuwedza Vhutumbuli na u Alusa Mveledziso ya Mabindu " yo pika u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo , u vhona uri mbekanyamushumo dza ndaulo ya mathukhwi dzi khou shuma nga u ṱavhanya u ṱuṱuwedza ikonomi ya u bikulula , ngeno hu tshi khou vhuiswa zwitshavha zwinzhi uri zwi ḓe kha ikonomi ya shango , nga u engedza tswikelelo ya zwikhala zwa mishumo kha sekithara ya mathukhwi .
U engedza kha u ya phanḓa kha u tevhedza Zwitandadi Zwihulwane zwa Lushaka nga nḓila ya u bvela phanḓa , muhasho wo dovha hafhu wa zwo sedzwaho u thoma nḓila ine ra ḓisa tshumelo ngayo ndi ine ya fhungudza tshinyalelo , i bveledzaho , na u vha yo sedza kha mulwadze . 
Makumedzwa avho o vha o dzudzanywa zwavhuḓi na masheleni o no ḓi dzudzanywa nga mulayo . 
Themu ' ḽibulambeu ' ḽi amba phambano ya muvhuli na kuvhumbelwe vhukati ha vhafumakadzi na vhanna sa zwe vha vhumbiswa zwone lwa mupo .
Sisiṱeme ya u dzula wo buka tshidulo i a themendelwa . 
48 Zwi bvelela zwi tshi ya
Tshi vhaleleni khonani yaṋu ni tshi tou vhalela nṱha ni kone u tshi ṅwala tshikhalani tshi re afho fhasi .
Zwa mbalombalo kha tshivhalo tsha khumbelo dzo ṱanganedzwaho u bva kha shango ḽi no khou bvelela ḽiṅwe na ḽiṅwe na madzangano a vhukati ha mivhuso mivhili dzi khou wanala nga nḓila i tevhelaho : 
Kha vha shumise fomo iṅwe ya thungo arali vha tshi tama u redzhisiṱara zwoṱhe . 
a tshi khou sumbedza kutshilele kune a ku langulei nga vhabebi kana ane a mulondola
Naho zwo ralo khaedu iyi , ri fanela u ita zwino ngauri nndwa yo vhangiwaho nga vilili iḽi dzi kha riṋe . 
U ya nga ha Mulayo wa Sisitee ya Masipala wa 2000 , u shela mulenzhe ha tshitshavha ndi tshipiḓa tsha khombekhombe kha u disaina DIP .
U dovha wa maanḓafhadza Ofisi ya u Ḓibula u ṱanganedza na u ṱoḓulusa mbilaelo dzi tshimbilelanaho na khadzimo ya masheleni a nnḓu .
U pulanela u ṅwala tshiṱori tshaṋu .
Thebulu idzi dzi ṋea manweledzo a pulane dza thandela .
Ṱhalutshedzo zwayo
Muengedzo 2 .
U bveledza mvetomveto ya u thoma hu na u dzhiela nzhele muhumbulo muhulwane , luambo na milayo yo teaho u itela ndivho yo khetheaho na vhathetshelesi
Ṱhoḓisiso ya u tea ha bindu : u linga u konadzea ha bindu ḽi re muhumbuloni wavho na / kana u shumisa zwitatamennde zwa masheleni zwa kale u itela u thusa kha u humbulela uri maitele a tshifhinga tshiḓaho a ḓo vha e a fhio hu u itela uri vhone vha kone u dzhia tsheo yo khwaṱhaho
U shuma sa avho vhane vha ḓo badelelwa kha tshumelo dzo ṋetshedzwaho nga miraḓo ya phanele u ya nga Mulayo uyu . 
U ḓiimisela u bveledza maitele a tsivhudzo nga kha mafulo a misi yoṱhe na mabembela hu tshi itelwa u ṱuṱuwedza vhulimi na tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi sa dziṅwe tshaka dza mishumo . 
Vhugevhenga ho kalulaho vhu tevhelwa tsinitsini nga vhugevhenga ha zwa ekonomi . 
Muṋetshedzi wa tshumelo u ṱoḓea uri a dodombedze thandela dzawe dza kale na dza zwino , a tshi ṱalutshedza thandela dzine dza ḓo sumbedza : 
Ḓuvha ḽa vhuraru ḽi ḓo vha ḽa u ita nḓowedzo dza phurathikhaḽa sananga . 
Kha demokirasi yavhuḓi , iyi thikhedzo a i nga ḓo vha i si ya ndeme .
Vha shumisa nḓivho ya kushumisele kwa luambo musi vha tshi guda nga ha lushaka lwa ḽitheretsha - u itela u pfesesa na u takalela zwiteṅwa zwa ḽitheretsha .
Mulandu kha gurannḓa ya khanedzi u ḓo vhonwa sa u dzhiaho sia musi wo sedzwa nga ḽiṱo ḽa ṱanḓavhuwaho , fhedzi u tshi sedzwa kha sia ḽa lutamo lwa poḽotiki , a zwi tou vha kule vhukuma . 
Nga nṱhani ha lushaka lwo fhambanaho lwa khetho dzo bulwaho murahu na u fhambana ho ṱanḓavhuwaho ha vhushaka vhune ha khou ambiwa ngaho , zwi ḓo konḓa u nanga fhedzi ḽiga ḽithihi ḽa u angaredza ḽa mulayo wa vhukuma u itela u laula vhushaka hoṱhe . 
4.1 Vho Lefentse Cuitzen Radikeledi vho tholwa hafhu sa Mufaragwama wa Lushaka a imelaho kha Bodo ya Koporasi ya Ndindakhombo ya Khredithi ya Vhuvhambadzelannḓa .
U ṅwala madzina a ngelekanyo o teaho mafhungoni .
Mupeleṱo na ndongazwiga : Maḽedere danzi na maḽeḓere maṱuku , tshithoma , khoma
U hanwa ha senthara nga tshitshavha zwiitisi zwi sa ḓivhei ngeno yo vha yo no thoma u shuma . 
Ḽihoro ḽivhusi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ḓo tea u vhona uri kha sisiṱeme yaḽo ya zwa mulayo tshipondwa tsha zwiito zwa u tambudzwa tshi khou wana ndiliso nahone tshi na pfanelo i tevheleaho ya u wana ndiliso i pfalaho nahone yo linganaho , hu tshi katelwa na maitele a mbueledzo yo fhelelaho afho hune zwa konadzea . 
Vha ite madzinginywa a fhaṱaho nga ha u khwinisa , arali zwo tea vha dzudzanye tshitshavha uri tshi thuse uri mushumo u itwe .
U ṅwala pharagirafu nthihi u ya kha mbili ( mafhungo ane a nga hovhelela 8 ) nga tshenzhemo dzawe kana zwiitei , tsumbo , mafhungo kana mafhungomaitei a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Bugutshumiswa :
Tshibveledzwa tshi tea u swikelela maṅwe maga tshi sa athu u fusha murengi . 
7-8 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa ( mufhindulano )
U linga ha U vhala ha fomaḽa hu tea u sedza kha u vhalela nṱha khathihi na nyito ine ya u thusa u vhona uri vhagudi vho pfesesa zwingafhani , tsumbo , u dovha u anetshela tshiṱori kana u fhindula mbudziso .
Nyanḓadzamafhungo
khamphani .
Kha ri ṅwale Dzhenisani
Mvelelo dzavho dzi khou isa sisteme ya tshikolo uri i ṱole hafhu mbekanyamaitele ya luambo ya zwino . 
U dzhenisa Miraḓo , u dzudzanya na u ita ṱhoḓisiso . 
Muhumbulo nga ha nḓivho ya sialala une wo no vha hone kha nnyi na nnyi a u ambi uri tshitshavha tsha u bveledza kana u tumbula nḓivho iyi a tshi tsha vha na pfanelo yayo .
U thivhelwa ha ṱhanganelano ya nzimo vhukati ha vhubveledzi na phaḓaladzo ya halwa zwi nga swika huṅwe fhethu kha u khwiṋisa ḽevele dza muṱaṱisano kha sekithara ya u phaḓaladza . 
Ṱhoḓisiso dzo sumbedza uri khona dza tshipembevhukovhela ha madzhango mararu a re tshipembe ha malinganye - Afrika , Australia na Amerika Tshipembe - ndi dzone dzine dza nga kwamea vhukuma nga tshanduko ya kilima . 
Sekithara dzoṱhe dza muvhuso na dza phuraivete dzi nga shela mulenzhe kha u fhaṱa themamveledziso , hu tshi katelwa themamveledziso dzine dza ṋetshedzwa kana u rengwa nga nnzhi .
Kha tshiṅwe tshiteṅwa tsha u thivhela , muṱangano wo tshea zwi tevhelaho : 
Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi , u ya nga mulayo , i nga kha ḓi si ṱoḓisise tsheo dza khothe .
Kha vha humbule nga thaidzo idzi vha nange nthihi ( 1 ) ine ya vha takadza nga maanḓa . 
Mulayo wa u Bveleelede , 1976
Fhedziha , musi mushumo u tshi nga isa phanḓa ṱhanganelano ya matshilisano na vhuthihi ha matshilisano , zwi nga isa kha u siwa nnḓa nga u pima tswikelelo kha mishumo . 
Zwisumbi zwi thusa kha u pfesesa mbekanyamaitele dza muvhuso dzo fhambanaho na vhurangeli ha nḓisedzo ya tshumelo .
Zwenezwo , TISA ndi vhukwamani ha ndeme u itela muṅwe na muṅwe ane a dzhenelela kha zwa u vhulunga na u bveledza u vhambadzela nnḓa kha shango ḽino . 
Mbuelo na khaedu : Ṱhuṱhuwedzo ya polotiki
Thebulu i tevhelaho i ṋea manweledzo a vhadzheneli , mishumo yavho na vhushaka na Komiti dza Wadi .
Kha vha vhambedze tshaka dza zwiḽiwa u ya nga zwipiḓa zwa mufusho na ndeme . 
U saukanywa ha thandela dza khothe hu shandukisa masiand itwa a u sa lingana ha vhathu na khethululo mmbi .
U bveledza pulane ya vhudzavhidzani
5.16. Khabinethe i fhirisela ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza Vho Dene Smuts , muraḓo wa kale wa Phalamennde wa Democratic Alliance .
Khophi dzo sainiwaho dzi tea u ṋetshedzwa nga muhasho . 
Khumbelo ya u ? walisa haya ha vhana
Khethekanyo i dovha ya ṋetshedza thikhedzo khulwane kha Khuvhangano ya Afrika ya nga ha Mishonga ya Shishi na Feḓeresheni ya Afrika ya nga ha Mishonga ya Shishi . 
Muhasho u khou lavhelela u fhelisa zwa u shayea ha pfushi nga u shumisa puḽane dzo ṱanganyiswaho , dzi fanaho na tsireledzo ya zwiḽiwa , zwiengedzi zwa pfushi zwo pikwaho , u fhambanywa ha zwiḽiwa , na maga a mutakalo wa tshitshavha u fana na ndangulo ya nzulatshinya . 
Naho zwo ralo , tsheo ya muhasho ya u humbela ṱhanziela idzi malugana na vhavhuelwa vha mbadelo dzo fhiriselwaho a yo ngo shumiswa nga nḓila yo linganaho na uri i ḓo khakhululwa zwino . 
Tshitshavha tshine ra vha khatsho na nga maanḓa vhupo ha tshikoloni hu nga vha vhubvo ha lufuno , ndondolo na thikhedzo . 
Mbonalo dza ndeme dza muvhigo
Hune vha badelelwa thikhedzo ya masheleni , mutholi u ḓo badela tshipiḓa tsha mbadelo mushumi a kona u badela yo salaho .
Nga u thoma nnḓu ya u bvisela khagala ya u ela thandela , vhukoni vhu a khwiniswa , u dzhia tsheo hu a vha khagala , na mbuelo dza mbulungo ya masheleni dzi a vha nnzhi . 
Zwithu zwo fhambanaho U ḓivha na u bula madzina a zwithu zwa 3-D ngomu kiḽasirumuni
Arali vha tshi khou isa khumbelo nga tshanḓa , vha fanela u badela mbadelo yo randelwaho nga kheshe .
Khabinethe i humbela zwitshavha uri zwi litshe u vhea mulayo zwanḓani kana nnḓa ha sisiṱeme ya mulayo , vhunga u ita izwo zwi songo tendelwa nga mulayo na uri zwi dovha zwa wela kha vhutshinyi .
Mbadelotiwa na mikovhe kanzhi zwi a ṱanganyiswa , u tendela zwiṱunḓwa u dzhena kha phimo iṅwe ya mbadelotiwa u swika kha tshivhalo tsho tiwaho . 
Ri ṱuṱuwedzwa nga mveledzo idzi khulwane dzine dza khou bvelela u mona na khonthinenthe yashu . 
Iyi ndi nḓowelo i fanaho na i ḽa i tevhelwaho nga figara ya lushaka . 
Thoḓisiso dzi re na zwipiḓa-piḓa dza mbambadzo dzi ṱoḓa u itwa , khathihi na ṱhoḓisiso kha u ṱanganya mbambadzo . 
Hu themendelwa uri vhukoni ha ndangulo ya zwiwo hu tea u khwaṱhisedzwa kha masipala . 
Ndau dzi no anzela u zwima ndi dza tsadzi .
Bodo ya ha u vhea nḓivhadzo i sumbedzaho u vha hone ha gwedzho i tea u vhewa fhethu hu no vhonala phanḓa ha ndaka yo bulwaho . 
Vhafuwi vha vhehula nngu dzavho .
U sia zwinwiwa kana zwiḽiwa hu si na muthu fhethu ha nnyi na nnyi zwine zwa vhanga khombo ya u shelelwa zwidzidzivhadzi .
Vhuḓifari ha Bodo vhu dovha ha langwa nga Ndayotewa . 
NMA ḽi ḓo bvisela khagala nyimele ya muvhuso wapo nga murahu ha miṅwaha ya 15 nahone ha haseledzwa maano a u tandulula zwavhuḓi nḓisedzo ya tshumelo , vhashumi vho eḓanaho , tshanḓa nguvhoni na mafhungo a kwamaho mikaṋo ya mimasipala .
U shumana na ndila ine vhanetshedzi vha tshumelo dza madi vha no nga sa bodo dza madi na vhomasipala vha netshedzisa zwone madi kha vhashumisi vha madi mahayani na dzifemeni .
Mbadelo dza u vhuisa tshitumbu haya dzi nga itwa fhedzi nga tshumiso ya bannga .
Naho mbekanyamaitele nnzhi dzo tendelwa , tshivhumbi tsho salaho ndi u thoma u shumisa mbekanyamaitele . 
vha muthetshelesi wavhuḓi
Maele a tshiedziso a vhutshilo ndi a uri thaidzo kana khaedu dzi bva kha nyimele dza vhutshilo dzo ḓoweleaho dzine muthu a ṱangana nadzo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Vha fanela u vha vhe na miṅwaha ya 18 kana u fhira musi vha tshi ita khumbelo .
Khumbelo dzo lengaho , imeiḽi na khumbelo dza fekisi a dzi nga ḓo dzhielwa nṱha . 
Kha miṅwaha ya zwenezwino , muvhuso wo humbula u ṱavhanyisa u shumisa masheleni kha themamveledziso ya tshitshavha , ngeno u tshi khou dovha wa ṱuṱuwedza vhubindudzi ha sekhithara ya phuraivethe vhuhulwane . 
U vhona uri hu na u khwinisea hu yaho phanḓa ha tshumelo dza vhulanguli ha Vhashumi . 
Fhethu ha u vula khunguwedzo dza thandela , zwenezwo musi hu tshi tou fhira tshifhinga tsha u vala ha hone hu ḓo vha : 
1.2 Vhukati ha ngudo , sa thesite ya tshifhinga tshoṱhe u itela u linga arali vhagudi vho kona u swikelela nḓivho na zwikili zwo tiwaho musi ngudo i tshi khou ḓi ya phanḓa u itela uri hu songo vha na mugudi ane a ḓo siwa murahu .
LUNWALO LWA MUBEBI
U fhindula mbudzisombulethedzi .
Phurothesisi ( ya ngomu )
1.8 Thendelano ya vhavhili yo sainwaho vhukati ha Minisiṱa wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi , Vho Dokotela Blade Nzimande , na vhaḽedzani vha BRICS - Brazil , Russia , India na China - i na ndivho ya u bveledza muhangarambo wa nyanḓano kha zwa pfunzo .
" Zwiṅwe kha hezwi , u ṋetshedza tshumelo kha zwitentsi zwa 124 758 nga tshifhinga tshenetshi tshithihi .
U dzudzanyea uhu ho dzula vhudzivhani ha muhumbulo wa tshivhumbeo . 
U pfesesa na u shumisa masala vhukuma ( Nṋe , rine , iṅwi , vhone )
Mbumbo khathihi na tshivhalo tsha vhukhakhi , khathihi na uri vhukhakhi ho khakhululwa ho shumiswa muhumbulo , zwo katelwa kha notsi u ya kha mafhungo a ndeme na a si a ndeme zwa zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha . 
Ofisi ya Tshiṱiriki yo ri ṋetshedza pfufho dzine dza katela dziharika , phaiphi , zwibakete zwa u sheledza na maovarolo . 
Sa tsumbo , arali hu na thandela ya u fhaṱa nnḓu dza tshoṱhe kha vhupo hu nga kwamiwa tshigwada tsha vhupo uri tshi ḓe tshi ite ṱhoḓisiso kha u sa nyeṱha ha fhethu ho dzinginywaho .
Nga nṱha ha u fhungudza luvhilo kana u ḓala ha vhuendi , vha nga katela : 
Mutholi ndi ene ane a ta nomboro ya miraḓo ya komiti , ho sedzwa zwi tevhelaho :
Mbekanyamaitele dza muvhuso dza mvelaphanḓa dzi khou isa phanḓa na u dzhiela nṱha u manḓafhadzwa ha vhafumakadzi , nga manḓa avho vha bvaho vhuponi ha mahayani , vhane vho livhana na vhushai vhu lemelaho .
Khumbelo ya u thoma vhugudisi arali vha mutholi
Ro sika iyi saithi uri vha kone u swikelela tshikimu tshavho tsha dzilafho vhe huṅwe na huṅwe hune vha vha hone , tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , nga u puṱedza luṱingothendeleki lwavho lu si gathi .
( 3 ) Arali mvelele dza khetho dza vhusimamilayo ha vunḓḓu dzi saathu u ḓḓivhadzwa kha tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 kana arali khetho dzi songo tendiwa nga khothe , Muphuresidennde , nga mulevho , u tea u vhidza kana u dzudzanya ḓḓuvha ḽa khetho dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓḓuvha a 90 u bva nga ḓḓuvha ḽa u fhela ha itsho tshifhinga kana u bva nga ḓḓuvha ḽe khetho dza vhetshelwa dubo .
6.5 U shumisa mafhungotsivhudzi a CBP kha kutshimbidzele kwa IDP : mushumoitwa na tshishumiswa
Heyi ndi thoho ine ya khou dzheneleleswa nahone i itelaho khaedu . 
Ni ole tshifanyiso kha tshikhipha u itela u sumbedza zwine na ḓo vhona .
Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha
Lushaka lu fanaho lwa mafhungo lu nga fhedza lu tshi khou kuvhanganyiwa lu fhiraho luthihi , zwi ambaho uri tshifhinga , vhashumi na zwiko zwa masheleni zwi vha zwi tshi khou shumiswa nga nḓila i sa bveledzi tshithu . 
Fhasi ha R174 nga ṅwedzi
Vhushaka vhukati ha ayene dza amonia na amoniamu vhu tea u sedzwa musi hu tshi khou vhalelwa tshivhalo tsha kḽoromaini . 
Pfungavhuṋe dza phirimiya dzi ḓivheaho dzi katela Blue Ribbon , Mister Bread , Snowflake na Manhattan . 
1.17. Khabinethe yo dzhiela nzhele Minisiṱa wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi , Vho Blade Nzimande kha u ranga phanḓa muṱangano wa BRICS wa Minisiṱa dza Pfunzo wo dzhiaho tsheo khulwane vhukuma .
Thithisa vhathu vhane vha khou shumisa mitshini .
Mafhungo nga ha ṱhoḓea dza pfuma na one a fanela u dzudzanywa . 
Tsireledzo ya pfanelo dza mulwadze . 
Nga tshiitisi tshenetsho , ndi khou tama u vha kombetshedza uri vha sedze kha hezwi . 
Kha vha bvele phanḓa u swikela zwitendeledzi zwoṱhe zwi tshi vhewa nga ngomu ha zwitendeledzi zwi fanaho u mona na tshitshavha u sumbedza uri zwi swikelelea u swika ngafhi .
Ḽifhasi a ḽo ngo tsireledzea na luthihi na uri ḽi khou ṱoḓa nyito ya vhoṱhe , vhuḓifhinduleli ha vhoṱhe , nga vhufarakani ha ndinganelo ! 
Zwithu ezwi zwa ndeme nga maanḓa ndi tshiṱirathedzhi tshi tshimbidzaho u phaḓaladzwa ha zwiko kha Muhasho lwa tshifhinga tshilapfu . 
Maga a u thivhela a a vhuedza .
Zwishumiswa zwa hone zwi wanala u mona na African Plaza , vhupo ha vhaendangaṋayo ho adzwaho zwavhuḓi nahone ho tangwaho nga tshikhala tsho vuleaho tsha hekithara dza sumbe na hafu . 
U fhiriselwa sibadela nga tshihaḓu .
Zwitshavha ezwi zwa ikonomi ya dzingu zwiraru zwi khou ḓidzhenisa kha mbekanyamushumo dza u vhuedzanya nzudzanyo dzavho dza vhuvhambadzi , u vhofholowa ha musudzuluwo wa vhathu vha re na mabindu , na u thoma u shumisa ho ṱanganelaho ha mbekanyamushumo dza themamveledziso ya mikaṋoni ya dzingu . 
Khabinethe yo tikedza u thomiwa ha tshigwada tsha u shuma tsha mihasho yo vhalaho u amba nga ha maitele a u langa vhaṱoḓavhudzumbamo vho haniwaho .
Nyaluwo kha mbadelo dza ndaka ya zwa ikonomi i sumbedza vhuḓikumedzeli ha muvhuso kha u dzhena mafhungo a zwa u salela murahu ha themamveledziso na u ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi . 
Iṅwe na iṅwe ya dziḓorobo dzine dza vha hone kha vhupo ha masipala uyu i na fhethu hayo ha u laṱela mashika - hune fhethu afho hoṱhe a hu na na huthihi hune ha vha na ṱhanziela ya u ita zwenezwo . 
U vhudzisa mbudziso na u ṱoḓa ṱhalutshedzo kha dzibugu , thelevishini na khomphyutha .
U shaea ha mishumo zwi kha ḓivha nṱha kha mashango manzhisa , ngeno mveledziso ya thekhinoḽodzhi zwi tshi khou isa phanda na u fhungudza ṱhoḓea ya vhashumi kha nḓowetshumo nnzhi . 
iwalisa sa mufhai muudi wa dzigoloi
Humbelani khonani yaṋu a dzudzanye mvetamveto yaṋu .
U ya nga dzangano ḽa zwilinganyo zwa pfunzo , tshivhalo tsha matshudeni nga kilasi tshi ḓo vha fhasisa , zwo bveledzwa nga mitengo ya yunitsi i re nṱhesa . 
Kha vha humbule nga ha masia mararu a muvhuso na uri vhadzulapo vha nga shela mulunzhe hani kha sia liṅwe na ḽiṅwe .
Tshigwevho a , fhedzi , tsho ngo guma kha u vhewa kha tshigwada tsha murafho kana mvelele , na uri tshi nga katela muthu ufhio na ufhio kana tshitshavha tshifhio na tshifhio . 
Zwidodombedzwa zwo tiwaho khathihi na phambuwi zwo dodombedzwa afha fhasi nga fhasi ha ṱhoho dzo khethekanywaho . 
Zwifanyiso zwa zwimela na zwiḽiwa / zwiḽiwa zwo fhambanaho na zwiputo zwa zwiḽiwa
Zwigwada zwa amonia ya tsimbitswuku nazwone zwi a ṋoka vho maḓini . 
U sa vha hone ha khethekanyo ya vhafariwa vho lindelaho tsengo zwi amba uri vhoṱhe vha kho langiwa na u dzhiwa sa tshigwada tshine tsha vha khovhakhombo khulwane . 
Vhuṱambo uvhu vhu hulisa maAfrika Tshipembe na vhabvannḓa vho khetheaho vho shumaho zwi vhonalaho kha masia o fhambanaho .
9.3 . Mbekanyamushumo na vhuṅwe vhurangeli ha Muhasho wa pfunzo ya Mutheo ho thusa vhagudi vhe vha thithisea nga migwalabo vhukati ha ṅwaha , na uri hu khou lavhelelwa mvelelo dza vhuḓi .
U engedzea uhu kanzhi ho vha ho vhangwa nga mitengo ya kushumele , i nga ho sa nyendo na ndondolo , na mutevhe wa zwi rengwaho kha ofisi dza vundu . 
Na khamphani dze kale dzo tinya u vhiga dzi fanela u wana zwi tshi leluwa nyana u isa phanḓa na u ita ngauralo . 
4.4 . Vho Enver Daniels sa Mufarisa Mudzulatshidulo wa Competition Tribunal .
Ndi mushumo wa mushumi u :
Kha tshanḓa tsha monde tsha garaṱa ya zwikoro ho sumbedziswa tshikoro u ya nga lushaka lwa mishumo . 
Maga haya a vhuhali kha u vhamba mutheo une wa ṱoḓa mulalo na vhupfumedzani , kha fhethu ha dzinndwa na khuḓano , ri tshi humisela murahu vhuḓi ha mazwifhi o balanganaho kha miṅwahani ya kale ya ḓana : hezwi ndi , mafhedziseloni a ṅwaha wa 1909 kha muṱangano muhulwane wa poḽotiki wa ngeletshedzo kha lushaka i vhumbaho Mbumbano kha Afurika Tshipembe .
Kha vha rumele adzhenda kha vhadzheneli vha muṱangano vhoṱhe ḓuvha phanḓa ha muṱangano i na khumbudzo ya ndivho dza muṱangano , fhethu , tshifhinga na vhulapfu ha muṱangano .
213 . Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka
Nḓivhadzo a dzi rumelwi kha vhorathendara vha songo swikelaho , fhedzi zwidodombedzwa zwa vhorathendara vho swikelaho zwi a gandiswa hafha fhasi u itela mafhungo nyangaredzi . 
Fhethu ha vhuvhambadzi kha mudzudzo vhu tikedzaho vhuendi ha tshitshavha kanzhi vhu livhana na zwiṱaraṱa na u ṋetshedza tswikelelo yo leluwaho kha dzikhasiṱama dzi swikelelaho nga milenzhe u fhira nga goloi . 
U wana tshithu tshithihi tsho ḓiimisaho kha tshifanyiso tsha zwithu zwinzhi .
Zwivhumbi zwi ṱuṱuwedzaho nyito ya vhaendangaṋayo i na masiandaitwa thwii kha vhukungi ha u ya vhuima bisi na uri u imela mabisi zwi katela nḓila dzi sina gondo , hu pfukaho vhaendangaṋayo , buroho na rempe . 
Ndinganyiso vhukati ha mbuelo na mbadelo : mbuelo dzi tshimbilelanaho na mafhungo o ṋetshedzwaho dzi tea u fhira mbadelo ya u wana mafhungo , zwa sa ralo a zwi na mushumo . 
( a ) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 tshi bvisela khagala zwine zwa dzhiwa sa nḓivho , vhukoni na zwa ndeme zwine zwa tea u gudiwa .
Khumbelo zwi katela nzudzanyo dza thuso ya zwiḽiwa , vhudzulo , mutakalo wa zwa shishi , maḓi na vhuthathatshili , vhutsireledzi , na ṋetshedzo dza ita uri tshavhi dzo kwameaho nga zwiwo vha ite ndingo dza nnyi na nnyi . 
Tsumbanḓila dzo bveledzwa ngauri masipala minzhi yo vha i tshi khou ṱoḓa tsumbanḓila nga vhuḓalo nga ha uri Komiti dza Wadi dzi nga thomiwa hani .
Zwi a thusa arali vha nga dzhia vhuṱanzi uhu vha hu vhea kha tshifanyiso tsha u sedza zwithu muthu e muyani u itela u itela uri zwigazwigazwiṱaluli na mveledziso i no khou bvelela kha zounu iṅwe na iṅwe zwe vhe khagala hu tshi katelwa na u ṋetshedza nga u angaredza zwi re nga ngomu wadini u fana na zwine tsumbo i re nga afho fhasi ya ḓo vha sumbedza .
Velefu dzoṱhe dza tsireledzo dzi fanela u bviselwa nnḓa ha fhethu ho no dzula mitshini fhethu ho tsireledzeaho u thivhela mafuvhalo kana tshinyalelo kha vhathu kana zwifhaṱo . 
Vhomasipala vha swika hune vha ta magemo avho zwenezwo nga murahu ha musi vho no netshedza vhashai tshumelo dzine dza vha mirango .
Senthara ya Zwikili i re na zwithu zwoṱhe i khou langwa nga Gudedzi ḽa Tshipembe ha Kapa , i ḓo pfumbudza vha na dzangalelo kha vhulangi ha mabindu , end user computing na mveledziso ya vhana kha vha shelaho mulenzhe vha linganaho 200 nga ṅwaha kha Dzangano ḽa Tshumelo dza Vhaswa vha Lushaka vha Mahayani ( NARYSEC ) .
Zwi'nwe vha nga khetha
vhuḓifhinduleli hayo ndi u wana fhethu hune ha nga vhewa hone ofisi dza GCIS .
Mitshini ya lushaka yo fhambana nga zwivhumbeo nahone a i lingani nga mashumele , nahone nga huṅwe yo tsela fhasi . 
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi u swika kha dza malo zwi tshi ya nga tshivhalo tsha mabammbiri oṱhe a ṱodeaho .
Nga u gonya ha mulifho ho ḓivhadzwaho na thikhedzo ya vhafaramikovhe ri fhulufhela uri ri ḓo kona swikelela tshipikwa itshi . 
Ofisi ya Muofisiri Muhulwane wa zwa Vhurengi
Khoro yo dzhia tsheo ya u ṋea avho vhathu tshikhala tsha u ita khumbelo ya u ṅwalisa sa Vhorasaintsi Vha Mupo vha Phurofeshenala , nga fhasi ha ṱho ḓea dzo bulwaho .
Mushumo wa u fhaṱa wo thoma wa u dzhenisa zwishumiswa u ṱanganedza senthara ya ṱhingo na senthara ya mishumo ya vhuendedzi ha tshitshavha yo ṱanganelaho nga vhuḓalo kha South End Fire Station . 
Sa dzangano ḽa dzhango , ḽi sedzana na mulalo , vhutsireledzi na vhudziki , na uri ndi tshidziki tsha mvusuludzo ya dzhango
U dahiswa zwi amba mini ? ( Tsivhudzo : Lavhelesani ṱhalutshedzo i re kha zwitange kha atikili ya gurannḓa . )
Mutengu wa mbekanyamushumo dza u fhungudza tshikafhadzo ndi wa ndeme , nahone masiandaitwa a tshikafhadzo u ya nga ha mutengo wa ndondolo ya mutakalo , mpfu dza tshihaḓu , u tshinyalelwa , mitengo ya ndindakhombo ya mutakalo , mutengu wa ndindakhombo ya vhutshilo . 
Zwo ralo , mafhungo a bugu ya zwa tshelede a nga kuvhanganywa na mafhungo a zwa u bannga u itela uri zwi langee zwavhuḓi . 
3.2 . U ḓivhadziwa ha Mulayotibe wa 2016 wa Khwiniso ya Mafhungo a zwa Vhulamukanyi , Phalamenndeni une wa khou linga u khwinisa milayo yo vhalaho ine ya vha na zwi tshimbilelanaho na zwa ndaulo ya vhulamukanyi u itela u tandulula mafhungo ane a vha hone na a thekiniki , u itela ndaulo i khou tshimbilaho zwavhuḓi ya zwa vhulamukanyi , na zwone zwo tendiwa .
leibu ḽu yo ṅwalwaho nga English ine ya vha na ṋomboro ya u ṅwalisa ya dzangano ḽa ndango ḽa shango le tshibveledzwa tsha nwaliswa hone
Misaukanyo ya SWOT yo itwa u topola maanḓa a zwa ikonomi a mishumo ya tshifhinga nyana yo sikwaho nga thandela dza khephithala ya masipala . 
Zwo ḓi ralo , ro wana uri mbilaelo dza Muṱolambalelano Muhulwane zwi tshi kwama kuvhigele nga muhasho nga ha mafhungo a mashumele hu tshi tevhedzwa tshiimo tsha u oditha . 
U tea u vha na u baḽantsa i sa thengathengi musi ri tshi fusha zwililo zwa zwitshavha hu si na u ḓurelwa . 
Zwi konadzea fhedzi arali ri tshi tenda uri ṱhanganelao / muvango i shuma zwavhuḓi hu na u vanga zwi sa fani : u fhambana ha zwivhumbeo , ha nyito , ha zwibveledzwa na dzithero , ( kha hu sedzwe Thero dzo Dzinginywaho - Mutevhe wa Referentsi / tsumbedzi afho fhasi ) .
U shumisa ṱhalusamaipfi
U ṱoḓa u fhola u bva kha vhuvhambedzanyi ha vhuṱanzi ha zwa masheleni . 
2.4 U bveledza pulane ya wadi
Lingedzani u bula iḽo ipfi .
30% ya vhagudisi vha magudedzi a TVET vha tea u vha vha tshi khou wana tshenzhemo ya mushumo ṅwaha muṅwe na muṅwe nga 2019 .
Komiti dza wadi na vhadzulapo vha nga ita mushumo muhulwane kha u pulana na u ṋetshedza tshumelo dza masipala kha nḓila dzi tevhelaho :
Masheleni o lavhelelwaho u thusa mavunḓu kha vhugudisi na kiḽiniki thendeleki o pfukiselwa kha Dzangano ḽa Vhuholefhali ha Ṱhaho ḽa Tshipembe ha Afrika . 
Ndi mini tshi no ita uri ni pfe ni tshi ofha ?
U rumelwa ha milaedza minzhi zwino hu nṱha kamalo mashangoni o bvelelaho u fhira ane a khou bvelela . 
Ri tea u dzhiela nṱha ndeme ya mvelele ya polotiki na nyambedzano - nḓowelo dza mimasipala kana nḓila ine ya dzulela u shuma ngayo saizwi izwi kanzhi zwi zwa ndeme u fhira milayo ya kushumele yo rwelwaho ṱari lwa tshiofisi .
Ndivho ndi u khwaṱhisedza demokirasi ya u dzhenela kha muvhuso wapo .
Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa , NYDA , ḽo shumisa rannda dza miḽioni dza 25 kha mabindu maṱuku a vhaswa vha 765 kha lushaka kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhelaho . [ U vhanda zwanḓa . ]
U shuma na / nga mafhungo : tshifhinga tsha zwino ; mavhudzisi ; tshitatamennde ; maipfi a khelusaho muambi kha tshipitshi / nyambedzano ; tshipitshi tsho livhaho na tsha u vhiga ; tshifhinga tsho fhelaho
Fhedzi , tshikhala tsha u kona zwi u sudzuluwa ha lurumbu lwo kwameaho tshi tea u funzwa hu sa athu ṱanganedzwa kuitele kwa ndiliso . 
Ri ita themendelo kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa aya masia .
Ri themendela Thandela dza Ndinganyiso dza Vharema na dziṅwe khamphani dzine dza khou bvelela kha maitele avhuḓi ane e vha tshimbidza mabindu avho . 
Thikhedzo ya tshitshavha musi hu tshi itwa mushumo wa u elelwa avho na u sumbedza u kwamea zwi tshi bva mbiluni zwo ri ṱanganya musi ri tshi elelwa vhahali vhashu kha zwa mitambo .
Zwino , Mulayo uyu wo ṋetshedza nga murahu u itela sisteme ya komiti , mishumo na komiti ya vhudavhidzani , na uri dzikomiti idzi dzo vha dzi si na maanḓa a u ambela vhashumi lwa tshiofisi . 
Kha mushumisani
U amba ngoho , na u ya nga mbekanyamaitele , mbadelo dza nṱha dzi nga si sie nga nnḓa matshudeni u bva kha tshikolo tsho tiwaho . 
tshifani tsha mutheli
Nga mulandu wa zwenezwo , mbambedzo ya akhaunthu ya bannga ya PMG yo fhambana vhukuma . 
Kha vha wane tsivhudzo ntswa ya mbadelo kha SARS kana vha i wane kha website , vha i ḓadze vha i rumele khathihi na mbadelo .
c ) Vho Funzani Asnath Melato ( Sa Muraḓo a sa Shumiho hone )
Tshipikara vho ṱanganedza vhathu vhoṱhe vha re hone na u bula uri muṱangano wo vulwa . 
Mbuno dzine dza khou ambiwa hafha a dzo ngo lavheleswa u ya nga mutevhe wa vhuṱhogwa hadzo . 
U shumisa tsumbo u tandula mutsindo nga nḓila yo teaho na u fhambana sa khe-khe-khe hu a ita phosho na nga u ṱavhanya , ' dzhebu-dzhebu ' hu si na phosho na nga u ongolowa .
Kha vha dovhe vha dzhiele nṱha ṱhoḓea ya u ita vhusikambekanyamaitele hu pfadzaho ha dzitshaka na u thoma sisiṱeme dza u tikedzana dza u langa mbambadzo ya dzitshaka , masheleni na vhushaka ha zwa masheleni . 
Minista vha tea u dzhiela nzhele na u fhindula kha ngeletshedzo ye vha ṋetshedzwa nga khoro . 
Komiti ya zwa Khetho i ḓo tshimbidza na u lavhelesa khetho dza miraḓo ya komiti ya wadi . 
Zwi na vhuṱanzi u bva kha ṱhanḓavhudzo iyi uri zwipida zwiraru zwi tea u vha hone phanḓa ha tshishumiswa tsha zwa masheleni tsha nga vha hone , zwine zwa vha khonṱhiraka , ndaka ya zwa masheleni na khwalwa ya masheleni kana mbuelo ya zwo salelaho . 
Kha vha vha vhulunge dzina ḽa khamphani nga ḓadza Khumbelo ya u Vhulunga Dzina , Fomo ya Fomo CoR 9.1.
Tshipiḓa tsha vhupo
6.4 U shumisa mafhungotsivhudzi a IDP kha kutshimbidzele kwa CBP : mushumoitwa na zwishumiswa
Nṱhani ha izwo , vha saini vho tenda kha u tandula masia a ṱhoḓisiso maswa o ḓowelaho ane a nga konadzea sa fulufulu , tsireledzo ya fulufulu na thekhinoḽodzhi yo kunaho . 
Mushumo wa Komiti dza Wadi u dovha wa vha wa u khwaṱhisedza tshitshavha uri tsdhi bveledze ndivho kha thandela dzine vha dzi shuma vhone vhane .
Dzangano ḽa Thikhedzo ḽi tikedza avho vho dzhenelaho kha thandela nga ngeletshedzo , zwikili zwa ndangulo na zwa thekhinikhala nga ha uri u tshimbidza hani thandela uri i bvelele . 
U ṅwalisa , u ḽaisentsa na u khwinisa maḓaleḓale oṱhe u itela u fusha ṱhoḓea dza tsumbanḓila zwi ḓo ḓuresa nahone zwi ṱoḓa vhulondo kha vhupulani u ya nga masheleni a re hone na zwiṅwe zwiko . 
Kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho , ri ḓo ita zwiṱirathedzhi zwa mvelaphanḓa na maḓi kha nyaluwo , ine ya ḓo khwaṱhisa ndango ya maḓi .
U salela hu hulwane u ya nga ṋetshedzo ya maḓi hu ngei Mandeni na Ndwedwe . 
Vha kha ḓi kona u shumisa tshitambisa DVD kana vidiyo tshavho na DTT .
Vhatukana na vhasidzana vha a fana ?
Ri ḓo sedzulusa roṱhe thendelano nga murahu ha tshifhinga tshingafhani ?
Muvhuso wapo u na vhuḓifhinduleli ha themamveledziso na tshumelo dza ndeme , ndaulo na ndaela ya tshitshavha & vhupulani ha masipala
( c ) tsireledzo ya vhathu , hu tshi katelwa na , arali vha sa koni u ḓilondola khathihi na muṱa wavho , thuso yo teaho ya u ḓitshidza .
U langula na u dzudza mufhiriselo na u paka matheriala wa ḽaiburari kha shelifu . 
Nḓisedzo dzi no hovhelela phesenthe dza fuṱhanu kha ḓorobofulu dzi itiwa nga hedzi yuniti . 
Ndambedzo i ḓo wanala na tshiedziswa tshi khwaṱhisedza u vhulunga ho vusuludzwaho kha vhathu , vhugudisi na zwishumiswa . 
U bvisela khagala kha vhathu ha mbuelo dza masheleni nga dzi MP zwi bveledza ṱhoḓea ya Mulayotewa ya u dzhia tsheo ha u sa vha na tshiphiri na u vha khagala .
_Vhashumi vhavho vho gudiswa lwo fanelaho u ita mushumo
Izwi ndi zwa ndeme sa izwo zwi tshi tendela vhagudi u guda na u vhuisa mihumbulo nga ha vhukoni havho .
Mihasho i tea u ṋetshedza mivhigo ṅwedzi muṅwe na muṅwe uri ri kone u sedzulusa mvelaphanḓa ro sedza kha zwezwo .
Ḓuvha iḽi ḽa u fhedzisela u badela muthelo wa tshifhinyanana kha tshikhala tsha vhuvhili ḽi vhe phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa muthelo kana ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa ṅwaha wa masheleni ḽo tendelwaho .
Mbilaelo khulwane ndi ya u langa u kavhiwa u itela u thivhela u kavhiwa u bva kha muthu u ya kha muṅwe vhukati ha vhalwadze na u tsireledza vhashumi vha vhuongelo . 
Naho zwo ralo , hu na maga a u fhungudza o teaho , ane zwino o dodombedzwa kha tsheo yanga , masiandaitwa a ningo a ḓo fhungudzwa u ya kha negethivi yo linganelaho . 
Kha ḽiṅwe sia , mashango o bvelelaho a nga pfa a tshi kombetshedzwa u bvisela khagala vhuṱudzeṱudze he vha vhu topola - na vhabindudzi vha nga si tame u vhea khomboni zwikhala musi vho livhana na u itwa ha vhukhakhi ha tshaka . 
( 4 ) Vhusimamilayo ha Vunḓḓu vhu nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo tshiduloni tshawe nga ḽikumedzwa .
Vhunzhi ha mpfu hu vhangwa nga phirela ya HIV . 
U renga ndaka hu ḓo engedzea mutengo wa mutheo wa mbuelo dza pfuma na u fhungudza muthelo wa mbuelo dza pfuma tshifhingani tshi ḓaho . 
Mushumo wa u sedzulusa National Human Resource Development Strategy u ḓo khunyeledzwa ṋanwaha , nahone thandela dzine tshigwada tsha muvhuso , vhashumi , mabindu na dziyunivesithi , nga fhasi ha Joint Initiative on Priority Skills Acquisition ( JIPSA ) dzi ḓo khwaṱhiswa .
Tshumiswa dzo themendelwaho Hu tshi engedzwa kha zwishumiswa zwo tiwaho kha Zwikili
I sumbedza lushaka lwa sekhithara sa zwe ya vha i zwone nga tshifhinga tshi ḽa . 
Arali ha nga lozwiwa muṱaṱisano , mushumo wo teaho wa tshumelo u tea u ṋetshedzwa kha nḓowetshumo ya phuraivethe , kha zwitshavha zwashu hune vha kona u imela zwavhuḓi u fana sa Muvhuso . 
Khumbelo ya ṱhanziela ya u rengisa halwa mashango ḓ avha
Na uri , nga nnḓani ha musi ra livhana na zwoṱhe , ri vusa zwipiḓa zwa vhakhethi . 
Athikili 273 na 274 ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Ghana .
Vhuḓifari hanga ho vha ho bva : Ndo vha ndi tshi sokou thathaba ndi sa lindeli tshifhinga tshanga tsha u amba , nda kakamela musi ndo vhudziswa mbudziso . 
U engedza tswikelelo kha tshumelo
U vhona MC , WRCS i adza mutevhe wa maitele o vhewaho oṱhe nga maga a sumbe a ne arali o shumiswa kha mulonga wo imaho ngauri , a ḓo mbo ḓi thusa kha matshimbidzele a ndingandinganyo vhukati ha u tsireledza zwiko zwashu zwa madi na u zwi shumisa u swikelela mvelele dza ekonomi na matshilisano vhathuni .
7 Vhana vha kiḽasini yashu vha pfana na mitambo .
u gaganya gwama ḽa mbeu hu fanela u wanala
Mugaganyagwama u themendelwa kha mutheo wa ziro nga u khethekanya tsheledemviswa u ya nga ndeme . 
Nyendedzi dzi ḓo sedzana na thaidzo dzenedzo sa khethekanyo ya malaṱwa a fhirelaho u bva kha maṅwe malaṱwa o bveledzwaho dzikiḽiniki na zwibadela . 
U bveledza sisiteme ine ya ḓo thusa kha u asesa mbadelo ; 
I lingedza u ṱanḓavhudza zwipiḓa zwa ngona yo bvelelaho kha u langa phambano ya vhathu na maṅwe mafhungo mahulwane ane a kwama ndangulo ya phambano ya vhathu .
Vhutshimbidzi na u tandulula thaidzo
1.2.2.1 Ndaulo ya masipala
Hezwi zwi ḓo thusa kha u vhona uri vhawani vha ndambedzo ya tshitshavha vha a sedzwa zwi tshi ḓa kha tshumelo dza masipala na zwikhala zwa mishumo , na u vhona uri ri isa phanḓa na u vhona uri vhunzhi ha vhathu vhashu vha swika hune vha si tsha ḓisendeka nga ndambedzo nge vha wana mishumo .
Dzilafho ḽo ṋetshedza mvelelo nga u ṱavhanya , fhedzi mbuelo dza dzilafho ḽa muhumbulo ḽi ḓo dzula ḽi hone . 
Nyito dzine vhagudi vha dzheniswa khadzo dzi so ngo vha dza u swika kha u vha " fareledza " , hone dzi tea u vha dzo livhiswa kha Mbalo sa zwe zwa dzudzanywa kharikhulamu .
Musi nga fhasi ya nyimele i konadzeaho , malaṱwa a khemikhala a tshi fanela u fhandekanywa kha vhubvo na u dzhiwa thungo , sa zwine zwa itea kha tshivhalo tsha mashango o bvelelaho , a zwi vhonali zwi tshi nga bvelela kha miṅwaha minzhi Afrika Tshipembe . 
2.1 U rwelwa ṱari ha zwidimela zwiswa zwa Zhendedzi ḽa Zwidimela zwa Vhanameli zwa Afrika Tshipembe ( PRASA ) na tshumelo dza zwidimela , nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma nga ḽa 9 Shundunthule 2017 ngei Tshiṱitshini tsha Pretoria ndi tshipiḓa tsha vhuḓikumedzeli ha muvhuso vhu yaho phanḓa ha u vhona uri vhuendi ha nnyi na nnyi vhu a swikelelea na u fulufhelea , na u alusa themamveledziso ya ikonomi ya shango .
Tshumiso ya madi manzhi kana tshumiso ya madi nga ndila ine zwa sia masiandoitwa mavhi kha zwiko zwa madi sa dzifeme dzine dza shela madi a mashika kha zwiko zwa madi , vha fanela uri vha wane thendelo .
Bugu tshumiswa !
Vhadzulapo vha vhupo uhu vhunzhi havho ndi vha mahayani na uri vha tshila nga tevhedza mvelele dzavho dza kale na mikhwa . 
Ndivho ya izwi ndi u ṋea mupondwa tshikhala tsha u shela mulenzhe kana u dzhenelela thwii kha u fhindula malugana na vhugevhenga , na u engedzedza nḓivho ya mukhakhi ya mvelelo dza vhuḓifari hawe na u ṋetshedza tshikhala tsha u vha na vhuḓifhinduleli malugana nazwo .
Maṅwalwa a khaidzo o phirinthiwaho o fhelela kha Minetse ( Minetse dza 17 Khubvumedzi )  . 
A ho ngo itwa mugaganyagwama wa zwikhala zwiswa zwa mishumo , nga nṱhani ha tshivhumbeo zwa tshiimiswa tsha ha masipala . 
U dzhenelela nga mafulufulu nga vha vhuelwa vho teaho , sa tsumbo , miraḓo ya tshitshavha i sa shumi , zwitshavha zwi dzhielwaho fhasi , vhaswa nz kha u pulana mvelelo kha u bvelela ha tshifhinga tshilapfu ha thandela yeneyo kana pulane ya nyito .
Dziphurofeshinala dzoṱhe dza mutakalo dzi tea u kona u topola saini na tsumbadwadze zwa vhufamuraḓo vhuṱuku . 
U bveledzwa ha pulane ya vhudavhidzani , hu tshi shumiwa na muḓivhi wa CBP kha u wana khonadzeo na u konanya khonadzeo dza u anḓadza zwo swikelwaho nga CBP nga tshumisano na mulangadzulo .
Ṱhoḓea dza uri dzikhamphani dzi shume u ya nga zwiṅwe zwitandadi zwa mikhwa dzi bva ngafhi ? 
Fekisi : ( 013 ) 752 3854
Tshinyalelo dza muḓisedzi wa tshumelo arali yo shumiswa
O vha o dzula kha lurumbu lwa tshipembe ha tshitediamu . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano na u thusa u dovholola tshiṱori tsha tshigwada / kiḽasi .
U ṅwala vhurifhi ha khumbelo ya mushumo
226 . Zwikwama zwa Mbuelo dza Vunḓu
KHA VHA FHELISE KHAKHATHI DZA MIṰANI
Dzhenela miṱangano ya Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka .
Khoudu ya muunḓiwa yo khakhea .
Mihasho i diphositha mbuelo dzoṱhe kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka nahone mbadelo dzoṱhe dzo ḓisendeka kha sisiteme ya vhukati i langwaho nga Muṱolambalelano Muhulwane . 
Ndangulo ya mugaganyagwama yo khwaṱhiswa nga kha tshumiso ya Mutevhe wa Mishumo wo Tendelwaho u itela tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe . 
Ro dzhia tshidulo tshashu tshi si tsha tshoṱhe ngei kha Khoro ya Vhutsireledzi ya Tshaka dzo Ṱanganelaho , tshine ri ḓo tshi shumisa u ṱuṱuwedza Mafhungo a Afurika na mulalo na vhutsireledzi kha Afurika na Ḽifhasi .
Nyimelengudwa - sekhithara tharu na vhupo vhu elanaho na sekhithara . 
Ṱhoho ya tshikolo : __________________________________________
Ndi tshivhalo tshiṱuku tsha vhugai tsha mikovhe hune a ḓo tea u i renga u itela u kona u langa khamphani ? 
( i ) u shumiswa ha maanḓḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka , zwi tshi katela u shumiswa ha milayo ; na
1 Minidzhere dza Khoro
U ita mutevhe wa zwishumiswa na thimbanywa dza u bika
Miṅwe mishumo
Musi ri tshi vha navho , ri nga vha sengulusa tshifhinga tshinzhi , tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine ra ṱoḓa , ri sa vhilaeli nga miṱangano yo dzudzanywaho . 
AO i nga kwamana na Ramulayo wa Muvhuso kha zwi timatimisaho zwine zwa vha hone musi zwi tshi kwama kufarele kwa mbilo . 
Muhasho wa Mutakalo u khou ḓo thoma u shumisa pulane ya ndondolo ya hayani ya AIDS . 
O i ṅwala i kha tshifhinga tshi ḓaho .
Data iyi ndi ya ndivho ya mafhungo fhedzi a hu na vhuḓifhinduleli vhune ha ḓo fhiriselwa kha maanḓalanga apo kana vhashumeli vhaho nga u i shumisa . 
Pfesese uri ndi zwifhio zwine zwa ṱoḓiwa u itela u lugisela CBP kha vhuimo ha wadi khathihi na ha masipala , na u zwi ṱumanya na kutshimbidzele kwa IDP ;
( 3 ) Arali mvelelo dza khetho dza Buthano ḽa Lushaka dza sa ḓḓivhadzwa nga tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 , kana arali khetho dzo imiswa nga khothe , Muphuresidennde , nga nḓḓivhadzo , u fanela u vhidza na u tea datumu dza dziṅwe khetho , dzine dza fanela u farwa hu saathu u fhela maḓḓuvha a 90 u bva tshe tshifhinga tsha fhela kana u bva tshe khetho dza imiswa .
Dzibugu na ndima dza Dzibugu
U dzhielwa nṱha ha vhuḓifari zwi tshi kwama u sa fhurela ndi ha ndeme kha madzangano oṱhe a zwa mitambo , ho sedzeswa u shumiswa ha zwidzidzivhadzi na vhuḓifari . 
Mutevhe wa u sedzulusa vhudavhidzani u nga katela :
Dzikereke dzo ṱuṱuwedza lutendo kha zwa vhuloi nga u vhu shandukisela kha Tshikhiresite , na u ṋetshedza nḓila dza tshikhiresite kha u shumana na vhuloi.41Kereke khulwane dza vhamishinari dzo tevhela nḓila yo ṱuṱuwedzwaho nga vhorakoḽoni ya u dzhia vhuloi ha Afrika sa zwiito zwo salelaho murahu na u sa funzea .
Komiti ya vhaimeleli vha vhashumisani i tea u vha hone ne ya ḓo lavhelesa kushumele kwa vhupo kwa zwileludzi . 
Arali vha tshi ṱoḓa u shuma u swaya phukha lune vha hola , vha fanel u ita khumbelo kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe ( Muṅwalisi : Vhuṱlusi ha Phukha ) uri vha vhe muswayi wa phukha o ḓiṅwalisaho .
Mulayo u dovha wa ṋetshedza :
( i ) ndaela i no kala uri u bula uri a zwi shumi zwi ḓḓo dzhiiwa ngauralo u bva murahu ha musi zwo bulwa ngauralo ;
Zwikili zwa U vhala na U ṱalela zwo bveledzwaho zwavhuḓi ndi zwa ndeme kha u guda ho bvelelaho hu katelwaho masia oṱhe a kharikhuḽamu .
KHOTHE DZA SIALALA ( VHARANGAPHANḒA VHA SIALALA VHAHULWANE )
Muvhigo wo sumbedza uri mbekanyamaitele ya ikonomi ya masheleni i khou bvelela vhukuma kha ḽa Afurika Tshipembe vhunga itshi vhuedza kha vhashayaho .
Madzina na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa vhadzheneleli vhoṱhe zwo katelwa sa Tshiengedzwa tsha A , hu ne ha khou anganyela u pwashekana u vha sekhithara na hone ho ṋetshedzwa . 
U ita nyambedzano nga ha muhumbulo muhulwane na zwidodombedzwa zwo khetheaho
Ḓirama - u ṅwala mufhindulano
Buletshedza na u ṱalutshedza kutshimbidzele kwa u nanga na u khetha miraḓo ya Komiti ya Wadi .
Zwiṅwe hafhu , zwi a konadzea uri khunyeledzo iyi i swikelelwe ngauri zwiitisi zwa u shaya mveledziso ya uri u khauwa vhukati ha ṱhoḓisiso , mbekanyamaitele na nyito zwa ita uri zwi konadzee . 
wana a si wau nga mbebo
Vhagudi vha ḓo isa phanḓa na u ṱoḓisisa kushumisele kwa luambo .
Mutshimbidza Mushumo vundu Ḽashu sa izwi ḽi muṋango wa u ya kha Afrika ndi haya ha zwigidi zwa Mazimbabwe , Vhatswana , Mamozambikwi na Vhazambia na vhunzhi ha vhathu vha bvaho kha maṅwe mashango . 
Mashudumavhi , maitele a u ḓisa vhaṅwe vhashelamulenzhe uri vha vhe tshipiḓa tshashu o dzhia tshifhinga tshilapfu u fhira tshe tsha vha tsho lavhelelwa . 
Khumbelo ya ḽaisentse yapo ya tshikepe tsha u rea khovhe
U khwathisa uri vhagudi vha fhedza thero dzoṱhe dza ngudo na masia a zwikili zwine vha tea u zwi fhedza kha nwaha une vha vha khawo wa tshikolo .
Zwiṅwe zwo khwaṱisedzwaho ndi zwiṅwe zwipiḓa zwa mafhungo a ndeme na vhutevhedzi vhune vha ḓo vhu shaya kha u ita khumbele vha tshi shumisa PAJA .
U vhulunga - u vhulunga ho engedzea kha miṅwaha miṱuku yo fhelaho .
Datumu ine tshiputelo tshi ḓaho tsha ḓo wanala ngayo kha u ḓiswa kana u dzhiiwa ;
Ṱalukanye mudzedze wa kutshimbidzele kwa CBP , zwibveledzwa na mvelelo ;
Mulaedza wa Lushaka nga Vho Jacob G Zuma , Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , kha Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Phalamennde , Kapa
U thetshelesa nga mafulufulu hu na u vhavhalela
Kha vha humbule nga ha tshaka dzo fhambanaho dza mafhungo kha masipala wavho ane a nga vha a ndeme u vha nao kha u pulana .
Ri tea u amba , nahone nga vhuḓifulufheli , nga mbofholwo .
U ṱhaṱhuvha na u ṱalutshedza mulaedza
Naho u sedza hafhu ho bveledza khwaṱhisedzo ya fulufhelo ḽo sumbedzwaho kha tshikimu tsha zwino , yo dovha ya topola masia a ṱoḓaho tsedzuluso I yaho phanḓa . 
Nga u shumisa mulayo na luambo lu songo dzumbamaho , vhusimamilayo ho bvisela khagala muhumbulo waho muhulwane wa uri ' ndifho ' dza luṅwe lushaka kana tshivhumbeo dzi tea u ṋetshedzwa kha zwipondwa . 
Tshipiḓa tsha u thoma tshi na tshivhalo tsha zwo rengwaho kha uno ṅwedzi . 
Vhudzheneleli ho aluwaho ndi mazhendedzi a muvhuso , madzangano a mashangoḓavha , dziyunivesithi na zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso zwi tea u khwaṱhisedzwa nga u dzhenelela ho fhelelaho ha vhafumakadzi kha zwa vhupulani , vhupfumbudzi , vhuḓifari na ndingo dza nyito idzo . 
Vha ite mutevhe wa tshaka dzo fhambanaho dza mafhungo a nga ha vhubvo ane a tea u kuvhanganywa na u sumbedza uri ndi ngani a a ndeme .
Ho vha na mafuvhalo , fhedzi a ho ngo vhigwa nga ha dzimpfu . 
Ri tshi ḓadzisa kha zwishumiswa zwo tiwaho zwa ngudo ya Zwikili zwa Vhutshilo hu ḓo ṱoḓea :
6.1 Vho Mmabatho Ramagoshi - Muthusa Mulanguli Guṱe : Ndaulo ya Nḓivho na Nyanḓanyo ya Mbekanyamaitele kha Muhasho wa Vhafumakadzi .
Kha tshifhinga tshi re tsini , mbekanyamaitele dza zwa ikonomi dzi tea u ṱuṱuwedza mvusuludzo kha ikonomi ya fhano hayani hu si na u lemedza mirafho i ḓaho nga zwikolodo zwihulu zwa tshitshavha , phimo dza nyingapfuma dzi re nṱha na infḽesheni i re nṱha na phimo dza nyaluwo i re fhasi . 
Pfunzo ya tshifhinga tshiḓaho i tea u sedzesa kuhumbulele kwavhuḓi a elanaho na mushumo na vhuḓifari mushumoni . 
Nga nṱhani mukwanyeledzo wa masheleni u pfumbudzwa , wekishopho dzi tea u imiswa lwa tshifhiganyana . 
Pfanelo dza dzitshaka na thendelano ndi dziṅwe dza thikho dzi itaho uri vhulanguli ha phendelashango na ha maḓini vhu bvelele kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Komiti i shumaho i nga ita mishumo yoṱhe ya khomishini , hu sa katelwi u themendela mivhigo . 
Mafhungo o ṱanganedzwaho a fanela hafhu nga u angaredza u dzhiwa sa a vhukuma . 
Maga a u ṱavhanya o livhiswaho kha u lwa na vhushai
Mbonalo dza nyolo ya saithi dzi itaho uri vhuendi ha tshitshavha vhu kungese dzi a ṱoḓea fhedzi , nga kha mutsiko ya kha sisiteme ya bada , ndi tshifhinga tsha u fhungudza khwaṱhisedzo ya nyolo ya u shumiswa ha mavu u itela uri vhashumisi vha goloi vha fareye zwavhuḓi , na u sedza hafhu kha musudzuluso wa vhaendangaṋayo na vhuendi ha tshitshavha . 
Ndima ya 6 ya Mulayo
( Arts , Culture , Science and Technology ) yo ita khumbelo ya mihumbulo mahoḽa u bva kha vhathu malugana na Luswayo luswa lwa Shango .
U itela u sedzulusa kha na humbula zwavhuḓi , ri ṱoḓa mulalo na vhudziki . 
Vhathu vha vhuṱhogwa kha hezwi ndi vhaṱoḓisisi kana vhatshimbidzi vha muvhuso na vhadzulapo vhane vha khou fhindula . 
Nga Nyendavhusiku , 2009 , Khabinethe yo tendela maano a vhuṱali a u rembulusa zwithu kha mivhuso yapo .
Vhahumbeli vho kundelwa u bvela phanḓa na mafhungo . 
Tsha u thoma , ṱhoḓea dza data na u nanga sambulu zwi ḓo haseledzwa . 
Vhanna , ro livhuwa vho kona u ḓa kha dzulo ḽa vhoramafhungo u sumbedza thikhedzo yavho kha vhurangeli hashu . 
U swika zwino , ndingedzo dza u pfukisela vhuṋe ha ndaka dzo bveledzwaho a dzo ngo bvelela kana u vha na mvelelo dzo lavhelelwaho , nahone zwikimu zwa vhuṋe zwa mikovhe ya vhashumi zwi shela mulenzhe zwiṱuku .
Ndi ḓorobo ifhio i re na makole fhaḽa na fhaḽa ?
Masipala wo dovha wa bveledza Tshiṱirathedzhi tsha U lwa U thubiwa ha Mavu u thivhela na u laula u thubiwa ha mavu hu si ho mulayoni . 
Madzinginywa aya a ḓo tshimbidza tshumelo dzo itelwa u shuma kha tshigwada tsho pikwaho . 
U shumisa maipfi a u vhudzisa : mini , lini , ngafhi , nnyi
( a ) muraḓo wa vhusimamilayo o tendelwa u shandukisa vhuraḓo ha ḽihoro luthihi , nga u ḓivhadza Mulangadzulo na nga u tou ṅwala a ṋekedza Mulangadzulo khwaṱhisedzo ya ḽihoro ḽo mu ṱanganedzaho sa muraḓo wa ḽihoro ; na
U sa elana ha zwiimo , muṱaṱisano nga ha zwiko zwi konḓaho , zwiṱaluli zwa vhuḓifari na ndivho dzi hanedzanaho lu fanaho ndi zwiṅwe zwa zwiitisi zwi ṱuṱuwedzaho khuḓano . 
Minista vha fanela u ita kana u vhona uri hu itiwa ṱhoḓisiso . 
Kana , Muvhuso u nga badela muholo ngeno vhuanḓani vhu tshi nga ṋetshedza vhuendedzi na ndangulo . 
Ri dovha hafhu ra ḓivha na nga vhutendi uhu na uri ro ḓiimisela u vhu tsireledza kha u sasaladzwa hu si havhuḓi na kha nyimele dzine vhutendi hashu ha vhanga vhukonḓi na u ṱhuphea . 
U vhala maṅwalo o hudzwaho sa , zwirendo , Bugu Khulwane , phosiṱara , maṅwalo a eḽekiṱhoroniki o ṅwalwaho nga kiḽasi yoṱhe na mugudisi ( kha u vhala na vhagudi )
Tshenzhelo ya miṅwaha miraru u ya kha miṱanu kha sia ḽa masheleni a tshitshavha . 
Huno u gonyiswa ha muṅwe murafho na u ṱaluliwa zwi ṱanganedzeaho zwo tendeliwa .
Mihasho ya muvhuso i re hone i vhona uri i khou tevhedza miṅwe milayo , ndayo na ndaela . 
kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-159 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno .
Uri roṱhe ri ḓiphine nga pfanelo dza vhathu dzashu ri fanela u shumisa vhuḓifhinduleli . 
Phambano i katela ḽeveḽe ya nṱha ya thikhedzo ya muvhuso i ne vhathu vha Brazil vha i wana kha nḓowetshumo ya khuhu . 
Musi vhutsitsikani vhu tshi engedzea , zwenezwo mbadelo dza tshumelo dza khethekanyo ṱhukhu ya mavu yeneyo dzi a engedzea . 
Mbekanyamaitele yo no ḓi ya vhathuni vha kwameaho u itela vhupfiwa havho .
Mbadelo dza phurofeshinaḽa ho sedzwa gumofulu ḽi kovhelwaho na nnḓa ha sibadela kha zwa maṋo ḽa R2 153 nga muunḓiwa nga ṅwaha
Zwibveledzwa zwi re zwililwa zwi a ṱoḓea sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso yo ṱanḓavhuwaho . 
Ndi zwone , a hu na vhuṱanzi he ha rangwa phanḓa nga muhumbelakhaṱhululo u khwaṱhisedza uri hezwi zwi ḓo bvelela . 
Muvhuso u ḓo vhetshela thungo 30% ya zwiteṅwa zwo teaho zwa Muvhuso uri u renge kha dziSMME , miṱanganelano khathihi na mabindu a dziḽokhishini na vhupo ha mahayani .
thendelo ya vhukuma ya u Ṱun ḓa Phukha
Nḓivho ya pfanelo dza vhafumakadzi na yone i ḓo ombedzelwa nga nḓila yo tiwaho nga tshifhinga tsha mushumo . 
Kha vhorabulasi na vhashumi vha bulasini i lambedza pulane dza u ita uri zwibveledzwa zwashu zwi kone u vha khwine kha zwiṅwe mimaragani ya ḽifhasi . 
Nyiledzo idzi dzi nga tewa musi ho pfukiwa iṅwe ya ṱhoḓea dzine dza tea u swikelwa u ya nga bidi kana konṱiraka yo ṱanganedzwaho . 
Vhafumakadzi , vhoṱhe vha kha miṅwaha ya mahumimavhili , vho shuma sa vharengisi vha muvhili na uri ṱhoḓisiso dza u ranga dzi humbudza uri vho vha vha songo thubiwa vha sa zwi funi . 
U saukanya mafhungomatsivhudzi are kha maṅwalo a girafiki , tsumbo , khungedzelo , zwifanyiso , girafu , na tshati .
U vhalela khonani kana tshigwada , zwe a ṅwala .
Dzindivho :
Mashudumavhi , ezwi zwo swikisa kha u sa shumiswa zwavhuḓi ha honndo dza mathukhwi a re khombo dzi songo tou fhaṱelwa u ṱanganedza mathukhwi ayo . 
Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho ndi tshibveledzwa tsha phurosese ya vhupulani na mveledziso yo ṱanganelanaho .
Modele wa vhubindudzi ha Tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo ( Tshikwama ) wo ḓisendeka nga sisiṱeme ya Badelani Ni tshi Ṱuwa . 
Khoudu ya u Khetha ya Vhuḓifari i vhofha vhathu vhoṱhe vhane vha khou ṱaṱisana kha dzikhetho kathihi na ḽihoro kana nkhetheni wa wadi iṅwe na iṅwe . 
Kha ri ambe Kha thebuḽu , ṅwalani mivhala ya mitalo ine ya sumbedza zwi tevhelaho :
Zwipikwa zwa tshiṱirathedzhiki zwa mihasho ya Lushaka zwi fanela u iswa kha zwipikwa na bono zwa tshiṱirathedzhiki tsha mihasho ya muvhuso wapo na wa vundu .
Izwi zwi na vhunzhi ha masiandaitwa , hu tshi katelwa u gonya ha zwa vhubindudzi na mushumo wa zwa vhubindudzi , khathihi na tshiimo tsha matheriala tsho khwiniseaho tsha vhadzulapo nga kha tswikelelo ya zwiko na tshumelo ya ndeme . 
Mulayo wa Ndangulo ya Zwiwo u dovha wa ṱoḓa mimasipala uri i : 
Mbekanyamushumo dza mbuedzedzo dzi ṋetshedza vhafariwa vhane vha khou ṱoḓa u bva nga parola kana u bviswa hu shela mulenzhe zwihulu kha ṱhanganyo tshitshavhani na miṱa yavho . 
( 2 ) Ndima ya 2 i nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga-
Komiti i ḓo sedzulusa mivhigo yo ṱanganedzwaho nga tshikolo na u themendela nḓila dza u tandulula thaidzo dzo waniwaho .
U dzhielwa nzhele hu ḓo dovha hafhu ha ṋewa kha mbudziso arali khiraitheria i tshi fanela u vha yo sedza tshiimo ka konṱiraka . 
Muthu u tsireledzwa kha luvhengelambiluni nga ṅwambo wa nyito dza kale , dza zwino na dzi lavhelelwaho dzi ṱumanywaho na mbofholowo ya vhuḓibaḓekanyi . 
lushaka lwa tshishumiswa tsha ḽitheretsha --- lushaka lune tshibveledzwa tsha vhudavhidzani tsha ḽitheretsha tsha wela khalwo
Vho ṋewa lufhera luswa lwa u pfumbudzela khalwo . 
akhundu iyi i shumiswa u badela zwibviswa zwa dzilafho zwa nnḓa ha sibadela .
U thoma u shumisa maḽeḓere danzi na zwiawelo hu tshi angaredzwa na maḽeḓere danzi a madzina .
( b ) Fureisiṱaṱa ;
Vhashumi vhe vha tholelwa mishumo mihulwane ya tshiimiswa vha tea u bva vhe Ofisini ya Mulangadzulo , IDP , Gwama , Vhudavhidzani , Inifurasṱirakhitsha , Vhulanguli ha Mveledziso ya Ikonomi na ya Kutshilele .
Mbonalo dza ndeme dza tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : sa , vhabvumbedzwa , nyito , mufhindulano , puloto , khuḓano , siangane , fhethuvhupo , muanetsheli , thero
Khoudu dzo shumiswaho nga vhaṋetshedzatshumelo vha ndondolo dza mutakalo u itela u topola nyimele ( khoudu dza ICD-10 ) na dzilafho ḽi ṋetshedzwaho ( khoudu ya mutengo kana NAPPI ) dzi a ṱoḓea uri ri kone u topola na u badela PMB nga nḓila yone .
Naa thandela dzoṱhe a dzi na kushumisele kwa luambo lwa lunyadza-mbeu ?
Nḓivhadzamulayotibe nga ha Vhupileli yo bveledza nyendedzi dzo ṱanḓavhuwaho nga ha mbuno dza mbekanyamaitele dza u ṱuwa kha vhupileli . 
Kha vha dzulele u sedza arali :
Khaedu dza vhuṱhogwa : Zwiimo zwa shishi zwa mikhukhuni kha vhupo vhune a hu ngo itelwa mveledziso ya vhudzulo ha vhathu . 
Zwavhuḓivhuḓi , mveledziso dzo lavhelelwaho dzi ḓo shandukisa ḓorobo mbili ṱhukhu lune dza si tsha ḓo ḓivhea . 
Vhadededzi kha vha sike adzhenda ya muṱangano wa komiti khumbulelwa vha ite uri vhagudi vha ṅwale zwine vha humbula uri zwo vha zwi tshi ḓo vha zwi maambiwa a muṱangano uyo vha tshi khou tevhela ṱhoho dzi re kha adzhenda iyo .
Izwi zwi tevhela nga murahu ha u fhedzwa zwavhuḓi ha thandululo ya tshifhinga tshiṱuku fhasi ha Komiti ya Dziminisita dzo Ṱanganelanaho nga ha AMD .
Ndi nga dovha hafhu nda vhiga uri Muhasho wo dovha hafhu wa wina pfufho ya Dzinnḓu dza Matshilisano a Lushaka ya Govan Mbeki , Maitele a Dzinnḓu dza Vhathu na Thandela ya Mveledziso Yavhuḓisa vhukati ha pfufho dziṅwe dza lushaka dzo vhalaho . 
1.5 . Khabinethe i ita khuwelelo uri hu bvelwe phanḓa u ḓikumedzela u khwinisa mishumoni nga murahu ha mawanwa a bvaho kha Muvhigo wa Ṅwaha wa wa vhu 16 wa Khomishini ya Nyeḓano Mishumoni wa vhatholi vhoṱhe we wa rwelwa ṱari fhasi ha thero " Khwinifhadzo i a pfala mishumoni " .
Zwi khagala , maṅwalo aya a ḓo vha a si na vhutshilo nga nnḓani ha musi vhathu vha a ṋea vhutshilo . 
Vhaḓivhimakone vha CBP vha tea u vhekanya mafhungotsivhudzi haya uri a kone u shumiswa nga madzangano aya o fhambanaho , nahone zwiṅwe zwa zwishumiswa zwo ṋewa kha Gaidi iyi .
U shuma na / nga maipfi : Maiti U shuma na / nga mafhungo : Tshipitshi tsho livhaho na tshi so ngo livhaho , Mambwaita na mambwaitwa
Kha dziṅwe nyimele , maitele a vhuṋe kha thendelanonzwiwa idzi dza mvetomveto a si a vhukuma , zwine zwa swikisa kha zwiimiswa zwa ndambedzo zwi re na khohakhombo nahone zwi konḓaho . 
Kha ṱhahelelo i re nṱhesa ya vhashumi , izwi zwo ita uri maimo a mashumele a vhe kha nyimele i si yavhuḓi na khathihi . 
U ṱolwa hu nga itwa na kha Buvhisia ḽa Muvhuso wa Limpopo ( www.treasury.limpopo.gov.za ) .
GEMS i bvela phanḓa na u takulela nṱha bono ḽayo ḽi re : " Tshikimu tsha maṱhakheni , tshi sa nyeṱhi nahone tshi shumelaho vhashumeli vhoṱhe vha muvhuso "
Tsho sedzwaho ndi masiandaitwa avhuḓi ane thekhinoḽodzhi ya vha nao kha u shela mulenzhe nga nḓila i vhonalaho nga vhathu vha re na vhuholefhali . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara dzoṱhe uri mbekanyamushumo dzavho na zwine vha ḓo vha vha tshi khou amba ngazwo vha zwi vhekanye u ya kha thero na zwipikwa zwa u Pembelela Miṅwaha ya Ḓana ya Vho O.R Tambo .
Zwi amba u fhaṱa vhushaka vhukati ha muvhuso , vhubindudzi , zwa vhashumi na tshitshavha tsha vhadzulapo . 
U ṋetshedza tshumelo ha u thoma ha Afrika Tshipembe hu ḓo vha hu kha tshumelo dza masheleni , vhudavhidzani na sekithara ya vhuendelamashango .
Vhuongelo ha TB vhu tea u ṋewa tshomedzo u ya nga ṱhoḓea dzaho , na ezwi zwi ḓo ṱoḓa u kona u langa mulwadze wa vhulwadze ha tshihaḓu ho kalulaho . 
U Pulana ha Masipala na u Langa Kushumele , 2001
Ri na Phalamennde i tshilaho ine i vhea Vhulangi kha vhuḓifhinduleli .
Mbuno dzi lavheleswaho
Pulane iyi i ḓo fhaṱa kha zwo no ḓi itwa , i tshi khou dzhiela nzhele tshiimo tsha zwino tsha dwadze na mveledziso dza nḓivho ya sainthifiki , na uri i ḓo thoma dzithagethe dza lushaka na muhanga wa u vhe iṱo . 
U sedzulusa mbekanyamaitele na kuitele hu u itela u khwaṱhisedza u tevhedzwa ha milayo na sisiṱeme dza muvhalelano wa masheleni . 
U bva ṋamusi u ya phanḓa , vha ḓo hola muholo wavho nge vha thoma vha u shumela . 
Tshumelo iyi ndi mahala .
QMS i ṋekedza musaukanyo na u vhiga ha tshumelo na mvelelo . 
Arali ha nga ṱoḓea vhuṅwe vhuṱanzi uya kha mueletshedzi vhu ḓo livhiswa kha aḓiresi ire afho nṱha . 
Western Cape ndi ḽone vundu fhedzi ḽine vhushaka uhu ha vha hone u vhuedza vhathu vha songo tsireledzwaho . 
Mafhungo nga ha miṱangano ya khoro - Ndo tshimbidza mafhungo nga ha muṱangano u tevhelaho wa khoro , datumu , tshifhinga , fhethu na maambiwa .
Vhukoni ha vhathu ho khwiniseaho vhu ḓo thusa kha u lugisela mashango u kona u shumisa zwikhala khwine na u fhungudza khombo ḽifhasini ḽi no khou shanduka nga u ṱavhanya . 
Mbuelo dza vhaunḓuwa vhe vha ṅwaliswa u bva nga 1 Phando 2010 u nga Nyendavhusiku 2011 I ḓo phuroreithiwa u bva kha datumu ya u ḓiṅwalisa u swika 31 Nyendavhusiku 2011 .
Kha kuvhonele kwa thandela , zwo ḓowelea u sumba kha ndivhotiwa dza thandela dzi ngaho : 
Ri shumisa data ya vhuronwane , ya tshizwinozwino u endedza mbekanyamaitele yashu ya pfunzo , mutakalo , mveledzo ya ikonomi na vhupo vhu sa nyeṱhi . 
Nzulele i sumbedzisa uri u khwaṱha a uho khomboni , musi hu sina tshanduko kha tshivhumbeo tsha poḽotiki kha masipala . 
muvhigo wa ndingo ya mutakalo une wa sumbedza vhuholefhali havho
Muhumbulo wavho zwi khagala wo fhambana , fhedzi milayo ya u dzudzanya yo dzheniswaho i a fana . 
Fhungo ḽa ndeme ndi ḽifhio ?
Nga nṱha u vhulunga maḓi hu dovha ha vha na u vhulunga kha tshitimu tshine tsha fhungudza u bvisa khaboni na tshikafhadzo ya mufhe . 
Mufhindulano : U ita nyedziselo ya mufhindulano
Vha tendelwa u wana PrDP arali :
Kha vha ḓe na phasipoto ine ya vha mulayoni .
Mulayotibe u engedza Milayo yo vhalaho , yo dzheniswaho nga Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa , u itela u amba nga ha khaedu dzi iteaho na ndaulo , khathi na muhumbulo wa u engedza vhuḓi na vhuḓifhinduleli ha tshiimiswa .
U ya nga ha Mulayo , Minisiṱa o ṋea maanḓa a vhulamukanyi ha vhugevhenga na milandu ya mu?ani kha " Mahosi " na magota .
Ndi nṋe Fiona ndi bva Yunivesithi ya Kapa .
NHBRC i tsireledza madzangalelo a vhaṋe vha dzinnḓu na u langula nḓowetshumo ya u fhaṱa dzinnḓu .
4.1 Mulayo une wa khou lavheleswa ( ṱolwa ) u ngomu kha mutheo une wa laela uri Ndayotewa ndi wone mulayo muhulwanesa kha shango , na uri mulayo une wa kuḓana na Ndayotewa u dzhiiwa u si wa vhukuma ( a u tei u shumiswa ) .
Vhuyo ha tshiwo ho fhambana , ngauralo na mvelele na lutendo lwa zwitshavha na zwone zwo fhambana . 
Muofisiri wa Mulamukanyi wa crime stop u ḓo fhindula luṱingo lwavho a ṅwala fhasi vhuṱanzi vhune vha ṋekana ngaho .
Pfunzo - vhukando ha u bveledzisa pfunzo ho engedza kudzhenelele .
Ḓorobo ya Ekurhuleni i khou khwinisa matshilo
Mulingoni zwifanyiso zwi ḓo vha zwo tiwaho , fhedzi u kha ḓi tea u dzhiela nzhele tshithu tshiṅwe na tshiṅwe . 
Naho vhathihi vha songo pfumbudzwaho zwavhuḓi vha tshi fanela u vha avho vha wanaho thusedzo ya thekhinikhala u khwinisa zwikili zwavho , ḽevele dza mathomo dza vhathihi avho a dzi ngo ṱalutshedzwa zwavhuḓi . 
Pfukiselo ya eḽekiṱhironiki ya masheleni kana diphosithi thwii kha akhaundu ya banngani ya DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi .
U tsireledzea musi ndi ndoṱhe hayani . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .44
Mutengo wa u renga vhubindudzi ndi mutengo wa fhasisa une tshibveledzwa tsha nga dzhena ngawo maragani . 
Mapa wa vhu 6 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Reshio dza u papamala ha muthelo dzo ḓitika nga zwiitisi zwo vhalaho zwa tshiṱirakhitsha tsha ikonomi zwi kwamaho kha mutheo wa muthelo na khuvhanganyo ya mbuelo ya muthelo . 
Mulayotibe wo Khwiṋiswaho u shuma na zwo khwiṋiswaho kha mutevhe wa zwa Milayo zwine zwa langa kushumele kwa zwiimiswa ( khoro dza saintsi ) dze dza thomiwa nga nṱhani ha mulayo wo ambiwaho .
Hu dovha ha vha na ṱhoḓea ya u ṱuṱuwedza vhubindudzi kha zwiimiswa zwi langwaho nga vharema u itela u fhelisa khaedu dza tswikelelo ya masheleni , zwine zwi kha ḓi vha zwo livhana na vhunzhi ha zwiimiswa . 
Na ndango khulwane nga u rali kha lwanzhe , vhuvhusi vhu bveledzaho ndi ha ndeme fhedzi vhu ḓo vha na khaedu ho sedzwa u hula na tserekano ya malwanzhe ashu . 
GEMS i katela malwadze aya nga nṱha ha malwadze a 26 ane ya tea u a katela lwa mulayo ( aya a 26 a kha mutevhe a Malwadze a sa fholi ) .
Nga murahu ha musi ro ḓisa zwe ra ḓisa zwa u thoma , ro humbulwa u livhana fhedzi na tshiteṅwa itshi . 
Nga u ralo , ri ḓo tama midia u tshi dzhiela nṱha zwine zwa vha mbuno , na u ela u phaḓalala uhu ha zwine zwa vha zwa mugwinyati nahone tshiṅwe tshifhinga ha vha mavharivhari a si na ngelekanyo ane a iswa phungo . 
U ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha nga muvhuso wa masipala hu tea u vha na phambano vhukati ha :
Mvusuluso na vhupo vhu no khou londwa na maga a pholisi a vhupulani , maitele , na maimo . 
Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Vhatsila , yo rangelwaho nga Muhasho wa lushaka wa Mishumo ya Tshitshavha u bveledza zwikili zwa ndeme zwa vhathu vhaswa kha sekhithara ya vhupo ha zwifhaṱwa
Bindu ḽo imelwaho nga miraḓo ya fulo ḽi ḓo tea u vha na vhukoni ha u bindudza nahone miraḓo ya khorondangi ine ya kona u dzhia tsheo fhedzi ya madzangano a mashango a nnḓa vha a tendelwa sa miraḓo ya fulo . 
Khomishini i tenda uri kha mutheo wa Ndayotewa hu na khonadzeo khulwane ya u ṋetshedza maanḓa na mishumo zwi sa lingani na u fhambana kha kushumisele kwa zwithu zwa ndeme zwa mveledziso .
Izwi zwi na mbambedzo i si yavhuḓi na mashango a fanaho na Brazil na China , hune tshitshavha tsha vhaaluwa vhane vha nga lingana vhavhili kha vhararu ndi vho tholwaho . 
Ri tou tama migodi yoṱhe i tshi nga tevhedza tsumbo mbuya nga u vhulunga kha vhukoni ha vhaswa vhashu . 
Dplg / GTZ U ita Komiti dza Wadi Bugutshiko ya Mushuno i bvisela khagala vhaṅwe vha vhane vha nga vha vhadzhiamikovhe vha ngaho :
-- U bvisela khagala zwa ndeme , maime , u dzhia sia , u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi ( siteriothaiphi ) , luambo lwa u nyanyula , lwa u kwengweledza na lwa u fhuredzela ;
U davhidzana na vhulangi u itela u khwaṱhisedza u rumelwa ha zwiengedzwa kha mugaganyagwama na zwo dzudzanywaho . 
Ni a kona u zwi vhona uri ḽifhasi ḽashu ḽi na mavu na maḓanzhe .
U bvisela khagala / sumbedza thendelo , tsumbo , Ndi nga tendelwa uri ndi ṱuwe ?
Fhedzi vha tshi mbo ḓi wana hu si na tshithu .
( a ) yaa tshinyadza zwa ikonomi , mutakalo kana lutamo Iwa tsireledzo ya ḽiṅwe vunḓḓu kana shango nga vhuḓḓalo ; kana
U tholwa hu ḓo itwa ho thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dza vho tholwaho na u sedzwa arali vha si na milandu .
Fhedzi , i tea u katela mafhungo a masheleni , zwidodombedzwa zwa ndindakhombo , na mafhungo a muṱa . 
Ndingo ya nḓivho ya thangela ngudo i ḓo itwa u ya nga ndingo na milayo ya ndango yo ṱalutshedzwaho afho fhasi kha notsi dza vhalingi . 
U langula u rengiselwa ha vhathu mahalwa
Milila ya u tshimbila khayo i tea u dovha hafhu ya vha na mirunzi u shavhisa mutsho u si wavhuḓi . 
2 . MAANḒA U SIMA MULAYO
Tshipikwa tsha ndaela idzi nga huṅwe ho vha hu u tsireledza vhafumakadzi vhe vha ṱaliwa hu si na tshiitisi tshi pfalaho na uri nga huṅwe hu u vha badela kha tshumelo dze vha dzi ṋetshedza nga tshifhinga tsha mbingano . 
Muelo ya u vha na aḽikali i tea u ṱalutshedza ho ṱanganyiswa na pH , kathihi na mbonalo dza maḓi dzi elanaho dzi nga ho sa u muṋwelo wo khwaṱhaho na u nwelela wa gesepfuḓi . 
Sa musi ndo amba mathomoni , Mbekanyamushumo ya Kushumele i ḓo bveledziswa nga nḓila dzo fhambanaho vhunga mishumo ya mihasho i tshi ḓo livhanywa na Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka .
Nomboro ya u vhambadza i shumiswa nga vhabveledzi vho ḓiṅwalisaho , vha fhaṱi kana nga vhaṱunḓi , vhorakonṱiraka vha zwiendisi , vharengisi vha zwiendisi kana zwiimiswa zwa masheleni u shuma na tshiendisi tshi songo ṅwaliswaho kana tshi si na ḽaisentse kha bada ya nnyi na nnyi musi vhe mishumoni yavho .
( ii ) Tshiarabu , Tshihevheru , Tshisankriti na dziṅwe nyambo dzine dza shumiswa kha zwa vhurereli Afurika Tshipembe .
EMIA i ḓi vha rumela luṅwalo lu ambaho uri khumbelo yo swika , nahone luṅwalo ulwo lu ḓo rumelwa hu saathu fhela awara dza 48 nga murahu ha u swika ha khumbelo .
U sa shuma zwavhuḓi ha zwipikwa zwa masipala zwa nga umanywa na khaedu dza tshelede i bvaho na i dzhenaho dzi ṱanganwaho nadzo nga masipala na ṱhahelelo ya vhashumi hune masipala wa nga ḓadza maimo oṱhe zwi vhangwaho nga ṱhaleleo ya zwiko zwa mugaganyagwama . 
Zwimela
Muhasho wo ita vhukhakhi kha zwisumbi zwi tevhelaho : 
U kuvhanganya muthelo zwi tshimbizwa nga bannga khulwane nṋa dza Afurika Tsipembe dzine dza vha ABSA , Nedbank , First National na Standard . 
U bva kha zwenezwi , nzudzanyo ya Khubvumedzi ya Magazini ya Mulanguli wa Sekhithara ya Tshitshavha yo kumedzwa kha nyelelo ya vhahali avho na vhahali vha vhafumakadzi vhe vha badela nga vhutshilo havho u wana mbofholowo . 
Luvhilo lwa muya ndi lufho nahone sia ḽe wa livha khaḽo ndi ḽifho ?
Kha tshikalo tshapo , a zwi songo teaho u kona u wanala kha nnḓu iṅwe na iṅwe nga mimoḓoro ya shishi . 
Thuso zwenezwo i ḓo sedza kha u fhaṱulula zwiko zwa mbuelo , zwi nga ho sa u ṋekedza zwi mutikedzelo kha ḓiswaho nga vhulimi u itela vhorabulasi na u bveledza ngade dza mahayani . 
Iṅwe ya dzikhoso dzo dzhenelwaho nga vhashumi vha manese vha masipala yo vha ṋea nḓivho nga ha ndondolo ya vhaaluwa kha Senthara ya BOCA . 
Khabinethe yo tendelana nga ha tshanduko dzi ṱoḓeaho dza u ta sisiteme ntswa ya musalauno , ya vhukoni nahone yo shandukiswaho ya zwa vhulamukanyi .
Hu ṱoḓea pulane yo khetheaho ya thandela u itela u khunyeledza thandela iyi ngauri thandela iṅwe na iṅwe yo fhambana .
U khwathisedza uri ndi zwa khwaḽithi : U ela kushumelwe kwoṱhe kwa thandela nga misi .
U shumisa makhathi o teaho tshifhinga tshoṱhe
Tsenguluso dzo engedzwaho dzo kumedzwaho dza vhalwadze vhaṱuku na vhalwadze vha re khomboni khulwane : 
Ṱhanganyelo ya tshivhalo tsha sesheni dza vhuvhudzisi ha vhavhuelwa na vhashelamulenzhe vhoṱhe vho topolwaho . 
Kana ndi ngani ni tshi humbula . . . ?
Vharangaphanḓa vha madzangano a vhureleli ,
MULANGADZULO : Ndi dovha nda ṋea hafhu ndaela vhaofisiri vha tsireledzo uri nga khumbelo vha vha thuse !
Ri khou tea u isa phanḓa na u shumisana roṱhe kha u lwa na vhutshinyi na u ita uri zwitshavha zwi tsireledzeye .
Kushumele kwa u kunga na u khetha ku ya fhambana uya nga mihasho , nahone zwoṱhe zwi nga itwa nga u ṱavhanya .
A nga iswa hayani hu na tsivhudzo ya u vhona Tshigwada tsha Mutakalo wa Muhumbulo wa Tshitshavha kana Ndingo dza GP nga Tshigwada tsha Mutakalo wa Muhumbulo wa Tshitshavha kana Dokotela wa malwadze a mihumbulo a no tsivhudza . 
Mbekanyamushumo iyi i imela maitele manzhi o fhambanaho ane a ḓo khwinisa zwithu zwandeme na tshumelo kha vhupo hu shayaho na hasekanaho ha Motherwell , khathihi na u ṱuṱuwedza mushumo na vhudzheneli ha tshitshavha kha vhupo honoho . 
Zwo tea uri hezwi zwiko zwa mafhungo na nḓivho zwi shumiswe vhukuma nahone zwi kovhanywe nga nḓila yavhuḓi na u fhiriselwa sa nḓila ya u ṋea vhukoni mabindu ane a khou bvelela . 
Mitambo ya muhumbulo ( memory game ) i ṱuṱuwedza uri vhagudi vha kone u humbula zwe vha vhona ; ngeno khuda ya matambwa ( fantasy corner ) i tshi ṱuṱuwedza khonadzeo dza u amba na u thetshelesa .
Nga murahu ha miṅwedzi miṋa Afurika Tshipembe ḽo ṱutshela mashango a Mulanganelano na u vha Riphabuḽiki , Vho Dimitri Tsafendas vho ṱhavha lu isaho lufuni Minisiṱa Muhulwane , Dokotela Vho Hendrik Verwoerd , he vha vha vho dzula hone .
U guda u shumisa luambo zwavhuḓi zwi ita uri vhagudi vha kone u humbula na u wana nḓivho , u bvisela khagala vhuvha havho , vhuḓipfi na mihumbulo , u davhidzana na vhaṅwe na u langa shango ḽavho .
U ṱoḓea nga vhunzhi na u bveledza nga zwiṱuku hu ḓo vhea mutsiko kha vhubveledzi uri vha engedze mitengo ya vhabveledzi . 
Tshikwama tsha Mishumo , tshe ra tshi ḓivhadza ṅwaha wo fhiraho tsho thoma u shuma nga Fulwi .
Ro thoma maitele aya nga Luhuhi nahone o rwelwaṱari nga muphuresidennde nga Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha . 
3.3.4 U funza zwikili zwa luambo zwoṱhe nga nḓila yo ṱanganelaho
Zwi davhidzaniwa na nnyi ?
Mudededzi u tea u vhona uri vhagudi vhoṱhe vha wane tshifhinga tsha u amba nga Nyambo dzavho dza Hayani .
Maga a u fhaṱa vhukoni kha mafhungo aya a tea u sedza na zwa mbeu . 
U dzhenelela hu tshi itelwa u sika nyimele yo teaho ya mveledziso ndi hune ha katela maitele na zwiteṅwa zwo fhambanaho zwine zwa tea u dzhielwa nṱha . 
Vho bula uri shango ḽa Bulgaria ḽo vha ḽo takala nga maanḓa uri nga murahu ha tshifhinga itshi ezwi zwo itea . 
Milayo nga u angaredza i khagala nahone i a wanalea . 
Gavhelo ḽi tea u khavara thandela dzo fhambanaho na ṱhoḓea dza vhashumi dze dza ambiwa nga dzo kha themendelo dzo itwaho kha muvhigo uyu . 
Vhurereli vhu shuma mushumo muhulwane kha vhutshilo ha mvelele ha zwitshavha zwa Afrika na zwigwada zwa vhurereli ndi tshipiḓa tshihulwane tsha tshitshavha tsha Afrika . 
Arali nyavhelo ya zwiko zwa maḓi dzi tshi fhira dzine ra vha nadzo zwazwino ndi afhio masiandaitwa ane a ḓovha kha migodi ? 
U ola zwifanyiso u itela u pfukisa mulaedza ( mafhungo a ene muṋe ) .
Vhunzhi ha zwitzhili a zwi koni u tshila lwa tshifhinga tshilapfu kha mavu ane ha sa vhe na vhunzhi ha zwitzhili zwa mupo . 
Nga uri vhupo vhuno khou itwa khumbelo khaho vhu wanala ngomu vhuponi vhu no nga ha ḓoroboni , na hone ngomu ha vhupo vhu dzulaho vhathu , nnḓu ya vhaeni ino khou ambiwa a i nga vhi na masiandaitwa a si avhuḓi kha mbetshelwa dza themamveledziso . 
Tshifhinga tshino tsho fhelaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓa ( tshi sa gumi ) tsumbo : Ndo vha ndo no lindela awara mbili musi a tshi swika .
( b ) fhethu huṅwe na huṅwe hune mmbi ya khou shumiswa ;
( ii ) muraḓo ufhio na ufhio wa vunḓu wa muvhuso .
Hoyu ṅwaha KwaZulu-Natal ḽi ḓo ṱanganedza phurofaiḽi yo khetheaho na masiaṱari nyengedzedzwa a burotsha o sedzaho kha vundu kha Nyendedzi ya Emirates Holodei . 
Dzhiani nyimele ya bada , vhuhulu ha vhuendi na u dzhiela nṱha luvhilo kha nyolo yo dodombedzwaho . 
( i ) kha Phalamennde nga fhasi ha Mulayotewa muswa arali ndaulo ya uyo mulayo yo ṋewa kha muvhuso wa shango u ya nga Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo kha khorotshitumbe ya lushaka ;
U shumisa nyolo kana maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza ṱhalutshedzo U ṅwala / rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
Zwi amba uri hu na zwiṱuṱuwedzi zwivhili zwine zwa ta gemo ḽine muṋe wa ndaka a tea u badela maanḓalanga sa reithi dza asesemennde : Tsha u thoma , mutengo wa ndaka we wa asesiwa na tshavhuvhili , reithi dza asesemennde ine ya shumisea . 
Zwi konisa na zwiṅwe zwigwada u bvisela khagala mbilaelo dzine vha vha nadzo nga ha zwiṅwe zwigwada .
Ri khou lugisela u rwela ṱari iṅwe kha muvhuso wapo , zwa maḓi , mabindu , mishumo ya muvhuso na zwa muno , nga u ralo ri ḓo rwela ṱari zwigwada zwa u shuma zwiṅwe zwiṱanu ngei India . 
Kha ri shumisane kha u shandukisa nyimele iyi .
Ndi kale vhukuma tshifhaṱo tshi songo fhelaho tshi tshi khou nelwa nga mvula na dziṅwe nyimele dza mutsho dzi si dzavhuḓi dzo ḓi vha hone lwa tshifhinga tshilapfu . 
Ndi zwifhio zwine komiti ya wadi ya nga ita kha u thusa ?
Vha tea uvha na mbekanyamushumo , zwihulusa dza miḓini . 
Ri ḓo tea u ḓiṱama nga vhunzhi ha izwo zwiṱhavhane zwi shumaho - maanḓalanga a mikhwa . 
Dziakhaivi dza Lushaka ngei Pretoria dzi katela Dziakhaivi dza Fiḽimu , Vidio na Muungo zwa Lushaka . 
Kha miṅwaha mivhili na hafu idaho , thandela dza 92 dza mbekanyamushumo ya fulufulu ḽo vusuludzwaho dzi ḓo ṋetshedza 6 327 MW kha giridi .
U ṅwala maambiwa a muṱangano .
4.2 . Khabinethe i khou ṱanganedza nḓivhadzo nga Eskom uri Yuniti 6 ya Tshiṱitshi tsha Fulufulu tsha Medupi yo bveledza fulufulu ḽa u thoma ino vhege , zwi i itaho yuniti ya u thoma kha dza rathi yo sinkhronaiziwaho .
Zwo thivhelwa tshoṱhe uri muthu muṅwe na muṅwe , bindu , tshiimiswa kana webusaithi i sike mafhungo a siaṱari ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi re kha webusaithi iyi , hu tshi katelwa siaṱari ḽa haya , nga nḓila iṅwe na iṅwe , hu si na thendelo yo tou ṅwalwaho ya GCIS . 
( 1 ) Vhusimamilayo ha vunḓḓu vhu nga -
Zwi nga dzhia ḓuvha lithihi kana maḓuvha mavhili u bvisa CC kha mutevhe .
Vhubvo ha mafhungomatsivhudzi a u pima kushumele , ndi nnyi a no ḓo a kuvhanganya nahone hani
Vha nga ita izwi kha yunithi ya zwa dzinnḓu kha ofisi ya ndaulo yapo kha dzingu ḽa havho .
Ṱhanganyelo ya zwibviswa nga muvhuso zwi kolodisa mbadelo ya tshumelo dza fhasi . 
U ya tshikoloni
( 1 ) Musi Muphuresidennde a nnḓa ha Riphabuḽiki kana a sa koni u ita mishumo ya ofisi ya Muphuresidennde , kana musi ofisi ya Muphuresidennde i si na muthu , mufari wa ofisi u ya nga mutevhe u re afho fhasi , u ḓo imela Muphuresidennde -
Maitele a tevhelaho a u tandulula thaidzo a nga thusa miraḓo ya Komiti ya Wadi kha nyimele yo raliho .
Eskom ndi yone vhulanguli ha tshumelo ya muḓagasi na mufari wa ḽaisentsi ya muḓagasi u itela themamveledziso ya muḓagasi na u dzheniswa ha muḓagasi miḓini , ngeno masipala u na vhuḓifhinduleli ha mavhone a tshiṱaraṱani na mavhone a nnyi na nnyi . 
65% ya vhagudiswa vha tea u vha vha tshi kha kiḽasi dzi elanaho na miṅwaha yavho .
Gavhelo ḽa R1 083 160 u bva kha Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Lushaka ḽi tikedza zwigwada zwa mitambo zwa Mveledziso ya Vhana Vhaṱuku ( ECD ) zwi si na senthara zwa 11 , zwi re na vhana vha 975 vhane vha khou dzhena sentharani dza ECD vhuponi uho nahone 789 ya vhana avho vha khou vhuelwa u bva kha luafhulelo lwa ECD lwa muvhuso .
Ofisi ya Muṅwaleli Luṱingo ( 021 ) 403 2164
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo zwi ya nga mulandu wone uṋe na zwa shango ḽifari .
184 . Mishumo ya Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe
U vhalulula u itela u khakhulula ho khakheaho , na
Ri ḓo lingedza u vha na maitele a u langa ane a khou bvelaphanḓa na u tevhedza milayo yoṱhe .
Mvelelo dza WRC-15 dzi dovha dza ṋea vhuṱanzi ha tshumelo ya khasho nga u tsireledza luvhanḓe lwa zwa Digital Terrestrial Television ( DTT ) .
Ṱhumano dzone dziṋe dzi , honeha , anzela u dizainwa u konisa matshimbilele a tshiimo shishi tshi sa anzeli u vhuhone kana mimoḓoro ya tshumelo . 
Vha ḓo vha vha tshi khou thola miṅwe ya miraḓo ya tshitshavha kha maitele aya ?
I dzheniswa ha sisiṱeme kha Mafasiṱere na Linux . 
Marangaphanḓa a radio o hashiwa kha zwiṱitshi zwa radio dzapo na ḓiresi ya imeiḽi yo thomiwa u itela makumedzwa . 
Magudiswa kha tshipiḓa tsha " Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo " a yelana na tshaka dza zwibveledzwa zwo randelwaho fhasi ha ṱhoho : U thetshelesa na U amba , U vhala na U ṱalela , na U ṅwala na U ṋekedza , na uri zwi ḓo dzhielwa nzhele musi hu tshi ḓo shumiwa na zwibveledzwa na nga zwifhinga zwo avhelwaho kha U thetshelesa na U amba , U vhala na U ṱalela , U ṅwala na U ṋekedza .
khophi vhukuma ya thendelo ya pulane ya tshifhaṱo
Iyi ndi pulane ya muvhuso ya u shandukisa matshilo a vhathu uri a vhe khwine na u shandukisa tshitshavha na ikonomi nga u ṱavhanya vhunga zwi zwo itwaho u bva 1994 .
Miraḓo ya tshitshavha tshi si tsha vhatendi tsha vhoradzipfunzo ngoho tshi na kuvhonele kwo khwaṱhaho kwa saintsi ya tshizwinozwino i ne ya khou ṱaselwa . 
U ṅwala tshibveledzwa tsha mafhungo , tsumbo , tshati ya mutsho
Mugudi u tea u ita mabuḓo o tiwaho u ya nga ha Mbetshelwa dza Mulayo wa Vhugudisi ; 
o U vusuludza pulane ya u shumisa na zwa masheleni a u sokou ṋeshedza ; na
U ṱana vhukoni ha u guda na u pfesesa mvelele musi u tshi shuma na vharengi , vhashumisani na tshitshavha . 
Muoditha Dzhenerala u fanela u oditha na u vhiga nga ha akhaunthu dzi tevhelaho ; zwitatamennde zwa masheleni zwa mihasho ya mavundu na ya lushaka , mimasipala na zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso khathihi na zwiimiswa zwi wanaho masheleni u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo Guṱe nahone u fanela u rumela mivhigo ya odithi kha vhusimamilayo . 
Mbetshelwa ya muḓagasi ndi tshiṅwe tshithithisi tsha nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu , ha tevhela u salela murahu kha u londola themamveledziso dzi re hone . 
U fhindula mbudziso dzi no konḓa o thoma a humbula
Nga dzangalelo ḽo vusuludzwaho kha tshiṅwe na tshiṅwe tshe tsha vha tshi tsha kale , zwiko zwa kale zwa mulayo zwo vha dzangalelo . 
U ḓana ḽivhi na hone a thi u funi .
Miraḓo ya Bodo vho shumaho kha Komiti ya Muṱolamuvhalelano . 
Zwenezwo ri tama u tenda uri arali vhoraakademi na vhorapolotiki vha tshi dzhenelela kha nyambedzano dza pfunzo vha tea u vha na zwithu zwi pfadzaho mihumbuloni yavho . 
A hu na u vhofhololwa na u kheluswa ho ṱanganedzwaho u bva kha Vhufaragwama ha Lushaka ho vhigwaho kha ṅwaha une wa khou sedzuluswa . 
Tshanduko ya ikonomi ya nnḓa ha shango : Mashango a Afrika a dzula a songo tsireledzea nahone a ḓo bvela phanḓa na u sa tsireledzea kha u thengathenga ha mimaraga ya ḽifhasi . 
Mashumisele a fulufulu a dzulela u vhanga mveledzwa dziṅwe , na uri kha nyimele iyi ha sii tshithu tsho ralo , zwi amba uri u fana . 
u isa phanḓa na u shomedza madzhendedzi ashu a vhusevhi , na u vhona uri a dzula a tshi shuma nga fhasi ha Ndayotewa na milayo yashu ;
1.10. Khabinethe i ṱanganedza Muvhigo wa 2017 wa Khongiresi ya Dzitshakatshaka na Dzangano ḽa Guvhangano , ḽine ḽi isa phanḓa na u vhalaa Afrika Tshipembe sa fhethu ha nṱhesa ha Vhubindudzi kha Afrika na Middle East .
Ri khou hana u pfa vhuṱanzi uhu vhathuni phanḓa ha musi ri tshi vha na tshifhinga tsha u guda itshi . 
Kha vha ṅwale fhasi mvelelo dzavho dza guḽukhousu yavho ine vha tou ḓiṱola sa zwe zwa sumbedzwa khasiaṱari 12-13 .
Hu na vhagudi vhanzhi vha no fhedza tshikolo nga u ṱavhanya , zwa fhungudza zwikhala zwine vha nga zwi shumisa kha u khwinisa pfunzo dzavho . 
Vho guda u ṱavha zwiliṅwa zwa vhone vhaṋe . 
Nga murahu ha u nanga khetho dzi konadzeaho , pulane yo nangiwaho kana dzo nangiwaho dzi tea u shumiswa . 
Mutakalo wa muhumbulo
Vhathu vhane vha kwamea vha tea u ḓidzhenisa kha u ṱalusa thaidzo na vhuhulu hadzo . 
Tshikhala tshe vha ṋetshedzwa a tshi elani na madzinginywa a zwa thekhiniki a mathomo . 
Mvetomveto ya muhanga wa u shela mulenzhe ha sekithara dza phuraivethe yo bveledzwa hu tshi itelwa sekhithara dza vhukavhangalavha na dza vhuendi
Ri ḓo tea u ṱanganedza uri na vhalambedzi vhapo khathihi na vhalambedzi vha sili vho ḓiimisela vhukuma u lambedza muvhuso , ngauralo muvhuso u vha mulambedzi muhulwane . 
( a ) u kovhekanywa ha mbuelo yo kuvhanganywa ngauralo nga lushaka vhukati ha muvhuso wa sia ḽa lushaka , vunḓḓu na kha zwipiḓḓa zwa muvhuso wapo nga nḓḓila ya ndingano ;
U fhindula mbudziso dzi sa konḓi vha thoma u vhudzisa mbudziso dzine dza konḓa sa : Ndi ngani . . ?
( b ) nyito ya matshimbidzele a ndaulo kwayo musi pfanelo dzawe kana ndavhelelo dzawe dzi re mulayoni dzi tshi kwamea kana u shushedzwa ;
U laula mushumo uyu , Mulayo wo vhumba Khomishini ya Ndiliso ya Pfanelo dza Mavu na Khothe dza Mbilo dza Mavu . 
Ṱola maitele a u tsivhudza na u tshimbidza
*Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwo vanganywa / ṱanganywa kha tshifhinga tsho avhelwaho tsha zwikili zwiraru zwi re afho nṱha .
Tsheo dza Khabinethe
Vhuṅwaleli kha ḽevele iṅwe na iṅwe vhu ḓo ṋetshedza thikhedzo ya vhashumi kha mishumo ya ḓuvha na ḓuvha ya Khoro dza AIDS hu tshi katelwa na vhadavhidzani ha nga ngomu , pulane dzo ṱanganelaho , u vhea iṱo , mivhigo na khonanyo ya u ita mushumo . 
Khoudu dzi ṋetshedza muhangarambo wo linganelaho wa u ela BEE yo ḓitikaho nga u vha yo angalalaho u mona na sekithara dzoṱhe dza ikonomi . 
Kha tshifhinga tsha miṅwaha ya fumi , sekhithara ṱhukhu ya theshiari ya ikonomi yo shela mulenzhe nga maanḓa kha u sikiwa ha mishumo . 
Hu tou vha hu si na masheleni a linganaho na u vha hone ha zwiko zwine zwa ṋetshedza nga u ṱavhanya muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓa nnḓu na zwenezwo .
Kha Khethekanyo 21 , u talutshedza tshaka dzo fhambananaho dza fumi-na-nthihi :
Esidi dza khroumu na miṋo ya vhukhroumu zwi shumiswa khadzi aḽoi , u tsireledza mutale na kha nḓowetshumo tsimbinḓodzwa , kha nḓowetshumo ya mikumba na kha u bveledza pennde , dai , zwithuthubi , seramiki na mabambiri . 
TSHIFANYISO 6
Tsha vhuvhili , ri tea u ṱuṱuwedza mikhwa ya yavhuḓi ya tshitshavha ya tshumelo ya u shuma nga u tou funa , u itela u tikedza vhadzulapo vha sa koni u vhala na u ṅwala . 
Bulani uri zwi fana na mini , ni kone u tala mutalo u tshi bva kha maipfi u tshi ya kha tshifanyiso . nngwe nḓou ndau ṱhuḓa tshugulu mbiḓi doḽifini okitophasi khovhe mbila phingwini ndaulwanzhe
Muthu muṅwe na muṅwe o buliwaho kha iyi khethekanyo u na pfanelo dza u ita khumbelo kha khothe yo teaho , a bula uri pfanelo yo bulwaho kha Mulayotibe wa Pfanelo yo thithiswa kana i khomboni ya u thithiswa , nahone khothe i nga mu thusa nga nḓḓila yo teaho zwi tshi katela na u vhewa ha dzipfanelo .
ḽinakisedzi ---- u amba zwithu zwine zwa nga vhaisa nga nḓila ya u zwi nakisa
Hu na ṱhoḓea ya u bveledza zwiṱirathedzhi zwa vhubveledzi zwinzhi u itela u khwinisa tswikelo ya vhana . 
Ndi nga mini phukha dzo vha dzi tshi ofha Vho Ndau ngaurali ?
O ṋewa dzina ḽa Emmanuel , ḽine ḽa amba uri Mudzimu u na riṋe na uri u ḓo phulusa vhathu . 
Phambano vhukati ha u bveledza na tshumelo kha dziṅwe nyimele a dzi tshi tou vha khagala , sa tshipiḓa tsha tshumelo dzi elanaho na u bveledza u fana na vhuendedzi na vhutshimbidzi nga mbalombalo zwo bva kha u bveledza u ya kha tshumelo . 
3.2 Gireidi ya 1 :
Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo wa Muthelo wa Kushumele , we wa ḓivhadzwa ṅwaha wo fhiraho we wa livhiswa nga maanḓa kha vhaswa , u khou bvela phanḓa zwavhuḓi nga maanḓa . [ U vhanda zwanḓa . ]
U rangela u vhala : u livhanya na zwidodombedzwa zwa ndeme
Muphuresidennde wa Kale Vho Baleka Mbethe ,
Mulayotibe wo tendelwaho na u sainiwa nga Muphuresidennde , u vha Mulayo wa Phalamennde , u tea u ḓḓivhadzwa nahone u thoma u shuma nga ḓḓuvha ḽine ḽa ḓḓo tiwa hu tshi tevhedzwa Mulayo .
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho vula senthara zwenezwino ine ha itwa zwithu zwinzhi zwa mufuda wa u tou thoma ngei Central Karoo , kha ḽa Kapa Vhukovhela .
U dzula u tshi ḓivha thekhinoḽodzhi na ngona ntswa . 
U vhea phanḓa ndugelo dza vhashumi vhoṱhe , hu si fhedzi vhashumi vha miraḓo ya dzangano ḽa vhashumi ;
Ndambedzo ya mbekanyamushumo ya pfunzo a i athu badelwa kha Black Sash . 
Hezwi zwi tshimbilelana na Pulane ya Mbuno dza Ṱahe sa zwe zwa vheiswa zwone nga Muphuresidennde kha SoNA ya 2015 .
Musi vha tshi tshi lingedza u thusa vhana vhe vha topolwa sa vha re khomboni , madzangano a tsireledzo ya vhana a anzela u ṱoḓa thikhedzo i no bva miṱani ya mashaka na ya tshitshavha . 
Mushumoitwa wa IDP wa 3 / 1 : U thoma thimu ya mushumo ya thandela ;
Muvhigo u khou shuma sa mutheo wa u manḓafhadza vhafumakadzi kha zwa matshilisano a ikonomi na ndinganyiso ya mbeu , khathihi na nyaluso ya pfanelo dza vhathu .
Khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa
3.1. Khabinethe yo tendela phaḓaladzo ya Mvetamveto ya Mbuisedzo ya Pfanelo dza Shango yo Shandukiswaho ya 2013 na Memorandamu wa zwivhangalelwa zwa Mvetamveto , uri lushaka lu bvise vhupfiwa .
Masipala wa Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo wo vhea bono na ndivho . 
Ḓorobo iyi i shuma sa vhupo ha vhudzulo vhu re ḓambuwo ḽa u wetshela kha Vundu ḽa Gauteng . 
Ngona ifhio na ifhio ine i nga dzhiwa , ndi zwa ndeme uri thendelo iyo i ṋewe kha u pfukisela huṅwe na huṅwe ha mbetshelwa ya mugaganyagwama sa afha u ita zwiṅwe zwo fhambanaho na ezwo zwi tshi nga ṱuṱuwedza mihasho i shumisaho masheleni uri i sike dzirizeva dzo dzumbamaho kha migaganyagwama yayo ya ṅwaha nga ṅwaha . 
Izwi zwi katela vhupfumbudzi ha mikhwa khathihi na mushumo u re khagala wa vhuḓifhinduleli ha mikhwa kha vhalanguli vhahulwane . 
Thereisano ya tshigwada na tshenetsho tshigwada tsha vhathu .
U fhaṱa kha u pfesesa na u shumisa tshifhinga tshi ḓaho
Musaukanyo uyu u shumiswa kha u thoma , u shuma na u vhiga zwa masheleni a mugaganyagwama . 
U kavhiwa nga HIV kha vhaswa vha miṅwaha ya 15-24 ho tsa u bva kha 410 000 nga 2011 u ya kha 330 000 nga 2014 .
Fhethu ha u thoma hu ḓo vha hu vhambedzwaho na zwitandadi zwa mashangoni o fhambanaho . 
Tsheo dzo khwaṱhaho dzo dzhiiwa dza pulane dza nyito dzo fhelelaho dzine dza ḓo takulela nṱha u shuma ha Muhanga wa Maano a Vhuṱali wa Themo ya Vhukati wa 2014-2019 na Pulane ya Mbuno dza Ṱahe .
Hune mutengo wa u khwinisa wa sete dza zwithu wa ṱoḓa u dzudzwa u fhasi , mavu a raloho zwavhuḓi na u vha na muelela wavhuḓi ndi zwone zwi ṱoḓiwaho nga maanḓa . 
Vakhumu ya u fhedzisela i bva kha tshiengedzwa zwa bommbo i re na tshiengedzwa tsha bommbo yo buḽokiwaho . 
Sekhithara ya vhuendelamashango yo kwamea nga nḓila i si yavhuḓi nga mafhungo a si avhuḓi a kwamaho shango ḽa Zimbabwe mimaragani ya dzitshaka . 
Tshigwada tsha mitheo iyi tshi ḓo tea uri tshi vhe na tshivhumbeo tshine tsha bveledza tshandulo . 
- Naa fhethu hune ha tea u ambariwa zwithu zwa u tsireledza nḓevhe ho sumbedzwa nga luswayo ?
2.3 . Khabinethe yo ṱanaganedza muvhigo nga ha Mvelele dza Sesheni ya Vhufumbili ya Khonfarentse ya Mahoro u ya kha Guvhangano ḽa Dzitshaka dzo Faranaho u Lwa na Vhusoga kha Mavu ( UNCCD COP12 ) ye ya farelwa Ankara , Turkey u bva nga ḽa 12 u swika nga ḽa 23 Tshimedzi 2015 .
DEA i nga thusa vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala nga u :
Khethekanyo ya u Pfukisela Themamveledziso zwi amba u pfukiselwa ha masheleni kha mimasipala na zwiimiswa zwa muvhuso kha thendela dza themamveledziso . 
Bammbiri iḽi ndi tshipiḓa tsha Vhurangeli ha Nyaluwo Afrika Tshipembe . 
Thaidzo dzo salelaho : U ṱhogomelwa ha soredzhi u itela miḓini na nḓowetshumo zwi kha ḓi tea u fhaṱwa . 
Zwiko : Thebuḽu ya mbuelo na zwibviswa , ngudo dza zwiwo , thebulu ya mugaganyagwama u shumaho , thebulu ya u dzhenelela ha Komiti ya Wadi .
Tshifhinga tsho fhirahoKha ri ṅwale ndo vha
Sisiteme ya BAS i sumbedza i ya vhukuma kha u lwa na ndangulo ya vhuḓikumedzeli . 
U nangiwa ha ḓulu ḽa mbeu hu songo dzudzanywaho
Vhadzudzanyi vha mudzudzo vha tea u pfesesa ṱhoḓea ya vhuendi ha tshitshavha , u itela u ela zwileludzi nga nḓila yo fanelaho . 
Muthu a nga shumisa dziṅwe thandululo dza mulayo dzi ngaho tshiimiswa tsha matshimbidzele a ṱholo ya khaṱhulo ya maga a vhulanguli u ya ngaha Mulayo wa Nyaluso ya Vhulanguli ha Vhulamukanyi , wa 2000 ( Mulayo wa vhuraru wa 2000 ) .
Mbeu dzoṱhe dzine dza vha hone , dza vhubindudzi na dzo sethifaiwaho , dzi a dzhiwa uri dzi ṱolwe .
Kha nyambedzano ire afho nṱha ro sumbedzisa milaedza mihulwane ya vhatambi vhoṱhe - mivhuso yapo na lushaka , dzidona , mbekanyamaitele ya dzitshaka na tshitshavha tsha thekhinikhala , vhabebi , na u ya nga uralo . 
Ndivhuwo dzanga dzi dovha dza ya kha vhashumisani vha Komiti ya Dziminisṱa kha Mugaganyagwama , kha vhukwamani ho khwaṱhaho vhu yaho phanḓa kha khaedu dze ra livhana nadzo , na tsivhudzo dzavho dzo dziaho na dzi sa thengathengi kha Khabinethe . 
Kutshimbidzele : Zwigwada zwiṱuku , therisano dza muvhigo wa puḽenari
Ṱhanziela ya zwa Mutakalo ya zwa Zwifuwo i tea u ḓadzwa nga Luisimane nga dokotela wa zwifuwo zwo tendelwa nga vha Thendelo ya zwa Zwifuwo kha shango ḽeneḽo ḽine ha khou rengiselwa khaḽo hu sa athu fhela maḓuvha a fumi a musi yo no takuwa .
lwa u kwengweledza .
Ni lavhelela u vhala mini kha iyi bugu ?
Ndi nḓila ya u engedza u shela mulenzhe ha tshitshavha kha aya maitele , u topola mafhungomatsivhudzi o teaho na u langula nḓisedzo ya tshumelo .
Kha ri ṅwale phindulo yaṋu ḽi tea u thoma nga ḽeḓeredanzi .
Ḓorobo : Mbizana Fhethu : Mbizana Rank phanda ha Spar
Bada na vhuendi ha vunḓḓu
Vha ita ngauralo .
Mugaganyagwama ndi mini ?
Muḓagasi u shandukisa matshilo
Vhusiḓu , nga kha u vanga mufhe kha mavu , u khwaṱhisa u vha hone ha pfushi kha mavu . 
U funza ḓivhaipfi kha nyimele
puloto , khuḓano , siangane , fhethuvhupo , muanetsheli , thero
Izwi zwi shuma naho vha tshi khou ita muteo wa ṱhoḓisiso une u sa vhe na muhumbulo wa mbambadzo kana arali vho vhona khonadzeo ya mbambadzo .
U bula / peleṱa maipfi nga nḓila yone
I dovha hafhu ya sumbedza nḓila ine maitele a khangwelo a wanulusa ngayo zwipondwa zwe zwa vha zwi tshi nga ḓi vha zwi songo dzhenela maitele aya a Khomishini . 
Komiti ya Wadi i nga lugisa pulane ine ya katela :
Hezwi zwi dovha zwa vhonala sa dziṅwe mbudziso dza u sala murahu nga ha Odithi ya nga Ngomu nga ha magavhelo are na milayo o itwaho kha Mavundu . 
Nzudzanyo kwayo ya tshiimiswa yo dzula i hone kha ḽeveḽe yapo na vundu lune dza ḓo fhaṱa vhushaka kwaho ha u shuma . 
( c ) u sa kombetshedzwa u ḓḓibula kana u tenda mulandu une wa ḓḓo shumiswa sa vhuṱanzi vhu lwaho nae ;
U ṋetshedza thikhedzo ya u dzhia maga a u thivhela khombo i sa athu itea na u davhidzana nga mishumo ine ya kwama vhashumi na dzangano . 
Hu na khombo dzo pimiwaho kha u vha hone ha masheleni lwa tshifhinga tshilapfu tsha Tshikwama nga nṱhani ha u dzulela u vha hone ha nyelelo ya masheleni a bvaho na a dzhenaho kha tshikwama . 
Vhudzulapo
Kha tshifhinga tsha vhukati , mbekanyamaitele ya zwa ikonomi i tea u swikelela ndinganelo , u tikedza mvusuludzo nga kha masheleni o teaho na maga a tshelede hu tshi khou thivhelwa u hula ha tshikolodo tshi sa langei . 
Naho hu na mvelaphanḓa , Afrika ḽi kha ḓi vha dzhango ḽi re na vhushai vhunzhi fhethu hunzhi . 
Kha vhunzhi ha nyimele hune ha vha na rakhonṱhiraka wa phuraivethe a kuvhanganyaho mathukhwi , ho vha hu si na thaidzo dzi shushaho . 
Kha sia iḽi ndi a tenda hu na dzindivhuho Tshipikiṱere Muhulwane ane tshirunzi tshawe a tshi vhudziswi na ane u dzhenelela hawe ha vha tsumbo . 
4.6. Khabinethe yo tendela u engedza khonṱhiraka ya Vho Dokotela Vuyelwa Nhlapo sa Muofisiri Muhulwane wa Zhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Lushaka , lwa miṅwaha mivhili u thoma nga dzi 1 Khubvumedzi 2013 u swika nga dzi 31 Ṱhangule 2015 .
Tswikelo yo katelaho ya ndingo ya HIV na TB , vhulwadzengwana na ndondolo ya mutakalo . 
Nḓila mbili khedzi dza u londola maṱo aṋu na nḓevhe dzaṋu .
Vhudzulo ha Zwitshavha na ha vha re vha miholo ya vhukati a ho ngo swika he ha ṱuṱuwedzwa kana ha dzheniswa sa tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsha u fhaṱela vhathu vhudzulo vunduni ḽa Kapa Vhubvaḓuvha kana kha pulane dza u fhaṱela vhathu vhudzulo dza vhomasipala sa tshipiḓa tsha Pulaneṱhanganeli dza Mveledziso ya Mimasipala . 
Zwipikwa zwa tshivhalo tsha vhafariwa nga philisi dza anthiritrovairala na phesenthe ya vhafariwa vho bviswaho nga pharoulu na vhafariwa vho bviswaho dzhele zwi tshi bva kha vhuḓifari havhuḓi hu si na u pfuka mulayo nga ṅwaha zwo no fhirwa . 
VHUHULWANE HA TSHIKHALA TSHA MASHUMISELE A TSHELEDE Mbalo tshikati ya masheleni ane a shumiselwa kha ndondolamutakalo kha muraḓo o khavariwaho nga tshikimu tsha dzilafho yo vha i R9 922 nga ṅwaha wa 2009 .
vho ṱanzielwa nga dokotela uri vho lugela u reila
Mulamuli kha iḽo fhungo o wana uri mbalo ya u lozwea ha tshiṱoko yo vha i tshi tou vha khagala lune zwa sa konadzee u nga ponya u vhonwa na u ḓivhiwa nga muraḓo muṅwe na muṅwe wa vhashumi . 
Ndi na fulufhelo uri ro ḓilugisela u thoma u shumisa ḽiga ḽi tevhelaho ḽa u mveledzo ya Dzangano iḽi . 
U daha guḽuu , nga maanḓa nga vhana , zwi a vhilaedza nahone a hu na zwine zwa khou itwa zwino nga hazwo . 
U ḓadzisa zwenezwo , ṱhoḓisiso yo dovha ya sumbedza uri vhana vha dzhiela nṱha phambano dza murafho na mbonalo ya luvhengela mbiluni hu nga bvelela vha tshee vhaṱuku . 
Ho vha hu tshi nga vha ho itea mini ?
U tiwa ha zwisi hezwi zwi vhonala zwi sa pfali u ya nga mbonalo ya a no maḓuvha . 
Tshivhalo tsha vhukuma tsha thikhithi dzi re hone a tshi ngo khwaṱhisedzwa sa musi thikhithi dzo vhaledzelwaho vhalambedzi na vhashumisani vha mbambadzo fhedzi dzi songo dzhiwaho , zwazwino dzi khou ṋetshedzwa vhathu , FIFA yo ralo . 
Minisita vho vha na madalo a dzitshaka vha tshi ya seli sa tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli havho kha zwiimiswa zwa muṱanganelwa zwa ndulamiso hoṱhe Afrika na ḽifhasi , hafhu sa tshipiḓa tsha nyendo dza u guda . 
phungudzo ya masheleni ane a shumiswa u ita vhubindudzi ;
Masipala wo bveledza Vhupo ha Mveledziso yo Ṱanganelaho u itela u vhona u pulana ho ṱanganelaho na mveledziso ya ṱhanganelo , vhudzulo ha vhathu vhu dzulaho vhu hone , sa zwo sumbedzwaho nga daigramu i re afho fhasi . 
Ivhana na vhuṱanzi uri vhaṅwe vhathu vha songo nyadziwa kana u vhaiswa .
Zwenezwi ri khou ḓimvumvusa nga tshifhinga tsha dzikhushumusi , kha vha bvele phanḓa u shumisa maḓi nga nḓila ya vhuḓi ya vhuṱali vhunga maḓi a tshi kha ḓi vha tshiko tshi konḓaho .
Vhaḓuhulu na zwikwenda - arali vho ḓisendeka nga muraḓo muhulwane lwa masheleni .
8.2 Hune ndingo ya mushumo ya sumbedza khethekanyo ya poso nga iṅwe nḓila , mbekanyamaitele na maitele zwine zwa vha hone kha Tshumelo ya Tshitshavha zwa ḓo shuma .
Tshiendedzi dza miraḓo ya tshitshavha tsho dzudzanywa
Khadzimiso dza ngomu
Ngomu ha Africa House hu na zwivhaḓwa zwa kalesa zwapo zwa Phalamennde : khasikhethe ya fesheni ya u bva kha muunga wa miṅwaha ya 350 we wa vhudzulwa nga mimuya ya maanḓa ya tshipembe-vhubvaḓuvha nga 1892 .
Mafhungo a ngudo
U ṱoḓisisa tshaka dzo fhambanaho dza mushumo une wa itwa kha thimu ya thandela .
Hone ha , heyi a si nḓila ye zwa vha zwi tshi vhonala zwi ngayo u bva kale kana ye ya vha i tshi ḓivhona ngayo .
Masala a vhushaka : tshine , ane , ane , ( tsumbo : Munna ane a vhonala o ima fasiṱereni ndi Mudededzi wanga . )
Tshiṱirathedzhi ndi iṅwe ya muṱaṱisano i langwaho , i leludzaho u ṱangana ha matshimbidzele . 
Maipfi haya a vhuṱali ndi a kale u tou fana na vhathu vhe vha tshila kha dzhango heḽi vha tshi shumisana vhoṱhe u itela u fhenya vhuleme . 
Vhukoni ha u vhambedza u fana ha akhaunthu na u rekanya masheleni . 
CAPS i vha ṋea mutevhe wa Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo ( zwiteṅwa ) zwine zwa tea u funzwa kha gireidi iṅwe na iṅwe .
Mbalelano dzi tea u katela mafhungo oṱhe a mashumele a masheleni na ho hu si kha zwa masheleni nahone dzi tea u itwa nga vhoṱhe vhaṱolambalelano vha ngomu na vha nnḓa . 
Naho zwo ralo , vhuongelo uvhu ho vha hu na vhaṅwe vhashumi vho dzhenelaho zwa vhugudisi ha ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
U fhindula mbudziso dzi sa konḓi
Mafhungo a vhupulani ha u renga zwithu ndi a ndeme , nahone ri tea u ṋetshedza thikhedzo kha sia iḽi vhutshiloni . 
Vhathu vhashu kanzhisa vha ḓo vha vhavhuelwa arali muvhuso wa ṋamusi wa nga dzhiela nṱha u dovholola iyo mikhwa na vhundeme . 
U thetshelesa zwiṱori zwilapfu na u sumbedza u pfesesa nga u fhindula mbudziso dzi no elana na tshiṱori .
Musi vha khou vhala , kha vha lingedze u topola milaedza mivhili na u dzhenisa madzina kha kuvhonele . 
Dziminisiṱa na Vhafarisa Dziminisiṱa
U vhuelela kha tshumelo ha zwiṱitshi zwa kale zwa muḓagasi ndi ḽiga ḽa u fhungudza ḽa ndeme kha nungo dzashu dza vhutsireledzi ha fulufulu . 
Mulayo wa Khothe Khulwane u khwaṱhisa vhulanguli nga u isa madzhisiṱiraṱa kha Khethekanyo dzoṱhe dza Khothekhaṱhuli fhasi ha ndango ya Muphuresidennde Muhaṱuli wa Khethekanyo i kwameaho .
Vha tea u vha na
" ' Khomishini ' zwi amba Khomishini ya Khetho yo bulwaho kha khethekanyo ya 190 ya Mulayotewa muswa;na
Zwa uri Khomishini i tea u lavhelesa na u ita themendelo kha iyi ṱhoḓisiso malugana na uri naa iyo milayo yo lingana naa kha u tandulula thaidzo zwo rerwa kha iḽi bammbiri .
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo kha nyimele
Vharangaphanḓa vha fanela u shela mulenzhe kha mvelaphanḓa ya vha tevheli vhavho nga u sika vhupo ho teaho u shumelwa khaho . 
Vhonani na Kanakana vho vhudza mugudisi wavho nga ha tshika ye vha i vhona mulamboni .
Sa zwine vha nga lavhelela , maitele aya a ḓo ṱoḓa tshifhinganyana . 
Senthara dza dziḓoroboni dzi ḓo vha dza ndeme kha u bveledza ṱhanganyo ya dzingu , u fha madungo a ṱhanganyo ane a vha na vhushaka na vhuṱumani , na u leludza matshimbidzele a thundu , tshumelo , masheleni na vhathu . 
Zwivhulahi zwo fhambanaho , pharasaithi na zwitzhili zwi nga ṱhasela na u vhulaha zwiṅwe zwa zwitumbudzi kha zwiliṅwa zwa miroho . 
Fureme ya ḽogo
Vha rambe miraḓo ya tshitshavha kha zwiitei zwa tshikolo , hu tshi katelwa mitambo na maṱano a tshikolo na u imba
Ho farwa miṱangano ya 10 ya khoro yo tendelwa u dzhenelelwa nga nnyi na nnyi
Vho ya tshiṱediamu .
Tshiṱori itshi tshi amba nga mini ?
Muvhigo wo wana uri ndaulo kha mavundu , hu tshi katelwa na vundu ḽa KwaZulu-Natal , zwi kha tshiimo tshi si tshavhuḓi . 
Zwiteṅwa izwi zwi ḓo dzhia tshifhinga tshinzhi na nungo nnzhi dza u lwa na , saizwi dzo bva kha sisiṱeme dza vhukoloni na dza tshiṱalula dzi tshifhinga tshi fhiraho ṅwaha ḓana dzo itelwaho u ḓaḓisa u ṋekedza ḽaisentsi ha tshiofisi fhethu ha u rengisa halwa kha vhunzhi ha shango . 
arali vhabebi vha ṅwana vho lovha nahone a sina mulondoti ; kana
nḓisedzo ya muḓagasi
Vhuvhili ha vhoinwi ni nga shumisana na ṋetshedza muvhigo muthihi hune ha vha na vhuvhili ha madzina 
Nyimele dza u ita ngauralo dzi a kombetshedza , sa izwi vhupo vhu tshi ṋetshedza zwiko zwi re vhufa zwo faraho mishumo ya muthu . 
Nga tshifhinga tsha musi vha tshi fhedza tshikolo , vhana vhanzhi vha vha vho wana tshitzhili tsha vairasi . 
Tsinga dzine dza isa malofha mbiluni ( coronary arteries ) ndi dzone dzi re khomboni .
21 Lambamai 2010
Memorandamu wa u Pfesesa ( MoU ) kha Vhushumisani ha Mbambadzo u na ndivho ya u ṋetshedza luvhanḓe kha mashango aya mavhili uri a kone u kovhelana tshenzhemo ya u alusa mveledziso ya ikonomi .
Sa zwo lavhelelwaho , hu tshe na fhethu na ṱhoḓea ya vhupimathengo ha sialala , u fana na thesite na milingo . 
Malugana na dzimbudziso - musi mafhungo a kwamaho mulayo a vhuya a bviselwa khagala , ndi ḓo fhindula mbudziso zwi tshi ya nga tsivhudzo yo ṋetshedzwaho nga ramilayo wanga . 
U shumisa zwithu zwa 3-D sa zwifanaho na mabuḽoko a u fhaṱa,matheriala a zwa u vusulusa , n.z u fhaṱa tshithu tsho fhelelaho , tsumbo thawara , buroho n.z.
Roṱhe ri fanela u tikedza Proteas vhane hu si kale vha ḓo vha vha tshi khou tamba kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha ICC 2011 , na vhane vha khou enda u ya New Zealand u tsireledza vhugwena hashu ha 2007 kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Rugby .
U londa vhathu vha re na vhuholefhali
Ndi nnyi o thusaho Vhonani u ita phosiṱara ?
Musi hu tshi sedzuluswa zwithu zwi ngaho phambano vhukati ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu na ha lushaka , kana vhukati ha milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka na Mulayotewa wa vunḓu , khothe iṅwe na iṅwe i ḓo takalela ṱhalutshedzo yo teaho ya mulayo kana Mulayotewa , ine ya ḓo ita uri hu vhe na phambano nṱha ha ṱhalutshedzo ifhio na ifhio ine ya nga bveledzisa uri hu vhe na phambano .
Zwivhumbeo ezwi zwiraru zwa mbadelo nga muraḓo zwi nga engedzwa kha mbadelo iṅwe na iṅwe ine ya ḓo ita mbadelo nga muraḓo i ṱoḓeaho u bva kha mubadeli  . 
Ndi ngani u litsha zwi tshi konḓa ?
Thebuḽu ire afho fhasi i sumbedza tshivhumbeo tsha mbekanyamushumo ya mugaganyagwama wa muhasho : 
Nyito idzi dzi tea u tikedzwa nga u dzhenelela ha mbekanyamaitele hu taho maga u itela na a u kunda zwithivheli kha mveledziso ya thekhinoḽodzhi . 
Bammbiri ḽi tea u humbela zwi tevhelaho kha vhadzheneli :
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : Nganeapfufhi
Mbadelo idzi a dzi tendelwi kha zwitatamennde zwa masheleni nahone zwi bviselwa khagala u itela u khwaṱhisa mashumele a zwitatamennde zwa masheleni . 
35 U shumisa mataluli kha u talula madzina ˆˆ
Nga nnḓa ha aphiḽi ya maḓi na muḓagasi , misumbedzo i ṱoḓa zwikhala zwa ikonomi . 
- tsho imela mulalo na vhudziki nga murahu ha nndwa ya Isandlwana ya 1879 .
U tshimbidza miṱangano : Phurogireme dza u fhaṱa vhukoni - Yo bveledzwa nga EISA na u lambedzwa nga Inwent U fhaṱa vhukoni ha dzitshaka , Germany
Litheresi ya u Vhona
1.2 . Khabinethe i dovha hafhu ya ita khuwelelo ya Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha zwiimiswa na khamphani dzoṱhe dza Afrika Tshipembe uri dzi imise fuḽaga ya Mbumbano ya Afrika ( AU ) na ya Afrika Tshipembe khathihi .
Vhufarani uhu hu katela thandela dzi fanaho na vhubindudzi ha zwa masheleni kha khothe na u ṋetshedza vhupfumbudzi kha vhalanguli na thikhedzo ya ndangulo ya thandela . 
Mutevhe wa u lindela tshumelo dza malwadze a ndeme wo langulwa nga maanḓa vhukati ha tshumelo dza zwiṱiriki na yuniti dza vhuongelo ha vhulwadze ha muhumbulo . 
NB : Vhadzheneli vha bidi vhane vha khou ḓa u vha hone vha tea u dzhenela dzulo ḽa u nyeṱulelwa na madzinginywa u bva kha vhabidi vha songo dzhenelaho dzulo ḽa u nyeṱulelwa a vha nga ḓo dzhielwa nṱha . 
Tshifhinga tsha zwenezwino tsha vilivili ḽa zwa masheleni kha dzitshakatshaka tsho sumbedza uri tshanduko dza vhuleme ha ikonomi kha shango ḽithihi dzi nga phaḓalala u swika ngafhi . 
Mvelelo ya ezwi ndi nḓowetshumo ine ya vha na u sa fulufhela ha ngomu kha muvhuso na dziṅwe ngayo . 
Zwine ra sedza khazwo ndi u ṋekedza vhone u swikelela ndondolo ya mutakalo ya maṱhakheni ine ya si ḓure .
Ri dzhiela nṱha milayo ya u daha ya Afrika Tshipembe , ngauralo ri na fhethu ha u nwela gofhi ha vhane vha daha na ha vha sa dahi nga thungo .
4 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
U ḓadzisa
Tshiputelo tshiṅwe na tshiṅwe tshi fhelekedzwa nga noti ya nḓisedzo ine ya ḓo vha ina :
Hafhu Afurika Tshipembe ḽi na khamphani dzine dza vha vharangaphanḓa kha sekithara dzi no nga sa vhufhaṱi ha themamveledziso .
Tshivhalo tsha vhaofisiri vha zwa vhuendi tsho ḓitika kha ṱhoḓea ya fhasisa . 
Kha vha ṱalutshedze uri heyi nḓowedzo I dzhia tshifhinga na uri musi vha tshi shuma na tshitshavha u bveledza pulane ya wadi zwo tea Tshifhinga tshi tea u ṋetshedzwa u ita nga u ralo .
HU NA U TSHIMIDZA HU RE NA TSHIVHALO HUNE MASIPALA YOṰHE ya lavhelelwa u ita .
luṅwalo lwa dokotela lu ṱanzielaho uri vha na mutakalo wa vhuḓi .
U ṅwala nga tshifhinga tsho fhiraho .
Mafhungo a vha hone arali a tshi nga vhalwa u bva kha siangane yao nahone a dzulela u vha a swikeleleaho . 
14 . Gumoṱuku ḽa mishuno ya ndeme ḽo sikwa nga thandela ?
U na vhuḓifhinduleli ha netiweke dza fhethu hapo ( LAN ) dzi katelaho fhethu ha waiḽese . 
U ṱola rekhodo
Mulayo wa Zwiko zwa Vhufa zwa Lushaka ' National Heritage
Mulangadzulo u ḓḓo ranga phanḓḓa khetho dza Muthusa Mulangadzulo .
Zwo ralo , zwi vho konḓa u ṱalusa zwiimiswa zwine zwa vha na zwine zwa dzhielwa nzhele nga u angaredza . 
Muthannga musekene a dzhena nduni a tshi tepa .
Zwi tea u dzhielwa nṱha uri muhumbulo wa uri Khomishini i nga thusa , na u tikedza zwipondwa wo wanala kha vhuḓikumedzeli ho ḓoweleaho ho itwaho nga mukhomishinari a shumaho kha phaneḽe nga tshifhinga tsha u thetsheleswa ha u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu . 
Ri ḓo bvela phanḓa na u khwinisa sisteme yashu ya zwa mutakalo .
Mushumo wa Komiti ya Wadi ndi u engedza u shela mulenzhe ha demokhirasi kha muvhuso wapo .
Kha vha khakhulule zwidodombedzwa zwavho kana aḓirese nga nḓila hedzi :
Kha vha sedze misshumo ya CBP mvha tshi vhambedza nay o dzinginywaho kha IDP u ta arali hu na huṅwe u fhirana .
Ndi ngazwo ri tshi tea u thoma tsivhudzo sa izwi riṋe vhashumi ro fhambana nga nḓila fhedzi ri tea u pfesesa na u ṱanganedza u fhambana hashu na u guda dzhiela nṱha u fhambana hashu . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa 1 : U ṅwala
Modeḽe wo dzinginywaho na themendelo dzi re ngomu ha muvhigo , dzi ḓo thusa vhukuma hu si kha u tandulula thaidzo dza ndambedzo dzine matshudeni vha shayaho na vha " miṱa ya vhukati " vha khou ṱangana nadzo fhedzi , fhedzi na kha u tandulula dziṅwe khaedu kha nnzhi dzine Afrika Tshipembe ḽa khou ṱangana nadzo , hu tshi katelwa ;
Hezwi zwo khakhisa tshanduko ya ndulamiso kha sisiṱeme dza Yuropa . 
Bodo ya muhumbeli i tea u tenda mbumbo ya muthu ane a tea u vhiga kha muofisiri muhulwane wa khorondanguli wa tshigwada tsha muhumbeli . 
Masheleni a linganaho 70 miḽioni ya dzirannda o no shumiswa u swika zwino .
Kha vhuṅwe vhupo ha mahayani zwi nga si vhe zwo rali .
u tshimbidza miṱangano ya tshitshavha
Kha vha lidzele senthara ya tshumelo ya murengi kha 021 402 3911 u itela u ṋewa nomboro ya u vha ḓivha .
Ḓaraṱa ya tsireledzo sentharani i khou ṱoḓa u itwa . 
Vhuongelo ha mukoni nyangaredzi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ḓo vha na yuniti ya mutakalo wa muhumbulo yo nangiwaho , ine i nga ṋetshedza u fhambana ha tshumelo dza mukoni dzi elanaho na phakhedzhi ya ndondolo ya mukoni nyangaredzi ya tshumelo dza dzilafho ḽa vhulwadze ha muhumbulo ḽa vhaaluwa . 
U vhalwa ha ndaka lwa vhukati ha ṅwaha zwo ṱanganywa na u vhigwa kha Khoro . 
( a ) muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli ha mafhungo a mivhuso yapo ; na
Kha ḽeveḽe ya muvhuso wapo , ndangulo ya zwa mutakalo ya tshiṱiriki i ḓo davhidzana na u shumisana na muvhuso wapo u itela u vha na vhuṱanzi ha u pulana ha mutingati khathihi na nḓisedzo ya tshumelo . 
Khakhathi dzi no itelwa vhafumakadzi na vhana dzi bva kha ḓivhazwakale ya mvelele ya u vhea vhanna nṱha hune vhanna vha itwa uri vha pfesese zwa uri vha khwiṋe na uri vha na pfanelo u fhira vhafumakadzi . 
Avho vhaṅwe vha tholiwa nga Minista . 
4 . Vhulondo
Masipala muṅwe na muṅwe u tea u ita mushumo wawo na u ita ndivhanelo dzawo u ya nga tshumelo ya mathukhwi , hu tshi katelwa u kuvhanganywa ha mathukhwi , hu vhewaho mathukhwi na tshumelo ya u bvisa mathukhwi , nga : 
Themamveledziso yo khwiniswaho zwi nga vhea vundu uri ḽi dzule ḽi ndaka ya ndeme na mutshimbidzi wa ikonomi ya shango . 
U swika hafha , ro thoma mutevhe wa mbekanyamaitele na zwiṱirathedzhi zwo sedzaho kha u khwaṱhisa tshitshimbidzi tshashu tsha phoḽisi , zwi katelaho Muvhigo wa Madzinginywa a Tsireledzo na Vhutsireledzi , khathihi na Tshipholisa , Tshiṱirathedzhi tsha Tsireledzo ya Vundu , khathihi na Tshiṱirathedzhi tsha u lwa na zwa Dzigennge . 
TICAD-VI yo dovha ya farwa kha ṅwaha wa u thoma wa u sedza u shuma ha adzhenda dza mveledziso ya ḽifhasi na ya dzingu , ine ya pfi Adzhenda ya 2030 u itela Mveledziso ya Tshoṱhe na Adzhenda 2063 khathihi na Pulane yayo ine ya ḓo Shumiswa kha Miṅwaha ya u Thoma ya Fumi .
I vhea zwipikwa zwa u imisa u engedzea ha thempheretsha dza ḽifhasi uri dzi vhe fhasi ha digirii mbili .
U oma ṱhoho ha muvhuso wa tshiṱalula na zwone zwo ita uri hu vhe na ndeme ya vhuthihi na nyito ya mashangoḓavha . 
u linga ha u bvela phanḓa(continuous assessment ) - u linga zwine zwa vha tshipiḓa tsha u funza na u bveledza vhagudi nga vhukwamani vhu sa gumi
U dovha u anetshela tshiṱori tsho pfiwaho na tsho vhalwaho
Naho hu na uri hu na zwikundisi zwa muvhalelano wa zwino , ri ḓo khwaṱhisedza uri mihasho yoṱhe i badela vhaṋetshedzi vha tshumelo kha maḓuvha a 30 a u langa . 
. kha vha ṋekane nga muvhigo wa mapholisa uri nnḓu yavho yo swa )
Dzithebuḽu dzi re afho fhasi dzi vhiga nga ha u kona u swikelela ha u thoma Pulane ya Khwiniso ya Nḓisedzo ya Thumelo . 
Miṱangano u ya nga dzizounu , khoniferentsi mbili dza mugaganyagwama na vhupfiwa nga vhathu , ha mugaganyagwama zwo tendela zwigwada zwa zwitshavha na vhadzulapo u davhidzana nga ha mugaganyagwama . 
U ḓadzwa ha zwikhala zwa mishumo ndi tshithu tsha ndeme kha masipala . 
Nga u ralo mimasipala i fanela u wana nḓila dza u ḓisa tshumelo .
Ho vha hu si na mawanwa a fareaho kha muvhigo wa kushumele wa ṅwaha nga ṅwaha malugana na u fulufhedzea ha mafhungo . 
5.1 . Vhaimeleli vha bvaho kha Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha vha tshi ya kha Bodo ya Vhutsivhudzi ha Fhethu ha Ikonimi :
Ezwi zwi ita uri hu vhe na u fhambana kha nzulele ya dziḓoroboni na u engedza dzangalelo na u fhambana kha vhudzulo . 
Vhukwamani ho itwa na vhathu vha kwameaho vhoṱhe . 
Tshipikwa nyangaredzi tsha thendara hei ndi u wana muvhigo wa asesimennde u re na ṱhuṱhuwedzo ya ndivho wa mavu a Tshiṱiriki tsha Vhurathi hune Khomishini ya Mbilo ya Mavu ya Dzingu ya nga dzhia tsheo i pfadzaho kha u ṱuṱuwedza nyengedzedzo ya masheleni . 
U thoma ha tshumelo idzi hu vhumba tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya nyaluwo ya themamveledziso ya muvhuso , ine yo ḓiimisela u bveledzisa themamveledziso ya maṱhakheni ya shango fhano Afurika Tshipembe , na zwenezwo i tshi khou sika mishumo .
I shuma sa mulevho une wa ḓo shumiswa nga mimasipala na zwiimiswa zwa masipala kha u khwaṱhisedza uri musi thundu na tshumelo dzi tshi khou ṋetshedzwa , maga oṱhe a pfeseseaho a lwa na u shumisa nga nḓila i si yavhuḓi ya sisiteme ya vhulanguli ha mbekanyanḓisedzo . 
U ita nḓowenḓowe ya tshaka dzo fhambanaho dza marifhi a fomaḽa , tsumbo , vhurifhi ha u humbela mushumo , vhurifhi vhu yaho ha mudzudzanyi wa gurannḓa , vhurifhi ha mbilaelo , nz .
Tshumelo yoṱhe ya muvhuso i ḓo rembuluswa u itela u ṱuṱuwedza kuvhonele kuswa kwa vhulondo u itela u khwaṱhisedza uri ri khou swikela kavhili nga zwishumiswa zwi fanaho u fhira tshifhinga tsho fhiraho . 
Tshanduko ya ikonomi : Zwipiḓa zwoṱhe zwa ikonomi ( mithelo , mitikedzo ) zwo vhetshelwa thungo ngeno hu uri mutengo wa mbambadzo u khou khwiniswa huṅwe na huṅwe hune zwa sumbedza tshanduko ya mbumbo ya zwa ikonomi , sa muthelo wa thundu , VAT na miṅwe mithelo ya nga thungo . 
Ndozwo kha mihasho ya vhengele yo sedzuluswa ha sumbedzwa uri thaidzo na henefho a i ho . 
Zwenezwo , mvelaphanḓa i yoṱhe ire hone , ndi nga kha khakhululo ya ikonomi . 
Zwino tshiṱhopho tsha gurannḓa na magazini zwe zwa vha zwo vhewa henefho tsha thoma u tsukunyea .
Vhaḓithaubi avha vhahulwane vha dzudza senthara idzi dza vhukoni dzi tshi khou shuma , vha sa khou dzhielwa nṱha nga riṋe roṱhe kha mushumo u sa tendisei une vha u ita . 
Nga ḽeneḽo ḓuvha ḽithihi , vhana vhawe vho bva vha ya u ṱoḓa munna wawe , ane vha khou mu tshuwela uri a nga vha o ṱaselwa nga vhadzuli vha hosiṱele . 
Nga kha maano a vhuṱali hu ḓo vha hu tshi khou sedzwa nyaluwo ya bayodavesithi kha u thusedza Zwibveledzwa Zwapo ngeno hu tshi khou vhulungwa ekhosisiṱeme .
Tshigwada tsho hulisa shango ḽashu nga u wina mendele ya fumi kha mitambo yo fhambanaho , hu tshi katelwa na mendele mivhili ya musuku .
Tsumbo dzi bvelelaho dza vhukoni na vhugudisi dzi khwaṱhisedza ndeme ya u fhaṱa ho ḓisendekaho nga tshenzhelo dza kale na mbuelo dza vhukoni .
Mutambo wa u gidima -u gidima hu tshi imiselwa magona nṱha
Mushumo wo thomiwa u mona na mabuḓo a mushumo o bveledzwaho nga huswa . 
U kundelwa u rumelwa ṱhanziela ya BEE zwi ḓo swikisa kha ndozwo ya mbuno dzi takalelwaho . 
U shumisa zwishumiswa zwa ofisini zwi nga ho sa mitshini ya u fekisa na ya u fothokhopha . 
Ḽavhuraru
a . Maitele a u vhiga kana a thandululo :
Ri ḓo engedza nungo dzashu u itela u vhona uri zwitumbu zwi swikaho 11 zwa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe zwine zwa kha ḓi tea u waniwa ngei Nigeria , zwi khou vhuiswa hayani hu si na u lengelelwa .
( a ) Tsumbedziso yavho ya tshivhumbeo tshine vha khou ṱoḓa ngayo tswikelelo i bva kha tshivhumbeo tsha rekhodo ire hone .
U shumisa maipfi / ngafhadzo u vhidza muambi a tevhelaho ( khiyu )
Khabinethe i livhuwa miraḓo ya tshitshavha na vharangaphanḓa vha sialala vhe vha dzhenelela kha u tsireledza zwikolo zwo salaho na u ita uri nyambedzano dzi bvele phanḓa .
Khophi dza luṅwalo lwa u tholiwa , konṱhirakha dza tshumelo na maṅwe mabammbiri o teho a ṱo ḓea u khwaṱhisa tshiimo tsha ṱho ḓea kha vhone kha mushumo wavho .
Hu nga vha u vhaisa muthu kha muvhili kana muhumbuloni wawe .
Mugaganyagwama wa ngomu ha Muhanga wa Tsheledemviswa ya Tshifhinga tsha Vhukati wo ḓitika kha mutevhe wa maitele a fhasi ane o ḓitika kha : 
ṋekedza mafhungo tshipikiṱere a bvaho kha Muhasho wa zwa Mishumo arali a tshi khou a ṱoḓa
Khethekanyo dzi rangelaho phanḓa dzo sumbedzisa uri musi Afrika ḽi khou ita mvelaphanḓa i mangadzaho , dzhango na ḽone ḽi livhana na khaedu khulwane kha zwa matshilisano , ikonomi na poḽitiki . 
Nga vhanga ḽa izwi , Mulayotewa washu u ṋea ndaela Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe ya uri i tsireledze ndeme ya rannda yashu u itela nyaluwo yo khwaṱhaho i sa thengithengi .
Ezwi ho vha hu kotara nthihi musi shango ḽi sa athu u ya kha risesheni , na u tshenzhela nyaluwo ya GDP i si yavhuḓi , ye zwenezwo ya tou ṋaṋa nga maanḓa nga kotara yo tevhelaho . 
Mufumakadzi Vho H O MAXON : Mulangadzulo ! [ U dzhenelela . ]
Nga Nyendavhusiku , 2014 muvhuso wo thoma hafhu u renga megawati dza 2 400 dza khaphasithi dzi bvaho kha muḓagasi wa malasha u bva kha vhabveledzi vha muḓagasi vho ḓiimisaho nga vhoṱhe .
Kha mulandu uyu munna wa ha Magakala o tshuwisa uri u ḓo vhulaha musadzi wawe .
Tshiimiswa tshi tshimbidza nyambedzano na u dzhia tsheo sa tshigwada kha IDP .
Milambo , madamu , mavu a u mona naho , madi a fhasi mavuni khathihi na nyito dzothe dza vhathu dzine dza tutuwedza zwone , zwi do langulwa sa sekele nthihi .
U swika ha zwikepe zwa lwendo zwi nga ḓisa tshanduko dza ndeme dza matshilisano na dza mvelele . 
Nazwo zwo ralo , munanguludzo wa tshifhinga tsha u ṱavha u tea u vha nga nḓila ine i tendelaho tshiliṅwa uri tshi bvelele nga tshifhinga tsha nyimele ya kilima yo lugelaho tshiliṅwa . 
Ho sedzwa MPL na MEL Nyimele dza dzilafho ḽo ṋaṋaho
Zwiṱori izwo zwi a fana ?
Vhuhovheleli hashu ha u swikela ndivho ya nyaluwo ya 5% nga 2019 i kha tshiimo tsha khombo tsha nyaluwo i ongolowaho ya ḽifhasi khathihi na zwikonḓisi zwapo kha fulufulu , zwikili , vhuendisi na ḽodzhisitika vhukati ha zwiṅwe .
Hu si kale phungo ya mbambe ya vha yo ya na ḓaka ḽoṱhe .
Vhadzulapo vha tea u itwa uri vha ḓivhe nga ha zwine vha tea u zwi lavhelela musi ho sedzwa tshiimo na vhuḓi ha tshumelo dzine dza ḓo ṋetshedzwa . 
Mushumo wa 1 Kha vha tshimbidze tsaukanyo ya zwa mbeu ya Komiti ya Wadi ya havho nga u vhudzisa mbudziso dzi tevhelaho : :
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si fomaḽa U thetshelesa na u amba ( Orala / kana nḓowenḓowe )
U kona u peleṱa maipfi o ḓoweleaho zwavhuḓi na u lingedza u peleṱa maipfi a sa ḓivhei vha tshi shumisa nḓivho ya foniki .
Zwipikwa zwa u fhungudza kana u kala phosho zwi tea u vhetshelwa zwiko zwoṱhe zwo teaho zwa phosho , mitamboni na mishumoni , zwi tshi tshimbilelana na khonadzeo ya u fhungudza phosho nga u tou ita ndingo . 
Mulaedza uyu u ṋetshedzwa kha Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Phalamennde ḽa Buthano ḽa Lushaka ( NA ) na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP ) .
Vhushaka hu si havhuḓi vhukati ha madzhini wa mumagi na murengi na ḽevele ya zwiṱunḓwa zwa ṋawa dza soya vhu nga topolwa kha figara i re afho nṱha . 
( 4 ) Buthano ḽa Lushaka ḽi nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo kha ofisi nga ḽikumedzwa .
Hu khou ṱoḓea thikhedzo ya u thusa Masipala uri kone u wana mavu o teaho . 
Vhorakhonṱhiraka vhoṱhe vha re na dzangalelo vha tea u ḓisa Ṱhanziela dza Muthelo dza Vhukuma kathihi na maṅwalwa nga ḓuvha ḽa u vala . 
Meyara a ṱhonifheaho wa Ḓorobo ya Cape Town ;
Vhupulani hoṱhe na mveledziso vhu tea u dzhiela nṱha masiandaitwa kha mupo . 
Kha vha wane Form1 : Application for registration of a fire protection association u bva kha Muhahso wa Maḓi na Vhusimama ḓaka .
Ro thoma senthara ya mbuedzedzo kha zwa zwidzidzivhadzi ngei Port Elizabeth u itela u thusa nga u vhuedzedza vhashumisi vha zwidzidzivhadzi . 
Vhugudisi kha maitele a tsedzuluso ya mbeu
Muthu ufhio na ufhio a phaḓaladzaho kana u ṱana fiḽimu ka mutambo wa khomphyutha wa vhudavhidzani na mutambo Afrika Tshipembe u tea u thoma a ḓiṅwalisa na bodo sa muphaḓaladzi kana muṱani wa dzifiḽimu kana mitambo ya vhudavhidzani na mutambo . 
3.8 . Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Khwiniso ya u Ḓibula wa Khadzimo ya Masheleni a u Renga Nnḓu nga Tshikolodo wa 2016 uri u anḓadzwe u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi .
Hezwi zwi ṱoḓa uri ri humbule nga huswa zwiṱirathedzhi zwashu zwa nḓowetshumo , u vulela vhubindudzi ha phuraivethe na u khwaṱhisa tshiimo u thusedza ikonomi yo katelaho .
1.7 Khabinethe i ṱanganedza Muṱangano wo farwaho zwenezwino wa Vhuḽedzani vhure Khagala ha Muvhuso wa 2016 ( OGP ) wa Dzingu ḽa Afrika we wa vha u khou itelwa fhano Afrika Tshipembe fhasi ha thero " Muvhuso ure Khagala wa Mvelaphanḓa i Bvelelaho Afrika Tshipembe " ubva nga dzi 5 u swika dzi 6 Shundunthule 2016 .
Zwikhala zwa u ṋetshedza zwiḽiwa zwa zwifuwo zwi hone kha dzhango ḽoṱhe , hune zwibveledzwa zwapo a si zwinzhi kana ndi zwa khwaḽithi i si yavhuḓi , na uri hune zwirengwa zwi bvaho mashangoni maṅwe zwi a ḓura . 
Ṱhalusamaipfi dza vhuṋe .
_ U ṱhoṱhona / u bvisa miṱodzi / lumilaḓi ha maṱo na ningo
Mbekanyamaitele ya 2014-2019 i sumbedza uri gavhelo ḽa vhaswa ḽo dzhielwa nzhele .
Ṱhoḓea ya mukokodzo i dzhia tshivhumbeo tsha u khethekanywa , u sikwa na u dovhololwa ha tshiomate , tshiluḓi na masalela a gese na mufhiso une wa sa thivhelee kha u gonya sa masalela a maitele a kubveledzele dziḓoroboni , zwi nwiwaho nga mupo kha saintsi ya mulayo na ya vhutshilo . 
Izwi zwi lavhelesesa kha zwi kwamaho ikonomi dzine dza ḓisendekesa kha thuso yo tou lambedzwaho kana mbuelo dzi bvaho kha thengiselamashangoḓavha ya zwiko zwa mupo kha zwiko zwa mugaganyagwama . 
2.6 Vha ḓo humbelwa uri vha dzule vha tshi khou ḓivhadza muofisi wa u ṱoḓisisa nga ha aḓirese , zwidodombedzwa zwa vhukwamani na hune vha ya hone u swikela ṱhoḓisiso na tsengo zwi tshi khunyeledzwa ; na
Vha ḓo ṋewa rasithi .
Ndi ngazwo ndo ḓiimisela u amba zwa uri ri khou tikedza u Dzudzanyululwa ha Mugaganyagwama hoyu lwo fhelelaho ngauri na kha Komiti ahuna we a hanedza , ari ṱoḓi hezwi . 
Kha vha ite khumbelo ya u adoptha kha shango vha mudzulapo wa ḽiṅwe shango
Petani kha mitaladzi heyi .
Tsha ndeme vhukuma tshine tsha tea u dzhielwa nṱha ndi ḽeveḽe [ kana ḽiga ] ḽine tshumelo ya khou ṋekedzwa ngaḽo .
Maongelo a vunḓu a shela mulenzhe zwihulwane kha vhugudisi ha madokotela , manese na vhashumi vha zwa mutakalo vha u ḓadzisa . 
Zwi ṱalutshedzwa sa mashango a Ḽiki ya Maarabu khathihi na Riphabuḽiki ya Vhuisiḽamu ya Iran . 
Nga hetshi tshifhinga , tshumelo dza ndeme dzo shanduka . 
Zwi ambiwaho zwi vhe zwipfufhi , fhedzi zwi vhuedzaho
Mupoti wa mulandu u khou hweswa mulandu wa u ḓiita ipfanṋe , muthu a si na tshumisano na u sa kona u thetshelesa vhahulwane vhawe . 
U isa phanḓa , khwiniso ya vhukoni i nga vha tshishumiswa kha u fhungudza tshikafhadzo ya muya na u engedza tshibveledzwa tsha ikonomi . 
Zwi a mmbaisa musi ndi tshi vhona uri ri khou isa phanḓa na tshenzhela mpfu dza vhathu vhaṱuku nga nṱhani ha u ḓilitshedzela na vhutshivha . 
U shuma na / nga mafhungo : maambwaita , maambwaitwa , tshipitshi tsho livhaho na tsho vhigwaho
Ndayotewa i ṋea Muvhuso mushumo wa u ṱhonifha , u ṱuṱuwedza na u swikelela pfanelo dzoṱhe dzo vhulungwaho kha Mulayotibe wa Pfanelo .
( ii ) o tendelwa nga Buthano nga thendelano ye ya tikedzwa nga vouthu dza vhunzhi ha Miraḓo yaḽo
5.16 muofisi mulanguli a nga , arali mukonanyi o tholiwa , vha laela uri vha ṋee vhuṱanzi fhethu huṅwe na huṅwe hune -
U ṱhaṱhuvhiwa na u itwa ndingo ho dovha hafhu ha khwaṱhisedzwa nga u ḓiswa ha ndingo dza tsedzisiso dzi ṱavhanyaho dza TB na zwidzidzivhadzi zwilwaho na TB .
U linganyisa ndinganyiso u thoma u bva kha sia ḽa vhulanguli zwi a konḓa nga maanḓa u fhira u khwinisa mulayo . 
133. Vhuḓifhinduleli
Arali dokhumenthe i saathu u vha na vhukale vhi fhiraho ṅwaha muthihi .
kha vha ḓadze Fomo C u shandukisa rekhodo ya muṅwalisi siani ḽa zwidodombedzwa zwa vhukwamani , u fana na aḓirese , ṋomboro ya luṱingo , na muthu a teaho u kwamiwa .
Ho sedzwa mutevhe wa fureme dzo themendelwaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
MEC o fanelaho ndi ene mulanguli wa u ṋetshedza idzi thendelo dza u vhambadzela nnḓa ha shango .
Heyi Thendelano i ḓo thoma u shuma nga ḓuvha ḽine ya ḓo sainiwa ngaḽo ya fhela nga ḓuvha ḽe ḽa tiwa nga miraḓo .
Nyimele ya vhuraru i sumbedza khonedzeo ya miḽoro , tsumbo , Arali ndo vha ndo vhala ndi musi ndi tshi ḓo vha ndo phasa Gireidi ya 12 .
Kushumisele kwa vhathu vha songo ṅwaliswaho sa zwe zwa ṱalutshedzwa avho nṱha , kana u kundelwa u rumela mutevhe wo buliwaho , zwi fanela dzhiwa u vhutshinyi ha vhugevhenga . 
Tshavhuvhili ndi u fhungudza voḽumu dza ṱhirafiki kha dziṅwe dza bada nga u shandula u ṱumekana ha netiweke . 
ha uri ho vha hu sina mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane
Ri a fhulufhela uri vhudzheneli havho hu ḓo ṱuṱuwedza maṅwe madzangano u ṱanganyela na riṋe . 
Hezwi zwo tevhelwa nga u Sedzuluswa hafhu ha Vhupileli ha tshifhinga tshilapfu . 
Miraḓo yo ḓoweleaho kha vhupo hoṱhe i katela nyelelo ya fulufulu na u dovholoswa ha matheriaḽa , mashumele ane a ḓilanga one aṋe a re na u vhiga murahu zwavhuḓi na zwi si dzavhuḓi , zwi ṱumanywa sa sisiṱeme ṱhukhu . 
Thagethe ya 9 i ṱalutshedza milayo yo ṱanganelaho ya u tikedza mveledziso u vha mbekanyamaitele dza shango na mbekanyamushumo na u humisela murahu ndozwo ya zwiko zwa mupo .
Kha u dovha u lavhelesa maanḓa , ngudo dzo wana uri tshanduko ine ya khou ḓi ya phanḓa i ṱoḓa u ṱoliwa nga misi u vhona arali maanḓa a tshi kha ḓi vha o tea - miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe . 
Tshipikwa tsha tshiṱirathedzhi ndi u pfananya , u tikedza na u konisa vhurangeli ha u ṱanganyisa vhukati ha mihasho yo teaho na vhaṅwe vhashela milenzhe . 
Vha dzhiele nzhele uri vhathu vho tiwaho hu ḓo sedzuluswa ndalukano dzavho na u ṱoliwa lwa vhutsireledzi .
Muendelamashango mubvannḓa
Komiti ya Zwiko zwa Mishumo na Komiti ya Malamba dzo ṋewa mushumo wa u sedzulusa hafhu na mashumele a mbuelo zwa tshiṱafu , hu tshi katelwa na Muofisiri Muhulwane wa Khorotshitumbe . 
Nngwe i a kona u gonya zwithu lune i si konḓelwe nga
Naho zwo ralo , ndeme ya u davhidzana i nga vha yo fhimiwa vhukuma ngauri mbudziso dzo vhudziswaho na tshaka dza phindulo dzine dza nga itwa kanzhi dzi vha dzo ḓisendeka nga mudededzi hu si u ḓowela na u sedza kha mugudi . 
Tshimelaṱavhiwa vhukati ha zwiṅwe
Khothe dzo ṋewa maanḓa a u kombetshedza dzifaini dza ndiliso . 
Fulwi Fulwana Tˆhangule
Thekhinoḽodzhi iyi i a ḓura nahone , naho i tshi fhambanyisa malaṱwa kha vhupo , zwavhuḓivhuḓi i tou vha mbulungelo vhudzuloni ha u a shuma , sa izwi maitele a sa fhelisi kana u fhungudza mulimo wa malaṱwa . 
Mbetshelo yo itwa malugana na bakete u itela nḓisedzo ya tshumelo ya mahala ya maḓi u bva kha mukovhe wo linganelaho . 
Muvhigo wo dovha hafhu wa sumbedza hune ra tea u isa phanḓa na u dzhiela nzhele na uri ezwi ndi zwine ra khou ita zwone zwino 
Fhedzi , mivhuso iyi i tea u ṱhogomela u sa fhungudza hafhu awara dzine vhagudiswa vha dzulela u dzi fhedza kiḽasini kha khombo ya u fhungudza vhunzani ha mvelelo dza u guda . 
Maga a fanela u katela u ṋetshedza thuso ya thekhinikhaḽa na ndangulo dza mupo na u leludza matshimbidzele a u tevhedza milayo ya ndangulo ya mupo . 
Ṱhalutshedzo i bvaho kha Tshiisimane i ri :
Nga nnḓani ha musi zwi sumbedzwa , vhashumisi kha vha pfe vho vhofholowa u kopa , u daunuḽouda kana u phirintha maṅwalwa maṅwe na maṅwe a vhonalaho kana zwifanyiso kha webusaithi u itela u shumiswa nga iwe muṋe kana zwi si zwi si zwa thengiso . 
Hezwi zwi vha zwo tea vhukuma musi hu tshi ṱoḓa u dzhiiwa sisiṱeme ya u sa rembulusa mavu . 
Vhuṱanzi ha ḓiresi yavho ya poswo na ya hune vha dzula hone sa tsumbo , akhaundu ya maḓi kana muḓagasi .
Vhathu vhe vha ṋewa vhugudisi ha u lima miroho
U shumisa zwipiḓa zwa vhutsila na milayo ya u ola hu tshi ṱalutshedzwa na u amba , u ḓivhadza u linganyisa
Kha sia ḽa dzitshaka , Khaphu ya Ḽifhasi yo khwiṋisa mbonalo hu si na u timatima nga maanḓa kha kusedzele kwa Afrika Tshipembe na vhukoni haḽo nḓisedzo na luvhilo lwaḽo lwa mveledziso . 
Mbekanyamaitele dzo dzudzanywa u itela u khwiṋisa ṱhoḓea dza ikonomi , na mbadelo dza u gonya ha mitengo hu re nṱha nahone u shaya vhudziki hu a dzhielwa nṱha na u dzheniswa nga ngomu kha mbekanyamaitele dza ikonomi khulwane . 
º Kha vha shumise maḓi o no shumaho - maḓi o shumiswaho kha u ṱamba , a bvaho kha mutshini wa u kuvha na zwiṅwe zwiko zwo tsireledzeaho - kha u gwedzha buga ḽavho .
Rekhodo dzi wanalaho kha GCIS
Ri eletshedza uri mugudi muṅwe na muṅwe , mugudisi na mushumi vhane vha vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani .
MULANGADZULO : Vho vhudza shango uri vha ḓo thithisa dzulo . [ U dzhenelela . ]
U vhalela nṱha nga mubulo wo teaho , mbonalo yone na thempho
Zwo wanala zwi zwa vhukuma na u tea , ro naho zwo ralo ro fhedzisa ngauri huṅwe u khwinisa ho tea . 
Nga mulandu wa tshiitisi itshi , u ṱhahelelo ya u rangela u shumiwa ha malaṱwa zwao phanḓa ha musi a tshi laṱiwa yo vha i sa dzhiiwi sa thaidzo ya ndeme Afrika Tshipembe . 
VHEGE YA U SHELAMULENZHE HA TSHITSHAVHA NGA DZI 9 - 15 ḼARA
Nga huṅwe nyito dzi dovha dza katela mutevhe wa anekitsha , sa tsumbo , madzina a nyito dzo dovhololwaho . 
7.2.2 shuma sa ḽiṅwalo ḽa musi wa khaṱhulo ḽo lumbamaho Muhadzimi khothe iṅwe na iṅwe i no shuma hu u itela u khaṱhulotshihaḓu ya Muhadzimi .
Mvelelo dza zwithomiwa zwa vhupulani ha vhulangi ha malaṱwa dzi ṱoḓa u ṱhaṱhuvhiwa u ya nga tsumbedzelo dza vhupulani ha vhulangi ha malaṱwa . 
Naho themo ḽa tshaka ḽi mutheo kha ekhoḽodzhi , kha nyimele nnzhi , ndi tshitshavha tshine vhoraikhoḽodzhi vha vha na dzangalelo vhukuma khatsho . 
Tshenzhemo kha ndangulo ya thandela na vhupuḽani ha zwa masheleni ndi zwa ndeme . 
Sa vhorasaintsi , ri tea u dzula ro linda misi yoṱhe khombo nthihi , ire muhumbulo wa uri tsiko i tea u kwakwana na u elana na milayo ya saintsi . 
Vha nga si valelwe vha sa sengiswi kana u tambudzwa nga ndila ifhio na ifhio .
Hezwi zwi itwa nga ṅwambo wa uri masheleni are hone u itela ndondolo ya masheleni a si a sa fheli .
Ngauralo , hu nga si vhe na konadzee ya uri hu vhe na muthu ane a vha na zwiṱalusi zwi re kha mutevhe wo ṋewaho u ya nga kuvhonele kufhio . 
( b ) u ṋea muvhigo malugana na nyito iyo ; na
Tshavhuraru , Khabinethe yo tendela makumedzwa a u thoma u shumisa sisiṱeme yo ṱanganelaho , ya mafhungo a mabindu a vhulamukanyi ha vhugevhenga ha lushaka 
2 . Tsheo dza khabinethe
Zwi a takadza vhukuma uri ri khou lingedza u rengisa tshumelo dza muvhuso na u fhelisa mikano ya muvhuso kha vhudavhidzani nga mitshini , hafhu , vhunga Vho Bill vho sumbedza zwavhuḓi , hu na ṱhoḓea ya u dzhenelela ha muvhuso nga maanḓa kha thikhedzo ya vhugudisi kha vhuimo hoṱhe ha ikonomi ya mafhungo na ṱhoḓisiso na mveledziso kha ikonomi ya mafhugo arali ri sa khou ṱoḓa u dzula ro ḓisendeka kha thekhinoḽodzhi ya vhaṅwe kha sekithara ya thekhinoḽodzhi ya mafhungo .
I dovha ya sumbedza zwavhuḓi uri a hu na muhasho wa muvhuso na muthihi une kana mutevhe wa zwiimiswa zwine zwa sika vhupo nga zwoṱhe ho teaho u dzhia tsheo ya u gonyisa ḽeveḽe dza Afrika Tshipembe dza vhuṱaṱisani , na tshikalo tsha nyaluwo yayo na ḽeveḽe dza mushumo . 
Mashango aya a ḓo isa phanḓa na u shumana na masia a ngaho u bveledza themamveledziso ya nḓowetshumo ntswa , mveledziso ya thekhinoḽodzhi na tshanduko , na mabindu maṱuku na a vhukati .
Naho Minisṱa a tshi fanela u tendela thendelano na u fushea uri a hu ngo dzhiiwa sia nahone hu na u lingana , mulanguli wa thendelo u fanela u fushea uri ho vha na u bvisela khagala ha zwishumiswa khathihi na u ṋewa thendelo .
Nyolo kha siaṱari ḽi tevhelaho ḽi ṋetshedza manweledzo a Mapa wa nḓila .
3 Mugudisi vho bebwa namusi ˆ
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Izwi zwi nga livhisa kha vhunzhi ha u swikiswa khumbulelo dzi fanaho . 
U gudisa foniki a si ngudo yo ḓiimisaho nga yoṱhe , i tea u baḓekanywa na mbekanyamushumo ya u vhala na vhagudi .
Nomboro ya akhaunthu : 011219556 International Band
Khuvhanganyo idzi dzi na ḓivhazwakale khulwane nahone ndi dza ndeme , fhedzi a dzi imeli vhathu vhoṱhe na vhutsila ha shango ḽino .
U kundelwa u fema u fhirisa zwo ḓoweleaho .
Naho zwo zwalo , tshanduko idzi dzi nga vha dzi tshi khou ongolowa , musi zwiko zwiṅwe zwa mbuelo zwi tshi wana ndeme na u gonya ha zwilinganyo tsha kutshilele . 
Vhagudisi vha fanela u limuwa vhagudi vhane vha vha dzitsiwana nga vhanga ḽa AIDS vha nga livhana na lusando na u litshedzelwa nga vhaṅwe vhathu vha teaho u vha ṱhogomela . 
Riṋe ri vhaḽaifa vha tshiṅwe na tshiṅwe tshe murafho wa vhalwelambofholowo wa tshifhinga tsho fhiraho wo vha u tshi khou tama ri tshi vha wone . 
Vha ḓo kona-vho na u thusa kha u asesiwa hafhu ha u saukanywa ha vhadzhiamikovhe musi wa saikili ya thandela hu itela u vha na vhuṱanzi uri zwililo zwa vhadzhiamikovhe zwi khou fushwa lwa ngoho .
Musi izwi zwi na masiandaitwa a mbadelo ya maini , mvelelo dza khwaḽithi ya maḓi ndi dzi tevhelaho : 
( b ) u vhila muthelo , mithelo miṅwe-vho , kana muingathengo ;
Ro ni thomela tshiṱori tsha dolofini .
Muphuresidennde Vho- F.W. de Klerk na Mufumakadzi Vho-Elita de Klerk ;
1 . Bulasini ya Malume hu na phambo nnzhi na mikuku 2 .
Musi tshikolo tsha Maruḓe tshi tshi kora tshikoro tsha vhuvhili .
Bulani uri ni ṱoḓa u vha mini ni tshi aluwa .
Vha humbule uri arali vha bvisela khagala mafhungo a vhuṋe thwii kana data ya tshidzumbe nga ha vhone vhaṋe nga kha bodo dza mulaedza dza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , mafhungo aya a nga kuvhanganyiwa na u shumiswa nga vhaṅwe . 
Sia ḽiṅwe ḽa u guda nga nḓila yo bvelelaho ndi ya uri muthu u tea u guda u bva kha vhukhakhi hawe . 
U rumela ho tshimbilaho zwavhuḓi ha pulane ya bindu kha IDC . 
Kha nyimele yashu , ho vha na nyambo nga tshifhinga tsha dzulo ḽa vhusimamilayo nga ha ndingedzo ya u fhelisa khethululo nga muvhala ya tshivhumbeo tshifhio na tshifhio . 
u shuma mishumo na u ṋekedza mvelelo
Ndi ndingedzo ya u fhandekanya mutsho wa tshifhinganyana u bva kha tshiga tsha kiḽamathoḽodzhikhaḽa tsha tshifhinga tshilapfu sa zwi sumbedzwaho nga zwimela . 
Mvetamveto ya Mulayotibe yo livhiswa kha u tsireledza madzangalelo a musadzi na vhana vha nnḓu iyo musi ṱhoho ya muṱa yo lovha . 
Toksini ya tsimbitswuku nnzhi kha khovhe i ita u thivhana huhulu ha maduda kha makwiṱi na tshinyalelo khulu kha makwiṱi , khathihi na u sa tsha shuma zwavhuḓi ha tshivhindi na tswio . 
U vhala na U ṱalela : Ndovhololo ya mbonalo dza ndeme , milayo na zwivhumbeo
Vhukoni ha u swikelela milayo ya zwa masheleni nga tshifhinga , kana u badela zwikolodo zwa tshifhinga tshilapfu . 
U bvisa maḓiramu a fixer u bva kha lufhera lwa swiswi musi o ḓala na u isa maḓiramu aya kha lufhera lwa mbulungelo ya khemikhala u itela uri a ḓi dzhiwa hone nga khamphani ya u kunakisa . 
Vha gidima vha tshi tsa na tshiṱaraṱa vha tshi vhidzelela .
Kose kose ya muthelo wa mbuelo dzi bvaho kha u rengisiwa ha ndaka dza tshelede kana mbulungelo nga mutheo ndi ḽiṅwe sia ḽine ḽa tea u lavheleswa . 
Kushumisele kwa luambo
Zwi a konadzea uri mushonga wo randelwaho nga dokotela wavho u si vhe hone kha fomuḽari ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ya GEMS kha khetho yavho .
Vhadzulapo vha tea u vhudzwa nga ha kutshimbidzele kwa muvhuso wapo , ndi vhugai nauri ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli .
Muvhigo u re na themendelo u ḓo ṋetshedzwa Minisiṱa kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho . 
Tshiṅwe hafhu , hu na u dzheniswa ha Vhaoditha Dzhenerala kha vhurangeli uhu , ndondolo i ḓo vhewa kha u khwaṱhisa maanḓa avho a u vhona u tevhedzwa ha vhuḓifhinduleli na u tevhedza . 
Ho vha na u amba na vhalwadze kha Kiḽiniki dzashu dza Muṋangoni lwa ṅwedzi woṱhe nahone vhalwadze vho ḓo takalela u wana mafhungo ayo . 
U ṱalusa thekiniki dza u kwengweledza na u fhuredzela ho teaho
1 . Itani luswayo R kha tshibogisi tshire na phindulo yone .
Maga a ndaulo ya nga ngomu a sedzuluswa u khwaṱhisedza vhutevhedzeli na milayo , u tsireledza kha malaṱwa , ndozwo , kushumele u songo tendelwaho na u kovhela nga nḓila i si yone , khathihi na u ṱhogomela rekhodo yavhuḓi na vhuḓifhinduleli ha ndaka . 
u ṱanganelana ha tshiendisi tshi na tshigariki tshire vhukati ha 3 500 kg na 16 500 kg na tshibisana , bisi dzi songo lapfesaho , bisi kana tshiendisi tsha u hwala thundu tshi re na tshileme tshi re vhukati ha 3 500 kg na 16 000 kg .
80 . Khumbelo nga Miraḓo kha Khothe ya zwa Mulayotewa
Tshipikwa ndi uri vhatsila vha khwinise ndondolo ya zwifhaṱo zwa masipala . "
SARS i shumisa khuvhanganyo ya muthelo uyu khathihi na Muhasho wa Vhashumi . 
FPE ndi tshiendedzi , tshikepe , kana fhethu hune tshithu kana tshiteṅwa tsha bveledzwa hone tshi tshi bva kha khovhe .
Vha fanela u sedza kha mbuedzedzo na u dzudza u fulufhedzea kha vhupo hu songo bveledziswa na fhethu ha vhulimi . 
Mbekanyamaitele na kutshimbilele zwi hone u tsireledza phuraivesi ya mulwadze / kiḽaente na pfanelo dza mulayo dza vhaṅwe malugana na izwi . 
U fhindula mbudziso
Hezwi zwi katela mushumo kha bada dza R81 na R71 ngei Limpopo , tshiṱitshi tsha tshidimela tsha Bridge City tshine tshi ḓo shumela vha Umlazi ngei Durban na vhuṱambo ha u fukula mavu he ha farelwa Mugodini wa De Beers wa Venetia ngei Vhembe , kha ḽa Limpopo .
Kha vha vhale nzulelegudwa kha Ndima ya 5 , 5.6 na u ita nḓowe nḓowe nga zwigwada ya uri vha ḓo shumana hani na ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Muthu muṅwe na muṅwe wa mulayo , hu tshi katewa vhathu vho tholwaho nga ṱhoho ya tshikolo , kana vhathu vha re na vhushaka na vhathu vho tholwaho nga ṱhoho ya tshikolo , hu tshi katelwa vhushaka ha malofha , vha nga isa khumbelo u humbela hu tshi tevhedzwa khumbelo iyi ya bidi . 
Zwo khwiniswa u bva kha Nyendedzi u ya kha Mutsukunyeo wa u Fhaṱa Vhupo ha Mahayani ngei kha ḽa China nga James Jen , Swanepoel , H.
Tshumelo dzine dza ḓo ṋetshedzwa ndi dzi tevhelaho : 
U fhaṱa kha u shumisa mamudi a gonelo na a thendelo
Demokhrasi yashu yo bebwa i tshi bva kha u konḓelelana nahone i nga ṱhogomelwa hafhu nga kuvhonele uku ku fanaho . 
1.1. Khabinethe yo ṱanganedza u rwelwaṱari ha edishini ya vhurathi ya Zwisumbedzisi zwa Mveledziso nga Minisiṱa kha Ofisi ya Phuresidennde wa Vhulavhelesi na Vhuṱoli ha Kushumele .
Naho zwo ralo , vhupo ndi wa ndeme ṱhukhu na u fanela fhedzi u engedzwa arali u tshi shela mulenzhe kha u ita uri mvumbo i ṱalulwe kana u ṱalulea . 
ZWITHU ZWINE ZWA FANELA U ITWA
Dzhenisani maṱaluli a u ṱalutshedza madzina .
Arali vha sa athu kwamiwa hu sa athu fhela miṅwedzi mivhili nga murahu ha datumu ya u vala ha khunguwedzo , vha humbelwa uri vha ṱanganedze uri khumbelo yavho a yo ngo tshimbila zwavhuḓi . 
vha songo ṋambara zwidodombedzwa zwa u kaidza
Khabinethe i tsivhudza vhashumisani uri vha shume na muvhuso nahone vha vhe na vhuḓiimiseli ha u thasulula mafhungo a dzipfanelo dza tshifhinga dzo tsireledzwaho .
Ri a ḓihudza nga demokirasi yashu na zwe ra swikelela nga tshifhinga tshiṱukuṱuku .
Iṅwe ya thandela yo pfukiselwa phanḓa lwa tshifhinga tshilapfu nga nṱhani ha zwiitisi zwa thekhinikhaḽa . 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga tshumiso e-Filing i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 .
Mushumo wa SABC sa khasho ya tshitshavha u kha ḓi vha wa ndeme kha mveledziso ya demokirasi yashu ṱhukhu .
Dipuḽoma kana digirii yo teaho i ḓo engedza ndeme . 
Khamphani i dovha ya vha na vhuḓifhinduleli ha u kunga na u alusa ndambedzo ya sekithara ya phuraivethe u itela ndivho dza zwa dzinnḓu . 
Mushumo wa 5 Kha vha sedze kha Mulayotewa , vha wane vhuimo na mushumo wa muvhuso wapo .
Ndingo : U haseledza na U ṅwala
Vhuṱanzi ha ene muṋe , zwibveledzwa zwa mafhungo , tsumbo : muvhigo wa mafhungo , zwibveledzwa zwa dziṅwe thero , zwibveledzwa zwa zwifanyiso
( c ) Tsireledzo ya lushaka i tea u vha hone musi hu tshi khou tevhelwa mulayo , hu tshi katelwa na mulayo wa tshaka dzoṱhe .
Tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani dzi ḓo rwelwa ṱari nga Muhasho na muvhuso wa vundu wa Limpopo u itela u langa ndavhelelo . 
Nga kha zwenezwo ndi khou tea u hanedzana nae . 
U bva zwenezwo , ndi tenda uri vhunzhi ha hezwi zwo bvela phanḓa nga mulandu wa tshumisano ya dzitshaka . 
4.2 . Khabinethe i fhululedza Thimu ya Afurika Tshipembe kha kushumele kwayo kwavhuḓi nga tshifhinga tsha Commonwealth Games ngei Glasgow , kha ḽa Scotland he vha wina mendele ya misuku ya 13 , ya siḽivhere ya 10 na ya buronzo ya 17 .
U bvisela khagala vhuḓipfi ho nyanyulwaho / dzikuswaho nga luimbo
Mahalahase : u lavhelesa ipfi wa vhona arali hu na zwipiḓa zwine zwa ḓivhea
Zwisumbedzi zwa u sina na zwitshilaho zwiṱukuṱuku kana tshiga tsha vhubvo ha muḓagasi zwi tea u dzheniswa kha modeḽe hu tshi edzwa ṱhoḓea . 
Tshipiḓa tshi funeswaho tsho wanala nga nḓila i fanaho na mikovhe i funeswaho afho nṱha , na tshipiḓa tshi shelaho mulenzhe tshi dzhielwa nṱha u fana na mukovhe zwao . 
Izwi ndi u tikedza zwipikwa zwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) zwa u ṱuṱuwedza vhubindudzi na nyaluwo ya mbambadzelwaseli u ṱuṱula nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu na mveledziso Afrika Tshipembe .
Phoḽisi ine ya shumiswa kha u ṱun ḓwa na u rengiselwa nnḓa ha thundu dzi a fhambana uya nga dzisekhithara .
U itela u khwiṋisa nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme , u vhulunga kha sisiṱeme dza mafhungo a muvhuso na pfananyo yo khwiṋiswaho vhukati ha mihasho i khou ḓa . 
U thetshelesa zwipiḓa zwa mafhungo a bviswaho kha nganea
Vha ṱalutshedze mushonga nga u pfufhifhadza ( tshivhalo )
Musi hu tshi tewa u sa fanelana hu humbulelwaho , zwo tea u vhudzisa arali vhukhakhi ha nyimele i si yavhuḓi vhu tshi nga vha ho itiswa nga vhuḓifari ha muhweleli . 
Nḓila ya kushumele kwa Zwibveledzwa zwa Ndeme
Ndi a ndeme kha u bvelela ha thandela .
Fhethu ha zwishumiswa izwi hu kalwa nga sengulusa fhethu hune ha vha hone ho fanelaho kha tshivhalo tshihulwane tsha vhathu . 
Kha khetho dzoṱhe dza GEMS hu na dziṅwe nyimele na zwileludzi zwa dzilafho zwine zwa si badelwe , u ya nga ha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho .
Vhashumi vha a vhavhalela , hu si nga ṅwambo wa vhulwadze ha mulwadze fhedzi , vha katela na zwithu zwoṱhe zwa khaedu dzine vhalwadze vha ṱangana nadzo , miṱani , na tshitshavhani . 
Notsi dza Khoso
Mishumoni
Tshifhinga tshi ḓo sumbedza uri Afrika Tshipembe ḽi ḓo bvelela hani kha u shumisa nungo dzaḽo dza nṱhesa na u fhungudza vhuṱudzeṱudze haḽo . 
Gwama ḽa Lushaka ḽi na vhukoni ha u lavhelesa mbuelo na ṱhirantsekisheni dza tsheledemviswa nga kha dzirikhontsiḽiesheni dza banngani dza ḓuvha na ḓuvha na nga u lavhelesa pulane dza zwiimiswa zwa tshitshavha na ndaulo ya masheleni . 
Tsumbadwadze dzi thoma kha thaidzo dza lukanda u ya kha u
Mikhwa kha nyito dza ikonomi ndi zwithu zwine zwa dzula zwo angaredzwa - zwo katelwa kha zwiimiswa , mihanga na nzudzanyo ya mushumo wa zwa ikonomi . 
U tamba mutambo wa u dzumba na u wana tshithu kiḽasini vhukati ha zwiṅwe zwishumiswa .
1 . Ofisi ya Muṅwalisi
Khaedu dza tshanduko na dzone dzi ḓo ita uri hu vhe na u shandukiswa hafhu ha tshivhumbeo u itela uri tshi elane na zwe ha lavheleswa khazwo zwa ndangulo ya thandela khathihi na u ṱanganya mishumo yashu na ya miṅwe mihasho ya Muvhuso . 
Miṅwe mimasipala i khou shuma zwavhuḓi , na dziṅwe dzikhansela dzi khou ita mushumo wadzo nga nḓila ine vha tea u shuma ngayo .
Milayo i shumiswaho
Lubuvhisia lu na sethe ya ndayo dzi re na mushumo , maṅwalo , gaidi na zwishumiswa . 
Vhalanguli vha u maka u ya nga u fhambana vha nga khoḓiwa kha u ṋetshedza havho vhuṱanzi ha u khwaṱhisedza uri vho swikela tswikelo kha u bveledza maimo a nṱha na u pfulutshela kha ḽevele ya nṱha , sa zwe zwa tendelanwa kha sesheni dza vhupfumbudzi . 
U ḓala ha dzidzhele na mbadelo kha vhatheli vha muthelo zwi nga fhungudzwa hafhu .
Muinzhiniara u ḓo vha na thendelo ya u vhudza Rakhonṱhiraka u sedzulusa mbekanyamushumo arali zwo tea u ya nga zwiitisi . 
2.1. Khabinethe yo themendela Muvhigo wa makumedzwa a muvhuso kha Tshipholisa uri u phaḓaladzwe kha Gazethe ya Muvhuso uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa .
Mbuno na kuvhonele kwau
18 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
ḽiṱanganyi --- ipfi ḽi shumiswaho u ṱanganya matavhi a mafhungo kha mutaladzi
Vho ri naho mpfu dza TB dzo tsa u bva kha 70 000 nga 2009 u ya kha dza fhasi ha 40 000 nga 2014 , i dzula i tshi vhiledzisa ngauri ndi yone tshivhulai tshihulwanesa kha malwadze oṱhe a phirela kha shango ḽashu na ḽifhasi ḽoṱhe .
Luvhilo lwa tshihaḓu lwa tshanduko lune roṱhe ra livhana nalwo lu ṱoḓa phindulo ya u guda i songo fhandekana u bva kha madzangano . 
Nga u khwaṱhisa netiweke dzashu dza dzitshaka ri nga khwinisa nga maanḓa vhukoni ha murafho wa nḓivho na u wana thekhinoḽodzhi . 
Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri tsheledemviswa yo salelaho murahu i a vha hone naho hu na sisiṱeme ya u langa ine ya shuma zwavhuḓi . 
Ezwi zwi humbudza uri vhathu vhaṱuku nyana vha khou shela mulenzhe kha ikonomi . 
U vhekanya zwavhuḓi hafhu zwi ḓo ṱuṱuwedza ṱhanganelano ya fhethu ha u shumela na ha u dzula vhathu na hone zwi ḓo ḓisa zwiito zwa ikonomi tsinisa na fhethu hu no dzula vhathu . 
Zwisumbi zwi sumbedza uri ikonomi yo shanduka kha kotara ya vhuraru , na ho i tshi kha ḓi vha khomboni khulwane . 
Mutalokati wa muvhili
Musi ndo no phasa ndo ya nda dzhena University of Fort Hare .
Tshithu tsha ndeme tshine vha tea u tshi humbula ndi uri ANA a yo ngo itelwa u phasisa kana u isa phanḓa , fhedzi yo itelwa u thusa mugudisi wa ṅwana u ela vhukoni hawe na u vhona uri vha shuma hani .
Ri ṋetshedza tsireledzo ya zwa matshilisano nga kha mindende , ine ya katela zwikolo zwi sa badeli mutendelo , tshumelo dza ndeme dza mahala na vhuendi ha nnyi na nnyi ho sabusidaiziwaho .
U dzhenelela ha tshitshavha hu ṱoḓa zwiimiswa zwo teaho u konisaho vhadzulapo u amba nga ha mbilaelo dzavho , u ḓisa mbilaelo,u topola ṱhoḓea na u swikelela thandululo dzi tendeleaho kha u swikelela hedzi ṱhoḓea na mbilaelo .
Ngona yo ḓisendekaho kha tshibveledzwa i funza vhagudiswa uri vha vhe vhavhali , vhaṅwali , vhasedzulusi , na vhabveledzi vha re na vhukoni , vhuḓifhulufheli na vhusedzesi .
Zwo salaho ndi ṱhuṱhuwedzo ya u dzhiiwa ha ndaka kha pfanelo dza vhana vha muvhigi wa mulandu . 
U KALA MVELAPHANḒA : NDINGO YA ṄWAHA NGA ṄWAHA YA LUSHAKA ( ANA )
Ri dovha ra humbela vhathu uri vha bvelephanḓa na u tikedza pulane ya mbuno dza fumi ye ra i ṋekedza u itela u vhulunga na vhuṅwe vhubveledzi sa khaidzo dza fulufulu . 
U swikelela mbuelo dzavho dza vhuimana , miraḓo ya vhaimana na vhaunḓiwa vha tea u ḓiṅwalisa kha Mbekanyamushumo musi vhuimana havho vhu tshi tou khwaṱhisedzwa .
Dephosithi ya u wana khihi : ndi R30 ( ine vha nga fhiwa yone murahu ) .
Ndi nga mini Lindiwe u vhidza fuḽamingo uri dzi bve kha magazini ?
U ita ndovhololo
Heineken na zwiimiswa zwa u phaḓaladza zwihulwane zwayo zwi a ḓivhea nga maanḓa . 
Hezwi zwi shuma sa ṱhoḓea dza fhasisa dza u tea u vha vhupo ha u maka . 
Nzudzanyo dza madalo a khombekhombe a u ingamela fhethu ha mushumo na muṱangano wa u bvisela khagala zwi nga nḓila i tevhelaho : 
Tshavhuvhili , maḓi a khou ḓa . [ U dzhenelela . ]
U sedza kha maitele a u ṅwala
Nyaluwo yo angalalaho nahone ya tshifhinga tshilapfu ndi ya ndeme kha u fhungudza vhushai , u ya nga Bannga ya Ḽifhasi . 
Mufariwa o lindelaho u senga muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana dzilafho ḽa mushonga ḽo teaho na a nga , ho thoma ha sedzwa dziṅwe nyimele a nga dalelwa , ṱolwa na u lafhiwa nga dokotela wa mutakalo ane a ṱoḓa . 
Mbekanyo ya ndaulo ya malaṱwa ( u thivhela malaṱwa , u fhungudza , u kuvhanganya , u endedza , mbuyedzedzamalaṱwa , kufarele na u fhedza nga u a laṱa ) i vhonala yo tea . 
Tshiṱirathedzhi tshi katela u ṱanganedzwa ha mbekanyamaitele dzine dza thusa nyaluwo ya nṱha na u sikwa ha mishumo ngeno hu tshi khou tikedzwa ikonominyangaredzi na vhudziki ha masheleni . 
Ho sedzwa thendelo u thoma , mutevhe wa tshumelo dzo themendeliwaho na tshumiso ya fhethu ha u arela ha ḓuvha
Khaedu ya kale na kale ine ra vha nayo ndi ya linganyisa zwithu kha vhushaka ha ḽifhasi na uri hu vhe na dimokirasi kha vhushaka ha dzitshaka . 
Kha u ṱanganedza khuliso iyo , shango iḽi ḽo dzhia khaedu dzo ṱumanywaho na vhuimo uvho . 
10 . Diana o vha a sa dzuli kha vhupo uvhu u bva nga TTshimedzi 2001 .
3.1.2 U vhala na U ṱalela
7 . Mulayotibe
Mafhungo a tshumelo a khethekanywa uya nga tshakha tharu :
Khanedzano kha muṱangano
Sia ḽa zwa poḽotiki ḽo hweswa maanḓa a u hanedzana na u fhelisa hune u kwanyeledza ha nga bvelela hone . 
U wana phurofaiḽi ya phaiphi ya vhukuma na nyimele dza mbumbo kha vhupo ha u shululela , hu tshi khou shumiswa mielo ya fisika ya ḽifhasi . 
Mbonalo dza luambo dzi ḓo fhambana zwi tshi bva kha ndivho ya mulaedza
Musi nga zwifhinga zwoṱhe , ri tshi ṱhonifha u fulufhedzea ha vhagudiswa vhone vhaṋe . 
Nomsa u pfana na maapula 7 .
Mvelelo dza mbilahelo dzi sina mudzio dzi ḓo bviswa fhedzi nga murahu ha musi ho no badelwa mbadelo dzo teaho .
Kanzhi vhukoni ha vhashumi , themamveledziso na masheleni ha maanḓalanga ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo dza u kuvhanganya malaṱwa vhu vha vhu vhuṱuku . 
Ri khou tikedza mushumo uno khou bvela phanda uno khou itwa nga khoro dza vhusimamulayo u sedzulusa mikaṋo iyi . 
Dzhenela kha Vhupﬁwa nga Vhathu vhu itwaho nga Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka .
tevhelwaho
Vhukati ha vhupo ho sedzwaho mafheleloni aneo , ndima iyi i topola u khwinisea ha nyimele dza muhanga wa mabindu , u vhulunga huhulwane , u gonya ha u shela mulenzhe kha ha zwivhambadzwaseli kha nyaluwo na u khwaṱhisa ndingedzo dza u lwa na tshanduko ya kilima . 
Mutevheṱhanḓu wa Nḓisedzo ya Tshumelo u shuma kha vhuimo hoṱhe ha muvhuso nahone ndi kuitele kwa u shumisana kune khakwo mbekanyamaitele ya khwiniswa nga murahu ha tshifhinga musi hu khou gudiwa ngudo nga kha mutevheṱhandu na u vhiga murahu kha kuitele kwa u ita mbekanyamaitele .
Mveledziso ya dziḓorobo na zwa mahayani .
Vho Mme Mahlangu vha ḓo vhulungwa nga Mugivhela wa dzi 22 Ṱhangule 2014 .
Kwa aṱamela lunyunyu , Kwa aṱamela thatha .
Vhudzulapo ha phemithi dziṅwe hu shuma kha vhabvannḓa vhane :
Khathihi fhedzi a mbo ṱavha mukosi nge a wela ngomu dindini .
Tshivhalo tsha fhasisa tsha thero tharu dzine ha nangwa khadzo u bva kha Tshigwada B - Anekitsha B , Thebulu B1-B8 dza ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 , zwi tshi bva kha nzudzanyo dza pharagirafu ya 28 ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi ḽo bulwaho afho nṱha .
U langa khwaḽithi : U monithara mvelelo dza thandela hu u itela u vhona arali dzi khou tevhedza zwikalo zwo teaho zwa khwaḽithi khathihi na u wana na u shumisa nḓila dza u fhelisa zwivhangi zwa kushumele ku sa fushi .
U tevhekanya
1Fulwana
U nanga mafhungo o teaho
Khumbelo ua u ṅ walisa sa mubveledzi nga fhasi ha AGOA
Khumbelo ya vhudzulapo ha Afrika Tshipembe nga ndavhuko
Ndaka dza masheleni na khwalo dza masheleni dzine dza shandukisea kana dzine dza vha na magumo a tshifhinga tshipfufhi a re fhasi ha miṅwedzi miraru , hu anganyelwa uri mitengo ya ndaka sa zwe ya rekhodwa u nga lingana na mitengo wa maraga wa zwino . 
U ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu a tshi shumisa masala , maṱanganyi na ndogazwiga zwi re zwone .
Ro humbela thendelo u bva kha matshudeni u amba zwi tshi bva mabambiri avho u itela ndivho dza ṱhoḓisiso . 
Ndi a takala u amba uri ro ita zwinzhi zwe ra fulufhedzisa u zwi ita nga 2004 .
Mafhungo a tshibveledzwa a re na zwa u vhonwa , tsumbo , mapa/ zwigandaedzo / zwikalo / tshati / zwifanyiso
Topola na u ṱalusa nga nḓila yo teaho tsumbo dza u shumiswa ha milayo ya Batho Pele .
Kha vha sedze kha notsi dza siaṱari 78 vha ṱalutshedze vhadzhiamikovhe vho fhambanaho kha tshitshavha vha re na mishumo na vhushaka ho fhambanaho na Komiti ya wadi .
Vhadzheneleli vho rambiwa u kovhekana tshenzhemo dzavho , vhuvhili hadzo , dzavhuḓi na dzi si dzavhuḓi
Zwiimiswa na / kana vhathu ngaurali vha khou rambiwa u nanga vhathu vhane vha ḓo dzhia zwikhala zwa u vha miraḓo-zwayo ya khorondangi kha Bodo ya Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe yo Elwaho , sa zwe zwa sumbedziswa kha Khethekanyo ya 13 ya Mulayo wa Khasho wa 4 wa 1999 .
Ni songo tenda maḓi a tshi elela a sa imi . 
Kha vha dovhe vha fhungudze luvhilo lwavho musi vha khou enda kha vhupo vhu ne phukha dza nga pfuka hone bada tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
U vuwa hu no khou ṱanganedzwa ho lavhelelwaho ngei USA hu nga bveledza u gonya ha nyingapfuma ya ḽifhasi .
Kha vhaḓisedzi vha tshumelo vhoṱhe , ndi vha ndindakhombo dza fomaḽa fhedzi vhane vha langiwa kha phurofesheni iyi . 
Ṱhaṅwe ri tea u khwaṱhisa zwauri ḓivhazwakale i amba uri mbekanyamaitele ya nḓowetshumo a i weli kule - nga maanḓa kha mashango ane a vha na zwiṱirathedzhi zwa nyaluwo zwavhuḓi . 
A tshi khou tevhedza mulayo kha zwa u pandelwa hawe , mupoti wa mulandu o vhiga mulandu u itela ndaela ine ya bula izwo ; 
Nag nṱhani ha hezwo , a hu nga vhi na mbadelo dza tshifhinga tsho shumiswaho musi muthu a tshi khou tshimbila . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya 11 u ṅwalisa tshikolo .
Vhadzulapo na madzangano avho na vhone vha na mushumo wa ndeme une vha u ita kha u pulana na u shumisa MSP .
Khophi yavho yo ṱanzielwaho ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ( ID ) kana ID ya tshifhinganyana .
Vho imelela vhe vha vha vha tshi lwa na muvhuso wa tshiṱalula vho khwaṱhisa , vha shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha thandela ya demokirasi ya Afrika Tshipembe .
Banyana Banyana i fhefheḓisa fulaga ya Afrika Tshipembe i tshi ḓihudza na uri kushumele kwavho ku isa phanḓa na u ṱuṱuwedza vhaṅwe vhaswa vha na vhukoni vha Afrika Tshipembe uri ha konese .
Dzi tevhelaho ndi tsenguluso dzo vhigwaho nga khomishini u bva tshe ya thoma : 
Vhubindudzi kha sekhithara ya mushumo vhu ḓo ya kule kha u fhungudza vhushayamushumo ngei Cape Agulhas . 
Izwi ndi zwine muvhuso wa tea u funza vhathu nga hazwo , u fhira uri mulayo u kone u swikelela tshipikwa nga woṱhe .
Tshumelo i hone awara dza 24 kha zwiimo zwa shishi .
Nga ngomu ha vhungomu uvhu nahone hu na vhuḓifhinduleli vhu linganaho , nga ngomu kha tshitshavha , vhathu vha re na vhuholefhali vha tea u ṋekedza thikhedzo yo teaho . 
Mufariw ao iswa kha khethekanyo ya sibadela nag thuso ya vhaṅwe vhafariwa ngae nahone musi a tshi swika kha khethekanyo ya sibadela o wanala mbilu isa tsha rwa . 
Mutholi a nga ṱanganedza kana a hana u fhambana , u pambuwa huṅwe na huṅwe , khunguwedzo ya thandela , kana khunguwedzo ya thandela iṅwe , na uri a nga fhelisa maitele a thandela kana a hana khunguwedzo dza thandela dzoṱhe nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu sa athu mbumbo ya konṱiraka . 
Nḓowedzo yo fhiraho yo sumbedza uri vhathu vha humbula nga nḓila yo fhambanaho nga ha khethululo . 
Mafhungo o senguluswa , ha itwa na ṱhoḓisiso dza ndaṱiso . 
Tshiitisi tshine tsha vha tshone tsha khagala tsha u shumiswa ha ḽifurase iḽo ndi uri kushumele kwa tshigwada ku anzela u kanganyisa kushumele kwa tshigwada na vhukoni hatsho . 
MBUDZISO
Eastern Cape , Free State na Limpopo vha na mbalo ya nṱhesa u fhira huṅwe u bva tshetsho . 
badela diphosithi yo tiwaho ya R75 000 kha Muhasho wa zwa
Tshiṱori , mutambo wa luambo
A hu na muthu we a vha o ṋewa kana we a ṱanganedza vhuḓifhinduleli ha u lavhelesa tshigwada tshi re ngomu ha tshitediamu . 
Mashango a no khou sedzuluswa hafhu o vha o vhewa zwavhuḓi kha u ṋetshedza mihumbulo na tsumbo dza u dzudzanyulula zwe zwa vha na dzikhaedu fhedzi a ḓi fhedza u bvelela . 
U pfukiselwa ha mbuelo dzo kuvhanganywaho zwo ḓisendeka nga netiweke ya mafhungo a lushaka na u vhuelwa u bva kha shango nga vhuphara zwo pulanwaho zwavhuḓi nahone zwo bveledzwaho zwavhuḓi sa sisiteme ya u bannga . 
U pfumbudzwa ha vhaongi vha sa athu vha vhatelwadigirii na vha re vhatelwadigirii . 
Muṱali , u ya nga mihumbulo ya muvhusawoga , a zwo ngo tea u humbula nga ha khanedzo . 
Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na tshiphugaṱhalu tshaḽo tsho ṱaniwaho kha nnḓu ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu .
Henengei , zwi nga " shumiswa " nga tshivhalo tsha zwiṱiriki . 
Nga kha u livhana na uhu u sa lingana fhedzi nga nḓila yo dzudzanywaho ine ya elana na sisiṱeme nyimele i nga kona u lulamiswa , na vhashumisani vhoṱhe vha vhuelwa u lingana u bva kha tshumiso iyi ya maḓi . 
Mulayotibe u khwaṱhisa ndangulo ya khombo ine ya vha hone zwino , masheleni na ṱhoḓea dza vhuvhusi .
U pulana nga vhuronwane ha mbadelo ya tshelede kha tshikwama hu khakhisea nga vhuleme kha u livhanyisa Miṅwaha ya Muvhalelano ya Dona kha Ṅwaha wa Muvhalelano wa Afrika Tshipembe . 
Muvhuso u ḓo shumisana na tshitshavha tshapo kha u pembelela na u shela mulenzhe ha muvhuso wa India kha sia heḽi . 
9 . TSUMBO DZA MAITELE A VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA NA DZIMBEKANYAMUSHUMO
A ro ngo vha vhomakone kana u ṱoḓisisa nga ha nḓila dza u phaḓaladza hune zwa kwama izwi , hai . 
Papu simea nga ṅwaha
Vha badele mbadelo yo randelwaho nga phosiṱaḽa oda kana nga kheshe vho i ṅwalela Mulangi Muhulwane wa hulimi : Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe .
Mufariwa u khou tama u vula mulandu wa u rwiwa . 
ḽimethafore ---- ndi musi hu tshi shumiswa tshiṅwe tshithu u amba nga ha tshiṅwe tshine tsha vha na zwi fanaho natsho
Khonadzeo dza u guda u vhala na u ṅwala dzine dza itwa nga mugudisi dzi ṋekedzwa kana u gudiswa hafha kha madanga a luambo nga matshelonitsheloni , tsumbo , dangani ḽa thero / ṱhoho ya u haseledza / luambo ; u amba nga ha mutsho ( na mitambo ) ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ; u amba ' mafhungo ' ; madanga a sumba wa bula ; zwifhinga zwa zwiṱori ) .
Khakhululo dza lushaka dzo tshimbila na ndingedzo dza dzingu kha mbuedzano khulwane , pfananyo na ṱhanganelano ya nyito ya masheleni . 
foramu dza zwitshavha dzine Komiti ya Wadi ya tea u imelelwa khadzo
Naho zwo ralo , mbulungelo ya mupo i khou salela murahu ha kuitele kwa tsheo , nga nṱhani ha u fhindula hu ongolowaho ha tshanduko ya sisiṱeme ya mupo , vhukati ha zwinzhi . 
Mbuelo na khaedu : Maitele a khetho
Khethekanyo 10 ya Mulayo i ṋetshedza nyendedzi ya kushumisele kwa Mulayo .
Maitele o teaho o sumbedziswaho kha khethekanyo iyi , o ḓisendeka nga milayo , ine yo no vha hone kha ṱhoḓea dza gumoṱuku , na u ita mutheo wa Nyendedzi kha U laṱwa ha Mathukhwi a Ndondolo ya mutakalo . 
( ii ) Khophi ya zwifanyiso zwa u tou vhona
Ndinganyakushumele kwa tshoṱhe
U ita nyambedzano ya mafhungo nga maipfi awe ene muṋe
U hanganea ha matshilisano ndi nyimele dzine khetho dzi bveledzaho madzangalelo a iwe muṋe dzi nga livhisa kha mvelelo dzo ṋaṋaho kha vhoṱhe . 
Ḽaisentsi i nga ṋetshedzwa fhedzi fhethu ho tsireledzwaho arali mushumo wo ṋewaho ḽaisentsi u sa thivheli u swikelwa ha zwipikwa zwine fhethu ho tsireledzwaho ha vha ho thomiwa . 
Vha tea u ṋetshedza maṅwalo a vhukuma khathihi na zwithu zwo rengwaho .
U shumisa ndongazwiga nga ngona , tsumbo , maḽeḓere danzi , zwitopo , zwiga zwa mbudziso , khoma , zwigagarukela na zwiḓevhe .
a ) Vho Emmarentia Dianne Dunkerley kha poso ya Mulanguli Muhulwane : Vhulangi ha Masheleni ,
Ofisi ya Minisiṱa , Muhasho wa Vhupileli , na vha hanedzanaho na maswole vho tendelana kha zwithu zwinzhi zwa ndeme . 
Ezwi zwi katela mbudziso dzi bvaho kha midia , dziphurofesheni , dziyunivesithi , dzi NGO na miraḓo ya tshitshavha . 
Naa hu na tshiṅwe tshiṱuṱuwedzi tsha muvhuso malugana na u ita zwenezwo ?
yo thoma nga dzi 13 Tshimedzi 2014 nahone i ḓo sedza kha dzikiḽiniki dzo khwaṱhaho kha sisiṱeme yashu ya zwa mutakalo .
Tshipiḓa tsha vhuvhili tsha Luṱa lwa 4 tshi ombedzela nga u ri pulane ya nyito nga vhuḓalo ndi ya ndeme kha u ita uri pulane i vhe ya vhukuma .
Vhuendedzi ha nnyi na nnyi ho ita mbetshelwa dza u pfuka firiiweyi kha zwikhala zwa kiḽomitha nthihi . 
Uhu e-khophorethivi vhu ḓo dovha hafhu u thusa kha u vha vhubindudzi vhu vhonalaho nga u ṱuṱula mbonalo ya ICT . 
Shumisani tshifhinga tsho fhiraho .
Ṱalutshedzani zwi vhangaho uri vhashumisi musi vha tshi vhaledza madzulo kha mabufho zwi ṱavhanye nahone hu si na khakhe zwi itwa nga mini . 
3.2 . GCIS i ḓo shumisa luambo lu sa konḓi kha u engedza vhudavhidzani .
Ndi vhukwaho ha haya mafhungo vhune khethekanyo i tevhelaho ya tama u vhu rekhoda . 
Ri ḓo isa phanḓa na Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Mahayani yo Ṱanḓavhuwaho yo livhiswaho kha u vusuludza thandela dza khumiselo dza mavu na zwikimu zwa tsheledzo kha mashangohaya a kale na kha bulasi dzo litshedzelwaho dzi re na vhaṋe vhadzo .
Ndivho
Kha vha kwame ofisi ya Master u divha zwinzhi .
Mawanwa a nyaluwo ya ikonomi ire fhasi na mbonalele zwi sumbedzisa uri khuvhanganyo ya mbuelo i ḓo vha fhasi sa zwe zwa vha zwi tshi lavhelelwa zwone tshifhingani tsho fhiraho .
Tsha vhuraru , maṅwalo a dzitshaka o fhambanaho manzhi na milevho ye ya ita khuwelelo ya ndondolo , ndondolavhathu , dzilafho na tsireledzo ya vhana yo khetheaho . 
Naho zwo ralo , ndango idzi a dzi dzhielwi nṱha misi yoṱhe nga maanḓa nahone kanzhi nga vhashumi vha vhuimo ha nṱhesa na vhorapolotiki . 
Milayo ya Batho Pele yo bveledzwa u itela u swikelela zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwi tevhelaho :
Ndi nga mini muṅwali a tshi shumisa ipfi " vhudzuu " ?
Arali aphiḽi yo failiwa , vha nga humbela mutshutshisi wa mulandu wa u thoma , kana muimeli wa muvhuso ane a khou shumana na mulandu wonoyo , uri a vha vhudze nga ha zwine zwa bvelela kha mulandu , tsumbo , ḓuvha ḽo vhewaho ḽa u thetsheleswa ha aphiḽi , arali muaphiḽi o ṋetshedzwa beiḽi , na mvelelo dza aphiḽi .
Muṅwalisi : Mulayo wa vhu 36 wa 1947 , Agriculture Place , 20 Steve Biko Street , Arcadia Pretoria .
Khoro ya Afrika Tshipembe ya Mishumo ya Saintsi ya Mupo i a tenda uri huna vhathu vhe sa wane tshikhala tsha u wana pfunzo dza nṱha dzi ṱo ḓwaho nga Khoro uri vha kone u ṅwaliswa lwa phurofeshena ḽa .
Tsaino
10.00 u swika 10.30
Tsheo ya kuitele kwa pulane
1.1 . Khabinethe i ḓibaḓekanya na shango ḽoṱhe kha u tamela mashudu Vho Winnie Madikizela-Mandela , vhane vha ḓivhiwa sa Mme a Lushaka , ḓuvha ḽa mabebo musi vha tshi khou fara miṅwaha ya 81 nga Ḽavhuvhili , ḽa 26 Khubvumedzi 2017 .
mutevhe wa vhathu vhe mufu a vha a tshi vha koloda - arali u hone
Sheduḽu ya mushumo
ESKOM kana RED dzi ḓo vha dzi tshi khou ṋetshedza tshumelo dza muḓagasi hune ngauralo dza ḓo bvela phanḓa na tshiko itsho tsha mbuelo . 
Zwenezwo , tshedza tsha mavhone u bva kha mavhone a zwiṱaraṱani tshi tea u pfuka u bveledza bende i sa gumi ya tshedza kha nḓila dza vhaendangaṋayo na phanḓa ha khoro . 
Vhunzhi ha nḓivho ire kha zwibveledzwa na kha tshumelo ho katelwa tshumelo dza tshitshavha , ndi zwa ndeme vhukuma nahone hei " nḓivho khulwane " i khou ḓisa nyaluwo ya vhuḓisa kha ikonomi dzavho dzo fhambanaho . 
Bugu khulwane ( dziṅwe dzo bveledzwaho kha u ṅwala )
Zwazwino vho no vha vhaofisiri vha mapholisa ; ri khou ṱoḓa mivhigo nga ha tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha kwama vhathu vhashu nga nḓila ine ya si vhe yavhuḓi . 
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . lwisa lwala lwendo vhudzula vaṱamedza dzungu zhaḓuwa zhamba zhendedzi
Zwi a ṱanganedzea tshifhinga tshinzhi uri ḽeveḽe dza mihasaladzo dzi a fhungudzea , kana u dzimula , hu na u engedzea ha tshikhala u bva kha tshiko . 
Kha vha kwame GEMS kha 0860 00 4367 kana vha dalele www.gems.gov.za u wana mafhungo nga vhuḓalo .
Mupresidenthe washu kha ḽa Afrika Tshipembe vho ḓi dzulela u amba nga ha mushumo wa mitambo kha u fhaṱa matshilisano na vhuthihi ha lushaka . 
3.13 Vha ḓo vha ḓivhadza nga ha mvelelo dza mulandu na uri naa hu na aphiḽi naa malugana na tshigwevho ;
Mbambedzo yo ḓisendeka nga vhunzhi ha tshivhalo tsha maḓi zwo vha zwi sa konadzei nga nṱhani ha ṱhahelelo ya mafhungo . 
U kuvhanganywa ha mbuelo na tshinyalelo zwi tea u laulwa u itela u khwaṱhisedza uri tshelede i shuma sa zwe Phalamennde ya sumbedzisa zwone .
A hu katelwi osseo-integrated implants , maitele oṱhe a elanaho na u pfukisela muaro wa u lulamisa ṱhaha Thuso ya shishi ( badani na muyani )
Ho thomiwa mbekanyamaitele na milayo zwi re khagala . 
A sa ṱhonifhi Ndaela ya Tsireledzo .
U rengisa vhathu ndi zwiito zwi siho mulayoni zwa u endedza vhathu u bva kha shango ḽithihi u ya kha ḽiṅwe uri vha rengiswe u itela u kombetshedzwa mushumo kana miṅwe mishumo ya vhugevhenga . 
Malugana na izwi , thusedzo ya zwiḽiwa nga vhuḓalo zwa vhoṱhe na vhulondavhathu , nga maanḓa kha zwiimo zwa shishi zwi si na ndambedzo khulwane na zwo litshedzelwaho zwi dzula zwi tshi sasaladza ndivho iyi . 
230A Khadzimiso dza Masipala
Mveledziso ya mbekanyamaitele yo itwa sa mushumo u katelaho vhoṱhe hu na Muhasho wa Mulangavundu sa wone muṋe wazwo . 
U itela u lavhelesa na u linga kana u ṱola u shumisea , vhukoni , u tea na ikonomi ya sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ; hu tshi katelwa na garaṱa ya u kora na matshimbidzele a tsedzuluso ya kwotara nga kwotara na ya ṅwaha nga ṅwaha ya sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , modele wa u kuvhanganya datha ine ya angaredza zwoṱhe na modele wa sisiteme dza mafhungo ; na
Hezwi zwi ḓo thusa u fhungudza madzina a si one na khohakhombo ya u fara vhatshinyi vhane vha khou dovholola sa khasitama dza u thoma dza Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi , zwine mafhedziseloni zwa ḓo shela mulenzhe kha u ele lwo teaho vhatshinyi vhane vha khou dovholola . 
Khabinethe i ramba MaAfrika Tshipembe u ṋea vhupfiwa nga ha Pulane ya Nyito ya Lushaka u lwa na Tshiṱalula , Khethululo nga Muvhala , U lwa na vhabvannḓa na u sa Konḓelelana hu re Vhushaka nazwo ( 2016-2021 ) phanḓa ha ḽa 30 Fulwi 2016 .
Zwi a ṱoḓea u pfesesa netiweke yoṱhe ya vhuendedzi kana sisiṱeme musi hu tshi fhaṱwa fhethu huswa ha u dzula vhathu vhuponi ha ḓoroboni . 
6.6 Khabinethe yo nyeṱulelwa ngaha mawanwa a tsedzuluso ya Bveledziswa ha Vhana vha tshe Vhaṱuku he tsedzuluso dzo dodombedzwaho dza itwa kha vhana vha Gireidi R na vhudzheneleli ha u sedza kha pfushi ya vhana vha miṅwaha ya fhasi ha miṱanu .
Vho shumisa phaiphi ndenya , ndapfu vha kona u dzima mulilo .
u tsireledza pfanelo kana ndaka ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka na ; 
U konḓelwa u wana nḓila ha muthu hu si na tsumbavhuyo na u xelaxela a sa ḓivhi uri u khou ya ngafho zwi nga engedza u vha khomboni . 
Kha hoyu muhanga , ṱholo i sedzaho kha mudzulapo i ṱanḓavhudza maitele a vhuṱoli ha kushumele kwa muvhuso a sedzaho kha tshenzhemo ya vhadzulapo zwavho hu u itela u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli nga tshitshavha na u ṱuṱuwedza khwiṋiso ya nḓisedzo ya tshumelo .
U shumisa mapa wa muhumbulo/ notsi u nweledza mafhungo
U hulela ha vhusiwana na u engedzea ha u dzhiela vhaṅwe fhasi zwi ṋaṋisa vhukonḓi vhune ha pfiwa nga dzimilioni dza vhathu vhane vha khou lingedza u tshila na u vhambadza kha heḽi ḽifhasi ḽi thusedzwaho nga thekinoḽodzhi ya luvhilo nahone yo ṱalifhaho . 
Sa kha mugaganyagwama wa mahoḽa , vhubindudzi kha themamveledziso ho itwa ha ndeme . 
Nḓila i sa ḓuri nahone yo fulufheleswaho kha u lwa na zwitumbudzi na thaidzo dza midzi ndi u dzhena hazwo na u zwi thivhela , arali zwi tshi konadzea . 
Vha panga ṋama dzi rotholaho kana zwiṅwe zwine zwa tshinyala kha manngi yavho , vha fhedza nga u shandukisa mihumbulo yavho vha zwi ṱutshela , sa tsumbo , henefho kha khethekanyo ya suphamakethe ya u rengisa zwiambaro . 
Murahuni , vhathu vhe vha vha vho ḓitika nga tshenzhemo i sa ṱoḓei i sa fheli a vho ngo vha na dzilafho ḽa zwa mulayo arali vhuḓifari honovhu hu si vhutshinyi hone huṋe . 
Senthara ya zwikili ya vhaswa
A thi athu u ṱangana na tshigwada tshine tsha khou hanedza kuitele kwa mbuedzedzo ya mavu . 
thalutshedzo yo fhelelaho ya Ndingo , hu tshi katelwa na maḓuvha a u thoma ndingo u tshinyadzwa ha phukha dza zwiḽiwa ; na vhuḓifhinduleli ha tshidzidzivhadzi .
Mbadelo yo teaho i tea u fhelekedza khumbelo iṋwe na iṋwe .
Milayo iyo i vha thivhela u rengisa nnḓu lwa tshifhinga tsho tiwaho .
Zwi a konadzea u isa phanḓa na mulandu hu si na ḓologi hune vhoṱhe mutshutshisi na madzhisiṱiraṱa vha vha vhe kha ndangulo ya luambo lwa muhwelelwa na ṱhanzi , fhedzi kha zwikolobulasi zwiṱuku na fhethu ha mahayani hu re nnḓa zwine hezwi a zwo ngo ḓowelea . 
U livhanyisa kha tshivhalo tsha mutikedzelo , khiraitheria ya u fanela na u engedzea ha mutikedzelo zwi dzhiwa sa zwa ndeme nga sekhithara ya phuraivethe u itela u swikela maimo a vhunzani . 
Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 ( TKL ) NCS ) ) tshi ṱalutshedza phoḽisi nga ha kharikhuḽamu na u linga kha miṅwaha ya u dzhena tshikolo .
Maanḓalanga a maṅwe madzingu o thoma thandela dza vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa hu tshi itelwa fhethuvhupo ha zwiṱitshi zwa u fhirisa na fhethu ha maḓaleḓale , khathihi na u thomiwa ha fhethu ha maḓaleḓale a dzingu , vhune ha nga kovhekanwa nga maanḓalanga apo a re vhahura , zwenezwo zwa fhungudza mitengo ya mveledziso . 
U sinkhronaiza ndi maitele ane dzhenereitha yo ṱumanywa lwa muḓagasi kha giridi ya fulufulu ya lushaka .
Tshumelo itea u ṋekedzwa nga DSP
U sa ḓa mishumoni hune ha khou engedzea na vhubveledzisi ho fhungudzeaho mishumoni . 
Musi thandela yo vala , vha khwaṱhisedze uri mivhigo ya thandela ya i fhedzisela miṅwe na miṅwe yo dzudzanyea na u kovhelwe , na uri miṅwe na miṅwe mishumo ya u vhiga ya u fhedzisela i khou lugiswa kha luṱa lwa U vala . 
Ro dovha hafhu ra vha na tshililo tsha ṱhahalelo ya zwiko zwine vha vha tshi khou ita mushumo uyo wa ndeme . 
Pfanelo na ndulamiso dza Vhufaragwama ha Lushaka nga fhasi ha milayo iyi ya u renga ndi nyengedzedzo kha pfanelo na ndulamiso dziṅwe na dziṅwe dzine dza ḓo vha dzi tshi wanala kha Vhufaragwama ha Lushaka nga mulayo . 
Vha sumbedza uri hu tea u vha na phambano vhukati ha vhathu vha vhurereli ha Pagan , ṅanga dza sialala , na busakatsi .
Ndivho ndi ya u vusuludza phakha dza nḓowetshumo dza muvhuso shangoni ḽoṱhe u itela u ṱuṱuwedza nḓowetshumo na u engedza u shela mulenzhe hadzo kha u sika mishumo na nyaluwo ya ikonomi ya shango .
U humbulela ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho nga u sedza zwipiḓa zwo a vhumbaho
U ṱalusa u tshi khou fhaṱa zwifanyiso zwa u vhona , mubvumo , u pfa , u thetshela na u kwama ; na
Naho zwo ralo , u ṋetshedza maanḓa ndaulo yapo ngeno hu si na thikedzo ya masheleni , zwi nga ita uri ndaulo i pfale isa konadzei . 
Zwibveledzwa zwa ndeme zwi tevhelaho ndi zwa ndeme kha u shuma zwavhuḓi ha zwine zwa kombetshedzana u vala tshikhala vhukati ha nyimele ya zwino na nyimele ine ya ṱoḓiwa ya tshifhinga tshi ḓaho na u ṱuṱuwedza nḓisedzo ya u gudisa na u guda ha ndeme zwikoloni nga kha :
Ri tea u dzulela humbula uri ṱhahelelo ya mafhungo tshiṅwe tshifhinga ndi tshiṅwe tsha zwithivheli kha mveledziso na uri arali hu si na izwi muvhuso u nga si kone swikelela zwitshavha zwa mahayani tshoṱhe na u ambedzana nga ha mveledziso ya agenda . 
U asesa zwi zwa ḓisa kana u bvelela ha thaidzo kha vha ṅwale miṅwaha kha fiḽipitshati vha rekhode nga fhasi ha ṅwaha muṅwe na muṅwe uri thaidzo yo vha yo hula u swika ngafhi .
Hu badelwa u bva kha mbekanyamushumo yo ṅwaliswaho ya khombo , ho sedzwa phurothokholo 100% ya mutengo wa Tshikimu
5 . Mutakalo
Ṱhalutshedzo dza maipfi
Ro ita tsedzuluso dzo khetheaho kha ṱhoḓea dza vhuṱanzi nyengedzedzwa u itela u tikedza u avhelwa maraga khathihi na vhudavhidzani vhukati ha vhuṱanzi ho ṋetshedzwaho na u avhelwa maraga ho itwaho nga vhaṅwe vha zwisumbi , sa zwo sumbedzwaho kha mbekanya i re afho fhasi . 
Zwisumbi na zwipikwa zwa ndivho ṱhukhu na mishumo zwo dodombedzwa kha Pulane ya U ita mushumo . 
Kha vha swaye tsheo ine khaṱhululo ya nga ngomu ya khou itelwa yone nga X kha tshibogisi tsho teaho U landula khumbelo ya u swikelela .
Pulane ya thandela
Ro itaha vhubindudzi vhuhulwane kha pfunzo , u guda ha vhutshilo hoṱhe na mveledziso ya mpho . 
Mushumo washu wa u swikela ndaela yashu nga u tevhedza ho khwiniswaho , tshumelo dzo khwiniswaho na u vha khagala na u kombetshedza u tevhela ho khwaṱhaho a zwo ngo guma na khathihi . 
Phanda ha musi ri tshi bvela phanda , miraḓo , ndi khou humbela huvhe na vhudziki . 
Dzitshanduko dzine dza tea u itwa kha kuitele na matshimbidzele na maitele avhuḓi a u fhelisa milandu ya vhutshinyi nga nḓila i sa ḓuri kana ine ya vhuedza ;
U kundelwa ha Mudzia u ṱaṱisanela thendara u saina ḽiṅwalwa ḽa muṱaṱisano he zwa tea zwi ḓo bveledza u dzhiiwa sa a songo tea u dzhenelela kha muṱaṱisano . 
Kholomu ya muraḓo : Hei kholomu i sumbedza uri muraḓo muhulwane , a re mushumeli wa muvhuso o ḓiṅwalisaho kha GEMS , u badela vhugai .
U swika nga tshifhinga tsha u fhedza muvhigo uyu , Khomishini yo balelwa u thoma u sumbedza uri ndi nḓila dza kudzhenele kwa zwithu nngana dze dza itwa nga zwipondwa nahone ndi hu ngafhani he zwa thuso zwa tshimbidzwa u swika hone . 
Nga nṱha ha zwenezwo , ri ḓo sedzesa kha u engedza zwibveledzwa , hune nga vhuya ra shumana na nyimele ya sekhithara yashu ya muno . 
Vhaṅwe vhadzheni vha kereke vha vhudzwa uri vha na miraḓo ya zwipuka ngomu thumbuni dzavho , ngamaanḓesa sa dziṋowa .
Vhagudi vha ḓo vha vha kha vhuimo ho khwaṱhaho ha u engedzedza u guda havho na u ḓiḓowedza kha maṅwe masia kha vhupo ha zwa mabindu , kana u lwela u swikelela zwitandadi zwa phurofeshinala na u ḓiḓowedza kha vhuimo ha nṱha .
Mulayo u dededzaho afha ndi wa uri vhathu vhanevho vha vhe vho ḓiimisaho fhedzi vha fanela u vhonala vho ḓiimisa . 
6.7. Khabinethe i ṱahisa ndiliso dzayo nga ha u lovha ha mulwela mbofholowo a ḓivheaho Vho Riot Makhomanisi Mkhwanazi , vho vhuyaho vha pfufhiwa nga Order of Mendi for Bravery kha u shela mulenzhe havho kha nndwa ya mbofholowo ya shango ḽashu .
Milayotibe ya thengiselano nga u angaredza yo tsireledzwa fhedzi musi hezwi zwi tshi humbelwa nga vha mashango a sili . 
Vhudzivha ha u tevhedza ndaela dza theo ya mulayo dzo fhambanaho . 
1.18. Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara dzoṱhe dza tshitshavha , mabindu , mishumo na madzangano u shela mulenzhe kha u isa phanḓa zwipikwa zwa NDP nga u sumbedza u thoma ha NDP nga kha vhurangeli vhune ha ṱuṱuwedza u thoma pulane iyi .
Ri ita pfanelo dza mutheo dza vhathu na vhukoni uri zwi vhe zwo tsireledzea kha vhulevhu ha maraga na khumela murahu dza poḽitiki . 
U shela mulenzhe ha phasivi / tshifuralelo
3.1 . Khabinethe i ita khulwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe na kha sekithara dzoṱhe u shela mulenzhe vhunga sa shango ri tshi khou swika kha Muṱangano wa AIDS wa Dzitshakha wa vhu21 fhasi ha thero " Kha vha swikelele Pfanelo dza Ndinganyo Zwino " , u bva nga dzi 18 u swika dzi 22 Fulwana 2016 , ngei Sentharani ya Miṱangano ya Dzitshakha ya Albert Luthuli kha ḽa Durban .
Izwi zwiita uri zwi sa leluwe u ita asesimennde ya vhukuma ya mashumele kha masia aya . 
Naho zwo ralo , hezwi zwi tea u sedzwa fhedzi sa tshishumiswa tshithihi tsha u bveledza ndangulopfareledzwa ya ḓaka . 
U funzwa na u lingwa ha nyambo hu tea u ita mbetshelwa ya u katela vhagudi vhoṱhe , na zwiṱirathedzhi zwi tea u wanala u itela u thusa vhagudi vhoṱhe u swikelela kana u bveledza zwibveledzwa zwa luambo .
U renda tshirendo/ kha mitalo yo khethwaho
Ri a vha livhuha na dzhiela nṱha thikhedzo yavho na vhuḓidini he vha ita nga dzhia mushumo uyu sa wa ndeme musi vha na mishumo minzhi nga u rali . 
Izwi zwi nga sielisanana na u anetshela zwiṱori .
( 3 ) Ḽiṅwalo ḽo sainiwaho ḽa Mulayotewa kana khwiniso ya Mulayotewa ndi vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dzaḽo na uri , nga murahu ha musi wo anḓadzwa , u fanela u fhiwa Khothe ya zwa Mulayotewa uri i u vhee nga nḓila ya tsireledzo .
u sedzana zwavhuḓi nga maṱo
Tshiṱirathedzhi tsho kumedzwa kha vhalanguli vhahulwane vha mihasho ya vhukati yoṱhe na mavundu u khwaṱhisedza uri hu na kuitele ku fanaho na tshumiso ya vhoṱhe . 
PHUROGIREMU YA ZWIKILI
Mulayo 6 wa Milayo ya Tshikimu , une vha nga u vhala kha webusaithi ya www.gems.gov.za ( nga fhasi ha ' About Us ' ) , u ṱalutshedza uri ndi nnyi ane a nga vha muraḓo wa GEMS .
14 . Zwi kwamaho iwe muṋe
Fhungo ḽa ndeme Lushaka lwa mbuelo Vhulunga Ḓuvha Wa vhulwadze Vhu sa fholi Ṱanganelanaho Mutheo Makone Zwa maṱo Vhuongelo PMB Akhaundu ya u vhulunga / PMSA Mbuelo dza ḓuvha na ḓuvha Mushonga wa vhulwadze Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi Tshumelo dza mutakalo dzo ṱanganelanaho Zwa maṋo zwa mutheo Zwa maṋo zwa vhomakone Mbuelo dza zwa maṱo Vhuongelo PMB
Hezwi zwi nga itea musi vhadededzi vhoṱhe vha tshi pfesesa u kona u ḓivha na u tandulula zwi thivhelaho kana u thithisa u guda , vha dovha hafhu vha kona u pulanela nyimele dzo fhambanaho .
Hu na maitele o fhambanaho a u renga u bva nnḓa ane a vha hone u ya nga ha zwibveledzwa na nyimele ya mutakalo wa zwifuwo kha mashango u ya nga u fhambana .
I ita uri zwi konadzee u bveledza nyolo nnzhi dzo fhambanaho , zwi tshi ya nga milayo na muhumbulo . 
7 . Ndugiselo dza milingo
U ṋetshedza tshumelo ya luambo nga tshivhumbeo tsha phindulelo , u dzudzanya maṅwalo , u bveledza maṅwalo na u lulamisa . 
Kha u ṱanganedza uri Komiti ya Khorotshitumbe i nga ṱoḓa zwiko zwiṅwe zwa u engedzedza na vhukoni tshifhinga tshoṱhe , vha nga kha ḓi vha miraḓo yo khethiwaho arali zwa vha zwo tea u litsha mishumo yavho . 
U shuma na Mulanguli wa CBP kha u bveledza pulane ya kutshimbidzele na mugaganyagwama ;
U vha tshipiḓa tsha tshigwada tsha thikhedzo ya zwipondwa zwo vhonala nga vhanzhi sa u vha na mushumo wa u fhola . 
Zwi na ndeme u vhona uri mimuya ya shangoni na thaidi i no khou dzhena zwi anzela u sia maḓi a kha khavhamagabelo , ngeno mimuya ya lwanzheni na thaidi i no khou huma zwi tshi vhanga uri maḓi a iswe kule na phendelashango . 
" U tsireledza " zwi amba u thivhela vhaṅwe vhathu uri vha sa kope kana u bveledza uyo mushumo na u u shumisa u itela u wana masheleni .
Tshiimiswa tshi tea u ḓivhadza vhathu vha swikelelaho ṱhoḓea kha poswo iyi ire kha khanḓiso iyi naho vha siho afho hune vha shumela hone . 
Vhulangi
Vhaongi vhashu vha ndondolo ya vhulwadze ha swigiri vha ḓo vha thusa nga mafhungo maṅwe na maṅwe ane vha a ṱoḓa nga ha vhulwadze havho ha swigiri na mafhungo a mutakalo a elanaho .
Zwine vha fanela u ita u fhungudza khonadzeo ya khombo
U fhindula mbudzisoṱhalutshedzi dzi no bva kha pharagirafu yo vhaliwaho .
Mveledziso ya lushaka i tea u ṱanganyiswa na kutshimbidzelwe kwa masheleni , zwine zwa ita uri zwine ro no zwi swikelela zwi si khakhiswe kana u humiselwa murahu . 
Mueni / mudali wa muno
Thikhedzo ya Ofisi ya zwa Vhuendelamashango ya Sunshine Valley . 
U pfesesa uri zwifanyiso na zwinepe zwi ṋea mulaedza nga ha zwiwo , vhathu , fhethu na zwithu vha amba nga hazwo .
Maiti ; maiti matikedzi
Masia oṱhe a ḓo tendelwa u vhidza dziṱhanzi u ṋetshedza vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha u ṱanziela milandu yavho , sa tsumbo , ṱhanziela dza dzilafho , rekhodo dza sibadela , zwinepe , maṅwalo nz .
Mulayotibe ho vha hu ndingedzo nga muvhuso wa vunḓu uri hu lwiwe na vhuloi , he vha vhona uri ho ḓalesa kha vunḓu .
Mudzulatshidulo u ḓo tshimbidza muṱangano uyu wo ḓisendekaho nga adzhenda yo ṅwaliwaho nga vhadzheneli .
( 12 ) Muphuresidennde u fanela u bvisa mukhomishinari onoyo ofisini musi -
U pendela / vhina mafhungo hu tshi ndondomedzwa / tsikeledzwa muhumbulo muhulwane .
Kha vha ṋetshedze madzina a vhathu vhararu vhane vha ḓivhana na muhumbeli . 
Milayo hei ya u ṱalutshedzela i dodombedza milayo ya ndeme u ya nga havho vha rangiswaho phanḓa , zwo ralo mafhungo a tea u vha a rangelaho phanḓa fomo . 
Kushumele kwa vhathu vhoṱhe , thimu na Vhushumisani ha Muvhuso ha Phuraivethe hu thusaho u swikelela zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi dza muhasho kana masipala hu tea u ṱolwa u khwaṱhisedza nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme .
Hu na dzangalelo ḽo engedzeaho kha uri Muhasho u khou fhindula hani khaedu dza TB . 
Maongelo a tshiṱiriki ndi thikho ya sisiṱeme ya mutakalo ya tshiṱiriki . 
Ri ḓo bveledza themamveledziso ine ya ḓo thusa sekithara yashu ya zwa vhulimi , zwi tshi khou thusa u sika mishumo .
Zwithu zwa ndeme zwo fhambanaho na zwiṱuṱuwedzi zwi livhisa kha u sikwa ha sisiṱeme dza vhorabulasi dzo fhambanaho , sa tsumbo maime a tshitshavha a shandukaho u ya kha u shumisa tshivhulaya zwikhokhonono a ṱoḓa tshanduko kha ngona dza ndango ya zwikhokhonono . 
U tikedza u shumiswa ha PPP na tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani tsha u vhiga murahu u khwaṱhisedza u shela mulenzhe kha demokirasi . 
U ḓo engedza vhushaka vhu vhuedzaho masia oṱhe na mashango a Devhula .
Vha humbelwa uri vha ite mbetshelo ya u rumela nga tshifhinga arali khumbelo dza mushumo dzi tshi khou poswa . 
U fhungudza uhu ho engedzea nga iṅwe nḓila ho vha u fhungudza hu elanaho na u fhungudzwa ha mugaganyagwama , tshipiḓa tshazwo Muhasho wo kwamea nga ha pfukisela kha tshiimiswa itshi . 
Vhadzheneli vha khethekanywa u ya nga zwigwada zwiṋa .
Sabusidi ya Dzinnḓu ya Zwiimiswa ndi nḓila ya u lambedza yo sedzesaho kha u thusa vhathu vhane vha fusha ṱhoḓea zwi tshi ya nga tshigwada tsha nḓila ya u wana tsireledzo kha muṋe wa nnḓu nga kha mbekanyamushumo dza ndaulo ya dzinnḓu nga fhasi ha thikhedzo ya Zwiimiswa zwa Dzinnḓu .
Tsha u fhedzisela na tshone tshi kha vhuimo ho no bvelaho phanḓa , hu na zwikhala zwiswa zwine zwa khou bvelela ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
U gaganyiwa hune ha ḓo sumbedza zwoṱhe zwo swikelwa na maitele a kushumele u ya phanḓa hu ḓo farwa vhege iḓaho .
Musi phambano dzi tshi vha hone , muraḓo wa khoro ya wadi u fanela u thola muthu kana vhathu u itela u lingedza u tandulula phambano nga kha vhupfumedzanyi . 
Vharengisi vha zwiṱaraṱani vho ḓitika nga zwikhala zwo vuleaho u fana na zwiṱaraṱa kana zwishumiswa zwa vhuendi ha nnyi na nnyi hune ha vha na nyelelo ya vhaendangaṋayo , nahone vha kha vhukwakwani ho fhambanaho na dzikhasiṱama dzavho . 
Vhathu vho rengaho mikovhe khamphanini ndi vha ṋetshedzi vha tshelede vha mutheo , nahone vha tea u wana mafhungo oṱhe . 
Bere i / tshi nwa maḓi .
muthelo wa tsireledzo ya tshitshavha wa u lambedza zwikimu zwa mbulungo ya tshelede , lufu , vhuholefhali na ndambedzo dza vha sa shumi .
U lugisa mirekanyo ya ṅwedzi nga ṅwedzi kha tshiṱoko tshi re kha mutevhe . 
Arali miṅwaha yavho i nṱha ha 75 , vha ḓo wana R1 520 .
Fhungo iḽi ḽo khakhea nahone ḽo thuthwa . 
Kha vha ḓise na dokhumenthe dzi tevhelaho :
Kha nyimele iyi thaidzo ya u phaḓaladza a i fani na ya u wana tshipiḓa tsha mavu tshi re tshau kana tshine wa tshi hira . 
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana bugu dza u vhala u bva kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Hezwi zwi pfi ndi vhuḓipfi .
Madalo ayo a ḓo khunyeledza Anivesari ya vhu 60 ya Khonfarentsi ya Bandung ya 1955 na Anivesari ya vhu 10 ya Vhufarani Vhuswa ha Siṱirathedzhi tsha Afurika na Asia ( NAASP ) nga dzi 24 Lambamai 2015 , ine ya ḓo farelwa ngei Bandung , West Java .
Sa zwe nda zwi amba u thomani , bola ya milenzhe i tikedzwa kanzhi nga vha shumaho . 
Nga tshifhinga tsha vhukati , vhudziki ha nyaluwo kha tshinyalelo dzi si na nzwalelo na nyaluwo ya mbuelo dza muthelo zwi ḓo bveledza u ṱukufhala ha ndingano ya ṱhahelelo ya ndeme . 
kha vha ḓise mivhigo ya muthu muṋwe na muṋwe ya zwa mutakalo na radiology .
Vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha tea u vha na vhuṱanzi uri khorido dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi dzi re hone dzi ngafhi , zwi tshi yelana na vhudzulo ha vhathu . 
Uri ri fanela u dzhenisa zwipiḓa kha - kuhumbulele kwa izwi na u khwinisa tshitshavha na u fhodza zwipondwa nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ra ḓo i swikelela . 
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Phalamennde i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelela ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhulungwa nga nḓḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyo Mulayo u tshi bva u ḓḓivhadzwa .
U avhelwa ha Thendelano ya ICT ntswa kha EMS ho ṱhaphudzwa na uri hu khou lavhelelwa uri hezwi zwi ḓisa u khwinisa kushumele zwi tshi ya phanḓa . 
Komiti ya odithi i nga tendelwa u rumela vhuḓifhinduleli ha ḽiga ḽa phanḓa ha u ṱanganedzwa kha miṅwe miraḓo ya komiti ya odithi kana u tshimbilelana na mbekanyamaitele ya ḽiga ḽa phanḓa ha u ṱanganedzwa , honeha tsheo dzoṱhe dzi fanela u swikiswa kha muṱangano wa komiti ya odithi u tevhelaho u itela u ṋea thendelo ya tshiofisi . 
Ndivho ya davhi ndi u tshimbidza tswikelelo yo khwiniseaho kha tshumelo dza ndeme , u tou fana na zwikhala zwa u dzhenisa mbuelo na ikonomi nga kha thememveledziso i vhonalaho yo khwiniseaho fhethu ha mahayani . 
U ditolaNdi a kona ˆ ˆu vhala lungano lwa sialala . u vhala risipi . u vhala ndaela . u vhala atikili ya gurannḓa . u topola ṱhoho ya mafhungo , nḓivhadzamuṅwali na marangaphanḓa . u pulanela u ṅwala tshiṱori . u pulanela u ṅwala ndaela . u pulanela u ṅwala risipi . u humbulela zwiṱori na kufhelele kwazwo. u ita ḽitambwa ḽa tshiṱori . u topola vhaanewa , puloto na fhethuvhupo . u shumisa thangi na mitshila . u shumisa masalavhuṋe na masalamasumbi . u shumisa thangi dza u ṱukufhadza tshi , ku na lu . u shumisa ndongazwiga dzo teaho magumoni a mafhungo .
Hezwi wo swikelelwa nga kha khwaṱhisedzo ya muhanga wa nzudzanyo dza tshiṱirathedzhi dzo thomiwaho nga vha Gwama ḽa Lushaka kha nzudzanyo dzo sedzaho kha zwa dzinnḓu . 
Ndi nnyi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya , nahone ndi tshikhala tsha tshifhinga tshingafhani ? 
Tshifhaṱo itshi tshi tsho dzula fhethu ho teaho sa izwi tsho dzula fhethu ho fholaho na hone ho dzikaho kha vhupo ha Rexford . 
Muvhuso wo shuma mushumo muhulwane u swika zwino wa u vha mutholi muhulwane wa vhaswa vha vharema vha re na ndalukanyo dza pfunzo . 
Kha mashango a vho nkhetheni , vhusweleli ha nyengedzo hu khou fhungudzea . 
Arali mbadelo dza anganyelwa dzi nṱhesa , izwo zwi nga kha ḓi konḓa u wana masheleni a u lambedza thandela .
Iṅwe ya phurofesheni ine , u swika zwino , ya sa a thu u langiwa ndi iyi ya vhakuvhanganyi vha zwikolodo . 
Nndwa ya vhukuma ndi ya nga ha uri naa nyambedzano i ḓa u thoma ha tevhela dzikhetho , kana dzikhetho u thoma ha tevhela nyambedzano nga murahu . 
U engedza nṱha ha ezwo , u katelwa ha nomboro dza mbalavhathu ya u fhedzisela , dziṅwe data ntswa na elementhe dza tshanduko ya dimogirafi dzi ḓo dzulela u vha dza ndeme . 
Ri fanela tshifhinga tshoṱhe u thivhela khaṱhulo yashu uri i sa ṱuṱuwedzwe nga maanḓa nga luvhengelambiluni lwashu na nga zwine ra tama u zwi wana . 
U swikela mbuelo dza zwithu zwi songo lavhelelwaho dza nṱhesa dza mveledziso ya tshigwada , masia a tevhelaho ndi a ndeme : 
Kha dziṅwe dza thandela dzo topoliwaho u isa phanḓa fulo ḽa " Kha vha Ṱalutshedze Tshiṱori Tshavho " hu ḓo vha na u dovha u vhulunga Vho Nat Nakasa na Vho Moses Kotane .
U shayea ha vhudavhidzano ha radio thendeleki hu tshi itelwa tshumelo dza ha masipala . 
Phindulo ya SMS yone i ḓo vha i nga nḓila ḓe ?
Ṱhoḓea dzi ne dza tea u sedzwa kha wana uri tshitediamu tsho lugela u shumiswa . 
U swika hafha khabinethe yo dovha hafhu ya themendela u thomiwa ha Komiti ya u Ranga Lushaka .
Shumisa mutshini nga nnḓa ha musi vho tendelwa na u gudiswa u u shumisa
khepisheni ---- ṱhoho ya athikili , tshifanyiso na tshinepe , n.z
Mulayo u dovha wa sumbedzisa tshivhalo tsha ṱhoḓea dzo livhiswaho kha u vhona uri hu khou vha na khwinifhadzo ya mavhusele , ndangulo ya masheleni khathihi na vhuḓifhinduleli ha zwikimu . 
Vhulimivhufuwi
Vhuḽedzani vhu ngaho u vhu ndi ha ndeme kha nyaluwo ya ikonomi , zwi sikaho mishumo kha ikonomi ya u vhuedzedza zwo no shumaho zwine zwa lingana R50 biḽioni .
Musi zwo ralo , tshivhalo tsha u dzhenelela zwo vhewa nga tshifhinga tsha muvhalelano u itela u dzhena kha mafhungo aya a khaedu . 
Kha nyimele idzo mbofholowo ya gurannḓa ndi mutheo muhulwane une wa tea u kunda kha ndondolavhathu . 
Ndaela ya muthelo i bvaho kha South African Revenue Service i ṋea ndaela mulangi wa tshikwama kana mutholi nga ha mbadelo ya muthelo u teaho u kokodzwa kha tshelede ya mbadelo iyo .
Zwi dzulela u tendela u phasiswa ha mugaganyagwama zwi iteaho miṅwedzi miraru nga murahu ha u thoma ha ṅwaha wa muvhalelano . 
Nnḓu heyi ndi haya ha madzulo mahulwane a Buthano ḽa Lushaka na madzulo o ṱanganelaho .
179 . Maanḓḓalanga a zwa Vhutshutshisi
-- Maime na u fhambana vhukati ha mbuno na kuvhonele kwau
Sa tshipiḓa tsha mushumo wa vhushaka na dzitshaka , vundu ḽi khou ṱangana na Vundu ḽa Lower Saxon ḽa Germany u fhaṱa EC-Lower Saxony Mini-grid Project . 
Mushumo wo itwa wa u ṋea ndaela dzoṱhe nga kha milayo na ndayo zwi itwaho vhukati . 
U guda nga ha kulondotele kwo teaho kwa ṋayo dzavho u bva mathomoni zwi ḓo phulusa ṋayo dzavho .
( 4 ) Huṅwe na huṅwe hune hei khethekanyo ya ṱoḓa uri muthu a ṋewe mafhungo , mafhungo eneo a fanela u ṋewa nga luambo lune muthu onoyo a lu pfesesa .
A hu na tshivhalo tsho tiwaho tshe tsha shanduka kha ṅwaha . 
Mbuyelo dza u fhedzisela dza matshimbidzele a nzudzanyululo ndi dzi fhio ?
Mugudi u vhala a tshi ḓiṱola kha u elelwa ipfi na u ḽi pfesesa .
A hu nga dzhiwi vhukando ha ndaṱiso ya tshikolodo kha vhashai tenda mithelo ya ṅwedzi i re na luafhulelo ya vha yo badelwa yoṱhe . 
Vhashumisi vhoṱhe vha shumisaho mithara dza muḓagasi dzo ḓoweleaho vha badeliswa u shumisa havho muḓagasi nga mutengo u shumaho kha khethekanyo ine mushumisi o imaho ngauri a wela khayo . 
Zwi a fhambana u ya nga mavunḓu .
Vhashumi vha tshileludzi tsha dza ndondolo ya mutakalo vho fha ndingo dzi fulufhedzeaho dza ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo kha zwileludzi zwavho . 
Vha ambedznae nga ha phindulo dza thasiki kha puḽenari .
Ndi nga lavhelela thikhedzo ifhio i bvaho kha muvhuso ?
U shela mulenzhe ndi thero ya vhukati .
Vhunzhi ha zwiimiswa zwo no thoma milingo ya mafheloni a ṅwaha .
Hu sa athu u fhela na miṅwaha miraru , vhutshilo hawe hoṱhe ho shanduka nga khathihi . 
Vhushayavhukoni kha tshumelo dza theshiari u thola mushumi o teaho u bva nnḓa ha shango . 
Nga maanḓa mbudziso i no ri : Nga tsiko , muthu o ṋewa maanḓa a u langa shango na u ḽi shumisa . 
U wa hu thoma musi ndaka dzi tshi vha dzo lugela tshumiso yo sedzwaho . 
U ita nyambedzano nga ha ndeme dzi re kha tshibveledzwa
Kha vhanzhi , mashudumavhi , zwithu zwi tshe zwo ralo . 
U shumisa zwiko zwa dzingu na dzhango u itela u isa phanḓa kanzhi u vha hone ha mbumbo dza vhukoni ha vhashumi . 
U engedza ṱhoḓea dza u wana thandululo ya thikhedzo ya tshikwama kha vha shayesaho , vha shayaho na matshudeni " vho salelaho vhukati " , hu na dziṅwe khaedu nga maanḓa idzo dzo livhanwaho nga matshudeni vha shayaho hu tshi katelwa tshivhalo tsha vho shavhaho tshikolo , tshivhalo tsha nṱha tsha vha sa shumi vhukati ha avho vho faraho digirii , na zwiṅwe-vho . 
Mbueledzo i fanela u vha yo ḓitika nga ndivho , ya vha yo sedza muthu a eṱhe . 
U bvisela khagala na u imelela muhumbulo wawe a tshi ṋea na zwiitisi / mbuno
Vhagudi vha tea u ṋewa zwikhala tshifhinga tshoṱhe zwa u alusa zwikili zwavho zwa U thetshelesa na U amba zwa u kuvhanganya ngazwo mafhungomatsivhudzi , vha tandulula thaidzo na u bula mihumbulo yavho na kuvhonele kwavho kwa zwithu .
Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u shumiswa u khwaṱhisedza mvelaphanḓa yo itwaho nga mudededzi na mugudi kha maitele a u funza na u guda .
Dzi tea u engedza tshomedzo dza zwa pfunzo kha zwikolo zwa phuraimari na zwa sekondari nga maanḓa ho sedzeswa Saintsi , Thekhinoḽodzhi na Ḓivhambalo . 
U vhala tshibveledzwa
Ofisi dza vundu dza DoC
9.3 Mushumo wa vhurumelwa kha dzhango ndi maitele a thikhedzo iyaho phanḓa ya dzingu na dzhango ya u fhindula kha u tandulula dzikhakhathi , u ḓisa mulalo na vhutsireledzi , u khwaṱhisa ṱhanganelo ya dzingu , u engedza tshoṱhe mbambadzo ya ngomu Afrika na u bveledza mveledziso iyaho phanḓa ya Afrika .
Hezwi zwi katela :
4 . Zwiwo zwi no khou ḓa
Kha vha sedze tshiimo tsha zwipuka / zwimela zwine zwa vha kha Ndaulo dza Zwipuka / zwimela zwi re Khomboni kana zwo Tsireledzwaho vha tevhedzele ṱhoḓea idzi .
Shumisani maipfi aya uri a ni thuse . kelengende khulu hudaladala
( 1 ) Muphuresidennde a nga
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedza mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi
U davhidzana nga nḓila kha mafhungo vhukati ha khoro na tshitshavha na vhukati ha vhadzhiamikovhe ndi zwa ndeme .
" Ro vha na mashudu ro kona u ṱavhanya ra doba bege dzashu dza tshikolo ra bva nadzo " ndi Sbu Ndidi a no ralo a tshi pfala o no vhofholowa .
Vho Kruger vho vha vhe si ṱhanzi i tendiseaho . 
Hezwi zwi nga shumiswa kha u bveledza mvelelo dza ngudo kana nḓivho dza mafhungo kana pfunzo iṅwe na iṅwe ine vha i ṋetshedza nga ha hoyu Mulayo .
Mbuno dzi fhaṱwe tshidele zwavhuḓi nahone hu litshwe lunzi lwa maipfi a si na mushumo
Miṅwe milandu / zwikolodo
Kha vha ṋee vhadzheneleli minetse ya 10 u ya kha 15 ya u sedzesa mbudziso .
U khwaṱhisa sisiṱeme dza mutakalo tshipikwa hu u engedza tswikelelo ya ndondolo yavhuḓi na tshumelo dzi sa ḓuri . 
I khethekanya ṱhoḓisiso dza vhanna na vhafumakadzi - dzi thaidzo dzavho , dziṱhoḓea na u swikela maanḓa a tshomedzo .
U lambedzwa ha dziyunivesithi a hu ngo fhambana na khaedu khulwane dza shango , na uri zwi katela u ambiwa ngaha zwiimiswa zwi siho kha tshiimo tshavhuḓi na u vhona uri tshanduko dzo itwaho kha mbekanyele ya zwishumiswa ai thivheli vhukoni ha zwiimiswa izwo uri zwi ṱaluswe kha dzitshaka na u ṱaṱisana .
Dziṅwe kiḽasi dzi a kona u vhala zwibveledzwa dzi si khou thusiwa .
Tshumelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe vho pindulela fomo dza u vhuiswa ha muthelo kha nyambo ṱhanu dza kha dza fumirathi dza Afurika Tshipembe kha u tshimbidza u ḓadzwa ha muthelo . 
Muṱalukanyo wa tsireledzo wo ṱalutshedzwaho afha u tea u shumiswa sa mulayo kha zwidzheniswa zwiṅwe zwoṱhe zwa nyukiḽia kana maitele ane a vha na zwithu zwi re khombo . 
g ) Vho Nomfundo Maseti ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Arali vha na nḓivho , vho amba nga ha mbudziso idzi khagala vha si na nyofho , vha nga kona u ita zwa vhudzekani nga nḓila yo tsireledzeaho musi vha tshi thoma u vha na vhushaka ha zwa vhudzekani . 
Muhasho u na pfanelo dza u sa ṋetshedza mupikisi wa thengo wa fhasisa . 
Mvelaphanḓa i / a i ho khagala ngauri . . .
Nyambedzano nga ha tshiimo tsha zwigwada nga u fhambana tsha kushumisele kwa zwiḽiwa dzia a ṱoḓea arali ndinganyiselo dzi sa khou ṱoḓa u dzumba thaidzo . 
1.7 . Khabinethe yo ṱanganedza u fhedzwa ha luṱa lwa u thoma lwa Phakha ya Nḓowetshumo ya Botshabelo yo vusuludzwaho ngei Free State , ye ya rwelwa ṱari nga Minisiṱa Vho Davies .
Vhadzulapo vha u bva Netherlands vha vhona vhuyo havho sa fhethu hune ha konḓela vhukuma kha vhuyo hoṱhe ngei Europe . 
( b ) u sumbedza nga u angaredza zwi kwamaho zwa ndinganyiso ya mbeu Afurika Tshipembe .
Vhasengulusi milandu vho bvisa tshitumbu tsha mufu . 
Ri vha ndeme ro khethea na hone a ri fani na vhaṅwe vhathu
Vho Jones vho pfulutshela kha hoyu masipala vha ḓa ofisini u vhilaela uri tshiṱaraṱa tshavho tshi na mavhone a songo lingenalaho .
Khumbelo dza phemithi dza tswikelelo ya maraga dzi bviswaho nga kotara dzi fanela u swikiswa nga zwifhinga zwi tevhelaho : 
Kha nyimele dzoṱhe , khwaṱhisedzo ya vhuṋe ya muhumbeli i nga ṱoḓea . 
Kuḽele kwaṋu ku na mutakalo ngomu u swika ngafhi ?
U gidima nga zwanḓa na milenzhe
Ṱhumetshedzo ya 2 : Mutevhe wa maipfi
8 . Malayo wa Ndaulo ya Kupulanele na Kushumele kwa Masipala , 2001
Mufariwa o vhilahela uri ene o rwiwa nga vhaofisiri . 
Masiandaitwa a shonisaho a khuḓano na shaea ha vhutsireledzi kha ḽa Afrika zwo kombetshedza u pfuluswa ha vhathu vha dzimiḽioni , nga maanḓa vhafumakadzi na vhana , zwo ṱangana na u shumiswa ha khakhathi dza zwa vhudzekani sa tshihali tsha nndwa na tshibveleli tsha maswole a vhana . 
Mutengo wa vharengi wa mafhi a luvhisi , naho zwo ralo , u gonya nga phimo i ṱavhanyaho u fhirisa wa mafhi a luvhanda . 
39 . Ṱhalutshedzo ya Mulayotibe wa pfanelo
Hu kuvhanganywa lweṱolweṱo lwa Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo , tshi langiwaho nga vha Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe . 
Naho zwo ralo , vhushayamushumo na vhushai zwi kha ḓi vha nṱha , nga maanḓa vhuponi ha mahayani na kha zwikolobulasi . 
Musi vhagudi vha tshi khou bva kha gireidi iṅwe vha tshi ya kha iṅwe , mudededzi u tea u lavhelela uri vhagudi vha ḓo amba zwinzhi nahone u amba havho hu thoma u lapfa .
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha tshirendo , mitaladzi(vese) , maipfi , zwitanza ,
Zwo ralo , arali vha na muhumbulo wa u vha na bindu ngeno khaedu yavho khulwanesa hu u wana tshelede ya ndambedzo ya ndaka kana tshelede ya u shuma a , kha vha ambe na vha GEP nga ha khadzimiso ya u thoma bindu .
Hezwi zwi amba uri ndi ṱhanganelo yo livhanywaho . 
Tshifhinga na ndondolo zwo shumiswaho hu tshi khou ṱalutshedzwa ndivho zwi ḓo badelwa murahu zwifhinga zwinzhi . 
Kha ḽevele ya vhukati ri dovha ra vha khorotshitumbe yo thoma bveledzaho milayo . 
Ḽiga ḽa 4 : U ṋetshedza adzhenda
Kha ri ise phanḓa na u lwa na vhushai na malwadze . 
Mvutshelano ya dzikhakhathi nga u angaredza yo bveledzwa nga u sa ṱoḓa u shanduka ha poḽitiki na dzikhakhathi dza muvhuso wa khethululo , na nyimele dza ikonomi dzi sa konḓelelei kha ḽevele yapo . 
basa yavho
Kha themo iyi , kha vha fhe vhagudi thikhedzo nnzhi kha ndingedzo dzavho dza u rekhoda na u imela mirekanyo yavho . 
Zwo vha zwi sa konadzei u wana data yo ṱanḓavhuwaho ya Muhasho kha ṱhuṱhuwedzo ya thenda dzi re nṱha ha tshivhalo tsha fhasisa tsha thenda yo vulelwa dze dza ḓo itwa hu tshi khou shumiswa ngona ya thenda yo vulelwa vhoṱhe . 
U dzudzanya zwishumiswa zwa u kala zwo tou hadzimiwaho u ya ga nyambedzano dzi no ḓa , dzifekisi , dziimeiḽi , milaedza nga ṱhingo , u fotokopa , na zwiṅwe . 
Kha miṅwaha ya vhuraru na ya vhuṋa , vha a thoma u sedza kha masia o imaho ngauri a khonadzeo dza u dzhenelela na u ita zwa vhugudamishumo nga tshifhinga tshenetsho - miṅwedzi i swikaho ya ṱahe kha miṅwaha mivhili . 
Phanele yashu ya vhomakone i ḓo ṋetshedza phindulo dza mbudziso dzavho nga u ṱavhanya . 
Pulane ya tshikhala i fanela u vha khagala , i tshi khou sumbedza phatheni dza u shumisa mavu dzine dza khou takalelwa , masia a nyaluwo , meme dza ḓorobo , vhupo ha mveledziso yo khetheaho na vhupo ha ndondolo . 
Zwa ndeme , zwine kuhumbulele kwa mvelele kwa wela khazwo , zwi sumbedza ṱhoḓea na madzangalelo a muthu . 
Ndi ifhio mishumumo ya shishi kana ya ndeme ine ra ṱoḓa u i ita u thoma ?
Tsenguluso ya Mveledziso sa mutheo , wa u sumbedzisa phatheni dza vhudzulo kha vhupo ha Greater Marble Hall . 
Hezwi zwi anganya uri tshi imo tsha tsiku tsho khwinifhadzwa , nga maanḓa kha vhathu vhane vha khou tshenzela vhulondolavhapo ha vhuḓisa .
Fhedziha , nyimele dza u vhea na u ṱana zwibveledzwa dzi ṱoḓa u lavheleswa u itela nyanḓanyo . 
Hezwi , naho zwo ralo , ahuna maṅwalwa a nga ha vhushaka vhu dzhenelelanaho vhukati ha tshivhalo tsha helele maḓini na mutakalo wa khovhe . 
ṰHOḒEA DZA FHASISA : Digirii yo teaho kha zwa ikonomiki , ndaulo ya bisimusi , ngudo dza bveledziso , ndangulo ya thandela kana zwi elanaho na zwezwo . 
U shela mulenzhe kha foramu dza dzitshaka dzo ṱanganelanaho sa G20 zwo vhuedza ḽino shango .
Malaṱwa o omaho a dzhiiwa ḓuvha na ḓuvha a dzheniswa kha bege dza puḽasiṱiki na kha zwifaredzi u bva fhethu hoṱhe a iswa fhethu ha u laṱa malaṱwa ho tendelwaho lwa mulayo .
U ela kushumisele kwa zwidzidzivhadzi , zwa tevhelwa nga u ṱoḓisiswa ha zwiitisi zwi vhangaho u itela nḓowelo dzi imelaho thaidzo , zwi tea u rangela mveledziso ya u phalala . 
Nga u angaredza , sisteme i tendela u vhufaedzi ho leluwaho na u ṱavhanya na u swikela dzifaela . 
Mupfuluwo u khou lavhelelwa u engedzea nga phesenthe ya 0.1 na 0.2 nga ṅwaha kha tshiimo tsha nyaluwo ya vhathu nga tshifhinga tsha 2030 .
Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947 u tea u ḓivhadzwa nga luṅwalo musi huna vhuḓiimiseli ha u ita ndingo dzi ṱo ḓeaho u itela u ṅwaliswa ha mushonga wa zwa vhulimi u itela uri a sedze kushumele kwa mushonga .
Mbidzo ya u thoma ya thendara i ḓo bvelela kha tshikhala tsha miṅwedzi mivhili i ḓaho . 
Mbekanyamushumo dza u bveledzisa vhuponi ha mahayani dzi ḓo khwinisa zwibveledzwa zwa mahayani , na matshilo a vhadzulapo vha vhuponi ha mahayani .
Zwi songo humbulwa u shumiswa ha tshikhala hu tou nga ho khethiwa nga vhasedzi sa hu elanaho na vhuimo , na u sika kuhumbulele kwa vhuḓifulufheli na vhurangaphanḓa . 
MULANGADZULO : Miraḓo i huliseaho , arali vha tshi khou kombetshedza kuitele uku na u dzulela u vhudzisa mbudziso na nga murahu ha musi ndo vha ṱalutshedza , lu fhiraho luthihi , uri Dzulo ḽo Ṱanganelaho a ḽi ngo itelwa izwo zwoṱhe zwine vha khou zwi amba , sa zwe nda amba , fhungo ḽa vhululamisi kana fhungo ḽa pfanelo kana mbudziso a zwi tshipiḓa tsha dzulo ḽa ṋamusi .
Fhedziha , zwi a pfala u nga amba , uri tshiṅwe tsha zwiitisi ho vha u vhona vhathu vho valaho ningo dzavho . 
U dzhenela ha vhafumakadzi na vhaswa hu fhasi ha tshikalo ndinganyiselo ; mishumo ino khou sikwa na yone ndi ya maimo a fhasi nahone i na miholo ya fhasi ine ya vha na zwikhala zwi si zwinzhi zwa vhashumi u bva kha muṅwe mushumo u ya kha muṅwe . 
Kha vha kope leḓere kha bugu yavho na zwiga zwa u vhala zwoṱhe zwi vhe fhethu ho teaho . 
Ha ḓivhi khombo ya zwine vhuḓifari hawe ha sumbedza . 
Ri khou rembulusa muhumbulo washu kha u khavhanga lwa sisteme na nḓila dzo ḓoweleaho dza u linga arali mushumo washu u tshi khou ita masiandaitwa , na uri nga nḓila i sa tendelani , uri avho vhane khavho ra ṋetshedza tshumelo vha dzi dzhia hani . 
Uri muhasho u a tuṱuwedza vhashumi vhawo kha uri vha ite Ndingo na u wana Ngeletshedzo ya muhumbulo nga u Funa naa ? 
Ha Tshamaano Posikaraṱa ya u naka kheyo .
Muhumbulo washu ndi uri ndangulo ya tshiṱirathedzhi zwavhuḓivhuḓi i katela zwithu zwa ngona iṅwe na iṅwe . 
Vhahali vha mbofholowo ya lushaka , Vho Moses Kotane na Vho JB Marks vha ḓo vhulungwa hafhu fhano Afurika Tshipembe nga Ṱhafamuhwe .
Tshumelo dza mutakalo
Hu ḓo vha na mishumo yo vhalaho yo pulanelwaho ṅwedzi wa Ṱhangule u itela u pembelela zwinzhi zwe zwa vhuedza zwo itwaho nga Afurika Tshipembe zwi tshi shandukisa matshilo a vhafumakadzi vha Afurika Tshipembe .
zwiko zwa mafhungo zwinzhi---Ṱhanganelo ya moudu nnzhi dzine dza nga katela zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwo ṅwalwaho , thusedzi dza u vhona , mubvumo , vidio na zwiṅwe-vho .
Vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u thoma tshumelo ntswa , u shandukisa tshumelo dza zwino ( SABC 1 , 2 , 3 , Etv , M-net ) u ya kha didzhithala .
Ri tea u ita zwine Minista vha amba nga u ṱavhanya musi vha tshi ri : 
Tshitshava tshi lugisa matshi wa u ya kha Khoro u isa mbilaelo .
Tshimbidza madalo a senthara hu u itela u sedzulusa ndondolo yo fanelaho ya vhana , nḓila dza ndaulo na nḓila dza masheleni .
Khephithala ya matshilisano , nga u pfufhifhadza , i amba nga ha vhuṱumani ha matshilisano na maitele a mudzheneli na fulufhelo . 
Miraḓo ya dzangano i sola ṱhoḓea ya u zwiito zwa u gwalaba , fhedzi vha sedza uri a vha na iṅwe nḓila . 
U ḓivha uri lutanda luṱuku lu kha vhugai , a si thaidzo . 
Mulondoti u tea u vha na thendelo ya vhabebi .
5.3 . Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u tamela mulwelambofholowo Vho Ahmed Kathrada u fhola nga u ṱavhanya kha vhulwadze ho vha faraho .
Ndambedzo ya masheleni a pfuma nga tshivhumbeo tsha magavhelo a vhaṋei kana khadzimiso dzo leludzwaho ndi dza ndeme u thoma tshumelo dza u kuvhanganya malaṱwa . 
Phurosese i tevhelwa nga tshumiso vhukuma ya wekishopho ya vhugudisi .
Kanzhi dzi itiwa nga zwigwada zwiṱuku uri vhadzheneli vha wekishopho vha kone u vhudzisesa nga ha zwithu .
U ṱanganya u itela u ṱumekanya
Ndi ngani vha tshi tea u ḓi ṅwalisa ?
Ri tea u isa phanḓa na u vhambadza shango ḽashu sa ḽone ḽo teaho kha vhubindudzi .
Foramu i katela mihasho ya muvhuso , vhashelamulenzhe na Madzangano a si a Muvhuso i shumaho kha sia ḽa mbuedzedzo ya vhulamukanyi na vhana vhane vha vha kha khuḓano na mulayo . 
Ndivho : U ṋetshedza thikhedzo khulwane na
Hu si zwine zwa khou itea kha vhunnzi ha zwikimu zwa dzilafho nga fhasi ha NML a huna ane a ḓo humbelwa u badela tshipiḓa tsha mutengo nga murahu ha u ṱanganedza ṱhogomelo/ dzilafho .
Vha dzula vho lugela u ṋea tsivhudzo na u tikedza tshiṱafu musi zwo tea . 
Vhukoni ha mugaganyagwama wa muvhuso kha u ṋetshedza zwiko zwa mbekanyamushumo nyengedzedzwa hu si na u vhea ikonomi kha khombo lwa tshifhinga tshilapfu . 
Ndi vhana vhangana vha no takalela sokha ?
Hezwi zwo dovha zwa ambiwa kha Samithi ya u rwela ṱari ICT ngei Free State ye vhoṱhe vha swikelela kha u vhea Vundu ḽa Free State u vha na mbekanyamushumo ya litheresi ya didzhithala ya vhuhali . 
TSHIPIdA TSHA 2
zwikolodo .
Vha humbule , hezwi zwi tea u itwa hu sa athu fhela maḓuvha a 60 vho ḓivhadzwa nga ha mawanwa a GEMS .
Kha ri n . wale gombambudzi ; mbulumaḓi ; nguluvheḓaka ; ḽibumbudzi ; ḽibukhomu ; thavhandubi ; ntsamavhuvhu ; khuhumulambo ; ṋotshidonga ; ḽiivhathavha ; ndaulwanzhe ; muvhuḓakhomu ; bophampani ; buvhikhomu ; khangamusimbiri ; lugweluṱoni , muangammbwa
U ṅwala mafhungo u ṱalutshedza tshibveledzwa tsha u tou vhona
Naa ṅwana a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya u thivhela a sa khou ṱhaḓulwa nga muunḓi ? 
Thandela iyi i ḓo engedza tswikelelo ya fulufulu Afurika ya ḓisa mbuelo khulwane kha zwa vhulimi , migodi na dziṅwe sekithara kha dzingu ḽa SADC .
U bveledza maṅwalo a zwine zwa khou itea u fana na bambiri dzine dza ṋetshedza mafhungo a ndeme na vhubvo ha mafhungo . 
Musi feisi ya u thoma ya u vha dimokirasi i tshi khou ya mafheloni , tshenzhemo i khou ṱutshela kha thaidzo ya u khwaṱhisedza na ndavhelelo malugana na u shela mulenzhe nga vhapo hune ha vha nṱha . 
Komiti ya u konanywa i ḓo dovha ya dzudzanya mvetamveto ya memorandamu wa u pfesesana une wa ḓo sainwa kha muṱangano u tevhelaho wa khomishini . 
Ni nga ṱoḓa thuso ?
Thebulu i ṋetshedza Komiti ya Wadi mutevhe wa u sedzulusa na zwiteṅwa zwine tshitshavha tsha nga tikedza zwone .
A thi athu Vho mu isa kiḽiniki ngauri o
10.3 . Khabinethe i dovha ya khwaṱhisedza pfanelo dza MaAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha ite migwalabo ya mulalo sa tshipiḓa tsha dimokirasi yashu ya ndayotewa .
( b ) mishumo yeneyo ya itwa nga nḓila dzi linganaho ; nahone
U shumisa tshaka dzo fhambanaho
Tshumisano na zwiimiswa zwa dzingu zwa vhulimi , hu tshi katelwa na nḓowetshumo i ḓo khunyeledzwa u itela u khwaṱhisedza uri dzhenelela ha vhugudisi ho livhaho kha dzingu vhu kone u itwa . 
Vhaḓivhi vha zwa mutakalo kha tshumelo ya phuraivete .
( b ) u hweswa , u fheliswa kana u fhungudzwa ha muthelo wa vunḓu , muṅwe muthelo-vho , mushumo kana muingathengo ;
" , hu khou pembelelwa miṅwaha ya fumi ya u humbula na hulisa vhathu na dzithimu vho shumaho lwa nṱhesa ngangomu na nnḓa ha mudavhi .
Tshiṱafu tsho dovha hafhu u farwa zwavhuḓi nga maipfi avhuḓi a khwairi yashu i re na vhukoni . 
U ṅwala fhungo ḽa ene muṋe kana a bvaho kha u ṅwala na vhagudi .
Tshipikwa ndi u livhana na u fhungudza khohakhombo . 
Tshivhumbeo tsha tshibveledzwa
Ndaka yo ṅwaliswa nahone i shumiswa sa fhethu ha u rerela ha nnyi na nnyi . 
u khombetshedza zwiimiswa zwoṱhe zwa muvhuso uri zwi vhe na vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza zwa tswikelelo ya mafhungo / rekhodo dzine vha vha nadzo nga tshitshavha ; .
Ndi a fanela na u vha na tshidzimamulilo nḓuni yanga ?
Ndi themo ya thendelano iyi nga murahu uri mukolodisi a dzhia uri khovhandozwo ya ṱhahelelo iṅwe na iṅwe kha ngona yo nangiwaho ngae . 
_Vha dzulela u u bvumisa vho ima ho fanelaho
Vharengi vha sinaa tswikelele ya muḓagasi wa grid vha nga ṋekedzwa muḓagagasi u si wa maitele a ya nga masipala .
Ṱalutshedza mushonga muswa ( masiandaitwa , ndaela dza u shumisa nz ) .
SASSA i ṋanga uri mundende wavho u sedzuluswe .
U funza nyito ya foniki na zwipiḓa zwa ipfi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe lwa minethe ya 15
A dzo ngo vhuya dza dzhielwa nṱha lwa mulayo phanḓa ha1927 .
Themo ḽa ' mishumo ya ndondolo ya ikonomi ' ḽi amba nga ha mishumo ya u bveledzisa mutakalo wa ikonomi na wa muvhili wo takalaho na ndondolo ya vhathu nga muthihi muthihi . 
Ṱhoho:Muvhili wanga - Awara 2
Ho khwaṱhisedza uri zwikhala zwoṱhe zwa mushumo zwo kungedzelwa ha rumelwa themendelo kha Muhasho uri zwi ḓadziwe
Nga maanḓa , maitele a u dzudzanya kanzhi a ṋekedza muhwalo wa u dzudzanya kha zwigwada zwa matshilisano zwi songo imelelwaho u swika kha gumofulu lwa poḽitiki , na u bvela phanḓa ha vhushai . 
Vhashumi vha muvhuso vha tevhedza maga o tiwaho nga ISS:General Secretariat .
Hezwi ndi zwone zwe zwa itea , zwe zwa itisa uri hu vhe na u xelelwa nga ndango ya tshigwada . 
Ni khwaṱhisedze uri hu a dudela nahone hu na tshikhala tsho linganaho , vhudzulo nahone hu dzhena tshedza .
Kha nṋe , u vhidzwa zwi mmbudzaho uri vha fulufhela nṋe kha u vha dededza , zwo raloho ndi zwithu zwavhuḓi . 
Tsumbo dza zwishumiswa zwa u fhaṱa zwo fhambanaho
Fhedzi , nga nṱhani ha saizi ine ya vha ṱhukhu nga maanḓa na uri nga u angaredza vhathu vha fanaho kha ndingo dza zwa kiḽiniki dza thangela maraga dzo ḓoweleaho , ndingo idzo a dzi koni u lavhelelwa uri dzi vhone nga nḓila i fulufhedzeaho masiandaitwa oṱhe a si avhuḓi . 
Vha ṋee muthu o itaho mbilo tshandani .
Khasitama vha kheshe vhane vha khou ita mbadelo nnzhi vha fanela u shumisa ḓiresi ya imeiḽi nthihi u itela u shumisa vhuṱanzi ha mbadelo vhu fanaho u ṋetshedza nḓivhadzo nnzhi . 
Nḓila yo ṋewaho i tea u ṱalutshedzwa sa ndeme ya nṱha- nṱha ine ya tendelwa nahone a yo ngo tea u fhirwa . 
Masheleni ane vhaḓo a wana ndi R890 nga ṅwedzi nga ṅwana .
U khwaṱhisedza uri zwithu zwoṱhe zwa mbuedzano zwo dzudzanywa . 
Marangaphanḓa
1.5 . Khabinethe yo ṱanganedza mvelaphanḓa yo itwaho nga Khoro ya Sainthifiki na Ṱhoḓisiso dza Nḓowetshumo kha u bveledza maitele vhubveledzi kavhili a zwieluli zwa HIV .
Zwa zwino ho nangiwa thandela mbili nahone dzi nga fhasi ha maitele a tsenguluso . 
Miṅwaha ya vhukale
Ḽaimi i engedza pH ya mavu nga u nyanyuwa hu na ayoni dziṅwe dza haiḓirodzheni kha mavu a re na esidi u itela u bveledza maḓi na gesepfuḓi ; i dovha ya bvisa aḽuminiamu i ṋokaho sa aḽuminiamu haiḓirokisaidi . 
Dziṅwe khaedu dzo vha dza fhambanya vhukati ha zwithu zwo tou ṋekedzwaho sa ndambedzo , zwishumiswa zwo rengwaho , pfukiselo , ndaka dza vhashumi na ndaka dza vhathu vha vhuraru nga ngomu kha tshifhaṱo . 
U topola zwishumiswa/ zwithu
4.4 u rekhoda na u vhiga
Ṱhoho dza zwiimiswa zwa vhutsireledzi ,
Miṱangano ya komiti ya vhulanguli na yone i nga shumiswa u sedzulusa sia ḽa tshiṱirathedzhiki tshifhinga tshoṱhe . 
Vhaimeli vha Afrika Tshipembe mashango ḓavha vha nga vhea mulayoni dokhumenthe dza tshiofisi arali dzo tendelwa nga Vhulanguli ho teaho ha Zwa Nnḓa kana Tshipi ḓa tsha u Vhea Mulayoni kha Muhasho wa Zwa Nnḓa .
Lekgotla ḽa Khabinethe ḽa Ṱhangule 2016 ndi luswayo lwa lwendo lu re vhukati lwa themo ya ofisi ya Ndaulo ya Vhuṱanu .
U thivhelwa ha thandela zwi khagala uri zwi khakhisa nḓisedzo khathihi na zwibviswa zwo ḓoweleaho u ya nga zwibviswa zwo pulanelwaho . 
Vhahulwane vha vhulanguli kha Tshumelo ya Muvhuso vha ḓo lavhelelwa , vhukati ha vhuṅwe vhuḓifhunduleli , u ṋetshedza Muphuresidennde na manḓalanga mahulwane tsivhudzo dza kulangele kwa zwi kwamaho mabuḓo a vhahulwane vha mihasho ( HoDs ) .
U ṅwala mvetomveto , u wana muvhigo , u khakhulula na u ṅwalulula
Izwi nazwone zwi vhumba tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli ha shango ḽa Afurika Tshipembe ha u vhiga kha dzitshakatshaka fhasi ha Mutheo wa Yuno nga ha Tshanduko ya Kilima ( UNFCCC ) .
Ri ANC ngauri ri a kwamea nga u tambula ha vhaṅwe vhathu huṅwe na huṅwe kha shango ḽashu nahone a ri nga si sokou ima ra fhumula ra sa ite tshithu ngeno maipfi ashu a tshi nga ita tshithu u fhungudza u tambudzwa uhu . 
U vheiwa ha mitengo ha ṅwaha nga ṅwaha na mbuelo dza mugaganyagwama kha mbadelo na tshumelo . 
U anganyela na u vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi si fhasi ha 200 nga u fulufhedzea .
Ndi zwa ndeme u ṋekedza tshumelo dzi fareaho fhedzi masiapla u tea u ita hu si na u siedza nga nungo dzo na vhukoni na u shuma a u ṱhogomela tshumelo dzawo dzi re hone .
Phirisela ya vhuvhili ine nda humbula uri i wela kha phirisela ya u thoma ndi phirisela i bvaho kha vhunzhi u ya kha ndeme . 
Sele dza zwivhaswa dzi shumisaho haiḓirodzheni , sa tsumbo dzo itwaho u bva kha zwiko zwa fulufulu zwi vusuluseaho , dzi ḓo dovha zwa vha na ndeme ya mbambadzo tshiṅwe tshifhinga . 
Mbuelo dza ṅwaha kha dzimbalombalo dza ṅwaha u bva nga Fulwana u ya kha Fulwi dzi ṋetshedzwa nga kha Ofisi ya Dzingu u ya kha Muhasho . 
Mitengo ya zwibveledzwa ya ngweḓi , malasha , puḽatinamu na ole i kha ḓi vha fhasi ha zwe ya vha i zwone musi yo tsela fhasi nga 2008 .
Naa hu na ṱhoḓea ya u sedzulusa maṅwe masia a u fhela ha tshifhinga tsha mulandu kana u fhela ha tshifhinga tsha mulandu nga u angaredza ? 
Vha rumele muvhigo wa mivhuso yo no itwaho ( hune zwa ṱoḓea ) .
5 . Mbumbo ya muhasho
Kha sekhithara ya vhudavhidzani ro sumbedzisa mbekanyamushumo dzashu na mvelaphanḓa kha : 
Dziṅwe khamphani dzi nga tama u nanga Datumu ya Mathomo ine i sa vha datumu ya mathomo a Khoudu , fhedzi datumu ya murahu . 
U alusa nḓivho ya mutakalo kha vhathu zwi khwaṱhisa ṱhoḓea ya tshaka dzo mutakalo wavhuḓi wa zwinwiwa . 
( 1 ) Buthano ḽa Lushaka ḽi khethiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu .
U vhulunga tshelede hu hulwane hu kha u ṋetshedza vhuṱumani ha maraga wa vhubveledzi wa vhorabulasi vhaṱuku vhuponi ha tshitshavha na mbuedzedzo ya mavu . 
Ṱhoho : haya ndi manweledzo a mulaedza wa e-meiḽi .
Ri a zwi ḓivha hafhu uri mbilaelo khulwane ya miraḓo ya mmbi ya kale , nga maanḓa vhalwelambofholowo vha u ranga , ndi u kundelwa u swikelela phensheni dza tshipentshela , kana u ongolowa ha maitele aya . 
Vha vhona izwi zwi tshi ṱoḓea kha u tsivhudza vhaiti vha mulayo kha u dzhenelela hune ha ṱoḓea kha u shumana na khakhathi dza zwa mbeu dzi kwamanaho na zwa vhuloi .
Naho miṅwaha ya fumi kha tshanduko ya ndeme i kha ḓi vha kule vhukuma . 
Ngauri Miraḓo ya 54 fhedzi kha ya 90 ya NCOP ndi vhurumelwa ha tshoṱhe i tshi vhambedzwa na ya 400 ya NA , Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu dzi lavhelesa mushumo wa muhasho wa muvhuso wa lushaka une wa fhira muthihi .
mvelelo dza ndingo dza malofha , mvelelo dza ndingo dza tshilangwa , na mivhigo ya x-ray , etc .
4.80 Vhutshinyi vhu kaliwa vhu tshi ya nga nḓila ya vhuhulwane ha hone .
Mutevheṱhanḓu wa khuḓano
U vhalela nṱha
( a ) Milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i shumana na mafhungo ane a si kone u langulwa lu shumaho nga milayo yo phasiswaho nga vunḓu nga nḓila nthihi nga ndivhanele .
Mutsho u a dudela .
U kona u elelwa na u ḓivha maṅwe maḽeḓere a aḽifabethe nga mannḓa a dzina ḽawe , ( tsumbo : dzina ḽanga ndi pfi Ndifelani , ḽi thoma nga ḽedere ' N ' . Ḽi thoma nga mubvumo nd .
Mahwarahwara na vhaṅwe vhaiti vha nyito dza vhugevhenga , hu sa khathali vhubvo havho , na vhone vha ḓo vha vha tshi khou pfa tshiṅwe tshithu , garaṱa tswuku ya mulayo ! 
Sa zwo ambwaho u thomani , Mulayo a u pfukiseli maanḓa na zwezwo a lushaka ulu . 
U sedzulusa pulane dza ndangulo ya malaṱwa zwao dza u ranga dzo swikiswaho nga Muvhuso wapo . 
6.2 . Vho ZU Dangor sa Mulanguli Guṱe kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano .
Vha dzhiele nzhele .
Tshiimiswa tsha tsireledzo ya vhana tsha Afrika Tshipembe tshi ḓo ṱoḓulusa na u wana nga ha u adopthea ha ṅwana .
Ri tenda uri tshifhinga tsho swika tsha u khwaṱhisa demokhirasi na u sedzulusa sisteme ya masheleni ; fhedzi nga murahu ha hezwi , haya maanḓa a vhutshinyi na maitele kha tshiimo tsha ḽifhasi a sa furalelei .
Zwikene zwa aliṱirasaundu zwa 2 x 2D nga vhuimana
Mutholi hunwe u fanela u humbela thanziela ya dokotela kha tshifhinga tsha fhasi ha maduvha mararu ( 3 ) arali zwi tshi vho nga sa ndowelo kana zwi tshi itiwa tshifhinga tshinzhi .
U itela tshiitisi tshenetshi , ndangulo ya magavhelo kha vhuimo ha masipala i fanela u bvelela kha vhupulani , u gaganya gwama , ndangulo ya masheleni na nzudzanyo dza kushumele kha masipala . 
Khoro iṅwe na iṅwe ya nyambedzano i nga tshea u ḓi ṱanganya na khoro nthihi kana khoro dza nyambedzano dzo vhalaho .
U ṅwala mafhungo a sa konḓi hu tshi ṱalutshedziwa bugu .
U ṱamba maṋo , mavhudzi , ṋala
Ni ḓo fhedza hani tshiṱori tshaṋu ?
Khophi ya muvhigo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe i ḓo rumelwa kha muvhilaheli .
Nga nḓila iyi , ndiliso ndi u sumbedza u pfela vhuṱungu ha nnyi na nnyi hu si vhuḓifhinduleli . 
Vho Paul vho ṅwala uri miraḓo i tea u funzana na u kaidzana kha u lwela hayo ngoho , nga maanḓa nga nḓila yo randelwaho kha thyori ya Tshigerika ya muzika . 
( a ) Muthusa Muphuresidennde ;
Tsumbo , ngei KwaZulu-Natal maanḓalanga a sialala ḽapo vho shuma mushumo muhulu nga maanḓa kha thathendela ya maḓi na u kunakisa ya Isulabasha / Mvunyane , na Komiti ya u Pulana ya Tshiṱiriki ya Maluti .
Vhanna vhane vha rwa vhafunwa vhavho vha nga , nga nḓila dzoṱhe , vha vhonala sa vhatevhedzi vha mulayo . 
Zwibveledzwa na tshumelo dza mupo a si zwa mahala nahone zwi a swika hune zwa fhela . 
Adzhenda i tea u ṋetshedzwa miraḓo ya komiti ya SGB maambiwa a muṱangano wo fhiraho vhege phanḓa ha muṱangano u tevhelaho .
Tsireledzo ya zwiḽiwa i wanala musi vhathu vhoṱhe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe vha tshi kona u swikelela mbumbo kana ikonomi zwo linganelaho , u tsireledzea na zwiḽiwa zwa pfushi u swikelela ṱhoḓea dza zwa kuḽele na zwiḽiwa zwine zwa takalelwa u itela vhutshilo ha mafulufulu na ha mutakalo . 
Mafhungo o ṋekedzwaho kha nyendedzi nga ha dzilafho ndi mafhungo nyangaredzi nahone a ṋekedzwa fhedzi u ṋekedza mushumisi nyendedzi kha tsumbo ya u thoma ya uri u dzhenelela ha ndangulo nga kha dzilafho hu khou konadzea . 
Phalamennde ya Biritheini yo vha tshiedziswa tsha muvhuso u imelaho hu si Yuropa fhedzi lini , fhedzi tsha ḽifhasi ḽoṱhe nga ngoho . 
Naa rathandela kana miṅwe miraḓo kha tshiimiswa tsho no khou ita khumbelo ya thandela ndi muraḓo wa tshiṅwe tshiimiswa tshi itaho khumbelo ya thandela ya thandela iyi ? 
Mudededzi u tea u thusa siani ḽa u vhona uri hu konwe u swikelela zwibveledzwa khathihi na u themendela tshiimo tsha bugu dzine dza nga vhalwa u itela uri mbekanyamushumo ya u vhala i bvelele .
Uno ṅwaha Phalamennde ya Afurika i ḓo vha i tshi khou swielela African Dialogue nga 22 Shundunthule ine ya ḓo tevhelwa nga khanedzano nga ḽa 25 Shundunthule dzi re na thero " African renewal , advancement and development " kha u pembelela Ḓuvha ḽa Afurika
Arali vhuendi ha tshitshavha vhu tshi nga khwiniswa , zwileludzi zwi tea u ṋetshedzwa vhuimabisi . 
Mulayo wa mukovho wa ṅwaha u ḓivhelwa u phasiswa nga phalamennde nga Fulwi kana Fulwana nahone u vha mulayo nga tsaino ya phuresidennde . 
Zwifanyiso zwa mahaya
Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe i ḓo lavhelelwa u shuma nga u ṱavhanya kha milandu yo vhigiwaho , na u ita tsedzuluso nga nḓila yo teaho .
Uri vhupo ho tendelwa , na uri arali , uri vhupo hu tevhedza milayo ya phemithi . 
Fhethu ha u lindela hu nga ṋekedzwa nga fhasi ha fhethu hu sekene na ha nnḓa hu si nga ngomu ha tshifhaṱo . 
Muvhuedzanyi u thusa avha uri vha tendelane kha zwi fushaho vhoṱhe .
Maḓi ane hana kana ane a vha na okosidzheni yo ṋokaho ṱhukhuṱhukhu a vhidzwa u pfi anarobiki . 
Mbadelo i bvaho kha vhathu vhane zwa zwino ndi miraḓo ya zwikimu zwa dzilafho
Hu tshe na therisano dza ngona dziṅwe dzine dza kha ḓi tea u ṱhaphudzwa kha sia heḽi . 
Khwine ni tshi nga . . .
U khuthadza no livhana zwifhaṱuwo na u khuthadza nga kha tshigwada ndi dziṅwe dza tshumelo dzire hone . 
U engedzea ha zwa nḓowetshumo ya shango nga tshifhinga tsha na musi Nndwa ya Vhapo yo ne fhela na u engedzea ha mupfulutshelo u bva kha tshipembe na vhubvaḓuvha ha Yuropa nga murahu ha 1890 ho sikela kereke ngei Amerika thaidzo ntswa nnzhi . 
Yo thoma Khorotshitumbe sa foramu khulwane ya u dzhia tsheo na u ṋetshedza mihumbulo ya vhaḓivhi
Tshikalo tsha vhushai tshi sumbedzisa mbalotshikati ya vhathu vhane vha dzula miṱani ine ya wana miholo i re fhasi ha miholo i sumbedzaho vhushai . 
Tshifanyiso itshi tshi dovha tsha sumbedza vhuawelo ha mabisi fhethu ho aṱamaho hune ha si konḓe u dzhena . 
Mbuelo kha vha no khou itelwa mushumo
b ) Vho Ike Nxedlana ( Sa Muraḓo a sa Shumiho hone )
MEC Vho Nomusa Dube-Ncube vho ṱuṱuwedza vhadzu-
Murolendugelamushumo
Mudededzi u sumbedzela maitele vhagudi kiḽasini .
U hanedza kuhumbulele kwo fhambanaho na kwawe a tshi tikedza tsheo iyo
Ezwi zwi dzhia tshivhumbeo tsha , vhukati ha zwiṅwe , dziinthaviwu na zwiṱitshi zwa radio , u vhonala kha theḽevishini , dziatikili kha dzidzhenala dza mulayo , na vhushumisani na vhathu na zwiimiswa . 
Kha ri ṅwale
U ongolowa ha nyaluwo ya mushumo wa fomaḽa ho sia hu na mbuelo dza nyaluwo dzo elwaho dzi swikaho kha vhashai . 
Fhedzi , arali ha langiwa na u dzudzanywa nga nḓila i si yavhuḓi , nyimele ya khovhakhombo ya vhushumisani uhu i nga vha khulu . 
Tsheo vhukati ha vhaswa vhone vhaṋe , yo tshimbidzwa nga muthu ane a vha muswa a re na nḓivho , khamusi muṅwe muthu ane a khou tshila na HIV , ndi maitele a shumaho a pfunzo nga ha vhulwadze . 
Fhethu ha nnyi na nnyi ndi fhethu ha miṱangano ya vhathu vha hugaledzwa . 
Kanzhi kana a ho ngo ṋekedzwa tshikhala tsha maitele a mupo , zwiwo zwi a itea - miḓalo , sa tsumbo . 
Vha nambatedze vhurifhi ha tshiofisi ha shango ḽa fuḽaga ya Vhulanguli ha Vhufuwakhovhe , ha u khwaṱhisedza uri :
Bindu ḽashu ndi ḽa vhumagi , thengiso na mbambadzo ya zwibveledzwa zwo fhambanaho zwa peṱiroliamu zwa u rengisa , makwevho , vhulimi na maraga dza nḓowetshumo . 
Dimakatso Qocha ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Vhaofisiri vha mushumo vho ḓiitela khonadzeo ya u swikelela databeizi nga kha ndangulo ya phasiwede hu na nṱha tharu dza u swikelela dzi ḓivheaho sa u dzhena ha mafhungo , vhulavhelesi na muholo . 
U dovha wa avhela magavhelo a re na maga u itela Tshumelo dza Nṱha na miṅwe mitengo ya u ṋekedza vhudzulo madokotela ane a kha ḓi pfumbudzwa na vhaongi kha zwileludzi zwa muhasho , fhedzi muhasho u avhela muṅwe mukovhe wa gwama nga ṅwambo wa ndambedzo ya lushaka ya nyito idzi . 
ṋekedza
Ridzhisiṱara dza ndaka dzi londotwaho dzi a tevhedzwa ṱhoḓea dza fhasisa sa zwe dza topolwa nga Gwama ḽa Lushaka . 
Tshipikwa tshihulwane tsha khethekanyo ya 15 na 16 dza Mulayo , tsho ḓivhadzelwa u tsireledza vhana vha kundelwaho kha u lwa na u tambudzwa lwa vhudzekani nga vhathu vhahulwane , u sala u songo kwamea nga u engedzwa ho itiwaho .
AU ḽo ḓisendeka kha bono-guṱe ḽa dzhango ḽa vhuthihi ho khwaṱhaho
Thandululo dzi re hone ho sedzwa maga o dzhiwaho kana zwikundisaho kha u dzhiwa ha maga u ya nga PAJA , 2000 : Mannḓalanga a khumbelo ya ngangomu kha Mulayo uyu ndi Minisiṱa .
Tsha u fhedzisela ndi khou swikisa uri u humbela uvha na muvhuso mutuku na u humbela u dzhenelela zwiṱuku ha Muvhuso , zwi ḓo tou vha dandululo ḽa khakhathi kha nyimele ya Afrika Tshipembe . 
U bvelela ha muvhuso kha u langa ikonomi ya makhiro u khwaṱhisedza vhupo vhu ṱuṱuwedzaho vhudziki vhu thusaho kha vhubindudzi na nyaluwo . 
U dovholola u swikela zwipikwa zwoṱhe zwi tshi themendelwa .
Thasiki 6 Kha vha sedze ṱhoḓea dza tshitshavha na u ambedzana nga ha nḓila dza u khwaṱhisedza u dzheniswa hadzo kha IDP
U khwaṱha zwi amba u kona u dzula tsho ima hu sina u wa . 
Vhabebi vhaṋu vha shuma kha Vhufaragwama ha Lushaka ? 
U shumisa gwati ḽa bugu kha u humbulela ( u bvumba ) .
Vhana vha tea u wana tshifhinga tsha u tamba na u dzhena tshikolo .
Tshipikwa ndi u ṱuṱuwedza nḓisedzo ya vhashumi , u fhira u ṱuṱuwedza ṱhoḓea ya vhashumi . 
Ndingedzo idzi , fhedziha , dzo vha dzo fanela dzo thoma u ṱavhanya , dza bvela phanḓa nga u ṱavhanyedza dza dovha hafhu dza swikelelwa nga nḓila i fanaho . 
Tshipiḓa tsha B - Fomuḽa ya u ta kudzhenelele kwa ḽihoro kha vhurumiwa ha vunḓu kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka .
U swikelela ha zwiḽiwa : vhukoni ha shango na miḓi u kona u wana zwiḽiwa zwo linganaho lwa tshifhinga tshilapfu . 
Zwa ndeme : Hu ḓo ṱanganedzwa kheshe kana tsheke dza bannga dzo khwaṱhisedzwaho . 
U swika zwino , zwiṱaraṱa zwo raloho a zwi athu vhumba bada dza mirolerole dza ḓoroboni nahone a dzo ngo pulanelwa dzo tou aluwa . 
Marangaphaṋda
Hu nga vha na u sa tendelana hu hulwane na phambano vhukati ha vhabebi na zwi tamiwaho nga vhana . 
5 . NAA ZWIKO ZWA MADI ZWI DO LANGULWA HANI ZWIFHINGANI ZWI DAHO ( MATSHELO ) ?
Senthara dza Mutakalo dza Tshitshavha : U ita tshumelo dza mutakalo dza mutheo na madokotela a tshoṱhe malugana na mme na ṅwana , ṱhuṱhuwedzo ya mutakalo , zwa vhaaluwa , theraphi ya uri miraḓo i shume , dzilafho nga nyonyoloso , saikhaetri , theraphi ya muambo , malwadze a phirela na mutakalo wa muhumbulo . 
U ita nyambedzano nga ha thevhekano ya ndeala
U thoma u shumisa na ndondolo ya sisiṱeme ya saveiḽentsi ya phirela ya vhukoni vhuongeloni . 
Ndi tshifhinga tsha uri ri sedzane na u tshila sa lushaka luthihi . 
atikili ya gurannḓa / magazini ṱhaṱhuvha )
" Milayo " zwi amba milayo ya vhudavhidzani ha eḽekiṱhironiki yo randelwaho nga fhasi ha khethekanyo ya 255(1) ya Mulayo wa Ndaulo ya Muthelo ; 
Khumbelo dzi fanela u ḓiswa nga tshifhinga kha muhasho wa u kunguwedza sa i zwi khumbelo dzo ṱanganedzwaho nga murahu datumu ya u fhedzisela yo tiwaho dzi sa ḓo ṱanganedzwa . 
Website i ' nwalwa mafhungo maswa tshifhinga tshothe .
Imani u swika ni tshi dzhena muvhusoni . 
Ri na muhanga wa zwa mulayo na zwishumiswa zwi shumaho zwa nḓisedzo PPP kha sekhithara iṅwe na iṅwe . 
muṅwalo wa u pomba ( cursive writing ) - u ṅwala hu sa ṱhukhuwi hune maḽeḓere a ṅwalwa tshanḓa tshi so ngo takulwa
Bodo ya Paroli i kha ḓi dededzwa nga miṅwe milayo ine ya tshimbilelana na paroli .
U ita vhunzhi ha maipfi o ḓoweleaho .
Vhurifhi ho sainwaho vhu bvaho kha mutholi wavho wa zwino , vhu khwaṱhisedzaho tshenzhemo ya mushumo ya zwino na yo teaho i elanaho na ṱhoḓea na themendelo dza khungedzelo . 
Kha vha sedze pulane dza wadi dzi no hovhelela 5-10 u itela u topola mifuda yo fhambanaho ya tshumelo dzo rekhodiwaho kha pulane dza wadi .
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani : u ṅwala muvhigo nga ha mawaṅwa kha khanedzano vhukati ha murengisi na murengi
Phendelo
Ndi lini hune ra nga thoma u sedza u isa phanḓa na u thoma zwikhala zwa vhurangaphanḓa kha vhafumakadzi ? 
Tsumbo ndi dzo ḓoweleaho na uri ndingo dza malofha ndi dza ndeme . 
Ndinganyiso i si yavhuḓi i anzela u vha hone nga mulandu wa thendelo yo kalulaho ya ḽivi zwine zwa wanala musi hu tshi odithiwa faela dza ḽivi . 
MULANGADZULO : Muhulisei Vho Malema .
Miṱangano ya vhukwamani
Australia ḽo kombetshedza muthelo wo ḓitika nga vhadzulapo . 
Khoro i tea u ita ṋetshedzo yo khetheaho ya miraḓo ya tshitshavha vhane vha nga vha vha sa koni u ṅwala na u vhala , vhuṅwe vhuholefhali vhune ha vha konḓisela u ḓisa makumedzwa avho .
Murafho / lushaka
Vhagudi vhane vha fhira miḽioni dza sumbe vha ḓo lingiwa nahone ANA dzo itelwa u ṋetshedza tshilinganyo tsha u ela kushumele kwa tshifhinga tshi ḓaho .
Khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe .
Ndi amba idzwi ngauri , nga migaganyo yashu , a zwi anzi uri lushaka lu itelwe khuwelelo uri lu ṱangane u swikelela ndivho dzalwo .
Muvhigo u ṱalusa kushumele kwa Afurika Tshipembe kha vhulangi vhu bveledzaho ha zwi ḓiswaho nga tshanduko ya kilima , na u ṋea themendelo kha u shela mulenzhe ha Afurika Tshipembe kha vhuḓidini ha ḽifhasi ha u fhungudza ṱhanganyelo ya dzingamufhe ya GHG .
Mugudisi u shuma na zwigwada zwivhili ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , a fhedza minethe ya 15 na tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe .
i ta ṱhoḓea dza vhugudisi na mveledziso dza vhadavhidzani vha muvhuso dzo thewaho kha tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani ha lushaka , mbekanyamaitele na ndivho dzoṱhe dza vhudavhidzani ha muvhuso .
( 1 ) Muthu muṅwe na muṅwe ane a humbela thuso ya ṅanga kana muthu muṅwe na muṅwe , ndivho i ya u sumba kana u wana dzina ḽa muthu ane ha pfi ndi muloi kana u pomoka muṅwe uri u ita vhuloi vhune ha vhaisa ( vhuvhi ) nahone o ita vhulwadze , o huvhadza kana u kwasha ndaka nga vhuloi vhuvhi , u na mulandu nahone u tea u gwevhiwa , tenda ndivho ya u sumba muloi i ya :
Khwaḽithi i sa fushi i nga vhanga mushumo munzhi wa u lulamisa kufhaṱele ku sa fushi . 
U posela bola khulwane kha tshithu ho livhiwa khatsho sa , mapala a netibola
Themendelo kha Tsedzuluso ya Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhugevhenga ya Afurika Tshipembe iḓo thusa vhukuma kha vhuṱudzeṱudze vhune ha vha hone ha sisiṱeme .
Kha nzulele ya zwa vhupileli ine ya khou shanduka , nahone zwi tshi itiswa nga tshaeo ya masheleni , hu khou anzela u shumiswa vhathekiniki na vhaḓivhimakone vha no bva nnḓa kha u londota zwishumiswa zwa vhupileli . 
Senthara i kha maitele a u renga dziene . 
I nga tou vusuluswa lwa zwikhala zwiraru zwine tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwikhala izwo tsha sa fhire ṅwaha .
Vhasedzulusi vhavhili vha nga fhindula ( nḓila mbili ) zwi sa fani kha tshivbeledzwa tshithihi
U fara phaiphi yo papamalaho ndapfu zwi ṱoḓa tshomedzo yo khetheaho na vhukoni . 
Ri ḓo thusa vhadededzi nga u vha fha puḽane dza zwidodombedzwa zwa ngudo ḓuvha na ḓuvha .
( b ) Fureisiṱaṱa ;
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Mutheo wa Ṱhoḓisiso wa Lushaka , 1998 ( Mulayo 23 wa 1998 ) .
Dziṅwe tshakha dza themamveledziso dzi ṋetshedza mbuelo dzo ṱanḓavhuwaho dza zwa ikonomi na zwa matshilisano .
Lwa u tou thoma miraḓo ya tshitshavha na vhoramafhungo vha tshi tendelwa u dzhenela madzulo a Khoro iyi ntswa - tshifhingani tsho fhiraho mushumo woṱhe wo itelwa tshiphirini .
Muvhuso u fulufhela uri khwiṋe phanḓa ha musi theo ya mulayo ntswa ya tshoṱhe i lwaho na zwa vhufheṱashango i tshi thoma u shuma , tshutshedzo u bva kha zwifheṱashango zwa Irish dzi tea u bvelaphanḓa u itela u fhungudza vhukule vhune ha tea u kutelwa mbetshelwa idzi uri dzi ḓo vha dzo fhungudzea . 
Zwine thangi na mitshila zwa amba .
4.3 . Khabinethe yo ṱanganedza nḓivhadzo nga Eskom uri ho ṱumanywa yuniti nṋa ngei ḽimagani ḽiswa ḽa fulufulu ya maḓi ya Ingula kha giridi ya lushaka phanḓa ha tshifhinga tshe tsha vha tsho tewa .
Zwa mitambo zwi dzhiwa sa tshiṅwe tsha zwiṱuṱuwedzi vhukuma tsha u fhaṱa lushaka nahone mbekanyamushumo dza mutambo wa rugby dzi ḓo khwinisa nzudzanyo ya matshilisano .
Ndangulo ya thandela
Ri na nungo nnzhi nga maanḓa dzine ngadzo ri nga fhaṱa zwileludzi zwa vhuṱoḓesi havhuḓi na zwiko zwa yunivesithi zwa vhuḓivhuḓi , milayo ya mupo i pfalaho , sa tsumbo . 
c ) Vho Seeraj Mohamed ( zwa vhoradzipfunzo )
Dzina ḽa bannga : Standard Bank
Khamphani-/ dendele / ndauli / gumanganṋe
Madzhenuwo aya a swikisa kha u gonya ha mbambedzamitengo ya thundu idzo ; fhedzi kha dziṅwe nyimele , a nga shushedza u ya nṱha ha inflesheni . 
Zwi do vha zwa khwaṱhisa vhuṱanzi ha uri muvhuso u lambedza vhunzhi ha tsedzuluso dza saintsi dzine dza itwa Afurika Tshipembe , na uri vhunzhi ha zwi no itwa zwi wanala nga nnḓa ha mihasho ya lushaka , tsumbo . kha khantsele dza saintsi na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha .
Ri shumisana zwavhuḓi kha u bveledza vhusiki ha mishumo na mabembela a u kunga mbulungo dza nga ngomu shangoni . 
U ya nga hune tsedzuluso ya tea u vha ngao , vhaimeleli vha fanela u :
Kha mumono wa nḓivho , ramaṱali o vhea ndeme ya masheleni . 
Tshivhumbeo tsha Ndangulo ya GCIS
Dzangano ḽi ri masipala u nga nanga u litsha idzi thendelano arali dzi sa swikelelei .
Zwo no vha zwa ndeme u sedza hafhu na kha tshiimo tsha zwikili na vhukoni ha vhashumisani u itela u fhungudza khohakhombo dzine dza nga vha hone nga mulandu wa u kundelwa u ita mushumo ha vhashumisani . 
U ṅwala nga nḓila yone kha bugu dza mitalo ya 17 mm .
Kha zwitshavha zwa Vhukovhela mulayo u ombedzela madzangalelo , pfanelo na mbofholowo zwa vhathu . 
Muvhuso u ḓo shumisana na mimasipala , vhashumi na zwiimiswa zwa masheleni kha u ṋetshedza nnḓu kha zwitshavha zwa vhupo ha migodini .
Muthu onoyo u vhidzwa upfi " Muḓisi wa mbilaelo " .
201 . Vhuḓifhinduleli ha zwa poḽitiki
Musi u bva malofha ho ima , vhathu vho huvhalaho vha fanela u thusiwa u ṱamba he vha khuvhuwa kana mbonzhe nga maḓi o kunaho na nzivhatsiṱo , arali zwi hone . 
Mbekanyamaitele i ṋetshedza muhanga wa vhuḓifhinduleli wa muvhuso kha u ṋetshedza tshomedzo dzo fhelelaho dza tshumelo ya ndeme ya Mveledziso ya Vhaswa ine ya ḓo wanala hoṱhe-hoṱhe nga zwithu zwo linganaho fhethu ha tsini u itela uri vhana vha ḓiphine nga zwikhala zwi eḓanaho zwa u zwi swikela .
Nga u pfufhifhadza , musi hu tshi dzudzanywa mudzudzo , ndi zwa ndeme u pfesesa uri khethekanyo ya vhuendi ha tshitshavha yo kaliwa kha dzithekhisi dza zwibisana , mabisi kana zwidimela . 
Zwiṅwe hafhu kha tsumbo yo ṱanḓavhuwaho , zwe vheiwe vhafumakadzi na ita ṋamusi ndi u ḓisa ezwo zwo sedzwaho zwa ndeme zwoṱhe nga u vha tsumbo dzavhuḓi . 
A gidima a vhudza ṱhohoyatshikolo , vha mbo ḓi vhidza vhaphulusi .
Kha vha dzhenisa ṱhanziela ya DNA ( arali vho kona u wana heyo ṱhanziela ) .
Ndi nga ṅwedzi ufhio he ha vha ho oma ?
Wana uri hu khou itea mini Phalamenndeni .
Hu na tsumbo ya tshati i sa konḓi ya Gantt kha siaṱari ḽi tevhelaho .
Musi vhanna vha tshi ima , muṅwe wa vhaofisiri vha mapholisa o vhona muṅwe wa vhahumbulelwa uvha o laṱela tshiṅwe tshithu kule . 
Masalela u bva kha u tsa ha ekonomi lwa tshifhinganyana ha inflesheni nga u angaredza kha inflesheni ya mutheo na u sa shanduka . 
Fhedzi musi mukolodisi a tshi sumbedza kana u humbela maitele makene a mbadelo na mukolodi a tea u a tevhedza , khovhandozwo ya kale na kale iṅwe na iṅwe kha ngona yo sumbedziswaho ndi ya akhaunthu ya mukolodisi . 
Ri shumana na mafhungo ayo musi pfanelo dza vhuthu dzi tshi khou kandekanywa nga kha u sa tshimbidzwa zwavhuḓi ha muvhuso , u tambiswa ha zwiko zwa muvhuso kana vhuḓifari hu si havhuḓi kha muvhuso . 
Ikonomi dzo bvelaho phanḓa dzoṱhe dzo lavhelelwa u tshenzhela nyaluwo khulwane u fhira vhupo ha Yuro vhu hoṱhe , fhedzi hu tshe na nyaluwo i songo khwaṱhaho u fhira tshikati ya ḽifhasi . 
Kha vhumatshelo , ro dzhia ṅwaha wo fhiraho u maitele a takadzaho kha ṱhalutshedzo dza vhureleli ha pfumedzano nahone ro pfa ro vhofholowa u nambatedza mvelelo dza izwo kha ḽikumedzwa iḽi . 
( 1 ) Muraḓḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓḓifhinduleli kha zwa vhupileli .
Mativha na madamu - sa , zwiḓula , goṅoṅo
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho?he - mushumi
Vhukati kha zwinzhi , Mulayotibe wa Khomishini ya Vhulangi ha Mavu , 2013 u sedza kha u thoma Khomishini ya Vhulangi ha Mavu .
Hune zwiḽiwa zwo fhambanaho zwa bva hone : mitshelo ; miroho ; zwa mafhi ; ṋama
Vhulwadze ha swigiri na Vhuimana
U ṋekedza thuso ya thekhinikhala kha zwigwada zwo khetheaho . 
Ndeme ya nḓisedzo ya tshiṱoko ndi vhuṱumani ho serekanaho ha mveledziso dzo fhambanaho na vhathu vha no khou tshimbidza . 
luṱa lwa u rangela u dzudzanya - u engedza ngafhadzo kha tshitshavha na u isa phanḓa na mbudziso na u khwiṋisa ho humbulwaho nga haho , dzangalelo na u shela mulenzhe
U vhona uri sisiṱeme iyi i a shuma , mushumi muṅwe na muṅwe u fanela u ḓivha pfanelo dzawe na mushumo wawe sa zwine zwa vhisa zwone kha Mulayo .
Ofisi iṅwe na iṅwe na mushumi wa muvhuso muṅwe na muṅwe vha tea u lavheleswa kushumele na zwine vha bveledza zwone . 
Sisteme ya u ṋetshedza ḽaisentsi nthihi ya bindu ḽiṅwe na ḽiṅwe ( zwine zwa dzudzanywa tshifhinga tshoṱhe u sumbedza zwiṅwe na zwiṅwe zwa zwifhaṱo zwa u shumela ) vhudzuloni ha u ṋetshedza ḽaisentsi u ya nga tshifhaṱo zwi nga kha ḓi fhungudza muhwalo wa zwa ndaulo fhedzi zwa swikelela mvelelo dza ndaulo dzi fanaho . 
3.2 . Khonfarentsi ya vhaswa ya muvhuso wapo
Kha vha vhone uri vha na luṅwalo lwa thendelo phanḓa ha musi vha tshi ṱuwa .
Kha mbingano ya sialala ri ṱoḓa afidevithi i bvaho ka muraḓo muhulwane u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli kha munna kana mufumakadzi uyo .
U LWA NA VHUTSHINYI NA VHUFHURA
Kha u swikela vhuḓifhinduleli vhu re afho nṱha , Bodo ya Vhalanguli ya Tsireledzo na Vhutsireledzi i ṱoḓea uri i tevhedze milayo yo randelwaho miṅwe , milayo yapo na ndaulo , zwine zwa dededza na u ḓivhadza zwiṱirathedzhi , mbekanyamitele , kuitele na maitele . 
Masiandaitwa a vhonala kha maimo a u tshila o khwinifhalaho , tswikelelo yo tatamudzwaho ya tshumelo dza mutheo na u shanduka ha phendelashango ya vhupo ha mahayani na ha ḓoroboni . 
Thikhedzo ya kushumele
U salela murahu hu anganyelwaho hu ḓo ṋaṋa arali mbekanyamushumo na thandela dza sa thome u shumiswa u itela u fhedza u salela murahu . 
Nga u ralo vha ḓo ḓa ofisini nga awara dzo khethiwaho na zwifhinga . 
Nyito zwadzo dzi fanaho na u tenda nga ṱhoho , u shumisa maṱo , u shumisa mbonalo , ngafhadzo , ngafhadzo nga muvhili zwi nga thusa kha u davhidzana .
Mbekanyamushumo ya u fhaṱa nḓadzo ya vundu i kha tshivhumbeo tsha mvetomveto na uri i kati na u khunyeledzwa kha ṅwaha uno wa muvhalelano . 
Kha vha pike nga khumbulo tshitatamende itshi vho sedza mafhungo a kwamaho mabindu a ḽifhasi nga nḓila i si yone . 
U sedzulusa gavhelo ḽa dzinnḓu na sabusidi u khwaṱhisedza uri zwishumiswa zwine zwa shumiswa zwi tshimbilelana na tshanduko dzavhuḓi kha mbekanyamaitele ya vhudzulo ha vhathu .
Ro dovha ra ḓivhadza ngaha u vulwa hashu ha mbilo dza mavu kha vhathu vho kundelwaho nga 1998 .
Vhaingameli vha Khothe vha tholwa kha u ṱoḓisisa tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe kha ofisi ya madzhisiṱiraṱa zwine zwo ṱumanywa lwo ḓoweleaho hu na ṱhoḓisiso dza mushumo wa ngudo . 
Miraḓo ya tshigwada tshi shumaho kha u monithara na u asesa maḓi : 
U kona u vhala maipfi a konḓaho ane a a vhona kiḽasini na tshikoloni sa tsumbo : kha vothi , kha bodo na huṅwevho .
Uri , ndi ngoho mapholisa vho da vho ḓi tama nga zwiṱhavhane zwihulwane . 
Tshivhumbeo tsha zwibveledzwa zwinzhi tsho bveledzaho nḓowetshumo ya vhupileli ( mapfumo ) tshi ṱoḓa ndango yo khwaṱhaho ya muvhuso , nga maanḓa maelana na zwiṱunḓwa na zwivhambadzelwannḓa . 
u tshinyadza ndaka kana dziṅwe thundu dza muthu
U vhala nga u elela u ya nga ha ndivho
Vhukoni ha u shuma nga fhasi ha mutsiko na vhuḓilugiseli ha u shuma tshifhinga nyengedzedzwa , musi zwi tshi ṱoḓea . 
U vusuludzwa ha Mulayo wa Nyaluwo ya Afurika na Zwikhala u fhira nga Khubvumedzi 2015 na muano wa u tikedza vhurangeli ha mulalo ho rangwaho nga Afurika kha dzhango ndi zwiṅwe zwa mvelelo dza ndeme kha Samithi ya vhurangaphanḓa ha United States-Afurika ye ya farwa ngei US mahoḽa .
Zwimela zwi engedzeaho u bva kha masimu a kale zwi nga bveledzwa sa siḽedzhi ya u londola kholomo musi zwiṅwe zwiḽiwa zwi tshi khou ṱahela . 
U thoma ha ṅwaha muswa wa akhademiki zwo dovha hafhu zwa sumbedzisa mbilaelo ya ngaha thuso ya masheleni kha vha ṱhogaho masheleni , matshudeni vha konaho lwa akhademiki vha kha pfunzo ya nṱha . 
Tshishumiswa tsha CBP - Kha vha sedze kha tshishumiswa tshi re kha Tsumbanḓila ya Pulane yo Ḓisendekaho nga Tshitshavha tsha 2 , tsumbo u livhiswa hu khou itwa kha Tshishumiswa tsha CB 12 nga fhasi ha 2.2.1 .
Ngade na mahatsi zwi nga kunga vhunzhi ha zwipuka zwa ḓaka fhedzi zwi a konḓa u thivha zwipuka zwe zwa vha zwa dzula kha vhupo uvhu . 
Themamveledziso i kovhaniwa vhukati ha vhadzulapo na uri i nga zwenezwo ambiwa sa thundu ya tshitshavha . 
Kha dzitshakatshaka , izwi zwi sumbedza uri naho hu na mvelaphanḓa i no vhonala dzhango ḽi kha ḓi vha ḽo salela murahu kha maṅwe madzingu . 
2 . Tsireledzo kana milayo ya kuitele kwa tshipentshela ine i nga ṱumanywa na vhukoni ha tshiofisi ha muthu , hu nga vha fhasi ha lushaka kana ha mulayo wa dzitshakatshaka , a u nga thivheli Khothe kha u ita mushumo wayo kha muthu .
Zwibadela zwi tea u shuma zwavhuḓi nga vhukoni , zwa ṋetshedza ndondolo ya ndeme ya u ḓadzisa na ya vhuraru kha vhane vha i ṱoḓa .
A ho ngo vha na khumbelo ya parolḽi ho sedzwa mutakalo yo itwaho . 
Vhuḓivhi vhu ḓo bva kha ḽeveḽe ya munwelelo wa vhashumi , sekhithara yo tiwaho , vhupo ha bindu , ḽeveḽe ya u ṱaṱisana ha zwathekhinoḽodzhi na ha vhukoni ha vhurumelazwivhambadzwa ha thandela . 
Tshikwama tshi bindudzwa kha ndaka ya fhano hayani fhedzi na u sa ṱanea thwii kha vhuḓivhusi . 
Vhufarani vhukati ha masipala , zwiimiswa zwo fhambanaho zwa mitambo na zwitshavha ndi zwa ndeme kha mafhungo haya . 
Marangaphanḓa a ndangulo ya thandela
- Zwine phukha ya vhonalisa zwone - Hune ya dzula hone - Zwine ya ḽa zwone - Vhana na hune vha bebelwa hone - Dziṅwe mbuno dzi takadzaho Ṱhoho : Mitambo - awara 2
Foramu ya Mugaganyagwama na yone i shela mulenzhe kha u eletshedza Khabinete nga ha mukovho wa zwiko kha sia ḽa muvhusowapo . 
Miholo ya vhakuvhanganyi vha malaṱwa na vhashumi vha zwiṱitshini zwa mbuyedzedzamalaṱwa vha ḓo katelwa nga mbuelo dzi bvaho kha thengiso ya zwi vhuedzedzeaho . 
Khethekanyo 1 : Vhudavhidzani vhukati ha Tshitshavha , Komiti ya Wadi na Khoro
Zwo vha zwi konḓaho zwihulu u ṱhaphudza , nahone tshikhala tsho vha tshiṱuku . 
U wana na u bula tsumbo dza mvelelo dza CBP dza masipala dze dza dubekanywa nga ndeme dzadzo dzi no bva kha Tshiwo tsha 17 tsha CBP
Milayo i lwaho na vhufhura i ḓo vusuludzwa hu tshi itelwa uri hu vhe na u lifha hu vhavhaho , hu tsireledzwe vhavhigi vha milandu - hu tshi katelwa na avho vha re kha sekithara ya phuraivethe - na u khwaṱhisa vhuḓiimisi ha mazhendedzi a lwaho na vhufhura .
Thekhinoḽodzhi na ikonomi zwi nga itea zwa sa shushedza vhutshilo fhedzi vhudzuloni ha izwo zwi nga ṋekedza vhutshilo . 
U shuma na / nga maipfi : vhuthihi na vhunzhi , maṱaluli ( maḓadzadzina ) , mbambedzo .
Zwi a shonisa uri vhaimeleli avha vho khethwaho nga tshitshavha vho nanga u sa ṱhonifha u ḓikumedzela na nndwa dzo itwaho u swikelela demokirasi ye ya wanala zwi tshi khou konḓa .
Ṋeani tsumbo dza uri ni ṱana zwivhumbeo izwi hani kha vhutshilo haṋu ha ḓuvha na ḓuvha . 
m ) Vho Carol-Anne Cairns ( Muimeleli wa Mabupo a langwaho nga Mashango a nnḓa )
U wa ha ekonomi kha Mbumbano ya Europe hu na masiandoitwa kha mbambadzo ya vhuvhambadzelaseli ha Afrika Tshipembe . 
Kha RU iyi i takadzaho maga aya a nga vha a lavheleswaho na u elwa . 
Tsha u thoma ngauri a hu na ngona ye ha tendelaniwa yone ine i nga shumiselwa kha vhoṱhe vhathu vha vhaholefhali uri vha badele mbadelo dzo engedzwaho dzo fhambanaho nga vhuholefhali . 
Muhasho u do vha mushumisani kha Fureimiweke ya Ndangulo ya Zwiwo zwa Lushaka ine ya do tiwa kana u simiwa ine ya do shuma u dzudzanya zwipida zwine zwa vha zwa malugana na madi .
Hu tshi vhambedzwa na tshaka nnzhi dzo bveleaho , tshumiso ya fulufulu ya muthu nga muthu ndi i elanaho na yo ḓoweleaho fhedzi i khou engedzea nga luvhilo lu fhiraho lwa mveledziso ya ikonomi . 
( a ) yo randelwaho kha mulayo wa lushaka ;
Miraḓo : Oﬁsi ya u Bvisela Khagala
1.13 . Dzikhantseḽara
Mulayotibe u fhelisa maanḓa a Mulayo wa Mbuno dza Ndeme dza Muvhuso , 1980 ( Mulayo 102 wa 1980 ) , nahone u lingedza u livhanya maitele a u topola na u ḓivhadza themamveledziso dza shishi nga nḓila i vhonalaho nahone ine ya vha na vhuḓifhinduleli .
HEYO NDI NGOHO KHA ḼIFHASI ḼOṰHE AHUNA PHAMBANO AFRIKA TSHIPEMBE .
Bammbiri ḽo swikiswaho Mbekanyamushumo ya Vhupulani ha Ḓorobo na Nyolo ya Ḓorobo , Tshikolo tsha zwa Vhufhaṱi na Vhupulani , Yunivesithi ya Cape Town . 
Muvhuso wapo sa mubveledzisi : Muvhuso wapo u nga renga mavu wa a bveledzisa , nahone mbuelo i bvaho kha mveledziso i nga shumiswa u bveledza themamveledziso na u ḓisa tshumelo .
Masiandaitwa a u shumisa lushaka na saizi zwa fonto , ṱhoho na khepusheni
Maanḓa a muimeleli
( 2 ) Ndayo dzi re afho nṱha dzi shuma kha -
Ḓiresi ya tshikolo :
U wana phurotheini yo ḓi tika zwihulu nga u swikelela ha zwifuwo . 
Kha hu shumiswe tshifhinga itshi u :
Thivhelo ya vhugevhenga ha matshilisano i sedzana na thaidzo khulwane ine ya vhanga na u tshimbidza vhugevhenga , nahone ro pikesa zwihulwane kha vhana vhaṱuku zwikoloni . 
Ho dzinginywa uri thikhithi i fanela u sumbedza fhethu ha u dzhena ha tsinisa , hune ha vha na fhethu ha u dzula ho dzula ho bukiwaho . 
Nṱhani ha izwo , Miraḓo vha Vhusimamilayo uhu vha khou shumisa vhudavhidzani ha nnyi na nnyi nahone . 
Kha vha sedze Thebulu ya Zwi re ngomu kha siaṱari ḽitevhelaho vha swaye dzinomboro dza mbudziso dzi re kha bugu dze vha guda ṋaṅwaha . 
Dzhendedzi ḽa Germany ḽa Tshumisano ya Thekhinikhi
I dovha hafhu ya ṱuṱuwedza mveledziso ya zwiḽiwa nga miṱa nga u khwiniswa ha u engedzedzwa ha zwimela , u fhambanyisa na u shumiswa ha thekhinoḽodzhi dzi sa konḓi na u rengea . 
U vhulunga ha masipala na mbekanyamaitele dza u hadzima zwi ḓo bveledzwa . 
Zwazwino ri na Muhasho wa Vhafumakadzi Ofisini ya Muphuresidennde .
Zwikhukhuliso zwa nga nnḓa zwi , sa tsumbo , vhupo ha mulayo vhu si havhuḓi na ha mbekanyamaitele na u dzhenela ha Muvhuso ho kalulaho . 
Atikiḽi ya 278 i na mbetshelo ya uri vhuloi ndi vhutshinyi ho kalulaho kha milandu ya u vhulaya , na Atikiḽi ya 279 i na mbetshelo ya uri vhuloi vhu dzhiiwa u fana u vhaisa muvhili wa muthu.125 4.95 Ndi tshifhinga tshilapfu nga murahu ha musi ho vha na ndaulo ya vhuloi nga mulayo wa Penal Code , hu tshi khou timatimiwa uri mulayo u tevhedzwe ( shumisa ) .
Kha East London gemo ḽa zwahayani ḽo ḓisendeka nga vhuhulu ha mavu a ndaka ngeno gemo ḽa makwevho ḽo ḓisendeka nga mudzi wa tshikwea tsha vhuhulu ha mavu na tshivhalo tsha mabunga a re kha ndaka . 
U shumisa mikhwa ya ndeme na ya Vhukriste kha nyimele u itela u leludza u dzhia tsheo dza vhuḓilisi na tshivhumbeo . 
vhudavhidzani , tsumbo , nḓivhadzo/
U ṅwala maipfi nga ngomu kha mitalo o khethekanywaho nga ngona vhukati ha maipfi .
u pulana hu fanela u ṱumanywa na zwiimiswa zwa mulayo , u fana na , u fana na Komiti ya Wadi
3.1.1 Ndi nnyi a elwaho ?
U ḓivhadzwa mavhudzisi .
Khohakhombo ya kushumele ya ndozwo yo livhaho na i songo livha i bvaho kha maitele a nga ngomu o kundelwaho kana a songo lingana , vhathu na sisiṱeme . 
Ho sedzwa mutheo wa mbuelo u no khou thengathenga wa mimasipala miṱuku na i no shaya , tsudzuluso ya lushaka i a ṱoḓea u tikedza ndivhiswa dza ndeme sa nyengedzedzo ya tshumelo dza miṱa . 
U NOTHA NGA MULANDU WA MUTAKALO U SI WAVHUDI NDI MINI ?
Ro amba na mulanguli wa tshifhaṱo . 
Madzina nga vhuḓalo ; he a bebwa hone ; he a dzula hone ; ḓuvha ḽa mabebo ; ḓuvha ḽa u lovha , vho siwaho vha ndeme ( mufarisi , vhana ) na madzina avho ; tshifhinga , fhethu ha mbulungo , mafhungo nga u pfufhifhadza nga ha mufu , nz .
I ṋetshedza mutheo u pfeseseaho wa khwiniso dza tshifhinga tshi ḓaho kha ndangulo ya tshiṱirathedzhiki ya muhasho . 
4.7 NYANGAREDZO
Zwenezwo ṱhoḓea dza u vha na ndalukanyo , u vha muthu o khwaṱhaho na u tea , na u alusa na u pandelwa ha vhaofisiri vha vhulamukanyi a zwi vha kwami havha Vharangaphanḓa vha Sialala .
Khabinete i dovha hafhu ya khoḓa vharangaphanḓa vha Cosas malugana na u tikedza vhaswa kha u lwa na tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi .
U wana themendelo mu ṋekedzi wa vhugudisi u tea :
Mimasipala i tamba mushumo wa vhukati wa u tshimbidza vhuitwa ha mveledziso na nyisedzo ya themamveledziso ya masipala kha vhupondaulwa hayo . 
5.6 . Vhawini vha Pfufho dza Vhutumbuli Sekithara ya Tshitshavha dza Senthara ya Tshumelo ya Tshitshavha ya Vhutumbuli ya vhu14 ya Ṅwaha nga Ṅwaha vha ḓo ya vha ṱaṱisana kha Pfufho ya Ṅwaha ya Mutumbuli wa Sekithara ya Tshitshavha .
Nyofho ndi dza uri zwiimiswa zwa ikonomi zwa ḽifhasi na maitele zwo no vha na maanḓa manzhi u fhira mivhuso ya lushaka kana madzangano a zwa matshilisano a ṱoḓaho u langa vhutshilo ha ikonomi nga nḓila yone nga muthu muthihi , kana tshitshavha kana zwipikwa zwa poḽitiki zwa lushaka . 
Mudzudzanyi u fanela u vha na vhukoni ha nṱhesa ha luambo lwa u ṅwala na nḓivho ya zwa thekiniki yo ṱanḓavhuwaho ya sia ḽine tshilinganyo tsha khou shuma naḽo . 
Zwiṱirathedzhi zwa u thivhela zwa tshifhinga tshilapfu zwi tea u dzhielwa nṱha nga u shumisa thekiniki dza u khwaṱhisa u kaṋa maḓi a re nga ngomu masimuni nga u fhungudza u ṱutshela kule na u khwinisa u dzhenelela . 
Vhudzuloṱhumekana / fulethe
Nambatedzani zwiṱikara fhethu ho teaho .
Ngauralo , sa izwi luambo lwa u guda hu si luambo lwavho , vha tea u lu shumisesa u itela u ḓivha zwinzhi nga halwo , zwihulu ho sedzwa tshikili tsha u humbula na u elekanya .
Awara tharu ( 3 ) nga vhege Awara tharu ( 3 ) nga vhege
Thandela dza u ṱavhanyisa mveledziso ya ikonomi dzi khou shumisiwa u isa mishumo vhuponi , nga maanḓa kha u takula sekithara ya vhulimi zwitshavhani zwa migodi ; khathihi na u ṱavhanyisa nyaluwo ya tswikelo ya u ṱhaṱhuvhiwa kha vhe vha vha vhe vhashumi vha migodini , miraḓo ya zwitshavha na vhashumi vha migodini vha zwino .
Mavu na zwifhaṱo : Masheleni ane aḓo shumiswa kha u renga kana u hira mavu , zwifhaṱo na zwiimiswa a katela na pfanelo . 
DPME i ḓo lingedza u ita uri muthu uyo a swikelele fomo i nga nḓila ye ya humbelwa ngayo .
Ri na fulufhelo ḽa uri u wina uhu hu ḓo vha ha tshifhinga tshilapfu zwine zwi ḓo ṱuṱuwedza na dziṅwe thimu uri vha tevhele he ṋayo dza Mamelodi Sundowns dza kanda .
U linga ha fomaḽa hu ṋea mudededzi nḓila ya sisiṱemethiki ya u ṱhaṱhuvha yavhuḓi ine vhagudi vha khou bvelela ngayo kha Gireidi ya na kha thero .
Nḓivhadzo ya u pfuka mulayo
i imela vhathu kha wadi
8.6. Miraḓo ya vhalangi vha si na maanḓa vho tholwaho kha Bodo ya Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku :
Manweledzo . . . ( tsumbo , Nweledzani tshiṱori nga mitaladzi ( mafhungo ) i sa paḓi miṋa . )
Ri khwaṱhisedza hafhu uri tshanduko yo fhelelaho ya ikonomi i tea u amba u ya kha zwi fhirisaho zwikimu zwa mukovhe wa vhuṋe .
Vhaṋetshedzi vha zwiko zwa baiḽodzhikhaḽa
Aa hu na nḓivhadzo dzo tou ṅwaliwaho nga tshanḓa dzine dza ḓo ṱanganedzwa u itela u shumiwa , hezwi zwi katela fomo dza Adobe dze dza ḓadziwa nga tshanḓa . 
23. Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u vha a tshi tshimbilelana na mvelele ya zwigwada zwi kwameaho nga hune zwa konadzea .
Mutevheṱhanḓu uyu u nga vha wavhuḓi kana u si wavhuḓi .
Tshiṱirathedzhi itshi tsho sedza kha u fhungudza luvhilo lwa poswo kha zwikili zwi re na ṱhahelelo na zwa ndeme mishumoni kha muhasho . 
2.7. Khabinethe yo ṱanganedza thambo u bva kha Bannga ya Mveledziso ya Afurika uri Afurika Tshipembe ḽi vhe muraḓo wa Khonsithiamu ya Themamveledziso zwi tshi khou itelwa Afurika ( ICA ) ye ya rwelwa ṱari kha Samithi ya G8 Gleneagles nga 2005 .
( 3 ) Ndivho dza Tshumelo ya Tshipholisa ndi u thivhela na u ita ṱhoḓḓisiso kha zwa vhuvemu , u vhona uri shango ḽi lale , khathihi na u tsireledza na u londota vhadzulapo vha Riphabuḽiki , na ndaka dzavho , u ṱhonifha na u tevhedza mulayo .
Vhubveledzi vhu shela mulenzhe kha vhupikisani , vhupikisani vhu shela mulenzhe kha nyaluwo ya ikonomi , na uri nyaluwo ya vhukuma i tshimbila na u sika mishumo . 
Tshiṅwe tshifhinga mivhigo ya Vhusimamilayo uhu a i tshimbidzwi hoṱhe . 
Kutshimbidzele : Therisano ya puḽenari
Rekhodo dza ngeletshedzo dzo dzhielwaho nṱha u rerwa nga hazwo nga khoro
Sa tsumbo , arali hu khou tea u nangiwa hu ḓo tou khethiwa , nahone ndi khetho ya tshiphiri kana i ḓo vha thendelano .
Duvha nga ḓuvha ya mutheo
Nga murahu ha izwo , ri na mbambe ya Ṅwana o Takalaho we a vha a tshi takadza ngamaanḓa . 
U tutuwedza na u nea ngeletshedzo malugana na u thomiwa ha Komiti ya Madzina a Vhupo ya Phurovintsi ( PGNC ) kha phurovintsi inwe na inwe .
A phaḓaladzwa fhethu hunzhi nga hune zwa konadzea u itela mafhungo nga u angaredza na mahumbulwa na a , kha nyimele dzo teaho , dovha hafhu a tikedzwa nga dziwekishopho . 
Miraḓo yo imiswaho na iyo yo ḓiṅwalisaho fhedzi ine vhuraḓo hayo ha sa tsha shuma a vha tei u dzhenelela dzikhetho .
Kha vha ṱalutshedze uri mbonalo dza dzangano dzi ṱuṱuwedza u pulana ha tshiṱirathedzhi tsha sisiteme dza mafhungo . 
U fara muthu vhudzimu kana u tshipa
Nyitothangeli : u humbulela
Dokotela muthihi zwawe ( zwi tameaho , fhedzi zwi sa tou vha zwa ndeme , dokotela a shumaho na maluvhi ) a re na dzangalelo na vhukoni kha ndangulo ya vhufamuraḓo . 
Zwiko zwi songo eḓanaho zwa Yuniti ya Mbalelano ya Ngomu kha u ita mishumo yayo zwavhuḓi na u ita mbalelano dzavho zwi tshi elana na maimo a Tshiimiswa tsha Mbalelano dza Ngomu . 
sisiṱeme ya u vhiga kha khoro na mihasho zwi fanela u dzhenisa maitele a u langula a endedzwaho nga iyi mivhigo ya zwisumbi zwa wadi
Pfumo na tshibonda
Izwi zwi a konḓa u vhea iṱo , nga nnḓa ha musi mugaganyagwama wo tou vhewa tswayo ya uri ' vhafumakadzi fhedzi ' , ' vhanna fhedzi ' kana ' mishumo ya zwa mbeu '
Arali zwikalo zwa u kunakisa zwa sa ṱanganyelwe zwone na u vha na alkali zwi si sedzwe , hu nga vha na mulimo wa tsimbitswuku . 
- Zwikolo zwashu zwi ḓo vha na mvelelo dza zwa pfunzo dza khwine na uri ṅwana wa miṅwaha ya 10 u ḓo vha a tshi vho kona u vhala lwa u pfesesa .
Mushumo u katela u tsireledzo ya vhuḓivhusi tshoṱhe na u fulufhedzea kha ḓisi ḽa shango kha u ṱaselwa zwi tshi bva nnḓa . 
Mvelelo idzi dzi dzhia tshivhumbeo tsha zwiwo na khonadzeo dzi nga kha ḓi baḓekanya na izwo zwiwo u ya nga ha zwikhala zwine zwiwo zwa ḓo itea . 
Vhaṋetshedzatshumelo vha a wanala vha thandela yo khethwaho , sa tsumbo , u ita bada , nahone vha tea u kwamiwa na u dzudzwa vha tshi ḓivha ṱhoḓea dza tshitshavha .
Mutengo : Mutengo u tea u elana na zwo itwaho kha mugaganyagwama wa tshiteṅwa itshi .
Nḓivhadzo : vhanga wana mundende wa vhana vha rathi vhane vha vha uri a si vhana vhavho vha malofhani kana vhane vha vha uri ndi vhana vhane vha vha uri ndi vha vho lwa mulayoni .
Vhalani tshiṱori tshi re kha siaṱari ḽa 36 ni fhindule
U itela u fhelisa tshikhafhadzo kha Sisiṱeme ya mulambo wa Vaal , Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili wo vusuludza Ḽimaga ḽa Ndondolo ya Maḓi a Tshikha a Oranjeville ngei kha Masipala wa Dzingu wa Metsimaholo na Ḽimaga ḽa Ndondolo ya Maḓi a Tshikha a Leeuwkuil ngei kha Masipala wa Dzingu wa Emfuleni nga mbadelo ya R44.4 miḽioni .
Vho G A GARDEE : Mulangadzulo , ndi khou ima u ya nga Mulayo wa 14(c) .
( 3 ) Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu i na maanḓa na mishumo zwa nyengedzedzo zwo bulwaho nga vhusimamilayo ha lushaka
46 Lwendo lwashu
Musaukanyo wa haiḓiroliki wo bva kha ndinganyiso ya fulufulu ya haiḓiroliki ya sisiṱeme yo fhelelaho nga u vhambedza fulufulu ḽo tiwaho vhukati ha masia mavhili maṅwe na maṅwe kha sisiṱeme , hu tshi khou dzhielwa nṱha tseṱhano yoṱhe na u ṱuma zwo litshedzaho vhukati ha vhuimazwikepe huvhili hu re tsini na tsini . 
Musadzi o ḓihwalaho are maṱunguni a u vhofholowa a nga si vhee vhutshilo hawe na ha ṅwana wawe a sa athu bebwa khomboni ngauri ambuḽense yo lenga u swika .
Vhashumisi vhoṱhe vha tea u pfa vho tsireledzea . 
Uhu vhudzulo ha vhathu ndi vhungafhani , hu ḓo fhaṱiwa nga nḓila ifhio na uri hu ḓo tsitsikana zwingafhani ? 
5.5 . Mamelodi Sundowns ine ya vha ngwena ntswa ya bola ya milenzhe ya Afrika nga murahu ha u wina Federasi ya Ḽigi ya Dzingwena dza Bola ya Milenzhe ya Afrika .
Sisiṱeme dza u vhuisa minetse u ya kha khoro a si ya vhukuma .
ha u khunyeledza Ramadaan , na u pembelela Eid-ul-fitr ine i ṋetshedza maMuslim tshikhala tsho khetheaho tsha u khwaṱhisa vhukonani na u farana ha miṱa kha vhone vhaṋe na maAfrika Tshipembe ngavho .
Fomo ya u swikelela rekhodo
U shumisa luambo u ṋea ṱhalutshedzo
Mbekanyamaitele ya mbadelo dza masipala i ḓo vha ire khagala , na tshikalo tshine ha vha na u ṋea luafhulelo kha masia oṱhe vhukati ha khethekanyo dza vharengi na vhashumisi tshi ḓo vhonala kha vharengi na vhashumisi vhoṱhe vha tshumelo iyo . 
NḒIVHADZO
Zwino vha songo sokou ita mugaganyagwama wa khonṱhiraka / thandela dzine vha vha na vhuṱanzi nadzo . 
U pima mazha kuelele kwa mulambo , na u fhambana ha leveḽe ya maḓi tsini na mulomo , zwi tea u itiwa . 
U swika zwino ro takadzwa nga tshumisano ya vhorabulasi sa i zwi vhunzhi ha milandu yo waniwaho yo vhigwa ngavho . 
U sedza kha maitele a u ṅwala
Minista na dziṅwe masia afhio na afhio a muvhuso kana vhathu vhe maanḓa a u ṋea ḽaisentsi a rumelwa khae , u fanela u dzula na dziredzhisiṱara dza dziḽaisentsi dzoṱhe dzo ṋetshedzwaho u ya nga khethekanyo iyi dzine dzi ṋetshedzwa lwa ṅwaha kana u fhira . 
Pfumo na tshibonda
Khovhakhombo ine ya nga vha hone fhedzi ya pfukiselo ya HIV ndi nga tshifhinga tsha mitambo u kwamana ha mivhili hune khuvhalo dzi nga itea . 
U tevhekanya na u ḓiimisela u vhekanya u ya nga ndeme
A pfuka boroho ya mabulannga .
Kha nyimele ya musi hu na dzi vhabindudzi vhanzhi , muthu u a kombetshedziwa nga khonṱhiraka u renga zwishumiswa zwawe kha tshiko tshithihi , zwa dovha zwa fhungudzwa u ḓiimisa nga eṱhe . 
Mulingo wa mafheloni a
Ri kha ḓi ḓo ṱanziela nyambedzano yo khwaṱhaho ya nnyi na nnyi nga ha vhushumisanyambonnzhi kha pfunzo ya nṱha . 
Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha vhu ṋea thendelo ya u ṱun ḓa musi ho no wana khophi ya thendelo i bvaho kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 .
Miraḓo ya Tshitshavha i topola madzangano , tshumelo na vhaṋetshedzi vha tshumelo vha dubekanya zwi tshi ya nga ndeme na u swikelelea .
Masheleni ane vha a wana sa zwe zwa sumbedziswa musi vha tshi ita khumbelo ya mundende a ḓo ita mutheo wa tsheo iyi .
Kha nyimele nnzhi , vhathu vho livhanaho na khonadzeo ya u nga gwevhiwa kha nyito dza vhugevhenga vho ṋekedzwa khetho ya u shumela muvhuso vhudzuloni ha u dzula dzhele . 
Zwiṅwe zwikimu zwo vha zwo livhiswa kha u khwaṱhisa ḽevele dzoṱhe dza vhubindudzi , hu nga vha mishumo nga u angaredza kana yo tiwaho . 
Ro ita mishumo mivhili ya ndeme , u puḽana ha tshifhinga tshilapfu khathihi na u monitha na vhupimathengo .
Theo ya mulayo ya muvhuso nga ngomu kha vhupo ha pfunzo yo ḓisa tshanduko nnzhi dzine dza vhanga vhudavhidzano vhu bveledzaho nahone ha vhulondo u itela u fhungudza u sa pfesesana na u khwaṱhisedza uri vhashumi vha na vhuṋe ho fhelelaho kha mveledzo dzo ḓivhadzwaho . 
Miṱangano ya nnyi na nnyi : muvhigo ya madziginywa a mugaganyagwama
( iii ) komiti ya Mulayotewa ya u sedzulusa ; na
U ita vhuṱoḓesi ho teaho u itela u khwinisa ndangulo ya konṱiraka na madzhenele a vhulanguli na dzingona . 
Naho hu na izwi zwoṱhe , nyaluwo ya yunivesithi yo bvelaphanḓa nahone zwa vhukuma ya vha i sa elani na ya dziṅwe sekhithara dza tshitshavha . 
3 . Tsha Vhuraru , Khomishini ya Ofisi ya Muphuresidennde i Tshimbidzaho zwa Themamveledziso ( PICC ) , MANCO yo ṋetshedza Lekgotla muvhigo wa nṱha wa nga ha mashumele a mbekanyamushumo ya lushaka ya mveledziso ya themamveledziso khathihi na pulane dzo fhelelaho dza mashumele a themamveledziso kha ṅwaha wa mavhalelano u ḓaho na u fhira .
Ya a ṱama mulomo , lwe Lindiwe a tetemela a tshi vhona maṋo o ita muduba mulapfulapfu .
4.4. Vho Rose Mbono sa Mufarisa Mulanguli -Dzheneraḽa : Tshanduko ya Ikonimi na Ndivhanyiso ya Mbekanyamaitele kha Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha .
Kha vha dzhenise khumbelo kha fomo yo teaho - i nga itwa nga muiti wa khumbelo nga thuso ya ramulayo kana hu sina thuso ya ramulayo .
Zhendedzi ḽo ḓiimisaho nga ḽoṱhe : Tshenzhemo ya TSP u swika zwino i sumbedza uri zhendedzi ḽo ḓiimisaho nga ḽoṱhe ḽi nga konḓa u ḽi langa . 
U vhea maipfi a re na mibvumo i no elana fhethu huthihi ( kha muṱa muthihi ) .
Kha mulandu uyu ri hanedza ngoho na khonadzeo ya uri thundu dzi vhilaedzaho vhukuma na vhuvhi vhu hone kana ho vhuya ha vha hone . 
Ri ṱanganedza izwo kha nganetshelo yavho ngauralo , zwenezwo a thi khou zwi itela khaedu . 
Dzulo ḽa vhu 57 ḽo farelwa Musanda muhulwane wa UN ngei New York , na uri thero khulwane yo vha i " U Fheliswa ha Khakhathi dzi itelwaho Vhafumakadzi na Vhasidzana " .
- Naa meme dzine vhathu vha nga wa nga khadzo dzi na tsimbi kana reili dza u tsireledza kana zwiṅwe zwithu zwo teaho zwa u tsireledza meme
Vhakuvhanganyi vha Zwikolodo vha Nnḓa ndi dzikhamphani kana mazhendedzi a re kha zwa vhubindudzi ha u wanulula tshelede i kolodwaho kha akhaunthu dza zwa vhugevhenga . 
Minisiṱa dzi ṱhonifheaho na Vhafarisa Dziminisiṱa ,
Vhana vha tea u swika nga U lenga u ḓa tshikoloni tshifhinga
Zwenezwo a ri ḓivhi zwine mahoro oṱhe a humbula nga zwine tshiimo tsha ndugiselo dza dzikhetho tshavha . 
Masipala wa Prince Albert a wo ngo ḓiḓodza museṱo maṱoni siani ḽa u hula ha khaedu dze wa livhana nadzo sa vhaḓisedzi vha tshumelo , ndi ngazwo vha tshi khou amba nga mutingati na u shumisa zwikili zwi no bva tshitshavhani . 
( a ) khabinethe , hu fanela u vhalwa sa vhulivhisi kha muraḓo wa Khorotshitumbe ; huno
Vho ṱanganedzwaho vha tea u khwaṱhisedza uri vha ḓo ḓa .
kha vha ḓivhe hezwi .
Mashango mavhili na one a nga thusana kha nungo , nga maanḓa kha u tandulula khakhathi dza dzingu . 
Kha vha dzhenise mbadelo ya phemithi kha akhaunthu ya bannga ya Muhasho :
Miṅwe mishumo i katela : Vhege ya Bugu ya Lushaka u bva nga dzi 1 u swika dzi 7 Khubvumedzi fhasi ha thero : " U ya Fhethu Hunzhi " ho sedzwa kha tshileme tshine bugu dza vha natsho na uri dzi nga kona hani u dzhia maAfurika Tshipembe dza vha isa fhethu hunzhi zwi khou ambiwa sa " ḽiambele " kana " ḽi si ḽiambele " .
3 . U swikelela
Fomo kha dzi fhelekedzwe nga tshelede ya khumbelo i sa lifhelwi murahu ine ya vha R500 .
U pfesesa mugaganyagwama
Gavhelo ḽa themamveledziso dza dzingu nga vhunzhi ḽa mahala kha muvhuso wapo . 
Ndi mini zwine mafanyisi mavhili a re kha mitalo i tevhelaho a amba nga vhutshilo afha fhethu ? 
Naho zwo ralo , ndinganyelo ya vhutshilo ha mushumoni a i tou vha kulesa lune isa swikelelee nahone tsivhudzo ya u swikelela zwezwo ndi heyi : Ni songo ṱuwa na mushumo hayani . 
Ṱhoho ya ndaulo kha masipala muṅwe na muṅwe ndi mulanguli wa masipala , o tholwaho nga khoro ya masipala .
Vhashumeli vha muvhuso , vhadededzi na vhaṅwe vha ḓo wela nga ngomu ha muhanga u fanaho sa vhaṅwe vhashumi . 
U bveledza u ṱaṱa ho linganelaho kha zwithu zwi yelanaho na mafhungo na zwi ṋeaho khaedu
14 . Vhapondwa na zwigevhenga vha tea u tendelwa u wana ngeletshedzo ya mulayo kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa tsengo ) .
U ya nga volumu dza vhubveledzi na u phaḓaladza zwi tevhelaho zwo tea Afrika Tshipembe . 
u engedza nḓivho nga ha miṅwe milayo ya muteo na zwiteṅwa zwa ABS ;
Vhavhulungi vhane vha vha mulayoni
Vhuphara ha tsumbadwadze dza kiḽinikhaḽa vhu nga , kha ḓi vha , ho ṱanḓavhuwa , nahone a si vhalwadze vhoṱhe vho vha ho na tsumbadwadze dza kufemele . 
Tshifhinga tshi no ṱoḓea
Thendelano ya u thoma BNC yo sainwa nga Lambamai 2015 ya rwelwa ṱari nga Tshimedzi 2016 ngei Harare , kha ḽa Zimbabwe .
Ṅwalani mafhungo mavhili ane a ri vhudza uri hu na dziṅwe bugu hafhu dza Jabu Jabulani .
Vha ḓo ṋewa na password ine vha ḓo fanela u i shandukisa nga u ṱavhanya nga murahu .
A vho ngo thetshelesa radio kana u ṱalela theḽevishini . 
u shomedza na u thusa mahosi .
U gidima vha tshi ya kha masia o fhambanaho vha tshi khou fhiwa ndaela nga mudededzi vha tshi shumisa tshikhala tshoṱhe tshi re hone .
( 2 ) Mulayo wa Lushaka u fanela u phasiswa u itela uri hei pfanelo i kone u shuma , na u ṋea maga a pfalaho a u fhungudzela muvhuso muhwalo wa ndangulo na masheleni .
DZINA ḼA PHUROGIREMU YA ZWIKLI
Kha ri ambe Lavhelesani zwifanyiso izwi ni ambe nga zwine vhana vha khou ita uri vha dzule vhe na mutakalo wavhuḓi .
Masipala u maanḓafhadza vhakhantseḽara vha wadi na komiti u tshimbidza maitele a u tshimbidza ane a ' ḓo konisa komiti iṅwe na iṅwe u bveledza maanḓa a tshifhinga tshayo tsha u vha tshidzuloni ' .
Nga u kunda kha Mandela Challenge , Dzangano ḽa Bola ya Milenzhe ḽa Afrika Tshipembe ḽo engedza ndambedzo yaḽo kha Tshikwama tsha Vhana tsha Vho Nelson Mandela u bva khaR1 miḽioni u ya kha R1 , 5 miḽioni .
Bveledzani sisiṱeme ya ndangulo ya nḓivho u itela u kuvhanganya mafhungo , itani mushumo wa u monithara na vhupimathengo na u kovhana mvelelo dza thandela hu na ndangulo ya nṱha na vhuimo ha zwa polotiki . 
Vhaḓisedzi vha tshumelo vhoṱhe vho rumelwa vhuponi ha dziwadi , nahone dathabeisi yo odithwaho yo rumelwa . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba : Nyambedzano ya phaneḽe/ foramu :
Ramu na zwiṅwe zwipiriṱi zwi wanalaho nga u kunakisa zwibveledzwa zwa mphwe zwo vhiliswaho ; 
Zwikolo zwa khwanthaili 1 u swika 3 a zwi ngo tea u badelisa mbadelo dza tshikolo .
Ino ṱhaṱhuvho a yo ngo itelwa uri hu bviwe muhumbulo kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha masheleni kana mbekanyamaitele ya tsheledemviswa nahone yo vha na vhulondo uri ya sa ri ralo . 
URI maitele o nweledzwaho afho nṱha a vhe o sedzuluswa nga Shundunthule 2005
Mufarisa Muofisiri wa Mafhungo : GCIS
Tshiitisi / mvelele : ngauri , ngauralo , zworalo , n.z
U tsela fhasi ha mveledziso tshifhingani tsha kale ho dzhiiwa uri hu khou itiswa nga manyoro a zinc sulphate e a vha e na cadmium ye ya vha i tshi shumiswa nga vhabveledzi vha zwienge . 
U wana mudagasi zwo ri ṱhaḓula nga maanḓa .
Zwino vho amba hafhu kha tshitatamende tshavho uri dzifaela dzo vha dzo vhewa kha vhafariwa dzine dza vha na maṅwalo a u fara , milandu , madalo nga vhomadzhisiṱaraṱa , madokotela na vhaṅwe . 
Musi mulambedzi kana o lambedzwaho a tshi vhona mbadelo iyo sa ya masheleni , imbo ḓi farwa sa masheleni a u fhirisela . 
Masia a ndeme ane a ḓo lavheleswa a ḓo vha : 
I dovha ya dzinginya uri vhupo havhuḓi vhu nga linganyiswa hani u khwaṱhisedza uri ndaela ya muvhuso i khou khunyeledzwa , na mafulufulu a shango a khou dzula a sa nyeṱhi . 
Nyolo i re afha fhasi i sumbedza mihumbulo yo fhambanaho ya tswikelo malugana na vhanna na vhufumakadzi .
U shumisa zwishumiswa zwa u ṅwala nga zwanḓa nga ngona , tsumbo , penisela , raba , ruḽa .
Ndeme ya mushumo wa vhubindudzi vhune ha itwa nga Koporasi vhu nga kwamea lu vhonalaho nga tshanduko dzi songo lavhelelwaho kha phimo ya nzwalelo , maraga ya ndinganyiso na phimo dza thengiselano ya tshelede . 
Vho N F SHIVAMBU : Muhulisei Mulangadzulo . . .
Vha hashu ,
Mubiki u kovhekana maitele maṱuku a marengisele nga kha dandululo dzi nyanyulaho , uri na inwi vho ni kone uvha mubiki muhulwane ngomu tshiṱangani tshaṋu . 
1 . Ṱhaluso ya Rekhodo , kana tshipiḓa tsho tiwaho tsha Rekhodo :
MFMA , 2003 i ṱoḓa uri mugaganyagwama wa masipala u elane na IDP .
TSHIBOGISI tsha T tshi ṋetshedza zwidodombedzwa zwinzhi nga ha tshakha dza mbuelo dzine dza nga lavhelelwa dzhi tshi bva kha sekithara dzo fhambanaho ngeno TSHIBOGISI TSHA U tshi na manweledzo a zwiṅwe zwiteṅwa zwine vha fanela u zwi dzhiela nṱha musi vha tshi khou sedzulusa uri dziroyalthisi dzi bva ngafhi u ya ngafhi .
" Mafhungo oṱhe a mbuno na maṅwe nga ngomu ha webusaithi iyi hu tshi katelwa na zwo dzheniswaho , zwi elanaho na bindu ḽa tshiofisi ḽa vha Poswo ya Afurika Tshipembe Ltd , kana matavhi ayo , ndi ndaka ya vha Poswo ya Afurika Tshipembe . 
Hedzi tshumelo dzi ṋetshedzwa kha vhukavhamabufho ha vhuthathazwitzhili sa ha Johannesburg , Cape Town na Durban , khathihi na vhuṅwe vhukavhamabufho ho tendelwaho . 
Zwo bviswaho zwi tea u tshimbidzana na ṱho ḓea dza DUS :
Vhathu vho ḓiṋetshedzelaho vho dzhia vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya , u laula na u lingulula zwisumbi zwa zwibveledzwa na ndivho kha mbekanyamushumo iṅwe na iṅwe . 
This brochuTBrheuisirsobatrsoshcuahmuiymrei anisrdyaiomsfuawmnhwmateaGlreyEdoMzfoSwahoafzftewrGsinEaeMnGdSEhooMffweSrsmyaauncṋdhehiktoecwdozsmatsu.ncFahouirtrtcihozeswftusi l.iltaFinofvorhrtmuhegaatfiuio.llnUi,npfitoleerlmaasaemtioraenffh,eurpntleogaotshenergReafuevlrehstouoḓtfhatelhoeR , uvSlhceahsehomfuetmhoebneSlcwhaemu eseodnza our WebsiteokuhuranWdMeeribla"sAyitobeoyuuantdTuessrh"."ikAIfibmthoueurtieureiss"k.ahnIfaythdWeisreepbuisutesa,antiyhthediiRsypauuslethseu,otnfhgtehaeRfuShlcaehseiomhfaeth"weAiSbll ocahupetpmulys.e"P.wlAeilalraselpi pchlouy.nnPtaaleckat hsueasncifeoydnoztuaacnnteouesidṅiwfayecoounpanyeiṅoewfdteha,echSoucpḓhyeoomfsethhuemSachMeimlaeyo Rules or if yRoyuauleThssaohverikiafimnyoyuu.qVuheahsvaetiohanunsmyabqbeuolewustatiGounEsrMiakSbw.oaumt GaEaMraSli. vha khou ṱoḓa khophi ya Milayo ya Tshikimu kana arali vha na mbudziso nga ha GEMS .
Hu khou lavhelelwa uri maitele o buletshedzwaho afho nṱha a ḓo swikisa kha : 
a ) Vho NN Mnqeta ( Mudzulatshidulo ) ;
U shuma na / nga mafhungo : maambwaitwa ; tshifhinga tsha zwino ; tshipitshi tsho livhaho na tsho vhigwaho
Zwidodombedzwa zwa Ndangulo ya Pfunzo zwi nga swikelelwa nga u tevhedza maitele a tevhelaho . 
U vusuludza ho raliho hu ḓo livhiswa kha ṱhoḓea ya u hudza dimokirasi u dzhenelaho na i ḓivheaho vhukuma u khwaṱhisedza uri vhathu vhashu a vha tou vha fhedzi vhaṱaleli fhedzi ndi vhudzheneli vha shumaho kha maitele a nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso ya ikonomi ya matshilisano . 
Ho sedzwa dziPMB DziGP : U tou funa u shumisa vhaṋetshedza tshumelo vha si ho kha netiweke 80% ya mutengo wa Tshikimu ( 20% mbadelo nyengedzedzwa ya muraḓo )
U sedzwa ha pulane ya tshifhinganyana nahone hu ḓo vha kha u engedza tshanduko dza tshiimiswa dzine dzi kati zwazwino nahone dzine mvelelo dza hone dza ḓo tikedza nyaluwo ya ikonomi .
Nyimele ya mbekanyamaitele na theo ya mulayo ine vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa ha khou bvelela khayo Afrika Tshipembe . 
U adoptha ṅwana kha ḽiṅwe shango zwi katela u fhiriselwa lwa mulayo ha pfanelo dza mubebi na vhuḓifhinduleli u bva kha mubebi wa malofhani u ya kha vhone kha mikaṋo ya nnḓa .
Mufu o livhiswa kha hu ṱolwaho muhumbulo nahone dzilafho ḽiswa ḽo ḓo randelwa kha uri a thome u ḽi shumisa . 
Ano maḓuvha zwi dovha zwa shuma uri konanya uri ri gudisane , ri ṱuṱuwedzane na u fhana nungo . 
U khwaṱhisa vhuvhusi na vhulavhelesi ha tshiimiswa itshi .
U shuma sa muvhudziswa wa vhashumi vha ndondolo thangeli ya mutakalo , zwine zwa ḓo katela na vhugudisi ha musi muthu a mushumo . 
Zwikhala zwa Komiti ya Wadi na u dzhenelela ha tshitshavha kha Vhupulani ha Mveledziso yo Ṱanganelaho
Rennde yo badelwa u itela u shumisa zwifhaṱo kana zwifhaṱo zwo imaho i vhewa kha khethekanyo ya thundu na tshumelo nahone hu si rennde ya mavu . 
Vhubveledzitshayavangwa
Mulanguli-Dzhenerala a nga tendela uri mbadelo ya ndambedzo i iswe phanḓa lwa tshifhinga tsho tiwaho nga fhasi ha zwiṅwe zwe zwa bulwa nga muthu ane a khou ṱo ḓa ndambedzo i tshi dovha ya badelwa .
THASIKI 2 Ndi dzifhio khaedu dza u dzhenelela ha tshitshavha dzine vha ṱangana nadzo sa Komiti ya Wadi
Mbuelo dza ridzhisiṱiresheni :
Davhi ḽi na vhulanguli vhuhulwane vhu tevhelaho
Musi hu tshi nangwa zwibveledzwa zwa u thetshelesa na u vhala kha sekele ya vhege mbili iṅwe na iṅwe , hu tea u vhonwa uri i na zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwa luambo zwine zwa tea u funzwa kha themo yeneyo .
Arali vha tshi ṱo ḓa u shandukisa tshiimo musi vho no malana vha ḓo tea u ita khumbelo Khothe Khulwane .
Sisiṱeme ya u puḽamba i khou ṱoḓa u lugiswa . 
Vha SMS nomboro yavho ya phesala kana ya
Muvhuso zwino u khou sedza kha u ṱanḓavhudza huṅwe khathihi na u engedzedza nḓowetshumo . 
luambo lu nyanyulaho ---- luambo lu karusaho zwipfi zwihulwane
Kha iḽi sia , ho dzudzanywa Maga o Sumbedziswaho . 
Ndivhonelo : U tshimbidza u ṋetshedzwa ha khondomu kha tshiṱiriki na vhuimo ha tshiṱiriki tshiṱuku , u monithara ha u vhea havhuḓi na u re ha khwine kha u dzudza khondomu . 
Kha ndingedzo dzoṱhe idzi , ri amba ri na fulufhelo ḽo ḓalaho , khomishini khulwane yashu yo ita uri ri ḓihudze ! 
Mashudumavhi , a huna ṱhalutshedzo ya ipfi " vhuloi " kha mulayo .
U shumisa luambo kha u vhambedza , , e.g. ndapfunyana , u ṱavhanya nyana , ndapfunyana . .
Vha nga tama u nanga muḓivhi o imaho nga eṱhe ane a ḓo kona u sedzulusa tshiimo tsha zwenezwo na u vha eletshedza nga zwine zwa ḓo bvelela .
( b ) ḓḓivhazwakale ya kuwanelwe na kushumiselwe kwa ndaka ;
Zwo rali , ḽiṅwalo ḽa mushumo wa samithi ḽi topola milayo miṱanu , ine ya vha : 
Vhukoni kha muhasho , vhathu na kha tshiimiswa ho fhambana vhukuma . 
Zwithu zwa nga nnḓa zwa ikonomi na matshilisano zwa mutheo zwiṋa zwo buliwa kha ḽiṅwalo ḽa mbekanyamaitele ya zwikambi ya Afrika Tshipembe . 
U dizaina na u dizainulula fhethu hu re na vhugevhenga vhuponi ha ṱahiswa mihumbulo na u eletshedza . 
Thendelonzwiwa i alusa vhuthihi ha mvelele , vhutsila , ndeme dza mvelele , luambo , vhufa khathihi na nḓowetshumo dza mvelele na dzi shumaho sa mveledziso ya vhukati i bvelelaho .
U topola na u dubekanya phurogireme na thandela u ya nga ndeme dzadzo ndi zwa ndeme hu u itela u khwaṱhisedza uri mvelelo dzi ḓo vhuedza tshitshavha tshoṱhe .
Tshumelo dza ndondolo ya matshilisano dzi ṋetshedzwa nga vhashumi vha matshilisano na vhaṅwe kha tshumelo ya muvhuso , kana nga mitikedzelo kha madzangano a ndondolo ya phuraivethe . 
Okosidzheni ndi tshiṅwe tsha zwivhangi zwihulwane tshi fhungudzaho u fema maḓini na tshanduko ya methaboḽiki nahone ngauralo , ndi ya ndeme kha zwipiḓa zwa ndeme ya maḓi zwine zwa nga fhungudza mveledziso fhasi ha tshiimo tsha vhufuwi ha maḓini . 
A thi muthu wa suthu na thai . 
Pfanelo ya u ṋetshedza themendelo , vhuimeleli na mbilahelo .
Vha nga ita na u ḓisa mafhungo kha iṅwe ya ofisi dza dzingu dzashu ( ḓiresi i kha khavara ya ngangomu nga murahu ) kana vha pose kha : GEMS , Private Bag X782 , Cape Town , 8000 .
Tshiendedzi tsha mulaedza uyu ndi mbekanyamushumo ya Kha vha Swike Hayani vho Tsireledzea , ine ya khou tshimbidzwa nga mbuno dzi vhavhaho dza dzimbalombalo dza khombo dza badani , i ṱoḓaho u fhungudza tshivhalo tsha dzimpfu badani dzashu nga 2014 . 
Ndinganyiso zwo ralo ndi mukovhe wa mbadelo ya muraḓo nahone zwi a konḓa u i wana murahu . 
Hulisani u guda u ...
ZWITHU ZWO DOWELEAHO
Nyito dza u linga ha fomaḽa 1 : U vhala ( orala na / kana nḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
10 . Ri khwaṱhisedza hani uri vha a vhuelwa ?
Mbudziso dzavho dza u ṱoḓisisa vhukuma dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na miṱangano yo dzhenelelaho zwi vhumba madzulo a vhuḓifhinduleli a lemelaho ane nda sa athu vhuya nda ṱangana nao . 
Zwi tshi engedzea : Mvelelo dza tshanduko dzi vha khulwane musi tshifhinga tshi tshi fhira . 
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa uri ri kone u ṱalutshedza uri ri kone u wana zwiṱirathedzhi ?
Nga ha u ita khumbelo ya ṱhanziela ya u reila
Vhukhethwa ndi u ṱanganelana ha vhuṱali na u pfela vhuṱungu ho shumiswaho kha kutshilele kwa ḓuvha na ḓuvha . 
U katela kha u rumela thandela kana u ṋetshedza mutholi ṱhanziela dzifhio na dzifhio sa zwo bulwaho kha data ya thandela . 
Kha khethekanyo iyi , ri lavhelesa tsumbo dzi re hone zwino dza ndingedzo dza u pfumbudza dzi no itwa kha sisiṱeme dzi si dza fomaḽa dza u pfumbudzela mishumo ya zwanḓa na zwi sa weli kha khethekanyo ya phurogireme dzi no shumiswa kha sisiṱeme dza u thusedza dza fomaḽa dzine dza vha mafanedza . 
Vhufaragwama ha Lushaka zwa zwino hu khou bveledzise nyendedzi dza u khwinisa maitele a u khwaṱhisedza uri musi pulane dzo bveledziswa , hu vhe na ṱhoḓea dzi re khagala tshoṱhe u ṱuma izwi kha mugaganyagwama . 
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana , u fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Receiver of Revenue , hu saathu fhela maḓuvha a 30 .
Sisiṱeme i ḓo ri ṋetshedza mbonalo ya ngoho ya vhuvhonadzi na tshikoupu tsha u tambudzwa ha ṅwana kha vundu ḽashu . 
Mugudi u vhala a tshi ḓiṱola kha u elelwa ipfi na u ḽi pfesesa
( 2 ) Mulayotibe wa Tshelede a u koni u shuma na maṅwe mafhungo nga nnḓa ha - .
Masipala wo tendela kudzhenele kwa mafhungo nga muvhuso kha Tshiṱirathedzhi tsha u Shandukisa Zwithu tsha Masipala tsho sedzaho kha u dzhena mafhungo a u tambula ha mashumele a si avhuḓi na u sa shuma kha mimasipala . 
U vha na vhukwamani ha radio kha vhupo hoṱhe . 
Zwavhuḓivhuḓi , nga murahu ha u fhungudza khetho , tshiṱirathedzhi tshavho a tsho ngo tea u vha na masia o sedzwaho a fhiraho maṋa . 
Zwigwada zwa vhomakone
Mbekanyamushumo ya Mushonga wa Vhulwadze vhu sa fholi
Hu na mikano na vhalangi vhapo vhaswa , vha tshi khou tou vha u vhewa , ṱhalutshedzo iyi i ḓo shanduka tshifhinga tshiḓaho . 
Ho sedzwa izwi na nḓivho ya mutshimbidzi ya khaedu dzo ṱanḓavhuwaho dzine kanzhi dza livhana na komiti dza wadi mutevhe wa zwo sedzwaho kha vhugudisi wa kona u itwa .
Matshimbidzele/ maitele , ndaela Tshibveledzwa tsha mafhungo tshi re na zwa u tou vhonwa , tsumbo , tshati / thebuḽu / daigiramu/ mapa wa muhumbulo/ mapa / zwifanyiso / girafu .
( 4 ) Vhusimamilayo ha vunḓu vhu a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ha fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela u swika ḓuvha ḽine ḽa ḓo tevheliwa nga ḽine ha ḓo thoma u farwa khetho dza u vhumba vhuṅwe vhusimamilayo ha vunḓu .
Masia haya mavhili o pfala a ndeme u khwaṱhisedza kha matheriaḽa . 
Ḽiṅwalo ḽa Madzinginywa a Thandela ḽi tea u nambatedzwa nga murahu ha siaṱari iḽi . 
1.5 Khabinethe yo ṱanganedza u rwelwa ṱari na u fungwa ha muḓagasi wa ngei Kouga Wind Farm kha ḽa Kapa Vhubvaḓuvha nga dzi 4 Khubvumedzi 2015 .
Khabinethe i tsivhudza vhabebi na vhaunḓi u tikedza khetho dza Bodo Ndanguli ya Zwikolo ( SGB ) dza 2015 u bva nga ḽa 6 u swika ḽa 28 Ṱhafamuhwe 2015 , hu nga vha nga u vha nkhetheni kana nga u voutha .
Vhatshimbidzi vha CBP vha tea u ḓivha zwine vha ṱoḓa u ita sa izwi izwi zwi tshi fhaṱa tshitshavha kha phurosese .
U inthaviwa vhathu e na nḓivho nngede , tsumbo , u wana nga ha mushumo wa muthu .
Tshipiḓa tsha 4 , Ndima ya 1 ya Mulayo i ṋetshedza kuitele kune kwa fanela u tevhelwa musi hu tshi itwa khaṱhululo ya nga ngomu ya u hanedzana na tsheo ya muofisiri wa mafhungo wa miṅwe miraḓo ya lushaka kha zwiṅwe zwishumiswa zwa nnyi na nnyi .
Ri fulufhela uri nyambedzano iyi i ḓo sedza hu na tsatsaladzo kha mafhungo aya na u ṋekedza mihumbulo i fareaho nga ha uri , thuso ya nga nnḓa i nga tikedza hani vhuṋe ha lushaka , na zwiṅwe . 
U thoma ṋaṅwaha , ri ḓo ṋea thuso ya zwa masheleni kha vhagudiswa vha ṱoḓaho u ḓiṅwalisa kha magudedzi a FET .
Tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou shuma zwino tshi nṱha nga miḽioni tharu hu tshi vhambedzwa na vhe vha vha vha tshi khou shuma nga 1994 , vhushai ho tsa nahone mbuelo dza mbalokati dzo engedzea nga zwiṱuku nga zwiṱuku ho sedzwa maanḓa a u renga .
Zwi no ḓo pfukiselwa lwanzheni zwi ḓo fhira fhedzi nga kha nyelelo . 
Musi ri tshi thoma nga u ḓifunga kha zwa ndugiselo dzashu , a ro ngo dzhiela fhasi u vhilaela uho fhedzi ra khwaṱhisedza uri a ri thithiswi ra dzula ro sedza ro khwaṱha . 
u dzhiela nṱha kushumele kwa nṱhesa .
Mbuelo na khaedu : U thomiwa ha komiti ṱhukhu dza wadi
Hu nga kha ḓi badelwa nga tsheke yo livhiswa kha Mulangi Muhulwane : Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe , ine i nga rumelwa na fomo dza khumbelo .
Mbekanyamushumo dza u sala murahu a dzo ngo vheiwa u itela muhasho uri hu khwiniswe kha masia ane vha khou kundelwa khao . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumana na khumbelo yavho .
Kha vha femele nnḓa .
Mbadelothangeli na u badelelwa phanḓa : Tshelede ine ya badelelwa phanḓa na u dzhielwa nṱha kha tshitatamennde tsha vhuimo ha masheleni musi mbadelo dzi tshi itiwa na hune thundu na tshumelo zwa vha zwi songo wanala . 
Themo ḽa Muṱangano wa Tshigwada tsha Muṱa ( Family Group Conferencing ) ḽi anzela u shumiswa kha vhakhakhi vha vhana .
Tsumbo , theo ya mulayo kha zwa makwevho i randela nḓila ine dzikhamphani dza fanela u ṱaṱisana ngayo , ngeno theo ya mulayo wa vhashumi i tshi randela nḓila ine vha ndangulo na vhashumi vha fanela u ṱaṱisana ngayo kha u kovhekanywa ha mbuelo ya khamphani . 
Mashumele a fhasi nga u angaredza kha tsireledzo ndi mbilaelo ine zwi sa fhambanyisei yo ṱumanaho na khaedu dzi konḓaho dza u langa tsireledzo kha mafhungo a u ḓalesa ha vhafariwa na , u engedzea ha vhafariwa vha swili khulu vha re na zwigwevho zwa vhutshilo havho hoṱhe . 
3.16 Vha fhelekedza khothe phanḓa ha musi vha tshi sengiswa , u itela u vha ḓowedza rumu ya khothe na hune ya vha hone arali zwi tshi konadzea ; na
Ḽaisentsi ya u ḓiraiva ya tshifhinga nyana i waniwa na zwenezwo .
Itani mutevhe wa mbuno / vhungane / madzina
U dzhenelela uhu ndi u itela u vhona uri fhethu afha hu tevhedzela Zwitandadi zwa Khwaḽithi ya Muya Hoṱhehoṱhe zwa Lushaka .
Ndivho ya u thoma ndi u pfufha mamaga e a swikela vhunzani ha nṱha kha zwibveledzwa zwavho , na uri tshavhuvhili ndi u ita uri zwibveledzwa ezwi zwi ḓivhee nga vharengi kha mbambadzo . 
OFISI YA NDAYOTEWA
Vhone na ṅwana vha tea u vha vha tshi khou dzula Afurika Tshipembe .
Vhukoni havho ha u swikela ṱhanganelano ya nzimo ho sikelwa nyaluwo yavho na u dzula vha hone kha nḓowetshumo ya ṋama tswuku . 
Komiti ya Wadi ya sala murahu mafhungo oṱhe na komiti ṱhukhu ya u tshimbidza mafhungo , nga murahu ha miṅwedzi ya 3 ha vha ho no dzheniswa mavhone zwiṱaraṱani nahone Komiti ya Wadi ya shuma na Foramu ya tshipholisa tsha Tshitshavha u paṱirola vhupo .
Muvhuso wo dzhiela nṱha nyengedzedzo yo itwaho kha u shumisa NDP , nga tshanduko dzo itelwaho u vula khonadzeo ya nyaluwo ya Afurika Tshipembe .
Vhutsila vhu ita uri vhagudi vha ḓivhe zwivhumbeo zwiṋa zwa vhutsila : mutshino , ḓirama , muzika na Vhutsila ha u Vhona .
Nga ṅwambo wa izwo , miṱa i khou lilaho i khou balelwa u dzhia zwitumbu zwa mashaka avho .
3.1.10 Vhashai zwi a vha konḓela u sengisa kana u imelelwa kha mulandu nga ṅwambo wa mitengo ire nṱha .
Ṱhanganyo ya havha vhathu na avho vhe vha gidimela ngomu vha dzhena nga ḓaraṱa ya mikaṋo yo waho nga vhukovhela yo ita uri hu vhe na gogo ḽa vhathu ḽe vhashumi vha zwa vhutsireledzi vha kundelwa u ḽi thivhela . 
Vhalanguli vha fanela u sedza hovhu vhuimeleli phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo .
Kha vhalangani avha a hu na ane a ḓo vhila muṅwe zwi tshi itiswa nga u kundelwa u fusha nyitothangeli ifhio na ifhio nga nnḓa ha kha nzulele ye muṅwe wa vhalangani a pfukathendelano kha 1 kana kongona ṱhoḓea iyi nga khole .
Thandela i ḓikumedza kha u swikela ndivhotiwa yayo nga tshifhinga tsha u khunyeledza tsho lavhelelwaho .
Zwenezwoha , ndivho ya bugu dza u shumela dza Gireidi R ndi ya u thusa vhana uri vha aluse zwikili izwi zwe zwa bulwa khathihi na u alusa kuhumbulele kuhulwane kune vha tea u ku ṱalukanya musi vha tshi ḓisimela murango wo khwaṱhaho wa pfunzo .
Vharangaphanḓa vha dzangano ḽa vhashumi , sa tsumbo , vho ṋewa maimo kha muvhuso , fhedzi vhabvafulo vha mishumo vhe vha bvela phanḓa na u shuma nnḓa ha muvhuso vho gwevhiwa . 
Luṅwalo lwa ' o teaho ' : R58
U shumisa ṱalusamaipfi
Ho sedzwa dziPMB Zwi imelaho u valelwa sibadela ( hosipisi , zwibadela zwa vhulwadze vhu songo hulelaho na vhuongi ha phuraivethe )
Ḓuvha ḽaṋu ḽa mabebo ḽi ḓa lini ?
Miṅwalo iyi naho zwo ralo a i sedzi kha vhana fhedzi na u amba nga ha sisiṱeme dza ndondolo nga u angaredza . 
Mulanguli wa thandela ya yunivesithi uri a shume na mihasho u itela u wana thuso ine mutshudeni a khou i ṱoḓa . 
Ndi yawe .
U daha hu nga ita uri maṋo aṋu a birime .
U dzhielwa nzhele na u tsireledzwa ha pfanelo ya phuraivesi sa pfanelo ya vhathu ya ndeme kha Mulayotewa na u ṋetshedza ngafhadzo ya ndeme yayo . 
No ita uri wadi dzoṱhe dzi vhe na pulane dza wadi , nahone dziṅwe dzi nga vha dzo no ḓi sedzuluswa arali hu uri ho no fhela ṅwaha ;
u dzudzanya vhuswikeli kha pfunzo ya nṱha ;
ha ha 4 kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF . )
Mupeleṱo na ndongazwiga Tshithoma , khoma , kushumisele kwa ṱhalusamaipfi , khethekanyo ya maipfi
U thetshelesa mafhungo a bvaho kha nganea
( b ) fhethu huṅwe na huṅwe hune mmbi ya khou shumiswa ;
Arali huna zwidodombedzwa zwine zwa ṱo ḓea kha ṱho ḓea dza phukha kana tshibveledzwa tsha phukha , khophi dza tsumbo dza Ofisi ya u Ṱun ḓwa ha Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha zwi nga wanalea u bva Ofisini ya u Ṱun ḓwa ha Phukha .
Mveledzwa dza luṱa lwa u thoma na lwa vhuvhili dzi nga konḓa u dzi ṱalusa musi zwi tshi tou itiwa . 
Kha u saukanya tshivhalo tsha vhathu , ndi zwa ndeme u sedza kha zwiṱaluli zwi ngaho vhuḓorobiso , mbebo , mpfu , vhutshilondavhelelwa , na tshivhumbeo tsha vhukale ha vhathu . 
Tendelano dzo raliho dzi tea u swikiswa ṱafulani kha Nnḓu mbili dza Phalamennde hu sa athu u fhela tshifhinga tshilapfu .
Havha vha ḓo vha matshudeni vho ṅwalisaho nga huswa , zwiimiswa zwe vha dzhena khazwo nga 2002 . 
Mushumo munzhi kha phetheni u tea u sedza kha nomboro u itela u ṱanganya vhukoni ha vhagudi .
Tshanduko ya tshifhinga tsha miṅwedzi miraru u itela magumo a khunguwedzo ya poswo zwo vha zwo sedzwa . 
U ya nga mulayo , mishonga yo randelwaho yoṱhe ya Shedulu 6 kana 7 itea u tevhedza milayo iyi :
SARS yo thoma maitele a tshumelo kana service standards a ne a ḓo thoma u shuma nga zwiṱuku nga zwiṱuku miṅwahani mivhili .
vhana ṱhanziela ya dokotela i sumbedzaho uri mutakalo wavho wo lugela zwezwo
U vhambedza mbonalo / kuvhonele na u fhindula mbudziso dzo ḓisendekaho nga zwenezwi .
kuvhanganya mafhungo a vhubvo na u dzudzanya fomethe ya manweledzo
Vhathu u mona na ḽifhasi vha kha ḓi huwelela u vha hone havho na u vha ṱoḓa uri vha vha tandululele zwililo zwavho .
Mathomoni kha marangaphanḓa vha tea u ḓivhadza phukha dza vha dzi nanguludza kha vhavhali u itela uri hu sa vhe na ṱhoḓea ya u humbulela . 
Makone
Kha masia oṱhe , vha tea u bveledza mabembela a midia na u kunga nungo dzi re dza ndeme kha tshipikwa tshashu . 
Muthu muṅwe na muṅwe o tshinyaho e na muṅwe u na vhuḓifhinduleli tshoṱhe kha muthu o huvhalaho lwa tshelede yoṱhe ya tshinyalelo yawe . 
5 / 1 U ṋea maṅwe masia tshifhinga tsha u ṱahisa mihumbulo
Ri tama u tsisa mithelo ya mbuelo , fhedzi zwi nga si itee hu si na u khakhulula nahone hezwo zwi engedza mutheo wa muthelo na u lwa na nzudzanyo dza u tinya muthelo dza tshaka dzo fhambanaho . 
U pfesesa mafhungo
ita zwithu tshifhinga tshoṱhe ndi tshi itela tshikolo .
Muhasho u themendela uri thendelano iṅwe na iṅwe ya u hirisa i re vhukati ha muhiri na muṋe wa ndaka i tea u sumbedza tshumiso ya maḓi , ngauri mbadelo dzo salelaho dza tshumiso ya maḓi dzi ḓo vhilwa kha muṋe wa ndaka . 
Zwazwino vha nga humbela PHR nga kha webusaithi ya GEMS , vha nanga u kovhelana mafhungo aya na muṋetshedza tshumelo wavho .
16 Tshimedzi 2002
Komiti dza Phalamennde
A si nga uri naa vha ṱoḓa u ṱuṱuwedza ḽifhasi nga mafhungo ayo , ndi uri vha a ṱuṱuwedza hani ḽifhasi . 
Masipala wa Alfred Nzo wo ḓikumedzela kha ndangulo i shumaho ya khovhakhombo sa i zwi vhashumi vha masipala , vhakwamei , ndaka na vhukoni ha u ḓisa tshumelo dzayo vhu tshi anzela u kwamea nga khovhakhombo . 
Iṅwe khombo hu nḓisedzo ya tshumelo i songo linganaho nga CSC . 
" Ndi vha ṱuṱuwedza uri vha ṱavhanyise zwa u humiselwa ha mavu murahu kha vhathu vha Afurika vha si naho mavu .
Nga nḓowelo , maitele aya o lugela nga maanḓa u fhaṱiwa ha mushululo kha vhupo ho tsireledzwaho . 
Livi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na livi ya vhulwadze yo itelwa zwa ndangulo nahone yo khethekanywa nga tshakha mbili :
Mbekanyamushumo ya u linga yo dzudzanywa / dizainiwa uri i anḓadze mishumo ya u linga ya fomaḽa kha thero dzoṱhe tshikoloni u buḓekanyana na themo yoṱhe .
Hu na zwiitisi zwinzhi zwine zwa nga shandula zwifhinga zwa thandela .
Tshipikwa ndi u ṋekedza nyendedzi nyangaredzi u sika tshenzhelo guṱe dza zwiteṅwa zwa vhupo kha nzudzanyo dza mbonalo dzapo . 
Naho zwo ralo , saizwi u sika malaṱwa ho engedzea , zwo vhonala uri ndavheleso i tea u vha kha u fhungudza malaṱwa . 
Lu dovha lwa ṋea vhagudi zwivhumbeo zwinzhi na mihumbulo yo pfumaho , nga maanḓa zwine zwa nga shumiswa u ita uri ḽifhasi ḽavho ḽi vhonale ḽi ḽa khwine kha zwine ḽa vha zwone ; ḽavhuḓi u fhirisa zwine ḽa vha zwone ; ḽi tshi pfesesea u fhirisa zwine ḽa vha zwone .
U dzhenelela ha tshitshavha ho itelwa u bveledza ndeme dza vhuvhusi havhuḓi na pfanelo dza vhathu .
U dudedza muvhili : nyonyoloso ya u fema na u shumisa zwiendanungo zwo fhambanaho sa tshinungo tsha lwayo ; u sumba na u tepisa na u monisa tshinungo hu tshi itwa tshidanga n.z.
Na uri nga dzi 3 Khubvumedzi , Afurika Tshipembe ḽi ḓo pembelela Anivesari ya vhu 30 ya Mvutshelo ya Vaal he nga itsho tshifhinga vhadzulapo vha Vaal Triangle vha lwela u engedziwa ha rennde , tshumelo isa nyauli na muvhuso wapo we wa vha u si wavho nahone u sa shumi .
Vha tea u ṱuṱuwedzwa u livhana na thaidzo dzavho na zwithu zwine vha dzulela u zwi dzumba kha kusedzele ku langwaho nga mutevhe .
Lushaka lwa vhuṱanzi ho ṋetshedzwaho :
3.2 Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Mulayotibe wa Mutakalo wa Zwimela ( Phytosanitary ) wa 2015 Phalamenndeni .
Vho Phumla Williams -Mulanguli Guṱe Mufareli ( GCIS )
Vhupo hovhu kanzhi vhu shumelwa nga tshivhalo tsha fhasisa tsha vhaofisiri vha zwa vhuendi nga diso ; zwine zwenezwo zwa ita uri zwa u lavheleswa ha dziṅwe nḓila dza u bva ngadzo dza nga thungo zwi sa kone u dzheniswa kha mashumele a ḓuvha na ḓuvha . 
Tsha u thoma , ngauri vha a kuvhanganya na u phaḓaladza masheleni kha afhio mabindu - na uri ndi afhio mabindu o thomiwaho . 
A hu na mupulani a re na ndalukano dzo teaho o tholwaho nga masipala nahone tshivhumbeo tshiswa tshine tsha khou dzinginywa a tshi na mbetshelwa ya tshikhala tsha mupulani . 
Ndi zwa ndeme u humela murahu kha kha zwo swikelelwaho kha miṅwaha ya mahumi mavhili yo fhelaho nga u shumisana na Afrika Tshipembe . 
Hu uri hu na mushumo u no khou itwa kha u dovholola u vusuludza tshiimo tsha muvhuso kha khwiniso ya nḓisedzo ya tshumelo , izwi zwi khou itwa henefha kha nyimele yeneyi i sa takadzi ya ikonomi ya ḽifhasi i re kha nzulele i si yavhuḓi ya zwipikwa zwo sedzaho zwa muvhuso , mbonelaphanḓa ya ikonomi , mbambadzo na vhuushaka ha zwa matshilisano . 
Zhendedzi ḽa Germany Ḽa Tshumisano ya zwa Thekiniki
31 . Zwitshavha zwa mvelele , vhurereli na luambo
Khetho dza dzithirasitii dza vhathu vhararu vha khethiwaho nga miraḓo dzi ḓo vha vhukati ha ṅwedzi wa Luhuhi na wa Fulwana 2014 .
Nda sedza nnḓu na vhathu vhe vha vha vha tshi khou bvelaphanḓa na mishumo yavho .
2.8 Tshakha dza mbuelo dzine dza nga lavhelelwa 18
U asesa ṱhoḓea na ngudo ya khonadzeo- zwi vhidzwa hafhu u pfi ḽiga ḽa u ta- u vhona ṱhoḓea dzine dza fanelwa u swikelwa na uri zwi ḓo konadzea hani u zwikela thandela .
U posa na u gavha bola khulwane
Zwe zwa tevhela nga murahu ha u dzinginya Mulayotibe , vha tshiimiswa tsha SAPRA vho sumbedza u sa fushea nga Mulayotibe nge vha ri u na tshiṱalula kha avho vhane vha ḓidzhia vhe vhaloi .
Zwigwada zwa vhaitanavho na vhaitanavho nga muthihimuthihi vha ḓo vha na pfanelo ya u ya kha muṋetshedzi wa tshibveledzwa muṅwe hu si na u dzhielwa vhukando . 
Miraḓo ya zwa vhudipulomati ,
Mitevhe ya miholo yoṱhe i tea u khwaṱhisedzwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga mulavhelesi wa vhashumi . 
Zwi tshi bva kha saidzi na u lemela ha vhunzhi ha mishumo , mbekanyamushumo yo gaganywaho a yo ngo ita tshiomate , I a kona u tanganedza zwinwe zwithu .
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi u tea u tevhela zwo bulwaho kha Thambo ya Khumbelo , kana Invitation to Apply , ya Ḽaisentsi ya Khasho ya Radio ya Vhubindudzi .
Vho amba uri yuniti yavho yo lugela u shumana na nyimele ya shishi iṅwe na iṅwe . 
( 5 ) A hu na Mulayo wa Phalamennde une wa vhea tshiimo tsha shishi , nahone a hu na mulayo wo phasiswaho kana ḽiṅwe ḽiga ḽine ḽa dzhiwa ḽine ḽa tevhedza u vhewa , ḽine ḽa nga tendela kana u ṋea maanḓa-
Zwi fanela u dzhielwa nṱha uri Minisṱa a nga ṋetshedza thendelo hu na ṱhoḓea dzo engedzwaho .
Nomboro ndaula ( arali i hone ) :
2 . Nyambedzano na tsheo dza ndeme nga khabinethe
Iyi ndi ṱhanganyelo ya mbadelo dza tshikati u mona na zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha . 
Masipala wa Ḓorobo khulwane ya Nelson Mandela Bay i ṱoḓa u tsireledza , u ṱhogomela na u khwaṱhisedza uri hu na tshumiso yo khwaṱhaho ya ndaka dza zwa mupo na bayodaivesithi ya vhuṱhogwa ḽifhasini zwa Nelson Mandela Bay nga nḓila ine ya vha vhuḓifhinduleli kha zwa vhusimamilayo na mbilaelo . 
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha , thambo dza u vha nga dzangalelo ḽa u renga dzi kha ḓi bva u bviswa . 
Gethe dza u dzhena ngadzo dzo ṱhukhukanywa nahone tshivhalo tshihulwane tsha vhaṱaleli , tshine tsha humbulelwa u vha kha zwigidi na zwigidi , tsho dzhena tshitediamu tsha vhanga tshinyalelo na kha gethe idzo dza u mona . 
Nga u dzulela u vusuludza zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani kha tshikimu ( nomboro dza ṱhingothendeleki , poswo na ḓiresi dza imeiḽi ) na vhone vha ḓo dzulela u ḓivhadzwa mafhungo a ndeme sa nomboro dza thendelo u thoma kana ḓiresi dza poswo , mafhungo nga vhuḓalo nga ha mbuelo kha thendelo iṅwe na iṅwe .
Mafhungo a mangadzaho o bvelelaho ho vha tshivhalo tsha khonani dza vharema vhoḓaho na mihumbulo ya bindu i mangadzaho nga maanḓa vhane vho vha vha sa koni u swikelela masheleni . 
Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 u ṱoḓa uri vhakhantseḽara vho khethwaho vha bveledze PMS ya u ela nḓisedzo ya tshumelo na tshumiso ya IDP , na uri masipala i dzhenise zwitshavha kha u ndangulo ya kushumele .
Madzangalelo a murengi zwawe o tsireledzwa nga nḓila ine vhuḓifhinduleli hawe ha ndozwo dzenedzo hu na nyiledzo khulwane u fhira kha nyimele ya khamphani , muhasho wa muvhuso kana tshiimiswa tshi fanaho . 
Mishumo
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe nga themo ya 1 .
Ndi ngona ifhio yo shumiswaho u fhambanya dzimolekhuli dza molekhuli nnzhi dzo fhambanaho na zwiṱaluli zwa molekhuli dzo vhumbiwaho nga tshifhinga tsha maitele a sinisa nga mufhiso ? 
Akhaunthu ya Prepaid zwi amba uri vha renga unithi nga tshelede yavho , vha shumisa unithi dze vha dzi renga .
Khomishini i ḓo sengulusa mbuelo ha vhubindudzi .
3 Fulwi 2009
Muhasho wo no ḓikumedzela kha u shela mulenzhe hawo kha vharangaphanḓa kana pfananyo ya mihasho . 
Zwikili zwa u ṅwala muvhigo , vhudavhidzani na vhulavhelesi . 
Vhudzulo vhu fanela nga zwenezwo u ya nga asesimende ya tsireledzo yeneyo . 
Ri khoḓa Muphuresidennde washu wa kale Vho Thabo Mbeki na miṅwe miraḓo ya Phaneḽe ya Vhuimo ha Nṱha ya AU nga nḓila ye vha ḓi kumedzela ngayo musi vha tshi khou shuma thungo mbili .
Izwi zwi ḓo thusa Komiti ya Wadi u vhona uri yo kona naa u swikela zwe ya amba uri i ḓo zwi ita .
Nyimele iyi , kana zwo ṋaṋaho huṅwe u sa shanduka a hu elani na ṱhuṱhuwedzo dza vhadzulapo vha Afrika kha vhumatshelo havho nga ngoho a zwi ṱanganedzei . 
Vhaimeleli vha ṋekedza mafhungo malugana na tsireledzo mushumoni kha mutholi kana komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo kana , hune ṋetshedzo dza vha dzi songo kona u swikelwa , kha tshipikiṱere .
Luvhanḓe lwa ndingo lwo dzudzanyelwa maimo a lushaka . 
Kha vha kwame South African Representative or Consular Services kha Muhasho wa Zwa Nnḓa Pretoria arali vho farwa mashango ḓavha .
Hetshi tshisumbedzi tshi nga shumiswa u kala tshivhalo tsha vhadzulapo vha re na mveledziso u bva kha tshivhaloguṱe tsha vhadzulapo . 
Ndo ṱanganedza maṅwalwa a ndeme nga maḓuvha a musi Mulaedza wa Lushaka o no vha tsini .
28 Zwivhumbwa zwa lwanzheni
Khonfarentse i ḓo farwa u bva nga dzi 03 u swika dzi 07 Ḽara ngei East London fhasi ha thero " Vhuṱumani vhu saathu Tshikafhadzwaho " .
Nḓila ya u amba nga ha nyofho dza ndozwo ya u dzhia tsheo ya vhuḓivhusi tshoṱhe i katela kuitele kwa khethekanyo nga zwigwada kha ṱhanganyelo ine ya dzhiela nṱha ḽevele ya ṱhanganyelo ya mashango o fhambanaho . 
2 . U thomiwa ha mbekanyamushumo dza muvhuso
Muhangarambo wa mbekanyamaitele ya ndangulo ya mashumele wo tendelwa nga Khoro i ṋetshedzaho u thomiwa ha mashumele , u monithara na u asesa kha tshiimiswa khathihi na maimo a vhathu . 
Muvhuso u dovha wa dzudzanya u dzhenisa khomphiyutha kha zwikolo zwa sekondari zwoṱhe u itela uri vhathu vha litshaho tshikolo vha vhe na u kona khomphiyutha ha gumoṱuku . 
Kuvhonele kwa zwithu nga vharengi ku tea u sedzelwa nṱha vhukuma musi hu tshi dzhiiwa tsheo dza khamphani . 
U dizaina pulane ya akhaunthu ya muthu ya tsireledzo ya matshilisano zwi ḓa na khaedu dza vhulanguli dzo vhalaho . 
Kha vha ṱalutshedze zwipiḓa zwihulwane kha u ita mugaganyagwama wa masipala .
Zwi amba mini zwi tshi ḓa kha vhashelamulenzhe vhashu na vhashumisani vha tshiṱirathedzhi ? 
Muthu muṅwe na muṅwe a nga kona u swikelela manweledzo a malwadze a phukha o ṱahaho Afrika Tshipembe kha website ya Muhasho wa Vhulimi .
Phasipoto iyi i mulayoni lwa mi ṅ waha mi ṱanu .
Miraḓo ya Phalamennde ya Inkatha Freedom Party yo ḓo dzudzwa henefho u bva 1994 u swika 2004 .
Kha vha shumise mvelelo dzo bulwaho nga zwigwada zwa kutshilele zwo fhambanaho u fhaṱa tshipikwa .
u vusuludza sisiteme ya zwa vhulamukanyi u itela nndwa i lwisaho vhutshinyi ;
U itela u shela mulenzhe hu re ne ndeme khathihi na khuruṱanyela vhathu kutshimbidzele kwa CBP , vhathu vha wadi vha tea u ḓivha uri hu na zwi no khou itea .
Vhunzhi ha vhaṋetshedzi vhaṱuku vho rumela makumedzwa a sa ḓivhei kha Komiti nga mulandu wa uri vha khou ofha u " phumulwa kha mutevhe " kana " u swifhadzwa madzina " arali mabindu ane vha shumisana nao a tshi nga zwi ḓivha . 
Kha vha ṱuṱuwedze vhuṱumani hovhu hune zwa konadzea , fhedzi hu si na u tsikeledza khonadzeo . 
U shumisa maṱanganyi u itela u ṱumekanya
U sikima u itela u wana muhumbulo muhulwane
Kha miṅwaha i re na tshivhalo yo fhiraho , gavhelo ḽo engedziwa lu no fusha zwa ḓisa u shumisa zwikalo kha dzilafho ḽa ndwisavairasi na u sumbedzwa ha maga a no khou itiwa a u ḓitsireledza kha HIV . 
Arali zwo tea,kha vha vhalele nṱha mbudziso iṅwe na iṅwe vha litshe phere iṅwe na iṅwe i sumbedzise vhupfiwa hayo .
11.7.2.2 maambiwa a Phanele a rumelwa kha miraḓo yoṱhe hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu a u shuma nga murahu ha muṱangano muṅwe na muṅwe wa Phanele , nga nnḓa ha musi Phanele yo zwi humbula nga iṅwe nḓila .
Ho sedzwa MPL na MEL - Nyimele dza mishonga ya vhuṱungu
Ndi mini tshi no ita uri ni pfe no sinyuwa ?
Ri khou ṱoḓa zhendedzi ḽine nga maanḓa a muvhuso na nga u kombetshedza ḽa ḓo ranga phanḓa vhupulani , tholo na vhulavhelesi khathihi na khwiniso dza tshiimiswani . 
Muvhigo uyu wa makumedzwa a muvhuso u fhindula kha khaedu dzo topolwaho zwi tshi tevhela ndingo dzi elanaho na Tshiṱirathedzhi tsha Thivhelo ya Vhitshinyi ( NCPS ) dza 1996 na Nḓivhadzamulayotibe na Vhutsireledzi na Tsireledzo ya 1998 .
Sisiṱeme ya mutshimbili , zwenezwoha , ndi vhuṱumanyi ha fhethu hune nga khayo vhathu vha a tshimbila nga nḓila dzo fhambanaho , u bva kha nḓila ya vhaendangaṋayo u ya kha nḓila dzine dzo itelwa u ṱavhanyisa mutshimbili . 
Vho Kellerman vho rekhoda Winds of Samsara na mubveledzi wa India Ricky Kej , zwe zwa vha wanisa pfufho kha tshumisano yavho .
U ṱalukanya uri u ola na u ṅwala zwo fhambana , u vho thoma u kopa maḽeḓere na mbalo kha vhupo ha kiḽasini nga tshifhinga tsha ene muṋe i ndingedzo ya u thoma u ṅwala , ( tsumbo : u ita u nga u khou ṅwala a tshi khou shumisa maipfi o kopiwaho zwo ṱangana na makolongonya ( squiggles ) .
Ndeme ya u khwaṱhisedza ya muhasho ndi tshiphiri . 
Tshiimiswa tsho elwaho tshi ḓo ḓiphiṋa nga ṱhanganedzo ya u shumiswa thengo u bva kha khamphani iṅwe na iṅwe ine ya dovha ya vha muṋetshedzi a engedzaho ndeme . 
Mapa wa muhumbulo u itela u dzudzanya mihumbulo nga nḓila i ṱumekanaho
Tshivhumbeo tsha Gaidi
Hu na mbetshelwa idzi , phimo i shumaho ya gumofulu ya muthelo ndi : 
1.3.4 U ṱanganyisa Pulane dza Sekhithara ngomu ha IDP
Thandela dza fulufulu tshifhinga tshinzhi dzi katela vhubindudzi vhuhulwane na muvhuso nga u angaredza wo shuma mushumo wa ndeme kha u ṱanḓavhudza themamveledziso ya ndeme kha ikonomi dzine dza khou bvelela . 
NPO dzi katela tshikwama tsha ndiliso , khaphani , na maṅwe madzangano a vhathu o thomiwaho zwi tshi itelwa zwitshavha .
U LINGA HA FOMAḼA HA THEMO YA 3 MUSHUMO WA 2 : U ṄWALA
GIREIDI YA 2 LUAMBO LWA HAYANI THOḒEA DZA GIREIDI YA 2 DZA THEMO IṄWE NA IṄWE
Khamphani ya seli a i tei u ita khumbelo ya u ṅwaliswa Afrika Tshipembe .
Tshumelo dza u kuvhanganya dza nṱha dzo vhewa khwine kha vhorakhonṱhiraka vhahulwane . 
athikiḽi dza mafhungo kha www.thusong.gov.za
Vha tswela vhashumi na vharengi vhavho vho kambiwaho . 
Vha vha ṱuṱuwedze u amba nga ha madzangalelo avho , khonani na bugu dzine vha dzi takalela na maṱano a TV .
Thagethe idzi dzi ḓo wanala kha IDP na u sumbedza mishumo vhukuma ya masipala na vhuḓifhinduleli vhu re kha theo ya mulayo na ṱhoḓea dzi elanaho na IDP .
Mbilahelo dzavho dzi ḓo shumiwa nadzo nga u ṱavhanya nahone nga vhuronwane .
Ḽiga 1 - Marangaphanḓa
Zwipikwa u ya nga mvelelo dza ndeme
U tholiwa hoṱhe ho itwa nga murahu ha musi ho sedzuluswa na u khwaṱhisedzwa ha ndalukanyo nga maanḓalanga o teaho .
( 1 ) Milayo yoṱhe ye ya vha i tshi khou shuma musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , i ḓḓo isa phanḓḓa na u shuma u swikela musi -
Dzangano ḽa Vhabadeli vha reithi ḽi khou ita khaedu kha vhungoho na u pfadza ha ḽiṅwalo ḽa reithi dza tshifhaṱo . 
U shandukisa nzudzanyele ya ḓivhazwakale na matshilisano a zwa vhagudisi , tshivhalo tsha vharema vhane vha vha kha luṱa lwa u thoma tshi ḓo vha tsho engedzea nga 100 nga ṅwaha u swika nga 2019 .
Vhuvha ha maipfi , mbofholowo kha zwa vhurereli ndi pfanelo ya lutendo lwa vhurereli u ya nga hune muthu a tou nanga , pfanelo i tendela vhurereli zwi khagala nahone muthu a songo vha na nyofho , a songo thithiswa kana u haṱulwa , na pfanelo ya u sumbedza vhurereli nga u rabela kana u tou ita kana nga u funza na u phaḓaladza vhurereli . 106
ZWIRENDO / ZWIDADE
Mivhigo ya ṅwaha i tou iṅwe nḓila nthihi ine mihasho ya nga ṱana vhuḓifhinduleli , fhedzi i tou vha tshitatamennde tsha ndeme tsha nnyi na nnyi tsha mashumele nahone i fomethe yo leluwaho ya u asesa mafhungo ane a nga vha a konḓaho u a wana . 
U sumbedza u pfesesa tshibveledzwa na uri tshi shuma hani : u vhala ha ḽitherala
Vhashumisi avho zwenezwo vha ḓo badela mbadelo dza ṱhoḓea dzo teaho kathihi na mbadelo dza tshumelo dzi elanaho thwii na kushumiselwe kwavho kwa vhukuma kwa muḓagasi musi wa tshifhinga tsha u vhala mithara tsho teaho . 
vha tshoṱhe , kha vha ṋetshedze zwileludzi zwa u homolowa zwi katelaho :
Khondomu dzi khou ṋaṋa u phaḓaladzwa nga zwifhaṱo zwi songo ḓoweleaho , fhedzi tshivhalo tsha khondomu dzo ṋetshedzwaho afho fhethu tshi kha ḓi vha fhasi tshi tshi vhambedzwa na phaḓaladzo yoṱhe . 
Khovhelo ya vundu nga u ralo ndi tsumbedzo ya vundu ine ofisi ya mutheli ya vha hone . 
Tshinyalelo iyi i ḓo thusa u bveledza nyaluwo kha vhubindudzi nga u angaredza na GDP nga tshifhinga tsha vhukati . 
" Ndivho ya u ridzhisiṱara tshiimiswa ndi ya u vha na vhuṱanzi ha uri vhana vha khou ṱhogomelwa na u tsireledzwa muponi wo tsireledzeaho. "
Phindulo ine vha i wana u bva kha avha vhaṅwe vhanna ya u ita mushumo uyu ? 
U sengulusa tshivhumbeo , mbonalo dza luambo na ridzhisiṱa ya lushaka lwa tshibveledzwa / lushaka lwa maṅwalo lwo nangiwaho
Vha sedzese kha tshifhinga tshi ḓaho , vha tendelane kha mvelelo u itela u khwaṱhisedza u bvelela ha muhasho , vha rangise phanḓa na u dzhiela nzhele zwiṅwe zwine zwa nga itiwa . 
Fhedziha , mbuno ndi uri , maitele a mveledzo ya sialala a ṋetshedza tsireledzo ya mvelo kha malwadze a bvaho kha zwiḽiwa a kwamaho zwihulwane mashango a zwiṱunḓwa . 
Vhashumi na ndangulo femeni iyo vha tea u ḓihudza nge vha wanela vunḓu ḽashu vhubindudzi uhu . 
Zwiimiswa zwa mishonga zwa phuraivethe vha gema mbadelo dza fhasi .
Radiesheni ya soḽa ndi tshiitisi tsha vhuṱhogwa tsha u sinisa zwi tshilaho izwi kha maḓi a re na saḽini . 
( e ) Arali Komiti ya u fhelisa Phambano , i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo , Mulayotibe u ḓo fhela nga woṱhe nga nnḓani ha musi Buthano ḽi tshi nga phasisa uyo Mulayotibe hafhu , fhedzi wo tikedzwa nga vouthu i si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala na zwa u pfesesa : u sikena
Rakhonṱhiraka u ḓo vhona uri mushumo a u saleli murahu nga vhanga ḽa u shaea ha matheriala kha vhupo nga u ita oda ya matheriala ane a khou ṱoḓea fhasi ha Khonṱhiraka iyi nga tshifhinga . 
Ambani na tshigwada tshaṋu nga ṱhalutshedzo dza vhukuma
U dzudzanya mafhungo nga nḓila i ṱumekanaho
U khwaṱhisedza uri miraḓo ya tshitshavha vha a pfesesa manweledzo mugaganyagwama na zwidodombedzwa zwi elanaho na wadi .
ndi Tsumbavhukoni dza Ndeme dzifhio dzi alusaho
U ita nyambedzano nga ha vhaanewa/ vhabvumbedzwa
Zwenezwo komiti dza wadi ndi zwithu zwa ndeme zwa u swikelela tshitshavha nga u angaredza saizwi dzi tshi ḓo kona u thusa nnyi na nnyi u swikelela na u pfesesa mafhungo aya .
Mugudisi u tea u dzudzanya pulane dza ngudo dzawe hu tshi shumiswa zwishumiswa kana zwiko zwo teaho na bugupfarwa dza u gudisa magudiswa kha sekele ya vhege mbili hu tshi shumiswa thevhekano yo teaho na u sielisana .
Mbekanyamushumo yashu ya sekhithara ya tshitshavha ṋaṅwaha i do katela na :
Tshivhangi tsha ndeme ndi tsha uri zwiko zwa mavu tsho angaredza matshilele . 
Muthelo u nga badeliswa kha ndaka ya u dzula , nḓowetshumo , vhubindudzi , bulasi , muvhuso , na ya tshumelo ya nnyi na nnyi na kha mavu a langiwaho nga madzangano a vhuedzaho nnyi na nnyi . 
Ro fhedza nga u tendelana uri ri ḓo thoma tshiimiswa tshi vhidzwaho " komiti thukhu " ine ya ḓo wela nga fhasi ha foramu iyi , ro dovha ra ṱalutshedza uri tshiimiswa itshi tshi ḓo shuma hani . 
kha dikishinari ya ene muṋe .
Zwipikwa zwi tevhelaho zwi tea u shumiswa u itela u pfumbisa milayo ye ya buliwa kha khethekanyo yo fhiraho , khathihi na u vha na vhuṱanzi uri vhudzulo ha vhathu hu kha nzulele ine ha nga vhuendedzi ha nnyi na nnyi hu no shuma zwavhuḓi na u shumisea : 
2.9.1 U ṱanganedza mbuelo ya mashelelni 19
GIREIDI YA 7 THEMO YA 4 MAGUDISWA
Ndi fhungo ḽi ḓivheaho nga maanḓa uri Maafrika Tshipembe vha na mvelele ya mbulunga dza masheleni ya fhasi . 
shumisa pulane ya nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme mayelana na zwipikwanyangaredzi zwa nḓisedzo ya tshumelo .
Bugu yo ṱoḓisiswa vhukuma nahone i ṋekedza dziṅwe ngudo dza ndeme vhukuma dzine dzhango ḽashu ḽa nga guda khadzo u bva kha mashango ane a khou bvelela sa ḽo . 
4.84 Sa zwe zwa wanwa kha bammbiri-mviswa , mashango manzhi a Afrika e a vha o tsikeledzwa nga vhukoḽoni a na milayo ( o vha na milayo ) ine ya kha ḓi vha yo sedza kha zwa u tsikeledza lutendo lwa vhuloi .
Muvhigo uyu u kala mvelaphanḓa ya zwithu zwa ṱahe zwa ndeme kha Thendelonzwiwa ya Mugodi .
Ndivhiso idzi dzi fanyisedza uri zwivhumbeo nga u angaredza zwa tshikhala tsha nnyi na nnyi zwi nga pulanwa hani u itela u thivhela uri zwi si vhe zwikhala zwo salaho zwi si na mushumo . 
Tshiimo tsha milandu iyi ndi tshi tevhelaho : 
Mbekanyamushumo ya u galatsha vho bveledzaho pfunzo dzavho dza digirii na maitele a mveledziso ya vhukoni a muvhuso wapo i tea u thomiwa u itela u kunga vhathu vhane vha khou ṱoḓa mushumo vha khwine .
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi
Mbekanyamushumo yashu ya tshifhinga tshilapfu ya themamveledziso i ḓo ri thusa u aluwa nga u ṱavhanya .
4.1 . Komiti ya Minisita dzo Ṱanganelanaho yo no vha kha maimo a khwine kha ndugiselo dza u vha ṋemuḓi wa Muṱangano wa AIDS wa Dzitshakha wa vhu21 , une wa ḓo farwa ngei Sentharani ya Miṱangano ya Dzitshakha ya Inkosi Albert Luthuli ngei Durban u bva nga dzi 18 u swika dzi 22 Fulwana 2016 , une muvhuso na Tshitshavha tsha AIDS tsha Dzitshakha vha ḓo vha ṋemuḓi .
Hu na kutshimbidzele kwo fhambanaho kune kwa tevhelwa kha u shuma thandela .
Tshumelo dza madzangano
U vhala hu so ngo lugiselwaho ( u vhalela nṱha )
Tshiṅwe hafhu , ipfi tshithomi tshiṅwe tshifhinga ḽi shumiswa madzuloni a ipfi dithoneitha . 
Ikonomi i fanela u farwa zwavhuḓi u itela uri lupfumo lu phaḓaladzwa nga nḓila i eḓanaho . 
Kha vha ṱalutshedze mishumo yo fhambanaho , na uri i shandukisa na u kwama hani vhushaka . 
Nga vhanga ḽa izwi , maitele a kulekule na khunzikhunzi hu nga anzela u ṱalutshedzwa zwavhuḓi nga u shumisa musaukanyo wa zwa mbalombalo wa tshivhalo tsha tshitandadi kha vhuimeli ha rekhodo dza data ya nyimele kha sia ḽa ngudo nkene . 
Maḓuvhani maṋa o fhiraho , vhanameli vhe vha vha vho namela bisi ya Sunhill vho vho tea u ri vha vha tse nga shishi vha tshi shumisa vothi ḽa nga murahu na nga u tou pwasha fasiṱere ḽa shishi ḽi re murahu ha bisi .
U vhona zwifanyiso
Muvhigo u thusa muvhuso u pfesesa maimo a nyeḓano mishumoni shangoni ḽashu na mvelephanḓa kha khwinifhadzo ya mishumoni nga ṅwaha wa 2015 .
Kha vha ṱuṱuwedze vhashelamulenzhe u dzhenela miṱangano yoṱhe ya u pulana .
MBADELO DZO RANDELWAHO ZWIIMISWA ZWA MUVHUSO
Muofisiri wa tsedzuluso na mabalane wa khothe vha fanela u ḓivhadzwa nga nḓila yo teaho arali mufariwa o lindelaho u senga o shavha na uri maitele ane a shumiswa u langula u shavha a fanela u tevhedzwa . 
U sika zwikhala zwi linganaho na u farwa hu si na u dzhia sia mushumoni .
SARS i khou ṋea Mushumisi pfanelo ya u lavhelesa , u dawunuloda , na u ganḓisa matheriala na zwi re ngomu na u shumisa tshumelo yo ṋetshedzwaho kha na nga kha webusaithi ya SARS u ya nga Milayo na Milayo yo Tiwaho iyi , tenda matheriala aneo , zwi re ngomu , na tshumelo zwi tshi shumiswa u itela u vhuedza muthu ene muṋe , zwa pfunzo kana zwi si zwa mabindu fhedzi . 
Tshanduko dzi katela nzhini kana ṋomboro ya vhuṋe ya goloi .
Ri fanela u ḓivha ṱhoho ya mafhungo iyi kha adzhenda ine ra khou pulana ya mashango mavhili ashu . 
Ṅwana u tea u u unḓwa kana u tikedzwa nga :
Ho phasiswa milayo yo vhalaho nga Phalamennde , nga murahu ha khetho dza demokirasi dza 1994 , ine ya tikedza na u khwaṱhisa vhukoni ha masipla ha u langa mafhungo awo na shuma mishumo yawo nga nḓila ya u dzhenela na u katela vhoṱhe .
Ndangulo ya mugaganyagwama wa khemisi na u monithara zwibviswa . 
U sedza kha maitele a u ṅwala
Nahone ri ḓo ḓisa tshenzhelo dzavho na tshenzhelo yashu dzo ṱangana nahone ro tumbula uri dzi a fanesa . 
Swaziland ndi zwone ḽo vha shango ḽa u thoma u thoma dathabeisi vha tevhelwa nga Botswana , ro vha vha vhuraru ha fhedzisela Zimbabwe . 
Musi ri tshi sinyuwa na u vhona khombo ri vha na vhuḓipfi ha uri " hai " .
Maṅwalwa ashu o ḓisaho Demokirasi ane a vha Thendelanomviswa ya Mbofholowo o amba uri ri ḓo lingedza uri " mahothi a u guda a vulelwe vhathu vhoṱhe . "
Nzulele ya shango i sumbedza vhunzhi ha khaedu dza u bveledza sa izwi tswikelelo yo pimiwa nahone madzulo a vhathu a itea nga nḓila yo balanganaho nahone zwo ita gulungwa . 
Nyengedzedzo yavho ya muholo yo humiselwa murahu nahone nyengedzedzo Iyi yo vha isa kha khethekanyo ya nṱha ya mbadelo .
Foramu i khou vha hone fhasi ha thero : " U ṱumanya Zwiko zwa Afrika nga kha u Khwiniswa ha Didzhithaḽa " .
Tsireledzo ya zwa saiba i ḓo dzheniswa kha muhanga wa tsireledzo Afrika , u itela uri vhukoni ha tsireledzo na vhupileli vhu vhe ho fhelela nahone vhu no angaredza . 
PMP i khwaṱhisedza data i vhambedzeaho i kuvhanganywaho nga misi nahone nga tshifhinga nahone i re tshishumiswa tsha ndeme
199. U thomiwa , kuvhumbelwe , na vhuḓifari ha tshumelo dza tsireledzo
Tshenzhemo yavho kha mishumo ya ndangulo sa Muofisiri o Hweswaho Vhuḓifhinduleli ( kha masia oṱhe mararu a muvhuso ) , yo ṱangana na mushumo wavho wa zwino wa u eletshedza Minista , i thusa u ḓisa kuvhonele kwo ṱanḓavhuwaho na u vha na mushumo musi vha tshi leludza u phalala ha vhugudisi . 
Muthelo wa muvhuso wa vhukati u badelwaho nga muṋei wapo kha ndeme yo kuvhanganywaho ya ndaka yo ṋetshedzwaho . 
Ḽi dovha hafhu ḽa ḓisendeka kha ṱhoḓea ya u fhaṱa vhufarakani vhukati ha mivhuso na madungo oṱhe a tshitshavha tshapo , nga maanḓa vhafumakadzi , vhaswa na sekhithara ya phuraivethe
Vhathu vhanzhi vho lovha , vha maḓana vha farwa nahone vhanzhi vho ṱutshela shango ḽavho u ya u vha miraḓo ya madzangano a mbofholowo o iledzwaho a re mashangoni a mahura .
Mugidimo wa musielisano : zigizaga kha zwithu zwi ngaho maboḓelo
Muṱangano washu matsheloni ano , zwenezwo , wo vha luswayo lwa u thoma ha maitele a vhuvhudzisi .  . 
Mushumo u kati wa u vhumba vhuṱanganyi ha ndindakhombo ya mbambadzo na mveledziso . 
a ) Muraḓo oto dzhenelaho , Vho Dokotela Johannes Erasmus ; na
Muvhuso wa KwaZulu-Natal u khou ṋetshedza thandela ya muḓagasi ya R19 miḽioni vhuponi uho .
Muiti wa khumbelo u ḓo hwala vhuḓifhinduleli kha tshinyalelo ifhio na ifhio yo itwaho kha ndaka kana khombo ifhio na ifhio ine ya nga itea nga nṱhani ha mushumo wa u vhora . 
Garaṱa dza mivhala yo fhambanaho dzi nga posiwa fhethu ho fhambanaho na mushululo . 
Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho wa NCOP ,
U ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi zwi tshi elana na ndangulo ya mbalelano na u anganyela mitengo . 
Mulanguli wa vunḓu u ḓo vha a sa kombetshedzwi u ṋetshedza thendelo ya u kuvhanganya ngauri thendelo ya vhushumisamupo i vha yo no ṋetshedzwa .
U thusa kha mveledziso na u sedza hafhu Pulane dza Ndangulo ya Mutsireledzi wa Ndaka ( ine ya si sudzuluwe )  . 
Swiswi , maḓuvha avho ndi maṱuku , ngauri ri na tshedza zwanḓani zwashu , ri roṱhe . 
Zwivhuya zwa Rekhodo ya Mutakalo ya Mulwadze ndi zwifhio ?
U limuwa uri u kundelwa u tevhedza mbekanyamaitele zwi nga si khwaṱhisedze mvelelo dza dziinthaviwu . 
( ii ) nanga vhaimeleli vhane vha ḓḓo dzhenela kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu ; na
2.2 Tshifhinga tsho avhelwaho Luambo lwa Hayani
U itela u shumisa , muhasho u fanela u dzhia maga a thivhelo o khwaṱhaho na ndaulo yo khwaṱhaho kha zwishumiswa zwa masheleni . 
Kha miṅwaha ya 22 ya mbofholowo na demokirasi yashu , vhunzhi ha vharema a vha athu vha na ndango ya ikonomi .
Tshiṱoko
U vhona uri dokhumenthe dza tshiofisi dzi mulayoni
Vhana na vhafumakadzi vha phadzhiwa nga mashaka kana vhahura
Muthelo wo lingwaho sa phesenthe ya muholo u thelaho wo dzika na mbuno dza u sumbedza u shuma zwavhuḓi ha mbekanyamaitele a muthelo kha muhulo ya u gonyisela nṱha brakhethe ya muthelo u itela u lwa zwavhuḓi na inifuḽesheni . 
Vhaswa vha swikaho 2 968 vha khou lavhelelwa u vhuelwa nga kha vhurangeli uvhu .
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha a 30 u shumiwa nayo .
Mufumakadzi u na thendelo ya u saina konṱiraka nga nnḓa ha thuso ya munna .
U shumisa foniki u ḓivhadza phurogireme ya kuṅwalele ya ṅwaha ) .
Maṅwe a maḓi a no thudziwa a pfuka vhupo ha khavhamagabelo a nga tshimbila a humela kha khavhamagabelo nga magabelo a no tevhela . 
Vho vha tshi ḓo vha vha tshi khou linda nga u tshimbila na zwiṱaraṱa musi mvula i tshi khou u na , vho ambara dzhasi ya mvula ngeno muofisiri wa lukanda lutshena a tshi khou reila tshiendedzi tsha muvhuso , a vula fasiṱere zwiṱuku a vhudzisa tshibugwana tshavho . 
Hu na sia ḽa u vhekanya ḽo khwaṱhaho kha musudzuluwo . 
Mbilahelo ya Kiḽasi II : Ndi mbilahelo ya u sa tevhela mulayo nga SAPS nga fhasi ha Mulayo Nndwa dza Muṱani wa 1998 . .
5.12. Khabinethe i fhululela mutambi wa goḽofu Vho Branden Grace kha u kunda havho PGA Tour yavho ya u thoma ngei RBC Heritage kha ḽa Hilton Head , US .
Fhethu hu re muedzini hu anzela u vha na miḓalo
Musi hedzi mvelelo dzi tshi khwaṱhisedza ndeme ya nyaluwo ya mushumo uno itwa nga nḓowetshumo khulwane , zwi tea u dzhielwa nṱha uri nḓowetshumo heyi yo ḓi sendeka nga kha nyaluwo ya dziṅwe nḓowetshumo . 
Komiti dza tshifhinganyana
Vhaeni vha thonifheaho :
Khwine , thaidzo ya vhukuma yo livhanaho na masipala muṅwe na muṅwe ndi u wana ṱhanganyelo yo teaho ya nḓila dzine dza kona u swikelela zwavhuḓi zwipikwa zwa mbekanyamaitele avho . 
Vhudzulapo
Mavu a muvhuso ( mavu are fhasi ha ndango ya muvhuso wa lushaka kana wa vunḓu kana masipala ) na mavu are kha vhulangi ha phuraivethe a nga dzhiiwa zwi siho mulayoni .
Thendelano dza mashango mavhili dzo sainwa na France , United Kingdom , China , Cuba , India , New Zealand na maṅwe manzhi . 
U phalala hashu kha u tikedza sekithara ya mamaga hu khou anwa mitshelo .
Pulane dzo vhekanyiwa u itela u vhulunga mishumo na u wana dziṅwe nḓila dza u thivhela tshutshedzo ya u xelelwa nga mishumo kha sekhithara ya migodini .
Hezwi ndi nga nḓila ine zwa tou tea u vha zwone , sa izwi hu kha maimo ayo a tsinisa hune nyanyuwo dza vhathu dzi re na maanḓa mahulu dza wanala hone . 
Mishumo i tea u katela vhabebi na vhaṋetshedzi vha ndondolo kha mveledziso ya vhuḓifari ha matshilisano avhuḓi kha vhana . 
( ii ) Tsumbo dza nḓila dzine dzi nga shumiswa nga Foramu ya Tshiṱiriki kana Sekhethe u dzudzanya tshitshavha kha Tshiṱiriki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
Zwidodombedzwa zwa aya mafhungo na dziṅwe mbekanyamushumo zwi nga wanala kha
Muhasho wo ita mvelaphanḓa u vhona uri vhathu vha re na vhuholefhali vha a katelwa kha mishumo na mbekanyamishumo dzoṱhe dza mitambo . 
Nga murahu ha tshifhinga hu na dibeithi yo ṱanḓavhuwaho , zwikolo zwo fhambanaho zwa kuhumbulele zwo bveledza uri ri tea u tshila hani vhutshilo vhu re na mvumbo . 
Zwilangi zwi shumiswa u langa tsumbadzwadze dzine vha kha ḓi vha nadzo , naho vha nga shumisa tshithivheli tshavho tshifhinga tshoṱhe nga nḓila yone .
Hu ḓo dovha ha rwelwa ṱari Pfufho dza Nḓisedzo ya Tshumelo ya Tshitshavha ya ICT .
Maitele ayo o vha a khoul avheleswa nga komiti ya u dzudzanya yo vhumbwaho nga vhaimeleli vha mihasho yo fhambanaho , vhane mishumo yavho ho vha u sumbanḓila ho fhelelaho , tsivhudzo ya zwa mbekanyamaitele na ndango ya zwa masheleni . 
Zwo ṱanganelana , u tsa ha Rannda , mveledzwa dza gomelelo kha mitengo ya zwiḽiwa na u gonya ha mitengo ya muḓagasi zwi fhira mbuelo ya zwino ya mutengo wa ole . 
Kha ri ambe Ni vhona u nga ndi nga mini vhathu hoṱhe ḽifhasini vha tshi pfana na u anetshela vhana vhavho mafhungo o raliho ?
Hoyu mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Khwiniso wa Tshumelo dza Dziposwo Mulayo No . 124 wa 1998 .
U ṱumiwa ha CBP kha IDP Ḽiga ḽa I
Zwenezwo , ahuna thundu dzine dza ḓo ḓiswa , kana tshumelo ine ya ḓo ṋekedzwa phanḓa ha musi hu tshi vha na ndaela ya tshiofisi yo ḓiswaho ya ṱanganedzwa nga muhumbeli o bvelelaho . 
Ndivho , zwo ralo , ndi u vhumba vhukoni ha ndangulo ya thandela kha mimasipala yoṱhe . 
Pulane i tea u dovhololwa ya sedzuluswa u itela u dzhenisa mimasipala miswa , khathihi na mimasipala yapo . 
Ndi ṱanganedza tshikhala tshine ra vha natsho matsheloni ano tsha u ṱangana kha fhungo iḽi ḽa ndeme ḽa u tendela , u karusa na u bveledza nyaluwo i konadzeaho kha sia ḽa nḓisedzo kha nḓowetshumo ya u fhaṱa . 
U monithara u tevhedzela zwine zwa kombetshedza tshikoloni
5.1 . Muvhuso wo no topola zwithu zwa vhuṱhogwa zwa mugaganyagwama wa 2017 / 18 zwine zwa khou sedzesa kha mashumisele a ndondolo ya themamveledziso , u khwaṱhisa thikhedzo ya mveledziso ya zwikili na u langa nṱha dza vhukuma dza mashumisele a masheleni kha vhashai .
Ezwi na khathihi a zwi ambi u khakhea ho kalulaho ha makumedzwa o ṋetshedzwaho nga u tou funa , fhedzi hu tea u ṱanganedzwa na u dzhielwa nzhele . 
U ita dzithemendelo malugana na u khwiniswa ha vhukoni , kushumele , u tea na ikonomi ya zwa vhulamukanyi ha vhutshinyi , u itela u bveledza zwibveledzwa zwoṱhe zwo buliwaho afho nṱha .
Musi vho no fhedza mishumo , zwigwada zwi ṋetshedza tshedzuluso dzazwo dza zwa mbeu kha dzulo .
U pfumbudzwa fhedzi a si yone phindulo , sa izwi hu na mbuelo ya nṱha ya tshiṱafu . 
Mahaya a vhana a nga wana ndambedzo ya ṅwedzi i bvaho muvhusoni u thusa kha u tshimbidza haya u ho .
2.1 Khabinethe yo tendela ṱhaḓulo ya Mbekanyamaitele ya Lushaka ya nga ha Zwiḽiwa na u Kuvhanganyiwa ha Pfushi , u vha hone ha Zwiḽiwa Muṱani na Siṱirathedzhi tsha u Kuvhanganya Pfushi na u Bveledziswa ha Zwiḽiwa nga kha Fetsa Tlala .
Murengi wa mushai tshiṅwe tshifhinga a nga humbela u ḓi-bvisa kha u ṅwaliswa . 
Tshiitisi ndi uri tshenzhelo iyi yo ḓisendekaho nga sekithara kana vhukoni zwi ṋea zwivhuya arali u khou shuma na mushumo wa masipala une wa vha u tshi ḓivhesa nyimele yawo u bva fhasi .
Ri tenda uri u ḓidzhenisa he ra hu amba nga u pfufhifhadza hu ḓo ri isa phanḓa kha u vhea zwa u sika mishumo nṱha kha mutevhe wa zwine zwa ṱoḓa u itwa nga vhadzhiatsheo kha shango .
Izwi zwo ḓisendeka nga vhuṱanzi ha vhukuma hu re hone nga tshifhinga tsha ndugiselo . 
Avho vhoṱhe vho itaho khumbelo ya khangwelo kha tshiwo itshi vho wana uri khumbelo dzavho dzo tendelwa . 
Ndivho khulwane ndi u wana tshikalo tsha lushaka tsha u kala vhuimo ha tswikelelo ha ḽitheresi na nyumeresi zwikoloni zwa phuraimari , u itela uri hu sedzwe ho tewaho nga khwiniso na u dizaina u dzhenelela ho teaho hune ha ṱoḓa thikhedzo ya nyengedzedzo .
Muhumbeli wa mushumo o wanaho mushumo u ḓo fanela u rumela ṱhanziela ya u ṱolwa lwa tsireledzo . 
U valelwa hoṱhe ha sibadela
fomo ya khumbelo yo ḓadzwaho
U tou fana na Muthelo Nyengedzedzwa na Muthelo wa Mbuelo , Vhusevhi ha zwa Vhubindudzi vho dovha hafhu vha vha na vhuḓifhinduleli ha musaukanyo wa vhaṱunḓi uri vha elane na odithi . 
NDI KHAEDU dzifhio DZINE VHAFUMAKADZI VHA ṰANGANA NADZO MUSI VHA TSHI DZHENELA kha U SIKA MILAYO ?
Zwivhumbi zwo bulwaho afho nṱha zwi bveledza tshikhala tsho fhambanaho kha Afrika u wana zwavhuḓi khazwo . 
thandela dzi shuma nga nḓila ine dza ṋea maanḓa vhafumakadzi na zwitshavha zwapo .
U vhala na tholokanyonḓivho : ( liṅwalwa ḽa mafhungomatsivhudzi )
* Shaka ḽa tsini ḽi nga tshea uri tshitumbu tshi fhiswe fhedzi milora i vhuye haya .
Zwine zwa tea u tou thoma zwa dzhenwa khazwo ndi u tsireledza mbofholowo ya vhulamukanyi kha tshutshedzo dzi bvaho nnḓa . 
Nga 2009 , nḓowetshumo ya zwa migodi yo dzhenisa 30% ya mbuelo yoṱhe ya u vhambadzela nnḓa , na u thola 2,9% ya vhathu vha tholeaho kha ikonomi ya shango .
Fhedziha , ri fanela u khakhulula therisano nga u ṱanganedza tshifhinga tsho fhiraho nga kha nyambedzano nga ha tshiṱalula nga muvhala na nga mikhwa ya u vha tsumbo ya u konḓelelana . 
Zwi kandekanya na khethekanyo ya 15 ya Ndayotewa ine ya amba uri " muthu muṅwe na muṅwe o tewa nga pfanelo ya mbofholowo kha zwa luvalo , vhurereli , muhumbulo , lutendo na muhumbulo " .
Khabinethe i fhulufhela uri hu na zwikhala zwinzhi zwa tshumisano vhukati ha muvhuso na phuraivethe , na uri i fhulufhela uri hezwi zwi ḓo vula nḓila kha u tandulula khaedu nnzhi dzo vhalaho dzine ra khou ṱangana nadzo .
Kha vha ri ndi dovhe ndi humbudze khamphani dza migodi uri 2014 ndi ṅwaha wavho wa u fhedza kha u khunyeledza u khwiniswa ha dzinnḓu na nyimele dza kutshilele kwa vhashumi vha migodini na u swikelela magemo o vhalaho .
Mugaganyagwama wo avhelwaho kha maongelo a dzingu wo shumiswa zwavhuḓi u lambedza mbetshelwa ya tshumelo dza mutakalo nga mutengo wo teaho kha mulwadze nga ḓuvha . 
Khoudu ya mutengo ;
Aḽumini a i vhi hone kha tshivhumbeo tsha mutheo , fhedzi dzi minerale dzayo , nga maanḓa siḽikheithi dza aḽumini , dzi a phaḓaladzwa . 
Miredzo i tea u dzula yo vulea u nga ṱanganedzea lwa tshifhinga tsha maḓuvha a fuṱahe u bva kha ḓuvha ḽe ya itwa na uri i nga ṱanganedzwa nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho bulwaho kha maḓuvha a fuṱahe . 
Dzikomiti dza Wadi na kutshimbidzele kwa ndeme kwa masipala .
Sa izwi madzangano manzhi a tshi ṋetshedza thuso ya zwa mulayo na ya pharaḽigaḽa kha vhathu vhane pfanelo dzavho dza u swikelela vhulamukanyi ha ndaulo dzo pfukiwa , bugwana heyi i nga shumiswa kha u khwinisa nḓila ine dzangano ḽavho ḽa shuma ngayo ; na uri
Nga ṅwambo wa pfutelelo ya fhasisa , maitele aya ha lavhelelwi u vha a khombo kha mutakalo na vhupo . 
Muṅwe wa vho pfufhiwaho vho fhululedzwaho nga Khabinethe ndi Vho Sam Motsuenyane vho wanaho Pfufho ya Tswikelelo Khulwane nahone zwo tea .
U ṱanganedza zwithu sa zwi re ngoho ndi , zwenezwo , a zwi tou vha ngoho kha vhathu vha shayaho . 
Tshanduko ya u thoma ho vha hu ofisi dza Tshiṱiriki dze dza vhiga kha ofisi dza Dzingu . 
1.2 . Khabinethe i ṱanganedza Operation Fiela\Reclaim 2015 , ine ya vha opharesheni ya mikhwa kavhili nga zwiimiswa zwo fhambanaho zwa muvhuso zwo sedza kha u vhona uri hu na vhutevhedzeli ho teaho kha ndango na milayo yo fhambanaho i langaho tshitshavha tshashu .
5.1 . Khabinethe i khwaṱhisedza mulaedza nga Muphuresidennde Vho Zuma nga ha ṱhoḓea ya u ṱhonifha zwiimiswa na maitele o sikwaho u ya nga Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996 na mulayo .
ṱhavhanyiso ya mvelaphanda ya zwikili ;
Arali mulandu wa ya khothe , vha nga lavhelela uri :
Kha nyimele ine vhushaka ha u tholiwa ha vha hone , tsedzuluso iyi i ṱoḓa u wanulusa arali vhashumi vha tshi wana mbuelo dza mulayo wa vhashumi na tsireledzo zwine zwa vha zwavho . 
4.48 Vhusimamilayo ha vunḓu ho dzinginya Mulayotibe wa u Fhelisa Vhuloi wa Mpumaḽanga wa 2007 , une ndivho yawo ndi u " ita mbetshelo dza u fhelisa vhuloi kha vunḓu , u itela u tou zwi sumbedza kha Mulayo wa Vhuḓifari ha Dziṅanga dza Sialala , u itela mbetshelo dza vhuḓifhinduleli ha Vharangaphanḓa vha Sialala ( Mahosi ) na u ita mbetshelo dzo teaho . "
Mazhendedzi ashu a shumaho na vhatevhedzi vha mulayo a ḓo dzula o sedza uri a tsireledze vhadzulapo na ndaka yavho .
Muvhuso u ḓo ṋetshedza Mulayotibe wa zwa Sialala , une wa ita mbetshelwa ya u dzhiela nṱha zwitshavha zwa Makhoi-San , vhurangaphanḓa na zwiimiswa zwavho .
Thandela ya Thoyane ya Mveledziso ya Dzinnḓu dza Mahayani yo dovha hafhu u sika mishumo i fhiraho 400 .
khophi yo sethifaiwaho ya thendelano ya u hira fhethu
U tiwa ha thandela , ṱhoḓisiso dza khonadzeo , tsaukanyo ya thaidzo na vhadzhiamikovhe ndi zwone zwiṱalusi zwa ḽiga ḽino .
Kha zwishumiswa zwinzhi zwa tshitshavha khaedu khulwane hu kha ḓivha u kona u swikelela zwiimiswa zwa dzilafho na zwa u laṱela mashika , sa vhunga zwi tshi khou wanala dziḓoroboni khulwane . 
Ri tama u livhuwa vhashelamulenzhe vhoṱhe vhe vha ita uri iḽi fulo ḽi bvelele zwihulu . 
Khamphani - vhalanguli vhoṱhe , u katela vhalanguli vha ndango na vha masheleni .
3.25 Arali vha humbelwa uri vha vhe hone kha tsengo ya Bodo ya Parole , Mudzulatshidulo u ḓo vha ḓivhadza nga luambo lune vha lu pfesesa nga ha kuitele / kutshimbidzele nga tshifhinga tsha tsengo na zwe zwa lavhelelwa kha vhone ; na
khwaṱhisa vhuthihi ha madzangelelo kha dzhango ḽothe na u fhaṱa vhumatshelo vhu fanaho kha vhathu vha Afurika
Mulangadzulo , pulane dzashu , miloro yashu , na zwine ra zwi tama zwo ḓi tika nga u shuma zwavhuḓisa ha ikonomi yashu . 
Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni u na vhuḓifhinduleli ha : 
Ngona dzo fhambanaho dzi nga shumiswa u khwaṱhisedza uri themendelo yo wanala , hu tshi katelwa : 
U andesa ha vhadzulapo vha re vha tshisadzini hu ḓivhonadza hu kha mirole yo fhambanaho . 
Sambula ntswa dzi ḓo ima vhuimoni ha sambula dza 2002 dze dza bviswa u bva kha redzhisiṱa ya bindu na uri dzi ḓo , lwa u tou thoma , sumbedza masiandaitwa a u swikela rekhode dza muthelo wa mbuelo ya bindu u itela u khwinisa redzhisiṱa ya bindu . 
Khabinethe yo sumbedzisa uri muvhuso u khou shumana na khaedu dzine dza khou hulela dzo livhanaho na Afurika Tshipembe .
Fhedzi , vhunzhi ha mabindu aya a ṱoḓa u khwinisa ha vhukuma na uri zwa zwino o sala na tshikolodo tshihulwane tshine a tea u badela . 
U imba nyimbo dza nyito hu tshi shumisa zwipiḓa zwoṱhe zwa muvhili u itela u ṱalusa luimbo
Bugu dzi tea u vha dzi leluwaho hu na ndovhololo ya zwivhumbeo na ḓivhaipfi na zwifanyiso zwa u tikedza zwi re ngomu . 
Masipala u tea u ḓivhadza vhakhantseḽara phanḓa ha muṱangano wa u rangela u pulana
Nga u angaredza , vho amba uri ndi zwavhuḓi uri vhagudisi vha khou edzisa zwithu zwiswa na ngudo dzi a takadza nga maanḓa nga zwiṅwe zwifhinga . 
Maṅwe mafhungo a bvaho kha khoniferentsi ya mashangoḓavha nga ha zwiimiswa zwa sialala , yo farelwaho Durban nga Shundunthule 2007 , na u bva kha Khoniferentsi i i tevhelaho ya Vhomadzhisiṱaraṱa , yo farelwaho Midrand nga Khubvumedzi 2007 .
Migwalabo iyi i tou vha khagala uri i dzinginya uri hu na tshiṅwe tshithu huṅwe fhethu tsho khakheaho vhukuma nahone tshi tea u khakhululwa zwino vhudzuloni ha nga murahu . 
Musi wa muṱangano , vhaimeleli vho ambedzana nga ha zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa dzingu zwa ikonomi na zwa matshilisano , hu tshi katelwa : 
Zwiteṅwa ho ambiwaho ngazwo nga nḓila ye zwa vhekanywa ngaho kha adzhenda .
Tshipikwa tshihulwane tsha ino mbekanyamushumo ndi u ṋetshedza ndondolo ya mutakalo ya vhuimo ho khetheaho nahone ha vhuṋa , khathihi na tshikhala tsha u gudisa vhaḓivhi . 
k ) Vho D Bendeman ( muimeleli u bva kha Muhasho wa Mafhungo a Mupo ) .
Maitele o dzulaho e hone kha khomphyutha a do leludza u ṱanganedzwa ha mafhungo a magavhelo a vhashumi u bva kha vhatholi zwo vha livha u ya kha sisiṱeme dza Zwikwama na u livhisa mbadelo dza u shela mulenzhe u ya nga tshiṱatamennde tsha mafhungo . 
Mulayo wa ndeme wa Dzimavhuhali kha Phungudzo ya Mavu u khwaṱhisedza mushumo wa vhathu vhapo kha maga a u pulana na u thomiwa ha u fhungudza u humiselwa murahu ha u fhungudza mavu .
Mushumo wa 2 Kha vha haseledze mbudziso dzi tevhelaho
U linga ha iwe muṋe na tsedzuluso nga vha murole muthihi ndi zwishumiswa zwi shumiswaho kha u ṱola vhathu .
Kathihi na dzikhetho phuresidennde vho ḓivhadza tshanduko kha muvhuso . 
Tshifhinga : Awara dza 2
Nḓila ine ya khou sumbedza phindulo ya SMS kha khumbelo yo tshimbilaho zwavhuḓi kheyi .
U tshila ha saradini , hu na vhuthihi kha vhupileli kha shaka . 
u vhala gurannḓa na u thetshelesa radio , nga mannḓa arali vha na radio ya tshitshavha vhuponi ha havho , kana thelevishini
Luṱa luṅwe na luṅwe lu sumbedzisa nḓila ye nyanḓadzamafhungo ya vha yo ima ngayo u bva 1994 na uri ri bva kule gai ri tshi khou dovha hafhu ra sedza kha khaeudu dza matshelo .
Kha vha vhige tshiṱoko tsho fhambanaho , tsho tshinyalaho , tshi si tsha shumaho na tsho fhelelwaho nga tshifhinga 
Hezwi zwi elana na khaedu dzo ḓoweleaho kha maḓi , tsireledzo ya zwiḽiwa , tshampungane , tshanduko ya kilima na tshanduko dza ḽifhasi kha masia aya . 
U sinisa nga mufhiso hu dovha hafhu ya isa kha mveledziso ya mbumbano dza haiḓrodzheni na khaboni dzi songo ṋwelaho . 
U anganyela uhu hu ṋetshedza khonadzeo ya Vhusimamilayo na vhadzulapo u fara Mihasho ya Muvhuso ya vundu na zwiimiswa zwa muvhuso uri zwi vhe na vhuḓifhinduleli ha masheleni a muvhuso e vha a shumisa . 
Ino ndi vhege ya vhuraru ine sisiṱeme i fhasi ha 50% nga hetshi tshifhinga tsha gomelelo .
Pfanelo idzi , dzo katelwaho zwavhuḓi ngomu ha Ndayotewa , dzi ḓo dzulela u ṱhonifhiwa na u tsireledzwa nga vhoṱhe .
212. Mishumo ya vharangaphanḓa vha sialala
Zwino hu na mafhungo ane a khou bvela phanḓa a ndangulo ya tshelede na khonanyo ya zwa ikonomi khulwane . 
u vha vha sa holi masheleni a paḓaho R73800 nga ṅwaha . Arali vha kha mbingano , masheleni a vho vhane vha a wana nga ṅwedzi o ṱangana na a muthu wavho a so ngo vha a tshi paḓa R147 600 nga ṅwaha
U ita nyambedzano nga ha zwibveledzwa zwo gudwaho / vhaliwaho
U bvela phanḓa na u ṋetshedza tshanele dza u vhiga murahu mafhungo na tshumelo tsini na fhethu hune vhathu vha dzula hone , nga maanḓa vhupo he kale ha vha ho siwa nnḓa . 
Zwenezwo-ha , madzina Luambo lwa Hayani ( LH ) , Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma ( LET ) na Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ( LEV ) hu ambiwa maimo a vhukoni ha u funza luambo , hu si luambo lwapo ( Hayani ) kana lwe lwa wanwa ( sa kha Nyambo dza u Engedza ) .
Ndi nga si ṱumanye zwavhuḓi kha inthanethe kha Lufhera holu ngauri siginala a dzi na nungo . 
Nthihi tsha raru tsha mbuelo yo itwaho nga u hirisa mushumo wa vhafariwa na zwone zwi thusa kha u ḓadzisa mugaganyagwama wa tshelede ya vhafariwa . 
2 U vhala na U Ṱalela - awara dza 5 kha tshitendeledzi tsha vhege dza 2 ( mbili )
-- U shumisa mbeu , vhunzhi na ṱhukhufhadzo
khombo dzi kwamaho mutakalo na tsireledzo mushumoni
Ngauri shango ḽashu ḽi fulufhela zwauri u swikelela kha ndondolamutakalo ndi pfanelo ya vhuthu .
Phesenthe dza fumi u ya kha phesenthe dza fumbili dza tshumelo dzo salaho dzi ḓo ṋetshedzwa kha puḽatifomo ya tshumelo ya mukoni . 
Notsi dzo sumbedziswaho afha nga fhasi dzo livhiswa kha u thusa vhavhali na vhasaukanyi . 
U thaipha maṅwalwa u itela mulanguli . 
6 Deithi : mualuwa mulala
Madzangano a si a muvhuso
U londota na u vhiga tshumiso ya mbekanyamushumo ya zwithu zwinzhi ya dzingu . 
Zwa ndeme ndi tsheo dza muṱangano kha mafhungo a vhuṱhogwa a kwamaho mveledziso , mulalo na tsireledzo , tshanduko ya kilima na u kuvhanganya zwishumiswa khathihi na u fhedzisa Muhanga wa Dzhango wa Adzhenda 2063 , sa tshipiḓa tsha bono ḽa Afurika kha miṅwaha ya 50 i ḓaho , khathihi na Vhuimo ha Vhathu Vhoṱhe vha Afurika kha Adzhenda ya Mveledziso ya nga Murahu ha 2015 .
Vhuimo 1 : u lugisela na vhadzhiamikovhe
Maraga dza vhagudi vho ṅwaliswaho dzo dzheniswa u itela mvelelo . 
Kha themamveledziso ya bada , SANRAL yo thoma u pulana luṱa lwa thandela ya R4.5 biḽioni ya u khwinisa bada ya Moloto .
Tsireledzo ya kushumele i tea u tou bulwa i kha masheleni a konṱiraka , kana masheleni a shandukiseaho a vha a ṱanganedzeaho kha murengi nahone a tea u vha a kha muṅwe wa mifuda i tevhelaho : 
Tsaino ya muṅwaleli ane a khou rekhoda na dzina ḽo tou thaiphiwaho .
U tamba mutambo wa u vhanda zwanḓa na khonani vho sedza kha zwine zwa tea u bveledzwa na Nyanḓano ya miraḓo ya muvhili
Mbekanyamushumo dza u thivhelwa zwiko zwa malaṱwa nga u ṱhaṱhekanya vhulaṱelamathukhwi kha ndingedzo dza mbuyedzedzamalaṱwa dzo no bvelelaho ndi nḓila yavhuḓi . 
Tshiṅwe hafhu , ndinganyiselo ya mbeu na yone yo khwinisea zwi no vhonala . 
Ndaulo yo dzulela u waniwa nga tshitshavha nahone yo ḓikumedzela u khwinisa vhutumbuli ha nḓisedzo ya tshumelo . 
Vha tea u humbula nga ha vha ṱanganedzi vha mafhungo na ndivho musi vhe kha maitele haya .
Mvelelo dzo vha dza uri a hu na muthu we a tou vhonala a tshi khou shuma o khwaṱha u thivhela uri luhura lwa mikaṋo lu sa tshinyadzwe . 
Muvhuso wapo u fanela u sedza uri kushumele kwa vhukuma na mvelelo zwi tshimbilelana na zwe zwa gaganyelwa gwama .
3 Vhatukana tshi gidima / vha gidima vha tshi mona na nnḓu .
I kovhelaniwa na radioḽodzhi yo ṋaṋaho ya nga ngomu sibadela R21 011 nga muṱa nga ṅwaha
Mavhaka a tshumelo
Zwivhumbeo zwinzhi zwa vhufaranani zwo vhonala zwo no vha zwa ndeme : kha nḓisedzo ya tshumelo , vhufarani kha sekithara ya phuraivethe hune sekithara ya phuraivethe dza khou ṋaṋa u vha dza ndeme , ngeno hu uri vhadzulapo na vhaṅwe vha khou tamba tshipiḓa tsha ndeme kha u ṱuṱuwedza mavhusele avhuḓi . 
Khomishini ya Mbumbano ya Afrika yo ḓiṋetshedzela u vhona uri saintsi na thekhinoḽodzhi zwi shela mulenzhe kha ndingo dzashu dza mveledziso i dzulaho i hone . 
Mbadelo ya ḽifhasi ya R1 068 , ine ya katela mitengo yoṱhe i elanaho ya ndondolo nga murahu ha nyito hu sa athu fhela ṅwedzi ho itwa nyito
Kha vha ambedzane nga ha nḓila dzo fhambanaho dza u khwaṱhisedza vhuangaredzi , vha dzi ṅwale nga u tevhekana kha fiḽipitshati .
3.2.3 Mitevheṱhanḓu ya mugaganyagwama
Pulane ya ndaulo ya zwiwo
Mafhungo a mbeu o kwamiwa kha phurogiremu ?
Tshipiḓa tshihulwane tsha vhalwadze avha a tshi na bakitheria kha mare , zwine zwo dzulela u vha ngona khulwane ya u ṱhoḓisiso ya vhulwadze kha TB ya mafhafhu u swika zwino . 
Komiti ya Wadi
Hafhu , mulilo wo ḓo dzimiwa nahone vhafariwa vho ḓo bviswa u bva afho kha sele u ya sibadela vhe na u swa nyana kha dzindevhe na kha dziningo . 
U ḓiṅwalisa sa muinzhiniara wa phurofeshinala
Gumofulu ḽituku ḽa R2 258 nga muṱa nga ṅwaha - Madokotela zwao
( j ) vhathu vhaṋa , vho rumelwaho nga Muphuresidennde , nga murahu ha musi o kwamana na vharangaphanḓḓa vha mahoro a re kha Buthano ḽa Lushaka ; na
Zwikene zwa aḽiṱirasaundu zwa 2 x 2D nga vhuimana zwi ṋekedzwaho nga mbuelo ya vhuimana
Geraldine Fraser-Moleketi,Minisiṱa wa Tshumelo ya Lushaka na Ndaulo
U itela u swikelela tshipikwa tsha vhuraru itshi , ndo dzudzanya Tshigwada tsha Mushumo tsha u Sedzwa hafhu ha Vhupileli kha Komiti ṱhukhu yatsho , tsho vhumbwaho nga miraḓo ya phalamennde na vhasaukanyi vha vhupileli u bva kha tshitshavha , u ḓadzisa kha zwenezwo vhashumi vhahulwane vha Muhasho wa Vhupileli . 
Lushaka lwashu lwo livhana na khaedu khulwane ya u xelelwa nga mvumbo ya mvelele na u sa ṱanganedzana vhukati na ngomu ha zwitshavha zwo fhambanaho . 
U shumisa luambo lwa vhusiki na u humbulela u itela u bvisela vhuḓipfi hawe khagala
Nahone kha nyimele iyi avho vhane vha khou kukumedza phindulo dzi leluwaho kha idzo dzi konḓesaho na zwiteṅwa zwi konḓaho vha nga wana thikhedzo na zwenezwo . 
Mishumo i ḓo sikwa kha zwa vhubveledzi , u putela , u phaḓaladza na u dzhenisa nga hetshi tshifhinga .
Ri nanga u vha hangwa , u tendela vhafu vha tshi vhulunga vhafu . 
Thetshelesani maguluguda maṅwe na maṅwe kana u zwimba kha maḓamu na gopwa . 
U ḓura ha mishonga na mbulungo
Tshi hone henefho kha maguvhangano ashu a zwa kereke na miṅwe mishumo ya zwa vhurereli . 
Ṱhalutshedzo a i shanduki nahone i shumisa Maitele a Tsirakhombo . 
U vhea fiḽipitshati ya nga ha thandela nṱha kha luvhondo uri vhathu vha vhone phanḓa ha muṱangano .
7.2 Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ṋea ndaela ya uri Vhafunzi Vho Stofile vha ḓo ṋetshedzwa Mbulungo ya Tshiofisi ya Tshipentshele u ya nga ha mbetshelwa dza Tshiteṅwa tsha Vhuvhili tsha Mbekanyamaitele ya Mbulungo ya Tshiofisi ya Shango na ya Tshiofisi ya Vunḓu .
( 1 ) Nga ngomu kha ndaulo ya Muvhuso hu na tshumelo ya muvhuso ya Riphabuḽiki ine ya tea u shuma , na u vhumbiwa u ya nga ha vhusimamilayo ha lushaka , nahone ine ya tea u bveledza phoḽisi ya muvhuso wa tshenetsho tshifhinga nga nḓila i fulufhedzeaho .
Idzi dziREDZ dzi ḓo vhona mafhungo a muratho u ya kha khaboni ya ikonomi ya fhasi , engedza luvhilo lwa mveledziso ya themamveledziso , na u shela mulenzhe kha muhanga wa ndango u re na mudzio nahone u humbuleleaho une wa fhungudza birokhirasi i re na vhushaka na mbadelo dza u tevhedzela .
Muthu muṅwe na muṅwe ane a vhilahela nga tsireledzo ya mutambudzwa .
u dzinginya thasululo dza u tandulula khaedu dzo livhanaho na sisiṱeme ya sialala ya vhulamukanyi ;
Tshimangana tshi a ṱanziwa ( bebwa ) .
U sedzesa kha u gonya ha mitengo , sa tsumbo , u tsireledza maanḓa a u renga a vhavhulungi vha kone u kunga reithi ya vhaṱaṱisani ha muingapfuma . 
Vhusimamilayo hu hou ṱoḓa u vha tshipiḓa tshi vhidzwaho u pfi vonyovonyo ḽa nḓowetshumo ya vhuṋa ḽi no khou swiela u mona na ḽifhasi , nahone a ri tei u ḓidzhenisa kha zwi vhidzwaho u pfi maitele a u rangela tshanduko . 
Nga tshifhinga hetshi , vhaofisiri vha engedza u vula havho maṱo kha u dzhenisa zwithu zwi fanaho na zwidzidzivhadzi , tshelede na zwihali kha senthara dza ndulamiso . 
Naho zwishumiswa zwa mobaiḽi u muhumbulo wa o kovha zwikili zwi re na ṱhahelelo , ngeno nga tshifhinga tshithihi hu na u ṋetshedza tshivhalo tshihulwane tsha vhathu , zwi tshi nga swikelelwa . 
Hekithara dza mavu dzo lugiswaho , khakhiso ya ḓaka zwo pulaniwaho u sedzana na mbuedzedzo na maitele o ṱanganelaho . 
U ṋetshedza maitele ane ngao vha nga kona u kala mashumele a dzikhantseḽara na tshitshavha nga u angaredza . 
Zwiga zwa tsivhudzo zwi katela
Zwa ndeme , nḓivhadzo nga ha mvelelo dza khetho yo anḓadzwa kha lubuvhisia lwa tshiofisi lwa GEMS nga ḽa 30 Fulwi 2010 . 9 .
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na mbekanyamushumo ya u gudisa na u engedza vhuimo ha zwikili zwa vhabebi vhane vha khou shuma kha Khorombusi dza Zwikolo . 
Zwikhokhonono zwi na zwipiḓa zwiraru zwa muvhili ṱhoho , mutumbu wa nṱha na mutumbu wa fhasi .
Muṅwaleli u vhudziswa nga khuvhanganyo ya vouthu ya mvetamveto . 
Puḽanti ya u vhuyedzedza zwo no shumaho i ṋetshedza mishumo kha vhashumi vha linganaho 80 na mishumo ya 1 000 kha vhakumbeli vha mathukhwi .
Talelani maiti oṱhe ane a ri vhudza uri tshibode tsho ita mini .
Dzibaḽantsi dza tshelede yoṱhe u bva kha mihasho dzi iswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka nahone zwi vhambadzwa nga Gwama ḽa Lushaka kha maraga wa zwa masheleni hu tshi khou shumiswa zwa u vhambadza zwo fhambanaho hu tshi katelwa thendelano ya u pfuluwa na u dovha hafhu u renga hu tshi engedzwa kha mafhungo a ndeme . 
U ṅwala mafhungo sa maipfi maambelwa .
U ya nga Ndangulo ya Mulayo wa u Kuvhanganya , wa 1993 ( Mulayo wa Nomboro 205 wa 1993 ) sa wo khwiṋiswaho nga Mulayo wa Zwihali zwi re Khombo , wa 2013 , a huna muthu ho kuvhanganaho kana hu re na mugwalabo sa zwo ṱalutshedzwaho nga Ndangulo ya Mulayo wa u Kuvhanganya , wa , 1993 , a re na
Naho hu na uri ro ya kha sia ḽa muḓagasi kha tshiporo , hu tshe na vhaṅwe vha vhashumisi vha zwiporo zwashu vhane vha kha ḓi tshikafhadza mupo . 
Fhedziha , khani ya u humisela murahu na yone ndi ngoho , u wanulusa uri hu nga vha ho bvelela mini hu si na mbekanyamaitele ire hone zwino na zwone zwi a konḓa vhukuma . 
Ri ḓo vha ri na dzangalelo vhukuma ḽa uri tshitshavha tsha vhathu tshi tea u mona na nyimele ine ṱhanganelano ya ḽifhasi ya langwa nga vhathu zwa vhukuma . 
3.1 . Khabinethe yo themendela u farwa ha Muṱangano wa vhu 25 wa Zwiporo zwa Dzitshaka wa Khantsele ya Vhutsireledzi une wa ḓo vha hone u bva nga dzi 4 u swika dzi 9 Tshimedzi 2015 ngei Sandton International Convention Centre , kha ḽa Johannesburg .
Ndima ya 5 Mishumo
3 . Ndi pfa ndo ḓala dakalo
Vhuimo ha Luambo lwa Hayani vhu ṋekedza vhukoni ha luambo zwine zwa ṋea muteo wa zwikili zwa u davhidzana na vhaṅwe vhathu zwine zwa ṱoḓea hune ha tshilwa hone na zwikili zwa u kona u pfesesa zwa pfunzo zwine zwa ṱoḓea kha u guda kha masia oṱhe a kharikhuḽamu .
A hu na u timatima uri hezwi zwi ḓo ri vhuedza zwihulwane vhukuma . 
2.3 . Khabinethe yo takadzwa nga u rwelwa ṱari ha Senthara ya Vhukoni ya Fulufulu ḽi Vhuedzedzeaho ngei Upington , kha ḽa Kapa Devhula zwine zwa sumbedza vhuṅwe vhurangeli ha u bveledzisa Afurika Tshipembe .
Mifhindulano iyi i ṱanganyisa mveledziso ya zwikili na u manḓafhadza zwitshavha , nga maanḓa kha vhafumakadzi khathihi na khwinisedzo ya nḓisedzo ya tshumelo zwi tshi ḓa kha u swikelela vhulamukanyi na tsivhudzo na tshumelo dza mutakalo .
Afrika Tshipembe na Greece a kha ekizisi yo fhambanaho u fhira maṅwe mashango ngauri phimo dzao dza u shaea ha mishumo dzi nṱha nga maanḓa u fhira maṅwe . 
Lushaka lwa u shela mulenzhe
Masipala wo shuma nga nungo dzoṱhe u itela u bveledza vhuhulwane hawo nga kha u thomiwa ha vhufarakani ha tshiṱirathedzhi na vhushaka nahone wo dzhia tsheo ya vhufarakani na zwi tevhelaho : 
Tsireledzo ya tshifhinganyana
Talelani maipfi ane a tea u thoma nga maḽeḓeredanzi .
Kathihi a u dzhenelela mbadelo dza u dzhenelela dzi re fhasi hu na u sa lingana ha u dzhenelela ha mbekanyamushumo . 
Wekishopho dza vhukwamani na vhaimeleli vha Vharangaphanḓa vha Sialala kha mavundu o fhambanaho yo farwa sa zwe zwa sumbedzwa afha fhasi :
Vhuḓiimiseli he a dzhenelela ngaho ene muṋe na u sa lavhelela zwi si zwiṱuku kha thimu yawe , kha thandela iyi zwi vha vhuṱanzi ha izwi . 
A zwi gumi U fhungudza maḓamu
Afrika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa na u tamba tshipiḓa tshihulwane kha vhushaka ha dzitshaka kha ndingedzo ya u wana mulalo wa ḽifhasi na tsireledzo , mveledziso yo livhiswaho kha vhathu na ndaka ya vhoṱhe .
Tshaka dza zwibveledzwa zwine zwa tea u ṅwalwa
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe sa : u amba mafhungo nga u tou tevhekanya zwavhuḓi .
Fomula ya u kovhela mbuelo i na zwipiḓa zwiraru zwi tevhelaho : 
Ri tenda uri tshifhinga tshi tshi ya hezwi zwi ḓo ita uri vhukoni ha zwa masheleni vhu engedzee na u engedza zwikhala zwa mishumo kha vhunzhi ha vhaswa .
Zwililelwa zwa phetheni dza nḓilamagodo zwe zwa topolwa zwi ḓo kona u shumiswa kha u thoma voḽumu dza ḽinki na mudzunguluwo . 
D U vhulaha vhusunzi .
Muvhigo wo bvisela khagala u kundelwa uhu kha Tshumelo ya Tshitshavha . 
Vhudzuloni ha u haṱula vhathu na u ḽebeḽa nḓila yavho ya matshilisano nga nnḓa , ndi khwiṋe u fara matshilisano avho u bva nga ngomu ha nyimele dzavho . 
Vhunzhi ha khetho dzi no khou ḓa dzi ḓo vha na vhalavhelesi vha dzitshaka na u vha hone ha khomishini dza khetho dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe u itela u vhona uri maitele ndi a vhukuma na u pfesesa . 
4.3 . Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha pulane nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele dza u vha ṋemuṱa wa Ṅwedzi wa Afrika nga Shundunthule 2016 fhasi ha thero : " U fhaṱa Afrika ḽa Khwine na Ḽifhasi ḽa Khwine " sa tshipiḓa tsha u pembela ha dzhango ḽashu u thomiwa ha Dzangano ḽa Vhuthihi ha Afrika , ḽine zwino ḽa vhidzwa Mbumbano ya Afrika na mushumo we ḽa ita .
Nzudzanyo dzi itwa kha u dzulela u tsa na u gonya u ya kha duvha ḽa ngaganyo . 
Hezwi ndi u itela vhuṱanzi ha uri a hu vhi na tshinyalelo ya tshipiḓa tshifhio na tshifhio kha tshiimiswa tsha mushululo musi wa muelelo nga nṱhani ha zwikhakhisi zwa tshifhinganyana musi hu tshi khou shumiwa . 
O vha a tshi kona u ita thusothanzi ya u vhudzulela muya mulomoni wa muthu .
Muhasho wa Zwa Mutakalo wa Kapa Vhukovhela wo kona tshoṱhe u shumisa phurogireme dzi re fhasi ha gavhelo iḽi na u kona u swikela thagethe . 
U vhala tshibveledzwa tsha mafhungo , tsumbo , zwithu zwa matshilisano
Nḓila ntswa dza u vha thusa u engedza mbuelo dzavho
U fhaṱa muvhuso u londolaho , u bveledzaho na vhulondo zwi khou ya phanḓa na u vhekanywa sa ha ndeme .
Vharengi vha shumisa vhuimo havho ha masheleni u sumbedza tshiimo tshavho tsha nṱha na u sa ṱhonifha vhaṅwe vharengi . 
Hu na mashango a 54 Afurika hune a 53 a vha miraḓo ya AU .
Vhaṅwe vho olwaho thathu vha ṋanga u dzumba thathu i sa ṱoḓei nga thathu ntswa . 
Mabulazwithihi ( maipfi ane a fana kha ṱhalutshedzo tsumbo : ṅwethuwa / ṅweṅwela
Ri a tenda uri u maanḓafhadza vhafumakadzi zwi bveledza u bvelela hu hulwane kha miṱa , tshitshavha na ikonomi zwine zwa bveledza mveledzopfareledzwa . 
AIDS i vhewa fhasi ha tshigwada tsha malwadze a phirela fhano Afrika Tshipembe . 
Hu khou vha na mvelaphanḓa kha nyambedzano vhukati ha Sudan na South Sudan kha mafhungo a songo khunyeledzwaho maelana na phandekano .
Hezwi zwo vhonala zwi songo lingana sa izwi hu kha ḓi vha na u salela murahu hu hulwane kha miḓana yo fhambanaho . 
Ri ri sa muvhuso , a ri nga kundelwi kha mushumo washu wa u tsireledza , u londota na u funa vhaaluwa . 
Bennet3 u ? alutshedza uri tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala tshi na vhubvo u bva kale kale musi zwitshavha zwi kha ḽi vha na thendo na mahosi a fanaho nahone vho vhetshelwa u dzula na pfulo .
U amba tshiṱori nga nḓila dzo fhambanaho dzo vhalaho u bva kha mihumbulo yo vhatambi vho fhambanaho kha nzudzanyo . 
Ri anzela u ṱalutshedza maipfi , nyito , mihumbulo na zwiimo u ya nga kuhumbulele kwashu . 
Ngei u thetsheleswani ha vhulamuli , vho ṱalutshedza nga vhulapfu nga ha kuitele kwe vha ku tevhela vha tshi ita dzitsedzuluso , hu tshi sedzwavho na kha maṅwalwa , kha u lavhelesa kuhwetekanele . 
No vha ni tshi khou lora mini ?
Ngeno vhadzulapo vha tshi ya kha zwiṱitshi zwa u voutela u voutela ḽihoro ḽine vha ḽi takalela u imelela madzangalelo avho lwa khwiṋe , vhathu vho fhambana , vho vha vha na ṱhoḓea dzo fhambanaho .
Muphuresidennde Vho-Madiba vho ṱanganyisa heḽi shango , tshipikwa hu u ṱusa khethululo nga mbeu , nga muvhala , demokirasi na u bvelela ha Afurika Tshipembe .
Ndi khou tenda tshoṱhe kuhumbulele kwae nahone a huna u ṱoḓa zwiṅwe , zwo ralo , zwo ambwaho kha tshipiḓa itshi . 
Mbadelo ya tswikelelo
U ṅwalisa tshiendisi tsho no shumaho :
Sekithara ya zwa vhubveledzi na vhuendelamashango ndi masia o sedzwaho o khetheaho a u khwaṱhisedza uri ri a alusa ikonomi yashu yapo . 
U edzisela : nzulele dzo ḓoweleaho
Mufari wa ḽaisentsi u tea u i bviswa musi i tshi ṱoḓiwa nga muofisiri wa maḓaka kana pholisa . 
Afurika Tshipembe li ditika zwihulu nga mveledziso dza ikonomi na matshilisano na ndiliso dza vhushayi zwi nga bveledza mishumo .
Maraga uyu u katela avho vhane vho tholiwa , vha songo tholiwaho , na vhathu vhane a vha khou dzhenela kha ikonomi . 
U khwinisa zwikhala zwa u wana miholo na u sika mishumo . 
U bva tshe ha vha na u khauwa ha muḓagasi mathomoni a ṅwaha uno , Eskom yo vha yo no ita mvelaphanḓa khulwane kha u thoma u shumisa Pulane dza Mbuno dza Ṱahedzayo , u khwaṱhisedza ṱhogomelo ya khwine ya zwishumiswa zwa u bveledzisa muḓagasi , u fhungudza mbadelo na u khwaṱhisedza uri hu na malasha o linganaho o vhetshelwaho thungo .
Mme anga vha khou ḓo fara miṅwaha ya 92 maḓuvhani a malo a ḓaho .
Khwiniso a i nga kateli dziṅwe themamveledziso dza tshumelo ya tshitshavha ( PSI ) dzi no nga sa dzibada , zwiporo , fhethu ha u paka mabupo na nḓila dza mabupo , madamu na tshithivheli tsha maḓi kha u vhea mbadelo .
Ri tea u dzulela u vha na vhuṱanzi uri maḓi ane ra nwa a si a muhulu nahone o kuna .
1.11 . Nḓivhadzo ya uri Afrika Tshipembe ḽi ḓo vhuelwa u bva kha thendelano ya mbambadzo ntswa na Mbumbano ya Yuropa ( EU ) , i ḓo ḓisa tswikelo yo khwiniseaho ya zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe na u itela uri zwi kone u rangiswa phanḓa u dzhena maragani ngei EU .
Miraḓo ya vhupo ha vhulangi ha Krugersdorp vho imbelela maipfi a gundo nga murahu ha musi vho ṱanganedza Pfufho ya Khomishinari wa Lushaka kha dzingu ḽa Gauteng ḽa khwinesa . 
U khwaṱhisedza pfananyo na musaukanyo wa mihumbulo ya tshiṱirathedzhi na vhupulani ha mugaganyagwama . 
U peleṱa maipfi nga nḓila yone
kha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano , zwe nga murahu zwa wanala uri a si zwone .
A Zwibveledzwa na Puḽatifomo vhu shumana na puḽatifomo dzo vhalaho dza vhudavhidzani dzo thomiwaho na dzi shuṅwaho nga ( GCIS ) .
Naho zwo ralo ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vhu nga shumiswa sa maitele na kha milandu ine ya kwama dzikhakhathi kana u sa fhulufhedzea .
Ṱhanzi dze dza vha hone tshifhingani tsha u pfiwa ha mulandu , hu tshi katelwa na muthu a vhilaho , vha na pfanelo ya u thuswa nga tshelede ya u ya khothe .
Thikhedzo ya mabindu na nḓowetshumo i ḓo sedzwa , ho lavheleswa nyaluwo ya mishumo na vhubindudzi kha sekhithara dza vhurumelazwivhambadzwa dza ndeme . 
Zwithivheli kha khungedzelo zwo sedza kha u tsireledza vhana na vhathetshelesi vhaswa kha u nga kungea u shumisa zwikambi . 
-- U sikima u itela u wana mihumbulo mihulwane
tshi vhona uri hu vha na khetho dza dimokirasi dza miraḓo ya Bodo .
Ndi tevhedza kubikele kufhio ?
fhethuvhupo , muanetsheli , thero
Lushaka luswa lune ra khou lavhelela lu nga si wanale kha mvelele i fanaho , luambo na sialala na kha maṅwe mashango manzhi zwo tou ralo . 
Rekhodo dza thempheretsha , u tsela fhasi na u vhofha tshipiḓa tsha mutsiko tshiṅwe na tshiṅwe zwi ḓo vheiwa , nahone khophi tharu dza rekhodo idzi dzi tea u ṋetshedzwa musi hu tshi fhedzwa . 
Betsho ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe 
Vha khwaṱhisedze ndangulo na u vhea iṱo kha vhutevhedzi ha mulayo wa ndangulo ya tsireledzo . 
Muphaḓaladzi muhulwane wa siginala ane a kwamea ndi Sentech na Orbicom ya Mnet .
Vha kone u vha ramba u kovhana mafhungomatsivhudzi avho .
Khwiniso idzi dzi sedza kha khaedu dza sekithara na u vha yo khetheaho kha tshanduko ine yo vha i tshi ḓo vha i songo sedziwa khayo zwa fhelela nga u shumisa khoudu zwadzo .
U dzulela u lusa u wana mafhungo maswa nga ha zwitumbudzi na u konḓelela malwadze kana u konḓelela hu re hone kha vhalimi . 
Vhaofisiri vha muhasho vha ṋ ekana nga ṋ omboro ya u ṅ walisa ya tshiofisi , vha dzhenisa zwidodombedzwa kha redzhisita ya lushaka ya ṋ ari na u gandisa ṱ hanziela ya mu ṋe wa mavu .
Tsha vhuvhili , hezwi zwo vhanga nḓaḓo vhukati ha vhabveledzisi , nga u lenga huhulwane ha u phurosesa khumbelo . 
U wana masheleni ndi zwa ndeme : Zwitshavha zwi khou lambedza zwa u thivhela malaṱwa nga nḓila dzo fhambanaho , hu tshi katelwa masheleninyangaredzi , mugaganyagwama wa mbuyedzedzamalaṱwa , masheleni a mbadelo dza u laṱa mathukhwi , masheleni o sendekaho kha yuniti kana magavhelo a muvhuso na lushaka . 
Zwiṱuṱuwedzi zwa mvelaphanḓa zwa ndeme zwa puḽane
Vha fanela u wana muvhigo wa muingameli kha Muofisi wa Vhulafhazwifuwo wa muvhuso na Muofisiri wa zwa Mutakalo wa Mupo kha vundu ḽavho .
Tsha vhuraru , u khwaṱhisedza uri zwiko zwo limeaho zwi shumiswa nga nḓila yo teaho na nga vhukoni , nga maanḓa ho ṋeiwa zwi re na ndeme zwi ṱaṱisanaho nga u lingana kha dziṅwe sekhithara dza matshilisano . 
Zwiphuga zwa Lushaka ndi maitele a nṱhesa kha shango a u dzhiela nṱha vhadzulapo vho teaho .
Muhasho wa Pfunzo dza Fhasi u lusa u nanga muthu a re na tsenguluso dza nṱha nahone o ṱuṱuwedzeaho zwihulu a re na digirii ya fhasisa ya batsheḽa yo teaho . 
Ḽeveḽe ya mavhone yo teaho i tea u shumiswa u itela u khwaṱhisa tsireledzo na u sumbedza mbonalo . 
Musi Vhulanguli ho no bulwa nga mulayo , u thoma u shuma ho vhekanywaho milongani yo topolwaho sa ya u thoma hu ḓo kona u thoma .
( iii ) mafhungo afhio na afhio a welaho nnḓḓa ha mishumo iyo , na yo tou ṋewaho vunḓḓu zwo tou buletshedzwa nga vhusimamilayo ha lushaka ; na
Kha vha ntendele ndi livhuwe Lucas Mahlangu , mukomana / murathu wa Kalushi , o imelaho muṱa wa ha Mahlangu .
Tshitshavha tsho ḓitika nga vhashumi kha madzangano u ṋetshedza zwibveledzwa na tshumelo . 
Ḽiga ḽashu ḽi tevhelaho ndi u vusuludza mafulo a u thivhela nga mannḓa kha vhaswa .
Tshikalo tsha tshifhinganyana tsha zwa data ya khemikhaḽa dza zwa baiḽodzhi ine ya tea u kuvhanganyiwa , sa tshipiḓa phurogireme ya u pima , i ḓisendeka nga tshivhalo tsha zwiṱuṱuwedzi . 
Kanzhi , hu nga ṱoḓea u ta lushaka lwa u linga lushaka lwa nyito u ṱuṱuwedza vhagudi u guda , sa zwibveledzwa zwa mupeleṱo zwo ḓoweleaho .
Misipha i remaho kana mufhiso vho no fhedza u shuma na pfuloṱhuswa yo undaho
Ho thomiwa komiti dzo teaho dza SGB , tsumbo , ya masheleni , ya ndaṱiso , nz
Ḽeveḽe ya u sika mishumo , vhupo na ṱhoḓea dza thekhinoḽodzhi . 
( b ) londola kutshilele kwavhuḓḓi kwa vhathu vha Riphabuḽiki ,
Mushumisi u ṱanganedza uri SARS kana mushumi wa netiweke iṅwe ya thungo a nga , nga fhasi ha nyimele dzo randelwaho nga Mulayo wa Ndaulo ya Vhukhakhisi ha Vhudavhidzani , 2002 , ṱoḓiwa u khakhisa vhudavhidzani kana u ṋetshedza mafhungo a kale kana mafhungo a elanaho na vhudavhidzani ha tshifhinga tshenetsho nga ha vhudavhidzani honoho . 
Akhauthu dza masipala wa Buffalo City dza Ndemenyingwa ya Muthelo nga maitele a mbadelo . 
tshivhalo tsha mishumo yo bveledzwaho nga kha masipala na mveledziso ya ikonomi yapo hu tshi katelwa thandela dza khephithala
Kha vha sumbedze vhunzhi ha vhukuma ho tevhulwaho nga ṅwedzi , kana vha ṋetshedze mbalotshikati ya tshivhalo tshoṱhe sa khumbulelo . 
Kha tshiimo itshi , arali thimu nthihi ya dzhia mutheo wa maanḓa a fhasi , ḽiṅwe sia a ḽi koni u engedza maanḓa aḽo u ya phanḓa . 
ita mushumo nga iṅwe nḓila , u itela u bvisa tshoṱhe khombo ?
Tshipiḓa itshi na tshone tshi ṋea maanḓa Minista uri vha tewa khiraitheria , ngafhadzo , na zwitandadi zwa ndangulo ya maḓaka i dzulaho i hone . 
Zwi yelanaho na themo yo fhiraho ; i katela u ombedzelwa kha u dzhiela nzhele muvhili zwihulu u tshi khou sudzuluwa ; u fhirela kha
Naho zwo ralo , netiweke dza vhuendangayo dzi no fhedza dzo ḓisa tswikelelo " yo linganaho " zwi a kanakanisa . 
U pfesesa tshitaela tshavho tsha vhudavhidzani zwi nga vha thusa kha u ita mbonalo yavhuḓi .
A zwiho tsini na u itea musi ri tshi sedza tshiimo tsha zwino tsha ikonomi . 
Ndi kona u ṱalutshedza vhaanewa vha re tshiṱorini .
Vhugudisi ha mishumo ya zwanḓa vhu fanela u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha tshifhinga itshi . 
Vhuraḓo ha khantsela idzi nga vhahumbeli zwi vhuedza vhahumbeli . 
( 3 ) U MONITHARA NA U VHIGA KHA VHUIMO HOṰHE HA QLTC
Zwa zwino vhafumakadzi vha ita 43% ya Miraḓo .
Khomishinari : SARS
U dzhia tsheo kha ndivho na vhaṱanganedzaho mafhungo zwa tshibveledzwa tshine tsha ḓo ṅwaliwa kana u dizainiwa
Ndeme ya nyelelotshikati i tea u shumiswa u kha ṱhalutshedzo ya maga o ṋewaho . 
9 . TSUMBO DZA MAITELE A VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA NA DZIMBEKANYAMUSHUMO
Gumofulu nyangaredzi ḽa sibadela ḽa ṅwaha nga ṅwaha
U anetshela tshiṱori tshipfufhi ( nganeapfufhi ) a tshi shumisa puḽoto i sa dini na vhaanewa vho fhambanaho .
Tshivhalo guṱe tsha kḽorini ine ya anḓana na thempheretsha na pH yo ṋewa kha thebulu ire afho fhasi . 
U ḓadzisa kha izwo , yunithi ya tshipentshele ya DPME na vhashumisani navho vha khou phaḓaladza mbekanyamushumo ya u tikedza zwe zwa sedziwa khazwo u itela u vhona mihasho ine ya khou kundelwa u itela uri vha pfe na u tandulula khaedu dzine dza khou swikisa kha u lenga kana u sa badela vhaṋetshedzi vha tshumelo kana tshomedzo .
U tevhedza ha muhasho zwa Khakhululo ya Ndangulo ya Ndaka zwo lengiswa nga ṅwambo wa vhukonḓi ha vhukoni saizwi tshiimiswa tsha muhasho tsho vha tshi si na ndambedzo yo fhelelaho . 
U lulamiswa u thivha ṱhoḓea ya zwishumiswa zwa mapuḽasiṱiki na dzieḽesiṱoma . 
Zwavhuḓivhuḓi , nga u fara masheleni ri khou ḓisa maṅwe masheleni manzhi u fhirisa ane ra khou ṋetshedza one zwa zwino kha mimasipala ye nda amba ngayo . 
Ṋetshedzani fhethu ha u awela hune tshanduko kha nḓila ya zwa vhuendi ya itea hone nahone kha mafhande . 
U shandukisa zwiṱuṱuwedzi zwa nzulele ya kha nḓowetshumo u itela u lavhelesa kha nḓowetshumo yo angalalaho ya zwa mishumo ndi mbekanyandeme ya nṱhesa . 
Vhuvha ha u vhulunga hu nga katela u fhungudza khoniferentsi kha vhupo ha nnḓa ha ofisi dza masipala na u shumisa masheleni maṱuku kha nyanḓadzo . 
Nyito ya mafhambanyi .
Ndi ngazwo ri na mbekanyamushumo ya vhathu vha no dzula kha dzi nnḓu dza nga murahu , ngauri vhunzhi ha vhathu vhe vhari kha Mbalavhathu ya Afrika Tshipembe uri vha na bakethe , a vha na bakethe . 
Nga zwezwo , ṱoḓea idzi a dzi dzheni kha vhunzhi ha mafhungo a ndeme kha ndangulo ya themamveledziso na nḓisedzo . 
Vhonani o ṅwala lini posikaraṱa ?
48 Pulanelani u n . wala tshitori
Vhalani uri ndi zwifhaṱuwotshiṅwethuwi zwingana . _______________________
Mulovha Vhugalaphukha ha Hapiḽane ho swika vhana vha tshikolo nga bisi .
U tshinyadza na u kwasha ndaka zwi vha zwo no fhira tshikalo tsha pfanelo dza u gwalaba nahone ndi mushumo elemende dza vhugevhenga .
Mveledziso ya zwa Ikonomi Yapo ndi maitele na tshiṱirathedzhi tshine vhathu vha dzulaho kha vhupo honoho kana madzangano vha shumisa zwiko u shandukisa zwiṱuku kana u ṱanḓavhudza mushumo wa zwa ikonomi yapo u vhuedza vhunzhi ha tshitshavha tshapo . 
Maitele a vhupulani ha tshiṱirathedzhi a re hone zwino a lingedza u ḓisa ṱhanganelano ine ya ṱoḓiwa u itela uri hu swikelelwe vhukwamani . 
Tshiimo tsha mutsho vhuria
Barberton a hu tou vha na maini wa musuku wa kalesa fhedzi Afrika Tshipembe , fhedzi hu dovha ha vha ho pfumesaho zwi tshi ḓa kha thoro dza musuko u ya nga volumu dzi bviswaho . 
Zwenezwo hu na tshikhala tsha uri muvhuso wa Gauteng u aluse u ṱavhiwa ha mbeu dza mapfura , dzine dzo tea mavu a vhukoni ha fhasi , tshiṱuṱuwedzi na u tikedza u kuvhanganywa na u khwinisa u itela muṅwe mushumo wa mapfura a u bika o shumiswaho , na u alusa mveledziso ya zwigayo zwiṱuku . 
Naho zwo ralo , kha nyimele ya akademi , hu na u vhala hunzhi u fhira u sokou vhala ! 
U vhala zwe a ṅwala a tshi thoma u khakhulula zwo khakheaho .
Mashudumavhi , ri na vhuṱanzi vhuṱukusa ho anḓadzwaho ha maitele a zwino kha thevhekano ya sialala , fhedzi , u bva kha matheriala a si gathi a re hone , zwi tou vha khagala uri maitele maswa a khou bvelela . 
( b ) Minisiṱa o rumiwaho nga Muphuresidennde .
u khwaṱhisedza uri mbadelo dzi sa fhidzi dzo dzula dzo vhetshelwa masheleni
Zwithu zwo tshimbila nga u ṱavhanya musi ho no bva tshiphiri itshi . 
Kha ri imbe
U vhumba maḽeḓere danzi na maḽeḓere maṱuku a no swika 26 nga nḓila yone - masia , u vhumba , u khethekanya kha mitalo .
Afurika Tshipembe na lone lo saina Adzhenda 21 , ine ya vha pulane ya dzitshaka-tshaka ya malugana na mveledziso ine ya tea u dzula yo ralo .
Mutsiko wa zwifhinga zwi songo dzudzanyeaho i vhanga mutsiko , u vhilahela na u nyanyuwa hu si havhuḓi kha zwo ṱahiswaho . 
Minista vha nga engedza kana vha tendela u kundelwa u tevhedza nga muthu , tshifhinga u ya nga Mulayo uyu , nga nnḓa ha tshifhinga tshine tsha vhofha Minista . 
Vha khou lavhelela mvelelo dzifhio kha ṱhoḓisiso ?
Zwiṅwe zwibveledzwa zwi nga wana thendelo u thoma u bva kha vhashumi vha Tshumelo ya Dzitshaka ( IS ) vhane vha wanala kha shango ḽa vhubvo , kana kha theminala dza fhethu ha u ṱola vhurumelazwivhambadzwa nnḓa . 
11.3 Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ( dti ) wo vhuya na Tshiphuga tsha Muṱani wa Mashango a Nnḓa wa Nṱhesa kha Zimbabwe International Trade Fair ( ZITF ) ya vhu58 .
U ya nga vhutendeleki ha vhuendi ha mimoḓoro , ṱhumano dza lushaka lwo vanganaho dzo fhambanaho dzi ita mishumo yo fhambanaho ya u tswikelo , khuvhanganyo , na ya matshimbilele . 
Webusaithi na yone i na maṅwe mafhungo a takadzaho nga maanḓa na u vha na mushumo na dzimbalombalo dza ikonomi . 
Livhanywa na vhathu ;
Zwenezwo , tshiteṅwa , ndugiselo u mona na tshiteṅwa tsha ndaṱiso dzo vha ndugiselo sa zwine muvhuso wa zwi vheisa zwone . 
( b ) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 tshi na mishumo heyi :
Tshibode zwino tsho vha tsho no vha tsinitsini na u pfuka mutalo !
Aḽamu i tshi lila ri i pfa nga nḓevhe .
Vhadzulapo vha wana maḓi u bva kha magwedzho a phuraivethe . 
Ndayotewa i na ndeme yo imaho ngauri ya u londota vha si gathi na pfanelo dza vhathu nga muthihi . 
mahulwane
U ṅwala pharagirafu hu na thikhedzo
Yuniti ya nyambedzano i shuma hu na vhukwamani ha tsinisa na mimasipala yapo . 
Musi ndi tshi humbula nga maanḓa nga maipfi a Vho Donne ndi a kwengweledzwa nga maanḓa uri mathina ndi zwithu zwine ra zwi ita nga u elelwa vhathu vho no ri siaho zwine zwa ita uri u ri sia havho hu fhelele ho ralo kana hu ri pfumise mihumbuloni . 
Muvhuso wa vhukati u na vhuḓifhinduleli ha mbekanyamaitele , ndayo , vhulavhelesi , u monithara na musaukanyo . 
Bugu dza u shumela dza Rainbow ndi tshipiḓa tsha zwe Muhasho wa Pfunzo ya Muteo wa ita zwa u khwiṋisa vhukoni ha vhagudi vha Afrika Tshipembe vha giredi dza rathi dza u ranga .
Khethekanyo ṱhukhu dza tshumiso ya maḓi yo imaho ngauri dzi nga vha na ṱhoḓea dzo fhambanaho vhukuma dza ndeme ya maḓi . 
U langa mugaganyagwama wa thandela na zwiko hu na vhukwamani na minidzhere wa thandela . 
U ḓisa Tshumelo dza Ndangulo ya Mafhungomatsivhudzi Tshwane . 
U ḓadzisa kha u ḓivhadza zwikili zwiswa na u wana ndambedzo ntswa kha nḓowetshumo , zwi ḓo dovha zwa shuma kha u vhambedza mashumele na mitengo .
Luṅwe hafhu .
111. Vhalangadzulo na Vhathusa Vhalangadzulo
( 3 ) Milayo ya vhusimamilayo i tea u vhona uri vhalangi vha Vhatshutshisi -
Kha vha rumele luṅwalo kana fax ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno .
Heyi mbekanyamushumo yo ḓitika nga fhasi ha mitsiko ya kushumisele kwa masheleni i tevhelaho : 
Hu fanela u swikiwa kha nyanḓano nga tshifhinga tsha mushumo khathihi na mishumo ya muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo nahone zwi fanela u itiwa vhukati ha mutholi na vhashumi .
Muphuresidennde Vho Oliver Reginald Tambo vho vha vhe mudededzi wa mbalo na saintsi .
3 . Ikonomi
Zwiimiswa zwi khou ṱanganyiswa u itela u khwinisa zwikhala zwa tshumelo na mvelaphanḓa zwo ṋetshedzwaho vhaswa .
Fomethe i re yone
Naho zwo ralo , nga kha maitele a nga ngomu , muhasho u bvela phanḓa na u wanulusa tshivhalo tshihulwane tsha zwiwo he ha vha na u tevhedza zwiṱuku maitele a u renga na u rengisa na miṅwe milayo . 
Ngauralo dungo ḽo no khou rengisiwa a ḽi nga ḓo tama u fhirisela thundu arali mutengo wa u pfukisela u fhasi ha tshinyalelo . 
28 U vhavhalela vhupo hashu
Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi
Mundende uyu wo vha u tshivhidzwa upfi phesheni ya vhalala .
Kha nyimele iyi , vhurangaphanḓa vhu katela nga maanḓa u sika nyimele ya tshiimiswa yo teaho , u fhirisa zwiṱaluli zwa vhuṋe zwa vhaofisiri vhahulwane . 
Uswikelela izwi , zwivhumbeo zwa vhukonanyi zwi ḓo thomiwa kha vhuimo ha lushaka , ha vundu , ha tshiṱiriki ( sekhethe ) na zwikoloni .
U avhelwa maraga ha Ḽikumedzwa ḽa Thandela zwi ḓo vha nga nḓila i tevhelaho : 
Tshiimiswa tsha Eskom tsho fhedza u fhaṱiwa tsha Sere Wind Farm , ine yo no ḓi thoma u ṋekedza 100 MW kha giridi .
4 . U tholiwa
Akhademi i nga dovha hafhu ya bveledza na u imisela ntha tshiimo tsha budo heli na maitele kwao , thanziela na kushumele , na Milayo ya Vhuḓifari ha Phurofeshinaḽa kha dzi akhitshuwari dzino khou shuma kha United States . 
Talani mutalo u tshi bva kha ḽebuḽu iṅwe na iṅwe u tshi ya kha tshipiḓa tsho tea tsha tshikhokhonono .
Vho Bosch vho swikisa zwauri mukhomishinari vho vhukhakhi ho kalulaho ngauri a vhongo pfesesa vhuvha ha tsenguluso kana vho ita tsenguluso nga zwiitisi zwi si zwone . 
Nga ndingedzo ya u ṱhaṱhuvha masiandaitwa a tshiṱereke kha vharengisi vha zwibveledzwa zwa vhulimi na zwiḽiwa zwa lwanzheni , nyambedzano dzo itwa na vha no rengisela zwibveledzwa nnda na vhano ṱunḓa mitshelo ya zwikavhavhe , veini , ṋama na zwiḽiwa zwa lwanzheni ubva mashango a nnda . 
Kushumele kwa ikonomi a kwo ngo thusa u fhungudza vhushai na u shaea ha mishumo . 
Khetho dzi nga si vhetshelwe thungo ngauri hu na khakho kha kutshimbidzelwe kwa dzikhetho kana u kundelwa u tevhedza Mulayo uyu , nga nnḓani ha musi vhukhakhi kana u kundelwa ho kwama tshoṱhe dzikhetho . 
U ṋekedza zwa vhupfumbudzi na tshumelo dza vhuvhudzisi kha minidzhere na vhalavhelesi nga ha uri hu shumiwa hani na vhashumi vho livhanaho na thaidzo dza matshilisano na dza muhumbulo . 
Pfesese kubaḓekanele kuhulwane vhukati ha kutshimbidzele kwa CBP na IDP , na u ita uri nyito na zwishumiswa zwi ṱumekanye izwi zwivhili nga nḓila i fushaho ;
U ṱuṱuwedza vhushaka na nḓowetshumo ya zwikambi hu tshi itelwa vhubveledzisi ha fhasi ho engedzwaho ha vhupo honovhu ha zwirengiswa zwibveledzi , nga maanḓa vhubveledzisi hapo ha harasi na mufhoho . 
U bvela phanḓa na mveledziso ya pfunzo ya tshitshavha na vhudavhidzani nga kha matheriala wo tou phirinthiwaho , hu tshi katelwa phosiṱara , mafhungo ane a ṋetshedzwa nga kotara , mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha , khaḽenda , burotsha , dzibena , ḽifiḽethe na phamufuḽethe . 
Buthano ḽa Nzivho ya Vhuaḓa ḽi nga vha na maga o khwaṱhaho a u livhana na tshiteṅwa itshi , u bveledza mafulufhedziso ashu u itela u khwiṋisa kuvhusele kha khonthinente yashu . 
Komiti dza wadi dzi na mushumo-ḓe kha ndangulo ya thandela ?
Khaḽarani maapula mararu , ṋotshi tharu , maṱamaṱisi mararu na ḓuvha .
Fhedziha , ngauri ḽivhanda ndi ḽihulu , nyito ya muthu ene muṋe a i nga ḓo lingana . 
( 4 ) Muoditha-Dzhenerala u na maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo sumbedzwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka .
Kha vha rumele zwi tevhelaho u thusa SARS kha u ṋekedza thendelo kha khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo :
Data i bvaho kha ḓaṅwaha kana u fhira ha saveyi dza vhuimana ha lushaka ho ṱanḓavhuwaho Afrika Tshipembe i sumbedza uri u ḓalesa ha HIV kha vhasidzana vha vhaswa na vhufumakadzi vhaṱuku kha tshigwada tsha vhukale uhu hu nga vha hu tshi khou dzika , naho hu na uri ndi nga phimo ya nṱha nga maanḓa . 
Vhaimeli vha komiti dza wadi dzi no kwamea vha tea u shela mulenzhe kha Thimu ya u Shuma ya Thandela I tshimbilelanaho na IDP
Mudededzi a nga setha mbudziso thangeli dza u thetshelesa u itela u sedzulusa tshenzhemo ya vhagudi
Kha nyimele nnzhi phambano khulwane dzi vha hone vhukati ha tshibveledzwa tsha vhukuma na tsho fhungudzwaho vhunzani hatsho nga u engedza zwiṅwe zwithu khatsho . 
Arali uyo muṋe o ṅwaliswaho hu khamphani kana tshiimiswa tshi fanaho na tshetsho , thendelano yo khwaṱhisedzwaho ya vhukuma i tea u katelwa kha khumbelo iyi . 
Maitele a mulayo a nga kwama lu si lwa vhuḓi mvelelo dza kushumele na vhuimo ha masheleni ha Tshikwama lwa tshifhinga tsho tiwaho . 
Muhasho wo dzudzanya mvetomveto dza thendelano ya lushaka lwa tshumelo nahone ro no vha kha vhuimo ha phanḓa ha vhukwamani na mihasho mushumisi nga ha vhungomu ha hedzi thendelano dzine dza khou dzinginywa . 
o Tshitumbu tshi tea u dzheniswa ngomu ha bege ya poythene ya vhuvhili .
Mihasaladzo wa ndeme wa gese dzine dza tzwonzwa radiesheni yo bviswaho na humiselwa murahu kha vhunnḓa na zwithu zwine zwa thuthuba zwine zwa vha khombo zwi bveledzwa nga zwiendedzi zwa diziḽi na peṱirolo . 
Nga Nyendavhusiku , tshigwada tshi dzudzanya vhukwamani na khasho u itela Khuvhangano ya Vhathu vha Afrika ngei Durban na Khuvhangano ya Dzingu ḽa Tshipembe ha Afrika dzi tshimbilaho dzoṱhe . 
3.14. Mutumbuli wa Mutheo wa Gift of the Givers Vho Imtiaz Sooliman , vhe vha pfufhiwa Pfufho ya Mudzulapo wa Ḽifhasi nga feme ya vhueletshedzi ya dzitshakatshaka , Henley & Partners .
Muvhuso u ḓo ṱanganya ofisi kha mimasipala ya zwiṱiriki ya malo .
Masipala a wo no ngo kona u swikelela mushumo wayo nga tshifhinga tsha ṱhahelelo ya zwiko zwa masheleni . 
Luṱingo : ( 021 ) 403 - 2224 / 6 kana P.O.
Kha u vhala themendelo dzi tevhelaho , zwi fanela tshifhinga tshoṱhe u dzhielwa nzhele uri dzo livhiswa zwihulwane kha u vhusa mitambo ine ya vha na ḽevele ya khovhakhombo . 
siaṱari ḽi re na baakhoudu ḽa Thendelo ya Vhudzulapo ha Tshoṱhe ḽine ḽa vha na tshifanyiso tsha muhumbeli na tsha mufarisi wawe
Muvhigo wa ṅwedzi nga ṅwedzi u bva kha ḽaiburari tharu dzoṱhe i a ṱanganedzwa na tshumelo yo katelaho zwoṱhe i khou itwa kha tshitshavha . 
Nga nṱha ha izwo , u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha kushumele kwa mbambadzo , u vhea mitengo na mbekanyamushumo dza u dungofhadza . 
Thasululo i wanala zwiṱuku kha u khwiniswa ha u thoma u shumisa tshiṱuṱuwedzi tsho livhiswaho kha u thola vhathu kha poso dzi si na vhathu vha mahayani na vhuponi ha ḓoroboni vhu konḓaho . 
Tsha u thoma , ri ṱoḓa vhuḓiimiseli ha poḽitiki hune ha vha , tshavhuvhili , ha pindulelwa ha vha khovhelo ya zwiko . 
Ṱhoḓea ya vhuendelamashango
Hezwo a si zwone . 
O dovha a sumbedzisa zwiitisi zwa u dzinginya u pfuluwa , zwi katelaho uri mavu ane vhunzhi ha vhadzuli vha mishashani vha khou dzula khao ha ngo tea u itwa khao tshampungane , zwenezwo vhupo uho hu nga si bveledzwe sa vhudzulo ha tshoṱhe .
( c ) Muṅwe na muṅwe a no khou ita ngauralo sa muraḓo , kana o imela tshigwada kana kiḽasi ya vhathu ;
Vho vha vha tshi zwi ḓivha naa ?
Vhuḓifhinduleli ha u sa khethulula ho sumbedziswaho kha ndaulo ire hone zwino na theo ya mulayo a i siki vhuḓifhinduleli na vhuthihi maelana na u vhea mitengo . 
Ri khou ṱanganedza u khwiniswa ha tshumisano vhukati ha zwiimiswa zwa tshitshavha na vhupileli , zwiimiswa zwa vhusevhi kha zwa vhutshinyi na masheleni . 
Khumbelo ya tshumelo ya khasho ya radio ya tshitsh
ṰHALUTSHEDZO
( a ) ḓḓise mafhungo thwii kha Khothe ya zwa Mulayotewa na uri a
Ngudo iyi yo vha i songo lavhelelwa u vha tsedzuluso yo fhelelaho ya vhurangeli ha vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa ha lushaka na ha dzitshaka , fhedzi yo itelwa u ṋetshedza mutheo wa nyambedzano na vhashelamulenzhe vho fhambanaho . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , ya CK4 na fomo CK1 .
u dzudzanya na mukhantseḽara wa wadi u itela miṱangano ya u pfiwa ha nnyi na nnyi
Kha avha vhafhinduli vhoṱhe , mbekanyo ya u thoma ya u sa tholiwa yo sedzululwa ya vha u tholiwa . 
Vharangaphanḓa vha ngudo vho teaho vha ḓo fhululedzwa nga ha mvelelo dzavhuḓi idzi . 
U shumisa zwiga / maipfi zwa u vhidza muambi a tevhelaho kha mukumedzo
Vha nga ita na ṱan ḓavhudzo ya zwi angaredzaho mushumo u itwaho nga vhathu vha shumaho kha buḓo ḽa saintsi .
Vhuitwa ha ekonomi , hoṱhe ha fomaḽa na vhu si ha fomaḽa , ho ṱumanywa na nḓila dzine dza vha nga ngomu kha hugaledzwa ho bvelaho phanḓa . 
Mbadelo
Kha vha ṋekedze :
Phindulo ya dzilafho ḽa shishi ( ambuḽentsi na vhathu vha tshumelo ya shishi ) nga vhuendi ha badani kana ha muyani u ya he zwa shishi zwa dzilafho zwa bvelela hone ;
Vha tea u ḓadza Fomo ya khumbelo ya ḽaisentsi ya u bveledzisa : DE 30 .
Khwiniso dza zwa thekhinoḽodzhi dzo , honeha , ita uri zwi konadzee u ṋetshedza dzitsheke nga nḓila i shumaho , nga maitele a u rathisela nga eḽekiṱhironiki ha data dza vhuṱhogwa malugana na ndaela . 
Phurofaiḽi yo khetheaho ya ngudamirafho na zwa ikonomi na matshilisano ya tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe i tea u shumiswa u pulana na u ṋekedza zwishumiswa zwatsho zwa nnyi na nnyi , sa izwi nangoho i tshi tea u shumiswa u itela zwileludzi zwa nnyi a nnyi , nga maanḓa izwo zwi shumaho kha vhupo ha vhudzulo vhathu . 
Ho sedzwa PMSA
u awela , tshigagarukela , nzw .
Ro thoma Tsedzuluso ya HIV ya Afrika Tshipembe na Pulatifomo ya Tshanduko ( SHARP ) u itela u lambedza tsedzuluso ya HIV na AIDS na u tshimbidza mveledziso ya thandululo dza tshanduko kha vhulwadze uvhu .
Tshivhalo tsha nyito dzine dza tea u fhedzwa dzi tea u ḓowedzwa mugudi hu si na u siedza zwiṅwe zwa magudiswa na zwikili zwe zwa gudiswa .
Kha vha ṋee Muhasho khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe .
4.70 Vhuṱanzi , khethekanyo ṱhukhu i vhonala i tshi khou kandekanya pfanelo dzo vhalaho .
Musi nyaluwo thangeli i tshi nga nweledzwa nga milayo nyangaredzi ya vhoṱhe , nḓila dza nyaluwo dzi a fhambana nahone dzi na vhuṱumani na vhukoni ha muthu na ṱhoḓea dzo khetheaho , mbeu , murafho , na ikonomi , matshilisano na nyimele dza mvelelo . 
Khomishini dza sumbe dza Mbilo ya Mavu dza Dzingu dza zwa zwino dzo ṱanganywa kha Senthara dza Tshumelo i Kovhanywaho ya Vundu u mona na shango . 
U anetshela zwiwo nga u tevhekana hazwo
A hu na tshithihi tsha ndeme tsho swikelwaho nga muthu a tshi khou shuma e eṱhe . 
Komiti dza wadi ndi furemiweke dzo dzudzanywaho dza u shela mulenzhe , khathihi na u vha madzangano a vhadzhiamikovhe , nahone dzi tea u imelwa kha Foramu ya Vhuimeli ya IDP na kha thimu dza u shuma dza IDP .
( g ) u shumisa maanḓḓa na mishumo yayo nga nḓḓila ine ya si dzhenelele kha mbumbo ya ḓḓivhashango , kushumele kana zwiimiswa zwa muvhuso kha maṅwe masia ; na
Shedulu ya thandela yo vhumbwa nga mishumo yoṱhe na mishumo yo dizainwaho u swikelela ndivho dzo tiwaho dza thandela , sa zwe zwa ṱalutshedzwa nga tshikoupu tsha thandela , ngeno i tshi dzula nga ngomu ha mugaganyagwama na u shumisa zwavhuḓi zwiko . 
I hwala vhuḓifhinduleli lwa tshifhinga tshi linganaho hafu ya zwibviswa kha mutheo wa u pfumbisa . 
( a ) kha khetho dza u thoma dza Buthano ḽa lushaka fhasi ha Mulayotewa muswa ;
( 2 ) Muphuresidennde khathihi na miṅwe Miraḓo ya Khabinethe vha nga shumisa maanḓa a zwa khorotshitumbe nga -
( c ) Khothe i?e na i?we , hu tshi katelwa Vharangaphanḓa vha Sialala , ye ya vha i hone musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma , i ḓo isa phanḓa na u shuma na u shumisa maanḓa u ya nga ha milayo ine ya shuma khazwo , ho sedzwa u shandukiswa kana u sedzuluswa huṅwe na huṅwe ha mulayo uyo .
Izwi zwi ḓo ṱuṱuwedza u shumiswa ha thekinoḽodzhi yo teaho u engedza vhubveledzi na u wana zwikili zwi ṱoḓeaho kha ikonomi .
3.7 Nomboro dza luṱingo na khoudu
I dovha hafhu ya kombetshedza dzi MP uri vha wane thendelo ya mushumo wa nnḓa kha mahoro a vho a polotiki .
Ṱhalutshedzo dza maipfi : dzi re khagala ; pfanywa ( sinonimi ) ; mafhambanyi ( antonimi )
" Hu na phaiphi dza maḓi na mitshini yo dzhenisiwaho fhedzi thaidzo hu pfi ndi maanḓa a u bommba maḓi .
Ḽiga ḽa 4 : gerani kha mutalo nga murahu ha musi no siṱepuḽara bugu yaṋu .
Muthelo wo dzinginywaho u khou da huna u aluwa ha mbilahelo nga mashango a ḽifhasi malugana na u khwaṱhesa zwi tshi vhangwa nga u ḽesa swigiri . 
U ṱalusa mbuelo na milayo zwa CBP .
Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa na dziṅwe khothe dzi nga tshea kha mafhungo o tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde ; fhedzi a hu na khothe ya maimo a fhasi kha a Khothe Khulwane ine ya nga ita ṱhoḓḓisiso kana u tshea kha u yelana na Mulayotewa nga mulayo muṅwe na muṅwe kana vhuḓḓifari ha Muphuresidennde .
Vhashumi vha ḓo shumisana tshoṱhe na vhaṅwe na u pfa vho ṱanganedziwa , u maanḓafhadziwa uri vha dzhie tsheo nga kuvhonele kwavho u itela u khwiṋisa vhutshilo ha vhalwadze , nahone vho ḓiimisela u shumesa . 
Ahuna gumofulu Miaro ( hu tshi katelwa muaro wa maxillo-facial ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
Sudzuluwani nga nḓila ine na funa , musi mudededzi waṋu vha tshi lidza tshiṱiriri ( ndwevha ) , ni ime dzii henefho hune na vha hone .
Mafhungo a Zwino Kha Shango
Zwiṅwe hafhu a vha wani zwibveledzwa zwa u kungedzela ngazwo , zwine zwa amba uri a vha tei u wana luafhulelo kha dziṅwe aḽikhoholo . 
Khwiniso dzi khou fhindula tsheo dza khothe , dzine dza sumbedzisa uri zwiṅwe zwiteṅwa zwa Mulayo a zwi tshimbilelani na ndayotewa .
Nga u fhungudza u shumiswa ha zwigidi kha vhugevhenga , u bva kha mabulayo uya kha khakhathi dza miṱani u ya kha u ṱangula , khonadzeo dza mpfu na khuvhabvu dzi tatisaho tshi nga fhungudzea zwihulusa . 
Ho vha , na u imiswa , hu sa tinyeiho vhukati . 
Mapa wa vhu 47 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Ni ḓiphiṋe nga maḓuvha aṋu a vhuawelo / holodeni
Hezwi , naho zwo ralo , zwi tou vha mbonalo ya nga nnḓa ya khanedzano . 
( c ) Khomishini ya zwa Ndinganyiso vhukati ha Munna na Musadzi ;
Vha tea u vha na rekhodo i vhonalaho i yelanaho na mushumo na ṱho ḓisiso ya saintsi ya mupo .
Hu na ṱhoḓea ya u vhona zwauri zwithithisi zwine zwa langula volumu ya thengiso kana mitengo zwi dzheniswa kha ṱhoḓea ine dza khou lavhelelwa . 
Mushumo wa dzi CDWs
Vhupo ha mahayani vhunga vha na wadi khulwanesa he vhathu vha phaḓalala u mona na miḓana na mabulasi .
Wo vha u tshi khou ḓo vha mutambo wa ndeme vhukuma ( nahone une wa ḓo ḓisa tsheo )  . 
Bodo dzi livhisa u isa phanḓa na u khwinisa tshanduko ya phurofesheni dza tshumelo ya matshilisano nga u dzi ita uri dzi katele zwiṅwe na zwiṅwe zwihulwane na u khwaṱhisedza tshumelo dza maimo a fanaho kha ṅwaha nga ṅwaha na muṅwe . 
U vhala gurannḓa u tshi khou thetshelesa
Komiti yo sumbedzisa uri ḓivhazwakale i nga si ṱanganedze zwo bvelelaho yunivesithi . 
Tsenguluso ntswa nthihi yo fhedzwa kha mbekanyamushumo ya khomishini kha ṅwaha u no khou sedzuluswa : 
Ri kha ḓivha na lwendo lune ra tea u lu tshimbila .
1.3 U ya nga vhusimamilayo
Hu tshi khou ambiwa nga ha masiandoitwa a zwenezwino a Khothe ya Ndayotewa malugana na mutevhe wa vhonkhetheni , Minisiṱa vho amba uri zwoṱhe zwi ḓo itwa hu u itela u vha na vhuṱanzi ha uri IEC i khou tevhedza tsheo ya khothe " nga mulalo " .
Mutshimbidzi wa Wadi u tea u ranga phanḓa mushumo wa u tshimbidza a tshi tikiwa nga mutshimbidzi wa ha masipala , hune zwa tenda , khathihi na mutshimbidzi wa wadi a no bva kha iṅwe wadi .
Muṅwe wa vhadzheneleli vhashu vha songo dzhielwa nṱha nahone vha re vha ndeme , ndi vhashumi kha sekithara yashu . 
U swikelela thimu ya dzilafho yo khetheaho nahone yo gudiswaho vhane vha ḓo sedzulusa zwidodombedzwa zwavho na u kwama dokotela wavho u khwaṱhisedza uri vha wana dzilafho ḽo teaho nyimele yavho
Okosidzheni yo ṋokaho i nga anganyelwa nga u shumisa mithara dza okosidzheni yo ṋokaho . 
A lavhelesa ngweṋa i tshi khou kokovha i tshi ṱingaṱinga henefho kamarani .
Nga kha maitele eneo mathihi , tshigwada tsha u shuma tsho fhambanaho tsha dzi minista tsho thomiwa u sedzulusa mashumele na zwa masheleni a mabindu a muvhuso . 
Kha zwiṅwe zwihulwane zwe zwa swikelwa nga tshigwada itshi , Afurika Tshipembe ḽi tshi ṋetshedza tshikimu tsha u tou thoma tsha u pfumbudza , iṅwe nḓila ya u thusa u fhungudzwa ha vhathu mishumoni .
U ṱalutshedza zwine zwa ḓo bvelela u ya nga u themendela mugaganyagwama , u sedza havhu u ṋetshedzwa ha thandela dza IDP , kushumele nz .
Fhedzi naho muhaelo u tshi nga bveledziswa , zwi ḓo dzhia miṅwaha yo vhalaho phanḓa ha musi u tshi nga lingwa nga vhuronwane , u ṱanganedzwa nga maanḓalanga o teaho u ita uri u wanale nga vhunzhi tshitshavhani . 
Ṱhanziela ya ndungelo ya u tshimbila badani .
Sa zwi vhonalaho u bva kha zwe nda amba , kha hetsho tshiimo fhungo ḽi re loṱhe ḽo vha ḽauri kana muhwelelwa wana ndiliso i pfalaho nahone yo eḓanaho na nga tshifhinga tsha u bviswa , u bviswa uho nga tshifhinga tshetsho tsho vha tshivhangi tsho ḓoweleaho . 
Mushumo wo tou ṅwalwaho u tea u bvela phanḓa u bva kha ḽevele yo khwaṱhaho i vhonalaho u swika kha ḽevele ya khumbulelo . 
Miraḓo vho ḓivhadzwa nga vhafariwa ngomu seleni . 
U sa dizainwa zwavhuḓi zwi vhanga khovhakhombo nga tshifhinga tsha mushumo , ngeno u dizainwa lwo kalulaho zwi tshi vhanga mbadelo dza nṱhesa . 
2 Kha vha sedze uri luvhemba luthihi lwa zwipikwa lu tea u bveledza lu no lu tevhela .
Hun a nḓisedzo nnzhi ine ha nga dzhiiwa khayo arali hu tshi nga dzhielwa nṱha dziṅwe nḓila .
- Muṱangano u tevhelaho
Kha fhungo iḽi , ri ṱuṱuwedza mivhuso ya lushaka uri i dzhie maga o khwaṱhaho a dzhie vhuṋe ha maitele aya hu tshi katelwa na u ṋetshedza mbekanyamushumo dza vhugudisi na mveledziso dzine dza tikedza vhafumakadzi na u sika tshikhala tsha uri vha shele mulenzhe kha vhutshilo ha poḽotiki ha maimo a nṱha . 
Sa muṅwe we a wana ṱhanganedzo na pfufho , ngeletshedzo yavho i ḓo vha ifhio kha vhaṅwe vha shumaho kha zwiimo zwa mahayani zwi fanaho ? 
Imani phanḓa ha tshivhoni ni lavhelese tshanduko ifhio na ifhio ya tshivhumbeo tsha ṱhungu , u lingana hao , mbonalo ya lukanda , u onyana ha lukanda kana zwifhio na zwifhio zwi no bva kana u bva malofha . 
Tshipiḓa tsha tshifhinga tsha muthu tshi a vhonala kha nyito dzoṱhe dzawe . 
Poswo dza ndeme dzo dzielwa nṱha kha mutevhe wa poswo dzo themendelwaho kha mbekanyamushumo ṱhukhu iyi . 
U bvisela khagala kupfesesele kwawe a zwi na ndavha uri ndi zwone kana a si zwone .
Nyambedzano na dzone dzo farwa na Muhasho wa Vhudavhidzani u itela u thusa u ṱavhanyedzisa vhuhone ha Gazethe ya Muvhuso nga nḓila ya eḽekiṱhironiki . 
Tshitaila tsha fomaḽa
U tshilisana na zwiito zwa vhashumi malugana na vhalwadze ndi ha u vhavhalela na vhukoni ha u lafha . 
62 ya buguni yanˆu nga vhudele .
U dovha u anetshela bono ḽa ḓirama nga u tevhekana ha zwiwo
Mushumo wa Komiti ya Wadi u dovha wa katela na u ita uri zwi konadzee khathihi na u khwaṱhisa uri tshitshavha tshi swikelele ndivho dzatsho dza thandela dzine dza khou shumiwa nga vhathu vhone vhaṋe .
MAFHUNGO ANO ṰOḒEA
U engedzea ha vhathu vhane vha ya u dzula dziḓoroboni u itela u tikedza vhuendi na u fhungudza nyaluwo ya dziḓorobo ine ya sokou itea hu songo puḽaniwa .
1 . Khethekanyo ya 84 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vha na khethekanyo ṱhukhu ya nyengedzo i tevhelaho :
ḼIGA 1 U kuvhanganya mafhungo a u pulana
Ngaha u ita khumbelo ya u vhuiselwa murahu mbadelo dza muthelo
Vhuṱumanyi ha mugaganyagwama wo dzinginywaho vhu ḓo shuma nga tshifhinga tsha vhukati ha 2016 / 17 na 2019 / 20 .
Khumbelo ya u walisa khamphani ya phuraivete
U ṋekedza mushumo wo kunaho hu tshi shumiswa tshivhumbeo tshone , sa ṱhoho , u ita zwikhala hu tshi itelwa u ita pharagirafu , nz .
Zwikili zwa u thetshelesa zwa vhagudi , vhukoni ha oraḽa , u kona u fhindula mbodziso , u dzhenelela kha nyambedzano na zwikili zwa u rekhoda zwo tou ṅwalwaho ho teaho zwi tea u sedzwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Zwo kuvhanganywa na u bviswa nga ndangulo ya zwa khathogirafiki . 
U vusuludza kushumele kwa mabindu Tshwane , khathihi na mveledziso na ndondolo ya nzulele kha mahoro . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) , mafhambanyi ( antonimi ) , ṱhalutshedzo i re khagala , ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
Arali phambano dzi tshi elana na u vhewa ha vhashumi , nahone phambano dzenedzo dzi sa weli fhasi ha tsheo ya maitele a kushumele a si a vhuḓi , miraḓo i tendelana u rumela phambano idzo kha vhapfumedzani vha phuraivethe .
U ya nga muofisiri wa ndaulo muhulwane , madzangano a ḓa tshifhinga tshoṱhe , naho arali zwi tshi katela nyendo ndapfu . 
Zwiṱuṱuwedzi zwa mupo zwihulwane ndi zwi tevhelavho : ikonomi , matshilisano , mulayo , fisikhala na thekhinoḽodzhi . 
Naho zwo ralo , vha nga dzumbama nga murahu ha vhoramilayo u swika lini ? 
Afrika Tshipembe ḽi na mashudu u vha na tshivhalo tsha zwitediamu zwa khwaḽithi zwine zwa kona u farela mitambo ya mihulwane na ya vhuṱhogwa . 
Ndangulo ya Vundu ire kha Shedulu 2 ya Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ;
U dzhiela nzhele vhushayanungo a si u kundelwa - ndi tshikhala tsha u wana nḓila i fhaṱaho ya u guda , u aluwa na u shanduka nga zwiṱuku . 
U ya nga Muoditha Dzhenerala vhuhulu ha thaidzo ya Mihasho ya Lushaka hu vhonala hu sa tou vha vhuhulwane u fhira uvho ha kha ḽevele ya mavundu . 
Nga maitele aya , zwi a konadzea uri u pfumedzana na khaṱulo zwi vhe hone nga u tevhelelana nga ḓuvha liṱhihi , arali zwi tshi ṱodea .
Kha ri bveledze izwi zwe ra ḓi kumedzela zwone zwino - kha riṋe vhaṋe na kha muṅwe na muṅwe washu - ri tshi ḓivha uri vhu ḓo tatamudza zwiko na vhukoni hashu , fhedzi ri tshi pfesesa uri arali ra swikelela zwipikwa izwi zwiṱanu , ri ḓo vha ro shandukisa tshitshavha tsha hashu .
6.3. Vho GV Andrews sa Muofisiri Muhulwane wa Kushumele kha : Muhasho wa Mutakalo .
U khethekanywa ha vhuṅwe vhuḓifari kha sia ḽa vhaṱaleli sa vhugevhenga . 
Adzhenda ndi mutevhe wa mafhungo ane a tea u ambiwa nga hao kha muṱangano .
Ḽevele ya vhuḓifulufheli i imela uri ndi lungana hune phesenthe ya vhukuma ya tshitshavha vhane vha ḓo wana phindulo vha tshi zwifha nga ngomu ha zwikhala zwa fulufhelo . 
( a ) mulayo u welaho nga fhasi ha uyo wo itwaho hu tshi tevhelwa Mulayo wa vunḓu ; na
85. Maanḓalanga a Khorotshitumbe ya Riphabuḽiki
Vha ḓo ṋewa dzina ḽa u shumisa .
Vhathu avha vha ela tshikoupu tshashu u itela u sudzuluwa lwa tshihaḓu na khakhululo ya muthelo na u fhungudza muhwalo wa muthelo . 
- Zwivhangi zwa dali zwo fungudzea u bva kha 50 000 miṅwahani ya vho 1990 uya kha 5 000 nga 2007 .
zwidodombedzwa zwinzhi
Mitakalo i ṱalutshedzwa sa u sa shaea fhedzi ha malwadze , wa ṱalutshedzwa sa vhukoni ha muthu a tshi phetha zwoṱhe vhutshiloni hawe . 
U sedzukusa nga iṱo ḽa vhusedzi
Mbumbululo ya u thoma i rekanyela u shela mulenzhe kha nyaluwo ya zwipiḓa zwa tshinyalelo ya GDP nahone i sumbedza phambano kha tshivhumbeo tsha ṱoḓea nga u angaredza . 
Khethekanyo ya Dzirekhodo i vhona uri mishumo i tevhelaho i itwa lwa vhudele : 
Vhahumbeli vha mushumo vho vhewaho kha mutevhe vha ḓo ṱoḓea uri vha dzhenele maitele a inthaviwu ine ya ḓo katela ndingo ya zwikili zwa khomphyutha . 
Ṋetshedzo ya phurogireme dza thikhedzo u itela u thusa vhoramabindu u langa na u vhambadza bindu nga nḓila yavhuḓi .
1.3 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ita luswayo lwa Ḓuvha ḽa Vhupfumedzani nga dzi 16 Nyendavhusiku ngei Union Buildings nga fhasi ha thero : " U fhaṱa Lushaka , Vhuthihi ha zwa Matshilisano na Vhupfumedzani " .
Zwi ṋewa khethekanyo ya risithi ya VAT na mbadelamurahu nga sekhithara na khethekanyo ya mbadelo khathihi na tsedzisiso ya data na mahumbulwa na mawanwa a VAT zwi tshi bva kha mbuelo dza VAT yo rumelwaho nga vhoramabindu vhaṱuku . 
U sima pulanetshumisi
U swika zwino ro amba nga u tea ha nḓisedzo ya tshumelo ya dzimbalombalo dza tshiofisi kana dza lushaka . 
ḽiṅwalo pfulufhedzisa mbadelo
Vhashumi vha NGO na CBO vha fanela u vhona heyi bugwana uri vha vhone uri PAJA i kwama hani mishumo yazwo .
( c ) kuthomelwe , kuvhumbelwe , maga , maanḓa na mishumo ya komiti dzayo .
Muhanga wa ndaulo wo teaho u tshimbidza u dzhena ha gese ire kha phaiphi nga ngomu kha maraga . 
Tsha u fhedzisela , tshitshavha tshine ra ṱanganedzwa miḓini yatsho tshifhinga tshoṱhe tshine ra tshi fulufhela nga vhushumisani uhu ri nga vhuedzedza fulufhelo kha zwa mbalombalo zwa tshiofisi . 
b ) U tholwa ha CEO wa Tshiimiswa tsha Ndaka ya Muvhuso Vho Dokotela Daniel Mmushi Matjila u thoma zwino , lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu u swikela nga dzi 30 dza Ḽara 2019 .
Khonifarentsi ndi luvhanḓe lwo humbulelwaho u itela nyambedzano vhukati ha sekithara dza tshitshavha na dza phuraivethe nga ha mafhungo a zwino a ndeme a tshimbilelanaho na u ṱuṱuwedza ikonomi dzapo nga u sika vhupo ha khonadzeo u itela u swikela mveledziso ya ikonomi i katelaho .
Mugudisi u vhala na kiḽasi yoṱhe Bugu Khulwane kana maṅwalwa o hudzwaho .
Ndivhanele ya tshitavha kha u swikelela kha zwidzidzivhadzi zwa ndeme zwi swikeleleaho kha mutheo wo thomiwaho . 
Ri ḓo dovha ra gudisa vhashumeli vha zwa mutakalo vha fhiraho 3 000 , nahone vha ḓo gudiswa kulangele kwa uvhu vhulwadze na u vhona uri vhalwadze vhoṱhe vha Lufhia vho farwaho nga tshitshili tshi sa pfi mushonga ( multi-drug resistant na extreme drug resistant ) vha a lafhiwa .
Mbadelo ya vhararu ndi mbadelo i sa kombetshedziwi i ne muthelo muṅwe na muṅwe wa tshifhinganyana a nga i badela .
Mulanga vho mu wana musi Mulanga vho mu wana ngafhi ?
Zwibveledzwa zwa mafhi
U shumana na u salela murahu ha themamveledziso a zwi timatimisi uri zwi nga alusa vhubveledzi hashu , u ṱaṱisana hashu , zwi rumelwaho nnḓa na zwenezwo , vhukoni hashu ha u sika mishumo . 
U tandulula zwa u swikelela tshiṅwe ngeno tshiṅwe tsha bala zwi kwama tsheo ya zwa poḽitiki , ine ya tea u dzhiiwa hu tshi khou kwamiwa vhafaramikovhe vho teaho , sa zwine zwa sumbwa nḓila nga milayo na dzinḓila dzo randelwaho . 
( a ) lutamo lwa vhathu lu katela vhuḓiimiseli ha lushaka kha tshandukiso ya zwa mavu na tshandukiso ya u ḓisa ndinganyiso kha tswikelelo ya zwoṱhe zwa mupo ; nahone
( d ) Kha Zwikili zwa Vhutshilo , Nḓivho ya Muteo ( Beginning Knowledge ) yo avhelwa awara 1 kha Gireidi ya Ṱ-2 na awara dza 2 sa zwe zwa sumbedziswa nga awara kha zwitange ( buraketse ) kha Gireidi ya 3 .
Tshidimela tshi khou langwa nga vhashumi vha tshoṱhe vha re na ndalukano . 
Khabinethe i vhidzelela vhoramimoḓoro vhoṱhe uri vha vhone uri zwiendedzi zwavho zwo lugela u tshimbila dzibadani na uri vha dzhie vhuḓifhinduleli musi vha tshi khou reila .
Musidzana o nakaho o ṱoḓa u thusa .
Vhunzhi ha mushumo uyu wo ḓisendeka kha ḽitheretsha , fhedzi u sengulusa mutalo muṅwe na muṅwe wa tshibveledzwa zwi kwasha ndeme yatsho .
U sa khwaṱha ha vhubindudzi Afrika Tshipembe ndi tshivhumbi tshi fanaho tsha mbumbululo tharu dzo itwaho afho nṱha . 
Ubva tshe ya rwelaṱari tshikimu tshayo tsha bazari ubva nga 1994 , Transnet yo no lambedza matshudeni vha 3 288 .
Madalo ndi 100% ya mutengo wa Tshikimu
1.12. Muṱaṱisano wa Vhuvhili wa Vhukoni ha Ḽifhasi wa Afrika Tshipembe une Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi wo vha ṋemuṱa ngei Inkosi Albert Luthuli International Convention Centre , Durban u bva nga ḽa 13 u swika nga ḽa 17 Luhuhi 2017 , u khou pembelela vhukoni ha vhaswa vha vhatsila na vhorathekiniki vha shango ḽashu .
Ndi thimu ifhio ye ya wina dzifainaḽa ?
Masheleni o linganaho kha ezwi a ṱhaḓula nga tshiimo tshavhuḓi hu si tsha zwifhaṱo zwa muvhuso fhedzi na zwa vhudzulo ha Gauteng nga u angaredza . 
( Hedzi dokhumenthe dzi a
Mashangoni maṅwe o bveleho phanḓa , a zwo ngo lavhelelwa na khathihi uri dzibannga dzi nga vula zwishumiswa zwiswa . 
( a ) vha na ndalukano dzo teaho ; na uri
Vhambedzani zwe na vha no humbulela zwone na zwe na vhala .
Ndi khwiniso ya sisiṱeme ya tshifhinga tsho fhelaho saizwi yo dodombedzesa , i khwinisa ndango , na u ṱuṱuwedza u dzhenela nga guṱe vhukati ha muṱoli na muṱolwa . 
Vhunzhi ha vhashumi vha afho nezarini vha bveledza zwiraba zwavhuḓi , zwo takalaho , fhedzi hu na khombo ya u ḓisa zwitumbudzi zwiswa kana malwadze kha bulasi . 
Mathomo na magumo ( mavulele na mavalele ) Mufhindulano wo ḓisendekaho kha tshibveledzwa tsho vhalelwaho nṱha
U vhiga ofisini ya mulangadzuloi
Hoyu Mulayo une wa khou ḓisa sisiṱeme i no fana ya ndaulo ya tshitshavha kha matavhi oṱhe a muvhuso vhuraru hao u itela u alusa na u ombedzela ndeme na maitele a langaho ndaulo ya tshitshavha u ya nga tshiteṅwa 195(1) tsha Mulayotewa .
Ri vha ṋekedza vhukoni ha u editha mafhungo kha akhaunthu yavho ya mushumisi ye vha ri ṋekedza musi vha tshi ḓiṅwalisa nga u shumisa fhethu ha tshivhumbeo tsha siaṱari ḽa vhone vhaṋe . 
Ḓiresi ya Tshiṱaraṱa Tshiṱaraṱa tsha 46 Hans van Ransburg & Tshiṱaraṱa tsha 56-58 & 67 Paul Kruger POLOKWANE 0700
Maano aya a engedza ndinganyo na u lulamisa zwi tshi elana na u ṋetshedza ha zwiko , ngeno hu tshi khou ṋetshedzwa tswikelelo khulwane na zwikhala kha madzangano maswa na ane a khou bvelela , a kale o vha atshi shuma kha mikaṋo ya sisṱeme ya nḓisedzo ya tshumelo dzo ḓoweleaho dzo lambedzwaho . 
Muṱangano wa thungo wa vharangaphanḓa vhahulwane vha sialala vha sa weli nga fhasi ha khosikhulu . 
Kha ṱunḓe pfulo ya bulasini na zwiḽiwa zwa zwifuwomvumvusi
Vhurumelwa na thendelo dza maanḓa dzo teaho nga muofisiri wa muvhalelano dzi ḓo khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe u ita vhuḓifhinduleli hawe ha u swikela ndivhotiwa dza muhasho . 
6.7.2.1 Ahuna nḓila dza u khwaṱhisedza uri Vharangaphanḓa vha Sialala vha shuma mishumo ya ndangulo ya vhulamukanyi vha tshi khou tevhedzela mulayo .
U vha na pfanelo ya vhuṋe zwi ṋea vhuṋe ha uyo mushumo na ndangulo ya kushumisele kwawo siani ḽa zwa masheleni .
Komiti dza Wadi dzi nga tshimbidza vhudzheneleli ha tshitshavha kha maitele manzhi kha ḽeveḽe yapo hu tshi katelwa :
Muhasho wa zwa Muno u dzinginya zwi khagala uri vhuḓifhinduleli ha khwaṱhisedzo , hu tshi katelwa na khwaṱhisedzo dza ndeme ya zwa vhubindudzi , ṱhoho , u tea kha ndivho yo imaho ngauri , u sa pfuka pfanelo , u tevhedza , vhutsireledzi na u tea hu si zwone fhedzi , nahone a u iti makumedzwa a u tou bula kana dzinginya kana khwaṱhisedzo mayelana na zwi re ngomu ha webusaithi na uri webusaithi yo vhekanywa na u ḓiswa u itela u swikelela ṱhoḓea dza muthu nga muthihi . 
A vha nga ṱwi vha tshi zwima .
Fhedziha , muvhuso wa maswole wo hana u ṱanganedza zwa vhuthubwa . 
Referentsi : Dzina ḽavho na tshifani
Muiti wa khumbelo ha iti zwo dzivhiswaho nga Mulayo wa Mvelaphanda ya Zwiko zwa Minirala na Zwivhaswa .
U ṅwala na vhagudi , ha tshigwada na u ṅwala a eṱhe :
15 U ṱanganyisa SWOT kha mvelelo
A ri na madi ane ra nga vhulunga .
ṱhohopfareli ya muṱa / haya
U kona u amba miṱanganoni kana vhathuni ;
o wa kha basigiri. nyito i re na ḽiiti wa
Mulayo wa u langa pfukiselo ya tshelede dza mashango na ṱhiransekisheni dza zwa masheleni dzi elanaho nazwo ndi muṅwe . 
Mitambo yo livhanywa kha nyumeresi na ḽitheresi sa , nyimbo na zwidade , na zwiṱori zwa u dzhenelela , u ita tshivhumbeo tsha ḽeḓere nga musudzuluwo , u ṅwala dzina nga zwikunwe , u amba zwo fhamabanaho ( u kokodza , u somba , u tatamuwa , u kwatama , u mona nga u ṱavhanya ) .
Ri fhululedza zwiṱiriki dza mahayani nga maanḓa , kha u kunda na u ita izwi nga nḓila ya khwiṋe . 
( c ) u sa kona u ita mishumo ya ofisi yawe .
Nga Fulwi , Afrika Tshipembe ḽi ḓo pembelela maḓuvha a ndeme a mupo .
U nwelela hu konadzea fhedzi arali mbemba dza mavu dzi tshi tzwonzwa nga nḓila yo linganaho , fhedzi veḽosithi ya u nwelela hu tea u tendela tshifhinga tsha u fara tsho linganaho . 
6 . Mbekanyamushumo dzine dza khou ḓa
Sumbedzani uri puloto na vhaanewa zwi aluwa nga nḓilaḓe kha maga oṱhe a tshiṱori .
Mulayotibe wo Khwiṋiswaho u khwiṋisa Mulayo wa Mishonga na Zwidzidzivhadzi zwi tshimbilelanaho nayo , 1965 ( Mulayo wa 101 wa 1965 ) sa zwe wa khwiṋisiswa zwone nga Mulayo 72 wa 2008 .
Thandela idzi dzi ḓo vha dzo tou itwa u itela u dzula zwavhuḓi kha nyimele yapo . 
Tsumbo , mudededzi a nga shumisa tshibveledzwa tsha u tou vhona a vhudzisa mbudziso yo ḓoweleaho yo sedza kha tshibveledzwa ine vhagudi vha tea u i fhindula nga murahu ha u thetshelesa lwa u tou thoma .
Fhedzi ndi zwavhuḓi nahone zwo tea u kovhelana mafhungo aya na muthu muṅwe na muṅwe we vha ita zwa vhudzekani nae . 
Ṋotshi dzi ita mutoli .
Nḓisedzo ya maḓi i katela khunakiso na khovhekanyo ya maḓi nga kha netiweke ya khovhekanyo . 
Vha nga ita khumbelo dza ṱhanziela ya mbekanyamushumo ya ECD kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano kana Ofisi ya Masipala ya tsini na ha havho .
Zwiṅwe hafhu , vha dzhiele nzhele nga maanḓa mushumo muhulwane wa zwilinganyo zwa nḓowetshumo kha nḓowetshumo dzo ḓalesaho thekinoḽodzhi . 
Nyavhelo ya pfufho dzi elanaho na kushumele u itela miraḓo ya tshumelo ya ndangulo ya nṱha i sedziwa nga murahu kha muvhigo . 
Zwenezwo u aluswa ha ndinganyelo ya vhukuma tshiṅwe tshifhinga hu ḓo ṱoḓa uri hu vhe na u fhambanywa . 
Mishumo i ṱalusa nyito nahone ndi zwiteṅwa izwo zwi re kha ḽiṅwalwa zwine zwa tshimbidza nganea uri i ye phanḓa . 
Tshumelo dza thikhedzo ya matshimbidzele a mulayo dzi khwaṱhisedza uri matshimbidzele oṱhe a mulayo o livhiswaho na a Muhasho a tshimbidzwa zwavhuḓi . 
1.11.1. Khabinethe i ṱanganedza uri Afrika Tshipembe , sa musaini wa Mulanga wa Mbumbano ya Dzitshaka ( UN ) wa u Fhelisa Vhusoga , ḽi khou shela mulenzhe kha Sesheni ya vhu13 ya COP13 ine ya vha kati zwazwino ngei Ordos , PRC u bva nga ḽa 6 u swika ḽa 16 Khubvumedzi 2017 .
Ndi zwa ndeme uri vha ṱanganedze na u dzhia tshenzhemo ya vhathu vha tshitshavhani tsha havho na u wana uri u shela mulenzhe kha mishumo ya tshitshavha zwi a vha pfumisa na u fusha ṱhoḓea dzavho .
" Musi inwi ni nga kha ḓi rengelwa tshikeitibodo tshaṋu , Lulu , " ndi John a tshi vhidzelela .
( c ) -Buthano ḽa lushaka , zwi fanela u vhalwa sa vhulivhisi kha vhusimamilayo ha vunḓu
Hu na ane na mu ḓivha ?
Izwi zwi shela mulenzhe kha u tsireledza na u alusa zwishumiswa zwashu zwa mupo na zwa mvelo .
Fhedzi naho ri tshi ḓihudza nga zwe zwa swikelelwa nga Afrika siani ḽa mulalo na mvelaphanḓa , ri nga si kone u sa dzhiela nṱha khaedu dze ra sedzana nadzo kha mashango ane ha kha ḓi vha na dzinndwa , nga maanda ro sedza maga a mulalo kha ḽa Sudan , hu tshi katelwa na tshiimo tsha Darfur , Côte d'Ivoire na Somalia .
Tshanduko iṅwe na iṅwe kha zwidodombedzwa zwa muṋe kana zwa muthu are na pfanelo ya u langa tshiendisi i fanela u davhidzanwa na vha mannḓalanga a u ḓiṅwalisa vho teaho hu sa athu u fhela maḓuvha a 21 nga murahu ha u shandukiswa honoho .
Kha mushumoitwa u tevhelaho zwiṱirathedzhi zwo topolwa u fhaṱa kha u khwaṱhisedza na u kunda tshayedzo .
Nga zwa u sedza mbuelo nga SMS , vhone sa muraḓo muhulwane vha nga wana nga ha mbuelo dzine dza vha hone kha tshaka dzo ṅwalwaho kha tshanḓa tsha u ḽa tsha khoḽomu kha thebuḽu ine ya vha kha tsha u ḽa .
O dzhiiwa a iswa kha nese hune u bva afho o ḓo iswa kha dokotela ngei Kimberly we a ḓo vhona mafuvhalo u swika kha dundelo . 
U takuwa ha mbuelo ya muvhuso zwo bva kha nyaluwo ya ikonomi , khuvhanganyo dzo khwiṋiseaho na u tevhedza ho engedzedzeaho . 
Khabinete i dovha hafhu ya fhululedza zwigwada zwa lushaka kha magundo azwo kha vhege dzo fhiraho na u ṱuṱuwedza vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u tikedza zwigwada zwashu zwa lushaka .
Tshikili na ndivho zwo vhuelwa fhano zwo tea u tevhedzwa , aluwa zwa dovha zwa shumisiwa nga nḓila yo teaho . 
U itela u swikelela kupfesesele uku ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha ṱhodḓa hu tshi tevhedzwa zwigwada zwa mushumisi sa muthu . 
Zwino lingedzani u ḓilapfisa .
Nga tshifhinga tshenetshi , ri khou fanela u ṱanganedza tshanduko dza zwa thekhinoḽodzhi dzo iteaho nga u ṱavhanya dzine dza khou fhelekedza ḽifhasi ḽiswa ḽa mushumo , ḽine ḽa khou vhumba nga huswa ikonomi ya ḽifhasi na u ṱalutshedzwa nga huswa ha vhushaka ha matshilisano .
U ita mvetomveto dza u thoma
Kha vha ṅwale ṋomboro ya muthelo ya khamphani , arali zwo tea .
Arali vhari ni vale bommbi musi ni tshi tamba maṋo , ni ite nga u ralo . 
Nthihi na hafu ya hezwi zwithu i bva Afrika Tshipembe . 
U sumbedza zwidodombedzwa zwi kwamaho
Ro no swikelela zwinzhi , fhedzi hu na zwinzhi zwine zwa kha ḓi tea u itiwa , nga u shumisana sa maAfurika Tshipembe , ri ḓo swikelela zwinzhi !
Vha songo ḓadza zwifaro sa bodo dza u bika , sa izwi zwi tshi ḓo shumisa muḓagasi munzhi kha u vhilisa maḓi .
Hu na moudu yo fhambanaho ya vhudavhidzani , moudu wa u ṅwala , u amba , u vhona ( u katela nyolo ) .
Muthu wa vhathu , mafulufulu , na u kona u tika na u ṱuṱuwedza vhaṅwe ;
Ro ni dzhenisela zwifanyiso zwa u ni thusa .
14 U kuna na vhudele
Mbekanyamushumo i ṱuṱuwedza maitele kana kushumele kwavhuḓi kha muvhuso nga kha
U vhala / ṱalela tshibveledzwa tsha u vhonwa / midia nnzhi ( zwiṱirathedzhi )
TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI
U tamba ho fholowaho hu nga itea ngomu na nnḓa ha zwifhaṱo kana hoṱhe .
Mishonga ya vhulimi i bveledzwa na u rengiswa kha mimaraga ya tshiṱiriki mivhili , u fana na Mimaraga i si ya fomaḽa , ine ya vha na vhaalafhi na vhashavhi vha sialala . 
U tea u wanala kha DSP kha malwadze maṱuku
Muhumbeli u ṱoḓa u sedzuluswa ha u pfufha o ḓi sendeka nga mitheo i tevhelaho : 
Kha thandela khulwane , hu nga vha na komitinyendedzi ya thandela kha ḽevele ya khorondangi khathihi na komitinyendedzi dza vhaṅwe vhomakone u fana na komitinyendedzi ya IT , nga u ralo miṱangano i nga kha ḓi vha hone ṅwedzi muṅwe na muṅwe kana kotara iṅwe na iṅwe . 
Ri dzhiela nṱha tshiimo tshi konḓaho kha vhuimo ha Muvhuso wa Lushaka ho bveledzaho khaedu iyi . 
5.2 . Mufarisa Muphuresidennde Vho Ramaphosa vha ḓo fara lwendo lwa madalo a tshiofisi a u shuma ngei Japan u bva nga dzi 24 u ya kha dzi 25 Ṱhangule 2015 .
Khuvhanganyo ya maṅwalwa u bva kha khethekanyo ya zwa Ridzhisiṱiri u itela u faela na u phaḓaladza hafhu . 
Zwitumbu zwinzhi na vhaṅwe vhanzhi vhe vha huvhala vho swika he vha ḓiswa ngomu luvhanḓeni . 
Hune zwa si konadzee , mutholi u fanela u ḓivhadza vhashumi nga ha khombo idzi , uri dzi nga tsireledzwa hani , na zwauri hu nga shumiwa ho tsireledzea nga nḓila-ḓe , nahone a ṋekedze maṅwe maga a tsireledzo uri hu vhe vhupo ha u shumela ho tsireledzeaho .
musi vho ita vhukwila kana vho ḓi sumbedzisa nga nḓila i si ya vhukuma
nwi ni ri mini ?
Ndangulo dzi a tevhedziswa fhedzi lu re na phungudzelo nga maanḓalanga o teaho . 
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu
Naho hu na uri a hu na vhuṱanzi vhu ṱoḓeaho u sumbedza mbuno dzine dza humbulelwa , nga maanḓa u humbulela hu itwa ho sedza vhungoho ha vhuṱanzi hune ha ḓisa u humbulela kha mashumele ( mbuno ya mutheo )  . 
Tshenzhelo yo teaho nga ha ndangulo ya zwiko zwa maḓi yo ṱanganelanaho na ndangulo ya vhashumisani . 
Zwivhumbeo zwa tshiṱiriki zwi tea u dzhiela nṱha ndeme ya vhumeleli vhu linganaho na u fhambana ha mavundu .
Vha sedze kha bugwana ya U sumisana u itela Mveledziso .
U ṱanganyiswa ha Mihasho ya Vhulamukanyi ya 11 ya vha tshithu tshithihi zwo khunyelela tshoṱhe zwino . 
Muvhigo wo sumbedza uri mufu o wanala o nembelela ngomu seleni yawe nga matsheloni musi vha tshi to u vula sele . 
Tsha u thoma , ri sedza kha u fhungudzwa ha nḓisedzo na tsha vhuvhili kha u fhungudza ṱhoḓea . 
Mbingano ya tshirema i tea u vha yo itwa phanḓa ha 15 Lara 2000 uri i kone u ṱanganedzwa sa ine ya vha mulayoni .
Ri khou dzudzanya u vula tshikolo tsha zwa mutakalo kha Sibadela tsha zwa Pfunzo ya Mutakalo Limpopo u pfumbudza madokotela manzhi .
U ṱoḓa zwiṅwe zwiko zwa mbuelo zwa nga thungo khathihi na u engedza mutheo wa muthelo wa ha Masipala . 
Fhethu afha , hune vundu ḽashu ḽa ḓihudza ngaho , ho engedzedza kha vhuṱanzi vhunzhi ha uri , zwavhukuma , Afrika ndi vhubvo ha vhathu . 
Thendelano idzi dzi amba u sa dzula kha bambiri fhedzi u ḓo ri isa kha u thoma u shuma na u ri sendedza tsini na tsini . 
( a ) kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe kana shangohaya , nga nnḓḓa ha musi hu tshi ambwa vhupo zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nga fhasi ha Mulayotewa muswa ,
Ro sedza kha vhaswa vhashu uri vha ḓo takulela nṱha na nṱha shango iḽi . 
Arali hu na ndeme ya u sudzulusela ḽikumedzwa ḽa thandela phanḓa , khetho ya ndeme i fanela u saukanywa i tshi ya phanḓa kha Khonadzeo ya ngudo . 
Tshiṱiriki ya ṅwaha wa pfunzo
Muvhuso wo dovha wa badela tshikolodo tshoṱhe tsha matshudeni tsha Tshikimu tsha Thuso ya Masheleni ya Matshudeni a Lushaka ( NSFAS ) wa dovha wa engedza tshivhalo tsha matshudeni ane a tea u thuswa nga nomboro khulwanesa zwine a zwi athu vhuya zwa vha hone .
Ṱhuṱhuwedzo ya tshifhinga tsha u dzudza na u kovhekana tshifhinga tsha u dzudza kha u khethekanya na vhukoni ha u khethekanya , zwi ḓo dzhieleswa nṱha . 
U ita uri zwishumiswa zwa khomphyutha kana thikhedzo ya ndaulo zwi vhe hone maluganana u thaipha pulane dza wadi .
MAGA ANE A TEA U TEVHEDZELWA MUSI HU TSHI ITWA TSEDZULUSO YA SISITEME YA VHULAMUKANYI HA VHUTSHINYI YA AFRIKA TSHIPEMBE
Tshitshavha tshapo tshi ṱuṱuwedza mveledziso na vhuthihi ha tshitshavha kana tshumisano ya tshitshavha .
Milayo ya vhuvhusi havhuḓi
- U khwinisa vhufarakani vhukati ha muvhuso , sekithara ya phuraivethe na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha kha u tikedza matshudeni vha shayaho na vha " miṱa ya vhukati " .
Afrika ḽo pfuma mutshatshame wa zwi tshilaho : hu na tshaka nnzhi nahone dzo fhambanaho , sisiṱeme dza mupo na zwiko zwa mupo . 
Khethekanyo heyi i rera nga ha maga o fhambanaho a ndeme ya vhutshilo ha vhadzulapo vha Cape Agulhas LM . 
1.1 . Khabinethe i ṱanganedza zwo swikelelwaho zwe zwa bulwa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma nga tshifhinga tsha musi vho dalela ngei Port of Port Elizabeth kha ḽa Kapa Vhubvaḓuvha , u ya u ṱola mvelaphanḓa yo itwaho kha u thomiwa ha Operation Phakisa : vhurangeli ha Ikonomi ya Maḓanzhe .
ndunzhe-ndunzhe ---- mihumbulo mihulwane i re na vhushaka yo ṱumekanaho .
He ACME ya sa phurosese dzirekhodo vhuḓiitisi , mvelelo u bva kha IRIS dzo shumiswa . 
Nṱhani ha izwo , khoniferentsi dza mashangoḓavha dzo vhalaho dza sekithara dza phuraivethe dzi vha hone ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Muṅwalo musekene u re nga fhasi ha khungedzelo u ri vhudza mini ?
Madalo a 5 nga vhuimana
Tshiny we hafhu tsho teaho u eleliwa.........................46
Itani pulane ya u ṅwala tshiṱori tshaṋu
Vho Sinclair vha sumbedza uri tshanduko idzi dzi khou ya phanḓa nga phimo dzi shandukaho mashangoni o fhambanaho . 
Zwiimiswa zwihulwane , kanzhi khamphani dzi no rengisa mishonga , dzi nga kombetshedza vhaṱoḓisisi u ita ndingo ya zwithu zwo fhambananaho nga nḓila dzo tiwaho . 
U ṅwala nga u angaredza kha tshifhinga tsha zwino tshaka dza zwibveledzwa zwa u ňwala
Ndondolo - kha luṱa ulwu , kuitele kwa tshiofisi na ku si kwa tshiofisi ku ya thomiwa ku ṱuṱuwedzaho na u leludza mvelele ya dzangano i tikedzaho phambano . 
Ri tea uri , ri tshi swika dzimiḽiyoni , ri ṱanganedze vhaswa vha Dzhango musi vha tshi sumbedza uri na riṋe ri Vhaoḽimpiki , khathihi na u tikedza thimu dzashu dza ragibii na khirikhethe ! 
Tshigwada tsha Muofisiri wa Vhulanguli Muhulwane tshi na vhuḓifhinduleli ha u pulana ha tshiṱirathedzhi . 
Vha nga renga u bva nnḓa , vha phaḓaladza kana u rengisa mishonga ya u haela uri i shumiswe kha zwifuwo Afrika Tshipembe fhedzi arali yo no ṅwaliswa u ya nga ha zwi tendelanaho na zwa Manyoro , Mabulasi , Pfulo dza Mabulasini , Dzilafho ḽa zwa Vhulimi na Vhulimi na zwa Mulayo wa Dzilafho ḽa Tshiṱoko ( Mulayo 36 wa 1947 ) .
Zwitshavha zwi khou ṱuṱuwedzwa u shumisana na muvhuso nga u vhiga vhutshinyi uhu kha Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe .
Sa zwe zwa sumbedzwa , khanedzano nga ha zwikonisi dzi vha nga maanḓa dzi kha ḽevele ya lushaka . 
Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka tshi ṋekedza vhagudisi zwi tevhelaho: marangaphanḓa a re na ndededzi dza kushumisele kwa ḽiṅwalo ḽa Vhuimo ha Mutheo
U thoma na u tea phurogireme dza u maanḓafhadza siani ḽa ikonomi na mveledziso dza zwitshavha zwe kale zwa vha zwi sa londiwi henefha vunduni . 
Mekhenizimu ya u shumisa thevhekano i shandukiseaho i langwaho nga mutshini ine ya vha zwishumiswa zwi tshimbidzwaho nga zwoṱhe zwi shumaho u ya nga misudzuluwo yo dzudzanywaho tshoṱhe nga mutshini . 
U kona u nanguludza na u topola mubvumo wa ipfi ḽa mugudisi vhukati ha phosho musi hu tshi khou lidziwa tshilidzo .
Hu na maongelo maṋa a vhalwadze vha muhumbulo na zwileludzi zwivhili zwiṱuku zwa vhathu vhane vha lwalesa zwine zwa wanala Tshiṱirikini tsha Ḓorobo khulwane ya Cape Town . 
Zwiteṅwa zwa u haseledza :
Zwibveledzwa hezwi zwivhili zwi a vhambedzwa , fhedzi a huna ḽiga ḽa u lulamisa ḽine ḽa dzhiiwa . 
Hu pfukaho vhaendangaṋayo zwitoponi hu tea u vha ho talwa wavhuḓi . 
Nzudzanyo dza ḽodzhisitiki dzi no ṱoḓea hu tshi pulanelwa wadi dzi ḓo tikedzwa nga nḓila-ḓe ?
Ndivho : U ṋetshedza tshumelo dza zwa masheleni ,
Zwiimo zwa ndangulo zwo lavheleswaho ndi :
U rekhoda ndi maitele ane mudededzi a ṅwala vhuimo ha vhukoni ha mugudi kha mushumo wo tiwaho wa u linga .
1 . U dzhia masipala e na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo dzi re :
Mushumo wa muhasho u randelwa nga maanḓa a vhusimamulayo a tshivhalo a langaho u vha hone hawo na kushumele kwawo . 
U shumana na nzudzanyo dza ḽogisitikhaḽa dza ofisi ya dzingu . 
Na zwezwo izwi zwi swikisa kha ndugiselo dza ḽidzinginywa ḽo fhelelaho ḽa ndovhololo yo fhelelaho ya ḽiṅwalo na zwo thomiwaho malugana na mihasho minzhi u itela maitele a u fha tshelede na u sumbanḓila . 
Muhumbeli u ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo yo dzhiwaho hu saathu u fhela miṅwedzi miraru phanḓa ha ḓuvha ḽa tsedzuluso kana ḓuvha ḽine ṱhanziela ya bviswa .
U bvisela khagala mihumbulo na vhuḓipfi nga nḓila ya khumbulelwa
U elwa ha mvelelo : Lushaka lwa u ela lune lwa elana na u vhona arali , nahone nga vhugai , nyito dza mbekanyamushumo kana tshumelo dzo swikelela mvelelo dzo sedzwaho . 
Hezwi zwi ambelwa kha fhethu ho tiwaho , zwifhaṱo na dzidepo , zwi tshi bva kha zwiitisi zwo fhambanaho , u fana na musaukanyi wa khovhakhombo . 
Kha vha kwame mutshimbidzi wa Vhudavhidzani arali huna faela dzo vhaisalahao , faela dza datha dzo xelaho kana faela dza datha dzi fanaho .
MANWELEDZO A MUVHIGO WA U SEDZULUSA Dzina ḽa thandela _____________________
U itela u davhidzana zwavhuḓi , vhathu vha fanela u dzudzanya mihumbulo yavho , vha bvise vhupfiwa havho nga nḓila i pfalaho na u thetshelesa nga u dzhiela nzhele .
Khwiṋiso i ṋetshedza vhurangaphanḓa ha vhuṱali kha vhulangi ha vhulavhelesi ha Tshumelo dza zwa Mulayo wa Muvhuso .
Muthu uyo u ḓo dovha hafhu a ṱoḓea uri a lavhelese vhashumi , u vhea iṱo kha mugaganyagwama na masheleni oṱhe na zwiṅwe zwiko . 
Ndi nnyi muhulwanesa muḓini wa haṋu ? __________________________ .
Kha vhunzhi ha khoro dza sialala vhafumakadzi vha vhumba 50% nahone tshiṅwe tshifhinga vha vha vhe vhanzhisa . 
Zwishumiswa dza tsudzuluwo dzo fhambanaho na zwiengedzwa ( saizi na tshaka zwo fhambanaho ) zwi tea u vha tsini hu u itela u lingedza mulwadze . 
Tshanduko dzo vhalaho dzo no pfiwa nga vhaendi vha dalelaho vhukavhamabufho . 
Tsumbamasheleni ya u fhedzi i ḓo khunyeledzwa nga mulandu wa vhuṱudzeṱudze ha kufhaṱele . 
Nga 1993 , Afurika Tshipembe ḽo ṱanganedza vhaeni vha bvaho kha mashangoḓavha vha linganaho 3 miḽioni .
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe na nga mafhungo maṅwe na maṅwe .
Naho zwo ralo , gumo fulu ḽa muḓagasi , ḽine ḽa nga rengwa , aḽi tei u fhira mutengo wa masheleni o badelwaho kha tshikolodo . 
Ndi zwa ndeme u ita thagethe na zwisumbi zwa nḓisedzo ya tshumelo
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo
Arali hu ee , kha vha bule lushaka lwa tshanduko : 
U shuma kha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka zwi nga ḓisa nyofho kha mutakalo wa vhashumi nga nḓila nnzhi , zwi tshi katela :
Havha vhorakhonṱhiraka vha na vhaṋetshedzi vha matheriala arali vha nga phuletshedza vha nga engedzedza na kha u katela u ṋetshedzwa ha zwishumiswa . 
Dzi nga kona u vha lushaka lwa tshibveledzwa tshithihi ( u khwaṱhisedza u pfesesa tshivhumbeo tsha tshibveledzwa ) kana lushaka lwa tshibveledzwa lwo fhambanaho ( u ṱuṱula ḽiṅwe dzangalelo na u engedza nga maanḓa ha vhukoni ha u vhala ) .
Phambano dza mbadelo dzi dovha dza vha hone vhukati ha maongelo o fhambanaho a mavunḓu zwi tshi ya kha tshomedzo dzine dza ṋetshedzwa . 
Yo dovha hafhu ya ṱanganedza uri miṅwaha ya ḓana i pembelelwe nga kha thandela dzo fhambanaho u fana na u pembelela nga Ḓuvha ḽa Vhupfumedzani , 16 Nyendavhusiku 2013 nga fhasi ha thero ya u ṱuṱuwedza vhushaka ha vhathu , vhuthihi ha lushaka , u katelwa na vhupfumedzani .
Ṱhuṱhuwedzo ya nṱha ya u bvelela
Nahone ndi muthu muthihi fhedzi o dzhiaho ndaela naho ho vha hu na vhathu vhararu vho imaho afho vhe vha vha vha tshi nga vha vho pfa ndaela nga tshifhinga itshi ? 
Hu tshi dzhielwa nzhele tshifhinga tsha vhundeme ha khumbelo dza ḽaisentsi ntswa ETA i ḓo ṋea ndondolo yo teaho kha : 
U ita ṱhoḓisiso kha maipfi na u tikedza nga mbuno na figara
Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na dokhumenthe dza u ṅwaliswa ha khamphani yavho , close corporation kana trust
Arali tshiṅwe tsha zwigwada tshi tshi kha ḓi vha tsho vhaisala , mafhungo a fanela u fhiriselwa kha Mulangadzulo . 
Nga nnḓa ha muhanga wo dzudzanyeaho wa nyambedzano we wa ḓiswa nga u ṱanganedzwa ha madzangano kha vhushaka ha mashumele , vhatholi vha tshifhinga tsha khethululo a vho ngo zwi dzhia sa zwithu zwine zwa amba uri vhashumi vhane vha khou gwalaba zwi mulayoni a vha tei u thathiwa . 
Muhasho u ḓo isa phanḓa na u ambela ndambedzo ya masheleni o linganaho nga magavhelo a nyimele a vhuongelo uhu . 
Ro ṱangana na Muhasho wa Lushaka wa Mavhusele a Muṱanganelwa , ri ḓo vha ri tshi khou ḓivhadza nzudzanyo ya maga a u dzhenelela o dzudzanywaho a u dzikisa miṅwe ya mimasipala . 
Ni tea u ita tshuṅwahaya yaṋu ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Muṱhonofhei Mulangadzulo na Muṱhonofhei Mudzulatshidulo ,
Mishumo yo fhedzwaho yo fanelwaho nga u dzhiiwa kana u shumiswa . 
Mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa wa ndaka
Silicon Coach ndi mbekanyamushumo ya u saukanya ya vidio na uri i ḓo shumiswa u saukanya na u khwinisa tekeniki dza u rwa bola nga vhatambi vha goḽofu . 
Hu na zwithu zwiraru zwine zwa nga khethwa khazwo zwi re hone u khwaṱhisedza khwiniso ya tshumelo :
Ngauralo , hu tea u vha na zwilavhelelwa zwi no pfadza malugana na nyaluso ya zwikili ine ya nga konadzea , nga maanḓa vhuponi ha mahayani hune ha vha kule na senthara dza u pfumbudza . 
2.9. Khabinethe yo tendela maga o dzinginywaho e a kumedzwa ho farwa Fhungo ḽa Mushumo kha u pfulusa Muhasho wa Muno .
Hu na nyaluwo naho sekhithara i tshi khou tshenzhela u tsa nga u angaredza . 
Khunyeledzo ya mvetomveto ya Ḽiṅwalo ḽa Mathomo i vhoniwa sa ḽiga ḽihulwane ḽa u ya kha u thomiwa ha Dzangano ḽo lavhelelwaho . 
Muhasho u na sisiṱeme dza u ṱavhanya kha u ṋea tsivhudzo u ya nga khonṱiraka dzi fhelelwaho nga tshifhinga kha tshifhinga tsha miṅwedzi miraru u itela u thivhela u engedzedzwa u songo fanelaho . 
U pfukwa ha iyi tsenguluso zwi ḓo vhumba u pfukwa ha thendelano i vhonalaho , zwi tendelaho uri Muhasho u phumule thendelano na ndozwo dza mbilo . 
Tshikwama tsho vhetshelwaho thungo tshi hone na u khwaṱhisedza uri tshelede yo vhetshelwaho thungo nga Vhufaragwama ya u tandulula tshitshavha na zwiedzwa zwo imaho nga zwoṱhe a i nga ḓo shumiswa kha zwiṅwe kha ṅwaha nga ṅwaha . 
Ndi mulenzhe ufhio une wa vha wo khwaṱhaho ?
A thoma u ḓiitela risipi dzawe ene muṋe zwenezwi e sibadela , a ri musi a tshi vhuya hayani , a thoma u dzi edzisa .
Mikungelo ya bodo i tea u lavhelesa murahu ha tshiṱofu .
Fhethu ha u paka kana khubiki dzo itwaho nga giravhulo ngeno ḽaini dzi re vhukati dzo fhaṱwa nga asifaḽithi yo ḓoweleaho kana zwiṅwe zwithu zwo khwaṱhaho zwo shelwaho , matheriala u sa dzheni maḓi . 
mutaladzi wa u thoma nganetshelo ---- ndi u anetshela kana tshiṱori kana zwiimeleli zwa zwiwo .
U shuma na / nga mafhungo : tshifhinga tshi ḓaho
U ya nga Rekhodo dza u Pfesesana , vhaṅwaleli vha khomishini dzo fhambanaho vho ṱangana u dzudzanya Ḽiṅwalo ḽa Mathomo ḽa Dzangano na u ṱanganedza masiandaitwa ane a ḓiswa nga mathomo zwithu zwenezwo . 
U livhana ha ndeme na zwiteṅwa zwa mutakalo na tsireledzo , vhupo na ndondolo , na u swikelela ṱhoḓea dza zwilinganyo zwo sedziwa nga u angaredza kha thandela dzoṱhe . 
Hezwi zwi sika zwikhala kha vhubveledzi na kha vhupo ha makwevho a dzitshaka na dzingu na u engedzea ha zwimbeledzwa Masipalani wa Maluti-A-Phofung .
Ri na pfanelo dza u wana phindulo kha mbudziso dzo vhudziswaho Muphuresidennde , nahone ri kombetshedza uri mbudziso idzi , sa zwe ra dzi vhudzisa , dzi fhinduliwe ṋamusi .
Mbekanyamaitele i ṱoḓa u ḓitika nga theo ya mulayo u khwaṱhisedza uri i khou shumiswa zwavhuḓi , nahone u swika zwino mveledziso ya theo ya mulayo ntswa ya u tikedza nzudzanyo na u khwiṋisa ha theo ya mulayo ine ya vha hone zwo thomiwa . 
U shumisa nga hune vha nga kona ndeme ya tshelede , u linganyisa mutsiko wa ikonomi na masiandaitwa a matshilisano zwi fanela u dzulela u vha tshipikwa tshihulwane tsha mbekanyamaitele ya tshitshavha . 
Zwi tshi tevhela zwiito zwa u silinga hu ḓovha na ndaṱiso na u gonyiswa ha tshikalo . 
Kiḽoso iyi i lingedza u ṋekedza zwa u tholwa ha mazhendedzi a mahoro na vhonkhetheni vha wadi dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe , na maanḓa na mishumo nga ngomu kha zwiṱitshi zwa vhukhethelo . 
phemithi dza u vhambadzela nnḓa dzi no bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Makwevho kana nḓivhadzo dza phemithi (
U ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi zwi tshi elana na mbekanyanḓisedzo na tshumelo dza ndangulo ya ndaka . 
U thoma u sumbedza zwe zwa ṅwalwa nga nyolo , maḽeḓere , nomboro , maipfi na mafhungo mapfufhi .
( iii ) u ṋea maanḓa afhio na afhio a Vhusimamilayo nga nnḓani ha maanḓa a u khwinisa Mulayotewa , kha Vhusimamilayo vhuṅwe na vhuṅwe ha muvhuso ; na
" Ndi ṱamba maṋo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe "
Ṱhalutshedzo : dzo dzumbamaho na dzi re khagala
6.2 . GCIS yo hwedzwa maanḓa a u tshimbidza , u dededza na u eletshedza nga ha vhudavhidzani ha muvhuso , zwo katela tshumisano ya nyanḓadzamafhungo , mveledziso ya vhudavhidzani na u maketa .
R50 ya u vhulunga dzina kha khomphyutha.
Vhugudisi ha miraḓo Komiti ya Wadi
Vha ḓadze fomo dza khumbelo nga zwidodombedzwa zwi tevhelaho :
Tshikimu tsha dzilafho tshi thivhelwaho : Tshikimu tsha dzilafho tshine tsha tendela fhedzi vhashumi vha ḽiṅwe dzangano uri vha vhe miraḓo .
Naho Ndayotewa ya Afrika Tshipembe i tshi tsireledza pfanelo dza vhathu vha re na vhuholefhali ya dovha ya hanedzana na zwa u khethululwa ho sedzwa vhuholefhali , hu tou vha na tshomedzo dzi si gathi dza vhaholefhali dzi re hone zwazwino . 
U dzudzanya na u tshimbidza sisiṱeme ya pfukiselo ya tshiṱiriki ya nga ngomu na ya nnḓa . 
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho nga nḓila yone , hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
U phaḓaladzwa uhu ho vha nga mulandu wa vhuḽedzani na Project Isizwe .
Kha vha vha vhudzise thaidzo dza ipfi ḽo fhambanaho dze vha dzi tandulula nga u amba nga hadzo , vha ole zwifanyiso na zwiṅwe . 
Khumbelo i nga itwa na musi muraḓo a tshi tama u sudzulusa tshelede dzawe u bva kha tshiṅwe tshikwama tsha phesheni u ya kha tshiṅwe .
Tshumelo dza tshiṱirathedzhi , thikhedzo ya ndangulo ya zwa masheleni na kushumele dzi ṋekedzwa nga vha Ndangulo ya zwa Masheleni ya Khethekanyo na Tshiṱirathedzhi na Thikhedzo ya Ndangulo ya kushumele . 
Arali nga datumu ine phemithi ya phabuliki ya vha i tshi khou ṋetshedzwa lwa tshifhinga tsho tiwaho ya fhelelwa nga tshifhinga , khumbelo ya u vusuludzwa hayo i vha yo imiswa phanḓa ha khomishini kana bodo i re na vhukoni , phemithi yeneyo i fanela u bvela phanḓa na u shuma u swikela khumbelo i tshi lugiswa . 
Sa tsumbo , u lelutshelwa nga u wana zwikambi zwi sa ḓuri zwi na masiandoitwa o fhambanaho arali ho vangana na u thudzelwa thungo vhutshiloni , miholo ya fhasifhasi , u shaya pfushi , vhudzulo vhu sa fushi na u sa kona u wana tshumelo dzavhuḓi dza zwa mutakalo . 
U ḓivha uri tshikalo tsha ndindakhombo ine ya ḓo ṋetshedzwa nga mutholi ( arali i hone ) a i nga ḓo vha ya khava yo fhelelaho ine ya ṱoḓea u ya nga nyimele dza konṱiraka dzo topolwaho kha data ya konṱiraka . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka wo ḓiṋekedzela kha u tsireledza tshidzumbe na u bveledza thekinoḽodzhi ine ya fha vhone tshenzhemo ya maanḓa nahone yo tsireledzeaho ya nga ngomu kha lubuvhisia . 
Muitakhumbelo muṅwe na muṅwe o fhirelaho kha luṱa lu tevhelaho u ḓo tsivhudzwa nga ha mvelelo dza khumbulo dzavho nga tshifhinga tsho teaho . 
Senthara hedzi dzoṱhe dzi kha mavundu a ṱahe a shango . 
Tshikwama tsha NML tshi ḓo nekedza masheleni a zwishumiswa zwa mutakalo zwine zwa swikelela maimo a nṱha .
Kuitele kwa vhukwamani
Ndi kona u maipfi a re na pfanapheledzo tshirendoni .
Ṱalutshedzani tshiwo tshe tsha ita uri hu vhe na vhuṱambo ho ṱalutshedzwaho kha tshipiḓa . 
Kha vha ḓifhe tshifhinga tsha u guda zwinzhi ! ...
Maiti a re na zwiitwa zwivhili ( a livhaho na a sa livhi / so ngo livhiswaho ) , tsumbo , O mpha bugu/ Ndo rengela ṅwana bugu
Fhasi ha vhurangaphanḓa ha Mufarisa Muphuresidennde Vho Kgalema Motlanthe , muvhuso na wone u khou bvela phanḓa na u tikedza mutheo wa thendelano na uri u shume hu u itela u bveledzisa sekithara ya zwa migodi yo imaho lwa tshoṱhe .
Nḓisedzo ya tshumelo na thandela i shumana na ṱhoḓea khulwane dza vhadzulapo
Phambuwi nyangaredzwa ndi mini ho sedzwa ndovho ya mishumo ? 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha dzulaho mashangoni a nnḓa vha nga ita khumbelo tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha mapholisa tsha shango ḽene ḽo kana kha Embasi ya Afrika Tshipembe .
Ngauralo , heyi sisiṱeme yo sika mishumo ya sekhithara ya phuraivethe na u maanḓafhadza mabindu a vhaendedzi vha mashika ane a kha ḓi tou bvelela . 
U itela thandela dzi konḓaho kana dza tshifhinga tshilapfu , ndi khwine u kombetshedza kha muvhigo wa misi yoṱhe nga zwikhala zwo tiwaho . 
Vha sumbedza tsumbo ya muthu o wanwaho a na miṱuvha ya muthu , na uri vha bula uri uyo muthu u tea u vhonwa mulandu u ya nga Mulayo wa Human Tissue Act of 1983 .
Mihumbulo mivhili dzo dzingiywaho afho fhasi dzo fhambana hu tshi tevhedzwa matshimbidzelwe a ṱhoḓea dza ndaela . 
Fhethu hu tea u fhaṱwa u ya nga zwo themendelwaho nga maga a muvhuso , khophi ya hone i ḓo ṋekedzwa na maṅwalo a thendara . 
Vhaimeleli vha Pfanelo dza Vhuthu 357 Visagie Street , cnr Prinsloo Street PRETORIA 0002 Nomboro ya Luṱingo . : ( 012 ) 320 2943 / 8 Nomboro ya Fekisi . : ( 012 ) 320 2949 Webusaithi : http://www.lhr.org.za
( 2 ) Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga si thivhele vhathu , hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo , uri vha nga vha hone kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela na u tendelea uri vha vhe hone kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi .
Hu tshi ḓadziswa kha Senthara dza Thusong dzi re hone dza 197 , ngudo dzo topola na u themendela fhethu ha u ḓadzisa ha 67 hune u swikelela tshumelo ha fanela u khwiniswa uri hu kone u fusha ṱhoḓea dza tshitshavha na u fhungudza vhukule ha u tshimbila u ya kha Senthara dza Tshumelo .
U thetshelesa na u fhindula zwi tshi bva kha ḽitambwa
U shuma nga zwipiḓa zwiṱuku zwi a konadzea nahone zwi a itea kha mashango ane a kha ḓi bvelela nahone zwi fhungudza nyito dzi sa takadzi dzi kwamaho mutakalo wa vharengi . 
Hu valwe mavhaka , nahone muambe a ṱuṱuwedziwe
Zwidodombedzwa zwa vhaṋetshedzi vha tshumelo vhane vha nga vha ṋetshedza ngeletshedzo na thuso malugana na izwi zwo ṋetshedzwa mathomoni a iyi Gaidi .
U thetshelesa a sa dzheneleli hu tshi ṱhonifhiwa ane a khou amba , hu tshi vhudziswa mbudziso na u amba nga zwe zwa pfiwa .
Ṱhoḓea ya hedzi mbekanyamushumo yo ṱaluswa nga tsenguluso ya ṱhoḓea dza zwino na dza tshifhinga tshi ḓaho khathihi na vhuhulu ha themamveledziso dzine dza vha hone zwazwino . 
5 . Mihasho i re na mishumomitholelwa yo teaho ha masipala i shuma thandela sa thandela dza IDP khathihi na u vha na vhuṱanzi ha uri hu na u shela mulenzhe ha vhaimeli vha wadi vho teaho .
Kha vha dzumbulule u ri khoudu i na zwipiḓa zwa maitele a ndaṱiso a tshimbilelanaho na vhukhakhi ha u pfuka khoudu . 
( 2 ) Muphuresidennde a nga vhidza Khoro ya Lushaka tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe dzuloni ḽi songo ḓoweleaho u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu .
Ho wanala uri vhasidzana vho vha vho dzudzwa kha nyimele dzi shushaho nga maanḓa na uri zwiṅwe zwifhinga vho vha vha tshi ya u eḓela vha songo ṋewa zwiḽiwa . 
Zwiṅwe zwidodombedzwa zwi fanela u ṋetshedzwa nga muhumbeli , nga tshinyalelo / mbadelo dza muhumbeli ene muṋe .
Ngauralo , ndi nga nḓila ye ya zwa itiswa zwone , kha muṱangano wa mushumo ro amba nga maga a thivhelo ayo kana u pomoka muthu muṅwe na muṅwe kana u sa pomoka muthu muṅwe na muṅwe . 
Vhuḓiimiseli vhu tshimbilaho na mbekanyamaitele ha phimo dza fhasi dza i bviswa kha veini hu dovha ha bveledza nḓowetshumo yapo , hu si u bveledza u nweswa ha zwibveledzwa zwa ndeme ya fhasi . 
Kha vha bule uri ndi nnyi a kuvhanganyaho izwi , zwi kovhekaniwa na nnyi nauri lungana . 
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhudi , ya vhuthu , na nga ṱhonifho .
Hafhu , kha maṅwe masia , sisiṱeme ya ndangulo ya ndeme i ṱoḓa u dzhielwa nṱha . 
Kha vha vhudzise vhashelamulenzhe arali vha tshi ḓivha nga ha IDP masipala .
Vhalangi vha nyimele vha ḓo vha thusa u ḓiṅwalisa kha mbekanyamushumo ya vhuimana nahone vha nga vha kwama kha 08600 00 4367 u itela ngeletshedzo na mafhungo .
ḒUVHA ḼA U THOMA U SHUMA NA TSHIFHINGA TSHINE IYI THENDELANO YA ḒO SHUMA TSHONE
Sa tshipiḓa tsha mushumo uyu Vhulangi ho dzhenela kha khuvhanganyo ya mafhungo u bva kha mihasho ya Muvhuso musi hu tshi khou lugiselwa Tshipitshi tsha Muphuresidennde nga Tshiimo tsha Lushaka kha Phalamennde nga Luhuhi . 
Mazhuluzhulu na ndavhalelo zwine tshitshavha tsha vha nazwo kha mulandu uyu zwi a pfesesea vhukuma . 
) , Senthara dza Tshumelo ya Thusong , ofisi dza masipala na ofisi dza vhukhethoni .
Vhafumakadzi vha beba vhana , vhanna a vha bebi .
Zwiṅwe hafhu , ndangulo ya vhupo uvho a i tshimbidzwi zwavhuḓi vhukati ha vhulangi vhu re na vhuḓifhinduleli , ndangulo ya vhupo uvho a i tshimbidzwi zwavhuḓi na mbekanyamaitele dzi dzulelaho u kuḓana dzi shumiswaho . 
Thimu ya shango ya vhafumakadzi ya nethibola yo ita uri ri ḓirwe khana nge vha kunda kha Tshaḽenzhi ya nethibola ya Zwitshavha-Zwiraru .
Ri khou ṱoḓa ḓorobo khulwane ine ya vhambedzwa na dziṅwe dza ḽifhasi nahone ine ya ḓo kokodza vhaendelamashango , ya dovha ya vha fhethu ha vhuḓi ha u dzula hone .
Ndeme ya tsheo yo swikelelwaho kha khothe dza sialala i a fhambana .
U ya kha ḽiga nga ḽiga la u tevhekana ha phurosese , tshitshavha tshi dzhia mafhungomatsivhudzi o ṱanganelaho tsha dzhiela nṱha mvelelo dza ndeme na u ṱanganyisa izwi zwa vha bono , tshitatamennde tsha tshipikwa , zwiṱirathedzhi , thandela na mishumo u khwiṋisa vhutshilo ha tshitshavha .
Zwi amba mini kha tshitshavha ? 
Mitambo ya u tinya u mona zwitanda zwi ngaho maboḓelo hu tshi tshintshiwa sia
Kha vha badele diphosithi , arali zwi tshi todea nga Muhasho wa zwa Muno , uri vha kone u tshimbidzana na zwidodombedzwa zwa thendelo ya u vha murado wa tshikepe .
Vhuhulu ha tshivhalo tsha vhadzulapo ndi hone vhune ha sumbedza vhuhulu ha ṱhoḓea ya tshumelo dza muvhuso kha vhupo honovhu . 
Muthu ha koni u ḓisa tsheo ya tsedzuluso ya mulayo u tendela kana u hanela thendelo nga nnḓa ha musi muthu uyo o shumisa maitele a u humbela khaṱhululo o sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha 94 tsha Mulayo wa Phambano ya zwi tshilaho na Ndaulo BABS ya 14 na 15 , na ayo maitele zwo no khunyeledzwa .
Iyi i katela :
Muthu ane a sumbedza uri u khou imelela madzangalelo a tshitshavha , nga murahu ha musi o no wana thendelo kha Komiti ya
Ro dzhiela nṱha , sa tsumbo , tshiimo tshi si tshavhuḓi tsha ikonomi na masiandaitwa ane hezwi zwa ḓo vha nazwo kha kuitele kwo ṱanganelanaho nga u angaredza . 
Ri humbela uri vha khethe tshithihi kha izwi :
Vha ḓo ṱoḓa u sedzulusa ndingo yavho arali ho vha na tshanduko dza ndeme kha nḓila ine vha shuma ngayo kana arali vha na muhumbulo wa u vhona uri a zwo ngo tsha khwaṱha .
5.2 . Mushumo wa u topola mashumele a vhuḓi na u vhulunga kha tshifhinga tsho salaho tsha MTEF u ḓo bvela phanḓa .
Tshaka dza vhudavhidzani na khungedzelo na dzone dzi a langiwa , nahone vhakungedzeli vha nga si sumbedzise zwibveledzwa zwa zwipiriṱi na veini nga nḓila ine ya nga ṱuṱuwedza u nwa kana u sumbedza uri zwibveledzwa izwi zwi na mbuelo kha mutakalo wa muthu . 
U shumisa mutevhetsinde na raimi zwo teaho
6 Zwiitei zwine zwa itea nga tshifhinga
Ndi tshishumiswa tsha mulayo tsha dzitshaka tsha u thoma tshi ambaho uri pfanelo katela muthu muṅwe na muṅwe kha khontsephuti ya tshizwino zwino ya pfanelo . 
GIREIDI YA Ṱ : LUAMBO LWA HAYANI ṰHOḒEA DZA GIREIDI YA Ṱ DZA THEMO IṄWE NA IṄWE
Zwi ḓo konḓa u ṋetshedza ndondolo ya khwaḽithi yo sedzaho mulwadze hu si na vhashumi vha khwaḽithi ya nṱha na uri hu na vhuṱanzi vhu khou engedzeaho ha uri u fushea ha vhashumi hu elana thwii na u khwiniswa ha u fushea ha mulwadze . 
Tshipikwa tshihulwane hafha ndi u thoma nḓila ya u ṋanga nga u sedzesa tshau thoma kha vhaḓisi vha khumbelo vho tewaho nahone vha khwiṋe . 
Hu nga shumiswa ḽiṅwalo ḽihulwane kana bugu khulu u itela uri mugudi muṅwe na muṅwe a kone u vhona zwine zwa khou vhaliwa .
Khabinethe i humbela mahoro oṱhe uri a lwise nga nungo dzoṱhe uri hu swikelelwe thendelano nga u ṱavhanya u itela u thivhela phambano dzo kalulaho .
Tshiṱatamennde tsha Muṱanganao wa Khabinethe wa ḽa 10 Shundunthule 2017
Vhaakhibishopo na vhabishopo
Gireidi dza 7 & 8
Nga nnḓa ha vhuḓihanedzi uvhu ho kona u nga iṅwe nḓila u farelela kha themamveledziso nahone vho vhulunga milayo ya mbofholowo na vhulamukanyi zwi tshi vha tshipiḓa tsha mulayo zwawo . 
Ho sedziwa kha u linga ha tshifhinga tshoṱhe , mudededzi u lavhelelwa u katela vhagudi vhoṱhe kha mbekanya mushumo ya u guda na u zwi linga .
kha ṱhoḓisiso ya u ela tshumelo dzashu mafheloni a
Ṋetshedzo ya nzudzanyo ya ICT ine ya ḓo ḓa nga tshifhinga i ḓo vhona uri hu na vhudzudzanyi ho teaho ha mbetshelwa dza ṱhoḓea dza uri muhasho u ṋetshedze kha zwibveledzwa zwawo zwo dzudzanywaho . 
Goloi khulwane / ṱhukhu yo tshimbila tshiṱaraṱani tsho fhumulaho / tsha thavhithavhi .
Avho vhare na vhuṱali vho thoma u ṱhaṱhuvha lwo khwaṱhaho nyimele ya zwithu zwa zwino na u lavhelela vhuthu na tshitshavha tsho khwiniseaho . 
U amba nga ha tshenzhemo ya eṋe muṋe
U ṱuṱuwedza nyaluwo ya u ṱavhanya ya u sika mishumo zwi amba u tandulula idzi thaidzo nga nḓila i fhulufhedzeaho nahone zwi khagala .
U LINGA Tsivhudzo nga ha mushumo wa u linga u si wa fomaḽa MUṄWALO
U tshi shela mulenzhe kha zwitshavha zwa mahayani zwine zwa vha na mafulufulu , zwi sa dzhii sia , zwine zwa dzula zwi hone na tsireledzo ya zwiḽiwa khathihi na khumiselo ya mavu , Muhasho u ḓo isa phanḓa na u tikedza vhorabulasi vha shayaho nga nḓisedzo ya maḓi khathihi na u kuvhanganya maḓi a mvula . 
Mushumo
Hu na ṱhoḓea ṱhukhu ya vhuendi vhukati ha Prince Albert fhedzi , nga nṱhani ha vhushai , vhunzhi ha vhadzulapo vho hanganea zwi tshi kwama u renga mavhengeleni na dzinyendo lwa matshilisano . 
Naho , ri na , tsheo ya u khwaṱhisa modele washu wa vhugudisi na u bvela phanḓa na u vhea iṱo kha vhaṱanganedzi kha ndingedzo dza u thivhela kuhumbulele uku . 
( ii ) uri muthu ufhio na ufhio a setshiwe , kana u bviswa , arali zwo tea ;
A hu na muthu ane a nga fhirisela thukuta ifhio na ifhio ya khombo kha tshiendedzi , fuḽaimatshini , tshihwali , gungwa kana mukhumbi ngeno hu na uri tshiko tsha maanḓa tsha tshiendedzi tsho teaho tshi tshi khou shuma , u sa tendela thukuta dzi tshi fhiriselwa . 
Sa izwo tshakha dzo fhambanaho dza zwimela dzi na ṱho ḓea dzo fhambanaho , tshifhinga tsha ndingo tshi nga fhambana u bva kha maḓuvha a si gathi uya kha vhege dzi si gathi .
Vho humbela vhabebi uri vha dzule vho vula maṱo musi vhana vha na u vha tsini na maḓi u thivhela uri vha sa nwele khothe . 
I dzhia maga maṋa : u bveledza na u kuvhanganya vhuṱanzi ha tswikelelo , u ṱalusa vhuṱanzi , u vhiga mawanwa na u shumisa mafhungo aya u pfesesa na u ḓo kona u thusa mveledziso ya mugudi u itela u khwinisa maitele a u guda na u funza .
Vhahumbeli vha re kha mutevhe mupfufhi vha ḓo tea u pfuka kha khwaṱhisedzo ya vhutsireledzi . 
Mawanwa o ḓoweleaho a ṱoḓeaho u ela khwaḽithi ya kushumele kwa mbumbo ya muanḓadzo ndi : 
Hu tshi vhambedzwa na mbingano na vhufarakani ho redzhisiṱariwaho pfanelo na vhuḓifhinduleli zwo ṋetshedzwaho vhufarakani vhu songo redzhisiṱariwaho zwi ḓo fhungudzea . 
Muṱangano wo haseledza na ngaha nḓila dza u khwaṱhisedza u shuma ha tshikimu tsha khwaṱhisedzo ya daimani .
U pheiva nga zwidina , zwi tshi vhambedzwa na mabuloko a khonkhirithi kana asifalithi , zwi tea u dzhiiwa sa zwi ṋetshedzaho mbonalo ya fhasi i takadzesaho na phatheni . 
Khabinete , i tshi tikedzwa nga Komiti ya Dziminista kha Mugaganyagwama , Khoro ya Mugaganyagwama na Foramu ya Mugaganyagwama , vha shela mulenzhe zwihulwane kha u eletshedza zwa u elana ha mukovho wa zwiko na zwipikwa zwa lushaka . 
ṱhanziela ya tshakha ya malofha .
Kha vhuimo uvhu , vhagudi a vha lavhelelwi u vhala kana u ṅwala furakisheni nga u shumisa nomboro kana zwiga zwa furakisheni .
U kombetshedzwa ha mithelo ya u rengiswa nga mitengo ya fhasi ha zwibveledzwa zwa khuhu dza Brazil ndi ndingo ya zwinozwino nga muvhuso wa Afrika Tshipembe u itela u tsireledza nḓowetshumo ya khuhu yapo . 
U farwa ha ayo magungwa zwi sumbedza u futulela hashu sa shango u tsireledza mikano yashu na fhethu ha ikonomi ho khetheaho .
Kha vhupo ha dziḓoroboni maṅwe madzangalelo a buḓa na vhupo , zwi nga vha ngeletshedzo yavhuḓi u vha na madzulo manzhi a ṋewaho zwigwada zwi re na dzangalelo .
Luṱa ulu lu fanela u ṱanganedzwa ḽo ṱanganywa na luṱa lwa u pulana na u ita shedulu sa i zwi nṱha mbili dzo ṱumana . 
Mbulungelo ya nnḓa ha mugero zwi amba mbulungelo kha zwivhumbeo zwi fanaho na madamu , maisha na mathannga o fhaṱwaho nga nnḓa ha mulambo wa mupo . 
Hu na zwiṅwe zwitediamu kha dziḓorobo khulwane na ḓorobo idzi dzi fanaho , zwiṅwe hafhu , hu na zwitediamu kha dziṅwe dziḓorobo khulwane na ḓorobo dzo songo buliwaho afha . 
Yo ḓikumedzela u ṱuṱuwedza ṱhonifho kha , u tevhedza na u tsireledza pfanelo dza vhathu hu si na nyofho kana tshiṱalula . 
Tshiporo na tshipiḓa tsha themamveledziso zwi khou shumiswa zwiṱuku zwazwino na ḓisa mutsiko muhulwane wa themamveledziso yo ḓitikaho nga bada . 
U ṋekedza ḽaisentsi na ndaulo ya vhuongelo ha phuraivethe nga ngomu kha vundu . 
Vhunzhi ha nḓowetshumo dzo swikela maraga dza nṱha dza vhukoni ha u thoma ṱhumo , hu na u sia thungo ha zwinwiwa zwi si zwa zwikambi , mapfura a vhuṱhogwa , zwa mishonga ya vhulimi na maluvha . 
Vhadzheneli vha shuma tsumba dzi re afha fhasi dza uri KPI dzi swikelela hani ṱhoḓea dza mulayo .
Nga nḓila hei , ri shumela vhathu vha Kapa Vhukovhela u ya nga u kona hashu nga zwezwo zwiṱukuṱuku zwine ra vha nazwo . 
Arali muvhuso wo khwinisa ikonomi yawo na nyaluwo malugana na u rengisela mashangoḓavha , zwenezwo vhuimazwikepe hu tea uvha fhethu ha ndeme . 
U funza hu tea u vanga zwikili zwoṱhe samusi zwoṱhe izwi zwi na vhushaka .
shangoni nguluzwana vhonani rengela
( c ) Arali Khoro ya Lushaka i tshi landula Mulayotibe kana u u phasisa , fhedzi ho sedzwa khwiniso , Buthano ḽa Lushaka ḽi nga sedzulusisa Mulayotibe , ḽi tshi dzhiela nṱha khwiniso ifhio na ifhio yo gaganywaho nga Khoro , nahone i nga -
muthu o malaho / malwaho ane we a malana nae a vha mubebi wa ṅwana ; kana
U humisa vhuanzi zwaho
Lushaka luṅwe na luṅwe lwa ḽiga ḽa ṱhoḓisiso kha tsenguluso ya data lu tea u tikedzwa na khunyeledzo ia tea u vha o ḓisendekaho nga data yo bveledzwaho .
U engedzedza kha izwi , u bviswa ha malaṱwa u itela u vhulunga bogisi ndi maitele a re na khovhakhombo khulwane kha vhashumi vha malaṱwa . 
( a ) u bvisa ndaela i yaho kha Khorotshitumbe ya Masipala , i ṱalutshedzaho he u balelwa nga u ita mishumo iyo ha swika hone , na u bula vhukando vhu teaho u dzhiwa uri hu kone u itwa mushumo ;
Muraḓo ha tsha vha muraḓo ( muraḓo o ḓibvisaho , a sa athu ṅwaliswa )
Nḓila dza mafhungo a nṱha dzi tshenzhelwa sa dzi re pfufhi ngeno dzi tshi humbulwa sa dzi re ndapfu . 
Hezwi zwi khwaṱhisedza ngoho ya uri hu na ṱhoḓea ya u ṋetshedza zwiko zwinzhi kha mbekanyamushumo dza vhutsila na mvelele . 
U kumedzwa mishumo -
Nga tshifhinga tshenetsho kha ḓivhazwakale yashu , vhathu avho vho vha vho tsikeledzwa zwihulwane . 
Masipala muṅwe na muṅwe u na dzawo nahone dzi tea u sumbedza zwo sedzwaho zwe zwa topolwa kha Vhupulani ha mveledziso yo ṱanganelanaho .
Vha khou rambiwa u dalela Thusong Service Centre vhukati ha vhege uri vha kone u wana mafhungo nga nḓila dzi tevhelaho ;
U ḓitika nga mulenzhe muthihi
Muṅwalisi wa GMO u sedzulusa u tevhedzwa ha khumbelo ha mbetshelo dza Mulayo wa Zwi tshilaho zwine zwa Shandukiswa lwa Dzhenethiki ( Zwi tshilaho zwine zwa Shandukiswa lwa Dzhenethiki ( GMO ) )
Khomishini ya zwa Khetho i tea u vhumbiwa nga vhathu vha Iinganaho kana u fhira vhararu .
Zwiṱalusi zwa vhadzulapo zwi bvisela fhedzi khagala sia ḽithihi ḽa zwililo zwa vhudzulo , tshiṅwe tshiṱuṱuwedzi tshine tsha tea u sedziwa ndi lushaka lwa vhudzulo hu re hone zwino , naho vhu tshi vhonala hu tshi fusha kana hu sa fushi , na uri ho lingana u swika ngafhi . 
ṰHALUTSHEDZO NA KUPFESESELE 
( i ) tshi elana na mafhungo a kwamaho Khoro ;
U bveledzise thoro khubaole zwi ṱoḓa masheleni manzhi na u ṱoḓa nḓivho yo khetheaho ya vhukoni na thekhinoḽodzhi ya maimo a nṱhesa vhukuma . 
U ḓivha mbonalo ya tshibveledzwa tsha ndaela
U shelwa ha soredzhi mbisi kana i sa shelwi mushonga i sa tevhedzi mulayo u ya kha zwiko zwa maḓi avhuḓi na a lwanzheni hu nga vhanga nyimele i si yavhuḓi kha vhupo na uri tsha ndemesa , hu nga livhisa kha khohakhombo ya mutakalo wa vhathu . 
hu tevhedzelwa milayo na maitele a tevhelaho :
Mushumi/ mutholwa /muhirwa kha mushumo wa ndilisotiwa
A hu na maṅwalo ane a fanela u ḓiswa thwii ofisini ya vhashumi . 
Mavundu manzhi a dovha a ṋetshedza mbekanyamushumo ya themamveledziso ya ḽaiburari u itela u lambedza nga masheleni nyengedzedzo ya tswikelelo kha zwileludzi . 
Ro ḓiimisela u thoma maga a songo ḓoweleaho arali nyimele ra ṱoḓa u phalala ho raliho hu u itela u sumbedza u ḓiimisela hashu . 
Nḓila ine zwikhokhonono zwa ri vhaisa ngayo
Hezwi ndi zwone zwi itaho uri ri dzule ri na vhuḓifhinduleli na uri isa kha uri ri ise phanḓa na u khwinifhadza . 
( 2 ) Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i na maanḓa , sa zwine zwa laulwa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , o teaho kha u ita mishumo yayo , zwi tshi katela na maanḓa a u monithara , u ita ṱhoḓisiso , u ita vhuṱoḓesi , u funza , u ṱoḓa thuso , u eletshedza na u ṋea muvhigo malugana na mafhungo a ndinganyiso ya mbeu .
U ṋetshedzwa hu ḓo ṱangana na ḓuvha ḽa mabebo ḽa avho muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vhane vha ḓo vha vha tshi khou fara miṅwaha ya 95 nga iḽo ḓuvha .
Hu phaḓaladzwe zwishumiswa zwa vhukunguwedzi kha vhupo ha zwa vhuendelamashango na zwikhala zwa LED . 
Vhulamukanyi ho wanulusa nga nḓila yo khakheaho uri o tou tendelana nga lutamo lwawe na phiriselo ya nga ngomu u ya kha poswo ya zwa vhuṱambo na mishumo . 
Ikonomi ndi vhuḓifhinduleli ha muṅwe na muṅwe .
Izwi zwi amba uri phungudzelo i ṱanganedzea arali zwi tshi pfala u ya nga nḓila dzo itwaho - zwine izwi zwo no khwaṱhisedzwa nga Khothe ya Ndayotewa lunzhi .
Tshikwama tshi tea u gaganyela u livhuwa tshiṱafu tshoṱhe tsha Muhasho wa Vhashumi u ya nga nzudzanyo dza u balanganywa ha phesenthe dzo tendelwaho vhukati ha Muhasho wa Vhashumi , Ndiliso na Zwikwama zwa Ndindakhombo dza Vhushayamushumo . 
5.2 U ṱanganedza ndeme dza ndayotewa ntswa
Vha rumela nyanganyelo dzavho dzo fhelekedzwaho nga mbuno kha Ofisi Khulwane dzo teaho .
U engedzwa ha mbekanyamushumo ya mveledziso ya vhana ( ECD ) , zwi tshi khou tshimbidzwa nga sekithara ya mveledziso ya matshilisano , zwine zwa ḓo shela mulenzhe kha zwikolo zwo ḓikumedzelaho kha vha miṅwaha miṱanu uya kha ya rathi .
Mpfu dzibadani , nga maanḓa nga tshifhinga tsha holodei dza Afurika Tshipembe , dzi ḓo ḓi dzula ḽi fhungo ḽi dinaho kha lushaka .
Ndi puḽatifomo yo vuleaho , ine ya katela mitshino ya vhaswa na zwigwada zwa tshitshavha , ndingo dza vhakhoriogirafi vhaṱuku na mishumo yo bveledzwa nga ndaela i bvaho kha vhashumeli vha phurofeshinala . 
U sainwa ha muano zwo vha nga zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa vhahulisei vha tshi ita vhuḓikumedzeli ha zwa masheleni . 
Arali vha tshi wana masheleni a ndambedzo zwi songo tea , vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u a badela murahu , nga nnḓa ha musi Muhasho wa Mveledzisophanda ya Tshitshavha u tshi nga fushea uri vho vha vha sa zwi ḓivhi uri a vho ngo tea u wana masheleni ayo .
Ṅwalani maipfi o teaho fhethu ho teaho .
Vhuṱanzi ho engedzedzwaho ho ṋetshedzwa nahone u avhela maraga ho itwa u bva kha D u ya kha A. 
Kha vha tevhedze ndaela , nga maanḓa hedzo dzi re na vhushaka na PPE
Musi tshiedziswa tsha Sweden tsho sedza kha u fhungudza ṱhoḓea ya u rengisa muvhili , tshiedziswa tsha UK tshi ombedzela u fhungudza u shumiswa hu si havhuḓi nga muthu wa vhuraru 
U shumisa zwithu zwa u tou vhona na nzudzanyo yo teaho u itela ndivho
Ri tea u tenda , arali zwi songo ralo , ra tenda uri hu na zwithu zwi sa ṱangani . 
( i ) Muphuresidennde , Muthusa Muphuresidennde , Dziminisiṱa na Vhathusa Dziminisiṱa ; khathihi na
Zwi a ḓivhea uri tshitatamennde tsha " Zwa ndemesa kha zwi re nṱha " a si zwine zwa nga imiwa ngazwo lwa tshoṱhe Afrika Tshipembe , tshi ḓi tou vha tshitatamennde tsha ṅwaha uno wa muvhalelano , une wa vha ṅwaha wa u vala kha muvhuso uno nahone ṱhalutshedzo yo ḓo livhanywa zwavhuḓi . 
Tshivhalo tsha maṱano a nyambedzano a radio o dzudzanywaho nga ṅwaha . 
Vharangaphanḓa-vhaḽamaluvhi , vhoramabindu , vhabindudzi , vhaṱoḓisisi na vhaitambekanyamushumo vho no vhaho tshipiḓa tsha ḽihoro ḽa ḽifhasi ḽine ḽa takulela vhoramabindu nṱha sa nḓila ya u fhaṱa dziikonomi na u khwinisa ndondolo ya vhathu , na vhone vha ḓo vha vhe hone .
Mabavhuri a Afrika a shumisa muya u fema ngauralo a ya kona u konḓelela ḽeveḽe dza fhasi dza okosidzheni yo ṋokaho . 
Mulaedza wa Lushaka wa Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe , Vho-Kgalema Motlanthe , Dzulo ḽa Phaḽamennde , Cape Town
U khwaṱhisa vhushaka vhukati ha vho gudelaho zwa mutakalo kha zwiimiswa na zwone zwi a thusa kha u leludza u rifera vhalwadze na ndondolo i sa shanduki . 
Khiredithi dza fumalomalo dzo avhelwa zwilinganyo kha khethekanyo khulwane dza ndalukanyo iyi . 
Vhufarani ha matshilisano vhu dzula vhu tshikombetshedzi tshine roṱhe sa lushaka ra tea u vhu fhaṱa na u vhu khwaṱhisa .
Fomo dza khumbelo dzi ḓo vha tshipi ḓa tsha Gazete ya Muvhuso .
Themamveledziso dzoṱhe dza thandela na u wana khephithaḽa khulwane zwi fanela u khethekanywa u ya nga khethekanyo dzo ṱanḓavhuwaho dzo bulwaho afho fhasi . 
U vhala maipfi o sendekwaho kha khaseledzo
46 Lwendo lwashu
Tshifhinga tsho themendelwaho kha Luambo lwa khombekhombe
Vhutshinyi ha dzikhakhathi vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana - u fhelisa vhutshinyi uho zwo vha zwone zwa ndeme .
Akhaunthu dza zwikolodo dzi tendelwa ho sedzwa ndeme yo lavhelelwaho kha u lifha . 
Tshumelo iyi I a wanala kha vhathu vhoṱhe vho ponyaho u tambudzwa lwa vhudzekani kha kiḽiniki dzi tevhelaho : 
Vho ṱanganedza vhalwela mbofholowo vha South African Communist Party na African National Congress muḓini wavho nga zwanḓa zwivhili nga tshifhinga tshi konḓaho musi hu na khakhathi dzo tutuwaho ngei Pietermaritzburg kha ḽa KwaZulu-Natal na kha vhupo ha tsini u ya mafheloni a 1980 na mathomoni a 1990 .
Nga u shuma roṱhe ri tea u tikedza thimu dzashu dzoṱhe dza lushaka u bva kha Bafana Bafana u swika kha dzi Proteas na Springboks ; u bva kha Banyana Banyana u swika kha Thimu ya Vhaholefhali ( Paralympians ) .
1.28 U thivhela i tou vha thikho ya sekithara ya tshitshavha kha u lwisa u lwa na HIV na AIDS .
PMS dzi nga si vhe hone tshikhalani nahone dzi tea u elana na IDP .
U khwaṱhisedza uri miraḓo ya vhashumi vha tsireledzo vha khou pfumbudzwa nga ha masia a zwa mulayo a elanaho na mushumo une vha ita , nga maanḓa malugana na u fara kana u valela muthu muṅwe na muṅwe . 
tikedza zwitshavha u bveledza pulane dza wadi , u vha thusa u langula masheleni a tshitshavha u shuma idzi pulane
Miraḓo i ṱhonifheaho , tshumisano ndi ya ndeme ngauri ri dzhia zwiimiswa zwashu sa mazhendedzi a u shumisa . 
A Marangaphanḓa
Vhaṋetshedzatshumelo dza ndondolo ya mutakalo vha vha alafhaho kha nyimele dza PMB musi vha sibadela vha ṱuṱuwedzwa u ḓisa nomboro ya thendelo u thoma ya sibadela na mbilo dzavho .
( 2 ) Muṅwe na muṅwe we pfanelo dzawe dza kwamiwa nga nyito dza ndangulo u na pfanelo ya u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwalwaho .
U dzhenelela kha nyambedzana a tshi imelela muhumbulo wawe
Dzikhukhi dzo itelwa vhone lwo khetheaho , nahone dzi kona u vhalwa nga seva ya webe kha domeini yo bvisaho khukhi u ya kha vhone . 
Nyito ya zwi tshilaho mavuni ( nga maanḓa vhusiḓu ) i ṱanganyisa mavu a nga nṱha nga zwiṱuku , na ndivhanele ṱhukhu ya ḽaimi i a ṱanzwea kha mitwe na kha mabuli mahulwane . 
Gumofulu liṱuku ḽa R1 613 nga muunḓiwa nga R3 222 nga muṱa nga ṅwaha
Khonivensheni i angaredza masia a ngaho u swikelelea , u vhuedzedza ngonani , u shela mulenzhe kha vhutshilo ha poḽitiki , ndingano na u sa vha hone ha tshiṱalula kha vhaholefhali . 
Kha vha ri ndi vhudzise hezwi , vhuḓifhinduleli ho vha hu songo kovhekanywa , vhuḓifhinduleli ha uri ndi nnyi ane a khou tea u posa iṱo gai ? 
Saizwi vhunzhi havho vho vha vha tshi zwi ḓivha , sa vhorapolotiki , vhalanda vha nga ho sa ndangulo ya pfungavhuṋe a vha ṱalutshedzei nahone a si vhukoni hashu . 
Riṋe , u itela tshipiḓa tshashu , ri ḓo voutha ri sa imi na khwiṋiso . 
Tshikhala tsha vhulangi ha nga ngomu na u dzudzanyulula na vhaeletshedzi vha nnḓa na zwiimiswa zwa u dzudzanyulula tsho ṱalutshedzwa afha fhasi . 
Musi pfufho yo no lugela u ṋekedzwa , Crime Stop i do vha kwama uri hu dzudzanywe mbadelo .
U dzhiela nzhele hune izwi zwa ganḓiswa na u khwaṱhisedza uri miraḓo ya tshitshavha i a zwi pfesesa .
32 Ndi vho kona mini
Dikishinari yanga
U ṅwala tshibveledzwa tsha mafhungo tshi na vhuṱanzi ha u tikedza(zwi kha tshivhumbeo )
Tshiteṅwa
Zwa zwino , naho khamusi mafhungo a tshi tea u dzhenwa khao ho sedzwa uri ha ngo tshinya . 
U ṱuṱuwedza vhaṅwe vhagudi u amba luambo lwa nyengedzedzo
Muhumbulo wa masiandaitwa a tsheo dza dzangano kha tshitshavha u ṱalutshedza maitele a vhuthetshelesi nga nḓila yavhuḓi . 
Zwi nga dzhia tshivhumbeo tsha mvelelo dza ḓuvha na ḓuvha dza tshampungane , mashika na ḓitsi . 
A vha lavheleli mbuelo dza masheleni , sa zwine zwa nga lavhelelwa kha vhubindudzi . 
Mbadelo dza u valelwa kha vhuongelo ha phuraivethe na ha vunḓu dzi a fhambana . 
Vhaṱoli avha vha ḓo dovha vha lavhelelwa u dalela sibadela tshiṅwe na tshiṅwe , vha songo thoma vha ḓivhadza . 
Arali hu si na dzitswayo nahone vha sa ḓivhi uri khothe i ngafhi , vha nga vhudzisa kha Desike ya Ngeletshedzo / Mafhungo / Thuso u wana uri ndi kha rumu ifhio ya khothe hune vhuṱanzi havho ha ḓo thetsheleswa kana nga ha zwishumiswa zwa khothe .
Mulayotibe u khou sedza kha u thoma Ofisi ya Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi ine ya langiwa nga Muṅwalisi wa Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi .
Kha vha te khumbelo ya Ṱhanziela ya Ṱhanganelano ya Ndingo dza Mbeu ( ISTA )
Sekithara iyi ṱhukhu yo vhumbiwa nga vhubveledzi ha zwifuwo , zwimela zwa masimuni , na vhulimi . 
A huna u itela khaedu aphiḽi u bva kha ndaela iyo . 
Musi hu tshi vhaliwa hu shumiswe foniki , ludungela lwa nyimele ya ḽiṅwalo na maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo .
Mithenga ya blue crane yo vha i tshi shumiswa u pfufha vhahali vha mmbi tshifhingani tsha nndwa dza musi hu tshi lwiswa makhuwa vha vha vha vha tshi ṱoḓa u dzhia shango vharema shango ḽavho .
Tshivhalo na vhupo ha fhethu ha muṱangano hu nga si vhe sokou bva kha maitele a dzimbalo fhedzi . 
Afrika ḽi fanela u konḓelela na u ṱanganyisa tshanduko iyi ya vhuḓi , u i shumisa sa mutheo u khwaṱhisedza tshanduko yayo na mbebuluwo . 
U isa phanḓa nga u ralo , EMS yo tshimbidza wekishopho dza u langula kutshimbidzele kha maongelo a vhupo ha ḓoroboni khulwane u khwinisa mushumo wa senthara ya shishi . 
Ndi ḓo bula dzi songo vhalaho .
Zwi ḓo dzhia tshifhinga tshingafhani u wana thendelo ?
Kha dziṅwe nyimele , tshileludzi tshi songo tou fhela tshoṱhe a tshi na mutheo , mbono dzi na mitwe , migodi yo bwiwa vhukati ha tshifhaṱo na zwiṅwe . 
Hu ḓo itwa madalo a kiḽiniki dzo khetheaho zwikoloni zwi re vhuponi ha mahayani . 
Kha vha vhudzise vhadzheneli kha tshigwada mbudziso nthihi nga tshifhinga tshithihi .
6.1 . GCIS yo thomiwa nga 1998 u ya nga maitele a Tshiteṅwa 239 tsha Ndayotewa sa tshiimiswa tshi no vhona uri mafhungo na milaedza ya muvhuso zwi ya vhathuni nga nḓila ine ya pfala nahone zwi tshi tshimbilelana na ṱhoḓea dzi kombetshedzaho dza ndayotewa ya shango .
Maṅwalo a mulayo o itwaho nga Khomishina dza Muano uri avhe khophi dza vhukumakuma , ha ṱanganedzwi na uri a tea u iswa kha Ramulayo wa Muvhuso ( ramulayo o ḓiṅwalisaho kha Khothe Khulwane ) .
Sa shango ḽi shayaho maḓi , thandela ya Muelela wa Esidi ya Migodi i khou sedzesa kha u vhulunga ṱo maḓi na u a shumisa hafhu , na u vhona uri hu na nḓisedzo ya maḓi a u nwa o kunakiswaho zwavhuḓi na u ṱutshela kule kha u ḓitika fhedzi nga maḓi o kunaho kha mishumo ya nḓowetshumo .
Afrika Tshipembe zwavhuḓivhuḓi ḽo dzula fhethu hune ḽa kona u shumela vhuendi ha mihwalo ha East-West na ole i wanalaho lwanzhe lwa Afrika i re na mbuelo na nḓowetshumo ya gese , nga vhubveledzi ha maḓini , vhune ha katela magungwa na u lugisa rigi , u fhaṱulula na u fhaṱa mukhumbi . 
U SWIKEKELELEA a zwi farisi tshithu u vhea maga ane a nga si swikelelee
Nṱhani ha u shumisa tshelede dza mashangoḓavha ri ḓo shumisa dzashu dzo fhambanaho musi ri tshi khou rengiselana nga tshashu . 
Zwavhukuma ndi zwa uri phambano vhukati ha vhathu vhane vha ita manditii mavhi na manditi mavhuya i kha muhumbulo na ndivho ya muiti wa eneo manditi .
Hu kha ḓi vha na ṱhoḓea ya u dzudzanyulula hafhu zwiimiswa zwa tshumelo ya nnyi na nnyi , ngamaanḓa kha mavundu . 
Nga mulandu wa u sa vha mulayoni , a vha tendelwi u renga zwikambi nga tshikolodo . 
Khwaṱhisedzo
Pulane dzi na sia ḽe dza livha nahone dzo fanela kha u sedza zwililo zwihulwane zwa vhathu vhoṱhe , hu tshi katelwa na vha songo tsireedzeaho ;
Fhethu hune ha faredzwa mafhungo aya kha mimaraga yoṱhe ndi fhethu hu si na muṱaṱisano nga mvelo na u sa itelwa madzangalelo a tshitshavha . 
U vhudzisa mbudziso u itela u wana mafhungo
Naho zwo ralo ndi ṱoḓa u ombedzela uri u ḓivhadzwa ha dwadze a zwi ambi uri vhulwadze vhu khombo .
Ngei Transvaal sa zwe ha vha hu tshi ḓivhiswa zwone nga tshiḽa tshifhinga khethekanyo khulwanesa dza vhafariwa ho vha hu matshudeni na vhashumi vha tshitshavha , musi Muvhuso u tshi lingedza u langa thaidzo dza pfunzo na tshiṱereke tsha rennde . 
Ndondolo ya sisiṱeme ya faela . 
Izwi zwi katela thandela dza mbetshelo ya maḓi , muḓagasi na dzinnḓu .
Ṱho ḓea dza u wana iṅwe phasipoto musi phasipoto ya ṅwana yo xela kana u tswiwa :
Zwi nga kha ḓi konḓa kha sia ḽa ndaulo u konanya zwavhuḓi tshivhalo tshihulwane dza madzangano aneo na kunga vhushelamulenzhe vhu pfadzaho u bva kha madzangano oṱhe kha vhurangeli vhuswa . 
Mulangi wa Data , Mudzhenisi wa data kha khomphyutha , Muvhali wa Mitha Muhulwane na Vhavhali vha Mitha Vhaṱanu na muthihi vha i iswe kha Khethekanyo ya zwa Mbuelo ya Vhulanguli ha zwa Gwama u bva nga ḽa 1 Fulwana 2004 .
Kha vha ntendele , ndi bule mihumbulo mivhili , nga ha izwi . 
Musi vhabveledzi vha mafhi mavhisi nga huṅwe vha tshi tshenzhela vhukonḓi ha u tevhedza ṱhoḓea dzo khwaṱhaho , thaidzo khulwane ndi vhukonḓi vhune vhulaedzwa hapo ha vha naho kha u shumisa ndaulo . 
U sumbedza vhushaka ha ndeme na u ṱoṱomowa hune masia aya a nga vha naho . 
Kha khothe iṅwe na iṅwe yapo ya madzhisiṱaraṱa wa hune muhumbeli na / kana ṅwana a dzula hone .
Muombano wa kha zwiimiswa u ṱalutshedzwaho nga vhuḓifari ha vhathu vha rangaho phanḓa zwiimiswa izwi a u takadzi na kathihi . 
5 Ṱomani tshifhuṱabibi kana vhuḓaraṱa ha u vhofha uri ni ite milenzhe
Khabinethe i dovha ya tikedza nyambedzano nga ha u valiwa ha migodi sa nḓila ya u tsireledza mupo na u fhungudza tshutshedzo ya zwa matshilisano na ikonomi vhuponi honoho .
U ya nga Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma tshigevhenga na tshone tshi ṱoḓa thuso na u kona u wana uri ndi zwifhio zwine zwa tea u shanduka u itela u thivhela u khakha hafhu tshifhingani tshi ḓaho .
Hu dovha ha vha na zwikhala zwa pfunzo ya thusedzo , arali zwo tea . 
Ofisi ya Mulangavundu i na dzilafho ḽo randelwaho hu si ngo thoma ha vha na u pfesesa vhuhulu ha vhulwadze . 
U ṱola mivhigo ya nḓisedzo ya tshumelo - MFMA i ṱoḓa uri masipala i bveledze mivhigo kha mvelaphanḓa ya nḓisedzo ya tshumelo kha vhupo havho .
Hu ḓo vha na khaedu fhedzi u bvelela zwi ḓo konadzea arali mashango a Afrika a fhaṱa nṱha ha zwe zwa swikelelwa kale na u shumisa zwikhala zwi no khou bvelela , na u dzhia u bva kha mvelele yo khwaṱhaho na ndeme dza zwavhurereli . 
A ro ngo , vha a ḓivha , shata vhathu kana zwipuka zwitshili izwi . 
Arali vha tshi khou badela nga tsheke , kha vha i livhise kha Mulangi Muhulwane : Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe , ine i nga rumelwa na fomo dza khumbelo zwa livhiswa kha ḓiresi yo ṋetshedzwaho .
Ro ita khanedzano dza uri mitambo kha zwipiḓa zwoṱhe zwa ḽifhasi i sumbedza tshitshavha tshine ya khou tambelwa khatsho . 
Thendelano i bula uri mahoro a ḓo vhona uri vha nyanḓadzamafhungo a phuraivethe na a nnyi na nnyi vha ḓo ḓibvisa kha u shumisa luambo lwa u vhaisa lune lwa nga ṱunga khakhathi , u sa langea ha zwa poḽotiki na vengo ḽa dzitshaka kana zwa nyadza lu si lwavhuḓi mahoro a poḽotiki na madzangano maṅwe . 
Datumu dza u buka
Vho shuma kha rennge dzo fhambanaho kha SANDF , vha tshi kha maimo o yaho nga u fhambana u swika vha tshi aluswa uya kha Ḽeithenethe Dzhenerala kha zwa ḽodzhisitiki nga 2014 , ndi hone he vha shuma hone u swika vha tshi ri sia .
Dzhenisani kana
kha vha dalele
6 Vhathu vho tholwaho
Ḓuvha ḽa namusi ḽi swaya anivesari ya vhu 26 kha u bviswa ha Muphuresidennde Vho Nelson Mandela khothoni , zwine a tou vha mafhungo a sa hangwei o iteaho kha ḓivhazwakale ya shango .
Kha zwiṱukusa , ri fanela huṅwe u khwaṱhisedzwa na u bvela phanḓa na u lwa na u shumisa lwo kalulaho miṅwaha miṱanu iḓaho . 
Arali mugero muhulwane u fhasi ha lwanzhe hune ha vha na matombo , fhasi ho dzikaho hu fanela u lugiselwa u itela mushumo wa u dzheniswa ha phaiphi nahone hu fanela u dzula ho dzika lwo teaho u itela ṋetshedza murango wa tshoṱhe . 
Ṱhuṱhuwedzo ya Pfanelo dza Zwigwada zwi sa koni u Ḓitsireledza .
( ii ) u vhea vhurumiwa ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha mahoro .
Afrika Tshipembe ḽo ṱanganedza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) na Bono ḽa 2030 u itela u sika vhutshilo ha khwine ha vhadzulapo vhaḽo vhoṱhe kha lushaka lu katelelaho vhoṱhe .
Tshiṱiriki tshi dovha hafhu amba na zwitshavha nga kha mveledziso ya vhashumi na vhakhantselara vha wadi zwo vhewaho kha mimasipala yapo . 
Muhanga u no nga sa uyo wa vhulanguli u alusa tsireledzo ya zwiḽiwa na u sika vhupo vhune ha konisa u alusa vhubveledzi ha tshoṱhe .
Afrika Tshipembe a ḽi nga dzhii vhuḓifhinduleli kha ndozwo ya ikonomi kana mbadelo dza u kunakisa dzi ḓiswaho nga u bviswa ha khontheina dza ole fhasi ha mikano ya maḓanzheni aḽo na hune ḽa ita mishumo ya ikonomi fhedzi vhuḓifhinduleli vhu ḓo vha kha mune wa tshikepe kana vha ndinda khombo .
Arali mafhungo a vhuṋe a vha o ḓiswa kha webusaithi , vhashumisi vhane vha tama u sedzulusa mafhungo avho a vhuṋe vha nga ita izwo nga u humbela tsedzuluso iyo nga kha vhuṱumani ha ' u vhigela murahu '  . 
zwidodombedzwa zwothe zwine zwa vha kha ḽeibu ḽu zwi tea u tshimbidzana na zwine zwa vha kha fomo ya khumbelo .
Mbadelo dza tshiimiswa tsha Eskom dzi ḓo khwiniswa u itela uri tshumelo i konadzee nga tshenetsho tshifhinga .
Ro dzhiela fhasi zwiko , hu tshi katelwa , u ṱoḓeaho kha mimasipala u bveledza mishumo yavho . 
vhana ndaka dza masheleni a paḓaho R1056000 arali vha si ho kha mbimgano nahone vhone na muthu wavho vha so ngo vha vha na ndaka i fhiraho masheleni a R 2112 000 .
Naa zwiendisi na vhaendanganayo zwo fhandekanywa nga zwithu zwa u thivhela kana u tsireledza ?
U laula Ṱhoḓisiso ya Ikonomi ya Matshilisano ya Vundu na Masipala na Musaukanyo ; na
U ṱanganedzwa ha mualuwa kha tshiimiswa tsha vhudzulo
2.4 . Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Muvhigo nga ha Mashumele a Ṱhoḓisiso na Mveledziso ( R&D ) na Mbekanyamushumo ya Tshiṱuṱuwedzi tsha Muthelo 2014 / 15 Phalamenndeni .
( 1 ) Ho sedzwa Muengedzo wa 6A , Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwa nga Miraḓo i re vhukati ha 350 na 400 ya vhafumakadzi na vhanna vho nangwaho sa Miraḓo hu tshi tevhedzwa sisiṱeme ya vhakhethi -
halutshedzo
Kha nzulele ya ikonomi i konḓaho ya ṋamusi , ri fanela u ita zwithu nga nḓila yo fhambanaho . 
Fulo iḽi ḽi ḓo engedza tsivhudzo na ndivhiso khandeme ya vhuthathatshili na u alusa maitele a khwine a vhuthathatshili .
Tshitendeledzi tsha mitengo ya zwivhambadzwa na tshandulo ya ikonomi i sa nyeṱhi mashangoni manzhi zwo vha thikho dza nyaluwo ye ya bvelela miṅwahani ya zwenezwino . 
kha vha rumele vhuṱanzi ha uri vho ita khumbelo ya bugundaulu kana ṱhanziela ya mabebo kha Muhasho wa Muno
Miṅwahani miṱanu yo fhiraho , vhurangaphanḓa ha G20 ho sedzesa kha u shuma na zwo vhangaho u kundelwa , nga u khwaṱhisa maga a tshakatshaka kha u fhaṱa zwiimiswa zwa ikonomi na mimaraga minzhi yo khwaṱhaho .
Naho hu na uri nzudzanyo dzo vha dzo itiswa nga nyimele dzo fhambanaho dzingu ḽoṱhe ḽi khou vhuelwa u bva kha mveledzwa ya u pfukela avhuḓi . 
U rea khovhe kana u ḓidzhenisa kha mishumo ya zwa khovhe u itela u rengisa , vha fanela u thoma nga u wana pfanelo ya u rea khovhe dza u rengisa . Vha tendelwa fhedzi u ita khumbelo ya pfanelo ya u rea khovhe dza u rengisa musi hu na thambo ya Gurannḓa ya Muvhuso . Thambo ya u fhedzisela yo vha yo itwa nga 2005 ngeno i tevhelaho ya ḓo vha nga 2013 .
A pfa hu tshi khwiḓiwa hafhu .
U amba nga mihumbulo vhe kha tshigwada .
U vhambedza mihumbulo yawe na ya vhaṅwe
*U ṅwala na U ṋekedza Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
Nahone nṱha ha zwoṱhe , ri na mbekanyamaitele dza ikonominyangaredzwa i sa nyeṱhi nahone ire khagala na masheleni a tshitshavha a fulufhedzeaho . 
Idzi ṱhumanyo dzo khethekanaho dzi tshimbidza ṱhumanyo vhukati ha faela dza Ofisi ya Mikano na faela dza Ofisi ya Muthelo wa Mbuelo . 
U kadzinga gumba .
Shango iḽo ḽi na dzithavha na mivhundu i na zwivhanga . 
Zwenezwi Komiti ya Wadi i tea u bveledza vhushaka ha tshumisano na vhakhantseḽara na u shumisa zwikhala zwo sumbedzwaho afho nṱha u khwaṱhisedza uri ipfi ḽa tshitshavha ḽi a pfiwa .
Havha vha katela :
sa tshilikadzi kana mufukadzi o ṱalaho , mme o dovha u shumisa tshifani tsha hawe
Ndi vhuṱanzi vhune ha tou vha khagala uri u sika mushumo ho salela murahu kha nyaluwo ya mushumo . 
Komiti idzi dzi na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi kha mafhungo a vhaswa nahone dzi tea u shuma na mulayo u kwamaho vhathu vhaswa .
Kha vha mabedzane na ramulayo wavho .
Tshiitisi tsha mutheo tsha tshanduko ya mbekanyamaitele iyi ndi tsha uri zwitshavha zwone zwiṋe tshifhinga tshinzhi zwi a kona u ṋetshedza tshumelo dza matshilisano nnzhi u fhirisa zwiimiswa . 
Ri roṱhe , ri nga si eḓele musi vhathu vhashu vha si na vhudzulo na nḓisedzo ya zwiḽiwa zwo linganaho . 
Zwa zwino zwi a ḓivhea lwa tshiofisi uri ikonomi yashu yo wa , muvhuso u khou ḓivhadza vhathu uri vha songo laṱa fulufhelo . 
Khumbelo ya u ? walisa khamphani ya phuraivete
Vhaṱanganedzi vha mafhungo , ndivho na nyimele
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 7 : Ndi une wa tea u shumiswa kha miṅwaha ya 1 , 2 na 3 nahone wo no bulwa kha khethekanyo ya 6 ya gaidi
Vhathu vha dzingu iḽi vho dovha vha tshila kha sialala ḽa vhahali vha dzingu iḽi . 
U fhungudzea ha vhubveledzisi ha vhashumi nga mulandu wa mutakalo une wa si vhe wavhuḓi na masiandaitwa kha muhumbulo . 
Tshiṅwe hafhu , nga u ṋanga vhukale vhuṅwe , mupfuluwo u kwama vhukale ha zwivhumbeo zwa mashango o dzhenelaho . 
Tsha u fhedzisela tshine tsha vha tsha zwino , u dzhielwa nṱha ha vhurereli ho fhambanaho zwo ṱanḓavhudza khanedzano u katela vhuṅwe vhurereli . 
Hune u nangwa ha thekhinoḽodzhi ha nga kwama tshitshavha tshoṱhe , tsheo i vha i konḓaho zwihulu . 
Arali vha tshi khou ṱoḓa u thoma zwa tshumelo ya mugodi vha tea u wana phemithi ya mugodi kha Muhasho wa Zwiko zwa Minerala .
( e ) ṱhoḓea dza vhathu dzi tea u lavheleswa , nahone vhathu vha tea u ṱuṱuwedziwa kha u dzhenelela kha u bveledza mitheo .
Ni songo bvula tshiambaro arali tsho nambatela lukanda .
Tshaka dza mashangoḓavha a dzi nga tendelwi u vha na mavu Afurika Tshipembe ... [ U vhanda zwanḓa . ] ... fhedzi vha ḓo tendelwa u hira lwa tshifhinga tshilapfu .
Phindulo yanga ndi ine is a timatime , Hai !
Masiandaitwa a miṋano ya tshikolodo kha vhupo ha Yuro o ḓala vhupo ha ikonomi ya ḽifhasi na u ranga phanḓa kha u fhungudzea ha ikonomi ya ḽifhasi , hu dovha hafhu ha vhonala kha ikonomi ya vundu . 
U fhungudza u sa lingana ha tshivhalo tsho tiwaho kha sisiṱeme , nga maanḓa u shumisela zwithu zwi si zwa ndeme , ngeno hu tshi khou lingedzwa u tsireledzwa ndiliso ya vhatholiwa na tshumelo dza mutheo kha ḽiṅwe sia . 
U ṱavhanya u faedza nyimele zwi nga isa kha dzilafho ḽi shumaho .
Kha dzimbilaelo dze dza da ofisini yavho , ndi nngana dze vha kona u shumana nadzo ? 
U ita nḓowenḓowe ya u thetshelesa na u amba ( U nanga tshithihi tsha u ita nḓowenḓowe ngatsho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe )
U thusa musi hu tshi lugiselwa matheriala a vhugudisi , arali a hone . 
U fhindula mbudziso nga ha tshirendo/ zwirendo ( oraḽa kana maṅwalwa )
Ṅwalani dzina ḽaṋu hafha ( ndi inwi muṅwali ) .
Mbekanyamushumo dza ikonomi dze ra amba ngadzo ndi tshipiḓa tsha vhukando vhune Afrika Tshipembe loṱhe ḽa tea u sedzana naho u itela phungudzo ya tsiku na u sa lingana shangoni ḽashu .
Ro ṱanganedza zwitendwa izwi zwi ngoho nahone ro zwi ita zwashu . 
U shuma na / nga maipfi : : Masala vhushaka ; vhuthihi na vhunzhi
Zwikolo a zwo ngo kalelwa nomboro ya maraga dzo avhelwaho kha tshikili tsha luambo , tenda tshileme tsha tshikili tsha luambo tshiṅwe na tshiṅwe tsha sedzwa kha mushumo muṅwe na muṅwe zwi tshi ya nga phesenthe yo avhelwaho kha mbekanyamushumo ya u linga .
u ita zwo themendelwaho nga Khomishini ya Khampepe zwi kwamaho vhuvha na kushumele kwa Directorate of Special Operations ( Scorpions ) ;
Maḓuvha a u gwalabela mbadelo ya muḓagasi o fhira .
Tshaka dza hone dza mbuelo ndi :
Musi ho sedzwa zwo bulwaho afho nṱha , Muvhuso Wapo u tea u dzhena kha nyambedzano na Muhasho wa Pfunzo wa Vunḓu ḽa Kapa Vhukovhela u itela u wanulusa vhuhulu ha ṱhoḓea vhune ho hwedzwa zwikolo kha uno ṅwaha khathihi na vhuhulu ha ṱhoḓea vhune ha khou lavhelelwa kha miṅwaha i ḓaho . 
U shumisa zwikili zwa u amba zwo teaho sa thounu , voḽumu , luvhilo , mambwaita na mambwaitwa , u bvisa ipfi , u bula ipfi , u elela
Tshifhinga tshi ṱalutshedzaho tsha nyito na tsha u ṱuṱuwedza vhumatshelo ndi tsha zwino . 
6.15 U vhona uri nḓisedzo ya tshumelo i khwinisee .
Kanzhi , zwiimiswa zwi bvelela fhethu hune ha vha vhukati , zwi a swikelelea nga nḓila yo leluwaho u ya nga phetheni dza musudzuluwo , nahone zwi ḓivhadzwa fhethu ha nnyi na nnyi . 
Ri fanela u dovha ra humbula uri naho vhaṅwe vha murafho washu vho lovha - hu nga zwiitisi zwa mupo kana zwi si zwa mupo . 
Musi vhunzhi ha mashango o vha a tshi khou ita nyiledzo dza musuku wa muvhuso wa khethululo ngeno United States ḽo swika he ḽa iledza zwa u tou ṱunḓwa ha mikonde ya musuku zwi khagala , bannga dza Switzwerland dzo bvela phanḓa na u ṱunḓa tshivhalo tshi fhiraho hafu tsha musuku u bveledzwaho Afrika Tshipembe . 
U kona u ṅwala na u kopolola mafhungo a sa konḓiho a tshi bva kha zwiṱirepe zwo ṅwalelwaho na kha bodo .
Tshitshavha tsho pulanelwaho nnḓu tshi ṱoḓa u bvela phanḓa sa izwi hu na ṱhahelelo ya dzinnḓu nahone hune vha dzula hone ho ḓalesa .
Ṋetshedzo ya zwiko i songo linganaho a yo ngo tetshelwa kha zwishumiswa zwa dzikiḽasirumu kana ḽaiburari . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 7 : U vhekanya mafhungotsivhudzi a u tikedza mishumoitwa ya IDP ya 2 / 9 na 2 / 10 U tshe tsheo malugana na zwiṱhaḓuli na u topola thandela
Vundu ḽo khethekanywa u ya nga fhethu ḽa bva zwiṱiriki zwa rathi zwine tshiṅwe na tshiṅwe tshi na senthara ya vhukwamani ha shishi . 
Sisiṱeme dza mupo dzi ngaho sa milambwana dzo vhumbwa na u aluwa lwa miṅwaha i fhiraho zwigidi nga vhushaka ho livhanaho thwii na vhupo ha mbumbo ya shango , lushaka lwa mavu na maḓaka madala . 
Matshimbidzele a khonadzeo a kombetshedza uri hu vhe na u dzhielwa nzhele vhukuma kha khonadzeo ya thandela u ya nga zwiṱirathedzhi zwa Nyaluwo na Mveledziso ya Vundu , vhupulani ha themamveledziso ya vhuimo ha dzingu ya muṱanganelwa na khonadzeo ya zwa thekiniki ya thandela . 
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo
uri i nga ita mini uri tshitshavha tshi shele mulenzhe kha mishumo ya masipala .
U kundelwa u tevhedza ndaela dzi re afho nṱha zwi ḓo swikisa kha uri khumbelo dza mushumo dzi tshi vha dzi sa tei ; ndaela iyi i dovha hafhu ya shuma kha avho vhaofisiri vho tholwaho nga Muhasho wa Vhuendi . 
Tshiṱiriki tsho shela mulenzhe kha mbambadzelaseli dzoṱhe dza zwienge u bva Western Cape ṅwaha muṅwe na muṅwe kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho . 
Mafhungo o linganaho kha mutshimbilo wa zwidziki a fanela u vha hone u itela u wana vhudzivha ha vhukule ha kulekule na khunzikhunzi u itela u tsireledza mugero muhulwane , ngauri tsireledzo ya tshifhinga nyana i ḓura . 
Mudededzi a nga pulana nyito hune maitele a ndingo a ṋekedza zwikhala u itela vhagudi nga muthihi , ho dzhielwa nṱha u fhambana ha mvelele kha tshitshavha tshashu . 
U itela u ita hezwi , ndi zwa ndeme u pfesesa uri ri na maḓi mangafhani , ndi vhonnyi vhane vha khou a shumisa nahone ngafhi . 
U ṅwala na U ṅekedza
Zwivhangi zwa asima
Nga u humbula kana u humbula nga tshenzhemo tsha mbudziso idzi a tsho ngo shumiswa . 
Ndaka dzi sa vhanḓei dzi re fhasi ha ndango ya Masipala wa Buffalo City dzi a badela zwikolodo nga vhuḓalo u ya nga maitele tswititi . 
Dzikomiti dza Wadi dzi na vhuḓifhinduleli kha tshitshavha tshine dza tshi imela kha wadi dzadzo .
Naho hu uri,khothe yo fha IEC miṅwedzi ya 18 hu u itela u lugisa zwo khakheaho na u wana ḓiresi dza miḽioni wa vhathu vho ridzhisiṱarelaho u voutha .
Ri a shumela
Ndi afhio maṅwe mafhungo ane ra nga a wana kha dziphosiṱara ?
Muofisiri a re na vhuḓifhinduleli ha masheleni u tea u vhea mafhungo a zwa masheleni kha webusaithi ya masipala
Vhudavhidzani vhu bvelela hani ?
U tandulula u shaea ha mishumo nga u sika zwikhala zwa mishumo na zwikili zwi ṱoḓeaho kha mishumo ya fomaḽa . 
Miholo i sa fhulufhedzisi , i re fhasi ndi zwone zwine zwa shela mulenzhe nga maanḓa kha vhuvhava . 
Izwi zwi nga nḓila iyi kha milandu hune vhaofisiri vha vha na vhuḓifhinduleli ha tsireledzo na vhulayi . 
Kha ri ambe
Vhana vha Afrika , vhumatshelo ha dzhango , zwi ḓo ṱhogomelwa na u tsireledzwa kha zwivhumbeo zwoṱhe zwa u tambudzwa na maitele a u vhaisa u itela uri vha aluwe kha vhupo ho tsireledzaho , vhuno ṱuṱuwedza nahone vhu no fusha . 
U shumisa zwidzidzivhadzi , hu tshi katelwa fola , ndi tshivhangi tsha ndeme tshine tsha khou aluwa tsha mpfu na malwadze . 
Komiti yo asesa mivhigo ya ndangulo ya khombo kha miṱangano yao nahone komiti i khou fushea nga u thomiwa ha maitele a ndangulo ya khombo kha Tshikwama . 
U ḓiimisela kha u lwa na vhuaḓa zwi katela u ḓiimisela nga vhuḓifhinduleli kha vhuḓifari ha mafhungo a muvhuso . 
Operation Phakisa kha ikonomi ya lwanzhe yo sedza kha u vula zwikhala kha u tshimbidza zwithu nga zwikepe , vhureakhovhe , vhufuwi ha zwi tshilaho maḓini , migodi , ole na gese , thekhinoḽodzhi ya tshaka mbili na sekithara dza vhuendelamashango .
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo khethekanywa wa bva zwipiḓa zwiraru .
Hezwi zwo katela : Vhuḓifulufheli sa thikho ya mveledziso ; ndinganyelo kha mukovho wa lupfumo ; nyengedzedzo ya sekhithara ya muvhuso ; na tshumisano kha zwa ikonomi vhukati ha mashango a Afrika na ṱhanganelano . 
Ndi mini tshe tsha phontshisa thaela ?
U shumisa marangeli , madzina , maiti na madzina zwao nga ngona .
Olani zwifanyiso zwi no sumbe
15 . Arali vho tea u ṋea vhuṱanzi , huṅwe vha nga humbela khonani kana mutikedzi uri a vha fhelekedze khothe .
Muvhuso muswa wa demokhrasi wo dzhiela nṱha Maḓuvha a Lushaka a Ndeme zwine a amba ane a vha na khethekanyo mbili ; dzine dza vha : maḓuvha a tshihumbudzo na a u pembelela . 
Tshenzhelo ya mashangoḓavha yo sumbedza uri u dzhenela ha vhadzulapo na zwitshavha ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha kuvhusele ku shumaho nahone ku re na vhuḓifhinduleli kha vhuimo ha muvhuso wapo .
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
U itela u sumbedza u sa fanelana , vhuṱanzi vhu khwaṱhisedzaho ho ḓiimisaho nga hoṱhe kha u u khwaṱhisedza vhu a ṱoḓea u sumbedza uri vhuḓifari vhu sa konḓelelei ha mushumi ndi hone ho vhangaho nyimele i si yavhuḓi . 
Kushumisele kwa luambo na tshitaila
Muthu muthihi o thubaho mbadelo ngeno muṅwe muthu a no vhuḓifhinduleli ha u bvisa mbadelo . 
Therisano na zwiṱirathedzhi zwa u sumbedzisa
U ita manweledzo khathihi na u rekhoda mafhungomatsivhudzi , tsumbo , u shumisa mapa ya ṱhohoni , thebulu , nothisi , zwiolwa kana tshati .
Siani la mavhengele na dziofisi , muimeleli muthihi u fanela u tiwa kha vhashumi vhaṅwe na vhaṅwe vha 100 kana vha fhiraho .
U ṅwala ṱhalutshedzo dza muthu / zwithu / zwipuka / zwimela / fhethu
Mbekanyamushumo i swikelelwa nga vhapondiwa vha vhutshinyi na khakhathi .
vho badela na u ṋetshedza zwoṱhe zwi ṱoḓeaho kha pulane yo randelwaho ya matshilisano na ya vhashumi
U tsireledzwa ha vharengi
Zwihulwane , tshiṱhavhane tshihulwanesa tshine lushaka kana dzingu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi nga vha nazwo kha u lwela u mveledziso ndi mulalo . 
Lweṱolweṱo nga mihasho kha mbetshelwathungo ya ndindakhombo lu ya sudzuluswa u bva kha akhauthu ya lweṱolweṱo ya tshinyalelo ya mihasho . 
Mushumo wa dziNGO ndi u tikedza mishumo iyi . 
Tshifanyiso tshi re afho fhasi tshi sumbedza nṱha dzo fhambananaho dza ndangulo ya saikili ya thandela khathihi na u sumbedza vhushaka vhu re hone .
U ita nḓowenḓowe ya u Thetshelesa na u Amba u itela u engedza nḓivho ( Kha vha nange tshithihi tshine vha nga ita ngatsho nḓowenḓowe ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe )
No bebwa ngafhi ?
Zwiimiswa zwa masheleni zwi ḓivheaho zwi a shumiswa kha u bindudza na ndivho ya u fara kheshe . 
URI themendelo dzi re kha muvhigo malugana na u kumbiwa ha dzinnḓu nga miḓalo kha sia ḽa Makana ḽine ḽa vha na u Tiwa ha Mutalo wa Muḓalo wa Ṅwaha wa 1:50 dzi tea u ṰANGANEDZWA .
Zwiimiswa izwi ndi vhupfiwa ha ndivho ya dimokirasi na tshumisano ya mulalo vhukati ha vhathu vhashu . 
Vho shuma zwihulu u vhona uri demokirasi yashu i dzule yo khwaṱha .
Vha na ndila nnzhi dzine vha nga netshedza vhupfiwa havho ngadzo : Vha nga dadza bammbiri la vhupfiwa lo pangwaho , u nwala lunwalo , u rumela email , kana u dzhenelele muthihi wa mitangano ya u kwamana na nnyi-nannyi ine ya do farwa u mona na shango lothe u bva Khubvumedzi u swika Lara 2002 ( kha vha sedze mutevhe magumoni a heli linwalo ) .
Ngauri nga nḓila ine mathemo a khou ṱalutshedzwa ngayo kha Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo , Khomishinari ha ngo fanela u tendela milayo ya phensheni kana tshikwama tsha mbetshelwa tshine tsha ṋea mbuelo dza lushaka lwa mbuedzedzo ya mbuelo phanḓa ha lufu kana nyawelo . 
Zwa uri tshivhalo tshihulwane tsha ole i songo kunaho tshi khou dzhena kha vhuimazwikepe zwa Afrika Tshipembe u kunakiswa zwi ita uri zwi konḓele vhukuma vhabveledzisi vhaṱuku na vhahulwane u tshila . 
Ezwi zwi ḓo itwa nga Ndangulo ya Themamveledziso ya Maḓi na mbekanyamushumo dza u Thoma u Shumisa na Thikhedzo dza Dzingu . 
Ni vhone u ri maṅwalo oṱhe a a tshimbilelana . 
3.5 U shuma nga nḓivho ya sialala 33
Izwi zwi ḓo ṱoḓa uri khaedu dzifhio na dzifhio dzi ṱaluswa zwi khagala na u dzhenwa khadzo . 
Zwiitisi zwa u haniwa ha mbilo ( dzi sa badelwi ) Nomboro ya vhuraḓo i si yone kana mafhungo a muunḓiwa .
Arali vha tshe na dzangalelo kha u adoptha , Vhalanguli vha Mulayo kha shango ḽine vha dzula khaḽo kana ISS vha ḓo ṋetshedza Athikili 17 , ine ya vha ṋetshedza thendelo ya u adoptha
Sa tsumbo , u ya na ha ṱhoḓisiso kha tshifhinga tsha 1976 u swika nga 1984 , khanedzano vhukati ha zwibviswa zwa mutakalo nga murafho nga muthihi nga ṅwana nga muthihi u ya nga doḽa dza Amerika i nga nḓila i tevhelaho . 
U ḓiḓowedza uri ' Hai '
Khothe i ḓo tendelwa u dzhiela nzhele milayo ya thendelano ya vhufarakani hapo vhukati ha vhafarakani vha kale musi i tshi dzhia tsheo nga mulandu . 
Masipala wa Prince Albert u tenda uri mvelaphanḓa i ḓiswa nga ndangulo i sa ṱudzi . 
Naho hu na u engedzea vhukuma kha tshivhalo tsha ḽaisentsi dza u phaḓaladza dzo ṋekedzwaho , mbonalo ya ṱhanganelano dza nzimo vhukati ha vhubveledzi na phaḓaladzo zwi dzinginya uri vhuphara ha u vha hone kha sekithara ya u phaḓaladza zwi kha ḓi vha zwi sa takadzi na kathihi . 
Dziṅwe dza mbuelo khulwane ndi tshumelo ya tshitshavha ya vhukoni , i bveledzaho na u vha yo sedza mveledziso na vhudzulapo ho maanḓafhadzwaho , hu pfeseseaho na u katela . 
Khumbelo dzi dzhia
MILAYO NA NDIVHO DZA U PFULUWA
Phambano i vha vhudzivha ha tshiveledzwa tshine thsa khou shumiswa / vhalwa na tshiveledzwa tsho bveledzwaho .
Ṱhanziela isi ya tshikhau ya lufu : R50
Dzangano ḽo ḓi imisela u fhundula 80% ya vhukwamani ho ṱanganedzwaho hu saathu fhela maḓuvha a 21 .
Hezwi zwi ḓo ḓoḽa u fheliswa ha milayo yoṱhe ine a langiwa nga muvhuso wa vhukati na milayo yoṱhe ya mavundu i langaho mishumo ya Vhurangaphanḓa vha Sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi i songo fheliswa nga vhusimamilayo ha mavundu .
Mbetshelwathungo ya Ndindakhombo ya muthu ene muṋe yo thomiwa u tsireledza mbilo dzine dza nga vha hone , ho sedzwa milayo yo tiwaho ya konṱiraka ya ndindakhombo ya nnḓa . 
Khumbelo iṅwe na iṅwe i a rumelwa uri i sedzeswe kha mihasho ya muvhuso yo teaho , u fana na tshumisano na vhushaka na dzitshaka kana mbambadzo na nḓowetshumo . 
Kushumele kwa zwibadela zwa TB ku eliwa nga tshivhalo tsha zwibadela zwine zwa khou shumisa zwilinganyo zwa mutheo zwa lushaka na tshivhalo tsha zwibadela zwine zwa khou ita odithi dza ngalafho . 
Ezwi zwi amba nga u hula hune nḓowetshumo i nga vha zwithu zwi songo lavhelelwaho u ya nga u sika zwikhala zwiswa , na vhukoni ha u khwinisa u bveledza ha phuraimari . 
Vha fanela u kona u hwala vhuḓifhinduleli . 
Nedlac i tea u ḓivhadzwa nga ha mugwalabo kha fomo yo teaho .
Ndi zwone , hu nga si vhe na u pulana zwavhuḓi hu si na nḓowenḓowe yo raliho , musi mianganyelo wa tshi vha wa vhukuma tshoṱhe , zwi ita uri pulane na dzone dzi shume zwavhuḓi vhukuma . 
O vha e ṅwana wa Afrika wa vhukuma , we a ṱhonifhiwa zwo tea nga u rina Ḓorobo khulwane dzina ḽawe . 
Khumbelo dza poswo nnzhi na nomboro ya u ḓadza tshivhalo tsha vhashumi vhaswa a dzi nga ṱanganedzwi . 
Tshiendedzi tsho dzhiwaho tshi humbulelwa u vha tsho tswiwa sa musi tshi si na nambaphuḽeithi . 
Ri fanela u ita khumbelo ya thendelo ya vhushumisamupo ?
3.3 . Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Khwiniso wa Vhaaluwa wa 2016 uri u anḓadziwe u itela vhapfiwa ha nnyi na nnyi .
_ Nyimele i si yavhuḓi
Nyolo dzi sumbedza tshaka dza zwivhuya zwine zwa nga waniwa miṅwahani ya 1 na 2 ya u shumisa CBP .
Mapendelele a re na mutsindo
U ḓi ṅwalisa zwi konadzea fhedzi arali nga tshifhinga tsha u ḓi ṅwalisa :
Tshelede ya nṱhesa ine vha ḓo wana nga ṅwedzi ndi R1 500 .
Mbekanyamaitele yo no bveledziswa u itela u shumisa nyito dza khwaṱhisedzo ine ya ḓo shumiswa yo paṱekana na Pulane ya Ndinganyiso ya Kutholele . 
Mudzulatshidulo vho kwengweledza vhaṱaleli u kovhekana a dzilafho a mashango avho u itela u livhana na u dzhenelela ha poḽitiki musi wa dzikhetho . 
Nḓila dza kuitele mbili dza tsedzuluso dzo shumiswa nga nḓila i tevhelaho : 
malwadze na phirela
Mutevhe wa ndavhelelo u iswa kha ofisi dza Vundu kha ṅwedzi u itela u ngaganyo na dziṅwe mbadelo dzo kalulaho dzo ṱaluswaho dzi gonyiswa na zwezwo . 
Ḽiṅwalo ḽi ṱoḓa u shuma na zwikundisi zwine zwa thithisa nyaluwo ya ikonomi na u tendela uri Muhasho u bveledze u phalala ha ikonomi ṱhukhu u itela u ṱavhanyisa nyaluwo na u vhina uri hu na u katela kha zwa matshilisano . 
U rathela kha u shumisa muṅwalo wa u pomba
Muhumbulo muhulwane ndi wa u shumisa heyi sisiṱeme sa senthara ya tshinyalelo ya masheleni kha ndaka iṅwe na iṅwe musi sisiṱeme yo no ṱumanywa na E-Works . 
Mulamuli o fhedza nga uri vho vha muthu a thembeaho . 
Pulane ya Nyito ya Mbekanyamaitele ya zwa Vhulimi yo sedzuluswa u itela uri i vhe i sikaho mishumo na u alusa nyaluwo , u tholwa , mbuelo dza vhupo ha mahayani , vhubindudzi , zwibveledzwa , thengiso ya nnḓa na mveledziso kha dzingu ḽa Afrika .
U amba nga ha maipfi maswa a bvaho kha tshibveledzwa tsho vhalwaho
Mukhantseḽa ra wa wadi
Nomboro ya vhuḓiṅwalisi ya khamphani arali i hone
Ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽo bulwaho a ḽi konadzei ro sedza fulo ḽe nda ḽi fara . 
Vhashumi vha zwa mutakalo vha ḓo -
Saizwi dzi tshi shumisana na tshitshavha vhukuma dzi nga thusa u topola fhethu ho khethaho hu re na thoḓea .
Musi Mbekanyamaitele iyi ya Tshidzumbe i tshi bula maga ashu a u londota Data nahone ri ḓo lwa nga nungo u a swikelela , a ri ho kha vhuimo ha u nga themendela maga aya . 
Mbudziso ya mutheo ndi uri kana pulane ya akhaunthu ya muthu ya tsireledzo ya matshilisano i nga fusha zwipikwa ezwi nga nḓila ya khwine nga u sa vhea fhethu huthihi u fana na modele wa IRA , kana nga u vhea fhethu huthihi u ya nga modele wa TSP . 
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U vhala(orala na/ nḓowenḓowe na / maṅwalo ) U vhala na vhagudi
Vhupulani ha thandela ndi yone thikho ya ndandulo ya thandela .
Phanḓa ha 1994 itshi tshipiḓa tsha ḓorobo tsho vha tshi tshi dzula vhatshena fhedzi nga murahu miṱa i si mingana ya tshikolobulasi tsha nga tsini yo pfulutshela henefha .
Fhedziha , ngauri ahuna maitele a u dzulela u ṱola fhethu ha u rengisa muvhili , u tevhedzwa ha mulayo a hu kaliwi . 
Pfanelo dza u Ṱavha Zwimela Zwiswa dzi shuma lwa miṅwaha ya 25 kha miri ine ya na miri , na miṅwaha ya 20 kha tshaka dza zwimela ṱhukhu , ho vhalelwa u bva nga datumu ye ṱhanziela ya vhuḓiṅwalisi ya bviswa ngayo .
Vha tshi khou shumisa notsi dza khoso dzi no bva kha masiaṱari 87 u swika 92 kha vha ḓadzise nga u ṋetshedza mafhungo a u ḓadzisa .
monithara u ya tshikoloni ha mugudisi na mutshudeni , u khwaṱhisedza uri ṅwana haho nnḓa ha tshikolo ;
Iṅwe ya ṱhoho dzo dibeithiwaho ngei Geneva ho vha u bveledza mishumo ya vhaswa . 
Vhahaṱuli vho ḓishumisela kupfesesele kwavho nga ha vhuloi , nahone tshiṅwe tshifhinga muthu ane a khou humbulelwa uri u a lowa a vhonwa mulandu ho shumiswa vhuṱanzi ha ṅanga ya sialala.126Milandu i kwamaho vhuloi i a konḓa u vha na tsumbo , ngamaanḓa ngauri vhatshutshisi vha wana zwi tshi konḓa uri vha vhone uri maanḓa a vhuloi o huvhadza muthu .
Kha oṱhe masia maṋa a u guda a Zwikili zwa Vhutshilo , ndivho ya u linga ndi u thusa na u ṱuṱuwedza vhagudi , na u linga nyaluwo ya mugudi nga u angaredza .
U khwaṱhisedza u tevhedza Zwilinganyo zwa Ndeme zwa Lushaka na vhuḓifhinduleli ha Rathi ha Ndeme ha Muhasho . 
Nḓisedzo ya dzinnḓu i phanḓa kha adzhenda ya lushaka .
8.3 . Mbekanyamushumo i swikelela vhavhuelwa vha linganaho hanefha kha miḽioni dza rathi ṅwaha muṅwe na muṅwe nga kha Mbekanyamushumo Thendeleki yo Ṱanganelaho ya Tshitshavhani , Vhege ya Thusong Service Centre ya Ṅwaha nga Ṅwaha na dziṅwe puḽatifomo dza Vhudavhidzani ha Muvhuso na Sisiṱeme ya Mafhungo ( GCIS ) .
Tshifani na thanga dza dzina ;
Vhundeme ha thesite nnzhi dzi shumiswaho u itela u thola zwa zwino vhu khou vhudziswa vhukuma . 
U saukanywa ha mafhungomatsivhudzi a siangane a re hone
U tsireledza zwiko zwa madi .
Ri fhulufhela uri pfufho idzi nga ngoho dzi ḓo ṱuṱuwedza mabindu oṱhe uri vha ite ndingedzo dzavho kavhili kha u pandamedza zwipikwa zwi fanaho . 
Fulo ḽa tshitshavha ḽa u kunakisa
NDIMA YA 3 MISHUMO
Kha vha elelwe uri bondo ndi ḽouni yo tsireledzeaho . 
Mushumo wa ndima iyi ndi u ṋetshedza muhangarambo wa ndivhiso kha u ita mafhungo a zwa madzulele . 
Tshiṅwe tshithu tshine tsha ombedzelwa tshi tshoṱhe kha mbekanyamaitele ya halwa ndi kunwele kwa halwa nga vhomme vha vhaimana na masiandaitwa azwo , zwine zwa katela u wa ha thumbu , tshikalo tsha fhasi tsha ṅwana a tshi bebwa kha vhutshetshe na Vhuholefhali ha Ṅwana a sa athu u bebwa nga vhanga ḽa u nwa Halwa nga mme o ḓihwala . 
Matshudeni vha nga ḓiita u nga vho guda ḽikhathi ḽa ndi , sa tsumbo , fhedzi musi makhathi a zwi khou iteaho zwino a tshi ḓivhadzwa , vhukoni havho vhu anzela u ngalangala ngeno na mashumele avho a tshi tsa . 
Muhasho wo thoma sisiṱeme ya u langa khuḓano dza madzangalelo a vhashumi nga u vhona uri nyanḓano dzi tevhelaho dzo bviselwa khagala . 
Milayo i ṱoḓa uri u ya nga mavhusele zwiimiswa zwi fanela u langiwa nga nḓila yavhuḓi , hu si na u dzhia sia , nahone nga vhuḓifhinduleli nga Vhatshimbidzi vhazwo vha Bodo vha kwameaho . 
Nga zwenezwo , Afurika Tshipembe ḽi ṋea thikhedzo yaḽo kha mushumo une wa nga itwa ho livhiwa kha u thoma tshanduko ya poḽitiki ine ya ḓo ita uri hu vhe na tshanduko ya vhuḓi ya mulalo ngei Tunisia na Egypt .
Ho sedzwa khumbelo u thoma na themendelo , fomuḽari na tshumiso ya DSP ya vhulwadze vhu sa fholi 100% ya mutengo wa Tshikimu
Izwi zwi katela ṱhahelelo ya mafhungo u itela u thusa vhalwadze kha u ita tsheo dzo funzeaho nga ha ndondolo yavho ya dzilafho , mbadelo dza ndaulo dza ndindakhombo ya zwa mutakalo ya phuraivethe , u dovholola ha tshumelo na muṱaṱisano zwa vhalwadze kha masia manzhi , vhufhura na ndondolo i songo teaho . 
U dzhenelela ha tshitshavha hu tendela hezwi uri zwi itee ngauri zwi sika fhethu hune vhathu vha shuma vhoṱhe .
Bulani uri zwo tsireledzea na kana zwi na khpombo ngomu .
Izwi zwi sendedza nḓowetshumo ya mutakalo tsini ha vhutsireledzi ha dzilafho vhu konadzeaho lwa ikonomi .
Ndivho ya u shumisa mihumbulo mihulwane ndi u ita uri zwi konadzee u konou dzulela u vusuludza ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa luambo kha nyimele i pfalaho .
A zwi na ndavha na aḽa mawanwa a mulamukanyi . 
U imela zwivhumbeo na mihumbulo kha u sudzuluwa ha muvhili na muungo u no nga : u ita mutshini , ḓaka ḽa manditi , ambulentse , nga muthihi na nga tshigwada
Vhalelani tshirendo itshi nṱha ni rwe mulenzhe fhasi ni tshi tevhedza mutsindo watsho .
Tshanduko ya ikonomi u itela u sika mishumo na vhutshilo vhu dzulaho vhu hone ; 
Vhatukana vha fhasi ha miṅwa ya 16
U ṱamba muvhili .
U fara miṱangano tshifhinga tshoṱhe,u lusa nga nungo dzoṱhe u ṱangana na vhaimeleli vha tshitshavha na u amba na miraḓo ya tshitshavha u pfa nga ha ṱhoḓea dzavho na mafhungo zwi a dzhia tshifhinga .
Hezwi zwi itiswa ngauri musi u tshi khou mona ḓuvha ḽi vhonetshela zwipiḓa zwo fhambanaho zwa ṅwedzi .
" U pembelela vhufa ha mbofholowo nga u khwaṱhisa vhuṱumanyi vhukati ha Phalamennde na Vhathu "
Ndaela ya mmbi kana khomishini ya mmbi yo vha yo ṋekedzwa mushumo wa u dodombedza kuvhonele uku kwa ḽifhasi . 
Milayo ya u fhaṱa
Hezwi zwi dzhiiwa sa vhufa ho ḓoweleaho ha vhathu na u bvelela ha saintsi zwo ita uri hu vhe na vhuswikeleli kha na u tambiswa ha zwiko zwo ḓoweleaho zwa ḽifhasi nga nḓila i leluwaho . 
Tsenguluso a i kateli nyavhelo ya u dzudzanyulula na zwiwo zwine zwo ḓivhadzwa zwa zwino . 
3.5 Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mvetamveto ya Mulayotibe wa u Vheiwa ha Ndeme ya Tshifhaṱo , 2013 kha Phalamennde .
Madalo na u vhona madokotela
Dzibisi dzi kombetshedzwa u vusulusa muthelo miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwenga mulandu wa ṱhanziela dzadzo dza u tendelwa u tshimbila badani dzine dza shuma miṅwedzi ya rathi ( 6 ) fhedzi .
Zwibveledzwa zwilapfu zwa tholokanyonḓivho dza u thetshelesa , sa tshiṱori , inthaviyu , matambwa , ripoto / mivhigo ya mafhungo
U khwinifhadza vhubveledzi hapo na tswikelelo ya mimaraga . 
Nḓivho ya khetho dza thekhinikhala , kha mafhungo a sa athu khunyeledzwa na nga ha dziṅwe mveledziso nga mutheo dzo tea muthu muṅwe na muṅwe a shumaho kha sia ḽa nyukiḽia . 
Mukhantselara u tea u pfa o lingana kha u ḓiṱalusa e na vhaṅwe . 
4 . Khethekanyo ya 91 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vhalea nga u rali :
U ya nga theori ya ndinganyiso vhathu vha ṱuṱuwedzwa nga lutamo lwavho lwa u vha farwa nga nḓila i linganaho mushumoni . 
U ṅwala adzhenda na minetse hu tshi tevhedzwa ngona ya maitele kha u ṅwala
Fhedzi-ha , nga ṅwambo wa phambano ya khethekanyo dza maraga Afrika Tshipembe na vhushaka vhukati ha zwiitwa zwa madzulo na mishumo , a zwo ngo vha zwo leluwaho u simula mathomo a fhasisa a vhukwakwani ha madzulo . 
Nzivhanyedziso kha mbekanyamushumo yo hwalaho dzi siginaḽa dzi ṋea pfanelo dzo livhaho dza u ita , kana u tendela , khovhekanyo yo livhaho na i so ngo livhaho dza siginaḽa idzo nga u kovhela huṅwe na huṅwe tshitshavha nga u angaredza kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha Riphabuḽiki . 
Nḓowetshumo ya zwikolodo ya dzitshaka ndi khulwane u fhira hezwi nga zwikalo zwo fhambanaho . 
Nga 2011 , tshivhalo tsha vhathu vha 365 000 vho tholwa .
Tshivhingwi tsho vha tshi tshone mugidimisi wa mbambe .
U fhelisa vhushai na u sa lingana kana khethululo , ikonomi i tea u aluwa nga u ṱavhanya nahone nga nḓila dzine dza ḓo vhuedza vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe .
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa masimu , mabulannga , zwifuwo , tsimbi , mirerala kana matombongwende zwe zwa rengiswa nga vhone sa dzhendedzi la mubveledzi .
Masipala ndi vhulanguli ha tshumelo ya maḓi . 
U ḓiṱana hu hulwane kha miṱaṱisano ya nnḓa zwo kwama vhukoni havho ha u ita mbambe nga nḓila i si yavhuḓi , zwa ita uri vhorabulasi vhanzhi vha furalele nḓowetshumo iyi . 
Ngeno vhukando ha u fhungudza uvha zwikolodoni zwi na masiandaitwa a u fhungudza nyaluwo . 
Tshivhalo tsho fhimiwaho tsha veini tshi bveledzwa kha tsimu dza nḓirivhe dzapo . 
GEP na GDARD zwi ḓo shumisana kha fulo ḽa u vhambadza na u limusa vhathu nga ha phurogireme iyi Gauteng .
Miraḓo ya Komiti ya Wadi na yone inga shuma sa miraḓo ya komiti .
Zwenezwo zwi ita uri u ṱanganedzwa ha mugaganyagwama a vhe mafhungo a ndeme kha u bula uri ndi lini hune kutshimbidzele kwa IDP na CBP kwa nga thoma .
Vhathu vho tholwaho kha vhuimo uvhu vha ḓo tea u livhana na tsedzuluso dza vhutsireledzi . 
i ṋekana nga tsumban ḓila dza u waniwa ha tswayo kwayo kana dokhumenthe
Muvhigo wa tshifhinganyana kha hezwi wo no kumedzwa . 
U ṱolwa ha thundu zwi nga itwa fhedzi nga mazhendedzi a u ṱola thundu vho ḓiṅwalisaho nahone vha ḓivheaho na vhaṱunḓi na vhambadzi thwii . 
1.2.1 Vhadzhiamikovhe
U fhambanyisa vhukati ha aisothouphu na aisoma ya tshivhumbeo . 
U ṱoḓisisa musudzuluwo wa mubvumbedzwa wa phaphethe sa ' ndau i na nḓala ' i khou swenda na u dodela i tshi ṱoḓa u fara mbevha , n.z.
Miraḓo i Ṱhonifheaho ,
Saizwi vhalanguli vha tshi shuma mishumo yo fhambanaho , vha tea u vha vhathu vha shandukaho u itela u shanduka u bva kha mushumo u ya kha muṅwe nga u ṱavhanya . 
Arali vha sina bugundaula , vha ḓo tea u ḓadza afidavithi na u netshedza ṱhaziela ya uri vho ita khumbelo ya dokhumennde kha Muhasho wa Muno .
Thikhedzo ya zwa masheleni
Mudededzi u vhala na kiḽasi yoṱhe .
Tshanduko dzo humbelwaho dzo itiwa na u lingiwa . 
Zwenezwo , mbekanyamaitele idzi a dzi dzhiiwi sa dzi pfadzaho kha u bveledza tshenzhemo ya ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
U kona u swikela zwiimiswa zwa mutakalo na zwa pfunzo ho khwinifhadziwa .
Ri tshi sedzesa kha hovhu vhuṱambo ri khou vhona mushumo wa maAfurika Tshipembe kha u ḓisa shango ḽo vhofholowaho na u bvelela zwavhukuma ḽi si na khethululo nga muvhala , ḽi sa khethululi nga mbeu .
4.3 . Khabinethe yo vhaiswa nga bulayo ḽa tshitṱuhu ḽa mudededzi wa Afurika Tshipembe Vho Pierre Korkie vhe vha vha vhe Yemen khathihi na ḽa vho Werner Groenewald , na vhana vhavho vhavhili , vhane vha vha Rode na Jean-Pierre vhe vha lovha nga u ṱhaselwa nga maravhelele ngei Afghanistan .
Nyedziselo ya maitele a u ṅwala i ḓo thusa vhagudi uri musi vha tshi vho ḓo ita mishumo ya u ṅwala , hu vhe hu si na zwikhukhulisi .
Mahoro o tendelana u dzhiela nṱha zwikhala zwa u alusa Thendelano ya Mbambadzo ya Lutamo ( PTA ) ya MERCOSUR-SACU nga u katela mazhendedzi a nyaluso ya mbambadzo , nnḓu dza vhubindudzi , sekithara ya phuraivethe , na embasi dzavho dzi ṱhonifheaho na mishini ya mashango a nnḓa .
30 Tshimedzi 2002
u ṋetshedza muhumbulo maelana na nḓila dza u ita nyambedzano , u khunyeledza na u sedzulusa thendelano ya u pfukisa zwishumiswa u ya kha u kovhekana mbuelo ; na
Musi mbofholowo i tshi vha hone nga 1994 , vhathu vha Afrika Tshipembe vho maanḓafhadza muvhuso wavho wa uthoma wa demokirasi u itela u fhelisa masiandoitwa o ḓiswaho nga zwa khethululo - zwihulusa u salingana , vhushai na khethululo .
U ṅwala maanea : Maanea a nganetshelo / ṱhaluso / u vhuisa muhumbulo
Zwipiḓa zwo fhambanaho zwa puḽane zwi ṱoḓa vhuḓinekedzeli na u ḓidzima u bva kha sekithara dzo fhambanaho .
Hoyu ndi mushumo wa Mudzulatshidulo na muṅwaleli .
Afurika Tshipembe ḽi na mikovhe minzhi nga u angaredza kha mutale wa tshigwada tsha pulatinamu , musuku , daimane , manganese , tsimbi na yuraniamu .
Hune 90% wa milandu yo no valiwa na uri vhaofisiri vha 3 600 vho no waniwa mulandu wa u sa shuma nga nḓila yone vhukati ha 2004 na Phando 2017 .
Ndi mushumo wa vhadzulapo vhoṱhe , hu si muvhuso fhedzi , wa u ṱhogomela vhaaluwa vhashu na zwigwada zwi shayaho tsireledzo .
U ṋetshedza mihumbulo kha mbekanyamaitele dza u Khwiniswa ha Pfanelo dza Nyavhelo na u vhona ndivhanyo na milayo na dziṅwe ndaela dza muvhuso , mbekanyamaitele na zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi . 
Nḓivho na u pfesesa girama , ndongazwiga na mupeleṱo
U shuma na / nga mafhungo : tshifhinga tsho fhelaho , tshifhinga tshi ḓaho
Hetshi tshipiḓa tsha mulayo tshi vha vhudza nga nḓila dza u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi dzine tshitshavha tsha nga dzi lavhelela u bva kha masipala .
khwinisa ndeme ya tshumelo
Maḓi ndi tshiko tshi itaho uri vhutshilo vhu kone u bvela phanḓa nahone ndi ngazwo tswikelelo ya maḓi a u nwa o kunaho i yone nḓisedzo ya tshumelo ine ya vha tshipikwa tshihulu . 
Ndi dzifhio thandela dzine dza fanela u bveledziswa kha u ṋetshedzwa ha IDP ?
Zwiṱrathedzi zwi no yelana zwa IDP
Khumbelo ya ṱhanziela ya u reila ya tshifhinganyana
Ṱhahelelo ya zwiimiswa zwa pfunzo i thivhela vhomme uri vha ṱoḓe mishumo , zwine zwa dovha zwa kwama mbuelo dza muṱa na u engedzedza mutsiko muṱani . 
Tshikoupu tsha tsenguluso iyi tshi ḓo fhungudzea kha zwifhinga zwa u fhela ha tshifhinga tsha mulandu . 
Fomo dzo ḓadzwaho nga nḓila i si yone kana dzi songo fhelela ; na / kana
Ri fanela u shumisa zwiko izwi u itela uri vhutshilo ha vhathu nga ngoho vhu vhe na ndeme i linganaho . 
Hezwo ndi ngauri a zwi koni u tshenzhelwa thwii nahone zwi a ḓivhea nga ngoho . 
Zwino i khou ṱoḓa u penndiwa hafhu .
Tsumbo dza izwi , hu ḓo vha na dziṅwe foramu dzine ha ḓo vha na zwigwada zwi bvaho fhethu ho fhambanaho . 
U ṅwala na U ṅekedza
Zwikimu hezwi zwa magavhelo , arali zwa thomiwa , zwi ḓo sumbedzwa kha mugaganyagwama wa ṅwaha sa zwirengwa nyengedzedzwa . 
Tshipiḓḓa tsha A - Matshimbidzele a khetho dza vhafaraofisi vha zwa Mulayotewa
Vhushai vhu ṱaluswa nga mbuelo kana zwibviswa . 
Tshikhala kha khomishini tshi ḓo ḓadzwa u ya nga khethekanyoṱhukhu kha tshipiḓa tshi sa fhelelwi nga tshifhinga tsha muraḓo a siaho ofisi yawe . 
Ḓi- , tsumbo , ḓithu Mitshila ya u ṱukufhadza
Zwenezwi hu tshi khou ambiwa na Muphuresidennde , zwo mbo ḓi bvela khagala uri thambo ya u dalela Afrika Tshipembe i ḓo elekanywa zwavhuḓi . 
Thikhedzo ya zwa masheleni : U ḓadzwa ha fomo dza u ita khumbelo dzo teaho , ha kuvhanganywa maṅwalo ane a ṱoḓea , zwa ṋetshedzwa vha Thikhedzo ya zwa Masheleni vha GEP kana CIS
Sa murangaphanḓa wa Vhurangeli ha Vhugweṋa ha Thememveledziso dza Vhuphuresidennde ha NEPAD , Afurika Tshipembe ḽi isa phanḓa kha u shuma na dziṅwe ngweṋa u bveledza tshanduko khulwane kha themamveledziso ya dzithandela kha dzhango .
Nga tshifhinga tsha therisano ya tshigwada vhaṅwe vhadzheneli vha ḓo pfa zwine na khou amba . 
U dzumbulula ngoho ya Mudzimu , nḓisedzo na vha hone ha u vusuludza vhutshilo na ngeletshedzo zwi a humbelwa u itela sesheni yone ine na u itela vhutshilo ha mufarakani kha mufhindulano . 
Vhuḓifulufheli ha mimaraga ya masheleni kha vhupo ha Yuro ho kwamea nga nḓila i si yavhuḓi maanḓa , sa afha vhabindudzi vho ofha uri mashango aya a ḓo kundelwa u badela zwikolodo zwao . 
Zwiṱirathedzhi , mishumoitwa na tshigwada tsha vhasumi
Mivhuso yapo i dzulela u ṱoḓiwa uri i shume nga luvhilo na vhukoni ha mabindu a phuraivethe musi yo livhana na zwiteṅwa zwi konḓaho zwa poḽotiki na ndaulo . 
Mivhigo ine ya tendelwa nga khoro i ḓo itwa uri i vhe hone zwitshavhani na kha vhafaramikovhe u itela u vhona uri khoro i khou dzhia vhuḓifhinduleli kha vhuḓiimiseli he ya vhu ita . 
A hu na mulayo une wa nga tendela u sokou pandelwa .
U rangela u vhala : U humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho , ṱhohwana na zwifanyiso
Dzi dzeula milangano na thendelano zwa dzitshaka .
_ mafuvhalo a misipha ya mutshilitshili
11.8 Vhuḓifari ha miraḓo ya Phanele na vhalavhelesi
U langa ndangulo ya khohakhombo : U tevhelela tshanduko dzine dza nga vha hone siani ḽa khohakhombo kha tshifhinga tshoṱhe tsha thandela .
Tshiṅwe hafhu , muvhuso u tea u ḓilugisela u ita maedza , u guda kha tshenzhemo na u shumisa nḓila dzo fhambanaho u swikelela ndivho dzi fanaho .
Ri khou tea u shuma roṱhe sa muvhuso , mabindu na vhashumi kha u alusa ikonomi yashu nga phimo dzi re nṱha ha 5 phesenthe uri ri kone u sika mishumo ine ra khou ṱoḓa .
Kha vha sike vhupo ha tsumbo nga vhupo ha vhushaka kha fhethu ha ḓivhavhupo . 
Ndingo ya khonadzeo ya khombo
Arali vho tea u wana mutikedzelo , mutholi wavho u ḓo badela tshipiḓa tsha mbadelo ṅwedzi muṅwe na muṅwe vhone vha badela tshelede yo salaho .
-- Muthu wa vhuraru
b ) Mbekanayamaitele na milayo ya masipala
Mbekanyamushumo iyi yo dzhiiwa nga UN u itela u vhuedzedza vhuḓikumedzeli ha ḽifhasi kha u shandula vhupo u vha ha dziḓoroboni u ya ho ya .
1 . Musi vhathu vha tshi amba ngaha " tsudzuluso ya didzhithala " - vha vha vha tshi khou amba uri mini ?
( b ) mulayo-
Zwa zwino u itela rekhodo u thoma Muhasho wo hanedza uri hu vhupfiwa vhu farelwe vhathuni nga vhanga ḽa mbuno tharu dza vhuṱhogwa . 
Vha EMS na vha SAPS vho vhidzwa , nahone tshitumbu tshi dzhiiwa tsha iswa motshari . 
U ṅwala ṱhoho ya fhungo a tshi angaredza mafhungo aelanaho na ṱhoho o teaho u bveledza pharagirafu dzi ṱumanaho
Arali tshiendisi tsho lambedzwa , pfanelo dza u langa dzi vha dzi kha tshiimiswa tsha masheleni .
Zwimela zwiṱanu zwo fhambanaho zwi ḓo bveledziwa nga 2020 u itela u tikedza zwibveledzwa na u kuvhanganyiwa ha zwiḽiwa .
Mishumo : U bveledza na ndondolo ya vhupuḽani ha u ṱola kha vhunzhi ha zwithu , na mbadelo dza milayo . 
U shumiswa kha dzitshaka nga zwiimiswa zwi faniho na Tshikwama tsha Tshelede tsha Dzitshaka ( IMF ) na Bannga ya Ḽifhasi u itela mbambedzo . 
Ṱhoḓea dzo khetheaho dzo dodombedzwaho dzi a ṱoḓea u ite maga o dzhiwaho u khwaṱhisedza uri ṱhuluwo dza matungo dza vhulapfu hoṱhe ha mugero muhulwane vhu dzula ho dzika u swikela u vhuedzedza mavu hu tshi fhela , na uri ḽevele na mutalo wa mugero muhulwane zwi khou laulwa nga vhuronwane . 
Ndi dovha nda ḓikumedzela u ḓo ḓisa muvhigo wa u sala murahu kha zwa u bvelela ha thundu dzi vhambadzelwaho nnḓa nga ṅwambo wa u dzhenelela kha vhuṱambo uvhu , hu sa athu fhela miṅwedzi ya rathi mushumo uyu wo vha hone . 
( b ) maitele a u shumana na dzimbilaelo malugana na vhaofisiri vha zwa khaṱhulo ; na
Ndi malwadze are kha Mutevhe wa Malwadze a sa Fholi ( CDL ) , sa zwine ya vha zwone kha mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho , na muṅwe mutevhe wa Vhulwadze vhu sa fholi ( ACDL ) kha khetho iṅwe na iṅwe une wa tea u wana mbuelo dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi .
Musi Muphuresidennde vho no saina uri vha tendelana nawo , Mulayotibe u mbo ḓi vha mulayo une wa tea u thoma u shuma .
Ri fanela u vha tendela u ita izwo nga ṱhonifho , na u ṋea muṱa na tshigwada tsha zwa mutakalo tshikhala tsha u vha ṱhogomela , vho imela riṋe tshiphirini .
U shumisa pfano dza ṋefhungo na tshiitwa hune ha si vhe na ṋefhungo kana tshiitwa sa : Hu na mulambo muthihi / Hu na milambo mivhili
Mbadelo dzi tshimbidzwa nga sisiteme ya u bannga zwi rekhodiwaho kha vha Tshumelo ya Muthelo ya Afuika Tshipembe : maitele mavhili u bva afho a a dudzanywa . 
Mannḓalanga a Fura o shumana na vhutherorisi nga u tendela milayo i lwaho na vhutherorisi na u shandukisa maitele kha kuitele kwa tshipholisa na vhutshinyi . 
Phemithi dzoṱhe dzi bva na ndangulp dzo tiwaho .
Masipala u dzula u na vhuḓifhinduleli na u tata kha ṱhoḓea na ṱhuṱhuwedzo kha vhashelamulenzhe na tshitshavha nga u angaredza musi vha tshi khou ita mushumo wavho . 
Vho vhuya nga ___________ vhe na malume .
Ho sedzwa tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
Vha bvise vha ḓadze fomo ya Khumbelo ya u ṅwalisa Mushonga wa zwa vhulimi nga fhasi ha dzifomo dzine dza tea u ḓadziwa afho fhasi .
Naho mulayo wa Afrika Tshipembe u tshi tendela ṱhoḓea ya u ṋetshedza mafhungo nga ha mashumele a zwa masheleni , a u tou ṱoḓa lwo khetheaho uri matavhi a muvhuso a ṱanganedze mashumele a mugaganyagwama . 
Tshiṱatamennde tsha nga ha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 21 Tshimedzi 2015
Komiti ya Ndangulo ya Khohakhombo i shuma u ya nga ha Ndaedzi dza Kushumele na Mbekanyamaitele ya Khohakhombo na muhanga une wa khwiṋiswa ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Mushumelavhapo kana muthu o tiwaho nga Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wa Gauteng u ḓo ṱalutshedza ṱhoḓea dza u ridzhisiṱara na maṅwalo ane a tea u ḓadzwa .
Ri a fanela naa u vhudza vhaswa uri vha songo ita zwa vhudzekani ? 
1.8 . Khabinethe yo dzhiela nṱha uri Muhasho wa zwa Mupo u khou ḽedzana na Muhasho wa Vhuendelamashango kha u thoma nḓisedzo ya dziḽebu dzi vhidzwaho " Biodiversity Lab : U alusa u shela mulenzhe kha ikonomi ha Afrika Tshipembe kha zwiko zwa tsiko " u bva 10 Lambamai u swika 13 Shundunthule 2016 .
Mulaedza wa uri vhuimangalavha ho valiwa u itela zwigevhenga u khou bva sa zwine wa kona u vhonala nga musudzuluwo wa vhugevhenga , hune zwigevhenga zwa khou ṱoḓa huṅwe fhethu ha u sedza khaho . 
Masipala u na tshiṱirathedzhi tsha khwaṱhisedzo ya mbuelo u itela u livhana na khuvhanganyo ya mbuelo . 
Ngeno hu na uri ezwi ndi u engedzea ḽifhasini nga vhuphara , vhathu vha kha dzingu vha khou shaya nga maanḓa nga tshikati u fhira kha vhuṅwe vhupo vhunzhi na uri zwenezwo zwa sia hu na phesenthe khulwane ya mbuelo yaho i tshi shumiswa kha zwithu izwo zwa ndeme . 
Hezwi zwi nga thusa vhadededzi kana vhagudisi uri vha ḓivhe zwine vha tea u sedzesa khazwo musi vha tshi dzudzanya ngudo dzavho .
Jacob o vha e muṅwe wa vhatambi vha Newville Soccer Club .
Ro lindela Phalamennde itshi khunyeledza maitele , zwine ra fhulufhela uri zwi ḓo itwa nga u ṱavhanya .
6.7 . Khabinethe yo toololelwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho kha u vha ṋemuḓi wa Muṱangano wa Ḽifhasi wa Vhusimaḓaka wa XIV wa Zwiḽiwa na Madzangano a Vhulimi une wa ḓo farwa nga dzi 7 u ya kha dzi 11 Khubvumedzi 2015 ngei Sentharani ya Miṱangano ya Khosi Albert Luthuli , kha ḽa KwaZulu Natal .
Zwi tshi ya nga mafhungo aya o khetheaho , zwo ḓivhea uri tshelede ya donesheni a i khou vhigwa nga hayo zwavhuḓi . 
Khabinethe i vhandela zwanḓa matshudeni vhe vha ima vho khwaṱha vha tshi lwa na khethululo na u lwa na vhatshena vha tshi tikedza nndwa yavho , zwine zwa sumbedza u vha tsumbo ya uri ri nga shumisana u fhaṱa kha mvelaphanḓa na mbuelo yo itwaho kha sekithara ya pfunzo ya nṱha kha u lugisela ṅwaha uno wa akhademi .
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic ,
Marambo na misipha Lukanda U aluwa ha lukanda nga u ṱavhanya Zwi vhanga mapundu .
Mveledziso ya pulane dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi zwi ḓo vha muteo wa u ṋekedzwa ha thuso yo raloho . 
Fluṱa / hethu ha mabebo
Mabindu a muvhuso a tea u dzhiela nṱha uri vhumatshelo hao vhulapfu ho ḓitika nga u vha na vhashumisi vhane vhathu vha ṱoḓa u bindudza tshelede dzavho khavho .
Arali vha ita izwo vha tea u i badela nga onoyo ṅwaha wa muvhalelano .
Hanefha ndi he tshelede ye ya shumiselwa vhubindudzi ha tshomedzo dza tshitshavha ha aluwa nga 15.8% nga ṅwaha . Ṋamusi vhubindudzi ho tiwaho , sa phesenthe ya Gross Domestic Product - ine ya vha 18.4% - ndi ha nṱhesa u tou bva nga 1991 .
Vhuvhusi ho ṱumanaho vhu nga dovha ha swikelelwa nga u ṱanganya sisiṱeme dzine mafhelo a vha kule na mathomo na maitele a u ḓisa nḓisedzo ya tshumelo dzi wanalaho thwii . 
Mihasho ya muvhuso ina vhudifhinduleli ha mafhungo ane a vha kha website dzayo .
Muvhuso u koloda u itela u badela ṱhahelelo vhukati ha mbuelo na tshinyalelo . 
Ṱhumanyo ya pharagirafu tikedzaho fhethuvhupo , muanetsheli , thero
Furemiweke na mutevheṱhandu wa thandela u ela thandela u tikedza Mulayo wa Ndangulo ya Ndaka ya Muvhuso i sa Sudzuluwi nga kha u thusa mihasho nga mafhungo ane a ṱoḓea kha u kuvhanganya pulane ya ndangulo ya ndaka kha u wana na u langula ndaka i sa sudzuluwi . 
Zwiṱirathedzhi zwa u langula malwadze zwi ḓo sedzuluswa hafhu na u khwiniswa . 
Zwikila zwa u ṅwala
Moḽebudenamu na salfeithi dzi na mveledzwa dza vhupikisi , dzi tshi khou fhungudza toksini ya tsimbitswuku . 
Musi uvhu vhurangeli vhu tshi khou shuma nga u vhiga nzudzanyo , hu kha ḓivha na thaidzo nnzhi dza u ṱangana dza saveyi hune data i khou kuvhanganywa u bva kha mabindu mahulwane aya . 
U shumisa mathomo , vhukati na magumo
Kha vha Fhelise u Tambudzwa ha Vhafumakadzi 0800 150 150
Ndi mafhungo mahulwane uri hu tshi ingwa kha vhatshimbidzi vha wadi , hu tea u vha na vhatshimbidzi vha ha masipala vhe vha waniwa kha sekhitha dza mifuda yo fhambanaho henefho ha masipala .
u vhambedza --- u linga hu u ṱoḓou vhona uri zwithu zwi fana ngafhi vhuḓivhi ha nyambo nnzhi vhu engedzwaho ---musi muthu a tshi guda luambo ( kana nyambo ) a tshi khou engedza lwawe lwa hayani .
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha , khomishini yone iṋe i na mutheo wo ṱanḓavhuwaho vhukuma . 
dzi khwaṱhisedza uri hu vhe na vhudavhidzani havhuḓi vhukati ha khoro na tshitshavha
Hu si na sisiṱeme i nga ho sa iyi a zwi nga konadzei u khwaṱhisedza u bvelela kana u kundelwa ha tsheo , tshanduko nga ngomu kha nḓowetshumo ya vhuḓimvumvusi , kana ḽevele ya mbuelo ine ya wanala u bva kha tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi . 
Vhuimo ha zwino ndi ha uri , zwi tshi bva kha u sa katela huṅwe ha mulayo , khaṱhulo ya shango ḽa nnḓa a i shumiswi nga nḓila yo livhanaho Afrika Tshipembe . 
Mbekanyamaitele dzashu dzi a tendela u sedzeswa ha zwa mbeu mishumoni kha muhasho muṅwe na muṅwe . 
u ṋetshedza muvhuso wa demokirasi u re na vhuḓifhinduleli kha vhadzulapo ;
Mulangadzulo
Afha ndi musi Minisiṱa wa Gwama vha tshi swikisa kha Phalamennde zwine mugaganyagwama wa ṅwaha wa ḓo vha zwone na uri u ḓo avhelwa kha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso na zwiimiswa .
VHUSHUMISAMUPO HA U TUMBULA NA U VHAMBADZELA NNḒA HA ZWIKO ZWA ZWITSHILAHO ZWAPO
zwikili zwa u tandulula thaidzo dza sainsti na
Data yeneyo ndi ṱhoḓea thangeli ya u wana vhurangeli ha phungudzo na u bveledzulula malaṱwa ho fanelaho . 
Mukovhe muhulwanesa wa kale na wa zwino wa u phaḓaladzwa ha gese dzine dza tzwonzwa na u engedzaho mufhiso wo thoma kha mashango o bvelelaho ; 
Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa ( tshibveledzwa tsho ṅwalwaho/ mukumedzo wa mafhungo a TV )
Vho M Q NDLOZI : Muhulisei Mulangadzulo , ndi khou ima nga fhungo ḽa vhululamisi !
Dzina ḽa murangaphanḓa wa muṱangano kana mudzulatshidulo .
Ṱhoḓea ya mabunga a tshitshavha , zwileludzi tshampungane , senthara dza sanzwo na phaiphi dza zwitentsi dzo vheiwaho kha vhukule vhune ha swikelelea nga u tou tshimbila u bva nḓuni zwi ḓo fa saizwi tshumelo dza nga ngomu kha saithi dzi tshi ṋekedzwa . 
Ri khou thoma u shumisa Mbekanyamushumo ya U vhala ya Murole wa Mathomo , ine ya vhaya ṱhanganelano yo katelaho pulane dza ngudo , matheriala a u vhala a u engedzedza , thikhedzo ya phurofeshinala kha vhagudisi vha Luṱa lwa Mutheo .
U ṅwala o no vha na luvhilo .
Vhulavhelesi ha khwiṋe vhu a ṱoḓea kha ḽevele dzoṱhe , nga maanḓa u khwaṱhisedza uri vhadededzi vha a dzhenelela u bveledza tshumiso i vhuedzaho ya tshifhinga musi vhe tshikoloni . 
Ndi vhathu vha Afurika Tshipembe vho khwaṱhisaho uri hu vhe na mvelaphanḓa ; nahone ndi vhone vhane vha ḓo londa demokhirasi yashu miṅwahani iḓaho .
Luṱingo lwa awara dza 24 lwa Thuso ya Khakhathi dza u Tzhipiwa : 021 447 9762
Vhutsila ha vhurangaphanḓa , saintsi ya mbidzo iyi , a si nga ha u sukumedzela vhathu phanḓa na murahu , hu si u dzumbama vhukati havho , kana u vha phanḓaphanḓa lune vha si tsha kwamana . 
Nga u tou ḓadzisa miraḓo i kala vhuḓikumedzeli hayo nga mvelele ya tshumelo ya tshitshavha ya lufuno kha DHA yo ḓikumedzelaho kha ndaulo ya tshitshavha i tevhedzaho maitele o fanelaho , u tevhedza kuvhusele kwa mulayo na vhuḓifari na u ṱuṱuwedza nḓila dzi shumaho u thivhela vhuaḓa na ndaulo i si yavhuḓi .
Mudededzi waṋu vha khou ya u ni lidzela muzika .
Mimasipala i na vhuḓifhinduleli ha phurogireme ya CDW ya ḓuvha na ḓuvha .
" Vhuloi " vhu na zwithu zwine zwa fana na zwithu zwine zwa fhambana , arali ra nga tou vhambedza izwi zwithu vhukati ha vhathu vha Vhukovhela na vhathu vha Afrika .
U thetshelesa mbudziso dzi sa konḓi na nḓivhadzo a konou dzi fhindula nga nḓila yone .
( 4 ) Mulayo wa Lushaka malugana na mafhungo ane a vha a ndeme kha , kana maṱuku , u shumiswa ha maanḓḓa ane a tshimbilelana na mafhungo o ṅwalwaho kha Muengedzo wa vhu 4 , ndi a mulayo wa ndivho dzoṱhe malugana na mafhungo a re kha Muengedzo wa 4 .
Naho zwo ralo , kha tshitshavha tsha pfunzo mbuelelo , yo wanala . 
PMS ya masipala i tea u katela zwithu zwo topolwaho nga khoro zwi elanaho tshoṱhe na KPA dza masipala .
Ri tou vha na miṅwedzi miraru fhedzi uri ri thoma .
Ndi a kona u posa .
Muhasho wa Vhupileli na wa Mafhungo a zwa Nnḓa khathihi na Mbumbano ya Vhuthihi vho tenda uri mitambo i nga shela mulenzhe kha u shandukisa kuhumbulele kwa ṅwana wa ḽiswole ano dzula a khou humbula nga ha ulwa . 
Pulane ya Mveledziso ya Lushaka i ḓo thomiwa nga muvhuso na uri migaganyagwama i ḓo livhanywa nayo . 
A zwi konadzei u bveledza minerala dza shango ḽoṱhe nahone a zwo ngo tea malugana na u bveledza sekithara khulwane ya u bveledza .
U ḓivha thounu kana mudi / vhuḓipfi
Bugundaula yavho ire na ṋomboro dza 13 na ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana .
227 . Zwiko zwa lushaka zwa tshikwama tsha vunḓḓu na tsha muvhuso wapo
Thandela i ḓo maanḓafhadza na u ṱuṱuwedza vhafumakadzi u mona na vhupo u itela u bveledza dzangalelo kha migodi . 
Kha u ita , fhedzi , mulayo u vhusaho i ṱalutshedzwa uri i ambe uri madzangano a thivhelwe u ḓidzhenisa kha mishumo ya ikonomi sa ndivho yao khulwane . 
Ḓorobo dzi re fhethu ha migodi na dzone dzi khou thusiwa nga u bveledza zwine zwa vhidzwa " U humela kha zwa Mutheo " ine ya vha nḓila ya u isa tshumelo vhathuni i bvaho ha masipala .
Zwenezwo , zwi ḓo vha zwo lingana uri ri tou bula uri vhulanguli vhu katela zwipiḓa zwihulwane zwiṋa zwine zwa shuma na kha kharikhuḽamu . 
Bodo ya Zwitandadi ya Muvhalelano ya Afrika Tshipembe yo vhumbiwa u vhekanya na u anḓadza zwitandadi zwa muvhalelano . 
U bva kha kuvhonele kwa mupo mbilaelo ndi ya uri mbekanyamitele dza thengiso na thendelano dzi thivhelaho u dzhiiwa ha mitengo ya vhupo zwi nga livhisa kha tshinyalelo ya vhupo na u bveledza uri hu vhe na thengo kha tshitshavha . 
Ḓivhakhuḓa ya buloko na saizi na vhushaka vhukati ha buloko ndi tshithu tsha mutheo tshi kwamaho tshivhumbeo tsha vhupo ha ḓoroboni . 
Hezwo ndi zwa kale , nazwino , muthu anga si dzulele u lilela ḽa mulovha u swika nga hu sa fheli . 
Musi zwi khou shumiswa khathihi na maga a gumofulu , sethe ya tshifhinga a maga a tshikhala zwi nga shuma sa zwikalo zwa u vhona u swikelelea ha vhupo ha mushumo . 
Hu ḓo dzhielwa nṱha nḓivho nga ha masiandaitwa a tshiṱahadzi tsha matope tsha rodo ya ḓimula vhuhali ya eḽekhiroudu . 
U ṱavhanyisa nyaluwo na u shandukisa ikonomi
Ho sedzwa thendelo u thoma na ndondolo i langiwaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
( c ) ya u sa dzheniswa kha tshivhumbeo na tshithihi tsha khakhathi dzine dza itiswa nga vhathu kana nga zwiṅwe zwiko ;
Fhedziha , Puḽane dza Mveledziso yo Ṱanganelaho , a dzi nga ḓo tou ḓivhadza fhedzi vhulanguli ha masipala , dzi vho ḓo tea u langa mishumo ya zhendedzi ḽiṅwe na ḽiṅwe u bva kha maṅwe masia a muvhuso , mabindu a vhaṋetshedzi vha tshumelo , dziNGO na sekhithara ya phuraivethe ngomu kha vhupo ha masipala . 
Honeha , maitele aneo a dzhiela fhasi ndangulo ya masheleni a tshitshavha i pfadzaho . 
U langea : Ngona dzi shumiswaho dzi fanela u leludza nzudzanyo , ndingo dzi sa ḓuri dzine a dzi dzheneleli kha u guda zwi songo tea . 
Vhathu vha eḓanaho miḽioni tharu vho dalela zwiṱitshi zwa u khethela shango ḽoṱhe nahone 544 552 wa vho ḓiṅwaliselaho vhaswa ( 78.6% ) vho vha vha re fhasi ha miṅwaha ya 30 , zwine zwa sumbedza u ḓiimisela nga maAfrika Tshipembe u shela mulenzhe kha u fhaṱa demokirasi .
Khomishini ya Ndinganyiso ya zwa Mbeu ; na
Khaedu khulwane ya Mafhungo a zwa Mvelele ndi ṱhoḓea ya data ya mutheo u thusa Muhasho u topola zwikhala na zwiṱirathedzhi zwa mveledziso . 
Sekithara dzine dza khou aluwa nga u ṱavhanyesa dza ikonomi dzi katela u fhaṱa , zwa masheleni , na vhuendi . 
mashumele a phurofeshena ḽa
U dzhia sia ha mveledziso yashu ya ikonomi na zwenezwo u dzhia sia kha zwikili zwa vhubveledzi ha mveledziso zwashu , zwine zwa sia zwikili zwa vhupo ha mahayani zwi si tsha londiwa . 
( 2 ) Ḽihoro ḽo tendelwa u avhelwa poso dzi fhiraho mbili dza vhathusa minisiṱa nga ndinganyo i fanaho na nga maitele ane phothifoḽio dza Khabinethe dza avhiwa ngao .
Nga murahu ha u thetshelesa Maitele a u amba
Vhadzulapo vha dzhenelaho zwi amba u kovhana maanḓalanga zwi tshi bva kha uri ndi mazhendedzi afhio a ndaulo ane a hwala maanḓa a vhusimamilayo . 
Mikano ya vhupo na tshumelo zwi kha khakhululo khulwane ya tshiimiswa . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano a vhudzisa mbudziso a tshi sumbedza u vhavhalela vhaṅwe .
Khadzimiso dza tshifhinga tshipfufhi
2 . Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓḓiana ya Muthusa Muphuresidennde
Ndivho ya nyito , u pfesesa na tshumiso ya muhanga wa theo ya mulayo i vhusaho tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Ri shumisa tshati ya mutsho kha u sumbedza uri mutsho wo ima nga nḓilaḓe .
Musi mulwadze o no vhofhololwa u bva vhuongeloni kana yunitini ya vhufamuraḓo u ya kha tshiimiswa tsha ndondolo ya mutakalo wa mutheo kana hayani , u phalala hu tevhelaho ndi ha ndeme . 
Naho zwo ralo , u bvelela kha sia iḽi ho ḓisendeka nga u dzivhuluwa ha tshitshavha na tshumisano vhukati ha vhashumisani vha zwa matshilisano vha ndeme . 
Mvula khulu dza mithathabo dzi re na mimuya a tshinyadzaho na tshifhango kathihi na mufhiso muhulu zwi nga vha hone nga tshilimo zwenezwo hu tea u vha na maga a u thivhela izwi . 
Fhedzi , arali Komiti dza Wadi dza sa khwaṱhisedza uri dzi na pulane na tshiṱirathedzhi tsha vhukwamani na u vhigela murahu , hezwi zwi ḓo sala zwi sa ambi tshithu .
d ) Arali vha tshi tewa nga u sa badela mbadelo dzinwe na dzinwe , ri humbela uri vha ambe tshiitisi tsha
Tshipikwa tshihulwane tsha u kovhana ha vhashandukisi vha zwa makwevho na thandela dza vhalimi ndi tsha mbuelo kha mabindu maṱuku . 
Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo avhelwa masheleni hu tshi tevhedzwa pulane , dzine dza dzhiela nṱha ṱhoḓea na maitele a u avhela masheleni u bva murahu . 
thoni / khalo ---- thoni i bvisela nyanyuwo zwibveledzwani
Kukumusani muvhili waṋu nga hune na nga kona .
Ri ṱanganedza u dzhenelela havho nga mafhungo o ambiwaho kha bugwana[1 ] na u lavhelela u pfa mihumbulo yavho .
Yunuthi ya Ndondolo ya murengi yo thomiwa u itela u vhona uri hu na mashumele avhuḓi nahone o dzudzanyeaho u itela tshitshavha , vhafaramikovhe , u shela mulenzhe ha vharengi na u maanḓafhadzwa . 
Kha u fhirisa muhumbulo , vha nga humbulela uri vhaṅwe vha u wana u tshi takadza sa zwine vhone vha ita . 
U ṱalutshedzani nga ha kushumele kana mushumo wa tshithu / tshishumiswa ; kuṱanzwele kwa phuleithi , kulugisele kwa tshiṅwe tshi tshinyalaho , nz .
Muthelo wo lingwaho sa phesenthe ya mbadelo dza muthelo dza tshifhinga nyana dzo ṱanganedzwaho kha ṅwaha wa muthelo u tshimbilelanaho nga u ralo ndi muimeli wa khwine u wana khunyeledzo ya ndingo dzo ṋetshedzwaho . 
Musi ezwi zwi tshi tou vha khagala mihumbuloni yavho vhagudisi vho ṱanganedza tshilogeni . 
Thebulu i re afho fhasi i ṋetshedza zwikalo zwine zwa ḓo shumiswa . 
Kˆ ilasirumu ya Gireidi 4D
Mufuo o ḓo iswa kiḽiniki sa izwi o vha a kha ḓi fema . 
U pfesesa na u kona u shumisa luambo lwo teaho kha masia maṅwe a ngudo .
U ṋetshedzwa ha kiḽiniki ntswa kha vhupo vhune ha vha na dziṅwe tshomedzo dza tshitshavha . 
Banditshi na malabi zwine zwa vha na malofha zwi fanela u valelwa kha bege ya matshekasi na laṱiwa kana zwa rumelwa kha feme ya malaṱwa dzo teaho . 
Vha tea u ita iṅwe khumbelo musi ine vha vha nayo i si tsha vha mulayoni .
Hedzi ndi bugu dza vhatukana .
Musi hu songo tou bvelwa khagala kha pfanyisedzo hedzi , zwi sia hu tshi vhudziswa mbudziso dza dzangalelo ḽa vhuongelo ho fhambanaho ha vhana kha vundu na kha lushaka . 
Zwiṅwe hafhu , vhunzhi ha tsumbaikonomi ha ikonomi a zwi kalei nga tshino tshifhinga , vhunga zwikalozwirangi zwi sa athu tiwa . 
Khomishini yo laedzwa u ita tsedzuluso ya milayo ya Afurika Tshipembe u itela u tsivhudza nga ha u phumulwa ha milayo i si na mushumo .
Hu tshe ho lindelwa tsheo kha fhungo ḽeneḽi . 
Ṱhanganyelo ya vhulanguli ha ndeme
vhuṱodisisi na savei
Khabinethe i ita khuwelelo kha mabindu na tshitshavha u bvela phanḓa u ita vhuḽedzani na muvhuso u itela u isa ikonomi maimoni a nṱha .
Ṅwaha we ṱanziela ya mufu ntswa ya thoma u shumiswa ( 1998 ) wo sumbedziswa . 
Kuitele kwa vhuvhili kwo katela u anḓadzwa ha tsini kha zwipoto zwo khetheaho zwa zwikolobulasi , ho sedzwa Daimane Ntswu . 
Musi ri tshi shumisana shangoni ḽoṱhe , zwine ra tea i zwi ḓivha na zwine ra tea u vha zwone ndi uri - a Zwi Fani na zwa nga Misi !
U dzudzanya
c ) mbambadzo na u Phaḓaladza .
U shumisa ḓivhaipfi yo ḓoweleaho
Vhanna na vhafumakadzi , vhunzhi ha ndangano dzashu kha mbekanyamaitele dza dzo sedza kha mafhungo a mbilaedzo dzo ṱanḓavhuwaho kha nḓowetshumo nga u angaredza . 
Tshifhinga tshinzhi vhuḓifari havho musi vha nnḓa ha dzilafho vhu vhonala vhu tshi sumba kha fhungo ḽa uri dzilafho a ḽi na mushumo nahone a ḽi khou thusa . 
Kha izwi , hu na iṅwe mbudziso hafhu ine khayo khonthinenthe yo zwi kona , naho zwo vha zwi khou konḓisa hani , ri na vhuṱanzi uri gundo ḽi ḓo wanala . 
Tsumbathengo ya muthelo i ḓo vha i kha tshelede ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe na uri i ḓo vha na zwidodombedzwa zwi tevhelaho : 
Khabinethe i isa phanḓa u ṱanganedza tsheo yavhuḓi ya maga a ndango ya tshumiso ya masheleni nahone i fulufhedzisa u shumisana na sekhithara dzoṱhe kha u shela mulenzhe kha nungo dza vhoṱhe dza lushaka u itela u thoma zwe zwa fulufhedziswa nga mugaganyagwama .
Muhasho wo khwaṱhisedza tshumisano yawo na vha SIU nga u thoma zwa vhuṱoli ha lushaka u itela u lavhelesa zwivhangi zwa thaidzo dzi sa gumi kha nḓisedzo ya dzinnḓu . 
Khombo kha lushaka ulu lwa nzudzanyo ndi dzauri a zwi thusi vhashumi kha u khwinisa mushumo . 
U hula ha phambano iyi , ndi u ḓo hula ha vhukhwine ha u itwa nga mitshini . 
Nga maanḓa , tshiimo tsha makete wa ole tsha vhathu vha Argentina tshi na masiandaitwa a vhuṱhogwa kha makete wapo u bva tshe makete wa ole wa vhathu vha Argentina u na tshifhinga tsha u makete tshi fanaho tsha mbeu ya mulivhaḓuvha na vhabveledzi vha SA . 
Tsumbo : -fulu zwi amba " zwinzhi " , zwine zwa amba uri dakalofulu zwi amba dakalo l inzhi. ˆ
20 Khubvumedzi 2002
u simuwa ha vhuṅwali ( emergent literacy/ growing literacy knowledge ) - zwi amba uri vhagudi vha vha na nḓivho ya maipfi o ganḓiswaho .
Muphuresidennde Vho-Mandela vho vhe vhukati kha u thusa shango uri ḽi pfufhiwe pfanelo dza uri hoyu mutambo muhulu u farelwe fhano .
Mabindu a Muvhuso a odithiwa nga feme dza u oditha dza phuraivethe . 
Mikovho ya u bida i tendelwa nga Khabinethe . 
Ḓuvha ḽa u vala u ṱanganedza makumedzwa ndi ḽa 15 Nyendavhusiku 2016 .
Ṱhunḓuṱhanganedzwa / ṱhunḓuthendelwa
Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vha Phalamennde vha tshimbidza miṱangano ya Buthano ḽa Lushaka .
Dzikhireshe
Thambudzo ya muhumbulo , u tambudzwa muyani na u seṅwa : U nyadza kana u shonisa mulala , zwine zwa sia mulala a si tshe na vhuḓifulufheli .
Tsireledzo ya zwiḽiwa i dzula i thaidzo khulwane nahone khuvhangano i ḓo vha na masiandaitwa a vhuḓi kha uri ri bveledza hani , u langa na u shumisa zwiḽiwa .
U ḓivha khomphiyutha na nḓivho ya MS Excel , MS Word , inthanethe , imeiḽi . 
Sa zwine mudzulatshidulo vha ḓo zwi vhona mbuno idzi a dzi ho kha maṅwalo e nda a ṅwalela khomishini . 
Hafhu , tshiṅwe tshipiḓa tshi vhonalaho ho vha mvelelo ya mbekanyamushumo dzo fhambanaho dzo livhiswaho kha u gonyisa ḽevele ya ṱhoḓisiso ya sekhithara ya phuraivethe na mveledziso ya ikonomi . 
Vha nga kha ḓi vha vho no wana mavu , u fana na mavu a nnyi na nnyi .
Thandela dzo tea tshiṱirathedzhi tshe tsha tendelwaniwa khatsho khathihi na thaidzo dza vhukuma dza tshigwada tshi no khou shumelwa / / vhavhuelwa vhe vha tiwa .
Haya maitele a vhuaḓa a tou vha nḓila yavhuḓi ine ya ita uri hu vhe na zwiito zwa u dzhena nga khani . 
Naho zwo ralo , vha songo ṱavhanyedzisa zwithu u itela uri vha fhedze vha tshi vhea khomboni milayo ya ndeme . 
Zwidodombedzwa zwa vhuḓikumedzeli uho zwi ḓo ṱoḓa therisano vhukati ha fhethu ha vhukhethelo huṅwe na huṅwe na u dzhenelela hafhu nga kha mufhindulano wa tshitshavha . 
Mushumo wa lushaka u ḓo farelwa Kings Park Stadium ngei Durban . 
U ṅwala ḓirama tsedzuluso Milayo ya pharagirafu :
U shumisa khaḽenda ya kiḽasi u ita nyambedzano nga ha ḓuvha na ṅwedzi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha ṅwaha .
" Miṅwahani mivhili yo fhiraho vho ri kunda tshifhinga tshoṱhe ri tshi tamba navho , zwino zwo ri takadza vhukuma musi ri tshi fhedza ro vha kundavho. "
Zwi nga dzhia maḓuvha maṋa uya kha maṱanu u shumana na khumbelo yavho .
Hu tea u vha na nḓila ya u zwi dzudzanya hu na zwo ḓisendeka ngazwo , kha zwiṅwe zwa hone , tshenzhemo , vhugudisi , zwikili , vhukoni kana nḓivho . 
U vhiga hu si havhuḓi nga midia malugana na Muhasho zwi itaho uri hu vhe na u ḓibvisa kha tshitshavha na mafulufulu a vhashumi a re fhasi , vhukati ha zwiṅwe zwithu . 
Mafhungomatsivhudzi ri ḓo a wana ngafhi ?
Thivhela , u ṱhaṱhuvha na u fhodza malwadze / nyimele dzi si dza mutakalo .
Mbilaelo dzoṱhe kha miṱangano dzi a rekhodiwa hu tshi katelwa nḓaḓo , ṱhoḓea na ṱhuṱhuwedzo dza zwitshavha . 
I ṋea mafhungo nga ha zwiga zwi re tsini na nḓila
Zwikolo zwi nga kovhana zwifhinga nga tshifhinga tsha masiari , ngeno hu uri kilabu dza mitambo dzi tshi nga shumisa zwishumiswa ngamaanḓa nga madekwana . 
Muhasho u dovha wa vha na pfanelo ya u ita ndingo kha vhadzheneleli nga kha ngudo dza nyimele sa tshipiḓa tsha maitele a inthaviwu . 
Tsumbo i nga vha fhethu ho vuleaho kana mavu a ndimo tsini na vhupohaya , hune thundu dzo tswiwaho u bva kha vhuvhava dza nga dzumbiwa hone . 
Khoro i na maanḓa kha madzina oṱhe a mbonalo dza shango na zwiimiswa zwi welaho kha vhupo vhune Muvhuso wa Afrika Tshipembe ha vhuḓivhusi tshoṱhe kana maanḓa o wanalaho nga thendelano . 
U tikedza mihasho u bveledza furemiweke dza mveledziso ya vhukoni ha u langula mafhungo na tshiṱirathedzhi na u shumisa zwenezwo . 
Vhatshutshisi vho hwesa mulandu fhedza vha zwi thupha nge ha shaea vhuṱanzi . 
Ezwi khamusi ndi nga nṱhani ha uri tshipiḓa tshihulwane tsha vhathu vha shango tshi a shaya , na uri vhashai vha shumisa phesenthe khulwane ya mbuelo yavho kha zwithu zwa mutheo u fana na zwiḽiwa . 
Heyi ndi yone mbekanyamushumo i yoṱhe yo kundelwaho . 
Bulani uri no vha ni tshi nga ita mini .
U ṱuṱuwedza dzangalelo kha khadzimiso ya masheleni a nnḓu kha vharengi / vhashumisi hu tshi khou tevhedzelwa tshumelo dzi sa ṱaluli , dzi bvelaho phanḓa nahone dza maimo a nṱha ;
Sisiṱeme dzo bveledzwa u engedzedza kha maano o phaḓalaladzwaho aya . 
Ḽiga 3 : Tsini na nomboro yavho ya muraḓo , kha vha thaiphe lushaka lwa mbuelo lune vha khou ṱoḓa u wana zwiṅwe nga halwo .
Arali ha vha na thaidzo ya nzhini , naho zwo ralo , vha nga ṱoḓa thuso . 
Kha vha dzulele u vha na vhukwamani na komiti dza wadi , u bveledza komiti na maanḓalanga a sialala
Nzudzanyululo ya ndivho dza zwa mbalombalo / zwitatistika
Zwibviswa zwa u thola ha tshikhala , tshifhinga na huṅwe u thola zwo katelwa kha zwibviswa , fhedzi hu si kha ṱhanganyelo dza vhashumi , zwine zwa ḓo engedza mbalotshikati ya vhashumi u ya nga mutholiwa . 
U ita nzudzanyo dza u tshimbila ; u ita nzudzanyo dza ḽodzhisiṱiki kha miṱangano na mishumo na u shuma mbilo dza u tshimbila na zwibviswa kha ofisi . 
Ikonomi dzashu dzi khou aluwaho dzi dovha dza ṋetshedza zwikhala zwa nyaluwo zwavhuḓi zwa mbambadzo , vhubindudzi na tshumisano ya thekhinikhala . 
( a ) u bvisa ndaela kha Khorotshitumbe ya Vunḓḓu , i ṱalutshedzaho tshipiḓḓa tsho dzhiwaho nga u sa kona u ita mishumo iyo , na u bula vhukando vhu teaho u dzhiwa uri hu kone u itwa mushumo ;
U sumbedza vhuḓiimiseli kha mutakalo wa tshitshavha nga u bveledza vhuimo ha mikhwa i ḓivhaho mafhungo a tshitshavha na a mupo . 
Muṱangano wa tshitshavha wa u rwela ṱari
U wana ndinganyiso yo teaho a si zwithu zwine zwa itwa luthihi fhedzi ndi tshipiḓa tsha lwendo lu yaho phanḓa u linganyisa ṱhoḓea dza muṱaṱisano na madzangalelo kha vhupo vhune ha dzula hu tshi shanduka . 
Zhendedzi ḽa u shumisa pulane
( 1 ) Fulaga ya lushaka yo ita rekhithengele , ya lapfa khathihi na hafu u fhira vhuphara hayo
Vhatikedzi vha mbambadzo yo vhofholowaho vha sasaladza zwihulwane khanedzano dzo vhudziswaho dzi tshi ima na zwithivhela mbambadzo ( tsireledzo )  . 
1 . Luimbo lwa Lushaka - Nkosi sikelel ' i-Afrika
Khethekanyo ya 28 ya Ndayotewa i ri vhudza nga ha ndeme ya u tsireledza pfanelo dza vhana .
U ṱanganya nomboro nthihi lunzhilunzhi u swika kha 20
U humbulela .
Thaidzo yo vha ya uri , nga mulandu wa u shayea ha zwidodombedzwa zwo dzudzanyeaho , vhaṅwe vha vhaofisiri nga ngomu tshitediamu , hu tshi katelwa malogwane na vhaofisiri vhahulwane vha bola ya milenzhe , vho vha vha sa khou ḓivha nga ha zwe zwa vha zwi tshi khou itea nga nnḓa ha tshitediamu . 
1.4 Khaedu dza u dzhenelela ha tshitshavha
THOḒEA DZA THEMO IṄWE NA IṄWE
Vha dovhe hafhu vha dzhiele nzhele nga maanḓa maṅwe mathemo o ṅwalwaho nga muvhala wa lutombo kha ḽiṅwalo . 
U ambedzana nga ha ḓivhaipfi ntswa i no bva kha tshibveledzwa tshe vha vhala
Hezwi zwi ḓo vha zwi tshi khou sumbedza u thoma ha Vhege ya Vhathu Vhahulwane , ine ya ḓo fhela nga dzi 6 Tshimedzi , ḽine ḽa vha Ḓuvha ḽa Vhomakhulu .
Vhashumi )
Khabinethe i khou fhululedza tshigwada kha u wina mendele dza ṱahe : miraru ya musuku , miraru ya siḽivhere na miraru ya buronze .
Ḽebuḽu dza magaraṱa , zwishumiswa zwa kiḽasini , zwiṱanwa na dza maipfi a ḓivheaho nga tshivhumbeo , garaṱa dza madzina , nz .
vho newa laisentsi ( fomo dza u nwalisa laisentsi dzi na mafhungo o teaho a vhudinwalisi ) ; na uri
A hu na tshigwada tsha vhathu kana tshitshavha tshine tsha tou fana tshoṱhe , fhedzi vhathu vho fhambanaho vha na ṱhoḓea , zwine vha zwi takalela , lutamo lwa u swikela zwithu , madzangalelo na ndavhelelo zwo fhambanaho . 
Maitele a muvhuso a tea u vha khagala na u pfeseswa nga vhathu .
Maḓi a u nwa
Mbekanyamaitele ya vhukuma ya halwa Afrika Tshipembe yo dzinginyi ḽa u vhumbiwa ha Komiti Ngeletshedzo ya zwa Halwa ya Lushaka ine ya vha na miraḓo u bva muvhusoni , kha nḓowetshumo ya halwa , madzangano a zwa matshilisano a vhadzulapo na vhaṅwe vhashumisani . 
( ri fhira / ro fhira ) nga ḽaiburari . ( dzo rengwa /dzi ḓo rengwa ) mbamatshelo .
Khumbelo ya pfanelo dza u oisisa zwa migodi
Maitele ayo ha tshimbilelani na mvumbo , vhuḓifhinduleli na ndeme ya pfanelo dza ndayotewa yashu , na uri a zwina vhuimo kha tshitshavha tsha demokirasi .
4.6. Khabinethe i khou ima na u tholwa hafhu ha Miraḓo sa Vhalangi ngeno vha sa shumi kha tshiimiswa tsha bodo ya Lushaka ya Afurika Tshipembe kha Sisiṱeme ya u Tendelwa zwi Mulayoni , vhane vha khou fhedza u shuma ofisini iyi nga dzi 30 Ḽara 2013 , uri vha dovhe vha shume lwa vhuvhili u bva nga dzi 1 Nyendavhusiku u swika dzi 30 Ḽara 2018 .
Naho roṱhe ri tshi nga pfa ro nyamiswa nga u sa tewa nga u fhirela kha maga a phanḓa a thonamennde , tshenzhelo ye ra i wana kha mitambo iyi i tea u vhea shango kha vhuimo havhuḓi tshifhingani tshiḓaho . 
Ndivho dza PAIA zwi tshi ya nga tshipiḓa tsha vhu 9 ndi :
( c ) u thoma u shuma musi ho ḓivhadzwa nga Mulangavunḓu .
( 1 ) Mudzulapo muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya u khethela Buthano ḽa Lushaka u tewa uri a nga vha Muraḓo wa Buthano nga nnḓa ha -
Muhasho wa Mutakalo wo thoma thandela dza tsumbanḓila ngei Eastern Cape na KwaZulu-Natal u itela u vhambedza nyimele dza vhalwadze vhane vha khou vhofhololwa na dza avho vhane vha kha ḓi vha zwibadela . 
Uvha na ndivho khulwane ya muvhuso wapo , ndi khou ṱoḓa u sedza kha mafhungo a muvhuso wapo kha tshipitshi tshanga tsha u thoma kha ino Phalamennde . 
Sisiteme ya u tola ya zwa bailodzhi ine ya vha hone zwa zwino na yone I do tea u engedzedzwa .
Manweledzo IDP
Vhashumisi vhoṱhe vha maḓi vhane vha sa wane maḓi u bva kha muisedzi wa maḓi , muvhusowapo , bodo ya maḓi , bodo ya tsheledzo , tshikimu tsha maḓi tsha muvhuso kana muṅwe muisedzi wa maḓi manzhi , vha tea u ṅwalisa tshumiso yavho ya maḓi na Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka .
Mbuno kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe dzi dzinginya uri madzangalelo a fanaho a vhadededzi , zwikolo zwa khwiṋe na miṱa yo pfumaho zwi a tikedzana u thivhela muvhuso u fusha tshipiḓa itshi tsha ndinganyiso . 
Dokotela u ḓo ḓadza muvhigo wa zwa mutakalo nahone u ḓo rumela muvhigo kha Dzhendedzi ḽa Mbulungeo ya Matshilisano ḽa Afurika Tshipembe ) .
" Mulayotewa muswa " zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , 1996 , ;
U bveledza dathabeisi ya vhahumbeli vhoṱhe vha mveledziso ya mavu vho no sedzuluswaho . 
Yo ṱoḓa hafhu u wana nḓila dza u shuma na khuḓano ya dzangalelo na u vhona uri dzi MP a vho ngo vhea mbuelo dzavho dza masheleni nṱha ha madzangalelo a vhathu .
Kha nyimele iyi ndi nga eletshedza uri minisṱa vha ṋee vhadededzi mbuelo nnzhi na maṅwe magavhelo hafhu . 
Muṱhomphei Mulangadzulo ;
Nyaluwo - ikonomi yo aluwa ṅwaha muṅwe na muṅwe u bva nga 1994 , zwihulusa u bva nga 2006 .
U sedza ho khetheaho kha mbonalo dza tshibveledzwa tsha ḽitheretsha
Thaidzo ya u tsitsikanesa na u bvela phanda ha nyaluwo ya vhathu nga u ṱavhanya yo sedzulusa nyombedzelo u bva kha muandiso wa vhathu u ya kha muthivhelo wa mbebo u itela u thivhela u engedzea ha vhathu . 
Hezwi ndi zwithu zwi sa ṱoḓi tshelede , fhedzi zwi ṱoḓa uri hu shandukiswe vhuḓifari .
U ṅ walisa hu tea u itwa ofisini i ṅ we na i ṅ we ya Muhasho wa zwa Muno .
Mafhungo o fhambanaho a ḽifhasi a ḓisa khaedu kha mashango u mona na ḽifhasi nga ḽithihi nga ḽithihi fhedzi na u ṱanganelana hafhu . 
U ya phanḓa , kha ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho ri ḓo vha ri tshi khou sedza kha dziyuniti dza dzinnḓu ntswa dza vhathu vha shayaho nga maanḓa , Vhahali vha Nndwani vhashu na avho vhavhuelwa vha kwameaho nga zwiwo zwa tshinyalelo . 
11.2 Tshivhumbeo tsha Phanele
SIDS ( vhulwadze ha u lovha tshihaḓu ha lutshetshe )
Hu na phambuwi dzi si nnzhi hune izwi zwi nga si bvelele , sa tsumbo , hune ha vha na nḓila ya ndeme i fhiraho nthihi . 
Ngona idzi dzi konisa muhasho u lavhelesa kha mvelelo vhudzuloni ha zwibveledzwa , zwenezwo zwa khwaṱhisedza uri mbekanyamushumo dza muvhuso dzi vhe na masiandaitwa kha vhutshilo ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe . 
Vhadzulapo vhanzhi vha shuma kha mishumo ine ya si vhe ya zwikili na miholo ya fhasi . 
Vhuḓikumedzeli ha thimu ya masipala vhu khou livhuhiwa vhukuma saizwi izwo hu ṱhoḓea ya ndeme ya khwiṋisopfareledzwa . 
U bveledza na u thoma u shumisa pfunzo ya musi muthu a mushumoni na mbekanyamushumo dza u khwinisa khwaḽithi . 
Hu dovha ha vha na zwibadela zwo khetheaho zwine zwa ṱhogomela vhalwadze vhane vha vha na TB , malwadze a muhumbulo , na vhalwadze vhane vha ṱoḓa ndondolo ya tshifhinga tshilapfu . 
U ita ndovhololo ( mubvumo fhedzi )
Khetho dzi tevhelaho nga murahu dza u bvisa tshikafhadzo dzi kha ḓi katela khonadzeo ya u vusuludza na u shumisa hafhu , naho , zwa zwino , mvelelo masalela dziṅwe na dziṅwe dzi anzela u laṱwa tshigangeni . 
Mashango manzhi a kovhelana khaedu ya mbekanyamaitele i fanaho - u wana baḽantsi ya vhukuma vhukati ha maga a dzhiwaho ho ṱanganelwa na dziṅwe tshaka na maga o livhiswaho kha u tsireledza madzangalelo a lushaka . 
Ngudo dzo sumbedza zwipiḓa zwihulwane zwa ṱhoḓea i songo swikelwaho kha vhathu vhanzhi . 
Mutengo une vha u badela wa mutsiko munzhi wa phuraivethe , ndi zwenezwo zwine vha khou amba . 
Mbonelaphanḓa dza nyelelo ya kheshe dzi lugiswa na u hadzimisa ho linganelaho hu a lavheleswa . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipemmbe vhoṱhe vho teaho vhe vha pfukiwa nga datumu ya u vala ya dzi 31 Nyendavhusiku 1998 vha balelwa u isa mbilo dza mavu dzavho vho engedzelwa tshikhala tsha u isa mbilo dzavho u swika dzi 30 Fulwi 2019 .
1.7. Khabinethe i fhululedza u tholwa hu itwaho nga muphuresidennde ha Vho Mxolisi Sandile Oliver Nxasana sa Mulangi Muhulwane wa Vhutshutshisi ha Lushaka na Vho Vasantrai Soni ( SC ) sa Ṱhoho ya Yunithi ya Vhusedzulusi ho Khetheaho .
Mulayo u dovha wa thoma tshikwama tsha Vhushumisamupo , tshine masheleni oṱhe ane a bva kha thendelano dza u kovhekana mbuelo a fanela u badelwa khatsho , nahone tshine mbadelo dzoṱhe dza vhafaramikovhe dza ḓo itwa dzi tshi bva khatsho .
Zwikili zwa khwiṋe zwa thekhinikhala zwi khwinisa nḓisedzo ya iṅwe tshumelo ya masipala .
U thola ndi tshithu tsha ndeme u swikelela ndinganyiso ya matholele , nga u vula zwikhala zwa mishumo kha zwipiḓa zwoṱhe zwa tshitshavha . 
Arali vhuaḓa vhu tshi ṱanganedzea kha muvhuso , zwi ḓo kwama vhuḓifari ha tshitshavha .
ḽebuḽu dzine dza khou tama u shumiswa ( arali dzi hone ) .
Muvhuso Wapo u Bvelelaho ndi muvhuso wapo wo ḓikumedzelaho kha u shumisana na vhadzulapo na zwigwada ngomu kha tshitshavha .
Arali vhagudi vha tshi kwamea ho dzhiiwa maga afhio u lulamisa izwo ? 3 .
Vhalani phara ya u thoma na ya u fhedzisela ya tshipiḓa itsho .
Arali vha sa guda u pfesesa ḽitheretsha vhone vhaṋe , a vha nga ḓo vha vho guda zwinzhi .
Tshikalo tsha tshifhinga kha mushumo tshi nga lengiswa hu si na u lengisa u thoma hu tshe na tshifhinga ha mishumo miṅwe na miṅwe i tevhelaho nga u ṱavhanyedza . 
2.1 Khabinethe yo tendela Vhulanguli ha Thekhiniki ya u Ṱoḓa na u Wana Zwivhaswa zwa Peṱiroḽiamu , zwine zwi ḓo anḓadzwa kha gazethe ya Muvhuso , u itela vhupfiwa .
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula
Vha Northern Cape News vho ya zwiṱaraṱani u itela u wana vhuḓipfi ha vhathu nga ha u ḓivhadzwa ha bege ntswa dza pulasitiki . 
Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u ḓo vha kwama phanḓa ha musi vha tshi vhidziwa u ṋea vhuṱanzi arali zwo tea .
Fhedziha , lwa tshifhinga tshilapfu , hu lavhelelwa uri nyengedzo ya muthelo i ḓo ṱoḓea . 
Sa izwo u wa ha ikonomi ya ḽifhasi i tshi khou thoma , izwo na riṋe zwi a ri kwama ngauri nga nṱhani ha nḓila ya kuṱundela kwashu kwa thundu . 
Zwa gwama , Ndunzhendunzhe ya Vhulangi ha Nḓisedzo na Tshumelo dza Thuso
Bulani . . . , ( tsumbo , Bulani fhethu he muṱa wa vha u tshi khou ya hone kha tshiṱori . )
Sa zwine dzina ḽa amba , ezwi zwo itelwa u sumbedza vhupulani ha zwiimiswa zwa tshitshavha na uri a zwi koni u shumiswa nga nḓila i fanaho kha nyimele dzoṱhe . 
2.1.8 Kupulanele kwa Tshiṱirathedzhi na Ofisi ya Ndangulo ya Mbekanyamushumo
Naho zwo ralo , vhadededzi na vhaṅwe vhathu vha re na dzangalelo na miraḓo ine ya kwamea ya tshitshavha vha nga kha ḓi wana uri vha tshiko tsha ndeme tsha mafhungo u itela zwiteṅwa zwo vhalaho o zwa ndeme ya maḓi maelana na maḓi o mvelele ya zwa maḓi ya maḓi o kunaho . 
Ofisi ya Pfunzo ya Tshitshavha ya Phalamennde i ṋetshedza nyendo dza mahala dza Phalamennde khathihi na tshifhinga tsha uri tshitshavha tshi lavhelese khanedzano u bva kha gaḽari dza Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu .
Thikhedzo ya muholo kha vhashumi vho kwameaho , na pfunzo na mbekanyamushumo dza vhugudisi zwi a ṱoḓeesa u fhira ndingedzo dza u vhulunga mishumo kha nḓowetshumo dzi ḓuraho . 
Vhasaini vha ḓo ita nga hune vha kona u fhungudza masiandaitwa a si avhuḓi kha ikonomi , mupo na matshilisano ane vhuendelamashango ha nga vha nao , na u alusa mbuelo khulwane ya ikonomi ya vhadzulapo . 
A yo ngo tou shumela fhedzi ṱhoḓea dza avho vhathu vhe vha vhaiswa nga u tambudzwa ha tshifhingani tsha kale , fhedzi yo vha na masiandaitwa kha zwitshavha zwe zwa u tambudzwa zwa vha zwo livhiswa khazwo khathihi na avho vhane vha ṱoḓa tshanduko khulwane ya zwiimiswa . 
Zwiṅwe hafhu , pulane dza ndangulo dza vhupo ha zwipiḓa zwiṅwe zwa sumbe zwa Phakha zwi khou dzudzanyiwa . 
Hedzi tshumelo dzi dovha hafhu dza ṋetshedza tshumelo dza dzilafho ḽa muyani na dza dzilafho ḽa phuluso . 
Nzulele dzo fhambanaho dzi ḓo vha hone , nahone hu nga kha ḓi vha na nzulele dzine khadzo vha maanḓalanga apo kana vha maanḓalanga a zwa vhuendedzi vha nga ṱoḓa mubveledzi wa vhupo a tshi tea u badelela ṱhumekano . 
ndiliso dzayo
Tsumbanḓila ya u linga ya MLṄṄ 2015 yo dzudzanywa ho sedzwa maga a kharikhuḽamu ine ya khou shumiswa kha feisi .
U tandulula thaidzo dza kereke na dza tshitshavha nga u shumisa ngona dza nyimele dza vhukoni kha ministri . 
U kovhekana mihumbulo na
U vhuiswa ha tshitumbu Afrika Tshipembe :
Komiti ya zwa Vhuṱolamuvhalelano yo dovha ya vhiga uri yo dzhia maga a ndaedzi a tshiofisi o teaho sa thendelanonzwiwa yayo ya komiti ya zwa u vhuṱolamuvhalelano , yo langa mafhungo ayo hu na u tevhedza thendelanonzwiwa na u shuma mishumo yayo zwa zwe zwa sumbedziswa nga ngomu khayo . 
MULANGADZULO : Muhulisei Vho Malema ! [ U dzhenelela . ]
bveledza kuitele kwa u vhea phanḓa ṱhoḓea dza u thusa kha zwa migodi na khwinifhadzo ya minirala , vhulimi na mveledziso ya zwibveledzwa zwa vhulimi , sekhithara ya zwishumiswa zwa nḓuni ; nḓowetshumo dza vhukoni , tshumelo dza tshitshavha na zwa khemisi .
o Tshivhangi tsha lufu
Arali huna tshanduko dzi teaho u itwa , u fana na musi muraḓo o ṱutshela u vha muraḓo , u fhela ha ṅwaha wa muvhalelano kana u shandukiswa ha muofisiri wa zwa masheleni , fomo dza CK2 na CK2A dzi tea u ḓadzwa phanḓa kana nga murahu ha u shandulwa ha CC u vha khamphani .
Vhaofisiri vha ha masipala vha tea u shuma mishumo ya u tikedza u konanya na kulangelwe kwa kutshimbidzele kwa CBP wadini dzoṱhe khathihi na kha u ṱumanya CBP na IDP .
PULANE YO ḒISENDEKAHO NGA TSHITSHAVHA ndi pulane yo ḓisendekaho nga wadi ine ya lingedza u pwashekanya Pulane ya Mveledzisoṱhanganeliya Masipla uri i swike kha ḽeveḽe ya wadi .
( c ) bula mvelelo dza khetho hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu tshine tsha ḓo tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , tshine tsha ḓo vha tsha u ṱavhanya u ya nga hune zwa konadzea ngaho .
U khwaṱhisedza uhu nga mupoti wa mulandu ho ḓa ha tikedzwa nga tshitatamende tsha mupotiwa tsha u ḓiimelela . 
nḓila idzi dza mulayo dzi tea u ṱhonifha zwithu zwa ndeme kha ndinganyiso , kathihi na vhuḓivhusi na u nanga . 
Ndi a tendelana na inwi tshoṱhe zwino uri , khondomu dza vhafumakadzi ndi tshone tshishumiswa tsha tsireledzo tshi tshoṱhe tshi re hone kha vhafumakadzi tshine vha a kona u vha na ndango yo khunyelelaho ya vhutshilo havho ha zwa vhudzekani . 
Ndi tama u livhuwa vhatshimbidzi vhoṱhe kha u mpha tshikhala itshi tsha u amba na vhathu vha Afurika Tshipembe , kha vhuṱambo uvhu ha Mulaedza wa Lushaka wa u fhedzisela , wa muvhuso wa vhuṋa wa demokirasi .
Tshiimiswa tsha Mveledziso ya Indasiṱeri tsho vhetshela thungo R6 biḽiyoni u thusa dzikhamphani dzi khou lemelwaho .
Vhadzulatshidulo vhoṱhe na bodo dzoṱhe dza vhalangi
Muhasho u wana Tshumelo dza Ngeletshedzo dza Tsireledzo na Mashumele a Tsireledzo u bva kha Muhasho wa Tsireledzo Vunduni ḽa Kapa Vhukovhela . 
Mudzulapo kana muthu ane a vha mudzuli wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe u tea u bvisa vhuṱanzi vhu sumbedzaho tshiimo tsha masheleni , mutakalo na vhuḓifhinduleli ha muiti wa khumbelo .
u badela mbadelo dza ndugiselo , vhuendi , mbulungo kana u fhiswa ha tshitumbu tsha mudzulapo wa Afrika Tshipembe o lovhelaho mashango ḓavha .
Tshanḓa tsha Dziphuresidennde dza Kale ;
Idzi nḓila ntswa dza mulayo dzi na nzhele uri avho vhane vha dzhenelela kha u kaṋa na u kuvhanganya zwiko zwa zwi tshilaho u itela u zwi rumela kha vhavhambadzi ndi avho vhane vha vha vhashai vha tshoṱhe kha tshitshavha .
Memorandamu u tea u khwaṱhisa uri mulangi wa thendelano o fushea uri ho vha na u bvisela khagala zwishumiswa khathihi na uri ho vha na u ranga u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo , nahone Minisṱa vha tea fhedzi u ṱanganedza thendelano arali mulanguli wa thendelano o zwi ṱanziela .
Zwi ḓo mu konḓela uri a ḓo humela ngei United Kingdom . 
i ) Vho Thumeka Sharon Ntloko - ( Muimeleli wa DG wa Mafhungo a Mupo ) ;
Naho zwo ralo , nungo dza mashango a Afrika dza u lwela mveledziso na u khwiṋisa ndondolo ya vhathu vhao a dzo ngo tou vhuedza zwivhuya , hu tshi nga ṱalutshedzwa vhuimo ha dzhango sa ḽine ḽa vha ḽi songo tou bvelelaho zwihulwane kha ḽifhasi . 
4.1 . Khabinethe yo tendela mukumedzo wa Afrika Tshipembe na Ḓorobo ya Durban wa u vha ṋemuḓi wa Mitambo ya Mulanganelano ya 2022 .
Tshanduko dza tshifhinga tshilapfu na u sa nyeṱha - u swikela ndivho na tshipikwa khathihi na tshanduko dzi songo lavhelelwaho
21 Zwikhokhonono........................42
Operesheni Phakisa kha ikonomi ya lwanzheni yo livhiswa kha u khiulula zwikhala kha sekithara dza vhuenda nga ngalavha , vhureakhovhe , vhufuwamaḓini , migodi , ole na gese , baothekinoḽodzhi na vhuendelamashango .
Fhedzi , a hu na vhagudi vha tshimbilaho u fhira khiḽomitha ṱhanu vha dzhenaho zwikoloni ezwi . 
( b ) mulayotibe une wa tendela mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya 214 .
Zwikhala zwi takadzaho zwa vhathu vhane vha ṱoḓa u ita phambano . 
Izwi zwi ḓo thusa tshikolo u pfesesa hune vhagudi vha bva hone na u ita uri madzangano a dzhie tshikolo sa tshao na u vha na vhuḓifhinduleli kha tshikolo .
Vha tea u ita khumbelo ya ṱhanziela ya zwifuwo u bva kha Mulangi wa Mutakalo wa Zwifuwo .
Ngoho ndi ya uri Afrika Tshipembe ḽi khou tshimbidzwa nga fhasi ha nyimele i konḓaho ya ikonomi . 
Vhathu vhanzhi vha a tea u vha vhaunḓiwa kha GEMS u fhira u thomani .
Ndozwo i vhonalaho ya vhashumi kana u thithiswa kha vhupo hayo ha u shumela zwi nga vhanga ndozwo ya mbuelo na tshinyalelo ya zwikhala . 
Themendelo idzi dzi a vhuedza zwiimiswa zwoṱhe zwine vhona uri hu na modele lwa tshifhinga tshilapfu . 
-- u bvisela khagala mihumbulo na u tikedza mbuno
Kha shango ḽine ha vha na u fhambana hu hulwane kha miholo vhukati ha vhabebi khathihi na u shaea ha mishumo , nyimele i re afho nṱha i eletshedza uri u sa lingana vhukati ha zwikolo hu nga engedzea nga ngoho . 
Tshitshavha tshapo tsha Mufurukaṋere nga maitele a u ḓiimisela vha nga , dovha vha maanḓafhadziwa , na ho nga hetshi tshifhinga ri tshi pfa ro tsikeledzwa nga zwithu zwi no fana na Ndayotewa ya Kempton Park ye ya dzudzanyiwa yo sedza muthu nga muthu . 
Ri ḓo ita izwi fhedzi arali komiti dza milayo ya vhuḓifari dzine dza tsireledzaho madzangalelo a vhathu dzi tshi vha tshipiḓa kha ngudo dzashu ya u thoma yo tendela dziṅwe ngudo dza ṱhoḓisiso . 
Dziṅwe tshaka dza miri ndi dzine dza katela miri miṅwe na miṅwe i songo ḓoweleaho nahone i sa ṱoḓei yo bulwaho ine ya wanala henefho kha tshifhaṱo . 
U gidima
Komiti dza Phalamennde na vhusimamilayo
Thendelano ya ndifhiso i ṋetshedza maṅwe maitele a tshiofisi ane a ḓo fhedziswa vhegeni dzi si gathi dzi ḓaho nahone a khou tshimbidziwa na u shumiwa ngao na uri hu ḓo itwa nḓivhadzo musi maitele aya o no fhela .
Uya nga Mulayo wa Ndangulo ya Mutevhe wa Kurengele kha ḽa Kwazulu-Natal , vhanetshedzi vha thundu na tshumelo vhoṱhe vha ṱoḓea uri vha ṅwalise kha Dathabeisi ya Vhukati ya Vhanetshedzi vha Tshumelo . 
Pfunzo ya khwiṋe kana vhuendi ha nnyi na nnyi vhu sa ḓuri , sa tsumbo , zwi shuma u fhungudza u shaya vhutsireledzi ha ikonomi na u sika tshikhala tsha ikonomi nga u ita uri i sa ḓurese na kha vhashai kha nyito ya ikonomi . 
Zwiga ndi zwa uri ro no ḓi thoma u kunga tshivhalo tshihulwane tsha mbulungo thwii u bva Yuropa na huṅwe fhethu . 
Hu na zwikhala zwiswa zwine zwa ḓo dzhiiwa Afrika na kha miṅwe maraga ine ya khou bvelela . 
Ri ḓo ḓivhadza lushaka zwenezwi ri tshi khou ya phanḓa na u bveladza sisiteme ntswa .
( e ) u shuma mishumo miṅwe na miṅwe ya khorotshitumbe yo tewaho kha mulayotewa kana mulayo wa vhusimamilayo .
U shumiswa ha IDP
Vhukoni ha tshiimo tsha nṱha ha sekithara ya muvhuso vhu ḓo tsitsa mitengo kha ikonomi .
Madungo a vhuendedzi ha nnyi na nnyi ( zwiṱitshi na magondomaṱhaḓulani ) zwa khorido idzi dzi re na vhanameli vhanzhi a ḓo tikedzwa nga tshumelo dza vhuḽedzani ha vhanameli dzi no itwa nga mabisi kana thekhisi . 
( b ) dzhiwa nga mukhantseḽara onoyo , arali mukhantseḽara a songo vha muraḓo wa ḽiṅwe ḽihoro .
I dovha ya sumbedza nḓila dza u ḓivhadza tshitshavha nga ha tshiimo tsha masheleni a masipala .
U dovha hafhu wa ṋetshedza maṅwalo a ndeme kha vhadali vhane vha tama u ita zwa vhubindudzi kha shango ḽino na u dovha hafhu wa tshimbidza zwa u ṱunḓa vhathu vha re na vhukoni vhu sa wanaliho kha shango ḽino .
Khwiniso kha Mulayo wa Dzikhamphani i fanela u katela zwikaṱudzi kha komiti ya odithi zwa uri heḽi ḽiga phanḓa ha u ṱanganedzwa ḽi nga kha ḓi sa rumelwa kha vhulanguli na uri ḽi fanela u ṋetshedzwa phanḓa ha mathomo a tshumelo i si ya odithi iṅwe na iṅwe . 
Avho vha sa koni u ita izwi , vha ḓo fa nahone khamusi vha ngalangala . 
3 . PFANELO YA U WANA MAFHUNGO
Khamphani ya mashango ḓavha a yo ngo tea u ita khumbelo ya u ḓi ṅwalisa Afrika Tshipembe .
Hu na vhukando ho fhambanaho hu no khou itwa ha u ḓisa kushumele kwo khwiṋisiwaho kha zwa themamveledziso miṅwahani i ḓaho . 
U shumisa simboḽo/ dayagiramu/ na dziṅwe girafiki dzo teaho
No ḓiphiṋa ( madaloni ) ?
16 U khwaṱhisedza na u dzhiela nṱha
U vhumba maḽeḓere oṱhe maṱuku na maḽeḓere danzi kha muṅwalo wa u pomba .
Vhuthu hashu na u ṱavhanya u vha tsinisa na tshigwada hetshi tshihulwane , ṱhoḓea dzine ra tea u dzi lingedza na dzine dza konḓa . 
Dziphothifoḽio na Vhudavhidzani
Hu kha enea mafhungo , miṱa yoṱhe ya mahayani i re na lutamo lwa lu vhonalaho kha mveledziso ya zwa vhulimi i ḓo thuswa kha ngade dza miṱani na tsimu dza zwimela . 
Zwine muvhili wanga wa ṱoḓa uri u dzule u na mutakalo
Phurotokholo ya vhufamuraḓo yo sedzaho kha ngeletshedzo dzine dza tea u wanala kha zwiimiswa zwa mutakalo zwoṱhe . 
Ndi vhangana vhane vha vha vhafumakadzi vha miṅwaha i fhiraho 65 ?
Mafhungo a mbadelo dza mutholiwa o khakhea na u sa fhelela , u elea na khonadzeo zwi nga si kone u tiwa u swikela hu tshi dzhielwa nṱha u ṱanganedzwa ha vhukuma . 
Nga tshifhinga tshenetsho tshithihi , vhaṅwe vho swika he vha sasaladza nzulele yashu ya u langa zwithu sa ine sa i sa tsukunyei . 
Vhudzuloni ha vhurangaphanḓa vhu bvaho kha mashango a vhashumisani na riṋe o bvelelaho , ri khou pfa : 
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
Pholisi yo leludzwaho ya mirurela ya malatwa midini
U dzhiela fhasi thambulo ya avho vhe vha waniwa nga Khomishini uri vho vha vhe zwipondwa zwi ḓo vha luṅwe lushaka lwa tshiṱuhu . 
Izwi zwi fanela u amba nga mafhungo a tshiphiri nga u khwaṱhisedza vhashelamulenzhe uri , nga mulayo , mafhungo vha a ṋetshedzaho a ḓo dzudzwa a tshiphiri fhedzi . 
Khumbelo ya thendelo ya u gwa mugodi
Tshifhinga : 09h00 - 17h00
Mafhungo haya o kumedzwa na u ṱalutshedzwa kha Bodo ya Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo ine ya ita themendelo dzo teaho kha Maanḓalanga a Muvhalelano na Khorotshitumbe . 
Thusani musidzana uri a wane bola yawe .
U shumisa phukha sa vhaanewa/ vhabvumbedzwa
U khwinisa u swikelela ha vhana kha Mveledziso ya u Ranga ya Vhana ( ECD ) nga fhasi ha Gireidi 1 .
[ Ndaulo ya 2 ]
Nangani ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo yeneyo dzi ṋeaho nyimele ya pfunzo ya Vhutsila ha u Ita na ngudo dza Vhutsila ha u Vhona .
A vho ngo tou tholwa vho tou " bebwa vhe vharangaphan?a " . .
Hezwi zwi ḓo langwa nga thendelano ya lushaka lwa nḓisedzo vhukati ha muhasho na vhaṋe vha saithi idzi . 
Muhasho , nga vhufarakani na masipala , u na vhuḓifhinduleli ha mulayo ha u ṋetshedza ḽaiburari dza nnyi na nnyi na tshumelo dza mafhungo zwitshavhani . 
Hune tshinyalelo ya u badela mbadelo dziṅwe na dziṅwe zwi tshi vhambedzwa na u dzudzanywa ha rekhodo zwa fhira mutengo wo pimiwaho , mbadelo idzo a dzi nga shumiswi .
U ṱalusa zwithu zwi tshi ya nga mivhala , muelo , tshivhumbeo na vhunzhi , hu tshi shumiswa maipfi o teaho .
Vhathu vho ḓiimisa nga vhothe kha u guda nga ha tsheo dzire hone na u dzi shumisa zwavhuḓi . 
Zwivhumbeo zwa luambo zwi tevhelaho zwi ḓo funzwa kha nyimele ya U Vhala na U Ṅwala , zwa dovha hafhu zwa vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya girama ya sistemathiki .
Kha dziṅwe nyimele , u shandukisa mbekanyamaitele ndi zwa ndeme , fhedzi kha masia manzhi zwa ndeme ndi u wana pfanelo dza mutheo , u shumisa mbekanyamushumo dza muvhuso , u vhona mulandu vhathu vho khakhaho na u wana thandululo ntswa kha khaedu dzi konḓaho .
6 . U tholwa
U itela u vhulunga nḓivho na vhukoni vhu ṱoḓeaho kha u shuma zwavhuḓi ha komiti dza wadi , nḓila ya vhugudisi ha vhagudisi yo shumiswa kha mimasipala minzhi .
Tshumiso ya mavu nga ngomu ha vhupo uvhu zwavhuḓivhuḓi ndi tshumiso yo ṱanganelanaho na vhupo ha ḓoroboni hu na ḽevele dza nṱha dza themamveledziso na mveledziso ya tshumelo , na ṋetshedzo yo linganaho ya zwileludzi zwa matshilisano na tshumelo dza u tikedza zwitshavha zwa vhadzulapo . 
1.17. MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa uri vha saukanye mafhungo ane vha khou tswelwa nga kha Muvhigo wa Ṅwaha 2015 / 16 une wa ḓo kumedzwa Phalamenndeni .
Tshitatamennde itshi tshi buletshedza ṱhoḓea dzo khetheaho dza u ḓivhiwa ha vhuṋe zwi swikisaho kha u bviswa ha ndaka kana bisimusi kha Vhubindudzi ho Ṱanganelaho , khathihi na nḓila ine phoindi dza vhuṋe dza nga elwa ngayo na u ḓihwa . 
7 . NAA RI NGA TSIRELEDZA HANI ZWIKO ZWA MADI URI ZWA SA SHUMISWE LWO KALULAHO KANA U TSHIKAFHADZWA ?
U tevhedza ndaela
Ri ḓo shumisa nungo dzine dza pfadza kha vhubindudzi u vhona nga u ṱavhanya na u tandulula thaidzo . 
U tshi sedza kha mbebo zwi a takadza u vhona u fhambanywa ha dzimbalombalo dza zwiwo zwa mabebo na u ṅwaliswa hune ha vha tshibveleli tsho fhambanaho . 
Nga mulandu wa zwenezwo , u kona u vha na vhudziki ha fhethu hu londaho mupo zwi vha tshipiḓa tsha ndeme ha maitele a u vhumba hugaledzwa . 
KUSHUMISELE KWO TENDELWAHO NA ḼAISENSI 
MPL na mutevhe wa fomuḽari zwi a wanala kha webusaithi ya GEMS .
Fhethuvhupo ha zwiimiswa malugana na zwiṅwe zwipiḓa zwa tshivhumbeo na hone ndi ha ndeme vhukuma . 
Kha vha ḓadze fomo ya u ḓi ṅwalisa henefho .
Muvhigo u dovha hafhu u dzhiela nṱha khaedu dzi sa fheli na zwikhukhulisi kha u kunda u sa eḓana na khethululo shangoni ḽashu .
Musi mihasho mazhendedzi a muvhuso zwi tshi vhona hu na ṱhoḓea dza u shumisa ICT kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo , u wanwa hayo na u shumiswa hayo zwi kha ḓi vha fhasi ngamaanḓa kha mimasipala miṱuku . 
Vhunzhi ha thandela dza khumiselo ya mavu a vhubindudzi dzi a konḓela vhavhuelwa nga maanḓa kha u dzi shumisa . 
U langa tshanduko yoṱhe : U ṱalukanya tshanduko na uri hu itwe mini .
Nahone lwa u thoma kha ḓivhazwakale ya Dzhapani , khothe yo shumisa mulayo wa muṱaṱisano u si wavhuḓi hu si milayo ya u ṅwalisa nzivhanyedziso dza mbalanyitwa kana ya luswayo lwa thengiso kha u ṋekedza thuso . 
U shela mulenzhe kha khaseledzo pfufhi nga ha yo ḓoweleaho
3.1.14 Ahuna khaṱhululo kha ndaela ya Lok Adalat , ngeno kha khothe dza fomaḽa hu tshi dzula hu na tshikhala tsha khaṱhululo nga foramu khulwane kha tsheo ya khothe yo sengisaho mulandu , zwi lengisaho u fhela ha milandu .
Nga muhumbulo wavho , vhahaṱuli a vho ngo gwevha vhahumbulelwa zwavhuḓi nga uri a vha athu ḓa kha khothe dza vhugevhenga . 
Sekithara dza mimaini na zwa vhulimi zwa ikonomi . 
Mukonṱiraka u ḓo tendela Vundu uri ḽi ṱole rekhode dza Mukonṱiraka dzi elanaho na mashumele a Mukonṱiraka na uri dzi odithiwa nga vhaodithi vho tholwaho nga Vundu , arali zwo ralo , zwo ṱoḓiwa nga Vundu . 
Musi vha sa athu u rumela khumbelo , vha fanela u rumela sambula ya zwiḽiwa zwa bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuwomvumvusi kha ḽaborothari iṅwe na iṅwe yo tendelwaho u shuma .
Nzudzanyo ya Mashumele u swika 2014
Ro engedza tshivhalo tsha vhashumi vha thikhedzo kha muhasho washu wa tshumelo dza matshimbidzele , nga maanḓa dzi komiti . 
ngauri u a fhira . d Lindiwe o hadyamedza vothi lwe ḽa pwashea .
U shayea ha magudedzi a zwa tekiniki , zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha kana magudedzi a u tou guda u kule . 
Ro no ḓi wana zwikhala zwa miṱangano ya 95 na khuvhangano dzi re vhukati ha 2010 na 2016 .
Hezwi zwigwada zwi katela vhaunḓiwa vha avho vhe vha lovha nga mulandu wa mutovholo ya zwa poḽotiki ; avho vhe vha fhedza vhe na mafulo muvhilini lwa tshifhinga tshilapfu kana u khakhisea muhumbuloni ; avho vhe vha fariwa kana vha valelwa gammbani dza vhupuli ; na avho vhe u tovholwa havho zwa sia vha si tsha kona u wana miholo . 
U sika na u bveledza pulane dza mishumo ya thandela na u dzudzanyulula u ya nga he zwa tea u itela u swikelela ṱhoḓea dzi shandukaho ho sedzwa u tendelwa nga minidzhere wa thandela dza zwa u fhaṱa . 
Khonṱhiraka dza ndangulo
U ḓivha thekiniki ya u kwengweledza/
Muḓagasi u ṋetshedzwaho nga kha thandela dza 37 dza Vhabveledzi vho themendelwaho vha Mbekanyamushumo ya Vhabveledzi vha Muḓagasi na Fulufulu ḽo Bikululwaho vho Ḓiimisaho ( REIPPP ) , na wone u khou bvela phanḓa na u alusa nḓisedzo i fhiraho 1500 MW kha giridi .
ḼIGA ḼA 1 : U ḓadza fomo ya khumbelo ya tswikelelo yo tiwaho
( a ) Kapa Vhubvaḓḓuvha ;
DMP ya HIV / AIDS ina luṱingo lwayo lwa tshidzumbe , fekisi na poswo ya phuraivethe ( vha humbelwa u sedza khavara ya nga murahu ngangomu u itela zwidodombedzwa ) .
swika misipha i tshi thoma u rema .
Mishumo mivhili yo fhambanaho i a ṱoḓea ya dzangano iḽi kana nḓila : iyo ya u vhea zwipikwa na nyendedzi , na iyo ya " vhutevhedza mulayo "  . 
Kha sentshari ya u fhedzisela ḽifhasi ḽo ḓo thoma u vha ḽiṱuku , u sa konḓelwa kha u pfa dzipfudzungule na mibvumo ya dzinndwa zwi iteaho kha maṅwe mashango . 
Mbalo ndi luambo lu ne lwa shumisa zwiga u itela u buletshedza nomboro , zwa dzhomeṱiri na vhushaka ha nyolo .
Ndi na vhulwadze ha disleksia , fhedzi naho tshiṅwe tshifhinga ndi tshi kwaṱiswa nga vhushaka hanga na maipfi , ndo guda u ṱanganedza nyimele yanga . 
Ambani na tshigwada tshaṋu nga ṱhalutshedzo dza vhukuma dza maidioma a re na mivhala .
Ri dovha ya pika u langa zwiṱunḓwa zwa thekinoḽodzhi na u leludza ṱhoḓisiso dzapo na mveledziso . 
Fhethu ha u dzula , u londola na u vhulunga phukha .
6 . VHUḒIFHINDULELI HA MULAYO VHUNE HA SUMBEDZA MISHUMO YA MUHASHO
Gumofulu ḽa ṅwaha nga ṅwaha ḽa R1 560 nga muunḓiwa na R2 346 nga muṱa
Fhedzi ri kha ḓivha na khaedu ya u sudzulusa masheleni . 
Thekhinoḽodzhi i fanela u vha yo teaho nzulele yapo . 
Akhaunthu iyi i langwa nga nḓila i fanaho na ya akhaunthu nthihi ya gwama hu na baḽantsi ya tshelede yo fanelaho i iswaho kha akhaunthu ya mbambadzo u itela u tshimbidza mbambadzo . 
Vhubindudzi hapo a vhu gumi fhedzi kha mbambadzo yapo ya zwenezwo fhedzi vhu nga vha na u bviselwa khagala ha dzitshaka . 
mushumi a songo ita zwine zwa tea vhukoni hawe , nga maṅwe maipfi , o ita zwiṅwe zwithu zwine a zwiḓivha uri a zwi tei u itiwa .
Mbalombalo dzo sumbedziswaho afho nṱha dzi sumbedza maitele a tshivhalo tsha u ḓiṅwalisa ha vhagudi vhane vha dzula vhuponi vhu re fhasi ha Prince Albert . 
Mishumo ya U linga ya Oraḽa : Bammbiri ḽa 1 U thetshelesa U amba U vhala Mishumo ya oraḽa yo itwaho vhukati ha ṅwaha i vhumba Tshipiḓa tsha u linga tsha mafhelo a ṅwaha .
Thandela ya CBP i tevhedza zwiṱirathedzhi zwa IDP zwi no yelana nayo , hut tshi dzhielwa nṱha mbudziso dzi tevhelaho :
1.Ṱhalutshedzo ya rekhodo kana tshipiḓa tsho teaho tsha rekhodo :
U thomiwa na u shumiswa ha Adzhenda ya Ṱhoḓisiso ya Tshifhinganyana ya Vhudzulo ha Vhathu Hu-sa-nyeṱhi . 
fhedzisa tsumbatshifhinga ya vhege ya u pulana , u shedula miṱangano na zwigwada zwa kutshilele na vhaṋetshedzi vha tshumelo vho fhambanaho
Ndondolo i tea u itiwa u itela uri ṅanda i dzule i kha tshiimo tshayo tsha tsombwa tsho ḓoweleaho nga murahu ha u dzheniswa . 
Ndi dovha hafhu nda themendela uri Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya zwa Matshilisano , ngei Limpopo , ḽi thole tshigwada kana thimu ya mushumo u ṱoḓisisa nga ha magavhelo o imiswaho , nge ha vha hu tshi khou humbulelwa uri hu na u fana ha nomboro dza vhuṋe vhunga izwi hu thaidzo ine ya khou bvela phanḓa na u bvelela .
Ḽiga ḽa 20 : Vhukwamani na masipala
Ndaela dza mbekanyamaitele khulwane sa zwe dza ambiwa nga Maanḓalanga Mahulwane dzo ḓivhadza sia ḽa tshiṱirathedzhi tshine muhasho wa ḓo tevhela lwa tshifhinga . 
Masia mavhili o vhambelaho a sumbedza mbumbano ya vhe kale vha vha vho khethekana . 
U nwalisa ha Madzangano a Tsireledzo ya Mulilo Sis
Nga iṅwe nḓila , ri nga si vhe na u hanedza vhabvannḓa vha tshi shumisa tshomedzo dzashu kha tshumelo dza maitele a khothe dzavho . 
Ṱhalutshedzo u titilidza tshisekene tshipfufhi
Kha miṅwaha miṱanu i ḓaho , zwipikwa zwa ndeme zwa muvhuso zwi katela :
Muvhuso wo anganya u vha phangami mafhungoni a u khwiniswa ha u isedzwa ha tshumelo vhathuni u tshi vha tikedza nga u vha fha tshumelo dza mirurela ya malatwa dzine dza sa swike hune ha nyetha ( ndi maitele ane a sa dure nahone mushumo u tshi itwa nga tshitshavha tshone tshie ) .
( ii ) zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋekedza kha Buthano kana iṅwe ya komiti dzayo .
nzwalelo kana mikovhe
1.2 Vhubvo ha mbekanyamaitele ya pulane yo ḓisendekaho
U shumisa thembamvanganyi ( blending ) kha u fhaṱa na u ṱhukukanya maipfi .
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 u tendela mimasipala u ḓirandela tshifhinga tsha u vha ofisini ha komiti dza wadi .
Ri a dovha ra amba nga ha khethululo nga ngomu khothe yo kwamaho vhadzia phethisheni vha vharema . 
Ḽitheresi ya zwi vhonalaho - ( zwibveledzwa zwo angalalaho zwa girafiki na zwi vhonalaho , sa khungedzelo , nothisi , phosiṱara , khomiki , khathuni , zwinepe , zwifanyiso )
ṱuṱuwedza u bveledzwa ha u pulana kha muvhuso nga u ṱuṱuwedza u bveledzwa ha pulani dza
U itela zwa u kuvhanganya fulufulu ḽa mufhiso wa ḓuvha , mukuvhanganyi wa mufhiso wa ḓuvha u anzela u lavhelelwa u ṱanganedza fulufulu ṅwaha woṱhe . 
U PEMBELELA ḒVHA ḼA AFURIKA
Arali na nga nwa maḓi ni songo thoma na vhulaha zwitzhili ni nga lwala vhukuma .
Zwipikwa zwo vhewa kha u sedzuluswa ha mugaganyagwama . 
Zwi bvisela khagala mutevhe wa mitheo yo khwaṱhaho ya maga a tshanduko ya kilima sa tshipiḓa tsha tshanduko u ya kha ikonomi i re fhasi ya zwivhaswa .
Modele wa u langa wo bvula vhana maanḓa nga u vha ita uri vha si kone u ḓivhadza nga ha pfanelo dzavho na u pfesesa ṱhumanyo ya vhuḓifhinduleli . 
Vhuṱanzi ha u ḓiṅwalisa lwa full time kha tshiimiswa tsha pfunzo ya nṱha tshi dzhielwaho nṱha .
Vha vha fhe tshifhinga tsha u ita izwi vha kone u nanga tshigwada tsho fhambanaho u sumbedza uri vha nga shumamna hani na liga ḽiṅwe na Ḽinwe .
ya muhasho .
Masipala wo thoma Tshigwada tsha u Shuma tsha u Pandelwa tshine tsha shuma na u pandelwa huṅwe na huṅwe ha vhashai vha vhuponi ha mahayani . 
Muhumbulo u re hone zwino ndi wa uri a hu ṋewi tshumelo dza muteo mikhukhuni vhuponi ha devhula , nahone khethekanyo ya ndangulo ya zwa malaṱwa i a lingedza u kumba luthihi nga ṅwaha malaṱwa u thuphiwaho . 
12.3. Muhasho wa Tshumisano ya Kuvhusele na Zwa Sialala wo thoma u ṅwala fhasi ḓivhazwakale ya Dzinduna dza Vhuhosi / Khosikadzi dza 13 nga 2011 .
Minista vha ḓo kona u sedza kha uri ndi shango ḽifhio ḽine ra tea u shumana naḽo nga murahu . 
U ṱalusa zwithu zwi tshi elana na vhukale , sia , na thevhekano ya ḓivhaipfi i re yone .
Nḓila ya 3 ya thandela dza wadini dzine dza fanela u shumiwa nga zwiko zwi no bva nnḓa
Dzulo ḽi vhidzwa nga Muphuresidennde ngeno Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka vha na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu vha tshi vha ṋemuṱa .
Vhalanguli vha fanela u litsha u fhulufhela vhomakone kha mushumo une ra khou badelwa u shuma wone . 
Odithi ya nga Ngomu i ṋetshedza mivhigo wa kotara kha Komiti dza Odithi nahone kha dziṅwe nyimele mivhigo ya mvelaphanḓa ya ṅwedzi nga ṅwedzi . 
U dovha wa bvisela khagala hune muvhuso wapo wa ḓo wana hone tshelede .
Zwidodombedzwa zwa zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwi elanaho zwo sumbedziswa kha mbekanyamushumo ya mugaganyagwama iṅwe na iṅwe . 
( b ) vha tshipiḓḓa tsha mishumo na vhuḓḓifhinduleli ha vhudzulapo u lingana .
Mahumbulwa kana zwiṅwe zwi ṱoḓeaho :
Naho zwo ralo , nga ṅwambo wa nyimele dzine zwo thomiwa khadzo , dzangano ḽo ḓiwana ḽo sedza kha zwiteṅwa zwa poḽitiki , nga maanḓa ho sedzeswa adzhenda ya u fhelisa vhukoloni . 
Heḽi ndi jasi ḽawe / ḽa ene .
Luvhanḓe ulwu lu ḓo kovhela nḓivho ya dizaini , u fhaṱa , u ṱhogomela na tshanduko kha madamu mahulwane .
Kha vha vhambedze dandululo iḽi na tshiedzwa tsha ḓivhambalo tshe ra tshi bveledza kale . 
Nyedziselo idzi dzi nga itiwa dzi dza nzulele ya u andesa ha ṱhirafiki na musi i fhasi , u itela u wana phambani dzi re hone dza tshifhinganyana malugana na lushaka na phetheni ya zwililelwa zwa nḓilamagodo . 
Ho sedzwa PMSA
Afrika Tshipembe , ri nga amba nga u ḓihudza uri ro no thoma maitele a bveledzaho phanḓa , vhutumbuli na mbekanyamaitele , na pulani dza u lwa na kilima ine i dzula i khou shanduka .
Tshelede i khou shumiswa nga kha Nyanḓano ya Masheleni a Phaṱhele ya Lushaka , ine mushumo wayo wa vha u ṋetshedza nnḓu nga kha thandela dza fumimbili dzo ṅwaliswaho kha vhathu vha holaho masheleni manzhi kha uri vha swikelele nnḓu dza RDP ane a vha maṱuku kha uri vha swikelele bondo ya banngani .
TOR yo monolodzwa kha vhunzhi ha vhashumisani kha mveledziso na kha muvhuso . 
( i ) zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea kha vhusimamilayo ha vunḓu kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzaho ; kana
Khaedu ndi uri kha u thivhelwa ha tshipiḓa tshi sa thivhelei na madzangalelo a zwigwada , vhafarakani vha nga lwela u itela vhuthihi na u fana vha tshi itela u vhuelwa vhoṱhe , u humbulela nga hune vha nga vha . 
Vhukoni ha u topola na u shumana na mafhungo a tshiphiri . 
Vhuvha ha kudzulele kwa sialala , zwo vhumbaho vhunzhi ha tshiṱiriki , vhu ṋetshedza zwiṱuku zwi re kha tshivhumbeo tsha tsireledzo ya vhuṋe nahone ho ḓalesa ngamaanḓa mbilo dza mavu dzine dza khou tshimbidzwa nga u ongolowa . 
Themamveledziso ya khwaḽithi ya nṱha i tendela dzifeme dzi tshi pikisana nga nḓila ya khwine maragani , sa afha mbadelo dza zwiengedzwa , tswikelelo na vhubveledzisi zwi tshi khou khwinisea . 
Thendelo dza Nyangaredzo dzi ṱalutshedza nyimele dzine zwa u shumiswa ha maḓi zwa tea u redzhisiṱariwa fhasi hadzo . 
U shumisa thevhekano yone
ḼIBULAMBEU / MBEU
U swika zwino , miṱangano na vhashelamulenzhe vhoṱhe i fanela u farwa tshifhinga tshoṱhe phanḓa ha mutambo muṅwe na muṅwe nahone tshifhinga tshinzhi musi zwo tea . 
Zwenezwo , nyendedzi idzi a dzi na fhedzi maitele a ndeme ya maḓi u itela thimbanywa yo bulwaho fhedzi hu dovha ha katelwa tshipiḓa tshihulwane tsha mafhungo u itela u tikedza mushumisi wa nyendedzi kha u ita khaṱhulo nga ha u tea ha maḓi u itela mvelele ya zwa maḓi . 
Riṋe , sa Yuropa , ro thoma phalamennde ino u itela u amba nga ha zwiteṅwa zwa ndeme zwa vhudziki ha poḽotiki , vhuvhusi ha dimokirasi , u thivhela khuḓano na makumedzwa . 
Mutikedzo uyu u kha tshivhumbeo tsha mphomali ya tshelede ya thandela yo khetheaho . 
Zwavhuḓivhuḓi , vha ṱoḓa u vha na fhethu huṱuku ha poswo ha khuvhanganyo na ha nḓisedzo hu re na tshikhala tsho phaḓaladzwaho zwavhuḓi u ya na vhupo ha vhudzulo na ṱhoḓea dzine dza vhonala vhukuma na u swikelelea kha tshitshavha tshine tsha khou shumelwa . 
Tshanduko ya Mavu i kha ḓi vha ya ndeme musi ri tshi khou ya phanḓa na u shandukisa zwithu .
Khethekanyo iyi i ḓo dzheniswa nga ngomu lwa tshoṱhe na uri a hu na kuṅwe kuitele kwo bveledzwaho kha ndangulo yavho ngomungomu kha zwileludzi zwa u valelwa tshiṱokisini . 
Zwiimiswa zwa u valela vhafariwa vho lindelaho tsengo zwi ḓo shumisana na SAPS sa tshiimiswa tsha u fara u wana khethekanyo ya khovhakhombo ya mathomo . 
Arali na ita tshuṅwahaya yaṋu ni ḓo swika tshikoloni nga tshifhinga .
Sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo vhashumi vhoṱhe vha itwa ndingo ya mutakalo , ine nga murahu ya tevhelwa nga nyonyoloso ya arobiki , mitambo ya bola ya milenzhe , ya u kokodza thambo na metshe wa nethibola . 
Arali hu si na phumethe kana thendelo yo wanalaho , kha vha pfuke tshipiḓa tshenetsho . 
U tiwa ha mishumo mihulwane ya thandela hu bvelela kha Luṱa lwa U topola Thandela .
Kha tshifhinga tshi no khou sedziwa dairekhithoreithi yo ita mishumo i tevhelaho : 
Tshumelo dzi ḓo wanala kiḽiniki dza ḓuvha ḽoṱhe na zwibadela lwa awara dza fhasisa dza sumbe kha ḓuvha ḽa u shuma ḽa muhasho ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Volumu ndi khaphasithi i re hone khulwanesa ya mbulungelo , naho damu ḽi songo ḓala tshoṱhe . 
Ngei England ndi vhutshinyi uri muthu o kambiwaho a lingedze u dzhena nga ngomu sitediamu . 
- vha a gudiswa na u vha na vhukoni ha u ita mushumo wavho vho tsireledzea vha sa vhei mutakalo wavho khomboni .
U ola zwifanyiso u amba mulaedza ( tsumbo nga tshenzhemo yau ) .
Vha vha na vhukonani hu ṱhonifheaho na dzikhonani na vhagudisi vha fhulufheleaho .
2.6 . Khabinethe yo tendela uri Thendelano ya Paris nga ha Tshanduko ya Kilima i kumedzwe Phalamenndeni u itela u khwaṱhisedzwa .
Vhagudi vha ḓidzhenisa kha maitele o fhambanaho a u thetshelesa , u amba , u vhala na maitele a u ṅwala .
f ) Tsumbo12
6.7.4.5 Maanḓa a khothe dza sialalaa tea u elana na milandu na khanedzano dzi bvaho kha vhupo ha maanḓa a welaho nga fhasi ha khothe ya sialala .
Ndivho yo lugaho ya u swikela zwitandadi zwa vhukoni zwa nṱhesa zwa kushumele i ḓo bveledzwa nga kha mathomo na dzheniswa ha sethe ya milayo na zwitandadi zwo dzudzanywaho zwa kushumele mushumoni nga kha thoma u shuma havhuḓi ha mbekanyamaitele . 
11 . Maitele a khumbelo
Mbekanyamushumo dza Thikhedzo ya Vhaaluwa ndi mbekanyamushumo i ḓaho nga khalaṅwaha , ine ya itwa nga tshumisano na vha Muhasho wa Mitambo , Vhutsila na Vhuḓimvumvusi wa Gauteng . 
Zwiitisi zwa tshinyalelo zwihulwane zwa mbekanyamushumo ndi mbadelo dza zwino dzo vhumbiwaho nga mbadelo ya vhashumi na thundu na tshumelo . 
Khoudu ya davhi : Dzina ḽa Bannga :
Nga maṅwe maipfi ; tsheo tsheo dzine dza ima na vhathu ( u fana na u ṋea muthu gavhelo ḽa vhaholefhali ) a dzi katelwi kha PAJA .
Kushumele kwa theo ya mulayo ku elanaho na ndangulo ya zwa masheleni ya tshikolo
Vhafumakadzi a vha koni u ita mbalo-maluvhi avho ha humbuli nga nḓila i fanaho .
7.6 . Dr Valanthan Munsami sa Muofisiri Mulangi Muhulwane ( CEO ) wa Zhendedzi ḽa Tshikhalani ḽa Lushaka ḽa Afrika Tshipembe .
Luṅwalo lwa mvelelo lwa khanedzo lu bula datumu ine khaṱhululo dza tea u itwa . 
Vhunga mbuelo itshi ḓa nga kha u vhambadzelwa nnḓa ha tshumelo kha ṱhumano dza ndeme , khamphani dza Afurika Tshipembe dzi nga vhuelwa kha zwa thengiso khathihi na u shela mulenzhe kha mveledziso ya sekithara ya vhuendi ha kha dzingu .
Vhaṱunḓi vha veini ubva mashangoḓavha vho ḓo kwamea zwihulu nga nṱhani ha tshiṱereke sa vhunga vhushaka ha vhubindudzi na vharengi vhavho ho thoma u haṱa . 
Vhufaramuraḓo ha Afrika Tshipembe kha Khoro ya IMO vhu a thusa kha nyaluwo ya mishumo zwi tshi bva kha Operation Phakisa : Ikonomi ya Maḓanzhe .
207. U langiwa ha Tshumelo ya Tshipholisa
2.2 Khabinethe yo tendela uri Vhuṱambo ha Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa Zwikepe zwo Vhambelanaho ḽa Dzangano ḽa Zwikepe zwa Dzitshakatshaka ( IMO ) vhu farelwe fhano Afrika Tshipembe nga 2020 .
A vha tei u ḓadza fomo .
Ri tikedza zwo khwaṱha vhukando hovhu nga uri ri dzhiela nṱha kuvhusele kwavhuḓi kwa tshiimiswa tshashu sa zwithu zwa ndeme . 
Komiti dza wadi dzi tea u vhona zwauri vhadzulapo vha wadi dzavho vha a ḓivha-vho nga ha zwifhinga izwo .
Mbekanyamushumo ya u linga i tendela u linga ha samethivi , hune ha nga dzhia tshivhumbeo tsha thesite kana mulingo , mafheleloni a themo iṅwe na iṅwe .
Muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha wo ḓiswa u itela u dzhielwa nṱha u vhewa thangeli ha muvhigo wa muṱolamuvhalelano . 
Ri ḓo dovha ra tshimbili hoṱhe na vha na u shuma hu konḓaho nga maanḓa . 
Ndi tshifhinga tsha u khetha .
Zwivhuya zwa hone ndi zwa uri Maḓanzhe a na tshisumbedzi tshi no wanala maḓini a milamboni tshi no shumisea nga muthu nahone tshi wanalesa maḓini na kha khungumuṱavha zwi no vhumba bakhitheria . 
Vha ḓo zwi humbula uri muvhuso wa vhatshena tshinyadza hani sababu na u i dzhia kha riṋe . 
KHOUDU YA U KALA 7 6 5 4 3 2 1
Fomo yo ḓadzwaho na mabambiri o teaho a tea u rumelwa kha :
madzina , zwidodombedzwa zwa vhuṋe na tshiimo tsha mbingano tsha vhaṋe vho ḓi ṅwalisaho
Vhukoni ha tekeniki - nḓivho na vhukoni vhu re khagala u itela u bveledza mbekanyamaitele dzi re khagala . 
Izwi zwi amba uri a thi nga koni u vhona theḽevishini nga murahu ha tshanduko idzi ?
7.3 . U sainiwa ha Memorandumu wa Thendelano ya u ṱumanya Robben Island ( he ha vha hu tshi shumiswa nga muvhuso wa tshiṱalula u valela vhafariwa vha vhalwelambofholowo ) na Gorée Islands ( nḓila ye vhathu vha Afrika vha vha vha tshi fhirwiswa ngaho nga zwikepe vha tshi yo vha dziphuli ) zwine zwi dovha zwa semendela mbofho dza kale na dza mvelele dza aya mashango mavhili musi hu tshi khou humbulwa Nyambedzano dza Dakar dza 1987 .
Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana .
, i navha u fhira sekhithara ya vhutsila na mvelele kha u kuvhatedza shelamulenzhe nga Muvhuso wa Afurika Tshipembe nga kha zwi kwamaho ikonomi , poḽotiki na zwa matshilisano kha mveledziso ya shango .
Hu dovha hafhu ha vha na tshikhala kha avho vha sa shumi zwavhuḓi kha u swikelela vhalavhelesi vhavho u itela ri vha kwinise . 
Ofisi ya Muphuresidennde i ḓo sedzulusa milayo miswa na ya zwino , u vhona arali itshi yelana na NDP .
Ndangulo yo thoma u ḓisa tshanduko zwi tshi kwama khwiniso dzo themendelwaho nahone ri ḓo isa phanḓa na u monithara mvelaphanḓa zwi tshi kwama izwo . 
Rekhodo dza eḽekothroniki dzi ḓo wanala kha zwiimiswa zwoṱhe nahone dzi ḓo thusa kha vhudavhidzani na riferaḽa nga vho gudelaho zwa mutakalo , na nḓisedzo ya ndondolo i sa imi kha lwendo lwa vhutshilo ha vhalwadze . 
Vhukati ha ṅwaha ( Gireidi ya 1 ) vhagudi havha vha tea u vha vha tshi vho kona u ṅwala ṱhoho dzavho vhone vhaṋe nga ha zwifanyiso na u vhumba zwavho fhungo ḽithihi .
Khabinethe i khou takadzwa nga mvelaphanḓa yo vhaho hone nga kha Operation Fiela , ine ubva tshe ya tou vha hone yo ita uri hu farwe vhanzhi kha tshumelo dzo fhambanaho dza fhethu hure khombo u mona na shango .
Mbekanyamushumo idzi dza vhupfumbudzi dzi thusa vhashumi ngae u ita mishumo yavho ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ri khou ṱangana na thaidzo nyana zwi tshi khou bva kha u gwalaba ha miṅwe miraḓo ya Nehawu , fhedzi ri khou dzhia makhurofounu lufherani lwa nṱha , hune ya anzela u shumiswa .
Nomboro ya u ḓiṅwalisa
U shumisa zwidodombedzwa zwo khetheaho
zwidodombedzwa zwa vhalanguli , vhaofisiri
Maitele na vhuimo ha mishumo : Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo tsho vhumbwa nga vhuimo ha fhasi ha mishumo na phesenthe ya nṱha ya vhathu vha sa sheli mulenzhe kha ikonomi . 
Tsumbo ya maṱirikisi wa pulane ya nyito
U shumana na mbilaelo dza vharengi maelana na khumbelo dza khadzimiso ya masheleni a nnḓu ; na
A ho ngo sedzeswa kha vhatshinyi fhedzi ho sedzwa na kha ndaka yo shumiswaho kha u ita mulandu , kana ndaka i tshimbidzaho zwa vhugevhenga . 
U topola zwipiḓa zwi tshi bva kha zwo fhelelaho sa : zwipiḓa zwa baisigira , tshimela na zwiṅwe .
Pfanelo ya u ḓivhadzwa nga ha tsheo ya masipala .
ridzhisiṱa zwo teaho
Musi zwi tshi khou vhonala zwi tshi khou konḓa , tshiṅwe tshifhinga zwi tshi ḓisa khanedzano , ri fanela u ita zwe zwa vha zwi tshi ḓo vhuedza vhathu vha KwaZulu-Natal . 
Nnḓu , dzine dza vha Buthano ḽa Lushaka , Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , khathihi na Tuynhuys dzi wanala tsini na tshiṱaraṱa hetshi hune ofisi dza muvhuso khathihi na dza Mahoro a Phalamennde dza vha hone .
Maitele aya a katela u thomiwa ha tshikolodo kha vhaaluwa , u badela biḽi na u lifha tshikolodo u bva mathomoni a u thoma ha u shuma ha mutshudeni u swika tshikolodo tshi tshi fhela u badelwa . 
Kha vha ṋetshedze vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha nga thusa kha u ṱalusa muthu uyo , sa miṅwaha yawe , tshiimo , muvhala wa mavhudzi , muvhala wa maṱo , na zwiṅwe zwiga zwine a nga ṱaluswa ngazwo sa mavhadzi na dzithathu .
Vhupo uvho vhune ha vha na ḽevele dza nṱhesa dza vhugevhenga kha ḽa Afrika Tshipembe - zwikolobulasi na vhudzulo vhu si ha tshiofisi - vhu nga vhuelwa vhukuma kha u dzhenelela ha nyolo ya vhupo yo sedzaho sa tshipiḓa tsha mveledziso ya mikano na zwiṱirathedzhi zwa u thivhela vhugevhenga zwapo . 
u tea ha thasululo nga u shumisa nḓivho na tshenzhelo kha tshitshavha u swikelela kha u shela mulenzhe ho teraho ha tshifhinga tshilapfu
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha fanela u vhona uri vha ita mishumo na vhudifhinduleli havho nga ṋdila yavhuḓi nahone i pfadzaho .
Zwi kwama mini ?
Ndima ya 1 na 2 U pima : Nyambedzano
Tshumiso ya tshihaḓu ya pulane dza tshiṱirathedzhi ya HIV na AIDS na u engedza u sedza kha TB na maṅwe malwadze a phirela . 
Kha hu dzhielwe nzhele-ha uri hu na tshifhinga tsho khetheaho tsho avhelwaho u funza Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo .
MULANGADZULO : Muhulisei Muphuresidennde , Muphuresidennde a ṱhompheaho , ndi khou humbela pfarelo nga u khakhisa mulaedza wavho ; arali Muphuresidennde vha sa vhilaeli , ndi humbela uri vha dzule fhasi uri ri kone u pfa fhungo ḽa vhululamisi nga muraḓo uyu .
Ṱhoḓisiso yo itiwa haya , hu na thuso ya vhashumi vhapo vha zwitshavhani vho ḓiswaho nga zhendedzi ḽa vhashumi . 
U rubiswa ( u thusa u thivhela u kavhiwa nga HIV )
U engedza kha izwo , ho vha na tshivhalo tsha milandu yo bvelelaho i itelaho khaedu u khethulula hu sa pfesesei . 
MBAMBADZO
Nyimele ya vhaendangaṋayo i ṱalutshedza vhungoho ha vhunzhi ha vhadzulapo kha zwikolobulasi na dziḓoroboni kha shango . 
5.6 . MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u ḓidzhenisa zwi tshi pfadza kha mbekanyamushumo dza u ambela na u tsivhudza zwitshavhani na kha dzisekithara dza havho .
Gavhelo ḽi na khethekanyo ṱhanu dzo sedzaho kha fhethu ha ndingedzo ha tshikimu tsha lushaka tsha ndindakhombo ya mutakalo hu tshi lugiselwa u ḓivhadzwa lwa u fhedzisela ha ndindakhombo ya lushaka ya mutakalo kha shango . 
Thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi i ṋewa mubvann ḓa ane a vha na zwikili kana pfunzo dsi sa anzi .
Mvelelo dza u ela dzo vhumba mutheo wa pulane ya zwino ya Muhasho u khwinisa mbekanyamushumo na u i sa phanḓa na u khwinisa tshivhalo tsho tiwaho . 
renga bugu .
Zwino vhunzhi ha vhadzulapo vha khou dzulela u lwala nga mukhushwane na murotho .
2.6.3 U vhala na tshigwada hu na u sumbiwa nḓila
u ita uri Batho Pele i shume .
U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila ( zwigwada zwivhili nga ḓuvha ) na u vhala na vhagudi luvhili kana luraru nga vhege .
Ndi zwa ndeme uri mishumo na zwine zwa tea u itwa nga muṅwe na muṅwe wa miraḓo ya thimu i ṱalutshedziwe nga vhuronwane u itela uri thandela i bvelele .
( b ) u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maga a u gonyisa mbuelo u ṋekedza u bvela phanḓḓa ha u shuma ha masipala .
Vho vhofholowa u sumbedzisa dzanganlelo ḽavho ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine vha nga vha naḽo nga ha mbuelo dzine vha nga tama u dzi vhona .
U thetshelesa na U amba ha fomaḽa na hu si ha fomaḽa ho vangana na u vhala , u ṅwala na nḓowenḓowe ya luambo , nahone u amba hu nga ḓi ṋea tshibveledzwa tshivhumbeo tsha oraḽa ( sa u vhalela nṱha ) .
Vhukwamani uvhu vhu fanela u vha hone phanḓa ha vhudavhidzani ha tsheo iṅwe na iṅwe kha muhumbeli . 
Ho itwa tshanduko dzo fhambanaho kha furemiweke ya gavhelo ḽo itelwaho ndivho dzenedzo u ya nga tshifhinga maṅwe magavhelo o ṱanganyiswa . 
( ii ) Mulangavunḓu wa Vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa , arali ndaulo ya uyo mulayo yo vhewa zwanḓani zwa muvhuso wa Vunḓu hu tshi tevhedzwa Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo .
Ri tikedza mishumo yo dzinginywaho ya komiti ya odithi . 
Vha ri ṋamusi hu na muṱangano wa khoro holoni ya ḓoroboni .
U Thivhela u khakha hafhu Risetshe i sumbedza uri vhakhakhi vhane vha wana thuso dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a si kanzhi vha tshi dovha vha ita vhuṅwe vhukhakhi u fana na vhakhakhi vhane vha wana thuso dza sialala .
U ya phanḓa , hu ḓo vha na ṱano Muziamu wa Ditsong ( Ḓoroboni ya Tshwane ) u humbula Ḓuvha ḽa Afurika nga dzi 21 Shundunthule fhasi ha thero " miňwaha ya 50 nga murahu ha u vhumbwa ha Mbumbano ya Afurika - Afurika ḽi tea u ṱangana kana ḽa lovha " .
Nṱhani ha izwo , khabinethe yo tendela u pfukiswa ha Muofisiri wa Muhulwane wa zwa Masheleni a ya kha Muhasho wa Vhupileli . 
Khabinethe yo dovha ya nyeṱulelwa uri muvhigo wa thimu i shumaho kha muvhuso kha khwiniso ya vhutsireledzi ha Nkandla wo iswa kha Komiti yo Imaho kha Ṱhanganelano kha Vhusevhi ine yo phaḓaladza Muvhigo wayo wo Khetheaho kha mafhungo aya .
Mulayo wa Midia ;
Thebuḽu yaṋu i ḓo nga sa hei .
Tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe tsha QLTC , ndi uri , tshikolo , zwiṱiriki , komiti dza QLTC dza vundu na dza lushaka zwi ḓo monithara vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho kha phulufhedziso dzavho dza u thusa kha u khwiniswa ha u guda na u gudisa ha ndeme .
U shumisa maipfi ane a bulwa u fana ; ane a peleṱiwa u fana fhedzi a tshi amba zwo fhambanaho ( homophones ) tsumbo , u ṱula ṱhulo kana u ṱula ha zwiito zwi no amba tshiwo tshi sa takadzi .
Nga nṱhani ha zwenezwi , muvhuso u tea u shumisa ngona ya fomaḽa u tshi ḓifunga . 
Mufariwa o lindelaho tsengo muṅwe na muṅwe u fanela u itwa ndingo dza nyimele ya mutakalo , ine ya fanela u katela ndingo ya malwadzephirela na malwadze a vhukwamani . 
U swikelela hu vhonalaho kha zwiko zwa maḓi zwi nga konadzea fhedzi u vhulunga arali zwitshavha zwine zwa khou dzhenelela kha maitele a vhupulani , u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dzazwo na ndavhelelo ndi dza vhukuma , na u swikelelea na u langea . 
6.5. U engedzwa ha Khonṱhiraka ya Vho Lungisa Fuzile sa Mulanguli Guṱe wa Masheleni a Lushaka .
Vhuimeli ho Pimiwaho
U pulana ho ṱanganelanaho hu tea u katela ṱhoḓea dza tshitshavha , muvhuso , sekhithara dza phuraivethe na zwitshavha zwa siviḽi nahone CBP i ṋekedza nḓila dza u swikelela izwi .
Vhonani uri hu na muya wo teaho wa u vala u re kha tshikalo tsha muthu na uri wo dzula zwavhuḓi vhudzuloni hawo kha tshikhala tsho sikwaho . 
Kha CBP , wadi dzi sika tshaka tharu dza thandela .
Nga nṱha ha izwo , maga a tevhelaho a ḓo dzhiwa nga ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho : 
Fhungo ḽa uri hetshi tshilengo tsho vha hone nga murahu ha maitele a khangwelo ndi zwithu zwi vhavhaho . 
Zwibviswa zwa u tholwa ha tshikhala , tshifhinga na u hu songo ḓowelea na zwone zwo katelwa . 
Kha nyimele ya tshanduko ya lushaka , Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha , wo imela Muvhuso , u khou bveledza mbekanyamushumo dza tshivhalo dzo sedzaho kha nyaluwo na mveledziso ya sekithara iyi . 
p ) Vho Rejane Woodroffe ( Koporasi ya Vhubindudzi ha Tshitshavha ) .
Themendelo dzo khwaṱhisedzwa nga Komiti ya Ngeletshedzo ya Thekinikhaḽa ya Mihasho yo ṱanganelanaho na Komiti ya dzi Minisiṱa yo ṱanganelanaho dze dza nangwa uri dzi ṱoḓisise ngaha khonadzeo ya thengiso ya dzitshakha ya maṋanga a tshugulu i vhe mulayoni .
Shumani na khonani yaṋu .
U khwiniswa ha tswikelelo ya vhulamukanyi ho ṋewa ṱhaluso ntswa mahoḽa musi hu tshi vulwa Davhi ḽa Khothe Khulwane ngei Limpopo .
3.1 . Khabinethe yo tendela uri Mulayotibe wa Mbuyedzedzo wa 2014 u vhalwe phalamendeni .
Mundende u ḓo khathiwa malugana na :
I ṋetshedza ṱhalutshedzo na manweledzo a zwine Milayotibe iyi ya tama u ita .
Ri a livhuha uri na kha mutakalo wavho u sa takadzi vho kona u ḓa . 
Saini ḽa tshiofisi na ḽa mulayo nyambo idzi vhuvhili hadzo khathihi na mvelele dzadzo dzi a eḓana , fhedzi nzulele ya vhukuma vhutshiloni na kha vhudavhidzani yo fhambana . 
zwifanyiso zwivhili zwa goloi .
U shuma roṱhe na vhathu vhashu vha vhupo hamayani , ri ḓo khwaṱhisedza tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya vhupo ha mahayani tshi kwamanaho na vhudzudzanyi ha mavu na vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa , sa tshiteṅwa tshashu tsha vhuraru .
Vhagudi vha shumisa u pfesesa havho uri luambo lu nga kona hani u sika na u omelela kha vhushaka ha nungo vhu re hone vhukati ha mubveledzi na muvhali wa tshibveledzwa .
Khabinethe i dovha ya ṱanganedza ndugiselo nga Muhasho wa Mutakalo ya u ḓivhadza maitele o vhalaho a u ṱhaḓula kha zwiimiswa zwine zwa vha hone zwine zwa katela u engedzwa ha u tsivhudza kha zwa HIV na AIDS , na maga a u fhungudza zwiwo zwa u pfukela ha HIV .
U swikelela mafhungo a vhuṋe 
Mbekanyamushumo ya Vhafumakadzi vha sa Shumi vha re na Vhana vha re nga fhasi ha miṅwaha Miṱanu i maanḓafhadza vhafumakadzi u bva kha zwitshavha zwapo nga kha vhugudisi ha zwikili zwa vhutshilo na vhugudisi ha zwikhala zwa mushumo u fana na mveledziso na u lima miroho , vhukati ha zwinzhi . 
Nga maṅwe maipfi , hu tea u ḓivhiwa uri nyimele ya u tandulula thaidzo a yo ngo ḓiimisa nga yoṱhe .
Zwi mpha dakalofulu u swikisa tshipiḓa tsha u thoma tsha u Sedzwa hafhu ha Vhupileli Phalamenndeni . 
( a ) u thithiswa zwihulwane ha Mulayotewa kana mulayo ;
Ndi ifhio mishumo ya shishi ine ra tea u thoma ngayo ?
Ṱhanziela ya Thendel ya Muthelo ya SARS ya u thoma i re mulayoni
Senthara ya tshitshavha i ṋetshedza tshumelo dzo fhambanaho kha zwitshavha zwa vhadzulapo zwinzhi na , zwo ralo , i fanela u swikelea nga ezwo zwitshavha , arali zwi tshi konadzea kha bada khulwane i re tsinisa na vhuima vhuendi ha tshitshavha . 
Komiti yo pfa uri vho dzhia tsheo mbuya fhedzi khamusi vho vha vha sa khou sedzesa zwa u vala tshikhala nga u khwaṱhisedza uri tsheo dzo dzhiiwaho dzo vha mafhungo a maitele nahone a dzo ngo davhidzanwa zwi khagala . 
Kha vha dzudze ṱhalutshedzo khulwane muhumbuloni ine ya amba nga thevhekano ya maitele : 
U shela mulenzhe kha nyambedzano ya tshigwada
1.22 Vha Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala vha dzinginya uri vhuloi vhu tea u dzhiiwa vhu tshi fana na vhugevhenga vhuṅwe na vhuṅwe na uri muloi ( umsakatsi ) u tea u farwa sa tshigevhenga tshiṅwe na tshiṅwe .
Tshenzhemo i ri sumbedza uri ri bvelaphanḓa musi ri shi shumisana .
TSHIVENDA
Damu ḽa Umzimvubu ndi ḽa ndeme kha matshilo a vhupo ha mahayani .
u rangelapfalandoṱhe ( onset ) - tshipiḓa tsha silabulu tsho rangelaho pfalandoṱhe ya u thoma ( tsumbo , m -apa )
Arali , naho zwo ralo ndingedzo dza u renga dza waniwa zwi khagala , i ḓo valwa . 
Vha a pfesesa uri maipfi a tevhelaho a amba mini ?
Hu ḓo thomiwa nga u vusuludza khethekanyo dza kale dza zwikolobulasi dzine nnzhi dza nga vha dzi tshe na zwiga zwa khethululo nga kha madzina na themamveledziso dzaho . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo i swikelelwa vhukati ha zwigwada zwi fanaho u fana na kha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa , fhedzi yo imela u kovhekana ha mbuelo dzine dza ḓo wanala kha thandela ya vhushumisamupo .
Bugupfarwa i tea u itwa mvetamveto nga Luisimane lwo khwiniseaho , lune u ya nga luambo lwa vha lu lwone nahone lu si na ho khakheaho , lwo swaiwa , hu si na vhukhakhi kha u thaipha . 
No nanga Vho tshidzwa nga dolofini kana Bongi u kumba mashika " , kana " Vhusunzi vhu mushumoni ? "
Ndi tea u nongola ṋala arali ndo tamba mavuni .
Naho zwo ralo , zwi tou nga zwi khou ṋeiwa vhuimo ha shishi , musi hu na mivhigo kha midia ya vhana vhane vha ṱhavhana nga zwipeiṱi zwo latiwaho . 
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha tshibveledzwa tsha mafhungo
A RE NA VHUḒIFHINDULELI
Dzindivhuwo
U topola mafhungo o khetheaho
Hune ha vha na zwikolo zwi sa badeli mutendelo zwi wanalaho mahayani , vha dovha vha vha na senthara ya mufusho . 
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho , hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
Ngona ya vhuvhili i shumisa ngaganyo yo ḓiimisaho . 
Kha miṅwaha yo fhiraho , muhasho a wo ngo shuma u ya nga pulane ya ṅwaha nga ṅwaha . 
U shela mulenzhe ha mumonano
U rangela u vhala
Muungo u bvaho kha lutsingahe wo pfalela kule . 
f ) zwifanyiso zwo tou fodiwaho na dzividio .
Muhasho wa zwa Mutakalo wa ḽa Australia u dzhiela nṱha uri vhathu vha a lovha nga u dalela halwa musi hu tshi vhambedzwa na masiandaitwa a u nwesa halwa sa tshidakwa . 
Mulamuli o ita mawanwa a thembeaho ane a ima na vhuvhili ha dzikhasitama ngauri zwe vha zwi amba zwo vha zwi tikedzanaho . 
1.6. Khabinete yo ḓivhadza uri u pembelelwa ha Ḓuvha ḽa Vhaswa ḽine nga 2013 ha ḓo vha hu anivesari ya vhu 37 ya Mivutshelano ya Soweto ya dzi 16 Fulwi ḽi ḓo pembelelwa nga fhasi ha thero ya " U shumisana malugana na mveledziso ya vhaswa na Afurika Tshipembe ḽi sa shumisi zwidzidzivhadzi " .
Musi ikonomi i tshi aluwa nga u ṱavhanya i ita uri hu vhe na mishumo .
Dzianyuwithi dza khombekhombe dzi vhona uri vhathu vho litshaho mushumo a vha tshili u fhira zwishumiswa zwavho . 
f ) Vho Lizell Henney ( Kapa Devhula )
Zwino no no lugela u tamba bola ya milenzhe !
U thetshelesa ndaela dzine dza konḓa ( dzi no swika 5 ) na u dzi fhindula zwavhuḓi .
22 . Luambo na Mvelele - Vha nga shumisa luambo lune vha toḓa , vha tevhela mvelele ine vha funa .
Sisteme ya mafhungo i tea u leludza ndugiselo ya vhupulani ha shishi u itela u swikela ṱhoḓea dza tshiimo tsha shishi . 
Ngauralo , vhupileli kha muvhuso ho vha vhu tshi ḓisa vhubindudzi havhuḓi . 
4.1 Mushumo wa Komiti dza Wadi kha kuitele kwa CBP
U swikela tshifhinga tshi ḓaho
Vhulapfu ha phaiphi i ṱoḓeaho phanḓa ha phurofaiḽi ya ṱhavhanyedza i bveledzwa tshoṱhe nga nḓila i tevhelaho : 
U kona u kuvhanganya / u ṅwala mivhingo nga Tshiisimane ;
Sekhithara ya muvhuso i ṋetshedza maḓi , tshampungane , muḓagasi , tshumelo dza mutakalo na pfunzo . 
Ha u thoma hone ha vhuraru ndi ndeme ya u thoma zwithu lwo pimelwaho fhasi u itela kudzulele . 
Pulane iyi yo thusa kha u ṱodulusa zwivhangi zwa thaidzo na u topola vhudzheneleli ha tshiṱirathedzhi ha ndeme ha u shandukisa tshiimiswa .
U ṱanganyiswa ha mushumo wa mavu kha vhutsini ha senthara ya vhudzulatsini i ḓo konisa vhathu u khunyeledza ndivho dzo fhambanaho dza lwendo , kanzhi nga u tshimbila . 
muanewa wa ṋama .
Vho amba uri Nnḓu ya Vharangaphanḓa vha Sialala zwazwino i kati na u ita mvetomveto ya nḓila dza u ṱuṱuwedza vhushaka havhuḓi na vharangaphanḓa . 
-- zwi kwamaho lunako kana u takalela lunako vhuḓivhi-nyengedzo ha nyambo nnzhi ( additive multilingualism ) - u guda dziṅwe nyambo nga nṱha ha luambo lwa hayani zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi tshilaho -
Maipfi a no ṱhoma nga maḽeḓere o nangwaho
Idzi ndivho dzi fhelekedza ndivho dzo ṱalutshedzwaho kha Nḓila ntswa ya Nyaluwo .
Gumofulu ḽa mbuelo ḽi ḓo engedzwa ṋaṅwaha na uri tshivhumbeo tsha phimo yo aluwaho tshi ḓo sedzuluswa . 
Muvhuso u ṱoḓa hafhu u swikelela zwipikwa zwa khwine zwa mutakalo kha miṅwaha miraru i no khou ḓa nga u khwaṱhisa maano a u lwa na malwadze a phirela . 
Kha nyito , izwi zwi amba uri u shumisa masheleni na tsheo dza zwa muthelo dzo itwaho musi ikonomi yo khwaṱha , dzi ḓo vha dzine dza swikelelea na musi ikonomi i tshi neta . 
Sekhithara ya muvhuso ya mahayani i dzulela u vha vhubvo vhulauli ha masheleni a themamveledziso u mona hoṱhe kha mashango ane a khou bvelela . 
U ṅwala mafhungo a no yelana na maiti e a shumiswa zwifanyisoni .
U bva kha mafhungo a u kwamana ha rathelwa kha u ṋea vhathu maanḓa na nḓivho zwi ṱuṱuwedza vhuṋe ha mveledziso yapo na u kunda nḓowelo ya u tshila nga u unḓiwa .
Thandela iyi i ṱumana na mbekanyamushumo ya muvhuso ya thikhedzo dza nnḓu sa vhunga i tshi ṋetshedza themamveledziso nga vhunzhi kha vhupo ha masipala hune ha khou pulanwa kana u bveledzwa ha thandela dza nnḓu dza vha no hola miholo ya fhasi . 
U ṱanganyisa ndangulo ya khohakhombo kha vhupulani , u ṱola na maitele a u vhiga . 
Ofisi ya Muofisiri Muhulwane wa zwa Vhurengi kha Gwama ḽa Lushaka i ḓo khwaṱhisa ndango kha maitele a vhurengi na u vhea mitengo , u vhona uri zwo rengwaho zwi lingana na mbadelo na u vha khagala , ndeme ya khwine ya tshelede , u tevhedzelwa ha maitele na vhungoho .
Arali muhwelelwa a pfuka nyiledzo , mulayo , mbofho kana ndaela zwo sumbedzwaho kha ndaela ya tsireledzo , muhweleli a nga ṋekedza khwaṱhisedzo ya u fara , khathihi na afidafiti , hune ya tea u bula uri muhwelelwa o pfuka ndaela ya tsireledzo , a tshi I ṋekedza muraḓo wa Tshumeleo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ane a fanela uri- ( a ) arali hu na khonadzeo uri muhweleli a nga tambudzwa kana u huvhadzwa , a ḓo tea u fara muhwelelwa ; kana ( b ) arali hu na mbuno dzo linganaho u nga fara muhwelelwa , a fhe nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho uri muhwelelwa a ḓivhonadze khothe , hune a ḓo fhindula mulandu une a khou hweswa wa u pfuka ndaela ya khothe .
Nḓila idzi dza u shaya mishumo na u sa tholwa i a fhambana u mona na masipala kha dzingu , fhedzi hu na thaidzo dzi kwamaho masia oṱhe dza u shayea ha mishumo kha vhaswa . 
8 . Thandela i ḓo fhaṱa vhukoni ha tshitshavhaha ha u pulana na u langa thandela dza tshifhingani tshi ḓaho ?
Nga tshifhinga tshi fanaho , maṅwe mashango ane a kha ḓi bvelela , nga maanḓa ngei Latin America , o vha na u timatima huhulwane nga ha mbuelo dzavho . 
Kha aya mashango hu na thutha dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe dze dza gudela ngudo dza nṱha ngei UK kana USA , naho hedzi ngudo dzo vha dzi tshi khou nyanyula , vho wana kanzhi vhe na thaidzo dzi re na tshivhalo dza u shumisa mihumbulo ye vha i gudela seli ha malwanzhe fhano hayani . 
( b ) i tea u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Muphuresidennde o no saina Mulayotibe .
Ndambedzo i kha tshivhumbeo tsha mindende u bva kha muvhuso na masheleni . 
Zwi dzhia minethe ya 10 uya kha ya 15 .
Ndima ya 1 : Phambano ya vhathu Komitini ya Wadi
Bindu tshayanyanḓanywa
Komiti ya Phothifoḽio nga ha Vhutsila na Mvelele i ramba vhakwameaho na madzangano a re na dzangalelo u swikisa makumedzwa o tou ṅwalwaho nga ha mulayotibe wo bulwaho afho nṱha .
( a ) Migaganyo ya mbuelo dzoṱhe , mugaganyagwama na mugaganyagwama wo engedzwaho wo tiwaho thungo , yo lavhelelwaho u swikiswa nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano ;
U DZHENELELA
Saithi dzine mabunga a nnyi na nnyi a vheiwa khadzo dzi nga shandukiswa u vha fhethu ha vhudzulo kana saithi dza mabindu musi hu khou itwa zwa u khwiṋiswa zwishumiswa . 
Phalamennde i nga kona u themendela tshanduko dza mukovho wa mbuelo . 
Hune wulu ya bva hone
Muvhigo u ṋetshedza shango ḽa Afurika Tshipembe nga tshikhala tsha u sedzulusa tshumisano yaḽo kana u kundelwa nga zwenezwo nga u ḓinekedzela ha dzitshakatshaka .
Vhahura
6.6 Mutshutshisi kana muofisi mulanguli ( madzhisiṱaraṱa kana muhaṱuli ) u ḓo vha ḓivhadza uri ndifho yo ṋetshedzwaho nga khothe i kwama tshigwevho kana khaṱhulo na uri vha nga kombetshedza uri ndaela i tevhedzelwe ;
Thendelano ya ḽizi vhukati ha masipala na muṋetshedzatshumelo hune muṋetshedzatshumelo a vha na vhuḓifhinduleli ha ndangulonyangaredzi na nḓisedzo ya tshumelo dza masipala .
Fomo Fomo a dzi wanalei online .
Vhubvo ha mbekanyamaitele yo ḓisendekaho nga tshitshavha
U shumiswa ha zwishumiswa izwi hu nga tikedzwa nga u shumiswa ha thekhinoḽodzhi ya mafhungotsivhudzi ine ya ḓo ita uri u shumiswa ha data hu konadzee , hu tshi shumiswa zwithu zwi no nga tshisiku tsha data kana sofuthiwee yo ḓisendekaho nga spreadsheet .
Gumofulu ḽa R311 472 nga muta nga ṅwaha
Kha tshumisano dza vhugudisi dzo dodombedzeaho , miraḓo ya komiti ya wadi yo sumbedzisa uri vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha vha dovholola mishumo .
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u ṱhaṱhuvha )
Tsumbavhukoni 242895
Kha vha ṱaluse zwipiḓa zwine vhaṅwe vhavhili vha re na dzangalelo vha zwi shuma kha CBP .
Vha vhudzise khonani na mashaka u sedza zwikhala na u vhona mbambadzo kha dzigurann ḓa .
5.2 . Khabinethe i fhululedza vhagidimi na vhorazwipotso vha vhanna na vha vhafumakadzi kha u nangiwa kha zwiteṅwa zwa malo zwa Awadi dza Mitambo ya Ṅwaha nga Ṅwaha ya Dzingu ya 2017 , ye ya vha i tshi khou itelwa Afrika Tshipembe .
U shumisa luambo nga nḓila ya u tou humbulela nga maanḓa ḓivhaipfi yo fhambanaho / vangiwaho
Naho ḽiga ḽa u tumbula ḽa vhushumisamupo ḽi tshi ṱoḓa tshivhalo tshiṱuku tsha dzisambula , ḽiga ḽa mbambadzo ḽi ṱoḓa tshivhalo tshi vhonalaho tsha zwishumiswa uri zwi vhe hone .
Vhaṅwe vhana vha wana HIV u bva kha vhomme avho . 
Sa zwe zwa bulwa u thomani , khaedu ya mipfuluwo ya dzingu i nga si livhaniwe nayo i yoṱhe . 
1.2 . Mushumo wa u ḓikumedzela wa Tshigwada tsha Afrika Tshipembe tsho vhumbwaho nga muvhuso , mabindu na vhashumi u khou vhona uri Afrika Tshipembe ḽi khou tinya u pimiwa kha maimo mavhi .
Nga ' vhuhulwane ' hu ambiwa uri khethekanyo ya u hwalwa ha mufhiso ya mupo i nga kana yo shanduka . 
Zwikolodo zwine zwa nga anganyelwa zwa PPP zwi ṱalutshedzwa sa zwikolodo zwe muvhuso wa zwi wana nga kha nḓisedzo kha thendelano ya PPP , fhedzi u ḓo vha na mveledzwa dza masheleni arali khonṱhiraka ya fheliswa . 
Sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga na mazhendedzi a ndondolo ya zwa mutakalo vha shuma sa " mazhendedzi a poḽitiki " ane a langa vhathu vha shushedzaho sisiṱeme ya vhukhephithaḽisi . 
Phambano vhukati ha ndalukanyo dzo ḓisendekaho nga zwilinganyo zwa yunithi na ndalukanyo dzoṱhe ndi u ḓisendeka hu sa fushi ha u dzudzanya mveledziso ya dzindalukanyo . 
Zwiṅwe zwiitisi u fana na mudzinginyo wa osimotiki ( u vhangwaho nga tshanduko dza khwaḽithi ya saḽini ) na u dzikiswa zwi nga shela mulenzhe kha reithi ya u sina , naho hu ḓo tou vha huhulwane . 
Mbekanyamaitele dzi langula u thomiwa , kushumele , na mishumo ya Komiti dza Wadi kha mimasipala yadzo na u ṋetshedza na u sumbedzisa zwi khagala sisiteme na maitele zwine zwa ḓo thusa Komiti dza Wadi u shuma nga nḓila yone .
U ya nga tsenguluso iyo , khomishini i khou themendela uri u iledza u pomoka zwi tea u sedza kha idzo nyimele dzine ya vha zwi tshi khou itelwa u vhaisa ( muvhuli kana muhumhulo ) .
Kha vha rumele fomo yavho na zwi ṱanzielaho mbadelo nga poswo kha : Mulanguli wa Mulayo wa vhu 36 wa ṅwaha wa 1947 ( Registrar Act 36 of 1947 ) , Phuraivethe Bege X343 , Pretoria 0001kana vha zwi ise khavho nga tshanḓa : Mulanguli wa Mulayo wa vhu 36 wa ṅwaha wa ( The Registrar Act 36 of 1947 ) , Agriculture Place , Tshiṱiraṱa tsha nomboro ya 20 tsha Steve Biko , Arcadia , ngei Pretoria .
Hei mishumo ya zwa matshilisano - ikonomi zwi ṱuṱuwedza u shumiswa ha maḓi na u engedza u ṱoḓea huhulwane ha maḓi na u tshikafhadzwa ha zwiko zwi re hone . 
4.10 Khabinethe i tamela tshigwada tsha Springbok mashudu kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Rugby tsha vhu malo tshine ṋemuḓi watsho ndi England u bva nga dzi 18 Khubvumedzi u swika dzi 31 Tshimedzi 2015 nahone i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha vhumbane vha tikedze tshigwada tsha lushaka .
Nḓisedzo ya tshumelo ya thendelanomviswa .
Kha nzulele ye ya sumbedzwa kha tshifanyiso , mbonalo yoṱhe ya pulane ya vhudzulo ha vhathu i ḓo ṱuṱuwedzwa nga tshivhalo na lushaka lwa ṱhumekano dza kutshimbilele dzine vha maanḓalanga a bada vha nga tama u ṋekedza . 
Vhutshinyi uvhu ho ṱumanywa na maṅwe maitele a mvelele na sialala , na mafhungo a re hone kha riṋe a sumbedza uri vhutshinyi a vhu tendelwi nga muvhuso ṅwaha nga ṅwaha kana u imelelwa nga lutendo luṅwe na luṅwe . 
Dokotela u ḓo vha randela tsho vha teaho .
Kha mithelo yoṱhe ya ndeme vhuḓifhinduleli ho tetshelwa kha Milayo na Ndayo . 
Kha tshifhinga tshenetshi , nungo nnzhi dzo shumiswa kha u khwinisa themamveledziso kha vhupo vhu shayaho .
Namusi i ḓivhea sa Committee Room E249 na uri i shumiselwa miṱangano ya komiti .
Ri na fulufhelo ḽa uri , ngauri lushaka lu na ndavha , mashango a ḽifhasi a ḓo ṱanganya vhadzulapo vha Zimbabwe sa musi vha tshi khou duga kha gwala ḽiswa .
U khwaṱhiswa ha mutheo wa mbuelo u re hone zwino . 
Muvhuso u kha ḓi ṱoḓa u wana nḓila dza u kunda thaidzo idzi .
( c ) mugaganyagwama kha masia oṱhe a muvhuso u tea u sumbedza hune mbuelo ya bva hone na nḓḓila ine zwibviswa zwo dzinginywaho zwa ḓḓo tevhedza mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka .
Hezwi zwi thivhela zwavhuḓi u bviswa ha ayene dza baikhaboneithi u bva kha makwiṱi . 
Vhashelamulenzhe vhaṅwe na vhaṅwe vha nga ṋetshedza vhukoni ho fhambanaho , zwikili na ndaka , zwine musi zwo ṱanganyiswa zwa nga thusa kha vhukoni hovhu vhuthihi ho livhiswaho kha u swikelela ha bono ḽa nyaluwo ya tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi fhano Gauteng . 
Vhukhwine ha maḓi kha tshivhalo tshoṱhe tsha maḓi avhuḓi ( hu tshi katelwa hu re na tshampungane u ya thwii kha maḓi a malwanzhe ) a dzhenaho maḓi a lwanzheni o fhambanela kule . 
Mushumo wa ndeme u shumiwaho nga zwitshavha kha phurosese ya u sedzulusa kushumele na u ela zwi khwaṱhisedzwa nga ṱhoḓea idzi .
Khumbelo ya phasipoto ya shishi
U bveledza kulangele kwa minwe nga u imba zwidade zwine zwa sumbedzea nyito nga minwe .
Kha muṱa ure na mubebi muthihi , tshumisano i khou ṱoḓea kha Muhasho wa Vhulamukanyi u vhona uri vhabebi vha tshimbidza zwavhuḓi vhuḓifhinduleli havho ha masheleni kha vhana vhavho . 
Dziṅwe mmbwa dzi ṱana zwipfi zwadzo zwavhuḓi zwa u fembedza nga u wana zwidzidzivhadzi na tshelede zwo dzumbiwaho . 
Vha humbelwa u fhedzisa mafhungo sa zwo humbelwaho vha dovhe vha humise khothesheni kha ḓuvha ḽo bulwaho . 
Mahoḽa , ndo amba na lushaka ngaha puḽane dza themamveledziso ya muvhuso .
I dovha hafhu ya shuma sa tshiko tsha mbuelo kha vhanzhi . 
Mvelelo dzo ḓi sendeka kha vhuvha ha u huvhala hu re hone . 
Zwiimiswa zwa 50 zwa mabulasi zwi ḓo topolwa sa thandela dza ndingedzo .
U topolwa ha nyito dzine dza farea dzi re khagala ndi ḽiga ḽa ndeme ḽa u puḽana .
Ro kona u dzudza u gonya ha mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi dzi tshi elana na u gonya ha mitengo ya dzilafho .
4.1 . Khabinethe yo sasaladza pfudzungule dza zwino dzi no khou itea u mona na Ḓorobo ya Tshwane nahone i khou ita khuwelelo kha vhadzulapo uri vha ḓibvise kha u khakhela mulayo na migwalabo ya pfudzungule .
Ṅwedzi Zwine nda ḓo ita
Ni nga si dzule hafha ni noṱhe , Mandu , " ndi Ann a tshi fhindula .
Gauteng yo salela murahu kha maṅwe mavundu u ya nga u thoma u shumisa mitshini . 
Kha tsengo , masia oṱhe a ḓo humbelwa uri a fhe vhuṱanzi na u sengiswa kana u vhudziswa dzimbudziso nga ḽiṅwe sia .
Afrika Tshipembe ḽi dovha hafhu u ṱoḓa u pfesesa , u bva kha ICC , uri zwipikwa zwayo ndi zwifhio uya nga Athikili 98(2) u humbela Muvhuso une u nga si kone zwine zwa vha u pfukwa ha zwipikwa dzitshakatshaka u tevhela ndaela ya ḽiṅwalo ḽa u fara .
Zwiṅwe hafhu , zwi tea u konadzea u u fhungudza zwibviswa izwo nga u ṱavhanya musi ho no fhungudzea ṱhoḓea ya tshinyanyuli tsha ikonomi , u itela uri zwibviswa zwi re nṱha kha tshithu itshi zwi sa vhe zwa mbonalo ya tshoṱhe ya mugaganyagwama . 
U bveledzwa ha matheriaḽa a u fhaṱa henefho saithini hu a vhuedza zwitshavha zwapo nga nḓila mbuya ngauri vha a kona u wana mishumo ngeno vha tshi khou ṋewa zwikili zwa uri vha shele mulenzhe lwa tshifhinga tshilapfu kha ikonomi ya shango . 
Kha nyito iyi mugudi u amba nga ha uri zwithu zwi vhonala zwo fhambana hani u bva kha vhuimo ho fhambanaho . 
Naa Khoro zwa zwino i khou ita khumbelo ya thendelo ya u ita mishumo ya u tandulula phambano ? 
U engedzea ha vhutsitsikani hu fanela u tshimbilelana na u ṋetshedzwa ha zwikhala zwa tshitshavha na zwa vhumvumvusi zwi shumaho zwavhuḓi na zwiṱaraṱa zwine zwa ḓo thivhela u ṱahela ha tshikhala kha zwiṱentsi zwiṱuku . 
Tshi tea u vhiga nga ha mishumo yatsho na maitele a mishumo yao kha Buthano nahone khamusi luthihi nga ṅwaha . 
nḓivho ya phurosese ya u ita mugaganyagwama wa masipala na u dzhenelela kha Komit ya Wadi
Ṱhalutshedzo Pfufhi na Mafhungo a Ndeme zwi shumiswa kha zwibviswa kha nṱha ha mugaganyagwama na ṱhoḓea dza u wana thendelo ya Buthano ḽa Lushaka ya Ndivhaniso ya Mugaganyagwama . 
ḽaisentse ya tshiendisi ine ya shuma ( kha vha vhone zwa uri mitengo ya ḽaisentse ya tshiendisi i tshifhingani ) .
Muhumbeli u dzula e muthu a khou humbela u dzhiwa sa tshavhi musi khumbelo yawe i tshi kha ḓi shumiwa nayo .
Themendelo dzi katela maga ane a sedziswaho kha u tandulula thaidzo dzoṱhe dza vhugevhenga , fhedzi a vha o sedza nga maanḓa kha thaidzo ya khakhathi . 
U thoma muhumbulo wa vhuthihi na u vha khagala nga muhanga wa u dizaina ḓorobo yo fhelelaho ine ya katela masia a fanaho na mbono ya zwiṱaraṱa , vhuṱumani na ṱhumo na ngeletshedzi dza vhuola pulane . 
U tikedza ṱhaṱhisano dza nnyi na nnyi dza wadi iṅwe na iṅwe dzi no kwama zwiṱirathedzhi zwa IDP nga u tshimbidza nyambedzano malugana na zwiṱirathedzhi
U renda zwirendo na zwidade vha tshi khou tevhedzela nyito dza hone nga tshigwada
Ḽevele idzi dza dzipulane dzi nga nḓila i tevhelaho : 
Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani yo thusa u shumana na zwa u tambudzwa ha pfanelo dza vhathu nga misi ya zwa khethululo .
U renda zwirendo na zwidade na u longela nyito khazwo hu na vhuḓifhulufheli .
Muhasho u tea u ṋetshedza vhupfiwa hawo kha haya maitele khathihi na u vhona uri ṱhoḓea dzawo dzi khou dzhielwa nṱha . 
Naho zwo ralo , dziṅwe ṱhalutshedzo kha kuvhonele uku dzo no ḓi dzinginywa . 
Phemithi ya mugodi ndi ḽiṅwalo ḽi bvaho kha Muhasho wa Zwiko zwa Minerala ḽi vha tendelaho uri vha ite tshumelo dza mugodi .
Milawana wa komiti dza wadi dza Ḓorobo Khulwane ya Johannesburg , sa tsumbo , dzo bva kha nyendedzi dza Muhasho wa Muvhuso Wapo wa Vundu ḽa Gauteng .
U bveledza sisiṱeme dza u vhea iṱo ha u thoma u shumisa na u tevhedza mbekanyamaitele , dziSOP na nyendedzi , kuitele , mikhwa na zwitandadi zwi elanaho na ndondolo ya vhuongi . 
Vha vhudzeni uri mutsho uyu u ḓo kwama mishumo ya hayani nga nḓilaḓe ( tsumbo : u kuvha ) , kana uri vha tea u ḓola zwiḓolo zwa u thivhela ḓuvha naa . Ṱalutshedzani vhorabulasi uri ndi mutshoḓe une vha tea u u lavhelela .
( a ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi fara muṱangano wa u khetha Muphuresidennde kana Mulangadzulo waḽo kana Muthusa Mulangadzulo wa Buthano ;
Vhuimo hapo Vhathu vha nga :
Ḓorobo i na ḽimaga ḽiṱuku na fhethu huhulwane ha u fuwa u mona na ḓorobo .
U tou bva ḓuvha ḽe ra swika ngaḽo , mafhungo a pfunzo e a vha hu one fhedzi kha midia , ho vha hu thaidzo dza vhuḓifari vhu si havhuḓi na vhuḓifari , khakhathi na vhuswina , na nyambedzano kha tshanduko dzo kumedzwaho kha pfunzo . 
Muengedzo 3 .
Mushumoitwa wa vhuṱumani na CBP wa 1 : U vhekanya manweledzo a mafhungotsivhudzi a no bva kha ḽiga ḽa tsaukanyo ya IDP
Zwidzheniswa na ṱhumano dzoṱhe zwi ḓo tea u vha zwa dizaini na zwimagwa zwo tendelwaho . 
( a ) Khoro i fanela u-
Themo ya mushumo yo ḓoweleaho i ḓo vha miṅwaha miraru hune tshithihi tshararu tsha vhuimo tsho vulea u itela khetho ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Kha vha dzhiele nzhele uri mbadelo dziṅwe na dziṅwe dzine dza nga vha hone nga u pambuwa kha zwidodombedzwa zwa u enda zwo tendelanwaho dzi ḓo badelwa nga murengi . 
Ri vhona u nga u guda kha vhaṅwe , dziṅwe dza tshenzhemo dza iyo mimasiplala dzi nga shumiswa kha u engedza kushumele kha mimasipala i sa khou shumaho zwavhuḓi . "
U dzudza ridzhisiṱara ya ndaka ya matheriala wa ḽaiburari hu tshi katela na u laṱa . 
Muvhigo u dovha wa sumbedzisa hafhu uri , kha vhunzhi ha dzifeme , khetho ya u ṱoḓa tshumelo nga nnḓa dza vhunzhi ha zwibveledzwa kana mishumo ya tshumelo , na kha ḽiṅwe shango , zwa zwino zwi vho shuma . 
Khabinethe yo ṱanganedza nyendedzi dza mbadelo na maimo a zwiṱuṱuwedzi zwa vhalangi vha dziSOE .
Vhaṱavhi sa tshipiḓa tsha u dzudzanya mavu a nga nyolo u itela mushumo uyu . 
5 Tshaka dzo fhambananaho dza madzina
U humbulela zwine zwa nga itea
Zwidodombedzwa zwa uri vha nga kwamana hani na muhasho wo itaho khunguwedzo zwi a ṋetshedzwa kha yeneyo Nyanḓadzo .
Tshiṱatamennde tsha tshidzumbe tshi shuma kha GCIS na tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mulayo , tshine tsha langa , u khwaṱhisedza kana u shumisa mafhungo ane a nga kuvhanganywa nga kha webusaithi iyi . 
Muphuresidennde vha ḓo shumisa hafhu madalo aya u dovha vha fhindula khaedu dzine vhadzulapo vha khou ṱangana nadzo fhasi ha Masipala Wapo wa Thembisile Hani .
Hezwi zwi zwandani zwa Maafurika Tshipembe othe , vha nga vha avho vhane vha shuma muvhusoni , vhane vha vha kha zwiimiswa zwa ndangulo ya madi na vhashumisi vha madi , uri vhothe vha shele mulenzhe kha hoyu mushumo wa lushaka .
Ḽitambwa ḽi amba na vhathetshelesi vhanzhi , ngauri muthu muṅwe na muṅwe a nga kona u topola na thaidzo . 
U tea ha thasululo - u shumisa nḓivho na tshenzhelo henefho tshitshavhani kha u wana nḓila dzo teaho nahone dzi sa nyeṱhi dza u thusa ;
234. Tshata ya pfanelo
( 1 ) Kha tshifhinga tshi fhelaho khathihi fhedzi phanḓa ha dzulo ḽa u thoma ḽa vhusimamilayo ha Vunḓu ho no ḓo fariwa nga murahu ha khetho dza u thoma fhasi ha Mulayotewa muswa -
2.2 . Khabinethe yo tendela u vha muthusa ṋemuṱa wa Muṱangano wa AIDS wa Dzitshakha wa vhumbili ( AIDS 2016 ) vhukati ha muvhuso na Dzangano ḽa AIDS ḽa Dzitshakha ngei Sentharani ya Miṱangano ya Dzitshakha kha ḽa Durban u bva nga ḽa 18 u ya kha ḽa 22 Fulwana 2016 .
U thivhela vhugevhenga , hu tshi katelwa u tshinyadzwa ha mbanzhe na zwidzidzivhadzi zwi si ho mulayoni , u vhilaedzisa ha zwigevhenga zwine zwa khou humbulelwa na vhathu vhane vha khou pfuka mikano zwi siho mulayoni , u wana murahu goloi dzo tswiwaho na zwifuwo na u tshinyadza zwigidi . 
Ndivhotiwa : U ṋetshedza tshumelo dza thikhedzo dzine dza ṱoḓiwa nga muhasho uri u kone u swikela ndivho dzawo . 
U thusa kha u shumisa na u londota u wanala , u laṱiwa na u xela ha ndaka . 
Naho zwo ralo , mafhungo a hone ndi zwa vhukuma miṅwe ya Mihasho , sa Muhasho wa Pfunzo , yo ṱanganywa kha mivhigo ya ndangulo ya ngomu . 
Mulayotibe u sedza kha u ṋetshedza masheleni a dzinnḓu zwine zwa tshimbilelana na tshiteṅwa 26 tsha Ndayotewa , tshine tsha ri " muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza vhudzulo ha vhuḓi " .
zwinepe zwiṋa zwi fanaho zwi si na muvhala .
Vhadzulapo vha Combiza Extension 35 vha Etwatwa , ngei Ekurhuleni , ndi vhaṋe vha nnḓu vha ḓihudzaho nga nnḓu dza khwine .
A hu na zwo khakheaho kha hezwo . 
Tshiṅwe tsha thimbanywa dza ndeme nga maanḓa dza u bvelela , dzi takadzaho na u dzudza ngomu ha ḓorobo huswa hu hone ndi vhufaedzi vhu sa fani na vhuṅwe , na u alusa dzina na u kunguwedza ha hone . 
U shaea ha dzinnḓu ho no ḓi sumbedziswa sa iṅwe ya khaedu dza ndeme dzo livhanaho na zwitshavha kha miṱangano minzhi ya mabembela a tshitshavha . 
Dzimbalombalo dzi dzumbulula ṱhoḓea ya u khwinisa mbonwasia ya khombo ya u ḓivhulaha nahone maitele aya o no thoṅwa nga vhorapfunzo vha shumanaho na zwezwo . 
Vhunzhi ha khuḓano a dzi nga tandulleli , fhedzi u shumana na ṱhoḓea dza vhathu vha kwameaho zwi ḓo thusa u fhungudza na u langa nyimele .
Zwibveledzwa izwi zwi thoma kha biya , saida , burendi , wisiki , veini , likhwa na dzhini . 
4 . U thola
U vhalela nṱha nga mubulo wone wo teaho , u elela na vhuḓinyanyuli
Minisiṱa Vho Ayanda Dlodlo na Minisiṱa Vho Siyabonga Cwele vha ḓo rangaphanḓa vhurumelwa ha Afrika Tshipembe kha hoyu muṱangano .
Mbekanyamushumo ya akhaunthu ya muthu o ḓidzhenisaho nga u tou funa i ḓo vha aphiḽi dzine dza tu vha khagala dza vhashumi vhanzhi na hone yo themendelwa nga vharangaphanḓa vha poḽotiki ngei White House na nga Congress . 
( e ) u kwamana na tshitshavha nga ha ḽeveḽe , ndeme , phambano na zwine tshumelo dza masipala dza ḓisa , dzi nga vha tshi tshi ṋetshedzwa thwii kana nga kha muṅwe muṋetshedzi wa tshumelo
Khomishini i tama u ṱahisa ndivhuwo dzayo kha miraḓo ya vhuṅwaleli kha tshumelo dzavho dzavhuḓisa kha khomishini na tshitandadi tsha nṱha tsha maṅwalo a mushumo na mivhigo yo bveledzwaho nga vhashumi vha ṱhoḓisiso . 
Kha miṅwe miṅwaha , muvhuso na tshitshavha nga vhuphara wo zwi vhona uri arali ri tshi ṱoḓa u vha lushaka lwo bvelelaho , nḓila ya nyaluwo ya shango i tea u vha i si na tshiṱalula . 
Tshitshavha tshi dzulaho mishashani tsini na tshivhindi tsha ḓorobo vha khou pfuluselwa kha mveledziso ya dzinnḓu ntswa i re 20km u bva tshivhindini tsha ḓorobo .
3.18. MuAfrika Tshipembe , muwini wa mendele wa musuku Wayde van Niekerk ane o bulwa sa mugidimi wa munna wa Mitambo ya Oḽimpiki wevha pfufhiwa nga Dzangano ḽa Pfufho dza Komiti ya Lushaka ya Oḽimpiki ye ya farelwa Doha .
Mivhigo ya mugaganyagwama i tea u bviswa nga tshifhinga tshithihi na mivhigo ya u monithara , u sedzulusa na u ela .
Na u ri tsha u fhedza , u sedza hafhu bisimusi yo vhekanywaho zwavhuḓi na u ri hu ambedzaniwe muṱanganoni guṱe zwawo . 
Muvhigi wa mulandu u tea u vha na ṋomboro ya CAS sa nomboro ine a do i shumisa musi a tshi ṱo ḓa u ḓivha zwinwe nga ha mulandu
U vhona u thoma u shumiswa hu bveledzwaho ha mbekanyamaitele na zwiṱirathedzhi zwa u fhungudza masiandaitwa a HIV , nga maanḓa zwisiwana na vhana vha songo tsireledzwaho , miṱa yo rangwaho phanḓa nga vhaswa , na kha sisteme ya mutakalo na pfunzo khathihi na thikhedzo kha vhaaluwa . 
Itani ṱhoho ya mafhungo i no kunga .
U ḓadzisa kha zwenezwo , Tshikwama tshi ṱola na u ela khohakhombo dzoṱhe hu tshi dzielwa nṱha vhukoni zwi tshi elana na u ṱanea kha khohakhombo yoṱhe kha tshaka dzoṱhe dza khohakhombo na mishumo . 
Ndi u kandekanywa huhulwane ha pfanelo dza vhathu arali u vha hone havho ho vha hu si mbilaelo yavho , na uri mbilo iyo ndi zwone a i konadzei . 
Maṅwalwa aya a ri vhudza uri vhana vha tea u fhedza tshifhinga tshinzhi vha tshi khou ita mini ?
Ḽiṅwe sia ḽa u shumiswa ha thekhinoḽodzhi dza sialala dzine dza kwamesa nzulele i re Kapa Vhubvaḓuvha ḽi kwamesa Ngona Dza Vhufhaṱangamavu kwa Vhongwaniwapo . 
U khwinisa kha u langa muelo na khonadzea ya u shela mulenzhe hu badelwaho nga vhatholi , nyelelo ya mbuelo dzo khethekanywa u ya nga maṅwalo a zwiko zwa mbuelo . 
Arali vha tshitshavha tshapo vha fanela u dzhia tsheo ine ya khwaṱhisedza uri muimeli o sumbedzwaho kha thendelano o hweswa maanḓa oṱhe a u ita iyo thendelano o imela tshitshavha .
( 2 ) Buthano ḽa Lushaka ḽi ḓo ta na u ṋetshedza maitele a -
Zwino ri ḓo thoma fulo ḽe ḽa bulwa kha tshipitshi tshanga mahoḽa . 
7.1.2. NDIVHO U tshimbidza zwa u sikwa ha Madzulo a Vhathu a re na Tshirunzi na Ndeme yo khwiniswaho ya matshilo a miṱa
U sedzesa kha mbuletshedzo
Thebuḽu i re afho fhasi i ṱalusa mbuno khulwane dza u ri ndi ngani tshiṱafu tsho ṱutshela muhasho . 
MBEKANYATSHIFHINGA YO THEMENDELWAHO
( 2 ) Vhadzulapo vhoṱhe vha-
Vhalangamavunḓu na Zwipikara zwa Mavunḓu ashu ;
Phalamennde i na komiti dzi tevhelaho dzi shumaho na mafhungo a vhaswa :
U tshoṱelwa nga asima ho ḓowelea kha vhege dza 24th u swika kha 36th dza vhuimana fhedzi dzi a konḓa u vha hone vha tshi vhofholowa .
Na uri nga fhasi ha nyimele idzi , hune pfanelo dza muthu dzo tsireledzwa , vhathu vha lutendo ho fhambanaho vha pfa vho tsireledzea nahone vha na fulufhelo ḽo linganaho ḽa u sedza kha zwine zwa ṱanganya maitele avho a vhutshilo o fhambanaho , u fhirisa zwine zwa vha fhambanya . 
Thuso ya zwa mulayo kha khaṱhululo kana phethisheni dzine dza khou ya phanḓa dzi ṋetshedzwa hu na zwe zwa sedzwa . 
Vha nga kha ḓi badelwa nga tsheke yo livhiswa kha Mulangi Muhulwane : Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe .
Thetshelesa vhagudi vha si gathi vha tshi amba mafhungo avho , ' u sumbedza na u amba ' nga ha zwifanyiso na zwi fareaho , u amba nga ha dayari , mitambo , khontsati , maḓikiṱa , zwiwo zwa zwino na u anetshela nga ha zwiṱori .
Ho vha na tshanduko nga vho 1980 , khothe dza vho thoma u thetshelesa milandu i kwamaho vhuloi .
Mihasho ya tshivhalo yo thusedza , ya tikedza na u dededza kha u vha na u londota mbekanyanḓisedzo na sisiṱeme ya ndangulo ya ndaka yo tewaho kha milayo ya ndangulo ya masheleni yo dziaho na zwilinganyo . 
Ndi zwino hune MDC ya khou khwaṱhisedza uri nga ngoho vho rumela luṅwalo . 
Kana vha a amba nga ha masiandaitwa oṱhe ane elela u bva kha u ḓivhea ha vhuthihi kana i nga balanganywa hani . 
U isa phanḓa na tshiṱori .
Vhuṋe ha ḓisi ndi tsumbo ya vhuṋe ha vhupo ha muthu hune a tshila kana u shuma khaho . 
Hu thomiwe maga a u leludza u swikelelwa ha idzi ndivho na zwipikwa . 
Muofisiri wa zwa u vhalela u tea u vhea vhuṱanzi ho tou ṅwalwaho ha rekhodo nga nḓila yo randelwaho ya khanedzano dzoṱhe na tsheo iṅwe na iṅwe u ya nga ha khethekanyo . 
Arali vha tshi dzula na vhabebi , kha vha ḓe na afidaviti i ṱanzielaho uri vha dzula na vhabebi .
Tshiṱirimu tsho topola na zwiṅwe zwa zwipikwa zwa u thoma . 
Zwa ndeme vhukuma ndi vhubveledzi ha Afrika na ha dzitshaka u itela vhuvhusi ha khwiṋe kha sekithara ya zwa migodi na nḓowetshumo ya zwa minerala na gese na fulufulu . 
Izwi zwi gudwa khwine kha vhunzhi ha khanḓiso dzo dodombedzwa kana u siwa kha phurofesheni ya vhulafhazwifuwo u itela u langula . 
( f ) kha luambo Iwa tshiofisi kana nyambo , zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba kha luambo luṅwe na luṅwe Iwa tshiofisi nga fhasi ha Mulayotewa muswa .
Mushonga muṅwe na muṅwe , maitele kana dzilafho ḽi sa elani na maitele o ḓisendekaho na vhuṱanzi a zwi tikedzwi nga milayo ya Tshikimu na nyendedzi dza ndondolo i langwaho
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme kha avho vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha ṱhoḓisiso kha Nnḓu ino kha u thoma u sedza nḓowelo dza vhumatshelo na ṱhuṱhuwedzo ine vha khou ya u vha nayo kha vundu ḽino . 
No ita zwone !
Ndivho ho vha u khwaṱhisedza uri maitele a elanaho na vhuḓifari , ndaulo na ndangulo ya mulingo yo vha i songo dzhia sia , i fulufhedzeaho na vhungoho . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo .
NḼyeanradavhusiku
Fhedziha , ro takala uri tsedzuluso ya zwa vhulamukanyi yo vhuedzedzwa malugana na maanḓa a mavundu , fhedzi a ri ngo takala uri khumbulelo i kha ḓi vha hone kha mulayotewa . 
Muhasho a u nga ṋetshedzi phemithi arali masheleni a R302 a songo badelwa a fhelela .
Vhaṋetshedzi vha re hone khathihi na vhane vha ḓo zwi ita vha tea u ḓiṅwalisa kha databeizi ntswa ya muṋetshedzi musi vha saathu ita vhubindudzi na masipala . 
Vhuṱumani vhukati ha mihasho ya muvhuso zwi isa phanḓa na u khwinisa miṱangano nga murahu ha vhege mbili zwa Foramu ya Vhaambedzani vha Muvhuso yo dzhenelwa zwavhuḓi . 
U thoma u shumiswa ha Pulane dza Themamveledziso dzo Dzudzanyeaho khathihi na dziṅwe mbekanyamushumo dza lushaka zwi ḓo ṱoḓa uri Muhasho u ḓilugisele u vhona uri wo dzudzanyea zwavhuḓi , nahone u na vhukoni ho teaho ha u thoma u shuma . 
U tendelwa uhu hu khou ya nga Tshiteṅwa tsha Shishi tsha 57 tsha Mulayo wa Vhuimangalavha wa Lushaka , wa 2005 ( Mulayo 12 wa 2005 ) .
U anganyela uhu hu ṋetshedzwa nga zwipiḓa zwivhili , tsha u thoma ndi ṱhanganyelo ya mbuela na tsheledemviswa , hu tshi katelwa na tshiṱirathedzhi tsha mugaganyagwama na furemiweke ya zwa masheleni nga u angaredza . 
Mushumo wa vhufhaṱi wa u ela muvhigo wa mvelaphanḓa zwiṱitshi musi wa u vhiga wo ima nga nḓila hei : 
U ṋea ṱhalutshedzo na u ṋea thandululo .
( 4 ) Ndi Khothe ya zwa Mulayotewa fhedzi ine ya nga -
Nyendedzi dza OECD dza khamphani dza tshaka nnzhi dzi dovha dza katela , nṱhani ha izwi , milayo i elanaho na mafhungo a pfanavhunzhi , vhuaḓa , madzangalelo a vharengi , saintsi na thekhinoḽodzhi , muṱaṱisano na zwiteṅwa zwa muthelo . 
Tshifhirisafulufulu tsha ḓiramu tsha vhulapfu ho fhelelaho tshi ḓo shumiswa nga nḓila ine ya konadzea hu si na u khauwa u itela u fhungudza tshivhalo tsha ṱhumano . 
Hune mafhelo a ṅwaha wa masheleni wa Luhuhi - wa ḓisa vhuleme , thendelo yo wanala kha SARS u rumela zwitatamennde zwa masheleni nga ḓuvha ḽinwevho ḽi si mafheloni a Luhuhi , vhathu vho raliho vha nga kona u humbela u rumela mbuyelo dza muthelo wa tshifhinganyana mafheloloni a ṅwaha wa masheleni wo tendelwaho .
4 . U wanala ha tshibugwana
Ḓiresi ya Ofisi :
Fomo ya DRC ( Khumbelo ya itisa hafhu ḽiṅwalo ḽa u ṅwalisa/ U thuthisi Ṱhanziela ya goloi )
Yunithi yo ṋewa ndaela , nga kha thendelanonzwiwa yayo , ya u ṋekedza khwaṱhisedzo yo ḓiimisaho , i sa dzhii sia na tshumelo dza vhukwamani ho sedzwa u engedza ndeme na u khwinisa kushumele kwa masipala . 
Fhedziha , vhushaka ha tsinisa na tshifuwomvumvusi vhu nga khakhisa ndondolo yo teaho ya zwa mutakalo . 
4.14 Khabinethe yo fhululedza vhaṱanganedzi vhavhili vha Afrika Tshipembe , ramabindu Luvuyo Rani na The Clothing Bank , vhe vha vha vhukati ha vhaṅwe vhawini vha pfufho dza Vhoramabindu Tshitshavhani 2016 nga vha Mutheo wa Schwab wa Vhoramabindu Tshitshavhani we wa kumedzwa ngei kha Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi ( WEF ) Afrika , Kigali ngei Rwanda .
Nda ṱuwa na khokho tshikoloni .
A ri tsha ḓo ima nga thungo ha nḓila ra luvhelela mulalo - muthu muṅwe na muṅwe nga eṱhe , muṱa muṅwe na muṅwe , tshiṱaraṱa tshiṅwe na tshiṅwe , tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe , vha ḓo ima tsini na riṋe u khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhugevhenga . 
U thomiwa ha u pheiva fhethu ha vhudzulo a hu ngo katelwa nga ṱhalutshedzo ya " vhupo " na uri a ho ngo dzhielwa tshoṱhe nṱha . 
Wekishopho na mahosi na dzikhosikadzi nga ha mafhungo a mbekanyamaitele wa pfumedzano . 
Thandela yo anganyelwaho u dzhia R1,5 biḽioni i ḓo bveledza kha u ṋetshedza maḓi na u dzhenisa maḓi nga nḓalo na vhuṱumani vhutevhekanaho kha vhathu vha 134 864 miṱani ya 16200 .
U litsha zwi a konadzea nahone ndi khwiṋe vha tshi ṱavhanya
U ṱanganyisa SWOT kha mvelelo
U vhea iṱo ho teaho ha mbadelo dza thandela hu nga shumiswa u : 
7 . Tshelede yo shumiswaho kha thandela i ḓo dzula i na tshitshavha ?
Dzi pembelela zwo swikelelwaho nga vhathu , vhathu vhe vha ḓikumedzela na ndingo dza vhathu dzine dza ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽa khwine .
Mutevhe wa zwiimiswa zwo tendelwaho u nga wanala hafha kana vha lidzele 012 319 7700 kana u fekisa khumbelo kha 012 329 6892 .
u pfesesa vhudzivha ha vhaṋetshedzi vha tshumelo vhaṅwe na vhaṅwe u shela mulenzhe kha kushumele khwa pulane dzo ḓisendekaho nga tshitshavha , na thaidzo dzine vha livhana nadzo na u sika vhuṋe na u ḓikumedzela vhukati ha vhaṋetshedzi vha tshumelo .
U vha na vhuṱanzi uri u nangiwa na u pfumbudzwa ha vhatshimbidzi vha wadi na vha masipala hu a itiwa ;
U vhalela nṱha
1.3 Khabinethe yo dzhiela nṱha u tsela fhasi ha Afurika Tshipembe nga mazhendedzi a vhupimi , Standard and Poor's , na Fitch kha vhege yo fhiraho .
Ṅwalani fhungo ḽi no ri vhudza uri ndi mini tshi no ita uri ni
Khoḽoni ( colon ) na rekhithamu ( rectam ) Khombo yo engedzeaho ya khentsa ya ḽila ( colorectal )
Bugu ya Mishumo ya vhuimo ha vhukati ha ngudo ya Luambo lwa Hayani
U shandukisa maitele a zwa ikonomi uri a katele zwiko zwa vhupo sa tshelede kha akhaunthu dza lushaka , zwi ḓo dovha zwa ita uri hu kone u vhonwa ndeme yazwo , na u alusa u dzulela u shumiswa hazwo . 
Vhupulani ha tshiṱirathedzhiki a si thekiniki , fhedzi ndi nḓila ya u tshimbidza muhasho . 
Nga u angaredza , vhulimi kha miṅwaha ya zwino ho dzhiela nṱha vhupo . 
Ndi zwa vhuṱhogwa kha vhone u ḓivha uri tshifhinga tsha u ṱuwa ndi lini . 
Itshi ndi tshipiḓa tsha u shela mulenzhe nga Afrika Tshipembe kha muhumbulo wa khuvhanganyo yo ṅwalwaho ya vhathu vha ḽifhasi . 
Tshi dovha tsha vha tshiṱitshi tsha vhuṋa tshine tshi kona u bveledza fulufulu ḽi fushaho ṱhoḓea tshine tsha ḓo fhaṱiwaho nga Eskom kha miṅwaha ya 20 nga murahu ha musi ho no fhaṱiwa tshiṱitshi tsha Kendal , Majuba na Matimba .
Thandela yoṱhe ya yunithi dza rathi ya Medupi i khou lavhelelwa u vha yo fhela nga 2020 .
Vhoṱhe vhane vha kwamea nga dziimeiḽi vha khou tsivhudzwa uri vha shumisane na mazhendedzi a mulayo .
U tou bva tshi tshetsho mushumo wayo wo engedzedzea ngamaanḓa sa izwi vhunzhi ha zwipondwa vho livhiswa khayo . 
Maga a malugana na zwiko zwa madi a do lavhelesa khwalithi na khwanthithi ya madi , zwipuka zwa madini , na miri ya u mona na zwiko zwa madi .
Izwi zwo shanduka nga 1913 , musi Government Avenue tshi tshi valiwa tsha sa tsha shumiswa nga vhuendi , Stalplein ha mbo vha gethe khulwane ya u ya Tuynhuys .
Ri nga sedza phanḓa roṱhe kha mathomo a tshiṅwe tshifhinga hu na khonadzeo ya masia maswa a madakalo . 
U ṅwala mivhigo ya thekhinikhala na zwikili zwa musaukanyo . 
Izwi zwi sumbedza Ḽimaga ḽa Rosslyn sa ḽo dzhenaho fhasi kha vhuṱumani ha vhubveledzi ha BMW ḽifhasini u ya nga mitengo ya vhubveledzi na khwaḽithi .
Tsha vhuvhili , zwiimiswa zwa phurofeshinala zwi na vhuḓifhinduleli dza maitele a ṱhanziela dza avho vho ḓiimiselaho i ita nḓowenḓowe ya zwikili zwa ndeme . 
luambo lwa hayani ( kha hu sedzwe na luambo lwa u engedza ) - luambo lune vhagudi vha lu guda nga u lu shumisa hayani kana kha tshitshavha .
U tamba , mutsukunyeo , mitambo na zwipotso zwi shela mulenzhe kha u fhaṱa vhuḓifulufheli havhuḓi na mikhwa ya mugudi .
Ndifho kanzhi dzi badelwa nga mivhuso . 
Zwo itea kale nga tshin. we tshifhinga tshi songo bulwaho , hu si zwino .
U shumisa zwikolo sa zwiendedzi zwa u tutuwedza tswikelelo ya vhagudi kha tshumelo dza nnyi na nnyi dzo fhambanaho dzi ngaho sa mutakalo , u fhungudzea ha vhushai , thikhedzo dza zwa muhumbulo na matshilisano , mitambo na mvelele .
U posa bola ho livhanywaho na vhukati ha dzikhonani nga tshanḓa tshithihi kana zwivhili nṱha na kule
Hu shuma mushumo muhulu wa u ṱuṱuwedza , u shandukisa na u bveleldzisa he zwa tea .
U vhala khathuni / zwiṱiripi zwa khomiki zwi bvaho kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Milayo iyi i nga thivhela u dzhena malugana na khombo ya mulilo , mashumele a makwevho a ḓakani na zwiṅwe . 
U itela khunyeledza musaukanyo na ndingo hu itwa zwi tevhelaho : 
arali vha ṱanganedza vhana vha fhiraho rathi ( vha vhukale vhu swikaho kha miṅwaha ya rathi ) nga fhasi ha vhabebi kana vhauunḓi vhavho vhukati ha awara dzo tiwaho dza ḓuvha kana vhusiku , kana lwa tshifhinganyana , vha nga ita khumbelo ya u ḓiṅwalisela kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano u re tsini navho kana ofisini dza masipala .
Mulayo u langaho khothe dza ndinganyiso u nga ṋea nyendedzi ya ndeme kha heḽi sia , sa uri hu humbelwe pfarelo kana ndaela ya uri muhwelelwa a badele muhweleli ndiliso kha tshinyalelo yoṱhe ye a muvhangela , hu na mikano yo vheiwaho .
Zwenezwi zwiṅwe zwiimiswa zwi tshi khou laula malaṱwa ane a pfukisa vhulwadze nga nḓila ine ya ṱanganedzea , a hu na tshine tsha vha na maitele a ṱanganedzeaho na dzisisiteme dza u laula dzi re hone kha zwa khemikhala , hu tshi katelwa malaṱwa a zwa dzikhemisi , na malaṱwa a radioekthivi ya levhele ya fhasi . 
Vhashelamulenzhe ndi vhathu , zwigwada kana madzangano ane a kwamea nga kushumele kwa muhasho . 
U fhindula mbudzisombuletshedzi a ṋea na ṱhalutshedzo ya phindulo yawe .
Ṱhoḓea dza u ḓadzisa dzi ḓo sumbedziswa kha ḽiṅwalo ḽa thengisophikhisano . 
Zwa zwino nyambedzano vhukati ha Komiti ya Wadi na muvhuso wapo dza u vusuludza vhupo dzi kati .
Ndeme yavhuḓi ya vhubindudzi hune ha vhambadzwa tshifhinga tshoṱhe kha mbambadzo dza zwa masheleni dzo dzudzanywaho zwavhuḓi zwi langwa nga u vhambedza kha mitengo ya u dzhenela mbambadzo zwo gaganywaho nga datumu ya u vhiga . 
U sika vhabvumbedzwa vho teaho : u sumbedza phambano vhukati vhabvumbedza na mihumbulo ya vhabvumbedzwa kha mabono
Vha wana uri tshivhangi tsha khuḓano ndi uri Vho Nkosi vha khou dinwa nga phaiphi i sa valwi ya khwaṱha na uri musi vhana na vhathu vhahulwane vha tshi i shumisa i a vha konḓela u vala , i sala i tshi khou rotha .
Musi i tshi khou leludza mbekanyamaitele yayo ya zwa dzinnḓu , Koporasi ya Anglo-American yo amba uri yo kanganyiswa nga muvhuso wa khethululo musi i tshi khou ita ndingedzo dzayo dza u bveledza ' modele wa vharema vha Afrika Tshipembe '  . 
Tshumelo dzine dza ṋetshedzwa nga Muhasho wa Mutakalo nga fhasi ha hedzi mbekanyamushumo dza rathi dzo ṱalutshedzwa nga vhuḓalo nga afha fhasi : 
( i ) a u dzhenelela kha u khwiniswa ha Mulayotewa u ya nga khethekanyo ya 74 ;
Ya balelwa u ponyoka ya thoma u vhidzelela , " Nthuseni , wee .
Vho M Q NDLOZI : Muhulisei Mulangadzulo , vha khou ri sia nnḓa nga nḓila i siho mulayoni . [ U dzhenelela . ]
Mveledzazwiwo dzi sa vhambadzeiho kha luṅwe lurumbu , ndi mveledzazwiwo dza ndindakhombo dza u kolodisa dza zwivhambadzwaseli na ndindakhombo dza vhubindudzi ha mashango a nnḓa dzine maraga wa ndindakhombo dza sekhithara ya phuraivethe wa dzitshaka na zwino wa vha u sa athu ṱoḓa u dzi ṱanganedza . 
U itela u kona u shumisa Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe nga nḓila yone ndi zwa ndeme uri vhashumisi vha pfesese uri ndeme ya maḓi na miṅwe miṱalukanyo ine ya elana nazwo yo ṱalutshedzwa u itela ndivho ya u bveledza nyendedzi . 
U fhaṱa kha nḓivho ya zwifhinga
Ahuna gumofulu kha dziPMB
III . Vhuḓifhinduleli ha mutholi na mushumi muṅwe na muṅwe ha u bvisela khagala vhutshinyi na vhuṅwe vhuḓilangi vhu songo teaho mushumoni vhu tikedza Mulayo wo Tsireledzwaho wa u Bvisela Khagala , wa 2000 ( Marangaphanḓa )
Thandela dzo dubekanywaho dzi fhasi ha mveledziso , dzo thoma u shuma , kana dzi khou dzinginywa nga murahu ha vhukwamani , na khonadzeo ya tshumisano . 
Ḽiṅwe ḽa masia a vhuendelamashango hune zwikhala zwiswa zwa bvelela ndi vhuendelamashango ha mitambo na mishumo mihulwane . 
U bva musi wa dzikhetho , theo ya mulayo na vhutendelwamilayo na ofisi ya phuresidennde na mbambe , a hu ngo vhuya ha vha na vhuvhusi vhu bveledzaho . 
Saithi dza zwiṅwe dziṅwe tshaka dza zwiwo zwa vhugevhenga kanzhi dzi nangiwa hu na vhuḓiimiseli nga vhatshinyi , phanḓa ha nyito , u itela u swikelela nḓila dza u bva . 
Maitele a QQTTT
Mufhaladzo wa masheleni vhukati ha mashango une wa si vhe mulayoni wo khelusa vhunzhi ha masheleni ane a ṱoḓea vhukuma kule na mveledziso ya Afrika a vho livhiswa huṅwe fhethu henefha ḽifhasini . 
Fhethu hune ho ḓalesa vhaṋe vha dzigoloi , zwikhala zwivhili zwa hu vhapwaho goloi zwi tea u ṋetshedzwa henefho , hu u engedza kha u paka ha tshiṱaraṱani . 
Ngei Buffalo City kha ḽa Eastern Cape , sa tsumbo , nyambedzano dza madzangano manzhi dzo itwa u itela u wana thendelano kha phurosese ya u nanga .
Sekithara ya phuraivethe yo ḓikumedzela u bindudza R840 biḽioni kha thandela dza 43 kha sekithara dza 19 na u sika mishumo ya 155 000 kha miṅwaha miṱanu i ḓaho .
9.3 Mushumo wa vhurumelwa kha dzhango ndi maitele a thikhedzo iyaho phanḓa ya dzingu na dzhango ya u fhindula kha u tandulula dzikhakhathi , u ḓisa mulalo na vhutsireledzi , u khwaṱhisa ṱhanganelo ya dzingu , u engedza tshoṱhe mbambadzo ya ngomu Afrika na u bveledza mveledziso iyaho phanḓa ya Afrika .
U dzhenelela ha tshitshavha ndi mini na uri hu katela mini
U ḓivhofha uhu ho sedzwa ha wanala hu na ndeme i fhiraho mbuelo ya R9 biḽioni nga ṅwaha phanḓa ha musi tshifhinga tsha thendelano tshi tshi fhela .
Bammbiri ḽa nyengedzedzo
Ikonomi yashu i ṱoḓa u iswa phanḓa .
Izwi zwo katela mbekanyamushumo ya u fhaṱa vhukoni ho sedzeswa vhagudisi na zwikolo . 
Thendelo na nyavhelo ya mutikedzelo wa Dzinnḓu kha Mihasho ya Dzinnḓu ya Vundu . 
Khombo nnzhi dzi khou bvelela , vhathu vhanzhi vha khou vha vhaholefhali kha nḓowetshumo iyi . 
Vhoṱhe vha anzelaho u ita vhukwamani na Muṅwalisi wa Dzikhamphani na Close Corporations vha tea u ḓi ṅwalisa sa madzhendedzi a CIPRO .
U vha na vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya radiesheni kha vhalwadze na vhashumi . 
U rwela ṱari hu tea u itea vhegeni ya u rangela u thoma ha kutshimbidezele kwa u pulanela wadi nahone arali wadi i khulwane , sa tsumbo , vhuponi ha mahayani , u rwela ṱari hu nga itwa fhethu hu no paḓa huthihi .
Tshipiḓa tsha 3.6 afho fhasi tshi ṱalutshedza uri vha nga wanisa hani vhafari vha ndivho ya sialala arali izwi zwi sa pfali zwavhuḓi nahone tshipiḓa tsha 3.8 tshi ṋetshedza tsivhudzo nga ha u ita nyambedzano na u khunyeledza thendelano ya u kovhekana mbuelo .
ya Phurogireme ya Vhukoni
Nga mbekanyamushumo dzashu , ri lwela u vhona uri zwitshavha zwo tsikeledzwaho zwo katelwa tshifhinga tshoṱhe .
Muthu o tendelwaho u tea u vha e hone u sainela mushonga arali vha siho .
Mushumo wa mikhwa ndi u wana zwilinganyo izwi u itela uri muthu a kone u ḓiṱumanya nazwo . 
Themo ḽa ndangulo ya nnyi na nnyi ḽo ṱanḓavhuwa u fhira tshumelo yapo , sa izwi ḽi tshi katela nḓowetshumo dzoṱhe dzi ṋekedzaho tshumelo ya nnyi na nnyi . 
U pambuwa kha milayo iyi zwi nga livhisa kha u sengiswa nga zwiimiswa zwa mulayo . 
Ṅwalani madzina vhukuma a no bva kha mutevhe u re afho nṱha kha khoḽomo dzone dzi re afho fhasi .
U bveledza hone huṋe ho fhira kha tshanduko dza zwiimiswa nga u ṱavhanyedza . 
Vhakhethi vha vha na voutu ya thungo ya u khetha miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu ha ṱahe , miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe , nga ḓuvha ḽithihi na ḽa khetho dza lushaka .
NSF nayo i ḓo ṱoḓa u tikedza mveledziso ya zwikili zwa mushumi , pfunzo na mbekanyamushumo dza vhugudisi vhu ṱanganedzeaho na ha vhunzani havhuḓi . 
Muṱalukanyo wa u tea u shumiswa zwenezwo ndi wa ndeme kha ndangulo ndeme ya maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe na kha mveledziso na tshumiso ya nyendedzi idzi . 
Kha hu nangwe zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwine vhagudi vha vha na vhukonḓi khazwo u itela u vha ṋea nḓowenḓowe ya fomaḽa ( nga tshifhinga tsho vhetshelwaho dubo nga vhege u itela zwenezwi ) .
Ho sedzwa PMSA
Musi thodea dza madi dzi tshi gonya , ri do tea u metsha kana u vhambedza thodea idzo na madi ane a vha hone .
Zwa vhuṱoli zwo itwaho zwi sumbedzisa zwi khagala uri hu na sisiṱeme dzo linganaho dza ndango kha muhasho ; naho zwo ralo , zwi vhilaedzaho ndi zwa uri ndango idzo dzi a shuma na . 
" Ni shume nga nungo dzoṱhe kha Gireidi 3 , " vha ralo .
U shela mulenzhe kha nyambedzano , a tshi vhudzisa mbudziso na u fhindula mbudziso .
Zwenezwo , nyimele i teaho u thivhela ndi ine mitengo ya nṱha ya elana na mbuelo dzo linganelaho kana dza fhasi . 
U khwinifhadza GIS hu tshi itelwa vhupo ha Greater Marble Hall khathihi na u bvela phanḓa na u vhu londola khathihi na u vhu vusulusa . 
Mushumo wa 2 : MILINGO ya mafheleloni a ṅwaha
Mitambo yo vhofholowaho ya nnḓa Mutambo wa maḓi ( na matope ) Mutambo wa muṱavha Mutambo wa zwipfi U tamba khole-khole Mitambo ya u shumisa misipha mihulwane ( u gonya , u dembelela , u linganyisa n.z )
" tshivhumbeo tsha muvhuso " zwi amba -
Tshikwama tshi ḓivha ndeme ya mafhungo o vhewaho kha databeizi sa izwi a tshi vhumba mutheo wa mbadelo dza mbilo dza ndindakhombo ya vha sa shumi . 
Nḓivhadzo dzoṱhe dzine dza sa swikelele milayo ya u ṋetshedza dzi ḓo haniwa dza humiselwa kha khasitama uri dzi lulamiswe na u ṋetshedzwa hafhu . 
Zwa u katelwa ha vhafariwa , kha vhuvhekanyandeme ha vhathu vhane vha tea u ṋekedza ḽaiburari nga nḓila yone , ndi u shumiswa ha mihumbulo ine mutumbuli muhulwane wa dimokirasi yashu , muṱahabvu Phuresidennde Vho Nelson Mandela , vho vha vha tshi zwi imela na u zwi fela . 
( a ) i tea u bula uri mulayo kana vhuḓḓifari vhufhio na vhufhio vhu sa yelani na Mulayotewa a vhu shumi u swika afho hune zwa sa yelane ngaho ; nahone
U ita nḓowenḓowe ya u thetshelesa na u amba
Sekhithara khulwane u fana na mutakalo , pfunzo , mapholisa na vhupileli zwi na vhupfumbudzi vhu bvaho kha sekhithara dzazwo na mbekanyamitele dza pfunzo , mihanga ya zwa ndaulo na zwiimiswa zwa nḓisedzo . 
Vhaswa vha yaho tshikoloni vho ḓiphina nga pheriodo mbili dza pfunzo ya nyonyoloso dza muvhili nga vhege . 
Kha ḽeveḽe ya muvhuso wapo , ndaulo ya zwa masheleni i na ndivho nṋa dza mutheo :
Tshishumiswa tsha u sumbedza nḓila i leluwaho ya u kunakisa maḓi
Vha nga vha vhe . . .
Ni zwi humbula hani . . . ?
Minisiṱa vho sumbedzisa uri sekithara dza ndeme tharu dzo tikaho iṅwe nyaluwo ya ikonomi . 
Kha ri renge thikhithi nga tshifhinga u itela u ya kha heyo mitambo .
vhupo vhu sa nyeṱhi ;
Ndambedzo i avhelwa fhedza musi tshiimiswa tsho no swikelela ṱhoḓea dzoṱhe . 
Maanḓalanga a Tshumelo dza zwa Maḓi a ṱoḓa u fhaṱa vhukoni u hwala vhuḓifhinduleli , fhedzi ho bvelelani u swika zwino ? 
Fhedzi-ha , naho zwo ralo , mvelelo yo vha u sa lingana ha mbuledzo dzi no kwama masia oṱhe a ngudo , thero na dzigireidi , khathihi na ṱhoḓea ya uri hu bveledzwe maṅwalwa maṅwe hafhu afho hune ha vha na miṅa . 
ṱalutshedza zwiṅwe zwa zwiimo zwine zwa fanela u dzhielwa nṱha musi vha tshi khou ṱhaṱhuvha thendelano ya u kovhekana mbuelo nauri mbuelo dzi kovhekanyiswa hani ;
Ndi nga mbekanyamushumo yeneyi hune vhukoni ha vhaswa ha tumbulwa hone . 
U vhala na tholokanyonḓivho : Ndi zwithihi na zwa bammbiri ḽa u
Nga nnḓa ha u bveledza vhashumeli vha zwa ndondolamutakalo vhane vha vha tshipiḓa tsha vhashumi vhapo , vhuṱanzi ha risetshe vhu laedza zwa nḓisedzo na mishumo yo teaho ndondolamutakalo u itela u wana mvelelo dza nṱhesa . 
Ngauralo muthu u fanela u ṱoḓa dzilafho nga u ṱavhanya na u sa lindela tsumbadwadze dzi tshi bvelela . 
U pfukiswa ha muthelo , ndaṱiso na nzwalelo zwi ya nga notsi dza mbekanyamaitele nahone milayo i tea u vhigwa kha Muṱolambalelano Muhulwane , Minisita wa zwa Masheleni na Buthano ḽa Lushaka . 
Mithelo ya zwa vhulimi i shumiswa u ya nga ndaela dzo buliwaho . 
Fhedzi , musi mashango manzhi na zwiimiswa zwi wanalaho mashangoni manzhi zwi tshi khou ambedzana , tshivhalo tsha thendelano dzo sainwaho nga ṅwaha tshi lavhelelwa u lingana kana tsha fhungudzea . 
Ṱhoḓea na maga a u linga zwi shumisa vhunzhi ha thekiniki dzo dzhenelelaho . 
Zwiṅwe , zwi ḓo khwaṱhisa vhuvha ha phuraivethe ha vhupo ha vhudzulo . 
tevhelwaho
188. Mishumo ya Muoditha Dzhenerala
4.1 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ranga phanḓa shango kha u pembelela ḓuvha ḽa u Pfumedzana nga dzi 16 Nyendavhusiku ngei Port Elizabeth , kha ḽa Kapa Vhubvaḓuvha fhasi ha thero : " U ṱumanya ho khethekanaho : U fhaṱa Afrika Tshipembe ḽithihi na lushaka lu yelaho kha muvhuso wa mveledziso wa lushaka " .
Ṅwalani maiti kha khoḽomo ya u thoma ni kone u ṅwala fhungo ni tshi shumisa ḽiiti . Ṅwalani mafhungo ayo e kha tshifhinga tsha zwino .
U bvelela ha khethekanyo ya fhethu kha u swikela vhufaedzi vhu sa fani na vhuṅwe na " u vha na dzangalelo ḽa u dzula fhethu hukene " hu nga kalwa u ya nga uri dizaini i elana hani na fhethu ho tiwaho na mbonalo dza fhethu uho . 
Fhedzi , u thomiwa ha tshaka dza mimasipala dzi katelaho khetho ya komiti dza wadi zwo itea fhedzi nga Nyendavhusiku 2000 .
Ri fulufhela u shandukisa vhatambi vhane vha vha na tseḓa na u funesa tshelede khathihi na vhalanguli vha vhathu vhare na tshirunzi tsha nṱhesa . 
Themendelo dza mvetomveto dzi amba nga , vhukati ha zwinzhi , zwidodombedzwa zwa gumoṱuku dza zwiendedzi zwi khou endedzaho masheleni , u gudisa na u sedzulusa vhashumi . 
thendelano dzi fanela u sumbedza uri masheleni maṅwe na maṅwe ane a ḓo ṱanganedzwa zwi tshi bva kha thendelano a ḓo badelwa kha tshikwama tsha Vhushumisamupo ; na uri
Muhanga wa ndangulo ya khovhakhombo wa Bodo ya vhalanguli u ḓo shanduka musi Bodo dza vhalanguli dzi tshi bvela phanḓa na u shumisa maitele a nḓowetshumo a khwinesa kha maga na ndangulo ya khovhakhombo . 
2.4. Khabinete yo sumbedza uri Union Buildings i ḓo pembelela ṅwaha wayo wa vhu 100 nga Nyendavhusiku .
Izwi zwi ita mishumo i fhiraho zwigidi zwa 50 .
Ri tikedza u sima milayo ya mushumo wa komiti ya odithi . 
2.1 Khabinethe yo tendela tsheo ya u nanga Vhupo ha Mveledziso ya Nḓowetshumo ha Maluti-A-Phofung ( MAP IDZ ) ngei Tshiame ( Industriqwa-1A ) , kha ḽa Harrismith , Vunḓuni ḽa Free State . Yo dovha ya tendela u ṋewa ha Thendelo ya Mushumisi ya zouni iyi kha Koporasi ya Mveledziso ya Free State .
Hu na u ṱanganedza uri muhasho u ṱoḓa u suma mushumo muhulwane wa u laula kha sekhithara , u fhira uyo wa kha nḓowetshumo i shelaho mulenzhe . 
U khwinifhadza zwikili zwa u kona u vhala na ṅwala ndi tshiteṅwa tsha u thoma tsha u fhelisa zwikhukhulisi zwine zwa ita uri vhathu vha vhe kha linga ḽa vhushai na u kundelwa . 
Vhatshimbidzi vha Senthara ya ha u Vhudzisa vho pfumbudzwa zwavhuḓi na u ṱanwa kha ngaganyo i yaho phanḓa , vhulisa na u gudisa zwi pindulelwaho kha u fushea ha khasiṱama , u fhungudza tshifhinga tsha muduba na phetho dza vha u thoma u founa . 
U vha na vhushaka ha u shumisana vhu pfadzaho na vha midia zwi ḓo vhuedza . 
U langa na u tshimbidza maitele a nyolo ya dzangano . 
Kha vha ṱanganye zwitopo zwa bisi na thekhisi u itela vhudzumbamo na tsira kha u vhumbekanya ṱhumano ya tshifhaṱo tsha tsini . 
Hezwi zwi khou vha hone nga murahu ha musi Minisṱa wa zwa Muno , Phurofesa Vho Hlengiwe Mkhize , vha tshi ṱangana na Minisiṱa wa Mupfuluwo , Ṱhunḓu na Vhadzulapo wa Canada Vho Ahmed Hussen ino vhege .
U shumisa ḓivhaipfi ntswa na ndongazwiga zwo gudwaho
Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vho ḓivhadza tshipiḓa tsha vhushelamulenzhe nga vhathu tsha vhuṱambo .
( a ) a tshi swika hune a vha a songo tsha fanelwa ; kana
Mushumo a u nga fhungudzi zwiko u fhira kha tshiimo tshine tshirunzi tshawo tsha ḓo vhaisala .
U fhindula nga nḓila ya u vhavhalela mihumbulo na mahumbulwa a vhaṅwe
U livhisa tshibveledzwa kha muthu .
Zwenezwo ndo vhona u nga , vha tea u bvelaphanḓa na mbudziso iyi musi wa samithi . 
Nyendedzi dza Batho Pele dzi ḓo thusa Komiti dza Wadi u fhindula miraḓo ya tshitshavha ine ya bula mihumbulo ya uri tshumelo ine vha khou ṋetshedzwa nga vhaofisiri a yo ngo tea izwo zwine Nyendedzi dxza Batho Pele dza ṋetshedza zwone .
Phindulo dza mbudziso edzi dzi zwanḓani zwashu hu si sa vhahumbuli fhedzi , fhedzi sa vhashumeli nga maanḓa , sa vhathomi vha u shumisa vha mbekanyamaitele ya mveledziso . 
Zwidimela izwi zwi farekanya maAfrika Tshipembe nahone zwi na mushumo wa ndeme wa u tikedza vhuendi ha tshitshavha na u engedza nyaluwo .
Afrika Tshipembe ndi shango ḽa manakanaka nahone roṱhe ri nga thusa kha u ita uri ḽi tshilee khaḽo .
( i ) u ita uri hu vhe na tsireledzo ya lushaka ;
Ndo bebelwa Muleji , Gaphaudi , Limpopo .
Khethekanyo dzi tevhelaho dza Mulayotewa dzo tea kha Muhasho : 
Therisano nga vhusevheḓi ha u kunguwedza .
U shela mulenzhe hu hulwanesa ha vhuvhili kha vhubveledzi hu bva Ekurhuleni . 
Mbekanyamushumo ya muvhuso ya ṅwedzi woṱhe , ine ya ḓo wanala kha
Komiti dzi nga vha na Vhupfiwa nga Vhathu nga ha milayo kana mafhungo a yelanaho na mulayo .
Ṅwalani zwi ṅwalwaho kha dayari zwa ḓuvha ḽithihi musi we na pfa no ṱungufhala .
Zwi tshi sumbedziswa nga iṅwe nḓila , khangwelo ine ya si vhe na ndifho yo teaho khathihi na mbekanyamushumo ya mbueledzo i ḓo dzhiwa sa khaṱhulo i songo teaho nahone ine ya nyadza zwine mulayo wa amba , Ndayotewa na shango . 
Midia kha sia iḽi na yone i nga thusa vhathu kha u humbula nga nḓila yone na nga tsatsaladzo nga ha tshitshavha tshavho . 
Datumu ya u valelwa na datumu yo dzinginywaho ya muaro ( arali i hone ) .
Kha GIREIDI YA Ṱ vhunzhi ha mishumo ya u linga i itwa nga u tou ṱola hune mugudisi a rekhoda mvelelo dza u linga a tshi khou shumisa mutevhe wa u sedzulusa ( checklist ) .
Naa vha nga ṅwala hani mutevhe wa u phaḓaladza ?
Muofisiri
Hu themendelwa uri hu ṱo ḓiwe thuso ya ramulayo sa idzwo kushumele kwa u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni ku tshi konḓa .
Mutevhe wa zwigwada zwi re na dzangalelo u tea u shumiswa u vha thusa kha u vha kwama musi hu na muṱangano ya nnyi na nnyi , kana miṱangano yo khethaho ya madzangalelo , sa tsumbo , u lugisela mihumbulo i dzhenaho kha Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho .
u ṱavhanyiswa ha u fhaṱwa ha tshomedzo dzi ṱoḓeaho kha u swikelela ndivho dzashu dza ikonomi na dza tshitshavha ;
Vhaongi vho gudelaho vha nga vha founela u ṋetshedza pfunzo yo dzhenelelaho nga ha ndondolo ya mutakalo nga ha nyimele dzi ngaho asima , vhulwadze ha swigiri , mutakalo wa muhumbulo na ndaulo ya zwa mbilu na u vha rumela mafhungo ane a sa konḓe u vhala nga ha nyimele idzi .
Hu kwamaniwa hani
U ela uri komiti dza wadi dzo kala hani makumedzwa ayo na zwone ndi zwa ndeme .
Tshishumiswa tsha kale tshi kha ḓi ṋea thaidzo . 
U thetshelesa u itela u wana zwidodombedzw zwo khetheaho
EE-plan ya masipala yo ṅwalwa fhasi nahone vhukwamani na madzangano a vhashumi vhu kati . 
2.2 Khabinethe yo tendela Mutheo wa Tshiṱirathedzhi wa Vhukati ha Themo wa 2014-2019 ( MTSF ) une wa ḓo shuma sa buḽoko ya tshifhaṱo kha miṅwaha miṱaṋu ya u thoma iḓaho ro livha kha bono ḽa 2030 kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) .
Mvelaphanḓa khulwane kha mveledziso ya vhashumi zwi katela u swikiswa kha Khabinethe mvetamveto ya puḽane ya vhashumi kha sekithara , na u fholodzwa ha nyambedzano dza maimo mushumoni na tshipiḓa tsha thuṱhuwedzo . 
Vharangaphanḓa vho fulufhedzisa u ṱavhanyisa mashumele a Mmbi Pfareli ya Afrika ( ASF ) .
Ndi vhathu vhangana vha dzulaho kha vhupo ha havho ?
U fhelisa khombo dza magondoni zwi kha di vha phanda kha muvhuso .
Thebuḽu dzi tevhelaho dzi kwamanya mafhungo kha u shumiswa ha vhaḓivhi kha muhasho . 
Izwi zwi ḓo dovha zwa thivhela maitele a u shavha mithelo nga vhathu vha holaho miholo ya nṱha u ya kha 27.5% wa miholo kana mbuelo yo theliswaho u swika kha R350 000 .
U ṱuṱuwedza nḓila dzi no ḓisendeka nga vhathu dza nḓisedzo dza tshumelo ;
Zwiṅwe hafhu , fhungo ḽa u swikela dzikhothe nga murahu ha awara dza mushumo ḽo vha ḽiṅwe fhungo ḽa ndeme ḽi ṱoḓaho u sedziwa . 
Nga mvelo , roṱhe ri fulufhela kha mvelaphanḓa ya nyambedzano dza mulalo . 
U ṱanganedza na u khephutshara ndaka yoṱhe kha ridzhisiṱara ya ndaka . 
Masheleni o vhulungwaho / PMSA
No guda uri mapfanisi a re kha nyito i re kha tshifhinga tsho fhiraho a vhona na nga -o .
U shandukisa izwi , ri themendela nḓila ya masia manzhi :
Nṱhani ha zwoṱhe , shango ḽa Afrika ḽi tea u vha na vhuḓifhinduleli na u fhindula kha ṱhoḓea dza vhathu vhaḽo . 
Hafhu ndi mutheo une wa dededza nyambedzano nahone ndi nḓila ya u khwaṱhisedza uri nyambedzano muṱanganoni i kha ngona uri muṱangano u kone u swikela ndivho yawo .
Dzilafho ḽa tshifhinga tshoṱhe na tshanduko kha dzilafho na zwone zwo ṅwalwa kha garaṱa .
Nga iyo nḓila , ri ḓo swika kha thasululopfareledzwa . 
U thetshelesa na u fhindula kha 20 zwibveledzwa zwa ndaela
Vha ḓo ṋewa rasiti nga murahu ha u isa dokhumenthe .
Tswikelelo kha Bugupfarwa ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS ) C.
dzina na ṋomboro ya tshiṱara ṱa tsha hune vha rengisela hone
Maitele a u ita uri hu vhe na vhuthihi kha ndaulo dza u fhelisa tshiṱalula zwo swikisa kha nyengedzedzo ya ndayo dze kale dzo vha dzi tshi itwa kha vhashumi vhahtshena vha maimo a nṱha u ya kha vhashumi vhoṱhe vha muvhuso . 
Mulayo u vha u tshimbilelanaho fhedzi kha vhafarakani vha ne vha khou fhambana kha vhushaka kana lufu lwa muṅwe wa vhafarakani arali vha kundelwa u langa nyimele yavho nga nḓila ya phuraivethe . 
Tshikolodo tsha khadzimiso tshi vhalelwa nga akhaunthu ino khou tea u badelwa ya tshelede yo salaho kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka tsha akhaunthu dzo salaho u badelwa dza muvhuso khathihi na Bannga ya Mbuelo na bannga dza vhuvhambadzi . 
Nga u angaredza , mbuelo dza u vhulunga muḓagasi dzi na mveledzwa ṱhukhu fhedza dzavhuḓi dza vhubveledzi hoṱhe kha ikonomi . 
1.7. Khabinete i khou ita khuwelelo kha vhabebi vhoṱhe vha Afurika Tshipembe na vhaunḓi vhane vha vha na vhana vha u bva kha miṅwedzi ya 9 u swika kha miṅwaha miṱanu ( 5 ) u tsireledza mutakalo wavho nga u shumisa fulo ḽa shango ḽoṱhe ḽa u hayela tshifumbu na phoḽio kha vhana .
THEMO YA 4
Tshumelo dza mutakalo dzo ṱanganelanaho
( b ) i fanela u itwa hu saathu u fhela maḓḓuvha a 30 u bva musi Mulangavunḓḓu o no saina Mulayotibe .
Vhaṱani vha a kona tshifhinga tshinzhi u pakulula na u ṱana zwibveledzwa zwavho fhethu havho ha u rengisela nga tshifhinga u itela u vula ha ṱano . 
Vhafumakadzi na vhaaluwa vha anzela u pomokwa vhuloi , izwi zwa ita uri vha rwiwe , vha vhulawe , kana vha pfuluswe ( pandelwe muvhunduni ) .
U ṅwala memorandamu , adzhenda na minetse zwa muṱangano ndi zwa ndeme arali hu na zwine zwa amba .
Zwithu zwa u hwala thundu
vhane vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha dzulaho lwa tshoṱhe kha Riphabuḽiki .
Mikano kha vhukoni ha thekeniki na tshumelo ya ḽaborethari zwi dzulela u vha zwithu zwi re zwikhukhulisi zwa ndeme kha mishumo ya u monithara dzingu . 
VHULANGI HA MAVUNDU HA GCIS
Muthu muṅwe na muṅwe , hu si na uri ndi mungafhani a nga ita khumbelo ya u londotwa nga muṅwe murado wa muṱa arali :
Sa tsumbo , musi u bveledza zwiḽiwa zwi tshi ṱanganyiswa na u engedzwa , ndi zwa ndeme uri miṱa na yone i gude uri i shumisa hani zwibveledzwa zwiswa na uri mimakete i nga ṋetshedza u shela mulenzhe ho teaho u itela mveledziso , khathihi na u dzhia zwo salelaho kha mveledziso . 
Mbetshelwa i ḓo itwa ya u kovhiwa nga nḓila i linganaho ha thundu yo kuvhanganywaho musi ho no fheliswa vhushaka , na pfanelo ya u wana mukovhe wa ṅwana u bva kha mufarakani we a lovha a si na wiḽi . 
Ḽiga ḽa 5 : Kha vha pfesese mushumo wa miraḓo ya komiti ya wadi
4.2 . Kha u pembelela Ḓuvha ḽa Vhashumi matshelo ( dzi 1 Shundunthule 2015 ) , Khabinethe i ita khuwelelo kha vhashumi vhoṱhe uri vha ṱangane na u fhaṱa ikonomi ya Afrika Tshipembe , na u shela mulenzhe kha dzhango na kha ḽifhasi .
Hu si nga dzina ḽashu !
Vha nga ḓi baḓekanya na ane vha funa .
Vhagudi Vhuimo ha Nṱha vha tea u funzwa tshaka nnzhi dza lushaka lwa ḽitheretsha khathihi na tshaka nnzhi dza zwibveledzwa zwine vha tea u zwi bveledza .
U tevhekanya zwishumiswa zwa zwanḓa sa huḽahupu kana riboni ine ya ṱoḓa nyito dzi fanaho kha tshamonde na tshauḽa
Zhendedzi a ḽi ḓivhi khombo ya tshelede ya mashango a sili sa afha vhuvhambadzi hoṱhe hu tshi itwa henefha . 
Hu dovha ha vha na u shumisa maḓi maṱuku . 
Mbuelo ya nga tshithihi yo ima na vhushai vhu khou phaḓalala vhu tshi ya . 
2.1 . Khabinethe i tikedza Minisiṱa wa Vhuendi , Vho Dipuo Peters , kha u tshimbidza Maanḓalanga a Vhuimangalavha ha Lushaka ha Transnet , u ya nga Tshiteṅwa 79 ( 1 ) tsha Mulayo wa Vhuimangalavha ha Lushaka , 2005 ( Mulayo 12 wa 2005 ) , u khwinisa Thendelano ya Mushumisi wa Theminaḽa u itela u tendela Maano a Tshikwama tsha Zwivhaswa uri a kone u fara mihwalo ya muvango wa Zwidugaho zwa Pheṱhiroḽiamu yaGese ngei kha Vhuimangalavha ha Saldanha Bay .
Kha zwigwada zwa vhashelamulenzhe zwine a zwo ngo dzudzanyea , dziNGO kana vhaṅwe vhathu vha re na nḓivho vha shela mulenzhe zwihulwane wa u amba nga ha madzangalelo a zwigwada zwenezwo . 
Thandela ya nnḓu ya R161 miḽioni ya vhathu vha Thoyane yo ṋetshedzwa nga MEC wa Madzulo a Vhathu na Tshumelo dza Tshitshavha Vho Ravigasen Pillay .
Mishumo ine ya tea u itwa
Vhunzhi ha mugaganyagwama u avhelwa kha nḓisedzo ya tshumelo ya maḓi . 
Vhulambedzi na mveledziso ya themamveledziso zwi tea u tikedza vhupo vhune ha ḓo aluwa ha vha madungo mahulwane a nyaluwo Afrika Tshipembe na masakha a mveledziso ya dzingu ḽa Tshipembe ha Afrika u itela u sima maḓambuwo a u wetshela kha ikonomi ya ḽifhasi . 
Ndi ngani ri tshi tea u dzudzanyulula zwiko zwa madi ?
Muhasho wo ṱumanya heyi puḽane na ḽiga ḽa u ya kha vhulangi nga u angaredza vhune madokotela a vha tsha sokou tou ima fhedzi kha vhuimo ha vhurangaphanḓa ha tshiimiswa . 
Sumbedzani akhaunthu yo dzhiaho , akhunthu i no khou koloda na akhunthu yo ngalangalaho . 
Bammbiri ḽa 2 : U tou ṅwalwa 30 U ṅwala - Maanea ( 20 )
Khethekanyo ya vhuṋa i sumbedzisa zwiitisi zwi sumbedzaho nḓivho zwine zwa fanela ḓivhadza mbumbo ya netiweke ya sisiṱeme ya u enda kha vhupo hukene . 
Vha fanela u wana :
Nga u ṋetshedza vhupfiwa , vha na tshifhinga tsha u ṱuṱuwedza muhumbulo wa miraḓo ya komiti vhane vha khou rera na u hanedzana nga ha tshiṅwe tshipiḓa tsha mulayo musi tshi sa athu fhela .
zwinepe zwivhili zwa muvhala mutsu na mutshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe .
1 / 4 Tsaukanyo ya zwiimiswa
Hezwi zwi ḓo konisa u fheliswa tshoṱhe ha Aventura .
Dziṅwe mbuelo dza u dzhoina Mbekanyamushumo ya Vhuimana ndi hedzi :
Nyito dza vhathu dzi khou ita uri tshaka nnzhi dzi ngalangale na u tshinyadza kana u shandukisa vhudzulo ha mupo u mona na ḽifhasi , naho zwavhuḓivhuḓi tshitshavha tshi na ludungela luṱuku lwa uri hu khou itea mini . 
U shumisa thandela dza henefho kha tshitshavha hune vhafhati vha henefho vha gudiswa u fhata mabunga ane a vha na ndondamutakalo a dovha a tsireledzea .
U imba na u renda nyimbo dzi sa konḓi na zwidade .
Nga mbambedzo , tshumiso ya inthanethe i khou tshenzhela nyaluwo ṱhukhu u fhirisa zwe zwa vha zwo lavhelelwa . 
Ndi phurosese ya sisiṱemetiki ine ya vhea zwisumbi zwa kushumele zwi konisaho muvhuso wapo na vhadzulapo u ela zwe vha swikelela vho vhambedza na zwisumbi izwi .
U ṱola na u sedza mivhigo ya nyanḓadzamafhungo ya lushaka na ya dzitshaka nga ḓuvha na nga vhege . 
Thebulu i re afho fhasi i sumbedzisa ndingedzo dza khwinesa dzashu dza u fhindula mbudziso iyo . 
Arali muiti wa khumbelo a si muthu ane a vha na thendelo ya u rea khovhe , kha vha ṋekane nga dokhumenthe dzi tevhelaho :
Hezwi zwi nga kha ḓi vha na u kanganyisa nga nḓila i dinaho bono ḽa IDP na zwipikwa , zwiṱirathedzhi na thandela .
2 . Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma hu tea u ṱuṱuwedza tshirunzi tsha vhapondwa na zwigevhenga , na u khwaṱhisedza uri a hu na ane a amba u fhira muṅwe kana tshiṱalula .
Maambiwa a tea u sumbedza mbuno na u sa dzhia sia .
Mbekanyamaitele ya mbambadzo na mbekanyamaitele ya zwa masheleni dzo vha zwiṱuṱuwedzi zwa ndeme zwihulwane u tsitsa inifuḽesheni lwa miṅwaha minzhi . 
Mbuelo dza vhuimana ( hu tshi katelwa mubebisi )
Muhasho u khou tea u thogomela zwiko izwo ( madi na mupo ) u tshi itela vhathu vha Afurika Tshipembe .
Avha ndi vhathu vhane ra ṱoḓa u vha ṋea maanḓa , vhane khavho ra ṱoḓa u dizaina vhuphalali hashu , u fhaṱa kha vhuhali na tshirunzi zwavho . 
Nḓila na zwiitisi zwa u khethekanywa hafhu zwo bviselwa khagala . 
Ri ita khuwelelo kha mashango oṱhe ya uri vha songo ṱanganedza milayo ya ndaulo nnḓa ha mikano yao ya shango ḽithihi nga maṅwe mashango , ine ya kombetshedza ndaṱiso kha miṅwe mivhuso na khamphani dza mashango a sili na vhathu . 
U ṱanganedza na u ḓiṅwalisa
Kha vha humbele ṋomboro dza tshiofisi dza seed lot .
Hovhu ndi vhushumisani vhune ra khou vhu huwelela .
1.5 . Khoḽokhiamu ya 2016 ya zwa Tshanduko ya Nyanḓadzamafhungo yo tou Ṅwaliwaho ye ya farwa nga Muhasho wa zwa Vhudavhidzani u amba nga tshanduko na u fhambana kha nyanḓadzamafhungo ya shango ḽashu zwe zwa ṋea luvhanḓe vha kwameaho vho vhalaho vhane vha vha kha zwa nyanḓadzamafhungo uri vha ambe nga tshanduko ya nyanḓadzamafhungo shangoni ḽashu , vhuḓifhinduleli na zwa ndeme zwo fhambanaho .
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na zwifanyiso
Khabinethe na , nga murahu ha themendelo dze dza itwa nga dziminista dzi kwameaho , yo pfa uri khovhakhombo iyi a i ngo thivhela mbuelo dza vhukuma na dze dza limuwiwa dza phakhedzhi ya vhurengi ya vhupileli ha tshiṱirathedzhi . 
Thikhedzo nga u angaredza u itela vhuṱanzi ha u shuma nga ngona ha komiti ya wadi
5.1 . Khabinethe i bvisa vhupfiwa hayo na u livhisandiliso dzayo kha :
Ḽinweledzo ḽi a shumiswa kha u thoma ndayo dzone dza vhupulani na u dizaina kudzulele kwa vhathu . 
Mbadelo dzi pfukiselwaho na dzone dzo itwa kha madzangano ane a si vhe a muvhuso u bva kha mbadelo dzo itwaho kha Tshikwama tsha Mukatelo na mphomali ya HIV na AIDS i langwaho nga nyimele . 
Muhasho u ḓo bvelaphanḓa na u lavhelesa nyimele u itela uri u guda na u funza hu bvelephanḓa hu si na u thithiswa na huthihi . 
mafhungo nga ha zwiko zwi re hone .
5 . Vha nga lavhelela maitele a vhukoni nahone a u ṱavhanya , zwine zwa ḓo ita uri mulandu u iswe khothe nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea .
Ri mu vhona mulandu ḓe ?
Iyi ndi nzulele ya matshilisano na ya vhukuma ine ya vhonala nga ngomu kha vhaoli na vhadzia u dzhia tsheo vhane vha khou shuma , na mvusuludzo ya ndeme ndi ya vhuṱhogwa arali hu khou ṱoḓa u swikelelwa ḓorobo dzi linganaho nahone dzo tsireledzeaho . 
NDANGULO YA MALAṰWA
Sa tsumbo : mbekanyamushumo dzi nga ho Tshata ya Zwipondwa , tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala tshi nga ṋewa maanḓa a u maanḓafhadza zwitshavha zwa sialala nga kha mabembela a u tshenzhedza uri vha shumise pfanelo dzavho dzi re kha Tshata .
U vhea iṱo na u ela thandela dza tshitshavha tsha SAPS na vhupholisa ha sekhithara . 
( f ) u davhidzana na u dalelwa nga -
Ho vha na u engedzea kha u shumiswa ha maḓaka a mupo sa tshiko tsha mishonga , matheriala a u fhaṱa , khuni , na zwiḽiwa . 
U shumisa marangeli nga ngona .
u vhavha ha misipha na u pfa vhuṱungu
Ṱhahelelo ya mafhungo a miri i so ngo ḓoweleho kha Vundu ḽa Eastern Cape ndi thaidzo khulwane . 
Vha kovhelane mafhungo a tevhelaho :
mutshimbidza ifa ḽa muthu o dzhielwaho thundu o lovhaho .
Dziphakha zwa zwikhala zwo vuleaho zwi fanela u itelwa luhura nga mabuḽoko a semennde kana phuphu dza semennde u itela u thivhela pwashekanya ndaka na vhuvhava . 
Nyaluwo ya maraga wa vhubindudzi ha Afrika na vhalanguli vha Afrika Tshipembe vhane vha khou shumiswa nga tshivhalo tshi aluwaho ṅwaha nga ṅwaha u itela khamphani dzi dzhenelelaho . 
( 2 ) Muthu o vhewaho kha ofisi ya Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Khulwane ya Aphiḽi ane a saathu u vha Muhaṱuli nga tshifhinga tsha musi a tshi vhewa u fanela u ana kana u ita Khwaṱhisedzo phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa .
Afrika Tshipembe asi shango ḽa rugby na khirikhethe fhedzi . 
A hu na thuli dza mavu dzine dza ḓo tendelwa fhethu ho itelwaho tsireledzo ya vhupo ha mveledziso iṅwe na iṅwe . 
U nanga magudiswa o teaho ṱhoho
Naho zwo ralo , mashudu mavhuya ndi uri vhunzhi ha vhathu vhane vha kavhiwa nga tshitzhili vha ḓo vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa .
U ṱalutshedza nzulele ya fhethu sa ya muṋo , thempheretsha na vhudzivha , zwi tea u itwa misi yoṱhe uri zwi itee mazha na u pimiwa ha kharenthe . 
U ela kushumele : Sisiṱeme ya u ela kushumele ya mveledziso ya u dzhenelela ho sedzwa ndivho dzo tiwaho . 
U shumisa na u kovha zwiḽiwa : u ṋetshedza hu no lingana ha zwiḽiwa fhethu hune zwa khou ṱoḓea hone nga tshifhinga . 
m ) Vho Dokotela Mogenthiran Shunmugam ( Morgan ) Pillay ( Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo )
2 ) U ṱanganedzwa ha maambiwa
Ṅwaha wa muvhalelano
Ndivho ndi ya u swikelela khonadzeo ya ikonomi ya lupfumo lwa zwithu zwo fhambanaho zwa tsiko zwa Afrika Tshipembe zwine zwo bulwa kha mvetamveto ya Maano a Ikonomi a Bayodivesithi ya Lushaka ye ya tendelwa nga Khabinethe nga Fulwana 2015 uri tshitshavha tshi shele mulenzhe .
Kha vha ḓadze Fomo ya u Vhiga Mbilahelo vha i rumele nga fax ofisini ya tsini ya ICD .
o I ṅetshedze Phalamennde vhupo ha u pfa vhuṱanzi na u kuvhanganya mafhungo a kwamaho mushumo wa Komiti yeneyo .
Ramilayo wa muhwelelwa u ḓo ima a khwaṱhisedza zwe mutshutshisi wa tshitshavha a amba . 
- Tshitshilahuvhili - ( Tsumbo : tshiḓula )
Kha zwikwea , vhulapfu ha tshikhala ha ndeme ndi mithara nga tshikwea ; musi hu na tshikhala tshihulwane tshi re hone u itela u dzudzanya nḓila , zwi amba luvhilo luhulwane lune muendangaṋayo a nga lu tshimbila . 
U shumisa malaṱwa hafhu , u a vhuedzedza , u a sinisa na u a fhisa zwi a funwa-vho uri zwi vhe maḓaleḓale . 
Dzina ḽa davhi : Arcadia
Fhedzi , zwo vhonala uri thandela iyi inga si kunde kana u fha dzithandululo dza khaedu idzi dzoṱhe , ngauri nnzhi dzi tea u lwiwa nadzo nga zwiimiswa na thuso zwa muvhuso . 
3.1 . Khabinethe yo takadzwa nga mvelelo dza Khonfarentsi ya Lushaka ya LED yo vhaho hone zwenezwino .
U dzhenelela ho fhambanaho u itela u ṱuṱuwedza nyaluwo ya vhubindudzi na u dzhenelela ha vhaimbi kha nḓowetshumo ya vhutsila ha mishumo minzhi ya vhaimbi zwi ḓo ṱalulswa khathihi na nḓowetshumo ya vhashelamulenzhe . 
Phanḓa ha vhoṱhe vho kuvhanganaho afho , nahone hu na u dzhiela nṱha ho fhelelaho ha mbidzo khulwane ine nda khou i dzhia sa Muphuresidennde kana Mufarela Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , nne A.B. , ndi ana/ khwaṱhisedza uri ndi ḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nahone ndi ḓo thetshelesa , tevhedza , tikedza na u khwaṱhisa Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki , nahone nga u ḓiimisela tshoṱhe na u fhulufhedzisa uri tshifhinga tshoṱhe ndi ḓo -
Vhu tou nukhedza zwiḽiwa zwi re kha bammbiri .
U vhala nga vhavhili/ u vhala ha mugudi e eṱhe
Hezwi zwo nweledzwa kha thebulu ire afho fhasi : 
Fhedzi vha tshi swika afha ndundumani ha si vhe na phele ine vha kona u i vhona .
Tshikwama tshi shumisa tsireledzo ya mutengo wa ziro u vala ḽeveḽe nga nḓila i ṱanganedzeaho ya u tsa na u gonya ha ikonomi kha phothifoḽio ya mikovhe . 
Khethekanyo dzadzo dzi elana na zwi tevhelaho zwi elanaho - na uri zwo ralo zwipiḓa zwo pulanwaho zwo khethekanaho lwa kholekhole zwa sisiteme ya kudzulele : netiweke ya mudzingineo ; sisiṱeme ya vhuendi ha nnyi na nnyi ; fhethu ho vuleaho zwiṱuku ; fhethu ho vuleaho lu sa konḓi ; zwishumiswa zwa nnyi na nnyi ; khethekanyoṱhukhu ya mavu ; zwishumiswa zwa nnyi na nnyi na mafhungo a dzhenelelaho nga vhukati . 
Mutambo wa maipfi .
PMS i tea u bvisela khagala mishumo na vhuḓifhinduleli na vhadzheneli vhoṱhe .
Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996 ; 5.2 .
Khumbelo ya u ṱuṋda na u vhambadzela nnḓa ha zwibveledzwa zwa peṱiroḽiamu
( 4 ) Musi o rumelwa Vhathusa Muphuresidennde a nga nanga u sala e muraḓo kana a guma a vha muraḓo wa Buthano .
Zwo fhambanaho na izwo , u khwinisa kha vhukoni havho ha u ita nyonyoloso dza anaerobiki zwi ṋea mbuelo ṱhukhu , sa izwi zwi tshi nga zwi sedza kha u khwaṱhisa misipha fhedzi . 
Hezwi zwi nga thusa u londota ṱhogomelo maelana na ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
Tevhedzelani mutaladzi uri ni wane uri avha vhana vha ita mini uri vha dzule vho kuna .
Fhungoladzwa
Muhasho u nga kona u avhela madi fhedzi arali madi a Riseva o no vhetshelwa thungo .
Milayo ya u dzhenela ha komiti dza wadi kha u ita mugaganyagwama dzi katela :
vha na miṅwaha ya 60 kana u fhira kana vho holefhala
Mulayo u dovha wa bvisela khagala ṱhoḓea ya vhukwamani kha ḽeveḽe ya wadi .
Milayotibe i khwinisaho Ndayotewa :
Tombo iḽi ndi bono ḽa Munnawavhaṋe Khosi Vho-Albert Luthuli - mulwelambofholowo a ḓivheaho a dovha a vha MuAfrika wa u thima u wana Tshiphuga tsha Mulalo tsha Nobel nga 1962 - ḽa uri Vharema vha shele mulenzhe kha mvelaphanḓa ya matshilisano na ikonomi Afrika Tshipembe .
Tshiṅwe hafhu ndi mini tshine vha ḓo pfesesa nga u vhona tshiteṅwa tsho raliho kha mutevhe uyu ? 
MUSHUMOITWA WA 2.1
Zwi teaho u lingiwa nga mulingo zwi fanela u bva kha mushumo wo itiwaho nga tshifhinga tshi rangelaho mulingo , nahone zwi tea u vha zwikili zwo tou nanguludzwawaho na nyito dzine dza ḓo thusa mugudi u sumbedza uri o ḓilugisela u livhana na mushumo uyo kha tshifhinga / ṅwaha u tevhelaho .
Ni ḓo humbulwa zwavhuḓi nga mishumo yo salelaho murahu hoṱhe kha muvhuso na u fhira . 
Ro lingedza u katela na ndingedzo dzo dzudzanywaho dza vhukati ha mihasho i elanaho u ya nga vhuphara na vhunavha hayo kha sia ḽa zwa mavhusele . 
Tshumelo dzi ḓo vha mahala , na uri madalo a ḓo dzudzwa a phuraivethe na vhufulufhelo . 
Tsha vhuvhili ho vha u ṋaṋa ha mbilaelo vhukati ha vhathu vha re phalamenndeni na vhasiki vha mbekanyamaitele nga ha masiandaitwa a ikonomi na matshilisano a u gembuḽa . 
Olani lu dzheneleleaho na tswikelelo uri i itee fhethu ha u dzhena hu vhonalaho . 
Khabinethe i khou ita khuwelelo zwitshavhani uri zwi shume na muvhuso na mazhendedzi a tsireledzo ya mulayo u fhelisa tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi zwitshavhani , zwine ndi zwone zwivhangi zwa tshivhalo tsha thaidzo dza matshilisano , hu tshi katelwa na pfudzungule kha vhafumakadzi na u tambudzwa ha vhana .
ṰHUMETSHEDZO FOMO YA 1 [ Ndaulo ya 2 ]
Kha ri ṅwale Dzulani na khonani yaṋu .
Zwo lambedzwa nga Dzhendedzi ḽa Mveledziso ya Mashangoḓavha ḽa Sweddish
Tshiṱirathedzhi tshihulwane nga ngomu ha Tshigwada ndi mveledziso ya sisiṱeme ya ṱhaluso yo khetheaho ya vhahwelelwa vhoṱhe vho dzhenaho kha CJS . 
Ri dovha ra ṱanganedza Muphuresidennde wa kale wa Black Sash , Vho Mary Burton .
Sisiṱeme dza khwine dzi tea vha hone u itela u thusa kha u monithara hu si mafhungo a zwa mashumele a masheleni fhedzi , na mafhungo a mashumelela sa kwami zwa masheleni , hu tshi katelwa u humbulwa ha mvelelo dzoṱhe dza muvhuso . 
U dzhia vhuḓifhinduleli kha nyimele dzo fhambanaho .
Ndima ya 3 U Linga : rekhodo ya u ṅwala
U vha na aḽikali yo linganaho na zwone ndi zwa ndeme u itela sisiṱeme dza u khethekanya dza bayoḽodzhikhaḽa kha u monisa hafhu sisiṱeme dza mvelele ya khovhe . 
Zwi fanaho afha ndi zwauri mulangi u dovha a shumisa nḓivho yawe yoṱhe kha u dzhia tsheo . 
Dipuḽoma ya Lushaka i re na Vhudavhidzani na Nyanḓadzamafhungo sa thero khulwane . 
Mbekanyamushumo dza muvhuso dza u ṱavhanyisa u thomiwa ha tshanduko dza zwiimiswa dzo sedzaho kha u alusa nyaluwo ya ikonomi sa zwe zwa vheiswa zwone kha Pulane ya Nḓila dza Ṱahe dzi kha ḓi vha dzo tea kha u tandulula dziṅwe dza thaidzo dzo ṱahiswaho nga vhabindudzi .
Izwi zwi ita uri mushumo u vhe u konḓaho .
Hu na tshivhalo tsha milayo ya EU ine ya langa ndeme ya zwibveledzwa zwine zwa nga ṱunḓwa , anḓadzwa na u rengiswa kha EU . 
Vhunzhi ha mishumo ye nda i ṱalutshedza yo itea kha zwiimiswa zwa muvhuso na uri ndi masia a tsireledzo na u vhona uri hu na u tevhedza milayo . 
1.13. Khabinethe i dzhoina tshitshavha tsha dzitshaka kha u livhuwa zwi tshi bva mbiluni Madzangano a si a Muvhuso o shelaho mulenzhe kha thulo ya thuso ya shishi ya dzitshaka kha avho vhe vha kwamiwa nga Typhoon Haiyan ngei Philippines .
Kha zwibadela , zwiimiswa zwa phuraivethe zwo vha zwi khwine nga u angaredza , khamusi nga vhanga ḽa zwiko zwa masheleni zwihulwane zwa u bindudza kha ndangulo ya malaṱwa yavhuḓi . 
Dziṅwe tshumelo dzoṱhe dzo tendelwa zwi tshi ya nga u ṱanganedzwa nga komiti ya odithi . 
Miraḓo i Ṱhonifheaho , maAfurika Tshipembe ,
Sa tsumbo , kha luṱa lwa Ndangulo ya topola na u tandulula Thaidzo mivhigo ya sambula yo ṋetshedzwa ine ya nga bveledzwa nga u shumisa thekheniki dza u leludza data ya sipredeshithi . 
Tshishumiswa tsha mveledziso tshi nga katela zwishumiswa zwa u ita softhiwee u itela u leludza maitele a vhuinzhiniara ha softhiwee . 
U sa vha hone kana u vha hone lu sa fushi ha dzangano kha ḽiṅwe sia , na u fhandekana na muombano kha ḽiṅwe sia kanzhi zwo ita uri ri lindele miṅwedzi phanḓa ha musi ri tshi nga thoma u vhea tshidina tsha u thoma . 
Ndi fhungo ḽifhio ḽi no ri vhudza uri Lulu o vha e na vhutshivha .
Zwipitshi zwipfufhi zwo tou ṅwalaho
D Tsenguluso na themendelo
vha vha tshi thonifhiwa nga vhaṅwe vhorasaintsi siani la nḓivho yavho kha zwine vha ita
Kha vha ye kha vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa a tsinisa na ha havho vha ḓadze fomo ya khumbelo ine ya ḓo bviswa ngavho .
Maṅwe masia a ṱoḓaho ndangulo nga kha mveledziso ya phurotokholo dzi ḓo waniwa na u ambiwa zwiṱirakitsha zwiṱuku zwo teaho zwa Komiti ya Mveledziso ya Lushaka . 
Dza vhudzula mavuvuzeḽa na u imba nyimbo .
Vhadavhidzani vho amba vho khwaṱhisa nahone nga ipfi ḽithihi zwine vha tenda uri ndi maitele a shonisaho , zwe zwa lavheleswa vhege dza tshivhalo dzo fhiraho , zwine zwa katela u punḓuwa ha mafhungo u bva miṱanganoni ya tshiphiri . 
u dzudzanya mafhungo a vhuthu u fana na vhuleme vhu shushaho ha vhafhalali na vhathu vha si na vhudzulo
U tou fana na zwenezwo , u vhiga na dziṅwe nzudzanyo zwi fanela u vha zwi ngonani u itela u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ho fanelaho ha u shuma vhurumelwa na thendelo nga vhashumi havha . 
( b ) u thoma na u lugisela milayo , nga nnḓḓani ha Milayotibe ya tshelede .
Ri khou amba nga khaedu dzo no ḓi waniwaho kha maṅwe madzangano na dzingudo dzo fhambananaho .
Vhakhantselara vha Wadi na tshitshavha
Musi vhunzhi ha fhethu ho vuleaho hu sa sumbedzi tshanduko zwavhuḓi , hune u swika kha iṅwe nḓila zwa nga swikisa kha u kundelwa nga u angaredza ha u fhungudza u ḓalesa ha muhwalo , nga maanḓa wa N , sa zwo nweledzwaho afho nṱha . 
Nga nnḓa ha ṋetshedzo ya bazari kha vhane vha si vhe vhashumi , muhasho u khou pulana u badela mbadelo dzoṱhe dzo salelaho murahu dza giradzhuwithi ya maḓuvha a u awela kha ṅwaha uno wa muvhalelano zwi tshi tshimbilelana na masheleni o waniwaho nga tshifhinga tsha nyanganyelo dza ndivhanyiso . 
Ndi nga murahu ha
5.4 Nḓila dza u livhana na khuḓano
U ṱanganedzwa ha Thendelano ya Goa na Pulani dza Nyito , zwo sumbedza mutheo wo khwaṱhaho une BRICS yo ita nga ha u thoma kushumele kwa zwiimiswa u itela nyanḓano i vhonalaho .
Khomishini i ḓo takalela u ṱahisa ndivhuwo dzayo kha vhathu na madzangano nga u ḓilugisela havho u shuma kha dzikomiti dza thandela ya khomishini . 
Zwenezwo , ri na vhuḓifhinduleli ha u tamba mitambo nahone vhuḓimvumvusi vhu honolola vhukoni ha u shandukisa na u bveledzisa vhupo vhu songo bveledziswaho na vhathu vha shango ḽashu . 
Kha ḽiṅwe sia , TV i a kona u ḓisedza vhana mafhungomatsivhudzi ane vha a lila .
Tshikafhadzo ya mufhe
Heyi ndi tshumisano yo rwangwaho phanḓa nga maAfrika yo sedzaho kha u bveledza thandululo dzo teaho na u kovhela zwiko zwa u tandulula khaedu dza mveledziso dzo livhanaho na dzhango .
Nga nṱhani ha nyengedzedzo kha vhunzhi ha thandela ṱhukhu dzapo dzi wanaho masheleni , hu dovha hafhu ha vha na sethe ya thandela khulwane dzine dza ḓo ṱuṱuwedza na u shumiswa ha vhubindudzi hu hulwane nga sekithara dza phuraivethe . 
Madalo a 1 nga muunḓiwa nga ṅwaha - U ḓadza
Ri ita khuwelelo ya u langula na u humbela mahoro a Libya uri a tsireledze vhutshilo na ndaka . 
Hu themendelwa uri vhahumbeli vha dzhene kha khoso ya Ndangulo ya Sananga kana vha vhe na kupfesesele kwavhuḓi . 
Hafhu , ri bvela phanḓa na u ṱuṱuwedza u shumiswa ha ipfi muṱolamuvhalelano o " nangwaho " hu tshi livhiswa kha milandu musi muṱolamuvhalelano a sa dzhenela miṱangano ine ya ṱoḓea . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha muvhuso wapo khathihi na masia maṅwe a muvhuso , u ṱhonifha , u tsireledza , u bveledza na u phetha pfanelo idzi .
Fhulufhelo ḽinzhi a ḽo ngo fhiwa nḓila dze dza vha dzi tshi khou ṱoḓea u fana na u maanḓafhadza Vharema kha saikhoḽodzhi na u vhurangaphanḓa ha Vharema . 
Ndi muhumbulo wavhuḓi wa Komiti ya Wadi u pulana muṱangano wo khetheaho nga u ṱavhanya u itela u bveledza pulane ya kushumele ya ṅwaha woṱhe .
Puloto , puloto ṱhukhu ( u bvisela khagala , nyito i takuwaho , khuḓano , maṱhakheni , nyito i waho/ maṱhakheshandwa , mafhedzele / tsheo , u anetshela zwa phanḓa na u anetshela zwa murahu .
U ita mvetomveto
Bono ḽa Muvhuso ḽa miṅwaha ya fumi ḽa Afrika Tshipembe kha miṅwaha ya fumi lwa vhuvhili ya mbofholowo na demokirasi zwi sumbedzwa kha Khonṱhiraka ya Muvhuso hu na Vhathu vha Afrika Tshipembe . 
Tshikalo nga u vha hone ha phambano ine sisiṱeme ya tshiimiswa , malugana na tshikhala tshine tsha vha phuraivethe na tshikhala tshine tsha vha tsha nnyi na nnyi ; 
Thandela dza ndingedzo dza ndindakhombo ya mutakalo wa lushaka dzo thomiwa ṋaṅwaha kha zwiṱiriki zwa fumi , na uri zwi ḓo katela khwinifhadzo kha zwileludzi zwa mutakalo , zwi tshi shumisana na madokotela zwao na tshandukiso dza ndango ya masheleni . 
Komiti dza wadi dzi nga dovha dza vha foramu ya vhudavhidzani vhukati ha mukhantseḽara wa wadi na tshitshavha tsha wadi nga ha :
Iṅwe mbuelo ya u vusuludza ndi ya u ṋetshedza zwifhaṱo zwiswa nga mutengo wa u londola wa fhasi . 
mura ḓo wa kale wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe we khumbelo ya u ṅwaliswa hafhu kha mutevhe ya haniwa
Musi ri tshi sedza mvelaphanḓa yo itwaho Afrika Tshipembe kha u fhaṱa mbofholowo ya nyanḓadzamafhungo , Khabinethe i fhululedza SANEF kha anivesari yayo ya vhu20 ine ya ḓo pembelelwa vhege iḓaho .
Nga nṱhani ha nzulele ya fhethu zwifhaṱo zwinzhi zwi vhonala zwi na tshitizi tshi no fhira tshithihi . 
54 U elekanya nga tshidula na khumba
Tsha u thoma , ri ṱuṱuwedza hani mveledzo na mbambadzo ya zwibveledzwa vhudzuloni ha sedza vhubindudzi ha tshelede ha vhugalatshane na vhubindula nga mali hu no itwa kha mbambadzo ya masheleni zwine zwa si vhe na vhusha na vhuṱukuṱuku na mveledziso yone iṋe khathihi na vhubindudzi ? 
Vhalingiwa vha ḓo lingwa kha zwikili zwa u thaipha na luvhilo . 
U phaḓalala ha vhulwadze kha mavundu sa phesente ya u kavhiwa hoṱhe kha shango ḽashu hu nga nḓila i tevhelaho :
Kha ri ṅwale mbudziso idzi .
Kha zwiwo zwa shishi hu tea u wanala themendelo hu sa athu fhira ḓuvha ḽithihi ḽa mushumo nga murahu ha tshiwo .
Mafheloni a Nyendavhusiku 2004 hu tea u vha ho no vha na nḓivhadzo kha phurese , nḓivhadzo dzi dzheniswe na kha akhaunthu dza vhashumisi , hu vhe na nyambedzano kha Radio Grahamstown na Vhakhantseḽara vha Wadi vha fare miṱangano na wadi dzavho u ḓivhadza vhashumisi uri vhashumisi vhane mbadelo dzavho dza vha dzo salela murahu malugana na tshumelo dza u bva kha Khoro vha ḓo valelwa maḓi u bva nga ḽa 01 Nyendavhusiku 2004 .
Pulane ya u londa akhaunthu ya muthu iḓo ṱoḓa tsheo dzo khwaṱhaho nga ha u vhulunga dzirekhodo , ni bindudze kha akhaunthu dzi no khou ḓi koloda , ni badele mbuelo , na u amba na lushaka . 
Mbudziso dzine dza tea u fhindulwa
Khabinethe i ḓo lavhelesa dziHOD na vhahulwane vhavho itshi itela u ḓisa vhudziki vhuhulwane kha vhurangaphanḓa .
U amba nga ha mu / mihumbulo mu/ mihulwane
_ asima yo wanalaho mushumoni
Vhushumisani vhu ṋetshedza muhanga wa u pulana wo ṱanganelaho une khawo vhurangeli ha mveledziso ha itea . 
Heyi ndi khaedu khulwanesa kha muhasho washu na pfunzo nga vhuphara . 
Afrika Tshipembe , u fhiswa ha malaṱwa zwi kha ḓi vha maitele o khethwaho ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili , honeha , hu na tshivhalo tsha dzithekhinoḽodzhi dzine dza vha hone dzine dza ṱaṱisana na u fhiswa ha malaṱwa na uri dzi nga ṱanganedzwa arali dza swikelela zwiṅwe zwipikwa . 
U ita nyambedzano nga ha zwine mutsho wa kwamisa zwone vhutshilo ha vhathu
Arali ra nga ḓihuvhadza ri tea u ita uri zwilonda zwashu zwi dzule zwo kuna u itela uri zwi si dzhene zwitzhili .
Khomishini ya zwa Dzikhetho yo ita mugaganyagwama u itela Mulayotibe wa tshumiso . 
U dzudzanya sisiṱeme ya kha lubuvhisia u itela uri vhashumisani vha ṋetshedze muhumbulo kha therisano dza Komiti . 
Mbadelo dza u enda khathihi na mbadelo dziṅwe dzine dza sokou bvelela dzi ḓo badelwa dzone fhedzi u ya nga zwo randelwaho kha mbadelo sa zwo vhewaho nga Muhasho wa Zwibviswa zwa Muvhuso . 
Luambo lwa nyanyuwo
1-2 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na
Kha nyimele nnzhi , musi ri saathu u ṅwalisa muunḓiwa , ri ḓo ṱoḓa afidevithi ine ya sumbedza vhuunḓiwa ha masheleni .
Ri khou shumisa ṱhoḓea dzo nweledzwaho kha theo ya mulayo yo teaho hu tshi katelwa Mulayo wa Fulufulu , Mulayo wa Ndaulo ya Muḓagasi ( sa zwe wa khwiṋiswa ) na ndaulo dza kha vhukoni ha murafho muswa . 
Ngauri Ni vhona u nga ndi nga mini thavha iyi i tshi pfi Table Mountain ?
Mbekanyamushumo i tea u katela zwidodombedzwa ZWOṰHE zwi tevhelaho u itela u leludza u khwaṱhisedza ndangano nga TISA hu saathu u swika ḓuvha ḽa u ṱuwa : 
Maitele nga ha Tshumelo ya Mbambadzo ndi u ṱhonifha mbambadzo ngomu ha miraḓo ya SADC kha tshumelo ho sedzwa u sika maraga muthihi wa tshumelo kha dzingu .
Hune nyimele ya maraga ya fhima muṱaṱisano , mihasho i vhona mbuno ya iyo na u shumisa ngona dza thengiso dzine dza zwi dzhiela nṱha ; 
Mushumeli wa call centre u fhindula luṱingo nahone a dzhia zwidodombedzwa zwoṱhe zwa ndeme .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala sa : u shumisa ludungela lwa zwi re mafhungoni
U ṱuṱuwedza u shuma zwavhuḓi ha dzilafho kha zwishumiswa zwoṱhe nga kha ṱhuṱhuwedzo ya mbekanyamushumo dza u ya vhathuni na mveledziso , u bvisa kana u thomiwa ha matshimbidzelwe a dzilafho na ndededzo dza dzilafho dzo ḓoweleaho dzo livhanaho na milayo ya lushaka . 
Kha vha dzhiele nzhele yo khetheaho ya ṱhoḓea ya ndingo yo ṱanganelaho . 
Vhugudisi vhu shumaho na vhu pfadzaho ha vhashumi vha kiḽinikhala . 
Hu na phurogireme dzo fhambanaho dza foniki .
U tevhedza kutshimbilele kwa u ṅwala : u ṋekana mihumbulo , u pulana , mvetamveto , u dzudzanya na u ṋetshedza .
Tshifhaṱo tshi tea u ṋekedza maga a u vhulunga o khetheaho u itela tshaka dzo fhambanaho dza zwidzidzivhadzi . 
Izwi zwi ḓo thusa u karusa vhagudi kha zwine vha ḓo zwi ṱoḓa musi hu tshi bvelwa phanḓa .
1 . Ḽeveḽe ya u thoma ya ndugiselo ndi ya u fhaṱa tsivhudzo nga u angaredza vhathuni ha Masipala malugana na CBP khathihi na mishumo ya vhadzhiamikovhe vho fhambanaho ;
Zwikili
Ndi zwa ndeme vhukuma uri vha shumise tshithu tshavho tsha u fembedza nga nḓila yo teaho .
Ndivho ya idzi tshaka dza miṱangano ndi u ṱanganya vhadzhimikovhe vho teaho uri vha kovhelane mihumbulo na u wana thasululo dza thaidzo dzi re hone .
Zwi sa takadzi nga ha mbekanyamushumo ya u sokou thola nga mafulufulu , naho zwo ralo , zwo vha phimo ya u tshinyadzwa nga zwiṱuku hu hulwane ha vhahumbeli vhaswa . 
Tsha u thoma , vhuḓifhinduleli ha Phalamennde a ho ngo khwaṱha , Phalamennde i khou kundwa u ita mushumo wayo wa vhulavhelesi .
U ola nga khirayoni dza mapfura .
Ni ḓo mangadzwa nga mbalo ya vhathu vho ḓiimiselaho u ni thusa . 
U thetshelesa muzika wa Afrika Tshipembe : Sedzani kha uri luvhilo lwa muzika , muungo wa nṱha na wa vhulenda ( dynamics ) , muungo u itwaho nga zwilidzo zwo fhambanaho zwi bveledza mini kha muungo wo khetheaho
Zwi khagala u tou fombe kha nyito hu fanela u itwa kha zwiṱiriki zwine khazwo vhulwadze ha vha ho andesa . 
Ndivho ya Muhanga wa Mbekanyamushumo ya U guda khulwane ndi u khwaṱhisedza uri mvelelo dza vhupfumbudzi dzi nga livhisa kha u gonya ha u ṱanganedzwa ha vhagudi nga kha nḓila da vhupfumbudzi dzine dza vha hone u fana na dziṱhanziela , dzidigiri , dzidipuloma kana zwitandadi wa yunithi kana u gonya ha kupfesesele kwa mushumo kana kushumele kwo khwiniseaho . 
Vha ṱalutshedze vhai B uri vha ḓo vha vha khou thetshelesa .
Shedulu yo khwaṱhisedzwaho ya ndeme dzoṱhe dzo elwaho i ḓo ṋetshedzwa Muinzhiniara . 
U shumisa nḓivho thangeli
22 U ṋetshedza IDP
Na uri zwa ndeme hafhu , maitele a vhushaka ha nḓowetshumo a khou itea nga nḓila ya u tevhedzela mulayo .
Tshiṱatamennde tsha thumo tshi ṱalutshedza uri ndi ngani bindu ḽi hone nahone uri ḽi vhuedza vhafhio . 
21 Thandela / mishumo nga tshipikwa
Naho zwo ralo , sa musi izwi zwi shi ḓo vha zwi tshi khou iswa kha muṱangano muṅwe na muṅwe wa Komiti ya Wadi zwi ḓo khwaṱhisedzwa nga maanḓa musi mushumo u tshi thoma .
Ro swikisa mafhungo haya ngauri u tshimbila zwavhuḓi ha Nnḓu hei zwo ḓisendeka nga milayo na sialala , nahone ri tama u vhona Nnḓu i tshi ima khayo . 
Vhuendi , vhu tshi nga vha ha dzigoloi kana dzi si dzigoloi , vhu livhana na khaedu nnzhi kha Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo . 
U gonya ha mitengo na u shaea ha mishumo ndi tsumbo mbili dzine dza dzula dzi khou lavheleswa vhukuma dza kushumele kwa ikonomi . 
Miṅwe ya mishumoitwa ine ya tea u itwa i tshi rangela tsheo iyi i katela :
Muṱangano wa thangelavhupulani , u rwela ṱari na muṱangano wa u dubekanya mafhungo nga ndeme zwi tea u itwa nga madekwana kana mafheloni a vhege hu i itela uri vhathu vhoṱhe vha kone u vha hone ; na
Mushumo u tea u linga vhuimo ho swikelelwaho ha zwikili zwo khetheaho .
Zwi tshi ḓa kha mafhungo a vhuholefhali , ro sumbedzisa mihasho yoṱhe ya muvhuso u khwaṱhisedza uri ri swikele zwipikwa zwe ra ḓivhetshela miṅwahani yo fhiraho yo fhambanaho ya u vha na vhathu vha 2% vho tholwaho kha Tshumelo ya Muvhuso vha vhe vha vha holefhali.
Afrika Tshipembe ḽi imela dzi swikaho 2% ya tshikhala tsha ḽifhasi , fhedzi ḽi fara 10% ya zwimela zwa ḽifhasi , 7% ya zwimami zwoṱhe , zwiṋoni na zwikokovhi , na 15% ya zwithu zwoṱhe zwa lwanzheni .
kha vha rumele khumbelo ya tshanduko kha davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini
Mvelele i kwama uri vhathu vha humbula na u ita zwithu hani . 
U ya u dzhia na u isa malofha fhethu hune malofha a vhewa hone hu ḓo vha mushumo wo avhelwaho . 
Eskom yo vha vhaṅwe vha vhalambedzi vha Koporasi ya Vhubveledzisi ha Yuraniamu ya Afrika Tshipembe ya dovha ya tikedza ṱhoḓisiso nga ha vhubveledzisi na vhumagi ha bomo ya nyukiḽia ya muvhuso wa khethululo nga masheleni . 
6.2 . Vho Dokotela Thomas Kwadwo Gyedu-Ababio sa Muofisiri Muhulwane ( CEO ) wa Zhendedzi ḽa Ndangulo ya Inkomati-Usuthu Catchment .
U rangela u vhala ( u ḓivhadza
Nga yeneyo nḓila , ri fanela u livhuwa na u ṱuṱuwedza avho vho itaho zwivhuya , nga zwenezwo ndi nḓila ine ra fhaṱa lushaka lwashu . 
ḽishandi ---- ndi ipfi ḽine ḽa shanda zwo ambiwaho nga maipfi a u thoma .
Hu na zwithu zwinzhi zwine zwi nga bulwa malugana na ipfi ' kuvhekanyele kwa mbeu ' .
Tshifhinga tsha fhasisa : Awara 1 na minethe ya 45 nga vhege
Nzudzanyo ya zwino i ita uri muofisiri wa zwa muvhalelano wa Mutakalo a vhe na vhuḓifhinduleli a zwibviswa zwoṱhe na kushumele kwa mbekanyamushumo , hu si na mukano wo livhaho kha nyito dze dza livhisa kha zwibviswa izwo . 
dzina ḽa wadi
Hu na nzudzanyo ya u ṱhogomela ya u thasulula thaidzo dza themamveledziso ?
Shedulu ya Pulane ya wadi
Zwa zwino phesenthe khulwane ya mbuelo ya Tshikwama tsha Zwikili Lushaka tshi elana na Tshikimu tsha Thuso ya zwa Masheleni a Matshudeni tsha Lushaka . 
Milayo ya vhukati ndi u ṱanḓavhudza u swikelela ndinganyiso , u wana murahu mitengo ya ndangulo kha vhashumisi vha zwiko na u khwinisa u tevhedzwa ha mulayo . 
Mbonalo dza luambo
Vhuṅwe vhupo vhu ta mbadelo u ya nga zwine muṱa wa swikelela zwone .
Mafulufulu o ṋetshedzwaho nga tshifhinga tsha nḓowenḓowe ya vhuṱhogwa iyi o sumbedza uri thimu , hu si vhathu fhedzi , ndi yone maanḓa a yunivesithi iyi . 
Naho khothe yo amba uri u tenda kha zwa vhuloi zwi a dzhielwa nṱha nga mulayo musi muhwelelwa a tshi humbela u fhungudzelwa tshigwevho , yo fhedza yo hana vhuḓiimeleli ha u kwatiswa nga u humbulela uri mme vha a lowa , ngauri vhutshinyi a ho ngo itwa nga tshifhinga tshenetsho tsha musi mafhungo a maṋu .
u sima vhushaka ha tshumisano na vhadzhiamikovhe vhoṱhe
Fhedzhi , mavhanga vha poḽotiki vha nga si vhaledze u vha " haya ha mupo " ha tsivhudzo ya zwa mupo . 
U ita vhuṱumani ho dzudzanyeaho vhukati ha masipala na vhaimeleli vha tshitshavha
Tshivhumbeo tsha tshikhala , zwavhuḓivhuḓi , tshi nga vhonwa sa " tshikundisi " tshi konisaho tshine tsha sumbanḓila , na huṅwe u humbulelea , kha maitele a u vhumba hugaledzwa , hu si na u ṱalutshedza tshivhumbeo kana mvelelo dzadzo dza vhukuma . 
Ḽiṅwalovhuṋe ḽo khwiniswaho ḽi re na rekhode ya tshumelo yo fhelelaho . 
Zwenezwo , ṱhoḓea ya zwikolo KwaZulu-Natal i nṱha sa zwo lavhelelwaho . 
U dzhenelela u tou bva fhasi kha nyolo ya thandela zwi nga khwaṱhisa zwihulu mashumele o sedzwaho khao . 
Tshanduko ya zwa demokirasi
Musi muvhuso u tshi khou sedza thungo , vhapfumi vha khou ya phanḓa na u pfuma , ngeno vhashumi vha vhashai vha tshi sala vha tshi khou tambula . 
Nga kha bembela ḽa vhudavhidzani , kathihi na mbekanyamushumo dza u fhaṱa vhukoni zwi ḓo konadzea u khwaṱhisedza uri zwikhala zwo fhambanaho zwi a wanala maelana na tshumiso ya maḓi u itela ndivho ya vhuḓimvumvusi zwine zwa nga shumiswa u swika kha gumofulu nga nḓila ine ya pfadza kha sia ḽa ndaulo . 
U dzudzanya thandululo dza , na thendelano malugana na , thaidzo dza ndaulo ya malaṱwa zwa zwino na tshifhinga tshi ḓaho . 
Zwo ralo vhuendi ha tshitshavha vhu ṱuṱuwedzeswa tshoṱhe nga u tholwa ha ndeme ha vhanzhi , fhedzi na nga u vha hone ha fhethu ha u paka ha mahala . 
Zwidodombedzwa izwi zwi ḓo phanḓaladzwa hu si kale .
Mbekanyamushumo Yashu ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzedzwaho/ Expanded Public Works Programme ( EPWP ) yo ḓiimisela u sika zwikhala zwa mishumo ya 4,5 miḽioni , ho no ḓi sikwa zwikhala zwi fhiraho miḽioni u bva tshe ha thoma Luṱa lwa 2 .
Zwo ḓowelea uri SARS i tou isela dzangano software iyi .
Khombo khulwane kha ikonomi i kha u sa fhambana kha mishumo ya ikonomi , sa musi vhu vhuṱanzi uri masipala wo ḓitika zwihulwane nga vhulimi na mishumo ya vhubveledzi ha kale kha mishumo na nyaluwo . 
Nangani tshithihi ni tshi ṅwale hafha .
Mavundu a u thusedza a ḓo lambedza mbadelo dza tshumelo dzi no kwama u pfumbudza vhapfumbudziwa vha saintsi ya zwa mutakalo kha tshiimiswa tsha tshumelo dza zwa mutakalo dza nnyi na nnyi . 
Khwiniso kha ndinganyiso ya mbambadzo : Nḓowetshumo ya zwibveledzwa zwa maḓaka i kha vhuimo na dziṅwe nḓowetshumo dza zwivhambadzwaseli dza nṱha kha ḽino shango . 
U sa dzika ha tshelede yashu nahone ho itisa uri ri sa shume zwavhuḓi kha nḓowetshumo dza thengiselonnḓa .
U fhaṱa vhukonani na vhatikedzamboho vha tshiṱirathedzhi hu u itela u bveledza bono ḽa GCIS
Dziṅwe dza nḓila dzine vha shela mulenzhe ngadzo :
Kha vha thome u lingedza muthu u kwama muthu ane vha sola uri o xela .
" Nga mulandu wa zwenezwo ro fhaṱa dzinnḓu dzi fhiraho 300 kha ḽa Combiza nahone dziṅwe nnḓu nnzhi dzi kha ḓi ḓo fhaṱiwa na u ṋewa vhathu fhethu ho fhambanaho afho ḓoroboni .
Khwairi i nga imba tshikoloni , vhuṱamboni ha ya matshilisano na ha mvelele . 
Ro thoma u pfa nga munukho wa vhutsi musi ri kiḽasini .
Fhedzi u vhea mathemo oṱhe a re afho nṱha nga zwigwada na u sokou amba nga ha vhubvelele sa tshiṅwe tshibveleli , zwi ita uri vhudavhidzano vhu re khagala vhu si bvelele zwavhuḓi . 
Maimo a Afurika Tshipembe sa mudzulatshidulo wa KPCS zwi ita uri zwine Afurika Tshipembe ḽa ita kha sekithara ya dzitshaka ya daimane zwi vhonale .
Arali vha tshi khou dzudzanya mushumo wo ḓitikaho nga nḓivho ya sialala , fhedzi vha sa athu wana vhafari vha nḓivho ya sialala vhoṱhe , vha nga anḓadza nḓivhadzo kha nyanḓadzamafhungo , vha tshi khou humbela vhathu vha re na nḓivho ya sialala uri vha ḓibvisele khagala .
Kha heḽi ḽiga ḽa u thoma , u vha mulayoni na a ṱanganedzwa nga tshitshavha ha komiti dza wadi i kha ḓivha thaidzo nga nṱhani ha khetho dzi sina maanḓa na nḓila ya u vhiga murahu .
Tshivhalo tsha vhathu ndi tsha ndeme nga maanḓa kha u amba nga ha ṱhoḓea ya mveledziso kha tshitshavha . 
1.3 . Muṱaṱisano wa Maanea kha tswikelelo dza Demokirasi na Mbofholowo ya Nat Nakasa
Bammbiri ḽa 2 - Tholokanyonḓivho na luambo kha nyimele na u fhindula mbudziso u bva kha ḽitheretsha
Mithelo ya muingamutengo iyi yo ita mushumo wa mbekanyamaitele mbili , ya u ṋetshedza zwiko nga u ṱavhanya zwa mbuelo ya muthelo na u fhungudza vhudakwa nga u engedza mutengo wa halwa . 
Mikhwa yo topolwaho ndi dimokirasi , vhulamukanyi ha matshilisano na ndinganelo , ndinganyo , u sa ṱalula nga murafho , u sa ṱalula nga mbeu , tshirunzi tsha vhathu , ṱhonifho , vhupfumedzani na u tevhedza mulayo . 
( 3 ) Vunḓḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tea -
A si ngudo dzoṱhe dzi shumisaho mutevhe u fanaho wa zwiṱaluli , nga ngoho , na ngona dzia fhambana . 
Izwi zwi amba uri kha R10 iṅwe na iṅwe ino shumiswa nga muvhuso wapo , R8 i shumiswa nga zwiimiswa zwine zwa vha na zwiṱatamende zwa masheleni zwire kha vhuimo havhuḓi .
ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha tshiendisi .
Musi ezwi zwo no swikelwa , u awela huṅwe kha akhaunthu ya tshelede hu a vhidzwa . 
Vha a lavhelelwa u Pfesesa sisteme dza u renga na mbekanyamaitele dzo teaho , u lugisa na u rumela mivhigo ya misi yoṱhe nga dzikonṱiraka dzi bvelelaho kha Mulangi wa Mbekanyamushumo ya Dzingu , khathihi na u ṅwala minetse nga tshifhinga tsha dziwekishopho , miṱangano , na sesheni dza vhugudisi . 
Ri tenda uri pulane yashu ya vhudzheneleli ha ikonomi ha maga a ṱahe i ḓo khwaṱhisa zwo swikelelwaho ya engedza nyaluwo ine ya khou ṱoḓea .
Mulayotibe wo livhiswa kha u phumula Mulayo wa Thuso ya zwa Mulayo , 1969 ( Mulayo wa 22 wa 1969 ) zwi tshi tshimbilelana na nyimele dza zwi khou bvelelaho zwino , nga maanḓa kha tshifhinga tsha ndayotewa ntswa , na u leludza mashumisele awo .
Nyaluwo ya u ṱavha zwimela a si nga ha u thusa vhorabulasi vha u vhambadza vhaswa u bvelela fhedzi . 
Ngei murahu Muhasho wo vha u sa koni u badela tsumbathengo nga tshifhinga tsho randelwaho tsha maḓuvha a 30 . 
Kha ndugiselo dza ḽikumedzwa iḽi lweṱoḽweṱo lwa tshikimu tsha dzilafho lu ḓo litsha u tendelwa sa lwa mbuelo nyengedzedzwa dzi sa theliswi . 
Naho zwo ralo , vhaṱunḓi vha veini ngei Turkey vha fhasi vhukuma vha tsho vhambedzwa na vhaṅwe , hune vhunzhi ha veini ya bveledzwa u itela maraga wapo . 
U sielisana
I nga dovha hafhu
Vhashumi vha a ṱanganedziwa , vha ṱhonifhiwa na u livhuhiwa malugana na kushumele kwavho nga vhalwadze na nga zwitshavha . 
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz .
U topola zwigwada zwa vhomakone zwi a leluwa nahone zwi ṱoḓa fhedzi ḽeveḽe ya u dzhenelana vhukati ha tshipikwa tsha tshigwada kana zwo sedzwaho na mishumo ya ndeme ya masipala :
Hezwi ngamanḓa zwi vha nga nḓila hei fhethu hune ṱhalutshedzo ya vha i nga vhuronwane kha u ṱalutshedza ṱhumanyo thwii ya tshiimo tsha Afrika Tshipembe . 
Ndi ngazwo ri tshi ḓo dovha hafhu ra fhaṱa kana u vusuludza mbabḓe dza nḓowenḓowe kha vhupo vhuṱuku u fana na Kimberley . 
fhungoni .
A zwi fani na kha vhaofisiri vha vhulamukanyi , vharangaphanḓa vha sialala a vho ngo tholwa nga mulandu wa vhukoni kana vhu?ali , fhedzi tou sielwa nga vhokhotsi avho .
Mme anga vha mpfukedza nguvho nda dudelwa .
Muhasho u ḓo dzhia tsheo ya uri zwo tea naa uri goloi dzo no shumiswaho dzi ṱun ḓwe .
Vhuimo ha mulayo wa muvhuso wapo ha zwino ho ta ṋdila ya u swikela ndivhotiwa dza muvhuso wapo wa u bvela phanḓa .
Komiti dza Foramu ya Tshiṱiriki ya QLTC / na Komiti dza Sekhethe . . . . . . . . . . . . . 18
Hu vhe na mabunga a vhukuma mudini munwe na munwe .
Kha u ita ngauralo , masipala u fanela u shumisa tshomedzo dzawo na u kovhela masheleni a mugaganyagwama wawo kha Ofisi ya Mulangadzulo u itela u bvela phanḓa na ndivhotiwa dza komiti dza wadi . 
ndeme ya pulane
U amba nga ha tshenzhemo ya iwe muṋe
U bvelela ho itwaho kha saintsi ya dzilafho nga maanḓa u shumiswa ha thekhinoḽodzhi ya dzilafho zwo ita uri vhalwadze vha tshile tshifhinga tshilapfu . 
Dzina ḽa muṋe wa akhaunthu .
Phambuwo kha ndavhelelo , ḽitheresi ya zwa masheleni kha komiti dza odithi a i ngo ṱalutshedzwa khagala nahone i nga kha ḓi ṱalutshedzwa sa nḓivho i shumaho ya zwitandadi zwa u oditha na zwa muvhalelano . 
Zwishumiswa zwa khirikhethe ṱhukhu
Ndaka dza zwa masheleni dzo bulwaho kha mbadelo dzo badelwaho murahu dzi sedzuluswa kha u vhiga huṅwe na huṅwe kha datumu ya u vhiga arali hu na vhuṱanzi ha ndivho ho tshinyadzwaho . 
Nga nḓila iyo , zwikhala zwo vhalaho zwa u awela zwi nga itwa uri zwi vhe hone u itela u ṱana zwi re ngomu zwapo , zwenezwo hu u kunda u ṱunḓwa hu hulwane ha zwi re ngomu hune ha vha na zwibveledzwa kha sialala ḽashu ḽa mikhwa na sisiṱeme ya zwithu zwa ndeme . 
U shandukisea
Ndi ṅwaha wa u ya phanḓa na u fhaṱa Afurika Tshipembe ḽa vhuthihi , dimokirasi , ḽi si na khethululo nga lushaka , ḽi sa khethululi nga mbeu na hone ḽo pfumaho .
- Naa tshikhafula tsho tikiswa na tshifhaṱo nga nḓila ine tsha sa ḓo wa ?
Hugaledzwa hu londoleaho hu kona u ṱanganedza nyaluwo na tshanduko zwavhuḓi ngauralo dza kona u bveledzwa nga maitele a tshanduko . 
Iṅwe yo kumedzwaho i na sisteme ya ḽeveḽe nnzhi i katelaho nzudzano yo khakheaho , maga a tshifhinga tshipfufhi na maga a tshifhinga tshilapfu . 
vhune ha ḓo vha hone u mona na shango nga Vhege yo Sedzaho kha Imbizo ya Lushaka ubva dzi 30 Ḽara u swika dzi 6 Nyendavhusiku 2015 .
U fha komiti dza wadi kana vhatshimbidzi vha wadi thikhedzo i re khagala musi wa u shumisa pulane ; na
Kha vha wane
Zwithu zwi fanaho na vhuhulwane ha tshitshavha tshine mavu a khou ṱo ḓelwa tshone na mutengo wa mavu kha vhupo honoho zwi fanela u dzhielwa nzhele .
Vha vha fhindula hani ?
Nga huṅwe masiapala u nga khwiṋifhadza nḓisedzo ya tshumelo ya u i khophoraithaiza - ndi nga kha u sika khamphani ya masipala ine ya ḓo ṋetshedza tshumelo .
Vhukhudo na tsireledzo kha vhuvemu na u shengedzwa miḓini
U bveledza na u shumisa maitele o fhelelaho a sa nyeṱhi kha mbueledzo ya fhethu hu re na maḓi . 
Vho Jabu Ndlovu , muimeleli wa kale wa Mbumbano ya Lushaka ya Vhashumi vha Mugodini ( NUMSA ) , vho thuntshwa vha lovha nga 1988 ngei Pietermaritzburg na mukalaha wavho na ṅwana wavho wa mutukana .
U ṱanganedza minetse sa rekhodo i re yone ya maambiwa a muṱangano wo fhiraho .
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho mashango ḓavha vha tea u humbela u kwamanywa na Vhuimeli ha Afrika Tshipembe kha iḽo shango .
Vho vhiga u khwinisea kha vhuḓifari na u kunakisa , na u pfa vha si ngo ṱanea zwiṱuku , vho tsireledzea zwihulwane kha mavheevhee ngauri zwino ho vha hu na mufumakadzi muhulwane nḓuni . 
Mvelelo dzayo dzi katela u thomiwa ha Khoro ya Mveledziso ya Ikonomi ya Afrika Tshipembe ( EDCSA ) , ya u thoma yo sedzaho kha u ita uri sekithara ya mveledziso ya ikonomi i vhe ya phurofeshinaḽa .
Nḓivho ya Zwiko zwa Vhathu na theo dza mulayo dzi elanaho . 
Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe phanḓa
Vhuphara ha khundu ; na
Mulayo u dovha hafhu wa randela tshifhinga tsha u dzula na khethekanyo dziṅwe dza dzirekhodo dzine dza fariwa nga vhaṋetshedzi vha tshumelo ya masheleni . 
Musaukanyo wa phambano u nga shumiswa sa tshipiḓa tsha kuitele kwa musaukanyo wa tshitaela u wana uri naa phambano ndi tshiwo tshithihi kana tshipiḓa tsha phetheni i dovhololaho na i elanaho . 
Khaladzi a nga u khou vhala bugu ya ḽaiburari .
Zwipikwa zwa u ḓiṱola guḽukhousu vhe hayani
Mbekanyamushumo dza Ndaulo dzi na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza thikhedzo ya tshiṱirathedzhi na zwa vhupulani ha tshiimiswa nga tshivhumbeo tsha tshumelo ya khamphani , khorotshitumbe . 
Mveledziso ya furemiweke ya ndambedzo ya pfunzo ya nṱha , zwi tshi elana na mbekanyamaitele ntswa nga ha pfunzo , ya nṱha yo no thoma . 
Nyambedzano iyo i re afho nṱha i dzhia uri kha zwoṱhe fhedzi hu na mbadelo dza kuitele kwa tshikhala , hu na muholo u no vha hone . 
Vhurumelwa ha tshiofisi zwavhuḓivhuḓi vhu itwa kha nyimele ya tshutshedzo kha vhushaka vhukati ha vhashumi na Muhasho . 
Ndi kovhekana zwithu na khonani yanga .
Vhuongelo vhuṅwe na vhuṅwe ho lugisela Pulane ya Ṅwaha nga ṅwaha ya Kushumele ine ya sumbedzisa zwipikwa zwo tiwaho zwa vhuongelo zwine zwa tshimbilelana na zwipikwa zwa zwiṱirathedzhi zwa muhasho . 
Zwoṱhe hezwi zwi tea u funzwa zwi kha nyimele .
( a ) u ṋea thendelo na u saina Milayotibe ;
U khwaṱhisedza uri khoro i na vhuḓifhinduleli ha kushumele kwayo kwo fhiraho .
Ndovhololo ya zwino ya mbekanyamaitele yo ḓitika nga ṱhoḓea ya u livhanya ndayotheo ya Ndaka ya Muhumbulo na tshifhinga tsha didzhithala na mveledziso kha maimo o fhambanaho .
Hezwi zwi ḓo shelamulenzhe kha mveledziso ya vhashumi vha na zwikili na vhukoni u tikedza nḓila ya nyaluwo nga u angaredza .
Izwi zwo livhanywa na Zwipikwa zwa Mveledziso i Vhuedzaho ya vhuholefhali vhukatelaho , ho tendelanwaho nga Buthano Guṱe ḽa Mbumbano ya Dzitshakha ( UN ) nga Tshimedzi 2015 .
( b ) u khwaṱhisa vhusedzi kwaho ha -
Milandu ine ya si tou dina i nga pfuluswa hu songo thoma ha vha na tsengo fhedzi milandu ine ya kwama dzikhakhathi i nga ṱoḓa uri hu shumiswe maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma phanḓa ha khaṱhulo kana nga murahu ha khaṱhulo .
Ri sumbedza ṱhonifho kha vhanzhi vhe vha vhulawa kana vha ponya mabulayo a vhathu vhanzhi u mona na shango . 
U dovha u anetshela tshiṱori
Muhasho u ḓo ri , naho zwo ralo , wa bvela phanḓa na u dzhia maga a konḓaho a khaidzo u itela u fhungudza zwa u shumiseswa ha masheleni zwine zwa khou lavhelelwa . 
Khethekanyo ya vhuingameli ha tshiṱangani i ḓo monithara mvelaphanḓa ye ya itwa musi hu tshi sedzwa zwe odithi ya limusa zwa vhuṱudzeṱudze . 
Magogo aya a khou takalela u ḓivha uri tshiimiswa tshiswa tshiswa itshi tshi ḓo amba mini khavho . 
Ri dovha ra fhululedza vhathu vha Congo kha zwe vha swikelela kha sia iḽi . 
Khathihi na , u fara madzulo mavhili a khamphani dzo vuleaho dza tshigwada dza tshifhaṱo kha ṅwaha wa muvhalelano . 
Ni kha zwigwada zwa vhoiwe , itani ḽitambwa ḽa lungano ulu .
Nga maanḓa , i ṋetshedza ngafhadzo ya tshelede yo shumiswaho kha mbadelo dza vhuṋe u ya nga mbekanyamushumo dzoṱhe kana bennde dza muholo dzi re kha muhasho . 
U thoma na u ṱuṱuwedza tshumisano ya tshitshavha tsha masipala u mona na phurogireme dza nḓisedzo ya tshumelo .
Izwi zwi katela madokotela vha shumelaho muvhuso , madokotela kha tshumelo ya phuraivethe , na vhomakone . 
Vha dovha vha humbelwa uri vha dzinginye mbuno ntswa dziṅwe na dziṅwe dzine dza nga vha dzi songo shumaniwa nadzo nga tshifhinga tsha muṱangano dzine vha vhona uri dzi ḓo vha dza ndeme kha kuitele kwa SEA musi zwi tshi ḓivhadzwa . 
Zwa uri tshumiso ya tsaino dza eḽekiṱhironiki i na masiandaitwa a mutengo na muelo . 
zwifanyiso zwivhili zwa basa zwa muvhala mutswu na mutshena
Kha dziḽounu dzo ṱanganedzwaho , rekhodo dzi ḓo sumbedza tshivhalo tsho ṱanganedzwaho na nyimele dzo ṱumanaho na u ṱanganedzwa . 
Dzangano ḽa Ndalukano ḽa Afrika Tshipembe
Mundende wa vhaaluwa u badelwa vhafumakadzi vhane vha vha na na miṅwaha ya 60 kana u fhira na vhanna vhane vha vha na miṅwaha ya 60 kana u fhira .
Ndi zwifhio , zwine na humbula uri zwi ḓo vha mvelelo ( nz . ) zwa nyito / nyimele ...
Mushumo wayo ndi u vhona uri u tea na u dzula vhu hone ha vhutsila Afrika Tshipembe nga u ṋetshedza vhukoni kha vhufarakani ha mveledziso vhukati ha mabindu na vhutsila . 
Kha vha dzhenise dzina ḽa masipala kana tshiimiswa na maṅwe mafhungo a ndeme hune zwa ṱoḓea kha mbekanyamaitele yoṱhe . 
Mapfanisi a tshifhinga tsho fhiraho a vhonala nga pfalaṱhaphuwi o .
Uḽa munna wa mbilummbi a dzhenisa musuku tshikwamani tshawe , a thethenyea e eṱhe a tshi humela muḓini wawe .
Kha vha ṱalutshedze maitele a u kuvhanganya u itela na ndeme ya data ya tshitshavha tsha ḽifhasi . 
Fhedzi ri fanela u ita zwine zwa fhirisa u sumbedza tsumbo . 
Zwino khethekanyani maṱaluli e na a talela ni a vhee kha magaraṱa haya .
Tsumbanḓila dzo vhumbiwa nga ndila i tevhelaho .
Khumbelo ya dzhiela ya mbingano ( mbingano ya vhathu )
Fhedzi , ṱhalutshedzo ya vhaswa i fhambana u bva kha dzingu u ya kha dzingu na uri a hu na ṱhalutshedzo yo ṱanganedzwaho ḽifhasini . 
Ezwi zwi katela mishumo ya mveledziso ya phurofeshinala i sa gumi , sa zwo randelwaho . 
U vhumba maḽedere maṱuku a 20 zwavhuḓi zwi tshi tevhedzela vhuhulwane na fhethu ; ndi uri a thoma a dovha a fhelela fhethu ho teaho .
Vha nga dovha vha shuma sa nḓila ya khumbelo kha miraḓo ya mmbi dzo ḓiṱamaho vhane vha sa koni u wana phindulo ine ya fusha nga kha nḓila dzo ḓoweleaho . 
I tea u vha i na ndeme kana ya ḓisa tshanduko mbuya nga iṅwe nḓila .
Pfanelo ya u ṋea mafhungo
Ezwi ndi , musi nḓila dza u ya madakaloni dzi hone , dzi a tea , hu si na dziṅwe mbilo , u kovhekanywa nga nḓila i linganaho naa ? 
Nga tshifhinga tsha u tamba mugudisi a nga ṱuṱuwedza ngudo ya u vhala na u ṅwala nga nḓila mbili .
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u ṱhaṱhuvha ) Zwiṱirathedzhi zwa u rangela u vhala
Musi hu tshi tea u vha na zwithu zwi fanaho kha zwigwada zwoṱhe zwa vharengi , ṱhoḓea ya ṱhoho dza zwikolo vha ndeme nahone vha zwino a vha fani ngeno hu uri mbekanyamushumo dzo khethekanywaho dzi tshi ṱoḓea . 
Muhasho wa Vhafumakadzi u ḓo rangaphanḓa vhuṱambo ha lushaka ha IWD ngei Tshikoloni tsha Nṱha tsha Langa kha ḽa Kapa fhasi ha thero ya ' Pfanelo dza vhathu ndi pfanelo dza vhafumakadzi : U isa phanḓa roṱhe Afrika Tshipembe ḽi si na khakhathi ' .
Zwishumiswa zwo khetheaho zwa tshenzhemo dza tshisikamuḓagasi wa maḓi , sa zwi tevhelaho : 
Vha humbelwa uri vha sedze kha thebuḽu ya U ṱola siaṱari 18
Nyeṱulelo yo fhelelaho i ḓo itwa tshifhinga tsho tea nga Komiti ya Dzimiṋisiṱa .
Tshipitshi tsha mugaganyagwama khaṱhisedza zwi thomiwaho ngazwo kha mbekanyamaitele ya ṅwaha wa muvhalelano wonoyo . 
Zwa vhukuma , aya ndi maitele a ṱoḓaho ṱhoḓisiso khulwane na vhukwamani ho angalalaho kha milayo yayo , tshiimo tsha mulayo , zwiko zwa u ṋea masheleni na maitele a u tikedza , vhukati ha zwiṅwe zwi re hone . 
Maitele a u modereitha o anganyelaho na o teaho a tea u itwa u itela uri mushumo u vhe wa vhuimo ha nṱha kha thero dzoṱhe .
Muvhigo wo themendela mbuedzedzo dza vhuṱhogwa dzo ṱanḓavhuwaho kha mulayo u re hone . 
Vhathu vho ḓo tea u ṱuṱuwedzwa u ṱanganedza na u tikedza ndivho ya lushaka ya u ḓisa tshanduko nga nḓila ya mulalo na tshanduko ya poḽotiki na u lwa na madzangano a tshanduko ane a ṱoḓa u ḓisa tshanduko nga kha khakhathi . 
Nga kha zwipikwa zwa mveledzo na ndivho , muphurogiremi a nga vhona uri ndi mvelelo dzifhio dzi ṱoḓiwaho . 
Muhanga uyu u sumbedza khaedu khulwane dzine ha khou ṱanganwa nadzo nga sekithara tharu nahone wo kumedza uri u ḓo dzhenelela fhethu huṋa hune ha vha , u eḓanyisa na u shandukisa ; nyaluwa i sa dzhii sia na u kona u ṱaṱisana , mupo u bveledzeaho na mavhusele .
Zwenezwo , afha hu khou rumelwa nḓivhadzo ya muṱangano wo kaṱudzwaho hu tshikatelwa na mvetomveto ya adzhenda .
Vhabebi vhoṱhe , vhaunḓi na miraḓo ya tshitshavha vha khou humbelwa u thusa vhana uri vha swike ho teaho kha mishumo yavho ya tshikolo nga shedulu ya pulane ya mushumo ya Muhasho wa Pfunzo ya Fhasi .
Ho sedzwa khaedu dzi re afho fhasi , muhasho wo isa phanḓa na u vhona uri vhafariwa vha na tswikelelo kha ndondolo ya mutakalo na tshumelo dza mutakalo nahone vha khou ṋetshedzwa khathihi na tshumelo ya zwiḽiwa yo fanelaho . 
Naho miraḓo ya Komiti ya Wadi vha sa faneli u vha na khonṱiraka ya ndaulo ya kushumele nga mulayo , ine ya ita uri vha vhe na vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo dza tshumelo , vha fanela u kona u ela kushumele kwavho zwi tshi ya nga uri ku shela hani mulenzhe kha zwoṱhe zwe vha laedzwa .
U amba na u anetshela tshiṱori
Mapholisa vho kona u wana rekhodo ya migwalabo ya 13 575 , ine khayo ya 1 907 yo vha na dzikhakhathi na ya 11 668 i si na khakhathi .
SU i a ḓihudza nga ha pfunzo yayo nga vhomakone vha nṱha kha masia a ngudo dzavho , mawanwa a ṱhoḓisiso dza vhukoni ha nṱha ashu , khathihi na vhurangeli ha u bveledzisa vhadzulapo vha re na vhuḓifhinduleli na dziphurofeshinaḽa dzi ṱoḓeaho vhukuma dzi re mvumbo ya digiri yo ṱanḓavhuwaho u fhira ndalukano dza pfunzo . 
1.1 Ikonomi
Vhashumi vha dzulela u vha na mihumbulo ine ya shumisea , zwo ḓitika nga mushumo wavho wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , ngauralo vha fanela u dzheniswa kha u dzhia tsheo nga ha ndangulo .
Mutholi u tea u rumela muvhigo kha :
Zwino , tshumelo dza vhusevhi dzi shumisana na dziṅwe tshumelo dza vhusevhi dza mashango a nnḓa , fhedzi hu na phurotokholo dzine dza vhusa nḓila dza u ku farele kwa mafhungo makene hu si na u dzhenisa khomboni tsireledzo ya muvhuso . 
Kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani zwo ralo nga kha u ambedzana nga ha maitele a u wiswa ha ndeme ya izwi zwithu . 
he - mushumi
Muhasho wa Vhulimi u fara mutevhe wa zwimela zwo fhambanaho zwa ndeme zwa vhulimi , miroho na mitshelo .
I dovha hafhu ya ombedzela mbulungo ya tshelede ine ya tea u dzhielwa nzhele na masia a mveledziso na uri zwenezwo i shuma sa ngeletshedzi kha vhadzhii vha tsheo na vhabindudzi . 
Khumbelo a dzi nga dzhielwi nṱha arali hu si na ṱhanziela ya u khwaṱhisedzwa ha muthelo yo teaho ine ya ḓiswa na khumbelo . 
Nḓisedzo ya radiotherapi dza nyedziselo dza didzhithala mbili nga mutengo wa bidi wo anganyelwaho . 
Mafhungo a mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi a vhatholiwa a ṱoḓea u ta u elea na khonadzeo u konisa u ṋetshedza tsumbathengo dza lweṱolweṱo lune lwa tea u badelwa . 
U kwamana na vhashumisani vha nga nnḓa na vha nga ngomu . 
Vhaanewa ndi vhonnyi ?
U ṋetshedza tshumelo ya mushumogudwa , ya maimo a nṱha nahone nga tshifhinga kha mihasho ine ya vha dzikhasitama dzashu . 
( 2 ) Khomishini i na vhuḓilangi , nahone i tea u sa dzhia masia , i tea u shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo i si na nyofho , u ḓisendedza kana u tima-tima hu u itela u khwaṱhisa na u bveledza ndaulo ya vhathu na vhuimo ha nṱha ha maitele a phurofesheni kha tshumelo ya vhathu .
Naho hu na uri a hu athu vha na mbekanyamaitele ya ndiliso i pfalaho ye ya bveledzwa kha zwa milayo ya pfanelo dza vhuthu ya ḽifhasi , naho zwo ralo , hu na , thendelano dzi pfalaho nga ha vhuḓifhinduleli ha muvhuso ha u ita ndifho kha zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu . 
U rangela u vhala ( U ḓivhadza tshibveledzwa / u humbulela zwiwo )
Hafho he zwa tea , tsumbanḓila dza lushaka dzi ḓo engedzwa nga tsumbanḓila dza dzingu dzo tiwaho . 
9 . U rumela mulandu khothe uri u sengiwe zwi a konḓa vhukuma , nga maanḓa arali hu na vhathu vho vhalaho vhane vha kwamea .
U pfukha u bva kha luṅwe luambo u ya kha luṅwe arali zwi tshi ṱoḓea
Shumana na vhushai , nga maanḓa tshivhalo tsha nṱha tsha vhafumakadzi tshi kwameaho ;
Nga murahu
16 . Khabinethe i fhululedza France sa ḽone shango ḽo nangwaho kha u vha ṋemuḍi wa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Rugby nga 2023 na u livhuwa vhurumelwa ha muvhuso , ho rangwaho phanḓa nga Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa , Minisṱa wa Mitambo na Vhumvumvusi Vho Thulas Nxesina , Mbumbano ya Rugby ya Afrika Tshipembe , kha mushumo wo itwaho kha u alusa bidi ya Afrika Tshipembe kha u vha ṋemuḍi wa vhuṱambo uvhu .
U isa phanḓa ha muṱangano uyu zwi dovha zwa vha zwa ndeme kha u bvisela khagala khumbulelo hu u itela u vha na uri hu na tshumisano kha zwo bviswaho . 
U shumiswa ha mitha dza renga-u-shumise dzi nga thusa kha u tandulula khaedu ya u langa vhashumisi . 
Nṱhani ha izwo , vha guda nga ha mishumo ya phurofeshinala ine tshitshavha tsha vha tendela . 
Miṱangano yo fariwa na komiti dzoṱhe dza wadi , nḓowetshumo na madzangano a vhashumi na tshitshavha nga u angaredza vho rambiwa uri vha ite makumedzwa kha masipala . 
Ro vha ri tshi khou shuma na u khethulula he ha ḓo wana maanḓa a dzema . 
Tsedzuluso ya mugaganyagwama wa mbeu i ṋea vhafumakadzi tsumbedzo ya vhuḓiimiseli ha muvhuso malugana na u fusha ṱhoḓea dza vhafumakadzi dzo khetheaho na dzipfanelo dza ndondolo ya mutakalo , pfunzo na mishumo .
Tsha u thoma , musi hu na mimaraga ya zwa masheleni i tsaho , na khonadzeo ya u kunga mbambadzo dza phothifolio dza nga nnḓa uri dzi dzhene kha mimaraga ya zwa vhutsireledzi yapo , gumofulu ḽi sa tsukunyei kha khadzimiso dzapo a zwi tsha tou vha zwa ndeme u itela vhudziki ya ikonomi khulwane . 
Mitambo
12 . Mbofholowo na tsireledzo ya muthu .
U guma kha PMSA
Vhukatikati ha tshinepe tshi no khou sumbedzwa afho tsho tou nga tshifani tshi re vhukati ha zwivhili zwa u dzula , khamusi ndi nga tshi shumisa sa sumbanḓila . 
8.4 U pfuluswa ha vhashumi vhoṱhe kha tshivhumbeo tsha kale u ya kha tshiswa hu ḓo khwaṱhisedzwa nga u tou ṅwala nga DHA .
Ri ṱuṱuwedza vhakhethi vhoṱhe vho ḓiṅwaliselaho vhane a vha nga koni u khetha nga dzi 3 Ṱhangule uri vha ite khumbelo ya u khetha ha tshipentshela na IEC .
Hu na u salela murahu hu hulwane kha u vusuludza na ndondolo ya mavhone a matanda mahulwane na mavhone tshiṱaraṱani . 
Ene u mutukana .
Vhupulani kwaho zwi tshi ya kha zwiendedzi na sisiṱeme dzo shumiswaho , na u fhaṱiwa ha zwiṱitshi zwa u fhirisela kha vhuimo ha tshiṱirathedzhiki zwi nga shumiswa u khwinisa mitengo ya vhuendedzi . 
Minango ya dzibidi dzo vhalaho dza Mbekanyamushumo ya Vhubveledzi ha Muḓagasi wo Ḓiimisaho u Vhuyedzedzeaho yo kunga vhubindudzi R194 biḽioni .
Khombo yo engedzeaho ya burokhanthisi , nyumonia , gulukulo na vhulwadze ha nḓevhe ya vhukati .
Mutikedzelo thwii wa mbadelo dza zwibveledzwa zwa bulasini na wa khadzimiso a u nga ḓo vha mbekanyamaitele ya Muvhuso . 
Mbuelo dza Dzangano dza Nḓisedzo dzi a swikelelwa nga : U thoma , u tendelana , na u vhea iṱo mbuelo ( u fana na pfufho ya zwa masheleni , pfukiselo ya ndivho , na mveledziso ya tshikili ) ine PricewaterhouseCoopers , i tshi khou shuma sa dzangano ḽa nḓisedzo , ya ḓo vhielwa u bva kha thandela . 
Vhudzuloni ha izwo , khorombusi i tou lavhelesa nahone itea u rumela .
Kha vha ḓivhe hezwi : Vhana vha tamaho u vula akhaunthu vha tea u fhelekedzwa nga vhabebi kana vhalondoti .
Muofisiri wa tshipholisa u ḓo vhona zwauri vha a ṱolwa nga mushumeli wa mutakalo o gudelaho , ane a ḓo ḓadza muvhigo wa mutakalo na u kuvhanganya vhuṱanzi ha mutakalo .
1.3. Khabinethe yo dovha ya ṱanganedza nḓivhadzo ya uri puḽanti dza muḓagasi wa Eskom , Kusile na Medupi dzi ḓo ṋetshedza muḓagasi nga 2014 .
Mveledziso ya Vhaswa i kha vhudzivha ha mafhungo a mveledziso ya shango ḽa Afurika Tshipembe ; NDP i na luvhonela kha vhaswa lwo sedzaho kha u bveledza tshikhala tsha vhukati ha miṅwaha ya 20 u ya kha ya 30 .
4.3 . Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo u ḓo ita Vhuṱhaṱhuvhi ha Lushaka ha Ṅwaha ha vhuṱanu ( ANA ) ṅwedzi uno wa Khubvumedzi 2015 kha u ṱola mvelaphanḓa ya mvelelo dza u guda kha u vhala na mbalo vhukati ha gireidi 1 u swika kha ya 9 .
Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo tsho ḓitika nga mphomali ya muvhuso u itela u tikedza ndondolo ya vhathu . 
ṅwana makhulutshisadzi muṱa
U ṋetshedza thuso nga ha u dzudzanya maitele a vhupulani . 
Naa hu na fhethu hu re na nzulele ya matombo , mavu kana u ṱuluwa ine ya vha thaidzo hu tshi fhaṱiwa , tsumbo,fhethu ho ṱuluwaho , tshilogo , na fhethu ho adzaho lutombo lu no thengathenga ?
U ita nyambedzano nga ha masiandaitwa a mutsho kha vhathu
thanziela ya vhukuma ya lufu kana khophi yo sethifaiwa
Nga maanḓa zwa mvelele ya u nwa biya kha ḽa Afrika Tshipembe zwo amba uri vha South African Breweries ( SAB ) vho bvelaphanḓa na u vha vhone vha ḓivheesaho kha mbono ya shango . 
5 . Kuvhumbelwe kwa vhusimamilayo u swika hu tshi vha na khetho kana u vhewa hafhu ha mulayotewa hu tshi tevhedzwa Muengedzo
SIAṰARI ḼA NGA PHANḒA : petelani phanḓa
Kha vha ḓivhadze Division Liquor Products nga muhwalo hu saathu u fhela awara dza 48 .
Ṱhanziela i bvaho kha khoro iṅwe na iṅwe i sumbedzaho uri tsheo yo dzhiwa nga nḓila i tevhedzaho ndayotewa dza khoro .
Zwiṅwe zwiteṅwa zwa ndeme zwo livhanaho na mimasipala ya Mbuedzanyo ya Thandela ndi u shayea ha zwiṱirathedzhi zwa mveledziso na zwiṱirathedzhi zwo ṱanganelanaho u itela vhuhana thangeli na mveledziso ya vhaswa . 
103. Mavunḓḓu
Vundu ḽi ḓo fara tsenguluso ya nga ha mabindu o ṱanganelaho a tshumelo u itela u ṱuṱuwedza vhavhuelwa vhapo . 
Zwiitei zwa tshifhinga tshilapfu
Tshikhala tsha tshitshavha tshi katela vhunzhi ha mavu oṱhe a si a zwiimiswa zwa phuraivethe kana zwa vhathu . 
Vhagudi vha shumisa nḓila dza kuṅwalele ( u ita mvetomveto , u ṅwala , u khwinisa / editha ) .
Hedzi nyofho na u sa tsireledzea zwo ḓisa nyengedzedzo ya dzinndwa nga ṅwahafumi .
nga Lambamai 2009 u itela u rekhoda vhathu vha Zimbabwe vho ḓaho Afrika Tshipembe nga nnḓa ha mulayo .
Naho zwo ralo , mbilahelo dza mbeu dzi fhira na zwisumbi zwi vhaleaho zwa u ḓiṅwalisela na mafheledzo azwo . 
Sankambe tsha vhudza Vho Ndau uri ḽidau ḽi ngomu maḓini .
Ḓuvha : 14 Fulwana u swika dzi 15 Fulwana 2016
A ri ḓivhi uri ho vha na u sa tendelana ha zwi tamiwaho vhukati ha vhabebi na vhana vhaṱuku kana arali zwo vha zwi zwa ndeme uri muthu a tiwe uri a vha imele . 
Vhagudisi vha a kona u swikela tekeniki dza u funza ntswa na vhagudi vha nga swikela lupfumo lwa mafhungo nga vhoṱhe - zwoṱhe hezwi ri livhuha u ṋetshedzwa sa tshifhiwa ḽaborathori ya dzikhomphyutha u bva kha vha feme ya thekhinoḽodzhi ya Siemens . 
Hu na u sa lingana huhulu vhukati ha zwitshavha zwo fhambanaho malugana na vhuimo havho ha mveledziso . 
U amba tshiṱori
Batho Pele i dzhiela nṱha vhuthu ha vhathu na uri ṱhoḓea dzavho dzi fanela u shumiwa nadzo nga nḓila yo teaho ndeme yavho na ṱhonifho u ya nga muthu .
Hu tshi bveledzwa milayo ya u thola vhashumi na modele wa u thola vhashumi , zwi tou vha khagala uri u fanedza a zwi nga ḓo itelwa kha tshivhalo tsha kheisi kana dzikheisi dzo ṱanganedzwaho zwaho kha tshumelo ya phathoḽodzhi ya forentsikhi , fhedzi uri tshifhinga tsha vhukuma tsha vhukwamani na kheisi tshi tea u dzhielwa nzhele . 
I kovhelaniwa na zwishumiswa zwa dzilafho na miaro na gumofulu ḽa nnḓa ha sibadela
Vhuṅwe vhukaṱudzi kha radio na theḽevishini nga tshifhinga tsha u hasha ho tea . 
maga a tsireledzo na vhulavhelesi ;
3.44 Nga nnḓa ha ndingedzo dza ṱhalutshedzo ya ipfi " vhuloi " sa zwo ambiwaho afho nṱha , vhaṅwe na vhone vho ḓidzhenisa-vho kha iḽi fhungo .
Vhutsila ha zwanḓa nahone ho nangiwa nga kha vhukoni haho ha u imela ndivho ya luvhanḓe khathihi na u sumbedzwa na u imela nungo , maanḓa na dakalo ḽi yelanaho na zwa mitambo . 
Kha heḽi sia , u vha ṋemuṱa kha miṱaṱisano ya mitambo na vhuṱambo ha vhutsila ha vhuimo vhuṋe ha kunga zwi nga vha zwa ndeme kha nndwa ya u sika mishumo na u lwa na vhushayi . 
Vhuendelamashango a Tshitshavha a Barberton vho thoma u shumisa zwavhuḓi pulane ya u makete ya vhuendelamashango . 
U thetshelesa a sa dzheneleli a tshi ṱhonifha ane a khou amba a sielisane na vhaṅwe u amba .
5.6. Khabinethe yo dzhiela nṱha nḓivhadzo ya itwaho nga PLC ya Barclays ya u ḓiimisela hayo u fhungudza mikovhe yayo nga 62.3 wa phesenthe kha Barclays Africa Group Limited ( BAGL ) miṅwahani mivhili u ya kha miraru .
Khadzimiso u bva kha bannga a dzi nga dzhiwi sa lweṱolweṱo lwa khantsela dza vhurumelazwivhambadzwa . 
Khumbelo ya aisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhub
Digirii idzi dzi ḓo avhelwa nga kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha zwo akhiredithiwaho nga Khoro ya Pfunzo ya Nṱha . 
Vha tea u wana tshifhinga tsha u amba na u ṅwala Luambo lwa u Engedzedza u itela vhudavhidzani ( tsumbo : u haseledza , vhurifhi ) , u bveledza vhusiki havho ( tsumbo . u ita tshirendo , u ita nyedziselo , u amba na ṅwala tshiṱori nz . ) , u bveledza zwikili zwa nḓivho ya zwa akademi ( tsumbo .
Zwi tameaho ndi uri miraḓo ya thimu iyo i fanela u vha vhaḓivhi vha ndangulo ya vhufamuraḓo . 
Fanela u sumbedza tshiimo tsha thulo i humbelwaho kha Phalamennde .
U bveledza na u swikelela kha maitele zwo livhisa kha u thomiwa ha mbekanyamushumo dzo bvelelaho dzine dza vha tshipikwa tshi tshimbilaho . 
Mukonṱiraka u ḓo badelela Vundu mbilo dza vhathu vha vhuraru vhoṱhe dza u pfuka mulayo wa vhuṋe ha dzina , zwiga , kana pfanelo dza u dizaina dza nḓowetshumo zwi bvaho kha u shumisa thundu kana tshipiḓa tshifhio na tshifhio tsha hone nga Vundu . 
Izwi zwi katela vhuambedzani na tshitshavha , u dzhenelela na u maanḓafhadza sa tshipiḓa tsha ndeme . 
Vhunzhi ha mafhungo haya zwi vhesa zwa ndeme musi ri tshi dzhiela nṱha munzani , phaḓaladzo , khathihi na tshifhinga tsha iyi milaedza . 
Khumbelelo dzi rumelwaho nga imeiḽi , fekisi na dzo lengaho a dzi nga ḓo ṱanganedzwa . 
Komiti ya Mbalelano yo dovha hafhu u vhiga uri yo dovholola na u ṱanganedza milayo ya mashumele o teaho sa Thendelano ya Komiti ya Mbalelano na u langa mafhungo ayo hu tshi tevhedzwa Thendelano iyi . 
" Ri ḓo rwela ṱari fulo ḽa miṅwaha miraru ḽo sedzaho kha vhasidzana na vhafumakadzi vhaṱuku , kha tshigwada tsha vha miṅwaha ya 15-24 , na vhanna vhane vha khou vha shela madwadze vha dovha vha vha fha dzithumbu , " vho ralo .
Munna wavho ha vha fhi tshelede tshanḓa , u renga zwiḽiwa na zwiṅwe zwinyagwa zwa hayani .
Vhazwala vhashu vha a ḓa u dala .
Zwi dovha hafhu zwa engedza thaidzo kha u itwa ha mugaganyagwama u so ngo sedzwaho khawo na thaidzo dza u renga zwithu . 
Ndima ya 4 Ḽiga ḽa 3 : U shuma na u ela
Nga fhasi ha ' Save as ' kha vha khethe fhethu kha hard drive hune vha toda dokhumenthe i tshi ya hone vha putedze ' Save ' .
U bva kha kuvhonele kwa u khwaṱhisa khonadzeo ya sekithara u itela u shela mulenzhe kha u sika mishumo na u bveledza mbuelo , hezwi ndi tshikhala zwi mbilaelo khulwane ya mbekanyamaitele kha sekithara dza muvhuso . 
Ḽihoro ḽa khakhululo ḽa dzhele ḽo no aluwa kha nungo na vhuimo kha miṅwaha ya ḓana kana ya u fhira . 
Ṱhoḓea ya mapfura a mbeu , manyoro o itwaho nga masalela a zwimela na mapfura a miroho yo lavhelelwa u ya phanḓa na u aluwa kha dikheidi i ḓaho na vhushumisi hu fhiraho vhubveledzi nga kule . 
Thusani kha mishumo ya hayani .
Wekhishopho ya Tetrazolium i vha hone nga murahu ha mi ṅ waha miraru mi ṅ we na mi ṅ we .
Rakhonṱhiraka u ḓo vhulunga rekhodo dza fhethu he ha itwa ṱhumano , khathihi na tshivhalo na vhuimo ha ḓiramu nga ngona nga tshifhinga tsha u vhofha . 
Sa musi zwo bulwa afho nṱha , khethekanyo a dzi tou pfi tshikolokolo , dzi a vangana . 
Khanedzano dzi itwa khagala midia wa dzi vhiga . 
U shela mulenzhe kha mveledziso na u ṱhogomela tshisiku tsha u pulana na u vhekanya zwa kale .
Fhedzi ha , khethululo ya kuthelele i ṋekedzwa madzangano a tevhedzaho Mulayo wa Madzangano asi a Mbuyelo wa 1997 , na milayo i yelenaho nawo .
hune mbadelo ya itwa nga u posa banngani kana kha ATM , kha vha ite ngauralo vho vhalela maḓuvha o vhalaho vho sedza tshifhinga tsha u kutshimbelele kwa poso kana u shumiwa
Ndi vhuḓifhinduleli ha muṋetshedzi wa tshumelo u vhona uri ḽiṅwalo ḽa phindulo yo fhelelaho ḽi na zwitevhelaho na hone ḽo swaiwa nga nḓila yo teaho : 
Mbadelo dzo randelwaho dzine dza badelea kha vha Tshumelo u itela u tendelwa ha pulane dzi tiwa nga milayo ya masipala iyi , fhedzi mbadelo idzi a dzi kateli mbadelo dzi badeliswaho nga Ofisi ya Ndango ya Tshifhaṱo u itela u tendelwa ha pulane . 
153. Mishumo ya mveledziso ya masipala
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha tou dikhethela u dzhenela kha komiti iyi .
Tsha u fhedzisela , vhabveledzi vha khoso vhone vhaṋe vha fanela u thoma u shumisana zwihulwane u itela uri u tambiswa ha ndingedzo dza u dovholola hu fhungudzwe ee na zwiko zwo pimiwaho zwi shumiswe nga nḓila yo teaho . 
Zwiteṅwa zwi ṱolwa zwi thungo na thungo u vhona maitele ane a nga ita uri hu vhe na nyengedzedzo dza fuḽoraidi zwa sa konadzee kana zwi si vhe zwa ndeme , zwine zwa ḓo kona u amba uri dziṅwe ngona dza u engedza fuḽoraidi dzi tea u dzhielwa nṱha . 
Vha tea u ḓisa fomo yo tiwaho ya khumbelo musi vha tshi ita khumbelo ya u ṱun ḓa .
Thulusi dzo fhambanaho dza ndingo , nga nnḓani ha milingo ine ya tou ṅwalwa , dzi tea u ṱanganyiswa . 
U hanganea na u fhela mbilu hune ha khou hulela hu sumbedza uri tshifhinga ndi tshithu tsha ndeme : u kundelwa u dzhia maga zwi ḓo khakhisa mbuelo dza demokirasi .
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma : Mulaedza wa Lushaka 2017
Dzulo ḽa ' khothe kha shango ' na ḽone ndi huṅwe u swikelela ha ndeme kha vhurangeli ha vhulamukanyi . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 7 a mushumo kana u fhira , tenda ha vha ho itwa khumbelo nga nḓila yone na khwaṱhisedzo ya mbadelo .
Mudzudzanyi o vhibvaho ; na
A HUNA U ILEDZWA U SHUMISA KANA KUSHUMISELE KU SIHO MULAYONI 
ndingo dza mafhafhu , arali hu vhulwadze ha mafhafhu
Hu dzulela u vha na thodea ya mveledziso ya ikonomi na vhupo ha doroboni na thodea ine ya dzulela u aluwa ya madi .
Musi vha tshi vhuya kha Webusaithi yeneyo ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , mafhungo e vha a ṋekedza tshifhingani tsho fhiraho a kona u dzumbululwa , uri vha kone u shumisa zwileludzi zwa Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka hu si na vhuleme . 
U ṋetshedza tshumelo ya vhuvhudzisi nga u angaredza , u vha mukonesi wa zwezwo na kiḽiniki dzi re na vhakonesi vha masia manzhi a mutakalo . 
( f ) kha luambo Iwa tshiofisi kana nyambo , zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba kha luambo luṅwe na luṅwe Iwa tshiofisi nga fhasi ha Mulayotewa muswa .
Komiti dza Wadi dzi nga ita themendelo malugana na zwi kwamaho wadi kha mukhantselara wa wadi , kana nga u shumisa mukhantselara wa wadi u ya kha khoro ya ḓorobo khulwane kana khoro yapo kana komiti dza khoro .
Nyito dza foniki dza ḽiṅwe na ḽiṅwe dza minethe ya 15
Mushumo wa dokotela wa muambo u katela u sedzesa na dzilafho ḽa vhulwadze ha u mila . 
Zwifhingani zwa kale , Muhasho wo rathisela madi u bva vhuponi vhune ha vha na madi manzhi a iswa vhuponi hune ha sa vhe na madi manzhi , kana u fhatwa ha madamu mahulu kana u tendela u fhatwa ha madamu mahulu hu ndingedzo dza u vhona uri hu na madi manzhi ane a nga kona u swikelela vhashumisi vha madi .
Ri a vha koloda zwinzhi , lufuno lwe vha lu ṋea shango ḽavho na vhathu vhavho , na u shela mulenzhe he vha hu ita kha Afurika Tshipembe , Afurika na ḽifhasi ḽoṱhe .
Jacob o vha a tshi dzulela u ḓivhona e muṅwe wa vhatambi .
vha tea u ḓadza afidavithi i kha tshiimeo tsha SASSA huna Mukhomishini wa Muano ane a vha uri a si muofisiri wa SASSA
Bola dzo fhambanaho , zwitanda zwi ngaho maboḓelo , saga
Thikhedzo na ṱhuṱhuwedzo
Thikhedzo na u Lavhelesa Kushumele na zwishumiswa zwa u langa
Zwi tameaho , arali vha na nḓivho nnzhi na siangane ine vha vha nayo nga Saikhoḽodzhi , zwi vha khwine . 
U tamba sa vhathu vha re kha nzulele dzo fhambanaho , tsumbo , u anetshela mafhungo / mafhungomaitei .
Maambiwa / Khaedu
U ḓivha vha ṱanganedzaho mafhungo vho livhiwaho khavho
Nga ngoho , hedzi ndivho mbili dzo ṱumana - ndi nga u shuma nga ngomu zwine zwa ita uri vhuimo hashu kha ḽifhasi ha ḓo khwinisea nga zwiṱuku . 
Arali ndi tshi nga thoma nga u ni lumelisa nothe miraḓo , ndi matsheloni , vhaeni vha re kha gaḽari . 
Muvhuso wapo u ṋetshedza tshumelo dza vhuṱhogwa dza hayani sa maḓi , tshampungane na muḓagasi . 
Vha humbelwa u vhala maga na milayo kha nḓivhadzo iyi nga vhuroṅwane .
" Maḓuvha e ra vha ri tshi tshimbila ḓakani ri tshi khou reḓa khuni ndi fhungo ḽa mulovha , na uri vhana vhashu zwino vha a kona u vhala nga mavhone a muḓagasi ane o tsireledzea , " vho ralo .
Vhafumakadzi kha Mveledziso
2.6 U ṋea tshileme ha Masia a Magudiswa
Ṱhoḓea ya u khwiṋisa tshumisano na khasiṱama dzapo , hu u itela u lulamisa vhuṱudzeṱudze hu no kundisa u swikela khwaḽithi na mbuelo dza nṱhesa zwa khunyelela kha khwiṋiso i no vhonala ya nḓisedzo dza tshumelo , zwo topolwa . 
Zwikili zwa tshumelo dza vharengi , tshenzhemo kha vhushumisani na vhashumelwa na kushumisele kwavhuḓi kwa luṱingo khathihi na zwikili zwa vhudavhidzani zwavhuḓi zwi a ṱoḓea . 
nomboro ya referentsi ya
Tshifhinga na tshikhala zwi a nthivhela u dzhena kha zwidodombedzwa nga ha thandela iyi . 
Ri kha ḓi diniwa nga u sa vha na zwiko zwo linganaho zwe zwa avhelwa thimu ya Odithi Yapo Muhasho wa Zwa Mutakalo , ine ya kwamea malugana na vhukoni hayo ha u pfumbisa pulane yayo . 
( 1 ) Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Vunḓu ya Lushaka zwi fanela u vhumba milayo na ndaulo malugana na mafhungo o ṱanganelaho a Buthano ḽa Lushaka na Khoro , zwi tshi katela milayo na ndaulo-
U vha nṱha ha tshivhalo tsha vhathu vho tholiwaho , zwi ita uri vhadzulapo vha vhe khwine nga u angaredza na u ita uri hu vhe na u ḓitika zwiṱuku kha magavhelo a muvhuso . 
Nga iyi nḓila , ri tea u ṱuṱula vhuṱali hashu kha u dzhenelela kha nḓila dzo khwaṱhaho , dzi vhonalaho dzo livhaho kha tshanduko . 
U DZHENELELA HA TSHITSHAVHA
MFMA , 2003 i ṱoḓa uri masipala a bvise mivhigo kha mvelaphanḓa ya nḓisedzo ya tshumelo kha vhupo havho .
Vhutevhedzeli vhu konisa vhatevheli vha bola ya milenzhe u humbulela nḓila nkene ya zwiwo na u kona u ḓifara u ya nga nḓila yeneyo . 
Zwi katela :
Khethekanyo ya asima na ndango
Raikonomi u shuma na ngoho i konḓaho ine ya dzulela u shanduka nahone ine khayo masiandaitwa a vhonala nga kha tsheo dza vhathu na mvinyuwo . 
Kha vha vhe na zwine vha amba : Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi , dplg , GTZ and SALGA , 2005
U fhindula mbudzisoṱhalutshedzi dzi no bva kha pharagirafu ye ya vhaliwa .
Zwiimiswa kha masia oṱhe a muvhuso zwi ḓo vha na vhukoni ha u tevhekanya zwithu u ya nga ndeme , u ola , u thoma u shuma na u ṱola mishumo ya mveledziso nga nḓila ya vhuḓifhinduleli , hu na u dzhenela nga tshitshavha ho khunyelelaho . 
U ḓivhadza na u vhulunga vhushaka Ḓiresi ya muṅwalelwa - ine tshifhinga tshinzhi , ndi dzina na seva na shango hune e-meiḽi ya swikela hone .
Ann tshiṅwe tshifhinga u ita a tshi wana maraga dza fhasi 3 .
Hu khou ṱoḓea ṱhoḓisiso nnzhi nga ha haya mafhungo . 
Luambo lwa u shumiswa kha u gudisa
Thomas vha kha ḓi vha na dzangalelo nga murahu ha miṅwaha ya 11
Vho Mali vha bva Somalia vha khou dzula kha Wadi XYZ .
U ṅwala maṅwalo a mulayo o imela muhasho . 
U shumisa pfanywa ( sinonimi ) , mafhambanyi ( antonimi ) , homonimi , phoḽisemi , makateli na zwiṅwe u ṱalutshedza zwiteṅwa
Ṱhahelelo ṱhukhu ya muvhuso i ṋetshedza shango na vhutepe huṅwe ha muvhalelano u itela u fhindula kha zwimangadzo zwa tshifhinga tshiḓaho na u ṋetshedza huṅwe u kuvhatedzwa u bva kha khonadzeo ya masiandaitwa a phaḓaladza vhuleme ha tshikolodo tshihulwane ho tshenzhelwaho nga miraḓo ya fhethu ha Yuro , vhukati ha maṅwe mashango . 
Kha vha ṱalutshedze uri zwigwada zwi tea u humbula nga ha masipala une zwa u ḓivhesa zwi bveledzemugaganyagwama wa u shuma wa masipala khumbulelwa .
Vha Tebbe vha dzinginya uri " vhuloi ndi kuitele kwa u shumisa maanḓa a sa pfesesei ( vhuloi ) kha u ita vhuvhi , u itela u
U ṱhogomela Software ya Mafhungo a Mutakalo wa Tshiṱiriki u itela u vhona uri hu na u wanalea , milayo ya vhuḓilisi na tsireledzo ya data . 
U buletshedza izwi sa ḽivhaka ḽihulu kha mulandu wa muhwelelwa . 
U thusa kha u nangiwa ha pfufho dza Ṅwaha wa 1 ;
Musi fhungo ḽo vha ḽo thoma ḽa vha kha mutevhe wa khaḽenda ya vhulamuli , muaphiḽi o vha a songo ṱanganedza nḓivhadzo ya u vha e kha mutevhe wa khaḽenda ya vhulamuli , zwine fhungo ḽo bvela phanḓa a si ho nahone tsheo ya itwa yo sendamela kha vhafhinduli . 
( c ) u vhumba dzangano ḽa muṱanganelano .
Vhathu vhane vha tzhipa vha a lwala muhumbuloni kana vha tshi tou vha vhathu vha sa koni u humbula tshoṱhe .
U ḓadzisa kha zwenezwo , u thomiwa ha Thandela ya Mthatha ya u Vusuludza , ine ya vha thandela yo khetheaho ya Muphuresidennde , ine ya khou ya phanḓa zwavhuḓi .
I ḓo dovha ya sedzulusa maṅwe maimo a thendelano ya SACU na kushumele kwayo , u itela u tshimbidza mveledziso ya ikonomi dza SACU .
ndi manweledzo a tshivhumbeo tsha muṱangano , u thoma nga mutevhe wa vhane vha vha hone , tshitatamennde tsha mafhungo o fhambanaho a vhadzheneli na phindulo dziṅwe na dziṅwe dzavho .
19 . Khabinethe i fhululedza vho shelaho mulenzhe na vhawini vha Pfufho dza Govan Mbeki dza 2017 , dzi hulisaho avho vha re kha sekithara ya u fhaṱa vhe vha konesa kha u ṋetshedza dzinnḓu .
Iyi ndi thendelo ya dzitshaka i ṋetshedzaho thendelano ya dzimbekanyamaitele , u itela u khwinisa nyaluwo i yaho phanḓa na mveledziso kha African merchant fleets .
Nga nṱha ha zwenezwo , hu na , vhuṱanzi ha uri vhaṅwe vha vhaṱaleli vho swika tshitediamu , vha si na thikhithi , tsinitsini na tshifhinga tsha u thoma ha mutambo . 
Ri ṱoḓa vheiwe sa ṱhoho dza zwikolo ni tshi dzhiulula maanḓa a vheiwe uri ni ḓo tshimbidza zwikolo u itela uri zwi kone u swikela mushumo na bono ḽazwo . 
Maraga ya masheleni i ḓisa zwa uri bindu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi dzulela u shuma kha muthihi kana miṅwe ya maraga iyi . 
Ndongazwiga : semikhoḽoni ; zwiṱangi ; tshithoma ( tshitopo ) ; luṋala ( aposiṱirofi )
Mulayo uyu u ṱanganedza na mbingano dze dza vha hone nga murahu ha iḽi ḓuvha .
Nga murahu ha mvulatswinga iyi , ndi tama u bula mihumbulo miraru . 
Zwiṱanganyi zwi ḓo vha zwa " pfaro " kana lushaka lwa zwi no elana nazwo lwa zwiputeli zwa zwifhirisafulufulu zwa phiasiṅi zwihulwane kana zwa thephu . 
ndaulo ya kushumele
Vha vhiga hani mulandu wa vhutshinyi
Ni vhuya hayani shangoni no tsireledzea .
Zwa u fhedza zwine ra tea u thoma ngazwo ndi u ndondomedza vhushaka na vhafaramikovhe vha ndeme u itela u swikelela zwa tshumisano , vhushaka na thumano u itela u tevhedza , u tshimbidzwa ha mbambadzo na ndango ya mikano . 
Ee , vha nga humbela u fhungudzelwa / engedzelwa mitengo , nga maanḓa arali tshiimo tshavho tsha masheleni tsha shanduka .
Vhuvha ha nzivhanyedziso kha nyengedzedzo ya khanḓiso i khagala . 
Izwi zwi nga vha kha tshivhumbeo tsha u ṋea ndaka dzi fanaho na tshishumiswa tsha khomphyutha , mimodemu , fanitshara na zwiṅwe zwiṱumetshedzwa zwa khomphyutha , hu tshi katelwa na ndambedzo ya vhugudisi . 
Maitele a u ongolowa ha mvusuludzo ya mavu na mbilo dza mbuedzedzo dza mavu zwine zwa ḓi vha zwi sa athu tandululea , zwi ita uri hu vhe na u sa vha na vhuṱanzi malugana na vhubindudzi ha bulasi . 
U dzhenelela ho sedzeswaho hu a ṱoḓea ngamaanḓa kha khethekanyo dzine hu kha ḓi itwa zwa vhudzekani na u beba . 
Izwi zwo ita uri hu limuiwe ndivho dza NDP u ya nga ha tshanduko ya didzhithaḽa , mveledziso ya ikonomi na u manḓafhadza kha zwa matshilisano .
U ḓa ha vhueni uvhu zwi ḓo dovha zwa sedza kha zwipikwa zwa NDP kha u khwiṋisa saintsi na thekhinoḽodzhi u itela tshanduko ya ikonomi ya matshilisano Afurika Tshipembe na u khwiṋisa dzangalelo ḽa u thoma u ita zwithu zwine wa tou vha wa u thoma u zwi ita kha dzingu , dzhango na ḽifhasini ḽothe nga vhuphara .
Zwine zwa ṱo ḓea ndi :
U vhalulula bugu dzo ḓoweleaho u fana na dzo vhaliwaho nga tshifhinga tsha u vhala na vhagudi ( mudededzi u vhala na vhagudi ) .
thendelo ya vhudzulo ha tshifhinganyana kana ha tshoṱhe i bvaho kha Muhasho wa zwa Muno
Tshavhi ndi muthu o ṋewaho tshiimo tsha u dzhiwa tshavhi na tsireledzo nga fhasi ha Mulayo wa Tshavhi wa 1998 .
U ḓivhadza vhagudi kha :
Nga murahu ha tsheo ya Khothe ya Ndayotewa - ya u dzhiela nṱha madzinginywa hu u itela u khwaṱhisedza zwe zwa tshewa khathihi na vhulanguli ha masiandoitwa ( nga u ṱavhanya ) khathihi na u dzhiela nṱha tshifhinga tsho teaho tsha tshanduko ;
d ) Vho Dawood Coovadia ( Mufarisa Mudzulatshidulo )
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Masipala,2003
Kudzenele kha Tshikwama kwo Ḓisendekaho nga u Itwa ha vhukoni ha muvhuso u itela u ṋetshedza phuluphedziso , kudzhenele ku itwaho ku nga ṱoḓea u itela u fhaṱa bugupfarwa na lutamo lwa vhalambedzi vha tshiimiswa tsha phuraivethe . 
Haya ndi mafhungo a no lemela a no kwama tshumiso ya mavu ane a kanganyisa nḓisedzo ya vhudzulo khathihi na tshumelo dza muteo kha vhashumi vha dzibulasini na vhadzuli vha bulasini . 
Arali ni sa pfesesi phara iyo , i vhaleni hafhu nga u tou ongolowa .
Ndongazwiga na mupeleṱo : Phetheni dza mupeleṱo
U dzhenelela kha nyambedzano dza ṱhoho dzo ḓoweleaho ( tsumbo : mutsho )
1.3 Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara dzoṱhe dza lushaka uri vha farane zwanḓa u itela u kunda heḽi samba , u hanedzana na maitele maṅwe na maṅwe a khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana , khathihi na u shumisana na mapholisa na sisiṱeme ya vhulamukanyi u itela uri vhapondi vha livhane na vhuhali ha mulayo .
Nga u tou nweledza , hu na thero dzi fanaho kha mivhigo yo bulwaho afho nṱha : 
U itela u vhona uri zwivhumbi zwa mvelaphanḓa dza ndeme dzi hone ngomu ha ḓorobo , ndi zwa ndeme uri afho fhethu kana masia a ngomu ha ḓorobo ane ha swikeli zwitandadi zwo teaho , a dzhielwe nzhele nga u ṱavhanya . 
u ṱalutshedza khonḓelo ya u shanduka malugana na mbeu .
Izwi zwi tshimbilelana na bono ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) ya u sika mishumo , u alusa ikonomi na u ṱuṱuwedza mbambadzelaseli .
( a ) ine ya vhaisa lutamo Iwa dzangano ḽa poḽotiki lu re mulayoni hu tshi tevhedzwa Mulayotewa ;
Zwi tea u ḓivhea uri u shumiswa ha fhethu hu konḓaho nahone ho vuleaho zwi nga shanduka tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga nṱhani ha tshanduko dza zwigwada zwa vhashumisi na u shumiswa ha mavu . 
U shumisa luambo , tshitaila na
U thoma thandela dzo khetheaho tharu dza mveledziso ya vhaswa kha vhushumisani na mihasho ya muvhuso , maanḓalanga apo na vhurangeli ha phuraivethe . 
Mushonga u shumiswaho misi yoṱhe u alafha vhulwadze vhu sa fholi vhu holefhadzaho vhune ha vha na masiandaitwa a si avhuḓi kha mutakalo wavho na ndeme ya vhutshilo havho .
Khumbelo ya u ḓiṅwalisa sa muswayi wa phukha
Mmbi ya Vhupileli ha Lushaka ya Afrika Tshipembe i khou imelela shango zwavhuḓi kha mushumo wa u ḓisa mulalo .
IDP na u dzhenelela ha tshitshavha
Kha tsenguluso ya data ya ndeme hu shumiswa kuhumbulele kwa indakithivi .
Vhagudisi vha u reila vha tea u vha na ṱhanziela ine ya sumbedza gireidi kana kiḽasi ya tshiendisi tshe vha themendelwa u gudisa vhagudi .
U topola phambano ya zwithu na hune zwa fana .
U tshimbidza zwa tshumiso ya mawanwa a zwa u ṱola ha nga ngomu na ha nga nnḓa na makumedzwa a SCOPA nga ngomu kha muhasho . 
Fhedzi , azwo ngo ralo , saizwi dzina mishumo yo fhambanaho khwiṋisa khonadzeo dza mavu u itela u shumiswa kha zwa vhulimi . 
Zwine ra zwiḓivha ndi zwa uri mulayo wa zwa u langa vhupo shangoni ḽashu na dzi phoḽisi dza u gaganyagwama dzine dza pikisana na gaganyagwama ine ya mona fhethunthihi dze ra dzi ṱanganedza yo ri thusa uri ri kone u fhambana na vhuhali ha nyimele ya khombo .
Arali tshikepe tshi si tshikepe tsho tiwaho u ya nga kuavhelwe kwa pfanelo zwi amba uri muhumbeli u fanela u ḓadza fomo ya phiriso ya tshikepe .
Nga tshifhinga tsha u ṋetshedzana ha dzimbadelo , zwa u ṋetshedzana zwi vha zwi tshi khou anzela u ratha zwanḓani . 
Ri khou itelwa bembela uri ri tou fombe kha gondo ḽilapfu nahone ḽi re na mipfa ḽa tshanduko . 
U ṱuṱuwedza zwa u kuvhanganya malaṱwa , kufarelwe kwao na u a laṱa zwi pfalaho ho sedzwa mupo . 
U ita khuwelelo ya thandela dza nḓisedzo ya zwiḽiwa zwikoloni na kha vhana vha dzulaho zwiṱaraṱani . 
Ipfi ' mupondwa ' hune zwa vha zwo tea ḽi dovha hafhu ḽa katela shaka ḽa tsini kana vhaunḓiwa vha mupondwa onoyo .
3.42 U engedzea ha khakhathi dza zwa vhuloi nga miṅwaha ya vho 1990 zwi nga dzhiiwa hu uri zwitshavha zwa Vharema zwi khou lwa na Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi .
Zwiṱirathedzhi zwa u shumana na khaedu : Maga a ndulamiso a ṱoḓa tshumisano kha vhashela mulenzhe vhahulwane vhoṱhe nga ngomu kha Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi . 
Muvhuso u khou dovha hafhu wa lavhelela u wana 9 600 MW dza mbekanyamushumo ya u bveledza nyukiḽia sa izwi zwo themendelwa ngomu ha Pulane ya Ṱhanganyelo ya Zwiko ya ṅwaha wa 2010 u swika kha wa 2030 .
Mafhungo anga a ḓo vheiwa lwa tshidzumbe ?
U kopolola mafhungo mapfufhi na maipfi o ṅwaliwaho nga mugudisi .
Muhasho kale wo no di bveledza na maga ane a fanela u tevhedzelwa u itela uri nnyi na nnyi a kone u shela mulenzhe .
Maelana na ndingedzo idzi , hu na maṅwe madzangano ane a nga ṱola na / kana u kopa rekhodo dza ṱhoḓisiso dzavho u itela u ita musaukanyo wa data . 
Nga nnḓa ha ṱhahelelo dza vhadededzi na dzikilasi , tsireledzo i ḓo tea u engedzwa arali vhatshinyi vha tshi tea uri vha vhe vha tshikoloni lwa iri dza rathi kha ḓuvha . 
Thendelano vhukati ha muhasho na mimasipala dzi ḓo vhona uri hu vhe na vhuḓifhinduleli ha mbadelo dzoṱhe . 
( f ) u nanga , na u imelelwa , nga ramulayo , na u ḓḓivhadzwa hei pfanelo nga u ṱavhanya ;
Arali ni tshi khou thusa muṅwe muthu o huvhalaho , ni shumise magiḽavu tshifhinga tshoṱhe .
vhuṱanzi
U shumisa zwifhinga nga nḓila yone
Mukhomishinari wa Lushaka u fhindula thwii kha Minisiṱa wa Tshipholisa . 
Hezwi zwi amba uri ndondolo iṅwe na iṅwe ya maṋo ine ya badeliswa masheleni ane a fhira mutengo wa Tshikimu kana nnḓa ha sheduḽu ya mbuelo kana ya fhira gumofulu ḽo tiwaho nga ṅwaha nga muunḓiwa i ḓo badelwa nga muraḓo .
Vhulapfu
Vha dovha vha sengisa milandu yo vhalaho ya zwa muṱani na zwa milayo ya sialala kha vhupo havho .
Tshiimo tsha nṱha tsha u thola na vhubveledzi zwi ḓo ita uri miholo na maimo a vhutshilo zwi gonye na u fhungudza u sa lingana .
Ndaela dza vundu dza kale dze dza ḽanga kushumele kwa muvhuso wapo nga fhasi ha muvhuso wa tshiṱalula dzi kha ḓi shuma . 
Ri na u shumisana uhu ho ṱanganelaho na uri pfananyo yo itwa nga muṱangano wa dziminista . 
Khophi dzo fekisiwaho kana dza eḽektroniki a dzi nga ṱanganedzwi . 
( h ) Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe .
Ṱhanziela ya mbingano isi ya tshikhau : R53
Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo
6 KHANḒISO 1 FULWANA 2016
Ndi ṱuṱuwedzwa nga tshumelo ya khwaḽithi ! 
Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani , tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini .
Kha ṅwaha wa 2012 , ro vha ro sedza kha u vhulunga na u alusa vhufa ha mvelele ya shango ḽashu nga kha nyombedzelo ya mbofholowo ya vhufa hashu
NML i ḓo shuma hani ?
Ndivho : U ṅwala mishumo na vhuḓifhinduleli ya u vhiga na u vhea iṱo thandela . 
U tea ha Maṅwalo sa muḓologi wa tshifhinga tsho fhiraho , ngauralo , u thoma vhundeme hao ha zwino . 
Ndi ṱoḓa thuso nga . . . ?
Nyambedzano dzo pfumaho dzo fha Afrika Tshipembe tshikhala tsha u ṱana mvelaphanḓa ine ḽa khou ita maelana na nyaluwo ya ikonomi ya mukatelo na u sumbedza uri Afrika Tshipembe ḽo dzula ḽo vulea kha zwa mabindu .
Fulo ḽa Operation Phakisa kha ikonomi ya lwanzhe lo sedza kha u vula zwikhala kha u tshimbidza zwithu nga zwikepe , vhureakhovhe , vhufuwi ha zwi tshilaho maḓini , migodi , ole na gese , thekhinoḽodzhi ya tshaka mbili na sekithara dza vhuendelamashango .
Mapa wa vhu 34 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
( 2 ) Ndayo dzi re afho nṱha dzi shuma kha -
Khoso i kwama zwiṱalusi zwa phurathikhaḽa zwa kunangwelwe kwa saithi , tshaka dza mavu , u pulana , u nyora , u ṱavha , u langa zwiliṅwa na u kaṋa . 
Fhedzi-ha , u itela u fhungudza mushumo wa u shumisa nḓila idzi ha masipala na wadini vhuvhili hazwo , gaidi iyi i dzinginya uri nḓila dzi tea vha zwanḓani zwa Mulanguli wa CBP , ane a ḓo tikedzwa nga Mulanguli wa IDP u itela u ita vhuṱanzi uri hu na vhuṱumani vhukati ha u shuma na u monithara na u ela ha CBP na IDP .
Dzhielani nṱha uri fomo heyi ya khumbelo yo sedza fhedzi makumedzwa a elanaho na u dzudzanyululwa , zwine azwi kateli zwipiḓa zwiṱuku zwa zwifhaṱo . 
Yunivesithi dzi vhukati ha zwiimiswa izwo hune tshivhumbeo tshifhinga tshoṱhe tshi vha tsha ndeme kha u thoma vhukoni sa zwi re ngomu . 
Sa musi muvhuso wapo ḽi sia ḽa muvhuso ḽine nḓisedzo ya tshumelo ya itea khaḽo kha ḽeveḽe ya tshitshavha , ndi zwa ndeme uri hu khwaṱhisedzwe na u tsireledza thikhedzo ya u shela mulenzhe ha zwitshavha .
Musidzana o leleḓisa khaithi yawe .
VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA
U tikedza na u khwiṋisa zwiṱirathedzhi zwi no kwama nḓisedzo ya vhukhudo ha vhathu nge vha si fhidze u khwinisa na u leludza maitele a no tevhelwa nga zwiimiswa khathihi ha uri maitele a u tendela khumbelo a si ongolowe . 
ya tshumelo .
Muthuzwawe , dzangano , tshiimiswa , khamphani , rabulasi ufhio kana ufhio o tendelwa u ita mbilaelo na khanedzano .
Khamphani i si ya mbuelo yo linganelaho ( hu sin a miraḓo )
4.2 . Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Muvhigo wa khalaṅwaha ya ( 2009-2014 ) wa Vhuṱanu wa Afrika Tshipembe nga ha U thomiwa ha Buthano ḽa u Fheliswa ha Zwivhumbeo zwoṱhe zwa Khethululo ya Vhafumakadzi ngomu kha Gurannḓa ya Muvhuso , u itela vhupfiwa ha vhathu .
Nga yeneyo nḓila , hezwi zwi ḓo sedzwa hafhu kha ṅwaha nga vhunzhi ha Mihasho . 
Nga nṱha ha u bveledza tsumbakushumele dzawo , sisiṱeme iyi i tea u shumana hafhu na Tsumbakushumele dzo sumbedziswaho nga Minisiṱa wa Muvhuso wa Vundu na Muvhuso Wapo .
2.1.9 Vhugudisi na Mveledziso
Zwino arali ri tshi ṱo ḓa u malana nga nḓila dza zwino nga murahu ha mbingano ya tshirema ?
U linda vhafariwa vho lindelaho tsengo zwi dzulela u vha vhuḓifhinduleli ha Muhasho nga fhasi ha avho vhane ndaulo ya vhafariwa vho lindelaho tsengo ya wela khavho . 
Ndivho ndi ya u shela mulenzhe kha u sudzulusa sekithara ya nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe kha tshivhalo tsha vhathu na u ṋea mishumo vhoranḓowetshumo vha vharema , vhane vha dzhiiwa sa zwiko zwi sa shumiswi zwa mishumo , mbuelo , mithelo na vhutumbuli .
Ri dovha hafhu ra elelwa Mme wa Afrika , Vho Miriam Makeba , vho itaho ḓivhazwakale musi vha tshi amba kha Yuno nga ṅwaha wa 1963 , vha tshi ita khumbelo ya u lwisana na muvhuso wa tshiṱalula .
U tholwa hu ḓo itwa ho no sedzuluswa lwo fhelelaho , khwaṱhisedzo ya ndalukanyo na asainimenthe ya vhukoni . 
Data ya thandela i ḓo vha ya u sedzwa u thoma kha u ṱalutshedzwa ha ambigwithi ifhio na ifhio kana u sa vha na nzio vhukati hayo na nyimele dza tshitandadi dza thandela u itela u wana tshumelo na thundu u fhira u laṱa . 
Shango nga vhuphara , vhaṋetshedzatshumelo vhane vha nga madokotela zwao , madokotela a maṋo , vho rakhemisi , dzifisiotherapi , vhaḓivhi vha mihumbulo,madokotela a maṱo , vha theraphi ya mubulo na vhaṅwe vho saina u vha Friends of GEMS .
Ndinganyiso kha mbetshelwathungo idzi dzi lingana na ndeme ya ndaka dzo ṅwalwaho dza zwiteṅwa zwa zwirengwa zwa ndaka , vhupo ha mveledziso na zwishumiswa zwe zwa rengwa nga masheleni a vhusimamilayo ha kale . 
U shela mulenzhe kha u ṋea mafhungo ane a ḓo shumiswa u ṅwala maṅwalwa a kiḽasini , ( tsumbo : mugudi u amba fhungo mugudisi a ṅwala ) .
I khou na nga maanḓa !
Tshaka dza vhudzheneleli na u dzhia tsheo
Fokhasi kha dzingu ndi ṋetshedzo ya themamveledziso ya dzingu yo linganaho , yo ṱanganelaho na ya vhukoni . 
Vhahweleli vho malana lwa mulayo hu na tshanga ndi tshau nahone ndaka ndi dzavho vhoṱhe sa ṱhanganelo ya ndaka . 
Ndi zwa ndeme u linga zwine vhagudi vha zwi pfesesa , hu si zwine vha nga tou zwi rwela ngomani , ngauralo kha hu lingwe zwikili zwi re kha nyimele nga hune zwa konadzea , tsumbo , vhagudi vha nga peleṱa maipfi avho oṱhe nga nḓila yone nga tshifhinga tsha thesite nga Ḽavhuṱanu , honeha vha a kona na u shumisa eneo maipfi mathihi e vha peleṱa nga nḓila yone musi vha tshi ṅwala / rekhoda mafhungo kana tshiṱori tsha vhone vhaṋe ?
u tsireledza madzangalelo a SABC ;
Kgumbelo ya u tou thoma ya iwalo a vhue
Fhedziha , naho hu na mbadelo dzine dza khou bvela phanḓa , zwi nga dzhia miṅwaha u wana murahu tshikolodo itshi . 
( b ) thihitshararu tsha mbadelo ya tswikelelo i badelwa sa diphosithi nga muhumbeli .
Nyombedzelo kha i vhe kha zwiteṅwa zwa nyito , hu si nyambedzano .
Ro engedza mapholisa vhane vha tshimbilatshimbila vha tshi khou vhonala fhethu hune ha ḓivhelwa vhugevhenga .
Kha nyambedzano ya luṱingo , vho amba uri u dzhenela kha zwiito zwa gennge dza dzhele tshifhinga tsho fhelaho nahone u vha na dzithathu zwo vha zwi tshi tou kombetshedza kha gennge . 
Talelani phere dza maipfi a re na raimi .
I tea u vha ya phurofeshinaḽa , na uri i tea u ita mushumo wayo sa zwo bulwaho kha Ndayotewa yashu . 
Heyi ndi thendelano i konḓaho ine ya ṱoḓa zwiimiswa zwa tshumelo ya tshitshavha u shuma u mona na mikano na u pulana khwine u itela u swikelela ṱhoḓea dzi dzulaho dzi tshi khou hulela dza vhathu vhashu . 
Kha vha ḓivhe hedzwi : A huna khumbnelo ine ya ḓo shuminwa nayo nga nnḓa ha tshitatamennde tsho aniwaho / afidavithi .
Vhupulani ho ḓisendekaho nga tshitshavha ho pika u :
Nga u laula malaṱwa kha tshiko , lushaka ulu lwa u laula lu tikedza ndangulo ya mupo une wa khou laulwa . 
Shango ḽa Afurika Tshipembe ḽi khou ṋetshedza 150% ya u fhungudzwa ha mbadelo dzo themendeliwaho dzine dza khou shumiswa dzo tshenzheliwaho kha mishumumo ya R&D nahone ḽi humbulelwa u vha vhukati ha mashango a ṋetshedzaho ṱhuṱhuwedzo ya vhuḓisa ya muthelo kha R&D .
Pfufho ya Mudededzi wa Nṱhesa , iṅwe ya khethekanyo nṋa , i dzhiela nṱha u shela mulenzhe ha mudededzi wa nṱhesa muṅwe na muṅwe we a vha makone kha u bveledza u funza , u guda , mveledziso ya zwikili na tsedzuluso kha mabuḓo ane vha vha vhomakone .
Maipfi a re na mibvumo ya pfalandoṱhe dzo tevhelelanaho , sa ḽiingo , laela , nz .
Mbadelo
St Albans yo no ḓi thoma na u vusuludzwa ha lufhera . 
Thandela dzo dzinginywaho dzi ḓo kunguwedzwa vhukuma hu tshi itelwa u kuvhanganya masheleni . 
U thusana hu hone vhukati havho nahone hu langulwa nga Thendelano dza Nḓisedzelano ya Tshumelo . 
Kha nyimele idzi , a hu na thandululo ya u ṱavhanya kana ino leluwa kha u sa ṋewa ngudo dza u ḓivhiswa tshiimiswa kha vhadededzi vhaswa , fhedzi u ṋetshedza ngudo dza u ḓivhiswa tshiimiswa zwi nga shumiwa nazwo na u khwinisiwa musi tshifhinga tshi tshi khou ya phanḓa . 
Milayo ya u amba nga u sielisana
10.1 Vho MNE Magomola ( Mudzulatshidulo )
Ṱhoḓisiso
( a ) shuma miṅwe mishumo i badelaho ;
U thithiswa ha Muphuresidennde vha tshi khou ṋetshedza mulaedza kha lushaka kha dzulo ḽo vhidzwaho u ya nga Ndayotewa nga hone hune ndi u pfukha mulayo .
Thebuḽu ya 20 i sumbedza manweledzo a mishumoitwa yoṱhe ya vhuṱumani na IDP na zwishumisi zwao zwa miṅwaha 1 na 2 zwe zwi si ombedzelwe nga muvhala .
Kha vha thuse kha u konanywa tshumiso ya vhuambeli na mbekanyamushumo dza tsivhudzo na mishumo . 
Nga kha zwenezwo , zwa vhutevhedzeli ha nyimele dza u vhofhololwa ha zwivhotshwa zwi tshe fhasi ha mulayo zwo khwinifhala u swika kha 98% ine ya tou vha luswayo kha ḓivhazwakale .
Sisiṱeme ntswa ya Afurika Tshipembe ya muvhuso wapo u bveledzaho ndi tshipiḓa tsha mulayo na mbekanyamaitele ya shango .
Fehdzi kha fhungo ḽa pfanelo , mbudziso iḽa i nga fhindulwa zwino , kana vha ri vhudze uri phindulo yayo i kha mulaedza .
21. Thandela / mishumoitwa u ya nga tshiṱirathedzhi
Giridi fhedzi dzine dza ḓo ṱanganedzwa ndi giridi dza lushaka dzo dzheniswaho kha lutevhedzi ulu . 
Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou muṅwa tshidzulapo
Vhagudi vhoṱhe vha fanela u funzwa uri vha songo kwama malofha na mbonzhe fhedzi vha humbele thuso u bva kha muraḓo kana vhashumi arali hu na khuvhalo kana u bva mikota . 
Tshiṱetshu tsha Muphuresidennde vha kale Vho Nelson Mandela , muhaga kha u lwela mbofholowo na vhupfumedzani ha shango ḽashu , tshi ḓo tibulwa Union Buildings sa tshipiḓa tsha khumbudzo .
Kha vha thivhele u vha na bada dzi gumaho kha mavu a si na tshithu kana a songo bveledzwa tshoṱhe . 
Mbambadzo na Vhubindudzi Afrika Tshipembe ( TISA ) ḽi dzhenela kha maṱano a mbambadzo na maṱano a mashangoni a nnḓa nga kha Phavilioni dza Lushaka kana Phavilioni ṱhuku dza Lushaka . 
Madalo awe o vha a ndeme ngauri o vhona khaedu dzi ṱanganwaho nadzo nga tshiimiswa tshashu . 
Ṋala dzanga na nḓevhe dzi dzula dzo kuna
Musi vha tshi swika vho wana muduba mulapfu vha ima mudubani .
u pfumbudza vhathu vha tholiwaho kha tshenetsho tshiimiswa .
Garaṱa dza vhuraḓo na ṱhanziela dza vhuraḓo
Mudzulatshidulo u ḓo vula muṱangano a vhala adzhenda ḽiga nga ḽiga .
U tendela vhadzulapo uri vha vhe na mihumbulo ine vha ṋetshedza tshifhinga tshoṱhe nga ha polotiki yapo ;
( b ) u vhona uri hu vhe na tshumelo kha zwitshavha nga nḓila i sa khauwiho ;
Nḓowetshumo ya zwikambi , nga maanḓa khethekanyo ya halwa , i tshi vhuelwa nga maanḓa Gauteng . 
Nga nnḓa ha tshine nṋe muṋe nda tshi vhenga kha nyambo dza zwa polotiki , ndi wana zwi songo lavhelelea u amba nga ha zwithu zwi sa pfadzi na nga ha vhukonḓi vhu wanalaho kha kuhumbulele ku re na vhuhangarambo . 
MVELELO YA U GUDA YA 3 : U vhala na u Sedzulusa 3 .
b ) Vho Zolile Thando Ngcakani ( u tholwa hafhu na Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
Tshadzhi dza u kuvhanganya dzi ḓivhiwa musi mbadelo idzo dzi tshi tendelwa lwa mulayo . 
U fana na kale , hu na u vhalelwa huṅwe ha u shuma ezwi . 
U tshimbidza na u dzudzanya miṱangano yoṱhe na zwiwo u itela ofisi ya minidzhere . 
Arali vha tshi funa u dalela GP wavho kana muṅwe muṋetshedzatshumelo wa ndondolo ya mutakalo , GEMS i ḓo bvela phanḓa na u badela mbadelo dzavho zwi si ndavha uri vha Friends of GEMS kana hai .
U dzhia u pomoka vhathu vhuloi hu vhugevhenga zwa zwino zwo fhelisa u lwa na vhaloi naa ?
Kanzhisa madokotela vha pfumbudzwa kha zwikolo zwa dzilafho kha yunivesithi dza malo . 
Thandela iyi i ḓo hira vhathu u fhaṱa bada ya kilomitha dza 20 nahone hu lavhelelwa uri phesenthe dza 30 dza vhashumi hu fanela u vha vhafumakadzi .
Itani mafhungo nga zwe zwa bvelela mulovha .
Miṱangano na u sumbedzana na vha sekhithara ya zwa mutakalo dzi mafhungo a re na ndeme . 
U pfesesa uhu hu na masiandaitwa a ndeme zwi tshi ya kha kusedzelwe kwa tshivhumbeo na tshikhala tshi kwamaho maitele a u vhumba hugaledzwa . 
4.5. Khabinethe yo dzhiela nṱha u tholwa ha vha tevhelaho uri vha shume kha Bodo ya Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku ( seda ) lwa tshifhinga tsha miṅwaha miraru u thoma nga dzi 1 Khubvumedzi 2013 u swika dzi 31 Ṱhangule 2016.
U tumbulwa ha miminerala zwinozwino kha mashango o vhalaho a Afrika zwi khou lavhelelwa u engedzedza tshikhala tsha masheleni khathihi na kushumisele kwa masheleni nga tshitshavha kha mashango o vhalaho a Afrika . 
Sisiṱeme ya Ndangulo ya Kushumele
Zwazwino ri ḓihudza nga u ṋekedza ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo kha matshilo a fhiraho 1.7 miḽioni .
Nga thikhedzo ya vhalambedzi vha dzitshaka vhorakhonṱhiraka , mbekanyamushumo dzi khou bvelela nga phimo i dzulelaho u aluwa . 
3 . Mitambo ine ya khou ḓa
Milayo na tshivhumbeo zwa tshibveledzwa
Kathihi na thengiselano dza nzimo dza zwiko , i dzhiela nṱha a u ṱhonifha thengiselano dza vhutengu dza thikhedzo vhukati ha zwitshavha zwapo . 
4 . Muthu u vha a tshi khou ita zwiito zwa u tambudza arali nga nḓila yo livhaho kana I songo livhaho a ḓifara nga nḓila ine a ḓivha kana a vha a tshi tea u ḓivha uri- ( a ) zwi a vhaisa kana zwi ita uri muthu a vhe na u tenda zwi pfadzaho uri u tambudzwa ho itea kha muhweleli kana muṅwe muthu nga nḓila I sa pfali a tevhelela , u ṱalela kana u luvheledza muhweleli kana muṅwe muthu a kwameaho , kana u amba , nga iḽekṱhroniki kana nga iṅwe nḓila ya vhudavhidzani zwo livhiswa kha ene muhweleli kana muṅwe muthu a kwameaho nga nḓila iṅwe na iṅwe , vhudavhidzani vhu nga vha ho itisa kana u sa itisa kana u rumela , u isedza kana u itisa nyisedzo ya marifhi , theḽegiramu , phakhedzhi , fakisi , imeiḽi kana zwiṅwe zwithu kha muhweleli kana muṅwe muthu a kwameaho ; kana ( b ) ndi u tambudza lwa vhudzekani kha muhweleli kana muthu a kwameaho .
Nyito dzashu nga huhulu dzi ta uri vhaṅwe vha ri vhona hani na u ṱuṱuwedza thwii kufhindulele kwavho kha riṋe . 
Muthu a nga vhudzisa uri ndi vhuḓifhinduleli vhufhio vhune a si dzieditha fhedzi , hone na vhalanguli na vhane vha vha naho kha mafhungo aya . 
Na uri lwa u tou thoma vharengi vha ḓo tou nanga arali vha tshi ṱoḓa u renga bege , ngauri tshifhingani tsho fhiraho vho vha vha sa ḓivhi tshithu nga ha mbadelo dzine dza vha hone kha bege . 
Kha nzulele ya zwino , vhushaka ha vha mbeu dzi sa fani a si hone hu hoṱhe fhedzi . 
Fhedziha , thaidzo yo ḓo hula nga u ṱavhanya u fhira u tandululwa zwe zwa ḓo vhanga mbadelo dza nṱha dze dza vha dzi songo lavhelelwa . 
4 . Kha rowu ya vhuṋa , hu ṅwalwa wadi dzine dzi si vhe na mvelaphanḓa yo linganaho / i no fusha kha thandela dza khathegori ya 2 , khathihi na madzina a thandela idzo nga wadi nga wadi hu tshi katelwa na thikhedzo i no khou ṱoḓea dzi no yelana nazwo dza vhathu vha tshipilotiki na / kana vha tshithekiniki vhane vha vha na vhuḓifhinduleli na hone avho vhathu kana uyo muthu vha ḓivhadzwa nga ngona .
Nangani ni tangedzele maipfi uri ni ite uri fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi takadze .
Arali vha tshi ṱoḓa dzilafho ḽa zwa maṋo nga fhasi ha anasiṱetiki ?
Tswikelelo ya zwipikwa zwoṱhe izwi i ṱoḓa Muvhuso wa mveledziso na vhukoni .
U vhalela nṱha hu na mubulo wone , nyelelo na vhuḓinyanyuli
Thengiselano i vhuedzaho i fanaho ya thundu na tshumelo vhukati ha mivhuso , hu si na phungudzo u fana na dzitharifi na mikovhelo . 
Vha ya tendelwa u ḓibvisa kha redzhisiṱara arali vha sa tsha ṱoḓa u ita nḓowedzo ya phurofesheni yavho Afurika Tshipembe lwa tshifhinga tshikene .
U khwaṱhisedza uri zwa ndeme zwa mbekanyamaitele ya Muhasho zwi thusaho pulane ya tshiṱirathedzhi zwi tshimbilelana na zwa ndeme zwa tshiṱirathedzhi tsha lushaka . 
KHUMBELO YA TSWIKELELO YA REKHODO
Musi hu tshi sethiwa mbudziso dza u linga u kupfesesa , sa tsumbo , zwi amba uri vhukoni ha mugudi ha u sengulusa na u dzeula mafhungo o ṋewaho kha tshibveledzwa vhu tea u bviselwa khagala , hu si u vhudzisa mbudziso nga ha nḓivho yo tou angaredzaho mafhungo a yelanaho na tshibveledzwa lini .
Tshikhala tsha nḓisedzo ya tshumelo
Naa vho sumbedza na u vhea maga a u tsireledza kana u langa matheriala une wa vha khombo nga u :
Ezwi zwi fanela u engedzwa nga vhufarakani na zwitshavha zwapo na vhakwameaho vha ndeme . 
musi mudzulapo wa Afurika Tshipembe a tshi lovhela kha mashango a nnḓa
U thomiwa ha kudzhenele kha zwithu kwo ḓisendekaho nga mvelelo kha u monithara mashumele na tsenguluso zwo swikisa kha uri muvhuso u vhe na modele wa tshanduko nga nḓila ine wa shuma ngayo . 
Khetho ya thekhinoḽodzhi i ḓo bva kha tshaka dzo fhambanaho nnzhi nahone vhunzhi ha idzo dzi khou ṱanganedzwa nyana afho fhasi . 
23 . Sabisidi iyi i shuma fhedzi kha miṱa i re na DTT ?
Ngauralo , kuhumbulele uku , ku no ri vundu ḽo ḓi imisela u tandulula khaedu iyi nga u sima Sisṱeme ya Ndangaeḽekithroniki ya Vundu . 
CD kana khasethe dzi re na zwitori zwo rekhodwaho
Izwi zwi nga amba uri muṅwe muthu ane vhathu vha tenda uri u na mulandu , o wanala a si na mulandu .
Musi muthu a tshi humbula nga mvusuludzo , zwine zwa ḓa muhumbuloni wawe ndi ndavhelelo ya mihumbulo miswa , ndeme na taḽente , mveledziso ya vhutsila na mvelele , u mvelaphanḓa ya saintsi na thekhinoḽodzhi , na vhubveledzi na mvelaphanḓa . 
Zwi nga itea ra si vhe ri khou rengisa tshithu fhedzi ri tea u tou ḓivhambadzela . 
GEMS a i nga badeli mbilo dzi re dza kale u fhira miṅwedzi miṋa .
NAHO YO VHUMBIWA KHA ḼIGA ḼA U PULANELA THANDELA , FUREME YA ḼOGO NDI ḼIṄWALWA ḼI NO ANIWA NGAḼO , ḼINE ḼA TEA U SHUMIWA NGAḼO TSHIFHINGA TSHOṰHE KHATHIHI NA U ḼI SHANDULA KHA SAIKILI YA THANDELA YOṰHE .
Vha ṋekedze nḓila dzo swaiwaho zwavhuḓi dza vhaendangaṋayo mafhandeni a vhuendi , hu bviwaho , hu dzhenwaho na miṅwe mishumo u thivhela nḓaḓo na vhathu vhane vha nga xela vha fhedzisela vhe fhethu hu songo tsireledzeaho . 
Komiti dza Wadi dzi tea u khwaṱhisedza uri maga a tshumelo o tiwaho kha vhupo havho a sumbedza ṱhoḓea na ndavhelelo dza zwitshavha zwavho uri vha kone u sedza avho vha re na vhuḓifhinduleli ha u bvelela hazwo .
Odithi zwa zwino i khou itwa u ela u lugela u shuma ha zwibadela u mona na shango . 
Muhasho wa zwa Muno u ḓo khwinisa sisiṱeme ya Mitele a Ṱavhanyaho a Muendi ( APP ) na u thoma Rekhodo ya Dzina la Munameli ( PNR ) u khwaṱhisa u ṱolwa ha khombo .
Vha ḓo wana Pulane ya ndondolo ya u endedza dokotela wavho kha madzilafho o teaho a musi vhe muimana .
5.4. Khabinethe i ṱanganedziwa u bvisiwa ha mbalombalo ya vhugevhenga ya 2015 / 16 nga Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ine ya khou sumbedza maitele a uri vhugevhenga nga u angaredza ho fhungudzea shangoni ḽoṱhe .
Tshikwama tsha NML tshi ḓo vha tsha lushaka , lune a si bindu ḽau ita mbuelo .
U kona u shandukisa hu nga nyadzisa ndeme ya vhuḓikumedzeli , fhedzi zwiṱukusa zwinga ita uri milayo i vhe yo nyeṱhaho . 
Minisiṱa wa Mutakalo hu si kale vha ḓo ḓivhadza ngaha fulo ḽihulwane maelana na izwi .
3 . TSHIPIKWA TSHA TSHIBUGWANA Tshipikwa tsha tshibugwana itshi ndi u bvisela khagala maitele ane a tea u tevhelwa hu tshi itwa khumbelo ya u swikelela mafhungo ane a vha na Muhasho wa u Pulana u Ṱola na Vhulavhelesi ( DPME ) .
Maṅwalo a thenda a fanela u rengiwa phanḓa ha tshifhinga tsha u thoma tsha muṱangano wa u ṋea mafhungo phanḓa ha musi thenda i tshi thoma . 
Sibadela tshi devhula / tshipembe ha Tshiṱaraṱa tsha Hadebe .
1.17. Khabinethe yo ṱanganedza tsheo ya khothe i khwaṱhisedzaho pfanelo ya muvhuso ya u dzhia tsheo dza mbekanyamaitele na tsumbanḓila nga u laela khumbelo ya Dzangano ḽa u Bikulula Tshimbi ḽa Afrika Tsipembe .
U Linga ha Fomaḽa ha Themo ya 3 Mushumo wa 2 : U ṅwala
U bva kha mutheo hoyu , ri ḓo fhaṱa washu sa tshitshavha tsha mitambo tshine tsha ṱhonifhiwa kha vhatambi vha vhanna na vha vhafumakadzi kha mitambo yo fhambanaho . 
Bada ya hone yo vha i ya masongesonge i tshi lenga .
ho farwaho nga muofisiri wa zwa mulayo wa khothe yeneyo kana ya tshipentshela
Dzhielani nzhele vhuimo : u engedza muhumbulo wa u dzhielani nzhele u shuma kha tshikhala
Zwikili zwo lingwaho zwo sumbedzwa kha khoḽumu ya u thoma ; magudiswa kha khoḽumu ya vhuvhili ; na zwikili zwo topolwaho zwi no ḓo lingwa zwi kha khoḽumu ya vhuraru .
Luambo u bva tshetsho ndi lwa nndwa khulu ya u lwela u vha na vhutshilo vhuṱukuṱuku kha ḽifhasi ḽa khakhathi . 
U ṋekedza vhugudisi ha nga ngomu kha vhashumisani he zwa tea . 
Mushumelavhapo u kwama khasiṱama zwi tshi kwama thaidzo dza miṱani khathihi na u avhelwa Mphomali ya U Unda . 
( 1 ) Vhufaragwama ha vundu vhu fanela u - ( a ) lugisa mbekanyagwama ḽa vundu ; ( b ) dzhia ndango nṱha ha u thomiwa ha mbekanyagwama ḽa vundu ; ( c ) bveledza na u kombetshedza u vha khagala na ndangulo kwao ya mbuelo , zwibviswa , thundu na zwikolodo zwa mihasho ya vundu na miraḓo ya vundu ya nnyi na nnyi ; na u ( d ) vhona uri mbekanyamaitele dza zwa masheleni a dzi dzhii sia ngamaanḓa na nga u sa londa kha mbekanyamaitele ya ikonomi ya lushaka .
Kha vha humbele muṅwaleli a bveveledze mutevhe wa vhathu vhane vha fanela u kwamiwa vha miraḓo ya komiti ya wadi , vha ṋetshedze khophi kha muthu muṅwe na muṅwe
Ndi muṅwe wa vhathu vha konḓaho u wanala , ane , arali o ḓikumedzela kha thandela , ri tou i vhona u swika itshi khunyelela , vha tshi sumbedza u fulufhelea , na vhuḓifhinduleli . 
U vhona , u itela maga maṅwe na maṅwe , uri ndi thimbanywa ifhio ya maḓi kha ḽa Afrika Tshipembe ine ya kwama zwavhuḓivhuḓi u tea ha maḓi u itela u shumiswa , nahone u bva kha mafhungo aya ha bveledzwa mutevhe wa thimbanywa u itela nyendedzi dza mvelele ya zwa maḓi . 
Muṱhonifhei Muhaṱuli Muhulwane wa Riphaphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na miraḓo yoṱhe ya Vhulamukanyi ,
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri tsheledemviswa kha vhurangeli ha mveledziso ya zwikili zwi ḓo vha na mvelelo dza vhuḓi kha ṱhoḓea ya u thola vhashumi tshifhingani tshiḓaho kha tshiimiswa . 
Tshumelo iyi i nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo .
Vho De Klerk vha tea u vhuya u bva henefho hune vha vha hone . 
Nga murahu ha musi o vula mulandu wa u rwiwa , ho vha na ndingedzo dzo fhambanaho dza u mu kombetshedza uri phumule mulandu uyo dze dza si bvele phanḓa . 
Ri tshi elelwa vhana vha univesithi miṅwahani ya mulovha vho ṋea mulaedza , vho tulutshelwa mbofholowo nahone muhumbulo hoyu woḓa he wa khwaṱha kha vhaswa .
Ṱhoḓea dzi fana na idzo dza u vhulaha zwitzhili nga mufhiso sa i zwi malaṱwa a tshi ṱhukukanywa na u engedza murongwe phanḓa ha musi a tshi bviswa tshikafhadzo na malaṱwa a zwipiḓa zwa muvhili wa muthu na maṅwe malaṱwa a khemikhala a zwi faneli u dzheniswa kha nyelelo ya malaṱwa . 
Ṱhalutshedzo i re hone zwino nga ha malaṱwa a zwa ngalafho a yo ngo eḓana nahone i tea u khwiniswa . 
Ri khou ya phanḓa na u ṱanganedza thimu idzi kha vundu ḽashu . 
U wana pulane dza kale na data ya kale I sin a tshileme .
Magudiswa /khontseputi na zwikili
Mafhungo a bvaho kha maambiwa a muṱangano wo fhiraho - tshiteṅwa itshi tshi angaredza mafhungo o ambiwaho muṱanganoni wo fhiralaho hune miraḓo ya komiti ya fanela u vhiga murahu .
Muvhuso u ḓo ita uri hu ṱanganyiswe fulufulu hu tshi katelwa malasha , nyukiḽiya , gese ya shale , oiḽi ya lwanzheni na gese na zwi vhuedzedzeaho , hu tshi dzhielwa nṱha mupo , masheleni na matshilisano .
Tshifanyiso 2 : Mbonalo ya kiḽasi ya pulane
Musi ndeme yo tsela fhasi ya zwiteṅwa izwi zwa ndaka , vhupo ha mveledziso na zwishumiswa , ṱhanganelo ya ndingano i ya sudzuluswa u bva kha Masheleni a Mbetshelwathungo u ya kha mufhalala wo kuvhanganywaho . 
Muvhuso u khou ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe uri vha shumisane nahone vho khwaṱhisa uri Afurika Tshipembe ḽi bvelele na uri vha ṱanganye nungo dzavho na nyambedzano dzavho kha mafhungo aya .
Khethekanyo dza u ṅwalisa yo ima ngaurali :
Inthagiresheni
Siani ḽa matshilisano muthu muṅwe na muṅwe u tea u ḓigeḓa kha tshipiḓa tshawe . 
Dzi nga dzikuswa na nga u anḓadzea huṱuku kha thukhitha iṅwe na iṅwe ine vho no vha na aledzhi khayo , kana ine ya vha dzikusa .
U ṋetshedzwa ha dzinnḓu ndi hune ha katela na u shandukiswa ha hosiṱele dza vha yunithi dza miṱa . 
anaḽodzhi - u wana zwi fanaho kha zwithu zwo ḓoweleaho u vhonala zwi sa fani
Vhushelamulenzhe vhune ha shuma vhu nga wanala arali vhaimeli , vhe vha khethiwa nga kha zwiṱirakitsha zwa dimokirasi , vha dzhenela . 
Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo ( DPSA ) vho dzudzanya sethe ya u thoma ya vhulanguli vhune ho gazethiwa u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi nga ḽa 15 Fulwana 2016 .
Kha dziṅwe nyimele , vhashumi vha badela tshelede thwii ( hu si nga kha vhatholi vhavho )  . 
Fhedziha , kha nyimele nnzhi , vhashumi vha mutakalo na vhaofisiri vha mapholisa vhaswa vha a ṱoḓea , ngeno zwikili na tshivhumbeo tsha miṅwaha ya vhashumi vha fhiraho mpimo tshi songo lugela mishumo i ṱoḓeaho . 
Zwine makoleni nga madekwana ha vhonalisa zwone
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u kuvhanganya mafhungo a topoleaho nga ha vhone vhaṋe , a nga ho sa ḓiresi yavho ya imeiḽi , dzina , ḓiresi ya hayani na ya mushumoni kana nomboro ya luṱingo . 
Mvelaphanḓa ya tshifhinga tshoṱhe i dovha hafhu ya ṱanzielwa ngauri muphuresidennde wa kale Vho- Kgalema Motlanthe zwa zwino ndi Muthusa Muphuresidende wa Riphabuḽiki , nga murahu ha vhuimo havho ha tshifhinga nyana , zwo ri itaho uri ri vhe shango ḽo fhambanaho na maṅwe nga zwivhuya zwinzhi .
Arali hezwi zwa si itwe , vhupo hashu hu a dala tshika zwa vhangela vhathu malwadze .
Ngauralo , vhudavhidzani nga nḓila yavhuḓi ndi tshithu tsha ndeme .
ndi ya zuu
ita uri hu vhe na nyaluwo ya ikonomi i ṱavhanyaho , tshiimo tsha nṱha tsha vhubindudzi na u ita uri vhathu vhanzhi vha wane mishumo .
Kha dzhene goloini ri ṱuwe roṱhe .
Lwa kotara dza fumi na nthihi , mbalo dza u tholwa Mpumalanga dzo vha dzi nṱhesa ha dza u wa ha ikonomi lwa u thoma . 
Puḽane yo sedzesa nga maanḓa kha vhukoni ha ndeme vhune ha ṱoḓea u shandukisa ikonomi na tshitshavha .
Ri ḓo dovha hafhu ra dzhenisa Zwiimiswa zwa Masheleni zwa Mveledziso na Mabindu maṱuku a Langiwaho nga Muvhuso kha maitele a puḽane ya muvhuso na u khwinisa ndangulo na vhusedzi ha mashumele .
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe , tsumbo , u anetshela mafhungo .
O vha o ṱungufhala .
Zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha zwi tea u katela notsi dza zwa miholo ya vhalanguli vhahulwane na magavhelo na mbuelo dza vhakhantseḽara , hu tshi katelwa na nzwalelo dzi kolodwaho masipala nga vhakhantseḽara .
Zwi amba uri hu fanela u ṱanganywa mafhungotsivhudzi oṱhe e a rekhodiwa kha mabammbiri a tsenguluso ya u ḓiṱunḓela ha vhathu ye ya shumiswa kha kutshimbiidzele kwa u pulanela wadi .
Zwibveledzwa zwa mafhi na zwifuwo zwine mafhi a bva khazwo
U shuma na / nga mafhungo : tshifhinga tsha zwino , tshifhinga tsho fhelaho , tshifhinga tshi ḓaho
U ṱuṱuwedza u tevhedzwa ha mbekanyamushumo dza odithi dzi re hone fhethu ha u laṱa mathukhwi ho tendelwaho : 
Zwi a leluwa vhukuma vha vhuya vha limuwa uri vha mushelamulenzhe muhulwane kha thaidzo . 
Kha vha humbule nga ha uri thaidzo idzi dzi ṱalutshedza vhagudi vha siho tshikoloni . 
U nanga zwi tshi bva kha tshenzhemo
Musi vha tshee vhaṱuku mukalaha Vho Sam vhe na khonani yavho John vho vha vha tshi anzela u dia zwinwi fhasifhasi maḓini a lwanzhe .
Tshumisano u itela ṱhoḓisiso khathihi na thengiselano ya vhashumi na matshudeni ndi vhurangeli vhune ha nga thusa u fhungudza ḽivhaka ḽa mveledziso . 
Nga nnḓa ha u khwinifhala , muvhuso wo tandulula u isa phanḓa na u tikedza mihasho ine ya khou wana mvelelo dzisi dzavhuḓi na u vhona uri muvhuso woṱhe u khou shuma zwavhuḓi .
Mishumo na Vhuḓifhinduleli ha DQLTCF
Thaidzo dzi katela u sa ṋetshedzwa ha bugupfarwa , u sa badelwa ha vhuendi ha tshikolo , vhadededzi vha si na mushumo na maitele a u sa vha na ndavha na tshikolo nga u angaredza .
U ḓadzwa hu dzheniswa kha databeizi ya Tshumelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe , fhedzi hu nga ṱoḓa maḓuvha mavhili u ya kha mararu a u fhedza u zwi dzhenisa . 
Mudededzi u tea u thusa vhana vha tshi vhala .
U khwaṱhisedza uri faila dzoṱhe dza miholo dzo vheiwa zwavhuḓi u itela ndaedzi ya matshelo . 
Zwikene zwa aḽiṱirasaundu zwa 2 x 2D zwi ṋekedzwaho kha mbuelo ya vhuimana
Kha nyimele nnzhi , u gonya ha mitengo kha shango yo tevhela maitele aya , na CPI i tshi aluwa nga u angaredza musi i fhasi ha PPI , na u fhungudzea nga u angaredza musi i nṱha ha PPI . 
Khethekanyo
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya thungo kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha halwa tshine mufaro watsho , vhuvha , ḽeibu ḽu , dzina ḽa thengiso kana vhuhulu ha boḓelo vhu sa fane na maṅwe mahalwa ane a vha kha muhwalo .
Nga mulandu wa vhushai na tshivhalo tshinzhi tsha matheriala une wa bveledzululea kha malaṱwa ane a swika kha vhupo ha maḓaleḓale , u dobela lu si ho mulayoni zwo ḓala Afrika Tshipembe . 
Ri tikedza mmbi dzashu dza tsireledzo dze dza shumisa mbekanyamaitele idzi na tsheo na ṱhalutshedzo dzoṱhe dzine dza pfadza kha zwenezwo . 
Vha dzhiele nzhele : Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u vhali vhudavhidzani ha kha lubuvhisia ha phuraivethe na vhuthihi . 
U guma kha 1 kha iṅwe na iṅwe ya tshumelo dza u thivhela nga muunḓiwa nga ṅwaha
Mbadelo dzoṱhe dzi tea u vha nga Rannda ya fhano Afrika Tshipembe . 
Tshumelo ya zwa mutakalo ya ha masipala
Phambano vhukati ha tshinyale yo gaganyiwaho na mbuelo dzo gaganyiwaho i tea u lavheleswa . 
( 1 ) Muphuresidennde a nga vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe Mufarela Muhaṱuli kha Khothe ya zwa Mulayotewa arali hu na tshidulo tshi si na muthu kana Muhaṱuli a siho .
Tsha u thoma ndi mudzinginyo une wa ri ri tea u ḓa na muano une wa ḓo itwa nga vhagudiswa zwikoloni nga matsheloni , na Muano wa Vhaswa une wa fhululedza mikhwa na vhuḓifari havhuḓi na vhuthihi ha vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe .
Vhaiti vha khumbelo vho malaho / malwaho vha tea u ḓa na khophi ya ṱhanziela ya mbingano .
Sa zwine tshifhinga tshoṱhe zwo ḓowelea kha miṱangano iyo , vhaofisiri vha ḓorobo khulwane vho sumbedza uri arali vho vha vhe vhabindudzi vhahulwane ro vha ri tshi ḓo vha thusa nga u vha wanela khonadzeo ya fhethu ha mveledziso havho . 
Zwibveledzwa zwo kovhekanywaho zwi amba nga ha ṱhoḓea ya mafhungo kha tshitshavha . 
Tsumbakushumele dza ndeme dzi thusa muvhuso wapo na vhadzulapo u kala u swikelela .
Luswielo lu ________ vothi .
Kha vha rere nga tsirakhombo dza tsireledzo dzi fanelaho u sedzwa musi hu tshi shumaniwa na tshomedzo nga sisiṱeme dza ndango dzo leluwaho . 
Hu songo vha u sokou tendelela hu vhe u shandula
Hezwi zwo nga ngoho zwo vha tshenzhemo i dzinginyho ire na pfunzo ! 
Afurika Tshipembe ḽi khou ṱoda u shumisa hovhu vhushaka u itela u swikela zwipikwa zwiraru zwa ndeme ; i ) nyaluwo ya ikonomi ya nṱha i katelaho , ṱhoḓea ya u rangela thandululo ya u shaea ha mishumo , vhushai na u sa lingana , ii ) vhashumi vha re na zwikili na vhukoni , u itela u tikedza nḓisedzo dza zwipikwa zwa mveledziso ya lushaka ; na iii ) U alusela phanḓa adzhenda ya Afurika , hune Afurika Tshipembe ḽi ḓo lwisa u vha ḽone ḽine ḽa ḓisa ṱhuṱhuwedzo khulwane ya adzhenda ya ikonomi dzine Afurika ḽi nga vhuelwa khadzo .
Izwi zwi tea u pakiwa zwavhuḓi , zwa valwa na u vhulungwa , uri zwi sa thuthube kana u bvuḓa . 
NDIVHO YA OFISI
Zwo ralo , arali ra nga lavhelesa kha tsumbo dzi fanaho na idzo dza tshifhingani tsha kale sa pre-Christian Greeks na Romans , khathihi na kha vhathu vha Egypt , izwi zwitshavha zwine zwa tenda kha vhuhone ha midzimu minzhi dzo vha na lutendo na maitele ane vhathu vhanzhi namusi vha ḓo a baḓekanya na zwa occultism,Paganism , kana zwa Vhusaṱhane .
Khwiṋiso ya 2009 ya Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho i ṱoḓa avho vhane vha khou dzhenelela kha ḽiga ḽa u tumbula uri vha ḓivhadze Minisṱa nga ha mishumo iyi fhedzi a i tsha ṱoḓa uri hu wanale thendelo .
Muhasho wa zwa Muno a u nga hwali vhuḓifhinduleli vhuṅwe na vhuṅwe ha u kundelwa u fhindula . 
TISA ndi dzangano ḽi shandukaho , ḽo sedzaho vharengi , nga maanḓa maelana a tshumelo dzine ya dzi ṋekedza na zwiṱuṱuwedzi zwa masheleni zwine ya zwi lavhelesa . 
Zwi nga thusa arali hu tshi nga dodombedzwa mafhungo a no fana nga mivhala i no fana u itela u tikedza kutshimbidzele kwa asesemende .
Ndi vhaṱunḓi na vhavhambadzi vho ḓiṅwalisaho vhane vha nga ṱunḓa na u vhambadza . 
Ndo no amba hafhu na zwipikara nga hangei thungo . 
Kha nyimele iṅwe na iṅwe , thebulu i ṋetshedza ngafhadzo ya phesenthe ya mugaganyagwama wa vhashumi we wa shumiswa kha zwiteṅwa ezwi . 
Vhukwamani havhuḓi na Komiti dza Wadi vhu khwaṱhisedza vhuṋe nga tshitshavha ha mugaganyagwama vhu khwaṱhisedzaho uri vhadzulapo vhu vhudzwa na u pfesesa khethekanyo dzoṱhe dza mugaganyagwama , nahone vha a ḓivha tshoṱhe nga ha masandaitwa a nḓisedzo ya tshumelo kha vhupo ha havho .
Ndo sengulusa u shuma mafhungo a mashumele o vhigwaho u itela u sedzulusa arali o vha o ṋetshedzwa u ya nga mbekanyamaitele dza mavhigele dza ṅwaha dza Gwama ḽa Lushaka na uri mashumele o vhigwaho o vha tshi tshimbilelna na mbekanyamushumo dzo pulanwaho . 
Zwo luga , arali ro vha ri tshi nga dzula fhasi , ndo vha ndi tshi nga takalela u vhidza Nnḓu uri i dzudzanyee na u humbela Muṅwaleli uri a vhale Bammbiri ḽa mutevhe wa Ḓuvha . 
kwengweledza , nga maanḓa musi ri tshi lingedza u ita uri vhabebi vhashu
Vhulavhelesi ho khwaṱhaho ha nḓila dziṅwe dza u bva ngadzo dza nga thungo vhu nga khwinifhadzea fhedzi arali hu tshi nga vha na vhaṅwe vhaofisiri vhanzhi vha zwa vhuendi , kana hu tshi nga engedzea zwa u shumiswa ha thekhinoḽodzhi . 
I nga vha tshiṱuṱuwedzi tsha tshanduko na u ita uri ri humbule nga ha tshanduko na uri ri dzi ita hani .
9 . GEMS yo hana mbilo yanga nga ṅwambo wa zwiṅwe hu si u fhela ha mbuelo yanga ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ?
Muṱhonifhei Minisiṱa wa Vhushaka na Mashango a Nnḓa wa Riphabuḽiki ya Angola ,
Masipala u tea u bveledza KPI dza yuniti dzawo dzoṱhe , vhashumi na vhaṋetshedzatshumelo vhawo .
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Phalamennde i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelela ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhulungwa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyo Mulayo u tshi bva u ḓivhadzwa .
Pulane ya Kutshimbidzele kwa IDP i fanela u sumbedza :
Mugaganyagwama wa Muvhuso wo khethekanywa nga Mbuelo na Tshinyalelo , Ṱhahelelo phanḓa ha Nyadzimo na Tshikolodo tsha Lushaka .
u ya fhethu hu songo tsireledzeaho kana dzhele dzi shushaho
Pfananyo ya tshumelo dza Ndangulo ya Masheleni u ya kha Ofisi ya Mulangavundu , zwi re Nzudzanyo da Mugaganyagwama , Ndangulo ya Zwibviswa na Tshumelo dza Ndangulo ya Mutevhe wa Nḓisedzo . 
Musi ho imelwa izwo , tshelede yo fhiwa Vho Brooks u itela u shumisa ndaka . 
Ho itwa uri hu wanale zwikhala zwa vhugudisi zwo vhalaho u itela uri miraḓo ya komiti ya wadi i kone u tikedza vhukoni hayo . 
Ṅwana R704 R764 R852
Pulane dza mushumo nga vharangaphanḓa vha dziphurogiremu na vhalanguli vhahulwane kha u khwiṋisa kushumele
Mutshutshisi o kundelwa u ḓivhadza nga ha tshigwevho tsha kale tsha mufariwa , kha mulandu muṱuku fhedzi u fanaho , kha khothe . 
Mugaganyagwama wo tsela fhasi miṅwahani ya zwino nga nṱhani ha u fheliswa ha tshikimu tsha muvhuso tsha u ṱuṱuwedza u vhambadzela nnḓa . 
Fhedziha , ri khou ṱangana nga tshifhinga musi shango ḽashu ḽo livhana na khaedu khulwane vhukuma .
Mabambiri o tshiyalaho : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Nga nṱha ha izwo , dzimbuelo dza u sudzulusa zwiko izwo zwi nga gomadzwa nga kulangele ku si kwavhuḓi kana kwo dzhenelelwaho nga madzangalelo o hweswaho . 
( i ) Miraḓo yo nangwaho nga iṅwe Khoro ya Masipala u imela yeneyo Khoro , kana
HIV a si yone khombo fhedzi . 
Mbekanya i re afho fhasi i sumbedza u dzheniswa kha khomphyutha ha u kuvhanganywa ha muthelo wo fhelelaho u ya kha tshiṱoko tsha tshikolodo mathomoni a ṅwaha . 
Sekhithara ya vhuendi i ḓo dzhenela na dziṅwe sekhithara kha u sika milayo ho ṱanḓavhuwaho na tsheo dzi kwamaho the ṱhoḓea ya vhuendi . 
Ndeme ya tshelede i khou vhewa kha zwiko zwa mupo na zwiṅwe ; 
Vhupo hune ha vha na khonadzeo i re fhasi ya mveledziso vhu tea u wana ndambedzo kha nḓisedzo ya tshumelo dza muteo khathihi na phiriselo dza zwa matshilisano , mveledziso ya zwa zwiko zwa vhashumi , na zwa zwitsivhudzi zwi no kwama maraga wa vhashumi ; 
U tshimbidza Vhushaka ha Vhashumisani kha tshiṱiriki . 
Ndima ya 4 ya Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala i bveledza Dzikomiti dza Wadi
Ṱhoḓisiso ya nyito ya vhudzheneleli ha tshigwada tsho sedzwaho khatsho yo itwaho hu na tshumisano ya dzi NGO na CBO i nga bveledza mafhungo nga vhuḓalo nga ha ndeme na ṱhodea dzo fhambanaho dzo tiwaho .
Vhatambi vha bvumo : Fernando Torres , Xabi Alonso , Iker Casillas , Sergio Ramos .
Nyaluwo ya ikonomi ya u ṱavhanya i katelaho zwoṱhe
Hu na ṱhoḓea i re khagala ya muhumbulo woṱhe wa tshumelo dza vhupo ha ḓoroboni ho fhambanaho ( hu tshi katelwa na zwiimiswa ) hu sa athu dzhiwa tsheo nga ḽeveḽe dza ṱhoḓea ya mutheo , hu sa athu itwa vhubindudzi . 
Vhupulani ha mveledziso yo ṱanganelaho a si mushumo wa Muhasho wa Vhupulani wa ha masipala . 
Maano aya o sedzesa tshoṱhe kha vhaswa na uri vhaswa vha lugele ḽifhasi ḽa u shuma na vhualuwa . 
Mashango o fhambanaho a re na madzangalelo o fhambanaho a u vhambadzela nnḓa kana o vhewaho kha khethekanyo dzo fhambanaho zwi tshi ya nga u fhungudzea ha vhuḓikumedzeli , a nga lavhelesa kha zwi ṋetshedzwaho zwo ṱangana zwine zwa vha hone nga nḓila yo fhambanaho . 
Ndi mvelelo mbili khulwane dzifhio dzine dza bva kha tsenguluso ya ekonomi ? 
U badelwa murahu ho fhelelaho hu ḓo bviswa arali khoso ya nga khantselwa . 
Nyambo dzine dza si vhe dzapo dzo
Mitengo i re nṱha ya zwiḽiwa yo fhiriselwa kha mimaraga yapo kha vhunzhi ha mashango , fhedzi kufhindulele kwa nyengedzedzo ya mitengo ya zwivhaswa kwo vha kwo fhambana ( tshikalo tsha nyengedzedzo ya mitengo kha vha vhambadzeli vha oiḽi kha mashango a nnḓa tsho vha tshikatinyangaredzi nga hafu kha vhaḓisi vha oiḽi shangoni )  . 
Vhunzhi ha masalela a cadmium a wanala kha tshimela tshone tshiṋe na midzi zwine zwa nga kombetshedza vhalimi uri vha tupule zwimela zwoṱhe kha mavu avho . 
3.4 . Khabinethe yo ṱanganedza vhurumelwa vhu swikaho 11 000 vhune ha khou dzhenela khonfarentse ya AfricaCom ya vhu19 ine ya khou farelwa Ḓoroboni ya Kapa u bva nga ḽa 15 u swika ḽa 17 Lara 2016 fhasi ha thero ine ya ri " U langa maanḓa a tshandukiso ya mvusuludzo ya didzhithaḽa ya Afrika : inthanethe sa yone nzhini ya mveledziso ya ikonomi na u manḓafhadza kha zwa matshilisano " .
Ndededzo dzo ḓoweleaho dzi shuma kha tshikhala tsho vuleaho nahone tshi konḓaho nga u angaredza hu thoma u vhewa dzone . 
Minista vha tea u katela mugaganyagwama wa khoro kha mugaganyagwama wavho wa muhasho wa ṅwaha wo rumelwaho u itela themendelo nga Phalamennde . 
U monitharwa ha vhareili vha vha ndeme vha mbadelo , u ḓadza muvhigo wone nahone wa tshizwino-zwino u ya nga zwifhinga zwo randelwaho , u ṋetshedza u pfumbudza ha zwa masheleni kha dzingu . 
Tshiendedzi tshine tsha sa thelelwi lwa miṅwaha miṋa tshi ḓo phumulwa .
Nga kuhumbulele kwa Afrika , Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi we wa shumiswa nga tshifhinga tsha vhukoḽoni na nga tshifhinga tsha khethano nga muvhala-ṱhalutshedzo ya ipfi " vhuloi"ine ya kuḓana na vhuimo ha Vharema-yo ṱalutshedza vhuloi sa tshithu tshavhukuma .
Arali mutengo nga nnḓa ha uyo wo katelaho u isedza u tshi ḓo ṱoḓea , izwi zwi tea u ṱaluswa . 
Muhanga wa ndangulo ya khovhandozwo wo katelaho zwoṱhe wa Bodo ya vhalanguli vhoṱhe , nga maanḓa u sedzanaho na vhutevhedzeli na khovhakhombo ya kushumele , wo thomiwa nahone wo ṱanganyiswa sa tshipiḓa tsha sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele . 
6.4. Khabinethe yo fushea nga khwaṱhisedzo ye ya ombedzelwa kha vhabindudzi nga ha pulane dza muvhuso kha u alusa ikonomi na u ḓivhofha nga muvhuso kha u lavhelesa kha mafhungo a mavhusele kha mabindu a muvhuso .
BRAZIL - Dzingweṋa dza Copa America dza 2007
tshifhinga tsha 2 , 3 , kana 4
Ṱhanganyelo
Hu sa athu u thoma u gudiswa muṅwalo lwa tshiofisi ( fomaḽa ) kha Gireidi ya 1 , vhagudi vha nga tevhela mbekanyamushumo ya u rangela u ṅwala u itela u fhaṱa maitele a u ṅwala zwine zwa kona u vhonala ( visual discrimination ) , kushumisele kwa zwipiḓa zwa muvhili zwine zwa shumiswa musi hu tshi ṅwaliwa , sa zwanḓa , minwe na maṱo , na zwiṅwe .
Asesimennde kana phimo ya ṱhoḓea na ṱhoḓisiso ya khonadzeo - u pfesesa uri ndi zwifhio zwine zwa tea u itwa nahone zwi nga konadzea u guma ngafhi u khunyeledza thandela iyo , zwi dovha hafhu zwa vhidzwa u pfi ndi luṱa lwa u topola kana ḽiga ḽa zwibveledzwa kana ḽa mvelelo dza u pulana .
Ḽi ḓo dovha hafhu ḽa ṱana zwibveledzwa na tshumelo kha mimakete ya Russia na Afurika Tshipembe . 
Nzudzanyo iyi yo tinya u kuvhanganywa ha dzieriasi nga muvhuso wa vhukati kha khamphani dza yuthiḽithi . 
Ḓirese yo ṅwaliswaho ya ofisi dza dzangano
U ṋea muhumbulo nga ha ṱhanḓavhudzo ya ndaela
Dza matshilisano : Izwi ndi zwo ḓisendekaho nga vhushaka tshitshavhani nahone zwi katela madzangano na zwigwada zwi re tshitshavhani , kha madzangano a polotiki khathihi na kha netiweke dza inifomaḽa .
Mulaedza hohu wa Lushaka u khou itea nga ṅwaha wa ndeme kha ḓivhazwakale ya shango ḽashu , u vha na miṅwaha ya ḓana ha ḽihoro ḽivhusi , African National Congress ( ANC ) .
a vha na iṅwe thikhedzo
Themendelo kha khoro dzi ḓo ambedzaniwa hafhu nga vha kiḽasiṱa . 
Kha dziṅwe nyimele vhakhantseḽara , tshiṱafu tsha masipala na madzangano a polotiki a shuma mushumo muhulwane wa u imela kha komiti dza wadi .
4.3.1 Ṱhoḓea dza u linga ha fomaḽa kha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma
4.7.1 Vho Anuradha Sing ( U tholwa hafhu ) ;
Dzangano ḽi shumisa badzhethe yaḽo zwavhuḓi nahone ḽi ḓisedza tshumelo dzine dzi sa tambise masheleni . 
Rasaintsi wa Mupo a na ṱhanziela
Fhethu huthihi ha mvelele dza mbekanyamushumo ya tsireledzo ya zwiḽiwa ho sedza nga maanḓa kha u fhaṱa vhukoni . 
Zwi tevhelaho ndi miṅwe ya milayo mihulwane ine ya langa phurogireme dza u khwinisa dze livhiswaho kha u fhaṱiwa ha vhudzulo ha vhathu hu sa nyeṱhi hu re vhuponi ha mahayani : 
NDANGULO YA ZWA MASHELENI
Dilugiseni Reˆrani na tshigwada tshaṋu uri ni kuvhanganye mihumbulo .
Ri khou humbela uri vha dzhiele nzhele uri nomboro ya luṱingothendeleki lwavho i tea u ṅwaliswa kha GEMS uri vhone vha kone u shumisa tshumelo .
Mutheo wa ndangulo ya vhupo .
Vha bvise mabammbiri a tevhelaho :
Khoḽidzhi dza vhaongi dzo pulana , u dizaina , u fhaṱa , u londota na u shumisa . 
Ri a ḓihudza u vha na foramu dza nyambedzano dza fumimbili dzi tshimbilaho nga fhasi ha vhulangi uhu havhuḓi dzine dza katela thengiso , mveledziso , vhuendi ha maḓini , mipfuluwo , vhupo , fulufulu , tshumisano ya tshikhala na saintsi na thekhinoḽodzhi . 
27 . U vhewa nga nḓila ya tsireledzo ha milayo ya Phalamennde na ya Vunḓu
Ngeno u lemela ha u langa vhuongelo vhuhulwane hu a ḓivhiwa , a hu na thendelano kha vhuongelo ha saizi dzo teaho zwavhuḓi . 
1.4 hu ḓo dzhiiwa maga ane a ḓo fhungudza thaidzo dzine dzi nga vha hone kha vhone ;
Musi muthu o khethiwa sa Mulangavunḓu u tea u dzhia tshidulo hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu o khethiwa nga u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2 .
Vhagudi vha ḓo pfukisela zwikili izwi kha nyambo dzavho dza u engedza .
Mufariwa uri ndi nga murahu he a vho ḓo iswa kha ṅwana wawe . 
Lufuno u vhudzisa uri "
( a ) u sa ḓḓifara zwavhuḓḓi , u balelwa u ita mushumo na u sa kona mushumo ;
Nga zwiito zwashu , kha ri ṋetshedze mirafho i tevhelaho khonadzeo ya u imba nga vhuthihi na u pfumedzana vhukati havho zwe zwa vha , kha riṋe , hu vhumatshelo hashu . 
Ndivho ya Habitat III ndi u wana vhuḓiṋetshedzeli ha ḽifhasi ho vusuludzwaho kha u tandulula mipfuluwo yo tsireledzeaho na dzinnḓu lwa miṅwaha ya 20 iḓaho nga kha u ṱanganedza mbonela phanḓa na thendelano ya mvelelo ya nyito dzo ḓivhadzwaho .
( b ) kha sia ḽa zwa muvhuso zwa vunḓḓu maanḓḓa a zwanḓḓani zwa vhusimamilayo ha vunḓḓu sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 104 ; na
U ḓadzisa kha zwenezwo , ṱhoḓea yoṱhe ya zwiḽiwa yo dovha ya gonya zwi tshi ṱangana na nyaluwo ya dzitshaka ya vhathu . 
Tsheṋe , zwitumbudzi na malwadze kha masakha a mavu na hune mavu a ṱangana hone ndi zwiko zwa ndeme zwa kha u ṱaha ha hezwo zwithu nahone zwi nga ṱoḓa ndango . 
Naa nete dzo nembeledzwa zwavhuḓi hune ha shumiswa dzinete ?
Khumbelo dzi tea u swika muhashoni hu sa athu swika ḓuvha ḽa u vala . 
Tsedzuluso kha mbuelo ya vundu yayo i katela mushumo u yaho phanḓa kha vhuvhusi ha thendelo ya khasino . 
Nga u angaredza , DHA i na mushumo wa ndeme kha u ṋetshedza tswikelelo ya tshumelo ya tshitshavha na u tikedza nyaluwo ya ikonomi ya shango ḽino .
U shuma na / nga mafhungo : ḽipfanisi ḽa ṋefhungo na ḽiiti ; tshivhumbeo tsha fhungo ; mafurase na mafhungodavhitsinde ; thinwaipfi dza muambo
Kha vha ṅwalisele u khetha
Zwenezwo tsengo i sa athu thoma , naho zwo ralo , muiti wa khumbelo wa vhuvhili o ṋetshedza nḓivhadzo ya khwiṋiso i ṱoḓaho u ḓibvisa kha thendelo dzi re hone kha pfukiselo ; nga maanḓesa , u tenda he muhwelelwa a bviswa khaho . 
Ri nga si kone u swikelela tshaka ya tshanduko ine ra i tama , u shuma ri roṱhe . 
Mutevhe mulapfu wa vhathu vho nangiwaho wo phaḓaladzwa kha madzangano oṱhe are hone ngomu ha masipala . 
Nzudzanyululo ya tshumelo dza zwa mutakalo i ḓo lila uri i ṱhogomele tshanduko dza khethekanyo ya sia ḽithihi khathihi na khando dzayo kha maṅwe masia a tshiimiswa . 
Kha ri ṅwale Wanani ni tingedzele phindulo i re yone .
U badelwa murahu uhu hu ḓo itwa u ya nga mbekanyamaitele yo tendelwaho ya masipala . 
Zwifanyiso zwa ṅwedzi
Tshiṱitshi tsha 1 : Bola ya zwanḓa - u ḓirivhula bola , zigizaga kha tswayo
Tshifhinga tshoṱhe , nga maitele tsheo iṅwe na iṅwe kana mushumo wa muthu u livhisa kha tshanduko ya zwa ikonomi . 
Malaṱwa a ndondolamutakalo oṱhe o bveledzwa nga vhupo ha ndondolamutakalo , a katela zwiimiswa zwa zwibadela zwa zwipuka , zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso na dziḽaborithari na u katela malaṱwa u bva kha vhubvo vhuṱuku u fana na daiḽisisi ya hayani na dzidzhekiseni dza inisuḽini . 
Na musi vha tshi wana mushumo , vhafumakadzi vhanzhi vha kha ḓi ḓadza mishumo isa badeli tshelede nnzhi , ine ya vha ya tshifhinga nyana . 
( vi ) Tsireledzo ya mupo .
Dziṅwe mbuno dza ndeme :
U ita izwi , maAfrika Tshipembe ri fanela u vhumbana nga bono ḽithihi ḽa tshitshavha tsha khwine .
NYENDAVHUSIKU
Mufariwa o lindelaho u senga muṅwe na muṅwe u fanela , musi a tshi ṱanganedzwa na ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , u ṋetshedzwa tshikhala tsha u ṋetshedza mbilaelo kana khumbelo kha muhulwane wa tshileludzi kana muofisiri o themendelwaho na u ita uri mbilaelo na khumbelo idzo dzi shumaniwe nadzo . 
Kutshimbidzele kwa u langa -kutshimbidzele ku katela u vhea iṱo na u pima mveledziso u vhona uri ndivhotiwa dza thandela dzi khou swikelwa , u ta u kheluwa ha thandela kha pulane uri hu konou dzhiwa vhukando ha ndulamiso .
Ndi a tendelwa u ya kha khothe iṅwe na iṅwe ya shango ḽashu u isa mbilaelo ya tshelede ya vhuunḓi ?
Izwi zwi khwinisa maimo a dziSOC uri dzi shele mulenzhe kha u bveledza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka : u fhaṱa themamveledziso , u alusa ikonomi , u ṱanḓavhudza nḓowetshumo , u thusa u bveledza zwikili zwa nṱhesa , u sika mishumo na u isa phanḓa zwiṅwe zwipikwa zwa u khwinisa .
( a ) tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho lambedzwaho nga tshikwama tsha mbuelo tsha lushaka , tshikwama tsha mbuelo tsha vunḓu , kana zwa vhapo ;
Arali hu u renga zwifuwo u bva nnḓa u itela ngudo/ tshumelo ya zwa zwifuwo , vha tea u vha na :
Vundu la Kapa Vhukovhela
Muṱangano wa u tsivhudza / eletshedza
Kha vha humbele muthu ane a ḓo thithisa muṱangano , muṅwe ane a ḓo vha a tshi khou amba zwi tshimbilelanaho na muṱangano , muṅwe u fanela u sokou dzula a sa sheli mulenzhe nahone muṅwe hafhu a tshi ḓo dzulelela u ṱoda ṱhalutshedzo ya tshiṅwe na tshiṅwe .
Ngoho ya vhukuma , ri nga si kone u ponya u shuma hune ha khou bvela phanḓa ha khaphasithi iyi kana u vhuḓifhinduleli vhu bvelaho phanḓa vhune ha tshimbila na khetho i sa thivhelwi vhukati ha zwivhuya na zwivhi zwine zwa khou bvela phanḓa . 
Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutombo i bviswa musi ḽaborathori yo themendelwaho ina vhuḓifhindulei ha u ita ndingo fhedzi .
Vhuḓifhinduleli u itela themamveledziso hu shumiswaho nga tshaka dzo fhambanaho dza vhuendi ho ṱhukhukana vhukati ha mihasho ya muvhuso yo fhambanaho a ḽevele dza muvhuso , hu tshi itwa uri pfananyo i konḓe vhukuma . 
Thikhedzo i ḓo fhiwa muimeli muthihi kha vharumelazwivhambadzwa vho ḓi ṅwalisaho kha lwendo lwa mashangoni a nnḓa ho sedzwa zwitevhelaho : 
Tshumelo ndi mahala .
Ri khou pembelela miṅwaha ya fumiṱhanu ya mushumo wa vhuṱali nga tshifhinga tsha dimokirasi , hoṱhe vhuṱungu na u tambula . 
ṅwalani dzina / ipfi kha nyolo kana tshifanyiso .
Dzikhakhathi , mishushedzo , u tshinya ndaka , kana zwiito zwine zwa vhanga tshinyalelo zwikoloni kana zwine zwa kundisa vhana u ya tshikoloni a zwi na mukovhe kha dimokirasi yashu .
Khabinethe yo ṱanganedza NYP nga Shundunthule 2015 .
Ṅwalani mafhungo mararu ni tshi bula zwe zwa ni takadza buguni iyi .
U dzudzanya mafhungo nga nḓila i ṱumekanaho
Zwidodombedzwa zwi a wanalea kha website ya Muhasho wa Vhulimi .
Mvelelo dza Ṱhirende kha Ngudo dza Mbalo na Saintsi dza Dzitshakatshaka na Khontsothiamu ya zwa Vhulavhelesi ha zwa Pfunzo ya Ndeme Tshipembe na Vhubvaḓuvha ha Afrika , zwi khou sumbedzisa uri kushumele kwa vhagudiswa vha Afrika Tshipembe ku khou khwinifhala .
Muvhuso Wapo wo hweswa vhuḓifhinduleli na mishumo zwo tiwaho zwa mupo . 
Mafhungo a khou dzhielwa nṱha ngamaanḓa . 
Phukha dzoṱhe dza ḓa u ṱalela mbambe iyi .
Khamphani dza Afrika Tshipembe dzi re na vhukoni ha tshumelo ya vhubveledzi na vhuinzhiniyara dzo ṱaniwa kha vhaimeleli vha zwiimiswa zwa fulufulu u bva Ethiopia , Kenya , Tanzania , Tshipembe ha Sudan na Nigeria .
Na vhuya na fara ndeme ya hune thero na fhethuvhupo zwa ṱangana hone , ni ḓo wana uri maṅwe mafhungo a bvaho ngomu kha bugu ya nganea a a tevhelea zwenezwi ni tshi khou ḓi vhala na u dovha vha-vhala . 
Tshekhe ine ya badelwa kha Director-General : Department of Agriculture , i nga dzheniswa kha fomo ya khumbelo ya rumelwa kha iresi yo bulwaho afho nṱha .
Ro enda ri tshi vhona miri midala na hatsi vhudala .
khamphani iṅwe na iṅwe
Naho ho dzheniswa nungo dza vhoṱhe kha thandela iyi kha miṅwaha mivhili yo fhiraho , a si sethe dzoṱhe dza data dzo ṱanganyiswaho dza vha kha mutevhe wa vhukati u swika zwino . 
U dzhia sia na u vha na luvhengelambiluni
U vhonala u nga wo xela kana a u ḓivhi hune wa khou ya hone .
MURAḒO MUHULISEI : Mulangadzulo , Ndi khou humbela tshikhala tsha u amba uri ndi thuse nga zwiṅwe . ]
A huna tshivhalo tsho tiwaho tsha phiriselo ya mikovhe .
Nga datumu ya ndingo ine vha ḓo fhiwa yone , vha ḓo ṅwala ndingo .
Tshigwada tsho vha na vhuṱambo ha khokhotheiḽi kha vhusiku ha u thoma ha tevhelwa nga u endela vhupo ha ḓivhazwakale ngei Soweto . 
U ṅwala na u vhulunga
Vhurukhu ha Jim ndi vhulapfu .
U itela u kona u phetha izwi , hu na zwikombetshedzwa zwiraru :
2 . Nomboro ndaula , arali i hone : 3 .
4.3 . Khabinethe i livhisa ndiliso kha muṱa na khonani dza avho vho lozwaho matshilo avho zwo vhangwa nga miḓalo kha vhupo ha KwaZulu-Natal .
Fhethu ha u kunakisa hu fanela u vha hu Afrika Tshipembe
Ngoho ya uri maḓi oṱhe o no kovhelwa vhorabulasi vha mbambadzo na nḓowetshumo a zwi nga ḓo vha na zwine zwa amba khavho . 
Zwibveledzwa zwa mabuthano aya , na zwithu zwa ndeme zwi re khao , zwine zwa vha kha thengiselano ndi zwa ndeme . 
Mufolo wa Khuliso wa Mmbi u dovha hafhu wa dzhenela kha vhuṱambo na bennde ya mmbi i tamba luimbo lwa lushaka lwa Afurika Tshipembe .
Khabinethe yo fushea nga mushumo une wa khou itwa nga Minisṱa kha u dzikisa Bodo ya Maḓi ya Umngeni .
U thetshelesa zwiṱori na u kona u ṱalusa muhumbulo muhulwane .
Malugana na u vusuludza u ḓiṅwalisela u vhulaha miri
Mazhendedzi a u shumisa ndi mihasho , zwiimiswa zwa muvhuso zwa zwapo na zwa vundu , zwiimiswa zwa ndangulo ya sekhithara ya phuraivethe na zwiṅwe zwiimiswa . 
Ri humbela uri vha lavhelese thebuḽu ire afho fhasi uri vha vhone tshaka dza mbuelo .
Vhukoni ha u kwengweledza na u ṱuṱuwedza . 
Vharengi vhapo : vha na vhavhambadzi vha mapfura , mazhendedzi a u kunguwedza , dzikhamphani dza mishonga , dzikhamphani dza dzikhemikhaḽa , na nḓowetshumo dza zwiḽiwa na u ita uri hu vhe na muḓifhelelo . 
Khophi dza oridzhinaḽa kana dzo sethifaiwaho dza thikhithi dza muyani dza vhuimo ha ikonomi . 
U vhona uri u thomiwa ha tshumelo zwi khou tshimbilelana na Mulayo wa Ndangulo ya zwa Masheleni a Nnyi na nnyi . 
U ṱumana ha CBP kha IDP Ḽiga ḽa II
PanSALB , kha ḽiṅwe sia , i na vhuḓifhinduleli ha u bveledza na u ṱuṱuwedza nyambo zwo livha kha tswikelelo ya pfanelo dza luambo .
Kha vha ite khumbelo kha ofisi ya Mulangi wa Dzingu wa Muhasho wa Minirala Fulufulu kha dzingi ḽine mavu a wanala hone .
Tsha vhuraru , ri tea u rera nga maanḓa nga ha uri ri nga khwaṱhisa hani sisiṱeme dza ndaulo ya mutheo dzine dzi si vhe hone kha miṅwe mimasipala . 
Khumbelo ya u balanganya close corporation
Zwidodombedzwa nga ha zwibviswa zwo sumbedzwa nga afho fhasi . 
Tsumbo dzi khagala dzi sumbedza nḓila ine vhanna na vhafumakadzi vha vha vhadzheneleli vha ḓuvha na ḓuvha khazwo . 
ḽiṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ( ID ) na maṅwalo a vhuḓiṅwalisi a khamphani yavho , khamphani ya vhushumisani kana pfano
Vho-Williams vho ri , " Musi Dokotela o nkhumbela uri ndi ḓe ndi tambe na vhatshinyi , a tho ngo vha na thidza. " 
Vhapuḽani ha masipala vhu tea u sedzesa nga maanḓa kha maitele a u fhungudza vhushai . 
Tsheo ya u badelwa ha aya masheleni i fanela u bva kha phurosese ya u pulana , phurosese ya u khetha i fanela u vha khagala na uri tshitshavha tshi fanela u ṱanganedza u vhiga murahu .
U itela u fha wadi zwikhala zwa u livhanya tsaukanyo yayo kha sia ḽigede ya kona u tinya u dovholola pulane ya wadi
Tshipikwa tsha AJA ndi u
Khumbelo ya pfanelo ya u gwa mugodi
hu na u shela mulenzhe ha vhadzulapo kha u thoma na u sika mbekekanyamaitele
Naho u kuvhanganyiwa ha malaṱwa zwi tshipiḓa tsha vhukati tsha ndangulo ya malaṱwa , khwaṱhisedzo yo linganaho a i ngo ṋetshedzwa kha tshumelo dza u kuvhanganya malaṱwa dzo fanelaho tshifhinga tsho fhiraho . 
Fhedzi , komiti ya wadi i tea u dzulela u khwaṱhisedza uri masipala wo ṱalutshedzwa nga vhuḓalo nungo dza u tandulula thaidzo idzo nga kha CDWs .
Haya maipfi a ri ṱuṱuwedza uri ri so ngo awela u swika ri tshi swikela mihumbulo ya lushaka lu si na vhushai na hone lu sa ṱahedziho .
Ri khwaṱhisedza u sa kovhea , vhu hoṱhe na u ḓisendeka nga vhaṅwe ha pfanelo dza vhathu dzoṱhe , dzi nga vha poḽotiki kana dza vhapo kana dza ikonomi , matshilisano na mvelele , kana dza muthu nga muthihi kana vhu ṱanganelana . 
Risipi ya Zwishumiswa ( Thinganywa )
Nga matsheloni a Ḽavhuraru ḽa 16 Fulwi 1976 , vhana vha zwikolo u mona na Soweto vho kuvhangana fhethu ha vhukuvhangano hu fhiraho 12 vha tshi itela mumatsho .
Ṱhoho i elana na u fhambana ha muambi na ṅwana wawe wa mutukana ( 1 )  . 
3.18 Thaidzo ndi ya uri Vhaloi havha vha livhana na zwithu zwivhili .
mvelelo dza tsedzuluso
Vhafumakadzi vha nga si tzhipiwe nga vhanna vhavho .
U vhofhololwa ha Vho Madiba ndi ḽiga ḽihulwane u ya phanḓa kha lwendo lulapfu lwa mbofholowo u itela vhathu vha Afurika Tshipembe vhoṱhe nahone zwo shuma u dzamisa vhukoḽoni ha tshiṱalula .
Ri tea u dodombedza mishumo ya zwithu zwoṱhe na u ṱalutshedza mishumo yo fhambanaho . 
I thusa masipala u sedza ṱhoḓea dzo fhambanaho kha sekithara dzo fhambanaho - sa zwa mutakalo , maḓi , vhuendi , tsireledzo ya tshitshavha , vhubindudzi - na uri u nga fhindula hani nga nḓila yo dzudzanyeaho .
Khakhululo dza vhuvhusi ha masheleni a u notha nadzo dzi ḓo thomiwa , na maga are hone a u vhona uri vhulanguli vha gwama ḽa u notha vho pfumbudzwa musi vha tshi tou tholwa . 
Mbekanyatshifhinga i tea u ṋekedza phiriodo mbili dzi tevhekanaho nga vhege .
Mafhungo o ṋekedzwaho ha ngo itelwa u ima vhuimoni kana u shuma sa ane a imela zwa muvhalelano zwiṅwe na zwiṅwe , muthelo kana ngeletshedzo ya phurofeshinaḽa , vhukwamani kana tshumelo . 
Vhaṋetshedzi vha khou humbelwa u ḓadza fomo idzi nga u ṱavhanya . 
Ṅwaha wo fhelaho wo vhona ikonomi ya ḽifhasi nga u angaredze i tshi dzhena kha zwifhinga zwa tshiwo tshi sa konḓelelei kha ṅwahafumi ya zwenezwino .
Lupfumo lwo konisa tshitshavha u londota zwigwada zwa vhurangaphanḓa na zwiimiswa u tikedza zwigwada izwi . 
-- U shumisa zwishumiswa zwa u fhuredzela ( rithoriki ) na zwishumiswa zwa u kwengweledza
Muthu ufhio na ufhio a kundelwaho u tevhedza ndaela yo tou ṅwalwaho yo bulwaho kha khethekanyo iyi u na mulandu wa vhukhakhi . 
arali vha sa shumi , Tshikwama Tshandindakhombo tsha Vhashayaho Mushumo(UIF) " bugu dala " kana ṱhanziela yavho ya u vhofholowa mushumoni ibvaho kha mutholi wavho kha mushomo wo fhelaho
Muhasho wa zwa Mishumo u kha fulo na shango ḽoṱhe fhasi ha thero ine ya ri : " U ḓisa tshanduko - zwi ita uri mabindu a vhe na mutsindo " kha u khwaṱhisa u simula nau vhona uri hu khou tevhedzelwa zwo teaho .
Phoindi ya u thoma na ya vhuvhili dzi nga leludzwa nga u khwiniswa ha u dzhenisa mafhungo a mulwadze muthihi kha ḽeveḽe ya vhuongeloni . 
Vhunzhi ha haya maga a na masiandaitwa mahulwane kha matshilo a vhathu nga mulandu wa uri zwidodombedzwa zwa zwe zwipondwa zwa ṱangana nazwo khathihi na vhudavhidzani vhukati ha vhashelamulenzhe zwi nga tou ṱalutshedzwa zwi khagala . 
Komiti idzi vhuvhili hadzo dzi rangwa phanḓa nga meyara .
Zwo ṋetshedzwa nga Vhudavhidzano ha Muvhuso wa Vunḓu ḽa Free State na Tshumelo dza Vhudavhidzano ha Vhusimamilayo ha Vunḓu ḽa Free State . 
Hu khou sedzeswa kha u ṋetshedza na khwinisa mveledziso ya themamveledziso kha Motherwell . 
Hezwi zwi katela u bveledza zwikimu zwa u dzudzanya mafhungo a u fhiriswa ha maḓi u bva kha vhupo ho ḓalaho maḓi henefho ngomu na vhukati ha vhupo ha ndangulo ya maḓi , ngauralo ha vha u swikelela ṱhoḓea dza maḓi . 
Komiti i Tshimbidzaho zwa Khumbelo dza Muhasho wa Gwama wa Vunḓu a una vhuḓifhinduleli ha u ṱanganedza khumbelo ya mutengo wa fhasi kana ya muthu muṅwe na muṅwe . 
MUḒAGASI
Kha vha ṅwalise fhethu sa senthara ya zwa vhulimi ya khuvhanganyo ya tsinga
Kha ḽa Afrika Tshipembe , ri isa phanḓa na u fhambanyisa vhukati ha rekhodo dza nnyi na nnyi na rekhodo dzi si dza nnyi na nnyi . 
Nga u khwaṱhisedza dzivelu na lutendo zwa vhaitanavho , zwiedziso zwa mvelele zwi khwaṱhisedza ndaulo ya zwa vhuthu hu si zwa zwiimo zwavho . 
Muhasho u khou takadzwa nga u bveledza bono ḽa u elekanya nga huswa nga vhumatshelo ha tshumelo dza zwa mutakalo khathihi na vhashumisani vha re vha tshiṱirathedzhi . 
TSHIKALO*
U saukanya
( b ) mushumo wo ṋewaho nga mulayo kha muṅwe Muraḓo .
Mbekanyamaitele dza vhudzulo ha zwitshavha na vhudzulo ha vhathu vha re vha miholo ya vhukati dzi tea u ṱalutshedzwa lune dza bvela khagala kha vhashelamulenzhe vhoṱhe . 
CoR14.1 Muengedzo wa B arali dzina ḽi tshi khou vhulungwa kha khamphani
U ṋetshedza Pfunzo yo Ḓisendekaho ya Vhaaluwa na Vhupfumbudzi hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Pfunzo ya Vhaaluwa yo Ḓisendekaho . 
Zwipotso : mulenzhe wa u takuwa ngawo kha nzambo ya nṱha
3 Fhethuvhupo ndi hufhio ?
Zwithu zwivhili zwi re na vhuṱumani vhuhulwane zwo vha zwi zwi tevhelaho . 
Musi vha tshi ṱun ḓa mikumba miṋu na yo omaho na zwiphuga zwa vhazwimi , fomo ya khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa muvhuso wa vhupo hune tshivhumbiwa tsho tendelwaho tsha vha hone .
Arali vha tshi khou ṱoḓa u renga ṋama thethe ( mbisi ) nnḓa kana u i endedza ( ho katelwa zwa thumbuni ) i tshi ḓa Afrika Tshipembe , kana u fhira nga Afrika Tshipembe , mulayo u ṱoḓa uri vha ite khumbelo nahone vha ṋetshedzwe phemithi ya zwa u renga zwifuwo u bva nnḓa kana phemithi ya u endedza ṋama u bva kha Mulangi wa Mutakalo wa Zwifuwo .
-- Kushumisele kwa inthonesheni na luvhilo
Vhalwelaluambo kha zwiṅwe zwitshavha vha fanela u ḓivhadzwa nga ha ndeme ya u ṱoḓa thuso kha bodo dzo fhambanaho dzo thomiwaho nga PanSALB zwi tshi katela Bodo dza Luambo dza Lushaka , komiti dza luambo dza Vundu na Yunithi ya Lekizikogirafi ya Lushaka u bveledza kuṅwalele kwa luambo lwavho .
2 . Zwiṱetshu
I dovha hafhu ya shuma sa sumbanḓila yo khwaṱhaho ya u kovhanywa ha mugaganyagwama u itela ndangulo ya u kuvhanganywa ha muthelo wa muhasho na zwibviswa . 
ṰHOHO DZA ASAIMENTHE DZO DZINGINYAHO
3.24 Ro sedza kha zwo ṱalutshedzwaho afho nṱha , muthu u a kona u zwi vhona uri hu na u kanganyisea kha kushumisele kwa maipfi .
U fhaṱwa ha yunivesithi mbili hu khou lavhelelwa u thoma nga Khubvumedzi ngei Kapa Devhula na Mpumalanga .
Kha mukumedzo wavho , vho itela khaedu muvhuso u bindudza , u bveledza na u tikedza sekhithara . 
Thendelo na Licence
Musi ndi sa athu u rembuluwa nda sedza u tea ha tshigwevho tsho ṋekedzwaho , ndi khou ṋekedza vhubvo nga u pfufhifhadza . 
Haya maga a fanela u tolwa-hafhu hu tshi tou fhela minwaha mitanu minwe na minwe .
ṱuṱuwedza mveledziso ya vhashumi u khwaṱhisedza uri vha na vhukoni ha u swikelela thasiki dze vha randelwa dzone
c ) mivhigo .
Komiti ya Wadi yavho i na maitele afhio a u dzhenelela ?
Phimo ya tshivhalo tsha vhashumi i dzula yo ralo , sa afha i tshi kala vhuhulu ha vhukale ha vhathu vha shumaho vhane vho tholiwa zwavhukuma . 
Tshifhingani tsho fhelaho , ndangulo ya zwa masheleni yo vha yo vhumbiwa nga milayo ya matshimbidzele yo randelwaho ya vhukati ine yo tendela u shumiswa ha nḓivho ṱhukhu ya ndangulo kha sekhithara ya muvhuso . 
Sisiṱeme ntswa yo ḓikumedzela kha u shuma na vhadzulapo , zwigwada na zwitshavha u khwiṋisa vhutshilo havho .
PAPU na UPU dzo sedza kha u khwinisa u ṱanganelana mashumele o ṱanganelanaho vhukati ha vhatshimbidzi vha dziposwo na vhaṅwe vha kwameaho vha ndeme u itela u khwaṱhisa tshumelo ya poswo ya ḽifhasi u itela uri hu fhungudzwe khethululo ya didzhithaḽa na u ṋetshedza u kona u swikelela kha tshumelo dza vhudavhidzani na masheleni .
Vhuongelo vhuhulwane kanzhi vhu na honndo nga ngomu . 
Hune zwo fanela , ri ḓo shumisa vhaofisiri vha tsireledzo vhashu u linda zwifhaṱo zwa muvhuso . 
Nga fhasi ha mulayo zwawo nge UK , vhalangi vha a farelwa vhutshinyi kha tshitshavha na u vha na vhuḓifhinduleli ha mulandu wa vhufhura . 
Zwishumiswa zwa Masheleni , zwine zwa nga katela bondo dza muvhuso dzine thengiselano i itwa mimaragani mihulwane , bondo dza masipala dzine thengiselano i itwa mimaragani miṱuku , mbulungo yo tetshelwaho tshifhinga na mbulungo ya tshifhinga tshipfufhi zwine zwi khou bindudzwa kha bannga yo ḓiṅwalisaho kha vhuvhambadzi , dzi vhaliwa nga mbadelo . 
Phaiphi dza tsimbi dzo shumiswa zwihulwane vhukuma nga nḓowetshumo ya gese na ole kha mushumo wa fhasi ha maḓi ngauri u tendela tshivhalo tshihulwane tsha o kona u shanduka kha thekheniki dza u fhaṱa . 
Musi tshifhinga tshi tshi khou ya , nahone nga ṅwambo wa u dzhenelela ha hu songo tea nga mivhuso yo fhiraho , vhuḓifhinduleli ho swika he ha litshedzelwa vhukuma . 
Mafhedziselo aya a sumbedza i songo tea u ṱanganedza mafhungo maṅwe mavhili o ṱahiswaho nga mufhinduli . 
Ndi zwifhio zwithu zwine na zwi ḓivha nga muṱaṱisano wa 2010 wa bola ya milenzhe ?
Mulayotibe wa Vhashumeli vha Luambo wa Afurika
He izwi zwa vha zwi sa konadzei , muhumbelakhaṱhululo u fanela u ṋewa ndaela ya u badela mbadelo dza dzilafho dzo teaho . 
Uri vha vhe ḽiriseve vha tea u vha :
MBEKANYO YA MBEU ZWI AMBA URI NYITO IṄWE NA IṄWE KANA DZITHANDELA KANA DZIPHUROGIREMU DZI PULANIWAHO NGA KOMITI DZA WADI , NDINGEDZO YO KHWAṰHAHO I A ITWA U KHWAṰHISEDZA URI ZWA MBEU ZWI A DZHENISWA KHA DZIPULANE IDZI .
Ndivho ya thandululo ya tshifhinga tshilapfu ndi u isa phanḓa u kunakisa maḓi nga u bvisa muṋo kana dziṅwe esidi na u sika maḓi ane a a ḓo shumiswa mabinduni sa o tsireledzeaho u a nwa kana kha zwa nḓowetshumo .
Thendelano ṱhanganelwa vhukati ha vhalimi vha zwivhambadzwa zwo fhambanaho zwi re na zwifhinga zwo fhambanaho zwa khaṋo i vha ya ndeme arali mbadelo dza vhuendedzi ha muyani dzi tshi langwa khwine . 
Maga a tevhelwaho
U pfulutshela dziḓoroboni nga vhunzhi Afrika zwi nga kwama masia oṱhe a mveledziso dza dzhango kha miṅwaha ya fumi iḓaho . 
Ho sedzeswa , mukovhe wa muthelo wa vhubindudzi wo gonya vhukuma , nga ṅwambo wa khakhululo idzi na nyaluwo ya ikonomi yo khwaṱhaho . 
Haya mashumele a tou vha tsumbo kha vhunzhi ha miṅwe mimasipala miṱuku ine na yone ya khou ṱangana na khaedu dzi fanaho na dza Prince Albert . 
I dovha hafhu ya sumbedza u shaea ha ndinganyo yo fhelelaho hune ha vha hone vhukati ha zwikolo zwa dziḓoroboni na zwa mahayani . 
Fomo ya khumbelo i songo dadzwaho zwavhudi i nga ita uri vha si kone u wana livi ine ya nekedzwa vhathu vhane vha si tsha vha na livi ya vhulwadze yo doweleaho kana u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi .
Saizwi vhugudisi ha ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo vhu si zwithu zwa ndeme , zwi amba uri zwilinganyo zwa ndangulo ya hone yone i nga vha i songo khwaṱha . 
Sa izwi vhutshilo vhu tshi konḓa nga maanḓa vhuponi ha mahayani u fhirisa dziḓoroboni , ho itwa themendelo ya uri zwipondwa zwine zwa tshila vhuponi ha mahayani zwi tea u wana magavhelo a re nṱha zwiṱuku . 
U laula u dzhena ha vhashumi na vhaeni hune zwa tea . 
ṱhanganyiso ( blends , blending ) - tshipiḓa tsha foniki hune vhagudi vha guda u ṱanganyisa maḽeḓere mavhili kana mararu u bveledza mubvumo ( tsumbo , ' fr ' kha ' Afrika ' )
Mvusuludzo ya Sibadela tsha Paarl yo ṱangana na mvelaphanḓa i ongolowaho na u lengiswa ha u swikiswa ha akhaunthu ya u khunyeledza . 
Musi wa tshifhinga itshi , Mundende wa Vhaaluwa wa Muvhuso na Mundende wa Vhaholefhali zwo engedzwa u itela u swika na kha vharema , fhedzi nga tshelede ṱhukhu kha iyo i holelwaho vhatshena . 
Iyi gaidi i na zwipiḓa zwa 6 zwi tevhelaho :
Zwino , sa tsumbo , ri khou engedza vhukoni hashu ha tsedzuluso ya forensiki u fara vhaofisi vha vhuaḓa nahone ri khou thivhela vhashumeli vha muvhuso kha u ita bindu na muvhuso . 
Minisṱa vho vhidza vhabebi uri vha thanye musi vha tshi ṅwalisa vhana vhavho . 
NDIMA IYI I THOMA NGA ṰHALUTSHEDZO PFUFHI ya mihumbulo mihulwane i re na tshivhalo na maipfi a elanaho na mafhungo a zwa mbeu .
U thetshelesa na u amba ( orala na / kana nḓowenḓowe )
Muvhuso wo ta u khwaṱhisedza ndangulo mikanoni u itela u langula nga nḓila yo teaho vhugevhenga ha mapholisa mikanoni ya lushaka na u shumiswa luvhi ha mbambadzo zwine zwa zwino zwa khou kwama ikonomi . 
Zwipi ḓa zwo xwatudzwaho zwa ḓambatshekwa fhedzi ḽi lemelaho 600 g kana u fhira , na hone zwi sa fhiri thani dza 25 zwi nga ṱun ḓwa .
Puḽane dzi katela tshaka dzo fhambanaho dza ṱholo , hu tshi katelwa u tevhedzela , ṱholo dza masheleni , ṱholo dza mutevhe wa vhaholelwa , dzisisiṱeme hu katelwa ṱholo dza thekhinoḽodzhi ya zwa nḓivhiso , ṱholo dza mashumele na forensiki . 
Zwidodombedzwa u wana maṅwalo kha tshivhumbeo tsha mabambiri zwo to rali : 
Saveyi dzi ḓo dzinginywa u ela mvelelo ( mvelelo ) dza mbekanyamushumo ṱhukhu kha ḽevele ya mavundu , sa tsumbo savei ya vhuḓifari ya vhaswa , saveyi dza vhuimo ha tsiwana na vhane vha re khomboni na u elwa ha mvelelo dza dzilafho . 
Tsha u thoma , nga u fhungudza u dzhena ngomu na tsha vhuvhili , nga u bvisela nnḓa vha re khothoni . 
Vha nga kha ḓi wana na fomo kha muhasho muṅwe na muṅwe wa vhukati kana wa vunḓu
6 . Tshidzumbe - Vha nga si setshiwe kana ha setshwa mudi wavho na ndaka yavho .
Fhedziha , zwi nga ngomu kha zwidodombedzwa uri kupfesesele ku anzela u fhambana na hune ra wana zwipiḓa zwa phambano na vhuleme . 
U bveledza vhupulani ha thandela , u ṱola tshumiso , u vhiga na u ela u ya nga ha ngona dza ndangulo ya thandela . 
Thaidzo khulwane dzi kwamaho kufarele na u laṱa malaṱwa o topolwaho ndi : 
Milayo yo khetheaho i shumiswa u itela u langa mbuelo yo vhaisalaho ya zwiimiswa zwa masheleni na khamphani dza ndindakhombo . 
Ndi nga nḓila ifhio ine mbudziso idzi dza konḓa zwihulwane u dzi fhindula u fhira mbudziso dzine dza sethwa kha vhuimo ha nḓivho ? 
U ḓivha zwi amba u shumisa zwipfi u wana mafhungo nga ha fhethu , fhethuvhupo kana nyimele .
U khwinisa zwifhaṱo zwa mvulelamufhe
Senthara dza tshitshavha dza zwa mutakalo na kiḽiniki na dzone dzi ḓo fhaṱiwa kha vhupo vhu re na tshumelo dzi sa fushi . 
ZWA NDEME KHA MAITELE A U KUVHANGANYA ZWIKO 32
Gofhi na vhuḓiṅwalisi
Zwi dovha zwa vha na milenzhe ya rathi na tshiphuphuledzi .
zwine zwa ḓo nwiwa nga onoyo muthu , muṱa wawe kana khonani dzawe dzine dza ḓo nwa mahala .
11.8.1.3 U ḓifara hu tshi tevhedzwa ṱhoḓea dza milayo ya Phanele yo fhambanaho , mulayo wapo na dziṅwe ṱhoḓea dzine dza laula kutshilele kwae kwa vhaofisiri vha tshitshavha .
Nga mathemo a mutheo , phambano vhukati ha u shaea ha ikonomi na matshilisano i fana na phambano vhukati ha kiḽasi na vhuimo - naho izwi zwivhili zwi tshi dzhenelana zwoṱhe tsini na tsini , phaṱhekanyo a i tou vha yavhuḓi . 
A zwo leluwa u bveledzise zwisumbi zwa ṱhanganyelo ya dzitshaka , honeha , vhuvhambadzi ha feme dza nga ngomu dzi nga vha muimeli , arali nahone misi dzi tshi khou wanala . 
Tshi / a nga ṅwalwa e kha tshifhinga tsho fhelaho kana tsha zwino
GDP nga ṱhoho ndi muelo nga u angaredza wo leluwaho wa ndondolo , naho u sa hwali vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo ya mbuelo , kana thundu na tshumelo zwi bviswaho nnḓa na makete wa ikonomi . 
Maimo a dovha hafhu u ṱoḓa ndalukano dzo khetheaho , fhedzi vharema nahone vhaiti vha khumbelo vha MaAfrika hangei murahu vho vha vha tshi thivhelwa u ita dziṅwe dza dzi mbekanyamushumo dza digirii . 
Vhusiwana vhu kha ḓi vha khombo khulwane , nahone masiandaitwa mahulwane a AIDS kha vhana . 
Mihasho yo vhalaho yo ṱana thandela dzayo ngeno miṅwe yo vha i tshi khou ya ita ṋetshedzo ya thandela dzavho nga u shumisa PowePoint . 
Ikonomi ire na vhubveledzi ndi tshithu tshi dzhenelelaho kha nyaluwo ya ikonomi na thengiselano dza ḽifhasi . 
Nga tshifhinga tsha ṅwaha une wa khou sedzuluswa zwigwada zwinzhi zwi tshimbilelanaho zwo ṋetshedza tshumelo kha Muhasho . 
Tsimbitswuku i kuvhangana vho lwa tshifhinga tshilapfu kha miṅwe ya miri , zwipuka na khovhe . 
Luṅwalo lu tea u ṋea vhuṱanzi ha uri vha a tendelwa u ṅwalisa kana u shela mulenzhe nahone lu bule tshivhumbiwa , dzangano kana muṱa une wa do vha na vhuḓifhinduleli havho musi vhe fhano .
Ikhwesheni i tevhelaho yo bviswa nga murahu maedza a nzimulo ya phurothothaiphi maṅwe hafhu : 
Mulayotibe wa Pfanelo u khwaṱhisa u farwa ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe u fana .
Ri na mapholisa vhane vha shuma vho ṱanganelanaho mikanoni u lingedza u tsireledza vhathu avho . 
Shedulu dzi re hone dzo dzudzanywa kha ṅwaha muṅwe na muṅwe nga Mihasho . 
madzangano a zwa mvelele , divhazwakale na zwa luambo ;
( c ) lushaka na vhuhulwane ha phungudzo ;
Ṱhaṱhuvho ya ndeme a si nga ha muṅwe muthu fhedzi kana vhaṅwe vhathu vhane vha tsikeledza , fhedzi zwi dovha zwa vha zwine vha zwi tsikeledza na u ṱuṱuwedza . 
AU ḽo ḓisendeka kha bono-guṱe ḽa dzhango ḽa vhuthihi ho khwaṱhaho
-- Nyambedzano nga tshigwada
U fhungudzea uhu ho ṋaṋiswa nga u fhungudzwa ha mugaganyagwama , kha muhumbulo wa uri Muhasho wo shumisa tshipiḓa tsha mugaganyagwama wo fhungudzwaho wawo hu tshi itelwa pfukiselo kha tshiimiswa hetshi . 
Nga tshifhinga tshavho tsha ofisi , Vho Motsepe vho zwi kona u thoma tshiimiswa itshi tsha ndeme sa tshipiḓa tsha BRICS nahone vha shuma sa mudzulatshidulo nga vhudzivha .
Hu na kutshimbidzele kwo fhambanaho kune kwa tevhelwa kha u shuma thandela .
Izwi zwi ḓo tshimbidzwa nga Muhasho wa zwa Mupo , nga dzi 5 Fulwi , ri ḓo pembelela Ḓuvha ḽa Mupo wa Ḽifhasi ngei Kimberley , hune ha vha Kapa Devhula .
Hu tshi tevhelwa u ḓihwa ha u thoma , ndaka dza vhubidudzi dzo bulwa sa mbadelo i dzhiaho u wa tshileme huṱuku zwi re fhasi kha ndozwo iṅwe na iṅwe yo dzhiawaho . 
Komiti dza Wadi dzi thonwa nga thasululo dza khoro .
Tendela vhathu uri vha imelelwe phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo iṅwe na iṅwe ine ya sa ḓo ima na pfanelo dza vhathu ;
Ndivho u tshimbidza vhalwadze u bva kha zwibadela zwihulwane . 
Tshipikwa tsha Muhasho wa Gauteng wa Mveledziso ya Themamveledziso ( DID ) ndi u bveledza na u londola nyimele dza themamveledziso ya ikonomi ya matshilisano dzine dza tendela vhathu vhoṱhe vha vundu vha tshi shela mulenzhe nga mafulufulu kha nyaluwo ya ikonomi yawo . 
Vho lavhelesesa kha zwa vhusimamilayo , vhulavhelesi na mishumo ya u shela mulenzhe , nahone vho hwesa mishumo yavho mihulwane kha mahaḓa a Ṋeḓorobo Muhulwane . 
Tshigwada tsha u shuma tsha dzi minista tsha u fhungudza mbadelo tshi khou sedzulusa mbekanyamushumo nnzhi , madzhendedzi na zwiimiswa zwa nnyi na nnyi sa tshipiḓa tsha u sedzulusa tshinyalelo ya muvhuso nga u angaredza . 
Vha ḓo tea u badela maḓi o shumiswaho u fhirisa a tshikalo tsha maḓi a sina mbadelo .
30% ya mbadelonyengedzedzwa kha mushonga wa nnḓa ha fomuḽari na u shumisa zwi si zwa DSP nga u tou funa - Mushonga wo randelwaho u bva kha u valelwa sibadela ( TTO )
Hezwi ndi ngauri PMS a i imi i yoṱhe .
Mitshini ya u tandedza ḽilelevudzi na tshishumiswa tshi elanaho , sa zwi tevhelaho : 
Kupulanele kwa zwifhinga zwa miṱangano ku kwama kuḓele kwa vhathu - vha no shuma vha wanala mafheloni a vhege , vha sa shumi vha wanala vhukati ha vhege .
Nga u angaredza ndi u vhona uri STB dzi khou wanala kha vharengi musi siginala ya analogo i sa athu u tsimiwa .
Zwo wanala zwi tshi khou konḓa u bvisa dziṅwe dza gulu muvhilini wawe nga mulandu wa khombo ya u nga vhaisa zwipiḓa zwa ndeme . 
Fomo J192 : Afidaviti : zwidodombedzwa zwa shaka - i tea u dadzwa arali mufu a songo sia wili
Kha mulaedza , Muphuresidennde vha dzhiela nṱha zwo swikelwaho na khaedu dze ha ṱanganiwa nadzo kha ṅwaha wo fhiraho khathihi na u bvisela khagala zwa ṅwaha u ḓaho .
Kha ṅwaha , Muvhuso wo vha u tshi isa phanḓa na u ḓivhadza mivhigo ya khasho yo teaho u dzhielwa nṱha nga u ṱavhanyedza na u ita nyito , hu na nungo dza u shela mulenzhe kha vhuḓifhinduleli hu hulwane na muvhuso wa vhukuma . 
A thi humbuli uri mafhungo a fhelela henefho . 
U bveledza kushumisele kwa maṱo na tshanḓa nga u tamba mutambo wa u posa bola ya mabambiri , u ola zwifanyiso na u shumisa khirayoni u ita makolo ( patterns ) a konḓaho .
Mu / vhakonanyi wa / vha QLTC :
Tshivhumbeo tsha dzangano maelana na ndangulo ya zwa masheleni ya tshikolo
Hedzi mbekanyamushumo dzi dzhiela nṱha zwa u bveledza mabindu maṱuku zwine ndi zwa ndeme kha u honolola zwikhala zwa ikonomi .
5.2. U rwelwa ṱari ha Lekgotla ḽa zwa Migodini hu ḓo farwa nga dzi 13 na dzi 14 Ṱhangule 2014 ngei Gallagher Estate , Johannesburg fhasi ha thero : " U fhaṱa sa nḓila ya u shela mulenzhe kha zwa migodi ubva tshe demokirasi ya vha hone : Ri ṱanganedza zwo pfukaho ra fhaṱa vhumatshelo . "
Zwa zwino anthirithirovairaḽa dzi khou phaḓaladzwa nga kha dzikiḽiniki ; zwa vhukuma , a ri na zwiitisi zwa u sanda muvhuso wa zwino kha u sa rangisa phanḓa nndwa ya u lwa na dwadze iḽi . 
( c ) Kha nyambo , awara dza 10 dzo avhelwa Gireidi ya Ṱ -2 na awara dza 11 kha Gireidi ya 3 .
Ri ita hani uri vhabebi vha dzhenelele kha pfunzo ya vhana
Hu ḓo itiwa sisiṱeme u itela u vha na vhuṱanzi uri vhashumi vha a kona u wana nḓivho kha netiweke . 
Vhugudisi kha ADR na zwinwe zwitenwa zwi elanaho nazwo ho khwaṱhiswa nahone hu ḓo thomiwa muhanga wa zwa mulayo wo teaho u tikedza maitele ayo a ndeme . ess .
U vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde zwi ḓo hashiwa thwii kha thelevishini na tshumelo dza khasho dza radio dzo vhalaho - kha vha thetshelese !
Izwi ho vha u swikelelwa sia ḽa zwa masheleni , nḓisedzo dza tshumelo dza vhukuma , na mukovho wa zwiko wa tshiṱirathedzhi . 
Hu vha fhethu hune ha sa livhalee , hune ha vhumba mbonalo ya tshoṱhe ya hugaledzwa . 
Mashango ane a si kone u tshila nga oṱhe siani ḽa fulufulu a khou thoma zwa u sedza huṅwe nga u vhumba vhushaka ha zwa ikonomi hune hu si kundwe u vha na thaidzo . 
Ofisi ya Mveledziso ya Matshilisano kha tshiṱiriki tshiṅwe na tshiṅwe yo fara vhuṱambo hayo . 
U fhaṱa kha u shumisa maṱaluli
Bogisi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u khethela ḽi tea u itwa nga nḓila ine ḽa kona u valea lwo tsireledzeaho . 
Naho zwo ralo , mushumo u tshuwisaho u ḓo dzula u wa u shumana na mipfuluwo i si ho mulayoni , hu si u ṱalutshedza mielo ine mipfuluwo ire mulayoni ya bvelela khatsho . 
Khaedu ya u ita mugaganyagwama a si nga ha mindende fhedzi kana u fhaṱiwa ha dzibada , a si nga ha u shumisa masheleni kha pfunzo vhudzuloni ha u shumisa tshelede dzashu dzoṱhe kha u lugisa vhuimazwikepe . 
Muinzhiniara ha nga ḓo shuma sa muṱoli wa Rakhonṱhiraka kana muofisiri wa ndango ya vhunzani . 
Khetho dza u fhedzisela dza vhakhantselara dza masipala dzo farwa nga ḽa 1 Ṱhafamuhwe 2006 .
Mbudziso ndi ya uri na zwo tea naa , kha demokirasi ya ndayotewa musi vhathu vha tshi ḓidzhenisa kha maitele a zwa vhuloi ane a vhaisa vhaṅwe vhathu .
Vhungoho na vhufhulufhedzei ha vhathu vha konḓaho , sa musi ndi khou amba , zwo humbulelwa vhukuma , u vhonala vha khombo , sa mukomunisi . 
Khamphani ya u hadzimisa goloi a vha nga vha vhofhololeli goloi . 
( a ) u vhewa ha tshiimo tsha shishi ;
Tsha vhusumbe , ro tou humbela zwavhuḓi uri muvhigo wavho u fanela u sa dzhia sia na u ḓisiwa . 
Vha shuma mishumo yavho vho vhea madzangalelo a vhone phanḓa .
Kha vha dzhiele nṱha zwi tevhelaho musi vha kou dzudzanya muṱangano :
Zwi re ngomu kha sekhuḽa iyi zwi tea u ḓivhadzwa vhashumi vhoṱhe . 
Bongi o fhufhela damuni a bvisela kuḽa kutukana khunzikhunzini .
vhomakhulu wawe , hu sa khanadzei uri vhabebi vhawe vho vha vho malana kana hai .
CoR14.1 Muengedzo wa C arali nyimele dza tsireledzo dzi tshi khou shumiswa ' ring fencing '
Mahoḽa , sekithara ya phuraivethe na ya muvhuso dzo vhea khavhele ntswa dzi linganaho khiḽomitha dza 7 000 .
A hu na pfanelo kana vhuḓifhinduleli zwi sikwaho nga zwone zwine kha vhafunani nga tshifhinga tsha u vha hone ha vhushaka . 
Idzwi zwi khou itwa nga murahu ha u vhona u ongolowa ha muvhuso zwi tshi ḓa kha u shumana na khumbelo dza vhubindudzi siani ḽa u waniwa ha mavu , ndingo dza masiandoitwa a u fhaṱwa ha tshomedzo kha mupo .
Hei sisiteme ya two-tier ya mbadelo i sia vhashai nga nnḓa , vha sa koni u swikelela vhunzhi ha vhaḓivhi vha zwa mutakalo na zwishumiswa zwa kha sekithara ya phuraivete .
Nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano muhasho wa lusa nga nungo dzoṱhe u swikelela Zwipikwa zwiraru zwo Sedzesaho kha mvelelo : 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U edzisela nyimele
I fhiraho hafu ya ( 52% ) ya R3 biḽioni i ḓo avhelwa Muhasho wa Lushaka wa zwa Mutakalo .
Izwi yo vha phindulo kha ndingo ya ṱhoḓea dze dza wanala dza uri vhulimi kha vhupo uvhu vha khou ṱoḓa thusedzo ya masheleni uri vha kone u bvelela .
Ṱhalutshedzo ya vhuhamelo
Sa tshipiḓa tsha izwi , vhuḓifhinduleli ha u pulana nga nḓila i pfadzaho u fhungudza mvelelo dzi si dzavhuḓi vhu kha thimu ya dizaini , hu si muinzhiniara wa muelelo . 
2.4 U gudisa kha Vhuimo ha Fhasi
Komiti ya Wadi i ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha izwi na uri vha ḓo tea u bveledza muvhigo wa miṅwedzi 3 hu tshi itelwa iyi pulane
Ndaka dzi nga vha dzo vhalwa na kavhili nga ṅwambo wa pulatifomo dzi sudzuluswaho nga ngomu kha vhuongelo . 
6.5. Vho KG Sukdev sa CEO wa Zhendedzi ḽa Vhulanguli ha Phentsheni dza Muvhuso .
Nḓivhadzo ya tsheo ya khaṱhululo :
Ri a zwi limuwa roṱhe uri zwinzhi zwi kha ḓi tea u itwa na uri vharangaphanḓa vho ḓikumedzelaho vha fanela u shuma sa tshigwada vha tshi ya phanḓa nga vhuḓiimiseli vhuhulwane . 
U vhudzisa nga oda tshi sa athu itwa nga vhaṋetshedzi . 
Komiti dza u thivhela phirela dza malwadze nga nḓila i no shuma na u langa na dzone dzo tiwa . 
Nazwino o dzhenelela lu vhonalaho kha u humbula mbekanyamaitele , o vha e mudzudzanyi wa Gurannḓa ya ḽihoro lwa miṅwaha yo vhalaho . 
Dzikhamphani dza Cuba na vhashumi vha re na zwikili dzi nga sedzulusa zwikhala zwi re kha mbekanyamushumo iyi . 
U rekhoda mihumbulo mihulwane na i tikedzaho nga U ṅwala notsi , mutevhe wa u ṱola , manweledzo , u anetshela hafhu
Zwi mpha dakalo ḽihulu u ni ṱanganedza noṱhe kha shango ḽashu na u takalela u ṱanganedza Phuresidennde washu wa kale , Vho Mbeki . 
Zwine vha tou ita fhedzi uri vha wane muthihi wa Friends of GEMS kha vhupo havho ndi u rumela SMS kha 33489 .
Mivhili yashu i lila zwiḽiwa zwi re na mutakalo u itela uri ri kone u aluwa .
Mahoḽa nga Luhuhi , muvhuso , mabindu , vhaimeleli vha vhashumi na zwitshavha vho tendelana kha maga o katelaho u itela u fhungudza tshikalo na masiandoitwa tshiwo itshi .
Gumofulu ḽa R2 373 nga muunḓiwa na R7 119 nga muṱa nga ṅwaha
Vha tenda uri Ofisi ya Mutsireledzi wa Tshitshavha ndi iṅwe ya zwiimiswa zwine zwa vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane u vhona uri muvhuso u ita mushumo wawo wa u khwaṱhisedza uri demokirasi i bvela phanḓa .
2.5 Vha tshiimiswa tsha SAPC vha tenda uri ndaulo ya zwa vhuloi i ḓo engedza vhugevhenga na khakhathi dza zwa vhuloi , na uri zwi ḓo engedza zwiito zwi fanaho na u pomoka , nyofho , lutamo , vhutshivha,na u ḓo funesa u lwa na vha pomokwaho zwa vhuloi .
Tshifhiwa u hwala zwidina ngauri u shuma kha mufhaṱi .
U khunyeledza fureme ya ḽogo
zwa Vhutshilo hu ḓo ṱoḓea : . . .
Maga a ngaho hayo a ḓo vhona uri muvhuso u shumisa tshomedzo dzawo nga nḓila kwae nahone i vhuedzaho .
itaho khumbelo ya u vuseledze ḽaisentsi
A i shumi fhedzi kha u ṱavhanyisa kuitele kwa u ḓivha zwimela na zwiko zwi re na mushumo , fhedzi zwi nga dovha zwa sumbedza uri hu nga shumiswa zwiko zwingana .
30 % ya zwine vha vhala
U FHAṰA DEMOKIRASI YA LUSHAKA NA TSHITSHAVHA TSHO FARANAHO
3.1 Khabinethe i ṱanganedza vhudzheneleli ho tshimbilaho zwavhuḓi nga Muphuresidennde Vho Zuma ngei Vuwani , kha ḽa Limpopo .
Nyanḓano kha zwa ikonomi na vhashumisani vhashu vha Brics yo khwaṱhisedzwa musi thendelano mbili dza u thoma dza mivhuso miḓivhusi tshoṱhe dzi tshi tendelaniwa kha mushumo wa Samithi ya Brics ya vhurathi - idzi ho vha Thendelano nga ha Bannga ya Mveledziso Ntswa na Pfano i Thomaho Nzudzanyo ya Mashelenimbetshelwathungo a Shishi .
4.9 Nomboro ya u ḓiṅwalisa & khoudu
Zwino itani phomphom ṱhukhu nga zwiḽa zwitendeledzi zwiṱuku .
U topola pfanapheledzo kha zwidade zwo ḓoweleaho , dzinyimbo na mutevhe wa maipfi .
10 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 10 vhukati ha 0 na 1000
Vhudzuu ! muya wa vhudzula , wa hwala kuḽa kuṱari , kwa gonya , kwa gonya , asikuḽa makoleni .
Poswo ya Mudiairekhitha-Dzheneraḽa yo anḓadzwa nahone i ḓo vha na muthu nga Lambamai . 
5.3 . Khabinethe i farana na lushaka kha u takalela mashumele a Tshigwada tsha Afrika Tshipembe vhane vho dzhenela mitambo ya Vhaholefhali Rio 2016 ngei Brazil u bva nga ḽa 7 u swika nga ḽa 18 Khubvumedzi .
Tshifhinga tsha fhasisa : Minethe ya 45 nga vhege
Vha humbelwa uri vha ṋetshedze zwidodombedzwa zwa muthu ane a kwamiwa o ḓadzaho mbuelo iyi , u itela arali hu tshi nga ṱoḓiwa maṅwe mafhungo . 
4.1 . Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza muṋameli o lovhaho musi hu tshi kuḓana zwidimela zwivhili zwa Metrorail tsini na tshiṱitshi tsha Elandsfontein ngei Ekurhuleni na u tamela mashudu avho vho huvhalaho kha khombo iyo uri vha ṱavhanye u fhola .
Khatsho yapo nga maanḓa Barberton Times yo shumiswa nga masipala u itela u ṋea nḓivhadzo dzo fhambanaho na dziatikiḽi zwi ṋeaho mafhungo nnyi na nnyi nga ha mushumo wa masipala tshifhinga tshoṱhe . 
Maitele a mbilo dza ndindakhombo ya vha sa shumi zwo leludzwa nga kha maitele a mbilo dza kha khomphyutha u itela vhatholi na vhashumi , zwo livhanywa na tshiṱatamennde tsha mafhungo tsho ṋetshedzwaho . 
Vhunzhi ha mashango , sa tsumbo mashango oṱhe a Afrika a re kha Luṋanga Luhulu a tsini kana u vha fhasi ha tshikalo tsha mutsiko wa maḓi . 
Muraḓo nga eṱhe a tendelwa u shumisa nga vhuḓalo tsheo yawe na maitele a vhurangeli . 
A thi nga ḓo bva !
Komiti yo Tanganelanaho ya Tshoṱhe ya Vhusevhi na Komiti yo Tanganelanaho ya Tshoṱhe ya Vhupileli ndi Komiti dza milayo .
U khwaṱhisedza zwiteṅwa zwa girama zwo itwaho kha gireidi dzo pfukaho .
Zwenezwo , zwa vhukuma u ya nga theori kha phimo iṅwe na iṅwe ine muthu muṅwe na muṅwe a tea u shuma mushumo huṅwe fhethu kha dzangano iḽi a nga humbela vhusevhi na uri nga nḓila iyo ḽi nga itelwa khumbelo . 
Ni tale mutalo u itela u ṱanganya dziphere. u imba zwo ḓa u amba ni reila ro tshimbila vho tamba ri tshimbila no reila tshi lila ndi humbula o amba o imba zwi ḓa tsho lila ndo humbula
Zwiteṅwa zwine zwa nga kona u shela mulenzhe kha u swikelela izwi ndi u dzhia tshiṱoko na mvelelo dza maanḓa a mbuelo . 
Nga ngoho , vhunzhi ha vhathu vha ḽifhasi vha dzula vhuponi ha dziḓoroboni na vhuḓorobisi vhu khou engedzea . 
Miraḓo i huliseaho ya EFF ... [ U dzhenelela . ]
Muvhigo wo tou ṅwaliwaho wa tsedzuluso une wa katela : o Kuitele na nyito ; o Mawanwa na dzitsheo ; na o Dzithemendelo ;
Tshiṅwe tshifhinga zwi vha zwi tshi khou itiswa nga vhushai , fhedzi zwi dovha hafhu zwa itiswa na nga u shaya vhukoni kha sisṱeme zwine zwa kombetshedza avha vhana uri vha litshe tshikolo " vho ralo Minisṱa .
Fhungo ḽa thungo ndi u ḓivha tshifhinga tsha khwine tsha u renga anyuwithi , u fana na u phaḓaladza tshandukiso ya baḽantsi ya akhaunthu u ya kha anyuwithi kha miṅwaha yo vhalaho u itela u linganyisa u gonya ha kushumele kwa mbulungo ya tshelede na phimo ya nzwalelo . 
Mushumo u konadzeaho wa vharangaphanḓa vha sialala , zwigwada zwa madzangalelo kha komiti ya wadi , u ḓisendeka nga mvelelo dza nyambedzano vhukati ha muvhuso na vha dzangano ḽa vharangaphanḓa vha sialala .
A vha ḓadze fomo ya khumbelo huna muofisiri wa SASSA ( a vha ḓivhe zwauri ndi vhone fhedzi sa muiti wa khumbelo kana muofisiri wa SASSA ane a nga ḓadza fomo ya khumbelo ) .
bveledza mvelele ya u dzhenelela ha tshitshavha nga kha u sika nyimele dza u dzhenelela ha zwitshavha zwapo kha mafhungo ḓorobo na
Tshaka dza zwimela dzi re na thaidzo .
5.2 U dzhenisa vhadzheneleli u thusa kha u dzhenelela u itela nḓisedzo ya tshumelo
Tshiga tshavho tshi tea u vha tshiṅwe tshithu tshine tsha amba kana tsha imela ezwi zwithu . 
u fhungudza u ḓihwala hu songo pulaniwaho , ho sedzeswa kha vhaswa vhaṱuku .
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya South African Centre for Missing Children .
Khoudu ya Zwamasheleni na zwiṅwe zwishumiswa zwa mulayo zwo teaho zwine zwa nga thusa Vhusimamilayo u khwinisa vhulanguli ha masheleni na u shumisa masheleni zwavhuḓi zwo tendelwa . 
Zwo nangwa ho sedzwa uri zwi ṱumana hani kha u vhumba yuniti ya muṱanganelano , sa tsumbo , vhagudi vha ḓo thetshelesa tshiṱori vha konoha u tshi vhala .
Khumbelo ya ḽaisentsi i nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira , zwi tshi ya nga uri khumbelo yo itwa nga ngona naa .
Vhagudi vha Vhuimo ha Mutheo ( Foundation Phase ) a vha tei u ṅwalulula mushumo wavho , vha nga tou khakhulula nga u tou tala mutalo kha maipfi ane vha sa toḓe a tshi vha tshipiḓa tsha zwo ṅwaliwaho na u engedza mafhungo ho teaho .
Mitheo yo ṱhophiwaho i , fhedziha , zwihulwane thandululo yo teaho vhukuma . 
Dzi tikedzwa nga Komiti dza Aphiḽi dza Dzingu dzo vhewaho kha ofisi dza vundu . 
U konḓelwa u fema Ee nga msiari
U putela mihwalo ha vhuvhili : Tshifaredzi tsha vhuvhili tshi tea u vha tsho khwaṱha , tshi sa dzheni maḓi , tshi sa bvuḓisi u itela u valelana u tsireledza tshifaredzi tsha u thoma . 
Tshiṱori tsho fhela hani .
Khumbelo ya u nwalisa pfanelo ya vhuṋe
Davhi ḽa tshiimiswa tshisili
Ri ṱangana ṋamusi sa vhaimeleli vha mivhuso , madzangano a dzitshaka na sekhithara ya phuraivethe u pembela mveledziso idzi khulwane nga u rali kha u shumisa tshikhala na mutandulo . 
Mufumakadzi wavho Vho Farieda ndi muṅwe wa vhaeni vhashu madekwana ano .
Masheleni
Vhunzhi ha maanḓalangaapo , nga maanḓa Khoro Phiriseli dza Vhuimeleli , dzo vha dzi si na vhukoni ha u langa maitele ayo a vhupulani . 
U vhala zwe wa ṅwala ( sa , u ' vhala ' zwine makolongonya a amba zwone )
Vhana vha funzwa u ṱhonifha vhathu vhahulwane , fhedzi hezwi a zwi ambi uri vha fanela u ita zwoṱhe zwine vhathu vhahulwane vha vha vhudza uri vha zwi ite , nga maanḓa arali zwo khakhea na u ita uri ṅwana a pfe a songo vhofholowa . 
Kudzhenele kwa zwithu kha vhukule nyana kha nṱha-fhasi ndi zwa ndeme vhutshiloni . 
Fhethu , tshifhinga na ḓuvha ḽa muṱangano .
Ndi baḽoni ḽifhio ḽi re na lutambo lulapfulapfu ?
Haya ndi makumedzwa e a swikiswa nga murahu ha khumbelo iyo .
Khumbelo ya ndangulo : R27 plus R4,50 per hl
Vhuendedzi ha vhalwadze ho dzudzanywaho vhu a ṋetshedzwa u itela u fhiriswa vhukati ha zwibadela , ngeno vhalwadze vha vhashai vha tshi endedzwa vhukati ha dzikiḽiniki na zwibadela . 
Dzimbondo u tou fana na nḓila dza maḓi , ḽaini dza ṱhireni na tswikelelo ya firiwei dzo elwaho dzi dzulela u thivhela mutshimbilo wa vhaendangaṋayo , zwi ita gulungwa u mona na tshikhala ndi tsumbo ya zwithu zwi si zwa vhukuma zwa fhethu hu dzulelaho u kuvhanganaho vhaendangaṋayo . 
( iv ) u ṱumekanya nyito ya milayo ya vhusimamilayo nga tshayo ;
Zwileludzi zwa mitambo zwi vhumba tshipiḓa tsha ndeme tsha sisiṱeme ya zwa vhuḓimvumvusi i londaho mupo . 
U shumisa thishu ndi tshi atsamula na u fumula maduda .
U dzinginya thandululo ya thaidzo nga maanḓa kha Mathemathiki .
Khoro ya Vhunese ya Afrika Tshipembe i langa pfunzo ya manese na u shuma ha manese Afrika Tshipembe . 
Maitele o shumiswaho nga muvhuso kha u tandulula thaidzo ya gomelelo na thaidzo ya u fhungudzea ha mavu , a lulamisa phindulo ya u vha khagala na muvhuso wa ngomu wo ṱanganelaho , sa , mbekanyamushumo ya Ṱhogomelo ya Mavu , U shumela Maḓi , U shuma kha Mulilo na u Shuma Matzhavani , zwine zwa ḓo thusa kha u sika mishumo , u vha hone ha zwiḽiwa , mveledziso ya zwikili , ndondolo , mbuyedzedzo ya mavu na mbuyedzedzo khathihi na mveledziso ya vhupo ha mahayani .
Tsumbo : " Mulalo o i vhala bugu . "
f ) Vho Dora Ndaba ( Sa Muraḓo a sa Shumiho hone )
I hwaliwa nga Mulindadzulo , musi a tshi khou ṱanganedza vhueni vhu dzhenaho kha Nnḓu hu na dzulo ḽa kana muṱangano wa tshiofisi wa Nnḓu .
Fhungodavhi ḽa nyimele ( arali ) : tsumbo , Arali nda ni vhona madekwana a ṋamusi , ndi ḓo ni fha tshelede yaṋu .
Musi hu tshi vhalelwa mutengo wa phakha , muhasho u fanela u katela ndeme ya mavu kha kushumisele kwa khwine ku tevhelaho . 
( 4 ) A hu na mulayo-wapo une wa phasiswa nga Khoro ya Masipala nga nnḓḓa ha musi-
Dali ndi vhulwadze ho andaho kha vhupo ha mutalabuḓo wa fhasi ha Vunḓu ḽa Devhula , Mpumalanga na devhula-vhubvaḓuvha ha KwaZulu-Natal . 
Tshiṱoko tsha thundu tshi rekanywa hu tshi khou shumiswa nḓila ya rekhodo ya tshoṱhe . 
Khwiṋiso & u ṱanganedzwa ha IDP
Tshitshavha tsha dzudzanya muṱangano vhurumelwa ha tendelana uri ndi vhonnyi vhane vha ḓo tshimbidza muṱangano nga ha avho vhathu vha si na mahaya na nga nyimele ya phakha .
Hei mivhigo i ḓo ṱhaṱhamulwa kha zwifhinga zwo puḽaniwaho zwa u nyeṱulela vho ramafhungo nga ha ndavhelelo iṅwe na iṅwe ya dza 12 dzine dza fanelwa u swikelelwa .
Zwi tshi ya nga tshipiḓa tsha vhu 25 tsha Mulayo , DHS hu sa athu u fhela maḓuvha a 30 yo ṱanganedza khumbelo , i ḓo dzhia tsheo arali i tshi khou tendela kana u hanela khumbelo na u ḓivhadza nga ha mbuno dza tsheo iyo hu sa athu u fhela maḓuvha a 30 ho ṱanganedzwa khumbelo .
VHA IME KHA NGOHO VHA SA DZHII SIA
Vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ita mvetomveto ya PGDS yaḽo .
Kha vha ṱume tshithu itsho tsha u vhea mulomoni kha mitha .
Ro kuvhangana afha nga tshifhinga tshi konḓaho vhukuma kha vhutshilo ha dimokirasi yashu ine ya kha ḓivha ntswa .
Lwendo lu tshe lulapfu u swika nyimele i tshi vhuelela ngonani .
U renda tshirendo / mitaladzi yo nangwaho
Dziṅwe nḓila dza thekhinoḽodzhi , nga nnḓa ha dza u fhisa malaṱwa , dzi fanela u shumiswa . 
Maḓi na vhuthathatzhili
vhuendedzi , kana vhubveledzi
2 Mutumbu
Vhakamani vha nnḓa
Izwi zwi so ngo fhira vhege mbili .
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha tshibveledzwa tsha mafhungo
U ḓihudza ha Vho-Mandela ho bvela khagala musi vha tshi tou ḓiimisela u sa wisa tshirunzi tshavho khothoni , sa zwine vha zwi bula : 
Bodonyangaredzi ya Luambo ya Afrika Tshipembe yo thomiwaho u ya nga Tshiteṅwa 2 tsha Mulayo wa PanSALB,1995 ( Mulayo 59 wa 1995 )
Komiti ya Wadi na tshigwada tsha vhuimeleli ha vharangaphanḓa vhapo
Atikili idzi dzi fana nga mini ?
Iṅwe nḓila i ngavha u fara u fhambana hure hone zwino , fhedzi u dzudzanyulula mishumo ya ndondolo sa yone mbekanyamushumo . 
Fhedzi , sa izwi roṱhe ri tshi zwi ḓivha , nga murahu ha mbalombalo dziṅwe na dziṅwe hu na tshiṱori tsha vhathu tsho khetheaho . 
U ṱhonifhana na u fhulufhelana
7.4. Khabinethe i ita khuwelelo kha vhabebi na vhaunḓi uri vha ṋetshedze thikhedzo i vhonalaho kha vhagudiswa musi vha tshi khou lugisela milingo yavho .
Hu na khombo ya u dzudzanya zwivhumbeo zwi kungaho , zwine zwa tou shuma fhedzi kha bambiri ngeno nga nyito zwi sa shumi . 
Tshivhumbeo tsha ndangulo ya GCIS
Naho zwo ralo , vhathu vha vho ṱangana kha mushumo uyo vha ita mishumo yoṱhe . 
Malugana na u thoma senthara ya Mveledziso ya Nyaluso ya Vhana ( ECD ) , thendelo ya ṱhanziela ya mutakalo ndi ya vhuṱhogwa .
Mushumo wa u bveledza vhutsireledzi ha vhathu kha masia oṱhe nga u livhana na zwithu zwa mutheo na u kona u fhaṱa kha u bvelela ha u ranga . 
Bammbiri ḽa 1 : Oraḽa Bammbiri ḽa 2 : Tholokanyonḓivho ( U pfesesa ) , kushumisele kwa luambo na ḽitheretsha ( Awara 2 ) Bammbiri ḽa 3 : U ṅwala ( Awara 1 )
Naho zwo ralo , kha dziṅwe mbuno , ri nga si kone u tendelana na mivhigo . 
Vhathu vha Afrika , vha Muvhala , Vhaindia na Vhatshena vha vhanna na vhafumakadzi na vhathu vha re na vhuholefhali vha ṱuṱuwedzwa u ita khumbelo . 
Ngeno hu na uri ṅwana u bebiwa kha vhufarakani ho redzhisiṱariwaho vhukati ha vhathu vha mbeu dzi sa fani , mufarakani wa munna u ḓo dzhiwa sa khotsi wa dzofha wa ṅwana . 
Fhedzi a ro ngo tea u dzhia fulufhelo iḽi ra tamba ngaḽo .
Zwi tshi bva kha kuitele kwo dzhiwaho nga ngomu ha thandela , hu nga kha ḓi vha na ṱhoḓea ya u sala murahu mitengo yoṱhe ya tshibviswa tshiṅwe na tshiṅwe kana mitengo yo anganyelwaho u fhedza . 
Zwikili zwa u ita mukumedzo
Muvhigo uyu u katela u anganywa ha mafhungo a zwa masheleni khathihi na tshikolodo , na u dovha hafhu wa ṋetshedza asesimennde ya khombo ya zwa masheleni . 
Muvhuso a u na dzangalelo ḽa masheleni u vhea vhukale ha tshikolo kha zwenezwo zwikolo . 
A hu na mbekanyamushumo ntswa , na u tsela fhasi ha phimo ya nyaluwo kha mbekanyamushumo dzine dza vha hone . 
Tshiimo tsha vundu tsho sumbedzisa uri vhunzhi ha mihasho yo vha na mawanwa a sumbedzaho vhutevhedzeli ha vhusimamulayo ha ndeme na kha ndeme ya mivhigo ya kushumele kwayo kwa ṅwaha nga ṅwaha .
Khabinethe yo dzhoina Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u lwa na zwiito izwi zwi si zwavhuḓi na u khwaṱhisedza uri maAfurika Tshipembe vha tikedze Kenya na vhuḓidini ha tshitshavha tsha dzitshakatshaka ha u ḓisamulalo , vhudziki , demokirasi na u fhaṱa lushaka ngei Somalia .
Thendelo , ine ya vha mulayoni maḓuvha a 30 , i ḓo vha tendela u dzula Afrika Afrika Tshipembe lwa tshifhinganyana .
Muambi u ṋea tsumbo mbili dza elementhe dza mupo une a ri tsha u vhona na luthihi . 
1.2.7 Ṱhahelelo kha sisiṱeme ya khothe dza sialala i tea u khwiniswa u itela u swikelela ṱhoḓea ntswa dza ndayotewa .
Ndingedzo khulwane i fanela u itwa , hoṱhe nga kha vhutevhedzeli ho khwaṱhaho na pfunzo ya vhashumisi vha bada ya khwine , u fhungudza zwiwo zwa vhudakwa na u shandukisa kuhumbulele kwa vhathu . 
U ṋea na u tevhedza ndaela
Mutheo wa ikonomi ya makhiro wa Afrika Tshipembe u ṱoḓa u ṱuṱuwedza u bindudza ha fhano hayani ho dzingindelaho , vhusikamishumo na thengiselamashangoḓavha . 
Luambo lwa nyanyuwo
ndi mudzulatshidulo wa komiti ya wadi ;
Nga tshifhinga tsha u langwa ha makete Bodo ya Thoro khubaole yo vha i tshi langa masia manzhi a nḓowetshumo . 
Ro nombora maṅwe u itela u ni thusa .
Ṱhalutshedzo nṋa dza khonadzeo kha izwi ndi , tsha u thoma , ndi ya uri tshiimo tsha mutakalo zwiṱirikini zwa vhupo ha mahayani tshi khou khwinisea nga zwiṱuku nga zwiṱuku ( nga maanḓa zwi tshi elana na vhana , ri khou livhuwa u phaḓaladza maga a u thivhela ha mutheo ) fhedzi a ho ngo khwinisea kha tshiṱiriki tsha ḓorobo khulwane . 
Ndi ngazwo ro amba hafha uri mulangi u na vhuḓifhinduleli kha vhuimo hawe , sa maanḓalanga a u ṋea ndaela dza uri hu itwe mishumo yeneyo . 
Thandela dzo khethekanywa nga ṅwaha nga ṅwaha nnzhi dzi khou bvela phanḓa u ya nga masheleni kovhelwaho nga ṅwaha nga ṅwaha . 
A hu tei u vha na mbetshelo ya u thomiwa ha u ḓivhiwa vhukati ha nyandiso ya dzikhasiṱama . 
Mbekanya yo sumbedza mvelelo dza ndingo he mutsiko wa malofha wa vhaṱhannga wa dzhiwa . 
Naho zwo ralo , masipala wapo a u na vhukoni a u tshimbidza tshiimiswa , na thikedzo ya masheleni ubva kha Muvhuso wa vhukati ndi ya ndeme . 
Zwi na ndeme uri mbumbo ya netiweke ya netiweke ya nḓilamagondo i ita uri vhoramabindu vhaṱuku vha wane zwikhala , nahone a yo ngo tea u thudzela thungo , kana u thivhela , mifuda migede ya vhoramabindu na phetheni dza kufhaṱele ku no ḓisa u shela mulenzhe kha zwa ikonomi . 
Kha idzi tshaka nṋa , mbili dza u fhedzisela ndi dzine dza vha dza vhuḓifari vhu si ha matshilisano ngeno tshaka mbili dza u thoma dzone dzi dza tshaka dza zwa matshilisano dza nyito dza vhathu , ngauri dzi katela ndingo dzi sa dzhii sia na mvelelo u bva kha maitele a ṱhalutshedzo . 
Vhubindudzi ho fhindula nga u engedza u bindudza , zwihulwane kha zwa vhufhaṱi , tshumelo dza zwa masheleni , vhudavhidzani na vhuendedzi , u engedzea ha vhunzhi ha mishumo . 
4.5 Bammbiri-mviswa yo rera nga ha uri Khothe ya Ndayotewa yo shumana hani na pfanelo dza vhurereli vhu tevhelwaho nga vha si gathi .
Kha ḽiṅwe sia , vha ḓisendeka nga vhathu uri vha kone u shuma , vha nga tambula arali vhathu vha ndeme vha ṱuwa . 
Ri khou shuma na sekithara ya phuraivethe u bveledza pulane ya nyito ya mbekanyamaitele ya zwa vhulimi ine ya ḓo ḓisa hekithara dza miḽioni nthihi dza mavu a sa khou shumiswaho zwone uri a ḓo kona u bveledza tshoṱhe kha miṅwaha miraru iḓaho .
Ndi khou rekhoda uri nga ḽa 7 Luhuhi 2010 , vhaimeli vha tshitshavha tsha Karamaka vho ṱangana Setharani ya Tshitshavha tsha Masunga .
Ro ṋetshedza zwithu zwine zwa pfala kha nyolo , zwiṱaluli , mishumo , zwishumiswa na ndovhololo ya mmbi ya tshifhinga tshi si tsha nndwa . 
Zwi amba u vha na vhuimeli kha kutshimbidzele kwa u tshea mafhugo na ndaulo kha mukovhelano wa tshomedzo .
A huna muṅwe muthu o faraho pfanelo dza u ita ṱho ḓisiso , pfanelo dza u gwa minirala , thendelo ya u gwa mugodi kana thendelo ya u isa phanḓa u fara phanelo kha minirala na mavu mathihi .
Kha vha ole vha sumbedze phambano vhukati zwi tevhelaho : 
Zwi tshi bva kha u kushumisele ku si kwavhuḓi kho bvaho nnḓa nḓila kwa zwiko zwa vhusevhi nga vhutshinyi , ndo mboḓi ḓi kombetshedza maga ndaulo a Minista a tshifhinganyana kha thendelo na vhuḓifari ha mishumo ya vhusedzi na thithiswa ha vhudavhidzani . 
Ofisi ya Muinzhiniara vhuponi a i ṱoḓei . 
Ṱhoḓisiso dza u lwa na vhathu vhane thundu dzavho ho wanala izwi , i kha ḓi bvela phanḓa . 
U rumela ndi tshikili tsha mutheo kha u bvelela ha Batho Pele tshine vhalanguli vhoṱhe na vhashumi vha tea u zwi pfesesa .
Dibeithi / khaseledzo / nyambedzano ya tshigwada / mufhindulano
Muthu muṅwe na muṅwe a nga amba uri u ḓo badela tshelede ya tshiṅwe tshithu kha Minista uri a dzhene kha thendelano ya zwa maḓaka a tshitshavha nae na muṅwe muthu ufhio na ufhio kana sia ḽa muvhuso ḽine u ya nga mulayo ḽi tea u ṋea thendelo . 
Muraḓo muṅwe na muṅwe wa tshitshavha o ṱanganedzwa u dzhenelela . 
Pulane ya tshiṱirathedzhiki i fanela u katela tshiṱirathedzhi tsho ṱanganelanaho , tshi katelaho zwiṱirathedzhi zwi re na tshivhalo kana zwoṱhe zwo bulwaho afho nṱha . 
Thandululo dzo dzinginywaho nga UN dza u tandulula thaidzo ya vhuloi kha ḽa Afrika dzi ḓo dzhielwa ṋtha musi hu tshi itwa thandululo ine AfrikaTshipembe ya ḓo dzi tevhela kha mulayo wa zwa vhuloi .
Gurannḓa zwadzo dza muvhuso dzi nga vha na khanḓiso ya datumu nthihi fhedzi . 
Radio ya tshitshavha , Radio ya Tshitshavha tsha Babathoni , i shumiswa sa dzomo ḽa Masipala u itela u tshimbidza na u vhulunga uri tshitshavha tshi ḓivhe nga ha thandela dzo fhambanaho na mbekanyamushumo dzine Masipala wa khou dzi tshimbidza . 
Vhufarisani na nḓowetshumo u itela u thusa u ṱuṱuwedza ṱhoḓea ya dzi zwikili zwa khomphyutha - u itela topola zwikhala zwine zwa khou tea u bveledzwa . 
Nyito dzi ḓo vha dzi khou itea kha vhupo ho fhambanaho u thoma kha vhege ino : 
Ndo xedza founu yanga !
Mushumo wa maḓi sa tshiṱuṱuwedzi tsha tshiṱirathedzhi kha mveledziso ndi wa ndeme kha u swikelwa ha zwipikwa zwa nḓila ya nyaluwo ya ikonomi . 
Kha tsenguluso thangeli zwo wanala uri vhafariwa ngae vho mu tshipa u swika a tshi lovha . 
Mbonalo ya vhukoni ya tshumelo ya muvhuso i sumbedza mbonalo ya vhukoni ha lushaka .
Tshenzhelo ya miṅwaha miraru u ya kha miṱanu ya maitele a vhupulani ha masipala na theo ya mulayo . 
Milayo ya matshimbidzele a uno Mulayo ndi ine zwazwino ya vha kati na u ita mvetomveto nahone u phasiswa hayo hu khou lavhelelwa hu si kale . 
Mishumo ya mbeu i kwama vhukale , vhuimo , muvhala , murafho na vhureleli , na nga fhethu ha vhudzulo , ikonomi na nyimele ya polotiki .
Zwipikwa zwa dzilafho zwe nda ḓitetshela zwine zwa tea u ṱoredzwa nga dokotela wanga :
U fhaṱa lushaka lwashu zwo vha zwithu zwi konḓaho vhukuma nga zwifhinga zwa nyaluwo ya ikonomi i ongolowaho .
Nga tshifhinga tsha pfanelo dzavho vha fanela u :
Muhasho wa Lushaka wa Zwiendedzi mashudu mavhi u na thivhelo ya tshifhinga nyana ya u ṱumiwa wa dzifaini na mvusuludzo ya ḽaisentsi dza moḓoro . 
Ndivho dza Nzudzanyo ya Mashumele
U ṅwala mukumedzo zwi tshi elana na khumbelo ya tsudzuluso ya pfanelo dza u rea khovhe . 
U shumisa fomete yone , tsumbo : theshano na ḓuvha , nz .
Vhukule , vhukwakwani , na vhupo ha mushumo zwoṱhe ndi masia a tshumiso ya mavu a kwamaho kudzudzanyele kwa ḓorobo dza Afrika Tshipembe , na nga u tevhekana , ikhonomikisi na ḽeveḽe dza tshumelo ya vhuendi ha tshitshavha . 
U fhungudza khombo magondoni mahulwane . 
Musi hu tshi shumiswa u sikwa ha zwitandadi zwi no fana , madzulo a u gudisa zwikili a tea u itelwa vhorakonṱiraka vhaswa u itela u vha u maanḓafhadza . 
U tevhelela zwe zwa ṋekedzwa nga : u fhindula mbudziso , notsi dza tsedzuluso , u vhekanya mihumbulo , u nweledza , u bvisela khagala , u vhuisa muhumbulo , u amba kana u ṅwala
Mushumo wa Ndangulo ya Fhethu ho Tsireledzeaho u ḓo , kha ṅwaha wa mugaganyagwama u tevhelaho , u ḓo vha na u vhona ho khwaṱhaho kha u thomiwa ha pulane ya mvetamveto ya mveledziso ya vundu u itela fhethu ho tsireledzeaho kha Devhula-Vhukovhela . 
U itela u tikedza mveledziso ya nḓowetshumo ya tshanduko ya vhuṱaṱisani thendeleki , ḽebo thendeleki ya thandululo ( mLab ya Tshipembe ha Afrika ) yo ḓivhadzwa kha Innovation Hub na uri zwino i khou tikedza mabindu maṱuku na a vhukati a 11 a vhuṱaṱisani thendeleki .
Ri nga hulisa lwa khwiṋe avho vhane vha khou bveledza nungo idzi nga u ambedzana ri khagala nahone ro khwaṱhisa nga ha zwiteṅwa zwa u bveledza mbekanyamaitele ya tshumelo ya nnyi na nnyi sa zwiteṅwa zwa pfanelo dza vhathu . 
Vho Guga vho fhisa ṋama .
U ṅwala maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi nga nḓila yone , a tshi tevhedza saizi na vhudzulo hao ; zwi amba uri , a thoma na u guma vhudzuloni ho teaho .
Nyengedzo ya ndeme i ḓo vha khulu u bva kha tsedzuluso u swika kha tshandukiso , u engedza mishumo ya u bveledza , u sika mishumo na u fhungudza tshiimo tsha vhushayi .
Zwishumiswa zwine zwa ṱoḓiwa kha zwa mulalo zwi thoma kha zwithu zwiṱukuṱuku u ya kha zwishumiswa zwihulwane zwa tshisoleni zwi tshi khou itiswa kha tshiimo kha vhupo . 
1.1 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ranga phanḓa u pembelelwa ha Ḓuvha ḽa Afrika fhasi ha thero ine ya ri : " Ri Afrika - U vula minango ya u guda na ya mvelele u bva Kapa uya Cairo " nga dzi 24 Shundunthule 2015 khamphasini ya Yunivesithi ya Mamelodi ngei Pretoria .
Tshiṱirathedzhi tsha tshiofisi tsha ndeme vhukuma tsha Masipala Muhulwane wa Marble Hall ndi tsha u vhumba nzudzanyo dzawo dza tshiofisi nga nḓila ine ya ḓo konisa Masipala u swikela vhuḓifhinduleli hawo ha ndayotewa . 
Kilonova ndi tshiwo tsha asiṱironomi tshine tsha itea kha sisiṱeme ya zwithu zwivhili hune ṋaledzi mbili dza nyuṱhuroni kana ṋaledzi ya nyuṱhuroni na buli ḽitswu zwa ṱangana zwa nambatelana .
11.8.2 Vhalavhelesi vha Phanele :
Mbekanyamushumo dza Ndinganelo dzi Eḓanaho dzi tea ukatela ṱhanḓavhudzo yo fhelelaho ya maitele a ndalukanyo . 
Ni kone u amba uri ni nga thivhela hani u shengedzana .
U vhala wo tou fombe
Dr EA Watson Muofisiri Muhulwane 22 Fulwana 2010
Mafhungo oṱhe a maanḓa a vhuimo ndi zwine vhathu vhavho vha re kha maimo a fhasi vha vha vhonisa zwone kha vhuimo honovhu nahone vha amba nga ha vhurangaphanḓa havho ha vhukuma . 
Hezwi , nga ngoho , zwi fanela u linganyiswa hu tshi itelwa dziṅwe ṱhoḓea dzi ngaho pfunzo . 
Kha miṅwaha ya zwinozwino , khakhululo dza muthelo dzashu dzo ḓisa mbuelo u bva kha dzikhamphani vhukuma , zwine zwa dzhenelela kha tshikhala tsha thulo ya muthelo wa mbuelo ya iwe muṋe . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe - bindu ḽau
10.5 Khoro ya Afurika Tshipembe ya Vhushaka ha Dzitshakatshaka ( SACOIR ) :
Vha na tshivhalo tshihulu...humbulela u swika . . .
U khwinisa ( na u dzudzanya hafhu , he zwa tea ) ha rekhodo dza vhathu vha kolodaho na u kumedzwa ha zwitatamennde zwa masheleni . 
3 . Kha vha wane wadi dzine dza vha na tshivhalo tshinzhi tsha zwivhuyedzi na zwivhuya na dzine dza vha na tshivhalo tshinzhi tsha vhuthengathenga na vhushushedzi
U ya nga tshumisano ya zwiimiswa , zwiteṅwa zwa ndeme zwi tea u lavheleswa . 
Mishumo nga u angaredza ya vhabveledzi , vhaoli , vhaṱunḓi , vharengisi kana vhaḓisedzi siani ḽa u shumisa dziathikili na zwithu mushumoni
Ndiliso ya vhashumi na magavhelo
Tshipiḓa tsha devhula tsha Masipala ndi dzithavha nahone ndi zwi ita tshipiḓa tsha rizotho dzo vhalaho dza mupo . 
Khethekanyo iṅwe na iṅwe i fanela u ḓidzudzanya , u vha vhudzuloni na u ḓikhwathisa u ṋetshedza mmbi dzine dza ḓo kona u shela mulenzhe lwo fhelelaho , sa tshipiḓa tsha ṱhanganelano , mihasho yo ṱanganelaho na zwigwada zwa mashango , misi vha tshi khou shuma mishumo iyi yoṱhe . 
Maano a mvetomveto o bveledzwa . 
Tsenguluso ya Ndeme ya Khohakhombo ya Bindu i ya itwa nga ṅwaha . 
Ndi nnyi a no khou ṱalutshedza tshiṱori ?
Ndi nnyi ane a tea u tendelwa u tshimbidza u waniwa ha vhana na u vha swikelela ? 
4.3 . Komiti ya Vhomakone kha Mulayo wa Khamphani ( lwa miṅwaha isa fhiri miṱanu )
Ro dzhiela nzhele phindulo ya muhasho kha mafhungo are afho nṱha . 
u reila tshiendedzi vho nwa zwikambi kana tshidzidzivhadzi
Khumbelo ya gavhelo hu tshi tevhedzwa mbekanyamush
U ya nga ha Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 , mukhantselara wa PR a si muraḓo wa vhukuma wa Komiti ya Wadi .
Tshiedziswa tsha vhukuma tsha ndango ya mutevhe hune zwidzidzivhadzi zwa ṋekedzwa hu u itela u fhindula ṱhoḓea . 
2 . ṰHALUTSHEDZO
Cayenne ndi tshone tshimela tshihulwanesa nahone kanzhi tsho tewa nga u pangwa ngomu zwikoṱini ngauri ndi tshihulwane nahone tshi na dzhusi nnzhi . 
Mbuno na kuhumbulele kwau
raimi ( rime ) - tshipiḓa tsha silabulu u bva kha pfalandoṱhe ya u thoma u ya phanḓa ( tsumbo , m-apa ) , tshine tsha konou raima .
Fhindulani mbudziso iṅwe na iṅwe .
Kha vha vhalulule hafhu pharamitha dzi re afho nṱha vha tshi buletshedza phesenthe dza tshanduko zwi tshi kwama nyimele dza mashumele dzi tevhelaho vha ṱalutshedze mvelelo : 
afidaviti arali phasipoto yavho ya Afrika Tshipembe yo xela kana u tswiwa
Ḽiga ḽa 12 : U tshimbidza muṱangano , dziṅwe ngeletshedzo kha mudzulatshidulo
Vha vhonala vha tshi nga vha khou dzinginya uri u dzhenelela hu nga vha nga nḓila ya matshilisano , kana ya poḽitiki , na uri a vho ngo khwaṱhisedza arali u dzhenelela ha mulayo hu tshi toḓea .
3.1.24 Tshenzhelo dza ḽa South Australia na Canada dzi a elana na khothe dza sialala na u khwaṱhisedza zwitenwa zwa vhulamukanyi ha mbuelano zwine zwa tea u ṱalula tshaka idzi dza vhulamukanyi .
U daha mutsi zwi ṱanganyisa u hambela mutsi u bvaho kha ṱhodzi ya sigareṱe i dugaho na u hambela mutsi we wa vhudzedzelwa nga mudahi .
Muiti wa khumbelo ya u swikelela rekhodo ine ya vha na zwidodombedzwa zwawe zwa vhuṋe ha ngo tea u bvisa mbadelo ya khumbelo .
Roṱhe ri ḓo sumbedzisa nyimele dza u tambudzwa na vhuhulwane hadzo . 
Phungudzo i katela u wanwa ha kupfesesele ku konadzeaho kwa sisiṱeme dzoṱhe dza masheleni na vhuṱoli ha nyolo dza muhasho wa maitele a bindu hu na thendelo ya mafhungo o kuvhanganywaho a ndeme u itela u khwinisa vhubveledzisi ha sisiṱeme ya masheleni . 
Yuniti dza shumisana mbili dzi hone uri dzi ḓo leludza u dzudzanya na vhukonanyi ha zwiko : 
Hezwi zwi sumbedza vhuhulu ha u shumisa masheleni hune vha dzhii vha tsheo vha nga vhila vhukwamani na vhubindudzi ho elwaho . 
Zwa zwino masipala u kona fhedzi u kuvhanganya 1% ya masheleni ane wa lila - zwi swika hune zwa ṋeṋula kushumele siani ḽa mishumoitwa ya mveledziso .
-- Manweledzo ( u rekhoda phindulo nga u ṅwala notsi , u nweledza , u tevhekanya na u dzudzanya phindulo na zwidodombedzwa zwa ndeme nga nḓila yo lunzhedzanaho
Sisiṱeme yashu ntswa ya ndaulo ya mupfuluwo i ṱanganedza muhumbulo wa u vula muṋango washu wa phanḓa u itela mulayo , u ṱoḓeaho na vhabvannḓa vha vhavhuelwa , ngeno ri tshi khou vala muṋango wa murahu kha mupfuluwo u siho mulayoni . 
Nyito dza u khethulula mubvumo vhukati ha miṅwe .
Ndima ya 1 Muvhuso wapo ndi mini ?
Ndi hune vhumatshelo hashu ha ḓo vha hone , hu si u lingedza u ḓi swikisedza kha vhanzhi , zwi sa khathali uri avho vhanzhi hu nga vha hu vhonnyi . 
Vho ya vhufhalalini nga 1962 he vha pfumbudzwa kha vhuswole vha wana poso ya u vha muṅwaleli na u vha muhulwane wa khethekanyo ya vhafumakadzi kha ANC ngei Tanzania .
Nyito dza u rangela u vhala tsumbo , u humbulela ho ḓisendekaho kha ṱhoho ya mafhungo na / kana zwifanyiso
Nga ḽa 7 Lara 2007 ngei Mafikeng ( hune vhaimeleli vha Vharangaphanḓa vha Sialala kha ḽa North West , Gauteng na ngei Northern Cape vho vha vhe hone )
Vha tshi vhona u nga vha nga vha na mashudu a phele .
Uya nga muya wa khalaṅwaha na nga u tevhela muya wa Vhuthu , Khabinethe i ita khuwelela kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe u thusa vhathu vha shayaho na miṱa zwitshavhani zwashu .
Tshenzhemo fhasi ha dziṅwe mbekanyamushumo dzi fanaho na TSP dzi ṋea muhumbulo wa uri vhathu vhanzhi vhane vha ḓo vhuelwa nga u nangiwa ha pulane ntswa vha nga takalela u sala kha pulane ya kale nga nṱhani ha vhufaluvalo . 
Mithethe i si gathi luthihi nga ṅwedzi fhedzi i nga tshidza vhutshilo havho . 
Zwi tea u ṱalukanyiwa uri tshifhingani tshi ḓaho zwikalo zwa nyaluwo ya Tsumbi dza Mitengo ya Mimasipala ( MCI ) na nyaluwo ya Gwama ḽa Lushaka zwi tea u shumiswa sa mpimo ya u engedzwa ha mbadelotiwa . 
U ṅwala maḽeḓere danzi na maḽeḓere maṱuku nga nḓila yone na nga u ḓifhulufhela .
Hu na zwidodombedzwa zwi vhonalaho kha Tsedzuluso ya Mugaganyagwama na Migaganyo ya Tshinyalelo ya Lushaka kha pulane dza u shumiswa ha masheleni a muvhuso na magemo a nḓisedzo ya tshumelo . 
Vha songo fhirisa na luthihi mihwalo iyo
Ni a kona u vhona zwi re ngomu ha maḓi ?
Mashudumavhi , nga itsho tshifhinga ho vha hu si na tshifhinga tsho dzudzanywaho na milayo fanaho . 
Zwi dovha zwa vhea tshiimo tshi si tshavhuḓi tsha mveledziso ya ikonomi ya shango , u dzhiela fhasi mutakalo wa vhathu kha shango na u ima phanḓa vhukoni havho kha u swikelela zwine vha kona . 
Ikonomi naho zwo ralo yo tikedzwa nga nyaluwo kha nḓowetshumo ya migodini na ya u bwa matombo ine yo engedzea nga 12.8% .
Ho vho ḓo pfi , ho sedzwa phindulamulandu ya tshipentshela i no kwama mukano wa maanḓa a mulayo a khothe ya madzhisiṱiraṱa : 
Kha vha sumbedze uri phambano dzi tandululwa hani na u khwaṱhisedza nga u sedza hafhu thekhiniki dza u kuvhanganya mafhungo . 
Hezwi zwi vha zwo tea musi hu tshi khou lingwa u tea ha sethe dza data ya kale . 
U livhisa zwiṱuṱuwedzi kha dzisekhithara dza zwa mishumo zwo angalalaho zwi nga dzhia zwiko zwi bvaho kha dzisekhithara dza zwa ikonomi . 
Mulayotibe u khou ṱoḓa u dzhenisa ṱhalutshedzo ya vhutshinyi ha zwa vhudzekani u vhona uri muthu muṅwe na muṅwe ane a wanala a na mulandu wa zwa vhudzekani sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Mulayo wa Vhugevhenga ( Vhutshinyi ha zwa Vhudzekani na mafhungo a Tshimbilelanaho naho ) , Mulayo wo Khwiṋiswaho , wa vhu 32 wa 2007 , u vhonala u songo tea u shuma na vhana .
Ṅwalani madzina vhukuma ane a thoma nga maḽeḓeredanzi kha mitaladzi midala .
5.12 Milandu ine ya kwama zwa vhudzekani i ḓo thetsheleswa kha khothe dza tshipentshela hune khothe dzenedzo dza wanala hone ;
Thasululo ya tshifhinga tshipfufhi u ya kha tsho linganelaho , kha thaidzo ya kufarelwe na kulaṱelwe kwa mathukhwi a ndondolo ya mutakalo a re khombo i tea u bveledzwa . 
Mubidi a winaho o ḓo fanela u ṋetshedza Muhasho fomo ya khonṱhiraka ya profoma vhukati ha khamphani na vhalindi . 
Madalo kha vhomakone phanḓa ha u vhofholowa na nga murahu
Mukovho wa masheleni na u vhigwa ha kushumisele zwi itwa u ya nga Dzirannda dza zwigidi . 
Mushumo wayo wa mutheo wa ola mapa na vhukoni ho khwiniswaho ha GIS zwi vha tendela u sika mapa ine ya khou sumbedza na u ṱanganyisa data nga nḓila ntswa dzi re na maanḓa . 
Ri tshi ya phanḓa , ro ṱanganedza themo dza fomala nahone dzo teaho dza u vhambedza ngadzo ( Thendelano ya Komiti ya Mbalelano ) na u bvisa vhuḓifhinduleli hoṱhe sa zwi re hone afho na u langa mafhungo ashu kha u tevhedza thendelano . 
Ezwi zwi ḓo swikelwa nga mbekanyamushumo ya tshanduko yo fhelelaho , u ita uri Gauteng i vhe ya maḓuvhano na u vha ya nḓowetshumo hafhu . 
U bveledza masia ( tsumbo , tshamonde u ya kha tshauḽa na mitalo ya u bva nṱha i tshi tsa fhasi , u ṱanganya zwithoma ; kutshimbilele kwa watshi na ku si kwa watshi ) .
U thoma u shuma ha nḓila ya kuitele na maga kha muhasho ane a ḓo fhungudza u dovholola ha vhufhura na zwiito zwa vhuaḓa . 
Muhasho wa Zwa Mutakalo . ngauralo , u ḓo tikedza wo khwaṱhisa masia a rathi mahulwane a no kwama ndivho dza tshiṱirathedzhi idzi u itela u pfesesa uri zwithusedzi zwi shuma hani kha mutakalo . 
Poswo yo tholaho
Ri guda nga ha vhaṅwe nga u ḓi ḓivha nahone ri ḓiṱalutshedza ri tshi ḓivhambedza na vhaṅwe . 
Tshihulwane u ya nga u vhekanya na zwo sedzwaho u thoma zwa muvhuso . 
Maphapha a tsho o imaho ndi luswayo lwa nyaluwo ya lushaka lwashu , nga tshifhinga tshithihi lu tshi khou ri tsireledza .
Policy / mechanism around overtime/ TOIL / travel Phoḽisi / nḓila i no ḓo shumiswa kha vaovathaimi / TOIL / nyendo
mukolodi nahone u
Khaedu ndi u shumisa zwikhala hu tshi khou tsireledzwa vhathu vha Afurika Tshipembe - nga maanḓa vhashai - kha ndozwo dzine dza tshimbilelana na vhuvhambadzi vhuswa na phetheni dza vhubindudzi .
Maitele a theo ya mulayo o no thoma u : Khwiṋisa Mulayo wa zwa Dzinnḓu u itela u kwama nzudzanyo vhukati ha Mulayo wa zwa Dzinnḓu , Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Nnyi na Nnyi na Mulayo wa Khethekanyo ya Mbuelo . 
Murumelwa uyo hango tea u vhala , u bvisela khagala kana u shumisa zwi re ngomu nga nḓila iṅwe na iṅwe . 
Vhakhantseḽara vha wadi vha na mushumo muhulwane nga maanḓa sa miraḓo ya Foramu ya Vhuimeli ha IDP kana foramu dziṅwe-vho dzo raloho .
Vhufaragwama .
Na nga dakalo ḽine ḽa nga ḓela vhanna na vhafumakadzi vha tshilaho kha shango ḽo vhofholowaho " .
U fhindula mbudziso dzi konḓaho sa , Mini ?
Tshumisano yo thomiwaho mahoḽa vhukati ha muvhuso , mabindu na vhashumi , i ḓivhiwaho sa Vhurangeli ha CEO , yo thusa vhukuma .
9.2.1.2. Vhudavhidzani hoṱhe ha tshiofisi , ha u tou amba nga mulomo , ho tou ṅwaliwaho kana vhu rumelwaho nga eḽekiṱhironiki vhune hu na vhaṅwe vha vhuraru vhane vha nga vha tshipiḓa , ho katelwa
Gireidi ya 9
U khwaṱhisedza uri mvelelo dza u fhedza dzi ṋetshedzwa vhafaramikovhe .
Mabadelele a tshikwama tsha NML a ḓo ṱuṱuwedza vhanekedzi vha tshumelo ya mutakalo u shuma vho ḓiimisela .
Ṱhalutshedzo
Tshelede yo itelwaho u badela Mbilo a i dzhieli nṱha lweṱolweṱo lu songo waniwaho kha ndeme yo fhelelaho fhedza u tendela phimo ya Tshikwama i ne ya wanala nga u badela wa shumisa . 
Vha ri vho vhuya na ______ kwa Mbahe ( mutukana )
Ni khou tshila na nga nṱha ha zwine na kona u itela uri ni vhonale ni wa khwine kha mashaka na dzikhonani ? 
Musi vho no i ḓadza , vhone na dokotela wavho , vha i fekisela kha nomboro i sa badelwi ya tshiphiri ya 08600 600 773 .
U itela u shela mulenzhe hafhu ha vhunzhi ha nnyi na nnyi , nḓivhadzo dzo anḓadzwa kha gurannḓa dzapo vha tshi rambiwa uri vha shele mulenzhe kha madzulo apo , uri vha rumele mikumedzo , kana , arali vha tshi zwi takalela , vha ite mikumedzo nga mulomo . 
U fhungudza uhu a hu kwami Mutakalo na Pfunzo sa musi izwi zwi tshi tea u tsireledzwa kha uku kuitele . 
Ro zwi ḓivha nahone ri khou khoḓa u shela mulenzhe na mbilahelo dza sekithara ya vhubindudzi nga nḓila ine muvhuso wa ita zwa mbekanyamaitele dzawo dza vhuṱhogwa . 
Thendelano dza vhoramilayo dzi dzheniswa kha milayo , ndayo , mbekanyamaitele , ngauralongauralo , zwine zwa itiwa khoudu ( zwi amba uri dzi ṋewa madzina o tiwaho na nomboro )  . 
Zwine zwa ṋaṋisa zwithu zwi tshi ya phanḓa ndi fhungo ḽa uri masiandaitwa a mutsiko a vhonala a tshi pfiwa nga mirafho i ḓaho . 
Ngauralo , ngauri zwithu izwi zwi songo khwaṱhisedzwaho ndi zwa vhukuma na nga nṱhani ha u tinya khohakhombo ya zwa masheleni , zwo dzinginywa uri ṱhanḓavhudzo i vhe nga zwiṱuku . 
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si fomaḽa U vhala ( orala na / kananḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
Kha maṅwe mashango , hune u bviswa ha ṱavhanyiswa , vhaofisiri vha muvhuso vha tendela u bviswa . 
Zwithu izwi zwo itwaho nga vhathu zwi sumbedza vhufa ha mvelele yashu na uri ri tea u zwi ṱuṱuwedza na u fhirisa u zwi itela u wana mbuelo . 
Hezwi zwi na ndeme kha u sa shanduka ha maitele a ndondolo yo ḓisendekaho nga vhathu . 
Tshikwama tshi khoḓa khamphani idzi kha u bindudza kha zwikili zwa mveledziso zwine zwa ḓo vha na mbuelo nga murahu kha vhubindudzi na u bveledza vhashumi vha re na zwikili . 
He mafhungo a ambiwa e a vha a sa tshimbilelani na maitele a u rumela vhashumi , vhahumbeli vho eletshedzwa u amba fhungo iḽi na vhaofisiri vha re vhalangi vhavho . 
Nungo na vhuṱudzeṱudze a si izwo zwa mushumo muṅwe na muṅwe wa muthusa wa vhathu vhane vha nga kungiwa na u liliswa nga nḓila kwayo . 
Zwipikwa zwavho zwo vha zwi zwa u lugisa zwi songo tshimbilaho zwavhuḓi zwe zwa swikisa kha u kundelwa ha ḽifhasi nga vhuphara na u fhaṱa zwiko zwa masheleni zwo tsireledzeaho zwa dovha hafhu zwa vha zwo khwaṱhaho vhukuma u itela u shuma khwine kha ṱhoḓea dza ikonomi i pfeseseaho .
Tshipikwa ndi u swikela ṱhoḓea dza vhathu dza mutheo dza mirafho ya zwino na ya tshifhinga tshiḓaho , u alusa tswikelo kha maḓi i sa dzhii sia , u tandulula mvelelo dza u khethulula nga murafho na nga mbeu dza kale na u leludza mveledziso ya matshilisano na ikonomi . 
Hu tshi sedzwa zwa uri Gauteng ḽi shela mulenzhe nga maanḓa kha mishumo ya ikonomi ya shango , u ongolowa ha muvhilo hu ḓo vha na masiandaitwa a vhonalaho kha vundu . 
Tshumiswa ya vhukati
Mueni wa mashangoḓavha
Mulayo wa zwino wa Sectional Titles wa 1986 u ṋetshedza dziṅwe pfanelo kha vhaṋe vha dzikhethekanyo kha zwikimu zwa sectional titles .
Vhathu vha re mudubani vha gungula fhedzi vho vhudzwa uri vhashumi vho ' tea u wana bureiki ' .
Tshenzhelo ya miṅwaha miraru u ya kha miṱanu ya Ndangulo ya Thengo , mivhili ine ya tea u vha kha ḽevele ya vhulavhelesi . 
Zwi wanalesaho kha migwalabo ya Afurika Tshipembe ndi ngaha u kundelwa ha muvhuso .
Bongokuhle Miya o ṅwala kha siaṱari ḽa zwa Ofisini Ya Phuresidennde ḽa Facebook a ri ḓorobo ya hawe ya Umzimkhulu i kha tshiimo tshi tatisaho , phaiphi dza soredzhi dzo pwashea hoṱhehoṱhe , a hu na sisiṱeme ya dzidireini na zwifuwo zwine zwa khou sokou tshimbila u mona na ḓorobo .
Zwishumiswa zwi fanela u ṋetshedza tsumbo dza vhutshilo dza vhukuma dza hune eḽekiṱhirokhemisiṱiri ya shumiswa hone kha nḓowetshumo . 
Ngona ya ngaganyo ya zwishumiswa zwa masheleni i tea u tevhela dzulo ḽa ḓuvha ḽa nzudzanyo ḽa tshishumiswa tsho imaho ngauri u itela u konisa u ḓivha zwishumiswa kha ndeme i pfadzaho kha u ḓivha lwa u thoma ḓuvha ḽa mbambadzo . 
Kha gemo ḽa muholo we wa dzinginywa , ri na ndivho ya u ita uri zwikalo zwoṱhe zwi kuvhanganywe huthihi . 
3.3 Ndi vhone mutholi ?
Izwi zwi ḓo vhona vhunzhi ha zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe zwi tshi vhambadzelwa seli ngei Yuropa .
Hezwi zwi ḓo ṋea vhudzivha zwibuledzwa zwa uri masipala u dubekanya hani mafhungo nga vhuhulu hao zwa thusa kutshimbidzele kwa IDP kha u bveledza zwiṱirathedzhi na thandela dzine dza vha dzo tea nzulele ya henefho fhethu .
Maanḓalanga a mutakalo vhuimangalavha u ḓo ṋekedza ṱhanziela dza vhuvhambadzaseli zwi tshi langwa nga nzulele nngede . 
Ro bvelela kha u engedza tshumelo dza mutheo nga kha mbekanyamushumo ya themamveledziso .
Mtilini wo dovha wa ita nyambedzano ya tshumisano na kiḽiniki dzapo u shumisa rumu dza u lindela kha miṱangano ya WC , kana ha shumiswa zwiṅwe zwikolo zwa mahayani saizwi zwo ṋetshedza dzikiḽasi .
Vhaeni vha ṱhonifheaho , vhashumisani na dzikhonani ;
Nṱha ha idzi mbuelo vha nga lingedza u vhona uri vhashumisani vhapo , vhathusi , tsumbanḓila na dzitsevhi vho katelwa sa vhadzheneleli vhane vha fanela u badelwa kha ṱhoḓisiso ; vhathu vhapo vho gudiswa zwavhuḓi kha mafhungo o fanelaho a sainthifiki , mulayo na ndaulo ; uri vha khou dzhielwa nṱha kha maitele a ṱhoḓisiso ; na uri vha khou ṱanganedza khophi dza zwifanyiso , zwiḽaidi na maṅwalo o fanelaho .
I tea u katela zwi tevhelaho :
U thusa nga mishumo ya mabalane musi o humbelwa . 
Naho zwo ralo zwifhinga zwo bulwaho kha thendelano iyi , vhathu vha nga tendelana kha zwifhinga zwilapfu u itela u tandululwa ha khanedzano iṅwe na iṅwe . 
U ita ṱhoḓisiso na u lugisa fhasi hu si tswavhelele huṅwe-vho khathihi na u vala matungo . 
Vhathu vha re HIV phosethivi vha nga nwa mushonga u thivhela nyumonia . 
Naho zwo ralo , tshinyadzo ya ndeme kha maṅwalwa na nyito dzo ḓoweleaho , naho kha vhudzivha ha kuvhonele uku kwa u funza , a si magumo nga zwone zwiṋe . 
Lindiwe ha ngo ḓivha uri a ri mini .
U shumisa luambo u bveledza mihumbulo kha thero dzoṱhe .
u tendelana kha tswikelelo yo tou ṅwaliwaho ya uri uyo muthu o tendelwa u dzhena kha thendelano o imela tshitshavha , nauri tshitshavha tshi na nḓivho yo fhelelaho ya thandela ya vhushumisamupo nahone tshi khou tenda u dzhena kha thendelano ya u kovhekana mbuelo .
Khabinethe yo tendela u isa phanḓa vhubindudzi kha mveledziso na tshumiso ya vhurangeli ha DOA na uri Afrika Tshipembe ḽi vhe Mulauli Muhulwane wa vhuṱumani ha DOA ha ḽifhasi .
Ndangulo ya mutakalo , tsireledzo na ndingo ya khonadzeo ya khombo
U shumisa malaeli
Kha vha vhudzise vha dzhiele nṱha phindulo nga ha tshumisano ya tshumelo dza masipala .
( b ) u isa phanḓa na pfunzo , zwine muvhuso , nga maga a pfalaho , wa fanela u ita uri i wanale na u swikelelea .
Nḓila ya kuitele kha ndingo ya zwa mupo na u vhiga zwo shumiswaho kha u bveledza muvhigo uyu yo ḓitika nga ekhosisiteme ya dzingu na mvelelo dza mbekanyamaitele , vhudzuloni ha zwo livhanaho na shango . 
Mulanguli wa Bannga ya Vhukati ;
Ikonomi dzo fhambanaho hu na khonadzeo ya u gonya i ḓo swikelelwa nga kha maitele a sisiṱamethiki u langula khohakhombo dza vhathu vha nnḓa vho akhamadzaho . 
Zwino a ṅwaleni a tshi tevhekana nga aḽifabethe .
Zwo ralo , zwa amba uri u lowa ndi u vha wa ha Saṱhane , uri muiti wa vhuloi a wane ndango kha maanḓa a mupo na zwiimiswa zwa wone mupo hu u ṋekana muya .
Avha vhana vha re zwifanyisoni vha khou ita mini uri vha dzule vhe na Kha ri ambe mutakalo ?
Izwi zwi shuma kha i shumiswaho nga vhathu vhanzhi na i shumiswaho nga muthu muthihi . 
Nga 2013 , Minisiṱa wa Gwama vho ḓivhadza tshivhalo tsha maga a u vhulunga masheleni .
Muthu a nga bula mbuno nnzhi u sumbedza ezwi , fhedzi kha nyimele iyi tsumbo nthihi , iyo ya u dzhenisa muḓagasi , i tea u vha yo lingana . 
Kapavhukovhela
A ri na vhuṱanzi arali zwi sa ḓo sokou konḓisa mushumo washu sa vhadededzi . 
Murengi u a pfesesa nyimele ine u dzhenelela ha tea u itea na mveledzwa dzine zwiṅwe zwine zwa nga itwa dza nga vha nazwo . 
Kha zwikolo ezwi , a hu na mutendelo wa tshikolo wa khombekhombe ine u nga ṱoḓiwa . 
Ḽiga 1 : Kha vha wane fomo ya khumbelo - nga u i dzhia kha lubuvhisia lwa ( www.gems.gov.za ) , kana nga u kwama senthara ya ṱhingo kha 0860 00 4367 , kana u amba na vha muhasho wa HR .
Hu na mvetamveto ya mulayo wo khethekanaho u ya nga khwiniso dza mugaganyagwama . 
Phindulo dzi bva kha vha African Indigenous Churches ( AICs ) , mission churches , Pentecostal churches , na vhorasialala .
U sika na u bula mibvumo na maipfi ano tea gireidi yawe u vha na zwikili zwa foniki .
Kha vha thome vha ite khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo nga u ḓadza Fomo 6 : Interim Protection Order .
Kha vha thome zwiitwa zwo khetheaho zwi yaho phanḓa kana mishumo ire hone kha dungo , kha ṱhumano dzi yaho kha dungo . 
55 Vhonani u monamona nga baisigiri
4.6. Vho Thathakahle Jordan-Dyani sa Muthusa Mulanguli Muhulwane : Vhushak ha Nnda na Mbambadzo ha ICT na Muhasho wa Vhudavhidzani na Tshumelo dza zwa Poswo .
Vhukoni ha u shumisa zwishumiswa zwa u kulumaga zwo fhambanaho na zwibveledzwa . 
Nga Khubvumedzi mahoḽa mimasipala ya 27% yo vha i sina vhalanguli vha masipala ; Vunḓuni ḽa Northwest tshivhalo tsha zwikhala zwa mishumo kha vhulanguli ha nṱha tsho vha tshi nṱha ha 50% ; ngeno Mpumalanga ho vha hu 1% fhedzi ya vhalanguli vha ntha vho sainaho Thendelano dza u Ṱola Kushumele .
Mbadelo i tiwa nga muhasho , ndi mbadelo i sa badeliwi murahu .
Kha ṱhanzi hune vhathu vho sainaho , u ya nga thendelo ya Mivhuso yo fhambanaho , vho saina na u vala Thendelano iyi nga mukokotolo nga luambo lwa English . 
A ḽi shumisi maipfi a no nga fana na kana sa .
15 Tshimedzi 2002
Ho sedzwa nyendedzi dza kiḽinikhala dzi shumiswaho kha zwileludzi zwa nnyi na nnyi
Ri humbelwa uri phanḓa ha muṱangano muṅwe na muṅwe ri ṋekedzwa mabulamihumbulo nga u tou ṅwala . 
Yo sedza kha u thoma zwa mushumo wa mveledziso ya tshitshavha Motherwell na fhethu ha u mona naho . 
Zwiṱori izwi zwo vha zwi sa tou ṅwaliwa zwi tshi tou anetshelwa vhathu lunzhilunzhi .
Mveledziso ya tshishumiswa tsha ndinganyiso tsha u wanulusa u kovhekanywa hafhu ha zwiko yo thusa kha maitele . 
Maṅwalo a thenda a tea u leludzwa u ita uri a pfeseswe nga vhoramabindu vhapo . 
Kuitele kwa u pulana kwa madzingu kwo fhambanaho na maitele a u thoma u shuma zwi ṱaluswa nga zwivhuya na zwi si zwavhuḓi zwa ikonomi ya matshilisano zwikene . 
I eletshedza Minista kha masia oṱhe a maḓaka kha Riphabuḽiki . 
104 . Maanḓḓalanga a zwa vhusimamilayo ha zwa vunḓḓu
Nga u ṱanganya ndingedzo kha zwa dzinnḓu , mutakalo , zwa dzinnḓu , tsireledzo na vhutsireledzi , na maṅwe masia , vhubindudzi zwikoloni vhu ḓo bveledza mvelelo dzi fareaho kha u fhaṱa zwitshavha . 
Zwa muvhalelano zwi shumisa maipfi na mbalo u pfukisa mafhungo a zwa masheleni kha vhashumisi vha mafhungo ayo . 
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓ a vho diimisaho nga vho ṱ he siani ḽ a masheleni .
Muḓivhambalelano wa zwa thengo o ṋetshedza mafhungo a tevhelaho a thengo maelana na miṅwedzi mivhili yo fhiraho : 
Dzi dovha dza shumana na zwithu na u ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha masia o fhambanaho hu tshi katelwa na tshitshavha , u fhaṱa pfano vhukati ha zwigwada zwo fhambanaho zwa vhathu vha re na madzangalelo o fhambanaho , u bveledza vhukoni , vhusiki na zwiṱirathedzhi zwine zwa kona u shandukisea na kuhumbulele musi vha tshi shumana na mafhungo na ṱhoḓea dza zwitshavha . 
Vha fanela u vha na zwine vha amba nga ha mitengo . 
3 , Nṱhani ha mutevhe wavho wa maga a tshumelo vha tea u katela :
4.7 Maga a u wana kha maitele a u ranga u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo
Netiweke dzo raloho dza zwiṱaraṱa " zwo valiwaho " zwi nga ṱoḓiwa nga zwiṅwe zwa zwitshavha sa zwithivheli zwa ṱhirafiki ya u khauledza , khathihi na u vhulunga tsireledzo na mbuelo dza zwa mupo dza netiweke dzo valiwaho . 
Khabinethe yo ṱangana nga Ḽavhuraru , ḽa 10 Shundunthule 2017 , ngei Tuynhuys , Ḓoroboni ya Kapa .
Ofisi ya dzingu i ḓo vha na mushumo wa ndeme wa u lambedza themamveledziso na thandela dza mveledziso ya tshoṱhe Afurika . Hu tshi khou fhaṱiwa ho sedzwa mashumele , zwi fanaho na zwa NDB ndi ndugiselo ya thandela ya tshiimiswa tshine tsha ḓo konisa u bveledzea ha thandela dza themamveledziso nnzhi dzi re na khonadzeo ya u vha hone kha dzhango .
Hone tsheo ya u ya nndwani kana u dzhia vhukando ha khakhathi zwo bva kha nṋe . 
Kha vhafumakadzi vha fhasi ha vhukale ha miṅwaha ya 20 vha yaho kiḽiniki dza u bebela yo tsela fhasi u bva kha 16% nga 2004 u swika 13,5 nga 2006 .
Ndi khou tama u dovha hafhu nda amba hezwi , Mudzulatshidulo , phanda ha musi ndi tshi fhedzisa . 
Ndi zwa vhuṱhogwa u dzhielwa nzhele uri zwa mbalombalo kha tshipiḓa tsho salaho kha ndima iyi zwo livhiswa kha ndingo dzo ṋetshedzwaho . 
Hezwi zwi ḓo ita uri ri kone u ṋetshedza tshikhala tsha vhuvhili tsha pfunzo kha avho vha so ngo swikelaho u ṱanganedziwa yunivesithi .
Mulayo u dovha wa ṋetshedza u thomiwa ha senthara dza ndangulo ya zwiwo kha ḽeveḽe ya lushaka , vundu na masipala .
U vhea dokhumenthe mulayoni zwi amba u vhona uri tswayo dzoṱhe dzi hone nahone zwi amba uri dokhumenthe dza tshiofisi dzo gandiswaho , u bvalwa na u sainwa nga Ṱhanziela ya Apostille , kana nga Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo arali mashango a songo saina Thendelano ya The Hague .
Ngudo dzi re khagala dzi sumbedza uri ṱhoḓea dza vhathu vha dzulelaho u shumisa zwikhala dzi nga ṱanganedzwa kha vhunzhi ha zwivhumbeo zwa tshikhala . 
6.1 Minisiṱa wa Gwama vho nyeṱulela Khabinethe nga ha miṱangano ya zwenezwino ya Bannga dza Ḽifhasi ya Tshikwama tsha Masheleni tsha Dzitshakatshaka ( IMF)/miṱangano ya Luṱavula ya Bannga dza Ḽifhasi , Maṱano a Magodoni a Vhabindudzi na miṱangano ya WEF nga haAfrika. Vho dovha hafhu vha nyeṱula nga ha G20 Compact na madzinginywa a Afrika na vhabindudzi khathihi na mbilaelo dza mazhendedzi a Phimo .
Hu tshi tevhedzwa dzidimokirasi dzo aluwaho , ho lavhelelwa uri khetho dzi khou ḓaho dzi ḓo ḓisa thevhekano yavhuḓi na mishumo ya muvhuso a i nga ḓo thithiswa nga nḓila ifhio na ifhio . 
u shandukisa tshivhumbeo , u shandukisa khoudu , u ṱhaṱhamula kana u lingedza nga iṅwe nḓila u tumbula khoudu dza tshiko dza thekhinoḽodzhi iṅwe na iṅwe ; na 
Naho zwo ralo , kha ḽa Afrika Tshipembe , naho hu na honndo dzine dza tshinyadza mathukhwi a re khombo , hu ḓo vha ha vha na zwileludzi zwa magumoni a phaiphi zwine zwa fara lutsinga luthihi lwa mathukhwi . 
Hu ṅwalwa nga muthu wa u thoma kana wa vhuraru
Muhumbulo muhulwane na mihumbulo i u tikedzaho / zwidodombedzwa zwo khetheaho
Bugu iyi ndi bugutshumiswa i leluwaho , a si nyendedzi ya u sumbedza uri ' ndi shuma hani ' .
Khithi ya thusothanzi na magiḽafu a raba zwi fanela u dzula zwi hone kha sesheni iṅwe na iṅwe ya mitambo kana metshe . 
U vha na vhuḓifhindulei ha u ranga phanḓa ndangulo ya masheleni zwi katelaho u dzhenisa mbuelo na ndangulo ya mugaganyagwama . 
Vhupo uvhu ho dzula fhethu havhuḓi kha u vha fhethu ha u ima wa awela vhusiku musi u tshi bva Gauteng , Cape Town , Garden Route na Port Elizabeth . 
U tevhedza hu ṱolwa nga Pulane ya Nyito ya Odithi ya Vhashumi ya kotara na nga Tshishumiswa tsha u ṱola u tevhedza ha Vhashumi . 
Ro linga izwo , kana ri na rekhodo dza mpfu dza 73 dze dza itea kha u valelwa ha tsireledzo nga tshifhinga itshi . 
Ndi kha ḓi vhudzisa mbudziso .
Mbadelo dza nzwalelo dzi itwaho dzo ḓivhofha kha mbadelo dza Mulayo wa Ndangulo ya Gwama ḽa Masheleni a Tshitshavha . 
U amba mihumbulo yau
2 . Tsheo dza ndeme dza khabinethe
U ṱola na u vhea iṱo musi hu tshi dzheniswa mafhungo a muvhalelano wa ndangulo kha thempḽeithi ya u vhiga ya ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Tsivhudzo kha vhaiti vha khumbelo yo ṱoḓa u sasaladza muhumbulo uyu nga ṅwambo wa mbuno dza mulandu wa zwino . 
U kala tshiimo tsha u tevhedza mbekanyamaitele . 
Nḓowetshumo na vhumagi ndi zwa ndeme kha tshanduko ya zwiimiswa Afrika . 
16 . Musi hu tshi khou shumiwa na ṅwana , hu tea u dzhielwa nṱha uri u pfesesa maitele nahone a nga shela mulenzhe nga vhukoni .
-- mitambo ya Mbalo i fanaho na Ludo , dominosi , phaziḽi ya dzhigiso ; na
Na pulane dza ha BMW dza u fhaṱa vhengele ḽa musalauno ḽi ḓuraho R6 biḽioni .
Kha vha ḓise vhuṱanzi ha mbadelo dza faini dze dza waniwa nga mutshimbidzi wa tshikepe .
Tshikhukhuliso tsha fhethu tshine tsha vha na masiandaitwa kha vhunzani ha fhethu ha vhudzulo tshine tshi nga khakhululwa nga nzudzanyo na u pulana ha u shumisa mavu , ndi tshikafhadzo ya phosho . 
U sumbedza u vha khagala kha mihumbulo na u fara mihumbulo ya vhaṅwe hu na tsatsaladzo fhedzi hu na u ṱhonifha . 
Muofisiri wa tshipholisa u tea u ita nyambedzano a kona u dzhia tshiṱatamennde tsha muvhigi wa mulandu a ṅwalisa mulandu wo vhigwaho kha CAS .
Maano a Vhuṱali a u Dovha u Tendeliwa ha Kapa Vhukovhela kha zwa maḓaka o phasisiwa uri i dovhe i dzhie mavu a maḓaka a muvhuso a hekithara ( ha ) dza 22 000 uri a dovhe a shume sa maḓaka a zwa vhubindudzi .
Fhedzi , ḽevele ya u vha hone kha sekithara ya u bveledza dzi nṱha vhukuma nga nḓila ine u sokou thivhela ṱhanganelo ya nzimo zwi nga si tandulule tshoṱhe mbilaelo dzi kwamaho vhukoni ha vhabveledzi vhahulwane u valelwa phanḓa maraga ya u phaḓaladza u ya kha vhaṱaṱisani navho kha zwa vhubveledzi . 
Zwino , kha ri humbudzane : ndi maṅwalwa afhio ane vha tea u a dzhenisa kha khumbelo yavho ya u dzhoina GEMS ?
Itsho tsho vha tshiṱatamennde tsha mannḓa , tsha mbonelaphanḓa na vhupfumedzani tshi ḓisaho demokirasi isa khethululi ye ra i tumbula kana ye ra i thoma .
U dzhenelela ha ndeme u itela u dzudzanya na u vhuedzanya IDP , PGDS na NSDP , yo bviswaho nga Ofisi ya Phuresidende , 2004 , senthara ya IDP
Ngeno hu na uri maitele one a kha ḓi vha hone , hu anzela u vha nga tshikhala hune vhagudi vha ḓiwana vha kha nyimele dzavhuḓi . 
Muhasho u toda u divha fhethu hune ha vha na tshumiso ya madi kha zwiko zwa madi zwo fhambananaho na uri hu khou shumiswa madi mangafhani .
Tshipiḓa itshi tshi ṱoḓa Minisṱa vha tshi vhumba phaneḽe ya vhaleludzi , vhakonanyi na vhalamukanyi vha thasululo ya phambano kana u ṱanganedza phaneḽe i re hone ye ya tholiwa nga Minisṱa vha Zwa Mavu . 
Fhethu ha mahayani , hune ha kona u swikelela nḓisedzo ya maḓi nga masipala , a vha khou wana maḓi a re na mithara kana u badeliswa tshumiso yao zwi ambaho uri vhunzhi ha maḓi avhuḓi ha khou ḓivhea nahone a nga fhedza a tshi shumiswa zwihulusa . 
Masipala u fanela u vhiga ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga ha u shumiswa ha mugaganyagwama wa zwino kha Vhufaragwama ha Lushaka na kha Vhufaragwama ya Vundu ho teaho . 
U fhindula mbudziso nga ha tshirendo
Zwithu zwine nda zwi funa zwi khou thusa vhathu na u vha tsini na mupo na u tikedza shango ḽanga . 
Tsha vhuraru , ri ḓo bveledza dungo ḽihulwane ḽiswa ḽa tshipembe vhubvaḓuvha ḽine ḽa ḓo khwiṋisa mveledziso ya zwa nḓowetshumo na zwa vhulimi na vhukoni ha u rengirela nnḓa ha dzingu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha , na u alusa vhuṱumani ha ikonomi na u endedza na u vhea zwa vunḓu ngei Kapa Devhula na KwaZulu-Natal .
Kha ri ambe Shumani ni na khonani dzaṋu ni ḓisikele tshiṱori tsha muthu we a vha a sa funi vhathu fhedzi a fhedza a tshi vho funa vhathu .
Arali vhabebi vho malana kha vha ḓe na maṅwalo a vhuṋe a vhabebi vhuvhili havho kana
Minisiṱa , ndi ḓo vha ndi khou kundelwa u ita mushumo wanga arali nda sa bula mbekanyamushumo yashu khulwane ya u pfumisa zwikolo , ine ya vha mbekanyamushumo ya pfushi zwikoloni . 
Afrika Tshipembe na ḽone ḽi khou vuwa , fhedzi nga u ongolowa . 
Tshathi ya maluvhi i tea u sumbedza uri ndi mimodulu ifhio ine inwi na miraḓo ya tshigwada vha vhona yo lugelana na uri ndi ngani . 
12 . Khorotshitumbe dza Vunḓu
Zwiṅwe zwiitisi zwa maitele a u tsireledza nḓowetshumo dzapo a katela u sa lingana ha ḽifhasi hu dzulelaho u ya phanḓa , mbilaelo dza ikonomi ṱhukhu , u engedzea na u fhungudzea ha mutengo wa tshivhambadzwa , thaidzo dza tshikolodo tsha shango ḽi kundelwaho u badela tshikolodo tsha ḽo na nḓaḓo ya poḽotiki ya vhushaka ha dzitshaka . 
Nga muhumbulo wanga , ri tea u swikelela tshithihi hu si na ndavha uri zwi ri ḓurela hani . 
Ndi zwiṱuṱuwedzi zwi no bva nnḓa zwine zwi sa langei .
Ndi fhulufhela uri Phalamennde na Vhulamukanyi zwi ḓo takalela u thoma u shumisa maga aya .
Vhukwamani ho raloho vhu ita uri ri dzule ri na vhukwamani na vhathu vhashu na ṱhoḓea dzavho .
Maimo a Fhasisa kha Tshumelo dza Vhapondwa vha Vhutshinyi ( " Maimo a Fhasisa ) ndi ḽiṅwalo ḽa mafhungo ḽe ḽa bveledzwa hu tshi itelwa u ṱalutshedza pfanelo dzavho sa zwe dza sumbedziswa zwone kha Tshatha ya Tshumelo dza Vhapondwa vha Afrika Tshipembe ( Tshatha ) na u vhona uri idzi pfanelo dzi a tevhedzelwa .
KHA VHA ELE KUSHUMELE KWA MASIPALA U YA NGA HA MITHEO YA BATHO PELE I RE AFHA FHASI
5.1 . Vho AD Matseke sa Muofisiri Muhulwane ( CEO ) wa Broadband Infraco , u bva nga 1 Khubvumedzi 2017 u swika 30 Ṱhangule 2022 .
Tsedzuluso ya zwa Vhupileli i ṋekedza nyendedzi kha muvhuso kha u vhona ṱhoḓea dzashu . 
I nga hwesa vhuḓifhinduleli kha Muimeleli / vhaimeleli vha tshitshavha u shuma mushumo .
Ṱalutshedza nga vhuronwane tsheo dzine vha dzi dzhia ;
U vala mbekanyamushumo dzine dza sa khou shuma zwavhuḓi dzine dza khou ḓisa mvelelo dzine dza khou takalelwa . 
Mitambo ya All Africa Game ndi vhuṱambo ha mitambo yo vhalaho ine ya vha hone kha miṅwaha miṋa miṅwe na muṅwe , vhu itelwaho vhatambi vha dzhango ḽa Afrika fhedzi . 
U akhiredithiwa ha mabindu , madzangano na zwiimiswa ndi zwa ndeme kha u shuma ha mulayo wa u langula zwigidi Afrika Tshipembe . 
Miṱangano yo khetheaho , nḓivhadzo ya maḓuvha a sumbe i a ṱoḓea , i tshi buledza adzhenda ya muṱangano wa Bodo ya Milingo , ine ya tea u vha tshiteṅwa tsha adzhenda tshi tshoṱhe tsha muṱangano . 
Ro vhona vhafumakadzi vha tshi dzhena kha ḽifhasi ḽa mabindu , vha thoma mabindu , vha vha vhalangi vha dzikhamphani . 
Vhalanguli vha dzingu vha shuma u ya nga ha maga a kushumele a khwiṋesa a dzitshaka , o thomiwaho nga tshaka dzi rangaho phanḓa kha zwa vhubindudzi sa Singapore na Ireland . 
Hezwi zwi amba u ambedzana na vha maanḓalanga a zwa vhuendedzi uri itela u ḓivha uri hu ḓo vha na u pfukela kha tshumelo dza vhuendelakule , kana vhudzulo ha vhathu hu ḓo ḓiselwa tshumelo nga tshumelo ya vhuḽedzani ha vhanameli . 
Ho fhaṱwa miziamu na monyumenthe ntswa dzi na tshivhalo , hu tshi katelwa tshiṱetshu tsha Muphuresidennde wa Kale Vho Mandela tshine tsho no vha tshiga tsha shango ngei Union Buildings .
Arali komiti dza wadi dzo dzhenelela kha tsheo ya uri masipala u ḓo shumisa vhugai nahone kha thandela dzifhio , izwi zwi ḓo amba uri wadi yavho i nga vhuyelwa .
- Vhaendanganayo
Mbuelo ya muṱa / haya
Ndangulo ya mashika , nga maanḓa ndangulo ya fhethu ha u laṱela mashika , ndi mushumo wa ndeme wa muvhuso wapo . 
vha ḓidzhenisa kha vhuḓipfi vhu ngaho- u dinalea , u ṱaṱa
Milayo i
U dzhenelela kha u tandululwa mafhungo zwi tea u laedzwa nga Ofisi ya Muimeleli wa Miṱa ; 
Nga murahu ha u pfesesa izwo , zwo vha zwo teaho uri ri ḓivhudzise uri - ndi ifhio mvelaphanḓa yo itwaho kha lutamo lwashu lwa u swikelela zwipikwa zwe ra ḓikumedza zwone , zwe zwa ita uri vhathu vhashu vha ri khethe nga vhunzhi uri ri vhuse shango ḽashu u bva nga 2004 u swika kha khetho dzi tevhelaho dza 2009 !
Vha dzhiele nzhele : sa muṋe wa Pfanelo dza u Ṱavha Zwimela Zwiswa , vha fanela u tsireledza ndaka yavho na u khwaṱhisedza uri a hu na u dzhenelela ha vhathu hu siho mulayoni .
Ḽa Afrika ṋamusi ḽi kha vhuimo ha tshanduko khulwane na nyito dzo dzhiiwaho zwino , nga shango nga ḽithihiḽithihi a musi ho ṱanganelwa dzi ḓo sumbedzisa vhuyo ha mirafho i ḓaho . 
Kha sisiṱeme mbili dza muvhuso wapo dzo sedzuluswaho , ndi nthihi fhedzi ine ya khou kuvhanganya mafhungo a malaṱwa tshifhinga tshoṱhe . 
Hune Mulayo uyu wa ṱoḓa maṅwalwa uri a ḓivhee , kana a wanale u itela zwa vhuṱoli kana u kopa , Khomishini i tea u lwela kana u ḓivhadza maṅwalwa ayo nga nḓila ya thekhinoḽodzhi ya eḽekiṱhironiki . 
Sa zwe zwa ḓivhadzwa kha SoNA yo fhiraho , muvhuso wo vhetshela thungo R100 biḽioni u i shumisa kha Tshikwama tsha Themamveledziso .
Thero dzo dzinginywaho - Mutevhe wa Referentsi / Tsumbedzi
Nga Nyendavhusiku Muhasho wo thusa vhudavhidzani ha khasho kha Samithi ya Mishumo kha zwi elanaho na madalo a phuresidennde ngei St Lucia , zwo ḓivhadzwaho sa Fhethu ha Vhufa ha Ḽifhasi . 
1.1.5 u ḓo shumisa fhedzi Ḽounu iyi kha masia e a bulwa kha 2.1 ya Khethekanyo ya 2 ;
Mulayo wa Madi a Lushaka wo ta milayo ya kushumisele kwa madi nga ndila ine ya vha ya vhutali .
Muvhuso wone wo tea u fhelisa maitele ane a vhaisa vhathu zwi tshi vhonala .
Ri humbela vha tikedze khumbelo yashu ya mugaganyagwamauri ri kone u thusa Afrika Tshipembe uri ḽi dzule ḽi nṱha . 
Vundu la Mpumalanga
Vhuṱanzi vhu khou bvelelaho u bva kha luṱa lwa zwino lwa ḽifhasiḽiṱhanganeli , khathihi na miṅwaha ya fumi ya dimokirasi Afrika Tshipembe , zwi sumbedza uri ho vha na dziṅwe tshanduko kha mupo na mvelelo dza shango na miṱaṱisano kha zwa nḓowetshumo . 
U bveledza nyimele dza vhubindudzi na u sikwa ha zwikhala zwa mishumo . 
Mbalo i swikaho 12 221 ya vhabveledzi vhaṱuku vho vha vha tshi khou tikedzwa nga kha tshumelo dza ngeletshedzo , vhupfumbudzi , thikhedzo ya thekhiniki na themamveledziso u bva nga Lambamai u swika nga Fulwi 2015 .
Tshifhinga tsha khanedzano ya mbekanyamaitele zwazwino tsho fhira - tshifhinga tsha nḓisedzo tsho swika . 
Ndi ḽiṅwalo ḽine ḽa rekhodo lwa tshiofisi zwi re ngomu na milayo yo tiwaho ya thendelano iyi . 
Ṱhanḓavhudzo yo ḓoweleaho ya vhuyaḓa ndi iyo ya u shumisa ofisini ya phuraivethe u itela u ḓivhuedza . 
U ṅwaliswa ha mabebo
Vhafumakadzi vah tea u pfa muya wa u langa kha zwikhala zwa nyi na nnyi , hu tshi tevhedzwa uri vha ḓiḓowedze zwo leluwa nahone vha tshi nga sia tshikhala itsho nga u ṱavhanya , na u vhona uri ndi nnyi habe a re kha tshikhala itsho . 
Ri tea u pfesesa zwi no ri shushedza ri khwaṱhise zwa dziṱholi kha madzingu oṱhe khathihi na u khwiṋisa vhukoni hashu ha zwa thekhiniki . 
Mibvumo yoṱhe ya Tshivenḓa ( ḽeḓere ḽithihi , maḽeḓere mavhili , maḽeḓere mararu , maḽeḓere maṋa , na maḽeḓere maṱanu - u bvela phanḓa na u lavhelesa mibvumo yo itwaho kha Gireidi ya 1 na 2 )
U lingwa ha mbeu u itela mbilahelo na khanedzano
Kha vha rumele mvelelo dza vhukwamani kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maḓuvha a 30 .
Tshumisano na maitele a no ṱavhanyisa zwithu zwi ḓo ṱoḓea kha sisiṱeme dza u phasisa zwithu dza ha vhomasipala na dza vundu . 
Sa izwi zwikolobulasi zwa vharema zwo vha zwi na muḓagasi , ho vha hu si na vhashumisi vha mamaga u itela u linganyisa muhwalo u re nṱhesa , zwe zwa ita uri vharengi vha zwikolobulasi zwa vharema vha badele mbadelo dza ṱhoḓea dzi re nṱhesa nga thungo vha tshi khou shumisa muḓagasi muṱukusa . 
Afrika Tshipembe ḽo dovha ḽa ambedzana nyambedzano dza vhavhili dza Thendelano nga ha Zwisumbi zwa Ḓivhashango na EU , nga mulandu wa nyaluwo ya dzangalelo kha u tsireledza madzina a veine na madzina a zwibveledzwa zwa vhulimi zwa tshipentshela .
U shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya mveledziso ya phurofeshinala ya muhasho i yaho phanḓa . 
Vhurangeli vhu ḓo thusa vhaswa uri vha dzhene kha maraga wa zwa vhashumi uri vha wane tshenzhemo ya ndeme na u swikelela zwikhala zwa buḓo . 
Thandela i ḓo bvisa vhunzhi ha zwikhala zwa mveledziso kha nḓowetshumo ya gese kha vundu . 
Hedzi ndi ndingedzo dza dzitshakatshaka dza u tsireledza ozone layer khathihi na u lwa na u rengiswa ha zwidzidzivhadzi ḽifhasi ḽoṱhe .
Mafhungo are hone kha webusaithi ya GCIS ' ,
CDL na DTP PMB nyimele dza vhulwadze vhu sa fholi .
Zwidodombedzwa zwa rekhodo
Hu na nḓivhadzo dza makumedzwa ? 
Ndayotewa i vhea ṱhoḓea mbili dza ndeme dza u ita milayo ya masipala .
Nga tshifhinga tsha ṱholo , vha imeli vha Muinzhiniara vha ḓo ita mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa kha ḓi tea u dzhielwa nṱha . 
Netiweke dza sisiṱeme ya u enda , u bva kha maimo a bada i shumaho ya tshigonṱiri u itela fhedzi u phaḓaladza vhuendi , a dzi dzhielwi nzhele - na uri kanzhi a dzi ṱanganedzwi - mishumo yoṱhe ine netiweke ya ṱoḓa u i ita . 
Vhuareloni ha mashangoḓavha ha u itela muaro ho pfuka kha tshandulo dzi mangadzaho nahone dzi kha ḓi bvelaphanḓa . 
Vha tea u ḓivhadza kha Tshumelo ya Muthelo wa Mbuelo ya Afurika Tshipembe ( SARS ) hu saathu fhela maḓuvha a 21 tshe bindu ḽavho ḽa ima u shuma .
3.17 Vha ṋea thikhedzo na ngeletshedzo kana vha vha rumela kha mueletshedzi wa phurofeshinala na tshumelo dza thikhedzo ;
Vha vhone uri ndi muthu muthihi fhedzi ane a tea u pfa mulaedza une wa khou pfukiselwa khae .
U valela zwiko zwa buse kana mufafadzelo
Arali mafhungo e hone mimaraga i nga tshimbidza kuitele kwa u sudzulusa mitengo , une wa vha mushumo wo livhanaho na sisiṱeme ya mimaraga yo ḓitikaho nga nḓisedzo na ṱhoḓea . 
Kha dziṅwe nyimele tshiṅwe tshithu tsho tswiwa nga maanḓa kana , kha dziṅwe nzulele a hu na tshe tsha tswiwa . 
Ezwi zwi tea u katela zwitshavha , zwikolo zwi funzaho u reila zwone zwine , zwikolo , hu tshi katelwa na vhuinzhiniere ha tsireledzo ya badani . 
Vhukoni ha u u thoma zwithu , u tshimbidza , u langa na lapfisa mbekanyamushumo nga kha kudzhenele kwo ṱanganelaho . 
Vha ṱanganedza muhwalo wa u ṱhogomela miraḓo ya muṱa vha lwalaho na uri ndi maswole vha re phanḓa kha mishumo ya HIV na AIDS yo sedzaho tshitshavha . 
tsha u itwa ha
mulambo i
Vhagudi vha dovha hafhu vha shumisesa vhunzhi ha zwibveledzwa nga nḓila ine vha bveledza vhukoni ha zwithu zwo fhambanaho , u fana na u kona u humbulela , ngeno vha tshi khou shumisa Luambo lwa lwavho lwa Nyengedzedzo .
Afurika Tshipembe ḽi tea u shumana na mbuno ya uri vhathu vha miḽioni vha si na vhuholefhali vha ṱoḓa u shuma .
U funza na u lingwa ha nyambo hu tea u ita mbetshelwa ya u katela vhagudi vhoṱhe , na zwiṱirathedzhi zwi tea u wanala u itela u thusa vhagudi vhoṱhe u swikelela kana u bveledza zwibveledzwa zwa luambo .
Crime Stop i ḓo rumela zwidodombedzwa kha yuniti yo teaho ya ṱho ḓisiso , nahone zwidodombedzwa zwi ḓo rumelwa na khumbelo ya uri hu ḓivhadzwe Crime Stop nga ha ṱho ḓisiso ya u thoma hu saathu u fhela awara dza 24 , na uri Crime Stop i ḓivhadzwe mvelelo musi ṱho ḓisiso dzo no khunyelela .
Muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u ṅwaliswa sa rasaintsi wa phurofeshena ḽa wa mupo kha buḓo ḽa Saintsi ya Forensikhi u tea u vha a na digirii ya B.Sc ya miṅwaha miṋa , B.Sc.
vhuḓivhi-nyengedzo ha nyambo nnzhi ( additive multilingualism ) - u guda dziṅwe nyambo nga nṱha ha luambo lwa hayani
Vhukandeledzi- u takalela u shumisa tshanḓa tshithihi kana lurumbu luthihi lwa muvhili , ndi uri , u shumisa tshanda tshi no shumiseswa tshamonde kana tshauḽa ;
U linga zwikili zwo fhambanaho zwa luambo zwi so ngo vhonwa sa nyito i re thungo , hone sa nyito nthihi yo vanganaho .
Vhagudi vha vha ḓo ita zwiṅwe kana zwibveledzwa zwoṱhe nga tshifhinga tsha vhege mbili , zwi amba uri , vha ḓo thetshelesa kana vha zwi ṋekedza nga u tou amba kana u vhala kana u ṅwala .
Mihumbulo mavhili ine ya thusa u bvisela khagala vhunzhi ha thaidzo dzo katelwaho ndi ayo a sia ḽa vhuḓivhusi tshoṱhe na sia ḽo faraho zwoṱhe . 
*U ṅwala na U ṋekedza Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo
U nanga ṱhoho yo teaho
Ndivho ya komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo ndi mini ?
Zwi khagala u bva kha therisano uri naho vhupimakoni ho ṱanḓavhuwaho ha mafhungo o tiwaho a tshi khou ambiwa nga hao kha mbekanyamaitele , thusedzo dzi ṱoḓeaho u swikelela zwipikwa izwi zwi khou sala u ya nga u angaredza kha mbekanyamaitele . 
Ndi khou ita , na vhaṅwe Maafrika Tshipembe vha fulufhedzeaho , ndi tshi itela madzangalelo avhuḓisa a Maafrika Tshipembe vhoṱhe , uri vha ḓo vha na vhumatshelo ha khwine vhune ha bvelela nga maanḓa . 
Phaiphi dza mbondo tsekene dzo ḓalaho muya dzi nga khothea musi dzi tshi dzheniswa kha maḓi o tsesaho ; kana phaiphi dza vhuphara huhulwane dzi si na vhudenya ha mbondo ho eḓanaho dzi nga tshenzhema u khothea na kha vhudzivha ha maḓi a songo tsesaho . 
U tamba mitambo ya maipfi ine ya ṱoḓa zwikili zwa u shumisa ndivho ya u vhala na ya maipfi U vhala nga vhavhili/ u vhala ha mugudi e eṱhe
A Takala B mangala C vhenga D sinyuwa
khantselara dza wadi , dzine dza khethwa sa vhonkhetheni , vho imela wadi dzenedzo ; na
Vho Dewey vho ṱalutshedza dimokirasi sa ndaela kana nyimele ya tshitshavha , ine khayo vhathu vhoṱhe vha nga kona u bveledza mbofholowo yavho nga muthihi nga u dzhenelela sa tshigwada kha u ṱalutshedza zwivhuya zwi fanaho . 
Kha dziṅwe nyimele , vhabebi vha fhedza vho ḓithusa nga u pfulusa vhana kha mukano ha mulayo hune vha fulufhela mvelelo dzavhuḓi hu nga kha vha ṱhalano , ndondolo kana kha matshimbidzele a vhukwamani . 
Muhasho uyu ndi tshikhala tshi linganaho , mushumi wa ndinganyiso , ane ndivho yawe ha vha u ṱuṱuwedza vhuimeli kha khethekanyo dza mushumo yoṱhe . 
Ndingo ya madzinginywa a khwiniso kha mulayo wa zwa masheleni u khwaṱhisedza i bvela phanḓa na u tshimbilelana . 
' Phothifoḽio ya Vhuṱanzi ' yo sedzuluswa nahone yo fhelela u ya nga
Mishushedzo mihulwane ya mupo na khohakhombo dzine dza nga vha hone ngomu kha vhupo ha Masipala wa Greater Marble Hall yo sumbedziswa afha fhasi : 
Ho vhetshelwa thungo mveledziso ya themamveledziso , hu na tshanele tharu dzo fhambanaho dza u lambedza magudedzi aya . 
Zwiṋetshedzwa zwo eḓanaho zwi wanala kha zwiko zwa nḓisedzo u itela u swikelela ṱhoḓea dzoṱhe dza mbekanyamushumo . 
Khadzimiso ya tshifhinga tshilapfu
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu a mushumo u shumana na khumbelo yavho .
Arali mafhungo a tshi katela muraḓo wa khoro ya wadi , a fanela u fhiriselwa kha Ofisi ya Mulangadzulo , hune Mulangadzulo a ḓo vha mulamukanyi . 
, kha vha dalele
Mifunda miraru ye ya ewa afho fhasi a yo ngo tea u shumiswa miini .
-- U shumisa nḓivho ya mabulazwithihi na mafhambanyi , homonimi na u shumisa ipfi ḽithihi vhudzuloni ha ḽifurase .
Dzirodo dzoṱhe dzi ḓo vha dza tshipiḓa tsha lushaka lwa tshitendeledzi tsha tshiomate tshi re na vhunavha sa zwe zwa tiwa kha Zwidodombedzwa zwa Tekeniki zwo Dodombedzwaho . 
Nga maṅwe maipfi , kha dzisenthara dza zwa vhululamisi , zwa vhuolathathu kha muvhili zwi baḓekanywa na zwa gennge dza dzhele nahone thathu iṅwe na iṅwe hu na zwine ya amba zwone . 
IZWO / ARALI vhalondotavhathu na vhagudisi vha tshi ḓo gudiswa
Zwi ṋea mveledzo kha vhuṱoli na u sedzuluswa ha mihasho i sedzaho kha mafhungo a nḓadzo na ndango na u ṋea mveledzo kha milayo yavhuḓi ya vhuvhusi na dzi nḓowedzo . 
Tsha vhuvhili , kheisi dza muthu nga muthu kanzhi a dzi bveledzi ṱhoḓisiso yo fanelaho kha u wana milayo guṱe , na uri khaṱhulo iṅwe na iṅwe yo sedza fhedzi kha mbuno nkene . 
( a ) vhaimeleli vha re kha Buthano ḽa Lushaka vha tshivhalo tshi siho fhasi ha vhaṱanu ; na
Iyi yo vha i miṱa mihulwane nga maanḓa , ndi zwone , ho vha hu mukhwa . 
Tshipiḓa tshihulwane tsha masipala tshi na vhupo ha miḓana ya mahayani . 
Hetshi tsho vha tshifhinga tshe thengo ya musuku ya vha nṱha vhukuma . 
( c ) u shela mulenzhe kha maitele a Khoro na komiti dzayo , nga mahoro maṱuku oṱhe a re na vhaimeleli kha Khoro nga nḓḓila i yelanaho na demokirasi , musi mafhungo a tshi tea u tshewa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 75 .
Mushumo wa vhulavhelesi
3.60 Kha kereke dza mishinari , hu tshi katelwa na Methodist church sa tsumbo , ho anza lutendo lwa zwa vhuloi .
Nga murahu ha maḓuvha a ṱahe , nga ḽa 11 Luhuhi 1990 , Vho Nelson Mandela vho vhofhololwa u bva dzhele nga murahu ha miṅwaha i fhiraho 27 .
Miraḓo i huliseaho , vhaeni vho khetheaho , vhaswa vhashu ndi vhumatshelo hashu nahone ri ḓihudza vhukuma nga u bvelela havho .
Muvhuso u khou bveledza vhurangeli ha One Stop Shop / Invest SA ha u sumbedzisa uri ngangoho Afrika Tshipembe ḽo ḓiimisela zwa mabindu .
Kha sia ḽa vundu , mishumo yo ḓadzwa nga sekithara ya nṱha . 
Nyimele nga vhuphara hu si na thimathimo i ṱuṱuwedza vhulaeli nyangaredzi ha khakhululo kathihi na sia ḽine zwiṅwe na tshanduko zwa tea u bveledzwa . 
Khophi ya bambiri yo sainwaho ya mivhigo yoṱhe yo rumelwa kha Mufarisa Mulanguli wa Senthara . 
( 2 ) Miraḓo ya Khabinethe , Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka na vhaimeleli vha Khoro ya Mavunḓu vha Lushaka vha na vhuṱalu na nyiledzo phanḓa ha komiti yo ṱanganelaho ya Buthano na Khoro sa zwine vha vha nazwo kha Buthano kana Khoro .
Khabinethe i khou livhisa ndivhuwo dzayo kha sekithara idzo dzine dza khou farisana na muvhuso kha u vhona uri mveledziso ya themamveledziso khulwane i khou shuma na u vhidzelela vhaṅwe uri na vhone kha vha bvele phanḓa na u farisana na muvhuso kha u ṱavhanyisa vhuḓidini ha u sika mishumo na u shandukisa ikonomi khathihi na lushaka lwashu .
Naho vhuimo uvhu ha Yesu vhu tshi vha khagala , vhathu vha hawe na zwino a vha pfesesi kana u vhu ṱanganedza . 
Mbadelo dzine dza badelwa nga muhumbeli u itela u ṱoḓiwa , u dzudzanywa na u bveledza rekhodo dzo humbelwaho , sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 22(6) tsha PAIA .
Vhukati ha mbemba mbili , fiḽimu ya bayo i a aluwa nga zwiṱuku ine ya kunakisa mafhungo a oganiki na zwitzhili . 
Tshigwada tshine vha tshi vhona afha ṋamusi tshi imelela vhaṅwe vhanzhi vhane vha vha na zwikili na vhuḓikumedzeli na u dzhielwa nṱha vhukuma kha zwiimiswa na zwitshavha zwavho . 
ANA i dzula i tshishumiswa tshi na maanḓa kha u thusedza vhuḓi ha sisiṱeme ya pfunzo yashu na hune thikhedzo ya ṱoḓea na zwenezwo sa he ya sumbedziswa kha vhagudiswa vha Gireidi 9 kha mbalo .
U swikelela bono na zwipikwa zwa Muhasho ndivho dza ndeme ndi : 
Nyiledzo idzi ndi khombekhombe .
1.U tandulula khaedu ya muḓagasi .
U kovha ha zwiko zwi re hone zwi sumba u dzhia sia u ya kha muvhuso wa vunḓu na muvhuso wapo hu tshi khou sedzwa tshumelo dza ndeme dzine vha ṋetshedza . 
Ngauralo kha vha dzhiele nṱha aikhono iṅwe na iṅwe musi vha tshi thoma mushumo . 
Khetho ya wadi dza ḽiga ḽa 1
6 U ṱuma IDP na CBP : Tsedzuluso nga u angaredza ya Vhuṱumani ha Miṅwaha ya 1 na 2
3.2 Ndeme ya maambiwa one-one
Muvhuso u dzhiwa u si " wavhuḓi " arali u tshi tshinyadza vhafari vha mvelele , sa musi izwi zwi tshi dovha zwa tshinyadza u fana ha murafho wa vhadzulapo . 
Hezwi zwo engedza ndeme ya gipisiamu sa manyoro a saḽifa . 
Zwi tshi ḓa kha tshavhuvhili , fhethu hune phointhi dza madungo dza wanala hone na madungo a magondomaṱhaḓulani zwi ḓo vha na ndeme musi hu tshi sedzwa u shumisana na khorido dza vhuḽedzani ha vhanameli dza vhanameli vha si vhanzhi dzi no khou shumela vhudzulo ha vhathu hugede . 
Afrika Tshipembe ḽi dovha hafhu ḽa vha muraḓo o sainaho thendelano kha Thendelano ya Yuno kha Vhubindudzi ha Vhugevhenga ho Dzudzanywaho . 
4.2 . Khabinethe i vha tamela mashudu mavhuya kha holodei dza maḓuvha a u awela a u penndela ṅwaha kha vhathu vhoṱhe na u tsivhudza vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kha u tevhedza maitele a Vhuthu nga u thusa avho vhane vha vha hone kha vhupo hashu vha sa koni u ḓiitela zwithu na u vha sumbedza vhuthu sa lushaka lu ṱhogomelaho na u ṱhonifhana .
Bannga ya Standard i ḓo sedza fhedzi kha zwikhala zwa maraga . 
Izwi zwi ḓo khwinisa ikonomi kha mimasipala yoṱhe .
Mme anga vho vha vhe nese khotsi anga vho si tsheho vho vha vha mufunzi . 
Mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha yo aluswaho yo engedzwa , zwa fha vhathu vhanzhi mishumo lwa zwifhinga zwilapfu . 
Mepe wa nḓila yo phulwaho nga vhathu mathomoni yo vha i na dzibennde dzi imelaho nyelelo ya mutshimbili mihulwane vhukati ha dzizounu dzo kaliwaho zwavhuḓi vhu na mikano i bvaho kha giridi i leluwaho kana u bva kha kiḽasiṱa dza mushumo wa kushumele kwa mavu . 
Tshifhinga tsha maḓuvha a sumbe tshi tea u fhela uri tsheke i kone u badela hu sa athu shumiwa khumbelo .
U kavhiwa nga HIV , AIDS na maṅwe malwadze a elanaho nao
U tshimbidza u swikelela zwibadela zwa vunḓu nge ha dzudzanywa vhuendedzi ha bisi vhege iṅwe na iṅwe u bva huṅwe fhethu hu re vhuka henefho ha masipala
Mutevhe wo ḓalaho wa vhaofisiri vha dzangano , u sumbedzaho tshiimo kana mishumo yavho
U dzhenelela uhu zwi ḓo khwaṱhisedza uri muvhuso , u tshi khou shumisana na sekhithara ya vhaswa , u ḓo bveledza nḓila dzo ṱanḓavhuwaho dzo fhambanaho na vhaswa kha nḓisedzo ya tshumelo , izwi zwi thusa kha Vhaswa vha Gauteng u vha vhakundi vha mveledziso ya vhone vhaṋe . 
Tsumbo dza elementhe dza data dzine khiraitheria dzi nga kha ḓi fhaṱelwa dzone dzi katela idzo dzine dza ṱutshelana nadzo : 
Vhafarisa Vhamaki Vhahulwane vha sedzulusa bambiri ḽoṱhe . 
homonimi ---- ipfi ḽi fanaho mubvumo na tshivhumbeo na ḽiṅwe hone ḽi tshi amba zwi sa faniho naḽo ( tsumbo , o " fula " ḽinngo na ḽiṱo ḽawe ḽi khou " fula " )
U shandukisa u pfulutshela dziḓoroboni nga u ṱavhanya ha vha zwikhala zwi ṱoḓa maitele maswa a phoḽisi u ya kha mveledziso na vhulanguli ha ḓorobo dza Afrika . 
Mulandu muṅwe na muṅwe u tea u sedzuluswa nga vhuronwane nahone hu ḓo dzhiiwa tsheo yo teaho ya uri naa hu tea u shumiswa maitele kana mbekanyamushumo ya Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma phanḓa ha musi a tshi vhonwa mulandu , phanḓa ha tsengo , nga tshifhinga tsha tsengo phanḓa ha khaṱhulo kana nga murahu ha khaṱhulo .
Vhagudi vha Vhuimo ha Vhukati vha ḓo fhaṱa kha muteo wo tewaho kha Gireidi dza Ṱ - 3 .
Arali thambudzo ya vha i tshi khou itea Hayani ha Vhalala , nga dzangano ḽi si ḽa muvhuso kana nga dzangano ḽa tshitshavha , mushumeli wa tshitshavha wa ofisini ya muhasho yapo u tea u sedzana na iḽo fhungo .
Muvhigo u shumisa zwisumbi zwa shishi u ṱola mashumele na u shela mulenzhe ha NSI kha zwipikwa zwa lushaka zwa ndeme zwa ṅwalwaho ngomu ha Pulani ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) na maṅwe maṅwalwa a mbekanyamaitele ane a shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi na matshilisano .
Zwitatamennde zwa masheleni zwo dzudzanywa kha mutheo wa kheshe wo khwiniswaho wa muvhalelano . 
Vha tea u vha vho themendelwa nga Sector Education and Training Authority vha saathu thoma vhugudisi .
Zwi tevhelaho ndi zwithu zwo ḓoweleaho nga u angaredza kha ṱhalutshedzo nnzhi dza ikonomi . 
Kha vha ṱaluse mbuno dza mutevheṱhandu ya bindu na u ṱalutshedza na u sumbedza nzudzanyo yadzo , u bula ṱhuṱhuwedzo kha u vha khomboni ha ikonomi . 
Bugu dza zwiṱori na bugu dza zwifanyiso dza ḽaiburari ya kiḽasi .
Dziṅwe thandululo dza thikhedzo I.
Ndaedzi i a itwa u itela u khiredithiwa ha thendelano dzo itwaho vha si ho fhethu huthihi , dzo itwaho fhano kana dzine dza bveledzwa fhano kha Riphabuḽiki . 
Kha nyimele nnzhi vharangaphanḓa vha mmbi vho kundelwa u katela vhathu vhanzhi kha u langa muvhuso . 
Kha miṅwaha yo fhiraho vho kovhelana na riṋe mihumbulo miswa na dzitshenzhemo . 
U itela khwaṱhiso ya demokirasi ya mahoro a fhambanaho , milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i tea u ita uri hu vhe na thuso dza tshelede dzo itelwaho madzangano a poḽitiki a no khou dzhenelela kha zwa vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu nga nḓila ya ndingano na u sendekwa kha u sielisana zwi tshi ya nga u linganelana .
luṅwalo lwa thendelo kha khamphani kana dzangano
Fhungo ḽi khou lengiswa nga u ṋea khundwandifho tshikhala tsha u ṋea mahumbulwa na u livhisa mahumbulwa aya kha mulanga bindu ḽo waho tshiṱoko . 
Na nga murahu ha khakhululo tshikalo tshi dzula tshi so ngo shanduka . 
( 4 ) Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u nga si angaredze mbetshelo dziṅwe nga nnḓa ha dza khwiniso ya Mulayotewa na maṅwe mafhungo a kwamanaho na khwiniso .
21 Zwifhinga zwi a amba
Vhaṱu ṋdi vha tea u sumbedzisa vhuṱanzi ha u tevhedza ṱho ḓea dza Khoro ya Zwiṱandadi ya Afrika Tshipembe South African Bureau of Standards .
Ṱhoḓea dza sekithara ya nnyi na nnyi dzi ṱoḓa muhangarambo wa ndangulo i re khagala hune nḓisedzo ya tshumelo ya tea u bvelela u itela u vhona uri hu na ndeme ya tshelede . 
Khoro dza masipala dzoṱhe dzi tea u khetha mulangadzulo a bvaho kha miraḓo yayo .
O vhaisala tshanḓa mugudisi vha mu isa kiḽiniki .
Gumofulu ḽituku ḽa R210 525 nga muṱa kha zwa bayoḽodzhikhala na mishonga yo khetheaho i elanaho nazwo
Bammbiri ḽa 1 : Oraḽa Bammbiri ḽa 2 : Tholokanyonḓivho , Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo ( awara 2 ) Bammbiri ḽa 3 : U ṅwala ( awara1 ) Bammbiri ḽa 4 : U fhindula zwi bvaho kha Ḽitheretsha ( awara 1 )
Ho sedzwa mutevhe wa tshumelo dzo themendelwa , phurothokholo dza ndondolo i langwaho na tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
Tshivhalo tsha vhurangeli ha haya kana ndondolo yo tewaho kha tshitshavha . 
Vha ṅwale mbuno dza ndeme kha fiḽipitshati .
( c ) u ṱuṱuwedza ndangulo yo fanelaho .
Hoyu Muvhuso a u ṱhonifhi pfanelo dza ndayotewa dza vhashai vha Western Cape . 
Maitele a mugaganyagwama a thoma nga Fulwi . 
ṰHOḒEA DZA GIREIDI YA Ṱ DZA THEMO IṄWE NA IṄWE THEMO YA 1
Tshumelo iyi i ḓo vha yone muṋetshedzi a takalelwaho kha sekhithara ya mutakalo wa tshitshavha . 
Dzikhakhathi na zwiito zwa u tshinyadza na u thithisa ndaka dza mabindu zwe zwa itea ngei Coligny , Eldorado Park , na Ennerdale Khabinethe i khou hanedzana nazwo vhukuma .
Vhalavhelesi vha sedza vhaedziswa musi vha tshi tenda uri vha a kona u guda kana u shuma u ya nga vhuḓifari ho edzwaho . 
Nga u angaredza khothe a i nga dzheneleli kha tsheo ya muofisiri arali khothe yo fushea uri muofisiri o :
2.1 . Khabinethe yo tendela Mandate Paper for the 2018 Budget .
Renga thannge ya mafhi na u ṱhireina
Nga tshifhinga tshiṱuku , ikonomi i tea u sikela vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhane vha si shume mishumo , vhane vhunzhi havho vha kha ḓi vha vhaswa na u vha na vhukoni vhuṱuku , hu tshi khou khwiniswa vhukoni na nḓivho ya ikonomi yo fhambanaho tshifhinga tshi ḓaho .
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri hu khou dzhiiwa maga o teaho a u khwaṱhisedza uri zwileludzi zwo teaho zwi khou fhaṱiwa kha vhupo vhu re na ṱhoḓea na uri maga a khou ḓo shumiswa u livhana na zwiteṅwa zwi nga ho sa zwifhinga zwa u ṅwala . 
13.1 Tingeledzani ḽeḓere ḽi re tsini na phindulo yone .
U SHUMISWA HA LFA
U thetsheleswa ha lushaka zwi ḓo itwa kha vhupo vhu tevhelaho : 
Zwi nga dzhia ḓuvha ḽithihi kana a 30 u fhedza khumbelo .
SARS a i tsha ḓo phaḓaladza fomo dza mabambiri kha vhathu vha shumisaho tshumelo ya e-Filers .
Muvhudziswa / mufhinduli
Khabinethe yo dzhiela nṱha uri Mulayotibe wa BMA wa 2016 u kha ḓi bva u ḓivhadziwa Phalamenndeni nga ḽa 25 Shundunthule 2016 na uri u amba nga Mulayotibe zwo itiwa Phalamenndeni nga ḽa 6 Thangule 2016 .
Tshipikwa na mushumo wa u bveledzisa vhusimamilayo ha khwinifhadzo ya zwimela zwi zwanḓani zwa u dzhiela nzhele vhundeme ha u khinifhadzwa ha ndeme ya nyaluwo ya tshomedzo dza u tikedza zwibveledzwa lwa tshifhinga tshilapfu khathihi na u dzhenelela kha maraga wa shango nga vhuphara nga u vhea milayo yo teaho ya zwimela na dzimbeu na tshaka dza vhubindudzi vhu shumaho na zwimela na mbeu .
Durban ḽi ḓo shumisa themamveledziso ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 u vha ṋemuḓi , hune ha khou lavhelelwa uri mitambo iyi i ḓo ḓisa R20 biḽioni kha ikonomi , zwine zwa pindulelea kha u engedza R11 biḽioni kha nyaluwo ya Zwibveledzwa Guṱe ( GDP ) .
Zwa ndeme kha u ela zwi ḓo vha vhuphara vhune zwipiḓa zwa vhulavhelesi na u ela zwi re nga ngomu masia o fhambanaho a ndeme a kushumele zwi nga vhuedzanywa kha u ṱola ha kushumele , huthihi hu angaredzaho . 
Thandela dzi tevhelaho dzo rangiswa phanḓa kha ṅwaha wa muvhalelano : 
Ndivho nṋa ( 4 ) khulwane
Vhalani uri u na penisela na khirayoni nngana , ṅwalani tshivhalo tshibogisini .
Vhukoni ha sisiteme ya mivhuso ndi thero ine ha khou ambeswa nga hayo .
Vho ṱanganedzwa
U vusuludza ḽaisentsi dza u dzudza tshifhingani sofuthuwee kha muhasho . 
tshitatamennde tsho sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fomo
Tshipikwa itshi tsho vha tsho itelwa u ḓo itwa kha u bveledza mulayo wa zwikambi , honeha , sa zwine zwa ḓo vhonala , a zwo ngo itea . 
Huṅwe thaidzo dza hone dzi nga kha ḓi tandululwa sa thaidzo khulwane , nga thandela ine ya kha ḓi ḓo ḓa i tshi shumisa nyolo yayo ya thaidzo .
MUSHUMO WA 5.2
Hezwi zwi a kona u wanala kha Webusaithi ya Muhasho (
U shuma mushumo wa vhuṅwaleli na miṅwe mishumo i elanaho na ndaulo . 
U ḓiṅwalisa kana u shandukisa nomboro yavho ya luṱingothendeleki , vha nga :
i ) Vho Peter Holmes Maluleka ( mulanguli vha sa shumiho hone ) ;
Nndwa ya vhuaḓa i khou iswa phanḓa nga Komiti ya Dziminisiṱa dza U lwa na Vhuaḓa .
Ri khou vhilahedzwa nga u kalula ha mabulayo a mabulasini na vhuṅwe vhugevhenga vhu tshimbilelanaho nao vhune ha khou ṱhupha zwitshavha zwashu zwa vhubulasi . 
U dzudzanya mawanwa kha tshati kana thebulu .
Zwa ndeme : Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri mbadelo dzi a itwa kha DSP wa vhulwadze vhu sa fholi phanḓa ha ḓuvha ḽa u ḓiswa ha tshiputelo tshi tevhelaho tsha mushonga .
Nga ṅwambo wa izwi , u swika ha vhakhethi kha khetho dza komiti dza wadi ho bva kha 0.3%- 11% wa vhakhethi vha re mulayoni .
Vhahashi vha hashaho mahala vha ḓo tea u vha na STB yavho vhone vhaṋe , M-NET i ḓo shumisa dikhouda ya yone iṋe .
Khwiniso dzi ḓo ṋea tshanduko kha milayo i elanaho na vhutshinyi ha themamveledziso vhu fanaho na u tswa khebuḽu na dziṱhingo .
Zwenezwo , a huna maimo a tshumelo ane a ḓo ṋetshedzwa .
Vha ite tsenguluso ya masheleni vha tshi khou ṱalusa zwiko zwa ndambedzo ya masheleni , mbuelo yo bveledzwaho kha vhuitwa ha muhasho , maitele a u shumisa tshelede a zwino na a tshifhinga tsho fhiraho na kushumele kwa masheleni . 
Kha nyimele dzoṱhe ri ḓo fara khumbelo dza u swikelela mafhungo kana u shandukisa mafhungo maelana na ṱhoḓea dza mulayo dzo teaho . 
Heyi afidaviti ya shaka la mufu wa murema we a sa sie wili ine ya vha mulayoni , i tea u talutshedza uri ifa a li athu u vhigwa kha muṅwe Master kana hunwe fhethu
Honeha , mbofholowo yo raliho yo vha yo khethaho , nga maanḓa malugana na sekhithara dzi dzhiwaho dzi tshi pfelwa vhuṱungu nga mashango o bvelelaho u fana na vhulimi . 
Dziyunivesithi dzo ḓiimisela u shumisana na Muvhuso kha vhuṱoḓesi ha matshilisano na ha ikonomi u itela u tikedza adzhenda ya mveledziso ya vundu . 
vhuṱanzi ha mbingano ya tshirema , arali vho malana tshirema
Mafhungo manzhi nga vhuḓalo , kha vha Kwame ofisi dza tsinisa navho dza muhasho kha madzingu u ya nga u fhambana hao .
Mashango a Afrika nga u pfufhifhadza o shela mulenzhe na u ita tshiṱhavhelo zwihulu u itela mbofholowo yashu . 
Kha vha ntendele ndi shumise tshino tshifhinga u fhululedze thimu dzashu dza lushaka kha kushumele kwadzo kwa vhege yo fhiraho , kha u kunda kararu .
Kha mushumo uyu , arali vha nazwo , khamusi ndi hone hune ra fanela u thoma khamusi nga murahu ri fanela u vhea kha nyimele ya makumedzwa avho . 
Kha vha ri mudzheneleli muthihi kana vhavhili vha kovhelane zwe vha no ṱangana nazwo na u amba uri hu nga itwa mini u khwinisa tshumelo arali zwi zwivhi .
Vha khou ri vhudza uri a si nzulele .
ṱuṱuwedza mveledziso ya u fhulufhedzea na u ṱhonifha mushumo kana phurofesheni nga u ita mushumo wanga wa vhulanguli na vhurangaphanḓa u ya nga vhukoni hanga ;
Musi izwi zwoṱhe zwo kuvhanganywa , ndi u vhumbwa ha muthu wa vhuṱhogwa . 
Zwi amba uri , kha zwiimiswa zwo thomiwaho u itela u khwaṱhisa u vha hone ro vhumbana na mveledzo . 
Ri tea u alusa vhufarani vhuthihi kha shango ḽashu , Ndayotewa yashu na zwiga zwa lushaka .
Mbekanyamushumo ya Pfufho dza Sainthifiki dza Vho Kwame Nkrumah dza Mbumbano ya Afrika dzi thoma u shumiswa hu tshi khou shumiswa milayo ya kuitele i tevhelaho : 
Zwibveledzwa zwa ḽitheretsha zwa ngudo ya fomaḽa .
a nga thusa nga tshumiso ya thandela
Maitele a u lavhelesa pulane ya mbambadzo lwa tshifhinga tshilapfu na a u ita nyito ya ndulamiso arali ita tshi ṱoḓea . 
Dzangano ḽa nḓowetshumo ya zwa khungedzelo ḽo vhea maga na nyendedzi maelana na khungedzelo dza zwikambi u mona na midia dzo vhalaho . 
Ro zwi ḓivha uri vhushaka hashu na vhaṅwe vhadzhiamukovhe , nga maanḓa zwitshavha zwa vhahura na vhashumi ho sia tshithu tshi ṱoḓeaho . 
ḓadza ndima dzo teaho dza BI-1663
Naho zwo ralo , nungo dzo livhaho dza sekhithara yashu ya vhulamukanyi ha vhugevhenga ndi dza ndeme kha u ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽo vhulungeaho . 
Na u fulufhela u sika ikonomi dzo khwaṱhaho nga ngoho dzine dza sa ḓo thola fhedzi vhashumi vhashu ṋamusi , fhedzi vhana vhavho na vhaḓuhulu vhavho . 
a ) U nangwa ha CEO wa Bannga ya Shango , Vho TP Nchocho u thoma nga dzi 1 dza Phando 2015 kha khonṱhiraka ya miṅwaha miṱanu u swikela nga dzi 31 dza Nyendavhusiku dza ṅwaha wa 2019 .
Tshelede dzi nga fhiriselwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vundu musi dzi tshi wanala murahu kana dza fhiriselwa kha tshitatamennde tsha kushumele kwa masheleni musi yo no bviswa tshoṱhe . 
Muṱhonifhei Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka ,
Maragani uyu , mbadelo dza murengelano na tshikolodo tsha khovhakhombo tshi nṱha . 
Mikano ya lushaka a i faneli u fhungudza mishumo ya madzangano a phurofeshinala , vhoramabindu vhaṱuku na vhorasantsi vha ṱhoḓisiso . 
Izwi ndi ngoho ya mashango ane a kha ḓi tou bvelela u tou fana na Afrika Tshipembe saizwi ḽi ḽiṅwe ḽa mashango a dziikonomi khulwane . 
Hu ḓa katelwa na u endela vhalimivhafuwi vhane vha bveledza zwiliṅwa hu songo limiwa ; hu ḓo ambiwa nga tshenzhelo dze vha ṱangana nadzo musi wa u shandula kushumele u bva kha u lima ho ḓoweleaho khathihi na mbuelo dze vha dzi wana . 
Izwo zwi amba u dzhiela nṱha masiandaitwa a tshifhinga tshilapfu a tshiwo tshine tsha khou thoma , ṱhoḓea ya vhashumi vhanzhi uri vha kone u wana mabuḓo , vhundeme ha u khwinisa tshumelo dza tshitshavha na ṱhoḓea ya u ita zwinzhi nga masheleni maṱuku a tshitshavha . 
Kuitele kwo fhiraho kha nḓisedzo ya tshumelo dza ndondolavhathu kwo vha kwo ḓisendeka nga tshumelo dzi elanaho na thaidzo dza matshilisano na ṱhoḓea dzo imaho ngauri . 
ngeno miraḓo i kwameaho i tshi ḓo dzula i miraḓo ya Khoro ya Masipala na madzulo e vha a fara a dzhiiwa sa o kovhelwaho ḽihoro ḽine vha imelela ḽone hu na khonadzeo ya khethekano , u ṱanganelana na u khethekana ho bulwaho kha hei phara .
U shumisa muṅwalo wa u pomba kana wa nthihi nga nthihi ( wa u ganḓisa ) kha zwiṅwalwa zwoṱhe zwine zwa tea u rekhodiwa .
Ndi tshifhio tshithu tshithihi tshine vhathu vha si tshi ḓivhe nga ha vhone ? 
Tshivhumbeo tshi na phaiphi ya u phaḓaladza na phaiphi ya u kuvhanganya . 
U ya nga ha :
Muvhigo wo iswaho kha Khomishini ya Vhuthihi ha Afrika ( AU ) ndi wa vhulavhelesi ha zwo swikelelwaho na khaedu dzine dza dza ḓisa pfanelo dza vhathu , polotiki , matshilisano na ikonomi na pfanelo dza mvelele .
Ndo vhudza vhathu mafhungomatsivhudzi o linganaho a no kwama ṱhoho ya mafhungo ?
Kha vha dzhiele nzhele : Nyolo i sumbedzisa ṱhumano ya pfanelo ya nḓila ya tshitshavha , hu si dzibada . 
Vhunzhi ha mvelaphanḓa nnzhi yo itwaho kha miṅwaha ya fumi ine ya kha ḓi bva u fhira nga ha mbekanyamaitele ya ndifho yo itea kha vhuimo ha zwiimiswa zwa ḽifhasi na tsheo dza mulayo dzo fhiraho . 
Tsumbamafhungo , kana mugaganyagwama wa u shumisa mavu , u topola tshumiso ya mavu nga nyeḓano . 
Zwigidi zwa maḓana zwa miṱa zwo kwamea nga u fhungudzwa ha vhathu mishumoni . 
Tshiitisi tsha uri ri pfuluswe tsho vha vhuṅwe vhukhakhi he vhulanguli vha vhu ita , ngauri tshiitisi tshi no bva kha vhashumi tsho vha tsha uri vha ri pfuluse ngauri vho vha vha tshi khou vhilahedzwa nga maitele hayo a haiḓiroḽiki . 
Naho GEMS i tshi lwela u khwaṱhisedza uri mafhungo o dzheniswaho kha webusaithi iyi a vhe o wanalaho kha zwiko zwi fulufhedzeaho , GEMS na vhalanguli , vhaofisiri na vhashumi a vha ṋekedzi vhuimeleli kana ndindakhombo , u bula kana zwi elanaho na u vhungoho , u vha zwa vhukuma na u fhelela ha mafhungo a re kha webusaithi iyi . 
1.11.3. Afrika Tshipembe ḽi ḓo shuma na mashango othe a Afrika kha u bveledza vhuimo ha shango na ha dzhango .
10 . Vhonkhetheni vho nangwaho nga nḓila yone vha ḓo tea u livhana na maitele a tsenguluso .
u vhona uri maambiwa a ṋetshedzwa miraḓo , na u faeliwa a vhulungwa fhethu ho tsireledzeaho .
Mafhungo ane a tea u tandululwa a katela : ndi komiti dzifhio dzine dza a elekanya muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha u thoma , na uri lini ? 
( c ) iledza kana u fhungudza , kana u vhofholola kha , mithelo ya lushaka , mbadelo , mishumo kana u tshadzhiwa huṅwe ; kana
Tshi si tshavhuḓi tshe tsha itea nga tshifhinga tshanga ho vha u lengisa u dzudzanya nga huswa nga miṅwedzi ya rathi uri ṱhoḓisiso dza mvelelo dzi itiwe sa izwi vhumatshelo havho hoṱhe ho vha ho imisiwa lwa miṅwedzi ya rathi , vho vha vha tshi ṱoḓa phulufhedziso uri vha kone u dzudzanyela vhumatshelo .
U vha hone lini ?
Vhulimi : tshaka dzo fhambanaho dza zwiliṅwa dzo sikwa u bveledza zwinzhi , uri zwi kone u konḓelela gomelelo , kana u fhungudza u vha khomboni kha malwadze nga u pfukela kha tshaka dzo fhambana dza zwa mabindu dzi ḓivheaho na mashaka a ḓaka . 
Ofisi ya madzhisiṱiraṱa , naho zwo ralo , i ṱoḓa maga na ndededzo u bva kha Muhasho na Ofisi dza Dzingu u itela u thoma mbekanyamushumo iyi na ṱhoḓea idzi uri dzi fhedziswe nga u ṱavhanya . 
Naho Afrika u swika zwino yo vha mutambi a sa dzhielwi nṱha kha zwa vhuvhusi ha zwiimiswa zwa ḽifhasi . 
Zwivhangi zwe zwa vha na tshivhalo tsha mpfu tshi fanaho zwo wana vhuimo vhu fanaho na uri vhuimo ho pfukiwa u itela tshivhangi tshi tevhelaho . 
Ro tendelana nga mulayo na khwiniso yo dzinginywaho ya uri , nṱha ha dzina ḽa feme , dzina ḽa muoditha o ṅwalisaho ene muṋe ḽi a ṱoḓea u thola feme sa muoditha . 
phani ---- u tamba nga maipfi ane a fana kana u elana kha mibvumo
Tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe tshi ṱoḓa mini kha thusothanzi ? 
DG vha nga ri hu sa athu fhela miṅwedzi miraru kana hu sa athu fhela tshifhinga sa izwi zwi zwa ndeme uri vha wane tshifhinga tsha u lavhelesa mbilaelo zwavhuḓi , vha dzhia tsheo malugana na mbilaelo vha dovha vha davhidzana na muvhigi wa mbilaelo ngaha tsheo ye vha dzhia .
Sa Afurika Tshipembe ḽo vhofholowaho ḽa demokirasi ṋamusi ri nga si litshe na luthihi u khakhulula zwa kale .
( 2 ) Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu a vho ngo tendelwa u -
Ndi zwa ndeme u dzhela nzhele , na kha fhethu hu saathu kwamiwa nnzho dzi ngaho sa niṱirodzheni na fosiforasi zwi a dzhenelela kha sekele ya mupo vhutshilo . 
u isa phanda na mbekanyamushumo dza phungudzo ya tsiku na u vhona uri a huna thambulo ;
Kha ri ṅwale Nangani phindulo yo teaho .
U wanala ha thekhinoḽodzhi thendeleki vhathuni vhafhio na vhafhio zwi ḓisa tshikhala tsha u shumisana na vhalwadze na tshitshavha nga nḓila ntswa . 
Khaedu ya muhasho , zwo ralo , i sala i tshi kha ḓi vha ya uri vha fanela u khwaṱhisedza uri u shumiswa na u lavheleswa ha tshishumiswa itshi hu vha maitele awo u itela u shela mulenzhe kha maitele a londoleaho ane a ḓo bvela phanḓa u itela u fhungudza nzulele dza u sa tevhedza na u khwinisa mvelelo dza odithi . 
Ri tamelavho mashudu tshigwada tsha bola ya zwanḓa musi vha tshi kha ḓi ya u dzhenela mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Zwanḓa nga ṅwedzi wa Fulwana .
U davhidzana na mihasho ya muvhuso nga ha u dzudza mbekanyamaitele na ndaulo tshifhingani u itela u vhuedza tshitshavha . 
Ri tshi khou amba nga , ri khou ṱoḓa zwishumiswa zwavhuḓi uri nḓowetshumo yashu i sedzee zwavhuḓi , ngauri ndi khou vhilaedziswa ngayo nga maanḓa . 
A ho ngo tendelwa u bveledzwa hafhu tshipiḓa na tshithihi tsha nyanḓadzo iyi , u i vhulunga kha sisiṱeme zwa dovha zwa fhahululwa , kana u zwi hasha zwi kha tshivhumbeo tshifhio na tshifhio , tsha elekiṱhironiki , mekhenikhaḽa , fothokhophi , tsho rekhodiwaho kana kuitele kuṅwe-vho , hu songo thoma ha vha na thendelo ya muanḓadzi . 
Khamphani dzo ṅwaliswaho dza phuraivete dzi ṋewa tshiimo tsha Proprietary Limited kana " Ltd " .
Tshipikwa tshe tsha vha tshi tshi nga tshi konḓa u wanala , mafheleloni ro swikelelwa , hu si kha miṅwaha miṱanu , fhedzi miṅwaha miṋa . 
Vhuṱanzi ha uri vho thoma u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo i no bva kha tshitshavha tshapo vhu nga ṋetshedzwa nga tshivhumbeo tsha luṅwalo kana tswikelelo .
Dzimbalombalo dzi re afho nṱha ndi vhuṱanzi ha izwo . 
Phakha i na vhupo ha tsireledzo ya badani ha vhana , fhethu ha phikiniki , meizi , tshomedzo tsha mabunga , mudavhi wa mishumominzhi , mudavhi wa volleyball na midavhi yo fhambanaho . 
Mbonalo dza luambo
Zwidodombedzwa zwa tshilinganyo zwine zwa vha tshipiḓa tsha khonṱhiraka iyi zwo ṅwaliwa u katela nṱha dzoṱhe dza mushumo dzine dza ṱoḓea kanzhi kha khonṱhiraka dza bada , nahone zwi nga katela zwithu zwi sa ṱoḓei kha khonṱhiraka iyi . 
Zwazwino ri khou shuma u khwaṱhisedza khomphonenthe ya sekhithara ya vhubveledzi ine ya ṋetshedza vhubveledzi vhuhulwane ha dzigoloi . 
Gwama ḽa Lushaka ḽi dzudzanya mafhungo aya na u a ṋetshedza kha muvhigo wo ṱanganaho : Migaganyagwama ya Vundu na u Sedzuluswa na Zwibviswa . 
Vhushai na tsireledzo ya zwiḽiwa Afrika Tshipembe zwi na ḓivhazwakale ine ya nga tevhelelwa kana u ṱumanywa na zwa vhukoloni kana masiandaitwa a muvhuso wa tshiṱalula . 
Vha nga topola hani senthara ya ECD yo teaho .
Mimbete ya Vhuongelo ha Victoria yo dzudzanyululwa u bva kha mimbete ya vhuongelo ha dzingu u ya kha mimbete ya vhuongelo ha tshiṱiriki , fhedzi tshivhalo tsha mimbete nga u angaredza tsho dzula tshi tshi fana . 
Heyi ndi hemmbe ya Takalani .
Khabinethe i ṱanganedza izwo sa tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsha U humela kha zwa Mutheo , hu tshi ḓo sedzeswa kha mimasipala ya 50 yo wanaho mbuno dza odithi yo hanedzwaho , nga mannḓa ya 25 yo wanaho khanedzo kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho .
Vhalingiwa vhoṱhe vhe vha inthaviwiwa vho themendelwaho vha tea u ḓadza kana u ṋea thendelo nga u ḓadza fomo ya thendelo yo teaho sa zwe ya ṋetshedzwa nga Vhuṅwaleli ha phanele . 
Mbonwasia ya mufariwa i tshimbilelana na phetheni dza vhugevhenga nga u angaredza zwi vhigwaho nga mazhendedzi a khombetshedzo ya mulayo . 
Muthu wa vhuraru ha na zwiṅwe zwine a nga ita , u tea u hwelela mulandu khamphani ya ndindakhombo . 
Fhethu honehone hune vhathu vha ḓo swikela ngaho vhuendedzi ha nnyi na nnyi afha kha vhudzulo ha vhathu ndi hufhio ? 
Tshumelo dza vhathu vha bvaho mashangoni a nnda
Magwitha a ṅuṅuna , zwivhingwi zwi a hona .
Shelani tshikoli panini .
1 . Masindi o no vhona video iyi luraru lwoṱhe .
Ubva 1994 , mabulasi a tsini na 5,000 , a na egere dza 4.2 miḽioni , o iswa kha vharema , ha vhuelwa miṱa i fhiraho 200,000 .
U fhungudza u shumiswa ha masheleni kha tshumelo dza dziḽaborithari nga u shumisa sisiṱeme ya vhurumelavhalwadze na u shumisa masheleni huṅwe-vho hune ha vha na ṱhoḓea . 
ṱhoḓisiso nga nnḓa ha ya vhushumisamupo , nga nnḓa ha musi zwiko zwi tshi khou vhambadzelwa nnḓa ;
Arali vhupo ha mushululo hu nga ngomu ha vhupo ha u rea khovhe , magatsireledzo a fanela u dzhiwa , hu si u itela tsireledzo fhedzi ya phaiphi khulwane , fhedzi na u thivhela khonadzeo ya mbilo dza tshinyadzo kha zwithu zwa u rea khovhe . 
U thomiwa ha mbekanyamushumo dza u kulumaga ho ḓisendekaho nga wadi hu na tshumisano na Muhasho wa Mutakalo wa Nnyi na nnyi . 
Nga kha nyito iyi , vhuḓipfi hawe ha u nga u tshikwekweni ho hulela , fhedzi na nyofho hafhu . 
Arali zwi zwa ndeme , GEMS i nga nanga huṅwe fhethu ho teaho .
U kona u shuma mishumo ya mafheloni a vhege . 
( a ) thoma pulane ya u vhuisa yo livhaho kha u vhulunga vhuḓifhinduleli ha masipala uri hu swikelelwe vhuḓifhinduleli hawo ha u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kana mbofho dza zwa masheleni , dzine dza vha-
Kha gomoṱuku ḽi re hone ndi mafhungo na tsenguluso fhedzi zwine zwa khwaṱhisedzwa vhungoho hazwo nga mivhigo yo fhambanaho na mawanwa a odithi khathihi na mihumbulo yo bviswaho ya ṋetshedzwa nga kha ndingo na madzangano a tshitshavha na one o katelwa nga ngomu . 
Maitele ane a khou engedzea a sumbedza mutsiko wa infḽesheni , khathihi na masheleni ane a ṱoḓea u itela u thoma u shumisa mbekanyamaitele yo bulwaho . 
Nga ṅwambo wa izwi , mvelelo dzo vha dzo fhambanaho nahone a zwi konadzei uri masipala i bule uri komiti dza wadi dzi mulayoni ho sedzwa fhedzi u ḓa ha vhakhethi na kutshimbidzele kwa phurosese ya u khetha .
Ri ḓo isa phanḓa na kuitele kwa vhuḓi siani ḽa zwa masheleni kune kwa tikedza nyaluwo ya ikonomi na mvelaphanḓa na u fhungudza mitsiko ine ya vha hone kha ikonomi .
Tshipikwa na maitele a mukovho zwa aya magavhelo zwo sumbedziswa nga afha fhasi : 
STEP 3 : U ṋetshedza khumbelo
TSHIVENDA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI
Naho u kuvhanganywa ha malaṱwa zwi tshipiḓa tsha vhukati tsha ndangulo ya malaṱwa , pfutelelo tshifhinga tsho fhiraho yo vha yo sedza nga maanḓa kha u laṱa . 
157 . Kuvhumbelwe na khetho dza Khoro dza Masipala
Vha kiḽasi ya Gireidi 6 vho ṱavha muri .
Nḓivhadzo nga Minisiṱa Vho Muthambi ya u khunyeledza maitele a mupfuluwo u ya kha sisiṱeme ya khasho ya didzhithaḽa nga Nyendavhusiku 2018 zwi tshi khou shumiwa ngavundu zwi kati , zwine zwo no thoma Kapa Devhula na Limpopo .
Ri ḓo shuma ro khwaṱha u vhona uri nḓila dzashu dza thikhedzo ya vhadededzi i sedzesa kha u thusa vhadededzi vhashu kha nḓila dza u langula ngomu kiḽasini . 
Hezwi zwo vhangwa nga phungudzeo ya nḓowetshumo dza kha vhumagi , mbambadzo , zwa u bika na madzulo , vhukati ha zwiṅwe .
Nḓalo ya pfushi dzi re maḓini a elaho a si a lwanzhe hu itiswa nga u fhufhuma ho ḓiswaho nga u fhungudziwa ha u ḓala ha okisidzheni maḓini . 
Ṅwaha wo fhelaho , ndo ḓivhadza ndivho ya zwikhala zwa mishumo ya miḽioni dza 6 kha miṅwaha miṱanu u itela mbekanyamushumo heyi .
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6 .
Mbekanyamaitele ntswa tharu dzo ṱanganedzwa , nthihi kha themamveledziso ya fisikhaḽa , aḽuminai na kha digirii dzo kovhekanwaho . 
Zwino ngauri izwi zwo no bviselwa khagala , thimu dzoṱhe dzi tea u dzhena fhasi dza shumesa . 
Ro mu humbela zwazwino u shumisa hezwi u swikelela ndivho na zwo fulufhedziswaho zwa Ndayotewa ya shango ḽashu . 
U vhewa ha zwishumiswa zwa nnyi na nnyi kha zwikhala zwi dzulelaho u vha hone nahone zwo leluwa kha nḓila idzi zwi nga vhona uri zwi a swikelelea nga ndila dzoṱhe dza mutshimbilo . 
Fhethu ha ṱhuṱhuwedzo fhedzi ndi ndingo dza themamveledziso ya zwino dzi elanaho na mushumo dzi tendelaho vhuṅwe vhupulani ha thekhinikhala na ha mugaganyagwama uri vhu itwe . 
Vhuṱanzi ha uri vho vha vha si mudzulapo wa tshoṱhe wa Afrika Tshipembe nga tshifhinga tsha musi vha tshi wana ḽaisentsi yavho ya mashango a nnḓa ( sa tsumbo , vha nga ri sumbedza ḽiṅwalo la u tshimbila , phemithi ya madzulo a tshoṱhe kana visa )
Minwe mirado yo nangiwaho nga Mirado ya Khorotshitumbe ( MEC ) , tsumbo , vhadivhi vha zwa luambo , madzina a vhupo na zwa mimapa , na vhaimeli vha muvhuso wapo , Dzangano la Vharangaphanda vha Sialala , vhuendelamashango nz .
( a ) u alusa nḓivho ya saithifiki na vhukoni ha thekeniki ha vhathu , miraḓo ya muvhuso kana zwitshavha zwapo u londola , u shumisa , na u bveledzisa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo ; kana
U ṅwala : Maanea a nganetshelo Milayo ya pharagirafu :
Vhunzhi ha vhaṅwe vho huvhala kha khombo dza bada dziṅwe dzo vhalaho u mona na shango . 
MUSHUMOITWA WA 3.7
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho vhumba Komiti ya Minisiṱa ya Vhuvhudzisi , yo rangwa phanḓa nga Vho Thulas Nxesi , u ṱoḓisisa nyimele yo itisaho uri hu vhe na tshiwo hetshi .
Mbudziso nga luṱingo dzi nga itwa kha ( 021 ) 403 3733 kana 0837098407 .
Ḓiresi ya Web :
Mbudziso : Vho Donald Liphoko
Vha fanela u ṱhaḓula kha ndugiselo ya mivhigo i yaho kha ndangulo khulwane na vhakwameaho vho teaho vhoṱhe . 
Kha vha thaiphe 00 arali vha muraḓo muhulwane .
U ḓadza zwidodombedzwa kha muhangarambo/ tshivhumbeo ( fureme )
Iyi ndi milayo i endedzaho ine ya ḓivhadza theo ya mulayo ya vhupo yashu nangoho , i tea u vha milayo i endedzaho u itela nḓowetshumo ya gese ya pheṱhiroḽiamu ya tshiluḓi musi i tshi sika , u bveledza na u vhambadza zwibveledzwa zwavho . 
Nyambo dzi fhiraho luthihi dzi nga kha ḓi shumiswa nga nḓila hei , zwi amba uri vhagudi vha nga kha ḓi vha na nyambo dza hayani dzi fhiraho luthihi .
Dziṅwe mbadelo dzoṱhe dzi khethekanywa sa tshinyalelo ya zwino . 
Hu na Milayo mivhili i shumaho ine ya langa zwikambi ngei kha ḽa Thailand , hu na tsheo dzo vhalaho dzine dza langa zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa mbekanyamaitele ya zwikambi . 
Ho sedzwa mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho na phurothokholo dza ndondolo dzo langiwaho na tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
Netiweke ya kiḽiniki thendeleki dzine dza langwa nga Muvhuso i vhumba muṱoḓo wa ndondolo ya mutakalo ya ndeme nahone wa u thivhela fhano Afrika Tshipembe . 
U ṅwala zwavhuḓi nga muṅwalo wavhuḓi , a tshi ṅwala maḽeḓere nga kuṅwalele kwone
Mafhungo afhio na afhio a bviswaho a kwamaho nyimele dza shishi , kana mafhungo afhio na afhio o ṱumanywaho na nyimele ya shishi , a tea hu tshi tevhedzwa tsivhudzo dza mbekanyamaitele u tiwa nga maanḓalanga a langaho . 
Masia ane ho sedzwa khao hu katelwa nḓowetshumo , zwa migodi na mbuelo , vhulimi na mveledziso ya zwibveledzwa zwa zwiliṅwa na zwifuwo , fulufulu , mabindu maṱuku , a vhukati na mahulwane ( dziSMME ) , u langa phambano dzi iteaho mishumoni , u kunga vhubindudzi , u engedza ikonomi ya maḓanzhe na vhuendelamashango .
Hu sa athu swika 1994 , Bannga ya Mavu yo vha i tshi ṋea magavhelo hu si khadzimiso lini kha vhorabulasi vha vhatshena , zwenezwo , ha vha u khwaṱhisedza uri vha a bvelela nga maanḓa mimaragani , na nga zwifhinga zwi konḓaho vhukuma . 
Zwi hanedzana na vhubvo uhu uri bammbiri iyi i rera nga ha dziṅwe mveledziso dza tshitshavha dzine dza vha na masiandaitwa kha kulangulele kwa masheni apo . 
U vhalela nṱha
Arali ni na maṱo a buraweni , olani maṱo a buraweni .
Hanga ndi vhuḓifhinduleli , ha miṅwedzi isi gathi , u ranga phanḓa Khorondangi ya Lushaka u fhedzisa ndaela ya nyanḓano ya African National Congress kha khetho dza 2004 , na u adza mutheo wa ndaulo ya poswo dza khetho uri dzi tshimbile zwavhuḓi .
Ndi tshi ya hayani ndi tou fhufha .
Vho Phumla Williams - Mulanguli Guṱe Mufareli ( GCIS )
Nga kuvhonele kwanga , hezwi zwo tendela dzangano u ṱuṱuwedza mbekanyamaitele nga kha u kunga hu vhuedzaho kha zwiteṅwa zwa mbekanyamaitele ya mutakalo zwi kwamaho ndambedzo ya nḓowetshumo . 
e ) bugu ya Ṅwaha ya Afurika Tshipembe na Bugupfarwa ya Nyendedzi ya Afurika Tshipembe
Vha tea u ṋetshedza Khothe mafhungo oṱhe o teaho kha Afidaviti yavho , sa tsumbo , zwidodombedzwa zwa zwiwo zwa u tambudzwa , ḓuvha na fhethu na lushaka lwa tshiwo tsha u fhedzisela .
Tshipikiṱere tshi nga ṱoḓa vhaimeleli vho vhalaho .
U vhala hu tshi i wa phanḓa na murahu nga nthihi nga nthihi u bva kha 1 u swika kha 10 ;
Afrika Tshipembe ḽi a kombetshedzea u dzhia vhukando ha tsheo yo dzhiwaho nga AU ngei Sirte kha ḽa Libya nga dzi 3 Fulwana 2009 uri miraḓo ya AU i so ngo shumisana na ICC , uya nga zwine Athikili 98 ya Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka u swikela Khoro ya Vhutsireledzi yo no tendelana na khumbelo nga AU .
Tsha u thoma , ndi tsha uri bulasi yo vha i tshi shumiswa sa tshishumiswa kha zwa u ita milandu , nahone tsha vhuvhili , ṱhoḓea dza u fhaṱa vhudavhidzani dzo vha dzi kha lufuno lwa muhwelelwa . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ḓivhofha uri Muvhuso u ḓo ḓivhonadza kha u lwa na vhugevhenga kha Masipala Wapo wa Mhlabuyalingana ngei devhula ha KwaZulu-Natal kha zwine zwa kho ḓisa dziphambano vhukati ha maAfrika Tshipembe na Mamozambikwi .
Zwikene zwa aliṱirasaundu zwa 2 x 2D nga vhuimana zwo katelwa
Mbudziso yawe ndi ya uri naa mulayo u ḓo kona u dzhena kha sisiṱeme ya vhuhaṱuli naa , ho sedzwa vhukonḓi ho livhanwaho naho .
Phimo ya nṱha ya u ḓiṅwalisa ya vhaswa kha zwikoloni , i ṋetshedza fhethu ha u swikelela ha ndeme u itela u dzhenelela kha mutakalo wa zwa vhudzekani na mbebo . 
Musi hu na maga a sa takadzi ane vhunzhi ha vhadzuli vha dzibulasini na vhashumi vha dzibulasini vha tshila khao , thuso kha vhashumi vha bulasini na vhadzuli vha bulasini hu na tshumisano na vhaṋe vha mavu i dzula i ya ndeme sa ṱhoḓea ya dzinnḓu ine ya ṱoḓa u lavheleswa nga u ṱavhanya . 
R475 - Memorandamu wa Khunyeledzo ya Khamphani ( Hu tshi tevhedzwa u fhungudzwa ho tendelwaho ) u itela khamphani i si ya mbuelo yo khetheaho i re na miraḓo ( CoR 15.1D ) kana hu si na miraḓo ( CoR 15.1E ) .
Iṅwe khonadzeo ndi fhethuvhupo ha Botswana ha khamphani dza ndindakhombo dza vhuthubwa , dzi shumiswaho nga khamphani khulwane u ita ndindakhombo kha vhunzhi ha khohakhombo dzavho , zwine zwa sa ḓure u fhira u vhea ndindakhombo huṅwe fhethu . 
U kona u shumisana na vhaṅwe ;
Ndi nga mini ni tshi ralo ? )
9.1 Mbulungo ya madi na ndangulo ya thodea
Khamphani dza Afurika Tshipembe dzine dza vha na mabindu ane a khou tshimbila zwavhuḓi kha dzhango dzi thusaho nga u shela mulenzhe kha mbuelo dzashu na uri ikonomi yashu i bvelele dzi nga vha na vhukonḓi vhu fanaho na uho .
11.30 u swika 1.00
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . mvula luṅwe mapfeṋe yashu khwiṋe mvumi muṅwe pfala muhashela mathukhwi muṱamvu ṅwando pfuvha shavhela khwikhwidza
Arali vha khou tea u wana dzilafho ḽa shishi kana u valelwa sibadela mafheloni a vhege , nga holodei ya nnyi na nnyi kana vhusiku , vhone kana muraḓo wa muṱa u tea u founela u wana thendelo nga ḓuvha ḽa u thoma ḽa mushumo nga murahu ha tshiwo .
u ṱavhanyiswa ha nyaluwo ya ikonomi yashu na mvelaphanḓa ;
Muvhigo , uri u fane na " Nḓila ya u Khwaṱhisedza " , kha dzitshakatshaka a u ṋetshedzi themendelo . 
( b ) tshifhinga tshine mugaganyagwama wa lushaka kana wa vunḓḓu wa ḓḓo vhewa ṱafulani ; nahone
Ro vha na nyambedzano zwinozwino na Mozambique , nahone ro ḓiimisela u vha na nyambedzano na vhahura vhashu . 
5.1. Khabinethe yo dzhiela nṱha u tholwa hu tevhelaho kha Gwama ḽa Lushaka :
Mbekanyamaitele idzi , nga mvelele yadzo , dzi kwama ṱhanganyelo iyi ya vhubindudzi na tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya mabindu maṱuku . 
ṰHANGANYELO YA BAMMBIRI ḼA 1
Mulayo uyu u langa khwaḽithi ya mufhe u itela u tsireledza mupo nga u ṋetshedza maga a tsireledzo ya tshikafhadzo na u ṱhoṱhela ha zwimela na zwipuka ngeno u tshi khou ṱuṱuwedza mveledziso ya ikonomi ya matshilisano na zwa ikonomi . 
Mishumo ya tshitshavha , u fana na Phalamennde ya Vhafumakadzi na Phalamennde ya Vhaswa na yone i farelwa henefha .
Mulayo muswa u ṱuṱuwedza vhalwelambofholowo ha vhufaramikovhe na u ṋewa maanḓa , nga maanḓa maelana na vhufaramikovhe vha si vhanzhi , vhane vhaṅwe vhavho vha vha vhabindudzi vha mashangoḓavha . 
Tshiko tsha tshelede yapo ya zwa matshilisano , lugwada lwa vhathu vha re na zwikili zwa zwa thekhinikhaḽa , zwa phurofeshinaḽa na zwa vhulanguli khathihi na netiweke ya vhaḓisedzi vhapo vha tshumelo zwi tea u simiwa ho sedzwa tsenguluso dze dza itwa dzi re tshipiḓa tsha u pulanela mveledziso dzo ṱanganelaho henefho kha mimasipala . 
Lushaka lwa muṅwalo , hu nga vha nga nthihi nga nthihi kana nga u pomba , zwi ḓo bva kha phoḽisi ya muṅwalo ya tshikolo .
U shumiswa ha phurogireme iyi ho monothariwa na u eliwa , nahone mivhigo yo rumelwa kotara nga kotara kha Gwama ḽa Lushaka na vha Muhasho wa Zwa Mutakalo wa Lushaka . 
DZIWANALA VHO ITA KHUMBELO
Zwo vhifha nga maanḓa uri miraḓo ya mapholisa vha shume na zwithu zwo vhifhaho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , vha tshi khou vhona vhathu vha kha vhupo ho vhifhaho tshoṱhe vhune a si havhuḓi kha muya wavho . 
Hezwi zwo itiswa nga u konḓa ha zwitenwa zwi songo bvelakhagala , na mafhungo a uri zwa u lulamisa tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala na nyimele ya ndayotewa zwi ? oḽa maitele a u sedzulusa mbekanyamaitele ane a ḓo bveledza mulayo muswa .
Muthu muṅwe na muṅwe a re na mikovhe kha tshiimiswa sa muthu o nangiwaho ka kha ṱhirasithi o imela muṅwe muthu , u tea musi hu na khumbelo ya muingameli kana muredzhisiṱara , u amba dzina ḽa muthu uyo . 
Muphuresidennde vho khou lugisa maga o teaho u tandulula mafhungo nga vhuḓifhinduleli nahone zwavhuḓi u itela mbuelo ya vhoṱhe .
U kaliwa na ṱhoḓea zwa thoilethe i gwedzhelaho fhasi tshoṱhe zwi na vhutevheli nga maanḓa . 
Ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli ha zwivhangi zwi ṱuṱuwedzaho mushumo na mbonalo ya fhethu hu konḓaho nahone ho vuleaho ? 
vhuhulwane ha bege kana mufaro a zwo ngo tea u shandukiswa nga nnḓa ha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi .
Nomboro ya thandela
Arali mbilo yavho i sa khou tshimbidzwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea , vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi .
TSHIBVELEDZWA : VHAFUMAKADZI VHA 20 VHA KHA MISHUMO YA U ḒIṰUNḒELA YA U RUNGA MAGUMONI A ṄWAHA WA 1 .
Thikhedzo yo engedzea nga maitele ane khamphani ya a shumisa u itela u engedza ndeme hu na u sedzesa nga maanḓa kha vhupo ha mavu a tshitshavha na zwiṅwe zwibveledzwa zwiṱuku khathihi na mishumo ya u engedza ndeme i elanaho nazwo . 
Ho bvelela mini kha Vho Vhimbi na Muzhou
Vhanna vhone ?
Zwenezwo , ngwano dza Vhupileli dzi ḓo rangwa phanḓa nga vha Nḓowetshumo ya Mbambadzo . 
Pfanelo dza vhuṋe ha nḓivho ya vhusiki dzoṱhe nga ngomu na kha webusaithi ya SARS na thekhinoḽodzhi yoṱhe , matheriala , zwi re ngomu , na tshumelo zwo ṋetshedzwaho kha na nga kha saithi ndi ndaka ya kana zwi na ḽaisentsi kha SARS zwine nga u ralo zwo tsireledzwa kha u kandekanywa nga mulayo wapo na wa dzitshaka . 
Fhedzi-ha , zwi tea , u vheiwa muhumbuloni uri tshifhinga tshine zwiitwa zwa bvelela zwi nga fhambana vhukati ha ḓuvha na vhusiku , khathihi na vhukati ha vhege na mafhelo a vhege , na uri izwi zwi ḓo ṱuṱuwedza tshigwada tsha mushumisi tsho katelwaho . 
Arali vho humbela khophi kana ḽinwalwa ḽo tou nwalwaho ( afho nṱha ) , vha khou ṱoḓa khophi kana ḽiṅwalwa ḽi tshi tou poswa kha vhone ?
Dokotela o themendela uri ndi ḽe miroho minzhi .
Zwidodombedzwa nga ha vhuhulu ha nyiledzo zwo sumbedzwa kha mveta-mveto ya Mulayotibe wo fheletshedzaho iyi bammbiri .
Muraḓo ha shumi lwa zwifhinga zwa ofisi zwine zwa khou tevhekana zwi fhiraho zwivhili . 
Ndovhololo ya migaganyo
Hu na vhathu vhane vha tenda na u ṱanziela uri vha shumisa vhuloi kha u vhaisa vhaṅwe .
Ngauralo , zwi ḓo vha mbuelo yavhuḓi kha muhasho u tikedza na u ambedzana na zwiimiswa zwi re na vhuḓifhinduleli u itela u vhona uri hu na u ṋetshedzwa , u vusuluswa na ndondolo ya themamveledziso , nga maanḓa kha kiḽasiṱara dzi kwameaho na kha vhupo vhune mabindu maṱuku a shuma hone . 
Ngaha ha u ita khumbelo ya u shandukisa ṱhanziela ya u reila yavho ya ḽinwe shango
Muhasho wo fushea nga maanḓa nga uri tshumelo dza tshampungane dzo vhuedzedzwa ngonani u bva mulovha nga madekwana sa afha nḓisedzo ya maanḓa a maḓi yo fhelelaho i hone zwino . 
Olani no sedza kha uri tshi ḓo vha hone lwa tshifhinga tshilapfu , nga kha u khwaṱha ha zwifhaṱo zwine zwo dzudzwa zwavhuḓi zwa dovha zwa vha na mishumo yo fhambanaho . 
Komiti ya odithi ya muhasho yo sumbedza zwauri ndango ya nga ngomu i khou shuma u ya nga he ya lavhelelwa ngaho kha vhuṅwe vhupo , ngeno vhuṅwe ho ṱoḓa u lavheleswa . 
Vharangaphanḓa vha Sialala na Mulayo wa Muhanga wa Kuvhusele vha sedza kha muvhuso uri u vha ṋetshedze zwiko zwo teaho zwi konisaho Vharangaphanḓa vha sialala u shuma mishumo yavho .
Kha ḽeneḽo fhungo , mashango oṱhe o tenda u ṱuṱuwedza vhukwamani ha vhathu kha vhathu nga kha vhutsila , mvelele , zwa saintsi na mbekanyamushumo dza mutshintshano dza pfunzo , hu tshi katelwa na vhuendelamashango . 
* U dovha u sedza vhuḓifari ha Zhendedzi ḽa Afrika Tshipembe ḽa Vhutsireledzi ha zwa Matshilisano , nga maanḓa zwi tshi tshimbilelana na vhukoni havho ha ndaulo na vhulanguli khathihi na u ita themendelo ;
Nga vhanga ḽa zwiṱaluli zwa vumba kha vhupo hu shandukaho , u wanwa ha tshiitisi tsha tshifhinga tshoṱhe zwi a konḓa vhukuma . 
16.3. Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo nga Rugby ya Ḽifhasi ye ya ita themendelo ya uri Afrika Tshipembe ḽi khou takalelwa u vha ṋemuṱa wa thonamennde ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Rugby nga 2023 .
U engedza kha izwo , Mulayotibe wa u Lwa na u Rengiswa ha Vhathu wo phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka mahoḽa ḽine zwazwino ndi Nnḓu ya Lushaka ya Mavunḓu .
Awara mbili nga murahu ha tshiswiṱulo
Muhasho wa Tshumelo dza Ndulamiso u khou isa phanḓa na u shuma wo ḓifunga kha u shandukisa dzhele uri dzi vhe senthara dza ndulamiso nga kha ṋetshedzo ya tshumelo dzo fhambanaho .
Sa miraḓo ya Yuno ri khou ṱoḓa u vhona mulalo na vhudziki kha shango ḽa Libya , komithi yo tendelana uri sa Afrika ri tea u amba na vhoṱhe vha kwameaho vha kha ḽa Libya uri hu wanale thandululo ya Afrika kha thaidzo dzo livhanaho na shango .
U engedzea ha vhutshinyi vhuhulwane vhu tsinisa na u elana na u engedzea ha u shumiswa ha u valelwa ha thangela tsengo nga dzikhothe hu sina u ṋetshedzwa beiḽi . 
Nṱha ha ezwi , thuso ya vhaṋetshedzi kha mashango a khou bvelaho phanḓa a khou ḓa sa zwe ya vha i tshi itisa zwone . 
Mulayo wa Zwitshilaho zwo Fhambanaho na Ndaulo dza BABS a zwi ngo sia nnḓa khonadzeo ya uri tshitshavha tshapo tshi fhiraho tshithihi tshi nga ṋetshedza thendelo kha vhaṱoḓisisi dzo fhambanaho u itela tshumiso ya nḓivho yeneyo nthihi .
U shumiswa ha manyoro hu a konadzea , fhedzi hu na masiandaitwa a ikhonomiki , na uri nga nnḓani ha musi o shumiswa nga vhuronwane , a nga vha na masiandaitwa a vhupo hafhu . 
Vhukunakisi na vhashumi vha sa shumiho ḓuvha na ḓuvha , vha shululaho dzibege dzo swaiwaho nga mivhala kha mapuḽasitiki matswu , vho vha vha songo pfumbudzwa na luthihi kana u ṋewa ndaela malugana na malaṱwa a ndondolamutakalo . 
Arali vha sa pfa u bva kha riṋe kha ṅwedzi u tevhelaho , vha humbelwa uri vha zwi dzhie uri khumbelo yavho yo kundelwa . 
( 1 ) Muhaṱuli a nga bviswa fhedzi ofisini arali -
Sa mbekanyamushumo ya tshiko tshi vuleaho , softhiwee iyo i wanala mahala na dziyunivesithi u mona na ḽifhasi vha khou nanga nḓila iyi u itela u vhulunga masheleni . 
Zwino , musi ri tshi amba nga ha zwikhala , zwi katela na zwikhala zwa vhubindudzi , fhedzi khaedu khulwane dzi nga nnḓa ha vhubindudzi . 
U pfuluwa ha mishumo i leluwa kha mashango a seli ha lwanzhe zwi nga kha ḓi vha tshipiḓa tsha khwiniso yeneyo . 
Ahuna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo .
Milayo i nga itwa , fhedzi u shumiswa ha iyo milayo kha nyimele dzo fhambanaho zwi ḓo itwa kha mulandu hu tshi itwa zwa u linganyisa , ndavheleso yo teaho i ḓo katela lushaka lwa pfanelo yo fhungudzwaho , na ndeme kha vhukhagala na tshitshavha tsha demokirasi zwo sendeka kha mbofholowo na u lingana ha vhathu ; ndivho ya pfanelo yo fhungudzwaho na ndeme ya iyo ndivho kha itsho tshitshavha ; vhuhulu ha phungudzelo , thuso ya hone , na afho hune phungudzelo ya ṱoḓea , naa zwine zwa khou ṱoḓa u swikelwa zwi ḓo swikelwa zwi pfadzaho naa nga kha nḓila dzine dza sa vhaise pfanelo i kwameaho...105
Zwi dzhia tshifhinga tshi ngafhani uri miraḓo ya Komiti ya Wadi vha kone u bveledza mishumo yavho nga ṋdila i fushaho ?
Kha khwiniso dzo raliho dziṅwe na dziṅwe ri fanela u ṱhonifha nzivhanyedziso dza muganḓisi dza mathomo . 
i khou endedza mbalotshikati ya vhathu vha 42 522 hu tshi vhambedzwa na 50 000 ye ya vha yo anganyelwa nga ḓuvha , vhukati ha vhege .
2 U rwela ṱari miṱangano ya tshitshavha
Fhedziha , ho gaganywa kukhethekanyele ku tevhelaho zwi tshi ya nga gireidi iṅwe na iṅwe .
U shuma na / nga maipfi : maiti
U shumisa ḓivhaipfi dzo fhambanaho/ vangiwaho
U ṋekana nga tshipida tsha redzhisita ya mbingano ya tshirema : R53
Mutholi u tea u ita humbelo ya poswo ntswa u itela uri a wane phuromosheni . 
Ri vhona izwi sa mbilaelo dzashu nga ha tshitshavha tshi re khomboni na sisiteme dza mutakalo dzi siaho nnḓa vhashai . 
Kha nyimele dzo teaho khothe zwenezwo itea u vha na maanḓa a u tea vhuḓifhinduleli kha vhafhinduli maelana na u bviswa ha rennde na mbadelo dza dzinnḓu . 
Hezwi zwithu ndi zwiṅwevho , " hu amba kuṱari kuṱukuṱuku .
Vhathu vhashu vha kombetshedzea u humbela , u tswa kana u shumisa nḓila ifhio na ifhio uri vha tshile . 
u vhiga .
Hezwi zwi fanela u belaphanḓa , hu tshi khou vhewa phanḓa Afrika na mashango a Tshipembe musi hu tshi khou khwaṱhiswa vhushaka na mashango o bvelaho phanḓa kana o pfumaho .
kha vha ḓadze fomo vha i rumele kha ofisi ya tsinisa ya South African Revenue Services Customs na ofisi ya Excise .
Sisiṱeme i tea u kona u pulana , u dzhiela nṱha , na mvelaphanḓa ya u kona u sala murahu maga a vhupulani ho khwaṱhaho . 
Ṱhanziela ya muvhala wa ṱaḓa i itwa musi sambula yo bva lwa tshiofisi kha lushaka ( kha betshe ) fhedzi ndingo dzi itwa nga fhasi ha vhuḓifhinduleli ha ḽaborothari yo tendelwaho . Ṱhanziela i shuma kha lushaka lwa mbeu lwe sambula khalwo .
U ṅwala muhumbulo wawe nga ha tshiṱori
Vha thetshelese nga mbavhalelo nga u tendela muṅwe muthu a tshi ḓivha uri vha khou pfa zwine a khou amba na u pfa .
Yunithi i ṱanganedza vhalwadze u bva kha Ḓorobo khulwane , Boland na Phendelashango ya Vhukovhela , kathihi na madokotela ane a ṱoḓa vhalwadze vha re na zwikimu zwa dzilafho vhane vha tea u langwa kha zwileludzi zwa muvhuso . 
Ṱhalutshedza kushumele ya CDW i na ṱhalutshedzo ya uri dzi shuma hani na komiti dza wadi nahone kha miṅwe mimasipala hu tou nga CDWs dzi a dzhenela miṱangano ya komiti dza wadi na u ṋetshedza ngeletshedzo .
Kha shango iḽi , ngona i shumiseswaho kha vhulaṱa mathukhwi ha ndondolo ya mutakalo ndi nga kha u a fhisa . 
Vha dovha hafhu vha ṋekedza tsivhudzo dza ndondolamutakalo dzi no kwama mafhungo o fhambanaho hu tshi katelwa na dzivhelo na ṱhuṱhuwedzo . 
U ḓiswa ha muofisiri a re na vhuḓifhinduleli wa lushaka o sedzaho zwa ndondolo ya pulane ya mabindu maelana na ṱhoḓea dza muhasho . 
mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u ṱhaṱhuvha )
Thero na milaedza
U lingedza u funza ngudo nga ha mikhwa
A huna vhuleme na vhuthihi ha ikonomi na u sa fushea hune hu nga imelela nyito dza vhugevhenga dzi elanaho na ṱhaselo idzi .
( a ) ita uri hu vhe na u dzudzanyululwa ha nyito dza ndangulo ya khothe kana , hune zwa vha zwo tea , zwi iswe kha khothe dziṅwe dzine dza sa dzhie sia ;
Nga kha tshiṱirathedzhi itshi , ri lavhelela u ṅwalisa u bvelela hunzhi kha nndwa yashu ya u lwa na vhutshinyi vhuhulwane . 
Kha vha sumbedze mutengo wa mushumo muṅwe na muṅwe vha wane kha mushumo muṅwe na muṅwe vha wane ṱhanganyelo ya mutengo .
Mashango manzhi fhedzi hu si oṱhe o sedzulusa uri miṅwaha ya mulayo ine muthu a nga renga halwa ndi ya fumimalo . 
Bugu Khulwane - dziṅwe dzo bveledzwaho nga tshifhinga tsha u ṅwala ha vhagudi na mudededzi .
U ṱoḓa zwiko zwiswa zwa fulufulu ḽi sa tshikafhadzi mufhe zwi ṱuṱuwedza nyengedzedzo ya zwibveledzwa na mavu , nga maanḓa u itela mveledziso fulufulu ḽa bio . 
Ndi ngazwo luvhanḓe lwa u dzhena lu tshi imela khonṱhiraka mbili dza u thoma na mathomo a u shela mulenzhe . 
Saizwi i nḓowelo ya dzitshakha uri mashango a kovhane mihumbulo nga ha tsireledzo , u fana na mafhungo a kwamaho mashango oṱhe a tshimbilelanaho na zwikhala zwa ikonomi na mafhungo a tsireledzo , u bvukululwa ha maṅwalo a dodombedzaho mashumele a Zhendedzi ḽa Tsireledzo ḽa Lushaka a zwi mulayoni .
Munango
-- Ridzhisiṱa ya u sumbedza miraḓo yo ḓaho muṱanganoni .
Nga nnḓani ha musi vha ṱoḓa lutamo lwa Mudzimu , ndi zwivhuya zwifhio zwine ri nga vha nazwo ? 
Masheleni aya a khou ḓa u bva ngafhi ? 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u kona u wana zwa muvhili , zwa muhumbulo , zwa matshilisano , zwa vhurereli na zwa ikonomi , mazha na vhuḓifhinduleli ha muthu ha u pfumbisa zwe wa lavhelelwa muṱani , tshitshavhani , hune ha rabelwa hone , mishumoni na vhuponi huṅwe-vho . 
Vhulanguli havhuḓi
Naho zwo ralo , Afurika Tshipembe ḽi nga kona u pikisana kha tshigwada tshine ḽa wela khatsho arali idzi mbilaelo dza shumaniwa nadzo - nahone vhunzhi hadzo dzi nga thasululwa .
Tshelede ye ra i kovhela u lugisa i fanela u kona u badela tshinyalelo idzi . 
" Musi ndi tshi ita khumbelo ya nnḓu ya RDP ndi vhudzwa u pfi a thi tei u wana na uri a thi koni u wana bondo ngauri ndi khombo kha dzibannga . . . ' '
Hezwi a zwi tei u isa phanḓa naho u tevhedzwa ha nḓila kwayo ya ya ṱhoḓea dza u ṱolwa ha dzibugu mivhusoni ya lushaka na ya vunḓu zwo no khwaṱhiseswa .
U bva tshe ra thoma , ro vha ro ḓikumedzela kha shango ḽithihi . 
Ndivhuwo dzo khetheaho dzi ya kha muvhuso , vhashumi na Minista kha u ntshimbidza u itela u fhedzisela ndo ḓisa tshipitshi tshavho . 
Ndo tea naa u wana sabusidi ya nnḓu ?
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya uri vha renge / endedze ṋama / u ḓa kana u fhira nga Afrika Tshipembe .
khamphani - Vhalanguli vhoṱhe , hu tshi katelwa Mulanguli Mutshimbidzi na Mulanguli wa zwa Masheleni .
151. Vhuimo ha masipala
Vhege i ḓo vha i tshi khou sumbedzisa mafhungo a muvhuso , tshumelo na zwikhala zwine zwa vha hone kha Senthara dza Tshumelo dza Thusong u ya kha shango ḽothe .
Zwibveledzwa zwa mafhi zwo fhambanaho zwi sumbedza maitele a fanaho . 
Khaedu vunduni ḽashu ndi ya uri ri tea u thusa vhathu uri vha wane zwikili zwi no yelana na pfunzo dze vha phasa . 
Sisiṱeme ya kale i kha ḓi shuma zwa zwino . 
Digirii ya miṅwaha miraru kana ndalukanyo i fanaho na tshenzhemo yo teaho kha ndangulo ya thundu na kana sisteme dza mafhungo kana vhupo ha ndaka dzi sa sudzuluwi i ṱhoḓea . 
Ri dovha ra humbela hafhu kha mabindu uri u nothisa kana u fhelisa mishumo zwi songo vha yone thandululo musi vha tshi ṱangana na vhukonḓi .
Kha vha thome nga u vhudzisa mbudziso ya u thoma bogisini .
( 4 ) Vunḓḓu ḽi tea u ḓḓiitela tshomedzo dzine ya dzi ṱoḓḓa u ya nga ha mbetshelo ya Mulayotewa wa vunḓḓu , zwine zwa vha nyengedzedzo ya ṱhoḓḓea dzo lavhelelwaho kha Mulayotewa .
Kha ḓivhazwakale , vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya na u phaḓaladza sisiṱeme ya Afrika Tshipembe ya akhaundu dza lushaka ho vha ha uri Stats SA ndi yone ire na vhuḓifhinduleli ha nyanganyelo yo ḓisendekaho kha vhubveledzi ha kotara na ha ṅwaha ha GDP ngeno Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe yone i tshi ganḓisa nyanganyelo yo ḓisendekaho kha tshumiso ya masheleni ya kotara ya GDP .
U ṅwala mafhungo a u thoma pharagirafu o teaho
Bodo i ita zwa u ṱola na ndango dza ndeme , na u ṋekedza tshumelo dza thekhinikhala , vhusevhi ha maraga na dza mafhungo . 
Shango ḽi khou ṱangana na nyengedzedzo ya u dovholola ha gomelelo kha miṅwaha ya zwenezwino . 
Mugaganyagwama wa ṋaṅwaha
1.2.1.1 Vhakhantselara
Kha nzulele nnzhi , tshibveledzwa tshi tea u thetsheleswa , tsumbo , tshiṱori kana muvhigo wa mafhungo u ḓo vha wo vha u wa vhuimo ha nṱha u fhira une vhagudi vha ḓo u vhala .
Musi mme a ṅwana vha tshi vhuya he vha vha vho ya hone , muleli o amba uri ha ḓivhi uri ṅwana o ya ngafhi ,
Samithi yo ṱanganedza khwiniso ya Pulane ya Mveledziso ya Tshiṱirathedzhi tsha Ndivhiso ya Dzingu ya 2015-2020 .
Hu tshi shumiswa mafhungo a vhukuma , tikedzani mbuno khulwane / dza ndeme nga zwo wanalaho u bva kha ṱhoḓisiso ; hu shumiswe mafhungo o pfumaho zwidodombedzwa , a buletshedzaho u itela uri ripoto i ḓifhe / takadze
Naho zwo ralo , zwifaredzi zwa ngilasi na mitibo ya pulasitiki zwi nga laṱiwa lwo tsireledzeaho nga zwivhalo zwo fhimiwaho . 
Tsha u fhedzisela , ri tshi ya kha tshigwada tshi kwameaho , kha vha ite themendelo dzo teaho na madzinginywa a vhupo ho elwaho . 
Ri tshi ri pfunzo ndi tshumelo ya ndeme ari khou thudzela thungo pfanelo dza Ndayotewa dza vhadededzi sa vhashumi , dzi ngaho pfanelo ya u gwalaba .
Bannga dzo vha dzo ḓiimisela u isa phanḓa na maitele a khwinisa reshio idzo . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa ;
Tshimbidza u dzhenelela ha tshitshavha kha maitele na zwiimiswa zwa demokirasi .
Ndambedzo ya mbekanyamushumo dza pfushi dzo ḓi dzula dzi nga kha mphomali ire na maga ye ya vha i songo lingana u tendela muhasho uri u ṋekedze zwiḽiwa vhagudi vha zwikolo zwa sekondari . 
I tikedza ' U Ṱumanya Afrika Tshipembe ' , sa zwe zwa ḓivhadzwa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha Mulaedza wavho wa Lushaka wa 2014 , nga u ṋea luvhanḓe lwa u wana thandululo dzi bvelaho phanḓa dza phurakithikhala kha mvelaphanḓa ya lushaka nga u shumisa zwishumiswa zwa ICT .
Kha vha ḓadze Fomo ya Khumbelo ya u Humiselwa Murahu ha Mbadelo dza Muthelo ' Refund of Licence Fees'- RLF .
Fhethu ha matheriala a u ḓadza ngao hu anzela u katela u ḓadziwa ha mavu a si na tshithu u mona na vhudzulo vhu re hone ; kha nyimele idzi hu anzela u vha na zwiimiswa tsini na uri mveledziso i anzela u vha ṱhukhu nga mupo . 
phasiwede i vha tendelaho u shumisa network ya SARS
Vhutshimbidzi vhu katela u tshimbidza miṱangano na miraḓo ya tshitshavha .
Thusani gungwa uri ḽi wane tshiṱangadzime .
Mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhatholi , vhabveledzi , vhaoli , vhaṱunḓi , vhaḓisedzi na vharengisi , u itela u vhona uri hu na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo zwo sumbedzwa .
Vha humbule u dzhenisa nomboro ya inivoisi sa referentsi .
Zwikili zwa u fhaṱa
I vhigela lwo fhelelaho kha nwedzi munwe na munwe vhuimo ha tshitoko tsha tshikolodo , mbonwasia ya u aluwa ha tshikolodo , mukolodi na mbumbo ya ikonomi . 
Sa zwe ra amba , nga nnḓa ha uri ri shumise zwiko zwine zwa vha hone zwavhuḓi , a ri nga ḓo wina nnda iyi kha vhupo ha mahayani . 
Arali zwi tshi konadzea ku fanela u vha kuitele kwo fhelelaho kwa tshitshavha . 
( 5 ) Arali masipala , nga mulandu wa thaidzo kha mafhungo awo a masheleni , u tshi khou kundelwa u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kana u swikelela mbofho dzawo dza masheleni , khorotshitumbe ya vunḓu i kwameaho i fanela u -
Dziṱhoho dza mashango na muvhuso na vhaimeleli vha muvhuso vha bvaho kha maṅwe mashango vho dzhenelela hovhu vhuṱambo ha vhuṱhogwa .
U khwaṱhisedza vhuendi ha vhathu na u ṱuṱuwedza tshitshavha tshi si na tshiṱalula nga mirafho , tsho vanganaho ndi tshipikwa tshihulwane tsha muvhuso . 
U humbulela ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho nga u sedza zwipiḓa zwa ipfi
U engedza kha ndeme ya mvelele yawo , muzika u ita mushumo muhulwane kha ikonomi shangoni , u ita mbuelo ya nzivhanyedziso nnzhi . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala sa u shumisa ludungela lwa mafhungo u wana zwine maipfi maswa a amba
Mulayo wa ndeme hafha ndi u shumisa magatsireledzo o angaredzaho . 
Kutshimbidzele kwa u sika - ku isa kha uri thandela i rwelwe ṱari nga vhoṱhe vhane vha khou shela mulenzhe .
4.5 Khabinethe yo tendela u tholwa ha Vho Thezi Rosemary Mabuza sa Mufarisa Khomishinari kha Khomishini ya Murengi ya Lushaka .
Thandela iyi i ṱalusa masia o fhambanaho a mashumele nga mazhendedzi na u ṱaṱisana zwihulu nga ha u engedzea ha tshumisano na kudzhenele kwa tsivhudzo u itela u thoma tshiimiswa tshithihi tsha u lwa na vhuyaḓa tsha sekithara ya nnyi na nnyi . 
A hu na tshine tsha nga thivhela vhathu kha u fhufha luhura na u dzula zwifhaṱoni nga murahu . 
Mufhiso wo linganaho na vhuvulelamufhe zwi tshi katela muya muswa nga ngomu
lufhanga ) nahone ndi tsumbo ya khothe ya u fulufhedzea na u shanduka .
Vhukoni ha u davhidzana kha ḽeveḽe dzoṱhe na u kona u shuma fhasi ha mutsiko . 
Mbonalo dzayo dza skithara ya masheleni dzi langwa zwavhuḓi nahone lu pfadzaho hu na mutheo wa tshizwino-zwino nahone wo angalalaho wa zwa themamveledziso . 
2 . Zwisumbi zwi pima mini nahone ndi ngani zwi zwa ndeme ?
U itela u vhona mbadelo dzine dza tea u badelwa u itela nḓisedzo ya tshumelo nṋa khulwane , masipala u ḓo topola mbadelo dzoṱhe dza tshumelo dza zwithu zwo itwaho , hu tshi katelwa zwi tevhelaho : 
Ndi kuvhonele kwashu kwa uri vhaḓisedzi vho bvelelaho a vha khou ita zwo linganaho kha u sumbedza vhuḓikumedzeli kha mveledziso ya vhorakhonṱhiraka vhane vha khou bvelela sa vho ḓiimisaho , vha na vhuḓifhinduleli na u vha khasitama dza ndeme . 
Sa tshipiḓa tsha vhuimo ha vhuvhili ha Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso , Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha i ḓo ṱavhanyiswa .
Deithi : Itani thoyi ya penisela
Zwi rangisa phanḓa maga o lugelaho , tshiimo tsha nḓisedzo ya tshumelo tshi shumelaho vhadzulapo ngeno hu na u ṱuṱuwedza vhubindudzi ha bisimusi na nyaluwo . 
IDP yo ṱanganedzwaho
thimu ifhio na ifhio . "
Mushumoitwa u tevhelaho u isa izwi phanḓa na u topola thandela na mishumo ine tea u humbulwa nga hayo u amba nga ha tshiṱirathedzhi tshiṅwe na tshiṅwe .
U lavhelesa zwavhuḓi tshifanyiso na u amba nga ha zwi no elana na zwe wa vhuya wa ṱangana nazwo .
Nyito dza khwiṋesa & ngudo dzo gudiwaho hu tshi itelwa vhaofisiri vha masipala , vhakhantseḽara na vhashumi vha muvhuso wapo
7.7. Mutshimbidzi wa khorondangi kha Bodo ya SENTECH :
Tshumelo heyi i dovha hafhu ya ṋetshedza thikhedzo nga tshifhinga tsha tshinyalelo kha mashango a vhahura , ya thusa kha thandululo ya tshinyalelo , ndondolo ya tshumelo dza mutakalo dza ndeme kana thikhedzo kha miṅwe mihasho ya lushaka . 
Nga mulandu wa tshifhinga , tshigwada tsho kona u amba fhedzi nga ha zwiteṅwa zwiṋa zwa u thoma zwe zwa sumbedziswa kha mbuno dzo sumbedziswaho . 
Fhedzi , zwi tea u dzhielwa nṱha uri zwipikiṱere izwi zwi tea u lavhelesa sekithara ya mahalwa kha vhuimo ha lushaka ( ha u bveledza na phaḓaladza ) na kha vundu ( thengo nga zwiṱuku )  . 
U shaea ha nungo dza ndaulo kha mavundu na mivhuso yapo zwi thivhela nḓisedzo iyo uri isa vhe hone . 
Maitele a vhuseṋaṋi ha ngo tea u dovholosa maitele a ndingo fhedzi a tea u khwaṱhisedza uri maitele a a fusha ṱhoḓea dzi sa dzhii sia , u thembea , u vha one na u vha khagala . 
Afrika Tshipembe ḽi tea u hanedza zwiito zwo raloho zwi ngaho u rwiwa ha Vho Rethabile Mlotshwa ho sedzwa uri vha murema , zwe zwa vha zwi tshi khou itelwa u vhaisa muṅwe muAfrika Tshipembe nga riṋe na uri a zwi vhuyi zwa vha tshipiḓa tsha Ubuntu ha lushaka lwashu .
I sumbedza vhuimo ha mutevheṱhandu na vhuḓifhinduleli ha vhuimo ho fhambanaho ha muvhuso .
U anḓadza mafhungo u itela tswikelo nga tshitshavha nga u angaredza zwi fana na u anḓadza mafhungo u tshi itela vhuṱoḓesi . 
Mu ṋe wa dzina kana muṋe wa goloi u tea u saina ṱhanziela ya u ṅwalisa ya zwino nahone a i fhirisele kha muṋe wa dzina kana muṋe wa goloi muswa .
Vhathu vhanzhi vha ṱoḓa u vha vhe na vhafunwa vhavho na u vha na tshifhinga tshavhuḓi . 
Nḓivho yo vhibvaho ya wadi na tshitshavha tshayo ;
Zwikhala kha vhuimo ha nṱha sa tshumelo ya vhulanguli ha nṱha , zwi tea u anḓadzwa shango ḽothe u itela u galatsha ngomu na nnḓa ha Tshumelo ya Tshitshavha .
u vha vha sa holi masheleni a paḓaho R69 000 arali vha siho kha mbingano kana R 138 000 arali vhe kha mbingano .
Naa zwiko zwa u daha na zwiṅwe zwa u funga mulilo zwo iledzwa fhethu hune gese dza u duga kana zwiluḓi zwa u duga zwa vhewa kana zwa shumiswa ?
Kha u thivhela vhugevhenga na u ṱuṱuwedza vhuvhusi ho teaho , nga Nyendavhusiku ndo saina kha mulayo , Mulayo wa Vhulangi ha Tshitshavha na Ndangulo une vhukati ha miṅwe wa thivhela vhashumi vha muvhuso u ita zwa bindu na Muvhuso .
Muimeli wa Afrika Tshipembe kana muvhulungi u tea u ṋea Muhasho wa Mutakalo dokhumenthe dzi tevhelaho :
u ṱuṱuwedza u shuma nga u tou funa kha vhaswa
Vhomme vhane vha kumedza vhana vhavho kha nyelulo vha khou engedza u ṋetshedzwa mushonga wa Vithamini A. 
Vhupo u mona na mutshini u sa sudzuluswi ho kuna , a hu na mashika na u sa vha na
U shumiswa ha phurotokholo nga muhasho uyu a hu na nungo nahone hu tea u khwiṋiswa , fhedzi hu ḓo ṱoḓa vhuḓiimiseli ha zwa poḽotiki . 
Arali khumbelo yavho i songo phasa , SASSA i ḓo vha ḓivhadza nga kha luṅwalo uri ndi ngani khumbelo ya vho i so ngo tshimbila zwavhuḓi .
Zwo ralo tshi tea u vhewa tsini na , fhedzi hu sa tou vha kha , gondo ḽa vhuendi ha tshitshavha . 
Vhagudi vha guda u vhala nga u dzulela u vhala , vha guda u ṅwala nga u dzula vha tshi ṅwala .
30% mbadelo nyengedzedzwa na mushonga u siho kha fomuḽari kana u shumisa khemisi i siho kha DSP nga u tou funa Nyimele dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi
Tsha u fhedzisela , mbekanyamaitele ya tshitshavha yo ḓitika nga mulayo , i na maanḓa na u kombetshedzwa u shumiswa dzikhothe . 
Zwi ḓo takadza u ḓivha uri ndi ngani vhuḓikumedzi vhu sa wanali kha mivhigo ya ṅwedzi , musi BAS i tshi nga humbulelwa uri i na vhukoni ha u katela vhuḓikumedzi , sa izwi oda dza u renga dzi tshi tshimbidzwa nga kha BAS . 
( 3 ) Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha tea -
U guma kha R21 011 nga muṱa nga ṅwaha
Nga ha u ṱanganyisa mahalwa o tou rengwaho e manzhi u bva nnḓa
15 . Milayo ya vhusimamilayo i no khou shuma nnḓḓa na maanḓḓa a vhusimamilayo na Phalamennde
Tshanduko dze dza sumbedziswa sa mbalotshikati ya GDP tshifhingani tsho fhiraho . 
o ) Vho Aziz Pahad ( Tshitshavha Zwatsho ) ;
Khumbelo dza ndapfiso kana tshandukiso dzi tea u itwa ho sala vhege dza malo phanḓa ha musi thendelo i tshi guma u shuma sa ine ya vha mulayoni .
Dziṅwe mbekanyamaitele dza lushaka , sa kha zwa dzinnḓu , dzi ṱuṱuwedza phaḓaladzo i yaho phanḓa , zwo tewa kha ikhonomikisi ya ngwano ya mavu . 
Kha vha phrinthe siatari ili
DPME na Vhufaragwama ha Lushaka vho engedza tshomedzo nnzhi kha u lwisa u tandulula thaidzo dza mbadelo kha vhaṋetshedzi vha tshumelo na tshomedzo .
Zwikili zwa Vhutshilo nga TSHIVENDA
Khorido iyi i fanela u vha na khwaḽithi ya vhupo na fhethu ha tshitandadi tsha nṱhesa na uri i tea u vha na mveledziso ya tshithu tsha ndeme ngomu ha ḓorobo . 
Pulane ya wadi ndi mutheo wa kuitele kwa CBP kwa u vhona uri tshitshavha tshi a shela mulenzhe kha IDP .
7 . Zwiṱuṱuwedzi zwi re zwa tshifhinga tshilapfu
12 . MBUELO DZA MAITELE A MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA KHA VHULAMUKANYI NDI DZIFHIO ?
Nḓivhadzo ya u khwinisa
Khonitsesheni dza u Fhaṱa , u Shumisa na u Pfukisela
Poswo dzi anzela u shumela zwitshavha zwinzhi na , sa tshi ḓa nga murahu , dzi tea u vhonala na u swikelea nga vhathu vha tsini . 
Zwibviswa zwi elanaho na tshivhumbeo tsha nṱha , naho zwo ralo , a zwi nga katelwi . 
U ita nyambedzano nga ha fhethuvhupo na vhabvumbedzw/ vhaanewaa ( vhaanewa )
Tshiṅwe tshi swikisa kha tshiṅwe .
ṱanganedza mbudziso na mbilaelo u bva kha vhuadzulapo nga ha nḓisedzo ya tshumelo ya masipala na u isa mafhungo aya kha khoro vha dovha vha vhuisa muvhigo kha vhadzulapo .
Mbofholowo a i ambi tshithu arali hu si na lupfumo lu wanalaho kha shango lu tshi ya kha vhathu nga u angaredza .
( g ) zwine zwi nga katela u dzhenelela nga u dzhia maga o faneleho , na u sa ṋea tshelede hu u itela u shuma u sa tevhelelwa hune ha vha ha vha ho kalulaho kana hu endelaho ha uyu mulayo nga muhasho kana tshiimiswa tsha nnyi na nnyi tsha kha vundu ;
Miṱa na yone i khou ṱuṱuwedzwa u tshintsha u bva kha muḓagasi u ya kha gese u itela musi i tshi bika , vhududo na zwiṅwe zwishumiswa .
Ya dzhenisa musingo mulomoni .
Vhambedzani zwe na humbulela na zwe na vhala .
Vha dovha vha tea u kona u vhala zwavhuḓi nga English .
Khabinethe i vhidza vhoṱhe vha konaho , uri vha rangise maitele a Ubuntu / Botho vha tshi khou thusa avho vhathu na miṱa i sa swikeleli , vha sumbedze u pfela vhuṱungu sa lushaka lu re na ndavha nahone lu ṱhomphanaho .
Phindulo i bvaho kha zwiimiswa zwa Muhasho nga nnḓa ha zwibadela zwa vhukati yo sumbedza uri a hu na ḽaiburari dza nga ngomu dza u langa na u londota matheriala wa ḽaiburari . 
Tshaka dza zwibveledzwa zwa U thetshelesa na U amba
Muhasho u khou vhilaedzwa vhukuma nga ha mveledziso dza zwino na u hana u shumisana na matshudeni . 
Musi ho no iswa sambula yavho , vha ḓo wana inivoisi .
Thendelo ya u ṱunḓa i vhona uri thundu ine vha khou ṱoḓa u i ṱunḓa , i a tevhedzela ṱhoḓea dza shango dza tsireledzo,mupo , mutakalo na u vha ya maimo .
Khamphani dza mimoḓoro , dzi goloi na peṱiroḽiamu , khathihi na dzifeme dza zwa vhudavhidzani nga ṱhingo , ndi dzone dzo andesa kha vhuimo ha nṱha ha fumi . 
U engedza nṱha ha ezwo , zwiphiri zwo kalulaho zwo ita uri hu vhe na u humbulela na nyofho ya madzangano a vhusevhi na uri ezwi zwo fhungudza thikhedzo ya tshitshavha khavho . 
Ndangulo ya khovhakhombo , u fana na nyito iṅwe na iṅwe na bindu i fanela u isa phanḓa na u khwiniswa . 
U wana vhuṱanzi na u dumekanya u ya nga ndeme muṱanganoni wa mavhuthu
Maitele o vha i itelwa uri a vhe a leluwaho , a re khagala , a shandukiseaho nahone a sa dzhii sia . 
Ofisi ya DG i ṋetshedza vhurangaphanḓa hu pfadzaho kha zwa ikonomi , havhuḓi nahone ho dzudzaneaho na ndededzo ya ndaulo kha muhasho . 
A huna tshifhinga tsho randelwaho
Nḓowetshumo ya u panga zwienge zwikoṱini fhano Afrika Tshipembe ndi ya ndeme . 
Nga phurogireme yo ṱanganelaho ya u pulana , ine ya kombetshedza u shela mulenzhe ha vhashelamulenzhe vhoṱhe vhe vha tea , masipala u nga kona : 
U funza ḓivhaipfi kha nyimele
Tsumbo , mmama - vhuvhili ha maḽeḓere o swifhadzwaho a na mubvumo wao ; ntota - n na t ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na mubvumo waḽo .
Uri tshelede ino kwamea na miholo yo badeliwaho vhoramafhungo vhaṋa vhe vha vha vha kha mutevhe wa mbadelo ya vhashumi . 
Tshikafhadzo ya phosho
Vhushaka ha ndeme vhu hone vhukati ha ṱhumanyo ya mutshimbilo na tshikhala tsha fhethu ho vuleaho nahone hu konḓaho , sa izwi ṱhumanyo ya mutshimbilo kanzhi i tshi katelwa khazwo , kana u dzheniswa fhethu ho salaho hu tshi pulanwa fhethu ha nnyi na nnyi hu konḓaho . 
Zwikhakhisi zwa tshiṱangani zwi fanaho na nḓisedzo ya muḓagasi i so ngo fhelelaho ri kha ḓi vha nazwo .
Arali mulandu wa ya khothe , vha nga lavhela zwi tevhelaho :
MILAYO YO ṊETSHEDZWA KHA NḒIVHADZO YA GN 644,GAZETE YA MUVHUSO 37940 YA 25 ṰHANGULE 2011 NAHONE I KHOU WANALA HAFHA . 
Naho pfunzo nga u angaredza yo saukanyiwa tshipiḓa nga tshipiḓa u ya nga kuvhonele kwa fiḽosofi , a hu ngo vha na ndingedzo dzo lukiwaho dza u lingedza maitele a fiḽosofi o fhambanaho kha pfunzo ya vhaaluwa . 
Kha vha kandise minwe u itela u ṋwalisa kha Redzhisitara ya Vhathu .
vhashumi musi a tshi vhalela mbadelo ya muthelo wa
Bugundaula ya tshifhinganyana yo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Muno ( arali i hone )
Luambo lwo shumiswaho kha dzibugu lu a konḓa vhukuma hune na vhagudiswa vho ṱalifhaho ( kanzhi na vhadededzi vha thangana ṱhukhu navho ) a vha koni u dzi vhala na luthihi vha sa khou thusiwa . 
Vhunzhi ha dzikomiti dzo ṱanganedza mivhigo ya Vhulavhelesi ha Masheleni , zwo livhisaho kha uri muthu a mangale uri ndi ifhio mbuno dzine vha ḓo dzi lavhelesa phanḓa ha Nnḓu . 
Naho zwo ralo , mihasho kanzhi a i tou dzhiela nṱha yo khwaṱhisa themendelo dzine dza sa katele ndaulo dza tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Muthu u kona u swikelela vhathu vho no bva kule , muthu u a kona u ita vhukonani na u guda nga ha vhaṅwe vhathu na maṅwe mashango . 
Mafhungo o fhiriselwa kha Vhufaragwama ha Lushaka nahone Muhasho wo lindela mvelelo . 
Musi i tshi thoma u ḽa zwiḽiwa zwa zwiomate , i ḓo hafhu u nwa maḓi . 
Khongirese ndi ya vhuṱhogwa kha Afrika Tshipembe sa izwi Poswo ya Afrika Tshipembe i tshi tou vha yone mutambi muhulwane wa nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso na uri yo kwakwanyiswa na NDP , nga kha Thandululo dza Lushaka na u phaḓaladziwa ha nḓisedzo ya tshumelo dza Muvhuso na dza masheleni u ya vhuponi ha mahayani na zwitshavhani zwine a zwiathu u bveledzisiwa .
Muhaṱuli Muhulwane Vho Mogoeng Mogoeng na miraḓo i ṱhompheaho ya Vhulamukanyi ,
Zwa u londolwa ha ndaka dzoṱhe nga nḓila dzoṱhe dzo teaho u tsireledza mibindudzo mihulwane na u fhungudza mbadelo dza ndondolo na dza u renga dziṅwe ndaka ntswa tshifhinga tshi ḓaho , ndi zwa ndeme . 
Ri khou ṱoḓa tshigwada tsha vhashumeli vha tshitshavha vha phurofeshinala na vha re na zwikili zwa maimo a nṱha a vhuḓifari - vho ḓikumedzelaho u shumela tshitshavha .
Vhushaka ha metse kana mirekanyo ine ya ṱalutshedza milayo iyi i ita mutheo wa thasululo ya thaidzo dza pfukiselo ya luvhilo . 
e ) Vho Gladys Modise ( Muhasho wa Pfunzo )
4.1 . Nga Khubvumedzi ri ḓo vha ri tshi khou swaya Ṅwedzi wa Vhufa , Ṅwedzi wa Vhuendelamashango , Vhege ya u Ṱavha Miri , Ṅwedzi wa Vhashumeli vha Muvhuso , Ṅwedzi wa Pulane ya Lushaka ya Mveledziso ( NDP ) na Vhege ya Senthara ya Tshumelo ya Thusong .
Nga 2012 muvhuso wo dovha wa ḓivhadza mbekanyamushumo ya mutakalo ya tshikolo , ine ndi vhuṱhaḓuli kha vhuṅwe vhuleme vhune ha kundisa u bvela phanḓa ha vhaṅwe vhana .
U guma kha tshiwo tshithihi nga muunḓiwa nga ṅwaha - Dzilafho ḽa u ṱhaṱhuvha na u thivhela
nDI ZWIFHIO ZWIVHUMBIWA ZWIHULWANE ZWINE VHAFUMAKADZI VHA NGA DZHENELA U SIKA MILAYO ?
Phatheni ya u nwa aḽikhoholo kha ḽa Afrika Tshipembe , u ya nga ha maga a dzitshakatshaka , i nṱha nahone i a vhilaedza , hune ha vha na nwesa aḽikhoholo kha tshifhinga tshipfufhi na u shumisesa zwikambi vhukati ha vhadzia u nwa , naho hu na uri vhunzhi ha vhaaluwa vha dzula vha sa nwi . 
U leludzwa na u sikwa ha zwitandadi zwi no fana zwi na ndeme kha u maanḓafhadza vhorakonṱiraka vhaswa na vhashumi vhavho . 
Ndeme ya tshelede
Dziṅwe dzikhamphani dzi a vala nga maḓuvha a madakalo ngeno dziṅwe dzi na ḽivi dzo pulanwaho phanḓa . 
Kushumele kwa vhagudisi .
4.3 Naa ri khou shumisa madi zwavhudi ?
U ṱana hu takadzaho nga Yuniti i shumaho nga Bere ya Tshwane yo khwaṱhisedza vhukoni hayo ha u thivhela vhugevhenga na u fariwa ha vhahumbulelwa . 
Vhushaka uvhu vhu shela mulenzhe kha mveledziso ya Afurika ngomu ha zwipikwa zwo vhewaho kha Adzhenda ya Mbumbano ya Afurika ya 2063 .
Hu na mbudziso ya uri mulayo uyo u ḓivhiwa zwi ngafhani kha shango ḽoṱhe , zwine zwa nga ita uri u shume zwavhuḓi .
U tou fana na muthelo wa mbuelo a hu na nzwalelo zwi bvaho vhukati ha asesimennde na datumu ya nzudzanyo ya phambano zwa nga pfukiselwa phanḓa . 
Khabinethe yo tendelana na u tholiwa ha vha tevhelaho sa miraḓo ine ya ḓo shuma kha Vhulangi ha Lushaka ha Vhuendi ha Nnyi na Nnyi :
U kopolola na u ṅwala maipfi nga u khethekanya zwavhuḓi .
A huna tshifhinga tsha nyengedzedzo tshine tsha ḓo tendelwa arali u salela murahu ho vhangwa nga nḓisedzo ya matheriala . 
U kona u ṱalukanya thevhekano ya themba dza maḽeḓere mararu dzo ḓoweleaho ( tsh , tsw , nzw na khw ) dzi magumoni a ipfi .
Khethekanyo ya u fhedzisela i katela zwidodombedzwa kha thekinolodzhi yo " kunaho " sa ya fulufulu nga sola na zwinwe zwikhala zaa fulufulu zwo teaho zwa vhashai kana zwitshavha zwiṱuku zwa mahayani . 
( b ) a vha a songo tiwa nga ḽiṅwe ḽihoro sa nkhetheni kha khetho dza wadi a vha muraḓo wa ḽihoro .
Mbadelo dzi nga badelwa na kha akhaunthu i tevhelaho ya bannga :
Vhalwadze vhanzhi vho fushea nga tshumelo ye vha i ṱanganedza maongeloni a TB u fhirisa zwe zwa vha zwo lavhelelwa . 
( a ) wanwa mulandu wa vhutshinyi ho ambiwaho kha khethekanyo ya 1(a) u tea u fhiwa tshigwevho tshiṱukusa tsha u vhulaya ;
Nahone ndo vhea rekhodo ya theiphi saizwi i tshipiḓa tsha dokhethe ya vhuvhanga ye ya vha i khou lugiswa . 
Ḽaiburari/ bugu dzi re na mafhungo
Vhuloi ngei Malawi vhu langulwa nga Mulayo wa zwa Vhuloi wa 1911 .
Tshishumisi tsha IDP tsha 7 : Bammbiri ḽa logo ḽa thandela dzi no khou tea u sedziwa dza IDP dzi no bva kha CBP sa thandela dza IDP
4.1 . Khabinethe yo tendela mukumedzo wa Mulayotibe wa Khwiniso wa Khanḓiso na Dzifiḽimu wa 2015 Phalamenndeni .
U swika zwino a hu na tshitshavha , naho zwo ralo vhathu vha tshi nga shaya , a tshi na zwiko zwo fhelelaho . 
U ṅwala pharagirafu/ nga maipfi awe , hu tshi shumiswa tshivhumbeo / fureme
g ) Vho Sfiso Buthelezi ( vho tou dovha u tholwa hafhu ) ,
Vhadzulapo vhane vha shela mulenzhe kha mveledziso ya vhone vhaṋe
U ṋetshedza na nḓisedzo dza tshomedzo dzoṱhe dzine dza khou ṱoḓea kha hei thandela ndi vhuḓifhinduleli ha Rakhonṱhiraka . 
U thusa kha u ṱola zwibviswa na mugaganyagwama zwa ofisi ya dzingu . 
Afurika Tshipembe na maṅwe Mashango a 93 o saina Thendelano nga Nyendavhusiku 2008 .
Khabinethe i fhululedza vhoṱhe vho Nangiwaho sa Mutambi Makone wa Ṅwaha o Nangwaho nga Vhathu .
Tshigwada tsha Tshumelo ya Tshipholisa tsha SA tsha Khakhathi dza Miṱani , Tsireledzo ya Vhana na Yuniti ya Tsedzuluso dza Vhutshinyi ha zwa Vhudzekani tsho kona u swikela zwigwevho zwa thambo zwa 659 kha zwigevhenga zwa vhutshinyi ha vhafumakadzi na vhana . [ U vhanda zwanḓa . ]
Vhatholi vha tea u dzhia tsheo ya uri ndi zwifhio zwikili zwine vha zwi ṱo ḓa nahone vha nga khetha vhugudisi vhuṅwe na vhuṅwe vhu ṋekedzwaho nga Sector Education Training Authority .
U ḓiṅwalisa ho vula ngei Free State , Mpumalanga na Limpopo .
U konanya na u langula CBP khathihi na u shumiswa hayo wadini .
Vha fanela u ita khumbelo ya u wana maṅwe mabambiri a ṱhanziela ya u ṅwalisa nga vhone vhaṋe .
Phele i khou pandamedza nngu dzanga !
Vhupimathengo ha 47 ho fhedzwa kana vhu khou bvela phanḓa , vhu katela R75 biḽioni ya tshumiso ya masheleni nga muvhuso .
Mishumo mihulwane i katela zwibveledzwa zwa zwiḽiwa zwa zwifuwo , zwibveledzwa na thengiso ya zwikukwana zwa vhukale ha ḓuvha ḽithihi na u thothonya makumba , u bveledza mufuwi na tshikukwana , muvoni na maṅwe mashumele a u phurosesa , na thengiso na u phaḓaladza . 
bveledza ndaela dza dzangano - u bva kha ' u ḓivha ' u ya kha ' u ita '
U guma kha ndingo nthihi ya maṱo nga muunḓiwa nga ṅwaha
Ezwi zwi katela vhudziki ha poḽotiki na ha mbekanyamaitele na u vha khagala vhukati ha mabindu na muvhuso . 
Ndondolo ya bada na mvusuludzo ndi vhuḓifhinduleli vhu bvelaho phanḓa kha ṅwaha wa muvhalelano muṅwe na muṅwe . 
Zwazwino , maAfrika Tshipembe vha linganaho 10 miḽioni vha ita ndingo nga ṅwaha .
Mufunashango avha vhe vha ḓikumedzela u shumela vhathu u fhira vhone vhaṋe vho [ kumedzela ] vhutshilo havho ha musi vho no vha mualuwa vha sa neti vha tshi itela mbofholowo ya shango ḽashu na vhathu vhaḽo .
Mvelele dza malofha- zwi dzhia iri dzi si gathi kana maḓuvha .
U kuvhanganya muvhigo wa odithi na phindulo zwi fanela u itwa misi yoṱhe . 
Sa tsumbo , ndivho dzone dzine a dzi pfali , kana dzi nga imela mihumbulo i hanedzanaho ya vhakwameaho vho fhambanaho . 
Muvhuso U na vhuḓifhinduleli ha u bveledza mbekanyamaitele ya Tsudzuluso ya Didzhithala ya Khasho ( BDM ) .
Switshi ya u dzima muḓagasi na tshikalo tsha muḓagasi wo shumiswaho ndi dziṅwe dza pulane dzine dza shumiswa kha u fhungudza mutsiko kha netiweke . 
Arali hu si na vhulangi havhuḓi ha mbono ya shango na zwiko zwaḽo , ikonomi na tshitshavha tshi kwameaho zwi nga si kone u bvela phanḓa . 
Tshikolo tshine vharathu kana vhakomana vha dzhena khatsho , tshi ḓo sumbedza bogisi ḽa u dzhenisa zwithu . 
( iii ) u khethekana na zwiṅwe zwipiḓa zwaḽo zwa ṱanganelana na ḽiṅwe ḽihoro ,
Vhagudi vha a vhala , sengulusa na u fhindula mbudziso dza malugana na tshibveledzwa tsha ḽitheretsha .
Sekithara dzoṱhe dza tshitshavha , hu tshi katelwa vhusimamilayo na vhahaṱuli , dzi tea u khwaṱhisedza uri malamba kana mbuelo dza mveledziso dzi ṋetshedzwa vhathu vha shayaho vhukuma na vhe vha vha vho thudzelwa kule kale , hu tshi khou thivhelwa vhathu vha maimo a nṱha u tsireledza madzangalelo avho vha tshi khou shumisa zwitshavha zwine zwa si vhe na maanḓa manzhi .
U vhiga ifa la mufu
Sa tsumbo , Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho i katelwa ṋetshedzo ya u vhona uri zwitshavha zwi nga ṋetshedza mihumbulo na ngeletshedzo .
Vhupo ha ndaulo hu si na vhuṱanzi vhu elanaho na mulayo wa zwiḽiwa zwa khuhu na mbambadzo ya dzitshaka na hone vhu ḓisa khaedu nga maanḓa ya u rengisela zwiḽiwa zwa khuhu Yuropa . 
Maga aya ha nga ḓo vhofholola na u imisa samba ḽa shango iḽi . 
( a ) mithelo ya zwifhaṱo na mbadelo ya tshumelo dza masipala kana dzi itwaho ho imelwa masipala ; na musi
muuḓi wa ṅwana , thendelo i re mulayoni ine ya vhea ṅwana madzinani avho .
Zwa u sa swikelelea ha mavu ho itiswaho nga vhuṋe ha mavu na zwiṅwe zwi fanaho na zwenezwo , zwi dzhiiwa sa vhukonḓi vhuhulwane ha mveledziso yo dzikaho ya vhupo uho . 
Uyu modulu wo sedzesa nga maanḓa kha masia mavhili a ndeme a vhudavhidzani ha muṱangano , ane a vha adzhenda na maambiwa .
Fhedzi ndi zwa ndeme u dziela nṱha uri matshimbidzelwe a u dzhia ndaka o ḓitika nga nyimele yo fhambanaho na dziṅwe . 
Milayoyapo a i kateli vhupo hoṱhe nahone a i ambi nga ha phambano dza mvelele na nyimele dzapo . 
Zwazwino , Masipala u na Tshikimu tsha Tshumiso ya Mavu u itela u langa mveledziso ya mavu na tshumiso ya mavu kha vhupo ha masipala hoṱhe . 
Khophi ya masipala ya Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho
FPS yo thoma thandela ya u khwiṋisa u ṱalusa vhathu vha sa ḓivhei . 
Kha miṅwaha ya zwino , Afrika ḽo ita mvelaphanḓa nnzhi nga sia ḽa mveledziso ya matshilisano na vhuthu . 
U shumisa muungo wa ipfi na nzulele ya tshifhaṱuwo
Ho dzinginywa uri zwi a konḓa u shumisa aya maitele kha mitambo ya bola ya milenzhe . 
U ṋetshedza vhukoni , u bveledzisa , ikonomi na u shumisa masheleni zwi khagala na zwiṅwe zwiko kha sia ḽo tiwaho ḽa vhuḓifhinduleli . 
Zwivhi zwe vha zwi amba nga ha u vha na ḽaisentsi ndi uri a vha koni u vhea mitengo yavho kana u shuma vha pfuka awara dzi langiwaho . 
16 . Fomo dzo randelwaho tswikelelo dza rekhodo
Ndinagnelo vhukati ha mashumele o thomiwaho , mihumbuko miswa na mveledziso zwi a ṱoḓea . 
Vhuria , u fhefheḓa ha muya hu itea nga tshivhangalala u swika nga lufhimavhaeni . 
4.2 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho vha ṋemuḓi kha Muphuresidennde wa Mozambique Vho Filipe Nyusi ngei Union Buildings ngei Tshwane mulovha .
Kha madzingu a phendelashango , naho zwo ralo , u monithara na u asesa zwa ndeme zwi nga fhasi ha vhuḓifhinduleli ha maanḓalanga a dzingu , nahone u swika zwino zwo itwa nga nḓila nnzhi dzo fhambanaho . 
Ndivho ya mihumbulo yavho yo vha i ya ndeme , nahone kuṅwe kuvhonele kwo sumbedzwa zwo khwaṱha vhukuma . 
Nga ngomu ha mpimo wa siaṱari ḽo dzudzanyiwaho ḽa muvhigo , tsedzuluso ya maṅwalwa i fanela u vha yo khulwanesa , i pfesesaho na yo dzhenelelaho . 
U bva kha kuhumbulele kunwe na kunwe , masia o fhambanaho a nga ṱanganedzwa . 
Puḽane ya Mveledziso ya Zwikili yo wanala sa zwi ṱoḓeaho . 
( c ) u fhelisa kana u fhungudza , kana gavhelo kana u ṋea thendelo dza mithelo , miṅwe mithelo-vho , mishumo na muingathengo muṅwe na muṅwe wa mavunḓu ; kana
( b ) u ṋea muvhigo kha Phalamennde nga ndaulo yo fhelelaho nahone ya misi malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo .
Komiti ya Vhueletshedzi i ṱola zwo ṋekedzwaho na khumbelo zwa saintsi ya ita themendelo malugana na tsireledzo kha Khoro Tshitumbe .
Zwitshavha zwi nga ṋewa maanḓa a u topola ṱhoḓea dzazwo , na u vhea tsumbakushumele na thagethe na u ṋea masipala vhuḓifhinduleli kha kushumele kwayo na nḓisedzo ya tshumelo .
Ri dovha ra pfa ro hulisea nga u vha hone ha Vho-Dinilesizwe Sobukwe , murwa wa muhali muḓivhalea na murangaphanḓa Vho-Robert Sobukwe , vhe na vhone vha lovha miṅwahani ya 30 yo fhiraho , nga murahu ha thambudzo ya miṅwaha minzhi ye ya katela u bvalelwa dzhele , u shakuliswa na dziṅwe thambulo dzo fhambananaho .
123. Nyanḓadzo ya Milayo ya vunḓu
U tikedza Tshitirathedzhi tsha Zwiko Madi a Lushaka - zwitirathedzhi zwa u thusedza
Musi izwi zwo no itwa , ndi ḓo vhekanya makumedzwa uri vhone vha bule mihumbulo . 
Masalela a vhewa fhethu u tsireledza vundu u ri ḽi sa vhe kha ovaḓirafuthi hafhu , kha nyimele i ne Mihasho ya wana zwi tshi konḓa u dzula kha mutheo wo fhungudzwaho . 
Phamufulethe ya tsivhudzo .
Muhasho u ḓo thusa muvhuso wa lushaka kha u isa vhathuni phurogireme ya u lambedza-nga-huswa . 
Muḓagasi
Mvelo ya vhuṋe na vhurangaphanḓa i songo imaho zwavhuḓi i khou tea u khakhululwa .
Maitele o ambiwaho kha Muengedzo a shuma tshifhinga tshoṱhe musi-
Masheleni ane vha ḓo a wana ndi R350 nga ṅwedzi nahone nga ṅwana .
Vhurangeli ha u bveledza na u engedza khwiniso ya kushumele zwikoloni vhu katela zwi tevhelaho :
GEMS DotMobi Webusaithi thendeleki , GEMS DotMobi , ndi tshumelo ya vhubveledzi yo itwaho nga GEMS ho humbulwa vhone .
-- U shumisa luambo lwa nyanyuwo
U shumiswa ha pulane dza wadi nga dziwadi
Izwi zwithu zwoṱhe zwi tea u dzhielwa nṱha kha u pulana ha lushaka .
Maitele a u thetshelesa
U ṱalutshedza fhethu / vhathu / muanea ...
Vhalani maipfi ni thetshelese mibvumo maṱanu .
U vhambedza ngano mbili .
U lwa na vhushai na u sa lingana na u dzudza vhagudi vha tshikoloni , vhagudi vha fhiraho miḽioni dza malo vha khou dzhena tshikolo tshi sa badelwi mutendelo hu uri vha fhiraho miḽlioni vha tshi khou vhuelwa nga tshikimu tsha muvhuso tsha u ṋetshedza zwiḽiwa .
Mishumo ya mudzulatshidulo
Ri tshi tou inga , hune thandela ya vha i songo dzheniswa kha IDP kha ṅwaha wa u thoma wa CBP , zwi nga vha vhuṱali uri hu tikedzwe u dzheniswa hayo musi tsedzuluso dzi tevhelaho dzi tshi swika .
Komiti ya wadi na mukhantseḽara
Muphuresidennde vho thoma IMC iyi u itela u ṱoḓisisa masiandoitwa a so ngo lavhelelwaho e a ṱahiswa nga vhathu vha kwameaho kha sekithara ya vhuendelamashango .
4.4 Ndangulo ya kushumele kwa masipala
Ndingo dzoṱhe dzi fanelwa u itwa hu tshi tevhedzwa milayo yo ṅwalwaho zwavhuḓi i tevhelaho ya ndingo sa zwo ṱalutshedzwaho afho fhasi : 
Muvhigo u tshimbidzwa kha Khoro na kha nga rapolotiki a re na vhuḓifhinduleli na vhathu vha zwa tshithekhiniki miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe ;
Bammbiri ḽa 4 : U fhindula mbudziso u bva kha ḽitheretsha ( 10 )
Phimo ya nzwalelo ya vhukuma i rekanywa sa phambano vhukati ha phimo ya u hadzimisa ya fhasisa na inflesheni ya mutsitso wa GDP . 
Tshivhalo tsha vhaimeli vha vhutsireledzi na mutakalo vha mushumoni kana tshipiḓa i ḓo vha : 
Zwino tangedzelani maipfi ane a vha na vh na dz .
Lavhelesani tshifanyiso itshi tsha nḓila ya vhusunzi .
Nyelelo ya vhege i khwiniswa u itela milambwana miṱuku miṱanu . 
Thendelano dza u kovhekana mbuelo na u pfukisa zwishumiswa dzi fanela u tendelanwa na u tendeliwa nga Minisṱa musi thendelo ya vhushumisamupo i sa athu ṋetshedzwa .
tshiḽa tshiṅwe tshipiḓa tsha fhungo ni talele ḽiiti .
Nḓivhadzo ya khaṱhululo i tea u sumbedza zwiitisi zwa khaṱhululo . 
Mbekanyamushumo dza u guda dzo nahone dzi khou bveledzwa u itela pfunzo ya zwikili zwa vhutshilo zwa miṅwaha yoṱhe , na vhupfumbudzi vhu khou ṋetshedzwa u konisa vhagudisi u ita izwi . 
Ezwi zwi ombedzela hairakhi ya lushaka lwa ṱhoḓea ya zwiimiswa na ṱhoḓea ya u ṋetshedza hairakhi ya fhethu ha tshiimiswa tshoṱhe . 
Thandela a dzo ngo tea u paḓa badzhethe ye ya tendelwa . 
Tsha u fhedzisela , ndingedzo ya muthelo na u pfuka muthelo na zwone zwi kwama mutheo wa muthelo na reshio ya u papamala ha muthelo zwa sisiṱeme ya muthelo . 
Mutheo wa mvetamveto u ḓo ita uri tshivhavha tshi ḓivhadzwe nga nḓila yavhuḓi musi hu tshi bviswa vhupfiwa kha Mulayotibe .
Mbekanyamaitele dza muvhalelano dza zwishumiswa zwa masheleni dzo shumiswa kha zwithu zwi re na vhuṱumani . 
Kha vha ite mbadelo dzo tiwaho .
Kha vha ṱoliwe maṱo naho hu luthihi nga ṅwaha zwalwo .
Ḽi shuma na muhumbulo wa u pulana ha tshiṱirathedzhi tsha lushaka , khathihi na maitele na zwivhumbeo . 
5.20 vha vha thusa nga u ita uri tshumelo dza vhaṋetshedzi vha zwa matshilisano dzi vhe hone kana vhaofisi vhane vha kha ḓi lingiwa ; na
Itani Ndingo .
Hezwi a zwi elani na maitele a fhungudzeaho o vhonalaho kha vhuṅwe vhupo vhunzhi . 
Mushumo wavho ndi u sika vhupo hune ha khwaṱhisedza u shela mulenzhe ha tshitshavha nga huhulu nga zwigwada kha maitele a u pulana .
Sa zwo ḓoweleaho , Ndivhanyiso ya Mugaganyagwama i ṋetshedzwa luthihi nga ṅwaha nga Tshimedzi . 
Zwi khagala uri na nga nnḓa ha maitele a vhukwamani o iteswaho phanḓa ha musi mulayo u tshi phasiswa uri mbilaelo idzo dzi kha ḓi vha hone nahone mbilaelo idzo dzi fanela u tandululwa nga u ṱavhanya u itela uri musi mulayo u tshi thoma tshanduko kha mbuelo dza tshikwama tsha phurofidennde dzi ḓo thomiwa zwavhudi hu si na zwikhukhulisi .
tshigwada .
Ri ḓo shumisa ngudo idzo uri ri kone u khwinisa mveledziso .
Kana uri u ṱanganedzwa ha madzangano a vhashumi a zwi thivheli nyiledzo dza tsireledzo u mona na mugodi khathihi na ndango ya miṱangano ya madzangano . 
Ndi khou tama u amba uri nṋe na Minisiṱa ro dzhiela nṱha nga vhuronwane mabulamuhumbulo na u dzhiela nṱha thikhedzo yo ṋetshedzwaho hafha ṋamusi kha kuitele hoku kwa u Sedzwa hafhu . 
raimi / pfanapheleledzo ---- maipfi kana mitaladzi kha vhurendi zwi fhelaho nga mibvumo mithihi zwi tshi katela na pfala-ndoṱhe .
Mulaedza muṅwe na muṅwe kana mulaedza wa data we mushumisi a rumela kha Muhasho wa zwa Muno u ḓo dzhiiwa sa wo ṱanganedzwaho nga Muhasho wa zwa Muno musi u ṱanganedzwa hu tshi fhindulwa nga u tou ṅwala . 
Thendelano ya muṅwe mufarisi , sa tsumbo , i a ṱoḓea u itela u fhandekanya hayani ho ṱanganelaho na iṅwe ndaka i sa sudzulusei . 
U vhea nga zwigwada na u kovhekana hu livhisaho kha u kovha
Vhathu vha re khomboni khulwanesa ndi vhafumakadzi , vhana na vhaaluwa . 
I kovhelaniwa na gumofulu ḽa sibadela ḽa mutakalo wa muhumbulo ḽa R13 256 nga muṱa nga ṅwaha
Mafhungo oṱhe o teaho a u ita ndingo ya vhupo yo dodombedzwaho kana musaukanyi wa mafhungo a fanela u waniwa . 
U tamba matambwa a sa konḓi
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi u kati na u ita ngundo dza zwiko zwa u shumisa maitele maswa a zwibveledzwa zwa mitshelo zwine zwa ḓo tikedza mveledziso na phaḓaladzo ya thekhinoḽodzhi dzo teaho dzine dza ḓo shumiswa kha dzi Agri-Parks .
U topola zwi fanaho na zwo fhambanaho hu tshi shumiswa luambo na ḓivhaipfi yo teaho .
Khantsela ya Mbambadzo ya Vhulimi ya Lushaka yo vha i khou shuma kha maitele aya a tshanduko , i tshi khou dovha ya ṱuṱuwedza u swikelela ha mimaraga kha sekhithara ine ya kha ḓi ḓibveledzisa ya vhulimi . 
Dzhendedzi ḽa mvelaphanḓa ya vhaswa ḽa lushaka , ḽo vhumbiwaho nga kha ṱanganelano ya Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu na khomishini ya Vhaswa ya Lushaka ḽi ḓo rwelwa ṱari nga dzi 16 dza Fulwi ngei Ekurhuleni .
Dziikonomi dza West Rand na Sedibeng vhuvhili hadzo ndi ṱhukhu musi dzi tshi vhambedzwa na dziṅwe . 
Tshivhangi / tshiitisi tshihulwane tsha lufu
ita zwo bulwaho nga National Industrial Policy Framework ine ya vha uri yo no khunyeledzwa , nahone ri ḓo :
Vhuimo a vhu ṱanganedzwi na kathihi nga vha vhulangi ha ndaulo ya ḽa Sweden . 
Hune mvelaphanḓa ya fhelisa zwo salelaho murahu ho vha na u ongolowa nga maanḓa , ri tea u engedza luvhilo lwa nyito yashu na vhushumisani . 
Phambano i nga itwa vhukati ha tshaka mbili dza " zwikhala " zwa u dzhenela ha vhathu vha tshitshavha .
U laṱwa ha malaṱwa a zwa ndondolamutakalo kha maḓaleḓale a songo teaho na fhethu ha u laṱa malaṱwa lwa tshayanzudzanyo zwo ḓowelea Afrika Tshipembe . 
Mulayo u na ndaulo dzo fhambanaho nga ngomu hawo dzo itelwaho sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi elanaho na zwiḽiwa . 
Hetshi ndi tshiṱiriki tsha ha madzhisiṱaraṱa tshine tshifhaṱo tsha vha khatsho . 
Ndi mushumo wa muṱolambalelano wa u sedza vhungoho ha mafhungo ayo . 
Ni tamba mini na khonani yaṋu ?
Mbambadzo ya zwi tshilaho ' Biotrade ' - Ḽi shumiswa u ṱalutshedza mushumo u yelanaho na u kuvhanganya lwa mbambadzo , u kunakisa na u rengisa zwibveledzwa zwine zwa bva kha phambano ya zwi tshilaho .
Thandela dzi fanela u dovha dza ṱanganedzwa uri dzi kone u tewa nga u wana mundende wa khephithala . 
Nyangaredzo ya maitele ane a tea u tevhelwa
Phesenthe ya vhafhinduli i lugiselwa u tikedza ndingedzo dzavho nga kha kushumisele kuhulwane kwa zwiṱuṱuwedzi . 
U hwala vhuḓifhinduleli ha ndondolo ya sibadela , vhuṱhogomeli ha muḓini . 
Maitele a no tevhedzwa na Phalamennde
Ri khou ombedzela vhathu vha vhupo ha mahayani uri vha thome u ḓilugisela u ri vhudza zwithu zwine vha zwiṱoḓa lwa shishi .
Ndayo dza Thundu dzi re Khombo dzi langaho u endedzwa ha sambula dza ngudo ya malofha dzi ṱoḓa uri kha Mashango a Mulanganelano tshiputo tsha mbemba tharu tshi tea u tevhedza zwi tevhelaho : 
Sisiṱeme ya vhuendi ha nnyi na nnyi i shumaho zwavhuḓi , yo khwaṱhaho , i swikeleleaho nahone yo tsireledzeaho i khou lavhelelwa u ḓo vha tshipiḓa tshihulwane tsha vunḓu ḽine ḽa khou shuma zwavhuḓi kha zwa ikonomi . 
Mafhungo o ṋetshedzwaho tshifhinga tshoṱhe a fanela u dzudzwa tshifhingani , u vha a vhukuma na u tea kha u maanḓafhadza vhathu u khwinisa matshilo avho . 
Naho hu na izwi , vhunzhi ha khemisi dza zwitshavha dzo dzula dzo sedza kha zwibveledzwa hu si kha ndondolo . 
Vha tshi khou shumisa nyolo yo topolwaho kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Sa tshipiḓa tsha maga a u fhungudza o dzhiwaho u itela u fhelisa zwivhangi zwa gomelelo , milayo ya kushumele kwa madamu i khou shumiswa kha madamu a 35 na sisiṱeme nṋa he ha itwa thivhelo zwi tshi elana na tshomedzo dza maḓi ( thivhelo dza ndango kha tshumiso ya maḓi miṱani na kha vhulimi ) .
Ri dzhiela nṱha afha fhasi mulayo u bvaho kha mvelelo dza miṅwe milandu une wa ṋetshedza thikhedzo ya khunyeledzo iyo . 
Thandela nnzhi dza themamveledziso , dzine burantshi ya khou lingedza u thoma , dzi ḓo itiwa hu na tshumisano na vhaṅwe vhashelamulenzhe , sa tsumbo Ḓorobo ya Cape Town , mimasipala miṅwe-vho na Koporasi ya Vhaendangazwidimela vha Afrika Tshipembe . 
U dzulela u setsha ndi iṅwe ya nḓila dza u tendela vhafariwa uri vha kone u ḓivha uri ndi nnyi u teaho u ita mushumo wa u vha londa . 
Vhupfiwa ha thikhedzo ya saikhoḽodzhi na fulufhelo ndi vhuhulwane vhuponi ha hayani . 
Khoro i ḓivhadza ndivho ya muṱangani na phurosese dze dza vha hone kha vhege .
Nga murahu ha u ṋea vhuṱanzi havho vho livhuwiwa u itela u ṋea vhuṱanzi nahone vha vhudzwa uri vha ṱuwe . 
Odithi dza vhashumi dzi farwa tshifhinga tshoṱhe nga Yuniti ya Odithi ya Ngomu nahone odithi dzo khetheaho dzi itwa nga Muṱolambalelano Muhulwane . 
44 . Maanḓḓalanga a Vhusimamilayo ha Lushaka
Khabinethe yo ṱangana nga Ḽavhuraru , ḽa 13 Khubvumedzi 2017 , ngei Tuynhuys , Ḓoroboni ya Kapa .
U gonyisa ipfi u khwaṱhisedza uri u a pfesesa mbuno ine nda khou ita
Kana zwa khwine , musi vha na mutsiko kana vho dinalea , vha nga kona u shumana nazwo nga u ṱavhanya nahone nga nḓila yo teaho nga u shumisa thekheniki dza u fema dzo gudwaho kha mbekanyamushumo ya Prison SMART ( Vhugudisi ha u Vusuludza na Vhulangamutsiko )  . 
( b ) setshiwa thundu yawe ;
2.7 U ṅwala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22
Zwiteṅwa zwitevhelaho zwinga vha na masiandaitwa kha u imiswa ha mundende :
Mulayo wa vhu 29 wa 1994
U guda u shumisa penisela na khirayoni .
Hune mutale i sa fani ya vha yo ṱumanywa , nḓila ya thendelo i ḓo fhiwa u thivhela tshanduko na ṱhahadzo ya eḽekṱhrokhemiki . 
Guvhangano , ḽe ḽa vhidzelwa u amba nga ha mushumo wa dzi mishinari na vhatendi vhavho , ḽi vhonala ḽo balelwa u aṋwa mitshelo u bva tshe ḽa thoma ngauri nyimele dza zwa matshilisano dzine dza ita uri ayo maguvhangano a vhe a ndeme , dzo sedzelwa fhasi tshoṱhe . 
Thikho dza mafhungo ane a khou haseledzwa
Ṅwaha muṅwe na muṅwe ofisi ya Muṅwalisi i rumela vhoṱhe vhane vha vha na thendelo maṅwalo a mvusuludzo na fomo dza khumbelo .
Pfufho dzi ṱhonifha u shela mulenzhe ha nṱhesa kha SETI nga u ṱuṱuwedza na pfufha vhukoni .
Mutengo wa mushonga wo vhilwaho kha GEMS u itela vhone nga DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi ; na
Ṱhoḓisiso ya Mveledziso ya Dzangano ya tshumelo dza forensiki ya ngudamalwadze a i athu khunyeledzwa . 
Ndeme dzo ḓisendeka kha zwine vhunzhi ha miraḓo tshitshavhani ha zwi dzhia zwi zwavhuḓi nahone zwi ṱanganedzeaho . 
Orienthesheni yo ṱanganedzwaho nga dzangano i ḓo kwama nḓila ine ḽa shuma ngayo na zwine ḽa zwi dzhia zwi zwa vhuṱhogwa . 
Dzoṱhe dzo dzudzanya muangarambo wo fhelelaho wa u shumana na mafhungo mahulwane a tsireledzo na vhutsireledzi u swika 2004 .
Muvhuso u ḓo shumisana na IEC na vhaṅwe vhoṱhe vhakwameaho u vhona uri khaṱhulo ya Khothe ya Ndayotewa i khou tevhelwa .
Hu na zwiitisi zwo fhambanaho zwi no nga sa dzangalelo ḽa tshitshavha , a dzhia tsheo ya u thutha mulandu .
Mbuno na kuvhonele kwau
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya mafhungo na zwifanyiso
Nga nṱha ha zwenezwo , Mbekanyamushumo i fanela u khwaṱhisedza uri mishonga i shumiswa nga nḓila yone nga vhashumisi vho randelwaho , vhalwadze na vhaṅwe vhashumi vha ndondolo ya mutakalo u itela u swikela tshipikwa tsha tshiimo tsha ndondolo ya mutakalo ya khwinesa kha vhathu vhoṱhe vha KwaZulu-Natal . 
Theori dzo fhambanaho dzo shumiswa u ṱalutshedza vhukoni ha tshitshavha , fhedzi vhukwamani vhukati ha vhushaka na vhoṱhe a vhu khagala nahone hu ṱoḓa ṱhoḓisiso nnzhi . 
Ṅwaha uno u dovha wa swaya miṅwaha ya 40 ubva tshe ha vha na mvutshelano ya matshudeni ngei Soweto nga dzi 16 Fulwi .
-- U ṱuṱuwedza vhuḓidzhenisi
tshelede ye vha i ṱanganedza kha thengiso
Hei ndi mbonalo ye ya tou anganyelwa nahone ṱhalutshedzo i nga si tou vha yo livhaho nga nnḓani ha musi mbumbelwe ya maḓi ya ayoni i tshi khou ḓivhea . 
Vhupo ha mabindu a shango ḽashu ho dzika , vhu na manyanyu nahone ho tea kha u engedzwa ha mbambadzo na vhubindudzi .
Maele o sedza kha u ṋetshedza pfulufhedziso khulwane ya mihasho kha u pulana uri vha nga shumisa hani zwiko zwavho , na pfulufhedziso khulwane ya uri pulane dza zwibviswa dzoṱhe dzi a bveledzea . 
Vha fanela u ita khumbelo ya ḽaisentsi ya tshikepe tsha u rea khovhe kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe ngei Kapa .
Ri do amba nga zwitatamennde zwa thaidzo i re hone na zwa ndangakutshilele zwine dza ṱuṱuwedza kiḽasini . 
Tshumelo dza vhathu vha bvaho nnda vhane vha vha ngomu shangoni : mafhungo o lugelaho vhadzulapo vha mashango a nnda vha todaho tshumelo dzi bvaho kha muvhuso wa Afrika Tshipembe .
Musi ndi tshi takala misi yoṱhe ri tshi swikelela thagethe dzashu dza ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Thendelano dza dzitshaka kha sia iḽi kana mbetshelwa dzi shumaho masia oṱhe kha milayo ya maṅwe mashango a dzi tou ḓivhea nga u ralo ( arali dzi hone )  . 
Ri khou ṱuṱuwedzwa roṱhe nga ha uri madzangano mararu a vhetshele thungo phambano dzao . 
mihasho nga zwa luambo .
U ḓivha mihumbulo mihulwane na zwiṅwe zwidodombedzwa
Miṅwahani ya zwenezwino , ho vha u dzhielwa nṱha huhulwane kha zwa mveledziso na zwipiḓa zwa mveledziso hu tshi vhambedzwa na zwe zwa itelwa " zwidziki " zwa ikonomi ya dzitshaka zwi kwamaho mveledziso . 
Vha lingedza u ṅwala madzina avho nga u shumisa mihumbulo yavho sa vha konaho u vhala bugu , zwa vha ita uri vha takuwe siani ḽa vhuṅwali .
Ri nga topola zwitaila zwiraru zwa vhudavhidzani :
Ndi zwa ndeme u pfesesa midzi ya matshilisano a vhuyada kha nyimele hei ya Afrika Tshipembe . 
Ṅwaha muṅwe na muṅwe zwigidigidi zwa maAfrika Tshipembe zwi wanala zwi na leukaemia , khentsa ya malofha ine ya vha khombo vhukuma .
( b ) muthu o teaho nahone a re na nḓḓivho kana tshenzhemo kha ndaulo , kana mbetshelo dza tshumelo ya vhathu .
Tshelede ya muholo
Maitele a leludzaho ndi u dzhia uri maḓi a mashika a vanganywa nga nḓila i fanaho na maḓi a re kha dzomomulambo , a iswa lwanzheni nga tshifhinga magabelo a bvaho , na uri maḓi o tshikafhadzwaho a ḓo elela kha dzomomulambo nga tshifhinga tsha magabelo a khou ḓaho . 
Vhulanguli ha ndaṱiso ha zwino a vhu ngo khwaṱhisa tshanḓa nahone ho sedzuluswa , u wana ndaṱiso khulwane kha vhathu vha re na mbuelo khulwane dzine dza tea u thela . 
Vhupileli
Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha dzi ḓo bviswa dza rumelwa kha vhone nga murahu ha u waniwa ha fomo ya khumbelo .
Nga nṱhani ha tshiitisi itshi , vhuḓi ha u thivhela mbebo ha mvelo , naho hu na uri a hu anzeli u fulufhedzea , hu dzhielwa sa ha khwinesa . 
U phaḓalala hu a fana kha vha tshinnani na vha tshisadzini , nga nnḓa ha u anda hu re khagala ha vhadzulapo vhanzhi vha tshisadzini kha mirole yoṱhe . 
Mbadelo , vhuḓifhinduleli , zwithu zwa ndeme na sheduḽu zwi vho pfeseswa nahone vhadzhiamikovhe vhoṱhe vha tea u ṱalukanya uri u pfumba ha thandela hu ḓo eliwa hani na uri vhuṱanzi vhu ḓo kuvhanganywa nga nḓila-ḓe .
Buthano ḽine ḽa ita uri milayo ya vhutherorisi i vha mulandu , kha mafhungo , na u ita uri milayo yeneyo i vhe na tshigwevho tsha ndaṱiso dzo teaho . 
1.1 Khabinethe i khou lwa na khakhathi dza zwino dzine dza khou itelwa vhabvannḓa .
Tshifanyiso tshi sumbedza tshitendeledzi ( zwithu zwi no bvelela zwi tshi tou tevhekana nga ngona ) .
Dzi katela 2 x 2D zwikene zwa ultrasound nga vhuimana zwa 100% ya mutengo wa Tshikimu
Mazhendedzi a Mulayo a ḓo vha o ḓala nga vhunzhi u lwa na vha khakhelaho mulayo .
Vha fhano vhukati hashu ṋamusi .
Indekisi ya Tshayanyeḓano ya Vhuholefhali ndi tshishumiswa tshihulwane tshine tsha shumisiwa kha u londa u sa eḓana vhukati ha vhathu vha re na vhuholefhali na vha si na vhuholefhali , khathi na u ṋetshadza nḓila ya u ṱola nga u ṱavhanya maano a luṱa lwa nṱha a nga ha tshikalo tsha u sa lingana hu re hone .
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana bugu dza u vhala u bva kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Bindu ḽiṱuku ndi bindu ḽihulwane
Tsumbo ndi u shumiswa ha thekinoḽodzhi ine ya vha na mutengo wa nṱha wa u shuma na u londola . 
Tsumbanḓila idzi dzo itelwa vhashumisi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala i yelanaho na zwiko izwi .
Tsheo dzi tea u rekhodiwa nga vhuronwane .
OSTS i lingedza u ṱ anganedza vho ṱ he vha itaho khumbelo ya vhuguidisi kana wekhishopho .
Minisiṱa vho dovha vha ri mbekanyamushumo ntswa dzi ḓo ḓurela muhasho iṅwe R1 biḽioni kha mugaganyagwama wa ṋaṅwaha , ine muhasho wa Vhufaragwama ha Lushaka wo no i vhetshela thungo naho nyimele ya ikonomi yo kelema vhukuma .
Khwaḽithi ya zwidodombedzwa zwa data ya mvelaphanḓa zwi elanaho na tshifhinga tsha mutevheṱhandu wa u khwinisa thandela musi mutevheṱhandu wa u khwinisa wo lapfesa , zwi ita uri na hu na tshidodombedzwa tshi vha tshiṱuku na khwaḽithi ya kona u vhigwa . 
Muvhuso u dzhia vhuḓifhinduleli kha vhuṱumanyi vhuhulwane na dzimbadelo dza hone khathihi na thuso kha bada dzapo . 
Khombo ndi u bveledzwa ha nzudzanyo dza nḓisedzo yo pfananywaho dzi songo khunyeledzwaho tshoṱhe nahone nga tshifhinga . 
Vhaambeli vha muvhuso u mona na shango zwa zwino vha nga swikela na u setsha vhaṋetshedzi vha tshumelo ya vhugudisi u itela u swikela ṱhoḓea dzavho na u swikela khoso dzo vhewaho kha mutevhe afho nṱha . 
Ahuna masiandaitwa o livhaho a ḓivheaho u bva maluvha ha helele kha khovhe . 
A vha vhane vha dzhena vha fanela u vha na vhungoho malugana na zwipikwa zwa muvhuso , vha tshi khou dzhiela nṱha nzumbululo dza zwenezwino idzi . 
U ḓivha na u amba nga ha mahumbulwa thangeli na u ṱalutshedza zwine a bveledza
Mafhungo a Stats SA kha webusaithi a nga shandukisa hu si na nḓivhadzo . 
Mikumedzo nga vhuḓalo yo itwa nga ha vhuṱhogwa ha mabambiri ane a khou makwa na u bviswa kha phera tshifhinga tshoṱhe u itela uri a kone u khwaṱhisedzwa khwaḽithi , na maraga uri dzi kone u dzheniswa . 
Minista Carlisle vho humbela vhabebi uri vha sedzuluse zwidodombedzwa zwa vhareili vhane vha endedza vhana vhavho u ya tshikoloni . 
Phasipoto ya tshifhinganyana : R85
Masala a vhukuma sa tshiitwa tsho livhaho na tshi so ngo livhiswaho : tsumbo , nṋe , inwi , ene , tshone , ( tsumbo , O i ṋea nṋe )
3.1 . Muphuresidenndeofisi Vho Jacob Zuma vha ḓo Dala lwa Tshiofisi ngei Doha , khala Qatar nga dzi 19 Shundunthule 2016 uya u khwaṱhisedza vhushaka ha polotiki na ikonomi vhukati ha mashango mavhili .
U shaea ha ndondolo vhukuma ya muelelo wa maḓi a mvula hune izwi zwa vha hone zwi tea u dzhielwa nṱha . 
Mbuelo dza ikonomi dzi elanaho na vhabveledzi vhahulwane avha ndi khulwane , nga maanḓa u sikiwa ha mishumo na mbuelo ya zwivhambadzelwa mashangoḓavha . 
Ndi khou tenda uri muvhuso kha u shumane na nṋe arali wa nga zwi wana uri tshitatamennde itshi a si tsha vhukuma . 
Zwiwo zwa vharengi vhane vha ṱanza na u dzidzivhala zwifhaṱoni a zwo ngo ḓalesa . 
Vha khwaṱhisedze ndangulo na ṱhogomelo ya ndaulo ya u dzhena . 
Khii kana ndeme ya u langula u vhukateli ndi u vhona uri zwithithisi zwo topolwa na uri zwo shuṅwa nga zwiimiswa zwa u ṋea thuso zwo teaho nga ngomu ha zwitshavha zwa tshikoloni , hu tshi dzheniswa na vhagudisi , thimu dza u ṋea thuso dzo tiwaho kha Tshiṱiriki , thimu dza u thusa dza kha maimo a zwiimiswa .
Zwiko zwa zwi tshilaho , u fana na zwiṅwe zwiko zwa ndeme , a zwo nga phaḓalala u lingana kha ḽifhasi .
U fhungudzwa ha fosforasi na gesehambe zwi itea kha mbemba dza nṱha . 
Hu na khethekanyo tharu dza mimasipala u ya nga Ndayotewa . 
Ni nga u renga nga zwipiḓa zwiṱaṋu zwa musuku .
Maga manzhi a nga shumiswa nga tshumisano ya vhatikedzi . 
Khumbulelo ya zwiteṅwa zwi tshimbilelanaho na inflesheni dzo ya nga nyanganyelo dza CPI sa zwe dza ṋetshedziswa zwone kha nyendedzi ya mugaganyagwama yo ṋetshedzwaho nga vhufaragwama . 
U ḓowela vhupo hu itea kha zwitumbuki na khovhe ṱhukhu dzi so ngo tsireledzea kha tshivhalo tshiṱuku tsha khadiamu . 
Vhathu vha linganaho 10 000 vha ḓo vhuelwa kha hei thandela ya miḽioni nnzhi ine ya khou lwisa kha u fha mimasipala ya mahayani tshumelo ya ndeme .
Mimakete ya ḓoroboni i bva kha khuvhanganyo nga vhathu ya tshivhalo tshihulwane tsha vhavhambadzi kha vhupo ha nnyi na nnyi . 
Muṱangano wo fhela nga 18:40
Ndangulo na tshumiso ya fhethu ha ḓaleḓale yo vha , nahone kha dziṅwe nyimele i kha ḓi vha , i si yavhuḓi , i na ndangulo i songo linganaho ya tshaka dza malaṱwa ane a laṱwa henefho . 
Dzangano ḽa Pfuko ḽa Norway ḽo ita vhubindudzi ha ndeme kha fulofulo ḽa thikhedzo ḽa ḽifhasi u ita thivhelo na ndondolo ya pfuko mafhungo a ndeme kha mbekanyamushumo ya mutakalo ya ḽifhasi . 
Ofisi dzo fhambanaho dza Muhasho wa zwa Maḓi na Maḓaka u mona na shango dzo dzula dzo lindela u vha ṋetshedza fomo dza vhukuma na thusedzo ya u ḓadza fomo dzenedzo . 
Phimo ya u shaea ha mishumo yo vhigiwaho ya shango i bva kha ṱhalutshedzo ya ṱhukhu ya tshiofisi , ine a i kateli vhaṱoḓi vha mushumo vha si na mafulufulu . 
Hezwi zwi tendelana na vhuḓidini na nṱhesa ha Tshigwada tsha Afrika Tshipembe ha u vhona uri shango ḽo ḓikumedzela u fhaṱa vhufarani na Zimbabwe uri hu bveledzwe mbuelo dzi tamwaho dza ikonomi .
Naho ho vha na tshanduko nga 2009 , dzi tshimbilelanaho na u lingwa ha vhagudiswa na u tikedza mveledziso ya vhagudisi , hu kha ḓi vha na khaedu .
2.12 Khabinethe yo tendela Muhasho wa Madzulo a Vhathu u vha ṋemuḓi wa Muṱangano " U ranga phanḓa tshanduko Ḓoroboni : U bva Mishashani u ya kha u katela , Tsireledzo , ho khwaṱhaho na Madzulo a Vhathu a tshifhinga tshilapfu " na Mbekanyamushumo ya Madzulo a Vhathu , nga Ṱhafamuhwe 2016 .
Muvhuso na vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱoḓa sisiṱeme ine ya kona u bveledza zwithu ine ya elana na u kona u fhindula . 
Hezwi zwi amba uri ri fanela u dzhiela nṱha zwithu zwa ndeme u thoma .
Tshiṱirathedzhi tsha ndangulo ya mpho , tshiṱirathedzhi tsha u ḓidzhenisa ha vhashumi , muhangarambo wa ndagulo ya tshanduko , u ḓihwa na ndededzo dza mbuelo zwo bveledzwa sa u dzhenelea kha u khwinisa maitele a vhathu . 
Hedzi nzudzanyo dzo tea kha nyimele dzine mishumo kana mashumele a bindu kana nḓowetshumo a tou kwama nga nḓila yo livhaho tshitshavha kana a wanala kha tshitshavha kana a tshi nga vhuedza tshitshavha . 
Izwi zwi rangela phanḓa matshimbidzele a Ḓuvha ḽa Vhaswa ḽa Lushaka nga ḽa 16 Fulwi 2016 , ḽine ḽa ḓo tshimbidzwa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei Orlando Stadium kha ḽa Soweto .
Pfanelo ya murengi ya u ṱoḓa muṅwe muhumbulo u tea u ṱhonifhiwa . 
Ngauri tshithu tshithihi , vhuḓikumedzeli ha mivhuso ire miraḓo kha pulane dza dzingu kanzhi a vhu ngo shandukiswa ha vha mbekanyamaitele na nyito dza lushaka . 
Vhaeletshedzi vha muvhuso vho vha tendelana vhoṱhe kha muhumbulo wa uri dzoṱhe kana vhunzhi ha u ṱaselwa bulasini ho hu si ha poḽitiki . 
Kha Gireidi dza 4 - 6 , vhadededzi vha tea u dzhia u thetshelesa sa nyito ya maimo mararu :
Tshigwada itshi tsha vhathu tshi anzela dzula tsho sumbedzisa uri tshi tikedza nkhetheni mukene nga u ralo muthu afha u shumisa nga maanḓa vhudavhidzani ha ṱhogomelo . 
Mulayo wa Madi a Lushaka u ri Tshitirathedzhi tshi fanela u tolwa-hafhu tshifhingani tsha minwaha mitanu minwe na minwe .
Pulane i katela u khwiniswa ha vhudzheneleli ha tshitshavha , zwine zwa vha zwa ndeme kha u konisa zwitshavha uri zwi ṋetshedze muvhigo ngaha tshenzhemo yavho ya muvhuso wapo .
Tshifhinga tshoṱhe musi Komiti yo Ṱanganelaho ya Tshoṱhe i tshi bvisela vhupfiwa hayo khagala , i ḓitika nga hezwi zwiṅwe zwiimiswa zwiraru . 
Ḽiga 3 - Tshiedziswa tsha u tandulula thaidzo
Mutshimbidzawiḽi ( khonani , muraḓo wa muṱa , ramilayo , nz . )
zwikili zwa vhusiki na u kona u vhona zwithu zwavhuḓi na nḓivho nga u dzhenelela kha nyito dza mitshino , muzika , ḓirama na Vhutsila ha u Vhona ;
Tshelede ine ya tikedza vhakolodiwa i bindudzwa u swika i tshi shumisiwa . 
3.7 . Khabinethe yo dovha ya khoḓa u farwa ha muhumbulelwa ho itwaho nga u ṱavhanya nga Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe vhege yo fhiraho kha u vhulawa ha mukapuṱeni wa Bafana Bafana Vho Senzo Meyiwa na uri i khou ṱuṱuwedza zwitshavha uri zwi ise phanḓa na u shumisana na mapholisa kha u wana vhahumbulelwa vhoṱhe .
Ni vhona unga Afrika Tshipembe ḽi ṱoḓa vho ṋenḓila vho pfumbudzwaho u tshimbidza mafhungo a u fhiwa vhana na u swikelela vhana kha lushaka lwashu lu re na mvelele nnzhi ? 
U BVELEDZA MUPO WA NDEME WA U DZULA KHAWO
( a ) Tshipiḓḓa tsha madzulo tshi bvaho kha mutevhe wo iswaho nga mahoro nga ndivhanele hu na madzulo o tiwaho o vhetshelwaho thungo a tshi itelwa dzingu ḽiṅwe na ḽiṅwe nga Khomishini i tshi itela khetho dza Buthano ḽi tevhelaho , hu tshi dzhielwa nṱha data ya tsedzuluso ya vhakhethi na vhuimeleli nga mahoro a re na dzangalelo .
Sisiṱeme ya tshaka dzo fhambanaho ngauralo dzoṱhe dzi vula vhukoni ha thundu na khephithala u tshimbila mahala vhukati ha mashango fhedzi dzo dovha dza pima khetho dza mbekanyamaitele ngeno dzi tshi khou ṱhogomela mikano ya vhuṱhogwa ya u vhambadza . 
Fhedzi vhaṱoḓisisi kha tsenguluso ya zwenezwino , yo anḓadzwaho kha Dzhenala ya zwa Mishonga ya Brithania , vho sumbedza hu na vhushaka vhu re tsinisa vhukati ha tshifuwomvumvusi na muṋe watsho zwine zwa ita uri hu vhe na mbuelo dzavhuḓi . 
Ndi a kona u gavha .
KOMITI YA WADI I NGA ITA MINI
Vhaḓivhimakone vha 10 WC , 10 MF , 4CBP , Mulanguli wa CBP
Mihasho na zwiimiswa zwi ṱoḓea uri zwi ṋetshedze mafhungo nga ha kushumele nga ha nḓisedzo ya tshumelo ya thandela na mbekanyamushumo sa tshipiḓa tsha u ṋetshedza khephithaḽa . 
U lingedza u ṱuṱuwedza tshumisano na vhuḓifhinduleli ha nzudzanyo ya vhuvhusi ha maḓanzhe .
Nga u ita zwenezwo muvhuso wa vundu na muvhuso wapo i ḓo khwaṱhiswa sa one ya ndeme kha kushumele kwa ndaulo , na hone ndivho ndi ya uri mihasho ya Muvhuso wa vhukati i shanduke ivhe senthara dza zwa milayo fhedzi ine ya sika milayo na u pfananya . 
Mbuelo na Tshinyalelo dzi vhidzwa hafhu u pfi Akhaunthu dza Mbuelo dza Muvhuso .
U pfesesa zwavhuḓi mafhungo a ndeme
Musi ṱhoḓea ya maḓi i tshi khou anda , ṱhoḓea dza u thusa dzi khou engedzea na yone . 
U LINGA HA FOMAḼA
Haya ha vhana ndi fhethu ho ṅwaliswaho sa fhethu ha u ṱhogomela vhana .
Tshumelo dza thikhedzo ya vhukoni ha vhuvhusi ha muhasho dzo ṋetshedzwa u konisa Muhasho uri u ṋetshedze zwipikwa zwawo zwa nḓisedzo ya tshumelo . 
Mbekanyamushumo dza mvusuludzo ya zwa mavu na zwa dzinnḓu dzi pika u thoma u tandulula u shaea a ndinganelo ha ndaka , fhedzi kha vhathu vha shayaho , mushumo wavho ndi wone ndaka yavho khulwane . 
Na uri Minista vha ḓo vha vha tshi khou ṱanganedza Minista vha zwa Nnḓa vha Mexico nga ḽa 19 Luhuhi , vhoṱhe vha tshi ṱoḓa u thoma vhushaka ha mashango mavhili . 
a ) Vho Phindile Riba - ( Mudzulatshidulo ) ;
Gumofulo ḽo khethekanaho : Mishonga , Zwa maṋo zwo khetheaho , zwa maṱo nz
Muhumbulo wa u ḓowedza na u tambisa vhupo , zwihuluhulu vhupo vhu fhaṱwa , u itela u thusa kha zwa u thivhela vhugevhenga a si muswa . 
Nga mulandu wa ndingedzo dzine dza kha ḓi bvela phanḓa dza u tevhedza mulayo , masipala zwazwino wo no vha na vhuimeleli ho fhiraho tshikalo zwi tshi ḓa kha zwigwada zwo ṱaluswaho . 
Zwiṅwe zwithu zwa ndeme zwi elanaho na izwi ndi u ṱanganedzwa hu si na zwiṅwe ha vhaṅwe , u ṱhonifha vhutshilo ho sikwaho nga Mudzimu na mbofholowo ire na vhuḓifhinduleli . 
U ṱalukanyiwa ha nungo idzo kha zwitshavha zwa ikonomi ya dzingu na thendelano na tshaka dzoṱhe dza nzudzanyo dza mashangoḓavha . 
Kha vha dzhenise zwidodombedzwa zwa ndingo dzo itwaho nga iṅwe tshumelo i lingaho mbeu .
bakitheria , vairasi kana tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha nga vha zhendedzi ḽa vhulwadze tshi nga shumisiwa kha ṱhoḓuluso kana zwiṅwevho .
Mbalombalo dza nga ha vhugevhenga kha masipala wa Prince Albert dzi a tshusa . 
Tsumbamulandu ya vhufaragwama
Tshumelo dza Sibadela Tshihulwane tsha Vundu : Dzi ṋetshedza tshumelo dza dzilafho ḽa mutakalo dzo khetheaho dza nṱha na dza vhagudeleli dza nṱhesa kha vhuimo ha lushaka na tshikhala tsha u gudiswa ha vhashumi vha zwa mutakalo na ṱhoḓisiso . 
TV ine ' yo lugela u shumisa didzhithala ' kana ' u shumisa HD ' a zwi ambi uri i nga fara khasho ya TV ya didzhithala hu si na STB .
Kha Nyambo zwi amba uri modaretha u ḓo ṋea mahumbulwa/ khomenthe avhuḓi , zwi tshi ḓi kwamavho na vhuimo ha kuvhudzisele musi hu tshi hu tshi lingwa kupfesesele ; nḓowelo ya u dzulela u ṅwala maanea na maṅwe maṅwalwa a vhusiki , khwaḽithi yoneyone ya zwishumiswa zwa u linga , na zwikhala zwa mveledziso zwi ṋekedzwaho , na u ḓikumedzela ha mudededzi kha u shumana na bugu dza u shumela dza vhagudi khathihi na vhuṱanzi ha kushumele kwa vhagudi .
Hu dovha ha vha na thandela yo khetheaho ya u ṱola zwi teaho u itwa u shumana na vhana vha shayaho vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 14 .
Ro ṋetshedza vhubindudzi ha rannda dza biḽioni dza 9,2 kha mutandulo wa gese na ole kha vhuimangalavha ha Saldanha sa tshipiḓa tsha vhurangeli ha Operesheni Phakisa .
Vhuimo ha mushumo / poswo
Hedzi ntho dzi nga tunzwuwa dza sia zwilonda zwiswa , zwine zwa ḓo fhola hu si kale . 
Maitele aya a kha ḓi ya phanḓa , nahone muvhigo u ḓo rumelwa kha khantseḽe musi wo no khunyelela , u na themendelo dza nḓila dziṅwe-vho dza nḓisedzo ya tshumelo . 
( e ) Muoditha Dzhenerala .
Vhubindudzi ha Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi kha tsedzuluso dza HIV ho thoma nga 1999 musi u tshi khou shumisana na Muhasho wa Mutakalo zwe zwa ita uri hu thomiwe Vhurangeli ha Khaelo ya AIDS Afrika Tshipembe .
Ri ḓiganela thikhedzo yo fhelelaho khavho na thimu yoṱhe . 
( 5 ) U ya nga ha Khethekanyo ya 100 , u shumiswa ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓḓu zwi wela fhasi ha maanḓḓa a khorotshitumbe ya vunḓḓu .
U pfa , u vhona , vhukoni ha mutsukunyeo muhulwane , tshileme , vhunṱha na mutakalo wa hanwani zwi ḓo lingiwa . 
Khumbelo yavho i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo , fhedzi vha nga wana mbadelo yavho nga murahu ha maḓuvhanyana nga ṅwambo wa u ṱolwa ha dzibugu ha nga ngomu .
Mushumo woṱhe wo ṅwalwaho u khagala na hone u a pfesesea . 
Pulane i ṋetshedza ṅwongo wa mbekanyamaitele ya tshitshavha ya u lwa na khethululo nga muvhala ine ya ḓo thusa kha u ombedzela zwipikwa zwashu zwa pfanelo dza vhathu dza dzitshakha .
Zwazwino hu na thaidzo ya ṱhahelelo ya vhashumi kha masia a fanaho na vhukonanyi ha vunḓu na thikhedzo ya mveledziso na mafhungo , pfunzo na vhudavhidzano . 
Nyito dzine dza elana na thekhinoḽodzhi vhukuma ndi nyolo , tshivhumbeo , tshumiso na u elwa ha thekhinoḽodzhi . 
Muloro wa vhuthihi ha Pan-African kha sia ḽa zwa poḽitiki na zwa ikonomi u bvela phanḓa , naho u tshi dzula u kha muhumbulo wa ḓivhavhurereli vhudzuloni ha poḽitiki dzi shumaho . 
Aḓiresi dza tshiṱaraṱa :
Kha zwa methabolizimu , aseniki i shumisana na zwiga zwinzhi , kha zwiga izwo hu na seḽeniamu na ayodini . 
Nga nṱhani ha mbumbo yo balanganaho nahone yo angalalaho ya thandela dza dzinnḓu mahayani , u thomiwa ha u fhaṱwa ha ofisi dza hu shumelwaho hone zwo ṋea khaedzu khathihi na zwiendedzi kha u hwala matheriala , rakhonṱhiraka muṱuku na ṱhumanyo ya vhashumi , vhulavhelesi , ndango ya vhukhwine , na zwiṅwe-vho . 
Vhuḓifhinduleli ha mulayo ha muhasho vhu bva kha ndayotewa na zwipiḓa zwa mulayo zwi re na tshivhalo zwo phasiswaho phalamenndeni . 
U ita mushumo wa ndangulo ya u shela mulenzhe nga u thusa kha madiso a mulavhelesi . 
Samithi ya Mishumo yo pulanwaho nga muvhuso na vhashumi i ḓo tendela maAfrika Tshipembe u haseledza uri hu nga sikwa hani mishumo na u alusa ikonomi yashu kha kilima ya mutsiko wa ikonomi ya zwino .
Ṱuṱuwedza u shuma ha ndaulo .
Zwa u gaganya zwi lugiselwa zwo ḓisendeka nga muhangarambo wa zwi bviswa zwa vhukati haṅwaha zwi ṋetshedzaho mafhungo nga ha masiandaitwa a mugaganyagwama wa mbekanyamushumo dzi re hone zwino na tshifhinga tshiḓaho kha miṅwaha mivhili kha vhumatshelo . 
Kha milandu yoṱhe , mbilaelo dzo wana phindulo nahone i nga vha yo valiwa , u fhiriselwa kha maanḓalanga a nṱha kana yo vha yo lindela phindulo u bva kha muvhilaeli . 
Vhashelamulenzhe vha ṅwala phindulo dzavho kha bammbiri u itela u rerisana na vhaṅwe kha puḽenari .
HIV i fhedzisela nga u ita uri muvhili u shaye nungo lune wa kundelwa u lwa na vhulwadze ya fhedza i tshi ḓisa lufu . 
Ri khou tenda uri shango ḽo tsireledzeaho hune vhathu vha pfa vho tsireledzea ndi mutheo wa demokirasi na nyimele yo teaho kha mveldziso ya u bvelaphanḓa ha ikonimi na tshitshavha . 
U ṋetshedzwa ha khangwelo hu nyadza pfanelo dza vhulamukanyi dza zwipondwa kha dzikhothe nga u dzhia pfanelo dzavho dza u bvela phanḓa na mbilo dza mulayo kha vhaiti vha zwiito izwo , vhane ngauralo vha fhedza vho tinya vhuḓifhinduleli . 
Mbadelo dzavho dzi itwa ho sedzwa muholo wavho .
basa / ḽiṅwalo ḽa vhuṋe(ID)
U ḓiṅwalisa he ha vha hone mafhelo a vhege yo fhelaho ho tshimbila zwavhuḓi,na uri ri fhululedza avho vho ḓiṅwalisaho .
( b ) a nga nanga tshivhalo tshiṅwe na tshiṅwe tsha Dziminisiṱa u bva kha Buthano ḽa Lushaka ; nahone
Ndi kona u topola madzina a no vhalea na madzina a sa vhalei .
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na u ita nyambedzano i yelanaho na thero/ mafhungo
Gulokulo Khombo yo engedzeaho ya khentsa ya tshipiḓa tsha mukulo tsha nga murahu ( pharyinx ) , tshipiḓa tsha mukulo tsha nga phanḓa ( larynx ) na tshubu ine zwiḽiwa zwa pfuka nga khayo zwi tshi ya thumbuni ( oesophagus )
Kha vha ri ndi ambe ndi sa timatimi uri tshino tshifhinga tshi ri kombetshedza uri ri farane ri vhumbe ṅanda nthihi na uri ri zwinge dzi khaṱhe kha u shumana na khaedu dzashu na u vhona uri ndivho yashu ye ya ri khwaṱhisa kha gundo ḽashu ḽa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽo bulwaho nga Ndayotewa , ndi ndivho ine ya tshila uya nga hu sa fheli .
Ṋamusi ri na netiweke yo dzudzanywaho zwavhuḓi ya zwiṱitshi zwa peṱirolo khathihi na mavhengele ashu a sa dini a Bonjour na La Boutique . 
Nḓila i shumesaho ya u engedza kana u khwinisa girama na ḓivhaipfi ndi u dzulela u vhala bugu dzo fhambanaho .
Khonṱhiraka i nga itwa nga mulomo . ( Hu khou themendelwa uri hu vhe na nyito ya khonṱhiraka ya mulomo na ya u tou ṅwala fhasi u sumbedza masiandaitwa na u fhambana ha vhuvhili ha mbofho idzo - hu tea u sumbedzwa uri mbofho ya mulomo ine ya vha i so ngo ṅwalwa fhasi , muthu a nga mbo ḓi shanduka , a ri ene ha humbuli a tshi dzhenelela kha thendelano iyo .
Mulalo wa Afrika na Vhufhaṱi ha Tsireledzo zwi ḓo shuma tshoṱhe na u tikedzwa nga maanḓa nga zwiko zwa Afrika . 
arali vho ṱalana na muthu wavho , ndaela ya khothe ine ya amba uri vha na vhuḓifhinduleli ha ṅwana
Zwenezwo , ndi tama u kwengweledza uri hu vhe na ṱhogomelo musi hu khou vouthiwa kha tshiteṅwa itshi . 
Kha vha ḓe na phasipoto ya vhukuma .
Khamphani yo bulwaho i buletshedzwa na u itela u katela dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa khamphani kana i si khamphani . 
Komiti dza NCOP
Kha vha humbele tshitshavha tshi ole mapa wa wadi yavho nga kuvhonele kwavho .
U itela mafhungo nga vhuḓalo kha zwa nzudzanyo dza Vhuvhusi ha Bindu vha humbelwa u sedza kha Tshipiḓa tsha C tsha Muvhigo uyu . 
17 . Khabinethe i fhululedza Minisṭa Vho Pandor , vhe vha pfufhiwa nga Pfufho ya Mudededzi wa Nṭhesa .
Mishumo ya u linga i tea u vha tsini na hune mashumele a vhukuma a vha hone nga hu konadzeaho , na hune u edzisela kana u tamba mushumo wa muṅwe ha shumiswa , hu fanela u vha na vhuṱanzi vhu tikedzaho u sumbedza uri mulingiwa u a kona u shuma kha nyimele ya vhukuma . 
U amba izwi , a thi khou luvhelela vhupfelavhuṱungu , ndi u itela u pfesesa fhedzi maanḓa na tshanduko dzine dza hanedza mihumbulo ya vhoṱhe . 
Musi vhaṅwe vhabebi vho pfumaho navho funzeaho vha tshi khou ṋetshedza mishumo yoṱhe , ingaho sa u vhalela vhana vhavho na u vha ḓivhadza zwa ḽaiburari vha tshe vhaṱuku , vhana vha bvaho kha tshitshavha tshi sa ḓi koni a vha na mashudu ayo . 
Maḓiṱhavhela o tzwonzwiwaho u bva luvhemba lwa nga fhasi lwa maḓi lu re na lutombo hu na ḽaimisitounu a na aḽikali ha nṱha , ngeno ayo are kha zwifaredzi zwo ḓisendekaho nga tombo ḽa iginiasi kanzhi a tshi vha e na aḽikali dza fhasi . 
Ngangoho , arali tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tsha khaedu tsho vha tshihulwane sa mutevheṱhandu wa vhadzhiamukovhe vha kwameaho kha pfunzo wo engedzaho . 
Minidzhere u ṱanganedza mushumo wawe u na vhulaedzwa vhuhulwane vhukuma na mbofholowo nahone zwenezwo , a nga kha ḓi , ita zwi re nga nnḓa mikano ya mushumo wawe . 
Mbetshelwa ya ṱhingo dza nnyi na nnyi kha masia o fhambanaho sitediamu na dzone dzo ambiwa nga hadzo . 
Vharengi kha heḽi sia vha humbelwa u fara garaṱa dzavho u fana na tshelede na uri vha songo sokou dzi sia huṅwe na huṅwe . 
Vho shela mulenzhe zwihulu kha shango ḽashu sa ramilayo a lwelaho tshiṱalula , mulwela pfanelo dza vhathu , Muhaṱuli Khothe Khulwane na Muhaṱuli wa Khothe ya Ndayotewa .
Tshanduko khulwane ya pholisi , ye ya sedzuluswa nga 2001 , ndi yauri muvhuso u ḓibvise kha vhubveledzi hapo . 
Vha pendele nyambedzano nga u bula mbuno dza ndeme kha notsi dza khoso .
Mutambo wo ṱoḓou shanduka u vha tshiwo tsha bola ya milenzhe tsha shango ḽa vha ḽi sa ashu tshi vhona . 
Zwivhangi zwi nga vha zwiṱuku zwi sa vhonali , fhedzi vha nga zwi ḓivha nga u ṱhangela zwifhinga na fhethu hune vha tshoṱelwa nga asima .
Tshikolodo tsha u imiswa ha magavhelo tshi songo kuvhanganywaho tshi phumulwa kha akhaunthu ya vhakolodi . 
Milayo ya ndangulo ya tshinyalelo na kuitele zwi khagala na u swikelea nga kha Milayo ya Vhufaragwama , manyuwaḽa na mutevheṱhandu . 
( b ) u vhumba , u thoma , u dzhenela na u vhulunga , vhurereli na luambo lwavho na u vhumba vhushaka na maṅwe madzangano a tshitshavha .
Kubevha kwa pfa mukosi wa ḽidau kwa gidima kwa ri , " Ndi ḓo vha thusa Vho Ndau ! "
Fhungo ndi ḽa uri mbudziso dzi nga ho dzenedzo dzi ita zwoṱhe muelo u si wa vhuronwane na phedagodzhi i lepalepaho . 
U shumisa nyolo na ṱhalutshedzo kha ḽiṅwalo u itela u engedzedza kupfesesele .
8.3 Vhudinwalisi ha tshumiso ya madi
Mishumo wayo muhulwane ndi u wana na u vhulunga dzirekhodo dza dzifiḽimu , vidio dza theiphi na muungo zwa ndeme ya akhaivi , na u ita uri zwi wanalee u itela ṱhoḓisiso na mishumo ya ndivhanele . 
U eletshedza zwiimiswa zwa zwitshavha uri mvusuludzo ya ikonomi yapo i ḓo vha kwama nga nḓila-ḓe
Kha maḓuvha mararu a mugwalabo zwo vha zwo no vha khagala uri vhashumi vha nga xelelwa nga zwinzhi u fhira zwine vha nga zwi wana kha u gonyiselwa huṅwe na huṅwe . 
Ndi pfesesa uri ndi tshiṱaṱamennde tshi no khoḓisea . 
Masipala yoṱhe i fanela u vha na Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho
Vhapikisi vhashu vha zwa poḽotiki na aidioḽodzhi vha ḓo isa phanḓa na u ri hanedza kha maimo oṱhe haya a mbekanyamaitele . 
Zwi tshi edza zwenezwi , pulane ya wadi na yone i anzela u bula nḓila dza thandela dzine dza tou nangiwa nga Komiti ya Wadi .
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo kha kushumisele kwa mulayo wa vhuṱanzi na matshimbidzele a vhutshinyi kha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ;
6.11 U pfuluswa hu ḓo itwa hu tshi tevhedzwa muvhigo wa vhukoni ha mushumi na u sedzesa arali izwi zwi tshi tshimbilelana na mulayo .
Khonadzeo ya iyi sisiṱeme kha u ṋetshedza thandululo dzi bveledzaho ya i tshi ḓo engedzwa arali huna tshumisano khulwane , ndeludzo na vhurangaphanḓa . 
Vho Montana a vho ngo fhindula vhurifhi uvhu . 
Pulane ya Ndangulo - Mushonga na Inisuḽini
Mudededzi ( mugudisi ) waṋu vha ḓo ni thusa u ṅwala mutalotshifhinga wa Kha ri ite nyito tshikolo tsha vhoiwe .
Izwi zwi ṱoḓa u guda ha vhutshilo hoṱhe , u ita uri vhupo ha mushumo vhu vhe ha mulalo ; u khwinisa zwiimiswa zwa thandululo ya dziphambano ; u sedzulusa dzindaulo na maimo a mabindu maṱuku na a vhukati kana o linganelaho ; u shumana na vhushaka ha vhashumi vha sekithara ya muvhuso , u khwaṱhisedza u shumiswa ha zwilinganyo zwa fhasi kha vhatholi ; mazhendedzi a u galatsha na vhakonanyi ; u khwinisa mbekanyamaitele dza vhashumi na u vhambedza vhashumi na u konisa u pfuluwa ha vhashumi vha re na vhukoni .
( b ) hu ḓo fhela nga murahu ha miṅwaha miṱanu musi tshigwevho tsho fhela .
U thoma u shumisa malungekanyi ( arali , nga murahu )
Malaṱwa a mishonga a katela , zwibveledzwa zwa mishonga zwi re na zwitshili zwo fhandekanaho , zwi songo shumiswa na zwo fhelelwaho nga tshifhinga , zwidzidzivhadzi , na khaelo dzine dzi si tsha ṱoḓea . 
U thetshelesa na u amba ( orala ) MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI Nyito ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha masia a ḽuambo na dziṅwe thero Nyito dzi tevhelaho dzi nga ḓivhadzwa nga tshifhinga tsha zwiṅwe kana zwigwada zwoṱhe zwa Gireidi ya Ṱ : muzika , u dzinginyea , saintsi , luambo , mafhungo , u sumbedza na u anetshela tshiṱori na dziṅwe nyito dza vhutsila .
Malugana na u luga ha dzikhamphani u itela tshandukiso , vhunzhi ha dzikhamphani dzo no ḓi kumedza u luga hadzo kha muhasho . 
Fomo dza khumbelo dzi sainiwe nga muthu o tiwaho lwa mulayo ane a vha muthu a ne a ḓo kwamiwa nga Muṅwalisi nga zwoṱhe zwi yelanaho na khamphani .
ro ni itela fhungo ḽa u thoma .
Khumbelo ya u ṅ walisa tshiolwa
Ri vulela muṅadzi vhaṱanganedzi vha Pfufho dza Lushaka dza 2015 .
Hu ḓo ṱoḓea dziṅwe ṱhoḓisiso hafhu dza thekhinoḽodzhi ya zwa mbumbo ya shango . 
Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa U ṅwala
Zwi tshi khou itiswa nga u tsa ha ikonomi nga 2009 , sekithara ya phuraivete a i tshe na dzangalelo ḽa u bindudza mbuelo dzayo kha zwa u bveledza .
dzi khwaṱhisedza vhudzheneli ha khwiṋe ha tshitshavha u shela mulenzhe kha u tshea mafhunmgo nga khoro .
Mulayotibe wa Afrika Tshipembe wa Khamphani ya Migodi u ḓo ṋetshedzwa kha Khabinethe na Phalamenndeni vhukati ha ṅwaha .
Data yo dzulwaho yo topolwa ine ya kuvhanganywa zwo ḓisendeka nga ṱhoḓea dza u vhiga u bva kha Gwama ḽa Lushaka na ḽa Vundu . 
U shuma mishumo ya mabalane muhulwane . 
Muhaṱuli vho ita tshilinganyo tsha vhuḓifari ha Crawford-Browne vha vhina uri nḓila na ngona dzine uyu a shumisa musi a tshi shela mulenzhe kha therisano na vhaṅwe a dzi na vhushaka na vhuḓifhinduleli hu no tshimbilelana na mbofholowo ya ṱhahisamaipfi . 
3 . NDIVHO YA MANYUWAḼA
Khaedu khulwane yo ṱanganwaho nayo kha thandela ho vha mashumele a si avhuḓi na u dzulela u litshwa ha fhethu nga rakhonṱhiraka we a thoma u tholwa . 
Tshibveledzwa tsha mafhungo , tsumbo , nyambedzano ya foramu/ phaneḽe
A hu na masia a u sa shuma zwavhuḓi o topolwaho . 
Kha vha ise nga CK2 kana CK2A Ofisini ya u Ṅwalisa dzi Close Corporation .
109 . U fhaladzwa ha Vhusimamilayo ha Vunḓḓu tshifhinga tshaho tshi saathu fhela .
Tshiṱangu tsha Afurika Tshipembe tsho rwelwa ṱari nga Ḓuvha ḽa Mbofholowo , 27 Lambamai 2000 .
d ) ta uri Muphuresidennde u fanela u vhea na u ḓivhadza ḓuvha ḽa khetho dza masipala ;
5.3 . Bodo ya Vhatshimbidzi vha Ndaulo ya Fulufulu ya Lushaka ya Afrika Tshipembe :
Vhashelamulenzhe vha dodombedza mishumo vha kona u pfana nga tshavho nga ha kutevhekanele kwa u ita mishumo iyi .
Zwo guma u sedzuluswa nga :
GIREIDI YA 3 U humbulela zwine zwa ḓo itea kha tshiṱori nga u lavhelesa zwifanyiso .
U dzhenelela kha u swikelelwa ha maitele kwae ane a khwinisa / u ṱuṱuwedza tswikelelo kha masheleni a u renga nnḓu kha shango .
Kha ri dzhie tshino tshifhinga u ṱoka midzi ya tshumiso kwayo ya muḓagasi .
U bveledziwa ha redzhisiṱara ya vhufa na odithi ndi tshiṅwe tsha zwishumiswa zwine Masipala wa Prince Albert wa ḓo zwi shumisa u itela u vhona uri zwiko zwawo zwa vhufa na mvelele zwi khou londolwa zwavhuḓi . 
Kha mulandu muṅwe na muṅwe ṱalutshedzani tsumbo ine ya sumbedza zwavhuḓi lushaka luṅwe lwa ṱhoḓisiso . 
* u thoma mbekanyamushumo dzine dza ḓo thusa kha u fhelisa vhulwadze ha dali kha zwipiḓa zwa mashango o fhambananaho ;
Kha phindulo yavho , kha vha bule uri ndi zwifhio zwine vha vhona zwi tshumiswa . 
Ndi ifhio miraḓo ya komiti ya wadi ine ya tea u ṋewa vhuḓifhinduleli ha u ita mushumo ?
Tshipiḓa tsha u ṱhonifha midzimu yavho ndi tshone tshi itaho uri vha vhe Muafrika o khetheaho , nahone Freedom Park , vha mbofholowo ya u ita zwenezwo . 
Vha ḓo khwaṱhisedza uri vhone vha wana mushonga wa vhulwadze vhu sa vholi ṅwedzi muṅwe na muṅwe kha ḓiresi ya nḓisedzo .
Mbilo dzi badelwa u bva kha mbuelo musi ho swikwa kha gumofulu ḽa PMSA 100% ya mutengo wa Tshikimu
Mufariwa o lindelaho u senga muṅwe na muṅwe ane a vha ṅwana u fanela u swikelela na u ṱuṱuwedzwa u dzhenela mbekanyamushumo dza pfunzo na u ṋetshedzwa tshumelo dza mushumelavhapo , ndondolo ya vhurereli , mbekanyamushumo dza vhuḓimvumvusi na tshumelo dza zwa muhumbulo . 
Naho zwo ralo , vhufaedzi na tsenguluso ya uri idzi nyimele dzo khetheaho ndi mini i nga vha ya ndeme kha u dzinginya lushaka lwa sia ḽine mbekanyamaitele i nga dzhia . 
Ṱhoho : U ḽela mutakalo - Awara dza 6
Khonadzeo ya u linda ya sisiteme dza khomphyutha dzo khwaṱhaho yo ṱuṱula ṱhoḓea dza milayo mikene i vhusaho ya khuvhanganyo na kufarele kwa mafhungo a muthu . 
Vhu tendela vhadzulapo u ita vhuitwa ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga u ṱavhanya nahone zwo leluwa . 
U avhelwa ha phothifolio
3 . Arali ni nga ita ndingo na wana no kavhiwa , ni nga tshila vhutshilo vhu re na
Khunyeledzoni , vhunzhi ha mivhuso yo i kha ḓi hadzima thikhedzo yayo khulwane kha masendelele a vhuanḓani o ḓisendekaho nga u ita thendelano yo ṱanganaho na nyito vhukuma nga ngomu kha madzangano o teaho a mashangoḓavha . 
U ṱuwisa mulwadze u bva kha sibadela u ya kha tshiṅwe hune ha khou ṱoḓea u dzhenelela ha dzilafho .
Khohakhombo a i dzuli i fhethu huthihi i nga shanduka . 
Vho mpfunza u vha na vhuthu kha vhathu .
Hu katelwa tshumelo dza vhabebisi
Madzhenele o teaho a dzigiḽende dza u vhofha a tea u vha hone matungo oṱhe a fhethu ha u ṱuma na zwitopara fhethu huṅwe na huṅwe ha u nga nnda ha huthihi . 
Tshinyalelo kha zwa ikonomi kha Vhuthihi ha Yuropa ( EU ) yo ḓi bvisela khagala kha , vhukati ha vha Greece na Italy , hu na khonadzeo ya u lengisa u vuwa ha ikonomi nga nṱhani ha u vuwa ha ikonomi hu re nṱha vhukati ha Afrika Tshipembe na Yuropa . 
Muhasho wa zwa Muno u ḓo ṱavhanyisa u vulwa ha VFC ngei Zimbabwe , UAE na Botswana .
Kha vha humbule :
U tshimbidza muṱangano
Maipfi a 180 - 210 paragirafu 4 - 7
U ḓadzisa , u bva nga Lambamai , vhane vha hola vhukati ha R3 500 na R15 000 , vha ḓo kona u wana thikhedzo ya masheleni ine ya swika R83 000 u bva kha mavunḓu , u itela uri vha kone u wana ndambedzo ya masheleni u bva kha bannga dzo tendelwaho .
Iyi ndi 52% ya khumelamurahu kha mbalo tshikati ya tsumbathengo dzo no vhaho na maḓuvha a fhiraho 30 dzine a dzi athu badelwa .
Zwipotso na mitambo
Mutheo wa mugaganyagwama u ita uri mihasho ya lushaka , mavundu na mimasipala zwi dzudzanye migaganyagwama yo dodombedzwaho ya ṅwaha u tevhelaho . 
Sankambe tsho humbela uri Vho Vhimbi na Muzhou vha tshi thuse nga mini ?
Ṅwalani mafhungo maṱanu nga zwe na ita mafheleloni a vhege o fhiraho .
Muhumbeli u tea u ḓivha mutevheṱhandu woṱhe wa vhukoni ha vhashumi na u langula taḽente na maitele ane a katelwa . 
Tshiimiswa tshi i imela , nga maanḓa u ṱoḓa ndinganyiso , mbofholowo , tshirunzi , vhuthihi na u bvelela ha tshitshavha , lwo vha lutamo lwa vhathu vhashu u bva kale . 
Nga nṱhani ha volumu khulwane ya khumbelo dza mushumo une wa tea u phurosesiwa , u ṱanganedza khumbelo dza mushumo a hu nga ḓo ṱanganedzwa . 
Databeizi dzi re hone dza tshumelo ya vhaṋetshedzi na yone yo engedzedzwa u itela uri i vhe na vhuimeleli hunzhi . 
Pulane ntswa ya vhudzulo ha vhathu i ḓo tikedza izwo nga u : 
Livhanyani madzina na maṱaluli a no a Kha ri n . wale ṱalutshedza .
GEMS i katela vhana u swika kha miṅwaha ya 21 , nga nnḓani ha musi e muholefhali wa
zwivhumbeo zwa bola ,
U ṱanganedza u tambula zwi nga thusa u leludza u tambula , naho arali mvelelo muvhilini dzaho dzo fhira kale . 
Mavhala a nngwe a u ṋetshedza vhoramafhungo zwo swikelwaho zwi tshi bva kha Mulaedza wa u Amba na Lushaka wa Vhukati ha Ṅwaha
U amba na u kovhekana notsi
Vhuhulu ha u engedzea ha nḓivho ya thundu na tshumelo zwi vhonala zwavhuḓi kha u gonya ha zwikili na vhuhulu ha thekhinoḽodzhi ya zwiṱunḓwa zwo magiwaho kha mbambadzo ya ḽifhasi . 
Na musi vharengi vha tshi khou ṱangana na thaidzo , vha a kona u ṱuṱuwedza dzangano thwii . 
Ndingo dzi tevhelaho dza u tou funa dzi itwa nga zwifhinga zwa u ṱhaṱhuvha :
Vhathu vhane vha si vhe vhadzulapo
KHETHEKANYO Oraḽa : u vhala / u thetshelesa / u amba
Vha humbelwa u rumela khumbelo ya mushumo ya thungo na u fhelela ya poswo iṅwe na iṅwe ine vha khou ita khumbelo yayo , vha bule referentsi yone ya poswo iṅwe na iṅwe ine vha vha na dzangalelo khayo . 
ḽo pfuka dzithavha .
Thebuḽu ya tshumiso ya fulufulu i na ṱohwana dzi no fana na dza thebuḽu ya nḓisedzo . 
Saithiṱhaḓuli a dzi athu bveledzwa
U phaḓalala ha mashango kha tshikalamutengo hu sumbedza muvango wa zwiitisi zwa ṱhuṱhuwedzo ya mbekanyamaitele na zwa poḽotiki ; maimo a vhonali u sumbedza u tshimbilelana hu sa shandukiho na ḽevele dza mveledziso . 
Kuitele kwa u ḓadza poswo dza zwikhala zwi si na vhathu kwo thoma nga vhashumi vha re na zwikili . 
Naa Vho Margaret vha nga fulufhelwa uri vha ḓo ṋea Vho Nebo muhumbulo wa vhukuma nga tshiṅwe tshithu ? 
Zwibadela zwa vhukati na zwa zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha zwi ṋetshedza tshomedzo na vhukoni vhune ha ṱoḓea kha miaro ya zwa dzilafho i konḓaho . 
Afrika Tshipembe na Indonesia ndi maṅwe a mashango a ikonomi khulwane kha madzingu ao , na uri a koniswa nga lupfumo lwa zwiko zwao zwa mupo na zwa maḓini .
Mbekanyamaitele na Nyendedzi dza U wana Pfanelo dza Mavu kha Madamu a Muvhuso . 
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto .
Ho no ṱoḓisiswa na u tandula fhethu hoṱhe hune hu nga lugiswa u tandulula u dzhiela nṱha mafhungo a tsireledzo na masiandoitwa a so ngo lavhelelwaho , IMC yo ita themendelo dzi tevhelaho .
( a ) Mulayotewa ; na
Thoma u dzhenelela nga huhulu kha maitele na zwiimiswa zwa demokirasi .
Vhurumelwa vhu a sedzuluswahafhu na u pfumbudzwa ṅwaha nga ṅwaha na vhulanguli na vhalavhelesi vhoteaho nga dzikhethekanyo , Ndaulo ya Masheleni na Ndango ya Nḓisedzo ya Tshiṱoko . 
Nga nṱhani ha zwo bulwaho , a si zwa ngoho u humbulela uri vhafhaṱa vha zwifhaṱo vha vhukuma vha nga ita mbambe na mulanguli wa bisimusi . 
U ganḓiswa na u phanḓaladzwa ha mawanwa a ṱhoḓisiso hu tea u pulanwa zwavhuḓi u bva kha ḽiga ḽa u pulana ḽa thandela .
Zwiṅwe hafhu , hezwi zwi ḓo engedza vhukuma mulayotibe washu wa thundu dzi ṱunḓwaho na u ṋaṋisa ndinganyiso ya mbadelo na khaedu dza phimo ya thengiselano dze ra no livhana nadzo . 
DHS i fanela u ḓivhadza muhumbeli nga u tou ṅwala arali hu tshi ṱoḓea uri tshifhinga tshi engedzwe .
Mashango mararu a SADC kha Polotiki , Vhupileli na Vhutsireledzi , hune Afurika Tshipembe ḽa vha Ṱhoho , o humbela muvhuso wa Afurika Tshipembe uri u tikedze u shumiswa ha tsumbanḓila ya muvhuso wa Lesotho .
Ro dzhia maga o teaho u vhona uri Muvhalelano wa Ṅwaha une Minista wa Gwama vha ḓo ṋekana ngawo kha uno ṅwedzi u avha masheleni o teaho u itela uri ndivho dza Zwa Ndeme dzi swikelwe .
Vhudzulapo ha nnda
Masipala kanzhi u tea u wana dziṅwe nḓila , dza vhubveledzi na tshumisano dza u wana masheleni o teaho a u shumisa tshoṱhe pulane dza ndangulo ya zwiwo . 
Fhedzi , hu khou itwa zwithu zwiṱukusa u " lavhelesa murahu " ha nomboro kha mafhungo o kaliwaho manzhi , u fana na : 
Transnet yo vhetshela thungo masheleni a linganaho R7.6 bilioni a ne a ḓo shuma miṅwahani ya 10 i ḓaho kha u bveledza zwikili na dzibazari sa tshipiḓa tsha u ṋetshedza mbekanyamushumo ya themamveledziso ya vhubindudzi ya R380 biḽioni .
Fulo ḽo katela vhahulwane vha tshi dalela mahaya , senthara dza mavhengele na zwiṱitshi zwa vhuendedzi u funza vhathu nga ha TB . 
U itela u wana dziṅwe khophi dza ḽiṅwalwa ḽino , vha humbelwa uri vha kwame vhathu vha tevhelaho : 
* Kufarele kwa milora ku ya nga kuitele kwa shango ḽa nnḓa .
U tea u dzhiela nṱha thaidzo nga u ṱavhanya na zwezwo , kana i saathu , bvelela . 
Izwi zwi ḓo ṱavhanyisa ndovhololo ya Mulayombisi nga ha Mutakalo wa Matshilisano , une u na vhushaka na zwipikwa zwa muvhuso zwa u fhaṱa zwitshavha zwo faranaho , zwi londolanaho , zwo tsireledzeaho zwi vhuedzaho .
I ḓivhadza mvelelo dza u ṱola kha ḽevele dzo fhambanaho dza ndangulo , hu tshi katelwa Ndangulo Khulwane , Mulanguli wa Masipala , kathihi na vhaṅwe vhaṋetshedzatshumelo ya zwa khwaṱhisedzo na Komiti ya zwa u Ṱola . 
u ṅwala mivhigo na u ita themendelo kha dziPDEna komiti ya SGB ya SQLTC malugana na mawanwa a mivhigo .
nyolo --- zwibveledzwa zwa vhutsila ha u ola
Nḓila dzoṱhe idzi dzi na zwivhuya na zwi si zwavhuḓi zwine zwa khou ambiwa kha Muvhigo uyu . 
Mbalelano dza lushaka
Ndi khou ima u ya nga Mulayo wa 14(c) wa Milayo yo Ṱanganelaho ya Phalamennde nzudzanyo ya 6 , Phalamennde ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe kha fhungo ḽa pfanelo .
Fomo dzoṱhe dzi a wanala kha tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa tshi re tsini navho .
Vhulwadze ha muhumbulo vha dzulela u vha na samba nga maanḓa tshitshavhani nga angaredza . 
MUDZULATSHIDULO WA NCOP : Miraḓo ya NCOP , kha vha dzule fhasi . [ U dzhenelela . ]
1.7 . Khabinethe i dovha hafhu ya ṱanganedza u rwelwaṱari ha Mbekanyamaitele ya Tshithivhelambebo tsho Dzudzanyulelwaho u Puḽana zwa Vhuvhibvelo na Tsumbamaitele ya Nḓisedzo ya Tshumelo ya dzi 27 Luhuhi 2014 yo ṋekedzwaho nga Minisiṱa wa zwa Mutakalo . ( Hezwi zwi ḓo ita uri vhanayana vha kone u ṱhaphudza pfunzo dzavho na u bveledza miḽoro yavho hu si na u thivhelwa nga u vha mubebi zwi songo lavhelelea .
Kutshimbidzele kwa dibeithi :
( i ) u tshi tevhedza vhuḓifhinduleli ha Riphabuḽiki kha mulayo wa dzitshaka une wa shuma kha zwiimo zwa shishi ;
A si zwa ndeme uri mulanguli wa thendelo a bvele phanḓa na tsedzuluso idzi nga ene muṋe .
Vhashelamulenzhe vhe vha vha vhe kha Modulu wa 1 vha ḓo vha na ludungela lwa IDP .
Muthu a nga ṋanga u ḓi ṅwalisa arali a tshi kona u bindula R20 000 kana u fhira kha miṅwedzi ya 12 kana o lavhelelaho u fhirisa R20 000 .
4.9 U ṋetshedza thendelo 56
Muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli kha tshelede dza vhatheli
Pfufho dzi ṋetshedza zwikhala zwa u kovhelana nḓivhiso na ngudo khathihi na khonadzeo dza vhuṱama na ndovhololo ya zwithomiwa zwo tshimbilaho zwavhuḓi kha shango ḽoṱhe . 
Mau Mau ndi ḽivhi : dzangano ḽine arali ḽa litshwa ḽo ralo zwi ḓo amba u tshinyadzwa tshoṱhe ha mikhwa yoṱhe ine khayo pfunzo yashu yo fhufhuma . 
Mbulungo ya tshelede , zwikili na vhukoni zwi ṱoḓeaho u bveledza zwibveledzwa zwa mishonga ya vhulimi na u thoma khamphani kha nḓowetshumo ya mishonga ya fomaḽa i nṱha lwa vhangaho phambano , zwenezwo ha vha u fhungudza nḓowetshumo kha dzikoporasi khulwane na dzitshaka nnzhi . 
Nyimele ya vhuendi ya ḽa Afrika Tshipembe i na bada , tshiporo , muyani , vhuimazwikepe na vhuendi ha maḓini . 
Muphuresidennde vho ri khumiselo ya mavu ndi thikho ya vhuṱhogwa ya mbekanyamushumo ya tshanduko ya ikonomi yo fhelelaho . 
20 . Vhana - Vhana vhare na miṅwaha ire fhasi ha fumi-malo vha na pfanelo dza tshipentshele , sa pfanelo ya u sa tambudzwa .
( II ) u langa tshikhala tsha muḓagasi na mufhiso nga kha nyengedzedzo ya dzikhonṱhiraka na dzisekithara dza phuraivethe ;
Ri na vhadededzi zwikoloni zwashu vhane vha bva kha mashango aya . 
Kha vha bule arali vho no vhuya vha thola zhendedzi kha shango ḽine Ṱano iḽi ḽa khou bvelela khaḽo . 
6 . ṰHOḒEA DZA TSHOMEDZO YA TSEDZULUSO
Vha sumbedze ndeme ya u thetshelesa , u sedza kha muthu ane wa khou mu thetshelesa na uri vho pfa zwone na uri luambo lwa muvhili lwa vhadzhenelei musi vha khou thetshelesa lu hani na uru lu dzhenela hani kha vhupo havhuḓi ha u thetshelesa .
U ya nga mulevho wa tshinyalelo ya gomelelo , muhasho wo thusa Muhasho wa Vhulimi kha u khunyeledza khumbelo . 
U ita nyambedzano dzi konḓaho nga ha ndeme dza mvelele na matshilisano dzi re kha tshibveledzwa
Khabinethe i livhuwa mihasho yoṱhe ya muvhuso , NGOs , vhaḓivhi na vhoramabindu vhane vha khou ṋea thikhedzo miṱa yo kwameaho khathihi na vhagudiswa na miraḓo ya tshiṱafu ya Tshikolo tsha Nṱha tsha Mahlenga na Tshikolo tsha Phuraimari tsha Refano nga tshifhinga itshi tshi konḓaho .
Saizwi ngudo dzi tshi gudwa nga kha mutevheṱhandu dza dzheniswa hafhu kha kuitele kwa u ita mbekanyamaitele .
Zwibveledzwa zwa hayani zwi nga ho sa zwivhulayazwitzhili , zwisibe , zwiḽiwa na zwi engedzaho pfushi
U itela u tandulula dandetande ya tshaeo ya tshumelo dza mirurela ya malatwa nga ndila yavhudi , muvhuso wapo u tea uri u ite mugaganyo khathihi na u lambedza tshumelo idzi .
Mishumo yo teaho u thoma u shuma zwavhuḓi vhurangeli ha tshiṱirathedzhi ha ndemesa , yo dodombedza Pulane ya Mushumo wa Kufarelwe na Kulaṱelwe kwa malaṱwa . 
I na tshitaila tsha fomaḽa kana tshi si tsha fomaḽa
( ii ) zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea .
Ri khou ita tshanduko dza u engedza khumbelo dza ḽaisentsi na mbadelo dza ṅwaha nga ṅwaha dza ḽaisentsi , nahone ri kha nyambedzano na sekithara ya zwa vhubindudzi kha pfanelo dza vhubindudzi . 
Ndi mushumo u fhio une Freedom Park i nga u ita kha vhuthihi ha matshilisano ? 
I ṋetshedza vhurumelwa tshikhala tsha u kwamana na mavunḓu na u ṋea muvhigo nga ha mishumo yaho kha NCOP vha na ndivho ya u wana khumbelo kana tshumelo ntswa dzine vha tea u dzi swikisa kha adzhenda ya lushaka .
Zwipikwa zwo tevhelwaho nga mivhuso ya vhuḓivhusi kha u shumisana havho na mivhuso na ngona dza u zwi kona . 
U fhisedzela a phaiphi hu lingiwa hu si na tshinyadzo , na mushonga u ḓodziwaho u tsireledza u rosa u ḓodzwa kha hune phaiphi dza ṱumana hone . 
Vhakhiresite vha ḓifhambanya na avho vha si vha Vhakhiresite , vha songo tshidzwa , nga maanḓa kha u hu u lwela u fana . 
Fhedzi zwi dovha zwa imelela khaedu dzi re khagala kha vhunzhi ha mashango a Afrika , zwine zwa ita uri u kunga zwiko zwa nga nnḓa zwi nge khetho i leluwaho . 
VHUDAVHIDZANI
Nḓowelo iyi ya u tsima i tou pulanelwa u itela u thivhela uri yuniti dzoṱhe vhuvhili hadzo dzi sa vhe na thaidzo nga tshifhinga tshithihi na u thivhela miṅwedzi ya vhuriha ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Zwo luga , hezwi zwo vhanga dziṅwe nḓaḓo na uri khamusi vha nga zwi ṱalutshedza . 
15.1. Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele na Muhasho wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku vha ḓo ramba Khonifarentsi ya Mveledziso ya Ikonomi Yapo nga ḽa 9 na ḽa 10 Lara 2017 ngei Gauteng .
Gudisani phetheni dza tsudzuluwo dza mutheo na nyito dza mushumo . 
-- U shumisa midzi , thangi na mitshila
Khabinethe i fhululedza Eskom kha u ita uri tshanduko khulwane nngafha i swikelwe , ine ya vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo khulwane ya u ṱavhanyisa zwa u fhaṱa , zwi tshi khou rangwa phanḓa nga vhurangaphanḓa vhuswa .
Hu do khwaṱhisedzwa zwenezwo vho lindela .
U dzudzanya mafhungo kha girafu dzi sa konḓi dzine dza nga tshati kana tshifhinga sa : u shumisa tshati kha u rekhoda mvelelo dza ṱhoḓuluso ya kuḓele kwa vhagudi tshikoloni .
( b ) ṱuṱuwedza mveledziso , tsireledzo na u waniwa ha pfanelo dza vhuthu , na u
Nnyi na nnyi u na pfanelo dza u aphila kha Khoro arali a pfa a sa tendelani na muhumbulo une wa kwama zwithu zwa madi wa tshiimiswa tsha ndangulo ya madi .
Tshigwada tsha fulo tshi tea u dzudzanywa nga dzangano ḽo tendelwaho , khantsela ya vhurumelazwivhambadzwa kana TISA . 
U wana mihumbulo iyo , misudzuluwo na mveledziso kha ḓivhazwakale zwazwo na nyimele ya kudzulele . 
Pulane dza u engedza vhukavhamabufho , naho zwo ralo , dzo no ḓi vetavetiwa . 
Izwi zwi katela u ita themendelo kha mafhungo maṅwe na maṅwe ane a kwama Komiti ya Wadi kha mukhantseḽara wa wadi kana kha ḓorobo khulwane , khoro yapo , khorotshitumbe , raḓorobo muhulwane kana kha khorwana ya ḓorobo khulwane yo teaho .
Nga tshifhinga tsha nyambedzano dza mugaganyagwama , vhakhantseḽara vha tea u eletshedza tshitshavha kha zwi kwamaho tsheo dza ndeme zwine zwa ḓo vha kwama .
i tevhedza ṱhoḓea dza mutakalo
U sedzulusa hafhu zwivhuya ezwi , ro ṱanganyisa thimu dzi bvaho muvhusoni , kha vhashumi , mabindu , akademi na dziṅwe sekhithara uri vha shume vhoṱhe kha ḽaborathori dza u sedzulusa , u sedzulusa khonadzeo dzoṱhe na u khiulula vhukoni ha phendelashango khulwane ya shango ḽashu . 
Ipfi ḽa u thoma ḽa phindulo yaṋu ḽi tea u thoma nga ḽeḓeredanzi .
Zwiṅwe hafhu , a zwo ngo tea u tendelwa u kuvhangana kha dziwadi kana kha phasedzhi . 
Hezwi zwi nga wanala u bva kha ofisi dza zwa vhudokotela ha zwifuwo dza vunḓu . 
katele tshitshavha kha u vhea zwisumbi na thagethe na u sedzulusa kushumele kwa masipala .
Ḓiresi ya fhethu : afho nṱha
U fhindula kha zwiwo zwa dzitshaka tshifhinga tshinzhi hu katelwa thasululo dzapo , sa tsumbo maga apo u fhelisa u phaḓalala ha Ebola Vhukovhela ha Afrika , ho vha tshipiḓa tsha phindulo ya dzitshaka kha tshiwo . 
Tshipikwa ndi u vhona uri u fhaṱululiwa ha vhukuma ha maanḓalanga a misanda sa khoro dza sialala ; u vhumbwa ha khoro dza mahosi a vhanna na a vhafumakadzi ; na u fhelisa maanḓalanga a zwitshavha .
( f ) vhu nga ita ṱhoḓisiso ya sisiṱeme iṅwe na iṅwe ya ndangulo ya zwa masheleni na ndaulo ya ngomu i shumiswaho nga muhasho wa vundu kana tshiimiswa tsha nnyi na nnyi vunduni ;
Izwi ndi ṋetshedzo ya fhasi yo itwaho nga dziyunivesithi u itela vhudzulo , vhuendedzi , bugu na zwiḽiwa zwa matshudeni vhane vha wana thuso ya masheleni . 
Madungo a vhuendi a nga bveledzwa kha phointhi dzo no swikelea kha khorido , sa zwe zwa kha tshifanyiso . 
Zwikimu zwa khethekanya zwa fumimbili zwi shumaho kha Nelson Mandela Bay zwo ṱanganyiswa zwa vha sethe nthihi ya milayo ya mvetomveto na nḓila ya kuitele . 
5.13. Vho Parks Tau kha u nangwa havho sa Muphuresidennde wa dzangano ḽa Mbumbano ya Dziḓorobo na Muvhuso Wapo ( UCLG ) , dzangano ḽihulwane ḽa Mivhuso Yapo Ḽifhasini , nga ḽa 15 Tshimedzi 2016 , ngei Colombia .
U rwela ṱari kha vhupo ha masipala nga u angaredza ndi muhumbulo une wa khou dzinginywa vhukuma u itela u sika " dzevhedzevhe " ngomu ha masipala na nga nnḓa .
Vha nga si tendelwe u ita ndingo ya embriyo Afrika Tshipembe .
Tshumelo dza mveledziso dza ikonomi yapo dzi fanaho na nyeletshedzo na thikhedzo kha mabindu maṱuku khathihi na dziṅwe tshumelo dza Mabindu , u fana na dziATM na Vhuvhambadzi .
A hu na nḓila i no tou pfi ndi yone yone ya u ola , vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwa u bvisela vhuḓipfi na nḓivho yavho vho vhofholowa vha sa ofhi u sasaladzwa .
Musi ṱhalutshedzo ya tshiteṅwa tshifhio na tshifhio tshi re kha mutevhe tshi si na ndalukanyo kana ṱhoḓea , tshi dzhiwa sa tshi katelaho u fhambana hoṱhe ha itsho tshiteṅwa . 
- u thoma luvhanḓe lwa khumbelo ya Basa ya garaṱa na ḽiṅwalo la u tshimbila nga inthanethe zwi ḓo ita uri vhathu vha kone u dalela zwimausu zwa DHA uri vha ise magunwe na zwinepe nga murahu ha musi vho ḓivhadza uri vha ḓo ḓa na u ita mbadelo nga inthanethe .
Ndivho ya muhasho uyu ndi u bveledza vhupo vhu konisaho tswikelelo ya nyaluwo yaa ekonomi i bveledzeaho na mveledziso u itela u swikela u maanḓafhadza vhathu kha zwa ekonomi , nga maanḓa vhathu vhe kale vha vha vho siwa nnḓa , vha Northern Cape . 
Muvhuso u ḓo dovha hafhu wa ṋetshedza zwikhala zwa dzinnḓu zwa 5 000 dza vhahali vha nndwani. [ U vhanda zwanḓa . ]
( i ) mufarisi kana mufarakani wawe ;
Ndi khou amba nga ha vhafumakadzi vhane vha hambiwa nga vhalanguli vhahulwane , ngauri mabunga ane vha sa athu u a shumisa na luthihi ngauri o itelwa vhahulwane vhavho , o vha a songo kunakiswa nga nḓila yo teaho kana fanitshara yo vha i songo kunakiswa nga nḓila yo teaho . 
UK na USA ndi dziikonomi khulwane dzo bvelaho phanḓa . 
Naho vhuḓifhinduleli nga u angaredza ha u thoma u shumiswa ha pulane vhu kha mivhuso ya lushaka , hu na ṱhoḓea ya nyanḓanyo na u ṱanganelana kha zwiimo zwoṱhe zwa vhupulani , hu tshi katelwa u ṱalusa zwithu zwa ndeme , u tiwa ha zwipikwa , u bveledza pulane , u thoma u shuma hayo , vhulavhelesi na u sala murahu . 
Mafhungo nga ha phambano ya vhathu
Ḽavhuvhili
Musi themo i tshi fhela , vhagudi vha a pfuka kha muṅwalo wa u gannḓisa vha ya kha wa u pomba .
Michael Jeffrey Kahn ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Minisiṱa wa zwa Muno , nga murahu vha ḓo nyeṱulela vhoramafhungo ngaha fhungo iḽi .
U ṅwala maṅwalo ano kwama ene muṋe a tshaka dzo fhambanaho , tsumbo , dayari , luṅwalo lwa shaka na u ṱalutshedza zwithu .
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i ḓo fanela u ṱangana na zwiṅwe zwigwada u wana thendelano na thandululo ya phambano .
Engedza phesenthe ya mavu a vhulimi are fhasi ha vhulanguli ha vhathu vhe vha tsikeledzwa kale u bva kha 11,5% ya 2013 uya kha 20% .
Mulayotibe lwa u thoma wo fhedza wo isiwa Phalamenndeni nga ḽa 8 Tshimedzi 2015 .
3.1 Kuvhonele kwa vhafumakadzi
Kha tshiṱirathedzhi ri shumisa nḓila ya kuitele i tevhekanaho u thoma u shumisa tshiṱirathedzhi tsha ndangulo ya nḓivho . 
Khezwi ri sa . . .
Kha ri ole
Tshumiso ya milayo ya tshigange tsha sanithari ya tsitsikano na khavara , fhedizi nga maanḓa khava , hu na vhuḓowedzi ho khetheaho , u fana na kha nyimele ya u laṱa malaṱwa a vhangaho u sina , u fhungudza u ṱanea ha malaṱwa a ndondolamutakalo . 
Mbetshelwa ya mbekanyamushumo dzo raliho i fanela u dzhielwa nṱha u thoma kha Senthara dza u valela vho Lindelaho Tsengo . 
Hafhu ri khou u humbudzwa nga vhuṱungu ho zwo bvelelaho ha mpfu dza sumbe dza mapholisa ashu a madendele kha u sala murahu havho vhaṱanguli kha nyimele dzi konḓaho vhukuma . 
Nḓila yavhuḓi ya u thoma ndi u ramba vhathu vhahulwanesa kha tshigwada uri vha kovhane navho tshiitei tsha zwinozwino tshine vha tshi humbula .
1.1.8 ha nga ḓo dzhena kha phathinashiphi , u kovhekana phurofiti kana thendelano ya royaḽithi kana nzudzanyo dziṅwevho dzi no fana na dzenedzi hune mbuelo kana phurofiti dzawe dza kovhekanywa na muṅwe muthu , kana a dzhena kha konṱiraka kana thendelano i no nga yeneyo ine bindu ḽawe kana zwine a shuma zwone zwa vho langiwa nga muṅwe muthu-vho ;
Yuniti yo bveledza zwinepe zwa tshiofisi zwa Phuresidennde , Muthusa Phuresidennde khathihi na Minisiṱa dzoṱhe na Vhathusa Minisiṱa , khathihi na khophi dzo fhambanaho dza zwigidi zwa zwifanyiso izwi zwo ṋetshedzwa . 
Hafhu , kanzhisa vha fhiraho tshitshavha tshithihi vha nga vha vho fara nḓivho ya sialala nga ha tshiko .
U shumisa muvhili u vhumba maḽeḓere .
U lenga u fhedza u fhaṱa na u isa tshishumiswa tsho lenga zwo ita uri hu vhe na u fhirisela phanḓa . 
Muhasho u dzudzanya Mivhigo ya Ṅwaha ine ya vha na khethekanyo nga ha mbekanyamaitele yadzo , kuvhonele kwa themo ya vhukati , zwitatamennde zwa masheleni zwo odithwaho , muhumbulo wa Muoditha Dzhenerala na Marifhi a Ndangulo ane a katela themendelo yawe . 
n ) Vho Nkhangweleni Walter Mudau ( Muimeleli wa DPSA )
U swikelela mvelelo idzi zwo ḓitika zwihulwane nga vhukoni hashu ha u wana zwiko u shandukisa mbekanyamushumo u vha u shuma thandela dzine dza ḓo shandukisa matshilo a vhathu u vha a khwine . 
Vho Brig-Gen Bita vho shuma sa Muṅwaleli Muhulwane wa Komiti ya Mbofholowo wa Dzangano ḽa Vhuthiihi ha Afrika ( OAU ) ḽa kale .
Mishumo ine ya itwa nga avho vhane vha kwamea vho yaho nga u fhambana i na ndeme .
Fhasi hu tea u ṱhogomelea tshoṱhe zwo leluwa . 
Zwivhangi zwa u shumisesa tshelede nnzhi ngaurali ndi lushaka lwa tshumelo dze dza ṋetshedzwa nga masipala kha masia a no shumisesa masheleni sa kha zwa gwama na tshumelo dza zwa mabindu , mapholisa a ḓorobo khulwane , tshumelo dza zwa mutakalo , ndangulo ya malaṱwa ndi zwishumiswa zwi re zwivhangi zwihulwane . 
Vhuleme vhune madokotela vho livhana naho kha u ri vha dzule vho bvelela hoṱhe kha mishonga ho vhigwaho kha dzidzhenaḽa dza ndeme dzine zwi tou pfala u bva kha u vhambedzwa ha tshifhinga tshi ṱoḓeaho kha u vhala . 
Ṋaṅwaha , 2010 , u ḓo vha ṅwaha wa u shuma .
Ri livhuwa u shela mulenzhe ha Khoro ya Aids ya Lushaka ya Afurika Tshipembe kha mushumo muhulwane we vha ita .
Nyendedzi dza zwigwada zwo fhambanaho zwo kuvhanganaho u ambedzana nga ha thero yeneyi nthihi dzi nga fhambana zwiṱuku , zwi tshi bva kha nḓivho yavho kana kusedzele na uri thero i nga thoma u lavheleswa hani navho . 
Arali tshiluḓi tsha ndulamiso tsho shumiswa kha tshiteṅwa tsha mutengo tshiṅwe na tshiṅwe , tshiteṅwa itsho a tshi nga dzhielwi nzhele . 
Vha fanela u swaya mudzio nga muthihi nga muthihi ( zwi tshi vhonala ) kana vha ḽeibeḽe na nomboro ya lushaka yo ṋetshedzwaho .
U bveledzwa ha zwithu zwa ndeme zwa mveledziso na maitele hu ḓivhelwa vhukoni ha khonadzeo u itela u bveledza mulalo na thasululo ya khuḓano . 
Mafhungo a ḽifhasi na mveledzwa nga ha nḓila ine muvhuso wa dzudzanywa na u shuma ngayo kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe , kha mushumo muhulwane wa mivhuso yapo . 
Nyito dza u linga dza fomaḽa 2 Foniki ( orala na / kana nḓowenḓowe )
Fhungudzani : Ri tea u fhungudza u lakatedza .
Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou ita khumbelo ya tswikelelo ya mafhungo kana rekhodo kha DHS kana muthu o imelelaho muthu ane a khou ita khumbelo ya mafhungo sa zwo ṱalutshedzwaho kha tshipiḓa tsha 1 tsha PAIA .
Mafhungo a vhulondoli a ngaho sa nyaluwo ya vhathu na maṅwe mafhungo a elanaho na zwezwo , o swikisa vhorasaintsi kha u ṱoḓisisa ' milayo yapo '  . 
Arali lu lwa u thoma vha tshi shumisa mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi : Vha humbelwa u fekisa fomo yavho ya khumbelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ya GEMS yo ḓadziwaho , na maṅwalwa a i tikedzaho na mushonga wa u dovholola lwa miṅwedzi ya rathi kha 0866 51 8009 .
Muṱusanzhele yapo , nga nnḓani ha yo itelwaho u shumiselwa zwa maṱo na zwa vhabebi . 
U fhungudza mpfu dza vhomme dzi no vhangiwa nga u konḓelwa hune ha nga vha hone musi wa u beba . 
Ndeme ya ndaka yo ṅwalwaho ya vhubindudzi kha tshiimiswa tsha nyanḓano i a linganyiswa kha mukovhe wa mufhalala wa mashumele a Masipala wa Buffalo City . 
Hu bvelela Kha ri ite mini musi ni tshi ṱuma thangi kha
Ri khou fhulufhela uri u ḓo lavheleswa wa humiselwa murahu uri u khunyeledzwe hu sa athu fhela tshifhinga uri mbilaelo dzi kwamanaho na zwo ṱahiswaho nga vha mabindu dzi tandululwe .
Mbekanyamushumo dza mveledziso yo khetheaho dza matheriaḽa a zwiko zwa mafhungo u itela zwivhaswa zwa mupo na nanothekhinoḽodzhi dzi kati . 
( b ) ṋekedza , zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Buthano , zwidodombedzwa izwo kha vhusimamilayo ha vunḓu uri vhu ṋee mihumbulo yaho ; na u
U ita nḓowenḓowe ya u thetshelesa na u amba u engedza nḓivho
Vhahumbeli vha eletshedzwa uri vha songo rumela khumbelo dzavho nga poswo yo redzhisiṱariwaho sa musi muhasho u sa nga si hwale vhuḓifhinduleli ha u sa dzhiwa ha khumbelo idzi . 
Ndi zwithu zwine ri si kone u zwi langa , nahone zwi ṱoḓa uri ri zwi dzhiele nṱha ngauri arali ra sa zwi dzhiela nṱha zwi nga ita uri thandela i pfuvhe kana i si bvelele .
Vho Phumla Williams ( Muambeli wa Khabinethe o tou Farelaho )
Nyambedzano nga zwigwada nga ha tshibveledzwa tsha u vhonwa , tsha u pfa , tsha u vhonwa na u pfa na tshi
( 2 ) Arali muthu we a vha e Sinetha a khetha u sa tsha vha muraḓḓo wa vhusimamilayo , uyo muthu u ḓḓo dzhiiwa sa muthu o ṅalaho mushumo wa vhusinetha phanḓḓa ha ḓḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma .
Matheriaḽa wa Vhugudisi
Phurogireme Nyengedzedzwa ya Mishumo ya Nnyi na Nnyi i ḓo thonwa . 
Tshumelo dza mvusuludzo ya vhaholefhali
U londota na u langa zwibviswa kha thandela . 
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana sa zwe zwa tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana dzhendedzi ḽo tiwaho , nga tshumisano ya Minista wa Gwama .
Pfufho dzi re na tshivhalo , hu tshi katelwa vhupo ha vhulangi ha khwinesa na vhupo ha vhulangi ho kunesaho vho dzulela u dzi wana lwa tshifhinga . 
Maṅwe maanḓa na mishumo zwi shuma kha masipala yoṱhe .
U pulana ho ṱanganelanaho , u ita mugaganyagwama na u ṱola kushumele kwa nḓisedzo ya tshumelo zwi khwaṱhisedza vhuṱumani vhukati ha tshumelo dzine mihasho ya dzi ṋekedza na mbuelo na mutengo wa tshumelo idzo .
Ṅwana wa muṋe wa bindu , ane a vha na miṅwaha ya fumi , ndi ene ane a rengisa . 
Vha dzula nḓuni ku re tsini na thavha .
Kha vha wane vhuṱanzi vhunzhi ngaha u vha pholisa ḽa ḽiriseve kana vha kwame
Londolani nḓevhe dzaṋu nga u sa thetshelesa muzika u re na phosho .
Poswo dza tshifhinganyan dzi ya nga mutsiko wa mugaganyagwama . 
Zwibveledzwa zwo fhambanaho zwo nangwa kha tshifhinga tsha vhege mbili iṅwe na iṅwe .
MeerKAT , ine yo itwa fhano na u vha tshishumiswa tsho tou fhaṱwaho , i dovha ya sumbedzisa uri Afurika Tshipembe ḽi nga ṱaṱisana na vhomakone zwi tshi ḓa kha vhusedzulusi , inzhiniarini , saintsi na thekhinoḽodzhi . I ḓo vha tshipiḓa tsha 25% ya Luṱa lwa u thoma lwa SKA 1 .
Ndi ḓivha nnyi a re na mavhudzi o raliho ? " u a vhudzisa , o sedza mavhudzi a Ann a re na vhutshena .
Mihasho
( f ) phanḓa ha musi a tshi vhidza referandamu ;
Komiti i Tshimbidzaho ine ya vha na vhurumelwa vhu bvaho kha SIU na Muhasho wa Lushaka wa zwa Dzinnḓu yo thomiwa u itela u tshimbidza maitele a tshumiso . 
I dovha ya khwaṱhisedza uri mbekanyamaitele dza mbambadzo ya zwiṱhavhane dzi tevhedza maitele a dzitshaka ane a ṱanganedzwa . 
Une wa gwevhelwa u swika kha miṅwaha ya 10 .
U konḓelela na ṱhonifho zwo vha yone thikho ya nndwa yashu ya mbofholowo na uri zwi kha ḓivha tshipiḓa tsha mutheo wa demokirasi ya Afrika Tshipembe .
u ṋekedza vhuṱanzi khothe
U thetshelesa na u amba Kha vha ṱole Tshitatamennde Tsha Phoḽisi Ya Kharikhuḽamu Na U linga ( Tshivenḓa siaṱari ḽa 10 ) .
U ita nyambedzano nga ṱhoho dzo ḓoweleaho
Sietha ya Afrika Tshipembe i khoḓiwa nga dzitshaka sa i sa fani na iṅwe na u vha ya maimo a nṱha . 
Hezwi zwi amba vhuḓikumedzeli ha Muvhuso kha nyaluwo , mveledziso na tshanduko ya sekithara ya vhuendi ha zwikepe zwa Afrika Tshipembe , kha u tikedza mveledziso ya ikonomi ya matshilisano ngeno hu tshi khou shelwa mulenzhe kha mbambadzo ya dzitshakatshaka .
u thoma nḓila dza u shuma nga u tou funa na dzi kombetshedzaho u itela u shuma ha pfanelo dza tswikelelo ya mafhungo nga nḓila ine ya konisa uri vhathu vha wane tswikelelo kha rekhodo dza tshiimiswa tsha nnyi na nnyi kana zwa phuraivethe zwo leluwa , zwi sa vha ḓureli nahone vha songo ḓidina nga nḓila ine zwa konadzea ngayo ; na
u shuma na mukhantseḽara kha u ta tshifhinga tsho ḓoweleaho , ḓuvha , fhethu hune vhadzulapo vha nga ḓa vha kovhana mbilaelo dzavho na mihumbulo
U Khetha Muphuresidennde
U swika zwino , zwikolo zwiswa zwi swikaho 895 zwi ṋetshedza mupo wo teaho kha u guda ha vhana vhashu .
Kunangele kwa zwishumiswa zwi no pima mbadelo dza u shuma ku na ndeme u itela u avhela zwibveledzwa nga nḓila kwayo mbadelo dzine zwa shumisa kana tshumelo hu u itela u wana mbadelo dzonedzone na mutengo wonewone wa tshithu . 
Nga nnḓa ha u sika mishumo minzhi kha sekithara ya phuraivethe , u ṱanḓavhudzwa ha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha zwi ḓo thusa uri miṱa i si gathi i kone u tshila nga miholo ya fhasi .
Ngauralo , vhone vho amba nga fhungo ḽa vhululamisi , Mulangadzulo .
Minethe ya 20 nga ḓuvha lwa maḓuvha 3 kha vhege
Ri na fulufhelo ḽa uri vhu ḓo ḓivhadzwa sa vhupo honoho . 
U VHALA WO TOU FOMBE
" Masipala " zwi amba Masipala Muhulwane wa Ḓorobo ya Tshwane wo vhumbiwaho nga nḓila yo teaho . 
U ela ḽevele dza vhushai ṅwaha nga ṅwaha kha vundu . 
Pfanelo dza Mulayotibe wa Pfanelo dzi nga fhungudzwa fhedzi u ya nga mulayo une wa shumiswa nga nḓila-nyangaredzi u ya nga nḓila ine uho u fhungudzwa zwa pfala nahone zwi khagala kha tshitshavha tsha demokirasi ho sedzwa ndeme ya muthu , u eḓana ha vhathu na mbofholowo , hu tshi khou dzhielwa nṱha zwithu zwo teaho , zwine zwa katela zwi tevhalaho a ) Lushaka lwa pfanelo ; b ) Ndeme ya ndivho ya phungudzelo ; c ) Lushaka na vhuhulu ha phungudzelo ; d ) Vhushaka vhukati ha phungudzelo na ndivho ya hone ; na e ) U sa konḓisesa zwi amba u swikelela ndivho .
Ndi kha Gireidi ya Thero ine nda i funesa ndi
Vha ḓo pfa vhe na vhupfiwa nahone thaidzo dzavho dzi ḓo tandululwa lu no fusha . 
Lwa tshihaḓu ri khou ṱoḓa u ḓivhadzwa ha zwiwo hu re khagala , ho dzudzanywaho nahone ha vhukuma ngomu ḓoroboni yashu . 
224 . Ndivho Khulwane
Ndeme ya rannda zwi amba ndeme i angaredzwaho yo fhelelaho ya khonṱhiraka kha ndeme ya Rannda ine i rekanywa nga tshifhinga tsha khumbelo dza bidi na u katela mithelo yoṱhe yo teaho khathihi na muthelo wa thundu u phumuleaho . 
Idasa Tshiimiswa tsha Demokirasi Tshipembe ha Afurika
Bono ḽa muvhuso ḽa u bveledzisa muvhuso wapo ndi u fhaṱa masipala u re na masheleni o teaho u swikelela ṱhoḓea dza mutheo dza matshilisano , ikonomi na ṱhoḓea dza vhathu vhavho nga nḓila ya u dzhenelela ho teaho .
Ri tea u vhamba maano ane a ḓo ita uri dzangano iḽi ḽi bvelele . 
Thandela i fhindulaho ndi ine ya tevhedza milayo yoṱhe , nyimele , na zwidodombedzwa zwa maṅwalo a thandela hu si na u pambuwa nga maanḓa kana ṱhoḓea ya tshiofisi . 
Naa hu na zwiko zwa ndeme zwa maḓi ?
mafhungo na bugu dza zwiṱori ( ḽaiburari )
Ḽikumedzwa ḽo ḓivhadzwaho ḽo ṱangana na khanedzo yo khwaṱhaho kha khoro ya ḓorobo nahone a ḽi ngo phasa ḽiga ḽa komiti . 
Pfunzonzudzanywa
vha nga wana Ndivhadzo ya lufu na dzinwe dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Master wa khothe khulwane kana ofisini dza madzhisitirata
Marangaphanḓa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ii Mvulatwsinga...................................................................................................................iv Zwi re ngomu...................................................................................................v Mutevhe wa maṅwalwa o shumiswaho.................................................................................vii Mutevhe wa vhafhinduli vha Bammbiri ḽe ḽa biswa/bammbirimviswa..........................................xii
Mbekanyamaitele ya miholo a katela vho na sisiṱeme ya tseduluso ya kushumele ine ya ṋetshedza ṱhuṱhuwedzo dza masheleni kha kushumele kwa maṱhakheni . 
afidaviti ine ya khwaṱhisedza uri zwipiḓa zwi bva ngafhi na hone ho itwani kha tshiendisi ( fomo ya SOA )
Izwi zwi tea u itwa u ya nga pulane nahone zwi tshi kha tshikwama tsha mugaganyagwama wo kovhiwaho . 
Thikhedzo ya mabindu maṱuku nga vhukonanyi havhuḓi ha mazhendedzi o teaho , zwiimiswa zwa u lambedza mveledziso na khamphani dza phuraivete na dza muvhuso dza u tuṱuwedza vhubindudzi na u thusa khamphani dzine dza khou thoma .
Vhutsireledzi 
Zwidodombedzwa zwi nga shumiswa kha u bveledzwa ha mbekanyamaitele na pulane , khathihi na kha u thivhela vhugevhenga na mbekanyamushumo dza pfunzo ya tshitshavha . 
Nga murahu ha u ṋea vhuṱanzi , vha ḓo vhudzwa uri vha ṱuwe .
Sa tsumbo , ndi nnyi ane a badela tshikafhadzo : muvhuso , vhatshikafhadzi kana tshitshavha ? 
Kha vha vha ṋee khumbudzo na uri ṱhaṅwe u vha vhetshela mikano fhedzi vha vha tendele vha dzhie nyito yavho vhone vhane . 
MASALA VHUKUMA
Vha zwiḓivha hani a rali vha tshi swikelela ṱhoḓea ?
O vusuludzwa ha oganogireme Ofisini ya Muphirimia yo khunyeledzwa . 
Kha vha lange , u vhea iṱo na sedzulusa mbekanyamaitele ya ofisi ya Vhalangi , maitele na kuitele , u ya nga maitele a khwinesa na mulayo . 
Khoudu ya muunḓiwa yo khakhea :
Kha ri n . wale A ṅwaleni kha thebuḽu yone ya tshifhinga tsha zwino .
Maipfi a 200-250 / u swika kha minethe 5
Kha vha ise phanḓa na u shumisa foniki u itela u laedza nzudzanyo ya u peleṱa ya themo Ndovhololo ya mibvumo
Thebulu i re afho fhasi i imela Ṱhuṱhuwedzo na zwipikwa zwine zwa elana na masia a ndeme kha ḽeveḽe ya lushaka . 
4.4 . Khabinethe i khou ima na themendelo dzo iswaho kha Muphuresidennde dza u thola Vho Phurofesa Fiona Tregenna sa muraḓo wa tshifhinganyana wa Competition Tribunal lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu u thoma nga dzi 1 Khubvumedzi 2013 .
Ri kha ḓi isa phanḓa na u ṱuṱuwedzwa nga Vho Madiba na u guda khavho musi ri tshi khou fhaṱa shango ḽashu .
Tshiimiswa itshi tsha pfunzo tsho shuma sa bagane nga tshifhinga tsha nndwa ya mbofholowo nahone tshi ḓivhiwa hafhu sa " nkhoni ya vhurangaphanḓa ha Afrika " hu tshi kha ḓi vha tshone tshine tsha vha yunivesithi ya vhathu vhe vha lwa nndwa ya ulwa na tshiṱalula u fana na Vho ZK Matthews , Vho Nelson Mandela , Vho Robert Sobukwe , Vho Oliver Tambo na Vho Govan Mbeki .
U ita mutevhe wa mulayo wo bveledzaho tshiimiswa tsha vhuimeleli ha demokirasi , u bvisela khagala mishumo yavho na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli .
U shumiswa ha mulayo wa vhudziki ho vhumbwa nga u sikwa ha phetheni dzi konḓaho nahone dzo fhambanaho dza musudzuluwo na u swikelelea . 
anaḽodzhi - u wana zwi fanaho kha zwithu zwo ḓoweleaho u vhonala zwi sa fani
Mvelelo yazwo yo vha ya uri u kovhekana phensheni he ha itwa musi wa ṱhalano ho ḓa nga tshivhana . 
Tsenguluso i re afho fhasi a yo ngo itelwa u vha i netisaho kana ya vha manweledzo o fhelelaho a sisiṱeme i no khou ambwa nga hayo , fhedzi hu tshi tou vha u ṋetshedza tsumbo dza nḓisedzo dza ndeme dza milayo i shumiswaho kha mashango o imaho ngauri . 
( f ) Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha na vhuḓḓifhinduleli
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : Muṅwalo
Nga mulandu wa zwenezwo , zwiitisi zwa khouthu dzi re fhasi ha tharu a zwongo rekhodiwa . 
Ndivho khulwane ndi u bveledza madzangalelo a khwinesa a vhana vha lwaho na mulayo na u thivhela u ita vhutshinyi na u dovha u ita vhutshinyi . 
Pulane yo olwaho ya ISFAP i ṋetshedza matshudeni vha shayaho na vha " miṱa ya vhukati " thusedzo ya masheleni uri vha kone u badela mbadelo dzoṱhe dza u guda .
Nḓivhadzo u ya nga nomboro ya u ḓiṅwalisa ya vhuendi ( ANR )
A hu na mutambo vhukati , kana u katelaho , thimu dza kha Premier Division u fanelaho u vha hone hu si na mapholisa henefho ; zwa uri ndi miraḓo mingana ine ya tea u vha hone ndi tsheo ya mapholisa vhone vhaṋe . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege nthihi uya kha dza rathi .
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha nga vha na phothifolio dzo khetheaho u vha thusa u imela tshitshavha .
Nga u pfufhifhadza zwiimiswa zwiṋa zwa muvhuso zwi ḓo tea u shumisana nga nḓila ya tsini na u pfana : 
Vhalwadze vha si vhangana vhane vha lingana nga ḓuvha vho swikelelwa maongeloni a TB u fhirisa zwe zwa lavhelelwa . 
Humbelani mudededzi vhaṋu vha ni sumbedze kutambelwe kwa founu i sa shumi .
Vhagudi vha ela mbonalo ya zwivhumbeo na zwithu vha tshi shumisa zwa u ela zwo teaho , zwi nga ho sa zwanḓa , maga , mudzio / zwifaredzi na zwiṅwe .
Yunithi ya u Renga na u Vhambadzela Nnḓa
Hezwi zwi fanela u katela thendelo kha dzilafho ḽa zwa mishonga kana muaro kha vhana , na vhukoni ha u itela khumbelo ya thusedzo ya masheleni . 
Ndi khou khwaṱhisedza uri phanḓa ha u anisa muano , ndo vhudzisa muani mbudziso dzi tevhelaho nahone nda ṅwala fhasi phindulo dzavho vha hone . 
Fhethu afha ha saintsi hu ṋetshedza vhuvhambedzanyi ho vhalaho nga mafhungo a ndeme u fana na : 
Phethisheni dzi livhiswaho kha Phalamennde dzi tea u vha na thikhedzo ya Muraḓo wa Phalamennde .
4 . U langula CBP
Maitele : tsumbo , tsha u thoma , tsha vhuvhili , tsha vhuraru , tsumbo , Vho mu khathutshela lwa u thoma ; lwa vhuvhili vha mu fara .
1.2 Khabinete i ṱanganedza mbekanyamushumo ya Zhendedzi ḽa Zwiporo ḽa Afurika Tshipembe ( PRASA ) ya u vusulusa zwiporo .
CoR14.1 muengedzo wa A
Ri tea u khoḓa nḓila ye madzangano a ḓifara ngayo musi hu tshi khou itwa nyambedzano dza miholo kha sekithara ya puḽatinamu nga u angaredza .
onomatopia-u shumiswa ha maipfi nga nḓila ine a bvisela mibvumo ya zwithu khagala
Muvhigo wa The HelpAge Report u sumbedza mawanwa a takadzaho nga ha tshiimo tsha milayo ya zwa vhuloi kha ayo mashango e ṱhoḓisiso ya itwa khao .
Vhashumisani vha vha hone lwa miṅwedzi ya rathi nga tshifhinga tsha maitele a mveledziso ya tshiṱirathedzhi . 
Malume vha mpfara sa ṅwana wavho .
U pfufhadza mihumbulo mihulwane nga u shumisa maipfi au ( u ṅwala nga maipfi a iwe muṋe )
Mutheo wa pfunzo ya mutheo , zwine u dzia na vhunzani hazwo zwi dzumbulula vhukoni u itela u wana zwikili , ndi zwithu zwine zwi nga si litshiwe zwi songo itiwa . 
Vha humbelwa uri vha mposele / imeilele / fekisele maambiwa
Sekhithara i ḓo thoma mbekanyamushumo ya u langula miri ḓoroboni na ya dzinnḓu yo sedzaho kha vhaswa . 
U kwamana na zwipuka
Nga kha Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa , vhaswa vhazhi vha khou ḓiswa kha ikonomi yo angalalaho nga kha mbekanyamushumo dzavho dzi ṋetshedzaho thikhedzo kha vhoramabindu vha vhaswa .
Mushumo wa vhumuthu u nga vha wa ndeme nga maanḓa kha thimu dza mushumo wa u ḓilanga iwe muṋe . 
Kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho , muvhuso wo swikela zwivhuya zwinzhi kha ndondolo ya mutakalo .
U itela u thoma na u shumisa zwavhuḓi ndivhiso ya vhupulani na u ola fhethu ho vuleaho nahone hu konḓaho , hu tea u takuwiwa kha uri mushumo u khou itwa , kana u teaho u itwa , afho fhethu ho vuleaho nahone hu konḓaho . 
Magumo a ḽishandi
Hezwi zwi ḓo sika zwikhala zwa mishumo minzhi . 
Honeha , u thoma u shuma ha mbekanyamushumo idzi ndi thaidzo . 
46 Ndi vhathude ? ˆ
U khwaṱhisedza uri vhuḓifhinduleli ho lavhelelwaho hoṱhe vhu re afho nṱha vhu khou itwa nga vhuronwane , vhutevhedzeli ha nyendedzi dza ndaulo vhu ṱoḓeaho u ṱhogomela vhupo ho tsireledzeaho na ho vhulungelaho zwo tea . 
Nga nṱhani ha nyaluwo i sa imi ya vhadzulapo , hu na ṱoḓea ya shishi ya u fhaṱa vhudzulo u itela u thivhela kudzulele ku si na ndango . 
Bono la zwiko Tsenguluso
Zwi re ngomu zwi tea u elwa na uri milayo i no ḓo shumiswa i tea u vha yo teaho nyimele yo tiwaho i ne ya vha hone . 
A ḓakani B zuu C Vhugalaphukha ha Kruger
( c ) u ḓo ṱuṱuwedza vhuthihi ha lushaka na zwoṱhe zwine zwa bveledzisa Riphabuḽiki phanḓa ;
U topola ha khwiṋe na vhupo ho tingaho zwi ḓo engedza zwa u dzhenelela na vhuḓifhinduleli ha vhathu kha vhaṅwe ngavho . 
Mihanga ya zwa vhupulani u vhe kanya sisiṱeme ya u vhea iṱo na u ela . 
Data dzi si nnzhi dzi hone kha mveledzwa dza thempheretsha kha toksini dza kḽorini , naho zwi sa sumbi uri hu na mpfu nnzhi hune ha vha na nyengedzedzo ya thempheretsha dza maḓi kana tshivhalo tsha fhasi tsha okosidzheni yo ṋokaho . 
Luvhanḓe ulu lu dovha hafhu lwa shumiswa u ḓivhadza lushaka , u swikisa ngeletshedzo na mahumbulwa a mafhungo kha Phalamennde .
Nyambedzano
U shumisa na u vhona uri hu tevhedzwa mbekanyamaitele na maitele . 
Arali vha sa ṱoḓi ri tshi bvelaphanḓa na ṱhiransekisheni dza khiredithikhadi , vha tea u ri ṅwalela ṅwedzi muthihi phanḓa ha musi ri tshi tea u ima nga ṱhiransekisheni idzi vha ri vhudza .
Musi ho sedzwa zwine zwa nga kwama ikonomi , fhungo iḽi ḽi ṱoḓa u sedziwa tshoṱhe na hone nga vhuronwane . 
Ndi ḓo vha thusa
Thathu dzine dza itwa nga vha si na tshenzhemo , u tou fana na dzine dza itwa ngei kha dzisenthara dza vhululamisi , dzi na mulingo muhulu wa u vhanga malwadze . 
Hezwi zwi amba uri ḓivhazwakale ya tshiofisi yo vha yo vhulungwa nahone u tevhedzwa ha ndaela dza mulayo dzo khwaṱhisedzwa . 
Sa tsumbo , mbekanyamushumo dza ndondolo mutakalo dzine dza thusa vhashai , dzi ngaho Medicaid , dzi ṱalula avho vhane vha vha na miholo ya vhukati vhane a vho ngo lugela idzo tshumelo fhedzi vha tea u dzi badelela nga kha mithelo . 
Kapa Vhubvaḓuvha tktnsEhVshniloneehzvihpnuhnhiag.ei!aaBvnnlhgiattipasmPhhkbaiuonirkninkhyaaaahusuhhhvanaehkanAohenndfaaḓhdooou
Naa mbuno ya u pandela yo vha i songo tea ? 
2.10 Nomboro ya luṱingo na khoudu
Vha pose kha :
Ku dzulele kwa e-Khophorethivi kha vundu , pfumbudzo khathihi na mushumo wa u dzhenisa senthara ya inthanethe ndi zwiṅwe zwa u dzhenelela hune mivhuso ya lushaka na ya vundu vhe vhoṱhe na mimasipala vha khou ita kha u khwaṱhisa sekithara ya ICT kha vundu . 
U fhaṱa senthara dza u londa vhana dzine dza vha na kiḽabu ya tshiswiṱulo yo ṱanganelaho . 
Mathukhwi maṅwe o ḓoweleaho o vha a tshi dzheniswa kha mikhwama mihulwane mitswu . 
1.5. Khabinete i livhuwa MaAfurika Tshipembe vhoṱhe kha mushumo wavhuḓi wa u thusa shango uri ḽi kone u vhulunga 3 586 Mega Watts ( MW ) dza fulufulu u bva nga 2005 , ḽine ḽa lingana na ḽine ḽa ṋetshedzwa nga tshiṱitshi tsha muḓagasi tshithihi .
Thesite ya tsedzisiso i nga fhiwa sa tshuṅwahaya u itela u vhulunga tshifhinga tsha u funza kilasini .
Ndi rekhodo ya fomala ya nyambedzano .
Zwa u lwa na vhutshinyi a ri khou zwi sedzela fhasi na luthihi nahone ndi zwa ndemesa .
Vhakhantseḽara - khumbelo
Ri foramu i no khou ranga phanda kha nyambedzano dza mafhungo a ndeme vunḓuni . 
Ndivho khulwane ya Thendelano ndi u shuma na zwikolo zwo nangiwaho uri khamusi , nga kha thikhedzo yo livhiswaho , zwi nga kona u kunda khaedu dzine zwa ṱangana nadzo .
Mulangi wa Thandela u tea u rumela muvhigo ṅwedzi muṅwe na muṅwe kha Mufarisa Mulangi wa Tshumelo dza u Thusa malugana na u tevhedzwa ha milayo na zwidodombedzwa zwo tewaho kha ḽiṅwalo ḽa bidi . 
Muthu u davhidzana , kha ḽevele ya matshilisano , na vhathu vha tshigwada tshawe na miraḓo ya muṱa . 
Tsumbanḓila dzo shumiswaho nga mashango kha u lwa na malwadze a bvaho kha zwiḽiwa a ḓo haseledzwa ngao . 
Zwiimiswa zwoṱhe zwa ndeme zwa muvhuso zwi ṱanganywa kha Mafhungo o Ṱanganywaho a zwa Masheleni . 
_ Mitshini yoṱhe i londolwe u itela uri i shumiswe lwo tsireledzeaho
rolo dza 2
Ro nanga ḓuvha heḽi u vhidza Dzulo ḽa Phaḽamennde u ṋetshedza Mulaedza wa Lushaka , u pembela tshifhinga tsha thembuluwo tshe tsha shandukisa shango ḽashu .
Masipala u dovha wa ita zwa u ṋekedza mbadelo dza tshumelo dzawo nga nḓila i vhuedzaho u itela u khwaṱhisedza mbadelo dza khwiṋesa dzi konadzeaho kha nḓisedzo ya tshumelo . 
Khabinethe yo fhululedza vha tevhelaho :
Vha ṱuwe na ḽiṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe .
A thi tou vha na vhuṱanzi , fhedzi ndi humbula . . . . . .
Arali vha tshi funa u dalela GP wavho kana muṅwe muṋetshedzatshumelo wa ndondolo ya mutakalo , GEMS i ḓo bvela phanḓa na u badela mbadelo dzavho zwi si na ndavha uri vha Friends of GEMS kana hai .
U itela mutevhe wo fhelelaho wa maṅwalwa oṱhe ane a nga ṱoḓea , vha humbelwa u dalela www.gems.gov.za kana u founela kha 0860 00 4367 .
Maitele ayo a fanela u fhela hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva ḓuvha ḽe vhufaragwama ha lushaka ha dzhia tsheo .
khetho dza tshumelo
( 3 ) Muvhuso a wo ngo tea u khethulula muthu na muthihi nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi , hu tshi katelwa lushaka , mbeu , vhuṱalulambeu , u vhifha muvhilini , murafho , u mala kana u sa mala , mvelele kana vhubvo , muvhala , dzangalelo ḽa zwa vhudzekani , vhukale , vhuhole , vhurereli , miṅwaha , milayo , fulufhelo , mvelele , luambo na mbebo , zwo livhana kana zwi songo livhana .
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu
Tshivhalo tsha vhaofisiri vha zwa mutakalo vhane vha khou funzwa na u pfumbudza : Ho swikiwa kha thagethe . 
Kha vha hane mulingo wa u shumisa masheleni a phensheni ṋamusi ngauri a khou aluwa ḓuvha na ḓuvha u khwaṱhisedza uri vha na nyawelo yavhuḓi ḽiṅwe ḓuvha . 
Ri kati zwa zwino na mishumo ya mathomo ine ya katela u wana fhethu hune nga murahu tsenguluso ya u kwamea ha zwa mupo ya ḓo itwa . 
Tsha ndeme kha mbekanyamushumo yashu ya maḓuvhano ndi e-Justice yashu , mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhashumi na thandela dzo fhambanaho dze dza dizainelwa u khwinisa ndangulo yashu ya masheleni . 
GIREIDI YA Ṱ : LUAMBO LWA HAYANI ṰHOḒEA DZA GIREIDI YA Ṱ DZA THEMO IṄWE NA IṄWE THEMO YA 2
Nga zwiitisi izwi u ya nga kuvhonele kwanga ahuna mbonelaphanḓa i pfalaho ya khaṱhulo ine ya khou bvelela . 
Nga maṅwe maipfi , vhorathiori vho sedzaho maitele , vha fanela u dzudzanya mihumbulo sa mveledziso ntswa , maitele na nḓivho zwi tea u ḓa phanḓa . 
Malugana a izwi , zwifhinga zwa fhindula zwa tshikati kha ṱhingo dza shishi zwo swikelelwa . 
Kha vha dzhiele nṱha uri a hu na theḽevishini na nthihi ine ya khou rengiswa zwino ine ya kona u wana zwiṱitshi zwa khasho ya didzhithala hu si na STB .
Muvhuso wo dzhiela nṱha uri ṋamusi , nga dzi 23 Fulwi 2016 ndi Ḓuvha ḽa Tshumelo ḽa Tshitshavha ḽa Afrika , ḽine ḽa ṱuṱuwedza zwipiḓa zwo fhambanaho zwa muvhuso uri zwi shumisane na u shumiswa zwavhuḓi zwishumiswa zwa muvhuso zwi so ngo andaho u itela mvelelo dzo khwinifhadzeaho .
Kha luṱa lwa u fhedzisa khovhakhombo ya malwadze i vha khulwanesa . 
Ezwi zwi nga funiwa nga matshudeni vhane vha khou tou thoma u shumisa khomphyutha u ṅwala . 
Vha ita uri hu vhe na vhushaka vhukati ha tshitshavha na khoro ya masipala .
A hu shumiswi selefounu .
Muswa muṅwe na muṅwe u tama u vhonala
Ri fanela u sedza kha u kombetshedza mbadelo ya zwiṱunḓwa dzo pikwaho kha dziṅwe thundu na zwibveledzwa hune vhabveledzi vha thundu dzo ṱunḓiwaho vha nga vha vho thusedzwa nga masheleni nga mivhuso ya havho kha shango ḽa vhubvo ha havho . 
Musi vhathu vha tshi pfesesa luambo lwa zwifhaṱo zwo fhaṱiwaho nga vhathu , na vhushaka havho nazwo vhu a khwiṋisea . 
Bodo i ḓo dzula na fomo yo themendelwaho nga Vhufaragwama ha Lushaka , hu na u tendelaniwa nga Muoditha Dzheneraḽa , akhaunthu yo fhelelaho na u vha ya vhukuma ya tshelede yoṱhe yo ṱanganedzwaho na u shumiswa nga bodo , ine ya ḓo odithiwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga Muoditha Dzheneraḽa . 
Mafhungotsivhudzi o tea a thandela dza IDP a tea u vha khagala a sa konḓi , a tshi bvisela zwithu khagala zwi no nga dzina ḽa thandela , ndivho na hune thandela ya vha hone .
Vhuongelo ha dzingu vhu ḓo ṋetshedza tshumelo dza rangwaho phanḓa nga vhakoni nyangaredzi . 
Mbekanyamushumo ya u Linga ( ML ) i tea u itwa nga tshikolo i tshi sumbedza datumu ine mushumo wa ḓo itwa ngayo .
A tshi shuma na mukhantseḽara wa wdi na komiti dza wadi :
Kha vha ṋekedze aḓiresi ya vhudzulo na poswo dza muraḓo .
Izwi zwi ṱuṱuwedza nambi dzoṱhe dzi re na vhukoni dza Afrika Tshipembe .
MULANGADZULO : Ro thetshelesa zwino ...
Nga phambano , musi vhana vha tshi ṱuṱuwedzwa u hana luambo lwa ḓamuni lwa havho , mveledziso ya luambo lwonolwo i a ima na mutheo wa muhumbulo na vhuṋe zwa ngudo zwi dzhielwa fhasi . 
Tsumbanḓila dzi sumbedza uri ndi ngani u tshi vha na tshikhala , zwine zwa katela u lovha na u litsha mushumo ha muraḓo .
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u swiki hune wa vhila vhuṋe ha matheriaḽa ane vhone vha ṋetshedza kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka ( hu tshi katelwa u vhiga murahu na mihumbulo ) kana u ṱanwa , u apuḽouda , u ṋea mihumbulo kana u ṋetshedza kha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , kana tshumelo dzine dza tshimbilelana nayo ( " na u ṋetshedza zwo ṱanganelana " )  . 
Thangela khonadzeo ya ngudo i fanela u thoma u topola khonadzeo dza khohakhombo kha khonadzeo na mbuelo na u ela ndeme ya khohakhombo idzi na uri vha nga dzi langulisa hani . 
Tshanduko ṱhukhu dzo itwa kha ṱhalutshedzo . 
U dzhenelela kha nyambedzano nga ha ṱhoho dzo ḓoweleaho , U pfukha u bva kha luṅwe luambo u ya kha luṅwe arali zwo tea
Thaidzo iyi yo ri tshisa maṱoni uri ri vhone uri tshifhinga tsha muḓagasi wo andaho nahone u sa ḓuri tsho swika magumoni .
Ri na vhuthihi vhuhulwane vhukati ha madzangano a vhashumi ashu na vhukati ha madzangano a vhatholi . 
Komiti i ṱanga luṋa nga ṅwaha , fhedzi miṱangano yo khetheaho i a dzudzanywa musi hu na milandu ya shishi ine ya tea u pfiwa . 
MAANḒA A FHETHU HA MISHUMO YA VHUSIMAMILAYO HA LUSHAKA KHATHIHI NA VUNḒU
Ngona yo ḓisendekaho nga tshibveledzwa na maitele a vhudavhidzani vhuvhili hazwo zwo ḓitika kha u dzulela u shumisa na u sika zwibveledzwa .
U amba ḓivhazwakale na mikhwa zwa Vhukriste na zwiṅwe zwitshavha zwa lutendo . 
Themo ya 4 Gireidi ya 1
Sa zwe zwa sumbedzwa kha musaukano wo fhiraho , Afrika a ḽo ngo thivhelwa kha vhurangeli ho dzingindelaho uri ḽi shume ndivho yaḽo ya poḽotiki na ya ikonomi . 
Mupo wa mulayo na wa mbekanyamaitele kha ṅwaha kana mivhili yo fhiraho wo vha wo khwaṱhaho vhunga ho bveledzwa zwipiḓa zwo vhalaho . 
4 . Tsheo dza Khabinethe dza Ndeme
8 . Miṱangano i tevhelaho
Nyimele iyi i nga shanduka arali tshumelo dza khwiṋiswa saizwi hu na ṱhoḓea fhethu ha zwishumiswa zwo ṱanganelanaho zwine zwa ḓo fhungudza muelo une muṱa muṅwe na muṅwe wa ṱanganedza ngawo tshumelo hayani hawo kana kha saithi yawo . 
Kha vha ṅwalise tshiendisi tsho fhaṱwaho nga zwipiḓa :
U ita nyambedzano nga ha vhaanewa
U amba nga u sielisana
Khoudu dza Sekithara dzi nga bva nḓilani , u ya nga nyimele , kha masia a tevhelaho : 
Gavhelo ḽa The HIV na AIDS na gavhelo ḽa Metse , Saintsi na Thekhinoḽodzhi a sumbedza u gonya ha nyaluwo nga nnḓa ha ṅwaha . 
U vhofholowa ha vhafumakadzi ndi tshiṅwe tshipikwa tsha tshiṱirathedzhi tshine muvhuso washu wa dimokirasi wa khou shuma nga maanḓa wo sedza khatsho . 
Ndi nḓila i takalelwaho uri muṋetshedzi wa thenda ene muṋe u khwaṱhisedza uri thenda i dzheniswa kha Bogisi ḽa Thenda nga mushumeli wa muṋetshedzi wa thenda ene muṋe , kana hune zwa vha zwo tea , khoria yo tholwaho nga muṋetshedzi wa thenda . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya uri arali a na phambano dzine dza fanela u tandululwa nga mulayo dzi tandululwe nga nḓḓila yo teaho phanḓḓa ha khothe kana , hune zwa vha zwo tea , iṅwe foramu kana khothe i sa dzhii sia .
Thendelano ya nga ha Pfanelo dza Ṅwana i khwaṱhisedza uri vhana , nga nṱhani ha u shaya nungo , vha ṱoḓa ṱhogomelo ya tshipentshela na tsireledzo , nahone i vhea khwaṱhisedzo kha ndondolo thangeli na vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya muṱa . 
Vha ndangulo ya nṱha na phurofeshinaḽa dza vhuimo ha nṱha vho katelwa . 
Maṅwalo a fanela u ṅwalwa mafhungo a fanaho na ane a ṅwalwa kha khumbelo ya zwiitisi .
Thaidzo dza vhafumakadzi
U Sedzuluswa ha Mbuelo : Tshibveledzwa tsha tshikolodo tsho kuvhanganyeaho tshi ḓo engedzea zwihulu nga mashumele a u kuvhanganya maswa . 
Khumbelo ya u ombedzela vhudzulapo ha Afrika Tship
o Vhagudi vha tea u ṱuṱuwedzwa u shumisa luambo lwa muvhili lwo teaho , fhedzi u sokou vinyukana nga nḓila i so ngo ḓaho zwi tea u sandiwa .
U shumisa dikishinari , thesorasi na miṅwe mishumo ya referentsi ine ya ṋea ṱhalutshedzo , mupeleṱo , mubulo wa ipfi na zwipiḓa zwa tshipitshi tsha maipfi a so ngo ḓoweleaho .
Therisano nga fomethe ya maṅwalwa .
c ) U lwa zwi khagala na u kundelwa vhurangaphanḓa na tshanḓa nguvhoni .
Vhaofisiri vhahulwane vho teaho vha mishumo mihulwane ya ha masipala khathihi na vhadzikhantseḽara vha phothifoḽio vha tea u shumisa mafhungotshivhudzi aya sa tshipiḓa tsha kutshimbidzele kwa u bveledza zwiṱirathedzhi zwa IDP zwa u :
Zwiṅwe zwikolo zwi isa phanḓa na sisiṱeme ya kale ya Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka . 
Vhadededzi vha fanela u vhona uri vhagudi vha vhala zwibveledzwa zwinzhi vhukati ha ṅwaha .
Hu dzula hu na zwithu zwi kwamaho vhupulani ha kuwanele kwa nḓisedzo na u vhiga nga ha vhuḓiimiseli vhune ha ṱuṱuwedza kuitele kwa " u shumisesa masheleni nga Ṱhafamuhwe " hune ha gidimelwa u shumisa masheleni a songo shumiswaho zwenezwi ṅwaha u tshi vho fhela . 
Ezwi , na dziṅwe khaedu dza mveledziso ya Masipala wa Nelson Mandela Bay , dzi sumbedzwa fhasi ha ' u Saukanya Nyimele ' na kha ḽiṅwalo iḽi ḽoṱhe . 
Zwi a ḓivhea uri dziṅwe dzi shuma tsinisa na mutalo wo itelwa u kanula vhupo ho vhetshelwaho thungo vhaṋetshedzi vha ndindakhombo vho ṅwaliswaho , ngeno dziṅwe dzi tshi shuma tsinisa na iṅwe i sumbedzaho vhupo ho vhetshelwaho thungo zwikimu zwa zwa dzilafho . 
U ya nga ha thendelano , muṋetshedzatshumelo u tenda u ṋetshedza tshumelo kha masipala o imela masipala hu na tshikhala tsho tiwaho , mugaganyagwama na thegethe .
Roṱhe ri ḓo vha na mbulungo nnzhi dzi ra tea u ya khadzo nahone ri ṱoḓa vhashumisani vhashu vha tshi pfesesa arali ro vhea nga fhasi mutsiko muhulwane kana ri tshi fanela u vha ri siho nga vhanga ḽa lufu . 
Khaedu dza zwa masheleni kha pfunzo ya nṱha a dzi ngo pimiwa fhedzi kha Afrika Tshipembe . 
Tshitudio tsho shuma na muofisiri muthihi fhedzi lwa tshifhinga tsho vhigwaho ngatsho . 
arali vha na akhaunthu ya Postbank : ndi R152 nga ṅwaha na R30 ya khihi ine vha nga fhiwa yone murahu
Maitele ndi ane a lingedza u sumbedzisa mvelele ine ya vha hone kana ya tea u vha hone afho ha masipala . 
Zwidodombedzwa zwa ṱhiransekisheni idzi u ya nga mbekanyamushumo zwi nga sedzwa kha notsi dza nga ha ṱhiransekisheni dza zwa masheleni kha ndaka na khwalo kha Zwitatamennde zwa Masheleni zwa Ṅwaha nga ṅwaha . 
Mafhungo ane vha nga a kuvhanganya a nga dovha a vha zwishumiswa zwa ndeme kha u kunguwedza mbekanyamushumo - kha dzangano ḽavho na nga nnḓa haḽo . 
Vhushayamushumo na u shayea ha zwikhala zwa mishumo zwi bvela phanḓa na u vha khaedu khulwane dzo livhanaho na zwitshavha zwa mahayani , nga maanḓa vhaswa . 
U shaea ha maṅwalo a tshitandadi na maitele u khwaṱhisedza maitele a fanaho na khwaṱhisedzo ya saveyi ndi mbilaelo khulwane vhukuma . 
Risetshe ya zwa Midia Vhugudisi ha zwa Midia , Ḽitheresi na Pfunzo ;
Bennde ya Divinity yo ṋetshedza vhumvumvusi , musi vha tshi engedza mudi nga u tamba muzika u na muungo takadzaho muṅwe na muṅwe . 
Ndau ya vhudzisa ya ri ni ḓo nnḓisela zwiḽiwa ṅwavhoni wanga naa ?
Kuitele kwo sedzaho tshumelo na vhukoni ha u shuma zwavhuḓi na nga nḓila i pfadzaho nga fhasi ha mutsiko . 
Tshenzhemo ya u sika mishumo sa zwe ya anetshelwa nga vhathu vhashu hafha . 
Kha vha ite khumbelo ya u ṅwalisa kana u ṅwalisa nga nyimele ha mbekanyamushumo ya ECD kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano kana ofisi ya Masipala ya tsini na ha havho hune vha ḓo ṋetshedzwa fomo 16 ine vha ḓo i ḓadza .
zwiḽiwa zwi ḓo ḓiswa kha vhone nga riṋe ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Ngona ye ya shumiswa kha tsumbanḓila iyi i ḓisima kha murango wa tshaka mbili dza mafhungo a vhuṱumani .
Mihumbulo ya tshigwada tshiṱuku na vhaṅwe vhaelekanyi vha fanela u dzhielwa nṱha na u ṱhonifhiwa . 
Tshipiḓa tsha tshipikwa tshayo ndi u londota u tea ha maḓi u itela u shumiswa u swika nga hu sa fheli . 
Vhaṋetshedzi vha humbula uri mabindu a dzhia makasi sa zwithu zwine zwa tea u badelwa nga vhaṋetshedzi naho hu na uri mabindu aya a tshi shumisa haya makasi kha u vhulungela zwithu zwao . 
Sa zwa ndeme hu na tshaka mbili dza tshigwada tsha zwishumiswa : 
Mbeu na Ndinganso
Zwidodombedzwa zwa muthu ane a khou humbela u swikelela rekhodo .
Nga u sika vhupo vhune ha ita uri nyaluwo i konadzee , ri ḓo sika zwikhala zwa mushumo zwi sa nyeṱhi zwa oganiki . 
U vhumba maḽeḓere nga u shumisa bulatsho ya u pennda na khirayoni dza mapfura .
Masipala wo dzhena kha vhurangeli ho fhambanaho ha Mveledziso ya Ikonomi Yapo u fhungudza vhushai na u tshimbidza vhurangeli ha mveledziso ya zwa ikonomi yapo u ya nga Tshiṱirathedzhi tsha LED . 
Kha hoṱhe vhuṱanzi ho no ṅwalwaho fhasi , a tho ngo wana zwidodombedzwa zwa muthu muthihi zwa u tzhipa . 
Muhanga wa Kushumele wa Ndalukano dza Lushaka
Zwa zwino mafhungo a na Foramu ya mishumo yapo . 
Ṱhonifho kha pfanelo dza vhathu na zwiṅwe zwithu zwa ndeme zwa mbofholowo zwi nga ho sa mbofholowo ya u amba na vhuḓibaḓekanyi zwo no vha khwiṋe . 
Fhedziha ndo dzumbulula tshiphiri tshe nda ri musi ndo no fhedza ugonya tshikwara .
Hu ambiwa uri dzi na mushumo une dza u ita kha mafhungo a kwamaho u via , hone mushumo wadzo a wo ngo livha ngauri vha ṱuṱuwedza lutendo lwa vhuloi .
( g ) u ita na u shumisa maanḓḓa o ḓḓadziswaho kana mishumo yo randelwaho nga Mulayo wa Phalamennde .
Phimo dzi re na sabusidi nahone dzi swikeleleaho
Honeha a si zwipiḓa zwoṱhe zwa maitele a u ṅwala zwine zwa ḓo shumiswa kha nyimele dzoṱhe .
Mveledziso ya vhashumi u itela nyaluwo , mveledziso na ndinganyiso . 
Miṱangano ya Mbuedzanyo
U dzhia kushumele kwa mbeu zwi amba u shumela u bveledza vhushaka ha ndingano ya vhanna na vhufumakadzi kha Komiti dza Wadi .
o Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani , kana zwa muthu a kwameaho
U dovha wa alusa dzangalelo ḽa lushaka lwa Afrika Tshipembe na u ṱuṱuwedza zwa nyaluso ya mbambadzo na vhuendelamashango .
Musi hu khou tea u vha na muhanga u fanaho wa ndangulo u itela u dzhenelela ho dzudzanywaho kha shango , muhanga uyu u tea u vha wo ṱanḓavhuwaho u itela khwiniso dzo teaho fhethu dzine dza nga itwa nga mavundu na masipala .
U ḓitika nga mulenzhe muthihi
Ndovhololo kha bogisi ḽa maṅwalo zwo thuthwa . 
Vhuvha ha u shaya vhudziki ha amonia ya mvelo vhu fha tekeniki i no shumisea ya u kunakisa u itela u bvisa amonia maḓini , i saathu u ya kha sisiṱeme ya u faredza . 
Uri mafhungo a vhe na mushumo a tea u senguluswa zwavhuḓi .
Komiti i lavhelelwa u tikedzwa nga Khethekanyo ya Ndangulo Khohakhombo . 
U sika tshigwada tsha u shuma tsha vhathu vho teaho u shuma na tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe .
Kale , zwivhambadzwaseli zwa Afrika Tshipembe zwo vha zwi tshi katela zwibveledzwa . 
Zwikhala zwi re na mushumo zwi tea u fhindula ṱhoḓea dza mushumisi , na u dzhenisa nga vhuronwane na u olwa nga vhuronwane . 
ṋomboro ya u ṅwaliswa arali tshibveledzwa tsho no ḓi ṅwaliswa
Nga nnḓa ha maga a tevhelaho a u vhambadzela nnḓa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo,u vhavhadzela nnḓa vha zwimela / zwipuka zwo sumbedzwaho kha CITES vha fanela u ita khumbelo ya Ṱhanziela ya CITES ine ya ṋetshedzwa nga muhasho wa vunḓu une wa vha na vhuḓifhinduleli ha ndondolo , kana muhasho wa lushaka - zwi tshi bva kha tshiko tsho wanalaho .
Musi maṅwalo oṱhe a ṱoḓeaho o no ḓiswa , mushumelavhapo kana muthu muṅwe na muṅwe o tholiwaho na u tendelwa nga Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wa Gauteng u ḓo :
5.2 . U tholwa ha miraḓo zwayo ya Board Armaments Corporation of South Africa , Limited ( ARMSCOR ) :
Makumedzwa na Vhupfiwa
Ri nga vha ri tshi bva fhethu ho fhambanaho , fhedzi mvelaphanḓa ya iḽo ḓuvha yo bvela phanḓa na uri ṱuṱuwedza kha ndaela ya u kombetshedza vhuthihi na muhumbulo wa vhuyo ha vhoṱhe vhu fanaho . 
Mulingo wa u vhea mishumo ya muthu u mona na tshivhangi tshihulwane tshithihi zwi nga livhisa kha u sa u ṱalutshedziswa zwone hunzhi hune ha sa ṱuṱuwedze zwipikwa zwa tshiimiswa . 
Muṱangano uyu nga dzi Minisita u ḓo rangelwa phanḓa nga mushumo wa ndugiselo nga vhadzudzanyi na vhaḓivhi . 
116. Nzunzanyelo dza nga ngomu , maitele na matshimbidzele a zwa Vunḓḓu
Ndulamiso ya tshigwada tsha SA tsho humbela vhaofisiri nga ha muhumbulo na tshenzhemo kha u ṱhaphudza bugupfarwa ya asesimennde ya mashumele : Ni vhona u nga ndi u khwinisea kha sisiteme ya kale kana hai ? 
U tevhekanya
Hu khou lavhelelwa uri mishumo ya tshitshavha i ḓo netshedza mishumo ya tshoṱhe ya 2 miḽioni nga 2020 .
I dovha ya sedza kha vhakwamei vhoṱhe vho teaho ( sekithara ya muvhuso , vhashumi , madzangano a tshitshavha na a phuraivethe ) kha ṱhoḓea dza ikonomi na ndeme ya u tikedza maano a nḓowetshumo u itela u swikelela nyaluwo yo katelaho na mveledziso .
Hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic , vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu .
Tshivhalo tsha mishumo i songo livha i elanaho na nyito dza ikonomi dzine dza ḓo itea nga ngomu kha tshileludzi itshi tshi nga vha tshihulwane . 
Tshikwama Tshandindakhombo tsha Vhashayaho Mushumo(UIF) " bugu dala " kana ṱhanziela yavho ya u vhofholowa mushumoni ibvaho kha mutholi wavho kha mushomo wo fhelaho
U ṋetshedza ndeme ya nṱha ya Zwiko zwa Vhashumi na tshumelo dza IT kha Miraḓo na Vhashumi . 
Manyuwaḽa uyu u nga anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso .
U bveledzisa maga a u leludza u swikelelwa ha ndivho dzo bulwaho , hu tshi katelwa magemo a malaṱwa a sumbedzaho mitengo yo fhelelaho ya khuvhanganyo , kufarelwe na u laṱa ; 
U ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi na mveledziso , nga u ita uri ikonomi ya Tshwane i vhe i ṱaṱisanaho na ḽifhasi na u ḓikumedzela ; 
U bva kha khonṱhiraka hu elela pfanelo dziṅwe na mishumo ya mahoro . 
Yunithi dzo vhalaho dzo kumedzelwaho kha zwiteṅwa zwo imaho ngauri zwa maitele a bindu uri dzi a shuma kha TISA . 
15.2 Mbekanyamaitele ya luambo ya tshikolo
Izwi zwi ḓo fhaṱa kha Samithi ya Vhuṱoli na Vhuvhigela murahu ya Vhuthihi ha Tshitshavha ha Lushaka vhu ne ha ḓo farwa nga ḽa 30 Ṱhafamuhwe 2015 ngei Port Elizabeth .
Mutengo wa mukukuṱo wa khovhe wa zwenezwino wo vha u nṱha kararu , vhunga infḽesheni yo vha yo bvelela kha ṅwaha muthihi fhedzi . 
Musi tshifhinga tsha nyito yo dzhenelelaho tshi tshi engedzea , hu hula mveledzwa dza vhugudisi ha vhuḓitsiḓululi . 
Vhathu vha na zwithu zwinzhi zwi konḓaho,na uri vho ḓi dzula vhe na zwa muya kha vhutshilo havho , zwine zwo ṱuṱuwedza u ṱoḓesesa nga ha ṱhalutshedzo ya vhutshilo .
Samithi iḓo sedza kha zwo swikelwaho kha mashumisele a BBBEE zwi tshi khou tevhela u pembelela miṅwaha ya fumi he ha itwa u bva tshe Mulayo wa BBBEE wa thoma u shuma nga 2003 .
U badelwa mbadelo yo fhelelaho ya ngudo zwi ḓo bvisa tsenguluso ya muthelo fhedzi zwi nga vha na mvelelo dza u badetshela matshudeni maṱuku arali tshikwama tshi fushaho tsha sa aluswa . 
CAPS i lila uri vhagudi vha vhale na u ṱalela zwibveledzwa zwa maṅwalwa magede na tshaka dza maṅwalwa nngede kha tshitendeledzi tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhege mbili .
Kubulele ( Prosody ) : u vhala zwavhuḓi nga u tou elela hu na u bula maipfi nga nḓila yone na hone i pfadzaho .
Khuvhanganyo na u rumelwa ha pulane dza mabindu kha vhathu vha kwameaho vho teaho . 
Mupeleṱo na phetheni dza mupeleṱo
Ri ḓo shumisana roṱhe u itela u tikedza zwiimiswa zwa dzilafho uri zwi kone u ita ṱhoḓisiso ya nga ha khaelo na phodzo . 
Ṱhirantsekisheni dzo bvela phanḓa na PIC . 
U vhala na U ṱalela
Mapa wa vhu 48 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Mbingano i tea u vha yo pembelelwa nga fhasi ha mbingano dza tshirema .
Maraga wa muṱaṱisano wa nṱha wo livhisa kha mitengo ya fhasi , ndeme ya nṱha na u nanga hunzhi . 
NYENDEDZI YA KHOMISHINI YA PFANELO DZA VHATHU
7 . PFANELO YA U WANA ZWITHU ZWINE ZWA VHA ZWAU MURAHU
Zwine zwa kha ḓi tea u senguluswa ndi vhuhulu vhune ngaho mulayo wa tendela u ṱanganedzwa ha vhuḓifhinduleli uho . 
Maambiwa a dovha a vha nḓila ya u ṱola ya ndeme ya maga ane a tea u dzhiiwa .
U ḓivha na u ita nyambedzano nga ha yoṱhe milaedza ya mvelele i re khagala na yo dzumbamaho
Zwi tea u ṱuṱuwedzwa uri nḓisedzo ya tshumelo dza vhupo ha mahayani i tea u dzhielwa nṱha kha pulane dza matshelo dza ha masipala . 
Volumu ndi mutevhe wa vhurathi wa volumu dza malo dzine dza vha na Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe . 
Mbuedzedzo ya mavu a i nga ḓo vha ṱhoḓea i ṋetshedzaho mishumo minzhi kha zwa vhulimi ; i ḓo tou imela mishumo i re hone mabulasini . 
1.6 . Khabinethe i ṱanganedza khaṱhulo ya Khothe Khulwane yo wanaho mulandu vhatshinyi vhe vha vha vho ḓidzhenisa kha mulandu wa khethululo nga muvhala he zwa ṱuṱuwedza u kandekanywa ha pfanelo dza munna wa Murema nga u mu valela bogisini .
Ri tama u livhuha vha zwitshavha zwa mashangoḓavha nge vha ri tikedza musi ri tshi isa phanḓa na u khwaṱhisa vhushaka hashu na vhathu u mona na ḽifhasi . 
Hetshi tshi nga vha tshishumiswa tsha ndeme nga maanḓa sa izwi vhathu vha tshi nga tshi shumisa u topola mafhungo a bvelelaho kha mapa .
Arali vha sa wana bugundaulu , mundende wa vho u ḓo imiswa
Tsedzulusakhaṋo nga mbudzisa
SAPS i ṱanganedza vhuholefhali nga u vha mutholi a funeswaho nga vhathu vha re na vhuholefhali . 
Ro shuma roṱhe , na hone no ita mushumo wavhuḓi kha mushumo washu wa vhulavhelesi , na hone ndi khou ṱoḓa u ni livhuwa kha zwenezwo . 
vha tea u vha na mbekanyamaitele ya bindu i ṱalutshedzaho kushumele kwa bindu lwa tshifhinganyana na lwa tshifhinga tshoṱhe
Khumbelo dza u ḓadza poswo a dzo ngo bveledza tshithu . 
Maḓuvha ndi mapfufhi vhusiku ndi vhulapfu .
Kufarele na kuṱavhele kwa zwimela zwi shumisaho khemikhala
I konisa mveledziso ya puḽane dza vhudavhidzani dzi bvaho kha khabinethe .
Kha vha vhe tshipiḓa tsha muṱa wa GEMS une wa khou aluwa vha dzhoina hani !
U fhaṱa thimu na zwikili zwa vhushaka zwo khwaṱhaho . 
Tshikimu tsho itelwa vhorabulasi vhoṱhe , hu si tshitshavha kana mabindunyanḓanywa , ane a khou ṱuṱuwedzwa zwa zwino . 
Tshikafhadzo ya phendelashango i nga ḓisa khombo dza mutakalo khulwane kha vhathu , dzi nga vha dzo livhaho nga kha tshikafhadzo ya bitshi dza u ṱambela , sa tsumbo , kana lu songo livha nga kha u tshikafhadzwa ha dziṅwe tshaka dza zwiko . 
Zwishumiswa zwi fareaho zwo imela zwiṅwe zwithu kha ḽitambwa , sa tsumbo : lebula i tshi nga vha na madambi , muṅadzi u tshi khou shumiswa sa tshiḓiraivelo n.z.
Nga ṅwambo wa tshilengo kha u ngwano ya vhudzulo ha ofisi muhasho au ngo kona u ḓadza vhuimo hoṱhe hu si na vhathu , zwo bveledzaho u sa shumiswa ha masheleni oṱhe o avhelwaho zwa mugaganyagwama wa ndiliso sa zwine zwa ḓo sumbedziswe afha fhasi kha musaukanyo wa u shumisa masheleni a fhasi kha o avhelwaho . 
U fhaṱa maipfi hu tshi shumiswa mibvumo ya foniki yo gudwaho .
Mulayo wa Tshumelo ya Tshipholisa wa Afrika Tshipembe , sa zwe wa khwinisiswa zwone , u ṋea mbetshelo dza u thoma tshumelo ya tshipholisa dza masipala na foramu dza tshipholisa kha tshitshavha na kha bodo . 
Nahone ri a zwi ḓivha u bva kha makumedzwa a u thoma nga matsheloni , ri a zwi ḓivha uri ho vha na vhutumbuli ha saintsi na mushumo wa saintsi munzhi we wa si dzhielwe nṱha . 
Muvhuso wa Afurika Tshipembe u ḓo vhona uri vhadzulapo vhoṱhe vha Angola vha re Afurika Tshipembe vha ḓivhadzwe nga ha maitele a datumu ya u fhedza ya dzitshavhi kha vhathu vhane zwa vha kwama na u vha ṱuṱuwedza uri vha ḓibvisele khagala uri vha kone u humiselwa shangoni ḽavho .
Mbuno dzi tevhelaho dza u anḓadza dzi nga dzhielwa nṱha , naho hu na zwinzhi zwine zwi nga bulwa : 
10 . Nyendedzi dza U thoma na Kushumele kwa Komiti dza Wadi dza Masipala , 2005 .
U dzudzanya
Kha ri n . wale Mandu ndi muthu a no takadza .
URI miṱangano ya ndeme / Zwiwo / Mishumo zwo dzudzanywaho nga Davhi ḽa Dziphakha na Vhumvumvusi ya tshifhinga tsha u bva nga Khubvumedzi u swika Tshimedzi i tea u DZHIELWA NṰHA .
Ho vho wanala uri muṱaleli uyo o vha e Muthusa Mukhomishinari wa SAPS wa Vunḓu we na ene a ṋetshedza vhuṱanzi kha khomishini . 
Tswikelelo yo engedzeaho ine ya ṋetshedzwa nga redzhisiṱara iyi ntswa yo livhisa nahone i ḓo livhisa kha ndovhololo ya dziṅwe mbalombalo . 
U khwinifhadza zwa u bvela phanḓa lwa tshifhinga tshilapfu ha thandela dza u fhelisa vhushai . 
Ri ḓo isa phanḓa na u ambedzana na vharangaphanḓa vha mashango a Palestine , Israel , Iraq , Iran na maṅwe mashango a Vhubvaḓuvhakati na Mulongani wa Persia .
Tikedza u shumiswa ha thandela dza CBP dzi re na vhushaka na sekhitha .
Nga vhunzhi milayotibe mivhili i ṋetshedza tshikhala tsha u khunyeledza mushumo u sa athu fhela mulapfu lapfu wa khakhululo ya zwa mulayo . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa
Nyengedzedzo ya tshifhaṱo yo ḓitika nga nḓila ine zwifhaṱo zwa kuvhangana ngayo . 
O vha o takala
Muthu wa mutsinda u ri ni mu fhelekedze huṅwe fhethu .
VHO DOKOTELA C P MULDER : Muhulisei Mulangadzulo , izwi zwi pfisa vhuṱungu uri ro thoma dzulo iḽi nga nḓila yo raliho .
Tsheo dzine dza ḓo dzhiwa kha samithi iyi dzi ḓo thusa thusa muvhuso u fhindula zwone kha fhungo ḽa vhufhura na tshanḓanguvhoni . 
A thi humbuli uri ndi mbudziso ya mulayo . 
U langa zwavhuḓi zwa maitele a u thola na u nanguludza . 
Fekisela khumbelo ya u shandukisa nomboro ya luṱingothendeleki , khathihi na khophi ya bugu ndaula ya vhukuma , kha GEMS kha 0861 00 4367 , kana
Hu waniwa mbalotshikati ya zwikoro zwe zwa ṋewa siani ḽa ndeme na kuwanalee kwa tshumelo iyi zwi tshi ya nga sekhitha , ndi u itela u ṱalukanya vhuḓipfi ha vhathu siani ḽa tshumelo na vhaḓisedzi vhadzo henefho ha masipala woṱhe .
Vhana pfanelo ya u swikelela nnḓu ya khwine .
Nḓila dza u dzhena na u bva ngadzo dzo pheiviwaho , fhethu ha u paka , zwithu zwo shumiswaho kha u fhaṱa mbonalo , phuḽu ya maḓi na thenisikhotho zwoṱhe zwi ḓadzisa mutevhe wa vhupo ha u thivhela maḓi vhune zwazwino a vhu athu u dzielwa nṱha musi hu tshi asesiwa khumbelo dza fhethu ha mveledziso ya vhudzulo . 
Arali khothe yo fushea uri muhweleli u ḓo konḓelwa zwi songo tea arali khumbelo i songo sedzwa nga u ṱavhanya . 
Khabinethe i ramba maAfurika Tshipembe oṱhe u shelamulenzhe kha tsireledzo ya vhana vhashu , na uri vha ite vhupo ho tsireledzeaho ha vhutsireledzi .
Kuhumbulele kwavhuvhili ku no tokedza ṱhoho ya mafhungo aṋu
U nangiwa hu ḓo vala nga dzi 31 Fulwana 2014 .
U phaḓaladza mafhungo , u tshimbidza mafhungo o teaho u ya na vhukati ha vhadzhiamikovhe , ndi mushumo wa ndeme kha komiti dza wadi nahone zwazwino a vha khou shuma zwavhuḓi , u ya nga kuvhonele kwa nnyi na nnyi .
Tshumelo yashu ya tshipholisa u mona na Dzhango i tea , nga yone iṋe , u vha nungo dza ndeme dzi thivhelaho u itela u shandukisa muloro wa vha ngoho . 
U ambarwa ha zwiambaro zwa zwo ḓoweleaho nga vhafariwa vho lindelaho tsengo zwi engedza khovhakhombo ya tsireledzo nga vhanga ḽa vhuleme ha u fhambanyisa vhukati ha vhafariwa vho lindelaho tsengo na vhathu vha shumaho nga ngomu ha senthara . 
Dathasethe dzi langelwa uri dzi shumiswe nga vhaofisiri vha Vhufaragwama ha Vundu , mihasho na zwiimiswa zwa tshitshavha na vhutevhedzeli vhu shumiseaho kha theo ya milayo . 
Maḽegere a thanda a re na aḽikhoholo one a a ḓifha vhukuma kha mudzia u nwa ane a kha ḓi vha muswa , saizwi muthetshelo wa zwikambi u tshi vha wo dzumbiwa nga nḓifhisi na swigiri . 
Dzina ḽa mune wa akhaunthu : Department of Agriculture
Tsheo dzoṱhe dzo dzhiiwaho dzi tshimbilelana na theo ya mulayo na ndaela dza mbekanyamaitele dzi shumaho . 
Vhulangi vhu fanela u khwaṱhisedza uri ṅwana muṅwe na muṅwe u na bugupfarwa nga tshifhinga , na uri ri thuse vhadededzi nga u ita uri vhavhe na fhethu ho lugelaho u funza pfunzo ya ndeme .
Mbuelo dza vhuimana ( zwibadela zwa nnyi na nnyi na zwa phuraivethe zwo tiwaho )
Nzivhanyedziso kha mushumo wa maṅwalwa na muzika i ḓo vha i songo pfukwa lwa mulayo nga u shumisa mushumo u itela matshimbedzele a mulayo kana ndovho hu tshi khou itelwa muvhigo wa matshimbidzele a zwa mulayo . 
Ndi fanela u lavhelela u wana zwiitisi lini ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 11 .
U shumisa nḓila dzo fhambanaho dza u vhala tsumbo , u sikima , u sikena , a tshi shumisa nḓivho ya murahu
Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka
Zwi tshi hanedzana na u salela murahu uhu , ndi a zwi ḓivha uri arali mbekanyamaitele dzashu dza zwa masheleni dzo vha dzi songo khwaṱha , u gonya ha phimo ya nyingapfuma vhuvhili hazwo ho vha hu tshi ḓovha hu nṱha na u pfeseswa zwiṱuku . 
Hu itea mini arali vha sa badeli rennde .
U dzhenelela nga nḓila ya phaṱho nga tshifhinga tsha nyambedzano dza zwigwada
Nyambedzano na sekithara dza phuraivethe na dza nnyi na nnyi dzi nḓilani u itela u alusa mveledziso ya makete , u ṱavhanya u shumisa thekhinoḽodzhi na mamaga a zwa vhubveledzi Afrika Tshipembe .
Zwibveledzwa zwa ṋama zwi endedzwa nga dzikhontheiṋa dzi valaho dza fara dzi sa dzhenisi muya , na uri vha tea u wana thendelo u bva kha Birou ya Zwiṱandadi ya Afrika Tshipembe ( SABS ) .
Maanḓalanga a shango ḽine ḽa khou ṋetshedza a bvaho kha vhuḓikumedzeli ho fhambanaho ho vhewaho khao u itela u khunyeledza thandela zwavhuḓi . 
Minisiṱa wa Vhudavhidzani vha ḓo ḓivhadza datumu ya u tsimiwa ha análogo nga murahu ha musi vho davhidzana na Khabinethe .
Mbalo Gireidi 1- 3 ( Nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi )
tshikalo / tshivhalo tshine tsha ḓo ṱunḓiwa .
Ndi pulane yo ṱanḓavhuwaho ya vhupo vhu ṋeaho muhanga wa kushumele nyangaredzi wa mveledziso .
W Scharf , " Non-State Justice Systems in Southern Africa : How should Governments Respond ? " bammbiri ḓo kumedzwao ngei kha the Centre for the Study of Violence and Reconciliation Conference kha Khoniferentsi ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi nga 7-8 Luhuhi 2005
U ḓalesa ha mbilo dza mavu zwi khokhovhedza zwikhala zwa mveledziso na zwikhala zwa ikonomi kha tshiṱiriki zwa dovha zwa vhaisa nḓisedzo ya dzinnḓu . 
Naho arali muvhigo wo fhelelaho wa mu muinzhiniara wo swikiswa u woṱhe , manweledzo mahulwane a tea u ṋetshedzwa na one . 
27 U pulanela litambwa
Masipala u ḓivha uri ṱhoḓea dza shishi dza vhadzulapo ndi dzifhio
Hezwi zwi ita uri hu vhe na thikhedzo ya muvhuso yo engedzedzeaho kha zwikolo afho hune thikhedzo nga nḓila ya u badela mutendelo wa tshikolo zwa sa konadzee . 
Hezwi zwo ḓitika kha tshikalo tsha zwino tsha u kuvhanganya , khathihi na fhungo ḽa uri nyaluwo ya ikonomi ine ya khou lavhelelwa a i sumbedzi tshanduko khulwane kha tshikalo tsha u kuvhanganya . 
Ngaha mundende wa vhuholefhali
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhabebi na vhaunḓi u tikedza vhana vhavho na u vhona uri mvelelo dzi shumiswa u thasulula masia a u bvelela maṅwe na maṅwe .
Mulanga Dzulo , ri dovha ra tenda zwo khwaṱha kha tshumisano na miṅwe mihasho musi ri tshi khou ita mushumo we ra fhiwa wone . 
muthu a wanaho mbadelo ya tshelede yo vhulungwaho i sa fhiriho R18 000 kha vhathu vha fhasi ha miṅwaha ya 65 kana R26 000 kha vhathu vho fhirisaho minwaha ya 65 a wanaho tshelede i yo h usa katelwi ya muholo .
Zwi tou pfala uri u kona u ṱalukanya nzulele ya fhethu zwi nga si koniwe nga u pulana ha tshitandadi na dizaini . 
Ezwi a si mafhungo avhuḓi kha u sika mishumo . 
Edishini ya vhuvhili ya Bugutshumiswa iyi ya Komiti ya Wadi yo ḓisendeka nga edishini ya u thoma .
Maitele a no tevhedzwa na Phalamennde
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo kha nyimele
U ḓivhadza mbekanyamaitele
Thebuḽu 4.1 : Gireidi 4 - 6
U vhala zwibveledzwa zwa mafhungo zwi re na zwithu zwa u tou vhonwa , tsumbo , dzitshati / dzithebulu / mimapa
Samba ḽa TB aḽi ngo engedzea Afurika tshipembe fhedzi , na kha u mona na Dzingu ḽa Sub-Saharan .
U dzhenelela kha sesheni dza u ela khothesheni hu na vhashumisi vha u fhedzisela . 
Senthara ya mushumo wo ṱanganelaho kha tshitediamu tsha Ellis Park yo vusuludzwa , ya dzheniswa tshomedzo ntswa na u vhewa kha vhupo havhuḓi . 
U ṅwala pharagirafu hu tshi shumiswa fureme Tshipitshi tsha babulu
Sekhithara ya phuraivethe i shela mulenzhe nga maanḓa kha u sikwa ha mishumo khathihi na u ṋetshedzwa ha thundu na tshumelo kha ikonomi , ngeno hu na u shela mulenzhe kha mbuelo ya muvhuso . 
Zwi ḓa zwi nḓivhadzo i tshi bva kha vhalangi kana kha vhalanguli vha thandela hu songo vha na u thetshelesa mihumbulo ya tshitshavha .
Thero ya vhukati ya mafhungo a nyaluwo ndi u bindudza hafhu kha nḓowetshumo ya netiweke u itela u gonyisa zwibveledzwa zwayo na u fhungudza mbadelo dzayo sa muhumbulo wa tshibveledzwa tsha u fhedzisela . 
Ndingo ya maṱo iḓo itwa henefho musi u shandukiswa hu saathu vuledzwa .
U vhudzisa mbudziso a dovha a vhudzisa ṱhalutshedzo .
Vha kokodza vho kokodza u swikela i tshi ṱomowa .
U hana nga muhumbeli u ita ndingo dza phoḽigirafi a si zwine , zwo tou ralo , zwa nga dzhiiwa sa tshiitisi tsha u hanelwa u ṋetshedzwa ṱhanziela ya u kuna kha zwa vhutsireledzi , madzuloni ṱhoḓisiso dzi tea u itwa u ya phanḓa . 
U ya nga muhumbulo uyu tshivhalo tsha zwifhato zwa pfunzo zwo kuvhanganywa fhethu huthihi hu re na mudzudzo khathihi na zwifhaṱo zwa bisimusi , u mona na senthara ya zwishumiswa zwa tshipentshela . 
U vhumba mafhungo tserekano
U shumisa tshaka dzo fhambanaho dza maṱaluli
Ya vhu ya shuma i fanela u fhungudza mahumbulwa a ndangulo ya rabulasi , hu si u a engedza . 
( a ) Muthusa Muphuresidennde ;
U ya engedza mafulo a pfunzo na tsivhudzo ya nnyi na nnyi malugana na zwi kwamaho nḓisedzo dza vhudzulo vhuponi ha mahayani . 
Data i humbudza uri u phalala hunzhi hu a ṱoḓea nga maanḓa madzinguni a mahayani . 
( b ) u vhumba nḓila na matshimbidzele a u vhea mikano nga tshigwada tsho ḓiimelaho ; na musi
u ita zwiṱirathedzhi zwo teaho
Vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vha fhiraho10 000 vha na mabuḓo / matavhi a 44 vho diṅwalisa kha mbekanyamushumo ya Friends of GEMS u bva tshe ya thoma .
Vhuḓikumedzeli nga muhasho u itela u londola maimo a nṱhesa a muvhuso ndi zwa ndeme kha ndangulo ya tshelede dza tshitshavha na zwiko . 
Zwitatamennde zwa masheleni zwi na zwitatamennde zwo khakheaho malugana na zwibviswa nga uri : 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muvhuso na vhathu vha UK , nga maanḓa miṱa na vhafunwa vha vho lovhaho , na u tamela mashudu vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola .
U shuma na / nga maipfi : maṱanganyi , maimatikedzi
Vhukoni ha vhathu vhu katela pfunzo , mutakalo , tsireledzo ya vhathu na u tsireledzea ha tshitshavha .
Minista vha tea u ṋea ḽaisentsi kha mishumo ine tshitshavha kana zwitshavha zwi nga isa phanḓa nayo fhasi ha thendelano ya zwa maḓaka a tshitshavha . 
U ita nyambedzano nga ha muhumbulo muhulwane , puloto , vhaanewa/ vhabvumbedzwa na fhethuvhupo
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri dzina ḽa mushumisi ḽavho , ḓiresi ya imeiḽi , kana zwiṅwe zwine vha ṋekedza kha saithi zwi nga ḓi vha na dzina ḽavho ḽa vhukuma kana maṅwe mafhungo ane a ḓo ita uri vha ḓivhee nahone , nga ṅwambo wa izwo , zwi nga bvelela kha saithi iyi . 
Sisiṱeme ya Mafhungo a Ndangulo ya Pfunzo dza Nṱha yo faredza tshaka nnzhi dza mafhungo ( mutshudeni na vhunzhi ha tshiṱafu , kharikhuḽamu , zwa masheleni ) zwi elanaho lwo angalalaho kha nyimele kha , na mashumele a , zwiimiswa zwa pfunzo zwa nṱha . 
Matheriaḽa a nga si shumiswe kha mbuelo dza zwa masheleni . 
Mutakalo na vhutsireledzi
Naho zwo ralo , tshidodombedzwa tshenetsho tshi nga si shandukise vhuvha ha ndeme ya nyimele ya mushumo . 
Tshifhinga tshi si tshavhuḓi kha maitele a muṋanguludzo na u tholwa . 
Arali vha tshi nga sumbedza uri vhafaramikovhe vho wanala fhedzi nyambedzano a dzi khou takuwa , DEA i nga thusa u tshimbidza maitele a nyambedzano .
Ndingo dzo khetheaho dzi tea u itwa u itela u vhona uri vhashumi vho fhiraho vha a ḓivhadzwa nga zwikhala zwa mushumo zwe zwa kunguwedzwa . 
Ndaulo dzo dzingiywaho dzi ṋetshedza zwavhuḓi Mudzulatshidulo maanḓa a u sedzulusa maitelwe a yuniti ya u hangwela . 
Musi hu tshi khou itiwa izwi , vho dovha hafhu u wana nungo dza u hana mutsiko u bvaho kha thanga dzavho . 
Ndivho ya zwipiḓa zwoṱhe zwa theo ya mulayo ndi u khwaṱhisedza uri vhadzulapo vha kone u dzhenela lwa tshoṱhe kha tsheo dzine dza vha kwama kha vhuimo hapo .
Smith ndi tshipiḓa tsha tshikimu tshi ṱahelaho - mubindudzi . 
Mulayo u dovha wa bvisela khagala vhushaka vhukati ha zwiimiswa zwa tshumelo dza zwa maḓi dzo fhambanaho . 
Zwiga zwa tsumbo zwi katela u tetemela kana tshivhevhe kha minwe , minwe i shanduka ya vha mitshena phephoni kana kha nyimele dzo ṋukalaho , zwi tshi tevhelwa nga u pfa vhuṱungu na u tswukuluwa
Ndo takalela uri nyambedzano dzo khunyeledzwa na uri ho swikelelwa thendelano dza ndeme .
U bva nga Khubvumedzi ya 1989 u bviswa ha milayo ya nḓowetshumo ya vhuendi ha u tshimbidza thundu ho thomiwa , zwine zwa amba uri u dzhena maragani zwi ḓo vha zwo vulea kha muṅwe na muṅwe . 
Zwi tshi ya nga maimele , tshipikiṱere u ṱoḓa u tiwa ha vhaimeleli vho vhalaho , na hune nomboro ya vhashumi ya vha fhasi ha 20 .
Zhendedzi ḽa Dzibadani ḽa Lushaka ḽa Afrika Tshipembe ḽo no thoma na ndugiselo dza miolo khathihi na ndugiselo ya mushumo u itela u alusiwa ha Bada ya Moloto .
Vhadzulapo vhoṱhe kha ṅwaha wo tiwaho vha ḓo tea u wana gavhelo , ḽine ḽa ḓo leludza ndaulo yaḽo na u tandulula u shayea ha ṱhuṱhuwedzo ya u vhulunga i tutuwaho kha ndingo ya zwino ya zwi ne vha swikelela . 
Hezwi zwi ṱoḓa uri ri ite munango wa mbekanyamaitele , thasululo na tsumbanḓila kha ḽevele ya poḽitiki . 
dzudzanya na u ṱuṱuwedza tshitshavha u tikedza puḽane , na u sedzulusa thendelano ya vhathu u fhungudza vhushai na u sa lingana nga kha vhubindudzi na mishumo .
Vhukati ha ṅwaha uyu phurogireme dzoṱhe dzo thomiwa , dza tshimbidzwa na u shuma tshoṱhe hu tshi tevhedzwa pulane ya bindu . 
Tshumelo iyi kanzhi i tshitshimbidzwa nga matshudeni zwifhinga zwa u awela zwa matshudeni na milingo zwi na masiandaitwa kha zwibveledzwa zwa tshumelo . 
Ri kha ḓi isa phanḓa na u ṋetshedza vhathu vhashu dzinnḓu .
Kha vha dovhe vha kwame notsi dzavho dze vha dzi dzhia phanḓa na musi wa nyambedzano ya kiḽasi , u itela u kumedza mihumbulo ya ndeme nahone i bveledzaho kha matheriaḽa wa u vhala . 
Therisano na musaukanyo maelana na nyavhelo dza zwikolo zwi ri swikisa kha themendelo dza ndeme , dzine iṅwe na iṅwe i na themendelo ṱhukhu . 
Gireidi D - mugudisi u na vhukoni ha u gudisa muthu ḽaisentse ya u reila ya khoudu B , na uri mugudisi uyu u na ḽaisentse ya u reila ya khoudu EB kha u reila goloi dza manyuaḽa ; kana
U ṱumiwa ha CBP kha IDP Ḽiga ḽa IV
( a ) zwine zwa sa ḓo khethulula nga murafho ;
U vhonala o tshuwa na u ḓivhona mulandu .
U shumisa mathemo a nga ho fhungo , ḽeḓere danzi , tshitopo .
3.2.4 Vhulapfu ha zwibveledzwa zwa Luambo lwa Hayani ( u itela uri vhagudi vha zwi bveledze )
Zwa u salela murahu hunzhi kha themamveledziso ya tshumelo na netiweke kha vhupo vhu songo bveledziwaho zwi ṱoḓa masheleni ane a tea u shumiswa nga masipala ane a fhira vhukuma mbuelo ine ya vha hone zwazwino kha sisiṱeme dza muvhuso wapo . 
( c ) u ita fulo ḽa nkhetheni ḽa dzangano ḽa poḽotiki kana u itisa .
4 . Kha vha tende vhagudi vha tshi vhala navho tshiṱori tsha kiḽasi .
Ndi tama arali ro vha ri tshi nga ṱuwa roṱhe tshifhingani tshi ḓaho .
U vhala na u Ṱalela
Mbumbo na vhupulani ha kudzulele kwa vhathu zwo ṱalutshedzwa na deme ya tshivhumbeo na tshone ombedzelwa . 
U khetha muthu uri a vhe mutshimbidzaifa - i tea u dadzwa nga vhalaifa u khetha muimeli wa Master :
U sa vha khonṱhiraka ya mulayo 
yo no badelwa
Zwi fhambana ngafhi ?
Musi dokotela wa phukha wa muvhuso o no tendela khumbelo , zwi dzhia vhege mbili uya kha tharu uri thendelo i shumiwe nayo na u bviswa .
Khwiniso kha akhauntu ya zwino i nga vha ya tshifhinganyana sa vhunga ṱhoḓea ya zwiṱunḓwa i tshi ḓo ya nṱha musi ṱhoḓea yapo i tshi khwinisea na zwiṱoko zwi tshi fhaṱwa hafhu . 
Vha ḓe na ṱhalutshedzo pfufhi ya thaidzo iṅwe na iṅwe , khathihi na tshiṱirathedzhi tsho dzinginywaho tsha u shumana nayo . 
Zwenezwo ndi zwa ndeme u khwaṱhisedza uri zwiṱaraṱa zwi songo fhela na thandela dza maḓi a mvula zwi tea u fhedziswa phanḓa ha u thomiwa ha thandela ntswa . 
Kha muthelo wa mbuelo uyu , ndaṱiso dzi itelwa khumbelo na zwezwo kha vha ḓadzaho fomo dza muthelo vho lenga . 
10 . NAA MAITELE A KHOMISHINI YA NGOHO NA VHUPFUMEDZANI NDI TSUMBO YA MAITELE A MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA ?
Zwisumbi zwi sumbedzisa tshifanyiso tshoṱhe tsha mvelaphanḓa khathihi khaedu dziṅwe khulwane . 
Ngona dzi hone na u shumisea na kha data dzo ṱalutshedzwaho zwavhuḓi . 
1.2. Tshandukiso ya Ikonomi i ṱoḓa tshanduko nga vhuhali kha mutheo wa u bveledza wa ikonomi ya Afrika Tshipembe ; na uri zwi dovha zwa ṱoḓa maitele o shandukaho a kudzhenelele nga avho vhe vha vha vho sielwa nnḓa kha ikonimi .
Vhuṱanzi ha uri ndaka yo vha tshishumiswa kha u tshimbidzwa ha milandu i a kombetshedza . 
U ḓivhadza rathandela wa vhukhakhi hoṱhe kana zwo siedzwaho zwe zwa topolwa kha khunguwedzo ya thandela na u ramba rathandela uri a khwaṱhisedze thandela ya thenda sa yo thendariwaho kana a ṱanganedze ṱhanganyelo ya mitengo yo khakhululwaho . 
Ri tea u dzhia maga o tiwaho u tsireledza na u bveledza mutakalo nga u thoma maga na u ṋekedza zwileludzi , u swikelela ṱhoḓea dza mutakalo na nga u tsireledza vhathu kha nyimele dzi si na mutakalo kana dzi re khombo . 
Wadi ya 1 : Murangaphanḓa wa thimu : Ntsilo Nomboro dza u davhidzana : 073 434 0357
Kha ṅwaha wa muvhalelano , mivhigo ya Bodo yo ṋetshedzwa kha Minisiṱa . 
( b ) musi hu na ndeme a sedzulusa na u dzudzanya idzo tsumbakushumelel dza ndemenyangaredzi
Ṱhumano dza lushaka lwo vanganaho lwa maimo a vhukati dzi ḓo vha idzo dzo dizainwaho u kuvhanganya vhuendi kha vhakovheli vha mimoḓoro fhedzi . 
Ṱhalutshedzo ya maipfi : maidioma na mirero Makateli Luambo lwa musanda
U pfesesa na u shumisa zwivhumbeo zwa khanedza
Kutshimbidzele : Mushumo wa tshigwada
Vhupuḽani ha mveledziso yo ṱanganelaho vhu konisa u bvelela ha tshiimo tsha vhupuḽani tsha ndangulo ya mashumele . 
Ndingedzo iyi i ḓo shumisa mbekanyamushumo dzire hone dzi ngaho , Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha na Mbekanyamushumo ya Vhashumi vha Mveledziso ya Tshitshavha , hu u itela u alusa tsedzuluso yo tewaho kha vhadzulapo kha tshikhala tsha Muhanga wa Tshiṱirathedzhi tsha Kotara ya Vhukati .
2.6. Khabinethe yo themendela maga o yaho nga u fhambana a u vusuludza ndangulo ya ṋetshedzo ya tshumelo ( SCM ) .
Mveledziso ya nḓowetshumo ya gaya ya tshikalo tshiṱuku u itela u konisa mabindu a u gaya mavhele a tshikalo tshiṱuku u itela u bveledzela mimaraga yapo nga mitengo i fanaho na ya vhapikisani ngavho . 
U ranga phanḓa u tshimbidzwa ha kutshimbidzele kwa u pulana wadi na u ṅwala pulane .
Vhulapfu ha zwibveledzwa zwa nyengedzo ya u vhala a ho ngo randelwa sa izwi hu tshi bva kha lushaka lwa tshibveledzwa , u konḓa ha luambo na vhuimo ha u vhala ha mugudi .
Kha vha ṋee nḓivhadzo ya awara dza 48 kha Division Quality audit tshifhinga tshoṱhe muhwalo wa halwa vhune ha vha na thendelo u tshi dzhena Afrika Tshipembe .
Uri ri bveledze mutakalo wavhuḓi na vhuvha havhuḓi , hedzi ndi tsivhudzo u bva kha therapi ya mushumotetshelwa wavho wa vhuthu : 
Mutevhe ya wekishopho kanzhi i fhedza nga u ṋetshedza muvhigo wa tsedzuluso kha vhadzhiamikovhe na maṅwe madzhendedzi a thikhedzo .
" Iḓani ni vhone tshiendatshikhalani ! " ndi ene a tshi vhidzelela , kana a ri " Nthuseni wee , hu na UFO yo kavhaho zwinozwino ! " ( UFO zwi amba " unidentified flying object " . )
Kha nyimele ine ha vha tshumelo dzo livhaho dzi kaleaho , zwi re muḓagasi na maḓi , tshumiso ya tshumelo idzo i ḓo kaliwa zwavhuḓi nga masipala , mbalo dza mithara dza vhalwa , hune nyimele dza zwi tendela , ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
U dzumbulula u shuma zwi bveledzaho kha tsumbedziso ya thandela
Ndi zwa ndeme u vha na thendelano na rabulasi mathomoni musi hu kha ḓi itwa nyolo ya sisiṱeme ya ndangulo . 
Ndi vhorakhonṱhiraka fhedzi vhane vha nga ḓisa vhuṱanzi ha Nomboro Ndaulo ya Muthelo wa Mbuelo , Nomboro ya u Ḓiṅwalisa ya VAT na u Ṅwaliswa ha Khamphani hu tea u shuma . 
U ṱanganedzwa ha Pulane yo Vusuludzwaho ya Mveledziso ya Tshiṱirathedzhi tsha Ndivhiso ya Dzingu ya 2015-2020 ḽo vha ḽiga ḽihulu kha ndingo dza SADC dza u ṱuṱuwedza mbambadzo ngomu ha dzingu .
i ) Phurofesa Vho Errol Tyobeka ( vho tholwa hafhu ) ;
Nḓowetshumo dzo ḓisendekaho nga nḓivho dzo bvelelaho dzi ḓitika nga u shumisana vhukati ha zwiimiswa zwa akademi , muvhuso na vhakwameaho vha ikonomi . 
Miṱangano i a fariwa hu na zwiitisi zwo fhambanaho .
Ṱalutshedzani ndeme ya u ḓivha na u vhiga khombo kha vhathu vha shumanaho nazwo . 
U fhaṱulula nga vhuswa ḓorobo dza Afurika Tshipembe , zwiḓorobwana na vhudzulo ha mahayani ndi thandela i konḓaho ya tshifhinga tshilapfu , ine ya ṱoḓa tshanduko kana u khwiniswa ha ndeme na vhuḓinekedzeli kha zwa poḽitiki .
U fhaṱa kha u shumisa tshifhinga tshi ḓaho
I ri anetshela tshiṱori tshi no yelana na tshiṱori tsha Sankambe na tshibode .
Ri ḓo kovhekana maṅwe mafhungo musi luṱa lwa u thoma lwa vhukwamani lwo no khunyeledzwa . 
30% ya mbadelonyengedzedzwa kha mushonga wa nnḓa ha fomuḽari na u shumisa muṋetshedzatshumelo a si wa DSP nga u tou funa - Zwithivhela mbebo
U tevhekanya zwifanyiso zwa tshiṱori .
Kha nyambedzano dzo itwaho u swika zwino ngomu muvhusoni , hu khou vha na thendelano uri zwiṅwe zwithu zwa iyi sisiteme zwi ḓo katela :
Vhalanguli vha vhashumi vha kombetshedzea u vhiga khonadzeo ya nyimele dzine muthu a nga vhuelwa . 
Musi izwi zwi khagala , phambano vhukati ha mbuelo na vhushai ha tsheledemviswa a yo ngo bveledza phambano ya matheriaḽa kha musaukanyo uyu . 
Nga nnḓa ha musi nahone arali zwishumiswa zwa thandela zwo khwaṱhisedzwa uri zwi a fusha , mbadelo dza izwi zwithu dzi nga si tshimbidzwe . 
Yunithi ya Tsedzuluso dza Khakhathi dza Miṱani , Tsireledzo ya Vhana na Milandu ya zwa vhudzekani ya Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe ( SAPS ) yo kona u wana zwigwevho zwa vhutshilo hoṱhe zwa 659 kha vhatshinyi vha milandu i kwamaho vhafumakadzi na vhana .
u ḓo fanela u kona u shandukisa ndivho dzo ṱanḓavhuwaho na ndivhotiwa dzi re kha mulayotewana zwe wa rumelwa zwone uri zwi fhe mbekanyamushumo na thandela dzi vhonalaho
Hezwi zwi nga vha tshipi ḓa tsha mbekanyamushumo ya digirii kana nga khoso pfufhi dzo rwelwaho ṱari .
Tshikolo tshi na ḽaiburari i no shuma i re na tshomedzo ?
U rengwa ha zwo salaho zwa thekhinoḽodzhi ya zwa mutakalo hu kati . 
Madzangano o dovha hafhu a vhea maimo a mashumele o khetheaho ane miraḓo yao ya tea u tevhedza one . 
Tsireledzo ya vhana kha nḓowelo dza vhashumi dzine vha tou shumiswa . 
U talutshedza vhathu khathihi na vhafhati mafhungo ane a do vha thusa uri vha kone u fhata mabunga ane a vha o tsireledzeaho , o khwathaho a dovha a vha avhudi .
Tshanduko idzi dzi khou ṱoḓa muratho u bva kha sekhithara dza zwibveledzwa zwiṱuku u ya kha zwihulwane , zwine zwa vha zwa ndeme u khwinisa mveledziso na u ṱaṱisana ha ikonomi ya Afrika kha ikonomi yo ḓi sendekaho nga nḓivho ḽifhasini . 
U ḓivhadzwa maitimatikedzi .
Hu bviswa hani tshithivheli tsha u vhulunga hu tshi khou lavheleswa vhubindudzi na nyaluwo ? 
Nyimele ya ikonomi ya ḽifhasi i na ṱhuṱhuwedzo ya vhukuma kha u kuvhanganywa ha mbadelo . 
Mveledzwa dza luṱa lwa vhuvhili dza madzhenuwo a mbambedzamitengo dzi katela masiandaitwa adzo ane a fhedza o vha hone kha ndavhelelo dza inflesheni , mbadelo dza miholo , na u vhewa ha mitengo kha ekonomi nga u angaredza . 
U ita mvetomveto ya mbekanyamaitele ya zwa masheleni ya tshikolo tsha nnyi na nnyi 31
Vha dovha hafhu vha shumisa zwikili zwa ḽitheresi ( u vhala na u ṅwala ) zwe vha guda kha Luambo lwa Hayani .
Miraḓo ya Khomishini ndi -
U shumisa mbambedzo
Hu dovha ha vha na tshileludzi tsha u fhahea maitele a shandukisa sisiṱeme uri i tevhedze mulayo kha BAS . 
I na khethekanyo dza 15 kana ndangulo khulwane :
u bveledza bono , tshipikwa na mbekanyamaitele dza kuvhusele nyangaredzi kwa tshikolo ;
Vha sa tevhedzi mulayo hu na ṱhoḓea dza sisiṱeme zwi nga swikisa kha , kha zwiṅwe , musi dokotela a tshi nga bvisa kha vho ṅwaliswaho . 
u itela u lugela hadzo u tshimbila badani .
U vhala na U ṱalela
1.3 Zwigwada zwine zwa katelwa kha vhushumisamupo
U shela mulenzhe kha u bveledza zwiko , sa tsumbo : vhashumi
Ndi vhana vhangana vha no takalela u bambela ?
Fhethu ha u ṱhogomela vhana
Hezwi a zwi nga ḓo vha mushumo u ḓuraho ; kilaba i nga vha nḓila dza vhupfumbudzi ha nga ngomu dza vhone vhaṋe . 
U ṱalusa mihumbulo mihulwane na i
I ṋetshedza ngeletshedzo ya mveledziso ya migaganyagwama ya zwino na u linga masiandaitwa kha masheleni kha migaganyagwama ya miṅwaha ya nga nnḓa nga u katela mvelelo dza tshinyalelo ya tshelede , nḓowelo dza tshinyalelo ya tshelede ya u tshimbidza , pulane dzavhuḓisa dza u laula ndaka na masiandaitwa a ḓaho nga murahu kha phimo , mbadelotiwa na mbadelo dza tshumelo iṅwe . 
Vhoṱhe vhuvhili havho vho dzhiiwa vha iswa kha ofisi ya muofisiri wa milandu he a fhedza o amba navho he mufariwa a no khou dina a fhedza nga u kwata a mbo ḓi rwa muofisiri nga feisi . 
Maṅwalwa a Bidi a do aseswa nga ḽithihi nga ḽithihi kha bammbiri ḽa u avhela maraga , nga muimeleli wa phanele o dzinginywaho u ya nga maitele a u asesa o sumbedzwaho afho nṱha . 
Muthu a nga lavhelela uri mashango are na ṱhoḓea dza fhasi a ḓo vha na tshivhalo tshihulwane tsha vhadededzi vha fushaho ṱhoḓea dzao , ngeno zwi songo ralo . 
Figa 2 : Zwiko zwa madi ndi zwithu zwi no nga sa milambo mihulu na mituku , tave-tave ( fhethu hune ha dzula hu na madi ) , thanganyoni ( ya mulambo na lwanzhe ) na madi a mavuni ( gwedzho ) .
13 Khunakhiso ya maḓi
Na renga tshithihi , tshin. we ndi mahala !
Vha hashu , ro pfa ngaha mbilaelo dzo ṱahiswaho malugana na kushumele kwa mabindu na khamphani dza muvhuso .
Mashango a vhaṋetshedzi a nga kona u vhulunga zwiko zwinzhi na u wana ndeme yo engedzwaho musi mbadelo dzi tshi sudzuluselwa kha u engedza mbadelo dzine dza itwa hu sa thu u thoma u kuvhanganywa na u fhungudza mbadelo dza tshumiso ya ndaka .
Mutheo kha nḓila ya kuitele kwa zwa pfunzo ku pfadzaho ndi mulayo wa ndivho dzo vhumbwaho zwavhuḓi . 
Vho dovha vha amba zwa uri Transnet i tea u humbula nga maanḓa uri vharengi vhayo ndi vho nnyi madzuloni a u sedza fhedzi kha nḓila dza u endedza maḓini . 
Zwo ralo , a zwi tei u iledza zwoṱhe zwoṱhe zwine zwa ambelwa " vhuloi " , ngamaanḓa hune zwa vha zwo tea - sa zwe zwa ambiwa nga vha SAPRA .
Hone ha , nga mulandu wa u kwamana na vhashelamulenzhe na thendelo ya ofisi ya minisi ṱa , mushumo hoyu u vho fhedza tshifhinga tsha miṅwedzi mivhili na miraru uri u fhele .
Ndi zwone ro vha ri tshi zwi ḓivha uri mashango manzhi o ḓivhetshela ndivho dzi fanaho na uri vho kundelwa - pulane dza tshitshavha dzo dzhielwa fhasi nga tshikolodo , infulesheni na ndinganyiso ya mugaganyagwama i sa koni u shuma tshifhinga tshilapfu . 
Zwiitisi zwi tea u ṋekedzwa zwa uri ndi ngani masia mavhili a ṱhoḓisiso a sa tikana nga tshao . 
241. Nzudzanyo dza tshanduko
Zwo ralo , arali hu na mushumo une wa nga itwa u nga itwa nga tshifhinga tsha tshiswiṱulo . 
Ofisi dza madzhisiṱiraṱa ndi zwiimiswa zwa nnyi na nnyi zwa ndeme kha tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe nahone musi hu na ṱhahelelo ya zwishumiswa , zwi ima phanḓa mulayo , u kunga na mbonalo ya vhuphrofeshinaḽa ha Muhasho . 
Kha maṅwe mashango ndi nyito yo ḓoweleaho ya uri vhaeni vha dalelaho fhethu hune ha khou limiwa vhukuma , vha ambare zwienda zwa pulasiṱiki nga nṱha ha zwienda zwavho zwo ḓoweleaho . 
PMS i na maga o fhambanaho :
Naho zwo ralo hu kha ḓivha na tshikhala tshihulu u ri hu swikelelwe he tshitshavha tshashu tsha anganyela hone .
Vhuṱanzi ho sumbedza uri rekhodo dzenedzo dzi a shuma kha u pulana ha tshifhinga tshi ḓaho . 
Mivhigo ya nyanḓadzamafhungo ya midia dzo vhalaho dza lushaka na dza dzitshaka nga ṅwaha . 
Ndingo dza u ita mafulo a zwa matshilisano dzi ḓo engedzwa kha ṅwaha u ḓaho . 
Nungo dzo ṱanganelaho dza mbekanyamaitele dza u dzudzanyulula hafhu vhalwadze vha TB thilamushonga ( e a vha a tshi langulwa nga vhuongelo , zwino a vho langulwa nga tshitshavha ) na nyimele dzi sa konḓi dza TB dzi langulwa kha ḽeveḽe ya tshiṱiriki tshiṱuku kha Ḓorobo khulwane , dzo bveledza tshivhalo tsha fhasi u fhirisa zwe zwa vha zwi tshi khou lavhelela u vhaliwa . 
Kha Bambiri Ḽitshena zwo sumbedziswa uri muvhuso wo ḓiimisela u dzhiela nṱha u ṱuṱuwedzwa ha vhutshilo ha muṱa na uri vha tshile , tsireledzo na mveledziso ya vhana vhoṱhe vha Afrika Tshipembe . 
Dzimagazini na dzidzhenala zwa ḽitheretsha zwo dzulela u ita mushumo wa ndeme kha mveledziso ya thambalalo dza ḽitheretsha ya Afrika Tshipembe . 
Arali vho kundelwa , hu na tshikhala tsha u nga humbela khaṱhululo ya tsheo .
U humbula nga ha nyimele na ṱhoho zwo teaho
Hu tendwa uri u bvelela ha vhaswa vha vhoramabindu zwi ḓo vha ṱhuṱhuwedzo yavhuḓi kha muvhuso nga u angaredza ho sedzwa zwi teaho u thomiwa ngazwo kha u sika zwikhala zwa mishumo ya tshifhinga tshilapfu na u shela mulenzhe kha u fhungudza vhushai u mona hoṱhe kha zwitshavha . 
3.6 . Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Mvetomveto ya Vhulanguli ha Ndaka ya Mavu a Ndimo wa 2017 uri u anḓadziwe u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi .
Mbekanyamaitele dzi tea u ḓisa miṱa kha vhupo uvhu kha ikonomi khulwane .
Bakani khaphukhekhe tshifhinga tshi no swika minete ya 20 - 25 .
26. Pulane i ṱanganedziwa nga wadi
Khabinethe i ṱanganedza muṱangano nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na Khosi ya Vhavenḓa , Khosikhulu Thovhele Vho Toni Mphephu Ramabulana , wo vhaho hone nga khumbelo ya muṱhomphei nga dzi 8 Shundunthule 2016 u itela u tandulula mafhungo a Vuwani .
Bugu dza u shumela dzi re kha tsielano iyi :
U tevhekanya mafhungo a vhewa fhasi ha ṱhoho .
Vhushaka havhuḓi na vhathu na zwikili zwa u tshimbidza zwithu . 
Hezwi zwi ḓo konisa tshumelo ya lushaka u ṋetshedza tshumelo dza ḽaborothari ya mutakalo hu si na u ḓurelwa nahone nga vhukoni vhuhulwane , u itela u khwinisa ndeme ya ndondolo ya kiḽiniki ine ya ṋetshedzwa vhalwadze nga tshifhinga nga kha vhalangi vhane vha vha na vholondoti .
Kushumisele kwa u ela hu no khou itea nga khathihi hu nga vha ha ndeme vhukuma , sa i zwi vhu tshi ṋea vhashumi tshikhala tsha u khakhulula mvelelo dzi si dzavhuḓi dziṅwe na dziṅwe musi mulwadze a tshi kha ḓi vha nga fhasi ha ndondolo . 
U shuma na mafhungo : pfano ya ṋefhungo na ḽiiti
Ri fanela , sa musi murafho uyu wa vhafumakadzi , u dzhia ṅwana wa musidzana nga tshanḓa ra tshimbila nae u ya kha mbofholowo ya vhafumakadzi yo fhelelaho . 
Vhathu vha re na lukanda lu tataho kana vha re na aledzhi ya dzitsimbi dzenedzo vha nga lwadzwa nga zwiṋeamivhala zwi re kha lukanda nga u tou zwimba , u ṱhoṱhonwa na u elela tshiluḓi tshine tsha pfi siramu . 
Pulane iyi i ḓo kumedzwa kha IMC nga ṅwedzi wa Nyendavhusiku 2014 .
Muhumbeli ha ngo faela ṱhoho dza khanedzano no ho vha hu na ndaela kha iḽi sia . 
U imela lwa kulesa tshipiḓa tshihulwane tsha mutheo wa mbadelo . 
Vhureakhovhe ha bindu ndi thendelo ya u rea khovhe .
Ezwi ndi khaedu , ndi a ṱanganedza , ine ya ṱoḓa roṱhe , sa Muvhuso , sa vharangaphanḓa , sa vhabebi , sa vhagudi , sa vhakwameaho vhoṱhe vha re na dzangalelo , u lingedza nga hune ra kona u khwinisa khwaḽithi ya pfunzo yashu . 
Vha shuma zwi tshi bva kha ndayotewa ya tshiofisi sa zwe zwa tiswa zwone kha maga ane a fanela u tevhedzelwa zwo dzudzanywaho nga Muhasho .
Kha sia ḽa mbambadzo , zwa mbambadzo nga kha inthanethe zwo konisa dzikhamphani uri dzi kone u kuvhanganya vhuṱanzi vhunzhi nga ha matshilele a khasiṱama na zwine vha funesa zwone . 
Musi wa ṱhoḓisiso ya vhudzivha ha lwanzhe , u tsa ha maḓilwanzhe kha saithi nnzhi khulwane zwi pimiwa hu tshi shumiswa ikhosaunda i re kha gungwa ḽa u ṱoḓisisa . 
Nḓila dzo fhambanaho dza u vhigela murahu na mishumo zwi a ṱolwa nga tshitshavha .
19. Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muofisi wa vhululamisi , vha nga ṅwalela
U bveledza tshithihi tsha zwibveledzwa tshi re afho nṱha
U thomiwa ha itshi tshiko tsha mafhungo o ṱanganelaho , hune mafhungo a dzula a hone nahone fhethu huthihi , zwi ḓo ita uri zwiṱori zwa mvelelo zwe zwa swikelwa dzikhothe dzashu zwi ṱalutshedzwe zwavhuḓi na u vhambadzwa . 
8 . Ndo no vhuya nda ya Cape Town lunzhi .
Kutshimbilele kwa masheleni kwo vusuludzwaho kha mimaraga i thunyuluwaho ku ḓo fhungudza u ḓura ha masheleni na u bindudza ho dzingindelaho ha masheleni . 
Ri sia murahu habu ya vhubveledzisi ye ha sika makete wa thekhinoḽodzhi ntswa . 
Honeha , vhunzhi ha tshumelo dza vhuṱhogwa a dzi na mikhwa na zwitandadi zwine zwa tea u ḓivhadza zwavhuḓi vhadzulapo malugana na zwo vha teaho . 
A hu na nomboro dzo ṋetshedzwaho sa afha u ṋetshedzwa ha vhukone nga maanḓa hu nga u engedza luvhili hu ne tshikhala tshi re hone tsha shumiswa kha kiḽasi dza u guda nga vhaaluwa . 
U shumisa tshaka dzo fhambanaho dza mafhungo , vhulapfu na tshivhumbeo
Izwi zwi vhumba mutheo wa u bvelela kha mashumele . 
Tshigwada tshi ḓo sedza hafhu bono , u dzhiela nṱha zwipikwa kha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwiṱirathedzhi , mukumedzo wa masheleni ane a langwa nga nzulele na u ṋetshedzwa kha IDP .
Pfunzo ya tsireledzo ya mulilo na mulayo na vhudziki zwi nga vha zwivhumbi zwihulwane kha u fhungudza zwivhangi zwa mulilo . 
Ndi zwisumbi zwenezwi zwine zwa ḓo sumbedza uri u pulana hu tea u shandukiswa kana sungusedzwa naa khathihi na u khwaṱhisedza uri pfunzo dzi a gudiwa malugana na u ḓo shumiswa kha thandela dzi ḓaho .
Tshivhalo tsha mishumo wa muvhuso na ya lushaka yo itwaho nga vidio nga ṅwaha . 
Kha vha ye kha zwipikwa zwa CBP vha zwi ṱumanye na dziṅwe phindulo dzi re kha fiḽipitshati .
Ri kha mushumo wa u renga na u vusuludza Nnḓu ya Vho Winnie Mandela ngei Brandfort , Nnḓu ya Vho Dokotela Moroka ngei Thaba Nchu na Nnḓu ya Vho Bram Fischer ngei Westdene .
Vha fanela u ita khumbelo ya u phumula tshiendedzi tshavho arali tsho :
MUSHUMOITWA WA1.3
Ro swika kha hetshi tshiṱirathedzhi u tshi shumisa nga kha therisano dzo khwaṱhaho na ḓivhazwakale ya tshiimiswa . 
( c ) mafhungo oṱhe ane a vha kha Vhusimamilayo ha Vunḓu a tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho ;
Zwilangi ndi mushonga wa u thusedza lwa tshifhinga tshilapfu ( bronchodilation ) .
Ho sedzwa lushaka lwa tshelede ine ya itwa , ndondolo i fanela u dzhiwa kha uri ndaṱiso dzi randelwaho dzi songo vha dza fhasisa ho sedzwa tshelede yo itwaho hu tshi pfukwa mulayo . 
( a ) tshimbidza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a zwa Vhusimamilayo na komiti dzaho ; na
2.3.2 khamphani iyi a yo ngo phuḽedzha kana u sida mikovhe ifhio na ifhio kana pfanelo dzifhio na dzifhio dza mikovhe zwi tshi fhiwa muṅwe muthu-vho nauri mikovhe na pfanelo dzayo dzoṱhe a dzo ngo hwala mihwalo ya zwikolodo .
Vha ḓo dovha hafhu vha kona u wana data i no ṱoḓea u kuvhanganya na u i vhekanya na u ṋekedza mafhungomatsivhudzi a no khou ṱoḓiwa e kha tshivhumbeo tshone u itela uri pulane ya thandela na sheduḽu zwi bveledzwe na u londotwa .
Ndinganyiso
Yo vha hone fhasi ha vhurangaphanḓa ha Minisṱa wa Tshumisano ya Mavhusele na zwa Sialala Vho Des van Rooyen na Minisṱa wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku Vho Lindiwe Zulu .
Ni songo tshinyadza ndaka nahone ni songo tswa .
U thetshelesa a sa dzheneleli .
Nḓila dza u gudisa ḽitheretsha dzi katela zwiṅwe kana zwoṱhe zwa zwi tevhelaho :
Tshifanyiso tshi sumbedzwaho nga zwifhaṱo kana fhethu ha nnyi na nnyi ḓoroboni tsho ṱumanywa zwavhuḓi na ḽevele dza vhugevhenga nahone nga maanḓa na nyofho dza vhugevhenga . 
Vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho : Ndi ngani muhasho u hone ? Ndi zwifhio zwine muhasho wa fanela u vha u tshi khou ita zwone kha miṅwaha miraru i ḓaho ? 
( 4 ) Muphuresidennde u fanela u vhea Muraḓo wa Khabinethe uri a vhe murangaphanḓa wa mishumo ya muvhuso kha Buthano ḽa Lushaka .
Tshigwada tsha thero ya Latin tshi vha ṱanganedza kha ngudo na u fhulufhela uri vha ḓo wana i tshi takadza , u vha ṋea nḓivho na u shumisea lwa vhuḓi . 
Hu vhonala hu tshi nga mutheo wa kushumisele kwa ngona dziṅwe na ṱhoḓea dza u imelela a zwo ngo eḓanaho u fhelisa maitele o livhiswaho kha u wana nḓila ya ngona dza vhuṱaṱisani . 
U ṅwala zwibveledzwa zwa vhudavhidzani : Khungedzelo / u ṅwala zwibveledzwa zwa vhudavhidzani
U sengulusa mafhungo
Thebuḽu ya nyangaredzo ya magudiswa , zwikili na zwiṱirathedzhi
Sa izwi vhashumeli a vha vha muvhuso vha sa tei u dzumbama nga iyi sisiṱeme ya kuvhusele , fhedzi vha tea u vhea khasiṱama dzavho phanḓa .
Thuso zwi nga itea ya sa tendelwe kha bindu ḽo sedzwaho kha zwa ndingo dza u lugela u vhambadzela nnḓa u swika izwi zwo no khunyeledzwa , na vhaimeleli vha bindu vho no pfuka kha vhugudisi ho teaho . 
U kha khombo nga murahu ha u tsa a tshi gonya tshifhinga tshoṱhe . 
Mulangavundu u ḓo shumisa foramu u ṱuṱuwedza vhurumelwa u ḓisa miṱa yaho na vhaṅwe vhashumisani nga tshifhinga tsha madalo aho nga Lara ṋaṅwaha . 
Masiandaitwa a si avhuḓi a nyimele ya ikonomi ya zwino ane shango na ḽifhasi zwa khou ṱangana nao a a ofhisa . 
Vha lugise pulane ya ndangulo ya zwiwo u itela uri vhupo hayo u ya nga ha nyimele dzi bvelelaho nga ngomu kha vhupo . 
U swika zwino a hu a thu vha na iṅwe phindulo , naho ho vha na khumbelo dzi re na tshivhalo , yo no ḓaho u bva kha Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka . 
51 . Zwifhinga zwa madzulo na zwa u awela
Nga u ṱanganya mishumo ya u fhungudza khombo dzi shushaho kha mveledziso ya zwiḽiwa , zwa ḽevele ya mbambadzo na u ḓitshidza , vhutsireledzi ha zwiḽiwa vhu nga tsireledzea . 
Vho amba nga u konḓelwa hawe kha vhutshilo na zwidzidzivhadzi na nga ha uri u lugelwa nga zwithu zwi nga si swikelelee muthu a eṱhe fhedzi zwi konadzea hu na thuso ya phurofeshinaḽa . 
( a ) Khoro i fanela u-
Zwino hezwi zwi tou sumbedza fhedzi uri themamveledziso ndi ya ndeme hani kha ikonomi yashu . 
Nzudzanyo dza gurannḓa ya muvhuso nga ṅwedzi na nga vhege mbili . 
Vhupo ha mahayani
Vhugudisi na mveledziso ho ambiwa nga hazwo nga nḓila yo teaho kha masia oṱhe a vhashumi na mugaganyagwama wa mveledziso ya zwikili wo shumiswa nga nḓila yo teaho zwi tshi elana na pulane ya mveledziso ya zwikili . 
Kuvhonele kuswa kha ṱhoḓisiso dza nga ha zwifuwomvumvusi ku sumbedza uri khonani yavho ya maveve ( kana ya makwanda , kana mathenga ) i nga ṱumanywa na mutakalo wa khwine wa muvhilini na wa muhumbulo , nga maanḓa kha vhaaluwa . 
Tshishumiswa tsha u vhulunga muḓagasi tshi ḓo dzheniswa nga murahu ha maḓuvha maṱanu ho sainwa fomo ya u oda . 
Muvhuso u pulana u dzhenelela huhulwane kha sekhithara ya u vhambadzela vhathu i si ya tshiofisi , hune mabindu manzhi a tshimbidzwa nga vhathu vhe vha vha vhe na ḓivhazwakale ya u siwa nnḓa . 
U shuma na /nga mafhungo : tshifhinga tsho fhelaho , tshifhinga tshi ḓaho
Ri a vha livhuwa hafhu kha mafunda e vha ri sumbedza musi ro vha dalela . 
Maitele o buliwaho kha Tshipiḓḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a ḓḓo shuma kha u khethiwa ha Mulangavunḓḓu .
Tshiṅwe tsifhinga , fhungo ḽine ḽa ḓisa phambano ḽi ḓo rerwa nga haḽo kha komiti dza wadi .
Heino khethekanyo ya mbonwasia i sumbedzisa zwi khagala tshivhalo tsha zwiimiswa zwa mutakalo , vhukoni ha vhashumi kha u ita mishumo yavho kha sekhithara ya mutakalo ya muvhuso khathihi na thaidzo ya malwadze kha vhupo vhu re fhasi ha masipala wa Prince Albert . 
Girafu na yone i sumbedza uri tshayandingano kha mbuelo na yone yo engedzea . 
Vhushaka vhukati ha u shumiswa ha ndaka na u tshimbidzwa ha milandu a zwo ngo vhuya zwa vha na u shela mulenzhe kana u vha tsini . 
Zwo nkonḓela u ita phosiṱara yanga .
Hune ha muthu a nga dzula huṅwe na huṅwe , hu na khonadzeo ya uri zwiṅwe zwidulo zwi ḓo konḓa u zwi swikelela . 
U fhisiwa ha malaṱwa zwao a hu itiwi nga vhunzhi , fhedzi hu na ṋanḓo nnzhi dzine dza shuma dza malaṱwa a zwa dzilafho , na ṋanḓo ṱhukhu dza vhuimo ha fhasi dza malaṱwa zwao dzi re na tshivhalo , dzine dza wanala kanzhi ḓoroboni ṱhukhu . 
Murangaphanḓa ane a vha tshiga u sedza kha bono ḽo kovhelwaho , mvelele , na mikhwa u ṱuṱuwedza vhaṅwe na u rangaphanḓa dzangano . 
a ) mivhigo
Ho lavheleswa kha vhubindudzi u itela u swikelela tshanduko . 
Nga Swondaha ya ḽa 13 Fulwi , ho ḓo farwa muṱangano he ha tshewa uri hu ḓo vha na mumatsho u mona na Soweto nga dzi 16 na dzi 17 dza Fulwi , une wa ḓo khunyeledzwa nga raḽi ya vhathu vhanzhi nga Ļavhuṱanu ḽa dzi 18 Fulwi .
Tshipiḓa hetshi tsha vhuṱhogwa tsha Muhanga wa Mveledziso ya Vhupo tshi ṱoḓa u bveledza nḓila dza u tikedza na u khwaṱhisa mveledziso dza vhupo ha ḓoroboni . 
Ḽiga ḽa vhuṱanu : Thendelo kana u haniwa ha khumbelo
TSHIGWADA TSHA SEKITHARA DZA IKONOMI , MVELEDZISO YA MISHUMO NA THEMAMVELEDZISO TSHIṰATAMENNDE TSHA NYANḒADZAMAFHUNGO
Muṱangano wo fhela Vho Montana vho vhea mufhinduli wa vhuraru kha maḓuvha a vhuawelo a sipeshala ho lindelwa u fhedzwa ha odithi ya forensiki na ṱhoḓisiso . 
U shumisa zwiṅwe zwiko u ṱalutshedza Bivhili na maṅwe maṅwalo . 
1.8 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo rwela ṱari Invest SA National One Stop Shop matshelo nga Ḽavhuṱanu ḽa 17 Ṱhafamuhwe 2017 ngei Khamphasini ya dti ire Pretoria , Sunnyside .
U ita nyambedzano nga ha maipfi maswa a bvaho kha tshiṱori tshiswa tsho vhalwaho
( a ) u Khwimiswa huṅwe na huṅwe kana u vhulahwa huṅwe na huṅwe ha uyo mulayo nga ndangulo yo teaho ; na
U livhuwa muambi nga murahu ha musi o ṋekedza / amba tshipitshi tshawe vhathuni/ vhathetshelesi
A huna u bvela phanḓa kha ikonomi na nthihi arali vhunzhi ha vhathu vha songo katelwa nga nḓila i fanaho na iyi .
3 . Mutengo wa u humbela u no badelwa nga muiti wa khumbelo , ane a sa khou humbela mafhungo a ene muṋe , o bulwaho kha mulayo 7 ( 2 ) ndi :
Vhunzhi ha ngano ndi dza kalekale hahone vhunzhi hadzo , sa Mutukukana we e " tshiendatshikhalani " , dzi tou vusuludza dza kale nga nḓila ya musalauno , fhedzi pfunzo i nthihi .
U dovholola arali hu na u sa tendelana
Musi u sa lingana uhu hu shi khou shuma sa zwikonḓisi zwa mveledziso nga huswa , hu fanela u tandululwa na u khakhululwa . 
Iyi mbetshalo i ṱumana na khethekanyo ya 2 ya Mulayo , ine ya vhea ḽa uri muthu a vhulawa zwo itiswa nga vhuḓifari ho iledzwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu dza ( a ) kana ( b ) , nga nnḓa ha musi ho vha na iṅwe tsumbo , uri muthu u ḓo humbulelwa uri lufu lwo vhangwa nga zwiito zwo iledzwaho .
U topola ṱhoḓea dza mveledziso dza vhashumi na vharengi musi zwo tea . 
Tshilimo tsho swika
Zwenezwo hu tea u sedzwa u sa ṱalutshedza maitele a sisiṱeme ya vhulamukanyi ya sialala kha nyimele ya maiitele a shumiswaho kana u pfeseswa kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha ndaṱiso .
Arali hu tshi tea u vha na milayo ya u thivhela u shumiswa ha mafhungo a tshiphiri u vhuelwa u woṱhe .
Tshenzhelo ya u tandulula-thaidzo ;
Ndi lushaka lufhio lwa data ya zwibviswa zwa masheleni ine ya kuvhanganywa kha mutengo na mveledzwa dza maanḓa na nyito dza muhasho ? 
( 1 ) Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i tea u ṱuṱuwedza ṱhonifho ya ndinganyiso ya mbeu khathihi na u bveledzisa , u tsireledza na u waniwa ha ndinganyiso ya mbeu .
( c ) Mbudziso dziṅwe dzoṱhe kha Khoro dzi tshewa nge ha vha na vouthu dza tshivhalo tshihulwane .
Humbelani uyu muthu uri a tende ni tshi ita inthaviu nae .
Phimo dzine dza ḓo shumiswa kha Tshomedzo dza u Fhaṱa dzi tea u vha dza mutengo nyangaredzi , ho katelwa na VAT , kha Mutholi . 
Puḽane ya Mbalelano ya Ngomu yo bveledzwa zwo ḓisendeka nga mbonwasia ya khombo ya Masipala . 
Vhukhwine na mbumbo ya nḓisedzo ya tshumelo ndi fhungo ḽi kwamesaho mbilaelo dza lushaka zwine zwa nga vhuedza u bva kha u thetsheleswa ho engedzeaho . 
dzi tea u ṅwaliwa nga muṅwalo u vhonalaho na nga kuṅwalele kwo teaho
1.2. Khabinethe i fhululedza u bvela phanḓa ha nḓisedzo ya mbekanyamushumo ya themamveledziso dza dziṱhiriḽioni nnzhi dza dzirannda , fhasi ha vhurangaphanḓa ha Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , zwi katelaho u rwelwaṱari ha R71 na R81 i ṱumanyaho Polokwane na ḓorobo ya Giyani , na u vulwa ha thandela ya Bridge City na Ṱhumano ya Reiḽi ngei KwaZulu-Natal nga dzi 19 Tshimedzi 2013 .
Phalamennde yashu ya u thoma ya dimokirasi nga 1994 , sa muṅwe wa mishumo yayo , yo ḓo khetha Muphuresidennde Vho Nelson Mandela sa ṱhoho ya shango .
U bveledza , u shumisa na u ṱola vhutevhedzeli ha mulayo na zwo ḓoweleaho zwa pfanavhanzhi ya vhuvhusi na zwilinganyo zwa muvhuso wapo na wa vundu . 
Zwine ra shumisa zwone sa vhathu vha nnyi na nnyi zwi a pfesesea uri ndi kha tshitshavha nahone ri nga si thivhelei u dzula ro vheiwa maṱo zwine zwa anzela u tshimbila nazwo . 
Yo vha yo vhewa fhethu kha vundu u itela u langa kushumele kwa tshigwada tsha zwiṱitshi zwa mapholisa . 
Maitele a vhathu vha Masipala wa Nelson Mandela Bay o sumbedzwa kha thebulu i re afho fhasi : 
Ri khou huwelela mashango a funaho mulalo kha ḽifhasi u ṱuṱuwedza u farana ha muvhuso kha u bveledza mvusuludzo ya ikonomi .
Vhuṱumani uvhu ho tou monaho naho zwo ralo vhu a konḓa u vhu dzudzanya na u vhu kala . 
Ri ita izwi u livhuwa thusedzo u bva kha vhuthihi ha dzitshaka kha ṱhoḓisiso yashu ya mbofholowo . 
Fhedzi arali muthu we mbeu ya dzhiwa khae a humbela uri mvelelo dza ndingo dzi vhe nga tshivhumbeo tsha Muvhigo wa Vhuṱoli ha Mbeu , muthu uyo u ḓo tea u badela mbadelo dzo tendelwaho nga muhasho wa gwama .
Vha ḓo wana vhugai ?
Muoli a re na bvumo o ola hezwiḽa zwifanyiso zwavhuḓivhuḓi zwi re buguni yaṋu .
U shumisa nḓila i shumaho kha ndangulo ya mbilahelo . 
( 2 ) Ḽiṅwalo ḽo tendelwaho na u sainiwa nga Mulangavunḓḓu ḽi tea u anḓḓadzwa kha Gurannḓḓa ya lushaka ya Muvhuso nahone ḽi thoma u shuma u bva ḓḓuvha ḽa nyanḓḓadzo kana ḽo tiwaho nga Mulayotewa kana khwiniso .
Thonga na pfumo
U dzula u mona na dzipherimitha na tsini na zwikhala zwa hu dzhenwaho ngaho , sa izwi zwi hanefha uri uri hu na vhufhiwa vhuhulu ha tsireledzo i ṋetshedzwaho nga vhafhiri vha gondo , nahone kha dzikhonani zwo leluwa u vha vhona . 
I bvisela khagala mitheo miṋa ya u dzhenelela , i katelaho u tendela vhadzulapo , sa muthu nga muthihi kana zwigwada zwi re na dzangalelo , u ṋea mihumbulo kha zwa polotiki na uri vhashumisi vha tshumelo vha vhe na zwine vha amba nga ha nḓisedzo ya tshumelo .
Ngauralo , Muhasho wo ta zwipikwa zwa ndangulo ya madi zwine zwa do ri livhisa kha vhumatshelo havhudi :
Bannga dzi ḓo ṱuṱuwedzwa kha u ṋetshedza tshumelo dza zwa masheleni kha vhathu vhanzhi hu u itela u thusa vhathu avho uri vha fhaṱe ndaka yavho .
2.8. U kona u konḓelela ha sekhithara yashu ya vhulimi ho tikedzwaho nga sisiṱeme dza tsivhudzo na ṱhoḓisiso , naho ho vha hu na Tshivhungu tsha Fall Army na gomelelo , zwo vhonala nga tshikalo tsha mavhele tsho anganyelwaho tsha 2017 , tshine tsha vha 84% nahone ndi tshihulwane kha khaṋo ya zwiliṅwa ya 2016 , ye ya vha khaṋo ṱhukhusa u bva 2017 .
Zwi a pfesesea uri a si mishumo yoṱhe yo ḓisendekaho nga sekithara kana madzangalelo a vhathu ine ya nga livhanyiswa na mushumo wa masipala .
Vhashelamulenzhe vha fhindula mbudziso vha rerisana ngadzo kha tshigwada nga huswi .
Holo dza Tshitshavha
Vhalwadze vha vhulwadze ha swigiri vho sumbedzwa vha anzela u nga lwala ṅwatela dza mulomoni , khathihi na nyimele dza u elana na maṋo . 
Khoro heiḽa iḓo isa phanda na u tikedza u farwa ha vhuṱambo nga nḓila iṅwe na iṅwe ine vha nga kona u swikelela yone . 
Minisiṱa Vho Van Rooyen vhori vhatukana vha linganaho 101 vho lozwa matshilo avho nga khalaṅwaha dza mirundu dza vhuria na tshilimo tsha 2015 .
Netiweke ya dzibada khulwane dza KwaZulu-Natal ndi ya tshiṱirathedzhi tsha vhuṱhogwa u itela uri vhukoni ha Afrika Tshipembe mimaragani ya ḽifhasi vhu dzule vhu hone . 
Muthu wa vhuraru a nga ḓisa mafhungo kha muhasho kana zwiṅwe zwithu zwine a pfa zwo tea kha muhasho . 
Khwiniso khulwane ya vhupo ha tsini na mulambo kha vhupo honoho hu khou pulaniwa . 
Vhathu vho sumbedzwaho fhasi ha phara ya 9.5.4 vho tendelwa u sa badela mbadelo idzi .
U ita nyambedzano nga ha ndeme dza matshilisano na mvelele zwi re kha tshibveledzwa
Mudededzi vha nga kona u zwi ita ene muṋe
Miraḓo ya Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afurika Tshipembe ( SANDF ) i fola na ṋdila ine Muphuresidennde vha i shumisa u ya Phalamenndeni .
Zwa mbambadzo zwi vhumba tshipiḓa tsha ndeme fhethu hu konḓaho nahone ho vuleaho nahone i dovha ya katela mimakete yo leluwaho nahone yo khetheaho . 
U bva tshe ha thomiwa OGP , Afrika Tshipembe ḽo vha muraḓo wa Komiti ya u Tshimbidza , ine ya vha yone ya nṱhesa kha u dzhia tsheo .
Fhedzi , zwi tou , vha khagala uri zwidodombedzwa zwe zwa sumbedziswa kha Vunḓu ḽa Gauteng a si zwone , nahone hu ḓo itwa ndingedzo dzo khetheaho uri hu wanale zwiṅwe zwidodombedzwa zwi fulufhedzeaho u bva kha vunḓu ḽeneḽo . 
No vha no tshuwa ?
Ipfi ḽa ndeme ḽa SMS Gumofulu nyangaredzi Wa vhulwadze Ambuḽentsi Zwishumiswa Ṱanganelanaho Malofha Zwi sa fholi PMB Zwa maṋo GP Phurothesisi Muhumbulo Radioḽodzhi yo ṋaṋaho Radioḽodzhi ya mutheo Makone Zwa maṱo Onkhoḽodzhi Ṱhalutshedzo ya Mbuelo Gumofulu nyangaredzi ḽa ṅwaha nga ṅwaha Mushonga wa vhulwadze na mushonga wa u tou ḓirengela Thuso ya dzilafho ḽa shishi Zwishumiswa ( Zwa dzilafho na muaro ) Tshumelo dza mutakalo dzo ṱanganelanaho Tshumelo ya pfukiselo ya malofha Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi Mbuelo dzo randelwaho dza gumoṱuku Zwa maṋo ( Zwa mutheo na zwa vhomakone ) Dokotela zwawe ( nnḓa ha vhuongelo ) Phurothesisi ya nga ngomu na nga nnḓa Mutakalo wa muhumbulo Radioḽodzhi yo ṋaṋaho ( zwikene zwa MRI , CT , nz . )
Vhuvhili ha mitengo ya vhurotho ha buraweni na vhutshena vhu tevhele maitele a fanaho , nga phambano fhedzi kha mutengo ine ya vha VAT kha vhurotho vhutshena . 
Ri isa phanḓa na u lavhelesa nyimele nga vhusedzi , hu tshi katelwa na zwine zwa nga itea Mabvaḓuvha Katina devhula ha Afurika .
Fhedziha , hovhu vhupo ha mikhukhuni vhu na mavhone ane a fana na mavhone malapfu e a dzheniswa kha bada khulwane dza vhupo uho . 
Thuntshelani nṱha ni kha 15 .
Hezwi zwi ḓo thusa kha tsireledzo na , nṱha ha zwoṱhe , muṱaṱisano kwawo . 
U kuvhanganya masheleni u itela tshikimu tsha tshikolo tsha u fha zwiḽiwa kana ḽaiburari u ṱuṱuwedza u vhuyelela ha mugudi ane a vha na thaidzo dza vhuḓifari kha zwe a vha a zwone , khuthadzo na thikhedzo
10.3. MUHUMBULO WA U HANELA KHUMBELO
Hedzi thandela dzo nangiwa ho sedzwa uri dzi na tshikalo tsha u vhuedza zwihulu kha zwa ikonomi zwine zwi tshimbilelana na Pulane ya Mbuno dza Ṱahe ; dzine dzi ḓo vha dzi tshi khou thoma miṅwahani mivhili i ḓaho ; na u dovha u dzhenisa vhuṅwe vhubindudzi na zwi vhuedzaho zwitshavha .
ZWA NDEME !
Muhangarambo wa ndangulo na zwa mulayo u re hone a u thomi zwi khagala u vula thendara sa nḓila ya u shavha u badela kha u wana zwithu nga muvhuso . 
Ri tea u ṱuṱuwedza mufhindulano na u guda ha roṱhe vhukati ha mashango , ṱhonifho ya na ndondolo ya u fhambana ha mvelelo na phambano kha zwiedziswa zwa mveledzo na u vha hone nga pfano ha mveledzo dzo fhambanaho uri mveledzo ya ḽifhasi i kone u vha ya ndeme yo fhelelaho . 
Hu ḓo itwa ndingo dzifhio ?
u isa muvhigo wo tou ṅwaliwaho wa mulandu wonoyo kha Dairekhithoreithi nga tshivhumbeo tsho randelwaho hu sa athu fhela awara dza 24 nga murahu ha musi zwo bvelela .
Makete wa ndaka ya madzulo u shumaho une wa vha na gemo ḽa u ṋetshedza nnḓu ntswa dza 110 000 kha tshikhala tsha makete u swikeleleaho nga 2019 .
1.1 Vhushumisamupo , tswikelelo na u kovhekana mbuelo 2
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha , tsumbo , ḓirama / ḽitambwa
U ima nga zwikunwe , u tshimbila sa tshiḓula , u tshimbila nga zwikunwe , u tshimbila nga zwirethe nga u ongolowa .
Hezwi zwi katela themendelo dzine dza elana na zwa vhuhaṱuli , mmbi dza vhutsireledzi na tshumelo dza vhululamisi khathihi na dziṅwe sekhithara dza tshitshavha u fana na pfunzo , mabindu na nyanḓadzamafhungo . 
" U swikela hezwi , ḓorobo yo thoma Mbekanyamushumo yo ḓiimisaho ya u Bveledza Mulilo ine ya ḓo ita uri hu kone u rengwa fulufulu u bva kha zwiko zwo fhambanaho zwa fulufulu ḽo bikululwaho , " vho ralo Meyara Vho Gungubele .
A i lambedzi khamphani dza u fhaṱa .
U guma kha PMSA na Mbuelo ya buloko
Ḽiṅwe ḽa maga a tsireledzo ndi u pima mutshimbilo nga vhafariwa . 
Nḓisedzo ya zwibveledzwa i itwa nga mbadelo dza muṋe wa fhethu na tshiendedzi tshawe , ngeno ṱhiroḽi dzi tshi shumiswa u renga zwibveledzwa zwa halwa u bva kha zwipoto zwa tsini musi vhu khou ṱahela . 
Fomo i fanaho na fomo ya 2 .
Khophi dza thendelano ya mazhendedzi dzi tea u iswa kha mazhendedzi a khomishini . 
Ṱhalutshedzo yo dodombedzwaho ya phindulo ya shango kha dwadze ḽa HIV na AIDS i fhira tshikoupu tsha pulane iyi . 
Vhane vha ḓo wanala vho pfuka milayo vha ḓo shumiwa navho vhukuma nga ndaṱiso yo fhelelaho ya mulayo .
Mveledziso dza dzitshaka na dza dzingu dzi kwama Afurika Tshipembe nga nḓila dzo fhambanaho .
Fulo iḽi ḽa vhutshilo hoṱhe ḽi lugisela na u dzudzanya vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe nga maanḓa vha dzulaho zwitshavhani zwa migodini , vho farwaho zwishumiswani zwa vhululamisi na senthara dza mveledziso dza vhana vhaṱuku u asesiwa na u itwa ndingo dza TB .
Kha dzi MP dza 454 , vha ṱahe vho wanala vha songo tevhedza .
Mugwalabo a wo ngo tea u wanwa u na vhuḓifhinduleli kha tsheke kha mulayo wa Afrika Tshipembe nahone nga u angaredza wo fhelelwa nga mushumo . 
A hu katelwi mbilo dza PMB 100% ya mutengo wa Tshikimu
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa vhuṋa ndi wa u ṱanganya mafhungo a no kwama zwa ikonomi na kutshilele na zwa mbeu henefho ha masipala .
Vhunzhi ha thusedzo hu ṱoḓa u engedza vhukonḓeleli kha tshanduko dza zwa kilima nga u angaredza hu vhuedza ndivho dza mveledziso dzo no topoliwaho , nga u ralo a hu na ṱhoḓea ya u wana zwiko zwa nyingo u langa tshanduko kilima . 
Vhalanguli vha tea u ṱanganedza tsatsaladzo i no fhaṱa na u vha na vhuḓifhinduleli musi vho hana u ṱanganedza tsivhudzo dzo raloho . 
Mabulayo a si na ṱhoho ha khou tou ri lozwisa fhedzi sa shango na tshitshavha tsha vhaofisiri vha vhutsireledzi ha mulayo , miṱa na yone i khou lozwa vhokhotsi , vhomme , dzikhaladzi , vhakomana na vhabebi .
Ngona ya maitele a u ṅwala
Fhedzi , a si u mbulungo dza masheleni dzoṱhe dzine dzi a bindudzwa , na uri u bindudza hu nga dzhena u mona na mikano ya lushaka . 
3.4 . Khabinethe yo dovha ya dzhiela nzhele u thomiwa ha ḓivhazwakale ya Vhege ya Vhubindudzi ha Ḽifhasi ( GEW ) kha 22 ya Sloane , ine ya vha khamphasi ntswa , nga ḽa 10 Lara 2017 , he Minisṱa Vho Zulu vha dalelwa nga muṱuṱuwedzi wa zwa mabindu Vho Richard Branson .
Madamu a u vhulunga maḓi , zwipelupelu zwa u bommba maḓi na zwikimu zwa tsheledzo zwi ḓo vusuludzwa .
Nyito ya u linga ha fomaḽa 2 Muṅwalo U pfukela kha muṅwalo wa u pomba
Maḓi a khou bommbiwa a tshi ya madamuni . 
U mona na tshikolo ndi a hu ṱalukanya .
Foramu i nga katela
Mushumeli wa Call Centre u ḓo vhea luṱingo fhasi arali a sola uri a vha muthu we a vhiga vhutshinyi .
Muthu u tea u dzhiela nṱha khonadzeo ya u thoma mavu o tshinyadzwaho nga zwishumiswa , u ṱavhulula , manyoro kana maḓi a elelaho . 
5 . Mbekanyamushumo dzine dza khou ḓa
Arali ndo vha ndi inwi , ndo vha . . .
Ho fhaṱwa bada ntswa kana mikoto i swikaho kha 1500 khiḽomitha .
Ṅwalelani khonani dzaṋu mbili dza mbiluni posikaraṱa .
Vhalani kutshimbilele ku tevhelaho . Ṅwalani fhethu hune uyu muthu a khou ya hone kha khoḽomo i re kha tsha u ḽa .
Tshifhango tsho rwa fasiṱere .
( a ) muhwelelwa u khou ita kana o ita zwiito zwa u tambudza ;
191. Kuvhumbelwe kwa Khomishini ya Khetho
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha Muhasho wa Pfunzo kana u bva kha yunivesithi kana yunivesithini ya thekino ḽodzhi kana gudedzini ḽa Afrika Tshipembe :
Vha khou vhonala na MMC Vho Aubrey Nxumalo ( kha monde ) na Meyara wa Ekurhuleni Vho Mondli Gungubele .
Mafhungo a tevhelaho a fanela u dzheniswa kha tsedzuluso , hune zwa tea , a ḓivhadzwe kha vhuḓifari ha u tsikeledzwa nga mbeu u itela u swikela kha asesimennde khulwane dzi tendiseaho mvelelo dza phurogiremu .
Mbekanyamaitele dza lushaka dzi ṱuṱuwedza vhuimo ha tshiofisi ho dzhiiwaho nga madzangano a dzingu na a mashangoḓavha . 
Fhungo ḽa ndeme ndi nḓisedzo ya mavhusele o ṱanganelaho . 
U fhungudzea ha u anda ha vhana vha re na tshileme tsha fhasi zwi ḓi dzula zwi mushumo u no konḓa . 
U lugisela
Luvhondo lwa tshifhaṱo lwa nga phanḓa luswa lwo fhaṱiwa nga 1925 nga tshitaela tsha Cape Revival .
Mafhungo o ṋetshedzwaho afha a bva kha mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha ya koporasi na u tikedziwa nga mafhungo a bvaho kha dziwebusaithi dza khamphani , nyanḓadza mafhungo na maṅwe maṅwalo a khamphani a tshiofisi . 
Madzina a vhabvumbedzwa Zwine vha amba zwi kha tshifhinga tsha zwino
Tshishumiswa ndi tshithu tsha ndeme tsha sisiṱeme ya tshumiso ya IDP nahone tshi thusa u swikelela maitele a u langula , u ṱola na u ela .
U tevhedzwa ha milayo yapo ya maanḓalanga apo ndi theo ya mulayo khulwane ine ya khou langa u kuvhanganyiwa na vhuendedzi ha malaṱwa zwao . 
Ndo vha ndi tshi tamba na khonani dzanga masimuni .
Arali mulanguli wa u ṋetshedza a sa khou fushea nga vhuṱanzi ho ṋetshedzwaho , vha fanela u shumisa pfanelo yavho ya u humbela zwiṅwe zwidodombedzwa kana vhuṱanzi nga fhasi ha zwipiḓa izwi musi vha sa athu dzhia tsheo .
Na , ee , mimasipala a i koni u shumisa masheleni ane ya vha nao lwo fhelelaho , nga maanḓa kha themamveledziso . 
Tshivhumbeo tsha maimo a nṱha na mveledziso ya themamveledziso na u khwinisa : 
Na vhone vha ḓo wana heneyo nḓivhadzo .
I dovha ya ita khuwelelo kha muṅwe na muṅwe uri a ime o hagala a tshi lwa na pfudzungule dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana .
Tswikiso ya MSA i ombedzela zwauri muvhuso wapo a wongo tea fhedzi u ṋetshedza tshumelo kha vhadzulapo vhoṱhe fhedzi wo tea u vha ' mveleddziso ya mutheo kha vhupo ' .
Khethekanyo iyi i amba nga phimo ya nṱha ya u shaea ha mishumo kha vundu . 
Magavhelo khathihi na malamba a miraḓo vha khomishini zwi ḓo laulwa nga Minista a re na vhuḓifhinduleli ha zwibviswa zwa muvhuso . 
Kha tshumelo ya muvhuso u lwa na vhuaḓa tshifhinga tshoṱhe ho khethekanywa na u ṱanganyiswa zwa vha yuniti nthihi kha tshiimiswa kana , u ṋaṋa hafhu , kha zhendedzi nnḓa ha tshiimiswa . 
Mielo ya mashumele yo ḓisendeka nga murekanyo wa metse u dzhielaho nṱha " u kala " na " tshileme " tsha tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe na vhukoni . 
U laulwa ha tshibveledzwa tsha u vhulunga tshelede ya litsha mushumo nga nṱhani ha u aluwa a zwo ngo lavhelelwa kha Mulayo wa Zwikwama zwa Phensheni zwa zwino . 
Ni fanela u ḓa na mbuvha yaṋu .
ha musi vha tshi saina thendelano ya vhugudisi u vhona uri SETA
Ri khou swikela mvelaphanḓa kha u lwa na vhutshinyi kha vhafumakadzi na vhana .
Ndima ya 2 Furemiweke ya mulayo
Dairekhithoreithi yo Ḓiimisaho ya Mbilaelo ( ICD ) 012 320 0431
Vhurumelwa hanga a vhu tami u vha na tshipiḓa kha maitele aya kana kha phetho iyi . 
Hafhu , ri tea u sumbedza ndivhuwo dzashu dza phindulo khulwane dza vhadzudzanyi sa zwi sumbedzwaho kha maṅwalwa a vhupfiwa ha mudzudzanyi . 
Ndi ṱoḓa u ḓivha zwine muvhuso uyu wa khou ya u ita ngazwo . 
Naho hu na uri zwiitisi zwa ezwi zwi zwinzhi , phendelo nthihi ye ya swikelwa yo vha ya uri maitele a phedagogo o vha a songo tea . 
Vhuhulu ha tshiṱiriki vhu ṱoḓa ndondolo yo teaho ya dzibada u itela ndivho dza ikonomi , mutakalo na tsireledzo . 
( c ) u gwalaba .
Khwaḽithi ya u phasa i ḓo ambiwa nga murahu kha ḽiṅwalo . 
Ha tholwa vhashumi vhapo vha linganaho 71 vhane khavho 63 phesenthe yavho ho vha hu vhaswa .
Zwifhaṱo zwi re na tshivhalo zwa ḓivhazwakale zwo katelwa kha phothifolio iyi . 
Musi ho vhudziswa nga ha khaedu dzine vhatambi vho livhana nadzo , muofisiri ane a shumela Pretoria o amba hezwi : " Masheleni na themamveledziso ndi zwiṅwe zwa khaedu khulwane dzine tshaka dza mitambo minzhi ya Afrika Tshipembe yo livhana nadzo "  . 
Zwine zwa vha uri , nangoho , zwi a sumbedza nga ha hezwi zwiṱori ndi zwauri zwi amba nga ha vhanna na vhafumakadzi zwavho vhe matshilo avho a shandukiswa lwa tshoṱhe nga u tambudzwa he vha ṱangana naho nga tshifhinga tsha khakhathi dza zwa poḽotiki . 
U londolwa ha themamveledziso ine ya vha hone zwazwino , nga maanḓa zwiṱitshi zwiṱuku , a hu khou vha hone nahone hu khou tea u vha na u dzhenelela nga nḓila yo fhelelaho u itela uri hu vhe na nḓisedzo ya tshumelo i bvelaho phanḓa nahone i sa khauwi tshifhinga tshi ḓaho . 
Dzina ḽa Bannga : Bannga ya Standard ya Afrika Tshipembe :
Ngauralo , musi ṅwaha u tshi enda u tshi ya phanḓa ( tshimbila ) , mugudisi u ḓo vha na tshifanyiso tsho fhelelaho malugana na khaedu na vhukoni sa izwi zwi tshi ḓo vha zwo fhaṱea nga zwiṱuku nga zwiṱuku .
U wana mafhungo / zwidodombedzwa zwo teaho u bva kha muambi ene muṋe
Kuitele hoku ku fulufhela u thusa avho vhane zwazwino vha khou ṱoḓa thuso u ri vha kone u ḓiimisa kha sia ḽa ikonomi na matshilisano vha bve kha vhusiwana . 
A hu na vhuṱanzi ha mushumo ufhio na ufhio Afrika Tshipembe . 
U nweledza mihumbulo mihulwane na i tikedzaho kha mbuno / tshivhumbeo tsha pharagirafu u ya nga vhulapfu vhu ṱoḓeaho
Phindulo : Ha dokotela wa maṋo mulambo vhengele sibadela ḽaiburari tshikolo vhengele
Vha humbelwa u kwama 0860 00 4367 u itela mafhungo nga vhuḓalo .
5 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 5 vhukati ha 0 na 200
Ndi zwa ndeme u ṱuṱuwedza vhaswa u farelela na u ḓidzhenisa kha muzika wa khoraḽa . 
Zwi seisaho , heyi yo vha i yone ndaela khulwane ine vha sa vhe na ndavha nayo . 
Vho Justice Mokgadi Mailula ( Mudzulatshidulo ) ;
Izwi zwi katela na khampheini ya mbambadzo yo khwaṱhaho u itela u kunga vhabindudzi . 
u ṱola vhukoni na zwine zwa nga itwa u dzhenelela kha mivhuso ya mavunḓu ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha mivhuso yapo na ofisi dza vhalangavunḓu , ngeno ri tshi khou isa phanḓa na u khwinifhadza vhukoni kha muvhuso wa lushaka ;
Aya ndi manweledzo a ndeme a puḽane .
Khwiniso yo engedza pfanelo idzi kha dzitsheke dzi sa fhirisiwiho . 
U bviselwa khagala ha mafhungo a zwa Masheleni o Pfumbiswaho a ṅwaha kha mbadelo zwi ṋetshedzwa kha notsi dza zwa masheleni . 
Vhakhantseḽara
A na vhuimo ho fhambananaho .
Ho dovha hafhu ha ṱoḓea uri hu tiwe muthu a na vhuḓifhinduleli ha tswikelelo ya zwi ṋetshedzeaho , khathihi na mveledzwa yo ṱoḓiwaho . 
Afha ri ḓo sedza nga maanḓa zwikombetshedzwa zwa uri muthu a vhuye a dzhene kha CBP .
u ḓisa mafhungo o humbelwaho kha Mushumisi ; 
Vhuvhekanyandeme ha vha zwa mbuyedzedzo vhu kha ḓi ḓo khwaṱhisedzwa nga vha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango . 
Arali nda khakhela muṅwe muthu ndi a humbela pfarelo .
Thebuḽu i tevhelaho i ṋea ṱhoḓea dza Mbekanya Mushumo dza u Linga ha ṱhemo iṅwe na iṅwe ha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili :
2 . U thomiwa ha Mbekanyamushumo dza ndeme dza muvhuso
Mugaganyagwama u fanela u dzudzanywa hu tshee na tshifhinga na u tsireledza ndambedzo
Khoso i sedza vhushaka vhukati ha mavu , zwiliṅwa na kilima . 
Hu na khemikhaḽa dzi fhiraho 4000 na mulimo kha sigareṱe dzo fhelela .
Muthu u tea u rumela mafhungo kha SARS afho fhethu , nga tshivhumbeo na nga tshifhinga tsho tiwaho nga SARS , nga nnḓa ha musi SARS ya engedza tshifhinga yo sedza zwiitisi zwi pfalaho zwo ṋetshedzwaho nga muthu . 
Nyaluwo kha zwibveledzwa zwa vhulimi yo dzulelwa u vha pulatifomo i dzulaho i hone ya nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu , i tshi khou tshimbidzwa nga thekhinoḽodzhi na mbuelo kha vhukoni ha nḓowetshumo . 
MaAfurika Tshipembe vha tea u shela mulenzhe vha ṱanganya tshiṱirathedzhi tsha ABC ( U ṱutshela , kha vha fulufhedzee , vha shumise khondomu ) sa nḓila ya vhutshilo .
U vhala wo tou fombe
Zwifanyiso zwine zwa sumbedza nyimele ya mutsho yo fhambanaho
Yunithi dza Odithi ya nga Ngomu na muvhigo wa Muoditha Dzhenerala vhane naho maga a u lulamisa a tshi khou dzhiwa nga Khorondangi , thasululo a dzi ngo tandululwa nga u tevhekana u mona na Mihasho yoṱhe . 
Phemithi iyi i ḓo vha i mulayoni lwa tshivhalo tshi sina magumo tsha nyendo dza u bva na u dzhena . 
Lavhelesani itsho tshiṱori hafhu .
Ahuna zwiwo zwa vhufhura kana nyito dzi sa ḓivhalekani dzo vhigwaho nga ṅwaha une wa khou sedzuluswa . 
thero ---- muhumbulo muhulwane kha mushumo wa zwibveledzwa
Zwigazwiṱaluli zwihulwane zwa vhupo
Muvhuso u ḓo ṱoḓa u shumiswa ha ngona dza kupulanele kwa zwiko dzo ṱanganelanaho u kha u ṱola u tshi isa phanḓa vhuṅwe vhubindudzi ha nḓisedzo ya muḓagasi na u vala zwiṱitshi zwa muḓagasi zwa kale . 
Mulangadzulo , ri tshi ya phanḓa kha zwe ra sedzesa khazwo hu ḓo vha u amba nga ha khaedu tharu dzi re vhushai , ṱhahelelo ya mishumo na tshaya ndinganelo nga nḓila yo ṱanganelaho nahone hu na tshipikwa tsha kudzhenele . 
U fhungudza khakhathi dza vhudzekani na dzi sedzaho mbeu
Zwikhunyeledzi a zwi shumiswi na zwikhau kha SAPS . 
U ola tshifanyiso tshine tsha pfukisa mulaedza ( sa , nga ha tshenzhemo ya ene muṋe ) .
1.2.3 Tshitshavha / vhadzulapo
Luambo lwa ḽiṅwalo
Zwi vha zwa khwinesa u vhudza muraḓo wa muṱa wa tsinisa navho kana khonani ane a ḓo vha tikedza . 
U fhungudzea ha u ḓala ha mufusho zwo ima kha Baltic . 
Vhaṅwe vhalangi vhavhili vha vhuponi vho rumelwa kha vhengele uri vha khwaṱhisedze mbalo , fhedzi a hu na we a kona u vhona khakho ya kulangele . 
Hezwi zwo tou vha vhuṱudzeṱudze vhu re khagala kha nzudzanyo dza tsireledzo . 
Tshaka dza zwibveledzwa zwa U thetshelesa na U amba
Fanitshara ya nnyi na nnyi i nga katela dzibannga na vhugalatenga ha vhaṱaleli . 
U shuma na / nga maipfi : masala a vhushaka , masala a vhuḓiiti , maṱaluli , maḓadzisi , maṱanganyi , malungekanyi , manyanyu , maaravhi
Madzangano a Vhashumisi vha Maḓi a ḓo shandukiswa u bva kha bodo dza zwa tsheledzo dzine dza vha hone zwazwino , bodo dza ndangulo ya maḓi a fhasi ha mavu , bodo dza zwa maḓi dze dza vhumbiwa u itela u bveledza mikovhe , bodo dza nzudzanyo na bodo dza ndondolo ya maḓi . 
Data ya tshifhinga tshilapfu ya magabelo ye ya rekhodiwa tshiṱitshini i tea u ananywa na zwe zwa rekhodiwa saithini . 
Mahaya a mupo a fanela na zwenezwo u bvela phanḓa na u tenda hezwi zwi tshi bvelela . 
Hu ṱoḓea thendelo u thoma
Migaganyagwama ya Muvhuso na u Sedzuluswa ha Zwibviswa , na u Sedzuluswa ha Mugaganyagwama wa Vundu zwi ṋetshedza mushuso masheleni na ṱhalutshedzo ya muvhuso wa vhukati , mafhungo nga ha tshikolodo na u ṋetshedza asesimennde ya khombo ya masheleni nga u angaredza . 
223. U thomiwa
Muvhuso u ḓo livhana na izwi zwiteṅwa nga kha zwishumiswa zwiraru zwa mbekanyamaitele , zwi re vhurumelwa ha zwa thengiso , mbekanyamaitele ya zwa vhuendi na u bveledza vhurumelazwivhambadzwa nnḓa . 
Nṱhani ha izwo ḽevele dza u vhulunga maḓi kha vhuno vhupo dzi fhasisa ha mbalotshikati nahone dzi khou ya phanḓa na u tsa . 
Naho zwi khagala uri ndangulo ya mavu na mveledziso vhuponi ha ḓoroboni na vhuponi ha mahayani zwi ḓo kwama mimasipala malugana na nḓisedzo ya vhudzulo nga vhunzhi khathihi na tshumelo dziṅwe-vho dza matshilisano na uri , hezwi zwi ṱoḓa tshumisano ya mivhuso ya u tsitsa na u tou buḓa . 
Ṱho ḓea dza u ḓi ṅwalisa : U kona u ḓi wana vha tshi ṅwaliswa kha buḓo ḽa u mushumo wa Saintsi ya Forensikhi vha tea u swikelela ṱho ḓea dzi tevhelaho :
Avha ṋetshedze fomo ya vhuḓiṱhathuvhi na fomo ya khumbelo kha
Kha vha shandukise zwidodombedzwa zwa khamphani online .
Kha ri vhone uri zwanḓa zwoṱhe zwi a shumisana kha thandululo ya thaidzo ine ra vha nayo , nahone ri ṱuṱuwedzwe nga muano une wa ri kombetshedza uri ri ri A zwi Fani na Zwa Misi !
Zwi dovha zwa ṱoḓa vhadzulapo vha konaho u shumisa khaṱhulo , u ḓi dzhenisa kha khanedzano na therisano dzine dza vha na zwine zwa ḓisa kha matshilo avho na u dzhiela nṱha khaedu dzine vha vha nadzo tshitshavhani tshavho na u wana thasululo kha zwikili na ndivho ya idzi khaedzu .
Ndi thaidzo dzifhio dzine ra nga ṱangana nadzo nḓilani ?
MULANGADZULO : Muhulisei Vho Malema , kha vha bve Nḓuni !
" Ri ḓo u thusa u ṱoḓa nngu dzau dzo xelaho musi ḽi tshi tsha , " vha ralo vho kapea tshanḓa tshavho kha shaḓa ḽawe .
Nete ya vhupfuluwi ya Vharema vha Afrika i khou lavhelelwa u tsa nga u ṱavhanya u fhirisa zwiṅwe zwigwada zwa murafho . 
Vharangaphanḓa vha sialala vha nga thusa u kunga tshitshavha kha u wana tshiṅwe tshiko tsha zwivhaswa na u wana nḓila dza u vusuludza mavu
Zwiimiswa zwa mveledziso ya inifurasitirakitsha , sa u fhatiwa ha madamu na zwikimu zwa u rathisa madi .
Vhagudiswa vho wana uri ndi tsha ndeme fhedzi tshi ṋea mutsiko , nga nṱhani ha u ombedzelwa kha ndingo . 
Tshiphugaṱhalu tshi khwaṱhisedza muhumbulo wa vhuvha ha tshisole , mannḓalanga na tshirunzi . 
Muvhambadzela nnḓa u fanela u rumela ṱhanziela ya u thoma ya phytosanity ya zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe .
Mufarisa Muphuresidennde wa kale Vho Baleka Mbete ,
Tshifhinga tsha themo ya ofisini ndi tshingafhani
3.1 . U ṋetshedzwa ha Mvetomveto ya Mulayotibe wa Vhupulani ha Zwikhala zwa Maḓini , ya 2016 Phalamenndeni .
Milayo i tevhelaho i tikedza mveledziso na demokirasi kha masia apo a muvhuso .
Ni humbelwa u livhisa kha Ṱhumetshedzo C ya Pulane ya Tshiṱirathedzhi tsha zwipikwa zwa Ndinganelo ya Mushumo . 
A hu na vhuṱanzi ha u sumbedza uri ' ambadzifhele ' mulayo wo ḓoweleaho u ṱoḓa mveledziso nga nḓila yo dzinginywaho nga muhumbelakhaṱhululo . 
Kushumele kwa ndangulo ya kheshe ku tevhedza vhuimo ha tshifhinga ha vhukuma ha dziakhaunthu ṱhukhu dza Muhasho nga ngomu ha Akhaunthu Nthihi ya Vhufaragwama u itela mutengenedzo wa mbambadzo kha mimaraga ya tshelede . 
U dovha hafhu wa ṱalutshedza mishumo ya dzangano ḽine ḽa ḓo eletshedza Minisiṱa wa zwa Mapholisa kha u ḓivhadza themamveledziso dza shishi .
U ṅwala kha muṅwe mutaladzi zwi ḓo sia tshikhala tsha ndulamiso nga murahu . 
Muvhigo u ṱalutshedza ṱhuṱhuwedzo ya Afrika Tshipembe kha nḓila ya kuvhusele kwa dzhango kha u vhona uri hu vha na mulalo na tsireledzo ya dzitshaka .
Musi hu na vhupimathengo ho khwaṱhaho ha nyito idzi , zwiko zwi avhelwaho kha mbekanyamushumo idzi zwi nga engedzwa . 
U bveledza na u shumisa maano a lulangulele kwa mulilo wa ḓaka kha vhupo ha havho
Pulane yashu ya ṱanganya muḓagasi wa ḓuvha , yo no vha phanḓa vhukuma , u vha na mvelelo dzavhuḓi kha mbekanyamushumo yashu ya fulufulu ḽo vusuludzwaho ine ya khou bveledzwa zwa zwino . 
U tsela fhasi kha dziṅwe mbuelo zwi khou itiswa kanzhi nga mvelele dza fhasi dza mbuelo u bva kha mihasho na nzwalelo dzo waniwaho dzi re fhasi dza ndinganyiso ya tshelede . 
Ndi ngazwo ṋamusi zwi tshi pfala uri hu vhe na vhubindudzi kha zwa muḓagasi une wa khou sabusidaiziwa zwihulwanesa khathihi na dziṅwe tshumelo hu tshi itelwa vhunzhi ha vharema vha shayaho . 
Kgumbelo ya u tou thoma ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe
Tsha u thoma , mishumo yavho sa vhaṋetshedzi vha ndondolo zwi vha ita u vha zwiko zwa ndeme . 
Zwi ṱitshi zwa ndingo zwo ṅwaliswaho zwi nga linga na u ṱola dzigoloi u ya nga khethekanyo yadzo .
Kha Vhuimo ha Vhukati na ha Nṱha , vhagudi vha bvela phanḓa na u khwaṱhisedza zwikili zwa U thetshelesa , U amba na U ṅwala .
Vhathu vha si vhadzulapo vha , naho zwo ralo , vha theliswa muthelo u bva tshiko tsha Afrika Tshipembe , fhedzi hu u ya nga nḓisedzo ya thendelano ya dzitshaka u itela u thivhela u theliswa luvhili . 
Mafhungo o katelwaho o fhambana nga maanḓa na uri a ḓo ṱoḓa u ṱanḓavhudzwa hafhu nga musaukanyo na mielo ya tekeniki kha nyimele ya luṱa lwa ḽifhasi lu shandukaho . 
Mushumo wa mutambudzwa na tshiimo tshine a vha khatsho tshi itaho uri hu itwe khumbelo
Kha nyimele idzo hune ndaulo ya itwa nga zhendedzi ḽi re hone hu anzela u kwamea zwikimu zwa ndiliso zwa mushumi kana sisiṱeme dza ndindakhombo . 
Zwishumiswa zwo themendelelwaho themo 1
a ) Vhunzhi ha zwibveledzwa zwi dzhenisaho vhuimo ho fhambanaho ha u vhala , tsumbo : u nangwa ha bugu dza u vhala dzi re na khophi dzo linganaho dza zwibveledzwa kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe kiḽasini .
Zwo ṱangana na izwi zwo vha na tshanduko dzavhuḓi kha u kuvhanganya mbuelo zwine zwo itea sa mvelelo dza tshanduko ya nyito kha zwa ikonomi u bva kha sekhithara ya inifomaḽa u ya kha sekhithara ya fomaḽa . 
Mivhigo yavho ya mafhungo a kwamaho mashumele a dzithekhisi yo dzula yo ḓisendeka kha u vhiga zwi si zwavhuḓi . 
Zwithu zwi ngaho maboḓelo , bola , thonga dza hokhi , khadi .
Kha u dzhenelela havho , u bva kha ndinganyiso u ya kha zwiteṅwa zwa luambo , vhurereli , zwikolo na vhugevhenga , nga maanḓa ro livhana na vhorabulasi vha vhatshena . 
Nga maṅwe maipfi , nga u sedza zwiṱukusa kha u gonya ha mitengo , mbekanyamaitele ya zwa tshelede yo furalela masiandaitwa a vhudziki ha zwa masheleni a reithi dza muingapfuma wa fhasi . 
Mbuno dzi re afha fhasi dzi sumbedzisa uri izwi zwi itiswa hani zwavhuḓi kha zwiṱiriki zwiraru zwine ha khou lingedzwa khazwo . 
Mashango a ḓo vhuelwa u bva kha thengiso naho shango ḽithihi ḽa vhuelwa khwiṋe vhukuma kha zwibveledzwa ( ḽiṅwe shango ḽi na zwikonḓisi vhukuma )  . 
Nndwa yashu ya mbofholowo i tendela muAfurika Tshipembe muṅwe na muṅwe a tshi shela mulenzhe kha sisiṱeme yashu ya demokirasi .
U shela mulenzhe kha komiti dza tshanduko dza SAPS u itela u ṱola tshanduko . 
Zwa u kungwa ha vhubindudzi na Thandela dza Mishumonyengedzwa ya Muvhuso kha vhupo zwi a ṱoḓea u itela u sika zwikhala zwa mishumo . 
Kiḽoso iyi i dovha dzinginya uri hu vhe na ṱhalutshedzo ine ya bveledza miano ya ndayotewa , khwaṱhisedzo na vhuḓifhinduleli kha Ndayotewa . 
Thandela yo lambedzwa nga Tshikwama tsha Ṱhirasithi ya Phaḓaladzo ya Ḽothari ya Lushaka . 
Naho zwo ralo , u thoma lini , hu sa vhonali mvelaphanḓa . 
Hezwi zwo dovha zwa buliwa zwavhuḓi kha ḽiṅwalo ḽa mbekanyamaitele . 
Nga u angaredza , naho zwo ralo , ho sa u timatima hu hulwane nga ha uri zwibveledzwa zwi ḓo vha zwi hulwanesa ngafhi . 
Dzi katela zwithusedza u pfa , wiḽitshee , silinda dza okisidzheni , guḽukhomitha , khithi dza kholosotomi , zwishumiswa zwa vhulwadze ha swigiri na phurothesisi ya nga nnḓa
Tshitatamennde tsha banngani tsha zwino , tsheke yo ṅwaliwaho " cancelled " kana vhurifhi vhubvaho banngani vhu khwaṱhisaho zwidodombedzwa zwavho zwa Afrika Tshipembe .
U dzudza na u vhulunga rekhodo dzoṱhe . 
Kha mbekanyamushumo ya mishumo ya zwanḓa , matshudeni vha funzwa mbalo dzo bveledzwaho , mbalo na ikonomi dza mutheo , vha dovha vha guda ngaha dziṅwe thero dzi ngaho mutakalo , tsiravhulwadze , na mupo . 
Mishumo ya ndeme
Zwi tshi bva dzingu ḽo imaho ngauri , vhuvhekanyandeme ha nyendedzi hu ḓo fhambana . 
Ezwi zwi nga kona u bukiwa zwoṱhe khathihi fhedzi na holo hu si zwi thungo . 
Gauteng ḽi kha ḓi vha na maanḓa a ikonomi ya shango . 
Tshiṱirakhitsha tsha zwa ndaulo ya mugaganyagwama sa zwe wa sumbedzwa kha BAS tshi katela mbadelo senthara dza mbadelo dzo tiwaho kha ḽevele ya zwikolo zwa phuraimari na kiḽiniki dza mutakalo . 
Muvhuso wapo u kwama roṱhe .
Mimasipala itea u langula ndaulo yadzo , maitele a kupulanele na mugaganyagwama nga nḓila i dzhielaho nṱha ṱhoḓea dza mutheo dza tshitshavha .
Ri ḓo vha ri tshi khou vhea maga a u fhungudza u tambisea ha maḓi nga hafu nga 2014 .
U ya nga ha zwe vha amba , vhathu vhashu vha khou vhilaedzwa nga , vhukati ha zwiṅwe , vhutshinyi , dzibada , vhuswikeleli kha pfunzo , zwikimu zwa vhaswa zwa mishumogudwa ya tshifhinganyana , maḓi , muḓagasi na thikhedzo ya mabindu maṱuku .
Khanedzano yo vhiniwa .
Zwi a konadzea u shumisa mbekanyamushumo na sisteme zwo fhambanaho zwine zwa ṋetshedza digirii dzo fhambanaho dza phuraivesi na tsireledzo ya vhudavhidzani . 
Vhahulisei Miraḓo ya phaḽamennde vha a zwi ḓivha uri vho amba uri : " A thi dzhii thaidzo dza nḓisedzo ya muḓagasi sa vhufhelo ha ḽifhasi .
U dzhiela nzhele nyimele na ṱhalutshedzo na mishumo ya maipfi
kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF. )
Ri livhisa ndiliso dzashu kha u ṱutshelwa nga vhaḓivhalea avha vhe vha vha tsumbo kha tshitshavha na u shela mulenzhe kha zwa mitambo na vhutsila ha shango ḽashu .
Vhushaka vhu re hone na netiweke kana u fhaṱiwa ha netiweke ntswa ndi tshiṱoko tsha SC tsho sikwaho nga vhathu . 
Nṱha ha figara dza muambo na zwifanyiso , hu nga ingwa hafhu zwiteṅwa zwi no nga sa puloto , vhabvumbedzwa , vhubvumbedzwi , vhulanga tshiṱeidzhi , aironi ya ḓirama , fhethuvhupo na tshifhinga , u siwa muyani , nz .
Kha vha ite khumbelo Muhashoni wa Vhashumi .
Khumbelo
Pulanelani u ṅwala tshirendo . Ṅwalani mafhungo mavhili a re na raimi tshibogisini tshiṅwe na tshiṅwe .
Khabinethe yo fhirisela ndiliso dzayo kha vha tevhelaho :
Malugana na sekithara ya dzibada , Vho Tony Leaman vha na bammbiri ḽine vha ḓo ḽi kumedza nga murahu ḽine khaḽo vha khou ri nḓila ya zwino ine ya shumiswa kha bada dzine ha badelwa muthelo a i nga ḓo shuma lwa tshifhinga tsha vhukati u ya kha tshilapfu .
Musi ndeme yo tsela fhasi ya zwiteṅwa izwo zwa ndaka , vhupo ha mveledziso na zwishumiswa , ṱhanganelo ya ndingano i ya sudzuluswa u bva kha Mbetshelwathungo ya Gavhelo ḽa Muvhuso u ya kha mufhalala wo kuvhanganywaho . 
Muvhono wa mavhusele a " agenda yo shandukaho " ndi kha u swikelela vhukoni kha zwa tshumelo . 
Khonadzeo ya gabelo kha phendelashango ya Kapa i anganyelwa sa ya vhuṱhogwa , fhedzi ahuna tshinyadzo ine ya khou itea u swika zwino . 
Matheriaḽa o bveledzwaho kha webusaithi iyi o ḓisendeka nga tsireledzo ya nzivhanyedziselo nga nnḓani ha musi zwo bulwa nga iṅwe nḓila . 
U kona u shumisa ḽikhathi ḽa ' ndi ' , ' ndo ' na ' ḓo ' zwavhuḓi .
Ndima ya 5 U langa Khuḓano
Honeha , ngauri zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa zwa sibadela zwi anzela u vha zwiimiswa zwa u bvisa tshikafhadzo na zwi sa shumi a zwiho , phesenthe khulwane ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili a zwo ngo bviswa tshikafhadzo kana u fhiswa . 
( 6 ) Musi Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u tshi ḓivhadzwa , muthu kana komiti i ḓivhadzaho Mulayotibe i tea u ṋekedza mahumbulwa maṅwe na maṅwe o tou ṅwaliwaho a bvaho kha vhathu na kha vhusimamilayo ha vunḓu-
U dzhenelela uhu hu nga , sa tsumbo , katela u engedzwa ha khemikhala kana u dzhia maga a u fhungudza u ḓisendeka nga ndeme ya maḓi i sa fushi , u itela u fhungudza masiandaitwa a si avhuḓi ane a nga vha hone . 
Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa vhudavhidzani ha oraḽa
kuimele ---- nḓila ine muthu a ima ngayo kana u ḓihwala ngayo musi a tshi amba
Thandela i kha ḓi vha kha maimo a u bveledza zwikalo na dzimbalombalo dza mutheo une wa ḓo tendela u shumiswa ha mbambedzo . 
Ndi tama u vha livhuwa kha u dzhia tshifhinga tsha u vhala uvhu mulaedza , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa .
Muvhigo wa Khothe u ḓo rumelwa kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano uri u sedzuluse maitele o tevhelwaho na u rekhoda zwidodombedzwa zwavho na zwa uyo ṅwana .
Naa zwiendisi zwoṱhe zwo tendelwa u sa sendelesa tsini na dindi hune zwi nga vhanga u mbombomela kana u wela ?
Khothe ndi dzi tevhelaho -
Maipfi a 200-220 / u swika kha minethe 5
Ya na na tshifhango na muhashela tshifhinga tshilapfu .
Muvhigo u tea u nweledza mbonwasia ya vhurumelazwivhambadzwa ha kale nga nḓila na pulane dza vhurumelazwivhambadzwa ha tshifhinga tshiḓaho . 
Ndi muṱoḓisisi ane a khou ṱoḓa u wanulusa nga ha nḓivho ya sialala i yelanaho na zwiko zwa zwi tshilaho zwapo hu na khonadzeo ya mbambadzo .
Ri ḓo ṱanganedza maitele a livhanaho na tshiṱiriki - ho sedzesdwa kha zwiṱiriki zwa 44 na ḓorobo khulwane dza malo - u ṱavhanyisa nḓisedzo ya tshumelo , u khwaṱhisedza uri mimasipala i khou tikedzwa nga nḓila yone na u vha zwiko zwo linganaho .
ṱhu ṱhuwedzo ya pfanelo ya u davhidzana na mbofholowo ya vhuḓiambeli
Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS ) i ḓo tshimbidza zwa nḓivhadza mafhungo kha vha nyanḓadzamafhungo u itela u ṋea mafhungo nga ha u thomiwa ha mbekanyamushumo dza muvhuso .
Tshenzhemo i ṱoḓeaho : Ṱhanḓavhudzo ya bindu , thandela dza u khwinisa maitele , u kala mashumele , hu tshi katelwa na u bveledzisa maitele na zwilinganyo zwa mishumo ya mbalelano na u renga , u ṅwala maitele a mashumele o linganyiswaho ane a elana na mashumele a maimo a nṱha a ndangulo ya zwa u renga . 
1.12 Khabinethe i ita khuwelelo kha vhathu vha Lesotho vha dzulaho Afrika Tshipembe lu si mulayoni uri vha ite khumbelo ya Lesotho Special Permit ngei Sentharani ya Tshumelo ya Vhutshimbidzi ha Visa phanḓa ha ḽa 30 Fulwi 2016 .
Puḽane dza mushumo dza yunithi dzo dodombedzwa nahone dzo fhelela . 
Sa tsumbo , nyimele ya ḽimaga i nga vha i nga nḓila ine o tiwaho naho e muimeleli muthihi wa vhashumi vha 50 a vha a songo lingana kana u tea .
Tshiṅwe tshifhinga avho vhane vha swikelela maanḓa kha magabelo a ḓivhazwakale vho hangwa milayo ye ya vhuya ya vha ita uri vha shume . 
Malugana na izwi , Mushumisi u khou ḓivhofha - 
Zwenezwo , pfunzo ya zwa poḽitiki ya phalamenndeni na mbekanyamushumo dza vhuswikeleli , sa u fana na zwiṅwe , zwi tshi tea u khwiṋiswa . 
U kona u swikelela ḽaiburari na u ḓivha milayo ya kuvhulungele kwa bugu
Ndozwo iṅwe I katela mbalo khulwanesa ya thengiso ye ya lozwea nga tshifhinga tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi musi mifaro itshi fhira Afrika Tshipembe ya vho sala itshi swika musi Khaphu ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsho no fhela . 
Vhonani uri hu na tswikelelo yo leluwaho nga vhaholefhali u mona hoṱhe kha tshikwere . 
U swikelela kha tshumelo dza mutheo u fana na pfunzo , maḓi na ndondolo zwo ṱuṱuwedzwa nga u sa linganyiswa ha mbeu , murafho na vhushaka ha kilasi .
NDIVHO DZI RE KHAGALA , ZWIṰIRATHEDZHI ZWI SHANDUKISEAHO
U shumiswa ha thekhinoḽodzhi hu ḓo khwaṱhisedza uri data yo kuvhanganyiwaho yo khwaṱhisedzwa kha zwiko nahone i a ṱanganyiswa kha lutsinga lu i shumaho . 
Tshivhumbeo tshashu tsha nzudzanyo tshi tea u vhumbiwa nga nḓila ine tsha shumela zwipikwa zwashu . 
Kha nyimele hune phaiphi dza maḓi na nḓisedzo fhethu ha vhudzulo a ho ngo dizainelwa nyelelo ya zwa u dzima mulilo , rinngi ya phaiphi khulwane dza nḓisedzo ya maḓi dzi re na khaphasithi khulwanesa na maanḓa i fanela , he zwa tea , u dzudzanywa uri i khwaṱhise nḓila dza mushumo . 
Zwenezwi muvhuso u tshi khou ṱoḓa , tshifhinga tshoṱhe , u tandulula mbilaelo dza vhathu , a hu na muthu a no ḓo tendelwa u shandula mbilaelo idzo nga u thagetiwa vhathu vha ne vha nga huvhala vha bvaho mashangoni maṅwe . 
Lushaka lwa u dzhenelela : U bveledza mbekanyamushumo i bveledzaho fulufulu ḽa nḓowetshumo u itela u lwa na mitengo ya nṱha ya fulufulu , muhasaladzo wa fhasi a u sika ṱhundu na tshumelo ntswa . 
1.8.6. Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili nawo u khou vha na mvelaphanḓa kha ndugiselo dza u thomiwa ha Mulambo wa Ber uya kha Tshikimu tsha Nyengedzedzo tsha Voelvlei .
Mafhungo a ndeme a 10 a re mahulwane
khamphani ya phuraivete
Ḓirama dza kiḽasini : u bvisela vhuḓipfi khagala na u sumbedza thero i tshi bva kha vhupo na vhutshilo ha iwe muṋe sa u kuvhanganya mathukhwi kha vhupo ha havho , n.z.
Izwo , zwi amba uri u ranga u ḓivhadza hu sa athu ṋewa thendelo ndi u ṋea thendelo hu sa athu shumiswa zwiko zwa zwi tshilaho na / kana nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo zwo ḓitika nga u bviselwa khagala ha zwidodombedzwa zwi fushaho .
Mulambo wa Orange u tou vha na 10% fhedzi ya madi a Mulambo wa Zambezi .
Garaṱa dza u dzhena dza vhashumi vhavho vhane vha shuma fhethu henefho . 
( c ) a nga si kone u nanga Dziminisiṱa dzi fhiraho mbili u bva nnḓḓa ha Buthano .
Muvhuso u pika u bveledza vhuendela mashango vhu sa nyeṱhi , ha ndeme vhune ha sa tshinyadze mupo na u vhavhalela mvelele . 
U ṱavhanyedzisa mveledziso ya sekhithara ya phuraivethe . 
U thusa Dairekhithoreithi Khulwane u ya phanḓa nga u thola vhathu kha poswo khulwane dzi si na vhathu zwino . 
Vho ri ri ḓo milwa nga muya wa u kunda na ndifhedzo . 
Musi vhaofisiri vha tshi vula dzhele , vho wana uri mufariwa o vha o lala fhasi nahone ho vha hu na malofha khofheni hawe . 
Kha vha ḓivhudzise arali khethekanyo dzoṱhe dzo fhelela , dzi khagala , dzo pfufhifhadzwa na u vha dzone . 
1.7 u ṱanganya na u ṱusa
Sumbanḓila ya EC ya Mutikedzo wa Mugaganyagwama u ṋea ndaela ya asesimennde ya u thoma ya Ndangulo ya zwa Masheleni a Nnyi na Nnyi u itela u khwaṱhisedza khonadzeo ya nḓila iyo ya u dzhena mafhungo u itela u bveledza thuso kha shango . 
U itela u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli vhu shumaho , muthusa muofisiri vhoṱhe , hu sa katelwa muthusi wa thekhinikhala , u tea u vha kha mugaganyagwama . 
U ṅwala ṱhoho ya fhungo a tshi angaredza mafhungo a elanaho na ṱhoho a teaho u bveledza pharagirafu dzi ṱumanaho
b ) Vho Vuyelwa Viola Matsiliza ( Mulangi asa shumiho hone )
GCIS i nga ṋekedza vhuṱumani u ya kha dziṅwe webusaithi u tou itela uri vha sa hanganee fhedzi . 
Nḓivhadzo ya vhubindudzi i katela vhuimo ha ndaka i vhulungelwaho khayo , tshikalo tsho teaho na zwileme zwi farwaho kha vhuimo huṅwe na huṅwe ha ndaka . 
Pfunzo
U bviswa thishu nga fhasi ha lulimi nga fhasi ha anasitethiki nyangaredzi kha vhaunḓiwa vha fhasi ha miṅwaha ya 8 , ho sedzwa mbekanyamushumo ya ndondolo ya mutakalo i langwaho
Naho zwo ralo vha fanela u shumisa mbekanyamushumo dza vhubindudzi khulwane musi vha tshi khou dzudza maanḓa avho a zwa masheleni na vhukoni ha u shumisa . 
Zwa zwino hu na ṱhahelelo ya vhukoni ha thekenikhala kha sia ḽa zwa dzinnḓu ngeno hu na tshivhalo tshihulu tsha poswo kha luṱa lwa vundu . 
Haya madalo o itwa kha shango ḽoṱhe . 
U vhona uri sisteme ya mutakalo na tsireledzo zwa mushumoni zwi a ṱhogomelwa . 
Arali thandela yo dzinginywaho kana tsheo ya zwa masheleni ya sa shume zwavhuḓi , ndi zwa ndeme u lavhelesa arali zwi tshi konadzea u bva kha sia ḽa zwa masheleni na muhumbulo wa zwa matshilisano . 
1.33 Mbekanyamushumo ya Nyito ya Muvhuso yo ita mushumo wa ndeme kha mushumo wa u alusa GDP sa zwe zwa sumbedziswa kha figara dzo bvisiwaho nga Mbalombalo ya Afrika Tshipembe .
Mufarisi wavho , kana vhone vhaṋe , a kana vha nga vho kavhiwa nga tshifhinga tsha vhushaka ha zwa vhudzekani tsho fhiraho , na uvho vhune hu nga vha ho fhela kale . 
Vhufunzei ha zwa u vhonwa ndi sia ḽa ndeme ḽa ngudo ngeno tshikirini tsha khompiyutha tshi tshiko tsho pfumaho tsha zwishumiswa .
Ndangulo yo itwa nga :
Rakhonṱhiraka u ḓo ṋetshedza na u londota u itela u vha o luga tshomedzo na matheriala oṱhe o teaho kha vhupo u itela u fha thusothanzi uri arali ha nga vha na khombo kana zwiṅwe zwiimo zwa shishi . 
Zwa uri zwi ḓo vhanga vhusandavhabvannḓa a zwi nga ḓo vuwa zwo mangadza . 
U vusulusa ( zwithu zwo no shumiswaho zwine zwa nga itwa zwa vha tshithu tshiswa )
Kha vha lavhelese kha siaṱari ḽa 33 ḽa notsi dza khoso kha vha tshimbidze vhashelamulenzhe kha mbuno iṅwe na iṅwe .
Kha vha fhelise Khakhathi dza Miṱani !
Ngudo dza zwa ekonomi dzi sumbedza uri hu na zwikhala zwa nyaluwo kha sekhithara ya vhubveledzi- ha zwa vhulimi vhune ha sa athu wanuluswa lwo fhelelaho . 
u ṱanganyisa kuelekanyele kwa mbeu kha kutshimbidzele kwoṱhe kwa u pulana
U shumisa ṱhalusamaipfi .
Naho tshiimo tsha ikonomi ya ḽifhasi tshi songo dzudzanyea , hu khou vhonala ri tshi nga zwazwino zwithu zwi kha nḓila ya u vhuyelela ngonani .
ri wana thendelo yavho , sa musi vha tshi nanga u bva kha u kovhelana ha Data ; 
Nga kuvhonele kwashu , mafhungo o raliho a tandululwa khwine nga khanedzano ya vhakwameaho kha zwitandadi zwa maitele a nzulele u fhira nga kutshimbidzele kwa vhukati . 
Nga thikhedzo yo lugelaho uri ri ḓi humbudze nga ha pfunzo ya vhusedzi ha fulufhelo na u konḓelela , mvelaphanḓa na tshanduko , nga Muphuresidennde wa kale vho-Nelson Mandela , maṅwalo a vhutshilo , Long Walk to Freedom :
Mveledziso ya mabindu maṱuku
Zwikwama zwi shandukisea u itela u kona u Rengisea , Khiredithi , u Sedzwa khazwo na Khohakhombo ya Maraga zwi elana thwii na tshanduko kha nyavhelo ya phothifolio ya vhubindudzi ho fhambanaho ha khethekanyo dza ndaka dzo themendelwaho . 
Pfanelo ( muhumbuloni wavho , dzi vhonalaho ) dzo khwaṱhisedzwa zwiṱuku nga nyimele ya mvelele , na u ṋewa tshikhala tsha nṱha fhasi vhukati ha zwitshavha zwivhili , vhuvhili hazwo zwo fhambana tshoṱhe . 
U itela u khwaṱhisa , u phaḓaladza na u pfumbisa u tevhelwa , u lafha na u tshimbidza phurogireme ya ndondolo zwi no kwama HIV na AIDS Kapa Vhukovhela , hu tshi shumiswa phurogireme dzo vhalaho dza u lambedza . 
Arali vha tshi aluwa kha vha tshimbile na muṅwe . ' '
Tsha u thoma o
Fulo ḽo katela u ṋetshedza thuso ya phindulo nga u ṱavhanya kha vhaendelamashango vhane vha wana tsireledzo na vhutsireledzi zwavho zwi khomboni . 
Vhunzhi ha izwi zwi bva kha vhulimi , tshumelo dza tshitshavha , vhufhaṱi , na thengiselano . 
d ) Phurofesa Vho Shamil Jeppie ( Vhoradzipfunzo ) ;
Ndo vha ndo vhudzwa u pfi zwi ḓo dzhia miṅwedzi i si gathi fhedzi a hu na tsho no iteaho na uri a thi ḓivhi uri hu khou itea mini nga khumbelo yanga .
Hune fhethu ha u paka ha vha tsini na fhethu ha u tshimbila ngaho , zwi thivhelaho kudzudzanyelwe kwa mavu na zwone zwi tea u ṋetshedzwa , hu na fanitshara yo eḓanaho u tou fana na dzibannga . 
Uri musi vhe na Mulangi wa CBP na Vhaḓivhimakone , vha tea u dzhenela kha u pfumbudzelwa mishumoitwa i no ṱumanya masia khathihi na u shumisa zwishumiswa zwa kuvhigele .
Naho zwo ralo maitele a bvelaphanḓa nahone nga Khubvumedzi ro vha ri kha ḓi bvelaphanḓa na u shumana na milandu iyi . 
Pharagirafu ya ṱhaṱhuvho : tsumbo , zwivhuya / zwivhi , zwone / zwi si zwone , zwavhuḓi / zwi si zwavhuḓi , ngeletshedzo , tsivhudzo , themendelo
Zwiko zwashu zwa madi hu dzulela u vha na thodea ine ya dzulela u ya ntha tshifhinga tshothe khathihi na zwinwe zwithithisi-vho .
U shumisa vhusevheḓi ha u vhona nga maṱo kha u vhala zwithu zwa girafiki , u thoma nga u zwi saukanya a tshi ṱoḓou vhona uri ndi zwifhio zwivhuya zwi no wanala kha kutshilele kwa vhathu na kha mvelele ( attitudes ) na khumbulelo dzine vhathu vha ita , tsumbo , uri khungedzelo nngede yo itelwa u kunga maṱo a vhathu vhafhio ?
Vhathu vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe vho ḓinekedzela u ita uri zwikolo zwoṱhe zwi vhe senthara dza vhukoni
Kha hu dzhielwe nzhele-ha uri hu na tshifhinga tsho khetheaho tsho avhelwaho u funza Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo .
Kha nyimele ya mulanga hune u khuthadza ha vha hone pfulufhedziso dzi si dzone a dzo ngo tea . 
U vhala na vhagudi ( Shared Reading ) - nyito ine mudededzi a vhala na vhagudi kiḽasini .
Izwi zwi kwama dzoṱhe nḓowetshumo ntswa na sekithara dza kale , u fana na zwa migodi .
Khalaṅwaha ya Mithelo yo aluwa u vha vhuḽedzani ha ndeme vhukati ha muvhuso na vhabadeli vha mithelo vhane vha shela mulenzhe kha mbuelo ya shango ḽashu .
U shumisa hafhu tshibveledzwa zwi ita uri hu shumiswe fulufulu ḽiṱuku , kana gese na dziṅwe tshikafhadzo dzo vhangwaho nga vhubveledzwa ha zwithu na zwishumiswa zwe zwa vha zwi tshi ḓo ha zwo shumiswa hafhu . 
Zwo pfalo , mawanwa a mulamuli a uri tshiṱoko tshinzhitshinzhi tsho lozwea kana zwa vhukuma u sa bindula ho itea , a zwi iti uri khothe i sa sasaladzwe . 
Fulo ḽa Operation Phakisa ndi nḓila ya mawanwa a u pulana na u swikelela mbekanyamushumo .
Ngudo dza kiḽasi yoṱhe dzi itwe 2 kana 3 nga vhege lwa minethe ya 15 hu tshi shumiswa ḽiṅwalo kana tshiṱori tshithihi nga vhege .
Thumbuni ndi hone tshivhilelani .
Ri pfa ro huliswa vhukuma u vha na mufumakadzi wavho , Vho Mme Rebecca Kotane , sa mueni washu o khetheaho madekwana ano .
U saukanya fhungo tswitititi u ya kha ṋefhungo , nyito , tshiitwa
Arali mushumo u kha ḽiga ḽa vhumbindudzi ḽa vhushumisamupo , thendelo ya vhushumisamupo i a ṱoḓea .
Hovha na ngudo yo gudwaho nga nṱhani ha tshiṱereke tsha Transnet . 
3.14 ṱalutshedza pfanelo dzavho na kuitele kune kwa tea u tevhedzelwa ;
Maano a ṱhanganelo a mbekanyamushumo iyi a katela zwitevhelaho : 
Tshiitisi tsha izwi ndi uri , hu si na u khethulula , ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo a yo ngo vha tshipiḓa tsha ṱhalutshedzo ya kushumele kwa muthu na muthihi . 
Tshumelo dza Vhuimeli
Ndi tshumelo yeneyo ine ya ṋetshedzwa nga vhaofisiri vha no nga havha ine ya tshinya tshirunzi na mvumbo ya zwiimiswa hezwi zwa tshumelo , sa vhunga vhathu vha tshi angaredza musi vha tshi amba nga tshenzhemo yavho isi yavhuḓi . 
Muvhuso u tea u ḓiimisela u vhekanya zwithu u ya nga ndeme .
Zwo ita uri hu ṱalutshedzwe zwa uri mulayosiṅwa u khou tsireledza vhaloi .
Muvhuso u tenda uri a hu na nyimele ya vhupo kana ya ikonomi ine ya nga bveledzwa kha tsireledzo iyo . 
4.7.6 Vho Bulelwa Ndamase ( U tholwa ) ;
Tshiṱori , mutambo wa luambo , mafhungo nga ha ene muṋe
Mafhungo a uri zwiṅwe zwa zwiimiswa izwi zwi na zwithu zwe zwa sedza , sa tsumbo , komiti ya tshumelo dza maḓi i dzinginya uri i tea u vha tshipiḓa tshiṱuku tshi sedzaho zwenezwo kha komiti ya wadi .
171. Matshimbidzele a Khothe
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshohe wana m
Mimasipala i re na tshivhalo yo ṱanganya zwivhaloguṱe zwa vhaofisiri vha tshipholisa henefho vhuponi ha havho nge vha dzhenisa khamera dza vhuṱola dzine dza thusa mapholisa kha u ṱavhanya vhona zwiito zwa vhatshinyi zwi tshi rangela u vhigiwa ha vhutshinyi uhu zwiṱitshini zwa mapholisa . 
U nweledza mbuno khulwane / mihumbulo / vhuḓi na vhuvhi
Kha vha vhone uri matope o papamalaho a tsho nga bviswa , na uri matope a bviswa fhedzi u bva nga fhasi ha thannge . 
2.5 . Muvhuso u khou pulana u thoma tshiimiswa tshithihi tshihulwanesa tsha vhufhaṱazwikepe Tshipembe ha Afrika .
Khoro dza nyambedzano dzo ṱanganelaho dzi nga ita khumbelo kha Muṅwalisi wa Vhushaka ha Vhashumi kha Muhasho wa Vhashumi u ṅwalisa dzangano ḽa vhashumi ḽo ṱanganelaho .
U dzhenelela kha nyolo na u thoiwa ha mbekanyamushumo dza muvhuso zwi bveledza muya wa vhuṋe vhukati ha vhadzheneleli zwi khwaṱhisaho u ya phanḓa . 
225. Maanḓḓa na Mishumo
U ḓilugisela zwavhuḓi ha mukumedzi zwi nga thusa u fhungudza nyofho dza u ita mukumedzo .
U tenda kha zwa vhuloi na maitele a ngaho eneo ndi zwa kale u tou fana na mathomo a vhutshilo ha muthu .
Vhurendi vhu tea u gudiswa , hu si zwirendo .
Minisiṱa wa Gwama vho sumbedza uri thuso ya masheleni i ḓo engedzwa u ṋea vhaswa vhanzhi vhuswikeleli kha magudedzi a pfunzo dza nṱha na vhugudisi , u itela mveledziso ya zwikili .
Koporasi i laelwa nga mulayo u khwinisa ndivhotiwa dzayo dza u bveledza mbambadzo ya vhuvhambadzelaseli nga u ṋetshedza ndindakhombo . 
Kha mirekanyo ya dizaini , ni fanela u sumbedzisa uri no ṱanganyisa hani tshifhinga tshiṱuku tsho lavhelelwaho na u xelelwa nga tshiimo tshi sa shandukiho kha dizaini . 
Nga ho khetheaho zwo bviselwaho thungo u bva kha tshitatamennde itshi ndi mbadelo dza Thengiso ya Ndaka . 
Zwi anzela u dzhia tshifhinga nahone zwi ya nga vhuvha ha mulandu .
mishumo uri luambo lu kone u
ita mivhigo i katelaho mihumbulo ya vhadzhiamikovhe ine ya ḓo ṋekedzwa vhathu vho teaho , sa tsumbo , mukhantseḽara , tshipikara , nz .
Ndemeguṱenyengedzedzwa kha mitengothangeli mutheo
Vhashumi vhashu , sa miraḓo ya yunioni dzo dziaho , vha vhona ṱhoḓea dzavho sa vhashumi dzi tshi tea u tsireledzwa . 
Nzudzanyo ya Mashumele i na ndivho dza 27 .
Khwiniso ya Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi na Mulayo wa u Fhelisa Ndaṱiso ya u Rwa .
nḓḓila ine pfanelo dza sa fhungudzee ngayo
Musi vhathu vha tshi dzhena pherani , vha swaye madzina avho kha mutevhe wa vhadzheneli .
Ndayo dzi langaho nyimele dza tshumelo dzo leludzwa na u itwa uri dzi vhe thendelano nga tshigwada . 
Kutshimbidzele : Puḽenari
Musi zwi tshi tou buletshedzwa zwavhudi : muthu u do shumisa madi fhedzi musi o wana thendelo zwi tshi bva kha Mulayo wa Madi a Lushaka .
4.1.1 hu sa athu ṱanganedzwa mivhigo ya kutshimbilele kwa zwithu musi ḓuvha ḽo tiwaho ḽi tshi swika kana ya vha i mivhigo ine khwaḽithi yayo ya si ṱanganedzee nga Muhadzimisi ; na / kana
U fhindula dzi re kha vhuimo ha nṱha dzi no bva kha pharagirafu ye ya vhalwa , tsumbo , arali makhulu wawe vho vha vho mu vhudza uri . . ?
U lavhelesa vhashumi vha itaho mishumo iyi . 
Zwenezwo vhumatshelo ho fara tshivhalo tsha khaedu dza Sekhithara . 
U khwaṱhisedza ndalukanyo na u vhona uri dzo khephutshariwa . 
U shuma na / nga mafhungo : Tshipitshi ; zwifhinga ; tshaka dza mafhungo ; tshaka dza pharagirafu ; Mambwaita na mambwaitwa ; Mafhungodavhi na mafurase .
Vhudavhidzani na pfunzo ya vhashumi zwi ḓo vha zwa ndeme nga maanḓa . 
Tshifhingani tsha kale , mafulo o shuma zwavhuḓi ngauri vho fhindula lushaka kha mafhungo a ndeme lwo sedzanaho nao . 
U bveledzwa ha mbuelo yo khwaṱhaho ho humbulelwaho na u londolea ha zwa masheleni ndi zwa ndeme kha u bvelela ha tshifhinga tshilapfu ha Koporasi kha u swikela vhuḓifhinduleli hayo ha u ṱanḓavhudza na u phaḓaladza mushumo wayo nga u tshimbidza vhuvhambadzwaseli ha thundu na tshumelo dza Afrika Tshipembe kha maraga miswa . 
o shumiswa kha u ( i ) thivhela pha
Ngamaanḓesa , u shumisa masheleni kha u bindudza ho gonyaho nga muvhuso-nyangaredzi na mabindu a muvhuso zwo thusa kha u ṱuṱuwedza zwiitwaho zwi si zwa tshifhinga tshilapfu na u alusa nyaluwo i konadzeaho matshelo . 
Khoro dza Thengiselonn ḓa dza Afrika Tshipembe , Zwigwada zwa nḓowetshumo na Zwigwada zwa Tshumisano zwa Maanḓa nga u Pfana .
uri avhe wavho .
Vhunzhi ha vhadzheneleli vhahulwane kha nḓowetshumo a vha sedzi kiḽiniki ṱhukhu na phera ṱhukhu dza madokotela sa vharengi vha ndeme ngauri vha langiwa nga tshivhalo . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo vha ṋemuḓi wa mushumisani ngavho , Muhulisei Muphuresidennde Vho Robert Mugabe vha Zimbabwe , vhane vha ḓo vha vha Afrika Tshipembe nga ḽa 03 Tshimedzi 2017 kha vhuṱambo ha Sesheni ya Vhuvhili ya Afrika Tshipembe -Zimbabwe BNC .
Tshivhalo dza madzangano na vhathu vho ṱahisa mbilalelo nga ha u thomiwa ha tshanduko ntswa vha ita mikumedzo kha muvhuso nga ha u thomiwa uhu .
sedza uri " hani " vha songo hangwa zwithu zwi ngaho mushumo wa ndondolo , musi
ICC nga dzi 28 Shundunthule yo vha yo no ramba Afrika Tshipembe uri hu vhe na vhukwamani nayo zwi tshi elana na u tevhela ndaela ya ḽiṅwalo ḽa u fara uya nga Athikili 97 ine mbetshelwa yayo i khagala hune Dzangano ḽa Muvhuso ḽi ṱanganedza khumbelo ine i khou topola thaidzo dzine dzi nga kundisa kana u thivhela u tevhelwa ha khumbelo , uri Muvhuso u fanela u kwama Khothe hu so ngo fhela tshifhinga u itela u tandulula fhungo iḽi .
U vhona nḓila na maitele a masipala kha uri u tevhedzele pfanelo dzavho . 
U tou vha muhumbulo wa masipala wa u sedzulusa Pulane ya Mveledziso ya Madi yawo kha ṅwaha muṅwe na muṅwe u vhona u tevhedza hawo zwithu kha nyimele i re hone sa izwi masipala u tshi isa phanḓa na u ita zwa thandela dzawo dza maḓi hu na muhumbulo wa fhungudza mushumo wo salelaho murahu wa maḓi . 
Khumbelo ya ḽinwalo ḽa thendelo maelana na goloi
Vhuḓifhinduleli ha riṋe vhathu na ha phurofesheni nga u ralo ndi vhuṅwe ha vhufareli , vhudzuloni ha muhumbulo u laulaho wa vhukoni , ndaulo na vhuṋe . 
U rangela u vhala na u haseledza : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na zwifanyiso
Nga nnḓa ha u bvelela uhu , ndifho dza bannga dza nṱhesa dzi kha ḓivha tshithithisi na kha u aluwa nga u ṱavhanya kha sekhithara ya bannga . 
Mushumi kha buḓo ḽa Saintsi ya Forensikhi u tea u vha na nḓivho kha zwipi ḓa zwi katelaho : Mbekanyamushumo ya khoso dza Foresinkhi .
Tshipikwa tshe masheleni a tshitshavha a vha a tshi khou langiwa , na zwibveledzwa zwe a vha o lavhelelwa u zwi ḓisa , zwo vha zwo bulwa zwavhuḓi . 
Hezwi zwi amba uri muthu muṅwe na muṅwe u a u dzhenelela hune a tea u ita kha masia oṱhe a vhutshilo havho .
3.8 U ita Nyambedzano na u Khunyeledza u ṋetshedzwa ha zwishumiswa na thendelano dza u kovhekana mbuelo 36
Zwishumiswa
Muthu u tea u pfesesa miṱalukanyo ya ndeme ya vhumatshelo na ndeme ya zwino na u rekana miṱalukanyo iyi . 
U shandukisa
Arali zwo itea miṅwaha ya fumi phanḓa ha musi muthu a tshi vhulawa , naa muthu o vhulawa zwo itiswa nga uho u pomokwa vhuloi ha kalekale ?
Hafha muvhono u kha u vhona uri sisiṱem dzoṱhe dzi tikaho u thomiwa ha mugaganyagwama kha nḓisedzo ya tshumelo zwi khou itwa . 
Rosh Hashanah i na ndeme vhukuma kha Tshitshavha tsha Madzhuta ngauri ndi luswayo lwa maitele a u thoma u ḓilavhelesa na u sumbedza magumo ngei Yom Kippur , Ḓuvha ḽa Pfarelano.
Idzi ndi ndivho dzine dza shanduka dza vha mbekanyamushumo nnzhi na mbekanyamaitele , na pulane na mishumo zwa tshiimiswa zwi sa vhalei . 
Zwidodombedzwa zwa
Ri na zwishumiswa zwo linganaho na tsheo dza mbekanyamaitele dzine dza dzhiela nṱha mushumo wa vhafumakadzi . 
U pfesesa mushumo wa vhuṱanzi musi hu tshi langiwa poḽotiki na vhuṅwe vhupfiwa nga maitele a mbekanyamaitele na kushumisele . 
Kha vha humbule nga ha muthu ane vha mu ḓivha ane vha kona u amba nae zwavhuḓi
Ḽiṅwalo iḽi a ḽi buletshedzi fhedzi BEE yo ḓisendekaho nga u angalala khathihi na tshanduko ya ndeme fhedzi ḽi buletshedza garaṱa ya zwikoro yo ḓisendekaho nga zwo angalalaho zwi katelaho zwipiḓa zwa sumbe zwa BEE . 
Afha hu vha hu tshi khou haseledzwa vhathu vha tshi khou ṋeana mihumbulo na tshenzhemo vho vhofholowa nga ṱhoho ya mafhungo yo khetheaho .
Ndingo yo sedza muthu ene muṋe , na lutendo khalwo a ho ngo thoma na u vha lu pfeseseaho . 
Miraḓo ya Komiti vha fanela u sedza zwiteṅwa zwa mugaganyagwama zwi kwamaho vhathu wadini dzavho .
Khaedu dza tshivhalo tsha nṱhesa kha zwine zwa sa khou wanala zwi ḓo vula nḓila khulwane ya u phuletshedza na u dzhenelela . 
u itela u wana vhuṱanzi vhunzhi .
2.4.1 Nyito dza tshifhinga tshoṱhe ( rothini )
Muofisi mulanguli -
Mikano kha iyi khanḓiso i a ṱanganedzwa , nga maanḓamaanḓa kha sia ḽa dzimbalombalo . 
Nga kha zwiṱori izwi , hu ḓa u pfesesa nga ha uri ndi ngani na uri hani vhushaka vhukati ha zwitshavha zwo fhambanaho kana vengo zwo vha zwi khou bvela phanḓa na u vha hone ; na uri vhaṱuku vho vhudzwa uri vhomakhulukuku vhavho vho vha vha vhonnyi , maswina avho o vha a vhonnyi na uri khonani dzavho vho vha vhonnyi . 
Thendelano ya Mulanga iyi i ṋetshedza mutheo wa u ṱavhanyedzisa zwa u bveledza muḓagasi u bva kha Thandela ya Grand Inga na nḓisedzo yayo vhukati ha DRC na Zambia .
Hu ḓo avhiwa tshelede i linganaho R1 billion , nṱha ha ineya vha hone , kha mbekanyamushumo dzine dza wela fhasi ha EPWP ; nahone , tsha u fhedzisa ,
Vhabveledzi vha Tshipembevhubvaḓuvha ha Asia vha a kona u vha nazwo nga u ṱavhanya u fhira nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe . 
Ndambedzo yo kovhelwa kha u fhaṱwa ha yunivesithi ntswa ngei Kapa Devhula na Mpumalanga hune ha ḓo thoma ṋaṅwaha . 
Musi no no fhedza , ambani nga mivhala yo dzikaho na i rindidzaho ye na i shumisa tshifanyisoni tshaṋu .
Nyambo dzi fhiraho luthihi dzi nga kha ḓi shumiswa nga nḓila hei , zwi amba uri vhagudi vha nga kha ḓi vha na nyambo dza hayani dzi fhiraho luthihi .
( aa ) madzina a vhakhantselara vha kwameaho kha u ṱanganelana na u khethekana honoho ; na
Khethekanyo ya Vunḓu ḽa Mpumalanga ya Khoro ya Dzikereke ya Afrika Tshipembe yo ita mushumo wa ndeme kha u ṋetshedza thikhedzo ya nyanyuwo na muyani , nga maanḓa nga tshifhinga tsha tsengo . 
U kona u ḓivha na u ṱalusa maipfi / zwo riniwaho ( Accuracy in decoding ) : u kona u ḓivha na u ṱalusa vhunzhi ha maipfi .
Mvelelo dza izwi ndi mbuelo yo kuvhanganywaho ine yo fhira mugaganyagwama wo anganywaho kha miṅwaha yoṱhe miraru ya muvhalelano yo lavheleswaho . 
TSHITSHAVHA TSHA AFRIKA TSHIPEMBE TSHI ṰANA PHAMBANO YA VHATHU NGA ZWITHU ZWINZHI ZWO ḒOWELAHO ZWA PHAMBANO YA MURAFHO , ZWINE ZWA VHONALESA NDI MUVHALA NA MURAFHO .
U kunakisa mashika kha kusi kuṱuku : Khetho dza u khwinisa . 
2.2 TSHIFHINGA TSHO AVHELWAHO TSHA LUAMBO LWA HAYANI
Musi vha tshi fhedza u thaipha maambiwa , vha humbele murangaphanḓa kana mudzulatshidulo u sedzulusa vhukhakhi kha ḽiṅwalo .
Vho vha vho rambiwa vho na u ita makumedzwa a u tou amba arali vho vha vho eletshedzwa nga u tou ralo . 
Miṱangano ya Komiti ya Wadi ndi miṱangano ya nga misi ya miraḓo ya Komiti ya Wadi .
U ṱaniwa ha ṱhanganyelo dzi re hone , ita girafu ya mvelelo . 
Mbonalo ya Afurika Tshipembe ya mbambadzo a yo ngo swikelela na nthihi ya idzi ndivho kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho .
Vha Gwama ḽa Lushaka vha avhelwa magavhelo a re na maga u itela themamveledziso ntswa , HIV na AIDS na Tshumelo dza Phathoḽodzhi dza Forensiki . 
1.8. Khabinethe i fhululedza Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe kha u thomiwa ha tshiṱitshi tshiswa tsha theḽevishini tshi hashaho iri dza 24 tshine tshi tou vha phindulo kha nyaluwo ya u ṱoḓea ha mafhungo maswa a ndeme a khou anḓadzwaho fhano hayani na kha ḽifhasi loṱhe , khathihi na uri maAfurika Tshipembe vhoṱhe vha bve mulomo na u vha fha luvhanḓe .
Muvhigo wa mvetomveto wo ṅwalwa wa rumelwa kha vha ndangulo uri vha ṱahise mihumbulo . 
Zwishumiswa zwo themendelelwaho zwa Themo ya 4
Zwiṅwe zwa nyito dzi re na ndeme dza risetshe ndi zwithu zwi no kwama u ṅwala fhasi mushumo u itela uri mawanwa a kone u phaḓaladzwa kha tshitshavha tsha saintsi . 
Zwibuloko a zwi tei u vha na vhulapfu ho kalulaho sa afha musudzuluwo wa vhaendangaṋayo kha sisiṱeme ya giridi yoṱhe i tshi fhungudzea musi zwibuloko zwi tshi engedzea nga vhulapfu . 
4.6. Khabinethe yo dzhiela nṱha u tholwa ha Vho Thabang Sophie ( Peppy ) Kekana sa muraḓo wa Bodo ya Ḽothari ya Lushaka lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu u thoma nga dzi 1 Khubvumedzi 2013 u swika 30 Ṱhangule 2018 .
Ndi humbula , miraḓo i huliseaho , ri tea u tendela Nnḓu heyi u ita mushumo wayo .
A ri ngo fanela u salela murahu kha khaphasithi ya vhusedzesi , thekhinoḽodzhi ya mafhungo kana zwikili zwa kushumele . 
Masipala a i ṱuṱuwedzwi u hadzima tshelede u itela zwibviswa zwa u shuma .
Vha sumbedze nḓivho ya Mbekanyamitele dza Mbekanyanḓisedzo na muhanga wa nga ngomu kha Sekhithara ya Tshitshavha . 
Ndi ngazwo ri tshi ṱoḓa ngafhadzo phanḓa ya uri mbalombalo idzi a dzi ngo fanela u shumiswa sa tshishumiswa tsha u fhenya kha zwa poḽitiki , fhedzi sa nḓila dza u fhaṱa dza u ṋea mvelelo dzavhuḓi kha u kunda vhugevhenga . 
Nga u pfufhifhadza , muhumbulo wa Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya Rekhodo ndi u vhona uri hu na u sikwa havhuḓi , ndondolo , u shumiswa na u bviswa ha rekhodo u itela u swikelela ho dzudzanyeaho zwavhuḓi , hu re khagala nahone hu na vhuḓifhinduleli ha mavhusele . 
Zwishumiswa izwi zwi shuma sa pfufho kha vhatshikafhadzi u nanga nḓila dzavho dza ndango ya tshikafhadzo . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala , u humbulela , ludungela lwa mafhungo
Ndi vhafhio vhane vha tea u dzhenelela ?
Sekithara ya muvhuso i badela tshumelo dzoṱhe , hu tshi katelwa themamveledziso ntswa , ndondolo na u langula zwiimiswa , nga kha u badela nga ṅwedzi kana nga ṅwaha . 
Fhasi afho kha mavu hu tea u linganela ; fhethu hu re nṱha hu dzulela u vha ho oma , ngeno fhethu hu re fhasi hu dzulela u vha ho ṋukala . 
Vha ise zwi tevhelaho kha Muṅwalisi wa Khwiniso ya Zwimela :
Tshivhangi tsha lufu ho vha u huvhalela ngomu thumbuni hu re na u bvela ngomu ha malofha . 
U swika zwino ro no sika zwikhala zwa mishumo zwi fhiraho 850 000 .
Kuvhusele kwa Komiti dza Wadi NQF 2
Ndivho ya musaukanyo uyo na u ela ndi u : 
zwoṱhe zwo teaho zwine zwa tea u dzhielwa nṱha malugana na u tea ha khumbelo yeneyo , zwine zwa vha kha thendelano ya vhukati ha MEC na mulangi wa tshiṱitshi tsha u linga sa zwo dzinginywaho kha Sheduḽu ya vhu 3 ya Mulayo wa Vhuendi ha Badani dza Lushaka .
Vhatambi vha bvumo : Ronaldinho , Adriano , Gilberto , Robinho .
NAHONE vhathu vha a ṱanganedza milaedza ya u vha gudisa
( iii ) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Phurothokhoḽo ya Lushaka ya u Linga ya Gireidi Ṱ-12 ( Phando 2012 ) .
( 3 ) Khomishini i nga ṋea muvhigo wa mafhungo afhio na afhio a welaho fhasi ha maanḓa na mishumo yayo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu uri i ite ṱhoḓisiso .
Muphuresindennde Vho Zuma vha ḓo vhala mafhungo a u khoḓa munnawavhane Vhafunzi Vho Stofile .
Mbudziso na Phindulo
( 4 ) Dzikhomishinari dza vunḓḓu vha na vhuḓḓifhinduleli ha zwa mapholisa sa -
Riṋe , zwenezwo sa tshaka nnzhi dzo bvelelaho , ri tea u hulisa vhuḓifulufheli kha riṋe vhaṋe na kha vhukoni hashu . 
Vhanna vha miṅwaha i fhiraho 65
Ṱhanganelo
Ho thomiwa Sisiteme ya Ndangulo ya Mashumele kha vhashumi na garaṱa dza tshiṱiriki . 
U nea sabusidi ya u renga zwishumiswa zwa thata zwa vhukuma huu itela uri mabunga a no do fhatwa a vhe a vhukuma siani la u tsireledzea , ndondolamutakalo na u kona u swikelwa nga nnyi na nnyi .
Vha tea u wana luṅwalo kha tshakha dza dzigoloi dzi tevhelaho :
IZWO / ARALI vhalondotavhathu na vhagudisi vha tshi ḓo gudiswa
Miraḓo ya tshitshavha na vhone vha vhona uri mukhantseḽara ha vha dzhieli nṱha saizwi a sa athu vhuya a ṱangana navho kana u fhindula mbilaelo dzavho .
Zwa zwino , vhakhomishinarivhafareli vha dzingu vho tholiwa u khwaṱhisedza mvelaphanḓa na nyisedzo ya tshumelo na vhudziki kha vhuimo ha khorondangi . 
MSA 1998 Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998
Mavundu a tevhelaho mararu Free State , Mpumalanga na Devhula Vhukovhela ndi a ndeme kha u bveledza mavhele nahone o lavhelelwa u bveledza 82% ya khaṋo nga 2017 .
58 Hu kumbiwa mashika
U ṋetshedza vhaṅwe mishumo na zwone zwo phasiswa . 
Mushumi a nga humbela khaṱhululo ndivhanyoni na tsheo yo dzhiiwaho nga tshipiṱere .
Bodo dza vhalanguli ṱhukhu dzoṱhe dzo sedza kha nḓisedzo yo fhelelaho ya vhutsireledzi na tsireledzo u bva kha kuvhonele kwa ḓorobo . 
Musi ni sa athu vhala atikili iyi ya gurannḓa , thomani ni lavhelese ṱhoho ya mafhungo na tshinepe .
Tshaka dzo fhambanaho dza miṱaṱisano ( u tambudza na u dzhenelela ) dzo tandululwa , khathihi na muṱaṱisano wo sendamelaho lurumbu luthihi . 
U swikelela zwa u tevhedzela u lavhelesa vhaiti vha malaṱwa vhoṱhe . 
Fhedzi hu na dziṅwe khanedzano dzo khethiwaho dzine dza hashiwa thwii .
Zwi tshi ḓisendeka nga mvelelo na tsenguluso ya Ṱhoḓisiso dza Pfusheo ya Vhashumi , Muhasho u a ṱanganedza uri hu sedzeswe nga maanḓa u shela mulenzhe ha muthu kha nḓisedzo ya tshumelo . 
U funza vhatikedzi vha bola ya milenzhe ; zwine zwa vha u , funḓedza mvelele yo teaho zwi a thusa . 
Phaiphi khulwane i si na tsireledzo i vha i kha khovhakhombo khulwane vhukuma kha thikho dza u kokodza . 
Mbuelo kana ndozwo / tsalelamurahu ha lutho / muthelo
Ngudo dza fomaḽa luraru nga vhege minethe ya 15
Zwifhinga Gireidi ya dza 7 - 9 Minetse dza 15 - 20 Minetse dza 4 - 6 Minetse dza 2 - 4 Minetse dza 8 - 10 Minetse dza 2 - 3 Minetse dza 2 - 3 Minetse dza 2 - 3 Minetse dza 5 - 7 Minetse dza 8 - 10
vha saathu u gwevhelwa u ḓiraiva vho kambiwa , u ḓiraiva lwa khombo kana mulandu wa u vhanga khakhathi na
Ngano Themo ya 1 - Vhege dza 3-4
Mulevho wa poḽotiki u ne ri kha ḓi bva u u ṱanganedza nga ngoho wo sedza kha nyito na u ita . 
Khumbelo ya u ? i?walisa na mugudisi wa u ? iraiva
Zwenezwo , dziṅwe mbudziso dza hune a nga dzula hone a dzo ngo tsha tea . 
Ro vhudzwa nga vhone , na nga u kumedza havho mbekanyamaitele , zwivhumbeo , zwo swikelwaho na uri nndwa yo bulwa zwo ṱoḓaho u ita tangente zwino na zwenezwo . 
U redzhisiṱara mahaya a vhaaluwa sa zwe zwa ṱalutshedzwa . 
Mushumo wa vhalavhelesi wo vha u wa u lavhelesa thaidzo dzine dza nga vha hone henefho kha vhugalatenga . 
Vhana vha songo kombetshedzwa u ṱoḓa mishumo .
Shumisani Pulane ya Ndinganelo ya Mishumo nga nḓila ine ya kuvhatedza ngudo dza vhathu na u swikelela u bvelela hu pfadzaho u ya kha ndinganelo ya mushumo . 
Rakhonṱhiraka o tholiwaho U lugiswa ha phaiphi dza kale dza AC yo fheliswa nga vhanga ḽa u kundelwa hawe u swikelela u ita mishumo ye a vha o ṋewa yone , ngauralo maitele o ḓo tea u thoma u bva fhasi kha u wana muṋetshedzi wa tshumelo muswa . 
48 Zwi bvelela zwi tshi ya phanda ˆ
Fomo dzi
Tshikalavhushai
A dovha hafhu a bva na muhumbulo wa uri u ḓo akha lubuvhi a vhofhelela kha mulenzhe wawe na kha ḽibodo ḽa ṋawa .
7 . U bviswa ha tshiteṅwa tsha 10 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho :
Nṱhani ha izwo , vhafumakadzi vha vhaholefhali vha livhana na u khethululwa hu fhiraho ha vhaṅwe vhafumakadzi u bva kha u sa kona u tshiḽa vha swikelela mihumbulo ya ṱhoḓea dza u vha mufumakadzi ine ya ḓiswa nga tshitshavha . 
Mupeleṱo na ndongazwiga Kushumisele kwa ṱhalusamaipfi , khethekanyo ya maipfi
b ) Vho Thuthukile Skweyiya ( Muthusa mudzulatshidulo na u tholwa hafhu
Khabinethe yo tenda uri maitele a u sedzulusa mikano , hune ha katela Matatiele , kha thomiwe .
U itela u shumisa iṅwe ya ṱhoḓeathangeli dza kufhaṱele dzi no thusa kha u sima zwikhala zwa vhoramabindu vhaṱuku vho imaho nga vhoṱhe , netiweke dza vhuendangayo dzi tea u vhumbiwa nga nḓila i tevhelaho : 
Khothe yo ombedzela vhuhulu nga ha u vhulaya hu tshi khou ṱoḓwa mushonga wa ṋama dza vhathu .
U gudisa vhagudisi kha u ita tsenguluso ya tshiteṅwa tshikoloni .
Kha vha ḓadze fomo yavho online .
( 1 ) Mbetshelo dza tshiteṅwa tsha 2 na 3 dzi shuma fhedzi-
Kha vha ite mvetomveto na u thaipha luṅwalo tshitandadi na maṅwalo . 
U thomisa ha zhendedzi ḽa mveledziso . 
Ni vhona u nga ṱhoho ya tshirendo yo tea naa ? 
Khumbelo ya u shandula khamphani uri i vhe close corporation
Pulanelani u ṅwala tshiṱori tshaṋu inwi muṋe .
Hezwi ndi tshipiḓa tsha u tumbula na u lwa na zwa u shumisa maanḓa kha makete khathihi na u langana mitengo nga nḓila i si yone zwine zwi dzhiela fhasi kushumele kwa ikonomi , u ḓisa u ḓurelwa hu songo teaho nga dzifeme ngei fhasi na u vhulaha mishumo yapo .
Koporasi yo livhana na mveledzazwiwo ya tshelede ya mashangoḓavha kha thengiselano dzine dza sumbedzwa nga Doḽara dza US . 
U vhala tshirendo .
Kha ḓuvha ḽa u humela murahu mukhaedu u tea u sumbedza nga nḓila yavhuḓi uri ndi ngani nzudzanyo i sa tei u khunyeledzwa . 
U dzudzanya zwe a ṅwala ene muṋe hu na thikhedzo nga u khakhulula girama , ndongazwiga na vhukhakhi ha mupeleṱo
DFO u ḓo rumela fomo ya khumbelo , na dokhumenthe dzi tikedzaho khumbelo , kha Central Firearms Register uri i sedzwe .
Ho vha na mvelelo dza ndeme dzo bvaho .
U shuma sa zhendedzi ḽa u khuruṱanyela u dzhena fhasi ha tshitshavha , zwihulwane hu tshi shumiswa kutshimbidzele kwa IDP khathihi na u gaganya gwama ha masipala .
Pfanelo ya vhuḓiimiseli ha vhathu vha Vhukovhela ha Sahara i tea u dzhielwa nṱha .
" A zwi thusi tshithu , " ndi ene a tshi vhudza mme awe .
Ri bvela phanḓa kha ḽa uri ri nga tea u tou vhaledza tshikhala dzidzhele kha vhatshinyi vha khombo . 
Mihasho yo fhambanaho ya muvhuso i khou dzhenelela u itela u ṋetshedza thikhedzo na tshumelo zwine zwi ḓo fhungudza u lemelwa ha zwitshavha .
U ṱanganedza uri vhuṱanzi ha u posa a hu nga ḓo ṱanganedzwa sa vhuṱanzi ha u isedza . 
Mulangadzulo , ndi u kandekanya hafhu khethekanyo ya 16(1)(b) ya Mulayotewa na Mulayotibe wa Pfanelo - pfanelo ya u wana kana u pfukisela mafhungo kana mihumbulo .
U engedzea kha mushumo wa bindu ḽavho ho tendela uri hu vhe na u leluwa kha u konḓa musi vha tshi rumelwa vhana vhavho tshikoloni khathihi na u badela vhumatshelo ha pfunzo yavho . 
Khungedzelo dzi nga bvelela kha webusaithi yashu nahone , arali zwo ralo , vha nga dzudzanya na u swikelela dzikhukhi kha khomphiyutha yavho zwo ḓisendeka nga mbekanyamaitele ya tshidzumbe ya avho vhane vha khou ṋekedza khungedzelo . 
U vhala ha ndeme na vhudzivha ha tshibveledzwa ( tholokanyonḓivho ya u vhala )
Tsha vhuvhili , huna khwinisedzo dzo kumedzwaho kha Mulayo wa Mbuedzedzo ya Pfanelo dza Mavu wa 1994 , u itela u vulwa hafhu kha u ḓiswa ha mbilo dza mbuedzedzo , nga vhathu vho balelwaho u isa nga ḓuvha ḽa u vala ḽa dzi 31 Nyandavhusiku 1998 .
Arali mushumisi wa nyendedzi idzi a khou ṱoḓa maṅwe mafhungo , hu tea u humbulwa uri , nga nnḓa ha khanḓiso yo laedzwaho kha nyendedzi , hu dovha ha vha na mafhungo manzhi a songo ganḓiswa ane a wanala u bva kha madzangano o vhalaho na vhathu nga muthihi kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Vho vhona mbila fhasi ha matombo .
Na zwenezwo , ri khou ambedzana nga ha theo ya mulayo ya mvetomveto ine ya ri , mafhungo aya a tea u shumaniwa nao : khethululo ya murafho , khethululo ya mbeu , khethululo ya vhaholefhali . 
kha dikishinari yawe .
Musi sekhithara ya phuraivethe yo bvelela nga u ongolowa , mbekanyamushumo dza muvhuso dzo vha dzi songo khwaṱha nga maanḓa zwi tshi kwama u renga na u rengisa u bva kha bindu ḽa vharema . 
Western Cape ḽi bveledza tshivhalo tshihulwane tsha nḓirivhe , tshine tsha katela na nḓirivhe dza u ḽa na nḓirivhe dza waini , vhukati ha zwiṅwe . 
Dimokirasi yashu ṱhukhu i ḓo balelwa hafhu arali i tshi sia nnḓa tshitshavha tshiṱuku kha shango iḽi . 
Zwiṱalusi zwa lushaka luṅwe na luṅwe lwa maṅwalwa ane na takalelesa u a vhala ndi zwifhio ?
Nga ha u ita khumbelo ya u ṅwalisa sa mugudisi wa u relia
Arali nḓowetshumo i tshi khou renga pfanelo dza maḓi u bva kha vhorabulasi - hu fanela u vha na ndinganelo kha tshiteṅwa tsha mishumo yo sikwaho , na mishumo yo lozweaho . 
10.1. Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dala lwa tshiofisi uri vha shele mulenzhe na u thusa kha u rangaphanḓa Sesheni ya Vhuṋa ya Afrika Tshipembe na Botswana BNC ine ya ḓo farelwa ngei Gaborone , kha ḽa Botswana nga Ḽavhuṱanu , ḽa 17 Lara 2017 .
Miṱa yo teaho yo topolwa hu tshi khou shumiswa Multiple Deprivation Index . 
U ṱalutshedza u dzhenelela ha tshitshavha na u topola maitele ane a nga shumisa u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha
Naho miṱa i tshi ḓo vhuelwa nga phimo nzwalelo dzi re fhasi na tshanduko ya mitengo i no khou tsela fhasi tshifhingani tshiḓaho , vhuḓipfi ha vharengi ḓo dzula vhu khou pfiwa u swika hu tshi vha na vhuṱanzi vhuhulwane ha mbuelo kha maraga wa vhashumi na u fhungudzea ha zwikolodo zwa muṱa . 
U bva tshe ha vha na COP17 / CMP7 , Afurika Tshipembe ḽo ḓi vha ḽiňwe ḽa mashango o rangaho phanḓa kha u ṱuṱuwedza vhulimi havhuḓi kha kilima , vhu konaho u fhindula khaedu dza tsireledzo ya zwiḽiwa na tshanduko ya kilima .
Fhandekanaho
Ho sedzwa gumofulu ḽa vhulwadze ho ṋaṋaho
Ndeme khulwane ya vhuendelamashango North West i nga vhonala zwavhuḓi u bva kha tshivhalo tsha mishumo yo sikwaho tshi aluwaho kha nḓowetshumo ya vhuendelamashango na mbuelo ine ya i ita kha vundu . 
CBP i ṱuṱuwedza u khwaṱhiswa ha vhathu , lune ya lila u ḓiimisela ha vhathu siani ḽa u shela mulenzhe ho ṱanganelanaho u itela uri tshitshavha tshi fhedze tshi na zwine tsha ita nahone tsho hwedzwa maanḓanḓivho .
Sa izwi masipala u na mafhungo maṱuku nga ha vhadzulapo vha masipala , ho bveledzwa thandela ya u kuvhanganya mafhungo uri masipala u vhe na kuhumbulele kwa khwiṋe kwa uri ndi mahaya manngana ane a fanela u ṋetshedzwa maḓi na muḓagasi na uri ndi ṱhoḓea dzifhio dza tshumelo dzine dza ṱoḓea .
U ṋetshedza themendelo kha Minisiṱa wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi kha uri vha bvise hani zwi khukhulisi zwi songo teaho na zwi itaho uri vha salele murahu zwi thivhelaho uri matshudeni vha bvele phanḓa .
( 4 ) Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i na maanḓḓa na mishumo ye ya i ṋewa nga Mulayotewa na nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Maitele a no kwama u tshimbila ha data ya zwiko zwo ṱaluswaho zwa tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha data . 
Tshikhala tshi vha hone hafha tsha ṱhanḓavhudzo ya vhuhali ya netiweke . 
- Naa vho wana na u asesa vhashumi vhane vha shuma fhethu hune ha vha na phosho ?
Tshumelo dza masheleni / tshelede dzo elwaho lu songo
Musi a nga ḓivha fhedzi zwine a vha na tshenzhemo nazwo na u zwi sedzulusa . 
Ḽimaga ḽiswa ḽi dovha ḽa vha tshipiḓa tsha mveledziso ya ikonomi ya ḓorobo vhunga ḽi tshi ḓisa vhudziki kha vhorabulasi , mabindu maṱuku na vhabindudzi .
Nga maṅwe maipfi , hu na u ṱanganedza hu khou aluwaho ha uri u phaḓaladza dzi ICT zwi amba uri mushumo wa ḽaiburari kha sia ḽa ḽitheresi ya mafhungo ndi mushumo wa kharikhuḽamu . 
Mitengo yo ṱumbulwaho i fanela u shuma lwa maḓuvha a linganaho furaru u bva kha datumu khothesheni yavho . 
Mishumo ya mihasho i ḓo kalwa nga mvelele , dzo bveledziswa nga sisteme ya vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele .
Miraḓo ine ya ṱoḓa mushonga wa dzilafho ḽa HIV na AIDS itea u thoma ya ṅwalisa kha Mbekanyamushumo ya Ndaulo ya Vhulwadze ha HIV / AIDS ( DMP ) .
Fhasi hu tea u elana na tshiimo tsha fhethu hu shumiswaho . 
U ṅwala mbuletshedzo ya vhathu/ nganetshelo
Tshiṅwe tshifhinga Madzangano a Thikhedzo a vhekanya Senthara dza Thikhedzo ya Dzinnḓu u itela uri zwitshavha zwi nga swikelelwa . 
Mbudziso dza tsaukanyo ya mbeu
Tsedzuluso i tea u shumisa zwivhumbeo zwi tevhelaho :
Mapholisa a zwa vhuendi , vhashumisi vha mulayo wa zwa vhuendi na muhasho wa zwa mipfuluwo na vhone vho ṋekedza thuso kha tshipholisa . 
Komiti dza Wadi dzi tea u wana nḓila ya khwiṋe ya u pfukisa mulaedza zwi tshi bva kha uri mulaedza wo itelwa mini .
U sedza hu khou shanduka u bva kha ngudo ya sialala u ya kha nḓila dza nganea dza u guda , nga maanḓa zwi tshi kwama u shumiswa ha nyambo nnzhi . 
Zwiḽiwa
Dzirodo dzo ḓodzwaho tshitsiredzi kana dzo putelwaho a dzi nga sumbedzi tsumbo dza u fhanduwa kana u fhandekana ha tshiputeli u bva kha rodo arali rodo dzo petiwa , vhaḓiwa kana vhofhelelwa . 
U vhala zwe a ṅwala , a tshi thoma na u khakhulula vhukhakhi .
Sisiṱeme ya u pima kubadelele ine ya ta phimo dza mbadeloitwa dzo fhambananaho yo thoma u shuma . 
Kufarele kwa malaṱwa , u a laṱa na u laṱa malaṱwa oṱhe u ya nga ṱhoḓea dza tsireledzo ya mupo na mutakalo dzi ṱanganedzeaho kha mashango a dzitshakatshaka . 
Ri gondoni
Hu nga nangiwa u bva kha zwiṱori zwo fhambanaho zwa musalauno , zwiṱori zwa u humbulela ( tsumbo , madalo a u sedzulusa , fikishini ya saintsi ) zwiṱori zwa ḓivhazwakale ( tsumbo , bayogirafi ) na zwiṱori zwa sialala ( tsumbo , ngano dza vhubvo na ngano dza phukha ) zwine zwa vha hone .
Musi hu tshi itwa nyambedzano dza mugaganyagwama , vhakhantseḽara nga kha komiti dza Wadi vha tea u eletshedza tshitshavha kha zwi kwamaho tsheo dza ndeme .
Ho vha hu u vha khagala ha bono iḽi zwe zwa mu ṋea vhuhali zwenezwi o ima phanḓa ha khudzaipfi na u fhumula nga u ṱavhanya . 
Zwidodombedzwa zwa vhuṋe- dzina , vhukale , ḓiresi , nomboro ya luṱingo
Vho hana u dzhia vhuḓifhinduleli kha u thola muthu ngauri vho dzhenelela kha u vhudzisesa vhathu vho topolwaho , ndi ngazwo hu songo vha na u bvela khagala kha matholele a muthu . 
Tshiṱirathedzhi tsha vhuendi ha tshitshavha tsha themo ndapfu a pulane dza mathomo a mushumo dzi elanaho dzi sumbedzaho mbekanyamaitele dza Masipala dza vhuendi ha tshitshavha . 
1.12. Khabinete i fhululedza Mulangi-Dzheneraḽa wa Muhasho wa Mutakalo Vho Dr Precious Matsoso kha u tholiwa havho sa muraḓo na Mufarisa Mudzulatshidulo wa Bodo ya Vhalangi vha Buthano ḽa Mutakalo wa Ḽifhasi lwa miṅwaha miraru ( 3 ) .
Ndi lini hune miraḓo ya ḓo ṱutshela ofisi
U fhelisa thaidzo , mabalane a khothe vha a shumiswa , fhedzi nga fhasi ha tshinyalelo ya mishumo yavho ya ndaulo . 
U kuvhanganywa ha data I re hone yo teaho i re zwanḓani zwa maanḓalanga apo i no yelana na mafhungo a tshitshavha , zwa vhekanywa nga nḓila yo teaho hu tshi itelwa vhatshimbidzi ;
1 . Kha vha tevhekanye na u ṱalutshedza zwithu zwiraru zwine zwa fhaṱa ' muhumbulo muṱalusathandela ' wa thandela .
Ni ṱoḓa fuḽauru nngafhani ?
Dzinginyeani ni tshi tevhedza muzika .
Izwi zwi katela kha zwiṅwe : u khwinisa tshumelo nga kha thekinoḽodzhi ya tshizwino-zwino , mushumo wa ICT kha u khwinisa na u ṱavhanyedzisa dziṅwe dza tshumelo , khathihi na u engedza ndavhelelo dza vhadzulapo na u ṱhoḓea ya vhukhwine . 
Tshilimo nda
Mbadelo i sa shanduki ya ṅwedzi nga ṅwedzi i ḓo badeliswa kha muhasho wa masipala wapo ine ya lingana na , mbadelo ya fhasisa ha mahayani . 
U BVELEDZA U ṄWALA MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI U bveledza muṅwalo Ngudo dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha masia oṱhe a luambo na dziṅwe thero Nyito dza vhutsila na danga ḽa u imba ndi zwone zwi ṋeaho zwikhala zwa u bveledza ( alusa ) zwikili zwa miraḓo miṱuku .
Mvelele ndi tshithu tsha ndeme tsha u ṱalutshedza na u pfesesa nyimele ya vhathu . 
Musi QLTC i tshi khou lingedza nga nḓila dzoṱhe u ita uri pfunzo i vhe vhuḓifhinduleli ha tshitshavha , vhuimo hoṱhe ha zwivhumbeo zwa QLTC vhu tea u katela zwinzhi nga hune zwi nga kona .
Lushaka lwa thusedzo ya u guda yo nangiwaho na u khunyeledzwa kana hai , na uri ngani . 
Izwi zwi tikedza Muvhigo wa Muoditha-Guṱe nga ha Masheleni a Mimasipala we wa sumbedza u khwinisea huhulu kha Mvelelo dza odithi ya miṅwaha miṱanu ya muvhalelano yo fhiraho u bva 2010 / 11 u ya 2014 / 15 .
u ta ḓuvha , tshifhinga na fhethu ha muṱangano wa vhukhethoni ;
U Bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi zwi ṱalutshedzwa sa khethekanyo ṱhukhu ya u bveledza ine ya phurosesa matheriala maṋu na zwibveledzwa zwa vhukati zwi bvaho kha vhubveledzi ha phuraimari na u lima kha sekhithara ya vhulimi . 
U konisa thikhedzo yo teaho kha vhugudisi ha vhavhuelwa vha sekhithara . 
Khumbelo ya u vhiga khombo mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso
U vhala maipfi a foniki a re kha mafhungo na kha zwiṅwe .
Midia wo rambiwa u dzhenela na u vhiga nga u nyeṱulela uhu . 
Maitele o ḓisendekaho nga tshibveledzwa na maitele a vhudavhidzani , vhuvhili hazwo zwo ḓitika kha u dzulela u shumisa na u bveledza zwibveledzwa .
Ezwi zwo katela khoso nga ndangulo ya thandela , ndinganelo ya mbeu , ndangulo ya tshanduko , vhudavhidzani ha tshiṱirathedzhi , vhushaka ha tshitshavha na maitele a tshitshavha , thekhinoḽodzhi ya khomphyutha na u vhumbiwa ha zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani . 
Vhugudisi zwi katela u guda kiḽasini sentharani ya vhugudisi kana gudedzini na u guda mushumo nga u shuma .
U ṅwala na u ola mafhungo nga ha ṱhoho ya u ḓadzisela bugu dza khuḓa .
U haniwa ha vhuṱanzi havho nga mulamuli zwenezwoha zwi a pfala . 
U gonya kha tsivhudzo ya tshitshavha nga ha ṱhoḓea ya mbono dza shango dzo khwaṱhelaho na dizaini ya themamveledziso , na khonadzeo dza iṅwe nḓila ya zwiṱirathedzhi zwa mveledzo kha zwa vhulimi , yo thoma u shumiswa . 
Dzina na ḓiresi ya muthu ane a khou dzhenelela kha thendara zwi tea u vhonala nga murahu ha fulobo fhedzi . 
Kha izwi thendelo i ḓo fhiwa lwa miṅwaha i sa fhiri mivhili kha bindu ḽo tendelwaho u ṱana . 
A hu ḓivhei zwinzhi nga ha dzipfamo na zwiṅwe zwifhaṱo zwi si zwa vhurereli zwa tshifhinga itsho . 
Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri kanzhi vhu vhangwa nga u aluwa , u vha na muvhili muhulu , ḓivhazwakale ya muṱa , u sa ita nyonyoloso na murafho .
Ndinganyiso na zwivhumbi ezwi zwi si zwavhuḓi ndi vhupfiwa vhu khou aluwaho ha maanḓa a khou bvelelaho kha mashango a bvelaho phanḓa . 
Tshitatamennde tsha mbadelo dzoṱhe vhukati ha shango na ḽifhasi nga u angaredza , hu tshi katelwa potofolio na nyelelo ya vhubindudzi hu sa tshimbili khathihi na mudzinginyeo kha zwiko zwa mashango a nnḓa . 
HLT Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu
Zwazwino hu na thandela dzi re vhukati ha nthihi na tharu kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha a ṱahe . 
Muimeleli wa rakhonṱhiraka ane a kuvhanganya mathukhwi u tea u saina dzina ḽawe , kathihi na tshifhinga tsha u kuvhanganya , sa tshipiḓa tsha sisiṱeme ya u sumbedzisa . 
( 1 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu , ine ya katela pfanelo -
Tshipiḓa tsha u thoma tshi vhonala tshi tshi khou iledza muthu kha zwa u ita u nga u ḓivha nga ha vhuloi kana u shumiswa ha ṱhangu .
Maitele a u khwinisa zwishumiswa a kha vhuimo ha u dizaina na vhupulani hu uri dizaini thangeli dzo no fhedzwa u itwa . 
Ro vhona uri kushumele kwo khwaṱhaho vhukuma kwa ikonomi ya Philippine nga izwi zwifhinga zwi konḓaho zwa ikonomi kwo vha ku nga ngomu . 
Naho nga tshifhinga itsho , u dzula dzhele vhutshilo hoṱhe ho kombetshedzwa fhedzi kha milandu mihulwanesa hune tsireledzo ya tshitshavha yo vha ya ndemesa . 
ralo , mugudisi wavho o vha na sa mu nangi uri a tambe kha thimu .
Uri phanḓa ha musi mushumisi a tshi valelwa maḓi , hu rumelwe vhurifhi kha ndaka vhune ha sumbedza uri maḓi a ḓo valiwa nge ha si vhe na mbadelo dza tshumelo nga nnḓa ha musi mbadelo dzi tshi nga itiwa kana ha itiwa dziṅwe nzudzanyo dzo teaho malugana na u badela tshikolodo hu sa athu fhela maḓuvha a sumbe u bva nga ḓuvha ḽe vhurifhi ha sainiwa ngaḽo nga muthu ane a khou dzula kha ndaka yeneyo .
Ngoho : Munna a nga hweswa mulandu wa u tzhipa arali a nga kombetshedza mufumakadzi wawe u ita zwa vhudzekani nae .
Uri vha tendelwe vha fanela u vha :
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya u vhumba vhukonani .
vhu na khombo ya mililo ya ḓaka kana
Nga tshiitisi tshenetshi thendelano guṱe iṅwe na iṅwe i tea u vha na matshimbidzele , na u dovha zwa konadzea uri thendelano guṱe dzi kone u ṋetshedza matshimbidzele a tshidzumbe . 
U vhetshela zwiimiswa zwa masheleni mikano hu u itela u thivhela khohakhombo . 
Kanzhisa i na zwiteṅwa zwa dizaini zwi vhonalaho
mbadelo yo teaho ya khumbelo .
Hu tshi engedzwa izwo , madzulo a mushumo o farwa nga vhunzhi ha mihasho hu na u fhedzisa izwi muhumbuloni . 
Mbadelo dzine dza vha hone kha u wana maṅwe mavu dzi a fhambana u ya nga nyimele .
Vhuhulu ha ḽaiburari vhu ya nga tshivhalo tsha vhathu vhane vha dzula kha vhupo honoho . 
U shaea ha vhupulani ho dzudzanyeaho u itela mveledziso . 
Khophi yo to Phurinthiwaho ya rekhodo*
Dzi katela mbadelo dza phathoḽodzi , radioḽodzhi , thekhinoḽodzhi dza zwa dzilafho na mushonga wa onkhoḽodzhi
Zwa mafheleloni , i ḓo vha khombekhombe uri zwiimiswa zwiṅwe zwinzhi , nga nnḓa ha vhupileli , zwi khou dzhenela . 
3.10 Arali zwi tshi ṱoḓea , vha ḓo ṋewa tshifhinga u wana ngeletshedzo yo teaho phanḓa ha musi hu tshi dzhiiwa tsheo malugana na mulandu ;
Fhedzi vhathu avho vha nga vha vho shela mulenzhe nga maanda kha zwa saintsi miṅwaha minzhi , nahone vha nga kha ḓi isa phanḓa miṅwahani minzhi i ḓaho .
Zwino ṅwalani tshiṱori tshine khatsho inwi na vha muhali .
Avho vhane vha ita zwithu ezwi a hu na zwine vha ita nga nnḓani ha u fhungudza vhathu vha havho . 
Mbonalo dza ndeme dza tshibveledzwa tsha ḽiteretsha : tsumbo , vhabvumbedzwa , nyito , mufhindulano , puloto , khuḓano , siangane , fhethuvhupo , muanetsheli , thero
Zwibveledzwa izwi zwi dzula zwi kha ṱhoho iyi naho musi zwo ṱanganyiswa vhukati hazwo hu si na u engedzwa ha maṅwe matheriaḽa , kana musi , sa zwine zwa anzela u vha zwone , zwi vhewa sa bindu ḽa u bveledza phefumu kana sa mushonga wa dzilafho . 
U sumbedza u ḓivha na u ṱalutshedzela thounu , luvhilo na kushumisele kwa luambo .
1.3 Miṅwedzini i si gathi , vhagudiswa vha matiriki vha ḓo vha vha tshi khou ṅwala milingo yavho ya mafheloni a ṅwaha .
Zwi re afho nṱha khamusi zwi ḓo vha muḓisatshanduko wa vhuendelamashango ane a ḓo ḓisa vhaendelamashango u bva hoṱhe hoṱhe u mona na ḽifhasi u ḓa kha ḓorobo yashu . 
Ndivho ya izwi ndi :
Hezwi ndi tsumbedzo ya vhuḓikumedzeli ha muhasho kha u shuma na ndangulommbi na vhuaḓa . 
Hezwi zwi khethekanywa zwa bva zwigwada zwivhili , zwine zwa vha : 
ZWA MAFHUNGO
Mueletshedzi , mushumeli wa mutakalo , muraḓo wa Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe kana pholisa , mushumeli wa tshitshavha , mudededzi kana muthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vhona uri mupondiwa a tsireledzee , a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo .
webusaiti ya Posoni
Hu tea u ambiwa zwi fanaho na zwenezwo nga ha vhadziavhuaḓa vha vhonaho tshumelo ya nnyi na nnyi i tshikhala tsha u ḓipfumisa . 
U fhindula kha zwo sedzwaho zwa ndeme zwa tshanduko kha sia ḽa vhuḓifhinduleli , u shuma na mbudziso dzoṱhe na u ṋetshedza yuniti ya zwa mulayo muvhigo wo fhelelaho . 
U ṱola uri dziphurosesa dzi khou shuma zwavhuḓi na u tshimbidza fiḽimu dzi si gathi u itela u dzi dudedza nga matsheloni . 
6.7 Muofisi mulanguli u ḓo vha ḓivhadza , arali ndifho i tshi ḓo ṋetshedzwa vhone , vha nga i ṱanganedza kana vha i hana nga u tou ṅwala hu sa athu fhela maḓuvha a furathi ( 60 ) , arali vha ita ngauralo , vha ḓo tea u vhuisela murahu tshelede ye vha i badelwa kha muredzhisiṱarara kana muṅwaleli wa khothe ;
Vhupo ho ṱaluswa nga ḽevele ya vhushai ya nṱha , ḽevele dza ḽitheresi dza fhasi na zwikili zwiṱuku zwa mabindu maṱuku u ṱanganedzwa kha makete muhulwane . 
9 . Kapa Vhukovhela
u davhidzana na khomphwutha .
U shumisa luambo kha u vhambedza na u fhambanyisa ( contrast ) mafhungomatsivhudzi , tsumbo , kulilele kwa ṅwana na kwa ṱhoho
Mutevhe u nga vhonala u mupfufhi fhedzi u ṱoḓa zwiko zwoṱhe zwine zwa vha hone . 
A hu na mushumo wa u fhaṱa une wa ḓo thoma kha zwifhaṱo zwifhio na zwifhio nga nnḓa ha musi mukonṱiraka wa u fhaṱa a na pulane dzo teaho dze dza ḓo khwaṱhiswa lwa tshiofisi sa dzo tendelwaho nga Khethekanyo Ya Tsireledzo ya Mulilo ya vha Tshumelo . 
Izwi zwi bveledza tshikhala tshi no vhonala tsha tsireledzo ya zwamatshilisano mimaragani ya zwavhashumi . 
Vhonani uri hu na u dzhenelela ha , nḓila dza tshikhau kha , makete . 
Naho zwo itw ahu na nungo zwa u dzhena zwithu maitele a ndovhololo nga nḓila yo ṱanganelaho , u ṋetshedzwa ha matheriala kha fomo ya ḽiṅwalo zwi ṱoḓa uri i khethekanywe u ya nga khethekanyo dzi vhaleaho nahone dzi langeaho . 
U vhekanya zwithu nga u elana ( u vhea thoyi bogisini , u vhea bugu kha sheḽifu , khirayoni kha thini , u vhekanya u ya nga mivhala , nz . )
U shumiswa ha vhashumi vha nga ngomu hu fanela u iteswa phanḓa ha musi hu tshi nga kungedzelwa vhashumi vha nnḓa vhaswa . 
vha tea u ḓisa tshiṱatamennde tshiremulayoni tsho sainiwaho nga muthu wa muṱhomphei ( u fana na mukhantseḽara , khosi , mushumela vhapo , minisiṱa wa vhurereli kana ṱhoho ya tshikolo ) ane a nga ṱalusa madzina a vho na vhukale ha vho
Mbuyelo ya mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana
vhatshimbidzi vha tshikwama .
THASIKI 1 Vhuangaredzi ha maitele a u pulana
Khabinethe yo dzhia maga o khwaṱhaho u langula zwibviswa na u livhisa zwiko zwoṱhe kha thandela dza ndeme na u vhona zwauri nḓisedzo ya tshumelo yo tsireledzea na u dzhielwa nṱha . 
Tikedza mutshimbidzi wa wadi kha vhutshimbidzi
Mbalo dzi katela tshivhalo tsha nḓisedzo ya maḓi ine i si vhe na mbuelo ya mikhukhuni i no shumisa phaiphi dza tshitshavha . 
Zwiṅwe hafhu , ḽiṅwalo ḽa Durban ḽi themendela hafhu dziṅwe nyito kha ḽevele ya madzingu na dzitshaka . 
Sisiṱeme i langiwa hu na u phaḓaladza hune tshiṱiriki tshiṅwe na tshiṅwe tsha vha na vhuḓifhinduleli ha u khunyeledza maitele atsho , ngeno tshipiḓa tsha ofisi khulwane na tshone tshi tshi shuma mushumo wa vhulavhelesi na wa ndangulo ya mbekanyamaitele kha sia iḽi . 
Hune zwiteṅwa zwa ndaka , vhupo ha mveledziso na zwishumiswa zwi a waniwa nga thengiselano ya ndaka i si ya tshelede kana ya tshelede kana ho katelwa zwoṱhe , ndaka , vhupo ha mveledziso na tshishumiswa zwi kalwa kha ndeme yazwo ine ya pfesesea . 
U ḓivhadzwa maṱanganyi .
( c ) u sa kombetshedzwa u ḓibula kana u tenda mulandu une wa ḓo shumiswa sa vhuṱanzi vhu lwaho nae ;
Mbumbo dza netiweke , kanzhi , dzi sumbedza phetheni ya khethekanyo ṱhukhu ya shango , zwine zwa dovha zwa vhumba mutheo wa u ṅwaliswa ha tsumbavhuṋe na khovhelo ya pfanelo dza mveledziso . 
Nga ṅwambo wa pfulo i sa pfushi na mililo ya ḓaka , zwifuwo zwi kha nyimele i sa fushi . 
Thendelo i a mbwaho ngayo afha ndi thendelo yo ṅwalwaho ine ya ṋewa vhabebi vha ṱo ḓaho u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo .
Hezwi zwo sumbedza u shuma zwavhuḓi musi hu tshi linganyiswa kuhumbulele khathihi na mvelelo dza thandela dza masia o fhambanaho dze dza lavhelelwa . 
Maitele aya a shumiselwa vhuongelo ha tshiṱiriki , ha dzingu , na ha vhukati . 
Imbani luimbo ulu ni vhandele zwanḓa
Tsheo dzashu sa vhaitambekanyamaitele dzi ḓo vha na masiandaitwa . 
Vhafariwa vho iswa kha khethekanyo dzo fhambanaho dza vhafariwa vho humiselwaho dzhele ngeno hu uri mulandu wo vulwa fhaḽa SAPS ya George . 
Ṱhanganyelo ya miṱuso yoṱhe i vhumba tshikhala vhukati ha ndemenyingwa na u vhulunga . 
Nga fhasi ha Pulane ya Nyito ya Mbekanyamaitele ya zwa Nḓowetshumo , Nḓowetshumo ya u ita Magungwa yo ṱaluswa sa iṅwe ya nḓowetshumo dza ndeme dzi re na mushumo munzhi . 
Zwiṅwe hafhu , mbekanyamaitele ya phaṱhele na tshiṱirathedzhi zwo sedza kha u shela mulenzhe kha dimogirafi ya tshitshavha , tsho ṱanganelaho tshi sa khethululi muvhala , tshi sa khethululi mbeu . 
Ro dovha ra swaya anivesari ya vhu40 ya lufu lwa Vho Steve Bantu Biko , vhe vha vhulawa lwa tshiṱuhu nga muvhuso wa tshiṱalula .
Kha masipala woṱhe hu na senthara mbili fhedzi dza zwa mutakalo .
U shela mulenzhe vha tea u : 
Bono ḽashu ndi ḽa u vhona u dzhenelelwa kha mbekanyamushumo dzashu hu tshi swikisa kha kiḽaba dza tshitshavha . 
Musudzuluwo wa muvhili : u matsha , u ṱudza , u fhufha , u gada , u rembuluwa e eṱhe na musi e na khonani .
Lavhelesani zwiḽiwa zwo fhambananaho ni ite thiki ( ) arali ni tshi zwi takalela , kana tshifhambano ( ) arali ni sa zwi takaleli .
Arali vho vha vho malana phanḓa ha ḓuvha iḽi , mbingano yavho i dzhiwa u vha i mulayoni nga uyu mulayo muswa .
Nga nṱhani ha tsheo iyo , tshipikwa na tshisumbi a zwi tsha tshimbilelana na tshivhumbeo tsha zwino . 
Murafho muṅwe na muṅwe u na vhuḓifhinduleli ha u shuma sa mulauli wa ndaka ya vhufa ha mupo na mvelele zwa mirafho i kha ḓi ḓaho . 
Iṅwe tsumbo i nga vha kha foramu ya IDP hune mihumbulo u bva kha zwigwada zwo fhambanaho ya fhinduliwa nga nḓila i si yavhuḓi .
Musi mulayotibe wo no phasiswa , Afrika Tshipembe ḽi ḓo kona u thivhela u ḓiswa ha khethela thungo ya nnḓa ya zwitumbudzi na malwadze ane a nga phaḓalaladza zwitumbudzi zwa khombo na malwadze a zwimela shangoni ḽashu .
Bugu tshumiswa !
4 . Phukha ya Lushaka - Springbuck / springbok
Tshinyadzo ine ya nga vha hone kha muanḓadzo u bva kha maanḓa a masiandaitwa o ḓiswaho nga thikho ya u shulula a nga fheliswa nga tsireledzo ya tombo kana dzidomu dza dzo shelwaho khonkhrithi ya mathomo . 
( c ) ita tsheo nga ha kushumiselwe kwo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 80 kana ya 122 ;
U ' vhala ' Bugu Khulwane kana maṅwalo o hudzwaho sa kiḽasi yoṱhe khathihi na mugudisi .
Ri khou isa Afrika Tshipembe phanda . 
k ) Vho Verlene Manuel ( Muimeleli wa Vhaṋameli vha Mabasi na Tshumelo dza Maṱirokisi )
Ro kona u thivhela u tsa ha phimo dza zwikolodo , zwine zwo vha zwi tshi ḓo vha zwo kwama ikonomi yashu nga nḓila khulwane .
Hu na masipala ya 283 Afrika Tshipembe , ine 6 yayo ya vha masipala mihulwane , ya 231 ndi masipala yapo , ngeno ya 43 i masipala ya zwiṱiriki .
Nga kha u ḓifara zwi tshi elana na mikhwa , muthu u ḓiṱanganyisa nga zwivhumbwa zwoṱhe na Zwivhumbwa zwa muya , sa tshiko tsha zwivhumbwa zwoṱhe , a zwi funa zwoṱhe na u wana lufuno kha zwoṱhe . 
b ) Vho Barbara Schreiner - ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
Phesethe dza fuṱahembili dza vhashumi ndi vho tholwaho lwa tshoṱhe . 
Kha hu nangiwe tshishumiswa tsha u linga tsho teaho tsha lushaka lwa mushumo wo itwaho .
Makhomoreidi , ni nga humbula uri zwi konḓa nga maanḓa u thoma nndwa ya mbofholowo . 
U ṋea mafhungo nga vhuḓalo nga u tou amba nga tsha vhukoma na nga luṱingo kha vhashumelwa , vhalambedzi , muthu a langaho tshumelo dza mutakalo dza mulwadze na miṅwe miraḓo ya thimu yo fhelelaho . 
U tevhekanya seethe ya nomboro dzo tiwaho
U khwaṱhisedza uri masia mararu a muvhuso a ya shumisana kha u ita mishumo yao yo khetheaho u ya nga Mulayotewa na uri musi a tshi khou ita ngauralo ha khakhisani kha sia ḽa vhukoni hao .
Vha haseledze mafhungo na Ṱhoho ya tshikolo na vhafaramikovhe vho teaho .
U fhira kale , hu na ṱhoḓea khulwane nahone ine ya dina ya u khwaṱhisa nndwa na vhutshinyi kha vhafumakadzi na vhana . 
Dzoṱhe hedzi ḓorobo dzi a kona u swikelelea , hu nga vha nga bada kana nga tshiporo . 
Vhorapolotiki vha dzulela u vha kha zwa polotiki . 
Nḓila iṅwe na iṅwe ine ya nga shumiswa , vhadededzi vha re na tshenzhemo vho livhana na vhuḓifhinduleli ha u lugisela vhagudiswa kha nḓowenḓowe dzo khwaṱhaho . 
Ngauralo , ngudamirafho , ine ya ṱalusa uri muthu o ḓisa hani ḽifhasini , i reriwa u thoma . 
U vhudza muthu uri u ya hani huṅwe fhethu
Muiti wa khumbelo a vha o bviswa kha ofisi i ṱo ḓaho u fulufhedzea ha muthu zwo vhangwa nga vhuḓifari ha vhuaḓa .
Vhabindudzi kha bondo idzi vha nga nanga u sa ṱanganedza mbadelo dza muingapfuma nga datumu ya mbadelo , fhedzi vha bindudza hafhu mbadelo . 
Zwenezwo , vho kwasha khoro dza afho he havha hu sina vhalindi vha tsireledzo . 
u khwinisa ndango ya tshitshavha kha mveledziso
U ḓiṱhogomela nga u ambara masiki sa afha khemikhala dzi na mitsihambe ya khombo . 
Zwiṅwe hafhu , Khabinethe i lwisana na maipfi a khethululo o ṱahiswaho nga muraḓo wa Khaṱhulo , Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Vho Mabel Jansen .
Hezwi zwi ḓovha nḓila yo dzudzanyeaho na hone ya ndinganyelo kha u tikedza ndaulo yapo , sa vhunga vhathu vhoṱhe vha no khou shumisa themamveledziso ire hone vha tshi ḓo bvisa vho masheleni a mbadelo kha ndaulo , zwi sina ndavha uri vha dzula ḓoroboni naa kana hai . 
Vhahashu , shango ḽi khou ṱangana na khaedu khulwane dza ndeme dza fulufulu dzine dza konḓisa nḓila ya nyaluwo ya ikonomi nahone ndi tshithithisi tshihulwane kha muṅwe na muṅwe kha shango .
Kha dizaini yo dodombedzwaho , u ḽaisa hune ha nga vha hone hu fanela u ṱolwa . 
( b ) mafhungo a kwamaho zwa dzikhaṱhululo ; na
Ndi zwone , tshifhinga tshinzhi , senthara dza mbambadzo na vhutsila zwi ḓo sudzuluwa musi vhathu vha tshi sudzuluswa na u pfulutshela huṅwe fhethu . 
TSHITORI Ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe
Mutshutshisi vho ita Khumbelo ya Tshihaḓu kha ICC , vha so ngo ṋea Afrika Tshipembe nḓivhadzo na luthihi .
Bembela ḽa vhu 70 ḽa UN ḽi ḓisa tshikhala tsha u isa tshanduko phanḓa ya Khoro ya Vhutsireledzi ya UN .
Nḓila dza u shuma dzi ḓo thomiwa dza u khwiṋisa hu sa imi ha kushumele kha miṅwaha i no tevhela . 
Vhukoni he ha itwa siani ḽa pfunzo , he nda amba ngaho u rangani , hu langwa nga u shela mulenzhe ha vhathu vhanzhi , hu tshi katelwa vhamaṱali vhaswikeli na vhagudisi vhaswikeli , vha no nga sa Muphurofesa Philip Tobias , vhane vha vha vhukati hashu madekwana ano . 
Naho zwo ralo , u swika zwino , rakhonṱhiraka o dzula e hone saithini na u langa fhedzi kutshimbilele kwa vhuendi . 
Vhaofisiri vha vhulamukanyi ndi vhahaṱuli na vhomadzhisiṱiraṱa vho tholwaho u ya nga Ndayotewa na Mulayo wa Vhomadzhisiṱiraṱa.36 Vharangaphanḓa vha Sialala a vho ngo tholwa kha tshiimo na tshithihi tshavhulamukanyi , fhedzi vha tou vhewa tshiduloni .
Mafhungo a nga shandukiswa u bva kha moudu uno u ya kha uḽa , sa u shandukisa mulaedza u bva kha nyolo u ya kha phara
77 . Milayotibe ya Tshelede
Mbuletshedzo dza tshisumbi tsha thekhinikhala nadzo dzo khunyeledzwa . 
U vha mukhethi vha tea u :
Vha nga hwala vhulwadze vhune ha nga vhigea arali vha tshi nga shuma naho .
( a ) u shumisa milayo ya vhusimamilayo ha lushaka , nga nnḓa ha musi Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde u tshi bula zwiṅwe-vho ;
Ofisi ya Vhaswa yo avhelwa mugaganyagwama wa R9.9 miḽioni .
U FHAṰA AFURIKA ḼA KHWIṊE NA ḼIFHASI ḼA KHWIṊE
CM46 - Khumbelo ya ṱhanziela ya u thoma bindu na R60 yo diphosithiwaho kha khoudu ya khasi ṱama
17.2. Miraḓo ya tshoṱhe ya Ṱhiribunaḽa ya Lushaka ya Murengi :
U shumisa Milayo ya u Ḓiṱunḓela u sa Nyeṱhi
Zwifhinga zwi tevhelaho zwa mvusuludzo zwi ya nga maḓuvha a mabebo :
28 . U redzhisiṱariwa ha thundu i sa sudzulusei ya muvhuso
Muvhuso wo vhuedzedza masheleni a fhiraho 320-miḽioni ya dzirannda ubva kha vhatshinyi nga kha Nomboro ya shishi ya u Lwa na Vhutshinyi ha Lushaka .
Kha u guda ḓivhanyambo , vha a mangadzwa nga tserekano na u fhelela ha kushumele kwa muvhili . 
Tshigwada / Tshanduko dza Zwigwada zwo ṱanganelaho
CCMA yo ta mukhomishinari muhulwane uri a tshimbidze mafhungo ayo .
Mulayo une wa langula u thoma u shuma ha thendelano dzi fanaho na khadzimiso dza banngani u ṱuṱuwedzwa zwihulwane nga u dzhielwa nṱha ha mbekanyamaitele . 
Nga nnḓa ha musi ri tshi kona u ita mvelaphanḓa ine ya fana , Afrika Tshipembe ḽi ḓo salela murahu . 
Maitele o vha e a uri vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi nga tshimbidza vhugudisi kha tshiṱiriki na ḽevele yapo . 
Zwi fanela u pakiwa na u endedzwa u ya vhuponi ha u shumela nga nḓila ine u swikelela zwimela zwa vha zwo leluwa , u ita uri zwi konadzee u tinya u fara zwimela nga nnḓa ha musi zwo fanela .
U ṋetshedza zwidodombedzwa zwa nga ha tshiimo tsha dzibada hu tshi itelwa u dzudzanya muvhigo wa ṅwaha . 
China , naho hu na u thivhelwa kha vhavhambadzi vha phuraivethe , ḽo vha ḽi tshi khou tendela tshanduko kha mitengo ya dzitshaka uri i sumbedzwe lwo fhelelaho kana lu songo fhelelaho kha mitengo yapo , mafheloni a 2007 . 
Vhukonḓi ha mugaganyagwama ho vha hu khou kwama yunithi dzo vhalaho dzi re hone u itela u vheiwa zwiimoni zwa mushumoni . 
Bugu ya maitele i shumiswa u ṋetshedza vhuṱanzi ha mveledziso ine ya khou ya phanḓa na mvelaphanḓa tshifhinga tshoṱhe ya simesiṱa dzo fhambanaho na miṅwaha . 
Nzudzanyo nngede dza ḽodzhisitiki dzine dza nga kwama ndambedzo dzi sa thengathengiho dza masheleni dzi katela :
Matshimbidzelwe a mugaganyagwama a sumbwanḓila nga khaḽenda ya mugaganyagwama ya vhukuma na sekhuḽa dza mugaganyagwama dzo ṋetshedzwaho nga Fulwana dzi re khagala na u shuma sa sumbanḓila kha ndugiselo dzi re na mushumo dzine ha tevhedzwa dzone nga u angaredza . 
vha tea u vha vha sa wani ndambedzo ya Muvhuso ya thengo ya nnḓu
( iii ) u tsireledzwa ha makete wa vhathu vhoṱhe malugana na u tshimbidzwa ha thundu , tshumelo , lupfumo na mishumo ;
Tsumbadwadze dza mutsiko wa munwelelo dzi ṋetshedzwa kha maga a zwiomate zwoṱhe zwo ṋokaho . 
Muvhuso u khou pulana u khwinisa phimo dza tshigwevho kha milandu mihulwane .
Komiti ya Phothifoḽio ya Vhafumakadzi , Vhana , na Vhathu vha re na Vhuholefhali
Vhaṱhonifhei Dziminisiṱa na Vhafarisa Dziminisiṱa ,
3.6 . Vho Mlungisi Justice Mathonsi sa Muofisiri Muhulwane wa Kushumele kha Ofisi ya Poswo ya Afurika Tshipembe .
Vha fare ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe na luṅwalo lwa nḓivhadzo .
3 . Mutukana ane a khou fumba u tea u vha o ṅwaliswa kha manḓalanga o teaho ( murangaphanḓa wa sialala , masipala , muvhuso wa vunḓu ) . v
Kha vha sumbedze ṱhonifho kha khasiṱama ngauri ṅwaha nga ṅwaha , zwi si na ndavha uri u kha vhuimo vhufhio ha pfunzo , vhukale , mbeu , murafho kana mbuelo , u tea u ṱhonifhiwa . 
Maipfi a 100 - 120
Mishumo ya u tou ṅwalwa , ine ya tea u itwa fhasi ha nyimele ine ya langwa , yo vhumbwa nga mabammbiri mavhili ( 2 ) kha Gireidi ya dza 7 na 8 ; ngeno kha Gireidi ya 9 hu mambammbiri mararu ( 3 ) .
Miṅwedzi miraru u ya kha ya rathi
Vha ḓo badela iṅwe tshelede arali vha sa shumisa DSP wa vhulwadze vhu sa fholi Arali vha tshi funa u wana mushonga wo themendelwaho u bva khemisini kana kha dokotela ane a khou phaḓaladza we vha mu nanga ane a si vhe DSP ya Tshikimu , vha ḓo tea u badela 30% ya mutengo wa mushonga na mbadelo dza u phaḓaladza .
Khabinethe yo tendela u imisa hu na maga ha nyiledzo kha khaṋo ya abaḽoni ya vhubindudzi ya ḓaka . 
Ri tea ubva ra ya hune thaidzo yavha hone . 
Mbekanyamushumo i ḓo shumiswa kha u eletshedza nga ha vhupulani na nḓisedzo ya themamveledziso nga mazhendedzi a sekhithara ya phuraivethe u itela u tikedza nyaluwo ya ikonomi , u shela mulenzhe kha maraga wa zwa vhashumi khathihi na ndondolo ya Vunḓu nga u angaredza . 
214 . Mukovhe na u ṋewa ha mbuelo nga nḓḓila ya ndingano
U sedza kha tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya zwikili zwi ṱuṱuwedza tshoṱhe kha u vhuedza tshitshavha . 
Ndi zwa ndeme uri muleludzi a bveledze vhushaka ha u fulufhedzea na muraḓo muṅwe na muṅwe na u leludza hu si na u khakhisa . 
ZWA U TOU ṄWALWA
Nzulele ya u sa vha na mvelaphanḓa ho kalulaho ndi ine ya anganyela u bveledzwa hafhu ha maitele mveledziso a Afrika nga murahu ha mbofholowo a u ḓi tika zwihulwanesa kha vhannḓa , u bveledza hu re fhasi , u tumbula hu re fhasi , na u bvelaphanḓa ha vhushai . 
Fuḽaga ya Afrika Tshipembe ndi iṅwe dzifulaga dzi ḓivheaho nga maanḓa ḽifhasini . 
Tshikalo itshi tshi a fhambana u ya nga masipala , vha tea u kwama masipala wa havho u wana uri tshivhado tsha maḓi a sa badelwi ndi tshifhio .
U renda tshirendo tshipfufhi kana raimi
Phambano : Nḓila ine u dzhenelela ha tshitshavha ha dzudzanywa ngaho hu tea u ṋekedza tshikhala tsho linganaho tsha phambano , zwi re , u itela zwitaila na mvelele dzo fhambanaho dza u dzhenelela .
U londota ha u tsireledza kha sentha ya zwa shishi , mathenithi , na kha vhulangi . 
U itela u khwiṋisa u swikelwa na u shuma , vhaofisiri vha zwa mishonga , zwa mutakalo wa muhumbulo , na vhaongi vha u bebisa zwi ḓo itwa dzikiḽiniki . 
U shandukisa milayo nga ha amba nga vhudzekani a zwi ambi uri mvelele yashu i ḓo shushedzwa . 
Zwi kha ḓi vha zwo ralo , zwikolo zwoṱhe zwi nga ṱuṱuwedzwa ho khwaṱhiswa u bveledza mbadelo dza u tou funa dzo dzudzanywaho . 
Zwivhumbeo zwa muthu - u bva kha zwivhumbeo zwa nomboro 1 , 2 , 3 kana maḽeḓere A , B , C , nz . nga ngeḓane dzo itwaho nga zwivhumbeo zwa vhathu .
Fhedziha , vhadzheneli kha ngudo iyi a vha ngo wana izwi zwi tshi vhanga mutsiko . 
Phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo , vhalanguli vha fanela u ṋea vhathu vhane pfanelo dzavho dza nga kwamea :
Itani ṱhoḓisiso yo ḓisendekaho kha awara dza tswikelelo- vhathu vha ṱoḓa u shumisa tshumelo lini ? 
Musi hu tshi khou khethekanywa thundu kana ndaela ya u ṱunḓa , ndumbo ya khothe hu ḓo vha u vhona uri hu na mbadelo i linganaho ya phambano ya vhuṋe vhukati ha vhafarakani vha kale . 
Vhafuni vha mitambo na vharengi ndi zwiṱuṱuwedzi zwa ndeme kha u ḓisa mbuelo ya vhuṱambo honoho fhedzi ṱhoḓisiso ṱhukhu dzo itwa khaho . 
( 4 ) Vhusimamilayo ha vunḓḓu vhu a tendelwa u shuma u bva nga ḓḓuvha ḽe ha fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela u swika ḓḓuvha ḽine ḽa ḓḓo tevheliwa nga ḽine ha ḓḓo thoma u farwa khetho dza u vhumba vhuṅwe vhusimamilayo ha vunḓḓu .
( e ) U kona u ṋekedza khoro zwidodombedzwa na tshifanyiso vhukuma tsha wadi na ṱhoḓea dzayo na zwo sedzwaho musi ho pfi vha ite ngauralo nga khoro .
Khumbelo yavho itea u vha ina mushonga wo randelwaho wa u dovholola wa miṅwedzi ya rathi .
U swika zwino , u vhulunga hunzhi ho vhonala kha vhulanguli na kha zwiteṅwa zwi si zwa ndeme , u fana na zwa u bika , zwa nyambedzano , zwa tsivhudzo , zwa nḓisedzo ya zwishumiswa , vhuṅwali na vhuganḓisi , vhuendelamashango na muḓilimeli , vhudzulo na vhuḓimvumvusi . 
Fhedziha , kha miṅwaha ya mahumi yo fhiraho ho vha na nyengedzedzeo kha tshumiso ya zwibveledzwa zwa mupo kha dziṅwe nḓowetshumo u fana na zwiḓolo , mishonga ya miri na zwiḽiwa , khathihi na nyengedzedzeo ya u ita phathenthi kha sekithara idzi .
Madzuloni azwo , vha langa milayo ya Tshumelo ya Tshitshavha . 
Zwifhiwa zwa vhashumisani vho fhambanaho kha mushumo wa mafheloni a kotara wa minisṱa . 
Izwi zwi ḓo sedzwa kha Dzulo ḽa vhu73 ḽine ḽa ḓo farwa ngei Geneva u bva nga dzi 13 u ya kha dzi 30 Khubvumedzi 2016 .
Vhaswa vha shango heḽi vho ri a vha ṱoḓi ' u fhiwa vho dzula ' fhedzi vha ṱoḓa ' u takuwa vha ḓishumela ' .
Mulayotibe u kumedza ndinganyo ya ṋetshedzo dzi langaho kushumele na vhuvhusi ha zwiimiswa zwa muvhuso zwi vhigaho kha Minisṱa wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi . Hezwi zwi ḓo ita uri hu vhe na mutevhe u fanaho kha ṱhoḓea dzoṱhe dzi no tea u swikelelwa na maitele ane a tea u tevhedzelwa nga zwiimiswa zwi tshi elana na vhuvhusi .
Hu do vha hafhu ha vha na tshikhala tsha vhathu vha re na mavu maṱuku kha bulasi uri vha fhambanyise zwibveledzwa zwo wanalaho u bva kha mafhi a mbudzi sa afha mbudzi dzi tshi ṱoḓa tshifushathakha tshiṱuku na uri dzi nga konḓelela nyimele dza mupo dzi konḓaho u fhira kholomo dza mafhi . 
Mulayo u ṋetshedza nga maanḓa u laulwa ha zwikwama nga ndaulo ya dzibodo dza vhulanguli na vhaofisiri vha tshikwama tshiṅwe . 
14.1 Mishumo ya u simiwa na khomishini
Miraḓo yo dzhenelaho kha Thendelano i fanela u ita ṱhoḓisiso yo ṱanganelaho , u thoma vhuendi vhune ha pfukekanya mikano . 
Lavhelesani zwifanyiso izwi ni ambe na khonani yaṋu nga tshitendeledzi tsha vhutshilo ha khuhu . Ṅwalani nga zwine zwa bvelela kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe .
U shela mulenzhe sa mudzulapo wa vhuḓifhinduleli kha vhutshilo ha zwitshavha zwapo , zwa lushaka na zwa ḽifhasi . 
Minwe i nga gandiswa kha fomo ya tshiofisi ya minwe i shumiswaho shangoni ḽi ne vha vha khaḽo .
U ita u so ngo thoma wa ḓilugisela na u ṱalutshedza
Fulo iḽi ḽo no vha kha maimo a u thoma u shumiswa , zwine zwa katela vhulavhelesi na ndangulo ya u thoma thandela .
Zwi sa katelwi zwa Tshikimu zwoṱhe zwo dodombedzwa kha mutevhe wa Mulayo 16 na Anekidzha E ya Milayo ya Tshikimu , ine ya nga wanala kha webusaithi ya GEMS kha www.gems.gov.za.
U tea u fhaṱiwa , u bvela phanḓa na u vusuludzwa nga zwiṱuku nga zwiṱuku .
Sisiteme dza u guda ha Vhaaluwa dzo piringana vhukuma , hu si nga vhathu vhane vha khou shela mulenzhe fhedzi - mihasho ya muvhuso wa lushaka na ya mavundu , sekhithara dza phuraivethe , dziNGO na vhaṋekedzapfunzo - vha nga vha na ndivhotiwa dzo fhambanaho . 
Ri swikisa mvelelo dzo bulwaho kha ḽifhasi ḽoṱhe na kha Afrika Tshipembe fhedzi . 
Kha dziṅwe nyimele , vhathu vho ṱhaphudzaho pfunzo dzavho vha na ndalukano dza tshiofisi , fhedzi vhugudisi havho vhu kundelwa u swikelela ndavhelelo dza nḓowetshumo . 
Ri pfa ro ḓala dzindivhuwo vhukuma u kona u bveledza vhushaka na ofisi yavho , vha ri tendela u vha founela u itela thuso nga ha thendelo dza fhethu na thikhedzo dza nzudzanyo kha tshifhinga tsha u ita fiḽimu tshoṱhe ( ya thevhekano ṱhukhu ya Angel ) kha ḽa Gauteng . 
Kha vha ri ndi dzhie tshifhinga itshi ndi ḓivhadze uri muvhuso wo vhetshela thungo masheleni a linganaho henefha kha R800 miḽioni ya u ṱavhanya u thusa zwitshavha .
U dovha u anetshela zwiwo nga mutevhe u re wone
Hafhu , i ḓo shuma sa maitele a tsirakhombo u thusa mashango a BRICS u thivhela mutsiko wa thengiselano ya tshifhinga nyana , u ṋea thikhedzo na u khwaṱhisa ngona ya mukatelo ya tsireledzo ya masheleni .
Ri ḓo khwaṱhisa maga aya a u dzhenelela kha miṅwaha i ḓaho . 
U thola komiti dza khorombusi .
Khumbelo ya ambaphuleithi ine ya vha yau lwa tshoh
U ita uri Zwipikwa zwa Mveledziso zwa Miḽiniamu zwi vhe Zwapo : Nyendedzi ya vhulanguli hapo na vhashumisani , Shundunthule 2006 .
Sisiṱeme iyi i ṋetshedza khetho ya nḓila dziṅwe dza vhukule vhu linganaho vhukati ha masia mavhili nga ngomu kha netiweke . 
Muvhuso u ḓo fha thandela masheleni nga u tevhekana .
U vhala zwine maḽeḓere na makolongonya a amba zwone .
U ṋetshedzwa ha AJA u na vhushaka ha ndeme kha milayo ya Batho Pele , nga maanḓa ho sedzwa kha milayo i tevhelaho :
U ṱalutshedzela na u ita nyambedzano nga ha mulaedza
Nga thungo " miholo ya ikonomi " yo wanwaho nge ha shumiswa , " miholo ya matshilisano " i ṋetshedzwaho nga muvhuso ndi vhu shela mulenzhe vhu gonyaho nga zwiṱuku ha vhathu vha shumaho na miṱa yavho . 
Tsireledzo ya ndindakhombo ya nga nnḓa yo dzhiiwa u itela u wana murahu phambano dza mbadelo dza vhashumi na ṱhanganyelo ya tshelede yo badelwaho nga Khomishinari wa zwa Ndinganyiso . 
Kha vhaṅwe ndi vhukoni vhu ḓaho nga mvelo , u fhira vhaṅwe . 
Zwenezwo , tsedzuluso yo amba uri mvelelo dzo vha dzi songo bulwa zwavhuḓi , dzo vha dzi si khagala , kha vha dzi bvisele khagala uri vhathu vhoṱhe vha dzi pfesese . 
Ndi nga ni thusa nga mini ṋamusi ?
Khabinethe yo tendela u tholwa ha vhathu vha tevhelaho :
Tshitendeledzi tsha vhutshilo ha tshisusu
U thetshelesa na u amba nga ha muṱa/ khonani / zwifuwo zwo ḓowedzwaho vhathu/ mutambo u funeswaho / zwithu zwine zwa khou itea nga tshifhinga tshenetsho
I tsivhudza kha maitele a khwinesa kha miṱangano ya tshiimo tsha milayo na u ṱhuṱhuwedzo ya pfananyo vhukati ha mashango a miraḓo . 
Komiti dza Wadi dzi tea u pfa dzi tshi ḓifulufhela u vha na zwikili zwa u shumana na mihumbulo iyi yo fhambanaho u itela u vhuedzanya tshitshavha .
Tshivhalo tsha khophi dza mabambiri a konṱiraka yo sainwaho ane a ḓo ṋetshedzwa nga mutholi , ndi nthihi . 
Tsumbo : dzina ḽanga ndi pfi Ndifelani , ḽi thoma nga ḽeḓere ' N ' , ḽi thoma nga mubvumo nd .
Fhedzi , hune maḓi are mavuni a nga kwamana na fhethu hu re na miṋo minzhi mutevhe wa anoini u a humeselwa murahu nahone wa vha kuḽoraidi , saḽifeithi na dzikhaboneithi . 
Mashango o bvelelaho , arali a na tshithu tshi re khombo a isa phanḓa na u ri tovhola . 
GCIS i nga shumisa zwishumiswa izwo misi yoṱhe u lavhelesa mafhungo are kha sisiṱeme dzayo na u topola khethekanyo dza vhashumisi nga zwiteṅwa zwi nga ho sa ḓiresi dza IP , domeini , tshaka dza burousa na masiaṱari o dalelwaho . 
mu ḓologi u ḓo ṱo ḓiwa .
uri vha sa badele tshelede nnzhi kha vhafha ṱi
U thuthisa zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi .
Vhunzhi ha u tsela fhasi ndi mvelele dza VAT i re fhasi na rasithi dza mbuelo ya muthelo wa khamphani dzo livhanywaho na u tsela fhasi ha mishumo ya bindu na u tsela fhasi ha u shumisa masheleni nga muṱa . 
U ṱanganedza na u ṱola ṱhingo . 
Phambano , vhuṅwe ha vhurangeli ha u fhelisa vhashai a vhu athu u vha na u kwamea hu ṱoḓeaho nga vhanga ḽa thusedzo ya muvhuso i songo tou livhanaho thwii . 
Vhalangi Vhahulwane vho Ṱanganelaho na Mbekanyamushumo ya vhatelwadigirii vha Vhashumi vha ḓo wana dipuḽoma kana honasi ya vhatelwadigirii dza nṱha ine ya ḓo vha lugisela nḓila kha vhatelwadigirii vha Mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Khorotshitumbe ya Lushaka u wana digirii ya masiṱasi . 
vhambedza atikili mbili dza mafhungomaitei .
Heyi yo vha i si ḽisi na luthihi . 
11 . Hu tea u ombedzelwa uri u nanga muthu u itela khetho na zwa u voutha ndi maitele mavhili o fhambanaho .
Ndi ngani mbalo na pfunzo ya mbalo zwi tshi kha ḓivha zwa ndeme kha tshifhinga tshine ho ḓala mafhungo na thekhinoḽodzhi ya nṱha ? 
Zwino , hu na mveledziso ya zwipeisa zwi no shuma zwavhuḓi , hu na nyimele ṱhukhu vhukuma dzine dza ṱoḓa nebulaiza .
Ngauri komiti ya Wadi ndi tshanele ya ndeme ya vhudavhidzani kha ḽeveḽe yapo , i tea u khwaṱhisedza uri mafhungo ane ya a ṋekedza kha tshitshavha ndi a ngoho nahone a pfeseswa nga muṅwe na muṅwe na uri ya dovha ya huma yaa isa mafhungo a ngoho kha khoro na vhakhantseḽara .
Ri tshi khou dededzwa nga Pulane ya Mveledziso ya Tshitshavha ( NDP ) , ri khou fhaṱa Afrika Tshipembe ḽi si na vhushai , tshayandingano na vhushayamishumo .
4.11 Khabinethe i fhululedza tsheo ya Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe ya u do tamba 90 wa phesethe wa vhitsila hapo kha zwititshi zwoṱhe zwa radio u itela u ṱuṱuwedza zwithu zwo bikwaho kha ḽino .
Kudzhenele kwa u khakhulula muvhuso washu wa demokirasi zwo ḓisa tshanduko nnzhi kha nḓisedzo ya tshumelo ya ndulamiso . 
Musi maitele a u pulana a tshi thomiwa na u tshimbidzwa nga masipala , CBP ndi tshumisano vhukati ha wadi na masipala .
Vhadzudzanyi vha mumatsho vha ḓo badela nga maanḓa u tshinyadzwa ha ḓorobo khulwane nga nḓila iyi . 
Kha ri vhale
5 . Ṱhoḓea dza mafhungo a ndeme o ṅwaliwa kha pulane dza wadi dzi fanaho na dzenedzo hu fanela u wanwa guṱe ḽa hone .
Iyi mbetshelo i iledza u phaḓalala ha vhuloi .
zwinepe zwivhili zwa goloi .
A huna fomo dzi ḓadzwaho .
1.8. Khabinethe i nyefula u ṱhaselwa ha muṱapatila wa Mbumbano ya dzitshaka ngei Abyei , kha ḽa Sudan , zwe zwa isa kha u dzama ha khosi ya lushaka na mudziamulalo wa Muiṱopia .
Mathomo a u kheluwa ndi vhupo ha nyelelo u bva kha tshisima , ngeno magumo e vhupo ha nyelelo yo furalelaho tshisima . 
Komiti dzi nga vha na Vhupﬁwa nga Vhathu nga ha milayo kana mafhungo a yelanaho na mulayo .
Arali Madzhisiṱaraṱa a tshi khou kundelwa u dzhia tsheo malugana na afidaviti dzo ṋetshedzwaho nga mulandu wa khuḓano ya vhuṱanzi havho na ha Muhwelelwa , ndi uri arali hu na khanedzano ya mafhungo kha masia oṱhe , Madzhisiṱaraṱa a nga fhirisela mafhungo kha tsengo khulwane .
Mbuelo ya ḓuvha nga ḓuvha ya buḽoko
Kha vha humbule nga mugudi muthihi ane a nga vha o no vha ṋea thaidzo dza vhuḓifari . 
U tshi engedza kha maga o bulwaho afho nṱha , hu tea u vha na phuluphedziso yo ḓiimisaho nga yoṱhe ya vhungoho ha mafhungo o vhigwaho nga vhoṱhe vha khorotshitumbe ya vundu na ya lushaka . 
Vhaṅwalisi vha khou ṱoḓiwa u itela mishumo ine ya ṋetshedza ndondolo i bvelaho phanḓa i katelaho dzilafho ḽa TB na HIV kha dzitsiwana na vhana vha re khomboni . 
U shayea ha mabunga manzhi hu shela mulenzhe kha u sa ḓifara zwavhuḓi ha vharengi . 
( 2 ) Muphuresidennde u tea u bvisa Muhaṱuli ofisini yawe nga murahu ha u tendwa ha ḽikumedzwa ḽa uri a bvisiwe .
Mbekanyamushumo ya tsireledzo i dovha ya vhea phanḓa vhasidzana na dzikhomba vha miṅwaha ya 15 u swika kha 24 nahone ndivho yayo ndi ya u fhungudza u kavhiwa ; u fhungudza u ḓihwala mivhilini ha vhaswa ; u fhungudza vhudzekani na pfudzungule dzo ḓisendekaho kha mbeu ; u dzudza vhasidzana tshikoloni u swika kha maṱiriki ; na u engedza zwikhala zwa ikonomi kha dzikhomba u itela u lingedza u vha tinyisa kha maduna mahulwane .
Manweledzo
Nga ṅwambo ya ṱhahelelo ya tshumelo kha vhathu vha vhaholefhali vhuponi ha mahayani ha vundu , khwaṱhisedzo yo vhewa kha u ṱavhanyisa u thoma ha tshumelo kha zwitshavha zwa vhupo ha mahayani . 
Sia ḽa u thoma ḽi ṱoḓa u khwaṱhisa na u engedzedza vhukoni ha Afrika Tshipembe kha u swikelela ṱhoḓea dzaḽo dza zwiḽiwa zwa lushaka . 
Kha fhungo ḽa u vhofholola vho shavhaho dzhele , ho vha na u tsela fhasi he ha rekhodwa kah zwiwo zwa u rwa khathihi na mpfu dzi si dza mupo . 
Mulangadzulo vho dzhia Tshidulo vha vhala thabelo . 
Mbuno nthihi fhedzi ya u valelwa havho ndi u khwaṱhisedza maitele o teaho khothe ya mulayo ine vha khou sengiswa khayo . 
Mbilo ya mavu ndi mini ?
Uri vha wane thendelo , vha fanela u ḓadza fomo ya khumbelo ya phemithi ya u rea kha sekithara ine tshikepe tsha ḓo rea khayo .
Akhaunthu dza Pre-paid .
Tsumbo dza vhuḓifhinduleli
Naa ndi ḓo ṋewa vho nnḓu yanga ?
madzangano a zwa mbulungano
Hu tshi tevhedzwa u kokodza , vha tshimbidza u kunakiswa ha mashika nga kha u kunakisa na ndangulo ya maḓi , na u sefa muya . 
Mbudziso ndi ya uri ndi ngani vhathu avha vho fariwa , vha valelwa dzhele lwa tshikati tshi swikaho miṅwedzi yo vhalaho , nga murahu vha vho pfa khothe i tshi ri zwo vha zwi songo tea uri vha fariwe na u valelwa . 
Hu khou dzinginywa uri Khomishini ya zwa Dzikhetho i nga si ḓo pambuwa u bva kha makumedzwa a Mulayotibe nga u ita nzudzanyo dzo khetheaho maelana na datumu na fhethu ha u vouthela . 
Vhuṱambo na maḓuvha o khetheaho a u pembela a no pembelelwa nga tshitshavha hu tea u itiwa nyambedzano nga hao musi a tshi bvelela kha themo ( Awara mbili nga themo dzo avhelwa zwenezwi )
U shumisa figara dza muambo tsumbo , mafanyisi na mamethafore
Nga hetshi tshifhinga vhagudi vhoṱhe vha Gireidi dza 1-3 vha ḓo vha vha tshi khou ṅwala milingo yo lugiswaho ya lushaka kha Luambo na Mbalo .
Thandela yo sika mishumo ya 188 , kha vhathu vhapo , vhaswa na vhafumakadzi vha vhone vho vhueleswaho .
Vhaimeli vha komiti dza wadi dzi no kwamea vha tea u shela mulenzhe kha Thimu ya u Shuma ya Thandela i re na vhushaka na IDP
24.5. Khomithi ya Minisiṱa dza tshivhalo vhe vha hwedzwa mushumo wa u lugisela mabembela a miṅwaha ya ḓana , ine i khou rangwa phanḓa nga Minisiṱa Vho Jeff Radebe , vha ḓo ri nga Ḽavhuṱanu ḽa 20 Tshimedzi 2017 , vha ḓo nyeṱulela vha nyanḓadzamafhungo zwa uri ndugiselo dzo ima hani .
MUSHUMOITWA WA 3.1
Vha ḓo badela iṅwe hafhu arali vha shumisa mushonga u si ho kha Fomuḽari ya GEMS ( mutevhe wa mishonga ) Arali dokotela wavho a vha randela mushonga u si ho kha mutevhe wa mishonga wa GEMS ( une wa vhidzwa upfi fomuḽari ) vha ḓo tea u badela tshipiḓa tsha mutengo wa mushonga naho wo themendelwa kha mbuelo ya vhulwadze vhu sa fholi .
( 1 ) Hu na Khomishini nthihi ya Ndaulo ya Muvhuso kha Riphabuḽiki .
Ri khou dovha ra lavhelela u khwiṋisa maitele a u renga , nga maanḓa maelana na u oda na nḓisedzo ya mishonga . 
Ndi zwa ndeme u ṱalusa zwithu zwi re zwa ndeme ngauri masipala a u nga ḓo vha na zwiko zwo linganaho zwa u tandulula zwithu zwoṱhe zwe zwa ṱaluswa nga zwipiḓa zwo fhambanaho zwa tshitshavha . 
Vhunzhi ha vhadzulapo vhashu a vha koni u swikelela u renga zwiendedzi zwavho lune vho ḓitika nga vhuendi ha nnyi na nnyi khathihi na vhuendi vhune ha si vhe ha mimoḓoro uri vha kone u swikelela zwikhala zwa mishumo , vhuḓimvumvusi na zwa matshilele . 
U tholwa ha vhathu vhoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa nga ndalukano dzavho na u sedzwa arali vhe si na milandu .
Ngoho , ri fanela u kuvhanganya na u dzudzanya mmbi dzashu dzoṱhe kha u lwela ndivho ya yo lugaho ya u vhea lushaka lwashu kha u sa vha na ngeḓane dza vhushayamveledziso , vhushai na vhushayamushumo . 
Hu na milayo yo ṱanganedzwa zwavhuḓi ya u avhela na u khouda ha zwivhangi zwa lufu . 
Khuvhanganyo ya zwithu zwa kale iyi i na mawanwa a Khomishini kha nyimele dzoṱhe dzo tangaho u ponda . 
Ri dovha ra tea u pfesesa uri roṱhe ri bva kha siangane dzo fhambanaho na uri musi u tshi lwela u bvelela ha zwipikwa zwa dzangano , u fanela u dzhenisa izwi na zwone muhumbuloni . 
Hafhu , hu dovha ha vha na muṅwe mushumo kha mutshutshisi wa u ita khumbelo ya khaṱhululo kha tsheo ya khothe ya u ṋetshedza beiḽi ya mahala musi ho sedzwa lushaka lwa vhutshinyi , nahone mutshutshisi o kundelwa u tevhedza maitele aya . 
Ndivho ndi u sika zwitshavha zwi re na mutakalo wavhuḓi na u ṱhogomela . 
Musi ndi tshi khou pfesesa vhuimo , nḓivhadzo ya mbuno iyo yo dzhiwa nga mueletshedzi wa mulayo wa Khomishini iyi nahone a i ngo hanedziwa . 
2.1 . Khabinethe yo ṱalutshedzwa ngaha mvelaphanḓa yo itwaho kha u bveledzisa Mbekanyamaitele ya Phindulo ya Tshanduko ya Kilima ya Lushaka ( NCCRP ) : Ṱhaluso ya Vhulelusi ha Mimuya i bveledzwaho ngomu lufherani ( GHG ) .
Mbadelo dza kushumele dzo engedzea nga ṅwambo wa ṱhoḓea khulwane ya vhudavhidzani ha mveledziso na u engedzea ha mbadelo dza u tshimbidza zwithu dzi sa shanduki . 
U dzhenelela kha mitambo ya masia ( tsumbo , u bva kha tshauḽa u ya kha tshamonde , na nṱha kana fhasi )
Khovhe dzo faho nga u balelwa u fema , dzi tshi kha tshiimo tsha vhuḓi , dzi nga ḽiwa nga vhathu . 
Minista wa zwa Dzinnḓu , Vhupulani ha Zwikhala na Mupo u ḓo dzhia vhuḓifhinduleli kha zwa u ola mutheo wa mbekanyamaitele . 
Hezwi zwi katela u ḓivhadza muvhuso nga ha mafhungo a nḓisedzo ya tshumelo na zwithu zwine zwa kwama zwitshavha kha vhupo havho . 
U vha na muhumbulo kha mveledziso ya zwiṱirathedzhi zwa mutakalo na tsiravhulwadze . 
Sa nga misi , tshipiḓa tsha khaedu tshi kha u ḓivha izwi , na tshipiḓa kha u livhana nazwo . 
Ro ḓi imisela u ṋetshedza tshumelo yavhuḓisa kha vhadzulapo vhashu nga nḓila ya u ḓiṱukufhadza na u ṱhonifha . 
Tsumbo kha fhungo iḽi i ḓo leludza u shumiwa ha khumbelo dza mushumo . 
Ningo Khombo yo egedzeaho ya khentsa kha mabuli a ningo na sainasi Zwi vhanga u kundelwa u nukhedza
Uyu ndi mutevhe wa u sedzulusa wa zwipiḓa zwa ndeme zwa mulayo zwine vha fanela u pfesesa uri vha kone u ḓivha zwine vha fanela u ita sa muraḓo wa komiti ya wadi .
Thaidzo idzo dzi nga katela mafhungo a uri u tevhela khumbelo kha nyimele ine ḽa vha khayo zwi ḓo ṱoḓa uri Muvhuso wo humbelwaho u pfuke zwipikwa zwa thendelano dzine wa vha nadzo dzo dzhiwaho vhukati ha mashango .
Tsha u thoma , vha tea u shumana na masiandoitwa a ḓivhazwakale ane a dzhia " vhuloi " ( lit. wicca-craft ) hu maitele mavhi , sa zwo sumbedzwaho afho nṱha .
Tsheledemviswa kha tshumelo dza vhashumi na vhomakone vha phurofeshinaḽa zwi bveledza tshipiḓa tshihulwane tsha mugaganyagwama . 
Nga u angaredza , a hu na tshanduko ya tshifhinga nyana kha sisiṱeme ya muthelo sa i zwi i tshi kwama para-funds dzine dza vha hone zwino dzo lavhelelwaho . 
Kha ḽiṅwe sia , mavundu a nga ngomu a tea u dzhenelela zwinzhi kha thengiselano ya nnḓa . 
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwane wa khothe Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo .
Nga awara dzo randelwaho dza u voutha u itela khetho , ahuna muthu ane a nga phirintha , u ganḓisa kana u phaḓaladza kana u phaḓaladza mvelelo dza u khetha huṅwe na huṅwe ha u fhedzisela dzo dzhiiwaho kha khetho idzo . 
Vhege ya u Shelamulenzhe ha Tshitshavha i ṋea tshikhala kha muvhuso tsha ṱhanganyo na tshitshavha , u ṱalutshedza zwo itiwaho zwa mbekanyamushumo ya kushumele .
Ndi nḓila ya khwine ya u vhulunga na u bvisa tshelede kana u ita mbadelo .
Naa muthu a nga ḓisa khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya u thivhela musi awara dza mushumo dza khothe dzo no fhira kana nga ḓuvha ḽine khothe a i shumi ngaḽo ? 
Tshiṱori , ṱhaluso ya oraḽa ya fhethu / vhathu ; mafhungo a u amba nga ha ene muṋe
Pulane dzi dzudzanywa kha levhele yapo , dzingu na shango , hu na thuso ya zwa thekhinikhala na masheleni a muvhuso wa vhukati . 
Milawana na mbekanyamaitele a zwi ho zwa u langa tshumiso ya mavhiḓa , mbadelo dza tshumelo na redzhisiṱara dza mavhiḓa . 
Fhethu ha maḓaleḓale hu khou ḓala lwa u fhirisa mpimo
Mbilo ya ndifho hu tshi itelwa koporasi dzi fanaho na Anglo-American dzi ḓo tikwa nga vhunzhi ha miṅwaha ya mahumi ye mbuelo ya vha yo ḓitika kha zwiito zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu . 
Zwifhaṱo zwa tshikolo na u pfumbudzwa ha vhadededzi zwi ḓo wana zwiko zwa nyengedzedzo . 
Kha nyimele iṅwe na iṅwe miṱangano miraru hu tou vha miminetse fhedzi , u bva afho ya tevhelwa nga miṅwalululo ya matshimbidzele aneo a fanaho , zwine zwa tou vha khagala uri zwo dodombedzwa u fhira minetse yone ine . 
Masumbi : itshi , tshiḽa , avha ( tsumbo , Tshikolo itshi ndi tsha hashu ) M
U ya nga ha tshitatamende itshi , nga ṅwambo wa zwe zwa bulwa nga vha nyanḓadzamafhungo , vho thoma u ofha u dzhenelela ha muvhuso hune ha nga vha hone he vha pfa uri vha tea u ṱanganedza zwe zwa ṋekedzwa nga " tshishumiswa tsha mashangoḓavha "  . 
Zwiṱori nga ha zwipuka zwine zwa thusa vhathu
U ṅwalisa tshiendisi tsho fhaṱwaho nga zwipiḓa , kha vha ye kha vha mannḓalanga a u ṅwalisa tshiendisi a tsinisa na ha havho vha ṋetshedze zwi tevhelaho :
( 1 ) Maanḓalanga a vhusimamilayo ha lushaka a zwanḓani zwa Phalamennde -
Mulaedza wa Lushaka , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , 17 Fulwi 2014
Ho sedzwa dziPMB Madokotela zwao
U vha khagala na u sa dzumbama
U ita nḓowenḓowe na u ṋekedza
Hezwi zwo swikisa kha u tsa u ya nga mbambadzo ya zwibveledzwa zwa vhulimi , khathihi na nyaluwo ya ṱhoḓea yo imaho fhethu huthihi ya vhubveledzi ha mutheo ho ḓitikaho nga zwiko . 
8.5. Vhalangi vha si na maanḓa vho tholwaho kha Bodo ya Tshumelo ya Air Traffic Navigation :
Kha u linga ha fomaḽa , hu shumiswa memorandamu , ruburiki , mutevhe wa u sedzulusa na zwikalo zwa phimo khathihi na zwiṅwe zwishumiswa zwo teaho u itela u sedza , u linga na u rekhoda vhuimo ha u pfesesa na zwikili zwa vhagudi .
Naho mbilaelo nga ha u ṱhoṱhela ha mikhwa zwo vhonala kha zwipitshi zwa poḽotiki na zwa lushaka , ipfi a ḽi a thu u swikelela vhathu vhanzhi nga nḓila ine zwa fanela u vha ngayo . 
vho itaho ḓivhazwakale nga u khunyeledza pfunzo kha Gudedzi ḽa Mishonga sa mufumakadzi wa u thoma wa murema kha ḽa KwaZulu-Natal wa u gudela u lafha lufhia vha dovha vha wa vhuvhili kha shango .
U ḓadziwa ha pulane ya ṅwaha nga ṅwaha ya odithi hu tshi tevhedzwa tshifhinga tsha mugaganyagwama na zwiko zwi no ṱoḓea . 
vhuṱanzi ha u renga tshiendisi
U humbulelea ha u shumisa mugaganyagwama ho ḓisendeka kha vhuhone ho linganaho ha mbuelo zwine zwa ṱoḓa ndaulo ya mbuelo i pfadzaho . 
Kushumisele kwa luambo
Mbekanyamaitele zwi tshielana na u fhaṱa tsini na milambo na maroroma na u thivhela tshinyalelo
Mafhambanyi ( maipfi a no amba zwi sa faniho ( sa : nṱha / fhasi )
U lwa na tshiimo itshi , Muhasho wa Maḓi na Tshampungane tsho Kunaho u tshi khou shuma na SALGA , CoGTA na mimasipala u ḓo vhea nyiledzo ya kushumisele kwa maḓi ngei Ḓoroboni ya Ekurhuleni , Johannesburg , Tshwane na Mogale .
Ṱhanziela ya mabebo isi ya tshikhau i ṱanzielaho vhabebi vha muiti wa khumbelo
Ndi ngazwo tsumbanḓila ya tshanduko kha tshumelo ya nnyi na nnyi i " tshumelo kha vhathu " . '
1.4 . Muhadzimi -
U vhuelela ngonani na vhudziki zwi fanela u itea yunivesithi dzashu u itela uri mbekanyamushumo dza akhademi dzi bvele phanḓa ngeno khaedu dza tshifhinga tsha vhukati na dza tshifhinga tshilapfu dzi tshi khou tandululwa .
Thodisiso ya mutholi malugana na lushaka lwa mafuvhalo kana malwadze .
Ngoho ya mafhungo ndi ya uri riṋe vha re Phalamenndeni ya vhukati ari tei u vhilahedzwa nga u ṱoḓisisa na u na u tandulula thaidzo nnzhi dzi no khou ṱaha kha ndaulo ya tshitshavha dza mavundu na mivhuso yapo . 
A vha na muthu ane a nga vha thusa .
I khou ḓo badelwa nga EFT , nga kheshe kana eWallet ?
Kha marangaphanḓa , zwenezwo , a vha thomi nga u amba nga ha thaidzo . 
Mulayo uyu u ita mbetshelwa ya mavhusele a vhupo a muṱanganelwa nga u sika milayo na matshimbidzele a u dzhia tsheo kha mafhungo ane a kwama vhupo . 
Mvetomveto ya Mulayotibe a i ṱoḓi muṱolamuvhalelano a tshi vhiga zwithu zwi siho mulayoni zwe zwa wanala musi a tshi khou shuma mishumo yawe sa muṱolamuvhalelano . 
U shumisa thinwaipfi dza muambo nga nḓila kwayo .
2.9 Vha humbela uri vha dzumbulule mafhungo o teaho a malugana na u dzhia tsheo malugana na u vhofhololwa ha muhwelelwa nga beiḽi , tsumbo , a uri muhwelelwa u khou khakhisa vhuṱanzi kana dziṱhanzi , kana uri muhwelelwa u khou shushedza muṱa wavho , kana uri muhwelelwa ho ngo lugela u sengiswa , na uri , arali zwo tea , mutshutshisi u ḓo vha humbela uri vha ḓe vha ṋee vhuṱanzi malugana na izwi kha tsengo ya beiḽi ;
Khaedu idzi , hafhu , dzi a elana nahone u amba nga dziṅwe dzadzo zwi nga , arali dzo shumaniwa nadzo nga nḓila yo teaho , shuma u amba na vhaṅwe . 
Kha ri ṅwale Vhalani lungano ni nange phindulo yo teaho .
Ḓorobo ine bindu ḽa wanala hone
Ṱhoho : Nṋe - Awara dza 6
U thetshelesa vhagudi ngae
U ḓisedza zwitshavha tshumelo dza mitambo na vhuḓimvumvusi . 
Kha vhuṅwe vhupo , Eskom ndi yone ine ya vha ḓisela muḓagasi muḓini wavho .
Ezwi zwo vha zwo sedzuluswa nga zwanḓa ' fomo ya rangaho yo vha yo sedzwa ' u itela u khwaṱhisedza na ndulamiso zwo itwa he zwa tea . 
Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi , Mupo na Vhuendelamashango ndi mutholi a ṋeaho zwikhala zwi linganaho , a sedzaho ndinganyiso . 
Hu tshi dzhielwa nzhele mbidzo iyi , nga ḽa 2 Ṱhafamuhwe 2010 , mivhuso u mona na ḽifhasi yo dzhia tsheo ya ḓivhazwakale ya u engedza nyito ya u tandulula tsireledzo ya badani kha tshifhinga tsha miṅwaha ya fumi yo tevhelaho . 
33 Mutsho u ri mini ?
Ri ḓo ṱanḓavhudza mbekanyamushumo dza u thusa vhaswa u wana tshenzhemo ya mushumo nga kha vhurangeli u fana na Tshumelo ya Mushumo wa Vhaswa , na u tshimbidza vhugudamushumo vhuponi ha mushumo .
Ndo thoma mulovha .
Musi vha khou sumbedza zwiga zwa u tshinyala ha tshiimiswa , zwo vha zwo vusuludzwa nga 2008 . 
U nwa mushonga .
U engedza u ḓishumela ha tshitshavha na fhungudzwa u lavhela thuso .
Nḓowelo iyi i ima phanḓa ndavhelelo dzine masipala wa ḓo dzi fhungudza sa u ḓitika nga ndavhelelo dza lushaka na dza vundu . 
U swika hafha , vhulimi ndi mveledziso ya ndeme kha u ṱuṱuwedza ikonomi yapo , kha u vhona uri hu na tsireledzo ya zwiḽiwa na u sika mishumo . 
Phanḓa ha musi vhulwadze ha HIV vhu tshi thoma , vhalwadze vho kavhiwaho nga TB vho valelwa maongeloni a TB u vha ṱutshelisa kule na tshitshavha sa nḓila ya u langula u phaḓalala ha TB kha tshitshavha . 
Zwivhulahatsheṋe zwo reriwaho ngazwo kha nyendedzi iyi ndi zwine kanzhi zwa shumiswa Afrika Tshipembe . 
Luṱa lwa u thoma lwa mbekanyamushumo lu ḓo fhelisa u shumiswa ha mabakete ḓoroboni dza Free State , Kapa Vhubvaḓuvha na Kapa Devhula .
Mashumele a fanaho o shumiswa naho tshiimo tsho vha tshi tshi khou lemelisa hani , zwe ha vha hu tsini na u swika kha zwiimo zwa u ya nndwani . 
Kha zwa mitambo , Thimu ya Afurika Tshipembe i ḓo shela mulenzhe kha Mitambo yoṱhe ya Afurika ngei Congo Brazzaville nga 2015 .
Hu tea u vha na tshifhinga tsha vhege mbili dza u shandukisa zwithu hu tshi khou tshimbidzwa mafhungo a khumbelo na pfukiselo . 
Vhatheli vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho vha ṱoḓa akhaunthu dza bannga vhane nomboro dza akhaunthu dzavho dzi shuma sa ṱhumanyo thwii vhukati ha sisiteme ya u ḓiṅwalisa ya muvhuso na sekithara ya zwa masheleni . 
Saveyi dzi a engedza na u tendela mbambedzo thwii ya mvelelo dzo waniwaho . 
u vha vho ḓiimisela u dzhia muano wa ofisi
Muhasho wo dovha wa ṱangana na khaedu malugana na u swikela thagethe dza ndinganelo ya matholele zwi tshi ḓa kha vhaholefhali . 
Phesenthe kha ḓana ya tshumiso ya vhukoni ha vhubveledzi
Vhomakone kha sekithara na vhasaukanyi vha tshiṱirathedzhi vha a shumisana u lavhelesa zwipikwa zwo sedzwaho zwa u vhambadzela nnḓa . 
Phanḓa ha u ḓiswa ha zwitatamennde izwi , zwiimiswa zwi eletshedzwa na u ṱuṱuwedzwa u shumisa nyendedzi na vhugudisi ho ṋekedzwaho . 
Ndaela ya tsireledzo ya nndwa dza muṱani ndi dokhumenthe i bviswaho nga khothe nahone i thivhelaho :
Tsha u thoma , ri sedza mveledzo ya nḓivho kha maitele ane a ṱumanya thyori na nyito , zwa mutheo na zwi shumiswaho , muhumbulo , na tshanḓa . 
Mishumo ya ndeme ine khorombusi ya nga rumela kha komiti ya zwa masheleni yo nweledzwa afha fhasi :
Khumbelo ya thendelo ya tshifhinganyana ya goloi
Mivhigo ya misi - Komiti dza Wadi dzi tea u dzulela u wana muvhigo nga ha mvelaphanḓa ya khoro .
Vhathu vha re na vhuholefhali vha shela mulenzhe nga nḓila i vhonalaho kha mishumo ya SAPS yo fanyiswa na zwikili zwavho na vhukoni . 
Zwidodombedzwa zwa vhukuma zwa lushaka , tshivhalo na tshiko tsha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo zwine zwa zwishumiswa kha vhushumisamupo
U topola zwidodombedzwa zwo khetheaho
mutaladzi wa u thoma nganetshelo ---- ndi u anetshela kana tshiṱori kana zwiimeleli zwa zwiwo .
Mavunḓu maṱuku kana mihasho o kona u shumana lu fushaho na mafhungo a mveledziso ya vhashumi na u pfumbudzwa , kana vha na milayo yo dzudzanyeaho u ita hezwi . 
Rannda dza biḽioni mbili dzo vhilwa u swika zwino nga vhatholi vha henefha kha 29 000 , vhe vha vhila u itela vhathu vhaswa vha henefha kha 27 000 .
Tsumbo nthihi i vhonalesaho ya izwi u mona na luambo na khanedzano dza u bvelaphanḓa ha zwikolo zwi funzaho nga luambo luthihi na yunivesithi dza Afrikaans fhedzi . 
2.9 U khunyeledzwa thendelano dza u pfukisa zwishumiswa na u kovhekana mbuelo 19
Vha fanela u vha na ḽinwalo ḽa thendelo naho goloi yo fhaṱwa kha ḽa Afrika Tshipembe kana kha shango ḽa nnḓa .
Muhasho wa Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali
U bviswa ha tsheo ho vha ho livhiswa nga maanḓa kha u ṋekedza vharengisi vha tshiṱaraṱani maelana na masiandaitwa a VAT a ṱhiransekisheni dzo itwaho musi hu khou itwa zwa vhubindudzi . 
Nahone ndi musi nangoho ri tshi zwi nambatedza zwoṱhe , musi khanganyisa i tshi ṱangana hune ra thoma u bula Musanda wa Matshilisano . 
Kuhumbulele kwa vhathu vha Xhosa ndi kwa uri arali muthu a na nḓivho nga ha manditi , na ene a nga ita zwa vhuloi .
Vhurindilamushonga ha TB i konisa maga a u langa u kavhiwa nga nḓila ya vhutevheli na mishonga yo khetheaho na zwiṱirathedzhi zwa nḓisedzo ya mushonga . 
Muelo wa vhathu u elana na bono u itela u vhona uri vhuleme ha vhulwadze kha ḽeveḽe ya vhathu vhu a fhungudzea na uri ndavhelelo ya vhutshilo , mvelelo dza mutakalo , khwaḽithi ya vhutshilo , na mutakalo wavhuḓi zwi a engedzea . 
U vhiga nga ha masheleni a muvhuso wa vundu zwi ṱanganyiswa kha mivhigo ya masheleni a lushaka . 
Tsivhudzo ya nyito dza u linga hu si ha fomaḽa
Dzimbalombalo nga ha tshiimo tsha mabammbiri a khothe na awara dzoṱhe dza khothe zwi ṋetshedzwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe ṅwedzi kha u kuvhanganya dziṱhoho . 
CBP i ḓo dovha hafhu ya thusa kha u pfumbudza vhashumi vhenevha vha re kha vhupo .
2.4 . Kha vhuṅwe vhurangeli ha u lwa na vhuaḓa , muvhuso wo takutshedza u vhona uri vhashumi vhawo vha iledzwe u ita vhubindudzi na mihasho ya muvhuso na zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso .
( b ) Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ;
Tshumelo dza tsireledzo
Ri ḓirothodza nga u bammbela kana ra dzula mirunzini .
Zwi tea u dzhielwa nṱha uri mbalotshikati khulwane ya vhadzulapo vha vhupo uho ndi ya avho vho awelaho u shuma tshifhinga tshi sa athu swika , vhatsila , vhaṅwali na vhaḓivhi vha mabuḓo a mishumo vhane vhunzhi havho vha wanala vhe mahayani avho lune a zwo ngo leluwa u vha khethekanya nga zwigwada zwa vhane vha wana mbuelo ya zwa ikonomi . 
Zwiko : Nyolo , mbudziso
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya mafhungo a ṱhoḓisiso a muṅwe muthu , na tsireledzo ya mafhungo a ṱhoḓisiso a Muhasho
Vho vhona izwo kha Microsoft , vha dovha vha zwi vhona kha IBM mathomomi .
8 . Mbuedzedzo nga Muvhuso na u khwaṱhisa mushumo wa khamphani dza muvhuso , themamveledziso dza thekhinoḽodzhi dza mafhungo na vhudavhidzani nga kana u phaḓaladziwa ha broadband , maḓi , vhuthathatshili na thandela dza vhuendi . phaḓaladziwa
Tshigayo tshavho tsha fuḽauru tshihulwane ngei Pretoria East ndi tshihulwanesa kha bulege nthihi Afrika Tshipembe na u vha tshiṅwe tsha zwigayo zwihulwanesa ḽifhasini . 
Masheleni ha faneli u kovhelwa nga nḓila yo tou tewaho ( sa tsumbo tshelede ya Rx ya magondo , Ry ya holo dza tshitshavha ) fhedzi i fanela u kovhelwa sa gwamafulu u itela nyambedzano ya u shandukisa ndivho kha maitele a vhupulani . 
tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tshithihi 3-4 fhedzi
Mulayotibe uyu wo livhanywa na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , u fhulufhedzisa sekithara yo dziyaho ya ndindakhombo , na u alusa vhudziki ha masheleni hune ha ḓo tikedza nyaluwo ya ikonomi i yaho phanḓa nga u shandukisa maimo a nṱha o bveledziswaho nga nṱhani ha khakhathi dza masheleni dze dza vha hone nga 2008 .
Mudededzi waṋu vha ḓo vhidzelela dzina ḽaṋu vha ni posa bola .
Mbekanyamushumo dzine dza pfi ndi dza u shuma nga u tou funa dzi dzulela u vha fhasi ha mutsiko wa mbumbano dza vhashumi , vhaṱaṱisani na nḓowetshumo u itela khwinisa mbuelo dza vhashumi na tshumelo . 
Muhasho wo bveledza na u thoma tshisumiswa tsha u monithara HIV na Aids u itela u kala ṱhuṱhuwedzo ya mbekanyamushumo dza u phuromotwa ha HIV . 
Muṱangano a u nga ḓo pfukiselwa phanḓa arali mafhungo a hone a a shishi .
Zwiṅwe hafhu , tshanduko dzavhuḓi dzo vha hone u mona na sekhithara ya pfunzo . 
A hu na muṅwe mulandu wa Khothe Khulwane we wa pendelwa nga u ṱavhanya u fana na uyu . 
4.2 Khabinethe yo tendela u tholiwa ha Vhalanguli vhane vha sa Shume Hone kha Bodo ya Ndangulo ya Tsireledzo zwi Tshilaho Maḓini ( SAMSA ) .
1 . Musi ho no fhedzwa zwa U ṱola Vhanangiwa na mutevhe wa u fhedzisela wa Vhonkhetheni u tshi khou bveledzwa , hu ḓo lugiswa bammbiri ḽa u vouthela li re na madzina a Vhonkhetheni nga murahu nga thevhekano ya aḽifabethe , ho thomiwa nga tshifani .
Mutsiko wa malofha na tshileme
3.8 . Khabinethe i fhulufhedzisa maAfurika Tshipembe uri muvhuso u khou ita zwoṱhe nga hune wa kona ngaho kha u vhona uri muṅwe na muṅwe o tsireledzea na u ita khuwelelo kha tshitshavha uri vha thuse mapholisa nga u vhiga zwiito zwa vhugevhenga zwi iteaho vhuponi ha havho .
MSA , 32 , 2000 Ndima ya 1
Hezwi zwi kula nungo ipfi ḽo ṱanganelanaho ḽa Afrika kha nyambedzano dza WTO , nahone hezwi zwi tea u lulamiswa . 
Mishonga i vhekanyanwa nga zwigwada u ya nga u elana na thimbwanywa , nungo na tshivhumbeo .
Isani phanḓa tshiṱori tshaṋu hafha .
Zwiṅwe hafhu , milayo na tsenguluso ya khohakhombo , u kona i ḓisendeka ngazwo na mvelelo dza ngudo dza khohakhombo dzi a ṱalutshedzwa . 
Nyonyoloso i ni ṋea mbilu yo takalaho .
Mutheli a nga ita khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga kha ḓuvha ḽi ne a tea u humisa mbuyelo dza muthelo .
Nḓivhadzo idzi dzi ḓo ṋewa hu kha ḓi vha na maḓuvha ane a nga swika a sumbe hu saathu u vha na u ṱoḓea ha u ita ndingo kana ṱholo . 
I vha hone nga murahu ha miṅwaha mivhili na uri i vha yo farwa nga Mannḓalanga a Muṱaṱisano wa mashango a miraḓo ya BRICS .
Fomo dza khumbelo nga muthu nga muthu dzi fhungudza zwihulu khonadzeo dza nḓaḓo idzo na u shonedzea , nahone nḓila iyi yo ṱuṱuwedzwa na u tendelwa nga ofisi ya Muṱolambalelano Muhulwane sa nḓila ya kudzhenele kwa mafhungo yo tsireledzeaho nahone i langeaho . 
( b ) Mimasipala i fanela u dzhiela nṱha u shumiswa ha nyambo na zwine zwa funwa nga vhadzulapo vhavho .
Hezwi zwi ḓo kwama vhathu vhaṱuku vhane vha khou shela mulenzhe kha mishumo ine ya vhuedza zwitshavha zwapo ngeno hu tshi khou bveledzwa vhukoni havho nga kha tshumelo na nga u guda u itela uri zwikhala zwavho zwa uri vha kone u dzhena mishumoni na uri vha vhe vhoramabindu zwi khwaṱhe .
U shuma na mbilaelo
Honeha , hu na nyimele dzine senthara dza tshifhinga nyana dza ṋetshedzwa thendelo ya uri vhagudi vhadzo vha ite thero dza sumbe kana u fhira . 
Kha u tikedza ndeme ya u funza , yunivesithi dza 10 dzi ḓo vha dzi tshi khou ṋetshedza ndalukanyo ya u funza kha dziTVET nga 2019 .
u wana nyeletshedzo ya zwa mulayo kana u ṋekana nga nyeletshedzo ya zwa mulayo
Hezwi ndi tshipiḓa tsha ṱholo na vhusedzulusi ho ṱanḓavhuwaho ha Mbekanyamushumo ya Nyito u bva kha Muhanga wa Maano a Themo ya Vhukati ( MTSF ) 2014 u swika 2019 .
1 . Mafhungo a vhuponi
Matshudeni a khou tea u fhindula dziṅwe dza mbudziso pfufhi dza ṱhoḓisiso ya ngudo nga ha ndangulo ya kushumele kwa vhone vhaṋe . 
21 Ro vhuya ra swika
125. Maanḓalanga a Khorotshitumbe dza vunḓu
Senthara ya Mafhungo i na mishumo ya ndeme i tevhelaho : U ṋetshedza tshumelo ya tsedzuluso ya ngomu khathihi na khasiṱama dza nnḓa . 
Tshiṅwe hafhu , u sa vha hone ha mishumo na u sa lingana zwi ita uri dziṅwe dza idzi tshumelo dzi songo swikelelwa nga vhunzhi ha vhathu nga nnḓa ha musi vha tshi sabusidaiziwa kana u wana mutikedzelo .
Ndi nnyi we a bebwa ṋamusi ?
Mabunga a u gwedzha / u putedza kana a no shumisa madi : Ndi bunga li re na lupendelo lu no shatela madi .
Hu tshi tevhedzwa fhethu afho , zwikhala zwo vuleaho nahone zwi sa konḓi zwi tea u katela nga u pfufhifhadza vhupo u ya nga mbumbo i tataho , sa matjava , milambo , khunzikhunzi ya lwanzhe na maḓaka o salelaho a miri ya tshikale , zwine zwa vha zwa ndeme kha u vhulunga vhudzulo ha miri na zwitshilaho zwo fhambanaho zwa tshikale kha mudzudzo . 
Vhukonḓi ha u humbulela mvumbo ya muthu hu iswa phanḓa nga u shaya mafhungo uhu . 
Ndi zwi shumisa ngafhi nahone hani ? 
Vhunzhi ha zwipondwa vho vha vhe kha lurumbu lwa devhulavhubvaḓuvha ha vhugalatenga . 
Arali vha tshi ṱo ḓa u ṱun ḓa goloi yo no shumiswaho uri i ḓe Afrika Tshipembe , vha ṱo ḓa thendelo yo khetheaho u bva kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kana madzhendedzi awo .
Ri tea u elelwa uri madzina aya a wanala zwitshavhani na kha mimasipala ndi ngazwo u dzhenela havho hu ha ndeme . 
U vhala tshibveledzwa tsha mafhungo nga ha ṱhoho yo ḓoweleaho
( b ) u guma ha u elwa ha miholo , magavhelo kana mbuelo zwa Miraḓḓo ya vhusimamilayo ha vunḓḓu , Miraḓḓo ya khorotshitumbe na Miraḓḓo ya Khoro dza Masipala dza zwigwada zwo fhambanaho .
U ya nga Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi , Afrika Tshipembe ḽi na iṅwe ya dziphetheni dza u nwa dzi re khombo vhukuma ḽifhasini , musi hu tshi vhambedzwa na dziphetheni dza u nwa dza Russia , Ukraine na Mexico . 
h ) Vho Xolile George ( vho tou dovha u tholwa hafhu vho Nangiwa nga Salga ) ,
Kha tsiko ya mvelelo ya hoyu mufhinduli , muṱa wa hawe wo sumbedzisa dzangalelo na u tikedza ngudo dzawe . 
U sedzuluswa zwa ndeme kha zwa vhupulani na nyolo ya zwivhumbeo zwo ḓoweleaho zwa zwikhala zwo vuleaho nahone zwi sa konḓi : 
Zwi a vhuedza uri tshigwada tshihulwane tshi rumele mushumo watsho kha zwigwada zwiṱuku u fhirisa u edzisa u u ita kha tshigwada tshithihi .
U shuma sa mueletshedzi kha vhashumi vha re fhasi hawe na matshudeni musi thaidzo dza kuitele kana dza tekeniki dzi tshi bvelela . 
Sisitemu ya ndangulo na kuitele zwa vhashumi
Miḽioni dza vhathu vhe vha vha vha songo katelwa kale vha vho kona u swikelela pfunzo , maḓi , muḓagasi , ndondolo ya mutakalo , vhudzulo na mindende kana magavhelo .
Hezwi ri ḓo zwi ita nga kha u shumisa pulatifomo dza sialala dza zwa vhudavhidzani na pulatifomo dziṅwe dzine dza khou bvelela kha tshikhala tsha vhudavhidzani na tsha midia ntswa . 
Thaidzo i dzulela u vha u timatima ngaha uri tshiḓumbumukwe tshi ḓo vha tshihulu hani musi hu tshi vha na mupiḓimuwo . 
Vha ḓo ḓivhadzwa nga u fhiriselwa ha khumbelo yavho kha tshiimiswa tshi kwameaho tsha nnyi na nnyi .
Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha u ya nga ndayotewa yo fhiwa mushumo wa u sedzulusa , u monithara na u asesa ḽihoro , ndaulo na kushumele kwa vhashumi vha tshumelo ya nnyi na nnyi na u eletshedza madavhi a muvhuso a vundu na a lushaka . 
mathukhuthani
Ofisi dzo hulelaho dzo topolwa na pulane ya shishi ya u shumana na ofisi idzi yo bveledzwa . 
U dzhia tsheo ya u sa ṋetshedza thendelo ngauri a hu na zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwi nga sedzulusea arali mulanguli wa thendelo a so ngo ṋea muhumbeli tshikhala tsha u ṋetshedza zwiṅwe zwidodombedzwa .
Ri tea ...
Hu tshi iwa phanḓa , hu na u tenda uri vhorakhonṱhiraka vha tea u ṋea mushumo nahone a vha tei u ita thendara kha mushumo na uri mushumo u tea u ṋetshedzwa lu linganelaho hu sa sedzwi mutengo na mashumele o fhelaho . 
Naho zwo ralo , Iran a ḽo ngo ṋetshedza zhendedzi ḽi konisaho u swikelela tshoṱhe rekhodo dza kushumele kha zwiṅwe zwileludzi . 
Nga u ita izwi , muvhuso wo vha u tshi khou khwaṱhisedza uri arali zwiṅwe na zwiṅwe zwa kwama nga nḓila i si yavhuḓi kha tshitshavha tshithihi , hu ḓo vha na zwiṅwe zwitshavha zwa vhuṱhogwa zwo salaho sa zwitshavha zwo tumbulaho u itela vhumatshelo . 
( 5 ) Vhusimamilayo ha vunḓḓu vhu nga themendela kha Buthano ḽa Lushaka , milayo i kwamaho mafhungo afhio na afhio a welaho nnḓḓa ha maanḓḓalanga a vhusimamilayo , kana malugana na ane Mulayo wa Phalamennde wa ḓḓo langa nṱha ha wa vunḓḓu .
Fhedzi , ḽeveḽe dza nṱha dza khakhathi dza mbeu shangoni dzi sumbedza uri ndi zwinzhi zwine zwa kha ḓi tea u itwa kha sia iḽi . 
Mutheo wo khwaṱhaho wa themamveledziso ya ndaulo ya zwa poḽitiki we vha u tea wo sala u wa tshoṱhe , nahone riṋe sa vundu ri ḓo dzula ri tshi livhuwa u shela mulenzhe havho . 
O dzinginya uri phodzo na ndifho fhano Afrika Tshipembe zwi tea u dzhielwa nṱha sa thikho ya tshanduko nga murahu ha musi Khomishini yo no fhela nahone zwi tea u bvelela kha muthu nga muthihi khathihi na kha tshitshavha ( tshikoloni , kerekeni , mishumoni ) na kha maimo a lushaka . 
U bvelaphanḓa na u asesa thandela , u ta vhupimathengo na u dzi ṋea masheleni u bva mathomoni kana phanḓa ha musi dzo no thoma zwi ḓo monithariwa u fhambana nga tshifhinga tsha kotara kha fomethe yo randelwaho nga Gwama ḽa Lushaka . 
( 6 ) Mulayo wa lushaka u nga ṱanganedza nzudzanyo dza tsireledzo dza dzangano dzo ṅwalwaho kha thendelanoguṱe .
Sethe ya vhuvhili ya " zwikhala " ndi " zwikhala zwa nḓowelo " zwine zwa vha fhethu hune vhathu vha ṱangana hone nga vhone vhaṋe- hu nga vha u ṱanganela u vhumba vhuthihi ha tshumisano kana u gwalabela mbekanyamaitele dza muvhuso kana kuvhusele , kana u itela u ambedzana na muvhuso nga zwiteṅwa zwi songo ṋetshedzwaho kha " zwikhala zwo ṋetshedzwaho " .
U shumisa malungekanyi
u wana nyeletshedzo ya zwa mulayo kana u ṋekana nga nyeletshedzo ya zwa mulayo
U bva vhuṱukuni havho , Vho-Adv Thomas vho vha vha tshi ḓi vha na dzangalelo kha u shela mulenzhe kha muhumbulo wa u vha na tshitshavha tshavhuḓi hune vhathu , hu sa sedzwi uri ndi vha muvhala kana lutendo lufhio vha dzula vho vhofholowa , vha na zwikhala zwi linganaho kha vhupo ho tsireledzeaho .
U shumisa pulane
Nga u angaredza , phesenthe ya milandu ire na mafhungo a si ho i fhasi . 
4.73 Vhuvha na vhuhulu ha phungudzelo zwi kwama tshitshavha tshiṱuku tsha vhathu , nahone a zwi tei u khakhisa maitele a re mulayoni .
U vhuedzanya mivhigo ya mbekanyamushumo dzo khetheaho ṅwedzi muṅwe na muṅwe na kotara iṅwe na iṅwe . 
Ndi ngani Mulayo wa Dzikhamphani u tshi zwi ita sa ṱhoḓea uri khamphani dza nnyi na nnyi dzi odithiwe ? 
Nga tshifhinga tshipfufhi , mbekanyamaitele i tea u fhindula nga u ṱavhanya nahone nga vhukoni u itela u tsireledza mupo na u fhelisa mvelelo dza tshanduko ya kilima .
U dudedza muvhili : u monisa tshanḓa na mulenzhe , u ita zwivhumbeo nga muvhili sa , zwihulu na zwiṱuku , zwo ṱanḓavhuwaho na zwo sekenaho
Nomboro ya vhuṋe yo ṋewa muhwelelwa i ḓo nambatedzwa kha mafhungo a ṱhaluso ya vhuṋe na bayomeṱiriki nnzhi . 
Vhupo he ha sumbedzwa nga mushumi wa mavhiḓa a vhu ngo bveledza tshithu . 
li ṅwalo ḽa vhuṋe , basa , ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽa tshifhinganyana , ḽaisentsi ya garaṱa ya kale kana phasiphoto ine ya vha mulayoni ya Afrika Tsipembe
Zwiimiswa zwo khwiniswaho zwi fhambana u bva kha mabunga a dindi a o tou raloho u ya kha thoilethe dza u gwedzha , dzi shululelaho kha soredzhi . 
Vhana kana vhaaluwa ?
Maitele a vhulamukanyi ha dzitshakha ndi a ndeme kha u ita vhubindudzi seli ha mikano ya shango ḽashu .
Arali zwo tea mutshutshisi u ḓo vhudza muimeleli idzi mbuno phanḓa ha musi tsengo i tshi thoma .
Nga mulandu wa zwenezwo , u vhumbwa hayo a hu faneli u tevhedza fhedzi kuvhonele kwa ndaulo ya thekhinikhala , na nga kuvhonele kwa vhathu na vhupo . 
Fhedzi na vhone vha ḓo ḓi vha vha tshi khou khakha . 
Izwi zwi bveledza fhedzi mvelelo dzi si dzavhuḓi fhedzi a zwi nungo dza u ṱuṱuwedza vhunzhi ha vhathu uri vha kwamane . 
Nga nḓila ya tsumbo hu si yo fhimiwaho , vho tenda uri musi vha tshi shumisa Tshumelo ya Vhudavhidzano , a vha nga : 
Zwikili zwo lingwaho zwo sumbedzwa kha khoḽumu ya u thoma ; magudiswa kha khoḽumu ya vhuvhili ; na zwikili zwo topolwaho zwi no ḓo lingwa zwi kha khoḽumu ya vhuraru .
Zwi khou ni konḓela inwi , mutshudeni wa muswa ngei Yunivesithi ya Sol Plaatje i re Devhula ha Kapa , ane no ḓitika nga muholo muṱuku u bva kha vhabebi vhaṋu uri ni ḓirengela zwiḽiwa .
Mavu ndi tshiṅwe tsha ndaka ya ndeme vhukuma ine ḓorobo ya vha nayo . 
U ingamela , u fhungudza na u iledza maitele a zwa mupo a sa pfali malugana na ndaulo ya malaṱwa . 
Masindi o vha a tshi dzulela u tamba na vho nnyi ?
U ita nyambedzano nga ha fhethuvhupo na vhabvumbedzwa ( vhaanewa )
Nga tshifhinga tsha u ṱanganyisa masheleni kana zwiko zwa ṱhahelelo zwa tshitshavha , u fana na tshifhinga tsha zwino , ṱhoḓea ya u shumisa tsheo nga nḓila i vhuedzaho ndi zwa ndeme . 
Minista vho vhudza khoniferentsi , " ndi theiphistiri yo khwaṱhaho ine ya fanela u bvela phanḓa na u kovhiwa na u pembelwa vhukati ha tshitshavha tsha vhathu "  . 
Hu na zwithu zwinzhisa zwine zwa sumbedza mihumbulo na ṱhalutshedzo nga ha vhubvo ha vhuloi-hu na zwinzhisa zwine zwa dodombedza hafha .
1.13. Khabinethe yo ṱanganedza u sikwa ha vhushaka kha zwipiḓa zwa vhuthihi zwa tshitshavha zwiḓaho kha Khuvhangano ya Sekithara ya zwa Matshilisano ya Mishumo ya Lushaka yo Engedzedwaho ( EPWP ) u linga mvelaphanḓa ya EPWP na u ri i nga engedzedzwa hani .
Nga mveledziso khulwane na ya khwine ya thekhinoḽodzhi na mveledziso ya zwa ikonomi i ḓo iswa phanḓa hu si na u humela murahu . 
Zwikolo zwo ḓiimisaho zwi no ḓo " nangiwa " ndi zwine zwa ḓo ita khumbelo na u ḓiṅwalisa kha u dzhenelela kha MLṄṄ kha Gireidi 3 kana Gireidi 6 vha tshi itela u tsireledza tshelede ine vha fhiwa nga muvhuso
Vho Ralph vho bva ngomu maḓini , vha ima vho lavhelesa Vho Piggy , vha humbula nga thaidzo iyi i songo ḓoweleaho . 
1.12 . Khabinethe i ṱanganedza u sainiwa ha Memorandamu wa u Pfesesana ( MoU ) na Muvhuso wa Flanders kha u alusa Ikonomi ya zwa Matshilisano Afrika Tshipembe .
u dzikisa na u fhungudza khaboni dayokisaidi - 34% ya phungudzo ya khaboni dayokisaidi u bva " kha zwo ḓoweleaho " nga 2020 - ( 42% ya 2025 ) .
Ndima ya u fhedzisela ndi Tsedzuluso ya Mishumo . 
U pfesesa kushumisele kwa milayo na mbekanyamaitele zwo teaho zwine zwa laula Tshumelo ya Tshitshavha na phurofesheni ya Vhuongi . 
Phathoḽodzhi
U engedza nṱha ha ezwo , muḽaiburari u fanela u ranga mafulo a u vhala na nyaluwo ya ḽitheretsha ya vhana , midia na mvelele . 
Vha nga ita khumbelo ya u wana maṅwe mabammbiri a goloi yavho u fana na ṱhanziela ya u ṅwalisa , disiki ya muthelo kana maṅwe maṅwalo , arali :
Muhaelo wa TB , tshihoṱola , thethenasi , diphutheria , thomba , hephathithisi B na tshifumbu u a wanala mahala kha vhana vhoṱhe vha u swika kha miṅwaha miṱanu . 
tshiimo tsha masheleni
Mbumbo ya zwino ya zwiimiswa zwa dzitshaka i kha ḓi bvela phanḓa na u funesa mashango o bvelelaho . 
Vho Mason o ita thengiso tharu dza u rengiswa ha daimane lu si ho mulayoni ha daimane kha ndaka nga zwifhinga zwo fhananaho . 
Ro topola sekithara idzo dza ndeme dzine dza ṋekedza khonadzeo ya ndeme u ya nga ha nyaluwo i kovhekanywaho na i ṱavhanyedziswaho . 
Vhushaka ha Afrika Tshipembe na USA na Canada vhu kha ḓi isa phanḓa na u khwaṱhisedzwa , nga mannḓa kha sia ḽa ikonomi , mutakalo , pfunzo , fulufulu , maḓi , tsireledzo , u fhaṱa lushaka na u manḓafhadza vhafumakadzi .
Nyimele ya zwino ndi ya uri gethe yo sudzuluswa na uri tshikolo tsho amba hafhu na masipala u ḓo fhaṱa fhethu ha u paka . 
O tendelana na uri kha dziṅwe nyimele , vhuṱanzi ho tou ṅwalwaho hu si na thikhedzo u bva kha vhaṅwali vhaho , vha nga vha mavharivhari a vhuṱanzi ane a sa ṱanganedzee . 
Phambano idzi zwa zwino dzi ṋaṋisa mushumo u kwamaho vhuḓifari , ngauri a hu na vhuthihi ha bono ḽa muthu , ḓivhazwakale , ṱhalutshedzo ya thekhinoḽodzhi , mvelele kana vhumatshelo . 
Fulo ḽo rwelwa ṱari nga Luhuli 2008 , ndivho hu u itela u thusa vhaaluwa vha 4,7 miḽioni vha miṅwaha ya nṱha ha 15 uri vha kone u ṅwala na u vhala na u ṱanganya nga nyambo dza tshiofisi dza 11 .
3.2.1 Naa Batho Pele i itisa hani nḓila ine mushumo wa tea u shumiwa ngayo ?
Dziṅwe dza ndivho dza mbekanyamaitele afho nṱha dzi nga vha dzi tikedzanaho nga tshadzo , ngeno dziṅwe dzi tshi nga vha dzi kwamaho u swikelela tshiṅwe ngeno tshiṅwe tsha bala . 
Shumisa phaiphi ya mvulelamufhe yapo , sa musi vha tshi khou fhisedzela tsimbi
Ndi a kona U dˆitˆola u vhala maṅwalwa a mafhungomatsivhudzi , tsumbo , tshati ya mutsho . u ṅwala maṅwalwa a mafhungomatsivhudzi . u anetshela mafhungomatsivhudzi a no bva tshiṱorini . u ṅwala tshiṱori . u ṅwala ṱhalutshedzo ya mubvumbedzwa . u vhala na u pfesesa mulaedza wa lungano . u ṅwala lungano . u shumisa maṱaluli . u vhambedza zwithu sa tshihulwane , tshihulwanesa , tshihulwanesesa. u shumisa masalamuṋe ( ene kana tshone ) . u shumisa masala a vhuṋe ( tshaṋu na tshanga ) . u shumisa masalamasumbi ( izwi na izwo ) . u topola ṋefhungo na tshiitwa mafhungoni . u shumisa ḽiiti ḽi re ḽone ḽi no yelana na ṋefhungo . u ṋea vhunzhi ha zwithu hu re hone . u ṋea mafhambanyi a maipfi . u shumisa tshifhinga tsho fhiraho . u shumisa tshifhinga tshi ḓaho . u shumisa tshifhinga tsha zwino . u topola tshaka dzo fhambananaho dza maiti , maitimaanzeli , maitimapfukeli , maiti a sa pfukeli . u ṋea maitimatikedzi na a si matikedzi . u topola maiti a stetivi ( mabulanzulele ) . u shumisa maitimapfukeli na a si mapfukeli nga nḓila yone . u shumisa maiti a thikho nga nḓila yone . paḓulani maipfi a bve madungo .
Ndivho khulwane dza yunithi iyi ndi u vhona uri thengiselano dzoṱhe dzo ṅwalwa fhasi dzo fhelela nahone nga tshifhinga u ya nga tshanduko dzi tshimbilelanaho na masheleni . 
Kha sia iḽi , kereke sa tsumbo , i anzela u vha tshiimiswa tsha zwa matshilisano tshi sa dzhielwi nṱha . 
Sa tsumbo , ḓidzheniseni kha zwithu zwihulwane , u tou fana na mushumo une wa u shuma u sa shumeli malamba . 
Marifhi oṱhe a elanaho na bidi iyi a tea u rumelwa kana u iswa nga tshanḓa kha : 
Ho sedzwa u ḓiṅwalisa na u tevhedza DMP ya tshikimu na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
vhiga muthu o ngalangalaho
Nḓila dza vhuḓikumedzeli ha Mmbi ya Vhupileli dzo shanduka nga maanḓa miṅwahani i si mingana yo fhelaho . 
Pulane ya kushumele ya thandela
Khonadzeo ya u wana muṋetshedzi tshi kha muthu muthihi kha vha 100 000 .
Khakhathi dza poḽitiki - khakhathi dza poḽitiki dzo fhungudzea nga kha miṅwaha ya u thoma ya demokirasi .
Maitele a thengo o fhambana u ya nga dzidona . 
Ubva 1994 muvhuso wo shuma vhukuma kha u vhona uri hu na ṋetshedzo ya maḓi na vhuthathatshili .
U vhofholowa kha mithelo yoṱhe yo livhaho ; zwi a pfesesea , naho zwo ralo , zwa uri mazhendedzi o khetheaho ha nga ḓo vhila u vhofholowa kha mithelo zwine zwa vha , nga ngoho , zwi fhiraho mbadelo dzi tshumelo dzi shumaho kha nnyi na nnyi . 
U ṱola vhaṋetshedzatshumelo dza tsireledzo ya phuraivethe kha u tevhedza hu tshi khou shumiswa tshishumiswa tsho fanelaho . 
Zwi fanela u dzhielwa nṱha uri vhubvo ha khoudu dza mbuelo dzo shumiswaho nga SARS a dzi ngo livhana tshoṱhe na sisiṱeme ya SIC yo shumiswaho nga vha Mbalombalo vha Afrika Tshipembe . 
Khabinethe i humbudza vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe uri demokirasi yashu fha vhadzulapo vhoṱhe tshikhala tsha u ṱahisa mbilaelo dzavho na u lavhelela zwivhuya kha nyambedzano dza u wana thandululo .
Mishumo ine ya vha ya ndeme kha hoyu muhasho ndi ine kanzhi ya lambedzwa nga mbadelo dza ndangulo ya zwiko zwa maḓi . 
Izwi zwi shuma sa tshiṱuṱuwedzi tsha vhurangeli ha mveledziso ya ikonomi na u swikelela zwipikwa zwashu u bva kha NDP .
Tshumelo ya ngeletshedzo na i wanalaho nnḓa na yone yo ṋetshedzwa khasiṱama kha nyimele ine khumbelo dza nga si itwe nga ngomu . 
Kha Vhuimo ha vhukati , vhagudi vha Luambo lwa Hayani vha ḓo shumisa zwikili zwa U thetshelesa na U amba u davhidzana na u wana ṱhalutshedzo .
Ezwi ho vha hu u shela mulenzhe ha fhasisa hu tshi vhambadzwa na uho ha sekhithara ṱhukhu dza ikonomi dziṅwe . 
mushumo Afrika Tshipembe .
Vhutshilo hashu na vhutsila hashu , musi ri kha nyimele ya khwinesa , kha vha ṱanganyise zwo iteaho nga tshifhinga tsha khwinesa na zwi sa kwamei nga u fhira ha tshifhinga , zwo ḓoweleaho na zwi sa fheli . 
Khabinethe yo tenda uri ṱhoḓuluso dzi bvele phanḓa kha mafhungo a u sedza zwe zwi sa tshimbile zwavhuḓi na uri he ha wanala vhathu vha songo tshimbidza zwithu nga maitele one a thengo ya tshumelo kana tshomedzo , maga a ndaṱiso a ḓo dzhiiwa .
Komiti dzi ṱangana luṋa nga ṅwaha u ya nga zwo tendelanwaho khazwo . 
Kha poswo dzoṱhe , vha humbelwa u ḓisa khumbelo vha bula na nomborondaula yo teaho , kha ḓiresi yo bulwaho kha poswo iṅwe na iṅwe . 
Nomboro ya Fekisi ( 015 ) 295-7010
U maima vha tshi sumbedza vhuḓipfi vhune ha vhonala sa , u ḽa zwiḽiwa zwine vha zwi takalelesa , u putulula tshifhiwa
musi dzi ṅwimelo dzavho dzi tshi shanduka
Tshiṅwe tshifhinga miraḓo yo kwameaho ya tshitshavha a vha ḓivhi nga ha maga a maitele a u fhaṱa . 
Zwiwo zwi a imhumbula uri hu vhe na u ṱumana vhukati hazwo
Thanganyo ya zwikambi zwo tundwaho nga vhunzhi
Ṱhoho : Hayani - Awara 2
U shaya vhufulufheli - vhadzulapo vha nga shaya fulufhelo kha vharangaphanḓa vho khethwaho , miraḓo ya Komiti ya Wadi na / kana vhaofisiri vha ha masipala kha u ṋetshedza nga nḓila yo teaho mbekanyamushumo na thandela .
Ndivho ya tsedzuluso ya u tambisa zwiḽiwa ndi u ela u ṱanganedzea ha zwiḽiwa . 
Vha na muhumbulo wa uri mulayo wo ḓoweleaho u tea u shumiswa kha u shumana na vhugevhenga he vhathu vha wanwa mulandu khaho .
2.2 Mushumo wa Komiti dza Wadi kha u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha
Ndi ḓo amba nga luambo lwanga lwa damuni . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : Foniki : ( orala na/ nḓowenḓowe na / maṅwalo )
Zwibveledzwa zwo fhambanaho zwo shumiswa sa muteo kha u ola sekele ya u gudisa ya vhege mbili .
Hu si hezwo , vha wana uri muhweleli u dzinginya ḽauri vha nga kana vhana vhavho vha nga dzhiiwa sa vha si na vhadzulo zwi tshi bva kha ndaela ya u dzhiululwa ha thundu . 
Kha khumbelo dzi bvaho kha matshudeni vhane vha khou ita khumbelo kha yunivesithi lwa u tou thoma , mafhungo a tshikolo a sedzwa kha databeizi ya Muhasho wa Pfunzo dza Fhasi u sumbedzaho khethelanyo ya vhukati . 
5 . Maimo a khabinethe kha mafhungo a ndeme a mupo
Zwipiḓa u fana na tsireledzo ya khonkhrithi zwi nga shela mulenzhe kha maanḓa oṱhe nga u angaredza a mushululo , ngauralo ṱhoḓea dzo khetheaho dza tsireledzo ndi dza vhuṱhogwa u khwaṱhisedza uri zwiṱaluli a zwi nga ḓo shanduka nga tshifhinga tsha vhutshilo hoṱhe ha vhupo ha mushululo . 
-Kha vha vhige arali muraḓo wa tshitshavha o vhulawa kana o rumelwa sibadela zwi tshi khou itiswa nga khombo fhethu havho ha u fhaṱa kana i tshimbilelanaho na nyito dza fhethu havho ha u fhaṱa
Tshifhinga tsha u dzula tshi tea u vha vhukati ha maḓuvha mararu na a fumi , hu na tshikati tshi swikeleaho tsha maḓuvha a sumbe . 
Kiḽasi ine ṱhoho dza mishini dzavho dza khou ḓo ṋewa dzi ḓo tendelanwa vhukati ha mivhuso . 
1.4 . Thikhedzo ya muvhuso yo swikisa kha ṱhanganyelo ya vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe he ha vha ho anganyelwa ha R956 miḽioni ngeno mishumo ya 1 053 yo vha yo anganyelwa u ḓo thomiwa .
Vhuḓifhinduleli ha u bveledza zwa u thivhelwa ha , u lugela u na u fhindula zwiwo zwihulwane , na u eletshedza miṅwe mihasho ya muvhuso kha zwa mutakalo na zwa dzilafho . 
( ii ) khophi ya zwifanyiso zwa u tou vhona
_ Zwisumbi zwa u ḓalesa ha muhwalo kha mutshini wa u hwala zwi khou shuma zwavhuḓi
U tenda u shanduka ndi zwa ndeme kha u konadzea ha u dzhenelela ha tshitshavha .
na U amba
Tsumbo ya ṱhumano vhukati ha sisiṱeme ya mafhungo a vhupo na vhuṅwalisa data ha vhukati i tea u dzhielwa nṱha . 
Hu ḓi nga u shumisa fola zwo sumbedzwa zwi tshi vhangula vhushai nahone zwi tshi fhungudza na vhubveledzi , khathihi na zwikambi , zwi vhonwavho sa nḓila ya u shumiswa ha zwiṅwe zwidzidzivhadzi . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa kha u vhalwa ha tshibveledzwa
Zwi tshi kwama miduba a thi nga koni u bvisa vhupfiwa ha izwo ngauri ndo vha ndi songo futelela kha miduba iyo . 
Asesimennde yo sedzesa kha mbuelo dzoṱhe dza nnyi na nnyi na zwibviswa zwa muvhuso wa vhukati na vhuḓifhinduleli ha zwiimiswa u itela zwezwo . 
Zwiṅwe zwivhulahatsheṋe zwi shuma nga nḓila yo angalalaho nahone zwi dovha hafhu zwa vha toksini kha zwipuka na zwitshili . 
Sa izwi ri tshi zwi ḓivha , muṱaṱisano u itela zwiko kanzhi u thivhela mbekanyamushumo dza mveledziso . 
Kha vha dzudze lulimi lwavho lu kule na tshithu tsho pangwaho mulomoni .
Nḓisedzo i no fulufhedzea ya zwiḽiwa ṅwaha woṱhe
Muvhuso a wo ngo bvisa na kupiḓa kwa vhuṱanzi ha mutakalo lune zwa sumba uri mulandu we Vho Tom Robinson vha hweswa wone wo vhuya wa itea . 
Muano ndi - ! ke e:/xarra / / ke , zwo ṅwaliwaho nga luambo lwa Khoisan lwa vhathu vha /Xam , zwi ambaho uri : vhathu vho fhambanaho vhe na vhuthihi .
Vhagudi vha tevhedza na u ṋea masia .
Pfarelo , ndi nga . . . ?
Ndayo dzi itwa nga nḓila ya u sielisana . 
Nga fhasi ha dzino nyimele , u pandela ndi yone ndaṱiso yo teaho fhedzi . 
Madzina a u talula kana a u khethulula kana a u semana u ya nga lushaka , muvhala , lutendo , mbeu , na u ya nga lihoro la polotiki kana zwinwe zwiitisi zwa matshilisano
Nahone i ṱoḓa vhatholi vha tshi thoma maga nga u ṱavhanya ane a ḓo ita uri vharema na vhafumakadzi vha kone u swikela zwikhala zwa mishumo zwiswa , zwe kale vha vha vha songo tendelwa . 
Ro ima munangoni u itela u ṋea khaedu vhathu vha vhanna uri vha shanduke ! 
Arali mushumi e muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo , a nga thusana na tshipikiṱere wa zwa mutakalo na tsireledzo a bvaho kha Muhasho wa zwa Mishumo nga tshifhinga tsha tsedzuluso ya mushumoni a fhindula mbudziso iṅwe na iṅwe ine tshipikiṱere anga vhudzisa .
Izwi zwi ḓo dovha zwa asesa vhukoni ha muthu nga eṱhe u shandukisa lutendo lwawe , luvhengelambiluni na u vha na muhumbulo wa sia ḽithihi .
Nḓivho ya Mulayo wa Maḓi wa Lushaka na mbekanyamaitele dza zwa maḓi dzi elanaho . 
( 4 ) Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u nga si angaredze mbetshelo dziṅwe nga nnḓḓa ha dza khwiniso ya Mulayotewa na maṅwe mafhungo a kwamanaho na khwiniso .
U vhala bugu nga kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) , a amba nga muhumbulo muhulwane na vhaanewa vhahulwane .
U shumisa nga ngona zwifhinga / makhathi a sa konḓi , tshifhinga tsha zwino , tsho fhiraho na tshi ḓaho ( ḽikhathi ḽa ' ndi ' , ḽa ' ndo ' , na ḽa ' ḓo ' ) .
Thikhedzo ya vharangaphanḓa i thusedza kha nḓowelo ya mashumele a nṱha , ngeno nndwa dzi tshi livhisa kha nḓowelo ya zwigwada na zwipikwa zwa mashumele a re fhasi . 
Maṱari mirini a thoma u vha na muvhala wa ṱaḓa , wa buraweni
g ) Vho Gugu Sepamla ( mulanguli vha sa shumiho hone ) ;
Zwibveledzwa zwoṱhe zwa Stats SA zwo tsireledzwa nga nzivhanyedziso . 
Zwithu zwi no papamala na u dzika / mbwandamela
Zwenezwo Muhasho a u nga ḓo ṋea themendelo kha tshivhalo tshi ṱoḓeaho . 
Nahone ndi zwone , vho sumbedza dzangalelo ḽi fanaho na ḽanga ḽa uri ri tea u ṱangana . 
Musi no no fhedza , talelani ṋefhungo nga muvhala mutswuku , ḽiiti nga muvhala wa lutombo na tshiitwa nga muvhala mudala .
Sa tshipiḓa tsha mushumo washu wa vhulavhelesi , Ministri u sedza tsinisa kha vhugevhenga vhu kwamaho vhafumakadzi na vhana nga nḓila i livhanaho . 
MVELEDZISO YA VHASWA
Thevhekano nga mirole ya zwipikwa
Mawanwa aya e a vhanga kuvhonele uku a kwamesa mafhungo a zwa masheleni na u shaea ha ndango dzo linganaho dza tshiṱangani . 
Thandela na vhubindudzi zwi no khou ṱoḓea u vhulunga na u engedzedza mbumbo ya themamveledziso dzo ḓi sendeka kha ṱhoḓea sa zwe dza tiwa nga khasiṱama dza mihasho . 
Hafhu , vhupo he tshikhafula tsha vha tsho vhewa hone , u ya nga tshivhumbeo tsha tshitediamu , ho vha hu tshi shuma sa fhethu ha u bva ngaho nga tshifhinga tsha u bva ha shishi . 
Vha nga dovha vha shuma mishumo yo vhalaho , u fana na u vha mutshimbidzi , mukonanyi , muambeli , na miṅwevho . 
Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga kha tshumelo heyi i anzela u wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 arali ofisini i sa ṱo ḓi ṱhanziela ya kushumisele kwa masheleni .
Ndi zwithu zwiṱukuṱuku lune ra si kone u zwi vhona .
Lavhelesani zwifanyiso izwi .
Mutshutshisi u ḓo dzhiela izwi nṱha phanḓa ha musi a tshi dzhia tsheo ya u ṱanganedza aphiḽi kha tshigwevho tshiṱuku .
Arali ndeme ya tshumelo hu u lwela uri zwitshavha zwi tea u funzwa nga ha zwine vha nga zwi lavhelela na zwine vha nga zwi wana .
Zwi dzhiiwa zwi zwa ndeme uri zwiṱandadi zwa u fhungudza , zwa mbuyedzedzamalaṱwa na kufarele kwa malaṱwa a re khombo zwi bveledziswe . 
Kupuḽanele kwa vhudzulo ha vhathu ku nga itwa nga nḓila ifhio uri sisiṱeme ya kutshimbilele kwa vhathu ku kone u swikelela vhuendedzi ha nnyi na nnyi tshoṱhe ? 
( a ) Khomishini ya Pfanelo ya Vhuthu ;
Kupfesesele kwashu naho zwo ralo ndi kwa uri nḓowelo u mona na izwi , nga itshi tshifhinga dzi nga si ite uri izwi zwi konadzeese . 
Naho zwo ralo , kha vha fhaṱuwe kha nḓaḓo ine ya nga vha hone u mona na khonani dza mbofholowo dzi nga dzhia u fana na zwine vhashumisani vha phurofeshinala vha nga dzhia . 
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽine ḽa vha mulayoni kana ṱhanziela ya mabebo .
U dzudza polotiki nnḓa ha mbulungo dza masheleni hu nga vha thaidzo i yaho phanḓa kha pulane yo vhewaho fhethu huthihi . 
u tambudzwa lwa vhudzekani
Fuḽete yawe yo wanala yo vilingana na uri mapholisa zwi tou nga ri vho wana malofha henefho fhethu . 
Musi zwiteṅwa zwa mveledziso ya phurofeshinaḽa zwi tshi nga vha zwa u angaredza , hu tea u vha na mbonalo dzo khetheaho dzine dza ṱalula zwikolo zwiṱuku zwa mahayani . 
Nḓila dza u dzhia : Kha zwa shishi , vhathu vha nga sokou swika . 
Mutengo wa dzilafho , kushumele kwaḽo , mbonasia ya masiandaitwa , pulane yo lavhelelwaho na dziṅwe khonadzeo zwoṱhe ndi zwidodombedzwa zwine zwa vha na rakhemisi . 
2.4 . Ṱhaḓulo i khou tshimbilaho ya Ikonomi ya zwa Maḓanzhe i ḓo takula thandela u itela u dzi alusa u ya kha phendelashango na vhuendelamashango ha maḓini u itela u swikela zwa u sika mishumo .
Bodo dza tsheledzo dza kale dzi do shandukiswa dza vha Madzangano a Vhashumisi vha Madi minwahani mivhili I daho .
Iyi ndi miṱangano i ṱoḓeaho ine ya sumba ndeme ya dimokirasi ya vhushela mulenzhe kha ḽevele yapo . 
Muhasho u takalela nḓila mbili dza vhugudisi nga u angaredza : 
Musi tshomedzo dza mutheo , tshumelo na zwifhaṱo zwi siho , vhuleme ha mishumo yavho vhu a engedzea .
Ndima ya 2 U Linga : Rekhodo ya u ṅwala
Tshiṅwe tshifhinga pfulufhedziso ya tshibveledzwa itsho i pfukiselwa u bva kha ṅwaha u ya kha ṅwaha , hu si na tshi tshiṅwe tshi bvaho khatsho . 
Ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ( ID ) na khophi ya ID yavho , ḽaisentsi ya garaṱa yavho ya kale kana ḽiṅwalo ḽa u tshimbila ḽa Afrika Tshipembe
Vhaofisiri vha Muhasho vha dzulela u dalela mimasipala yashu na hone nga nṱhani ha madalo eneo , ro ita dziṅwe tshanduko kha migaganyagwama yashu , zwo laedzwa ngazwo no khou itea tshitshavhani . 
Musudzuluwo
Nḓila dzine Komiti dza Wadi dza nga dzhenelela :
Maano a vhuṱali ane Afrika Tshipembe ḽa ḓo vha yo ḽo sedzesa khao kha BRICS ndi u alusa u ḓadzisa ndeme ya mbambadzo , u kokodza vhabindudzi kha sekithara dza vhubveledzi dza shango na u hudza tshumisano u itela u alusa swikela ndivho dzashu dza mveledziso .
Ndeme ya masalela a ndaka na matshilo a ndeme zwi sedzuluswa , na u dzudzanywa arali zwo tea , kha datumu iṅwe na iṅwe ya Tshitatamennde tsha Vhuimo ha Masheleni . 
U renga khathihi na thandela zwi khou puḽanelwa hu na vhusedzesi ha ṱhoḓea dza muhangarambo wa vhusimamilayo ha Ndangulo ya u Renga . 
Shedulu i re afho fhasi i sumbedza nyimele i humbulelwaho na mvelaphanḓa kha ṱhoḓisiso dzashu . 
Masiandaitwa kha u lozwea ha vhutshilo na khonadzeo ya mveledzwa dzi si dzavhuḓi kha miṱa na u vhea ikonomi kha mutsiko wo engedzwaho kha ṱhoḓea ya pfunzo yo engedzwaho na u kombetshedza u tevhedza . 
Zwino ṅwalani madzinazwao ane na kona u a humbula . bola pene
Mbekanyamushumo iyi yo fhambana na vhurangeli ho fhiraho nga uri yo ḓi sendeka kha u dzhenela na u pulana ha tshitshavha . 
KHETHEKANYO YA 2 : U ḒIVHADZA LUAMBO LWA HAYANI KHA VHUIMO HA VHUKATI
U ta nga Imeiḽi zwi nga ṋetshedzwa nga nḓila i tevhelaho :
Ri khou tea u vhona uri sisiṱeme dzashu dza masia mararu a muvhuso dzo livha kha nḓisedzo ya khwine ya tshumelo dza ndeme na u vhona uri masia oṱhe a muvhuso a khou shuma nga nḓila ya vhuḓifhinduleli musi ho sedzwa masheleni . 
Sisiṱeme ya vhuendi ndi thikho ya mishumo ya zwa ikonomi ya matshilisano ya Afrika Tshipembe nga u konisa u tshimbidza vhathu na thundu .
( 1 ) Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu nga u shumisa mulayo na vhuṅwe vhukando u fanela u tikedza na u khwaṱhisa maanḓa a masipala kha u langa mafhungo avho , u shumisa maanḓa na u ita mishumo yavho .
Zwino ḓiambeni nga u tou ṅwala .
Musi khuhu i kha oveni , ni thome u dzudzanya muthotho . 
Vho Khoutshu ( mugudisi ) vhashu vha ḓo ri sumbedza kuitele kwa nyonyoloso .
Ri tshi engedza , Muhasho wa Zwa Mutakalo u ḓo shuma na vha sekhithara dziṅwe kha u dizaina , u edzisa na u ela zwithusedzi zwihulwane wa u engedza mitakalo . 
Vha nga ri ṋetshedza dzina / madzina a saithifiki a tshiko / tshishumiswa tshenetsho ?
Mivhigo ya Kushumele kwa Kotara u ṋetshedza nḓivhadzo dza mvelaphanḓa kha u shumiswa ha Nzudzanyo ya Kushumele kwa Ṅwaha nga Ṅwaha kwa muhasho , maelana na u ṱola nḓisedzo hu tshi itelwa zwipikwa zwa kushumele kwa kotara . 
Mbudziso dzo vhigwaho , tsumbo , O mmbudzisa uri ndi nga mini ndo lenga .
Tshi dzula vhathu vhangana ?
o Shango ḽe mufu a lovhela khaḽo
Pulane dzo engedzwaho dza ndindakhombo dzo livhanaho na zwithithisi dzo dubekanywa nga murahu dzine nḓivhadzo ya tshiimo tsha tshinyalelo na khethekanyo ya tshinyalelo zwi khou haseledzwa . 
Zwipikwa zwa ndangulo ya khephithala ya Tshikwama , mbekanyamaitele na kuitele zwo ḓisendeka nga mulayo wo teaho . 
Ndi ṱhoḓea ya vhusimamulayo na uri i ḓo thusa muhasho kha u bveledzisa nzudzanyo na u langa nḓisedzo ya themamveledziso u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo nga u angaredza kha tshitshavha . 
Nzudzanyo dza u tshila dzi tikedzwaho dzi tea u vha vhuḓifhinduleli ha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano . 
1.8 Khalaṅwaha ya u vhiga u Eḓanyiswa Mishumoni ( EE ) yo vula nga dzi 1 Khubvumedzi 2015 u itela u vhiga nga kha inthanethe kana nga nḓila yo ḓoweleaho , nahone i khou vala nga dzi 1 Tshimedzi 2016 ( nḓila yo ḓoweleaho ) na nga dzi 15 Phando ( nga inthanethe ) .
Tsedzuluso dzo dzumbulula uri milandu iyi yo vha hone u thoma mathomoni a Phando 2007 . 
Nga vhanga ḽa izwi , masheleni a songo linganaho na zwiko zwa vhathu zwo ṋewa mushumo uyu . 
Ngauri naho hu si masheleni manzhi , ndi masheleni a Muvhuso ane riṋe sa Komiti ra tea u a tsireledza , ri vhone uri a ye fhethu hune riṋe sa Komiti ra khou ṱoḓa hone . 
Fhungo ḽa uri muhwalo wa dwadze u wela nga maanḓa kha vhafumakadzi na vhasidzana u fhira kha vhanna na vhatukana i dzula i khaedu khulwane kha phindulo ya lushaka . 
Kha ḽifhasi ḽa nga nnḓa , muṱa , zwa masheleni na u shoniswa zwi nga ṋaṋisa miṅwe mihwalo . 
bula zwitatamennde zwiṱanu zwa mvelelo dza ndeme
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula
( 2 ) Milayo yo ṱanganelaho na ndaela zwi tea u ṋea nḓḓila ya u sedzuluswa hafhu ha Mulayotibe nga Buthano ḽa Lushaka na u shela mulenzhe ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu kha mushumo uyu .
Mbekanyamushumo i na serisi ya dziwekishopho dza u ṅwala ḓirama , mveledziso ya matambwa maswa na u bveledzwa ha mishumo yo nangiwaho , yapo na ya dzitshaka . 
Miraḓo ya tshitshavha vha nga vha na zwine vha dzhenisa zwa ndeme kha vhulavhelesi u vhona uri muvhuso u na vhuḓifhinduleli kha ṱhoḓea dza vhathu .
Vhaofisiri vha masipala vha ndangulo vha na vhuḓifhinduleli ha u ḓisa tshumelo dza masipala tshitshavhani .
º Vha songo shela pennde na miṅwe mishonga kha ḓireini .
U itela u shumisa idzi pfanelo , muvhuso wa Afrika Tshipembe wo ḓiimisela kha u fhungudza nḓisedzo ya zwidzidzivhadzi nga nnḓa ha mulayo na u ṱoḓea ha izwo zwidzidzivhadzi nga kha maga manzhi na mbekanyamushumo dzo ṱanḓavhuwaho . 
Vhuṱanzi ha diphosithi vhu nga rumelwa nga Fax kha : 012 329 8292 , kha Vho-Ina Labuschagne .
Zwenezwo ri ṱaṱa uri madzangano a songo tou ita bembela fhedzi hu na ndivho ya u kunda khethoni , fhedzi hu vhe hu na u ḓiimisela u ita bembela hu na ṱhonifho yo fhelelaho ya vhakhethi . 
Kha vha ḓadze fomo CM31 u ṋea thendelo ya uri muthu a shume sa muṱoli wa dzibugu .
U shumisa zwifhinga ( makhathi ) zwi sa konḓi
Vhushaka a vhu ngo thomiwa zwavhuḓi nga khonṱhiraka fhedzi ho thomiwa nga mulayo . 
Mulayo wa u thola vhagudisi , Mulayo wa Tshumelo ya Tshitshavha Ndayotewa ya tshikolo
4.96 Nga nnḓa ha ndingedzo dza u shumisa mulayo u shumana na milandu ya vhuloi , a huna-vho dziṅwe mvelaphanḓa nnzhi .
Naho ndi songo swikisa mawanwa a odithi kha u shuma na u vhetshea fulufhelo ha mafhungo a mashumele o vhigwaho kha ndivho dza khetheaho , ndo sedzesa kha mafhungo o fhambanaho o randelwaho . 
Idzwi zwi itwa ndivho hu itela uri mufarwa a pfesese pfanelo dzawe na zwine zwa itwa shangoni iḽo .
Thandela ndi tshipiḓa tsha ndingo dza Muhasho dza u nyanyula u ṱanganedzwa ha zwibveledzwa zwa dzifiḽimu na u alusa mvelele ya u ya u vhona mimuvi kha tshitshavha . 
Malugana na ṱhanziela ya Dzitshakatshaka ya muvhala wa ṱanḓa :
U khwinifhadza tswikelelo kha ndondolo ya zwa mutakalo nga u shandukisa Kiḽiniki ya Marble Hall uri i vhe Senthara ya zwa Mutakalo . 
Zwa u ela zwibviswa kha muholo thwii , zwi ḓo , ri a tenda , vha na mveledzwa mbuya . 
Ri tshi ya phanḓa , ri ḓi hudza sa Muvhuso wo wanalaho nga ndeme ya u vhea vhathu phanḓa . 
Phindulo dza tshihaḓu dzi a ṱoḓea , hu tshi katelwa ṱhoḓisiso ya sisiṱeme dza thivhelo na ngafhadzo ya u ṱavhanya , u ṱolwa na u shumiwa ha mavu , ṱhoḓea themamveledziso dza mutakalo wa nnyi na nnyi , na sisiṱeme dza dzilafho . 
A hu na mielo yo itwaho ya maanḓa a ṱoḓeaho . 
Khabinethe yo ṱahisa dzindivhuwo dzayo kha mushumo wo itwaho nga Vho Advokheithi Tlakula , ya isa dzindivhuwo dzayo kha mushumo we vha u ita vha sa ḓiṱoḓeli zwavho kha demokirasi yashu nahone vha vha tamela mashudu avhuḓi .
Ndaulatshikolodo na tshelede zwi laulwa zwavhuḓisa kha muvhuso wa vhukati wa Afrika Tshipembe nahone zwi leludza u bvisa mugaganyagwama une wa humbulelea nga maanḓa . 
Hezwi zwi ḓo thusa vhuitwa hoṱhe ha hugaledzwa , vhuhulwane na vhuṱuku , ha fomaḽa na vhu si ha fomaḽa , u wana fhethu kha sisiṱeme ya tshiimiswa . 
Data yo teaho i sumbedza uri zwiimiswa zwoṱhe zwiraru zwi khou tambula nga u shaya vhudziki ha zwa masheleni . 
U rwelwa ṱari uhu ha lushaka ho itea ngei COSMO City , nthihi ya thandela dza ndeme dzo ṱanganelanaho u mona na shango ḽoṱhe ine na yone ya khou pembelela miṅwaha ya fumi i hone .
U tshimbidza tsheo dzi kwameaho na thendelo . 
Musi ho no itwa zwa tsenguluso , mutevhe wa u fhedzisela wa Vhonkhetheni u ḓo anḓadzwa kha webusaithi ya GEMS u itela u wana mafhungo .
Tshipiḓa tsha vhuvhili tshi ṱoḓa khwiniso ya " mugaganyagwama wa mavu " na u topole zwipiḓa izwo zwa pulane ya muhanga nga ha hune ha vha na vhungoho vhuṅwe , u fana na vhubindudzi ha zwiko zwa tshitshavha . 
U divhadzwa ha khwiniso dza mulayo u itela zwa u shumisa 30% yo vhetshelwaho thungo ( Mulayotibe muswa wa Vhulanguli ha Thengo ya Tshipentshele nga Vhufaragwama ha Lushaka ) nga Ṱhafamuhwe 2017 na u honolola khonadzeo dza u shuma ha dziSMME , koporasi na mabindu a zwikolobulasi na mahayani .
Musi ni tshi khou vhala Vhambedzani zwe na humbulela na zwe na vhala .
5 . Vha songo vhea fhasi founu u swika muthu are nga ngei a tshi ḓiropa.
Hezwi zwo kuvhanganyiwa , u dubekanyiwa u ya nga ndeme yazwo kha mutevhe wa maano a thandela dzo ṱanganyiswaho .
U Dzhenela ha Tshitshavha Tshoṱhe hu pfananya na u fhaṱa khaphasithi kha mbekanyamushumo dza u dzhenela nga vhanzhi fhethu ho topolwaho ; hu alusa thandela dzo khetheaho nga tshanduko , HIV na AIDS ; u pembelela maḓuvha a lushaka ; na u vhea iṱo , maga na mivhigo kha masiandaitwa a mbekanyamushumo . 
Mushumo wa Komiti ya Wadi kha nḓisedzo ya tshumelo
Nzulele iyi i a konadzea fhedzi i na u timatimisa zwihulu , nahone ndi ine vhadzulapo vha Afrika kana mivhuso yavho ya nga i ṱanganedza . 
Meyara vha Ekurhuleni Vho Mondli Gungubele nga tshifhinga tsha madalo a zwezwino kha Kiḽiniki ntswa yo fhaṱwaho ya Villa Liza ngei Bokburg .
Ndo lingedza uri ndi si fhelelwe nga maanḓa ; Ndo ḓi ita vhukhakhi musi ndi nḓilani .
Itani mutevhe wa nomboro dzi re na ndeme , u itela musi wa khombo .
Tshelede yo angaredzwaho kha mbuelo i bvaho kha mbuelo ya thengiselano i sa tshintshiwiho i nga nḓila i tevhelaho : 
Nndwa ya muṱani ndi mini ?
Kudadzele kwa Khwesheneya ya mbalavhathu2
U pfumbudzwa ha tshifhinga tshoṱhe hu a ṋetshedzwa kha zwiimiswa zwa malaṱwa na muvhuso u vhona uri hu bveledzwe vhukoni tshifhinga tshoṱhe . 
Kha u tevhedza nḓivhadzo , nyito dzoṱhe dzo teaho dzo ima kha zwifhinga zwo buliwaho . 
Siaṱari ḽa u thoma ḽa Manweledzo a Asesimennde ḽi vhonala ḽi tshi sumbedza uri u shuma ha asesimennde ndi zwiṅwe zwithu zwo pimiwaho nga nṱhani ha phimo ya tshikoupu . 
Tswititi , mbumbano , tserekano
Ahuna fotokhophi kana fekisi dza mushonga wo randelwaho dzine dza ḓo ṱanganedzwa .
Fhedzi arali nyaluwo ya ḓi ya phanda nga nḓila ine yavha ngayo zwino , kushumisele ku re nṱha kwa masheleni ku ḓo ṱoḓa nzudzanyo khulwane dza masheleni na u fhungudzwa kha maṅwe masia a kurengele . 
U guda milayo ya tshibveledzwa
U DZHENELELA HA TSHITSHAVHA NDI IṄWE YA MILAYO YA NDEME YA DEMOKIRASI saizwi tshitshavha tsha demokirasi zwi tshi amba lushaka lwo ḓisendekaho nga vhathu .
Ri ḓo tendela maitele oṱhe a muvhuso na a ndayotewa ngei Haiti uri zwi fhedziswe a sa athu u vhuya . 
1.12 . Khabinethe i kwaṱhisedza u sasaladza hayo nyito dziṅwe na dziṅwe dza pfudzungule dzi ṱuṱuwedzwaho nga luvhengelambiluni .
Khuvhangano ya ḽifhasi yo itelwa u bveledzisa nḓila dza nyaluwo dzine dza vha dza matshilisano na mupo dza tshifhinga tshilapfu .
U farelwa lufhanga hu ḓo sedza kha vha re na zwigidi vha tevhalaho na / kana dzigulu Afrika Tshipembe :
Ri fulufhela uri a huna tshine tsha ḓo khakhisa u bvelela ha lutamo lwa vhathu vha Palestina u tsireledza shango ḽi ḓivhusaho , zwi tshi khou itea tsini na tsini nga mulalo na Shango ḽa Isirele .
Khumbelo ya ndaela ya muthelo
Arali vha sa koni u wana vhafari vha nḓivho vha vhukuma , kana arali nḓivho yo fariwa nga zwitshavha zwinzhi zwi a konḓa u wana tshigwada tshine vha fanela u amba natsho , vha fanela u kwama DEA u itela u wana thuso na tsivhudzo .
u shaea ha zwikili
Milayo i shumiswaho
No vha ni tshi zwi ḓivha uri u daha hu vhaisa mivhili yashu ?
Izwi zwi amba uri dwadze ḽo phaḓalala kha mashango madzinguni oṱhe a WHO nahone ḽo phaḓalala nga u ṱavhanya .
Dzina ḽa murumeli
( 2 ) Ndi Muraḓo wa Khabinethe kana Muthusa Minisiṱa , kana Muraḓo kana komiti ya Buthano fhedzi vhane vha nga ḓivhadza Mulayotibe kha Buthano ḽa Lushaka , fhedzi Mulayotibe wa tshelede u nga ḓivhadzwa nga Muraḓo wa Khabinethe fhedzi ane a vha na vhuḓifhinduleli ha zwa Gwama , a nga ḓivhadza Mulayotibe wa zwa tshelede kha Buthano :
Ho topolwa zwilangi zwa kushumele kwa muhasho zwine zwa nga u fara zwanḓa sa birokhiresi , mirole mishumoni ( u sa vha hone ) , ndango , tshifhinga tsho lapfesaho mushumoni na nḓaḓo . 
Izwi zwi ḓo engedza vhuimo ha ikonomi na u sika zwikhala zwa mishumo .
Vhege iyi i dovha ya vha tshiḓakaṅwe na mafhelo a vhege a u ḓiṅwalisela a mafhelelo phanda ha Khetho dza Masipala dza 2016 , i tshi dovha hafhu ya ṋetshedza vharangaphanḓa vha polotiki tshifhinga tsha u ṱuṱuwedza na u kuvhanganya maAfrika Tshipembe nga kha mafulo a pfunzo ya vhakhethi uri vha ḓiṅwalisele na u khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwavho zwa u khetha .
Kha ḽiga iḽi mupfumedzanyi u ramba zwigwada zwi re na dzangalelo uri zwi ambe nafhungo azwo .
Kha ṅwaha une wa khou sedzwa , muhasho wo thoma maitele a u kuvhanganya redzhisiṱara ya ndaka yo dodombedzwaho hu u tevhedza Milayo ya Vhufaragwama . 
U shumisa mafhungomatsivhudzi a no bva kha maṅwalo a girafiki , tsumbo , u tandula tshikolo a tshi shumisa mapa .
A hu na a re na pfanelo ya u dikitheitha mitengo ya zwibveledzwa zwavho khavho . 
Musi mbuedzedzo dza u thoma dzo vhumba vhudziki ha ikonomi khulwane na u khwaṱhisa masheleni a shumiswaho nga muvhuso , khwaṱhisedzo khulwane ya zwenezwino ya mbekanyamushumo ya mbuedzedzo yo kha khovhelo ya zwiko nga vhukoni na nḓisedzo ya tshumelo i shumaho . 
2.5. Khabinethe yo tendela uri thendelano ya mashango i fhiriselwe kha phalamennde ho tevhelwa maitele a Tshiteṅwa tsha 231 tsha Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe : Tsha u thoma , u tenda ha Afurika Tshipembe kha Thendelano ya u thomiwa ha Khomishini ya Indian Ocean Tuna ( IOTC ) , Tsha vhuvhili , Thendelano ya Tsireledzo ya Bluefin Tuna ya Tshipembe ( CCSBT ) na ; Tsha vhuraru Dzangano ḽa Zwiḽiwa na Vhulimi ḽa Mbumbano ya Dzitshakha ( FAO ) , Thendelo ya Maga a u Linda Mikanoni u itela u Thivhela , u Pfeledza na U Fhelisa zwa u Rea Khovhe zwi siho Mulayoni , zwi songo Vhigiwa nahone zwi sa Langiwi ( IUU ) .
Hezwi ndi vhuṱamanyi na vha ḓivhalea vha nṱha , vhaitambekanyamaitele , vharangaphanḓa vha mabindu , vhalwela pfanelo na vhakwamei vho ḓivhofhaho kha u livhana na khaedu khulwanesa dza ḽifhasi khathihi na u fhedza vhushai ho kalulaho .
Mushumo muhulu wa muvhuso kha ikonomi u ṱoḓa u fheletshedzwa nga ndingedzo dza u ṱuṱuwedza nyaluwo ya sekhithara ya phuraivethe . 
Sisiṱeme i ḓo ṱanganedza khumbelo arali ho swikelelwa zwoṱhe zwi ṱoḓeaho .
( ii ) u vhea malugana na yeneyo ofisi muthu ane a si vhe muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka , sa Minisiṱa a re na vhuḓifhinduleli kha yeneyo ofisi .
Mahaḓani avho hu ḓo vha na mushumo wa u fhaṱa kha zwivhuya zwe dzangano ḽashu ḽa swikela . 
Thendelo u thoma zwi amba uri vha tea u wana thendelo ya Tshikimu u shumisa miṅwe mishonga kana u ita maṅwe maitele awara dza 48 vha saathu u zwi ita .
Naho vhaṅwe vhafhinduli vho dzhia idzi thendelo vha ri dzi amba uri a hu katelwi vhuimeleli ha mulayo , ngeno vhaṅwe vho zwi ṱalutshedza uri zwi amba uri vhuimeleli ha mulayo ho tendelwa . 
5 Kutukana kwo amba mini malugana na muvhala wa kuṱari ?
U bvisela khagala zwithu
Khumbelo ya u thoma vhugudisi arali vha mutholi
Ṱho ḓisiso i songo tshimbilaho zwavhu ḓi : R1
3.3 . Mulayotibe wa Khwiniso wa Kuitele kwa Vhugevhenga wa 2016 , une wa khwinisa Mulayo wa Kuitele kwa Vhugevhenga , 1977 ( Mulayo 51 wa 1977 ) .
Vhupo ha vhulanguli vhune ha langa tshumelo dza vhusevhi u nga tshumelo dzone dzine dzi tea u vha dzi tshi shuma , dzi tshi tshila na u tshimbilelana na maitele a vhulanguli ha mabindu mahulwane a musalauno . 
Ho vhigwa uri u shumiswa ha maanḓa zwo vha zwa ndeme ngauri mufariwa o vha o fara lufhanga nahone o vha a tshi khou ya kha vhaofisiri nalwo . 
Thandela yo topolwa hani nga vhonnyi ?
Yo lambedzwa nga GTZ na u bveledzwa nga EISA na Planact
Tshivhumbeo tshavhuḓi tshi ḓo vha thusa uri maambiwa a vhe mapfufhi .
Zwazwino vho shandukisa luambo lwavho nahone vha khou ri tshifanyiso tshi bva kha khaphu ya ḽifhasi . 
Mishumo na Vhuḓifhinduleli .
Luṱa lwa 4 - U lugisela u shuma
U lugisa nga nnḓa hu tshi katelwa na u pennda tshifhaṱo tshihulwane tshi re hone . 
3.3 Mbudziso dzine dza dzulela u vhudziswa nga ha bammbiri dza thendelo 30
Kha vha wane zwinzhi ngaha uri vha
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma
Vhupo ho raliho hu no " tshimbila-tshimbila " hu ṱoḓa uri ngona dza u rumela vhashumi dzine dza fhindula nzulele nngede dza tsireledzo ya vhuendedzi na vhutshinyi khathihi na thaidzo nngede dza vhanameli . 
Ngudo dza u vhala dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe : U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila ( zwigwada zwivhili nga ḓuvha ) na u vhala na vhagudi luvhili kana luraru nga vhege .
Mapholisa , sa tsumbo , vha nga ṱoḓisisa vha dovha vha isa vhuṱanzi phanḓa kha khothe dza ṱhoḓisiso . 
Vha ḓo ri ḓivhadza hani nga ha mveledziso musi vha vhukati na ṱhoḓisiso ?
Madi a fanela u shumiswa nga ndila ya khwinesa ine ya do sia ri tshi khou vhuelwa siani la matshilisano na ikonomi .
U vha na vhuṱanzi kha u vha hone ha vhashumi vha zwa thekiniki uri vha shume mushumo wavho kha CBP ;
ane a vha khotsi a ṅwana o bebwaho vhabebi vha songo malana o
U shumisa ḓivhaipfi nnzhi yo ṱanḓavhuwaho , girama , mupeleṱo na ndongazwiga yo teaho
U dzudzanya mafhungo zwi tshi elana na u vhudziseswa ha nyanḓadzamafhungo na phindulo dza mvetomveto . 
U tendelana na vha gwama malugana na masheleni a u pulana - sisiteme dza masheleni na kurengele kune kwa vhuedza vhavhambadzi vha inifomaḽa vhapo
Arali ṱhoḓea i ḽasitiki , tshanduko ya phesenthe kha volumu i ṱoḓeaho musi i khulwane u fhira phesenthe i elanaho na tshanduko kha mutengo , na vaisi vesa ya ṱhoḓea i sa tatamuwi . 
52 . Mulangadzulo na Muthusa mulangadzulo
Mufariwa o lindelaho u senga muṅwe na muṅwe u fanela u ambara yunifomo yo randelwaho sa zwe zwa tiwa nga tshileludzi tsha u valela hu tshi itelwa tsireledzo na uri zwithu zwi dzule zwavhuḓi . 
U shumisa luambo lwone ( kunangele kwa maipfi ) nga
Fhedzi , mutheo wa u humbulela wa nḓila iyi ndi uri vhashumi vha tshikoloni na khorombusi vha na vhukoni ha masheleni ho teaho ha u dzhia vhuḓifhinduleli ha u ita mugaganyagwama . 
Vhafumakadzi vho ḓihwalaho kana vhane vha khou mamisa , vhafumakadzi vhane vha kha ḓi beba , na vhana vhane vha kha ḓiita vhana vhane a vha shumisi maitele a shumaho a u langa mbebo , kana avho vhane vha kha ḓi pulana u beba , a vho ngo tendelwa u dzhenelela kha ngudo hei . 
Hu tea u swikelelwa ndinganysio nahone zwa zwino ndinganyiso yeneyo a i ho .
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
U ṋamela nṱha ha zwithu zwipfufhi zwi no nga mathaela , zwidulo , nz .
Hu katelwa ndondolo ya zwa vhuongi hayani nga murahu ha muaro
Ri nga kona fhedzi u shumana na khumbelo yavho musi ro no wana maṅwalwa oṱhe o teaho .
Mudededzi u shuma na zwigwada zwi no khou pfesesa a tshi fanyisa zwo ṅwaliwaho u ya nga he vha vhudzwa ngaho .
Hoyu wo tendelwa khathihi na Mbekanyamaitele ya Zwikambi ya Lushaka ya u fhedzisela , ine i khou sedza kha khaedu dzine dza kanganyisa u shuma zwavhuḓi ha Mulayo na u kombetshedza mvetomveto ya Mulayotibe .
Mulayotibe u sika tshivhalo tshihulwane tsha vhutshinyi na u ṱoḓa u ṋea mulayo maṋo u itela u konisa ndangulo ya maḓaka i dzulaho i hone uri i thome u aluwa na u bveledza . 
Vhadzuli vha vhupo vho no ṱahisa mbilaelo dzavho tshifhinga tshinzhi kha khoro ya masipala , fhedzi thaidzo i khou bvela phaṋda .
U ṋekedzwa ha sisiṱeme ine ya vha na tsireledzo na u sa thengathenga ndi yone thikho ya uri netiweke ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi i shume . 
4.2 Tsumbanḓila ya mbekanyamaitele na muhanga wa kushumele kwa mulayo wa muvhuso wapo
Sa i zwi hu sa tou vha na tshivhumbeo tsho teaho tsha pulane , maitele a ndaulo a fanela vha a re na nyito . 
Naho hu na maga a tsireledzo a no khou shuma hu ḓi vha na mitsiko i dzulelaho u vha hone fhethu ho tsireledzeaho u bva kha zwitshavha zwa nga tsini , mveledziso ya mimaini na dzi indasiṱiri khathihi na mveledziso ya dziḓoroboni . 
Nḓivho kha kuitele kwa vhulanguli na milayo zwo vusuludzwa . 
Khabinethe i tholwa nga Phuresidennde . 
SMS dza u ḓivhadza mbilo Miraḓo i nga wana SMS dza u ḓivhadza mbilo tshifhinga tshoṱhe musi GEMS i tshi shumana na mbilo dzavho .
Ngavhe tshifhaṱuwo tshawe tshi tshi sumbedza u fulufhedzea na u ṱanganedza sa zwine nda vha zwone . 
U lavhelesa ha khabinete kha zwithomiwa , vhupulani , na tsenguluso na ndavheleso ya kushumele zwa khwinifhadzo ya sekhithara ya tshitshavha zwi ḓo tikedza kuno kuitele . 
U ya nga Weber , muhumbulo wa birokhiresi i na nyimele dza rathi khulwane . 
Khumbelo dza phasipoto na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe dzi nga itwa nga tshifhinga tshithihi arali vha nga si kone u lindela .
Kha vha dzhiele nzhele : Masipala a u na vhuḓifhinduleli ha masiandaitwa afhio na afhio ane a nga vha hone nga mulandu wa zwidodombedzwa zwo khakheaho zwe zwa ṋetshedzwaho nga muhumbeli . 
Hune mbekanyamushumo ( phurogireme ) ya foniki ya vha yo dzudzanya thevhekano ya kufunzele kwa foniki nga nḓila yo fhambanaho na zwi re afha kha iḽi ḽiṅwalo , tshikolo tshi tea u tevhedzela thevhekano ya mbekanyamushumo ( phurogireme ) iyo .
Iṅwe khaedu i kha u topola mielo ya zwa poḽitiki ya , sa tsumbo , pfunzo ya luambo . 
Afurika Tshipembe sa ikonomi ṱhukhu ine ya vhambadzelana na maṅwe mashango , ḽi nga kona u bveledza zwibveledzwa zwiṱuku .
( a ) Muhaṱuli Muhulwane , ane a ranga phanḓa miṱangano ya Khomishini ;
Milayo i nga tendela vhashumi u ita misumbedzo dzhara ṱani ya mutholi arali CCMA i tshi vhona uri mutholi ha ngo humbulelela vhashumi nga u vha hanela u ita misumbedzo dzhara ṱani yawe .
Vhupo ha u diphositha ha tshifhinga tshilapfu ndi hu re luṱhaṱheni malugana na u khokhana ha zwitshikafhadzi . 
U vhiga nga ḽeveḽe dza tshumiso dza u vhulunga zwiteṅwa . 
1.1 . Khabinethe i ṭanganedza vhubindudzi ha R3-biḽioni u bva kha Khamphani ya Moḍoro ya ha Ford kha ḽimaga ḽa Silverton , ngei Pretoria , kha ḽa Gauteng .
1 . Tshiimo tsha Khabinethe kha mafhungo a ndeme a mupo zwazwino
CAPS i bula maitele a u vhala ane a vha maga a thangelauvhala , u vhala na thevhelauvhala .
Zwiimiswa zwa masheleni zwa mveledziso zwi khou ita mushumo muhulwane kha u tikedza khamphani nga tshifhinga tsha u tsela fhasi na u fha themamveledziso dza masheleni . 
Zwino ri ḓivha khwine , uri dzilafho ḽa khwine ḽa khoḽera ndi u thivhela . 
Zwiṅwe hafhu , maitele aya a nga itwa kathihi kana o livhana . 
Ri dovha ra khoḓa na u hulisa Muphuresidennde wa kale wa ANC Vho Oliver Tambo , vho vhonaho uri ḓenzhe ḽa mbofholowo ḽi dzule ḽo funga fhano hayani na seli musi zwi tshi khou lemela nga tshifhinga tsha pfudzungule .
u vha a sa wani ṱhogomelo I bvaho kha tshiimiswa tsha muvhuso
Kana vho wana shango nga u kovha hafhu , mbuedzedzo kana tshanduko ya ndaka , vhalimi vhane vha kho ḓi bveledza vha ṱoḓa u swikelela ha themamveledziso na tshumelo dza thikhedzo dza khwine uri vha bvelele . 
I vala nga tshifhingaḓe ?
U shandukisa muelelo kana vhuvha ha mulambo zwi amba tshanduko khulwane dzine dza khelusa mulambo wa ya kha nḓila ntswa kha tshikhala tshihulwane . 
DIO u ḓo fara rekhodo u swika muhumbeli onoyo o no badela mbadelo dzo tiwaho ( arali dzi hone )
Tsha u thoma tshi kwama uri ri humbulisa hani nga ha mishumo ya vhafumakadzi kha vhurangaphanḓa na u shela mulenzhe ha tshishavha . 
Ndima ya 6 U Langa Vhushaka na Vhadzhiamikovhe
Tshivhumbeo tsha ḽitambwa : Puloto na puloto ṱhukhu ( u bvisela muhumbulo khagala , nyito i takuwaho , khuḓano , maṱhakheni , nyito i waho , maṱhakheshandwa , mafhedzele / tsheo , u anetshela zwa phanḓa na u anetshela zwa murahu )
( 2 ) Miraḓḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓḓu a vho ngo tendelwa u -
U nyanyuwa nga nḓila isi yavhuḓi ndi zwone zwo ḓisaho kha thambulo ya Yesu , nahone ndi zwenezwo zwino ambiwa sa zwi songo teaho . 
Musi zwo fanela , u tsireledza mavu sa fhethu ha vhukuma zwi tea u vha na madungo , musi zwi tshi vhambedzwa na mutalo , u itela u fhungudza u vha kha gala kha zwiitwa zwa vhathu . 
Uri vha tendelwe u ṱunḓa zwithu zwa dzhenethikhi , vha fanela u :
Muhasho wa Pfunzo wo humbelwa luvhili uri u kuvhanganye zwishumiswa zwa khomphyutha , fhedzi zwi sumba uri a vha zwi takaleli zwa khomphyutha dzo dzo vunḓekanaho na dzi sa shumi . 
( a ) Buthano ḽa lushaka ; na
thendelo ya vhabebi kana muunḓi arali ni fhasi ha miṅwaha ya 21 .
Vha ḓo lingiwa nga muṋetshedzatshumelo nga kha wekishopho na mivhigo yo ṅwalwaho ine ya ḓo ṋetshedzwa kha kushumele kwavho .
U ṱuṱuwedza tshumisano ya mavhusele nga u shumisa dziforamu na zwone zwi ita uri hu vhe na u tevhedzwa ha zwilinganyo zwa nga nḓila i fanaho kha vunḓu ḽoṱhe . 
Tshivhalo tsha zwikhala kha ṅwaha muthihi zwine khazwo Ṱhohoyatshikolo vha nga vhewa tshidzuloni . 
Vho vha vha tshi zwi ḓivha , sa tsumbo , uri u ita thathu zwo anda ngei kha tshumelo dza mmbi dza US na Britain u itela u sumbedza vhuraḓo ha dziyuniti dzenedzo kana u sumbedza nndwa dzo lwiwaho na u kunda ? 
Mbekanyamushumo ya u Thusedzo ya Masheleni kha Matshudeni ya Ikusasa ( ISFAP ) ndi mvelelo ya vhufarisani ha phuraivethe na ha nnyi na nnyi zwine zwa khou rangwa phanḓa nga Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi ine ya khou thusa " vha re vhukati " .
50% ya thero dzine dza vha kha mbekanyamushumo dzi tea u khethekanywa sa thero dza saintsi ya mupo .
Mikumbululo ye ya vha yo ḓadza shango na yone yo engedza thaidzo ntswa . 
Sa zwo sumbedziswaho makumedzwa o khetheaho mayelana na ' ndinnyi o teaho u shuma kha komiti dza wadi ' a vhonala a tshi themendelwa nga vhuronwane .
9.2 Khabinethe yo ṱanganedza Madalo a Tshiofisi a Muphuresidende Vho Jacob Zuma a u ya ngei Jakarta , kha ḽa Indonesia ubva nga dzi 19 u swika dzi 21 dza Lambamai 2015 , hune ha ḓo sedzuluswa tshiimo tsha vhushaka ha tshakambili u vhona uri Pulane ya Kushumele ya miṅwaha miṱanu ' , sa zwo ambedzaniwaho nga masia mavhili ngei Pretoria nga Ḽara 2014 .
U rekanya mbuelo dzi badewaho kha mushelamulenzhe , tshikalo tsha ḓuvha na ḓuvha tsha magavhelo a vhashelamulenzhe , u ya nga gomofulu ḽo randelwaho , zwi tea u langwa . 
Ndi tama u ita na u ombedzela uri naho ri tshi lingedza u ita zwa mveledziso kha kushumele kwashu , nga tshino tshifhinga ri kha ḓi vha Masipala Ndangwangatshumelo . 
Fhedziha , mbekanyamushumo i kha ḓi vha yo ḓalelwa nga vhukonḓi ha mugaganyagwama . 
A zwi kateli u swifhadzwa ha ḽentsi dza fotokhiromiki
Mugaganyagwama wa fhasi wo kwama vhubveledzi na mushumo wa vhatshinyi kha wekishopho nnzhi , zwo ralo phimo yo kona u swikelwa nga madzingu oṱhe . 
Ṱhumetshedzo ya 4 : Tsumbo dza tswikelelo ya tshitshavha
U vhona uri mbekanyamushumo ya AsgiSA i a itwa , nga nṱha ha dziṅwe mbekanyamushumo dzo bulwaho miṅwahani yo fhiraho , ṋaṅwaha muvhuso u ḓo :
hu khou itea mini kha tshitshavha tshoṱhe , hu si kha masipala wavho fhedzi
U lavhelesa mveledziso na kushumisele kwa pulane dzo ṱanganelaho dza masia mararu kha zwiṱiriki na madzingu . 
Ikonomi i katelaho zwoṱhe yo ṱanganyiswaho ya mahayani
1 . Nḓivhadzamulayotibe kha Muvhuso Wapo , 1998 : U engedza bono ḽa Batho Pele hoyu mulayo u ṋetshedza
4.2 Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ya Madaloni Muvhuso ngei kha Riphabuliki ya Islamu ya Iran u bva nga ḽa 28 u ya kha ḽa 29 Luhuhi 2016 .
Kha miṅwaha ya 25 ya dimokirasi ro ita mvelaphanḓa khulwane i vhonalaho vhukuma kha u fhaṱa lushaka luswa hune MaAfrika Tshipembe vhoṱhe vha vha na pfanelo dzi linganaho na zwikhala zwo ṱanḓavhuwaho .
Ngauralo ndangulo ya mbadelo dza pfukiselo i fanela khwaṱhisedza uri mbetshelwa i khou itwa u itela phambanyiso yavhuḓi ya mishumo na ndavheleso . 
U vhambedza risipi kana ndaela mbili dzo fhambanaho
Zwigwada zwa u shuma kana dzikomiti dze dza teiwa henefho tshitshavhani dzi dza u khunyeledza thandela nngede dzi ḓo vhuyelwa nga nḓivho ya mutheo ya ndangulo ya thandela .
( 1 ) Khabinethe yo vhumbiwa nga Muphuresidennde , sa ṱhoho ya Khabinethe , Muthusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa .
Tsha u thoma , mbuno khulwane ya u thoma ndi u livhana na mitsiko ya zwino ya zwibviswa , fhedzi nga kathihi hu bviswe masheleni manzhi nga hune zwa konadzea a u shumana na mitsiko ya mugaganyagwama ya matshelo . 
Nga tshifhinga tsha fulo ḽa khetho ṅwaha wo fhelaho vhathu vho kuvhanganywa na ndavhelelo dzo itwa . 
U langa zwiko na u lugisela na u lugisela na u vhuedzanya mihumbulo u itela u tshimbidza tshumiso ya zwiko . 
1.2 . Nga Ṅwedzi wa Vhuendi , muvhuso - wo rangwa phanḓa nga Muhasho wa Vhuendi na zwiimiswa zwawo - u ḓo fha mavhalaangwe nga ha mbuelo dza ikonomi dza hei sekithara nga u sumbedzisa tshumelo dza themamveledziso ya vhuendi ha muyani , ha maḓini , vhuendi ha tshitshavha , badani na tshiporoni .
Kha ri ṅwale Ṅwalani risipi ya zwiḽiwa zwine na zwi funesa .
Ho itwa zwinzhi kha u khwinisa vhukateli na tshitshavha tshi si na tshiṱalula .
Ngudo dza u bva kha tshikhala itshi a dzo ngo tea u sa dzhielwa nṱha .
Afho fhasi ro dzudzanya mahumbulwa o khetheaho ashu a muṅwe na muṅwe wa mishumo yo dzinginywaho a komiti ya odithi , hune zwa tea . 
Ri na ndavha na vhushaka uvhu na vhashumisani vha thengiselano vhahulwane vhashu na zwiko zwa mbulungo na thuso . 
( 1 ) Hu na vhudzulapo vhuthihi Afurika Tshipembe .
vha tea u vha hu lwa u thoma vha tshi vha na nnḓu yavho .
Operesheni Phakisa nga ha u engedzea ha Vhurangeli ha Kiḽiniki dza Tshiedziso dzo livhiswaho kha u bveledza vhukone , bveledzaho na vhuphurofeshinaḽizimu kha dzikiḽiniki .
Hedzi ndavhelelo dzo shandukiselwa kha nyimele ya maraga ya vhashumi vha IMF . 
Vha ḓo ṱhaṱhuvhiwa nga mulingi a re na ndalukanyo .
U ranga phanḓa kha u pfumbudza vhatshimbidzi ; na
Ane vha khou mu imelela kha vhuimo havho sa musaini wa thendelano ya u ṋetshedza zwishumiswa .
IZWO ndivho i ḓo swikelwa
Vha tea u vha na vhukoni vhu ḓivheaho ha makone wa u oditha wa nga ngomu ane a ḓo ṋetshedza tshumelo shangoni ḽoṱhe , kana kha ḽiṅwe vundu ḽithihi zwaḽo . 
Ho bvelela mini nga murahu .
U ḓivha na u ṱalutshedza zwivhumbeo zwo fhambanaho , kushumisele kwa luambo na ndivho
Mbonalo na fomethe i re yone
Ho sedzwa mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho , phurothokholo dza ndondolo i langwaho na tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
mishumo i elanaho na thandela na shedulu ya tshifhinga
Kha fhungo ḽa vhululamisi , Mulangadzulo !
Hone-ha , muraḓo wa zwa tsivhudzo ha na pfanelo dza u voutha .
Sa tsumbo , zwi vho ḓivhea uri u pfukisela dzhini nga nḓila ya vhutenga zwi a leluwa vhukati ha zwiṅwe zwitshili nahone zwi a ṱavhanya u dovha zwa dzudzanya matheriala azwo a zwi elanaho na dzhini nga nḓila i sa humbulelei . 
Naho yo ṱanganedza vhuhulu ha vhutshinyi vhune muhwelelwa a khou vhonwa hone , na u tenda uri muhwelelwa u tea u pfiseswa vhuṱungu , Khothe yo sumbedza uri tshiimo tshawe tsha muhumbulo tshi tea u dzhielwa nṱha .
Miraḓo ya tshitshavha vha humbelwa u ṋetshedza madzina a mudzulapo o tewaho ane a shela mulenzhe nga nḓila khulwane nga u shumisa fomo i wanalaho kha
Zwiitisi afha ndi uri mbadelo ndavhelelwa dza tshiambaro tshiṅwe na tshiṅwe tshe tsha ṱanzwiwa , nga vha tshiṱangani na nga vha nnḓa , dzo vha dzi fhasi kha zwe zwa vha zwo lavhelelwa . 
A zwi konadzei u angaredza muhumbuo wa vhuhulwane ha fhethu ha vhukuma , kana u ya matungo ha khorido i shumaho , ngauri zwi nga fhambana vhukati ha zwitshavha zwa miri na zwi tshilaho . 
U ola na u ita mutevhe a matheriala a u kunguwedza vhuendelamashango hapo nga ngomu shangoni . 
Tshifanyiso tsha muvhili-u ḓivha ho fhelelaho nga ha muvhili wau , tsumbo , zwine wa tshimbilisa zwone na kushumele kwawo ;
NDAULO YA MUVHUSO NA TSHUMELO DZA TSIRELEDZO : KHWINISO DZA KHETHEKANYO DZA MULAYOTEWA WO FHIRAHO
Kha ḽa Kapa Vhukovhela tshifhango tsho vhanga tshinyalelo kha zwimela kha vhuṅwe vhupo . 
MVELELO DZA NDIVHO DZO SEDZANAHO NA GUMOṰUKU LA MAIMO A VHUNZANI/ KHWALITHI
Vhagudi kana vhadededzi vha nga kona u koreka iyi mishumo ya u linga .
Nyolo dza thandela dzoṱhe dzine dza khou tea u thomiwa nga rakhonṱhiraka dzo itwa nga khamphani ya phuraivethe . 
Ri tea u lavhelela uri kha lwendo ulwu hu na zwifhinga zwa nḓaḓo na zwifhinga zwa madakalo . 
Zwo ralo , a hu na muthihi we a dzhia vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya malaṱwa a ndondolamutakalo na u anzela u fhirisela vhuḓifhinduleli kha vhaṅwe . 
Vhubvumbedzwa
Vhorabulasi vhapo na vhalanguli vha khou sedzana na nḓila iṅwe na iṅwe ya u kunda thaidzo ya maḓi na u ṱoḓa nḓila dzoṱhe dza u wana maḓi na u a shumisa zwavhuḓi . 
U shela mulenzhe ndi maitele mavhili u ṋetshedza vhuḓifhinduleli kha masiapala wapo u ṋetshedza maitele o teaho u konisa vhukwamani na u shela mulenzhe uri vhu vhe hone nga tshifhinga tshithihi Khethekanyo 5 ya Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa , 2000 u bvisela khagala pfanelo na mishumo ya miraḓo ya tshitshavha .
Zwivhumbi zwihulwane zwi langaho infḽesheni ṅwaha u ḓaho ndi mitengo ya muḓagasi i re nṱha na ndingedzo nga vhabveledzi kha u wana mbuelo zwenezwi ṱhoḓea i tshi vuwa . 
Muvhigo u ḓo livhana na zwiteṅwa zwo vhalaho zwo livhanaho na vhupo ha ḓanzhe na phendelashango , na u shumisa tsumbo dza vhupo u londa tshanduko kha zwiteṅwa izwi lwa tshifhinga . 
Muhasho wo bveledza yuniti ya u lwa na vhuaḓa . 
U pfumbudzwa ha dziNGO na dziCBO dza wadi malugana na nḓisedzo dza tshumelo dza ndondolavhathu ya miḓini
Zwiphuga zwi dzhiela nṱha vhukoni kha zwa vhoramafhungo na u ṱuṱuwedza vhashumi vha zwa nyanḓadzamafhungo kha mashango a re miraḓo kha u vhiga mafhungo ane a tshimbilelana na zwa dzingu u itela u alusa ṱhanganelo na tshumisano ya dzingu .
U tshimbidza mveledziso ya vhubindudzi ha vhulimi na mafhungo a vhulimi nga kha u shumisa mitshini , vhubveledzi ha thekinoḽodzhi na mveledziso ya zwikili zwa vhafumakadzi ;
kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya vhukuma .
Komitiṱhanganelo ya Tshoṱhe ya zwa Vhusevhi , Komitiṱhanganelo ya Tshoṱhe ya zwa Vhupileli na Komiti dza Mukovho na Masheleni ndi komiti dzi re mulayoni .
Nga ha tshiimiswa hu ambiwa tshikhala kana tshifhaṱo tshi no khou ṱoḓea u gudisa hu re na ndeme hune ha tea u itea nyito . 
U vhona uri tshifhinga tsha u ṱavha na kilima zwo lugela u ṱavha miroho . 
Tshelede ire hone
sisiṱeme i tea u vha ya vhukuma na u vha khagala - hezwi zwi amba uri maitele a u pulana a fanela u shumiswa hu tshi shumiswa zwiko zwi re hone kha tshiṱiriki / muvhuso wapo
Muhasho wo , kha mveledziso yawo ya pulane ya tshiṱirathedzhi , vhekanya ndivho dzawo na zwo sedzwaho zwa ndeme na zwipikwa zwa muvhuso . 
MULAYO UNE WA TEA U TEVHEDZWA Huna milayo ine ya vhudza vhathu zwine vha tea u ita na zwine vha si fanele u ita .
Vheani vhukoni haṋu ha zwa vhubindudzi kha mangilasi a maṱo o ḓoweleaho ni ḓadzise nga u ambara thai , mangilasi a u vhala , mukumba wa muvhala u kungaho maṱo kana na zwiṅwe zwilabi nyana . 
Tshilinganyo tsha u ela tshi kwameaho afha ndi : Mveledziso ya u ḓivha mibvumo . 
Maipfi o ṱalutshedzwaho ndi haya : " u pomoka muthu vhuloi " na " maitele a si a mupo . "
1 . Mafhungo a zwino
Sa nga misi , ndi tea u swikisa ndivhuwo zwi tshi bva mbiluni kha miraḓo ya bodo sa nṋe kha u shela mulenzhe havho nga u ḓiimisela kha ṅwaha woṱhe . 
Tshumelo ya zwa Mulayo i ṋea ndaela Ofisi ya Ramulayo wa Muvhuso u ri a nga badela kana u hanedzana na maga a mulayo o itelwaho Tshikwama zwo ḓitika nga nyimele dza mulandu vhoramilayo vha nnḓa vha katelwa arali zwo tea . 
Phothifolio iyi i katela vho na Tshumelo dza Muṱanganelwa dze dza vhumbiwa nga huswa u ya nga maitele a u dzudzanyulula Ofisi Khulwane . 
ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha goloi
Maḓaka a mupo e a vha e hone o vha a nga si ṋetshedze matanda o eḓanaho kha indasiṱiri ya zwa mimaini kha vha re na zwavho nga tshifhinga tsha kale tsha mimaini ya musuku . 
U kuvhanganya , rekhodo na tshelede ya bannga yo kuvhanganyiwaho nga kheshia . 
Luṅwalo lwa Vhuḓiimiseli lwo dzheniswa , kathihi na notsi dza vhubvo nga ha madalo . 
Zwibviswa kha vhuṱumani na u dzhiiwa ha maanḓa ma mashumele a mishumo ya khomishini zwi ḓo badelwa u bva kha tshelede yo kovhelwaho nga Phalamennde u itela mushumo uyo . 
Afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane i khwaṱhisedzaho vhuunḓiwa ha zwa masheleni .
Mihasho na zwiimiswa zwi na vhuḓifhinduleli ha u ela thandela na mbekanyamushumo dzine dza ṱoḓa ndambedzo . 
Milayotibe i tevhela nthihi kha nṋa dza nḓila kana maitele zwo fhambanaho , zwi tshi bva kha zwine ya shuma nazwo na uri yo khethekanywa hani .
Nga murahu ha musi vhoṱhe vho no ṱalutshedza nyimele muvhuedzanyi u nweledza mbuno na u sedza na vhuvhili havho uri vho pfa zwe muṅwe a amba .
Ramabindu na vhone vha nga kha ḓi vhona uri mitengo yavho na ndeme ya zwirengiswa zwi a ṱanganedzea naa . 
U ṋetshedza tshumelo ya ngeletshedzo , vhuṅwaleli na tshumelo ya thikhedzo ya ofisi . 
Vha tea u ḓo vha vho tewa u thoma u ya nga ṱhoḓea dza muhadzimiswa . 
raimi ( rime ) - tshipiḓa tsha silabulu u bva kha pfalandoṱhe ya u thoma u ya phanḓa ( tsumbo , m-apa ) , tshine tsha konou raima .
( 2 ) Musi khomishinari dzi tshi vhewa , hu tshi tevhedzwa Ndima iyi , hu tea u dzhielwa ntha ṱhoḓea ya uri tshivhumbeo tsha khomishini tshi tea u sumbedza nga u angaredza lushaka na mbeu zwa Afurika Tshipembe .
I ḓivhadza uri kha vhuaḓa zwi a konḓa u kala fhedzi lwa tshiofisi vhu ḓivhiwa sa mbilahelo ya vhukumesa . 
Zwithu zwa zwivhumbeo na mivhala yo fhambanaho
Musi ni tshi khou vhala , ni ite ni tshi awela ni vhone uri ni khou pfesesa naa .
MaAfrika Tshipembe vha hashu
Ṅwaha wa 2015 ndi Ṅwaha wa Thendelonzwiwa ya Mbofholowo na Vhuthihi kha u Shuma hu u itela u Bveledza Mbofholowo ya Ikonomi .
Kha sedze hafhu kha DVD , sa musi asainimenthe yo rerwaho nga hayo i ya nga ha phirofeshinaḽisimu . 
Vhana vha mamiswaho ḓamu vha nga wana Eidzi u bva kha vhomme avho
Muvhigo nga ha tsedzuluso arali vho humbelwa u ita ngauralo ; na
U shumisa ḽaiburari na zwiṅwe zwiko nga nḓila i bveledzaho u fhedzisa mishumo . 
Arali vha tshi ṱoḓa u sedza na kha maṅwe maṅwalo , vha nambatedze sa ṱhumetshedzo kana vha sumbedze hune a nga wanala hone .
Khovhe dzine a dzo ngo tsireledzea kha vhukhroumu dzi na tshivhalo tsho fhungudzeaho tsha nyaluwo . 
Muhasho u dovha hafhu wa sedzulusa na u dovholola vhaeletshedzi vha khonṱhiraka , asaimenthe dza mushumo na vhaeletshedzi vho dzudzwaho sa vhavhili vhavhili na vhaofisiri vha IT sa tshipiḓa tsha pfukiselo ya zwikili . 
U sielisana musi hu tshi ambiwa , u sumbedza u vhavhalela vhaṅwe khathihi na u ṱahisa mihumbulo i no fhaṱa .
Nzudzanyo dza tshifhinganyana hu tshi itelwa vhudziki na nḓisedzo ya tshumelo i sa gumi zwi tea u khwaṱhisedzwa hafhu . 
Mulaedza wa Lushaka u ḓo itwa nga Ḽavhuṋa , 9 Luhuhi 2012 , u thoma nga 19:00 .
Zwi ḓo dovha zwa katela u endelwa ha madamu mahulwane a Tshipembe ha Afrika na uri zwi ḓo shela mulenzhe kha vhuḓidini hashu ha u vhulunga maḓi .
Vhashumisi vha ṱuṱuwedzwa u vhiga kha SARS zwithu zwi re ngomu zwine zwi sa vhe ngoho , zwi songo dzulaho zwavhuḓi , u tshinya dzina , u sa vha mulayoni , u pfuka mulayo kana u vhaisa zwi wanalaho kha kana nga kha webusaithi ya SARS uri SARS i dzhie maga u khakhulula kana u bvisa zwithu zwenezwo zwi re ngomu kana tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe henefho tshine SARS ya wana uri a tshi ngo tea . 
U kovha hu songo linganaho ha ofisi dza u ḓi ṅwalisa zwi ḓo konḓisela vhaṅwe , fhedzi arali hu si na u ṅwaliswa ha mabebo na maṅwalwa a vhuṋe , a huna sisiṱeme ntswa ine ya nga bvelela . 
U khwaṱhisedza uri miraḓo ya tshtshavha vha a pfesesa mugaganyagwama wa u fhedzisela , SDBIP na thendelano dza kushumele .
U ya nga zwa maḓi , vhupo uvhu vhu si na tshithu a vhu athu u shandukiswa zwihulwane u ya nga khonadzeo , maḓaka , na u fhungudza phaṱho ya mavu , na mukumbululo u bva fhethu afha hu nga ṱanganedzwa nga milambwana re hone na govha . 
U vhala / ṱalela u itela u pfesesa
Vhupulani ha masipala vhu tea u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vhathu vha re na vhuholefhali na u tendela izwi nga kha u dzheniswa ha vhathu vha re na vhuholefhali kha mbekanyamushumo dza zwigwada zwa tshipentshela . 
Muhasho wa Ndondolo wo thoma na kuitele kwa u thoma na sisiṱeme ya tshumelo dza matshilisano hu ne wa vhona zwo tea . 
Tshaka dza zwibveledzwa zwa
U bva kha idzo nyambedzano nga u tou angaredza , tshigwada tshi hanedzaho tshi a ranga u pendela .
Foniki : minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha 5 ( awara 1 ) U vhala na vhagudi : minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha mararu ( minethe ya 45 ) U vhala na tshigwada : minethe ya 30 nga ḓuvha ( zwigwada zwivhili hune tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha vha na minethe ya 15 lwa maḓuvha maṱanu ( awara 2 na minethe ya 30 )
Vhalangi vha sedzaho kha ndivho vha eḓanywa nga u vhila thekhinoḽodzhi ya vhuḓisa i re hone u itela mabindu avho . 
Kapavhubvaḓuvha
Uri vha tendelwe u maga kana u rengisa manyoro a Tshigwada tsha 2 , vha fanela u ḓiṅwalisa kha Muṅwalisi wa Mulayo wa vhu 36 wa 1947 .
I kovhekanywa na radioḽodzhi yo ṋaṋaho ya nnḓa ha sibadela
Fhedziha , kha nyimele nnzhi , vhathu vhe vha kwamea nga zwine zwa ṱalutshedzwa sa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu vho vha vha tshi khou ḓi tshila matshilo avho he zwiṅwe , zwitsikeledzi zwine zwa khou ḓi bvela phanḓa na zwone zwa ḓi vha zwo shela mulenzhe . 
( b ) i fanela u nanga mudzulatshidulo wayo ;
Tshikwama tsho vhona hafhu ndeme ya masia maṅwe a bindu , zwine zwa vhonalesa vhudavhidzani vhu shumaho , vhathu na vhurangaphanḓa . 
Naho zwo ralo , musi nḓivho ya vhomakone i tshi shumiswa , nyito dza u gembuḽa dzi itwa nga nḓila yo dzudzanyeaho , mvelelo dzi a dzheniswa kha mbueloguṱe . 
U ḓivhadza Rekhodo ya Mutakalo wa Mulwadze yavho
Muthelo wa mabindu u katela muthelo une wa badelwa nga dzikhamphani kana khamphani-thetshelwamiraḓo , na khamphani dzine dza langwa nga dzithirasitii , kha mbuelo dzadzo dza ṅwaha nga ṅwaha .
I ita uri mushumo wa vhafumakadzi kha zwa ikonomi u vhonale .
Khabinethe i sathula u vutshela muvhuso uhu nga vhuhali vhukuma .
U dzhiele nzhele kushumisele kwa ndongazwiga
U gonyiswa ha muthelo wa u gembuḽa kha dzikhasino u ḓo kwama vundu nga nḓila yavhuḓi vhunga zwi tshi ḓo gonyisa mbuelo dzi no bva kha mithelo ya vhugembuḽi . 
Khumbelo ya u ṋ walisela u lifhelwa murahu muthelo
Thendelo dza u tsireledzea ha zwiḽiwa dzi fanela u wanala kha Muhasho wa zwa Vhulimi , Maṱaka na Vhureakhovhe .
Vha dovha hafhu vha shuma sa zwiko zwa thuso tshifhingani tsha vhugudisi .
Wadi idzi dzi ḓa nga fhasi ha vhurangaphanḓa na ndaulo ya gota , ḽine vhuimo ha?o ha tou bebelwa kana u dzhielwa kha vhokhotsi .
Vha fanela u vha vha tshigwada tsha vhathu vhane vha wela khamkhethekanyo yo bulwaho afho nṱha , vha tshi dzula kha vhupo vhuthihi .
U shumisa mathomele , vhukati na mafhedziselo
Bochabea na Batho ho vha hu hone,ngeno hoṱhe ḽo vha ḽi ḓaka ḽi re na didinngwe
u tikedzwa nga tshikwama tsha wadi tsha tshelede ine ya bva kha mithelo tshine tsha ṋetshedzwa nga masipala .
Tshivhumbeo itsho tsho vhewa nga mitevhe ine ya khethekanya mafhungo a webite uya nga zwite'nwa zwo fhambanaho .
Mulovha ro tshenzhela u ḓala ha vhakhethi vhanzhi vhe vha vha vha tshi khou ṱoḓa u shumisa vouthu yavho ya tshipentshele . 
C Vha sa iti nyonyoloso
Muhumbulo wo faredzaho uho u dzhiululwa ha ndaka a zwi tou vha u itela u laṱisa mufariwa , fhedzi ndi u mu hanela kha u shumisa tshishumiswa tsha u tshimbidza kana u ita mulandu . 
Ṱhoḓea ya vhudziki vhu yaho phanḓa nga zwenezwo yo dzhielwa nṱha sa yo litshedzelwaho . 
Zwenezwo ndo vha ndi tshi khou ṱoḓa , vha a ḓivha , u ya nga u vhona ha vhaofisiri vha tsireledzo . 
Tshiṅwe hafhu , zwiko zwa u fha tshelede zwa tshiofisi zwi tea u lusa u tikedza madzangano a tshitshavha a shumaho fhethu afha u itela engedza ṱhoḓea ya mashumele a khwine kha masia aya . 
Vhunzhi ha Poswo ho xelelwa nga dziṅwe pfukiselo dze dza vha dzi hone kale kha mugaganyagwama hoyu wo pfukiselwa kha mugaganyagwama wa Vhudavhidzani . 
Ndivho ya mbekanyamaitele ndi u vhona uri hu vhe na u laṱwa ha malaṱwa ho tsireledzeaho u fhungudza tshikafhadzo ya mupo , na u engedza u bikululwa ha malaṱwa khathihi na u vhona uri malaṱwa a bveledzwaho Phalamenndeni a shumaniwa nao u ya nga ha tsumbedzelo dzi re khayo .
Kha zwikhala zwo wanalaho ngauralo , hu nga vha vhaenda nga ṋayo kana zwiendedzi zwi na maanḓa o fhelelaho kana pfanelo ya u shumisa nḓila . 
Lavhelesani zwifanyiso ni ambe uri ni vhona tshiṱori itshi tshi tshi khou amba mini .
Naho hu na vhuleme vhu sa tinyeiho kha u vhuedzana u wanalea ha vhashelamulenzhe vho fhambanaho na tshihaḓu tshine mafhungo a fanela u shumiwa ngatsho , ri khou kona u dzudzanya datumu dzenedzo . 
Zwi ḓiswaho nga u nanga na u siedza kha ṱhalutshedzo
Hu na poswo nṋa nga ngomu kha Masipala . 
Vhurangeli vhu anzela u ṱoḓa u tandulula mafhungo a muthu a eṱhe , fhedzi mafhungo aya a a kwamana na u tshimbilelana . 
Mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza Mbekanyamushumo ya Vhabveledzi vha Fulufulu ḽo Bikululwaho vho Ḓimisaho nga Vhoṱhe .
Tshikwama tsha Mishumo ndi tsumbo ya u phalala kha maraga wa mishumo nga muvhuso wa lushaka . 
Vha songo tendela vhaṅwe vhatambi kana vhadzheneli vha tshi vhona vhuimo .
Dziṅwe mbekanyamushumo dzi fanaho na iyi dzi katela ' U shumela Maḓi na U shumela Fulufulu ' hune muvhuso u khou bindudza kha nyito dza u sika mishumo na u tsireledza zwiko zwa mupo washu .
Zwi ḓo dovha zwa thusa Tshipikara u ḓivha arali hu na maṅwe mafhungo ane a tea u a shuma .
Maṅwe mavunḓu o ḓi ita a tshi vhonala fhedzi kanzhi o vha na mbambadzo ya fhasisa . 
Iṅwe nḓila ya u thoma a i ḓuri na u vha yo teaho vhukuma u ṱanganedzwa u ya nga mvelele kha tshitshavha u fhira ya vhuvhili . 
Mbekanyamushumo ya malasha a mutsi wa fhasi , yo livhiswaho kha u fhungudza khohakhombo dza mutakalo na u xelelwa nga mveledziso zwo vhanga nga tshikafhadzo ya mutsi kha zwikolobulasi zwapo zwa vhupo ha dziḓoroboni yo thoma u shumiswa . 
U shumana na mbudziso dzoṱhe dzi elanaho na mbilo dza lwendo . 
URI thasululo EM 110 / 2004 ya Raḓorobo Muhulwane ya ḽa 18 Ṱhangule 2004 i DZHIELWE NṰHA .
U ingamela na u ṱola ha tshiṱangani : Vhashumi vha ḓo engedzwa na u pfumbudzwa . 
Muambi wa u thoma wa u hanedza ṱhoho ( wa tshigwada tshi hanedzanaho na ṱhoho ) u ṋekedza ḽikumedzwa a tshi ṱaṱa .
U alusa zwikhala zwa ikonomi u itela vhafumakadzi vhaṱuku na u lingedza u vha wina murahu u bva kha vhafunwa vha vhakalaha .
Itshi ndi tshipiḓa tsha mugaganyagwama tshine masipala a ḓo vhulunga kha iyi mveledziso ntswa , themamveledziso kana dziṅwe ndaka dza khephithala dzi nga ho u ita bada na u fhaṱa zwifhaṱo .
Dzidzivhalaho
Mishumo na vhudifhinduleli
mutakalo
Tshifhinga tsho dzinginywaho tsha mishumo ya ndima ya vhuṋa : Awara dza 3 na minetse dza 30
u reila tshiendedzi vha na zwikambi malofhani avho kana u nukha na zwikambi lune zwa fhira ndinganyo
Kha ri ambe Bulani zwine ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mamethafore aya ḽa amba .
Sa tshipiḓa tsha u thoma tshitshavha tsha vhafariwa vha shandukaho , vhafariwa vha tea u shuma , u guda na u ṱutshela senthara dza ndulamiso vhe na zwikili ngeno kha tshiṅwe tshanḓa vho fara ṱhanziela . 
Khethekanyo i'nwe na i'nwe i dovha ya vhekanywa nga ndila i tshimbidzanaho na zwa vhutshilo .
Nḓila dza khumbelo dza u bveledzisa dzo leluwa na hone dzo khwiniswa , na tshifhinga tsho tiwaho tshi tevhedzelwa nga masia oṱhe . 
Tshikalo tsha muḓagasi u sa badelwi ndi 50kWh nga ṅwedzi nga muḓi kha maitele a nḓisedzo ya muḓagasi a kuṋedzele kwa fufulu nga grid .
Vha nga humbula uri ndi u vha na tshivhindi u dzhia khovhakhombo . 
Nzivhanyedziso ya fiḽimu dzi re na vhutsila ha zwinepe i ṋea pfanelo dzo livhaho dza u ita kana u tendela u itwa ha zwiṅwe zwa zwiitei zwi tevhelaho kha Riphabuḽiki : 
Ṅwana ane a nga ita khumbelo a sa thusiwi
Nnyi na nnyi , munna na musadzi u na pfanelo dza u khetha na u vha nkhetheni kha zwiimiswa zwoṱhe zwi no sima milayo ;
Muvhuso wo kona u ṱola zwigidi zwa vhathu kha sekithara dza vho ṱaneaho vha tshumelo ya vhululamisi , migodini na zwitshavha zwa migodini .
4.3 U linga ha fomaḽa
U thoma u shumisa sisiṱeme ya u isa phanḓa na mveledziso ya phurofesheni . 
Zwiṱirathedzhi zwi tevhelaho zwi ḓo dzudzanyiwa u itela u lulamisa kushumele ku sa fushi : 
Tshivhumbeo itshi tshi tendela mbambedzo yo to livhanaho ya mbuelo na tshinyalelo kha khovhelo ya mugaganyagwama wa mathomo une wa katelwa kha dzithebulu . 
Kha thero iṅwe na iṅwe miraḓo ya phaneḽe yo vhofholowa uri i dzudzanyulule mbudziso he zwa tea . 
U ya nga ha Khethekanyo ṱhukhu ya
Izwi ndi zwavhuḓi vhunga zwi tshi sumbedza nyaluwo kha ngudo ya ḓivhaṋaledzi kha ḽa Afurika Tshipembe .
Musi zwo sumbedziswa uri zwi a leluwa u kunda kha vhuḓikumedzeli ha mashangoḓavha u ya kha vhuimo vhu funaho zwa mveledziso u fhirisa u wana nyito ya u khunyeledza izwo , ndingedzo dzo itwaho ndi dza vhukuma . 
Simeṱiri Tshifhinga
Tshiimo tsha zwino tsha tshumelo ya u kuvhanganywa ha malaṱwa zwao tshi a fhambana kha vhupo ho fhambanaho nahone tshi bva kha u sa vha na tshumelo na luthihi u ya kha u vha na tshumelo lwo fhelelaho . 
U engedza izwo kha vhupfumbudzi ha thekeniki , phanḓa hu khou vhonwa fulo nga u angaredzi , ḽo sedzesa kha : 
Muvhuso wo kuvhanganya zwiko zwinzhi zwa idzi ndingedzo dza masia manzhi dzine dza khou thoma u vha na ṱhuṱhuwedzo . 
Kha vha dzhiele nṱha milayo i na uri vha nga i shumisa hani kha tshitshavha tshavho .
Musi hu tshi fhaṱwa damu ho tholwa vhathu vha linganaho 960 .
U shela mulenzhe nga u shumisana
Luṅwalo lu ambaho uri mbilahelo yavho yo waniwa lu nga dzhia maḓuvha a 30 u rumelwa
He zwa tea , milayo ya tshipentshela ya konṱiraka na yone yo vhewa u itela u langa zwiḓisedzwa zwigede , tshumelo kana mishumo migede . 
U pulana ha mveledziso ho ṱanganelanaho :
Mbadelo dza ṅwaha wa 2017 / 18
Ḽiga ḽa 3 : U bveledza adzhenda
Ahuna milayo ya lushaka ine ya thivhela zwa u nwa zwikambi fhethu ha nnyi na nnyi , naho u mona na mashango o vhalaho a ḽa Brazili hu na u iledzwa ha u nwiwa ha zwikambi kha zwiṱediamu zwa mitambo hu ndingedzo dza u fhelisa dzikhakhathi midavhini ya mitambo . 
mbekanyamushumo i tshimbidzwaho nga zwithu zwa ndeme
Ndi na mbekanyamushumo yanga ine nda vha ṋemuḓi wayo kha Soweto TV , na hone ndi muṱuṱuwedzi wa vhathu nga u tou amba navho . 
Kha vha lavhelese izwi na u rera zwine zwa dzumbululwa nga ha vhabvumbedzwa vhaṅwe na vhaṅwe . 
Modele wa mveledziso wo tendelana kha ṱhoḓea dza u livhanyisa maitele a milayo hu na vhuḓifhinduleli ha zwipikwa . 
U Thetshelesa na U Amba ( Oraḽa )
Zwo ḓi ralo , u fana na zwiṅwe zwiko , phetheni ya phaḓaladzo ya tshiko tsha khomphyutha i sumbedza u sa lingana vhukati ha na kha mavundu . 
Kha ḽiga ḽa u tumbula , vhaṱoḓisisi vha lingedza u wana arali tshiko tsha zwi tshilaho tshapo tshi tshi nga kona u bveledzwa tshi tshi ya phanḓa uri tshi vhe tshibveledzwa tsha mbambadzo .
Hezwi zwi ṱoḓa u pfeseswa zwavhuḓi nga vhadzulapo na miraḓo ya komiti dza wadi nga nḓila i fanaho .
5.12. Afrika Tshipembe ḽi ḓo fara Khongirese ya vhu 35 ya Ḓivhashango ya Lifhasi ngei Cape Town International Convention Centre u bva nga ḽa 27 Thangule u swika nga ḽa 4 Khubvumedzi 2016 .
Tshiṱiriki tshihulwane tsha mbambadzelaseli ya zwienge fhaḽa Western Cape ndi tsha Ḓorobo Khulwane ya Cape Town . 
Ndi ima phanḓa ha vhathu vha Afurika Tshipembe ndi tshi ḓiṱukufhadza khatshipiḓa tshe nda tshi ṋewa tsha u dzhia ofisi khulwanesa kha shango tsho vhaho hone nga vhanga ḽa phetho i songo ḓoweleaho ya u tsitsa Muphuresidennde wa kale tshiduloni tsha vhurangaphanda kha muvhuso .
U ṋetshedza zwiṱirathedzhi na milayo ya nyolo ya tshifhaṱo musi hu na mudzinginyo wa ḽifhasi zwihulwane hu tshi itelwa u tsireledzo kha zwiwo zwihulwane zwa u kundelwa ha zwifhaṱo na u lozwa matshilo , hu si u thivhela tshinyalelo kana u dzudza vhudzulo . 
U shumisa tshaka , vhulapfu na zwivhumbeo zwa mafhungo zwo fhambanaho
U itela mbuno yeneyi i fanaho , ri khou bvisa manyuwaḽa nga nyambo ṱhanu . 
U bva tshe Mulayo wa phasiswa ho no vha na mveledziso khulwane kha mulayo . 
Nnḓani ha izwo , vho vha ḓi fhandula shango iḽi nga vhukati . 
Sa zwo sumbedzwaho afho nṱha , ri tenda uri kuitele kwa vhoramafhungo kwoṱhe ku ṱoḓa tsheo nahone ndi mbuno . 
Naho hu na " mvelelo dzine dza ḓo ṱavhanya u vhonala " zwine zwa tea u swikelelwa kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa aya masia , zwi ḓo dzhiela nḓila tshifhinga tshilapfu u bveledza mvelelo dza ndeme kha vhushai .
goloi dza thundu ( maṱiraka kana dziveni )
U bveledza zwilinganyo zwa sisiṱeme ya ndangulo ya vhupo , tsedzuluso ya masiandoitwa a ndangulo ya vhupo , matshimbidzele a u lavhelesa na u oditha na u vhiga vhuitwa hoṱhe . 
U ya nga kuvhonele uku , tsireledzo , nga ngoho , yo engedzwa . 
U shandula masheleni a miholo ya vhashumeli vha zhendedzi a shumiswa kha u thola vhashumi vha tshoṱhe . 
MSIBBUAEDLEOLADZA NNḒA HA
Sekhithara ya theshiari i khou ya phanḓa na ndango ya ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
miraḓo ya komiti dza wadi a i athu vhuya ya vha kha nyimele iyi ine ya tea u vhiga kha zwitshavha
Muvhusi wa Bannga ya Vhukati ;
Mveledziso ya kharikhuḽamu ya zwino i khou thoma u eletshedza nḓila dza ndeme dzine ngadzo dzi ICT i nga ṱanganywa kha zwivhumbeo zwa u funza na ndingo . 
u sumba , u kuvhanganya na u shumana na vhuṱanzi
Muoditha Dzhenerala u ṱanganyisa odithi yawe ya zwiimiswa na odithi ya zwitatamennde zwa masheleni zwazwo . 
Vha humbelwa u raithisa tshidanga tsho teaho u itela u bula lushaka lwa khumbelo yo vhuedzanywaho . 
Madi a nea vhutshilo .
Zwi nga vha hani u shumisa kuitele kwavhuḓi u vhona zwauri nyaluwo ya tshifhinga tshiḓaho i khou ṋetshedzwa , na u ṱuṱuwedza nyaluwo khulwane , nga u pulana na u dzhia maga u swikelela ṱhoḓea idzi . 
Mutukana o gogodela kha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . mulindi holo. luvhondo lupfumo
Zwiga zwa Vhusimamilayo zwi ḓo ri thusa kha maitele a u anḓadza Vhusimamilayo sa sia ḽa Muvhuso ḽo fhambanaho . 
Miraḓo ya Phalamennde sa vhaimeleli vha vhathu vha tea u vhea madzangalelo a maAfrika Tshipembe vhoṱhe phanḓa na u khwaṱhisedza vhuimo hashu kha hetshi tshiimiswa tsha ndeme .
Ri fanela u tsireledza mvelaphanḓa na u tendela vhudziki kha yunivesithi dzashu .
Muthu wa vhuraru zwo ralo u na maḓuvha a 21 a u ita makumedzwa a u Nwala uri ndi ngani khumbelo ya u swikelela i sa tei u tendelwa , kana a ṋee thendelo nga u tou ṅwala uri rekhodo dzi dzumbululelwe muiti wa khumbelo .
Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa vhudavhidzani ha oraḽa :
Kha kharikhuḽamu , Vhutsila ho dzudzanywa nga nḓila mbili dzi sa ṱangani dzine dza thusana - Vhutsila ha u Vhona na Vhutsila ha u Ita ( Mitshino , Ḓirama , Muzika ) .
Zwi a thusa u vhudzisa mbudziso u bva kha dzi konisaho vhagudi uri vha pfesese ṱhalutshedzo ya tshibveledzwa nga u angaredza , u yak ha dzo tou livhaho dzi ṱoḓaho u pfesesa ho ṱanḓavhuwaho ha tshibveledzwa .
Vha fare
GIREIDI YA 1
Ri pfa ro takala u dzhiela nṱha uri vhunzhi ha khoro dza ḽaiburari dza vundu dzo phaḓaladza dzibugu zwavhuḓi kha tshiṱiriki tshavho . 
Fhedziha , kha vhashumisi vha misi yoṱhe vha mbalombalo , vha ṋekedza data ya ndeme i ṱoḓeaho u itela mielo i sa gumi ya matshilisano na ya ikonomi na vhuṱoli . 
ZWIGERIWA ZWANGA
Ndi tshifhinga tshilapfu ri sa dzhii vhuḓifhinduleli hashu sa vhabebi ; zwo leluwa nga maanḓa u sumba he vhaswa vha khakha hone , fhedzi ri tea u vha na vhuḓifhinduleli kha muthu muswa muṅwe na muṅwe a re khothoni . 
U monithara na u ela zwi ḓo katela u gaganya tsivhudzo ya mvelele ya khombo na muhangarambo wa ndangulo ya khombo , na asesimennde ya vhuhulwane ha uri mishumo ya ndangulo ya khombo yo livhanywa na miṅwe mishumo ya khamphani . 
Wi khou amba nga magake a muhumbulo ane a nga shumisa nga nḓila i si yone nga u thoma sisteme dzine dza vha khagala na u humbulelea . 
Miṅwe mivhigo ya odithi i wanala fhedzi musi yo no fhedzwa u itwa . 
U shumisa mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa zwa bammbiri ḽa ṱhalukanya kha thandela / mushumo muṅwe na muṅwe une wa ṱoḓa thikhedzo ya nnḓa .
Arali zwa sokou itea uri vhahulwane avha vha a dzhenela , themendelo ya tshiofisi u bva kha maanḓalanga a khorotshitumbe malugana na u shuma mushumo u holelaho nga nnḓa ha tshumelo ya tshitshavha i tea u katelwa kha u kumedzwa ha thandela . 
Magumoni , khoro i dovha hafhu ya ṋea mbadelo dza muthelo kha vhadzulapo vho nothaho na vhaholefhali . 
Tshikhala tsha vhutshilo nahone nga maanḓa nyimele dzine ha nga wanala dziṅwe thambo . 
Hezwi zwoṱhe ndi mbonalo dza ndeme dza kuitele , dzine ri si nadzo a zwi nga ḓo fana kana u pfala sa tshenetshi tshibveledzwa . 
Tshitshavha tshi nga shanduka tsha vha tshi konḓesaho , fhedzi tshifhinga tshoṱhe tshi dzula tshi sa shanduki nga kha u ḓiḓowedza . 
Hu fanela u vha na u londa u itela u vha na vhuṱanzi ha uri mafhungotsivhudzi a IDP a songo konḓa u pfeseswa u itela uri hu si vhe na u pfuḓela kana u lemedza vhashelamulenzhe vha CBP , khathihi na mishumoitwa na zwibveledzwa .
Kha vha dzhiele nzhele uri ngade dza mitshelo a dzi dzhiiwe sa vhutivhamiri . 
Nḓila ya vhukhakhi ha kubadelele na vhufhura zwi ita uri zwi lemelese u ṋetshedza vhuṱanzi vhune vhu a thembea na u shuma kha nyito dza u fhelisa hezwi zwithu . 
Naa wo shumiswa ?
Foramu yo ḓo vha ya shuma u khwaṱhisa maano a dzitshakhatshakha a saintsi a Afrika Tshipembe , vhuḽedzani ha vhutumbuli na thekinoḽodzhi .
Khakhathi dza zwenezwino dzo iteaho ngei KwaMashu , tsini na Durban dzo vhangwaho nga mivhigo i si yone ya vhana vho hombokwaho vhuponi uvho na mavharivhari a u hombokwa ha ṅwananyana wa Naledi , wa Soweto nga vhathu vhane vha khou tshimbila nga Toyota Quantum na nomboro yayo zwe zwa phaḓalala kha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano , zwe nga murahu zwa wanala uri a si zwone .
Nga vhanga ḽa mveledziso kha mulayo wa Afrika Tshipembe , hezwi zwi vho konadzea . 
Tsumbamaitele dza u sika nyimele dza u shela mulenzhe ha tshitshavha . 
Ndi tshone tshivhangi tshithihi fhedzi tshe tsha ita uri ri humbele uri a humisele murahu ḽikumedzwa . 
Vhathu vha tshisadzi vha vhaswa vho ombedzelwa zwiṱuku sa tshigwada tsho thagethiwaho , naho hu na uri ḽeveḽe dza vhuimana dzi nṱha kha tshigwada tsha vhukale uhu . 
Arali vha tshi sola uri huna thambudzo ine ya khou itea kana huna thambulo ine vha i ḓivha kha vha vhige thambudzo iyo kha Mushumeli Muhulane wa Tshitshavha wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha .
Mudededzi ha tei u fhelela mbilu vhagudi , nga maanḓa ho sedzwa ṱhoḓea kana khaedu dzine dza vhangwa nga nyofho dza vhudavhidzani dzine vha vha vho lavhelesana nadzo .
Hu badelwa u bva kha mbekanyamushumo yo ṅwaliswaho ya khombo , ho sedzwa phurothokholo 100% ya mutengo wa Tshikimu
Nḓila khulwane mbili dzo vhekanywa u ṱuṱuwedza ndivho iyi : u tikedza Khoro ya Zwivhambadzwaseli na Tshikwama tsha Vhushumisani tsha Sekhithara . 
Muvhuso wa Tshumisano
Vha tea u paṱekanya zwithu zwi tevhelaho kha fomo yavho ya khumbelo :
( b ) ya yelana na demokirasi ; na uri
Milevho ya u fulufhedzea kha dimokirasi i nga vha fhedzi maipfi zwao , arali kha maitele zwao , vhathu vha vhonala vha tshi khou tsireledza vhuṱalu ha vhatshena vhu songo ḓalaho . 
Ḽi sala murahu muya wa shango nga nḓila ine ṱhaselo dza mvumbo ya zwa muvhala dza khou vha nyito dza ḓuvha na ḓuvha . 
1.12.2. Khabinethe i ita khuwelelo kha mazhendedzi a mulayo uri vha shumane na vhaiti vha khakhathi vha tshi tevhedzela zwine Ndayotewa yashu ya laela .
Ndi zwifhio zwa ndeme nga ha nyimele ?
Hezwi ngamaanḓa-maanḓa ndi zwibveledzwa zwe ra ḓifhelwa nga u dzhia zwivhuya khazwo ri tshi khou vhambedza kana u ṱaṱisana na vha khaedu vhashu u bva kha mashango ayo . 
Fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe hu katela fhethu hune ha dzheniswa khovhe ngomu thinini , u paka , u omisa , u omisa sa muhwaba nga muṋo , u xwatudza , kana u bveledza u itela u rengisela nnḓa ha Riphabu ḽiki ya Afrika Tshipembe .
U ḓivha na u ṱalutshedza luambo lwo dzumbamaho na mafhungo kana mitala i si na phindulo musi zwi kha zwibveledzwa zwo fhambanaho , tsumbo , mafanyisi , mametafore , maedzamuthu , aḽithiresheni , onomatopia , ḽiṋaṋedzi , u fhambanyisa , u fanyisa , muhoyo ( aironi ) , tshigoḓo , maṱhakeshandi , tshiga , maṱamba , phani , zwitatamennde tsha maimo a fhasi
b ) U vhala wo tou fombe kha zwibveledzwa zwipfufhi zwo tou ṅwalwaho u itela U PFESESA kha u shuma na mafhungo na pharagirafu .
Muphuresidennde kana Mufarela Muphuresidennde , phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe , u fanela u ana / khwaṱhisa sa zwi tevhelaho :
Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe wa 1996 wo ta maitele a kuvhusele kwa shango .
U vha na aḽikali zwi nga fheliswa kha milambo , madamu na maḓiṱhavhela nga thikhedzo dzi bvaho kha zwa migodi kana nyito dza nḓowetshumo , na tshikafhadzo ya dzingamufhe . 
Hezwo zwo ita uri zwigwada zwa mashango a 46 , ho katelwa Afurika Tshipembe , a ḓidzhenise o siela UN nnḓa , zwine zwa vhidzwa sa Maitele a Oslo , a u iledza zwiṱhavhane .
Zwipikwa , vha tsa na khoḽomo ya manweledzo .
Kha zwa mutakalo , ndavhelelo ya vhutshilo ha muthu kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha vhoṱhe vhanna na vhafumakadzi yo khwinifhala na uri i kha minwaha ya 62 kha mbeu dzoṱhe , ine ya vha nyengedzeo ya miṅwaha ya malo na hafu u bva 2005 .
Kha nyimele nnzhi muṱa u ṱoḓa u dzudza vhutshilo ha muṱa sa zwe ha vha hu zwone kale . 
U khwaṱhisedza uri Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango u bveledzisa muhanga une malaṱwa oṱhe a nga langiwa nga nḓila yone . 
U ṅwala tsedzuluso ya vhuṋe , tsumbo : dayari hu tshi shumiswa fureme
Ro ḓivhadza lushaka mbekanyamushumo yashu ya miṅwaha miṱanu i ḓaho .
VHULAPFU HA TSHIBVELEDZWA TSHA LUAMBO LWA HAYANI ( ZWA U SHUMISWA NGA VHAGUDI )
Nga maṅwe maipfi , dzi Minista dzi ḓo sala dzi sina zwinzhi zwa u ita musi milayo yavho ye vha i sika yo no thoma u shuma . 
Hezwi zwi ḓo konisa uri hu vhe na u ṋetshedza thikhedzo ya khwiṋe kha muvhuso wapo , zwine i tou vha khoṋo i ṱoḓeaho kha u dzudzanyulula sekithara yoṱhe .
U ela tshumelo ya muvhuso nga vhadzulapo
U pfesesa na u ṱalusa uri maitele aya a thusisa hani u ṋetshedza vhudziki ha ikonomi kathihi na zwiḽiwa , thumbukwa , mishumo na vhudziki ha ikonomiki kha maitele a vhulimivhufuwi ha mutheo na vhulimi ho no itwa nga rabulasi . 
Kha vha bvise khaphethe fhethu ha u eḓetshela hone arali zwi tshi konadzea , kana vha kulumage nga vakhumu ḓuvha na ḓuvha .
Pfanelo dza luambo dzi nga vha dzo katelwa kha Ndayotewa , fhedzi kha mulayo a zwo ngo phasisiwa sa Mulayo ; pfanelo dza luambo kha Ndayotewa dzi nga dzula kha tshiimo tsha tshiga na u ṋetshedza ṱhuṱhuwedzo na tsireledzo sa isi na mushumo .
Pulane ya Tshiṱirathedzhi ya Themamveledziso na yone i ḓo shela mulenzhe malugana na hezwi . 
Ḽihoro ḽi tea , ngangoho , u ṋetshedza vhulavhelesi ha poḽotiki na ha sitirathedzhi kha vhakhantseḽara . 
1 . Maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha a fanela u anana na zwine tshitshavha tsha toda zwone khathihi na u tumekanya na tsivhudzo ya zwa mutakalo yo khwiniswaho .
Masipala wa Prince Albert u na vhuḓifhinduleli ha tshumelo dza maḓi khathihi na dza maḓi a mashika henefho ngomu kha vhupo vhu re fhasi ha ndango yawo . 
Iṅwe tshinyalelo
Fhedzi , musi vha kati na u ita mushumo , vha tea u vhona uri vhathu vha a dzhenela ngauri musi ri tshi fhedza tshifhinga tshinzhi ri roṱhe , ri nga kona u vha na nḓivho nnzhi . 
Atikiḽi ya 18 ya the ICCPR , i na mbetshelo-vho dza u tsireledza pfanelo dza vhurereli , u ṱuṱuwedza zwiimiswa zwa Muvhuso kha u ṱhonifha pfanelo dza vhadzulapo dza vhurereli .
U amba / wa ṋea mihumbulo nga nḓila ya vhudzivha nga ha nyito / ndivho / tshiitisi / vhuvha
Mbudziso ine ra kha ḓi vha nayo , ye nda vha rambela yone uri vha i dzhiele nzhele na riṋe , ndi ya uri ri nga engedza hani mushumo wa sekithara ya nḓisedzo ya matheriaḽa kha u edzisa hu konḓaho . 
Naho phindulo ya fomaḽa yo itwa nga u ṱavhanyedza tsho teaho , a hu na vhuṱanzi vhu tevhekanaho ha maga a u lulamisa o dzhiwaho nga Khorondangi . 
Nga murahu ha u ita ṱhoḓisiso dzavho vhone vha vhaṋe , vhulaedzwa ha Russia ho khantsela oda . 
Mafhungo a mbekanyamaitele na pfananywa ndi zwithu zwa ndeme zwine zwa nga vhuedza u bva kha u vha khagala , nga nḓila ya u fhaṱa na kha u sedza phanḓa kha khanedzano dza lushaka . 
Izwi zwi katela thandela dzo livhiswaho kha u ita mutheo wa sisiṱeme ya Ndindakhombo ya zwa Mutakalo ya Lushaka ine ya nga u vusuludzwa ha zwibadela na madzulo a vhaongi .
U dzhiela nṱha iyi pharagirafu , mvelelo dza muhumbulo na dza muthu kha foromane ndi mini ? 
Khethekanyo ya u vheya Mulayoni :
Zwidodombedzwa zwi tevhelaho zwi tshi yelana na mushumisani muṅwe na muṅwe zwi tea u ḓadzwa na hone zwa sainwa nga mushumisani muṅwe na muṅwe : 
Ha Muraḓo
Milayo ya malo ya Batho Pele i ṋetshedza muhanga wa kushumele u itela nḓila ine masipala a shumisana ngayo na tshitshavha .
Dzina ḽa muṋe wa Akhaunthu : Marine Living Resources Fund
Khaḽarani Kha ri ambe tshibuḽoko tshithihi misi yoṱhe musi vha tshi sumbedza u takalela nyito nngede .
Ndi a kona u tshimbila kha mutalo musekene .
Mutshutshisi ane a khou shumana na mulandu wavho u ḓo vha vhudza uri vha tea u lindela tshifhinga tshingafhani phanḓa ha musi vha tshi ṋea vhuṱanzi .
U thoma u pfesesa na u shumisa madzina a zwithu zwi sa vhalei ( tsumbo : mafhi )
Sekithara ya tshiofisi ya zwa thengiso yo vhonala i khou andisa na kavhili ḽaisentsi dza vharengisi kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , zwine zwa amba uri sekithara yo ḓala muṱaṱisano . 
U vhewa uho hu tea u itiwa nga themendelo ya Muraḓo wa Khabinethe ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha u langula zwa khaṱhulo ine ya khou shuma u kwamana na Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa khathihi na Muhaṱuli Muhulwane .
Vhuraru ha vhabveledzi avha vho thoma sa dzibulasi dza muṱa vha ṱanḓavhuwa nga zwiṱuku kha u phurosesa ho bvelelaho , u phaḓaladza na zwiimiswa zwa thengo nga zwiṱuku . 
Vha tea u khwinisa khwaḽithi yo khwiniswaho ya tshumelo dzi no itelwa mihasho ya vhashumisi . 
Zwidodombedzwa zwa muhumbeli :
U ṱanganedza
Khethekanyo ya vhahulwane vho bvelelaho kha zwa pfunzo na zwikili zwa thekeniki zwo sumbedzwa zwi khagala . 
U dovha wa sedza kha u ṋetshedza tsireledzo na vhupo ho tsireledzaho u itela u vheiwa ha vhana vhane vha vha vha tshi khou ṱoḓa ṱhogomelo na tsireledzo .
tshipikwa tsha muṱangano
Avho vha swikelelaho tshikalo vha tea u wana malamba nga kha tshelede ya ṱhuṱhuwedzo ngeno avho vho kundelwaho vha tshi laṱiswa nga kha u sa tsha wana mutikedzo u bva kha muvhuso . 
Muhumbulo une ra khou tama u ṱahisa ndi uri naho nyimele yo ralo , tivha ḽihulu ḽa mulayo wa tsireledzo na maanḓa , madokotela vhone vhaṋe na vhashumeli vha zwa mutakalo vhaṅwe vha nga na vho ita khetho . 
U kunakisa fulobo dza x-rei dza kale musi hu na ṱhoḓea . 
No no fhedza , shumisani bammbiri ḽa u shumela ḽi tevhelaho kha u dzudzanya
Dzhielani nzhele : Hune zwa konadzea kha hu dalelwe fhethu hu re na zwishumiswa zwa u sedza dzipulanethe
Kha ḽiga ḽa u thoma , tshithu tshi no dinesa tshi nga ndi u kona u ṅwala zwine zwa pfala nahone zwi khagala . 
CDWs dzi tholiwa nga muvhuso wa vundu nahone vha wanala kha vhaswa hune vha dzula hone .
Sa muraḓo wa Komiti ya Wadi vha nga ḓi ṱoḓa u tshimbidza miṱangano na / kana dziwekishopho malugana na u vhiga zwo ṱahiswaho nga tshitshavha kana u avhelana mafhungo na tshitshavha tsha havho .
Zwa zwino hu na ndingedzo dzo vhalaho dzo itwaho dza i fhelisa vhubveledzi na thengiso ya aḽikhoholo dzi siho mulayoni . 
Ḓuvha ḽo kovhela .
Muvhuso u khwaṱhisedza ndangulo ya khovhakhombo yavhuḓi na ndaulo dza nga ngomu dzo linganaho u itela ndangulo ya masheleni . 
Hezwi zwi katela na vhathu vhane vha vha na phasipoto dza tshiofisi dza tshidipu ḽomati vha ṱo ḓaho thendelo dza tshidipu ḽomati .
Maga aya apo a nga katela , he zwa tea , u vhea iṱo na u langa u fhiriswa ha kheshe na kuitele kwa u bvisela khagala nga bannga . 
Dikishinari yanga
Ri khou dovholosa khuwelelo kha muvhuso , mabindu na tshitshavha u ṱanganyisa mbuelo dzi vhuedzaho dza matshilisano kha u vhona uri Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) , i khou shuma nga kha Pulane dza Mbuno dza Ṱahe u itela u isa phanḓa na u lwa na nyimele dza zwino dza ikonomi na u ṱutuwedza nyaluwo u itela u tikedza ikonomi na u thusa u vhulunga mishumo .
Lutendo lwawe lwo vha lwa uri itshi tshigwada ndi tshiṅwe tsha zwigwada zwa u fhedzisela zwa vhurereli ha kale.21
Zwenezwo ri tea u ita uri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi vhe tsha maṱhakheni hu u ṱhompha vhone .
Mulayotibe u sumbedzisa zwiteṅwa zwine Muredzhisiṱari a tea u zwi dzhiela nṱha kha haya maitele a thendelo . 
Ndima i nweledza mbuno khulwane .
1.7 . Kha u konisa khwine mabindu maṱuku , Tshikwama tsha Lushaka na Khoro ya Mabindu ya Vharema vho thoma senthara ine ya ḓo thusa mabindu maṱuku nga u ḓiṅwalisela kha Central Supplier Database ( CSD ) , mbilaelo dza e-tender na dziṅwe tshumelo dza Tshikwama tsha Lushaka .
Mbonalo dza tshibveledzwa
Maṅwalo ayo o vha o fanela o lugela u kovhelwa hafhu phanḓa ha musi ri tshi dzhia vhuṱanzi . 
Vha ḓo kona u humbelwa u dzhenisa ḓiresi ya imeiḽi arali vha tshi tama u imeiḽelwa lwa eḽekiṱhironiki kana vha kiḽika kha " cancel " u vhona vesheni i phirintheaho .
ofisi ya tsini ya Tshumelo ya Masheleni ya Afrika tshipembe South
Tshivhalo tsha ndovhololo dzine dza kha ḓi vha hone kha tshithu tshiṅwe na tshiṅwe ;
U ita zwa u vhuedzanya zwikolodo zwoṱhe zwo salaho u itela u vhona mutsukunyeo kana vhuimo ha tshikolodo . 
Vhufarakani ha Tshiṱirathedzhiki : u fhaṱa vhushaka vhune ha vhuedza masia oṱhe apo , a dzingu na a ḽifhasi u itela u khwinisa ndivhotiwa dza mbambadzo na mveledziso ya ekonomi dza Afrika Tshipembe . 
3 / 5 Vhashumisani kha zwa thandela
Tshivhumbeo
Ndi a kona u shumisa maṱaluli .
Tsumbo i re khagala ( nahone ine kanzhi ha shumiseswa yone ) ndi ya tshiwo tshithihi tshi si tshavhuḓi tshe tsha vha na mvelelo nthihi ye na yone ya si vhe yavhuḓi kha muthu onoyo a kwameaho . 
Nga dzi 30 dza Khubvumedzi 2014 , nnḓu dzi fhiraho 50 000 dzo ṋetshedzwa nga magavhelo a fhasi na nga mutheo wa nnḓu dzi swikeleleaho .
U sa shuma zwavhuḓi ha vhurangeli ha u lwa na u tambudza ho ṱanganyiswa nga u sa vha hone ha u ela hu shumaho ha vhunzhi ha mbekanyamushumo , hoṱhe kha sekhithara ya phuraivethe na ya muvhuso . 
Ri khou dzudzanya dziwekishopho dza madzingu dza miziamu , dziḽaiburari na dzigaḽari u tikedza mveledziso ya mishumo ya saintsi . 
U khwaṱhiswa ha Mulayo wa Muṱaṱisano u ḓivhadza maanḓa vhuṱoḓisisi o khwaṱhaho na vhuḓifhinduleli ha vhuṋe . 
VHUSEVHEḒI HA U FUNZA
Zwidodombedzwa zwa bannga ndi hezwi :
Ndi nḓowelo ya uri kha nyito iyi Khothe ya mulayo i fanela u wana tshelede yo tiwaho nga mulayo ya u lifha tshinyadzo kana ndifhelo ya tshinyalelo ya tshifhinga tsho fhiraho na tshifhinga tshi ḓaho kana tshinyadzo . 
Nga kha vhupulani vhu re na vhulondo , hu nga ṋekedzwa dza zwitshavha dzo fhambanaho tsini na tshiporo , u itela u khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi a kona u swikelela tshumelo dza tshitshavha dzo fhambanaho nga kha u shumiswa sisiṱeme ya vhuendi ha zwidimela . 
Vha humbule khetho ya ex-officio
Aaron Motsoaledi vha ri zwi ḓo dzhia sibadela . tshifhinga uri iyi pulane i kone u shuma .
Vharengi vha omisa ṱhoho na u dina musi vha nga fhasi ha ndango yo kalulaho ya zwikambi . 
GCIS a i iti vhuimeleli kana ndindakhombo , yo bulwaho kana nga iṅwe nḓila , uri , vhukati ha zwiṅwe , zwi re ngomu na thekhinoḽodzhi ire hone kha saithi yi a zwi na vhukhakhi kana u siedza , na uri tshumelo i ḓo vha i sa thithiswi 100% na u sa vha na vhukhakhi kana u swikelela maitele maṅwe na maṅwe a kushumele kana ndeme . 
Kha vha ntendele kha ḽino Dzulo ḽa Phaḽamennde ya vhuraru kha mulaedza wa ṅwaha wa tshiimo tsha lushaka lwashu , u tamela mashudu Vhahulisei Miraḓo ya Phaḽamennde Ṅwaha Muswa wa dakalo .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala sa , u humbulela , u shumisa mibvumo , na ludungela lwa nyimele
( b ) u shumisa maanḓḓa kana u ita mushumo ufhio na ufhio wa tshivhumbeo tsha khorotshitumbe ya muvhuso i tshi zwi ita sa zhendedzi kana vhurumiwa .
U ṋekana mihumbulo sa tshigwada hu tshi ambiwa nga mihumbulo .
Zwivhumbi izwi zwine kanzhi zwa sa katelwe kha u ṱuṱuwedza tsheo zwi nga kha ḓi vha zwenezwo zwine zwa ṱalutshedza mbuelo kana zwivhi zwa maga a mulayo kha zwigwada zwi tsikeledzwaho . 
Nga murahu ha u khunyelela ha zwa maitele a tshiofisi a u nṱanganedza ndo iswa seleni . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe .
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u yak ha dza malo uri vha ṅwaliswe , zwi tshi ya nga uri dokhumenthe dzi ṱo ḓeaho dzo rumelwa dzoṱhe naa .
Ndayo dzo sedzesa , u fhirisa , kha u ṋetshedza vhadizaini vha mafhungo a siangane yo angalalaho kha u egedza sisiteme ya tshampungane i re hone , u itela u i konisa u ita thekinolodzhi yone yo fanelaho nga fhasi ha nyimele yo khetheaho , ngeno hu na u ṋetshedza vhuimo hu fushaho ha matheriala a ṱhoḓea dzavho . 
Bindu ḽa tshumelo ya vhulalo
Mugudisi a no dina / wa vhulenda o amba na musidzana a sa pfi / wa vhuṱali .
Muthu u tea u zwi humbula uri mbadelotiwa dzo itelwa u tsireledza nḓowetshumo dzapo , nahone ngauralo dzi nga khethulula avho vhane vha khou ṱoḓa u vha mbambeni na vhabveledzi vhapo vha shango ḽeneḽo . 
( 5 ) Tshumelo dza tsireledzo dzi tea u shuma , na u gudisa khathihi na u ṱoḓḓa uri Miraḓḓo yadzo i shume nga nḓḓila i tevhelaho Mulayotewa na mulayo , zwi tshi katela mulayo wa dzitshaka wo ḓḓoweleaho khathihi na thendelano dza dzitshaka dzi vhofhaho Riphabuḽiki .
Mvumbo dza muvhuso muswa ndi dza uri u ḓo vha ndaulo i re na vhulondo , yo sedzanaho na tshumelo na u fhindulaho . 
2.9.2 U kombetshedza thendeleno 20
Ndi khou ḓivhadza uri mafhungo a re afho nṱha ya nga nḓivho yanga ndi a vhukuma nahone ndi one nahone ndi khou ṱanganedza uri arali zwi tshi nga wanala uri ndo dzumbetshedza maṅwe mafhungo , khumbelo kha i thuthwe na zwezwo . 
Vhathu vha dovha vha kavhiwa nga u kwamana na malofha o kavhiwa , u fana na ṋeleṱe dzo tshikafhadzwaho , u kovhelana zwireza kana zwipangana . 
U balanganywa ṱhingo dzo dzhenaho nga ṅwedzi zwo sumbedzwa kha girafu i re afho fhasi . 
Ṱhoḓea dzi re khagala dza mbekanyamushumo dza u lwa na u shumisesa mahalwa dzi nga leludza maitele a u dzhia tsheo kha uri dzo lingana na . 
1.10. Khabinethe yo vhaiswa vhukuma nga u lozwea ha matshilo na khuvhalo zwo vhangwaho nga miḓalo ya tshipembe ha China .
6.12. MaAfrika Tshipembe vhoṱhe vhane matshiloni avho a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe vha shela mulenzhe kha u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽashu roṱhe .
Mushumo wa Zwiimiswa zwa Pfunzo dza Nṱha na Khoḽidzhi dza Pfunzo na Vhupfumbudzi ha Phanḓa kha u bveledza zwikili zwi no ṱoḓea zwa khwaḽithi zwi no ḓo shuma kha mveledziso ya vhudzulo i sa nyeṱhi na yo ṱanganelaho i no kwama nzulele ya vhuponi ha mahayani i ḓi dzula i khaedu . 
Thesite na milingo zwa Gireidi ya 9 zwi tea u modareithiwa kha vhuimo ha tshiṱiriki na ha vunḓu .
Thandela dza LED dzi ṱoḓa thuso ine ya nga vha ya masheleni , zwishumiswa , vhugudisi kana ndangulo , nahone dziṅwe dza thandela dzi kha ḓi tou vha mihumbulo ya zwitshavha ine ya tea u langwa na u livhiswa kha luṱa lwa u thoma u shuma . 
Ri khou vhona uri matshudeni vho teaho vha gude vha sa ofhi uri zwikolodo zwa murahu zwi ḓo vha thivhela uri vha khunyeledze pfunzo dzavho .
Vhuṱumani vhu songo khwaṱhaho vhukati ha vhaimeleli vho khethwaho lwa dimokirasi na zwishumiswa zwi itaho uri vha vhe na vhuḓifhinduleli zwi ḓo dzula zwi hone , ngauralo zwi ḓo vha mutsiko na vhukonḓi vhu elanaho muelo . 
Maitele aya a khumbelo , nga nṱhani ha maitele a akhaunthu ya mbadelo , a ḓo khwaṱhisa u ṱaluswa ha mutshudeni . 
Sheduḽu ya CBP i nga fhambana zwi tshi bva kha tshitshavha tshine mutshimbidi a khou shuma natsho .
U vhona zwauri hu na tshumelo ya thikhedzo ya ḽodzhisiṱiki yo teaho . 
mushumo wa thungo
U takuwa ha mashango a BRIC sa maanḓa a nḓowetshumo zwa zwino zwi khou ṋea khaedu dza muṱaṱisano kha maanḓa a nḓowetshumo o no ṱokaho midzi kha sekithara nnzhi dza nḓowetshumo , nahone hezwi zwo kwama vhukuma vhuimo ha nyambedzano dza thengiso dza masia manzhi . 
Kha vho , u ṱavha miroho ndi zwinzhi u fhira u sokou ita nyonyoloso ya tekeniki . 
1 / 6 Tsaukanyo ya zwa ikonomi na kutshilele : Mbeu / Vhushai
( ii ) ṱuṱuwedza tsireledzo ya mupo ; na
Ndi nga mtianki zawdozav?ha zwi tshi
Tshivhalo tshe ra tshi ṋea tshi katela vhaṅwe vha vhe vha ita khumbelo ya mufarelo kha vhoṱhe . 
Vhonani o takala ngauri u khou dalela muzwala wawe , Tshamaano .
( d ) Tsireledzo ya lushaka i ḓḓo vha nga fhasi ha maanḓḓalanga a Phalamennde na a khorotshitumbe ya lushaka .
Mveledziso ya lushaka a yo ngo vhuya ya vuwa yo vha maitele a u shanduka u bva kha ḽiṅwe ḽiga u ya kha ḽiṅwe , kana u vha puḽane ya mveledziso ine ya bvela phanḓa nga nḓila ya mutalo .
Bodo dza Dzithirasitii vha na vhuḓifhinduleli ha ndeme ha u lavhelesa zwa ndaulo na zwa masheleni zwa Tshikimu na u ita izwo vho lavhelesa madzangalelo a vhaunḓiwa vha Tshikimu .
Zwikili zwa vhubveledzi , vhubveledzi kha thekhinoḽodzhi nahone ndi dzhia sa tsumbo sekhithara ya eḽekiṱhironiki . 
Modele wo olwa , wa lingiwa na u shumiswa kha u shandukisa wekishopho dzo tsireledzeaho dzi tshimbilelanaho na vhaholefhali . 
U vhea iṱo na u ela vhutevhedzeli ka Mbekanyamaitele , Pulane na Mbekanyamushumo dza Masipala . 
Mabammbiri a thendelano ya tshumisano kha vhubindudzi kha khamphani ha tsha ṱo ḓea .
Mutsho , u shanduka ha kilima , phoḽisi dza muvhuso , u shanduka ha mitengo , malwadze
U ṅwala mbuletshedzo ya vhaanewa/ vhabvumbedzwa
U amba mafhungo a si fhasi ha mararu nga ha ṱhoho
Izwi zwi tevhelwa nga ndededzo dzo khetheaho kha zwivhumbeo zwo ḓoweleaho zwi tevhelaho zwa tshikhala tsho vuleaho nahone tshi konḓaho : 
( b ) u ṱuṱuwedza , u bveledza na u swikelela mulalo , vhukonani , vhuthu , u kondelela vhukati ha mvelele , vhurereli na zwa vha ambaho luambo luthihi hu tshi tevhedzwa ndinganyiso , u sa vha na tshiṱalula na u ṱangana ho vhofholowaho ; na
Naho zwo ralo , u bva kha tshenzhelo dza maitele ashu a u funza ri nga kona u engedza izwi zwiraru . 
Shangoni hu vhonala zwiṋoni na ṋotshi na maluvha manzhi na maṱari maswa .
Mushumo uyu u fanela u livhanywa tsinitsini na Ndangulo ya Masheleni ya masipala woṱhe . 
Mubebi / vhabebi vha malofhani na ṅwana vha fanela u dzhenelela kha maitele oṱhe .
Tshibveledzwa tsha muvhigo wa ṱhoḓisiso
Ngudzo ya Khomphyutah kha MS Ekisele , Wede na phawaphoindi . 
" Naṅwaha ri khou sedzesa kha ḓorobo khulwane dza malo ro ḓivhudza u ḓo ṱhaṱhuvha vhathu vha 1,3 miḽioni , " vho ralo .
U sika mishumo minzhi nga kha mveledziso ya vhulimi , zwo thewa kha u ṋetshedzwa nga vhuswa ha mavu na nyaluwo ya vhulimi ha tsheledzo na zwibveledzwa zwa mavu kana zwa mupo .
Sa nḓila ya u khunyeledza , ndi tama u sedza zwiṱuku kha zwiṅwe zwivhumbeo zwa ṱhoḓisiso zwi re zwa ndeme u itela ṱhoḓisiso dza nnyi na nnyi . 
Ndi ṅwedzi ufhio he thempheretsha ya lwanzheni ya vha i tshi khou rotholesa ?
Mbadelo ya khumbelo i nga itwa kha akhaunthu i tevhelaho ya bannga :
Thandela iṅwe na iṅwe yo khethea nahone i na dzikhaedu na mafhungo ayo ane a tewa u dzhielwa nṱha .
U ṱuṱuwedza mveledziso , tshumiso , tshumiso na u
Nyimele iyi i dovha ya ṋaṋiswa nga u shaea ha sisiṱeme ya ndangulo ya maḓi a mvula kha zwiṱaraṱa zwa mavu zwo vusuludzwaho na zwa tshigonṱiri . 
Hu si u amba mafhungo avhuḓi fhedzi , nyito dzi tea u edza hezwo zwoṱhe . 
U fhindula mbudziso Tshipitshi tsho lugiselwaho Vhagudi vha ita ṱhoḓisiso sa nyito ya ndugiselo
Vha songo dzhia sia - kha vha litshe mihumbulo yoṱhe i thome u buliwa vha kone u engedza muhumbulo wavho .
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 29 Shundunthule 2013
U tshimbidza mutakalo , zwi buḓekanyaho na tshumelo dza ndangulo ya zwiwo . 
( b ) mukhantseḽara we a vha o khethiwa uri a imelele wadi kha khoro ya masipala we-
U fhaṱa tshumisano vhukati ha vhadzhiamikovhe vho fhambanaho zwi nga thusa u khwaṱhisedza u dzhenelela ha tshitshavha .
U shumisa mafhungo a bvaho kha tshibveledzwa u itela u fhindula mbudziso
tshibveledzwa )
Kha vha sedze tshibogisi tsha Exporter , fhasi ha u ḓi ṅwalisa .
U khwaṱhisedza u thoma u shumiswa ha thandela ya ndangulo ya u alusa mutakalo . 
U fhungudza u ḓihwala ha vhasidzanyana vha thangana murole
Khumbelo ya ndaela ya muthelo : muholo wa mulanguli
U thomiwa ha Pulane dza Nḓila dza Ṱahe , MTSF na u dzhenelela hu fanaho na Operation Phakisa zwo ri vhea nḓilani ya nṱha ya u swikelela Bono 2030 ḽa NDP .
( 4 ) Muthu ane a dzhia tsheo u na pfanelo dzi re kha Mulayotibe u swikela henefho hune zwa tendelwa nga lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa muthu onoyo ane a dzhia tsheo .
Ri khou tenda uri nḓisedzo ya tshumelo i kha ḓi khakhiswa nga maitele asi avhuḓi a ndaulo . 
Kha nzulele nnzhi , hu tea u vha na tshibveledzwa / nyito tsha U thetshelesa na U amba , u lugisela nyito ya u vhala kana u ṅwala .
Khaedu dza Zwiko zwa Vhathu dzine Ndangulo ya Vhuṱoli ha Tsedzuluso ya khou ṱangana ngadzo dzi katela ṱhahelelo ya tshiṱafu kha u oditha ha phanḓa na tsedzuluso ya vhufhura . 
Nyito dzashu na ṱhoḓea dzi ṱuṱuwedza riṋe uri ri ite nga nḓila yo fhambanaho ro sedza dziṅwe tshaka dzi re kha vhupo hashu . 
Kha vha ṱalutshedze nomboro dzine ra dzi founela musi ri tshi ṱoḓa thuso dzi vhidzwa u pfi nomboro dza shishi . 
Ḽiga 3 Dokotela wavho u ḓo vha ṱola a ḓadza na fomo .
Nga 1999 tshivhalo itsho tsha engedzea uya kha 30% na 32,7% ya 2004 .
6.7.13.3 Mulayo u langwaho khothe dza sialala u tea u khwaṱhisa pfanelo ya u lingana ire kha Ndayotewa na u ṋetshedza mbekanyamushumo dzi khwaṱhisaho u dzhenelela tshoṱhe ha vhafumakadzi , vhaswa na vhaholefhali kha khothe dza sialala .
Fhedzi vha nga galatsha dzi MP kana Komiti dza Phalamennde uri vha kumedze Milayotibe ine vha pfa uri ndi ya ndeme .
Ngudo dza muṅwalo dzi tou fombe kha nḓowe- nḓowe ya u ṅwala maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi na u ṱoḓa uri hu ṅwaliswa hani haya maḽeḓere kha muṅwalo muswa wa u pomba .
4.1 Ṱhoḓea dza ndeme dzo teaho sisiteme ya CBP
Tshipikara na Mudzulatshidulo , Vhueni vhu Ṱhonifheaho ,
Zwivhangi zwa lufu lwavho a zwi athu u ḓivhea nahone a hu na muthu na muthihi o no bvelaho khagala . 
Vho dovha hafhu vha nyeṱula nga ha G20 Compact na madzinginywa a Afrika na vhabindudzi khathihi na mbilaelo dza mazhendedzi a Phimo .
Vha ḓo tea u bvisa iṅwe mbadelo na u ṋekedza zwinepe zwivhili zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe .
Nga ha u ita khumbelo ya thendelo ya u ṱunḓa na u vhambadzela nnḓa ha peṱiroḽiamu
Tshikhala tshoṱhe tsho tiwa sa fhethu ha nnyi na nnyi . 
1.8 Khabinethe i humbudza maAfurika Tshipembe uri Chancery of Orders i khou ita thambo ya vho nangiwaho u bva kha miraḓo ya tshitshavha , zwiimiswa zwi si zwa muvhuso , madzangano a vhadzulapo na a zwa lutendo kha vhathu vhaṅwe na vhaṅwe vhane vha vha vho tewa nga u ṱanganedza ndaela ya Zwiphuga zwa Lushaka .
Masipala u na khwaṱhisedzo khulwane kha u thivhela , u fhungudza , na u lugela zwiwo . 
Vhana vha 35
Vha rambiwa nga mihasho ya muvhuso , madzangano a si a muvhuso na zwiṅwe zwiimiswa uri vha dzhenele dzisemina kana dzikhoniferentsi na u shela mulenzhe kha dziwekishopho dzi elanaho na tsenguluso nga mbekanyamushumo ya khomishini . 
Kha nyimele ya u shaya mushumo hu hulwane vhukati ha vhanna vha makhaladi , vho pfa uri hezwi zwo vha zwi si na khonadzeo ya u nga bvelela . 
Zwi dovha zwa ṋetshedza mafhungo nga ha mbuelo i theliswaho nga tshigwada tsha mbuelo , vhukale , mbeu na vhubvo ha mbuelo , khathihi na mbuelonyingwa , magavhelo na muṱuso . 
Nga maṅwe , maipfi vhathu vho funzeaho vha dzhenelela zwinzhi kha tshitshavha u fhira zwine vha zwi wana murahu kha muholo wa nṱha , naho mbuelo ya zwa matshilisano kanzhi i tshi konḓa u i kala . 
( a ) u vha na dzina na u vha muraḓḓo wa lushaka u bva a tshi tou bebiwa ;
Ofisi dza madzhisiṱiraṱa dzo vha na vhukonḓi kha u langa tshiṱafu - a vha tevhedzi awara dza ofisi , a vha ṱoḓi u shuma tshifhinga nyengedzedzwa kana a vha ṱoḓi u ita mushumo u fhiraho muthihi , sa tsumbo u ḓadza kana u ṅwala dzirasithi . 
Honeha , dziṅwe thaidzo dzo ṱanganiwa nadzo kha khwaḽithi kana tu sedzwa ha phakhedzhi idzi . 
Fhedzi ro dzhia tsheo ya u thoma tshiṱirathedzhi tsho ṱanḓavhuwaho , tsha vhupfa muhumbulo nga tshitshavha na khanedzano . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa mupeleṱo na u wana zwine ipfi ḽa amba
Musi u swikelela zwiko zwa zwi tshilaho kana nḓivho ya sialala hu sa athu thoma , hu fanela u thoma ha ḓivhadzwa hu sa athu wanala thendelo i no bva kha vhaṋe vha zwiko zwa zwi tshilaho kana nḓivho ya sialala .
U vhudzisa mbudziso u itela u bviselwa khagala
Fomo dzi teaho u
Afrika Tshipembe ḽi ḓo dovha hafhu ḽa kumedza khwiniso kha Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka u bvisela khagala na u engedza vhukwamani na zwipikwa zwa nyanḓano zwa ICC kha iyo Mivhuso .
Heyi ndi iṅwe ya thandela dza ndeme dza Muhasho na hone ri ḓo isa phanda na u lavhelesa mitshelo mivhuya ya mbekanyamushumo iyi sa vhunga yo pika u tsireledza mme na ṅwana ane a kha ḓi tou bva u bebwa . 
Ndelekanywa yo vha ya uri zwo vha zwavhuḓi u ṱanganedza masheleni u bva kha tshitshavha tsha Vharema , fhedzi zwo vha zwi na khohakhombo khulwane u a bindudza kana u vha hadzimisa . 
Ezwi ho vha maitele a dzhiaho tshifhinga tshilapfu e a ṱangana na zwilindedzi zwinzhi . 
Kha Muṱangano wa Nnyi a Nnyi wa Ṅwaha , muṅwe wa vhafaramikovhe o amba uri ha takadzwi nga maipfi ' zwi hone nyana ' kha muvhigo wa odithi . 
Tsiko ya mishumo yavhuḓi zwi ḓo vha kha tshidziki tsha dziphoḽisi dza ikonomi yashu nahone zwi ḓo shela mulenzhe kha lutamo lwa mbulugelo i kungaho na u sikwa ha mishumo .
Vhashumisi vha ṱuṱuwedzwa u ḓiwanela ngeletshedzo dza phurofeshinaḽa phanḓa ha musi vha tshi nga dzhia ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe maelana na mafhungo aneo , mihumbulo kana kuhumbulele . 
Ḽiga ḽa vhuvhili : Kha vha ḓadze fomo
ḽa tshiṱori tsha nga bvelela mini arali ha nga vha na muṱaṱisano wa muya na mvula .
( ii ) u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maṅwe maga a u gonyisa mbuelo kana maṅwe maga ane a thusa pulane ya u vhuisa kha u tendela u bvela phanḓa ha u shuma ha masipala ; kana
U baḓekanya maṅwalwa na vhaambi vhao .
Nga kha phurosese ya IDP , komiti dza wadi dzi nga vha dzi dzhenelaho kha :
Ro vha , fhedzi , ri tshi dzulela u thivhelwa u wana vhuṱanzi ha vhukuma . 
Mulayo wa phuraivethe u ṋetshedza uri vhathu vha na ndango ya pfanelo dzo fhambanaho kana vhuḓifhinduleli nahone hezwi zwi tea u itw nahone zwi tea u ṱhomphiwa nga vhoṱhe . 
Ndi sasaladza avho vha nyadzaho u shuma ha mulayo nga u nwa vha reila . 
Ho vha hu si na mulandu uri vhaofisiri vha mapholisa tshifhingani tsha kale vho vha vho fhiwa mishumo yo fhambanaho u ya nga muvhala wa lukanda lwavho . 
U bva mathomoni , a vho ngo timatima vhukoni hashu ha u fara mushumo uyu . 
Musi wa tshifhinga itshi tsha thathiso , ro vha ro livhana na khaedu nnzhi dzine dza dzinginya uri migaganyagwama a si ndangulo ya zwibviswa i fulufhedzeaho nahone i bveledzaho . 
KHUḒANO NA ZWIKILI ZWA U TSHENZHELA
Naho hu na u ḓiimisela ho fhelelaho , muvhuso u woṱhe u nga si swikelele phuluphedziso dzawo dza vhutshilo havhuḓi ha vhathu vhoṱhe . 
Tshishumiswa itshi tshi nga shumiswa kha maga a kushumele , tsedzuluso , u vhea iṱo na tsedzuluso , na u limuwa zwi tevhelaho :
Nḓivhadzo ya muṱangano i fanela u rumelwa i na adzhenda na khophi ya maambiwa a muṱangano wo fhiraho .
Ngauralo , kharikhuḽamu i ṱuṱuwedza uri vhagudi vha vhe na nḓivho yo goḓombelaho ya vhupo hapo , zwi sa ambi u dzhiela fhasi kana u sathula kuhumbulele kwa mashangoḓavha .
MAGA A TSHUMELO
U shumiswa ha pulane ya wadi nga wadi hu tikedzwa nga nḓila-ḓe ?
A thi vha ḓivhi nṋe .
Vhathu vhane vha vha na vhudzulo ha tshoṱhe vha nga ṋekedza vhuṱanzi vhu bvaho kha vhatholi vhavho vha kale , u itela u tikedza khumbelo .
Kha vha nange nga vhuronwane vhukuma milayo ine vha ḓo tea u i ṱalutshedza vhagudi nahone vha so ngo i anzesa nga tshifhinga tshithihi .
Zwikhala zwa musudzuluwo zwi fanela u kona u shandukisea , u itela uri zwi kone u swikelela dziṅwe ṱhoḓea - dzine dza nga sa maraga , fhethu ha u ṱangana hone na phakha . 
Ni nga ḓithomela mutshino waṋu Bvelani nnḓa ni tshi shumisa dzihupu na riboni ?
U hula ha phambano ya mihumbulo ho sedzwa adzhenda idzi dzo fhambanaho lune i nga pennda luvhanḓe lwoṱhe lwa u saukanya mafhungo oṱhe o kumedzwaho , u bva kha masia oṱhe , kha muvhigo uyu . 
U ola zwifanyiso a tshi itela u pfukisa mulaedza ( wa mafhungo avho vhone vhaṋe ) .
Hune ḽiṅwalwa ḽa Masipala ḽa tshiofisi ḽa vha ḽo fhandekanywa nahone ḽa vho ḓiswa ḽi nga nḓila ye ḽa vha ḽi si ho khayo , thengophikhisano i nga haniwa . 
Pulane ya u dzhenelela ha tshitshavha
Tshiṱhopho tsha zwitanda zwi ngaho maboḓelo , mabulannga , mathaela , bola , bege dza ṋawa , zwitambiswa zwa mavhili zwine zwa ḓo shumiswa nga vhagudi musi vha tshi tamba vho fhololowa .
Webusaithi ya SARS na thekhinoḽodzhi , matheriala , zwi re ngomu , na tshumelo i re hone kha na nga khayo i ḓisedzwa kha nyimele ine " i hone nga tshifhinga tshetshi " , nahone a i athu vhekanywa u swikelela ṱhoḓea dza Mushumisi nga eṱhe . 
Arali bindu ḽo ḓi dzhenisa kha thandela dzine dza vha dza u bveledza henefho mitengo ya thandela yo fhiraho i tea u ṋetshedzwa sa tsumbo ya mutevhe wa zwirengwa . 
Muṅwe na muṅwe u a zwi ḓivha , midia wo fara zwiṱori zwo vhalaho zwi kwamaho miraḓo ya kale na ya zwino . 
1.9 . Muphuresidennde Vho Zuma vho dzhenela Samithi Zwayo ya vhurathi ya Muṱangano wa Dzitshakha wa dzingu ḽa Great Lakes ( ICGLR ) fhasi ha thero : " U engedza kuthomele ku bveledzaho kwa Thendelano na Phurothokholo u itela demokirasi yo dzikaho ya Dzingu ḽa Great Lakes " .
U ṅwalululwa ha zwifanyiso*
Ro vha ri tshi khou ṱuṱuwedza zwiimiswa zwo fhambanaho kha muvhuso u lingedza na u kuvhanganya zwiko u itela u khwinisa nyimele idzi dza kushumele . 
Kha vhuimo uvhu , luambo lwa u amba lwa vhagudi lu kha ḓi tea u khwathiswa ( zwi amba u modeḽa na u tikedzwa , tsumbo : nga fureme ya ḓivhaipfi na ya mafhungo ) .
Nga murahu ha therisano dzo khwaṱhaho dza mafhungo aya , miraḓo ya khoro yo tshea u ḓirula mushumo nga u tou funa na zwenezwo . 
Tshumelo ya zwa vhulafhaphukha zwi sa kateli ndangulo ya phurofesheni .
Ri khou livhuwa dzangalelo ḽe vha ḽisumbedza kha muhasho . 
Zwi ḓi nga na kha U thetshelesa na U amba , u nga si humbele vhagudi nyambedzano pfufhi kha Gireidi ya 4 , Themo ya 1 , vhunga izwi zwi tshi funzwa fhedzi nga murahu .
Ṱhanziela ya u khwaṱhelela yo ṋetshedzwaho muṋe wa tshifhaṱo tsha tshitshavha i ḓo ṅwala mafhungo a tevhelaho , he zwa tea : 
Ndingandinganyo ya nyambo
Nḓowelo dzi teaho u thivhelwa
zwo ḓitika nga uri u bvisela khagala uho vhafaramikovhe vho tenda u ṋetshedza tswikelelo kana u kovhekana nḓivho ;
Nga murahu ha maitele a vhuvhudzisi a ndeme , ndingo dzo thomiwa fhedzi nga Luhuhi 1999 . 
Kha ṅwaha wo fhiraho , musi ikonomi ya ḽifhasi yo tshenzhela u tsela fhasi huhulu , mivhuso kha shango ḽoṱhe yo vhona u wa ha mbuelo nga u ṱavhanya , nga tshifhinga tshine vhathu na ikonomi zwa vha zwi tshi khou ṱoḓa thikhedzo ya zwa muvhalelano vhukuma . 
Zwifaredzi zwi laṱeaho zwi tea u swaiwa zwavhuḓi , ha sumbedziswa lushaka lwa mathukhwi a ndondolo ya mutakalo na muhasho u a bveledzaho . 
Naho zwo ralo , nyito iyo i yoṱhe a i nga ḓo ṋetshedza tsireledzo ya vhukuma . 
Mushumo wa vhubindudzi wo vha wo tea u itela u zwikhala zwa mabindu zwi vhuedzaho vhoṱhe u itela mashango vhuvhili hao . 
Ndi tshifhio tshifhinga tsha u khunyeledza mushumo ?
Vhuḓimvumvusi hu na khonadzeo dzi mangadzaho dza u ṋekedza mbuelo u itela zwitshavha arali ho itwa nga nḓila yone . 
U dudedza muvhili : tsumbo , u sumbedzela nga ningo , nga lukuḓavhavha na nga gona
Ndangulo ya Nḓisedzo / ndaela dza u rengaza na khumbelo ya thundu /tshumelo .
Ri fulufhedzisa vhaswa uri zwa u tsitsa mutengo wa datha ndi zwa ndeme kha mbekanyamaitele na pulane dzashu .
U itela u swikelela izwi , ṱhalutshedzo dza kushumele dzi tea u ṋekedzwa u itela muraḓo wa thimu muṅwe na muṅwe na zwipikwa zwa tiwa . 
U sa tea hu ṱalutshedzwa , sa lushaka lwa u sa kona , nahone hu elana nga maanḓa na , vhushaka ha iwe muṋe ha mutholiwa na vhaṅwe vhashumisani , nga ngomu kha vhupo ha mushumo , maelana na u sa kona kana u kundelwa , u londota vhushaka havhuḓi vhu takadzaho na vhaṅwe ngae . 
U ita miṅwe mishumo yo ṋetshedzwaho nga mulavhelesi . 
Maimo haya a tea u vha nga nḓila ine vhagudi vha tea u kona u shumisa luambo lwa u engedza nga nḓila ya maimo a nṱha hu ndingedzo dza u vha dzudzanyela musi vha tshi ya phanḓa na pfunzo dza nṱha kana kha ḽifhasi ḽa mushumo .
Zwibadela zwa mihumbulo zwa phuraivethe na dzikiḽiniki zwi shumela vhalwadze vhane vha ṱoḓa u valelwa sibadela nga vhulwadze ha muhumbulo vhune a vhu ngo tou goḓombela , nahone zwibadela zwa nnyi na nnyi zwi na mimbete ya vhalwadze vha mihumbulo . 
Ndi vha u . . . . . .
Ḽiga ya Thusoṱhanzi ya Afrika Tshipembe i ṋetshedza thusoṱhanzi kha miṱangano ya zwa mitambo , tsireledzo ya vhadzulapo na vhugudisi kha zwa thusoṱhanzi . 
U vhiga kushumele : U kuvhanganya na u phaḓaladza mafhungomatsivhudzi a no kwama kushumele .
U vhona uri hu na u thomiwa ha sisiṱeme ya pfukiselo ya fhasi . 
Hezwi zwi tsireledza zwiko zwa madi na vhanwe vhashumisi .
4 Lwayo luthihi
Nkhetheni u a kona u khwaṱhisedza nga mbuno dzi pfalaho uri ndi ngani vhabvumbedzwa avha vho tea naho hu na vhushai havho na u lusa u tshila ya ḓuvha na ḓuvha . 
Arali mubebi kana vhabebi , kana mulonditi , kana khomishinari wa ndondolo ya vhana a hanela mbingano , ndi muhaṱuli fhedzi wa Khothe Khulu ane nga ṋea thendelo .
Na zwenezwo , Vho Ralph na tshigwada tsha vhatukana vha vha vho farana sa tshithu tshithihi na u pfa vho vhofholowa nga u setshela nṱha . 
Khabinete yo dzhiela nṱha na u sa farea zwavhuḓi nga ha dzikhakhathi na migwalabo zwi si ho mulayoni zwine zwi nga vha khombo kha demokirasi yashu .
Kha vha rekanye masiandaitwa a phambano kha u phimo dza gonya ha mitengo kha phimo dza thengiselano dzo tiwaho ; 
Pharagirafu Zwibveledzwa zwa vhusiki zwa oraḽa , tsumbo , u anetshela mafhungo , u dovha u anetshela kana u anetshela zwiṱori , nyambedzano pfufhi
Mveledziso ya milayo ya u sika zwikhala zwa mishumo ya vhaḓivhi vha zwa mutakalo . 
A hu na senthara dza zwa mutakalo fhaḽa Greater Marble Hall . 
Khoso i tea u vha modulu mupfufhi une wa ṱalutshedza zwi khagala zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa vhuyaḓa na zwi ṱoḓeaho kha u fhaṱa sisiṱeme i fulufhedzeaho khathihi na u thivhela vhufhura . 
U vha tshipiḓa tsha hei ngudo zwi nga lengisa vhulwadze havho uri vhu hulele kana zwi nga vha fha vhutshilo vhulapfu naho hezwi zwi sa koni u themendelwa . 
U vhala maṅwalo o bveledzwaho kiḽasini kana nga tshigwada ( sa , mafhungo o ṅwalwaho nga mugudisi musi vhagudi vha tshi khou sedza na u amba khathihi na u dikitheitha .
U pulana namusi ri tshi pulanela vhumatshelo ha khwine
U ita nyambedzano ya thevhekano dza ndaela
Nga nṱha ha izwi , nga tshumisano no SAPS , kheisi dziṅwe hafhu dzi khou rumelwa kha zwa u fhaṱulula zwifhaṱuwo na midia zwa ita uri mvelelo dzi shumiswe nga u ṱavhanya . 
U vhona uri hu na tsireledzo ya maṅwalo oṱhe ofisini zwi tshi elana na mulayo na mbekanyamaitele dzo teaho . 
Muhasho na Tshikwama tsha Vhufa ha Mvelele ya Afrika zwi alusa muzika wapo nga u vha ṋemuṱa wa miṱaṱisano ya mitshino yapo na muzika zwa dzingu , vundu na lushaka . 
Ngauralo tshi dzhiiwa sa tshone tshikalo tsha u kona u tshila vhutshilo vhulapfu nahone ha mutakalo wavhuḓi , u davhidzana , u shela mulenzhe kha matshilo a vhadzulapo khathihi na u vha na zwiko zwo eḓanaho zwine zwa ita uri u vhe na vhutshilo havhuḓi . 
Vhushumisani kha sia ḽa mafhungo a masheleni u fana na mbekanyamaitele ya masheleni , mbekanyamaitele ya phimo ya u renga tshelede ya maṅwe mashango , u tshintsha tshelede , ndangulo ya tshelede yo farwaho nga bannga ya vhukati , ndangulo ya tshikolodo tsha mashango maṅwe na maṅwe mafhungo a elanaho na u bvisa nyiledzo ya mimaraga ya masheleni . 
6.5 Khabinethe yo tendela Mvetamveto yo Sedzuluswaho ya Maano a Vhuendi ha Mahayani .
U shumisa zwivhumbeo zwa u dzudzanya mafhungo , sa u lunzhedza , u shumisa ṱhoho , mvelelo na zwiitisi , u fhambanyisa na u fanyisa , u tandulula thaidzo , u ḓivhadza na u kwengweledza
Mbadelo ya vhushai na u ṱahela ha zwiḽiwa vhukati ha vhadzuli vha dzibulasini i nṱha . 
U guma kha R395 514 nga muunḓiwa nga ṅwaha
Tshimange tshi a hona .
_ U hoṱola hu re kana hu si na tshilangwa
U shuma mbadelo dza vhakolodisi u ya nga ṱhoḓea dza ndaulo . 
Thendelano i iledza u shumisa , u bveledza , u kuvhanganya tshiṱoko na u fhirisela phanḓa ha dziṅwe kiḽasiṱa dza zwiṱhavhane .
Ro vha na therisano dzavhuḓi vhukuma nga ngoho fhedzi ndi ṋea vhashumisani nga nṋe tshikhala tsha u amba nga vhuḓalo . 
Muhanga uyo wo itwa uri u vhe mutheo wa miṅwaha miṱanu ya Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka , ubva 2014 u swika 2019 .
Mbadelo dzo khakheaho dzo itwa kha vhavhuelwa vho itaho mbilo nga nṱhani ha zwivhangi zwo fhambanaho zwi re hone . 
U shumisa milayo ya Maele a u Ḓiṱunḓela hu sa Nyeṱhi zwo Sumbedziswa khais Ndima ya 2 .
1 . Mbadelo dza khophi ya tshibugwana sa zwe dza sumbedziswa zwone kha ndaulo 5(c) ndi R0,60 ya khophi iṅwe na iṅwe ya bammbiri ḽa A4-kana tshipiḓa tshaḽo .
Minisiṱa Vho Motsoaledi vho ḓivhadza uri u bva nga Khubvumedzi naṅwaha , vhalwadze vhoṱhe vha re na HIV vha ḓo wana dzilafho zwi si na ndavha uri tshikalo tsha CD4 tshavho tshi khou ri mini .
1.2 Khabinethe yo dovha hafhu u ṱanganedza u ṱangana ha Minisiṱa dza Mbumbano ya Afrika dzi re na Vhuḓifhinduleli ha Mafhungo a Mbeu na Vhafumakadzi we wa farwa nga dzi 12 Fulwi 2015 , nga murahu ha Phanele ya Maimo a Nṱha ya Vhuvhili ya AU nga ha u Eḓanyiswa ha Mbeu na u Khwaṱhiswa ha Vhafumakadzi ( HLP ) he ha farwa u bva nga dzi 10 - 12 Fulwi 2015 mikaṋoni ya Dzulo Zwaḽo ḽa vhu 25 ḽa Buthano ḽa AU , fhasi ha Thero i tevhelaho : " Itani uri zwi Itee Nga u Katela Vhafumakadzi lwa Masheleni kha Sekithara ya Vhubindudzi ha Vhulimi " .
Zwiimiswa zwo kwameaho zwi ḓo ṱoḓa u konanya nga vhuronwane arali u dovholola , zwikhala na vhuṅwe vhukonḓi zwi fanela u tinyiwa . 
Simphoziamu yo sumbedzisa muhwalo une wa ḓiswa nga u shumisesa zwidzidzivhadzi kha tshumelo ya zwa mutakalo kathihi na uri masiandaitwa a hone a hani kha ndondolo ya tshitshavha . 
Vhadzheneleli vha sedza kha nzuleletsedzwa ya Seymour
NDEME YA ḒUVHA ḼA AFURIKA
Zwino , hu kha ḓi tou vha miṅwaha mivhili fhedzi ro thoma , ri nga kona u amba nga zwinzhi zwe ra swikela u bva kha u edzisa hashu . 
Kha maraga wa thundu dzi shumiswaho nga vharengi une wa khou gidima nga luvhilo nahone wo ḓalaho muṱaṱisano , mabindu na vha dziholosele vha khou bvela phanḓa na u dzhiela nṱha uri u bveledza na u dzudza hu na vhushaka havhuḓi na vhaṋetshedzi ndi zwa ndeme khavho . 
Khamphani i shuma sa muhadzimisi wa holosele kha vhathu vha vhukati vha vharengisi hu na ndivho khulwane ya u ṋekedza masheleni a mveledziso a dzinnḓu kha maraga wa vhupo ha mahayani wa mbuelo ya fhasi , u itela u sika kana u khwiṋisa maga a vhashai . 
-- U humbulela ṱhalutshedzo dza maipfi a so ngo ḓoweleaho na zwifanyiso zwa muhumbulo nga u shumisa zwikili zwa u shumisa zwipiḓa zwa ipfi u itela u wana ṱhalutshedzo yaḽo na ludungela lwa mafhungo ho sedzwa nyimele .
U shayea ha ndondolo ya tshomedzo dza zwa mitambo na vhuḓimvumvusi dzine dza vha hone . 
Bammbiri ḽa Muvhigo wa Madzinginywa kha wa Ndulamiso ḽi sumbedza ndeme ya u khakhulula vhafariwa . 
9.2 Miraḓo ya SANDF i linganaho 1 371 vho rumelwa DRC u tikedza Mushumo wa Vhudziki wa Dzangano ḽa Mbumbano ya Dzitshaka .
Vha ḓo ita nyambedzano phanḓa ha phane ḽe ya vhathu vhavhili vhaṱukusa vho tiwaho nga Professional Advisory Council kana Komiti ya Tsivhudzo ya Phurofeshena ḽa ya SACNASP .
Ngona iyi i sendamela vhukuma kha ngona ya tshiimiswa ya vhulondavhathu , sa izwi i tshi tikedza muhumbulo wa u angaredza vhoṱhe , u kovhekanya hafhu na vhukando ha muvhuso ho kwaṱhaho kha zwa vhulondavhathu . 
Arali mugaganyagwama wo phasiswa , muhasho wonoyo u nga ṋewa thendelo ya u ita mbekanyamushumo ya masheleni awo .
6 . U langula vhushaka na vhadzhiakumovhe
Zwishumiswa zwo teaho zwi katela :
Thandelo yo dzinginywaho i nga vha na masiandaitwa a mushumo a songo sumbedzwaho kha mbadelo thwii na mbuelo dza thandela . 
Thimu a yo ngo dzhia vhuḓifhinduleli ha tsireledzo nga nḓila yo teaho , nga nnḓa ha u sokou ṋetshedza tshigwada tsha vhashumi vha zwa vhutsireledzi , hune ha katelwa na muhulwane wayo wa zwa vhutsireledzi , sa tshipiḓa tsha tshigwada tsha vhutsireledzi ha Premier Soccer League . 
2.1 Zwivhuya na zwiṱaluli zwa adzhenda yo ṅwaliwaho zwavhuḓi
Zwi tshi kha vha zwo ralo , mupfuluwo uyu u ḓo ya phanḓa kha mashango oṱhe kana madzingu nga luvhilo lwo fhambanaho u ya nga vhukoni ha mashango nga u fhambana hao . 
Mihumbulo yo bvisiwaho kha ḽiṅwalo iḽi ndi iyo ya Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhureakhovhe nga ha nḓowetshumo ya vhulimi , nga nnḓa ha musi zwo sumbedziwa . 
Komiti ya Odithi yo ṱanganedza muvhigo wa odithi dza IT . 
Mupeleṱo na ndongazwiga : tshithoma , maḽeḓeredanzi , tshithoma , khethekanyo ya maipfi
Masheleni a u notha a ḓo ṱoḓea kha u dededza miraḓo yavho nga kha kuitele kwa u shandukisa mbulungelo kha mbuyelo dza misi yoṱhe nga murahu ha u notha , na u ṋanga kana u thoma zwibveledzwa zwa u kundelwa zwa ṅwaha nga ṅwaha zwi swikelelaho milayo na maimo . 
Tshiṱiriki tsha ha madzhisiṱiraṱa
Nga maṅwe maipfi , hune ha tea u vha na tshumisano na mbofholowo , zwi a tendelwa fhedzi hu ḓo vha na huṅwe u huvhala kha ṅwana a pfesesaho ane a khou ṱalela . 
( i ) nnḓḓa ha fhethu ha maanḓḓa a vunḓḓu hu tshi tevhedzwa Muengedzo wa 4 na 5 kana ;
Mishumo ya ndangulo ya zwiko zwa vhufa yo vhewaho kha maanḓalanga apo yo fhambana . 
1.9 . Vha tshi fhindula ṱhoḓea dza zwitshavha na mabindu , Minisiṱa wa Maḓi na Vhuthathatshili Vho Nomvula Mokonyane vha ḓo pembelela ḓuvha ḽa u thoma ḽa Vhufhaṱi ha Luṱalwa u Thoma lwa Thandela ya Maḓi ya Vaal Gamagara ya R18 biḽioni , Ḽavhutanu ḽino , 21 Tshimedzi 2016 .
1.27 Vhatsila vha 14 077 vho rwelwa ṱari sa vhatsila nga vha Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Vhaphasisi vha Vhatsila .
Mbilaelo dza thekhinikhala na dzone dzo sumbedziswa nga ha u tea ha vhupo ha damu . 
Mbuyelo ya mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana
Hetshi ndi tshiṅwe tsha zwiitisi zwine zwa ita uri Batho Pele i dzule i hone kha muvhuso,u ḓivhadza maitele oṱhe ' u bva kha maitele a u pulana , zwipiḓa zwoṱhe zwa Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho , Ndangulo ya kushumele na Ndangulo ya u Lilisa na uri hu fanela u vha vhuṱanzi vhunzhi tshifhinga tshoṱhe musi mushumeli wa muvhuso a tshi ṱangana na mudzulapo .
Mulayotibe wo iswa vhathuni u itela vhukwamani nga Ṱhafamuhwe 2017 .
Mbekanyamushumo ya themamveledziso i isa phanḓa na u engedza nethiweke ya vhuendi na u khwinisa dzibada zwine zwa vha zwavhuḓi kha nyaluwo ya ikonomi .
Zwibadela zwo shuma zwavhuḓi u engedza u shuma zwavhuḓi u ri hu vhe na tshumelo yavhuḓi u ya nga ha zwine zwa konea . 
Yo ḓo vhidzwa u pfi ndi Gallery Hall nga 1961 musi Afurika Tshipembe ḽi tshi vha Riphabuḽiki .
U itela u khwaṱhisa vhuḓifhinduleli havho , zwiimiswa zwi tea u vhona uri , naho hu si na mbuelo yo ṱanganelaho ya sisiṱeme ya ndangulo ya maṅwalo , vha ita ndangulo ya rekhodo zwavhuḓi . 
Mushumo uno itwa nga muthu o no bva nnḓa u tea u sumbedzwa wo fhela nga vhaṋetshedzi vha tshumelo vha re na vhukoni . 
Kanzhi , vhaṱoḓisisi avha vha dzhenelela kha ḽiga ḽa u ' tumbula ' zwiko zwa vhushumisamupo , zwine zwa amba uri vha kha ḓi sedzulusa khonadzeo ya u shumisa zwiko izwi zwa zwi tshilaho .
Kushumisele kwa luambo
U shumisa ḓivhaipfi yo teaho , i vhuedzaho na zwivhumbeo zwa luambo
u bvela khagala
Ndi ngani pulane dzi tshi fanela u vhigwa murahu kha tshitshavha phanḓa ha u shuma ?
U sa vhaisa zwenezwo ndi mulayo wa ndeme ngauri u ṋekedza muṋetshedzatshumelo muhumbulo wa vhuḓifhinduleli ha u shuma u ya nga zwikili zwawe kha masia oṱhe . 
Ri ḓo dzhia vhuḓifhinduleli na u vha khagala .
Vhuṱanzi ho linganaho u ṋea khaṱhulo ya vhukoni
Ri vhorapolotiki , ro vhewa kha ofisi hedzi nga vhathu , ri nga si vha thivhele u dzhena kha ofisi dza muvhuso . 
Ni nga kona u elelwa dziṅwe tsumbo ?
Vhalangi vha thandela vha isa phanḓa na u vhea iṱo kha u tevhedzela nga vhavhuelwa kha mbofho dza khonṱhiraka . 
Bammbiri ḽa 1 : Oraḽa Bammbiri ḽa 2 : Tholokanyonḓivho ( U pfesesa ) , Luambo ( Awara 2 ) Bammbiri ḽa 3 : U ṅwala ( Awara 1 ) Bammbiri ḽa 4 : U fhindula mbudziso u bva kha ḽitheretsha ( Awara 1 )
Zwipikwa zwa Khomishini ya Mveledziso ya Vhaswa vha Gauteng zwo dodombedzwaho kha Mulayotibe zwi katela thikhedzo ya mveledziso ya vhaswa , u ela maraga wa mishumo wa vhaswa na zwiṱirathedzhi zwa mushumo , u vhona zwauri hu na tshumelo dza vhukonani dza Muvhuso na u ṱuṱuwedza mvelele ya vhudzulapo ha vhaswa . 
Yo tendela u thomiwa ha tshifhinga tsha tshedza kavhili tsha tshirathisi tsha khasho ya didzhithaḽa Afrika Tshipembe nga ḽa dzi 1 Luhuhi 2016 .
Muthu u ḓo ṱoḓa u sika pulane ya tshiimiswa tsha tshitshavha tshine tsha sumbedza zwiimiswa zwa tshitshavha zwi re hone na zwo dzinginywaho vhuponi honoho . 
10.2. Afrika Tshipembe na Botswana a ṱangana ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhuimo ha Ṱhoho dza Mivhuso kha muhanga wa BNC wa u sedzulusa tshumisano ya mashango mavhili na u ambedzana nga ha mafhungo a dzangalelo ḽi fanaho .
U shumisa ndongazwiga nga ngona , tsumbo , maḽeḓere danzi , zwitopo , zwiga zwa mbudziso , khoma zwigagarukela na zwiḓevhe .
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vho fanelaho vha khou humbelwa uri vha shumise pfanelo dzavho dza u khetha kha khetho dza lushaka dza vhuṱanu .
tshivhumbeo tsha nga ngomu tsha tshirendo , figara dza muambo/ zwifanyiso zwa muhumbulo ( imedzhari ) , pfanapheleledzo ( raimi ) , mutevhetsindo ( rithyimu )
Nga ṅwaha wa vhuṋa , luambo lwa ḓamuni lwo bviswa tshoṱhe kha mbekanyamushumo . 
1.3 Khabinethe i ṱanganedza nḓivhadzo nga zhendedzi ḽa Tshumelo dza Vhubindudzi ha Moody , ine kha vhege dzo fhiraho yo khwaṱhisedza phimo ya u koloda ha shango nga notsho mbili dzire nṱha ha gireidi ya tshiteṅwa tsha vhubindudzi .
Muṅwe na muṅwe ane a vha na ḽaisentsi ( nga nnḓa ha ḽaisentsi ya mumagi , mulondoti kana muḓisedzi ) u kombetshedzea u badela mithelo ya vhugembuḽi sa zwe ya bulwa kha Sheduḽu . 
u vha na miṅwaha ya 18 na fhasi ha miṅwaha ya 70
Vha tea u vha vhe na miṅwaha miṱanu vha tshavhi fhano uri vha kone u ita khumbelo iyi .
Muvhuso wapo une wa kona u sa nyeṱha kha zwa masheleni nga u kuvhanganya tshelede yo linganaho u katela zwibviswa zwawo .
Ḽiga ḽa 2 : Zwiko zwa adzhenda
Ndi thaidzo dzifhio dzine na vhona u nga avha vhana vha nadzo vhutshiloni ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ?
U pulanela u shumisa mavu kha sekhithara ya maḓaka u fhungudza ḽeveḽe ya u elela ha milambwana u fhungudza ndi ha ndeme . 
U ita nyambedzano nga ha ṱhoho ya mafhungo
Zwikili zwo khwaṱhaho zwa vhurangaphanḓa musi zwi tshi livhiswa kha vhukoni ha u ṱana muhumbulo wa vhurangaphanḓa u tshi shumiselwa zwithu zwi konḓaho . 
Dzitshaka dzo fhambanaho dzi nga nanga vhukati na zwipikwa zwivhili . 
U vha tendela uri vha itele khaedu zwiṅwe na zwiṅwe kana vhuṱanzi vhune ha hanedzana nae ( zwi nga ḓi vha zwo tou ṅwalwaho kana nga u tou ya ) .
Mbekanyamushumo yo itwa hu na vhufarakani na Ofisi ya Mulangavundu , vundu ḽa Eastern Cape u itela ndivho dza ndeme dza u tendela vhagudiswa uri vha wane tshenzhemo kha mishumo ya ndeme nga u ita uri vha ḓivhe zwi tevhelaho : 
u sa vha na vhulwadze ha muhumbulo , kana u shaya nungo hune ha nga vha khakhisa u ita mushumo wavho zwavhu ḓi
Vha na tshivhalo tshihulu...humbulela u swika . . .
Kiḽasiṱa dzo fhambanaho dza dziminisiṱa , dzi ḓo tshimbidza nyambedzano na kiḽasiṱa dza vhoramafhungo dza u sumbedzisa zwo no swikelwaho nga mihasho nga tshifhinga tshetsho , nga kha GCIS .
Tshelede yo diphosithwa kha akhaunthu ya bannga nga fhasi ha ndango ya mapholisa , u rekhodwa ha u thetshelesa na ha vidio zwo vhewa lwo tsireledzeaho . 
U vhiga mvelelo musi wa u ṱaṱisana ha nnyi na nnyi hu tshi ambiwa nga zwiṱirathedzhi malugana na tsheo kha zwiṱirathedzhi zwifhambanyi .
Tshileludzi tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u dzudzanya thimu dzo teaho dza ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo u itela u khwaṱhisedza uri mathukhwi a ndondolo ya mutakalo a khou langiwa nga nḓila yone . 
Izwi zwi ḓo shuma hani arali zwi tshi fanela u shumisiwa ?
Nḓivho ya theo dza mulayo dza vhupo na thendelano da vhupo dza masia o vhalaho . 
Thuntshelani nṱha ni kha 12 .
Musi mutevhe wa vhuya wa itwa , muṋe wa mutevhe u ḓo ṋewa nḓivhadzo , khathihi na phasiwede ya mutevhe ya mathomo . 
2.5 Zwishumiswa zwa Zwikili zwa Vhutshilo
Kha maimo a lushaka na a vundu , fomethe ya vhupulani ha muhangarambo wa tshiṱirathedzhi tsha vhukati ha ṅwaha yo ṋetshedzwa u itela khumbelo dzi fanaho u mona na mazhendedzi oṱhe . 
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya tshiṱori na zwifanyiso
_ u sukumedza raga dzi re na mavhili
Hezwi zwi amba uri dzo thomiwa nga Ndayotewa kana nga Mulayo wa Phalamennde .
Hezwi zwi katela nungo nga Komiti dza Maraga wa zwa Masheleni dza u kwakwanya ṱhoḓea dza u dzhenisa kha mutevhe na miṅwe milayo na u tshimbidza nyelelo khulwane ya pfuma vhukati ha madzingu na tshumisano . 
Kha mitaladzi yo ṋetshedzwaho kha vha fhe ṱhalutshedzo ya ramabindu u sumbedzisa u pfesesa hune vha vha naho . 
Vhuṱumani na u sika mafhungo 
Ro no vhona
Kha ḽiṅwe sia ḽi si ḽavhuḓi , tsheo yo vha ya uri nḓila heyi na kuṋetshedzelwe kwayo zwi shaya mbonelaphanḓa , thevhekano , luvhilo na tshifanyiso tshavhuḓi . 
Khumbelo ya u ṅwalisa mishonga ya zwa vhulimi
Tsha u thoma , ri themendela uri vhana vho lovhelwaho nga vhabebi nga kha zwiito izwi zwi ofhisaho vha fanela u wana thuso ya tshihaḓu ya ndondolo na pfunzo . 
Musi nndyo i si na ṱhuṱhuwedzo kha maṅwe malwadze , i na vhuṱumani ha tsini na maṅwe . 
Mbilaelo nthihi ndi ya uri zwitumbuki zwi ḓo bveledzwa nga tshivhalo tshinzhi u itela u wana dzisele , ngeno hu na uri zwitumbuki zwi khou tshinyadzwa kha maitele . 
Kha mavu o khwaṱhaho kana kha matombo , dzirodo dzi do tou dzheniswa kha milindi yo dzulaho yo vhoriwa . 
Roṱhe ri pfa ro rulwa ngauri mafhungo a muthelo wa vhaimeleli vhashu vha mashangoḓavha o tandululwa . 
( a ) ḽi nga ita tsedzuluso , kana ḽa nanga khomishini ya ṱhoḓisiso kha mbilaelo ifhio na ifhio ya u sa ita mishumo ya mapholisa kana u kwashea ha vhushaka vhukati ha mapholisa na tshiṅwe tshitshavha ; na u
Ṱhoho dza Zwiimiswa zwa Chapter 9 ;
Kha tshifhinga tsha mugaganyagwama wa themu ya vhukati , R3,9 biḽioni yo kovhelwa Bannga ya Mavu u tikedza vhorabulasi vha mabindu vha vharema .
Afho fhasi sinario dza ndambedzo tharu dzo ṋetshedzwa sa tsumbo . 
Kha vha dalele ofisi ya tsini ya zwa badani .
Luambo lwo dzumbamaho na zwishumiswa zwa vhurendi zwo shumiswa u sika zwa ndeme na u ita uri luambo lu humbulee , tsumbo , ḽimethafore , ḽifanyisi , aḽitheresheni , ndovhololo , raimi , mutevhetsindo
Nomboro i hone kha website .
Pulane ya Nyito ya Ndondolavhathu yo bveledzwa sa nyendedzi ya u shumiswa ha Nḓivhadzamulayotibe ya Ndondolavhathu . 
Khethekanyo ya 1 ya Fomo ya u nanga ndi ya Mudzinginyi / Munangi ( Muraḓo Muhulwane ane a khou nanga u tea u i ḓadza .
Malugana na Ndaulo dza Tshumelo ya Muvhuso , zwi tevhelaho ndi zwibviswa u bva kha Tshipiḓa tsha III : Vhupulani , Ndangulo ya Mushumo na u vhigwa ha ḽiṅwalo ḽi re afho nṱha , sa zwine ḽa tshimbilelana zwone na pulane dza tshiṱirathedzhiki . 
Sia la phuraivete zwihulwane mabindu , a nga kona u maga na u kwea sisiteme dza mirurela , a ita mutingati na vhomasipala kha u isedza vhathu tshumelo khathihi na u lambedza nga masheleni .
A nga vha tshibveledzwa tsha u vhonwa tshi shuma nao .
thendelo yo ṅwalwaho u bva kha muṋe wa tshimela , arali vha songo dzwala tshimela , o khethwaho kana o bveledzaho tshimela .
Vho Dokotela C P MULDER : Muhulisei Mulangadzulo ...
( b ) hu ḓḓo fhela nga murahu ha miṅwaha miṱanu musi tshigwevho tsho fhela .
U vhiga kha tshiṱiriki
U ṱuṱuwedza mihasho ya muvhuso na mimasipala u shumisa masheleni kha migaganyagwama yavho ya mutheo u itela thandela dza vhashumi , maitele a ṱhuṱhuwedzo o ḓi sendekaho kha miholo a khou thoma u shuma kha sekhithara ya themamveledziso , na kha madzangano a si a muvhuso na a tshitshavha u ṋetshedza tshumelo o imela muvhuso . 
Khohakhombo ya u tevhedza i langiwa nga kha u sika tshenzhemo ya ṱhoḓea dza ndaulo , na u lavhelesa u tevhedza ṱhoḓea dza theo ya mulayo . 
Kha tshanduko khulwane ya ikonomi , hu khou khunyeledzwa mvusuludzo ya Mulayo wa u Mannḓafhadzwa ha Ikonomi yo Engedzwaho yo Tewaho kha Vhathu Vharema na khoudu. Hu ḓo dzhielwa nṱha mveledziso ya mabindu a langwaho nga vharema na vho ranḓowetshumo vha vharema .
kuvhanganya , u saukanya , u dzudzanya na u sengulusa mafhungo ;
Thikhedzo ya u shumisa pulane i nga ṋekedzwa nga vhalanguli vha re kha mivhunduni , hanone sisiteme dze dza pfulusela maanḓalanga vhathuni dzi nga lelusa zwithu .
Vhushaka havhuḓi ho thomiwa na vhafodi vha tshifhinga nyana na yuniti vha khou ita vhunzhi ha mushumo u bva nnḓa nga nḓila ya u lusa vhutshiloni u itela u wana zwi sa ḓuri . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa wo phaḓaladza Mulayotibe wa Khwiniso u itela u wana mahumbulwa a madzangano are na dzangalelo . 
Mbuelo dzo phuroreithiwa u bva ḓuvha ḽa u dzhoina .
Idzo a si dzone tsumbo dzi dzoṱhe , vhadededzi vha nga ḓi engedza maṅwe maṅwalo o teaho na a wanalaho . 
7 . Dzilafho : Arali maimo a tshumelo o fulufhedziswaho a sa ṋetshedzwe , vhadzulapo vha tea u ṋetshedzwa pfarelo kha u kundelwa , ṱhalutshedzo nga vhuḓalo na dzilafho ḽo teaho nga u ṱavhanya ; na musi ho itwa mbilaelo , vhadzulapo vha tea u wana phindulo ya vhuḓi i sumbedzaho pfelovhuṱungu .
Khabinethe i fhululedza Minisiṱa wa Mutakalo Vho Dokotela Aaron Motsoaledi kha u thola Ambadzifhele wa Mutakalo u ita ṱhoḓisiso dza vhukhakhi he ha itwa nga zwiimiswa zwa mutakalo na vhashumi vha mutakalo .
Mashumele a Centurion ngei Swaziland , Mozambique na Zambia . 
dza khou ṱoḓea
Fhedzisani mepe uyu wa mihumbulo ni tshi pulanela tshiṱori tshaṋu .
Khombo dzine da sa anzele u vha hone dzi katela u dzhenelwa nga zwitumbudzi , midzinginyo ya shango , mitseremudzo ya mavu , mililo ya ḓaka na thavhandubi . 
Muṱoḓisisi ane a khou shuma na mafhungo a nḓivho ya sialala , kana vhafari vha nḓivho ya sialala , vha fanela u vhona uri mushumo wavho u khou tshimbidzwa nga maitele o fanelaho .
Mugaganyagwama wa tshikwama tshine tsha langwa nga nzulele
U ṋea tsedzuluso ya vhuimo ha zwino ha thandela nga nthihi nga nthihi ho sedzwa kha pulane , Khovhakhombo , Thaidzo , Vhuḓisendeki na Ṱhanganedzo ( nga maanḓa izwo zwine zwa ṱoḓa u fhiriselwa nṱha ) na zwa masheleni . 
Nga nḓani ha musi vha tshi ḓivha uri ndi zwifhio zwivhangakhombo zwine zwa nga vha hone vhuponi havho , na tshikalo tsha khonadzeo ya khombo tshine zwa sumbedza , vha nga si kone u ḓivha arali dzi tshi ṱoḓa u langulwa na uri dzi nga langulwa hani .
Makumedzwa aya a si maswa , nahone o vhuya a ḓiswa nga 1996 . 
Khonṱhiraka dzoṱhe dzi tea u Aseswa ho sedzwa khombo , hu tshi katelwa u ḓivhonadza hayo kana inthaviyu na Vhaṋetshedzi vha Tshumelo . 
Tshifhinga tsha gofhi na u ḓinwalisa
U leludza zwikhala zwa mishumo nga u sedzesa sekhithara dzine dzi nga huvhala dza tshitshavha , nga maanḓa vhafumakadzi , vhaswa na vhathu vha re na vhuholefhali . 
Kha vha ṱalutshedze thikho tharu dza Basel II na madzhenele a mutheo a u kala tshikolodo na khombo ya mashumele a zwipikwa zwa u lingana ha tshelede ya u thoma mushumo . 
U ita tsedzuluso kha khombo na mbilaelo dza vhashumelwa . 
muholo wa ṅwaha wa mutheli .
Zwo sedzwa uri hu dzulela u vha na maga a kaleaho a u tambiswa ha zwibviswa . 
Musi hu tshi khou ḓivhadzwa tshivhumbi itshi tshi sa fani na zwiṅwe zwi shela mulenzhe kha vhulapfu ha muvhigo . 
Iyi nyimele yo ita uri hu vhe na u laṱekanya hu siho mulayoni na u teledza ha vhaṅwe vha avho vha re na fhethu ha u laṱela malaṱwa malugana na u tevhedza zwilinganyo zwa u laṱa malaṱwa zwi re hone zwino . 
e ) bugu ya zwidodombedza zwa mafhungo ( Bugu ya zwidodombedzwa zwa Muvhuso wa Afurika Tshipembe , Bugu ya zwidodombedzwa zwa Vhukwamani , Phurofaiḽi dza bugu ya zwidodombedzwa zwa Nyanḓadzamafhungo ) .
Hu na maḓuvha a u guma a khaṱhululo dza nga ngomu .
Musi zwi tshi ya kha ndeme , hu fanela u vhewa maimo o teaho a zwilinganyo zwi re hone kha vhupo zwine zwa tea u bveledzwa . 
( 2 ) Dzangano ḽo imelelwaho kha vhusimamilayo ha Vunḓḓu -
Kha vha haseledze nga ha zwithu zwine zwi nga phaḓaladza mishumo minzhi nga nḓila i lingaho na uri hu nga tandululwa hani u sa lingana huṅwe ?
Shumisani miri na kudzudzanyele kha mavu u itela u fhungudza ṱhuṱhuwedzo ya fhethu hu hulwane ha asifalithi . 
5.11. Kha vhathu vha Cameroon nga murahu ha ḽikhathula mbilu ḽa khombo ya tshidimela vhukati ha Yaoundé na Douala ye ya sia vhathu vha 79 vho lovha .
Arali khumbelo i songo itwa na u sainwa nga uyo ane yo ṅwaliswa nga madzina awe , maanḓa a ramilayo wa muṋe wayo a tea u katelwa kha khumbelo iyi . 
Nga zwigwada , kha vha ṱalutshedze uri ndi zwifhio zwi ṋetshedzwaho zwine vha ḓo zwi ṱanganedza , na uri ndi ngani . 
U ya nga tshumelo dza vhupulani ha mbuelo kana mivhigo , ine ya vha : 
Hezwi zwi katela u swaiwa ha lot nga ṋomboro dzo ṋeiwaho .
Ho bvelela mini musi Ḓuvha ḽi tshi vho fhisa ?
Mashango ane nga iṅwe nḓila a fana kha mvumbo dza ikonomi na matshilisano a ya fhambana nga u ṱanḓavhuwa kha mvelelo dza kunwele kwa halwa , nga vhanga ḽa phambano idzi kha mvelele ya u nwa . 
Zwiṅwe hafhu , hu na mafhungo a kwamaho vhushaka ha mashango mavhili u tou fana na u ratha shango ha malaṱwa a re khombo u itela kufarele kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Mbadelo dzoṱhe dzi sa farei dzi ṋetshedzwa kah vhuimo hu songo kombamaho kha vhutshilo ha hu re na mushumo . 
a ) Muhumbulo muṱalusathandela
Iṅwe ya ngudo dzo gudwaho ndi ya uri zwiimiswa zwa dzingu zwi tea u fhambanyisa vhukati ha mishumo yazwo ya ndeme , i re na maanḓa a re mulayoni , na mishumo nyengedzedzwa ine ya ṱoḓa tshumisano na zwiṅwe zwiimiswa na maga o thomiwaho , zwine zwa ita mbetshelwa ya u vha mulayoni na ya maanḓa . 
Vhuḓiimiseli ho vha ha u khwaṱhisedza fhethu hune vhana avha vha dzudzwa hone , khathihi na thusedzo nga tshifhinga . 
" Malaṱwa " zwi amba zwithu zwiṅwe na zwiṅwe u fana na zwithu zwi re na gese , tshiluḓi kana zwo omaho kana zwiṅwe na zwiṅwe zwo ṱanganyelaho izwi , zwine nga tshiṅwe tshifhinga zwa tiwa nga Minisiṱa wa zwa Mupo na Vhuendelamashango nga nḓivhadzo kha Gazete ya Muvhuso .
Dzina ḽa mukhantseḽara : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Vha nga dovha vha ita khumbelo ya u vhuedzedzwa u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe arali vho vha vhe mudzulapo nga u bebwa kana nga lutsinga , na uri vho vhuya Afurika Tshipembe lwa tshoṱhe .
Zwithu zwine zwa dzula maḓini
U fhaṱa kushumisele kwa masala a vhukuma ( sa , nṋe , ene , tshone , riṋe , )
Ri amba izwi ri tshi pfesesa uri musi mushumo u muhulu ngaurali , mugaganyagwama wo fhimiwa . 
Mbambadzelaseli ya zwienge ya North West kanzhi ndi ine ya bva kha masipala wa Bojanala Platinum . 
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 26 Fulwi 2013
Hu khou vha na mvelaphanḓa kha u khwinisa ṋetshedzo ya maḓi kha vhupo vhu kwamiwaho nga ṱhahelelo , sa Masipala wa Tshiṱiriki tsha Makana ngei Kapa Vhubvaḓuvha , Masipala wa Tshiṱiriki tsha Ngaka Modiri Molema ngei Devhula Vhukovhela na ngei Giyani kha ḽa Limpopo hune ra pembelela nḓisedzo ya maḓi kha mivhundu ya 55 nga Tshimedzi mahoḽa .
Vha ṱoḓa u tholiwa , ee , fhedzi vha dovha vha ṱoḓa u vha vhatholi .
U engedzwa huṅwe na huṅwe hune ha itwa hu tshi tevhedzwa hei phara hu nga ṱanganedzwa fhedzi phanḓḓa ha musi ho vha na nyambedzano ya Buthano .
Fulwana 2004
Vhaṱaleli vho kwasha magethe a mikaṋo , vha fhisa ofisi dza thikhithi , vha kwasha magethe a tshitediamu , vha tshoṱela vhupo ha dziphera nahone nga u angaredza vha vhanga nḓaḓo na vilili . 
Khabinethe i tikedza mbidzo i itelwaho vhaṋetshedzi vha tshumelo kha iyi sekithara u fhungudza u ḓura ha data .
9 . Zwi a konadzea u wana mushonga u fhiraho wa ṅwedzi muthihi arali ndi khou ya nnḓa ha shango ?
Hu na zwipuka zwiṱuku zwine na zwone zwa dzula matomboni a re mativhani a songo tsesaho .
Kha tshikimu itshi , zwigwevho zwa dzhele zwa tshifhinga tshipfufhi , sa tsumbo , zwine zwa zwino zwa wela nnḓa ṱhoḓea ya tsedzuluso , zwi ḓo tea u sedzuluswa . 
Ri khou ṱoḓa u ḓivha uri vhana avha vho vhulungelwa ngafhi ngauri a ro ngo vhuya ra vhudzwa ngoho nga ha he vha vhulungelwa hone . 
Mukovho wo avhelwaho , nahone , kanzhi u vha u mutuku kha wo avhelwaho . 
10.1 Thuso kha vhashumi vhane vha kha ḓi ḓo ṋewa zwikhala
Arali vha sa badela nga ḓuvha iḽo , vha ḓo tea u badela nzwalelo na ndaṱiso .
6 . U ita ndingo na mufarisi waṋu zwi fhaṱa u fulufhedzana na u ṱhomphana .
Tshivhumbi tsha phungudzo ndi uri u dzudzanya , na u dzudzanywa ha vhurangeli ha u pfumbudza zwi ḓo rangelwa , nga u ṱavhanya nga murahu ha u khunyeledzwa ha shedulu tsha pfanavhanzhi . 
Zwi nga dovha zwa vha zwa ndeme u dzhenisa kha konṱiraka nḓila , vhupo na nḓila ya vhudavhidzani dzine mushumisi a ḓo ṋetshedza ngayo muvhigo .
Zwiitisi / zwivhangi nyandiswa zwa lufu
U tendela vhukoni , vhuḓipfi ha muthu , o ṱuṱuwedzeaho nga ḽiṅwalo . 
Ndambedzo dza mukatelo dzo shumiswa ho sedzwa mbekanyamushumo dza u fhindula dzo ḓisendekaho nga tshitshavha na ndambedzo ya AIDS yo ṋekedzwa u itela u lambedza vhakhantseḽara u itela ndondolo i itelwaho hayani . 
Ndangulo i shuma mushumo wa ndeme wa u vhona uri ndangulo ya ngalafho i dzula i ya ndeme kha nḓisedzo ya tshumelo dza ngalafho nga u shumisana na vharangaphanḓa vha ngalafho u itela u vhona uri zwiko zwa ṱhoḓea dza u ita maitele a vhulangi ha ngalafho a a ṋetshedzwa . 
Dzina ḽa pfungavhuṋe ya dzitshakatshaka ḽine ḽa vhonalesa ndi ḽa Horlicks , ḽo sedzaho kha u vhana , vhomme vha mamisaho na vharengi vha vhaaluwa . 
Meinifureimi ya Tshumelo ya Vhukati ya Khomphyutha itea u khwiniswa . 
Naho zwo ralo , ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri kha zwitshavha zwinzhi zwa Afrika , zwithu izwi zwivhuya zwi vha hone hu na nyito dza matshilisano dzi huvhadzaho . 
Fhedzi zwinezwi Vho Ndau vha tshi tou thoma u rothisa nthe , ṱhoho ya tshivhiti ya mbo amba navho .
Ezwi zwi khakhisa kha u sikiwa ha nyimele dza vhutshilo dzo khwiniseaho dze dza vha dzi tshi nga ṱuṱuwedza nyaluwo na mvelaphanḓa yo fhelelaho ya shango . 
Muimeli wa Afrika Tshipembe a nga thusa .
Nyambedzano na Muhasho wa Vhuendi wa Lushaka na Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Vhulanguli a yo ngo bvelela zwavhuḓi kha fhungo iḽi . 
Mbuno ya muṱangano wa fhethu hune ha tea u ṱolwa yo sumbedziswa kha notsi kha vhathu vhane vha khou dzhenela thendara nga phanḓa ha ḽiṅwalo ḽa thendara . 
4.8 Khabinethe yo dzhiela nṱha u tholwa ha Vho Obed Kutoane sa Muofisiri Mulangi Muhulwane wa Koporasi ya Afurika Tshipembe ya Ndindakhombo ya Zwikolodo zwa Mbambadzela nnḓa lwa miṅwaha miraru u bva nga dzi 1 Ṱhangule 2013 u swika dzi 30 Fulwana 2016 .
Nḓisedzo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi
( b ) vhaimeleli vha re kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu vhane tshivhalo tshavho tshi si vhe fhasi ha vhaṱanu .
Hu na nḓila dzo fhambanaho dzine dzi nga shumiswa u tandulula khuḓano :
Ṱhoho : Zwimela na mbeu - Awara 4
Fomo ya khumbelo a i na mbadelo .
5 . KUITELE KWA TSEDZULUSO
5.4. Ṅwedzi wa Vhufa u pembelelwa u bva nga dzi 1 - dzi 30 Khubvumedzi 2014 fhasi ha thero i no pfi " U Pembelela Miṅwaha ya 20 ya Demokirasi " Ṱalusani Nganea ine ya ḓo Isa Afurika Tshipembe phanḓa .
Phesenthe ya vhatshinyi vhane vha khou shela mulenzhe kha wekishopho dza vhubveledzi na mbekanyamushumo dza vhulimi i fhasi kha tshivhaloguṱe tsha vhatshinyi vhane vha tewa nga mbekanyamushumo dzine dza nga dzenedzo u ya nga pulane dzavho dza tshigwevho . 
Vha khwaṱhisedze uri zwiṱirathedzhi zwa tshifhinga tshi ḓaho zwi nga kona u dzheniswa nga ngomu kha masheleni a re hone . 
( 2 ) Ḽihoro ḽo faraho madzulo a phesenthe dza 10 a vhusimamilayo ha vunḓḓu nahone ḽo ḓḓilugiselaho u shela mulenzhe kha muvhuso wa vhuthihi ha lushaka , ḽo fanelwa nga u avhelwa ofisi nthihi kana nnzhi dza Khorotshitumbe nga ndivhanelo na tshivhalo tsha madzulo a farwaho nga ḽone kha vhusimamilayo a livhanaho na tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga maṅwe mahoro a shelaho mulenzhe .
Springboks vha ḓo tamba na Argentina , Bafana Bafana vha ḓo imedzana na Burkina Faso ngeno Vhomakone vha Afurika Tshipembe kha zwa mitambo ya bola ya milenzhe vha tshi ḓo tamba na Italy , ha tevhela khonsathi nga madekwana ya vhaimbi makone vha muzika .
Mimasipala i fanela u rangisa phanḓa zwo raliho musi hu tshi itwa tsedzuluso dza badzhethe dzi re nḓilani . 
Zwikili zwa u tshimbidza
U sielisana na u thetshelesa nga vhuronwane
U vha na zwipikwa zwa vhuṱhogwa zwa u gwevha muhumbuloni , tshigwevho tsho teaho tshi tea u phasiswa . 
U langa mveledziso ya mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dza pfunzo ya dzinnḓu . 
Phendelo dzi tea u dzhiiwa sa dzimbalombalo na uri dzi bva kha zwe zwa anganyelwa na mbono . 
U linga hu a rekhodiwa ha dovha ha vhigelwa vhabebi .
Phambanyisi dzi re hone zwino , hu tshi katelwa na ṱhanganyamagodo , zwi ḓo tea u shumiswa hafhu . 
Mabembela aya o khunyelela nga dzi 12 Lambamai , na " Imbizo Lounge " , yo vhaho hone khathihi zwo itwa nga vhorapolotiki vhararu kha mavunḓu mararu .
Tshitatamennde tsha mbadelo tshi sumbedza mbadelo dzavho dza ṅwedzi nga ṅwedzi na tshelede iṅwe na iṅwe ine vha koloda GEMS .
Tshivhumbeo tshi tea u shumisa maitele a " mushumisi-mubadeli " nga afho hune zwa konadzea ngaho . 
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u ita uri mivhili yashu i dzule yo takala .
15 . Mbadelo sa zwe dza randeliswa zwone nga fhasi ha tshipiḓa tsha II kha Gazethe ya Muvhuso nḓivhadzo 187 ḽa 15 Luhuhi 2002 .
Talani mutalo ni tshi ṱuma ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe na tshifanyiso tshone .
Kharikhuḽamu ya Vhuimo ha Fhasi i na ṱhoḓea yauri vhagudi vha Gireidi R vha tea u fhiwa tshikhala tsha u alusa zwikili zwa thangelauvhala , thangelauṅwala na thangelambalo , ya dovha hafhu ya bula zwikili zwine vhagudi avha vha tea u vha nazwo zwa u wana murango wo khwaṱhaho wa pfunzo u itela uri u guda hu vha lelutshele musi vha tshi swika kha Gireidi 1 na u fhirela phanḓa .
Tshimedzi 2007
" A tho ngo ni vhudza ṅwananga ? " , ndi mme awe vha no ralo vha tshi mu kuvhatedza .
Vha ye kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe wa Kapa .
Fhedzi , ho sedzwa u bvelela hashu kha u ṱanḓavhudza beisi , phungudzo ya phimo idzi yo swikelwa hu songo vha na u dzhiela fhasi mbuelo . 
Dziṅwe dza mvelelo nga dzikhamphani dze dza vhuelwa dzi katela : 765 wa khanḓiso dza sainthifiki ; 649 wa matshimbidzele a miṱangano ; 1062 wa zwibveledzwa zwiswa zwo rwelwaho ṱari ; 111 wa zwivhumbeo zwa ndaka ya vhuṱali ; na 33 wa phathenthi dzapo na dza dzitshakha .
Mushumi wa tsireledzo u fanela u manḓafhadza u kona u bvisela nnḓa ha tshitediamu vhaṱaleli vha itaho phosho yo bvaho nnḓa ha nḓila kana u vha hanela u dzhena , na u shumisa maanḓa a pfadzaho u ita mushumo yeneyo . 
Mafhungo a katela zwiteṅwa zwoṱhe zwa tshinyalelo na ḽevele ya mbadelo fhedzi hu si kha ḽevele ya vhuḓikumedzeli . 
Tshikhala tshi vha tsha ndeme vhukuma musi muthu a tshi khou humbula u musudzuluwo nga tshikalo tshapo . 
U fhungudza tshivhalo tsha vha shavhaho tshikolo na ukhwinisa tshivhalo tsha vhunzhi ha u phasa kha yunivesithi dza Afrika Tshipembe nga u angaredza zwi na tshivhalo tsha u ambara magaweni tsha fhasi zwi tshi vhambedzwa na kha dzitshaka . 
Dzina ḽavho na zwidodombedzwa zwa vhukwamani na , arali zwi hone , vhuimo ha muthu ane a khou saina thendelano .
Vhone ( kha vhuimo havho sa Phuresidennde ) vho ri : " Pulane ya Mveledziso ya Lushaka I ṋea tshikhala tshavhuḓi tsha vhuthihi zwihulusa nga uri i na thikhedzo ya vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ubva kha madzangano a poḽotiki na a mvelele "  . 
" Hei mbekanyamushumo i konisa vhalwadze vha no kona u ḓitshimbilela uri vha ye vha ḓidzhiele mishonga hune ya dzhiiwa hone tsini na hayani kana mushumo wavho - zwine zwi vhulunga tshifhinga na tshelede .
Vhaṋe vha mahaya vha funa sisiṱeme ine ya kona u shumisea zwavhuḓi na u londotea . 
U fha tsumbavhuyo mbekanyamaitele na vhurangaphanḓa kha mafhungo a kwamaho ndaulo ya malaṱwa ; 
Tsumbo : tsumbo , Mphwe dzi a fusha .
Khethekanyo ya Masipala
i khou ita bembela kha maAfrika Tshipembe u shumisa ṅwedzi wa Ṱhangule u pembelela tshiimo tsha vhafumakadzi kha tshitshavha tshashu .
Kha Komiti ya Wadi muṅwaleli u na vhuḓifhinduleli ha u rumela nḓivhadzo ya muṱangano hu tshee na tshifhinga phanḓa ha muṱangano u tevhelaho , khathihi na khophi ya adzhenda na maambiwa a muṱangano wo fhiraho .
Sa musi muvhuso wo dzhenelela kha zwiwo zwinzhi u tandulula khuḓano dza zwa migodi , khamphani dza zwa migodi ngauralo , dzi tea hafhu u ḓilugisela u shela mulenzhe kha thandululo nga u dzhenisa zwa vhukuma zwitshavha zwapo nga u fulufhedzea . 
Tshiṱatamennde nga ha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 8 Fulwi 2016
Mishumo ya Muhasho wa Mutakalo yo dzudzanywa kha mbekanyamushumo dzi tevhelaho : 
Mufarisa Tshipikara wa Buthano ḽa Lushaka na Mufarisa Mudzulatshidulo wa NCOP ,
Mukumedzo na materiaḽa wa khoso zwi ḓo vha nga Luisimane . 
Zwi katela tshaka tharu dza mishumo : 
Phethishini ndi khumbelo ya tshiofisi kha Phalamennde ya u dzhenelela kha mafhungo .
Kha mavundu aya u sa dzhenela hu nṱha kavhili vhuponi ha mahayani u fhira vhupo ha dziḓoroboni . 
Mimasipala i ṱanganela hani na masia a muvhuso na a mavundu .
Zwigwada zwa mishumo zwi kati masiani o fhambananaho .
O dzula a khou wana mbudziso u bva kha vhaḽedzani nae kha nḓowetshumo . 
Modulu uyu wo sedza phambano ya mirafho tshitshavhani na uri zwi kwama hani mveledziso .
Komiti dzi shuma na mafhungo a zwa mutakalo na tsireledzo mushumoni kana kha khethekanyo dzine komiti dzenedzo dza vha dzo thomiwa hone .
Vhaofisiri vha muvhuso na vhone vha nga si lavhelelwe u ita tsheo dza khwiṋesa kha vhadzulapo arali vhadzulapo vha sa dzuleli vho u vha ḓivhadza nga ha ṱhoḓea dzavho .
5.1 Maga ane a fanela u tevhedzelwa a ndangulo ya madi
( a ) nga miraḓḓo mivhili ya Buthano ḽa Lushaka , arali hu tshi khou tea u khethiwa Muphuresidennde kana Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo wa Buthano ;
U rera nga zwine zwa fanela u itwa u isa pulane phanḓa miṅwedzi mivhili i tevhelaho .
Mbekanyamushumo ya mveledziso yo sedzaho kha u khwiṋisa ndeme ya vhutshilo i tea u tikedzwa sa nḓila ine ya shumesa ya u lwa na zwivhangi zwa vhugevhenga na zwikhala zwa u ita vhugevhenga . 
Khaedu iṅwe na iṅwe i ṋaṋiswa nga u ḓala lwo kalulaho na masiandaitwa aho a u sa vha na vhashumi vho eḓanaho zwi tshi ḓa kha tshivhalo na vhuleme ha u thoma u shumisa mulayo une wa vha hone muṅwe na muṅwe kana mveledziso ntswa . 
Vha humise mabammbiri a tevhelaho :
Ndi nga kha zwiṱori izwi uri muthu u kona u fhaṱa nga huswa zwa kale zwa Afrika . 
Zwo swikelelwaho u bva mahola zwi katela u vhulungwa ha mishumo ine i nga edana 67 000 na u sikwa ha mishumo miswa ya khwine kha sekithara ya Zwiambaro , Mikumba na Zwienda .
Muofisiri o mbo ḓi mu bata , a mbo ḓi vunḓa ṱafula nga mulenzhe . 
Mvelelo dza vhuṱaṱisani dzo sudzuluwa . 
u tikedza SGB kha u ita mishumo yayo .
Khumbelo ya thendelo kana lasisentsi
Nṱhani ha izwo zwine mavundu a tea u vhekanya , muhasho wanga u ḓo thusa nangoho kha zwiṱiriki izwo zwine zwikolo a zwo ngo shuma zwavhuḓi lwa tshifhinga tshilapfu . 
Vhukando ha u langa ṱhirafiki hu tea u monithariwa na u shumiswa ho sedzwa vhupo hoṱhe . 
Hoyu ndi mushumo u lemelaho ; fhedzi ndi wa vhuṱhogwa vhukuma . 
U bula vhuḓipfi hawe siani ḽa zwe zwa ṅwalwa a bula uri ndi nga mini a tshi ralo , tsumbo , " Ndi pfa uri munwaḽi o vha a tshi nga vha o fha mafhelelo a takadzaho a tshiṱori .
U ita mvetomveto
Tshumelo dza dzilafho ḽa shishi , dzine dza katela tshumelo dza ambuḽese , ndi vhuḓifhinduleli ha mihasho ya mutakalo ya mavunḓu . 
Nga ngomu ha ndaela ya matshilisano , zwiimiswa zwoṱhe zwa matshilisano zwi a dzhenelela kha u fhambana ho ṋewaho nga Mudzimu ha vhulondavhathu nga nḓila yavho , kha ḽevele ya ḓivhazwakale yavho . 
U vhambedza / livhanya na tshenzhemo ya ene muṋe
f ) Vho Diane Reinette Terblanche ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Nḓila nthihi fhedzi ye vha i ṋetshedza yo vha ya uri fanela u vha na nyambedzano nga mulalo , fhedzi hezwi zwo vha zwipiḓa zwoṱhe zwa u ya kha nyambedzano dzo raliho naho u ita nga u rali vho thusa vhukuma u ṱhogomela sisiteme . 
Khovhe dze dza fa nga toksini aḽumini a dzo ngo tea u ḽiwa , vhunga aḽumini i tshikwamea nga zwiṱuku kha vhulwadze ha Alzheimia . 
Ndi khou dovha hafhu u tenda na u livhuwa vhuḓiimiseli na vhuḓikumedzeli ha tshiṱafu tshashu vhe vha shuma zwihulu lwa ḓuvha na ḓuvha u itela u vhona uri ri khou swikelela zwipikwa zwashu . 
fhedzi a tshi shumiswa nga nḓila i songo ḓowelwaho .
Hafha , musi ri tshi isa phanḓa na u tikedza kushumisele ku no vhuedza kwa zwiko zwa masheleni zwa muvhuso , ro vha ro livhana na mushumo u sa takadzi wa u dzhenelela ra thuba ndaulo ya miṅwe ya mimasipala yashu . 
A ro ngo vhuya ra vha na mafhungo a vhukuma kha riṋe musi tsheo idzi dzi tshi dzhiiwa ; tshanduko dza thekinoḽodzhi dzi a ṱavhanyedza u itela izwo . 
Muvhuso u khou shuma wo sedza nḓisedzo ya muḓagasi ine wa nga ḓitika ngayo u itela u vha na vhuṱanzi ha uri muḓagasi u hone zwino na kha tshifhinga tshiḓaho ; khonadziso ya nyaluwo ya ikonomi .
Madzangano oṱhe a Tsireledzo ya Mulilo a tea u ḓi ṅwalisa na Muhasho wa Maḓi na Vhusimama ḓaka .
U fara na u ḽa zwithu zwa khemikhala zwi siho mulayoni na zwidzidzivhadzi zwo thivhelwa . 
U langa ṋetshedzo ya maḓi na vhuthathazwitshili . 
Nga murahu ha dzulo ḽa tshiofisi , vhaofisiri vha ya u ṱavha miberegisi henefho fhethu . 
u linga ( assessment ) - u wana mafhungo nga ha kushumele kwa mugudiswa nga nḓila ya fomaḽa kana i si ya fomaḽa
Vhushaka ha ṱshikwama na Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe ( SARS ) zwi isa phanḓa na u bveledza mvelelo dzavhuḓi dza mashumele adzo . 
Mandu u / vha sinyutshela uri dayari yawe yo vhaliwa .
Hu na zwiga zwi sumbedzaho nyaluwo zwine shango ḽa nga shumisa kha u alusa mbonalo ya nyaluwo ya ikonomi .
3.31 Zwenezwi Vhuloi ha vhurereli ( Wicca ) vhu tshi dzhiiwa sa vhurereli ha vhathu vha si vhanzhi , kha nyimele ya Afrika , lutendo na maitele a vhidzwaho uri " vhuloi"ndi tshipiḓa tsha tshoṱhe tsha vhubvo na lutendo lwa sisiṱeme ya mvelele dzoṱhe .
Nga murahu ha 1989 ḽifhasi ḽine ra ḽi ṱanganedza roṱhe , zwi si na ndavha uri ndi u takalela muhumbulo washu wa uri ndi sethe nthihi yo ṱanḓavhuwaho ya milayo ya ikonomi ine ya ḓo khwaṱhisedza u bvelela . 
Nga muhumbulo uyo wa ipfi , a thi humbula u vha ndo vha tshipiḓa tsha mulayo we wa ita uri u fara zwiṱhavhane izwo zwa ndeme zwi wanalaho zwo leluwa kha muṅwe na muṅwe fhasi ha nyimele dzo ḓoweleaho dza ḓuvha na ḓuvha . 
1 Lambamai - 30 Fulwi
Arali ni nga ita ndingo na wana ni so ngo kavhiwa , ni nga ḓi tsireledza kha u pfukelwa .
U katela zwidodombedzwa zwo khetheaho
Sa tsumbo , arali muthu a fhindula lwa swili nga u zhambelela , mvelelo ndi dza uri uyo ane a khou fhindulwa na ene u ḓo zhamba nga nḓila yeneyo .
Ndima iyi i sedza thekheniki dza vhudavhidzani dzine dza nga shumiswa u thusa Komiti dza Wadi kha u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha nga nḓila yo ḓalaho .
Muvhilaheli kana mupondiwa , sa zwe a ṱalutshedziswa kha Ndima 299A ya Mulayo wa Kutshimbidzele kwa zwa Vhutshinyi , wa 1977 , a nga ṱahisa vhupfiwa hawe nga u ṅwala kana nga u vha hone muṱanganoni wa Bodo ya Pharou ḽu hune mupondi a do sedzwa uri a nga vhofhololwa nga pharou ḽu naa kana u vhewa nga vhofhololwa fhedzi e fhasi ha vhululamisi .
Kha nyimele ine ha vhana tshanduko ya zwivhumbeo yo konadzeaho , muvhuso wo shuma mushumo muhulwane kha maitele aḽa . 
Ezwo zwo vha zwi tshi ḓo katela na mafhungo a uri mupo woṱhe wo langiwa hani . 
Hu ḓo bveledzwa nḓila dza u khwaṱhisedza tshumelo dza ndeme dzi no nga sa vhuendi ha u bindudza , fulufulu , vhudavhidzani na maḓi , hu tshi khou khwaṱhisedzwa u swikelelea hadzo na u bvela phanḓa na u shuma .
MURAḒO MUHULISEI : Mulangadzulo , ndi khou humbela u thusa .
Nga u ita ezwi vho anzela u vha vho ḓilugisela u ri thusa u fhirisa u kombetshedza u ṱoḓa ṱhoḓea dza vhubindudzi na zwenezwo . 
Hezwo ndi zwithu zwa ndeme vhukuma zwashu , saizwi ndi tshi pfa ndi na vhuṱanzi uri vha ḓo tenda . 
Nga tshiitisi itshi , muvhuso u tikedza u fhirisela nga zwiṱuku kha ḽeveḽe ya tshikolo maanḓa a u dzhia tsheo malugana na nyavhelo ya tshikolo . 
Mulayo wo khwiniseaho wa nyelelo nga ngomu u tendela u dzhenelela ha vhalambedzi vha si nga fhasi ha BEE kha luṱa luthihi lwa vhuṋe . 
Fhasi ha mbekanyamushumo iyi pfufho dzi ṋewa dzisainthisti khulwane dza Afrika kha iṅwe na iṅwe ya sekhithara mbili dzi tevhelaho : Saintsi ya Vhutshilo na Ḽifhasi ; na Saintsi ya Mutheo , Thekhinoḽodzhi na Vhubveledzi kha ḽeveḽe dza lushaka , dzingu na dzhango . 
Zwikhala zwa mushumo tshikoloni , zwine zwa katela SMT .
Kha nzulele dzo raloho , arali bwindi ḽa masephenene a tsimbi ḽo anda u fhira muṋoko wa khomphaundu dzi sa ṋokisei dzine dzanga ḓifhaṱa vhukati ha tsimbi na aniyoni dzi re hone maḓini a no khou shululelwa khao , hu na tshiluḓi . 
Mulayo u topola nḓila dzo vhalaho dzine dza nga ita uri izwi zwi swikelelwe hu tshi katelwa :
U tshimbidza miṱangano fhethu hu swikeleleaho na nga luambo lune vhathu vha pfa vho vhofholowa u dzhenela ngalwo , zwine zwa sia mafhungo a tshi swikelela muṅwe na muṅwe na uri vhathu vha pfa vho vhofholowa u bvisa vhupfiwa havho .
Kha nyimele yeneyo vha do humbelwa uri vha dadze redzhisitara ya u sa vha hone mushumoni hu tshi itelwa uri hu vhe na rekhodo yazwo .
2.2 . Mulayotibe wa Khwiniso wa Madzangano a Ndaka a Guṱe wa 2016 une wa ḓo gandiswa u itela vhupfiwa ha vhathu .
ndondolo yo fanelaho ya vhana vha lwalaho kana vhane vha farwa nga vhulwadze
Nga u ralo ro ḓiimisela u tsireledza vhasefi vha lwanzheni , phendelashango na vhupo ha maḓini . 
U itela tshitatamennde tsha tshelede i dzhenaho kana u bva , tshelede na zwi edanaho na tshelede zwi katela tshelede ine muthu a vha nayo , diphosithi yo itwaho , huṅwe vhubindudzi ha nṱhesa ha tshiluḓi kha tshifhinga tshipfufhi na tshelede yo engedzwaho u itela u thusa nga bannga . 
Mushumoitwa wa IDP wa 1 / 6 : Tsaukanyo ya kufhambanele ya zwa ikonomi na kutshilele / mbeu
Sia ḽa nḓivho ya ngudo i shumisaho nḓivho ya saintsi u tandulula thaidzo dza saintsi ndi nḓivho ya zwiko sa zwiko . 
Vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha mihasho ya pfunzo ya vhuongeloni ṋamusi ndi kha sia ḽa u ḓivhisa , hune ha vha , u thusa vhashumi vhaswa kana vhathu vhaswa vhane vha khou bva u ṱhaphudza pfunzo dzavho uri vha kone u ḓivha tshiimiswa . 
Nga u bveledza vhudzheneleli ho engedzwaho kha bennde dza vhaswa , ri khou shela mulenzhe kha u shumiswa ha tshifhinga zwatsho nga vhaswa vhashu lwa vhuḓi na lu vhuedzaho . 
* Maḓi na Vhuthathatshili
R25 miḽiyoni i ḓo vhulungwa kha u bveledza dzikiḽabu kha mitambo yo fhambanaho , zwihulusa kha zwitshavha zwine zwa shayesa , u itela u bvisela khagala vhukoni na u khwinisa nyaluwo ya tshiimo tsha mitambo .
Sa ndangulo ri tea u ranga phanḓa nga u vha tsumbo . 
1.6.3. U shela mulenzhe hadzo hu khou vha hone nga kha Tshikimu tsha Maraga wa Mbambadzelannḓa na Thikhedzo ya Vhubindudzi ya dti , i shumaho kha u bveledza maraga ya mbambadzelannḓa kha zwibveledzwa na tshumelo dza Afrika Tshipembe , khathihi na u kunga vhubindudzi vhuswa ha mashango a nnḓa kha shango .
Tshipikwa tshihulwane tsha ino mbekanyamushumo ndi u ṋetshedza tshumelo dza ndondolo ya mutakalo wa fhasi , nahone tsho ḓitika nga mitsiko ya kushumisele kwa masheleni i tevhelaho : 
maAfurika Tshipembe vha nga sumbedza u tikedza havho lu vhonalaho nga u ambara riboni dala sa tsumbo ya vhutshilo , nyaluwo , , fulufhelo , ṱhogomelo na thikedzo kha vharangaphanḓa vhashu vha matshelo .
KHETHEKANYO Oraḽa : U vhala / U thetshelesa / U amba
Reithi ya dzimpfu dza khentsa ya gulokulo na mulomo , khentsa ya tshubu i bvaho mukoloni u ya thumbuni , khentsa ya ḓamu na lufhiha zwo gonya ngeno mpfu dza khentsa ya murura na ḽilagumo dzi dzula dzi hone . 
Mulayo wa Ndangulo ya Mupo wa Lushaka ' National Environmental
Vha nga thusa kha u wana thandululo dzine dza nga shuma kha tshifhinga tshilapfu nahone dzo teaho ṱhoḓea dza tshitshavha .
Nga huṅwe vha nga wana vha this tea u badelelwa mutikedzelo u bva kha mutholi .
Ṱhahelelo ya ndeme ya vhatsila vha re na ndalukanyo dzavhuḓi na tshenzhelo na dzithekinishieni ndi tshivhangi tsha mbilaelo . 
Ndi livhuwa muṱa wanga u ntikedzaho vhukuma u itaho uri vhushelamulenzhe hanga vhu konadzee . 
Mulayotibe ndi mvelelo ya u vusuludzwa ha milayo yoṱhe ya pfunzo ya mutheo ho sedzwa kha u alusa vhukoni ha tshiimiswa u itela u khwinisa mavhusele a zwikolo , vhurangaphanḓa na vhuḓifhinduleli , u shandukisa tshumelo dza pfunzo , khathihi na u tsireledza zwigwada tshayatsireledzo u itela u vhona uri hu na u tsireledzea ha vhaṅwe vhagudi .
Mbekanyamushumo ndi ya vhukuma , ndi ya ndeme nahone ndi tshithu tshavhuḓi tshi tikedzaho vhutumbuli vhune ha ḓisa ndeme ya tshelede kha mveledziso ya thekinoḽodzhi na vhashumi na zwikili zwi re na vhushaka na nḓowetshumo .
Khophi yo khwaṱhisedzwaho u vha ya vhukuma ya :
tshidulo fulufhelo muṅadzi fhumula
Tshivhalo tsha phesenthe ya nṱha ya 96 ya vhaṱolwa ( mimasipala na zwiimiswa wa masipala ) zwo ṋetshedza zwitatamennde zwazwo zwa masheleni nga tshifhinga , zwine zwa vha nyaluwo khulwane vhukuma ya u bva kha 93% ya 2012 / 13 na 78% ya 2007 / 08 .
Mulayotibe u khethekanya u tambudza sa vhutshinyi ha vhugevhenga nahone muthu muṅwe na muṅwe ane a ita , u lingedza u ita kana u ṱuṱuwedza , u thoma , u kombetshedza kana u renga muthu muṅwe na muṅwe uri a ite zwa u tambudza u ḓo dzhiwa a na mulandu wa u tambudza . 
Zwi nga dzhia maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ya tshitshavha .
U shumisa pharagirafu ya marangaphanḓa i kungaho ;
Ri khou fhirisela zwoṱhe hezwo kha yunithi ya vhuṱoḓisisi yashu , musi ro zwi dzhiela nṱha . 
Hune ha vha na maga a khaṱhululo a nga ngomu , a fanela u shumiswa phanḓa ha musi hu saathu u itwa zwiṅwe zwithu .
Nḓila iyi ya u ḓadzwa ha dzilogofureme i vhonala i tshi nga i a konḓa , fhedzi dzi ṋea nḓivho ya ndeme nahone kutshimbedzele ndi kwa ndeme , hu si kha u bvelela ha thandela fhedzi , fhedzi na u fhaṱa kushumele ku sa nyeṱhi na u guda kha avho vho dzhenelaho mushumo uyu .
Reshio yo rerwa nga hayo magumoni a tshifhinga tsha u vhiga . 
Ndi zwa ndeme uri Bugu Tswuku yo dovhololwaho i dzule i ḽiṅwalo ḽi tshilaho ; u dzulela u bvisa mihumbulo nga vhashumi na vhaṱoḓisisi vha ḓo vhona uri ndivho iyo i khou swikelelwa . 
Nahone zwi amba u ita nungo dza vhuhali dza u wana thasululo i kovhekanwaho ya u kunda thaidzo ya vhukuma yo livhanaho na vundu . 
Vhupo ha miḓini kha mushumo wo livhaho na u guda ho sedzaho mushumo . 
Musi ri tshi ḓisa vhatumbi , vhashumi , zwigwada zwa vhafumakadzi na vhaimeleli vha vhathu vhapo nyambedzanoni , ro vhona khonadzeo khulu vhukuma ya mukatelo wa tshitshavha u itela u swikela pfanelo dza vhathu kha nyambedzano dza u pfukisela . 
Kha vha sumbedze u navha ha mafhungo aya .
U vha na nzudzanyo ya mveledziso ya zwikili ya u shomedza masheleni a vhathu nga zwikili zwo teaho zwi ṱoḓeaho u itela u bveledza mishumo yayo lu bveledzaho . 
Vhunzhi ha mavu aya zwa zwino na one ndi a muvhuso . 
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu Madokotela zwao ( DziGP )
Khanedzano dza mbekanyamaitele idzi na mihanga a zwi imeli mvelaphanḓa kha sia iḽi . 
Nḓivho yavhuḓi ya mulayo na mbekanyamaitele . 
Thero na mulaedza
Pulanelani u ṅwala maṅwalwamatsivhudzi a inwi muṋe .
U rangela u vhala na nyambedzano : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na zwifanyiso
Tshumeloyapo with tshumelo ya dzingu
Muthu muṅwe na muṅwe a pfukaho mbeshelo ya milayo yapo iyi u ḓo wanwa mulandu wa vhukhakhi nahone a nga farwa . 
Zwienge zwa Afrika Tshipembe kanzhi zwi rengiswa kha maraga wa fhano hayani uri zwi kone u itwa zwi tshi ya phanḓa . 
U shela mulenzhe zwihulusa nga nḓowetshumo ya vhubveledzi zwi nga si dzhielwe fhasi nga nṱhani ha zwenezwo . 
Mulanguli wa CBP , a tshi thuswa nga Muḓivhimakone wa CBP u ḓo kuvhanganya mafhungotsivhudzi oṱhe o fanelaho a a tshimbidza kha komitini dza wadi , hu tshi shumiswa tshishumiswa tshi re nga ngei murahu .
U bveledzisa maitele a ikhonomikisi zwi ṱoḓa u tandulula tshumiso ya tshikhala tsha bada , na u kumedza tshiṱirathedzhiki nga kha ndangulo ya tshikhala tsha bada u itela u dzhiela nzhele vhuendi ha tshitshavha . 
Ri ḓo ḓishomedzwa nga mikhwa ya ndeme , milayo na ndaulo dzi shumaho mushumoni washu . 
Mutsireledzi wa tshitshavha o swikisa mbilahelo o imela mufariwa we a rwiwa nga vhaofisiri . 
Mulaedza wa Lushaka nga Muhulisei Vho Jacob G Zuma , Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , kha Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Phalamennde , Kapa
Sisiteme dza lushaka dzi do dizainiwa nga ndila ine ya do sia I tshi konisa Madzhendedzi a Ndangulo ya Vhufaramadi , musi dzo no simiwa , uri dzi dzhie vhudifhinduleli ha ndangulo ya mafhungo kha vhupo ha ndangulo ya madi vhune vha wanala khaho , khathihi na u kona u swikelela mafhungo a mivhunduni kana vhuponi ha vhahura .
Arali ndugiselo dzi sa fushi , kutshimbidzele kwa CBP ku ḓo lepa-lepa , a hu nga ḓo vha na vhathu vha u shela mulenzhe , vhatshimbidzi vha ḓo hanganea , nahone vhudzivha ha kutshimbidzele kwa CBP kha u isa tshiuludzani ndeme ya u shela mulenzhe hu ḓo nyeṱha .
Muhangarambo uyu wa fhethu u ḓo ṱoḓa na u ṱavhanyisa ṱhanganelo ya mbekanyamushumo dza muvhuso na thandela u itela u swikelela ndivho ya muvhuso wapo i re na mushumo . 
Nḓowetshumo ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi i tea u engedza ṱhoḓea nga maanḓa na uri zwenezwo i nyanyule vhubveledzi ha vhulimi , ngeno i tshi khou sika mishumo na u nyanyula nyaluwo ya ikonomi , zwine zwa tendela u khwiniswa ha zwitandadi zwa vhutshilo na nḓala yo fhungudzwaho . 
Izwi zwi katela u farwa , nyolo , na u khwiniswa ha lubuvhisia , khathihi na u ṋea ngeletshedzo ya phurofeshinala kha mveledziso na ndondolo ya lubuvhisia . 
Kha izwi , nḓisedzo i yoṱhe ine ya vha na khonadzeo ya u sa pfesesea ndi ya u livhana na u vhuya hafhu ha milandu ya kale . 
Mulayo muswa wo dzinginywaho u a pfisa vhuṱungu avho vhane vha ita vhuloi vhune ha vhaisa vhaṅwe kana u shushedza vhaṅwe uri vha ḓo vha lowa , fhedzi vhuloi vhu sa vhaisiho vhaṅwe vhu khou ṱanganedzwa , sa tsumbo vhuṅanga na vhuloi ha vhurereli .
Mulayo une wa ḓo bveledzwa zwenezwo u tea u langula thasululo ya khanedzano musi dzo no swikiswa kha khothe ya sialala .
Avho vhane vha khou hanedza Mulayo u re hone zwino a vha fushei ngauri Mulayo a u tsireledzi vhathu vhane vha pomokwa vhuloi .
Tshifhinga tshine vha ḓo tshi dzhia u fhindula tshi ḓo ya kushumele kwa shango ḽene ḽo .
Nga Fulwi , Muhasho wo vha wo katelwa kha vhupulani ho fhelelaho na u thomiwa ha tshiṱirathedzhi tsha nyambedzano u itela u Rwelwa ṱari ha Phuresidennde . 
Khabinethe i khoḓa maitele a ṱhanganelo na u fhindula ho itwaho nga muvhuso , mabindu na maAfrika Tshipembe zwao kha u thusa miṱa yo welwaho .
Komiti dza Wadi dzi dovha hafhu dza shuma mushumo wa u tikedza vhakhantseḽara musi vha tshi ḓivhadza tshitshavha .
Vhalangavunḓu na Vhalangadzulo vha Vhusimamulayo ha kha Vunḓu ,
Minista Vho Donald Grant vha ri zwikolo zwo fhindula zwavhuḓi kha mivhigo na kha mafulo na uri a khou thoma u shumisa nḓowedzo dza vhuḓisa nga fulufulu u tandulula thaidzo dzo tiwaho , kanzhi hu na mvelelo dza nṱhesa . 
U itela u tandulula thaidzo ya khwalwa dzi sa vhonali , ni tea u khethekanya khwalwa idzo . 
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 , na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 , i tikedza Ndayotewa nga ha ndeme ya u dzhenelela na u ṋekedza muhanga wa kushumele wa u vhumba Komiti dza Wadi .
Fomo ya khumbelo ya thendelo iyi i nga wanala kha Tshipiḓa tsha 2 tsha Ṱhumetshedzo ya 2 tsha Ndaulo dza BABS .
Mahatsi ndi afhio na miṋawa na uri zwi limiwa hani ? 
Shumisani maipfi aya uri a ni thuse . ro vha o kadzinga o baka ndo tamba
Nga huṅwe u dzhenela ha tshitshavha ndi tshipiḓa tsha phurogireme yo khetheaho ya phurosese ya mugaganyagwama wo vusuludzwaho ngei Porto Alegre , Brazil , u katelaho zwigidi zwa miraḓo ya tshitshavha ṅwaha nga ṅwaha vha tshi tikedzwa nga thimu ya vhashumi vha masipala vha khou tshimbidzaho mafhungo
Muhumbulo nga hetshi tshifhinga u songo vha wa u ṱutshela tshumelo dza ndeme , fhedzi vha fanela u vha vha tshi khou pulana u swikela zwinzhi nahone zwi re na ndeme ya tshelede zwa khwine nga masheleni a re hone . 
Izwi zwi katela mabindu mahulwane , mazhendedzi a si a muvhuso , madzangano a zwa vhurereli , mazhendedzi maṅwe a kombetshedzaho zwa mulayo na zwiṅwe zwo fanelaho hune ha vha , vhadzulapo . 
U kwamana na u shumisana na vhaṋetshedzatshumelo , vharengi na vha ndangulo nga fhasi ha nyendedzi ya minidzhere wa thandela ya u fhaṱa . 
Musi ri tshi khou amba , mishumo yo mapholisa yo engedzwaho i kha ḓi bvela phanḓa . 
Maipfi mavhili fhedzi a re kha mutevhe uyu ane ha tsha shumiseswa ndi maipfi ḓo na kha . 
Afrika Tshipembe ḽi khou khwaṱhisedza vhuimo haḽo na vhuḓikumedzeli kha thendelano ya mbambadzo na China ' na uri ri dzhia Taiwan sa tshipiḓa tsha ndeme tsha Peoples Republic of China .
Hedzi thandela khulwane dzi khou thusa kha NDP nga kha khonadzeo yadzo ya u alusa mveledziso ya ikonomi , u honolola zwikhala zwa ikonomi na u alusa zwa u sikiwa ha mishumo .
U ṅwalelana hoṱhe na maṅwe maṅwalwa malugana na thendelano ane a ṋekanwa vhukati ha vha kwameaho a tea u ṅwalwavho nga Luisimane . 
U itela ṱhoḓea dzo khetheaho dza khonṱhiraka ndi zwa vhuṱhogwa u ta vhudenya ha fhasisa ha ḽeyara iṅwe na iṅwe nga murahu ha u vhewa ha matheriala . 
Kha mbudziso iyi ṱhoḓea dzi nga ha khethekanyo ya fomaḽa na zwiṱirakitsha . 
U khwinisa ndeme ya pfunzo zwi ṱoḓa vhulangi havhuḓi , thikhedzo u bva kha zwigwada zwi re na dzangalelo na tshifhinga .
U fhindulwa kha u bviselwa khagala ha dzieriasi kha zwitatamennde zwa masheleni . 
Pfunzombonwa dza vhadiatshinwi dzi thusa rekhodo dza sona nga u ananya zwifanyiso zwa sikene na matheriaḽa a no bva kha luvhanḓe . 
Khungedzelo yashu ya vhuendelamashango i katela vhubveledzi ho khetheaho kha uno ṅwaha izwi zwi katela : 
Musi u pfuka mulayo hu tshi vha vhutshinyi ha vhugevhenga , hu ḓo farwa nga nḓila yeneyo na u vhigiwa kha SAPS . 
Ndaulo ya zwino ya vhuṱali yo lavhelelwaho nga fhasi ha Mulayo wa Dzibannga khathihi na Ndaulo dzawo a i ṱuṱuwedzi dzibannga kha u dzhenelela kha modele muswa wa u tikedza nga masheleni . 
Vha khou rambiwa u bula muhumbulo kha maitele a u ḓadza mbudzisombekanywa u itela maitele a u ṱola . 
Zwi tshe zworalo , tsedzisiso yo khetheaho i fanala u ṋewa u vhona uri hu na ndingano ya mbeu kha u pulana thandela .
5.2 Mulangammbi Muhulwane wa Mmbi ya Lushaka ya Afurika Tshipembe , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo vha vhone vho faraho vhuṱambo kha Ḓuvha la u Pembelela Mmbi dza Zwiṱhavhane fhasi ha thero " Mmbi ya phurofeshenala i konaho ya vhupileli ya vhathu vha Afurika Tshipembe " nga la 21 Luhuhi 2015 , ngei Potchefstroom , Devhula Vhukovhela . Ḓuvha ḽa Mmbi dza Zwithavhane li pembelelwa ṅwaha munwe na munwe hu tshi ṱhonifhiwa vhanna na vhafumakadzi vhe vha shumela tshitshavha fhano hayani na mashangoni a nnḓa .
Khumbelo yavho ya livi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na i tea u ta na thanziela ya dokotela .
U itela u kona u swikelela izwi , ri toda madi .
2 . U TA MAGA A TSHUMELO
vho tholiwa uri vha lange mavu a muvhuso ( hu tshi katelwa na mavu a Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe )
Mashudu khonani ya Bongi , Ann Brown , na ene o vha a tshi khou fhira henefho he tshiwo tsha bvelela hone .
Mivhigo i shumiswa kha u ṋetshedza u vhigela murahu u bva kha odithi u ya kha asesimennde na tsenguluso dza vhufhura . 
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani , ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi , mafasiṱere , ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe .
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u dzulela u vha hone nga ṅwedzi wa Luhuhi .
1.1. Khabinethe yo sumbedza u kwamea kha dzipfudzungule Mugodini wa Marikana wa Lonmin dze dza itisa uri hu vheiwe zwishumiswa fhasi na u thithisa vhubveledzi .
U vhala zwibveledzwa zwa u tevhela maga a maitele tsumbo : risipi/ ndaela dza maedza , tsumbo : u peta bammbiri ḽa bogisi )
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa ndingo dza kiḽinikhala kha u vhona vhukoni ha mugudi kha masia na kiḽinikhala , u vhea rekhodo nga nḓila ine zwa ṱoḓea ngayo . 
Tshiteṅwa itshi tshi dovha tsha rekanya mbueloguṱe dzine muthelo wa ḓo tiwa khadzo . 
Ṋaṅwaha nga ṅwedzi wa Lambamai , ndo ṋetshedza vhuḓifhindulele kha vhurangaphanḓa ha indasiṱeri ya dzithekhisi ha u fhelisa nyambedzano dzo livhanaho na kushumele kwa Sisteme ya Vhuendi ya Dzibisi yo Ṱanganelano i Ṱavhanyaho u swika dzikhetho dzi tshi fhela .
Mbambadzo kha mashango aya ndi mahala nahone a hu na thivhelo ya u vhambadzelana . 
Lunyadzo lu nga imiswa fhedzi nga u shandukisa nḓila ine vhathu vha tshila matshilo avho . 
Vhalwadze vha ḓo enda zwavhuḓi huṅwe na huṅwe kha tshiimiswa tshi re na tswayo dzi no vhonala hu si na tshilengo tshi songo teaho . 
I gavheni .
U ela khohakhombo hu fanela u vha vhumatshelo ha u langula milandu i yaho phanḓa ine ya tea u dzhielwa nṱha zwi tshi bva kha , vhukati ha zwinzhi , zwi tevhelaho : 
Hezwi zwi nga vhonala nga u fhungudza " tshikhala " tshi re hone vhukati ha mitengo mivhili . 
U bva tsha ṅwaha wa 1994 , miḓi minzhi i linganaho miḽioni ṱhanu yo dzheniswa nethiweke ya muḓagasi .
_________ ndi ṅwedzi . _________ ndi tshiṱaraṱa tshine nda dzula khatsho .
U khunyelela ha khetho dzo tshimbilaho hafhu zwavhuḓi kha ḽa Afrika zwi tou vha tsumbedziso ire khagala ya uri mveledziso ya demokirasi i khou ya phanḓa kha dzhango .
( 1 ) Arali ha vha na tshikhala vhusimamilayoni hune hoyu Muengedzo wa shuma , ḽihoro ḽe ḽa nanga nkhetheni ane a khou bva tshidzuloni ḽi ḓo ḓadza tshikhala itsho nga u nanga muthu -
Minista vha ita khuwelelo kha vhoṱhe vho ḓidzhenisaho kha zwiito zwa u gwa migodi hu siho mulayoni uri vha litshe mashumele avho a si ho mulayoni sa afha ezwi zwi tshi lwa na mulayo . 
U shumisa zwidodombedzwa zwonezwone zwo khetheaho
Hezwi zwi ṱuṱuwedza vhuṋe khan a u khwaṱhisedza u fhedza mushumo .
Tshivhalo tsha fhasisa tsha thero tharu dzine ha nangwa khadzo u bva kha Tshigwada B - Anekitsha B , Thebulu B1-B8 dza ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 , zwi tshi bva kha nzudzanyo dza pharagirafu ya 28 ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi ḽo bulwaho afho nṱha .
Ngona ya u pulana yo livhiswa kha u ṋetshedza ṱhoḓea dza zwitandadi zwa fhasi zwa u pulana na vhutshilo kha vhupo honoho ; nga maṅwe maipfi , zwithu zwa ndeme , zwiimiswa zwa zwikhala zwa mushumo zwi fanela u vha tsini na vhudzulo ha vhathu huṋe vha kona u swika nga milenzhe . 
Vhashelamulenzhe vha vha nga zwigwada zwiṱuku zwavho vha livhisa kha mvelelo tahru dzine vha dzi dzhia sa dza ndeme kha mushumo wo fhiraho .
Hu na khaedu khulwane dza maitele a ndifho na mbueledzo . 
Thalutshedzo
U engedzea ho lavhelelwaho kha ndiliso ya Koporasi ndi kale zwo gaganyelwa . 
MANWELEDZO A MAITELE A U TUMBULA NA MBAMBADZO YA ZWIKO ZWA ZWITSHILAHO , NA TSWIKELELO NA U KOVHEKANYA MBUELO 20
Nzudzanyo ya Tshiṱirathedzhi Zwipikwa zwa Tshiṱirathedzi zwa Muvhuso Muvhigo
Muvhigo wavho wo khunyeledza zwauri zwa migodi na vhufhaṱi zwo vha nḓowetshumo mbili dzine dza nga ṋetshedza nyana zwikhala vhafumakadzi . 
Ari thomi u amba nga hezwi zwithu musi ri tshi swika hafha . 
Madalo na tshumelo dzinwe dzoṱhe 100% ya mutengo wa Tshikimu
Iḽi sia ḽi ḓo senguluswa hafhu musi hu tshi itwa madalo zwitshavhani nga Khomishini nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso .
Thambo kha dzi ṱhumo , baudu dza u monisa na dzirodo dzi ḓo tou kuvhanganywa hu si u pangwa kha mitshini . 
Arali sisiṱeme ya ṱanganedza khumbelo iyo , vha ḓo ḓivhadzwa uri vha ḓise mbekanyamushumo ya ndango ya mupo u itela thendelo .
Mbilaelo dzo tandululwa nga u ṱavhanya u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa . 
Ri humbela muthu muṅwe na muṅwe u dzhenela kha matshimbidzele a u khwiṋisa u kovhiwa hafhu ha mavu u khakhulula zwe zwa itwa nga Mulayo wa 1913 .
zwa Vhutshilo hu ḓo ṱoḓea :
SAHRC : Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe
Arali Mulangi wa Dzingu a tendela khumbelo yavho , u tea u vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 u rumela mbekanyamaitele ya ndango ya mupo , na u kwama muṋe wa mavu na vhathu vha dzulaho afho lwa mulayo na vhaṅwe vhathu vha kwameaho .
U vhea mutengo wo teaho wa maḓi ndi zwa ndeme u itela u vhona uri tshiko itshi tshi si tshinzhi tshi dzhiwa sa tsha ndeme nga vhadzulapo . 
Mushumo wa mimasipala ine ya wela fhasi muhanga wa zwa milayo na mbekanyamaitele zwine zwa ṋea ndaela na tsumbanḓila malugana na zwipikwa , zwiṱirathedzhi na phurogireme dza masipala zwi tea u shumisa na u livhanywa na mishumo ya masipala . 
Fhedzi , mbudziso khulwane ya nyanḓano ya poḽotiki , kana tshivhumbeo tshine ya tea u i dzhia , a i athu u tandululwa ; vhuimoni hayo ho dzhiwa maano a u fhaṱa u bva fhasi nga u thoma zwitshavha zwa dzingu zwa ikonomi . 
Tsha u fhedzisela , u sedzwa hafhu hu shumana na mafhungo a zwiko zwa vhathu , hu tshi katelwa khwaṱhisedzo , u vhofholola u kumedzela , zwikhala zwi linganaho na ndinganyiso , vhurereli , vhushaka mishumoni , na pfunzo na vhugudisi . 
Vhagudi vha tea u shuma na tshaka dza zwibveledzwa zwo fhambanaho nga nḓila ya oraḽa na kha u vhala musi vha sa athu humbelwa u ṅwala itshi tshibveledzwa .
U ṋea thikhedzo ya tsedzuluso ya Mavu a Muvhuso na tshumelo dza Mbuedzedzo ya Mavu . 
u shela mulenzhe na u fhindula
Ḽaisentsi ya nnḓa i vha mulayoni musi muṋe wayo a tshi dovha hafhu u azula Afrika Tshipembe kana musi o wana thendelo ya vhudzulapo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe .
kha vha ḓadze Fomo B kararu nahone nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane fhedzi
Ndi ngani mutengo wa itshi tshibveledzwa u tshi khou bvela phanḓa na u tsa naho tshivhalo tsho rengiswaho tsho engedzea zwiṱuku ? 
Ngauralo ndi zwa ndeme uri mihasho iyi i swike kha thendelano nga masia ayo o fhambanaho a maanḓa a u langa u itela u bveledzisa tshiṱirathedzhi tsha ndangulo tshine tsha ḓo shuma nga nḓila yavhuḓi . 
Olani kana ni nambatedze zwifanyiso zwa zwiḽiwa ni tshi sumbedza muḽo u re na mutakalo ngomu .
U thetshelesa na u amba ( orala na / kana nḓowenḓowe )
Uhu ho vha u bvelela hu pfalaho kha masia oṱhe , u fhungudza nyedziselo ya tshumelo . 
Tshienge a tshi tendi zwavhuḓi u xwatudzwa , sa izwi tshi tshi fhedza tsho no vha na muthetshelo u sa ḓifhi . 
Khonfarentse i ḓo ṋetshedza luvhanḓe Afurika uri ḽi kone u amba zwavhuḓi nga ha khaedu dza dziḓoroboni na u dovha u lugisa dziḓoroboni u itela mveledziso ya vhathu .
tsaino ya muimeleli wa tshitshavha .
5.8. Nḓivhadzo ya ndaṱiso ya R1 , 5 biḽioni ine ya khou fanela u badelwa nga ArcelorMittal , vhamagi vhahulwanesa vha tsimbi shangoni ḽashu , nge vha ita tshimbevha tsha u langana mitengo kha nḓowetshumo hei ya dzitsimbi , ine i tou vha ndaṱiso khulwanesa ye ya vhuya ya itelwa khamphani nthihi nga avho vhalangi vha zwa muṱaṱisano wa mitengo .
Kha vha dzhenise ndivho , mishumo na maitele a u sedzulusa na u khwinisa mbekanyamaitele . 
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ho sedzwa kha bono na khwaṱhisedzo / u konadzea ha zwithu hu si thaidzo .
Nga nḓila i fanaho , u gaya zwiomate zwa vha shanduka zwa vha luḓi , zwi katela u kombetshedzaho maḓi manzhi kha mavu o monaho na phaiphi khulwane , zwi nga shumiswa . 
Muvhuso u a ḓivha zwa uri kharikhuḽamu i a kwama vhunzani ha mvelelo dza pfunzo . 
Mushumo wavho , zwi tshi tou leludzwa , ndi u ṱavhanyiswa ha luvhilo lwa nyaluwo na tsiko ya mushumo na u engedzedza tshikoupu tsha mveledziso na u manḓafhadza . 
Zwiṅwe hafhu , rekhodo ya kushumele kwa zwino kwa muvhuso kwa u swikela zwipikwa zwa masheleni zwi ṋea lutendo kha pulane dza zwa masheleni dza tshifhinga tshi ḓaho nga maanḓa u ṱhogomela u hulesa ha tshinyalelo na u shandukisa tshivhumbeo tsha zwa masheleni kha khamphani dza muvhuso nga nḓila i linganaho ya mugaganyagwama . 
Zwibveledzwa zwa mafhungo na matshilisano
Musi hu tshi tea u vha na muhanga wau langula wo ḓoweleaho wa vhuimeleli ho ḓisendekaho nga tshiimiswa shangoni , muhanga uyu u tea u hula lwo linganelaho kha u shandukisa vhupo ho tiwaho hune ha tea u itwa mavundu na mimasipala .
Zwigwada zwiṱuku zwa vhathu vha vhili u swika kha vhararu vha re na dzangalelo kana vhukoni kha tshipikwa / tshiṱirathedzhi / thandela yo ṋetshedzwaho bammbiri ḽa ṱhalukanya .
e ) Bugupfarwa ya Vhadavhidzani vha Muvhuso .
TSHIPIKWA
Hu a avhiwa ṱhanziela musi khoso yo no khunyeledzwa nge mugudi a vha o fusha ṱhoḓea dzoṱhe dza iyi khoso . 
Ri ṱuṱuwedza vhashumisani na riṋe vhoṱhe uri vha tevhedzele na u pfa Khomishini kha u thusa uri hu vhe na mvelaphanḓa .
Milayo ya ndeme ya maele a u ḓiṱunḓela hu sa nyeṱhi i katela :
Tsimbi i a rosa maḓini a lwanzhe . 
U kuvhanganya eḽemennde dzi no fana / zwiitisi
( e ) kha vhusimamilayo ha vunḓḓu , Mulangavunḓḓu kana Khorotshitumbe kana muraḓḓo wa khorotshitumbe zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba kha vhusimamilayo ha vunḓḓu , Mulangavunḓḓu kana Khorotshitumbe nga fhasi ha Mulayotewa muswa , hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 12 tsha uyu Muengedzo , kana
Roṱhe na Mimasipala ya Tshiṱiriki khathihi na vha Vhufaragwama ha Vunḓu ro ḓikumedzela u ḓo shuma vhukuma uri ri ḓo shandukisa nyimele . 
Ṱhalutshedzo ya mbuno nga mbuno ya Vhupo ha Vhulanguli sa zwe zwa buliwa . 
Nyito dza u vhala na lushaka lwa muvhali a lavhelelwaho
Zwenezwo , ṱhoḓisiso ya mutheo na i shumiswaho kha fulufhedziso ḽa goroi ya thirithikheiḽi u itela u vhuedza thwii zwithu izwi zwivhili zwa ndeme . 
Nthihi ya nḓila dza masiandaitwa ndi modele wa haibiridi une wa ḓo ḓisa vhashumeli vha tshitshavha vhaṅwe , ngeno vha tshi khou ṱhogomela vhushumisani ha tshiṱirathedzhi na vhaṋetshedzi vha vhupfumbudzi . 
Mawanwa a musaukanyo uyu o katelwa kha muvhigo . 
U ṅwala pharagirafu hu tshi shumiswa fureme
1.10. Zwenezwino , Khomishinari Muhulwane wa Mbilo dza Mavu vho tendela ṋetshedzo ya maṅwalo a Luṱa lwa vhuvhili a uri vha swike kha thendelanoya mbilo dza mavu dza Tshitshavha tsha Masinenge na tsha Muṱa wa ha Mtshali nga kha mbadelo ya masheleni .
Khoso i ḓo vha ya u itwa nga maanḓa , hu tshi shumiswa nyimelengudwa na u shumisa tshenzhemo dza vhaitanavho , khathihi na kuhumbulele ku katelaho zwoṱhe na maitele avhuḓisa . 
Tshipiḓa tshihulwane tsha u nwiwa ha zwikambi , na u dovha hafhu , a vhudakwa zwi itea fhethu hune ha wanala hone hu si na thendelo ya u rengisa . 
Zwino lavhelesani zwifanyiso ni sedze uri ndi shango ḽifhio ḽine lungano ulu lwa bva khaḽo .
Naa muvhuso u na ndavha na vhathu vhane vha dzula dziḓoroboni ?
Muraḓo kana muṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo ( tsumbo , dokotela , khemisi kana sibadela ) a nga ita mbilo .
U vha na Dipuḽoma ya Vhuṅwaleli zwi ḓo vha zwavhuḓi . 
U vhala tshiṱoko tsha matheriala wa ḽaiburari u ya nga tshifhinga . 
A tevhela nga u
Musi vhaphurosesi vha ḓalesa Western Cape , KwaZulu-Natal , Mpumalanga na Limpopo hu na huṅwe u bveledza na tshivhalo tshihulwane tsha mbambedzo ya u phurosesa na u engedza ndeme hu tshi itea ngei Gauteng . 
Ro takala ro phasela kha Gireidi 3 .
Vhathu vha re na vhuholefhali vho gudiswa u lugisa wiḽitshee , nahone kha dziṅwe nyimele , uri vha lange heyi tshumelo sa bindu . 
Makanda / makhwathi a miroho
U vhudzisa mbudziso u itela uri vhudavhidzani vhu bvele phanḓa
Khabinethe yo dzhiela nṱha tshivhalo tsha zwithu zwi re na masiandotiwa kha ikonomi ya shango ḽashu .
Vhukoni ha u thoma u shumisa na u linga mbekanyamushumo dza ndondolo ya vhalwadze yunitini u ya nga ndivho dza tshiṱirathedzhi tsha muhasho . 
Vha bvise fomo vha ḓise Fom ya 1 nga fhasi ha dzifomo dzine dza tea u ḓadziwa , uri i ṱanganedzwe nga DAFF .
etshedzwaho
Fhedzi , lwa vhege dzo vhalaho kana miṅwedzi nga murahu ha musi muthu o kavhiwa , muvhili a u sumbedzi tswayo dza u kavhiwa . 
Nḓivho i pfadzaho ya Mulayo wa Tshumelo ya nnyi na nnyi , ndaulo , na Mulayo wa Ndangulo wa zwa Masheleni a Nnyi na Nnyi . 
Khethekanyo ya 4
Mvelelo dzo anḓadziwa sa ḽiṅwalo ḽa nyambedzano .
G. Ndangulo ya Thundu na Zwiimiswa
Vha fhiraho hafu ya vhathu vha Afrika Tshipembe vha dzula kha vhupo ha dziḓoroboni .
Ri khou engedza dizaini dza tshanduko na dzithekhinoḽodzhi dzi ṱoḓeaho kha u vhuedzedza vhupo ho kwameaho kha u fhelisa phungudzeo ya mavu na u bveledzisa mavu .
U lavhelesa na u pfumbudza thikhedzo ya tshiṱafu tsha khemisi , matshudeni vha gudelaho mushumo , vhathusi vha tshitshavha na vhorakhemisi vhaṱuku . 
Vhuḓiimisi ha khaṱhulo ho engedzwa nga u thomiwa ha Ofisi ya Muhulwane wa Vhulamukanyi sa tshiimiswa tshi re thungo ha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa .
Vha ḓi dovha-vho vha dzinginya na ḽa thandela khulwane dzine dza nga sedzwa kha IDP , nahone pulane dza wadi dzi a shumiswa kha u sumbedza IDP nḓila .
Khethululo yo thoma na u pembelela vhurangaphanḓa ha vhatshena ngeno i tshi khou thoma u tsitsela vharema fhasi . 
Ahuna na kha nyimele na nthihi hune murengi a ḓo ta u badela kheshe u itela ṱhiransekisheni na nthihi . 
Khwiṋiso dza kushumele dzashu dza nga ngomu , nho zwo ralo , dzi dzhielwa nṱha nga vhufaramikovhe vhashu . 
Thendelo dzine dza ḓo thomiwa miṅwedzini miraru iḓaho .
Izwi zwa zwino zwo fhaladzwa ho sedzwa fhungo ḽa uri sisiṱeme a i tsha shuma sa sisiṱeme i langwaho u bva vhukati . 
Nga zwezwo , tshanduko iṅwe na iṅwe maimo a ndaulo ya vhashumi , zwi sa sedzi uri ndi vhashumi vhaṱuku vho kwameaho , vha tea u ambedzanwa navho . 
Khanedzano afha ndi dza uri u kundelwa u ita ha muvhuso , zwine zwa vha , zwine muvhuso wa tshea u sa zwi ita , zwi nga vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha tshitshavha sa zwine nyito dza muvhuso dza nga ita . 
Vhegeni mbili dzofhiraho , Afurika Tshipembe ḽo fhedza na Mali tshipiḓa tsha mvelaphanḓa musi ri tshielelwa maṅwalo a Timbuktu .
Pulane ya u vusuludza yo kwamiwa nga mbidzo ya madzangano a zwa vhashumi ya uri zwikolo zwi songo dzhenelela . 
kana ya ntha ha 4 kha computer yavho uri vha kone
Vha dovha hafhu vha vha mudzulatshidulo wa Bodo ya TIPS , nda dovha hafhu nda vha na Vho Melvin Ayogu , Phurofesa wa zwa Ikonomi ngei Yunivesithi ya Kapa .
U dzhenisa tshelede u bva kha fhethu ho tsireledzeaho zwi lavhelelwa u tsela fhasi kha mugaganyagwama wa ṅwaha u tevhelaho sa masiandaitwa a u hula ha fhethu ho tsireledzeaho . 
U nanga zwithu zwa u tou vhona na mafhungo o teaho u itela ndivho
Nga u ralo , tshivhalo tshiṱuku tsha vho ṅwalisaho vha fanela u ṋewa ṱhingo dzapo dzi sa pimiwaho . 
Ṱhoḓea ya Ndayotewa ya u rengisa zwikambi i langiwa kha ḽevele ya mavundu yo pwashekana na u lengisa u thoma u shuma ha mbuedzedzo ya vhulangi kha sekhithara . 
KHAVARA Olani tshifanyiso hafha .
( c ) vhuhulu ha khorotshitumbe kana komiti iṅwe-vho ya Khoro ya Masipala .
Vhavhigi vha mulandu vhavhili vho wanulula uri vho ṋewa mabammbiri nahone hu si tshelede sa zwe vha fulufhedziswa . 
Wekishopho yo fariwa u wana zwi dzhielwaho nṱha u thoma - a hu na maṅwe masheleni a u thoma thandela ntswa . 
( a ) randelwa nga mulayo wa lushaka ;
Nga murahu ha u ṱalutshedza ṱhoho ya ṱhoḓisiso , ndivho dza ṱhoḓisiso , na zwipikwa zwi nga itwa . 
Khoudu dzoṱhe dzine dza khou khwinisiwa dzi ḓo gazethiwa .
Nga zwezwo , vhubindudzi ho elwaho vhu ḓo swikelela u wana vhuṋe ha phoindi arali hu na u ndinganelo ya u dzhenelela ha vhafumakadzi vha vharema na zwigwada zwo tiwaho zwa vharema kana zwikimu zwo ḓitikaho lwo angalalaho kha tshivhumbeo tshayo . 
Mulayo wo thusa kha u vhea gemo ḽa miholo ya fhasisa , awara dza u shuma , tshivhalo dza maḓuvha a ḽivi na milayo ya sekhithara iyi , i no kwama u litsha mushumo . 
Deithi : Madzinazwao
Ndo pfa ndi tshi farwa nga __________ tshifhinga tshoṱhe musi ndi tshi vhona dzidainaso khulukhulu .
Ri dovha ra ḓivhadzwa sisiṱeme dzo fhambanaho dza kushumele u itela khomphiyutha dzo imaho nga dzoṱhe na netiweke , kathihi na sisiṱeme dzi re nga ngomu dza kushumele . 
Fomo yoṱhe ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga vhuronwane nga tsha u ṅwala tshire na mushonga , na hone tshanḓa tshinwe na tshinwe tshi no ḓo ṅwala tshi vhe tshi vhaleaho . 
Zwiṅwe zwibveledzwa zwi ḓo gudwa ho sedzwa vhuḓi hazwo , ngeno zwiṅwe zwi tshi ḓo shumiswa tsumbo ya lushaka lwa zwibveledzwa khathihi na u zwi shumitsumbo ya musi hu tshi ḓo ṅwaliwa .
Vhunzhi ha nḓivhadzo na mbuyelo dza SARS dzi na tshikhala tsha u ṅwala zwidodombedzwa zwiswa zwa aḓirese .
( 2 ) Muraḓḓo wa Vhusimamilayo ha Vunḓḓu a no khou ranga phanḓḓa nga tshifhinga tsha u voutha , ha nga tendelwi u voutha na vhaṅwe , fhedzi -
Kana uri muṋangiwa i na pfanelo iṅwe na iṅwe ya nga nḓila ya thendelano ya mavu . 
4.1 U dzudzanya vhudavhidzani
U engedza nomboro ya vhafumakadzi zwi ḓo konisa maiti vha mbekanyamaitele u ḓa na mavhonele maswa . 
5.3. Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ya kha Imbizo ya Muphuresidennde ngei Eersterust , kha ḽa Pretoria nga dzi 21 Ṱhangule 2015 u tandulula mafhungo a re na vhushaka na tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi .
Avho vha kombetshedzaho u shumisa mimoḓoro ya phuraivethe vha nga kha ḓi sa wana fhethu ha u paka nahone vha nga fareledzwa nga tsitsikano na vhuendi . 
Kushumele kwa Afrika Tshipembe kha mimaraga iyo zwi nga dzhiwa sa mbuelo kha mimaraga i no khou tsela fhasi nahone zwi tea u sedzwa sa vhukoni musi ho vhifha . 
Khethekanyo dzi Elanaho dza Tshushumiswa tsha zwa Mualyo hune mushumi a humbulela nga ha vhuḓifhindulei kha u ṋetshedza tshumelo kha mushumi muswa nga tshifhinga tsho tiwaho . 
u vha vha sa holi masheleni a paḓaho R73 800 arali vha siho kha mbingano kana R 147 600 arali vhe kha mbingano .
EE-plan i shuma u vhona uri zwa u tholwa ha vhashumi u bva kha zwigwada zwo ṱaluswaho zwi khou itwa nga nḓila kwae . 
U xelelwa nga tshifuwomvumvusi , nga mulandu wa zwiitisi zwifhio na zwifhio , zwi nga vhanga mutsiko munzhi na u pfa vhuṱungu kha mulwadze ane a vho thoma u tshila zwavhuḓi na vhulwadze hawe . 
Na tshipiḓa tsha tsireledzo tshi laula uri arali komundanda a dzhia tsheo ya uri ndi ene fhedzi ane a ḓo ḓivha nga ha tshipikwa , zwenezwo zwi ḓo itea nga u ralo . 
Vhurangeli ha LED ho thoma u shuma sa zwe ha ṱaluswa . 
Samithi , musi vha tshi zwi humbula , yo vha yo livhiswa kha u ḓisa serisi ya ndivho dzo sedzwaho dzo kaleaho . 
Kha iḽi fhungo Khomishini i themendela uri hu itwe mulayo une wa ḓo shumana na maitele ane a vhaisa a kwamaho zwa vhuloi .
A si muhumbulo wa ḽiṅwalo u dzhia vhuimo ha miṅwe milayo . 
Hetshi ndi tshikhala kha mithara tsho kalwaho u bva vhukati ha mulambo u ya kha magumo a mishumo ya zwa migodi a re tsinisa . 
Ṅwana muṅwe na muṅwe o rekhodwa kha fomo yo ṋetshedzwaho u itela zwa dzimbalombalo . 
Zwi katela u shuma ho sedzwa kha u shumiswa ha mbekanyamaitele ya u vhetshela thungo 30% ya u tikedza dziSMME na dzikoporasi .
Ndi ngazwo ndo zwi thoma mathomoni kha tsumbo dzi katelwaho u shumisa malaṱwa u bveledza fulufulu . 
Ho sedzwa mbekanyamushumo ya ndondolo ya zwa maṱo
Vho vha vhe mukundi hafhu wa Pfufho ya Peabody ngei United States of America . 
U shumiswa ha phimo yo wanalaho zwi sumbedza mutengo wa magumo wa mbuelo zwi tshi elana na lweṱolweṱo lwe lwa wanwa nga tshenetsho tshifhinga . 
( a ) Vhaṱanu vha dzikhomishinari vha tendelwa nga Vhusimamilayo ha
U dzudza tshumelo ya muḓinḓa yo teaho nahone ya vhukuma . 
Zwa mikano sa zwe zwa bulwa afho nṱha , zwo ṱumana na dziṅwe databeizi dza muthelo nga kha thumanyo na databeisi ya Muthelo wa Mbuelo . 
Mishonga ya shedulu 6 kana 7 ndi mishonga yoṱhe yo ṅwalwaho kha mutevhe wa Mishonga ya Shedulu 6 kana 7 na Milayo ya u Langa Zwidzidzivhadzi zwi Elanaho .
Tsaukanyo ya zwa ikonomo na kutshile / mbambano nga mbeu
arali vha si na akhauthu ya Postbank vha badela R182 nga ṅwaha .
Komiti ya Wadi i ramba miraḓo ya tshitshavha u dzhenela muṱangano u rera nga ha mugaganyagwama wa ṅwaha nga ṅwaha .
Arali vha tshi ṱoḓou dzhia tsheo iyo , kha vha i dzhie nga lwavho . [ U dzhenelela . ]
Ndaela ndi ya u tsireledza vharengi vha dzinnḓu kha vhafhaṱi vha dzinnḓu vha sa fulufhedzei . 
Arali vha :
U khwiṋiswa ha Vhuongelo ha Vhuongelo ha Vhana ha Red Cross War Memorial hu khou bvelaphanḓa ri livhuwa vhuthu ha vha Thirasiti ya Vhuongelo ha Vhana . 
Nga kha fulo ḽa u thola ḽa SAPS hu ḓo engedzwa miraḓo ya 6 252 nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2015 / 16 u khwaṱhisa tshumelo ya vhufogisi , mapholisa a vhonalaho , vhuṱali ha vhugevhenga , tshumelo ya vhuṱoḓisisi , hu tshi katelwa na tshumelo ya vhutsireledzi na tsireledzo .
( b ) arali hu na mbadelo , tshelede ine ya tea u badelwa na tshifhinga na nḓila ya kubadelele kune kwa nga vha kwo tendelanwa nga vhane vha kwamea kana zwo tshewa kana u tendelwa nga khothe .
U peleṱa maipfi zwavhuḓi , hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
Fhindulani mbudziso idzi nge na fhedzisa fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe .
O vha a tshi anzela u vhidzelela mashaka na dzikhonani uri vha ḓe vha vhone tshiendatshikhalani tshe a tshi vhona .
Arali muthu anga tou sedza madavhi mararu a muvhuso , zwi a kanganyisa u amba ngoho , mivhuso ya mavundu ina vhuḓilangi vhuṱuku kha ha mivhuso yapo . 
Ṋetshedzo yo tou ṅwawaho kha khamphani kana muthu zwawe uri a shume kana a ḓise thundu nga mutengo wo bulwaho nga masipala .
Thandela i ḓo ṋetshedza maḓi kha tshitshavha tsha masipala wapo wa Jozini , KwaZulu-Natal .
Mashango a faniho na United States na Ireland a na sisiṱeme dzi fanaho . 
1.3 . Khabinethe yo tendela u iswa ha miraḓo ya SAPS ya 140 kha Muvhuso wa Lesotho kha luṱa lwa u thoma lwa maḓuvha a 90 ; ane a nga ḓi engedzwa arali hu na ṱhoḓea .
U ṱalusa mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
Muvhuso wa vhathu vha Afrika Tshipembe une nda amba ndo imela wone ṋamusi , sa zwe nda ita nga vhuḓihudzi kha miṅwaha yo fhiraho , wo vhumbwa nga 2004 nga murahu ha Khetho dza Lushaka dza wonoyo ṅwaha .
Nethiweke ya bada dza mavunḓu i khou lambedzwa nga Gavhelo ḽa Ndondolo ya Dzibada dza Mavunḓu ( PRMG ) .
U ṱhaḓula Muhasho wa vhashumelwa nga u vhumbiwa ha ṱhoḓea dza vhudzulo na pulane dza ndaka . 
Fhedzi ri humbela uri uri migwalabo iyi i vhe fhasi ha phapha dza mulayo na uri i tea u vha na vhudziki sa zwo ṱahiswaho kha Ndayotewa .
Muanḓadzo u ḓo dziiwa u wo itwaho nga tshifhinga tshe wa thoma u anḓadzwa . 
" Ndi na maanḓa ane nda nga kokodza kholomo dza fumbili nga luthihi ! "
Kushumiselwe kwavhuḓi , kwa mishonga ya zwitumbudzi zwi nga ṋetshedza tsireledzo , yavhuḓi na ikonomi u bva kha zwitumbudzi zwine zwa vhanga ndozwo khulwane . 
Zwa ndemesa thwii kha aphiḽi iyi , zwo ralo , ndi Tshipida III . 
Ḽiga ḽa 8 : U lugisela muṱangano wa u thoma wa komiti ya wadi - dziṅwe ngeletshedzo kha mukhantseḽara wa wadi
Ni nga ṱalutshehdza hani tshiimo tsha dzangano zwa zwino ? 
Idzi ndi mbudziso dza vhukumakuma zwauri vhurangaphanḓa ha tshikolo vhu tea u amba nga ḽevele ya tshikolo . 
Zwikhala zwa Vhugudisi kha Muhasho wa zwa Dzilafho ngei Pietermaritzburg : 
U pulana na u lugisa : u wana ndivho , siangane , u ṋea mavhala , mbudziso , tshifhinga , fhethu , u tevhekanya , fhethu ( kha hu ṱolwe mbonalo dza u ṅwala ) .
" IEC , i tshi khou shumisana na khomithi ya Ṱhanganelano ya Dziminisiṱa yo thomiwaho hu u itela u shumana na khetho , i ḓo tea u vha na vhuṱanzi ha uri hu na ... u tevhedza ndaela ho fhelelaho .
( 3 ) Milevho , milayo na zwishumiswa zwi welaho fhasi ha mulayo zwi fanela u swikelelea nga vhathu .
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u vhea iṱo khan dingo dza mulalo mashangoni a Kenya , Chad , Burundi , Darfur shangoni ḽa Sudan , Western Sahara , Côte d'Ivoire , Somalia , Comoros na Central African Republic u wana mulalo na vhudziki ha tshoṱhe .
Mulilo fhethu ha vhudzulo u vhangwa nga maanḓa nga tshiwo , nga maanḓa zwi tshi itiswa nga u shumisa tshaka dzo fhambanaho dza zwivhaswa kha u bika nga mulilo , u funga na u dudedza , fhedzi ha dovha nga u ḓiimisela sa khakhathi tshitshavhani na vhufhisannḓu . 
Sekithara i bveledzaho zwifuko zwa mikumba na zwienda nayone yo aluwa u swika kha u kona u bveledza phere dza zwienda dzi linganaho 60 miḽioni , nahone mbambadzo yo aluwa nga 18% nga mbuelo i vhonalaho kha ndinganyelo ya mbambadzo .
U tamba mutambo wa luambo u engedza nḓivho
madzina a tshikhau na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi
Fhedzi ndi Madzhisiṱaraṱa fhedzi ane a nga dzhia tsheo ya u vhetshela thungo Ndaela .
Vha ise fomo ya khumbelo na mbadelo ya hone kha Icasa
Zwa u fukulwa ha mavu zwo vha tshiga tsha u sumbedza u thomiwa lwa mulayo u fhaṱiwa ha iyo khamphasi .
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo .
Ni kone u ṅwala phindulo buguni yaṋu , fhasi ha mbudziso .
Mveledziso idzi dzo swikisa kha khuvhanganyo ya mulayo ine i sa ṱalutshedze mbekanyamaitele ya muṱa we wa lunzhedzana . 
Manweledzo a modele wa u tikedza nga tshelede o ima nga nḓila hei : 
Zwiṅwe zwi vhonalesaho zwa ṋaṅwaha zwo vha u thomiwa ha Dzangano ḽa zwa Veini ḽa Northern Cape na u tshimbidzwa ha thendelano dza u vhambadzela seli veini dzi vhuedzaho rannda dzi re miḽioni dza tshivhalo na sekhithara ya vhubindudzi ya Malaysia na China . 
Ndayotewa yashu i na mulayo wa ndeme wa dimokirasi une wa pfi khethekanyo ya maanḓa . 
Vhashumi vha ḓo pfa vho tsireledzea mishumoni yavho . 
3.16 Vhaloi vha amba uri vhurereli havho a vhuna vhushaka na Saṱhanae .
Mbofholowo ya u amba
Mbonalo na fomethe i re yone
Mutholi u fanela u ṋekedza na u vhona uri zwishumiswa zwoṱhe zwo tea u ita mushumo , nahone sisiṱeme dzoṱhe dzo tea u nga kona u ita mushumo , dzi siho kha nyimele ine ya nga sia yo vhaisa mutakalo na tsireledzo ya vhashumi .
( 2 ) Mishumo ya zwihumbudzo zwa vhurereli i nga ḓi fariwa muvhusoni kana kha zwiimiswa zwine zwa lambedzwa nga muvhuso , tenda-
Vha humbelwa uri vha dovhe vha rumele khumbelo yavho ina lushaka lwo teaho lwa mbuelo kana vha rwele luṱingo kha GEMS kha 0860 00 4367 u wana mafhungo nga vhuḓalo .
7.2 . Mashango aya mavhili a ḓiphina nga vhushaka ha vhuḓi ha zwa matshilisano,ikonomi na poḽotiki vhukati hao vhune ho ḓisendeka nga mbofho dza kale dzo khwaṱhaho u bva murahu hangei kha miṅwaha ya u lwela mbofholowo .
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 uri khumbele i fhele .
( a ) kha Mulangadzulo uri a vhewe ṱafulani kha Buthano ḽa Lushaka ; na
Ri pfa tshifhinga tshinzhi mivhigo ya vhuḓifari vhuvhi ha mapholisa vhone vhaṋe na mivhigo miṱuku nga mishumo mivhuya yavho . 
Muhasho u khou dovha hafhu wa shuma na Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo u katela vhutsila ha u vhona na ha u ita kha kharikhuḽamu . 
Hu si kale , musi ndi na miṅwaha ya ṱahe , vhutshilo hanga ha mbo ḓi shanduka tshoṱhe ngauri khotsi anga vho mbo ḓi lovha .
7-8 ṱhalutshedzo
Naho hu na Mulevho wa Paris , Adzhenda ya Accra ya Nyito na Tshumisano ya Busan u itela Vhuanḓani ha Mveledziso vhu Vhuedzaho , vhuanḓani ha mveledziso vhu bvelaphanḓa na u tshimbidzwa nga zwo sedzwaho nga mashango a lambedzwaho na madzangalelo . 
u kuvhanganya mafhungo a vhunvo a re hone
Khabinethe i vhidza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri " vha Shele Mulenzhe " kha u sendedza shango ḽashu tsini ha bono ḽa vhuthihi , ḽi sa ṱaluli nga muvhala , nga mbeu , ḽa dimokirasi na Afurika Tshipembe ḽi bvelelaho .
9 . Nḓivhadzo kha vhurangeli ha u wana dziḓiresi na mushumo wa dziḓiresi
U bveledza mbekanyamushumo ya u fhaṱa vhukoni ha u maanḓafhadza zwipiḓa zwoṱhe zwa Muvhuso . 
Zwikhokhonono zwi ri thusa hani
Mbadelo dza vhuendi dzo khetheaho , nga kha vhukwamani na vhaṋetshedzi vha vhuendi ha nnyi na nnyi , vha nga , sa tsumbo , ḓi ṱanganedzwa . 
U ḓivha luambo lwa u fhuredzela
U fhisa malaṱwa ho dzulela u vha maitele a khethiwaho Afrika Tshipembe nahone zwiimiswa zwinzhi fhedzi hu si zwoṱhe zwa u bvisa tshikafhadzo kha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiḽuḓi zwa muvhili zwine zwa khou shuma zwino zwi shumisa dziṅwe nḓila dza u fhisa malaṱwa . 
Kha vha ṱalutshedze uri tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi fanela u khetha muvhigi uri a vhige murahu .
Khethekanyo 56 ( d ) na 69 ( d ) ya Ndayotewa i ṋetshedza uri Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu dzi ṱanganedze phethishini , vhuimeleli kana vhupfiwa u bva kha vhathu kana zwiimiswa zwiṅwe na zwiṅwe zwi re na dzangalelo .
Vidio dzo fhambanaho dza u pfumbudza dzo bveledzwa . 
Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho .
Vhatholiwa vhoṱhe vha re kha Tshumelo ya Muvhuso vhane zwa zwino vha vha vha kha tshikalo tsha muholo tshi fanaho , fhedzi kha phakhedzhi ire nṱha ha iyo poswo yo itelwaho khungedzelo , vho vhofholowa u ita khumbelo . 
U swikelela ho khwaṱhaho kha vhupo vhu re khomboni khulwane sa midavhi yo waho ire tsini na milambo . 
Naho hu na tshanduko kha mushonga wavho wa vhulwadze vhu sa fholi , ri ḓo ṱoḓa fhedzi u randelwa hu swa ha mushonga , hu si fomo ntswa ya khumbelo .
Maitele a vhusimamilayo ane a khou ambiwa a ḓo sedzana , zwihulwane , na milayo yo buliwaho kha ndima ya 5 . 
Mbadelo dzi tevhelaho dzi ṋetshedza zwisumbi zwa nḓowelo kha mbonwasia ya mushumo wa muhasho . 
Miraḓo i huliseaho , vhaeni vho khetheaho , ndi ḓo takalela u livhuha vhoṱhe vho dzhiaho tshifhinga tshavho u shela mulenzhe kha mulaedza wa Muphuresidennde kha lushaka wa 2015 .
U ya nga ṱhoḓisiso[1]ya tshanduko ya sisiṱeme dza pfunzo dza 20 u mona na ḽifhasi ḽoṱhe , nḓila dzavhuḓi dzi khou thoma u bveledza mvelelo nga murahu ha miṅwaha ya rathi ho thomiwa tshanduko , na mikovhe i bvelaho phanḓa ine ya bvelela nga tshifhinga tshilapfu .
1 Ndo vhuya tshikoloni
Dzhiani vhutanda vhuraru kana zwipiḓa zwiraru zwa thambo .
Nga vhuṅwe vhuḓidini ha u ṱoḓa u engedza u swikela , u swikelea na khaphasithi zwa vhudavhidzani na tshitshavha , Phalamennde yo thoma Ofisi dza Dimokirasi dza Phalamennde kha mavunḓu mararu - Limpopo , North West na Northern Cape .
U fhedzisela nga dzina ḽawe
U tsa ha ikonomi ha zwino ho kwama zwa u thola nga nḓila isi yavhuḓi kha shango na uri zwo engedza ndeme ya EPWP sa vhurangeli vhuhulwane ha muvhuso vhu shelaho mulenzhe kha u bveledza na u fhungudza usa tholwa .
Tsha ndeme , muvhuso , sekithara ya migodi na Nyanḓano ya Bannga ya Afurika Tshipembe vho saina khonṱhiraka ya matshilisano ya mveledziso ya vhudzulo ha vhathu ha tshifhinga tshoṱhe .
U tou bva tshe ra khethwa nga vhanzhisa nga 2004 , ro ita mvelaphanḓa i vhonalaho kha u shandukisa Afrika Tshipembe uri ḽi vhe shango ḽa khwine .
U bula nomboro i re phanḓa na i re murahu ha nomboro yo tiwaho
Vhagudi vha dovha hafhu u ṱoḓa zwikhala zwa u ita nḓowenḓowe nga ha tshaka dza u haseledza hu si ha fomaḽa hu so ngo tou ḓoweleaho u itea kiḽasini .
Arali vha wana uri vha khou shumisa tshithusedzi tshavho u fhira mpimo , zwi nga amba uri asima yavho
U bva tshe ha fhungudzwa u amba ha vhathu u ya kha u ṅwala , ro shumisa maṅwalwa u itela u rekhoda na u ṱalutshedza mafhungo na tshenzhelo vhuvhili hazwo . 
U leludza mveledziso ya zwikili nga vhugudisi ha tekeniki na ha zwiimiswa . 
Hu na ṱhoḓea khulwane ya u vha hone ha Pulane Khulwane ya zwa Muḓagasi u itela uri hu kone u vha na Sisṱeme ya Ndangulo ya Ndaka ya themamveledziso yoṱhe ya zwa muḓagasi . 
U vhalela nṱha , u shandukisa luvhilo ho teaho
Tshampungane tshi re na mahalahala tshi wanala fhedzi dziḓoroboni . 
U ṱalusa mafhungo a ndeme
Mulayotibe u ḓo khwaṱhisa maitele a vhuvhusi ha demokirasi a Madzangano a Ndaka ya Guṱe are hone kana zwiimiswa zwa Vhufareli zwire hone zwine zwo sedza mavu a nnyi na nnyi .
Khethekanyo dzi tevhelaho dzi bula hafhu khathihi na u dodombedza hovhu vhuimo . 
U khwinisa mbuelo ya vhuṋe na u khwaṱhisedza ndangulo ya zwa masheleni zwi ḓo ya phanḓa u khwaṱhisedza kuvhusele kwavhuḓi kha masipala . 
Fhedzi , miṅwe mishumo ya ndeme ya Sekhithara ya Masheleni na Mbulungo ya masheleni yo ḓitika nga vhudavhidzani ha eḽektroniki nga tshivhumbeo tsha vhuṱumani imeiḽi hu shumisaho inthanethe . 
U fha ṱhalutshedzo .
Vhumatshelo vhuṅwe vhu na khonadzeo , ho katelwa nzulele ya " vhubindudzi sa nga misi " , kana u sa vha na mvelaphanḓa ho kalulaho . 
Ḓivhazwakale yashu yo ri funza uri u langa ndi u renga vhutsireledzi na vhudziki ha tshifhinga tshipfufhi . 
Mulayotibe u lingedza u khwinisa zwiteṅwa zwa Mulayo wa Madzhisiṱaraṱa wa Dzikhothe , 1994 ( Mulayo 32 wa 1994 ) ( MCA ) , u tandulula thambudzo kha Ndaela ya Khwiniso ya Mbadelo ( EAO ) .
Dzi ṅwaleni kha nyolo ya fuḽou dzi tshi tevhekana nga ngona .
( b ) u shuma mafhungo aḽo hu si na tshidzumbe , na u farela madzulo aḽo na a dzikomiti , zwi tshi itea khagala , fhedzi , hu tea u dzhiwa vhukando ho teaho -
Ndi vhulwadze vhune ha vha fhasi ha ndango fhano Afrika Tshipembe . 
Hezwi zwi nga ṱalutshedza mugaganyo wa UK . 
Sisiṱeme dzashu ntswa dza vhuvhusi , ndaulo na zwa masheleni a zwi athu bvelela kha u bvisa zwitshavha izwi kha nyimele dza pfunzo i si na mutevhe na i sa lingani yo susumedzwaho nga mirafho ya muvhuso wa khethululo na mulayo wa vha si gathi . 
Ndi vhuḓifhinduleli hashu u vhona uri huna u dzhia vhuḓifhinduleli na hone nga nḓila ire khagala . 
Iṅwe khaedu khulwanesa ndi u vhulunga ha maṅwalo a u tou anetshela a sialala na ngano , hu tshi katelwa u ganḓiswa ha Enisikiḽopedia ya Ndivho ya Vhongwaniwapo , zwine zwa ḓo bvela phanḓa na u dzhielwa nṱha . 
Tshithu tshine tsha vha tsha ndeme kha idzwi zwoṱhe ndi thekhinoḽodzhi ya nyanḓadzamafhungo na vhudavhidzani ine ya vha mukonanyi ya dovha ya vha sekhithara nga yone iṋe .
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz .
Ṱhoḓea dza zwishumiswa zwoṱhe zwa ndivhotiwa ya muhasho ya ndeme iṅwe na iṅwe dzi fanela u sedziwa kha mukovho wa mathomo wa tshifhinga tsha vhukati wa muhasho . 
j ) Vho Joy Sebenzile Matsebula ( Muimeleli wa Vhaholefhali )
Mbadelo
( 2 ) Miraḓḓo ya Khabinethe nga tshavho , na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓḓifhinduleli kha Phalamennde kha u shumisa maanḓḓa na u bveledza mishumo yavho .
U sedzulusa u ḓigeḓa zwi tshi kwama u awela na vhuḓimvumvusi , khungedzelo na vhulambedzi u bva kha kuhumbulele kwavhuḓi . 
U nea ngeletshedzo mushumi kha kushumisele kwavhudi kwa livi ya vhulwadze .
Maitele a u vhala :
Tshipiḓa tsha u kona u ḓiḓowedza tsha mbadelo ya u litsha mushumo tshi nga dzudzanywa u ya nga ṱhoḓea dza vhuṋe dza muthu kha milayo ya u dzudzanya ya tshipiḓa tsha u kona u ḓiḓowedza . 
Tshinoknogloattsshhoa.u fema
Mvetomveto ya u thoma ya sia ḽa tshiṱirathedzhi tshiswa yo vhidzwa " U Fhaṱa Zwithu zwine zwa kha Ḓiḓa " , ndi zwa ndeme u khephutshara bono ḽashu ḽiswa ḽa nḓisedzo ya dzinnḓu . 
Mishumo ya kha Khomphyutha ya Muvhuso sa nḓila ya u bva ngayo sa tshitopo tshithihi zwi nga aseswa u bva kha fhethu huthihi ha u dzhena . 
Puḽanti i re hone ya maanḓa a masana
Musi luvhomba ulu lu tshi denyefhala , dzi vha dzi khou fhungudzea nahone mbilu i wana malofha a si gathi ya thoma u ṱahelelwa nga muya mufhe , zwine zwa nga vhanga zwiṱhavhi zwa khana , na vhulwadze ha mbilu .
U edzisela tshiṱori kana tshipiḓa tsha tshiṱori
Mabvumbele a ḓivhisa mbekanyamaitele ya ikonomi , muhanga wa zwa masheleni , mavumbele a muthelo na siṱirathedzhi tsha ndangulo ya tshikolodo . 
U shaea ha mishumo ho ya phanḓa na u fhungudzea nga vho 1990 na mathomoni a vho 2000 nga nṱhani ha u ongolowa ha nyaluwo na u tsela fhasi ha u tholiwa kha zwa migodi ya musuku na vhulimi .
U vha hone ha mimoḓoro ya u ita mishumo kha tshitshavha . 
Ngauralo , heyi a si sesheni ya mbudziso .
( 2 ) Muphuresidennde u vhea Muthusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa , u vha fha maanḓḓa na mishumo nahone a nga ḓḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho .
Vilili kha mimaraga ya zwa masheleni ya mashangoḓavha a ḽo ngo fhungudzea nahone ndozwo dzo wanalaho nga zwiimiswa zwa masheleni hu na u ṱaniwa kha mimaraga ya mihulwanenyana ya USA hune ha khou bvelaphanḓa na u vhigiwa . 
Zwigwada zwo thagethiwaho u pfumbudzwa zwi katela zwitshavha zwa zwikolobulasi khathihi na zwitshavha zwa mahayani . 
Ri ḓo lavhelesa na u thusa hune zwa konadzea u itela nyimele ya vhutsireledzi na poḽitiki Democratic Republic of Congo ( DRC ) yo lugela uri hu vhe na khetho .
Tshikwama tshi eletshedza u ri Muvhuso kha u bvele phanḓa na u dovha u sedzulusa hu khou itwaho ha vhulanguli ha maraga wa mishumo na u sumbedza thikhedzo ya u sedzulusa ho itwaho hune ho dzudzanyulula maitele a vhupfumedzani na vhukonanyi na u dzhiela nṱha mafhungo a mabindu maṱuku . 
1 . U bvisa vhupfiwa
( 1 ) Tsheo ya Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu i fanela u vha yo tou ṅwalwa arali yo -
U ṱuṱuwedza mitambo ndi zwiṅwe zwa mushumo muhulwane zwa Muhasho . 
U bula uri hai
Ngeletshedzo dzine dza fhaṱa hu tshi itelwa u khwiniswa dzi fanela u itwa,hune zwa konadzea , tshitshavha tshi fanela u ḓiṅwalisa kha u tandulula thaidzo .
U ḓi sendeka nga zwiḽiwa : u shumisa na u ḽa zwiḽiwa zwo tsireledzeaho nahone zwi re na mutakalo . 
U tshimbila nnḓa ha bada na kha zwikwea zwo fhambana . 
Nyambo ya muya wa Afrika - musi polotiki i songo lingana , bugu ya nyambedzano nga imeiḽi vhukati ha Dumani Mandela na Rabbi Warren Goldstein , Jacana , Jhb
Lwendo lwa u ya kha vhupfumedzani lu a khoḓwa - naho khamusi hu si nga si vhe na u kunda tshoṱhe . 
Fhungo ḽa ndifho ḽo pfala zwihulwane u bva kha mushumo wa khomishini dzo raloho . 
Kuolele kwa Tshiṱangu tsha Lushaka
Thaidzo khulwane i kha u vha pfumbudza na u vha lavhelesa . 
U khwaṱhisedza tshumisano ya tshiṱirathedzhi vhukati ha AU na UN u itela u khwaṱhisedza uri madzangano aya oṱhe o shomedza lwa khwiṋe u livhana na mulalo une wa khou vha hone na khaedu dza vhutsireledzi kha dzhango . 
Maṱanganyi u itela ṱhumanyo
Zwino inwi na ita mini ?
Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka i shumisa " dzikhukhi " u thusa u ita uri tshenzhemo yavho ya kha lubuvhisia ivhe yavho vhe vhoṱhe . 
Nḓivho ya mushumo wa mashumele na ndondolo ya u matheriala a u kunakisa na tshomedzo . 
Ndi zwa ndeme u ṱanganedza ṋetshedzo dza mulayo washu malugana na vhudavhidzani hone-hone .
A hu khou tea u vha na tshilengo na u humiselana murahu zwi songo tea .
Ri a ḓikoloda riṋe vhaṋe na kha Vhathu nga riṋe , zwihuluhulu avho vhane vha kha ḓi ḓa , u tshea tsheo ire na tsivhudzo nahone i fulufhedzeaho nga ha matshilele ashu . 
Masheleni aya ha kateli nga u angaredza ṱhoḓea dza dzinnḓu dzoṱhe u ya nga mbekanyamushumo . 
Muvhuso muswa wo kundelwa u wana nzumbululo dza vhunzhi ha mbuno dza ndeme dzine dza ṱoḓea u itela u khwaṱhisedza milandu yeneyo . 
U thomiwa tshoṱhe ha u itwa ho swikelelaho ha mbekanyamushumo iyi zwi ḓo katela vhukoni ha tshumelo ya tshifhinga tshilapfu , u engedza ndisedzo ya tshumelo , vhashumi vho ṱuṱuwedzeaho tshoṱhe , nyengedzedzo ya ndivho yo kovhanywaho na ndangulo , na pfukiselo yavhuḓi ya zwikili zwi ṱhogeaho zwa ndeme na tshenzhemo i ṱoḓeaho nga dzangano . 
Ro ṱanganedza mulaedza vhege yo fhiraho u bva Soshanguve uri vhutshinyi ho kalula ngei Block L na uri u hombokwa ha dzigoloi na vhufhura zwo kalula .
U ḓadzisa izwo , muvhuso u na maṅwe a maga a u lwa na vhushai ane a ṋetshedza tswikelo ya tshumelo dza ndeme nga fhedzi kha dzimiḽioni dza miṱa ya vha si na tshavho sa maḓi a phaiphini nga fhedzi , tshampungane , muḓagasi wa fhedzi na u hwalelwa thukhwi .
Fhedzi u sa dzhia sia na ndinganyiso a zwi ambi ' u lingana ' .
Fomo ya khumbelo i ya wanalea ha masipala .
Zwi tevhelaho ndi mutevhe wa zwi sedzwaho kha u tikedza maṅwalo : 
U bveledza pulane dza ndangulo ya malaṱwa a re khombo dza u ranga . 
Tshipikiṱere a nga sedzulusa nyimele iṅwe na iṅwe kana athikili na u dzhia dzisampulu dza hone , na u dzhia athikili iṅwe na iṅwe ine ya nga shuma sa vhuṱanzi .
Hu tou vha na zwikolo zwiraru na kiḽiniki mbili fhedzi kha uvhu vhupo .
Mbadelo dza zwa vhubindudzi dzi ṱuṱuwedza zwo livha tshoṱhe kha u wana zwithu na zwone zwo katelwa kha mbaedelo dza vhubindudzi . 
Vhudavhidzani vhu ḓo itwa na vhahumbeli vha mushumo vho vhewaho kha mutevhe . 
Hezwi zwi fanela u itwa ngauri Eskom ndi ya vhuṱhogwa vhukuma kha ikonomi yashu kha uri i nga tendelwa u kundelwa .
Naa mivhuso , nga maanḓa muvhuso wapo , u fhindulisa hani mveledziso iyi ? 
Naa tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha tshumelo , tshi a shuma kana thundu dzo ṋetshedzwaho dzi na zwe zwa ṱunḓwa nga ngomu hazwo ? 
Kha kuitele kwa zwithu kwo ḓoweleaho , mbekanyamushumo yashu ya u thusa matshudeni nga masheleni i khou ḓa u sedzuluswa . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha aya maga u kona u ṱumanyamutevheṱhanḓu wa CBP kha wa IDP .
Lingedzani u thetshelesa mutevhetsindo kana mudivhitho wa tshirendo itshi .
Ri ṱanganedza miṱa ya vhaphuresidennde vha kale vha ANC vhane vha vha vhaeni vhashu vho khetheaho madekwana ano .
Vha ite themendelo malugana na komiti ya QLTC ya u vhiga mafhungo kha SGB na QLTC ya Tshiṱiriki
Zwiṅwe hafhu kha maimo a mbekanyamaitele ya ṱhanḓavhuwo , Bannga nayo i na mbekanyamaitele ya kushumele na ndededzo yo dodombedzwaho . 
Nga maṅwe maipfi , u gonya ha mitengo ya zwiḽiwa , mutsiko kha miholo ya vhashumi vho gudelaho na u gonya ha mitengo ya zwi rengwaho mashangoḓavha zwo gonyisa nyaluwo ya mitengo . 
GIREIDI YA 1 : LUAMBO LWA HAYANI
2.6. Khabinethe yo vhudzwa nga ha tsheo dzo dzhiwaho nga Khoro ya Pfananyo ya Muphuresidennde muṱanganoni wo farwaho nga ḽa 11 Ṱhafamuhwe 2016 .
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u tsireledza mafhungo a topoleaho nga ha vhone vhaṋe ane vha a ṋekedza kha seva ya khomphiyutha nga nḓila i langeaho , vhupo ho tsireledzeaho , u tsireledzwa kha u swikelelwa hu si na thendelo , u shumiswa kana u bviselwa khagala . 
Muthu a badelaho muthelo ( ramabindu maṱuku ) a nga ṱusa muthelo wo badelwaho nga tshifhinga tsha nṱha dza mathomo ; nga u ralo , muhwalo wa muthelo u kha murengi wa u fhedzisela . 
Vhanangiwa vhoṱhe vha tea u vha 28 .
I ḓo dovhololwa tshifhinga tshoṱhe u itela u katela mveledziso ntswa kha sia ḽa dzilafho ana dzikhemisi . 
Arali zwo ralo , kha vha ite mutevhe wa mvelelo we vha u swikelela . 
o tambudza ṅwana nga u mu rwa , u shumisa maipfi a vhaisaho kana o mu tambudza lwa vhudzekani , kana o litsha ṅwana a tshi tambudzwa kana u rwiwa ; kana
Ri ḓo isa phanḓa na u engedza mbambadzelannḓa ya zwibveledzwa zwa vhulimi , vhureakhovhe na vhusimamiri , ine ya khou aluwa vhukuma nga mannḓa kha mimakete miswa ya Afurika na China .
Ngudo idzi dzi ita themendelo dza u rangela kha masipala malugana na zwiko zwa maḓi u ya nga ṱhoḓea dza tshifhinga tshiḓaho dzo humbulelwaho . 
U fhaṱa u shumisa maambiwa
Tshiṅwe tsha zwikili zwa ndeme zwine mutshudeni wa zwa u ḓologa a tea u vha na zwo , ndi u thetshelesa . 
Fhedzi-ha , zwi nga vha zwavhuḓi arali masipala a tshi monithara tshiimo tsha u bvela phanḓa ha mushumo woṱhe wa thandela idzi , u itela u wana vhuṱanzi uri CBP i kwama hani masia o fhambanaho khathihi na u wana wadi dzine dza lila thikhedzo nge u shaea ha u bvela phanḓa kha u shumisa pulane ya wadi ha vha na u baḓekana na thaidzo dzi re kha kushumele kwa komiti ya wadi kha dziṅwe wadi nngede .
Kha vha rere milayo iyi zwi tshi ya nga tsedzuluso dza sisiṱamathiki dza tsumbadwadze , vhukhakhi na tshivhangi na mveledzwa . 
Vhukwamani vhu vhuhulwane , tshiṱaṱamennde nga ha zwa vhukuma tshi vha ngoho . 
Izwi zwi katela mafhungo a uri ndi Komiti dzifhio dzi re na miṱangano na zwine dza khou rera , ndi mafhungo afhio ane Nnḓu dza Phalamennde dza khou a dzeula .
Mishonga yo randelwaho yoṱhe i fhelelwa nga tshifhinga nga murahu ha miṅwedzi ya rathi u ya nga ha mulayo .
VHIUḒIFHINDULELI
12 Tshaka dzo fhambananaho dza madzina
Zwi re afho nṱha zwi sumbedza u shaea ha vhupulani na u shaea ha dzangalelo , zwine zwa dzhenelela kha ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo i sa fushi . 
( a ) zwine zwa sa ḓḓo khethulula nga murafho ;
Muofisiri wa Tshiimiswa u fanela u vha muraḓo wa Tshiimiswa nga u ya nga ofisi dzavho . 
Tshiṅwe tshithu tshine tsha sumbedzisa tshanduko iṅwe na iṅwe i bvaho kha nyito dzo itwaho u swikelela zwipikwa . 
2.9.1 U ṱanganedza mbuelo dza masheleni
Tsumbo , arali wa setha tshibveledzwa tsha vhusiki kha Gireidi ya 4 , Themo ya 1 nahone wa ṱoḓa uri vhagudi vha ṅwale tshirendo , u nga lavhelela fhedzi ' vha tshi ṅwala mafhungo a vhulapfu vhu no eḓana ane a raima ' , vhunga zwi tshi ḓo vha zwi zwone zwe wa funza .
Vhufhura ndi vhugevhenga vhune ha ṱoḓa vhakhakhi vha tshi pandelwa na zwenezwo . 
Thendelano ya u kovhekana mbueloiI nga hanelwa arali hu si na mbetshelo ya u engedza vhukoni ha saithifiki na ha thekheniki u itela u londola , u shumisa na u bveledzisa phambano ya zwi tshilaho kana u ṱuṱuwedza ndondolo .
Nndwa hedzi dzo ita na u vhumba maga o ṱuṱulaho mvalo-guṱe dza ḽifhasi . 
Thoḓea : Digirii ya u ola dzipulane sa zwine ya ṱanganedziswa zwone nga Khoro ya Phurofesheni ya u Ola pulane ya zwifhaṱo ya Afrika Tshipembe . 
5.7. Khabinethe yo fhululedza vhaṅwali vhavhili Mandla Dube na Leon Otto vha Pambili Media kha fiḽimu yavho Kalushi : The Story of Solomon Mahlangu .
Matshimbidzele / Kuitele kwa Zwibugwana
Ngona iyi yo itwa nga khole uri hu shumiswe zwishumiswa zwo ḓowelwaho zwa u shela mulenzhe , fhedzi-ha , zwishumiswa izwi zwi vha zwo dzudzanywa nga nḓila ine zwa ḓo konadzea u shumiswa nga wadi iṅwe na iṅwe kana muvhuso wapo muṅwe na muṅwe wo ḓiimiselaho u ṋea maanḓa na u pulana ha u shela mulenzhe , arali vha tshi nga thoma u pfumbudzwa .
U ṋetshedzwa ha tsireledzo nga nḓila ya ndaka i sudzuluswaho : 
Muraḓo wa khoro ya wadi u fanela u thola mukonanyi wa wadi vhukati ha miraḓo ya komiti ya wadi yo khethiwaho . 
Ndivho ya dzhendedzi ndi u topola , u wana , u fara , u bveledzisa na u bvisa mavu a muvhuso - na are na vhuṋe ha phuraivethe u itela vhudzulo na ndivho ya tshitshavha na u itela u sikiwa ha vhudzulo ha vhathu vhu sa nyeṱhi . 
Ni vhona u nga ho bvelela mini kha khumba muṋe wayo ? _______________________________________________
Ndangulo ya gwama i katelwa ndangulo ya nyelelo ya kheshe , akhaunthu dza banngani na zwi vhulungwaho . 
Khohakhombo yo vha i ṱhukhu saizwi ho vha hu na sanzwo dza phuraivethe dzi sa nyeṱhi dzine dza kona u ṋekedza tshumelo i pfadzaho , ire na vhukoni nahone u sa ḓuri . 
c ) Vho Thiru Pillay ( vho tholwa hafhu ,
vhakhantseḽara vha masipala na vhaofisiri vha na vhuḓifhinduleli ha u dzhenela ha tshitshavha na u thoma sisiṱeme ya komiti ya wadi
Nga maitele a vhuvhudzisi , zwo sedzwaho u thoma zwa nḓisedzo ya tshumelo khulwane zwi tevhelaho na ṱhoḓea zwo topolwa : 
U renga embirio u bva nnḓa vha tea u ita hezwi :
Vhuḓifari vhu si ha u amba ndi ' nḓila ' ine vha ḓifara ngayo kha muthu ane vha khou mu thetshelesa .
Minista wa Mbambadzo na Nḓowetshumo vha khou vhilaedzwa nga maanḓa nga zwikhukhuliso zwivhili zwa u thoma . 
Hu tshi dzhiiwa zwauri bodo dza u langa zwikolo dzi na maanḓa a u dzhia tsheo kha mbekanyamaitele ya luambo ya zwikolo na u ṱoḓa ndambedzo dza ndeme kha Muhasho wa pfunzo dza u thoma u shuma ha mbekanyamaitele dzenedzo , khomishini ya Pfanelo ya CRL i fanela u shumisana na bodo dza vhalangi vha zwikolo u ṱuṱuwedza kupfesesele kwo ṱanḓavhuwaho kwa na u ṱhonifha pfanelo dza luambo dza vhagudi .
Zwidodombedzwa zwa hei mishumo ine ya ḓo farwa zwi ḓo ḓivhadzwa zwenezwi zwifhinga zwi tshi khou ḓi ya .
6.3. U tholwa ha Vho Shamilla Chettiar sa DDG : Tshumelo ya Nḓivho na Mbekanyamaitele Muhashoni wa Vhuendelamashango .
Tshi dovha tsha vha tshikhala tsha u sedza mbilahelo dza uri nḓila dza sialala dze dza shumiswa kha mafulo a u thivhela u phaḓalala ha HIV dzo vha dzo livhiswa kha vhasidzana hu si kha vhatukana . 
Dzi katela tshumelo dza GP , vhomakone , radioḽodzhi ya mutheo , phathoḽodzhi , Tshumelo dza mutakalo dzi elanaho , Fisiotherapi , theraphi ya okhupheshinala na ya u amba , mutakalo wa muhumbulo , vhuimana na vhuteamiṱa 100% ya mutengo wa Tshikimu
Vha eletshedza vhaphaḓaladzi na vhaṱani vha dzifiḽimu na mitambo ya vhudavhidzani na mutambo nga ṱhoḓea dza Mulayo na u vhona uri zwibveledzwa zwoṱhe zwi sumbedza nomboro ya ndivhanele ya khethekanyo , nyiledzo ya vhukale , ngeletshedzo ya vhashumisi na dziṅwe nyimele dzine dzi nga vha dzo itwa uri dzi vhe dza khombekhombe nga bodo . 
Dzina ḽanga ndi : musidzana nga phanḓa tshanḓa tsha u ḽa tshanḓa tsha monde mulenzhe wa tsha u ḽa
U ṅwala na U ṋekedza
Ngoho ndi ya uri muvhuso u nga si kone u ṱaṱisana nga miholo yo ṋetshedzwaho nga sekhithara ya phuraivethe u itela u dzudza zwikili zwa ndeme . 
Phuphu dzi tevhelaho dza pulane ya mbuno dza sumbe yo themendelwaho nga Khabinethe dzo sikwa u amba nga ha khaedu dzo ambiwaho nga hadzo tshifhingani tsho fhelaho : 
5.10. Kha muṱa wa murangaphanḓa wa matshudeni wa Tshwane University of Technology Lesego Benjamin Phehla we a lovha nga mulandu wa khombo ngei Soshanguve .
A hu na muthu ane a fanela u sa dzhiela nṱha zwine nḓivhadzo iyo ya khou amba zwone nahone i fanela u tevhedzwa nga u ṱavhanya .
Naa zwikhafula zwi khou ṱhogomelwa nga nḓila yo teaho ?
Nḓila zwi khagala ndi mushumo kana mishumo yo ṋewaho ndeme nga tshigwada tsha vhavhuelwa . 
Khumbelo i sina nomboro ya u ḓadza tshivhalo tsha vhashumi vhaswa a i nga shumaniwa nayo . 
Hezwi ho vha hu u swikelela thendelano ya ye ya swikelelwa vhukati ha Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na Muphuresidennde Xi Jinping musi vhe kha Madalo a Muphuresidennde nga 2005 .
Mushululo wa maḓimalaṱwa we wa dzinginywa u na khuvhangano i re nṱha ya naithrodzheni i si ya oganiki yo ṋokaho . 
U ṱavhanyisa u swikelela thendelano zwi ḓo thusa u fhungudza u ḓurelwa kha ikonomi na u khwinisa u swikelela zwipikwa zwa shango zwa mishumo na nyaluwo .
Vhagudiswa a kona u vhu swikelela nga vhuendi ha nnyi na nnyi kha gondo ḽihulwane . 
Phaiphi dza khonkhrithi dzo khwaṱha kha u rosa na u ṱaselwa nga zwi tshilaho malwanzheni . 
Khumbelo i ḓo rumelwa murahu ofisini ya thendelo ya vhuṱun ḓi nga fax ha kona ha u bviswa thendelo ya vhuṱun ḓi .
Khoro yo khethwaho ndi foramu ya u fhedzisela ya u dzhia tsheo kha IDP .
12. Arali mbilaelo yavho i tshi kwama muofisi wa Muhasho wa Mveledziso ya zwa Matshilisano , vha nga ṅwalela muhulwane wa ofisi yeneyo .
5.5 Nga u vhulunga vhuṱanzi ;
Ngoho , ṋamusi ri khwaṱhisedza uri vhathu vhaswa ndi miraḓo ya vhuṱhogwa ya tshitshavha tshashu , vhaṅwe vhavho mvelaphanḓa ya vhone vhaṋe na vhukoni hu dzulela u tsikeledzwa nga shumiswa zwidzidzivhadzi . 
ANAa i nga ḓo shumiswa u phasisa kana u isa kha iṅwe gireidi .
Ngudo dza masia dzo vhalaho dzo ṋetshedza mutheo wa khwaṱhisedzo ya theori dzine dza vumba mukhwa wa haiḓiroliki wa vhubvo ha maḓi o ' ṱhavhelwaho ' kha maḓi manzhi a shandukaho . 
Tshifhinga tshi pfeseseaho tshi ḓo tendelwa u itela nyambedzano vhukati ha khamphani ya muthu wa vhuraru nga ha zwithu zwiṅwe na zwiṅwe . 
U avhiwa ha madokotela a tshumelo dza zwitshavha ndi tshipiḓa tsha maitele a Lushaka . 
U sikima na u sikena
Thevhekano na ṱhumanyo
11 . Zwi tshi ya nga khethekanyo ya 10(4) ya Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 , ḓiresi ya vhudzulo na ya mushumoni zwa muhweleli kana muthu a kwameaho a zwi tei u dzheniswa kha ndaela , nga nnḓa ha musi vhuvha ha ndaela ya tsireledzo vhu tshi kombetshedza uri ḓiresi dzi dzheniswe , nahone khothe I nga fha ndaela dza u vhona uri hu tevhedzwe ino mbetshelo ya Mulayo .
Lavhelesani nomboro dzi re kha tshanḓa tsha u monde tsha tshati ni ambe nomboro dze dza buliwa .
Kha milandu yo fhambanaho pfanelo iyi yo ṱalutshedza zwi tshi elana na mafhungo a kupulanele . 
( g ) u sa valelwa nga nnḓḓa ha musi vhu hone vhukando ha u fhedzisela , hune , hu tshi ḓḓadziswa kha pfanelo dzine ṅwana a vha nadzo kha khethekanyo ya 12 na 35 , ṅwana a nga valelwa lwa tshifhinga tshiṱukusa tsho teaho , nahone a na pfanelo ya u -
Phaiphi dza zwitentsi dza maḓi na zwiimiswa zwi tea u dzudzanywa u itela u elana na ṱhoḓea dza tshitshavha . 
1 . Kha vha dubekanye mishumo ine thandela iyi ya ḓo tea u ita u itela uri i bvelele .
Zwi tshi bva kha u gonya ha mutengo wa dizili , tshiimiswa tsha Eskom tsho sumbedziswa uri tshi bve kha u shumisa dizili tshi shumise gese sa tshiko tsha muḓagasi hu u itela u shumiswa ha dzidzhenereitha .
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri nga nṱhani ha tshivhalo tshihulwane tsha khumbelo dza mushumo dzine ra lavhelela u dzi ṱanganedza ; ndi vhahumbeli vha mushumo vho vhewaho kha mutevhe vhane vha ḓo kwamiwa . 
U konanya na u monithara u shuma ha fulo kha vhuimo hoṱhe kha vundu .
Nyambedzano i fhaṱaho i dovha hafhu ya fhaṱa lushaka nga u konisa vhathu vha Afurika Tshipembe u pfesesa khwine na u vha vhaṋe vha zwithu zwavho zwoṱhe zwa ndeme .
Vhathu vhoṱhe hu tshi katelwa vhomadzhisiṱiraṱa , vho dzula fhethu hu lingaho nahone vha tsini na tsini uri vha kone u amba vhoṱhe zwavhuḓi .
Sa zwe zwa bulwa , dzangano ḽi tea u dzhena kha thandela dzo fhambanaho u itela u shumisa zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwo fhambanaho zwine ḽa vha nazwo . 
Tsumbo ya thebuḽu ya mugaganyagwama :
Vha sumbedze vhuṱanzi uri khophi ya fomo yo rumelwa kha muṅew muraḓo nga u katela zwi tevhelaho :
Izwi zwi tea u vha ngaurali kha mulandu uyu . 
Ndango ya u dzhena ha vhashumisi ndi thaidzo . 
U ita nyambedzano nga ha nganea
Masipala u ḓo vha kha vhuimo ha u kala ṱhuṱhuwedzo mvelelo kha vhuimo ha tshitshavha tshapo na u dovha hafhu wa eletshedza mihasho kana vhaṋe vha mvelelo idzo . 
U kala ndeme na miṅwe mimasipala ine ya vha na senthara dzi shumaho . 
Themendelo dza lushaka na dza dzitshaka na vhuḓifhinduleli zwi tshi kwama u monithara zwa maḓini na asesimennde kha madzingu a Ḓanzhe ḽa Baltic . 
Ri ita khuwelelo kha vhathu uri vha tevhedzele maga a tsireledzo .
2.9 Ḓiresi ya Imeli
9.2 Nangani ipfi ḽone u bvatshibogisini
Muofisiri Muhulwane wa Tsireledzo , khathihi na Khomishinari wa Dzingu na Khomishinari wa Vhupo , vha ita mushumo muhulu wa u vhona uri hu na tsireledzo ya vhathu vhoṱhe vha kwameaho kha vhubindudzi ha ndulamiso . 
Kanzhi vhatshimbidzi vha wana uri vhagudi a vha na tshenzhelo yo livhaho ya zwithu zwo dzhielwaho fhasi . 
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha
Zwiṅwe zwivhi zwi katela :
Vhalangi vhahulwane na dzibodo dza mazhendedzi a tshitshavha na khamphani dzi langwaho nga muvhuso dzi tea u tevhedzela maga ayo .
Mubidi u ḓo ṱoḓiwa uri a ṋetshedze tshumelo ya vhukoni i bveledzaho . 
Ndi vhathu vha ṱhogomelaho avho vha konaho u sedza phanḓa na u vhona Afrika Tshipembe ḽo bvelelaho .
U vhekanya zwifanyiso zwa maipfi a pfanapheledzo fhethu huthihi .
7.3 U shumisa mafhungotsivhudzi a u phaphelela a CBP kha kutshimbidzele kwa IDP : mishumoitwa na tshishumisi
Zwihulusa , arali vhutshinyi vhune ha nga itwa ha vha vhu si khagala zwo itwa nga u phaḓaladza nḓila dza kulowele , zwine zwa nga katela vhathu vhane vha tama u ṱanziela/ na u phaḓaladza lutendo sa zwe zwa bulwa nga vha SAPRA , hu si na ndivho ya u vhaisa vhaṅwe .
U itela u fhedza kufhaṱelwe kwa vhudzulo kwo peamaho kwa tshifhinga tsha tshiṱalula , vhudzulo ha vhathu ha tshifhinga tshiḓaho na zwikhala zwa mveledziso ya ikonomi zwi tea u vhewa kha khorido dza mishumo na madungo mafhande a re tsini na senthara khulwane dza nyaluwo . 
( a ) u shuma i tshi tevhedza Mulayotewa ;
Ndivho hu ḓo vha u ṱanganya makumedzwa nga nḓila ine ya kona u swikela tsireledzo i ṱoḓeaho kha vhathu avho vhavhili vha re kha vhufarakani hapo hu si na u u kombetshedza kha u ḓilanga kana u vhea milayo minzhi kha vhuimo havho . 
Nyendedzi ntswa dzine dza tevhedza maitele a dzitshaka a khwinesa dza malaṱwa a ndondolamutakalo na zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa dzi fanela u bveledzwa . 
Muṱaleli u fanela u konanya kha khuḓano a tshi shumisa maga a 4 oṱhe .
Vha tea u tea u ṋetshedza phemithi ya vhukuma ya zwa u Renga Zwifuwo u bva Nnḓa ( na Ṱhanziela ya vhukuma ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo arali ya ṱoḓea ) kha Muofisiri wa zwa Vhulanga Zwifuwo kha vhuimangalavha ha u dzhena Afrika Tshipembe .
Ri nga sengulusa hani masiandaitwa a u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu kha vhutshilo ha muthu muṅwe na muṅwe ? 
Arali vha na mbilaelo vha nga ṅwala kana vha ita ndangano na Mutshutshisi Muhulwane wa Nnyi na Nnyi kha khothe ine mulandu wa khou sengelwa khayo .
Vhathu vha no bva zwitshavhani vhane vha khou ita mikumedzo nga mulomo kha madzulo a nnyi na nnyi ndi vha tevhelaho : 
16 . Mulayo u tendela zwi tevhelaho musi vha tshi khou ṋea vhuṱanzi :
6.4. Lekgotla ḽo vhea zwa u penndela Modeḽe wa Vhuṋe ha Vhafaramikovhe sa zwa vhuṱhogwa , zwine zwa ḓo eletshedza muhanga wa mulayo wa u shandukisa dziSOC nga Ḽara 2016 .
Kha iṅwe ya ndingo dzashu dza u vha fara , vho shavha fhedzi vha vha vho sia luṱingothendeleki lwavho . 
8.2 Vhuimo ha mulayo ha tshikolo tsho imelelwaho nga khorombusi
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia miṅwedzi miraru uya kha miṋa .
a ) Vho Busisiwe Abigail Mabuza ( vho tou dovha vha tholiwa hafhu ) ,
Kha vha sedze kha notsi dza khoso dzavho kha siaṱari 18 vha fhedzise tshibogisi tshi vhidzwaho u Ṱuṱuwedza u Dzhenelela ha Tshitshavha
" Zwino vhunga tshilimo tsho fhira , maṱari a na mivhala ya tshifhefho . "
U tsa ha ekonomi lwa tshifhinganyana Australia na New Zealand hu ṋetshedza tsumbo i re khagala tshoṱhe ya mbumbo iyi . 
muofisiri wa tsireledzo
Bugupfarwa ya u dzhenelela ha tshitshavha kha masipala wapo yo ṅwalwa nga Susan Ferguson ASALGP Project Officer na Carol Low .
U tamba kiḽasini hu katelwa nyimbo / zwirendo / zwiṱori zwa Afurika Tshipembe kha musudzuluwo wa muvhili na u edzisela
Mulaedza wa Lushaka ndi wa ndeme kha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe ngauri u ri vhudza uri Mbekanyamushumo ya Kushumele ya muvhuso ya uno waha ndi ifhio .
Ṱhoḓea dza u dzhena kha ḽigi iyi dzi a konḓa lune mashango a bvelaho phanḓa manzhi a sala nnḓa . 
Muvhuso wo ḓitika nga sekithara ya muvhuso u ṋetshedza tshumelo ine ya ṱoḓiwa hu na vhukoni na u khwaṱhisedza .
Arali ri tshi ṋea maanḓa maswa mathomo a NDP , ri fanela u laṱela maṱo ashu kha masia o ṱanḓavhuwaho .
Honani o ri ,
Tshigwada tsha matshilisano tsha vundu , Khabinethe na komiti dza thekhinikhala dzo nyeṱulelwa . 
Sa izwi tshifhinga tshi sa ntendeli , ndi ḓo sedza zwithu zwine zwa ḓo bvelela tshifhingani tshi ḓaho kha mahumbulwa anga malugana na u ṱahisa maṅwe mafhungo kana zwiṅwe zwithu zwine zwa anzela u sa dzhielwa nṱha kha nyambedzano ya ndaulo ya tshumelo dza netiweke , nga maanḓa sekithara ya ICT .
U bvisela khagala muhumbulo wa kuvhonele kwawe ene muṋe kwa zwithu
U fhelisa ndozwo ya maḓi , Muhasho wa Maḓi na Vhuthatshili wo thoma mbekanyamushumo ya u pfumbudza vhaswa vha linganaho 15 000 sa vhatsila .
Komiti i tea hafhu u dovha ya funza vhathu vhane vha tshila nga zwidzidzivhadzi uri hu na dzilafho ḽine vha nga ḽi wana . 
Vundu ḽo sumbedza kha siaṱari ḽa Phimo yo Fhelelaho i na vhuḓifhinduleli ha na ndondolo ya mugaganyagwama wo khetheaho . 
Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo a tshi wani nyavhelo ya mugaganyagwama u bva kha Vhufaragwama ha Lushaka ngeno masalela nga datumu ya u vhiga a tshi tea u badelwa kha lweṱolweṱo lwo kuvhanganywaho lu ne lwa fhira mbilo na tsheledemviswa dzo badelwaho nga tshifhinga tsha u sedzwa hafhu . 
Zwiṅwe hafhu , mvetomveto ya Mulayo wa Ndaulo ya Mupo na mvetomveto ya Mulayo wa Ndaulo ya Malaṱwa na u Langa Tshikafhadzo dzi khou khunyeledzwa u itela u lavheleswa na u phasiswa . 
Vha kone u vhudzisa vhai A uri vho vha vho lavhelela mini vha tshi ya u amba na vhashumisani nahone vho ḓipfa hani musi vha tshi thetsheleswa .
7.4 . Vho L Shange sa Muthusa Mulanguli Muhulwane : Ndaulo ngei DPSA .
U nanga maipfi na na zwivhumbeo zwa luambo
Mutholi u do vha divhadza nga mawanwa na u dzhia maga kana vhukando u ya nga mawanwa .
U ḓisedza themamveledziso na tshumelo dza vhuendedzi vhuponi ha mahayani ha Kapa Vhukovhela , hu na tshumisano na maanḓalanga apo , ndi zwone zwithu zwi re na ndeme kha lutavhi . 
Ndangulo ya ridzhisiṱara dza ndaka . 
Ndi khou ṱoḓa u fhululedza vhorabulasi vha vhatshena kha khuwelelo ye nda i ita kha tshipitshi tshanga tsha u vula mahoḽa , u tikedza mveledziso ya vhorabulasi vha vharema vhane vha khou bvelela . 
Ndi funa vhaimbi vho fhambanaho zwi tshi itiswa nga zwiitisi zwo fhambanaho . 
Naho zwo ralo , u bviswa ha muḓagasi zwi ḓo kwama mutheo wa ndaka ya masipala , nahone zwa dovha zwa kwama phimo dza khiredithi na vhukoni ha u hadzima . 
Vhatikedzi vhanzhi vha na vhuḓifari , honeha , vhaṅwe vhavho vha si gathi vha vhanga thaidzo tshiṅwe tshifhinga . 
U ṱanganedzwa hayani ha vhalala
Komiti dza Wadi ndi tshiṅwe tsha zwishumiswa zwihulwane zwine zwa vha hone kha mimasipala na zwitshavha zwa u ṱuṱuwedza kana u leludza u shela mulenzhe ha tshitshavha .
Kusedzele kwa Vho Nkosi ndi kwa uri vhathu vha muḓana uyu a vha na matshilisano na u sa dzhiela vhaṅwe nṱha .
Khonṱhiraka dza kushumele dza vhalanguli vha CDM vhoṱhe dzi sumbedza uri hu nga lwiwa hani na HIV na AIDS .
Mimakete i kha ḓi thomaho na ikonomi dzi kha ḓi bvelelaho zwi nga ṱuṱuwedza ṱhoḓea nga kha khakhululo ya muthelo , u rangisa phanḓa u shumiswa ha tshelede nga muvhuso na u ṱanganedzwa ha u khakhululwa ha tshiimiswa u itela u takula zwibveledzwa na u bviswa na zwikhakhisi zwa zwibveledzwa . 
Nga Ṱhafamuhwe 2015 , Khabinethe yo tendela khwiniso dza u fhedzisela dza Mbekanyamaitele a u Pfulutshela kha Khasho ya Didzhithaḽa , zwine zwo vulela uri thandela i thome u shuma .
Vhagudisi vha ḓo shumisa mvelelo dza mugudi nga muthihi u khwinisa ngudo dzavho na u vha sumbedza uri ndi ngafhi hune vhagudi vha ṱoḓa thuso .
Ṱhoho : Vhathu vho vha vha tshi tshilisa hani kale - Awara dza 9
U ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo a kha ḓi gudaho - digirii / dipu ḽoma ya miṅwaha miṋa hu sina tshenzhemo
4.4 Khabinethe i humbela vhakwameaho vhoṱhe uri vha ṱavhanye vha tandulule pfudzungule dza Ennerdale , Eldorado Park na Coligny .
Muofisiri muhulwane muṅwe na muṅwe u fanela u vhona uri mishumo ya mutholi wawe yo sumbedzwa kha uyu Mulayo nga nḓila yo teaho .
2.2.3 Davhi : Tshumelo dza Pfanavhanzhi
Ndi ngazwo hu na u dzhenela ha dziphurofeshinala dza sekhithara ya phuraivethe na ya tshitshavha u fana na vhaḓivhambalelano , vhaoditha , na maanḓalanga a vhulavhelesi . 
Vha fanela u fhindula kha vhadzhiamukovhe vha khamphani vhavho , sa vhafaramikovhe , vhatholiwa , vhahadzimi , vhaṋetshedzi vha tshumelo na khasiṱama . 
Ḽi nga khwinifhadzwa fhedzi nga kha ndingo , tsedzuluso na u vhiga murahu . 
Kha vha sumbedzise uri khophi ya fomo yo rumeliwa kha muṅew muraḓo nga u katela zwi tevhelaho kha khumbelo yavho .
U linga ha u guda hu na ndivho ya u kuvhanganya mafhungo tshifhinga tshoṱhe nga ha vhukoni ha vhagudi vhune vhu nga kona u shumiswa u khwinisa u guda havho .
Dziṅwe dzidona vha ṱoḓa uri kuitele kwa thengo kwa vhone vhaṋe ku khou shumiswa . 
Zwigwada zwi ṋewa minete ya 10 u swika 15 u rera nga ha thasiki dzavho na u kovhana phindulo dzavho kha puḽenari .
3.3 . Minisiṱa wa Tshumelo dza Tshitshavha na Vhuvhusi , Vho Faith Muthambi , vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha Afrika Tshipembe u yo vha tshipiḓa tsha Ḓuvha ḽa Tshumelo dza Tshitshavha tsha Afrika ngei Kigali , kha ḽa Rwanda ubva nga ḽa 21 u swika ḽa 23 Fulwi 2017 .
Ndo zwi ita zwavhuḓi ngauri . . .
Maanḓḓa na mishumo ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ayo e u bva kale na kale a shumiswa nga bannga khulwane , nahone zwi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga Phalamennde , nahone a tea u shumiswa hu tshi tevhelwa zwidodombedzwa zwo tiwaho nga mulayo .
U dzhiela nṱha sinario zwi tevhelaho na u topola tshaka dza u dzhenelela
Nyito ya u linga ha fomaḽa 1 Muṅwalo U ya phanḓa na muṅwalo wa u ganḓisa
Vhunga nyimele ine ya vha hone pfunzoni i tshi fhambana shango nga shango , fhethu hune ha thomiwa hone ho fhambanavho nga uralo . 
Mudzedze wa tshifhinga
Ndi zwifhio zwihulwane tshitshavhani tshashu ?
Vhashelamulenzhe vha isa phanḓa nga u fhindula mbudziso na u ḓadza thebuḽu .
Arali ha vha na vhane vha hanedza u bvusuludzwa ha CC , Munwalisi wa Dzikhmphani u ḓo tea u ḓivhadzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 .
U itela u ṱuṱuwedza zwiḽiwa zwi re na mutakalo nahone zwi swikeleleaho , muhasho wo fha khanḓiso ya bugu ya risipi : Zwiḽiwa zwa Sialala zwa Afrika Tshipembe . 
Mafhungo nga ha kuanḓadzele kha saithi iyi ( arali a hone ) o sumbedziswa afha fhasi . 
U pfukiswa ha ogeni na thishu
Tsha u thoma , muhanga u sedza kha u ṱuṱuwedza nyaluwo ya zwa ikonomi nga kha zwivhambadzwaseli na vhubindudzi . 
Vho shavhaho dzhele , nga nnḓa ha u pfukisa tshipikwa tsho vhewaho - zwi vhonwa kha tshitshavha mbonwasia ya vhafariwa - zwi ṋea vhuṱanzi kha u swikelala mbekanyamaitele dza tsireledzo i re hone zwino , matshimbidzelwe na sisiteme . 
Kha ri ṅwale Tangedzelani ipfi ḽi re ḽone .
U ḓalesa ha helele zwi vhanga tshanduko mbonalo dza tshumiso ya ogeni kha khovhe . 
Mapa wa dzikhombo na mushelamulenzhe na tsenguluso ya mushelamulenzhe o Ḓoweleaho zwi tea u itwa , u sumbedza mutakalo khathihi na fhethu ha khombo hune vhunzhi ha u sedzesa zwa tea u ṋetshedzwa . 
Muhumbulo wa uri khothe i nga ṋea tshandukiso a zwi ambi uri i tea u ita ngauralo , zwi amba fhedzi uri i na thendelo ya tsheo kha mafhungo aya , dzine dza nga itwa hu tshi tevhedzwa milayo yo vhewaho . 
Zwithu zwa ndeme zwi ḓo tiwa nga maanḓa nga akhaunthu dza lushaka na hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza nnḓa . 
Ri dovha ra livhuwa u ḓiimisela hune vhalambedzi na zwiimiswa zwari ṋea hone . 
U shaea ha u tevhedzisa mulayo na zwiko zwi khou lengisa thandululo kha vhufhethu uvhu . 
U ḓadzisa kha zwenezwo , nyimele dza TB thilamushonga tshitshavhani a dzi tsha ṱanganedzea na zwenezwo vhuongeloni . 
Akhaunthu dza zwikolodo a dzo ngo fhiwa luafhulelo lwa u sumbedza tshifhinga tsha ndeme ya tshelede nahone magavhelo o vhonala kha mbadelo . 
U shuma na / nga mafhungo : mafhungo tserekano a re na fhungodavhi ḽa vhushaka ; tshipitshi tsho livhaho na tshi so ngo livhaho .
U ya nga vhuṱoḓesi ho itwaho kha ḓorobo khulwane dza mashango o bvelaho phanḓa , u ḓala ha vhuendi zwi ita uri hu vhe na biḽioni dza dzidoḽa dza ndozwo kha zwikhala zwa ikonomi nga u fhungudzea ha mushumo ya ikonomi . 
Nga maṅwe maipfi , mbambedzo na mbadelo dza tshumelo hune ha vha na u vhuelwa hu no pimea siani a tshumelo dzine dza khou badeliswa , mutheli wa ha masipala ha ngo tea u wana u vhuelwa thwii kana hu no pimea nge a badela reithi . 
U vhona kufarelwe kwa bayoḽodzhi ya malaṱwa ane a bva kha zwi tshilaho ; 
Muya uyu u tea u vusuludzwa , nga maanḓa kha vhaswa vha Afrika , u itela uri dzhango ḽi kone u livhana na khaedu dza tshifhinga tshashu . 
Tshumelo iyi ndi ine ya sedza uri mudzulapo ndi muthu wa Afrika Tshipembe naa , phanḓa ha musi ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽi tshi nga bviswa .
Mihumbulo na dzithabelo dzashu ri dzi livhisa kha miṱa ya avho vhe vha huvhala na vhe vha lovha .
Masheleni a fhiraho R6 biḽioni a ḓo shumiswa kha ḓorobo dza 13 kha u pulana , u fhaṱa na u shumisa nethiweke dza vhuendi ho ṱanganelaho ha tshitshavha kha ṅwaha uno wa muvhalelano .
Ni khou amba kha Mugaganyagwama wo Dzudzanyululwaho nga ha usa tevhedzela milayo ha dzi NGO . 
Ndangulo ya Malaṱwa o Omaho
Tshivhalo tsha zwipiḓa zwa saintsi , uri ndi sia ḽa ngudo , theori dzo thomiwaho , kana tshaka dza vhorasaintsi dzo ḓalesa . 
Hu na mbekanyamaitele ya u dzhena tshikolo ha vhagudi ?
Nyito dza u shuma muthu e eṱhe dzi nga katela na :
Ndi ifhio nḓivho ya sialala ine vha khou ṱoḓa u i shumisa ?
Mudzedze wa vhuṱumani kha u shumiswa , u monithara na u ela
U ṅwalisa sa tshiimiswa tsha pfunzo dza nṱha
Zwenezwo maitele a u sa konḓisa a amba nga vhusiki ha kuvhetshele kwa zwivhumbeo zwine zwi nga kona u katela ṱhoḓea dzi songo lavhelelwaho dzo itelwaho khazwo kha tshifhinga tshilapfu . 
Zwi dzhia maga maṋa : u bveledza na u kuvhanganya vhuṱanzi ha vhukoni ; u ṱalusa vhuṱanzi ; u rekhoda mawanwa na u shumisa mafhungo aya u pfesesa na u thusa kha mveledziso ya mugudi u itela u khwinisa maitele a u guda na u funza .
Tshifhingambekanywa
U ya nga muhumbulo wa muṅwali , tshipiḓa hetshi tshi tea u ṱanganya na zwi tevhelaho : 
Vhubindudzi hashu kha saintsi na thekhinoḽodzhi vhu khou aṋwa mitshelo .
Eskom i na miṅwaha i fhiraho 30 ya mashumele o tsireledzeaho a Ḽimaga ḽa Muḓagasi wa Nyukulia wa Koeberg , une ndi wone u woṱhe wa Ḽimaga ḽa Muḓagasi wa Nyukuḽia Afrika , nahone i khou ḓi bveledza
Mikhwa i tevhelaho ndi ṅwongo unera shuma ngawo na u fhindula :
U tikedza nga u angaredza khomishini na u ita mbekanyamushumo ya khomishini . 
Fhedzi hu kha ḓi vha lwendo lulapfu hu sa athu vha na muhaelo u bveledzaho une wa nga shumiswa . 
dzina na ṋomboro kha tshifha ṱo tshine vha rengisela hone
Hezwi zwo bveledza vhulanguli na matshimbidzele a thikhedzo zwa khwine kha Komiti na Nnḓu dzashu . 
Ndivho ya Kuḽele
Mbilaelo yashu ndi uri ṱhuṱhuwedzo ya ḽifhasi i ya shanduka , ri nga kha ḓi ṱuṱuwedza ḽifhasi nga vhushai na hone , vhudzuloni ha u phaḓaladza mbuelo dza lupfumo na mveledziso . 
NDIVHO KHULWANE NDI YA U SWIKELA NDINGANO U YA NGA MBEU .
Ḽaisentsi ntswa yo ṋetshedzwa hu tshi itelwa fhethu ha vhuhulu ha u laṱela mashika ha ṅwaha muthihi . 
3.2. Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa ha Mvetamveto ya Vhudavhidzani ha Eḽekitroniki ha Lushaka yo Shandukiswaho kha Phalamennde .
Vhubindudzi ho elwaho vhu nga ta u tevhedza mulayo wa nyelelo ya ngomu yo khwiniseaho kha luṱa luṅwe na luṅwe kha mutshilinzhi wa vhuṋe fhedzi lo pimelwa luṱa luthihi fhedzi . 
Naho zwiito izwi zwi tshi lwa na mulayo , a ho ngo vha na u hwesa mulandu vhalanguli avha vha re na vhuṱama na vhorapolotiki , vhe vha sika nzulele ya tshinyalelo ya mupo na pfanelo dza vhathu . 
Khetheni dzenedzo dzi ḓo vhumbwa nga mianḓadzo ya tshikhala tsha tsini na tsini ine ya ḓo vhanga u ṱangana ha dzipulamu tsini na fhasi ha lwanzhe . 
Vhuṱanzi ha diphosithi vhu nga rumelwa nga fax kha : 012 329 8292 , kha Vho-Ina Labuschagne .
Kha mafhungo haya , maitele a u kona u swikela na u sedzesa kha mushumo a zwi vhi kha ngona tshoṱhe kana zwi nga vhanga na u sa vha na ndavha na khasiṱama , saizwi mafhungo a vhuḓipfi a tshi ḓo dzhia ndango . 
U langa tshifhinga : Ndi u ṱalukanya uri thandela i khou tshimbila nga nḓila-ḓe khathihi na u ṱangana tshifhinga tshoṱhe na vhadzhiamikovhe khathihi na miraḓo ya thimu u itela u kala kana u ela na u sedzulusa zwi no kwama tshifhinga .
Muhasho wa zwa Vhulamukanyi zwenezwo u tea u shumana na thaidzo iyi kha ḽevele ya ndaulo . 
Mishumo mivhili ya zwa vhuṱolamuvhalelano na tsedzuluso i nga khunyeledzwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tshenetsho kana ya khethekanywa vhukati ha Tshiimiswa tsha Lushaka na tshiimiswa tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe sa zwe zwa no dzhielwa nṱha . 
Mapa wa vhu 45 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Ndivho ya tshipiḓa itshi ndi u wana nyimele ya mbumbo ya matheriala o fhahewaho malugana na vhuendi , u adzela na khonadzeo ya u fhahea hafhu nga murahu u adziwa . 
" Day R1000 " i sumbedza masheleni ane a vha hone a mura ḓ o kha mbuelo ya ḓuvha na ḓuvha .
- Tshandukiso ya ikonomi na tsiko ya mishumo
Tshiimo tsha zwino tsha madzulo a vhathu Afrika Tshipembe tshi katela : 
A : Mafhungo a ndeme
Mitale ya aḽuminiamu i re na vhuvhili ha elementhe dzi tevhelaho : 
Tshishumiswa tsha 1 : Tsaukanyo ya mbeu
Vhupo ho tsireledzeaho , hune ha ṱhogomela tsumbo dza vhuimeli ha vhukhudo ha mupo , hu tamba tshipiḓa tsha ndeme vhukuma kha u ṱhogomela daivesithi ya zwi tshilaho . 
Tshumelo dza Vhathu
Ri themendela uri muoditha o " tholiwaho " ḽi vhe dzina ḽa muthu ane a vha vhuḓifhinduleli ha u saina muhumbulo wa odithi . 
U rekhoda zwiwo zwoṱhe u ya nga shifithi kha bugu u rekhoda zwoṱhe zwi bvelelaho musi vha mushumoni . 
U ḓidzhenisa kha nyambedzano sa tshikili , hu tshi ṱanganedzwa na u ṱhonifha nḓila ine vhaṅwe vha amba ngayo .
U tswiwa ha zwifuwo zwiita uri nḓowetshumo i sa shume zwavhuḓi na u xelelwa ndi huhulu kha nḓowetshumo ine ya kha ḓi aluwa . 
Fhedzi ha , haya maga a u tsireledza nga huhulu a shuma fhedzi kha zwiṅwe zwa zwibveledzwa , zwiṅwe zwi kona u ṱaṱisana khwine na muṱaṱisano ya nnḓa , kanzhi nga mutheo wa ndeme ya nṱha . 
Nḓila khulwane ya u tshimbidza murahu ha mveledziso na u ola mbekanyamaitele hu ḓo vha mvelaphanḓa i sa nyeṱhi . 
Tshatha ya Zwipondwa khathihi na Maimo a Fhasisa , zwo itelwa u ṋea vhone mafhungo ane a tshimbilelana na vhuḓiimiseli ha Muvhuso ha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha vhapondwa vha vhutshinyi .
U vhea iṱo na u lavhelesa u tshimbidzwa ha u dzhena na u bva . 
Mbuelo yo wanala u bva kha mithelo ya vhubveledzi ha ole ha Israel . 
Kunangele kwa maipfi
Mbekanyamushumo ya Lushaka zwi tshi elana na Ndondolo ya Tsireledzo ya Vhaswa i tikedza uri vhatshinyi vha vhaswa vhane vha khou humbulelwa milandu mihulwane vha songo valelwa kha zwileludzi zwo ḓoweleaho kana zwiṱokisini zwa mapholisa . 
Muvhuso wo kuvhanganya maṅwalo a mafhungo a zwiito zwi songo lugaho zwino itwa nga dzikhamphani khulwane dza u fhaṱa .
Ṱhanganelano ya dzingu i tshimbila nyaluwo kha u tikana ha ikonomi dza Afrika , kha sekithara dza vhukuma na dza zwa masheleni nahone hu na pfukiselo ya zwa masheleni na ikonomi u bva kha ḽiṅwe shango u ya kha zwiimiswa zwa dzhango . 
Maitele a tshitandadi na nḓila ya kuitele zwi anzela u shumiswa kha khonṱhiraka , na dza inzhiniara ya siviḽi nahone nga nḓowelo a katela maṅwalo a tevhelaho : 
U shaya khethululo nga murafho na nga mbeu .
4.1 . Khabinethe i ṱuṱuwedzwa nga nyaluwo ya ikonomi yavhuḓi yo rekhodiwaho kha kotara ya vhuvhili ya ṅwaha zwi si na ndavha na u konḓelwa ha nyimele ya ikonomi kha shango ḽashu na nnḓa .
Musi zwimela kana zwibveledzwa zwa zwimela zwi tshi dzhena shangoni ḽi ṱu ṋdaho , vhaingameli vha zwimela vha NPPO ya iḽo shango vha fara zwimela izwo u itela u zwi ṱola na u zwi sedzulusa .
5 . Vhupuli , U Thivhela kana u Shumiswa nga u Kombetshedza - Vhupuli na u shumiswa nga u kombetshedza a zwo ngo tendelwa .
Mvelelo dza tshifhinga tshilapfu hu nga vha uri Mmbi ya Vhupileli ya SA i nga balelwa u hwala vhuḓifhinduleli hayo ha ndayotewa . 
Vhugudisi ha maimo a nṱha ha vhashumi vho gudelaho vha ndondolamutakalo hu tshi itelwa u langa ya milandu i konḓaho ya khakhathi vhu khou itwa kha senthara dza Vhuimo ha Vhukati ha Nyanḓafhadzo ya Zwipondwa , dze dza fhaṱwa nga Muhasho kha maṅwe mavunḓu . 
Vha ri donesheni ya yunifomo ya tshikolo kha vhana vhavho yo ḓa nga tshifhinga tshone musi khalaṅwaha aya vhuria i saathu thoma . 
Mulayo wo ṱalutshedza ipfi " vhuloi " nga nḓila i tevhelaho " u tungula , u shumisa ṱhangu na dziṅwe nḓila na zwishumiswa zwi shumiswaho kha vhuloi."149Vhaḓivhi vha zwa Ngudakutshilele ( Sociologists ) u tou fana na Chanvunduka vho sasaladza iyo ṱhalutshedzo , vha sumbedza uri u kwamanya u tungula na vhuloi zwo khakhea , sa izwi u tungula hu nḓila ya u bvumba ( vhuporofita ) i shumiswaho nga dziṅanga.Tsatsaladzo yo dovha ya vha hone nga ha u iledzwa ha u shumisa ṱhangu , ngauri hu tendiwa uri ṱhangu a dzi kwamani na vhuloi.150U itela u vhona uri muthu ndi muloi , tsengo dzi vhavhaho dzo vha dzi tshi itiwa .
U thetshelesa nganea
6.1 . Tshikwama tsha u Maanḓafhadza Lushaka :
Tshipikwa tsha khethekanyo ya vhuvhili ya dzikomiti ndi u shumisa vhukoni ha vhathu vha nnḓa ha khomishini na u vhona u dzhenela ho livhanaho ha tshitshavha kha mishumo ya khomishini . 
Vho ṋetshedza mbuno mbili dzo fhambanaho kha uyu mukumedzo .
U BVISA MATHUKHWI
U tholwa ha muthu o ḓiṋekedzelaho zwi ḓo thusa na kha u wana hafhu murahu vhukoni ha ndeme kha phothifolio dza nḓisedzo ya tshumelo . 
U humbela mihumbulo minzhi nga hune vha nga kona - u vha hone ha mihumbulo minzhi zwi thusa kha u pulana
Zwa zwino ri khou ita mabembela vhubveledzi ha mushumo wa zwa vhushumelavhapo nga kha midia . 
Kha Mulaedza wa Muphurusidennde kha Lushaka , Muphurusidennde vho Jacob Zuma vho ḓivhadza ṅwaha wa 2011 sa ṅwaha wa u sika mishumo .
Muthelo ndi tsheledemviswa i ṱuswaho hu tshi itelwa muthelo wa mbuelo . 
Kapa Devhula
Naho zwo ralo , phindulo dze dza waniwa dzo vha dzi songo lavhelelwa . 
maipfi o ḓoweleaho ( sight words ) - maipfi ane muvhali a a ḓivha nga u tou vhona . tshibveledzwa a u pfukisela --- lushaka lwa zwi ṅwaliwaho zwi fanaho na marifhi , minetse , ripoto , garaṱa , maambiwa )
( 1 ) Muṅwe na muṅwe ane a farwa a tshi khou humbulelwa uri u na mulandu u na pfanelo ya -
Maṅwalwa a ndeme a nga ho sa muvhigo wa Ṅwaha nga Ṅwaha zwa zwino a dzulelwa u bveledzwa nga kha yunithi ya DTP na tshelede nnzhi dzi khou vhulungwa nga u sa badela vhaṋetshedzatshumelo vha nga nnḓa . 
Vhupo vhu re na khonadzeo dza mukumbululo muhulu hu fanela u bveledziswa fhethu ho tsitsikanaho zwiṱuku , hu re na mabuli ane mavu a kona u nwelela . 
Avho vha ambaho nga vhuendelamashango vho lamukanya zwiṱuku nga maanḓa kha thero nga u ḓisa zwine a zwo nga ṱoḓiwa , u fana na zwiitisi zwa vhuendelamashango na tshaka dzo fhambanaho dza vhuendelamashango . 
Vha dovhe hafhu vha elelwe uri a si mushumo wa mapholisa u vha thusa kha u bvisa fanitshara , dzikhomphiyutha , zwigoḓelo , nz .
Vhoramabindu vha vhanna vhane vha sa fhulufhedzee kha vhafumakadzi vhavho vha ḓa na vhafumakadzi vhaṱuku vha shumisa tshelede nnzhi khavho . 
Zwiṅwe zwithu zwo vha zwi khou tshi khou bvelela musi mbekanyamaitele i tshi khou dzudzanywa . 
U shuma na / nga mafhungo : Tshipitshi tsho livhaho na tshi so ngo livhaho
Madalo , na dziṅwe tshumelo
Nga u angaredza a tshi nga ḓo kona u gonya u fhira infuḽesheni , arali hu si na zwihulwanesa zwine zwa ḓo khou ḓo shanduka zwa 2009 . 
Tshibveledzwa /maanea a nganetshelo
( a ) langula , i tshi tevhela mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha shango , khetho dza zwivhumbeo zwa vhusimamilayo ha lushaka , vunḓu na zwivhumbeo zwapo ;
Arali thengiselano ya vha yo tsireledzwa nga khonṱhiraka ya thengiselano ya tshifhinga tshiḓaho , hu shumiswa phimo yo ṱaluswaho kha khonṱhiraka . 
Arali vha dzhia tsheo ya u ṋetshedza muṱoḓisisi tswikelelo kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na / kana nḓivho ya sialala vha ḓo fanela u dovha vha ṋetshedza zwidodombedzwa zwine a ḓo zwi ṱoḓa u itela u ḓadza khumbelo ya thendelo .
U vhala tshibveledzwa tsha mafhungo tshi re na zwithu zwine zwa tou vhonwa , tsumbo , mapa
Zwino u humbula hafhu uhu havho ha nyambedzano , vha na vhuṱanzi tshoṱhe uri ndi zwone zwe zwa itea ? 
Muraḓo na vhaunḓiwa vhawe vha nga si vhe miraḓo kana vhaunḓiwa vho ḓiṅwalisaho kha zwikimu zwa dzilafho zwi fhiraho tshithihi nga tshifhinga tshithihi .
vha vha vho ṋewa mushumo wa tshoṱhe Afurika Tshipembe
Kha vha ṅwale fhasi zwidodombedzwa zwi tevhelaho zwi ṋekedzwaho nga SARS nga murahu ha musi vho ḓi ṅwalisa :
Nga tshifhinga tsha u dzhena tshiduloni masipala wo vha utshi khou koloda tshelede I si na vhukono kha Maḓi a Sedibeng .
U ṋetshedzwa ha kiḽasirumu dza tshifhinganyana zwo ita u funzwa hu bvele phanḓa .
Komiti ya odithi i fanela u shuma nga nḓila dzoṱhe sa komiti ṱhukhu ya bodo ya vhalangi nahone a hu na tsheo dzine dza nga dzhiwa nga komiti ya odithi hu si na thendelo ya bodo ya vhalangi . 
( ii ) u thivhela uyo Masipala kha u dzhia nyito i songo ḓaho ine ya nga vhaisa lutamo Iwa Masipala kana vunḓu ḽoṱhe ; kana
Zwitshavha zwi topoleaho zwa vha re na dzangalelo vha re na vhuimo ha u ima kha tshitshavha na zwo sedzwaho zwo ṱalutshedzwaho zwavhuḓi zwi re na tshumisano na masipala nahone zwi vhonalaho ndi zwa ndeme .
U ṱalutshedza tshiṱori tsho ḓoweleaho tshi re na mathomo , vhukati na magumo .
Khamphani i no tshimbidza bisi dza masipala i ḓo ita uri bisi dzoṱhe dzi ye sevisi u itela uri zwithu zwo raliho zwi si ḓidovholose .
Huṅwe kha senthara ṱhukhu a zwi wanali . 
Zwisumbi zwa nḓila ya kushumele zwa u ela u bvelela ha Mbekanyamushumo
Mbekanyamushumo ya Ndondolo ya Asima a i ho fhasi ha ndango nahone vha tea u humbela tsivhudzo ya dokotela wavho nga ha u engedza mushonga wavho wa u thivhela .
Nyimele dzothe ho sedzwa PMSA
Tshitatamennde tsho sainiwaho nga muthu o ḓisaho fomo , tshi khwaṱhisedzaho uri fomo yo ḓisiwa .
Izwi zwi ḓo vhumba mutheo wa mutevhe wa u sedzulusa wa tshomedzo dza u ṅwala maambiwa .
Kha vha dalele www.gems.gov.za u itela maṅwe mafhungo .
Khakhathi ya muṱani i tou nga ndi fhungo ḽikene , hune vhatshinyi vha vha vho kambiwa kha milandu ine ya ṱoḓa u swika kha hafu . 
Ndi lini hune vha nga zwi ita ?
Zwi nga vhonala zwi zwone zwa khwine u badelisa tshinyalelo sa phesenthe nthihi ya ndaka , zwenezwo ha vha u tendela dziakhaunthu khulwane dzi tshi tikedzela ṱhukhu nga huṅwe . 
Ndi zwa vhuṱhogwa u dzhiela nzhele uri ndeme ya ole i songo kunaho i bva kha mitengo u teaho u gonya kana wa si shanduke wa ole i songo kunaho . 
Komiti ya Buthano ḽa Lushaka ya Tshoṱhe ya Tshikwama tsha Tshitshavha i shuma sa mulavhelesi wa Phalamennde kha nḓila ine tshelede ya vhatheli ya shumiswa ngayo nga Khorondanguli .
Tshumelo ya vharengi ya vhukonani nahone i pfadzaho nga luṅwe na luṅwe lwa nyambo dza 11 dza tshiofisi - nga kha luṱingo , imeiḽi kana fekisi na nga kha senthara dzashu dza u tou ḓiyela u mona na shango .
Izwi zwi ṋetshedza vhurangaphanḓa ha Afurika Tshipembe tshikhala tsha u vha kha vhuimo ha zwa mveledziso na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha shango sa mudzheneleli kana musheli wa mulenzhe a re na vhukoni kha mivhuso ya mashango o fhambanaho .
Hu si kale ri ḓo thola Muofisiri wa Tshandukiso Muhulwane , ane a ḓo lavhelelwa u vhekanya nga huswa Eskom kha sia ḽa zwa masheleni nga vhuronwane kha ṱhanganyiso vhukati ha mbuelo , tshikolodo na nyimele ya mbadelo kha khamphani .
Vhunzhi ha zwipiḓa izwi zwi dzulela u vha hone fhedzi ndi zwo ḓoweleaho nahone zwi songo fanela na u tikedzwa hu si havhuḓi . 
Akhwakhaḽitsha zwi amba vhufuwakhovhe dzi fanaho na vhufuwi ha trout , vhufuwi ha oysters na mveledziso ya zwiṅwe zwi tshilaho maḓini . 
Kha nyimele dzo raliho , ndingo dzi fanela u itwa , kanzhi nga kha thusedzo ya Mukhuthadzi wa Muṱa kana dokotela wa muhumbulo , hu si na uri ṅwana o aluwa muhumbulo zwi ngafhani uri a nga vha na kuhumbulele kune khothe ya nga u ṱanganedza . 
Tshelede iyi yo fhiriselwaho phanḓa i vhumba tshipiḓa tsha tshelede yo fariwaho kha zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha . 
Tshitatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa dzi 19 Ḽara 2014
Khabinethe i ṱanganedza u thomiwa ha Komiti ya Minisiṱa dzo Fhambanaho ( IMC ) nga ha Tsireledzo ya Maḓi ine mudzulatshidulo wayo ndi Minisiṱa Vho Pravin Gordhan vha Muhasho wa Tshumisano ya Vhuvhusi na Mafhugo a Sialala .
Tshiimo tsha zwino kha vhushai na vhukonḓi , na zwino tshimbilelana na vhana , zwi a kanukisa na u ita khaedu . 
Dzhango ḽi kha ḓi vha dzingu ḽa nyaluwo i ṱavhanyaho kha ḽifhasi na u vha fhethu hu kungaho ha vhubindudzi .
Mundende wa vha aluwa
A wana uri hu na muthu we a vha a tshi khou vhala dayari yawe .
Kha sia ḽa vhupileli , ri tama u dzhenisa , u rumela vhagudisi vhashu u thusa vhagudisi vha shango . 
Muvhuso wa vundu Muvhuso wa vundu u tea u thusa mivhuso yapo nga u lambedza nga masheleni , vhashumi khathihi na nga thikhedzo ya thekeniki .
Ngudo iyo i songo ponyoka tshitshavha tsha dzitshakatshaka : vhuthihi ha ndivho kha mutheo wa zwipikwa fhedzi vhu ḓo itea kha nndwa yo ḓiimiselaho ya u lwa na vhuswina vhuṅwe na vhuṅwe . 
IZWO tshibveledzwa tshi ḓovha hone
Vha tenda uri gurannḓa ndi bivhili ṱhukhu ya vhone vhaṋe . 
Ho vha na dziṅwe ṱhanzi dze dza amba uri a dzo ngo vhona vhuṱanzi na vhuthihi ha u shumiswa ha gese i bvisaho miṱodzi . 
28 . Mukumedzo na u ṱanganedzwa ha mugganyagwama
Komundanda dza zwiṱitshi dzi tea u ṋekedza thikhedzo na tshumisano yadzo kha matshudeni musi vhe kha vhugudisi . 
Ri fulufhela uri gurannḓa iyi ya mubindudzo yo ṋetshedza mafhungo a re na mushumo na u vha ya mushumo kha vhone . 
Dathabeisi ya zwiko i ḓo odithiwa kha miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe u itela u wana arali tshiedziso na zwiko zwo sumbedzwaho mathomoni zwi tshi kha ḓi vha hone . 
Tshishumiswa tsha mbekanyamaitele tshihulwane tsho shumiswaho u fhelisa vhudakwa tshi vhonala hu tshumiso ya mithelo u gonyisa mitengo yoṱhe ya zwikambi zwo nwiwaho . 
Idzwi zwi ḓo itwa nga ṱhuṱhuwedzo ya dzangalelo ḽa vhathu vha dzhango kha ndingo dza mulalo wa dzhango masiani oṱhe .
8 U dˆiˆtola Kha ri ṅwale
Musi ndi tshi vha vhona vha kha phareidi , vho ambara yunifomo iyo ya lutombo nga u ḓihudza , ndi dzulela u ṱuṱuwedzea nga vhuthihi na vhuḓifari havhuḓi vhune vha vhu sumbedza . 
( 2 ) Vhusimamilayo ha vunḓḓu sa zwe ha dzudzanyiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha kha maitele oṱhe , vhu ḓḓo dzhiiwa sa ho khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999 .
Ndi khonani yanga ya mbiluni
U ṱalukanya zwiitisi zwa zwiwo na mvelelo dzazwo tshiṱorini .
U pfesesa kutevhekanele kwone kwa mafhungo
Vhashumisani vha nga nnḓa na vhone vho thoma vhukwamani vhu si ha tshiofisi u itela u khwiṋisa pfananyo kha nyito dzavho . 
Khonadzeo ya u vhumba hafhu tshibveledzwa itshi u itela vhadededzi i nga dzhielwa nṱha . 
c ) zwiṱirathedzhi zwa Mveledziso ya Vhudavhidzani na Matheriaḽa .
Ngudo kha masiandaitwa a volumu ya tsitsikano na maga a ndangulo ya luvhilo zwo sumbedza uri phungudzo ya luvhilo kha ṱhumano nkene hu sa thivhelei hu isa kha phungudzo ya volumu na yone . 
ndaulo ya tshitshavha kha mveledziso .
Pheriodo dza luambo dzi tea u ita nzudzanyo dza khonadzeo u itela u tikedza vhagudi vhane vha vha na zwithithisi zwa u guda khathihi na u inga mushumo wa nyaluso kha avho vhane vha konesa .
Nyambedzano dzo sedza kha kuḽele kwa mutakalo . 
Mavhiḓa apo are hone zwino a khou ṱoḓa u dovha a bveledziswa zwine zwa katela zwileludzi zwa u ṱamba na mabunga , mavhone , u nambatedza na ṋetshedzo ya maḓi . 
A tshi imba zwi a takadza vhukuma ngauri u na ipfi ḽavhuḓi .
Muṱangano wo farelwa kha masipala na thendelano yo swikelelwa na muhasho nga ha fhungo ḽa Urban Edge . 
U sumbedza mubvumbedzwa na zwithu kha ḓirama dza u edzisela hu tshi sedziwa , u edzisela na u ṋaṋisa
Khonadzeo ya u dzhenelela thwii kha thandela dza mveledzo dzo vha dzi si ho u thomani . 
Muṱa wa ha Browde kha u lovha ha Adivokheithi Vho Jules Browde SC vhe vha imelela zwigidigidi zwa vhathu vhe vha vha vha tshi khou fanela u bviswa ngomu nḓuni dzavho fhasi ha Mulayo wa Fhethu wa Zwigwada nga tshifhinga tshivhi tsha khethululo .
Tshumelo dza u kuvhanganya malaṱwa dzi re hone a dzo ngo eḓana . 
Ri ḓo isa phanḓa na u vha tshipiḓa tsha u vusuludzwa ha Vhushaka Vhuswa ha Mveledziso ya Afurika ro sedzesa kha u thomiwa ha mbekanya mushumo ya themamveledziso yayo , ine ndi riṋe ro rangaho phanḓa u bveledzwa ha themamveledziso ya nḓila ya Devhula-Tshipembe .
Tshenzhemo ya mushumo ya miṅwaha miṱanu kha ndangulo ya ndaka ine khayo miraru ya fanela u vha i kha ndangulo . 
Nga kha Thandela ya Khwiniso ya Tshumelo ya Khamphani , Muhasho Muhulwane wo pika u khwinisa mashumele awo . 
matheriala o kuvhanganywaho kha memori na zwi re ngomu zwi khwiniswa awara dza 12 ( fumimbili ) dziṅwe na dziṅwe ; na 
Tshiṅwe hafhu , dzimbalombalo dza fulufulu nga ha nḓisedzo , mbambadzo , zwiṱoko , tshanduko na ṱhoḓea ndi mutheo wa tsheo ya mbekanyamaitele i pfalaho ifhio na ifhio . 
Nṱhani ha izwo , vha dovha vha thoma wadi ntswa na zwiṱiriki zwa vhukhethelo . 
Muhasho wa zwa Vhudavhidzani u khou tshimbidza maitele aya wo imela muvhuso .
Ngona ya vhutshimbidzi : Ḽitambwa
AHUNA TSHINE TSHA ḒO LULAMISA U KUNDELWA HASHU KHA U FHINDULA IDZI NDAVHELELO , SA IZWI DZI DZA MULAYO NA U LUGA .
Mutumbu
Tsha tshimbila , tsha tshimbila tshi tshi tsa na bitshi tsha dzhena ḓakani .
U ita nyambedzano nga ha tshibveledzwa
Khoro ya ḓorobokhulwane zwi amba mimasipala i ne ya vha na khorotshitumbe yo khetheaho ya masipala na maanḓalanga a mulayo kha masia avho . 
( 2 ) Miraḓḓo ya Khomishini vha tea u vha vha na vhukoni ho teaho .
U ita nyambedzano nga ha ṱhoho , puloto na fhethu he tshiṱori tsha bvelela hone ( fhethuvhupo )
Zwiṱediamu zwi re dziḽokhishini zwi khou khwiniswa , zwiṅwe zwi ḓo shumiswa sa vhupo ha u itela nḓowenḓowe ya nyonyoloso .
Dziṅwe khemikhaḽa dzi re kha fola dzi vhanga khentsa .
Kha miṅwaha ya mahumi ine ya khou ḓa , musi ikonomi dzine dza khou thoma u bvelela dzi tshi engedza mikovhe yadzo ya vhuvhambadzi ha ḽifhasi na vhubindudzi , u tsa ha tshileme tsha ikonomi ya Amerika , Yuropa na Japan zwi ḓo vha na mvelelo dzi tshimbilelanaho kha ṱhuṱhuwedzo yavho ya zwa poḽitiki na zwa vhuswole .
Tshifhinga tsha u wana ambuḽentsi kha zwileludzi tshi ḓo khwiṋiswa , ha itwa uri ambuḽentsi dzi vhe hone u itela tshipikwa tshi tevhelaho nga u ṱavhanya , nga kha u khwiṋisa mukano vhukati ha EMS na vhashumi vha zwileludzi zwa mutakalo . 
Masia a ndeme o dubekanywa , ane a tou vha madavhi a tshitshavha ao kwameaho nga u fhambana nga kushumisele kwa zwidzidzivhadzi na halwa . 
Tsheo ya miraḓo miṋa vhane vha ḓo vha vhe hone muṱanganoni wa khomishini i ḓo vhumba tsheo ya khomishini . 
U bvisela vhuḓipfi khagala kha zwi kwamaho zwiwo
Tshifhinga tsho shumiswaho Datumu ya u dzudzanya Yo dzudzanywa nga
Tsha u fhedzisela , tshitshavha itsho tsho dovha hafhu tsha dzudzanyiwa u ya nga ndeme ya dzangalelo ḽa maanḓa a kupfesesele . 
A hu na muthu kana Muraḓḓo wa muvhuso ane a nga dzhenelela kha mishumo ya Khomishini
Mmbi ya Ithiopia ya pfumbudza na u ṋea zwiṱhavhane Vho Nelson Mandela kha nndwa yavho ya u lwa na khethululo Afrika Tshipembe . 
zwiko zwo tiwaho zwi hone fhethu afho
( 1 ) Mutsireledzi wa nnyi na nnyi u na maanḓa a u ita zwi tevhelaho , sa zwine zwa langulwa nga mulayo wa lushaka -
Khabinethe Lekgotla ya Ṱhangule 2016 yo tendelana uri Lufhera lwa Vhupulani ha Maano lu fanela u thomiwa u itela u ṱavhanyisa u thoṅwa ha SA Connect , mbekanyamaitele ya burodobende ya lushaka .
Vha nga kha ḓi wana phindulo ya u sumbedza uri khumbelo yo wanala , zwi tshi bva kha maitele o tevhelwaho nga muhasho wonoyo .
Ri vha dzhiela fhasi musi ri khomboni . 
Ngei mashangoḓavha hu na zwishumiswa zwo fhambanaho na nḓila dzi shumiswaho u fhungudza malaṱwa a hayani . 
Dokotela wavho a nga kwama DSP ya vhulwadze vhu sa fholi kha 0860 00 4367 .
Kha vha dzhiele nzhele : Sisteme ya Dzitshaka ya Yunitsi ( SI ) i shumiswa kha ḽiṅwalo iḽi . 
Arali mufariwa o lindelaho tsengo o pfuka ndaṱiso , u ḓo tewa u dzhenela kha maitele a ndaṱiso o randelwaho nga tshiimiswa tsha vhafariwa . 
Zwiṅwe zwiimiswa zwa ndangulo ya muvhuso washu zwo ḓo ḓadzwa nga dwadze ḽa u ḓi geḓa zwe zwa ita uri vhathu vha ḓi gede musi vha tshi shuma . 
Phindulo ya tshiṱoko , fhedzi , i nga ṱolwa nga mitengo ya vhubveledzi ha nṱha vhu bvaho kha nḓisedzo nnzhi na mitengo ya fulufulu . 
NML i ḓo nea masheleni kha dzilafho ḽa phuraivethe nga nḓila yo linganelaho uri muṅwe na muṅwe a wane dzilafho ḽa ndeme na hone
Muphuresidennde na Mufarisa Muphuresidennde vha na ofisi na vhashumi Tuynhuys .
U kulumaga akhaunthu dza zwo salaho muyani na dza vhaṋetshedzatshumelo na u ṋekedza mbuedzano na musaukanyo u ya nga vhukale ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Senthara ya shishi ntswa ya Sibadela tsha Karl Bremer nga mulandu wa kushumele ku ongolowaho na zwikonḓisi vhuponi . 
kushumisele kwa luambo
Mabambiri a laulwaho o vhaliwa , a sikeniwa na u rekhodwa u itela u vhulungwa kha senthara dza u maka . 
Zwipali zwo vhumbeaho zwi nga vha zwi sa lemeli na luthihi nahone zwi tshi balelwa u dzika hu si na nyengedzedzo ya dziphoḽieḽekhiṱhiroḽaithi u itela u vhumba na u engedza tshileme tsho tiwaho tsha zwipali . 
Kha vha Kwame vhaofisiri vha muvhuso vha u ṱola miri vha vha humbele uri vha vha ṱole musi vha tshi khou vhulaha miri u itela uri vha wane ṱhanziela ya u ṱola miri .
U sa lenga u bveledza zwishumiswa zwa ṅwedzi na ṅwedzi zwi no kwama ndangulo ya sisiṱeme ya thekanyathengo , tshumelo dza dzangano , masheleni na zwa gwama zwi no kwama ndaka . 
Vhunzhi ha MaAfrika Tshipembe vha dodombedza vhubvo havho khavho .
Zwo sendeka kha ṱholo ya tshiimo tsha zwino tsha vhupulani ha zwa ndaulo ya malaṱwa kha lushaka na kha mashango a dzitshakatshaka , hu itwa themendelo dzi tevhelaho : 
Ndivho ya furemiweke ndi u vhona uri madzulo a u thetsheleswa , khumbelo dza khaṱhululo , u vhudziseswa na inthaviwu dzo farwa nga nḓila yavhuḓi , yo teaho , i re khagala na ine ya pfadza , zwi tshi ya kha pfanelo ya muimeleli wa mulayo . 
I sumbedza ṱhanganyelo ya zwoṱhe zwine zwa mela kha shango , zwi tshi khou londiwa u bva nnṱha .
o Mufu o lovha nga ḓuvha ḽifhio
Nḓivhadza muvhigi
Nḓila dzo fhambanaho dza ndinganyiso ya zwa masheleni i nga shumiswa u ḓadza tshikhala na u thusa mivhuso miṱuku ya lushaka u shuma vhuḓifhinduleli hayo ha ndayotewa . 
U hula ha tshigwada , hu ita uri hu vhe na u ḓala ha zwishumiswa musi zwo ṱanganywa zwine zwi nga shumiswa kha mishumo yo ḓoweleaho . 
Tswayo dza badani
oxymoron - ndi u ṱanganelana ha mishumo yo imelaho zwo fhambanaho zwo itwa nga khole uri hu bvelele zwi ṱoḓwaho .
Zwi kha dzangalelo ḽihulwane ḽa shango uri vhoṱhe , dzimbumbano na vhulanguli ha Lonmin vha sumbedze maimo a ṱoḓeaho a vhurangaphanḓa na vhushaka ha ngomu kha nḓowetshumo .
Holu luambo a lu khou dzhia vhudzulo ha luambo lwawe lwa hayani , hone lu tou gudwa nalwo .
Tsumbo dzi tevhelaho dzi nga thusa . 
Zwa ndeme u vha khagala zwi elana na u vhona uri hu na tswikelelo ya mafhungo na u ṋetshedza mivhigo i re khagala , yo leluwaho nga ha zwo swikelelwaho kha u swikelela ndivho . 
Ngoho ndi ya uri , thikhedzo i no bva kha vha thanga nthihi i anzela u ṱanganedzwa u fhira ya vho gudaho . 
Data ya dzitsumbamafhungo idzo yo wanala u bva kha mbudziso dza " ndaela ya tshanduko " kha saveyi . 
Mushumo washu ndi , sa zwe nda ḓidzulela u zwi khwaṱhisedza , a si nyambedzano fhedzi ndi u leludza miṱangano vhukati ha masia oṱhe . 
( b ) u sumba kha Tshipiḓa tsha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo ya Afurika Tshipembe , zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo ; na
Mudzulatshidulo a kha ḓi bvaho u khethiwa u tshimbidza khetho dza Vhafarisa Mudzulatshidulo vhavhili .
b ) Vho Abel Dlamini ( vho tholwa hafhu ) ;
Nazwino , miraḓo ya vhurangaphanḓa yo no bvelaphanḓa nga ṅwambo wa vhugudisi hashu . 
Izwo zwine zwa tea u elulwa zwi tea u tandulula zwe zwa si dzudzane tshifhingani tsho fhiraho kha u kovha lupfumo na vha bvaho kha nyimele dzi si dzavhuḓi na u bveledzwa ha mveledziso ya zwa vhashumi na vhulangi ha migodi .
Ṱhoḓea dza fhasisa dza u dzhena kha ndalukano iyi ndi dzifhio ? 
Vho vhudza lushaka lwavho na vhaeni nga ha ndeme ya u shumisana hu tshi itelwa mvelaphanḓa khathihi na nndwa ya u lwa na zwiito zwi si zwavhuḓi tshitshavhani . 
NDIMA IYI I ṰANḒAVHUDZA NGA VHUḒALO MULAYO NA MBEKANYAMAITELE DZINE DZA BVELEDZA mveledziso kha masia apo a muvhuso na uri Mulayotewa wa Afrika Tshipembe u ṱhogomela hani masia o fhambanaho a muvhuso .
U ḓivha mihumbulo mihulwane na i i tikedzaho
Zwivhalo zwi no khou gonya izwi zwa u nwa halwa vhukati ha vhafumakadzi Afrika Tshipembe zwi khou vhilaedza vhukuma sa izwi vhuholefhali ha ṅwana nga vhanga ḽa u nwa halwa mme o ḓihwala ndi mvelelo yo i bvaho kha vhudakwa nga vhafumakadzi vhane vha kha ḓi kona u beba . 
Vhu ḓo ngauralo vhigwa kha SAPS u itela tsedzuluso na arali zwi tshi konadzea u tshutshiswa lwa tshiofisi . 
Mvelelo dza vhukando uho dzi tea u vhigelwa murahu wadini kana ha masipala , nda ngona .
Muṱaṱisano uyo u ḓo vulwa lwa tshiofisi nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha dovha vha lingedza u ṱoḓa u alusa Karati sa mutambo wa vhaswa hu tshi sedziwa dzimbuelo dzine dza vha u gudisa vhuḓifari havhuḓi , vhuḓipileli , u vha na nḓivho na u alusa tsireledzo ya vhugevhenga kha tshitshavha .
Tsha u thoma , vha tshiimiswa tsha SAPRA na SAPC vha ri vhuloi vhu songo fheliswa , vha ri muvhuso u songo dzhenelela .
Khwiṋiso dzo dzinginywaho dzi nga dovha dza engedza mulayotibe wa miholo kha vhatholi . 
Fhedziha , vhunzhi ha zwikolo zwa Afrika Tshipembe a zwi gudisi nyambo dza hayani dza vhaṅwe kana dza vhagudi vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho , fhedzi vha nga funza nthihi kana mbili dza nyambo kha vhuimo ha Luambo lwa Hayani .
Maanḓa o teaho a maṅwalo a ramulayo , kana thandululo i ṋeaho maanḓa a u saina ha nḓivhadzo , arali vhalanguli vhoṱhe vha sa athu u saina nḓivhadzo . 
U wana thuso i bvaho nnḓa ya nga ha zwa tsivhudzo i khou ḓuresa . 
A huna tshi re kha Khoudu tshi rulaho zwiimiswa zwi ṱoḓeaho uri zwi tevhedze Mulayo wa Ndinganelo ya Vhashumi kha u ita ngauralo . 
U linga vhukoni ha luambo hu ḓo vha nga tshivhumbeo tsha u lavhelesa , mishumo ya u ṅwala , nyito dza orala na u ṋekedza , thesithe dza u tou ṅwala , u vhalela nṱha na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u linga .
Yunithi ya mapholisa a vhudziki ha tshitshavha , kha mushumo wayo , yo tenda uri vhuḓifhinduleli hayo kha fhungo ḽeneḽo vhu ḓo thoma u vhonala fhedzi arali vhudziki ha tshitshavha vhu tshi nga vha fhasi ha mishushedzo . 
Fhethu ha ndeme ho sedzeswaho khaho ha masipala ndi ha u vhona uri mugaganyagwama wawo u khou tevhedza zwiteṅwa zwiraru zwi tevhelaho : 
U ṱamba tshifhinga tshoṱhe .
ṱalutshedzwe milayo na nḓila ine zwa shuma ngayo
Nga hezwi , ri a vha hulisa , na ḓivhazwakale i ḓo sumbedza vhuṱanzi hazwo . 
Sisiṱeme dza ndangulo ya dathabeisi dzo fhambanaho ( DBMS ) dzi a tikedzwa kha dziseva . 
Muitanae muṅwe na muṅwe wa fulo u tea u dzhenela miṱangano i no lingana mivhili nga ḓuvha . 
Fhedzi , sisteme ya khasho i a kona u vha na vhupfiwa nga maanḓa kha ndambedzo ya u ita mbekanyamushumo . 
Ro dovha ra tendelana u ṋetshedza Khosi ngeletshedzo ya u ṱoḓa ṱhalutshedzo . 
U ya nga fhungo iḽi muhasho u kombetshedzea u vha na ṱholo dza misi yoṱhe na ndondolo ya netiweke ya dzibada . 
Tshomedzo dza mitambo yapo .
Miraḓo ya tshitshavha vha nga kwama Muraḓo wa Phalamennde u ṱahisa kuvhonele kwavho nga ha tshipiḓa tsha mulayo .
A zwi khagala uri ndi ngani mbuelo ya vhuṋe ha muvhuso wapo u no khou ambwa , hu si vhuṋe ha mbuelo ya mivhuso ya vundu . 
Nga nḓila ine zwithu zwa vha zwone ṋamusi , ri a kona u tevhela phetheni dza khethekanyo nga milandu , u fana na : 
Vhashumelavhapo vha tea u thusa miṱa u topola mikhwa i songo teaho na i sa shumi zwavhuḓi na u ita uri vha ḓivhe uri i nga kona u shandukiswa . 
I khou vha hone nga tshifhinga tsha miṅwaha ya ḓana ya Vho Oliver Reginald Tambo , vhe vha ima na zwa ndinganyo ya mbeu .
( c ) Khethekanyo ya C : Masipala ane a vha na maanḓḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo vhune ha katela vhomasipala vha no fhira vhavhili .
Kha vha thome nga u rera nga zwine zwa khou lavhelelwa na ṱhoḓea dza CBP , kha vha dzi ḓivhadze na uri zwi shela mulenzhe hani kha phurosese ya IDP ya masipala , Mushumo wa thimu ya vhatshimbidzi na Komiti ya Wadi .
Arali hu si na phindulo ya ṱanganedzwaho , vhaṋetshedzi vha tshibveledzwa vha nga isa phanḓa na u ita khunguwedzo ya vhubindudzi sa zwe zwa pulaniwa . 
U engedza nḓivho zwitshavhani ya u fhelisa khakhathi dzi yaho nga mbeu . 
Ndi tshifhinga tshine miraḓo yo livhana na khaedu dzi fanaho dza u fhaṱa na u shandukisa DHA ya zwino u ya kha Muhasho wa zwa Muno u khwinisa u swikelelea , nḓivho , themamveledziso , u shuma zwavhuḓi , u leludza na nḓisedzo ya tshumelo yavhuḓi maelana na mishumo i shumiwaho nga DHA , nahone nga tshifhinga tshenetsho hu tshi khou dovha ha engedzwa mishumo na u khwinisa kushumele , na mveledziso ya vhugudisi na vhukoni , tshileme na u sa fhela ha mishumo kha vhashumeli vha DHA zwine zwa vha zwa ndeme kha tshandukiso ya DHA .
Khasiṱama dzavho ndi vhonnyi ?
Sa tsumbo , vhunzhi ha vhathu vha anganyela mbuelo ( muholo ) yavho na u pulana zwibviswa zwavho zwa zwiḽiwa , zwiambaro , nnḓu , na zwiṅwe . 
Tshiṱirathedzhi tsha u Fhindula kha Tshanduko ya Kilima ya Afrika Tshipembe tshi katela fhethu ha gammba ṱhukhu ya vhupo ha mahayani hune ha swikelwa nga milenzhe fhedzi na dzi resiṱurente , vhutsila na mimaraga ya vhutsila , mavhengele na wekishopho . 
Tshitandadi tsha yuniti 242894
Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho ndaka miṅwahani yo fhiraho vha na pfanelo dzi ṋetshedzwaho nga Mulayotibe uyu u vhuedzedzwa kha ndaka iyo .
Mulangadzulo a ṱhonifheaho , ndi swikisa ṱafulani ṋamusi , maṅwalo a tevhelaho : 
Izwo zwa u fhedzisela , zwine zwa lingana na tshikalo tsha akhaundu dza zwino , zwo vhumbwa nga zwipiḓa zwiraru : phiriselo ya zwino , tshipiḓa tsha mbuelo dzo salaho , na ndinganyiselo ya zwiko . 
Zwino tshiṋoni tshi ri muvhala wanga ndi Muṱaḓa .
Luambo lwa ḓamuni
Khoso na matheriala wa vhugudisi khavho ndi maga o fhambanaho a mveledzo . 
Nyimele dzi katelwaho kha khetho dzoṱhe sa tshipiḓa tsha Mutevhe wa Vhulwadze vhu sa Fholi ( CDL )
Nḓivho yavhuḓi ya Mutakalo wa Mushumoni na Tsireledzo . 
U itela uri vhafumakadzi vha shele mulenzhe tshoṱhe kha u sika milayo , u swikelela kha tshumelo dza mutheo zwi tea u khwiniswa .
U tamba mutambo wa luambo lu sa konḓi
- Ri tshi bika
maṅwalo a thikhedzo arali a tshi ṱoḓea
Tshigwada tsho Hwedzwaho Mushumo tsha zwa Thekhiniki tsho thomiwa u itela u ṱola u thomau shuma ha nyiledzo idzi .
Theori ya muito wa nyambedzano : mbuno na ṱhalutshedzo ya vhadzulapo . 
Nḓivho ya thekhinikhala na nga ha mupo i songo linganelaho kha muvhuso wapo na vundu i a kwama vhupulani vhu shumaho zwavhuḓi , mveledziso na u thomiwa ha zwileludzi zwa u laṱela malaṱwa . 
Nga vhanga ḽa izwi muvhigo uyu u amba fhedzi nga ha u phaḓalala , hu si na ndavha uri naa nyimele yo eliwaho i ndi i sa fholiho kana ndi ya tshihaḓu . 
Tsheo dza u vhulunga masheleni dzi fanela u sedza u thoma thandela kana themamveledziso dzine dza vha fhethu ho dzulwaho lwa tshiṱirathedzhi kha madzingu o sedzwaho u thoma u fana na zwigwada zwo kumedzwaho zwine zwa vha na vhukoni ha u vha na masiandaitwa a zwithu zwi songo lavhelelwaho kha u khiulula vhukoni ha u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi ha vundu . 
Hu dzinginywa gemo ḽa R10-50 000 kha wadi iṅwe na iṅwe , kana 1 - 2 % ya mugaganyagwama wa Masipala , izwi zwi amba mbaloguṱe ya R100 - 500 000 kha ṅwaha wa 1 .
Nga murahu ha musi mutengo wo tendelanwa khawo , o ṱuwa a yo dzhia tshelede musi vhatshimbidzi vho lindela kha ndaka . 
U tshimbidza u ṅwalwa fhasi na maitele a nḓivhadzo . 
Masipala a u nga hwali vhuḓifhinduleli ha mbadelo dzifhio na dzifhio arali nyiledzo dzi tshi nga vhewa uri dzi shumiswe kha maḓi a bvaho kha gwedzho . 
Ngona ya u tshimbidza : Zwigwada zwiṱuku , nyambedzano ya dzulo
U LINGA HA THEMO YA 2
Kha vha vhone uri nangoho vhagudi vha dzule nga nḓila yo teaho musi vha tshi ṅwala .
Vhalangavunḓu na Vhalangadzulo vha Vhusimamulayo ha kha Vunḓu ,
Thaedzi ine ra vha nayo i nga tandululwa nga u ṱavhanya .
Hu na ṱhahelelo khulu ya zwishumiswa zwa ḽaiburari kha tshiṱiriki zwi swikisaho kha u kona u vhala hu re fhasi na vhuimo ha pfunzo kha tshiṱiriki . 
Phasipoto khulwane i :
Kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani sisiṱeme nnzhi dza zwa pfunzo , tshifhinga tshoṱhe , dzi tshi vha dzo tou kopiwa kana u ṱuṱuwedzwa nga zwiimiswa zwo bvelelaho na maitele a huṅwevho . 
Fiḽosofi dza dizaini na u kwamea hu vhavhaho na mafhungo zwi ḓo tea u tandululwa kha pulane muelelo khulwane . 
ZWIGWADA ZWA VHASHUMISI
Sa tsumbo , India na Phillippines a shumisa fhethu ha mbulungelo ha muvhuso , vhurengi na u phaḓaladza khathihi na phungudzo ya mbambadzo na mashango a dzitshaka . 
Izwo zwo swikisa kha A , a hu na zwi sa elani nga ha u avhelwa maraga uho . 
Mafhungo aya a nga fhiriselwa na kha maṅwe mavundu kana madzangano a muvhuso kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe . 
Zwa u fhedzisela zwi khou ṱangana na mutsiko muhulwane wa u dzhena ha vhathu u bva ngomu ha shango , na nga nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Mivhigo ya khomishini mivhili nga vhulamukanyi ha vhana na u gwevha i ne themendelo dza u fheliswa ha mbetshelwa dza Mulayo wa Kuitele kwa Vhugevhenga u shumaho na u gwevha . 
Mbekanyamushumo dza ndinganelo mushumoni dzi tea u tikedzwa nga u fhaṱa vhukoni na mbekanyamushuo dza vhupfumbudzi dzine dza ṱuṱulwa nga tshifhinga tsha luṱa lwa musi ndinganelo ya vhashumi i tshi nga vha na ṱhoḓea dzo khetheaho dza vhupfumbudzi dzi ṱaluswaho . 
2.2 . Minisiṱa wa Muhasho wa Themamveledziso ya Vhudavhidzani na Tshumelo dza Poswo , Vho Dokotela Siyabonga Cwele vha ḓo dovha vha ranga phanḓa vhurumelwa u ya kha Khongorese ya Ḽifhasi ya vhu26 ya Yunioni ya Zwiposwa zwa Ḽifhasi ( UPU ) , ine ya ḓo farelwa Istanbul , kha ḽa Turkey u bva nga ḽa 20 Khubvumedzi u swika nga ḽa 7 Tshimedzi 2016 .
mura ḓo wa Tshumelo ya Tshipholisa ya Masipala .
Hezwi ri ḓo zwi ita nga u fhungudza muhwalo wa zwikhala zwilapfu zwine zwa tshimbilwa nga vhalwadze vha Thiibii vha tshi itela dzilafho . 
Mavunḓu oṱhe a na tshiimiswa tshine tsha ṱoḓisisa nga ha mpfu idzi . 
Thendelo i a vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone u sa tevhela zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe , u fheliswa kana u thuthwa .
Miraḓo yo humbelwa u ṋetshedza vhuṅwe vhuṱanzi maelana na izwo . 
Tshipikwa tsha vhuṋa tshi katela u engedza tshivhalo tsha minerala i no iswa mashangoḓavha nga magungwa a Afrika Tshipembe , zwine zwa ḓo sika thwii mishumo i fhiraho zwigidi zwiṋa . 
Nga u pfesesa zwine zwa khou itea kha mishumo ya ḓuvha nga ḓuvha , madzangano a nga ita tshanduko kana u bveledza matshimbidzele maswa . 
Mahumbulwa e a itwa nga afha a tou ngeletshedzo yo angaredzaho malugana na thaidzo dzo ḓoweleaho . 
Puḽane ya vhoṱhe
Ri ṱoḓa na u tea na u sedza kha vheiwe vhanna na vhafumakadzi u itela u vusuludza ha vhukuma na ha tshiofisi . 
Fhethu hune ha vha na thaidzo hone sa zwe zwa ṱahiswa nga Muṱolambalelano Muhulwane ndi vhukhakhi na ṱhahedzo kha zwiṱaṱamennde zwa masheleni . 
Vhubindudzi ha Afurika Tshipembe hu khou humbelwa uri vhu dzhie zwivhuya zwa tshikhala tsha ikonomi ntswa tshine vhushaka hashu na shango ḽa China ha ḓisa .
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwilapfu / zwipfufhi , tsumbo , e-meiḽi , phosiṱara / u ṅwala dayari / mabammbiri a u ḓivhadza ( fuḽaya ) )
Dzangano ḽi tamaho ḽi tea u tikedza na u pfufha lwa ngoho u guda , hu si u ṋekedza tshumelo ya mulomo fhedzi kha muhumbulo . 
5.14. Miṱa , khonani na vhashumisani vha Mureili na muthusa mureili wa tshidimela vha Transnet vhe vha lovha musi gutsu ḽi tshi bva tshiporoni tshiṱitshini tsha tshidimela tsha Delvillewood nga murahu ha luwa lu suvhaho ngei Hillcrest vhukovhela ha Durban .
U lavhelesa kuitele kwa ngaganyo ya mugaganyagwama na ngaganyo dza ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Miraḓo ya muṱa ya tsini ya ndangulo khulwane vha dzhielwa nṱha sa avho miraḓo ya muṱa vhane vha nga lavhelelwa u ṱuṱuwedzwa kana u ṱuṱuwedzwa nga vhathu vha re kha ndangulo khulwane kane miṅwe miraḓo i re na vhushaka na tshiimiswa . 
Kha vha vha humbele u ṋea dzina dzisele dzine dza vha na zwiṅwe zwithu zwo sumbedzwaho khadzo . 
U ṋekedza nga u tou amba nga ha zwiwo zwi bvaho , tsumbo , radioni kana theḽevishini kana mawanwa a bvaho kha inthaviyu yo farwaho
U fhelekedza vhagudi kha masia oṱhe a kiḽinikhala o ḓiṅwalisaho kha khoḽidzhi . 
Nga wonoyo ṅwaha , muvhuso wavho wo ita khadzimiso dza masheleni dza ḽifhasi dza sumbe , he nṋa dza hone dza vha dzo dzudzanywa nga bannga dza Switzerland . 
Mutshutshisi o faraho mulandu wavho u ḓo -
Fhedziha , musi idzi tshaka tharu dza misipha dzi tshi vhambedzwa , phambano khulwane dzi ya vhonala . 
Mivhigo i khou tea u itwa tshifhinga tshoṱhe u itela uri thaidzo dzi vhonwe hu tshe na tshifhinga . 
Maitele a u thetshelesa
Tshiimiswa tsha zwa Afurika tsha Afurika Tshipembe tshi ḓo kuvhanganya muṱa wa vho radzipfunzo na mishavho sa tshipiḓa tsha zwihumbudzi nga dzi 19-20 Shundunthule 2013 .
Tsha vhuraru , u shumiswa ha luambo lwa hayani , nga hune zwa konadzea ngaho , na nga u vha hone ha masheleni na zwi kwamaho luambo , zwi tea u vha luvhanḓe lune nga kha lwo ra fhaṱa vhagudiswa vha na vhukoni , vha ḓi fulufhelaho , vha konaho nyambo dzo fhambanaho lwa vhutshilo havho hoṱhe . 
1.13.3 Khakhathi idzi dzo dzhiya matshilo a vhaswa vha mihaga , hu tshi katelwa Sindiso Magaqa wa Muṅwaleli Guṱe wa kale wa Ḽigi ya Vhaswa vha Khongiresi ya Lushaka ya Afrika ( ANCYL ) , we avha atshi kha ḓi vha na zwinzhi zwe a vha atshi nga shela mulenzhe ngazwo kha u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽi bvelelaho .
Miholo ya nṱhesa ya vhalanguli a i thusi kha uri hu vhe na tshitshavha tshi katelaho zwoṱhe hune muṅwe na muṅwe a zwi dzhia uri vha kovhekana mvelelo dza mveledziso .
vha ḓo wanulusa nga ha milayondango na ndaela zwine zwa ḓo vha thusa uri vha ḓivhe zwinzhi nga ha kushumele kwa komiti ya wadi ;
A hu na u ṱhukhukanya ha tshiputeli hune ha ḓo itwa . 
Kha tshifhinga tsha u sedzulusa , u shaea ha mishumo lwa tshifhinga tshilapfu ngei Gauteng ho tshenzhela phambano zwiṱuku . 
Nga tshifhinga tsha musi Afurika Tshipembe ḽo vha Mudzulatshidulo wa BRICS , ho swikelwa mvelaphanḓa khulwane kha u thoma maitele maswa a BRICS e a rwelwa ṱari kha muṱangano wa Vhuṱanu wa BRICS , izwi zwi katela , Khoro ya Mabindu ya BRICS khathihi na Khoro ya BRICS ya Think Tanks , nahone mivhigo nga ha mushumo we wa itiwa nga zwiimiswa izwi i ḓo ṋetshedzwa Vharangaphanḓa vha BRICS .
Ofisi ya Mulangi Dzheneraḽa
4.4 Khabinethe i khou livhuwa maAfrika Tshipembe vhe vha shela mulenzhe kha Ḓuvha ḽa u Vhala ḽa Dzitshakhatshakha ḽe ḽa vha hone nga dzi 8 Khubvumedzi 2015 u ṱuṱuwedza uri vhathu vha vhale na u ṱuṱuwedza ndeme ya u vhala .
U khwaṱhisedza ndangulo i shumaho ya mafhungo oṱhe a odithi . 
Muhasho u ḓo ṋetshedza masheleni na thuso kha dzangano ḽine ḽa ṋetshedza tshumelo dzo fhanmbanaho dza kha vhathu na miṱa inye yo kwamiwa na uvha na malwadzwe a HIV na AIDS .
Ndi tea u ṱamba zwanḓa tshifhinga tshoṱhe ndi tshi bva thoiḽethe , ndi sa athu fara zwiḽiwa .
Vhashumisi vha madi ha a shumisela u vhuelwa vhone vhane , lune vha vho do badeliswa .
U shumisa tshikili tsha u humbula zwo vhoniwaho nga maṱo , ( tsumbo : maḽeḓere , zwivhumbeo , zwishumiswa zwi fareaho ) .
Khothe yo sumbedza uri ndivho ya u vhulaya ndi ya u lifhedza , hu si lutendo kha zwa vhuloi .
Mvusuludzo ya ḽaisentsi i tea u itwa ofisini ya vhuṅwalisi he goloi ya ṅwaliswa hone .
Mugudi o vuledzaho ngudo u tea u vha a tshi kona u :
Zwenezwo , vhupimathengo ho fhambanaho ha GDP hu nga fhambana nahone vha tea u dzulela u vha na vhuṱanzi uri ndi mitengo ifhio ine ya khou ṱalusa GDP . 
U sedza kha maitele a u ṅwala
si vhe vhadzulapo
Thendelano iyi i tsireledza tshiimo tsha u thola kha khamphani lwa tshikhala tsha miṅwaha miraru , i tsireledza vhashumi kha yunithi ya bagaini ubva kha u fhelelwa nga mushumo dzi elanaho na u ṱangana uho , i tikedza u ḓisa tshumelo fhano hayani na u ḓikumedzela kha u bveledza vhorabulasi vho thithiswaho nga ḓivhazwakale na vhaṋetshedzi vha tshumelo kha khamphani .
Kha vhuimo ha vhufarani ha kha dzhango , Maano o Ṱanganelaho a Afrika na Yuropa ( EU ) a kha ḓi vha muhanga wa ndeme wa tshifhinga tshilapfu kha tshumisano ine ya khou ya phanḓa .
Khamphani yo dovha hafhu , sa tshipiḓa tsha u lifha uyu mulandu , u ḓo shumisa iṅwe R4,6 biḽioni hafhu u khwinisa puḽanti dzavho na u khwinisa muṱaṱisano .
Vhupfumbudzi na thikhedzo i tevhelaho ndi zwithu zwa u thoma ngazwo kha masia ayo . 
Zwenezwo ndi zwa ndeme uri tsumbandila idzi dzi shumiswe musi vha tshi dzudzanya mafhungo a u ita vhushumisamupo ha mbambadzo .
Tsimbi dzi ḓo lidzwa u itela u tsivhudza miraḓo u vula hafhu ha bindu . 
U pulana - Komiti ya Wadi i shumisana na mukhantselara u wana zwa ndeme na u vhona uri izwi zwa ndeme zwi a katelwa kha madzinginywa a mugaganyagwama na pulane dza thandela .
Vha ḓivhadze mapholisa arali muthu o ngalangalaho o wanala .
Ri tea u livhana na ngoho ya uri miṅwaha ya vhutshilo u bva mabeboni yo tsa u bva kha 60 nga 1994 u ya kha 50 ṋamusi .
ita khumbelo ya u vha mudzulapo wa tshoṱhe
Zwoṱhe zwo dzinginywa nga tshithihitshithihi , hu na miṅwe mishumo khamusi yo engedzwa nga murahu . 
Vha humbelwa u dzhiele nzhele uri hune tshenzhemo ya vha ṱhoḓea ya poswo , muhumbeli wa mushumo o bvelelaho u ḓo fanela u ḓisa vhuṱanzi ha maṅwalo a tshenzhemo ya mushumo yo raliho a sa athu thoma mushumo . 
Nḓowetshumo ya thekhisi dza zwibazana a yo ngo sabusidaiziwa . 
4 Magumo
Khophi yo khwaṱhisedzwaho ya Tshiṱifikheithi tsha Bindu kana khophi ya Thendelano ya Vhufarisani kana kha bindu ḽa muthu muthihi khophi dzo khwaṱhisedzwaho dza ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ḽa Afrika Tshipembe . 
( c ) tsumbo ya u ḓiimisela u koloda na zwiṅwe zwivhumbeo zwa milandu ya muvhuso zwine zwa ḓo gonyisa zwikolodo zwa muvhuso kha ṅwaha u tevhelaho .
nweledzwa puloto , fhethuvhupo ,
U ḓadzisa kha zwenezwo , khethekanyo heyi i engedza kha DOE zwo itiswa nga nyiledzo ya ṅwaha kha dziṅwe thandela dza ṅwaha wo fhiraho . 
Vha tikedzwa nga mihasho yo fhambanaho ya muvhuso wapo .
u shomedza vhagudi , zwi sa sedzi vhubvo , tshiimo tsha ikonomi na matshilisano , murafho , mbeu , tshiimo tsha miraḓo na ṱhalukanyo , musi hu tshi ṋetshedzwa nḓivho , vhukoni na ndeme zwa zwine zwa tea u gudiwa uri vhagudi vha khunyeledze mbidzo yavho , na u vha vhashumeli kha vhupo ha havho sa vhadzulapo vha shango ḽo vhofholowaho ;
U swika mafheloni a 1970 Seymour yo vha i tshiṱiriki tsho bvelelaho kha zwa ndimo .
Maanḓalanga a Ndaulo ya zwa Vhudzulo ha Zwitshavha a ḓo tewa nga u ṱavhanya nahone ḓo bvisela khagala ndaulo , mbekanyamaitele na maitele ; 
Khomishini ya Yuropa na Vhufaragwama ha Lushaka zwi ḓo ṋetshedza thikhedzo kha vhomakone kha nzudzanyo ya dziwekishopho dza vhakwamei dziṅwe na dziṅwe . 
Miṱa i unḓwaho na u rangwaphanḓa nga vhaswa na vhana i khou gonya nga mulandu wa u lovha ha vhabebi zwi vhangwaho nga malwadze a yelanaho na HIV / EIDZI na a kavhaho musi maswole a muvhili a sa khou shuma , u fana na lufhiha .
u rangelapfalandoṱhe ( onset ) - tshipiḓa tsha silabulu tsho rangelaho pfalandoṱhe ya u thoma ( tsumbo , m -apa )
Tsumbandivhiswa dza vhushai
Ndambedzo i ḓo bva kha zwiimiswa zwine zwa vha hone zwine zwa vha na themamveledziso na sisiṱeme ya ndangulo zwine zwazwino zwo ḓidzhenisa kha mbekanyamushumo dza mveledziso . 
Mulayotibe u lilela u khwaṱhisa nzudzanyo dza mivhuso yo ṱanganelanaho na mavhusele a dimokirasi .
Khabinete i ombedzela uri zwazwino a hu na nzudzanyo dzo itwaho malugana na u tsimiwa ha mavhone hu tshi itelwa u vhulunga muḓagasi .
Ri dovha ra rumela tshitatamennde tsha mbadelo kha miraḓo yoṱhe kotara iṅwe na iṅwe .
Kha lushaka , indasiṱiri dzi fanaho na dzo dzumbulula maanḓa a mushumo a nṱhesa . 
Ri tshi inga kha zwenezwi , hu na zwibadela zwine zwa vha na tshumelo dza tshipentshela sa TB , ndondolo , ndondolo ya malwadze a ṱhohoni na mbuedzedzo na ndondolamaṋo . 
Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi Nnḓu ya khumbelo ya Vhukati Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Mabindu Matuku U fheliswa ha Vhutshinyi Mafhungo a Madzulo a Vhathu
Mathomo na magumo a re na mutsindo
Nga zwezwo , u itela u ola na u bveledza dzangano iḽo , zwipiḓa zwo ṱalulwaho zwi tevhelaho zwo themendelwa : 
Khethekanyo dza kushumisele na mbadelo zwi ḓo vha nga nḓila i tevhelaho : 
Maitele na zwiṱirathedzhi zwa u thetshelesa
Mabunga a tea uvha tsini na dzi nnḓu . 
Ndima iyi i ḓo amba nga vhaswa malugana na u ṱanganedzwa ha ṱhalutshedzo Afrika Tshipembe . 
Tshinyalelo dza u pfumbudza hu tshi katelwa na ḽodzhisitiki dza dziwadini
Nyendedzi dza ndango nga iwe muṋe
Mulayo wa Muḓagasi , 1987
Tswikelelo ya fhethu ho fhambanaho u ya na nḓila a i fani , sa izwi hu na nḓowelo dzi re na maanḓa kha vhuitwa ho kalulaho ya u sedzesa kha fhethu hu na swikelelea nga maanḓa u ya na nḓila dza musudzuluwo . 
Vhatholi vha fanela u khwaṱhisedza uri zwiambaro zwo ṋetshedzwaho vhashumi zwo kuna hu si na mbadeliso ya vhashumi . 
Tshigwada tshone tshine tshi tea u vhea milayo nga ha tshiphiri nahone tshi tea u dzhia tsheo yauri ndi matheriala afhio ane a tea u dzudzwa sa a tshiphiri . 
Kha muṱa na khonani dza MEC wa zwa Vhulimi Vho Joyce Matshoge vha ngei Limpopo vhe vha lovha kha khombo ya moḓoro ngei Mokopane , kha ḽa Limpopo .
Ri ḓo kuvhanganya zwiko zwoṱhe zwine zwa nga vha hone u itela u phaḓaladza mulaedza wa u thivhela , u ṋetshedza thikhedzo kha avho vho kavhiwaho na u kwamea , u fhelisa samba kha HIV na AIDS khathihi na u bvela phanḓa na ṱhoḓisiso yashu ya u wana thandululo ya dzilafho . 
Databeizi hei i shumiswa sa mutheo wa u badela vhathu vha sa shumi na mbuelo dzi elanaho na zwezwo . 
Hu kwamanyiswa hani tshumelo dza muvhuso
Fhungo ḽo ḓivhadzwa uri ḽo vulelwa therisano , mabula muhumbulo na mbudziso nga kiḽasi yoṱhe . 
Midzhenelano iyi i ita mushumo wa " matshimbilele avhuḓi " , zwine zwa ita uri zwi sa konadzee u wana miṅwe mishumo ine ya ṱoḓa u dzhena nga phanḓa tsini na tsini kha mudzhenelano . 
Khomishinari u ḓo wanisisa khothe ine khumbelo ya ḓo pfiwa hone a ḓivhadza khothe na mushumeli wa tshitshavha nga ha u khantselwa ha thendelo
25 . Pulanetshumisi
Maitele ane masipala , nga murahu ha u ela mashumele awo , u gaganya arali u tshi khou ita zwithu zwavhuḓi . 
U ita zwithu nga nḓila yo fhambanaho zwi amba uri ri tea u dzula ro fhaṱuwa na u dzuleli u lwela u kunda khavhu . 
Vhagudi vha vhambedza zwithu zwo fhambanaho vha tshi shumisa maipfi a mbambedzo a nga ho sa lapfusa / pfufhisa , lemelesa/ leluwesa na zwiṅwe .
Muvhuso u khou dzhenelela kha u imisa u bvuḓa ha maḓi zwine zwa ḓurela shango R7 wa biḽioni nga ṅwaha .
Zwiṅwe , vha nga wana fomo kha Ofisi ya Muṅwalisi Agriculture Place , 20 Steve Biko Street , Arcadia , Pretoria .
Tshipiḓa tsha mbalombalo / zwitatistika
Hu ḓo itwa ndingo nga murahu ha miṅwedzi ya rathi nahone u ṅwaliswa ha pfanelo ya vhuṋe hu anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa vhusumbe .
Zwino ṋeani tshithu tshi no ṱanziela uri wo vha u si muloro .
Tshiṅwe tshifhinga , hu si tshinzhi , fhedzi zwifhinga zwiṅwe , tshelede yeneyo u fhira ka10 . 
Rannda na datumu zwoṱhe na nzwalelo dzo waniwaho kha dzi nyingapfuma kha nomboro ya akhaunthu yo sumbedzwaho afho nṱha ikha ḓi tea u badelwa nga nṋe nga nnḓa ha musi khoro ya nga dzhia tsheo iṅwe vho . 
Vhunzhi ha zwithu zwi elana ngamaanḓa na ṱhanganyelo ya tshivhalo tsha fhethu kha kudzulele na tswikelelo ine vhashumisi vha vha nayo fhethu afho u fhirisa vhuhulwane na tshikoupu tsha mbonalo ya fhethu ha muthu ene muṋe . 
Tswikelelo nga u tou vhona kana zwi vhonalaho ndi zwithu zwa ndeme u itela uri vhathu vha pfe vho vhofholowa u dzhena kha tshikhala itsho . 
Mbuelo i bvaho kha mbadelo dza maḓi i ḓo kovhiwa vhukati ha mazhendedzi a maitele , zwiimiswa zwa ndangulo ya maḓi na Muvhuso wa lushaka ho sedzwa u shela haho mulenzhe na vhuḓifhinduleli . 
Ṱhonifhani muthu muṅwe na muṅwe .
Tshumisano dza tshiṱirathedzhi dzo fhambana na tshumisano dza mveledziso dza sialala , dzine vha na vhuṱanzi kha vhushaka ha muṱanganedzi wa ndambedzo . 
U kundelwa u tevhedza maga a phemithi zwi nga ita uri i fheliswe kana u phumulwa .
Ṱhoḓea dza mutakalo wa muhumbulo dzo salaho wa vhathu dzine dza ṱoḓa tshiengedzwa tsha mukoni , dzi ḓo vhewa kha vhuongelo ha mukoni . 
Wekishopho dza u pfumbudzwa ha fomaḽa dzo itelwa vhashumi dzi dza u vha sevha na u vha tsivhudza malugana na zwitandadi zwe zwa lavhelelwa zwa vhuḓifari khathihi na uri ndi vhuḓifari vhufhio vhu sa ṱanganedzwi nga Khoudu ya Vhuḓifari ya Tshumelavhathu . 
Vho wanaho parula vha tea u lavheleswa . 
U dzhenelela nga kha sia ḽa masheleni u fana na muthelo zwi khou dzhielwa nṱha sa nḓila yavhuḓi ine ya nga thusa ulwa na thaidzo dzi no khou vhangwa nga u tshikhafhadzwa ha mupo , u daha , u nwesa halwa khathihi na u khwaṱhesa ha vhathu . 
Tsha ndeme kha u bvelela ndi u ita uri vhatikedzi vha pfesese uri maga o itelwa u khwaṱhisedza vhutsireledzi na tsireledzo yavho . 
U netshedza thikhedzo kha mveledziso ya mugaganyagwama wa tshumelo ya khemisi . 
Vhurifhi ha nga nṱha vhu re na ṱhoho ya vhurifhi ya khamphani ine ya ṱalutshedza mushonga une vha khou ṱoḓa u u ṅwalisa .
U khwiniswa uhu hu ḓo khwinisa vhukoni ha vhupileli nahone ha dovha ha shela mulenzhe kha ikonomi ya maḓanzhe .
U ṋea muhumbulo nga ha u nanga zwifanyiso kha tshibveledzwa
U vhona uri hu na khwaṱhisedzo yavhuḓi ya zwiḽipi zwa mbadelo u bva kha vhaṋetshedzi . 
Ri ḓo isa phanḓa na u shumisa radio , theḽevishini na gurannḓa u ḓivhadza lushaka nga NML .
Ndi dzifhio dziṅwe nḓila dzine vhakhantseḽara vha wadi vha nga dzhenelela kha muvhuso wapo ?
Zwitshavha zwa mahayani zwi lambedza mutengo wa mafhungo a mulayo a phuraivethe a mahosi . 
wadi dzi kovhelwa Masheleni a u sokou ṋetshedza a sa mbumburusei
Nṱhani ha izwo , shango ḽo livhana na ndivhanele dzo sendamaho maelana akhaunthu dza muvhuso , hune zwibviswa zwa matshilisano nga ṅwambo wa vhushai na ḽevele dza u shaya mishumo nga maambele a vhukuma zwi fhira zwibviswa zwa pfuma . 
Muraḓo u ḓo dzulela u ḓivhadza nga tshiiimo tsha mbilaelo yawe , nahone Tshikimu tshi ḓo shuma tshi sa neti u khwaṱhisedza uri ri tandulule mbilaelo nga u ṱavhanya nahone nga nḓila i pfadzaho .
U engedzea ha khuvhanganyo ya mbuelo nga SARS zwi ḓo konisa Muvhuso u ṋetshedza tshumelo dzine dza ḓo khwinisa ndeme ya matshilo a vhadzulapo vhalo .
Tshavhuvhili , zwa vhureleli zwa sialala zwa Afrika zwashu zwo dzulela u vha fhungo ḽo dzumbamaho . 
Fhedziha , a ro ngo tea u nyadza khaedu dzine ra ṱangana nadzo .
6.2 Khabinethe yo khwaṱhisedza uri i kha ḓi vha yo ḓikumedzela kha nḓila ya u dzudzanyulula mashumisele ayo a masheleni sa zwo sumbedzwaho kha Tshipitshi tsha Mugaganyagwama wa 2017 , u thomiwa ha tshanduko dza u khwinisa vhuvhusi ha khamphani dza muvhuso ; u isa phanḓa na u langa tshikalo tsha nṱhesa tsha mashumisele a masheleni na u vhona uri hu na vhudziki kha zwikolodo zwa muvhuso .
A hu na thendelano ya fomala malugana na uri hu vhe na muthusa mudzulatshidulo kha mulayo .
Nzivhanyedziso maelana na shango kana maṅwe a madzangano a ḽifhasi . 
Mathannge a sephuthiki na a u nweledza : Bunga la nga ngomu nduni la u tou gwedzha line la shumisa phaiphi ino ya ya dzhena kha dindi li sa bvudisiho madi hune tshiaka ya tou nwelela mavuni .
U phaḓalala ha vhulwadze ho ṋaṋiswa nga phatheni yo khetheaho ya zwa migodi , nḓowetshumo , vhuḓorobiso na poḽotiki . 
U bviselwa khagala ha magudiswa zwi ṋea sumbanḓila nga ha nḓila ine u bvela phanḓa zwa tea u itwa nga ho kha tshipiḓa hetshi .
Vhuḽaifa kha nzudzanyululo ya muhasho ndi u thomiwa ha vhulangi vhuhulwane vhuswa kha u langa tshanduko ya matshilisano kha zwipiḓa zwoṱhe zwa muhasho . 
Mbetshelwa yo itwa vho na nga tshifhinga tsha u shela mulenzhe ha vhashumi ha nṱha ho lavhelelwaho nga mulandu wa u shandukisela miraḓo hune ha kha ḓi bvela phanḓa na hu sa athu fhelaho u ya kha GEMS , naho datumu ya u guma i sa athu tiwa . 
Tshumiso ya sisiṱeme ya vhuthathatshili na vhupo ho tsireledzeaho . 
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6 .
Thendelano nga vhoṱhe dzi tevhelaho dzo dzhenwa khadzo na madzangano a vhashumi kha muhasho : 
Eskom i khou dzhiela nzhele khetho kha thandela dza vhubindudzi kha vhubveledzi ho vhalaho ha dzingu na vhuratheli . 
Vhathu vha vha Sunni vho hana ezwi na u tenda uri vha fulufhelaho vha tea u nanga vharangaphanḓa vhavho . 
U thomiwa ha thandela ya MeerKAT - vhurangaphanḓa ha mutheo wa thandela ya SKA - vhu khou bvela phanḓa zwavhuḓi , na tsumbanḓila ya zwikhala zwa nḓowetshumo dza Afurika Tshipembe dzapo .
Mufuda wa vhudavhidzani
1.7.4. Vhana vhashu ndi vhumatshelo ha shango .
U ḓiṅwalisa sa phufeshinaḽa kana muḓivhi wa zwa mutakalo
5.2 . Khabinethe i dovha ya ombedzela uri ndi vhuḓifhinduleli ha maAfrika Tshipembe vhoṱhe u lwisa nga hune vha kona kha u vhulunga maḓi na u a shumisa zwavhuḓi , hezwi zwi tshi katela u lugisa phaiphi dzi khou bvuḓaho na u ṱhogomela themveledziso dza nnyi na nnyi zwitshavhani zwashu .
Mbetshelo dza u Angaredza
4.45 Mulayo wa u Gwevha ndivho yawo ndi u pfisa vhuṱungu vhaiti vha khakhathi dzi kwamaho vhuloi hu si vhathu vhane vha shumisa miṱuvha ya vhathu yo wanalaho nga kha u via ( havha ndi " vhashumisi vha miraḓo hone hu si vhone vho viaho " ) .
Mukalaha Vho Sam vho swikisa hani khunzikhunzini ?
U itela ṱhalutshedzo ya tekeniki ya satheḽaithi vhathu vhashu vha saintsi na thekinoḽodzhi vha nga ṱalutshedza sia ḽa tekeniki yayo . 
Sisiṱeme i dovha ya ṋetshedza maḓi kha vhunzhi ha zwiṱitshi zwa muḓagasi wa malasha zwa ESKOM , SASOL , vhashumisi vha zwa u sheledza na migodi , khathihi na nḓowetshumo ngei Vhubvaḓuvha Mpumalanga , Devhula Vhukovhela , Free State na Northern Cape , zwi ambaho u tikedza hu anganyelwaho kha 45% ha ikonomi ya shango na 35% ya vhathu . 80% ya maḓi u bva kha sisiṱeme ya Vaal i shumiswa nga vhathu miṱani yavho .
Muhasho wo vha na vhuḓifhinduleli ha u dovholola ndaulo dza tshumelo ya muvhuso na zwilinganyo zwa ndaulo ya vhashumi , zwo ṱangana na u bveledza kuitele kuswa kwa u fhungudza . 
Yunivesithi ya Fort Hare i khou pembelela miṅwaha ya ḓana , zwine zwa vha zwa ndeme vhukuma kha ḓivhazwakale ya mbofholowo ine ya si vhe ya shango ḽashu fhedzi ya dovha ya vha ya dzhango .
Nga maṅwe maipfi , mveledziso i ṱoḓa u vhofholola vhathu u bva kha tshikwekwe tshi vha ṱangulaho . 
MULAYOTIBE WA NYILEDZO YA MAITELE ANE A VHAISA A KWAMAHO LUTENDO LWA ZWA VHULOI
Vha tea u isa khumbelo yavho kha Mulanguli wa Mulayo wa 36 wa ṅwaha wa 1947 phanḓa ha dzi 31 Ṱhafamuhwe dza ṅwaha une tshifhinga tsha u ḓiṅwalisela havho tsha vha tshi tshi khou guma .
Pfufho dzi ṱumanya zwiimiswa zwa fomala zwa mivhuso ya SADC , zwitshavha , vha zwa pfunzo , vhashumi na nyanḓadzamafhungo .
Muhasho u ḓo shumisa muhanga uyu kha u khwiṋisa kushumele kwavhuḓi kwa dzangano iḽi . 
2.5 . Khabinethe yo vhudzwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho nga ha u tumbulwa na u thomiwa ha Lufhera lwa Vhupulani ha Maano a Burodobende .
Fhedziha , khombo i kha , vhurumelwa ho vhunzhi vhukuma vhu sa athu u langiwa na luthihi . 
Hu na ṱhoḓea ya u khwinisa nḓisedzo ya ndondolo ya mutakalo . 
Zwenezwo izwi ndi vhukhakhi vhuhulwane .
Ndi zwifhio zwivhumbwa zwo khetheaho zwine na nazwo zwi ni khethekanyaho kha vhaṅwe ? 
Vhurereli haṋu ndi hufhio ?
Sabusidi dza " cost capital " dzi a wanala u itela vhalimi vhane vha khou tou bvelela vhane vha vha mirado ya Madzanagno a Vhashumisi vha Madi , hu tshi khou itelwa u fhatwa na ndondolo ya mishumo ya madi .
Vhuloi ho thoma u dzhiiwa sa maitele a vhathu vha songo bvelelaho na uri zwiito zwa vhuloi zwi dziiwa zwi tshi lwa na tshanduko ya tshizwino-zwino na mvelaphanḓa .
Ndaulo i si yavhuḓi ya khonṱhiraka dza dzinnḓu khathihi na u monithara na u langwa ha mbadelo ( ni khou laedzwa kha phara 4.6.2 )  . 
Kha nyimele ya musi mbadelo dzo hanwa nga nṱhani ha u valwa ha akhunthu dza bannga , Tshikwama tsha Phuresidennde tshi nga kwama vhaṱanganedzi na u vha ḓivhadza nga ha nyimele iyo . 
Pfanelo ya u shela mulenzhe kha u dzhia tsheo ya masipala .
U ita uri tshitshavha nga u angaredza tshi ḓivhe nga ha zwiteṅwa zwa mupo . 
Vhubveledzi ha fiḽimu na nḓowetshumo dzi elanaho hu na u shela mulenzhe hu hulwane hune ha nga ita kha sia iḽi . 
Sa tsumbo , dziṅwe data dzi nga sumbedza muelo wa baofisikhaḽa , ngeno dziṅwe data dzi tshi elana na muelo wa matshilisano . 
Nzivhanyedziso kha zwakhasho i ṋea pfanelo dzo livhaho dza u ita kana u tendela u itwa ha zwiṅwe zwa zwiitei zwi tevhelaho kha Riphabuḽiki : 
Nyaluwo ya ikonomi yashu i ḓo vha ndeme ṱhukhu nga nnḓa ha musi i tshi nga sika mishumo nga vhunzhi .
Hu shumiswe mbekanyamushumo ya u tupula zwimela zwi songo ḓoweleaho ya tshiṱiriki tshoṱhe , ine ya vha na zwidodombedzwa zwavhuḓi zwa fhethu henefho khathihi na maitele a u ṱalusa vhupo ha ndeme . 
4.3 . Khabinethe i livhisa ndiliso yadzo kha miṱa na khonani dza Phurofesa Vho Babatunde Osotimehin , vho ri siaho ino vhege .
Muṅwaleli wa khamphani na Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni vha thusa kha ndangulo ya u tevhedza milayo na ndaulo dzoṱhe dzi shumaho . 
Vhadzulapo vha shango ḽa Italy vha vhonala vhe vhone vhathu vha no ḓifunga zwihulu kha ḽifhasi ḽoṱhe . 
Mugudisi u tea u vha o themendelwa nga SETA .
dza tsini na ha havho .
Vhege ya Lushaka ya u Ṱavha Miri na Tshiphuga tsha Lushaka tsha Ḓorobo ya u Ṱavha Miri zwi tshimbidziwa zwi tshi tshimbilelana na tshiṱirathedzhi tsha DAFF tsha vhudala tshine tsha ṱanḓavhudza vhudala sa maitele o ṱanganelanaho kha u ṱavha , u ṱhogomela na u langa zwimela vhuponi ha dziḓoroboni na mahayani .
RI SWIKELELA HANI NDIVHO DZASHU
Musi hu tshi lingedzwa u shumisa nḓila u ḓiṱunḓela hu sa nyeṱhi , ho vhonala zwi tevhelaho sa zwa ndeme kha u vhona uri mveledziso i sedza mafhungo a zwililo zwa zwitshavha zwapo , nga maanḓa vhaḽa vha no khou kundelwa2 :
Ri tamela mashudu tshigwada itsho kha mushumo wavho wa lushaka .
U ṋea manweledzo nga zwo kumedzwaho na zwe zwa swikelelwa
Pfunzo ya Nyonyoloso
U sielisana ha vhaambi
U rwiwa : Thambudzo iṅwe na iṅwe ine ya vhanga mafuvhalo kana lufu nga ṅwambo wa u rwiwa .
U khwiṋisa khaphasithi kha masia oṱhe ( Muvhuso wa Lushaka , wa Vundu na Muvhuso Wapo ) hu tshi shumiswa akhiredithesheni na nyaluso ya zwikili , hu tshi katelwa maitele a u pulana a dziḓoroboni na kha madzingu . 
Vha fanela u isa ngafhi mbilo ya tshelede ya vhuunḓi ?
Zwoṱhe fosiforasi na niṱirodzheni zwi nga dzula lwa tshoṱhe kana tshifhinganyana kha maroroma na maisha musi milambo na milambwana zwi tshi swika kha vhupo ha lwanzheni . 
Tshikalo tshi no fana tsha u bveledza tshi khou ṱoḓea kha maitele mavhili - maitele a tshimbilaho khathihi a ṱoḓa nyengedzedzo ya maitele u bveledza maitele a tshimbidzwaho khathihi , ha ḓiswa mvelelo idzo murahu dzo ṱangana u bveledza dza u fhedzisela dzo ṱanwa kha mapa . 
Muofisiri wa Mafhungo Nomboro dza luṱingo Imeili
( i ) ndaela i no kala uri u bula uri a zwi shumi zwi ḓo dzhiiwa ngauralo u bva murahu ha musi zwo bulwa ngauralo ;
Vhuimo hayo ndi khamphani ya khethekanyo 21 zwi i konisaho u ambelela ndambedzo , , u langa zwiko na u lingedza u khwinisa nyimele dzapo .
Uruguay na Mexico ndi dziikonomi dzine zwa zwino dzi kha feisi ya zwa tshanduko . 
Magavhelo ane a ḓo kovhelwa Khoro ha khagala . 
Saizwi komiti dza wadi dzi tshanele dza ndeme dza vhudavhidzani dza u kunga na u ṋea maanḓa vhathu kha zwine vha amba kha zwi vha kwamaho , ri tea u khwaṱhisedza uri :
" Uyu mushumo a si wavho vhone vhaṋe - kha vha vhulae muya wa vhunṋe , na u sa tshila vha wa khwiṋe kha vhathu vhavho , fhedzi vha dzule navho .
Fhedzisani tshiṱori tshaṋu .
Hoyu ndi Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo ( 3 wa 2000 ) .
Vhadededzi kanzhi vha pfa vho no ḓi lemedzwa nahone vha wana zwi tshi vha konḓela u dovha vha ṱanganedza muṅwe mushumo . 
( b ) u itiwa ha mukovhe wa vunḓḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe nga nḓḓila ya ndingano kha mukovhe wa mbuelo wa vunḓḓu ; na
Thanziela ya u thoma ya Mutakalo wa Phukha
Ngauralo vhatholi vha fanela u litsha u ri vhudza uri vha nga si kone u wana vharema vha re na ndalukano vhane vha nga tholiwa . 
Afrika Tshipembe ndi lushaka lwa vhakundi .
Helele ḽa muvhala na lutombo ḽi dzulela u vha na masiandaitwa sa tshiko tshihulwane tsha mbumbano idzi . 
( a ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha phesenthe dza 75 dza Miraḓo yaḽo ; na
Maga a dzhielwaho nṱha a pulane ya mbuno dza 10 ya u Humela kha zwa Mutheo o bveledzwa uri a konise luṱa lutevhelaho .
Mbekanyamushumo ya muvhuso ya tshanduko ya ikonomi ya mutheo ndi ya u ṱavhanyisa nyaluwo i bvelelaho , vhubindudzi ha nṱha , mishumo minzhi , u fhungudzea ha vhushaya ndinganyo na u tsa ha ikonomi .
Mugaganyagwama na Ofisi ya Gwama zwi na khethekanyo tharu : 
_ u fara nga zwanḓa / fuvhalo ḽa misipha ya mutshilitshili
U shumiswa ha webusaithi yi ndi nga kha khonadzeo ya khombo kha mushumisi 
Hu na mbalo ya zwivhangi zwi kwamaho tshiṱoko tsha vhukhakhi kha muthelo zwi kwamaho u fhiwa hawo dzimaraga . 
VHULIMI
zwikwea fhasi .
U ḓiphiṋa : wanani phambano .
Kha vha vhale maambiwa - kha vha sedzuluse uri ndi rekhodo ya vhukuma ya muṱangano wo fhiraho .
U thetshelesa zwavhuḓi zwine vhathu vha amba .
Ṱhoḓea dza PAJA
Ri ḓo amba navho uri ri tshe ro ḓiimisela u vha ṱhaḓula . 
Zwi fanela u dzhielwa nṱha uri tshiimiswa tsho elwaho tshi ḓo kona u vhila phoindi dza mveledziso ya bindu lwa tshifhinga tshine tshivhalo tsha masheleni tshenetsho tsha dza u dzula tshi khou kolodwa . 
Mavhuthu a vhaṱaleli o vha a tshi ya u ṱalela mitambo ya Harpastum , ye ya vha i tshi tambelwa zwifhaṱoni zwi no fana na zwiṱediamu zwine ra zwi vhona ṋamusi .
U khwaṱhisedza mihumbulo ya nnyi na nnyi na u sedzulusa tshiṱirathedzhi tsha kushumele uri tshi sumbedze ndavhelelo dza tshitshavha tshapo
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si fomaḽa
Nga nḓila ye Mulayo wa tikedza na u khwaṱhisedza zwo leluwa pfanelo dzi re hone dzi songo khwaṱhaho na u sa tsireledzea i a fulufhedzisa kha ndivho dza zwino , fhedzi musi ho sedzwa lushaka lwa tshifhinga nyana lwa tsireledzo Mulayo u xedza ndeme yawo kha tsenguluso iyi . 
Tshinwe tshitatamennde tshithihi tsho dzhiwaho kha ḽiṅwalwa ḽa nga ha khoniferentsi ya ḽifhasi ya saintsi malugana na u vula u dzhenela . 
A si kanzhi SARS i tshi ṋekedza ndaela ya muthelo arali vha na mbuyelo i saathu ḓadzwaho kana mbadelo dza muthelo dzi saathu badelwaho .
Fhedzi-ha , vha tea u shumisa tshiimiswa uri , kha zwivhili , vha vhe na vhuṋe kana ṱhanziela ya vhuṋe ha mavu ye ya ṅwaliswa i no kwama mavu oṱhe o fhelelaho ane vhavhuelwa vha dzula khao . 
Khwinisedzo dzi katela u tshila ha tshifhinga tshilapfu ha Vhufa vhu Fanaho ha Mahoro , na u vhona uri hu na uya phanḓa kha nyangaredzo ya ḽifhasi na ṱhumano ya ḽifhasi .
Zwiṅwe zwe zwa swikelelwa zwi katela u dzhena tshikolo ho khwinifhadzeaho , tshikalo tsho fhungudzeaho tsha u litsha tshikolo , u tshikalo tsho khwinifhadzeaho tsha u thetshelesa na u fhaṱuwa , u khwinifhadzea ha tshivhalo tsha vho ḓiṅwalisaho kha zwa tshikolo , na u khwinifhadzea ha mutakalo nga u angaredza . 
Idzi tshenzhemo dzi sumbedza zwine zwi nga swikelelwa musi vharangaphanḓa na vhashumi vho ḓinekedzela u shumisana u khwinisa kushumele .
Nga maanḓa , manifesito yashu i sumbedza khaedu dza ndeme dzo livhanaho na tshitshavha tshashu dzi re u shaya mishumo hu hulwane , vhushai , u sa lingana hune ha khou dzhenelela na u sa dzhielwa nṱha ha vhupo ha mahayani . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u vhulunga pfanelo ya u fhelisa u swikelela havho kha tshumelo iṅwe na iṅwe kana Tshumelo dza Vhudavhidzani dzoṱhe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu si na nḓivhadzo nga tshiitisi tshiṅwe na tshiṅwe . 
Zwithu zwo tumbulwaho na thasululo dzo bvelelaho zwi nga fha mihumbulo ine ya shuma kha mashango a bvelelaho ane a shumisa ngona dza nnḓa u kuvhanganya data ya ikonomi kha masia a thengiso , vhufhaṱi , vhuendi na vhulimi . 
Vhaṅwe vha vhilahedzwa nga khonadzeo ya zwine zwa nga itea kha ikonomi yashu nga ṅwambo wa mutsiko une wa vha kha ikonomi ya United States .
FAT 3 / Mulingo wa vhukati ha
Tshiimiswa tsha masheleni / tshelede
Naho mbofholowo i si na mutengo na dimokirasi i songo tshipa , khetho dzi tea u swikelea u itela uri dzi dzule dzi dza vhukuma . 
Muvhuso u khou shuma kha u ḓadza zwidodombedzwa zwa kudzhenele ku re khagala kha mbekanyamaitele dza nḓowetshumo kha ṅwaha uno . 
U shumisa tshumelo dza u thusa u itela vhuṱanzi ha vhuḓifhinduleli na u sa khakhisesa zwithu kha nḓisedzo ya tshumelo . 
Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea
Khomishini i ṱhogomela sisteme na zwivhumbeo zwa ndango ya ngomu dze dza dizainelwa u ṋetshedza u vha khagala na vhuḓifhinduleli khathihi na u vhona uri dzangano ḽi shuma nga zwitandadi zwa nṱhesa zwi konadzeaho . 
1.6 Khabinethe yo ṱanganedza u vulwa ha Senthara ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya Bio-Manufacturing ( BIDC ) ya u thoma shangoni ḽashu ngei Pretoria nga Muhasho wa Saintsi na Thekinoḽodzhi .
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI MUṄWALO : Ngudo dza fomaḽa dzi tshi itwa luṋa ( 4 ) nga vhege nga minethe ya 15 U bveledza zwikili zwa u alusa miraḓo miṱuku hu tshi khwaṱhiswa misipha ya zwanḓa
Vhusunzi vhu mushumoni
Zwi tshi elana na tsha u thoma afho nṱha , Afrika Tshipembe na ḽone ḽi nga ṱaṱa na ICC zwi tshi elana na Tsheo ye ya itwa nga ICC i tshimbilelanaho na Khumbelo ya Tshihaḓu ya Mutshutshisi u itela Ndaela i bviselaho khagala arali Vhukwamani ha Athikili 97 na Afrika Tshipembe ho fhedzwa na uri Afrika Tshipembe ḽi a Vhofhea u Ṱavhanya u Fara na u Ḓisa Muphuresidennde Vho Omar Al Bashir .
2.6 Khabinethe yo tendela Vhuimo ha Mbekanyamaitele ya Makanyamaitele ga tshifhinga tshenetsho tshina uri yo dzhiela n na tshifhinga tshenetsho tshithihi hu khou aluswa khonadzona Mvusuludzo ya Mbekanyamaitele ya Matsho tshithih .
Khoudu yo Ṱanganelaho kha United Kingdom yo ṱanganyisa ṱhoḓea ya uri bodo i fanela u fushea yone iṋe uri muthihi zwawe wa muraḓo wa komiti ya odithi u na ndalukano ya zwenezwino ya zwa masheleni yo teaho . 
Ri dzhiela nzhele mushumo muhulwane une khamphani dza phuraivethe dza ita kha ikonomi yashu . 
u wana na u dzudzanya zwiko , hu tshi katelwa na vhashumi
Arali vha na mbudziso , kha vha dalele fhethu hune ndingo dza itwa hone .
Tshikwama tshi na ndaka dza zwa masheleni dzi tevhelaho na khwalwa : vhubindudzi kha mikovhe , zwishumiswa zwa mbambadzo ya ikonomi , zwishumiswa zwa mbambadzo ya masheleni na zwibveledzwa zwi khethekanywaho sa ndaka dza masheleni nga ndeme i pfadzaho nga kha mbuelo kana ṱhahelelo . 
R0,40 vhaleaho nga mutshini c . khophi ire kha tshivhumbeo tshi vhaleaho nga khomphyutha kha :
( ii ) zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbuluwaho nga ṱhani ha zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe ya dzikomiti .
Tshifhinga tsha u shandukisa ḽaisentsi tshi a fhambana u ya nga zwiṱitshi nga ṅwambo wa maitele a ngangomu a u ṱola .
1.6. Khabinethe yo ṱanganedza thendelano ya puḽane ya maitele u Dzhenisa Mushumoni ha Ḽinwalo ḽa Thendelano ya u Pfesesana kha u Tsireledzwa ha Phambano dza Zwimedzwa na Tsireledzo vhukati ha Afurika Tshipembe na Vietnam .
Vhadzudzanyi vho khwaṱhisedza zwa uri vhurumelwa vhu fhiraho 1000 ho dzhenela mushumo uyo , tshivhalo tshine a tsho ngo ḓowelela musi hu tshi vhambedzwa na WEF dzo fhiraho dza nga ha Afrika .
Nzudzanyo ya ndunzhendunzhe / thevhekano : tsumbo , tsha u thoma , tsha vhuvhili , tsha vhuraru , hu sa athu / phanḓa ha , nga murahu , musi , u swikela , tevhelaho , fhelaho , hu si kale Ṱhalutshedzo / Zwiitisi na zwi ḓiswaho : tsumbo , ngauralo , ngauri , nga iṅwe nḓila , vhunga , honeha , nahone , ngeno Maitele : tsumbo , tsha u thoma , tsha vhuvhili , tsha vhuraru , tsumbo , Vho mu khathutshela lwa u thoma ; lwa vhuvhili vha mu fara .
Ri a tenda naho zwo ralo , uri huṅwe u bvisela khagala na u ṱanḓavhudza hu nga thusa kha maṅwe masia a kukhakhululele kwo dzinginywaho . 
Vhaakademi avha vhe vha vha tshi khou ṱuṱuwedza tshanduko ya maitele , vho vha vhone vhe vha shandula sia ḽa ndangulo ya nnyi na nnyi . 
Nga nnḓa ha lushaka , vhubvo ha muthu , murafho , lushaka , mvelele na vhurereli , roṱhe ri na pfanelo dza ndinganelo na tshirunzi . 
Ro ṋekedza vhuṱanzi ho linganaho kha vhone u itela u vha sumbedza uri hu na mbudziso dzo salaho dzi songo fhindulwa . 
Kha miṅwe milandu vhahaṱuli vha nga ṋea tshigwevho tshi ngaho u rwiwa phanḓa ha gogo .
Afrika Tshipembe ḽi ḓo dzhenela nyambedzano dza fomala na ICC kha fhungo iḽi muhumbulo u wa u pfesesa mahumbulele a ICC na uri i pindulela hani Athikili 97 .
A tshi humela tshikoloni Sarah o dovha hafhu a anetshela vhashumisani nae tshiṱori tshawe a dzinginya uri vha lingedze muhumbulo uyu . 
u isa phanda kana nyengedzo ya zwiṅwe zwe zwa tendelwa tshifhinga tsho fhiraho
Ndaka dza zwa masheleni na khwalwa dza zwa masheleni zwi kha ndeme yavhuḓi nga kha mbuelo kana ṱhahelelo . 
Kha shedulu iyi , ipfi kana fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo ṋewaho mbuletshedzo kha Mulayo ḽi ḓo vha na mbuletshedzo yeneyo , nga nnḓa ha musi zwi re ngomu zwi tshi khou sumbedza nga iṅwe nḓila , kana ipfi ḽi tshi khou ṱaluswa kha shedulu iyi . 
A hu na muthu ane a tou vha ene a re na maanḓa a u fhedzisela a u ṋetshedza ndaela kha senthara . 
- Matungo a tshitendeledzi
Lwa tshifhinga tshilapfu vhukuma nyambedzano nga ha , u itela na musi ho imelwa vhashumi vha bulasini yo vha hone . 
U wana vhuṱanzi vhunzhi kha vha dalele
U guma kha PMSA na Mbuelo ya buloko Mushonga wo randelwaho na matheriala wa dzhekiseni
U thetshelesa na u Amba ( ORAḼA )
U ṅwala mufhindulano Ṱhanganyelo
Hune maḓi a vha na tshithu tshine tsha tsitsela fhasi okosidzheni , sa zwithu zwitshilaho zwine zwo leluwa u vha na okosidzheni , tshivhalo tsha okosidzheni tshi ḓo vha tshi fhasi kha ndeme ya ndinganyiso . 
Tshumisano , u pfesesa , thuso na vhulondo ho ṋetshedzwaho nga vhathu vhe ra ṱangana navho ho vha ha ndeme vhukuma . 
U sa lingana u ya nga mbeu zwi kwamesa vhafumakadzi na vhanna .
Vhuraḓo na mishumo ya miraḓo ya komiti ya wadi i fanela u dzhiiwa sa tshumelo ya u tou ḓikumedzela hu tshi itelwa u vhuelwa ha tshitshavha . 
Kha ḽifhasi ḽa zwino , vhurereli vhune vhathu vha hone vha vhu dzhielesa nṱha zwi kha ḓi vha hone .
Ro bvela phanḓa na mushumo wa u thoma Davhi ḽa u valela Khothoni u itela u bveledza vhukoni ha ndangulo ya mafhungo oṱhe a tshimbilelanaho na vhafariwa vho lindelaho tsengo . 
6. ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUKWAMANI ZWA MUOFISIRI WA MAFHUNGO
Vhafaramikovhe vha na pfanelo dza :
B : Luambo
Khomishini i ḓo ṱuṱula u sikwa ha zwikhala zwa mishumo zwiswa kha sekithara ya zwa mutakalo mashangoni oṱhe , zwihulusa mashango a so ngo bvelelaho .
Izwi zwi a swikelela ṱhoḓea dza pfumbudzo dzo khetheaho na u wana u bviselwa khagala kha masia a ndeme a mbekanyamaitele na tshiṱirathedzhi . 
Vhadzuli vha tea u ḓivhadzwa zwine vha tea u zwi lavhelela u ya nga ḽeveḽe na khwaḽithi zwa tshumelo . 
" Nga u shuma roṱhe , ringa ita zwinzhi "
Arali vha nga sedza kha sekithara dzo fhambanaho vha nga vhona nga nḓila ine u dzhenelela ha muvhuso ha engedzea kana u shanduka ha tshivhumbeo tshaho .
U khwahisisa tshanduko ya zwidodombedzwa zwa goloi
Samithi ya 2017 ya BRICS i ḓo vha yo sedzesa kha zwa vhuvhekanyademe zwihulwane zwiṱanu zwine zwa vha , u khwaṱhisa tshumisano , u khwaṱhisa vhuvhusi ha ḽifhasi , u dzhia vhuḓifhinduleli ha u kwamana ha muthu nga muthu , u alusa khwiniso dza tshiimiswa na u fhaṱa vhufarisani ho ṱanḓavhuwaho .
Mufariwa o vha a sa khou ṱoḓa u litshedza lufhanga . 
Ṱhanganelo ya ndingedzo khathihi na vhuimo ha nṱha ha pfano zwi a ṱoḓea kha u khwaṱhisedza uri mbekanyo ya mbeu i shuma sa nḓila yo fhelelaho yo livhiswaho kha tshanduko ya zwiimiswa zwine zwa vhumba na u ṱuṱuwedza u sa lingana ha mbeu , vhudzuloni ha u sedzana na nzhenelelo ya zwithithisi .
Mitambo , Vhutsila , Mvelele na Vhuḓimvumvusi vho tikedza mbekanyamushumo dzo fhambanaho dze dza sumbedziswa nga holodeni dza Paseka dze dza vha dzo itelwa u bveledza na u ṱuṱuwedza mitambo , vhutsila , mvelele na vhuḓimvumvusi zwitshavhani zwashu kha vundu ḽoṱhe . 
MUSHUMO WA 2 : MILINGO YA MAFHELELONI A ṄWAHA
Gurannḓa i ḓo humbelwa u humisela murahu atikiḽi na u amba mafhungo a ngoho u thivhela dziṅwe nḓaḓo . 
Zwa u shandukisa tshelede - Sisiṱeme i shumiswaho u shandukisa tshelede u bva kha iṅwe . 
Vhabveledzi vha malaṱwa vha na vhuḓifhinduleli ha u langa malaṱwa avho nga nḓila ine ya sa vhaise vhupo na mutakalo wa tshitshavha . 
Sisteme ya vhukuma , yo nangwaho zwavhuḓi , yo vhewaho na u thoma u shumiswa , yo ṱanganywa na nḓivho na pfunzo ya mushumi , i khwaṱhisedza uri khovhakhombo dzi a fhungudzea na uri tsireledzo na vhutsireledzi a zwi anzeli u itea . 
Kunangele kwa maipfi
3 . U ENGEDZA VHUSWIKELELEI
U ṱanganedzea ha maitele kha vhuongelo vhuhulwane a zwi ḓivhei . 
Naho ndavhelelo dza odithi dzi tshi ḓivhadzwa vhafaramikovhe , vhaṅwe vhathu vha zwi takalelaho na vhone vha a tama u vhala . 
khumbelo dza luṱingo dzi nga itwa kha Call Centre dzo teaho
U ṱuṱuwedza vhaṅwe uri vha ambe
Therisano na nyito ya u ṅwala nga fhethuvhupo , vhaanewa na puloto .
Bulani zwithu / vhathu / elemennde ...
Khaṱhulo i sumbedza uri mahoro oṱhe o tou hana o khwaṱha kha u bula zwiko zwao zwa ndambedzo ya tshelede . 
-- Atikili i tea u ṱuṱula dzangalelo na u fara muvhali a tou fombe , u fana na kha khungedzelo , kha hu ṱuṱuwedzwe vhavhali u shumisa tshibveledzwa kana tshumelo
Hafhu , khothe yo ṋewa ngeletshedzo ya u sa kombetshedza khaṱhulo ya mulayo kha milandu yo khetheaho ine ya vha ngoho . 
Tshumelo dza mulayo : Tsivhudzo ubva kha ramilayo . 
Zwi ṋea vhathu maanḓa zwa dovha zwa thusa u dzhia vhuṋe ha vhulamukanyi nga tshitshavha na vhaṅwe miraḓo ya tshitshavha . "
Tshifhinga tsho vhewaho
U swikelela mvelelo ya yuniti ya ṱhalusamagudwa zwi ḓo engedza ndeme ya vhathu vhane vha ṱoḓa u aluwa kha mabuḓo avho kha ndaulo ya muvhuso wapo .
U ya ha dokotela .
Nḓila dzi tevhelaho dza mbekanyamaitele dzo itwa u bva kha ṱhoḓisiso dzo itwaho : 
Mushumo wa 3 : Milingo ya vhukati ha ṅwaha
Tshikalo tsha vhalitshatshikolo/ vhamoḓi
Mulayotibe wo khwiniswaho u ṋetshedza u thomiwa ha Redzhisiṱara kha Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu , na u ṱalutshedza mishumo ya ofisi iyi .
Khumbelo ya ḽaisentsi ya tshikwekwete tshapo tsha u rea khovhe
Tsha vhuraru , ri tea u dzudzanya zwiko zwa masheleni , zwapo na zwa mashangoḓavha , u humela murahu kha nungo dzashu dzo khwaṱhaho kha u khwiṋisa ikonomi . 
A - u swikelelea
Mutheo wa ndugiselo : Zwitatamennde zwa Masheleni zwo no lugiswa kha mutheo wa kheshe wo khwiṋiswaho wa muvhalelano , nga nnḓa ha he zwa bulwa nga iṅwe nḓila . 
Kha vha nange vhukati ha mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dza u lulamisa na ṋetshedzo ya maanḓa a fulufhedzeaho , vha nga si vhe na zwoṱhe . 
( O pambiwa a tshi bva kha National Geographic Kids August 2010 )
Pfanelo dza u ṋea muhumbulo kha theo ya mulayo nau ṋekedza
Ndi tshishumiswa tsho vhewaho fhasi nga muvhuso wapo u itela u thusa mimasipala kha u swikelela mushumo wayo wa u vhubveledzi sa zwo sumbedziswaho kha ndayotewa . 
U ṱola na u ela
Migaganyagwama i dzudzanywa kha nyimele ya u sa vha na ngoho nahone khumbulelo dzi tea u itwa nga ha zwiitisi zwa nnḓa na zwa ngomu zwine zwa nga kwama mugaganyagwama nga tshifhinga tsha ṅwaha wonoyo wa muvhalelano . 
Ene u ḓo ita tsedzuluso nga ene muṋe .
_ mbilaelo dza vhashumi tshifhinga tshoṱhe na fhethu ha u awela
( ii ) u vhea vhutshilo , pfunzo , mutakalo wa muhumbulo kana wa ṋama kana muyani , mveledziso ya ndayo kana matshilele a onoyo ṅwana kha khombo ;
Khabinethe i sasaladza pfudzungule kha vhunwe vhupo dze dza khakhisa mafhelo a vhege a u ḓiṅwalisela nahone i ombedzela uri a hu na muthu ane a nga thivhela muAfrika Tshipembe muṅwe na muṅwe kha u shumisa pfanelo yawe ya demokirasi ya u khetha .
Ofisi ya Mudzudzanyi wa Vhukhethelo yo thoma vhunzhi ha mashumele a ṱuṱuwedzaho vhufarani ha zwa matshilisano na ṱhanganelo ya mishumo na kudzhenele kwo ḓoweleaho kha u vhona uri hu dzulela u vha na vhudavhidzani na vhukwamani vhukati ha khoro na tshitshavha . 
Lwa mupo , tsireledzo ya pfaneloguṱe , dza vha si gathi na dza lushaka zwi nga si ḓise u shaya ndinganyiso maelana na pfanelo dza muthu nga muthihi . 
Khumbelo ya u ṅwalisa tsiṱitshi tsha ndingo dza goloi
Vha tea u sumbedza garaṱa yavho ya vhuraḓo vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo ( sa tsumbo , madokotela , ṅanga dza maṋo , vhorakhemisi , vhomakone na zwibadela musi vha tshi vha dalela .
6 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Minisiṱa wa Mapholisa vha ḓo ita nḓivhadzo masiari a ṋamusi .
Zwo ḓisendeka nga vhugudisi havho , vha a kona u randela mulwadze dzilafho ḽa tshaka dzo fhambanaho . 
Khonadzeo i sa athu u dzhielwa nṱha nga maanḓa , ndi u shandukiswa ha fhethu ho vuleaho hu tshi ya kha fhethu ha u tamba ho omaho u itela mitambo i fanaho na basketball , na miṅwe-vho . 
Nga nṱha ha izwo , u ita mbetshelwa ya u wana , u londola , vhupulani , mveledziso , khwiniso na u balanganywa ha ndaka na mbetshelwa ya thuso ya masheleni hu tshi itelwa ndivho dza mbuedzedzo ya mavu . 
Ngauralo , ri ḓo tea u sedza fhungo iḽi nga u swikisa ṱafulani Mulayotibe wa Mukovho wo Khetheaho nga u ṱavhanyedza u itela u kovhela tshipiḓa tshihulwane thikhedzo ya masheleni a R230 biḽioni ine Eskom ya ḓo i ṱoḓa kha miṅwaha i fhiraho 10 i ḓaho .
Ndivho ya davhi iḽi ndi u sika vhupo ha zwa tshiimiswa vhu konisaho zwa mveledziso ya mahayani ya tshifhinga tshilapfu u itela u ṋetshedza mveledziso ya matshilisano na zwa ikonomi kha zkwitshavha zwa mahayani zwi tshi khou tshimbila na matshilo lwa tshifhinga tshilapfu . 
Vha tshi ita izwi , vha tea u dzhenisa miṅwe ya mihumbulo nga ha zwiṱirathedzhi zwa u dzhenelela . 
Hu ḓo bveledzwa zwiṱirathedzhi na phurogireme dzi no kwama pfunzo , u pfumbudzwa na vhudavhidzani . 
U ṅwala pharagirafu nthihi ya mafhungo maṱanu na mararu nga ha mafhungomaitei a ene muṋe , tshiṱori tshe a ḓisikela , ṱhalutshedzo ya zwiwo na zwiṅwe .
Zwiṅwe zwa vhuṱhogwa ndi uri khanedzano na zwitatamennde zwo humbulwa zwavhuḓi na u khwaṱhisedzwa nga referentsi kha zwithu zwikene . 
Mazhendedzi a mulayo na sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi zwi tea u lwiwa nazwo nga nḓila khulwane kha vhaiti vhazwo .
hanziela
Tshifhingani tsho fhiraho DHA yo vha yo khethekanywa sa tshumelo ya thikhedzo ya ndangulo guṱe fhasi ha Tshigwada tsha Vhuvhusi na Ndangulo .
U ṱanganedzwa ha vhathu vha vhaaluwa fhethu ha vhudzulo
Zwiṱuṱuwedzi izwi zwi ḓo engedza kha zwine Muvhuso wo no thoma u ita kha u mannḓafhadza vhaswa .
b ) Vho Maleho Margaret Nkomo ( Mufarisa Mudzulatshidulo )
Nga u ita izwi , thuso ya lodzhisitiki na ya ndaulo i nga wanala thwii u bva kha ndangulo ya masipala .
U shumisa zwipfi : u sedza - tshithithisi nḓilani
Maitele aya a tea u vha a vhukoni , a dzulaho a hone , a ndinganelo , na nga nḓila i fanaho na milayo ya mveledziso ya ekhoḽodzhi i dzulaho i hone . 
Pulane yavho ya dzilafho i nga shanduka na tshifhinga zwi tshi bva kha uri vha langa zwavhuḓi asima yavho u swika ngafhi .
Pfanelo ya u ṱola ndi phemithi i tendelaho vhone kana khamphani yavho uri vha sedzuluse vhupo kana mavu hu u itela u wana fhethu ho teaho ha minerala .
Naho zwo ralo , ri nga si kone u ita zwithu zwinzhisa kha sia iḽi . 
Vho ri sekithara khulwane dza ikonomi dzo konisa u sikiwa ha mishumo ya 148 589 nga nṱha ha heyo miṅwe u ya kha ikonomi ya dzingu nga vhuphara nga tshifhinga tshenetshi tshithihi .
U ṅwala tshiṱori tshawe ene muṋe , kana tshiṅwe-vho tshine tsha ḓivhea kana maṅwalo maṅwe-vho a u ḓisikela e kha mafhungo a no swika fumi .
Masipala wa tshiṱiriki
Tshiedziswa tsho vuleaho ndi mbuletshedzo , sa musi tshi tshi shuma u ṱalusa zwine zwa nga bvelela arali tshiedziswa tshi tshi tevhelwa . 
Hu na vhugudisi ha zwikili zwa mutakalo vhu no khou bvela phanḓa , vhune ha dzhielwa nṱha u ya nga thaidzo ya vhulwadze . 
Mukovho muhulwanesa wa miholo u badelwa nga kha mivhuso ya vhuati ya lushaka . 
Maitele a ya zwino a tshiimo tsha mupo a si yavhuḓi na nyimele i ḓo tou ṋaṋa arali hu si na thusedzo yo vhumbanaho nga vhurangaphanḓa ho ḓiimiselaho . 
U ḓivha na u ṱalutshedza muhumbulo muhulwane
2.2 . Khabinethe yo ṱanganedza vhurangeli ho rangwaho phanḓa nga Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa ho ṱanganyisaho tshitshavha tsha Mveledziso ya Ikonomi ya Lushaka na Khantsele ya zwa Vhashumi nga dzi 4 Ḽara 2014 hu u itela u wana thandululo ya khakhathi dzi iteaho mishumoni kha Indaba ya Vhushaka ha Vhashumi .
Khaedu khulwane ndi u pindulela ngafhadzo idzi dza vha nyito ya u alusa dzi ICT pfunzoni . 
3.1.11 Sisiṱeme ya Lok Adalat yo thoma ngei Gujarat nga Ṱhafamuhwe 1982 nahone zwazwino yo no vha kha shango ḽoṱhe .
2.5. Khabinete yo tenda uri muvhigo wa nga ha Kushumele kwa Sekithara ya Pfunzo na Mannḓalanga a Vhugudisi ( SETAs ) une wa bva kha Tshigwada tsha Mushumo tsha Minisṱa nga ha SETA u anḓadzwe uri vhathu vha kone u ṋea mihumbulo .
Tshipiḓa tshihulwane tsha phurofaiḽi ya dzitshaka ya Tshwane na ndeme ya lushaka zwo dzheniswa kha mushumo wayo sa musanda wa lushaka . 
Mulayotewa muswa-
Sisiṱeme ya u shulula maḓimalaṱwa yo dizainiwaho zwavhuḓi i vha i na zwipiḓa zwinzhi zwihulwane . 
u dzudzanya mafhungo a vhuthu u fana na vhuleme vhu shushaho ha vhafhalali na vhathu vha si na vhudzulo
Khumbelo ya u ṱanganedzwa ha tshimela : R790
Ndayotewa i katela mbofholowo ya poḽotiki ine ya vha mutheo wa mbofholowo yashu . 
Itsho tsho vha tshifhinga tshe ngatsho thekhinoḽodzhi yo bvelelaho , ine ṋamusi ya tou ḓibula , yo vha i sa ḓivhei . 
Nḓila ya thevhekano kha ndangulo ya malaṱwa , hu na u sudzuluwa kha zwo sedzwaho u bva kha u laṱwa u ya kha phungudzo na u dovha u shumisa malaṱwa ha kona u thivhelwa , yo shumisiwa . 
Mavhili kha mashango a BRICS , ane a vha China na India , ndi maṅwe a ane a vha vhafarakani vha mbambadzo vhahulwane vha vundu . 
Tshifanyiso tsha tshikhala tshi nga khwaṱhisedzwa nga u khwaṱhisedza tshikalo tsha vhathu kha nyolo , nga u shumisa mivhala i kungaho kana matheriala , zwi ṋekedzwaho tshedza tsho linganaho , na u ola ḽevele dza nṱha dza nyito . 
Phindulo dzavho ndi dza tshiphiri
Mumono hoyu wa ndangulo ya thandela wo swikisa kha u vha hone ha ṋdila yo tiwaho ine ya kanda kha zwipiḓa zwoṱhe zwa thandela .
Khabinethe yo fara Lekgotla yaḽo u bva nga ḽa 16 u ya kha ḽa 19 Ṱhangule 2016 Muḓini wa Vhaeni vha Muphuresidennde wa Sefako Makgatho ngei Pretoria .
U thoma u shumisa tshoṱhe rennde dzi elanaho na maraga ya ndaka ya u rennda . 
Kha vha puṱedzele tshikambana fhasi luthihi .
Kha vha ḓiphiṋe nga bola ya maimo a nṱha nga u badela R70 fhedzi - kha vha bukele vhudzulo kha ḓivhazwakale vha vhe tshiphiḓa kha Vhugwena ha Dzingweṋa .
Zwavhuḓivhuḓi u ḓifunga ho vhangwa nga u timatima ha muvhuso kha zwipikwa zwawo nahone ndi zwone zwine zwa bveledza khombo na zwikhala zwivhuya . 
Zwifanyiso zwo fhambanaho zwa miṱa
Zwenezwo , khoniferentsi ya ṋamusi i tea u bveledza tsheo dzine dza ḓo tsireledza shango iḽi , tsheo dzine dza ḓo bveledza vhupfumedzani na mulalo wa tshoṱhe . 
Ndivho idzi ndi : sisiṱeme kwayo ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi , ndangulo na ndondolo ya ndaka nga tshifhinga nahone i shumaho zwavhuḓi , ṋetshedzo ya tshampungane tsha mutheo kha vhoṱhe , zwiko na vhugudisi vhu re na ndalamo , pfunzo na ṱhoḓisiso . 
Ndi nṋe nnyi ?
Nḓivhadzo ya zwimela na u dzheniswa hadzwo kha mutevhe wa zwimela zwo fhambanaho i itwa musi ho itwa khumbelo .
( 1 ) Mulangavunḓḓu wa Vunḓḓu u fanela u fhaladza Vhusimamilayo ha Vunḓḓu arali -
Ri khou ita puḽane dza u engedza nomboro ya mapholisa a vhanna na vhafumakadzi nga 10% kha miṅwaha miraru i ḓaho .
Thendelano
U ḓivha ndeme ine zwifanyiso na zwinepe zwa ita kha u fha ṱhalutshedzo
Pulanetshumiswa i tea u ṱolwa nga misi u khwaṱhisedza uri i dzula i tshi elana na zwipikwa zwa pulane ya tshiṱirathedzhi .
Kha vha ṱalutshedze phambano vhukati ha u monithara , u sedzulusa na u ela thandela kha ndangulo ya thandela na uri ndi ngani zwi na mushumo mungafha .
U khwaṱhisa khombo ya kuvhekanyelwe kwa vhafariwa vha re dzhele u itela u konisa u ṱanganedzwa havho zwavhuḓi , vhudzulo na musaukanyo wa tsireledzo ya vhoṱhe vhafariwa vha re ngomu dzhele . 
Vha humbule , matshelo a ḽi nga ḓo ḓa fhedzi , fhedzi ḽi ḓo dovha ḽa ḓisa " khaedu " dzine dza ḓo vha ita uri vha dzule vhofhea . 
Gauteng na Western Cape vho wana mbalo ya nṱhesa ya vhafhalali kha zwikhala zwa zwiraru . 
4.20 Mulayo , u tou fana na miṅwe milayo kha Dzhango ḽa Afrika na huṅwe-vho , u iledza vhuloi na zwiito zwi re na vhushaka na vhuloi .
U MONITHARA NA U VHIGA KHA VHUIMO HOṰHE HA ZWIVHUMBEO ZWA QLTC
Kha Mushumoitwa muṅwe na muṅwe kha vha te zwine zwa nga ṱoḓea kha tshitshavha , masipala na vhaṅwe vhaṋetshedzi vha tshumelo , hu tshi khou shumiswa meṱirikisi i re afho fhasi .
Vha humbula uri thandela idzi dzi nga itwa na maṅwe madzangano a tshitshavha ?
ḽimethafore ---- ndi musi hu tshi shumiswa tshiṅwe tshithu u amba nga ha tshiṅwe tshine tsha vha na zwi fanaho natsho
( 4 ) Arali muthu o vhewa sa Muthusa Minisiṱa wa ofisi ifhio na ifhio yo kumedzwaho Minisiṱa -
Nga nnḓa ha u takuwa miṅwahani ya zwenezwino , phimo ya vhubindudzi i ha ḓi vha i fhasi hu tshi vhambedzwa na mashango ane a khou aluwa nga u ṱavhanya . 
Muhasho u ḓo dovha hafhu wa bveledza maitele a u khwinisa tswikelo ya zwishumiswa zwi ṱhaḓulaho nga u angaredza kha puḽatifomo ya tshumelo . 
U ṅwala ndi zwa ndeme ngauri zwi itisa uri vhagudi vha humbule nga girama na mupeleṱo .
Nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso , zwo ḓa zwa vha zwa ndeme u ṱola lwa tshiofisi fhethu vhukuma na u ita tsedzuluso dzo fhambanaho dze dza fhedza dzi tshi khou thusa vhukuma . 
Ri dovha ra ṱanganedza ndivho yavho ya u thusa lwa tshiofisi mashango ane a kha ḓi bvelela u pfesesa furemiweke ya mbambadzo ya Sweden-EU na u shuma u itela u leludza ndaulo dza mbambadzo . 
d ) Vho Daphline Harridene Charlotte-Ann Ewertse ( u tholwa hafhu ) ;
Ndangulo yo vha i sa tsha swikelela ndavhelelo fhedzi yo vho vha yone i tshimbidzaho muvhuso . 
U vulwa lwa tshiofisi ha vhubindudzi ha R190 miḽioni ha Ballito Interchange na u khwinswa ha nḓila khulwane ya P455 nga Minisita wa zwa Vhuendi , Vho Dipuo Peters ndi modele ya tshumisano ya vhalambedzi ya khwine nga R123 miḽioni u bva SANRAL na R67 miḽioni u bva kha Masipala wa KwaDukuza .
Maitele ashu a u ḓiṅwalisa a ṱoḓa fhedzi ḓiresi ya vhukuma ya imeiḽi na ID ya mushumisi na phasiwede i sa fani na ya muṅwe . 
Tshipikara tsha Buthano ḽa Lushaka ;
Kha mafhungo aya , vha khou tenda u dzhenisa khophi ya vhukuma kana yo khwaṱhisedzwaho ya maanḓa a ndangulo o teaho kha khumbelo yavho . 
Arali muthu a tshi dzhiela nṱha u swikelela pfunzo , vhathu avho vha songo ṱhaphudzaho pfunzo ya phuraimari na ya sekondari vha na vhuimeleli vhuhulwane kha vhushayamushumo u fhirisa mushumo . 
Tshiṅwe hafhu vha ḓo humbelwa uri vha pulane na u dzudzanya miṱangano yavhuḓi .
Ridzhisiṱa , tshitaila na ipfi ( vhuḓipfi )
vhuḓi ( aesthetic)- --- zwi kwamaho lunako kana u takalela lunako
Arali muiti wa khumbelo a tshi khou humbelela muṅwe muthu vhuṱanzi , tshikhala tshine khumbelo ya itwa ngayo tshi tea u sumbedzwa .
Vhomakone vho fhambanaho vha na nḓowelo ya u ḓisa zwo fhambanaho arali hu si na maitele a tshilinganyo a fanaho . 
Tshumelo ine ya khou ṋetshedzwa yo livhiswa kha u ṱhogomela u maanḓafhadza vhalwadze uri vha kone u ṱanganedza vhuḓifhinduleli havho vhone vhaṋe . 
Vhukudo na tsireledzo kha vhuvemu na u shengedzwa miḓini
U ita ndungiselo dza u badela mbadelo dza muthelo u kolodwaho SARS
Nḓivhadzo yo itwa hu songo ranga u vha na vhukwamani na , kana khaidzo kha , yunithi ya mapholisa a vhudziki ha tshitshavha , kana vhaṅwe vha vhashelamulenzhe . 
Zwino imani nga uḽa muṅwe mulenzhe .
U engedza vhubindudzi ha Afurika Tshipembe ho livhanaho na mashango a nnḓa na u engedza mbambadzela nnḓa ya shango , muvhuso :
Khethululo nga muvhala yone iṋe i ḓivhonadza nga nḓila dzo fhambanaho . 
Hezwi zwi ḓo ṱavhanyisa mveledziso , khathihi na u khwaṱhisedza uri mveledziso ngei Nelson Mandela Bay i khou itwa nga nḓila yo khwaṱhaho . 
Hezwi zwi nga katela uri zwiḽiwa zwi re na pfushi nnzhi kana zwi re na pfushi dzo engedzedzwaho ndi zwifhio , zwi wanala ngafhi na uri zwi dzudzanywa hani na nḓila ya u zwi wana . 
Gudisani nga u sumbedza ; gudani nga u ita
U fhaṱa kha u shumisa tshigarukela
Nnḓu ya vhaeni iḓo dzula vhaeni vha no funa na u vha na mulalo na vhudziki ha vhupo ha nga tsini . 
Ri fanela u dzhiela nṱha fhedzi mikano ya vhukoni ha vhuṱali hashu na u vhu ṱhonifha . 
Ndangulo a yo ngo ita kuvhulungele kwone kwa dzirekhodo nga tshifhinga tsho fanelaho u vhona uri zwitatamennde zwa masheleni zwo vha zwi zwone nahone zwo fhelela . 
Dziṅwe khumbelo dzi fanela u badelwa mbadelo i linganaho R35 .
Khamphani na dziclose corporation dzi saathu ḓi ṅwaliswaho u itela muthelo wa vhashumi vho teaho dzi tea u ṅwaliswa hu saathu u fhela tshifhinga .
Nyito iyi i katela u vhumbiwa sisiṱeme ya u dzudzanya mihumbulo ya tshikhala tsha vhudzulo . 
Mufariwa uri ene ha ngo fhiwa tshikhala tsha u vula mulandu na vha SAPS . 
Mulanguli wa IDP
4.7 Nyangaredzo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150
( b ) a sa vha hone Buthanoni musi a songo wana thendelo kha maitele ane milayo na thevhekanyo dza Buthano zwa amba nga ha u fhelelwa nga u vha Muraḓo ; kana
Vhushumisani uho vhu ḓo ita uri kiḽaba dza u vhala dzi shumise zwifhaṱo zwi fanaho na zwikolo zwa muvhuso hune zwa konadzea . 
Muhasho wa Mutakalo
Bono ḽashu ḽi kuvhatedza lwendo lwa u lwa na vhushai kha maṅwe mashango ane a ḓi bvelela . 
Hu na pfanelo idzi hu vha na vhuḓifhinduleli kha mivhuso yoṱhe na vhathu ha u sa pfuka pfanelo dzo vhambelaho dza vhaṅwe . 
Batho Pele ndi maipfi a Sesotho ane amba uri ' Vhathu Phanda ' , a khwaṱhisedza uri tshumelo ya muvhuso i ye vhathuni vhoṱhe vha Afurika Tshipembe .
Ndivho yayo ndi u sima sisiṱeme ya zwa mutakalo ine ya edza ṱhoḓea na zwilavhelelwa zwa vhathu vhane ya vha shumela , zwa khunyelela kha u sima ndondolo ine ya shuma na u tea zwa matshilisano . 
4.4.1 Nyangaredzo ya ṱhoḓea
Fhedziha , izwi zwi dzhiwa hu u shaya nungo dza u shela mulenzhe tshitshavhani malugana na zwa ikonomi , zwa matshilisano , zwa mvelele kana zwa poḽitiki . 
Hezwi zwi katela tshaka dzo fhambanaho dza masia hu tshi katelwa na vhuinzhiniara , dizaini ya ḓorobo , ikhoḽodzhi , dimogirafi , zwa ikonomi , masheleni , na zwiṅwe . 
Ndivho ya Benefit Factor Matrix ndi u engedzedza u shumisa masheleni kha maṅwe masi , ngeno hu tshi kha ḓi tendelwa u ṱanganedzwa hu vhuṱhogwa kha maṅwe masia a mveledziso ya bindu . 
Ri nga si tsha kona , nga luvalo lwoṱhe , u ṱutshela fhungo iḽi ḽi lale , kana u sina . 
Nga kuhumbulele kwavho , vha a tenda uri vhaṱoḓisisi vha a kona u imela ngoho kha ṱhoḓisiso yavho ? 
Vhufaragwama ha Lushaka hu ḓo tshimbidza miṱangano na vha Zwikolo zwa Muvhuso wa Lushaka nga muhumbulo wa u bveledza kharikhuḽamu kha vhugudisi na Ndinganelo ya ndalukano dza phurofeshinaḽa .
Fhungodavhi ḽa ' uri ' : tsumbo , O amba uri o vha a sa zwi ḓivhi .
Hu tshi ṱoḓwa ezwi tshi ḓo khaula vhuṱumani ha ndeme ha nyaluwo ya ikonomi kha u engedza masiandaitwa kha mupo . 
Izwi zwi ṱoḓa ṱhuṱhuwedzo ya nṱha ya vhunzhi ha zwithu u fhirisa zwo ḓoweleaho nga fhasi ha modele u re hone zwino wa mveledziso ya kudzulele . 
Kha ri lavhelese kha uri tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mafhungo kha hei tsumbo tshi amba mini :
Vhunzhi ha mitshelo i re fhano shangoni i bveledzwa ngei Limpopo , Western Cape , KwaZulu-Natal , Mpumalanga , na Eastern Cape . 
Vha ḓo zwi itisa hani ?
U pfumbudzwa hu a ṱoḓea kha vhakhantseḽara tshifhingani tsha ḽiga ḽa ndugiselo , u itela u vha na vhuṱanzi ha uri vho ṱalutshedzwa zwithu nga ngona nahone vha pfa vha tshi ḓifulufhela mushumoni wavho .
Vha humbula unga tshigwada tshavho tsho ita mini zwe zwa shuma zwavuḓi ?
U itela uri zwigwada zwi shume zwavhuḓi , matshudeni a fanela u vha na zwikili zwa matshilisano zwa u shumisana , u kovhelana , u thetshelesa , na vhuḓifhinduleli . 
Sisiṱeme ya U ela na U vhea Iṱo : Sisiṱeme ya u vhea iṱo i tevhela u thoma u shuma ha Pulane ya Tshumiso u ya nga pulane dza ṅwaha na mugaganyagwama . 
94. U bvela phanḓḓa ha Khabinethe nga murahu ha khetho
Mbilaelo dza mivhuso dzi ḓo thusa nga u ṋetshedza mbetshelwa dzo teaho u itela uri mulandu u tshimbile zwavhuḓi . 
( 2 ) Kha u ita tsumbakushumele dza ndeme , masipala u tea u khwaṱhisedza uri-
Fomula ya nyavhelo i linganaho ya mikovhe yo ḓivhadzwa nga 1998 mayelana na khethekanyo 214 ya Ndayotewa u konisa vhuimo hapo ha muvhuso u ṋetshedza tshumelo dza mutheo na u shuma mishumo ye vha ṋewa .
Uri sambula dzavho dza mbeu dzi lingiwe u vhona arali dzo kuna , u mela na / kana ndeme ,
Mishumo miṱuku i nga lingiwa musi mugudiswa a kha nḓila yawe ya u ita mushumo wo fhelelaho , kana u lingiwa hu nga fhiriselwa phanḓa u swikela mushumo woṱhe wo no khunyeledzwa . 
zwa masheleni a sa nyeṱhi ;
( b ) u shuma na mafhungo aho hu si na tshidzumbe , na u farela madzulo aho na a dzikomiti , zwi tshi itea khagala , fhedzi , hu tea u dzhiiwa vhukando ho teaho-
Ḓivhazwakale ya mbilo dza mushonga ya zwino zwino
Rakhonṱhiraka u ḓo tea u ṋea nḓivhadzo nga u tou ṅwala u sumbedza uri o lugela ṱholo ya mushumo wo khakhululwaho kha zwiteṅwa zwo khakheaho . 
Hu na mutheo uyu hu tou nga a hu na tshiitisi tshi pfadzaho tsha u nga vha na phambuwi kha hei khanedzo . 
Vho vha vho hahedzwa ngomu ha ambuḽese he nga murahu vha lovha nga mulandu wa mafuvhalo avho . 
U leludza nzudzanyo dza u tshimbila kha u bva na u dzhena ho kuvhanganiwaho hone , khoso i ḓo thoma nga masiari a ḓuvha ḽa u thoma ya fhela nga masiari a ḓuvha ḽa u fhedza . 
Na uri musi vhudavhidzani ho no fhela , hu na mushumo munzhi wa u ambedzana u itela thendelano , u fhaṱa zwiimiswa , u fhaṱa themamveledziso na u tikedza vhubindudzi na vhuvhambadzi . 
Kha vha ṱalutshedze muhumbulo wa u engedza tshifhinga tsha watshi nga awara nthihi nga tshilimo na u ita mutevhe wa mashango ane a lavhelesa izwi . 
Vha tenda kha u ḓivha mupo na u u tsireledza , na u renda Vhukhethwa nga nḓila dzo fhambanaho.76
Khonṱhiraka ya tshumelo : Ahuna Mulanguli a re na khonṱhiraka ya tshumelo na khomishini . 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo dzindivhuwo
Ndo kona u aluwa , u ya phanḓa na u sa dovha nda sedza murahu . 
Vhathu vha shela mulenzhe nga u vhudzwa zwo tshewaho kana zwo iteaho .
Mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa wa vhupo
A tshi lora o kora tshikora tsha u wina metshe .
Thendelano i ḓo vhona uri u ya nga zwipikwa zwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka Afrika Tshipembe ḽi bvisela phanḓa nḓowetshumo na u ṱuṱuwedza mbambadzelaseli ya zwithu zwa Afrika Tshipembe maragani wa EU .
Thendelano
U manḓafhadza , vho amba , vhu ṱoḓa zwithu zwiṋa : pfunzo na mushumo , fhedzi na muḓagasi na maḓi hafhu . 
Hune ha si badeliswe mbadelo dza u paka kha mabindu mahulwane na fhethu ha vhubindudzi , hezwi zwi ṱuṱuwedza u sudzuluwa ha zwiendedzi zwa phuraivethe . 
Ambani na khonani yaṋu nga zwine phanḓa ha bugu iyi ( khavara ) ha ri vhudza .
Khabinethe i takalela mushumo we wa itwa nga Komithi ya Dziminisiṱa dza Tshivhalo , ye ya vha yo rangiwa phanḓa nga Minisiṱa wa Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele na zwa Sialala Vho Des Van Rooyen na madalo nga Misiṱa wa Tsireledzo na Vhutsireledzi , Vho Fikile Mbalula , u kwaṱhisedza uri zwiito zwa vhugevhenga zwo katela na u tshinya na u kwasha zwifhaṱo a zwi nga tendelanwi nazwo na luthihi .
Musi vho no ṅwalisa vha ḓo bveledzelwa ṱhanziela ya u ḓiṅwalisa .
1.1.2 Naa ri shela mulenzhe hani ?
U vhala bugu nga kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) a amba nga ha thevhekano ya zwiwo , fhethuvhupo na zwiitisi na mvelelo dza tshiṱori .
" Ndo vha ndi tshi ḓo ita ngauralo , " Anansi a fhindula .
PHALAMENNDE I ṊEA THENDELO ...
Ṱhoḓisiso iyi i sedzesa kha tshithihi tsha zwinzhi zwine zwa dzhielwa nṱha sa ṱhoho dza ṱhoḓisiso nga Khomishini ya Pfanelo ya CRL zwo livhisiwa kha u leludza kupfesesele kwa nzulele ya mvelele , vhurereli na nyambo zwa Afrika Tshipembe .
Zwiitisi zwa ndeme zwivhili nga vhadededzi vhane ṱhuṱhuwedzo yavho ya kwama nga maanḓa mashumele a vhasidzana , ndi u ṱanganedzea na vhunzani . 
Mutshinyi na vhaofisiri vha sumbedza tshibveledzwa tshavho vha tshi ḓikukumusa . 
Minisṱa a nga kwamana na vhathu uri vha ṋetshedze ngeletshedzo nga ha thendelano na u ramba tshitshavha uri tshi ṋee mihumbulo nga ha uri thendelano a i dzhii sia kana i a lingana na .
a ) Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi wa 3 wa ṅwaha wa 1957
( j ) u hangwela , fhungudza zwigwevho zwa vho tshinyaho na u fhungudza faini dziṅwe na dziṅwe , zwigwevho , u dzhielwa zwo itiswa nga vhukhakhi , na
U ṱola ha tshifhinga tshoṱhe na thikhedzo ya zwa tekiniki ine ya ṋetshedzwa zwiimiswa ya kushumisele kwavhuḓi kwa zwiko zwa masheleni . 
Nyimele ya maḓaka yo no vha khwiṋe vhukuma saizwi vhalimi vha khou dzhia maitele a khwiṋe a kulimele . 
Tshifhinga tsha u wana mushumo na kufhambanele kwa mirafho : Mabindu maswa a nga thoma u aluwa
1.Khonadzeo dza mushumo malugana na Komiti ya Wadi na u dzhenelela ha tshitshavha kha u palana mveledziso yo Ṱanganelanaho
Fomo ya khumbelo ya thendelo iyi i nga wanala kha tshipiḓa tsha 1 tsha Ṱhumetshedzo ya 2 ya Ndaulo dza BABS .
Sekhithara ya vhubveledzi yo sedza yo khwaṱha na u livha kha vharumelazwivhambadzwa . 
Mutsiko wa vhathu kha nyimele nnzhi ndi muhulusa u shumisa zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa pfadza . 
U londota na u khwiṋisa ridzhisiṱara ya ndaka maelana na goloi dzoṱhe dza muhasho na u khwaṱhisedza ndangulo ya ndaṱiso dza goloi . 
Thanganyo ya zwikambi zwo tundwaho nga vhunzhi
Muvhigo wa mvelaphan ḓa ya ṱho ḓisiso u nga dzhia maḓuvha a 30
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
CD kana theiphi ya zwo vhalwaho kana u anetshelwa ) zwirendo , raimi na nyimbo , tshitamba CD kana theiphi rekhoda , thelevishini na video theiphi / DVD .
Ṱhanganyelo ya voḽumu ya khubiki nthihi i anzela u vha yo lingana kha muṱa muthihi . 
4.3 Izwi zwi katela vhubindudzi nga Toyota nga kha mamaga maswa a Toyota Hilux na Fortuner ngei Prospecton , Durban , e a vulwa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma .
Ndaulo ya mikanoni na Garaṱa ya Smart ID
Hu na zwiko zwa ndeme u itela u pfesesa uri vhathu vho vha vha tshi humbula hani nga zwifhinga izwi na uri kuvhonele kwavho kwa ngoho kwo tou itisa hani . 
1.1 . Khabinethe i ombedzela khuwelelo ya Muphuresidennde Vho Jacob Zuma uri sekithara dzoṱhe dza tshitshavha dzi shumisane kha u tikedza ikonomi na u tsireledza mishumo fhasi ha nyimele i konḓaho ya ikonomi ya zwino .
Ri ri rengani Gear Store ni ambare zwi re na bvumo .
3 . muthu muṅwe na muṅwe ane a kha ḓi vha muṱuku kana muthu o imelaho muthu onoyo muṱuku , a nga ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo .
Vho dovha hafhu vha ṱalutshedzwa nga ha mafhungo o salaho ane a kha ḓi ṱoḓa u khunyeledzwa .
khou , tshifhinga tsho fhelaho tsha khou
U vha hone ha thikhedzo ya masheleni ya tshiofisi ya tshikolodo tsha masheleni a u vhambadzelaseli zwi ḓo khwaṱhisa mbuelo kha ndinganelo ya tshibveledzwa itshi na u ita uri tshi vhuedze u fhira tshiṅwe tshikolodo tsha makwevho tshi pimiwaho tsho ḓoweleaho . 
u bveledza thekhinoḽodzhi dza khwine dza vhulanguli ha maḓi na vhuthathatshili
Zwino ambani nga tshaṋu uri ni ḓipfa hani musi tshithu tshi si tshavhuḓi tshi tshi bvelela kha inwi .
Mvula dza Kwazulu-Natal dzo rekhodiwa kha vhunzhi ha vundu nga maanḓa musi wa vhege ya u fhedzisela ya Khubvumedzi . 
113. Pfanelo dza vhurumiwa ha tshoṱhe kha Vhusimamilayo ha Vunḓu
Yo dovha hafhu ya dzumbulula nyaluwo khulwane ya maitele a dimokirasi nga nḓila ye zwitatamennde zwa swikelwa ngayo . 
Zwikhala kha Khoro ya Masipala zwi fanela u ḓadwa u ya nga mulayo wa Lusaka .
Vhuongelo ha tshiṱiriki hu ḓo ṋetshedza nga nḓila ya vhuḓisa phakhedzhi yo fhelelaho ya ndondolo ya vhalwadze . 
Musi ri tshi thoma uyu ṅwaha , ri a ḓivha ngoho ya uri shango ḽo bva kha u wa ha ikonomi lwa tshiofisi . 
Hu na zwiṅwe zwiitisi zwinzhi zwo fhambanaho zwine zwa ṋaṋisa u konḓa uhu . 
Khethekanyo ya Mbuedzedzo na u Khwinisa Khephithala zwi sumbedza nga u angaredza nyaluwo yo khwaṱhaho . 
Muhumbeli u fanela nga uri a sumbedzise nga fomo yo tiwaho uri ho vha na u bvisela khagala ha zwishumiswa na u tikedza izwi nga u ṋea mutevhe wa zwishumiswa zwoṱhe zwo bviselwaho khagala .
Nḓila heyi I bvisela khagala uri , musi mashango atshi khwinisa na u tshimbila na mafhungo a nḓowetshumo na mveledziso , ṱhoḓea dza tshitatistiki dza tshiofisi dzo khwiniseaho dzi engedzee nga nḓila yo fanelaho . 
Ndivho ya tshiṱirathedzhi i elanaho na tshisumbi itshi i dovha hafhu ya vha u maanḓafhadza tshitshavha u itela mveledziso ine ya dzula i hone . 
Tshifhinga tshine tshikepe tsha shuma tshone tsho livhiswa na u shuma ha ṱhanziela ya SAMSA .
Vhupfiwa ha nnyi na nnyi Phalamenndeni ho vha hone nga dzi 2nd - 4th Luhuhi 2010 .
Vhalanguli a vho ngo tea u vha fhasi ha
Vha tshi khou shona zwiṱuku , vha tshi ḓivha uri vha vhonala vhe na tshika , Vho Ralph vho fhindula vha tshi khou shona . 
Khethekanyo Khulwane zwenezwo i ṋekedza tshumelo dza zwa vhueletshedzi kha Muhasho kha mafhungo a elanaho na zwa nzudzanyo na vhuṱoli ha kushumele . 
U HUMBULELA/ U ITA MAHUMBULELWA
Zwiimiswa zwi tevhelaho zwi ṱalutshedzwa sa zwiimiswa tshi shumiswa yuniti i langaho : 
Hu fanela u phasiswa Mulayo wa lushaka wa u thivhela na u kaidza u khethulula hu songo teaho .
4.2 Mbekanyamushumo ya u linga
U dzudzanya dzishedulu dza ṱholo dza dzipulane dza vhulangi ha malaṱwa dzo ṱanganelanaho ; 
Phesenthe ya vhatshinyi vhane vha khou shela mulenzhe nga mbekanyamushumo dza ndondolo hu tshi vhambedzwa na tshivhaloguṱe tsha vhatshinyi vho tewaho nga mbekanyamushumo dza ndondolo u ya nga pulane dzavho dza tshigwevho : a hu na mafhungo a mutheo na phimo dzine dza fanela u vhewa . 
Fhethu ha vhumagi vhuṱuku hu vhumba lumeme lwa vhukovhela lwa luṱhweṱhwe lwa zwa vhulimi . 
He zwipikwa na pulane dza lavhelesa hone , zwi tshi elana na zwithu zwa ndeme zwo bulwaho afho fhasi , ho ḓitika kha pulane na zwipikwa zwo tendelaniwaho khazwo zwa Masipala wa Tshiṱiriki wa Sekhukhune , sa izwi haya mafhungo kanzhi e mafhungo a vhukati ha mikaṋo e a ambiwa nga hao nga tshifhinga tsha wekishopho ya tshiṱiriki . 
Khoro ya Maanḓalanga ya Free State i ṱanganedza mushumo u ḓisa tshanduko wo itwaho nga sekhithara ya Thekhinoḽodzhi ya Vhudavhidzani na Mafhungo ( ICT ) kha mveledziso ya tshitshavha . 
a ṱanganedzaho mafhungo- --- ndi muvhali , muthetshelesi kana muṱaleli wa zwibveledzwa
Tshiṅwe tsha zwigwada tsho kwamiwaho tsho ṱoḓa tshigwevho tsha lufu kha vhuṅwe vhugevhenga hu itelwaho vhana , tshiṅwe tsha dzinginya tshigwevho tsha u rwa vhatshinyi . 
100 . U lavheleswa ha ndaulo ya vunḓḓu nga muvhuso wa lushaka
9 Mutakalo na Thusothanzi.........18
U bvelela hu a vhonalesa
Zwi khagala uri ndi vhuimo ho dzhiiwaho hu tshi humelwa murahu sa ndingedzo dza u fhedza ṱhoni dza uri zwa u shumiswa ha tshikirini tshihulwane , naho zwo vha zwo tea , zwo bviwa khazwo nga mulandu wa masheleni . 
vhuvha ha manyoro ha vha vhu sa fhambani na vhuvha ho ṅwaliswaho
Hune zwifhirisafulufulu zwa fhambana na ṱhanganyo dzo itwaho nga dzipfara , zwi tea u itwa hu tshi khou tevhedzwa maitele a zwino a tshikolobulasi tsho tiwaho . 
Kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho , burantshi yo shandula zwine ya sedza ya sedzesa zwa nḓisedzo dza tshumelo dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Ri fhano u fhaṱulula idzi ḽaiburari , u sika mihumbulo ya zwithu zwi fareaho zwine zwa nga tshilwa khazwo , nga murahu ha musi ro no fhira , u itela u thusa mirafho i ḓaho u fhaṱa i tshi ya phanḓa u bva he ra guma hone . 
Hu dzhielwe nzhele zwi tevhelaho musi hu tshi sumbedzwa masia kana nḓila :
Themo ya 3 Gireidi ya 1
Zwimela na zwipuka zwo fhambanaho na zwimela zwapo zwo xela zwo vhangwa nga u engedzedzwa ha dziḓorobo na vhulimi . 
Tsumbo ya izwi ndi nyendedzi ntswa dzo vhewaho dza nga uri vha nga ela hani na u kuvhanganya sitatisitiki nga ha u shela mulenzhe kha ikonomi ya nḓowetshumo dza mvelele . 
Masipala Muhulwane wa Nelson Mandela Bay u , sa zwo ṱhoḓea , u vha dzangano ḽi langwaho nga mafhungo . 
U fulufhela uri Afurika Tshipembe ndi ḽa vhathu vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo , ro ṱanganelana naho ri sa fani .
Arali zwo bulwaho afho nṱha zwi sa kwami mulala , kha vha ḓivhe uri lutamo lwa mulala uyo ndi lufhio .
Vhuḓifari ha ayoni maḓini na tshanduko ine ya itea vhukati ha zwilavhi zwa soda ya ayoni , na ayoni ya ferosi na feriki kha zwiluḓi , zwi langwa nga pH , alkali na vhukoni ha ridoxi ya maḓi . 
I ḓipfa hani .
234. Tshata ya pfanelo
Ruburiki dza u linga dzi teaha u thusa kha uri zwikili zwo fhambanaho zwa luambo kha mushumo wo ṋewaho zwi funzwe .
Mbekanyamushumo dza vhege iyo dzi ḓo khunyeledzwa nga Guvhangano ḽa Vharangaphanḓa vha Mashango ubva dzi 14 u swika dzi 15 Fulwi 2015 .
U bva nga ḽa 3 Tshimedzi ro sudzulusa u ya kha nyiledzo yo ḓisendekaho kha voḽumu .
U vhambadzelwa nnḓa ha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo hu fanela u itwa hu na ndivho ya dzangalelo ḽa tshitshavha .
Ndi tshaka dzifhio dza vhaanewa dzine na vhona u nga hu khou ambiwa ngadzo .
Khethekanyo ya u fhedzisela ( vhuṱanu ) i ṋetshedza manweledzo a mawanwa na mahumbulwa a u pendela . 
Zwi amba u ita zwithu nga nḓila i songo ḓoweleaho na u ita zwe zwa vha zwi sa athu itwa nga u ṱavhanya .
Tshifanyiso tshi re kha siaṱari ḽi tevhelaho tshi sumbedza zwiṅwe zwa zwithu zwihulwane zwine zwa tea u dzhielwa nṱha .
Tshishumiswa tsha u fanedza tsho khwaṱhaho nga nḓila yo eḓanaho u itela u tendela nzudzanyo dza ṅwaha nga ṅwaha . 
Dzina ḽa Ṱhoho ya Muhasho :
Ro ḓiimisela uvha na vhuṱali ha zwa ikonomi ho sumbedzwaho kha Gear , ri tshi khou laedzwa nga nyaluwo ino khou engedzea ya zwa ikonomi . 
U walisa bindu
Vhushaka vhu elanaho na ' pulamu dza kubuli ' dzine dza lingana na khetheni ya pulamu ya maḓi a mashika o papamalaho a tshi khou gonya kha lwanzhe lu fanaho . 
15 . Arali vha sa wana phindulo kana vha songo fushea nga nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo nga ṱhoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi , vha nga rumela mbilaelo yavho kha Muhasho wa zwa Mutakalo wa Vunḓu .
Fhethu afha zwa zwino ho vhumbwa nga u fhungudzea ha muya muhulwane wa dzingamufhe . 
Phindulo dzine vha dzi ṋea dzi ḓo shumiswa nga tshiphiri vhukuma na uri dzi ḓo iswa kha murengi sa manweledzo a dzimbalombalo fhedzi . 
Mafheleloni a ḽiga tshitshavha tshi sedzulusa hafhu , u sedza u itela u khwaṱhisedza na u khwaṱhisedza mafhungo o ṱanganyiswaho .
U itela u anganya phambano ya khalaṅwaha , hu ṱoḓea data i no hovhelela ya ṅwaha woṱhe i no bva kha saithi u itela u ananya na data ya kale . 
U gembuḽa lu si ho mulayoni zwi kwama mbuelo ya vundu nga nḓila yo kalulaho , sa izwi vhavhambadzi vha sa badeli dzimbadelo na muthelo sa zwi ṱodeaho nga mulayo , zwi kwamaho lu si lwavhuḓi kha u kuvhanganywa ha mbuelo nga mimasipala yapo . 
Mbudziso hafha , ndi ya uri ndi ngafhi hune tshelede ya zwibveledzwa zwa vhuluvhi ya thandela iyi ya tshiṱirathedzhi tsha u sumbedza lutamo lwa u bvelela ya ḓo bva hone ? 
Luhuhi 2005
Afurika Tshipembe ḽo no vha fhethu ha khwine ha u dzula hone u fhirisa zwe ḽa vha ḽi zwone phanḓa ha 1994 .
Kha vha pendele nga u nweledza maga a u tandulula thaidzo mahulwane .
Sabusidi ya nnḓu ya Muvhuso ndi gavhelo nga muvhuso kha vhathu vhane vha swikelela ṱhoḓea dza u wana nnḓu .
4.82 Hu fhedziselwa nga u sumbedza uri iyi tsaukanyo yo kwama u amba nga ha mbetshelo dza ndeme kha Mulayo , u itela u pfesesa na u lavhelesa khonadzeo dza u pfuka pfanelo dza ndeme zwine zwa nga itea , na khonadzeo dza u ṱalutshedza uri zwi pfale musi ho vha na u pfuka idzo pfanelo .
( 3 ) Muhwelelwa muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya tsengo kwayo , ine ya katela pfanelo ya-
( i ) disiki ya siṱifi R5,00
b ) Vho Ranti Mothapo ( Mufarisa Mudzulatshidulo ) ; na
5.2 . Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza vhathu vhe vha lozwa matshilo avho musi zwikhafula nṱha ha Buroho ya Great Walk ngei Nḓilani ya Grayston ngei Sandton zwi tshi wa .
Sialala ḽi khethekanya vhukati ha avho vha re kha thekhinoḽodzhi , avho vha re kha mafhungo na vhudavhidzani na avho vha re kha vhumvumvusi na nyanḓadzamafhungo vha thoma u sa tsha vhonala nga maanḓa . 
U wa ha tshivhungu tsha Fall Army zwenezwino ngei Limpopo zwi ḓisa tshutshedzo ntswa kha zwiliṅwa .
Vhunga zwo fhambana na khetho dza lushaka , khetho dza muvhuso dzapo dzi ṱoḓa uri vhaṅwalise kha wadi ine vha dzula khayo .
Miṱangano miṱanu ya tshigwada tshi vhambedzwaho ngatsho yo farwa he ndivho ho vha u ita khanedzano zwipiḓa zwa ndeme kha pulane . 
1.12. Khabinethe i ṱanganedza Khetho dza Afurika Tshipembe u bva kha Khoro ya Pfanelo dza Vhathu ya Yuno ( nga dzi 12 Ḽara 2013 ) .
o Kha vha ṅwale uri " Ndo xelelwa nga tshelede " kana " A tho ngo xelelwa nga tshelede " kha dokhumenthe dzine vha dzi rumela kha Interpol .
U shumisa tshakha dza fhungo dzo fhambanaho / vangiwaho
ZWISUMBI
Mveledziso yo teaho i nga dzhenelela kha nyaluwo nyangaredzi nga u vula zwikhala zwa mveledziso zwiswa , sa tsumbo , kha u bveledza fulufulu ḽi sa tshinyadzi mufhe na u tikedza mveledziso yapo na ya zwi tshilaho . 
Ro ḓivhadzwa lu si mulayoni zwauri maitele a u tou ḓiṋetshedza nga u tou funa iwe muṋe zwi a tikedzwa zwi mulayoni . 
Khaedu dza nzudzanyo a si nnzhi kha nyimele yo raliho , fhedzi ndi vhaṋe vha haya vha si vhanzhi vhane vha tama u langa masia oṱhe a maḓi a malaṱwa avho . 
Muhasho wa zwa Muno u khou ita garaṱa dza smart ID dzine dza ḓo imela bugu dala ya ID .
Mvelelo dze nda dzi vhona dzi sumbedza masiandaitwa a takadzaho na a tshihaḓu kha mvelelo dza mutakalo . 
Zwi a konḓa u ḓivha uri ndi ngafhi , kha mvelaphanḓa ya muthu ine ya khou dzulela u itea , miṱa na zwitshavha , hune u nga kona u kala masiandaitwa a u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu , naho arali tshikalo tsho raloho tsho vha tshi tshi nga konadzea u ya nga kuhumbulele . 
2 . Ndingo ya HIV na dzilafho ndi mahala kha kiḽiniki DZOṰHE dza muvhuso .
Nomboro ya mahala ( arali vha tshi khou shumisa luṱingo lwa nḓuni )
Khoudu ya Davhi
Nyambedzano dzi no kho itwa dzi vhukati ha Muvhuso wa Tshifhinganyana na mahoro mararu , ane a vha : 
Tsha ndeme khulwane ndi ṱhaluso yavho ya u rerela na fhethu ha u rerela nga tshifhinga itshi . 
( 8 ) Mulayo wa lushaka u nga langula u shumiswa ha hei khethekanyo , hu tshi katelwa maitele o thomiwaho nga hei khethekanyo .
Kha u vhuelwa , ḽihoro ḽa phuraivethe ḽi wana mbadelo u ya nga maitele a mashumele o buletshedzwaho u thomani . 
Minista wa Gwama wa Afrika Tshipembe vho ṱahisa ndivho ya u vhona uri u vhulunga hu a itea . 
Vhuṅwe vhuḓifhinduleli ndi ha u ṋetshedza bono , u sumba sia ḽa khethekanyoṱhukhu na u ṱuṱuwedza vhaṅwe uri vha kone u ita mishumo ine dzangano ḽa khou tea u i bveledza . 
Arali dziṅwe ṱhoḓea dza davhi ḽa fhungo ḽi re na muelo na mbadelo zwa Zwidodombedzwa zwo itwaho Tshitandadi , kana Tshikoupu tsha Mushumo , khuḓano na milayo ya biḽi , ṱhoḓea dza Zwidodombedzwa zwo itwaho Tshitandadi kana Tshikoupu tsha Mushumo , sa dzi shumaho , dzi ḓo bvelela . 
Minwe yoṱhe na khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto a tea u katelwa kha khumbelo .
Vha ṋei vha themendelo ya khonṱhiraka vhahulwane vha mvelelo na vhaimeleli vha zwivhuya zwashu zwe ra wana hu tea u vha vhunzhi ha vhathu vhashu . ( Ngauri vhafarakani hashu ha u thoma vhu na vho . ) 
Tsumbanḓila ya Vhaṋetshedzi , Vhashumisi na Vhalanguli
U topola thangi na maipfi a re midzi .
( b ) a sa vha hone kha vhusimamilayo musi a songo wana thendelo kha maitele ane milayo na thevhekanyo dza vhusimamilayo zwa amba nga ha u fhelelwa nga u vha Muraḓo .
U katela Biḽi ya Pfanelo ine ya sumbedza pfanelo dza mutheo dza vhadzulapo .
U itela uri vhudzulo vhu vhe vhuleluwaho u vhu dzudzanya kha tshifhinga tshilapfu , nzudzanyo i tea u kona u ṱanganedza kushumisele kwa mavu kwo ṱanganyiswaho na u shanduka . 
Ho vha na nyambedzano khulwane dza mbonalo ya ikonomi ya ḽifhasi na ya dzingu , na nga ha zwine ra khou tea u ita kha u humisela murahu u tsela fhasi .
komiti ya wadi i na maanḓa a u tshimbidza muṱangano wa wadi na u shumisa R200 u itela mishumo ya u swikelela tshitshavha
Vhathu vha fhiraho 50% ya vhakhantseḽara vha re hone kha muṱangano , tenda vha vha vha tshi ita khoramu .
Mbuelo yoṱhe yo itwaho nga mihasho i fhiriselwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka tshine tsha shuma sa Akhaunthu Nthihi ya Gwama . 
Ni klha ḓi humbula ḓuvha ḽaṋu ḽa mabebo ḽa vhuvhili ?
U shela mulenzhe kha u sedza na u asesa pulane dza u shuma na mugaganyagwama wa wadi ;
Kudzhenelwa kwa mafhungo kwo dovha hafhu u thusa masipala hu tshi tevhedzwa thendelano ya mvetamveto ya mashumele na u monithara mashumele a masipala nga u angaredza . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo .
Tshipikwa tsha mbekanyamushumo ya bazari ndi u : 
( i ) u langula u swikelelea ha nnyi na nnyi zwi tshi katela na u swikelelea ha vhoramafhungo , kha Vhusimamilayo na komiti dzaho ;
tshikhalani tshi re afho fhasi .
( 1 ) Vunḓu ḽo tendelwa u ita khadzimiso u itela tshelede ya u shumisa kana u shumisa zwino hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka , fhedzi khadzimiso dza u shumisa zwino dzi nga itwa fhedzi musi zwi tshi khou itelwa u ṱumanya nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano .
U wana tsireledzo ya vhupo u mona na shango nga u angaredza . 
Vha nga si fhandekanywe . 
Mbekanyamushumo ya u Maanḓafhadza Vharema kha zwa Ikonomi yo Angalalaho i ḓo bvela phanḓa na u tevhedzwa nga u senguluswa ha Pulane ya u Shumiswa ha Maitele a u Ṋetshedza Khonṱhiraka kha Zwigwada zwa Vhathu vho Khetheaho na nga u shumisa zwikhala zwo engedzwaho zwa vhorakhonṱhiraka vhane vha khou bvelela kha zwa ṱhogomelo ya dzibada . 
Siani ḽa haya mafhungo , ndi zwithu zwihulwane vhukuma uri , musi kutshimbidzele kwa CBP ku sa athu thoma , Mulanguli wa IDP a ṱalutshedze vhatahimbidzi tshaka dzo fhambanaho dza tshumelo dze dza baḓekanyiwa na mishumo mihulwane ya masipala kana vhuḓifhinduleli ha masipala sa tshiimiswa .
Tshi kungaho zwiṱuku , tshi sa tendelaniwaho tshi fanela u nyanyulwa nga u nanga tshiṅwe . 
Muṱhonifhei Vho Peeroo , Mudzulatshidulo wa Foramu ya Phalamennde ,
Nnḓu nnzhi dzo tshinyadzwa nga maanḓa
Vha ṱoḓa hafhu na u ḓivha zwine muṱangano wa khoro wa ḓo amba nga hazwo .
Naa izwi zwi elana hani na khwaṱhisedzo yo topolwaho na u konadzea ha zwithu ?
Thikhedzo ya mbambadzo
U imba luimbo / mitaladzi yo nangwaho U ita nḓowenḓowe ya u thetshelesa na u amba
U humiselwa murahu a zwi swikisi kha kha u hwala tshivhalo tsha ndaka ya zwa masheleni i pfiraho zwine mbadelo yo bvaho murahu yo vha i tshi ḓo , vha na u tshinyadzea zwi songo ḓivheaho u bva murahu . 
Zwi fanaho na izwi , muhasho wo thoma ndingedzo yo sedzaho kha ṱhanganyo ya vhathu vhahulwane kha mbekanyamushumo ya ndondolo ya masiari kha zwiimiswa zwa vhudzulo , hune vhaaluwa vho ṱanganywa kha senthara dza ndondolo dzavhuḓi kha vhupo ha Bellville . 
Khoudu i nga nḓila i tevhelaho :
Tshiṱirathedzhi hetshi tshi ḓo vhumba thikho ya mveledziso ya mbekanyamaitele nga kha sekithara ya vhuendi zwi tshi ya nga u tsitsela fhasi phaḓaladzo ya " Green House Gas ( GHG ) " .
Mawanwa a odithi dza lushaka o sumbedzisa ho vha na khwiniso yo katelaho nga phesenthe dza malo ; 30 phesenthe ya dzo odithwaho dzo wanala dzi dza vhuḓi ngeno 14 phesenthe yo vha ya dzo salelaho , dzo haniwaho kana ho ṋewa ngeletshedzo ngauri dzi songo fhelela .
Ṅwalani zwithu zwine na zwi funesa .
Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka a tshi nyefuli kana u dzhiela fhasi zwithu zwa phambano zwi no nga sa vhushayi , u sa eḓana , murafho , mbeu , luambo , miṅwaha / vhukale , vhuholefhali na zwiṅwe; U dzhiela nṱha kana u ṋea ndeme sisiṱeme ya nḓivho yapo : u ṱanganedza lupfumo lwa ḓivhazwakale na ifa zwa shango ḽino sa zwithu zwa ndeme siani ḽa u fhaṱa mikhwa sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha Ndayotewa ; na U fulufhedzea , u tendisea , zwa ndeme na vhukoni : u dzudzanya pfunzo ine vhuvha hayo vhu a vhambedzea na ha maṅwe mashango ho sedzwa tshileme ( ndeme ) , vhugoḓombeli na zwiṅwe .
Ngeno hu na uri zwi ḓo leluwa u sima milayo ya mafhungo a mbebo , zwa dzinnḓu , vhuendi na u tshumiso ya zwidzidzivhadzi , khaedu dzi ḓi vha hone , na kha fhethu hune mutambo wa vhutambe wa tendelwa . 
Thempḽeithi ya u ita bidi zwino i ṱoḓa uri muofisiri a re na vhuḓifhinduleli a khwaṱhisedze muthusiwa kana vhathu vha re na vhuṱumani na muṋetshedzatshumelo o themendelwaho ha vhonali kha databeisi ya Vhufaragwama ha Lushaka ya vhaṋetshedzi kana vhathu vho iledzwaho . 
Naho kha mavunḓu na kha dziṅwe nyimele dza kutshimbidzele kwa zwithu zwapo kwo shumiswa u sumbanḓila maga o fhambanaho , hedzi ndi thendelano ndi si dza mulayo dzine a dzi na thikhedzo dza mulayo na dza masheleni . 
Fhedzi u tandulula khanedzano dza muḽa na dza vhadzuatsini na u shumana na u rwa huṱuku na u tswa zwi ṱoḓa maṅwe maitele na thekiniki."46
Ndingo dza thangelathengophikhisano dzoṱhe ndi vhuḓifhinduleli ha murengiphikhisano . 
dzo itiwa u vha tshanele i re kha tshiimiswa ya vhudavhidzani na tshumisano vhukati ha zwitshavha na masipala
Muvhuso wa Afrika Tshipembe u khou ṱanganedza khonadzeo ya nyaluwo kha nḓowetshumo ya mukumba na u ṋetshedza zwiṱuṱuwedzi zwo fhambanaho na thikedzo . 
A hu na pulane dza khunguwedzo ya ikonomi dzo teaho dza vhupo uho . 
Khaedu ye ra i ṋekedza kha vhashumisani yo vha ya u vhofhekanya fulufulu ḽa vhoramaṱali ḽa tshiṱuhu ḽi fanaho uri ḽi shumiswe kha u bveledza zwibveledzwa zwiswa zwi re na khiredithi ho sedzwa u khwaṱhisedza uri , naho zwi si zwone zwi zwoṱhe , uri : 
Ro sedzulusa mvetamveto ya zwitatamennde zwa masheleni a ṅwaha sa zwo swikiswaho nga ndangulo . 
Komiti dza Phalamennde dzi dzeula mvetamveto ya mulayo iyi , ine ya vhidzwa hafhu upfi Milayotibe .
Swigiri yo kalulaho ngauri i nga ri vhangela daibetisi musi ro no aluwa .
27 . U kuvhanganya maṅwalwa a no yelana na pulane ya wadi
Hezwi ndi ngoho nga maanḓa Afrika Tshipembe hune khovhekanyo ya zwiḽiwa a i lingani vhukuma . 
U thivhela mafhungo manzhi manzhi kha izwi zwa pfanelo , khethekanyo ya 36 , mbudziso i ya saukanywa na uri izwi zwi katela mafhungo manzhi a bvaho kha phungudzelo ya pfanelo ya ngomu .
( a ) u shumisa milayo ya vhusimamilayo ha lushaka , nga nnḓḓa ha musi Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde u tshi bula zwiṅwe-vho ;
Vhudzuloni ha dziṅwe dza zwo kalulaho zwivhili izwi , kuitele kwa vhushumisani kha u pulana ku imelelwa nga nyendedzi idzi . 
( c ) uri a hu na ḽihoro ḽo imelelwaho kha Khoro ya Masipala ḽo tendelwaho u-
Ndi tshi ḓadzisa , nḓila ya kushumele i vhonalaho , zwoṱhe kha vhagudisi na vhagudi , zwi sumbedza mbilahelo dza lushaka kha mukovhe wo fhiraho .
Zwi a konḓa u amba uri mbekanyamushumo iyi yo bvelela hani nga u angaredza , sa izwi tsielano ya mveledzo na zwisumbi zwo topolwaho zwo ṱanḓavhuwa , nahone a zwi khagala uri u thoma u shuma ho no bvelela nga vhuḓalo . 
Ikonomi dzi shandukaho vhukuma dza miṅwaha ya zwino dzi kha ḽa Afrika nahone dzhango zwa zwino ndi ḽa vhuvhili kha nyaluwo ya tshihaḓu hu na mveledziso ya tshihaḓu kha mveledziso na tshanduko . 
11.9.1.5 U dzhenela muṱangano wa Phanele , nga nnḓa ha musi muraḓo a tshi khou fanela u litsha kana u ḓibvisa kha muṱangano , kana arali a tshi khou balelwa nga uri u a lwala , o huvhala kana dziṅwe nyimele dza vhukuma dzi songo lavhelelwaho .
U ḓidzhenisa kha vhuṋe ha vhubindudzi ha : - vhadzheneleli vha vharema kha Zwikimu zwa Vhuṋe ha Vhashumi ; - vhavhuelwa vha vahrema kha Zwikimu zwa Vhuṋea ho Ḓisendekaho nga u Angalala ; kana - vhadzheneleli vha vharema kha Dzikhophorethivi ndi zwa ndeme . 
Thyori idzi dzo sumbedzwa , nahone u swika huṅwe fhethu , anetshelwa u thoma u itela khanedzano vhukati ha nḓowelo mbili dzi ṱaṱisanaho kha tshitshavha tsha vhakhephithaḽisi tsha Birithania tsha ḓuvha . 
Ndinganyiselo ya tshivhumbeo tsha mugaganyagwama ndi vhuimo ha mugaganyagwama vhune ha ḓo vhonala arali vhuhulu ha zwibveledzwa zwa vhukuma vhu tshi nga fana na vhuhulu ha zwibveledzwa zwine zwa khou lavhelelwa . 
zwiṱirathedzhi
A zwi kombetshedzi uri muofisiri wa zwa masheleni na muṱoli wa dzibugu dza close corporation a vhe muthu muthihi .
Ezwi zwo itiswa nga maanḓa nga u shumisa tshelede yo engedzwaho nga muvhuso u itela u nyanyula ikonomi . 
Mathomo a mushumo a fanela u sedza kha zwo fhiraho . 
Muhaṱuli Vho Mpati vha nga fanyiswa na mikhwa ya nṱhesa , u ḓikumedzela na vhukoni ; na vhuḓipfari havhuḓi .
Vhunzhi ha ndaka dza vhubindudzi dzine dza ṋetshedzwa nga dziṅwe dza koporasi dza muvhuso na maanḓalanga a muvhuso a dzi tei u badela mbadelo dza tshiṱemmbe musi dzi tshi sedzuluswa . 
Asesani phosiṱara yaṋu .
( 1 ) Mmbi ya vhupileli i tea u vhumbiwa na u langiwa sa mmbi ya maswole a re na Vhuḓifari havhuḓi .
3 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 3 vhukati ha 0 na 1 000
Ri khou sendela tsini kha u bveledza tshipikwa tshashu tsha u fhungudza mabunga a bakhethe vhuponi ho dzudzanyeaho , ro lavhelesa uri nga 2014 vhathu vhoṱhe vha vhe vha si tsha shumisa bakhethe .
" mulayo wa vunḓu " ho angaredzwa na -
Hu songo ṱoḓa u vha na phambuwi , maanḓalanga yapo ya mahani i a wina kha nzudzanyo ntswa . 
Heyi khethekanyo ya pulane ya wadi i katela u bveledza bono ḽa tshitshavha , u topola zwipikwa na u ṅwala tshiṱirathedzhi tsha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe .
tsha vhuvhili , dzi wane mushumo wadzo wa ndeme wa u vha ṱhumanyo vhukati ha vhadzulapo na masipala .
U ṋetshedza na ndondolo ya tshigwada tsha zwiendedzi ndi vhuṅwe vhuḓifhinduleli . 
U bveledza mbekanyamaitele na u i sedza hafhu . 
U thetshelesa mafhungo o vhalwaho a bvaho kha nganea
Tshanduko ya hu dzulaho vhathu ndi tshilanguli tshihulwane tsha tshanduko ya maḓaka nahone tshi dovha tsha vha tsumba u shuma ha ndozwo ya maḓaka . 
Mbadelo dza 2016 / 17
ONYX Muraḓo R2 368 R2 464 R2 660
Vhaṱoḓisisi na miraḓo ya komiti ya thandela vha anzela u dzhenela kha mishumo i songo thomiwaho nga Khomishini ya u Shandukisa Mulayo ya Afrika Tshipembe ya lushaka na ya seli . 
11 Ṅwana muṅwe na muṅwe ndi wa tshipentsela
5.3 Nga u vha ḓivhadza nga ha pfanelo dzavho ;
vho ṱanzielwa nga tshiimiswa tsha thendelo ( zwi todea fhedzi kha khethekanyo ya D ( zwiendedzi zwa thundu ya khombo ) )
U dzhia khovhakhombo nga HIV a si zwithu zwavhuḓi , ndi vhuḓahela , nahone zwi na khombo khulwane vhukuma kha vhaṅwe . 
Vho Advokheithi Virginia Lee Anne De La Hunt ( u tholwa hafhu ) ;
Mulayo wo Khwiniswaho wa Milayo ya Ndondolo wo ganḓiswa , ndaulo dzi elanaho nawo dzi khou ya u sedzwa hafhu . 
( ii ) Muraḓḓo ufhio na ufhio wa muvhuso .
A huna khovhe dza lwanzhe dzi tshilaho dzine dza nga ṱun ḓwa .
Ḽiga ḽa u thoma ndi u engedza u vhonala ha mapholisa nga u thola mapholisa manzhi a vhafumakadzi na vhanna , na u sika mishumo i vhonalaho ya vhadzulapo nga kha dziforamu dza tshipholisa dza tshitshavha .
( c ) u gwalaba .
Kha ḽeveḽe ya vundu hu na maṅwalo a mbekanyamaitele manzhi nga dzi ICT . 
116. Nzunzanyelo dza nga ngomu , maitele na matshimbidzele a zwa Vunḓu
U khwaṱhisedza ndangulo ya vhufarabugu . 
6.8. Vho TLM Makotoko sa Muofisiri Muhulwane wa Mashumele wa Muhasho wa Mafhungo a Mupo .
Hezwi zwi ḓo katela vhurangeli vhu ngaho sa ndaṱiso na ngafhadzo . 
Vhupo ho anza zwidzidzivhadzi nahone dziṅwe dza mbilaelo dzo ḓoweleaho dze dza itwa kha vhaofisiri ndi dza zwa u shumisa zwikambi na zwidzidzivhadzi . 
I ita hezwi nga u dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo na nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka ya mafhungo ane a kwama Mavunḓu .
Musi miṅwaha ya fumi yo khunyeledzwa , khonadzeo dzi songo lavhelelwaho dzo vulea , fhedzi nga tshifhinga tshi fanaho nndwa dza madzangalelo apo , na mitsiko miswa , thaidzo na tshutshedzo zwo thoma . 
Ngeno hu na uri ri a tendelana na u dzhaha havho ri tea u eletshedza malugana na makumedzwa o itwaho nga u ṱavhanya na nga nḓila ya u sa londa ane a vha na khonadzeo ya u konḓisa hafhu nyimele i konḓaho ya dzingu . 
Kha vha kwamane na Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha arali vha sina vhuṱanzi ha uri ndi ifhio fomo ine vha tea u i ḓadza .
Zwiliṅwa zwikundagole
Ho sedzwa uri ṱhoḓisiso yo dzinginya tswikelelo ya thandululo ṱhukhu kha ṱhumano vhukati ha ḽevele dza kunwele na u kunguwedza , u fhelisa zwa u kunguwedza zwi nga ḓura u fhira mbuelo dziṅwe na dziṅwe dzo badelwaho u bva kha kunwele kwo fhungudzwaho zwi isaho kha ḽevele dza fhasi dza vhudakwa . 
Tsedzuluso dza mabindu
Oṱhe Afrika Tshipembe na Indonesia ndi vhatumbuli vha IORA , ine i na mashango a khunzikhunzini dza Lwanzhe lwa India a 21 .
U lavhelesa na u eletshedza vhaṱhaḓula vhashumela vhapo na vhomaḓilonga u itela u khwaṱhisedza tshumelo ya vhashumela vhapo i bveledzaho . 
Fomo dzi no tea u
Muhasho wa zwa Madi na Madaka wo bvisa Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi a Lushaka tsho Gaganywaho hu u itela mihumbulo kana vhupfiwa ha vhathu vha Afurika Tshipembe .
( 2 ) Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i na maanḓa , sa zwine ya laulwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha Lushaka , o teaho kha u ita mishumo yayo , zwi tshi katela na maanḓa a -
vho linga u wana masheleni a u unḓa vhana
U dzudzanya magudiswa ( mapa wa muhumbulo )
Mushumo wa vhashumi kha u tshimbidzwa ha zwiimiswa kha vhukoni ha u shuma . 
9.2 Muṱangano wa Tshigwada tsha Mukhakhi na Mupondwa na Muṱa
Makumedzwa a thuso ya masheleni yo engedzwaho ya nyavhelo ya mathomo a tea u tevhedza tshivhumbeo tsho ṱalutshedzwaho kha khethekanyo iyi . 
Ndi tshiṱuhu na hone a zwo ngo tea u engedza thambulo ya vhuthu . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhege dza malo .
Nga u ralo zwi khagala uri ro tea u amba nga ha mbilaelo idzo musi ri tshi ya phanḓa . 
Tshitatamennde nga ha muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 1 na 2 Lara 2016
Hu na u pembela na u ngudo kha zwine zwa ḓo vha zwi tshi khou itwa na kha nyambedzano idzi , na u dovha hafhu zwa vha na mbuelo dza poḽotiki na dza ikonomi kha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe na dzhango ḽoṱhe uri vha kone u pembelela Vhu Afurika na u ḓivhofha hafhu u fhaṱa zwitshavha zwo ḓisendekaho nga mikhwa ya vhuḓi na milayo ya Tshiafurika .
U shumisa zwishumiswa zwa u ṅwala nga ngona , tsumbo , penisela , raba , ruḽa
Vhaofisiri vha kha ḓi rambiwa kha vhuimo ha tshifhinganyana u dzhenela kha komiti sa nahone musi vha tshi ṱoḓea , fhedzi hu na vhurumelwa ho tou ṅwalelwaho . 
Senthara yo ḓivhadzwa uri mufariwa we a humiselwa dzhele o lovha nga nṱhani ha lufu lwa mupo . 
Ṱalutshedzani vhuḓipfi haṋu musi ni tshi vhala mutalo uyu . 
Kha tsedzuluso yaṋu ya khombo , ni wane mishumo ine ya vhanga mafuvhalo ine ya ṱoḓa tshithihi kana tshi no fhira tshithihi tsha izwi :
Phindulo kha khuḓano i swikisa kha masiandaitwa kana mvelelo dzo imaho ngauri .
U ita mbetshelwa yo teaho nahone nga tshifhinga ya zwileludzi zwo linganaho zwa u laṱa malaṱwa . 
Hezwi zwi konwa nga pulane yapo ya odithi i no sedza khohakhombo , hune Odithi Yapo ya pima vhukoni ha vhulangi kha u ponyisa khohakhombo ngeno Khomiti ya Odithi i tshi khou monitha u shumiswa ha nyito dza u kombamulula . 
16.2. Khabinethe i fhululedza Dr Vho Nono Simelela Kha u tholwa havho sa Muthusa Mulanguli Muhulwane wa Tshiimiswa tsha Mutakalo tsha Ḽifhasi ( WHO ) .
vhonwa mulandu , nga khothe ya vhana nahone nga murahu ha ṱho ḓisiso , wa u tshipa kana u rwa mme a ṅwana : Arali u vhonwa mulandu hu songo sia muthu uyo a na rekhodo ya vhutshinyi ; kana
Itani ḽitambwa ḽine khaḽo muthu wa mutsinda a vha a tshi khou ṱoḓou hwala ṅwana wa vhathu nga goloi kana a tshi ṱoḓou mu farafara .
fhaṱa ikonomi
Ri livhuwa zwihulu thimu ya khirikhethe ye ya zwi kona u gonya kha ṱhodzi ya maimo kha ḽifhasi .
Dzangalelo ḽa u shuma u fhira awara dza mushumo . 
Hezwi zwi ḓo thusa mimasipala kha u u dzudzanya pulane dzavho dza mveledziso ya vhudzulo na ṱhoḓea dza mavu khathihi na u thusa zwiimiswa zwa vhufhaṱelavhathu na vhabveledzi kha u pulanela thandela . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vha tsivhudzwa u ita vhudzekani ho tsireledzeaho , u itwa ndingo dza HIV luthihi fhedzi nga ṅwaha uri zwi fhe nḓivho ya tshiimo kha maga a u thivhela , a dzilafho na thikhedzo na a vhanna na vhatukana a u dzhia tshumelo ya dzilafho ḽa u fumba .
U katelwa kha tshigwada itshi ndi mubveledzisi ane a nga vha mubveledzisi wa phuraivethe kana mulanguli wapo . 
Arali nḓivhadzo ya inthaviwu ya sa wanala nga murahu ha miṅwedzi miraru ho fhira datumu ya u vala , vhahumbeli vha nga dzhia uri khumbelo dzavho a dzo ngo bvelela . 
U ḓadzisa izwo , mabulasi maṅwe hafhu a 36 a khou tikedzwa nga fhasi ha Mbekanyamushumo ya Mveledziso na u Dzudzanyululwa .
U sengulusa
Thimu ya Mushumo ya Lushaka yo shela mulenzhe kha muhumbulo na tshivhumbeo tsha modulu .
U rwela ṱari tshitshavha
Nga nnḓani ha musi ndangulo ya u fulufhedzea kha zwitshilaho na u dzhiela nṱha ya zwithu zwine zwa wanala lwanzheni kha mveledziso ndi u khwiniswa nga u ṱavhanya , zwiko izwi zwi ḓo xedzwa lwa tshoṱhe . 
phasa ndingo dza kuhumbulele kana ndingo dzo tiwaho nga Khomishinari wa Lushaka wa Mapholisa
Vidio ya zwine zwa khou itwa yo bveledzwa nahone zwipiḓa zwayo zwo vha tshipiḓa tsha mushumo wa WAD . 
Tsaino ( vhoṱhe vha kwameaho )
Zwazwino a hu a thu u vha na tsumbo ya uri mveledzo ya thekhinoḽodzhi i khou fhungudzea . 
Zwa maṋo zwa khonsevethivi na risiṱorethivi a zwi fhiri R1 760 nga muunḓiwa nga ṅwaha
u pfesesa phurosese ya u pulanana na mvelelo dzine dza lavhelelwa dzine dza katela nyito yapo hu si u vhila zwiko vha vhaṅwe
Zwipiḓa zwa mutheo ndi mitalo mivhili , muṅwe ndi mutengu na mu muṅwe u re wa nzimo . 
( a ) Mulangi wa Vhatshutshisi wa lushaka ane a vha Ṱhoho ya maanḓalanga a zwa vhutshutshisi , nahone o vhewaho nga Muphuresidennde sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka ; na
U thithiswa zwe ra zwi vhona , ho vha hu u pfukha Ndayotewa thwii . [ U vhanda zwanḓa . ]
B Vhudzheneleli ha Nyanḓadzamafhungo
4.1 Khabinethe i tsivhudza zwitshavha uri vha litshe zwa dzikhakhathi , tshutshedzo na u tshinyadza musi vha tshi ṱahisa mbilaelo dzavho .
Tshugulu ndi khulwane vhukuma lune dza kona na u swika kha tshileme tsha 2 500 kg .
Foramu i tea u vha na vhuṱanzi ha uri mafhungotsivhudzi o wanalaho kha M&E a a reriwa ngao nahone mafhungo e a tandululwa siani ḽa maga oṱhe e CBP ya ṱumiwa na IDP khao .
U shuma na / nga maipfi : madzina zwao , maiti , masala , masala a vhuṋe
Mikhwa : U shuma mishumo ya bindu ḽa Tshikimu na u ḓikumedzela kha u tevhedza vhuḓifari vhu dzhielwaho nṱha sa vhu ṱanganedzwaho na u tea shangoni .
Ni nga fushwa na nga mashumele a mutengo wa mukovhe ? 
Gerani kha mitaladzi yo ṱhukhukanyiwaho .
Zwishumiswa na ndaela dzo linganaho dzi a ṋetshedzwa u itela ndondolo , ndivhanyiso ,
Tshitshavha tsha dzitshaka tshi nga si kone u ima tsha lavhelesa ngeno khakhathi dzi tshi khou shushedza hu si mulalo wa dzingu fhedzi , fhedzi na mulalo wa ḽifhasi . 
Mbumbelwe dza mbadelotiwa dzi ḓo sedzuluswa hafhu ho vhewa izwi zwipikwa muhumbuloni . 
Fhedzi ha , Tshaina ḽi kombetshedzea u fhungudza mbadelotiwa sa ṱhoḓea dza u vha muraḓo wa WTO . 
Khethekanyo ya mathomo , ndeme kha u pulana ya ndivho , honeha i ṱalutshedzwa nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho ine vhunzhi ha sisiteme na vhukoni zwi welaho nga ngomu hayo zwino . 
Mafhungo are kha ndimana ire afho nṱha a vhumba tshipiḓa tsha ndeme kha ngudo dza miṅwedzi ya rathi ine ravha khayo . 
Vha tea u khwaṱhisedza uri miraḓo ya tshitshavha i a ḓivhadzwa mafhungo , a wanala ngafhi na uri a swikelelea hani .
( b ) si vhee Vhathusa Dziminisiṱa vhane vha fhira vhavhili vhane vha sa bve kha Buthano , uri vha thuse miraḓo ya Khabinethe ,
Vhagudi vha ṱuṱuwedzwa uri vha humbule zwavhuḓi nga mabuḓo ane vha nanga na uri vha sedze ṱhoḓea dza masheleni .
Kha vha ite khumbelo kha Khomishini ya Vhupfumedzani , Vhulamuli na Khaṱulo u vha mulayoni .
Izwi zwi itwa u fana na huṅwe fhethu khathihi na kha mihasho : Pfunzo , dzilafho , mutakalo wa muhumbulo , zwiga , ndondolo na mushumo . 
Gumofulu nyangaredzi ḽa R2 077 nga muunḓiwa kha ṅwaha wa vhuvhili muṅwe na muṅwe na gumofulu ḽa ṅwaha R4 165 nga muṱa
Vha nga kha di rumela vhupfiwa havho nga kha heyi webusaithi .
Khothe naho zwo ralo yo thetshelesa khumbelo ya khaṱhululo , nga kupfesesele kwa uri arali ya nga ḓiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe phanḓa ha khaṱhulo uri muvhudziswa a nga khethululwa , mulandu u fanela u fhiriselwa phanḓa ngauri wo hanedziwa kha vhuvhili ha masia mavhili . 
U amba na u kovhekana notsi U dzhenelela kha dibeithi
O mu wisa ! " hu vhidzelela mugudisi .
Ndivho ya u shumisa mihumbulo mihulwane kana thero ndi u ita uri zwi konadzee u konou dzulela u vusuludzwa ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa luambo kha nyimele dzi pfalaho .
6.4. Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhureakhovhe :
Ndeme ya Nyelelo ya Ngomu i sumbedza vhuṋe ha vharema kha luṱa luṅwe na luṅwe kha vhuṋe ha mutshilinzhi hu tshi khou shumiswa Mulayo wa Nyelelo ya Ngomu . 
Dzo dovha hafhu dza bindudza kha themamveledziso ya tshifhinga tsha khethululo fhano Afrika Tshipembe na kha mashangohaya . 
Anasitethiki nyangaredzi na u dzidzivhadzwa lu si lwa tshoṱhe ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha tshibveledzwa tsha mafhungo , tsumbo , muvhigo wa mutsho
( a ) Kapa Vhubvaḓuvha ;
Maga aya o tea kha u thivhela vhukhakhi ho kalulaho , fhedzi ngauri vhathu vha a kwamea , ahuna ḽiga ḽa ndango ḽo khwaṱhaho . 
Masipala yoṱhe i tea u vhona uri hu thomiwe sisiṱeme dzo teaho dza kuvhusele kwa wadi na dza u dzhenela .
( a ) vhidza muthu ufhio na ufhio u ḓa phanḓa hayo , u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a ḓiana na u bvisa ḽiṅwalo ;
Khamusi a nga ṱoḓa zwiṅwe . . .
U vha na ṱhoho yo taleliwaho i tevhelaho theshano
Wo thusa vhalangi kha u langa ndozwo kha masia a tevhelaho : khemisi , tshumelo dza ḽaborathori , ekisirei , masheleni a shumiswaho kha vhashumi na ndingo dza malofha . 
Nga tshino tshifhinga , Muhasho , u tshi shumisa phaneḽe ya vhaeletshedzi vha re kulenyana , wo isa phanḓa na u alusa sekhithara heyi i re na ndeme nga wa vha na ndumbo kha masia mahulwane a sekhithara iyi , hu tshi katelwa na u ṅwalwa ha zwikiriputi , vhugudisi na vhubveledzi . 
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa ya avho vho lozwaho matshilo na ndaka nga tshifhinga tsha khombo idzo ; nomboro ya u fhedzisela u vhigwa ndi malo .
Musi mutengo wa thengiselano u tshi gonya hu vha na u shanduka ha zwiṱuṱuwedzi kha u bindudza ha phuraivethe u bva kha dzisekithara dza thundu dzo rengiswaho . 
Tshenzhemo i iswa kha ṱhoḓea dza vhashumisi vha garaṱa dza data vhoṱhe uri vha sedzuluse tshumiso ya garaṱa dzavho dza data . 
Tshanduko ya sekhithara ya tshitshavha na mveledziso ya vhashumi zwo sumbedzwa kha tshanduko ya masipala na mveledziso ya dzangano . 
Zwenezwo ri na vhuṱanzi uri vhoṱhe vho no ḓaho ofisini yashu khumbelo dzavho dzi ḓo ṱanganedzwa . 
IDP yo khwiniswaho na u ṱanganedzwa
Vhomadzhisiṱiraṱa vha vhilaedzwa ngauri khumbelo dzavho dza dzifomo a dzi khou tshimbidzwa kana hu uri fomo idzo dzo fhela . 
Magemo a dzinnḓu a khou vhanga ṱhoḓea ya u fhaṱa kha mavu are hone a sa ḓuri , zwine zwa khou vhanga phaḓaladzo . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhaswa vhoṱhe uri vha dzhenelele kha mishumo yoṱhe ine ya ḓo itwa nga Ḓuvha ḽa Vhaswa na u shumisa thikhedzo na zwishumiswa zwoṱhe zwe muvhuso wa ṋetshedza u itela u khwinisa vhudzheneleli havho kha ikonomi .
Ri humbela avho vha si na bugundaula u ita khumbelo hu si na u lenga lenga , hu u itela uri vha songo fhirwa nga u ḓiṅwalisa hune ha khou tevhela ṅwedzi u ḓaho .
U kwengweledza muṅwe muthu u renga tshiṅwe tshithu kana u shumisa tshumelo
Miraḓo ya komiti i fanela u ita miṅwe mishumo ine ya vha yo bulwa kha ndaulo .
Ṱhoho : U vusulusa tshithu - Awara dza 6
Vha pose khumbelo yavho kha : Muṅwalisi wa Khwiniso ya Phukha , Phuraivethe Bege X138 , Pretoria , 0001
U ṱanzwa mitshelo ndi sa athu i ḽa .
He ha vhuya ha vha na u tsikeledzwa na u tambudzwa , zwa zwino hu na tshanduko , ri khou bva kha khuḓano u ya kha vhushumisani . 
Mulanguli wa IDP - Manweledzo
( a ) Vhuimeleli ha madzangano nga u tevhekana kha vhurumiwa ha Vunḓu kha khoro ya lushaka ya Vunḓu vhu fanela u fana na thevhekano ine Sinethe dza 10 dza vha dzo nangiwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Mulayotewa wo fhiraho ; na
Izwi zwi ṋetshedza muvhono wa kha hafu ya thaidzo fhedzi . 
Tshivhalo tsha tshisumbi itshi tsho vhewa phanḓa ha u dzhia tsheo , tshe tsha bveledza u fhungudzwa ha tshivhalo . 
U vhea iṱo kha u rekhodiwa ha zwo dzudzanywaho kha sisiṱeme ya muvhalelano na u sedzulusa dzirekhodo dza maṅwalo a tikedzaho . 
Muhasho u na tshiṱirathedzhi tshi re khagala na pulane dza u shumisa , zwipikwa zwi khagala nahone i na vhuḓifhinduleli vhathuni malugana na mvelelo dze dza ḓisendeka nga zwitsivhudzi zwi no fulufhedzea . 
U tshila nga halwa na zwidzidzivhadzi
Zwifanyiso na phosiṱara .
Vhuṱhongwa havho na tsumbo ya vhuḓiṋekedzeli kha tshumelo ya vhuthu ndi tsumbo i penyaho kha shango ḽa ṋamusi ḽo ḓalaho mathada .
A dovha hafhu a bva na muhumbulo wa uri u ḓo akha lubuvhi a vhofhelela kha mulenzhe wawe na kha bodo ya murambo .
Uno ṅwaha wa u guda , muvhuso u khou tikedza matshudeni a linganaho 45 000 vha bvaho miṱani i shayaho na matshudeni vha no tou kona tshikoloni .
U anganyela ha mathomo ha vhuṱumani vhukati ha nyelelo ya u dzhena ya mulambo na maimo o fhambanaho a dzomomulambo zwo ṋetshedzwa afho fhasi . 
U fhungudza maitele a vhubindudzi vhu songo teaho na u vhona uri pfanelo dza vharengi dzi khou ṱhonifhiwa nga vhaṋetshedzi vha tshumelo . 
Maitele a ya a ḓo bvelaphanḓa u swika u dzheniswa nga nḓila yone hu tshi khunyelela u ya nga zwidodombedzwa . 
Sa muṋe wazwo , u langa vhuṋe na u shumiswa ha ndaka , zwine zwi a shuma zwa vhukuma . 
U ṅwala tshibveledzwa tsha mafhungo , tsumbo , tshati ya mutsho
Thonamennde i dovha ya ṋea tshikhala maAfurika Tshipembe u ṱana shango ḽashu sa shango ḽa vhuendelamashango , mbambadzo na vhubindudzi .
Khoudu EC1 : heyi ndi ya :
Dzina ḽa muofisiri o ṋewaho vhuḓifhinduleli ha u nanga : 
MaAfrika Tshipembe vha ṱuṱuwedziwa uri vha ḓihudze nga vhufa hashu vhu tshilaho na uri vha shele mulenzhe zwi tshi vhonala kha u khwaṱhisedza , u alusa na u vhulunga vhufa hashu .
Sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele itea u katela vhunzhi ha madzangalelo aya sa a re a ndeme nahone a sa nyeṱhi .
( b ) u ṋea muvhigo kha vhusimamilayo nga ha ndaulo yo fhelelaho nahone ya misi malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo .
Ndima ya 5 : Nḓisedzo ya tshumelo : Tshumiso , khaedu na u ela
U itela u kona u wana thikhedzo , mabindu a zwa vhulimivhufuwi a fanela u vha na mbuelo ine ya nga swika kana u fhira R300 000 nga ṅwaha .
U dovholola na u shumisa tshifhinga tshilapfu zwishumisa zwi fanaho na saha ya ngeḓane , zwitumulazwiṱaka kana giraindara zwi nga livhisa kha vhulwadze ha mutetemelo wa zwanḓa - tshigwada tsha malwadze ane a katela u tetemela ha minwe yo tshenuluwaho , u vhaisala ha lutsinga , misipha kana zwiendanungo .
Nyimele yo teaho ine ya ḓo katelwa kha Pulane dza Zwiko zwa Maḓi zwa Lushaka dze dza sumbedziswa kha Mulayo wa Maḓi wa Lushaka , a dzo ngo ambiwa nga hadzo hafha . 
Ṱhanziela i vhonala sa tshishumiswa tsha ndeme tsha u swikelela mimaraga ya Yuropa zwavhuḓi . 
Vha dzhiele nṱha uri honndo yo itelwaho u fara mathukhwi a re khombo i nga si dzhie maṅwe a mathukhwi are kha mutevhe u re afho nṱha , sa zwiṋwisi zwinzhi . 
Mulayotibe u alusa u shuma nga nḓila ya khwiṋe na uri zwithu zwi fane kha mashumele na vhulangi ha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi zwi vhigaho kha Minisiṱa wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi .
90 iyi mbetshelo yo ṱanḓavhuwesa kana u ṱanḓavhuwa lwo fhiraho tshikalo108Nga maṅwe maipfi , hu na ṱhoḓea ya uri hu humbulwe uri kani mbetshelo yo ṱanḓavhuwesa lune i vho dzhia na vhurereli ho lungamaho vhu vhugevhenga .
Gerani siaṱari ḽi tevhelaho ni ite bugu .
Mafhedziseloni a fomo iyi hu na tsumbo ya kuḓadzelwe kwa fomo iyi .
Masipala wa Tshiṱiriki wo dovha wa thoma thandela dza u dzhenisa phaiphi dzi tshimbidzaho maḓi nga fhasi ngei kha Bulasi ya Dixie . 
Khethekanyo ya B
Kha Vhuimo ha Vhukati , minetse ya mahumi mararu nga vhege yo vhetshelwaho thungo u itela u funza na nḓowenḓowe zwa fomaḽa kha zwa Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo .
Thetshelesani nga vhuronwane musi mudededzi waṋu vha tshi ni ṱalutshedza uri ni tea u ita mini .
Afurika Tshipembe ḽi khou lozwa mukovhe wa mbambadzo wa ḽifhasi kha zwibveledzwa zwi no nga sa ferrochrome .
Phambano ifhio na ifhio vhukati ha tsheo ya Phimo na Dzitshadzhi nga tshifhinga tsha bidi na idzo dzo badelwaho nga Mukonṱiraka dzi ḓo vha dza akhaunthu ya Vundu . 
Tsumbaṱhingo dza tshitshavha - vha lugise tsumbaṱhingo dza madzangano a tshitshavha na zwidodombedzwa zwa vhukwamani ha vha re na vhuḓifhinduleli u khwaṱhisedza uri vhadzhiamikovhe vhoṱhe vha dzulela u ḓivhadzwa nga ha zwine zwa khou bvelela kha khoro .
Milayo ine ya vhulunga , u tsireledza , na u vhuedzedzwa zwiteṅwa izwo zwa vhutshilo i tea u shumiswa ha khwaṱhisedzwa na u tevhedzwa hazwo . 
( b ) a nga ita vouthu ya tsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓḓo ya vhusimamilayo .
Arali havha vhana vho vhuya vha vhulaha vhathu tshifhingani tsho fhelaho , ro vha ri tshi ḓo zwi pfesesa . 
Nyambedzano idzi na thengiselano dzo pfumiswa nga u dzhenelela ha minista dza mivhuso , vhomakone na miraḓo ya madzangano a mashangoḓavha , zwitshavha zwa vhadzulapo na dziNGO . 
Mveledziso ya u fhambana hu hulwane ha zwibveledzwa zwi re na milayo i khwinisaho mutakalo uri zwi swikele ṱhoḓea dza vharengi dzi shandukaho zwi ṋetshedza tshikhala tshine tshi tandulwa hafhu nga nḓowetshumo ya bekhara . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u bindudza nga kha pfunzo na mveledziso ya zwikili sa tshone tshitshimbidzi tshihulwane tsha nyaluso ya ikonomi na mveledziso .
U lavhelesa sisiṱeme ya ndangulo ya masheleni ya nga ngomu yo teaho , ya vhukoni i re khagala . 
( c ) mbofholowo ya vhukoni ha zwa vhutsila ; na
Nga ṅwambo wa izwo , ri ḓo voutha ri sa imi na makumedzwa aya . 
( a ) ḽi nga ita tsedzuluso , kana ḽa nanga khomishini ya ṱhoḓḓisiso kha mbilaelo ifhio na ifhio ya u sa ita mishumo ya mapholisa kana u kwashea ha vhushaka vhukati ha mapholisa na tshiṅwe tshitshavha ; na u
7 . Thelevishini ya ṱhanganelano ya didzhithala ndi mini ?
Khamphani i phaḓaladza masheleni ayo nga kha mbekanyamushumo dza holosele , vhubindudzi na mabindu a thengiso . 
CoR14.1 Muengedzo wa C if ring fencing
( a ) lutamo lwa vhathu lu katela vhuḓḓiimiseli ha lushaka kha tshandukiso ya zwa mavu na tshandukiso ya u ḓḓisa ndinganyiso kha tswikelelo ya zwoṱhe zwa mupo ; nahone
Fhedzi-ha , hezwi zwi ḓo ṱoḓa u shandukiswa ha zwifhinga zwe zwa bulwa kha furemiweke ya DORA . 
Naho hu na izwi , ho itwa ndingedzo dzoṱhe u itela u khwaṱhisedza vhudzulo ha ofisi , zwileludzi zwa vhupaki , tshumelo dza u kunakisa na dza tsireledzo dzi a londolwa u swika kha tshiimo tshi fushaho . 
Ri dzhia zwitatamennde nga tshithithitshithihi nahone ri a zwi dzhiela nṱha vhukuma . 
4 U ṱanganedzwa ha IDPs .
Zwa zwino vha ḓo vha kha vhuimo vhune ha thivhela khombo dza mulilo dzi songo teaho dzi vhangwaho nga u sa londa na vhathu vha sa dzhieli zwithu nṱha hayani na mushumoni . 
Tshiimiswa tshi nga sedzulusa hafhu pulane ya kushumele arali Minisiṱa o ita khumbelo . 
Hezwi zwi ḓo pfukela kha leveḽe ya zwiṱiriki zwa ya kha muvhuso wa mavundu . 
Nga maanḓa , tshenzhelo i humbudza uri musi pfananyo vhukati ha mivhuso ya sisiṱeme ya vhulamukanyi ndi zwa ndeme , u khwiṋisa afha nga hone hune a hu nga ḓo tandulula thaidzo dza nga ngomu dza vhukoni . 
A zwi gumi kha CDL na nyimele dza DTB PMB
Khetho dza u bvisa tshikafhadzo dzo fhambana vhukuma na u katela u bviswa ha tshikafhadzo nga u tou ita nga zwanḓa na nga u shumisa khemikhala , nga u shumisa thyemala , nga u shumisa dzibakitheria dza muvhili na vhudzikisi , u baḓekanya nga semennde na microencapsulation . 
Tshanduko ya tshiimiswa nga murahu ha miṅwaha ya fumi ya demokirasi i dzulela u vha khaedu khulwane kha vhunzhi ha zwiimiswa zwa muvhuso na mavhusele . 
U ṅwala riviyu ya tshiṱori / nganea
Zwikhala zwi tea u kona u ṱanganedza u shandukiswa ha mushumo tshifhinga tshoṱhe , vhuitwa ho fhambanaho na u fhambana-fhambana ha tshifhinganyana hu na tshanduko kha maanḓa . 
Komiti dza Wadi dzi dovha dza vha tshiendedzi kana tshirathisi tsha mafhungo u bva kha khoro ya masipala u ya kha miraḓo ya tshitshavha .
Vhathu vhoṱhe , zwo tea uri ri thome nga u ṱalutshedza ḽe ra dzula ngaḽo ṋamusi , vhudzivha ha ṱano iḽi , tshimima itshi khathihi na zwiga zwo ṱaniwaho na zwi ambiwaho zwine zwa vha tou vha thangelavhukimvi . 
Kha ri litshe u renga zwithu zwo tou tswiwaho .
Tshanduko kha vhuḓifari , fhedzi , i dzulela u vha thaidzo . 
Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ndi ḽiga kha kuitele kwa u phulela shango gwala ḽiswa . 
Dzina ḽa muṋe wa akhaunthu : Tshumelo dza Ndingo dza NDA
Thebulu ya 1 i nweledza mishumo yo fhambananho i no tea u itwa .
Thikhedzo ya muhumbulo kha tshitshavha na zwikili zwo ḓo ṋetshedzwa nga ṱhanganyo ya vhaṋetshedzi vha tshumelo , na u langwa u itela u engedza mvelelo dza ndeme : 
Phimo ya u shaea ha mishumo i amba nga tshipiḓa tsha vhashumi vhane a vho ngo tholiwa . 
Mafhungo a anḓadzwa nga murahu ha musi khonṱhiraka yo no ṋetshedzwa . 
Nga huṅwe muṅwali ha tou kona tshoṱhe u ḓisa mvumelano kha matheriaḽa wa tshiko nga kha nganetshelo nahone ha vhonalesa tshiko kha musaukanyi . 
Ṱholo ya nga ngomu a yo ngo swikisa muvhigo ufhio na ufhio kha Komiti ya Ṱholo . 
Tshumelo ya nnyi na nnyi ya SA kha nyimele yayo ya ḓivhazwakale . 
Ri tshi ya phanḓa , vha londola u ṅwaliswa ha mavu a nnyi na nnyi . 
Hune referentsi ya itwa kha milayo ya masipala iyi kha nomboro ya SABS , referentsi i elana na ḽiṅwalo ḽi re na nomboro na dzina zwo sumbedzwaho kha thebulu i tevhelaho : 
Ri khou livhuha u kombetshedza u tevhedza milayo ho pfananywaho na mafulo a pfunzo khaedu idzi dzi khou tandululwa . 
Zwino ṱalutshedzani mvumbo ya khonani yaṋu khulwane ( ya mbiluni ) .
theo ( appropriacy)- -- arali luambo lwo tea lu vha lu tshi pfi lwo tea zwi tshi elana na vhupo vhune lwa khou shumiswa khaho
Naho zwo ralo , mbudziso yo teaho i dzula i hone : musi ndaka i tshi ḓivhadzwa uri i khou ḓo dzhiiwa nga muvhuso , yo vha yo tshinya mini ? 
Musi hu tshi khou shumiswa phurogireme dza Tshiṱirathedzhi tsha Vhuendi , Bodo dza Thandela dzo thomiwa . 
Tsumbanḓila dzi lwela u thusa vhafaramikovhe vho fhambanaho u pfesesa ṱhoḓea dza mulayo na pfanelo dzavho zwi tshi langwa nga mulayo .
Arali mugudi a tshi ṱoḓa u ṋekedza kana u ita thero dza u engedzedza , tshifhinga tsho engedzwaho tshi tea u avhelwa u itela u ṋekedza idzi thero .
Zwiṋoni zwi fhaṱa zwiṱaha zwa kudzela makumba .
" Mushumo wa u fhaṱa Afrika Tshipembe ndi hone wo thoma .
U langa u dzhia tsheo na vhuḓifhinduleli
U vha kwaho : Ri ḓi kumedzela u shuma nga nḓila ine ya vha kwayo na i sa dzhii sia . 
( i ) u ita uri hu vhe na tsireledzo ya lushaka ;
Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro a Tshigwada 2 kana Group 2
Kha maṅwe madzingu ho vhigwa uri vhaofisiri vha mapholisa vhe vha vha vhe Dzikhomishira dza Muano vho vha vha tshi kolonwa u thusa . 
Vhakhethi sa athu ḓiṅwalisaho vha khou humbudzwa uri u ḓiṅwalisa hu ḓo ya phanḓa u swika hu tshi ḓivhadzwa ḓuvha ḽa khetho dza lushaka dzi tevhelaho .
Tshikoupu tsha nyambedzano ya tshigwevho , naho zwo ralo , kha milandu iyi zwenezwo tsho bvisiwa . 
MUTEVHE WA MUTENGO WA VHURUMELAZWIVHAMBADZWA : Mutevhe wa mutengo wa vhurumelazwivhambadzwa nga tshelede ya mashango a nnḓa ya maraga wo livhiwaho u tea u ṋetshedzwa . 
Muhanga wa Ndangulo ya Khovhakhombo wo Ṱanganelaho u nga ṱalutshedzwa sa " sethe ya zwithu kha sisiṱeme ya ndangulo ya bindu i sedzanaho na u langa khovhakhombo . 
Hu na lutamo lwo fhungudzeaho lwa tshikolodo tshiswa na maraga wa zwa mishumo u ḓo dzula u si wavhuḓi u swika nyaluwo i tshi khwaṱha . 
Ri nga thivhela u kavhiwa na u shata vhaṅwe nga u ita zwithu nga vhulondo , u humbulela vhaṅwe na u vha na vhuḓifhinduleli tshifhinga tshoṱhe , nga maanḓa kha vhuḓifari hashu kha zwa vhudzelani . 
U tamba ḽitambwa : u vhumba zwiṱori zwa mitaladzi i si gathi , zwo ḓitika nga bogisi ḽi re na zwithu zwi takadzaho - hu nangiwa tshithu tsha humbulelwa sa tshi tshilaho
Ho vha na u gonya , nga tshifhinga tshi fanaho , kha vhuvheaiṱo kha vhupo ha u maka na ha u ṅwalela mulingo . 
Zwiṱirathedzhi zwa u vhala u itela u pfesesa ndima kha bugupfarwa
Ngudo dzi sedzaho u thetshelesa na u amba dzi ḓa luvhili nga vhege iṅwe na iṅwe
Tsumbathengo dzoṱhe dzo ḓiswaho nga Mukonṱiraka dzi tea u vha Tsumbathengo dzi re na Muthelo dzi sumbedzaho tshivhalo tsho odiwaho na tshivhalo tsho iswaho , tshelede ya muthelo yo tshadzhiwaho na tshelede ya ṱhanganyelo ya tsumbathengo . 
Nga kha Ndingo ya Lushaka ya Ṅwaha nga Ṅwaha , ri ima kha khwinisedzo na nzhenelelo dzi ṱoḓeaho , nga mannḓa kha mbalo na saintsi .
( c ) kuthomelwe , kuvhumbelwe , maga , maanḓḓa na mishumo ya komiti dzayo .
Thimu ya thandela i tea u vhekanya ndeme u itela uri zwithu izwo zwa ndeme zwine zwa ṱoḓa u swikelelwa zwi swikelelwe nga tshifhinga . 
Ndangulo ya mugaganyagwama na vhulavhelesi ha vhashumi kha yunithi . 
Zwa zwino PIC i ḓo dzhia mushumo uyu yo imela Tshikwama sa tshipiḓa tsha ndaela ya vhubindudzi hatsho . 
Kha ri diphine Thusani Jim uri a wane nḓila ya u hayani .
Ho sedzeswa kha zwo khetheaho , muhangarambo wa vhusimamilayo u thusa kha u ṋea tshivhumbeo tsha pharadigimu ya vhushaka ha u thola . 
Iyi a si khaṱhulo , fhedzi zwi vha zwo thewa kha tshileme tsha vhutshutshisi ha khaṱhulo ya mulandu woṱhe
Arali vha tshi ṱoḓa u ṱhogomela ṅwana ane a khou ṱoḓa ndondolo na tsireledzo , kha vha ite khumbelo ya u londola ṅwana a si na vhaṱhogomeli kha ofisi ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano kana tshiimiswa tsha tsireledzo ya vhana tsho tendelwaho .
U alusa ndeme na ḽeveḽe ya mbuelo yo fariwaho nga dzibannga u khwinisa u konḓelela ndi ḽiṅwe sia . 
Vha humbule , tshikalo tshavho tsha guḽukhousu tshi nga shanduka nga ḓuvha ḽithihi .
Digirii ya musi muthu o no fhedza digirii yo teaho kha sia ḽi ṱoḓeaho i ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
2.4.3 Nyito dzo dzudzanyelwaho
Vhunzhi ha mishumo yo topolwaho nga tshifhinga tsha phurosese ya CBP i ḓo shunwa nga Komiti ya Wadi , fhedzi miṅwe i ḓo ṱoḓa zwiko zwa nnḓa zwa ndeme kana i nga shumiswa nga nḓila yone nga tshikalo tsha masipala .
Tsha u thoma , u vhona uri zwiko zwo linganaho zwi hone uri muvhuso u kone u swikelela mbofho dza tshumelo dza tshitshavha , na u ṋetshedza thikhedzo kha ikonomi musi i tshi khou ya kha luṱa lu tevhelaho lwa nyaluwo . 
Zwiṱangadzime zwo ḓivhadzwa sa Tsireledzo dza Mupo dzo Khetheaho miṅwaha i swikaho ya fumi yo fhiraho . 
4.2 . Bodo ya Koporasi ya Vhubindudzi ha Tshitshavha
Ndi ngazwo , Tshiṱirathedzhi tsha Mveledziso ya Ḓorobo tsho vhea ndivho ya mveledziso i tevhelaho ya ngomu ha ḓorobo : 
U ola na u pennda zwifanyiso zwi mu takadzaho e na vhaṅwe
Iyi ndi ndaela ya u bveledza na thoma u shumisa mbekanyamaitele , mbekanyamushumo , na maitele zwine zwa ḓo ṱuṱuwedza u shumiswa hu dzulaho hu hone ha zwiko zwa mupo . 
mushumi o raloho u fanela u vhona uri maga a tsireledzo a a shumisiwa nahone a a tevhedzwa .
5.11. Khabinethe yo dzhiela nṱha tsheo ya Khothe ya Ndayotewa kha zwa Mulayo wa Khwiniso ya Pfanelo dza Mbuedzedzo ya Mavu , we wa thomiwa nga 2014 , u itela u dovha u vula mafhungo a shango a mbuedzedzo ya mavu .
Nga u ṱavhanya , vho thoma pfano na Maafurika vhe vha vha vho ḓi dzhenisa kha nndwa dzi vhavhaho dza u tsireledza mavu avho na vhuḓilangi . 
Kha hu nangwe zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwine vhagudi vha vha na vhukonḓi nazwo u itela u vha ṋea nḓowenḓowe ya fomaḽa .
U sedzuluswa hafhu nga vhuḓalo ha ndivho na mushumo , vhuḓifhinduleli , u langula mushumo , mbuletshedzo ya mushumo na ḽeveḽe zwo thoma . 
Mvelaphanda ya Vhathu
Uri u vhe o teaho , vhagudi a vha tei u vha vha tshi khou wana iṅwe thuso ya zwa masheleni u bva kha tshiṅwe tshiimiswa kana khamphani . 
Arali hu na vhagudi vhanzhi na /kana vhagudisi vhanzhi vho dzulaho hayani , tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini .
Kanzhi i ṅwalwa i kha tshifhinga tsho fhelaho Zwo ṱalutshedzwa nga kha vhuimo ha muthu wa thoma kana wa vhuraru .
Hezwi , fhedziha , a zwi hanedzi ndeme ya u humbula nga ha tshivhumbeo tsha hugaledzwa nga nḓila heyi . 
Muhasho zwino wo thoma na vhuḓifhinduleli ho fhelelaho ha motshari ya dzilafho na zwa mulayo . 
u ṱavhanyisa luvhilo lwashu kha tswikelelo ya ndivho ya mutakalo wa vhoṱhe ;
Tshumelo ya Sibadela na Ambuḽentsi ya Marble Hall . 
2 . MBETSHELO YA KHARIKHUḼAMU :
Ri khou ita khuwelelo kha vhoṱhe vhathu vha Afrika u shuma nga hune vha kona u thusa u fhelisa zwithu idzwi .
Huṅwe fhethu hu wa gambogo kana mahaḓa .
Calvin o ṋetshedza mutheo wa mikhwa u itela mveledziso ya u humbula ha zwa poḽotiki ho vusuludzwaho . 
Miamasipla i fanela u lugisela IDP ine ya katela tshifhinga tsha miṅwahamiṱanu .
Phetheni dzo fhambanaho dzo ṱanḓavhuwaho idzi dza kunwele dzi swika hune dza sumbedza tshipiḓa tshine mvelele ya u nwa ya tamba kha mvelelo dza u nwa . 
Miraḓo yoṱhe ya masipala wapo " kha nyimele ya nnḓu dza bulasini " vha ambwa navho nga kha mbekanyamushumo . 
Ri dovha ra ṋetshedza zwikhala zwa u pfumbudzwa kha vheiwe uri ni ṋetshedze tshumelo yaṋu musi ni tshi khou wana zwikili . 
Dziwekishopho na mafulo a u ḓivhadza a tea u dzudzanywa uri a ḓo funza vhafumakadzi nga pfanelo dzavho . 
Muhwelelwa u wana tshifhinga tsha u ṱalutshedza Madzhisiṱaraṱa sia ḽawe ḽa mafhungo phanḓa ha muhweleli .
Masiandaitwa a zwiito zwi fanaho na zwenezwi o vha u nyanyuwa nga u tshuwa he ha vhanga kana ha ṋaṋisa zwa u kandekanywa . 
Masipala wo livhana na vhunzhi ha mushumo wo salelaho murahu kha tshampungane nahone izwi zwi do vha na masiandaitwa a si avhuḓi kha u swikelela zwipikwa zwo vhewaho zwa lushaka . 
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani , tsumbo , Inthaviyu ya u ṅwala
Dzhangili dzhimu - u namela a tshi ya nṱha na fhasi kha zwiṱepisi zwa dzhangili dzhimu
Tsho vhangaho lufu zwa vhukuma a tshi athu ḓivhea . 
Mudzulatshidulo wayo hu ḓo vha Minisiṱa wa Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano .
PFARELO
Masipala u ḓo isa phanḓa na u tshimbidza ndingo dza muṱolambalelano kha nyimele dzenedzo nahone hu ṅwaliwe mbuno dza u litshiwa ha tshikolodo . 
Mazhendedzi a ndeme a re hone fhethu afha a katela mihasho ya mveledziso ya tshitshavha na muvhuso wapo na wa vundu na kha vhuimo ha lushaka , nahone ofisi ya Mulangavundu na Muhasho wa Mafhungo a zwa Ikonomi kana Mveledziso kha vhuimo ha vundu . 
Zwivanganywaṱombwa zwo itwaho hayani na zwone zwi nga vha zwi vhulayaho u fhira zwidzidzivhadzi zwi itwaho nga nḓila yo teaho . 
Zwitshavha zwi nga vha hone fhedzi nga zwiṅwe zwifhinga pulane dzi nga tea u shandukiswa zwi tshi bva kha vhathu vhane vha kwamea nga vhuṱambo , sa tsumbo .
Zwine ya ita ndi u vhona uri ṱhoḓea dza vhafumukadzi dzi a angaredzwa na u ṋetshedzwa .
Nyedziselo i sumbedza zwiitisi zwa nyito kha nyimele yo khetheaho Khaseledzo
Ṱhoho ya Senthara ya Tshumelo ya Rekhodo dza Vhugevhenga ya Afurika Tshipembe .
Vhagudi vha vhala bugu kana ḽiṅwalo vha vhoṱhe .
GEP ndi tshiimiswa tshine tsha vha na zwoṱhe zwa u thusa dziSMME nahone tshi ṋetshedza tshumelo dzo tou lumbamaho muthu:- i ṋetshedza thuso u tou bva musi une ramabindu a ḓelwa nga muhumbulo wa u thoma bindu ḽa mu thusa kha u ita ṱhoḓisiso ya muhumbulo uyu na u thusa kha u pulanela bindu na u thusa kha u wamulusa zwinzhi nga tshumelo dza thikhedzo ya zwa masheleni nahone tshumelo dzi si dza zwa masheleni dzi shumiswa nga murahu kha u londola SMME ye ya ine ya khou tikedzwa .
Zwine zwa si katelwe nga Tshikimu
Vhutumbuli kha sia ḽa vhuvhusi ha thekhinoḽodzhi hu nga pfadza fhedzi kha vhadzulapo vhashu arali vhu tshi vha vhulungela tshifhinga na tshelede . 
Nga nḓila yeneyo komiti ya thandela i themendela uri u valelwa , naho hu tshi nga vha ho fhahewa lwa tshifhinganyana kana lwa tshoṱhe , a hu ngo tea u vha tshiṅwe tsha zwigwevho . 
24.4. Muvhuso wo bvela phanḓa na u fhaṱa zwivhuya zwe Vho OR Tambo vha ri siela u bva nga 1994 , kathihi na uri zwinzhi zwe ra vhuelwa ngazwo sa MaAfrika Tshipembe zwi tea u pembelelwa na u imelelwa .
Mitaladzi yo haseledzwaho u swika zwino kha muvhigo yoṱhe ndi thangeli ya mathomo a mushumo . 
Vhabebi na vhaunḓi vha ṱuṱuwedziwa u dzula vha tshi ṋea thikhedzo yo teaho vhagudi nga zwifhinga hezwi .
Sekhithara dza vhadzulapo , mihasho ya muvhuso na mimasipala zwi ḓo bveledzise pulane dzadzo dza u ita mushumo . 
Zwi ḓo dovha zwa konisa Masipala u ya phanḓa kha vhuḓikoni u itela u swikela ṱhoḓea dzi khou engedzeaho dza nḓisedzo ya tshumelo . 
( 3 ) Dziṅwe mbetshelo dza Mulayotewa dzi nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga -
Muṱa wo dovha hafhu u humbelwa uri u vhige sibadela tsha Victoria u itela u wana mafhungo vho livhana zwifhaṱuwo u bva kha dokotela . 
U tevhedza mutsindo wa nyimbo ( muzika ) kana ngoma , hu tshi sudzuluswa zwipiḓa zwo fhambanaho zwa miraḓo ya muvhili - ṱhoho . . . zwanḓa . . . zwirumbi . . . milenzhe na ṋayo
Kha vha ṱalutshedze nḓila ine tshiṱuṱuwedzi tshiṅwe na tshiṅwe tsha nga kwama u pulanela ngudo ya Thengo . 
Ṱhogomelani ṱhuṱhuwedzo nga nyimele dza kilima fhasi ho nangwaho . 
Tshiteṅwa tsha ndeme kha khwinifhadzo ya vhuongelo ndi u maanḓafhadzwa ha vhalangi fhano hayani nga maanḓalanga a u bvisa zwa ndangulo kha tshiimo tsha vhukati . 
Khomphyutha na ofisi
Zwiimiswa zwa u vhulungela khazwo zwi tea u vhekanywa fhethu ho teaho . 
- Mishonga
Thoro na vhulimi ha miri ya mitshelo ine ya mburisa maṱari ndi zwone zwine zwa tshimbidzesa sekithara ya zwa vhulimi . 
nomboro ya vhuṋe na ṋomboro ya referentsi ya muthelo
Kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe hu na miraḓo vha ṱanaho nḓila dzo khetheaho dza vhuḓifari . 
Vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe vhu yaho kha R350 000 ho iswa kha sekithara ya Zwibveledzwa zwa maḓini .
U swikela huṱuku kha vhaphurosesi na dzisuphamakete zwa makwevho a maraga ya ndeme nga maanḓa yo itiswa hu si nga khwaḽithi ya zwibveledzwa , fhedzi nga volumu ṱhukhu ya yadzo ya tshibveledzwa . 
Khumbelo ya u ? walisela VAT
Kha vha vhudze vhadzheneli uri vha vhumbe zwigwada zwa vhathu vha 4 u swika 6 vha vhale mganetshelo vhoṱhe .
7 . N di lini hune vha nga humbela zwiitisi ?
Afurika Tshipembe zwazwino ḽi khou ḓisa mbekanyamushumo khulwanesa ya dzilafho ḽa dzianthireṱhorovairaḽa kha ḽifhasi .
U phaḓalala ha sisiṱeme iyi zwo vha tshipiḓa tsha maitele a u fhungudza mihwalo ya khothe ya milandu i saathu sengwa.16 Khothe idzi dzo thomiwa uri dzi shumane na milandu iyi na u fhungudzela muhwalo vhahweleli .
U ṅwala wiḽi na thesitamennde
U thivhela uhu hu ḓo kungedzelwa hoṱhehoṱhe na u vhewa kha tsumbanḓila , nahone hu ḓo vha na nḓila dza u pambuwa dzi re hone . 
-- U amba nga ha tshivhalo tsha zwiṱaraṱa zwine zwa tea u pfukwa arali zwi hone
Nga u aluwa uhu ha mafhungo nga u ṱavhanya hu itaho uri hu vhe na ṱhahalelo ya tshenzhemo , u dzhenisa kha khomphyutha madzangalelo a vharengi ndi zwa ndeme nga maanḓa u fhirisa kale . 
Likumedzwa li fanela uri li vhe na zwi tevhelaho , zwidodombedzwa zwa mikano ine CMA ya do shuma hone , mafhungo nga ha zwiko zwa madi , inifurasitirakitsha dzine dza vha hone na vhashumisi vha madi henefho vhuponi , na ndila ine dza do langulwa ngayo khathihi na uri naa CMA iyo ine ya khou vhumbiwa I do dibadelelisa hani .
Ambani hafhu nga zwo iteaho/ ephisodo / tshenzhemo
U ita zwidade zwawe ene muṋe .
Kha Vhuimo ha Vhukati , hu ḓo fhaṱwa kha muteo wo sethiwaho kha Gireidi ya Ṱ u swika kha ya 3 .
Tshiṱirathedzhi tshi imela phindulonyangaredzi yashu kha nndwa yashu na vhushai ine ya vha tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme zwa nṱha zwashu . 
Musi ri khou bvela phanḓa na nḓowedzo ya vhushaka ha tshitshavha vhashumi vhaswa vho pfumbudzwaho vhukuma . 
Hu ḓ o dzhielwa n ṱ ha vhasedzulusi vha mbeu vha shumaho kha ḽ aborathori dza ndingo ya mbeu , na vhathu vha ṱ o ḓ aho u gudiswa u vha vhasedzulusi vha mbeu .
Zwitshikafhadzi ezwi na zwone zwi laṱwa henefha mavuni , kha zwimela , na maḓini , zwa ṋaṋisa u shela mulenzhe kha u dzhenisa vhathu khomboni . 
b ) khasho ya khunguwedzo na dzimbekanyamushumo .
Tsilingwane , ṱhoho i remaho na u ṱanza na zwone zwi nga itea .
U fhisa malaṱwa ndi thekhinoḽodzhi i ṱanganedzwaho kha u bvisa tshikafhadzo kha malaṱwa a ndondolamutakalo are na malofha na zwiluḓi zwa muvhili sa zwe zwa sumbedziswa hoṱhe kha dzitshaka na Afrika Tshipembe . 
Khumbelo ha u ṅwalisa goloi yavho
Khothe ya zwa Mulayotewa Khulwane ya Khaṱhululo na Khothe dza Nṱha dzi na maanḓḓa adzo a u tsireledza na u laula maitele adzo na u bveledzisa mulayo wa sialala , i tshi dzhiela nṱha lutamo Iwa vhulamukanyi .
U shumisa figara dza muambo , tsumbo , mafanyisi , mamethafore
Vhonkhetheni vhane vha kha ṱanganedzwa u bva kha tshigwada tsho a vho fhiraho tshivhalo vha fanela u thusiwa kha u ita khumbelo nga tshifhinga dza poswo na u dzhenela dziinthaviwu , hune zwa vha zwo teaho . 
Madzangano aya o vhumbwa nga vhukoni hawo kha u lima zwibveledzwa zwavho , tshumelo na thekhinoḽodzhi kha makete ya dzitshaka i vhambedzeaho vhukuma . 
Hu ḓo tea u dovha ha sethiwa nyito dza tholokanyonḓivho dzo fhambanaho u itela uri vhagudi vha pfesese zwine vha vhala .
Khantsela ṱhukhu dza masipala muhulwane
Vhulimi vhu fanela u vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane zwi tshi ya nga kushumisele kwa maḓi na u vhulunga . 
mikhwa na matshilisano u bva kha tshibveledzwa
Thendara dzine dza ṋetshedzwa u lenga dzi ḓo humiswa dzi songo vuliwa . 
Fomo dza u ita khumbelo na vhuṱanzi vhunzhi ha phurofesheni iṅwe na iṅwe dzi wanala kha
Sele ya eḽekthroḽaiti ndi sele ya eḽekthrokhemikhala ine ya shandukisa fulufulu ḽa khemikhala ḽa vha fulufulu ḽa eḽekhithrikala . 
Mubidi ane nga zwitatamennde , a wana tshivhalo tshihulwanesa tsha dziphoindi u ḓo anzela u ṋewa konṱiraka nga nnḓa ha musi zwiitisi zwi pfalaho zwi tshi sumba kha u tholwa ha muṅwe . 
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha vhe na muhumbulo wo ṱambaho nga ha zwine zwa khou bvelela buguni vha tshi kha ḓi tou bva fhasi nayo .
Tshiṱitshi tsha 4 : Ragabii - u gidima na u posa bola nga tshamurahu
34 . Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u vha dzo ṅwala fhasi maitele a ndangulo ya u bviselwa khagala hune ha tshimbilelana na vhuṅwe vhukhakhi .
Tshinyalelo ya ndozwo yo fhungudzwa , fhedzi hu kha ḓi tea u itwa zwinzhi kha u fhelisa ndozwo .
Ndi ngani Komiti ya Wadi yavho i tshi tea u khwaṱhisedza uri maambiwa a a rumelwa nga u ṱavhanya nga hune zwa konadzea ?
Ṅwaha wa
U bva tshe mbadelo dza itwa nga 2006 , zwithu zwo tshimbila nga u ṱavhanya . 
Masipala u ḓo dzhiela nṱha masiandaitwa a tshanduko ya kilima kha vhupo ha masipala u itela u wanulusa arali hu tshi ṱoḓea uri hu vhe na maano o khwaṱhaho ane a ḓo ṱoḓea u itela u fhungudza khombo dza tshanduko ya kilima . 
Izwi zwi tea u vhona uri mafhungo a ṱoḓeaho u itela vhupulani ho teaho o katelwa nahone a ḓo vha tshikalo na u kovha ha mashumele lwo leluwaho . 
Mutukana u raha bola . Ṱari ḽa wa .
Khabinethe i ombedzela uri muhasho wa Minisita wa Vhutsireledzi ha Muvhuso u fulufhedzise lushaka uri tsireledzo ya maAfrika Tshipembe vhoṱhe ndi ya ndeme .
Miela ya vhushumisani zwi ḓo thusedza zwihulu u vhona uri ndango ya masalela nahone zwa tshimbidza zwikhala zwa mbambadzo . 
Naho zwo ralo , mishumo i ḓo valwa kha khalaṅwaha dzi ḓaho . 
Bidi iyi yo no ṋetshedza zwikhala zwa 800 zwa mishumo ya u fhaṱa ngei Northern Cape na uri i ḓo dovha ya sika miṅwe mishumo ya 100 uno ṅwaha .
Ndi kale ndi sa athu ṱalela metshe wa bola ya milenzhe . "
Ndi nga ni ri na milayo mitamboni
Ndi lushaka lufhio lwa nnḓu dzine vha dzula khadzo kana dzine vha vha muṋe wadzo ?
Mulayo wa Nyaluso ya Tswikelelo ya Mafhungo a u tei u shumiswa :
Tsireledzo i badelela ndozwo ye ya vha hone kha muvhambadzaseli wa Afrika Tshipembe arali murengi wa shango ḽa nnḓa a songo badela murahu vhuḓifhinduleli hawe ha tshikolodo nga mulandu wa zwiitei zwa mveledzazwiwo zwa poḽitiki kana zwiitei zwa mveledzazwiwo zwa makwevho zwo tsireledzwaho . 
Tshikimu tsha Thuso ya zwa Masheleni Matshudeni tsha Lushaka tshi ṱaluswa sa tshiṅwe tshi na ndivho . 
Mbekanyamushumo dza ndangulo ya tshitshavha tsha vhaṋetshedzi vha ndondolo khathihi na mbekanyamushumo dza nḓila ya buḓo zwo bveledzwa , ngeno tshumelo dza khwaḽithi yavhuḓi dzi tshi ṋetshedzwa kha vhashumelwa na vhana vha re hayani kha senthara dza mveledziso ya vhana . 
I tea u swikelelwa nga vhoṱhe . 
22.4. U vha ṋemuṱa wa hei khonifarentse zwi ḓo thusa Afrika Tshipembe u dzhiela nṱha zwiṅwe zwa zwipikwa zwaḽo zwa NDP kathihi na u ita tsivhudzo ya ndeme u itela sisiṱeme dza vhuṋe dza Afrika Tshipembe dzi ngaho sisiṱeme ine ha namba ha tou dzheniselwa zwidodombedzwa henefho na ḽiṅwalo ḽa tsumbavhuṋe ya khadi ( ID ) .
2 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 2 vhukati ha 0 na 200
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha tea u ṋetshedza mafhungo kha tshitshavha nga ha milayo yo phasiswaho .
I dzhiwa sa iṅwe ya ndayotewa dza ḽifhasi dzi fhaṱaho nahone dzi shandukisaho .
( MULAYO WA VHUVHILI WA 2000 )
Ndi khou livhisa heyi mbuno kha vhafumakadzi vhe vha ri ṱuṱuwedza sa muhasho , ngeno nungo dzavho dzi tshi konḓa u dzielwa nṱha nga vhalanguli vhahulwane vho fhambanaho . 
1 . Ḓuvha ḽa Afrika
Nganea , nganeapfufhi , vhurendi - u ṅwala e-meiḽi
Zwishumiswa zwa kiḽasini
Zwiṅwe zwa izwi zwo bva kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho u tikedza Mabindu maṱuku na a vhukati . 
Heyi foramu i kuvhanganya fhethu huthihi muvhuso na vhadzulapo . 
Nomboro idzi dzi nga tsireledzwa fhedzi arali ra vhulunga zwinzhi kha tshumelo dzashu dza vhuendi hapo na ha dzitshaka . 
Zwiṅwe hafhu , kushumisele kwa zwa vhulimi kwa zwifhaṱo zwi re tsini na ṱhumo idzi dza vhudzulo hu fanela u ṱuṱuwedzwa u vusa mveledziso ya zwa ikonomi nga ngomu ha ṱhumo idzi . 
Ni nga shumisa miraḓo yaṋu nga nḓilaḓe arali ni tshi khou pandamedzwa ?
Kha lushaka ulu lwa mutambo ndi vhonnyi vha re vhatambivhomakone .
U bva kha masia aya i rathiselwa na u phaḓaladzwa u itela u shumiswa nga spekiṱhiramu tsho fhelelaho tsha vharengi vho fhambanaho u bva kha sekhithara ya mabindu na nḓowetshumo khulwane u ya kha zwitshavha zwa vhudzulo ha vhathu . 
Ndo sumbedzisa mazhendedzi a zwa mulayo uri a shumane na milandu iyi nga u ṱavhanya na vhundeme .
U dalela vhupo hu ḓo itwa hu u itela u lavhelela u tevhedza maitele na maga a ridzhisiṱiresheni khathihi na milayo na maga .
Fulwi 2003
Vha nga si ḓi wane vhe kha vhupuli kana u kombetshedzwa u shuma
U ṋetshedza tshiengedzwa kha yuniti ya mbekanyamaitele malugana na mafhungo a ICT , zwitandadi zwa thekhinoḽodzhi , satheḽaithi na tshikhala na ndangulo ya u fhambana ha frikhwentsi . 
Thendelonzwiwa ya Mbofholowo ndi mutheo wo teaho Ndayotewa yashu i khoḓwaho nga ḽifhasi ; zwazwino i bveledza kha shango ḽine ra khou fhaṱa nga kha mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzashu .
Naho hu na nyendedzi na mbekanyamaitele dzi re hone kha u dzhenisa mubvatshiṱhavhelo , hu na tshivhalo tshi re fhasi . 
Muṅwe na muṅwe o fariwa kana u valelwa kha mulandu wa vhugevhenga u ḓo fanela u ḓiswa nga u ṱavhanya phanḓa ha muhaṱuli kana muṅwe muofisiri o ṋewaho maanḓa nga mulayo u shumisa maanḓa a mulayo u ḓo tewa nga u senga kha tshifhinga tshi pfadzaho kana u vhofhololwa . 
Kha vha dzhenise mutengo wa u dzudzanya zwa ndangulo ya tshibveledzwa tsha u fhedzisela . 
Ikonomi ya ḽifhasi yo sumbedza u kona u shanduka kha u dzhenuwo ḽihulu ḽo vhonalaho kha vhege dza zwino . 
U dovha u anetshela tshiṱori kana u ṋea mihumbulo mihulwane nga mafhungo 2 u ya kha 3
A huna u fhiriselwa phanda ha masheleni kha hezwi . 
Vha nga lavhelela zwi tevhelaho kha vhaofisi vha Tshumelo dza zwa Vhululamisi -
Komiti ya Wadi i nga sumbedza u sa fushea nga u tou ṅwalela kha ofisi ya tshipikara tsha masipala nga ha u sa shuma ha mukhantseḽara wa wadi .
31 Ri renda ri tshi mona na
1 . Tshiimo tsha Khabinethe nga ha mafhungo a ndeme kha nyimele ya zwino
Kha vha ite khumbelo ya Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutombo nga luṅwalo lwa dzangano lavho lune lwa vha na luswayo lwa dzangano , sa idzwo u swaiwa ha seed lot na u sambuluswa ha tshiofisi zwi sa shumiswi .
U anetshela tshiṱori tshipfufhi ( nganeapfufhi ) a tshi shumisa puḽoto i sa dini na vhaanewa / vhabvumbedzwa vho fhambanaho .
Sa tsumbo , kha feisi ya nṱha ya u dzhena tshikolo , mbetshelwa ya mbekanyamushumo ya luambo , ḽitheresi na vhudavhidzani yo itwa . 
Muengedzo wa 5
Tshigwadatiwa na ndivho ya Phurogireme ya Vhukoni
Muraḓo wa khomishini u ḓo shuma kha vhuimo ha tshifhinganyana . 
Ri livhuha mushumo wavho nahone ndi humbula uri vha nga , vha tshi khou shuma na zwitshavha , ita zwinzhi . 
Tshivhalo tshine tsha tea u livhiswa khatsho nga fhasi ha heyi khoḽumu zwi nga wanala kha Tsumbanḓila ya Pulane yo Ḓisendekaho nga Tshitshavha tsha 2 .
U monithara u shuma zwavhuḓi ha tshitirathedzhi kana pulani
Vhathu muḓini vha ṱwa na nḓala Vhathu vha a lwalwa vha fa
Website ina mafhungo a tshumelo dza muvhuso dzi nekedzwaho nga muvhuso wa Lushaka .
Zwikwama zwiṋa zwa masheleni a nga ngomu zwi tshimbidzwa nga mulanguli wa masheleni muthihi kana vhavhili kha sekhithara ya phuraivethe . 
Tshibveleli itshi tshi ita uri nḓowetshumo ya u kuya i kone u ṱaṱisana na dziṅwe sa i zwi kushumisele kwa khaphasithi ya u kuya ku tshi dzula ku hone kha muṅwe na muṅwe are kha bindu . 
1.9 u badelwa ha mbadelo dza zwa milayo musi dzi tshi ṱoḓiwa .
Vha katele na mabammbiri a vhukuma kana khophi yo anwaho ya zwi tevhelaho :
Nga mulandu wa zwenezwo , khethekanyo iyi yo vha i sa tsha kona u shuma zwavhuḓi . 
( m ) u sa sengiselwa mulandu une u ya nga nyito kana u sa ita nyito zwe a sa vhonwe mulandu tshifhinga tsho fhiraho kana zwe a sa gwevhelwe zwone ;
Maga a kupulanele na nḓila zwi tshi kwama na vhuthathazwitshili ho ngo fhambana na ayo o ṱaluswaho kha ndima iyo , na u sa dovhololwa afha . 
musi zwikolodo zwoṱhe na mbadelo dza u vhila zwikolodo dzo no badelwa
Mutengo wa nzwalelo kha tshikolodo tsha muvhuso zwi ḓo vha zwone tshikonḓisi tshawo . 
zwikolo zwa nnyi na nnyi zwi si na zwidzidzivhadzi na dzikhakhathi ;
Thivhelo ndi yone nḓila yo khwaṱhisedzwaho ya u kunda HIV na AIDS . 
Vhorakonṱiraka vha tea u badelwa nga tshifhinga kha mishumo ye vha khunyeledza nga ngona vha tshi badelwa mbadelo dzo teaho dzi no ya nga maga a mushumo ; 
( a ) ndangulo iṅwe na iṅwe ya muvhuso ;
ambiwa vha anzela u vha vhanna .
Nga murahu ha u ḓiṱola , muhasho wo dzhenisa na " ṱhonifho " kha mutevhe . 
1.8 . Vhuṱambo he ha tshimbila zwavhuḓi ha Annual Diplomatic Fair ye ya farwa nga Muhasho wa Vhushaka ha Nnḓa na Nyanḓano na Proudly South Africa ngei Union Buildings nga ḽa 29 Tshimedzi 2016 ngei Pretoria zwi shuma sa luvhanḓe lwa ndeme lwa u funza tshitshavha nga ha vhudipuḽomati na zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya nnḓa ya Afrika Tshipembe .
Khumbelo dzi fanela u shumisa ndaela dzi tevhelaho :
Khabinete i ṱuṱuwedza vhareili vha dzigoloi vha Gauteng u ḓiṅwalisa malugana na dzie-tag na u vhona iyi thandela sa nḓila ya shango ya u ṱuṱuwedza u bveledzwa ha themamveledziso dza tshitshavha .
1.4.1 Vhuimo ha Fhasi / Mutheo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 1.4.2 Vhuimo ha Vhukati . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1.4.3 Vhuimo ha Nṱha ( Sinia ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1.4.4 Gireidi ya 10-12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
U ḓivha muhumbulo muhulwane , puloto , fhethuvhupo , nzulele na vhaanewa/ vhabvumbedzwa vha tshiṱori tsha fikishini
U shumisa mitshila ya maiti -ela , isa
3 Ndi zwa ndeme uri thandela i tou fombe kha u lwa na thaidzo dzoṱhe dzine dza dzhiwa dzi khulwane nahone dzi tshi ḓura .
Vhupo ha nga nnḓa ha muhasho vhu fanela u senguluswa u ya nga zwikhala na tshutshedzo dzo lavhelelwaho . 
Ḽaiburari dzoṱhe dzi ṋetshedza tshumelo ya ḓuvha na ḓuvha dza maṅwalo a u ḓimvumvusa na dza u guda . 
Ndi a tenda uri ndi zwavhuḓi musi vhathu vha tshi khou renga thikhithi , fhedzi musi o no renga thikhithi yawe , ha tshe na ndavha na tshikirini tshihulwane nahone ndi hone hune thaidzo dzashu dza mbo ḓi thoma hone . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi i swikaho miraru uri ṱhanziela yavho yo ṅwaliswa i ṋekedzwe .
Nyimele ya ndaulo ya malaṱwa ya Lesotho i tou fana na ya Swaziland , nga nnḓa ha uri hu na mushumo wa nḓowetshumo muṱuku ngei Lesotho . 
Mbekanyamushumo na dziwekishopho dzi a dzudzanywa nga QLTC u tikedza fulo .
Deithi ya Mabebo : ________ ________ ________
Ndi humbela pfarelo malugana na phindulo ndapfu .
Mafhungo a Muvhuso
o Khwaṱhisedzo , tshayedzo , u konadzea ha zwithu na zwithithisi zwine zwa elana na mvelelo dzi no bva kha thebuḽu ya SWOT yo ṱanganelaho .
U vhalela nṱha / Dibeithi / nyambedzano ya tshigwada / tshipitshi tshi so ngo lugiselwaho / tsho lugiselwaho
Luṱa lwa 2 u thoma u saukanya na u ṱanganyisa data yo kuvhanganyiwaho kha u pulana , mutandulo wa u tou buḓa , kutshimbidzele na nḓowedzo ya zwiitei zwa tshifhinga tshilapfu .
U kona u topola vhushaka ha mibvumo ya maḽeḓere kha vhunzhi ha mibvumo yoṱhe ya ḽeḓere ḽithihi ( aḽifabethe ) .
I ni fulufhedzisa zwifhio arali ni tshi nga renga zwithu zwi no bva Gear Store ?
( b ) mikhwa yo bvaho nḓḓilani ; kana
Siani la ikonomi , u khwiniswa ha tshumelo idzi , u vhulungwa ha masheleni a no shumiswa kha zwa mutakalo , u shumesa ha vhathu , vhana vha dzhena zwikolo nga ndila yavhudi , vhuendelamashango hu a engedzedzea khathihi na u sa urelwa nga u kunakiswa ya madi . ( Zwo waniwa kha : White Paper Basic Household Sanitation )
Khabinethe i ombedzela uri masheleni na zwiko zwe zwa shumiswa u vhuedzedza zwikolo zwo tshinyadzwaho o vha o telwa dzhiṅwe mbekanyamushumo .
Mutshelo wa Afrika Tshipembe u ḓivhelwa vho hafhu muḓifho wawo u no vhavhelela u sa khou vhambedzwa na muvhala wa maṱhakheni fhedzi na muthetshelo u si wa vhuḓi wa tshienge tsha Vhubvaḓuvha ha Asia . 
Vho rambiwaho kha tshiswiṱulo itsho ndi vharangaphanḓa vha madzangano a vhadzulapo vha lushaka vha vhabvannḓa vha dzulaho Afrika Tshipembe vhe Muphuresidennde vha ṱangana navho nga 2015 .
Thandela i tea u fhela ṅwakani . 
Ni nga elekanya nga ha zwiṅwe he . . . ?
Ro ḓikumedzela u ita ngauralo na kha ṅwaha muswa wa muvhalelano . 
Kha dibeithi nga ha muhanga wa mbekanyamaitele wa masheleni wa gumofulu , vhunzhi ha madzangalelo o sedza kha nḓila dza u pfukiswa ha mbekanyamaitele ya zwa masheleni na u shuma hu elanaho ha zwivhalo na mitengo ya mimaraga ya zwa masheleni ine ya ṱuṱuwedza ṱhoḓea dzo ṱanganaho . 
Masipala i nga shela mulenzhe kha gwama ḽo sedzaho u wana ndaka yo khetheaho sa mavu a mveledziso , sa tsumbo nnḓu dza mutengo wa fhasi .
Ḓorobo yo no dzhenisa muḓagasi wo fhungudzwaho mbadelo miḓini i swikaho 27 000 .
( 1 ) Maanḓḓalanga a zwa vhuhaṱuli ha Riphabuḽiki a nga fhasi ha khothe .
U shumisa ipfi na muvhili tsifhinga tshoṱhe kha u ita zwidade zwiṱori
WISA i ḓo vha hone fhasi ha thero : " U manḓafhadzwa ha ikonomi ya vhafumakadzi kha shango ḽine ḽa khou shanduka ḽa mushumo " , zwine zwa elana na Khomishini ya Vhuthihi ha Dzitshaka kha Tshiimo tsha thero ya 2017 ya vhuvhekanyandeme ha vhafumakadzi .
3 . Tshiimo tsha khabinethe kha mafhungo a zwino
Muvhigo nga tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe malugana na u tevhedzela phulufhedziso dzavho , ndi uri vhagudi ( hune zwa vha zwo tea ) , miraḓo ya SGB , vhagudisi , ṱhoho ya tshikolo na miraḓo ya tshitshavha
Nthihi nga muunḓiwa nga ṅwaha ho sedzwa dziPMB . - Dzidentsha ( pulasṱiki ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
Sabusidi dza zwiimiswa a dzi kwamiwi nga mulayo u re afho nṱha . 
U vhewa tshiduloni ndi vhuṱambo ho dzudzanyiwaho vhu sumbedzaho mathomo a kotara ya muvhuso muswa ofisini .
Muvhuso wo vha u tshi khou shumisana na mashango a no nga Lesotho , Zimbabwe and Mozambique kha thandela dzoṱhe dza mveledziso , ho katelwa u pfuka mikano zwi siho mulayoni na u vha ṱhunḓu i si ho mulayoni . 
vhukhakhi .
Zwidzidzivhadzi zwi kwamaho kuhumbulele kwa muthu zwi shela mulenzhe kha vhugevhenga , nga maanḓa vhugevhenga ha khakhathi ; u tambudzwa ha ṅwana na u litshedzela , khakhathi dza muṱani na thaidzo dza mutakalo muvhilini na muhumbuloni - hu si kha mushumisi fhedzi , fhedzi na miraḓo ya muṱa na yone . 
Vhunzhi uho hu kala vhuhulu hune zwibviswa zwa u thoma kha thandela kana mbekanyamushumo zwa swikisa zwone kha u engedzea ha zwibviswa kha ikonomi yapo . 
1.3 . Khabinethe i fhululedza madzangano a vhashumi na nnḓu dza vhupo ha migodini kha u shumisana na muvhuso u vusuludza sekhithara ya migodini , ine ya vha ṅwongo wa ikonomi yashu nahone i humbela madzangano oṱhe u thoma zwe a fulufhedzisa .
U shumisa ḓivhaipfi yo fhambanaho / angalalaho i yelanaho na ṱhoho ya mafhungo
Thebuḽu ire kha siaṱari ḽo fhiraho ndi themphuḽeithi ine ya nga shumiswa u sumbedza fhethu ha kushumele ha ndeme kha pulane ya kushumele .
Tshashu hu nga vha u livhuha vhaponyi avha vhe vha sumbedza muya wa mafunda . 
Izwi zwi ṱavhanyisa vhubindudzi ha Afrika Tshipembe ha zwenezwino kha sekitara ya vhanameli na zwiporo , zwo itaho uri shango ḽi vhe ḽi kungaho kha vhubindudzi .
Mutheli wa tshifhinganyana u ṱalutshedzwa sa :
Mulayo u kombetshedza zwiimiswa zwa masheleni u bvisela khagala zwidodombedzwa maelana na mishumo yavho ya u kolodisa kha maraga wa khadzimiso ya masheleni a nnḓu .
2.3 ZWIKOTHUSEDZI ZWA U FUNZA NA U GUDA
( b ) mulayo we wa vha u tshi khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma nahone u langulwaho nga muvhuso wa vunḓḓu .
( 2 ) Arali Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu a vhewa sa murumelwa wa tshoṱhe , uyo muthu u ḓo ima u vha Muraḓo wa vhusimamilayo .
U bvelela Khaedu
Nga murahu ha vhege mbili ndo vha dzhoina ndo wana uri hoyu a si mushumo wa tsireledzo , ndi wa u vhaisa . 
U ṱuṱuwedza vhashumi u vhiga milandu miṅwe na miṅwe ya vhufhura na zwiito zwa vhuaḓa . 
Ndi zwone , ndi ngazwo u tshi vhiga ṱhanganyelo yawo ya masheleni sa Mafhungo Ṱhanganyelo ya zwa Masheleni . 
Ndayotewa ya Afurika Tshipembe i amba uri hu tea u vha na u swikelea na u dzhenela nga tshitshavha kha Phalamennde na maitele ayo .
1.15 . Mutangano wa Dziminisiṱa dza SADC dzi re na vhuḓifhindueli ha ndangulo ya khombo ya zwiwo wo farwa nga ḽa 26 Lara 2016 ngei Mauritius u tshi khou tshimbidzwa nga Minisiṱa wa Muhasho wa Tshumisano na Mafhungo a Sialala , Vho Des Van Rooyen .
Mafheloni a khosi iyi vha ḓo wana miṅwe mishumo ya u guda . 
vha muṋe wa vhufarani ha bindu ḽi langwawo nga muthu muthihi
U ṱalutshedzela zwifanyiso uri a kone u fhaṱa tshiṱori nga ene muṋe , zwine zwa vha u vhala .
Sisiteme ya ndangulo ya u tshimbidzamaḓi a mvula fhethu hu re na zwifhaṱo
Sambula ya 750 miḽiḽitha ine muingameli a ḓo i bvisa kha tshibveledzwa tshi rumelwaho
Lavhelesani zwifanyiso ni ambe uri ndi zwifhio zwi no sumbedza u sa vha na khombo na zwi no sumbedza u vha na khombo .
Ri ḓo dovha ra bveledza nnḓu ine vhathu vha ḓo wana hone thuso ya tshumelo , ine ya ḓo shumana na mbilaelo na thaidzo dza vhabindudzi .
Mbofholowo ya u guda uri mbekanyamushumo i shuma hani , vha i ṱanganedza u ya nga ṱhoḓea dzavho . 
( d ) vhathu vhaṅwe vhavhili .
Tshiṅwe hafhu , komiti i pulana na u langa mishumo ya vhuṅwaleli ha khomishini . 
Tshibveledzwa tsha u fhedzisela , tshi ḓo ṱoḓa u fana , fhedzi tshi nga fane na luthihi . 
Ri ḓo dzulela u ḓivhadza tshitshavha ngaha mawanwa a tsedzuluso .
U sa bva nnḓa ha ṱhoho ya mafhungo
Peters o rwiwa , u rahiwa , u kharamedzelwa fhasi na u kokodzwa u ay kha khethekanyo yawe . 
Nḓivhadzo ya thendelo i ḓo rumelwa kha murengi . 
GEMS i ḓo sumbedza uri yo luṱanganedza nga u tou ṅwalela Muḓisi wa mbilaelo hu sa athu fhela awara dza 24 luṅwalo lwo wanala .
Hafhuhafhu , modulu u guda nga ha zwivhumbi zwi fareaho zwi si gathi , sa zwi ngaho vhuṋe , khathihi na vhufhaṱi ha tshiṱirakhitsha . 
Mugudi u shumisa zwikili zwa foniki a dovha a saukanya nyimele na tshivhumbeo tsha ḽiṅwalo uri a kone u wana zwine ipfi ḽa amba zwone a tshi ḽi bulela nṱha na ngomu .
Tshikolodo tsha miṱa shi fhungudzeaho na tshone tshi leludza vhuleme kha ikonomi , tsha tendela nyimele uri dzi inamele nga maanḓa kha nyaluwo . 
I ḓo vha yo sedza kha u shumiswa ha tsheo dzo dzhiwaho kha samithi ya Phando 2015 , dzi katelaho Adzhenda ya 2063 na Pulane yayo ya u Thoma u Shuma ya Miṅwaha ya Fumi ; Tshiimo tsha Mulalo na Tsireledzo kha Dzhango , hu tshi katelwa Vhutherorisi ; u Mannḓafhadzwa na u Bveledziswa ha Vhafumakadzi ; Zwiko zwi Elanaho zwa Tshikwama tsha AU ; Ṱhanganelano ya Dzhango na u shumisa Senthara ya Afrika ya Ndango na Thivhelo ya Malwadze nga 2015 .
Mulayo u ṱutuwedza vhushaka vhukati ha masia a muvuso wapo , wa vundu na wa lushaka u swikela mvelaphanḓa kha muvhuso wapo .
Tshipiḓa tsha 1 tsha heyi bugwana tshi ṋetshedza mafhungo nga ha PAJA na u khwaṱhisedza zwine vhathu vha fanela u zwi ḓivha nga ha mulayo .
1 ) U ṱanganedza ha adzhenda ya AGM
Vha a mihumbulo ya uzwine zwa nga khwiṋiswa ?
U sengulusa zwi amba nzudzanyululo na ndovhololo dzine dzo ḓitika kha vhulavhelesi na tsenguluso ya zwidodombedzwa zwine zwa nga swikisa kha uri zwiito zwa nzudzanyululo na ndulamiso zwi humiselwe murahu kha maitele a vhupulani u itela u ḓivhadza hafhu vhupulani ha thandela , u dizaina na u thoma u shuma hayo . 
U ṅwaliswa zwi nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo musi vho rumela mabammbiri oṱhe a ṱo ḓeaho .
Nga u angaredza , arali hu na tshifhinga tsho linganaho , vhaṱoḓisisi vha ḓo wana mafhungo a ndeme nga u ita dziinthaviwu nga muthihimuthihi . 
Vundu ḽi na pfanelo dza u vhidza Mukonṱiraka muṅwe na muṅwe nga tshifhinga tsha konṱiraka uri a ite uri zwidodombedzwa zwi tevhelaho zwi ḓivhee : 
u ṋea Mushumisi vhudzheno kha masiaṱari o iledzwaho kha webusaithi iyi ( tsumbo u itela Tshumelo ya Muthelo kha Inthanethe ) ; kana 
A vho ngo tendelwa u dovha vha shumisa hetshi tsha u fara dzilafho hafhu arali vho no shulula zwi re ngomu .
Muhanga wa zwilangi zwi re kha mbambe u a thusa sa modele wa vhulangi , vhunga yo itelwa u alusa vhukoni ha vhalanguli na vhailafhi uri vha kone u ranga phanḓa na u zwavhuḓi . 
U BVELEDZA U MUṄWALO MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI Muṅwalo Ngudo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha masia oṱhe a luambo na dziṅwe thero U ola na tshidanga ndi dzone nḓila dza u ṋea tshikhala tsha u bveledza zwikili zwa miraḓo miṱuku .
Vhudzulapo ha tshohe
ḓigeḓa ri vha na vhuḓipfi ha " hai " mbiluni dzashu , ra tama itsho tshithu tshi tshi ima .
f ) Vho Venete Jarlene Klein ( vho tholwa hafhu )
U thusa kha u ṱoḓa mafhungo hu tshi khou shumiswa dathabeisi dza lubuvhisia . 
Tshikwama tsho sedza kha u khakhulula ngona ya u gaganya zwishumiswa zwa masheleni kha ṅwaha muswa wa muvhalelano . 
Afrika ḽi na vhukoni ha u nga swikelela mveledziso na nḓisedzo ya tshumelo yavhuḓi ḽifhasini na u dzhena kha maitele na mimaraga ya ḽifhasi twii nga u ṋetshedza vhukoni na vhubveledzi ho tiwaho hu si na ṱhoḓea ya sika nḓowetshumo yoṱhe . 
Muhasho a u ngo engedza tshivhalo tsha mbekanyamushumo ṱhukhu fhedzi wo pfulusa dziṅwe vhukati ha mbekanyamushumo . 
1.12.3. Mveledziso idzi dzi tsitsela fhasi vhuḓidini ha shango kha u sika kilima ya mbambadzo ha mahala na vhuṱaḓisani ho teaho .
Ri tea u dzula fhasi fhethu huthihi ra kovhelana mihumbulo . 
Kha vha dzhiela nṱha : U kona u swikelela ndambedzo ya ECD , vha fanela u tevhedza na mikhwa na zwilinganyo zwa lushaka zwo fanelaho .
Hezwi nga amba uri tshumelo dzi shuma dzi nga fhasi ha vhukoni nga zwifhinga zwo fhambanaho , na mitengo ya pfuma ya mufhalala i tea u katelwa kha mbadelo dzine dza badeliswa nga ṅwaha nga ṅwaha . 
U topola maṱaluli a u ṱalutshedza muanewa muhulwane .
4.4 Khabinethe i khou dzulela u vhilaedzwa nga ha miṱhaselo kha vhatsinda nahone i eletshedza uri mazhendedzi a zwa mulayo a ḓo isa phanḓa u ḓivhonadza fhethu hoṱhe hu kwameaho , na uri vhaiti vhazwo vha ḓo dzhielwa vhukando ho khwaṱhaho nga mulayo . Khakhathi kha vhatsinda i khou tandululwa nga kha zwivhumbeo zwa Muvhuso zwine zwa vha hone .
i ṋetshedza ngeletshedzo ya vhudavhidzani ya tshigwada ya tshiṱirathedzhi na thikhedzo kha mihasho .
U ḒIVHA ARALI HU TSHI ṰOḒEA THENDELO 44
Phindulo dzi ḓo katela :
Ṅwaha wo fhelaho , maga a ndango a si gathi ngei Mozambique o tsireledzwa na u khwaṱhisedzwa hu u itela u fhungudza phiriselo ya dali . 
Tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha data yo ṋewaho afho fhasi tsha ndivhanelo dubo kha davhi ḽa fhungo ḽi re kha Nyimele Nyangaredzi dza Konṱiraka ya Mishumo ya Vhufhaṱi ine khayo ya shuma nga maanḓa . 
Kha ḽiṅwe sia , khamphani dzi wana mbuelo thwii nga kha thengo dzo fhungudzwaho dza ndangulo dza maḓaka na khohakhombo ṱhukhu ya mulilo . 
U ṋetshedza rathandela o bvelelaho tshivhalo tsha dzikhophi dzo bulwaho kha data ya thandela ya khophi ya konṱiraka yo sainwaho , nga u ṱavhanya ho ḓadziwa na u sainiwa ha fomo ya thandela na u ṱanganedza . 
Vhutsireledzi guṱe na mveledziso i sa nyeṱhi ; u vhulunga na u vhuedzanya mulalo , vhutsireledzi na vhudziki . 
Hezwi a zwi na tshikhala kha lushaka lwa demokirasi yashu .
Naho izwi zwi tshi ḽa tshifhinga mathomoni , zwi ḓo vha vhuedza nga murahu ha tshifhinga tshilapfu nahone zwi ḓo thusa u thivhela thaidzo dzi ḓaho .
Mbekanyamushumo ya muvhuso ya ṅwedzi woṱhe , ine ya ḓo wanala kha www.gov.za , i navha u fhira sekhithara ya vhutsila na mvelele kha u kuvhatedza shelamulenzhe nga Muvhuso wa Afurika Tshipembe nga kha zwi kwamaho ikonomi , poḽotiki na zwa matshilisano kha mveledziso ya shango .
Khumbelo ya ndambedzo ya vhuholefhali ha tshothe k
Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u ṋea vhuṱanzi ha nyaluwo ya u pfesesa ya mugudi kha gireidi na u lugela u aluwa kana u pfukela kha gireidi i tevhelaho .
Tshikwama tshi isa phanḓa na u tikedza mishumo ya muvhuso kha u sika mishumo ya khwine kha ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
U ṱalutshedza na u vhambedza u pfesesa Vhuṱanzi Vhuswa ha ndeme ho fhambanaho ha lufu lwa Yesu . 
Humbulani nga nḓila dzo fhambananaho dza u dadamala kha danda kana kha lutambo .
U khwiṋisa khwaḽithi ya vhutshilo tshitshavhani nga u vha ḓisela maḓi , vhuthathazwitzhili , bada , na u zwiṅwe zwishumiswa zwi no nga holo dza tshitshavha na zwishumiswa zwa muteo zwa vhuḓimvumvusi . 
Hezwi zwi vhewa kha garaṱa ine ya sumbedza ṅwaha .
Zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani zwa khoro zwi nga si sedzwe khazwo kha u ṋetshedza mafhungo na maitele a vhushaka ha nnyi na nnyi ha dzuleli u thusa .
Musi ṱhoḓea dzoṱhe dzo fushwa , Muhasho wa Mutakalo u ḓo bvisa Thendelo ya u Vhuisa tshitumbu haya , nahone thendelo iyo i tea u fhelekedza tshitumbu u ḓa Afrika Tshipembe .
Muhasho wa Tshumelo dza Muvhuso wa Tshumisano na zwa Sialala wo fhindula kha ṱhoḓea ya mimasipala na Miraḓo ya Komiti dza wadi uri uyu modulu u vhe hone nga nyambo dzoṱhe dza Afrika Tshipembe .
akhironimi ---- pfufhifhadzo i buleaho sa tshikevha ( tshikhriste , kereke , vhagudi )
Tshiṱaluli tsha zwivhambadzwa zwa vhulimi ndi u shanduka nga u ṱavhanya kha tshivhumbeo tsha mutengo yazwo . 
c ) Vho Maemili J Ramataboe ( Mudzulatshidulo )
Vhupulani ha Mveledziso yo Ṱanganelanaho ndi phurosese ine masipala a lugisa pulane ya mveledziso ya zwiṱirathedzhi i fhedzaho miṅwaha miṱanu .
Ngeletshedzo dza OECD dzo dzulela u shumiswa lwo ṱanḓavhuwaho kha mulayo wa lushaka , na nga nnḓa ha mashango ane a vha muraḓo wa OECD . 
Tholokanyonḓivho ya U thetshelesa na U amba
Izwi ndi tshipiḓa tsha R189 miḽioni yo bindudzwaho kha u kuvhatedza phakha dza rathi dzo vhewaho phanḓa dzi re na vhuṱumani na Pulani ya Nyito ya Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo ( IPAP ) .
Aya a fanela u vha mafhungo aṱanganedzwaho kha vhadzulapo vha no nga Portia Busisiwe Mrwetyana we a ṅwalela kha siaṱari ḽa
Tshithivheli tshi anzela u vha kha tshivhumbeo tsha cortisone ( steroid ) dzine dza tea u femelwa ngomu ( femelwa ngomu ) luvhili nga ḓuvha .
Muiti wa khumbelo u tea u shumisa fomo ( Fomo A ) yo ganḓiswaho kha Gazethe ya Muvhuso ( Nḓivhadzo ya Muvhuso R187 ya dzi 15 Luhuhi 2002 ) .
U shumisa tshaka , vhulapfu na zwivhumbeo zwa mafhungo zwo
( e ) ṱhoḓḓea dza vhathu dzi tea u lavheleswa , nahone vhathu vha tea u ṱuṱuwedziwa kha u dzhenelela kha u bveledza mitheo .
Ri fanela u amba nga ha na u ṱoḓa dziṅwe thandululo u fhulufhedzisa nga huswa vhaṋe vha bulasi u bvela phanḓa na u bindudza na u fhungudza u timatima ho vhangwaho nga u lengiswa ha maitele a mbuedzedzo ya mavu . 
Kha shango ḽoṱhe nga vhuphara na kha mavundu o tiwaho , vhulwadze ha nyuro vhu kha vhuimo ha vhuraru kha u shela haho mulenzhe kha muhwalo woṱhe wa vhulwadze Afrika Tshipembe , vhu tevhela HIV na AIDS na maṅwe malwadze a phirela . 
Vha dzhiele nzhele : Muṅwalisi wa Mulayo wa vhu 36 wa 1947 u ḓo phumula vhuṅwalisi havho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali :
Hu tea hafhu u dzhielwa nzhele uri ( vhanzhi ) vho vhiga tshenzhemo ya u shumisa zwiimiswa zwoṱhe Afrika Tshipembe ndi ha u shumiswa nga nḓila i si yone ha zwiimiswa ezwi , u sa shumisa zwone na u tshinyadza , ndi zwone zwo anzaho ; na uri ndondolo i anzela u fhambana u bva kha u sa lingana u ya kha u sa vha hone . 
Khohakhombo ya tshiṱirathedzhi kha u kundelwa ha khomishini u ṋekedza kha ndaela dzayo . 
Nḓirivhe dza waini ndi tshone tshimela tsho andaho kha Govha ḽoṱhe ḽa Prince Albert miṅwahani ya zwino . 
Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi !
" Vhupo uvho ho vha vhu si na maḓi lwa miṅwaha mivhli yo fhiraho .
U buletsheza , u vhekanya na u vhambedza zwithu zwa 3-D ho sedzwa :
Ndi tama u humela murahu ndi humbule zwe ra amba nga 2004 , sa vhaimeli vha vhathu vhashu nahone izwi ro zwi amba phanḓa ha khonani dzashu u bva ḽifhasini ḽoṱhe , muṱanganoni wa hune muvhuso washu wa vha hone Union Buildings ḓoroboni ya Tshwane nga Ḓuvha ḽa Mbofholowo , ḽe ḽa vha ḓuvha ḽa u pembelela ṅwaha wa vhufumi wa mbofholowo , nahone ha shelwa mulenzhe kha vhuṱambo ha u Rwelaṱari Muphuresidennde wa Riphabuḽiki , we a khethwa nga Phaḽamennde yashu , hu tshi khou ṱhonifhiwa ndavhelelo dza vhathu vhe vha khetha kha khetho dza 2004 .
Vhunzhi 2 : zwoṱhe , kana ( tsumbo : Vhagudi vhoṱhe vho ima . )
ṱhalutshedzo ya ndavhuko ya phukha
Mabindu o vha e na tshikhala tsha u ṱana , na seminara dzo itwa na vhaambi vho fhambanaho vha ambaho nga ha ṱhoho dzo fhambanaho dzi elanaho na zwa thengiso dza mashangoḓavha . 
Ni na khonani vhukuma ?
Mishumo ya dzitshaka yo engedzea zwihulwane nga maanḓa kha ṅwaha uno wa muvhalelano . 
U SWIKELELEA - zwi amba uri tshumelo a dzi khou litshwa nga mulandu wa tshifhinga na tshikhala tshi songo tea
U itwa ha dzikhoudu zwi ḓo monithariwa tshifhinga tshoṱhe nahone u sedzuluswa nga ṅwaha na zwone zwi ḓo farwa . 
mbadelo dzo teaho nga tshekhe ine ya badelwa kha : Director General : Agriculture .
U ṱola vhukoni na u tea ha tshumelo dza tsireledzo dzo ṋetshedzwaho nga khamphani dza phuraivethe . 
Ḓiresi ya hayani ha mushumisi i ḓo ṋetshedzwa u itela u founelwa nga murahu ha mushumo . 
Tshiṱirathedzhi tshi fanela u katela maga a u thivhela a ndeme , a ndeme ṱhukhu na u fhungudza . 
Hafha ndi hone fhethu ha u ṱangana ha hugaledzwa . 
6.5. Tshiṱatamennde tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha tshi ḓo ṋetshedzwa Phalamenndeni , Ḓoroboni ya Kapa , nga ḽa 25 Tshimedzi na uri hu ḓo ṱalutshedzwa pulane dza mashumisele a masheleni nga muvhuso kha miṅwaha miraru iḓaho .
Hezwi zwo swikisa kha u sa fana u kha dziwadi dzo fhambanaho .
Vha shuma sa vhuṱumanyi vhukati ha tshitshavha na muvhuso . 
Arali zwi tshi tendelwa nga Milayo ya Tshikimu , mbilo i ḓo badelwa .
Mushumo wa u linga muṅwe na muṅwe u tea u itwa nga nyito dzi lingaho U thetshelesa na U amba , U vhala na U ṱalela , U ṅwala na U ṋekedza , na Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo , nahone zwi tea u itwa maḓuvha o vhalaho .
Nyambedzano nga ha mishumo kha nḓowetshumo di ḓo ṱoḓea kha mafhungo aya . 
Vhudzheneleli ha dzitshaka dza mashango a vhahura vhashu ho no thoma kha u lulamisa khaedu iyi .
U thoma na u dzhenelela kha u bveledza mutakalo u itela u khwaṱhisedza vhudavhidzani vhu sa fhambani ha mafhungo o teaho na are one nga ha ndondolo ya mutakalo . 
Kha vha kale ' peak flow reading ' dzavho vha sa athu nwa mushonga .
U TENDA U SA TENDA U ASA VHA NA VHUṰANZI
Tshitshavha tsho tsivhudzwa uri tshi swikise mbilaelo dzatsho na nga u tou ṅwala , khanedzo , na u khoḓa ngomu kha bogisi ḽa u bvisela mihumbulo ḽi re kha ofisi dzoṱhe dza phanḓa dza masipala . 
Minisiṱa vha zwa Gwama vha ḓo dovha vha dzhia maga a u ṱuṱuwedza vhatholi u thusa vhashumi vhavho vhane vha khou lemeleswa nga zwikolodo u ita ṱhoḓuluso ya vhungoho ha ndaela dza u ṱusa mbadelo dza tshikolodo kha muholo , na u ṋetshedza vhashumi maitele a u vha thusa kha u langa masheleni avho nga ngona.
5.9. Ri ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha shumise maḓi zwavhuḓi khathihi na u a vhulunga , nga u shumisana ri nga kona u vhona uri ri khou ḓi wana maḓi a sa ṱaheli na uri ndi zwa ndeme u dovha ra tsireledza themamveledziso dzashu dza maḓi .
Haya mashumele a sedza kha mishumo ya sialala na hune vhafumakadzi vha tshila hone . 
Ndeme dzine dza nga vha nga u kundelwa dzo topolwaho nga muhasho dzo vha kudzulele kwa vhathu nga maimo kha Muvhuso , ndango , u dzumba mafhungo , u fhungudza mutengo na u dzhia vhathu nga nḓila i si yone . 
Kha hu shumiswe hafhu nyito dza u ṅwala na vhagudi u edzisela kushumisele kwaho kwa kupeleṱele , ndongazwiga na girama ( zwifhinga , vhunzhi , thangeladzina ) .
Masipala u nga shumisa zwiko zwawo kha tshitshavha .
- Zwiimiswa zwa FET zwo sikwa nga 1998 , uri zwi thuse vhaswa kha u bveledza zwikili zwavho .
Khumbelo i shumiwa ḓuvha ḽene ḽo .
Naho hu na nyimele iyi ho ḓi vha na zwiga na tsumbo dza u vha wa maṱhakheni nga vhaṅwe vhagidimi vha maimo a nṱha kha khoudu dzavho dzo fhambanaho kha Miṱaṱisano ya lushaka na ya mashangoḓavha na vhugweṋa . 
2 Nyambedzano na tsheo dza ndeme dza khabinethe
Nḓowedzo dza tholokanyonḓivho ya u thetshelesa na u linga zwi ri ṋea tshikhala tsha u gudisa u thetshelesa .
Vho vha vha tshi khou mu tevhela nga tshiṅwe tshifhinga . 
Musi ezwi zwa swikelwa , zwi nga kona u dzudzwa zwi hone arali mapholisa vha ṱhogomela thundu sa ine ya vha yavho . 
13 Bammbiri ḽa data ya fhethu na vhuimo
Fhedziha , Oditha Dzhenerala vho isa ndumbamo kha ṱhoḍea ya u khwiniswa ndangulo ya Thundu , ndangulo ya u Awela na thaidzo maelana na u kuvhanganywa ha zwi ṱanganedzeaho , mbadelo dzo fhiraho na mbadelo dza tsudzuluso . 
Bono iḽi zwa zwino ḽi khou sedzuluswa u itela u vhona uri bono ḽa vhukuma na u kalea , ḽa tshifhinga tshilapfu ḽi a bveledzwa kha Nelson Mandela Bay . 
Zwi vhonala zwi tshi konadzea uri muthu a wanwe mulandu kha uvho vhutshinyi arali muthu a nga tou ṱanziela u nga u ḓivha nga ha vhuloi na u fha muthu nḓila dza kulowele , naho hu sina muhumbulo wa u vhaisa muṅwe muthu .
Kha hu shumisiwe ngudo dza u vhala na vhagudi na u vhala na tshigwada u sumbedza tshiṱirathedzhi kana maitele a minwe miṱanu , hune muṅwe na muṅwe a sumbedza tshiṱirathedzhi kana maitele ane muvhali a nga a shumisa u sumba kuvhalele kwa maipfi a sa ḓivhei na zwine a amba .
Ro thoma hafhu mulayo u fhungudza khovhakhombo dza mutakalo dziṅwe dzine dza kwama vhukuma vhashai . 
Mushumo wa 2 : Kha vha ḓadze thebulu u ya nga nyambedzano yavho .
NDI NGANI RI TSHI ṰOḒA NML
U dzulela u ṱoḓa mivhigo yo dzudzanaho u bva kha khoro u ya kha Komiti ya Wadi
29 U diphina nga vhurendi
-- ndalukano dza fomaḽa ( arali zwo tea )
Nga maṅwe maipfi , madzuloni a uvha muimawoga , mashumele a nḓowetshumo dzire ngomu ha nḓowetshumo ya nṱha o ḓi sendeka nga nyaluwo ya dziṅwe nḓowetshumo dzire nga fhasi hayo . 
Fomo dza khumbelo dzi vhe dzo ḓadziwaho dza fhelela hu sina u dzhenisa khumbelo dza mulovha , masia ṱari kana zwiṅwe zwibveledzwa .
Hezwi zwi katela u langa avho vha vhonalesaho na u ṱuṱuwedza vha shonaho .
Khumbelo ya u thuthisa u ṅwaliswa ha goloi
Vha tshi wela kha tshigwada tsha vhatholi vhaṅwe na vhaṅwe vho themendelwaho nga Tshikimu .
Dza nga murahu dzi shumiswa u tewa uri ndi u ṱavhanya lungafhani kana u lenga ha u itea ha mpfu kha vhathu . 
U ṱolwa ha referentsi hu ḓo itwa nga tshifhinga tsha maitele a munango . 
U ṋetshedza mutheo wa tsedzuluso u tendelaho therisano kha ḽevele ya lushaka maelana na Sisiṱeme ya Tsudzuluso ya Masheleni kha mavundu na mimasipala . 
U itela u shumana na khaedu idzi , muhasho wo dzhena kha maitele a vhupulani ha tshiṱirathedzhiki ho dodombedzwaho nahone ho khwaṱhaho . 
Tshipiḓa itshi tsha ṱhoḓisio tshi tou vha tsha zwa akademi / pfunzo fhedzi thendelano ya u lambedza tshiimiswa tsha ṱhoḓisiso tsha dzitshakhatshakha i ṱoḓa uri zwishumiswa zwa dzhenentiki zwa ṱhoḓisiso ya thero yeneyo zwi dzule zwi hone u itela vhaṱoḓisisi .
Zwikili izwi kha u vhala , u ṅwala na u ita ḓivhazwakale , zwine ri nga zwibveledza na u na u zwi ta sa zwashu , zwi nga vula zwikhala zwiswa kha ṱhoḓisiso dzashu . 
Zhendedzi ḽo vhiga dziṅwe thandela dza 15 dzi re nḓilani , nahone naho muhohano kha maraga wa vhubindudzi u itela ikonomi ine ya khou ṱoṱomowa sa yashu na muṱaṱisano muhulwane , ri na fulufhelo ḽa u nga swikelela thagethe iyi . 
khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe
Thebulu ya 1 i sumbedza Zwiṱepisi zwa U shela mulenzhe .
Vha nga tea u ṱhoho ya muṱa wa havho , honeha vha vhaṱuku nga u rali na u ṱoḓa thusa vhone vhaṋe . 
Vhadzulapo vha nga isa vhupfiwa havho ho ṅwaliwaho nga tshavhukoma , vha vhu posa kana vha vhu rumela nga imeiḽi kana fekisi .
Sachs u amba zwi tevhelaho kha iḽi sia :
Ndi zwa ndeme uri zwitshavha zwashu a zwi tou vha zwo tsireledzeaho fhedzi , fhedzi uri zwi tea hafhu u pfa zwo tsireledzea . 
Zwivhangi zwa mafuvhalo ndi hezwi :
Nahone arali pulane yavho yo vha i khou tea u swika , Muvhuso wa shango iḽo wo vha u tshi ḓo vha wo zwi ḓivha zwi khagala uri murumeli ndi nnyi na uri murumelwa ndi nnyi na uri tshivhambadzwa ndi mini . 
Ndi nga kha heneyo milayo na u ḓiimisela kha tshumelo ya vhathu uri ri dzule ri tshi ṱuṱuwedzea kha u vha lushaka lu bvelelaho nahone lwo faranaho .
Matshimbidzele a tshiofisi a ya tsireledzo ya lushaka a vhonala a tshi nga o lingana kha u tsireledza lushaka ulu ; ngauralo ḽidzinginywa ḽa u bviswa kha mutevhe izwo ḽi dovha ḽa tikedzwa nga nḓila ya sainthifiki . 
Tsha u thoma , hu na mushumo wa thekhinikhala , hoyu u mushumo we wa bulwa afho nṱha . 
Zwenezwo-ha hu tea u vhetshelwa thungo tshifhinga tsho linganaho kha wadi dzoṱhe dze dza dzhena kha mafhungo a CPB zwi tshi rangela mishumoitwa ya IDP .
Pfufho idzo dzi sedza kushumele kwa mabindu kha zwiteṅwa zwo fhambanaho na uri dzo ṋetshedzwa kha vhuṱambo ho dzhenelelwaho na nga Muphureisdennde Vho Jacob Zuma .
Khonani yaṋu ya mbiluni u pfi nnyi ?
Vha tea u wana STB zwi tshi bva kha lushaka lwa tswikelelo ya vhupo ha havho i ngavha DTT kana DTH .
Zwiṅwe zwa zwipikwa zwa u thoma zwo ṅwalwaho zwi katela tsha u thoma , u engedzea kha khaphasithi ya vhubveledzi hapo nga u engedzea nga phesenthe dza fumi kha u shumiswa ha khomphonenthe dzapo dza u fhaṱa mikhumbi na magungwa . 
Magake ndi amba , a hu na o no zwi vhonaho a tshi itwa kana u a pfa a tshi itwa , fhedzi nga tshifhinga tsha luṱavula ri a wana henefha . 
Ri zwi vhidza uri ndi u dzumbama .
Ndi zwa ndeme uri hu sumbedziswe ḽiṅwalwa ḽa ndeme ḽine ḽa pfadza uri pulane i shume nga nḓila yo teaho kha IDP .
Sethe yo fhelelaho ya mulayo wa zwa muthelo i a wanala kha inthanethe . 
Tshumelo dza phathoḽodzhi ya forentsiki : Dzi ṋetshedza tshumelo dza phathoḽodzhi ya forentsiki na dza mulayo malugana na zwa dzilafho . 
a ) Muimeleli Vho Phetole Patrick Sekhule ( Mudzulatshidulo ) ;
Vidio ya mushumo wa phuluso ya shishi i sumbedza ambuḽese ine u dzhena hayo afho luvhanḓeni hu nga vha ho khakhiswa nga tshikhafula tshi re kha muṋango wa thanele . 
( b ) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 tshi na mishumo heyi: u shomedza vhagudi , zwi sa sedzi vhubvo , tshiimo tsha ikonomi na matshilisano , murafho , mbeu , tshiimo tsha miraḓo na ṱhalukanyo , musi hu tshi ṋetshedzwa nḓivho , vhukoni na ndeme zwa zwine zwa tea u gudiwa uri vhagudi vha khunyeledze mbidzo yavho , na u vha vhashumeli kha vhupo ha havho sa vhadzulapo vha shango ḽo vhofholowaho; u dzudzanya vhuswikeli kha pfunzo ya nṱha; u leludza muratho kha vhagudi u bva kha tshiimiswa tsha vhugudi u ya kha tshiimiswa tsha mushumo ; na u ṋetshedza vhatholi mbonwasia yo eḓanaho na vhukoni ha mugudi .
Fhedzi mushumo wa komiti dza wadi dza u shuma kha tsedzuluso ya IDP kanzhi wo vha mayelana na u topola ṱhoḓea dza tshitshavha .
MANWELEDZO A MUVHIGO WA U MONITHARA
Ṱhalutshedzo dza maipfi : Pharonimi , phoḽisemi ; homonimi
KHUḒANO NDI TSHIPIḒA TSHA VHUTSHILO HA ḒUVHA NA ḒUVHA .
Lushaka lwa tshibveledzwa
( 3 ) Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tea -
Vho M Q NDLOZI : Ri fulufhela uri vha kha ḓi vha na vhuḓipfi ha mvutshelano ! [ U dzhenelela . ]
Muhasho wo dovha hafhu wa ṱanganedza maitele a tshimbidzwaho nga data u dzhiela nzhele mbulungo dza tshelede ine ya vha ya vhuvhudzisi na u langa nyimele i sa athu vha hone . 
Sisiṱeme i fanela u pulaniwa i na sisiṱeme dza ndango ya eḽektroniki na ya aḽamu u itela uri hu kone u ṋetshedzwa ngafhadzo yo linganaho ya muḓalo arali bommbo dza nga kundelwa u funga nga tshifhinga . 
i ) Vhuloi ha vhathu vha Europe
Sisiṱeme dza musudzuluwo a dzi faneli u lavheleswa sa nḓila dza musudzuluwo fhedzi , fhedzi sa zwiteṅwa zwa u dzudzanya tshikhala . 
( 1 ) Muhaṱuli a nga bviswa fhedzi ofisini arali -
Nga tshifhinga tshi songo dzikaho , mushumo wa vhurumelwa ha vhubindudzi ho fhaṱa buroho vhukati ha muvhuso na tshitshavha tsha zwa mabindu .
Nḓowetshumo ya zwa migodi , iṅwe ya zwiṱuṱuwedzi kha Nḓila Ntswa ya Nyaluwo , i na mushumo muhulwane kha mveledziso ya matshilisano na ikonomi .
Nga u ralo , a zwi nga ḓo vha zwavhuḓi u badelisa mbadelo nṱhesa dza u dzhena . 
Naho hu na uri ndangulo ya ha masipala yo lingedza u dzudzanyululwa u itela uri hu vhe na nḓisedzo ya tshumelo ine ya khou bvela phanḓa , masiandaitwa o ḓi pfala , nahone a khou ḓi bvela phanḓa , na u pfala na zwino . 
6.3 . Tshiimiswa tsha Afurika Tshipembe tsha Midia ya Eḽekiṱhironiki tsha Lushaka ( NEMISA )
Ndi vhuḓifhinduleli ha vharumelazwivhambadzwa nnḓa u langa nḓisedzo dza zwirothodzi , u ṱhogomela mitshelo nga nḓila ine ya ṱanganedzea nahone vha dzhia vhuḓifhinduleli ha ndeme ya mitshelo ine ya swika kha maraga une zwa khou ya khawo . 
Milayo ya vhulamukanyi ha lushaka i nga si swikelelwe nga kha mutheo uyo . 
Sa tsumbo Kha vha kuvhanganye mafhungo
Munanguludzo wo itwa wo ḓisendeka nga maitele a tevhelaho : 
Ho sedzwa u shumisa DSP
Zwavhuḓivhuḓi , kha dziṅwe nyimele khakhululo dze dza tea dzi nga tibedzwa kana dza khwaṱhisedza maanḓa na zwiṱirakitsha zwa zwifhaṱo vhudzuloni ha u dzi shandukisa . 
Nṱhani ha vhakanakani , nga maanḓa kha nyanḓadzamafhungo na vhahanedzi vha poḽotiki , vhaiti vha milandu miṱuku ya tshanḓanguvhoni vha ḓiswa mulayoni na uri vha anzela u gwevhiwa na u laṱiswa nga nḓila yone . 
Mivhigo ya kotara iṅwe na iṅwe ndi ya data ya masheleni na i si ya masheleni . 
U fhambanyisa mibvumo yo fhambanaho nga maanḓa ya mathomoni a madzina a vhone vhaṋe .
Mushumela vhapo u ḓo ita nzudzanyo dza u dalela muṱa wavho u itela tsedzuluso dza tshiimo tshine vha vha khatsho tsha kutshilele kwavho .
Zwinga dzhia miṅwedzi i swikaho ya rathi .
dzhendedzi la muthu o dzhielwaho thundu , arali dzhendedzi iḽo ḽi sa dzuli Afrika Tshipembe
Nḓivho ya sisiṱeme ya u langula ḽaiburari ya eḽekiṱhironiki . 
Zwenezwo zwi amba uri naho arali vhuṅwe ha vhuḓikumedzeli he ra ḓivhetshela hone tshifhinga tsho fhiraho na zwino , vhu tshi nga kwamea kana u swikelwa haho ha lengiswa nga u ongolowa ha ekonomi ha zwino , a ri nga ḓo neta u shuma ro livha kha u vhu swikela . 
Kha vha ḓadze Khumbelo ya mukokotolo wa u ḓiṅwalisa/ Ṱhanziela ya u sa tsha ḓiṅwalisa hafhu zwi tshi elana na fomo ya tshiendisi ya ( DRC ) na Mulevho zwi tshi elana na maṅwalwa a fomo o xelaho ( DCT ) .
Girafu ire afho fhasi i imela u gonya ha tshivhalo tsha vhagudi na kushumele kwa vhagudi kha tshifhinga sumbedziswaho . 
Vhuvhusi : U kona ha ndango dza nga ngomu kha ndangulo ya mutevhe wa nḓisedzo a hu ṱolwi zwavhuḓi na u londotwa . 
nḓila ya u ya u fholani
Ngudo nthihi yo gudwaho ndi yauri tshiṱafu tshi vhala magazine wa ngomu u fhirisa sekhuḽa dza tshiofisi . 
Muvhuso wapo u ṱangana na khaedu nnzhi kha u ṋetshedza tshumelo dzine dza ḓo shela mulenzhe kha u bveledza vhupo hu re na Mulalo , ho dzikaho hu re na mutakalo .
Kutshimbidzele kwa u vala - u vhona uri zwibveledzwa zwoṱhe zwo swikelwa , nahone ho wanwa ḽiṅwalo ḽa u vala ḽa vhadzhiamikovhe vho fhelelaho , vha tshi bula lwa mulayo uri thandela yo fhela nga u bveledza mafhungp na u a anḓadza , u khunyeledzwa ha dzikhonṱhiraka hu tshi katelwa na zwiṅwe zwo salaho .
Tsumbanḓila idzi ndi dza vhaṋetshedzi , vhashumisi , na vhalanguli vha tshumiso ya zwiko zwa zwi tshilaho na zwa dzhenethikhi khathihi na nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo nahone i dovha ya sumbedza nḓila i konadzeaho ya u tevhedza mulayo .
Zwo ḓi ralo na kha vunḓu ḽa Kapa Vhukovhela , nga mulandu wa hune ḽa wanala hone , na ḽone ḽi nga swika hune ḽa kwamea nga tshanduko ya kilima - nahone tshanduko kha kilima ya vunḓu dzi ḓo kwama muṅwe na muṅwe kha zwitshavha zwashu . 
Tshipiḓa tshiṱuku nga maanḓa tsha vhaswa tshi na tshivhumbeo tshiṅwe tsha pfunzo ya theshiari . 
1.4 Tshifhinga tshoṱhe vhagudi vha tea u ṱanelwa maitele a u linga kana u kuvhudzisele , tsumbo , kufhindulele kwa u nanga hu na zwinzhi ( multiple -choice ) mbudziso ya phindulo nzhi u fhindula nga u tou funa , ( free response ) mbudziso dza phindulo pfufhi , na dziṅwe .
U ṅwala ni tshi tevhedzela mitaladzi yo elwaho nga ruḽa ya 17 mm .
( e ) u sa farwa kana u kaidzwa lwa tshiṱuhu , lu songo fanelaho muthu kana lu nyadzisaho .
Kha vha ṱole , hafhu , ṱhoḓea na khonadzeo ya u engedza zwishumiswa zwa dzitshaka zwi re hone na nzudzanyo u itela u amba nga dziṅwe tshutshedzo dza vhutherorisi na u ṱanganedza zwishumiswa zwiswa sa zwi ṱoḓeaho . 
Ṱhumano dza lushaka lwo vanganaho idzi , dzine dza nga vha mukuvhanganyi , kana bada dzapo , dzi fanela , nga u ralo , u pulaniwa u itela u vhambedza ṱhoḓea dzo fhambanaho dza vhashumisi , vho fhambanaho , hu na ṱhanganedzo ya uri zwi khagala uri a hu na mushumo na muthihi une wa ḓo shuma nga vhukoni ha nṱhesa . 
Miṅwahani ya fumiṱhanu yo fhiraho , musi vha tshi khou dzudzanyela u ṱangana Muṱanganoni wa Vhathu we wa ṱanganedza Tshatha ya Mbofholowo , vhahali vha vho amba uri , " Kha ri ambe nga ipfi ḽithihi roṱhe - MaAfrika na Mayuropa , MaIndia na Makhaḽadi ... vhathu vhothe vha Afrika Tshipembe ... Kha ri ambe nga ipfi ḽithihi ri ambe nga mbofholowo .
Vha nga kha di todiwa uri vha ite dzinwe ndingo sa tshipida tsha thodisiso u itela uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na ndivho malugana na khonadzeo ya u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi , kana arali hu u sa tsha kona u shuma lwa tshothe , u ri a kone u dzhia tsheo a na ndivho kha , sa tsumbo , khonadzeo ya u shandukisa vhupo ha mushumoni kana munwe mushumo wa thungo .
u vhala na vhagudi ( shared reading ) - nyito ine mudededzi a vhala na vhagudi kiḽasini .
No vha ni tshi zwi ḓivha ?
U vhala bugu o ṱanganela na kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) , a amba nga ha thevhekano ya zwiwo , fhethuvhupo na zwiitisi na mvelelo dza tshiṱori .
Zwo katelwa kha Gumofulu ḽa mbuelo ḽa Tshumelo dza mutakalo dzi elanaho
U fhaṱa na u shumisa masala masumbi ( tsumbo : hetshi , hetsho , havhaḽa , hezwi )
( b ) ndeme ya ndivho ya mukano ;
Luvhilo lwa u dzika ha zwipiḓapiḓa zwo papamalaho lu bva kha giravithi nkene , saizi na tshivhumbeo tsha zwipiḓapiḓa khathihi na giravithi nkene na bwindi ḽa maḓi a shululelwaho . 
Zwiko zwa nyengedzedzo zwi ṋetshedza kanzhi kha pfunzo , mutakalo , dzinnḓu na mveledziso ya vhupo ha mahayani . 
Tshayandinganelo i khou hulela nga maanḓa sa mvelelo dza khaedu dza u shaea ha mishumo . 
Tswikelelo ya mathomo a shuma i dovha ya ḓitika nga zwoṱhe kha uri naa ndaulo yo dizainwa uri i leluwe tshoṱhe uri u thome u shumiswa , na uri naa mulangi u na vhukoni ho eḓanaho u dzhia vhuḓifhinduleli ya ndaulo yawo . 
U rekhoda , u dzudzanya , u vhulunga , u khephutshara na wana murahu vhudavhidzani na data . 
( b ) u vhewa hu ha ndeme kha u ita uri hu vhe na mulalo na vhudziki .
Sa musi vhathu vha tshi nga vha na mihumbulo yo fhambanaho , mbonalo na / kana madzangalelo hezwi zwi ṱoḓa u dzhielwa nṱha nga ndangulo .
Khaedu khulwane ḓo livhanaho na mimasipala yoṱhe ndi ṋetshedzo ya muḓagasi kha vhupo ha mikhukhuni na vhu shayaho . 
Ni tshimbile zwavhuḓi
Yo leluwa u fhira ya tshifhinga tsho fhelaho ; ngeno hu uri ṱhandavhudzo ya mashumele yo sumbedzwa . 
Hu tshe na ḽivhaka ḽihulu vhukati ha vhanetshedzi vho ṅwalisaho , vha re hone khathihi na avho vha vhilaelaho nahone izwi zwi nga swikisa kha fhungo ḽauri vhaṋetshedzi a vha fushei ngauri hu na ndavhelelo ya u wana khonṱhiraka musi vha tshi ṅwalisa kha databeizi . 
Pulane ya nyito
Mulayo u sumbedzisa ṱhoḓea idzi nga nḓila i tevhelaho : 
Tshivhalo tsha vhulavhelesi ha migaganyagwama ya vundu u wana vhutevhedzeli , u fulufhelea , mveledzaphanḓa na vhukoni . 
Thendelo ya u ṱun ḓa phukha i a todea kha u ṱun ḓa zwibveledzwa zwa mafhi u zwi ḓisa Afrika Tshipembe kana u zwi endedza ngomu shangoni .
Khabinethe yo lavhelela nyaluwo ya tshivhalo tsha vhubindudzi vhu bvaho Nigeria kha ḽa Afrika Tshipembe vhune ha ḓo ṱuṱuwedza mbambadzelano ya vhavhili vhukati ha mashango mavhili .
U shumisana na vhuṱambo vhu re hone na thonamennde kha migidimo , bola ya milenzhe , khirikhethe , ragabii na mavili u ṱuṱuwedza pfungavhuṋe ya " Haya ha Vhomakone "  . 
Tsha u thoma , zwi khou vhonala uri kha girafu iyi tshumiso ya gesedungi nga murahu ha tshifhinga tsha mutsitso ndi ṱhukhu kha tshikolodo tsha gesedungi yo wanwaho . 
U shumisa maipfi o teaho u itela uri nyambedzano i bvele phanḓa
Poswo ya Afrika Tshipembe i kha ḓivha tshiimiswa tsha ndeme kha u engedza muvhuso , e-commerce na tshumelo dza masheleni kha maAfrika Tshipembe nga kha zwiimiswa zwa 2 448 .
Ndalukanyo mbili dzi lingana na miṅwaha mivhili yo ḓalaho ya u guda . 
5.1 . Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa , dzikhonani na tshitshavha tsha Rugby nga u ri sia fhano shangoni ha avho vhe vha vha vhe khephitheni ya Springbok Vho Joost van der Westhuizen .
Arali tshikhala tshinzhi tsha u ṅwalela tsha nga vha hone kha kubugwana , tshiṅwe na tshiṅwe tshi ḓo vha tshavhuḓi . 
1.1. Khabinethe yo ṱanganedza muvhigo wa Goldman Sachs , wa Fumbili ya Miṅwaha ya Mbofholowo , une wa sumbedzisa masia a fumi nga vhuḓalo ane nga khao Afurika Tshipembe ḽo vha na mvelaphanḓa u bva nga 1994 na masia a fumi ane nga khao shango ḽa khou tea u dzhia maga a tsheo .
Tshithihi , ngauri izwo zwo bulwa kha inthaviwu , dzo vhalaho ndi u khwaṱhisedza lwo kalulaho kha zwa pfanelo dza vhathu nga vhadzheneleli vhanzhi . 
Ndi a kona u shuma kha mupo muṅwe na muṅwe une wa ṱoḓa zwa u netiweka , vhutumbuli , u tandulula thaidzo nga nḓila i pfadzaho , u kona u ḓilanga , u shuma na thimu , u lwela u wana mvelelo na vhukoni ha zwa vhuinzhiniara kha dzangano . 
Ngoho yo fhelelaho ndi ya uri vhabebi vhawe vho vha vhofholowa tshiphirini uri a vha ngo vhuya hayani , sa i zwi u vha hone hawe zwo vhanga khuḓano khulwane na u sa pfana muṱani . 
Sa ḽiga ḽa u thoma , musi vhomakone vho kuvhangana kha samithi iyi , ri ḓo vha ri khou guda u bva kha vhukoni na thikhedzo yavho kha u fhungudza samba iḽi . 
Nga murahu ha ezwi , kha vha pime zwine vha humbula uri vha nga vha muthuḓe , fhedzi nga tshifhinga itshi kha vha ite tshitendeledzi kha mbuno ine ya sumbedza muhumbulo wavho . 
Nomboro , tswayo/ kushumele na vhushaka
U ṱanganedza uri khunguwedzo dza thandela , dzine a dzi ṋetshedzi data yoṱhe kana mafhungo o humbelwaho o fhelela na , nga tshivhumbeo , tshi ṱoḓeaho , a nga dzhiwa nga mutholi sa a songo fhindulaho . 
Tsumbavhukoni iyi ndi ya vhagudi vhane vha shuma kha Komiti ya Wadi kana tshiimiswa tsha muvhuso wapo hune u wana vhukoni vhu elanaho na tsumbavhukoni iyi zwa ḓo engedza ndeme ya mushumo wavho .
Dzi tevhelaho ndi nyendedzi dza SALGA mayelana na u ela kana u topola fhethu ha kushumele kwa ndeme ha zwigwada zwa madzangalelo zwo imelwaho kha wadi ya masipala .
Vha khwaṱhisedze uri vha ṋetshedza zwidodombedzwa zwa muthu o tendelwaho kha dzhendedzi ḽa DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi .
Muhasho wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi na Ndaulo rekhodo muvhuso u angalalaha wa kha sisiṱeme ya mafhungo zwo sumbedza uri sisiṱeme ya mihasho ya ndeme ya IT na zwino a dzi ambi nga tshadzo zwavhuḓi . 
ZWIṰUṰUWEDZATHANDELA
U pfananya na u ṋetshedza thikhedzo ya masheleni kha mbekanyamushumo dza mvelo ya vhutengu na maano kha Muvhuso wa Kapa Vhukovhela . 
Musi ndo ima afha ṋamusi , ndo takala u vhiga uri kha zwoṱhe , tshiimo tsha Vundu ḽashu ndi tshavhuḓi . 
Muswa wa mubambeli ndi muphulusi
Musi fulufhelo kha dzingu ḽi tshi khou fhungudzea , zwiko zwa tshikolodo tsha mashango a sili tsho thoma u fhela . 
Muelo wa nnḓa wa khaphasithi u elana na u ḓitika ha muvhuso wa musalauno nga vhathu vha sa shumi muvhusoni na vhakwameaho . 
Hu ḓo dzhiiwa maga oṱhe u tsireledza mafhungo a vhashumisi . 
Hu na maga a u dzhenelela o fhambanaho ane a tikedza thikho ya tshanduko . 
Gumofulu ḽiṱuku ḽa R15 000 nga muunḓiwa nga ṅwaha kha corneal grafts ( Dzo tou ṱunḓiwaho dzicorneal grafts hu sedzwa milayo ya ndondolo i langwaho .
MARANGAPHANḒA NGA MINISṰA WA PFUNZO YA MUTHEO
Naho zwo ralo , ho ambiwa izwo , khaedu yashu khulwane i kha ḓivha kha u sika mishumo u itela zwitshavha zwashu zwa mahayani . 
Mvelele dza sisiteme ya nzudzanyululo dzi netshedza vhalanguli vha tshiko tsha madi zwipikwa zwo imaho ngauri zwine zwa tea u swikelelwa nga u lulamisa masianḓaitwa a kwamanaho na nyito dza mashumisele o fhambanaho a madi kha milonga yeneyo .
Arali CFI ya kundelwa u ita izwo , u pambuwa hu ḓo dzhielwa nṱha nga murahu ha u ḓiṅwalisa , zwine zwa nga bveledza u fheliswa ha ṱhanziela . 
Kha ṅwaha uno wa muvhalelaho thandela dza u thivhela vhutshinyi dzo thomiwa , kha u tandulula khakhathi dza miṱani , vhaswa , u tzhipiwa na u ḓivhadza vhutshinyi . 
Kha vha dzulele u ḓivha mafhungo maswa kha sia ḽa vhashumela vhapo . 
Nomboro ya Akhaunthu : 011219556 ,
Ri a ḓiṱukufhadza nga thendelo iyi ya deme ya dzikhetho ye ra ṋewa nga vhadzulapo vha shango ḽashu , vhe vha ṋanga muvhuso wavho nga nḓila i takadzaho .
Nga nṱhani ha saizi yaḽo ṱhukhu , pfunzo yo itwa uri i vhe tshipiḓa tsha khethekanyo ya ' Iṅwe '  . 
Ḽiga ḽa u ṱanganedza
Vha tea u rumela mvelelo dza u kwamiwa ha vhathu kha Mulangi wa Dzingu hu saathu fhela maduvha a 30 .
Musi no no fhedza , paḓulani maipfi a bve madungo .
Ro , nga tshiṅwe tshifhinga , u ta vhaṅwe vha vhashumi vhashu u shuma miṅwe ya mishumo ine ya ṱoḓea u tevhedza ndayotewa . 
U ṱhaṱhuvha na u ṱalutshedzela nga ha zwibveledzwa zwinzhi zwa u tou vhona zwi konḓaho
maaravhi --- maipfi ane a shumiswa kha u aravha kana u ḓidzhenisa kha zwithu
Vho sumbedzisa uri zwikolodo zwine zwo ṱhophana zwa gonya na mbadelo dzine dza khou gonya zwi khou isa phanḓa u konḓisela avho vha bvaho miṱani i shayaho uri vha dzhene na u vha kha sisiṱeme ya pfunzo u swika vha tshi khunyeledza pfunzo dzavho .
Heyi a si yone nḓila ya u ṱahulela dimokirasi , zwino ri tea u ya ra pfuka afho . 
Nga ṅwambo wa u vha haḽo tsini na Malinganye , ḽa Afrika ḽi na tshivhalo tsha mbalotshikati ya nṱhesa ya masana a ḓuvha kha ḽifhasi ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
" Muhanga a Mbekanyamaitele na Nyendedzi dza Tshumiso u itela Zwiimiswa zwa Nnyi na Nnyi dza u vhiga kha muhasho wa Vhudzulo ha Vhathu " zwi dodombedza ṱhoḓea dza kotara iṅwe na iṅwe dza u vhiga ha zwa masheleni na hu si ha masheleni ha tshiimiswa . 
Kha vha bveledze ḽiga ḽa u fara u itela tshitshavha tshavho ḽine ḽa nga shumiswa kha phositara , memo na maṅwe matheriaḽa .
_ A zwibveledzwa zwa bekhari
Rekhodo ya muṱangano
Fhungo ḽa vhululamisi ! [ U dzhenelela . ]
Hu fanela u dovha ha dzhielwa nzhele fhungo ḽa u badela vhaṋetshedzi vha tshumelo nga tshifhinga na u khwinisa kha khuvhanganyo ya mbuelo dzo itwaho nga muvhuso . 
Muthusa Muphuresidennde Vho Ramaphosa ndi vhone vha khou rangaho phanḓa dzulo vhukati ha vhoramabindu na vhashumi u itela uri tshiimo tshi vhe ngonani .
Mutholi u ḓo ela thandela dzo ṱanganedzwaho nga tshifhinga tsha ḽiga ḽa vhuvhili u ya nga ngona ya u ela yo bulwaho kha data ya thandela na u ṋea konṱiraka u ya nga nyimele dza thandela idzi . 
Hune izwi zwa khwinifhala kha khumbelo , maitele , zwishumiswa na thekhinoḽodzhi zwa zwino , thero i tea u zwi dzhenisa uri zwi dzule zwi kha ngona . 
Vhahumbeli vha mushumo vha fanela u vha na vhukoni vhuhulwane vhutevhelaho : Ndangulo ya thandela , u ita uri kushumele ku vhe kwa nṱha , u khwinisa maitele , ndangulo ya tshanduko na mveledziso , vhurangaphanḓa ha thimu , ndangulo ya vhushaka na vhashumelwa . 
A hu na nḓila ine ndi nga dzula afha nda kona u vhona uri pholisa ndi nnyi , nnyi a si pholisa . [ U dzhenelela . ] [ U vhanda zwanḓa . ]
Tshiimiswa tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe tsho thomiwaho nga Ndayotewa u itela dzi themendelo kha Phalamennde na vhusimamilayo ha mavundu nga ha mafhungo a masheleni a kwamaho masia mararu a muvhuso . 
Thundu dzoṱhe dzi ḓo swaiwa zwavhuḓi nga nḓila yo bulwaho kha Mafhungo a Thundu na Tshumelo . 
Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi i tea u ita maitele a zwa vhubindudzi kha u engedza ṱhoḓisiso kha Muhasho wa Zwifhaṱwa na Mishumo ya Khanḓiso ya Muvhuso u itela u khwinisa maitele ayo a mushumo na u tandulula thaidzo dza nḓisedzo ya tshumelo kha vhashai . 
Tsedzuluso ya phimo i khwaṱhisedza u bvela phanḓa ha mushumo nga muvhuso wa u vhuedzedza ikonomi ho teaho na u ṋea shango tshikhala tsho teaho kha u bvela phanḓa na u thoma pulane dzaḽo dza vhudzheneleli .
( 1 ) Musi i tshi tshea kha mafhungo a zwa Mulayotewa , i tshi khou shumisa maanḓa ayo , Khothe -
Miraḓo ya khomishini vha tholiwa nga Muphuresidennde . 
U ṱhireiniwa ha Vhaḓivhimakone vha CBP kha kushumisele kwa khamera ya didzhithaḽa
Naho zwo ralo , hune vha ṱoḓa u bvisa rennde ya ikonomi i sa bveledzi zwinzhi nga vhuḓifari vhu si ha muṱaṱisano ri ḓo ḓisa maanḓa oṱhe a mulayo wa muṱaṱisano uri a tevhedzwe . 
Vha Tshumelo a vha nga tendi pulane ifhio na ifhio nga nnḓa ha pulane i dzhiwaho sa iyo ya " mushumo wa u fhaṱa muṱuku " nga Ofisi ya Ndango ya Tshifhaṱo , nga nnḓa ha musi ṱhanziela ya tshiofisi ya u rumelwa ha Muofisiri wa Ndango ya Tshifhaṱo a vha hone khayo . 
Haiphaḽinki kha - 
Kha nyambo yanga madekwana aya , ndi ṱoḓa u humbula na vhone nga ha pfanelo dza vhathu nga u vhudzisa mbudziso tharu : Pfanelo dza vhathu dzi bva ngafhi ? 
Ahuna vhuthomi ha ndaulo na vhuthihi vhune ha nga kha ḓi tandulula thaidzo iyi . 
Kha vha ntendele ndi ḓivhadze muwini wa Vhoramabindu vha Tshifumakadzini wa Ṅwaha wa 2015 , Vho Julia Shungube , vha bvaho kha masipala wa Mpumalanga .
Nyito dzo shumiswaho kha u ṅwala na vhagudi dzi nga shumiswa kha u modela kushumisele kwa ndongazwiga na u peleṱa .
Fhedzi arali vhalanguli vha zwishumiswa hezwi na nyimele zwi songo dzudzanyea , zwi nga si kone u tou bvelela zwavhuḓi . 
U ita makumedzwa - makumedzwa a nga itwa nga kha mukhantseḽara wa wadi kana a iswa thwii kha khoro nga ha ṱhoḓea dza tshitshavha dzo khetheaho .
Vha nga ita khumbelo tshifhinga tshinwe na tshinwe tshine vha toda khumbelo ya livi ya vhulwadze musi vho fhedza maduvha avho a livi ya vhulwadze yo doweleaho , tenda-
U tshila hu sa nyeṱhi ha vha ṱhanganelano ya masiandaitwa a vhuedzaho , ane a bva kha a ikonomi , a matshilisano , a mvelele na a ndangulo , ane tshiko na tshumiso zwa vha nao kha zwitshavha . 
Kha vha sike vhupo ha tshiga ha tshiṱaraṱa tsho khetheaho nga kha vhupo ha vhushaka hatsho kha fhethu ha ḓivhavhupo . 
Kha vha vhekanye miri nga nḓila ine ya ṱoḓa maḓi ngayo na u i tsireledza u mona nayo .
7.7. Vho Dokotela Mmaphaka Ephraim Tau sa Muthusa Mulanguli-Guṱe ( DDG ) : Vhusimamadaka na Ndangulo ya Zwiko zwa Mupo ngei Muhashoni wa Vhulimi , Vhusimamaḓaka na Vhureakhovhe .
Mugaganyagwama wa mashumele u mbiluni ha pulane dza ṱhumanyo dza tshiṱirathedzhi na migaganyagwama khathihi na nḓisedzo ya tshumelo . 
Arali hu sina thendelano yo swikelwaho , CCMA i tea u vhea milayo ya misumbedzo , i tshi dzhiela nzhele tshiimo tsho livhanaho na fhethu ha mushumo kana huṅwe fhethu ha u itela misumbedzo na khoudu ya vhuḓifari havhu ḓi yo teaho .
Mavu a vhulimi ha dziḓoroboni ndi a ndeme vhukuma ha hugaledzwa hune vhathu vha ḓitika nga zwibveledzwa zwavho kha zwiḽiwa na pfusho kana vha fanela u engedza mbuelo dzavho . 
Musi ro farana na vhathu vha Gauteng , ri fanela u ḓiimisela u ita zwoṱhe zwine ra nga kona u itela vhuṱanzi ha uri vhathu vhashu a si vhaṱaleli fhedzi kha mbofholowo yavho , vha tea u vha vhashelamulenzhe . 
Tshishumiswa tsha CBP tsha 1 : Manwelezdo a Ḽiga ḽa Tsaukanyo ya IDP
Ndi ḽa maḽegere manzhi .
Khoudu ya davhi : 01-08-45
Vhathu vho takala nga maanḓa musi munna muvhi a tshi shavha .
U thetshelesa u sa dzheneleli u tshi sumbedza u ṱhonifha ane a khou amba na u amba nga u sielisana .
Khathegori ya thandela ya CBP
U fana na zwibveledzwa zwa mafhi , mutengo wa makumba a u dzuleli u fhambana na kuitele kwo ḓoweleaho . 
Nnḓu dza vhaendelamashango u mona na vhupo uvhu dzi katela : 
U ita notsi na u shumisa ndaela dzo vhaliwaho
Noti : Zwiimiswa zwa tshumelo dza madi zwi netshedza madi na u a kunakisa hu tshi khou itelwa vhashumisi na uri zwi wela fhasi ha Mulayo wa Tshumelo dza Madi wa 1997 ( WSA ) .
Matheriala ndi ane a katela mavu , matombo , semende nz. tshivhalo tsha zwivhumbeo zwi thivhedzaho tshi tea u katela tshivhumbeo tshine tsho ṱalutshedzwa kha fomo ya u redzhisiṱara ya zwino . 
" Naho mukapuṱeni washu ho swika he a huvhala , ro dzhenisa vhaṱhaḓuli ( dzirizeve ) , nahone vha ita mushumo u no takadza " , ndi mugudisi vha no ralo .
Malugana na izwi , Minisiṱiri wo dzhiela nṱha u ri zwiṅwe zwa zwikolo zwi funzaho thero nkene fhedzi zwo thola vhathusi vha vha vhagudisi u fana vhathusi vha manese na vhathusi vha vhagudisi , fhedzi uri u swika zwino ho vha hu sa athu vha na ṱhalutshedzo ya mushumo wavho ine ya vha khagala . 
Ro ita vhusevhi ha lushaka nga iṅwe nḓila na vhathu vhe khavho vho vha na dzangalelo . 
Tshanduko ya vhushaka ha ikonomi , poḽitiki , vhashumi , murafho , na mbeu sa zwine zwa kwama mabindu na vhathu vha re na vhushaka na bindu iḽo - hu nga vha ha ngomu ha bindu iḽo kana ha nnḓa . 
Ngauralo zwi nga dzhiwa sa uri mulayo , sa zwe wa phasiswa nga phalamennde , u katela mbetshelwa dza khangwelo na ndifho , nahone u katela na u tikedza zwine zwa vha kha Ndayotewa ya Tshifhinganyana . 
Ndima i fhira kha luṱa luṅwe na luṅwe,zwo ḓisendeka kha Tsumbanḓila ya AICDD , na u ṋea muhumbulo siani ḽa uri luṱa luṅwe na luṅwe lu nga tshimbidzwa hani .
Kha vha ole vhunavha ha buḽoko ha nṱhesa u itela u bveledza vhuitwa ha phambana na khonadzeo ya ikonomi . 
Vhaṅwe vhakegulu , vho vhonalaho vho litsha zwenezwo zwe vha vha vha tshi khou ita , vho vhonala vho ḓaḓa vho vhea na zwanḓa zwavho dziṱhohoni dzavho . 
U lavhelesa zwibviswa zwi tshi vhambedzwa na mugaganyagwama . 
Sa muraḓo wa GEMS wa Sapphire kana Beryl , vha nga shumisa heyi tshumelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḓuvha ( kana vhusiku ) u wanulusa nga ha masheleni avho kha tshaka dza 18 dzo fhambanaho .
Musi vhungoho ha maitele a ndingo vhu tshi hulela , zwi ita uri tshifanyiso tsha zwine vhagudi vhavho vha guda zwone tshi vhe khagala tshoṱhe . 
( 1 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo yo teaho ya ndangulo i re mulayoni , i pfalaho nahone ine ya tshimbidzwa nga nḓila kwayo .
U thetshelesa vhurendi na u wana
Vhulanguli ha thandela / u pfumbudzwa lwa u thoam u shumisa malugana na zwigwada zwa u shuma
Ro bveledza pulane ine ya katela phindulo dza tshifhinga tshipfufhi , tsha vhukati na tshilapfu .
U shandukisea
U lavhelelwa na zwezwo havho kha u shumana zwavhuḓi nahone zwo dzudzanyeaho na mafhungo aya zwi dzhiiwa sa zwithu zwi si zwavhuḓi . 
Pulane ya Tshiṱirathedzhi ya Themamveledziso ya vundu yo bveledzelwa u shuma na zwipikwa zwi tevhelaho : 
Thoḓea dza zwi fushaho , u sa dzhia sia na u sa vha na tshidzumbe dzo swikelwa na muḓivhambalelano wa vhulavhelesi o khwaṱhisedza ngauralo . 
U khwaṱhisedza uri hu na vhudavhidzani vhukati ha vhadzhiamikovhe na masipala
Miraḓo i Ṱhonifheoho vha ḓo vha vha tshi ḓivha nga ha dzi mbalo-mbalo kha zwine zwakwama miholo ya zwitshavha .
( f ) Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya u tendelana na Mulayotibe sa zwe zwa phasiswa nga Khoro , Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano , nahone arali Buthano ḽa phasisa uyo Mulalotibe , Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo .
U shuma na / nga mafhungo : ndovhololo
U tshila nga halwa na zwidzidzivhadzi
1.5 Khabinethe yo imela vhathu vha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa na khonani dza vhapondwa vha bufho ḽa Vhuendi ha Muyani ha Malaysia ḽe ḽa kwashekana Ukraine nga dzi 17 Fulwana 2014 .
Ṱhanganelo i fanaho
Muvhuso u ḓo tuṱuwedza mabindu kha u sika mishumo na zwikhala zwa mabindu kha vhaswa na vhafumakadzi na u shumisa tshikimu tsha vhuṱuṱuwedzi ha muthelo wa u thola .
u vhona uri mushumo une wa khou itiwa na zwishumiswa zwine zwa khou shumiswa , zwi nga fhasi ha ndango nga u angaredza ya mushumi o gudisiwaho u pfesesa khombo ndivhanyoni na mushumo
Yuniti iṅwe i re kha Ofisi ya Mugaganyagwama ndi Koporasi ya Mveledziso ya Dzitshaka i tshimbidzaho vhushaka vhukati ha Vhafarakani vha Mveledziso na khasiṱama dza muvhuso . 
Madalo a vhuimana ndi maṱanu nga vhuimana
Mbumbo idzi mbili dza u kunakisa dzi ṱoḓa zwishumiswa zwo khetheaho na vhuṅwe ha vhukoni kha u shumisa na u langa . 
Deithi : Maitimatikedzi
Vhashumi vhane vha si vhe vhadededzi vha tshikolo .
4.3 Khabinethe yo tendela u tholiwa ha Vhanguli vhane vha sa Shume Hone kha Bodo ya Zhendedzi ḽa Vhuendi ha Zwiporoni ha Afurika Tshipembe ( Prasa ) .
" Vhalanguli vha khou shumisa eBMS kha tsheo dza u sudzulusa kana u pfulusa mimbete ya wadi , " vho ralo Vho Dokotela Khin Htwe , mulangi wa kiḽiniki ngei Sibadela tsha Kalafong , vha engedza ngauri miṅwe mimbete yo bviswa kha wadi dzo dzikaho dza iswa kha wadi dza shishi .
Kha vha wane milayo ya nga ngomu ine mutambo wa tea u tambiwa ngayo kana vhadzheneli vha shele mulenzhe . 
8 . U PFULUWA MAELANA NA POSO DZA KHETHEKANYO A
Maambiwa are hone
DHA i ḓo ita nyambedzano na madzangano a re kha TCF hune nḓila yo bulwaho ya fhambana na zwiimo zwa kushumele kwa vhashumi .
Kha vha sumbedze uri tshifanyiso , tsho dzhiwaho kha mupo , tshi khwaṱhisedza zwine murendi a kho tea u amba . 
I ḓo lambedzwa nga kha tshikwama tsha vhukati tshine tsha ḓo kona u swikelelwa na nga madokotela a dzilafho a phuraivethe vhane vha funa u shela mulenzhe kha tshikimu itshi .
Khabinethe i humbela hafhu na vhulanguli ha Lonmin u ita zwoṱhe zwine ha nga konadzea u vhona uri thaidzo dzi a tandululwa nga u ṱavhanya nga afho hune zwa konadzea hu si na dziňwe dzi tshinyalelo .
Tshivhalo tsho fhungudzwaho tsha vhashumisi vho ṅwaliswaho tsho livhana na u kwama mbuelo . 
u swikelela zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa dzangano , vundu na zwa lushaka
Referentsi !
Sambula dzi ḓo rumelwa miṅwedzi miraru miṅwe na miṅwe nga tshifhinga tsha u khwaṱhisedza mushumo na musi arali tshiko tsha nḓisedzo tsho shanduka . 
5.3 . Khabinethe i dzhiela nṱha tshiṱatamennde tsho bviswaho nga Vhurumelwa ha US ha Vhudipulomati Afrika Tshipembe vhu tsivhudzaho uri vhahanedzi vha mivhuso vha nga ṱhasela madzangalelo a Amerika kha ḽa Afrika Tshipembe .
Hu na zwiko zwa tsivhudzo zwinzhi kha u thoma kushumele kwavhuḓi kune kwa ḓo vha
Fhedzi arali vha tshi khou vhiga vhutshinyi nga tshumiso ya website ya SAPS , kha vha ḓadze fomo ya feedback ya ḽekhi ṱhironoki .
Hezwi zwo ita uri huvhe na miḓi minzhisa yo salaho yo rangwa phanda nga vhana . 
U ya nga tshisumbi itshi , maṅwe mavundu o aluwa nga u ṱavhanya u fhira maṅwe . 
Ḽiṅwe ipfi ndi ḽa ndeme , u ḓitimatima na u sedza kha zwi si zwivhuya na u vhilaedzwa nga kushumele ku si kwavhuḓi . 
Rathandela a nga rumela phurofaiḽi ya khamphani yo ṱanḓavhuwaho , sa tsumbo zwitatamennde zwa u thomiwa ha khamphani , khathihi na ṱhalutshedzo yo dodombedzwaho ya mushumo wo itwaho tshifhinga tsho fhelaho . 
Tshialameli tshine tsha u edzisa tshi ḓo sedza kha dziSMME dza 50 kha Tshiṱiriki tsha Bojanala nahone tsha dzi tikedza lwa miṅwaha miraru u itela uri dzi kone u ḓiimela lwa tshifhinga tshilapfu .
Tikedza mutshimbidzi wa wadi zwi tshi ḓa kha u tshimbidza ; na
mikovhe yo fariwaho kha mashango a nṋda yo wanalaho kana yo ṱanganedzwaho
Bili ya Pfanelo dza vhathu kuḽoso 24 .
Ri lushaka luthihi lwo faranaho lune lwa shumelwa nga mbono ya shango ya zwa masheleni nthihi . 
visa ine ya vha mulayoni
Ezwi zwi ṋaṋa u engedzwa nga zwivhangi zwa mutsiko zwa tshitshavha u fana na ṱhahelelo ya ikonomi ya matshilisano na khakhathi , khathihi na nyimele dziṅwe dzi re na malwadze a tshoṱhe , u shumisa zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone , na HIV . 
Khumbelo ya ḽaisentsi ya mugudi
Khwiniso ya nḓisedzo ya Tshumelo musi mbilaelo dzi tshi khou tandululwa . 
Vhashumaho kha zwa vhuḓivhi na pfunzo vha shela mulenzhe nga u tendela khethekanyo ya bugu . 
Avho vhane vha kona , vho ḓa vha ṱuwa u ṱavhanya , ngeno vhaṅwe vha sa koni u ḓa saizwi ho vha hu kulesa u itela zwitshavha na madzangano e a vha a khou ṋewa luafhulelo kana a no ṱoḓa u lambedzwa . 
Khonani dza mbiluni ndi khonaniḓe ?
a ) Vho Amanda L Mazibuko ( vho tholwa hafhu ) ,
Ndangulo ya marifhi a ḓaho na a ṱuwaho . 
Tsireledzo na vhutsireledzi ha tshitshavha zwi ṱoḓa tshumisano na zwiimiswa zwapo zwa tsireledzo na u ḓitika nga tsireledzo ya tshitshavha na u tsireledza vhutsireledzi ha miraḓo ya tshitshavha .
Kha vha ḓe na CV yavho na vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha zwikili zwi songo ḓoweleaho na / kana ha pfunzo .
Thagethet ya 11 yo livhiswa kha u swikelela nga 2020 ' khwiṋiso ya ndeme ' kha vhutshilo ha miḽioni dza 100 dza fhasisa dza vhathu vhane vha dzula mazhazhani .
Mbekanya dza SU
Mulayo u a ṱalutshedza-vho na maipfi a re na vhushaka na iḽi bammbiri , maipfi a fanaho na " mushumo wa mutakalo nga lwa sialala " , mushonga wa sialala " , na " fiḽosofi ya sialala " .
Nazwino a hu na khethekanyo yo khwaṱhaho vhukati ha mathemo aya mararu ; a na zwiṱaluli zwao one aṋe , fhedzi o farana . 
( j ) vhathu vhaṋa , vho rumelwaho nga Muphuresidennde , nga murahu ha musi o kwamana na vharangaphanḓa vha mahoro a re kha Buthano ḽa Lushaka ; na
U londola maṱo ashu na nḓevhe dzashu .
Nga ṅwambo wa u shaea ha muṅwe mushumo , vha tea u konḓelela vhuṱungu na thambulo fhethu hune vha shuma hone . 
Zwinzhi zwi dovha zwo sala kha mimasipala na mivhuso ya mavundu . 
Fhedzi ri a zwi ḓivha uri izwo zwi a ri thusa vhukuma . 
Musi vhulanguli uvhu vhu tshi dzhena ofisini mahoḽa , ro ḓi vhudza u shumesa u itela u fhaṱa muvhuso u bvelelaho .
A hu na na nthihi ine ya vha i sa katelwi zwenezwo vha nga nanga uri vha ite nyambedzano kha mbuelo dzo fhambanaho dzi re na tshivhalo .
Mulwadze na vha muṱa vha ḓo kona u ita khaṱhululo kha bodo , nahone milandu yoṱhe yo vhigwaho i ḓo sedzuluswa luthihi nga ṅwaha . 
Nyimele ya seli ha mikano ya Masipala ine ya vha Mavunduni a Mpumalanga na Limpopo i khou vhanga thaidzo dzi re na tshivhalo kha nyisedzo ya tshumelo i shumaho . 
Vhuongelo ha George ho shumisa sisiṱeme ya u thola kha muhasho wa mutakalo wa vhalwadze vha nnḓa u fhungudza tshifhinga tsha u lindela tsha vhalwadze , u khwinisa tshenzhemo ya mulwadze na u kutshimbidzele kwa u valelwa . 
Tshipikwa ndi u itela uri vha wane ndondolo ya khwine kha sibadela tshine vha tshi shumisa.OHSC i ḓo tsivhudza na u vhiga kha minisita wa mutakalo .
Zwenezwo-ha ho vho ḓo vhonala uri vhafumakadzi vhe vha farwa vho vha vha songo khakha na luthihi .
Milayo iyi na yone yo ita mutheo wa PMS u itela muvhuso wapo .
U monithara mushumo nga Vhaḓivhimakone vha CBP
( d ) u ṱanganedza phethishini , vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo .
Afrika Tshipembe ḽi tea u lavhelesa kha zwine zwa fhira tshiwo tsha zwinozwino na kha mvusuludzo ya tshifhinganyana . 
Zwi nga konadzea uri maanḓa avho a u vouta o lapfiswa hu tshi itelwa vhorapolotiki vhe vha dzhia tsheo tshifhingani tsho fhelaho . 
Mbonalo dza zwibveledzwa
13 U bvafhi iwe tshisusu ?
Kha miṅwha yo fhelaho , vhunzhi ha zwo thomiwaho zwo vha zwo lavhelelwa u bveledza nḓila dza mishumo kha tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Ri na tsumbo dzi vhonalaho dza zwo swikelelwaho nga mbekanyamushumo yapo .
Nyanḓadzamafhungo yo shuma vhukuma kha miṅwaha yo fhiraho , hu na miengedzo ya ndeme ya nṱha nahone i dzhielwaho nṱha , vhukati ha zwiṅwe . 
Zwine vha fanela u ita :
Nyambedzano yavhuḓi ya u amba na nga u tou ṅwala khathihi na zwikili zwa vhathu . 
Hezwi zwi ḓo engedza vhukoni ha vhulavhelesi ha malwadze ane a pfukela na a sa pfukeli khathihi na mafuvhalo , zwine zwa ḓo thusa uri a tumbulwe a tshi kha ḓi tou thoma , u thivhelwa na u ṱavhanya u fhindula kha hedzi nyimele .
( 1 ) Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu , nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaho vhu tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Khorotshitumbe ya vunḓu zwi sa kateli Mulangavunḓu , Mulangavunḓu u tea u dzudzanyulula Khabinethe .
Ngoho ya mafhungo ndi uri nyambedzano ndi ya nga ha u phaḓaladzwa zwi tshi vhambedzwa na u kuvhanganywa fhethu huthihi , ndi zwezwo fhedzi . 
U khwaṱhisa zwo sedzwaho , naho zwo ralo , ndi tshone tshipiḓa tshithihi tsha nyolo dza vhupo tsha u thivhela vhugevhenga . 
Tshikafhadzo ya muya khulwanesa u bva kha zwiendedzi i vha hone nga matsheloni musi vhathu vha tshi khou dzhahela uya mishumoni , zwo vhangwa nga u tsitsikana hu hulwanesa , u engedzea ha tshikafhadzo hu vhangwa nga nzhini dzi rotholaho na muya munzhi u sa fhefheḓi wa nga matsheloni . 
Ndo vha ndo tou fombe kha vhathetshelesi vhanga musi ndi tshi khou vhiga ?
Andadzani ˆ
Masipala wa vhuponi havho u ḓo vha rumels tshitatamennde tsha ṅwedzi tshi sumbedzaho muḓagasi kana maḓi o shumiswaho na tshelede ine vha tea u i badela .
Zwoṱhe izwi zwo sika mishumo na u khwinisa matshilo a vhathu vhashu .
Vha nga wana aḓirese na zwidodombedzwa zwa luṱingo kha madzhisiṱaraṱa wa khothe wapo .
Nga U thetshelesa na U amba , vhagudi vha kuvhanganya na u ita mafhungo , u fhaṱa nḓivho , u tandulula thaidzo , na u bvsela khagala mihumbulo na kuvhonele kwa zwithu .
U bulwa ha mafhungo a ndeme ho sedzwa :
Kha tshipi ḓa tsha zwidodombedzwa zwa Thengiso , vha sumbedzise :
Thikhedzo i si ya zwa masheleni : Hu humbelwa khothesheni u bva kha vhaṋetshedzi vha tshumelo vho themendelwaho
Tshumelo ndi ya mahala
Ri tea u fhaṱa " tshiimiswa tshi re na zwoṱhe " kha Muhasho wa Zwiko zwa Minerala u itela u dizaina na u laula maitele a u ṋea dziḽaisentsi dza ole dzi wanalaho lwanzheni na u ṱoḓa zwiko zwa gese na vhubveledzi . 
( 1 ) Miraḓḓo ya khorotshitumbe ya vunḓḓu , na vhurumiwa ha vunḓḓu ha tshoṱhe kha Khoro ya Vunḓḓu ya Lushaka -
Muvhigo u ṱalutshedza na u sengulusa maga ayo na u ṋekedza themendelo kha uri zwiṅwe zwiteṅwa zwa sisiṱeme zwi nga khwaṱhiswa hani . 
Zwi kwama avho vhane vha tenda kha zwa vhuloi .
Vhathu vhanzhi vha humbula uri phambano ya vhathu hu vha hu khou ambiwa phambano dzine dza vha hone vhukati ha vhathu vha mvelele dzo fhambanaho .
Musi vhuṱoḓesi ha zwa mbala vhu tshi nga shumiselwa ndingo ya theori , vhu nga dovha ha shumiselwa u tandula nyalo na u bveledza haiphothesisi na theori . 
Khabinethe i tama u tamela mashudu mavhuya vhathu vhoṱhe na dziholodei dzavhuḓi na uri roṱhe ri vhuye ri na mafulufulu nga ṅwaha wa 2015 roṱhe ri vhe na ngoho ya uri ri isa tshumelo nga ndaela ya muvhuso .
Mimodele miṋa ya ndeme ya ndangulo ya tshumelo ya nnyi na nnyi i nga ṱaluswa . 
U tea u kona u shuma nga madiso . 
U khwaṱhisedza uri masheleni o kovhelwaho themamveledziso ya vhuendedzi a shumiswa zwavhuḓi . 
Ri khou fhaṱa muvhuso wo simaho kha kushumele , u khwinisa kupuḽanele khathihi na vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele .
Khothe yo ṋetshedza nga nḓila yone ḽikumedzwa ḽiṅwe mbuletshedzo pfufhi . 
-- U shumisa maiti a nyito , hu tshi vanganywa na maṱaluli na maḓadzisi u itela u ṋea tshiimo tshone , Ṱhanḓavhudzo na ṱhaluso i gobolaho musi hu ambiwa , tsumbo , tshipitshi , u anetshela mafhungo , dibeithi
Kha nyimele ya Alfred Nzo , nga maanḓa kha vhupo ha mahayani ha sialala , vhunzhi ha zwiwo zwa mulilo zwi vha i khombo nahone nga u ralo a zwi khou langiwa . 
Huṅwe fhethu ho swaho hu khou thoma u sumbedza vhudalanyana vhune ha khou ḓa , fhedzi ahuna nyaluwo khulwane yo no vhaho hone . 
Vhuḓiimisi ha kereke yapo hafhu ho vha thikho ya ndayotewa ya tshiimiswa tsha kereke . 
Thaidzo afha ndi uri a si vhoṱhe vhathu vha Afrika Tshipembe vhane vha tenda uri hu na vhuloi , na uri lutendo ulu lu nga si vhonwe nga tshisaithifiki .
Hu na zwiṅwe zwinzhi zwi re khagala zwe nda sa zwi bule . 
Muhumbulo u re hone ndi wa uri madzangano a vhadzulapo , ane a vha madzangano maṱuku nga u tou angaredza , a na vhutepe na u vha tsini na tshitshavha tshi ṱoḓeaho uri tshi ḓo alusa mveledziso , na nḓisedzo ya tshumelo . 
Zwiṱirathedzhi zwa vhugudisi zwo vha khonivenshinala .
Muthu a no khou ranga phanḓḓa muṱangano u tea u ḓḓivhadza madzina a vhathu vho nangiwaho sa vhonkhetheni kha muṱangano , fhedzi a ho ngo tendelwa uri hu vhe na u hanedzana .
Sa izwi vhunzhi ha vhashumisi vha tshi toda madi , hu na khaedu nnzhi dza malugana na ndangulo ya zwiko zwa madi .
Ngamurahu mangwende aḓo bveledzwa a rengiswa nga kha maitele o teaho .
Maga a ndangulo ya thandela a angaredza zwipiḓa zwiṋa zwihulwane zwine zwa katela :
Nga dzi 11 dza Fulwi minisiṱa wa zwa vhuendi vha ḓo vha na nyambedzano na indasiṱeri .
Nga nṱha ha izwo , vhahaṱuli vha Khothe ya Vhashumi vha fanela u dzula vha tshi humbula uri a si u pfesesea ha mvelelo fhedzi hune ha fanela u sedzuluswa . 
Fhedziha , nga u guda nḓowenḓowe nnzhi vhukuma , vha ḓo wana nḓowenḓowe ya u tou ita malugana na izwi . 
GDP ya vhubveledzitshikati
Ngauralo , vhudzulo ha vhathu hu tea u dizainiwa hu na vhutepe u itela u shumiswa ha thekhinoḽodzhi dzo fhambanaho musi zwililelwa zwi tshi anda kha madungo o fhambanaho na kha khorido . 
AKHIRONIMI NA MAIPFITSHIKHAU
Maitele enea mathihi a ḓo shumiswa na kha miraḓo ya zwikwama zwa mindende zwazwino .
3.5. Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa Khwiṋiso wa Mafhungo a u Ta Miholo ya Miraḓo ya Zwiimiswa zwa Ndayotewa , 2013 .
MUSHUMOITWA WA 3.4
Khumbelo ya phasipoto ya wana
Tshivhumbeo tsha oﬁsi ndi tshi tevhelaho :
dzi elanaho na muelo
Tshipikwa
Vho ṱanganedzwa nga ngade dala i re na miroho yo fhambanaho na u dovha hafhu vha ḓiwana zwanḓa zwavho zwi na tshika nga u ṱavha dziṅwe egere hafhu dza zwiṅwe zwiraba . 
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha tshirendo , mitaladzi ( vese ) , maipfi , ndima ( zwiṱanza ) ,
Ri ṱuṱuwedza na vhaswa vhane vha khou fara miṅwaha ya 18 ṋaṅwaha , uri vha ṅwalise lwa u tou thoma uri vha kone u voutha .
1.8. Vhuṱambo he ha tshimbila zwavhuḓi ha Annual Diplomatic Fair ye ya farwa nga Muhasho wa Vhushaka ha Nnḓa na Nyanḓano na Proudly South Africa ngei Union Buildings nga ḽa 29 Tshimedzi 2016 ngei Pretoria zwi shuma sa luvhanḓe lwa ndeme lwa u funza tshitshavha nga ha vhudipuḽomati na zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya nnḓa ya Afrika Tshipembe .
U fhandekana ha nyelelo dza malaṱwa mbili idzi ndi ya vhuṱhogwa vhukuma . 
Komiti dza Wadi dzi tea hafhu u khwaṱhisedza vhukwamani na misi yoṱhe na mukhantseḽara wa wadi u itela u ṋea mihumbulo nga ha ndangulo ya kushumele , mugaganyagwama na maitele a pulane ya mveledziso yo ṱanganelanaho .
Khumbelo ya u shandula close corporation uri i vhe khamphani
Zwa u laṱekanya mashika hu siho mulayoni ndi mafhungo ane a khou itea misi yoṱhe , nahone vhadzulapo vha vhona zwi tshi nga zwi khou ṋaṋa . 
Mbuelo yo Salaho : Mbuelo dzo salaho kha dzo itwaho zwanḓani zwa vhashelamulenzhe vha vharema , nga murahu ha u kokodzelwa tshelede i langwaho nga vhashelamulenzhe vha vharema . 
MUSHUMO NA VHUḒIFHINDULELI ZWA PHALAMENNDE KHA U LONDOTA MUPO
Mabulayo ayo a si na ṱhoho a fanela u sasaladzwa nga maAfrika Tshipembe roṱhe .
U lwa na vhuaḓa zwi ṱoḓa maga a u khwinisa ndaulo ya masheleni na u vusuludza zwa marengele muvhusoni . 
Ndi khou tou bva u wana nzudzanyo ya vhuvhili yanga ya Mulanguli wa Sekhithara ya Tshitshavha nahone ndo takadzwa vhukuma nga khwaḽithi ya zwi ngomu na dizaini . 
U bveledza , nga tshifhinga tshavhuḓi , zwikimu zwiswa zwo vhalaho zwa maḓi u itela u isedza dziḓoroboni na kha senthara dza nḓowetshumo , sisiṱeme dza tsheledzo ntswa ngei govhani ḽa mulambo wa Umzimvubu na luvhanḓeni lwa Makatini , na mbekanyamushumo dza u vhulunga maḓi u itela u khwinisa tshumiso ya maḓi na vhukoni .
d ) Vho Dokotela Maseka Lesaoana ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
U engedzea ha madzulo a Israeli zwi sedzela fhasi vhuḓidini ha ḽifhasi ho sedzaho kha u wana thandululo ya mashango mavhili na thendelano ya Oslo .
Mafhungondeme:1 : U wana tshumelo dza mutakalo
Mveledziso ya mbekanyamaitele ya ndulamiso yo livhiswaho kha maṅwe masia ane ha sa khou shumiwa zwavhuḓi .
u wanalela ha dziṅwe thekhinoḽodzi kana zwibveledzwa zwi yelanaho ; na
Lavhelesani tshifanyiso tsha akhwariamu na tsha phosiṱara .
Vha ḓo kona u ḓadza mbuyelo kha website .
U vha khagala , hu si na u dzumba kana u thithiedza tshithu .
Talelani tshitwa nga muvhala mudala .
Tshivhumbeo tsha Mbuelo ya Tshinyalelo ya Ṅwedzi nga ṅwedzi tshi sumbedzaho tshinyalelo fhedzi nga tshifhinga tsha mbadelo nahone a tshi sumbedzi vhuḓikumedzeli . 
Kha hu sikiwe tshikhala tsha u vhalela nṱha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u itela u thusa vhagudi kha nyaluwo ya ḓivhaipfi .
Ho ṅwalwa mafhungo o teaho fhedzi hu na vhukhakhi mavhili a si na vhushaka ha ndongazwiga na / kana u na tshifanyiso . khethekanya maipfi .
Masipala unga , u ṱuṱuwedza mbadelo , na u pfufha avho vha no badela zwavhudi , ni dzhiele nṱha tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe magavhelo nga u badela akhaunthu . 
U shuma sa mutshimbidzanyito dza tshitshavha
Afrika Tshipembe na European Union ( EU ) vha khou khunyeledza nyambedzano vha na muhumbulo wa u khunyeledza thendelano ya mbambadzo na mveledziso . 
Dzimbalombalo nga mpfu na zwivhangi zwa lufu zwi na mushumo kha linga tshiimo tsha mutakalo woṱhe wa vhathu . 
Feme i ḓo ita mushumo ya dovha ya isa matheriala wa mbambadzo wo lugelaho u ṱanwa kha mbambadzo . 
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo
1.3.2 uri invoisi dzoṱhe dzi no ṱoḓea dzi no kwama mushumo we wa khunyeledzwa tshifhinga tshifhio na tshifhio , dzi ḓo bvisiwa sa zwe zwa sumbedzwa kha phurekhisheni dza kushumiselwe kwa masheleni nauri mbadelo dza invoisi idzi dzi nga lavhelelwa u badelwa nga tshifhinga sa zwe zwa sumbedzwa kha phurekhisheni dza kushumiselwe kwa masheleni ; nauri
Vhalanguli vha nga tea u pfumbudzwa siani ḽa :
Honeha , ngauri u guda luambo ndi maitele o vanganaho , zwikili zwi fhiraho tshithihi zwi ḓo shumiswa .
Khalaṅwaha nṋa
Kha ḽiṅwe sia , khuḓano i nga fhaṱa vhuthihi ha tshigwada nga u bvisela khagala u sa pfesesana na zwine vha tenda .
Musi madzangano atshi khou shuma tshiphirini , mafhungo ano yelana na nḓila ovha atshi tendelaniwa khao nga u tou ṅwaliwa kana nga mulomo . 
Zwi ita vhugai
Nḓivho ya mibvumo Nyito ya minethe ya 15 ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe Vhunzhi ha nyito dza mibvumo dzi nga ḓivhadzwa nga tshifhinga tsha mitambo kana dangani .
Naho zwo ralo , muvhigo u kha ḓi vha wa ndeme sa izwi u vhuṱanzi ha uri gese i bvisaho miṱodzi yo ambiwa nga hayo vhusiku honoho nahone a zwo ngo tou vha , sa zwine zwa khou sumbedziswa zwone , mazwifhi maswa . 
Bayodaivesithi ndi thanganyeloguṱe ya zwithu zwoṱhe zwi tshilaho ḽifhasini , u bva kha dzidzhini dza zwi tshilaho kha ekhosisiteme yoṱhe . 
U ṋekedza ḽikumedzwa ( mosheni ) na u ḽi imelela
U ita nyambedzano na mudzulatsini U anetshela tshiṱori
( b ) u vhumba nḓḓila na matshimbidzele a u vhea mikano nga tshigwada tsho ḓḓiimelaho ; na musi
Vhubveledzi uvhu zwa zwino vhu khou shumiswa nahone ho bveledza khwiṋiso dzi vhonalaho kha u shumana na kushumele , nga maanḓa u shumana na vhukoni . 
U dzhiwa murahu ha tshiendisi tshenetshi sa zwo sumbedziswaho kha ndaulo 69 .
Masana a thusa mivhili yashu kha u sika Vithamini D.
Zwi dzhiela nṱha vhuṱumani vhukati ha nyito dza vhathu kha kushumele kwa vhupo vhu vhonalaho na ha matshilisano , na ha matshilisano na hu vhonalaho . 
U vhala ha tshigwada tshithihi vhe na mudededzi zwibveledzwa zwo hudzwaho zwine zwa nga zwirendo , phosiṱara , Bugu
U sedza kha khwaṱhisedzo na u konadzea ha zwithu , u ḓadzisa miṅwe mishumo kana thandela ine ya nga thusa u swikelela tshiṱirathedzhi .
Zwavhuḓivhuḓi , hu na maṅwalwa maṱukuṱuku nga ha tshikalainflesheni ane muthu a fanela u pika one musi hu na madzhenuwo a mbambedzamitengo . 
Vhashelamulenzhe vho lavhelesa nga vhuphara vhuṱumani vhukati ha mutakalo wa muhumbulo na phatheni dza vhugevhenga tshitshavhani na u ḓisa mbudziso arali theo ya mulayo ya zwino i tshi ri thusa lwo linganaho kha maitele a tsengo na u valelwa ha vhathu hu na khaedu idzi . 
Kha vha ḓivhadze vhashumi vhoṱhe nga ha nyengedzedzo ntswa kha Ḓurou ya Mbekanyamushumo ya Ḽaiburari , ndimuso ya vhashumi vhoṱhe kha tsheo khulwane dzo dzhiwaho na ṱhanganedzo dzo itwaho u vhekanya na u sedzulusa mvelaphanḓa dzi tshi khou vhambedzwa na tshiṱirathedzhi tsha bindu . 
Vha Poswo ya Afurika Tshipembe a vha koni u khwaṱhisedza uri imeiḽi iyi a i na vhukhakhi , vairasi , u dzhenelelwa kana u thithiswa nahone a vha nga vhi na vhuḓifhinduleli ha kha imeiḽi ya muthu ene muṋe na / kana mihumbulo yo bulwaho khayo . 
Vhunzhi hashu ro no dzula kha miṱangano ri tshi khou ṅwala zwe ra vha ri tshi humbula uri ndi maambiwa fhedzi ra wanulusa nga murahu uri a ro ngo rekhoda mafhungo a ndeme kana notsi dze ra dzhia a dzo ngo vhuya dza shumiswa .
Atikili ya gurannḓa/ magazini / radio
Khethekanyo yo ita zwa sesheni dza tshenzhelo ya vhuaḓa na vhuḓifari u itela vhashumi vhaswa vha re nga ngomu kha Muhasho hu na tshumisano na vha Vhugudisi na Mveledziso . 
Eskom i ḓo ṋetshedza ḽikumedzwa ḽa masheleni ḽo dodombedzwaho u itela u langa masheleni ane a ḓo vha a tshi khou bva a tshi dzhena nga murahu ha ṅwaha wa 2015 .
( a ) Khoro ya Lushaka i fanela u-
Kha vha ḓadze Form B i rumelwaho phanḓa ha musi hu tshi itwa mbadelo ya masheleni kha muraḓo wa tshikwama .
Mushumo wa u ḓi ṱola kha Vunḓu ḽa Kapa Vhukovhela u khou itwa fhethu huthihi . 
3.2.1 Thebuḽu ya phaḓaladzo ya zwibveledzwa
U angaredza tshinyalelo iyi , nyaluwo kha tsudzuluso ya vhulondavhathu na tshinyalelo ya masheleni zwi a fhungudzea , fhedzi zwi ḓi dzula zwi zwa khwine . 
vhaofisiri vha masipala .
Ndi ngazwo kha Vhuimo ha Mutheo ho randelwa tshifhinga u itela zwikili hezwi zwivhili zwa ndeme .
Khophi mbili ndi dza ofisini ngeno ya vhuraru i tshi ḓo farwa nga vhone sa vhuṱanzi ha khumbelo .
PHOSITARA 4 Mafhungo a muvhigo wa nga ha maitele a u pulana a iswa kha vhadzulapo
Ṱhumanyo iyi i tendela imeiḽi yo fhelelaho na tswikelelo ya inthanethe kha vhashumisi vhoṱhe , khathihi na u kovhana zwiko zwa IT . 
U tshimbidza zwa tshumiso ya u dzudzanywa ha ṱhoho ya mavu . 
Fhedzi , ndango kha akhaunthu dza pfuma dzi dzula dzi hone , nahone musi hu na nḓaḓo ya kha ḽa Asia ya mahoḽa , hu na khonadzeo dza uri dzi leḓiswe tshiṅwe tshifhinga . 
Tshandukiso yo itiswa nga mbofholowo ya sekithara ya vhudavhidzani ha eḽekitroniki na nyaluwo i sa imi ya thekhinoḽodzhi zwe zwa ita uri dziňwe mbetshelwa dzi re kha mulayo dzi si tsha shuma .
U bva tshi tshetsho masipala wo vha u tshi tou hira vhashumi u bva nnḓa musi hu tshi itwa mabunga , hune ṱhanganyelo dza vhaṋetshedzi vha tshumelo vhavhili vha vha vho tiwa u itela u thusa masipala uri u ṱavhanyedzise maitele a u dzhena kha mafhungo a mushumo wo salelaho murahu wa tshampungane . 
Mushwana vho dovha hafhu vha themendela uri Mulangi-Dzhenerala wa Muhasho , Vho Mavuso Msimang , vha khwinise nḓila dza u langa masheleni kha ofisi ya Vho Gigaba .
Hu na khaedu dzi si gathi dzi dzindelaho dzine dza kha ḓi ḓa maelana na zwitivha zwi re na vhulali zwi re hone . 
Nzudzanyo , ndangulo dza nḓisedzo ya thundu , ndangulo ya u renga kana ndalukano i elanaho na zwenezwo . 
_ Kha vha tevhedze ndaela , nga maanḓa hedzo dzi re na vhushaka na PPE
Gavhelo ḽa Tshumelo dza Ḽaiburari dza Tshitshavha ḽo livhiswa kha u thusa Maafurika Tshipembe u swikelela nḓivho na Mafhungo u khwinisa nyimele yavho ya ikonomi ya matshilisano . 
U shumisa Foramu ya CBP na Masipala kha u guda na u monithara na u ela malugana na pfukelamadzangano
Masiandoitwa a mavu a tshi vha swoga , Munangudzo wa Mavu na Gomelelo zwi kundisa ndingo dzo livhaho kha u fhelisa vhushai , u londola tsireledzo ya zwiḽiwa , u engedza ndeme na vhunzhi ha maḓi , u konḓelela na khwiniso kha tshanduko ya kilima khathihi na u swikelela mveledziso i vhuedzaho .
Hekithara
Kha vha rere nga ha uri mathemo a ṱhalutshedzo na khumbulelo a amba mini kha ngona dza saintsi , nga u dodombedza . 
Muphuresidennde wa Kale wa Riphabuḽiki , Vho-Thabo Mbeki ,
Matshudeni vho ṋekedza bazari hu na khwaṱhisedzo kha zwigwada zwe zwa vha zwi sa dzhielwi nṱha zwi ḽa kale , sa zwa vhaswa na matshudeni a vhafumakadzi vho ḓiṅwalisaho kha mbekanyamushumo dza vhuinzhiniara . 
Ṱhuṱhuwedzo ya tsheo iyi ndi yauri vhomadzhisiṱiraṱa a vha tsha tendelwa uri vha kaidze kana u pfumbudza vhatshutshisi . 
U dzhiela nṱha mihumbulo ine ya lwa/ kuḓana na yawe na u fhindula kha nyimele nga nḓila yo teaho
Vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya kushumele vhu zwanḓani zwa minidzhere wa masipala .
Miraḓo ya Komiti ya Wadi na Vhatshimbidzi vha CBP vho ṱhaphudzaho mabammbiri a tsenguluso ya u ḓiṱunḓela vha fara therisano dza tshigwada .
Vha ite nḓowe nḓowe ya u ḓinetulusa sa nga kha u femela ngomu na u femela nnḓa u itela u thusa u langa mutsiko .
Tsivhudzo kha Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhane vha endela mashango a nnḓa
Hune zwa konadzea , zwa vhukwamani zwi a itwa nga haya maanḓalanga hu tshi shumiswa zwigwada zwa mishumo yo fhambanaho zwine zwa vha madokotela a muhumbulo , vhashumi vha manese a zwa muhumbulo , vhaḓivhi vha zwa mihumbulo , vhorakhemisi , vhashumelavhapo na vhaongi vha mihumbulo mishumoni . 
Zwi ṱoḓa u dzhenelela ha masipala woṱhe na vhadzulapo kha masipala wonoyo u wana nḓila dza khwinesa dza thandululo kha u swikela mveledziso dzo khwaṱhaho .
Naho u tsela fhasi ha ikonomi zwo fhungudza luvhilo lwashu , fhedzi a zwo ngo shandukisa he ra livha . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha muṋe wa goloi u vhona uri ḽaisentsi i a vusuludzwa .
Mbalombalo dzi re afha fhasi dzi sumbedza mbambedzo ya nyaluwo ya ikonomi ya vhupo vhu re fhasi ha masipala wa Prince Albert musi i tshi vhambedzwa na ya Tshiṱiriki tsha Central Karoo . 
Vho Brooks vho shumisa ndaka yawe sa ofisi . 
ṱuṱuwedza vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho kha tshitshavha tshoṱhe u itela u shumisana u tandulula thaidzo .
U vhala a tshi vho tou elela na mutsindo e nawo , a tshi bula maipfi nga ngona nahone nga vhuronwane .
U kundelwa u tevhedza milayo iyi zwi nga ita uri ṋetshedzo yavho i sa ṱanganedzwe . 
U sudzuluwa ha muvhili : u thamuwa , u fhufha , u gada , u gidima na u tamba khadi na khonani hu tshi tshintshwa masia
Kha ḽiṅwe sia , muya wa vhuthihi ha mashangoḓavha wo vha zwiṱalusi zwa vhushaka hashu lwa miṅwaha minzhi hu u ita uri tshumisano yashu i dzhenelele u ya kha maṅwe masia a vhuthu . 
Iṅwe mbuelo malugana na mvelelo ya u khwinisea ha pfunzo i ḓo vha yauri zwithivheli kha zwikili , zwi kokodzelaho nṱha vhashumi vha re na zwikili , zwi ḓo fhungudzwa nahone zwa dovha zwa bviswa tshoṱhe . 
Zwiko zwa minerala wa Afrika na ole zwi khou ṱumanywa u itela mvelaphanḓa na mveledziso . 
China ḽo vhigwa sa ḽo ṱanganedzaho vhurangeli uhu huswa nga nḓila yavhuḓi ḽa vhudza masia oṱhe uri a thome hafhu nyambedzano . 
1.3. Khabinethe yo livhuwa maAfurika Tshipembe vhoṱhe kha u tikedza Ḓuvha ḽa Mitambo na Mvelele ḽa Nelson Mandela ḽo fariwaho hu u itela u thusa thandela ya Sibadela tsha Vhana tsha Nelson Mandela .
Nṱhani ha izwo , tshiṱirathedzhi tshi ḓo , he zwa tea , katela vhuṋe ha nnyi na nnyi na mabinduṱhanganelwa . 
Aarli close corporation ( CC ) yo bviswa kha mutevhe , hu nga itwa
U vhambadza na u shuma tshumelo dza thikhedzo ya vhudavhidzani kha khethekanyo na mbekanyamushumo dzoṱhe dza muhasho . 
Tshikalo tsha u ela nga tshivhalo tsha ṱhahelelo ya vhuvhiludzi kha zwikalo zwa tshifhinga tsho fhambanaho nga u ralo zwa vhanga u hulela ha gomelelo . 
Ḽa USA ḽo vha murangaphanḓa kha mveledzo ya zwihali zwa vhoṱhe na zwa nyukilia . 
3 . U tholwa
IZWO nḓivho ya zwa HIV yo engedzedzwa nahone u anda ha HIV ho fhungudzwa
Samithi ya Lushaka i ḓo sumbedza u dzhenelela nga muvhuso hu u itela thikhedzo ya u shela mulenzhe lwa tshoṱhe kha ikonomi na tswikelo nga vharema kha ikonomi khulwane , nga nḓila ine zwa ḓo thusa u alusa ikonomi .
Dziṅwe tshenzhelo u bva fhasi
Kutshimbilele na u paḓalala ha makovho a dayi zwi sedziwa nga fodo dza muyani kana nga u tevhela vhuṱala kha mudzinge wa govho hu tshi shumiswa ngalavha ya ṱhoḓisiso i re na GPS . 
Fomo ya phurofoma ya u vhiga ndi tsumbanḓila yo tou ṅwalwaho , kana fomo , ine vha nga i ḓadza u fhirisa u ḓa na fomethe yavho .
Vhuṱumani vhukati ha tshiedziswa tsha vhulanguli na vhurangaphanḓa vhu farwa nga nḓila yo kalulaho . 
Ndi tama u amba nga ha zwa ndeme zwine ra ḓo sedza khazwo ri tshi ya phanḓa na ṅwaha .
Musi zwo fanela , ndi khou dovholola , uri musi zwo fhelela , tshiimo tsha Vundu ḽashu tshi a pfala . 
Vha fanela u isa Ndaela ya Tsireledzo ya Tshifhinganyana kha Ofisi ya Sherifu kana tshiṱitshini tsha mapholisa tshine tsha vha tsini na hune muhwelelwa a shuma kana a dzula hone .
U shumisa zwidodombedzwa zwo khetheaho
Shandikisa vhushaka ha maanḓa a sa linganiho vhukati ha vhanna na vhafumakadzi .
10. Muofisi wa u ṱoḓisisa , mutshutshisi wa tshitshavha muhulwane kana muimeli wa Ofisi ya Mulangi wa Vhutshutshisi ha Tshitshavha u ḓo vhona uri , nga murahu ha tsedzuluso yo teaho na hune dziṅwe ṱhoḓea dza vha dzo swikelelwa , vha vhewe kha mbekanyamushumo ya tsireledzo ya ṱhanzi arali vha tshi khou shushedzwa .
Tshelede yo ṱoḓiwaho ya izwi i a badelwa murahu nga vhuḓalo arali aphiḽi ya tshimbila zwavhuḓi . 
U dzheniselwa maḓi miṱani ho engedzedzwa u sa i zwi ri tshi khou pulana u fhelisa dzibommbi dza maḓi dzi shumiswaho nga muṅwe na muṅwe . 
( 5 ) Khethekanyo ya 213 , 214 215 , 216 , 218 , 226 , 227 , 228 , 229 na 230 dzi thoma u shuma u bva nga ḽa 1 Phando 1998 , fhedzi hezwi a zwi thivheli u thoma u shumiswa hu tshi tevhelwa Mulayotewa , mulayo wo lavhelelwaho kha mbetshelo idzi hu saathu u swika ḓuvha iḽo .
Kha hu shumiswe ndango ya goloi dza muvhuso na u vhea rekhodo dza tshumelo na zwibviswa . 
Ṋotshi dzi anḓadza muvula .
Izwi zwi , naho zwo ralo , a zwi ambi uri zwi nga si lange rekhodo dzazwo dza elekiṱhironiki . 
Miṱangano ya komiti ya misi na thabelo , thikhedzo ya vhathu . 
Zwiṱepisi zwi tea u thivhelwa hune ho ḓalesa vhunzhi ha vhaendangaṋayo vha wanala hone . 
Vhuimo ha zwa mbingano ;
Tshikhala tshi tikedzaho mupo nga ngomu kha hugaledzwa tshi fanela u vha tshikhala tshi re na vhubveledzi . 
Zwivhumbi zwa u tsa ha ekonomi lwa tshifhinganyana zwo gaganywaho na kupfeseselwe kwazwo zwi ḓo fhambana , fhedzi zwidodombedzwa zwi re kha tsenguluso zwi ḓo vha zwi tshi fana . 
Ndi tama u livhisa ndiliso kha u ri sia ha munna wa vhaṋe Muṱhomphei Vho Ben Skhosana , muṅwe wavho shumesaho lwa tshifhinga tshilapfu vha dovha vha vha muraḓo muhulwane wa nnḓu ino ya khuliso vha dovha vha vha Minisiṱa wa kale wa Tshumelo dza Ndulamiso .
U pfukiselwa kha tshikwama u itela kushumele kwa Bodo ya Pfumbudzo ya Muvhuso Wapo na senthara dza fumi na nṱhanu dza pfumbudzo dza muvhuso wapo . 
Ho vha na ndozwo zwo itiswa nga mitengo ya maḓulu a u rothodza nnda nga nṱhani ha u swika u lenga khathihi na u ṋetshedza masheleni a zwibveledzwa . 
Thagethe ya ḽishandi ḽa Orwell afha ndi maitele a vhaṅwe vhorapolotiki a u pfuka vha ya kha mahoro mahanedzi musi khetho dzi tsini . 
4 U LANGULA CBP
1.5 Khabinethe yo tendela u bviswa ha muvhigo wa Mvetamveto ya Shango ya u Thoma nga ha Mbumbano ya Dzitshakha kha Pfanelo dza Vhathu vha re na Vhuholefhali , u itela vhupfiwa nga tshitshavha ha tshifhinga tsha maḓuvha a 20 .
Mafhungotsivhudzi nga nzulele i re dziwadini nga u tou angaredza , mivhunduni yo fhambanaho shangoni na kha zwigwada zwa kutshilele kugede ;
Milayo ine ya langa nḓowetshumo , Maitele a zwino a u fhaṱa na maṅwe , Ndangulo ya mabindu a zwa vhufhaṱi , Ndangulo ya Fhethu hune ha khou fhaṱiwa , Mutakalo na Tsireledzo Mushumoni , Vhushaka havhuḓi ha zwa vhashumi na u wanwa ha zwikhala zwa mushumo . 
Ṱhalutshedzo iyi ndi yone yo itisa uri muṅwe muthu a ḓivheaho sa Kruger a ṱalulwe sa ene muthu we a vha e na phetsho ya ḽiṱo vhusiku honovho . 
3.6 Khwaṱhisedza uri tswayo dzi vhonalaho na masia zwi a ṋetshedzwa khothe na uri zwi ḓo laedza hune rumu ya khothe ya vha hone .
Mbekanyamaitele i amba tshiṱirathedzhi tsha u bveledza phambano ya nyambo Afrika Tshipembe na u ṱuṱuwedza ṱhompho ya pfanelo dza luambo . 
Ethnobiology ISE i ṱuṱuwedza na u tikedza vhuṱumani vhukati ha phambano ya zwi tshilaho na mvelele na mushumo muhumlwane wa vhathu vhapo kha ndaulo ya zwiithu zwo fhambanaho zwi tshilaho na vhufa ha mvelele .
U bula ḽa uri ḽiṅwalo ḽo takalelwa naa kana hai , na u kona u imelela uri ndi ngani ( sa , tshiṱori itshi a tsho ngo nḓifhela ngauri . . . )
Izwo ndi zwone zwine Ndayotewa ya ṱoḓa zwone .
U khwiṋiswa ha sisiṱeme dza zwa basheleni dza vhupo nga u khwaṱhisedza ndango dza nga ngomu , hu tshi katelwa u thomiwa ha thasululo dza u swikelela bayomeṱiriki u mona na sisiṱeme dza zwa masheleni na u khwiṋisa ndeme ya data u mona na vundu na kha vhuimo ha masipala . 
U rangela u vhala ( U ḓivhadza
Maitele a u tandulula thaidzo na one a khou themendelwa , hune vhagudi vha ṱuṱuwedzwa u ṋetshedza tsumbo dza ngudo dza thaidzo dza vhukuma dzine dza khou ṱanganiwa nadzo henefho fhethu . 
Vha dzhiele nzhele : mishumoitwa ya vhuṱumani ya 6 na tshishumiswa ndi zwa u shumiswa kha ṅwaha wa 3 wa CBP zwo ṱumiwa kha IDP nahone zwi wanala kha Khethekanyo 7 ya gaidi ino .
U tsikeledza hu nga shumiswa u fhungudza vhuḓifari , nga maanḓa vhuḓifari ho pfufhiwaho tshifhinga tsho fhelaho . 
Mugaganyagwama wo sedzanaho na zwa mbeu ndi mini ?
Vhukoni kha ṱhalusamagudwa zwi ḓo ṋea mugudi zwikili zwine zwa ṱoḓiwa kha u ita mushumo wa ndeme kha mveledziso ya tshitshavha na uri zwi ḓo engedza khonadzeo ya uri mugudi a wane mushumo kha masia aya mavhili e a thomiwa a mveledziso ya tshitshavha .
A hu na u hanedza ho tou ṅwalwaho he ha ṋetshedzwa , na muhumbeli wa khaṱhululo o khwinisa khumbelo yawe lwa tshiofisi . 
Fhedzi ri khou ya phanḓa , ro ḓiimisela u swikelela mushumo washu wa u fhaṱa vhutshilo ha khwiṋe ha vhoṱhe .
Zwenezwo u pulanwa ha zwiimiswa zwa tshitshavha ha zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa vhudzulo hu ḓo fhambana . 
Na lwa vhusumbe .
Afrika Tshipembe na US a khou bvela phanḓa u ḓiphina nga vhushaka ho khwaṱhaho kha masia o fhambanaho a nyanḓano hu tshi katelwa polotiki , matshilisano na mafhungo a tsireledzo .
Pulane ya u shuma
Vhurangeli uvhu vhu ḓo sika mishumo ya zwigidi i yaho phanḓa na zwikhala zwa mishumo , na ḽimaga ḽa vhubveledzi ha zwidimela zwiswa ḽi re kati ngei Nigel , kha ḽa Ekurhuleni .
Fhedzi , zwi a mangadza uri ndi vhudavhidzani vhangana vhane vha kundelwa u vhudzisa arali madzangano avho a tshi nga kona u phetha phulufhedziso dze dza itwa . 
Dzina ḽa vhukuma ḽa khemikhala ya soda i vhangaho mukumbululo ine ya bveledzwa kha sele dza eḽekthroḽaiti tharu ndi ḽifhio ? 
Kha vha rwele ṋomboro ya luṱingo ya Crime Stop tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe ya 08600 10111 .
U shela mulenzhe u bva kha munyeṱulelo wa mbonalo ya thandela ya vhupoṱeli kha vhunzhi ha zwithu , modele wa mbadelo na ṱhalutshedzo ya mashumele . 
Ndalukanyo iyi yo dizainelwa nga maanḓa u thusa na u ṱama vhagudi uri vha phethe mishumo yavho ya u shumela na u shandukisa kereke na tshitshavha . 
Sankambe tsha mbo vukuluku , tsha gidima tshi murahu ha tshibode .
Zwavhuḓivhuḓi ro sedza mashango ane a kho ḓibveledzisa , vhashumi vha shuma mishumo i sa ḓivhalei , mishumo i si na tsireledzo na miholo ya fhasi . 
Ndugiselo dzashu dza thonamennde ya 2010 dzo no ḓisumbedza uri ṋamusi ho no vha khwiṋe kha mulovha . 
d ) mutevhe wa vhukwamani ha vhaofisiri vha mafhungo kha muvhuso .
Dzi katela matheriaḽa 100% ya mutengo wa Tshikimu
Nndwa ya u lwa na zwidzidzivhadzi i tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka nahone nyambedzano dzi fhasi ha AU kha u linga u swikelela zwipikwa u ya nga Buthano ḽa Vhugevhenga ho Dzudzanywaho vhu Pfukaho mikano na Zwidzidzivhadzi nga UN , Ndangulo ya Zwidzidzivhadzi kha Pulane ya Nyito ya AU ( 2013-2017 ) na tsheo dza BRICS ( Brazil , Russia , India , China na Afrika Tshipembe ) .
U engedza izwo , Tshumelo ya Muthelo wa Mbuelo i maanḓafhadzwa u itela u khwaṱhisa vhuḓifhinduleli ha mbuelo dza vhubindudzi na akhaunthu dza bannga u itela u swikelela khwalo dzoṱhe dza muthelo dzi so ngo badelwaho . 
U ḓadzisa zwenezwo , zwiko zwi re hone kha madzangano a ndondolo ya vhana fhethu ho fhambanaho zwo fhambana zwihulwane . 
Ndi nga u dzhiela nṱha ha mimasipala u shumisa lwo fhelelaho vhukoni ha zwa masheleni , zwine zwa sumbedza u dzudza tshifhingani tshifhinga tshoṱhe dathabeisi ya ndaka dzavho , u sedza hafhu phimo dza mithelo yavho na u khwinisa u kuvhanganya mbuelo yapo . 
u vhea ṱhoḓea dza fhasi dzine dza vha khagala kha kuitele kwa vhudzheneleli vhune ha shuma kha masipala yoṱhe nga nḓila ya ndaulo ; na
tshibveledzwa )
Madzadza a u ita ngao matambwa na u ita dziṅwe nyito dza orala .
( i ) milayo yo ṱanganelaho ya komiti ;
Mbuelo dza ikonomi na dza mushumo dzi fhira mitengo kana mbadelo .
Matheriala a Vhugudisi
Muvhuso u ṱanganedza uri vhana , vhafumakadzi na vhaholefhali vha wela kha zwigwada zwi songo tsireledzeaho kha nyimele dza vhushai na uri kanzhi a vha na zwikhala zwa u bva kha nyimele iyo . 
Nga nḓila hei vhorakhonṱhiraka vha a kona u wa na mbadelo dzavhuḓi dza matheriala na zwiendedzi , zwo ḓisendeka kha ikonomi ya tshikalo tsha thendara dza vundu na dza dzingu na vhukhwine ha matheriala o ṋetshedzwaho a a khwinisea . 
Tshivhalo tsha vhashumelwa vha vhaholefhali vho khuthadzwaho kha senthara dzi tshimbidzwaho nga Muvhuso . 
b ) Vho Reitumetse Jacqueline Huntley ( u tholwa hafhu ) ; na
Mbekanyamaitele dzi tea u fhelekedzwa nga nyendedzi dzo khetheaho dza muhasho dzine dza tea u vha mvetomveto ya thungo na u bviswa kathihi na mbekanyamaitele ya vhoṱhe . 
Nṱhani ha u lingedza u sika milayo miswa kha manweledzo , zwi sumbedza zwi tshi pfala kha milayo ya fesheni yo sedzaho kha u tandulula thaidzo dza mbingano dza mifuda yoṱhe . 
Zwigwevho izwi zwi isa mulaedza wo khwaṱhaho kha zwigevhenga wa uri zwiito zwa vhutshinyi a zwi nga ḓo ṱanganedzwa .
Vhahumbeli vha mazhendedzi a muvhuso vha tea u khwaṱhisedza uri thandela dzoṱhe dzo bveledziswaho hu na vhukwamani ho teaho na zwitshavha . 
Nga nyito kuitele uku kwo swikelela u bvelela hu hulwanesa kha kharikhuḽamu u itela zwikolo zwa phuraimari . 
( 2 ) Ndi Muphuresidennde fhedzi ane a vha Ṱhoho ya maanḓḓalanga a lushaka,ane a nga ḓḓivhadza u shumiswa ha mmbi -
Tshifhinga tshoṱhe , zwikhala zwi a bvelela zwine vha nga zwi shumisa uri vha vhuelwe u itela uri vha pfukise mulaedza nga ḓivhambalo nga nḓila i takadzaho . 
U ṱanganya mafhungotsivhudzi a u pulana
Ni songo fanywa no nwa tshithu tshine na si vhe na vhuṱanzi natsho .
U lwisa vhafumakadzi na vhana zwo no vha nṱhesa nga maanḓa .
Khumbelo ya u shandula close corporation uri i vhe khamphani
Arali ṱhanziela yo bulwaho i songo dzheniswa , thendara i ḓo dzhiiwa sa i sa shumi . 
Kha vha dzudzanye uri tshikepe tshi ṱoliwe nga vha Samsa uri tshi kha ḓi vha tsho lugela u shuma lwanzheni naa ho tevhelwa maitele a ṱholo ya u wana ṱhanziela ya tsireledzo .
Zwa nga vhonala zwo tea u hira tshiendedzi , mazhendedzi a Muhahso a funeswaho a tea u sumiswa , nahone khethekanyo ya tshiendedzi i tea u tevhedza zwo randelwaho nga Muhasho . 
Tshikimu tsha Tshikwama tsha Thuso tsha Vhagudi tsha Lushaka ( NSFAS ) tshe tsha lambedza vhagudi vha shayaho tsho engedza nga masheleni u bva kha R300 miḽioni u ya kha R9 , 5 biḽioni .
U fhuredzela ( u manipuḽeitha )
Kha tshipitshi tshavho vha nga kona u sumbedza ndivhuwo dzavho kha vhabebi vhavho kha zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha shela mulenzhe ngazwo kha u vha alusa na kha khonani dzavho uri thikhedzo yavho yo amba mini kha vhone . 
Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou ewa tshidzul
Phindulo : Muraḓo u tea u litsha mushumo , sa musi a tshi tea u vha mukhethi kha wadi uri a vhe kha komiti ya wadi .
Ndi tama u fhululedza migodi kha zwe ya zwi ita u ri thusa na ikonomi yashu kha u tandulula thaidzo ye ra ṱangana nayo nga 24 Phando .
Dipuḽoma ya musi muthu o no ṱhaphudza digirii ya u Bebisa na u Ṱhogomela Vhaimana i ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
U shumisa mishumo ya vhutsila na zwinyanyuli zwa u vhona zwi tshi vhambedzwa na mushumo wa vhone vhaṋe
Musi ri khou lugisela tshanduko , hezwi zwi ḓo thoma ndeme khulwane . 
( a ) u Khwimiswa huṅwe na huṅwe kana u vhulahwa huṅwe na huṅwe ha uyo mulayo nga ndangulo yo teaho ; na
Hezwi zwi nga itea arali vho pfulutshela kha muṅwe muhasho .
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i ṱo ḓeaho i sa lifhelwi murahu .
Mbekanyamushumo ya u fhelisa zwikolo zwa mavu i khou ṱanganyiswa na dziṅwe mbekanyamushumo u ita uri vhutshilo vhu leluwe kha vhana vha zwikolo zwa mahayani shangoni ḽashu . 
U dovha u anetshela tshiṱori
Luṱingo : 012 473-0236
Kha tshikhala itshi na u fhira , ro vhea tshipikwa tshashu na zwipikwa zwa kushumele . 
Musi hu tshi ṋaṋa u bulwa nga ha mvelele na phambano ya ḓisi vhukati ha vhathu vhaambedzani , ndi u ṋaṋa u vha hone ha zwivhuya zwa ḓisi ḽa haya . 
A ro ngo kona u wana referentsi dza dzitshaka ine ra nga i shumisa u kala , na uri phimo dza zwino dza khoudu idzi nṋa a dzo ngo ḓowelea arali dza vhambedzwa na ndivhanele dza mbuelo dzi badelwaho ngei USA . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka
12.00 u swika 1.30
( 3 ) A hu na muthu ane a fanela u pandelwa hayani hawe , kana u pwashelwa nnḓu , hu si na ndaela ya khothe yo ṋekedzwaho ho sedzwa nyimele dzoṱhe dzi kwameaho .
Lwa mulayo , vhuḓiimiseli kathihi na thendelano dza khoro zwi tea u shuma kha sekithara dza tshiofisi na dzi si dza tshiofisi . 
Thendelano dzi ḓo sainwa musi ndaela i tshi tou itwa . 
vha tshi kona u ṋetshedza nyimele yavhuḓi ya u alusa na u bveledzisa ṅwana
Nga yeneyo nḓila , zwibveledzwa zwa u ṅwala zwine vhagudi vha ḓo ṅwala zwi ḓo dzhenisa zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwa luambo .
Sekhithara ya phuraivethe kanzhi i vha khetho i lingaho lwo kalulaho kha vhaongi vha phurofeshinala vha re na zwikili . 
Vhurumelwa ho dzhenelelaho Indaba ho bulwa nga nḓila i tevhelaho , " uri tshitshavha tsho limuwa nga ha khaedu dza vhushaya mushumo , vhushai na vhushaya ndinganyo zwo livhanaho na ikonomi ya Afurika Tshipembe na tshitshavha .
Vha nga zwi ita nga u tshimbidza zwidulo , u dzhenelela , u vhonala vha khou borea , u tambisa minwe , u femeleka , nz .
Vho ya Botswana vha dovha vha ya na Tanzania . 
Mutevhe woṱhe nga u fhambana wa zwi tshilaho u wanalaho kha vhupo ho ṱalutshedzwaho . 
Muhasho wo ṱalusa khaedu dzo vhalaho dza ha masipala , dzine dza tea u tandululwa u itela u swikelela zwipikwa sa zwe zwa sumbedziswa kha ino pulane . 
U ya nga musaukanyo wo itwaho , asesimennde i ṱalula zwibviswa zwa ndeme na mbuelo dzapo u bva kha mphomali ( nga nnḓa ha u shela mulenzhe ha mugaganyagwana thwii ho itwaho nga kha akhaunthu ya tshikwama tsha Mbekanyamuashumo ya Mveledziso na Mbumbo ) na mbuelo dza nyadzimo na mphomali na zwibviswa zwa tshikwama tsha nyadzimo . 
Khothe dzi ḓo thusiwa u dzhia tsheo dzo teaho dza mulayo na maitele dzo ḓisendeka kha mivhigo ya phaneḽe dza vhomakone dze dza vhumbwa nga nḓila yo teaho .
Tshumelo ndi ya fhedzi kha kiḽiniki na zwibadela zwa muvhuso .
U vhala na foniki
Thulo ya muthelo i yaho phanḓa kha mabindu maṱuku , hu tshi katelwa nyengedzo kha gumofulu ḽa muthelo wa masheleni dzi shumiseaho kha koporasi dza mabindu maṱuku , i khou shuma . 
Zwi nga dzhia miṅwaha mivhili u khunyeledza u ṅwaliswa ha luswayo .
Ri tea u vhona uri hu vhe na mulalo na tsireledzo zwa tshoṱhe ; mashudumavhi nḓowetshumo yo no sumbedza u rangani uri i na khonadzeo ya u vha na zwiito zwihulwane zwa dzikhakhathi , khuḓano na u nyadza milayo ya Muvhuso . 
Fhedziha , masia maṅwe a vhutshilo ha Calvin , u fana na vhuḓifari hawe kha vhalwadze , vhashai na tshavhi zwi nga dzhielwa nṱha kha u ela huṅwe . 
Mudzulatshidulo , musi ri sa koni u furalela zwa murahu , ri fanela u zwi fhira na u sedza zwihulwane kha zwivhangi zwa nga ngomu zwa zwino zwa mveledziso ṱhukhu na dzikhuḓano . 
Ngona ya vhutshimbidzi : Dziphere
Mulangavundu na vhashumisani vha khabinethe yanga vho sumbedzisa mbuno iyi kha zwipitshi zwavho . 
Nga u ita mazha thandela dzine dza vha kha rediasi nngede . 
Marangaphanḓa
Zwiito zwashu kha zwiṅwe zwithu zwo katela u khwiṋisa nḓila dza u vhuyedza rikhodo dzire kha zwithu zwo fhambanaho zwa u vhulungela . 
Hu na zwikhukhulisi zwi si gathi zwine zwa nga khakhisa u thoma u shumiswa ha pulane dza vhupo ho lavheleswaho khaho . 
Fhedziha , a hu na nḓila ine ya nga shumiswa u wana arali thendelano i sa dzhii sia kana i tshi lingana .
Ri amba ri tshi ima na mulalo ngauri vhathu vhashu vha funa mulalo hu si nndwa . 
Nga ngomu fhethu ha u shumela : sa izwi miraḓo vha sina vhukoni kana thikhedzo kha tsheo , murangaphanḓa wa zwa pfunzo ha tei u dzhenisa miraḓo na luthihi . 
Vhubindudzi vhu no nga sa hovhu kha zwamasheleni a zwa matshilisano zwi nga lavhelelwa u vha na mbuelo ho sedzwa mveledziso dzi no khou ṱavhanyedziswa nga murahu ha musi zwithithisi zwa nyaluwo ya ikonomi zwo no bviswa . 
Vhuṱumani kha webusaithi ya Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u topola zwiko na vhuṱumani kha dziṅwe webusaithi dzine dza vhonala dzi dza vhuṱhogwa kha vhavhali vhashu . 
bveledza ḓivhaipfi ya nomboro , kuṅwalele kwa nomboro na zwikili zwa u vhala na u shumisa ;
U ola Mitambo
U bveledza sisiteme u itela u londola redzhisitara i si yavhuḓi . 
U sumbedza mishumo
Mushumo
Musi zwi tshi ḓa kha u bveledzwa ha themamveledziso ya u tikedza , hu tea u dzhielwa nṱha zwiteṅwa zwo teaho zwo fhambanaho . 
Maipfimaḓivhiwa pfuvha vhanda ya luwa
U ḓivha na u ita nyambedzano nga ha muhumbulo muhulwane , puloto , fhethuvhupo , nzulele na vhaanewa/ vhabvumbedzwa
Ndi tshumelo IFHIO ine ya ḓo ṋetshedzwa ?
Musaukanyo wa u vha hone ha tshifhinga tshilapfu ha tshikolodo tsha ṅwaha zwi tshimbidzwa gwama ḽa lushaka khathihi na tshikalo tsha khombo na pulane ya potofolio ya tshikolodo zwo sumedzwaho kha u Sedzuluswa ha Mugaganygwama . 
Muthu u vha na muhumbulo wa uri u engedzea ha tshivhalo , u amba ngoho , hu swikelelwa nnḓa ha mikano ya masia a ngudo dzavho u ita ngauralo . 
Vhukoni ha u shuma fhasi ha mutsiko na u shuma fhasi ha nyimele dzo ḓalaho mutsiko . 
U vha khagala
U ita nyambedzano nga ḓivhaipfi ntswa u bva kha tshibveledzwa tsho vhalwaho
Mugaganyagwama wa Afrika Tshipembe u shuma nga fhasi tshikhala tshihulwane tshi pfadzaho tsha zwa masheleni nahone tsho kona u ita zwa mugaganyagwama wo bviswaho hu si na khwanyeledzo . 
Mugudi o teaho u kona u sumbedza :
Vhathu vhane vha lwa na u Tambudzwa ha Vhafumakadzi ( POWA ) 011 642 4345
Zwiṅwe na zwiṅwe zwi welaho nga nnḓa ha ṱhalutshedzo kana zwi netisaho ṋetshedzo iyi zwi tea u lambedzwa nga u sedzulusa hafhu ndeme nga ngomu . 
( 1 ) Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu , na vhurumiwa ha vunḓu ha tshoṱhe kha Khoro ya Vunḓu ya Lushaka -
Dzo ḓi sendeka nga muhumbulo wa uri Afrika ḽi na khonadzeo na vhukoni ha u ṱanganya na u fhirisa maṅwe madzingu a ḽifhasi na u dzhia vhuimo haḽo ha vhukuma kha tshitshavha tsha ḽifhasi . 
Awara 3 na minetse dza 30 ( Awara 1 na minetse dza 45 u itela tholokanyonḓivho ( u pfesesa ) na awara 1 u itela zwibveledzwa zwa ḽitheretsha )
U rangela u vhala : U bvumba zwi tshi kha ṱhoho
Muvhigo u ṱalutshedza ḽeveḽe ya nṱha zwiṱuku ya Mauritius na ya Botswana ya vhukoni u ya nga vhudziki ha poḽotiki na ha ikonomi ha mashango , khathihi na ikonomi dzo langwaho zwavhuḓi na mbekanyamaitele dza ikonomi ṱhukhu dzi pfalaho dzine dza vha dzi hone u pfa kale . 
Khophi dzo sethifaiwaho dza dokhumenthe dza vhuendi kana maṅwalo a vhuṋe
Hezwi zwi khou itiswa nga nthani ha uri madi a khou di fhungudzea a tshi ya zwi tshi bva kha mbalo ya vhathu ine ya khou dzulela u gonya tshifhinga tshothe .
Khoniferentsi yo vha yo pika u wana vhuḓikumedzeli ha ḽifhasi na ha lushaka kha u khwiṋisa vhudzulo ha vhathu . 
Nyimele dzo raliho na dzone ndi tshiṱaluli tsha maṅwe mashango a bvelaho phanḓa kana a songo bvelaho phanḓa . 
( u pulanela hafhu tshifhinga tshiḓaho )
Sekhithara ṱhukhu ya zwibveledzwa zwa pharafeni , khemikhala , raba na mapuḽasiṱiki naho dzi ṱhukhu , ndi dza ndeme sa musi dzi tshi ṋetshedza zwivhulahazwikhonono , khemikhala dza vhulimi na manyoro zwa sekhithara ya vhulimi yapo . 
Bada , dzi tshi ṱumanya na ndivho dzayo dza mishumo , dzi ḓo ṱalutshedza kudzudzanyele kwa vhutengu ha zwiṱaraṱa zwi no wanala khadzo . 
Ri nga ḓivha hani uri vhutshilo ha muthu ho vha vhu tshi ḓo vha vhu hani arali u tambudzwa uho hu songo vha hone ? 
I ṱuṱuwedza vhavhali nga ndilaḓe ?
Nyambedzano dzi tshilaho nga ha Diaspora dzi nga vha tshiṅwe tsha zwiitisi zwihulwane zwa tshanduko ya mveledziso ya Afrika ; dza shela mulenzhe kha u khwaṱhisa zwa u ḓiimisa nga ndoṱhe ha dzhango ḽa Afrika siani ḽa ikonomi nga kha vhubindudzi , nḓivho na vhuthihi kha zwa poḽotiki . 
Tsha u fhedzisela tshi amba uri arali vhadzulapo vha vhulunga maḓi , vha ḓo badela zwiṱuku . 
Vhathu vhanzhi vha na HIV vha ḓipfa vha na mutakalo na u shumela zwavhuḓi miṱa yavho na mishumoni lwa tshifhinga tsha vhukati ha miṅwaha miṱanu u ya kha ya malo nga murahu ha u kavhiwa . 
VHUPO VHUṰUKU /KOMITI YA WADI
Zwipondwa a zwi tou pfa zwavhuḓi uri vhupfumedzani vhu a vha kwama na uri vha ḓo pfa vha khwine arali nyimele dzavho dza zwino dzi a khwinisea . 
Aḽumini i vha hone maḓini nga nṱha mbili dza ndeme , dzine dza vha minerale dza aḽumini dzo iliswaho na lushaka lwa aḽumini lwo ṋokaho . 
Tshifhinga : 1 awara na minetse ya 30
Nṱha ha izwo , sa mutholi , ndi afhio maitele a kutholele e a sumba u ḓalesa khethululo ? 
Khoudu ya Pfunzo ya Ndeme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
5 . Dokotela wanga kana rakhemisi wanga u a nṱuṱuwedza u shumisa mushonga wa dzheneriki ?
Ngauralo ndi zwa ndeme u dzia maga a tshipentshela a u ṱhogomela musi hu tshi khou ṱanzwiwa mathannge a na zwibveledzwa zwi re na kḽorini . 
R500 ya Mbadelo dza khumbelo ya thanziela ya Thengiso .
U pfulutshela Afrika Tshipembe
Nomboro ya vhuṅwalisi ya pfulo ya bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuomvumvusi , arali yo no ḓi ṅwaliswa vha ṋee na tshiitisi sha u ḓisa ( uri ndi khumbelo ntswa kana vha khou dzhenisa iṅwe pfulo ya bulasini kha redzhisiṱara ya zwibveledzwa )
U wana nḓila na bodo ya nḓivhadzo
U shumisa maḓadzisi a tshifhinga ( sa : matshelo , mulovha
Bada dza mavu , na mavu a lupuse na zwone zwi shela mulenzhe kha tshikafhadzo ya muya . 
Elementhe dzine dza thithisa mveledziso ya vhulimi , dzi katela u gonya na u tsa ha tshelede kha phimo ya nzwalelo , mbuelo dzi kungaho nnzhi kha u shumisa huṅwe ha tshelede , mbonalo ya thengiso dzi si dzavhuḓi , phimo dza u renga tshelede ya ḽiṅwe shango dzi songo dzikaho , milayo ya mushumoni na u sa vha na vhuṱanzi kha vhushaka ha vhashumi ha tshifhinga tshiḓaho . 
Vhoṱhe khamphani na murengi vha sala na khophi ya khumbelo ye ya ṅwalwa . 
( 3 ) Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzhena , u dzula a hone na u dzula huṅwe na huṅwe kha Riphabuḽiki .
Minisiṱa vha khou lavhelesa nga maanḓa kuitele na lushaka lwa mihumbulo yo ḓiswaho nga kha khanedzano heyi ṋamusi , na ngangoho u lavheleswa nga phalamennde ha kuitele hokwu , ndi zwa ndeme kha ofisi na muhasho . 
4.4.2 Naa Komiti ya Wadi i khethiswa hani ?
Muṱangano u ḓo farwa nga nḓila i tevhelaho : 
ZWIBVELEDZWA ZWO SHUMISWAHO MALUGANA NA U FUNZA ZWIKILI ZWA LUAMBO NGA NḒILA YA ṰHANGANELANO/ MVANGANYO KHA VHUIMO HA NṰHA
Tshigwada tsha miṱa tshi nga vhumba tshiimiswa tsha zwa mulayo na u vha Dzangano ḽa Thikhedzo . 
Maitele a u vhala :
( 3 ) Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya tshoṱhe ya Khoro ya Lushaka ya Vunḓu zwi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka .
U shumisa muvhili sa tshilidzo nga u tou vhanda : u vhulunga mutsindo hu si na u shumisa miungo yo fhambanaho na u ita muungo nga miṅwe miraḓo ya muvhili.(u lidza matya , u vhanda , u ginḓa )
Tsha u thoma , ngaganyo dzoṱhe dzi dzinginya uri u mitengo i dovhololaho , hu si pfuma dzo vhulungwaho , zwi imela vhunzhi ha tshelede dzi ṱoḓeaho . 
U dzudzanya mafhungo nga thevhekano i pfalaho
Zwino lingedzani u ita mbambe ya mitshila na thangi .
( b ) Hu tea u anḓḓadzwa nḓḓivhadzo kha Gurannḓḓa ya Muvhuso ya lushaka hu saathu u fhela maḓḓuvha maṱanu u bva musi uyo muthu a tshi valelwa , i tshi sumbedza dzina ḽa muthu o valelwaho , khathihi na u sumba maitele a shishi e uyo muthu a valelwa nga fhasi hao .
Afurika Tshipembe ndi fhethu ha khwine ṋamusi u fhirisa zwe ḽa vha ḽi zwone nga 1994 , zwi tshi khou itiswa nga u engedzea ha vhathu na khamphani dzine dzo ḓiṋekedzela na u kona u shela mulenzhe kha tshikwama tsha muvhuso tshine nga khatsho ha lambedzwa tshumelo na zwishumiswa .
Mvelelo dzi ḓo ṋekedzwa musi dzo humbelwa : 
Arali mavu avho a phuraivethe o dzhiiwa , vha nga ya :
Mapholisa na mmbi ; na
Hezwo zwo no vha mushumo wa ṅwaha nga ṅwaha wa ndeme khulwane vhukuma kha nnyi na nnyi ngomu kha shango ḽashu . 
Dzangano ḽi sedza , nga maanḓa , kha zwithu zwa ndeme zwivhili zwa ḽifhasi : 
Mbekanyamushumo dza muvhuso dza u kovhekanywa ha mavu na dza vhulimi na dzone dzo dzudzanywa nga nḓila ine dza ita uri hu vhe na u fhungudzea ha vhushai ha vhupo ha mahayani nga u ṋetshedza tswikelelo ya mavu , u bindudza kha themamveledziso ya mahayani na u engedza tswikelelo ya mimaraga . 
Vha elelwe , mudzulatshidulo wa komiti ndi mukhantseḽara wa wadi , ngauralo hoyu muthu ndi ene ambadzifhele kha zwi re kha adzhenda ;
Kha ri dˆiphinˆe
Tsaino ya Muofisiri wa Mafhungo/ Muthusa Muofisiri wa Mafhungo :
Mbetshelwa ya mulayo ya zwino i vhonala i sa tou kwama zwihulwane zwa vhurengisamuvhili , na u sa konisa madzhendedzi a muvhuso u tandulula u kandekanywa ha pfanelo dza vhathu dzi fanaho na u vha phuli ya zwikolodo kha nḓowetshumo . 
Tshivhalo tsha vhashumelwa vha vhaaluwa vho khuthadzwaho kha senthara dza Muvhuso . 
Vhagudi vha vha ḓo ita zwiṅwe kana zwibveledzwa zwoṱhe nga tshifhinga tsha vhege mbili , zwi amba uri , vha ḓo thetshelesa kana vha zwi ṋekedza nga u tou amba kana u vhala kana u ṅwala .
Kholomu ya mualuwa Kholomu hei i sumbedza uri vha tea u badela vhugai kha vhaunḓiwa vhavho vha vhaaluwa . Khoḽomu ya ṅwana Kholomu hei i sumbedza uri vha tea u badela vhugai kha vhaunḓiwa vhavho vha vhana .
( a ) na pfanelo , vhuṱalu na mbuelo dza vhudzulapo u lingana ; vha dovha
Miṱangano yo fhambanhao ya vhuvhudzisi yo farwa na vhunzhi ha vhathu zwi tshi kwama nḓisedzo ya tshumelo , akhaunthu dza khasiṱama khathihi na vhunzhi ha mbudziso zwi tshi kwama Mbadelo dza Ndaka . 
A hu na muthu na muthihi ane a fanela u tamba mutambo na tshilonda tshi songo pombiwa kana mbonzhe . 
Kha vhugudisi hashu ri fanela u sedzesa kha mihumbulo mihulwane ya mbalo 
Magavhelo kana thikhedzo ya masipala - u sedza arali hu na iṅwe ndambedzo ine ya ḓo shumiswa kha phurosese .
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) , mafhambanyi ( antonimi ) , kha nyimele ; i dzi re khagala ; dzo dzumbamaho
Zwihulwane kha zwitandadi zwa yunithi
Ndivho dza Mulayotibe wa Khwiṋiso wa Ḽothari ndi dzifhio ?
Muiti wa khumbelo o themendelwaho u ḓo badekanywa na asesimennde ya vhukoni . 
Tsumbo dze ra dzi vhona kha hedzi vhege mbili dzo fhiraho dzo ntsia ndo akhamala . 
Mitengo ine ya vha fhasi ya mveledzo i yoṱhe i nga si kone u ita uri nḓowetshumo dza Afurika Tshipembe dzi ṋetshedze vhashumisi tshumelo kha ḽifhasi ḽoṱhe .
U kona u swikelela izwi zwi ṱoḓa mbekanyamaitele ya zwa ikonomi ine ya pfadza , u konanywa ha khwine ha mbekanyamaitele vhukati ha mihasho na u shuma zwavhuḓi ha nyimele dza ikonomi . 
Zwa vhukuma khuḓano idzo kanzhi dzi tandululwa nga nyanḓano vhukati ha vha kwameaho .
Mbuletshedzo ya mbekanyamaitele , pulane na mbekanyamushumo dza Muhasho wo teaho dzo itelwaho u khwaṱhisedza u tevhedzwa ha mbekanyamaitele dzawo nga zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso na vhathu . 
U shumisa maipfi a mbuletshedzo u vhambedza vhaanewa
Kha mashango a si gathi mvelele dza zwamatshilisano ( mutakalo na pfunzo ) dzi khou khwinisea nga u ṱavhanyedza u fhira u khwinisea ha miholo . 
Pfunzotswikelelwa ya nṱhesa
Iyi ndi masipala ine muṅwe na muṅwe wa vha na masipala yapo ya tshivhalo .
Kha vha ṋee ICASA khophi dzo sethifaiwaho dza 16 dza fomo ya khumbelo na tshelede ya khumbelo i sa lifhelwi murahu .
Ndi ene ṱhoho ya ndaulo ya khoro nahone u na vhuḓifhinduleli ha u langa masheleni , na u hira na ndaṱiso ya vhashumi vha masipala .
Muhasho wa zwa Madi nga kha Vhurangaphanḓa :
Vhuendelamashango , vhusimamaḓaka na vhubveledzi ha zwibveledzwa zwa vhulimi ndi nyito dza ndeme dza ikonomi . 
4.2 . Muhasho wa Mutakalo u ḓo vha ṋemuṱa wa Muṱangano wa Zwibadela wa Ḽifhasi wa vhu40 wa Federasi ya Zwibadela zwa Dzitshakha ( IHF ) fhasi ha thero , " U tandulula Khaedu ya Mulwadze-Tsireledzo na Ndondolo khae " , ngei Durban u bva 31 Tshimedzi u ya 3 Lara 2016 .
Ntsa na vhazwimi
Toolkit for Programme Managers ya dplg i bula zwibuletshedzwa zwi tevhelaho sa mutheo kha ndugiselo dza u shuma thandela , i tshi dovha ya ombedzela uri u pulana huṅwe ha nga murahu hu a ṱoḓea u itela u monithara , u shuma na u langa thandela :
Ḓuvha ḽa u fhedzisela , ḽo vha ḽo vhetshelwa thungo u itela therisano na nyito dzo kumedzwaho kha khoniferentsi nga zwigwada . 
Nga minwaha ya vho 1970 vhathu vhaswa vho shela mulenzhe zwihulu kha u ṋea tshivhumbeo tsha vhumatshelo ha shango ḽashu .
Ndi henefha he u kuvhanganywa hunzhi ha zwishumiswa ha itea hone , he vhunzhi ha zwivhambadzelwannḓa zwa Afrika Tshipembe na tshipiḓa tshihulwane tsha zwibveledzwaguṱe zwapo zwa vha zwi tshi bveledzwa hone . 
( b ) u humisela Mulayotibe murahu kha Phalamennde uri u sedzuluswe hafhu malugana na u yelana hawo na Mulayotewa ;
Vhupulani ha mveledziso yo ṱanganelanaho na tsedzuluso yaho
Thikhedzo ya u ṋetshedzwa ha dziseva dzi re na tshaka dza softhiwee dzo fhambanaho nga vhunzhi i itisa uri u dzulela u wanala hadzo khathihi na u fhungudza kushumisele kwa masheleni zwi konḓe . 
5.11. Khabinethe i fhululedza Vho Esther Mahlangu , mutsila vha Mundebele vha ḓivheaho ḽifhasini ḽoṱhe vha dovha vha vha muavhelwa wa tshiphuga tsha Ikhamanga tsha Vhudziki ha Lushaka lwa Afrika Tshipembe .
Ramafhungo : Tsha u thoma , kha milayo ya u lambedza ḽihoro , Khabinethe yo vhuya ya fha zwi re ngomu kha iyo nyambedzano naa ? 
Vhupo ha tshitshavha hune vhaeni vha nga kona u ṱangana hone na vhadzulapo , u fana na mimaraga ya dziḓoroboni , vhu ḓo bveledzwa . 
Nḓivho , zwikili , vhugudisi na vhukoni zwi ṱoḓeaho : Nḓivho yavhuḓi ya mafhungo a mutakalo wa vhafumakadzi u itela u tendela u tungudzela ha vhukuma na ndangulo yo teaho ya thaidzo dza vhalwadze vha vhukuma . 
Izwi zwi tea u dzheniswa kha thasululo dzo bveledzwaho u bva kha muvhigo muhulwane nahone zwi nga nḓila tevhelaho : 
Ri a ḓihudza vhukuma nga masole ashu .
dzine dza ḓo vha hone nga dzi 22 Ḽara 2015 ngei Sand du Plessis Theatre kha ḽa Mangaung , vunḓuni ḽa Free State , dzi khou vha hone fhasi ha thero ine ya ri
Vha nga wana fomo kha vhurathisi ha website afho fhasi .
Kha vha vhone uri a vha ṅwali thundu dzoṱhe kana tshumelo dzine dza vha kha tshakha dzo fhambanaho kha fomo nthihi ya khumbelo .
I. Tsumbanḓila dza vhaṋetshedzi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala
Zwi tshi ya kha u isa phanḓa adzhenda ya Afurika na uri Khwinisedzo ya Ndayotewa ya 1986 i shume , Afurika Tshipembe ḽi na tshikhala tsha u vhuelwa u ya nga zwiṱalusi zwo khetheaho sa zwo sumbedzwaho kha tshishumiswa , uri ḽi khethwe kha dzulo ḽa tshoṱhe .
f ) Ms Esther Euphane Aletta ( Barbara ) Watson ( Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo )
Ri vusuludzeni wee !
Nga murahu ha u ṱolwa na u bveledzisa , vha ḓo wana maraga dzavho na u vhuiselwa asainimennde dzavho murahu . 
U vhona uri lufhera lwa u vhulungela na mavothi a firidzhi zwi dzula zwo khiiwa arali zwi sa khou shuma . 
4.4 . Khabinethe i khou ṱanganedza tshoṱhe u dzhenelela na miṱangano ya zwitshavha nga vhurumelwa ha muvhuso ho rangwaho phanḓa nga Minisiṱa wa zwa Muno , Vho Malusi Gigaba , MEC vha Tsireledzo ya Tshitshavha Gauteng Vho Nkosi-Malobane uri vha ambe nga mafhungo a kwamaho zwitshavha vhuponi havho , nga maanḓa mafhungo a nga ha vhupholisa na mavharivhari a zwiito zwa vhugevhenga nga dziṱhundu.
Hu fanela u farwa miṱangano i si fhasi ha ya 6 nga ṅwaha .
Vhorabulasi vho sumbedza dzangalelo ḽa u fhambanya vha shavhela kha vhulimi ha khanoḽa na miroho . 
Kha vha vusuludze u vhulaha miri
Fhedzi , hu na zwivhangi zwinzhi zwi i vhangaho :
Ndango ya khwaḽithi ya mushumo wo itwaho nga vhalavhelesi . 
Khamphani ya vhuya ya saina ḽidzinginywa , maitele a ṱhoḓisiso a nga thoma . 
Mbuelo dza shango dzi katela u fhungudza u bviswa ha gese i kona u kokodzaho masana na u bviswa ha khephithala i konḓaho u wanala ya dziṅwe ṱhoḓea dzi ṱoḓeaho . 
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele
Tsha u thoma , vha fanela u ita khumbelo na u ita uri dzina ḽavho ḽi vhe kha mutevhe wa vho lindelaho .
Tshitshavha tshi nga topole ṱhodea na u ela khwiniso . 
Honeha ndi hone hu tshi do tendelwa u shelwa ha madi a mashika , fhedzi zwi do tendelwa musi hu tshi khou tea u tevhedzelwa manwe maga o tiwaho na musi mulambo une wa khou shelwa khawo mashika u tshi vhonala u na madi manzhi lune u nga kona u tshila na mashika ayo .
Vhorathandela na vhone vha a ṱoḓea uri vha saine siaṱari ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa Fomo ya Muredzo na Fomo ya u Ṱanganedza , kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho nga fhasi ha siaṱari ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
THENDELANO YA U SA BVISELA KHAGALA 16
Mudzulatshidulo wa khoro u tea u ṋetshedza Minista nga ngeletshedzo kana mafhungo a bvaho kha muṱangano ufhio na ufhio kha tshifhinga tsha vhege mbili . 
Nyimele iyi iḓo ambiwa na vhone musi hu saathu itwa nyito kana hu saathu randelwa tshidzidzivhadzi .
Musi mitengo ya zwidzidzivhadzi i tshi khou tsela fhasi na khaphasithi yashu i tshi khou khwinisea , vhukoni ha u lafha na tshigwada tshihulwane tsha vhathu zwi a konadzea . 
Vho sengiswa vha valelwa nga mulandu wa mishumo yavho ya polotiki nahone vhe na miṅwaha ya 15 , vha vha mufariwa muṱukusa we a valelwa Robben Island .
Ro ṱuṱuwedzwa nga phindulo yavhuḓi ya Tshantseḽara Vho Schroeder ya u tenda u tikedza maano aya . 
Musi maitele a mveledziso ya ndivho o no khunyeledzwa , u itwa ha zwisumbi zwa mashumele zwa ndeme zwi ḓo tevhela . 
Kha zwiwo zwo vhalaho vhabebi vho thoma zwikolo vha kona u wana thikhedzo iṅwe i bvaho muvhusoni . 
Tshiṅwe tshifhinga , ro vha ri sa zwi ḓivhi uri ri khou vhulunga vhathu vho lovhaho nga AIDS . 
U shumisa u khokhonya nga muvhili na / kana tshishumiswa tsha u tou vhanda u itela uri a ite mutevhetsindo u sa konḓi
Mihaelo ya phukha inga ṱun ḓwa ya phaḓaladzwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe arali yo ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Manyoro , Zwiḽiwa zwa Bulasini , Mishonga ya zwa Vhulimi na Mishonga ya Phukha .
Ri tenda uri u shela mulenzhe havhuḓi nga u rali hu ḓo ḓisa tshanduko kha nyimele iyi mmbi ya zwidzidzivhadzi . 
( b ) shuma nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mushumo wa ofisini dzavho , khathihi na u ḓidzhenisa kha maitele maṅwe na maṅwe ane a nga vha dzhenisa khomboni ya phambano vhukati ha mishumo yavho ya tshiofisi na lutamo Iwavho vhone vhane , kana
Zwitshavha zwo fhungudza vhusikamalaṱwa , zwa khwinisa khonadzeo ya ikonomi ya dzisisiteme dza ndaulo ya malaṱwa nahone zwa sika mishumo kha nḓowetshumo ya ndaulo ya malaṱwa . 
Phambano dzoṱhe dzo salelaho dzi tea u vhigwa sa tshipiḓa tsha maitele a Ndangulo ya Khombo zwine zwi tea u katela tshigwada tshi sedzaho Khothe ya Mbilahelo . 
Arali vhutshinyi ho vhigiwa , vha nga lavhelela pholisa u vha ḓivhadza nga ha -
ri ḓo khwaṱhisa u ṱolwa ha kushumele kha khethekanyoo dzoṱhe dza muvhuso , hu tshi katelwa u gudiswa ha vhalanguli vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u itwa ha sisiteme iyi ;
U khwaṱhisedza zwa tshumiso ya pfungavhuṋe ya Muhasho nga kha mbekanyamushumo ya tshenzhelo ya vhashumi vha re na mafulufulu . 
Nga hetshi tshifhinga , Muhasho u ḓo vha wo no fhedza maitele a konḓaho a u ṱoḓisisa na mbalelano ya ndaka dza Koporasi . 
4.1 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dzhenelela Anivesari ya vhu 70 ya Gundo ḽa Nndwa Khulwane ya Vhafunashango ( Nndwa ya Ḽifhasi ya Vhuvhili ) ngei Red Square kha ḽa Moscow nga dzi 9 Shundunthule 2015 .
A hu na phimo yo vhewaho na mafhungo a mutheo a re hone . 
Izwi ndi tshipiḓa tsha maga a u engedza nndwa ya ulwa na zwigwada zwine zwa tshinyadza ikonomi na u vhea mitengo ya vharengi nṱha .
Milayo iyi , sa zwe ya sumbedziswa afho nṱha , i tea u dzudzanyululwa lwa tshihaḓu , saizwi yo ḓisendeka nga mirafho musi zwi tshi elana na vhubvo hayo , zwi re ngomu na kushumiselwe kwayo kwa zwino . 
Mme anga vho vha vha tshi nnyanetshela zwiṱori zwa kale .
Muthu ufhio na ufhio a pfukaho kana u kundelwa u tevhedza khethekanyo iyi u na mulandu wa vhukhakhi . 
Daigramu ire afho fhasi i sumbedzisa vhupo ho pulanwaho ha zwiimiswa . 
SARS a i nga ḓo dzhia vhuḓifhinduleli na luthihi , kha maitele maṅwe na maṅwe , a tshinyadzo iṅwe na iṅwe , ndozwo , kana vhuḓifhinduleli ho vhangwaho nga u shumisa haiphaḽinki - 
Tshi shaya inisuḽini ( vhulwadze ha swigiri ha lushaka 1 , vhune ha anzela u vha hone kha vhana na vhaswa vho no ḓi aluwaho ) ;
-- Khontseputi ya bugu- gwati , phanḓa , murahu , ṱhoho .
Vhuṱanzi ha mbadelo kha mbadelo dzoṱhe dzo teaho dzo bvelelaho musi wa madalo vhu tea u ḓiswa . 
Hezwi zwi ḓo thusa vhathu vhane vha ḓa u wana thusa u ṋetshedza mafhungo nga zwithu zwi ngaho thendara na maitele a u khoutha na nga u ṋetshedza thikhedzo ya nga nnḓa i nga ho sa vhugudisi , nḓisedzo na masheleni . 
U bveledzisa kana u khwinisa pulane dza nyito ya shango kana mbekanyamushumo yo katelaho , u khwaṱhisedza tswikelelo ya u sa vha na khethululano yo katelaho zwoṱhe kha tshumelo ya mutakalo ya mutheo , hu tshi katelwa na tshampungane na maḓi a u nwa o kunaho , u tsireledza mutakalo , na u ṱuṱuwedza pfunzo ya mufusho na mbekanyamushumo dza mutakalo . 
Ndi nga tama u vhambadza tshiko tsha zwi tshilaho tshapo u itela u bveledza zwibveledzwa zwi songo ḓoweleaho .
Kha vha kwame Muṅwalisi wa Zwisikwa kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo arali tshisikwa tshi fanaho na tshavho tsho no ḓi vha hone nahone tsho ṅwaliswa .
Thendelano dza mashangoḓavha tharu kha u sa nyeṱha ha vhupo zwa zwino dzo no swikelelwa . 
Hezwi zwi ri sendedza tsini na ndavhelelo dza Bono 2030 ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
Kha vha vhee thebulu iI re afha fhasi nṱha , kana vha shumise data phurodzhekitha .
Ri tea u ṱana zwigevhenga nahone ra si vhe maswina a mapholisa . 
U thivhiwa ha zwipiḓa izwo zwa maḓaka nga tshirathisi tshi ṱanganedzaho ngamaanḓa i ṱoḓaho ṱhoḓea ya muthu ya ndeme zwi ṱoḓa uri zwi ṱanganye fhethu ha murunzi na tsireledzo ya muya , fhasi ho khwaṱhaho nahone hu sa konḓi u itela u tamba mitambo , na nḓila dzi konḓaho nahone dzo omaho dza vhaendangaṋayo vha dzulelaho u dzi shumisa , baisigira na mutshimbilo nga wiḽitshee . 
1.12 . Khomishini ya u Vhulunga Southern Bluefin Tuna yo engedza Ṱhanganyelo yo tendelwaho ya u Fashwa ha Southern Bluefin Tuna yo avhelwaho u bva kha thani dza 150 u ya kha thani dza 450 nga miṅwaha ya khalaṅwaha dza u rea khovhe nga 2018-2020 .
Madzhendedzi a tea u ṅwaliswa na CIPRO .
Themo ḽo ṱanganyiswa kha Mulayo wa Mafhungo a wa Dzidzhele wo Khwiniswaho wa ṱalutshedzwa nga nḓila i tevhelaho : 
Zwivhuya zwa u vha na ḽaisentsi khavho ndi zwa uri vha a kona u renga zwikambi , na u ḓiselwa zwone nga vhaingi vha halwa nga mutengo wa fhasi . 
Vesheni dza manweledzo na dzo fhelelaho dza Tshitirathedzhi tsho Gaganywaho dzi a wanala fhethu ha nnyi-na-nnyi u mona na shango lothe ( kha vha sedze mutevhe magumoni a heli linwalo ) kana kha : www.dwaf.gov.za.
( c ) Mufariwa u tea u tendelwa u nanga , na u dalelwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho nga dokotela .
tshivhumbeo tsha nga ngomu tsha
Zwenezwo ri a kombetshedzea u thudzela kule ḽikumedzwa ili . 
Ri tea u dzhiela nṱha tshanduko idzi na u dzi pembelela . 
Tshivhangi tshihulwane tsha dzimpfu nga khentsa kha mbeu dzoṱhe zwi khou bvela phanḓa i khentsa ya mafhafhu . 
Kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha sa koni u shumisa matheriala aya nga vhone vhaṋe . 
Shango ḽi ṱoḓa u vhuedzedza zwiṱunḓwa nga u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi yapo . 
Izwi zwi ḓoshela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u alusa Ikonomi i Bveledzaho na u shandukisa zwikili zwa kha vundu na dzingu .
Madzulo a tsini na 500 a mikhukhuni o shandulwa nga madzulo a ndeme na tshumelo dza mutheo kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho .
Hezwi zwi amba uri naho ra katela nyimele , zwi nga itea ra sa badele mishonga yoṱhe yo humbelwaho u bva kha mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi yavho arali mushonga wo humbelwaho u sa elani na nyendedzi dza kiḽinikhala .
Arali u tshi khou lenga u thoma kana u wa vhusiku kana mafheloni a vhege musi miraḓo ya tshitshavha vha tshi ṱoḓa u ita zwavho kana vhe mishumoni , vhathu vhane vha ḓo ḓa a vha nga vha fushi .
Vhareili vho tsireledzea kha zwithu zwi waho
Afurika Tshipembe ḽi na sisiṱeme ya zwa muthelo i sedzaho vhadzulapo , zwine zwa amba uri vhadzulapo vha na dziṅwe mbetshelwa dzine dza ita uri vha siwe nnḓa , dzine dza theliswa kha mbuelo dzine vha dzi wana shango nga vhuphara , hu si na ndavha uri mbuelo dzo wanala ngafhi .
Ndongazwiga : khoḽoni , u vula na u vala zwitangi , ( khoma ) , tshigagarukela , tshivhudzisi
Masia a vhukhwine ha zwithu a katela khonadzeo ya zwa mushumo , vhuimo ha maraga , mavhusele a pfanavhanzhi na vhukhwine ha ndangulo . 
" Ndi nnyi ane a khou nkokodza ? " ndi Muzhou a tshi lidza lufhalafhala .
Ho vha hu na nyimele dze dza lingedza u swikelela thendelano kha madzangano .
Vhatshutshisi vha muvhuso vhoṱhe vho pfa uri , zwi tshi hanedzana navho , vhoramilayo vha hanedzanaho vha na tshifhinga tshinzhi tsha u kuvhanganya na u ḓisa vhuṱanzi kha tshigwevho . 
Ri ḓo vha ri tshi khou vusuludza vho na Foramu ya u lwa na Vhuaḓa ya North-West . 
Maitele ane nḓowetshumo ya engedza ndeme ya tshibveledzwa ya nḓowetshumo ya ṋama Afrika Tshipembe i ḓivhea nga digirii ya nṱha ya u ṱanganelana ha nzimo , i konisaho dzikhamphani uri dzi wane ikonomi dza tshikalo dzi ṱoḓeaho . 
Malofha a na luṅwe lushaka lwa swigiri ine ya pfi guḽukhousu .
Khumbelo ya u ḓ i nwalisa sa mutheli wa tshifhinganyana
Khoro dza sialala dzo itelwa u hana zwa khethululo nga zwitshavha , u bveledza mulalo na u bveledza vhuthihi ha zwa matshilisano . 
3.3 Gireidi ya 2 : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91
Zwo ḓisendeka nga izwi , ndivho ya mbekanyamaitele ndi u : 
Zwa uri vha wela kha ḽifhio dzangano ḽa zwa polotiki a zwo ngo tea u tuṱuwedza u khethwa havho .
Nzudzanyo yo pika u dzhenelela kha vhutsireledzi na vhudziki ha dzingu na ha mashangoḓavha , nga kha u pfukiselwa ha zwihali zwa zwiga zwa tshiga tsha vhoṱhe na dziṅwe thundu dza mmbi na thundu dzi shumaho nga huvhili na thekhinoḽodzhi dzo teaho u ya kha vhukoni ha mmbi ha tshiga tsha vhoṱhe . 
Kha hoyu ṅwaha u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde hu ḓo fariwa nga Mugivhela , nga dzi 9 Shundunthule 2009 nga 11:00 nga matsheleloni ngei Union Buildings kha ḽa Pretoria .
( i ) muraḓḓo wa khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli ha zwa muvhuso wapo ; na
Nga nnḓa ha ngona , hu na mafhungo a ndeme a re na tshivhalo ane a fanela u pfukiswa nahone a ṅwalwa khwine kha khethekanyo dzi sa vhonalesi . 
Hezwi ndi nga mulandu wa tsheo ya tshiṱirathedzhiki ya muhasho ya u sa renga ambuḽentsi na zwiendedzi zwa u phulusa fhedzi zwa tou hiriwa , zwenezwo zwa bveledza tshinyalelo ya u hira ya masheleni ine ya vha nṱha . 
U ṱalutshedza mvumbo dza mubvumbedzwa kha tshiṱori kana thelevishini na u ṋea muhumbulo wawe .
Arali zwibveledzwa zwa sa ṋetshedzwa u ya nga pulane , hu fanela u sedzuluswa nḓila na themamveledziso yo teaho . 
Mawanwa dzi a ṱanganedzea vhukuma lune vhorasaintsi vha tea u dzi tenda . 
Muaro wa u tou funa u nga thoma wa ṱoḓa muhumbulo wa vhuvhili na phurothokholo dza ndondolo dzi langiwaho na maitele
12.2 Nangani phindulo yone u bva kha tshibogisi .
U shumisa malungekanyi u sumbedza u engedza na u u tevhekana ( zwino , phanḓa ha )
U ḓiṱola arali vha tshi shumisa inisuḽini
I dovha ya vha na vhaimeleli vha bvaho kha mabindu o dzudzanaho na vhashumi , vhoradzipfunzo , vhaimeleli vha zwitshavha na miraḓo zwayo yo tou nangwaho . ( Madzina kha Anekizaria 1 ) .
Lushaka lwa zwiṱaraṱa zwo ṱanganelaho zwi re na ṱhanganelo ya vhashumisi vha bada vha zwiendedzi na vha si na zwiendedzi . 
Afho fhasi hu na tsumbo yo sumbedziswaho ya pulane ya wadi yo teaho IDP .
zwidodombedzwa zwine arali zwo bviselwa khagala nga nḓila i pfalaho zwa nga vhea muraḓo wa thendelano kha zwi si zwavhuḓi kha konṱiraka kana dziṅwe nyambedzano ; na / kana
Mishumo ya nnyi na nnyi ya masipala fhedzi kha zwi kwamaho ṱhoḓḓea dza ha masipala kha vhuḓḓifhinduleli ha ndaulo ya mishumo yayo ye ya ṋetshedzwa fhasi ha hoyu Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio
Mbadelo dza tshilengo dzi ḓo katela mbadelo dza nyingapfuma dza phimo ya nyingapfuma ya phuraimi . 
Zwi re ngomu
Vhaofisiri vha khou shumesa u itela u pfulusa idzi khonadzeo dza vhubindudzi u bva kha zwi re nḓilani u ya kha zwa vhukuma .
Ho sedza gumofulu ḽa R4 620 nga muunḓiwa kha miṅwedzi ya 24 Madalo a shishi hu si kha DSP
Ndi zwifhio zwine zwa fanelwa u dzhielwa nṱha kha u thoma CBP ?
Vha fanela u kona u shuma vho ḓiimisa nga vhoṱhe fhedzi vha fanela u ḓivha uri ndi lini hune thuso ya ṱoḓea . 
U khwaṱhisedza uri miraḓo ya komiti vha a dzheniswa kha foramu dza vhukwamani .
Ndavhelelo dza vhupholisa ha khwine nga u fhungudzea ha zwa matshilisano u dzulelaho u ya phanḓa , u shaea ha mishumo na ḓivhazwakale ya migwalabo ya khakhathi a zwo ngo leludza maitele a tshanduko . 
Huṅwe u fhungudzwa ho itwa zwi tshi tshimbilelana na tsheo ya Khabinethe . 
ḽiṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ( ID )
Nyimele ya vhuvhili i sumbedza tshithu tshine a zwi konadzei uri tshi itee , tsumbo , Arali ndi wine ḽoto , ndi musi ndi tshi ḓo vha ndo renga goloi .
Fhedzisani mafhungo aya . tshihulwane mivhalavhala wo tsesaho uswreiswnai
Tshumiso ya inṱhanethe ye ya shumiswa ya phaḓalala , yo vha i ya poswo ya eḽektroniki . 
Ndi nga si tambe ṋamusi .
U ṋekedza mihumbulo kha minidzhere wa thandela ya u fhaṱa maelana na ndaulo ya thendara . 
Sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha mapa kha Figa 3 , Afurika Tshipembe lo khethekanywa la bva Vhupo ha Ndangulo ya Madi ha 19 .
Zwibveledzwa zwa matshilisano ( c ) Kha Ṱhalusamaipfi kana mutevhe wa maipfi ( d ) U kona u swikelela kha zwiko zwo angalalaho zwa u vhala zwi angaredzaho maimo o fhambanahotsumbo , munanguludzo wa bugu dza u vhala dzo faredzaho zwibveledzwa zwo linganelaho kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe afhokiḽasini na tshikoloni . ( e ) Zwibveledzwa zwa u vhala nga u tou sielisana kha Gireidi ya 4 .
Kha zwikimu zwa mveledziso , musi zwo ralo , ndugiselo dza vhupulani na ṱhanganelo ya dizaini ya tshumelo ya zwa vhuinzhiniara zwo tea u wana ndondolo yo khetheaho na vhupfiwa hu u itela u khwinisa vhuimo ha tshumelo kha phimo dza zwa masheleni dzo ṋetshedzwaho . 
Naho tshivhalo tsha dzimpfu na u kavhiwa vunduni ḽashu zwo vha zwi si zwa ndeme , ho gudwa ngudo dza ndeme kha uri malwadze ane a nga eneo a nga shumiwa nao hani tshifhinga tshi ḓaho . 
Hezwi zwi ḓo alusa maitele a mbambadzo i pfadzaho na tsireledzo ya vharengi .
_Kha vha ambare zwiambaro zwa tsireledzo zwo fanelaho u fana na havurolo musi vha tshi fara zwipuka , nga maanḓa arali zwi tshi khou lwala , na magilavu na fasikoṱi i sa dzheni maḓi arali vha tshi khou fara zwishumiswa zwi re na khonadzeo ya u nga kavhiwa u fana na zwishumiswa zwa u bebisa
Khwalo dza masheleni : Khwalo dza masheleni dzi dzhielwa nṱha ho sedza mutengo . 
Arali zwo ralo , naa vha nga
Arali muthu o ita khumbelo ya gavhelo ḽa vhaholefhali , vha nga lavhelela u vhudzwa , phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo ya u fhedzisela , uri vha ḓo tendelwa kana a vha nga tendelwi .
Kha hu dzudzanywe fureme ya u ṅwala u itela u thusa vhagudi uri vha ṅwale zwiṱori zwavho .
Musi zwa ndingo zwo fhela , vha ḓo wana luṅwalo u bva kha Muhasho wa Ndondolo ya Mutakalo i Langwaho nga ha mvelelo dza khumbelo yavho .
Wo randelwaho na u ṋekedzwa nga phurofeshinaḽa o tendelwaho lwa mulayo uri a ite izwo
Tshivhalo tsha senthara dza ndondolo yo tsireledzeaho dzi tshimbidzwaho nga Muvhuso . 
( b ) si vhee Vhathusa Dziminisiṱa vhane vha fhira vhavhili vhane vha sa bve kha Buthano , uri vha thuse miraḓḓo ya Khabinethe ,
Vhuḓinekedzeli kha zwa poḽitiki ndi zwa ndeme kha u fhelisa izwi zwithu zwi si zwavhuḓi .
Khonṱhiraka dza MUSTER dzo vha dzo itwa na zwiimiswa nga maanḓa , hu si na vhathu lini . 
Musi fhethu hu tshi khou bvelela , khonadzeo ya u shumisana ha vhafarakani yo engedzea . 
Phurotokholo nkene i ḓo laulwa nga nyimele dzine dza ḓo bvelela , na , ngauralo , dzi nga si buliwe kana dza randelwa ; 
Ndugiselo dza furemiweke ya mbekanyamaitele ya vhagudiswa vha re na ṱhoḓea dzo khetheaho . 
U isa mafhungo kha khothe ya sialala zwi vhonwa sa zwithu zwa u fhedzisela , nahone zwi itwa nga murahu ha musi ndingedzo dza u thoma dza tandulula khanedzano dzo bala .
Zwi tangedzeleni .
Naho ho vha hu na gomelelo , ho kona u swikelwa 50% ya zwibveledzwa zwa zwiḽiwa zwe zwa vha zwo lavhelelwa zwi tshi vhambedzwa na zwa kotara tharu dzo fhiraho .
Zwiṱuṱuwedzathandela ndi zwithu zwi no bva nnḓa zwine zwa nga kwama zwipikwa zwa thandela .
Vha tea u dalela ofisi uri vha kone u ita mbilo .
( 5 ) zwikhala zwa vhurumiwa ha tshoṱhe zwi fanela u valwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka .
Hezwi zwa u tshimbidzwa ha tshumelo iyi zwi siho mulayoni zwi tea u tandululwa hu tshi shumiswa maga a mulayo , ane muhasho wa ḓo a dzudzanya u tshi shumisana na Muhasho wa Tsireledzo ya Tshitshavha khathihi na maanḓalanga a zwa vhuendi a ha masipala . 
U ṅwala na U ṅekedza
4.2 U fhambanyisa vhukati ha mishumo yo fhambanaho , thendelo na vhalanguli vha thendelo 43
2.1 Marangaphanḓa Kha khethekanyo ya 2 , Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga ( TSHIPHOKHALI ) tsha Lushaka tsha Mbalo dza Vhuimo ha Fhasi , tshi ṋea vhadededzi ṱhalutshedzo ya Mbalo , ndivhotiwa , zwikili zwo tiwaho , u sedza kha masia a magudiswa , u ṋea tshileme masia a magudiswa , zwithu zwo themendelwaho zwa ngudo dza Mbalo kha Vhuimo ha Fhasi , maga o tsivhudzwaho a u thusa vhagudi vha re na zwithithisi zwa u guda Mbalo , mbalo dza murekanyo na , u ṱuṱula u gudisa zwikili zwa nyumeresi kha Gireidi ya Ṱ.
Nḓisedzo ya tshumelo ya ndondolo ya mutakalo wa nṱha kha vhathu vha Kapa Vhukovhela na mavundu a vhahura , zwine zwa lambedzwa u bva kha Mphomali ya Tshumelo dza Nṱha dza Lushaka . 
Malofha o dzhiwaho a kona u ya ṱolwa lwa saintsi . 
Vhudzuloni ha u founela nomboro dzo fhambanaho , heyi i ḓo vha mbuno ya u thoma u dzhena . 
Musi vha tshi khou amba na vhasaini ngei SolPlaatjeHouse ngei Pretoria nga Ḽavhuvhili ḽa 20 Khubvumedzi , Minisṱa Vho Motshekga vho sumbedza u takalela uyu muhumbulo
Zwi ḓo wana pfushi dzi bvaho kha tshikwangwa tsha kumba .
Dzi ṱola masia o tiwaho a vhutshilo ha tshitshavha kana mafhungo a kwamaho tshitshavha .
Heyi mbekanyamushumo i khou itwa nga tshumisano na vha Muhasho wa Mitambo , Vhutsila , Mvelele na Vhuḓimvumvusi . 
Khophi iṅwe na iṅwe ya ndayotewa i tea u sainwa nga muṅwaleli na mudzula-tshidulo wa dzangano ḽa vhashumi , sa khophi dza vhukuma .
Nthihi ha mathomo a ndeme ndi thusedzo , Muvhuso u a thusedza , Muvhuso u khou shuma nga u ralo Muvhuso u ṱoḓa u ḓinea vhukoni uri u kone u thusedza . 
Vhurangaphanḓa na vhuḓifhinduleli kha tshitshavha tshoṱhe
Kha fhungo ḽa vhululamisi ! [ U dzhenelela . ]
Tshikalo tsha mitendelo tsho katelwa magumoni a ḽiṅwalo iḽi u itela u thusa . 
Vha ḓo dovha hafhu vha ita uri vhashumi vha muvhuso vha vhe na vhuḓifhinduleli na u kona u fhindula nga u vha vhudzisa mbudziso . 
Fhethu ha nnyi na nnyi ( hu konḓaho na hu sa konḓi ) hu re vhukati ha zwifhaṱo ndi tshivhindini tsha vhupo ha u fhaṱa na u vha tshiṅwe tsha zwipiḓa zwa ndeme zwi ṋeaho madzulo tshivhumbeo . 
Arali vha kha ḓi koloda DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi musi mushonga wavho u tevhelaho u tshi tea u ḓiswa , vha ḓo kwamiwa vha humbudzwa nga ha mbadelo yo salaho .
u sika mishumo
Vhathu vha Guam vho somba nnzi nga zwanḓa vha tshi ita mambule masekene a u fasha khovhe . 
Khabinete yo ombedzela uri , naho vhaswa vha 1976 vho lwela mbofholowo na u vha hone ha demokirasi , vhaswa vha ṋamusi vha khou lwela u lwa na khaedu dza u fhelisa vhushai , vhushayamushumo , HIV na AIDS , mveledziso ya vhuṋe na tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi .
Vharengi vha anzela u vha vho bva lwa awara dzo vhalaho musi mutsila a tshi rumelwa u yo wana na u vhetshela thungo tshipiḓa tsho khakheaho tsha netiweke , phanḓa ha musi tshi hu vhuedzedzwa vharengi vho salaho . 
Hu khou vha na mvelaphanḓa kha tshanduko ya vhuhaṱuli kha u sumbedzisa tshandukisatshivhumbeo ya murafho na mbeu kha shango .
Izwi ro zwi ḓowela na zwone , sa izwi nga ngoho tshiṱirathedzhi tsha u dzudzanya gogo u lwa na khethululo tshi tshi katela u shumiswa ha nyimbo dza mbofholowo . 
Ri fhululedza vhurangeli ha khakhululo kha sekhithara ya zwa masheleni , ho sumbedzaho tshenzhemo na u ṱana u pfela kha tshiteṅwa itshi . 
Ndivho ya Mulayo wa Ḽothari , Mulayo wa 57 wa 1997 ndi ifhio ?
zwikonḓisi zwi kwamaho vhathu vha zwigwada zwiṱuku
Fomo dza khumbelo dza vhaisedzi lwa tshiofisi na dokhumenthe dzi yelanaho nga wanala kha
U thoma u shumisa sisteme ya ndaulo ya mbuelo dza eḽekhiṱhironiki hu ḓo tandulula thaidzo khulwane ya vhuaḓa na vhukhakhi kha sisteme ya mbadelo ya magavhelo . 
Vha Poswo ya Afurika Tshipembe a si vhaṋe kana vha khwaṱhisedzi vha mafhungo maṅwe na maṅwe ane a sa elane na vhubindudzi havho ha tshiofisi . 
Matheriaḽa wa u fhaṱa , thekhinoḽodzhi hune vha ita ṱhoḓisiso na izwo zwithu na thekhinoḽodzhi dzi nga ho sa , saintsi na mafhungo a thekhinoḽodzhi , ndangulo ya maḓi a malaṱwa , sisiṱeme dza ndango ya mupo , vhukoni ha fulufulu . 
Khethekanyo ya ekonomi
Musi Minisṱa kana MEC a tshi dzhia tsheo vha fanela u sumbedzisa uri tsheo i khou itwa zwo ḓitika nga mbuno dzo sumbedziswaho kha memorandamu kana u sumbedza uri vha khou hanedzana na memorandamu u guma ngafhi .
Komi dza Wadi dzi nga vhidza miṅwe miṱangano hu na tshiṅwe tshiiitisi .
5.2 . Khabinethe i tama u fulufhedzisa tshitshavha uri muvhuso wa vhukati , vundu na wapo zwi khou shumisana na u vhona uri Afrika Tshipembe a ḽi nga fhelelwi nga maḓi .
Nyito dza u rangela u vhala ; u humbulela ho sendekwaho kha ṱhoho ya mafhungo na / kana zwifanyiso
Mbudziso dzine dza fanelwa u fhindulwa :
Mitheo nyangaredzi ya u khethekanywa ha maraga wa vhaendelamashango i nga nḓila i tevhelaho : 
2.4.4 Zwikili zwa u ḓivha
Maṅwe maga o katelwa kha Thendelano ya Vhaswa ya Lushaka yo sainiwaho Soweto mahoḽa nga Lambamai .
Kha hu vhe na mulalo wa vhoṱhe .
Vhukoni ho khwiniswaho kha zwikolo zwo adoputiwaho zwi sa shumi zwavhuḓi
Naa ofisi yavho inga thusa nga hune yan nga kona kha izwi ? " .
Vho Montana vho sumbedza muṱanganoni uri vha vhona mavharivhari a a ndeme . 
Nyendedzi dza ṅwaha nga ṅwaha dzo ṱalutshedzwa nga zwo anganyelwaho zwa tshelede dzo tiwa , ho livhiwa kha u fhungudza phimo ya tshanduko ya mitengo . 
Afidafithi ya thendelo ya u vhea vhaimeleli vha tshiimiswa / zhendedzi hu tshi khwaṱhisedzwa makumedzwa avho a re kha phethishini . 
( ii ) ndangulo yo dziaho ya vunḓḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe u vhonana na mafhungo oṱhe a welaho fhasi ha muvhuso wa vunḓḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe " , na
Ri nga dzhiela nṱha uri mushumo uyu u nga kona hani u phaḓaladzwa vhukati ha vhathetshelesi vho ṱanḓavhuwaho . 
Mivhigo ya nga ha tshumelo yo ṋetshedzwaho kha Ṱhoho ya Muhasho wa Ndondolo ya Vundu kha u livhiswa kha Khomishini na Tshikwama tsha Phuresidennde hu na dzi khophi kha Mulanguli Muhulwane wa Vundu na Muhahso wa Lushaka wa Ndondolo . 
Vha humbelwa uri vha sumbedzise kha fomo ya khumbelo uri phemithi vha ḓo ya vha i dzhia naa kana i tou rumelwa khavho .
U paṱirola u mona na dzharaṱa na vhupo hoṱhe . 
Mvelelo dza u ita nyonyoloso kha ṱhoḓea dza inisuḽini .
U mushumo wa ṋetshedza pfufho u ḓo vha hone kha dzulo zwaḽo ḽa Guvhangano ḽa Ṱhoho dza Mashango na Muvhuso wa Mbumbano ya Afrika ḽo farwaho kha ṅwaha wo tevhelaho u rwelwa ṱari ha maitele . 
GDP yo aluwa nga R25 biḽioni u fhira kotara ya u thoma ya 2016 u swika kha nyanganyelo ya R1 068 biḽioni .
Dzinḓila dzi konaho u ṱanganedza zwavhuḓi dzi wiḽitshee . 
Musi hu khou itwa milevho kha kuvhonele kwa muvhuso , vhoramafhungo a vho ngo wana kuvhonele kwa muvhuso kha mafhungo ayo . 
Vhuṱambo ha Pan-African ndi ha ndeme kha u alusa zwibveledzwa zwashu zwa vhuendelamashango kha maraga wa dzitshaka .
Transnet i dovha ya ṋetshedza mbekanyamushumo ya u gudela mushumo ya miṅwaha miraru kha vha na Ṱhanziela ya Theory of Accounting ( CTA ) kana Bachelor of Accounting Sciences kha Financial Accounting ( BCompt ( Hons ) kana zwi fanaho nazwo .
u engedza tswikelelo ya zwi kwamaho mutakalo wa zwa vhudzekani na u beba nga u khwinisa u vha hone ha maitele o fhambanaho a zwithivhela mbebo .
Mufumakadzi a itaho khumbelo nahone a tamaho u shumisa zwiṅwe zwa zwifani zwe a vhuya a zwi shumisa u tea u ṋekana nga vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri o tea u shumisa tshifani itsho .
Mufhindulano u sumbedza uri zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho zwi nga dzhiwa ngaho nga zwifhinga zwo fhambanaho kha ḓivhazwakale hu u itela u kunda khethululo na tshiṱalula . 
( 6 ) Kha milayo i langulaho ndaulo ya muvhuso , mbumbo na mishumo ya zwipiḓa zwo fhambanaho , ndaulo kha zwiimiswa zwa ndaulo ya muvhuso zwi tea u dzhielwa nṱha .
Ra ṅwala madzina ashu kha khaḽenda ya maḓuvha a mabebo .
U khwaṱhisedza nga kha u ela uri vhupulani na nyolo dza vhaṅwe zwo itwa u a nga ha milayo ya vhuinzhiniara i pfadzaho na u ya nga ha maga na zwilinganyo . 
Vho amba uri ḽithihi ḽa maga aya ho vha u vhala tshiṱoko . 
Ndi zwa vhuṱhogwa uri rekhodo iṅwe na iṅwe i fanela u thoma nga datumu . 
Kha vha shumise vhaeletshedzi kha zwa vhulimi u kwamana na zwitshavha izwo u bveledzise maitele a ndangulo o fhambanaho ane a ṱuṱuwedza ṱhaḓulazwiliṅwa , u awela na maitele a mulilo avhuḓi . 
Kha vha vhe na nzhele : Vhagudi vha vha vhe kha zwikhala zwo fhambanaho zwa nyaluwo .
Vhafumakdzi vha ita tshivhalo tshi vhonalaho tsha vhakhethi nahone vha nga shumisa pfanelo ya u vouta u ṱuṱuwedza kuvhumbelwe kwa Phalamennde na uri tshiimiswa tshi dzhiele nṱha mveledziso ya vhafumakadzi .
Hu na phambuwi dzo angaredzwa ho sedzwa tsireledzo dza fiḽimu dzi re na vhutsila ha zwinepe . 
U bveledza thendelano dza zwikhala zwa tshitshavha u itela u ṱanganyisa tshitshavha tshapo , mabindu na muvhuso kha u tandulula thaidzo .
Hezwi zwi katela u nanga nyanḓadzamafhungo yo teaho u swikelela mbambadzo ine ya tea u swikelelwa na u wanulusa na u shumisa zwikhala zwa tshumisano zwi elanaho na maga o thomiwaho a lushaka a pfungavhuṋe . 
MBILAELO
Zwino ri na tshikhala tsha vhukoni tsha u fhindula nga nḓila ya vhubveledzi kha khaedu dzashu dzi sa fani na dziṅwe . 
He mavu a phuraivethe a dzhiwa lu siho mulayoni na nyimele dza tshipentshela dzi siho , muṋe wa mavu u fanela u kwama khothe nga u ṱavhanya uri i bvise ndaela ya u pandela hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Prevention of Illegal Eviction From and Unlawful Occupation of Land Act , of 1998 .
Ndi mini zwine zwa davhidzaniwa nga hazwo ?
Kha zwipiḓa zwinzhi zwa ḽa Afrika , vhana vha a hanelwa pfanelo dzavho dza u dzhenelela na mbofholowo ya u ḓiambela nga mulandu wa maitele a mvelele . 
Ndi ngazwo ro thoma mutheo wa mbekenyamaitele ntswa , Bammbiri ḽa Mahumbulwa nga ha Mbuyedzedzo ya Mavu .
Vhurangeli uvhu ho tshimbidzwaho nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele vhu humbudza murafho wa vhaswa vhashu ngaha nndwa yashu ya mbofholowo na u ita uri vha kone u ḓivha ngaha ḓivhazwakale ya u ṅwala na vhoramafhungo vha Afurika Tshipembe .
U khwaṱhisedza nḓowelo ya vhuongi ha vhalwadze vha vhukuma nga thimu ya vhaongi hu tshi tevhedzwa tshikoupu tsha nḓowelo na tshitandadi tsha u onga tsha Vhashumeli vha Ndondolo ya u Tambudzwa lwa Vhudzekani . 
United States ḽo kombetshedza uri khoniferentsi i fanela u sedza kha uri hu nga fhungudza khethululano na u dalela hafhu mafhungo a fanaho na khakhululo ya zwa vhupuli na uri naa zwa Vhuzioni zwi nga linganyiswa na khethululo nga muvhala . 
A hu na phambano nnzhi dzo vhigiwaho nga nnḓa ha idzo dzo kwamaho mbekanyamushumo dzoṱhe u mona na muhasho dzine dza nga sa u fhungudza tshumiso ya masheleni . 
Ro ṱanganedza mivhigo ya uri vho humelisa hani nga ngomu dzirumuni vha tshi swa nga khavhu , vha tshi tshidza vhana nga u vha posa nga mafasiṱere u itela u vha tsireledza . 
Zwi a pfesesea .
U shumisa zwiṱiratedzhi zwa u vhala zwo fhambanaho , tsumbo , u sikima , u sikena , ludungela lwa mafhungo , na u shumisa nḓivho ya murahu
Nga tshifhinga tshenetsho vha tea u ḓivha nyimele dzine mimasipala ya shuma na zwiko zwine ya vha nazwo .
Dzi fhungudza zwiwo zwa tshikafhadzo nahone ndi dza ndeme kha adzhenda ya muvhuso ya u shuma ho livhiwa kha mveledziso ya tshifhinga tshilapfu kha masia oṱhe . 
Kha vha badele banngani vha tshi khou shumisa khoudu ya khasi ṱama .
Ri ni ṱuṱuwedza uri ni takuse tshikalo zwi tshi ya kha u thola , vhupfumbudzi na ṱhogomelo ya vhathu vhashu u bva kha hezwi , vhunzhi hazwo zwi nga londiwa kha zwipande zwa vhushai zwine zwi vhangwa nga vhushayamushumo , vhushai ho kalulaho na u sa bvelela ho kalulaho . 
Ri shumisa tswayo kha u sumbedza tshaka dzo fhambananaho dza mutsho .
Ibvai u ṱuwe , tsilu ḽeneḽi .
Musi ro ṱuṱuwedzwa nga bono ḽashu ḽa u ṋetshedza Tshumelo dza Ndulamiso dza khwine u itela Afrika Tshipembe ḽo tsireledzeaho , ro isa phanḓa na u engedza tshumelo dzashu kha tshivhalo tsha nyaluwo ya vhathu na zwitshavha . 
Arali hu ee , vha humbelwa u dzhenisa na nzudzanyo idzi na u ṱalutshedza mvelelo dza u ṱanganyisa muvhigo khumelamurahu u bvaho kha vhashumisani . 
Ṱhalutshedzo ya kuitele kwa khetho
Vhukoni ha zwino vhu re kha yunithi ho ḓikumedzela u sedza kha thandela idzi dza minisiṱa . 
Ro vha ri tshi nga zwi ḓivha uri vhumatshelo hafhu vhu ngafhi ṋamusi , arali Muvhuso uḽa wo vha u tshi khou vhusa zwiḽa . 
Maitele a tsedzuluso ya mbekanyamaitele o sedza thaidzo na zwikhala zwine nḓowetshumo ya migodi ya khou ṱangana nazwo . 
A hu katelwi ndondolo ya vhuhoṱa na holodei dza u fhola Pfukiselo ya malofha
Kha sia ḽa dzi ICT , ngeno hu na uri tshiḽeithi tsha mbekanyamaitele a si tshi si na tshithu kana u sa bveledza tshithu , khaedu dza vhukuma dzi kha zwiṱirathedzhi zwa mveledziso zwine zwo dzudzanywa nga nḓila i bveledzaho na u thoma u shumiswa kha ḽeveḽe dzoṱhe dza sisteme . 
Tshivhalo tsha thandela dza vhudavhidzani ha mveledziso dzo livhanywaho na mbekanyamushumo ya vhudavhidzani ya Muvhuso nga ṅwaha . 
TSHIMEBI TSHIHULWANE TSHA MAHORO MAHANEDZI : Mufumakadzi , ndi khou humbela u farelwa kha lunyadzo , Mudzulatshidulo wa NCOP .
Sa tsumbo , zwo sumbedziswa uri vhatikedzi vha kilaba nkene vha anzela u dzhia vhudzulo ha khethekanyo ya thungo ya tshitediamu . 
Ndi fanela u vha vhudza uri , nga tshifhinga tsha tie tshe nda vha navho mulovha , muṅwe wavho o amba ari arali muṅwe a tshea u ita tshiṅwe tshithu , u fanela u shuma nahone a vhee maṱo awe kha ndivho yawe .
( a ) dzikhaṱhululo ;
Tshiṱori itshi tshi sumbedza mini ?
Matshimbidzele a Tshumelo dza Mulayo o tendelwa nga Mukhomishinari wa Mapholisa . 
Vhunzhi ha masipala ayo ngo tea u ṋewa khadzimiso , zwine zwa vha konḓela u hadzima tshelede .
Zwenezwo , vhone sa vhane vha nga vha ane a nga renga uyu mushonga u bva nnḓa , vha tea u ita khumbelo kha Khantsele ya Ndango ya Mishonga u ya nga Tshiteṅwa 21 u itela uri vha tendelwe u ya nga Mulayo u Tshimbilelanaho na zwa Ndango ya Zwidzidzivhadzi ( Mulayo 101 wa 1965 , wo khwinisiwaho nga Mulayo 90 wa 1997 ) .
( 6 ) A hu na Muraḓḓo wa tshumelo ya tsireledzo ane a ḓḓo tevhedza ndaela ine ya si vhe mulayoni zwi tshi tou vha khagala .
Vhomakone vho sedza khonadzeo dzavho dza u ḓo ṱoḓea ha tshumelo dzavho , hu na vhanzhi vhane vha khou ṋetshedza maṅwalo avho a thikhedzo u sumbedzisa na u tatamudza nyangaredzo ye ya ṋetshedzwa kha mivhigo yavho . 
Mbadelo dza u ranga na tshelede ya u thusa zwi ḓivhea kha vhuimo ha tshitatamennde tsha masheleni musi muhasho wo wana kana u badela tshelede . 
U thutha kana u shumisa zwiluḓi zwa u thutha a zwo ngo tendelwa . 
Naho zwo ralo , sa zwe zwithu zwa imisa zwone , zwi dzula zwi si khagala uri maitele a pfananyo na ṱhanganelano a ḓo langwa hani kha madzingu . 
NZUDZANYO YA MASHUMELE YA U SWIKA 2014
Heyi miaro yo ṋewa thendelo nga vha Birou ya u Thivhela Vhupofu . 
Kha fhungo heḽi , vhuṱanzi nga muimeleli kha senthara ya mashumele o ṱanganelaho ho vha ha uri vho pfa nga ha nḓivhadzo kha radio ya Siṱediamu tsha Ellis Park ya uri thikhithi dzo fhela nahone hu khou ganḓiswa dziṅwe . 
Ni vhona u nga i ḓo na matshelo
Kufarele kwa phurofeshinala kha ndambedzo yashu ku ḓo ri tendela ri tshi livhisa tshelede yashu kha vhurangeli vhuswa . 
Milayo ya Kushumisele 
Vhuitwa havho na mitambo yavho zwi na mushumo muhulwane kha u vhumba vhuḓiṱalusi ha hugaledzwa . 
IDP i tea u endedza kha u sikiwa ha KPI .
Vha ṅwalisa hani muunḓiwa wavho U ṅwalisa muunḓiwa , ri ṱoḓa :
Muvhuso u ita khuwelelo kha sekhithara dzoṱhe u farisana na muvhuso na u engedza vhuḓifhulufheli na u isa ikonomi kha nyaluwo yo katelaho nahone yo ḓiimisaho .
1.1 SIANGANE
Themamveledziso idzi dza mahayani na thandela dza mveledziso dzi kha mudzedze muthihi na ndivho ya muvhuso ya u fhaṱa zwitshavha zwa mahayani zwi na mutsindo , zwieḓanaho nahone zwi bvelelaho .
Nga nnḓani ha thendelano idzi , naho zwo ralo , nṋe na muhasho ro fhambana na zwigwada zwi hanedzanaho na maswole kha zwiṅwe zwidodombedzwa , nga maanḓa zwi tshi ya mugaganyagwama wa vhupileli . 
Nga u angaredza , maḓana a vhatshinyi a a vhuelwa u bva kha mabindu aya ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Honeha , musi hu na zwipiḓa zwa ndaulo zwine zwi nga leludzwa , fhungo ḽi lemelaho vhukuma ndi ḽa uri zwiko zwinzhi zwi khou ṱoḓea , nga maanḓa malugana na vhukoni kha zwa u vhea iṱo na vhukombetshedzi , itela uri sisiteme dza u ela na u vhea iṱo dzi vhe mulayoni . 
KHETHEKANYO YA 4 : U LINGA KHA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI
Tshifhinga tsha u funza tshi tea u dzhenisa nḓowenḓowe ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ya nyito pfufhi dza U thetshelesa na U amba na u tou fombe kha nyito ndapfu dzo paḓaladzwaho kha vhege yoṱhe .
Mafhungo a mvelele
Mitengo i fanela u katelwa u elana na mvelelo dza ngudo ya mveledziso ya tshiimiswa kha mishumo ya Tshikwama , Muhasho na Tshikwama tsha Ndiliso . 
u shumisa pfanelo dza ndayotewa dza tswikelelo kha mafhungo dzine dza vha na muṅwe muthu dzine dza khou ṱoḓea u itela u shumisa kana u tsireledza pfanelo dziṅwe na dziṅwe .
Kha mushumo uyu , ri ḓo isa phanḓa na u vha na vhukwamani na mahoro kha u thoma u shumisiwa ha Thendelano ya Poḽitiki ya Ḽifhasi ngei Zimbabwe na mveledziso ya nḓila ya dzikhetho .
Hezwi zwi khwaṱhisedza lutendo lwa uri mulayo wo bveledza pfanelo u tshi itela zwipondwa . 
Naho zwo ralo , phambano vhukati ha masipala na phimo ya nyaluwo ya tshiṱiriki ndi ṱhukhu . 
Vho sumbedza mafhungo ane dzangano ḽa khou hanedza , na mutheo wa u hanedza .
Hu tshi katelwa vhubvo khathihi na mutevhe wa zwi ṱoḓeaho wo sedzuluswaho na mahumbulwa o teaho a na muvhigo . 
Tshumiso ya mavu i katela mavhengele , mabindu na nḓowetshumo ya nḓisedzo . 
TSHIPIḒA TSHA II : MAITELE NA VHUḒIFHINDULELI MUṊETSHEDZI WA TSHUMELO O TEAHO
Khumbelo ya phasipoto khulwane
U ṱuṱuwedza u nanga muḓagasi kha tshikalo tsha u kona u swikelela nga tshifhinga tsha khanedzano dza thengiselano kha kuitele kwa u shela mulenzhe . 
Ridzhisiṱa
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi u ṅwalisa senthara ya ndingo .
U ya nga ha tshigwada itshi vhubvelele vhu na mushumo kha u bveledza muthu . 
Tshelede i ṱanganedzwa sa mbuelo i wanalaho musi mbadelo i tshi badelwa na u ṱanganedzwa kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhelaho i mbo ḓi vha i wanalaho u bva kha mukolodi . 
Musi Afurika Tshipembe ḽi tshi ṱangana nga 1910 , tshifhaṱo tsho engedzwa kha tshifhaṱo tsha u thoma tsha 1885 nahone ha mbo ḓi fhaṱiwa Nnḓu ntswa ya Phalamennde ya Yuniyoni .
2.4 . Khabinethe yo tendela u farwa ha Khonfarentse ya Vhuvhili ya Ḽifhasi ya u Mamisa Mikando nga Muhasho wa zwa Mutakalo na Ṱhumano ya Dzitshakatshaka ya Maitele a Zwiḽiwa zwa Ṅwana , u bva nga ḽa 11 u swika kha ḽa 14 Nyendavhusiku 2016 , fhasi ha thero " Kha ri bindudze kha u sika vhupo vhu konisaho ha vhomme na vhana " .
O ri u fhufhela nnḓa nga fasiṱere , a gidima a tshi ya u ṱoḓa thuso , vhaṱhaseli vhawe vhe murahu . 
Zwi fana na musi ho fhungudzwa vhushai na u sa lingana , fhedzi hu songo shandukiswa phetheni dza vhuṋe , mvelaphanḓa ya shango i ḓo ḓi sala i tshi thengathenga .
Ndivho ya Mbekanyamushumo ya Vhukoni na Tshigwada tsho tiwaho
Mbadelo phirisela : Masheleni ane ha ngo shumiswa nga vunḓu kha u renga thundu na tshumelo fhedzi o badelwa kha vhathu kana zwiimiswa uya nga mukovho mukene kha muangarambo wa mbekanyamushumo . 
Vha ndaulo vha ḓo dzudza tshiteṅwa itshi kha adzhenda vha vhuya vha tou tshi bvisa nga zwiṱuku . 
tshenzhemo dza vhadzheneli dzi a ṱanganedzwa nahone dza dzheniswa kha ngudo ya phurogiremu
Nyito dzine wa muṱa wa hashu wa ita wo ṱangana
Komiti dzi na maanḓa a u vhudza muthu muṅwe na muṅwe uri a ḓe phanḓa hadzo , a ṋee vhuṱanzi na u bvisa maṅwalo .
Kale Muhulwane wa Khothe Khulwane kha ofisi khulwane dzo fhambanaho o vha atshi tou khetha zwi tshi bva kha zwine mulayo wa amba maelana na zwi itwaho na maitele ane a tea u tevhelwa kha ofisi dzavho .
Naho zwo ralo miṅwe mimasipala i khou wana thikhedzo ya ndangulo nyangaredzi u bva kha Muhasho nahone ho swikelelwa mvelelo dza maṱhakheni . 
Mulayotibe u ṱoḓa hu tshi vha na mivhigo ya zwa masheleni nga zwikimu kha Muredzhisiṱari nga murahu ha kotara . 
Ndi amba nga Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 na Tshiphuga tsha Khuvhangano miṅwedzi isi gathi ri tshi vhala u bva zwino .
Mbekanyamushumo ya Ndondolo ya Vhulwadze ha swigiri
( g ) Mudededzi muthihi wa zwa milayo o rumelwaho nga vhadededzi vha milayo vha re yunivesithi dza Afurika Tshipembe ;
j ) Vho Farzana Suliman Varachia ( muimeleli wa muvhuso ) .
Fhethu hudala hu amba uri asima yavho i khou langiwa zwavhuḓi nahone zwi sumba uri mushonga wavho wa zwino u khou shuma zwavhuḓi .
Kuitele kuswa ndi kwa uri u daha hu khou bva ngei kha sialala ya vhatshena vha dziḓoroboni u ya kha zwitshavha zwa vharema , zwikoloni na dziyunivesithi . 
Themo Gireidi ya 4 Gireidi ya 5 Gireidi ya 6
Vhudzuloni , mutheli u ḓivhadzwa uri mbadelo yeneyo i ḓo itwa i si kale . 
Vhomakhanikhe vha dzigoloi vha tholwa nga vhavhambadzi vha Ford Fury . 
Ho sedzwa tshumiso ya tshumelo dza shishi DSP na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
Sia ḽa Iran ḽo tendelana na ḽikumedzwa iḽi nahone ḽi ḓo sala murahu aya mafhungo . 
-- Zwiňwe zwivhumbeo zwa ṱhoḓisiso zwi tea u vha khagala
Muhasho na wone wo vha wa u thoma shangoni u lingedza sisiṱeme ya phensheni ya kha lubuvhisia saizwi i tshi vhonala sa ine ya shumesa kha u fhedzisa mbadelo dza phensheni . 
( b ) tshivhalo tshi linganaho nthihi tshararu tsha Miraḓḓo tshi tea u vha tshi hone musi hu tshi vha na vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe ;
1 . Nyito ya vhuṱudzeṱudze
Phoindi yanga ya vhuvhili ndi yauri ri tea u shumisa mihumbulo yo sikwaho fhano na mashangoni a seli u itela u bveledza nḓila ntswa i swikaho lwa mupo u bva kha zwashu zwa kale u ya kha vhumatshelo zwi langwaho na u ṋea tshivhumbeo nga demokirasi yashu ntswa . 
U lugisa zwa nga ngomu na zwa nga nnḓa mvusuludzo hu tshi katelwa na vanḓa . 
U livhanya zwavhuḓi u ṱolwa ha mugaganyagwama nga kha sisiṱeme ya u ṱola ya Vhukati ha Ṅwaha ya nga Ngomu . 
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa hune muhweleli a nga kona u vhiga u pfukhwa ha ndaela ya tsireledzo .
Mulayo muthihi wa Phalamennde u langaho mishumo ya Vharangaphanḓa vha Sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi u a ṱoḓea .
U shumisa raimi i sa konḓi / pfufhi , tshirendo kana luimbo
Ambani na dokotela wa aṋu nga u ṱavhanya arali i sa kholwi tshoṱhe nga ha tshanduko kha u fana ha maḓamu aṋu . 
Maṅwe mafhungoa ndeme hu ḓo vha tshiimo tsha mulalona vhutsireledzi kha ḽa Afurika , u fhelisa Vhulwadze ha Ebola na tshanduko ya ikonomi ya matshilisano kha dzhango , zwiko zwi ngaho izwo zwa ndambedzo ya Mbumbano ya Afurika , u shumiswa ha Pulane ya u Thoma ya Miṅwaha ya Fumi ya Adzhenda ya AU ya 2063 na u vhuedzedza Mbumbano ya Dzitshaka kha Anivesari yayo ya vhu 70 .
Afrika ḽi ḓo dzhenelela nga nḓila yo teaho kha ndeme ya vhuṱumani ha ḽifhasi , fhedzi hu si fhasi hu magumoni a nṱha a vhuṱumani . 
Vhuṱanzi nga ha mbuelo dza mutakalo nga mulandu wa u vha muṋe wa tshifuwomvumvusi vhu khou kuḓana . 
Ndingedzo dzo khetheaho dzi nga itwa u ṋea maanḓa vhafumakadzi nga u khwaṱhisedza vhuimo havho kha kutshimbidzele kwa u tshea mafhungo na kushumele na u wana thaidzo dzavho khulwane na khonadzeo dza tshanduko .
CBP yo thoma maitele a u shela mulenzhe u itela u wana mihumbulo kha tshitshavha na u pulana kha mafhungo a bvaho vhathuni na uri aya mafhungo a nga elana hani kha mbonalo ya u pulana ha masipala nga vhuḓalo .
KHETHEKANYO YA 3 MAGUDISWA NA PULANE DZA U FUNZA ZWIKILI ZWA LUAMBOMBO . . . . . . . 19 3.1 Nyangaredzo ya magudiswa zwikili na zwiṱirathedzhi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 3.2 Phaḓaladzo ya zwibveledzwa kha Gireidi ya 4 - 6 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 3.3 Pulane dza u funza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 3.4 Magudiswa na pulane dza u funza luambo lwa u engedza lwa vhuvhili . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 3.4.1 Gireidi ya 4 Tshiveṋda Luambo Lwa U Engedza Lwa Vhuvhili . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 3.4.2 Gireidi ya 5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 3.4.3 Gireidi ya 6 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
Kha u vhea mitengo , ndi sekhithara yo khwaṱhaho ya ikonomi fhethu ha u Kuvhanganya maḓi . 
Tshifhinga tsha khoso ya ndeme tsha u ḓiṅwalisa sa nese ḽa phurofeshinaḽa na vhabebisi ndi miṅwaha miṋa . 
monithara u ya ha mugudisi tshikoloni ;
Bammbiri ḽa u saina
Khombo ya muḓagasi na tswayo dza u sumbedza dzi tea u ṋetshedzwa kha dzikiosiki dzo tiwaho kha Milayo na Ndaulo dzo teaho . 
Lushaka lwa tshipiḓa / vhupo ha mbalavhathu
Ṅwalani risipi yaṋu .
Ndi maitele a sa konḓiho , a sa ḓuriho , a sa tendeli u imelelwa nga vhoramilayo .
Sa mufarisaminista , vha tea u vhudzisa uri vha ita hani mbekanyamaitele dzine dza vhusa vha vhulanguli , vha nkatele . 
Mihumbulo si yone nga ha vhathu avha itea u fhela .
U shela mulenzhe ho itwaho nga vhafumakadzi vha tshi lwela u tsikeledzwa na khethululo khathihi na zwo swikelelwaho nga vhafumakadzi fhasi ha demokirasi zwi ḓo sumbedzwa .
Hu ḓo tholwa thimu ya komiti ya u dzudzanywa hafhu u ṱoḓulusa mafhungo nga vhuḓalo ane a kwama u dzudzanywa hafhu ha nḓowetshumo ya nḓisedzo ya muḓagasi . 
Hune mafhungotsivhudzi a tea u wanala hone kha kuthimbidzele na zwibveledzwa zwa IDP
Muṱanganoni mukhantseḽara wa wadi na Komiti ya Wadi vha vhudza vhathu vho dzhenelelaho uri vho dzhia tsheo ya zwo lugelaho tshitshavha nahone vho no vhudza khoro nga ha thandela dzine dza tea u dzheniswa .
Kha nzulele dzoṱhe idzi mbili vhagudi vha tea u vhigelwa murahu tshifhinga tshoṱhe u khwaṱhisedza tshenzhemo ya u guda .
Ṱhanganyo , kha nyimele ya ṱhumano , i ita mishumo yo fhambanaho ya u tshimbila na i si ya u tshimbila . 
U itela mbuno i leluwaho ya uri muṱoliwa uyo ha ngo livhana na tsengo ya vhugevhenga . 
70% ya zwine vha vhona kana vha ṅwala
Komiti ngeletshedzi i ḓivheaho sa Komiti Ngeletshedzi ya Mbekanyamushumo ya Pfufho ya Sainthifiki ya Vho Kwame Nkrumah ya Mbumbano ya Afrika i khou thomiwa kha ḽeveḽe dzo teaho . 
Khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo waniwaho mashangoni a nnḓa
Ḓijieni ni Jabu . Ṅwalani tshiṅwalwaho kha dayari tshi no nweledza zwe zwa itea iḽo ḓuvha nga maipfi a no swika 40 .
Zwa zwino vha khou guda Master of Business Administration kha Khoḽidzhi ya Ndangulo ya Tshipembe ha Afrika . 
Hu a shumiswa vhukuma mafhungo a phanḓa uha u tshigwevho , hu tshi katela mivhigo ya ṱhoḓisiso ya beiḽI , uri hu kone u wanala tsheo ya tshigwevho .
18.1. Khabinethe yo ṱalutshedzwa nga ha mawanwa na themendelo dza Ṱhuṱhuwedzo na Ṱholo ya u Shuma ha Mbekanyamushumo ya zwa Matshilisano ya Dzinnḓu na pulane ya khwiniso , hu na kuvhonele kwa u fhelisa mavhekanyelwe a kudzulele nga muvhuso wa tshiṱalula nga u khwinisa madzulele a zwikolobulasi na u ṱanganyisa thandela dza zwa madzulo .
Hu tshi vha na awara nnzhi dza u shuma nga murahu ha tshifhinga tsho ḓoweleaho , hu vha na tshivhalo tsha nṱha tsha thaidzo dza tsireledzo na u pfukiwa ha maitele . 
U anana na ṱhoho ya mafhungo
Ṱhumetshedzo ndi nyimelo ya nyolo ya Sekhithara . 
Vho ri fhulufhela nga vhumatshelo havho . 
Nga murahu ha 1994 , muvhuso muswa wo thoma u shandukisa shango ḽa Afurika Tshipembe .
U ṅwala muvhigo wa mutsho
U vha na vhuḓifhinduleli ha maitele a ndangulo ya u renga lwo fhelelaho nga Muhasho , u kombetshedza ndangulo nga kha u monithara na u vhiga . 
Fhedzi , hezwi a zwi sia muvhuso wa zwino wa Afrika Tshipembe , wo elulwa kha vhuḓifhinduleli hawo ha u ita ndifho ya zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu he ha itea nga tshifhinga tshenetsho tsha musi vhuḓifhinduleli hawo . 
Ngona idzi dzo ḓisendeka nga nungo dza tshigwada vhukati ha minidzhere dza mbekanyamushumo na vhashumi vha ndangulo ya mafhungo u itela u khwaṱhisedza uri sisiṱeme nyangaredzi na ine ya vha ya nyito yo thomiwa hu na u dzhenelela ha vhashumisani vhoṱhe . 
Vhupo ha zwa vhulimi nahone ho topolwa sa sekithara ine ya vha na zwikhala zwo angalalaho u itela masipala wapo na u nga thusa dzingu kha vhubveledzi ha zwiḽiwa . 
Khonfarentse i ṱanganyisa muvhuso , vhoramaṅwalo , UN , Mazhendedzi a Dzitshaka , madzangano a si a muvhuso na zwiimiswa zwa fhasi vhathuni .
Kha muthu nga muthihimuthihi , nyito iyi ya mveledziso yo no fhiraho i bveledza phimo dza nṱha dza vhushai , mutakalo wo ḓalaho vhushai , na ḽitheresi ya fhasi na ndeme ya vhutshilo i fhiraho yo teaho . 
f ) U vhala wo tou fombe ha ZWIBVELEDZWA ZWINE ZWA SHUMISA NḒILA NNZHI DZA VHUDAVHIDZANI NA ZWA U VHONA , sa nyanḓadzo , khathuni . ( Zwibveledzwa zwi shumisaho nḓila nnzhi dza vhudavhidzani ndi zwine zwa shumisa zwishumiswa zwa u vhona na u ṅwala kha tshibveledzwa tshithihi , tsumbo khungedzelo , khathuni .
U lavhelesa na u tshimbidza zwa vhugudisi na mveledziso ya tshiṱafu tsha khemisi kha khemisi dza vhana . 
( Kha vha ṅwale nomboro na ṱhoho ya zwitandadi zwa yunithi )
Thikhedzo ya mugaganyagwama i tevhela kuitele kwa lushaka . 
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u thoma bindu fhano kana vhane vha vha na thendelo ya u thoma bindu ; kana vhane vha tama u bindudza kha bindu ḽine la vha hone shangoni .
Ndi zwa ndeme u vhona uri muthu o tiwaho u na vhuḓifhinduleli ha u dzudzanya pulane iyi u thivhela nyimele ine hu si vhe na muthu a ne a hwala vhuḓifhinduleli ha u dzudzanya pulane .
I ḓo bva kha mbuelo dza sisiṱeme ya tshanduko ya ndondolo ya ṅwana na vhaswa . 
Thundu idzi dzo haniwaho dzi ḓo farwa nga khombo na tshinyalelo ya Mukonṱiraka na uri dzi , nga khumbelo ya Vundu , ḓo bviswa ngae nga u ṱavhanya musi a tshi wana nḓivhadzo ya u lambiwa . 
º Kha vha shumise bakete vhudzuloni ha phaiphi musi vha tshi ṱanzwa goloi yavho .
Hu nga shumiswa luambo lwo dzumbamaho na lwa vhurendi u itela uri hu vhe na mutsindo vhukuma
Hu dzhiiwa uri vhugevhenga vhu engedza masheleni a teaho u shumiswa nga kha mbadelo dza vhutsireledzi , mbadelo dza ndindakhombo dzine dza dzulela u engedzea na kha fhungo ḽa uri ndozwo ye ya vha hone nga heyi nḓila i tea u phumulwa . 
Kha ikonomi dzi bvelelaho , ndi kha dzifeme dzenedzi hune vhunzhi ha vhusikamishumo ha itea hone . 
A u tendeli muthu a tshi pomoka muṅwe vhuloi , a u tendeli muthu a tshi ḓiita muloi , nahone a u tendeli na vhuṅanga vhuvhi kana u sumba muloi .
Vhuḓifari hovhu ho raloho vhu khakhisa mashumele a maga a ndangulo ya tshigwada . 
Zwo ralo mbudziso i dzula i hone , zwi nga vha hani uri Ofisi ya Mulangavundu i vhe na maanḓa siani ḽa mikhwa u itela u kombetshedza mafhungo a mavhusele arali vhone vhaṋe vha nga si kone u i tevhedza ? 
Zwivhumbeo hezwi zwi tea u funzwa zwi kha nyimele nga nḓila ya muṱanganelano musi hu tshi khou shumiswa tshaka dza zwibveledzwa zwo fhambanaho zwa oraḽa , u vhonWa na zwo tou ṅwalwaho .
Ndi khou ḓivhadza vhalambedzi na vhadzudzanyi vha mbambe i re kha mbilo iṅwe na iṅwe ine ya nga iswa nga u dzhenelela hanga . 
Vhoṱhe vho vhudziswaho vho vha vhe na nḓivho ṱhukhu ya khohakhombo ine ya elana na mathukhwi a ndondolo ya mutakalo na milayo ya ndangulo yayo . 
U ya nga Mulayo wa 14(1) wa Milayo Yo Ṱanganelaho : " Madzulo o Ṱanganelaho a tendela tshitshavha u vha tshipiḓa , hu tshi katelwa na midia .
U dzhenelela kha u imba nyimbo , zwiṱori na raimi .
Kha nyimele ya mathukhwi ane a khou sina , sa thishu , a tea u vha kha tshixwatudzi , nga nnḓani ha musi a tshi dzulela u bviswa . 
Mepe afho fhasi u sumbedza Muhanga wa Mveledziso ya Vhupo ha Ḓorobo khulwane . 
U bveledza sisiṱeme ya ndindakhombo ya mutakalo ya lushaka ndi ndivho ya ndeme .
U ya nga u ḓitika nga ngudo dzo gudwaho u bva kha ngudo dza vhulanguli ha u thoma , luṱa lwa vhuvhili lwa odithi lwo thoma nga Ṱhafamuhwe 2014 .
Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe .
Tshipikwa tsha u fhedza tsha u sheduḽwa ha mishumo ndi u tshea uri hu tea u itwa mini , lini nahone nga nnyi .
Mitambo , ine ya vha hone nga 2015 , yo sia Team SA tshi khou dzhia vhuimo ha vhuvhili kha mutevhe wa medaḽa , hune vha vha na medaḽa ya 35 , kha mitambo ya 2015 ngei Apia , kha ḽa Samoa .
U tshimbidza nga nḓila i shumaho mitshimbilo ya vhaendangaṋayo , " nḓila " idzi dzi tea u vhumbiwa nga nḓila i tevhelaho : 
Magunwe a ḓo dzhiwa nga ḓuvha ḽa inthaviwu . 
Naho ho vha na u fhungudzea nga u angaredza kha zwiimo zwa u ḓalesa nga tshifhinga tsha ṅwaha une wa khou sedzuluswa , ri kha ḓi vhilahedzwa nga uri hezwi zwi kha ḓi sala zwi kha zwiimo zwi re nṱhesa lune zwa nga konisa u shumiswa ha mbekanyamushumo dza mbuedzedzo . 
Ndivho ya muṱangano ndi u fhedzisa maimo a Afrika phanḓa ha Buthano ḽa Vhuthihi ha Dziposwo ḽa Ḽifhasi ( UPU ) , ḽo vhetshelwaho dzi 19 Tshimedzi - u swika dzi 7 Khubvumedzi ngei Istanbul , kha ḽa Turkey .
Ngauralo , ndaulo yo dzudzanyeaho zwavhuḓi na vhulavhelesi ho gudelwaho zwi fanela u shumiswa . 
U bveledza kulangele kwa miraḓo miṱuku nga u shumisa tshigero u gera zwifanyiso zwihulwane , zwivhumbeo nz .
Vha badela mutengo wa vhana tenda vha vha vho ḓisa maṅwalwa o teaho :
U thoma u ḓivha mafhungo maambiwa
Khumbelo ya ndaela ya u kokodza muthelo
U sedzulusa zwifanyiso zwavhuḓi na u amba nga hazwo , ha ambwa na zwine zwa elana na tshenzhemo yo ḓoweleaho .
Operation Phakisa ine ndivho yayo ya vha u engedza ikonomi ya lwanzheni na dziṅwe sekithara .
U ṱanganyiswa ha zwikili zwone a zwi dzuleli u bvelela kha vhupo ha mahayani a zwikhala kha mishumo ine ya vha ya ndeme kha nḓisedzo ya tshumelo dzi ṱoḓeaho zwi ṱoḓa zwiṱirathedzhi zwo khetheaho na mbekanyamaitele . 
( a ) u thomiwa , kuvhumbelwe , maanḓa , mishumo na tshifhinga tshi no dzhiiwa nga komiti dzaḽo ; na
U dzhielwa nṱha ha izwi zwithu zwa ndeme hu dovhololwa kha ikonomi khulwane ya muvhuso , ya nḓowetshumo , maraga wa zwa vhashumi na mbekanyamushumo dza mveledziso . 
Vhashumi vha dovha hafhu vha lavhelelwa u fhungudza maluvha nga tshifhinga tsha u pupumisa kana kha vhege nṋa dza u thoma dza u bva ha mutshelo . 
Masheleni a bvaho kha mushonga u bveledzwaho muthihi a fhira mbuelo ya khamphani ya u bveledza tshisibe tsha u kuvha tshiswa tshi tshi bva kha zwithu zwi tshilaho , fhedzi khombo na tshinyalelo zwi yelanaho na ṱhoḓisio na mveledziso ya u bveledza mushonga muswa na dzone dzi nṱhesa kha dza u bveledza tshisibe tsha u kuvha tshiswa .
U dzulela u shandukiswa ha mavhone zwi tea u ṱhogomelwa na u ṱanganywa kha khwiniso ya nzulele ya vhone . 
Zwivhangi zwa nyaluwo zwa u shandukisa vhushaka ha mannḓa kha zwitshavha zwo ṱalutshedzwa . 
Zwipikwa zwi tea u pindulwa zwa vha
( iii ) iṅwe ṱhaluso ya Mulayotibe .
: khethekanyo dza/ zwiko zwa u dzhenethiki/ Pfanelo dza u Ṱavha Zwimela Zwiswa .
Miṅwe mishumo miswa ya 80 000 yo no sikwa kha indasiṱeri ya mafunda na ya 40 000 kha indasiṱeri ya vhufhaṱi .
" Tsireledzo ya vhatukana na vhaṱhannga asi vhuḓifhinduleli ha muvhuso fhedzi ndi ha tshitshavha tshoṱhe .
Hu ḓo ṋetshedzwa phakhedzhi ya mukatelo ya ECD kha vhana u bva vha tshi bebwa u swika kha vha miṅwaha miṋa , ho sedzeswa vha shayesaho .
Habu iyi ina tshomedzo dzo fhambanaho dza u ṋetshedza mveledziso dzi angaredzaho kha vhaswa na tshitshavha nga vhuḓalo .
Mveledziso dzine dzi nga kwama vhupo kana vhathu nga nḓila i si yavhuḓi dzi tea u khwiniswa nga kha u khwiniswa ha maṅwe masia a fhethu henefho .
Khabinethe i dovha ya dzhenelela kha u sasaladza zwihulu tshiṱuhu tshingafho , nga maanḓa tshi tshi itelwa vhana .
Tshipikwa ndi u ṱuṱuwedza Masipala Yapo u dalafhadza vhupo vhune ha vha fhasi havho .
Vhulangi ha Maḓi a Mugodini , ho katelwa na Maḓi a re na Esidi , zwi dzula i khaedu khulwane ya mupo .
Figure caption Ṱhoḓisiso nga nnḓa ha ya vhushumisamupo a i ṱoḓi thendelo
Ri khou shuma u vhumba tshikwama tshine tsha ḓo langiwa nga Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika , na Muhasho muswa wo dzudzanywaho wa Mishumo ya Tshitshavha na Themamveledziso une wa khou ita mushumo wa vhulavhelesi .
vhuḓivhi ha nyambo nnzhi vhu engedzwaho ---musi muthu a tshi guda luambo ( kana nyambo ) a tshi khou engedza lwawe lwa hayani .
Musi vhagudi vha tshi thoma u aluwa siani ḽa zwikili zwa u ṅwala mafhungo avho vhone vhane , mugudisi u tea u ḓivhadza kushumisele kana kuṅwalele kwa zwiteṅwa zwa u ṅwala pharagirafu .
Kha vha sedze kha notsi dza khoso kha 2.1 u vha thusa
Maanḓalanga a Tshumelo ya Maḓi i shumana na zwa vhupulani na mishumo ya zwa ndangulo . 
Dzigurannḓa na magazini
Na hune u shela mulenzhe ha vhaṱoli ha nga vha ha ndeme , zwiitisi zwa u swikelela khunyeledzo ya mbuno iṅwe na iṅwe zwi ṱoḓa u buliwa na ngauralo zwa vha khagala kha u vhewa iṱo nga khothe ya khaṱhululo . 
Tshivhalo tsha zwibveledzwa zwa lushaka luthihi zwi nga shumiswa kha sekele ya vhege mbili zwi tshi ya nga vhulapfu ha tshibveledzwa tsha tshiko ( tsha u thoma ) .
Gwama ḽa Lushaka ḽo maanḓafhadzelwa u lavhelesa tshifhinga tsha uho u thivhelwa nahone mulandu muṅwe na muṅwe u ḓo shuṅwa u ya nga zwine wa vha zwone . 
Khethekanyo 2 : Vhupulani ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha
Khomishini i themendela uri hu sedzeswe kha lushaka malugana na u shandukiswa ha zwikhala kana fhethu kha zwikalo zwoṱhe zwo fhambanaho .
Vhalavhelesi vha khwaṱhisedza mbuelo yo kuvhanganywaho nga khethekanyo dzo fhambanaho . 
Mukumedzo na murerisano wa vhuvhili wa ḓirafuthi wa Phurogiremu dzo Ṱanganelanaho kha Foramu ya Vhuimeli ha IDP
Hezwi zwo ambiwa hu si u itela uri vhathu vha ḓiimelele fhedzi uri ri ri ambe , ro davhidzana zwavhuḓi nga ha tshumelo ine ra i ṋekedza ? 
( 3 ) Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u ḓo langa nṱha ha wa vhusimamilayo ha vunḓu arali mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka wa vha wo itelwa u thivhela nyito i songo teaho kha vunḓu ine -
U ita ndovhololo ya vhunzhi mathomoni a ipfi .
Zwitatamennde ezwi , hu tshi katelwa na u shushedza ha u ḓo vala ikonomi , a zwi thusi , a zwi ṱoḓei na u sumbedza u shaya vhuḓifhinduleli . 
Mashango maṱanu a nṱhesa are na nomboro ya nṱha ya vhafariwa Afrika ndi ( u bva fhasi ) Seychelles , Rwanda , Swaziland , Afrika Tshipembe na Botswana . 
Kha tsumbo nnzhi , vhanna vha shumisa netiweke dzavho dza matshilisano u itela u sa katela . 
na vhuholefhali ha u sa kona u ḓiitela nahone a tshiṱoḓa ṱhogomelo ya vhuṱhogwa tshifhinga tshoṱhe .
Ho iteani kha themendelo iyo ? 
Itani thikhi kha zwino sumbedza u sa na khombo na tshifhambano kha zwi no sumbedza khombo .
Themo ya 2 - Vhege ya 5 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
U vhala na u pfesesa
Kha u vhea ndaulo yo teaho , kha u bveledza themamveledziso , kha u ṱuṱuwedza muṱaṱisano , kha u engedza vhubveledzanḓowetshumo na zwiṅwe . 
Hu ḓo tea hafhu u dzhielwa nṱha vhupfumbudzi vhu bvelaho phanḓa ha vhashumi vha re hone na u ṋetshedza mabuḓo a mushumo a vhathu vhoṱhe .
Ḽaini ya ḽihoro
Mbekanyamushumo ya Muphuresidennde ya Siyahlola i ḓo konisa Muphuresidennde Vho Zuma na vharangaphanḓa vha muvhuso u vhona nga maṱo zwo swikelelwaho na khaedu vhuponi uho .
Ho sedzwa nyendedzi dza kiḽinikhaḽa kha zwileludzi zwa nnyi na nnyi
U ṋetshedza ṱhoḓea dza tshitshavha kha vha Poswo ya Afrika Tshipembe . 
Muhasho wo dzhiela nṱha ṱhoḓea ya u sa tou khwinisa fhedzi u vhiga nga ha vhafumakadzi na tshumelo dza mutakalo wa mbebo , fhedzi vha dovha vha vhiga ndeme yazwo . 
Shedulu yo ṱanḓavhuwaho ya u pulana
Arali muofisiri wa mafhungo kana mufarisa muofisiri wa mafhungo a vha hanela u wana vhuṱanzi he vha vhu humbela , vha nga ita khumbelo ya uri khumbelo yavho i dovhe i sedziwe kha minista vho teaho vha muhasho kana tshiimiswa tsha nnyi na nnyi tshi kwameaho .
Ndayotewa na Adzhenda 21 zwa Afurika Tshipembe zwo thusa Pholisi ya Madi a Lushaka ya 1997 .
Zwo tea uri ri vhe na sisiteme ya thendelano ya u sedza kushumele nga maanḓa kha vhulanguli ha nṱha .
Zwi dzula ngafhi ?
Hune ha vha na u kundelwa kana mishushedzo kha vhudziki ha ikonomi khulwane kana nḓisedzo ya tshumelo , ri tea u vhona uri sisiṱeme yashu ya u dzhenelela i khou ri tendela ri tshi shuma nga tshihaḓu nahone ro khwaṱhisa . 
Nahone zwa ndemesa u sudzuluwa uhu hu thoma u linganyisa mudavhi uri vhafumakadzi na vhone vha vhe na mathomo a re na ndinganyiso . 
Nḓivho ya zwiimiswa zwa dzangano na zwa muvhuso . 
Dzo ḓitika nga u thomiwa ha zwishumiswa zwo bulwaho afho nṱha , Khoudu dza Dzavhuḓi dza Mashumele ndi dza ndeme kha u dzhia tsheo musi hu tshi itwa na u vhiga nga ha tsheo dza zwa ikonomi . 
2.6. Mbofho vhukati ha Afurika Tshipembe na Oman ya u khwaṱhisa vhushaka ha mbambadzo , ye ya swikelelwa kha foramu ya zwa mabindu nga ḽa 27 Ṱhafamuhwe 2017 vhukati ha Minisiṱa wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo Vho Rod Davies na Vho Dokotela Ali Bin Masoud Al-Sunaidy vha Omani , i ḓo ita uri vhoramabindu vha Afurika Tshipembe vha kone u dzhia zwikhala zwine zwa khou ṋetshedzwa nga Oman , nga maanḓa zwa vhulumi na nḓowetshumo dza zwibveledzwa zwa vhulimi .
Mathomo a shumisa khonṱhiraka dzo dzudzanywaho dza tshifhinga tshi ḓaho : Mathomo a u shuma ha vhupo ha khonṱhiraka ya tshifhinga tsho fhiraho a ḓo ḓitika nga ndambedzo u bva kha Vhufaragwama ha Lushaka na thendelo ya pulane i shumaho nga Muhasho wa Lushaka wa Vhuendedzi . 
MANYUWAḼA WA MULAYO WA ṰHUṰHUWEDZO YA TSWIKELELO KHA MAFHUNGO
Ri ḓo fha mumatsho washu luvhilo luswa nga u ṱuṱuwedza u farisana ha vhathu sa tshitshavha kha nzudzanyo dza tsireledzo ya zwa matshilisano . 
Mbadelo dzi a sedzuluswa ṅwaha muṅwe na muṅwe kana dza tiwa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamshango kana dzangano ḽo ṋewaho maanḓa nga tshumisano na Minista wa Gwama .
5.1 . U thola nga Muphuresidennde miraḓo ya Thiraibunaḽa ya Tshikalamutengo ya Lushaka , zwi ḓo thoma u shuma u bva nga datumu ine Muphuresidennde vha ḓo Saina :
Mvelaphanḓa kha ikonomi ya United States dzo ita uri hu vhe na u tsela fhasi ha tshihaḓu kha kharentsi ya mimakete ine ya khou bvelela , hu tshi katelwa na rannda .
Ndi nnyi ane mafhungo a tea u davhidzaniwa nae
Nga tshifhinga tsha ṱhahelelo , vha fanela u iledzwa sa vhaṅwe . 
Thasululo yo dzinginywaho a i tei u vhona vhugevhenga avho vhane vha fhindula kha mushushedzi wa vhuloi,fhedzi hu ḓi nga na avho vhane vha shushedza uri vha ḓo lowa vhaṅwe vha tea u dziiwa vhe na mulandu .
Nahone iṅwe mbudziso ya mbo ḓi tevhela na zwenezwo : nyimele idzi dzi nga shumiswa hani u bveledza u guda hu pfadzaho ? 
U engedza mbonalo ndi mutsiko wa ndeme na wa poḽotiki u elanaho na u tsela fhasi ha ikonomi ngauralo , naho hu na zwivhangi zwa u tsela fhasi , thandululo dzi ṱoḓa u amba nga ṱhoḓea dza u ṱavhanya na dza tshifhinga tshilapfu . 
IDP dza masiapala dzi topola thandela na ḓuvha ḽa u ṋetshedza na tsumbamvelaphanḓa .
masheleni a dibosithiwa bangani ya vho kana kha akhanthu ya vho ya u banga ya posoni . ( bannga I nga vha tshadzha malugana na tshumelo )
Kha mushumo wavho vhupo ha saintsi vhu dzhielwa nṱha vhukuma na u sedzuluswa . 
U humbulela hu sumbedza uri u engedzea kha u shela mulenzhe ha sekhithara ya theshiari hu ḓo ḓa nga mbadelo ya sekhithara ya phuraimari . 
Ndondolo ya kiḽiniki ya Marble Hall na matshimbidzele a ḓuvha na ḓuvha . 
Khomishini ya Europe i si yoṱhe yo bveledzisa Mbekanyamushumo ya zwa Zwimela . 
Nḓila dza ndingedzo dza zwenezwino dza u shandukisa tshikwama tsho swikisaho mahoro mahanedzi a poḽotiki ubva kha vhafaramikovhe , zwihulusa zwipiḓa zwa sia ḽa zwa mulayo . 
SDIP ndi dza ndeme kha IDP saizwi dzi tshi sedza kha u ḓisa nḓisedzo ya tshumelo i pfadzaho na u shuma uri i vhe i ' bvelelaho ' vhukuma na u ita uri mitheo ya Batho Pele i tshile .
Kha vha khwaṱhisedze ndalukanyo kha Dathabeizi ya Lushaka ya Rekhodo dza Vhagudiswa
Muṋo wo kalulaho ngauri u nga ri vhangela mutsiko wa malofha u re nṱha musi ro no aluwa .
Iṅwe ya mbuno dza ndeme kha mufhindulano wa u ṱhanganelano ya ikonomi wo sedza kha mveledziso kha mimaraga ya masheleni a ḽifhasi . 
Murengiphikhisano a nga ṋetshedza zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa khamphani , sa tsumbo zwitatamennde zwa u thoma khamphani , khathihi na zwidodombedzwa zwi sumbedzaho mushumo wo shuṅwaho tshifhinga tsho fhelaho . 
Mulangadzulo , khwiniso kha ḽiburari dzashu dzi khou ṱuṱuwedza , sa izwi vhunzhi ha matheriala a khou rengwa u itela vhuvhali . 
Masipala wapo wo pfuma nga zwiko zwa mupo , hune ha vha na maḓi a vhuḓi sa tshiko na mavu o nonaho na zwiṅwe . 
Khoro dza zwa mutakalo dza zwiṱiriki na bodo dza zwiimiswa dzi ḓo vha one mazhendedzi apo a vhudavhidzani na vhuḓifhinduleli . 
Mukumedzo na murerisano wa u thoma wa ḓirafuthi ya ḽikumedzwa ḽa thandela ngomu ha Foramu ya Vhuimeli ha IDP
Kha vha ite themendelo
Ndi masheleni mangafhani ane a khou badeliswa ? 
182 . Mishumo ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi
Kha nyimele dza u sa tevhedza mulayo wa vhuḓifari wo tendelanwaho , maitele a vha a ndangulo khulwane . 
Nazwino , musi zwo raloha , ri tea u pfesesavho uri lushaka lu kwamiwa hani kana lu ḓo vhuelwa nga mini arali lwa ita uri vhaswa vha vhuelwe siani ḽa ndiliso ya tshinyalelo . 
Nga maṅwe maipfi , mivhuso yapo i fanela u eletshedza u pulana zwavhuḓi mbekanyamaitele , zwi tshi bva kha nyimele dzapo , dzo teaho vhukuma u fusha ṱhoḓea dzapo . 
Ngeno vhulimi ha maḓini vhu tshi shela mulenzhe u ṱoḓou swika henefha kha hafu ya nḓisedzo ya khovhe dza ḽifhasi , vhu shela mulenzhe nga phesenthe dza fhasi ha nthihi kha nḓisedzo ya khovhe Afrika Tshipembe . 
Mushumo muhulwane wa Zwiimiswa zwa Maḓi zwa Dzingu hu ḓo vha u bveledza na u langa themamveledziso nnzhi dza dzingu ( nḓisedzo ya maḓi na tshomedzo dza maḓi ) ho katelwa u lambedza , u bveledza thandela na u dzula hu tshi khou shumiwa khathihi na u dzi ṱhogomela .
Musi ho sedzwa u fhambana ha nzulele dzine dza tea u dzhielwa nzhele , dzi ḓo vha dzo tsireledzea u humbulela uri saizi nthihi a i lingani nyimele dzoṱhe . 
u wana mihumbulo na u dzhenelela ha vhashela mulenzhe , nga maanḓa Vharangaphanḓa vha Sialala , kha u itwa ha mbekanyamaitele na u alusa vhusimamilayo , zwi tshi bva kha mbekanyamaitele , na u elana na mishumo ya Vharangaphanḓa vha Sialala kha ndangulo ya vhulamukanyi ;
Arali ra lavhelesa uri hu na vhurereli na mvelele dzine dza ita zwa vhuloi kha ḽa Afrika Tshipembe , hu dovha hafhu ha vha na u kandekanywa ha khethekanyo ya 31 .
b . mafhungo e vha a wana , kana
U ita muolo na u ḓiola iwe muṋe hu tshi shumiswa tshakha dzo fhambanaho dza zwiendedzi , u ṱuṱuwedza u limuwa ha mutalo na tshivhumbeo na muvhala na u fhambana ( tsumbo : khulwane / ṱhukhu , ndapfu / pfufhi )
Muhulisei Vho Maimane , vha khou ima kha fhungo ḽifhio ḽa vhululamisi ?
56 Inthaviwu na mutambimakone wa
Tshiṱirathedzhi ndi kuitele , kana nḓila , ine ngayo zwipikwa zwa ḓo swikelelwa .
Muhasho u dzhiela nṱha uri vhashumi vha shuma mushumo wa ndeme kha u swikelela ndondolo yo ḓisendekaho nga vhalwadze . 
Zwiga zwiraru zwa fhethu zwi sumbedziswa nga u ṱangana ha maluvha a tshikhopha , tshine tsha vha tsumbo ya tshimela tsha Afrika Tshipermbe tshine tsha sumbedzisa u konḓelela , u hanya na u vha mushonga u thusaho .
Ndi tama u thoma nga u livhuwa vha Gwama ḽa Lushaka ḽa Afrika Tshipembe na vha Tshikwama tsha Masheleni tsha Dzitshakatshaka nga u nṋea khuliso ya u ṋekedza tshipitshi tshihulwane kha Foramu ya zwa Masheleni ya Afrika . 
Ri roṱhe , Mulayo wa Vhulayi ha Vhuswole na MDC zwi vhumba tshidziki tsha sisteme ya vhulamukanyi ha vhuswole . 
Tshiṱuṱuwedzi tshi ṋewa vhathu vhane vha ṋetshedza mafhungo a swikisaho kha u fariwa na u gwevhiwa ha vhatshinyi , nga uri khothe i nga ṋea ndaela ya uri vha badelwe tshipiḓa tsha faini . 
U fhaṱa luhura na khura .
Ṱhoḓea dza zwikili zwa ndeme dzi tea u swikelelwa khadzo na u vhambedzwa nga u vha hone ha mishumo kha mbambadzo . 
Arali rekhodo i na zwifanyiso zwi vhonalaho - ( izwi zwi katela zwinepe , zwilaidi , vidiyo dzo rekhodiwaho , zwifanyiso zwa khomphyutha , zwiketshe,nz. )
mutambo wa bodo .
Khakhululo kha kufarele kwa muthelo wa vhu shela mulenzhe kha tsengedzo dza u notha dzi khou shumiswa . 
Zwi nga itea uri Close corporation ( CC ) i vhe yo aluwa zwihulwane
Naho zwo ralo , musi muthu a tshi sedza khaedu idzi , a nga wana dziṅwe dzi dza vhukuma ngeno dziṅwe dzi dza muthu ene muṋe . 
dzina na ṋomboro ya tshiṱara ṱa tsha hune bindu ḽa vha hone
( i ) Vharumiwa vhaṋa vha tshoṱhe u ya kha Khoro ya vouthu dzi si fhasi ha dza vunḓḓu dza rathi ;
Khadzimo ya masheleni kha vhafumakadzi , tshumelo dzi thusaho na dziforamu dza u tshea mafhungo o fhelelaho zwo vhumbwa nahone tshelede yo shumiswa kha vhalimi vha shayaho vhe vha vha sa koni u bveledza tshithu .
Ri khou ofha uri maanḓalanga a ḓo tsikeledza vhulimi nga zwiṱirathedzhi zwa u vhea mitengo i sa pfadzi na u bveledza mbekanyamaitele . 
U thetshelesa tshiṱori
Fhedzi , ndondolo ya themamveledziso ndi yone ine ya vha khaedu khulwane vhukuma sa izwi tshiṱiriki itshi tshi tshi dzhiiwa sa vhupo ha mahayani nahone vhupo ha Masipala wa Prince Albert vhu na tshivhalo tshihulwanesa tsha vhathu vhane vha vha zwishai vhukuma . 
Davhi ḽa tshumelo ya thikhedzo ya khamphani ḽi ṋetshedza thikhedzo kha zwipiḓa zwa mushumo u re tsini nazwo , izwi zwi konisa kha u swikelela zwipikwa na mvelelo dza nḓisedzo ya tshumelo . 
4.1.2 Muhadzimisi u na kuvhonele ku sa vhudziswi kwa uri Muhadzimi kana bindu ḽa Muhadzimi a ḽi khou tshimbila zwavhuḓi zwi tshi edza zwe zwa vha zwo lavhelelwa nahone u sa shuma zwavhuḓi uhu hu nga vhanga ndozwo ; na / kana
Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka yo bvelela nge ha vha na vhudavhidzani na LANGTAG na Muhasho wanga nga tshumisano na Phanele ya Vhueletshedzi nga ha Pholisi ya Luambo .
Musi ri tshi ita muano uyu , ro pfesesa hafhu , uri ṋetshedzo ya pfunzo ya vhuimo ha nṱha kha vhana vhashu vhoṱhe ndi zwi ri kwamaho roṱhe , sa vhabebi , sa vhakwameaho kha nḓowetshumo na dziṅwe sekhithara dzoṱhe , na sa vhadzulapo . 
Sa tshivhoni tsha muhumbulo wa ḽifhasi u ya nga fulufhelo ḽa vhurengi , kha ṅwaha woṱhe wa 2009 sekhithara ya vhuendelamashango i sumbedza tshiimo tshi songo khwaṱhaho tsha vhathu u mona na ḽifhasi . 
Nga murahu ha muaro wa khatharakhithi , mbuelo dza PMB dzi ṋekedzwa u swika kha mutengo wa ḽentsi dza bayifokhaḽa u sa fhiri R842 kha ḽentsi mbili dzoṱhe na fureme , hu na gumofulu ḽiṱuku ḽa R167 nga fureme
U sika mupo u konaho ndi zwa vhuṱhogwa kha mvelelo ya ṱhoḓisiso , na zwikonisi zwa ṱhoḓisiso dzenedzo , hu tshi katelwa na vhashumi vha maimo a ḽifhasi , khathihi na themamveledziso dzi ḓuraho vhukuma , zwi ḓa nga mutengo wa nṱha vhukuma . 
U shuma sa nzhendedzi ḽa u kuvhanganya nyito ya tshitshavha , nga maanḓa nga u shumisakuitele kwa IDP na kuitele kwa mugaganyagwama wa masipala .
Milayo ya Tshumelo ya Vhuendedzi ya Tshitshavha ho Ṱanganelaho : 
U pennda na u lugisa zwifhaṱo zwi si zwa u onga khazwo na zwa pfunzo . 
Zwi tshi kwama dziariasi na muthelo , muvhigo wa avhela maraga dza fhasisa Afrika Tshipembe zwo bva kha uri dziariasi dza muthelo washu a dzi sumbi tshifanyiso tsha vhukuma tsha zwine zwa lavhelelwa u wanala na u badelwa murahu . 
Tshanduko ya kilima i ṱoḓa kuhumbulele kuswa kwa sisiṱeme ya zwavhulimi ngauri nḓivho na sialala zwi re hone zwino zwi khaeduni nga vhanga ḽa tshanduko dza vhupo , hafhu , zwiwo zwiswa zwi khou khwiniswa u itela vhuḓowedzi na u engedza u tila . 
U itela mishumo ya ḓanzhe , zwi tevhelaho ndi zwiteṅwa zwa ndeme kha u livhana na Tswikiso ya Mulayotibe wa Tshivhalo u itela u fhungudza khombo ya khanedzano ndapfu na dzi ḓuraho . 
Fhedziha , vho swika , he vha kundelwa u wana fhethu ha vhukuma . 
U ṋetshedzwa ha mushumo kha khamphani dzi langwaho nga vhafumakadzi . 
Thebuḽu ya zwidodombedzwa zwine zwa elana na tshikhala tsho ṱanganywaho i kona u shandukiselwa zwavhuḓi ya vha kha tshivhumbeo tsha zwidodombedzwa zwo khethekanywaho nga khoma zwine zwa sa tou vhalea fhedzi nga ArcView fhedzi zwa kona u vhalea na nga dziṅwe mbekanyamushumo , u fana na ya spredishithi . 
Khophi ya siaṱari , khophi ya eḽekiṱhuroniki , na zwiṅwe vho ) , zwo ralo u tea u ṋewa tswikelelo nga kha tshivhumbeo tshenetsho .
Ṅwalani zwine na ḓo ita ino vhege .
Naa vho sumbedza matheriala woṱhe u re khombo une wa fana na asibesitosi , mutobvu , tshinwisi , dzipennde , semennde na buse ?
U itela mutshimbilo , tshiṱaraṱa tshi tea u katela u olwa fhasi ha zwiendedzi , khathihi na vhukanyakanya na mitalo i sumbaho vhaendangaṋayo . 
U tou fana na miṅwe milayo kha dzhango ḽa Afrika , Mulayo uyu na wone a u na ṱhalutshedzo ya ipfi " vhuloi " .
Hune na dzula hone
Zwitshavha zwa mahayani zwi khou shela mulenzhe kha u vhona uri vhathu vhoṱhe vha vhe na zwiḽiwa
Vha tea u thoma vha dzhenisa uyo muhumbulo kha bugu , garaṱa , CD , tshioliwa , tshifanyiso , kana fiḽimu .
Ndivho yo vha i ya u ramba miraḓo ya nnyi na nnyi na vhashelamulenzhe u ḓisa mihumbulo kha mushumo wa khomishini . 
Hu fanela u vha na u ḓikumedzela nga huswa malugana na u vusulusa mishumo ya komiti dza wadi sa vhaambasada vha zwitshavha zwavho .
Dzibaudu na dzimuru dzi tea u gaḽivenaiziwa . 
Tshumelo dza u tevhedza Mulayo Afrika Tshipembe dzi nga fhasi ha Muhasho wa Tshipholisa , une wa vha na vhuḓifhinduleli ha u ta mbekanyamaitele , u sumba nḓila na mushumo woṱhe wa vhuḓifhinduleli ha muhasho zwi tshi elana na mulayo wo teaho . 
Sisteme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga i nga si kone u hwala vhuleme na mbadelo hu tshi katelwa mbadelo dza u tsireledza vhashai . 
Ri dovha hafhu ra tea u ṋetshedza zwiṱuṱuwedzi zwa khwine kha vhorabulasi vha vhubindudzi vhane vha takalela na u ḓo kona u tsivhudza vhorabulasi vha sa athu bvelelaho .
Kha u sedzulusa khuvhanganyo iyi ya mafhungo , khohakhombo ndi ya uri ndi nga ḓaḓiswa nga phosho ya mafhungo manzhi hu na mbalombalo dzi fulufhedzeaho . 
Vhathu vha tamaho u shuma sa vho rasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Mabuḓo a Saintsi ya Mupo .
Dayari ndi u ṱana zwiwo zwa ḓuvha ḽiriwe na ḽiriwe
Tshiimo tsha zwa masheleni tshe muhasho wa livhana natsho ndi tsha vhukuma nahone a tshi vhonali sa tshine tsha ḓo shanduka zwenezwino . 
U shumisa zwikili zwa foniki zwa u saukanya maipfi a so ngo ḓoweleaho .
Ipfi ḽa u thoma ḽa phindulo
U shuma na / nga mafhungo : fhungo tswititi , fhungo mbumbano , fhungo tserekano ; tshitatamennde ; ḽipfanisi ḽa ṋefhungo na ḽiiti ; mavhudzisi ; khanedza ; khanganyisi
Nḓivhadzo ine ya itwa nga murahu ha maḓuvha a 30 fhedzi hu saathu u fhela ṅwaha , i tea u fhelekedzwa nga luṅwalo lu ṱalutshedzaho uri ndi ngani nḓivhadzo i songo itwa hu saathu fhela maḓuvha a 30 uya nga mulayo .
Dzhendedzi ḽa Mbulungeo ya Matshilisano ḽa Afurika Tshipembe ( SASSA )
Nga ḽa 12 Shundunthule 2016 muvhigo wa u fhedzisa wa NEDLAC wa nga ha Mulayotibe wa 2016 wa BMA wo tendiwa nga Khomithi ya Vhulangi ya NEDLAC .
U ṱola nyangaredzo ya nyanḓadzamafhungo ya mbekanyamushumo dza muvhuso nga kha mbonalo ya vhudavhidzani
U dzhenela ha Vhakhiresite nga u ṱavhanya kha khanedzano hu ombedzelwa nga fhungo ḽa uri maipfi a pfalesaho kha khanedzano a phirisela na ngalafho . 
U laṱwa ha ndaka ya tshumisano yo pimiwa nahone hu na tshikolodo tsho ṱanganelanaho kha zwibviswa zwa muṱani nga tshifhinga tsha vhushaka . 
U ṱalutshedza sisiṱeme iyi nga vhuḓalo vha tshi ita mutevhe wa maga na masia a kwameaho . 
Nga mulayo , vundu ḽi na zwiko zwiraru zwa ndambedzo zwine zwa vha hone , zwine zwa vha tshelede i ne ya pfukiselwa phanḓa ya vundu , zwiko zwa vundu zwa kheshe , na u imisa u bvisa ṅwaha wa muvhalelano . 
U thetshelesa u itela u pfesesa : nga ha zwithu zwa matshilisano zwa vhurifhi vhu yaho kha gurannḓa
Ngeno hu na uri a zwo ngo ḓowelea u vhudziswa kha sekhithara ya phuraivethe uri u oditha ha ngomu ndi tshishumiswa tsha ndangulo ya u vhona uri vhuvhusi ha koporasi havhuḓi , kha sekhithara ya tshitshavha muhumbulo u kha ḓi tea u kunguwedzwa tshoṱhe . 
Vha maanḓalanga a Vhufukhovhe Afrika Tshipembe vha ḓo dzhia vhuḓifhinduleli ha u vhiga kha Madzangano a Vundu a u Langula Vhufuwakhovhe ( Regional Fisheries Management Organisations ( RFMOs ) ) arali zwi tshi ṱoḓea u ya nga mulayo wa RFMOs wa tshitatisitiki tsha khovhe dzo fashwaho , hu nga vha Afrika Tshipembe kana ( South Africa's EEZ ) kaha Malwanzhe a Nṱha
Zwikhala zwi hone zwa dzibekhara ṱhukhu fhethu hu si ha ḓoroboni nga maanḓa . 
Khabinethe i humbela vhurangaphanḓa ha mbumbano dzoṱhe ( NUM NA AMCU ) uri vha tandulule phambano dzavho zwavhuḓi na uri vha vhee madzangalelo a shango na a vhashumi nṱha kha zwoṱhe .
arali mufu o lovhela Afrika Tshipembe nahone o sia thundu na / kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili
Hezwi zwi angaredza u ṋekedzwa ha ḽaisentsi na dzithendelo . 
Zwi amba uri , zwi ḓo tea u ṱalutshedza vhudzulo ha vhathu zwi tshi langwa nga pulane ya kufhaṱele . 
Arali ni na HIV , ivhani na vhuṱanzi ha u ita ndingo ya TB .
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 10 : Ndi une wa tea u shumiswa kha miṅwaha ya 1 , 2 na 3 nahone wo no bulwa kha khethekanyo ya 6 ya gaidi
Minisiṱa Vho Nene vho kumedza muhanga wa tshumiso ya masheleni wa shango ḽashu wa miṅwaha miraru iḓaho .
Zwo swikisa kha u thomiwa ha Bodo ya Lushaka i lwaho na U tshila nga zwidzidzivhadzi ine yo dovha ya swikisa kha u vhumbiwa ha bodo dza u lwa na u tshila nga zwidzidzivhadzi kha vhuimo ha shango na ha masipala . 
Ho sedzwa gumofulu ḽiṱuku ḽa R15 000 nga muunḓiwa nga ṅwaha kha corneal grafts
Vhalani posikaraṱa ni kone u fhedzisa mafhungo aya.Shumisani maipfi aya uri a ni thuse .
U thusedza kha zwa u pulana
3.1.4 Fhasi fhasi ha zwiimiswa izw zwa sialala zwa u tandulula thaidzo hu na muṱa , hu ne ha vha na munna , mufumakadzi na vhana .
Vha rumele mbekanyanamaitele ya ndango ya mupo u wana thendelo .
Matheriala wa u fhaṱa u katela thengo khulwane vhukuma ya tsini kha thandela ya vhufhaṱi iṅwe na iṅwe , na uri vhukati ha khaedu dzine ra ṱangana nadzo ndi u sa vha hone ha mbambedzo vhukati ha ṱhoḓea na vhuswikeleli , vhukati ha nḓisedzo na tswikelelo . 
Nga 2030 , sekithara ya FET i tea u vha i na vhatikedzi vha miṅwaha yo teaho vha phesenthe dza 25 , zwine zwa amba u engedzea u bva kha 300 000 ṋamusi u swika kha miḽioni dza 1.25 nga 2030 .
uvha mavhili ubva nga dzi 2 u swika dzi 3 Nyendavhusiku
Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP ) ,
U shela mulenzhe kha nzudzanyo dza pfufho na kha komiti dza u pulanela wadi ;
Ḽi tou vha , zwavhuḓivhuḓi , gavhelo ḽithihi ḽi re na zwipiḓa zwiraru . 
FOMO YA U SWIKELELA REKHODO
Tshumelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe yo dzudzanya khampheini dza zwa u thomiwa ha muthelo wa ṅwaha . 
Lwa tshifhinga tshilapfu mitambo na zwithu sialala zwo vha zwi tshi tshimbidzwa nga zwa poḽotiki , zwa zwino ndi tshifhinga tsha uri ri farane zwanḓa uri ri ise shango ḽashu phanda . 
Vhupfiwa ha nnyi na nnyi vhu ḓo fariwa kha mavunḓu mathomoni a ṅwaha u ḓaho .
B Ḽo fhisa , ha rothola , mvula ya na .
U dovha a toolola tshibveledzwa nga mafhungo a si fhasi ha maṱanu
MUṄWALO NA U ṊWALA
Nungo dza poḽotiki dze dza vha dzo farana kha u bvisa vhatsikeledzi kha shango ḽashu dzi ḓo bveledza zwibveledzwa zwi linganaho kha mushumo wa u fhaṱulula na mveledzo . 
Tendelwa uri vhupfiwa havho vhu dzhielwe nzhele phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo ( na zwenezwi zwi nga konḓa uri zwi konadzee ) ;
U thoma
Ri fulufhela u pfa zwinzhi nga ha tshanduko dza ḓivhazwakale musi wa maḓuvha mavhili a nyambedzano . 
U engedza kha data , u pfesesa maitele a tshiimiswa a u ita mbekanyamaitele na u dzhia tsheo , zwikili zwa u saukanya na thikhedzo ya poḽotiki zwi vhonala zwi elementhe dza ndeme . 
Tshiṱatamennde nga ha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 18 Tshimedzi 2017
Naho zwo ralo , ri ḓo zwi swikelela nga vhunzhi arali vhatsila vha vha tshithu tshithihi na u ṋea muvhuso tshiimiswa tsho dzudzanyeaho u shuma natsho . 
U pulana ndi tshipiḓa tsha ndeme nga tshifhinga itshi na uri hu fanela u itea hu sa athu u ṱhaphudzwa . 
Nḓivhadzo : Arali vha tshi khou dzula kha nnḓu ine ya vha zwanḓani zwa vho kana zwa muthu wavho , muelo wa nnḓu a u dzhielwi nzhele khan dingo ya maitele .
Tshumbakushumele dza ndeme
Vho kuvhanganya mutevhe vhaḓisedzi vhomakone vha tshumelo dza zwa mutakalo vha sekhithara ya phuraivethe vha re Tshiṱirikini tsha Eden , ho sedzeswa dziGP , vhaḓivhi , vhasaikhoḽodzhi vha zwa dzilafho , vhorakhemisi , vha maṋo , vha nḓevhe , vha maṱo na vha ndondolavhathu . 
Ndo zwi dzhiela nṱha kha khaṱhulo iyi . 
Vha dzhiele nzhele : Ṱhanganyelo ya nomboro ya vhashumi a i kateli vhashumi vha Depo ya zwa Mishonga . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 5 : Ndi une wa tea u shumiswa kha miṅwaha ya 1 , 2 na 3 nahone wo no bulwa kha khethekanyo ya 6 ya gaidi
Ho sedzwa u rumelwa nga DSP GP , u thoma u wana thendelo 100% ya mutengo wa Tshikimu
Tsha u thoma , zwe dzhele ya ṋamusi ya dizainiwa zwone zwo shanduka , u shandukela tshoṱhe . 
Zwo ṅwalwaho
Tsha u thoma , kha vha litshe u shumisa khiredithi khadi nga u ṱavhanyedza . 
Vhugudisi uvhu vhu itelwa mu ṅ we na mu ṅ we ane a vha na dzangalelo , u fana na vhasedzulusi vhane vha vha hone na vhathu vhane vha tama u vha sedzulusi , na vhathu vhane vha tea u vha na n ḓ ivho ya ndingo ya mbeu .
Ndinganyisedzo ya vhuḓifhinduleli ha ndeme ha yunithi dza ndango ya ngangomu kha Vundu . 
Mbekanyamushumo ya u Nanga Taḽente ya vhatambi na vhagudisi vhavho yo nangwa nga zwiimiswa ngei Transkei , zwi bvaho kha zwipotso na ragabii . 
Fhedziha , mbekanyamushumo dzi fanaho idzi dza ndaulo dzi vha tshidziki tsha khanedzo . 
Thendelano ya vhukuma yo khwaṱhisedzwaho
3.1.3 Botswana ḽina sisiṱeme mbili dza khothe .
5.6 Swondaha ya ḽa , 08 Ṱhafamuhwe , ndi Ḓuvha ḽa Vhafumadzi ḽa Dzitshakha ( IWD ) ḽine ḽa shumiswa ṅwaha muṅwe na muṅwe ḽifhasini ḽoṱhe u bvisela khagala mvelaphanḓa yo itwaho , u ita khuwelelo ya tshanduko na u pembelela nyito dza vhuhali na u ḓiimisela nga vhafumakadzi vhe vha shela mulenzhe kha ḓivhazwakale ya zwitshavha zwavho na mashango .
Kha luvhondo lwa zwa mitambo , Nelson Mandela Bay i na ḓivhazwakale i re na u ḓihudza ha vhadzulapo vhayo vhe vha shumesa zwavhuḓi kha zwa mitambo . 
Kha vha sumbedzise uri tshikwekwete tshi ḓo shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha ḓo shumiswa u rea khovhe .
Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika , Tshumisano ya Mvelaphanḓa ya Nḓowetshumo , Bannga ya zwa Mavu , Koporasi ya Masheleni a Phaṱhele ya Lushaka na zwiṅwe zwiimiswa zwa mveledziso ya masheleni zwi ḓo ṋetshedza thikhedzo ya masheleni kha nḓowetshumo , vhulimi na vhubindudzi ha themamveledziso .
Mihasho ya Pfunzo na Mveledziso ya Matshilisano i ḓo shumisana kha thikhedzo ya tsiwana na vhagudi vha re vhashai nga u vha fha yunifomo na tshumelo dziṅwe-vho dza matshilisano . 
Zwiṅwe hafhu , magavhelo zwazwino a khou wanwa nga vhathu vha 17 miḽioni , nga mannḓa vhaaluwa na vhana .
Tshiimo tsha u thoma tshi tou vha hone vhukwamani ha u thoma vhukati ha khamphani i ṱoḓaho vhuṱoḓesi ha u ḓivhambadza na zhendedzi ḽine ḽa ḓo ita vhuṱoḓesi . 
Muṋaṋo wa ikonomi ya ḽifhasi a wo ngo tshipa fhedzi vhuḓidini hashu ha u alusa nyaluwo ya ikonomi nga u ṱavhanya ye ya vha i tshi ḓo sika mishumo na u lwa na vhushai nga nḓila i vhonalaho , wo dovha hafhu wa engedza ḽevele ya vhushayamishumo . 
Manweledzo a ndangulo ya thandela
Mushumo wa u pulana u kha vhuimo hapo , hone wa zwa dzinnḓu u kha vhuimo ha vundu , hu uri vhuḓifhinduleli ha zwa ṋetshedzo ya maḓi na muḓagasi hu kovhekanywa vhukati ha vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo nga nnzhi na u dzhenisa phaiphi .
U ṅwaliswa ha vhaṋetshedzi kha databeizi ndi kushumele ku dzulelaho u ya phanḓa nahone masipala u wana khumbelo ḓuvha na ḓuvha . 
Kupfesesele kwa milayo ya u tshina na matshinele a mitheo zwi vhumba mutheo wa thekheniki . 
( ii ) nanga vhaimeleli vhane vha ḓo dzhenela kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu ; na
mveledziso ya vhukoni na ndaulo
Ḽiga ḽa u thivhela malaṱwa u itela u tevhelela mvelaphanḓa na mvelelo : Ndi zwa ndemesa kha u ṅwala nga ha ndeme ya mbekanyamushumo na mvelaphanḓa kha vhadzulapo , mabindu na vhaofisiri vho khethiwaho . 
I nga ṋewa na miraḓo ya tsini ya muṱa wa uyo muthu .
Thandela dza thema mveledziso dza mihasho ya muvhuso na madzhendedzi ayo zwo itelwa mugaganyagwama , ngeno thandela dza zwiimiswa zwa nnyi na nnyi dzi tshi ḓo wana masheleni u bva kha mbuelo dzavho , u humbela na kha vhubindudzi ha phuraivethe . 
Avho vhane vha pomokwa vhuloi vha huvhadzwa na u pandelwa tshitshavhani.122Hangei Cameroon hu na ḓivhazwakale ya u sengisa vhathu vho pomokwaho vhuloi.123
Tshikwama tshi isa phanḓa na u khwinisa ndangulo yatsho ya vhupo u itela u vhona uri hu na vhukhagala na sisiṱeme dzavhuḓi dza ndangulo ya zwiko zwa masheleni sa zwine tsha ṋetshedza . 
Ri tea u ṋekedza zwitshavha vhuṅwe vhuḓifhinduleli na zwikhoḓo kha u tshimbidza maitele avho vha sa vha nyadzi . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2
Hezwi zwi tea u itwa nga kha Mafulo a Pfungavhuṋe ya Afrika Tshipembe . 
MUENGEDZO WA 6
Vhuḓikumedzeli hashu ndi u fhungudza ṱhahelelo na phirisa tshifhinga tsha mushumo muhwalo wa tshikolodo u tshi dzula u fhethu huthihi . 
Masipala u nga shela mulenzhe kha u renga na u lambedza zwishumiswa na thandela dza khephithala .
KHWAṰHISEDZO YA MAAMBIWA
Muhwelelwa o ṱuwa afho fhethu fhedzi nga murahu a farwa o no tou londwa nga mapholisa . 
Ri nga si ṱanganedze fhungo ḽa uri zwithuthubi zwo sokou gwelwaho fhasi hu ngo pulaniwa , u huvhadza na u vhulaha vhadzulapo vha si na mulandu na uri themamveledziso dza mashango manzhi dzo tou pulanelwa u tshinyadzwa na mavu avho a vhulimi o sokou dzula a tshi sa khou itwa tshithu . 
U shuma na / nga maipfi : Madzina a zwi kwameaho na a ngelekanyo Maṱaluli Maṱanganyi na zwiṱanganyi
Milayo ya u lwa na u daha i ḓo thusa vhana nga nḓilaḓe ?
Gireidi ya 9 Maipfi a 230-180/ u ya kha minethe miṱanu 5
U amba mafhungo a eṋe muṋe
Ho sedzwa u rumelwa nga GP wa Netiweke ya GEMS na mutevhe wa ndingo dzo themendelwaho
Miraḓo i ṱhonifheaho , sa tshipiḓa tsha thandela yashu ya u ḓiitela dzina ṅwaha wo fhelaho ro khwinisa mavhiḓa a vhahali vhashu vha u lwela mbofholowo ra a khwaṱhisedza sa fhethu ha vhufa . 
Nṱhani ha izwo , ndingo zwa zwino dzi vho gonyiswa kha vhathu vha songo lingwaho ngei murahu . 
( d ) u sumbedza nḓila hu u itela uri hu dzhiwe maga a kutholelwe , kusudzuluselwe , kugonyiselwe na kupandelelwe kwa vhashumi zwi vhe zwi yelanaho na ndeme na mitheo yo ṋewaho kha khethekanyo ya 195 ; na
Fhedziha , hezwi zwo vha zwi tshi ḓo vha zwo kombetshedza nḓowetshumo yashu u vha tshiimo tshi linganaho na tsha ḽifhasi . 
Nga ṅwedzi wa Nyendavhusiku 2014 , Khabinethe yo bvisa mvetamveto ya Lushaka ya Mbekanyamaitele ya Pfanelo dza Vhaholefhali hu u itela vhupfiwa ha tshitshavha .
Imeiḽi i amba nga mutaladzi muthihi uri mapholisa vha khou ṱoḓa u vala yunithi na vha sa khou ṋetshedza ṱhalutshedzo ya izwi kana uri mafhungo a bva ngafhi . 
Themo ya 1 - Vhege ya 2 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
Ri dovha ra tamela mashudu vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola .
Tshiṱirathedzhi : U khwaṱhisedza uri khwaḽithi ya maḓi , vhubvelaphanḓa na u kona u swikelela u renga tshifhinga tshoṱhe . 
Ndulamiso ndi vhubindudzi hune ha vha ndangulo ya khombo ya Muvhuso i vheaho vhathu vhane vha vhonala vhe khombo zwitshavhani i na kha demokirasi yashu ine ya vha kule na tshitshavha u swika vha tshi vha vho vusuludzwa na uri u vha havho khombo kha vhone vhaṋe na tshitshavha nga u angaredza zwi khou fhungudzwa . 
Khumbelo ya themendelo ya dzhendedzi ḽa phuraivethe ḽi ṋekedzaho tshumelo dza u tandulula phambano
Ri ḓo vhofha nga tshenzhemo ine ngayo ri ṱoḓa vhashumisani vho khwaṱhaho kha vha hulwane vha zwa ikonomi kha vhashumi vha mahayani na tshikalo tsha ḽifhasi , husi ngauri ri ṱoḓa u fhelisa tshiimo tshi si tsha vhuḓifhedzi , fhedziha nga u shumisa maga oteaho .
1.1 Vha nga lavhelela uri vhashelamulenzhe vhoṱhe kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi vha ḓo vha fara zwavhuḓi na u ṱhonifha tshirunzi tshavho na tshiphiri tshavho , na nga u sumbedza vhupfelavhuṱungu .
Muṅwe wa havha vhaḓuhuluḓulwane u na vhuholefhali ha muhumbulo , nahone u kha Gireidi 1 ngeno e na miṅwaha ya fumiiṋa . 
Ni nga sefa maḓi a muhulu .
Nḓivhadzo a dzi rumelwi kha vhorathendara vhane vha songo bvelela , fhedzi zwidodombedzwa zwa vhorathendara vho bvelelaho zwi a anḓadzwa afha fhasi u itela mafhungo kha vhoṱhe : 
Zwenezwi sisiteme ya fulufulu i tshi khou shanduka , hu ḓo vha na zwikhala zwa vhusikamishumo . 
Thasululo ya u hasha kha inthanethe i ḓo shumiswa kha miṱangano ya Khabinethe ine ya khou itea nga tshenetsho tshifhinga kha inthanethe . 
Dzikholidzhi dzo ita nzudzanyo dza tshifhinga nyana u khwaṱhisedza uri tshumelo dzoṱhe dzi bvela phanḓa u swikela u tholiwa ha tshoṱhe hu itwa . 
VHUṰANZI
Gumofulu ḽa ndingo ḽi tea u khwaṱhisedzwa kha tsha u fhedzisela , u itela u leludza maitele a u koreka . 
U dizaina phosiṱara
Naho zwo ralo , muvhigo u bvelaphanḓa na u kaidza uri mumono wa ḽifhasi a si mbonalo ine ya nga sa muiti wa mulandu . 
Vhunzhi ha vhathu vhane vha tzhipa ndi vhathu vhane vha sa ḓivhee kha vhapondwa .
Vha ḓo shumisa peni na bammbiri , khomphwutha ya leputhopo kana theiphi rekhoda ?
Muṅwalisi u tea u vha fha ṱhanziela ya DNA na zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa tshifiwo tshiṅwe na tshiṅwe tshine zwi tshimbilelanaho na zwa dzidzhini zwa bva khatsho .
Vhaṅwe vhatukana vha dzhena tshikolo tsha nḓowetshumo vha wana pfunzo ya sekondari yavhuḓisa i re hone kha shango ; muṅwe wavho o fhedza a tshi vho fhirela kha tshikolo tsha vhuinzhiniere tsha Auburn . 
Tshumelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe i na mbekanyamaitele i re khagala u itela u kombetshedza mbadelo zwi ṋetshedzaho zwithivheli zwo khwaṱhaho zwa mutheli u itela u pfuka ndayo . 
A ri tei u ṱavhanya u ḓihwesa vhuḓifhinduleli ha mbudziso , fhedzi hone ri tea shumana nayo ri sa dzhii sia . 
Nga maanḓa , mbekanyamaitele i ṱoḓa u itwa kha vhupo hune vhasiki vha mbekanyamaitele vho ḓikumedzela kha vhukwamani na tshitshavha na u ṱanganedza ṱhoḓea ya u ṋetshedza mutheo wa vhuṱanzi u tikedza vhuimo havho . 
Masiandoitwa kha khasiṱama a langwa phurofaiḽi ya khasiṱama yone iṋe . 
I ṋetshedza mutheo wa kushumele wo ṱanḓavhuwaho wa u thusa kha u ita khetho dza ndeme na maga .
5.2.9 U bvisela khagala nga u ṱavhanya khonadzeo dzoṱhe dza khuḓano ya dzangalelo na u ḓitsireledza hune ha vha na kana ha nga vha na khuḓano ya dzangalelo .
Ezwi zwo ḓi ralo naho hu na uri indekisi ya vhukoni ha mavu i tshi sumbedza uri iṅwe khethekanyo ṱhukhu i a takalelwa u bva kha kuvhonele kwa vhukoni ha tekeniki . 
Ṅwedzi u ḓaho mufunwa washu Vho-Madiba vha khou fara miṅwaha ya 91 .
( b ) u tendiwa nga vhusimamilayo ha vunḓḓu .
Afha ndi khou ṋea masipala pfanelo dza u diphositha mbadelo dzo teaho kha khamphani , nga nḓila ya eḽekiṱhironiki kha akhaunthu yo bulwaho afho nṱha . 
Komiti ya Wadi iI shuma Mushumo wa ndeme kha u vhona na u khwaṱhisedza uri hu na ushela mulenzhe ha tshitshavha .
U pulana
Afha nyito ( ḽiiti ) ḽo shanduka ngauri iḽi
Miṅwe ya mitheo ya nyaluwo ya tshihaḓu i hone . 
Ndima ya u fhedzisela kha mbekanyamaitele nga ha fhungo a i athu ṅwaliwa . 
Vhunzhi ha zwileludzi zwi humbela tshifhinga tsha u shumana na mbudzisombekanywa phanḓa ha u thola , ngeno vhaṅwe vho vhilaedzwa nga u sa ḓivhea , zwi vha mbo ḓi fulufhedziswa . 
Miraḓo ya tshitshavha i nga dovha hafhu ya ita vhuimeleli kha mafhungo na milayo zwine Komiti ya Phalamennde ya khou rera nahone vhunzhi ha miṱangano ya Komiti i a tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela .
U ṋetshedzwa ha tshumelo dza poswo kha vhupo ho ṱaluswaho vhune ha vha na u salela murahu ha Poswo ya Afrika Tshipembe . 
Thandululo yo dzinginywaho i khou tshimbilelana na vhusimamulayo vhu vhusaho mimasipala .
Muvhuso nga kha Pulane dza Mbuno dza Ṱahe u isa phanḓa khwinifhadzo ya didzhithaḽa ya shango ḽashu .
( i ) disiki ya siṱifi R5,00
Khumbelo ya u engedza mbadelo dza vhuṱun ḓi
Hu si kale hu ḓo vha hu Eid ( Idi ) .
U KHWINISA NDEME NA TSWIKELELO YA PFUNZO NA VHUGUDISI
Naho hu uri tsheo iyi i nga vha yo ḓisa zwiṅwe zwipikwa zwa vhukuma , nahone zwi nga khwinisa u vha khagala ha mbekanyamaitele ya masheleni , i katela khombo ya uri ndavhelelo dza inflesheni dzi nga kanganyisa . 
Vha fanela u thoma vha khwaṱhisedza na DLTC uri ndi zwinepe zwingana zwine vha zwi ṱoḓa phanḓa ha musi vha tshi dzhia zwinepe .
( 3 ) Mutholi muṅwe na muṅwe u na pfanelo-
U kopolola na u ṅwala dzina ḽawe , maipfi maṱuku na mafhungo .
Ndeme ya tshelede - ya vhuvhili
U humbula ha ṋaṅwaha hu ḓo itwa nga nḓila ya sialala nahone zwitshavha zwi khou ṱuṱuwedzwa u shumisa vhufa havho vhu vhune vha vhu ḓivha u fana na zwiḽiwa , vhuvhaḓi , mitshino na muzika u ṱuṱuwedza u fhambana ha mvelele , pfanelo dza vhathu , u fhaṱa lushaka na mveledziso ya ikonomi .
Komiti ya zwa u Ṱola i tea u thomiwa u itela u endedza mishumo ya zwa u ṱola ya nga ngomu hu na tshipikwa tshihulwane tsha u khwaṱhisedza mafhungo a zwa vhuvhusi nga ngomu kha masipala . 
U ṅwala na U ṋekedza
Mafhungo a nyengedzedzo a tevhelaho a a ṱoḓea na khumbelo : Muhumbeli u tea u nambatedza tshibugwana tsha zwibveledzwa tshire na mivhala yo khunyelelaho na mutevhe wa mutengo wa vhurumelazwivhambadzwa kha khumbelo . 
Bidi ine ya ḓo kunda i ḓo ḓivhadzwa ṅwedzi u ḓaho .
Mutsindo u no tovhekana hu na kana hu si na thusedzi-zwishumiswa
Nyito nga vhalangi vha khamphani na vhabindudzi vha kushumele na mbuelo dza tshifhinga tshipfufhi yo shela mulenzhe kha maga ane o mbwandamedza ḽifhasi kha zwifhinga zwi konḓaho zwa masheleni zwine ra kha ḓi lingedza u bva khazwo . 
U dzudzanya mafhungo
Vha muṋe wa ḽaisentsi ya u reila ya mashango a nnḓa
Sisiteme yoṱhe ya kuvhusele kwa mabindu kwo ḓisendeka kha kuhumbulele kuvhili : nga u vha na vhaimeleli vha vhaimeli vha nnḓa kha dzibodo , pfanelo dza vhafaramikovhe dzi nga tsireledzwa . 
13.2. SADTU yo ṋetshedza memorandamu kha Minisiṱa wa Pfunzo ya Mutheo Vho Angie Motshekga , vhe vha ḓivhofha uri vha ḓo tandulula mafhungo ane vha khou ṅoṅorea ngao nga u ṱavhanyana nga hanefho hune zwa konadzea ngaho .
Naho hu na uri i sedzesa kha zwine pfanelo dzashu dza vha zwone , vhu songo buletshedzwa thwii kha pfanelo dzashu ndi vhuḓifhinduleli hashu . 
Ngeno Amajita ine ya vha Thimu ya Lushaka ya vha fhasi ha miṅwaha ya 20 yo tendelwa u dzhenela muṱaṱisano wa 2015 wa dzingweṋa dza Afurika ngei Senegal .
Vhunzhi ha zwiṱitshi zwa mapholisa zwi na Muofisiri ane a shumana na mafhungo a khakhathi dza miṱani .
( 7 ) Miṱangano ya Khorotshitumbe i fanela u tshimbidzwa nga Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu .
Mbadelo ya tshikhala tsha vhuraru i vhe yo itwa ho sedzwa muholo wa vhukuma u theliswaho , sa izwi mbadelo iyi i tshi vha tendela uri vha badela tshelede yo salaho kha muthelo wa mushumi wo ṱangana na muthelo wa tshifhinganyana wo badelwaho wa ṅwaha na mbadelo yo ḓalaho ii badelwaho kha ṅwaha uyo .
U FHAṰA SISIṰEME YA MUVHUSO WAPO I SHUMISEAHO , HU NA VHUḒIFHINDULELI , NA U SHUMISEA .
Vha dovha hafhu vha shumisa zwikili zwa ḽitheresi zwe vha guda kha Luambo lwa Hayani .
Vha nga dovha hafhu vha dzhenela kha u dzudzanyela na u shumela ḽihoro ḽe vha ḽi khetha na u nangiwa kha zwivhumbiwa zwaḽo .
Kha dziṅwe nyimele dza pfudzungule , sa pfudzungule dza dzangalelo , hu a vha na zwiito zwa nḓowetshumo . 
I dovha hafhu ya ṋea tshifhinga tsha u vhea iṱo kha u pulana na u shumiswa ha IDP .
( 3 ) Vharumiwa vha tshoṱhe vha vhewa Iwa tshifhinga tshine tsha ḓo fhela-
Zwi khwine ngauri tsumbo nthihi i khou dzhia tshifhinga tshoṱhe . 
MUSHUMO 5.1
U shumiswa ha hedzi pulane zwi ḓo ita uri vhashumi vhoṱhe vha shele mulenzhe kha mveledziso khathihi na u nweledzwa ha mikhwa ya muhasho na u ṱuṱuwedza maitele a Muhasho . 
IMC i ḓo sedza kha masiandoitwa e a vha a songo lavhelelwa a nga ha kulangele kuswa kwa ṱhunḓu kha sekithara dzo fhambanaho , ho katelwa vhuendelamashango na vhubindudzi . .
U topola nḓila dzo fhambanaho dza u tshimbila a tshi pfukekanya kha zwitanda zwi ngaho maboḓelo ya u linganyisa , u fhufha na u ima zwavhuḓi a tou dzhiṱa zwavhuḓi ( u khotha magona )
Ndi zwifhio zwe zwa vha zwone zwithivheli zwihulwane zwa nyaluwo Afrika Tshipembe kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho ? 
1.6 . Sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya mvusuludzo ya zwidimela ya muvhuso , Khabinethe yo ṱanganedza u lingwa ha zwidimela zwiswa zwa vhaṋameli zwa Mega X'Trapolis nga vha Zhendedzi ḽa Zwidimela zwa Vhaṋameli ḽa Afrika Tshipembe .
U rekhoda ndi maitele ane mudededzi a ṅwala vhuimo ha vhukoni ha mugudi kha mushumo wa u linga wo tiwaho .
I mba nga u ṱula na u shumisa mafhungotsivhudzi e a nweledzwa dziwadini dzoṱhe kha Tshishumiswa tsha M & E tsha 1 , ane a amba nga ha u bvela phanḓa ha u shuma , lushaka lwa thikhedzo i no khou ṱoḓea na kushumiselwe kwa masheleni a u sokou ṋetshedza e a fhiwa wadi .
Fhedziha , ṱhalutshedzo ya vhukuma na inflesheni ya mutheo i fhambana zwi tshi ya nga mashango . 
U ṋwala tshibveledzwa tsha ndaela , tsumbo , Kubagel kwa zwikontsi
Thandela ya pulane ya radio nthihi ya asiṱironomi , ine ya ḓo ḓivhea nga South African Radio Astronomy Observatory i ḓo ṱanganyisa thandela na zwishuṅwa zwo fhambanaho zwa vhupo ha radio ya asiṱironomi ya Afrika Tshipembe .
U vhulunga kha zwa nḓowetshumo yo ḓisendekaho nga maḓi ya vhuḓimvumvusi ; kushumiselwe na ndangulo ya vhukoni ha vhuḓimvumvusi na u bindula ; u kunguwedza na u bveledza tshumelo nga nthihinthihi ; u bvela phanḓa a u khwiṋisa zwikili zwa vhashumi nga kha u dzulela u ṋekedza vhugudisi na u vha gudisa hafhu ; u dzulela u vusuludza zwiimiswa na zwishumiswa ; 
Fomuḽa ya mikovhe yo itelwa u khwaṱhisedza mbuelo ya mikovhe yavhuḓi , yo dzikaho i ne ya humbulelea , na u amba nga ha phambano dza ikonomi na dza masheleni . 
Kha khethekanyo ya vunḓu , hu na phambano dzi vhonalaho vhukati ha miholo i ṋetshedzwaho na phimo dzi bvelelaho kha mishumo i fanaho kha maraga ya mishumo yapo . 
Izwi zwi amba uri , sa tsumbo , uri tshakha dzoṱhe dza Sesotho sa Leboa , u fana na Khelovedu na dziṅwe dzi fanela u ḓiwana dzo kuvhangana fhasi ha tshilinganyo tshine tsha ṱanganedzwa tsha luambo lune lwa vha Sesotho sa Leboa .
zwiko zwa mafhungo zwinzhi---Ṱhanganelo ya moudu nnzhi dzine dza nga katela zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwo ṅwalwaho , thusedzi dza u vhona , mubvumo , vidio na zwiṅwe-vho .
Bveledza sethe nthihi ya nyendedzi na maitele o teaho u itela ḽa Afrika Tshipembe , zwo ḓisendeka nga thendelano ya vhukoni ha ḽa Afrika Tshipembe na vhaṅwe vhadzheneleli kha ndeme ya maḓi na u tea u itela u shumiswa . 
4.5 U ṱhaṱhuvha thendelano dza u kovhekana mbuelo na makovhekanyele a mbuelo 49
U wa ha ekonomi lwa tshifhinganyana hu ṱoḓa phindulo dzi mangadzaho u bva kha vhashumisani vhoṱhe vha zwa matshilisano . 
Khumbelo dza mafhungo , khothesheni na u vhudziseswa zwi fanela u rumelwa fhedzi Sentharani ya Vhukwamani . 
-- langa therisano musi ṱhoho yo no vulelwa u ambiwa ( kha hu sedzwe afho fhasi )
Khiriso ya ndaka nga fhasi hu ne khohakhombo dzoṱhe na mbuelo dza vhuṋe zwo dzudzwa nga nḓila yo teaho nga muhirisi dzi khethekanywa nga khiriso dza mushumisi . 
U kundelwa u tevhedza maitele o vhewaho zwi nga ita uri phemithi yavho i imiswe lwa tshifhinga nyana kana lwa tshoṱhe .
1.1 Siangane
Muhumbeli u a bula uri , tshiitisi tsho ṋekedzwaho nga mufhinduli tsha u pandelwa hawe , tsho pfuka pfanelo dzawe dza ndayotewa na dza mulayo . 
( 5 ) Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo kana maṅwe - vho , kha ndaka yawo , u ita uri hu vhe na nyimele dzine dza tendela vhadzulapo uri vha wane mavu u lingana .
Odithi i katela u itwa ha matshimbidzelwe a tshitatamennde tsha tshelede i dzhenaho na i bvaho kha ṅwaha woṱhe , u wana vhuṱanzi ha odithi nga ha tshelede , khathihi na manweledzo a u bviselwa khagala ha muvhalelano wa ndeme kha zwitatamennde zwa masheleni . 
Sisiteme dza mafhungo khulwane nna dza Muhasho dzi shumana na madi a shangoni , madi a mavuni , khwalithi ya madi na ndangulo ya thendelo ya tshumiso ya madi .
Nga tshifhinga tsha muṱangano
Makwevho a shumisanaho dzi teaho u rumela dzithandela tenda ha vha uri : 
3.26 Ngei kha ḽa Southern Rhodesia ( hune zwino ha pfi Zimbabwe ) ḽa kale , Crawford o wana phambano ṱhukhu ya u pfesesa vhuloi kha vhathu vha Shona .
U hanedza huhulwane kha modele wa phurofeshinala ndi ha uri hu imela vhukoni ha dziphurofeshinala u itela tsheo dza mbekanyamitele dza vhurangaphanḓa ho nangwaho . 
Diphosithi iyo i nga si badelwe murahu nga murahu ha u humela havho murahu kana nga murahu ha u ṋewa thendelo .
Phindulo : madzuloni a u vula thenda khoro ya dzhia tsheo ya u hira rakhonthiraka X ya ri i na maanḓa a u ita ngauralo .
Ndangulo i sa fushi ya maḓi a mvula ndi tshiṱuṱuwedzi tshihulwane kha tshiimo tshi sa takadzi tsha bada dza masipala na zwiṱaraṱa . 
Ndi ngani muofisiri a tshi swika kha tsheo iyi ? 
Kha nyimele iyi , vhashumi vha dzibara na dzikhifi vha nga thusa vharengi u vhona uri hu na zwinwiwa zwo linganelaho zwingana kha ngilasi , dzhege , na zwiṅwe zwifaredzi zwi songo ḽebeḽiwaho . 
Kiḽiniki thendeleki tharu dzi vhumba tshipiḓa tsha ndeme tsha mabembela a zwikoloni . 
Vhuṱambo na maḓuvha o khetheaho a u pembela a no pembelelwa nga tshitshavha hu tea u itiwa nyambedzano nga hao musi a tshi bvelela kha themo ( Awara mbili nga themo dzo avhelwa zwenezwi )
Buthano ḽi ita mbofho ya maanḓalanga a zwa vhutshutshisi u ṋea ndaela ya u humiselwa murahu ha ṅwana . 
7.4 Vho TS Mokoena sa Mulanguli Guṱe wa Muhasho wa Zwiko zwa Mineraḽa .
Mvelelo u bva kha miṱangano ya tshigwada tsho vhambedzwaho ngatsho yo ṱanganywa u ya kha pulane . 
Vhuḓiimiseli uhu vhu ḓo ita uri ri fhaṱe ḓorobo yo katelaho , roṱhe . 
U ḓisendeka nga muhumbulo ha zwiimiswa zwa masheleni kha izwi ho vha uri vhubindudzi kha vhupo ha Vharema zwo bveledza khohakhombo khulwane . 
Yunithi ya Muvhalelano ya Ngomu yo kovhana nga ha mvelelo dza mishumo yayo na vhaṱolambalelano vha nnḓa vhane vha vhea fulufhelo kha mishumo yavho . 
Afho fhasi ndi tsumbo ya adzhenda yo ṅwaliwaho uri muṱangano u katele zwithu zwoṱhe na u dzhia tsheo nga ha maga ane a ḓo dzhiiwa
U shumiswa ha nyambo dzapo zwi ḓo engedzwa .
Marangaphanḓa a mveledzo yo dzudzanaho kha senthara ya vhubindudzio
Minisṱa vha ḓo avhulula izwi musi vha tshi ṋetshedza Tshiṱatamennde tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa Themo ya Vhukati , Ḓoroboni ya Kapa , nga ḽa 18 Tshimedzi 2017 .
5.2 . Minisita wa zwa Masheleni ṱalutshedza Khabinethe nga ha maṱano a u kunga e vha a dzhia kha ḽa US na United Kingdom kha vhakwameaho vho fhambanaho , hu tshi katelwa na vharangaphanḓa vha mabindu .
Zwa khombo ndi u shayea ha mafhungo a fulufheleaho , a tshimbilelanaho a zwezwo a matshilisano a ikonomi . 
Nyaluwo ya Afurika yo khwaṱhaho i ṋetshedza dzifeme na nḓowetshumo dze dza shela mulenzhe zwikhala kha mveledziso ya zwa vhudavhidzani , vhubindudzi , migodi , vhufhaṱi na mbambadzo .
ṱhanziela ya u lugela u tshimbila badani
Dzi shumisa misingo yadzo kha u fula hatsi , mitshelo khathihi na u nwa maḓi .
U ya nga Ndayotewa , " Muṅwe na muṅwe u na pfanelo , nga mulalo na hone a so ngo shoma , ya u kuvhangana , u ita misumbedzo , u gwalaba na u kumedza phethishini . "
Mulayo wa " ndivho dza thusedzo kha vha shayaho " u katela thaḓulo kha vhashai , pfunzo , thaḓulo ya dzilafho na mveledzo ya tshishumiswa nyangaredzwa tshiṅwe na tshiṅwe tshi shumiswaho nga tshitshavha hu sa katelwi u ya phanḓa ha zwiito zwa mbuelo . 
Ra kona u linga nga u dodombedza tsheo dza mbekanyamaitele ya zwa masheleni dza zwenezwino dzi re na tshivhalo kha mashango manzhi o sedzaho inflesheni u itela u pfesesa zwine zwa vhanga kufhindulele kwa bannga dza vhukati kha madzhenuwo aya . 
Naho pfanelo dza mupo dzi tshi shumana na pfanelo fhedzi , dzi dovha dza shumana na mishumo kha vhaṅwe vhathu , zwenezwo , zwiṅwe zwithu zwi vha zwo lugaho ho sedzwa vhushaka uhu hu na vhuḓifhinduleli uho . 
U itela u wana thumbu dzo ḓalaho dzine ra ḓo dzi fusha , ri tea u vha ro ḓiimisela u kumedzela mbofholowo na vhuḓilangi hashu . 
Ndingano
Ro kuvhangana hafha ṋamusi u pembelela vhubveledzi ha vhaswa vha re na mafulufulu vhane vha khou sumbedza mafulufulu kha u vha vharangaphanḓa na vhaimeleli vha vhupo , nga maanḓa zwi tshi kwamana na u kovhekana hu eḓanaho , ku shumisele kwo teaho na u vhulunga maḓi . 
Zwavhuḓivhuḓi , mbofholowo i nga vha ya vhoṱhe kana ya si vhe ya muthu . 
Zwo ralo , sisiṱeme ya nete ya tsireledzo kha tshitshavha ( u fana na iyo ya vhaaluwa , mutikedzo wa vhana na mphomali ya vhuholefhali ) zwi ḓo vha hone lwa tshifhinga tshilapfu . 
Mutevhe wa mishonga ine GEMS ya sa i katele .
Khorombusi i nga dovha ya thusa vhadededzi na vhagudi u lwela mvelele ya pfunzo ya ndeme nga :
U SHUMA ZWINE ZWA BVELEDZISA THANDELA DZA VHATSHIMBIDZAFUḼAIMATSHINI
mufuda wa khumbelo ya ndaela
U shumisa zwishumiswa zwa u ṅwala nga nḓila sa tsumbo : penisela , raba , na ruḽa .
Ndongazwiga na mupeleṱo : kupeleṱele ; tshiawelo ( khoma ) ; tshithoma ( tshitopo ) ; eḽipisisi
Mekhenizimu ya vhusiki ya u lambedza ine i nga thusa u tandulula thaidzo iyi i khou bvelela kha vhuṅwe vhufarakani ha tshitshavha na phuraivethe . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza uri hu na milayo ya mushumoni ine ya tsireledza pfanelo dza vhashumi ya lwa na avho vha na vhuḓifhinduleli ha khombo .
Datumu dza ndeme kha ṅwaha dza mitambo hu u shavha khuḓano vhukati ha mitambo yo fhambanaho .
Ḽevele dzo fhambanaho dza ndangulo dzo sumbedza uri ḽevele iṅwe na iṅwe i na masia o fhambanaho a ndangulo . 
Pfunzo idzi dzi tea u katela thero nthi zwayo kha mabuḓo a wanalaho kha Schedule I ya Natural Scientific Professions Act of 2003 , dzi tea :
Sa zwe nda amba nga u angaredza vha re na dzikonṱiraka ndi a vha ḓivha na mapholisa vha na zwilinganywangazwo zwi fanaho fhedzi a thi koni u ambela mapholisa . 
Malwadze a sa fholi , malwadze a sa fhireli a ngaho a swigiri na mutsiko wa nṱha wa malofha , na vhulwadze ha muhumbulo ndi thaidzo kha vundu . 
Muhasho wo dzhiela nṱha uri vhaofisiri a vha athu u wana vhugudisi vhu elanaho na mushumo , zwi tshi tevhela u vha hone ha foramu dza u khwaṱhisedza vhugudisi honohu . 
Mudzimu kha vha Fhaṱutshedze Afurika .
Vhone vha / ḽi khou ya hayani .
Ndi a khwaṱhisedza uri u ya nga ha Khonṱhiraka iyi Mubadelwa u tea u wana mbadelo sa zwe dza rekanywa afho nṱha . 
Muvhuso u ḓo ṱanganyisa mannḓa a ikonomi ya mashango na zwigwada zwa Tshipembe nga u engedza tshivhalo tsha thendelano dza miṱanganelano ya ikonomi i konanaho ya Afurika Tshipembe nga 49 uya kha 59 .
Mulayo wa themodanamiki u kha ḓi shuma fhedzi i leludza zwihulwane murekanyo une ra tea u ita . 
Dziṅwe dzidona dzo sumbedzisa uri muvhigo wa masheleni u humbelwa phanḓa ha mishumo yo raliho u fana na khoniferentsi ya dzitshaka . 
Iyi nyendedzi i ṋekedza mbuno ya u sedza nthihi u itela milayo ya ndeme ya ṋetshedzo ya themamveledziso i sa nyeṱhi ya masipala na nḓisedzo ya tshumelo .
Vhathu khathihi na nyimele dzi tevhelaho vha a tendelwa u sa badela mbadelo dza tswikelelo :
Dziṅwe sekithara dzi tea u shumisa gomoṱhukhu ḽa fhasi kha zwikili zwa ndeme nahone zwa vhuṱhogwa kha sekithara iyo . 
Vhashumeli vha zwa mutakalo vha ḓo -
Khothe yo dovha ya ṋea ndaela ya uri a humiselwe shangoni ḽa hawe ḽa vhubvo . 
Ri dzhiela nṱha uri khanedzano dzo bulwaho nga khonani dzashu dzo funzeaho nga ha u vha hone havho kha mishumo iyi , nahone ri a dzi rwelaṱari . 
Zwi tshi ya phanḓa u ḓadzwa ha poswo dzi re hone kana u shumiswa hafhu ha zwifhaṱo zwa kale zwi tea u dzhielwa nṱha phanḓa ha fhethu huswa u itela u alusa ḓorobo sa zwo dzinginywaho . 
U shumisa nyimele
Mutakalo na Mbalombalo /Zwitatistika zwa Ndeme
dzina ḽa thengiso ḽa bindu ḽavho
Miredzo i tea u dzheniswa kha tshibogisi tsha thandela fhethu ho sumbedzwaho afho fhasi . 
Muvhuso u nga tshimbidza fhedzi ndi kha miṱa na zwitshavha hune ndulamiso dza fanela u bvelela na u shumiswa . 
Nga nṱha ha izwi , hu na mbekanyamushumo dza u ṱolwa nga kotara , u fana na idzo dza malwadze a sa fholi . 
U ita nyambedzano nga ha kushumisele kwa luambo hu tshi katelwa luambo lwa u kwengweledza na u nyanyula na luambo lwa thengiso
kha vha ḓadze fomo tharu dza khumbelo nga u tou ṅwala vha tshi khou shumisa maḽe ḓere mahulwane
Mufhinduli u amba uri khunyeledzo ine ya ḓo swikelelwa ndi ya uri a hu na nzudzanyo u ya nga khoudu ya maanḓalanga ya mulayo wo dzumbululwaho kha luambo luṅwe na luṅwe yo tendelwaho . 
U talatadza zwi no khou netshedzwa lingulula laisentsi ya tshumiso ya madi
Ndi lini hune mundende wa ṅwana wa khathiwa ?
Mafhungo a tea u sedzuluswa nga mulanguli wa thandela ya yunivesithi . 
TSHIFANYISO TSHA VHU 4
Kha u dzhiela nṱha tsumbo na zwiedziswa u bva kha maṅwe mashango , ho lavheleswa masia a tevhelaho na u ṋea mihumbulo khao : 
U swikelela izwi , muhasho wo thoma mbekanyamushumo ya vhagudi u lambedza vhagudi vhane vha khou gudela vhushumelavhapo dziyunivesithi .
Mulayo u langa pfanelo vhukati ha vhashumisani , khathihi na pfanelo na vhuḓifhinduleli vhu kwamaho masia a vhuraru . 
Musi muraḓo wa khoro ya wadi a si tsha shuma , komiti ya wadi i ḓo bvela phanḓa na u shuma lwa tshifhinga tshayo tshoṱhe sa zwe zwa tiswa zwone nga khoro . 
U anetshela zwiṱori ipfi ḽawe ḽi na khalo na muungo zwo fhambanaho .
Mulayo zwa zwino u iledza u zwima vhaloi .
Fhedzi , nga u lingana , a hu na u hanedza uri phambano kha zwivhumbeo izwi zwi ṱoḓa u vha zwo khetheaho nahone ndi ṱhukhu kha zwi madzangano a zwikolo na khethekanyo khulwane wa phurofesheni , buḓo ḽa mushumo ḽa vhadededzi vha tshikoloni . 
Fhedzi , sa tshiṅwe tsha zwifhaṱo zwihulwane zwa Cape Town , kha tshifhinga tshifhiraho maḓana a miṅwaha tsho shuma mishumo minzhi , hu tshi katelwa na u shuma sa poswo , vhuongelo , ḽaiburari ya tshitshavha na dzulo ḽa Khothekhaṱhuli .
U fhedzisa nga therisano dzi re kha notsi dza khoso kha 2.3 u ombedzela mbuno khulwane
Mapa wa vhu 15 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Nahone a si zwone zwa uri vhuṱanzi havho u swika zwino matsheloni ano , ho fhambanaho vhukuma na musi ri tshi shumana na ḽiṅwalwa iḽi , vho ṱanziela zwavhuḓi kha mbuno mbili fhedzi . 
Ni bvule zwiambaro zwa mivhala mivhili .
Vha khou vhea vhugai kha ṱhoḓisiso nahone vha khou lavhelela mini ?
U ṱalukanya zwishumiswa nga zwanḓa zwine zwa ḓo ṱoḓea .
Nyaluwo kha GDP kanzhi i vhonala nga maanḓa sa tsumbo khulwane ya uri ikonomi i khou shuma zwavhuḓi hani kana zwi si zwavhuḓi hani . 
Naa vha a swikelela nyadzimo ?
Muṅwali , mubveledzi na musaukanyi vha lavhelelwa u bvisela u sa fhelela na u kundelwa uhu vhathuni vha zwi vhone ; fhedzi nga maanḓa vha vhone zwine zwa vha khazwo . 
Tshikwama tshi bvela phanḓa na u shumisa Ofisi ya Ramulayo wa Muvhuso kha mavundu o fhambanaho hu na muhumbulo wa u tevhedza maga a mulayo hu tshi itelwa avho vha sa badeli zwikolodo . 
" Mulangadzulo , ndi khou thoma nda tama u livhuwa vhathu vhoṱhe vho shumesaho nga maanḓa vha sa vhonali u ita uri u Sedzwa hafhu ha Vhupileli hu vhe ngoho . " 
Dzikhemikhala dzi dzheniswa kha tshitolo tsha dzikhemikhala tsho loḓelwaho u thivhela u shumiswa hu siho mulayoni .
Kha dziṅwe nyimele , tshumelo dzi ṋetshedzwaho a dzo ngo tea , a dzo ngo linganela , kana u sa swikelelea kha tshitshavha tshi wanaho tshumelo . 
U shavha ha vhafariwa vha ṱahe u bva Sentharani ya Ndulamiso ya Vhukati ya Westville ndi tshiwo vhilahedzisaho tshine tsha fanela u wela kha tshifhinga tsho fhiraho . 
Bono ndi haya ha vhakundi vha re na vhutshilo hune mitambo , vhuḓimvumvusi , vhutsila na mvelele zwa ṱuṱuwedza u fhaṱa lushaka , nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo i sa nyeṱhi nga kha khwaṱhisedzo ya zwikili , na vhudavhidzani ho ḓalaho vhutshilo na mutakalo . 
Mureili u khou ḓi badelwa muholo u linganaho na wa vhaṅwe vhareili naho a tshi ita 10% fhedzi ya mushumo . 
U fhungudza mukovhe wa malaṱwa a re khombo kha volumu ya malaṱwa o fhelela . 
Musi tsenguluso dzi tshi ya phanḓa , hu nga engedzwa na miṅwe milandu . 
Thaidzo i nga dovha ya ambiwa nga kha imeiḽi kana nga luṱingo kha nyimele ine miṱangano ya vhukwamani ya vhonala i sa konadzei . 
Mulevho wa u vhidza na u ta ḓuvha ḽa khetho u nga ṋekedzwa phanḓa kana murahu ha musi tshifhinga tsha vhusimamilayo tsho fhela .
U anganya ndivhanyiso ya mbadelo na risithi
Tshipiḓa tsha mbadelo dzavho dza ṅwedzi nga ṅwedzi tshine tsha avhelwa kha akhaundu ya u vhulunga i farwaho nga dzina ḽavho .
Sa tsumbo , arali hu tshi khou gudwa tshiṱori , vhagudi vha ḓo shumisa tshifhinga tsho fhelaho , na musi vha tshi vhala tshibveledzwa hu ḓo ḓi shumiswa ḽikhathi ḽeneḽi .
Phungudzo dza zwipiḓa dzi a wanala hu tshi itelwa vhugudisi vhu ṋetshedzwaho nga vhatholi u bva kha Ndaulo ya Sekhithara ya Vhugudisi na Pfunzo , ine ya langula zwikwama zwa mveledziso ya vhukoni . 
Ro dovha ra ḓikumedzela u lwa na mutevhe wo salelaho murahu wa tshavhi na u leludza thandela ya mutevhe wo salelaho murahu . 
Ndi thaidzo dzifhio dzo ḓoweleaho dza nga ha vhutshinyi na dzikhakhathi dzi kwamaho vhafumakadzi ?
Heyi Khethekanyo i rekhoda zwe zwe vhatshimbidzi vha ita u bveledzaiyi pulane na uri ndi vho nnyi vho dzheniswaho .
Muvhuso wo ḓinekedzela u swikelela ṱhoḓea dza mutheo kha vhadzulapo vhoṱhe .
Iṅwe mvelaphanḓa ine ya khwaṱhisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi ndi nyimelo ya tshomedzo ya khasho ya didzhithaḽa na zwirathisi zwa phaḓaladzo ya dzi siginaḽa .
Kha vha kovhekanye nga vhuḓalo nga u sedza zwipiḓa zwi re na maḓi vhuponi hovhu u itela musaukanyo . 
u na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri komoti ya wadi i ita zwi lavhelelwaho nga masipala nga ha maitele a u vhiga .
Ṱhalutshedzo ya maipfi : Pfanywa , Mirero Makateli Luambo lwa musanda mamethafore , maidioma
Ri songo tou vha vho fusheaho tshoṱhe , kha u bvelela uhu .
I tikedza na u shumisana na sisiṱeme ya vhulamukanyi .
Fhedziha , maitele a u vhea vhukati ndi a vhuḓi nga u angaredza musi sisṱeme ya nḓisedzo i tshi linganela na nḓisedzo yo linganaho kha zwipiḓa zwoṱhe . 
Tshivhalo tsha mveledziso ya tshomedzo dza tshifhinga tsha zwino dza thekhinoḽodzhi dzi khou ṱuṱuwedzwa nga shango ḽa Afurika Tshipembe , zwihulwanesa kha vhupo vhu re na mvelelo dzi re nṱha dza thandulo i ḓiswaho nga khomphyutha .
Heyi ndima yo sumbedzisa zwipikwa na milayo ya zwa pulane yo ḓisendekaho nga na u sedza kha uri hoku kuitele kwo dzhenisiswa hani kha mbekanyamaitele ya mveledziso ya muvhuso wapo .
Miṱangano ya komiti i tendelwa u dzhena nnyi na nnyi , fhedzi i nga hanela nnyi na nnyi a tshi dzhena arali hu na ṱhaluso yavhuḓi ya u ita nga u ralo .
Miṅwe ya mihasho i wanala yo hahedzwa nga mushumo wa tshanduka kha u ya phanḓa , zwine zwi fhungudza ṱhuṱhuwedzo yavhuḓi na vhukoni nahone zwi nga dovha hafhu u fhungudza vhukoni hayo kha u ṱangana zwavhuḓi na miṅwe mihasho na khathihi na masia a muvhuso na mbekanyamushumo dzawo . 
Ṱhoho i tea u kunga na u takadza .
Rakhonṱhiraka u ḓo fhaṱa na u londota zwavhuḓi zwileludzi zwa tshampungane kha vhupo . 
Maitele a mukovhe wa mutikedzo a tea u ṱumanywa kha tshiṱirathedzhi tsha mutsitsikano wa kha khorido . 
Ṅwaha wa muthelo u tshimbila u bva nga ḓuvha ḽa u thoma ḽa Ṱhafamuhwe u swika nga ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa Luhuhi . 
Zwiṅwe hafhu , ṱhoḓisiso dza u fushea ha vhalwadze dzo itiwa nga zwibadela izwi zwiraru nahone mawanwa a ṱhoḓisiso idzi o shumiswa kha nanga lushaka lwa ndwisathaidzo dza u khwiṋisa tshumelo dza zwa mutakalo na tshenzhelo ya vhalwadze nga u tou angaredza . 
3.4 . Musi zwipiḓa zwinzhi zwa shango zwo wana mvula ye ya vha i tshi khou ṱoḓeyesa na kuḓalele kwa madamu ku tshi khou sumbedza u khwinisea zwihulwane , na maṅwe o ḓala nga mulomo , gomelelo ḽine ḽa kha ḓi vha hone Kapa Vhukovhela ḽo kalula naho maano a u vhulunga maḓi a tshi khou shumisiwa .
Vha vhona u nga Indaba i tea u fariwa maḓuvha a fhiraho ḽithihi ? 
U rwelwa ṱari ha Khothe ya Milandu ya Vhudzekani nga tshifhinga tsha fulo zwi ḓo dovha zwa vhona uri hu vhe na tswikelelo ya khwine kha sisiṱeme ya vhulamukanyi .
Tshenzhemo ya thekhinikhala : Nḓivho na u pfesesa vhuvhili ha maitele a themamveledziso ya sekhithara ya phuraivethe na Muvhuso . 
Masiandaitwa a si avhuḓi a kuhumbulele ku dzhiaho sia na maitele a khethululo zwi kwama vhanna na vhafumakadzi nga nḓila i si yavhuḓi . 
Ḽiga ḽa 18 : Mugaganyagwama wa ṅwaha nga ṅwaha
Mutshimbidzi u shela mulenzhe kha u bvelela ha muṱangano nga u :
Dzina ḽa tshikolo tsha haṋu ndi ḽifhio ?
Hedzi nyimele dzi sumbedza lushaka lwa mafhungo a songo khunyeledzwaho e a ṱahiswa kha Khomishini ane zwa ḓo konḓa u a sala murahu arali hu si na zwiko na vhukoni ho teaho . 
Naho zwo ralo , luvhilo lwa u engedzea kha Baltic Proper lu kha ḓi vha lu ongolowaho . 
( b ) u ḓḓo isa phanḓḓa na u laulwa nga maanḓḓalanga e a vha a tshi u laula musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma
Vhuṅwaleli vhu na tshipiḓa tsha vhulanguli na tshipiḓa tsha phurofeshinala . 
Kha vha vheye tshanḓa tshavho tsha u ḽa fhasi ha ṱhoho yavho . 
Kha tshipitshi , Muphuresidennde vha ombedzela mishumo ya muvhuso kha ṅwaha we wa fhela na u dodombedza zwipikwa zwa ndeme zwa ṅwaha u ḓaho .
Vhudifhinduleli ha tshitshavha hu tea u vha hone musi ri tshi da kha mabunga a tshitshavha .
U engedza kushumisele kwa masheleni na u khwinifhadza ndeme ya hone kha sisiṱeme ya zwa vhulamukanyi na zwone ndi zwithu zwa ndeme . 
Zwa khwine ndi u vhea ḽiga ḽi kaleaho sa uri ' vhathu vha tea u thuswa hu sa athu fhela minetse ya 10 ' .
( i ) u laula u dzhena ha vhathu , zwi tshi katela vha nyanḓḓadzamafhungo , kha Khoro na kha komiti ; na
Tshivhalo tsha matshudeni o ṱhaphudzaho inzhiniarini ya saintsi tshi ḓo engedzea uya kha 57 000 ( ho bveledzwa vha linganaho 9 974 nga 2012 ) .
Kunangele kwa maipfi ( dikishini )
( d ) u ṋea thendelo ya tshadzhi dzo livhanaho dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Vunḓḓu .
Tshumelo ya tshitshavha sa thivhela vhudzulo ya u valelwa dzhele yo ṋetshedzwa kha miṅwe milandu . 
U wana khothesheni kha u renga zwa ofisi ṱhukhu kana tshumelo . 
( b ) i fanela u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Mulangavunḓu o no saina Mulayotibe .
2.2 Khabinethe yo tendela u fariwa ha Wekishopo ya Muṱaṱisano wa Ḽifhasi ya Nethiweki Cartel ( ICN ) ya Khomishini ya Muṱaṱisano wa Afurika Tshipembe u bva nga dzi 16 u swika nga dzi 18 Tshimedzi 2013 , kha Ḓorobo ya Kapa .
Saizwi zwa vhuvhusi vhu pfadzaho ha Tshikimu zwo ḓisendeka nga nungo na u fulufhedzea ha Bodo , vha kwengweledzwa u dzhenelela kha khetho idzi .
4 dzilafho ḽa mahala sa muthu muṅwe na muṅwe .
Muṱalukanyo wa ' tshitshavha ' u ita uri hu vhe u khethekana hafhu , zwine zwa fhambanyisa tshitshavha tshapo , tshitshavha tshi kwameaho na tshitshavha tshi re ṋemuṱa , hune : 
Minista wa Vhulimi na Zwa Mavu vho tshea uri zwikolodo zwa vhalimi zwo vha ho hone nga u ṋetshedzwa zwikolodo nga Bodo ya U kolodisa Vhalimi zwi ḓo iswa phanḓa na u langulwa nga Muhasho . 
Nyambedzano dza tshitshavha dzi ḓo sedza lwa tshiṱirathedzhi kha u bveledza zwivhumbeo zwi re hone na zwiṅwe zwa mufhindulano wa lushaka kha zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa mbekanyamushumo dza vhuthihi ha matshilisano na u khwaṱhisa mbekanyamushumo dza ṱhanganelano hafhu ya matshilisano dza Muvhuso . 
1.11. Khabinete yo imela Muvhuso na vhathu vha Afurika Tshipembe , yo rumela ndiliso kha Riphabuḽiki ya Vhathu ya China nga murahu ha u vha hone ha mudzinginyo we wa fhedza tshitshavha kha vundu ḽa Sichuan ḽa shango nga dzi 20 Lambamai 2013 .
Naho zwo ralo , hu na mbudziso nnzhi dzine dza sala dzi si na phindulo , nga mannḓesa dzi kwamaho zwi tevhelaho : 
Tshiṱirathedzhi tsho khunyeledzwaho zwenezwino tsha Tshanduko ya Mavu tshi sumbedzisa vhudzheneleli ha vhuvhekanyandeme na u shumisana na ndeme ya maḓi , Vhulimi , phambano zwa zwimela na zwifuwo , Mutakalo , Madzulo a Vhathu , na pulane dza Phungudzo ya Khombo kha Pulane ya Lushaka i katelaho .
Minidzhere
Pulane i khwiniswa ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone yo ṅwaliswa na Senthara ya Ndangulo ya Mveledzazwiwo ya Tshinyalelo . 
U shaea ha sisiṱeme ya muelelo wa maḓi a mvula kha vhunzhi ha miḓana ndi maitele malapfu . 
3.3 . Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mvetamveto ya Mulayotibe wa Masheleni na u Tandula Migodi Afrika ngomu ha gurannḓa ya muvhuso u itela vhupfiwa ha vhathu .
Thendelano yo vhea mishumo , vhuḓifhinduleli , zwiimiswa na maitele a Bodo ya Tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo . 
Tshiṱuṱuwedzi kha u ṱuṱuwedza tshiimo tsha mbambe ndi mveledziso ya tshibveledzwa tshine tsha vha na vhukoni tshi tshi vhambedzwa na zwo longiwaho zwo tiwaho zwa zwiko zwa vhathu , masheleni na zwa mupo . 
U bveledza mugaganyagwama wa u shuma
Tshivhalo tsha vhagudiswa vho ṅwalisaho kha magudedzi a Thekhinikhaḽa na Pfunzo ya Vokheshinaḽa na Vhugudisi ( TVET ) tshi ḓo engedzea u bva kha 670 455 ya 2013 uya kha 1,238 miḽioni .
Nzulele kha magombame dzo serekana nahone dzi langwa nga u fhambana ha thaidi , luwa lwa muya , na kuelele kwa milambo . 
Hezwi zwi amba uri tshimela tsho tsireledzwa lwa tshifhinga tsha tsedzuluso .
Khonadzeo ya theo ya mutheo i swikeleleaho ngauralo ndi ṱhukhu u fhirisa mushumo woṱhe wa ikonomi . 
Lu ṱingo lu bvaho kha founu ya nduni : Mahala
Nḓivhadzo ya ndeme kha vhadzia u dzhenelela thendara : Vhadzia u dzhenelela thendara vha tea u dzhiela nzhele vhukuma uri fomo dza thandela iyi ndi tshipiḓa tsha Tshiṱirathedzhi tsho Dzhenelelaho tsha Vhashumi tsha Muvhuso wa Vundu tsha Gauteng , zwo sedzaho kha u swikisa kha zwikhala zwa mishumo kha gumofulu kha vundu . 
Mbonalo dza thevhekano ya vhukuma , dzine dza katela u vha na vhulangi ha vhukati , nga maanḓa kha ndango ya masheleni na u linganyiswa ha milayo , themendelo na nyito dzi nga si leludze u ṋewa maanḓa ha vhathu . 
muimeleli wa vhabebi kana vharangaphanḓa vhapo kana Mahosi kana zwivhumbeo zwa tshitshavha kha Tshiṱiriki ; na
senthara mbili dza zwa vhudavhidzani dzi re na tshomedzo ine ya lingana R37 miḽiyoni dzi khou sikiwa kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe u itela vhukwamani ha zwiendedzi zwa shishi u ya kha senthara ya zwa shishi ya tsinisa
( c ) Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha yo livhanywa na mveledziso
thanziela ya vhukuma ya mbingano kana khophi yo sethifaiwaho - arali zwo tea
18 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Ndededzo ya u Maanḓafhadzwa ha Vharema kha zwa Ikonomi ho Ḓitikaho nga u vha ho Angalala u itela u shela mulenzhe kha bazari nga sekithara ya phuraivethe na ya nnyi na nnyi na u monithara mashumele . 
Tsha u thoma , naho zwo ralo , ri tea u engedza tsireledzo ya vhaṋameli . 
Kha ri ite nyito
Vha saine thendelo ya uri , arali nzudzanyo dzine dza khou ambedzaniwa ngadzo dza si tevhedzwe nga murahu , uri a huna dziṅwe nzudzanyo dzine dza ḓo dovha hafhu dza konadzea na hone u tumulwa ha maḓi na muḓagasi zwa ḓo tevhela , hu tshi katelwa na vhukando ha mulayo . 
Vho maliwa / mala kana vha songo malwa / mala kana vha tshi khou dzula na mufarisi wavho wa tshifhinga tshilapfu
Mushumo wa Komiti ṱhukhu : I ṋetshedza nyimele yo tsireledzeaho nahone hu na tsireledzo kha vhafariwa , zwi tshimbilelanaho na tshirunzi tsha muthu , na u ṋetshedza tsireledzo kha vhashumi na tshitshavha . 
4.120 U katelwa ha ṅanga dza sialala sa " ṱhanzi dzi re na nḓivho ( vhaḓivha ) " kha milandu ya khothe musi hu tshi khou shumaniwa na vhutshinyi vhu kwamaho vhuloi zwo ambiwa nga hazwo kha maṅwe mashango a Afrika .
U wanulusa muzika , matshimbilele na ipfi : u livha kha mutevhetsindo : u ṱavhanya na u ongolowa
Dzina ḽa bannga : Standard ya Afrika Tshipembe
Mbuno dzo sumba kha vhuvha vhu si ho mulayoni ha ndaela ya u dzhia ndaka kha mulandu uyu . 
Tshanduko kha ṱhoḓea dza ḽaisentsi dzo elana na u engedzea hu hulwane kha tshivhalo tsha vhaṱaṱisani kha maraga wa zwikambi , sa zwe zwa sumbedziswa nga kha nyaluwo kha nomboro ya ḽaisentsi kha thebulu ire afha fhasi . 
Khombo ya u shuma na kana u shumisa tshibveledzwa tshi songo kunakiswaho , zwi nga lavhelelwa u vha nṱha zwiṱuku . 
( 3 ) Muthu a nga fhelelwa nga u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka arali uyo muthu -
U bva zwenezwo vhuhali havho ho konisa vhanzhi u dzhia maga mahulwane u ya kha vhumatshelo . 
1.00 u swika 2.00
Mbuelo dzi ḓo fhenḓwa u fha zwikolo thikhedzo yo livhiwaho . 
Vhashumisi vhoṱhe vha fanela u vha na vhuṱanzi uri :
Nḓila dzine maḓi a tambisea ngayo
Tshifhinga tsha nṱhesa : Awara 2 nga vhege
Tshikwama a tshi tsha ḓo dovha tsha lavhelelwa u tshimbidza zwa phaḓaladzo ya mphomali ya pfuma ya u vusuludza u ya kha zwiimiswa zwa dzinnḓu zwa matshilisano . 
Nangani phara ṱhanu dza madzina na maṱaluli dzine dza bva kha mitevhe i re afho nṱha ni dzi shumise tie mafhungoni maṱanu . naka bada magodzhogodzho maluvha luvhilo masiḽapere
Nga 2009 , indasiṱiri iyo yo ṱanganedzwaho yo vha i tshi khou shuma u khwinisa vhudzulo na tshimelo dzi tshimbilelanaho na izwo . 
Ndaulo idzo na nyito hu tshi katelwa na ndaela na phirisela nga ha u langa zwiko zwa nnyi na nnyi kana tshelede , zwi ita muhanga wa ndaulo . 
Nyaluwo ya u pfulutshela ḓoroboni yo ḓisa nyengedzedzo ya ṱhoḓea dza mavu , dzinnḓu , maḓi na tshampungane , muḓagasi na vhuendedzi kha dziḓorobo na dziḓorobo khulwane . 
U wana zwithu kha mapa Vhuimo na masia
Tshigwevho tsha vhana kha zwiimiswa zwo teaho na dziṅwe nḓila mbadelo ya tshelede ya beiḽi . 
Zwikhala zwa mbekanyamaitele zwi re hone zwino kha muvhuso zwi engedza mishumo zwi na zwivhumbi zwo fhambanaho . 
Dzi fanela , nga u ralo , u ṋetshedzwa ṱhonifho fanaho , hu si na ndavha tshivhidzo tshadzo . 
Deithi : Kha ri n . wale Tangedzelani ḽeḓere ḽi re tsini na phindulo yone .
Dzina ḽa bulasi kana tsimu , Erf kana nomboro ya tshiṱentsi arali tshi kha vhupo ha ḓoroboni
Kubuli kwa u fema
U fula lwo kalulaho na u tambudzwa ha vhathu kha vhupo ha tshitshavha ndi mbilaelo khulwane . 
Bvumo iḽi ḽi ḓo ḓisendeka zwihulwane kha nḓisedzo ya tshumelo dza zwa mutakalo dzi re na khwaḽithi dzine dza waniwa nga vhoṱhe Kapa Vhukovhela . 
Vha nambetedze ṱhanziela ya DNA ( arali vho kona u wana ṱhanziela ) .
( a ) Buthano ḽa Lushaka , ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo ; na
Khethekanyo ṱhukhu iyi i sedza kha nyimele dza maraga wa mishumo dzi re hone vunduni nga u saukanya mishumo , u shaea ha mishumo , hu si kha vhathu vho ḓalaho mafulufulu lwa ikonomi . 
Nḓisedzo ya tshumelo
( c ) i ita tsheo ya Magumo malugana na uri mafhungo ayo a wela fhasi ha zwa Mulayotewa naa .
CDWs na komiti dza wadi zwi nga fhaṱa vhushaka havhuḓi nga :
U langa vhudele nga u angaredza na tsiravhulwadze zwa muhasho khathihi na tshomedzo dzoṱhe na zwishumiswa . 
Komiti dza Wadi dzi nga vhidzwa u tshimbidza muṱangano uri dzi kone u wana mihumbulo ya tshitshavha kha pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho kha u sikwa ha Sisiṱeme ya Ndangulo ya Kushumele .
Hezwi zwi katela : phatheni dzi sa shumiho dza madzulele u ya kha shango ḽoṱhe ; khaedu dzine dziḓorobo ṱhukhu na khulwane dzo livhana nadzo ; mapulanele a sa nyauli a kudzulele fhethu ha u dzula na vhukoni ha mavhusele .
Ṱhumetshedzo dza zwa Ndaulo
Ndi mbekanyamaitele ifhio na mulayo ine ya konisa u dzhenelela ha tshitshavha kha muvhuso wapo ?
Arali hu na ndango kha magumo a sa yiho fhethu nga vhadzulapo vha henefho , hu nga itwa vhuṅwe vhuḓifhinduleli kha zwikhala zwa nnyi na nnyi . 
Nga nḓila hei muhwalo wa maga a u thivhela a zwanḓani zwa dokotela wa tshiṱiriki o tholwaho nga muvhuso . 
( a ) yaa tshinyadza zwa ikonomi , mutakalo kana lutamo Iwa tsireledzo ya ḽiṅwe vunḓu kana shango nga vhuḓalo ; kana
Vho Xolela Christopher May ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Mushumo a wo ngo ḓibaḓekanya na SARS na hone kushumele kwayo a ku dzhii sia . 
Muphuresidennde vho ṱangana na Muhulisei Khosikhulu ya Vhavenḓa Vho Toni Mphephu Ramabulana , na vhakwameaho tshitshavhani kha u wana thandululo dza thaidzo dzo ṱahiswaho .
Malugana na izwi ri khou dzhia maga o khwaṱhaho nga kha maga a u thoma u shuma o randelwaho kha mulayo wa ndinganyiso wa tshikhalani wa lushaka , vhutumbuli na mutandulo wa thekhinoḽodzhi . 
Mishumo mihulwane ya Komiti ya Khorotshitumbe i ḓo ṋetshedza buḓo ḽa tshiṱirathedzhi kha Buthano ḽo Angaredzaho , u vhea iṱo na u ela u thoma u shuma ha tsheo dza Buthano ḽo Angaredzaho , na ndambedzo ya tshiko ya Dzangano lwa tshifhinga nyana . 
Bammbiri ḽa 3 : U tou ṅwalwa U vhalela u pfesesa ( tholokanyonḓivho ) ( 15 ) Luambo kha nyimele ( 15 ) U fhindula mbudziso u bva kha ḽitheretsha ( 10 )
Nga nnḓa ha u humela muraho zwihulwane , nzudzanyo idzi dzi na zwivhuya zwa u konisa uri vhana vha musadzi vha dzule vhe tshithu tshithihi na u ṋekana thikhedzo , ngeno hu na u isa phanḓa na vhushaka na thikhedzo u bva kha vhathu vhapo . 
Mbekanyamaitele ya tshikolo a i faneli u hanedzana na mbekanyamaitele ya lushaka , kana nyendedzi kha kubugwana uku . 
Zwivhumbeo zwa u linga zwo shumiswaho zwi tea u yelana na vhuimo ha murole na mveledziso ya vhagudi .
Hune ya kona u ṱanganyiswa nga ngomu mavuni , ḽaimi i shumesa kha u dzudzanya esidi ya mavu , u engedza pH ya mavu na u fhungudza u ḓalesa ha esidi . 
Tshipiḓa tshi songo khwaṱhaho kha mitambo ya zwikoloni ndi u dzudzanywa ha mitambo ya zwikoloni yone ine . 
76 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
( b ) u ḓivhadzwa hawo kha Buthano , hu tshi itea musi Buthano ḽi kha tshifhinga tsha vhuawelo .
Dziṅwe dza theo dza mulayo dza mveledziso ya mavu dza zwino dza zwa mavu dzi a shuma kha maṅwe masia , zwine zwa sia zwi khou konḓisa mveledziso nga ngomu kha masipala . 
Mbekanya , nga maanḓa , dzi sumbedza tshelede dzo shumiswaho kha mbadelo dza vhashumi malugana na mbekanyamushumo na ḽeveḽe dza miholo dziṅwe na dziṅwe kha Muhasho . 
U vhona uri mafhungo a tshiṱiriki ndi a vhukuma , o fhelela , a nzio na u ṋetshedza vhashumi vha ḽeveḽe ya tshishumiswa vha re na muvhigo wa ṅwedzi nga data i songo phurosesiwaho na ngafhadzo . 
u tendelwa u wana tshumelo ya u dzhielwa mathukhwi kana iṅwe nḓila yo fanelaho ya u laṱa mathukhwi a bveledzwaho henefho kha tshiimiswa
U posa na u gavha bege ya ṋawa
Tsimuwa idzi dza kofi dzi nga wanala nga maanḓa ngei Mavunduni a KwaZulu-Natal na Mpumalanga . 
Vhahumbeli vha tea u ita zwi tevhelaho :
Hezwi zwi ḓo tsireledza tshitshavha kha mushumo wo itwaho nga muodithi ane a kha ḓi guda .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala , tsumbo : u sikima u itela u wana muhumbulo nga u angaredza , u shumisa ludungela lwa nyimele u wana ṱhalutshedzo
Roṱhe ri tea u lwa na dwadze ḽa u tswiwa ha vhathu vha tshi rengiswa , u homboka khathihi na u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana .
Khanedzano hafha , mashudu mavhi , nga u ṱavhanya dzo katela zwiṅwe tsha zwo khetheaho . 
U thetshelesa ndaela dzine dza konḓa ( dzi no swika 4 ) a dzi fhindula zwavhuḓi .
U vhewa tshiduloni ndi mini ?
Mushumo wa u ranga wo no thomiwa kha u engedza Phuphu ya vhuvhili kha vhuimazwikepe ha Durban .
Tsha sea tshibode .
Arali vha tshi khou ṱunḓela khovhe u ḽa kana u shumisa vhone vhaṋe , phemithi i ḓo shuma lwa tshifhinga tsha lwendo lwa u ya na u vhuya kha shango ḽine vha khou ṱunḓa khaḽo .
Vho ṱalutshedza zwe zwa itea musi vha tshi lingedza u amba vha songo shumisa philisi : 
Vhuḓifari ha lushaka lwa mupo lwa khovhe vhu a kwamea nga vhunzhi ha tsimbitswuku i re hone . 
u dzhenisa vhakhantseḽara vho khethiwaho lwa polotiki kha phurosese ya u dzhenela
a ) Vho Jeff Molobela ( Mudzulatshidulo )
Zwi nga dzhia vhege dza rathi u shumana na khumbelo yavho .
Ni nga nthusa nga . . . ?
U vhala na vhagudi ( kha ndivho ya u thetshelesa )
Khethekanyo ya C
( b ) u shela mulenzhe kha matshimbidzele a Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , na komiti dza madzangano maṱuku oṱhe a poḽitiki o imelelwaho kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , nga nḓḓila ya demokirasi ; na
Vhadededzi avha vho ḓiimiselaho vha bveledza shango ḽashu phanḓa nga u vhona uri kiḽasirumu dzavho dzi bveledza vhagudi vho ṱuṱuwedzeaho vhane vha ḓo shela mulenzhe kha mvelaphanḓa ya Afrika Tshipembe .
Afurika Tshipembe ḽo kona u fhaṱa zwiimiswa zwo teaho zwa muvhuso wa tshanduko wa demokirasi .
1.2.2.3 u khantseḽa thendelano hu sa nyefulu pfanelo dzine a vha nadzo siani ḽa mbadelo dza tshinyalelo ye ya vha hone .
U ḓala ha mufusho lwa maḓuvha a ho ngo vha na mielo ya vhukuma yo ṋetshedzwaho zwo bviswa nga nḓila ya u tou anganyela . 
Zwipiḓa zwo teaho zwa tshumiso dza mavu , nga maanḓa a tshumiso dza vhuvhambadzi , nḓowetshumo na fhethu ha tshitshavha , zwo ḓitika nga zwi re ngomu zwo tiwaho . 
waniwa shangoni ḽa nnḓa nahone a i koni u humbelwa musi muthu o no swika vhudzhenoni ha Afrika Tshipembe
1.2.5 U shela mulenzhe kha maga a IDP
Mbekanyamushumo dzo itelwaho u lulamisa mikhwa ya vhutshinyi a dzi ngo tea . 
Vhunzhi ha tshivhalo tsha vhathu tshi re fhethu ha u dzula ha Alfred Nzo tshi ṱuṱuwedza lu si lwavhuḓi maḓaka . 
U ṋetshedza u itela ndangulo ya fhethu ho raliho . 
Zwa uri zhendedzi ḽa ndaulo ya zwa mulayo ḽi fanela u thomiwa na zwone zwi khou senguluswa . 
vhukwamani
Nḓila dzine vhathu vha tshikhafhadza vhupo
Ndi zwifhio zwine vha zwi takalela nga maanḓa nga u dzula Gauteng ? 
Ri nga zwi ita hezwi zwoṱhe ; nahone ri nga zwi dzudzanya zwa vhuḓi .
U ṅwala zwipiḓa zwo fhambanaho zwa pharagirafu : fhungo ḽa ṱhoho , mihumbulo mihulwane na i tikedzaho , marangaphanḓa a gobolaho , mutumbu na magumo na fhungo ḽa u vhina .
Kha vha bveledze vha dovhe vha shumise pulane ya vhudavhidzani ya u ḓivhadza sekithara nga ha kuitele kuswa na u wana thikhedzo . 
Vhuloi vhu tou bva ngomu thumbuni ya muthu , zwo itwa nga " mushonga wa vhuloi " zwo mamelwa u bva kha murafho u ya kha muṅwe murafho .
Zwenezwo , hu na u fhambana vhukati ha nyambedzano dza ikonomi ya ḽifhasi na khaedu dza milayo yashu . 
Kha hune dzilafho ḽa hone ḽa zwa vhulimi ḽa vha ḽi tshiluḓi , vha tea u vha na vhuṱanzi ha uri tsha u fara a tshi tevhuli dzilafho musi vha tshi khou shulula .
( 3 ) Miraḓḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓḓu vha tea -
Maṅwalo o fhungudzwaho kana o phirinthwaho nga khomphyutha .
U SHANDUKISWA HA MAGA AYA A U SHUMISA 
Mbekanyamaitele idzi dzi endedzwa nga milayo ya mveledziso i vhuedzaho ya tshifhinga tshilapfu , ine ya vha ṅwongo wa Bono 2030 sa zwine ḽa vha zwone ngomu ha NDP .
U ṋekana nga khophi yo sethifaiwaho ya ṱhanziela ya mabebo ya Afrika Tshipembe na afidaviti yo aniwaho i ambaho uri a huna vhuṅwe vhudzulapo ho no waniwaho .
Khoso i ḓo katela ngudo ya ikhoḽodzhi ya sananga , hu tshi katelwa na u ṱaluswa ha : 
U ṅwala ḽitambwa/ mufhindulano
U ṅwala maipfi a nyamba huvhili / hunzhi sa , fula , ṱhoho , vhila , nz .
Nga zwenezwo vha dzhiwa sa vhathu vhane vha nga ita khohakhombo khulwane kha tshitshavha nga tshiitisi tshenetsho vha hanelwa beiḽi kana vha valelwa tshiṱokisini . 
199. U thomiwa , kuvhumbelwe , na vhuḓḓifari ha tshumelo dza tsireledzo
Zwidodombedzwa zwiṅwe zwa mishumo zwo katelwa nga vhuḓalo kha ḽiṅwalo iḽi . 
Nga u ralo , lushaka lwa nyimele a vusa ndavhelelo dzi elanaho dza ṱhalutshedzo , dzine dza vhumba redzhisiṱara , ine ya wana ṱhalutshedzo ya maṅwalo ane ya a ḓivha , zwine zwa wana ṱhalutshedzo ya maipfi . 
Musi hune zwithu zwa bva hone hu tshi dzhia sia ḽithihi , tshikhala tsha uri a zwi tendisei ndi tshihulwane . 
Mashango aya o imela mimaraga i re na khonadzeo ya mbuelo kha vhabveledzi vha tshienge vha Afrika Tshipembe . 
Nga kha milayo na mbekanyamushumo dzenedzo , muvhuso u ḓo kona u shumisa maanḓa a u renga a Muvhuso kha u manḓafhadza mabindu maṱuku , mabindu a vhupo ha mahayani na a zwikolobulasi , zwigwada zwo tiwaho na u alusa mveledziso ya nḓowetshumo yapo .
Ahuna maṅwe matheriaḽa a ndeme o vhigwaho . 
Tshibveledzwa tshi tea u vha na u lunzhedzana hu re khagala na ṱhoho , hu sumbedzaho mbuno dzi re dzone dzudzanywaho nga maitele a lunzhedzanaho .
U laṱiwa ha malaṱwa zwao na a re khombo ḓaleḓaleni zwi dzhiiwa sa tsheo yo tshipesaho ya u laṱa nga nzulele dza Afrika Tshipembe . 
Ho sedzwa ngomu na nnḓa ha sibadela
Tshumelo ya tshitshavha yo engedzwa u ya kha madokotela vha maṋo na vha dzi khemisi . 
ha tshumelo
Ṅwalani ṱhalutshedzo ya mvumbo ya Lulu mathomoni a tshiṱori .
vhuṱanzi ha masheleni o linganaho a u badelela pfunzo , u ḓitshilisa na zwiṅwe
Vha tea u shuma mishumo malugana na khumbelo ya miredzo na u ola shedulu dza mbambedzo . 
Zwikili U Thetshelesa na U amba
U tea kha IDP ṅwaha 1 & 2
Khabinethe i tamela mashudu vhagudi vhoṱhe na u dovha u lavhelela u khwinisea hafhu ha tshivhalo tsha kuphasele kha Kiḽasi ya 2017 .
Khoro ya Vhuambeleli / Vhuimeleli ha NGO u itela nethiweke dza tshitshavha tsha sivili .
Foramu i ḓo tea u sedzulusa mafhungo a u tevhedzela thendelano ya kudzulele kwa vhathu ya dovha ya amba nga thandululo kha thaidzo dzi no kwama nḓisedzo . 
Mubebi o siwaho murahu u ḓo ṱoḓowa uri vha ḓadze fomo yo randelwaho ine ya shumiswa nga vha maanḓalanga a vhukati kha vhunzhi ha mashango a re na khonṱhiraka . 
Mvelelo dzoṱhe dza mikano dzi wanala thwii kha khomphyutha nahone dzi a kona uri tshelede i vhulungwe ḓuvha na ḓuvha kha davhi ḽa bannga . 
puloto ṱhukhu ---- ndi nyito i thusanaho na nyito i bvelelaho kha puloto khulwane ya ḓirama kana nganea .
Nḓivhadzo ya u humisela pfanelo ya mumedzi wa zwimela : Mahala
( i ) nyambo dzoṱhe dzine dza shumiswa nga zwitshavha zwa Afurika Tshipembe , hu tshi katelwa Tshidzheremane , Tshigerika , Tshigudzharati , Tshihindi , Tshiphothogisi , Tshithamili , Tshitelegu na Tshiurudu ; na
Muvhuso wo dovha wa shumisa tshelede nnzhi kha zwa dzinnḓu , pfunzo , mindende , vhuendi na maḓi . 
Kha miṅwe mimaraga ṱhoḓea ya zwiṅwe zwibveledzwa i nṱha nga maanḓa ngeno kha miṅwe mimaraga hu nga vha hu si na ṱhoḓea ya zwibveledzwa izwo . 
6.3 . Khabinethe i fhululedza Mamelodi Sundowns kha u wina Tshiphuga Tshihulwane tsha Khonfedaresheni ya Bola ya Milenzhe ya Afrika ( CAF ) .
Ofisi yo ṱanganedza dzifomo dza u ṱanganedza ndiliso u bva kha vhavhili . 
U dzhia mafhungo a u dzhenisa muḓagasi kiliniki ha masipala nga huswi sa mafhungo a ndeme
Fhedzisani tshifanyiso nga u dzhenisa nyolo kana zwifanyiso zwa zwipuka zwine zwa dzula maḓini .
Vhuvhekanyandeme vhu kha ḓi vha tshiko tsha pulane dza tshumiso ya masheleni ya themo ya vhukati .
Zwigwada zwa ndangulo ya dali zwa mihasho mutakalo ya mavunḓu ya zwi na vhuḓifhinduleli ha maga a fanaho na pfunzo , dzilafho ḽa vhalwadze , u fafadzela ha tshifhinga tshilapfu nga ngomu ha fhethu hoṱhe ha u dzula hune ha vha kha vhupo ha khohakhombo khulwane , khathihi na u tumbula na u ṱhaṱhuvho ya zwithu zwoṱhe zwi hwalaho nzulatshinya . 
Tshikwama tsho ita mafulo a ndeme a nyambedzano na mbambadzo kha ṅwaha u itela u ḓivhadza vhatholi na vhashumi nga ha pfanelo dzavho na vhuḓfhinduleli havho . 
A vho ngo tewa nga u wana firidzhi dza khungedzelo , ngauri a vho ngo ḓiṅwalisa . 
Vho vhaiswa lwa ṋama kana lwa muhumbulo , vha vhaisala lwa muya , ndozwo ya tshelede , kana u tshinyadzea zwihulu ha pfanelo dza vhuthu . 
Phemithi a i nga ḓo pfukiselwa u bva kha muṅwe muhwalo u ya kha muṅwe . 
Uno ndi mulayo wa mutheo une wa bvisela khagala zwipikwa zwa ndaulo ya malaṱwa . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa vhurathi ndi wa u ṱanganya na u ṱala zwiṱirathedzhi zwo teaho , zwe zwa bveledzwa kha Zwiṱirathedzhi zwa Tshiwo tsha 20 tsha CBP , ndivho hu u wana kuhumbulele kune kwa anzela u vhuya kanzhi na kanzhi khathihi na u tikedza u sikiwa ha zwiṱirathedzhi zwi no ḓo shumiswa kha zwipikwa zwa CBP .
Ḽiṅwalo iḽi ḽi sedzulusa tshiimo tsha zwino tsha vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa Afrika Tshipembe , khathihi na nyimele ya mbekanyamaitele na theo ya mulayo ine maitele aya a vhupulani a khou bvelela khayo . 
Vhashumi vho ḓiimiselaho vha a ṱoḓea u tshimbidza u thomiwa ha Muvhigo wa Madzinginywa wa kha ofisi iṅwe na iṅwe . 
( ii ) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Phoḽisi ya Lushaka ya u linga na ndalukano dza zwikolo kha Bennde ya u Pfumbudza na Pfunzo Nyangaredzi , yo rwelwaho ṱari kha Nḓivhadzo ya Muvhuso ya Nomboro 124 kha Gazete ya Muvhuso ya Nomboro 29626 ya 12 Luhuhi 2007 ;
U shumisa tshikhala , madanzi , khoma , zwiḓevhe , khoḽoni , u talela nga fhasi , tsendamiso , u swifhadza maipfi , semi-khoḽoni , aphosiṱirofi , tshifhandi , zwitangi .
Ṅwalani ipfi kha mutalo . dzi 29
Pfukiselo ya Ndingano ya Mikovhe ndi tshishumiswa tsha masheleni tsha ndeme kha u ṋetshedza tshumelo kha vhashai na u ṋetshedza sabusidi ya tshumelo kha miṱa i shayaho .
Naho zwo ralo khomishinari o nanga u sedzesa mafhungo a kanganyisaho a u rekhodiwa ha tshiswiṱulo na zwifhinga zwa tie . 
Vhunzhi ha vhashumi havha vho vha vho ḓi funga na vhuthu . 
RI SWIKELELA HANI NDIVHO DZASHU
Nyolo dza vhupo dzi nga vha na masiandaitwa kha dziṅwe tshaka dza vhupo uvhu , kathihi na u fhungudza nyofho dza vhugevhenga . 
Zwa vha sinyusa nga maanḓa lwe vha si tsha ṱoḓou dovha vha amba vhoṱhe .
U ṋetshedza tshumelo dza vhulanguli , dzi fanaho na u ṋetshedza dzimbalombalo dza vhukuma dza u linga na vhupulani ha tshifhinga tshi ḓaho , u topola ṱhoḓea dza vhupulani ha masheleni na ndango thwii ya tshinyalelo sa tshipiḓa tsha ndeme tsha vhupulani na dzangano . 
Yunithi dza bindu dzi shumaho na dzone dzi khou bveledzwa kha dzingu na vhuongelo ha muhumbulo . 
U ṊEA MSA MAANḒA
Naho zwo ralo , data i a manweledzo avhuḓi a u hula ha zwibveledzwa zwa u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi na u shela mulenzhe ha ikonomi yayo nga u angaredza . 
g ) Vho Duncan Raftesath ( u tholwa hafhu ) ;
I nga katela zwi tevhelaho :
Tshenzhelo u bva kha u mona na ḽifhasi dzi dzinginya uri u bvelela hu bva kha vhurangaphanḓa ha poḽitiki vhu re na bono na vhuḓikumedzeli kathihi a vhukoni ha u zwi shumisa . 
1.2 . Khabinethe i tama u ombedzela khuwelelo yayo ya uri shango ḽi tikedze ndingo dzoṱhe dza u tsireledza mbekanyamushumo dza akhademi dza 2016 .
Zwikhala zwiswa na zwine zwa vha hone zwazwino zwa mitambo na vhuḓimvumvusi zwa vhadzulapo vha re na vhuholefhali . 
A vha vhi na vhupfi ha muvhilini na ha nyanyuwo ho khethekanaho . 
Mmbi ya Mishumo yo Khetheaho i shumana na nyimele dza u valelwa ; zwiito zwa vhutherorisi ; vhugevhenga ho dzudzanywaho ; zwiwo zwa khakhathi na vhugevhenga vhuhulwanesa , u thusa vha VIP ; na mishumo ya u ṱoḓa na u phulusa . 
Musi ro ṋewa vhukonḓi na u shusha khaedu dzo livhaho tshumelo ya nnyi na nnyi Afrika Tshipembe , zwo vha khagala uri muvhuso u nga si u zwi swikelela u woṱhe . 
Tshiṱafu tshi tea u sumbedza vhunzhi ha vhukoni kha u fhungudza ndavhelelo dza thuso thwii u bva kha Khomishini ngeno , na zwezwo , hu na u ṋetshedza thikhedzo yo eḓanelaho . 
Thikhedzo ya vhashumi
Minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha a 4 kha vhege Awara 1
Milayo ya pharagirafu
( 1 ) Khoro ya Masipala musi i tshi tevhedza i nga -
Ndivho khulwane ya tshiṱirathedzhi ndi u ṋetshedza muhangarambo wa fulo ḽa mbambadzo ya shango Afrika Tshipembe . 
Musi mukwamiwangamulandu a tshi nga ḓikhethela , ndambapfanelo , ine ya ṱanganedzea fhedzi musi vhuḓifari hu sa timatimisi , a yo ngo tea . 
Zwazwino ndi miṅwaha ya 15 u bva tsha khetho dzapo dza dimokirasi dza Afrika Tshipembe nga murahu ha tshiṱalula .
Dzhango nga vhuphara aḽi athu vhuya ḽa vhona u tambudzwa na u khethululwa huhulwane nga u rali ha zwitshavha ubva kha zwiimiswa zwine zwa langula vhutshilo havho . 
( 1 ) Khomishini yo vhumbiwa nga vhafumakadzi na vhanna vha tevhelaho vho vheiwaho nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka :
U shumisa mafhungo a tshi bva kha zwa u tou vhona , tsumbo : tshati/ thebuḽu/ dayagiramu/ mapa ya mihumbulo/ mapa / zwifanyiso / girafu dza u ṅwala tshibveledzwa
Nguvho ya nga nṱha ya mahatsi madala i a fhungudzea nga murahu ha tshifhinga , zwa sia mavu a songo tsireledzea kha zwivhangi zwa mukumbululo , zwine zwa ḓo ita uri hu vhe na mukumbululo wa luvhemba luhulu kha vhupo vhuhulwane . 
( a ) vhewa ṱafulani Phalamenndeni ; na u
Kha ri ṅwale Dzhenisani zwiḓevhe .
U ita mvetomveto
Pfanelo ya u thusiwa
Komiti yo itela khuwelelo vhashumisani nayo u ambedzana nga tshavho na uri vha swikise makumedzwa o ṱanganelanaho sa tshumisano . 
Arali vha tendelwa u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe , vha ḓo tea u ita khumbelo ya FPE .
Mulayo u shumaho nga nḓila dzo fhambanaho kha vhathu vho fhambanaho u kombetshedza uri vhanna vha thome milayo ya ṱangana lwa vhudzekani fhedzi vhafumakadzi vha vhoṱhe vha tea u ṱanganedza uri vho khakha na vhuḓifhinduleli ha masiandaitwa a u ṱangana uhu . 
Hu dovha ha vha a ṱhoḓea khulwane ya u renga goloi u ya Mufarisa Minisṱa . 
Thandela dzo sedzaho kha mbeu kha khethekanyo iyi dzo sedzesa nga u angaredza kha vhuḓipfi nga mbeu , dziphambano na u lingana mishumoni . 
Ṋetshedzo ya fulufulu i fanela linga kushumele kwa fulufulu kha ṱhanganyelo ya kholomo u itela uri akhaunthu dzi lingane . 
Musi nyito i tshi lila uri vhagudi vha tevhedzele tshithu , kha vha ri vha thome nga u tevhedzela nga minwe vha sa athu zwi ita buguni dzavho .
Zwi kha ḓi vha zwo ralo , kha hu dzulele u itwa nḓowenḓowe ya u fhaṱa na u fhaṱulula ( pwashekanya ) maipfi .
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo vha thusa u wana zwidodombedzwa zwa mbabelo u bva kha vha vhulungi vho fhambananaho uri vha kone u dzhia tsheo .
( iv ) Ndivho dza nḓila dza kushumele dza QLTC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
Nga vhoṱhe , miṱa a i tsha kona u ṋetshedza zwoṱhe izwo zwine vhana vha ṱoḓa uri vha kone u aluwa zwavhuḓi . 
Phimo dza u gonya ha mitengo dzi fhungudzeaho dzi sumba feisi i shandukaho kha ndangulo ya ikonomi ya Afrika nga u angaredza , nga maanḓa vhuḓiimiseli ha u shandukisa ikonomi dzashu hu na tshipikwa tsha u fhedzisela tsha u vhona uri ikonomi dzashu dzi shumisanaho na ṱhoḓea dza ḽifhasi . 
u shumana na 80% ya fomo dzo ḓadzwaho na mbuyelo dza muthelo dzo sainwaho hu saathu fhela maḓuvha a 90 u bva kha ḓuvha ḽe khumbelo dza ṱanganedzwa kha tshifhinga tshine mbuyelo dza vhuya nga vhunzhi na musi hu saathu fhela maḓuvha a 34 musi mbuyelo yo ṱanganedzwa kha zwifhinga zwo fhumulaho
Tsumbanḓila ndivhiswa dza u saukanya vhupo na nzulele , zwi tshi yelana na vhuendedzi ha nnyi na nnyi hugede , dzi wanala kha khethekanyo i no khou tevhela . 
U pfesesa zwipikwa zwa muṱangano .
Ri kha ḓi saukanya phindulo dzo ṱanganedzwaho na uri musi ro khunyeledza maitele aya , ri ḓo ḓivhadza miraḓo ya midia nga ha kuvhonele kwashu nga ha maitele aya . 
Nyito dzi no sumbedza uri vhagudi vha a kona u vhala nga u elela , tsumbo : u vhalela nṱha tshibveledzwa tsho ḓoweleaho ( themo 1 u swika 4)/u vhalela nṱha u bva kha tshibveledzwa tsho ḓoweleaho ( Themo 3 u swika 4 ) .
Ofisi ya Mugaganyagwama yo ṱanganyisa vhupulani ha zwa masheleni , mbekanyamaitele ya ikonomi ya makhiro , vhushaka ha muvhuso na mbekanyamaitele ya muthelo ; 
Afrika Tshipembe ḽi na mbadelo dzo phaḓaladzwaho na sisiteme ya mbalelano i shumaho nnḓa ha sethe ya akhaunthu i re yoṱhe ya Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka kha Bannga ya Mbulungeo ya Afrika Tshipembe . 
tsivhudzo kha vhabvumbedzwa ( kana vhavhali ) nga ha kuambele kana u ṋekedza nyito zwi tea u ṋewa zwi kha zwitangi hu sa thu ambiwa maipfi ;
Pfunzo ndi yone i bvisaho vhathu kha vhushai kha vhathu vhashu vha dzimiḽioni .
Nyelelo ya zwino ya mbuelo i tea u langwa zwavhuḓi . 
U ṅwala ndinganyiso yo linganyiswaho ya tshanduko . 
1.11. Khabinete yo dovha hafhu ya ṱanganedza u rwelwaṱari lwa tshiofisi ha Power FM , tshiṱitshi tshiswa tsha radio , sa musheli wa mulenzhe muswa kha nḓowetshumo .
Vho Brooks vho dovha hafhu a vhea tshelede ngomu ndakani u itela u badela daimane i so ngo pholiswaho , sa zwo sumbedzwaho afho fhasi . 
Zwishumiswa zwa nnyi na nnyi zwi nga kuvhanganywa tsini na zwikhala izwi zwo vuleaho , zwine zwa nga swikelelwa nga nḓila dza muendangaṋayo dzi ṱaluswaho dzi livhisaho nga kha sisiṱeme ya tshikhala tsho vuleaho . 
Tshipiḓa tshithihi tsha lurale tshi tea u lapfa lwo linganaho lune tsha kona u bva vhukati ha tshitendeledzi tsha vhu ya tsha swika nnḓa ha tshidanga tsha vhana , tshiṅwe tshi tea u vha tshipfufhi . 
Hu nga kha I o iwa uri hu itwe dzi we ndingo dza mutakalo sa tshipi a tsha ho isiso uri mutholi a kone u dzhia tsheo a na n ivho malugana na ivi ine ya nekedzwa vhane vha si tshe na ivi ya vhulwadze yo oweleaho ine ya khou bvela phan a kana sa tsumbo , khonadzeo ya u shandukisa kana u dzudzanya vhupo ha mushumoni kana mu we mushumo wa thungo .
Ri nga si ṱuṱuwedze vhagudi uri vha sa ite zwa vhudzekani , fhedzi vhagudi vha fanela u ṋewa mafhungo kwao nga ha vhudzekani ho tsireledzeaho sa i zwi vha tshi ḓo ḓidzhiela tsheo vhone vhaṋe . 
Ri khou ṱoḓa sekithara ya migodi ino shuma .
URI Muvhigo wa Mvelaphanḓa wa ṅwedzi nga ṅwedzi u bva kha Khethekanyo ya Mulilo na u Thusa Vhulanguli ha Tshumelo dza Mulilo na zwa u Tshilisana wa u bva nga ḽa 20 Fulwana 2004 u swika nga ḽa 25 Ṱhangule 2004 u DZHIELWE NṰHA . .
Muvhuso u fanela u khakhulula milangano na mabuthano hu nga vha nga u saina mulangano kana buthano kana u i phasisa sa tshipiḓa tsha mulayo wa lushaka . 
Pulane yo khetheaho i a ṱoḓea u itela uri thandela i khunyeledzwe zwavhuḓi .
2.3.3 Vhuṱumani vhukati ha vhupulani ho ḓisendekaho nga tshitshavha na IDP
Tshikhala tsha khwine tsha u vhuelwa ha dzithekhisi u bva kha mutikedzelo tshi ḓo wanala kha u vha tshipiḓa tsha netiweke ya vhuendi ha tshitshavha yo ṱanganelaho . 
U sikwa ha sisiṱeme dza muvhuso , milayo na mihanga ya kushumele kwa u dzhenela ha vhadzulapo kanzhi zwi dzhiiwa sa tshisumbi tsha demokirasi dzo bvelelaho .
Fhedziha , vhonkhetheni a vha na vhubvo kha sia ḽa pfunzo - zwikili izwi zwi ḓo tea u ṋekedzwa khoso pfufhi kana nḓila dziṅwe dzo teaho . 
Therifi idzi dzi rekanyiwa hu tshi tevhedzwa mitengo miswamiswa ya matheriaḽa na therifi dza vhashumi nga yuniti . 
Fomo dza Annexure B na C ( mitevhe ya zwigwada zwa vhukale u ya nga u fhambana hazwo )
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 U vhala ( oraḽa na/ kana nḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
Muṱolambalelano Muhulwane o ḓidzhenisa kha u bvisela khagala muhumbulo wo ḓiimisaho kha zwiṱatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha nahone o ṋewa tswikelelo i songo thivhelwaho kha rekhodo dzoṱhe dza zwamasheleni na mafhungo a elanaho na zwezwo . 
4.2 . Muvhuso u dzhiela nṱha u ṅoṅorea ha vhaendedzi vha malasha vha khonṱhiraka nga masiandoitwa ane thandela dza fulufulu ḽo bikululwaho a nga vha wela kha u isela Eskom malasha , zwine zwi nga kwama mishumo kha nḓowetshumo .
Mvelelo dzine dza khou lavhelelwa dzi ṱumana na nyimele ya kutshilele ine ya khou lavhelelwa kha tshitshavha .
Maḓuvha mavhili o fhiraho , Vhadzimbalombalo vha Afurika Tshipembe vho bvisa dzimbalo dza mishumo dza kotara yo fhiraho ya 2014 .
Vhuḓifhinduleli hoṱhe ha ndondolo ndi vhuḓifhinduleli ha rakhonṱhiraka kha tshikhala tshoṱhe tsha khonṱhiraka iyo . 
U amba zwiwo nga u tevhekana
Vhaiti vha bidi vha tea u swikisa khathihi na luṅwalo lwavho lwa bidi lu re lwone u bva kha muṋetshedzi zwauri , arali vha nga ṋewa khonṱhiraka , vha na tsireledzo yo eḓanaho kana tshikolodo tsha u diliva odara . 
1 . Mabelo dza tswikelelo
Ha sa vha na hetshi tshipiḓa tsha ndeme , mushumo wa Khomishini u kha ḓi shaya ndinganyiselo zwihulwane . 
NDINGO DZIṄWE DZO DZUMBULULA URI MASIPALA A I TEVHEDZI MILAYO YA MUTHEO YA NḒISEDZO YA TSHUMELO YA NDEME I SA NYEṰHI YO KHWAṰHISEDZWAHO NGA TSHIFHINGA TSHA VHUKWAMANI HO VHALAHO NA MIMASIPALA .
Mbetshelo dza kha khethekanyo ṱhukhu dza ( d ) na ( f ) dza khethekanyo ya 1 dza Mulayo , dzine dza dzhia muthu ane a sumbedza u vha na ṋdivho nga ha vhuloi na ane , a tshi itela malamba / u bindula , a ita u nga u shumisa maanḓa a vhuloi ( maanḓa a sa ṱalutshedzei ) , dzi na thaidzo ngauri dzi tevhelela vhashumi vha zwa nḓivho ya fhano hayani ya zwa vhuloi .
Murengisi u fanela u ṋetshedza ṱhanziela ya u ḓiṅwalisa kha murengi .
Kha nyimele ya vhaṅwe vhathu , mbadelo dza tshifhinganyana dzi ṱoḓea nga zwitolomennde zwivhili zwi yaho nga hafu ya ṅwaha . 
Thandela dza themamveledziso nnzhi dzine dza shumisa zwiko zwa maḓi zwapo dzi ḓo dzhielwa nṱha sa dza ndeme na ṱhoḓea dzi sa shanduki dzi a randelwa u vhona uri nḓisedzo ya maḓi nga thandela idzi i shumiswa nga nḓila ya vhukoni . 
3 Komiti ya Phothifolio
* u engedza ku tshimbidzele kwa ndivho malugana na khethululo nga mbeu sa 50 / 50 yo imela tshivhumbeo tsha u dzhia maga , mvelaphanḓa ya vhaswa , ndugelo dza vhaholefhali na dza vhana - ri tshi katela u fhedzisa nyambedzano na phoḽisi ya vhaswa ya lushaka , ndugiselo dza u bveledza Nyambedzano ya Vhaswa vha Afurika musi yo no bveledziswa nga Phaḽamennde , na Dzulo ḽa Lushaka ḽa Vhaswa ḽa Mveledziso ya Dzhendedzi , u ṋekedza protocol dza SADC kha mbeu na Mveledziso ya Phaḽamennde , u engedza vha ṱoli vha milandu kha ndugelo dza vhathu vha mimasipala u dzudzanya phondi dza ndugelo dza vhaholefhali u swika kana u fhira 60% .
Ndivho ya tshikimu ndi u ṋetshedzwa thikhedzo vhadzudzanyi vha Mafulo a Vhubindudzi Hapo u leludza u ḓa ha vhubindudzi ho livhaho ha mashango a nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Kha ḽifhasi ḽi khou bvelelaho , nḓowetshumo na maitele a nyaluwo ya ikonomi i songo imaho zwavhuḓi yo fhaṱelaho lupfumo na u bvelela ha vhaṅwe , ngeno vha tshi khou tshinya mupo . 
Ro tevhedzela vhukando hovhu nga u thoma mundende wa u unḓa vhana u thusa vhabebi vha vhashai , zwihulusa vha no dzula vhe vhoṱhe hu si tshe na muṅwe mubebi uri vha kone u thusalea kha u livhana na vhushai vhu re hayani . 
Ri khou isa phanḓa na u khwinisa maanḓa na u kona u shuma ha tshipholisa , nga maanḓa tshumelo ya vhuṱoḓisisi , vhaṱoḓisisi vha zwa forensiki na vha vhusevhi ha vhugevhenga .
Khaedu khulwanesa ya NML ndi u sa vha na ndinganyelo kha vhashumeli vha mutakalo vha phuraivete na vha muvhuso , na vha mahayani na dziḓoroboni .
Tshinyalelo yo pimiwa fhedzi zwithu zwo teaho nga vhanga ḽa vhuleme ha mugaganyagwama . 
( b ) ya u tshila kha vhupo ho tsireledzeaho , u itela mirafho ya zwino na i ḓḓaho , nga vhusimamulayo vhu pfalaho na maṅwe maga ane a nga-
3.4 U dzhenelela ha Muphuresidennde na vhakwameaho vhoṱhe ho ita uri zwikolo na mabindu zwi vhuelele ngonani . Khabinethe i khoḓa vhakwameaho kha u shumisa thendelano dzo ṱahiswaho nga Khosi .
Zwiṱaluli zwi hulwane zwi katela u dzulela na u dovholola u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani na vhafarakani vha vhudzekani vhanzhi , nga maanḓa u itela u vhuelwa nga tshelede . 
U thetshelesa zwavhuḓi mbudziso na u ṋea phindulo .
Rekhodo dza miṱangano
Muvhigo wa u faedza wo vhigiwaho kha iḽi fhungo , nga maanḓa nga ha vhana vha zwiṱaraṱani vhuponi ha dziḓoroboni . 
Ndaka dzo ḓo pfukiselwa kha sisiṱeme iyi . 
Naa furemiweke ya ndayotewa ya mathomo i kha ḓivha yo tea , kana i fanela u shandukiswa u dzhiela nṱha nyimele ya tshanduko ? 
U londolana muṱani
U bvelela ha vhuṱhogwa ha maga a khwiniso ya khwaḽithi ndi uri masheleni a swike zwikoloni . 
Hune zhendedzi ḽa kuvhanganya vhuṱanzi ha muthu , zhendedzi ḽi ḓo kuvhanganya vhuṱanzi thwii u bva kha muthu onoyo . 
Khaphotho , fhethu ha u paka mimoḓoro , fhethu ha u lindela u hone na u shela tshigonṱiri badani . 
Ri fanela u engedza u pfumbudza siani ḽa u badzheta na sisiṱeme dza u lambedza , u itela uri vhalanguli vha kone u ita uri pulane dzi vhe thandela dzi no shumea . 
Hu na nḓila dzo fhambanaho dzine hezwi zwi nga itwa ngadzo .
Kha vha humbule uri vha ṱoḓou rekhoda hani notsi dzavho .
Mveledziso ya zwikili na vhugudisi ha vhashumi zwi nga khwinifhadza vhukoni ha u ṋetshedza thikhedzo i bvelaho phanḓa ya mabindu ane a khou bvelela na a makwevho kha nḓowetshumo . 
Khabinethe i fhululedza Orlando Pirates musi yo swika kha makhaulakhani a 2015 a Tshiphuga tsha Orange CAF Confederation na Banyana Banyana u swikelela kha Mitambo ya Oḽimpiki ya 2016 .
Khabinethe yo tenda mbekanyamushumo ya zwa u shumo ya miṅwaha miraru ya MRM na nḓila yo sedzwaho ya u tshimbidza mbekanyamushumo ya u vusulusa mbumbo kha muvhuso .
Arali mafhungotsivhudzi a mvelaphanḓa ya mushumo khathihi na lushaka lwa thuso i no khou ṱoḓea a vhuya a swika nḓevheni dza wadi kana dza masipala , a tea u mbo ḓi phaḓaladzwa kha vhadzhiamikovhe vho teaho uri vha dzhie vhukando ho fanelaho .
Fhungo ndi ḽa uri ri vhuyelwa nga mini kha vhubindudzi uhu ? 
Ho teaho , ṱhoḓea dzi re hone dzo katelwa kha nyendedzi dzo ṋetshedzwaho afho fhasi . 
Mivhuso i tea u vala mavhala vhukati ha zwilinganyo zwa mashangoḓavha na milayo ya lushaka , mbekanyamaitele na nḓowelo . 
U ṅwala na u kumedza bugu ya zwiṱori i no tou kherulwa .
148. Phambano dzine dza si kone u tandululwa
Khomishini i tenda uri zwiito zwa vhathu avho vhoṱhe kha " iyi thevhekano ya vhubveledzi " ha mushonga zwi tea u iledzwa nahone vha kwameaho vha tea u pfiswa vhuṱungu , nahone Khomishini i na fhulufhelo ḽa uri izwi zwa u dzhiiwa hu vhugevhenga zwi ḓo fhungudza vhuviavhathu .
Tshisumbi itshi tshi na zwiṱaluli zwa ndeme zwi tevhelaho :
d ) Vho Rowan Graham Nicholls ( Sa Muraḓo a sa Shumiho hone )
Lavhelesani mavu na maḓi a tsheledzo u itela u thetshelesa uri a na muṋo na , kana khonadzeo ya dziminerala dzi re khombo . 
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha ṱo ḓaho u ita khumbelo ya u vha vhadzulapo vha ḽi ṅwe shango ḽine ḽi sa tendele vhudzulapo ha mashango mavhili , vha tea u ita khumbelo ya u ḓibvula u vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe .
U vhudzisa mbudziso dzi konḓaho dzi yelanaho na tshibveledzwa hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwa mbudziso zwo teaho , tsumbo , nnyi , tshifhio , mini , lini , hani , ngani
( i ) lwa tshifhinga tsha maḓuvha a 15 u bva nga ḓuvha ḽa u thoma u swika nga ḽa vhufumiṱhanu ḽa Khubvumedzi kha ṅwaha wa vhuvhili u bva ḓuvha ḽa khetho dza Khoro dza Masipala ; na
Muvhuso wo kumedzela R9,2 biḽioni kha vhubindudzi ha ṱhoḓuluso ya gese na ole kha vhuima zwikepe ha Saldanha sa tshipiḓa tsha vhurangeli ha fulo ḽa Operation Phakisa . fulo ḽa Operation Phakisa kha Vhurangeli ha u Alusa Kiḽiniki dzo Teaho i na ndivho ya u engedza vhukoni , alivhubveledzisi na u sumbedza vhugudeli kha vhashumi dzikiḽiniki .
KHETHEKANYO
Madzangano a zwa vhurereli
Kha nyimele dzo raloho , maanḓalanga a vhuendi a tea u dzhiela nzhele vhukhethi ha nṱha ha nḓadzo ya vhuendi ha tshitshavha , hune vhuṅwe na vhuṅwe haho ha ḓo vha na masiandaitwa kha tsudzuluwo ya vhuendi kha khorido . 
2.2.4.1 pfuki mbetshelo dzifhio na dzifhio dza mulayo ufhio na ufhio kana ndayo ifhio na ifhio kana u shumiswa ha ndaela kana dikhirii ifhio na ifhio ya RSA kana zwa maanḓalanga afhio na afhio fhano RSA ; na / kana
Hu fanela u vha na fentsi na dzigethe kha mikano nga nnḓa , u swikela zwo ṱhoḓea dzo tiwaho u mona na lushaka . 
Phalamennde yo ḓiimisela u khwaṱhisedza mutakalo na tsireledzo zwa Miraḓo na vhashumi vha Phalamenndeni vhoṱhe na vhathu vhoṱhe vhane vha shuma lwa mulayo na vhane vha dzhena vhuponi ha zwifhaṱo zwayo .
Mvusuludzo ya sensorial grace period : R115 na mbadelo ya tsedzuluso
Mishumo ya Vhulangi i ndi ya u tikedza nga maanḓa ha ṱhoḓea dza mafhungo na vhudavhidzani dza Muvhuso na tshitshavha . 
U nanga hune ra ḓo hu bveledzisa ri tshi ya phanḓa ndi u lavhelesa zwihulwane kha u wana murahu mbadelo dzi songo badelwaho nga mulwadze . 
Kha vha lavhelese manweledzo are afho fhasi hune maṅwe a mafhungo a ndeme a khwaṱhisedzwa . 
Zwa ndeme kha Gireidi ya Ṱ na ya 1 :
Matshani no ima fhethu huthihi ni tshi khou bammbisa bola .
Hune zwa vha zwo tea , kha vha thuse vhashumi vhaswa vha tshi tou thoma u shuma mushumo we vha fhiwa . 
U kuvhanganya maṅwalo a munyeṱulelo na zwipiḓa u bva kha mbonalo ya zwa inzhiniara . 
Tshifhinga tshoṱhe kha vha ṱhogomele musi vha tshi ṋekedza mafhungo maṅwe na maṅwe a vhuṋe nga ha vhone vhaṋe kana vhana vhavho kha Tshumelo ya Vhudavhidzani iṅwe na iṅwe . 
Poswo dza u langula mafhungo kha maongelo dzo ḓadzwa nga nḓila yavhuḓi u vhona zwauri hu a tevhedzwa , maitele a sisiṱeme dza u ṱola na u langula mafhungo kha maongelo . 
Maḓuvha oṱhe a Lushaka na a u Elelwa a 2017 a ḓo shumisiwa sa luvhanḓe lwa u Pembelela Miṅwaha ya Ḓana ya Vho O.R Tambo .
Nyimele i bvelaho phanḓa na musaukanyi wa saithi izwi shuma fhedzi kha vhuendi ha nnyi na nnyi . 
Komiti ya wadi yavho i nga vha na mushumo wa ndeme kha ndaulo ya kushumele nga maga mararu :
Khomishini dza vhaswa dzi a shumisea kha u thudzela vhaswa kule na u tshea tsheo khulwane hu no itwa shangoni ḽino . 
U lwa na vhugevhenga ndi vhuḓifhinduleli ha muṅwe na muṅwe .
Midavhi ya mitambo ya fomaḽa i nga thusa tshikolo na tshitshavha nga u angaredza . 
vho ḓi imisela u pfumbudzwa
Tshibveledzwa tsha luṱa ulu ndi pulane ya u shuma ya fomaḽa ine ya sumbanḓila thimu ya thandela nga ḽiga nga ḽiga .
Musi Muhulwane o no tendela pulane , ndaka i nga phaḓaladzwa . 
Ro vha kuvhanganya hafha ṋamusi u sumbedza mushumo une vhone sa vhatholiwa vha muhasho wanga vha bvela phanḓa na u shuma , na u dovha u alusa na u ṱhogomela miṱa yavho . 
Mashango a phendelashango a tshi vhambedzwa na a nga ngomu shangoni - a u fhedzisela na khaedu dzi elanaho na u swikelela fhedzi dzi nga vhuedza vha na mbuelo vhukuma u bva kha zwo vhulungwaho kha vhuṱumani na themamveledziso ; 
Mme vho ita makumba vhurotho na magwinya naa
Zwiṱaluli zwa nnḓa zwi katela u tsela fhasi ha mitengo ya zwibveledzwa , u tsela fhasi kha tshumisano ya mbambadzo khulwane , na u khwaṱhisa nyimele dza u hadzimisa . 
Tshati ya u asesa vhukoni ha vhupo vhuṅwe i nga vhonala nga hei nḓila :
Nyito nthihi u sumbedza uri vhagudi vha a kona u fha mafhungo nga u tou ṅwana , tsumbo : u ṅwala tshibveledzwa tsha matshilisano kana tsha vhusiki , tsumbo : ( muvhigo , phosiṱara/ u ḽebula / dzidaigiramu / mafhungo/ mufhindulano u sa konḓi ) kana tshipiḓa tshawo .
Nga maṅwe maipfi , Athikili 98(2) i vhea vhuḓifhinduleli kha ICC ha u thusa mashango u tevhela ndaela dza maṅwalo a u fara .
Fhedzi ndi kona u awela lwa tshifhinga nyana , kha mbofholowo iḓa na vhuḓifhinduleli , fhedziha ndi ngasi vhuye ndalinga nda lenga , kha lwendo lwanga a lu athu u swika magumoni .
Zwine zwa kombetshedza
Komiti ya wadi yo ṱangana luvhili nga ḽa 15 Fulwana na ḽa 2o Ṱhangule hu na miraḓo ya 3-4 ye ya vha hone .
Fhedziha , arali Vho Phele vha ri " ndi tshiswiṱulo ! " vha ḓo mbo ḓi ni pandamedza .
Phetheni dza mupeleṱo .
Ro swikelela zwinzhi , fhedzi khaedu dzi tshee hone .
Mitshelo , nḓuhu na zwiṅwe zwipiḓa zwa zwimela zwi no ḽea , zwo lugiselwaho kana u vhulungwa , zwi nga vha zwo zwi na swigiri yo engedzwaho kana zwi si na kana zwiṅwe zwiḓifhelelisi kana tshipiriṱi , hu si na huṅwe he zwa bulwa kana u angaredzwa . 
Nḓowedzo ya u linga yo dzudzanywa u shumisa data ine mashango oṱhe a vha a tshi khou kuvhanganya na u vhiga u ya nga ha thendelano ya dzitshaka . 
1.16. Khabinethe yo bvisa vhupfiwa hayo nga ha tshiimo tsha u lozwea ha mishumo kha shango , nga manḓa kha sekithara ya thengiso na ya migodi .
Kha mafhungo haya , u dzhenelela nga muvhuso ho fanelaho ndi ha ndeme u itela uri zwipikwa izwi zwi swikelelee . 
( a ) u shuma i tshi tevhedza Mulayotewa ;
Hu tshi engedzwa kha izwi zwidodombedzwa , muṱoḓisisi a nga ṱoḓa u ṋetshedza zwiko zwa zwi tshilaho zwapo kha muṅwe muthu .
( c ) Tsireledzo ya lushaka i tea u vha hone musi hu tshi khou tevhelwa mulayo , hu tshi katelwa na mulayo wa tshaka dzoṱhe .
Vhadzheneli
Tshumisano dzo fhambanaho dza ndangulo ya zwiko na mveledziso dzi nga thomiwa zwo ḓisendeka nga nyimele dza vhupo dzo imaho ngauri . 
U khwaṱha tshoṱhe khathihi na u vha na aḽikali ndi mbonalo ya ndeme kha u ela khonadzeo ya mukumbululo wa maḓi nahone hu tea u dovha ha ṱalutshedzwa hu tshi elana na nyendedzi dza mukumbululo . 
Muraḓo a nga si , hu si na thendelo ya muraḓo wa khoro ya wadi kana komiti ya khoro , bvisele khagala mafhungo o tsireledzwaho kana a tshiphiri a wadi kana a komiti ya wadi kha muthu muṅwe na muṅwe a songo tendelwaho . 
Hezwi ndi u nyadzisa vhulamukanyi . 
Kha vha tutshele u shumisa livi ya vhulwadze kha u ita zwinwe-vho zwine zwi si vhe zwa vhulwadze kana mafuvhalo ngauri vha nga di wana vha na thaidzo nga murahu kha saikili ya livi ya vhulwadze .
Muhasho u tea u ṋekedzwa mafhungo a ndeme a tevhelaho nga ha zwiko zwa vhathu . 
I shumisa maanḓa a dzimbalombalo dzo ṋetshedzwaho nga phanele nga u fana ha tshifhinga tshilapfu , ngeno i tshi kha ḓi ṱanganedza u fhambana ha tshifhinga tshipfufhi . 
Iṅwe ya mbudziso dzine vhunzhi ha vhaṋe vha mahaya vha vha nayo ndi ya uri u gonya ha ndeme zwi ḓo amba u badela mbadelo dza tshumelo dza nṱha na . 
U tsireledza pfanelo , mbofholowo , maanḓa na tsireledzo kha vhathu vhoṱhe shangoni .
MBEKANYAMUSHUMO DZA U BVELEDZA VHUKONI DZA SALGA
Hedzi ndi bugu dzaṋu .
U itwa ha pulane ya mugaganyagwama yo bveledzwa na u tendelwa nga Khoro u itela u monithara mvelaphanḓa kha mugaganyagwama wo tendelwaho . 
Kha vha ri ndi khwaṱhisedze uri ri ḓo wana nyukiḽia nga tshikalo na tshikhala tshine shango ḽashu ḽa ḓo kona u swikelela .
Khetho ya " A thi khou wana tshikolo " i fanela u shumiswa fhedzi kha nyimele musi apuḽikhesheni i sa khou ḓadza zwikolo u bva kha ḓiresi ya vhabebi . 
Muvhigo wa tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe malugana na u ya na u swika nga tshifhinga tshikoloni
U fhambana uhu vhukati ha zwikolo zwi re fhasi ha mihasho ya pfunzo ya mavundu hu sumba kha thaidzo ya u vhona uri u lunzhedzana na u fana u ya nga u thoma u shumisa mbekanyamaitele u bva kha ḽeveḽe dza lushaka u ya kha vundu , tshiṱiriki , na tshikolo . 
127. Maanḓa na mishumo ya Vhalangavunḓu
Vhathu vha songo ṅwaliswaho a vha tei u shuma mishumo yo tiwaho sa yo tewaho u shumiwa nga vhathu vho ṅwaliswaho .
Zwiteṅwa zwa ndeme kha aya mafhungo zwi katela u phuromotwa ha nyambo nnzhi , u fhaṱwa ha dziḽaiburari na ha u vhulunga maṅwalwa , u phuromotwa ha mitambo na vhuḓimvumvusi , u phuromotwa ha nḓowetshumo ya mvelele , khathihi na u shandukiswa ha madzina a fhethu . 
Nga nṱha ha izwo zwo ambiwaho afho nṱha Muhasho u khou shumisa sisiṱeme dza u vhiga dzo fhambanaho dza vhavhilwa na vhulanguli u khwinisa ndango ya zwa masheleni na mugaganyagwama . 
Mbali dza maano na vhuimo ha Afrika kha vhugalatenga ha ḽifhasi zwi ḓo ḓi sendeka kha vhufarisani vhune ha vhuedza na u vha na ndinganyiselo na shango ḽa nnḓa . 
Ri a tenda uri thandululo kha thaidzo dzi konḓaho dza khamphani dzapo dzi livhanaho na muṱaṱisano u si wavhuḓi u bva kha zwiṱunḓwa zwi sa ḓuri dzi ṱoḓa tshumisano ya nḓowetshumo ntswa na ndingedzo dza linganyisa na u fhaṱa muṱaṱisano wa nḓowetshumo dzapo . 
Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u tola nga vhuronwani , u sedza na u lavhelesa mushumo wa muvhuso kana ḽiṅwe davhi ḽa Muvhuso , ho sedzwa u thoma u shuma ha milayo , u shumiswa ha mugaganyagwama na u tevhedzwa ha Ndayotewa .
U dzhena ha masheleni kha maraga wa bondo ho vha ho khwaṱha vhegeni yo fhelaho , zwi dzinginyaho uri nyimele dza masheleni a dzitshaka i ise phanḓa na u dzika . 
1 . MARANGAPHANḒA
NARYSEC ndi mbekanyamushumo ya tshifhinga tshilapfu ine yo sedza fhedzi kha u kunga na u fha vhaswa vha vhupo ha mahayani khonṱhiraka ya miṅwaha mivhili .
Tshilinganyo tsha Ḽiṅwalo ḽa Thengophikhisano tshi vhumba tshipiḓa tsha thengophikhisano dzoṱhe dzo itelwaho khumbelo . 
Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi
U kona u topola zwithu zwa ndeme kha zwo vhaliwaho sa , u tevhekana ha nyito .
Khethekanyo mbili dza ndeme vhukuma dzine dza vha hone zwino dzo fhambananyana , zwo ralo tshumiso yadzo a i ḓo ṱalutshedzi nga vhuḓalo . 
Nga murahu ha mbulungo ndo vha ndi khou vhilaela nga u ṱoḓa u ḓivha uri ndi ngani nga murahu ha u vhulunga vhathu vhavho , vha ita zwithu zwa u fana zwa u ṋea vhathu zwiḽiwa na zwoṱhe . 
Mitalo ya vhukati ya lubannda i thoma kha khuḓa ya nṱha na ya fhasi tsini na pala ya fulaga , ya ṱangana vhukati ha fulaga ya ya phanḓa i vhutengu u swikwa vhukati ha lumeme .
Irini vhagudi vha tshigwada tshaṋu vha vhale ḽitambwa ḽe na ṅwala .
Vho Johanna Christina ( Christa ) Brink ( a vha tsha tea u khethiwa hafhu ) .
Vhugudisi ha vhashumi ho engedzea , tshumelo dza laboreithari dzi a swikelea nga maanḓa , na themamveledziso ya vhukuma yo khwinifhadzwa . 
Kha vhupo ha khavhamagabelo , mukukumuwo na tsinga dze dza vhangwa nga magabelo zwi nga vhanga tshanduko khulwane ya u tsa ha muṱavha kha khalaṅwaha , zwinzhi musi wa maḓumbu . 
U bveledza tshivhumbeo ( mathomo,vhukati na magumo ) puloto ) , vhaanewa/ vhabvumbedzwa na fhethuvhupo
Tsivhudzo ya nyito dza u linga dzi si dza fomaḽa : U ṅwala :
Arali vha tshi khou isa khumbelo yavho nga tshanḓa , vha fanela u badela mbadelo yo randelwaho nga kheshe .
Zwishumiswa zwo themendelelwaho kha Themo ya 1
Thuso ya sabusidi i ḓo ṋetshedzwa nga Zhendedzi ḽa Tshumelo na Tswikelelo i Fanaho ḽa Afrika Tshipembe ( USAASA ) ḽine ḽa vha zhendedzi ḽa muvhuso ḽo ṋewaho vhuḓifhinduleli ha u badela sabusidi dza STB .
Ro vhona uri ho vha hu na phetheni vhukati ha vhavhulahi vhavhili na mufu . 
Ndivho ya khoso iyi ndi u funza vhagudimuhumbeli u swaya kholomo nga tsimbi i no fhisa . 
Afrika Tshipembe u bva 1994 ḽo fhaṱa nnḓu dza dzimiḽioni sa tshipiḓa tsha u vhona uri vhathu vha na matshilo a khwine .
1.12 Muhasho wa zwa Mutakalo , u tshi khou shumisana na Soul City na Times Media , wo rwela ṱari tshiṱitshi tsha thelevishini tsho ḓikumedzelaho kha mutakalo na matshilele avhuḓi tshi vhidzwaho The Good Life Network kha DStv tshanele 199 .
Nga kha muhangarambo wo randelwaho wa lushaka , maanḓalanga kha u ita mushumo a nga sengulusa kana u sengulusa hafhu mushumo muṅwe na muṅwe kha madzangano avho . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ṅwalisa zwambadelo , muofisiri wa SASSA u ḓo vha ṋea ḓuvha ḽine vha tea u vhuya nga ḽo murahu na zwine vha tea u ḓa na zwo .
U ṱumanya mafhungo a ita pharagirafu hu tshi shumiswa masala , maṱanganyi na ndongazwiga i re yone
Tshiṱori tshi fhela nga nḓilaḓe ?
1.9 . Sa u lwisa ha muvhuso kha u ṱuṱuwedza lushaka u tsireledza pfanelo dza pfunzo , Muhasho wa Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele u ḓo ramba Izimbizo ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ya u Vhuelela Murahu Tshikoloni nga ḽa 25 Luhuhi 2017 kha mavundu oṱhe .
Khudzo ya sisiṱeme dzashu dza Mafhungo na Thekhinoḽodzhi ya Vhudavhidzani i ṱanganya , u saukanya na u phaḓaladza ndaka ya zwa mafhungo zwine mafheleloni zwa ḓo tikedza tswikelelo ya zwipikwa zwashu zwa maano . 
Zwi katela :
Na musi hu na vhuleme , vhagudisi vhanzhi vho no wana nḓila dza vhusiki dza u ṱanganyisa ngudo ya vhureleli . 
Madzangano a tamaho u ita khumbelo ya u sa thela a tea u wela fhasi ha khethekanyo dzi tevhelaho :
Vhone kana muṅwe muthu vha nga vha vhe na vhushaka na mudzheneli wa thengisophikhisano ane a shuma kha muvhuso zwazwino ? 
Vhuṱanzi ha ndeme ha mbilahelo vhu bvaho kha vhuingameli ho ḓi dovha hafhu ha vha hu si havhuḓi , zwishumiswa zwo kwashekanaho na ṱhahelelo ya tshiṱafu tsha vhathu vha phurofeshinala . 
Lavhelesani zwifanyiso izwi ni ambe uri avha vhana vha sumbedza hani muṱa wa havho uri vha na lufuno .
Mishonga yoṱhe ya zwa vhulimi ine ya ṱun ḓwa ya ḓiswa Afrika Tshipembe , u bveledzwa , u itwa kana u rengiswa Afrika Tshipembe i tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947 .
Kha vhupo hune ha limiwa mavhele nga fhasi ha tsheledzo , ndugiselo ya mavu na u ṱavhiwa ho no thoma . 
Mafhungo a ṱoḓeaho
U fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho na mutingati zwi tshi itwa na Zwiimiswa zwa Pfunzo dza Nṱha , Zwiimiswa zwa Ṱhoḓisiso zwiṅwe-vho , na Vhalambedzi vha Mveledziso hu u itela u langa nḓivho ya zwa vhudzulo ha vhathu hu sa nyeṱhi . 
Ni ṅwale nomboro tsini na phindulo yone .
Tshumiswa dza u ṅwala ( sa , penisela , khirayoni dza penisela , khirayoni dza mapfura , mabambiri a sa lingani a ( A3 , A4 , A5 ) , ruḽa , raba , zwibugwana zwa mitalo ya 8.5mm na bugu dza u ṅwalela .
Maitele a vhudavhidzani a lavhelela uri musi mugudi a tshi khou guda luambo u tea u ṱanelwa zwi vhonalaho kha luambo lune a khou lu guda na kha zwikhala zwinzhi u itela u wana nḓowenḓowe kana u bveledza ulwo luambo .
Arali muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli a ḓisa mvetamveto ya mbekanyamaitele kha khoro kana bodo ya vhalangi ine ya fhambana na mbekanyamaitele ya tshiedziswa , muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli u tea u vhona uri mvetamveto ya mbekanyamaitele i tevhedza milayo . 
Nga nnḓa ha musi u ita nga u ralo zwi tshi ḓo khakhisa kutshimbidzele kwa DPME kana u tshinya rekhodo , kana u pfuka pfanelo dza u kopa dzine dza sa vhe dza Muvhuso .
1.1 Vhushumisamupo , tswikelelo na u kovhekana mbuelo
Kha vha kwame OSTS sa idzwo ḽaborathori yo themendelwaho ya ḽi ṅwe shango i tshi ḓo bvisa Ṱhanziela Dala .
Kha vha nwale nḓila ya hone :
Thomani tswikelelo yo leluwaho kha u bva na u dzhena tshiṱaraṱani . 
Mulayo wa Maḓi u ṋetshedza u vhulunga zwi tshilaho lwa tshifhinga tshilapfu . 
Kha vha kwame ofisi yavho yapo ya ḽaisentsi u vhudzisa mutengo .
Maitele a u kungedzela a Koporasi ndi a u ṱoḓa muhumbeli o teaho nga u shumisa tshumelo dza vhaeletshedzi vha u kungedzela vha re na tshenzhemo kha sekhithara ya tshumelo dza zwa masheleni . 
Sa afha vha tshi zwi ḓivha , vho vha vho vhulungelwa Russia .
Khaedu dza u londota khonthinenthe yashu na u pulanethe dzo livhana na riṋe roṱhe . 
Maipfi a 150-200 / u swika kha minethe 5
U bva nga 2002 , miraḓo ya CBD yo vha i tshi khou ita nyambedzano na ABS Protocol u itela u tandulula mbilaelo idzi .
Hezwi zwi vha vhea kha mutevhe wa tshiphuga tsha ḽifhasi tsha mbumbano- zwine zwa amba uri zwino vha a kona u ita khaedu kha zwiphuga zwa ḽifhasi kha madzangano maṋa mahulwane a mavili a ḽifhasi : Dzangano ḽa Ḽifhasi ḽa Mavili , Khoro ya Mavili ya Ḽifhasi , Dzangano ḽa Mavili ḽa Ḽifhasi na Feḓeresheni ya Mavili ya Dzitshaka .
Vhafumakadzi na Vhanna , kha vha ntendele ndi vale nga u bula ndivhuwo dzashu u bva kha vhudzivha ha mbilu yanga , vhadzheneleli , vho shumanaho na nzudzanyo dza mabufho zwavhuḓi na mikano kha u wana nḓila yavho ya u ya afha fhethu . 
Kha fhethuvhupo , mutevhe wa mihanga u vhidzwa u pfi ndi mutevhe wa phambano ya mihumbulo . 
Tshiimo tsha zwa masheleni tsho konisa muvhuso kha u khwaṱhisa nyaluwo yo khwaṱhaho kha u shumisa masheleni a tshitshavha musini wa u wa ha ikonomi . 
Hu na u ḓitika nga mafhungo a vhashumi murekanyo u nga vha wa fhasi kana wa nṱha ha zwo ṋetshedzwaho . 
Sisiṱeme i ḓo fhindula zwavhuḓi kha u bvela khagala na u leluwa ha mulaedza . 
Hezwi nga maanḓa zwi fanela u vha ngaurali malugana mitambo ye thikhithi dza rengiswa u thoma . 
Thebuḽu i dovha hafhu ya ṋetshedza dzimbalombalo kha tshivhalo tsha poswo dze dza khwiniswa kana u tsitselwa fhasi . 
Luḓali lwa thyemistha lu tea u ṋupedzwa khathihi na mithara dzi no rekhoda dzi sa imi . 
Roṱhe ri tea u dzhena tshikolo .
Ri nga si tshinye tshifhinga musi vhulwadze uvhu vhu tshi khou phaḓalala vhukati ha vhathu vhashu . 
Tshandukiso yo sedzesa kha vhudavhidzani nga ṱhingo , fulufulu , vhupileli na vhuendi . 
Ri ombedzela vhukuma mushumo une ndaulo ya tea u tamba kha u bveledza muhanga wa vhukuma wa mveledziso ya themamveledziso na ṱhanganelano . 
Thendelo ya
Kha vha sumbedze muelo nga hekithara wa vhupo ha u laṱela mashika , na tshivhalo tsha mashika o tevhulelwaho kha dziyuniti dza cubic metres kana thani nga ṅwaha . 
U langa mutsukunyeo wa ndaka vhukati ha fhethu . 
Ndingedzo dza muṱanganelano kana tshumisano zwi amba tshumisano ya vhathu ndivho hu u ṱanganyisa nḓivho , thundu , tshelede , ndingedzo , vhukoni na nḓivho kha mushumo wa u shuma konṱiraka . 
Izwi zwi nga katela u sedzesa kha u khwinisa sisiṱeme ya mavhigele na maimo . 
U guda luambo kha Vhuimo ha Vhukati ho angaredza nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe , dzine dza vha , Afrikaans , English , isiNdebele , isiXhosa , isiZulu , Sepedi ( Sesotho sa Leboa ) , Sesotho , Setswana , Siswati , Tshivenḓa , Xitsonga - na Luambo lwa Zwanḓa na nyambo dzi si dza tshiofisi .
Zwishumiswa zwa mutambo wa bola ya milenzhe ( tshitediamu khathihi na tshomedzo dza vhugudisi ) zwi ḓo tea u bveledzwa , khathihi na themamveledziso ya zwa vhuendelamashango u itela uri zwi ḓo shumiswa nga vhatikedzi vha dzithimu na miṱa yavho , vhane vha ḓo dalela Afrika Tshipembe . 
Mveledziso , u tshimbidza na u ita vhugudisi vhu elanaho na zwa ndangulo ya zwa u renga ha fomaḽa , vhu si ha fomaḽa na ha e-learning ndi vhuṅwe ha vhuḓifhinduleli ha mushumo uyu . 
U nanga na u khetha komiti dza wadi kanzhi zwo itwa nga nḓila ya inifomala .
4.5 . Minisiṱa wa Muhasho wa Muno , Phurofesa Vho Hlengiwe Mkhize , vha ḓo shela mulenzhe kha Mufhindulano wa Mupfuluwo wa Dziminisiṱa dzo fhambanaho dza Tshipembe ha Afrika une wa ḓo farwa ngei Musanda wa Swaziland u bva nga ḽa 2 u swika ḽa 4 Khubvumedzi 2017 .
9.5.3. DIPHOSITHI
Ri a zwi ḓivha nga nḓila yo fhambanaho , a zwo ngo imiswa lwa tshifhinganyana , zwo imiswa lwa tshoṱhe . 
Vhabvumbi vho sumbedzisa uri mvula i ḓo nesa mathomoni a ṅwedzi wa Phando nga 2018 .
Musi ho no itwa mulevho uyu , mukoreki a nga tendelwa koreka , fhedzi ha tendelwi u koreka bambiri ḽa phindulo dza mulingo ḽa shaka ḽa tsini . 
U vhala tshibveledzwa tsha ḽitheretsha , tsumbo , nganea/ nganeapfufhi / foḽukuḽoo tsumbo , ngano dza vhahali , ngano dza tsiko , ngano dza phukha
Zwenezwo madzhisiṱiraṱa o vha a songo khakha a tshi hana tshandukiso ye muaphiḽi a vha a tshi khou i ṱoḓa . 
Tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsho ḓo thomiwa musi ṱhuṱhuwedzo yatsho ya maitele a nzdudzanyululo ya Muhasho wa Vhashumi tsho fulufhelwa khatsho kha u thivhela ndovhololo ya zwiko . 
Zwi tevhelaho zwo wanala kha ṱhalusamaipfi ine ya pfi Online Etymology Dictionary , ine ya khou ṱalutshedza ṱhalutshedzo na vhubvo ha ipfi " muloi " .
Naho zwo ralo , mafhungo ha ṱalulwi nga vhunzhi ha khonṱhiraka nahone a hu na mutevhe wo fhelelaho wa khonṱhiraka dzo ṋetshedzwaho nga nnḓa ha khonṱhiraka dza muthu nga ene muṋe . 
U sa ṱhogomela na u sa tikedza vhagudi , U sa tevhedzela Khoudu ya Vhuḓifari u sa ita zwithu nga u ṱavhanya na u sa na Khoudu ya Mikhwa ya vhashumi vha fara vhathu zwavhuḓi muvhuso
Ambani ni ṋee maipfi nga kushumisele kwa luambo nga muṅwali
Zwi kwama vhonnyi ?
Ri tea u wana modele muṅwevho wa u bveledza , u itelwaho zwine ra ṱoḓa zwone na zwine zwa nga bvelela . 
Tshitshavha tsha ḽifhasi tsho dzhiela nṱha zwiko zwashu na u kumedzela mbulungo ya masheleni nnzhi kha dzingu . 
Masheleni haya a ṋetshedzwa kha Senthara ya Vhaaluwa ya Ndondolo ya Ḓuvha na ḓuvha . 
CAPS i lila uri vhagudi vha vhale na u ṱalela zwibveledzwa zwa maṅwalwa magede na tshaka dza maṅwalwa nngede kha tshitendeledzi tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhege mbili .
Sa zwenezwo , khombo kha zwithu zwi tshilaho na ikhosisiṱeme i a thu u wanala i khulwane u fana na nga nḓila ine zwa vha zwone zwazwino .
Durkheim o vha a tshi zwi ḓivha zwavhuḓi uri zwitshavha zwa nḓowetshumo zwo thivhela khuḓano nnzhi na uri nungo dzo vha dzo tshivhumbi tsha ndeme kha thivhela u thithiswa ha zwa matshilisano . 
Sisiṱeme ya shango ḽashu yo ḓibvisaho ya vhupo ho tsireledziwaho vhu ṱodou katela 5.5% ya vhupo ha nnḓa shangoni , Vhupo ha Vhufa ha Ḽifhasi ha rathi na zwiko zwiṋa zwa bayosife.
Kha vha ri tendele ri ṱahise dzimbudziso . [ U dzhenelela . ]
1.6 . Vhurangeli ha vhushaka ha dzitshaka ha ikonomi ho itwaho ho vhuedza nyaluwo ya thengiso ya zwibveledzwa zwiengedza ndeme ya zwirengiselwa nnḓa nga R247 miḽioni zwine zwi ḓisa ṱhanganyelo ya nyaluwo ya ṅwaha u ya kha R4 . 105 biḽioni .
U Muṱolamuvhalelano u itwa kha zwiedziswa u khwaṱhisedza zwauri ndi zwa vhukuma na uri zwi a fulufhedzea . 
Ni nga kwama ofisi ya vundu ḽa KwaZulu-Natal kha ḓiresi i tevhelaho : 
Muphuresidennde vho ṱola fhethu ho vusuludzwaho na u fhaṱululwa ha u dzhenisa ngaho ngalavha ngomu maḓini henengei kha Vhuimangalavha ha Port Elizabeth hune ha ḓo kona u eḓana ngalavha dza 12 hu tshi vhambedzwa na dza zwino mbili .
Mudzulatshidulo wa Salga ,
Vhukoni ha u sia makumedzwa a mbekanyamaitele iyi nga u ralo o ambiwa nga hao kha tshipiḓa tsha muvhigo tshoṱhe tsho salaho . 
U thoma u pfesesa na u shumisa vhunzhi ha madzina a zwithu zwi sa vhalei
U sumbedza u pfesesa tshibveledzwa , vhushaka hatsho na vhutshilo ha ene muṋe
Vho Khathu Ramukumba , CEO wa Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mve-ledziso ya Vhaswa ( NYDA ) vha ambedzana na vhaswa nga tshifhinga tsha mbekanyamushumo ya tshitshavha ya NYDA .
Tshanḓa tshawe tsha uḽa tsho vha tshi zwimba nahone tshi na makhuvhulelo . 
U thoṅwa ha masipala ngei Malamulele zwi fanela u vha fhasi ha mulayo sa zwe zwa randwa nga Bodo ya Mikano .
( c ) uri a sa ite zwiṅwe zwiito zwo sumbedzwaho kha ndaela ya tsireledzo .
U ita nyambedzano nga ha ndivho na vhathetshelesi
U tshimbidzwa ha nyaluwo hafhu nga u ṱavhanya ya ikonomi zwi khou gonyela nṱha , u vhulunga na vhubindudzi sa mbadelo ya ikonomi zwo wa . 
Vhonani uri ni ṋanga zwo itwaho zwavhuḓi na mitalo yo khwaṱhaho nahone arali u ambara mivhala yo i penyaho zwi songo dzudzana kha inwi , ambarani zwiṅwe zwa u khavhisa zwa u naka , nahone zwa mivhala . 
Nyavhelo ya mugaganyagwama na u bviswa ha mugaganyagwama zwo khwaṱha . 
Vhaswa vha 937 949 vho wana thikhedzo ya ngeletshedzo ya u nanga buḓo yo fhiwaho muthu ene muṋe kana tshigwada .
U bva zwezwo , masalela a kale manzhisa o wanala nahone zwa zwino ri ḓivha zwi tevhelaho : 
Hune zwiṱandadi zwa yuniti zwa shuma zwavhuḓisa ndi nga nṱhani ha uri ṱhoḓea dzo fhambanaho dza sekhithara dza pfunzo na vhugudisi dzo fhambanaho dzi a ṱhonifhiwa . 
nganetshelo ---- u anetshelwa ha zwiwo nga nḓila i tevhekanaho hu tshi khou shumiswa maitele a u tou amba kana u ṅwala
Hone NML yo ḓiinisela u swikelela mini ?
Kudzhenele kwa mafhungo nga masipala kwo sedza kha u shandukisa zwithu hu tshi tevhedzwa muhumbulo wa u oditha u si wavhuḓi . 
Ndi ndugelo dzashu uri uno ṅwaha u tshi ya mafhedziseloni ri pembelela miṅwaha ya ḓana yo fhiraho lwa u tou thoma kha dipuḽoma ya vhushaka na vhathu vha Riphabuliki ya China .
U Vhala na Ṱalela
Phimo ya tshanduko ya mitengo
Maga a u engedza levhele dza mbuyedzedzamalaṱwa o tshimbila zwavhuḓi . 
U kherukanya ka gayiwa ha malaṱwa zwi anzela u ṱoḓiwa u khwaṱhisedza uri vhukwamani ho linganaho ha tshivhulahazwitshili nga malaṱwa a tshiomate . 
U langa thimu ya mushumo ya thekhinikhala ya ndangulo ya zwiwo . 
Izwi zwi tshimbilelana na datumu ya u fhedza yo ḓivhadzwaho nga Khomishinari Muhulwane wa Yuno wa Dzitshavhi ( UNHCR ) nga Tshimedzi 2009 na u ita uri hu vhe na u khwinisea ha u ṱangana ha madzingu .
( ii ) o vha a songo tiwa nga ḽihoro sa nkhetheni kha khetho dza wadi , a nga vha muraḓo wa ḽihoro , ḽihoro ḽo dzhenelelaho kana ḽi songo dzhenelelaho kha khetho ,
Dziṱhadzi dzi dzulela u sa vha vhaṋe vha akhaunthu dza banngani , vha itaho uri maitele o bulwaho a mbadelo a sa shume zwavhuḓi nahone zwi zwithu zwi sa shumisei nga khasiṱama . 
Ndugiselo ya u bvisela khagala zwitatamennde zwa masheleni a ndangulo ya ndaka . 
Kha khoniferentsi idzi , vhaambi vha fhano na vhamashangoḓavha vho kovhelana tshenzhelo dzavho nga ha zwiimiswa zwa sialala na mishumo yazwo kha ndangulo ya vhulamukanyi .
Koporasi i linga vhukoni ha ndaulo dzayo dza nga ngomu nga ṅwaha i tshi khou shumisa nḓila ya odithi ya nga ngomu ya mveledzazwiwo . 
No bebwa lini ?
Zwikili zwa musaukanyo na u leludza zwi re nṱha ha zwo ḓoweleaho . 
Tshiko itshi tsha ndambedzo tshi dovha tsha davhidzana na u dzhiela hafhu nṱha huṅwe na huṅwe ha nga ngomu kha vundu hu ne ha itelwa u lambedza u ḓiimisela ha vundu . 
Zwipiḓa zwa mutheo zwa Muhanga uyu zwo sumbedzwa kha Mulayotibe wa Tshumiso ya Mavu . 
Kha muvhigo vhaḓivhi vha ḓo imelela tshikoro na u ṱalutshedza , nga ṱhumo , kha tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe , mushumo u ḓiṱalusa we wa itwa u bula zwiko zwa mafhungo na maṅwalo o shumiswaho . 
Naho zwo ralo , tshifhisamalaṱwa tshavho a tsho ngo fhaṱiwa , na khamphani a i shumi zwa zwino . 
Muvhuso u ḓo dovha wa shumana na u fhelisa u salela murahu ha didzi dza vhuṋe ha dzinnḓu zwa phanḓa na dzo ḓaho murahu ha 1994 .
Mbadelo dza nyengedzedzo dzi tea u badelwa twii kha vhahwali vha ndaka vho tholwaho . 
Mishumo ya ndeme ya u shandukisa zwithu ine ya vha hone zwazwino yo ombedzela ṱhoḓea ya u khwaṱhisa vhupulani ha ndeme na zwiimiswa zwa vhuḓifhinduleli khathihi na maitele a muhasho . 
3 . NDEME Tshifhinga tshoṱhe ri ḓo vha tsumbo kha zwitenwa zwoṱhe .
u dzhenelela kha zwa khothe kana u thoma zwi kwamanaho na zwa khothe
U leludzwa ha mbekanyamaitele ya zwa masheleni ho itwa naho hu na mbuno ya uri u gonya ha mitengo ho vha u kha ḓivha nga nnḓa ha tshikalo tsho sedzwaho tsha u gonya ha mitengo . 
waniwa phanḓa ha musi muiti wa khumbelo a tshi ṱuwa shangoni ḽawe u ḓa Afrika Tshipembe
Khanedzano kha mafhungo aya dzo sumbedza mihumbulo mivhili i hanedzanaho zwihulu . 
awara dza u shuma dza tshiimiswa tsha ndondolo
Ndongazwiga na mupeleṱo : ndovhololo
Thikhedzo ya u shumiswa ha M&E
Ri isa phanḓa na u tikedza u vha hone ha Mulalo na thandululo ya dzinndwa .
U langa madzhenele muṋangoni nga u shumisa tshiphuphuledzi tsha tsimbi kana tshiṱhaṱhuvhi tsha X-rei hu nga vha konṱiraka ya sabu kana konṱiraka yo livhaho , zwi tshi bva kha zwidzheniswa . 
Musaukanyo wa zwikhala zwihulwane na tshutshedzo dza nga ngomu na dza nga nnḓa ha dzangano , dzo livhanaho na tshibveledzwa tshine tsha khou bveledzelwa pulane . 
Zwa uri zwigwada zwinzhi zwi na dzangalelo kha u funza tshifhinga tshinzhi zwi vhanga thaidzo . 
Hezwi zwi ḓo konisa u khwinisa mveledziso , nyaluwo ya nṱha kha mishumo ino badela zwinzhi , nyengedzedzo ya miholo na mikovhe mihulwane ya Afrika kha nḓisedzo ya tshumelo yavhuḓi ḽifhasini . 
Fomo dza tshandulo dza CC dzi a kona u ḓadzwa online .
Vhashumi vha ḓo renga khamphani , kana ndangulo i ḓo renga khamphani . 
U ambedzana na mihasho ya vunḓu ya zwa Mutakalo na Pfunzo u tela u ita vhuṱanzi uri vha dalele zwikolo malugana na zwa mutakalo u itela u ṱavhanya u wana na u ilafha vha re na TB
Nga u ralo kha mushumo uyu yi khou dovha ra sumbedzisa vhukuma ndivhuwo dza u bva mbilu dzashu kha vhashumeli vha tshitshavha . 
Fhedziha , ha na vhushaka na Eddie na luthihi nahone u tou kwamana nae zwiṱuku . 
Vho Phumla Williams ( Muambeli wa Khabinethe o tou farelaho )
-- Tshifhinga tsha zwino ( nga nnḓa ha ripoto dza mafhungo a kale / ḓivhazwakale )
Mutshimbidzi o thoma mushumo wawe nahone ho no ḓi vha na sesheni mbili na uri zwi tou vha khagala uri hu na mvelaphanḓa ye ra i swikela . 
Nnḓu ya Buthano ḽa Kale yo shumiswa nga Phalamennde u bva hu tshi vhumbiwa muvhuso wa Yuniyoni nga 1910 , u swika musi muvhuso wa dimokirasi wa u thoma u tshi khethiwa nga 1994 .
Uri hu vhe na khonadzeo ya vhuendi ha tshitshavha , tshivhalo tsha vhathu tsha u thoma tsha fhasisa ndi tsha ndeme . 
Kha vha bveledze na u ṱhogomela vhushumisani na vhakwamei , mihasho ya muvhuso na madzangano o dzhenelaho kha zwa mavu maṋu kha vundu . 
Hezwi zwi itisa uri hu vhe na dziṅwe khaedu na mutsiko kha zwiimiswa zwa tshumelo zwine zwa vha hone . 
13.1. Khabinethe i ita khuwelelo kha zwitshavha zwoṭhe uri vha shele mulenzhe kha zwine zwa ḓo vha zwi tshi khou itiwa nga Ḽavhuṱanu ḽa Riboni Tswuku phanḓa ha Ḓuvha ḽa AIDS ḽa Ḽifhasi nga ḽa 1 Nyendavhusiku na u swika mafheloni a ṅwedzi .
Huna maga maṋa a tshumelo dza mvusuledzo dza u thusa kha vhuhole ho fhambanaho dzine dza vha :
Mapholisa a vha wanali kha u ri vha ṋee vhuṱanzi khothe nahone dokhethe dza milandu a dzi ho kana dzi songo swikiswa khothe . 
U engedza kha pfunzo na vhugudisi , u fhaṱa vhukoni hu nga katela u kovhekanywa ha mugaganyagwama , tshanduko kha tshivhumbeo na vhashumi , na thuso ya u langula vhomakone . 
Ndangulo ya Zwiko zwa Maḓi zwa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe i na vhuḓifhinduleli a zwiteṅwa zwo vhalaho zwi elanaho na nḓisedzo ya maḓi . 
Mbeu na Mveledziso
Ḽaimi na gipisamu zwoṱhe zwi itea lwa mupo , minerala ine ya vha na khaḽisiamu ine ya shumiswa zwithu zwa u khwiṋisa mavu . 
Mulanguli wa ndangulo ya kushumele wa u ḓo thusa kha u phaḓaladza mafhungotsivhudzi a M&E a no kwama u shumiwa ha thandela dza CBP dze dza dzheniswa kha IDP ; na
Miraḓo ine i nga eḓana 5 400 u bva kha maswole , mapholisa na miraḓo ya tshitshavha yo imelaho Zwitshavha zwiṱanu zwa Madzingu a Ikonomi a Mbumbano ya Afrika ( AU ) a ḓo shela mulenzhe kha nḓowedzo iyi .
Huṅwe hune ha vha na khohakhombo ndi kha nḓisedzo ya thandela na vhashumisani vha kwameaho . 
Kuḽele - zwiḽiwa zwi re na mapfura manzhi zwi na u shela mulenzhe huhulu kha ḽeveḽe dza khoḽesiṱiroḽo dza malofha .
Masumbi : tsumbo , itshi , tshiḽa , uyu ( tsumbo , Ndi tshidulo tsha nnyi itsho ? )
U thetshelesa ha vhukuma ndi tshiṅwe tsha zwithu zwa ndeme kha vhudavhidzani .
miswaswo ( anecdotes ) --- u anetshelwa ha zwiwo zwipfufhi hu na ndivho ya u mvumvusa kana u bvisela khagala mubvumbedzwa .
Mugaganyagwama wa thengiso u tea u fulufhedzea na u bvumbea nga nḓila ya u tou kokotolo ngauri u vhumba , kha madzangano manzhi , mutheo wa migaganyagwama yoṱhe . 
Kha vha vhilaele nga nḓila i fhaṱaho
Ndangulo ya Themamveledziso yo sedza kha i livhana na thaidzo iyi kha Muhasho wa zwa Mutakalo . 
Kha vha vhe tshipiḓa tsha miraḓo i fhiraho 1.7 miḽioni vhane vha vha tshila nga dakalo nga GEMS sa mufarisi wavho kha zwa ndondolo ya mutakalo .
Fhethu afha ho anza u shumiswa sa ha u dzula vhathu hu re na mathalangwa a mabindu . 
Ndivho dza tshṱirathedzhi tsha ṋdangulo ya tsha ICT na uri : 
A ri tei u fhungudza ndingedzo dzashu dza u thivhela , fhedzi ri tea u dzi konḓelela na u dzi khwaṱhisa uri ri fhungudze ḽevele ya u kavhiwa huswa . 
cliché ---- fhungo kana muhumbulo we wa shumiseswa nga nḓila yo kalulaho lune wa xedza ṱhalutshedzo ( sa lushaka lwa musengavhadzimu ( rainbow nation ) )
Iṅwe mbuelo yo livhanaho ndi ya uri mutakalo wa milambo wo khwinisea nga maanḓa . 
Masheleni o engedzedzwaho a kona u humbelwa kha Mugaganyagwama na Bodo ya Vhalanguli ya Vhufaragwama . 
Zwipikiṱere vha nga kwamiwa kha ofisi dzi tevhelaho dza Muhasho wa zwa Mishumo :
5.5. Khabinethe i ṱanganedza u tholwa ha Muthemendeli Vho Jan Lekhoa Mothibi nga Muphuresidennde Vho Zuma , sa Ṱhoho ya Yuniti ya Tshipentshela ya Ṱhoḓisiso , nahone i vha tamela zwoṱhe zwa khwine kha mushumo wavho muswa wa u lwa na tshanḓa nguvhoni na vhulangi vhuvhi .
Zwino vhurifhi uhu vhu sa pfesesei vhungafhi ? 
Nyangaredzo
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo , SAPS 93
Makumedzwa a khou rambiwa u bva kha vhaṋetshedzatshumelo vho teaho u ganḓisa zwifanyiso zwo itelwaho u sumbedza mbekanyamushumo dza u guda dza Muhasho wa Pfunzo wa Gauteng . 
Steve o hanedzana na tshumelo ya vhupileli he a ṋetshedzwa miṅwaha ya rathi uri a shumele tshitshavha . 
1.32 Khabinethe yo tendela u vhumbiwa ha Khomithi ya Dziminisiṱa , ine mudzulatshidulo wayo ha ḓo vha Minisiṱa wa Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo , u itela uri vha sedze kha tsheo dza nga ha nyimele dza tshumelo dzi ngaho : nzudzanyululo dza miholo dza ṅwaha nga ṅwaha , zwikalo zwa miholo , bonasi dza kushumele , mbadelo dza ṱhuṱhuwedzo na mbuelo dza phensheni .
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u ṱhaṱhuvha )
Tshanduko ya kilima i na khonadzeo ya u fhungudza u bveledzwa ha zwiḽiwa na maḓi a u nwa na mvelelo dza phetheni dza u pfuluwa na zwiimo zwa khuḓano .
Kha hu rangwe u gudiswa mibvumo i no shumiseswa kha Gireidi ya 1 .
Mbudziso malugana na zwi re ngomu ha bugupfarwa iyi : 
Kha vha ḓadze fomo RI , Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mugudisi wa u ḓiraiva .
Mbuelo hedzi dzi lambedzwa nga mutholi na / kana lweṱolweṱo lwa mutholwa . 
Ndondolo na Mbuedzedzo ya Zwino i itelwa zwithu zwine zwa vha maitele , zwine zwa thivhelea , tshumelo ya mekhenikhaḽa na dziṅwe ndondolo , hedzi dzi katela ndondolo ya dzibada , zwikolo , maongelo na zwifhaṱo zwa muvhuso , vhukati ha zwinzhi . 
Kha mashango a dzitshaka , dimokirasi i itwa nga kha madzangano a mashango o fhambanaho , naho zwi tshi pfala zwo khakhea . 
Sa tsumbo , dzangano ḽo ḓisendekaho nga tshitshavha ḽi nga ita thendelano ya u kuvhanganya mathukhwi u bva miḓini na zwitaraṱani , vha a thupha hune ṱhirakha dza masipala dza ḓo a dzhia hone .
O amba uri ene na vhaṅwe vho swika he vha pfa munukho wa gese i bvisaho miṱodzi zwenezwo phanḓa ha musi mutambo u tshi thoma . 
Izwi zwi katela mafhungo a elanaho na u thomiwa ha Ofisi ya Muhulwane wa Vhusengulusi ha Ndeme kha u vulwa ha mbilo dzire hone .
Zwi tea u ḓzhielwa nṱha uri Mulayo a u na khethekanyo ya u ṱalutshedza mathemo ; mashudumavhi izwi zwi kwama ipfi , " vhuloi " , ḽine ḽa vha ḽone ḽa ndemesa kha vhutshinyi hoṱhe .
U bveledzwa ha ndaka nga u angaredza i sa shanduki hu tea u vha phesenthe dza 30 dza GDP nga 2030 , hone vhubindudzi ha sekithara ya phuraivete vhu tshi tea u vha phesenthe dza 10 dza GDP , u itela uri hu vhe na mvelelo dzavhuḓi dzi bvelaho phanḓa kha nyaluwo na tshumelo dza miṱa .
Ri muvhuso wa demokirasi nahone ri dzhiela nṱha pfanelo dza tshitshavha dza u gwalaba .
Muinzhiniara u tea u sumbedza vhupo ha ofisi Rakhonṱhiraka a saathu u thoma vhupo . 
7.3 Mulanguli a sa Shumiho hone kha Bodo ya Bannga ya Mveledziso ya Vhulimi na Mavu :
Zwenezwo ri nga sumbedzisa uri zwine zwa nga ita uri huvhe na u tsela fhasi ha zwiwo zwa vhugevhenga ndi u ṱanganyisa ndingedzo vhukati ha madzhendedzi a zwa mulayo na tshitshavha tshi re tshone tshino bannga . 
c ) Vho Bajabulile Swazi Tshabalala ( mulanguli vha sa shumiho hone ) ;
3.20 ḓivhadza nga ha tshumelo dza thikhedzo ya tshitshavha na ṱhingo dza thuso dzo teaho zwine zwa vha hone .
Mbekanyamaitele dzo dzudzanywaho nga vhuronwani dza u bviswa ha milayo , zwa phuraivethe , na zwa mbofholowo ya thiransikishini dza dzitshaka ndi nḓila dza vhuṱhogwa dza u khwaṱhisa muṱaṱisano . 
Iṅwe Thimu ya u puḽamba ya u engedzedza i khou ṱoḓea u khwaṱhisa khethekanyo iyi na u fhelisa mushumo wo salelaho murahu . 
Vhafhinduli a vho ngo ṱanziela kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Puḽane i ṋetshedza nḓila ya tshifhinga tshilapfu ya u engedza mishumo na u ṱanḓavhudza kana u engedza zwikhala nga kha pfunzo , vhugudisi ha mishumo na tshenzhemo ya mushumo , mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha , mutakalo na pfusho , vhuendi ha nnyi na nnyi na tswikelelo ya mafhungo .
( b ) u fanela u ṋea mbekanyamaitele , dzi teaho u tevhelwa kha maitele a u tshutshisa ;
Ro ḓiimisela u shandukisa tshiimo itshi nga thandululo yashu ya u thoma maga o livhiswaho kha u ṱuṱuwedza u vhiga nga vhashumeli vha zwa mutakalo na u kuvhanganya nga u shumisa data . 
Khumbulelo dza uri vhadededzi vha dzhenelelaho kha wekishopho dza vhugudisi dzi ḓo engedza ndeme na zwenezwo kha nyito dza tshikolo a si dzone . 
basa kana phasipoto
Ṱhoḓisiso , zwenezwo , ndi ya uri nga kha u ṱolwa ho fhaṱuwaho ha nyimele dzo teaho , zwi nga buliwa na uri muhwelelwa o vha na tsengo i sa dzhii sia . 
Website i do thusa u vhona uri vhadzulapo vha kona u ambedzana na muvhuso .
Ndeme ya iyi thandela ndi yauri mbalo ifhio na ifhio yo fhambanaho zwi tshi elana na tshipondwa nga ene muṋe kana muiti wa khumbelo zwa zwino a nga siiwa nga nnḓa . 
Kuhumbulele ndi vhupfiwa ha u konḓelela , havhuḓi kana hu si havhuḓi nga ha muthu kana zwiṅwe zwithu .
Ndi mini zwi no ni ṱungufhadza ?
2 . Kha tshigwada tshavho kha vha rere nga ha uri ndi ngani mulayo muṅwe na muṅwe ndi wa ndeme kha nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso .
Muholo / Awara
Afha fhethu , arali ha nga bveledzwa , hu nga shumisa khorido khulwane dzi re hone zwino . 
Tshumelo ya khasho ya theḽevishini .
Vha rumele maṅwalo a khumbelo nga poswo kha : Muṅwalisi wa Mulayo wa vhu 36 wa 1947 , Private Bag X343 , Pretoria , 0001 kana nga tshanḓa kha:Mulayo wa Vhuṅwalisi wa vhu 36 wa 1947 , Agriculture Place , 20 Steve Biko Street , Pretoria
Mutakalo u vhonwa sa ṱhoḓea i re na ndeme ya mveledziso vunduni nahone ndi ngazwo i tshi lambedzwa lu fhushaho . 
U vhala , u ṱalutshedza na u ola mapa u si wa fomaḽa kana sia ḽa nga nṱha ḽa zwithu zwo kuvhanganywaho
puloto , khuḓano , siangane ,
k ) engedza phambano ya tshivhalo tsha vhakhethi kha wadi iṅwe na iṅwe nga tshifhinga tsha mikano u bvisela khagala nyavhelo ya madzulo kha mimasipala yapo .
FUREME YA ḼOGO NDI THULUSI I NO SHUMISWA KHA U THUSA U KHWAṰHISA KUVHUMBELWE KWA THANDELA , U I SHUMA NA U I ELA .
I dovha hafhu ya lingedza u tikedza sekithara u itela u alusa ikonomi na u sika mishumo .
Khothe a dzo ngo ṱwa dzi tshi tevhelela kuhumbulele ku pfadzaho musi dzi tshi shumana na milandu ya khakhathi dza zwa vhuloi .
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mabebo kana basa ya kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986 .
Heyi bugwana i ṋetshedza mafhungo a uri PAJA i kwama hani mafhungo a vhathu zwavho nahone a si ya u gudisa vhalanguli .
Tsha u thoma , nyaluwo ya zwino kha nḓowetshumo i ḓa na mbuelo na dzikhaedu . 
Zwi shumisa nḓila ya u dzhenela - vhafumakadzi na vhanna vha dzhenela dzipulane dza dzifuremiweke dza tshikalo tsha kushumele kha kuthomele kwavho na kha therisano dza mawanwa avho .
Mufhindulano ( ḽitambwa ḽa luṱa luthihi )
ya u shandula zwidodombedzwa zwa khamphani
Fhedzi , hu na mbudziso ya uri zwiedziswa izwi zwo tea tshoṱhe na khothe dza sialala ?
14 Kutshilele ku re na mutakalo ngomu
Zwo tou vha mashudumavhi nge Miraḓo Miṱhomphei ya vha dzhenelela musi vha tshe kati na u fhindula mbudziso ya Vhuraru kha dza rathi dzo livhiswaho khavho .
Munna u fanela u humbela thendelo kha musadzi phanḓa ha musi a tshi ita zwa vhudzekani nae . 
Khethekanyo i lavhelesa khothe dza ndinganelo nahone i shela mulenzhe kha mveledziso na tshandukiso dza theo ya mulayo . 
U vusuludzwa ha zwinozwino na mbulungo vhukati ha ḓorobo yashu hu tea u fhululedzwa . 
Musi muthotho wo no luga , ni u shele vhukati ha ndilo , ni vhekanya khuhu nga nṱha , ni i sevhedze na zwo kadzingwaho nga nḓila ya tshi Fura na miroho i songo bikwaho . 
Masipala yo kwameaho nga mveledziso dzi sa yi ho phanḓa i ḓo tshenzhema mbadelo dza nṱha kha muthu nga muthu kha themamveledziso dzi ngaho dza bada na dza tshampungane . 
dza khombo .
Ro ḓiimisela u fhaṱa vhurangeli ho vhalaho hu khoḓeaho ha madzangano a tshivhambadzwa tshashu kha u khwiṋisa thikhedzo kha vhafari vhaṱuku na u vha ṱumanya na maraga . 
Nḓivho na zwikili : Nḓivho i pfadzaho ya mafhungo a zwa kiḽiniki kha sia ḽone . 
U shumisa maṱanganyi u itela u ṱumekanya
" . Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa AIDS ḽa 2015 ḽi ḓo isa phanḓa na u khwaṱhisa mufhindulano na u khethululwa na samba , na u ḓivhadza tshitshavha uri tshi dzhenisa hani fhungo iḽi na ungedza tswikelelo ya u thivhela , u alafha na tshumelo dza thikhedzo .
Arali vha tshi khou ṱoḓa u renga u bva nnḓa kana u endedza zwibveledzwa zwo no bveledzwaho ( sa u bikiwa , u vhiliswa , u omiswa ) u zwi ḓisa kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , kana u zwi fhirisa nga Afrika Tshipembe , vha tea u ita khumbelo uri vha fhiwe phemithi ya u renga zwibveledzwa zwa ṋama nnḓa kana vha fhiwe phemithi ya u endedza nga Mulangi wa zwa Mutakalo wa Zwifuwo .
Zwo ḓisendeka nga zwigwevho zwa mbambedzo izwi Ngudo i nga bvelaphanḓa nga nḓila i tevhelaho : 
Kha dziṅwe nyimele , mivhigo ya zwa masheleni ya ṅwaha i a ṋetshedzwa . 
Khaedu yo vha ya uri ri swikelela hani zwoṱhe zwi re vhulamukanyi na mbuedzano , hu si vhulamukanyi kana mbuedzano . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha uri Isuzu ye ya vha i tshi khou shuma na GMSA lwa miṅwaha Afrika Tshipembe , i ḓo vha yone ine ya ḓo vha i tshi khou shuma u isa phanḓa u bva kha GMSA .
Vhupo ha vhuimabisi vhu tea u dzudzanywa sa tshipiḓa tsha nethiweke ya musudzuluwo u bva mathomoni , u itela u swikelela nzudzanyo ya nṱhesa . 
Musi vha tshi wana frikhwentsi ya mivhigo na khuvhanganyo ya data , vha dzhiele nzhele : 
A hu na tshandulo kana tshandukiso ine ya tendelwa u itiwa kha ndayo dza konṱiraka iyi nga nnḓa ha musi hu tshi shumiswa khwiṋiso ya u tou ṅwala yo sainiwaho nga vhadziamikovhe mafhungoni . 
U vhala atikili ya gurannḓa .
MULAYOTIBE WA PFANELO U KUTELA PFANELO KHA MAITELE A ZWA NDAULO KWAYO .
U shandukiswa ha ndangulo ya vhashumi , zwenezwo , zwivha thiko ya tshanduko ya Tshumelo ya Tshitshavha . 
Ḽikumedzwa ḽa mveledziso ya tshifhinga tshi lapfu ya sisiṱeme ya vhuendedzi ha tshitshavha ḽo ḓitika nga mvelelo dza musaukanyi wa khonadzeo ya sinario dzo vhalaho . 
Hu fanela u vha na nḓila ya u vhala tshivhalo tsha vhathu vha dzhenaho kha magethe o fhambanaho , hune mafhungo a fanela dzheniswa nga u ṱavhanyedza nahone tshifhinga tshoṱhe kha gethe ḽa vhukati . 
U rangani ho vha hu na milayo minzhi i no kwama zwa zwiambaro , fhedzi ano maḓuvha a i tsha vha minzhi . 
Ndayotewa i amba uri Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u ita milayo ine ya shuma kha Riphabuḽiki yoṱhe .
Ahuna muthu , ane a tshi ḓivha uri muthu ha ngo tewa u khetha , anga thusa , u kombetshedza kana u kwengweledza uri muṅwe muthu a vouthe ; kana u imelela muṅwe muthu uri a kone u voutha . 
Mihasho yo no thoma u shumisana na tshipiḓa itshi tshi takadzaho dza masheleni na u kunakisa zwo vhetshelwaho phanḓa . 
Mbuelo dza Ikonomi : Vhuṋe ha vharema kha mbuelo , mbuelo ya ikonomi na dziṅwe pfanelo dza ikonomi dza vhashelamulenzhe . 
Lutamo lwavho lwa mbiluni ndi uri tshaka dzo khetheaho dza ndalukanyo dza yunivesithi , nga maanḓa ndalukanyo dza nga murahu ha digirii ya u thoma , dzi tea u ṋetshedzwa kha ḽeveḽe dzo fhambanaho . 
Komiti i nga ita themendelo ya uri Buthano ḽa Lushaka ḽi dzhie maga o teaho arali zwo tea .
Kha ḽa Afrika Tshipembe , ndingo dza mahala na tshumelo ya dzilafho zwi hone kha tshumulo dzoṱhe dza mutakalo dza nnyi na nnyi . 
Saizi ya kiḽiniki i ḓo fhambana u ya nga tshivhalo tsha vhathu tshine kiḽiniki ya vha shumela - u ḓala ha vhathu zwi amba tshivhalo tshihulwane tsha tshumelo dzi ṱoḓeaho , zwenezwo zwa amba u hula ha tshiimiswa . 
( 3 ) Miraḓḓo ya Khomishini vho rumelwaho nga Khoro ya lushaka ya Vunḓḓu , vha ḓḓo shuma u swikela hu tshi vhewa vhaṅwe kana hu tshi vha na tshikhala khavho .
Vhashumisi vhoṱhe vha maḓi vha fanela u tevhela nyiledzo hune dza khou thomiwa hone , nahone vha bvelephanḓa u vhulunga maḓi , u shumisana na mimasipala .
Pfananyo yo khwiṋiswaho ya mbekanyamaitele , mivhuso wa ṱhanganelano na vhuvhusi vhu re na vhuḓifhinduleli zwi ḓo khwaṱhisedza uri hu sedzwe tshoṱhe kha nḓisedzo . 
Mafheleloni , vha dzhiela fhasi u funza na u guda havhuḓi , hune ho ḓiimisa nga mulalo , vhuthetshelesi , vhudziki na khaedu ya phurofeshinala . 
Vhathu vhe vhoṱhe vha re fhaḽa nga ngomu kanzhi vho vha vhe vhalindi vha tsireledzo vho dzulaho . 
Ndi zwa ndeme u pembelela u bvelela ho swikelelwaho kha u wana tshumelo ya nnyi na nnyi zwine zwi imelelwa ngamaanḓa zwi tshi yaho nga dzinomboro . 
Foramu iyi yo itelwa u vha dzomo ḽa vhubveledzi ha vhaswa kha u shumiswa ha vhurangeli ha mveledziso ya vhaswa ho fhambanaho kha muvhuso wapo .
Zwi tevhelaho zwo vha zwiṅwe zwa zwiitisi zwe zwa dzhielwa nṱha musi hu tshi itwa themendelo dzi re afho fhasi . 
U kona u ṅwala na u vhala
Luthihi fhedzi a tho ngo shumisa philisi dza u eḓedza . 
Vhuvhusi ha dimokrasi vho ṱoḓa vhudzheneleli ha demokhirathiki nga ipfi ḽa vhadzheneleli vhoṱhe vha tshitshavha tshapo kha mbekanyamaitele na maitele a vhuvhusi .
Kha Gireidi 4 - 6 , vhagudi vha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili vha ḓo shumisa zwikili zwa u Thetshelesa u itela u davhidzana kha vhuimo ha fhasi / muteo .
2.17 Arali vha ya kha tsengo ya Vhulavhelesi ha Vhululamisi na Bodo ya Parole , vha ḓo vha tendela uri vha ṋetshedze mihumbulo yavho nga u tou amba tsengoni kana vha rumele yo tou ṅwaliwaho .
U ṱoḓa ngeletshedzo ya mulayo nga ha khonadzeo ya u dzhia maṅwe maga a mulayo nga Muvhuso , nga maanḓa kha u tandulula vhuḓifari vhu si ha vhuḓi nahone vhu si mulayoni hune zwa vha zwo tea ;
Ri vhona zwitshavha zwashu zwo ya ho nga u fhambana sa zwone vhaḽedzani vhahulwane kha u sumba nḓila ine mushumo washu wa tea u i tevhela . 
Mashudu mavhi , thaidzo ya u thoma ye ra ṱangana nayo yo vha ya uri vhathu vhanzhi a vho ngo tikedza uri ndi ngani vho humbula uri ndaka yavho yo vhewa kha ndeme ya nṱha . 
afho nṱha
Thomani nga u ṅwala tshiṱori tshaṋu sa mvetamveto .
7 . NDI MUSHUMO UFHIO UNE VHANNA VHA NGA ITA ?
Phimo ya u vhulunga ha muṱa i rekanywa sa ndivhanele ya u vhulunga ha muṱa na mbuelongwana ya u shumisa ya muṱa ; phimo ya u vhulunga kha bindu ndi ndivhanele ya u vhulungaguṱe ha bindu na GDP ya fhasisa . 
Phosiṱara , nḓivhadzo / nothisi , burotsha , khungedzelo
Peter Mufarisa Mulangi : Tshumelo dzo ṱanganelaho
A si vhorasantsi vhoṱhe vhane vha tendelana na vhuṱanzi vhu vhonalaho sa zwe zwa ṋetshedzwa kha bugu dza u vhala nnzhi na magazini a thero nga u ralo . 
U thoma thimu ya mushumo ya mazhendedzi manzhi , u kombetshedza u tevhedzwa ha mulayo u bva kha masia manzhi a ngomu ha ḓorobo . 
Mushumo wa tshiimiswa ndi wa ndeme kha u pfesesa khaedu dzo livhanaho na tshiimiswa itshi nga fhasi ha ndaela ya zwino ya demokirasi .
Nga u ralo ndi ṱhoḓisiso yo livhanaho ine ya ḓo kwama mbekanyamaitele nga nḓila yo livhanaho . 
17 U vhala khungedzelo
Ya u fhedzisela i nga si vhe ya tshifhinga tshilapfu , ngauri tshumelo dzi nga swika hune dza si swikelelee nga vhashai . 
Muvhuso u ḓi tika nga zwiko , zwi no bva kha ikonomi yo angalalaho , na hone nḓila ya khwine ya u wana zwiko ndi u alusa ikonomi nga u ṱavhanya na u alusa maanḓa a muthelo . 
j ) Vho Yasmin Forbes ( vho tou dovha hafhu vha nangiwa ) ; na
Kha vha kwame Muhasho wa Zwa Mupo phanḓa ha u rea khovhe u itela u ḓivha uri tshumiso ya tshikwekwete tsha nnḓa i ḓo tendelwa naa kha sekhithara yeneyo ya vhureakhovhe na uri hu ṱo ḓea dokhumenthe dza hani uri hu tendelwe khumbelo .
Ḽitheresi ya khomphyutha na vhukoni ha u langa phaḓaladzo ya eḽektroniki ya mafhungo . 
11.8.1.4 U tsireledza mafhungo a tshidzumbe ane a vha tshiphiri tsha mu muraḓo wa Phanele .
Protea ndi luswayo lwa u naka ha shango ḽashu khathihi na khonadzeo ya u vhonala ha maluvha kha lushaka lwashu nga nṱhani ha Mvusuludzo ya Afurika ( African Renaissance ) .
Vho dovha vha bula zwa uri vhuḓifari uho a vhu ngo tea nahone vhu na masiandaitwa mavhi kha vhagudi saizwi vha khou xelelwa nga tshifhinga tsha ndeme tsha u vha kiḽasini . 
( c ) u vhewa ha gemo ḽa rennde na miṅwe mithelo , nyingamithelo na mbadelo dza mishumo ; na
Ri ḓo lumbama kha fulufulu kha u vusuludza Tshumisano Ntswa kha Mveledziso ya Afurika , sa maano a vhuṱali kha mveledziso ya ikonomi kha dzhango .
Kuhumbulele kwa uri tshitshavha tshashu tsho fara nḓila dza u ḓiimisa dzine dza nga kona u ḓithomela u bveledza nyimele dza ndinganyelo ku nga si kone u bvela phanḓa . 
Afrika Tshipembe , maitele a mvelele a vhureleli maṅwe a ṱoḓa mbulungo ya zwiṅwe zwipiḓa zwa malaṱwa muvhilini wa muthu . 
4.2 . Pulane ya nyito ya u vhona uri masheleni manzhi a khou shumiselwa ndondolo ya zwifhaṱo kha masipala na u kombetshedza vhulangi ha vhuḓi ha zwiko zwa masheleni , i ḓo bveledziwa ya dovha ya shumiswa kha u engedza u lalama na tshileme tsha ndaka ya zwifhaṱo .
( i ) Mulayotibe sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano ;
Kha tshenzhelo ya ayo mashango izwi zwi vhonala sa u bvelela , zwoṱhe zwi sumbedza mitengo ya u faila ha eḽekiṱhironiki yo khwiṋiswaho kha miṅwaha ya zwino . 
Nyambo dzine dza shumisiwa dzi tea u dzhiela nṱha vhaholefhali .
Zwitshavha , madzangano na vhathu vha shelaho mulenzhe zwithu zwo fhambanaho na u ḓisa zwikili zwo fhambanaho na tshenzhelo ine ya nga thusa kha kuitele .
Ndaulo dzo dzinginywaho ndi mvelelo dza u dzhiela nṱha nga vhuronwane na vhukwamani , hu tshi katelwa tsenguluso ya tekeniki ya masiandaitwa kha vhaṋetshedzi vha ndindakhombo , mazhendedzi na vhaṋe vha phoḽisi . 
Khamphani ya seli a i tendelwi u ita khumbelo ya u ḓiṅwalisa Afrika tshipembe .
U ṋea zwiitisi / vhungani ha nyito dza vhaanewa/ vhabvumbedzwa
Mihasho ya sekhithara i ḓi sala i na vhuḓifhinduleli ha mbekanyamaitele , ndaulo na u maanḓafhadza malugana na mavhusele a masipala , khathihi na ndaulo , vhupulani na vhuitwa ha kushumele . 
U pfesesa hu ḓa nga kha u vha hone
Kha vha lange mbetshelwa ya maitele a khwinesa malugana na mishumo ya ofisi ya Vhalangi kha vhakwamei vhoṱhe . 
1.5 . Khabinethe yo ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Saveyi ya Tshitshavha ya Lushaka 2016 ngei Mamelodi , Pretoria nga Minisita ofisini ya Muphuresidennde Vho Jeff Radebe na Radzimbalombalo-Gute Vho Pali Lehohla .
Ndi nyimele ifhio na pulane dzifhio dza u thoma u shuma ha sisiteme ya nzudzanyululo ?
Dikishinari : Kha vha shumise dikishinari ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Tshanduko dzi fanaho na idzi dzi ḓisa khaedu ntswa , na khaedu ntswa tshifhinga tshoṱhe dzi ḓisa nungo , pulane na zwipikwa zwiswa - zwine tshiimiswa tsha nga vhuelwa ngazwo . 
Zwi tshi elana na muingo wa Afrika Tshipembe sa shango ḽa Afrika ḽine ḽa khou bvelela ḽine ḽa ḓo ṱoḓa thikhedzo nga murahu ha 2020 , Afrika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u imelela tshiko tsha milayo ya ndinganyo na phambano ya dziUNFCCC .
U ṅwala : Ṅwalani bugu ya tshiṱori ni tshi shumisa thempheḽeithi ya tshigeriwa .
Izwo zwiitwaho zwi nga katela , zwi sa gumiho fhedzi kha , zwi itwaho nga murengi ho sedzwa vhuimo ha u ḓilanga , dzinndwa kana mivutshelano , mililo , miḓalo , malwadze , u thivhela khethelathungo na ndaela ya u iledza u endedzwa ha thundu . 
Mushumo wa u sika milayo
Tshumelo ya mabunga i sina mbadelo
U shumisa maṱanganyi u itela ṱhumanyo
Naa izwi zwo kwamisa hani u swikelela maḓi/ ndeme ya maḓi ?
Nḓila idzi dzi nga fhambana na dzi shumiswaho kha zwa vhubindudzi .
Vho Minista vho kunda kha milandu mivhili vha kundwa kha miṅwe mivhili . 
Motengo u langwa nga vhuhulu ha thannge na uri i shululwa lungana .
U vhona uri nnḓu dzi swikeleleye
Maanḓalanga a Vhudavhidzani o Ḓiimisaho a Afrika Tshipembe ha nga ṋei ṱhanziela kana mvusuludzo ya ṱhanziela hu so ngo thoma ha khwaṱhisedzwa arali ho tevhelwa mulayo nga vhuḓalo u bva kha Bodo ya Khanḓiso na Fiḽimu .
Mafhungo a nga shandukiswa u bva kha moudu uno u ya kha uḽa , sa u shandukisa mulaedza u bva kha nyolo u ya kha phara
Khophi dzo sethifaiwa dza Tshiimo tsha Mbingano kana Vhuṱanzi ha Vhudzulapo
U pulana
Arali ho vha na thambo yo raliho muthu o vha a tshi ḓo lavhelela mutheli u ḓivhadzwa uri mbadelo i ḓo itwa nga nḓila ya u shumisa inthanethe , arali zwidodombedzwa zwa bannga zwa vhukuma zwo vha zwi hone kana zwo ṋetshedzwa nga mutheli . 
4 . Vhathu vhe vha tholwa
Vhuimo ha tshiofisi ndi ha uri ' Zwi a konḓa u topola uri ndi mishumo ifhio ine komiti ya wadi ya nga ṋewa yone ' .
*Kha vha thuthe zwi sa ṱoḓei
U dzudzanya u nyeṱulela midia na khoniferentsi dza khanḓiso . 
Hu na nḓila mbili dza mutheo dza u ṱumanya kutshimbidzele kwa CBP na IDP .
Mbadelo dzine dzi sa tshimbidzane na ṋomboro ya referentsi na ṋomboro ya Vhuṋe ya mubadelwa a i nga ṱanganedzwi .
Fhasi ha tshiṱirathedzhi itshi , vhushaedzi na nungo dza vhuṋe vhu ḓo ṱanganedzwa , fhedzi , tsha ndeme nga maanḓa , thaidzo dza tshivhumbeo ( matshilisano , ikonomi , na poḽotiki ) tshi ḓo topolwa na u tandululwa . 
Tshiṱereke itshi tsho dzhiaho tshifhinga tshilapfu tsho ḓisa zwi si zwavhuḓi kha vhashumi , vhatholi na ikonomi yashu nga u angaredza .
Pfufho i ḓa nga murahu ha musi Bannga ya Ḽifhasi yo ṱanganedza mashumele a nṱhesa a shango kha mbumbeo ya zwikolodo .
Kha vha sumbedze hune vha ṱoḓa u nomboro dza u vhambadza na tshivhalo tsha nomboro ya u vhambadza .
Muhasho a u ngo kona u endedza vhagudi vhoṱhe vhane vha tea u endedzwa . 
U khwaṱhisedza adzhenda ya Afrika
Ho sedzwa themendelo 100% ya mutengo wa Tshikimu Madokotela zwao
Ndi lini he maṅwalo a pulane ya wadi a itwa ?
U renga uhu hu fanela u guma kha Muofisiri o hweswaho Vhuḓifhinduleli , Vhalanguli vhahulwane na ḽaiburari dza muhasho . 
( o ) u haṱululwa , kana u sedzuluswa , kha khothe ya nṱha .
CC : izwi zwi nga vha vhaṱanganedzi
Girafu iyi i dzhia zwidodombedzwa kha girafu i re afho nṱha na u ṋetshedza mukumedzo wa girafu u vhonalaho zwavhuḓi wa kushumele kha khwanthaiḽi dzo fhambanaho . 
Ḽiṅwalo ḽi Shumiswaho kha thandela ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi ḽa u ṅwalela zwiteṅwa ḽi vhumba tshipiḓa tsha ndeme tsha maṅwalo a konṱiraka na uri ḽi ḓo vhalwa khathihi na Data ya Thandela , Data ya Konṱiraka , Tshikoupu tsha Mushumo , Mafhungo a Fhethu ha u fhaṱela hone , Nyimele dza Konṱiraka Nyangaredzi na dzo Khetheaho , Zwidodombedzwa na Nyolo . 
Naho hu sina tshivhalo tsho tiwaho tsha
Fhedziha , u khwaṱhisedza mveledziso i re na ndalamo , ndavheleso ya sudzulutshela kha thivhelo ya tshikafhadzo . 
Tshaka dzo ṱanḓavhuwaho dza thekhinoḽodzhi dza vhuthathazwitshili dzi ṋetshedza zwikhala zwa tshaka dzo ṱanḓavhuwaho zwi eḓanaho zwa nzudzanyo dzo tendelwaho kha khonṱiraka na vhaṋetshedzi vha tshumelo ya maḓi na maṅwe mazhendedzi . 
Vhuingameli vhu kha ḓi vha vhukati na u guda muvhigo nahone vha ḓo amba nga ha themendelo dzayo zwine zwa ḓo vha zwi kha Muhasho wa Komiti ya Potofolio kha u ṱavhanya . 
Tshipikwa tsha Mulayotibe ndi u khwinisa tswikelo ya tshumelo ya zwa vhulamukanyi na u vhona uri u swikelwa ha tshipikwa tsha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka tsha u engedza mbambadzo na vhubindudzi khathihi na u vhea Afrika Tshipembe zwavhuḓi ḽifhasini .
Zwi amba uri , a vha na vhuḓifhinduleli ha u tou shuma nga nḓila i vhonalaho kana ha u linda luhura . 
Unger u sumbedzisa uri sa tsumbo mbulungo dza nṱha dza lushaka dzi nga ha u engedza tshikoupu u itela uri hu vhe na mbuelo u bva kha mumono wa ḽifhasi , na kha mbekanyamitele dza ikonomi na masheleni dzine dza tea u sedza kha u khwiṋisa u ya kha nyimele ntswa na u khwaṱhisa zwiimiswa zwapo . 
Kha vha vhea mutibo kha bini , vha ḽi vhea fhethu ha u vhulunga hone zwithu , vha vhulunge hu si na mutibo . 
Ri a zwi ḓivha uri kha vhumatshelo hashu ho lala sisiṱeme ya tsireledzo ya tshitshavha yo fhelelaho i ṋetshedzaho vhuimo ho teaho ha mbuelo kha thuso ya nzudzanyo ya u ya u awela lwa tshifhinga tshilapfu na lwa tshifhinga tshipfufhi kha ikonomi i lepalepaho . 
U shumisa maiti , tsumbo : tshimbila
Kudalele na tshivhalo tsha madalo zwi ya nga phoḽisi ya tshifhinga tshenetsho ya iḽo shango , fhethu , mvelele milayo ya shango iḽo , na tshiimo tsha tsireledzo tshe dzhele iyo .
Zwa zwino Tshikwama tshi shumisa sisiṱeme dza ofhambanaho dza u langa mishumo yatsho ya ndeme , tshumelo dza thikhedzo , khathihi na masheleni . 
A zwo ngo sumbedzwa uri u vhuedzedzwa mushumoni ha muhweleli a zwi nga konḓelelei , kana zwa sumbedzwa uri zwi ḓo vha zwi sa pfesesei na u sa konadzea u vha vhuedzedza mushumoni . 
Zwa vhuṱhogwa vhukuma , ndi zwa uri musi magondo a maimo a nṱha a tshi dzhia tshivhumbeo tsha vhuṱumani ha moḓoro fhedzi , vhushaka ha u bva na u dzhena vhukati ha vhuṱumani ha moḓoro fhedzi na ho ṱanganelaho ha maimo a nṱha , ho ambiwaho tshifhinga tsho fhiraho , vhu tea u ṱanganedzwa . 
Ndangulo ya kushumele
Nyitothangeli : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya tshibveledzwa
Vha ḓise zwi tevhelaho khathihi na fomo yavho :
Uri khuvhangano yo pfumaho i kone u ṱanganedza khuvhangano yo pfumaho zwiṱuku na uri dzi nga vha vhashumisani kha u fhaṱa khuvhangano vhuvhili hadzo , u kovhekana kha tshanḓa tshithihi vhuṱungu hoṱhe he zwa vha zwi naho , he zwa fhira khaho . 
1 . Ndi lungana hune nda ṱoḓa nḓisedzo u bva kha DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi ya u randelwa ha mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi u dovhololwaho ?
165. Maanḓalanga a zwa vhuhaṱuli
Mulayo na Ndaulo zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni
Hezwi zwi fhano u thoma tshiimiswa tshine tsha ḓo ḓivhea nga u pfi Tshiimiswa tsha Afrika Tshipembe tsha Mitambo ya u sa Shumisa Zwidzidzivhadzi . 
Rakonṱiraka a no ḓo bvelela u tea u thoma mushumo nga ḓuvha ḽo bulwaho kha vhurifhi ha u ṱanganedza . 
Ngauralo , miṅwaha ya u thoma i fanela u tou fombe kha u bveledza vhukoni ha vhagudi u itela uri vha kone u pfesesa na u amba luambo ulwo .
Muvhuso u ḓo khwinisa ndeme na tswikelelo ya tshumelo dza mutakalo nga kha u thoma Ndindakhombo ya Mutakalo wa Lushaka ( NHI ) .
Vho Aitken vho tshimbidza muṱangano he vha dovha vha ṱanganedza vhoṱhe vhe vha vha vhe hone . 
Mbudziso ṱhanu kana ṱhanu na nthihi nga u ṱavhanya .
U editha kana u bvisa muhumbulo nga ha mbekanyaaitele dza mvetamveto ya khamphani . 
Mapa wa vhu 42 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Tshumelo ya nnyi na nnyi ndi mutholi a re eṱhe nahone muhulwane kha shango nahone zwi ṱoḓa u isa phanḓa na u vhumbekanya hafhu zwipiḓa zwa ndangulo ya tshiko tsha muthu o khwiniseaho kha dzisisiṱeme na matshimbidzelwe . 
Miṱangano yo raliho ndi yone nḓila i yoṱhe ya u khwinisa ndivho idzi . 
Naho hu na mutsiko wa ṱhoḓea yo khwaṱhiswaho kha zwiko zwa maḓi , zwi dovha zwa sika khonadzeo dzo vhalaho u itela mveledziso ya ikonomi na matshilisano na u lulamisa zwithu . 
Khethekanyo i tevhelaho i ṋetshedza manweledzo a khanḓiso na mishumo ya vhushelamulenzhe nga tshitshavha . 
Hu tiwa sabusidi ya GEP
Nyanḓadzamafhungo wa elekiṱhironiki u lwela u vha wa u thoma nahone wa luvhilosa kha u swikisa mafhungo . 
Nḓila dza vhulavhelesi .
Hezwi zwo katela u sudzuluswa ha fouḽda dza vhalwadze dza miṅwaha i no paḓa miṱanu khathihi na u dubulukheitha faela . 
Ahuna na vhutsireledzi ha mushumo ; muṋe wa fhethu u a thola a dovha a pandela musi a tshi vhona zwo tea . 
Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe i bvisela khagala uri Muphuresidennde u na vhuḓifhinduleli Phaḽamenndeni .
1.11. Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha thanyele mafhungo a si a vhukuma , nga maanḓa u engedzea ha u hashwa ha mafhungo a si a vhukuma a vhana na vhafumakadzi vho xelaho , u hombokwa na vho hahedzwaho kha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano .
Hezwi zwo itwa nga khole u khwaṱhisedza ndivho ya tshiṱirathedzhi ya mushumo wa muvhuso . 
Mavothi a muvhuso a dzula o vulea kha nyambedzano dzi vhuedzaho na vharangaphanḓa vha vhukuma vha nḓowetshumo ya maṱiraka a malasha u itela uri hu ambiwe nga haya mafhungo .
U sikwa ha mishumo ho tiwa kha 11 miḽioni nga 2030 na uri ikonomi i khou tea u gonya kararu uri hu sikwe mishumo iyo .
Mvetamveto ya Yuniti ya Ṱhalusamagudwa
Kha zwiṅwe zwiimiswa zwa ndondolamutakalo zwa mahayani , zwine zwa bveledza tshivhalo tshiṱuku vhukuma tsha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malwadze , mbadelo dza nṱha dza u zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa zwa tshizwino zwino zwi amba uri hezwi a si thandululo i vhulungaho masheleni kha thaidzo ya malaṱwa . 
Izwi zwo itiswa nga vhubindudzi ho bvelaho phanḓa u bva kha khamphani dza ḽifhasi .
Thandululo dzi ḓo ṱoḓa na vhurangeli vhuswa u itela u leludza mveledzo yadzo . 
TSHELEDE YE YA SHUMISWA
Vhukoni vhuhulwane : Zwikili zwa u ṱoḓisisa , u sumbedzisa , vhukoni ha u langula mafhungo , vhubveledzi , u ṅwala muvhigo , zwikili zwa u ṱoḓisisa , na ndangulo ya vhushaka . 
Mbudziso : Vho Phumla Williams ( Muambeli wa Khabinethe o tou farelaho )
Ṱhanziela i si ya tshikhau i bviswa zwenezwo .
4.7.2 Vho Gugu Mtetwa ( U tholwa hafhu ) ;
Ndaka dzo tewaho dzi hone fhedzi u itela u tikedza nḓisedzo dza tshumelo dza muvhuso dza zwino na dza ḽa matshelo , hu tshi tou vha na zwifhaṱo zwine nga u vhambedza a zwi gathi kha u vhetshelwa ndivho dza u vha zwiga na vhufa ha ndeme ha lushaka . 
Vhuendelamashango ha KwaZulu-Natal ho kombetshedza vhushaka ha tshumisano na vhuvhili ha Emirates Airlines na Emirates Holidays . 
Malugana na ndivhotiwa dzo khetheaho dza mbeu , dzo swikelea hani nahone zwingafhani ?
Vhulwadze ha swigiri ndi mini ?
Khaphasithi ya zwiimiswa zwo teaho u tevhedza zwitandadi zwo raliho a zwi fushi kha tsheo ya Vhufaragwama ha Lushaka . 
i wa 1998
Muhasho wa Pfunzo u na pfanelo ya u fhelisa kana u engedza konṱiraka nga u ṋea nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya ṅwedzi muthihi . 
Nomsa u pfana na maapula 6 .
Nga maanḓa , ri ṱola maga e ra a bveledza na nyaluwopfareledzwa ya luambo , ho sedzwa nga kha tsumbo dza izwo zwitshavha zwi vhonalaho zwi na ḓivhazwakale ya luambo i bvelelaho . 
U nyanyula ( fhedzi zwo tsireledzea , hu tshi tevhedzwa vhunṱha na khombo ya maḓi ) zwithu zwa u tamba ngazwo zwine zwa tatamudza zwipfi zwavho zwa u aluwa kha vhushaka ha fhethu , na u mona hune vha nga ḓithomela mitambo . 
fhindula nga nḓila yo teaho U ṋea ndaela dzi sa konḓi
U fhaṱiwa ha Damu ḽa De Hoop ho no bvela phanḓa nga maanḓa . 
Mazhendedzi a vhatsireledzi vha mulayo a khou shuma ḓuvha ḽoṱhe u vhona uri vhavhangi vhoṱhe vha maitele aya a vhugevhenga vha khou farwa .
Vha dzhie phindulo kha zwigwada .
U itela u fhungudza khaedu iyi , muvhuso , nga Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatzhili , u ḓo pfumbudza vhatsila kana vhapulamere vha 15 000 vhane vha ḓo lugisa dzithepe dzi bvuḓisaho maḓi kha zwitshavha zwapo zwavho . [ U vhanda zwanḓa . ]
U ṱamba zwanḓa ndi tshi bva bungani .
Afurika Tshipembe ḽi ḓo vha ḽo tou itisa hani nga 2030 ?
Ni vhe na tshifhinga tshavhuḓi musi ni resituarenteni
Mbekanyamaitele ya vhubindudzi ya zwino i bula uri vhubindudzi ho ṅwaliswaho vhu ḓo shumaniwa naho nga vhabvisi vhane vha vha na phimo ya u kala tshikolodo vha " A " u bva kha ḽiṅwe ḽa mazhendedzi a u kala khiredithi ane a ḓivhea a fhano hayani na / kana a dzitshaka . 
Kholomu dza thothiso ya zwielanaho na thempheretsha ya gesemaḓi dzi ne dza vha na elementhe dzoṱhe dzi tevhelaho : 
Muvhalavhathu
U fhaṱiwa ha dzibada ho bveledza thuso ya zwa masheleni ane a ṱoḓea vhukuma kha zwitshavha zwapo zwine zwa khou ṱangana na ṱhahelelo khulwane ya mishumo na zwikhala zwa vhugudisi . 
Odithi ya ḽivi yo dzhiwaho nga vhashumi ya ṅwaha une wa khou sedzuluswa yo sumbedza uri ndango dza dzifomo dza ḽivi dzi ṱoḓa u khwaṱhisedzwa . 
Kha ndingedzo dza u khwinisa u shumiswa ha tshomedzo dzi re hone , Muhasho wo kwamana na vhashelamulenzhe vho fhambanaho u dzhenisa vhatshinyi kha vhuitwa havho ha ndeme vhune ha nga livhisa kha u fhungudza vhushai nga ngomu zwitshavhani . 
Ndivho ya ndiliso ndi u vhuyedzedza muthu ane a khou ṋewa ndiliso yeneyo kha vhuimo he a vha e khaho phanḓa ha musi hu tshi vha na ndozwo kana tshinyadzo .
_ U shuma fhethu hune ha vha na khemikhala dzi vhangaho khombo kana thukhitha
Nga nḓila iyi zwi a konadzea uri zwigwada zwihulwane ( vhahwelelwa , vhapondwa , mapholisa ) zwi pfe vhu?e ha mawanwa a khoniferentsi .
Kha vha ime u fema lwa mithethe naho i miṱanu vha sa athu femela nnḓa nga tshithu itshi .
U tshimbidza miṱangano zwi ṱoḓa vhukoni ha u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe nga huhulu .
Fhedziha , ri tshi kha ḓi ya kha miṅwaha ya 10 phanḓa ha musi ri tshi swika kha ṅwaha wa 2030 , a ri athu vha tsini na u ita mvelaphanḓa yo linganaho kha u swikelela zwipikwa zwa NDP .
Mutengo wa ole a u tou kwama ikonomi thwii , sa afha mutengo u kha dzidoḽa dza USA , fhedzi phimo ya rengiselana tshelede vhukati ha doḽa ya USA na Rannda na yone i a shela mulenzhe . 
Vhashumi vha fanela ngauralo u pfumbudzwa zwavhuḓi kha mafhungo a pfanelo dza vhuthu na tsireledzo . 
U vhalulula bugu dzo ḓoweleaho u fana na dzo vhaliwaho nga tshifhinga tsha u vhala na vhagudi ( mudededzi u vhala na
Ri ḓo isa phanḓa na u khwaṱhisa vhukoni ha mivhusoyapo hu tshi tevhedzwa Local Government Strategic Agenda ya miṅwaha miṱanu .
A thi tou vha na vhuṱanzi , fhedzi ndi humbula . . . . . .
U shela mulenzhe ha vhafaramikovhe vhoṱhe ndi ha ndeme u itela u vhona uri hu khou vha na nyaluwo ya nḓowetshumo ya tshifhinga tshilapfu nahone ine ya nga bvela phanḓa . 
2.1 U ḓidzhenisa ha vhadzulapo kha maitele a demokirasi
Masipala u tea u tikedza na u leludza tshumisano vhukati ha CDWs na komiti dza wadi .
Hu uri migwalabo nga matshudeni na mbilo zwa pfunzo ya mahala zwi mulayoni kha demokirasi , ho vha na u sa ṱalutshedzwa zwavhuḓi ha ndayotewa kha khuwelelo ya pfunzo ya mahala . 
Musi vhadzulapo vha siho mulayoni vhane pfanelo dzavho dza mutheo a dziho kha khombo ya u nga shakuliswa , muṋe wa mavu a phuraivethe u tea u ya khothe u wana ndaela ya u shakulisa , zwi tshi ya nga Mulayo wa Thivhelo ya u Shakuliswa zwi siho Mulayoni na Mulayo wa Mavu wa u Dzula zwi siho Mulayoni , 1998 ( Mulayo 19 wa 1998 ) .
Yuniti ya Mbekanyamaitele ya zwa ikonomi ya Gwama ḽa Lushaka i na vhuḓifhinduleli ha u lugisela pulane dza iknomi khulwane . 
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tshi ngaho sa nganea ṱhukhu
Nga maṅwe maipfi , mumono wa ḽifhasi sa zwine wa tshimbidziswa zwone zwino , u vhonwa nga vhathu vhanzhi vha re na nḓivho na vho fhaṱuwaho sa nyolo i sa takadzi kha tshaka dza vhashai . 
Dzoṱhe khanḓiso dzi hone kha lubuvhisia lwa Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya rekhodo kana dzi nga , kha zwiṅwe , zwa nga humbelwa nga kha dzikhophi u bva kha Khethekanyo ya Ndangulo ya Rekhodo ya Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya Rekhodo . 
U dzinginya thandululo ya khaedu nga tshifhinga tsha Mathemathiki .
U dzudzanya dzithemendelo malugana na madzina ane a do netshedzwa SAGNC .
Ṱhoḓisiso dza ṅwana nga ṅwaha dzia itiwa na mihasho ya vhashumisi u itela u khusa kha u monithara nḓisedzo ya tshumelo . 
Muhasho wo ita vhurangeli ha Mbekanyamushumo ya u Shuma na zwa Maḓi sa tshipiḓa tsha mafulo a lushaka a u vhulunga maḓi . 
1.6. Maraga ya mbambadzelannḓa ya Afrika Tshipembe
Naho zwo ralo , vhuhwavho kha riṋe ndi vhuhulwane lune vharangaphanḓa vha vhubindudzi vha hayani na vha lushaka vho ḓiimisela u ri shumela kha vhuimo ha u eletshedza . 
Vhulapfu ha netiweke : reshio ya yuniti ya vhudzulo i ela vhulapfu ha netiweke ya bada u elana na tshivhalo tsha vhudzulo vhupo ho bulwaho . 
Ri bva kha 1995 , ri nga dovha ra zwi dzhia nga nḓila i fanaho kha mutsiko wa poḽotiki na nḓila i fanaho kha zwa poḽotiki zwine zwa khou bvelela zwi vha thivhelaho u kona u ya phanḓa ? 
A hu na pfanelo ya mbuelo kana iṅwe pfanelo ya lushaka lufhio na lufhio kha maḓaka a Muvhuso i nga waniwa nga ndaela . 
Mushumo wa muvhuso wa shishi musi hu tshi khou lugiselwa NML , ndi wa u engedza tshivhalo tsha vhaḓivhi vha zwa mutakalo vhane vha netshedza tshumelo,u pfumbudza na vhane vha ita ṱhoḓisiso ya zwa mutakalo .
Sisiṱeme ya vhuendedzi i pika u fhungudza zwithithisi kha kutshimbilele kwa vhanameli na thundu , u ṱavhanyisa luvhilo na tshumelo , ngeno hu tshi khou tendelwa khasiṱama u ḓikhethela lushaka lwa vhuendedzi kana u ṱanganyisa tshaka dza vhuendedzi . 
Thikhedzo ya mugudisi na vhaofisi tshifhinga tshoṱhe
GEMS yo thoma Mbekanyamushumo i Langwaho ya Ndondolo ya Maṋo ya 2013 .
Tshiedza tsha mveledziso tsha muvhuso wapo
ṰHINGO DZA THUSO
Musi muvhuso u tshi ḓo thoma tshumelo idzi , a hu na vhuḓiimiseli ha u thoma vha nyanḓadzamafhungo ya Muvhuso . 
Bono ndi ḽa u vha na sekithara ya vhulimi ya vhuthihi , i bveledzeaho na u vha na mutsindo , kha zwitshavha zwa mahayani zwine zwa khou bvelela zwine zwa vha kha ndinganyo na mvelo . 
Vhurangeli vhune ha nga sa honoho vhu anzela u vha na tshivhumbi tsha u maanḓafhadza tsho khwaṱhaho . 
Bonasi dzo badelwaho miraḓo ya dzikhamphani na madzangano a shumisanaho .
U davhidzana na vhalambedzi u itela u khwaṱhisedza . 
Vhunzhi ha vhuongelo ha tshiṱiriki vhu re hone ho sedza senthara dza shishi . 
Ndi nnyi a no dzula hayani
Tshiṅwe tshipikwa tsha ndalukanyo iyi ndi u bveledza vhagudi vha zwa vhurereli vha vhutshilo hoṱhe vhane vho ṱamiwa nga nḓivho ya u ṱahisa na u fara khanedzano nga mafhungo a iteaho zwino kha nyimele ya Afrika . 
Vha ṱuwe na vhufaedzi u fana na ID musi vha tshi ya u dzhia garaṱa yavho .
Muvhuso u tikedza makumedzwa aya lwa mulayo , nahone nyambedzano dzi khou bvelaphanḓa nga ha nḓila dza u zwi lambedza . 
Mushumo wa vhuraru wa u ḓiimisa nga woṱhe ndi khwaṱhisedzo ya uri maitele a hone a u tandululi phambano . 
Maṅwe a aya mafhungo a nga vha o dzudzanywa hu tshee na tshifhinga nga vhomakone vha CBP .
Ho sedzwa thendelo u thoma
Kanzhi vhathu vha anzela u dzudzanya ḓuvha ḽavho hu tshee na tshifhinga nahone zwi vha zwi si zwavhuḓi u lavhelela uri vha kombetshedze muṱangano u songo lavhelelwaho kha ḓuvha ḽavho ḽi re na zwithu zwinzhi .
Tshumelo dza zwidulo vunduni zwa zwino dza dzudzanywa nga ḽeveḽe tharu : ya mutheo , ya vhukati , na yo khwiniswaho . 
Ri tshi ya phanḓa , vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe vhu khou ṱuṱuwedza uri vhu tevhedze Mashumele Avhuḓi aKhoudu kha vhukwamani nga tshavho lwa mbuno mbili . 
Ri thusalea u bva nga dzi 15 Nyendavhusiku 2014 musi feme dza zwibveledzwa na nḓowetshumo dzi tshi vala lwa ṅwaha .
Hu na tsumbo nnzhi dza madzangano , vhathu , vhatsila na vhuṱambo he ha shumisa maitele a vhusiki u itela u thoma u amba nga ha mafhungo a phodzo na ndifho . 
dzi nga tikedza mukhantseḽara kha u tandulula phambano , dza ṋetshedza mafhungo nga ha kushumele kwa masipala ;
Ndozwo ya phaḓaladzo kha nyimele ya muḓagasi na maḓi . 
KOMITI DZA WADI DZI NGA SHELA MULENZHE HANI KHA ḼIGA IḼI
Khaedu khulwane dza Western Cape na shango ḽa Afrika Tshipembe nga vhuphara ndi u fusha ṱhoḓea dzino dzula dzi khou aluwa dza zwikhala zwa dzinnḓu . 
Tshiitei : Sesheni yo tiwaho nga tshifhinga tsha phurosese ya CBP , nga tshifhinga tshine tshi / zwishumiswad zwa nga shumiswa .
Vhakolodi vha imelela tshivhalo tshi kolodiwaho nga zwiimiswa zwa muvhuso , nahone hu tea u dzhiiwa maga maṱanu a u kuvhanganya zwikolodo zwo salaho kana u wana tshivhalo nga iṅwe nḓila he zwa tea . 
U amba nga ha vhungoho ha zwa ikonomi na matshilisano zwine zwa ita madungo maṅwe a vha re khomboni vhukuma tshitshavhani . 
2.1 . Khabinethe i fhululedza Banyana Banyana kha u wina Tshiphuga tsha Dzingweṋa dza Vhafumakadzi dza 2017 COSAFA nga murahu ha musi vho fhenya nga 2-1 kha makhaulatshele vha tshi khou tamba na Zimbabwe ngei Bulawayo .
ZWIBVELEDZWA NA ZWISHUMISWA ZWO THEMENDELWAHO ZWA ṄWAHA U THETSHELESA NA U AMBA
Kha muya wa u kumedzela Tsedzuluso iyi kha Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela , Khorotshitumbe i humbela sekithara dzoṱhe dza tshitshavha uri dzi lavhelese muvhigo uyo , dzi dzhenelele kha bembela ḽa u pembelela Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo na u thusa kha u itwa ha nyambedzano dza lushaka dza tswikelelo na khaedu dzashu .
Vhambedzani ipfi ḽa ṅwana ni sedze uri kana notsi dzi nṱha na kana fhasi kana dzo dzula fhethu huthihi na . 
Mvelelo dzine itshi tshitshavha tshiswa tsha ḓo vha nadzo kha vhutshilo ha matshilisano dzi nga si kone u topolwa kana u elwa zwa zwino . 
Tshivhalo tsha wekishopho dza tsireledzo kha vundu dzi tshimbidzwaho nga sekhithara ya NGO . 
U tevhedza muzika luraru kana luṋa .
U ṋetshedza u ṱolwa ha mulayo ha mbekanyamaitele na mulayo . 
Milayo ya ndondolo yavhuḓi ya ṋayo
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI/ ZWIKILI Nyito dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na vhege iṅwe na iṅwe kha masia a Luambo na dziṅwe ngudo .
u ya kha tshiṱitshi tsha radio yapo u anḓadza maitele nga u humbela tshifhinga kha tshiṱitshi tsha u eletshedza tshitshavha nga ha zwiteṅwa , na u humbela tshitshavha uri tshi ṋee muvhigo na dzina ḽa muthu / vhathu vhane vha nga kwamiwa na zwidodombedzwa zwa vhukwamani .
U ṅwala e-meiḽi hu tshi tevhedzwa ngona ya maitele kha u ṅwala
Vho vha vhe nḓilani ya uya France u thusa Britain tshifhinagni tsha Nndwa ya u Thoma ya Ḽifhasi .
Mabindu na miṱa zwi khou konḓelwa u ḓowela miholo i tsaho na ḽevheḽe dza zwikolodo zwi songo tsireledzeaho . 
Ndeme ya u sudzuluwa ha phimo ya nyingapfuma i langulwa nga u langula tshifhinga tshi sa sudzuluswi tsha u ṱanea ha nyingapfuma . 
Mutevhemuṱoli wa Dzangano ḽa Mutakalo wa Ḽifhasi wo shumiswa kha u khwiṋisa khwaḽithi na tsireledzeo zwa tshumelo dza thyetha . 
Mmbi yo ḓidzhenisa kha mvusuludzo . 
2.4 Nḓila dza mveledziso kha tshitshavha
Hoyu ndi mugaganyagwama une a huna tshikhala tsha u engedzedza , naho huna zwikhala zwa ndeme zwa tshanduko . 
Tshumelo iyi ndi tshumelo ya awara dza 24 ḓuvha ḽi ṅew na ḽi ṅwe nahone ndi ya muthu muṅwe na muṅwe a ṱo ḓaho u vhiga vhugevhenga na zwiito zwa vhugevhenga nga luṱingo nga u ṋea mapholisa vhuṱanzi vhune ha nga thusa u thivhela vhugevhenga , kana ha thusa kha ṱho ḓisiso ya vhugevhenga .
Nga yeneyo nḓila , tshelede ine ya khou thengathenga i khou lavhelelwa u vhuedza shango zwi tshi ya nga mbuelo ya zwivhambadzwannḓa , fhedzi mashudumavhi a zwo ngo ralo kha nyimele ya Afrika Tshipembe , nga maanḓa musi hu tshi ṋetshedzwa zwithivheli zwa tshivhumbeo tsha ikonomi i yaho phanḓa . 
Mvelelo dzo fhelelaho dza maitele aya na u litshedzela tshoṱhe kha dzheomofoḽodzhikhaḽa na a hayiḓiroḽodzhikhaḽa zwi na mvelelo dzi si dza vhuḓi nga tshifhinga tsha muḓalo . 
U ṱusa u bva kha 999
Thaidzo dzo vhangiwaho nga u ḓala lu kalulaho a dzi engedzedzi dzilafho ḽo khwaṱhaho na u ṱanganela nga huswa ha vhatshinyi kha tshitshavha . 
1.4.1 Vhuimo ha Mutheo..................................................................................................................................6
Hulisani na u ṱhonifha vhabebi vhaṋu .
-- U bvisela khagala
Zwino ndi ya phanḓa na u shumana na mbudziso ya u lavhelesa kuitele . 
Mushumo wa Mumaki Muhulwane sa mulanguli wa sia ḽiṅwe na ḽiṅwe i kwamaho u makwa ha bambiri ḽa mbudziso zwo ombedzelwa . 
Musi ho sedzwa thaidzo dzo alaho , vhugudisi ha vhashumi vha u kunakisa na vhashumi zwavho ndi ha ndeme vhukuma . 
Ri tea u vha na vhukoni ha u shuma nga fhasi ha mutsiko nahone ri tea u ḓilugisela u shuma awara nnzhi . 
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho .
Mugaganyagwama wa masipala u sumbedza ṱhoḓea dza tshitshavha sa zwe dza sumbedzwa kha IDP .
Mawanwa a kona u shumiswa u vhiga kha vhashumisani , kha vha ite themendelo u itela u khwiniswa ha mbekanyamushumo , na u itela u kovhekana ngudo na maṅwe mashango . 
vhuṱanzi ha vhuṋe ha tshithu
Nṋe ndi pfi Wayne Shirley , Ndi mufarisa musumbedzi wa zwifanyiso wa u languala ngei US , mulangi wa kale wa tshumelo dza gese na muḓagasi .
Mueni o rambiwaho u amba nga ha mishumo i takadzaho
U ḓo shuma na Muvhuso khathihi na zwiimiswa zwa tshitshavha u swikela mvelaphanḓa . 
Thimu yashu i tshi khou wina .
Arali zwi tevhelaho zwi songo dzheniswa kha vha ḓadzise mutevhe :
Na riṋe nangoho ro humbula uri gurannḓa yashu a i nga timatimi tshirunzi na u ganḓisa kuvhonele kwashu kwa zwine zwa khou bvelela kha shango ḽashu . 
Nga u khwaṱhisa mutheo uyu na u fhaṱa maburoho a ikonomi vhukati ha ikonomi dzo no bvelelaho na ikonomi dza vhuvhili , muṅwe na muṅwe u ḓo vhuelwa . 
Muofisiri wa maḓaka a nga , hu si na ḽiṅwalo ḽa u fara , u imisa , u dzhena na u setsha tshiendedzi tshifhio na tshifhio kana u setsha tshifuwo tshi hwalaho muhwalo tshifhio na tshifhio ine a humbulela nga nḓila i pfeseseaho uri i khou shumiswa kana yo shumiswa kha u ita vhutshinyi . 
Hu na hezwi muhumbuloni , tshiimo tsha muvhalelano tshi vhumbwa nga zwipikwa zwiraru . 
Phosho iyi ya karusa Sankambe .
Vhugudisi ha khwine na khoso dzo teaho dza phungudzo na u bveledzulula malaṱwa dzi fanela u thomiwa . 
Ni songo ṱuṱuwedza mazwifhi na vengo .
Khabinethe i ṱanganedza u bviswa ha Ndingo dza Lushaka dza Ṅwaha nga Ṅwaha dza 2013 ṋamusi nga dzi 4 Nyendavhusiku 2013 , zwine i tou vha thulusi yo teaho kha u thusa Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo u vhona kushumele kwa mvelele dza magudele na u ḓo kona u khwiṋisa ndeme ya pfunzo .
U thetshelesa na U amba Nyambedzano kha luambo lune lwa gudwa ngalwo ( tsumbo : vhudavhidzani ngomu kiḽasini )
U sikwa ha mushumo wa u rangela wa Muvhuso malugana na vhukalandeme une wa ḓo tendela u waniwa ha mavu ha tshiṱirathedzhiki nga ngomu kha sisiṱeme ya tshandukiso ya mavu ya mbemba tharu . 
Ndangulo ya tshikwama tsha u thusa kha gomelelo tshi itwa nga kha khetheknayo iyi . 
Zwenezwo , vhashumisi vha nyendedzi vha tea u dzhiela nṱha mafhungo a nga ha tshifhinga tshine u vha maḓini ha nga vha tshone a ndeme yo imaho ngauri musi vha tshi haṱula u tea ha maḓi u itela vhufuwakhovhe . 
Pulane iyi i ḓo iswa kha vhadzulapo nga nḓila i no fana na zwa pulane yo tendelwaho kha muhasho wo fhiraho nahone ho tou dzhiwa zwipiḓa zwiṅwe fhedzi u ita pulane ntswa . 
SASSA i nga ṋanga uri mundende wavho u sedzuluswe .
MaAfrika Tshipembe sa nga misi vha tea u pembelela na u tikedza thimu dza lushaka .
2.3 Khabinethe yo tendela u nangwa ha Minisiṱa wa Tshumelo ya Vhulamukanyi na Vhululamisi na Minisiṱa wa Mapholisa sa vha re na vhuḓifhinduleli kha u khunyeledza vhuḓifhinduleli ha Muvhuso u ya nga tshiteṅwa 9(2) tsha Mulayo wa u Thivhela na u Lwa na u shengedzwa ha Vhathu , 2013 .
Mahoḽa ro ita zwo tshewaho nga SADC u thusa vhurangaphanḓa ha Zimbabwe u wana thandululo ya khaedu dza zwa poḽitiki dzine dza vha hone .
bugundaula ya tshifhinga nyana yo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Muno ( arali i hone )
Ḓivhamaipfi
Nga kha u fhaṱa zwiteṅwa zwa matshilisano nga ngomu kha tshiṱirathedzhi , khamphani khulwane dzi nga dzudzanyulula dibeithi nga ha mushumo wadzo kha tshitshavha . 
Naho hu na uri tshiṱori tshiṅwe na tshiṅwe tshi amba nga mafhungo aneyo , maṅwe a mafhungo a bva kha tshiṱori u ya kha tshiṱori . 
Ndi wa u vhekanya manweledzo a mafhungotsivhudzi a no bva kha mishumoitwa ya CBP .
TSHIVHUMBEO TSHA NDANGULO YA GCIS
2.1 Mihumbulo mihulwane
Fomo dza khumbelo dzi sainiwe nga muthu o tiwaho lwa mulayo ane a vha muthu a ne a ḓo kwamiwa nga Muṅwalisi nga zwoṱhe zwi yelanaho na khamphani .
Mbadelo yo fhelelaho ya nḓisedzo ya maḓi na soredzhi , sa tsumbo , i a engedzea zwi tshi bva kha vhutsitsikani , hune ha vha na ṱhoḓea dza u dzhenisa dziphaiphi khulwane dzine dza ḓura . 
Bugu iyi i dovha ya dzhiela nṱha na u shumisa phurogireme dza vhugudisi na u fhaṱa vhukoni na ngudo na ṱhoḓisiso .
Kushumisele kwazwo ku fanela u langulwa . 
Redzhisiṱara ya Lushaka i shumaho nga mutshini ya Zwiko zwa Orala ndi elementhe ya ndeme ya mbekanyamushumo . 
Tshenzhelo kha u konisa na u ranga phanḓa maga o thomiwaho u khwinisa kushumele kwa tshiimiswa , u fhaṱa tshumisano ya tshifhinga tshilapfu u mona na khethekanyo tharu dza muvhuso . 
Zwi dovha zwa ombedzela u phaḓalala ha vhadzulapo kha wadi dzo bulwaho , zwine zwa ṋea muvhali nḓivho ya uri wadi iṅwe na iṅwe yo vhumbwa hani u ya nga tshigwada tsha miṅwaha , tshiimo tsha mushumo na vhathu vhaswa kha wadi iṅwe na iṅwe . 
2.6 U thoma maitele a tswikelelo na u kovhekana mbuelo 14
Zwibveledzwathangeli zwa Mafhungo , sa maitele a zwithu , u dovha u toolola mbuno / mafhungo
U shuma kha vhuthihi zwo dovha hafhu zwa vhonala ino vhege musi hu tshi khunyeledziwa thendelano ya miholo ya fhasisa ya lushaka na kha maga a u dzikisa vhushaka ha vhashumi .
Sa tshipiḓa tsha fulo ḽa nḓivho , Vhege ya Tsireledzo ya Vhana i ḓo rwelwa ṱari khathihi na khuvhangano ya Vhana vha dzitsiwana , vha re khomboni na Vhaswa ( OVCY ) nga dzi 27 Shundunthule kha Inkosi Albert Luthuli ngei KwaZulu-Natal .
Gireidi ya 8 : zwiṱori -5 - 7 ( tshiṱori tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u vha na masiaṱari 3 - 5 )
Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-madiba ṋamusi , kha ri dovhe u ḓivhofha kha u fhaṱa vhumatshelo ha khwine ha maAfurika Tshipembe vhoṱhe , vharema kana vhatshena .
Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka dzi na vhuḓifhinduleli ha u rera , u hanedzana na u khwinisa Milayotibe .
Ngudo ya Vhutshilo
Ro shandukisa vhulimi uri ri ite uri hu vhe na mutikedzelo wa tshaka dzoṱhe dza thengiso dza ndeme dza vhulimi . 
U khwaṱhisa u thoma u shumisa pulane dza HIV na AIDS dza mihasho ya Muvhuso . 
Kha miṅwaha i si gathi i tevhelaho zwi nga konadzea u renga TV ine ya ḓa i na dikhouda nga ngomu hayo .
Zwidodombedzwa zwa
1-2 U ṅwala na U ṅekedza
Khovhekanyo ya vhukale ya phiramidi i sumbedza u ṱanḓavhuwa ha zwigwada zwa vhaswa hu na u engedzea hu vhonalaho ha vhukale ha vhukati kha zwigwada zwa vhanna , zwine zwa nga ṱaluswa kha mupfulutshelo wa vhukale ha vhanna vhane vha shuma . 
Zwiṅwe zwitshavha zwo vhiga nga ha khuḓano vhukati ha zwa u thivhela malaṱwa na mbuyedzedzamalaṱwa , saizwi izwi zwivhili zwi tshi nga ṱaṱisana kha zwa thikhedzo ya mbekanyamushumo , vhashumi na mugaganyagwama wa zwiko . 
Tshifhinga tsha zwino tshine tsha kha ḓi ya phanḓa ( kana tshi sa gumi ) tshifhinga tsumbo : U khou ṱalela theḽevishini zwino .
Kha luṱa lwa u pulana vhashelamulenzhe vha ḓo waniwa nahone hu tea u tholiwa vhashumi vho teaho vha re na vhukoni u khwaṱhisedza uri thandela i a bvelela .
U sa shumiswa ha mbekanyamaitele ya ndangulo ya mihwalo yo kalulaho nga nḓila i fanaho nga vhaṅwe vha vhalangi vha senthara dza Muhasho wa Tsireledzo ya Vhadzulapo . 
Luṅwalo lu tea u vha na hezwi :
U ita ndovhololo
4.123 Mulayo une wa ṱolwa u kha ḓi vha kha bugu ya mulayo wa phalamennde , na uri miṅwe milayo yo shumiswa u itela u tandulula thaidzo nga ha vhuloi .
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana , a fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Revenue Service , hu saathu fhela maḓuvha a 30 .
Mbadelo dza u pfukisela na dzone dzi nga pfukiselwa phanḓa . 
tsaino dza muimeleli na Muhulwane wa dzangano dzi tea u vha dzi magumoni a Fomo ; na
Tsedzuluso
Kiḽoso iyi i ṱoḓa u langula zwa u voutha kha zwiṱitshi zwa vhukhethelothendeleki . 
Mbambadzo na zwiṅwe zwine zwa ṱanganedzea - ndaka dza zwa masheleni iṅwe na iṅwe yo fhungudzwa musi hu na vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha uri ndaka yo fhungudzwa . 
U shuma
Ri ita khunguwedzo kha vhadzulapo vhoṱhe uri vha pembelele , u alusa na u tsireledza Ndayotewa yashu .
U ḓivhadza mishumo ya maiti
Dairekhithoreithi ya Mbilaelo yo ßiimisaho
Maṅwalo a migaganyagwama a wanala tshitshavhani nga tshifhinga tshine a swikiswa ngatsho nga Minisita wa zwa Masheleni kha Phalamennde . 
Muvhuso u ḓo vhetshela thungo phesenthe dza 30 dza khethekanyo dzo teaho dza ngwano nga muvhuso u tshi itela u renga kha dziSMME , dzikoporasi khathihi na mabindu a zwikolobulasi na mahayani . [ U vhanda zwanḓa . ]
Milayo ya khethano na maitele a zwithu o bvaho kale na kale , tswikelelo ya na vhuṋe ha mavu zwi tshe zwo phaḓalalesa . 
Milayo ire kha tshikalo tsho khetheaho tsha ndingo yo thomiwaho nga ḽikumedzwa 3101 ( XXVIII ) u itela u phaḓaladzwa ha zwibviswa zwa maitele a u bveledza mulalo i tea u dzhiiwa sa mutheo wa tshoṱhe wa u itela iṅwe tsedzuluso . 
Hu tea u vha na khwaṱhisedzo kha u ṅwala hu si na u dzhia sia na milayo ya vhuḓifari i tevhelaho . 
Nzulele dzine dza nga kwama kutshimbilele kwa thandela khathihi na u bvelela hayo .
Komiti dza wadi dzi vhiga misi na misi kha tshitshavha
Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha khumbelo .
Vhanwe vha vhashumi vha na vhukoni ; 
matheriala o kuvhanganywaho kha memori na zwi re ngomu zwi a bvisiwa kana zwa khwiniswa musi zwi tshi ṱoḓiwa nga u ralo nga SARS . 
Sa zwe zwa sumbedziswa kha Muvhigo wa u Fhedzisela wa Khomishini , madzheno a kha mulayo a sumbedza uri tshiṅwe tsha zwipikwa zwa Khomishini tsho vha tsha u ita uri : 
U shumisa thangelavhuimo ( ḽikonanyi [ prepositions ] ) tsumbo : fhasi ha , nṱha ha , tsini na , ngomu ha , O ḓa na Maemu , O ṱuwa nga bisi .
Vhunzhi ha zwishumiswa zwa mutakalo hu re hone ndi madumba nahone a hu ṋei tshumelo dzi linganaho .
" Vhupo uvho ho vha vhu si na maḓi lwa miṅwaha mivhli yo fhiraho .
Ni wane ni talele nga fhasi ḽiitiḽianzeli ( ḽihulwane / ḽi no wanalesa ) .
U tholwa na u londola vhashumi vha ndangulo ya masheleni vha re vhukoni ndi ṱhoḓea ya ndangulo ya masheleni yo khwiniseaho muhashoni . 
U sika nḓila dza vhudavhidzani dza fomaḽa dzi sa dzhii sia na tshumisano vhukati ha tshitshavha na khoro .
Khumbelo ya u ibvula u vha mudzulapo wa Afrika Tsh
Hu na maitele o thomiwaho a u shumisa dzikhamphani dza tsiredzo dza phuraivethe . 
Khabinethe i hulisa na u dovha u elelwa miraḓo ya South African Native Labour Corps vhe vha xelelwa nga matshilo avho nga tshifhinga tsha khombo ya maḓini ye ya vha i sa athu vhuya ha vha na i no nga yone kha ḓivhazwakale ya zwa mmbi Afrika Tshipembe .
nyangaredzo : nga u angaredza tsha u fhedzisela
U khwiṋisa Tshumelo dza Shishi dza Dzilafho u itela u khwiṋisa tshifhinga tshau fhindula zwi kha ḓi vha zwa ndeme . 
U tambudzwa lwa tshiṋama a zwi ngo tendelwa na uri a zwiho mulayoni .
Arali zwa nga itwa nga nḓila ya u dzhenelela nahone i katelaho nnyi na nnyi maitele a u bveledza tshiṱirathedzhi a nga thusa kha u ṱalusa kudzhenele kwa zwithu nga nḓila ya u tou humbulela nahone i re na vhutumbuli khayo zwine zwa nga ponyisa u shaea ha zwibveledzwa kha vhunzhi ha khanedzano dza mafhungo . 
Tsha u thoma , ro kuvhanganya u sika mishumo kha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muvhuso , hu tshi katelwa na mabindu a muvhuso .
Maitele ashu zwenezwo a tea u vha u fhaṱa khaphasithi , u shumisa zwiko zwashu nga nḓila i bveledzaho , na u shumela u swikela ndivho dzashu dza mbekanyamaitele . 
Milayo ya halwa kha vhunzhi ha maḓisi i na u fhungudzwa ha tshinyalelo i elanaho na halwa sa tshipikwa tshihulwane . 
Fhasi hu tea u vha ho fanela mutevhe wa mitambo ine ha nga i ṱanganedza . 
Lulu a humbela vhabebi vhawe uri vha mu rengele tshikeitibodo sa mpho ya Khirisimusi fhedzi vha hana .
Nga nṱhani ha izwo ofisi a dzi koni u vhulunga dzimbalombalo dzo teaho kana u tshimbidza tshumelo zwavhuḓi . 
Zwi nga dovha hafhu zwa wanisa matheriaḽa a mbambadzo nga fhasi ha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muvhuso nga khumbelo ya tshiimiswa tsha muvhuso tshenetsho . 
Tshelede ine zwe vhukuma i nga wanala murahu yo katelwa kha notsi . 
2 . U shumiswa ha Mbekanyamushumo dza ndeme
Ṅwalani nomboro na ṱhoho ya mafhungo ya maanea aṋu zwavhuḓi . 
Hu na khonḓela ṱhukhu kana i siho u bva kha sisteme ya tsireledzo ya muvhili , vhuakhwa vhu na vhukoni ha u thoma ṱhasela nga nungo muvhili na u vha khombo . 
Masumbi : tsumbo , itshi , tshiḽa , uyu ( tsumbo , Ndi tshidulo tsha nnyi itsho ? )
Thandela ya zwa Vhudzulo ya Vhashumi vha Migodini
Bege dzavho dza pakiwa nga matsheloni .
Vhathu vha shela mulenzhe nge vha thoma vha vhudzwa uri ho tshewa zwifhio nahone ho no itea mini .
Awara dza u shumisa dzi songo tiwaho : Nga mathomo a awara dza u shuma dzi songo tiwaho , zwo ḓo vhoniwa uri kha dziṅwe ofisi , vhathu vha si vhanzhi vho dalela ofisi nga murahu ha awara dza ofisi . 
Muraḓo wa vhuraru wa phanele , ane a vha dokotela wa malwadze a muhumbulo , a nga tholiwa nga khothe musi muhumbulelwa o ita khumbelo . 
U thoma mafulo a ṱhuṱhuwedzo ya mutakalo wa zwa mupo na tsivhudzo ya ndondolo ya mutakalo na pfunzo . 
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz .
Hezwi zwi katela u ṱola arali milayo , mbekanyamishumo na phoḽisi zwi tshi khou thoma u shumiswa na uri zwi khou shuma hani .
Khoudu dzi lusa u ṱuṱuwedza mushumo wa vharema kha maimo a ndeme kha mashumele a khamphani . 
Vhona uri mbekanyamushumo dza u lwisa tsiku dzi a shumisana u itela uri ri kone u shuma zwavhuḓi uri hu sa vhe la u lodzwiwa ha tshelede na u itwa ha tshithu tshithihi nga zwigwada zwo fhambanaho ; na u
Fomo RF3 , i ḓadzwe na u diswa nga mbili
Data ya tshisaintsi ine ya sumbedza u Mushonga wa u Ilafha zwifuwo une vha khou ṱoḓa u u ṅwalisa wo lingedzwa na u lingiwa uri u a shuma .
Mme vha bika zwḽliwa .
Ri ṱoḓa u phalala hu sedzaho kha dziṅwe dza lufharahara lwa ndeme dza vhanameli na dza vhuendi ha u tshimbidza thundu . 
U fhindula mbudziso
1 . MARANGAPHANḒA
Tshinyalelo ya masheleni ya malugana na tshumiso yo dalaho na ndondolo zwi do itwa uri zwi badelwe nga vhashumisi vhothe , hu tshi katelwa ngomu na ndimo .
U vhala na U ṱalela
khamba yanga , nohone a i swiki hune ya si tsha nndingana .
U dovha u bveledza lushaka lwa ḽitheretsha nga kuṅwalele kwa vhone vhane ( hune zwa vha zwo tea )
Ngeno tshivhalo tsha mbuelo ya mundende 2,5-miḽiyoni nga 1999 , nga 2008 hezwi zwo gonya u swika kha 12,4-miḽiyoni .
Khoro iḓo vhona uri huna nḓila dza u dzulela u ṱola nahone tshigwada tsha u sedza na u ṱoḓisisa vharengi vhane vha khou ita zwiito zwenezwo zwi siho ho mulayoni . 
Ri tea u vusuludza vhuḓikumedzi hashu ṋamusi , uri ri ḓo amba nga ipfi ḽithihi ri tshi amba nga mbofholowo , u shumisana u itela dakalo ḽa vhoṱhe ḽine ḽa tea u ḓiswa nga mbofholowo , u shumisana u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽine ḽa vha na mbonelophanḓa nthihi , ri ambe uri ri roṱhe , ri tshi shumisana - ro neta nga zwoṱhe zwe zwa ita uri shango lashu ḽi vhe na zwo vhifhaho ḽi dovhe ḽi imele zwo vhifhaho na zwi nengisaho vhathu !
Zwi katela zwiimiswa zwine zwa vha na vhuṋe ha vhalanguli kana vhafaramikovhe kha tshiimiswa tsha u vhiga , kathihi na zwiimiswa zwine zwa kovhekana vhashumi vha ndeme na tshiimiswa tshi vhigaho . 
Kha vha swaye vhukati ha fiḽipitshati kana bammbiri ḽa buraweni kha luvhondo , u imelela tshitshavha .
4.2 . Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi ya Afrika i ḓo farelwa Ḓoroboni ya Kapa ubva nga dzi 3 u swika dzi 5 Fulwi 2015 fhasi ha thero ine ya ri : " Kale na zwino : U humbulwa hafhu ha Vhumatshelo ha Afrika "
Vhabebi vhoṱhe na vhaunḓi vha ṱuṱuwedzwa u tikedza vhana vhavho kha ndugiselo dzavho .
Tshine tsha fana kha muṅwe na muṅwe tshithihi tshi bva kha mivhigo yoṱhe iyi na ngeletshedzo ndi , u hana ha vhathu u dzhenela kha nyambedzano idzi , kana u sa tendelana havho na muhumbulo woṱhe , na uri hezwi zwo vha zwa mbuno dzo pulaniwaho . 
Vhunga vho vha vhone vharangaphanḓa vha kutshimbidzele kwa CBP wadini dzavho , vha ḓo vha vho shomedzwa nga mafhungotsivhudzi a u pulana khathihi na nḓivho ya tsheo dza u pulana wadini iyo lune vha ḓo imela mivhundu ya vhonkhetheni yavho nga nḓila kwayo .
Ndi hunzhi he , naho ho vha na zwidodombedzwa zwinzhi zwe zwa bvela khagala kha Khomishini ha sa vhe na thandululo ya tshihaḓu nahone yo leluwaho . 
Avho vhane vha dzudzanya mazhendedzi aya a lufu vha hana u bvisela khagala vhuṋe ha vhana vhavho vha ofhisaho . 
Kha u thoma ha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka , ṱhaṱhuvho ya shishi ya zwibadela zwa muvhuso i ḓo tshimbidzwa nga kha Tshumisano dza Phuraivethe dza Tshitshavha .
Ri tshi shumisana na mashango ane a khou bvela phanḓa , muvhuso u ḓo sikela vhaswa mishumo yavhuḓi nahone i no vhuedza . 
Tshiimiswa tsha u kunakisa maḓi a mashika tsha masipala wa Prince Albert tsho swika he tsha dzhiiwa sa tshine tsha sa fushe . 
U ṅwala vhurifhi vhu fhelekedzaho khumbelo ya mushumo na ḽiṅwalovhuṋe
U thoma u shumisa ḽikhathi ḽa ' ndi ' na ḽa ' ndo ' musi a tshi ṅwala .
O sumbedzisa ndivhuwo dzawe kha tshivhalo tsha tshavhuḓi tsha vho ḓaho na u amba uri ḽevele ya tshivhalo tsha vho ḓaho ndi tsumbedzo ya vhuḓiimiseli na bono ḽa ḽi fanaho ḽi yaho kha u ṱhuṱhuwedzo ya vhuvhusi havhuḓi kha dzhango . 
( d ) u tendela u tshadzha thwii kha Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Lushaka , nga nnḓani ha Mulayotewa wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 214 u tshi khou ṋea maanḓa a u tshadzha thwii .
Ṱhanziela dzi ḓo ṋetshedzwa vho dzhenelaho , zwi tshi bva kha u bvelela nga murahu ha musi muthu o fhedza khoso . 
1 . U thivhela
OFISI KHULWANE Kha vha Kwame Vho Ntheki/ Mantwa/ Phumudzo Luṱingo : 011 355 7846/ 355 7845/ 355 7716 Luṱingothendeleki : 082 336 3123/ 082 469 3123/ 076 480 3979
Arali i Kha ri vhale nḓowelo mbuya ni ite thiki ( ) , arali i nḓowelo mmbi ni ite tshifhambano ( ) .
Hu si kale nga murahu ha u fhela ha fulofulu , vho vha vho iledzwa vho na u dzhenela miṱangano na u bva nnḓa ha Johannesburg lwa miṅwedzi ya rathi . 
Zwine vha tea u ita
Team SA ndi ṱhuṱhuwedzo kha vhaswa uri vha dzhenelele kha mitambo uri vha kone u shandukisa matshilo avho a vhe khwine .
Nga Luhuhi uno ṅwaha , muvhuso , vhubindudzi , zwa mishumo na vhaimeleli vha tshitshavha ho vha na u khunyeledza thendelano ya u tandulula masiandaitwa a tshiwo tsha zwa ikonomi ya ḽifhasi kha ikonomi ya zwa dzindaka . 
Rakhonṱhiraka u ḓo tea u ṋetshedza khophi dza tshaka dzoṱhe dzo khwaṱhisedzwaho , dza ṱhanziela dza ndingo dza nḓowelo na phimo kha Muinzhiniara . 
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 21 Fulwi 2017
1 . Kha vha ṅwale zwipiḓa zwiraru zwa mulayo zwi tikedzaho muhumbulo wa ' Batho Pele '
Hezwi zwo livha kha mvelaphanḓa ya maitele a pfunzo ine ya ṱhonifha tshirunzi tsha vhathu , phambano dza mvelele , u nanga ho vhofholowaho na u lwisa u vhona uri hu na ndinganyiso ya vhuswikeleli .
Ndi nnyi ane a badela muthelo
Hune ya sumbedza u sa shuma , i tshimbidza u dzhenelela hu ṱoḓeaho .
b ) Vho Thendo Resnic Ramagoma ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
Huna maga are hone kha u ita ṱhoḓisiso tsha tshihaḓu na ṱhoḓisiso dzo fhelelaho , nga murahu ha musi murengi o no swikisa mbilahelo . 
Mutevhe wa vhaṱaleli .
Vhareili vha na mutakalo wo fanelaho u reila
MVULATSWINGA : Tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho ṅwaliswaho tshi nga , tshiṅwe tshifhinga , tshi tshi tama u shandukisa mashumele a vhubindudzi hatsho nga u pfulutshela , u shandukisa mbumbo ya kana u ita mushumo yatsho nga nḓila yo fhambanaho u bva izwo zwo randelwaho kha khumbelo yone ya vhukuma . 
Kha zwiimiswa zwa pfunzo , luambo lu fanela u pfeseswa sa lune lwa vha na ndeme kha kushumele kwa tshikolo .
Fhedzi arali zwi tshi tea u tou ralo , ndi une ndo ḓiimisela u u fela. "
Inthaviyu yo tou ṅwalwaho
8 . TSHIṰATAMENNDE TSHA MBEKANYAMAITELE
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u
a ) Vho Jonathan Winston Alexander Godden ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Hafhu Komiti ya Wadi i a ita ṱhoḓisiso yayo nga u dalela miḓi ya wana mafhungo .
Ṱhalutshedzo dze dza dzheniswa na dze dza si dzheniswe a dzo ngo bvumbelwa fhedzi dzi sedza u fhambana ha nzulele dza ḓivhazwakale . 
Pulane dza 14 dza khwinisedzo dzi khou thomiwa nahone mvelaphanḓa yadzo i sumbedza tshanduko khulu , ya u ṱanḓavhudza masiandoitwa .
Vha na pfanelo dza u tshila vhutshilo havho nga nḓila ine vha funa . 
Ndi tshifhio tshine vha fanela u vhudzisa vhaṋetshedzi nahone vhuṱanzi ha u thoma vha wana thendelo vha fanela u vhu sumbedzisa hani ?
u engedza tshivhalo tsha vhafumakadzi kha vhuimo ha u tshea mafhungo
Vho Ahmed Essop Vawda ( Mudzulatshidulo na u tholwa hafhu ) ;
Mbonwasia ya mushumo yo sendamiselwa thongo lwa vhashumi vha na zwikili nyana na vha si na zwikili na luthihi kha miṅwaha yoṱhe . 
Muthu wa vhuraru , nga murahu ha miṅwedzi mivhili o wana zwithu zwoṱhe zwo ambiwaho afho nṱha , u ḓo ḓisa muvhigo kha muhasho , une wa ḓo katela : 
Khombo dza mililo na u swa , mulimo wa pharafeni na buronkhaithisi i sa fholi zwoṱhe zwo vha zwo ḓalesa . 
Vhukati ha zwiṅwevho , yo rathela nṱha na ṱhoḓea dza u shandukisa vhushaka ha nḓowetshumo , vhushaka vhukati ha khasiṱama na vhorakhonṱhiraka , vhorakhonṱhiraka na vhogudelaho , vhorakhonṱhiraka vhaṱuku , vhashumi na , ngangoho , vhaḓisedzi vha matheriaḽa na vhalambedzi . 
U ṱalushedza zwo kanḓiswaho na zwifanyiso sa zwinepe , khaḽenda , khungedzelo , gurannḓa na bugu dza zwifanyiso .
U ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu dzo ṱumekanaho hu tshi shumiswa masala , malungekanyi na ndongazwiga i re yone
Humbelani khonani yaṋu a ni thuse nga u tshi lulamisa .
( a ) i fanela u dzhia tsheo nga ha u shumiswa ha maanḓa oṱhe na u shumiwa ha mishumo ya masipala ;
U gonya ha inflesheni ya ndeme zwi ḓisa zwivhuya kha vhudavhidzani vhu shumaho ha vhuvha ha madzhenuwo a bvelaho phanḓa , zwiitisi zwa u pfuka vhupimakoni ho sedzwaho , na mushumo wa vhukando ha mbekanyamaitele ya masheleni . 
n ) Phurofesa Vho Murray Leibbrandt ( vho tholwa hafhu ) .
Vha shumise notsi dza khoso u vha thusa u engedza mafhungo .
Lindiwe a shavhela kamarani yawe a handyamedza vothi .
U fhambana ha thaidi na zwone zwi tea u sedziwa musi hu tshi dazainiwa zwa haiḓiroḽiki malugana na mutsiko murangi u re hone kana giravithi i no ṱoḓea kha u shulula maḓimalaṱwa . 
Ndi khou tama u isa ndiliso dzashu ro imela vhathu vha KwaZulu-Natal kha vhathu vha Haiti . 
Medic Alert i dovha hafhu ya shuma sa redzhisiṱara ya vhalambedzi vha zwiraḓo , tsikila na muvhili , khathihi na vhathu vhane vha vha na mutshini wa mbilu . 
Bugu dza u takadza dza fhungo ḽithihi kana mavhili kha siaṱari dza khuḓa ya dzibugu .
Vhuitwa uvhu vhu ḓo ṋetshedza ndededzo ya u dzhenisa mbadelo dza sisiteme kha mveledziso dza mavu . 
Ndi bere i no kona u bambela lwanzheni i sa mbwandameli .
U dzhenelela kha u tandulula mafhungo zwi tea u laedzwa nga khothe . 
Tshikoupu tsha mishumo yo katelwaho nga u monithara na u ela zwi ḓo katela u lavhelesa themendelo dza u khwinisea ha khombo na u sengulusa u dzheniswa ha mishumo ya ndangulo ya khombo kha Masipala , khathihi na u dzulela u monithara zwisumbi zwa mashumele a khombo . 
20 . Zwiṅwe Zwiimiswa zwa Mulayotewa
Mvelaphanḓa ya vhupulani ha zwa ndaulo ya malaṱwa ngei Netherlands yo rerwa afha fhasi . 
U Sedzwa hafhu ha Vhupileli hu vha ṋetshedza tshiṱangu tshi si tsha ndeme . 
Milayo ya pharagiragirafu
Vhashumisi vhothe vha ṱoḓa tshikalo tsha vhukimvi u bva kha zwipiḓa zwa mupo na u tou nanga ha murunzi kana fhethu hu re na ḓuvha ha u awela . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa kha u vhalwa ha tshibveledzwa
Hune mimaraga ya zwa vhulimi kha mashango o bvelelaho i dzula yo vala u itela vhambadzelwa nnḓa zwa mashango ane a khou bvelela , vhubveledzi vhu dzula vhu mushumo wa vhalimi vhane vha lima zwithu zwiṱuku . 
Mbekanyamushumo dzine dza ḓo itwa u mona na shango dzo livhaho kha 2023 dzi ḓo sia vhufa ha tshifhinga tshilapfu ha mveledziso ya rugby kha vhadzulapo vhane vha khou shaya .
Mawanwa a vhigwa kha miṱangano ya vhuingameli huṱuku ha ṅwedzi kha Khoro khulwane . 
mbekanyamaitele ya khaidzo
Deithi : Digirii dza mbambedzo
Izwi zwilaeli zwivhili a zwi tou vha kha khanedzano , fhedzi u khwaṱhisedza kha vhuḓivhusi ho thudzelwa thungo zwipikwa zwa mveledziso yashu zwi shuma fhedzi u thoma madzangalelo ane a sa elane na ndivho dzashu dza tshanduko ya pfunzo . 
Naa hu na vhupo ha maḓaka ha ndondolo yo tiwaho kana ndeme ya vhuḓimvumvusi , tsumbo , zwiko zwa mupo zwi re na zwigazwiṱaluli zwo khetheaho u fana na miri ya mirunzi ine ya kunga ?
Aya ndi maṅwe maga ane vha nga a dzhia :
Ho sedzwa nyendedzi dza kiḽinikhaḽa dzi shumiswaho kha zwibadela zwa nnyi na nnyi
Milayo ya u Wana ya Khwine i ita mbetshelo ya u alusa vhusiki ha mishumo miswa ya vhaswa . 
Zwigidi zwi siho mulayoni - SAPS yo fhelisa zwigidi zwifhiraho 500 000 u bva nga 2000 .
Pulane ya kushumele nga ha HIV na Aids yo shumiswa kha u fhungudza masiandaitwa , nga kha miṱangano ya nga ha HIV na aids ye ya fariwa nga : 
Tshiṅwe hafhu TCF i ḓo ṋanga Muthusamudzulatshidulo .
Nga ṱhonifho kha vhuhaṱuli , Botswana na Malawi ndi one mashango a re miraḓo ane a vha na vhafumakadzi vha re vhalangavhatshutshisi . 
Zwithu zwi no sina
U bveledzisa na u thoma u shumisa zwiṱirathedzhi zwa u fhaṱa khaphasithi zwi fanaho na mbekanyamushumo u itela u kunga na u vhulunga vhashumi vha re na zwikili vho pfumbudzwaho zwavhuḓi , vha tshumelo ya tshitshavha kha ḽa Afrika . 
Magumo a zwikhala zwo vuleaho zwa nnyi na ndaka dza phuraivethe zwi tea u topolwa zwavhuḓi u itela uri vhadzulapo na vhafhiri vha gondo vha ḓo kona u ḓivha mikano vhukati ha zwikhala zwa nnyi na nnyi , zwi si zwa nnyi na nnyi tshoṱhe na zwa phuraivethe . 
Zwazwino , naho zwo ralo , nyambedzano dzo kundelwa luvhili . 
U pennda : shumisani pennde yo dzulaho yo ṱanganyisiwa kana ennge ya mivhala kana dayi ya valatsiko na valaḽibveledzwa u itela u shumisa ṱhoho ya vhege
u engedza vhudzheneleli ha vhadzulapo kha muvhuso wapo .
Nga u angaredza zwi a ṱanganedzwa uri dziṅwe tshaka da vhugevhenga dzi nga pimiwa fhedzi arali mupo zwi dzudzanywa nga nḓila yo teaho . 
U sumbedza u pfesesa tshirendo na vhushaka hatsho kha vhutshilo ha ene muṋe
Mbekanyamushumo i sedzesa kha ngona dzi ṱoḓaho vhashumi vhanzhi vha u fhaṱa na u ṱhogomela themamveledziso u itela u ṋetshedza Maafrika Tshipembe vha si na mishumo nga zwikhala zwa mushumo u bveledzaho . 
Kha ri tevhedze muhumbulo wa nṱhesa we Vho-Madiba vha u lwela vhutshilo havho hoṱhe - muhumbulo wa nṱhesa wa demokirasi na lushaka lwo vhofholowaho , hune vhathu vhoṱhe vha dzula vhoṱhe nga pfano vha na zwikhala zwi linganaho .
Ri tea u fhululedza vhukando ho dzhiiwaho nga Muhasho wa Lushaka kha u lwa na HIV na AIDS . 
Kha vha vhe na vhupfiwa !
Nga murahu ha tshifhinga , muhasho u ḓo anḓadza nḓivhadzo kha Gurannḓa ya Muvhuso hu tshi itelwa maṅwe madamu kana vhupo ha ndangulo ya maḓi na mbulungelo dza maḓi , zwine zwa khou ṱoḓa hu tshi vha na u ṅwaliswa ha u shumiswa ha maḓi ha zwino . 
moudu / nḓila-ndi ngona , maitele ane ngawo mulaedza wa nga pfukiselwa ngayo kha vhathu .
Sisiṱeme dzi songo teaho dza u topola vhathu vho pomokwaho nga ngomu kha Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi vhune ha bveledza uri tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi shumise u topola hatsho kha u fara na u valela . 
Izwi zwi na mvelelo kha zwi kwamaho maanḓa a mafhungo a teaho u ṋetshedzwa . 
Arali vha sa iti nyonyoloso , vha thome nga minetse ya 5 ya nyonyoloso dzi sa dini nga ḓuvha ( sa u tshimbila zwiṱuku kana u gonya zwiṱepisi ) , vha kone u engedza u ya nga tshifhinga .
Ḽiga 2 : kha vha dzhie tsheo ya uri ndi nnyi ane a nga vhaisala nahone hani
Hafha ndi sub-Sahara , hune sub-Sahara ha sa katele Nigeria na Afrika Tshipembe , ngeno Asia hu sa kateli China na India . 
Zwi mangadzaho , nga nnḓa ha u shela havho mulenzhe kha tsireledzo ya zwiḽiwa , vhafumakadzi ndi vhathu vhane vha vha vhatambi lu sa vhonali kha mveledziso . 
MAANḒA A VHADZULAPO
Bada yo nakaho , ye ya vha yo valwa nga nṱhani ha matombo ane a khou wa , i ṱoḓa thandululo ya vhukoni ha inzhiniariṅi nahone zwino yo vulea lwo tsireledzeaho kha tshitshavha . 
Naa phungudzelo i na vhushaka na ndivho ?
Musi vho no ita ndowe nḓowe ya ḽiga e na ḽiṅwe vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho :
Tshumisano na vhashumi ndi ya vhuṱhogwa na miṱangano ya zwigwada i nga ita uri hu vha na u kovhelana mafhungo a vhuṱhogwa . 
Zwileludzi zwa pfunzo zwi katela zwikolo zwa dziḓoroboni . 
Naho kha miṅwedzi ya malo ho vha hu tshi dzulela u vha na maḓi a swikaho kha senthara , mutsiko wa maḓi a u fushi kha u konisa uri gizara i shume . 
Tsumbo , kha vhupo ha dziḓoroboni miṅwe miraḓo i nga tikedza muhumbulo wa u vhea bumugeithi vhuponi vhune vha dzula hone , ngeno vhaṅwe vha tshi pfa u nga izwi zwi ḓo pfuka pfanelo dza muthu dza u dzhena na u shumisa ndaka ya nnyi na nnyi .
tutuwedza tshumiso ya madi yavhudi .
Ezwi zwi ṋetshedza ngafhadzo ya u shela mulenzhe hu hulwanesa na hu ṱukusa ha mimasipala kha sekhithara ṱhukhu nga u tevhekana . 
A hu na mudzulapo ane a ḓḓo hanelwa u vha na vhudzulapo .
Izwi zwi topola lushaka lwa mafhungo na u nga thusa vhashumisi kha u wana mafhungo ane vha a ṱoḓa . 
Kha vha vhee iṱo na u ela thandela dza zwa mavu maṋu na u tendela pulane dza mbueledzo ṅwaha na pulane dza tshumiso dza thandela . 
Kha vha ite afidaviti yo aniwaho , BI-288 .
Zwi khagala uri sisiteme ya ndangulo ine ya vha hone i a teka-teka .
Hezwi zwo itea lwa miṅwaha kha zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa ṱhanganelano ya ḽifhasi . 
CDL na DTP PMB nyimele dza vhulwadze vhu sa fholi .
Tsedzuluso ya dzitshaka yo dovha ha sumbedzisa vhuhulu vhune vhukombetshedzi ho linganaho ha mulayo u shumaho ha tamba tshipiḓa tsha vhuṱhogwa kha u khwaṱhisedza mvelelo dza ndaulo dzone dza vhukuma , na uri vhukombetshedzi hu si havhuḓi ya milayo i konḓaho i nga swikisa kha u kundelwa ya ndaulo . 
U vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde - 2009
Arali ha nga itwa dziṅwe dza tshanduko , phungudzo kana nyengedzedzo , a dzi nga dzhielwi nṱha ; hu ḓo tevhedzwa zwe zwa ṅwalwa nga Ḽiṅwalo ḽa Mbadelo nyangaredzi . 
Ho sedzwa u shumiswa u thoma na themendelo , ha Netiweke kana khemisi ya khoria
Vha nga tea u badela DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi tshelede phanḓa tshifhingani tshi ḓaho u itela u khwaṱhisedza uri nḓisedzo dzi vhe nga tshifhinga .
Vhatholi vha vhuelwa nga tshifhinga tsho wanwaho murahu nga u fhungudza mbadelo dza muholo lwa tshifhinga na u khwinisa zwikili zwa vhashumi vhavho hu na mbadelo dzo kalwaho kha khamphani . 
Mutukana a ambare zwiambaro zwi no dudela zwa vhuria ngeno musidzana o ambara zwi no rotholela zwa tshilimo .
Milayo ine ya vha hone u swika zwino na khwiniso dza 2002 a dzo ngo vhuya dza thusa na luthihi . 
A zwi mangadzi , reshio ya u tholiwa kha ya vhathu i khou dzulela u vha fhasi ha thagethe yo vhewaho . 
Vhunzhi ha vhathu vha bvaho kha ḽṅwe shango vhane luambo na mvelele yavho zwa fhambana kana vha bva kha ḽiṅwe vundu kana ḓorobo , zwi nga vhanga khuḓano .
Vhu ṱhonifheni .
22 U ṱavha ṋawa
U ḓala lwo fhiraho mupimo a si tshibveleli tshiswa kha zwileludzi zwa u valela vhathu Afrika Tshipembe . 
Tsumbo ndi : U na mbilu ya tombo .
Masipala , nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano u re kha tsedzuluso , wo kuvhanganya mivhigo ya kotara mafheloni a kotara iṅwe na iṅwe nahone mivhigo iyo yo vhewa ṱafulani kha muṱangano wa khoro . 
Vha sengulusa vhuimo he muanetsheli a anetshela e khaho musi a tshi khou ṅwala tshibveledzwa itsho .
Zwi re ngomu ha tshitatamende itshi zwi wela fhasi ha nḓivho yanga , nga nnḓani ha musi zwo bulwa na u vha zwi zwone na u vha ngoho u ya nga hune nda ḓivha ngaho . 
Ndo lindela ndo lindela fhedzi ṋamusi , a thi tsha ḓo lindela . 
Thekhinikhi dza u kwengweledza : luambo lwa nyanyuwo , u dzhia sia
Vhanzhi a vha na muḓagasi na tshampungane .
Kha ri n . wale Zwino ṅwalani tsenguluso ya bugu iyi .
Mivhigo yoṱhe i fanela u anḓadzwa .
Zwisumbi zwa tsireledzo khathihi na ṱhalutshedzo dzazwo na zwone zwo sedzuluswa u itela u vha na u vhiga hone . 
U engedza zwi re afho nṱha , Muhasho u dovha hafhu , kha zwi re hone , u vha na vhuḓifhindulei ha ndangulo ya mavu a muvhuso , miṅwe ya mishumo ya vhupulani ha fhethu , khathihi na mishumo ya Rekhodo ya Vhuṋe na Ofisi dza Savei Nyangaredzi . 
Naho vhubindudzi ho sedzesa kha mveledziso ya nḓowetshumo kha dzi ngalavha , vhubveledzi ha zwikepe na u fhatwa ha mukhumbi , vhufuwi ha zwibveledzwa zwa maḓini na savei dza sainthifiki kha sekithara ya oiḽi na gese , mihasho yo vhalaho ya muvhuso yo shela mulenzhe nga nḓila i vhonalaho u vhona uri huna nyaluwo kha sekithara iyi .
Ri humbela sekithara iṅwe na iṅwe na tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhubindudzi , hu so ngo sedzwa uri ndi tshingafhani , hu sedzeswe kha u sika mishumo .
Izwi zwo tea u itela tsireledzo ya u ṋetshedza maḓi o linganaho kha ESKOM , Rand Water na SASOL .
Arali ovha a songo pfa nga ha Bambiri Ḽitshena ḽa nga ha u Shandukiswa ha Tshumelo ya Tshitshavha ? 
Zwitshavha na vhadzulapo vha na pfanelo na vhuḓifhinduleli ha u shela mulenzhe kha kutshimbidzele kwa u tshea mafhungo kha masipala yavho .
Izwi zwi katela mmbwa dzo pfumbudzwaho , mitambo na zwipiḓa zwa vhuḓimvumvusi na zwiṅwe zwishumiswa u itela u ṱuṱuwedza mutakalo wa vhafariwa . 
Vharengi vhoṱhe vha tea u ḓadza fomo ya u itela khumbelo ya tshiofisi hune vha humbela zwi mulayoni uri masipala u vha ṱumanye na ḽaini dza nḓisedzo ya tshumelo . 
Ndi nga mini ni tshi tea u londa musi ni tshi khou ita mathuthuba ?
U fhaṱa kha u shumisa thukhufhadzo ya madzina na u titilidza madzina
U monithara zwibviswa zwa mbadelo dza khemisi . 
Vhuṱanzi ha mbadelo dze dza vha hone vhu tea u ḓadziswa nga tsumbathengo dzo ganḓwaho . 
Ndongazwiga dzone
Fhungo ḽa tsireledzo ya vhaofisiri vha muvhuso kana zwiimiswa a ḽi athu thoma u swika zwino . 
Nḓila dzo fhambanaho dza u thetshelesa
Iyi nyolo ya zwipikwa i a pfala ?
Tsenguluso ya Pharameṱiriki : Izwi zwi ṋea phimo u vha nga fhasi ha mitengo yo fhambanaho na mbuelo . 
u vha na mafhungo o teaho a ndeme
Tshivhalo tsha mbekanyamushumo dza pfunzo na vhuḓivhi dzo itwaho . 
Vhukoni hashu vhuhulwane ha u ṱaṱisana na dziṅwe dzitshaka kha tshiimo tsha ḽifhasi ho khwaṱhisedzwa tenda ha vha ho sendekwa kha mutheo wo khwaṱhaho wa u humbula ho vhofholowaho na mufhindulano . 
148. Phambano dzine dza si kone u tandululwa
U wana ḽaisentsi iṅwe , kha vha dalele ofisi ya tsini navho ya zwa badani .
Ndi nga kona u vhila tshelede ya vhuunḓi kha vhomakhulu ?
U vha hone ha khadiamu kha vhupo ha maḓini zwi khou vhilahedza ngauri vhuhone hadzo vhu a kuvhangana . 
U vhuya ha khasekanyo , na taḽente dzo ṱanganelaho , fulufulu na masheleni kha ikonomi dza Afrika , dzi ḓo shuma mushumo wa ndeme kha kuitele kwa tshanduko u mona na Afrika . 
U ombedzelwa honovhu ho vhewa kha u khwinisa khwaḽithi ya vhutshilo , tsireledzo ya mupo na ndondolo ya zwiko . 
Ipfi zwiito zwa vhuaḓa tshiṅwe tshifhinga ḽi dzhiwa sa ḽibulazwithihi na mashango ane a kha ḓi bvelela . 
41 U vhala tshitori : Vhudifari ha Lulu ˆˆ
Tshelede yo bviswa kha mbekanyamushumo dzi sa khou shumaho kana dzi sa tshimbilelani na vhuvhekanyandeme ha tshiko tsha muvhuso ya iswa kha mbekanyamushumo dzine dza khou shuma sa zwe zwa dzudzanywa ngaho . 
Vhudzuloni , maitele a u sika mulayo a khwinesa ndi mbadelo dza zwa ikonomi dza vhuvhili kha itshi . 
4.3 U LINGA HA FOMAḼA
U thusa nga ṋetshedzo ya tshumelo dza vhukoni ha mushumo . 
U vhala bugu nga kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) ha ambiwa nga vhushaka vhukati ha zwiitisi na mvelelo dza tshiṱori .
Vhubindudzi uhu vhu ḓo tikedza mishumo i fhiraho 4 000 ine ṱhanganyelo yayo afho limagani i vho fhira mishumo ya 8 000 .
dzi ḓiswe nga mbili .
( a ) ita miṅwe mishumo i badelaho ;
Avho vho ḓidzhenisaho kha u ita sethe ya theori vho fushea nga u angaredza uri ipfi ḽa mbalosia ḽi fanela u ṱalutshedzwa na uri pfumbudzo yo fhelelaho i tea u khwaṱhisedzwa . 
Khumbelo ya u ṅwalisa mbingano ya tshirema
Zwiṅwe hafhu , hu na u aluwa ha mbuedzano ya mushumo wa tshitshavha tsha vhapo na vhaiti vha siho muvhusoni kha vhuvhusi na zwa mveledziso ya ikonomi na matshilisano zwa dzhango . 
Vhabebi vha nga ita mini u thusa kha u swikelela u guda ha ndeme
Vhathu vhane vha khou dzhenela thendara vha fanela u vha na tshenzhemo na vhukoni u ta kuitele kwo teaho kwa sisiṱeme ntswa dza mafhungo a ndangulo ya masheleni . 
Naho zwifhaheazwiambaro zwiṱukuṱuku zwo wanwa kha silini ya vhengele , a hu na tshiga tshi sumbaho u dzhena nga u kwasha nahone izwi zwo khwaṱhisedzwa nga dzirekhodo dza aḽamu dzo ṋetshedzwaho nga khamphani ya vhutsireledzi i re na vhuḓifhinduleli kha vhengele . 
U kona u vhekanya zwigwada zwiraru zwa zwifanyiso nga nḓila ya u sika tshiṱori tshi re na ndunzhendunzhe u ya nga ha kutevhekanele kwa zwithu musi zwi tshi ṱalutshedzwa .
Tshilani vhukati havho
Heyi i wanala kha mbonalo ya " tshikirini " na " khanḓiso "  . 
Mufarisa Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Mufarisa Mudzulatshidulo wa NCOP ,
Ndivho ya pulane ndi u ita tsedzuluso malugana na tshiimo tsha vhukhwine ha muya kha dzingu ho sedzwa vhukoni na nḓivho zwi tshimbilelanaho na zwezwo . 
Kha ri ambe
Kha muvhigo wavho , vha nga ṱoḓa u sumbedza vhavhali u ya huṅwe fhethu kha muvhigo hune mafhungo a elanaho a tsinisa a rerwa kana kha dziṅwe bugu na mivhigo ine ya vha na mafhungo a ndeme . 
U bula maipfi nga nḓila yone i pfalaho
Khetho hu nga vha u shandukisa tshiṱoko tshifhio na tshifhio tsha vha mbuelo ya tsireledzo dza tshifhinga tshilapfu , dzo tewaho kha miṅwaha yo vhalaho hu sa athu litshiwa mushumo . 
Muhumbulo u fanaho wa ṱhanganelo ya vhufaranani wo ambwa nga hawo kha mbumbo ya tshigwada tsha ndangulo tshi re na mutheo wo angalalaho wa vhadzudzanyi vha wadi na vha masipala , vhane tshifhinga tshoṱhe vha ḓo vha vho ranga phanḓa lwa ḓuvha na ḓuvha kha u thoma mushumo uyo . 
Sa vhunga vha tshi zwi ḓivha , dziṅwe mbilo dzo swikisa kha khanedzano dzi sa gumi vhukati ha vhaita mbilo na vhalambedzi . 
U ṋea nganetshelo ya mbuno/ mbuletshedzo
U ḓikuvhanganya
Kanzhi u shumiswa uhu hu katela u bommbiwa ha maḓi u bva damuni , mulamboni kana gwedzho . 
Ṋaṅwaha nga ṅwedzi wa Lambamai , ndo ṋetshedza vhuḓifhindulele kha vhurangaphanḓa ha indasiṱeri ya dzithekhisi ha u fhelisa nyambedzano dzo livhanaho na kushumele kwa Sisteme ya Vhuendi ya Dzibisi yo Ṱanganelano i Ṱavhanyaho u swika dzikhetho dzi tshi fhela .
Hezwi zwi katela u kumedzwa ha manweledzoa na marangaphanḓa a IDP kha pulane ya wadi .
Hezwi zwi amba uri GEMS ikatela fhedzi zwibviswa zwa maṱo zwine zwa vha zwa ndeme kha mutakalo wavho na u vhona havho .
Ndi nga ḓi vha ndo no lovha nga itsho tshifhinga . 
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha na gumofulu ḽituku kana R14 007 nga muṱa nga ṅwaha
Vha ḓo vhala vho fhumula
Ni vhalela u ḓimvumvusa kana u wana mafhungo ?
Nḓowetshumo ya vhuvhaḓi i nga shumiswa sa muthomi wa tshanduko ya mveledziso ya ikonomi ya mahayani na uri i nga kona u sika zwikhala zwa u shela mulenzhe ho engedzwaho kha ikonomi , nga maanḓa nga vhafumakadzi na vhathu vhaswa . 
Vha khou dovha hafhu vha shumela u shandukisa kuvhonele kha uri buḓo ḽo bvelelaho kha hip-hop ndi ḽa vhaimbi vha dzitshaka fhedzi . 
Khonadzeo ya u ita zwezwo i khou ṱoḓisiswa lwo angalalaho . 
Kha muṱangano na Mudzulatshidulo wa General Electric vhege yo fhiraho , General Electric yo ḓikumedza u thusa kha u waniwa na u rengiwa ha mutshini u konḓaho u wanala wa turbine .
Vhaphaḓaladzi vha siginala Vha na vhuḓifhinduleli ha u phaḓaladza themamveledziso ya nethiweke ya didzhithala vho imela khasho .
Vho Phumla Williams ( Muambeli wa Khabinethe o tou Farelaho )
Khae , zwihulwane ndi nga ha phambano , ṱhonifho , vhuḓifhinduleli na u konḓelela , 
Tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi hu ḓo vha mbekanyamushumo ya zwikili u itela u khwaṱhisa zwikili zwa vhubindudzi nga vhaiti vha mishumo ya zwanḓa na u vhona uri hu na vhutshilo havhuḓi lwa tshifhinga tshilapfu kha vhaiti vha mishumo ya zwanḓa . 
( a ) Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi kana Muoditha Dzhenerala u fanela u ṱanganedziwa nga thikhedzo ya vouthu dza mbili tshararu tsha Miraḓḓo ya Buthano ; kana
( 3 ) Muoditha Dzhenerala u tea u ṋetshedza muvhigo wa odithi , na kha maanḓḓalanga afhio na afhio o itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Kha vha sumbedze vhushaka vhukati ha muṅwali na muṅwaleli , sa zwo bviselwaho khagala nga luṅwalo . 
Mugaganyagwama wa u vusuludzwa huṱuku wo phaḓaladzwa u ya kha zwiṱiriki u itela u ṱhogomela u vusuludzwa huṱuku ha zwikolo , nahone hezwi zwi khou vha na mvelelo nga u ṱavhanya . 
( i ) U ṅwalululwa ha rekhodo dzi thetsheleswaho , dza bammbiri ḽa A4- kana tshipiḓa tshaḽo R12,00
Zwikhala zwa u gudisa ABET zwi a kala afho tshiṱirikini .
Arali zwibviswa wa sa tendelwa nga vha ndangulo yo teaho zwi dzhiiwa sa ndaka u swika zwi tshi wanala murahu kana u thuthiwa sa zwine zwa nga si tsha wanala murahu . 
Sa zwe zwa sumbedziswa kha mawanwa a ngudo , komiti dza wadi dzo khethwaho nga fhasi ha sisiteme dzi si na nungo na vhakhethi vha si vhanzhi dzi nga vha dzo vuleaho kha u engedza miraḓo kana vhaimeli vha madzangalelo vha tshifhinganyana naho hu si lwa tshoṱhe .
Fhungo ḽa tsireledzo ya zwipondwa nga mapholisa ḽi ṱoḓa u humbulwa zwavhuḓi . 
U ṱoḓa vhupfumedzani ho vha hu tshiṱuṱuwedzi tshe tsha ṋea vhutshilo kha maitele a nyambedzano dzashu dzi konḓaho na thendelano dzo bvelelaho khadzo . 
Ri a khwaṱhisedza uri a hu na mafhungo e a si tandululwe . 
A zwi ṱanganedzei musi pfanelo dza vhathu dzi tshi khakhiswa nga vhatshinyi vha zwiito zwa khakhathi , sa zwiito zwi siaho hu na khuvhalo na u lovha ha vhathu , u tshinyadzwa ha ndaka na u khakhiswa ha themamveledziso dza muvhuso .
He zwa tea , tsumbo dza maitele avhuḓi kana thandela dzi ḓowelaho dzo katelwa . 
Tsho itelwa , u fha ngona ine ya nga tevhedzwa musi hu tshi tiwa phurogireme ya mpimo wa khemikhaḽa dza zwa baiḽodzhi sa tshipiḓa tsha u linga ha tshisaintsi na ha vhuinzhiniara zwa u musi maḓimalaṱwa a tshi shululelwa lwanzheni . 
Ndaela iyi i tea u bulwa kha milayo na maga o tiwaho .
Kha vha tinye u hambela thukhitha dzi vhaisaho nga u :
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa na khonani dza vho lozwaho matshilo avho nga tshifhinga tsha miḓalo iyo na u tamela mashudu avho vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola .
Pulane ya u renga nga muhasho yo tendelwa nga Muofisiri Muṱolambalelano nahone yo ḓo swikiswa kha Gwama ḽa Lushaka u itela u monithara . 
Milayo iyi i ḓo vha tshithu tsha tsedzuluso ya tshihaḓu ya vhusimamilayo u thoma nga 2012 . 
( 1 ) Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u tea u ita uri hu vhe na mishumo ya vharangaphanḓa vha zwa sialala sa tshiimiswa kha vhupo hawo ; kha mafhungo a kwamaho zwitshavha zwapo .
U ita matambwa a sumbedzaho nyimele ( nzulele ) dzo fhambanaho , sa muhashi wa mafhungomaitei radioni .
Mulangavundu vha Gauteng vho amba uri vhuḓifari ho bvaho nnḓa ha tshanḓa ha vhaṅwe vhanna vhu khou fhura vhafumakadzi ha mbofholowo yavho yo lwelwaho zwi tshi vhavha . 
Nga mutakalo ri lingedza u kuvhatedza ngangoho mbudziso idzo dza ndeme na vhukhethwa . 
Nangoho , tsenguluso dzi songo linganaho , nga huṅwe , a dzo ngo ṋekedza muofisiri a rangaho phanḓa ngei khothe mbuno dzi kholwiseaho dza u hana beiḽi . 
Ni nga takalela u ...
Ri ḓo sumbedza u pfela vhuṱungu tshifhinga tshoṱhe musi ri tshi khou na vhahura vhashu nahone ri nga si shushedze muthu na muthihi . 
Ṱhumetshedzo i ḓo ṋetshedzwa , na uri dzithandela dzi ḓo ṱanganedzwa fhedzi u bva kha zwiimiswa izwo zwi kunguwedzaho zwi vhonalaho kha mutevhe wa u dzhenela . 
1.2 Muphuresidennde Vho Jacob Zuma khathihi na Khabinethe yavho vha ḓo vha vha tshi khou hulisa vhaaluwa vha Afurika Tshipembe ngei Nḓuni ya Vhueni ha Muphuresidennde ya Sefako M Makgatho Piṱori nga dzi 29 Khubvumedzi 2013 .
2.7.1 Tsumbanḓila dzo dzinginywaho dza u langa kiḽasi .
9 . Khorotshitumbe ya Lushaka
Matshimbidzelwe a u renga ane a vhuedza zwi tshi ya nga mutengo wao na one kha hetshi tshiimo a a sedzwa . 
Sisiteme ya ndangulo ya kushumele i katela :
Vhudavhidzani ha ndeme ha tshitshavha na mvelele ya migwalabo ya mulalo zwi ḓo thusa kha u pfesesa khaedu dzine zwitshavha zwa vha zwo livhana nadzo na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli kha vhaofisiri vho khethiwaho .
Vha tea u vha na ḽaisentsi ya tshigidi tshiṅwe tshiṅwe tshine vha vha na tsho .
' Vha songo tou ḓivhaisa .
Shumana na khetho dza migaganyagwama ya mihasho ,
U itela u khwaṱhisedza uri miraḓo ya komiti ya wadi i a swikela vhuḓifhinduleli hayo kha zwitshavha zwayo ho vhumbiwa Milayo ya Vhuḓifari i tevhelaho : 
U dzhia nṱha mbuno idzi muvhuso wo vha wo tou tea u amba ngoho yo fhelelaho , nga tshifhinga tshiṱukusa na ṱandavhudza vhukuma . 
Ndivhanelo : U bveledza mbekanyamaitele dzi elanaho na mbekanyamushumo dza mutakalo wa muhumbulo . 
Naho zwo ralo , lutendo kha vhuloi lo ḓi dzula lu hone kha zwitshavha zwa Vhukovhela na uri zwa zwino lutendo ulwo lu khou vhonala kha lutendo lwa sisiṱeme ya vhuloi ha vhurereli ( Wicca ) .
Vhuendi ha nnyi na nnyi : Sisiṱeme ya vhuendi ha nnyi na nnyi ine ya shuma zwavhuḓi ndi ya ndeme kha u khwinifhadza mashumele avhuḓi a vhudzulo ha vhathu , u fhungudza tshinyalelo dza u ita zwa mabindu , u ṱuṱuwedza mveledziso ya matshilele na u fhungudza masiandaitwa a mveledziso ane a nga vhaisa mupo . 
Vhunzhi ha ṱhanganyelo yoṱhe dzi tea u ṋetshedza mbadelo dza phurofeshinaḽa dzoṱhe dzi katelaho tshivhalo tshoṱhe tsha awara dza thandela , tshikalo tsha awara na zwiṅwe , khathihi na zwibviswa zwa ndaulo zwi si zwa phurofeshinaḽa . 
U linga ndi maitele o pulaniwaho ane a ḓo dzula a tshi khou itea hu tshi topolwa , u kuvhanganya na u ṱalusa mafhungo nga ha kushumele kwa vhagudi , hu tshi khou shumiswa zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa u linga .
( e ) u ita mbeo dzine mulayotewa kana mulayo zwa ṱoḓa uri zwi itwe nga Muphuresidennde , fhedzi a sa zwi iti sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka ;
Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka
Maitele a u ita mugaganyagwama wa masipala na u dzhenelela ha Komiti ya Wadi
Zwo ralo Muhasho u ḓo vha kha vhuimo havhuḓi ha u bvisa khumbelo u bva kha vhunzhi hadzo , zwine dza ḓo vhulungwa kha databeizi . 
U sa konḓisa kha milandu miṱuku , kana u konḓisa hu songo ḓoweleaho kha vhuaḓa vhune ha kwama maswina a zwa poḽitiki , zwi amba u sa tshimbidza zwithu nga nḓila i fanaho .
Kha vhaṅwe , muthu a nga thoma mushumo ngeno masia a murahu a tshi kha ḓi shuma . 
Ndi muhasho ufhio wa muvhuso u na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza tshumelo dzine dza nga ita tshanduko khulwanesa kha tshitshavha tsha havho ?
Nga murahu ha miṅwaha ya u sa londa nga khole na u sia nnḓa , tshivhangi tshiṅwe na tshiṅwe tsha nyito tshi nga vhanga tshinyalelo . 
U ṅwaliswa ha tshiendisi hu rekhodwa kha Sisiṱeme ya Mafhungo a zwa Vhuendi ha Lushaka ( eNaTIS ) .
( d ) ita tsheo nga ha u tea ha khwiniso ya Mulayotewa yo tewaho kha wone Mulayotewa ;
ḓiresi , vhudzulo
Tshaka dzo fhambanaho dzine dza khou ṋetshedzwa nga vunḓu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha na ḽa Devhula ha Kapa na dzone a dzo ngo vha munango wavhuḓi une wa vhulunga masheleni kha tshumelo dza zwa vhululamisi . 
Mafhungo o sumbedzwaho u bva 1925 a amba nga ha u thomiwa ha zwiimiswa zwa phuraivethe na koporasi dza nnyi na nnyi . 
Bogidi ḽa 8 : Ṱhoḓea dza ndeme musi hu tshi fhaṱwa ḽiga ḽa tsivhudzo
6 . Vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vhu shumiswa lini ?
Mitambo ine nda i funa
Naho u fhungudzea uhu hu sa athu vha na ndeme malugana na sitatisitiki , Muhasho u na fulufhelo musi ndwisathaidzo dza HIV dzi tshi phaḓaladzwa , u anda ha HIV kha murole uyu hu ḓo fhungudzea . 
Kha vha ṱalutshedze uri vhulapfu ha tshipirinngi ho shanduka hani musi zwileme zwo fhambanaho zwo nembeledzwa khatsho . 
Kha ḽiṅwe sia , vhabveledzi vhaṱuku vha re vha hone zwazwino vha tea u thuswa kha u ṱanganyela zwibveledzwa zwavho nga u zwi ṋetshedza kha zwifhaṱo zwa u pakela khazwo zwine zwa vha hone zwazwino zwi re na tshikhala tsho salaho , u rengisa na u kunguwedza zwiliṅwa zwoṱhe zwo ṱanganyiswaho kha vharengisi vhahulwane , nahone arali hu na khonadzeo nga fhasi ha dzinakhwevho ḽithihi . 
Nḓisedzo ya ndondolo i sedzesa zwa u thivhela ; 
3.25 Reynolds ene zwine a khou vhona ndi thaidzo ya tshoṱhe malugana na u shumiswa ha mapfi " vhuloi"kana " muloi"musi a tshi vhambedza ṱhalutshedzo dza maipfi a
A hu na nyimele na nthihi ine ya ḓo ita uri khumbelo dza mushumo dzo tou fekisiwaho kana u imeiḽiwa dzi ṱanganedzwe . 
U ya nga tsedzuluso ya Ḽifhasi ya Dzitshaka , tshiimo tsha vhuaḓa tsho engedzea vhukati ha 2001 na 2010 .
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele
Tsumbo dza maga a ndaṱiso a vhukhakhi vhuhulwanesa vhuṅwe na vhuṅwe a katela zwi tevhelaho . 
Khoro yo wana mihumbulo ya zwitshavha zwapo , Vhufaragwama ha Lushaka , Vhufaragwama ha Vunḓu , zwiṅwe zwiṱiriki , zwiimiswa zwa muvhuso zwa mavunḓu na zwa lushaka khathihi na zwa mimasipala . 
Sa tsumbo , mulayo u hone une wa ṋea zwigwada zwine zwi nga huvhala zwi katelaho na vhathu vha re na vhulwadze ha muhumbulo vhuvhekanyandeme kha mbekanyamaitele dza ndondolo ya matshilisano . 
Fhungodavhi ḽa ḽiḓadzisi : tsumbo , Vhangani o swika musi ri khou ḽa vhuswa .
Zwi re ngomu kha ino afidafithi ndi a zwi ḓivha nahone ndi zwine u ya nga nḓivho na lutendo lwanga lwo fhelelaho , zwa vha ngoho nahone zwo tea . 
U shumiswa tsheledzo ya u fafadzela yo khwaṱhaho ndi zwavhuḓi u itela u mela ha zwimela , ngauri thanga dzoṱhe ngomu tsimuni dzi ṋukala tshifhinga tshithihi , izwo zwi ita uri u mela na u vhibva zwi fane . 
Nga nḓila iyi muvhali ha koni fhedzi u shuma zwe zwa thoma , u kona hafhu u dovha a humbulela zwine zwa ḓo itea . 
Musi ri tshi sedza murahu kha nḓila yo pfukwaho , roṱhe ri fanela , nga u ḓihudza , u amba uri tswikelo dzashu dzoṱhe nga ngoho ndi dza vhuṱhogwa . 
Mivhigo ya mveledzazwiwo i katela vho na maga a u fhungudza mveledzazwiwo dzo tiwaho na vhashumi vha re na vhuḓifhinduleli ha u tandulula vhukwamani ha mveledzazwiwo vhuhulwane . 
Ni shumisa oiḽi nngafhani ?
Kha vha kwame ramuayo kana ofisi ya
( 2 ) Masia oṱhe a muvhuso a tea u tevhedza na u nambatela mitheo i re kha i yi Ndima na u tea u ita nyito dzao , a tshi tevhedza ṱhoḓea dza hei ndima .
Notsi dza khoso dzi re kha Khethekanyo ya A dzi nga shumiswa sa bugupfarwa i sa konḓiho ine i nga thusa miraḓo ya Dzikomiti dza Wadi kha mushumo wavho wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
U ṋetshedza mbekanyamushumo dza mveledziso yo sedzaho ṱhoḓea na tshumelo kha vhatshinyi vhoṱhe . 
Hezwi zwi ḓo pfukiselwa kha vha Gwama ḽa Lushaka nga tshifhinga tshone . 
Hune tshikolodo tsha wanala , vhunzhi ha mphomali i tshi vhambedzwa na tshikolodo i ḓo ṋewa kha miṅwaha ya u thoma ya ngudo u itela u fhungudza muhwalo wa masheleni kha matshudeni . 
Nyito dzoṱhe dza u shuma muthu e eṱhe na u shuma nga zwigwada zwi tea u lavheleswa ( nga u ita na nga orala ) , u makwa na u sedzuluswa ( u rekhoda nga u ṅwala ) nga mudededzi sa tshipiḓa tsha nyito dza u linga dzi si dza fomala na dza fomala .
Hezwi ndi zwa ndeme ngauri vhathu hangei nnda vha tea u ḓivha arali masheleni avho a vhatheli a khou shumiswa nga nḓila ya vhuṱali hu sina zwiito zwa tshanḓanguvhoni na zwi siho mulayoni . 
Zwino ri tshi khou amba Afrika Tshipembe hu na zwiwo zwa 1,5 milioni ya vhulwadze ha u shuluwa dangani ( diarrhea ) kha vhana vha minwaha i re fhasi ha 5 u tsa fhasi nwaha munwe na munwe khathihi na kholera .
ombedzela uri mbeu dzoṱhe dzi na ṱhoḓea dzo fhambanaho , zwinyagwa , nḓivho na mikhwa ine ya vhumba vhurangeli ha Komiti ya Wadi .
Ndima ya 3 U pima : Nyambedzano
Muhasho ya Vhutsila na Mvelele na wa Vhuendelamashango i na foramu ya vhalangi vha vhuṱambo vha u itela u vhuelwa nga maanḓa nga zwikhala zwa vhuendelamashango . 
Nga ṅwedzi waṰhafamuhwe , Tshivhuru tsho vha tsho no tewa sa luambo lwa u gudisa kha zwiṅwe zwikolo u mona na Soweto , na u hanedza mulayo wa " 50 / 50 " ha thoma u ṋaṋa .
Kha vha wane arali miṅwe ya mishumo ine ya vha hone i tshi fanela u dzheniswa sa tshipiḓa tsha kuitele kwa vhea iṱo thandela . 
U thola ho pikwaho nahone hu bveledzaho na hone ndi ha ndeme u itela u vhona uri hu na zwipikwa zwi linganelaho nahone zwi khou swikelwa . 
Naa vhanna na vhafumakadzi vhoṱhe vha ḓo ita dzinthaviu na u wana data ?
U ḓikumedzela kha mishumo hu tshi katelwa u fhulufhedzisa uri a hu nga fheliswi mishumo ya vhathu nga mulandu wa u ṱangana ha mabindu aya na u dzudza zwivhalo zwa vhashumi zwo ralo lwa miṅwaha miṱanu , ndi tshipiḓa tsha thendelano vhukati ha khamphani na muvhuso u tikedza nḓowetshumo , mveledziso ya mabindu maṱuku na u sika mishumo .
vharangaphanḓa vha sialala ndi vhonnyi
Nga tshifhinga tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010 , ro tenda uri Phungombuya ya Afurika Tshipembe i ḓo ṱuṱuwedza u swikelela pfunzo nga vhoṱhe .
Bammbiri ḽa data ya vhupo
Tshifhinga tshoṱhe hetshi rovha ri sa ḓivhi uri haya ndi mafhungo o livhanaho na mushumi muṅwe na muṅwe wa muvhuso mavunduni . 
Ṋetshedzo na nḓisedzo ya bugu dza u guda dzo linganaho
Nomboro dza luṱingo thendeleli
U ḓilinga na u linga mugudingae zwi dzhenisa vhagudi kha u linga .
21 Ṱhafamuhwe 2015
Kushumisele kwa luambo
Kha vha nekane nga ṱhanziela ya chartered accountant a shumelaho mutholi wavho nahone ṱhanziela iyo i ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi tea u tholwa na u ṱalutshedza zwine vha ḓo vha vha tshi khou ita zwone .
Kha vha vhale mafhungo a ngudo a tevhelaho .
Ri tenda uri mbofholowo i amba zwinzhi musi vhutshilo ha vhathu hu tshi shanduka ha vha khwine ; ndi ngazwo ri tshi dzulela u ḓidzhenisa kha mbekanyamushumo dzo livhiswaho kha u swikela tshipikwa itshi . 
Phambano kha matsinde ashu i nga kha ḓi thusa na u ṱalutshedza uri ndi ngani zwiṅwe zwidzidzivhadzi zwo tsireledzea nahone zwi tshi shuma kha vhaṅwe na u sa shuma kha vhaṅwe . 
Ho vha na ndingedzo dzi songo bvelelaho mbili dza tshifhinga tsho fhiraho dza u dzudzanya mutambo nga datumu dza murahu . 
U fhisa malaṱwa ndi maitele ane matheriaḽa a konaho u fara mulilo nga u ṱavhanya a fhiswa a tshi bvisa gese ya phiso , zwibveledzwa zwi swaho nga u bvisa phiso i songo fhelelaho na masalela a zwine zwa sa fare mulilo nga u ṱavhanya kana mulora . 
Zwikhala zwa vhuimabisi zwi tea u vha thendelano vhukati ha tswikelelo ya nṱhesa ya luvhili lwa nṱhesa lwa mabisi , na u vhewa ha zwitopo fhethu ha tshikhala tsha mutshimbilo nga milenzhe zwi ṱanganedzeaho nga vhavhangi vha vhuendi , u kunga khathihi na fhethu ha pfukiselo . 
Miḓi yo rangwaho phanḓa nga vhafumakadzi
THERO Luambo lwa Hayani Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma Mbalo Ngudo ya Vhutshilo Tshivhalo tsha fhasisa tsha thero tharu dzine ha nangwa khadzo u bva kha Tshigwada B - Anekitsha B , Thebulu B1-B8 dza ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 , zwi tshi bva kha nzudzanyo dza pharagirafu ya 28 ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi ḽo bulwaho afho nṱha .
Mvetomveto Thangeli i shumana na ṱhoḓea ya u khwiṋisa mbekanyamaitele na vhulanguli uri vhu dzhiele nṱha tshanduko dza ICT dzi khou ḓaho nga u ṱavhanya kha miṅwaha hei .
3.2.6 Mishumo na maanḓa a Komiti ya Wadi
GIS i ita mushumo muhulwane kha u monithara nḓisedzo ya tshumelo , sa mafhungo maswa a nga ha fhethu , u tou fana na zwa u tou humbulela , mafhungo a ndaka , mafhungo a mupo , mafhungo a themamveledziso ya tshitshavha , mafhungo a themamveledziso , na zwiṅwevho . 
U itela u alusa vhuimo ha ngomu ha ḓorobo uri hu vhe fhethu ha vhukoni na u tandulula mavhaka a re hone , u phalala hu hulwane huṅwe hu a ṱoḓea . 
Sekondari tsha Mahlale ; Tshikolo tsha Nṱha tsha Lepato a Tshikolo tsha Sekondati tsha Makuya , ho kuvhatedzwa mavunḓu a Limpopo na Mpumalanga ndi one o vhewaho phanḓa .
Kha maongelo a vhupo ha dziḓoroboni mitshini ya u ṱanzwa tshemba i ne ya shumisa muḓagasi i ḓo ṋetshedzwa . 
Ndi na vhuhwavho kha vhane nda tshila navho .
Vhuimo ha tshumelo
Tshumelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe yo bvisa mafhungo a tshitshavha o khetheaho a bvaho kha tsivhudzo nga u angaredza u ya kha sekithara yo dodombedzwaho , tshiimiswa na maṅwalo a muthelo wo khetheaho . 
Nga nṱhani ha mbilaelo dza khakhathi na mpfu zwo vhangwaho nga dzikhombo Afrika Tshipembe , zwivhangi zwa mupo na zwi si zwa mupo zwe khethekanywa , na uri a hu na u vhewa kha vhuimo he ha itwa ha zwivhangi zwa lufu zwi si zwa mupo . 
Tshifhinga tshine tsha ṱoḓea uri ṱhoḓisiso dzi thome nga murahu ha u ṱanganedzwa ha thengisophikhisano . 
' Bere na gariki '
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe i ṋetshedza uri zwiimiswa zwi khwaṱhisedze demokirasi ya ndayotewa .
2.1 . Mulayotibe wa Tsireledzo ya Themamveledziso ya Shishi wa 2016 une wo ganḓiswa kha Gurannḓa ya Muvhuso u itela vhupfiwa ha vhathu .
Kha vha ḓadze fo ya 2 .
Mveledziso ya ikonomi ndi mvelelo ya u fhedzisela ya maitele aya oṱhe . 
U sedza luambo lwa musanda
Zwa ndeme kha u swikelela khaedu iyi ndi u ṱanganyisa saintsi na thekhinoḽodzhi nga ngomu kha pulane dza nyaluwo dzashu dza lushaka . 
Vhupulani ha ndaulo ya malaṱwa ho ṱanganelanaho vhu kona u khethekanywa u ya kha maga a ndeme a tevhelaho : 
U shumisa fomete yone
Hezwi zwi nga ambiwa sa nyimele ya U VHUELWA ROṰHE .
Hu na ṱhoḓea ya ndeme ya uri Mulayo u shandukiswe u itela uri u tshimbilelane na mveledziso idzi . 
U dizaina ho pfukaho ha maitele wi fhungudza mishumo ya u itwa ha kudzulele nga hone hune . 
1.2 . MaAfrika Tshipembe u mona na shango vho shuma vhukuma kha u shela mulenzhe kha mushumo uyu wa khumbudzo .
Nga nḓila iyi , mbadelo dza zwino na dzi ḓaho dzi nga vhambedzwa hu sina tshikhetho kha inflesheni nga mbadelo dza tshifhinga tshi ḓaho kana mbuelo dzi vhonalaho dzi tshi nga ndi khulwane . 
Khovhe dzine a dzo ngo tsireledzea kha tshivhalo tsha nṱha tsha eseniki dzi sumbedza nyaluwo i no vhonala ya sele tsireledzi , dzine dza nga vha tsumbo dza u fhindula kha mutsiko . 
Ho tendelwa bidi yo pimiwaho kha luṱa lwa vhuvhili . 
Nga murahu ha musi khumbelo yavho yo no ṱanganedzwa , MEC o fanelaho a nga vha humisela fhedzi hu nga humisewa murahu mbadelo dzi re fhasi ha R100.00 .
U shumisa mupeleṱo na ndongazwiga zwi so ngo khakheaho
U fana na kushumele kwa lushaka , mbonalo ya ikonomi ya vundu na yone a i takadzi . 
India na Russia vhuvhili hao o vha na ḽeveḽe dza u vhulunga masheleni khulwane u fhira Afrika Tshipembe kha tshifhinga tsho sedzwaho . 
Mbadelo dzo itwaho thwii kha zwipondwa kha nyimele dzine khothe ya ṋea ndaela yauri mbadelo dzi itwe thwii kha zwipondwa , a zwi vhi tshipiḓa tsha akhunthu idzi . 
3.1.2 Mugaganyagwama wa u shuma ngawo u vhonala hani ?
Ro vhonavho thandela dza themamveladziso ya matshilisano dza ndeme .
2 Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe phanḓa
Sa tsumbo , nḓowetshumo ya zwa vhuendelamashango ya Kenya yo kwamea zwihulwane nga zwiito zwa mahokokolwanzhe lwe muvhuso wa kombetshedzea u tou dzhia maga o kalulaho . 
Nahone vhunzhi ha avho vhane nyimele dzavho dza vha dzi songo tsireledzea nga maanḓa ndi vhaswa na u vha vho tsikeledzwaho . 
Ndongazwiga ndi yone yone
Zwi ḓo katela :
U sedza kha u khwinisa fhulufhelo ḽa mubindudzi na murengi nga u ṱavhanyisa u thomiwa ha tshanduko dza vhuvhumbi u itela nyaluwo ya ikonomi .
Tshiṱitshi tsha Durban a tshi khou shuma zwazwino , fhedzi zwidodombedzwa zwi nga waniwa kha ofisi ya Durban kha ṋomboro ya luṱingo ine ya vha 031 368 6011 kana Fax ine ya vha 031 337 7469 .
U linganela ha tshaka dza khovhe ho sedzwa mutakalo , nyaluwo na mveledziso , mbebo na vhuḓifari . 
( b ) u swika muthu o khethwaho sa Muphuresidennde murahu ha khetho ifhio na ifhio ya Buthano ḽa Lushaka ḽo farwaho phanḓḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999 a tshi thoma u shuma .
5.5 Khaedu dza zwiimiswa
U ḓivhadza Nete ya Mulayo kha Muhasho wa Mulayo u konisa u swikelela Mafhungo a zwinozwino u itela u ṋetshedza ngeletshedzo dzo teaho dza phurofeshinaḽa kha Miraḓo na Ndangulo . 
Kha mutakalo , ri fanela u kala uri naa vhathu vha tshila tshifhinga tshilapfu , vhutshilo ha mutakalo . 
Muvhuso wapo u thoma nga u bveledza IDP ya miṅwaha miraru .
A si tshifhinga tshoṱhe hune zwa konadzea u khethekanya vhupo kha nḓila ya phaiphi khulwane ine ya tsini na nḓila dza kutshimbilele tsini na vhuimazwikepe . 
Tshiitisi tshihulwane tsha wana reithi ya u tsela fhasi , ndi muhasaladzo wa soḽa . 
A zwi ngo lingana uri dzibannga dzi vhe na vhuḓifhinduleli ha ndozwo zwe zwa bva kha mbadelo dzo khakheaho dza tsheke musi tsaino ya muṅwali wa tsheke , zwo vhangwa nga vhukhakhi ha muṅwali wa tsheke , yo kopelwaho nga nḓila yavhuḓi . 
2 . Khethekanyo ya 136 ya Mulayotewa muswa yo lavhelelwa u vha na khethekanyo dza nyengedzo dzi tevhelaho :
langule zwiko zwi re hone nga ngona
Ndi nnyi ane a nga ita mbilo ?
TSHIKOUPU TSHA HUNE ZWA ḒO SHUMA HONE
Ndi thaidzo dzifhio dzo ḓoweleaho dzine vhafumakadzi vha ṱanganesa nadzo ?
U ridzeva dzina - Fomo CM5 ine ya fhelekedzwa nga R50 yo diphosithiwaho kha khoudu ya khasi ṱama
Rekhodo dza Ofisi dzo tiwaho dzo dzudzanywaho na u shuma zwavhuḓi . 
D O vha a tshi khou shushedza phele uri i shavhe .
Mashango ashu mavhili na vhathu vha kovhekana ḓivhazwakale yo dziaho na yo goḓombelaho ya vhuthihi na vhukonani hu tshi katelwa vhuṱumani ha miṱa na malofha . 
Afrika Tshipembe ḽi na rekhodo i vhonalaho ya u fara vhuṱambo vhu ngaho uvhu .
Minisiṱa wa Muhasho wa Muvhuso wa Tshumisano na zwa Sialala , vha tshi khou shumisana na mimasipala vha ḓo ṱavhanyisa maitele a u tandulula mafhungo aya .
Tshifanyiso itshi a si tsha Gauteng fhedzi . 
U sa vha hone ha mveledziso ya vhagudisi na vhaofisi
Mabambiri a u rekhoda maraga o laulwa nga Mufarisa Mulanguli wa Senthara na mabambiri o sikeniwa . 
U shelisa hani tshikalo tsho teaho .
( a ) muhweleli a dzula hone lwa tshoṱhe kana lwa tshifhinganyana , kana hune a shuma hone kana he a tholwa hone ;
Hedzi ndi dzikhamphani dzine dza khou shuma nahone a dzo ngo fa . 
Zwiṅwe hafhu , hu tshi vhumbwa dzipulane , maanḓalanga apo a henefho na mihasho ya zwa mupo ya vundu i tea u topola vhupo vhu tataho nahone hune vhuṱama ha dzingu vhukati ha maanḓalanga apo ( tshigwada tsha maanḓalanga apo tshine tsha khou bveledzisa pulane tsho ṱanganelana nahone tshi tshi khou shumisana ) hu nga konadzea . 
Muvhigo wo sumbedzisa hafhu uri mushumo u ḓo shuma thungo u bva kha mishumo ya vhuphalalavhathu . 
Ndi tshipiḓa tsha vhufa ha mvelele ya Vharema nahone zwi a dzhielwa nṱha nga Ndayotewa .
Zwibviswa zwa Nnyi na nnyi na Vhuḓifhinduleli ha zwa Masheleni zwo vhumbwa nga maitele a u khwaṱhisa na u khwinisa u fhirisa maitele a u khakhulula ho fhelelaho . 
Zwitendwatendwa malugana na u tzhipa / milandu ya zwa vhudzekani :
Vhulapfu na vhuhulwane ha tshikepe
A zwi kateli osseo-integrated implants , na nyito dzoṱhe dzi elanaho na u dzhenisa an muaro wa orthognathiki Tshumelo dza shishi ( muhasho wa zwa vhuṱungu )
Zwi ḓura vhugai u ita khetho dza wadi ?
Phemithi ya u ṱunḓela vhuḓimvumvusi a i kateli khovhe dza maḓini avhuḓi . Vha fanela u ita khumbelo ntswa nga murahu ha miṅwedzi ya 6 .
Muvhigo u ṋetshedza ngudo dzo kuvhanganywaho dza asesimennde na u saukanywa ha ngudo ya MPAT u bva 2011 u swika 2015 .
Sa tsumbo , u sa swikelela nga nḓila ino fana pfunzo na zwithithisi kha maraga wa mishumo zwi siela nnḓa vhaswa vha re vhuponi ha mahayani na vha kha vhupo ha dziḓoroboni hune ha holwa miholo ya fhasi , khathihi na vhafumakadzi na vhathu vha re na vhuholefhali kha mushumo ira na mbadelo dza khwine kha sekhithara dza vhubveledzi dzine dza ṱoḓa vhashumi vha re na vhukoni . 
Khothe i nga dovha ya bvisa ndaela ya mbadelo ya zwa ndondolo ya mutakalo , kana ya laedza uri nwana a ṅwaliswe kha tshikimu tsha zwa mutakalo tsha muṅwe wa vhabebi .
Tsha vhuvhili mivhigo iyi i dovha ya sika kuhumbulele uku nga ha zwiwo zwa tshanḓanguvhoni zwine zwa khou aluwa . 
Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ;
Mulayo u ḓo ḓisa u femuluwa huhulwane ha vharengi u ya nga tshumelo dza vhuḓifhinduleli na ndeme ya vharengi . 
Arali vha tshi khou ṱoḓa u renga zwifuwo dzi tshilaho u bva nnḓa , zwibveledzwa zwa zwifuwo zwine zwi nga vha zwi na malwadze a pfukelaho kana zwiṅwe zwa phirela uri vha zwi vhuise fhano Afrika Tshipembe , mulayo u ṱoḓa vha tshi ita khumbelo ya u wana phemithi ya u renga zwifuwo nnḓa kha Mulangi wa zwa Mutakalo wa Zwifuwo .
Hu na tshaka dza zwibveledzwa zwo randelwaho dzine dza tea u funzwa kha sekele ya vhege mbili dziṅwe na dziṅwe .
Thendelano i fanela u sumbedza zwi tevhelaho :
Kha vha thuse nga u tou funa vhagudisi nga u thetshelesa vhagudi vha tshi khou vhala kiḽasini
Uri riṋe ri kunge ṱhunḓu dzi na vhukoni , a ri koni u bvisa thendelo zwayo ya u shuma . 
Sa tsumbo , izwi zwi nga kona u tendela u shandukisea ha awara nnzhi dza mme a shumaho na vhashumi vha ṱhunḓu . 
Zwikili zwa vhushaka na vhaṅwe zwavhuḓi na mikhwa ya u shumisa luṱingo . 
5.3 Khabinethe i ṱuṱuwedza vhatholi vhoṱhe vhe vha tevhela Mulayo wa Ndinganyo ya Matholele u dzhenela Pfufho dza Ndinganyo ya Matholele 2015 phanḓa ha datumu ya musi dzi tshi vala nga ḽa 13 Ṱhafamuhwe 2015 .
12 . Ndifho-ndifho hune khothe ya fha ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana kana ya u fhedzisela , khwaṱhisedzo ya u fara muhwelelwa I ḓo fhiwaho , fhedzi u shumisa khwaṱhisedzo hu ḓo vha ho imiswa musi hu tshi khou tevhedzwa zwo iledzwaho , mulayo , mbofho kana ndaela ine khothe ya nga I vhea I tshi itela u iledza u tambudzwa ha muhweleli kana muthu a kwameaho .
Vha nga lingana . . .
U bva kha kuhumbulele zwa muvhalelano wa u kuvhanganya , hu na u vhulunga ha vhukuma kha u fhungudza migaganyagwama ya ṱhogomelo , ngauri phungudzo yo bvelelaho kha ndeme dza ndaka ndi khulwanesa u fhira u vhulunga kha ṱhogomelo . 
Muvhuso wa Vundu wa Gauteng wo ḓikumedzela kha mveledziso ya vhuvhusi vhu pfadzaho , vhuḓifhinduleli , vhukoni na nḓisedzo ya tshumelo . 
1.22 arali vho vha mupondwa wa khakhathi dza zwa vhudzekani , mapholisa vha ḓo humbela zwiambaro zwavho sa vhuṱanzi , ngauralo vha ḓo tea u humbela muṋetshedzi wa tshumelo dza zwa matshilisano uri a vha ṋee zwiṅwe zwiambaro .
Mithenga ri tou phuphuledza .
Tshipikwa tsha u thoma tsha u bveledzisa zwimela tsho ḓitika nga matheriala a genetiki dzi si dza vhukuma ho vha hu u khwinisa tsireledzo ya zwimela . 
Vhupulani ho Khwaṱhaho ndi ha ndeme kha ndango ya masipala ya tshifhinga tshilapfu ine ya sa gume . 
Muthu uyu u tea u shuma nga u angaredza mushumo wa Thirasiti wo ṱumiwaho na dzirekhodo , dziakhaunthu na tshitatamende tsha ndaka , zwikolodo na tshelede zwayo . 
ndaulo ya vundu
Khoudu EC : Iyi ndi ya tshiendisi tsha u hwala zwithu zwi lemelaho tsho tendelwaho ( tshiendisi tsha u hwala zwithu zwi lemelaho tshi kokodzaho ( zwi ) tshigariki tshi re na guroso ya tshileme tsho ṱanganelanaho tshi fhiraho 16 000 kg kana u ṱanganelana ha bisi kana tshiendisi tsha u hwala thundu tshi re na guroso ya tshileme tsha tshiendisi i fhiraho 16 000 kg .
3 / 7 Zwibveledzwa zwa thandela
Maiiti vhukuma , maiti a pfukelaho / mapfukeli , maiti a sa pfukeli , mbofho
Ṱhangule
Khongorese ndi guvhangano ḽa masia o ṱanganelanaho ḽa ngweṋa dzi khou tou thomaho ḽine ḽi ḓo dzhenelwa nga vhurumelwa ha 4 000 u bva kha mashango a fhiraho 150 .
4.1 . Muphuresidennde wa Zambia Vho Edgar Lungu vha kha Madalo a Muvhuso Afrika Tshipembe u bva nga ḽa 8 u ya ḽa 9 Nyendavhusiku 2016 .
U fhindula mbudziso dza maimo a nṱha dzi tshi bva kha zwo vhaliwaho .
Mulanguli wa CBP
Hezwi zwi katela thikhedzo ya zwa nḓowetshumo kha mashango a khou bvelelaho , nga maanḓa ayo a Afrika na Mashango a re Fhasisa kha u Bvelela ( dziLDC ) .
3 . Migwalabo Ya Vuwani
Zwenezwo , arali mahoro mahanedzi a fhindula kha u thathaba ha dzinndwa nga u pfela vhuṱungu kana u sea kana iṅwe phindulo ine ya sa elane na u sumbedza mbiti , zwi ḓo shuma vhukuma . 
Dziṅwe tshelede dzi songo shumiswaho dzi katela Senthara ya Vhulamukanyi ha Tshitopo Tshithihi tsha Ṅwana ine muhasho wa khou lindela dziṅwe ndaela u bva kha Muhasho wa Vhulamukanyi . 
Ṱhoḓisiso dzi re na vhudzivha na u thomiwa ha databeisi dza mafhungomatsivhudzi dzi na ndeme uri hu vhe na u kona u pfesesa tserekano dza tsireledzo kha vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
u linga ( assessment ) - u wana mafhungo nga ha kushumele kwa mugudiswa nga nḓila ya fomaḽa kana i si ya fomaḽa
Pulane ya Vhugudisi ha Vhuongi ya miṅwaha miraru yo bveledzwa na u shumiswa u amba nga ha zwikalo zwo vhewaho kha u tholwa ha vhaongi vha re na vhugudeli ho khetheaho hu na u ḓivhadzwa ha pulane yo khetheaho ya mushumo . 
U fhandekana nga sialala , naho zwo ralo , hu nga si khunyeledzwe musi hu tshi ambiwa foramu iyo ine ya vha hone yo thomiwaho . 
o Zwidodombedzwa zwa vhukwamani hu tshi katelwa na dzikhoudu .
U kona u shumisa foniki sa tshikili tsha u vhala na dziṅwe nḓila dzi nga ho ludungela na u sengulusa tshivhumbeo .
Zwiṅwe zwikhala zwa mishumo zwi nga ita uri vhathu vha si kone vhathu u tshila vhutshilo vhune vha vhu takalela nga u ṱavhanya .
Phambano kha mvelele kanzhi dzi dzulela u bveledza phambano kha mulayo zwine zwa tevhelwa nga khuḓano dza mulayo . 
Ro wana tshumelo yavho mahala nga u tendelana u vha litsha vha shumisa dzangano ḽashu u lingedza sisiṱeme yavho . 
Mivhigo iyi ya ṅwaha i engedza zwihulwane mafhungo manzhi nga ha mvelelo dzi lwaho na vhuḓikumedzeli ho itwaho . 
Mbulungo ya masheleni ya Angola yo sumbedza phambano khulwanesa kha tshifhinga tsha u sedzulusa . 
Vhuvhili hazwo ṱhahelelo ya tshumelo na ndondolo i si ya vhuḓi ya tshumelo zwi ḓisa kana zwi vhanga khohakhombo kha vhutshilo ha vhathu na zwipuka . 
Arali tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana tsha ita khumbelo kha Mulanguli-Dzhenerala , a nga balanganya tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana arali o fushea uri :
4.1 . Vho GO Hollamby Mufarisa Mulanguli Muhulwane : wa Gwama na Ndango ya Zwirengwa kha Muhasho wa zwa Muno .
ṱhanziela ya tsireledzo i re mulayoni ya shango ḽine tsha shumisa fuḽaga yaḽo
U ambedzana na tshiṱafu tsha zwa thekhiniki malugana na u wanala / u shumisea ha tshiṱafu , ovathaimi /ḽivi ya TOIL
Haya maitele a ḓo thusa kha u thoma maitele a u dzhia tsheo ane a tevhelelana . 
Bodo dza tshiimiswa dzi fanela u vhumbwa nga tshithihi tsha raru tsha vhalangi vha ne vha si vhe kha khorondangi na mudzulatshidulo ane a sa vhe kha khorondangi . 
Vhalanguli na vhashumi vha thandela
U thivhea kha tsha u thivha muṱambuluwo tsha phaiphi ndi thaidzo ine ya dzulela u itea . 
U livhisa vhushaka kha sekhithara dza ndeme khulwane na ya vhukati : Zwa u vhumbwa ha vhushaka na ndingedzo dza tshumisano ngomu kha sekhithara ya phuraivethe zwi tea u livhiswa kha zwithu zwi engedzaho ndeme ya zwivhambadzwa zwine khazwo ha vha na zwivhuya zwi lwedzanaho nahone zwine zwa nga vhuelwa u bva kha vhubindudzi ha sekhithara ya phuraivethe nga u angaredza . 
VHUDZHENELELI VHU MANḒAFHADZA FHEDZI MUSI havho vha dzhenelelaho vha tshi nanga na u dzhia tsheo .
ḓiresi ya fhethu ya vhavhambadzelannḓa vha shango ḽine zwa bva hone
Tshipiḓa tsha Ndinganyiso ya Matholele tsha khadi a tshikoro ya mabindu maṱuku o teaho ndi nzudzanyo yo leludzwaho ya tshipiḓa tsha ndinganyo ya matholele tsha Khadi ya Tshikoro ya Dzhinerikhi . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara dzoṱhe uri dzi ṱangane kha u tsireledza tshiimo tsha vhubindudzi ha shango .
Mimaraga ya zwamasheleni ( mbambadzo ya mikovhe ) na yone a yo ngo bveledziswa zwavhuḓi . 
2.2 U bveledza adzhenda yavhuḓi
Vha humbelwa uri vha ḓivhe uri u sa ya u ṱola fhethu ha thenda zwi ḓo ita uri thenda i sa vhe yavhukuma . 
( iii ) U vhewa ha Vharangaphanḓa vha Sialala sa vhasengisi kha khothe dza sialala , vhugudisi na ofisi ya muano
Kha vha rambe vhadzheneleli u sumbedza phindulo dzavho kha tshibogisi tsha mbudziso
4.3.2 U dzhenelela ha tshitshavha , tswikelelo kha mafhungo , na tshiphiri
Zwino , vhashumisani , hezwi ndi zwiṅwe zwa zwibveledzi zwine zwa ḓo bveledza muya wa vhuvha havhuḓi : 
Ezwi ndi ḽiga ḽavhuḓi kha riṋe sa tshitshavha . 
vhabvumbedzwa , nyito , mufhindulano ,
Ṱhoḓisiso ya mutheo i sedza fhedzi kupfesesele na ku ṱalutshedzele kwauri zwitshilaho , na riṋe vhaṋe , ri shuma hani . 
U davhidzana nga ha ṱhoḓea dza zwa masheleni na vhaḓisedzi / vhaḓisedzi vha tshumelo vhapo
2.1 . Khabinethe yo themendela uri mbekanyamushumo ya muvhigo wa mashumele ya ṱhoḓisiso na Vhuṱumani ha Muthelo ( R&D ) ya ṅwaha wa 2013 / 14 i iswe Phaḽamenndeni .
Ndongazwiga na mupeleṱo :
Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho u ita mbetshelo ya u dzhenelela ha tshitshavha nahone minisiṱa a nga ramba tshitshavha uri tshi dzinginye mihumbulo kha thendelano ya u kovhekana mbuelo fhedzi arali hu si na mafhungo a tshiphiri ane a ḓo bviselwa khagala .
Arali mushumisi a sa wane phindulo kha tshifhinga tshi pfadzaho , mushumisi u tea u zwi sala murahu na vha GCIS . 
Zwi sumbedziswa uri zwi tevhelaho zwi tea u mbo ḓi vha tshiteṅwa : 
Vhagudi vha ḓo guda nḓila ine luambo lwa shumiswa ngayo na u guda luambo na vhagudi-ngavho nga u amba nga ha luambo ( ' luambo lune lwa shumiswa u guda luambo ' ) , u itela u ṱhaṱhuvha zwibveledzwa zwavho na zwiṅwe nga vhusedzi zwi tshi elana na ṱhalutshedzo , kushumele ku pfadzaho na nga vhuronwane .
Nangani maipfi maṱanu kha ayo ni a shumise mafhungoni . dakalofulu shangoni rumana khambana
Vha khou ṱuwa mafheloni a ṅwedzi wa Fulwi u ya u tshimbidza tshikolo tshiswa tsha vhuongi . 
U badzhetela mbadelo : U rekanya uri ndi vhugai ya ṱhanganyelo yoṱhe ya nyanganyelo ya mbadelo ine ya ḓo ṋekedzwa mishumo nga muthihi nga muthihi kha thandela iyi .
londola mutakalo na tsireledzo yawe , khathihi na zwa vhaṅwe vhathu vhane vha nga kwamea nga nyito dzawe kana nga u sa vha na ndavha hawe .
Kha nyimele iyi dandetande ḽa vhushai na u shaea ha mishumo zwi ḓo isa phanḓa , ngeno hu uri vhathu vha ḓo dzulela u vha vho fashwa fhethu hu saathu bveledzeaho . 
Ndi vhathu vha 20 fhedzi vhane vha ṱanganedzwa kha vhugudisi ha tsumbedzo ya maitele a tsedzuluso ya mbeu .
Khadiamu i shumiswa kha eḽekhiṱhiropuḽantiṅi , kha aḽoi , na dziṅwe dza dzi soḽuda na kha beṱiri dza nikeḽe khadiamu . 
( a ) ṱhoḓḓea dza u ṱanwa hu tshi avhelwa thendelano ; na
Mulayo u lwela tshumiso ya malasha o kunaho nahone u livhana na ḽevele dza nṱha dza tshikhafhadzo ya mufhe i ḓiswaho nga mudugudugu wa malasha nga ngomu mahayani . 
Tshumelo dza Tshilidzi tsha Muyani dza vha Tshifhambano Tshitswuku na nyengedzedzo ya akhaunthu ya pfuma ya Gushete ḽa Dzilafho ḽa Kapa na dzone dzo lambedzwa sa mbadelo dzi pfukiselwaho . 
Kha vha vhone zwifanyiso
U thoma u shuma ha milayo ya u bveledza pfanelo dza vhafumakadzi na vhana zwi khou khwaṱhisedzwa . 
( b ) u sedzulusa , zwi tshi katela u ṱanganedza mivhigo i kwamaho u shuma nga nḓḓila kwayo i bveledzaho vhukoni ha Tshumelo ya Tshipholisa ;
Thandela zwazwino yo sedza kha mutshatshame wa zwitshilaho wa zwimela fhedzi hu si kale i ḓo tandula mutshatshame wa zwitshilaho wo fhelelaho . 
( b ) u tea u tevhela , u tsireledza na u ṱhonifha Mulayotewa sa wone mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki ;
Minwe yayo yo no di thoma kale .
U thomiwa ha zwivhumbeo zwa tshiimiswa tshone na ṱhumanyo . 
U bva kha nyambedzano na maṱano u swika kha u ṋekedza vhuṱala vhune ha nga vha hone kha vhatshimbidzi vha re fhano hayani na yunithi dzo sedzaho zwiṅwe zwiteṅwa zwa maitele a vhubindudzi a tshifhinga tshilapfu , TISA i na yo dzula yo sedza vha mudivhitho wa vhudavhidzani . 
Hu sina u tshinyadzwa ha mupo ho kalulaho no ḓo vhangiwaho nga mugodi .
O ṱavhanya u vuwa a pfa o dzika nga nḓila i songo ḓoweleaho . 
na mveledziso ya vhuṋe .
Ri khou thoma mbekenyamushumo dzashu dza u ita uri maAfurika Tshipembe vha pfe vho vhofholowa na u tsireledzea .
Mafhungo a zwa poḽotiki na zwa matshilisano ha tei u khwaṱhisedzwa lwo kalulaho nga u vhaisa tshenzhemo na vhuḓinyanyuli ha iwe muṋe , fhedzi a tea u kovhela vhuṱhogwa vhu linganaho . 
( d ) vhathu vhaṅwe vhavhili .
Vhuyo hu takalelwaho vhu shumaho zwavhuḓi kha zwa ikonomi vhu re na mafulufulu . 
U modareitha hu tea u sumbedza uri u linga hoṱhe ndi ha ndinganelo , ha vhukuma , hu fhulufhedzeaho nahone hu fushaho .
Zwenezwo , ndi khou ṱoḓa u mu tikedza na nṋe na Muhasho kha mushumo wavhuḓi une vha khou ita wone . 
Khoro i ta zwithu zwa ndeme u itela zwibviswa nahone zwithu izwi zwa ndeme zwi nga dzhenelelwa hu na vhukonḓi ha zwiko zwa masipala . 
Thendelano ya matshilisano iyi i ṱoḓa u longa tshanḓa nga muṅwe na muṅwe ḓo dovha ha ṱoḓa u ḓiṋetshedzela na u ḓidzima .
U bva kha mihumbulo ye ya waniwa , khathihi na zwi bvaho kha Khabinethe , ho ḓo ṅwaliwa zwidodombedzwa zwo teaho .
Fhano Afrika Tshipembe a hu na modeḽe u re tshikalo kha sekhitha ya phabuliki nahone hu ḓo ḓi vha na phambano vhukati ha mimodeḽe i no shumiswa mihashoni yo fhambananaho ya muvhuso .
Rekhodo ya muthelo yo ṅwalwaho sa ifa , tsumbo , lufu , u mbwandamela zwikolodoni , khamphani yo nwaho nga zwikolodo .
U ola kana u pennda zwifanyiso u pfukisa mulaedza , nga ha tshenzhemo ya ene muṋe .
Zwa zwino hu na Mulayotibe wa Tshelede u re fhasi une , arali wa phasiswa , u ḓo ṋetshedza vhusimamilayo maanḓa a u khwinisa mugaganyagwama . 
U VHONA URI VHADZULAPO VHOṰHE VHA WANA NDONDOLA MUTAKALO NA MAGAVHELO A NDEME
Mavu a tea u vha na mbonalo i fanaho ; mavhaka a muṱavha kana zwiṅwe zwa zwi songo dzulaho zwi nga dzhenelela kha tsheledzo , kana tshikalo tsha ṱhoḓea dzo fhambanaho dza manyoro kana mishonga , zwi kanganyisaho ndangulo , u kwama nyaluwo ya zwimela na u ita uri zwimela i sa koni tshoṱhe u imedzana na u ṱhaselwa nga zwitumbudzi . 
Masheleni ane a shumiswa kha u bveledza themamveledziso dza muvhuso na one o tsa u ya nga zwilinganyo zwa ḓivhazwakale .
Kuvhonele ku nga vha ku si kwavhuḓi , kuvhonele ku nga vha ku kwavhuḓi . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
U ḓivha na u ita nyambedzano nga kuvhonele kwa zwithu uri ku ṱuṱuwedzwa hani nga mafhungo , u nangwa ha maipfi na luambo lwa muvhili lwa muambi
Hafu ya miṱa yo dzhia vhukando vhu vhonalaho ha u tsireledza mahaya ayo , ngeno vha linganaho kotara vho dzhia maga a vhonalaho a u tsireledza zwiendedzi zwavho . 
Ndangulo ya kushumele i tea u vha tshipiḓa tsha Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho .
U langula u shumiswa ha phethikheshe kha dzingu . 
Thikhedzo ya vundu malugana na khoudu ya pfunzo ya ndeme
Zwi nga itea .
Musi vho no khwaṱhisedza , avho vha no khou ita khumbelo vha tea u ṱanganedza uri khumbelo dzavho dzi ḓo shumaniwa nadzo musi zwi tshi vho konadzea . 
Milayo ire afho nṱha i nga nweledzwa sa milayo ya ndangamaitele na milayo i yelanaho na mafhungo a vhukuma i langaho vhushaka . 
Ndi u ḓi ṱanganywa ha vhathu hu langwaho nga Ndayotewa .
U vhala tshiṱori kana tshirendo
Nga u phalala ha muhasho mimasipala i konḓelwaho nga u shumisa magavhelo aya , yo wana zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa thikhedzo . 
U bula uri tshiṱori tsho takalelwa naa a kona u imela phindulo yawe , tsumbo , " ndi funa hetsho tshiṱori ngauri tshi nkhumbudza . . . "
( c ) u vha vhudzisa uri vha a pfesesa zwi re kha ino nḓivhadzo naa ; na
Hu kha zwezwo , tshivhalo tsha vhaofisiri vho tenda u ṱangana na vhaḓivhi khathihi sa nḓila ya u ṱanganeza sheduḽu yo farekanaho tshoṱhe ya dzi inthaviyu . 
U khetekanya maipfi a madungo manzhi a tshi ya kha dungo ḽithihi , ( tsumbo , mbulumaḓi )
U ḓiitela na u ṱalutshedza zwi tendela vhagudi u sika muzika , mutsukunyeo na ḓirama vhe vhoṱhe na musi vho ṱanganelana .
NḒIVHO YA ZWA SAINTSI NA ṰHOḒISISO
Maḓulu a mbeu , mbeu dza makwevho na dzo ṱanzielwaho dzoṱhe , dzi ḓo dzhielwa nṱha .
U shuma na / nga maipfi : :
Miṅwe miraḓo ya tshitshavha i nga kundelwa u vha home miṱanganoni ya tshitshavha nga masiari .
Muthelo wo ingwaho kha ndeme ya zwipiḓa zwo tou ṱunḓwaho zwine zwa shumiswa kha u maga moḓoro ine ya tea u badela muingamutengo , ya u hwala thundu na vhathu khathihi na miṅwe mimoḓoro i fanaho na yeneyo ine ya vha ya mishumo mivhili , nga nnḓa ha maḽori mahulwane na thuthuthu . 
Tsha vhuvhili , u vhona zwauri vhashelamulenzhe kha kuitele kwa CBP vho imelwa kha zwiitei zwa IDP nga u shumisazwiimiswa na maitele o ṋetshedzwaho zwa zwino kha maitele a IDP a re kha Paka ya Tsumbanḓila ya IDP , nga maanḓa Foramu ya Vhuimeleli ha IDP na thimu dzo tiwaho u shuma na thandela .
Tshigwada tshi katela miraḓo ine ya khou bva ya NHTL na miraḓo yo nangiwaho hafhu uri i shume iṅwe themo hafhu .
Asima i anzela u ṋaṋa musi vha tshi khou tambudzwa nga duda na mukhushwane .
Tshigwada itshi tshi ḓo thusa muvhuso kha fulo ḽa tshumiso kwayo ya muḓagasi na u ḓivhadza vhabindudzi na zwitshavha uri tshiimo ndi tshifhio na uri vha nga thusa hani u shumana na khaedu dza zwino .
( 2 ) Arali Buthano ḽa Lushaka ḽi nga fhaladzwa u ya nga khethekanyo ya 50 kana musi tshifhinga tshaḽo tsho fhela , Muphuresidennde , nga mulevho , u tea u vhidza khetho na u
Vhagudi vhanzhi vha ḓo vha zwisiwana kana vha xelelwa nga miraḓo ya muṱa nahone vha ḓo ṱoḓa thuso ya vhuḓipfi na nyendedzi u bva vhagudisi . 
Mutakalo wavhuḓi wa mushumi u katela mishumo yo dzudzanywaho na u dzhenelela ho dzudzanywaho mushumoni hu na tshipikwa tsha ndeme tsha u ṋetshedza pfunzo ya zwa mutakalo , u topola khohakhombo dza zwa mutakalo mushumoni na mishumo ya u ṱuṱuwedza tshanduko dza vhuḓifari ha zwa mutakalo vhukati ha vhashumi . 
Mveledziso ya vhukoni - sekithara ya maanḓa ya pfunzo na vhugudisi na Tshikwama tsha Vhukoni tsha Lushaka zwo thoma na u ḓidzhenisa kha zwa mveledziso ya vhukoni u thusa vhaswa , vha songo tholiwaho na vha sinaho vhukoni .
A hu na vhuḓifhinduleli , nga nṱha ha ndango ya tshiimiswa . 
ṱalutshedza mishumo mihulwane ya dzangano kana thandela nngede yo nangiwaho
Heyi ndi nyito ine ya dzhia maimo mararu ane a sumbedza zwiṱirathedzhi zwa u thetshelesa zwi imaho nga zwoṱhe u itela u pfesesa na u wana mulaedza wa tshipitshi na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u thetshelesa .
Ayo maga a sumbedza huṅwe u sa ḓigeḓa kha vhathu na zwitshavha , ngauri nḓila dzine mivhuso ya vha nadzo dza u avhela-hafhu zwiko a si nnzhi . 
Khophi yo teaho ya Gurannḓa ya Muvhuso ine ya sumbedza u sa katelwa yo pangwa ? 
U shumisa khalo ya ipfi yo teaho na u shumisa tshifhaṱuwo kha u amba .
Zwishumiswa zwo themendelwaho Ri tshi ḓadzisa kha zwishumiswa zwa tshitandadi zwa
Idzi dzi vhidzwa sa theḽevishini dzo ṱanganelanaho dza didzhithala ngauri dikhouda yo fhaṱelwa nga ngomu .
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
Ho dzhiiwa tsheo nga tshifhinga tsha Lekgotla , nga Fulwana 2003 na 2004 , ya u sedzulusa Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi Afrika Tshipembe .
Ḽaisentsi ya u guda u ḓiraiva i wanala nga ḓuvha ḽene ḽo ḽe vha phasa ngaḽo .
Nyimele ya zwa mishumo yo dzudzanywaho nga Khomishini i themendela uri vhunzhi ha mishumo miswa hu na khonadzeo ya uri i vhe i tshi bva kha mabindu apo , na kha feme dzine dza khou aluwa ṱhukhu na dza vhukati .
Nga u ita izwi , Afrika Tshipembe ḽi vha ḽo ita zwipikwa zwaḽo fhasi ha Muṱangano wa UN wa u Lwa na u tinya Swoga .
Muofisi wa Deeds u ḓo vha ṋea fomo uri vha i ḓadze .
Nga kha vhushaka ha zwiimiswa zwi nga konadzea u khwaṱhisedza ndangulo yo teaho ya zwiko , ndangulo ine ya pfadza ya mbuelo dza zwitshavha na u khwaṱhisedza zwikhala zwa bindu zwi sa nyeṱhi na zwi konadzeaho . 
Kha vha ntendele ndi dovholole mbuno ya uri mafhungo a u tambudzwa ha vhafumakadzi a sedziwa nga kule hu si nga tshitshavha fhedzi nga muvhuso washu . 
Fhedzi , vhana vhanzhi vho fhedza tshifhinga tshi vhonalaho vho valelwa , fhedzi ha vho sokou fhedza mulandu wo phumulwa . 
U vhala tshirendo / luimbo
5.3 . Khabinethe i sasaladza migwalabo ya matshudeni i re pfudzungule , ye ya khakhisa u guda kha dziṅwe dza dziyunivesithi nahone ya vhanga u kwashekwanywa ha ndaka .
Thandela i na tshifhinga tshiṱuku madzuloni a u vha mushumo wa tshoṱhe , na hone i na mugaganyagwama wo tou tetshelwaho wonoyu mushumo , nahoine i bva luthihi .
Ndondolo ya tshomedzo dzoṱhe dza zwa mitambo na vhuḓimvumvusi kha vhupo ha masipala . 
Ndi dzula tsini na vhathu vhahulwane vha no daha .
Ndi zwa ndeme u sumbedza zwi khagala kha thendelano uri khanedzano maelana na thendelano dzi ḓo tandululiswa hani .
Nga u haseledza , u gonya kha mutengo wa zwibveledzwa zwa zwikambi , nga kha u gonyisa mbuelo dza muthelo , zwi nga sukumedzela vharengi vha shayaho ( hune ṱhoḓea ya halwa nga u angaredza ha vha na u tepa ha mutengo huhulwane ) u ya kha kunwele kwa halwa ku siho mulayoni . 
Bugu Tshumiswa !
U tevhekanya
U shuma na / nga mafhungo : ḽifurase ḽa ḽiiti ; fhungodavhitsinde ḽa ḽiiti ; fhungo ḽa ṱhoho ; ḽifurase ḽa dzina ; fhungodavhitsinde ḽa ḽiḓadzadzina na ḽiḓadzisi ( ḽiḓadzaḽiiti ) ; maṱanganyi ; luambo lwa nyanyuwo na u fhuredzela
Sheduḽu ya zwiko
U buletshedza vhuraḓo , tshivhumbeo na mishumo ya Komiti dza Wadi .
Kha nyimele ine vhashumeli vha muvhuso vha imiswa u shuma hu na muholo wo fhelelaho ngeno hu uri tsenguluso dza vha dzi tshi khou itwa na u ṱuṱuwedza kuhumbulele kwauri vhuyaḓa a vhu dzhielwi nṱha . 
U ṱavhanyedzisa nḓisedzo ya dzinnḓu , hu khou khwiniswa pfananyo vhukati ha mavunḓu na mimasipala zwine zwi ṋetshedza vhunzhi ha themamveledziso . 
Foramu ya u iImelela IDP i tea u vha dzangano ḽa tshoṱhe , ḽo ṋewaho na mushumo wa u ṱola kushumele nga tshifhinga tsha tshumiso ya IDP .
Zwipiḓa zwiṅwe na zwiṅwe zwa mutale zwi tea u vhofhiwa nga dzibaudu na dzimuru dze dza tendelwa . 
Vhulwadze ha lukanda ho vhangwaho nga mushumo une wa itiwa
Fhedzi-ha , u pulana nga u ṱanganela ha mihasho yo fhambanaho , mimasipala na sekhithara u itela zwithusedzi zwo elekanyiwaho , zwi no khou tshimbidzwa , zwi livhaho zwi no ḓo ḓisa mvelelo dza maṱhakeni dza mutakalo , hu khou shaea . 
Ndi a luma , ndi a ṅoṅa .
Izwi zwi konisa mushumo wa vhubindudzi ha ṱanganelaho lushaka uri vha ite mbambe Afrika Tshipembe vhe kha vhuimo hu eḓanaho na vhaṱaṱisani vhavho vha shumaho Afrika Tshipembe . 
Mushonga na Maṋo
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo dza u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz .
Masipala wo dovha hafhu u thoma miṅwe mishumo u itela u vhona uri hu na u dzhenelela ha vhadzulapo na vhashelamulenzhe kha maitele ayo a u dzhia tsheo . 
Ndi ngani IDP yo tea u vha hone ?
Dzhenisani maṱaluli a si gathi uri a ni thuse u bveledza muanewa waṋu .
Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS ) vhu na vhuḓifhinduleli ha u pfananya fulo iḽi nahone vhu ḓo phaḓaladza zwishumiswa zwo fhelelaho , hu tshi katelwa na mulaedza wa ndeme na pulani ya nyanḓadzamafhungo .
Tsedzuluso dza Vhupo ha Vhulanguli hoṱhe sa zwe zwa sumbedziswa kha pulane na mapa zwi re ngomu . 
A si dzipoḽitiki u ya nga madzangano a zwa poḽitiki kana mahoro a kwameaho . 
Kha ri ṅwale phindulo yaṋu ḽi tea u thoma nga ḽeḓeredanzi .
U ṋetshedza maswamaswa a vhalwadze vha vhukuma kha zwikimu nga mvelaphanḓa ya vhalwadze . 
U ḓisa demokirasi kha vhurangaphanḓa - milayo miswa na zwiimiswa i ṋeya vhurangaphanḓa ha sialala tshikhala kha maitele ashu a demokirasi .
moano wa muṋe wa fhethu
Mushumo wa 2 : U ṄWALA
Mveledzwa dza u tsa uhu dzi vhonala kha mvelelo dza odithi ya muhasho . 
U amba hohu na nyanḓadzamafhungo zwi ḓadzisa kha muvhigo nga Muphuresidennde nga u ṋetshedza mafhungo nga vhuḓalo a uri ho no swikelwa zwifhio na u ṋea tshikhala tsha u ita nyambedzano nga ha mashumisele a vhudzheneleli ha ndeme ha ṱahe .
Dzithekhinoḽodzhi dziṅwe dzine dzi re na khonadzeo ya u ṱanganedzwa dzine dzi nga shumiswa u bvisa tshikafhadzo kha tshipiḓa tsha kana nyelelo dzoṱhe dza malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili hu tshi katelwa na u fhiswa ha malaṱwa , u kunakisa nga khemikhala , thekhinoḽodzhi ya u shumisa makhuroweivi na ya u vhulaha zwitzhili nga mufhiso . 
4 . N di afhio " maga kwao " ane vhalanguli vha fanela u a tevhedza ?
ya u kambiwa nga khemikhala kana vhutsi , ṋowa , zwikhokhonono kana u luṅwa nga
U nanga magudiswa o teaho
Ndima i ḓo kona u lavhelesa kha theo ya mulayo na pulane dza tshanduko , khathihi na theo ya mulayo wa zwa pfunzo . 
Maga a tshumelo a SMART
Zwi ita khuwelelo ya u dzhenela ha tshitshavha nga kha u thomiwa na thikhedzo ya dziforamu dza mavundu na dzikomiti dza u lwa na zwidzidzivhadzi dzapo . 
Arali CC yo vha i na nnḓu ine ya vha yayo , kha vha wane maṅwalo lu bvaho kha Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha na kha Gwama ḽa Lushaka lu ambaho uri mihasho a i na thaidzo ya u bvusuludzwa ha CC .
Madzadza a u ita ngao matambwa na u ita dziṅwe nyito dza orala .
Muvhuso u ḓo dzhia vhuḓifhinduleli kha themendelo nnzhi dzi re kha puḽane .
Naho zwo ralo , hu tea u itwa mushumo wa u londolwa zwa vhuḓihudzi na u pfesesa vhufa ho ḓalaho lupfumo ha Afrika vhukati ha vhaswa . 
Zwivhuya zwa adzhenda yo ṅwaliwaho zwavhuḓi ndi zwifhio ?
( ii ) u vha muraḓo wa ḽihoro ; kana
Vharengi zwino vha a kona u nanga uri vha nga ṱuwa na idzo bege dzi shumiseaho hafhu mahayani avho , kana vha shumisa bege dzavho kana vha sa shumise bege na luthihi . 
Nangoho ro ḓo fhaṱa luvhilo kha zwa ifa ḽa vhudavhidzani ha Khaphu ya Ḽifhasi . 
Bugu hedzi dzi tea u vha dzi sa konḓi kana u vha dza maimo a fhasi u fana na bugu dzo shumiswaho kha u vhala na vhagudi na u vhala na tshigwada .
Madzangano a mishumo vho eletshedza nṋe uri vhashumi vha vhilaedzwa nga uri mbekanyamaitele ya zwa dzinnḓu kha Eskom i khou u ṱahela . 
Vhudzuloni , muvhuso u ḓikumedzela u shuma na zwigwada zwa vhathu vha si na mavu u tandulula thaidzo dzavho . 
Vha thetshelese maambiwa a ndeme ane a sumbedza zwiteṅwa zwine zwa tea u itiwa zwa ndeme nahone vha songo ita uri zwi pfuke vha songo thoma vha haseledza nga hazwo nga tshifhinga tsha muṱangano wavho .
U wana mavu hu nga vha nga nyambedzano kana u renga u itela vhudzulo , tshitshavha , bindu kana nḓowetshumo u itela u ṱuṱuwedza mveledziso na u wana mbuelo . 
18 . Zwa dzi Nnḓu - Muvhuso u tea u vhona uri vhathu vha kona u swikelela dzi nnḓu .
Vha ṅwale tshifhinga tsha u fhela ha muṱangano .
Hezwi zwi dovha zwa tikedza khuwelelo ya NDP ine ya khou ḓo shumiswa nga mihasho na sekithara dzine dza langula mafhungo na thekhinoḽodzhi u itela u vha na vhuṱanzi ha uri Afrika Tshipembe a ḽi vhi tshipondwa tsha ' u khethekanya lwa didzhithaḽa ' .
Nḓivhadzo ya u shandukisa vhuṋe / Thengiso ya tshiendisi ( NCO )
U vhona zwauri hu na vhuimeleli ha zwa mbeu nga kha ndinganyiso ya matholele . 
Khetho ya dzithempḽeithi na zwishumiswa i ḓo bva kha tshipiḓa tsha saizi na u konḓesa ha thandela . 
fonto --- muelo kana lushaka lwa maipfi o shumiswaho hu tshi thaiphiwa
Khabinethe i khwaṱhisedza uri mutheo wa nḓila ya nyaluwo khulwane na mveledziso ya ikonomi ya matshilisano wo no vheiwa .
Thandela dzo fhambanaho dzi ḓivheaho dzi nga si lambedzwe nga mugaganyagwama u re hone nahone dzi ḓo vhewa kha mutevhe wa thandela dzine dza khou ṱoḓa u sedzuluswa musi masheleni a tshi vha hone u itela thandela idzo . 
Ndi kona u ṅwala tshirendo tsha tshivhumbeo .
Ndi iṅwe kha sethe ya Gaidi dza 4 khathihi na bugu ya zwiko :
Kha ḽiṅwe sia , arali huna zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwavho kha khumbelo zwiie zwi sa vhe zwone kana zwo khakhea , SMS ine vha ḓo i wana i ḓo vha vhudza uri hu na thaidzo .
Tshenzhemo ya tshifhinga tsho fhiraho ( i tshi redza datumu na madzangano a kwameaho )
Arali lushaka lwa tshimela lu siho kha thebulu , vha ḓadze fomo ya khumbelo i na zwidodombedzwa zwi evhelaho zwo fhelela :
Anganyani ṱhoḓea ya thengo ya u thoma zwi tshi ya nga nḓadzo ya masheleni na zwishumiswa zwine zwa vha hone . 
Fhethu ha u shumela na u shumiswa tshikhala mishumoni zwi khou shanduka tshifhinga tshoṱhe , u fhindula ṱhoḓea dzo fhambanaho . 
Mikhwa ya vhulangi kha Yuniti ya Pfunzo yo bveledza mbekanyamushumo hune zwikolo zwa ḓidzhenisa kha mitambo yo fhambanaho ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
U kundelwa u ita ngauralo zwi ḓo amba tshipiḓa tshihulu tsha tshinyalelo ya nnyi na nnyi tshi ḓo ya kha tshumelo ya mbadelo dza nzwalelo hu si ndivhiswa dza matshilisano na ikonomi , kana muvhuso u ḓo tea u engedza mithelo u itela u swikelela nyaluwo ya mutengo wa nzwalelo . 
Fhethu ha khombo ha u tambela -ho katela ḓaleḓaleni , zwiporoni zwa zwidimela , dzibadani , hune ha khou fhaṱiwa
Zwikhala zwo vuleaho nahone zwi konḓaho zwi ṋetshedza tswikelelo kha zwishumiswa zwa nnyi na nnyi na vhuendi , hu si na nga kha u tshimbila na nga u tshimbila thungo ha bada , fhedzi na fhethu ha u lindela na pfukiselo ya vhuendi ho fhambanaho kha zwitopo na zwiṱitshini . 
u lugisa tshiendisi , kana
Dzulo ḽa Congress ḽo livhiswa kha u engedza tsivhudzo kha madokotela a zwa mishonga na tshitshavha nga ha tumbulwa , dzilafho na ndangulo ya asima . 
( b ) mafhungo maṅwe na maṅwe o kumedzwaho kana o rumelwaho khawo nga mulayo wa lushaka kana wa vunḓu .
Kha tsumbo iyi , makumedzwa a ḓo , fhedzi , a ḓo bva nga maanḓa kha vhusweleli na u vha vhone vhane ha vhadededzi / vhaleludzi na vhagudi . 
Vhabidi na Vhorakhonṱhiraka vha tea u tendela tswikelo i pfalaho kha zwifhaṱo nga vhaofisiri vha bvaho muhashoni vha rambaho bidi , kana muthu o tholwaho lwa tshipentshela nga Vundu u itela ṱholo kana ndingo . 
Mabindu ṋamusi a tea u vhulunga tshivhalo tshinzhi tsha data yo sikwaho u mona na tshiimiswa . 
Vho vha vha tshi ḓivha zwavhuḓi vhuhulu ha ofisi yavho , fhedzi ngauri dzangalelo ḽavho ḽo vha ḽo khwaṱha u fhira khoudu ye vha vha vha tshi khou pfuka , vho isa phanḓa na u i pfuka . 
Vhurangeli ho no ḓithoma ha u livhana na thasululo dza tshifhinga tshilapfu u itela Kapa na hone . 
Miraḓo ya vhathu vhane vha dzula mikhukhuni vha tshenzhela u reṅwa nga ṱhoho na zwiṱhavhi khanani .
U ita uri hu vhe na pulane dza u kuvhanganya zwiko dze dza rangwa phanḓa na u vha fhasi ha vhuṋe ha dzhango ḽa Afrika hu tshi itelwa u vhona uri hu khou vha na masheleni a u thoma u shumiswa ha adzhenda . 
Ṱhogomelo ya pulatifomo yo khwiniswaho , hune vhurangaphanḓa na ndangulo ya zwiimiswa zwa dimokirasi zwapo ha shela mulenzhe kha nyaluwo ya davhi ḽa vhuraru iḽi ḽa Muvhuso , ndi zwa vhuṱhogwa vhukuma . 
Tshi tshimbilelana na ndivho dzo dodombedzwaho kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , a alusa nyaluwo ya ikonomi na u engedza vhusiki ha mishumo . 
U humbela u bviselwa khagala ha maṅwalo a thandela , arali zwo tea , nga u ḓivhadza mutholi kha maḓuvha a mushumo a swikaho henefha kha maṱanu hu sa athu swika tshifhinga tshau vala tsho bulwaho kha data ya thandela . 
Sethe ya mapa yo bveledzwaho nga ArcView i ṋetshedza zwidodombedzwa zwa vhupo u fana na mulambo , damu na madzina a dziḓorobo kha vhupo vhuṅwe na vhuṅwe ha ndangulo ya maḓi . 
U ḓo valelwa hu tshi khou tevhedzwa zwitandadi zwo randelwaho zwa fhasisa zwo tiwaho u tsireledza tshirunzi tshawe na pfanelo dza vhathu dzo teaho . 
Hezwi ndi u itela u vha tsireledza zwidodombedzwa zwavho zwi dzule zwi zwa tshiphiri .
Vhudzisani khonani dzaṋu nṋa uri vha takalela u ḽa mini .
Maitele o sumbedziwaho a u wana aseniki ndi u kala kutzwonzwele kwa tshedza nga athomu , hu tshi khou shumiswa maitele a haiḓiraidi . 
Netiweke i khou dovha u linganyiswa u itela tswikelo na tshumelo dzi linganaho vhukuma , zwihulu kha vhupo vhune ha vha na ḓivhazwakale ya u konḓiselwa . 
2.25 Dr Wallace mbuno ine a khou sumbedza ndi ya uri vhuloi vhu tea u sa vhonwa vhu tshithu tshivhi fhedzi , ngauri vhuloi vhu nga itwa nga nḓila yavhuḓi .
Muvhuso wo dovha hafhu wa ita mvelaphanḓa khulwane kha u thoma Zhendedzi ḽa Ndangulo ya Masakha , u langa mikanoni yoṱhe ya u dzhena na u khwiṋisa tsireledzo . [ U vhanda zwanḓa . ]
Saizwi dzikhifi na bara dzi si na ngilasi dza muelo muthihi , zwinwiwa zwo linganelaho u ya nga ngilasi zwi nga fhambana . 
Ngaha khumbelo ya uri vha renge u bva nnḓa kana vha endedze zwibveledzwa zwa ṋama zwo no bveledzwaho u ḓa kana u fhira nga Afrika Tshipembe
Idzi dzi khou engedzwa kha dza 14 dzire hone kha mavunḓu oṱhe .
Fureme , ḽentsi na ḽentsi dza khonthakithi ( dza tshoṱhe na dzi laṱiwaho )
U swika kha vhuimo hune vha ḓo vhuya vha tou nyonyovhela hosiṱele dza migodini vha pfuka u thivhelwa he vha vha vho vhetshelwa nga vha vhutsireledzi ha migodi na mapholisa , nga u angaredza . 
Vhaṋe vha bulasi vha nga ṱoḓa thuso nnḓa u itela mushumo uyu saizwi zwi tshi konḓa vhukuma lwa saikhoḽodzhi u vha tshipikwa . 
Zwa tsheledemviswa yo salelaho murahu zwi vha hone hu masiandaitwa a u gidimela u shumisa masheleni musi ṅwaha wa muvhalelano u tshi vho swika mafheloni , zwa vho sia hu na masheleni manzhi a songo badelwaho ane a lavhelelwa u badelwa kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho . 
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha a 30 u shumiwa nayo .
( e ) Arali Komiti ya u fhelisa Phambano , i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo , Mulayotibe u ḓḓo fhela nga woṱhe .
Tshinwe tsha zwiitisi zwa u vha pfulusa ndi uri vhaṅwe vhadzuli vha mishashani vho ṋewa mahaya a tshoṱhe e vha vha vha khou a rennda .
maḓuvha a 14-15
He mavu a phuraivethe a dzhiwa lu siho mulayoni na nyimele dza tshipentshela dzi hone , muṋe wa mavu u fanela u kwama ofisi ya Muhasho wa zwa Mavu u wana thuso arali ṱho ḓea yo itaho uri hu vhe na u dzhiwa hu siho mulayoni i ya u wana mavu a ndimo .
Zwoṱhe hezwi zwi mona zwifhaṱuwoni zwa mutevhe muhulwane wa khaṱhulo , zwi songo teaho u bulwa kha khaṱhulo iyi , fhedzi zwi zwine vhaiti vha khumbelo vha ṱaṱisana nga hazwo zwo vha zwi nga iṅwe nḓila . 
Izwi zwi amba uri vhoṱhe vhane vha tea u wana NSFAS na matshudeni vha vhukati a vha nga kwamiwi nga u gonya ha mbadelo , vhunga muvhuso u tshi ḓo badela phesenthe ya ndivhanyiso ya mbadelo .
A hu na dokotela o tholwaho nga zwenezwo a hu na vhalwadze vho engedzedzwaho vho dzheniswaho dzibureisisi . 
Zwe zwa swikelelwa zwa vhuvhili nga ha mveledziso ya mafhungo a mutheo zwine zwa vha pulane ya mbadelo na zwone zwo fhedziwa .
Vhafumakadzi vha re khomboni hu katelwa vhapondwa vha khakhathi , vha vhashai na / kana vha sa shumi . 
Masipala uḓo , nga kha vhukoni hawo ha masheleni na ndaulo , tshimbidza nḓila dza u ṱanganyisa mugaganyagwama wawo une wa ḓo katela : 
Masiandaitwa a zwiwo zwa ikonomi ya ḽifhasi , u fana na muṋano wa tshikolodo tsha vhupo ha Yuro , zwo sia hu na u vha khwine ha u ongolowa . 
Zwo tea ( ndi zwavhuḓi naa . . . ( tsumbo , Ndi zwavhuḓi zwe malume awe vha mu thatha nḓuni nga mulandu wa u tswa vhurotho naa ? )
A hu na mafhungo nga ha mveledzwa dza zwivhulahatsheṋe kha nyaluwo na mbebo ya khovhe . 
Gethe ḽo valiwa zwino a thi koni u lavhuwa nda dzhena .
Komiti ya u vusuludza ḓorobo , yo vhumbwaho nga vhaimeleli vha tshitshavha na vhaṋe vha ndaka , yo vhumbiwa nahone u thomiwa ha Tshiṱiriki tsha u khwinisa Ḓorobo zwo ṱaluswa sa zwa ndeme vhukuma . 
Vhunga zwishumiswa zi sa shumiswi zwoṱhe miṅwahani ya 1 na 2 , kunomborele kwa zwiwo na zwishumiswa a ku ṅwalwi ku tshi tevhekana tshifhinga tshoṱhe .
Fomo ya eḽekiṱhironikhaḽa ya Adobe yo ḓadzwaho , yo teaho lushaka lwa nḓivhadzo ine ya khou vhewa . 
muhwelelwa uri a sa ye hune muhweleli a shuma hone
Lavhelesani tshifanyiso .
Lutamo lwa poḽitiki lwo khwaṱhaho na vhuḓiimiseli zwi tea u swikelwa , na u fhiriswa , nga vhuḓiimiseli ha vhuṋe na ha phurofeshinala na u ḓidzima kha sia ḽa vhashumi vhoṱhe vha zwa pfunzo na , nga maanḓa , vhadededzi . 
Minisita u tea u ṋetshedza migaganyo yo tendelwaho kha khanedzano dza Lushaka na u ṱanganedzwa hayo . 
Musi ro limuwa ngaha ha ndeme ya ikonomi ya Kapa Vhukovhela na kha Phendelashango ya Vhukovhela , ro rwelaṱari Zounu ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya Saldanha na u vula fekiṱhiri ntswa mbili ngei Atlantis .
Fhethu ha ndeme ho no ḓi katelwa nga kha ṱhuṱhuwedzo idzi dza thengiso nga vhunzhi ha vhubindudzi ho tendelanaho dzo shumiswa nahone dzi a lavheleswa . 
M&E ya pulanetshumisi dza wadi
U wana kheisi zwi amba u topola vhathu vho kwamanaho na muthu a lwalaho ya dzikheisi dza TB dzi ḓivheaho ( nga maanḓa dzikheisi dza vhurindilamushonga ha TB vhu ḓivheaho ) , khathihi na ṱhaṱhuvha ha musi muthu a nnḓa ha tshiimiswa nga u angaredza fhethu ha vhuleme vhuhulwane . 
Ndi mubvumo ufhio une na u pfa mathomoni a ipfi tshena ?
Dr Seth Twum vho dzinginya ḽa uri Vharangaphanḓa vha Sialala vha kha ḓi vha na maanḓa vhukuma kha vhalanda vhavho na u swikelela khothe dzo ḓowelelaho zwi a konḓa na u ḓura , sisiṱeme ya khothe ya sialala , sa zwe ya thomiwa nga fhasi ha Native Jurisdiction Ordinance ( 1883 ) , i tea u vhuiswa hafhu .
U topola ṋefhungo na nyito
Tsengoni
Mbudziso ndi ya uri : Ndi nga fhasi ha maga afhio hune tshaka mbili dza fhungudzea kana u engedzea ? 
Senthara dzi kuvhanganya zwishumiswa zwo fhambanaho zwa thusoṱhanzi hu tshi itelwa mamaga , ofisi na khwinifhadzo dza mahayani , khathihi na u hirisa zwithusedzi zwa u enda . 
Arali mme a ṋwana a songo ṋea thendelo kha tshandukiso ya zwidodombedzwa zwa u ṅwaliswa ha mbebo ya ṅwana , khotsi a ṅwana u tea u ita khumbelo khothe ya vhana uri thendelo ya mme a ṅwana i sa ṱo ḓei .
U linga ha mushumo wa u ṅwala hu ḓo sedza nga maanḓa kha vhukoni ha vhagudi ha u wana ṱhalutshedzo , na u vhona uri vho kona u kona u gumafhi , tsumbo , u shumisa zwivhumbeo zwa luambo na kushumisele , mupeleṱo na ndongazwiga .
Mabindu na koporasi dza 489 zwo tikedziwa nga kha kha zwo thomiwaho nga sekithara ya mveledziso ya mahayani , mupo na vhuendelamashango .
u sa ḓivhadza mafhungo na luthihi kha muthu muṅwe na muṅwe nga ha fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe , kana u fara mafhungo nga nḓila iṅwe na iṅwe . 
1.4 . Nga 2016 , vhaendelamashango vho dalaho Afrika Tshipembe ho rekhodiwa vha fhiraho 10 miḽioni , nyaluwo nga phesenthe dza 13 u bva nga 2015 .
U alusa fhulufhelo kha vhabindudzi
miṱangano ya tshifhinga tshoṱhe u vhiga murahu na u monithara kushumele .
Ḽiga ḽa 2 - U pfesesa na tsedzisiso
U shuma na mafhungo : zwitatamennde , mbudziso na malaeli
Nga 1994 , Vho Dzhenerala Mbatha vho dzheniswa kha Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe ( SANDF ) he vha pfumbudzwa kha maitele o fhambanaho .
Khumbelo ya u ? un?a zwi bvaho ngomu ha phukha u zwi ? isa Afrika Tshipembe
Luṱa lwa u thoma lwa Thandela ya Mokolo Crocodile Water Augmentation lwo no fhela na uri lwo swikela ṱhoḓea dzoṱhe dza maḓi dza tshifhinga nyana kha vhupo ha Waterberg .
Tshipiḓa tsha ndeme tsha tshiṱirathedzhi tsha nyaluwo ndi ṱhanganelo ya ikonomi yashu na iyi ya vhahura vhashu na vhaṅwe vhoṱhe vha dzhango ḽashu .
ṱanganyisa maḽeḓere mavhili kana mararu u bveledza mubvumo ( tsumbo , ' fr ' kha ' Afrika ' ) u rangelapfalandoṱhe ( onset ) - tshipiḓa tsha silabulu tsho rangelaho pfalandoṱhe ya u thoma ( tsumbo , m -apa )
Ḽiga 3 - U tandulula thaidzo
Dziakhaivi dzi iswa kha vhathu vha Afrika Tshipembe nga tshumelo dzo pfaniwaho dza u akhaiva dza lushaka na dza vundu . 
Ro maanḓafhadzwa hafhu nga Mulayo wonoyo u vhona uri ri nga fhirisela phanḓa izwi ra vhidza vha tsireledzo , vha tsireledzo iṅwe na iṅwe , u shuma kha u tikedza mapholisa a vhudziki ha tshitshavha .
7 . Nzudzanyo dza pfukanyo hu tshi tevhedzwa u vhuiswa ha vhuraḓo kha vhusimamilayo musi hu na u shandukisa vhuraḓo ha ḽihoro , u ṱanganelana na u khethekana ha mahoro
Vhashumi vha dovha vha wana imeiḽi dza vhege iṅwe na iṅwe dzi re na ṱhoho dza ndeme u itela mutakalo wa muvhili na wa vhuḓipfi . 
Ni ḓiphiṋe nga madalo
IDP Guide Pack : Mbonalo Nyangaredzi , dplg , masiaṱari 7&8
Miraḓo ya tshitshavha vha na pfanelo ya u dzhenela kha maitele na mishumo zwa Phalamennde nga u :
Komiti ya wadi ndi yone tshanele yo teaho ine nga khayo zwitshavha zwa kona u vhiga mbilaelo dzazwo nahone i a kombetshedzea u pfukisa mbilaelo iyo dza ya kha khoro nga nḓila i pfadzaho .
( ii ) zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbuluwaho nga ṱhani ha zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe ya dzikomiti .
Zwiimiswa zwa vhugudisi zwi hone nga ngomu ha mbekanyamaitele dzo fhambanaho dza mivhuso ya kharikhuḽamu nahone dzo livhana na thikhedzo ya mveledziso khulwane kana ṱhukhu u bva tshe zwa ṱanganyiswa na sisiṱeme ya pfunzo ya muvhuso . 
Vhafumakadzi ndi vhone vha shayesaho tsha kale na kale kha ḽa Afurika Tshipembe nahone vha nga wana mishumo ya kufhinganyana kana vha sa tholiwe .
U engedzedza u swikela ha vhathu kha tshumelo , nga maanda nga vhathu vhe kale vha vha vho kwanyeledzwa .
Khumbelo dzoṱhe dza mikovhe i ne ya kho fhiriselwa phanḓa i ḓo elwa nga ndeme ya PT phanḓa ha u ṋetshedzwa kha Khabinethe uri i themendelwe . 
A huna tshivhalo tsho tiwaho tsha
Nḓila iyi iḓo shandukisa mihasho miṅwe ya Muvhuso uvha senthara dza mveledziso ya milayo na u dzudzanya . 
U swika afho , Yuniti ya Ndangulo ya Khombo yo thomiwa u itela u dzhia mushumo wa thikhedzo ya tshiimiswa u itela ndangulo ya khombo kha vhubindudzi nga u ṋetshedza vhukoni nga muḓivhi na u thusa kha ndangulo ya ṱhumanyo ya khombo kha masipala woṱhe . 
Komiti ya Wadi a si fhethu ha polotiki ya dzangano ḽithihi kana ḽiṅwe , vhonkhetheni kana zwigwada zwi re na dzangalelo .
U itela u saukanya masiandaitwa a vhaisaho a u nwesa aḽikhoholo , kanzhi ndi zwa ndeme u fhambanyisa masiandaitwa a u nwa ha tshifhinganyana ( u dalela halwa ) na masiandaitwa a tshifhinga tshilapfu ( u vha tshidakwa )  . 
Mbuyelo ya muthelo dzi saathu badelwa hu sina na thendelano yo itwaho ya kubadelele kwa mbadelo i kolodwaho kana maḓuvha a u humisa mbuyelo o fhira .
Ri tea u ṱanganedza uri zwiitisi na vhuhulu ha u bvelela uhu hu kha ḓi ṱoḓa musaukanyo hafhu . 
Muholefhali u tea u ita tshipiḓa tsha mushumo wawe wa hayani . 
Musi nḓivhadzo i tshi bvelela vhashumisi vha maḓi na vhone vha ḓo ḓivhadzwa nga dziṅwe nḓila nga ha ṱhoḓea ya u redzhisiṱara , u fana na nga khunguwedzo kha gurannḓa dzapo na kha radio . 
Arali , kha phindulo yo tou ṅwalwaho ya khumbelo yavho ya rekhodo , muiti wa khumbelo a tshi tama u ḓivhadzwa ngaha tsheo nga nḓila iṅwe na iṅwe , tsumbo . nga kha luṱingo , hezwi zwi tea u sumbedzwa .
Khaedu dzo topolwaho afho nṱha dzi sumbedza uri u phalala hu a ṱoḓea u itela u tandulula u sa lingana ha tshifhinga tsha kale na lushaka lwa u peama ha sekhithara . 
Fhethu ha vhuḓimvumvusi zwaho hune vhathu vha kona u tshimbila , pikiniki kana u lavhelesa vhutshilo ndi zwileludzi zwa hugaledzwa ndeme . 
Kha vhaye ofisini yavho ya tsinisa ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano .
Maanea a mafhungo na mabambiri a therisano zwi ṋetshedzwa mahala kha zwiimiswa zwi zwi takalelaho na vhathu vha tamaho u ṋea mahumbulwa nga fhungo ḽikene . 
Dokotela wavho u ḓo vha tshivhudza nga nḓila yo teaho .
( c ) fomo ine madzina a vhonkhetheni a tea u vha e khayo ; na
126. U kumedzwa mishumo
Vhunzhi ha ndingo dza u shuma ha pulane dzo itwa nga Muhasho wa zwa Maḓi dzo fhiwa vhaeletshedzi vha khamphani dza nnḓa . 
Ndi zwa ndeme u bvisela khagala zwine zwa amba nga muhumbulo muṅwe na muṅwe wa kha miraru i re hone kha mulayo wa ndayotewa . 
U engedza kha izwo , u itela u khwiṋisa tshanduko , ro thoma mbekanyamushumo ya u wana na u bveledza vhoramabindu vha vharema kha miṅwaha miraru .
Zwi tou vha khagala uri tsireledzo na mmbwa dza u tsireledza , dzo gudiswaho kha kushumele kwo fhambanaho , dzi ita mushumo u ṋaṋaho u aluwa kha u thivhela vhugevhenga . 
Observatory ya Ghana ndi ya u thoma nga nnḓa ha ya Afrika Tshipembe , sa ḽiṅwe ḽa mashango a vhafarisani .
Zwifhaṱo- / vhudzuloṱhanganelwa
Dzi anzela u fhambana na modeḽe dza mabinduni .
Milayo miswa ya fola ya u tsireledza vhana
Mutheli ha na mbadelo dzo teaho u itwa kha ṅwaha wa muthelo .
3.22 Thaidzo dza u pfesesa zwine zwa vhidzwa u pfi " vhuloi " zwo waniwa kha ṱhalutshedzo dza vhukoḽoni ha kale ( English ) .
Kha zwenezwo , zwidodombedzwa zwa kale zwa Mbonalo ya Ikonomi ya Ḽifhasi zwo shandukiswa nga vhuronwane u itela uri hu sa vhe na u thithisea kha mutevhe . 
U swikelela nga vhoṱhe kha ndeme , pfunzo yo akhiredithiwaho kha ḽeveḽe dzoṱhe i ḓo tsireledzwa nga mulayo . 
U bva afho ro ya ra namela kharoseḽe ya mivhalavhala .
4.3.1 Tshumelo mutheo dza fhedzi
Uya phanḓa , kha zwiṅwe zwiwo zwine vhaṱhannga vhavhili vho ḓidzhenisa khazwo , havha vhavhili kha maṅwe masia vha nga pfeseswa khwiṋe musi vha tshi vhoniwa sa vhahanedzi u fhirisa uvha zwipondwa na phondi . 
MATHERIAḼA O ṊETSHEDZWAHO KHA Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka KANA wo ṰANIWAHO KHA WEBUSAITHI IṄWE NA IṄWE ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka 
Kiḽiniki dzoṱhe dzi ḓo vha dzi tshi khou ṋetshedza tshumelo dza u haela maḓuvha a sumbe nga vhege lwa ṅwaha u tevhelaho . 
Vhuponi ha mahayani , phesenthe dza fumi dza vhalwadze vho ḓiswaho nga EMS vha livhiswa kha ḽeveḽe ya ndondolo kha vhuongelo ha dzingu kana ha vhukati . 
Mbadelo i fhambana u ya nga minerala u gwiwaho .
Mihasho wa lushaka na wa vundu vha tea u bveledzisa pulane dza tshiṱirathedzhi tsha miṅwaha miṱanu dzavho na ṱhoḓea dza mugaganyagwama , hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza muvhuso dza tshifhinga tsha vhukati . 
Mugudisi u tea u vha o no amba kana u ita marangaphanḓa nga maipfi maswa na ane a konḓa nga tshifhinga tsha u ' amba nga ha ḽiṅwalo ' murahu ha musi vhagudi vha sa athu u vhala ḽiṅwalo heḽi nga vhone vhane .
Nga fhasi ha mutheo wa kheshe wa ṱhiransekisheni dza muvhalelano na zwiṅwe zwiwo zwi a dzhielwa nṱha musi kheshe itshi ṱanganedzwa kana u badelwa . 
Hu na vhuṱanzi ha u khwinisea kha khaphasithi , vhuimo ha mbekanyamaitele nga u hadzima vhu khou sedzuluswa . 
Ofisi ya Muofisiri Muhulwane wa Mafhungo ( OCIC )
( i ) a nga tshewa khao fhedzi nga Khothe ya zwa Mulayotewa ; kana
U pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha
Ndi tenda uri Mmbi ya Vhupileli yashu yo bvela phanḓa na uri yo vha khakhathini nga maanḓa , hu si u khwaṱhisedza u vha hone hayo , fhedza u dovha u sumbedza uri i shumisana nga u fulufhedzea kha Afrika Tshipembe ḽiswa . 
U vha khagala ha zwa masheleni zwi bva kha uri mafhungo a re kha mugaganyagwama na u tshimbidzwa hao nga muvhuso zwi a swikelelea na nga tshitshavha nga u angaredza kana zwaho nga zwigwada zwo teaho zwi re na dzangalelo . 
Muhasho u fanela u bveledza tshiṱirathedzhi tshine tsha ḓo linganyisa vhukoni hawo ha nga ngomu na vhupo hawo ha nga nnḓa . 
( 2 ) A hu na muthu ane a ḓo fara tshidzulo tsha u vha Mulangavunḓu zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini , fhedzi , musi muthu a tshi khethiwa u ri a ḓadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Mulangavunḓu , tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi .
Hezwi zwo bvelela ngauri . . .
Vho ṱinngela na muhasho wa zwa IT wa muaphiḽi nahone vha vhudzisesa arali sisiṱeme dza khomphiyutha dzoṱhe dzo vha dzi khou shuma zwavhuḓi nga tshifhinga tshenetsho tsho teaho . 
Tsireledzo ya zwa matshilisano i ita uri hu vhe na vhuthihi ha vhathu vhutshiloni na u khwaṱhisedza maimo avhuḓi kana a ndeme a vhutshilo .
Uyu ndi Mulaedza wa Lushaka wa u thoma u itwa ri si na Muphuresidennde mutumbuli washu , Muhulisei Vho Nelson Rolihlahla Mandela .
Zwiṅwe zwi dodombedzwa zwi ḓo ṋetshedzwa nga MInista wa Masheleni musi tshifhinga tshi tshi swika .
Kha tshitshavha tsha dimokirasi , u vha na milayo ya vhuḓifari havhuḓi zwi bva kha milayo i re khagala u bvaho kha muhumbulo wa dimokirasi . 
Mvelelo :
( a ) Buthano ḽa Lushaka , ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓḓo yaḽo ; na
a si kha tshiimo tsha u ṋea thendelo nga ṅwambo wa vhulwadze ha muhumbulo ;
U pulana , u ita mvetomveto na u khwinisa tshibveledzwa , u sedza kha u khwinisa luambo , mupeleṱo , zwifhinga na u ṱanganya mafhungo a tshi vha pharagirafu dzi tevhekanaho
Sisiṱeme yo ḓitikaho nga u ṱanganyisiwa ha beisi ḽoudu ( malasha na nyukiḽlia ) na nḓisedzo ya muḓagasi i ḓisiwaho nga tshifhinga ( yo bikululwaho na gese ) .
U ṱola kusudzulutshele kwoṱhe kwa dzi faela . 
U kundelwa u tevhedza maga a phemithi zwi nga ita uri i fheliswe , u phumulwa kana u imiswa u shuma .
3 . Maambiwa a muṱangano wo fhiraho na mafhungo a bvaho muṱanganoni wo fhiraho
Arali ho dzhiiwa tsheo i kwamaho tshitshavha , nga nḓila yavhuḓi na i si yavhuḓi , zwi fanela u kovhaniwa na tshitshavha .
Tshumelo idzi ndi " tshifhinga tsha ngoho " zwi tshi ḓa kha vhadzulapo . 
Thivhelo na phungudzo ya malaṱwa zwi amba vhuitwa vhune ha itiwa nga vhabveledzi vha malaṱwa ha u fhungudza u bveledza malaṱwa kha tshiko kana u shumisa u bveledzulula ha nga ngomu . 
luambo lwa u fhuredzela ---- ndi luambo lune kanzhi lwa shumiswa kha u fhuredzela
Milayo na sisitemu dza kutshimbidzele kwa u tshea mafhungo ndi zwifhio ; zwi bva nṱha u ya fhasi ?
-- U sa dzhia sia
Malugana na izwi , vhashelamulenzhe vhoṱhe vha zwa matshilisano vha ḓo kuvhanganywa u itela u vhumba na u dzhia vhuḓifhinduleli ha Tshiṱirathedzhi tsha Ekonomi tsha Vundu tshine tsha ḓo bvelela kha miṅwedzi i si gathi i ḓaho . 
Minisiṱa Vho Des van Rooyen vha Tshumisano ya Mavhusele na Zwa Sialala .
Zwi nga konadzea kha nṋe . . . ?
Fhedzi-ha , tsheo hei i tea u itwa mathomoni a mushumo u itela u vha na vhuṱanzi ha uri tshivhalo tsha zwidodombedzwa tshi vhe tshi nṱha khathihi na u fana wadini dzoṱhe .
Kha mvelele dza khwaṱhaho , nḓila ine tsheo ya dzhiwa ngayo i nga laulwa nga maanḓa . 
Naho zwo ralo , zwi sumbedzwa kha nṋe uri ḽikumedzwa li khou itela khuwelelo uri hu vhe na u phuravethaisiwa sa zwine ḽa vhalea zwone , na hone ndi ḓo topola : 
Nivhadzo ya tshanduko ya zwidodombedzwa zwa mue wa
Mushumo wa 3 : Milingo ya vhukati ha ṅwaha
Masia a ndeme a katela pfunzo ya zwa vhudzekani , pfusho , nyonyoloso na u fhelisa u daha na tshumiso mmbi ya zwikambi .
Munwi a re kha mulingo ndi ane mutakalo wawe wa khou ya u kwamea nga u nwa kana ane a nga vha tshidakwa . 
Nga murahu ha vhukwamani ho dzhenelelaho na nyambedzano , ri khou ḓo thoma Khoro ya Mabulayo a vha Tshifumakadzini na Khakhathi dzo ḓitikaho nga Mbeu khathihi na Pulane ya Tshiṱirathedzhi ya Lushaka dzine dza ḓo ri sumbedza nḓila roṱhe , huṅwe na huṅwe hune ra vha hone , kha ndingedzo dzashu dza u fhelisa maḽisambilu a lushaka aya .
Khomishini ya CRL i fanela u ṱoḓulusa tshiimo tsha zwino tsha kushumele maelana na Mulayo wa Luambo wa Afrika Tshipembe sa musi u thoma u shuma ha mbekanyamaitele dza luambo zwi khou thivhelwa na u lengiswa nga u sa vha hone hawo .
Ṅwalani dzina ḽaṋu hafha ( Ndi inwi muṅwali ) .
Zwa u bwa muṱavha ndi zwiṅwe zwa tsumbo dzo ḓoweleaho dza u shumiswa uhu ha maḓi . 
Vha fanela u vha na nḓivho yavhuḓi ya milayo ya mbalelano . 
Naa a zwo ngo ralo ?
Fhedzi zwa zwino ri khou zwi vhona uri ndi mini ino khou shumisa maḓi manzhisa u fhirisa mabindu . 
Zwino dizainani ni ḽebuḽe tshiṅwe tshithu tshine na nga tshi ita ni tshi shumisa zwithu zwo vusuludzwaho .
Sabusidi idzi dzi nga kha ḓi waniwa na nga vhavhuelwa vhane vha si pfi tshikolokolo vha tea u vha vhe na ṱhanziela ya vhuṋe ha mavu . 
Hezwi zwi katela sekhithara dzo fhambanaho u fana na zwiko zwa minerala , fulufulu , vhuendi , vhulimi na maḓaka , zwiko zwa maḓi , saintsi , thekhinoḽodzhi na pfunzo , vhulamukanyi na mutakalo . 
Vhuṱambo na maḓuvha o khetheaho ane a pembelelwa nga tshitshavha a tea u ambiwa nga hao musi a tshi khou ḓi bvelela kha themo . ( awara dza 3 nga themo dzo avhelwa zwenezwi )
Ḽinki ya SMS ya WAP ya u swikelela tshitatamennde miraḓo ndi zwa ndeme kha riṋe .
( 2 ) Muphuresidennde u vhea Muthusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa , u vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga ḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho .
Ho sedzwa u randelwa nga GP wa Netiweke ya GEMS
Vhushaka ha mashango a nnḓa
U ita nyambedzano nga ha uri thekhiniki dzo shumiswaho nga vhaṅwali , vhaoli , vhadzhii vha zwinepe dzi bvisela hani khagala kuvhonele kwo khetheaho kwa ḽifhasi
Naho zwo ralo , ahuna mbekanyamaitele ine ya nga dzula yo tea arali mbekanyamaitele i sa ḓibaḓekanyi na tshanduko nga ngomu kha vhupo ha kushumele , thekhinikhala , theo ya mulayo , poḽitiki na matshilisano na vhupo ha zwi tshilaho . 
U shela mulenzhe hu vhonwa nga mazhendedzi a nnḓa sa nḓila ya u swikelela zwipikwa zwa thandela , nga maanḓa mbadelo dzo fhungudzwaho .
3 / 2 Mukovhelo wa u ranga wa mugaganyagwama u ya nga thandela
Tshelede i kolodwaho Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vundu mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano dzi a ṱanganedzwa kha tshitatamende tsha tshiimo tsha masheleni . 
Fhedziha , kha u wa ha zwiṱirakitsha zwa matshilisano zwa sialala , mushumo wa vhukati uyu yo ṱhoṱhela nahone ndi nga zwo u vha khomboni ha vhafumakadzi ho no gonya zwihulwane . 
Miṱangano ya nnyi na nnyi - hei ndi foramu ya ndeme ya u ṋekana mihumbulo na mafhungo .
Tshishumiswa tsha 7 tsha IDP :
Musi dzi tshi vhambedzwa na zwi re afho nṱha , mbalavhathu dza zwenezwino dzi sumbedza u khumelamurahu kha phatheni dza mupfuluwo . 
U renga na sisiṱeme ya u thendara zwi ṱoḓaho uri zwi vhe hone u itela u thivhela vhuyaḓa zwi dzulela u vah zwithu zwi fhedzaho tshifhinga nahone zwi a bvafhisa , nahone nga zwezwo zwi dzulela u sa itiswa zwone . 
U kona u wana vhuṋe ha mavu na kudzulele ku re kwa inifomaḽa a hu tou vha hunzhi
Sa tsumbo , roṱhe ri na mbilaelo ya tsireledzo ya vhathu na u swikelela ṱhoḓea dza matshilisano a zwa ikonomi zwa vhathu vha shango heḽi . 
Nyimele dzi re na vhuṱungu na sepusisi , tshumelo dza zwa maṋo dzo sumbedzwaho lwa kiḽinikhala hu sa katelwi u kula , maitele a kha midzi ya maṋo a shishi , intra oral radiography
1.3 Mafhungo ane a nga kwama phambano ya vhathu
Vhalangi vha tshifhinga tsho fhiraho na vha zwino vhane vha ḓo wanala vho shumisa ndaka dza tshiimiswa hetshi tsha muvhuso u ḓipfumisa , vha ḓo livhana na maanḓa a mulayo . 
U shaedza
Mulayo wa Khoro Dza Zwa Mutakalo Zwa Tshiṱiriki na Mulayo wa Bodo Dza Zwiimiswa zwa Zwa Mutakalo dzi ṋea muhanga wa zwiimiswa zwa kuvhusele zwa sisiṱeme ya zwa mutakalo Kapa Vhukovhela . 
Phemithi ya tshiendisi tsho khetheaho i shuma nga fhasi ha nyimele dzi tevhelaho :
Nga nṱha ha izwo , vhukoni ha vhubveledzi ha mavu vhu nga vha tshiko tsha ndeme tsha hugaledzwa . 
Hu na mavu ane a nga vulelwa mveledziso ya ikonomi kha masipala . 
Mudzulatshidulo , Mulayo wa Maanḓa , Pfanelo na Tsireledzo u vha ṋetshedza maanḓa nga iyo nḓila , fhedzi a hu na Mulayo wo phasisiwaho nga Phalamennde une wa nga fhira Ndayotewa .
Kuhumbulele kwa ngoho a ku kwami muhwalo wa vhuṱanzi , fhedzi ku vhea muhwalo wa vhuṱanzi kha sia ḽi hanedzanaho na hune kuhumbulele kwa shuma hone . 
Vha ḓadze , vha saine na u isa fomo /vha ise fomo ya khumbelo ya pfanelo ya u rea khovhe na maṅwalo ane a ṱoḓea o ṱanzielwa ane a ḓo vhewa kha mutevhe wa thambo kha guranḓa ya muvhuso
Ṱhoḓisiso ya lushaka ya 2004 i sumbedza uri mimasipala minzhi i tou nga yo dzhia mbetshelo dza Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , 2000 sa zwi songo linganaho kha u vhumba na u shumisa komiti dza wadi nga nḓila yo fhelelaho .
6 . U vhumbwa hafhu nga Khoro dza Masipala
na Dokhumenthe dza u Enda wa Afrika Tshipembe )
U sikwa ha mishumo yapo : Ho vha na u sedzesa kha u sikwa ha mishumo yapo na mveledziso ya ikonomi yapo . 
Muvhuso u khou shulula maḓi u bva kha Damu ḽa Sterkfontein u ya Damuni ḽa Vaal sa ḽiga ḽa tshifhinga nyana ḽa u thusa kha nyimele i re hone wa dovha wa engedza nga R212-miḽioni ya u thusedza kha gomelelo iḽo u tikedza vhorabulasi vha kha mavundu o topolwaho sa o welwaho ngagomelelo .
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini kana zwa zwifuiwa zwi fanaho na mmbwa na tshimange
Hezwi zwi asesa tshikalo tsha u swika hune madzangano a Afrika Tshipembe a vha o bvelela kha u thoma maṅwe a maitele a ndangulo ya mikhwa ya vhukuma . 
2 Ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi
U ṱun ḓa khovhe u itela vhubindudzi zwi amba u ṱun ḓa khovhe dza lwanzheni u itela vhubindudzi .
Tshumelo ya Thimu yo Ṱanganelaho ya Tshitshavha yo Khwaṱhaho ( ACT ) i vhumba tshipiḓa tsha tshumelo ya malwadze a ndeme a ndondolo dzo fhambanaho nga fhasi ha Dokotela wa vhulwadze ha muhumbulo muhulwane kha tshumelo idzi . 
Naho zwo ralo , nṱhani ha zwa khwiṋesa zwa ndinganyiso , Taylor o dovha a sedza zwa khwiṋesa zwa mikhwa zwo ḓoweleaho nga murahu ha poḽitiki ya ikonomi na vhunṋe . 
Vha nanga hani lushaka lwa mbuelo musi vha tshi khou rumela khumbelo ya SMS
ETA yo dzhiela nṱha uri vhuendi vhu a fhambana nga u angaredza u mona na u fhambana nga u angaredza ha zwigwada zwa vhadzheneleli vhane vha ḓisendeka nga vhuendi nga iṅwe nḓila . 
g ) Vho Nano Abram Matlala ( muraḓo wa phanele ) .
Ntakadzeni o vuwa nga tshifhingaḓe ?
Zwa mafheloni ndi zwa vhuṱhogwa : u dzhena fhethu ha u paka a hu faneli u lindedza vhuendi zwi songo tea . 
Hu dovha hafhu ha vha na khanḓiso , dzifomo khathihi na zwishumiswa zwa u funza na u thusa maḓadzele kha u humisa fomo dza muthelo dzi ṋetshedzaho mafhungo a re khagala nga ha khwalo dza muthelo a na matshimbidzelwe a ndaulo , hu tshi katelwa matshimbidzelwe a tsheo dza ndaulo ya phambano . 
I nṱha vhukuma ngei Australia na Canada u bva kha ḽifhasi ḽo bvelelaho , na Bolivia , Chile , Ecuador na Kazakhstan u bva kha ḽifhasi li kha ḓi bvelelaho . 
U amba nga ha mibvumo , maḽeḓere na maipfi .
Rakhonṱhiraka u tea u ita nzudzanyo dzo teaho dza u dzula lwa tshifhinganyana ha dzipala na u vhofhiwa ha tshifhirisafulufulu arali zwo tea . 
Ndi lini hune muthu a vha o tea u vha thirasitii ?
Phoindi dzi takalelwaho dzo ḓo rekanywa nga murahu ha musi mitengo yo ḓiswa kha mutheo wa vhambedza hu tshi khou dzhielwa nṱha zwithu zwoṱhe zwa mitengo ine i sa vhe ya feme na luafhulelo lu si na mikano . 
U shaya tshifhinga - Miraḓo ya tshitshavha tshifhinga tshinzhi vha fanela u engedza tshifhinga na u lusa nga nungo dzoṱhe u wana zwa u tshila ngazwo na uri a vha dzuleli u wanala u itela u dzhenela miṱangano .
Thikhedzo : Tshiko tshi shumiswaho kha mbekanyamushumo . 
Mveledziso ya Tshiṱirathedzhi tsha u Bveledza Zwiḽiwa na Pulane ya Nyito hu na tshipikwa tsha nyaluwo yo ṱavhanyiswaho kha sekhithara ya u bveledza zwiḽiwa yo no phethwa . 
Hu na tshaka khulwane tharu dza kuitele kwa tsedzuluso zwi tshi bva kha lushaka lwa muhumbulo wa odithi . 
Munna , mufumakadzi wavho kana mufarisi wavho
Mudededzi u funza vhagudi u ḓi ṱola musi a tshi shumisa zwikili zwa nḓivho ya u ṱalukanya zwithu u itela uri vhagudi vha kone u ḓiṱola musi vha tshi vhala , kha zwiteṅwa zwa u ṱalusa ipfi na kepfesesele. ( vhagudi vha gudiswa u ḓivhudzisa mbudziso ' Zwi a pfala zwavhuḓi ? ' ' Zwi vhonala zwi zwavhuḓi ? ' na ' zwi amba zwi pfalaho ? )
Milayo yo Tiwaho iyi yo sumbedzwa kha webusaithi ya SARS khathihi na datumu yadzo ya u thoma u shuma . 
Hu na nḓivho ṱhukhu ya ndeme ya u bveledza na nyengedzedzo ya vhundeme ha zwibveledzwa zwa vhulimi , khathihi na ndeme ya u fhambanya kuḽele kwa zwiḽiwa u bva kha kuvhonele kwa mutakalo . 
Kha vha pendele nga therisano dzo ḓisendekaho nga mafhungo kha 3.2
Nga ḽiṅwe sia , arali nyelelo ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili a wana malaṱwa manzhi ane a si pfukisele malwadze na ane a nga si laṱwe na nyelelo ya malaṱwa a masalela , mbadelo ya u bvisa tshikafhadzo na u laṱa dzi gonya zwihulwane vhukuma . 
Maḓi a ngomu nḓuni
Okosidzheni yo ṋokaho i nga shandukiswa nahone zwo leluwa u i fhungudza nga mbumbano dza khaboni u vhumba gesepfuḓi . 
Vhudzheneleli ha vhadzulapo nga nḓila yo teaho zwi amba uri vhathu vha tamba mushumo wa ndeme vhukati ha khetho .
U ṋea muhumbulo nga ha puloto , thero na fhethuvhupo
Maitele a u ṱanganywa ha akhaunthu dza mihasho dza u fhedzisa a katea ṱhanganyelo ya maitele a u ṱanganya ane a ḓo bvisela khagala mavhaka oṱhe kha zwiko na u shumiswa ha tshelede . 
( a ) a nga ita vouthu ya tsheo fhedzi arali hu na thai kha tshivhalo tsha dzivouthu dza masia oṱhe a no khou voutha kha ḽiṅwe fhungo ;
U tevhedza ndongazwiga nga nḓila i pfadzaho
4.7.3 Vho Phrofesa Mark Swilling(U tholwa hafhu ) ;
Nga fulo ḽeneḽi , vhagudi vha khou vhudzwa zwidododmbedzwa zwa ndeme uri vha kone u nanga mabuḓo vhe na nḓivho hu kha ḓi vha na tshifhinga .
Fhedzi , mveledziso ya vhukoni , mishumo na u swikelela tshumelo na zwamasheleni zwi ḓo vha zwa ndeme , khathihi na vhuṱumani ha vhupo ha dziḓoroboni na vhupo ha mahayani . 
ḽiedzamuthu / ḽifanyamuthu --- afha ndi hune zwiito zwa muthu zwa fanyiswa na zwa tshithu tshi sa tshili
a vha nga tholwi nga fhasi ha zwidodombedzwa zwine zwi zwa vha fhasi ha zwine zwa tendelwa kha vhadzulapo
U shumisa hu langulwa nga zwivhumbi zwi ngaho sa vhulapfu , vhupo na reshio ya fuloro ine ya shuma kha vhupo honovhu . 
U tsireledza mivhili yashu kha malwadze
Maitele a modaresheni a tea u vhona uri zwikalo zwo ṋewaho a zwi shanduki kha kiḽasi dzoṱhe kha gireidi , nahone kha gireidi dzoṱhe kha vhuimo .
U amba nga zwifanyiso zwi re kha dzi phosiṱara , tshati , buguni na zwiṅwevho .
Izwi zwi khou hulela na uri zwi tea u iledzwa .
Vhuḓifhinduleli ha vhomasipala vhu katela :
Kha u fha muhumbulo nga ha muvhigo uyu , ndi tama u khwaṱhisedza uri u dzhenelela hanga ndi ha u sedza phanḓa , ho livhaho kha u pfumisa zwi itwaho nga mbekanyamushumo u itela vhumatshelo . 
Musi a tshi vhona uri mufumakadzi wawe o ṱhavhiwa nahone o ḓala malofha , a humbela maswole uri vha mu litshe uri vha kone u mu thusa u mu isa vhuongeloni . 
Muoditha Dzhenerala u ḓḓo vhewa tshidzuloni tshifhinga tsho tiwaho , tshi sa dovhololwi , tsha miṅwaha i re vhukati ha miṱanu na fumi .
Hu fanela u humbulwa zwavhuḓi zwauri vhafariwa vho lindelaho tsengo ndi tshitshavha tshine tshi sa ḓivhe he tsha ima hone vhane vhulapfu ha u valelwa havho hu nga nnḓa ha ndaulo ya zwiimiswa zwa u valela nahone ngauralo mbekanyamushumo dzi ḓiswaho dzi fanela u vha dzi konaho u shanduka . 
Vhufaragwama ha Vundu vhu tendela mbadelotiwa dza GMT nga ṅwaha . 
Hezwi zwi ḓo ṋetshedza ndondolo ya muthu kha vhathu vhane vha vha na dwadze henefho mahayani avho . 
U engedza izwo , sisiṱeme yo ḓitikaho nga mulayo i a konḓisa kha u dzudza vhunzhi ha vhashumi vha re na ndalukano na vhukoni . 
Thandela idzi dzi ṱoḓa nḓila dziṅwe-vho dza thikhedzo i no bva dza masipla uri dzi shume , khathihi na u monithara na u ela .
Zwibviswa zwi si na mitshelo nahone zwi re ndozwo zwi rekhodwa kha notsi u ya kha zwitatamennde zwa masheleni musi zwo khwaṱhisedzwa . 
U vusuludzwa ha Mulayo wa Tshumelo ya Maḓi , 1997 ( Mulayo 108 wa 1997 ) na Mulayo wa Lushaka wa Maḓi , 1998 ( Mulayo 36 wa 1998 ) zwi ḓo itwa .
Musi tshiteṅwa tsha ndaka , vhupo ha mveledziso na tshishumiswa tshe mbadelo dza bva kha gavhelo ḽa muvhuso tshi tshi laṱiwa , ndinganyiso ire kha Mbetshelwathungo ya Gavhelo ḽa Muvhuso ire na vhushaka na tshiteṅwa itsho i ya sudzuluswa u ya kha mufhalala wo kuvhanganywaho . 
U ita nyambedzano nga ha fomethe ya tshibveledzwa
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani
Ndangulo idzi dzi monitharwa u mona na Tshikwama nahone vhashumi vhoṱhe vha ṱoḓea uri vha tevhedze vhuḓifari ha nṱhesa kha u vhona uri mushumo wa Tshikwama u khou itwa nga nḓila ine kana mini kana mini i nga si sasaledzwe . 
I vhaleleni nṱha .
Maitele a u thoma Ofisi ya Dzheneraḽa wa Vhukala Ndeme a kati , ine ya bveledzwa uya nga Mulayo wa u kala Ndeme ya Thundu .
Vha tea u thoma nga u ita khumbelo ya thendelo ya ṅwaha nga ṅwaha kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango .
Vhupo uvhu nga u ralo hu na mushumo wa vhuṱhogwa une ha fanela u ita wa u wana vhuṋe ha Nelson Mandela Bay kha dzitshaka , lushaka na kha madzingu . 
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Tshikwama tsha Khombo Dzibadani , 1996 ( Mulayo 56 wa 1996 ) une wa ṱalutshedza nga ha mbadelo dza ndiliso kha tshinyalelo kana ndozwo yo vhangwaho zwi songo tea nga u reilwa ha mimoḓoro .
U kona u swikela izwi , masipala i fanela u dzudzanya na u laula ndaulo ya mushumo yayo , u gaganya gwama na u pulana u itela uri vhadzulapo vhoṱhe vha vhe na vhutshilo havhuḓi khathihi na u lwela u swikela ṱhoḓea dza tshitshavha dza zwa u tshilisana , na ikonomi na zwithu .
U vhambedza kuvhetshele na nyolo dza gurannḓa
Ri pfa vhuṱungu nga kha vhane vho kavhiwa nga HIV na u sa fhungudzea ha tshivhalo tsha u kavhiwa .
Ndi khumbelo nngana dzo tendelwaho na mutendelo wa tekiniki ya mavu ? 
6.6. U shumiswa ha pulane , u monithara na u ela : Nḓila ya u ṱuma CBP na IDP musi hu tshi shumiswa pulane , u monithara na u ela
Kha muṱalukanyo wa Vho Marx wa ḓivhazwakale , hu nga si vhe na thasululo kha khuḓano i sa shandukisei vhukati ha vhatshinyadzi na vhatshinyadziwa . 
Mbekanyamushumo yo sedzesa kha zwipikwa zwi swikeleaho zwi tevhelaho zwine zwa tikedza ndivho iyi yo ṱanḓavhuwaho : 
MAṄWE MAFHUNGO VHA NGA A WANA KHA OFISI YAVHO YA HR / VHASHUMI .
( iii ) u vhulunga mveledziso ya tshifhinga tshoṱhe ya mupo na u shumiswa ha zwiko zwa mupo nga u ṱuṱuwedza mveledziso ya ikonomi na matshilisano ine ya ṱanganedzea .
Tshishumiswa tshi re afho fhasi tsho sumbedzwa tshi na tsumbo dzi re kha dziithaḽiki .
U humbulela zwine zwa ḓo bvelela nga murahu
Khabinethe i fhululedza mutambi wa fuluthu Wouter Kellerman , tshigwada tshi sa shumisi zwilidzo Ladysmith Black Mambazo na muimbi wa nyimbo dza kereke Neville D kha u nangwa havho kha dzi Grammy dza 2016 .
Zwiporo , nḓila yo ḓoweleaho nahone ine ya sa ḓure ya vhuendi huṅwe fhethu kha ḽifhasi ḽi bvelelaho , tshi khou ongolowa u bvelela kha ḽa Afrika . 
Mpumalanga yo dzhia vhuimo ha vhurathi hu tshi tevhedzwa nyaluwo ya u ṱunḓa zwithu na vhuimo ha vhuna hu tshitevhedzwa nyaluwo ya zwibveledzwa . 
U shaea ha u bvela khagala kha u vhusa ha vundu hu tshi vhambedzwa na theo ya mulayo ya halwa ya lushaka , nga maanḓa maelana na vhukonḓi kha u shumisa nyito , dzo vhalaho dzi songo dzudzanywa . 
Ri ḓo tamba bola .
Kha vha ḓadze fomo ( RLV ) ya u Ṅwalisa na Ḽaisentse ya Tshiendisi .
Maipfi a bvaho kha maṅwalwa a u ṱanganela kana a mugudi e eṱhe
Nḓisedzo ya maḓi hu tshi khou shumiswa maṱiraka kha vhupo ha mahayani hu tshi khou shumiswa mathannge hu khou bvela phanḓa kha ṅwaha wa muvhalelano . 
Phambano a siho khagala nga maanḓa , fhedzi i na mvelelo dza ndemesa . 
Minista vho humbula uri u bva tsha ṱhanganelano ya mbambadzo nungo dzi khou tandululwa nga maanḓa nga dzingu , zwi ḓo vha vhuṱali u itela u vhona uri thaidzo dza tshiimiswa dzi elanaho na u khwinisa mbekanyamaitele ya ikonomi ṱhukhu na themamveledziso ya masheleni zwi a sedzwa nga u ṱavhanya . 
ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha vhadzulapo u khwaṱhisedza mveledziso , demokirasi na vhuḓifhinduleli .
u vhona uri maga a u fhungudza mitengo ya mishonga vhu ya dzhiwa nga u ṱavhanya ;
Muvhuso u khou pulana u shumisa masheleni manzhi kha miṅwaha i si gathi i no khou ḓa u khwinisa zwiimiswa hu u itela uri zwi na tshomedzo na vhashumi vhane vha ḓo khwathisedza uri ndondolamutakalo i khou waṅwa nga vhoṱhe .
A hu na zwo fanelaho kha zwifhinga zwa vhugudisi zwa ndeme zwine zwa tea u itwa tshifhinga tshoṱhe kana ho ḓadzwa ho sedzwa mbadelo kana mafhungodzheniswa a vhugudisi . 
U vhala tshirendo
Vhukoni ha u dzhiela nzhele kha u vhona musudzuluwo
Tshumisano ya Muvhuso Wapo wa Australia na Afrika Tshipembe
Uri muhahso wo sedzulusa mbekanyamaitele dzawo dza vhashumi na maitele u itela u vhona uri izwi a ṱaluli lu si lwavhuḓi vhashumi zwo ḓisendeka nga tshiimo tsha HIV naa ? 
Zwi nga dzhiiwa sa nḓila ine vhathu na zwitshavha vha dzhenisa ṱhalutshedzo kha ḽifhasi ḽo vha tangaho na u ṱalutshedza vhuimo havho kha ḽifhasi iḽo . 
Mabindu manzhi na madzangano o pfuluwa kana a khou sedza kha u pfuluwa kha vhupo ha vhukati , nahone u bvela phanḓa ha maitele aya zwi nga vhanga tshiwo zwi tshi ḓa kha u xelelwa nga zwikhala . 
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz .
Mishumo yoṱhe i tea u itwa nga tshumisano ya tsinisa na maanḓalanga a vunḓu na a lushaka u itela u dzula ngomu ha milayo ine ya vha hone zwazwino . 
vhuḓikumedzeli vhuhulwane nga tshiṱafu tshoṱhe kha ḽeveḽe dzoṱhe dza dzangano
Mbekanyamushumo dza vhupfumbudzi ha vhashumeli vha ndondolamutakalo dzi khou ṱoḓea . 
U kopolola zwo ṅwaliwaho kha bodo , kha bugu , kha garaṱa na zwiṅwe nga nḓila yone .
Zwidodombedzwa zwa zwibveledzwa zwa muhasho na zwisumbi zwa nḓisedzo dza tshumelo zwi dzhia ḽiṅwe ḽiga ḽo livhiswaho kha u ta ' zwipikwa zwi kaleaho ' u ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Kushumisele kwa Masheleni a Muvhuso . 
Khaedu dzo no endelela saizwi hu na ṱhoḓea nnzhi dzi ṱaṱisanaho , fhedzi nyendedzi dzi khagala : ṋetshedzo ya tshumelo kha avho vhane vha i ṱoḓesaho sa tshithu tsha ndeme vhukuma . 
Ri khou ṱoḓa u ṱanganyisa nyaluwo na u kovhekana hafhu , bindu ḽa phuraivethe na ḽa muvhuso . 
U maanḓafhadza Minisita u ta mavu eneo na u thola Khomishinari wa u dzudzanya Vhuṋe uri a ṱoḓisise na u ita mawanwa a mbilo dzenedzo . 
Kha nyimele ine vhabidi vhavhili kana vhanzhi vha vha na ṱhanganyelo ya phointhi dzi linganaho , mubidi o bvelelaho hu ḓo vha uyo a wanaho tshivhalo tsha nṱhesa tsha phointhi dzi ṱoḓeaho dza ndivho dzo bulwaho . 
U thivhelwa ha u ita hafhu vhutshinyi hu swikelelwa lwa khwiṋe nga kha ndulamiso na mveledziso zwi tshi vhambedzwa na ndaṱiso na dzilafho . 
Ho itwa thambo ya thendara nahone dzi ḓo ṱanganedzwa hu si kale . 
Musi vhakhantseḽara vhaswa vha tshi thoma u shuma kha iyi themo , muhasho u ḓo ombedzela uri masia a tevhelaho a shuṅwa nao nga nungo dzoṱhe dzi ṱoḓeaho : 
Tshifhinga tsho tsho avhelwaho kha Pfunzo ya Nyonyoloso na Vhutsila tshi nga ḓi shumiswa kha tshifhinga tsha u tamba ho vhofholowaho ngauri vhukoni ha nyonyoloso ho gudiwaho ha dovha ha itelwa nḓowenḓowe nga tshifhinga tsha u tamba ho vhofholowaho , vhu tikedza u guda kha masia aya mavhili a u guda .
Mpfu dzi re na vhushaka na vhulwadze ha AIDS Afrika Tshipembe dzo tsa u bva kha 320 000 nga 2010 u ya kha 140 000 nga 2014 , na u pfukiselwa ha HIV u bva kha mme u ya kha ṅwana ho fhungudzea u bva kha 70 000 wa vhana nga 2004 u ya kha fhasi ha 7 000 nga 2015 .
U ṱhaphudza u ṅwala pulana
34. Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u vha dzo ṅwala fhasi maitele a ndangulo ya u bviselwa khagala hune ha tshimbilelana na vhuṅwe vhukhakhi .
Ri khou fhaṱa ḓivhazwakale i fanaho na u ḓiphina nga vhushaka ha dipuḽomatiki na ikonomi ho khwaṱhaho u khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi , u sika mishumo na u fhungudza u sa eḓana .
Muvhigo wa mushumo wo dzudzanywaho nga mudzheneli nga tshifhinga tsha wekishopho
U bviswa ha mufhe hu ḓi sokou vha muelo u re kha nyelelo ya maḓi , a hu na mielo i itwaho kha u bviswa thwii u ya kha fhethu ha khunzikhunzi . 
( 3 ) Miraḓḓo ya Khabinethe i tea -
4.6 . Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano u ḓo dzhena kha fulo ḽa Ṅwedzi wa u Dzhiela Nṱha Pfanelo dza Vhaholefhali dza Lushaka u bva nga dzi 3 Ḽara u ya kha dzi 3 Nyendavhusiku 2015 , ḽine hafhu ḽa vha Ḓuvha ḽa Dzitshakhatshakha ḽa Vhathu vha re na Vholefhali .
Ri na vhuḓivhufhinduleli .
Ndangulo ya masheleni na mbuelo zwi tea u kuvhanganywa nga kha tshumelo i ṋetshedzwaho zwitshavha , mabindu na mihasho ya muvhuso na u iswa ha mphomali kha mimasipala yapo . 
Kha nyimele ine matshudeni vha wana mutikedzo wo fhelelaho wa pfunzo dza nṱha zwi katelaho u ḓiṅwalisa , mutendelo , vhudzulo , dzibugu , zwishumiswa , na zwiḽiwa . 
Kha dziṅwe nyimele muvhuso wo tambula nga thundu na tshumelo ya ndeme i si yavhuḓi . 
U ṋea mveledzwa ikonomi , ndangulo ya masheleni na mbekanyamaitele ya masheleni na vhuḓifhinduleli ha u eletshedza , Muhasho wa zwa Masheleni zwazwino wo vhumbwa nga matavhi mararu : 
NYITO YO RANGWAHO PHANḒA NGA MUDEDEDZI Luambo Mbalo Zwikili zwa Vhutshilo
Mvula khulu u ya na shango ḽoṱhe dzi khou bvela phanḓa na u ḓisa miḓalo ine ya khou thithisa na u tshinyadza themamveledziso kha zwipiḓa zwa shango zwo fhambanaho . 
Hu na vhabebi vhanzhi vhe vha si londe tsumbo na u sevhiwa nga zwa dambadzo . 
U sa dzhia sia na u Lingana
Nḓivhadzo i sumbedza fulufhelo ḽa vhabindudzi kha shango ḽashu na vhumatshelo havhuḓi ha ikonomi yapo .
Masipala wa tshiṱiriki u lusa kha u wana mashumele ane a shuma a u dzhenelela ha tshitshavha khathihi na komiti dza wadi na khathihi na vhaṅwe vhashelamulenzhe kha tshiṱiriki nga u angaredza . 
Mashudumavhi , ya u badela phensheni na tsheke yo vhaisa vhukuma maraga .
Nga u angaredza , mbekanyamaitele dzo zwi kona vhukuma u kwama tshanduko dza nga ngomu u fhira tshanduko maelana na nḓisedzo kha vhadzulapo zwavho . 
Muhasho wa Vundu ure kha Shedulu 2 ya Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ;
Nga kha maitele aya nethiweke dza tshivhalo na vhafarani vha muvhuso , sekithara ya phuraivethe na tshitshavha tsha NGO zwo shumiswa nga zwiṱiriki zwoṱhe zwa fumi rathi . 
U ita uri hu vhe na madi manzhi u itela vhumatshelo , ikonomi yavhudi na tshitshavha tshine tsha khou bvela phanda
U kuvhanganya data ya CBP hu u itela u pulanela maṅwe madzangano
8 . Mulanguli wa CBP u tea u vhigela murahu kha komiti ya wadi miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe kha Foramu ya CBP na Masipala a tshi tikedza nga maṅwalwa o teaho malugana na thikhedzo yo fanelaho ya masipala ya u tikedza thandela khathihi na vhathu vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha tshipolotiki na / kana ya tshithekiniki vhane vha nga thusa .
Lutendo lwa uri kuhumbulele , thevhekano , nomboro na zwipiḓa zwa nyito ndi zwavhuḓi , na uri vhuḓipfi , zwivhilingi na khaṱhulo dza ndeme a si zwone , ndi tshiṅwe tshithithisi . 
Muhaṱuli Muhulwane u tshimbidza khetho dza Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na khetho dza Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe .
( b ) u vhekanya zwiimiswa zwi fanaho ;
Na uri arali ṱhanzi i sa koni u ḓisa mulandu kha idzo mbetshelwa a thi vhoni tshithu kha Mulayotewa tshine tsha thusa . 
Mihasho yo teaho ya mapholisa a mimasipala ya dziḓoroboni i ḓo ita nḓivhadzo dzo teaho nga ha heḽi fhungo . 
Muhasho wo pfa uri u tea u leludza mafhungo , hu tshi tevhelwa u ḓala he ha vha hone bodarani , na u thusa nga u vhea iṱo kha musudzuluwo wa vhadzulapo . 
ndi vhaimeli vha wadi yapo , nahone a vha imi na dzangano ḽiṅwe ḽa zwa polotiki ;
Hune miraḓo ya komiti dza wadi ya vha yo ṋewa phothifolio , sisiṱeme i khwaṱhisedza uri muraḓo muṅwe na muṅwe u na mushumo wo imaho ngauri une a u shuma .
Vha nga ita mbadelo kha tshiimiswa tsha tsireledzo ya vhana tsho tendelwaho maelana na u a doptha kha ḽiṅwe shango .
Kha dziṅwe nyimele , tsheo dzo kombetshedza u khwiṋiswa ha mbekanyamaitele ya vhudzulo ha vhathu na vhukonḓi ha mugaganyagwama vhu songo pulaniwaho . 
tshuhulwane
U bva tshitshetsho , u gonyiswa ha mithelo ya zwibveledzwa zwo ita uri u shumiswa ha phoḽisi yo raliho hu fane tshifhinga tshoṱhe . 
ṱhanganyiswa ya tshitatamenndendinganyiso
Vhulanguli ha masheleni ha Muhasho ho vhumbwa kha mutheo wo phaḓalaladzwaho nahone vhulanguli kha matavhi vhu a dzhia vhuḓifhindulelei ha zwamasheleni . 
Muvhuso na vhathu vha Riphabuliki ya Sierra Leone nga murahu ha muṅwe wa miḓalo ya tshinyalelo i sa athu vhonwaho kha dzhango .
Kha ri ṅwale Olani tshifanyiso tsha zwine na takalela u ita tshikoloni .
Ṱhoho dza zwikolo vha na maanḓalanga nga nṱhani ha maimo avho a u vha vharangaphanḓa vho tholiwaho vha zwiimiswa zwavho . 
Nga ngomu kha ikonomi ya zwino i re kha mutsiko na nyimele ya masheleni a nnyi na nnyi , kuitele kwa mugaganyagwama uno ṅwaha ku ḓo sedzesa nga maanḓa kha u dzudzanya zwiko zwi re hone ho livhiwa fhethu ha ndeme . 
Ndingo dza tshiofisi dzi itwa nga Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Malwadze ane a Pfukela , tshine tsha wanala Gauteng fhedzi zwa zwino tsho no iswa na Western Cape .
Mulangadzulo a Ṱhonifheaho na Mudzulatshidulo
Kha vha dzhenise mafhungo kha fomethe ya pulane musi tshiitei tshi kha ḓi tou bva u fhela .
BULETSHEDZA zwipikwa zwa zwisumbi
Zwenezwo musi hu tshi tou vha na u tshinyadzwa , zwigidi na zwigidi zwa vhathu zwo mbo ḓi dzhena nga ngomu ha mbo ḓi vha hone u xelelwa nga ndango . 
Sisiṱeme ya u akhireditha
Ndi ngazwo ho sedzeswa kufunzele kha Gireidi R.
Kuitele kwo ḓoweleaho kwa u gonyisa mitengo kune kwa vhangwa nga mitsiko yo ḓoweleaho ya u tsa na u gonya ku khou vhonala hafha . 
U ṱalutshedza ṱhoḓea dza tshibveledzwa dzi ngaho sa u anetshela tshiṱori
I vhonala i tshi nga i iledza zwithu zwiraru zwi tevhelaho : ( a ) u ita u nga muthu u shumisa maanḓa a vhuloi a tshi itela u vhuelwa ( bindula ) ; ( b ) u ita zwa u bvumba ( a tshi itela u vhuelwa kana u sa vhuelwa ? ) ; na ( c ) u ita u nga , nga kha u shumisa thusedzo ya maanḓa a vhuloi , u itela u wana tshithu tsho xelaho .
Vho N F SHIVAMBU : Vha khou ḓo ṋea tshikhala tsha u amba ?
U vhona uri tshaka dzo fhambanaho dza zwibveledzwa dzo itwa kha ṅwaha kha gireidi iṅwe na iṅwe na u ya kha gireidi dziṅwe kha vhuimo , giridi i shumiswa u sumbedza mushumo wa zwibveledzwa kha pulane ya u funza kha gireidi iṅwe na iṅwe .
U vhalela nṱha ho lugiselwaho na hu so ngo lugiselwaho
Ri ḓo lusa u itela ndeme dza vhuḓifhinduleli , u aravha , u vha khagala na vhuthihi zwine zwa ṱuṱuwedza u shela mulenzhe kha demokhrasi yashu . 
Naa ndi ngani ho tea u vha na SAGNC ?
4 . U thomiwa ha Mbekanyamaitele ya Pulani ya Nyito I re na mutsindo i shumaho zwavhudi .
arali mufu o vha a sa dzuli Afrika Tshipembe tshifhingani tsha u lovha hawe , vha nga vhiga ifa kha Master muṅwe na muṅwe
Vha khwaṱhisedze ndeme ya u dzhenelela ha tshitshavha kha phurosese ya nḓisedzo ya tshumelo na u sumbedzisa nḓila dzine komitj dza wadi dza nga khwaṱhisedza izwi .
3.57 Iṅwe ndingedzo nga muvhuso ya u lwa na thaidzo ya vhuloi na khakhathi dza vhuloi ho vha u bveledzisa Mulayotibe wa zwa Vhuloi wa Mpumalanga .
U itela mushumo uyu , Muhasho wo ranga phanda kha mveledziso ya atilasi ine ya do sumbedza mashango ane a nga swikelwa kana u welwa nga zwiwo zwa mupo .
1 . Demokirasi na u dzhenela
Vha khou tenda uri , kha mafhungo ane a nga sa eneo , a vha nga ḓo vha na mbilo kha Vhufaragwama ha Lushaka , kana vhaṅwe vha vhaofisiri , mazhendedzi kana vhashumi vha hone malugana na khumbelo yavho kana ndozwo iṅwe na iṅwe ine ya bvelela u bva kha zwenezwo ; 
( Fomo dzi a wanalea nga fomathi ya
Vho vha vha tshi zwi ḓivha naa ?
U dzeula nga vhuḓalo mutevhe wa maitele a no tevhedzwa hu na tsumbanḓila dzi re khagala dza u tandulula khuḓano dza dzangalelo .
U wanalea ha maraga dzo rekhodiwaho na zwone ndi zwa ndeme , ro sumbedzisa , kha nyimele ine vhagudiswa vha ṱahisa mbilahelo malugana na tsheo dza ndingo dzavho kana kha nyimelo dzine uvha khagala ha tsheo dza ṱhaṱhuvho dzenedzo zwa nga vhudziseswa . 
Uri vhunzhi ha zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa zwi shumaho zwa zwino Afrika Tshipembe zwi nga si swikelele zwiṱandadi zwa fhano hayani kana zwa mashangoni a nnḓa . 
Maṅwe mabulwa muhumbulo
Vha rumela nḓivhadzo maḓuvha mararu phanḓa ha muṱangano .
Vho Winnie Mandela vha ṱhonifhiwa nga mulandu wa mishumo yavho kha nndwa yashu ya mbofholowo ye ya shela mulenzhe kha u fhelisa mbekanyamaitele dza u tsikeledza na u ḓisa demokirasi Afrika Tshipembe .
zwiimiswa zwa Komiti dza Wadi
Vho Oliver Tambo vho vhea mutsindo wa mbekanyamaitele ya vhabvannḓa ya shango nga 1977 musi vha tshi khou amba kha Khongiresi ya u thoma ya ḽihoro ḽivhusi ḽa MPLA ngei Angola vhari :
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa 1998
Hu na redzhisiṱara ya u langa u dzhena ha vhadali ?
i ) Major-General Peter Jacob Arendse ( Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe )
Kha khoḽomo ya u fhedza , bulani uri izwi zwiḽiwa ndi phurotheini , khabohaiḓireithi , mitshelo kana miroho naa .
Mulaedza u bva kha Mutsireledzi wa Tshitshavha
U pfuluswa ha vhashumi ho no ḓi vha kati nahone hu ḓo khunyeledzwa hu si kale . 
2.3 Khabinethe yo tendela Muhasho wa Vhulimi , Madaka na Vhureakhovhe u vha ṋemuṱa wa Muṱangano Tshitshavha tsha Mvelele ya maḓini ya Ḽifhasi , khathihi na Dzangano ḽa Mvelele ya maḓini ḽa Tshipembe ha Afrika , u bva nga ḽa 26 u ya 30 Fulwi 2017 Afrika Tshipembe .
Tshumelo ya mutakalo yavhuḓi kha vhathu vha Vundu ḽa Eastern Cape i bveledzaho vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe . 
Khabinethe , yo tshea uri i ḓo sedzulusa u shela ha Afrika Tshipembe kha Milayo ya Roma ya Khothe ya Vhugevhenga ha Dzitshakatshaka , u itela mihumbulo yo fhambanaho .
Kutshimbidzele kwa u pulana ndi kwavhuḓi nahone ndi ku no ṋea vhathu maanḓa na nḓivho , nahone ku tshimbidzwa nga vhatshimbidzi vha bvaho kha komiti ya wadi vho pfumbudzwaho , khathihi na vhatshimbidzi vha ha masipala na vhaṅwe-vho .
Ndeme yo Litshwaho i sumbedza ndeme yo siiwaho nnḓa kha luṱa luṅwe na luṅwe lwa uho vhuṋe ha mutshilinzhi hutshi khou shumiswa Mulayo wa Litshwaho . 
Ndi a tea naa u wana sabusidi ya nnḓu ?
Vha tea u kundelwa u sumbedza ezwo . 
U rangela u thetshelesa : Hezwi zwi lugsela vhagudi u thetshelesa tshibveledzwa tsho Nwalwaho nga Luambo lwa u Engedza .
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha shayaho vha re na Bugundaula kana Basa dala .
Khanḓiso 2 Fulwi 2016 5
Kha vhuimo ha zwa polotiki , maitele aya u katelwa na u tshimbidzwa nga vhuḓikumedzi ho khwaṱhaho ha polotiki u ya kha mavhusele avhuḓi . 
kha vha vhe na luṅwalo lwa mapholisa u bva mashangoni oṱhe e vhone na vhamu ṱani wavho vha dzula khao u tou bva musi vhe na miṅwaha ya 18 , na vhana vhoṱhe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 18 kana u fhira vhane vha ḓo ḓa navho
Vhuṱhogwa vhu sa gumiho ha thero ho sumbedziswa nga vhanzhi , phodzo nnzhi na nga u pandelwa ha madimoni u bva kha ḽifhasi ḽa vhathu . 
MULAEDZA WA MUPHURESIDENNDE KHA LUSHAKA
U dzhiela nzhele dza u thusa u pfeseswa ha mushumoitwa .
U SALA MURAHU NA MUVHIGO : U ṱoḓa mivhigo ya misi kha thandela dza masipala na tshumelo kha Komiti ya Wadi na miṱangano ya nnyi na nnyi kha wadi dzavho uri vhadzulapo vha dzule vha tshi ḓivha mvelaphanḓa na / kana thaidzo .
Mvelaphanḓa yo itwaho kha u vhona uri magudzedzi a u isa Pfunzo Phanḓa na Vhugudisi ( FET ) i amba uri ri nga kona u andisa tshivhalo tsha vhafinyi vha zwanḓa .
Zwine vha fanela u ita u Ṅwalisa tshiendisi tshiswa :
U guma kha R46 nga tshiwo na zwiwo zwa 5 na R234 nga muṱa nga ṅwaha
Koporasi i tikedza thandela dzine dza londa vhupo nahone i ṱoḓa u lavhelesa zwenezwo , u khwaṱhisedza u tevhedzwa ha ṱhoḓea dza zwilinganyo zwa vhupo . 
Dziṅwe ṱhoḓea : Ḽitheresi ya khomphyutha , vhulanguli ha ofisi ha mutheo . 
luambo lu nyanyulaho ---- luambo lu karusaho zwipfi zwihulwane
Hu si na u timatima , milayo ya Khethululo na mbekanyamaitele dzo ima dzi tshi hanedzana na ndaela ya Bivhilini yauri roṱhe ri a lingana ngauri ro sikwa sa tshifanyiso tsha Mudzimu . 
Vha ndaulo vho sedza kha u takusa nyaluwo ya ekonomi u ya phanḓa u itela u fhungudza vhushayamushumo vhu re nṱha na vhushai ho andesaho . 
Kha vha thuse kha u pfananyo ya sesheni dza u kovhana mafhungo dza vhashumi vhoṱhe vha muhasho . 
Mulayo uyu ri ḓo u isa Phalamenndeni hune ha ḓo dzhiwa hone tsheo .
Magudiswa na zwikili zwiṱuku
Vhudzheneleli ha Nyanḓadzamafhungo a ) maṅwalo a mafhungo . b ) zwiṱirathedzhi zwa Vhudavhidzani . c ) zwiṱirathedzhi zwa Nyanḓadzamafhungo . d ) dathabeizi ya Nyanḓadzamafhungo .
U fhola ha mbuelo na nyaluwo yo linganelaho kha kushumisele kwa masheleni nga nnyi na nnyi hu lavhelelwa u fhungudza ṱhahelelo ya ikonomi . 
Vhashumi kha nḓowetshumo ya fesheni vha livhana na khaedu khulwane : u ita uri mishumo i dzule i hone na maimo a mushumo ya vhuḓi zwi tshi livhana na mitsiko mihulwane yo itwaho nga ḽifhasi , na muṱaṱisano u bva kha ikonomi dza vhabveledzi . 
Mbondo khulwane dza ngadeni a dzo ngo tou tsireledzea tshoṱhe . 
Nyanḓadzo iyi i katela atikiḽi dzi bvaho mashangoni o fhambanaho u mona na dzhango ḽa Afrika na vhathu vho Balanganaho nnḓa ha Afrika . 
Thandela dza themamveledziso dza sekhithara ya tshitshavha dzoṱhe dzi ḓo itwa ndingo yo dzhenelelaho u wana u konadzea hadzo . 
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo ;
Tshitudio tsha u pulana ḓorobo : Ḽikumedzwa ḽa u vusuludzwa ha Cape Flats . 
Sa tsumbo , Bodo i nga langa mbadelo dzo teaho sa dza ndeme musi dzi tshi nga ṱuṱuwedza ndaela ya Minista . 
" MOO1234567"ndi nomboro ya vhuraḓo .
*hune zwa vha zwo ea
Ngomu nḓuni
U bveledza mbekanyamaitele ya ndangulo a zwiko zwa Vhathu , ndayo , na milayo ya muvhuso wa lushaka na wa vundu khathihi na themamveledziso yone ya ICT hu na ndivho ya u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo . 
Pfushi dza vhukuma dzi re nga ngomu dzo ḓisendeka nga kuḽele kwa zwiḽiwa . 
Ḓuvha ḽa u rumela zwithu ḽi tea u khwaṱhisedzwa kha ridzhiṱara ya tsedzuluso . 
Vhupfiwa ho imanyana u ṋea komiti tshikhala tsha u dzhia tsheo nga ha maga a ndayo . 
U dzudzanya , miṅwedzi mivhili miṅwe na miṅwe , mivhigo i yaho kha Khoro na kha Komiti dza Wadi ; na
Dzoṱhe phemithi dza vhukuma dzi tea u ṋetshedzwa Muofisiri wa Zwa Zwifuwo kha vhuimangalavha ha u dzhena , kathihi na Ṱhanziela ya vhukuma ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo nga shango ḽine ḽa khou rengiselwa .
U vhea iṱo mitengo ya thandela zwi konisa ndingo ya uri naa thandela i khou shuma nga ngomu ha mugaganyagwama wo tendelwaho . 
Sekele ya u vhiga mashumele i nga ṱanwa nga nḓila i tevhelaho : 
Mbekanyamaitele dzo bveledzwa nga u shumisa Nḓivhadzamulayotibe ya Ndangulo ya Ndaka dza Vunḓu nga maanḓa ho sedzwa u fhiriswa ha ndaka . 
Tshipi ḓa tsha vhuraru tsho imela muthelo woṱhe u teaho u badelwa kha ṅwaha wo ḓalaho , ho ṱusiwa :
U ṱalusa pfanapheledzo na mutevhetsindo
( a ) setshiwa ene muṋe kana muḓḓi wawe ;
Ndo wana sabusidi ya nnḓu miṅwaha i si gathi yo fhiraho .
Vhashumi vha na nḓivho ya u fhindula mbudziso ifhio na ifhio i no bva kha mulwadze kana shaka na u rumela mulwadze kha masia o teaho tshifhaṱoni itshi . 
Muanganyelo wa khonadzeo dza u vhulunga ha vhukati ha zwibveledzwa zwa khethekanyo u itela u thivhela u bviswa u ṱavhanya u ya kha vhupo . 
Nga nnḓa ha tshumelo dza mabisi dzo tou lumbamaho , tshumelo iyi ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi i ḓo ḓisela vhathu vhuimo ha nṱha hu no nga ha mashangoḓavha ha u tsireledzea , u fulufhedzea , u ṱalukanyea na u ḓigeḓa . 
Mulayo u ita milandu ya mbetshelwa yo eḓanaho hune a zwi ṱanganedzei uri ṅwana a ḓitike nga tsheo dza vhabebi . 
U ḓiphiṋa : Fanyisani tshifanyiso na tshipuka tsho teaho .
Arali tsaino ya muthu zwawe yo kopelwaho nga nḓila i sa vhonali uri o kopelwa , muthu onoyo u ḓo dzhia vhu ḓifhinduleli ha ndozwo fhedzi arali a na nḓivho ya u kopelwa nahone a songo ṋea nḓivhadzo ya u kopelwa honoho kha bannga . 
Khoro dza mbambadzwaseli ya Afrika Tshipembe , madzangano a nḓowetshumo na zwigwada zwa nyito dzo ṱanganelanaho zwo imelaho zwiimiswa zwi swikaho zwiṱanu zwa Afrika Tshipembe . 
Kha mbekanyamaitele ntswa , mvelelo dzi dovha dza imelwa vhuimoni nga ndivho . 
Nyito ya u linga ha fomaḽa 1 : Muṅwalo U pfukela kha u ṅwala ha u tou pomba ( muṅwalo wa u pomba )
Ri nga kona u humisela murahu iṅwe ya tshinyadzo yo no iteaho kha pulanete yashu arali ra dzhia vhukando ha uri hu vhe na tshanduko .
1.16 vha ḓo nanga vhashumi na vhathu vho gudiswaho u bva kha tshumelo ya u Tikedza Vhapondwa vhane vha takalela u thusa uri vha vha thuse na muṱa wavho khothe phanḓa ha tsengo , nga tshifhinga tsha tsengo na musi tsengo yo fhela ;
Mutsho une nda u funesa
Arali vha sa ṱoḓi ri tshi bvelaphanḓa na ṱhiransekisheni dza debithioda , vha tea u ri ṅwalela ṅwedzi muthihi phanḓa ha musi ri tshi tea u ima nga ṱhiransekisheni idzi vha ri vhudza .
Hezwi zwi ḓo dovha hafhu zwa ṋetshedza Afrika Tshipembe tshikhala tsha u ṱana shango kha tshitshavha tsha ḽifhasi .
Ṱhoḓea dza fhasisa dzi kombetshedzwa nga kha sisiṱeme i tendelaho tshigange . 
U lugisela maitele
_ Mbonalelo ya vhuvha hazwo
Maanḓalanga a zwa masheleni ho ngo ḓiimisa nga muvhuso , une wa tendela zwivhangi zwa ṱhoḓea na nḓisedzo mbofholowo ya u shuma nga u ṱavhanya na nga vhukoni , hu si na zwiitisi zwa poḽotiki zwihulwane . 
( 2 ) Maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a na maanḓa a u thoma matshimbidzele a tsengo ya milandu o imela muvhuso , na u ita mishumo minwe na miṅwe yo livhanaho na u thoma matshimbidzele a tsengo ya vhugevhenga .
Hune ṱhoḓea iyi i nga si kone u swikelelwa kana i songo teaho ( nga vhanga ḽa vhuimo ho ḓoweleaho ha vhashumi ) , hu ḓo vha zwa vhuṱhogwa uri vhaṱaleli u thivhela u khakhisa nḓila phiriso . 
Khontsephuti i ḓivhadzaho ya vhuraru kha mvelele nnzhi ndi muhumbulo wa maitele a u ṱanganya . 
Tshumelo dzi fanaho dza tshiphiri sa Child Line , Rape Crisis na Suicides Anonymous na dzone dzi a wanala misi yoṱhe . 
muthelo wa mashangoni a nnḓa wo tendelwaho wa ṅwaha woṱhe
Vha nga aphiḽa kha Minister of Social Development kana Member of Executive Council arali khumbelo yavho yo haniwa , nahone vha tea u aphiḽa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe tsheo ya dzhiwa ngaḽo .
Mbingano ya tshirema i nga ṅ waliswa nga fhasi ha Mulayo wa Ṱ hanganedzo ya Mbingano dza Tshirema wa 1998 .
( b ) kha Phalamennde , Buthano ḽa lushaka kana Sinethe , zwi tea u pfesesiwa sa zwi ambaho Phalamennde , Buthano ḽa lushaka kana Sinethe nga fhasi ha Mulayotewa muswa ,
U anganyelwa hu a itiwa kha zwikolodo zwino timatimisa ho sedzwa tsedzuluso hafhu dza masheleni oṱhe a saathu u lifhiwaho mafheloni a ṅwaha . 
Thebuḽu dzi tevhelaho dzi ṋea nyangaredzo ya ṱhoḓea ya Mbekanyamushumo ya u Linga ya themo iṅwe na iṅwe kha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma :
Komiti i a kona u tevhela mvelaphanḓa ya masipala nga ka mivhigo
Thandela kha sia ili dzi ṱoḓa vhuḓikumedzeli na thusedzo ya mihasho ya muvhuso minzhi , miṅwe yayo yo no thoma u ita mushumo wonoyo . 
Masipala u tou vha na masheleni maṱukuṱuku a u vusulusa tshomedzo dza vhuḓimvumvusi ; hu khou humbelwa thikhedzo u bva kha sekhithara ya phuraivethe na muvhuso . 
NPPO ya Afrika Tshipembe i ṋea ṱhanziela ya phytosanitary arali zwimela zwi tshi tevhedza ṱho ḓe dza u ṱu ṋda dza shango ḽine ḽa khou ṱu ṋda zwimela izwo .
Hu katelwa Erythropoietin U fhungudza maḓamu
Khabinethe yo lavhelela u fhedzwa ha maga a khwiniso dza tshiṱangani , nga vhoṱhe , u itela uri hu kone u dzhenwa kha maitele a u thomiwa ha Thendelano ya Paris nga 2020 .
Nḓila khulwane ya thandela i sumbedzwa sa thevhekano tswititi ya mishumo . 
U eletshedza vhashumi nga pfanelo dzavho , nyimele dza mushumoni na mbuelo . 
Kha ri ite nyito
U khethekanywa na u irwa madzina ha zwiimo kana zwipiḓa zwa mutevhethandu wa thandela zwi nga fhambana u ya nga zhendedzi ḽa ndambedzo kana muhasho wa muvhuso .
Zwi amba u kuvhanganya hu si na thendelo hu u itela vhuvhambadzi ha zwiko zwa zwi tshilaho kana nḓivho ya sialala .
Itani nḓowenḓowe ya nomboro . x 16
Ndivho ya khonṱhiraka idzi ho vha u vhea vhukati u rengwa ha khasho , na u shumisa ṱhanganelo ya u renga maanḓa a zwibviswa zwa Muvhuso kha mafulo a nyambedzano u itela u ambedzana luafhulelo lwa nṱhesa kha garaṱa ya phimo ya khasho . 
Arali ha nga ṱavhiwa nga nḓila ine zwimela a zwo nga tsitseleswa fhasi tshoṱhe , mavu ane mbeu ya khou dzheniswa khao a nga oma nga u ṱavhanya , ngamaanḓa kha mavu tshiṱavha , zwi ṋaṋisaho u sa mela zwavhuḓi ngeno huṅwe zwi songo mela . 
U humbulela
Dzithaidzo
Tshumelo iyi ndi tshumelo i ṋekedzaho vhuṱanzi ha maitele a u ḓi ṅwalisa sa murengisi u itela mashango a nnḓa na South African Revenue Service .
( a ) hu tshi nga vha na u khwiniswa na u fhelisa ; na
Naa ḽeri dzo vhewa nga nḓila ine vhashumisi vha sa ḓo tatamudza kana u ṱharamudza milenzhe ?
Fhedziha , kha Vhuimo ha Vhukati hu tea u vhetshelwa thungo tshifhinga tsha u funza lwa fomaḽa na u ita nḓowenḓowe nga ha Zwivhumbeo na milayo zwa Luambo .
Ri ḓitika nga mavundu u itela u shumisa masheleni avho o vouthelwaho u ita nga u ralo kha tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe . 
Hezwi zwo sika nḓila ya u engedza heyi mbekanyamushumo na u khwinisa vhuleme .
Nyaluwo ya vhuendelamashango
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na zwifanyiso
Hu itea mini arali khothe i songo ṋea ndaela ya tsireledzo ya u thivhela ya tshifhinga nyana ? 
º Kha vha ṱutshele u gwedzha bunga zwi songo tea .
Mboṅwasia ḽa Vhuṋe : Muthu wa mafulufulu a re na zwikili zwa vhadavhidzani ha u amba vhavhuḓi na vhukoni ha u davhidzana na vhashumisani vha nga ngomu na vha nga nnḓa . 
U nanga nga u tou ṅwalwa hu fanela u vha na madzina nga vhuḓalo na ḓiresi ya tshiimiswa na /kana muthu ane a khou nanga , thendelo ya munangiwa yo sainiwaho ya u tenda u nangiwa na ḽiṅwalovhuṋe ḽawe , ḽi ṋetshedzaho vhuṅwe ha vhuṱanzi vhu tevhelaho :
Inthaviu na vhaṋetshedzi vha tshumelo
Naho zwo ralo , muthu a nga humbula uri u ḓo ṋea mbuelo fhedzi kha milandu yo teaho . 
Zwikili zwa u ṱalutshedza na u shumisa mbekanyamaitele . 
Maitele kha dzitshaka ndi a uri komiti ya odithi i ta muoditha wa nga nnḓa nga murahu ha u ela vhuḓiimisi na vhukoni ha muoditha , na vhafaramikovhe vha thola lwa fomaḽa muoditha wa nga nnḓa kha Muṱangano Guṱe wa Ṅwaha . 
Minisiṱa vhori muhasho u ḓo isa phanḓa na u shuma na Tshigwada tsha Vhulamukanyi u vhona uri havho vhane vha habeledza vhatukana vhaṱuku na u fumbisa zwi siho mulayoni vha tshi itela u wana tshelede vha shumiwe navho nga nḓila yo teaho .
Ro dovha ra dzudzanyulula Muvhuso u itela u khwinisa kushumele .
Vho Mushwana vho themendela uri muvhilaeli a badelwe tshelede yawe na nzwalelo dzayo u bva nga datumu ye ya bviswa ngayo u swika nga datumu ya mbadelo .
4.1 U dzhielwa nṱha ha khothe dza sialala kha tshifhinga tshiswa tsha demokirasi
Iṅwe ya khuwelelo dzashu nga tshifhinga tsha nndwa ya mbofholowo ya vhathu vhashu na shango lashu yo vha nndwa ya fheliswa ha tshiṱalula kha zwa mitambo ye yavha tshipiḓa tsha ndeme tsha nndwa ya mbofholowo . 
Kha vha ambedzane nga ha nḓila dzine komiti dza Wadi na vhadzulapo vha nga shuma mushumo wa ndeme kha u pulana na nḓisedzo ya tshumelo dza masipala .
Zwivhumbeo zwa vundu zwi tea u dzhiela nṱha ndeme ya ndinganyiso , vhuimeleli na u fhambana ha mavundu .
Zwiḽiwa zwa swigiri na tshiṱatshi zwi pwashekanywa zwa vha guḽukhousu , ine ya dzhena malofhani uri muvhili wavho u i shumise sa maanḓa .
Referentsi : 13SP1 na madzina a miri
Muhumbeli ane a khou humbela khophi dza rekhodo dzoṱhe dzine dza swikelelwa nga tshitshavha , ha badeli R35-00 ya khumbelo , fhedzi u ḓo badelela mbadelo dza u bveledza hafhu , arali zwo fanela .
tevhelwaho
Kha vha dzhenise khumbelo yo fhelelaho - i tea u itwa nga ramulayo a shumanaho na zwisikwa .
vhashumi na vhathu vhane vha ḓo dzhia vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza mbekanyamushumo ya ECD
Sa tsumbo , u katelwa ha ḽevele dzo ṱanḓekana dza nṱha , u fana na zwitshavha zwa maḓaka , zwi ḓo elana na mveledziso ya ndeme , mutheo wa dziwebe dza zwiḽiwa . 
Kha zwitatamennde , zwine zwa vhidzwa nyendedzi ya muvhalelano , mbonalo ya khwaḽithi ya zwitatamennde zwa masheleni zwi a ṱoḓea , zwine zwa vha : 
Masia ane ha tewa u sedzwa khao a katela maga a thikhedzo malugana na vhugudisi , mubindudzo , zwivhambadzwa mashangoni a nnḓa , u swikela mimaraga i funwaho , thekhinoḽodzhi , u dzudzanya mushumo , vhubveledzi na mveledziso ya mabindu maṱuku . 
2.8 . Khabinethe yo nyeṱuleliwa nga ha zwo no swikelwaho zwa Mulayotibe wa 2016 wa Maanḓa a Vhulanguli ha Mikano ( BMA ) , une wo tendelwa u isiwa Phalamenndeni nga ḽa 23 Khubvumedzi 2015 .
Khothe dzashu dzi khou bvelaphanda na u shuma zwavhudi , na mbekanyamushumo dza u fhungudza u salela murahu ha milandu kha khothe dza vhuimo a tshiṱiriki na dza dzingu hu khou bvelphanḓa zwavhuḓi .
Mutikedzelo ndi tshelede ine mutholi a badela kha mutengo wa u katelwa nga GEMS .
u vha vhe mudzulapo wa Afurika Tshipembe kana mudzulapo wa tshoṱhe kana ṱhunḓu i dzulaho Afurika Tshipembe nga tshifhinga tsha khumbelo
Zwo mbo ḓi bvela khagala uri vho vha vha tshi khou ṱoḓiwa nga vha Interpol . 
Ngei kha Masipala wa Tshiṱiriki wa Vhembe kha ḽa Musina , Muvhuso wa Vunḓu wa Limpopo wo ṋea thikhedzo kha Ṱshikimu tsha Ṅwaneḓi ine ya vha na vhorabulasi vha 300 vhane vha lima miroho kha tshipiḓa tshi paḓaho 1 300 ( ha ) tsha vhulimi ha vhubindudzi .
Tshivhalo tsha u fhungudza mitengo tshi nga fhungudza mutengo wa mutevhe wa zwithu zwoṱhe nahone zwi ḓo tea u ambwa nga hazwo nga u ṱavhanya . 
( d ) Ṱhalusamaipfi ( luambo luthihi , nyambo mbili , nyambo nnzhi , thesorasi , inisaiklopedia )
Maitele aya a ṱoḓa vhupo ha u fhaṱa ha nnḓa ha maḓi vhuṱuku . 
Vhunzhi ha mimaraga ya poḽotiki : dimokirasi nga tshifhinga tsha zwifanyiso zwi no tou bveledzwa . 
vhuṱanzi ha phesheni yavho ya phuraivethe
Ro thoma Khomishini ya u Puḽana ha Lushaka yo bveledzisaho tshiga tsha shango tsha Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka , mvetamveto ya ikonomi ya matshilisano na tswikelelo nthihi khulwane ya muvhuso uno wa vhuṋa .
Mbekanyamushumo ya mveledziso i sa nyeṱhi yo bvelelaho yo ḓitika zwihulwane kha vhukoni ha u dzhia tsheo dza vhuṱali kha nḓila dzo fhambanaho na mishumo . 
U ṋea khaedu u tambiswa hwe na huṅwe ha tshelede hune vha hu pfa na u humbela ṱhoḓisiso .
Mbekanyamaitele dzo sikaho nyimele dzine khadzo vhorabulasi na vhaṅwe vha nanga u dzhenelela kha zwa maḓaka u itela mbuelo dza zwa masheleni vha nga wana , dzo fhedzisela dzo bvelela . 
( 9 ) Mulayo wa Phalamennde u tea u langula maga a u thola vhokhomishinari .
Maḓi arali a tshi khou lozwea ahuna uri ndi maṱuku .
Muthu ufhio na ufhio a kundelwaho u tevhedza mbetshelwa dza khethekanyo iyi , kana ane a shandula phurumithi ya u fafadzela , a lingedza u shandula phurumithi ya fafadzela kana a tendela dziphurumithi dza u fafadzela dzi tshi shandulwa , u na mulandu wa vhukhakhi . 
U renda tshirendo kana raimi / kana tshipiḓa tsha tshiṱori
Kha vha ṱalutshedze vhubvo na maitele o shumiswaho u dzudzanya muvhigo muṅwe na muṅwe . 
Nḓevhe dza gorou dzi sumbedza u vhibvela ha shango , ngeno ṋanga dza nḓou ya Afurika hu tshiga tsha vhuṱali , maanḓa na vhuḓikumedzeli .
Vhu nukhedza feḓa ḽe ḽa siwa nga lusunzi lwa u thoma .
Fhungo ndi ḽa uri Mulayotewa wa Tshanduko u ḓo ita uri hu vhe na mavundu a re na maanḓa a u ḓi langa , ho sedzwa milayo ya federaḽa . 
Ri tea u elelwa zwo ambiwaho nga Solomon we a sumbedza uri thuso ine Vhakhireste vha tea u ṋetshedza yo thivhelwa ngauri mushumo uyu wo dzhiiwa nga phurofeshinala dza mutakalo wa muhumbulo . 
Muhasho wo thola makone o khetheaho u sedza hafhu konṱiraka na u asesa u tevhedza nga miraḓo yoṱhe hu tshi lugiselwa tshiṱirathedzhi dza u bva . 
Nga nnḓa ha mvelaphanḓa ine ra khou i ita kha phungudzo ya tsiku , ri khou dovha ra isa phanḓa na u shumana na zwinzhi zwi sa tshimbili zwavhuḓi , hu tshi katelwa kushumelwe kwa Mulayotibe wa Tshumiso ya Mavu , khunyeledzo ya mbilo dza mavu dzi saathu u fhela , mbekanyamushumo ya thikhedzo ya vhane vha wana mavu , na mvelaphanḓa ya na u itwa ha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani .
Tshitatamennde tsha nyelelo ya tshelede tshine tsha vhambedza risithi dza mbuelo na tshinyalelo na ṱhanganyelo ya tshelede yo hadzimiwaho i tshi vhambedzwa na tshelede i re banngani zwo dzheniswa kha tshitatamennde tsho ṱanganyisaho zwoṱhe . 
Ngaha ha u shandukisa zwidodombedzwa zwa vhuṋe kana zwa muthu are na pfanelo ya u langa tshiendisi
U ṱumekanya mafhungo uri a ite pharagirafu hu tshi shumiswa masala , maṱanganyi na ndongazwiga yone
Vho N S MATIASE : Mulangadzulo , Ndi khou ima u ya nga Mulayo wa 14(c) na ( 1 ) wa nga ha Milayo ya Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Phalamennde nga fhungo ḽa vhululamisi .
Muhasho wa Vhukati ure kha Shedulu 1 ya Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ;
U pfesesa tshiṱirathedzhi tsha vhungoho ha ikonomi ya ngomu na ya nnḓa sa afha dzi na vhushaka na khetho dza vhuḓikoni na masheleni dza tshipiḓa hu tshi vhewa ndivho , pulane dza nyito na u ṋea zwiko . 
I kha ḓi tou bva hafhu u tou rwela ṱari maga a zwa pfunzo . 
Tshithu tsha ndeme a si u ta tshivhumbeo tsha zwileludzi , fhedzi ndi u vhewa ho teaho ha tshiimiswa tsha nnyi na nnyi tshine tsha vha tsha ndeme kha tshitshavha . 
( 6 ) Arali onoyo Minisiṱa a kundelwa u tevhedza ṱhoḓḓea dza Muphuresidennde a nga ṱuswa ofisini -
U Monithara na u Vhiga ha QLTC U khwinisa mvelelo dza Ndingo dza Lushaka dza Ṅwaha na mvelelo dza Gireidi 12 dza NCS
? ! . , phathi ya tumi ya ḓuvha ḽa mabebo i ḓo farelwa durban nga fulwana ntakadzeni ndi ene kapuṱeni wa thimu ṱhukhu ya swallows nda vhidzelela khaladzi anga nomsa nda mu vhudza uri a ime ndo renga gurannḓa magazini bugu na pene ndo ita sangwetshi nga tshisi ṋama ya khuhu tshiḽai ṱamaṱisi na khukhamba nṋe na veronica ri pfana na u ya u dala ha mme a lulu polokwane
Vha kiḽike " Patient Health Record " u vhona rekhodo dzavho dza zwenezwino .
Tshitshavha tsho ṱoḓa u vhona uri vhukhethwa ha vhutshilo ho tsireledzwa na u ṱhonifhiwa , muhaṱuli o ḓadzisa . 
Thendelano ya ḓivhazwakale ya mbadelo yo shumiswa , nga nnḓa ha afho ho sumbedzwaho . 
Thaidzo iyi i tandululwa nga kha khandululo ya muṱambuluwo . 
Vhaḓuhulu na zwikwenda Vha nga ṅwaliswa sa vhaunḓiwa :
Na ṋamusi , buvhi Anansi ḽi na milenzhe ya malo misekenesekene .
Tshikepe a tshi athu u dzheniswa kha zwiito zwa nnḓa ha mulayo , u rea khovhe hu songo Tendelwaho na hu songo Vhigiwaho ( Illegal , Unregulated and Unreported ( IUU ) )
Masipala kanzhi u dzulela u ita mishumo ya u linga maḓi u itela u vhona uri maḓi ane a khou bviswa kha zwisima zwa nga fhasi ha mavu o tsireledzea uri a nga nwiwa . 
Khumbelo i ḓo tshimbidzwa fhedzi arali ya ṱanganedziwa yo fhelela i khumbelo ya u vusuludza u ḓiṅwalisa nahone i na Fomo A tharu , Fomo B na Fomo C dzi mbili khathihi na mbadelo yo tiwaho ya khumbelo iṅwe na iṅwe .
Vhane vha nga vha vhaṋetshedzi vha tshumelo vho teaho vha khou rambiwa u rumela khothesheni dzo tou ṅwaliwaho dza ṋetshedzo na nḓisedzo ya matheriala a phuḽu dza u bambela . 
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
Gireidi ya 4 Maipfi a100-150 / u ya kha minetse 5
Musi ndaka ine ya sa fane na iṅwe ya mupo , vhupo na yone i na khaedu dzo vhalaho na khohakhombo kha mveledziso ya ḽa Overberg . 
OSTL i lwela u ṱavha sambula dza mbeu u bva kha tshigwada tshiṅwe tsha mbeu ya maṅwe maimo dzi re fhasi ha maimo a ngindo ane a fana .
Mugudi muṅwe na muṅwe u tea u vha na :
Wana uri ndi Miraḓo ifhio ya Phalamennde i re kha Komiti dza Phalamennde dzifhio .
Aphiḽi na zwino no thudzelwa kule hu na mbadelo . 
U nangiwa ha wadi dza u ranga dza Ḽiga ḽa 1
Kha Anekisitsha A , u ṋetshedzwa ha u monithariwa ha dzingu kha zwa maḓi na mufusho wo bviswaho zwi tou vha khagala . 
U THETSHELESA NA U AMBA ( ORALA )
( 4 ) Miraḓo ya Khorotshitumbe i fanela u laula ofisi dzayo hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khantsele .
" Tshi ḓo lenga u swika fhano .
u vha na vhuḓifhinduleli .
Muhasho wa Mafhungo a Zwa Mavu u na pfanelo dza u sa pfufha bidi . 
U ya nga theori , mvelelo dzi ḓo ralo nga murahu ha tshifhinga , arali u shuluwa ha bvela phanḓa , pulamu ya maḓi a mashika i ḓo vha hone kha masia oṱhe a vhupo ha u shululela , hu na volumu ya nṱhesa ya zwipiḓa zwine zwi nga kha ḓi fana na izwo zwa kha maḓi a mashika . 
41 Vhugalaphukha ha Ndou dza Addo ˆ
Mbekanyamushumo i ṋetshedza u gandisa zwikhala kha vhaṅwali vha bvelelaho na u tikedza vhagandisi vhaṱuku vho ḓiimisaho nga vhoṱhe . 
Ḽifhasi ḽa bindu ḽi ḓitika nga fulufhelo kha dzikhomphyutha u itela u vhulunga na u phurosesa mafhungo . 
u ita mbilo ya khuvhalo na malwadze a mushumoni
I engedza mveledziso na GDP .
Thendelano ya u ṱanḓavhudza Tshikalo tsha Muholo tsha Lushaka yo swikelwa kha Khoro ya Mishumo na Mveledziso ya Ikonomi ya Lushaka . .
Kha hugaledzwa hu hulwane , u ṱuṱuwedzwa na u tsireledzwa ha sisiṱeme dzine dza nga sa dzenedzo hu fanela u vha ha ndeme kha milayo ya u pulana . 
Zwikhala zwa mulingo zwivhili zwi ḓo ṋetshedzwa vhagudi vhoṱhe , milingo ya Fulwi na Lara . 
France , Britain , Spain , Portugal , Belgium , Germany na Netherlands ndi maanḓa a vhukoḽoni a kale . 
Izwi zwo ṱalutshedzwa sa ' Grand Bargain ' : u itela uri vhashumisi vhane vha wana tswikelelo kha zwiko zwa dzhenethiki vha ṋetshedze mbuelo dzi pfeseseaho na dzi linganaho shangoni ḽine ḽa khou ṋetshedza , zwi tshi katela u ṋetshedza thekhinoḽodzhi , nauri u itela u wana mbuelo idzo shango ḽine ḽa vha muṋetshedzi ḽi fanela u vha ḽone ḽi tshimbidzaho tswikelelo kha zwiko zwa dzhenethikhi .
Tsumbo : ' H ' kha Hulisani .
Zwo vhekanywa nga Ofisi ya Vhuendedzi ha Nnyi na Nnyi , Muhasho wa Vhuendedzi wa Florida . 
Fhedzi , a vha wani thikhedzo yashu arali migwalabo i tshi vha i na dzikhakhathi . 
U ṅwalisa tshiendisi tshe tsha vha tshi tsha muṅwe ( u shuma ) , murengisi u fanela u thoma a ḓadza na u ṋetshedza fomo ya ( NCO ) Nḓivhadzo ya u shandukisa vhuṋe ha tshithu , ine ya ṋetshedza nḓivhadzo ya u shandukisa vhuṋe ha tshithu
Zwibveledzwa zwa u fhaṱa nnḓu zwe zwa dodombedzwa zwi tea u sedzuluswa u itela u vha na vhuṱanzi ha uri zwi a shumisea kha u fhaṱa ho sedzwa gemo ḽa sabusidi ya u fhaṱa ḽi re hone . 
13 Shango ḽithihi
Themendelo dzo sedza kha u fha nyendedzi ya tshiṱirathedzhi kha u fareledza nungo dzi ṱoḓeaho . 
u phuromota mveledziso ya u tshilisana na ikonomi .
Khumbelo ya u dzheniswa kha Mbekenyamushumo ya ets
Muolo wo dzinginywaho u tea u vhonwa sa mvetomveto ya u thoma , sa vhunga tshanduko dzi tshi ḓo tea u itwa kha miṅwedzi i no khou ḓa , musi dziṅwe ṱhoḓea dzi tshi bvelela na mihumbulo miswa i tshi ṱanganedzwa . 
Muhulwane wa Vhulamukanyi wa Riphabuḽiki vha khou isa phanḓa na u ranga tshanduko iyi .
Minisiṱa vha nga randela mafhungo o teaho a elanaho na miṱangano ya Khoro . 
U fhaṱa kha u shumisa masala vhukuma ( tsumbo : nṋe , iṅwi )
Fomo ya mbilo i tea u ḓiswa , kha miṅwedzi miraru ya u fhedzisela , nga murahu ha datumu ya u vhuya kha mushumo . 
Kha vha ṱoḓe senthara i re tsinisa na ha havho nga u dalela www.thusong.gov.za kana nga u rwela luṱingo kha : 012 473 0338 .
Anasitethiki nyangaredzi na u dzidzivhadzwa lu si lwa tshoṱhe ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele ( ho sedzwa fhedzi vhaunḓiwa vha re fhasi ha miṅwaha ya malo , thiroma yo ṋaṋaho na marinini a vhuraru a kwameaho ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
U ṅwala na zwiṱirepe zwa mafhungo kana tshati dza u muṅwalo wa nthihi nthihi ( muṅwalo wa u ganḓisa ) na / kana dza muṅwalo wa u pomba .
Mafhungo o kuvhanganyiwaho u bva kha yuniti ya vhubindudzi na Mulanguli wa Ndaka zwi a ṱolwa na u bveledzwa u itela u saukanya , u langula na u topola khohakhombo u ṱavhanya nga Komiti ya Ndangulo ya Vhubindudzi . 
Vhurangaphanḓa ha ANC ngavhuya vhu ḓo vha ho livhana na tsheo dza mbekanyamaitele dza ndeme . 
( c ) vhathu vha re na zwikolodo zwihulwane zwine vha kundelwa u zwi badela ,
Vhadzhiamikovhe vhoṱhe vha shela mulenzhe kha u khwinisa tshumelo na nḓisedzo yavhuḓi .
MUSHUMO 4.1
U humbula nga nyaluwo , khungedzelo na mveledziso ya dzina ḽa tshibveledzwa yo shanduka nga maanḓa kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho . 
Kha sisiṱeme ya mavunḓu maṋa o sedzuluswaho , ndi ḽithihi fhedzi ḽine ḽa kuvhanganya mafhungo a malaṱwa tshifhinga tshoṱhe , ngeno mavhili a tshi kha ḓi bveledza na u vha kha luṱa lwa mathomo lwa u kuvhanganya data . 
Kha vha ite khumbelo kha Biro i shumisanaho na ISS ya shango ḽene ḽo ḽa nnḓa .
Zwi dovha hafhu zwa lwa na mulayo . 
Mitengo ya ṱhingothendeleki , founu dza lendiḽaini na data i fanela u sedzwa hafhu , na tshikalo zwi tshi ya kha kushumisele na themendelo ya tshumelo idzi dzine dza fanela u itwa . 
Sa tsumbo , tshiṱirathedzhi tshithihi ndi u khwinisa ngeletshedzo na u ṋetshedza vhuteamuṱa nga murahu ha u pwasha thumbu . 
U vhona uri hu na u ita zwithu lwo fhelelaho vhukati ha thikho tharu na zwone zwi ḓo zwi ṋea ṱhuṱhuwedzo ya u ṱanganelana . 
U lingedza u ḓivhadza kusedzele kuswa kha nḓisedzo ya tshumelo .
Vha ḓadze fomo dza khumbelo nga zwidodombedzwa zwi tevhelaho :
NO VHA NI TSHI ḒIVHA ?
Hezwi ndi pulane yo khwaṱhaho ine nda tenda uri ri nga i swikelela .
U lwa na vhushai zwi ṱoḓa ndingedzo dzo khwaṱhao dza u engedza zwikhala zwa vhathu zwa u dzhena kha maraga wa zwa mishumo na u ḓithomela mabindu avho vheone vhaṋe .
( i ) a vha o tiwa nga ḽihoro sa nkhetheni kha khetho dza wadi , a nga ima u vha muraḓo wa ḽihoro a vha muraḓo wa ḽihoro liswa , ḽo dzhenelela kana ḽi songo dzhenelela kha khetho , kana a imiswa u vha muraḓo wa ḽihoro ḽa u thoma nahone a sa vhe muraḓo wa ḽiṅwe ḽihoro ; kana
Izwi zwiito zwo wisa ikonomi ya ḽifhasi , zwa hoṱefhadza makwevho ngamaanḓa , u bindudza na zwa mishumo . 
Phungudzo ya fulufulu tshi nga engedza lutamo lwa u bvelela u fhira vhaṅwe kha ikonomi yashu , ngeno ri tshi khou thusa u fhungudza vhushai ha fulufulu musi fulufulu ḽi tsha vho vha hone . 
Hu nga vha tshitatamennde tshine tsha tea u dzhiwa kana mbekanyamushumo ya u thivhela vhugevhenga ine ya khou rwelwa ṱari , i tea u itwa nga vhudodombedzi . 
Vhuṱunḓi ha zwibveledzwa zwo nanguludzwaho ho tou pimelwa fhedzi nyimele dzo khetheaho hune vhabveledzi vhapo vha sa kone u swikelela ṱhoḓea . 
Kha khethekanyo iyi ho thomiwa nyendedzi dza vhupulani dza ndeme , kha nyimele ya nḓila i leluwaho ya u vhumba hugaledzwa . 
Tshifhinga tshine tshumelo ya ḓo ṋetshedzwa ngatsho na hone ya sumbedziswa kha thendelano , kana sa zwe ya sedzuluswa , u engedzwa kana u vusuludzwa uya nga zwidodombedzwa zwa thendelano . 
Arali vha tshi khou ṱoḓa u ṱunḓa mushonga , vha fanela u katela na zwi tevhelaho kha maṅwalo avho :
( a ) ḽihoro ḽi re hone ḽi tshi ṱangana na ḽiṅwe ḽihoro ; kana
ARALI VHA TSHI KHOU TSHIMBIDZA MUṰANGANO :
5.3 Khabinethe i fhululedza vhathu vha Lesotho kha khetho dza mulalo na u isa phanḓa na u fhululedza Prime Minister-elect Vho Thomas Thabane na ḽihoro ḽavho kha u wina dzikhetho .
Tsha u fhedzisela , tshiṱirathedzhi tshi tea u davhidzanwa zwavhuḓi u itela u swikelela thikhedzo yo ṱanḓavhuwaho ya dzangano . 
shango ḽashu .
( ii ) u vhea vhurumiwa ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha mahoro .
Nḓou i nwisa hani maḓi ?
U vhala : U vhala khathihi na vhagudi ( nyanetshelo )
Ndangulo na tsireledzo na mutakalo wa vhashumi zwi fana na u langula sisiteme u itela u vhona uri zwimela na zwifuwo zwi dzudzwa zwi na mutakalo , zwa swikelela mveledzo na u itela vhone uri vha dzule vha kha vhubindudzi .
Nga zwenezwo , Mihasho i pfukisela masheleni kha mimasipala hu tshi itelwa ndivho dzo fhambanaho . 
Tshomedzo dzire hone kha habu iyi ya vhaswa dzi ḓo ṋetshedza vhaswa vha bvaho kha vhupo vhu shayaho zwikhala zwa uri vha shele mulenzhe nga nḓila ya khwine kha zwitshavha zwavho na shango ḽa havho .
Naho vhatshinnani nga u angaredza vho shuma zwavhuḓi u fhira vhatshisadzini kha Ḓivhambalo , kushumele kha vhagudi vhatshinnani kha Ḓivhambalo ko tsa u bva kha ṅwaha wo fhiraho ngeno kwa vhatshisadzini kwo dzula ku songo shanduka zwi vhonalaho . 
Vhashelamulenzhe kha mushumo , vhe vhuvhili havho vha vha vha tshi bva Cape Town na Johannesburg , vho ṱana misudzuluwo ya mutshino ya hip-hop ya Afrika Tshipembe nga nḓila i sa fani na iṅwe . 
Vhakhantseḽara Vhaimeleli vha Ndivhanele vho iswa kha dziwadi u khwaṱhisedza u dzhenelela kha wadi na vhudavhidzani . 
Kheshe na tsheke dzi re na khwaṱhisedzo ya bannga ndi zwone fhedzi zwine zwa ḓo ṱanganedzwa . 
( b ) mulayo-wapo wo dzinginywaho wo thoma wa anḓḓadziwa u wana mahumbulwa a vhathu .
Mufuda wa akhaunthu : Current
Mafhungo a malengelenge a zwibviswa zwo pfumbiswaho lwo fhelelaho zwi ṋetshedzwa sa tshipiḓa tsha Mafhungo a zwa Masheleni a Pfumbiswaho . 
6.2 U leludza kushumele kwo fanelaho kwa vhashumi na u swikelela gumofulu ḽa khonadzeo ya nyaluwo yavho .
Kha ṋetshedzo ya thandululo kha khuḓano dza phanḓa ha murafho vha ombedzela vhuṱhogwa ha zwiimiswa zwa poḽotiki na zwa vhulamukanyi zwi pfadzaho . 
Khabinethei i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha sedze na u tevhelela vouthu ya mugaganyagwama kha puḽatifomo dzo fhambanaho dza nyanḓadzamafhungo uri vha kone u pfesesa khwine musi Dziminisiṱa dzi tshi sumbedza pulane dza Mbekanyamushumo ya Kushumele kwa Muvhuso ( PoA ) .
Honeha , a ri tendi uri mpimo wa tshifhinga tsha miṅwaha miṋa sa zwe zwa dzinginywa kha khwiniso idzi zwo tea . 
Fhethu ha tshumelo dzina maanda fhedzi arali mufu a songo sia wili ine ya vha mulayoni nahone arali ndme ya ifa i nga fhasi ha R50 000 .
Khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe u itela bindu ( thendelo ya vhureakhovhe )
Ro pfesesa uri nga u tou topola khethekanyo rovha ri sa khou humbula na u hulisa vhahali vhashu fhedzi , fhedzi rovha ri tshi khou dovha hafhu ra fhirisela phanḓa zwivhuya zwavho kha vhanangiwa vhaswa na avho vho vhuelwaho . 
Hezwi zwi ḓisa luvhanḓe lwa u tikedza tshanduko dza mbekanyamaitele , maitele a mabindu na vhuḓifari ha vharengi vha vhuendelamashango , u ya kha sekithara ya vhuendelamashango i yaho phanḓa , ine ya nga shela mulenzhe lwa vhuhali kha u wana dziSDG .
Zwenezwo u khwiṋisa hune ha khou ḓa hu ḓo bviseli khagala kha u shumana na uri mutholi u tea u vha nnyi u itela u bvisa zwavhuḓi vhukonḓi ha vhunṋe ha mutholi are ene kana wa vhukuma . 
Ofisi ya vhululamisi ya tshitshavha ya Johannesburg nga fhasi ha fhethu hune ya hu langa i na vhupo vhuhulusa vhune ha katela Soweto yoṱhe na u monolodza . 
Naho zwo ralo , hu na madokotela o vhalaho e a vha a khou humbelela uri i tou gwedzhiwa ya ṱuwa . 
U pulana mveledziso yo ṱanganelanaho ya masipala
Musi hu tshi tiwa mitengo ya murengelano , ṱhoḓea ya thundu kana tshumelo dzine dza vha na zwipiḓa zwo fhambanaho kana zwiteṅwa zwi tea u ya nga hune zwa konea u dzhiwa na u shumiwa nadzo nga murengelano muthihi . 
U vhala zwe ene muṋe a ṅwala khathihi na zwa vhaṅwe .
Muhumbulo wo andaho kha zwa u shumiswa ha tshikirini tshihulwane wo vha wa uri tshi nga fhungudza mutsiko u vhangwaho nga vhaṱaleli vhane , nga mulandu wa uri vho swika u lenga , vha sa tsha kona u lindela u wana thikhithi phanḓa ha musi mutambo u tshi thoma . 
Mabindu a sekhithara ya phuraivethe ndi vhashelamulenzhe vha ndeme kha ikonomi , ho sedzwa vhuhulu ha mishumo ya zwa ikonomi na vhubveledzi he ha itwa kha iyi sekhithara . 
Madalo , u vha vhona na tshumelo dzoṱhe kha GP dza Netiweke ya GEMS
a ) mivhigo
Tsiko ya Yunithi ya Ndangulo ya Thandela , ine ya lavhelesa thandela dza zwa dzinnḓu , yo topolwa sa maitele a khwinesa , sa i zwi i tshi thusa kha u khwaṱhisedza vhubvelakhagala na nḓisedzo ya thandela yo teaho . 
zwitenwa zwo sedzwaho kha tshitshavha na fhethu na tshifhinga tshine Komiti ya Wadi ya nga thusa
Ndi lini hune mundende wa ṅwana wa nga sedzuluswa ?
Mutikedzelo uyu u ḓo iswa vho na kha thandela dza kha sekhithara dza mupo , mvelele na matshilisano . 
Ri isa phanḓa na u thoma mbekanyamushumo dzi re dza tshizwino-zwino nahone dzo ṱanḓavhuwaho dza zwa pfukiselo ya zwa tshitshavha nga fhasi ha nyimele ya mbekanyamaitele dzine dzo sedzuluswaho dza zwa masheleni na zwa ikonomi dzo dzudzaho iniflesheni khathihi na tshikolodo tsha muvhuso zwi fhasi . 
MBUDZISO 2 Ndi zwithu zwifhio zwine zwa nga dzheniswa kha adzhenda ya u pfiwa ha mugaganyagwama ?
Muhangarambo wa Mveledziso ya Masheleni a Masipala u lusa u khwinisa mbambe kha dziḓorobo ḽifhasini na u fhelisa vhushai nga khathihi . 
Vha nga ita na khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila ya tshifhinganyana .
SLA i katela nyimele dza mutheo dzi ngaho lushaka lwa ḽeveḽe ya tshumelo ṱhukhusa na zwifhinga zwa u fhindula zwa themendelo ya khwaḽithi ya tshumelo yo ṋetshedzwaho dzi bvaho kha tshitandadi tsha ndondolo tsho tendelaniwaho tsha tshumelo nkene . 
Nga u tou nweledza , ngona i ṱoḓeaho malugana na tshumelo yo ṱanḓavhuwaho ( zwi tshi bva kha themamveledziso ) ya u thomiwa hu tshi nga ṱalutshedzwa zwavhuḓi sa ha vhuhovheleli fhedzi ho kalea na u vha hapo ho teaho . 
Ṱhalutshedzo - Yuniti ya vhufamuraḓo musi yo ṱanḓavhudzwa nga maanḓa i nga ṱalutshedzwa sa yuniti ine khayo thimu yo fhelelaho i na nḓivho nga ndondolo ya mulwadze wa vhufamuraḓo na u ṋetshedza ndondolo kha mulwadze uyo . 
Maipfi a khelusaho muambi kha nyambedzano u itela u omelela kha mufhindulano
Nyimele dzi tevhelaho dzo vhetshelwa u sika na u shumiswa ha vhakolodiwa avha : 
Mpfareleni .
U fhindula mbudziso dza maimo a nṱha dzo livhiswaho kha tshiṱori .
Vha fanela u rumela manyoro kha ḽaborothari yo tendelwaho musi vha sa athu u ḓisa khumbelo yavho . Ḽaborothari i ḓo sedzulusa na u linga manyoro ya vha fha ṱhanziela ya u saukanya .
Nḓila dzi sa tendelwi u ima , dzine dza nga sa bada khulwane , dzi na masiandaitwa a tshiimiswa avhuḓi maṱuku ( sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha nyendedzi idzi ) kha vhuimo hapo . 
Kha mulandu wa S v Techu & Others,155muhwelelwa o vhonwa mulandu wa u vhulaya hu tshi khou tevhedzwa khethekanyo ya 47 ya the Codification and Reform Code .
Ṱhanziela ya u ṱunḓa .
ndi vho nnyi vhane vha fanela u rambwa
Kha mulaedza wa Muphuresidennde kha lushaka wa 2014 , ndo amba uri ri ḓo isa phanḓa na u bveledza na u khwiṋisa matshilo a vhathu vha re na vhuholefhali .
Ri tshi khou shumisana na sekithara dza phuraivethe , zwa mishumo na tshitshavha tsha dzitshaka , ri ḓo engedza ndingedzo dzashu dza u ḓowela na dza u fhungudza .
Tsha u thoma , ro pulana u bveledza na u ṱanganyisa themabveledziso ya tshiporo , bada na maḓi , hu re vhukati u mona na fhethu hu vhili hu hulwane ngei Limpopo:Waterberg nga kha thungo ya vhubvaḓuvha ha vunḓu na Steelpoort kha thungo ya vhukovhela .
Naho zwo ralo , tsheo ya u fhedzisela zwi tshi elana na u valelwa kana u vhofhololwa ha vhafariwa vho valelwaho tshiṱokisini i bva kha khothe . 
vhukwamani na u ṱola IDP na tshumiso yayo na tsedzuluso
Khwiniso dzo ḓivhadzwaho dzi dovha hafhu u bvisela khagala ṱhoḓea dza u vhea ṅwana fhethu ho tsireledzeaho na u sumbedza khethekanyo dza u ḓadzisa dza vhana vhane vha nga unḓiwa .
Phanḓa ha tshifhaṱo hu tea u ṱumanywa kha vhuitwa ha vhathu kha nḓila iyo u itela u vhona uri vhaendangaṋayo vha a vhonala khathihi na khamera dza zwiṱaraṱani . 
dza vhulanguli ha
Rekhodo dza nnyi na nnyi ndi idzo dzo itwaho kana u wanwa nga tshifhinga tsha mushumo wa tshiofisi nga zwiimiswa zwa muvhuso kha vhuimo ha lushaka , ha vundu ka vhuimo hapo . 
U vhumbiwa na thendelo ya thendelano na vhorakhonṱhiraka na vhaeletshedzi vha thandela iṅwe na iṅwe , hu tshi katelwa na ngudo dza khonadzeo . 
U ṱalutshedza thero , puloto , fhethuvhupo na vhaanewa/ vhabvumbedzwa
Pfufho dza Lushaka ndi pfufho dza nṱhesa dzine shango , nga kha Muphuresidennde , ḽa ṱhonifha vhadzulapo vhaḽo na vhabvannḓa vho khetheaho .
Ipfi ḽa uri furakisheni dzo andiswaho nga tshadzo ndi ipfi ḽithihi ndi ḽa ndeme . 
u ḓisa rekhodo na muvhigo wa zwa mutakalo zwa tshifhinga tshofhelaho , musi vha tshi ita khumbelo na musi hu tshi itwa ndingo .
Ri shumisa zwifhaṱuwo zwashu na maṱo .
Hu na khwaṱhisedzo ya u funza zwikili zwa U thetshelesa , U amba , U vhala na U ṅwala kha vhuimo uvhu ha luambo .
U thoma u shumiswa ha Pulane ya Maga a Mashumele a Mveledziso ya Vhutsila Vhusiki ya Afrika . 
Thaidzo dzo vhilinganywa nga u sa vha na khaphasithi ya vhutevhedzeli ha mulayo yo linganaho , hoṱhe kha ḽevele ya mavundu na ya lushaka . 
Zwikoro zwa BEE kha vhubindudzi vhuraru kha tsumbo hei zwi amba uri vhubindudzi huṅwe na huṅwe vhu ḓifhelwa nga luṱa ha u ḓivhea kha u renga hu tshi tevhedzwa BEE . 
Kha vha vhudze vhadzheneleli vha shume thasikii i re afha fhasi .
5 Mitambo ine ya khou ḓa
U konisa Minisita u lavhelesa tswikelelo , ṱhuṱhuwedzo , na tsireledzo ya vhupo vhu re na ndalamo . 
Musi tshifhinga tsha vhukwamani ha kheisi tsho tewa , u tshimbila ha fhethu hu bva kha tshifhinga tsha phindulo ya ndeme ya vhukati ya vhukuma i shumisaho data ya ḓivhazwakale . 
Khwaṱhisedzo ya u bvisa nḓisedzo ya tshumelo kha muvhuso wa vhukati u ya kha wapo i ḓo thoma nga tshumiso ya Modele wa Senthara ya Thengo kha ofisi ya tshiṱiriki tshiswa . 
ḓadze fomo dzo teaho , vha tshi khou thuswa nga muofisiri wa dzingu .
Vha nambatedze khophi nthihi na maṅwalo a u tikedza ( tsumbo data ya mulimo , data ya ndeme , data ya kulaṱele na zwidodombedzwa zwa mbonalo . )
Musi tshiimo tsha vhushaka tshi tshi khou hanedzwa nga tshifhinga tsha musi vhu hone , hu nga yiwa khothe uri i amba tshiimo tsha vhushaka . 
kha vha thuse nga u tou funa u lugisa dzidesike na zwidulo , kha vha thuse nga u tou funa nga ndondolo dza ndeme
U ḒIVHADZA
Ṱhalitshedzo / Ṱhaluso
Tshifhinga tsha zwino tsha u vhuisa mihumbulo / vhuya , ( tsumbo , Ndo vhuya nda dzula Tshipako ) .
Khethekanyo ya 1
Mafhungo o kuvhanganyiwaho nga tshifhinga tsha tsenguluso ya u ḓiṱunḓela a shumiswa u tshimbidza SWOT ya zwigwada zwa kutshilele .
Naho zwo ralo , a hu na thendelano yo swikelelwaho kha thagethe dzo tiwaho u bvisa mutikedzelo wa fulufulu na u engedza mukovhe wa fulufulu ḽa ḽifhasi u bva kha zwiko zwa fulufulu ḽi vusuludzeaho . 
Mbetshelwa kha vhuṱudzi ha vhudzekani ngauralo yo shandukiswa fhedzi zwi tshi elana na ṱhoho , ine zwino ya sumbedza ndivho ya vhukuma ya mbetshelwa , zwi tshi elana na luambo , nga u fhelisa maipfi a Tshiḽatini o shumiswaho u thomani . 
Arali hu Hai kha vha ṱaluse
Dzina ḽa gurannḓa na deithi Ṱhoho ya mafhungo
Tshivhalo tsha vhathu vhaswa vha sa shumi tshi khou aluwesa nga u ṱavhanya u fhirisa mbalotshikati .
Zwa u fhaṱiwa ha hedzi senthara zwo swika he zwa konadzea nga mulandu wa ndambedzo i bvaho kha Muvhuso wa Finland . 
Zwiṅwe hafhu , muelo wa muthelo u saathu badelwaho u sumbedza masiandaitwa a muthelo o bvaho kha nḓila yo lavhelelwaho ya mbuedzedzo kana thendelano ya thundu na tshinyalelo i re hone . 
U pfesesa na u shumisa luambo lwo teaho kha masia a ngudo o fhambanaho .
Masalela a zwi bwiwaho migodini zwi amba malaṱwa a tshiomate na ane a sa vhe tshiomate lwa tshoṱhe a bvaho kha mishumo ya zwa migodini . 
U vhulunga na u laṱa maṅwalo u ya nga Mulayo wa Akhaivi . 
Fhedziha , u shumisa masheleni kha mbetshelwa ya ndondolo ya mutakalo ho gonya zwihulwane kha tshifhinga itshi . 
Nga u shumisa zwibveledzwa zwo fhambanaho , vhagudi vha ṱanḓavhudza kushumisele kwavho kwa ḓivhaipfi na u sumbedza nga nḓila yo teaho kushumisele kwone kwa Zwivhumbeo na Milayo ya kushumisele kwa Luambo .
Vha maanḓalanga a zwa mutakalo a vha themendeli nḓowelo ya ita ndingo ya HIV , ngauri mvelelo dza negethivi a dzi anzeli u amba uri a hu na vhulwadze . 
Vhukavhamabufho ndi nzhini dza mveledziso yapo na ya dzingu sa musi vhu tshi kunga madzangalelo a mbambadzo u itela u wana zwi re tsini . 
Masipala u na vhukoni ho teaho na vhudziki u itela uri hu vhe na u bvela phanḓa ha tshifhinga tshilapfu ha nḓisedzo ya tshumelo . 
Kha vha sumbedzise uri ndi lini hune muṱangano u tevhelaho wa nnyi na nnyi wa ḓo farwa .
Masipala u fanela dzhia maga a u langa nyimele i sa athu itea u itela u topola uri ndi tshaka dza mveledziso dzifhio dzine dza ṱoḓa kana dza takalelwa kha ngomu ha ḓorobo , hune zwikhala zwa mveledziso zwa vha hone na u zwi kunguwedza kha avho vhane vha nga bveledza . 
Hune ha vha na zwikhala na vhuleme vhunzhi , muhasho u fanela u shumisa pulane ya mveledziso i kombetshedzaho u shandukisa vhuleme u ya kha vhukoni . 
U ṅwala mafhungo kana pharagirafu nga mibvumo yo gudwaho na maṅwe maṅwalo .
Lutendo lwa uri nndwa na khakhathi a dzi ṱanganedzei sa mikhwa yavhuḓi nahone phambano dza kha dzitshaka dzi nga tandululwa nga nḓila ya mulalo . 
Pfufho ya u swikelela uhu hu mangadzaho ho vha u dzhiiwa ha Ndayotewa yashu ya maṱhakheni . 
Uri vha nga si vhuye vha bvelela u fhira ḽevele ya fhasi ye vha ḓa vha khayo . 
U ṅwala ṱhalutshedzo ya zwine zwa tea u itwa kana u ṱalutshedza mbuno , tsumbo : maitele a kutshimbidzele o tevhelwaho
Magumo a tea u vha mapfufhi .
Musi ri tshi lavhelesa murahu miṅwahani ya fumiṱhanu yo fhiraho , ndi tama u livhuwa u ḓi ṋekedzela na mushumo muhulwane wa Muphuresidennde Vho- Nelson Mandela na Vho-Thabo Mbeki na vhafumakadzi na vhanna vho shelaho mulenzhe khau endedza tshikepe tsha muvhuso nga fhasi ha demokhirasi : kha Miraḓo na ndaulo , vhusimamilayo u rambalala na mitevhe ya muvhuso na vhulamukanyi ; i reilwa nga lutamo lwa u khwinisa vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vha Afurika Tshipembe .
Mupeleṱo na ndongazwiga : khethekanyo ya maipfi , u shumisa ṱhalusamaipfi
Tsheo iyi i ḓisendeka kha tshikhala tsha u pulanela firiiweyi ya tshifhinga tshi ḓaho . 
Zwikili zwa vhudavhidzani havhuḓi , matshilisano , u pulana na u dzudzanya ndi zwa ndeme . 
Vhubindudzi
Kushumisele kwa luambo
Fhethu ha u holela hone poswoni ho vha hu khou balelwa u livhana na mbadelo dza vhukuma . 
Hune zwa vha zwo tea , u pfumbudza nga huswa ho itwa u khwaṱhisedza uri maraga dzo ṋewaho dzo vha dza vhukuma , dza ngoho na dzi fulufhedzeaho . 
Khwiniso i ḓo ita uri hu vhe na u vhewa ha mitengo ya mbadelo hune ha vha khagala kha khethekanyo dzo fhambanaho dza ndaka , u itela u khwinisa nḓivho ya vhaṋe vha ndaka malugana na u vhea mbadelo .
ho wanalaho nga khothe ya tshipentshela ye ya thomiwa hu tshi tevhelwa mulayo
Musi zwi tshi vho tou itwa , zwi thoma nga u ṋetshedzwa nga phalamennde ha mulayotibe wa mukovho kha ṅwedzi u swikaho hu saathu swika mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano . 
Na nga murahu ha u bviswa ha tshiṱalula zwi khagala kha u hira na u phuromota , maimo a ndaulo ya vhashumi a katela zwipiḓa zwi ṱuṱuwedzaho u tholwa na u phuromotwa ha vhashumi vha muvhuso vha vharema , ngamaanḓa kha maimo a nṱha . 
Tshivhalo tsha mivhigo yo pfumbiswaho nga kotara kha tshumiso ya kushumele kwo dzudzanaho . 
Zwifhaṱo zwo fhaṱiwaho nga vhathu na zwone zwi shuma mushumo muhulwane kha u bveledza vhuṋe . 
Kanzhisa u wana tshikwamani hu tshi dzulela u bviswa nga nḓila ya notsi dza nṱha kana zwikolodo zwihulwane zwi bvaho phanḓa kha zwiṅwe zwi songo tsireledzeaho kana nga iṅwe nḓila vhunzhi ha tshikolodo " tshiṱuku " tshi langwaho nga mubvisa watsho . 
Sa tsumbo , vhadzhiamikovhe vha a tendelana uri vhaofisiri vha tea u ṋetshedza tshumelo nnzhi .
Hu na thaidzo dza themamveledziso nahone dzo vhigiwa kha Tshiṱiriki , tsumbo , ṱhanga i no bvuḓa , mbondo dzi no khou wa , ṱhahelelo ya dzikiḽasirumu ?
Ṱhoḓea dza muvhuso kha sia ḽa zwidodombedzwa zwa malaṱwa ndi u ṱanganyisa data kha vhakuvhanganyi vha malaṱwa , tshaka dza malaṱwa na tshivhalo tsha malaṱwa kha maṅwe masia . 
Khoro I a thoma u sedza vhorakhonṱhiraka avho vhe vha vha vha tshi ṱalulwa kale sa zwo bulwaho kha fomula ya u wana zwishumiswa kha ḽiṅwalwa ḽa thendara . 
Miṅwe ya mishumoitwa i no ḓo ṱoḓea i katela :
Hafhu , magavhelo nga muvhuso wa vhukati kha Pfunzo ya Nṱha o gonya nga phesenthe dza 144 tshifhingani tsha miṅwaha ya fumi u bva 2006 u ya 2015 .
Iṅwe ya khaedu dzashu khulwane dza mveledziso ndi u engedza zwikhala zwa mushumo kha vhaswa . 
Ri tshi khou bva kha mupingo ro rali , ri na zwinzhi zwine ra tea u ita . 
U fhaṱa vhukoni a si kanzhi he zwa katela zwiṱirathedzhi zwa nyito na u sedza na u guda , nga huṅwe zwi vhidzwaho praxis .
Vhuongelo ho dovha ha ṋetshedza thikhedzo nyengedzedzwa kha fhethu ha tshumelo Tshiṱirikini tsha Ḓorobo khulwane ya Cape Town nga u ṋetshedza miṅwe mimbete ya u engedza kha vhana vha re na thumbuni kha tshivhalo tshoṱhe tsha mimbete ye vha avhelwa u shumana na malwadze a tshifhinganyana . 
Izwi zwi amba uri u bva ḓuvha iḽo tshikwama tsha mbuelo tsha phurofidennde tshi ḓo farwa u eḓana ngauri miraḓo ya tshikwama tsha phurofidennde musi vha tshi ḓirula mushumo vha ḓo tendelwa u dzhia tshararu tsha mbuelo ya tshikwama tsha phurofidennde sa kheshe yo badelwaho ngeno tshambili tsha mbuelo yavho vha tshi ḓo tshi shumisa u renga anyuwithi .
Tsumbanḓila pfufhi ya mishumo ya ndeme ine ya tshimbilelana na thandela .
Nyendo ndapfu na nyito mbili dza vhathu dzine dza ṱalula u thoma vhushaka hashu a dzo ngo tsha ṱumana na khuḓano dza tshifhinga tsho fhelaho . 
Nga nyito , tshiteṅwa itshi kanzhi tshi vha tsha u fhedzisela u lavheleswa . 
e ) Tsumbo10
Vhagudiswa vha fumirathi vho vhuelwa u bva kha mbekanyamushumo iyi . 
Zwigwada zwi avhelwa thasiki .
( 4 ) Muvhuso wa lushaka na wa vunḓḓu i tea u ṋea kana u rumelwa kha masipala nga u tendelana hu tshi tevhedzwa maga maṅwe na maṅwe , ndangulo ya mafhungo o dodombedzwaho kha Khethekanyo ya A ya Muengedzo wa 4 na Khethekanyo ya A ya Muengedzo wa 5 , zwi yelanaho na muvhuso wapo , arali -
Wanani zwifhaṱuwo zwi no sumbedza vhuḓipfi hu no fana na hu re kha tshifanyiso tsha u thoma .
Komiti iyi i tea u langa na u tshimbidza mafhungo a ha masipala nga u lingana nga sisiṱeme ya nyaluso ya muvhusowapo , na nḓisedzo ya tshumelo dzi no shuma na u ṱavhanya dza u khwaṱhisa khwaḽithi ya vhutshilo ha vhathu vha Ḓorobo ya Tshwane . 
Ṋetshedzo yo khwaṱhaho vhukuma na milayo i ṱoḓeaho kha mimakete ya ole yo ṱangana na vhupfelo ha mitengo ya ole kha mitsiko ya zwa poḽotiki i ṱuṱuwedzwaho nga vhupo zwi amba uri mitengo ya ole i nga shanduka nga u ṱavhanya kha mveledziso dzo fhambanaho ntswa dziṅwe na dziṅwe . 
Masheleni a u itela ndangulo ya tshifhinga tsha vhutshilo a bva kha zwiko zwivhili zwihulwane : 
U humbulela ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho nga u sedza zwipiḓa zwa ipfi
Vhashumi vha na zwikili , nahone vha konaho vhane vha ḓo tikedza nḓila i katelaho ya nyaluwo
Zwavhuḓivhuḓi , khanedzano i vhonala i ya uri mveledzwa dza luṱa lwa vhuvhili dzo vha dzo no ḓi vha hone nahone dzi tshi khou fanela u hanedziwa . 
7.1 Vho N Dhevcharran ( Mudzulatshidulo )
Masipala uḓo vula fhedzi akhaunthu nthihi kha ndaka ya mbadelo dza tshumelo , mbadelo dzo dzudzanyeaho na dza tshumelo dzoṱhe . 
4.1 . Musi ri tshi khou dzhiela nṱha mushumo wo no itiwaho u swika zwino kha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe , ho dovha ha dzhielwa nṱha zwa uri u ṱavhanyiswa ha u zwi shumisa ndi zwa ndeme kha u alusa nyaluwo ya ikonomi .
Khoro ya Vhasan i nga shumisa ḽogo kha u kungedzela tshiṅwe tshibveledzwa tshine tsha sa khou ṱaṱisana natsho .
1.4 Muṱangano wa Dziminisiṱa dza zwa Masheleni na Vhalanguli vha Bannga ya Vhukati vho sedzesa kha , ikonomi ya Ḽifhasi , muhangarambo wa nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu yo linganelaho ; u bindudza na themamveledziso ; mafhungo a mithelo ya dzitshakhatshakha , u lambedza u itela mveledziso , na u shanduka ha kilima .
Zwo teaho u buliwa kha ḽikumedzwa ho vha vhutshutshisi ha tshitshavha tsha mabindu tsha vharema inga zwivhumbeo zwo fhambanaho . 
Afha ndi hune Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha wa ḓo badela tshelede ya ndambedzo kha mubebi a londotaho ṅwana uyo .
Kha vha vhudzise uri ndi dziṅwe khamphani dza mabisi dzifhio dzine vha dzi ḓivha na uri ndi bisi ifhio ine vha ṱoḓa u tshimbila ngayo . 
Ngudo dza fomaḽa luraru nga vhege lwa minethe ya 15
Mbande dzi tevhelaho dza khasho dzo shumiswa kha u swikelela tshivhalo tshihulwane tsha nnyi na nnyi . 
2.2 Khabinethe yo tendela miṅwaha miṱanu ya Mbekanyamaitele ya Pulane ya Nyito ya Vhulimi , Vhusimamaḓaka na Muhanga wa Maano a Vhufuwakhovhe .
Khumbelo dzi nga itwa ofisini i ṅwe na i ṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nn ḓa ha Afrika Tshipembe .
( ii ) na u ita uri muthu ufhio na ufhio a setshiwe , nahone arali zwo tea , u hanela muthu a tshi dzhena kana u bviswa ha muthu ufhio na ufhio .
Muṱusi wa sambula wa DID u ḓo ṱusa sambula kha lushaka lwa mbeu ine ya khou lingiwa a i rumela kha OSTL uri i lingiwe .
Nga nḓila iyi vhuṅwe ha vhugevhenga vhu fanela u thivhelwa phanḓa ha musi vhu tshi itea . 
Muṱangano wa Komiti ya Wadi
Senthara a yo ngo sedza fhedzi kha u ṱana zwibveledzwa zwa dzinnḓu , fhedzi yo sedza na kha u vhea zwileludzi u itela u linga zwibveledzwa . 
MUVHUSO WAPO U DZHIIWA SA vhuimo ha muvhuso vhu re tsinisa na vhathu .
Vha dzhenise bammbiri ḽa thungo kha maambiwa ḽine ṱhoho yaḽo ya vha ' Zwiteṅwa zwa zwine zwa tea u itwa ' .
Vhulanguli ngauralo vhu tea u dzhiela nzhele u vhuiselwa murahu ha mbekanyamaitele dza thikhedzo ya zwa miṱani . 
Theo ya mulayo yo sedza kha u ḓisa ṱhanganelo lwa tshiofisi na lwa mulayo na u fhelisa maitele u swika magumoni . 
Kha tshivhalo tsha nṱha tsini na phendelashango , dziṅwe khovhe dza maḓini o kunaho dzi nga sumbedza tsumbadwadze dzi no fana na idzo dzo fhiwaho hu re na muṋo . 
U shumisa zwipfi : vhukoni ha u pfa vhuimo na musudzuluwo wa muvhili - u tshimbidza muvhili nga u tinya zwithithisi zwo fhambanaho
Muhasho u khou ḓisa makumedzwa kha Tshikwama tsha Vhoṱhe u itela u bvelaphanḓa ha ndambedzo ya mbekanyamushumo dza HIV . 
4 . Vhuimo ha khabinethe kha mafhungo a ndeme a mupo
U shumisa maiti tsumbo : Tshimbila
U ḓivhadza : U sika fhethuvhupo kana u sumbedza nyimele , tsumbo , Ho vha hu hoḽidei dza tshikolo U anetshela nga ha tshiwo tshe tsha itea , tshifhinga tshinzhi zwi kha nzudzanyo i re na ndunzhendunzhe , tsumbo , Ndo ya hu dzulaho Tshilidzi . . .
Mupo wa Europe : Vhuyo ndi vhufhio tshifhingani tshi ḓaho ? 
Mulayo washu wa zwino u ṋetshedza khonadzeo dzoṱhe dza zwigwevho na uri dzikhothe dzo vhofhiwa nga milandu yo no haṱulwaho . 
Musi Mbekanyamushmo dza u Thola Tshitshavha dzi kha ḓi bvisa mvelelo dzavhuḓi , Khabinethe i ita khuwelelo kha vhashumisani nayo uri vha ise phanḓa na u shumisana na muvhuso , u khwaṱhisa vhuḓidini ha u sika mishumo na u wana thandululo dza tshifhinga tshiṱuku na tshilapfu kha khaedu dza vhushaya mushumo .
Izwo zwi ḓo ita uri hu vhe na tshikhala lwa tshifhinga tshilapfu tshine tsha nga shumiswa zwavhuḓi nga murafho u ḓaho . 
ḓadza ndima dzo teaho dza BI-1663
Ndambedzo nyengedzedzwa i ya kha Muhasho wa Zwiko zwa Tshibvamavuni u tikedza vhuvhuelwa na mbuedzedzo na migodi isi na vhaṋe . 
ṱhogomelwa nga vhana
Ndi nga vha fha madzina a zwikolo zwe zwa si ṋetshedzwe . 
U ya nga Agriparks , R5 miḽioni yo avhelwa kha u pulana na uri maṅwe masheleni a ḓo dovha a ṋetshedzwa arali ngudo dza u vhona khonadzeo dzo no fhelela , " vho ḓadzisa nga u ralo vho Meyara .
Phosho a i nga tendelwi nga ngomu . 
Ndambedzo i ṋetshedzwa dzangano u itela muṱa muṅwe na muṅwe une ndambedzo yawo ya rumelwa kha dzangano .
U khwinisa tshikati tsha kushumele kwa vhagudi vha Gireidi 6 kha mbalo .
Phasipoto ya shishi i nga shumiswa na kha u humela Afrika Tshipembe .
Izwi zwi ḓo dovha hafhu u leludza ṱhanganelo hafhu zwitshavhani vhoṱhe kha avho vho bvaho dzhele na avho vho wanalaho mulandu na zwezwo . 
Fhedziha , nga 1992 , Muhasho wa Vhulamukanyi wo fhelisa maitele a u vha , na muthusi wa tshoṱhe a na ndalukanyo dza phurofeshinaḽa , na u fhelisa tshiko itshi tsho sedzaho kha vhana fhedzi . 
tsenguluso ya bugu
Milayo mivhili , khathihi na ndayo dzo andadzwaho hu tshi tevhelwa dzone , zwi vhumba tshivhumbeo tshithihi tsha ndayo . 
Maitele a u khonṱhiraka a nga ndi one o thusaho u ri hu vhe ḽevele dza mishumo kha nḓowetshumo . 
Ndima ya 4 ya Mulayo i ṋetshedza zwiitisi zwa u hanelwa u swikelela rekhodo
Musi ho katelwa mafhungo aya a ndeme , zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi na ndivho , mielo yao yo vha yo itwa u itela u ṋea u khwaṱha kha ndaela ya muhasho , bono na mushumo . 
Nga 2009 , thikhedzo ya Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi yo engedzea kha tsedzuluso ya HIV nga u katela vhuṅwe vhudzheneleli hu ngaho ṱhoḓisiso , dziARV , microbicides , hu tshi engedzwa kha khaelo .
Muofisiri mulangi u ṋekedzwa nnḓu ya zwiṱhavhane zwa zwi thivhelwaho lwa ndaulo , hu tshi katelwa u fheliswa ha thendelo ya u ṋekedza tshumelo dza masheleni . 
Lu anetshela tshiṱori tshi re na mulaedza na pfunzo .
Hune khungedzelo ya bula uri ḽaisentsi ya u reila ya vhukuma i a ṱoḓea , vha humbelwa u rumela khophi yo sethifaiwaho ya ḽaisentsi yavho . 
Mulayotibe u ḓo tshimbidza na u khwinisa
U ola na u pennda nga nḓila yo vhofholowaho hu tshi shumisa ṱhoho ya vhege
U fhaṱa vhushaka kha mveledziso na ḽifhasi ḽa khwine - Afrika Tshipembe ḽo khwaṱhisa tshumisano vhukati ha mashango ane a khou bvelela , ḽa vhumba zwitirathedzhi zwiswa zwa vhushaka na mashango a fanaho na Brasil , India na China .
12.1 U hanedzana na Tshikhala tshe vha vhewa khatsho
Kha vha humbule nga ha u tswukuluwa musi ' malasha a tshi khou duga ' .
Ho vhu ndi vhuleme vhune shango ḽashu ḽa tea u amba nga haho musi ri tshi khou ḓi ya .
MIHUMBULO NA MADZINGINYWA
Vhathu vho teaho u vha vhalondoti a vho ngo gudiswa
Ḽikumedzwa heḽi ḽi na zwiteṅwa zwa sumbe zwine zwa tevhelwa nga zwiteṅwa zwiṱuku zwiraru . 
Ngudo idzi dzo thomiwa u itwa nga maanḓa nga madzangano a mutakalo wa nnyi na nnyi u langa tshinyalelo kha zwidzidzivhadzi . 
Ndi mafhungo mahulwane uri hu farwe miṱangano ya thangelavhupulani wadini iṅwe na iṅwe u itela u tsivhudza tshitshavha malugana na kutshimbidzele kune kwa tea u tevhedzwa kwa CBP na u pulanela kutshimbidzele kwa u pulana ha vhege .
( 1 ) Khethekanyo ya 108 ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓḓo isa phanḓḓa na u shuma u swikela Mulayo wa Phalamennde wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 179 ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma .
Zwishumiswa zwa vhulimivhufuwi zwo dzulela u vha zwi songo fanelaho u shumiswa kha u ṱavha miri
Kha nyimele idzi , hu tou nga zwi vha zwo tea u londota sisiṱeme dzo fhambanaho dza u tevhelana kha vhanna na vhafumakadzi . 
U thivhela vhugevhenga nga kha nyolo ya vhupo zwi nga vha nyito dza rangela vhugevhenga phanga hu si u fhindula zwiwo . 
( ii ) kha vhusimamilayo ha vunḓḓu , arali u langulwa ha uyo mulayo zwo ṋewa kha muvhuso wa vunḓḓu u ya nga ha Mulayotewa wo fhiraho kana Muengedzo kha khorotshitumbe ya Vunḓḓu .
U ṱola na u ela kushumele , vhuḓifhinduleli na nḓisedzo
Muendedzi kana muṱu ṋdi u tea u wana thendelo kha mabammbiri oṱhe kha vhaofisiri vha customs vha shango ḽi ṱu ṋdaho zwimela .
Nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano , mafulo a tsivhudzo nga ha khombo na vhufhura dzo farwa kha ofisi dzoṱhe dza vundu na kha tshiṱafu tsha senthara ya vhashumi . 
Mavhudzi awe a dzula o ṱhamalala .
Maga a tevhelwaho
Muhasho wa Mutakalo wa Gauteng uri feisi ya u guda ngayo ya tshikimu tsha Ndindakhombo ya Mutakalo wa Lushaka , ine ya khou lavhelelwa u ḓo khwinisa tswikelo ya ndondolo ya mutakalo nga Maafrika Tshipembe vhoṱhe , i khou tshimbila u ya nga pulane . 
11 . Arali ndi sa khou wanala fhethu he ra tendelana ha nḓisedzo u itela u sainela mushonga u bva kha khoria .
Ri fulufhela uri musi ro no pfulutshela kha tshikhala tsha ofisi tshiswa tshashu tshe ra tshi wana , tshumelo dza zwa mulayo dzi ḓo shuma zwavhuḓisa . 
U ṋea mulaedza nga nḓila yone
MIRAḒO YA TSHITSHAVHA I NGA DZHENELELA HANI
u konḓelwa u fema
Izwi zwi vhofha madzangano oṱhe ane a khou dzhenela khetho uri a shele mulenzhe kha khetho dzo vhofholowaho .
Ndivho ya ngona ya u pulana na vhushelamulenzhe zwi fanela u vha kha u fhindula ṱhoḓea dza vhathu dza mutheo . 
( V ) u langa ṱhahelelo nga kha u ḓidzhenisa ho khetheaho hu re miḓini , zwitshavhani na kha zwifhaṱo zwa makwevho na mimasipala nga u engedza zwishumiswa zwavhuḓi zwa thekhiniḽodzhi ya muḓagasi zwe zwa vha zwi siho .
Mutevhetsindo wa mitambo : zwikili zwa u thetshelesa , u humbula u tshi hanedza phetheni ya mutevhetsindo , u vhulunga bithi u sa shandukiho , hu tshi shumiswa miungo yo fhambanaho
Ndi vhudugambilu nga ha vhutshilo ha muṱa ngauri ndi tenda uri arali u na thikhedzo ya muṱa yavhuḓi , a hu na tshine tsha nga u thivhela . 
Masipala u ṱoḓa u sedzesa kha ayo mashumele a ndemesa ane a kona u fusha vhadzulapo . 
Vhuloi vhu tou vha muhumbuloni .
Ngauralo ri tea u thusa mashango u kona u fara na u thelisa mbuelo dzao dzi bvaho kha dzitshaka , u engedza u vha khagala na u thoma u shumisa zwitandadi zwa dzitshaka nga ha u ṋekana mafhungo a u lwa na u dzumba mithelo na vhuṅwe vhuaḓa . 
14.2.2 Nangani ipfi ḽoneu bva tshibogisini .
Zwileludzi zwa nnyi na nnyi zwipiḓa zwa u vhumba fhethu havhuḓi zwa ndeme nahone zwi fanela u shumiswa hu na ndivho , zwo ṱanganyiswa na fhethu ha nnyi na nnyi , u itela u bveledza fhethu hune ha sa livhalee . 
2.4. Khabinethe yo tendela Mvetomveto ya Nḓivhadzamulayotibe kha Miṱa na Puḽane ya u Thoma u zwi Shumisa .
Tshenzhelo dza u dzhenelela dzo vhonwaho dzo tea kha dziṅwe nzulele dzi nga kovhekanwa . 
Zwi vhavhaho ndi zwauri vhorapolotiki havha vha khou lavhelelwa u ita mushumo wavho wa ndaulo , ngeno vha songo nambatedzwa kha nyimele iyo . 
Mbebo ngangoho ndi tsumbo ya zwithu zwoṱhe zwine zwa vha zwiswa , mveledziso na u imela vhumatshelo . 
U hana khunguwedzo ya thandela i si phindulo , na u sa i tendela i tshi vha yo itwa phindulo i tevhelaho nga u lulamiswa kana u humiselwa murahu ha u pambuwa i sa tevhedzi kana u timatima . 
Naho zwo ralo , naho hu na tserekano yo raliho , zwi vhonala hu tshi nga hu na maga a no shumisea ane , arali a tshi nga dzhiwa , a nga sumbedza e na ndeme kha u fhungudza u anda na u goḓombela ha tsinyuwo ya vhathu kana masungo musi vhathu vha tshi khou tshila vhoṱhe . 
Vha kundelwa u ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndaṱiso ya u lenga u badela na muthelo wo engedzwaho kha u lenga u humisa mbuyelo .
Zwi fanaho na zwenezwo , vhupulani ha mveledziso ya vhashumi ho vha ho livhiswa kha masia e a vha o rangiswa phanḓa kha Pulane ya Tshiṱirathedzhiki , naho zwikundisi zwa mugaganyagwama zwo kwama lu si lwavhuḓi vhugudisi ho pulaniwaho . 
Thendelano i ḓo katela vhuḓiimiseli kha miholo , mitengo , u vhulunga na mishumo . 
Tshigwada tsha vhathu vha gonyaho kha tshikhafula , itshi tsho vha tshi tshigwada tshi re kule na vhaṅwe kana ho vha hu na tshivhalo tshihulwane tsha vhathu murahu ha tshigwada itshi naa ? 
U ḓivha zwa masia a ndangulo ya zwa miholo zwi ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
Ndayotewa na milayo zwi ita mbetshelwa hafhu na u ombedzela ndaulo na u ṱola kha mihasho ya tsireledzo . 
Vhagudi vha ḓo guda u ṅwala vhunzhi ha zwibveledzwa zwa vhusiki na mafhungo , tsha u thoma hu tshi shumiswa muhangarambo wa u ṅwala sa thikho na nga u guda zwiṱuku u ṅwala luṅwe lwa lushaka lwa zwibveledzwa nga eṱhe .
Mushumo wa u linga muṅwe na muṅwe u tea u itwa nga nyito dzi lingaho U thetshelesa na U amba , U vhala na U ṱalela , U ṅwala na U ṋekedza , na Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo , nahone zwi tea u itwa maḓuvha o vhalaho .
U dzulela u ita nḓowenḓowe dza u ṅwala kha nyimele dzo fhambanaho , mishumo na thero zwi thusa vhagudi u ita vhudavhidzani hu shumaho na nga nḓila ya u sumbedza vhusiki .
Ṋetshedzo ya ndaṱiso ya vhukuma , kha , i tou nga i khou shuma , u ya nga Baron , fhedzi nga fhasi ha milayo miṅwe . 
Mulayotewa u kombetshedza masipala u dzhia maga a vhuḓifhinduleli u tsireledza tshikafhadzo na u ṱhoṱhela ha mupo , u ṱuṱuwedza ndondolo na u tsireledza mveledziso yo khwaṱhaho ya mupo na u shumisa zwiko zwa mvelo . 
Mafhungo / bugu dza ḽaiburari na zwifanyiso
Vhagudiswa vha ḓo fhaṱa kha vhukoni vhu re hone havho kha muvhuso wapo . 
Milayo ya u anganyela ya maitele haya ndi tshenzhemo ya mbilo dzo fhiraho dza Tshikwama na u ṋetshedza nyendedzi I ne ya pfala kha tshenzhemo dza mbilo dza tshifhingani tshiḓaho . 
Tsumbo dzi katela :
6 . Mulanguli wa IDP u monithara u bvela phanḓa ha thandela khathihi na mitsindo yadzo sa tshipiḓa tsha sisiteme ya IDP ya U monithara na U ela vhunga zwi tshi itwa kha thandela dziṅwe dza IDP dzi no khou shumiwa .
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tsumbamashumele dza u tambudza lwa vhudzekani na khakhathi kha zwikolo zwa muvhuso dzi khou phaḓaladzwa nga vhuḓalo , nahone vhagudiswa na vhagudisi vha dzi ḓivhe na hone vha dzi sedzuluse .
Ngaha zwa khumbelo ya u ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha zwa mutakalo wa muhumbulo hu na thendelo
Kha nyimele iyi , magondo a vhuimo ha nṱha a fanela u ṱanganedzwa kha vhupo , na u pulanwa na u dizainwa ha netiweke ya sisiṱeme ya u enda yapo i fanela u itwa nga ha mulivhanyo wo ṋetshedzwaho uyu . 
Fhungudzo kha ndeme ya nnḓa ha tshelede . 
Ofisi iyi i khoḓwa nga khethekanyo dzo fhambanaho . 
Ro dzhiela nṱha zwa u lwa na u hombokiwa , u ṱangulwa mabinduni na miḓini , khathihi na vhugevhenga vhu itwaho muthu a hanefho sa u vhulaha , u binya na u rwa , sa zwiṅwe zwa ndeme khulwane .
Zwo katelwa zwoṱhe henefha madzuloni a kha vhege dza 9-10 nga mulandu wa u shaya fhethu .
Tsumbo 2.1.1 Kha vha sedze kha nomboro ya 3 .
Raḓorobo Muhulwane vho humbela pfarelo malugana na u lenga u thoma muṱangano
d ) R2 ya Serisi ya Ḽingwende ḽa Musuku : " U tumbulwa ha Musuku Afurika Tshipembe "
U ita mathuthuba a u rengisa .
Vhuṱumani ha zwa vhuendedzi vhu si havhuḓi na netiweke dza themamveledziso , khathihi na zwikhukhulisi zwa mbadelo na zwi si zwa mbadelo , zwi engedza mutengo wa u ita zwa mabindu na u ita uri vhubindudzi na vhuvhambadzi ha nga ngomu zwi songo tshimbila zwavhuḓi .
Naho zwo ralo , vhathu vhanzhi vha a kombetshedzea u vha kha nyimele idzi dzine dza vha vhea khomboni nga nṱhani ha vhushai na zwiṅwe zwiitisi nahone a vha tei u vhonwa mulandu kha u ḓivhea khomboni uhu .
Zwa khonṱhiraka kha sekhithara iyi , na u tsa hu vhonalaho kha tshumelo dza fhano hayani , ndi maitele a tshiṱirakhitsha ane ha nga ḓo humiselwa murahu nga nyaluwo fhedzi . 
Hezwi zwi sumbedza zwithivheli zwa ndeme kha vhugudisi na u vusuluswa ha zwishumiswa zwa Mmbi . 
Nḓivhadzo ya khombetshedzo i nga ṋekedzwa yeneyo senthara ya ECD .
Mbadelo dza u netshedza mushonga u guma kha 30% u swika kha R30 nga mushonga Nyimele dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi
A zwi sumbi kha nṋe uri zwo vha zwi sa pfadzi u humbulela uri u fhaṱa mutumbu wa tshiendedzi zwi tea u siela nnḓa tshigariki tshihulwane , sa zwine ṱhanḓavhudzo ya moḓoro ya vha . 
I nga vha , honeha , na mvelelo ya muthelo i si yavhuḓi ya vhavhuelwa . 
Maṅwe maḓuvha a zwihumbudzi a ndeme nga tshifhinga itshi hu katelwa Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa Aids nga ḽa 1 Nyendavhusiku na Ḓuvha ḽa Dzitshakatshaka ḽa Vhathu vho Holefhalaho nga ḽa 3 Nyendavhusiku .
Kha shango ḽi shayaho maḓi , ḽimaga iḽi ḽiswa ḽa u kunakisa maḓi ḽi ḓo sika nḓadzo ya tshitshavha na mabindu uri a kone u wana ḽithara dza 24 nga mithethe u bva kha ḽithara dza malo u ya kha 10 wa ḽithara , ane o eḓana u swikelela ṱhoḓea ya maḓi ngei Steytlerville lwa miṅwaha ya 15 .
Phaiphi dza tsimbi dza u shumisa kha malwanzhe dzi anzela u ṱumiwa nga u tou fhisedzela , naho u ṱumanya dziphaiphi tshiṅwe tshifhinga ho shumiswa mafhelo a mushululo u tendela nyengedzedzo ya mutevhe kana u engedza muanḓadzo kha tshifhinga tshi ḓaho . 
Thulusi dzi no ḓo shumiswa kha ḽiga ḽino : Sheduḽu ya mishumo , tshati ya Gantt
Mashika zwiṱaraṱani zwashu zwi hone hu si nga vhanga ḽa vhashumi vha masipala , fhedzi ngauri vhathu vha laṱela mashika ! 
U dovha wa vhea milayo ine muvhuso wa nga kona u ita mbilo ya mavu " u itela tshitshavha " na " ndivho ya tshitshavha " .
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 ndi Mulayo u itaho mbetshelo dza nga ha u thoṅwa ha komiti dza wadi sa nḓila i konadzeaho ya u ṱuṱuwedza u dzhenela ha tshitshavha kha mafhungo a masipala .
2 x 2D zwikene nga vhuimana zwo ṋetshedzwaho nga mbuelo ya vhuimana 100% ya mutengo wa Tshikimu
Havha vho vha vha vhaofisiri vho ḓiṋetshedzelaho , na u ri u lwa na vhugevhenga zwo vha zwi tshi tou vha malofhani na u ri vho zwi ita nga vhukoni . 
Modele wa Tshikwama u tea ṱhogomela hezwo zwithu . 
Khethekanyo ṱhukhu i shuma i tsinitsini na Ofisi ya Muoditha Dzheneraḽa na Khethekanyo ya Odithi ya nga Ngomu ya Vhufaragwama ha Vundu kha u shumiwa ha mishumo . 
Maanea a fhungo a engedza zwidodombedzwa kha phindulo ya mulayo u re hone kha Milayo i elanaho na u sala murahu na u tandula khonadzeo dza u shandukisa thasululo dza milandu ya siviḽi na milandu ya vhugevhenga . 
U vhiga tshiimo tsha mushumo kha mulavhelesi . 
MaAfrika Tshipembe vha khou humbelwa u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo idzi dzo fhambanaho dzine dza katela nyito nnzhi dzo fhambanaho hu tshi katelwa na vhutsila ha maṱo , ṱhiyetha , muzika , dzipfunzo na semina ya vhoradzipfunzo khathihi na anivesari ya vhu 10 ya Tshikwama tsha Vhufa ha Ḽifhasi ha Afrika . Ṅwedzi wa Afrika u shuma sa luvhanḓe lwa u ḓiṱumanya na u ḓikumedzela hashu hafhu kha Pan Africanism na Mbebuluwo ya Afrika nga u sendedza vhathu vha dzhango ḽashu tsini na tsini .
Thendelano iyi i tevhela iṅwe i ngaho yeneyo yo dzhenwaho khayo nga Annhauser Beush InBev zwi yelanaho na u rengwa ha SAB Miller .
Tsha vhuvhili , fulo ḽi ṱoḓa u ri muvhuso u ṋetshedze na uri he zwa vha zwi tshi konadzea u dovhe u ise maṅwalo a vhuṋe a songo dzhiiwaho nga vhaṋe vhao . 
Mishumo nga u angaredza ya mushumi
Kha puḽenari vhadzheneli vha kovhelana dziphindulo .
Mulayo u ṱoḓa khomishini i tshi ṅwala muvhigo wo fhelelaho nga fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo ṱoḓisiswa ngayo na u rumela muvhigo wo raliho khathihi na mvetamveto ya mulayo , arali i hone , kha Minista uri vha u dzhiele nzhele . 
121 . U ṋea thendelo kha Mulayotibe
U dzhena kha mishumoitwa ya u sika thandela nge vha vha na vhuṱanzi uri ṱhoḓea dza wadi dzi sedzwa nga vhuronwane
Muhasho u na pfanelo ya u sa ḓadza iyi poswo arali zwo tea . 
Thimu i khou Shuma Zwavhuḓi : U topola , u kuvhanganya , na u bveledzise vhathu vha ṱoḓeaho vha thimu ya thandela . 
A zwi kateli osseo-integrated implants , na nyito dzoṱhe dzi elanaho na u dzhenisa na muaro wa othognathiki
Mbuelo i kuvhanganywa u itela muvhuso nga vhavhambadzi vha ṱoḓaho kana vhoramabindu maṱuku u ṅwalisa na u badelisa VAT kha ṋetshedzo dzi thelaho dza thundu kana tshumelo . 
Tshumisano ine ya shuma tshoṱhe vhukati ha sekithara dza nnyi na nnyi na dza phuraivethe ine ya dzhenelela kha ḽimudi ḽo khwaṱhaho na nḓisedzo i bvelelaho ya ṱhoḓea dza Khaphu ya Ḽifhasi zwi tea u shumiswa u itela nḓisedzo ya khwiṋe ya tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani . 
Ngaha na u vusuluswa ha garaṱa ya ḽaisentsi ya u reila
Nyimele dza matshilisano , mvelele na dza muṱa dzine dza ṋea tshivhumbeo masheleni na migaganyagwama ya miṱa . 
5.12 Nyimele dza vhuḓifari ho iledzwaho dzo ambiwa nga afho fhasi .
Tsumbo : magazini na khomiki , bugu zwadzo dza nganea khumbulelwa na dza vhukuma .
U sikima na u sikena mbonalo dza tshibveledzwa : madzina a bugu , ṱhoho na ṱhohwana , khepusheni , nyolo , girafu , tshati , dayagiramu , maipfi o ṅwalwa nga muṅwalo wo swifhadzwaho , muṅwalo wa tsendamiso , u nombora , mapa , aikhoni , menyu wa u sikiroḽa , u ṱoḓa maipfi a ndeme
Senthara ya u linga vhareili
Ndivho ya maambiwa ndi u vha na rekhodo ya zwe zwa tshewa na u ita uri miraḓo na zwiṅwe zwigwada zwi ḓivhe nga ha mvelaphanḓa ya komiti .
Thanga ya murole i nga ita khumbelo ya thendelo kha Khomishinari wa Ndondolo arali mubebi kana vhabebi vha sa wanalei kana vha sa ḓivhi uri vha nga tendela hani mbingano .
Miraḓo ya tshitshavha i fanela u rumela luṅwalo lwa ṱhuṱhuwedzo lupfufhi nga ha muthu o nangwaho nahone fomo dza u nanga dzi nga wanala kha webusaithi ya Ofisi ya Muphuresidennde .
U sika maipfi a tshi shumisa mibvumo miswa ine a khou guda .
Vha tou vha mutendi wa vhukuma kha mbofholowo ya Afrika na vhuthihi ! 
Muvhuso u fhululedza zwitshavha zwe zwa dzenela kha izimbizo idzi na vhashumeli vha muvhuso shango ḽoṱhe , hu na ndavhelelo ya u dzhia maga a u tandulula khaedu dza tshumelo ya tshitshavha na u ṋetshedza vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe .
5 . Arali ha ḓi dovha hafhu ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo farwa nga nḓila i fushaho , vha nga kwama Ofisi ya Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi .
1.7. Khabinethe i sathula gabelo ḽa khakhathi dza zwenezwino , u tshinyadzwa ha ndaka ya phuraivethe na ya muvhuso na u gevhengwa ha thundu ngei Gauteng , Kapa Vhubvaḓuvha na Kapa Vhukovhela .
Naa vhatshimbidzi vho gudiswa na u vha na vhukoni ?
Dzikhakhathi na Khuḓano : Vhaswa vha na nzwimbo ya u vha hone ha zwiitisi zwinzhi zwa mbilaelo vhukati ha mashango ane a vha khomboni ya khuḓano dza vhadzulapo na ayo ane a vha na vhathu vhaswa vha engedzeaho . 
Zwivhulahatsheṋe zwi engedzwa kha sisiṱeme ya zwa maḓini zwo tou livha kana zwi so ngo tou livha . 
Zwenezwo , ṱhanganelo ya mudzulatshidulo vhukati ha sekhithara dza phuraivethe na mivhuso ndi zwa ndeme kha u thoma mbekanyamushumo dzi tshimbilelanaho dzine dza ḓo tika mushumo wa vhurangeli u re hone wa lushaka na wa dzingu u itwaho nga senthara idzi . 
Nyimbo dza mvelele , mutambo na zwidade zwi re na mutevhetsindo hu tshi shumiswa nḓila dzo fhambananaho ( u imbela nṱha na ha fhasi , nga maanḓa kana nga vhulenda / u ṋaṋula )
Vhagudisi vha ṱoḓa u dzula vho ṱalifha nga ha khonadzeo ya khethululo zwikoloni , kha vha dzhie maga nga u ṱavhanya u tandulula zwiimo zwine zwa bvelela , na u dzhiela ho vhukando ho khwaṱhaho vhatshinyi . 
( i ) phasisa Mulayotibe ;
Khomishini i vhona uri hu na nyimele dzine khadzo vhathu vha tenda nahone vha ṱanziela uri vho lowa vhaṅwe , zwenezwo-ha iḽi sia na ḽone ḽi tea u lavheleswa .
Ṅwana wawe muṱuku wa musidzana o vha na u khukhulisea muyani he nga murahu a fhedza nga u shumisesa zwikambi . 
vha si na rekhodo ya vhugevhenga lwa miṅwaha miṱanu yo fhiraho sa zwi tevhelaho :
Reithi ya infulesheni ya nṱhesa kha mbadelo dza mushonga i nga vhanga ḽa volumu na mutengo . 
Nḓisedzo yo ṱanganelanaho na vhubveledzi
Kha vha sumbedzise tshivhalo tsha avho vhadededzi vhane vha vha vhaswa kha tshikolo : 
Baḽantsi i bva kha mbuelo dza femeni dzi no bva kha nzwalelo na rennde , na mbuelo dza konṱiraka . 
Nzudzanyo i lunzhedzanaho ya mafhungo
ndambedzo ya miholo kha vhashumi vha wanaho malamba maṱuku , ho sedzwa vhathu vhane vha khou thoma u shuma , nga maanḓa vhaswa ;
4.15 Khabinethe i vulela muṅadzi na u fhirisela mashudu mavhuya kha Muthusa Mulamukanyi Muhulwane wa kale Vho Dikgang Moseneke vhe vha ḓirula mushumo u bva kha Bannga nga murahu ha u dzhena Khothe ya Ndayotewa nga 2002 .
Nyito dzo itwaho nga bindu zwi khagala uri dzo ḓisa mbuelo dza matshilisano kathihi na mbadelo . 
Vhafumakadzi na vhasidzana vha tambudzwa ḓakani vhusiku
Midzudzo ya madzulo i tea u katela tshumelo dzo fanelaho kha tshikhala tsha u tshimbila . 
Thebulu ya 7 i re afho fhasi i nweledza ṱhoḓea dza mishumoitwa musi wa u pulana na u shumisa , ha tshi katelwa na u sumbedza uri ndi vhafhio vhathu vha ndeme vhane vha fanela u shela mulenzhe , sisiteme dza ndeme dzine dza fanela u katelwa , khathihi na masheleni a no ḓo ṱoḓea .
Muvhuso u khou isa phanḓa na u ṋetshedza thikhedzo ya mveledziso ya matshilisano kha zwitshavha zwa migodini .
Nḓila dza musudzuluwo dzo fhambanaho dzi na phetheni dza u ima dzo fhambanaho . 
KHETHEKANYO YA 1 : U ḒIVHADZA TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḽAMU NA U LINGA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
Muthu a nga amba thaidzo zwavhuḓi fhedzi musi o i amba hafhu yo fhelela . 
Ndaulo dza kushumisele kwa mavu dzi fanela u shumiswa nga vhuronwane , sa i zwi nga mvelo dzi tshi lemela . 
Ḓidzhieni ni Jacob . Ṅwalani tshiṅwalwaho kha dayari tsha ḓuvha iḽi ni tshi nweledza zwe zwa bvelela nauri no ḓipfa nga nḓilaḓe .
U shumana na khwaṱhisedzo dza muvhuso , magavhelo a nnḓu , u dzhiela nṱha tshumelo ya tshifhinga tshilapfu , magavhelo a u farela , u gonyiswa ha miholo , pfufho dza kushumele , u pfuluwa na zwiṅwe . 
Arali wa setha tshibveledzwa tsha mafhungo kha themo ya u thoma , vha ḓo tea u ṅwala vha tshi shumisa fureme yo teaho .
Musi ndingedzo dzoṱhe dzo itwa u dzudza mafhungo saithi heyi e a tshizwinozwino na u tea kha , Muhasho wa zwa Muno a u hwali vhuḓifhinduleli ha vhukhakhi kana u sa dzheniswa kha masiaṱari haya kana kha saithi iṅwe na iṅwe i re na vhuṱumani ha masiaṱari a saithi kana kha tshinyalelo yo tou livhanaho na i songo tou livhanaho zwo bveledzwa nga u shumisa kana u khoutha zwi re ngomu ha saithi kana mafhungo o ṋetshedzwaho na a songo ṋetshedzwaho . 
Rekhodo dzi ḓivhea kha tshitatamennde tsha mashumele a masheleni . 
Ndivho ya thandela ndi u wana maitele a pfadzaho a ndangulo ya mafhungo kha mbekanyamushumo iṅwe na iṅwe na u khwaṱhisedza uri zwishumiswa zwa u kuvhanganya data zwo teaho na maṅwalwa zwi khou shumiswa zwine zwa ḓo ṋekedza ndingo dza zwa u ṱola dzi ṱoḓeaho u itela mafhungo a kushumele . 
Maitele a u ṱhogomela na u khwinisa dzibada zwi khakhiswa kha tshiimo itshi nga nṱhani ha ṱhahelelo ya u bviselwa khagala zwi tshi kwama mishumo na vhuḓifhinduleli vhukati ha vhashelamulenzhe vho fhambanaho . 
U shumiswa ha mabunga a madindi vhuponi hoṱhe ha masipala huṅwe zwi vha zwo ṱangana na mavhiḓa zwi khou tshikafhadza maḓi a fhasi - nga mannḓa fhethu hune vhathu vha vha vho dzula lwa u tou ḓibandutshedza .
U fana na nga 1998 , muhanga wa mugaganyagwama u katela na nḓisedzo i engedzeaho yo vhetshelwaho thungo u itela zwiwo zwi songo lavhelelwaho . 
Ṱhoho : Shango ḽashu - Awara dza 4
Zwo lavhelelwa uri u vhunzhi ha mishumo miswa i no ḓo ḓa dziḓoroboni hu ḓo ṱuṱuwedzwa uri hu vhe tsini na khorido dzo raloho . 
MaAfurika Tshipembe vho lwa nga maanḓa nahone tshifhinga tshilapfu vha tshi lwela demokirasi yashu , ngauralo ri tea u ḓibvisa kha mikhwa kana vhuḓifari vhu si havhuḓi vhune ha tshimbilelana na mivutshelano.
Masipala wo thoma komiti ya odithi ya tshiṱiriki , nahone i khou shuma . 
Zwifuwo na nyimele ya maḓaka zwi a fhambana u bva kha zwi pfadzaho u ya kha zwi sa fushi , fhedzi kha Dzingu ḽa Vhukovhela ndi zwavhuḓi . 
U angaredza mafhungo o teaho
Uya nga kuvhonele kwa u phuraivethaiza hohu ha ndaka ya Muvhuso kana ya mabindu a tshitshavha , hezwo ndi mafhungo maṅwe o fhambanaho tshoṱhe na haya . 
Ho sainiwa thendelano ya tshikalo tsha mashumele na tshiṱiriki nahone masipala u na vhuimo ha u vha muṋetshedzi wa tshumelo dza maḓi . 
Zwenezwo kha mamaga maṅwe vha dzhiele nzhele uri vha shumisana na vhonnyi musi vha tshi ramba mudzheneli muhulwane wa dzitshaka u langa tshipiḓa tsha themamveledziso .
u vhuedza vhoramabindu vhane vha khou takuwa ;
Vho laela uri hu ṱhaṱhuvhiwe zwiṱaluli zwa tshikolo tshavho na ndaulo ya tshikolo na vhagudiswa vho ḓiimiselaho malugana na u shuma nga nungo dzoṱhe . 
5-6 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa
Malwadze a khovhe a no vhangwa nga zwitzhili kanzhi a tevhela nyimele dza mutsiko . 
Ndimuso ya masheleni ?
I ḓo shuma sa tshiko tsha ndaka dzi sa sudzulusei dza Muvhuso , na u lavhelesa , tshiimiswa tsha ndango na vhulavhelesi ha Redzhisiṱara ya Ndaka isa Sedzulusei ya Muvhuso .
Fhedzi vhuimo havho vhu imela phuletshedzo ya vhuṱhogwa , hu tshi vhambedzwa na muhumbulo ya muthu a tendaho kha zwivhuya fhedzi . 
Mutheo na zwiṅwe zwiedziswa zwa u swikelela kha pfunzo ya nṱha zwi sedza kha u bvelela u ṱavhanya ha mveledziso ya akademi . 
Mushumo wa u thivhela ha vhuvhili ndi u thivhela kana u fhungudza khombo ya vhuṅwe vhufamuraḓo . 
U vhiga murahu ndi ha ndeme kha maga oṱhe :
- Ṱhoho ya muṱangano
-- Datumu ya muṱangano na fhethu na tshifhinga tshe muṱangano wa farwa ngatsho
Izwi zwi sumbedzisa nyaluwo nga 13% ya vhaendelamashango vho dalaho .
Khethekanyo ya 2 ya Fomo ya u nanga ndi ya Munangiwa ( Nkhetheni ) ine a tea u i ḓadza .
U valelwa hu si ha PMB zwi tea u wana thendelo u thoma 100% ya mutengo wa Tshikimu
tshivhumbeo tsha nga ngomu tsha tshirendo , figara dza muambo/ zwifanyiso zwa muhumbulo ( imedzhari ) , pfanapheleledzo ( raimi ) , mutevhetsindo ( rithyimu ,
Mbekanyamushumo ya khomphyutha na sisteme ya maṅwalo zwi khou tou thusa u tikedza sisteme . 
Vhaanewa ndi vhonnyi ?
Ro fhaṱa sekithara ya nṱhesa ya goloi kha dzhango ḽa Afurika ine ya vhambadzelannḓa kha mashango a swikaho 152 .
U ita ṱhoḓiso nga ha ṱhoho
Zwiteṅwa zwa u haseledzwa :
U ṅwala zwiga zwa nomboro 1 u swika kha 20
Miṅwahani isi gathi yo fhiraho , sekithara yashu ya migodi yo vha isiho kha tshiimo tshavhuḓi nga mannḓa kha puḽatinamu .
" U wana zwithu zwine zwa vha zwau murahu " zwi amba uri , nga murahu ha tshigwevho kana khaṱhulo , khothe i laela muhwelelwa uri a vha ṋee thundu ye a vha dzhiela yone zwi si ho mulayoni , u itela uri vha dovhe vha vhuyelele kha maimo e vha vha vhe khao phanḓa ha musi hu tshi itwa vhutshinyi .
Vhone kana muthu ane a vha na dzangalelo a nga ita khumbelo Khothe ya Madzhisiṱiraṱa , u kombetshedza mukhakhelwa ane a khou humbulelwa uri a ye u ita ndingo dza HIV dzine dza ḓo badelwa nga muvhuso .
Themamveledziso yo katelwaho kha muvhigo ndi netiweke dza vhuendi , fulufulu , na vhudavhidzani nga ṱhingo . 
Khethekanyo iyo ya zwikimu zwo fhambanaho i a konadzea , ngauralo a zwi faneli u dovha zwa lavhelelwa . 
Zwikalo zwi nga paḓiwa arali nzulele dzo kalulaho dza mutsho dzi tshi nga bvelela khathihi na thaidi ya lutshenzhe na ya luṱavula . 
Vho Ndau vha thetshelesa zwe zwa vha zwi tshi khou ambiwa .
U konadzea ha tshiimiswa
Ṋetshedzani ṱhumanyo , i vhonalaho nahone i humbuleleaho vhukati ha tshigwada na zwikhala zwo vuleaho zwi re kha muduba . 
Nga kha Pulane ya Themamveledziso yo Dzudzanyeaho , Muhasho u khou humbula u tikedza nyaluwo ya ikonomi , zwine zwa ḓo ita uri hu vhe na u sikwa ha mishumo ; na u khwinifhadza nḓisedzo ya themamveledziso dzoṱhe , hu tshi katelwa na themamveledziso dza zwa matshilisano . 
( Fomo ya khumbelo ya ḽaisentsi ya u bveledzisa : DE 30 )
Phanele dza khetho dzo vhumbwa na ṱhoḓea dza khetho dzo sumbedziswa . 
o Fhethu ha mbulungo
5.3. Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano , u tshi khou shumisana na Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano Afrika Tshipembe na Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Lushaka , zwi ḓo rwela ṱari Vhege ya Tsireledzo ya Vhana Mudavhini wa Mitambo wa Franklin ngei Kokstad , KwaZulu-Natal nga dzi 25 Shundunthule 2015 fhasi ha thero ine ya ri : " U shuma roṱhe kha u tsireledza vhana " .
Khaladzi dzashu na vharathu vha re fhano Ireland vho ri tikedza vhukuma , ri tshi lwela mbifholowo . 
Vhunzhi hashu ri a zwi ḓivha uri riṋe vhaṋe ri na HIV . 
Vhadzulapo , Miraḓo i Ṱhonifheaho ,
U thoma mbekanyamushumo ya pfunzo vhukati ha vhadzulapo nga ha tshinyalelo i vhangwaho nga zwiito zwi fanaho na u rema khuni . 
Zwi tevhelaho ndi dziṅwe dza tsumbo dza zwenezwino dza khuwelelo ya ndifho : 
Hu na tshivhalo tshi re nṱha tsha vhathu vha sa shumi kha yeneyo ḓorobo .
Vho shelesaho mulenzhe kha nyaluwo ya GDP ndi sekithara ya migodi , masheleni , u rengisa ndaka na tshumelo dza mabindu , na tshumelo guṱe ya muvhuso .
Fomethe ya khumbelo
Fulo ḽa u badela dzi-SMME nga tshifhinga , kha maḓuvha a 30 , ḽi khou ya phanḓa zwavhuḓi .
Ri khou ṱoḓa u khwinisa vhukoni ha mashumele ha zwipikiṱere zwashu uri huvhe na u tevhedzelwa zwavhuḓi ha milayo yashu . 
Vhashumeli vha tshitshavha/ Vhaeletshedzi / Vhakhuthadzi ,
Kha vha dzhie phindulo u bva kha vhavhili vhavhili .
Tshiitisi tsha u thoma
Kha nyimele nnzhi , tshibveledzwa tshine tsha tea u thetsheleswa , tsumbo , tshiṱori tshi nga fhambana na tsha dovha tsha vha kha vhuimo ha nṱha u fhirisa itsho tshine vhana vha ḓo vhala .
Kha miṅwaha ya zwino , fhedzi , khaphasithi ya u kuya yo aluwa lune Afrika Tshipembe zwa zwino ḽi a kona u swikela ṱhoḓea ya fhano hayani u bva kha nḓowetshumo ya manyoro o itwaho nga masalela a zwimela na mapfura a u bika . 
Kha maṅwe madzingu mvula yo naho yo vha i tsini nayo ḓoweleaho u ya kha ya fhasi ha yo ḓoweleaho . 
Arali vho ya afho fhethu sa zwine vha khou amba ngauralo , zwauri vho kundelwa u ita mushumo wavho a zwi vhuyi zwa hanga . 
Fanyisani maipfi a re tshibogisini tsha pinki na a re one a re tshibogisini tshidala uri ni vhumbe fhungo .
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa u zwi swikelela ?
Fhedzi , nga nṱhani ha zwikhukhulisi zwi no nga mitengo ya mithara , tsireledzo ya mithara tsini na nṱha ha maḓi , na u konḓa ha kushumelwe kwa mithara dzi re na tshivhalo dzi no khou rekhoda mazha , u rembeḓisa tshanḓa ho tea . 
U wana mishumo nga miṱa ya phuraivethe ho aluwa . 
Bannga Nomboro ya akhaunthu :
Nzwalelo kha phimo dzi saathu u badelwa dzi ḓivhiwa nga mutheo wa ndivhanele ya tshifhinga . 
khetho yavho ya
U monithara lwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe ha bidi dzo kunguwedzwaho u bva kha pulane ya u renga zwo itwa . 
Nḓowetshumo ya mishonga ya vhulimi i katela mishonga ya sialala , ya zwi bvaho kha zwimela na miṅwe i bvaho kha matheriala a zwimela . 
Vhuvhili ha tshanduko dzi re afho nṱha ndi esidi dzo shandukiswaho . 
Pfukiselo dzi itwa kha kana u bva kha vhubindudzi ha ndaka musi hu na tshanduko dzi no khou shuma . 
Muhasho wa Tshumelo dza Muvhuso na Tshumisano dza zwa Sialala wo fhindula kha ṱhoḓea ya mimasipala na Miraḓo ya Komiti dza wadi uri uyu modulu u vhe hone nga nyambo dzoṱhe dza Afrika Tshipembe .
Mimaraga ya zwa vhulimi a yo ngo tsha laulwa nga milayo u bva tshe Mulayo wa Mbambadzo ya Zwibveledzwa zwa Vhulimi wa thoma u shuma ṅwaha wo fhelaho . 
Dimokirasi , ine ra vha vhulunga khayo na u vha ṱhonifha , ndi mutshelo u ḓifhaho wa vhutshilo havho ha muombano na u ḓidzima . 
A thi ṱoḓi tshithu na tshithihi .
( 2 ) Buthano ḽa Lushaka a ḽo ngo fanela u sa dzhenisa vhathu , zwi tshi katela zwa nyanḓadzo , kha u vha hone kha dzulo nga nnḓani ha musi zwo pfala na u tendisea u ita zwenezwo kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi .
Muthu o ṋewaho khiredithi dza tshitandadi tsha yuniti iyi u a kona u ṱalukanya na u ṱalutshedza uri mishumo na vhuḓifhinduleli ha thimu ya thandela ndi zwifhio , khathihi na u sumbedza u pfesesa tsumbanḓila na kuitele kwa u shumisana ha thimu ya thandela .
U langa utshanduko ya tshikoupu , sheduḽu na mbadelo : U langa tshanduko hoṱhe kha thandela " . ' Scope creep ' ndi musi hu tshi itwa tshanduko ṱhukhu nnzhi nnzhi zwine zwa vho fhedza zwo shandula tshikoupu tsha thandela tsha fhambana na tshe tsha vha tsho anganyelwa zwine zwa anzela u vhanga u pfuvha ha thandela .
55 Zwo itea tshin. we tshifhinga kale
Marangaphanḓa na magumo zwo teaho
Ṱhoho i na zwipiḓa zwa mulomo zwe zwa vhumbwa zwavhuḓi , Ha dovha ha vha na maṱombumbano .
Kha ri ṅwale tevhedzela mutaladzi nga munwe ni tevhedzele hafhu na nga penisela .
Vhuḓilangi ha Bodo ya Thrift ndi u tshenzhela hu yaho phanḓa ha mbekanyamaitele ine i nga dzulela u shandukiswa nga vhasimi vha milayo vha tamaho u kombetshedza mikhwa yavho . 
NML yo itelwa uri muthu muṅwe na muṅwe Afurika Tshipembe a wane dzilafho ḽa khwine na u thusa uri Afurika Tshipembe ḽi vhe lushaka lwo takalaho .
Gumofulu ḽa nyavhelo ya ndambedzo ḽo themendelwa ṅwaha nga ṅwaha , zwo ḓisendeka nga thagetha dza lushaka . 
Wanani uri ni nga kona u fhaṱa nnḓu yaṋu inwi muṋe naa .
Tsireledzo nga vhathu - u vha vhudziki vhuhulwane zwitshavha na u sa vha khomboni ha vhathu , hu si zwinzhi . 
Hezwi zwi nga si vhe thaidzo ine ya konḓa u tandulula . 
U vhala tshibveledzwa tsha mafhungo tshi re na zwithu zwa u tou vhona , tsumbo , mapa
Ngauri vhashumisi vha nga litsha u shumisa , naho vha tshi nga khethekanya nḓisedzo ya tshumelo .
Thebuḽu i tevhelaho i nweledza vhunzhi ha milandu hune luṱa lwa muholo lwa vha lwo pfuka gireidi yo sedzuluswaho nga tsenguluso ya mushumo . 
Atikili i hanedza zwa uri vhuṱambo hoṱhe hu ṋetshedzwa u bva kha kuvhonele kuthihi , kune kwa vha kuvhonele kwa Yesu . 
Khethekanyo yo dovha ya thoma mbekanyamushumo ya u gudisa vhalanguli vhahulwane vhoṱhe kha zwa " zwikili zwa mutheo dza u livhana na vhoramafhungo " u itela u vha lugisela u vha vhaambeli vha mbekanyamushumo dzavho . 
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṱanu ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1994
( c ) gavhelo kana u ṋea thendelo dza mithelo , miṅwe mithelo-vho , muingathengo wa vunḓu ; kana
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu .
Nga ṅwambo wa izwo , rakhonṱhiraka o vha o tea u ita zwa vhuṱoli kha tshifhaṱo a sa athu u thoma u fhaṱa . 
Mulayotibe u khou sedza kha u phumula Mulayo wa zwa Vhulanguli ha Mutakalo kha Dzitshaka , 1974 ( Mulayo wa . 28 wa 1974 ) khathihi na u ṱanganyisa Vhulanguli ha zwa Mutakalo kha Dzitshaka , 2005 kha mulayo wa lushaka .
Zwikili zwa u tandulula khuḓano na u tandulula thaidzo . 
21 . Tshigwada tsha Mbambadzo ya Veini tsha Ḽifhasi
Hu dziṅwe tshaka dza u kwama muvhili dzine dza ita uri vha pfe vha songo vhofholowa . 
U vhona nga iṱo ḽa muhumbulo
Netiweke na yone yo ṱanganyisa vhana vha tshiṱaraṱani vhane vha nga vha vho ṱutshela miṱa ya havho , nga zwiitisi zwifhio na zwifhio , fhedzi tsha ndeme vho ṱanganyiswa hafhu na miṱa ya vhomme avho . 
Vhadali vha humbelwa u bvisa vhuṱanzi ha u ḓiḓivhisa ha tshiofisi musi vha sa athu tendelwa u dzhena Phalamenndeni .
Hu na muhumbulo wa u tsireledza zwine muvhuso wa ṱoḓa kana tsireledzo ya zwidzumbe zwa muthu zwawe Mulayo u na dziṅwe dza dzinyiledzo . 
Nyito dza u vhala dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe U vhala na vhagudi Nyudo ya kiḽasi 2-3 nga vhege lwa minethe ya 15 hu tshi shumiswa ḽiṅwalwa ḽithihi nga vhege ; mugudisi u a sumbedzela kiḽasi yoṱhe Tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshi ḓo livha kha u guda u bva kha zwi tevhelaho : U bveledza khontseputi dza u ganḓisa , zwiṱalusi zwa maṅwalwa , foniki , phatheni ya luambo , zwiṱiraṱhedzhi zwa u ṱalusa maipfi na kupfesesele kha tshikhala tsha u shumisa mbudziso zwadzo , dza u dzudzanyulula , dza u humbulela , dza u ṱhaṱhuvha na u takalela .
Uri hu ḓivhee uri murengi ndi nnyi kha vha sumbedzise nga u ṅwala dzina na tshifani tshavho .
Madzina na Tshifani nga vhuḓalo : Nomboro ya vhuṋe :
Ndinganelo i tea u vha hone vhukati ha digirii ya ngudo dza zwa vhathu na saintsi ya tshitshavha khathihi na avho vha dzudzanyelaho matshudeni kha u gudela zwa phurofeshinala kana digirii ya mishumo ya zwanḓa . 
Mbekanyamushumo dziṅwe ṱhukhu dza u ḓadzisa dzo katelwa u itela u ṱalusa vhugudisi ha ndondolo ya mutakalo wa fhasi . 
Ndi khou dovha nda ombedzela na u vha humbela uri vha tendele Nnḓu uri i bvele phanḓa na mushumo wa ḓuvha .
U bveledza mihumbulo
Vhomadzhisiṱiraṱa vha khou vhilaedzwa nga ha tshelede ya nṱha yo badela vhaḓinḓa vha khothe uri a ṋetshedze maṅwalo a u farwa , ngamaanḓa fhethu hune madzulo zwao a wela nga fhasi ha mikano wa tshiṱiriki tsha madzhisiṱiraṱa . 
2.2 . Khabinethe yo ḓivhadzwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho na vha thandela ya MeerKAT , mbuyelo yo themendeliwaho ine yo engedzea kha zwitshavha zwapo na Afurika Tshipembe , na vhudavhidzani ha dzitshakatshaka vhune ha vha kati kha u konanya u itwa ha thandela ya Square Kilometre Array ( SKA ) .
Zwilidzo zwa muzika ( ngoma , mirumba , kaṱara , ṋanga , thandanda , lugube ) .
Munango wo itwaho wo ḓisendeka kha mulimo na u shuma ha khemikhala , tshikalo tsha ndangulo tsho teaho , ṱhuṱhuwedzo ya zwiṅwe zwitumbudzi , maswina a mupo , mupo na zwivhangi zwi vhangwaho nga ikonomi . 
Vhavhuelwa , vhalambedzi
Ndayotewa ndi yone mulayo muhulusa wa shango .
Nḓevhe dza goroi
Zwikili zwa mutheo zwi teaho u gudiwa u itela tsireledzo ya maḓini ya mutheo ndi u vhudzula , vhudzula maḓini , u bonyolowa maḓini na u rembulusa ṱhoho nga ngomu maḓini . 
Ndi khou tama u tou livhuwa tshipiḓa tsha ndeme tshine tsha khou isa phanda na u tambiwa nga vhashumi vha Muhasho wa Mutakalo vho ḓiimiselaho u vhona uri rina lushaka lu re na mutakalo wo fhelelaho na hone lu re na ndivho . 
ndi maipfi a Sesotho ane amba uri ' Vhathu Phanda ' , a khwaṱhisedza uri tshumelo ya muvhuso i ye vhathuni vhoṱhe vha Afurika Tshipembe .
Mushumoitwa wa IDP wa 1 / 4 A : Tsaukanyo ya zwa ikonomi
U sumbedza u pfesesa zwiga zwa u vhala / ndongazwiga ( sa tshitopo , khoma , tshivhudzisi , na tshigagarukela ) musi a tshi vhalela nṱha na zwiṅwe-vho .
Khethekanyo idzi tharu dzi shumiswa kha tshiṱirathedzhi itshi u itela u vhiga nga data ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi . 
k ) Vho Nazmeera Moola ( vho tou dovha hafhu vha nangiwa ) .
Mbuelo i a pfukela u ya kha miṅwaha ya 3 ya khaḽenda nahone ndingo dzi itwa luthihi kha tshikhala tsha miṅwaha ya 3
Ezwi zwi katela : Zwikili zwa tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani , u pfesesa modele wa vhudavhidzani vhuswa , zwikili zwa midia zwiswa zwa vhaambeli vha Muvhuso , mukonanyi wa tshitshavha na PR ya vhaambeli vha Muvhuso . 
U ṱanzwa zwe vha ḓihasha kha lukanda na kha zwiambaro nga u ṱavhanya , na u ṱamba
Mavundu a bveledzaho tie a katela Limpopo na Mpumalanga hu na u bveledza huṱuku ngei Gauteng . 
Vhasaini vha dzikhamphani vha tea u thoma maanḓalanga avho nga u dzhenisa khophi ya tsheo yo teaho ya bodo ya vhalangi , yo sainiwa nga nḓila yone na u ṅwalwa datumu , kha fomo iyi . 
4 . Pfanelo ya u wana tsireledzo
U ṱalutshedza fhethu / vhathu / muanea . . .
3.6.2 nḓila , maitele na zwine zwa tevhedzwa zwine zwa laula kushumele kwa maitele a Tshandukiso kha vhashumi , zwi tshi katela vhugudisi na mveledziso ya mbekanyamushumo na tsireledzo ya mishumo na khwaṱhisedzo ya u tsireledza mbuelo .
Ngauralo , Afurika Tshipembe ḽo pfuka ḽiga ḽa u bindudza ndaka kha dzibada , zwiporo , vhuimangalavha , muḓagasi , maḓi , vhuthathatshili , vhuendi ha nnyi na nnyi na zwa vhudzulo .
Sa nyengedzedzo , a hu na ane a nga thivhela muṅwe u tevhedza ndaela .
Mupo wa kha maraga wa zwa vhashumi nawo u khou sumbedza zwiga zwa vhudziki , zwi tshi khou vhangwa nga tshumisano ya vhafarisani .
( b ) musi Buthano ḽi tshi khou kundelwa u khetha Muphuresidennde muswa hu saathu u fhela maḓḓuvha a 30 musi ho vha na tshikhala .
Muhasho u dzhiela nṱha uri vhaswa , ndi sekithara tshitshavha ya vhathu vha mafulufulu , vha mangadzaho , vha re na maanḓa na u vha na mpho ( fhedzi kanzhi vha vha vhe khomboni ) , vha nga vha na mushumo u pfadzaho kha u livhana na khaedu dzo livhanaho na nḓisedzo ya dzinnḓu musi vho ṋekedzwa tshikhala . 
Kha tshiṱirathedzhi itshi hu na tsukumedzo yo ṱanḓavhuwa malugana na mbekanyamaitele ya maraga mushumo . 
_Tsa kha ṱereṱere ḽine ḽa khou tshimbila kana miṅwe mitshini ine ya ḓimonisa nga yoṱhe
1.4. Khabinethe i ṱanganedza nyambedzano dzo vhaho hone vhukati ha Muhasho wa Pfunzo na Mbumbano ya Demokirasi ya Vhadedezi ya Afurika Tshipembe ( SADTU ) dze dza ita uri hu vhe ho imiswa zwiito zwa migwalabo .
4.81 Mbetshelo i shumana na nga ha u humbulela , iyo ndi khethekanyo ya 2 ya Mulayo , ine ya bula uri arali hu khou pomokwa muthu vhuloi nahone a fhedza o vhulawa , hu ḓo humbulelwa uri muthu o vhulawa zwo itwa nga uvho vhutshinyi ( u pomoka vhuloi ) ( nga nnḓa ha musi ho vha na iṅwe tsumbo ) .
Zwiṅwe hafhu , u shumiswa ha vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa ho ṱanganelaho vhu shumaho zwo khwaṱhisedza uri vhukoni ha u laṱa ho linganaho vhu hone kha malaṱwa a tshifhinga tshiḓaho o humbulelwaho . 
Muphuresidende Vho-Jacob Zuma vha ḓo vha muambi wa Ḓuvha ḽa Pfanelo dza Vhathu ( 21 Ṱhafamuhwe 2014 ) kha Vhuṱambo vhuhulwane ngei Sharpeville .
Ndi lini hune mundende wavho wa imiswa ?
Zwo khwaṱhisa fulufhelo u vhona u khwinifhala kha masia oṱhe kha vhunzhi ha madzingu , zwa khwaṱhisa uri u khwinifhala ha mvelelo ho itiswa nga vhurangaphanḓa kwaho he re kha sekhithara iyi . 
Vhuṱumani ho khwaṱhaho na mavunḓu vhu a ṱhogomelwa u itela u pfananya mbekanyamaitele , maitele na nḓila zwine zwa ḓo leludza nḓisedzo ya tshumelo ya vhuinzhiniara kha vhalimi vhane vha khou ḓi bveledzisa , nga maanḓa avho vha re fhasi ha sisiṱeme ya thendelano ya vhusendelelwa ya sialala . 
Mbadelo dza thungo dza vhuendi ha badani dzo kalulaho dzi katela u ṱhoṱhela nga u ṱavhanya ha dzibada dzo ṱumanaho , u engedzea ha tsitsikano , khombo dza badani na muhasaladzo wa gese i tshinyadzaho kha mupo . 
( 1 ) Muphuresidennde , sa ene ṱhoho ya khorombusi ya lushaka , a nga vhea tshiimo tsha vhupileli ha lushaka nahone u fanela u ḓivhadza Phalamennde nga u ṱavhanya na nga vhuḓalo ho teaho malugana na -
U ṅwala hu na u tendisea na vhuḓifulufheli , u sokou dzulela u humbela pfarelo kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ho dzhiiwaho .
IDP ndi tshishumiswa tsha zwiko zwi re honea tsha u swikelela ṱhoḓea dzo fhambanaho kha vhupo .
Nyambedzano yavho , arali vho vha nayo , yo vha thusa u linga uri vha ita mini nga ha mishumo ya tshifhinga tshi ḓaho i ngaho iyi ? 
U tshimbidza muṱangano
mishumo na maanḓa a Komiti dza Wadi
Nga u ita izwi , mudededzi u thusa vhagudi kha u vha bveledzisa zwiṱiratedzhi zwavho zwa u thetshelesa .
5 . Mulanguli wa CBP u tea u vhudza vhathu kha Foramu ya CBP na Masipala lushaka lwa thuso ya tshipolotiki na / kana ya tshithekiniki i no khou ṱoḓea na u tikedzwa nga maṅwalwa o teaho .
Mulayotibe wo rwelwa tshiṱemmbe nga ḽa 18 Shundunthule 2016 nga Ofisi ya Mueletshedzi Muhulwane wa Mulayo wa Shango u itela uri u ḓivhadziwe Phalamenndeni .
Ri na muhumbulo wa uri maitele aya a vhushelamulenzhe nga tshitshavha a ḓo khwaṱhiswa kha miṅwaha i ḓaho . 
Hu na zwinzhi zwine zwa khou itea zwi tshi khou tshimbidzwa nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele zwo sedzaho kha u engedza Vhuthihi Afrika . Mishumo iyi i ḓo khunyelela nga ḽa 25 Shundunthule 2017 hune Muphuresidennde vha ḓo fara mushumo wa tshiswiṱulo ngei nḓuni ya vhueni ya Muphuresidennde ya Sefako Makgatho .
A ri koni u tshila na khaedu dzo raliho nga nnḓani ha musi ra fhaṱa nḓowelo ya u guda kha tshumelo yashu ya tshitshavha . 
Ndi zwifhi zwi fhambanyisa ikonomi dzi kha ḓi bvelelaho dze dza shuma zwavhuḓi ? 
Milayo ya Vhubvo ha zwiambaro na yone yo leludzwa nahone zwi ḓo ṱuṱuwedza mbambadzo ya zwiambaro zwa Afrika Tshipembe kha EU .
Khumbelo i bveledzwa nga ḽeneḽo ḓuvha .
Thendelano ayo ngo kona u swikelwa kha khonfarentse ya Mbumbano ya Dzitshaka ( UN ) yo farwaho nga Ḽara 2006 nga ha uri zwo vhifhaho zwi itwaho kha vhathu nga hezwi zwiṱhavhane zwi tea u tandululiswa hani .
Phiso ya tshipiḓa tsha oganiki ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili zwi bva kha u vhulaha zwitzhili hu ṱoḓiwaho ha malaṱwa na vhumbiwa ha mushuluwo wa gese zwihulwane kha tshivhumbeo tsha gesepfuḓi na tshitimu . 
Miṅwaha ya 21 na u fhira fhedzi fhasi ha miṅwaha ya 28 a mutshudeni wa full time
Sisiteme yoṱhe ya kuvhusele i khou ḓikumedza uri kha tshifhinga tshi ḓaho i ḓo zwinga dza khwaṱha kha ndivho yashu - Zwi sa fani na zwa nga Misi !
Ho sedzwa fomuḽari na u randelwa nga DSP
Tsumbo ya Themphuleithi ya u Vhiga
Kha vha katele ṱhalutshedzo nga maipfi avho ine ya ṱalutshedza zwine tshifanyiso tsha khou zwi imela . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno .
Ri isa phanḓa na u dzhia mafhungo aya kha dzulo ḽo ṱanganaho ḽa phalamennde nahone ro ṱuṱuwedzwa nga vhuimo ha khanedzano na u shela mulenzhe hune Afrika ḽa ṱoḓa hone . 
Musi ho no thetsheleswa mulandu , mvelelo dzo anḓadzwa kha sisteme ya imeiḽi ya yunivesithi , sa zwe ha vha na u kwamea nga vhutsireledzi ha khamphasi , hu u itela u ḓivhadza miraḓo yoṱhe ya tshitshavha . 
Zwibveledzwatiwatsumbamutengo
Mbilaelo i nga vhigwa nga tshavhukoma , nga luṱingo , nga vhurifhi kana e-meili kha ofisi iṅwe na iṅwe ya IPID .
Kha nungo dzavho afha vha khou dovha vha ri thusa u swikelela ndivho yashu . 
Ḽiṅwe ḓuvha mukalaha Vho Sam vho vha na lutamo lwa u rwa tshinwi vha tsela tshikepeni , John a hana a ri , " Hai , ṋamusi ri songo ya .
Vhatu vhararu kha vha malo vha vha vho tsireledzea , vhavhili kha fhethu ho tsireledzeaho lwa mulayo na muthihi a re fhethu ha vhufa ha mupo . 
Muhasho wo angaredza hezwi zwine zwa vha zwa ndeme kha pulane yawo ya tshiṱirathedzhiki . 
tshitatamennde tsha zwidodombedzwa zwa tshelede yo ṱanganedzwaho na yo shumiswaho .
Maga a tevhelwaho
Muṅwe a nga ṱoḓa u dovholola mushumo tshifhingani tshi ḓaho nahone a vha a sa tsha kona u humbula kokotolo zwe a ita . 
Mashumele aya a katela , kha zwiṅwe : 
Vhoraikonomi na vhomakone vha na dziawara nnzhi nga murahu ha izwi , na maḓuvha na miṅwaha minzhi u hanedzana nga vhuḓi ya muvhigo wavho . 
Khabinethe yo tahisa ndivhuho dzayo kha vhoṱhe vhakhethi vhe vha dzhia tshifhinga tshavho u ḓiṅwalisela na u khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwavha , u vhona uri madzina avho a khou vhonala kha mutevhe wa vhakhethi , une zwino wo no vala .
Zwiteṅwa izwi na zwone zwi a kona u shumisea u mona na khethekanyo dzoṱhe dza milayo , dzine dza nga khethekanywa dza bva : 
madzina a mutheli
Mvelaphanḓa u bva tshe ha vha na demokirasi - Ri sedza phanḓa
Lavhelesani zwifanyiso izwi ni ambe uri ni vhona u nga lungano lu khou amba nga mini .
Hu saathu u swika ḓuvha heḽo , mbetshelo dzo vhekanywaho na dziṅwe-vho dzine dza nga vha hone dza Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1993 , dzi vha dzi tshi kha ḓi shuma .
Kha vhadzulapo vha Afrika khwiniso ya tsireledzo a ḓo vha one maitele are na zwikhala zwo tsireledzeaho nahone zwa mulalo u itela muthu nga muthu , miṱa na zwitshavha . 
Tshipiḓa tshiṱuku tsha izwi ndi mishumo ya tshoṱhe yo sikwaho nga Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho .
Tsho ṱumiwaho kha zwi re afho nṱha ho u vhewa ha milayo ya lushaka na zwitandadi zwa u lambedza zwikolo nga muvhuso . 
Equitable Share Tshelede iyi ya sabusidi i no bva muvhusoni wa lushaka i tshi newa vha mivhuso yapo i shumiswa kha u badela tshumelo dza mahala dzine dza nekedzwa vhashai .
Tsimbi i tea u vhewa fhethu ho tsireledzeaho na u humiselwa kha tshiendedzi i kha nyimele yavhuḓi musi i tshi vhofhololwa . 
Mufhinduli wa vhuraru o vhudza Vho Montana uri vhuimo ha mutsivhudzi wa sipeshala vhu tea u vha na ṱhalusa mushumo , u gireidiwe , na u sumbedzwa kha mbumbo ya khamphani . 
Vhushayamushumo kha vhaswa vha Afurika Tshipembe zwi kha ḓi vhilaedza vhukuma , vhu nga zwo ralo u mona na shango .
Zwi tshi fhambana na zwikolobulasi na fhethu ha vhudzulo vhu si ha tshiofisi , vhupo vhu nga ho sa nga ngomu ha ḓorobo , kanzhi vhu dzhia fhethu ho sedzwaho ha mupo ha u dzhenelela ha nyolo , hu na ḽevele dza fhasi vhukuma dza vhuṅwe vhugevhenga musi hu tshi itwa mbambedzo . 
Ambani na muṅwe nga inwi nga mafhungo a tshirendo itshi .
U imela nyambedzano na mushumi kana musedzulusi zwi nga dzhia minita ya 30
Iṅwe nḓila i nga vha ya u vhea dziṅwe ndaka dza mufhalala kha maraga nga nḓila yo dzudzanyeaho u itela u thivhela khonadzeo ya masiandaitwa ane a si vhe avhuḓi kha ndeme ya mitengo ya ndaka . 
Komiti dza wadi dzi tea u sumbedza nyaluwo na u sa dzhia sia kha u khwaṱhisedza uri mihumbulo na mivhigo i bvaho ha masipala i iswa kha foramu dzo teaho nahone a dzi khou shuma sa dzi kulumagaho nnḓu fhedzi kha mishumo iyi .
Fhedzi , muṅwe mutshini wa pharamithasi dza tshishumiswa dzi a ṋetshedzwa kha yunitsi dza sialala dzadzo , dzine a dzi SI . 
Tsha u thoma , kha ṋee ṱhaluso yavho ya zwenezwo sa zwine vha pfesesisa zwone mafhungo aya . 
Mishumo , u thoma na kushumele kwa komiti dza wadi
Arali vha ṋekana nga vhuṱanzi ha mazwifhi kana vha shumisa tshiṅwe tsha zwikimu zwa EMIA nga nḓila yo bvaho , vha nga khethululwa uri vha si tsha wana thuso nga fhasi ha tshikimu tsha TISA tsha EMIA .
Izwi zwi ḓo konisa Afrika Tshipembe u badela tshikolodo tsha u thoma tsha R2 biḽioni kha Bannga ya Mveledziso Ntswa yo rangwaho phanḓa nga BRICS nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2015 / 2016 .
Mugaganyagwama wa lushaka u ṋekedza nyanganyelo ya mbuelo na tshinyalelo yo lavhelelwaho ya Muvhuso kha ṅwaha wa muvhalelano , u bva nga ḽa 1 Lambamai kha ṅwaha uno u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe kha ṅwaha u tevheleho .
A zwi konadzei , kha tshikoupu tsha muvhigo uyu , u bula vhasheli vha mulenzhe vhoṱhe . 
Vhufaedzi ha muthu na lutendo khamusi zwi nga vha zwi tshi elana lune tshiṅwe tshi nga si vhe hone hu si na tshiṅwe . 
Nga ngomu , nga u pfufhifhadza , zwo vha zwi khou konḓa u tshila nga ngomu ha zwiimiswa izwo . 
U pfesesa Muhanga wa Mbekanyamaitele ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ya zwa Mutakalo na Ndondolo ya Mutholiwa . 
U bvisela khagala mihumbulo na vhuḓipfi
U ṅwala na U ṅekedza
Zwi tou vha khagala , mmbi dzo rangwaho phanḓa nga Vho Gaddafi dzo isa phanḓa na tshoṱela , nga maanḓa fhethu afho na dziḓoroboni khulwane he ha vha hu na hana . 
Muhasho u khou fhira kha tshanduko khulwane dzine dza khou vhofhea u vusa mbudziso dza ita mbilaelo . 
Hezwi zwi amba uri muiti wa
Kha vha tshimbidze u dzheniswa ha dzioda dza thundu na tshumelo . 
Vhurumelwa ho ṋetshedzana mihumbulo nga ha khonadzeo ya thandululo ntswa ya u engedza ṱhuṱhuwedzo ya vhubindudzi na mbekanyamushumo dza muvhuso nga ha tsiko ya mishumo . 
U vhala maipfi a tshi bva kha ngudo dza foniki kha mafhungo na kha maṅwe maṅwalo .
3.5 Khabinethe i humbela vhabebi na tshitshavha uri vha tikedze vhudzheneleli ha muhasho kha u vhona uri vhagudiswa vha humela kiḽasini na u sedzana na u guda na u vala he vha salela murahu nga kha vhudzheneleli vhune ha khou iswa zwikoloni .
Mushumo muhulwane , fhedzi wa ndemesa , wo vha u tshi konḓesa . 
goloi dzi hwalaho thundu dzine dza vha na khombo - vha tea u vha na miṅwaha i fhiraho 25 .
Maga a u langa phirisela o khwaṱhaho a ḓo shumiswa u itela uri fhungudza khombo ya u nga kavhiwa . 
Pfanelo dza vhathu ndi pfanelo dzine muthu muṅwe na muṅwe a bebwa nadzo , zwi sa langiwi nga lushaka , vhudzulo , mbeu , lushaka lwa vhubvo kana murafho wa vhubvo , muvhala , vhurereli , luambo , kha nzulele nngede . 
VHUENDELAMASHANGO NA VHUEḒELO
Kha vha lingedze u kala ' peak flow reading ' nga masiari na nga madekwana nga tshifhinga tshithihi ḓuvha na ḓuvha .
Tshishumiswa tsha zwa masheleni ndi khonṱhiraka iṅwa na iṅwe i engedzwaho kha ndaka ya zwa masheleni ya tshiimiswa tshithihi na khwalwa ya zwa masheleni kana nzwalelo yo salelaho kha tshiṅwe tshiimiswa . 
Ho ṅwalwa fhungo ḽithihi ḽi re na sa konḓi ḽi re na vhushaka vhushaka na tshifanyiso ho na tshifanyiso . shumiswa na ḽitanganyi .
Ri tea u zwinga dza khwaṱha kha u vhona uri ri ḓisa " dakalo ḽine ḽa dela vhanna na vhafumakadzi vha tshilaho shangoni ḽo vhofholowaho " .
Vhagudi vha ṱuṱuwedzwa u kwama Senṱhara ya Tshumelo ya Mveledziso ya Buḓo nga SMS kana vha rumela " please call me " kha 072 204 5056 kana 086 999 0123 , imeiḽi kha
Tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha u vhea mutengo tshi ḓo ṋewa maraga na u kalwa u ya nga fomula yo randelwaho nga thebulu i re afho fhasi . 
Ndingo dza u ṱola vhushaka
Muṅwe na muṅwe o ḓiphiṋa kha shango ḽashu hu si na iṅwe thaidzo khulwane . 
Hezwi zwi angaredza thikhedzo nga zwiimiswa zwashu zwa mveledziso ya zwa masheleni na u koloda tshelede kha madzhendedzi a dzitshaka , na tshumisano na sekhithara dza phuraivethe na u shumisa zwishumiswa zwi langiwaho nga vhashumi u fana na tshelede ya phentsheni .
Mudzulatshidulo , na
Ho thomiwa Foramu ya Mbeu ya Ofisi khulwane . 
Zwiteṅwa zwine zwa ḓo ambedzaniwa zwi ḓo vha u mona na zwiḽiwa , vhududo na vhudzulo . 
Tsho rengiselwa Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha miṅwaha i si gathi nga murahu ha musi tsho fhela u fhaṱiwa .
U ṅwalisa tshiendisi tsho khwiṋiswaho :
Vhabveledzi vhapo vho kungiwa kha vundu ngauri ndi vhupo ha vhubindudzi havhuḓi , na themamveledziso yo bvelelaho ( ya thekhinikhala na ya nnyi na nnyi ) na sethe ya zwikili . 
CoR14.1 Muengedzo wa B arali dzina ḽo vhulungwa kha khamphani
Vhupo vhuṱuku vhu fanela u dzhielwa nzhele nga maanḓa ho sedzwa mufhe wa shangoni na wa lwanzheni na muya u dudelaho na u gonyela nṱha na wa u rothola u tselaho fhasi une u nga kwama vhupo vhuṱuku . 
Ntakadzeni u na maluvha
Vhukoni na nyimele dzine dza khwinisa vhuḓifari ha phurofeshinala zwi tea u khwiniswa , na vhuḓifhinduleli ha kushumele vhu tea u khwiniswa .
Tshigwada tsha Mushumo wa Dziminista tsho themendela uri ṱhuṱhuwedzo i no khou ya u vha hone kha vhunzhi ha madzangano a sa shumeli malamba o ḓisendekaho lwo khetheaho nahone lu vhonalaho kha u shumiswa ha Mveledziso ya Ikonomi ya Tshitshavha ya BEE zwi tea u sedzuluswa , ngauri ndalamo yazwo i nga vha khomboni . 
U maanḓafhadza vhafumakadzi ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha u fhaṱa lushaka na nyanḓano kha tshitshavha .
U bebela hayani kana kha yunithi ya u bebela hu guma kha R7 755 nga muunḓiwa nga ṅwaha
Kha vhudavhidzani , ro ḓiimisela u shandukisa siginala dza theḽevishini yashu na radio u bva kha anlogo u ya kha zwa didzhithala zwa khwiṋe zwine zwa ḓo ita uri ri wane zwifanyiso na muungo wa vhuḓi .
Khwiniso ya Mulayo wa Tshumelo dza Masipala i khou itelwa u khwinisa kushumele kwa mimasipala kha u ṋetshedza tshumelo .
U shumisa mutala muswa u sumbedza muambi muswa muṅwe na muṅwe
Madzulo a khwinisa a sikwa musi vhathu vha na tshaka dzo fhambanaho dzo ṱanḓavhuwa dza khetho nga ha nyimele dza kutshilele . 
Ṱanganyani mafhungotswitii aya uri a ite mafhungo tserekano .
Khumbelo ya ndaela ya muthelo - tshikwama tsha phesheni
Ndi zwa ndeme uri miraḓo ya Komiti ya Wadi vha thetshelesa mihumbulo i bvaho kha tshitshavha .
u imela khethekanyo dzo ṱanḓavhuwaho dzo fhambanaho dza vhathu vha Riphabuḽiki
Vha songo thoma vha ita therisano nga ha fhungo ḽithihi vha kona u ḓa u ita therisano nga ha ḽiṅwe fhungo . 
Mushumo wa nyambedzano u itwa hu na vhudavhidzani na sisiteme ya u tikedza . 
CoR14.1 Muengedzo wa A
Dadamalani kha danda ḽa u dadamala ḽi siho nṱhesa kana kha lutambo lwo vhewaho fhasi .
Vha nga kha ḓi wana zwinzhi nga ha mbuelo dzavho kha nyendedzi ya mbuelo ya 2013 .
Kuitele kwa shishi kwo tendela mvelaphanḓa khulwane uri i itwe musi hu tshi khou shumiwa nga nḓila i fulufhedzeaho ngomu ha mbadelo dza muhwelelwa dzi fhungudzaho mbekanyamaitele . 
Ṱhoḓisiso dza maraga dzi ṱumanya mufhedzi , murengi na tshitshavha na maraga nga kha mafhungo . 
NḒIVHADZO DZA NZIVHANYIDZISELO NA PFUNGAVHUṊE : 
Vha nga ita khumbelo ya mbadelo murahu ya masheleni a ḽaisentsi ya goloi arali yo tswiwa , u tshinyala lwa tshoṱhe kana vho thuthisa u ṅwaliswa hayo .
Nga nnḓa ha Bodo ya Dzithirasitii ya Tshikimu na Tshigwada tsha ndangulo , hu na Komiti dza rathi dza Bodo dzi lavhelelsaho mushumo u itwaho kha masia o fhambanaho .
Ngauralo ndivho i re khagala ya u fhaṱela vhathu vhudzulo ndi u thusa kha u langa nga ngona vhudzulo ha zwitshavha hu no langwa nga madzangano vhuponi hune ha vha na tshililo tsha vhudzulo ha zwitshavha , hu no langwa nga madzangano , ha mifuda yo fhambanaho . 
Hezwi zwi ḓa phanḓa ha dziṅwe nḓila dza u lambedza mveledziso dzi nga ho sa maraga wa zwa masheleni wapo , wo ḓalelwa nga sekithara ya dzibannga a ndingedzo dzi re na nyofho dza u vusuludza sisiṱeme ya u vhulunga ya khonṱhiraka ya lushaka ( ndindakhombo na sekithara ya vho nothaho ) ho sedzwa sisiṱeme yo khwaṱhaho vhukuma ya ndangulo . 
TSHELEDE INE YA U FHUNGUDZELWA VHAALUWA
U ḓivha mutevhetsindo na raimi na zwi ḓiswaho ngazwo
U vhofholowa nga muaro nga u tou funa ho sedzwa muhumbulo wa vhuvhili
U rangela u vhala ( u ḓivhadza tshibveledzwa )
Izwi zwi vhumba mutheo wa maimo a nyambedzano a Afrika Tshipembe .
Ndeme ire fhasi i thoma musi ndaka i tshi tendelwa u thoma u shumiswa . 
Ngauri nyimele idzi dzi shushedza nga u nga sika nyimele dzine dzi nga engedza mutheo wa ṱhoḓea ya tshumelo dzashu u fhira zwe ra pulanela zwone . 
Therisano dza tshumisano zwi tshi elana na data dzo ṱuṱuwedzwa . 
Tshiṱori tshine nda khou ṱoḓa u tshi ṱalutshedza ndi maga ane a khou bvela phanḓa nahone ho itwa khumbelo nnzhi dza uri tshi sumbedzwe fhasi ha nyimele dza vhupo ha zwikolobulasi . 
( i ) U monithara na u vhiga nga malugana na u khwinisea ha Ndingo dza Lushaka dza ṅwaha na mvelelo dza NCS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
Zwidodombedzwa zwi si zwone nga heyi nḓila zwi nga livhisa zwaho kha mvelelo dzi sa pfesesei u swika dzi tshi sumbedzwa nga iṅwe nḓila . 
Ndaulo dza BABS dzi sumedza zwifhinga sa tshivhalo tsha maḓuvha .
Vha ḓo takalela ḽiṅwalo ḽine vha khou ḽi vhala
Maṅwe maipfi a no amba zwi no fana
Kha vha vhone uri uri tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsho khetha tshigwada tsha zwa u tshilisana tsho fhambanaho u bva kha tshitshavha tsha havho .
Guḽobaḽaisesheni , mveledziso i ṱavhanyaho ya thekhinoḽodzhi na mumono wa mafhungo ndi zwiṱaluli zwa ndeme zwa dzitshaka zwine zwa ṱuṱuwedza kushumele kwa sisiṱeme dza ḽeveḽe nnzhi dza kushumele kwa muvhuso . 
Tshivhalo tsho vhewaho kha Ḽiṅwalo ḽi Shumiswaho kha thandela ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi ḽa u ṅwalela zwiteṅwa ndi tshivhalo tsho anganyelwaho tsha mishumo ya konṱiraka , fhedzi mukonṱiraka u ḓo ṱoḓea uri a ḓo ita tshivhalo tshifhio na tshifhio tshi nga livhiswa nga muinzhiniara zwi tshi ya nga tshifhinga . 
Themendelo
U isa phanḓa na muṅwalo wa u ṅwala ḽeḓere nga ḽithihi nga ḽithihi hu tshi itelwa u rekhodiwa
Minisiṱa wa Vhuendi vha ḓo ḓivhadza ḓuvha ḽine e-tolling ya ḓo thoma u shuma ngaḽo .
Tshiimiswa tshi na zwipikwa zwa ndeme zwiraru , zwi re u khethekanyea sa akhaunthu dza thengiso nga nḓila i tevhelaho : 
Ndi khwiṋe , vha tshi ṱanganedza masiandaitwa ane vha a sika u itela vhone vhaṋe . 
( a ) u bviswa ha vha hu tshi shuma fhedzi kha tshiimo tsha shishi ; na
Mutengo u thoma kha R600.00 ya u fhata wa ya kha R60.00 nga nwaha ya u hoha mashika arali hu uri a hohwa luthihi nga nwaha .
MBUDZISO 1 Ndivho ya u pfiwa ha mugaganyagwama ndi mini ?
Mbuelo u bva kha nzwalelo , makovhiwa na rennde ya mavu kanzhi i wanala nga kha nzwalelo dzi badeliswaho kha bazari na tshikolodo tsha vhashumi , hu songo sedzwa nzwalelo dza mbadelo dza vhalwadze dzo salelaho . 
11 . Phambano vhukati ha u thuthwa na vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi mini ?
Ḽevele ya vhudakwa yo fhambana ya nga shango nahone i waniwa nga zwiitisi zwo vhalaho . 
Ri khou ṱoḓa u vhona nyaluwo kha maime , nyimele na dzimvelelo .
Ndivhiswa dza ndeme dzine dza tea u shumiselwa masheleni dzi ḓo ambiwa ngadzo afho fhasi . 
Tshiimo tsha vhukoni tshine vhatholi vha lavhelela tshone kha vhatholiwa vhavho tshi sedza kha vhukoni na vhuhulwane he vhatholiwa vha ṋetshedzwaho . 
Tsheo iyi i bvisa mutsiko kha vhabebi , nga maanḓa vha tambulaho , vhashumaho na vha vhuimo ha vhukati ha fhasi vha re na vhagudi dziyunivesithi .
Naho zwo ralo , musi fulufulu ḽi bvaho kha zwi tshilaho ḽi tshi bveledza miṅwe maraga kha vhorabulasi na mishumo kha vhupo ha mahayani , hu si na mbekanyamaitele dzavhuḓi dza u langa vhubveledzi hazwo , zwi nga dovha zwa shushedza nḓisedzo ya zwiḽiwa na u engedza u shaya vhutsireledzi ha zwiḽiwa . 
Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe ya bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune ya ṱanganedzea .
Mawanwa a ngudo ya dimogirafi a tshimbilelana na mafhungo o bvaho kha sentsasi dza zwenezwino . 
Tshumisano kha vhuimo hoṱhe ha Muvhuso ndi ya ndeme kha u swikela nḓila yo ṱanganelaho ya vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa . 
Komiti ya zwa U Ṱola i ita tsedzuluso yayo nga ha u vhubveledzi ha u mushumo wa u ṱola ha nga ngomu . 
Zwipikwa zwashu , nga kha mbekanyamushumo ya thengiselano ya vhashumelavhapo ya mashangoḓavha , ndi zwa u : 
vha dzhendedzi ḽo khwaṱhaho ḽa u kunga nyito ya tshitshavha , na
Zwimela zwa Dzingu ḽa Vhukovhela zwi kha tshiimo tshavhuḓi . 
Mbadelo ya vhuvhilu ya muthelo wa tshifhinganyana i tea u itwa ho sedzwa mugaganyo wa muholo u theliswaho u eḓanaho na muholo wo fhelelaho kana mbadelo yo swikelwaho ho sedzwa muholo u theliswaho wa vhukuma ṅwahani uyo .
( e ) u vhiga malugana na zwiitwa na mashumele ayo , hu tshi katelwa na mawanwa ane ya nga a bveledza na masia na ngeletshedzo ine ya nga i ṋea , u ṋea ndingululo ya kutevhedzelwe kwa ndeme na mitheo yo ṋewaho kha khethekanyo ya 195 ; na
U shumisa nḓila yo ṱanganyiswaho .
Vhutsila ha vhoramafhungo vhu songo siiwa nnḓa kha vhuḓilingi vhune vhoramafhungo vhane vha khou shuma kha maṅwe masia vha tea u shuma vho ḓisendeka khao . 
1.2.1.2 Khoro ya Masipala
U sumbedza mishumo
Nga nnḓa ha zwivhuya ezwi hu na zwikhukhuliso zwiṅwe zwi elanaho na u dzudzanywa ha buloko ya vhukati , yo itwaho nga hune ya wanala hone . 
I tevhela thwii kha maga sa tsenguluso ya masheleni na u thoma zwoṱhe zwa tsenguluso ya mbuelo ya mbadelo na tsenguluso ya u swikelelea ha mbadelo kha tsheo ya vhupimathengo . 
Kha vha dzhiele nzhele uri vhahumbeli vha tea u thoma vha tendelwa nga kha maitele o nweledzwaho afho fhasi , nahone khumbelo dzoṱhe dza thikhedzo dza masheleni nga tshikimu tsha DTI dzi tea u tendelwa nga DTI . 
Zwifhaṱuwo zwinzhi zwa u hanganea : ri khou ita tshanduko naa ? 
Mutheo wa mugaganyagwama u na mutheo wa zwa masheleni , mbekanyandeme dza kushumisele kwa masheleni a muvhuso , u kovhekanywa ha zwiko vhukati ha muvhuso wa lushaka , wa vundu na wapo , na u dzudzanya magavhelo a nyimele dza ndeme . 
Kha mivhuso ya tshifhinga tsho fhiraho dziminista na khomishinara dza mapholisa vha na maanḓa mahulwane vhukuma u ya nga mulayo wa tsireledzo . 
6.2 Mutengo wa khaṱhululo Muiti wa khaṱhululo u tea u badela mutengo wa khaṱhululo wo themendelwaho ( arali u hone ) .
U tshimbidza ABET kha ofisi ya tshiṱiriki na zwa u ṱhogomela mupo . 
Ngoho : Mbonalo na zwiambaro a zwi tshimbilelani na u tzhipa .
A ri nga tendeli thandela dzi tshi bveledzwa dzine dza sa swikelelee , a ri nga fari gondo heḽi , nga nḓila ine ya fana izwi , pfukiso ya khovhakhombo ine muvhuso wa ṱoḓa i tea u itwa nga nḓila ine ha vha na mbuelo ya khwaṱhisedza mbuelo tshelede . 
Mugudisi u ṱuṱuwedza vhagudi nga u amba zwi tevhelaho :
U langa na u ṱalutshedza data ya saithifiki ya zwimela nga nḓila i bveledzaho . 
Tshinwe tshifhinga-vho hu tea u vha na u aluswa ha ndivho ya zwitshavha siani la mutakalo , u khwiniswa ha ndondolamutakalo khathihi na u shela mulenzhe ha tshitshavha kha phurogireme dza mirurela ya malatwa .
Ho sedzwa tshumiso ya tshumelo dza shishi DSP na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
7.2 Gondo ḽa lwendo lwa mushumoitwa wa u pulana wa IDP
Ndi zwavhuḓi u dzhiela nzhele hezwi musi ri tshi amba nga ha mugaganyagwama washu . 
Arali vha tshi khou shumisa inisuḽini , vha tea u tou ḓi ṱola tshifhinga tshoṱhe .
Tshifhinga tshinzhi vhaḽaiburari vha takalela nga maanḓa u kungela zwigwada zwa vhathu dziḽaiburari hu u itela u sumbedza ndeme ya u vha hone hadzo lune vha vhetshela thungo ṱhoḓea dza vhashumisi vha misi na vho ḓiimiselaho nga maanḓa . 
( 1 ) Miraḓḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓḓu vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓḓifari o tiwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
U vhala ṱhaluso/ nganetshelo vhukuma dzi sa konḓi
Maga a ndaṱiso o konḓaho a ḓo dzhielwa mugudisi muṅwe na muṅwe ane a ita zwa vhudzekani na mugudi . 
11 . U ṋetshedza vhuṱanzi khothe zwi a dina .
U tshi dzhia vhuḓifhinduleli uhu , ḽihoro ḽivhusi ḽi ḓo ḓidzhenisa kha maitele a nga ngomu na u kwama vhathu hune ḽa vhona ho tea , sa zwine zwa itwa nga maṅwe mahoro a poḽitiki . 
A si misi yoṱhe hune zwa konadzea uri Tshikimu kana muṋetshedztshumelo ya ndondolo ya mutakalo wavho a ḓivhe ṱhaṱhuvho kana dzilafho ḽavho musi hu tshi wanala thendelo .
Vhunzhi ha madalo a Muvhuso o dzhiiwa zwinepe , hu tshi katelwa na madalo nga Minisiṱa Muhulwane wa Brithania Vho Tony Blair na Queen Elizabeth II , Maila-u-sumbwa wa Great Brithania . 
U khwaṱhisedza tshumiso yavhuḓi ya matheriaḽa wa u kulumaga zwishumiswa . 
Nḓisedzo dzo katelwaho dzi nga dovhololwa kha miṅwe milayo yo fhambanaho . 
75% ya miṱa i no ṱunḓelwa nga vhafumakadzi vha no hola fhasi ha R500 nga ṅwedzi
U ṋea muvhigo
U kopa na u engedzedza phetheni dzo leluwaho dza dzhomeṱiri U kopa na u engedza u tevhekana ha dzinomboro ho leluwaho u swika kha 80 nga vhothihi , vhhombili , vhoṱhanu na vhofumi .
( Thanda ) ______ lwo vunḓea .
Komiti dzo raliho , vhukati ha miṅwe mishumo , dzi tshimbidza risetshe na u vhekanya mivhigo . 
Arali masheleni a ndambedzo o ṋewa muthu o lovhaho , masheleni ayo a ḓo vhilwa kha ifa ḽa uyo muthu .
Kalani he na lavhutshela hone .
Mbadelo dza ḽivi ya u lwala na mbadelo dza vhugudisi / u ṱoḓa muṅwe mushumi u itela u
Vhukando he vha humbela ho tendelwa fhedzi kha vhashumisi vha re kha tshigwada : Vhashumisi . 
Maḓi a ṋetshedzwa kha vhupo ha mahayani vhu si na themamveledziso , nga u shumisa maṱiraka a maḓi o itaho khonṱhiraka na Masipala nga muṋetshedzi wa tshumelo wapo . 
Thaidzo nga ha odithi ndi uri u sa tevhedza tshitandadi tsha kushumisele kwa masheleni ashu ho vhangwa nga thaidzo khulwane tharu . 
Muhasho u ḓo ita uri hu vhe na vhuṱumani ha zwiimiswa zwawo zwoṱhe zwa mutakalo zwa lambedzwa nga sisiṱeme dza muteo dza mafhungo dzine dza ḓisa ndondolo ya khwiṋe ya vhalwadze na u monitha hu re na vhuḓifhinduleli na hu no shuma , u vhiga na u pima kushumele . 
Mulayo wa mutheo wo vha u wa uri vhuḓifari vhu bveledzaho kha dziṅwe nyimele zwi nga itea ha sa bveledze kha dziṅwe . 
U amba : Ambani nga vhabvumbedzwa vha tshiṱori .
Hezwi zwi amba uri vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha tea u londa uri , kanzhi , tshipiḓa tsha vhuendedzi ha nnyi na nnyi ha fhethu huswa ha vhudzulo ha vhathu tshi ḓo vha tshumelo dza vhuḽedzani ha vhanameli na madungo a ṱhirantsifee , nga nnḓa ha musi vhudzulo ha vhathu hu tshi wela fhasi ha iṅwe ya khorido dza vhanameli vhanzhi . 
U kona u topola mibvumo mivhili yo ṋewaho uri i tshi fana kana i sa fani na-- /p/ . /p/ ( i a fana ) /p/ , /d/ ( a i fani )
Kha ri thusane sa vhadzulatsini .
Mishumo ya vhukombetshedzi ha mulayo ha tshifhinga tshoṱhe i khou itwa , na avho vhane vha khou pfuka mulayo vha khou fainwa . 
Bada i shumiseswa nga vhuendedzi ha nnyi na nnyi , vhuendi ha zwa nḓowetshumo na vhanameli . 
Iṅwe ndivho ndi ya u ṋetshedza maano na tshumelo dza thikhedzo ya ndangulo ya kushumele . 
Tshiendedzi tsha zwidziki kha khunzikhunzi ndapfu tshi vhangiwa nga magabelo a swikaho lumemeni lwa khunzikhunzi nga engele . 
Afrika Tshipembe , ho sedzeswa kha u thoma u shuma nahone vhugudisi vhu khou bvela phanḓa . 
Ho thomiwa komiti ya QLTC SGB u monithara zwine zwa kombetshedza
Vha fhe vhadzheneli minete ya 10 u swika kha ya 15 u khunyeledza mushumo wavho .
U ṋea muhumbulo nga ha kunangele kwa zwifanyiso kha tshiṱori
l ) Vho Dokotela Allyson Lawless ( Tshiimiswa tsha Afurika Tshipembe tsha
Ndi ṱamba mavhudzi tshifhinga tshoṱhe .
Izwi zwi khwathisa u bvelela ha dzhango ḽashu sa maraga wa vharengi une wa sumbedza zwikhala zwiswa .
U ṱhonifha vhaṅwe vhagudi nga u vha thetshelesa
Zwoṱhe zwi a ṱoḓea uri mishumo ya zwa ikonomi i kone u vha hone . 
Hu tou vha hu sina iri dzo linganaho kha ḓuvha u kona u ita zwoṱhe zwo linganelaho muṱa , mutakalo wavhuḓi na u dzula wo dzudzanyea mushumoni . 
Muhasho wo topola zwithu zwiraru zwi ne zwa vha zwa ndeme kha u vhona uri huna mveledziso ya mutakalo kha vhana . 
Vha kha gireidi ifhio zwino ?
Ho sedzwa mutevhe wa tshumelo dzo themendelwa na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele na tshumiso ya DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
Ministri u ṋea zwiimiswa tshikhala tsha u nyanyuwa kha makumedzwa aya a u thoma , na uri zwi rumele maṅwe a thungo kana makumedzwa o khwiniswaho khawo . 
Ndi a fulufhela uri vhurangaphanḓa ha International Marketing Council , Trade and Investment South Africa ( TISA),Tourism South Africa na maṅwe madzhendedzi a ḓo shumisana na riṋe kha u rumela mulaedza wa Zwi sa Fani na zwa nga Misi kha ḽifhasi ḽoṱhe , na malugana na mvelaphanḓa yashu siani ḽa u sika lushaka lune lwa vha na vhulondo na u vhona uri vhathu vha ḽifhasi vha kuvhangana shangoni ḽashu u pembelela vhuthu ha Afrika nga 2010 .
Mutevhe u tea u khwiniswa nga kotara zwayo uri u katele vhaṅwe vhaṋetshedzi vho lavhelelwaho na zwiṅwe zwivhambadzwa zwiswa kana tshaka dza tshumelo . 
Vho Zukiswa Zandile Ntlangula ( u tholwa hafhu ) .
hanziela
Mashango aya oṱhe a ḓo sedzwa nga kha maitele a thengiso are khagala na vhuṱaṱisani hu u itela u nanga mufarisani kana vhafarisani vho teaho kha u shumiwa ha mbekanyamushumo ya u fhaṱa nyukiḽia .
puloto ---- ndi pulane ya zwibveledzwa nga maanḓa kha ḓirama kana nganea .
Hu nga shumiswa zwibveledzwa zwiṱuku zwa mafhungo kana mafhungo maṱuku o bviswaho kha zwibveledzwa zwipfufhi zwo vhalwaho tshifhinga tsha u vhala mugudi e eṱhe .
u kungedzela )
Madokotela vha themendela uri ri shumise zwipiḓa zwivhili u ya kha zwiraru zwa zwibveledzwa zwa mafhi nga ḓuvha . 
10 . Ndavheleseni o no ri dalela lunzhi .
Fhedzi , zwigwevho izwi zwi ḓo vha zwi songo tea kha Ndayotewa .
Khethekanyo ya Tshumelo dza Redzhisiṱiri ya Ndaka ya Vhukuma yo thomiwa ubva nga dzi 01 Lambamai 2015 .
Nyambedzano ya foramu / phaneḽe
Vhukoni na zwine nda zwi takalela Dzhielani nzhele : Ndi vhagudi vha si gathi vhane vha ḓo kona u ṋekedza ḓiresi na nomboro dza luṱingo .
*Kha Gireidi ya Ṱ - 3 , ndi zwa ndeme uri sia ḽa magudiswa ḽa Nomboro , Tswayo na Vhushaka ndi ḽone ḽa ndeme kha Mbalo .
Zwi vha zwi tshi amba uri vhathu vha ite nyito ya u vula mulomo ha pfala ipfi ḽi tshi ita miungo .
Dokotela we a ṱola tshitumbu tsha mufu u tea :
Tsumbathengo ya muthelo i tea u vha na zwidodombedzwa zwi tevhelaho :
Tsheo ya Khabinethe yo tewa kha themendelo dza Komiti ya Dziminisiṱa ( IMC ) i sedzulusaho zwikhala zwire hone kha u vhona uri fulufulu ḽo tsireledzea .
2.9. Vhuḓiimiseli ha muvhuso kha u khwaṱhisa , u mveledzisa , na u vula zwikhala zwa u swikelela pfunzo dza yunivesithi , zwi vhonala nga u engedzedzea ha tshivhalo tsha matshudeni kavhili miṅwahani yo fhiraho ya 20 .
u wana thikedzo ya khoro na themendelo i sina khethululo ya vhukoni havho
U dzhenelela uhu hu dovha ha sedza kha u fhungudza tshinyadzo ya ikonomi na ya zwa matshilisano na zwiṅwe zwitshinyadzi zwi ḓaho nga u shumisa zwikambi nga nḓila i si yone , u vhekanyulula nḓowetshumo ya zwikambi khathihi na u engedza tshumisano vhukati ha masia oṱhe a muvhuso .
o ) Vho Marius Rezelman ( vha khou tou dovha u tholiwa hafhu )
Ṱhanḓavhudzo yo dodombedzwaho ya mihumbulo kha u swikelela zwibvekedzwa na mvelelo zwi tea u ṋetshedzwa kha pulane ya mashumele . 
Mishumo mivbhili I tevhelaho i ṱuṱuwedza u pfesesa zwiitei zwi iteaho nga tshifhinga na zwiitei zwa tshifhinga tshilapfu .
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi maitele o fhambanaho na u thutha .
2.1 . Khabinethe yo tendela Mbekanyamaitele ya Vhabetshi ya Lushaka ya u fhedza , ine ya tandulula khaedu dzi khukhulisaho mashumele avhuḓi a Mulayo wa Vhabetshi wa Lushaka , 2004 ( Mulayo 7 wa 2004 ) .
Ndi afhio maitele ane a nga tendela muvhuso na shango zwi tshi engedza nyaluwo na mveledziso , u fhirisa nḓila ine zwa vha ngayo zwino ?
U saukanya ho itwaho kha u bviswa uhu hu huvhili : dzimbalombalo dzi ṱalutshedzaho na ngafhadzo dza mbumbeo ya vhathu . 
Ndangulo ya thungo ya ṱhoḓea na thekhinoḽodzhi dza vhubveledzi ha fulufulu na zwone zwi khou takuwa hu na thikhedzo khulwane u bva kha muvhuso na nḓowetshumo . 
Kha miṅwaha ya fuiṋa , tsireledzo ya ḽifhasi , mveledziso na mulalo zwi tou vha khagala uri a zwi athu swikelelwa ngeno vhushai , u sa kona u vhala na ṅwala na malwadze zwi bvela phanḓa na u shuma sa thambudzo kha zwitshavha zwa , zwihulwane mashango ane a kha ḓi bvelela . 
Themendelo na pfunzo zwo gudwaho
Mahumbulwa nga u angaredza
-- U pfesesa nyimele na uri ndaela i / dzi ḓo bveledza mini kana ha itea mini nga murahu ha nyito u ṱalutshedzani kushumele kana mushumo wa itsho tshithu
Sa tsumbo , izwi zwo vha zwi tshi amba uri vharengi vha vhadzulapo vho vha vhe na pfanelo dza ndiliso ? 
Lavhelesani ṱhoho na zwifanyiso ni ambe uri ni vhona u nga tshiṱori itshi tshi amba nga mini .
Vhugudisi ho ṋetshedzwaho vhu katela vhukoni ha zwa mabindu , ndondolo ya vharengi na ndangulo ya mutevhe wa zwiendedzi . 
engedza phesenthe ya tswikelelo ya tshumelo dza vhuthathatshili kana tshampungane u bva kha 84% ya 2013 uya kha 90% , hu tshi katelwa u fhelisa u shumiswa ha mabakete sa mabunga kha vhupo ho dzudzanywaho .
Vhaṅwe vha ri kha tou rwiwa ngeno vhaṅwe vha tshi ri a tou badeliswa ndifhiso.40
Madzina nga vhuḓalo a muṋe wa wiḽi
Musi hu tshi badelwa hafhu nga tsheke mbadelo i bva kha Mbuelo . 
Vhudzulo ha mvelele
Ndi zwa ndeme uri hetshi tshiko tshi tsireledzwe hu tshi itelwa ikonomi ya vhupo . 
Ri khou ḓisa tshumelo .
Ri na u ḓivha kuitele kwa zwithu kha vhuimo hapo na ha lushaka kha u fhaṱa vhukoni vhune ha nga livhisa tshaduko dzo fanelaho kha u tsireledza mupo u itela vhutshilo ha muthu . 
Vha dzhena nga hafha tshifhaṱoni tshavho , zwi a pfala . 
U fhungudza zwa u salela murahu ha kiḽasirumu na nḓisedzo ya zwikolo . 
Sa tsumbo , dzangano ḽa vhabadeli vha mithelo ḽi sedze nḓisedzo ya tshumelo ya u kunakisa na u ṱhogomelwa ha phakha dzapo .
Ṱhoḓea na maitele zwi vhewa kha sia ḽa ngudo ḽiṅwe na ḽiṅwe nga komiti ya sia ḽa ngudo ḽo teaho nahone zwi rwelwa ṱari nga komiti ya ndangulo . 
Arali hu na u thivhelwa he ha itwa , murengi u tea , hu saathu fhela maḓuvha maṱanu a mushumo ho itwa iyo thivhelo , u fha Gwama ḽa Lushaka , nḓivhiso i tevhelaho : 
Thendelo dza masiandaitwa dzi vhumba tshipiḓa tsha ḽaisentsi ya u shumiswa ha maḓi dza dovha dza ṱalutshedza vhuhulu ha masiandaitwa a maḓi a fhasi vhune ha tendelwa . 
1.101.4 Khabinethe i khwaṱhisedza zwo bulwaho nga Muphuresidennde zwa uri Afrika Tshipembe ḽo ḓi lugisela u thusedza Libya kha vhuḓidini ha Mvusuludzo ya Phanḓa na Mveledziso na u kovhelana na vho tshenzhemo ya shango ḽashu kha vupfumedzano , u dhata dayotewa na tshanduko ya demokirasi ya Shango .
Mushumo a u tei u pimelwa mimodele i re hone fhedzi u tea u katela u dzhiela nṱha vhukoni ha u rangaphanḓa madzhenele kha wa vhutumbuli . 
Mashango ashu mararu a bva kha madzhango mararu o fhambanaho , fhedzi ri kovhekana mihumbulo ya ḽifhasi i fanaho na ṱhuṱhuwedzo ya vhathu vhashu . 
Kha ndingedzo dza u vhumba vhushaka na sekhithara dza phuraivethe khathihi na u kuvhanganya vhubindudzi ha sekhithara ya phuraivethe , hu tea u dzhielwa nṱha zwithu zwo fhambanaho . 
11.2 Khabinethe i fhululedza meyara wa kale wa Johannesburg , na mudzulatshidulo wa Dzangano ḽa Muvhuso Wapo wa Afrika Tshipembe , Vho Parks Tau kha u tholiwa havho sa Mushumisani-mudzulatshidulo wa Phanele yo Ḓiimisaho ya Tshiimo tsha Nṱha ya Mbumbano ya Dzitshaka sa musedzi wa u bvelela ha Habitat III .
U ṱhaṱhuvha / ita nyambedzano nga ha ṱhalutshedzelo dzo fhambanaho dza tshibveledzwa
Germany na France a na vhuimo havhuḓisa , maimo a vhuvhili na a vhuṱanu nga u tevhekana . 
Musi vho no ya kha notsi dza khoso dzi no bva kha masiaṱrai 65 u swika kha 67 kha u ṱalutshedza uri kha uyu mushumo vha ḓo vha vha tshi khou shumisa mafhungo o kuvhanganyiwaho kha tsenguluso ya u ḓiṱunḓela u tshimbidza SWOT ya zwigwada zwa kutshilele .
Maṅwe masia ane a ṱoḓa ndangulo nga kha mveledzo ya matshimbidzele a tshiofisi ndi : 
Fhedzi hu na mbilaelo dzi ṱoḓaho mihumbulo na ṱhoḓisiso dza kiḽinikhala , nahone hedzi dzi nga dzhia tshifhinga u dzi tandulula .
Mapa wa vhu 38 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Tshikwama tshi asesa kha datumu iṅwe na iṅwe ya u vhiga kana hu tshi nga vha na vhuṱanzi ha ndivho ha uri ndaka ya masheleni kana tshigwada tsha ndaka dza masheleni tsho tshinyadzwa . 
Iyi yo vha yone mbadelo i re yoṱhe i so ngo fhedzwaho kha ndaka . 
Khunguwedzo dza thandela dzi ḓo ṱanganedzwa fhedzi arali : 
Zwiṅwe hafhu kha miholo , hu na phambano khulwanesa kha mbuelo vhukati ha vhafumakadzi vho tholiwaho na vhanna . 
u fanela u ḓidzhenisa-vho lwa tshoṱhe kha zwoṱhe zwine zwa itwa nga tshitshavha zwine komiti ya wadi ya khou zwi ita ;
Khumbelo i nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali khumbelo vha tshi khou i ita vhe nnḓa ha Afrika Tshipembe .
Tshiendedzi tshihulwane tsha u ita uri ṋetshedzo ya muḓagasi i sa ḓure ndi ndangulo ya ndozwo kha netiweke . 
KHETHEKANYO YA 1 : U ḒIVHADZA TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1.1 Siangane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1.2 Nyangaredzo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1.3 Ndivhonyangaredzi ya Kharikhuḽamu ya Afrika Tshipembe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 1.4 U avhela tshifhinga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 1.4.1 Vhuimo ha Fhasi / Mutheo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 1.4.2 Vhuimo ha Vhukati . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1.4.3 Vhuimo ha Nṱha ( Sinia ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1.4.4 Gireidi ya 10-12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
LIVI YA VHULWADZE , LIVI YA VHULWADZE INE YA NEKEDZWA MUTHU O SHUMISAHO MAḒUVHA AWE OṰHE A VHULWADZE NA U NOTHA NGA MULANDU WA U SA VHA NA MUTAKALO WAVHUDI KHA TSHUMELO YA TSHITSHAVHA .
Nndyo i si na ndinganyelo ya pfushi i nga ita uri hu vhe na u xelelwa nga pfushi : arali nndyo ya vha i tshi khou langwa zwinzhi , hu na khonadzeo nnzhi ya uri i nga vha na phurotheini dzi so ngo linganaho . 
Vhulivhisi ho fhelelaho na ndango ya zwo ṅwalwaho zwo ṋetshedzwa nga komiti dza u tshimbidza zwithu dzo fhambanaho , iṅwe na iṅwe yo vhumbwa nga tshivhalo tsha vhashumi vha ḓivhelwaho vhukoni kha sia ḽo imaho ngauri . 
-- Mbudziso ( u vhudzisa mbudziso nyangaredzi na dzo nangiwaho , mbudziso dzo teaho ; u shumisa luambo lwo ṱambaho , lu no pfela vhuṱungu , lu re na ṱhonifho , lwa u kwengweledza : u thetshelesa zwavhuḓi , u ṱhaṱhuvha phindulo , u fhindula zwone u sumbedza nḓivho )
Ri ḓo lingedza u fhindula mbudziso nnzhi nga ngomu ha khethekanyo dzenedzo dzadzo nga hune zwa konadzea . 
Khumbelo ya tsedzuluso dza ndalukanyo dza shangoni ḽa nnḓa
U renda tshirendo tshipfufhi kana raimi
Khamphani i fanela u dovha ya khethekanya miholo u ya nga dzigireidi nga awara , nga ṅwedzi , u ya nga mulindi muṅwe na muṅwe nahone i fanela u dzhenisa mbadelo dzoṱhe dzo teaho . 
Tsheo yo dzhiwaho nga vharangaphanḓa vhashu yo vha i yone na hone nga tshifhinga sa afha sa mivhuso miṱuku i songo khwaṱhaho fulufhelo ḽithihi ḽashu ḽa u tshila ḽi kha vhushela mulenzhe nga mashango manzhi . 
Kha ḽiga iḽi , maṅwalwa a bidi a ḓo ṱolwa u itela u vhona arali a tshi tevhedza zwidodombedzwa zwa ṱhoḓea . 
Vhalani atikili ni fhindule mbudziso idzi .
Ḽiṅwalo ḽa thengiso ndi mini ?
5 . VHUḒIFARI
Kha u tevhedza vhudikumedzeli ha muvhuso kha vhuledzani na vhuvusi havhudi , samithi iyi yo kunga vhadzheneleli vha bvaho kha Madzangano a Tshitshavha Zwatsho ( CSO ) o fhambanaho u mona na lifhasi kha zwitshavha zwa sekithara dzo fhambanaho nnda ha sialala la dziCSO dzine ndi kale dzi kha vhuledzani .
5-6 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa
1.101.1 Khabinethe i ṱanganedza mvelelo u bva kha Komiti ya Vhuimo ha Nṱha ya Mbumbano ya Afrika ( AU ) kha Libya kha Vhuimo ha Ṱhoho dza Mashango na Muvhuso , we wa farelwa ngei Brazzaville , hune ha vha kha Riphabuḽiki ya Congo .
Musi ri tshi ya kha kotara ya vhuraru , a si mihasho yoṱhe yo kwamiwaho u swika zwino . 
U ṱanganedza uri u rumelwa ha thandela ho rumelwaho kha mutholi hu nga humiselwa murahu kana u thivhelwa fhedzi nga u ṋea zhendedzi ḽa mutholi nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho hu sa athu swika tshifhinga tsha u vala tsha dzithandela . 
Tshipikwa tsha ndangulo ya vhubindudzi ndi u swikelela mbuelo dzine dza fhira maraga nga Tshikalo tsha khohakhombo ine ya ṱanganedzea . 
Masipala wa Mtilini u na mugaganyagwama wa R65 000 u itela u shuma wadi dza 18 .
U shumisa ṱhoho zwo ṋewa sa mahumbulwa sa nḓila ine ngayo ha ṱanganyiswa magudiswa a bvaho kha ngudo dza masia oṱhe hune zwa konadzea na ho teaho .
Musi vha tshi tou swika kha zwiṱepisi zwa u thoma zwa u tsela fhasi , ho mbo ḓi vha na u kharamedzana nga tshihaḓu nga tshigwada tshihulwane tsha vhaṱaleli tshe tsha vha sukumedzela phanḓa . 
Vhukoni ha u langa mushumo wa ene muṋe , tshifhinga khathihi na izwo zwa vhashumisani vhaṱuku u itela u vhona uri hu na tshumelo ya u onga ya vhukuma . 
Hu na masiandaitwa a vhuḓiilisi na a masheleni kha miraḓo yo fhambanaho arali mveledziso ya mbuelo kha dolomaithi . 
Thenda i dovha ya bula uri zwi ṱoḓea lini na hone khumbelo i tea u itwa hani .
Musi u vhala ha tshikhala tsha nomboro vhu tshi engedzea u swika kha Gireidi ya 3 , vhagudi vha tea u bveledza vhunzhi ha vhukoni ha maitele a u vhala .
Shumisani mbonalo ya mavhone ya tshifhinga tshilapfu hune fulufulu ḽa tshedza ḽa sa balangane muyani . 
Arali ri tshi kona u ṱaṱisana na vha dzitshaka na uri arali ri khou ṱoḓa u kunga vhubindudzi , ri fanela u tandulula fhungo ḽa mitengo ya nṱha musi muthu a tshi ita zwa mabindu Afrika Tshipembe , na maitele a milayo a konḓaho a dzhiaho tshifhinga tshilapfu u khunyeledza .
Vhudavhidzani na miraḓo ha nga misi
b ) Ndaulo ya zwa masheleni a masipala
Khaedu U tevhedzela na vhulanguli ho khwiniswaho Vhudavhidzani na vhabebi na tshitshavha ho khwiniswaho
Zwa zwino ri khou bveledza Mvetomvetothangeli mbili dzo fhambanaho , iṅwe ndi ya Mveledziso ya Mahayani ngeno iṅwe i ya Mbuedzedzo ya Mavu na Tshanduko kha zwa Vhulimi . 
Arali khuḓḓano malugana na phambano i sa koni u tandululwa nga khothe , mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u ḓḓo langa nṱha ha Mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓḓu kana mulayotewa wa vunḓḓu .
Zwi hwesa mushumo muthu muṅwe na muṅwe uri u fanela u ita zwithu zwine zwa vhuedza ṅwana tshifhinga tshoṱhe . 
Muvhuso , nga kha Pulani ya Mbuno dza Ṱahe , u khou shuma u ṱuṱuwedza nyaluwo na u sika mishumo nga u honolola zwikhala zwiswa fhethu ha zwiṱirathedzhi zwa ikonomi .
Masheleni o kovhelwaho a tendelwa kha tshitatamennde tsha mashumele a masheleni u bva kha ḓuvha ḽe u kovhiwa ha thoma u shuma . 
Tshikwama tshi na Puḽane ya u Thivhela Vhufhura i re mulayoni , u sedzulusa na u ṱoḓisesa mishumo ya vhufhura , u tsireledza ndaka na zwiṅwe zwiko kha vhuḓifari huṅwe na huṅwe hu si havhuḓi . 
( d ) u ṱuṱuwedza vhupo ho tsireledzeaho na mutakalo wavhuḓi ;
Vhagudi vha shumisa nḓivho yavho ya zwifanyiso na zwithu zwi vhonalaho u pfesesa uri zwishumiswa zwinzhi zwi tikedza hani .
Muhasho u na pfanelo dza ṋea tshikhala tsha u ṋetshedza tshumelo kha muṋetshedzi a fhiraho muthihi . 
Luṱa lwa 1 : U kuvhanganya mafhungo o pulanwaho
Tshipikwa tsha haya maga ndi u ṋetshedza maṅwe maitele o fhambanaho a zwa mbulungo na fhethu ha mbulungo ho tsireledzeaho nga murahu ha tshifhinga . 
zwi sa shanduki ( Stable ) arali zwimela zwa lushaka lukene , musi zwo no kaṋiwa lunzhi zwi tshi sala zwi tshi kha ḓi fana na zwimela zwa u thoma .
Khorombusi ya tshikolo tsha nnyi na nnyi i nga ta mbekanyamaitele ya luambo ya tshikolo yo sedza Ndayotewa , Mulayo uyu na milayo ya vundu i shumaho .
u vha a vhuṱanzi na u humbulelea
Fhedziha , hezwi zwi a konḓa u zwi ita ho sedzwa nzudzanyo na vhushaka ha nḓowetshumo . 
U shanduka uhu ha lupfumo zwo dovha zwa sumbedziswa nga kha nḓila ine dzhango ḽa vhonwa ngayo zwino . 
musi zwe Muhadzimi a amba kana musi garanthii ye a ita hu tshi tevhelwa milayo ye ya tewa ya Thendelano iyi zwi tshi wanala uri a si zwone kha sia ḽifhio na ḽifhio musi zwo wanala uri zwo ambiwa zwi tshi dovholowa lunzhilunzhi ; kana
Fomo dzi tea u ṋetshedzwa nga fomethe ya mathomo ya eḽekiṱhironiki ya Adobe u konisa sisiṱeme u bvisa mafhungo o ḓadzwaho kha fomo u itela u dzhenisa kha khanḓiso . 
Madzina a vhonkhetheni
Mbekanyamushuo i ḓo vhea vhafumakadzi sa vhone vha re phanḓa kha ndangulo , vhupulani na u thomiwa ha zwivhumbeo . 
Khaedu mbili dza ndeme dze ra livhana nadzo ndi u sedzesa kha tshikalo tsha nṱha kha ikonomi na zwiito zwa zwidzumbe zwine vha vha pfana mitengo na gennge dza vhugevhenga zwi thivhelisaho mabindu maṱuku u takuwa na vhaswa uri vha dzhene kha zwa mabindu na nḓowetshumo dza vharema .
Vhalani maipfi ni thetshelese mibvumo .
Maga a u topola kilasi ya tshiko tsha madi :
Vhuendedzi , vhune ha langa Ndangulo ya Dzibada , Tshumelo ya Zwiendedzi , Ndangulo ya Vhuendi ha Badani , Muṅwalisi wa Zwiendedzi na Zwigwada zwa zwiendedzi zwa Muvhuso . 
Khomishini i tenda uri arali maitele a vhaisaho a dzhiiwa hu vhugevhenga , hu fanela u sedzwa uri ndi maitele ane a itwa muthu a na ndivho ya u vhaisa muṅwe muthu ane a tea u lavheleswa .
Sa tsumbo : Masipala wa Tshiṱiriki tsha Cacadu wo ita zwi tevhelaho u lwa na HIV / AIDS :
TSUMBANḒILA YA MUTSHIMBIDZI
Muṱangano wo ita khumbelo kha tshitshavha tsha mashangoḓavha u itela u hulisa vhuḓifhinduleli kha tshavhi ha u ṋekedza thuso ya vhathu yo linganaho . 
A rongo vha vhudza uri vha bve kha Nnḓu .
Musi ndangulo i tshi balelwa u shuma ; khohakhombo ya u shumisa i nga vhanga tshinyalelo kha nyimele , u shumisa mulayo kana ndangulo kana zwa livhisa kha ndozwo ya masheleni . 
Khothe ya Ndayotewa yo wana uri maitele a nyambedzano na tshitshavha o tshimbidzwaho nga NCOP na vhusimamulayo ha mavundu , ha ngo swikelela tshiimo tsho tiwaho kha Ndayotewa .
Tshiimiswa tshi bvelaphanḓa na u langa tshikwama tsha ndindakhombo tsha vharengi vha dzinnḓu . 
U khwaṱhisedza uri khemisi dzoṱhe dzi a tevhedza theo ya mulayo . 
Vhuvha na tshivhumbeo tsha u kovhekana mbuelo zwi fhambana nga maanḓa zwi tshi langwa nga sekithara , nahone zwi pfeseswa nga nḓila yo fhambanaho nga vhoranḓowetshumo .
Vhungoho ha muṱangano a vhu kwamei arali zwo sokou itea nḓivhadzo ya muṱangano ya vha i songo ṋetshedzwa muraḓo . 
Mbalo dzi re afho fhasi dzi sumbedza u shumisea ha u Dzhenelela ha Thikho na Puḽane kha zwipikwa zwa nḓowetshumo dza tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi fhano Gauteng . 
Pharagirafu ya u nanga : tsumbo , nga muhumbulo wanga , ndi tenda uri , ndi vhona unga , nga kuvhonele kwanga .
19 . Pfanelo dza zwa Poḽotiki
Muvhuso wo vhumbwa nga wa lushaka , vundu na wapo i tshi shumisana u swikelela mveledziso i sa nyeṱhi na nḓisedzo ya tshumelo . 
Ndi zwa ndeme kha mvusuludzo ya ikonomi , u ṋea ṱhalutshedzo na mvelelo kha mathomo maswa ashu .
Maṅwalwa a tshiṱangani - tsumbo , mivhigo ya ṅwedzi kana ya kotara , ḽogo dza u zwiendedzi , maambiwa a miṱangano
Mbuelo idzo dzi nga vha nga u tou livhuwa vhathu , u fana na u thoma mishumo yapo na thikhedzo ya dziṅwe themamveledziso .
Ngudo dza ṅwaha nga ṅwaha dza tsedzuluso ya mbeu na maitele a hone dzi dzhia maḓuvha maṱanu nahone dzi anzelwa u itwa nga ṅwedzi wa Lambamai .
Mbadelonyengedzedzwa :
Musi hu tshi vhekanywa , nḓila dzo khwaṱhaho kha thevhekano , u fana na ṱhoḓea dzo tiwaho malugana na tshikhala tsha mafhande na tswikelelo dzi fanela u tinyiwa , sa izwi zwi tshi fhungudza u vhumbiwa ha hugaledzwa ha mupo . 
vhukuma na madzinazwao .
Kha vhabindudzi vha nḓowetshumo , huna tshipiḓa tshihulu tsha mavu a nḓowetshumo khulwane tshi sa khou shumiswaho tshire tsini na Phendelashango khathihi na kha zwipiḓa zwa ngomu shangoni . 
U vhona uri izwi zwi khou itwa nga nḓila i vhuedzaho , NSFAS i kuvhanganya u badela murahu ha khadzimiso dza matshudeni .
Bulani zwiitisi zwivhili uri ndi ngani muambi a tshi vhona uri luvhondo lu re vhukati hawe , na mudzulatsini nae a lu ṱoḓei . 
Hezwi zwi tea u bviselwa khagala nga vhuḓalo , sa izwi themendelo dze dza itwa nga Khomishini dzi tshi sumbedza heyi milayo nga nḓila nnzhi , dzi sumbedzaho vhuhulu vhune themendelo dze dza dzinginywa nga Khomishini dza elana ngayo na idzo dzo dzinginywaho ḽifhasini . 
Nazwino , mufhindulano wa zwa poḽotiki u dovha wa katela nyimele ya pfanelo dza vhathu . 
Vhadzulapo vha ḓo rambiwa uri vha thusedze kha u lavhelesa nḓisedzo ya tshumelo , ngeno vhabebi vha tshi ḓo ṱuṱuwedzwa uri vha dzhenelele kha khorondangi dza zwikolo .
Vha songo ṋekedza mbuyelo kha zwi tevhelaho :
( a ) ita tsheo kha phambano vhukati ha mbumbo dza muvhuso kha sia ḽa lushaka na dza vunḓu malugana na tshiimo tsha mulayotewa , maanḓa kana mishumo ya iṅwe na iṅwe ya dzenedzo mbumbo dza muvhuso ;
U shumiswa hafhu ha sisiṱeme zwo konisa mbuelo ya khethekanyo uri i hwale vhuḓifhiduleli ha vhakolodi vha maḓi vha masipala mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano hu tshi tevhedzwa tsenguluso ya vhukale . 
Hezwi zwi ḓo ṱoḓa u thoṅwa ha zwileludzi zwa ndondolo ya tsireledzo yo khetheaho kha vhahumbulelwa vha vhaswa na vhatshinyi . 
Kha modele wa kushumele wa tshifhinga tsho fhelaho , phoindi dzo avhelwaho nga muṱoli a dzo ngo lavheleswa . 
Mvelelo dzo fhelelaho dza Muhanga wa Mveledziso ya Dziḓorobo yo Ṱanganelanaho ndi khwiniso ya tshikhala .
U shela mulenzhe ha vhashumi ho fhungudzeaho hu engedza u ḓitika ha tshitshavha nga magavhelo a muvhuso , zwenezwo zwa thivhela muvhuso kha tshikhala tsha u bindudza nga maanḓa kha ikonomi ya shango . 
6 U ḓikukumusa sa phikhokho .
Suthunṋu ya u dudedza muvhili
4.2 . Ho anganyelwa uri u tsa ha mutengo hu ḓo ita uri hu vhulungee R11.7 biḽioni kha miṅwaha ya rathi i ḓaho .
Mbambadzelannḓa na zwikimu zwa Thuso ya U vhulunga kotara iṅwe na iṅwe . 
u ḓivhadza - zwo ḓitika nga u bvisela khagala ngoho nga ha zwidodombedzwa nga ha u shumiswa hune ha ḓo itwa ha nḓivho kana zwiko zwa baiḽodzhikhaḽa zwine masiandaitwa a hone a pfesesea lu fushaho ; na
U shumisa ḓivhaipfi yo teaho
Muhasho wo ri u khou dzhia mafhungo aya a a vhukuma na uri wo thoma tsenguluso . 
Fhedziha , khonadzeo ndi dza uri , muṱungo wa gese , une lushaka lwa hone zwa sa tou vha zwa ndeme u lu ṱalusa , wo thuntshwa sa zwine zwa khou ambiwa . 
Muthu a nga ṱaṱa uri zwi shumiswa lu bveledzaho hani , fhedzi ngoho zwi khou shumiswa nga fhasi ha ndaulo dzashu . 
mushumo wa u londota
U bviselwa khagala kha uri ndi mini zwi vhumbaho vhuimo hu ṱanganedzeaho ha vhuvhudzisi na u dzhenelela ha nnyi na nnyi zwi khou ṱodea , zwi zwine zwa nga vhumba mutheo wa mveledziso ya mbekanyamaitele nga Muhasho wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi na Ndaulo . 
U shuma na/ nga maipfi
Nga tshifhinga tsha tsedzuluso , zwibveledzwa zwi tevhelaho zwi tea u ṋetshedzwa :
Tshiimo tsha vhugevhenga tshi re nṱha nahone tshi sa ṱanganedzei , ngamaanḓa-maanḓa vhugevhenga ha vhukuma naho vhifhesaho , vhu swikisa kha uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha dzule vho tshuwa nahone vha tshi pfa vha so ngo tsireledzea . 
Vhuḓikumedzeli : Vhuḓikumedzeli a vhu vhonali kha tshitatamennde tsha vhuimo ha masheleni sa khwalo kana sa zwibviswa kha tshitatamennde tsha kushumele kwa masheleni fhedzi zwi katelwa kha notsi dza u bvisela khagala . 
Kha vha fhedzise thasiki dzi tevhelaho
vha vhiga khombo kha mutholi nga murahu ha miṅwedzi ya 12 ya musi khombo , kana lufu , kana vhulwadze ho wanala
rekhodo ya kushumele kwa phukha
SAIA yo wina bidi ya u fara Muṱangano wa Ḽifhasi wa UIA we wa farelwa ngei Turin , kha ḽa Italy .
Ri khou shandukisa lushaka ulu ita uri lu fane na lwa dzi ḓoroboni . 
U bveledzwa ha tshivhalo na phimo zwo ṋetshedzwaho u vha tshiteṅwa . 
sa zwe zwa sumbedziswa kha pharagirafu ( eA ) kana hune tshikwama
TSHIVENDA
Rasaintsi wa Mupo wa Phurefoshena ḽa : 620 nga buḓo
Mubebi a nga itela ṅwana khumbelo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali uyo nwana a tshi dzula Afrika Tshipembe lwa tshoṱhe nahone u dzula hawe hu mulayoni .
Kha vha ambe nga phambano vhukati ha phindulo dza u fhaṱa na dza u thutha musi vha tshi fhindula mbudziso . 
U khethwa miraḓo ya Komiti ya Wadi u imelela tshitshavha kha ṱhoḓea dza foramu ya IDP hu tea u ḓisendeka nga maitele a khwaṱhisedzaho vhuimeleli ha vhupo na ha matshilisano .
Mulayotibe wa Pfanelo wa Afrika Tshipembe u khwaṱhisedza pfanelo " Ndaulo kwayo " kha vhoṱhe vha Afrika Tshipembe .
Migaganyagwama ya zhendedzi ḽa zwa tsireledzo na vhusevhi i vhigwa kha , arali zwi so ngo dodombedzwa . 
Ngudo dzi sedzaho u thetshelesa na u amba uri dzi ḓa luvhili nga vhege iṅwe na iṅwe
Ri ḓo tea u lavhelesa fhungo iḽi ro sedza kha u engedza muelo wa mutheo wa luṱa lwa tshifhinga tshi ḓaho .
Zwa u shumiswa ha zwiko nga nḓila yo fhelelaho kha zwa ndondolo ya mutakalo ya fhasi , ya vhukati na ya nṱha ndi vhuḓifhinduleli ha Muhasho wa Mutakalo . 
( a ) lutamo Iwa lushaka ;
Thasululo dza nyimele ire afho nṱha , dzi katela u langa vhubveledzi vha mathukhwi a zwa ndondolo ya mutakalo u khwaṱhisedza uri vha a khethekanya mathukhwi avho , na u a isa kha masia o teaho . 
Vhutsila ho olwaho luvhondoni kha Phera ya Tshiṱafu tsha Muhasho wa Onkhoḽodzhi ndi yavhuḓi . 
Hezwi zwi na masiandaitwa a ndeme kha nzudzanyo na vhuvhekanyandeme ha nyolo dza u dzhenelela . 
Phanele i ḓo vhumbwa nga madokotela a malwadze a muhumbulo vhavhili . 
arali muthu wavho o lovha , ṱhanziela ya lufu ya muthu wavho .
Levi , ṅwana washu muṱuku wa mutukana we a tshila uri a kone u ṱalutshedza tshiṱori , o kwamea nga nḓila ine ya si vhe yavhuḓi . 
U ṋetshedzwa ha tshumelo dza Ambuḽese Dzapo dzine dza wanala henefho Marble Hall . 
Vho Mkunqwana ndi vha tavhi ḽa Vho Makhanda Nxele , muhali vhe vha ranga phanḓa u tshoṱela MaBirithishi ngei Grahamstown , masipala une wo irwa dzina ḽavho , nga murahu ha Makana.
Musi o humbelwa u ita nga u ralo , Mushumisi u ḓo mboḓi litsha u shumisa ḓiresi ya webusaithi nga u ṱavhanya a i fhirisela SARS nga mbadelo ya Mushumisi . 
Afrika Tshipembe na ḽone ḽo pembelela vhuṱambo uvhu uno ṅwaha . 
ndangulo ya kushumele
Khumbelo ya u bviswa hafhu ha iwalo a vhue
U langula na u konanya thimu ya Vhukonanyi ya CBP hu tshi katelwa na vhatshimbidzi vha masipala ;
Thandela dzo salaho dzi ḓo vhuelela kha vhaṋe vhadzo vho fanelaho . 
Kha vha ḓadze fomo BI-73 nahone vha i ise vhone vhaṋe nga ṋama ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno .
Gumoṱuku ḽa miṅwaha miṋa yo teaho kana ine ya dzhielwa nṱha ya tshenzhelo ya vhuongi nga murahu ha u ḓiṅwalisa sa muongi wa phurofeshinala kha zwa vhuongi nga u angaredza . 
Vha ita phosho vhusiku na u dzulela u hamba tshitshavha musi vha tshi khou tshimbila phakhani .
Musudzuluwo u sumbedzwa kha mbadelo ye ya rekhodiwa kha redzhisiṱara ya ndaka hu si mutengo wa ndaka wa musi i tshi kha ḓi vha ntswa , sa afha vhutsamutengo vhu sa dzhielwi nzhele kha zwitatamende zwa masheleni fhasi ha beisi ya kheshe yo khwiniswaho ya akhaunthu . 
Mvelaphanḓa ye ra i ita nga thandela yashu ya muvhuso wa eḽekiṱhironiki , i sumbedza vhuyo ho livhaho kha mvelaphanḓa i mangadzaho . 
Zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa masipala zwi tea u bveledzwa na u khwaṱhisedzwa ho kwamiwa zwitshavha .
Izwi zwi katela Komiti ya Minista nga ha Mugaganyagwama ine ya lavhelesa mbekanyamaitele ya ndeme na mafhungo a mugaganyagwama phanḓa ha musi mugaganyagwama u tshi swikiswa phanḓa ha khabinethe . 
vha nga tshifhinga .
Nyambedzano vhukati ha sekithara dza mihasho ya vhukati na ya mavundu khathihi na mimasipala zwi kati kha u lwisa u fhungudza tshinyalelo .
U pfesesa uri maipfi a na mibvumo i no fhira muthihi ( tsumbo tshanḓa tshi na mibvumo ya rathi t-s-h-a-n-d ) ( mubvumo a u khou tou dovholola )
Zwiimo zwa thandela dza mbuedzedzo vhuongeloni vhuṅwe na vhuṅwe ndi : 
Mutholi na rathandela muṅwe na muṅwe vha rumelaho khunguwedzo ya thandela i ḓo tevhedza nyimele idzo dza thandela . 
Thandela dza wadini dzi no ḓo shumiwa nga zwiko zwa tshiṱangani ;
Tshipikwa tsha u setsha ho vha hu u ṱoḓa u wana maṅwalo e a vha a tshi elana na mbadelo kana tshanḓanguvhoni malugana na thendelano ya u rengiselana zwiṱhavhane . 
A vha khou nthusa nga tshithu , hu ḓi nga na avho vhane vha khou ṱavha mikosi a vha khou nthusa nga tshithu ; ndi pfanelo yanga ya u amba sa muraḓo wa Nnḓu iyi , ndi vha humbudze uri zwo khakhea uri musi Muphuresidennde vha tshi amba , vhone vha thudzele thungo Milayo .
15 . Ṱhanganyo ya SWOT ya mvelelo
Hezwi zwi katela u khwinisa nyaluwo ya ḽifhasi , u dzikisa mitengo ya zwibveledzwa , nyimele dza kilima dza khwine , ṋetshedzo ya muḓagasi i fhulufheleaho na phungudzeo kha u sa
Khumbulelo ndi ya uri nyiledzo ya u amba nga ndivho ya zwa vhuloi na vhaṅwe vhathu zwi ḓo fhungudza u lowa , na uri u vhaisa vhaṅwe na zwone zwi ḓo fhungudzea ( arali izwi zwa ṱanganedzwa ) .
Manweledzo are kha ṱafula a tea u vha mapfufhi vhukuma , hu tshi shumiswa fhedzi maipfi he zwa tea . 
Musaukanyo wa Nḓila ya Ndeme u shumiswa u bula tshifhinga tsha thandela nga u saukanywa uri ndi mutevhe u fhio wa mishumo une wa vha na tshivhalo tshiṱuku tsha u leludza u ita shedulu . 
u ṋetshedza na u sa ṋetshedza thendelo ;
U monithara u tevhedzelwa ha phulufhedziso dza QLTC nga vhafaramikovhe . c .
Ṱhoḓea ya ndingo na zwithu zwi konisaho vhagudisi uri vha ḓifulufhele na u ḓiimisa kha u bveledza mbudziso dzoṱhe dza ndingo dzo sedzaho kha mvelelo na ngona dzi shumiswaho nga vhagudisi . 
Hu khou themendelwa uri hu fhambanyiswe vhukati ha thundu ine murangaphanḓa wa sialala a vha nayo kha vhuimo hawe sa muthu , na thundu ine a vha nayo sa ṱhoho ya tshitshavha . 
U ṱhaṱhuvha hu no itwa nga vhadziatshinwi zwi ḓo khwaṱhisedza vhudzivha ha muṱavha wo tibaho matheriaḽa ya matombo . 
Zwithivhela u pfesesa
Mushumo wa ndeme wa vhafumakadzi kha u bveledza , u renga , na u lugisela zwiḽiwa muṱani zwi engedza vhundeme ha u katela kha vhuimeleli hu eḓanaho ha vhafumakadzi kha u tshimbidza na ndangulo ya zwiimiswa zwa mbekanyamushumo . 
TSHUMELO , SOFUTHIWEE NA TSHISHUMISWA 
Miṱangano yo khetheaho i nga fariwa fhedzi arali hu na ṱhoḓea .
Tshiimo tsho vhifha tshoṱhe arali maanḓalanga a muvhuso vha sa khou shuma , arali vha khou ita tshimbevha na vhulanguli nga u shumisa maṅwe madzangano , kana arali vha tenda u nyadza ndaulo khulwane vha ḓidzhenisa kha phambano dza zwigwada . 
Batho Pele ndi ipfi ḽa Tshisuthu ḽi ambaho ' Vhathu Phanḓa ' .
I vha ṋea tshikhala tsha u dzudzanya sia ḽa mveledziso ya ha masipala . 
Ro lwela dimokirasi iyi nga maanḓa nahone roṱhe ro vhuelwa nga pfanelo ya u ambedzana lwa mulayo na muvhuso washu . 
Ḓioleni tshifanyiso .
Mbekanyatshifhinga i tea u ṱaniwa kha fiḽipitshati fhethu ha nnyi na nnyi .
u thusa Komiti ya Vhueletshedzi nga fhasi ha Ndima 11(2) ya Mulayo wa Zwitshilaho zwe Vhuvha ha Shandukiswaho ( Mulayo wa 15 wa 1997 )
Minisṱa o ṋea ndaela dzi re na tshivhalo dza u langula u ṱunḓiwa ha mbeu , sa tsumbo nga u ṱoḓa ṱhanziela ya u tsireledzea ha zwipuka na zwimela ' phytosanitary ' .
Naho zwo ralo , nḓila dza kushumisele kha dziṅwe khethekanyo dza tshumelo ya tsireledzo dzo pima tshikalo tsha u vhambedza u fhungudza kushumisele kha mushumo woṱhe . 
Vhudzivha ha maḓi hu re fhasi ha vhulapfu ha gabelo , obithi dza khulungwa dzi shanduka dza vha makumba nahone u dzinginywa ha gabelo hu thoma u shuma sa maanḓa mahulu kha matheriaḽa a luvhanḓe lwa lwanzhe kana zwithu zwo ṱaneaho sa phaiphi . 
Muṅwe wavho o sendela tsini na muofisiri a sedza nṱha . 
Mutholi u ḓo vha na pfanelo , hu si na ndivhanele kha riṋe , ya u bvisa themendelo ifhio na ifhio yo fariwaho ngayo , na u ṋea tshifhinga kha kana mbumbano kana u ita dziṅwe nzudzanyo na mukonṱiraka . 
Ndi tshi swika hayani ndo reshwa nga khekhe ya u naka .
Naho munna a sa kalelwi uri a nga mala vhafumakadzi vhangana kha mbingano dza tshirema , a nga si kone hafhu u mala vhaṅwe vhafumakadzi nga nnḓa ha musi ndaela ya khothe i langulaho vhumatshelo ha thundu dzawe yo no bviswa .
Mbekanyamushumo i ḓo ita uri vhathu vha dzhiele nzhele u shela mulenzhe ha vhathu vha re na vhuholefhali kha u fhaṱa zwitshavha zwi vhuedzaho zwa vhuthihi .
U dzhia tsheo uri naa hu na vhuṱanzi ho linganaho malugana na u tshutshisa khathihi na u bvela phanḓa na u tshutshisa .
Hezwi zwi vhangwa nga u ṱoḓa tshenzhemo kha sia ḽo tiwaho ḽa dzangalelo phanḓa ha musi vha tshi dzhenela mbekanyamushumo ya vhugudeli ha vhudokotela na uri a zwi tou tea u vha zwithu zwine zwa sa tou vha zwavhuḓi . 
U thetshelesa na u amba U vhala na foniki U ṅwala na muṅwalo
Pulane i anzela u bveledzwa nga tshifhinga tsha dzulo ḽa vhupulani ha tshiṱirathedzhiki ḽi katelaho vhalangi vhahulwane na vhaṅwe vhashelamulenzhe kha muhasho . 
U khethekanywa hu re hone zwino hu ṱoḓa khethano i re na vhutevheleli ha u shumiswa ha mavu , zwi swikisaho kha zwikhala zwilapfu vhukati ha vhuitwa ho fhambanaho , na u engedza nyendo dza u ya fhedzi dzi re na mushumo . 
Mashumele a bugu ya tshikolodo a ḓo fhaṱa rekhodo i tevheleaho tshifhinga tshoṱhe zwi tendelaho bugu ya tshikolodo uri i wane phimo ya tshikolodo zwine zwa vha zwa ndeme kha u ṋea tshelede lwa tshifhinga tshilapfu . 
Vhuḓikumedzeli uvhu ho itwa miṅwaha miṋa yo fhelaho , fhedzi khaedu dzi fanaho dzi ya phanḓa nga ngomu dzifemeni . 
Muhasho wa Muvhuso wa Wapo na wa Vundu
Tshivhalo tsha matshudeni vho ṱhaphudzaho saintsi ya mvelo na ya fisikhaḽa tshi ḓo engedzea uya kha 36 000 kha tshikhala tsha miṅwaha miṱanu - ho bveledzwa vha linganaho 6 366 nga 2012 .
2 . Mitengo ya u bveledza hafhu ho bulwaho kha mulayo 7 ( 1 ) ndi i tevhelaho : ( a ) kha fothokhophi inwe na inwe ya siaṱari ḽa saizi ya A4 kana tshipiḓa tsha hone ( b ) kha khophi inwe na inwe yo ganḓiswa ya siaṱari ḽa saizi ya A4 kana tshipiḓa tsho vhewaho kha khomphutha kana tshivhumbeo tsha eḽekithironiki kana tshi no vhalea nga mutshini ( c ) kha khophi ine ya vha kha tshivhumbeo tshine tsha vhalea nga khomphutha ( i ) CD / DVD ( d ) ( i ) kha manwalwa ( transcription ) a zwifanyiso zwo no tou vhonwa , kha siaṱari ḽa saizi ya A4 kana tshipiḓa tsha hone ( ii ) kha khophi ya zwifanyiso zwo no tou vhonwa ( e ) ( i ) kha u nwalwa ha rekhodo i no tou thetsheleswa , kha siaṱari ḽa saizi ya A4 kana tshipiḓa tsha hone ( ii ) kha khophi ya rekhodo ine ya tou thetsheleswa
Muvhuso u ḓo dzhiela nṱha masia ayo ane IT ya vha na vhukoni ha nṱhesa kha u khwinisa tswikelelo ya tshumelo .
8.4 Khabinethe i fhululedza Vho Marlene van Niekerk kha u vha muAfurika Tshipembe wa u thoma u nangiwa kha Tshiphuga tsha Dzitshakatshaka tsha Man Booker .
TSHITEṄWA B TSHA NḒIVHADZO 187 KHA GAZETHE YA MUVHUSO YA ḼA 15 LUHUHI 2002
vho wanwa mulandu wa u sa ḓifara zwavhuḓi , nga nnḓani ha musi vho holefhala lo kalulaho kana vho vhulawa .
Maṅwalwa ane a tea u ḓiswa na mbilo dzoṱhe : Ho sikwa desike ya thuso ya mbilo risepusheni u itela u thusa vharengi nga u ḓadza na u topola maṅwalwa ane a ṱoḓea u itela u ḓisa mbilo yavho . 
Mbuelo dza tsireledzo ya matshilisano dzi elana nga nḓila i songo tewaho na mbadelo dza mushumi . 
15 adireseTSHIPIdA TSHA 2 dzi adiresse dza vhuṱhogwa
Muhasho wa Pfunzo u fanela u sedzulusa nḓila yavho ya kulambedzele u itela mbetshelo ya tshivhalo tsha vhagudisi tsho linganaho kha zwikolo zwine zwa shumisa nyambo dzi linganaho u itela u tevhedzwa tshoṱhe ha pfanelo kha luambo kha zwa pfunzo .
Ḽisala ndi ipfi ḽine ḽa sala vhuimoni ha dzina kana ḽa shuma na dzina fhungoni .
Kha nyimele dzoṱhe , mulanguli o faraho o themendela tshaka dzoṱhe dza maḓuvha a vhuawelo na u hiriwa ha dzigoloi . 
Zwavhukuma , zwi nga ṱanganedzwa uri , musi Vhusimamilayo ho ta tshigwada tsha madzilafho a u thivhela milandu yo khetheaho , ayo madzilafho o itelwa uri a shume nahone o fhelela . 
11.7.2 Mudzulatshidulo wa Phanele u fanela u vhona uri :
Nga nṱhani ha hezwo , ri dzula ro fara kha tshikalo tsha A. 
U khwaṱhisa vhushaka na zwiimiswa zwa akademi , zwiimiswa zwa sekhithara dza muvhuso na dza phuraivethe , na zwiimiswa zwa tshitshavha . 
-- Hu shumiswe dzimanyuwala , zwibugwana zwa u ṋea ndaela na kushumisele kwa zwithu
A zwi konadzei u fhambanyisa vhukati ha mimakete ya tshoṱhe na mimakete zwayo , u tou fana na mbambadzo zwayo matungo a bada kana mimakete i re fhethu ha u paka kana zwiṱaraṱani . 
Vha tshi fhindula , vhapulani vho bveledza mimodele ya vhuendi vha ṱalutshedza zwidodombedzwa zwavho kha bodo dza u pulana na kha tshitshavha nga u angaredza . 
Zwikhala zwa mitaladzi minzhi a zwongo fanela u vha na zwiṅwe zwiga zwa u fhandekanya phara kana mutaladzi magumoni a mitaladzi kana tshikhala tshone tshiṋe . 
khumbelo dza vhunzhi dzi tea u rangwa phanḓa nga u itwa ha zwiṅwe zwa mupo Afrika Tshipembe tshifhingani tsha khala ṅwaha dza u lima dzi fhirahio tharu
VHATSHEATSHEO
Vha ḓo dzinginya uri ndavhelesoitwa dzi lavhelese u shumiswa ha dziṅwe nḓila dza u renga dzine u ṱaṱisana ha vha fhasi . 
Mbadelo dzi ḓo badelwa nga Dzirannda nga nnḓa ha musi ho bulwa nga iṅwe nḓila . 
Ndi mishumoitwa ifhio ya thangelavhupulani i no ṱoḓea ?
Ro no ita iṅwe ṋetshedzo ya nnḓu dza tshigidi tshithihi kha hoyu Masipala . 
Ṱhoḓea ya tshiṱirathedzhi tsha tshizwino tshi re khagala , Mafhungo o fhelelaho na Vhudavhidzani ha Thekinoḽodzhi ( ITC ) zwa masipala ndi vhuṱanzi nga hone huṋe . 
Thannge ḽi tea u vha na huṅwe fhethu ha u ḽi swikelela ho vheiwaho nṱha ha phaiphi ya u ḓadza . 
Khohakhombo dza bindu dzi ngaho tshanduko ya vhupo na thekhinoḽodzhi zwi ṱolwa kha kuitele kwa tshiṱirathedzhi tsha vhupulani tsha Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo . 
Khumbelo ya thendelo ya u vha mudzuli wa tsho
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo sa zwe dza vhekanywa nga fhasi ha ṱhoho ine yari " Fomo dzi teaho u ḓadzwa " .
Tshivhalo tshi re nṱhanyana tsha u beba zwibadela zwa vhukati tshi no fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa tsho vhanga u beba nga muaro . 
Ndambedzo ya tshumisano ya thekhinikhala kana thuso - nḓisedzo ya vhomakone kha mbekanyamushumo dza mveledziso - zwi shumiswa nga maanḓa kha mashango a vhalambedzi a OECD . 
Maitele a u ḓiṅwalisa na akhiredithesheni , hu tshi katelwa na u ṱola kushumele , zwi ḓo fhungudza na u fhima khombo kha nyimele idzo . 
Mugaganyagwama u kovhiwa u ya nga zwithu zwa ndeme zwine zwa tea u itwa u thoma u ya nga tsheo ye ya dzhiiwa ya ṅwaha wonoyo .
Mvelelo dza hone , ndi dza uri kubugwana a ku vhi kwo dzudzanyaho zwavhuḓi . 
Idzi dzi tou vha tsumbanḓila ngauri , nga tshifhinga tshone , maanḓalanga a vhuendedzi a ḓo ṱhaṱhuvha dzikhorido nga zwine dza vha zwone na u ta mbekanyamaitele dza vhuendi ha nnyi na nnyi . 
Phaiphi dza zwitentsi dzo ṱanganelanaho dzo pulaniwa fhethu hu re kha vhupo ha vhudzulo u itela u fusha ḽevele dza tshumelo , dza fhasisa fhedzi dzi tea u wedzwa nga ṱhoḓea dza tshitshavha . 
4.3 U vhea sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele
Fhasi ha sisteme ya ikonomi , tsheo dzi elanaho na hani , mini , na uri ri bveledzela nnyi dzo dzhiwa nga vhathu vha bvaho tshitshavhani . 
Khoudu EB : heyi ndi ya :
Khabinethe i sasaladza u sa laulea na vhuḓipfari vhusi ha Phalamennde ha miṅwe ya Miraḓo ya Phalamennde nga ḓuvha ḽa u Vula ha Phalamennde .
Nḓisedzo ya tshumelo ya maḓi lwa tshifhinga tshilapfu zwi sedza mafhungo a mushumo wo salelaho kha nḓisedzo ya tshumelo nahone zwi dovha zwa sedza mishumo na ndondolo ya zwikimu zwi re hone . 
Tshilengo tsha badani khulwane tshi khou monithiwa . 
Ho vha na u gonya huhulwane ha ṱhoḓea ya thuso ya zwa mulayo , nga maanḓa zwo bveledzwa nga vhuḓifhinduleli zwi tshi ya nga ndayotewa . 
Muvhuso u bvisa hedzi mbalombalo luthihi nga ṅwaha , zwihulwane hu u itela u ṋetshedza lushaka mafhungo a uri hu khou itea mini nga ha u lwa na vhugevhenga kha shango ḽashu , khathihi na u vusuludza mashumele ashu a zwino kha u lwa na vhugevhenga .
Muvhuso u tea , sa tshipiḓa tsha u dzhiela nṱha makumedzwa a samithi iyi , u sedza ṱhoḓea ya u ṱanganyisa mitengo na u sika mitengo u itela dziṅwe dza sekithara dzashu dzi re khomboni vhukuma . 
50 % ya thero kha mbekanyamushumo dzi tea u wela kha khethekanyo ya thero dza saintsi dza mupo .
Nyito dza nḓila yo ḓisendekaho nga maanḓa dzi katela migwalabo , zwiṱereke , misumbedzo , migwalabo ya vhathu vhanzhi kana u shumisa midia lwa vhuṱali u lwa na a hanedzanaho na iwe , nndwa .
Tsho sumbedzwa kha musuku hune tsha vha tshiga tsha u sumba u baḓekana hatsho na ḓuvha khathihi na maanḓa a nnṱhesa .
Thandela ya u lingedza yo sedza kha u fhaṱa tshikhala tsha muvhuso tsha u kona u wana kuhumbulele kana kuvhonele kwa vhadzulapo sa tshipiḓa tsha nḓila ya tsedzuluso .
U ṱhukukanya maipfi malapfu , tsumbo , tshiko-lo-ni ; ma- si-a-ri
U ḓivha na u pfesesa uri zwifanyiso na zwinepe zwi pfukisa mulaedza nga ha zwiwo , vhathu , fhethu , na zwithu na u amba ngazwo .
U dzudzanya , u langula na u tshimbidza phurogiremu ya CBP ha masipala zwi ṱoḓa thimu yo ḓiimiselaho uri i ḓo tikedza Mulanguli wa CBP .
Zwivhumbeo hezwi zwi tea u ḓivhadzwa / funzwa hu na nyaluwo u bva kha gireidi ino u ya kha i tevhelaho .
1.3 . Khabinethe i dovholosa u amba nga ha u ḓivhofha hayo kha Mbekanyamushumo ya Thengiso nga Vhabveledzi vha Fulufulu vho Ḓiimisaho vhane vha ḓo bveledza mukovhe u vhonalaho wa muḓagasi zwine ndi tshipiḓa tsha ndeme tshine tsha tikedza mishumo na nyaluwo ya zwa ikonomi .
Tsha ndeme nga maanḓa , u pfananya mbekanyamaitele , u fana na mbekanyamaitele dzo livhiswaho kha u kunga mbulungo ya masheleni ya mashangoḓavha , na yone i nga ṱhaḓula dzingu kha u vha na vhukoni vhunzhi . 
Vho sia tshikhala tshihulwane kha nndwa ine ya kha ḓi bvela phanḓa ya u ḓisa tshitshavha tshi linganaho hune vhadzulapo vhoṱhe vha ḓiphina nga mbofholowo , pfanelo na zwikhala zwi linganaho .
Kha vha humbele kiḽasi uri i vhee zwithu izwi muhumbuloni musi i tshi dzhia tsheo ya uri ndi nnyi ane vha ṱoḓa a tshi vha murangaphanḓa wa kiḽasi . 
Arali vhabebi vho ṱalana , thendelo ya vhabebi vhoṱhe i a ṱo ḓea , nga nnḓa ha musi ndaela ya khothe yo bula zwiṅwe .
Izwi zwo swikisa kha u dovhololwa ha mushumo munzhi na mushumo wa u lugisa u ṱoḓeaho hoṱhe zwi vhangaho u engedzea ha mbadelo na u lengiswa kha u iswa . 
Ri ḓo vhudzwa nga zwitatisiṱika zwa ndondolo ya mutakalo i si yavhuḓi , u shaeya ha pfunzo , ndavhelelo ya vhutshilo vhupfufhi , ṱhahelelo ya zwiḽiwa na maḓi na u sa vha hone kana u tshinyala ha themamveledziso . 
Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa vhudavhidzani ha oraḽa : Dibeithi ( kha
Vha a ṱoḓa maṅwe mafhungo ?
Arali ra sa davhidzana zwavhuḓi , hezwi zwi vhanga khuḓano , khanedzano na u sa pfesesana .
Mashango ane a kundelwa u bveledza nyito dza vhukoni a ḓo ḓiwana a kha muṱaṱisano wo livhaho na mashango maswa a shumisesaho mitshini sa musi ayo o bulwaho murahu a tshi shumisa mitshini i re hone na ngona dza vhubindudzi . 
U sumbedza u pfesesa kushumisele kwa zwiga zwa u vhala ( zwitopo , zwivhudzisi , zwigagarukela , zwiḓevhe ) musi a tshi vhalela nṱha
m ) Vho David Clephane Niddrie ( Muimeleli u bva kha zwa Vhudavhidzani )
Ri ḓo kona u swikela mvelaphanḓa arali ra tshimbila nḓila iyi ri roṱhe . 
2.2. Khabinethe i tendela u anḓadziwa ha Mbekanyamaitele ya Ndaka ya Ramaṱali ya Lushaka , u itela vhupfiwa nga lushaka lwa tshifhinga tsha maḓuvha a 30 .
Hafhu , u ḓadziwa ha poswo dzi si na vhathu dza mulanguligota zwo sumbedza tshanduko nnzhi siani ḽa u fhedza zwa u sa lingana ha mbeu kha poswo khulwane dza vhulanguli . 
Sa tsumbo , arali muraḓo a wana septicaemia nga murahu ha muaro wa zwa lunako ( une wa vha u sa katelwi kha Tshikimu ) , GEMS i ḓo ṋetshedza ndindakhombo ya ndondolo ya liposuction
Muhumbulo muhulwane wa pulane kana muhagarambo ndi u ṋetshedza tshiṱiriki tshifanyiso tsho fhelelaho tsha tshiimo tsha mupo na u ṋea nḓila ya tshiṱirathedzhi na tshivhumbeo kha u dzhena kha thaidzo na zwikhala zwi kwamaho mafhungo a zwa mupo , ngamaanḓa a elanaho na ndangulo ya zwiko . 
( R250 ya u thoma i so ngo katelwa )
Vhuḓifhinduleli ha u shumisa na ndangulo ya QLTC hu ḓo vha ha Ṱhoho dza Muhasho ( dziHOD ) kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Ngoho , ndi a tenda uri ḽiṅwalo ḽa vhubvo ḽi fara tshileme tshihulwane u fhira maṅwalo a ḓaho nga murahu , uri khamusi ḽo vha ḽo kunakiswa hafha na fhaḽa . 
A ṅwaleni kha bugu yaṋu ya nḓowedzo . mu / ḓi / ni
Ḽifhasi
Ndi ngazwo hu na vhuimeli ho ṱanḓavhuwaho ka khoniferentsi iyi , u ṱanganya vhuimeli u bva kha vharangaphanḓa vhane vha ḓo ṱanganela kha u tshimbidza adzhenda ya vhuṱaṱisani . 
Ni a kona u zwi vhona uri ri a dovha ra fana roṱhe .
Kha zwiṅwe zwileludzi zwa nḓisedzo ya tshumelo , sa tsumbo , a hu na u shuma sa thimu na kathihi . 
U bva afho kha sia ḽa tshiṱiriki , sia ḽa muhasho ḽi vha ḽo swikelelea . 
Huna maga o khwaṱhaho o vhetshelwaho u fhungudza u kwamwa nga nḓila isi yavhuḓi ha ikonomi yashu zwo vhangwa nga kha u tsela fhasi ha ikonomi ya ḽifhasi , na u lugisela nyaluwo yo khwaṱhaho musi ikonomi itshi vha kha tshiimo tshavhuḓi .
Kha vha ridzeve dzina ḽa close corporation , CK7
U sasaladza vhathuni hu ḓo shuma fhedzi malugana na Muvhuso we wa hu ḓivhadza . 
tikedzaho nga U ṅwala notsi ,
Mbuletshedzo ya mushumoitwa
Fhasi ha vhurangaphanḓa ha Minisita Molewa Afrika Tshipembe ḽi khou isa phanḓa u vhea mbekanyo dzine dza tsireledza mupo wa shango na nndwa dzi lwaho na u zwima lu siho mulayoni .
Miraḓo ya Komiti ya Wadi na zwigwada zwine vha zwi imela vha nga sedza theo ya mulayo ine ya tshimbilelana na thaidzo dzavho .
Ro thoma Nḓila Ntswa ya Nyaluwo ine ya ḓo langa mushumo washu kha u swikelela izwi zwipikwa , ri tshi khou shuma ro sedzesa nga maanḓa kha uri u sikwa ha mishumo tshi vhe tshidziki tsha mbekanyamaitele ya ikonomi yashu .
Heyi yo vha tsheo yo khwaṱhaho yo itwaho nga vhadzheneli vha muṱangano . 
Tshiimiswa tshine tsha khou dzudzanya tshi tea u vha dzangano ḽa nḓowetshumo ḽo tendelwaho , khantsela ya vhurumelazwivhambadzwa kana TISA . 
Nyingapfuma ya khadzimiso
Mulayo wa Phalamennde wo itwaho hu tshi tevhelwa maga o ṋewaho kha khethekanyo ya 76 u fanela u -
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa Muṅwalo
_ Kha vha valele mitshini kana maitele nga zwitsireledzaphosho kana u i vhea kha dziṅwe phera
Vhurangeli uvhu ho katelwa kha pulane ya vhupfumbudzi , khathihi na mbekanyamushumo dza vhupfumbudzi dzo ḓiswaho nga vhaṋetshedzi vha tshumelo vho ṋewaho ndaela . 
Vho vha vha sa ṱoḓi u pfuluwa ngauri vha tsini na hune vha shuma hone .
Ndi nḓivhadzo ifhio ya mishumo mihulwane u re ngomu ha bufho we wa vha u muṅwe wayo ? 
Kha vha ṋetshedze khophi dzo sethifaiwaho dza u redzhisiṱariwa lwa phurofeshinala dza vhathu vha re na ndalukanyo dza tshoṱhe na Khoro ya Phurofeshinala ya Mupo wo Fhaṱwaho nga Vhathu yo teaho . 
Hu tshi itelwa u ṅwaliswa na ḽaisentse
Kha vha badele mbadelo yo tiwaho .
Ri dovha ra sedza zwitshavha zwe zwa kona u swikelela u vhulunga nyambo dzavho dza lushaka dze dza vha dzo siwa nnḓa . 
U khwaṱhisedza uri zwigwada zwa madzangalelo zwoṱhe zwo kwamiwa , vha ite databeisi yazwo kha tshitshavha ine ya vha na madzina a vhathu vha re na vhuḓifhinduleli na zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani na fhethu ha madzangalelo avho .
Ipfi na tshitaila zwa vhuṋe
Dzangano ḽa Africa Health ḽi ḓo ṋetshedza ṱano ḽa maḓuvha mararu ḽi tshi khou ṋetshedza mutevhe wo fhambananaho wa ṱhoho dza thero dzi yelanaho na ndondolo ya mutakalo Afurika , na uri i ḓo kunga vhoradzipfunzo vha zwigidi u bva kha madzingu na u mona na ḽifhasi khoroni dzaḽo
Ndi tenda uri roṱhe , mahoro oṱhe a poḽotiki kha ḽino shango , ri nga fhambana zwi tshi da kha uri ndi zwifhio zwine ra khou tama u vhona zwi tshi bveledzwa kana u kuvhanganywa fhethu huthihi . 
Pulane , ye ya topola fhethu ha khombo ya vhufhura , yo lugela u thoma u shumiswa zwino . 
VAT i tshadzhiwa nga tshikalo tshi linganaho tsha 14% kha nḓisedzo ya tshumelo kana thundu nga vha vhambadzi vho ḓiṅwalisaho .
Sa tshipiḓa tsha u ṱuṱuwedza zwa u ṱanganela kha zwa matshilisano , ṋaṅwaha ri ḓo thoma na u isa phanḓa na thandela nnzhi dza vhufa .
Muvhigo wa odithi wa mupo wo sumbedza uri ndangulo ya malaṱwa nga u angaredza , ndangulo ya dziaisothophisi , ndangulo ya malaṱwa a musi hu tshi fhaṱiwa na u shumisa maḓi zwi nga vha kha nyimele i isaho khomboni . 
11 . U bviswa ha tshiteṅwa tsha 19 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho :
Gaidi iyi i na mushumoitwa wa M & E wa u thusa kha u monithara , u ela na u tikedza Nḓila ya 1 u swika kha 3 na Tshishumiswa tsha M & E tsha 1 : Asesemennde ya mushumoitwa wa komiti , u bvela phanḓa na kushumiselwe kwa masheleni a u sokou ṋetshedza .
Vha nga fara mutevhe wa thundu dzine dza fanela u tevhedza maga a ndaulo ya u dzi ṱunḓa ye vha rumelwa nga vha ITAC na zwidodombedzwa zwavho .
Zwenezwo , u shumisana sa thimu ri tshi itela SAPS na lushaka lwashu . 
f ) Vho Zola Malvern Percival Majavu ( Sa Muraḓo a sa Shumiho hone )
Nga u tou nweledza , zwiṱalusi zwihulwane zwa nḓila ya muvhuso ndi u ṱuṱuwedza nyaluwo nnzhi i si na tshiṱalula . 
U ḓisikela tshithu na u ṱalutshedza ( zwi tea u katelwa kha themo yoṱhe )
Davhi iḽi ḽi renga zwifhaṱo ( u renga na u hirisa ) zwine zwa khou ṱoḓelwa uri zwi ḓo shumiswa nga mihasho mushumisi hune nga murahu ha ḓo fhedza nga u fhiriswa ( u rengiswa kana u hirisiwa ) zwifhaṱo zwenezwo zwine zwa khou wanala zwo no vha zwinzhisa u fhirisa ṱhoḓea ya phothifoḽio ya ndaka dza vunḓu . 
Zwi thithisa u bveledza na u fhura vhathu tshifhinga tshavho tshe vha vha vho tshi vhetshela zwiṅwe .
4.3 U ita uri vhuḓifhinduleli vhu vhe ngoho
Sa mulayo , mpimo wa nnyi na nnyi u kwama vhatheli vha ha masipala nga nḓila dzi sa fani . 
U sedza kha mbilaelo na NḒILA DZA U LULAMISA .
luambo lwa hayani ( kha hu sedzwe na luambo lwa u engedza ) - luambo lune vhagudi vha lu guda nga u lu shumisa hayani kana kha tshitshavha .
Itani thiki kha mishumo yo teaho vhana .
Ndi zwa ndeme u ḓitsireledza na vhashumi vhavho .
CBP ndi tshishumiswa tsho teaho u ṋetshedza mvelelo kha zwo lavhelelwaho kha Mulayo wa Sisiṱeme dza masipala , wa 2000 .
U engedza kha mbetshelwa dzo itwaho kha Ndayotewa , Afurika Tshipembe ḽo ḓikumedzela kha ndinganyiso ya mbeu nga u tendela maguvhangano a dzitshakhatshakha u fana na Convention on the Elimination of Discrimination Against Women ( CEDAW ) na Platform of Action , ya ya vhumbwa nga Beijing Conference on Women .
U shuma na / nga maipfi : madzina mbumbano , madzina tserekano , maiti , masala , masala a vhuṋe
Tshishumiswa itshi tshi shumiswa kha maga a kushumele , tsedzuluso , u vhea iṱo na u sedzulusa maga .
KHETHEKANYO YA 1 : U ḒIVHADZA TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
Kha vha ḓivhe hedzwi : U ḽaisentswa ha vhupo ho ridzeviwaho hu ḓo itwa fhedzi nga murahu ha musi Minista o phaḓaladza thambo ya u ita khumbelo .
ae - Maemu , ai ( u kalala ) - aini , ao - maombe , au - musalauno ,
U ṄWALA NA U ṄEKEDZA
Zwenezwo , nga maṱo a vhuḓihudzi na bono , ri tshi khou ita roṱhe , ri nga kuvhatedza khalaṅwaha ya fulufhelo ire phanḓa . 
Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshatsha yo Engedzwaho na Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha dzi khou isa phanḓa na u vha dzibveledzaho kha vhashai na vhaswa .
U vhulunga nga nḓila yo tsireledzeaho maṅwalo a mufu , vhuṱanzi , mafhungo , zwiṱanwa na ndaka zwi bvaho fhethu he tshiwo tsha itea hone . 
Ṅwalani milayo miṱanu ya u ḓitsireledza .
5.3 Muhasho wa zwa maḓi na mabunga , wo ṱumana na khantsele ya dziminisṱa dza Afurika nga zwa maḓi ( AMCOW ) , khomishini ya ṱhoḓisiso ya zwa maḓi ya Afurika Tshipembe , SADC na vhafumakadzi kha vhushumisani na ha zwa maḓi , u ḓo fara
Ho bveledzwa phurofaiḽi ya khombo ya ḽevele ya nṱha sa luvhanḓe na mutheo une wa ḓo shumiswa nga Muhasho kha u topola , u langula na u langa khombo dza bindu ḽa muhasho . 
Ndi maḓi mangafhani , ane a nga shumiswa hafhu , a khou lozwea nga u eletshela lwanzheni nga kha phaiphi dza malaṱwa ? 
Komiti dza wadi dzi nga vha na mushumo muhulwane une dza nga ita kha ḽiga iḽi , vhunga dzi tshi nga vha dzi tshi vho ṱalukanya nzulele ya vhathu vhane vha lavhelelwa u vhuelwa nga thandela iyi khathihi na uri zwililo zwavho ndi zwifhio .
Magatsireledzo o angaredzaho a vhidzwa izwi ngauri a shumiswa kha muthu muṅwe na muṅwe na zwiluḓi zwiṅwe na zwiṅwe zwa muvhilini . 
Khaedu dzo ṱoḓa u humiselwa murahu ha nyimele iyi i songo ḓoweleaho nga u shandukisa vhushaka vhu i khwaṱhisaho . 
Mashango a fanaho na Australia na Korea , hune mitengo na miholo zwo dzudzanywa nga u ṱavhanyedzesa kha ṱhoḓea yo leḓaho na u aluwa ha u shaya mushumo , o kona u sumbedza u swikelelea , zwo sumbedzwaho kha phimo dza thengiselano na ḽevheḽe dza nṱha dza u bindudza . 
Tshivhalo tsha vha sa shumi tshi kwama lu si lwavhuḓi mimasipala sa izwi vhuimo ha u swikelela zwithu vhu re fhasi vhu tshi livhisa kha tshivhalo tsha mbadelo dza tshumelo dzi re fhasi . 
U thomiwa , mathemo a kushumele , mvumbo na mishumo ya komiti ya wadi
U gidima na u tamba khadi / labi ḽilapfu / riboni hu tshi shumiswa tshanḓa tshi songo ḓoweleaho u shumiswa
Nga 2010 Muhasho u khou humbula u fhedzisa kana u khunyeledza ngudo ine ya khou itwa khathihi na manwe mashango khathihi na u khunyeledza thendelano dza tshiofisi dza u sima zwiimiswa zwa ndangulo ya madi zwa dzitshakatshaka zwine zwa do langula madi .
Zwihulusa , mvelelo dzi sumbedzisa uri nḓowetshumo dzire kha nḓowetshumo ya nṱha ndi dzone dzi no khou shuma zwavhuḓi , uya nga mbalo yo khwaṱhaho ya vhashumi na nyaluwo . 
Kanzhi vhathu avha ndi vhathu vha sa koni u ḓilwela , vhanna , vhafumakadzi na vhana vho kombetshedzwaho u vha mashangoni a havho , vha ita izwo nga mafulufulu nahone vho ḓiimisela .
Vhulayi vhu itwa nga u ṱhonifha pfanelo idzi fhedzi na u omelela kha vhuḓifhinduleli vhune ha tshimbila na pfanelo idzi . 
Zwiito zwa vhuaḓa zwi khou humbulelwa na uri hu na khumbulelo dza uri tshiimiswa tsha muvhuso tsho badelesa nga maanḓa . 
55 . Serisani tshipiḓa tsha wuḽu vhukati ha zwitendeledzi izwi zwivhili ni vhofhe zwi khwaṱhe .
Ri fhambanya , vhukati ha zwiṅwe , vhukati ha masia a tevhelaho kha dziikonomi : 
Thambudzo ya vhudzekani : Zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa vhanga u tambudzwa ha vhalala hu tshi khou itelwa vhudzekani kana u vha ṱana lwa vhudzekani vha sa zwi ḓivhi , kana u zwi pfesesa kana nga nnḓa ha thendelo yavho .
b ) ndaulo ya zwa masheleni
Ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu yo ṋekedzwaho nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani kana Muhulwanee Khulwane arali hu vhuimeli ha bindu ḽi si ḽa mbuyelo .
zwimela na zwishumiswa
Ri na fulufhelo ḽauri vha ḓo zwi vhona uri iyi Bugu ya Mishumo i thusa vhagudi kha u alusa vhukoni uhu he ha bulwa .
Kha mulandu wa S v Mashimbye,81muhwelelwa o ita vhukhakhi u ya nga khethekanyo ya 1(a) ya Mulayo a fhasi ha ṱhuṱhuwedzo ya u kambiwa tshoṱhe .
Zwi tshi langwa nga nzulele ya tshifhinga tshigede , mutheli wa ha masipala a nga shumisa tshumelo idzi dzo ṱanganelaho kanzhi kana kaṱuku . 
Lushaka
Zwa zwino muvhuso u badela zwiiswa zwa mutakalo zwine zwa thusa miṱa ya vhashai , ngeno miṱa ya vhapfumi i tshi shumisa madokotela a phuraivete na zwibadela hune vha shumisa zwikimu zwa dzilafho .
Kha ḽiṅwe sia , u sedzwa ha ndinganyiso hu dzinginya uri vhadzulapo vhoṱhe vha na pfanelo ya u wana vhudzulo ho linganaho nahone vha nga ṱoḓa thuso kha muvhuso ya uri vha wane vhukhudo hu no fusha , hu sa sedzwi hune vha dzula hone kha riphabuḽiki . 
Ndaulo ntswa u tenda uri vhuḓifhinduleli ha Khorondangi ya muvhuso wa masipala na vundu , khathihi na vhuḓifhinduleli ha Dzikhantseḽara kha vhadzuli zwitshavhani , ndi ha vhuṱhogwa vhukuma . 
Bugutshumiswa
Ṱhoḓea ya thengiselano ya nnḓa i , vhukatini ha zwiṅwe zwithu , zwine zwa tiwa nga vhaendelamashango kana vhaimeleli vha shumisaho tshelede kha mashango a nnḓa . 
Zwikalo zwa u vhambedza zwa kale na kale zwa u pima mbadelo dza vhashumi sa phesenthe ya mugaganyagwama wa u shuma ngawo . 
Kha zwa dzinnḓu , yunithi dza dzinnḓu dza 3 miḽioni na saithi dzo shumiwaho dzi fhiraho 855 000 dzo ṋetshedzwa ubva 1994 .
Tshi tshi vhambedzwa na modele wa IRA , tshiṱirakhitsha tsha mbulungo ya masheleni tsho vhewaho fhethu huthihi tsha dziakhaunthu dza muthu tshi na zwivhuya na zwikonḓisi : 
( 4 ) Phuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khethoni dza Mudzulatshidulo kana a nga ruma muhaṱuli muṅwe uri a ite ngauralo .
Thandela hedzi dza 40 dzi katela zwa zwibveledzwa u bva kha zwibveledzwa na agri-parks , fulufulu na themamveledziso , thandela dza zwibveledzwa na dza tshumelo .
Mulaedza wa Lushaka nga Mudhomphei Vho-JG Zuma , Muphuresindennde wa Riphabuliki ya Afurika Tshipembe , dzulo ya Phalamennde , Cape Town
U thetshelesa zwi no khou ṋekedzwa , kushumisele kwa luambo , thempho
15 . U khwiniswa ha tshiteṅwa tsha 25-
NGO Dzangano ḽi si ḽa Muvhuso
Maambelwa/ mafhungo oa u vhigela
Tsinyuwo ndi vhuḓipfi ha muthu vhune ha bvelela kanzhi musi muthu a tshi pfa a khou tshuwiswa kana u ṱhaselwa .
U kona u ḓivha pfalandoṱhe ṱhanu ( a,e.i,o,u ) .
Mbuno nnzhi dzo ambiwa nga hadzo nga ḓuvha ḽeneḽo dzo salela u rerwa nga hadzo . 
U dzhenelela uhu u bva kha vhadzulapo hu khwaṱhisedza u pulana ha masipala na phurosese ya u dzhia tsheo zwi ḓo sumbedza na ṱhoḓea na zwo sedzwaho na u swikisa kha tshaka dza tsheo dzine dza ḓo ḓisa muvhuso wapo u re khagala , u sa dzhii sia nahone wa demokirasi .
U sala murahu ndi musi khamera i tshi sudzuluwa na vhatambi kana nyito , i tshi khou lumbama kha thero i ne ya khou sumbedzwa . 
Kha vha ye kha zhendedzi ḽa u adoptha kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine vha funa u ita khumbelo .
Pulane ya Mishumo ya Khephithala yo ḓivhadzwa nga zwi tevhelaho : 
Vha kope na u nambatedza u bva kha maṅwe maṅwalo kana vhadzudzanyi vha zwiṅwalwa kha zwibuḽoko zwa zwiṅwalwa kha fomo . 
Shumisani maipfi aya uri a ni thuse . o namela o lavhelesa ro wela
Ngaganyo ya nyimele na ḓivhazwakale ya thundu ya muhasho a i fushi zwavhuḓi , zwine zwa kwama lu si lwavhuḓi phesenthe dza vhukuma dza ndambedzo ya masheleni a u londola themamveledziso . 
Vhatholi a vha
Sa ḽiga ḽa u shumisa Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka ya Mutheo , vha khou khwaṱhisedza kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka uri a vha nga shumisi Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka vha tshi itela zwiṅwe zwithu zwi siho mulayoni kana u iledzwa nga haya maga , milayo na nḓivhadzo . 
Vhorabulasi vhe ra amba navho vho bula uri u guda nga tshaka dza miroho " ntswa " , u fana na muroho wa maṱari matswuku , na u guda u bika miroho miswa na yo fhambanaho . 
Tshipikwa tsha komiti ya wadi ndi u khwaṱhisedza demokirasi ya u dzhenela kha muvhuso wapo
2 / 9 , 2 / 10 Tsheo nga ha zwifhambanyi na u wana thandela
U shumisa zwiḓevhe kha mafhungo a maambiwathwii
Khontsephuti ya vhuḓifhinduleli i tevhela nga nḓila ya tsinisa ya pfulufhedziso ya vhunzani nga uri i dzumbulula arali vhunzani ha pfunzo ho no vha hone . 
Tshauthoma ndi muano une wa vha hafu ya tshitengeledzi nahone nga muvhala mudala .
U buletshedza vhuḓipfi nga ha tshibveledzwa hu tshi ṋewa na zwiitisi
U ḓivha na u amba nga ha ndivho , zwiṱaluli zwa zwithu zwavhuḓi na nyolo dza zwibveledzwa zwa u tou vhonwa zwo sikelwaho ndivho yavhuḓi , tsumbo , zwinepe , fiḽimu , zwipiḓa zwa nyolo
MDB yo shuma mushumo wayo u ya nga milayo ya mushumo wayo nahone yo shumisa maanḓa ayo o teaho u dzhia tsheo dza u fhedzisela .
U ṋea na u tevhedza ndaela / masia
Vhathu vha Afrika , Vhafumakadzi na Vhathu vho Holefhalaho vha kha ḓivha vha songo imelelwa kha masia oṱhe a Ndingano ya Vhutholi .
Muvhuso u nga kona fhedzi u i thoma na u i tshimbidza , hu si u i langula . 
Ndi fanela u ita khumbelo ya thendelo ?
Zwa vhuṱhogwa nga maanḓa ndi u khwaṱhisedza mufhe wo kunaho , maḓi a u nwa , u laṱiwa ha malaṱwa a vhathu na are khombo , u wana mufhe , vhudzulo na thivhelo ya u ḓala ho fhiraho mpimo . 
Ri khou hana , ngamaannḓa , phetho iyi . 
Dikishin ari yanga
2.11. Muvhuso wo thoma nga National Imbizo Focus Week ya vhu6 kha vhulanguli vhuno u bva nga ḽa 17 u swika 23 Lambamai 2017 .
Tshenzhelo ḽifhasini ḽoṱhe ndi ya uri , uri zwitshavha zwi vhe na mvelaphanḓa , tshiteṅwa tsha ndeme tshi vha tshi tshi khou vha ṋea vhuḓifhinduleli malugana na tshelede dza mveledziso yapo .
Thekhinoḽodzhi ya Mishonga
Komiti ya zwa Vhuvhusi na Khombo I khwaṱhisedza uri hu shumiswa vhuvhusi havhuḓi ha bindu kha zwithu zwa Tshikimu nga u khwaṱhisedza uri Tshikimu tshi tevhedza milayo yoṱhe ine ya kwama zwa kushumele .
1.19 Kha u fhelisa u salela murahu ha themamveledziso dza zwikolo zwa mahayani : gavhelo ḽithihi ḽa zwikolo ḽo fhedzwa , ḽe ḽa vha ḽo lambedzwa nga Vhurangeli ha u Ṱavhanyisa Nḓisedzo ya Themamveledziso ya Zwikolo , zwikolo zwa 389 zwo wana maḓi , zwikolo zwa 57 zwo wana muḓagasi ngeno zwikolo zwa 157 zwo ṋetshedzwa vhuthathatshili ha vhuḓi .
2.2 Tshifhinga tsho avhelwaho Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma
Hu tevhedzwa tshivhumbeo
c ) Vho Lulama Andisa Potwana ( muraḓo wa tshoṱhe ) ;
Dizaini ya fhethu ha tshiimiswa tshoṱhe tshiṅwe na tshiṅwe hu ḓo leludzwa nga ndingo ya ṱhoḓea ya dizaini ine ya vha thungo nga saizi ine ya i kwamaho ṱhoḓea ya tshiimiswa tshoṱhe ya kiḽasi ya fhasi na kiḽasi ya nṱha , na nga ṱhanganyelo yadzo . 
U wana mafhungo nga vhuḓalo Ri vha humbela uri vha kwame Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa kha ḓiresi i re nga murahu ha heyi bugwana arali vha tshi ṱoḓa :
12 . Mbuelo dza maitele a mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma kha vhulamukanyi ndi dzifhio ?
Muthu ane a vha muṋetshedzi wa tshiko tsha zwi tshilaho tshapo kana nḓivho ya sialala u fanela u vha o hweswa maanḓa a u vha muimeli wa tshitshavha ane a vha na thendelo ine ya bva kha tshitshavha , nahone zwi fanela u kona u khwaṱhisedzea .
U bva 1994 , muvhuso muswa wo ḓikumedzela u khwaṱhisedza demokirasi zwine Ndayotewa ya zwi tsireledza .
Ngoho ya u shayea ha zwishumiswa i ṱoḓa zwauri fhethu ha nnyi na nnyi na zwifhaṱo zwi shumiselwe ndivho i fhiraho nthihi . 
U kuvhanganya masheleni a ḽaisentse a no khou kolodwa na u dzudzanya rekhodo dza moḓoro zwi ḓo sedzeswa . 
Kha sia ḽa Mozambique , ho vha hu na tshenzhelo hafhu dza maṅwe mazhendedzi dzine dza vha dzo khwaṱhisedzwaho u fhira dza maṅwe kha sia ḽi re afho nṱha . 
Tshumiswaṱhanganelwa ya vhuendelamashango
Vho Rebelo Chikoti ,
Vhuongelo ha dzingu ha mahayani ngei George , Worcester na Paarl zwo ṱanganedzwa kha mbekanyamushumo ya u Vusuludzwa ha Vhuongelo . 
Tsheo ya u nanga buḽoko na nzudzanyo yayo ya nga ngomu zwi sumbedza ndingedzo dza u shumisa lwo fhelelaho vhukoni u ya nga musudzuluwo wa vhaenda nga ṋayo na wa zwiendedzi . 
Khumbelo ya ḽaisentsi ya mugudi
Ngudo ya Nyonyoloso
Vhathu vhanzhi vho vhamba maano a zwa uri vha ḓo pembelela hani Ḓuvha ḽa Khushumusi , nga maanḓa arali vha Vhakhiresite . 
Kha mitshini ho sedzwa mifholi ya u engedza makhuroweivi , kharenthi ya ṱhodzi ya bimu ndi kharenthi ya tshikati kha tshifhinga tsha phakhethe ya bimu yo kuvhanganywaho . 
U bvisa thumbu zwo no tou vha nḓila ya u shavha u itela u tinya masiandaitwa a u vhifha muvhilini . 
Nangani phukha nthihi ya ḓaka ni i gude
Vhushumisani hashu na mabindu , mahulwane na maṱuku , ho vula zwikhala zwinzhi mamagani , u rumela zwivhambadzwa nnḓa , vhubveledzi ha thekhinoḽodzhi na u renga kha sekhithara ya tshitshavha vhukati ha zwiṅwe . 
Mulayo wa vhuimeleli ho ṱanḓavhuwaho hu tea u vha ho teaho nahone vhu tea u vha ho linganelaho hu tshi vhambedzwa na komiti yo linganelaho nahone ya vhuhulwane ho linganelaho .
Miṅwe ya heyi milayo i khou shumiswa ṋamusi . 
Kha vha wane zwinzhi ngaha u
Redzhisiṱara ya ndaka i khwiniswa tshifhinga tshoṱhe hu na zwithu zwi no khou engedzwa na u bviswa . 
U pandelwa ha mushumi ngauri o shumisa pfanelo yawe , a zwo ngo fanela na kathihi . 
Vha dalele www.gems.gov.za u itela maṅwe mafhungo .
U thomiwa ha tshumelo dza tshitshavha ho lengiswa ngauri mutengo wa fhasisa wo ṋetshedzwa wo vha u nṱhesa u fhirisa nyavhelo ya mugaganyagwama . 
U dzudzanya miṱangano na vhatholi u rera nga ha thaidzo na makumedzwa a vhukhakhi na miholo ine miraḓo ya khou lavhelela zwi tshi elana na ya kale . 
Vhunzhi ha vhathu zwavhuḓi-vhuḓi a vha na ṱhanziela dza mabebo kana dza mbingano . 
Lavhelesani zwiḽiwa izwi zwa tshilimo na vhuria .
U omelela kha khaseledzo
Zwiendedzi zwo swikisaho vhutshilo hazwo kha u gidima lune zwa sa tsha lugisea ho shumiswa masheleni zwo rengiswa . 
Guḽukhousu malofhani ndi mini ?
Musi hu na u shumisana na maanḓalanga a zwa vhuendedzi u itela u wana vhuṱanzi ha khumbulo dza tshifhinga tshi ḓaho malugana na themamveledziso dza bada na zwidimela , khathihi na zwa tshumelo dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi , mupulani u tea u londa uri a sedzese uri , kha maṅwe masia , vhudzulo ha vhathu hu tea u ṱuṱuwedza na u shandula zwishumiswa zwa vhuendedzi zwe zwa pulaniwa . 
goloi dzo khetheaho u fana na khireini , maṱereṱere , na maṱereṱere a u kaṋa .
khumbelo ya ndaela ya muthelo .
Kana vha ṱutshela zwiḽiwa zwavho kha buthu ya moḓoro wavho lwa awara dzi si gathi . 
Sa muvhuso wa Ḓoroboni ya Kapa , ri na vhuleme ha uri hu na zwikhala zwa vhudzulo zwi ngana zwine ranga zwi ṋetshedza nga ṅwaha . 
Zwibveledwa
Yunithi ya Ndaulo ya Sisiṱeme yo sainela betshe iṅwe na iṅwe ya bambiri ḽa u rekhoda maraga ḽo ṱanganedzwa , na khophi dza rekhodo . 
Khabinethe i dovha ya ṱanganedza mushumo muhulwane wo itwaho nga sekithara ya nyanḓadzamafhungo kha u vhona uri mafhungo a vhuṱambo uvhu ha ndeme aya kha pulatifomo dzo fhambanaho uri a pfale kha maAfrika Tshipembe .
U ya phanḓa , yuniti dza nḓisedzo dzo no thomiwa kha mihasho yo rangaho phanḓa dzine dza ḓo tshimbidza u thomiwa ha pulane dza nḓisedzo dzo dodombedzwaho . 
Vhophirintsipaḽa vha vhoiwe vho thoma u shuma lini ?
Zwiṅwe hafhu , vhubindudzi thwii vhu tevhekanaho kha mveledziso ya dzingu vhu kati : 
U ya nga izwi , pulane i nga topola nḓila dza u bvisa zwithithisi zwine zwa tou vha khagala kha zwigwada zwa vhathu vhe vha vha vho thudzelwa kule kale . 
I dovha ya isa masheleni a swikaho 20 biḽioni rannda thwii kha mbuelo dza muthelo .
U itela u ola tshifanyiso , u tou ombedzela fhedzi khonadzeo ya u dzhia sia iyi kha vhone ndo ṱoḓa u fanyisedza . 
3.4 Mbadelondivhani dza u dzhena kha CBP
Mulangavunḓḓu kana Mufarela Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu , na muraḓḓo muṅwe na muṅwe wa khorotshitumbe ya vunḓḓu , phanḓḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , kana Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , u fanela u ana / khwaṱhisa sa zwi tevhelaho :
Mufarisa Muphuresidennde , Vhuṅwaleli na vhomakone vha na zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa u tshimbidza mbuedzedzo ya polotiki na vhudziki ha vhutsireledzi kha Muvhuso wa Lesotho , kha tshifhinga tshipfufhi na tshilapfu .
Ri thoma u ṱalukanya mveledzo na maitele ane a ḓo kwama lwa ndeme nahone lwa tshihaḓu dzikhamphani , hu si fhano fhedzi , fhedzi u mona na ḽifhasi . 
U tikedza Tsireledzo ya Tshitshavha hu sina u engedza muthelo kha miholo , pulane ya akhaunthu ya muthu muṅwe na muṅwe i ṱoḓa miholo miswa ubva kha masheleni o ḓoweleaho , nga zwiitisi zwivhili . 
Kha vha ṱalutshedze uri Komiti ya Wadi yo vhumbwa hani na uri mushumo wayo ndi mini .
Zwanḓa zwa Thabo zwi dzula zwi na tshika . "
Nga mabini maṅwe manzhi , vhunzhi ha maitele a u ita manyoro a nga itelwa nnḓa mabinini . 
Mulayo wa Nzudzanyo na Ndangulo ya Kushumele kwa Masipala wa 2001 , wo ṱumana na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 .
Hu na ṱhoḓea ya u dzudza tshifanyiso tshihulwane muhumbuloni . 
Mulayotibe zwenezwo u sedza kha u katela zwithu zwoṱhe zwi re afho nṱha , tshanduko dza thekiniki na u thuthwa ha dziṅwe ṋetshedzo . 
Mugudisi u tea u kona u thoma zwithu , u vha mukonanyi nṱhani ha u vha murangaphanḓa .
Roṱhe ri fhethu hu kungaho ha vhubindudzi , mbambadzo na vhuendelamashango , nahone ri ṋetshedza khonadzeo khulwane ya mveledziso ya makwevho . 
Naho zwa u thivhela malaṱwa , mbuyedzedzamalaṱwa na ndaulo ya malaṱwatshiomate a masipala a nga lwedzanela zwiko zwi si gathi , idzi nyimele dzi nga fhungudzwa naho zwo ralo nga vhupulani ha malaṱwatshiomate ho ṱanganelanaho na mbekanyamushumo ya mugaganyagwama . 
-U sika dathabeisi ya vhana vhane vha vha na thaidzo ya vhuḓifari
Samithi ye ya farwa fhasi ha thero : " Ho Livhiwa kha Ikonomi ya Ḽifhasi ya Inovesheni , i khou Vusuludzwaho , yo Ṱumanaho ya dovha ya Katela " , yo ambesa nga hezwi zwa vhuṱhogwa : i ) U Vula Nḓila Ntswa ya Nyaluwo , ii ) Zwa Ikonomi ya Ḽifhasi i Shumaho Zwavhuḓi nga Vhukoni na Mavhusele a Masheleni , iii ) Mbambadzo na Vhubindudzi ho Khwaṱhaho ha Dzitshaka , iv ) Mveledziso yo Farekanaho i Katelaho , na v ) maṅwe mafhungo ane a kwama Ḽifhasi sa Khundelo ya u Langa Tshitzhili ( AMR ) .
U shumisa ṱhaluso ya oraḽa u topola vhathu vha re kha tshiṱori
U ya kana u humela fhethu henefha kha Riphabuḽiki hune ya khou lugiswa kana he ha lugiswa tshiendisi tshenetshi ;
ṰHUMETSHEDZO YA C
Kha vha tendele komiti i ḓiḓivhadze na u kovhana zwine vha ṱoḓa u swikelela sa miraḓo ya komiti ya wadi
Vhunzhi ha u kavhiwa nga HIV hu itela nga tshifhinga tsha vhudzekani . 
Vhakhantseḽara vha wadi a vha na vhuḓifhinduleli ha mulayo kha komiti dza wadi dzavho - vha na vhuḓifhinduleli kha khoro , ḽihoro ḽavho na tshitshavha .
Dzoṱhe ndangulo dza mashumele a muthu dza vhalangi vhane vha vhiga nga fhasi ha muofisiri wa muvhalelano , khathihi na sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele kwa masipala dzi a itwa ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Muvhuso u tea u vha na vhulondo kha vhathu vhawo . 
Tshumelo ya iḽi dzangano i ṋewa muthu muṅwe na muṅwe ane a vha hone Afrika Tshipembe kana mashangoni a nnḓa .
Kha hu sedzeswe mishumo ya ndeme .
Kha vha wane muthu mushumoni wavho ane a ḓo gudisa vhagudi na u vha thusa u tandulula thaidzo .
O dovha a shumisa zwa sisiṱeme ya khemisi ya wadi , ine ya ṱuṱuwedza vhukwamani vhukati ha vhorakhemisi vha re mushumoni na vhashumi vha zwa dzilafho , a " sisiṱeme ya u valela " u itela uri mushonga u kone u dzudzanywa na u ḓiswa wo tsireledzea wadini . 
Uhu ndi u khwiṋiswa ha vhuvhili ha Mulayo wa Ndindakhombo ya Vhushayamushumo , wa vhu . 63 wa 2001 .
5.5 . Fulo ḽa Maḓuvha a 16 a u Lwa na Khakhathi ndi fulo ḽa Mbumbano ya Dzitshaka ( UN ) , ḽine ḽi vha hone ṅwaha muṅwe na muṅwe u bva nga ḽa 25 Lara ( Ḓuvha ḽa Dzitshaka Ḽa u Fhelisa Khakhathi dzi itelwaho Vhafumakadzi ) u swika nga ḽa 10 Nyendavhusiku ( Ḓuvha ḽa Dzitshaka ḽa Pfanelo dza Vhathu ) .
Ndededzo dzi ṋetshedzwa kha tshivhumbeo tsha thabula nahone , hune zwo tea , i ṱaluswa nga nyolo . 
Izwi zwi konḓelelwa nga muya wa tshiswole na ṱhoḓea dzo wanalaho u bva kha nyambedzano vhukati ha vhorakhoṱhiraka vha no khou thoma u aluwa . 
Mutevhe wa u sedzulusa tshomedzo dza u ṅwala maambiwa
I tea u fhindula ṱhoḓea na u ṱuṱuwedza vhukoni ha miraḓo yayo sa nungo , matshilisano , muhumbulo , vhuṱali na zwa tshi muya . 
Matheriala wa u pheiva u tea u ṋetshedza fhasi ho tsireledzeaho musi hu tshi tshimbilwa . 
Thempḽeithi dza u vhea iṱo mugaganyagwama dzo fhambanaho dzi nga shumiswa na uri dzi fhambana u bva kha sipredeshithi tshi sa konḓi u ya kha sofuthiwee ya u ita mugaganyagwama wa thandela ya maimo a nṱha . 
Na zwauri zwo vha zwi tshi ḓo tshimbilisa hani u shela mulenzhe kha iṅwe nyimele , tshifhinga tshavhuḓi tsha u fhandekana ha ikonomi ? 
Vhaimeleli vha zwiimiswa zwashu vho vhudziswaho vho amba uri u fariwa ha malaṱwa zwo itwa nga vhathusizwavho kana vhashumi vha nḓuni , vhe vha tou gudiswa nga muhulwane wavho . 
Ndi pfesesa uri ndi khou ita hezwi ndi tshi khou pfala . 
Maelana na zwiteṅwa zwiswa , zwine zwa nga vha hone , ndi tama uri zwi livhaniwe nazwo nga kha mbudziso dzo tou ṅwalwaho dzine nda nga fhindula nga u tou ṅwala hanefha vhukati . 
vha ita mishumo yoṱhe kha mashumele oṱhe a tshipholisa tshiṱitshini , vhuponi havho kana vunḓuni , fhedzi a sa shumiho mishumo yo khetheaho .
U bvisa ogeni u guma kha RSA MBUELO DZA NNḒA HA SIBADELA
" Tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala tshi na vhuimo ha ndeme vhukuma kha vhutshilo ha Afurika , u ya nga ? ivhazwakale , kha muvhili wa polotiki ya Afurika Tshipembe .
Tshiṅwe tsha zwipikwa zwa ndeme tsha muvhuso ndi u ṋetshedza tshumelo dzo tsireledzeaho nahone dzo eḓanaho dza vhuthathazwitshili kha zwitshavha zwoṱhe . 
Tshilimo nda
( b ) musi ho no fhela miṅwaha miraru tshe Buthano ḽa khethiwa .
Mbekanyamushuo iyi ṱhukhu i ṋetshedza thikhedzo ya ndaulo na zwa phurofeshinala kha Khomishini ya nga ha Mbuedzedzo na Pfanelo dza Mavu u itela matshimbidzelwe na ṱhoḓisiso ya mbilo dza mbuedzedzo . 
Nḓivhadzamulayotibe kha Tshandukiso ya Nḓisedzo ya ṱshumelo ya muvhuso , 1997 i ṋetshedza muhangawakushumele na mbekanyamaitele ya tshandukiso ya nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso , khathihi na tshiṱirathedzhi tsha u shuma zwi khagala .
15 . SWOT yo ṱanganyelaho hu tshi sedzwa mvelelo
Ri ḓo zwi ḓivha hani uri ro swika ?
U itela u vhona vhukonḓi , zwi a ṱoḓea uri hu ṱolwe mulayosiṅwa wa tshifhinga tsha vhukoḽoni uri naa wo ṱalutshedza hani vhuloi na uri kuṱalutshedzele ukwo masiandoitwa a hone ndi afhio .
Ro lingedza u ṱuṱuwedza zwiṱereke zwi re mulayoni , fhedzi zwo thudzelwa thungo . 
U mona na ḽifhasi , u shaea ha ndinganyelo zwi khou ṱuṱula u sa fushea . 
_ Zwitsireledzi zwoṱhe zwo kweiwa na u shuma lwo fanelaho
( 2 ) Vhusimamilayo ha lushaka vhu shumaho nga nḓḓila i fanaho malugana na shango ḽoṱhe i ḓḓo langa nṱha ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓḓu arali zwidodombedzwa zwifhio na zwifhio zwi tevhelaho zwi tshi ḓḓo tevhelwa :
Khabinete i dzhiela nṱha u ḓiita tshiṱhavhelo ha kiḽasi ya 1976 malugana na u shandukisa ḓivhazwakale ya shango na u lugisela Afurika Tshipembe kha u vha hone ha demokirasi .
Muhumbeli a re na mbilaelo kha tsheo ya DIO ya u hanelwa ha khumbelo yawe ya tswikelelo kha mafhungo a nga ita khumbelo ya khaṱhululo ya nga ngomu kha Minisiṱa wa Muhasho wa zwa Madzulo a Vhathu kha tsheo yeneyo .
Mabulamihumbulo o dzudzanywa na maṅwalwa a sedzuluswa u ya nga ha themendelo . 
Nṱha ha izwo , zwi anzela u kundelwa u swikela zwipikwa na u swika kha vhathetshelesi . 
Asesimennde i nga ḓi itwa sa mushumo wa tshigwada kana muthu nga eṱhe zwi tshi bva kha asainimente na tshigwada .
Zwenezwo , musi pfunzo i tshi vha thusa u ṱhonifha muṱa wavho , mvelelo na shango , i dovha ya vha thusa u ṱhonifha mvelelo dza vhaṅwe na dziṅwe tshaka . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo ita nzudzanyo hu si kale ya u dzhena kha khaseledzo dza fomala na ICC kha mafhungo ane ya vha na mbilaelo nao .
" Ha ha ha ! " ḽidau ḽa tou fa nga zwiseo .
Ndi zwifhio zwine vhathu vha fanela u zwi ḓivha ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 3 .
arali ni tshi kombetshedzea u hoṱolela tshanḓani , ni songo fara zwithu zwi no nga sa ḽoko ya vothi , mafasiṱere , ṱafula kana zwishumiswa u swikela ni tshi ṱamba zwanḓa zwaṋu nga tshisibe .
Shango ḽashu , u fana na maṅwe mashango manzhi , ḽi na khaedu ya u sa shuma ha vhaswa .
Kha nyimele iyi , muhumbulo wa uri u fhambana ha dzinyambo ndi ha ndeme sa miri na zwimela zwo fhambanaho kha pulanethe u a pfala . 
SACA i ḓo ṋetshedza ṱhanziela ya Thevhedzelo
Kha vha ḓadze fomo BI BI-63 na BI-757 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno .
Mbalombalo dza milandu , dzo bviswaho kana dze muhwelelwa a vhofholowa , na dzone a dzi wanali . 
U gaganya gwama ḽa masipala
Hu na maṅwalo o salelaho sa zwo sumbedzwaho kha afho nṱha sa izwi zwi tshi dzulela u swikiswa nga madzingu vha ṋetshedzwaho tshifhinga tsha maḓuvha a rathi hune vha tea u a swikisa . 
U kunakisa hu fanela u itwa nga maḓi a elelaho . 
- yo imela maḓautsha a mbofholowo na dimokhirasi .
Ndangulo ya kushumele ya masipala
Mahoḽa ndo thoma u dzhenisa mabindu kha maṅwe a maga ane muvhuso unga dzhia kha u ita uri zwi leluwe u ita mabindu kha shango ḽashu .
Apuḽakoswo ndi mitshelo ya thambo ine ya ṱavhiwa kha vhupo ha Prince Albert nga maanḓa hu tshi itelwa mimaraga ya nnḓa . 
Mutholi nga u ṱavhanya u fanela u ḓivhadza vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo nga ha zwo iteaho mushumoni .
Kuitele uku , ku konḓaho kwa ṱhumano tharu kha ndangulo na mveledziso ya zwiko zwa maḓi u itela ndivho dza vhuḓimvumvusi ku khwaṱhisedza uri ṱhoḓea na ndavhelelo dza zwitshavha zwapo na vhashumisi dzi a livhanwa nadzo , ngeno hu na u khwaṱhisedza uri zwipikwa zwo ṱanḓavhuwaho zwa lushaka na zwa vundu zi a swikelelwa . 
( a ) Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i tea u dzudzanya mutevhe wa vhathu vhane vha tea u nangiwa khavho une wa tea u vha u na madzina mararu u fhira tshivhalo tsha vhahaṱuli vhane vha tea u khethiwa , nahone mutevhe uyo u tea u ṋewa Muphuresidennde .
Izwi zwi sumbedza pulane na zwiṱirathedzhi zwine zwi nga phuromota nyaluwo ya ikonomi kha vhupo .
Afrika ḽi ḓo tea u kuvhanganya zwiko zwaḽo u khwinisa mutakalo waḽo , u ṱuṱuwedza vhufarisani ha tshitshavha na phuraivethe kha mbadelo dza mutakalo na nḓisedzo ya tshumelo ngeno vha tshi khou khwinisa ndinganyiselo nga u swikelela mutakalo wa ḽifhasi ḽoṱhe . 
Ho sedzwa gumofulu ḽa ṅwaha ḽa sibadela
U engedza u swikelelea na u kona u swikelela ha vhuṋe ha nnḓu , zwi nga thusa u ṱuṱuwedza sekhithara ya vhufhaṱi na u bveledza mishumo i ṱoḓeswaho nga maanḓa . 
Arali hu sina vhathu vho teaho u bva kha zwigwada zwi songo imelelwaho vha nga kungiwa , vhathu u bva kha zwigwada zwo imelelwaho vha ḓo dzhielwa nṱha . 
Kushumele kwa zwiimiswa zwine zwa vha hone ku bva kha kwa maimo a nṱhesa kha ḽifhasi u ya kha kwa vhukati .
Kha vha sedzuluse zwiteṅwa zwa ndiliso yoṱhe na u ṱalusa u pika nga muhumbulo hu tikedzaho ndiliso ya kuitele kwa u engedza ndeme kha tshibveledzwa . 
Nga kha zwenezwi , miraḓo ya bodo na vhaṅwe vhabindudzi vha ḓo shumisana kha u pfumbudziwa ha vhashumi vhano shuma u londola mafhi uri vha shume fhethu ho kunaho ha u bveledza mafhi , uvha na lukuna khathihi na zwa vhuendi . 
Tsha vhuraru , tshi ḓo ri thivhela kha u ḓisa vhukoni na tshanduko dza vhusiki . 
U bveledza mihumbulo na u ṱaṱa - magudiswa ndi a vhukuma , a vhusiki , a ṱumekanaho , a sumbedzaho mveledziso i lunzhedzanaho na nzudzanyao ya mbuno , tsumbo na mihumbulo
Munna wavho o vha e muthu ane a ṱhogomela muṱa wawe a dovha hafhu a vha murangaphanḓa we a shela mulenzhe zwihulwane kha nndwa ya mbofholowo u itela vhutshilo ha khwine kha vhathu vhoṱhe . 
tshilapfu ya u fhaṱa tshitshavha tshi sa ṱaluli .
Nyambedzano vhukati ha Mufariwa na Tshipondwa yo ṋea ṱhuṱhuwedzo dzi re khagala kha Mbuedzedzo ya Vhulamukanyi kha sisiṱeme yashu ya zwa vhulamukanyi kha zwa vhugevhenga nahone zwo ṋea dzomo zwipondwa vha vhugevhenga . 
Mufariwa o vhewa kha hawe e eṱhe lwa maḓuvha a mahumi mararu u swika hu tshi fhedziswa tsedzuluso . 
U ṄWALA NA U ṄEKEDZA
Thebulu ya 9 : Aḽawentse dza u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha
Mveledziso ya dzimbekanyamaitele na dzithandela dze dza itwa dzi katela zwi tevhelaho : 
Musi ri tshi khou khwinisa vhuendi ha tshitshavha hashu , ri nga kombetshedza ndifho dza zwivhaswa dza nṱha na u ṱoḓa zwivhaswa zwa khwaḽithi ya khwine . 
Thandela iyi i sengulusa tshiṱirathedzhi tsha vundu kha zwa u lwa na vhuyaḓa khathihi na u dzhia tsenguluso ya ndaulo ya mihasho ya mutakalo , ndondolo na pfunzo . 
Mathomoni a ṅwedzi uno , ro ḓivhadza nzudzanyo nga huswa dza tshivhalo tsha mihasho ya muvhuso u itela uri i kone u bveledza ndaela dzavho .
-- ḓivhadza muambi muṅwe na muṅwe
6. Arali mbilaelo yavho i nga vhuḓifari ha muofisi mulanguli , vha nga ṅwalela kana vha langana na ṱhoho ya Khothe dza tshiṱiriki .
U ṋekedza tshibveledzwa .
Mushumoitwa wa IDP wa 1 / 1 : Leveḽe dza tshumelo na mavhaka a tshumelo
3.5 U shuma na nḓivho ya sialala
1.5 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ṱanganedza Khosi ya Federesheni ya Malaysia , Vho Tuanku Abdul Halim Mu'adzam Shah , kha Madalo a Tshiofisi ngei Union Buildings nga dzi 10 Nyendavhusiku 2013 .
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u tikedza Dzhenala ya Ḽitheretsha ya Baobab hu na tshipikwa tsha u ṋetshedza puḽatifomo ya u gandisa ya misi yoṱhe ya vhaṅwali vha thomaho na u sumbedza u nga vha vhakoni uri vha bvelele na vhomakone . 
U ita mugaganyagwama wa khwiṋe zwi ḓisa na nḓisedzo ya tshumelo ya khwiṋe .
Musi hu tshi olwa zwifhaṱo kana zwikhala zwo vuleaho zwo khwaṱhaho , hu dzhielwe nṱha mbonalo tshifanyiso tshazwo tsha nnyi na nnyi , kathihi na u khwaṱha na u leluwa ha ndondolo dza matheriaḽa . 
Izwi zwi katela vhukhagala ha vhuḓifhinduleli na zwi vhofhaho mubadelamuthelo , vhukonḓi ha mulayo kha tsheo ya muofisiri zwi tshi ḓa kha khumbelo ya u fhelisa ndaṱiso na mbadelo , u khwaṱhisa mbekanyamushumo nga ha pfunzo na u ḓivha nga ha muthelo , mutheo wa u ṋanga , vhupulani na kushumisele kwa ṱholo dza zwa muthelo . 
Ndingo iyi yo khunyeledza uri khonadzeo ya ndozwo ndi ṱhukhu na uri i khou khwaṱhisedzwa nga muhumbulo wa Muoditha Dzhenerala khathihi na Yunithi dza Odithi dza nda ngomu dzo itaho inthaviwu . 
Ndango heyi nthihi ya zwa mulayo u shumiswaho mikaṋoni i ṋetshedza khonadzeo ya tshumelo dzi sa ḓuriho kathihi na vhutsireledzi na vhulangi ha vhupo ha mikanaṋoni .
Khoro i ḓo thusa nga u tikedza khamphani kha u sa dzudzanyea na u amba nḓila ya u wana murahu ikonomi . 
Khumbelo i tshimbidzwa ḓuvha ḽeneḽo .
Ndi ngani ri tshi kha ḓi isa phanḓa na uri ṱalutshedza sa tshibveleli tsha muthu muthihi musi u ri tshi sedza kha khakhathi ya zwa poḽotiki ya vhushaka ha vhukati vhathu , fhedzi a ri dzhieli nṱha fhungo ḽa uri mitshini ya Muvhuso i khou bvela phanḓa na u imelela khakhathi dza zwivhumbeo zwo fhambanaho . 
Thebuḽu i re afho fhasi i sumbedza nḓila yo shumiswaho . 
6.7.11 Mushumo wa khothe dza sialala kha sisiṱeme ya vhulamukanyi 6.7.11.1 Khothe dza sialala dzi tea u shumiswa sa mbekanyamushumo dza u bvisa hune milandu ya bviswa kha khothe zwadzo , hu tshi khou
AU ndi tshiimiswa tsha ṋtha tsha u alusa ṱhanganyo ya ikonomi na matshilisano a dzhango , u itela vhuthihi ha ndeme na madzangalelo guṱe a mashango na vhathu vha Afurika
Tshivhalo na u angafhala ha zwitopo hu vhumba lushaka lwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi ha zwidimela zwa vhuendelakule kana zwa luvhimba . 
Zwipikwa zwa dzilafho ḽa TIA ndi u : 
GIREIDI YA 2 LUAMBO LWA HAYANI
Muhumbulo u sudzuluwa na izwi u bva kha dokotela o faraho vhuḓifhinduleli ha u lafha muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na mikhwa ya vhuḓifhinduleli uri a fhole . 
U thetshelesa u ambo hu sa konḓi nga ha ṱhoho
I shumiswa hafhu sa fhethu ha miṱangano ya seminara , zwigwada na miṱangano ya tsivhudzo ya ANC na Vhupfiwa nga Vhathu .
Phambano ire hone vhukati ha muholo u wanwaho miṱani ya Vharema na vhatshena i kha ḓi mangadza vhukuma .
Ngudo yo gudiwaho afha i ḓo fha nyendedzi kha uri hu nga bvelwa phanḓa hani zwavhuḓi u itela u i swikisa kha vhafumakadzi vhaswa vhoṱhe vha vha songo tsireledzeaho . 
U savha hone ha mbekanyamaitele ya mupfuluwo hu dzhiela fhasi vhuḽedzani ha vhuḓi .
Ri khou dzhia maga a u khwaṱhisa vhukoni ha Eskom siani ḽa u londolwa ha zwishumiswa zwa mveledziso ya muḓagasi .
Mulayo wa Sisiteme ya Masipala u phuromota vhushaka Vhukati ha masia mararu oṱhe a muvhuso
Tshifhinga : 09h00 - 17h00
A hu na muthu , mueletshedzi kana tshiimiswa tsha pfanavhanzhi tsho dzhenelaho kha komiti ya ṱhoḓea dza bidi , kana mulangi wa tshiimiswa tsha pfanavhanzhi itsho , a nga bidela dzikonṱiraka dzine dzi nga vha hone . 
Sekhuḽa iyi i shuma sa ndededzo kha vhaiti vha khumbelo nahone i tea u vhalwa khathihi na Mulayo . 
U amba nga ha luambo lwo shumiswaho
Ofisi ya Mulangadzulo i thusa komiti dza wadi nga mishumo ya ndaulo , u ṱanganedza zwihulwane na nyanḓadzo ya dzinḓivhadzo , vhuendi ha u ya na u bva kha miṱangano na wekishopho . 
Mutholi u fanela u ita mini u vhona uri vhupo hune ha shumelwa hone ho tsireledzea nahone a hu khombo siani ḽa zwa mutakalo wa vhashumi vhawe ?
" Vhutshilo hanga ho mbo shanduka .
Ṱhalutshedzo ya maipfi : Figara dza muambo : mafanyisi , mamethafore
Manweledzo a CV a tea u vha na zwidodombedzwa zwa nkhetheni , ndalukanyo dza akademi , Tshenzhemo na vhukoni .
Ngauralo muvhigo uyo wo dzudzanywa nga murahu ha muṱangano wa Khabinethe nahone wo ṋetshedzwa muṱanganoni wa ṋamusi . 
U bviswa nga kotara zwi konisa muvhuso vhuṱoli ha zwipikwa zwa ndeme , zwihulusa u fhungudza vhugevhenga ho vhigwaho ha khombo , sa zwe zwa bulwa kha MTSF nahone zwi nga shumiswa tsivhudzo thangeli uri hu kwaṱhiswe mashumele a u thivhela vhugevhenga na maano a mihasho yo fhambanaho ya muvhuso .
Zwino ṅwalani fhungo nga fhasi ha tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe ni tshi bula uri ndi nga mini ni tshi vhona u nga nyito yo tsireledzea kana i na khombo ngomu .
Afrika Tshipembe ḽi konanya nzudzanyo dza frikhwentsi na maṅwe mashango u vhona uri a hu na u dzhenelelana ha siginala dza khasho dza maṅwe mashango .
Ro ralo u wana tshaka na vhuvha ha mushumo wa muvhuso ho fhambanaho , ndi zwa ndeme uri zwikili zwo teaho zwi khou dzhiiwa nga nḓila yone , nga tshifhinga tshone , nahone zwa shumiswa nga nḓila yone u itela mbuno dzone . 
Muvhuso wo nanga vhubindudzi huṱuku sa zwa ndeme kha nndwa ya u sikwa ha mishumo na nyaluwo ya ikonomi . 
Lushaka lwa u tholwa ha tshifhinga na hu songo ḓoweleaho na zwone a zwo ngo katelwa . 
Tshitshavha tshi kuvhangana lu fhiraho vhege tharu , vha kunakisa phakha , vha pennda na u vhuedzedza zwishumiswa zwa vhana .
Kha vha khwaṱhisedze uri pulane dza u ita mushumo dza thandela dzi khou swikelela milayo yo tiwaho ya lushaka . 
U vhala a eṱhe maṅwalo a konḓahonyana a tshi ḓiphiṋa na u vhalela u wana mafhungo u bva kha maṅwalo o fhambanaho ( sa : khomiki , fikhishini dzi sa konḓi , na bugu dzi si fikhishini . )
Mitambo - ' Takalani a ri ' - Hu tshi sudzuluswa miraḓo ya muvhili yo fhambanaho .
Zwazwino takutshedza uri ri kone u shumana na dziṅwe khaedu , dzi ngaho u sedza kha ikonomi , hune zwigwada zwiṱuku zwa langa vhunzhi ha maraga .
Vhaimeleli vhashu vha tshoṱhe vha fanela u dzula vho imiswa nga fhungo iḽi na u ṱalutshedza zwiṱirathedzhi zwo ṱanganelanaho u ya kha magumo aya . 
Ndaulo dza fhethu hune ha laṱwa malaṱwa i tshimbila zwavhuḓi u fhira u kwama zwiko zwa maḓi a lushaka . 
Transnet i khou bindudza masheleni a linganaho R7.6 bilioni a ne a ḓo shuma miṅwahani ya 10 i ḓaho kha u engedza zwikili kha shango .
Kha vha ṱolwe ṋayo naho hu luthihi nga ṅwaha zwalwo .
Zwikolo a zwo ngo thivheliwa kha u avhela maraga dza tshikili tsha luambo nga hune vha kona , tenda tshikalo tsha tshikili tshiṅwe na tshiṅwe tsha luambo tsha dzhielwa nṱha kha mushumo muṅwe na muṅwe u ya nga ha phesenthe yo avhelwaho .
zwoṱhw zwi teaho u shumiwa nazco phanḓa ha u balanganya , hu tshi katelwa na nḓila ine thundu na zwikolodo zwa tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana zwa ḓo shumiwa nazwo , zwo tandululwa .
Afrika Tshipembe ḽi dovha ḽa dzhenelela kha u vhona uri maitele a u ḓisa mulalo ane a khou bvela phanḓa ngei Sudan na Tshipembe ha Sudan a khunyeledzwa , hu u itela dzangalelo ḽa vhathu vha mivhuso ya mashango ayo na miṅwe mivhuso ya mashango na dzhango ḽa Afrika .
Nomboro ( vhuthihi na vhunzhi ) , tsumbo : tshidulo / zwidulo
Vhuṱumani ho khwaṱha nga maanḓa vhukati ha vhulimi na vhubveledzi , nga maanḓa nḓowetshumo ya zwibveledzwa zwa vhulimi ( u engedza ndeme ya vhulimi )  . 
Ngei Australia na Canada vhomadzhisiṱiraṱa na Vharangaphanḓa vha Sialala vha sengisa kha khothe dza sialala .
Vhulimi vhu sa nyeṱhe zwi amba sisiṱeme dza zwa vhulimi na vhufuwi dzine dza bveledzwa , dza vha na mbuelo ya ikonomi na u pfadza kha vhupo lwa tshifhinga tshilapfu . 
Naho hu na tshanduko dza mutheo kha vhushaka ha dzitshaka , khaedu dza ḽifhasi dzi kwamaho vhathu dzi kha ḓi tou fana tshoṱhe na idzo dza phanḓa ha ḽa 11 Khubvumedzi 2001 ! 
Tsumbo , u fanyisa madzina na zwishumiswa zwo ṋewaho madzina kha ṱafula ya dzangalela .
Vha ḓo rumelwa e-mail ine ya vha na zwidodombedzwa zwoṱhe zwine muṱun ḓi a tea u zwi ḓivha uri a ṅwalise sa muṱun ḓi .
Ndo ḓaḓa a thi tsha ḓivha muvhala wanga ! "
Maga na milayo zwo salaho a zwi nga ḓo kwamea nga u sa shuma uho kana u sa tea nahone zwi ḓo dzula zwi khou shuma na u tea . 
Kha vha ṋekane nga sambulu .
Muvhigo nga ha tshenzhemo ya mushumoni
ḓidina ha muvhuso u woṱhe a zwi nga iti uri sekithara ya vhulimivhufuwi i vhe na mutakalo
Huṅwe ha vhomasipala hu khou dzinginywa ḽa masheleni a thandela a u tou inga , ndi afho hune dziwadi kana zwigwada zwa dziwadi dza dzinginya ḽa thandela khulwane dzi tshi bva kha mugaganyagwama wa thandela ya wadi , nḓila ya u gaganya gwama ha u shela mulenzhe .
U ṱola tshifhinga tshoṱhe na ndondolo ya sisiṱeme idzi ndi zwa ndeme nga maanḓa . 
Zwi tea u dzhielwe nzhele uri mavundu aya a si one vhabveledzi vha vhoṱhe vha zwibveledzwa zwo bulwaho afho nṱha na uri a dovha hafhu a bveledza zwiṅwe zwimela . 
Musi hu tshi khou pulanelwa zwiimiswa zwa tshitshavha zwa fhethu ha vhudzulo ndi zwa ndeme u saukanya fhethu na vhathu vho sedzwaho u itela u vhona lushaka lwa zwiimiswa zwa tshitshavha zwi ṱoḓeaho zwa mveledziso yo tiwaho . 
Tsedzuluso nga vha murole muthihi
Mveledziso ya vhagudisi i fanela u katela zwoṱhe , kha maitele na mathomo a u shuma . 
Pholisi ya luambo yo thewa kha milayo I tevhelaho :
Vhutsila ha u Ita Awara 10
U vhona uri maAfrikaTshipembe vhapfesesa khwine Mbekanyamushumo ya Kushumele kwa muvhuso , vhurangela vhudavhidzani vhuḓaho nga murahu ha Mulaedza wa Lushaka ho itwa u itela u ṋea zwidodombedzwa nga ha nḓivhadzo dzo itwaho nga Muphuresidennde .
Kha shedulu iyi , " mufarisi " zwi amba muthu ane a dzula na muṅwe muthu lwa tshoṱhe , zwi tshi nga vho vhingana . 
Nga tshiedziswa tsha PPP , hu na tshaka nnzhi dza thandela dzo ḓisendekaho nga nzudzanyo dzo katelwaho dze dza fulufhedziswa . 
Muofisiri Muhulwane wa Premier Soccer League , naho vha tshi shumisa ḽaini ya VIP , vho dzhia tshifhinga tshi fhiraho awara yoṱhe uri vha kone u swika tshitediamu , tshikhala tshine nga nḓowelo tsha vha tsho tea u vha dzhiela fhedzi mithethe ya fumiṱhanu . 
( 4 ) Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i imelela Mavunḓu u itela uri lutamo lwa mavunḓu lu dzhielwe nṱha kha muvhuso wa lushaka .
Sa mulayo wo ḓoweleaho tsha ndemesa nahone tshishumiswa tshihulwanesa tsha nnyi na nnyi tshi tea u baḓekanywa na zwikhala zwo vuleaho nahone zwihulwanesa zwa ndeme . 
Hezwi zwo bvelela ngauri . . .
u shaea ha zwishumiswa ( a huna madi a u tamba ngao khathihi na mabunga )
Zwileludzi izwi zwi na tshivhalo tshihulwane tsha vhafariwa nga tshenetsho tshifhinga tshithihi vha wana mafhungo maṱuku nga havho u bva khothe . 
Muhasho wa Tshumelo ya zwa Matshilisano ;
U sika kha 3D ( u fhaṱa na vhuedzisi )
Vha tea u ita khumbelo ya ṱhanziela ya zwa zwifuwo u bva kha Mulangi wa zwa Mutakalo wa Zwifuwo .
Nga murahu ha u ela ho itwaho u bva kha ridzhisiṱara ya ndaka , vhupo ha Fairview ho dzhielwa nṱha u thoma nahone phasela dza malo dzi khou dzudzanywa uri dzi wanwe kha vhupo honoho . 
Musi tsheo ya vhulanguli ha tshanele ho dzhiwa , mubveledzi u fanela u langa tshanele nga vhuronwane . 
U ṅwala maṋwalwa a tshumiso , u angaredza kushumisele kwone kwa fomethe , girama , ndongazwiga na mupeleṱo
Muhanga wa tshumiso ya masheleni u ḓo vhona uri muvhuso a u khou kheluwa kha u thoma mbekanyamushumo dzawo sa zwe dza bulwa kha Pulani ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) .
Arali hu si na dzimbudziso , ndi ḓo pendela , afho murahu , ndi muthihi .
Mvelelo dza Ḽeveḽe ya u Bva dzine dza vha hone kha ndalukanyo iyi dzo ḓisendeka kha vhukoni vhune ha ṱoḓea kha vhathu vhane vha shumana na vhupulani ho ṱanganelaho ha mveledziso kha nyimele ya masipala . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-529 .
3.2 Batho Pele mushumoni
Maga ane a khou dzhiwa a katela u shandukisiwa ha milayo na vhulanguli , khwiniso ya mapholisa nga kha Operation Fiela-Reclaim , na u alusa u vha hone ha mulalo na vhuthihi vhukati ha vhadzulapo na vhathu vha bvaho kha maṅwe mashango .
Thikhedzo ya Maṱano nga Muthu nga muthu zwi ḓo vha zwo telwaho mazhendedzi a vharumelazwivhambadzwa na vhurumelazwivhambadzwa u itela vhurumelazwivhambadzwa ha zwibveledzwa zwa ndemenyingwa zwine zwa ḓo hudza zwikhala zwa vhurumelazwivhambadzwa ha Afrika Tshipembe . 
Muhasho wo amba nga ha zwithu zwawo zwa ndeme zwa uno ṅwaha wa muvhalelo . 
Ṱhoḓisiso dzo sumbedza u bvela phanḓa hu hulwane zwi tshi ya nga dzi nomboro . 
Tsenguluso / tsenguludzo
vha ḓo ṋetshedza ḽaisentse yavho ya u reila ya mashangoḓavha kana phemithi ya u reila musi vha tshi ṱanganedza ḽaisentse yavho ya u reila ya Afurika Tshipembe .
Vhakhantselara vha fanela u vhambedza themendelo dzi bvaho kha vhaofisiri dza ṱhoḓea na dzangalelo ḽa tshitshavha .
Dadamalani kha zwidulo , ṱafula na mabogisi , ni swende fhasi hazwo na u fhufha ni tshi tsa khazwo .
Maanḓa a axennḓe fhedzi a fheliswa nga u sa vha na khaphasithi ha muthu o ṋetshedzaho maanḓa . 
Kha vhuimo ha tshiimiswa u sedzwa hu kha tsenguluso ya zwipikwa na zwiṱirathedzhi zwa tshiimiswa . 
3.19 Vha ṋee khophi ya rekhodo dza mutakalo wavho arali vho dzi humbela ; na
Vhashelamulenzhe kha kutshimbidzele kwa CBP
Mabindu Maṱuku na ane a khou Bvelela
U FHINDULA / A NGOHO
Kha muhasho u re phanḓa , vhashumi vho ḓiimiselaho vha ḓo tiwa u itela u langa mbekanyamushumo . 
Tsha u thoma , masipala u tea u sedza uri ndi tshumelo dzifhio dzine wa khou ṋetshedza , ndi nnyi ane a khou dzi ṱanganedza nahone ndeme yadzo i hani .
VHUKONI
Vesheni ya Luisimane ya Muvhigo wa Ṅwaha nga Ṅwaha uyu i dzhiiwa sa ḽiṅwalo ḽa tshiofisi . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 .
Muhasho u ḓo ṋetshedza zwifhaṱo zwi na fanitshara , firidzhi i shumiswaho kha mabindu , oveni ya makhuroweivi na maṱafula a kantini a re na zwidulo . 
Mitengo ya u phalala a si ya ndeme na uri i katela khetho dza mbekanyamitele dza ndeme . 
U oda tshiṱoko nga u angaredza na mishonga . 
Tshiṅwe tshifhinga - vhukati kana magumoni a thandela
Muvhigo wa ṱhanganelo , volume I , u ṋea tshiimo na mbuletshedzo pfufhi ya mveledziso kha u kuvhangana na nnzho kha khunzikhunzi . 
Dzi fanela u vha fhethu hu fanaho , fhethu ha vhuṱhogwa nga ngomu kha vhudzulo . 
Musi hu tshi ṱalutshedzwa mulayo wa vhusimamilayo , khothe iṅwe na iṅwe i tea u takalela ṱhalutshedzo ifhio na ifhio i pfalaho ya mulayo wa vhusimamilayo ine ya yelana na milayo ya dzitshaka dzoṱhe nga nṱha ha ṱhalutshedzo iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mulayo wa dzitshaka dzoṱhe .
Milayo ya vhupulani ha ḓoroboni zwi tshimbidzaho u itwa ha thekinolodzhi yo imelaho fulufulu na zwone zwi khou ṱuṱuwedzwa . 
u zwima nṱha ha miri .
7.2 . Vho MS Bronkhorst sa Muofisiri Mutshimbidzi Muhulwane ngei kha Muhasho wa Mishumo .
MAGA NA MAITELE
Zwipikwa zwa mbekanyamaitele zwi ṱalutshedza ndivho dzine mbekanyamaitele yo ṱaluswaho ya khou lingedza u dzi swikelela . 
U FHELA KANA U VHUISWA HA VHURAḒO HA KHORO YA MASIPALA , NGA MURAHU HA U SHANDUKISA VHURAḒO HA ḼIHORO , U ṰANGANELANA HA MAHORO , U KHETHEKANA HUṰUKU NA U ṰANGANELANA NA U KHETHEKANA HUṰUKU HA MAHORO NA U ḒADZIWA HA ZWIKHALA
Kha vhukhudo ha u dzula , hu tea u londotwa u konisa uri vhareili vha vhone tshikhala tsho eḓanaho kha bada dza matungo . 
Fhedzi ndi tama u dovha nda amba , kha tshipiḓa tsha vhuvhili tsha tshipitshi tshanga , zwine nda tenda uri zwi tea u vha zwo sedzwaho sa zwipikwa zwa ndeme zwa mveledziso kha dzhango ; u sikiwa ha mishumo minzhi ya tshiofisi kha sekithara ya phuraivethe . 
U ya nga ha mvelelo idzi , tshanduko nga u angaredza kha kushumele kwa u funza dzo vha dzi mbuya fhedzi ṱhukhu . 
Magazini wa " National Animal Magazine " wo vha wo lala fhasi henefho tsini na ngweṋa .
Shango ḽi ṱunḓaho ḽi nga kha ḓi omelela kha uri muofisiri a bvaho kha muḓivhesi wa zwa vhulafhazwifuwo a ṱole tshimela u khwaṱhisedza uri tshi a elana na ṱhoḓea dzavho . 
Mulayo wa zwa vhugevhenga u shuma fhedzi nga murahu ha musi khakhathi yo no itea , na u gwevhiwa hu nga itwa fhedzi arali hu na vhuṱanzi ha u sumbedza tshoṱhe hu si na u timatima uri vhutshinyi ho itwa . 
Tshivhumbeo tshine rekhodo ya khou ṱoḓea ngatsho :
Shango ḽi livhana na khaedu dzi fanaho , dzi konḓaho malugana na vhulimi . 
U siana ha mudzhenelano zwi fanela u ṱuṱuwedzwa nga maanḓa nga , vhukati ha zwiṅwe , vhutendeleki ha vhaendangaṋayo , khethekanyo ṱhukhu dza buloko na ṱhanganedzo ya tshumelo ya tshishumiswa tsha nga ngomu u fhira ṱhanganedzo ya vhutendeleki ha vhuendi . 
U shaea ha u sika mishumo kha sekhithara ya fomaḽa zwi na ndavha naa ? 
Zwino lingedzani u gavha bola nga mukhwama musi khonani yaṋu a tshi ni posa yone .
Ho sedzwa PMSA TTO u guma kha maduvha a sumbe Mushonga wa u tou ḓirandela ( OTC )
Ri tshi ya phanḓa , komiti a yo ngo sedzulusa mivhigo ya odithi ya vhukati ya kotara nga kotara , zwo ralo a i nga koni u shuma zwavhuḓi zwa vhulavhelesi hu tshi itwa zwa mafhungo o vhigwaho kha mushumo wa odithi ya ngomu nga tshifhinga itshi . 
Lweṱolweṱo lwa mveledziso ya mabindu oṱhe a elwaho a manzhi u bva mathomoni a khoudu kana vhuhulu ha miṅwaha miṱanu phanḓa ha mathomo a khoudu u swikela datumu ya muelo . 
Zwi tevhelaho ndi tshivhalo tsha maḓuvha o fhelela o vhigwaho kha miraḓo musi vhe siho mushumoni kha kotara : 
Kha u ṱutshela nḓowelo , nga Luhuhi 2010 , Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo ṋetshedzwa nga madekwana lwa u tou thoma , u ṋea tshifhinga vhathu vhazhi vha Afurika Tshipembe tsha u vha dziṱhanzi dza uvhu vhuṱambo na u thetshelesa Mulaedza wa Muphuresidennde .
( 5 ) Ndaela kana tsheo dza khothe dzi vhofha vhathu vhoṱhe na zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso zwine idzi tsheo dza zwi kwama .
Hu na vhunzhi ha dziyunivesithi dzi dzulelaho u khethekanya tshikwama tshi re hone vhukati ha vhaiti vha khumbelo vho teaho , zwi ambaho uri vhoṱhe vha wana masheleni maṱuku u ya kha mahulwane kana a re fhasisa . 
Themo ya 2 - Vhege ya 6 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
Phindulo dzi si dzone kha mbudziso idzi dzi nga isa vhahumbulelwa avho khothoni . 
Zwibveledzwa zwi olwa u itela pfukiselo na u vhetshelwa thungo ha khombo nahone zwi shumiswa nga Tshikwama u itela zwoṱhe pfukiselo ya khombo na mishumo ya vhubindudzi . 
Mbilo yo livhiswa kha Khothe ya Mbilo dza Mavu na khaṱhulo yo lindelwa . 
Vhaiti vha bidi vha te au sumbedsisa uri mbadelo dzavho u ya nga musi vha ṋetshedza mafhungo . 
mbudziso dza mutakalo
Hu na , naho zwo ralo , dziṅwe nyimele hu ne vhuṱumani ha ikonomi vhukati ha ḓorobo khulwane na vhupo hapo u mona nadzo ha vha ha ndeme kha mveledziso yapo na ya tshifhinga tshiḓaho na mihumbulo yo fhelelaho nga ha mafhungo a ndambedzo kha uho vhupo zwi ḓo vha zwo tea . 
Huno , rekhodo dza data ya muya dza tshifhinga tshilapfu dzi shumiswa kha u ṱanziela vhungoho ha sethe ya data ya tshifhinganyana i re na vhudodombedzi , ye ya pimiwa kha tshifhinga tsha ṱhoḓisiso , hu si data ya tshifhinganyana fhedzi , ngeno hu tshi katelwa na data ye ya ṱuṱuwedzwa nga muya u fana na tshinga dzawo . 
Zwo ḓi tika nga riṋe rothe ; nahone u ita hezwi ri nga si badele na tshithu !
Nga u rumela SMS ya ' Stop Ebola ' kha nomboro ya 40797 vhadzulapo vha Afurika Tshipembe a vha nga ḓo doneitha R10.00 fhedzi , huno vha ḓo dovha hafhu vha khwaṱhisa fulufhelo ḽa u ḓiimisela kha uri Ebola i nga fhela nahone i ḓo fheliswa
Thendelo ya zwa muthelo sa zwe ya tendelwa na u bviswa nga Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe .
Zwiṱitshi zwa mulilo na zwititshi zwa ambuḽentsi zwi fanela u wanala tsini na mudzhenelano wa nḓila dza ḓorobo dza mvelaphanḓa u tshimbidza tswikelo ya u ṱavhanyedza kha netiweke ya sisiṱeme ya u enda . 
U ṋetshedzwa nga nḓila ine ya thusa kha -
Ndi khou amba nga ha teo dzi funeaho dza khiredithi . 
Dziwekishopo dza U maanḓafhadza Vhakwameaho
Kha vha wane fomo dzo teaho dza khumbelo u bva kha ofisi ya Muṅwalisi wa Zwisikwa .
Muhasho wa Vunḓu u re kha Shedulu 2 ya mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ;
Tshiṅwe hafhu , vhafarisi , vhafarisi vha kale , vhana , na miṅwe miraḓo ya muṱa vha wana mbuelo fhasi ha nyimele dziṅwe hu si na huṅwe u engedzwa ha mbadelo dza mushumi . 
Matheriaḽa wa pfunzo u nga iswa kha miḓi ya mahayani nga nḓila ya eḽekhiṱhironiki .
Sa tsumbo , u gonya ha mitengo ya zwivhaswa hu nga vha na masiandoitwa mahulwane kha kushumele kwa masipala u fhira kha mushumisi . 
Hezwi zwi imela vhubindudzi vhu no vhonala kha vhukoni ha u bveledza ha ikonomi na vhukoni ha muvhuso ha u thundu na tshumelo . 
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
Ri tea u londota zwine ra vha nazwo , ri tea u fhaṱa themamveledziso ntswa , nahone ri tea u vha na vhathu vha thekiniki vha re na zwikili kha mimasipala . 
Vhunzhi ha zwikolo zwi tshe zwo vhaisala nga ṱhahalelo ya ṋetshedzo ya matheriala na zwiko zwa vhukuma . 
Vha nga ṋea ngeletshedzo malugana na tshumelo dzo teaho , dzo khwaṱhaho nahone dzi swikeleleaho .
Naa hu bvelela mini kha fomo ya khumbelo ?
( 1 ) Mulayo wa Phalamennde u tea u ita uri hu vhe na -
Iṅwe ya mvumbo ine ya ita uri tshumisano vhukati ha vhathu i konadzee ndi vhukoni hashu ha u amba . 
U vhudzisa mbudziso dzi yelanaho na tshiṱori
Kha vha dzhene kha Webusaithi ya Thusong u itela mutevhe wa zwino kha www.thusong.gov.za
Mvelephanḓa kha zwibveledzwa ndi i tevhelaho : 
U ṱanganedza ḽeveḽe dzo fhambanaho dza u kalula , maitele a mvelele o fhambanaho na kuitele kwo fhambanaho ku yaho kha mbueledzo . 
Kha u rekanya mikovhe ya sekithara dzo fhambanaho , mitengo yo rikhodiwaho nga fhasi ha u renga ha phuraivethe na u rengiswa ha thundu na thundu dzi songo vhalelwaho a yo ngo dzheniswa kha mitengo ya ṱhanganyeloguṱe . 
Tshiimo ( kilasi ) tshi do dovha hafhu tsha sumbedza uri hu nga shumiswa madi mangafhani .
Ro thoma u humbula vhafu saizwi ri tshi tea u vha humbula sa khonani , muṱa , vhokhotsi , vhomme na vhana . 
Thendelano i tendela mbadelo ya ndeme ya masheleni i sa shanduki lwa miṅwaha miraru na phesenthe ya mbadeloguṱe nga murahu ha zwenezwo .
Ri tea u vhekanya mvelaphanḓa yo itwaho u ya nga tshivhalo tsho itwaho kha mbekanyamushumo na thandela dza hone na u vhiga khadzo . 
Maano aya o sedzesaho a ḓo tikedza maano a lushaka a re hone u tandulula tshikafhadzo ya muya shangoni lashu .
U itela u tinya u ḓurelwa zwihulwane nga u fhaṱa bada hune ha baḓekanywa na vhutepe ho fhelelaho na muvanganyo wa nṱha , zwo tea , musi zwi songo kalulesa , u anganya ṱhoḓea ( kana nzulele ) dza nḓilamagodo hune ha ḓo lavhelelwa phurophozaḽa ya netiweke ya bada ine ya nga ṱanganedzea . 
Vho tou khwaṱhisa , vho amba uri vhulova na vhudakwa zwi nga thivhelea arali vhathu vha dzhenela zwa mitambo . 
Ndangulo ya tshiteṅwa ya maḓi a mvula fhethu ho yelaho nṱha .
Tshipikwa tsha Mulayo tsho bviselwa khagala . 
Hu tshi kha yeyo nḓila , zwipikwa zwa Muvhuso na nḓila ya u zwi swikelela yo ḓo ṱuṱulwa . 
U shumisa tshivhumbeo tsha ḽiiti
_Zwishumiswa zwine zwa shumiswa u ṱavha miri zwi fanela u vha zwo tetshelwa ndivho yeneyo .
Tshirunzi
Ndo livhuwa .
Milayo ya phuraivesi ya data i zwenezwo khou ḓivhadzwa , hu si u bva kha kuvhonelwe kwa pfanelo dza vhathu , fhedzi sa tshipiḓa tsha phakhedzhi ya milayo yo livhiswaho kha u leludza mbambadzo ya eḽektroniki nga u vhea milayo i fanaho . 
Gauteng ḽi na khaedu dza ikonomi dzo vhalaho dzi bvaho kha u salela murahu ha themamveledziso , sekhithara ya vhubveledzi i fhungudzeaho , dziitholo , na ṱhahelelo ya zwikili , vhukati ha zwiṅwe . 
Mudzulatshidzulo u tea u vha muṅwe wa vhahulwane sa Mulangadzulo kana mukhantseḽara wa phothifoloi ya u shela mulenzhe kana ya u pulana nahone miṱangano i tea u vha hone miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe .
1 . U tandulula khaedu ya muḓagasi .
Fulo ḽi ḽi ḓo alusa tshikalo tsha tsivhudzo kha vhashumi vha Afurika Tshipembe nga pfanelo dzavho na vhuḓifhinduleli havho . Ḽi ḓo dovha hafhu ḽa sumbedza zwe zwa swikelelwa nga vhashumi Afurika Tshipembe na u ṱola nḓila ine milayo ya vhashumi ya khou tevhedzwa ngayo .
Kuvhonele ku bvelelaho ku ḓo ṱuṱuwedza u khwiṋiswa ha mbekanyamaitele ya maḓaka tshifhingani tshi ḓaho . 
Zwa ndemesa , naho zwo ralo , vha khwaṱisedza fhungo ḽauri ndaela ya u dzhiululwa ha ndaka yo fanela hune , kha mafhungo aya , milandu yo itwa thwii kha zwa vhubindudzi ha zwa vhugevhenga ho angalalaho . 
U dzudzanya
Khaseledzo , mutambo wa luambo , tshiṱori
Tshipiḓa tshi re na ndeme tsha uyu Mulayo ndi u simiwa ha maanḓalanga a zwa vhuendedzi , ane a ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha u pulanela vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Musi zwo dzudzanyea zwavhuḓi , muthu u tea u sedza a pfukisa kha luambo lwa mulayo . 
Ṱhoḓea dza u ṱanganedzwa :
Vho Luvo Manyonga vho wina mendele wa musuku na u ṱudza havho kha 8.34m khunyeledzo dza u fhufhela nṱha hulapfu ha vhanna , Vho Ruswahl Samaai vho wina bronze kha u fhufhela nṱha hulapfu ha vhanna , na Vho Akani Simbine vhe vha dzhia vhuimo ha vhuṱanu kha khunyeledzo dza vhanna dza 100m .
Thekhinoḽodzhi ntswa dzine dza nga vha dzo teaho vhukuma u fhira u fhiswa ha malaṱwa dzi fanela u ṱoḓisiswa . 
( 3 ) Mutholi muṅwe na muṅwe u na pfanelo-
Giridi dzi nga ṱanganyiswa kana dza fhambanywa dza vha ḽeveḽe dza thasululo dza madzhoro kana dzi suvhelelaho . 
Zwiko zwi ṋetshedzwa mishumo i thusaho u swikelela zwipikwa zwa mveledziso zwo tendelaniwaho zwa masipala .
Kha nyimele ya zwino ya vhuleme ha zwiko , zwikhala zwa vhubveledzi ha khwanthamu ndi zwiṱuku . 
Maitele aya maswa a muthelo o itwa nga nḓila i fhelisaho u shumana na mabammbiri hune zwa konadzea , na u ita uri mashumele e avha a tshi ṱo ḓa zwanḓa zwa muthu a shumee hu si na muthu na u vhona uri kufarele kwa vhatheli ku vhe ku fanaho .
Dzikhakhathi , mishushedzo , u tshinya ndaka , kana zwiito zwine zwa vhanga tshinyalelo zwikoloni kana zwine zwa kundisa vhana u ya tshikoloni a zwi na mukovhe kha dimokirasi yashu .
Ro sumbedzisa zwe zwa tshelwa London , musi ri tshi ṱangana , zwo vha zwa uri ri ṱangana nga murahu ha miṅwedzi ya fumimbili . 
U amba nga ha zwifanyiso zwi re kha phosiṱara , thero dzi re kha tshati , bugu na zwiṅwe .
Tshiṱatamennde nga ha muṱangano wa khabinethe wa dzi 12 Ṱhangule 2015
zwidodombedzwa zwa fhethu hune dzangano ḽa ḓo vha ḽi tshi khou lwisa mulilo hone
Nga u tou angaredza , vhasedzulusi vha ranga nga u wana zwine vha ṱoḓa u sedzulusa na uri ndi vhonnyi vha kwameaho , fhedzi nga murahu ha izwo , tshiṅwe na tshiṅwe tsho tendelwa .
Naho miṱa ya miḽioni dza 3.2 yo wana nnḓu ntswa,[1]na vhunzhi ha zwitshavha vho wana tshumelo na themamveledziso , a ho ngo itwa zwinzhi malugana na u lugisa u sa lingana ha zwikhala ho itwaho .
Heyi zinc sulphate yo vha i na cadmium na lead nnzhisa . 
Mudavhi wa tshikolo na hune vha tambalwa hone zwi kovhanywa kha zwikolo nahone zwi dovha hafhu zwa wanala u itela u shumiswa nga tshitshavha nga masiari na mafhelo a vhege . 
Dzi katela matherialḽa100% ya mutengo wa Tshikimu
Sa zwe zwa ṱalutshedzwa mathomoni , uho u shayea zwihulwane ha nyaluwo hu nga vha ho vhangwa nga u tshikafhadzwa nga cadmium khathihi na u shayea ha vhuvhambadzi ho dzudzanyeaho kha maraga wapo . 
Zwipiḓa zwa u fhululedza zwi katela u bwelulwa , matombo , zwihumbudzi kana zwieledzi , na u rinwa hafhu ha madzina a zwiṱaraṱa kana tshomedzo dza tshitshavha . 
Maitele o thomiwa nga Phalamennde yone iṋe nahone a ṱaluswa sa tshipiḓa tsha maitele ane a bveledzea nga u ṱavhanya nga tshifhinga tsha dzulo ḽa Nnḓu . 
Nyelelo nga ngomu na milayo ya nyelelo nga ngomu yo khwiniswaho i shumiswa kha u vhona uri ndivho dza BEE a dzi nga thivhelwi nga kha zwivhumbeo zwo serekanaho zwa u ṋea tshelede . 
Hezwi zwi ḓo thusa kha u khwinisa phaḓaladzo ya ḓivhavhupo ya vhuendelamashango u fhira senthara khulwane na u
Mutengo u langwa nga Ndaulo ya Mulayo wa Mveledziso ya Zwiko zwa Minerala na Peṱiroḽiamu ( MPRDA ) na uri mbadelo iyi a i humiselwi murahu .
Burantshi yo isa phanḓa na mveledziso ya modeḽe we wa pulanelwa wa badzhethe ine ya vha ya ndambedzo dza themamveledziso . 
1.5 Khabinethe i fhulufhedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri nyimele ya u shayea ha mishumo i khou tanduluwa kha kha u thomiwa ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) ya shango ḽashu nga kha vhudzheneli ha ikonomi ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe vhune ha ṱoḓa u engedza nyaluwo na u engedza mishumo kha sekithara dza ndeme dza ikonomi yashu .
Vhana vho vhona nḓou dzi tshi khou pandamedzana .
Tshandukiso ya muelela wa mulambo zwi amba u kheluswa ha mulambo . 
U shumisa ṱhoho dza mafhungo , ṱhoho dzi tikedzaho , phara thangeli , u fhindula uri ndi nnyi , mini , ngafhi , lini , ngani / hani
Khumbulelo dzo raloho dzi ḓo fhambana na idzo dzine dza ḓo ṱanganyiswa hu tshi shumiswa zwidodombedzwa zwi bvaho kha zwiṅwe zwiko . 
Ṱhalutshedzo iyi i vha hone nga nṱhani ha tshiimiswa tsha muthelo ho sedzwa fhedzi u kuvhanganya muthelo ho imelwa Tshumelo ya Muthelo wa Afrika Tshipembe . 
Buthano ḽa Lushaka ( NA ) ḽi khetha kha Miraḓo yaḽo Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi nnzhi uri dzi lavhelese mushumo wa mihasho ya muvhuso wa lushaka yo fhambanaho .
Mutakalo wa Zwa u vha na vhana : a hu na mufumakadzi ane a ḓo lovha o vhifha muvhilini . 
Vha zwi humbule uri rekhodo i ḓo vha ina mafhungo a mutakalo na mbilo fhedzi o rekhodiwaho nga GEMS .
Thebuḽu i tevhelaho i ri bvisela khagala uri phambano ndi dzifhio na uri ndi lini hune zwiteṅwa izwi zwa tea u shumiswa kha saikili ya thandela :
Ezwi zwi ḓo livhisa kha " mushumo wa dzangano " , zwiimiswa zwi tshi khou sedzesa kha tshiimo tsha nṱha tsha mbekanyamushumo dza akhademi dze dza tshinyadza mbekanyamushumo dza tekeniki na dza vhugudela mushumo . 
Mulayo wa Mveledziso ya Mbuelo ya Zwikili u ṋetshedza tshikimu tsha muthelo wa zwikili zwi shumaho ṋetshedza tshelede mushumo wa mveledziso ya zwikili kha shango , sa zwo lavhelelwaho kha Mulayo wa Mveledziso ya Zwikili . 
Ndinganyiso ya mbeu kha thikhedzo ya mabindu : Mikovhe yo humbulelwaho ya vhanna na vhafumakadzi vha vhuelwaho u bva kha zwibviswa wo livhiswaho kha thikhedzo ya bindu siani ḽa zwa vhulimi , vhubveledzi na tshumelo . 
Fhedzi ndi zwifhio zwiṅwe , ha ngo ṋetshedza zwidodombedzwa kana vhuṱanzi ha u tikedza ha ndingedzo idzi dzine dza khou humbulelwa . 
Nomboro ndaula :
Zwa gwama , Ndunzhendunzhe ya Vhulangi ha Nḓisedzo na Tshumelo dza Thuso a ) dathabeizi ya vhaṋetshedzi vha tshumelo . b ) rekhodo dza gwama na zwiṱatamennde . c ) mbekanyamaitele na maitele . d ) mivhigo .
Zwi ḓo dovha zwa kona u kunga maṅwe mashango nga nḓila yavhuḓi kha dzingu uri vha takalele u vhuedza ha ID ya khadi .
Nomborani mafhungo aya kha zwibogisi ( 1-4 ) u sumbedza nga u tevhekana zwe zwiwo zwa bvelelisa zwone .
zwidodombedzwa zwinzhi ,
Nḓisedzo ya muhumbulo wa fomala wa zwa mulayo khathihi na tsivhudzo nyangaredzi ya zwa mulayo . 
vha muraḓo wa tshumelo ya mapholisa a masipala
zwo tevhelwaho hu tshi itwa ndingo
U itela u swikelelea , na u thomiwa , hei pfanelo , muvhuso u fanela u shumisa dziṅwe nḓila dza u ita uri pfunzo i kone u wanala , hu tshi katelwa na zwiimiswa zwine zwa shumisa luambo luthihi , hu tshi dzhielwa nzhele-
Vhukwamani ha maṅwalo vhu ḓo itwa fhedzi kha vhonkhetheni vho nangiwaho . 
Sekhithara ya u bveledzulula ya phuraivethe i na mushumo wa ndeme , hu si kha u bveledzulula thwii matheriala fhedzi , na kha u vha vhatshimbidzi kha u kuvhanganyiwa ha matheriala une wa bveledzululea nga kha mazhendedzi apo . 
U kona u ṱalusa pfalandoṱhe dzoṱhe ṱhanu ( 5 ) .
Zwi tea u ṱuṱuwedzwa hezwi .
U konisa mbekanyamushumo kha masia a kwamea : 
Naho ṱhanganelo ya sisiteme dzoṱhe dza fhethu ho salaho hu tshi pulanwa hu konḓaho na hu sa konḓi khathihi na vhupo ha u fhaṱa , tshiṅwe tshifhaṱo tsha ḓoroboni tshi mbo ḓi thomiwa . 
Zwi tshi bva kha u hula ha dzangano , u sedzesa kha u shumisa masheleni zwi ḓo vha ofisi ya vhudzulo . 
Vhuḓifhinduleli ha zwa matshilisano ha midia , wa i phirintha na wa eḽekiṱhironiki , ho vhonala kha u bveledza nyito dza u ḓiṅwalisa na u dzhenelela zwihulwane kha mvelelo dzi re hone . 
Hune mushumi nga nḓila i pfadzaho a vha kana a nga vha a tshi khou vha o fanela u vha a na nḓivhiso malugana na zwa u vha na mulandu , u kundelwa hawe u bvisela khagala iyo nḓivhiso nga zwone zwiṋe zwi amba u sa ḓifara zwavhuḓi . 
Vhuḓifhinduleli ha u londota vhu ya nga vhushaka ha dzofha , mubebi wa ṅwana a si wawe nga mbebo , kana vhathu vho malanaho .
Fomo dza mbigelamurahu wadini dzi ḓo vha tshithu tshihulwane vhukuma kha khathegori idzi vhuraru hadzo .
Thagethe ya tshisumbi itsho zwenezwo i nga vha nga nḓila iyi : " Nga Nyendavhusiku 2006 80% ya miṱa i ḓo vha i khou wana tshumelo ya u kuvhanganyiwa ha malaṱwa luthihi nga vhege nahone malaṱwa a ḓo vha a tshi khou kuvhanganyiwa nga nnḓa dziphevumenndeni ha mudi muṅwe na muṅwe "
Tshivhalo tsha mivhigo i ṱolaho mbuelo na nyelelo ya masheleni u itela u fhungudza khombo ya u vhukuvhanganywa ha mbuelo yavho na nyendedzo ya masheleni . 
U khukhulisa hu no bva kha tshikafhadzo ya maḓi a lwanzhe na khwaḽithi ya khungumuṱavha zwi anzela u sedzwa sa mvelelo dza u shandukiswa ha khemikhaḽa dza zwa baiḽodzhi . 
U itela uri muthu a gude zwavhuḓi luambo lwa u engzedza , u tea u lu shumisesa nga hune zwa konadzea .
I khou lavheleli u dzhenisa vhathu vhaswa kha mishumo ya mitambo ngauralo ha ṱuṱuwedzwa maitele a matshilele a mutakalo na vhudzulapo ha vhuḓifhinduleli . 
Tshitshavha tshi na mutakalo na madakalo , nahone tshiimo tsha u shaya mishumo tshi fhasi . 
maipfi a 100 -120 pharagirafu 2-3 maipfi a 120 -140 pharagirafu 3-5 maipfi a 40-50 zwibveledza zwa mutumbu , maipfi a 60-80
U amba uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela mafhungo maṅwe na maṅwe ane muvhuso wa vha nao na mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vha na muṅwe muthu ane a ṱoḓelwa u tsireledza pfanelo iṅwe na iṅwe .
U ṅwalulula muṅwalo are kha bodo , bugupfarwa na kha garaṱa dza mushumo , na zwiṅwe , nga ngona ; a tshi sedzesa kuvhumbele kwa ḽeḓere na u thalanganya maipfi kha u ṅwala ha u pomba .
Arali mupulani a na zwikili zwo engedzwaho zwo teaho , u fana na thandululo ya khuḓano na nyambedzano , mushumo wawe u nga ṱanḓavhudzwa . 
Thaka dza zwimela dzo fhambanaho dzi na nyimele dza ndingo dzo fhambanaho na tshifhinga tshadzo tshi fhambana u bva kha maḓuha a si gathi u ya kha vhege dzi si gathi .
Ndivhanelo : Langani masheleni , mbuelo na vhufarabugu , mbadelo , ndangulo ya nga ngomu na sisiṱeme , ndangulo ya zwikolodo . 
Naho zwo ralo hu na u tsa hohu , ri khou ita mvelaphanḓa ya ndeme kha u shumisela themamveledziso . 
Zhendedzi ḽe ḽa lavhelelwa ḽi re na vhuḓifhinduleli ha u shuma thandela .
Muiti wa khumbelo u tea hafhu u dovha a sumbedzisa arali a tshi ḓo ṱoḓa khophi ya rekhodo , kana arali a tshi tama u vhona rekhodo ofisini dza GCIS ' .
Sa kha vhaitanavho , vhathu vha re kha phanele vho imelela mihumbulo yo fhambanaho i ṱuṱuwedzaho na u vha na dzangalelo . 
Ndaka ya vhupo na zwiko zwa mupo zwo tsireledzwaho zwavhuḓi na u dzulela u khwiniswa . 
Musi maga a thekhinoḽodzhi ane ra khou a ṱanganedza hu si na zwiṅwe , nga ngoho a ḓo vhona vhathu sa zwine vha ṱoḓa u kana vha tshi pfuka mikano yashu zwa vhukuma , avho vha pfukaho mikano yashu zwi siho mulayoni vha ḓo farwa hu si na zwiṅwe . 
Khethekanyo i shuma kha vhupo ha nyanḓadzamafhungo vhu shandukaho vhu re khagala , vhune ha ḓisa khaedu ntswa dzine dza ṱoḓa u dzhenelela hune ha ṱavhanya nahone havhuḓi . 
( a ) ita miṅwe mishumo i badelaho ;
Arali nzivhatsiṱo i hone , fhethu ho huvhalaho hu fanela u kunakiswa nga nzivhatsiṱo . 
Nyambedzano dzi kati na Dziminisita vhane Phothifoḽio dzavho dzi a kwamea nga muvhigo wa Marikana , sa Mapholisa , Vhashumi , Zwiko zwa Minerala Tshumelo dza Vhulamukanyi na Ndulamiso .
Hune havha na tshigwada tshithihi kana zwinzhi zwa muṱa zwa dzula zwoṱhe sa vhathu vhathihi vho dzudzanyeaho , avha vha vhidzwa u pfi wadi .
Ndi vho ḓivha nga tshaka dzo fhambanamaho dza miṱa .
U shumisa nomboro , zwidade na nyimbo .
" Fhedzi nṋe , ndo vhona tshaini ndenya ya musuku .
Ndangulo ya mupo i katela ndangulo ya zwipiḓa zwoṱhe zwa mupo wa mupo wa ngudo ya zwa bayoḽodzhi , zwoṱhe zwi tshilaho na zwi sa tshiliho . 
tsha zwino tsho fhelaho .
Ri tenda uri nḓila ya bveledzisa shango ḽashu mashudumavhi yo khurwa u ḓiṋekedzela na vhukando ho khwaṱhaho vhune ra tea u vhu dzhia u kona u ṋetshedza thandululo dza khwine kha dziṅwe thaidzo khulwane dze ra livhana nadzo . 
A hu na mutheo wo khwaṱhaho nahone wo khwaṱhisedzwaho u re hone u itela u wana vhuimo ho teaho ha u dzudzanya zwivhumbi zwa u ela kushumele . 
Tshitshavha tshi nga ṱalutshedza Komiti ya u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelese ya Buthano ḽa Lushaka kana Komiti ya u Ṱoḓisisa , u vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga ha mafhungo avho kana mafhungo ane vha khou hanedzana ngao .
5.1 U engedzwa ha Khonthiraka lwa miṅwaha miṱanu kha Vho Maswahle Diphofa - Mulanguli Muhulwane ( DG ) : Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Mavhusele .
Zwi khagala , ṱhahelelo ya u dzhielwa nṱha , tshumisano na thendelano ya kupulanele kwa thendelano zwo vhonala . 
Nga murahu ha minetse musi vhathu vho dzhena badani u ita mumatsho , mapholisa vha mbo ḓi swika . 
Muhumbulo wa khaṱhululo ya milayo ya matshimbidzele sa zwiitisi zwa u haṱula vhuḓi ha ṱhalutshedzo , wo khwaṱha . 
Mutshimbidzi u dovha a vha mutandululi wa khuḓano .
Mbadelo dza u ranga na tshelede ya u thusa zwo thoma nahone u bva afho zwo kalwa hu na mbadelo . 
saithi dziṅwe dza thungo , dzi re kha webusaithi ya SARS kana nga ngomu kha matheriala , zwi re ngomu , kana tshumelo dzo ṋetshedzwaho nga na nga kha saithi , a dzi langiwi nga SARS nahone ḽinki dzenedzo a dzi ambi themendelo iṅwe na iṅwe ya , thendelano na , kana thikhedzo ya saithi dzenedzo kana zwi re ngomu zwadzo . 
Hoyu muhasho wo hweswa vhuḓifhinduleli ha u bveledza , u langa , u tshimbidza na u londola zwikimu zwa nḓisedzo ya maḓi sa sisiṱeme dza zwiko zwa maḓi dzo ṱanganelaho . 
U ya nga vhuṱoḓesi hashu kuitele kwa vhukuma kwo tendelwa na uri a ho ngo vha na zwithu zwi songo teaho . 
Kha ri ḓiphiṋe
U dzhiwa ha ṅwana u tea u vha ho lugela ṅwana na ndondolo yawe .
Madzangano a Yuropa na a Vhukati ha mashango a Amerika vhukati ha maṅwe o swika he a bveledzwa u sedza kha fhungo ḽa pfanelo dza vhathu vha ḽifhasi na mulayo wa zwa vhuthu nga u angaredza , khathihi na kha zwiṅwe zwithu zwi re khagala u fana na ndifho . 
U fulufhelea ha zwisumbi zwi nga vha zwavhuḓi fhedzi sa nga vhuronwane ha mafhungo a zwa masheleni u ya nga he zwa rekanywa ngaho . 
Vhuimo ha zwa masheleni ha tshiimiswa hu kha ḓi vhilaedza vhukuma .
Mbalombalo- / zwitatistikatshayafulufhelo
Vha tea u shumisa heyi pulane kha themamveledziso dza matshilele na kha zwifhaṱo zwa dziofisi hu tshi itelwa u engedza luvhilo lwa nḓisedzo ya themamveledziso khathihi na u fhungudzwa ha maselelamurahu uri a vhe kha tshiimo tshi ṱanganedzeaho . 
U bveledza mbekanyamaitele , maitele na nyendedzi maelana na ndangulo ya masheleni , ndangulo ya nḓisedzo ya thundu na vhupulani ha tshiṱirathedzhi . 
Zwi tshi ḓa kha gavhelo ḽa Mvusuludzo ya Tshiimiswa tsha Mutakalo , heḽi ḽi dovha ḽa vha gavhelo ḽa ṱhuṱhuwedzo ḽi fanaho na gavhelo ḽa Themamveledziso ya Pfunzo . 
1 . Naa ndo vhala kana u pfa mukumedzo nga ha zwi re ngomu ha Thangelamulayotibe ya Muvhuso Wapo , 1998 ?
kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ya visa , BI-84
4.4 Ḓiresi ya vhudzulo
185. Mishumo ya Khomishini
Vhumamisaḓamu fhedzi - musi ṅwana a tshi mamiswa mafhi a ḓamu fhedzi , a sa mami tshiṅwe tshithu . 
( a ) Khomishini ya Tshumelo ya zwa Khaṱhulo i tshi nga wana uri Muhaṱuli uyo u khou balelwa u ita mishumo yawe , ha koni na luthihi u ita mishumo yawe , kana o vhonwa mulandu wa u sa ḓifara zwavhuḓi ho kalulaho ; na musi
Shumisa mafhungo maswa na nḓivho ya murahu
Ndo no fhedza u ita ezwo ndo sia tshiṅwe na tshiṅwe kha khamphani ye ya vha yo tea u gudisa vhathu . 
U a ṱamba maṋo .
Mvelelo ya khwiniso ndi u ṱalusa uri muthu a sainaho kha nyimele dzi re afho nṱha ha ḓo dzhia vhuḓifhinduleli ene muṋe . 
Tshivhalo tsho ṱanganelaho tsha zwipikwa nga kotara tsho vhetshelwa u swikelelwa kha ṅwaha wa muvhalelano wo imaho ngauri . 
Kha vha lingedze u shumisa vhupo ha iwe muṋe ha vhudavhidzani nga u ita zwi tevhelaho : 
e ) Bugu dzo randelwaho dza tshaka dza ḽitheretsha
Mbilaelo dzo ḓiswaho zwi amba milandu yo khunyeledzwa nga ngomu kha tshinga tsha u vhiga . 
Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya tsireledzo vha kwameaho musi zwi khagala vha dzula vhe kha u swikelelea ha Mulayo nahone vho khwaṱha nga fhaisa ha Maanḓalanga a ndaulo ya ndangulo . 
( i ) muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli ha mafhungo a mivhuso yapo ; na
3.5 . Khabinethe yo tendela makolo a mangwende a tshihumbudzo a 2016 a tevhelaho :
Ndima ya 7 ya Ndayotewa i sumbedzisa zwipikwa zwa muvhuso wapo .
Tshiṱereke kha migodi ya Western Deep tsho lwiwa natsho nga mmbi dza muvhuso nahone ho fhedza ho vha na mpfu dza vhashumi vha migodini vha fumimbili . 
Mishumo ya vhutsila , zwivhaḓwa na khuvhanganyo zwa vhufa ha Phalamennde zwo vhulungwa , zwa ṅwalwa fhasi na u londotwa nga ofisi ya mishumo ya vhutsila ya Phalamennde nahone zwi a swikelea nga tshitshavha .
tshiimo tsha Proprietary Limited kana " ( Pty ) Ltd " .
Mveledzwa : Tshanduko ya vhuḓiimiseli kana i si na vhuḓiimiseli ine ya tea u vha hone nga nḓila yo livhaho kana i songo livha kha u dzhenelela . 
Vha sedze migaganyagwama na u ramba phindulo u bva kha vhadzheneleli na u lulamisa na u shandukisa he zwa tea .
Ḽisala ḽisumbavhuṋe ndi ipfi ḽine ḽa sala vhuimoni ha dzina kana ḽa shuma na dzina ḽi tshi sumbedza vhuṋe .
Vho Ndiafhi vha muvhili
U davhidzana na vhakwameaho vho teaho vhoṱhe na dziyuniti u itela u vhona uri mafhungo a thundu o dzheniswa zwavhuḓi na hone nga tshifhinga . 
U shumisa zwipfi zwa u fara : Vhagudi vha valiwa maṱo nga labi , vha ṱoḓa zwithu nga u tou phuphuledza na u fara sa bege ya dziṋawa , zwa u tambisa zwa puḽasiṱiki , bola , nz .
U ṱalusa zwipfi - sa , u sinyuwa , u ofha , u vhilaela , vhuludu
Izwi zwi fanela u tsireledza pfanelo dza muṋe khathihi na dza murenndi .
I isa phanḓa na u langa na u topola khombo nge ya pulana nga nḓila kwayo khathihi na u shumisa zwilangi . 
Zwiwo wa u laṱa malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili zwo anḓadzwa zwavhuḓi kha midia . 
madzina na tshifani tsha muthu a itaho khumbelo ya ḽaisentsi
Miṅwahani i ḓaho , vundu iḽi ḽashu na shango ḽashu kha zwi lidze lufhalafhala lwa u ḓivhadza vhuḓifungi havho . 
U dzhiela tshumelo ya mapholisa zwiṱhavhani .
Ofisi ya Tshipikara i ḓo tshimbidza khetho fhedzi mukhantseḽara wa wadi na miraḓo ya komiti vha tea u vha vha tshi ḓivha nga ha kutshimbidzele ;
Thikhithi dzo rengwaho u thoma na dzone dzi a leludza mutsiko kha gethe dza u dzhena sa i zwi vhathu vha tshi ḓo , nga fulufhelo , swika nga tshifhinga vha ya dzhena zwenezwo nga magethe . 
o Thikhedzo i no khou ṱoḓwa nga komiti ya wadi ;
5.3 U bveledza Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi a Lushaka
Mutevhe wa hedzi bada wo ṋetshedzwa kha Table B5 ya Mulayo wa Mukovho wa Mbuelo : Mutevhe wa thandela dza Themamveledziso ya Dzibada dza Mavunḓu yo lambedzwa nga PRMG .
Tshipiḓa tsha 2
vhu ṱanzi ha nḓisedzo na aḓirese ya vhudzulo ya vhaisedzi vha khovhe dza lwanzheni dzine dza ḓo rengiselwa nnḓa
thusa masipala uri u vhe a fhindulaho tshitshavha .
U katela nyito dzine dza ṱoḓa vhagudi vha tshi tshentsha u bva kha u ṅwala nga nthihi-nthihi u ya kha u ṅwala nga mupombo
shumisa ndivho ya vhalanguli vha mulayo nga u angaredza .
U ita maedza hu tshi shumiswa bolopheni u ṅwala .
Ḽi nga si ḓitendele u kholwa uri zwine zwa mbilaelo khulwane ndi uri ndi nnyi ane a ḓo vha phuresidennde wa ANC . 
Hezwi zwi ita uri nḓivhadzo ye Muphuresidennde vha amba kha Lushaka wa 2013 ngaha u shandukiswa ha Mulayo wa Mbuisedzo ya Shango i vhe hone .
Vha tea u kona u davhidzana nga nyambo mbili kha idzo tharu dza tshiofisi dza Kapa Vhukovhela . 
( 6 ) Musi ho wanala mbilaelo yo ḓiswaho nga khorotshitumbe ya vunḓu , khoro yo ḓiimisaho nga yoṱhe ya mbilaelo dza mapholisa yo vhumbiwaho nga mulayo wa lushaka i tea u ṱoḓisisa , vhuaḓa ha , kana mulandu we wa itwa nga Muraḓo wa mapholisa a vunḓu .
u tambudzwa lwa nama
Phimo ya zwino ya thengiselano vhukati ha rannda na tshelede dza mashango a nnḓa . 
Thebuḽu ya 11 i sumbedza lushaka lwa pulane ya u pulanela mishumoitwa , na uri ndi nnyi a no ḓo i ita , hu tshi shumiswa zwiko zwifhio ;
Masipala u ḓo hana muredzo arali ndulamiso dzi songo itwa u ya nga zwo bulwaho afho nṱha . 
U kundelwa ha vhashelamulenzhe kha u ṱalusa khathihi na u khethekanya fhethu ha vhuḓifhinduleli nga nḓila ine ya vha khagala . 
Muṅwe we a vhuelwa ndi Vho Nomvula Nzimakwe ( 47 ) vhe vha vhudza Vuk'uzenzele uri muḽoro wavho wo fhedza wo wedza .
11 . U pulana
4.2 U linga hu si ha fomaḽa kana ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe
Gwama ḽa u notha ḽi ḓo ṱoḓea kha u faedza gwama ḽo teaho ḽa tsengedzo kha miraḓo ine ya khou ṱuwa , vhane vha ḓo ṱuṱuwedzwa uri vha a sengedze musi vha tshi wana miṅwe mishumo . 
Mvelelo dzi wanalaho dzo vha dza uri mashango a Afrika o vha na muhwalo muhulu na u sa shuma zwavhuḓi . 
Nyambedzano dzi khou bvela phanḓa na maṅwe maanḓalanga mararu nahone maṅwe maṋa o sumbedza dzangalelo kha nyambedzano . 
NḒIVHO YA MAGUDISWA A MBALO
Mikhwa yo ḓoweleaho ya reithi dza u sina kha zwithu zwi tshilaho zwiṱuku vhusiku na masiari i ḓo shumiswa khathihi na nḓila ya kuhumbulele ku pfadzaho kwa nzimulo dza sekondari kha tshifhinga na vhukule . 
Tshanduko idzi nga mvelo a dzi ngo litshwa dzo ralo Afrika Tshipembe . 
Hezwi zwi thusa muṱo ḓisisi uri a ambedzane na muḓivhadzi .
Khabinethe i khou takalela uri dzilafho ḽi sumbedza ḽi tshi khou vha thusa na u ombedzela khumbelo kha nyanḓadzamafhungo na tshitshavha u ṱhonifha Muphuresidennde wa kale na muṱa wavho nga u vha fha tshifhinga tsha u vha vha vhoṱhe na muṱa wavho nga itshi tshifhinga .
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha vhale muvhigo uyo na zwine wa sumbedzisa kha shango ngeno themendelo dzi tshi khou dzhielwa nṱha nga muvhuso .
Kha vha vhe na zwine vha amba : Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi , dplg , GTZ and SALGA , 2005,pg99
u khwinisa tshumelo na vhupo ha muvhuso
Musi phukha dzavho dzo no swika hune ya khou ya hone , ndi tshifhinga tsha u dzi tsitsa . 
Nga nṱhani ha u khethulula nga tshivhumbeo , vhaṅwe vhathu vho vha vho ṋewa vhuḓi vhuṅwe na vhuṅwe . 
Mbadelo i re Yoṱhe ya Ṅwaha i badelwaho yo dzudzanywa kha vhuimo ha ṅwaha nga khumbelo ya nzudzanyo ya CPI na maitele o angedzedzwaho a mushumisi . 
Khabinethe yo tendelana na u tholwa ha vhathu vha tevhelaho musi ho thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukano dzavho na u sedzwa arali vhe si na milandu :
Zwiimiswa zwa Muvhuso zwi tea u linganyisa zwiko zwine zwa vha hone na ṱhoḓea dza vhathu .
Vhuimo ha vhudzulatshidulo ha ICC vhu ita uri hu vhe na u lavheleswa ha rekhodo i tevheleleaho ya pfanelo dza vhathu lushakani na u tevhedza ṱhoḓea dza dzitshaka dza pfanelo dza vhathu .
Nga tshifhinga tsha masheleni muhasho wo thoma nzudzanyo u ya kha Mitambo ya Golden ya Vhathu Vhahulwane ndivho i ya u engedza ṱhanganyo ya tsinde ya vhathu vhahulwane , u khwaṱhisedza muṱalukanyo wa mirafho yo ṱanganelaho , na u dzhiela nzhele u aluwa sa luṱa lwo ḓoweleaho lwa vhutshilo . 
Mafhungo a Muvhuso
Zwipuka / zwimela zwo tsireledzwaho
( 1 ) Phalamennde yo vhumbwa nga-
Mugaganyagwama wo vhetshelwa thungo u ṱhogomela tswikelelo iyi nga zwitshavha sa na musi hu tshi vha na ṱhoḓea . 
U ita ngauralo , izwi zwi ḓo thoma u vhona uri BEE i khou itwa u mona na maga a nḓisedzo , hu na u tshimbidza tswikelelo kha ikonomi . 
Zwidodombedzwa zwavho , hu tshi katelwa madzina , dziḓiresi na hune vha bva hone
Tshimebi Tshihulwane tshi fanela , nga u kwamana na Mulangadzulo , u vhea miraḓo ya khoro ya PR kha dziṅwe komiti dza wadi . 
muimeleli wa vhabebi kana vharangaphanḓa vhapo kana vharangaphanḓa vha sialala kana zwivhumbeo zwa tshitshavha kha vundu , na zwivhumbeo zwa vhagudi / matshudeni
U gandiswa ha Phurofaili dza Ikonomi ya Matshilisano : Muvhuso Wapo na wone wo ṋetshedza yuniti tshikhala tsha u isa phanḓa na vhushaka vhu vhuedzaho u mona na vundu . 
Nga u shumisa mafhungo a vha ho kha mutevhe wa vhukati , ḽeveḽe yo imaho ngauri ha ndeme ya data yo khwaṱhisedzwa . 
1 . Ri tshitshavha tsha Karamaka , vhafari na vhaṋe vha nḓivho ya sialala / tshiko tsha zwi tshilaho tshapo zwi yelanaho na tshimela tsha Tapoca .
Nḓivhadzo dza Gurannḓa ya Muvhuso na Thendara dza Muvhuso zwi ganḓiswa nga Maḽavhuṱanu na tshifhinga tsha u vala u ṱanganedza nḓivhadzo zwi shuma nga maanḓa u ya nga tshifhinga tsho vhewaho kha gurannḓa ya muvhuso iṅwe na iṅwe . 
U ita mishumo nga nḓila ya vhukoni zwi bveledza vhuḓifulufheli . 
Mupeleṱo na phetheni dza mupeleṱo
Zwisumbi zwa kushumele : Tshithu tshi shandukaho tshine tsha tendela u khwaṱhisedzwa tshanduko kha mveledziso ya u dzhenelela kana u sumbedza mvelelo dzi elanaho na zwo dzudzanywaho . 
Hu uri vhanna a vha khou tou sa vha na ndavha na vhuṱali uhu ha sialala , vhafumakadzi vha ita mushumo wa ndeme kha u vhulunga na kha u guda u bika kha maguvhangano a nnyi na nnyi na kha nyitelatherelo , u lima mavu na u ṱhogomela vha lwalaho . 
Ndingo a dzi sumbedzi tshitzhili tsha vairasi tshone tshine , fhedzi a i sumbedza u vha hone ha " maswole a muvhili " kha malofha . 
U thetshelesa mufhindulano
Senthara ya Mvelelo Afrika ndi fhethu hune masia oṱhe a u vha Muafrika ( Tshipembe ) zwi nga pembelelwa . 
Vhuṱanzi ho rumelwaho nga Muhasho wa Mutakalo vhu dzinginya ḽevele ya nṱha ya vhutevhedzeli , fhedzi hezwi a zwi ngo lingana kha u swikela mafheleloni kha mbalombalo dza lushaka . 
Khumbelo yavho i tea u livhiswa kha Muṅwalisi phanḓa ha ḽa 31 ḽa Ṱhafamuhwe kha Muhasho wa zwa Vhulimi kha ṅwaha wa u fhedzisela une u ḓiṅwalisa havho ha vha hu khou fhela .
Vha tshi tou wana nḓivhadzo yo raliho , muṋetshedzi u ḓo , kha tshifhinga tsho bulwaho na nga u ṱavhanya hu ṱanganedzeaho , u ḓo lugisa kana thivha thungo dzi sa shumi kana zwipiḓa zwa hone , hu si na mbadelo kha murengi . 
Mafhungo mapfufhi a takadzaho
U shaea ha mishumo ya vhaswa hu re nṱha zwi amba uri vhaswa a vha khou wana zwikili zwo teaho zwine zwi nga shela milenzhe nga nḓila yavhuḓi u itela u tshimbidza ikonomi uri i ye kha vhunṱha vhuhulwane . 
Roṱhe ri na mishumo ine ra ita mahayani ashu .
Vhone tshavho hu ḓo vha u ṱalela TV ḓuvha ḽoṱhe .
vhalwaho tshi so ngo lugiselwa ) dokhumenthari
Ri khou isa phanḓa na u fhaṱa zwikolo zwa musalauno , ri tshi khou wisa zwifhaṱo zwa mavu na zwiṅwe zwe zwa vha zwi siho kha tshiimo tshavhuḓi nga kha Vhurangeli ha Ṋetshedzo ya Themamveledziso ya Zwikolo zwo Engedzwaho .
Tshipikwa tsha muvhuso ndi u sika mveledziso dza dzinnḓu dzi bvelaho phanḓa u itela uri vhathu vha kone u vha na ndaka yavho .
Izwi zwi katela khungudzo , maṅwalwa , zwibveledzwa zwa mafhungo na matheriala a u phuromota . 
Mutevhe wa maiti a tshipentshela a no pfi stetivi ( mabulanzulele ) khoyu .
GEMS i khou shumela vhone
tevhedza ṱhoḓea dza ndangulo dza fhethu ha u kunakisa
Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka i sumbedzisa u dzhenelela hune ha nga vhea ikonomi kha tshiimo tshavhuḓi .
mbadelo dzo tiwaho dzi fanela u badelwa ;
Zwi dovha zwa tsireledza madzangalelo a vhadzulapo saizwi zwi tshi fhungudza khonadzeo tsha vhuaḓa .
I ṱanganedza hafhu zwitaela zwinzhi zwa u guda zwo fhambanaho .
Khumbulelo dzo dzudzanywa u ya nga vhupo ha ḓireini , zwe zwa ita uri dzi ṱumanywe na tshikhala tsha vhupo ha ḓireini dza khwathenari nga u shumisa mushumo wa JOIN kha ArcView . 
Fomo i ḓo shumiswa u sumbedza dzina ḽa rathendara , maga o fhambanaho hu na tshikhala tsho ṋekedzwaho tsha u rekhoda mbuno dzo ṋekedzwaho . 
Khii ya vhudavhidzani ha vhuṱali ndi vhukoni ha u thetshelelsa na u dzhiela nzhele , u pfesesa , u fhindula nga maipfi na musi hu si nga maipfi .
U ṋewa ha beiḽi hu ḓo konḓiswa , u gwevha vhatshinyi na u sika vhutshinyi vhuswa u iledza tshinyalelo kha themamveledziso ya ndeme yo vhangwaho nga u tshinyadza kana u dzhenelela kha mashumele a tshumelo dza mutheo nga maitele a vhugevhenga .
Vho gudelaho zwa mutakalo vho pfumbudzwaho zwavhuḓi , vha re na bono ḽithihi na mikhuvha mithihi , vha na mushumo kha u ṋea vhathu tshenzhelo yo ḓisendekaho nga mulwadze . 
Kha vhuṱumani uvhu , hu fanela u ṱanganedzwa maga oṱhe , hu tshi katelwa u sikwa ha mbekanyamushumo dza u ḓisa mulalo dzi shumaho na pulane dza thulo . 
tshi tea u vha tsho naka nga tshivhumbeo tshatsho , kuvhekanyele kana kuitele ; na uri
Musi lurere lwa u thoma lwo no khwaṱha , lubannda lu nga bvisiwa . 
Vhashumi vha fanela u vha na mutakalo na u tsireledzea uri vha kone u shuma zwi vhonalaho na u dzulela u vha hone mushumoni .
( a ) ya u ḓḓivhadzwa zwiitisi zwa u valelwa hawe nga u ṱavhanya ;
Khabinethe i ita mbidzo kha oṱhe mazhendedzi a mulayo uri vha gadese dzibadani dzashu u itela u vhona uri vhashumisi vha dzibada vho tsireledzea .
Rannda dza 18 biḽioni dzo kumedzelwa u shuma zwitshavhani zwi siho kha vhuimo havhuḓi zwa vhupo ha migodini , vhunzhi ha iyi tshelede i bva kha muvhuso ngeno khamphani dza migodi dzo bvisa tshelede ine i nga eḓana tshararu tsha u lambedzwa uhu .
Maṅwe masia a elanaho na vhudziki tshoṱhe ha phaiphi khulwane ane a tea u ṱoḓisiswa ndi vhudziki ha mugero muhulwane , vhudziki ha fhasi ha lwanzhe , vhuendedzi ha zwidziki na tshitsireledzi tsha matombo tshi ṱoḓeaho u itela tsireledzo ya phaiphi khulwane . 
Tshiimiswa hetshi tshi ḓidzhenisa , zwi songo ḓalaho nahone lwo khetheaho , kha nyambedzano ya zwa poḽotiki . 
Nḓowetshumo ya mvelele na vhusiki ya Afrika Tshipembe ndi mubveledzi wa mbuelo yavhuḓi , na uri i tshe na khonadzeo ya u bveledza zwinzhi na u shela mulenzhe kha u sika mishumo . 
Thandela khulwane dzi katela , Thandela ya Maḓi ya Umzimvubu ngei Kapa Vhubvaḓuvha , Damu ḽa Jozini ngei Umkhanyakude kha ḽa KwaZulu-Natal na thandela dza Bushbuckridge ngei Mpumalanga na luṱa lwa u thoma lwa Nyengedzedzo ya Maḓi kha mulambo wa Mokolo Crocodile ngei Limpopo .
Thuso iyi i ṋewa lwa tshifhinga tshiṱuku - kanzhi lwa miṅwedzi miraru , tshiṅwe tshifhinga lwa miṅwedzi ya rathi .
( 3 ) Maitele o buliwaho kha Tshipiḓḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Vhalangadzulo na Vhathusa Vhalangadzulo .
Ṱhalutshedzo ya Mbekanyamushumo : U ṋetshedza vhurangaphanḓa ha zwa poḽotiki na thikhedzo ya vhulanguli nga ngomu ha muhasho u vha na vhuḓifhinduleli na u langa masheleni a tshitshavha na u ṋetshedza tshumelo dza vhathu , masheleni na thikhedzo ya zwa ndaulo nga u angaredza . 
Zwipiḓa izwi zwoṱhe zwa theo ya mulayo zwi ṱalutshedza nḓila ine muvhuso wapo wa tea u shuma ngayo na u ṋetshedza muhanga wa kushumele kwa tshumisano ya muvhuso wapo na zwitshavha zwa vhadzulapo .
Ri tshi ya phanḓa , vhorakhonṱhiraka vhane vha kha ḓo tou thoma nga u angaredza a vha na u pfumbudzwa lwo linganelaho kana tshenzhemo ha ndangulo ya vhubindudzi , zwo ṱangana na mbuelo ṱhukhu zwo swikisa kha nyengedzedzo ya mutsiko kha rakhonṱhiraka u itela u fhunguza mbadelo , nga nṱhani ha u sa shuma zwavhuḓi ha bisimusi . 
A ri ngo ḓowela u amba na vhana nga ha mafhungo a zwa vhudzekani . 
Zwi ḓo vha zwi tshi khou itwa ṅwaha woṱhe zwi tshi khwaṱhisedza u shela mulenzhe ha ndeme he ha itwa nga Vho O.R Tambo kha nndwa ya u lwela u vhofholowa na u wana Mbofholowo na Dimokirasi .
Ro vha ro yela u vha thusa fhedzi kha mafhungo a tsireledzo na a zwithuthubi . 
U swikelelea , u dzhenea na kudzulele
Komiti dza dziwadi , foramu dza mveledziso ya dzizounu na foramu dza mveledziso dza ḓorobo khulwane dzo vhumbiwaho nga u tou ralo dzi fanela u thoma u shuma musi miraḓo yo no khethiwa , sa zwe zwa sumbedzwa afho fhasi . 
Pulane ya u thoma u rengisa : u thusa ramabindu u ita mvetamveto ya pulane yo sedzaho vharengi na u engedza thengiso binduni
Themamveledziso ya Dzingu malugana na dzibada , vhudavhidzani nga ṱhingo , senthara dza mutakalo , maḓi na vhuthathazwitzhili , zwine ha vha vhuḓifhinduleli ho kovhiwaho kha miṅwe mihasho ya muvhuso , a i na vhukoni . 
10 . Vhusimamilayo ha Mavunḓu
Ro vha ri tshi ambara zwiambaro zwavhuḓi ri tshikoloni fhedzi ha hashu ro vha ri zwisiwana vha sa koni u nthengela zwiambaro zwa tshikolo .
Kha zwa mitambo , Thimu ya Afurika Tshipembe i ḓo dzhenela Mitambo ya Afurika Ḽoṱhe ngei Brazzaville , Congo , nga 2015 .
Thero i ṱuṱuwedza u vhona uri hu na vhudzheneli , vhuimeli na dimokirasi ya ndayotewa , hune vhadzulapo vha dzhenela kha mafhungo a vhusimamilayo na vhulavhelesi .
Kha ri ṅwale tshifanyisoni itshi ?
Ee sa zwe zwa shandulwa
I kwama muthu muṅwe na muṅwe .
Khonadzeo ya mveledziso ( vhulapfu ha zwifhaṱo ) hu nga guma vhuponi ha migodi . 
Mveledziso i sa nyeṱhi zwi amba u dzhiiwa ha mbonalo nyangaredzi ya vhushaka ho ḓiimisaho vhukati ha tshitshavha na vhupo ha mupo . 
U shuma sa vhashumi vha ETD a zwi gumi fhedzi kha kusedzele kwa lushaka , fhedzi nga ṅwambo wa tshibveleli tsha mumono wa ḽifhasi ure kha riṋe , a hu ngo tea u sa dzhielwa nṱha kusedzele kwa mashangoḓavha . 
Ofisi dzo vha dzi siho kha khethekanyo nthihi kana vhupo vhu fanaho na havho ? 
Mbalombalo dza vhugevhenga kha tshifhinga tsha 2010 / 11 dzi sumbedza uri shango ḽashu ḽo vhona u tsela fhasi nga 5% ya tshivhalo tsho vhigiwaho tsha vhugevhenga vhuhulwane hu tshi vhambedzwa na zwa ṅwaha wo fhiraho .
Miḽioni dza vhunzhi ha mihwalo ya badani nga ṅwaha dzi shumisa khorido ya vhukati ha Johannesburg na Durban u ṋetshedza tswikelo kha vhuimangalavha ha Afrika Tshipembe . 
Zwienge ndi zwiṅwe zwa zwimela zwa makwevho zwa ndeme vhukuma zwine zwa ṱavhiwa fhano Afrika Tshipembe , musi ho sedzwa mbuelo yazwo u bva nnḓa , u sika mishumo na vhuṱumani na zwiimiswa zwa thikhedzo . 
U badela mbadelo dzo engedzwaho dzo vhangwaho nga vhashumi vhe vha lavhelela u vhuelwa nga u ḓidzhenisa kana u ḓibvisa . 
Zwo swikelelwaho nga tshitshavha maelana na tswikelelo ya tshiko tsha zwi tshilaho tshapo .
Vhathu , mivhuso , zwiimiswa na vhaṅwe ḽifhasi ḽoṱhe vha ṋea zwiitisi zwinzhi zwa vhushai , sa tsumbo : 
Zwoṱhe vhuvhili hazwo zwenezwo ndi zwa ndeme kha nyaluwo ya ikonomi . 
Hezwi zwi nga ṱolwa nga vhuronwane tshifhingani tshiḓaho . 
Vha vhuise phindulo kha mulanga dzingu ya mawanwa a bvaho kha nyambedzano dzo vhaho hone hu sa athu fhela maḓuvha a 30 .
Rakhemisi wa DSP ya vhulwadze vhu sa fholi u ḓo khwaṱhisedza uri khumbelo yavho ya tshanduko kha thendelo ya zwino ya mushonga wavho wa vhulwadze vhu sa fholi yo iswa kha muhasho wa Ndondolo ya mutakalo i Langwaho u itela ndingo .
Mulaedza wa Lushaka nga Vho Jacob G Zuma , Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , kha Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽa Phalamennde , Kapa
Mbadelonyengedzedzwa ya a si wa DSP ya 30% ya mutengo wo iswaho wa mbilo .
Nangani ṱhoho dzo teaho Zwikili zwa Vhutshilo kha themo u itela u
3.2 Muṱangano wo ṱanganedza ḽikumedzwa nga Khosikhulu ḽa uri Masipala wa Tshiṱiriki tsha Vhembe u tea u ṋetshedza tshumelo kha vhathu vha Vuwani ngeno hu tshi kha ḓi tandululwa fhungo ḽa mikano .
Ro sedza kha vhurereli na madzangano o fhambanaho , ro tendelana hafhu uri vhurereli hoṱhe vhu tea u ṱhonifha vhuṅwe . 
Nyengedzedzo kha tswikelelo ya vhuṋe ha u ḓivhiwa nga kha u wana vhufaramukovhe ho eḓanelaho vhathu vharema , vhubindudzi na hone vhu nga swikelela u ḓivhiswa sa vhuṋe ha BEE nga kha u bviswa ha bisimusi khathihi na ndaka . 
Kha ri ambe Sedzani tshifanyiso ni ambe nga zwine na khou vhona .
U talwa hoṱhe hu tea u itwa nga nḓila ine zwa vhonala zwavhuḓi . 
Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
Kha vhupo ha zwino hu na oda yo ḓalaho vhukuma ya bugu , kha bindu ḽashu , zwi a leluwa u fhirisela phanḓa vhugudisi nga maanḓa musi ndivho dzashu hu u swikelela ndavhelelo dza nḓisedzo kha vharengi u itela oda dzashu . 
U ita nyambedzano nga ha mulaedza wo fhiriswaho
Ṱhoḓea ya u shandula mbonwasia ya vhaṱoḓesi vha konaho yo dzhaha lune a hu na tshiimiswa tshine tsha tea u pembela u swika hu tshi vha na tshanduko i vhonalaho . 
U ṅwala pharagirafu u bvisela na u ṱalutshedza muhumbulo wa kupfesesele kwawe kwa zwithu
Vhana vhanzhi a vha takalelesi mutambo ufhio ?
Ri ḓo livhuha na hone ri ṱuṱuwedza na vhafumakadzi uri vha ḓe na mbudziso dzavho na mbilaelo dzavho . 
na u pfesesa na u bveledza nyambo
Zwiṅwe hafhu , ndi zwa uri vhathu vha Afrika Tshipembe vho ṱamiwa zwavhuḓi uri vha kone u langula vhumatshelo ha shango ḽavho na ikonomi .
Kha dziṅwe nzulele , mimasipala i ṋekedza ndambedzo dza u phaphelela u itela uri tshikoupu tsha thandela tshi engedzedzee . 
Thendelano yo ḓo swikelelwa ya uri komiti ya zwa khetho i engedzedzwe u katela vhuimeli vhararu ha CSI . 
Notsi dzo itelwaho dokotela wanga
U pfumbudzelwa vhuṱumani
Komiti ya Wadi i nga sumbedza u sa fushea hayo nga u tou ṅwalela kha ofisi ya mulangadzulo wa masipala nga ha u kundelwa u ita mushumo ha mukhantselara wa wadi .
44 . Masipala , nga nḓila yo tiwaho nga khoro , u tea u ḓivhadza tsumbakushumeme dza ndeme na thagethe dza kushumele dzo tiwaho u itela ndivho ya sisiṱeme ya ndangulo ya kushumelele kwawo nga ngomu na kha tshitshavha nga u angaredza .
Musi hu tshi vha na vhubveledzi huhulwane nga vhashumi , na miholo yavho i na yone i gonya . 
Afrika Tshipembe sa Mudzulatshidulo aḓaho wa SADC ḽo dzudzanyelwa u vha ṋemuṱa wa Samithi Zwayo ya SADC nga Ṱhangule 2017 .
Arali tshipikwa tsho dzudzanyiwaho zwavhuḓi tsha IDP ya masipala hu u " khwinisa nyimele ya vhupo na mutakalo wa tshitshavha nga u engedza na u khwinisa sisiṱeme ya ndangulo ya malaṱwa o omaho " tshisumbi hu nga nga vha vhuimo na fhethu hune tshumelo idzo dza malaṱwa dza khou ṋetshedzwa .
( c ) a nga dzhenelela kha maitele a zwa u tshutshisa arali ndaela dza mbekanyamaitele dzi sa khou tevhelwa ; na uri
Vha songo nembelela !
Sa i zwi vhunzhi ha vhupo vhu si na ḽaisentsi vhu sa anzeli u shumiswa zwavhuḓi , malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili a anzela u ṱanea , hune zwa vhanga tshutshedzo ya mutakalo khulwane , nga maanḓa kha nyimele dzine vhana vha wana hu fhethu hu kungaho ha u tambela . 
Vhagudi vho no pfuka kha muṅwalo wa ḽeḓere nga ḽithihi nga ḽithihi zwi na u rekhodiwa vho pfukela kha wa u pomba mafheloni a themo ya vhavhili .
Hezwi zwi khou itiswa nga maanḓa nga u salela murahu ha mushumo hune ha vha hone kha vha ḽaborathori dza forensiki dza SAPS na nga nṱhani ha tshilengo tsha u tshimbidza na u vhiga mvelelo dza ndingo dza vhuṱalamilimo na dza DNA . 
Izwi zwi vha tshipiḓa tsha maga ane a khou dzhiiwa nga muvhuso kha u khwaṱhisa maitele o teaho nahone a ṱanganedzeaho na u vhuedzedza tshiimo tshi ṱanganedzeaho tsha vhuḓifhundeleli tshi bveledzaho maitele ayo kha miṅwaha minzhi .
Luṅwalo ulu lu amba nga mini ? Ṅwalani zwithu zwivhili . 1 . 2 .
U vhonala ndi digirii ine nga khayo vhupo ha itwa vhu vhonalaho nga zwipiḓa zwi nga ho sa mavhone na nḓila dza u vhona dzi sa thithiswi . 
Maraga wa matheriala a zwimela zwa mishonga i songo phurosesiwaho ndi yapo nga maanḓa , naho hu na uri u vhambedzela matheriala a songo phurosesiwaho kha Tshipembe ha Afrika na Asia hu a itea . 
Khophi dza nḓivhadzo dzi fanela u ṋetshedzwa kha ḽiṅwalo ḽo khetheaho na uri a ḽi tei u vha tshipiḓa tsha ḽiṅwalo ḽa nyangaredzo , oda ya u renga , vhuṱanzi ha mbadelo kana maṅwe maṅwalo o nambatedzwaho . 
b ) Kharikhuḽamu Vithae ya zwino ya muthu ane a khou tiwa , zwi tshi katela na vhathu vhane vha nga khwaṱhisedzwa khavho vhararu ;
Musi kha vhalwadze vha 10 vha malo vha ḓitika nga kiliniki na zwibadela zwa muvhuso , vhunzhi ha madokotela , a maṋo na vhomakone , vha shumela tshipiḓa tshiṱuku tsha vhathu vha ḽino shango vhane vha swikelela ndondolamutakalo ya phuraivethe .
( ndinganyelo ) zwa Zwikili zwa Vhutshilo hu ḓo ṱoḓwa :
Miraḓo i ṱuṱuwedzwa u shumisa nḓila dzoṱhe dzo itwaho nga kereke , u itela u ḓitsireledza kha masiandoitwa a vhuvhi , na maṅwe maanḓa a lwaho na vhutshilo .
Themendelo : Vhukoni ha u sumbedza nḓivho ya ngalafho yavhuḓi ya mufusho ya vhathu , khathihi na vhukoni ha u shuma fhasi ha mutsiko . 
Fhethu zwi amba zwidodombedzwa zwa vhupo ha mupo , ekonomi ya matshilisano na ha mvelele . 
Zwidodombedzwa zwa dzipfara dzoṱhe na zwipiḓa zwa khemikhala zwi ḓo ṋetshedzwa na muredzo . 
Hezwi ndi zwone zwi itaho uri ri kovhele sabusidi dzire nṱha na poswo nnzhi dza u funza kha zwikolo zwi shumelaho zwitshavha zwashu zwi shayesaho . 
Mbuno dzine dza khou rerwa nga hadzo :
Maḓaka a muvhuso ndi u vha na mulandu wa vhutshinyi ha khethekanyo ya vhuraru . 
Ndi kale ro sokou vala maṱo ashu sa lushaka . 
U tamba matambwa a zwiṱori , nyimbo na zwidade .
Thebuḽu dzi tevhelaho dzi ṋetshedza mafhungo a ndeme kha u huvhala muthu a mushumoni . 
U fhaṱa kha nḓivho ya ḓivhaipfi , tsumbo : u fhaṱa miṱa ya maipfi o sendekwaho kha nḓila ine ya unga ngayo kana mbonalo
Soccer City ire Johannesburg i na tshivhumbeo tsha tshikumbu , mudzio wa tshirema wa u nwela .
U lambedza sabusidi ya miholo zwi nga ṱoḓa mithelo i re nṱha . 
Vhana vhoṱhe vha na maṱo a muvhala muthihi ?
Musi khumbelo ya tshandukiso i tshi itiwa , ya u ṱahisa phindulamulandu ya tshipentshela i no kwama mukano wa maanḓa a mulayo , mufhinduli ha ngo hanedza , nahone tshandukiso yo ṋewa hu na thendelano . 
U vha hone ha beisi ya u bveledza yapo zwi sumbedza tswikelo yo leluwaho kha zwibveledzwa zwa phuraimari sa zwiengedzwa kha u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi na mvelelo kha mbadelo dza vhuendi dza fhasi , dzine dza shela mulenzhe kha vhuḓikoni ha nḓowetshumo . 
Mbekanyamushumo yo kunga tshumisano nga nḓila ya vhalambedzi vhapo na vha masheleni vha seli ha malwanzhe , Tshumisano na dzi NGO dzapo na thuso u bva mihasho ya muvhuso yo fhambanaho na maanḓalanga apo . 
U shela mulenzhe kha miṱangano yoṱhe ya kiḽasiṱa . 
Zwenezwo vhuvhili ha maanḓa aya u vha na vhuḓifhinduleli uhu ha vhuḓilisi zwi na iṅwe mvumbo u fhira iḽa ya muthu a eṱhe . 
Ndinganyiso ya thengiso yo aluwa lu si lwavhuḓi u bva nga 2000 u ya phanḓa kha nḓowetshumo dzoṱhe , hune nḓowetshumo ya zwiambaro ya vha ine ya kwameesa . 
U vhulaha zwitzhili kha tshomedzo dziṅwe na dza dzilafho dzine dza ḓo shumiswa hafhu dzi nga shumiswa , tenda zwa vha zwo dizainwa u itela u shumiswa nga nḓila yone a na u ri ngona dza u vhalaha zwitzhili dzo ṱanganedzaho dzi khou shumiswa . 
U swika afho , masipala wo vhona ṱhoḓea ya u vusa komiti dza wadi na u sedzulusa puḽane dzo ḓisendekaho nga wadi . 
Netiweke i tea u vha khulwane lu fushaho u itela u kona u ṱanagnedza vhunzhi ha tshivhalo na u dzulela u ṱoḓea , ngeno zwi zwiṱuku u itela u thivhela u fhungudza mutsitsikano wa tshivhalo tsha nṱha tsha mudzudzo u ya kha vhuimo hune hu sa ṋetshedze u thoma zwa u tikedza ho teaho . 
Ndi na vhuṱanzi ha uri roṱhe ri ḓo pembelela miṅwaha ya dimokrasi nga vhuḓikukumusi musi ri tshi sedza murahu hune ra bva hone na zwe muvhuso wa swikela zwone . 
Naho zwo ralo , nyimele dziṅwe dzo khetheaho dzo randelwa kha Mulayo . 
U rumela phambano kha CCMA u itela vhupfumedzani-kha ṱulo
Muvhuso wa federaḽa nga wone une , u tshi khou shuma nga zhendedzi ḽi fanaho na Vhulanguli ha Tsireledzo ya Matshilisano . 
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
Vhonani u funḓedza vhaṅwe vhana u ita mathuthuba .
Nzudzo na ndivho ndi zwone zwishumiswa zwa ndemesa kha vhulangi , na uri vharangaphanḓa vha ḓitikesa nga maanḓa na vhulangi he vha hwedzwa nga kha vhuimo havho u itela uri vha ṱuṱuwedze vhaṅwe . 
Afrika Tshipembe ḽo khwaṱhisedza thikhedzo yaḽo kha nkhetheni wa SADC kha poswo ya Murangaphanḓa wa Khomishini ya AU , Muṱhomphei Vho Dokotela Pelonomi Venson-Moitoi , Minisiṱa wa zwa Mafhungo a Dzitshaka na Tshumisano ya Riphabuḽiki ya Botswana .
Nganetshelo : fikishini ya vhukuma ya ano maḓuvha , ngano dza tsiko na dza vhahali , ngano dza phukha , zwa khumbulelwa / miloro , zwa u wanulusa , zwa u ḓimvumvusa , zwiṱori zwa zwi iteaho vhukuma vhutshiloni
Ho sedzwa dziPMB
tshipentshela
ndayotewa i katelaho :
U shela mulenzhe u bva kha madzingu zwi ganḓiswa kha voḽumu dzo khethekanaho nahone dzi na : 
Arali vha tshi khou vhambadzela nnḓa sambula i no bva kha khuvhanganyo ya zwiko zwo tou fuwiwaho zwavho , vha fanela u tou ḓivhadza fhedzi kha Mulanguli wa Vundu uri vho tshi vhambadzela nnḓa ha shango na u ṋetshedza khophi ya u ṋetshedzana thendelano yo swikelwaho na tshiimiswa tshine tsha khou ṱanganedza .
U fhindula mbudziso mbuletshedzi na mbudziso ṱhalutshedzi
Zwi tshi kwama tshanduko ya tshiimiswa , zwi thomiwaho ngazwo nga masipala , sa zwo bulwaho kha Tshiṱirathedzhi tshayo tsha u Shandukisa zwithu , zwi nga nḓila i tevhelaho : 
Sa tsumbo , vhukoni ha u thetshelesa , vhukoni ha u sengulusa thaidzo na nyimele na vhukoni ha u pfukisa mulaedza nga nḓila i sa tshuwisi .
Sa demokhirasi ri koloda vhathu vha Afurika Tshipembe vhe nga dzi 27 Lambamai 1994 , vho kuvhangana lwa u tou thoma vha tshi itela u dzhia vhuyo havho vha vhu vhea zwanḓani zwavho .
Madalo a vhulavhelesi o ṋetshedza miraḓo ya Komiti ya Potofolio tshikhala tsha u sedza khaedu dza mashumele a Vhuingameli . 
Hu na ṱhahelelo khulwane zwishumiswa zwa vhuḓimvumvusi na tshiimo tshi fushaho tsha zwa mitambo kha tshiṱiriki . 
U vhulunga ha phuraivethe hune ha vha ha tshiimo tsha fhasi Afrika Tshipembe hu anzela u bva kha zwivhumbi zwa mutheo , u fana na tshanduko kha dimogirafi , mveledziso , na u alusa sekhithara ya zwa masheleni , zwine zwa sa leluwe u kwamea nga mbekanyamaitele dza nnyi na nnyi . 
Nzudzanyo i tshimbilelanaho na nyisedzo i shumaho ya themamveledziso ya masipala na dzangalelo zwi ḓo lavheleswa nga nḓila i tevhelaho : 
U sa shumiswa tshelede yoṱhe zwi elana na fanitshara ya ofisini ine ya sa rengiwe nga tshifhinga . 
Tshumiso ya vhudavhidzani nga khomphyutha yo shandukisa tshitshavha nga nḓila dzi mangadzaho .
4 Mbuelo ya nzwalelo na mbulungo
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri arali vha sa dzhenisa maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho , GEMS a i nga koni u shumana an khumbelo yavho nahone hu ḓovha na tshilengo u swika hu tshi wanala maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho .
Ndi nga namba nda . . .
Tsumbo , musi hu tshi funzwa mushumo wa inthaviyu ya oraḽa , vhagudi vha nga vhala tshibveledzwa tsha inthaviyu , vha fhedza nga u ṅwala kana u bveledza tshibveledzwa tsha inthaviyu .
( 2 ) Ndaka i nga dzhiwa fhedzi hu tshi tevhedzwa mulayo wa u angaredza-
Hu ḓo vha na u mushumo wa u ḓivhadza u shuma hune ha ḓo farwa hune Mbekanyamaitele na Mbekanyamushumo zwa ḓo ṱanḓavhudzwa .
U khwaṱhisedzwa ha vhurangaphanḓa u itela uri vhu ḓise maano a u khwinisa nḓisedzo zwi dzula zwi zwa ndeme .
Ḽiga ḽa 17:Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho ndi mini ?
Ndima iyi i tandulula tshivhalo tsha dzithaidzo dzo topolwaho kha khethekanyo ya mvulatswinga ya memorandamu uyu . 
Arali rekhodo i siho nga luambo lune vha ṱoḓa lwone , vha nga i wana nga luambo lwo shumiswaho kha rekhodo tshetsho tshifhinga .
Vhuḓifhinduleli kha mihumbulo yo bulwaho na kha khakho dziṅwe na dziṅwe dza mbuno kana khaṱulo vhu dzula vhu ha vhakhontsaḽithenthe vhane vha vha na vhuḓifhinduleli kha u ṋetshedza ṱhaṱhuvho ya zwo iteaho , mihumbulo na mahumbulwa . 
U thetshelesa u itela zwidodombedzwa zwo khetheaho
U bviswa hu bva kha mpfu dzo kuvhanganywaho nga Sisteme ya u Ṅwalisela ya Vhapo vha Afrika Tshipembe , i ṱhogomelwaho nga Muhasho wa Zwa Muṋo . 
GMT i ḓo isa phanḓa na u langa khombo dze dza topolwa nge ya pulana zwavhuḓi khathihi na u shumisa ndango . 
Foniki i shumiswa kha u vhala na u ṅwala .
Dindi li nga kha di semendelwa nga matungo arali mavu a hone a tshi tenda .
Kha vha ḓadze Form 2 vha i ise ofisini ya tsini ya Muhahso wa Maḓi na Vhusimama ḓaka .
Phurogireme ya NIP ine ya tshimbidzwa nga vha Muhasho wa zwa Makwevho na Mbambadzo i ḓo shumiswa kha konṱiraka dzoṱhe dzine langwa nga mbofho ya NIP . 
Ndiliso
U shumisa zwiduna na zwisadzi kha maṅwe a madzina , tsumbo : mboho-tsadzi
Ndangulo ya kushumele ya masipala
Ndi vha u . . . . . .
Zwi ḓo swikisa kha u balanganywa ha vhashumi vha kale na vha si naho mutikedzo zwa isa kha u shumiseswa ha vhashumi vha songo ḓoweleaho , zwi vheaho mutsiko kha pfanelo dza vhashumi . 
Dzikhamphani dzo kuvhatedzwaho nga BIDC dzi kona u swikelela zwishumiswa zwa bio-manufacturing zwo lugelaho u shuma , thikhedzo ya ṱhoḓisiso na mveledziso ya dziḽaborothari .
Muvhuso , zwihulusa mimasipala , u na khaedu kha u ṱoḓa na u fareledza vhathu vhane wa ṱoḓa .
Nga nyito , vhuṱanzi ha ndiliso yo teaho kanzhi i rangwaphanḓa musi wa matshimbidzele a vhugevhenga . 
Vha humbelwa u founela 0860 100 646 arali vha ṱaniwa kha HIV lwa khombo uri hu kone u wanala dzilafho ḽo teaho , zwine zwa pfi post-exposure prophylaxis , ḽi nga dzudzanywa .
Vha ḓise fomo dza khumbelo ( nthihi ya u thoma na khophi ) vha nambatedze hezwi kha : Muṅwalisi : Mulayo wa Mulayo wa vhu 36 wa 1947 , Private Bag X343 , Pretoria , 0001 .
Ndi tshi khunyeledza , ndi a vha livhuwa nga u ṋea pfanelo yo khetheaho u vha ṋemuḓi wa vhuṱambo uhu . 
Tshanduko dzo raliho dza phoḽisi dzi na ndeme siani ḽa u ṱuṱuwedza vhuḓifari ha vha sekhithara ya phuraivethe malugana na vhulambedzi , mihumbulo miswa na u thola vhathu . 
Zwiṅwe hafhu , vha ḓo tea u vhekanya mbekanyamaitele ya mutikedzo u thusedza dzikhorido na u vha na vhuḓifhinduleli kha bada dza ḓoroboni . 
Hezwi zwi ḓo swikelwa nga kha u ṋetshedza tshelede ya magavhelo u swikela mutengo wa pfuma u itela themamveledziso ya mutheo u itela vhashai . 
Minisiṱa wa Mutakalo vha ḓo rwelwaṱari tshishumiswa tshiswa tsha u thivhela mbebo lwa tshifhinga tshilapfu tshine tsha ( dzheniswa fhasi ha lukanda ) .
Khaedu khulwane ndi u khwinisa nyanḓano vhukati ha nḓowetshumo dza mavhengele a rengisaho thundu na a zwiambaro khathihi na u vhona uri vhubveledzi hapo vhu khou ḓiimisa . 
U vhala ha mugudi e eṱhe
24 . Mugaganyagwama wa masheleni o teaho nzulele nngede
Zwitenwa zwa kuvhusele zwo tshimbidza nga kha Nnḓu dza Vharangaphanḓa vha Sialala dzo thomiwaho .
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha maṱanu a mushumo u shumiwa nadzo .
Ifa ḽi sa fheli ḽa muvhuso wa tshiṱalula ḽo sia shango ḽashu ḽi na thaidzo dzo kalulaho dza thaidzo dzi kwamaho zwoṱhe- dza ikonomi na dza matshilisano .
Kha vha humbele u gandiselwa mabammbiri a phoḽisi dza mbadelo dza bannga vha vhudzise na muthu wa vhuraru o ḓiimisaho nga eṱhe uri a ṱalutshedze zwo ṅwalwaho nga maḽeḓere maṱuku arali vha si na vhuṱanzi . 
Vhashumi vho tendelwaho , vha re na vhuḓifhinduleli ha u londota data iṅwe na iṅwe ya nga ngomu yo ḓiswaho , vha tea u londota tshidzumbe tsha data iyo . 
Muvhuso wo ita mvelaphanḓa i vhonalaho kha u shumisa mvelelo dza vhuvhekanyandeme hayo ha 14 na u bveledza ndivho dza NDP .
Vhashumi
Vhudzani khonani yaṋu uri ni Kha ri ambe kona u vhona mini kha tshiṅwe na tshiṅwe .
Tshinyalelo dzi sa Thivhelei na dzi songo Lavhelelwaho dzi lambedzwa u bva kha tshikwama tsha tshiimo tsha shishi . 
Dziyunivesithi na dzone dzi ita mushumo wa ndeme nga u wana mishumo ya vhutsila ya dzangalelo ḽa lushaka . 
zwa Matshilisano , zwa Mishumo na zwa Mveledziso ;
Kha vha rere milayo i livhisaho kha u fusha vhuḓifhinduleli musi mishumo ya ndondolo ya vhuongi i tshi avhelwa . 
Tshanduko ya khohakhombo zwi amba zwihulwane nḓowelo ya vhathu , musi vho kuvhanganywa fhethu huthihi , ya u sa vha na vhuḓifhinduleli . 
Phambuwi i shuma hu songo sedzwa uri mushumelwa o ita khumbelo ya pfarelo kana hai . 
Nga yeneyo mbuno , vhuṱanzi havho ho mbo dzhiiwa sa mavharivhari . 
Ṱhoḓea nnzhi dzi tea u itwa kha sia ḽa u langula TB . 
5.2.1 U tevhedza milayo , nḓila ya kushumele na maitele , zwi re kha Thendelano .
U sala murahu tshiimo na u bvelela zwi ṱuṱuwedza vhathu u tevhela mbuelo ya nṱha na u engedza kushumisele kwavho . 
a ) Vho Phurofesa Yousuf Abdoola Vawda ;
Nga itshi tshifhinga vha vhudzise vhakumedzi arali vha tshi fushea nga nḓila ye vha vhekanywa ngayo musi vha tshi amba na tshifhinga tshe vha ṋetshedzwa tshone .
Nga murahu
Hezwi zwi ḓo ni thusa uri muvhili u si konḓe u ṱharamuwa .
Ḽiga 1 : kha vha sedze kha zwi tevhelaho
U shumisa luambo lwo teaho musi a tshi amba na vhathu vho fhambanaho , tsumbo , u vha na mufhindulano na vhathu vho fhambanaho .
Muhasho u dovha hafhu wa tutuwedza thekhinolodzhi dza u bveledza dzo kunaho na kushumisele kwavhudi kwa madi midini .
30 . Muhasho wa Tshumelo dza Matshilisano na vhaṅwe vhaṋetshedzi vha tshumelo dza zwa matshilisano vha ḓo ṋetshedza tshumelo dza u khuthadza na dza nyito , arali dzi hone dzine dzi nga katela mbekanyamushumo dza ndugiselo dza khothe .
madalo , mbadelo dza vhuarelo , mishonga , mbadelo dza phurofeshinaḽa u bva kha dziGP , saikhathirisithi , saikholodzhisithi na vhaeletshedzi vho ḓiṅwalisaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
Tswikelelo ya zwileludzi zwi fanaho na zwikolo na themamveledziso zwi fanaho na dzibada
Ni vhona unga ṋenḓila ndi wa ndeme kha u thusa u tandulula mafhungo oṱhe a u swikelela na u wana pfanelo ya u dzula na vhana vhaṱuku ? 
Dzi nga shumiswa sa zwipikwa zwi takadzaho maṱo zwihulwane u bva fhethu ha ngomu ḓoroboni khulwane kana sa fhethu ho khetheaho ha zwifhaṱo . 
vhupfiwa ha mugaganyagwama u ya nga mivhigo yo livhaho ya wadi kha makumedzwa a wadi
U vhambedza na u vhea zwithu nga zwigwada a ṱalutshedza kuvhetshele kwazwo ( tsumbo : zwipuka zwi re na milenzhe miṋa na zwi re na milenzhe mivhili ) .
U tou fana na kha ḽifhasi ḽoṱhe , Afrika Tshipembe ḽi fanela u tandulula zwa mutevheṱhandu ya nyaluwo na u hwetekana ha ikonomi na masiandaitwa kha matshilo a vhathuzwavho . 
Muṱalukanyo wa bodo wa vhubveledzi u ombedzela ṱhoḓea ya u swikela mikano ya dziministri , zwiimiswa , dzisekithara , masia a vhugudisi , vhugudisi ha akademi , madzingu na mashango . 
Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa fhethu kana tshiendedzi tshine tsha ḓo shumiswa u endedza zwi ḽiwa .
Pfanelo dza khaṱhululo
Miraḓo ya midia i khou lavhelelwa u shumisa zwiḽipi zwa u fhindula zwo nambatedzwaho musi vha tshi khwaṱhisedza uri vha khou ḓo vha vhe hone . 
U isa phanḓa bono ḽa tshiṱirathedzhi itshi , ri ṱoḓa u sala murahu mbekanyamushumo dzine dza khwaṱhisedza : 
Dzhangili dzhimu , u ṋamela ḽeri
mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u ṱhaṱhuvha )
Mugudi u shumisa zwikili zwa foniki a dovha a saukanya nyimele na tshivhumbeo tsha ḽiṅwalo uri a kone u wana zwine ipfi ḽa amba zwone a tshi ḽi bulela nṱha na ngomu .
U shumiswa ha tshandwa iyi hu ri tendela uri ri dzhenise na tsenguluso ya mashango e khao ha vha hu sa wanali nyendedzi dza mitengo ya zwiḽiwa na zwivhaswa . 
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tshi ngaho sa nganeapfufhi , nganea dza vhaswa / nganea
Vhamaki avho vhe vha haṱulwa uri a vha na vhukoni ha u maka zwi tshi bva kha uri vho wela nnḓa ha phambano ya wanalaho musi hu tshi vhambedzwa mpimo wa nṱha na mpimo wa fhasi a vha ngo tholiwa . 
Gurannḓa na muvhigo wa tshinyalelo kha theḽevishini
Vha ḓo humbelwa uri vha ḓadze fomo vha tshi khou ṋea vhuṱanzi hoṱhe .
U bveledza nzudzanyo dzo teaho kha zwa mushumo u itela u fhungudza dziṱhumanyo , mavhaka na u dovholola ; 
Maḓi ane a vha na tshivhalo tshivhonalaho tsha gesepfuḓi ya mvelo kanzhi a ya tshinyadza . 
DSP ya vhulwadze vhu sa fholi yo ḓiṋekedzela kha maga a vhuḓifari a nṱhesa nahone i tevhedza Milayo ya Tshikimu na milayo yoṱhe i langaho dzikhemisi .
Hezwi zwi nga vha nga kha muṱangano wa u vhiga murahu kana zwibammbiri .
Khabinethe yo dovha hafhu ya dzhiela nzhele fulo ḽo dzudzanywaho malugana na fhungo ḽa sisteme dza khetho dzo teaho shango ḽashu . 
Maanea a fhungo o dzhiela nzhele ṱhoḓea dza u thomiwa ha tshikwama tsha ndiliso tsha vhapondwa vha vhugevhenga khathihi na mafhungo manzhi a u ṋea maanḓa mupondwa na maitele a vhulamukanyi ha mbuedzedzo kha vhugevhenga . 
Mirafho i ḓaho a i nga ḓo hangwela murafho washu wa u sa ita zwavhukuma kha fhungo iḽi ḽa ndeme . 
Senthara yo dovha ya shome dzwa nga zwishumiswa zwo nezwone zwa mitambo na vhuḓimvumvusi zwine zwi ḓo ṋea tshikhala vhathu tsha uri vha sedze kha mitambo yo fhambanaho na u thusa u shandukisa mitambo yo fhamba naho ya Afrika Tshipembe .
Khabinethe iya zwi ḓivha uri nyimele ya Eldorado Park i hone na kha zwiṅwe zwitshavha zwinzhi u mona na shango na uri i khou tsivhudza zwitshavha zwoṱhe u mona na shango uri zwi range phanḓa kha u lwa na uri Afurika Tshipembe ḽi sa vhe na zwidzidzivhadzi kha vhupo hoṱhe .
Mbuelo yo phuroreithiwa
Nga u shuma ro kwaṱhisa na nyito dza vhuthihi , ikonomi na fulufhelo ḽa vhabindudzi zwo dzikiswa kha nyimele iyi ya mutsiko kha ikonomi .
Ṱalutshedzani . . . . ( tsumbo , Ṱalutshedzani muluṱanyi kha itshi tshiṱori . )
luṅwalo lwa muimeli
Mabakete a khou ṋetshedzwa kha vhudzulo ha inifomaḽa fhedzi . 
a ) Mufarisa Adimiraḽa Vho Johannes Mudimu ( Mudzulatshidulo ) ,
Fhedzi , arali vhana vhanga vha nga ḓa hafha ṋamusi vha ri kha nṋe " Baba , vho ri funza u vha na vhuḓipfi ha lushaka , vho ri funza zwoṱhe nga ha vhuvha ha lushaka "  . 
Avho vhane vha vha na maanḓa manzhi vho hwala vhuḓifhinduleli vhunzhi ha u vhona uri thendelano iyi ya tsireledzo ya vhoṱhe i a swikelwa . 
Ṱhoho ya Muhasho i ḓo dzudzanya na u tshimbidza miṱangano ,
Ri khou vhilaedzwa nga ha uri miraḓo ya mmbi ya Vhupileli i fanela u tsireledzwa . 
dza 2015 / 16 .
Tshikalo tsha homounu i thusaho dzisele ( insulun ) tshi bviswaho tsha dzhena malofhani tshi bva kha ḽeveḽe ya guḽukhousu ire hone .
Nga u angaredza , zwi a konḓa ngamaanḓa kha vhatshinyi vhane vha vha na dzithathu dzi vhonalesaho uri vha thembiwe sa vhatshinyi vho vusuludzea . 
Malamab o fanelaho a tshivhalo tshi anganyelwaho kha u wanala murahu zwi dihwa kha mbuelo kana ṱhahelelo musi hu na vhuṱanzi hu songo tou fhelelaho tshoṱhe hauri ndaka yo tshinyadzwa . 
Tikedza vhapondiwa tshiṱitshini tsha mapholisa , khothe,vhuongeloni na u ṋetshedza maaṋda mupondiwa a ṱo ḓaho thuso .
Vhuṱumani vhukati ha CBP na IDP vhu nga tikedzwa nga u vha na vhuṱanzi ha uri vhaimeli vha wadi vha shele mulenzhe kha kutshimbidzele kwa IDP .
U dzhielwa nṱha na ndeme ya maḓi u itela vhuḓimvumvusi , mitambo na masia a zwa vhurereli sa tshipiḓa tsha mveledziso ya matshilisano yo ṱanḓavhuwaho zwi ḓo vha zwa ndeme arali maḓi a khou tea u shumiswa nga nḓila ine ya sa nyeṱhe nga vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhoṱhe . 
Kha vhuṱambo ha u rwela ṱari , ro amba uri hetshi ndi tshifhinga tsha tshanduko tsha lushaka lwashu lune lwa kha ḓi vha luswa .
Tshitatasitiki tsha Afrika Tshipembe ;
Izwi zwi sumbedza uri " u monithara lwa ndeme " zwi tea u vha vhuḓifhinduleli ha tshitshavha , nga kha lushaka kana u fhiwa tshelede nga dzingu . 
Mulayo yo fhambanaho i ḓo thusa kha u wana ṱhalutshedzo ya u thoma ya mafhungo . 
Masipala u dovha hafhu wa ṋetshedza dziṅwe thikhedzo dza zwa matshilisano dza u ḓadzisa nga kha mbekanyamaitele dzawo dza vhuheḓana . 
( 2 ) Vhurumiwa ha fumi ndi -
U vhala maṅwalo o hudzwaho sa zwirendo , Bugu Khulwane dza zwiṱori , matambwa , phosiṱara na maṅwalo a iḽekiṱhoroniki ( computer text ) nga kiḽasi yoṱhe vhagudi mugudisi .
U fhambana hufhio na hufhio kha Mutengo wa Konṱiraka hu bvaho kha ezwi hu ḓo bva kha thendelano ya vhukati ha Vundu na Rakonṱiraka . 
Tshelede ya dziḽaisentsi dzine dza badelwa nga tshanele dza phuraivethe dzi badelela maṅwe a masheleni a khasho ya muvhuso na mbekanyamushumo dza zwa pfunzo . 
vhu shumana na puḽatifomo dzo vhalaho dza vhudavhidzani dzo thomiwaho na dzi shuṅwaho nga ( GCIS ) .
U shuma na / nga mafhungo : tshipitshi tsho livhaho na tsho vhigwaho na mafhungo mbumbano
( a ) Ḽiṅwalo ḽa Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Lushaka ya Kharikhuḽamu na u Linga
Ri na vhuḓifulufheli ha u ri vhudzheneleli hovhu ha ndeme vhu ḓo thusa kha nyaluwo ya ikonomi Afrika Tshipembe na u tandulula khaedu dza tshaeo ya mishumo , vhushai na u sa lingana arali ra nga shuma roṱhe .
Muṋe wa pfanelo ya u rea khovhe wa Afrika Tshipembe o tendelwa u hira tshikepe nga nyimele dzo fhambanaho musi a tshi rea khovhe kha Zounu ya Ikonomi yo Khetheaho ( Exclusive Economic Zone ( EEZ ) ) kana kha maḓi a dzitshakatshaka nga fhasi ha Fuḽaga ya Afrika Tshipembe .
1.30 u swika 2.45
Ri khou ḓi tendela u bviswa nḓilani nga vhudugambilu hashu ha hune tshitediamu tsha vha tsho tea u vha hone . 
Zwikokovhi zwo fhambanaho - tsumbo : ngwena , ṋowa , tswina
Masheleni manzhi o tambiswa kha u dzhenelela he ha kundelwa naho zwo ralo ndambedzo i khou avhelwa hafhu . 
Naho hu na uri u swikela ho bulwaho afho nṱha , vhafumakadzi vha dzulele u vha tshiṅwe tsha zwigwada zwi songo tsireledzwaho nga maanḓa shangoni . 
_Vhareili vha na mutakalo wo fanelaho u reila
U thomiwa nga kha mulayo kana matshimbidzele a tshiofisi maswa na a Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi nthihi yo dzudzanyululwa ya tshumisano na ndangulo ya tshiimiswa ; 
U vhala maṅwalo o hudzwaho sa zwirendo , Bugu Khulwane dza zwiṱori , matambwa , phosiṱara na maṅwalo a iḽekiṱhoroniki nga kiḽasi yoṱhe na mugudisi .
Vho N R MASHABELA : Muhulisei Mulangadzulo ! [ U dzhenelela . ]
Mafhungo a mutheo o shumiswaho kha Pulane iyi ya Tshiṱirathedzhiki a ya nga tshivhalo tsho swikelwaho kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho , ngeno zwipikwa vhukuma zwi tshi lavhelesa kushumele kwa vhukati kha tshifhinga tsho vuleaho tsha miṅwaha miraru . 
U lugisela vhafarwa kha u vha ṱanganya na tshitshavha . 
Mathomo na magumo avhuḓi
Nga vhanga ḽa izwi , Mulayo muhulwane zwa zwino a u ṱanganedzi tsheke ya bannga . 
Maipfi a 40 - 50 u bva kha tshibveledza tsha maipfi a 220
Nzulele ya vhathu ya kale na u shaea ha dziṅwe mveledziso zwi tea u tandululwa nga wana na u shumisa mavu na hone a khwine . 
Zwibveledzwa zwo ṱunḓwaho nga fhasi ha phemithi dza mbadelo murahu ya tswikelelo ya maraga ndi zwa u shumiswa Afrika Tshipembe fhedzi . 
Nga nnḓa ha izwi , vhunzhi ha vharangaphanḓa vho pfuma nga mbuelo dza nṱha . 
Olani ndededzo dza khorido dza vhaendangaṋayo na zwikhala zwo vuleaho nahone zwi konḓaho zwa ndeme . 
Vhadededzi vha tea u dizaina Pulane dza Ngudo dzavho vha tshi shumisa Pulane dza u Funza dzavho , bugupfarwa dzavho na zwiṅwe zwishumiswa zwo teaho u funzwa magudiswa hu tshi shumiswa thevhekano na tshikalo zwo teaho .
Sietha ya Wits , tshipiḓa tsha Yunivesithi ya Witwatersrand , ndi huṅwe ha fhethu ha mitshino hu ḓivheaho nga maanḓa . 
VHA NGA SWIKISA HANI PHETHISHINI KHA PHALAMENNDE
U shumiswa ha webusaithi iyi ho ḓisendeka nga Maga na Milayo i tevhelaho 
Ni ambe nga zwine na ḓo dzhenisa kha gurannḓa iyi .
mushumi u ṋea vhuṱanzi phanḓa ha Khothe ya Vhashumi kana ha Khothe ya Mulayo ndivhanyoni na mafhungo a kwamaho zwa mutakalo na tsireledzo .
Khumbelo ya thendelo ya u bveledzisa zwibveledzwa zwa khovhe
Nyaluwo ya kiḽasi ya vhukati ya vhathu vha Afrika , ine i nga wanala kanzhi sentharani dza dziḓoroboni , i ḓo ṱuṱuwedza nyaluwo ya sekhithara dzo sedzaho-murengi . 
Mbuyelo ya mbadelo ya muthelo wa tshifhinganyana
Vharumelazwivhambadzwa nnḓa vha Afrika Tshipembe vha tea u vhambedza na zwine Chile , muṋetshedzi wa ndeme wa mitshelo USA ḽine ḽa vha ḽone ḽine ḽa pikisana na Afrika Tshipembe , ḽa tea u badela ho sedza mbadelotiwa dza mithelo dza u rumela mitshelo USA . 
U swikela zwenezwo , u pulanela zwa ndaka zwi bva kha kuvhonele kwa muhasho wone uṋe zwi tshi langwa sisiṱeme nngede . 
Hanefha vhukati ha ṅwaha wo no uno , ri ḓo ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana ya u thomiwa ha dzangano ḽa Afurika Tshipembe , ḽe ḽa thomiwa nga 1910 .
Ndinganyiso iyi i khwaṱhisedza nyelelo i linganaho . 
Maṅwalo a nyendedzi o anḓadzwa u itela u thusa vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa na u khwaṱhisedza u tevhedzwa ha theo ya mulayo yo teaho . 
U shandukisa tshivhalo tsha mbadelo kha ndaela dza mbadelo dzine dza ṱoḓea . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha zwitshavha zwoṱhe uri vha tikedze nyiledzo dza maḓi dzo ḓivhadzwaho nga mavundu oṱhe .
Tswayo dzine dza ri tsivhudza kha khombo
Nkhetheni o teaho u ḓo vha muthu a konaho u thoma shuma nga eṱhe ane a ḓiṱuṱuwedza na u kona u ita zwithu nga vhuronwane , u fulufhedzea na u ita zwithu nga nḓila i pfeseseaho na u thusa ngeno ndi tshi khou ita mushumo u elanaho na vhuimo . 
DPME i nga dovha ya lavhelesa uri i ite khaṱhululo ya nga ngomu ya u landula u ṋetshedza mafhungo a no khou ṱoḓiwa .
vhabebi kana vhalondoti vha tea u ḓa na khophi ya ṅwana ya mabebo isi ya tshikhau na maṅwalo avho a vhuṋe
U fhindula mbudziso dzi si konḓe
U shayea ha tswikelelo ya tshumelo kwayo ya tshipholisa nga maanḓa kha vhupo ha mahayani zwo bveledza vhukhudo ha zwigevhenga zwine zwa khou shuma kha vhupo uvhu u bvela phanḓa na vhugevhenga hazwo zwo vhofholowa . 
Hovhu vhuḓiimiseli kha vhathu vhoṱhe vha kovhekane , sa mbonalo ya zwipikwa zwa mveledziso ya vhuthihi kha dzitshaka .
Muṋetshedzatshumelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ( DSP )
( a ) u tshimbidza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a Khoro na komiti dzayo ; na
tsedzuluso dza kushumele dza ṅwaha nga ṅwaha : Hu tea u vha na mivhigo ya misi yoṱhe i yaho kha komiti dza wadi na zwitshavha nga ha migaganyagwama na tsedzuluso dza kushumele sa tshipiḓa tsha miṱangano ya tshitshavha .
Mulayo wo sedzaho ndangulo ya vhuṱanzi ( u katelaho mulayo wa maitele a zwithu na mulayo wa vhuṱanzi ) u katela milayo i re mulayoni i langaho milayo ya zwa vhuṱanzi i shumaho . 
Khabinethe yo ita gemo ḽa mishumo ya 6 miḽioni ubva ṋaṅwaha u swika 2019 , ho sedzeswa kha vhaswa .
Thangeladzina tswititi ( Thangeladzina ya ipfi ḽithihi ) tsumbo , kha , na , nga , ya ( tsumbo , Tshiṋoni tsho kavha kha muri ; O swika na Maemu ; Vele o ṱuwa nga bisi ya Enos ) .
a ) Vho Judy Hermans ( Mudzulatshidulo ) ;
U ya nga ha mikhwa yo bulwaho , ye ya vha yo tendelwa nga 2009 , dziḽaiburari dzo sumbedziswa sa senthara dza zwa vhudavhidzani . 
U itela u tandulula thaidzo dzavho dza tshelede i bvaho na dzhenaho , o rengisa tshipiḓa tsha zwifhaṱo nga mutengo u vhuedzaho . 
Posani thishu dzo shumaho ngomu thoiḽethe kana binini .
Nḓisedzo ya tshumelo dza meiḽi ndi ya u bva dzi 1 Phando u swika dzi 31 Nyendavhusiku ṅwaha muṅwe na muṅwe na uri dzi ya badelea hu sa athu swika Nyendavhusiku .
U sa dzulisea , hu si na ndavha na mbeu ya khovhe , ho vhigwa kha lushaka lwa khovhe dzi no funa masana lwa buḽugiḽi na ntswu dza mulomo muhulu ya dununu . 
Nḓivho na u pfesesa muhanga wa theo ya mulayo wa tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Vha elelwe uri muthu ane a ṅwala maambiwa u na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri hu na ndunzhe-ndunzhe .
Zwiṅwe hafhu , muhumbulo wavho wa uri vhuṱanzi ho vha vhu thembeaho u ya pfala . 
Nga u angaredza , thikhedzo i nga ṋetshedzwa hafhu kha komiti dza wadi nga u khwaṱhisedza vhushaka vhukati ha ndangulo ya masipala na komiti .
U fhaṱiwa ha senthara ya ndondolo ya u fhungudza vhuṱungu nga kha mishumo ya muvhuso kha riṋe ndi vhushelamulenzhe ha vhuphalalavhathu ho teaho kha maswole ashu na miṱa yavho . 
Pfufho i ṋetshedzwa mashango na dzikhamphani dze dza shuma zwavhuḓi kha u ṋetshedza tshumelo kha makete wa Yuropa wa u isa mishumo nnḓa .
Thimu zwa zwino i khou ṱoḓa vhalambedzi na uri i ḓo livhuwa thikhedzo iṅwe na iṅwe . 
Mukovhe wa mathomo we wa shumiswa nga tshifhinga tsha maitele a mugaganyagwama , une vhubvo ha wo ndi ngaganyo dza ṅwaha wo fhelaho dze dza vhaliwa . 
Thandela iṅwe na iṅwe yo khethea nahone i na dzikhaedu na mafhungo ayo ane a tewa u dzhielwa nṱha .
Matheriaḽa a nga bveledzwa hafhu hu si na mbadelo nga tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe hu sa ṱoḓiwi thendelo . 
ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
U ṋea miraḓo ya tshitshavha maanḓa a u sedza muvhuso wapo u tshi tshea mafhungo .
Kuḽoraidi dza alkali na alkali dza mutale dzi no bva mavuni dzoṱhe dzi ṋoka nga u ṱavhanya maḓini , sa tsumbo , soda , photheziamu , khaḽisiamu na maginesiamu . 
Naho vhunzhi ha maitele a u vhiga o no vha a othomethiki na u linganyiswa , hu kha ḓivha na maṅwe masia a re na khaedu o salaho ane a ṱoḓa u fhambanyiswa nga u tou ita zwa nyito ya kiḽinikhala na zwibviswa nga ḽeveḽe ya ndondolo nga vhuongelo ha vhukati . 
Thasiki 4 Mvelelo dza ḽiga iḽi ndi dzifhio ?
kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ḽavho , ḽa vhamutani wavho na a vhana vhavho
U fhandekana khamphani hu si havhuḓi u bva kha nyimele yashu ya vhashumi ya zwino hu ri ṱoḓa uri ri senguluse na u khakhulula mulayo u re hone kana u isa phanḓa na u shumisa mugaganyagwama washu muhulwane na u wana vhunzhi ha zwi fanaho . 
U ta zwifhinga zwa ndondolo ya u thivhela ya tshomedzo dza u kunakisa . 
Milayo yo bveledzwaho nga Muhasho yo shumiswa kha u langa ṱhoḓea dza tshiṱafu . 
Dziṅwe tsumbamaitele dzi khou dzinginywa u itela u ḓadzisa mutevhe une wa vha hone khathihi na u sedzesa tshoṱhe kha maḓi a fhasi . 
Vhuṱanzi vhu tikedza nḓowelo dza u ṱavhanyedzisa mukumbululo wa zwiko zwa mupo zwa zwimela zwa vhulimi na zwipuka , zwine zwa vhanga u fana hu hulwane ha mupo wa zwimela zwa zwimela zwa vhulimi na zwipuka , zwine zwa dovha zwa engedza khohakhombo u xelelwa nga zwiḽiwa u bva kha madwadze mahulwane . 
Mavu na one o rengwa ngei Lebombo , kha ḽa Mpumalanga nga 2015 uri hu thomiwe senthara dza u tshimbidza zwa vhudzumbamo tsini ha mukano .
6.7.5 Khothe dza sialalao dzi ṋea khathuḽo dza mbuelano ( ya vhulamukanyi )
3.9. Khabinethe i dovha ya ṱahisa hafhu uri vha mutakalo na manḓalanga a vhuimangalavha vho dzula vho vula maṱo kha u topola na u thivhela Ebola .
Hezwi zwi katela khuḓano dza badani , khakhathi dza vhukati ha vhathu nga maanḓa vhukati ha vhanna na vhanna dzi livhisaho kha u ṱhavhana na maṅwe mafuvhalo mahulwane , khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana na vhudziki nga u angaredza nga ngomu hayani . 
TSHIVENDA LUAMBO LWA HAYANI
( a ) tshumelo dza ndondolamutakalo , hu tshi kalelwa na ndondolamutakalo ya mbebo ;
Ro ri ri khou ḓa hafha u ḓifara u ya nga Milayo na u vhudzisa dzimbudziso . [ U dzhenelela . ]
Madzhenele a volumu nthihi a ṱanganedzwa u itela konṱiraka iyi . 
Zwenezwo,maga a tshumelo ndi tshithu tsha ndeme tsha SDIP .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-1738 embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe shangoni ḽavho .
U bva afho , zwi na vhutanzi uri maṅwe a mafhungo a ndeme a kwamaho muelo wa BEE a ṱoḓa u ambwa nga hao u itela u isa phanḓa u ṱavhanyedisa maitele a tshanduko . 
Khumbelo ya u thuthisa ṱhanziela ya goloi yavho
Tshiala itshi tshi ṋekedzwa vhathu vha Afrika Tshipembe vhe vha shela mulenzhe zwi ngomu kha nndwa ya dimokirasi , pfanelo dza vhuthu , u fhaṱwa ha lushaka , vhulamukanyi na mulalo , na thandululo ya pfudzungule .
Izwi zwi langwa thwii na mbekanyamaitele dzo tou ṅwalwaho , matshimbidzelwe na mashumele o tevhetshedzanaho a u pfukisela . 
Vha badele tshelede yo randelwaho kha Mulangi Muhulwane : Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe : Standard Bank , Davhi : Arcadia , Nomboro ya akhaunthu : 011219556m , Khoudu ya davhi : 000845/ 010845
Vhadzuli vha na tshikhala tsha u ṱahisa mbilaelo dzavho na u kaidza thangana dzavho nga nḓowelo dza vhugevhenga . 
U hanedza zwi nga swikiswa thwii nga mutheli kha vha Tshumelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe . 
Muvhuso u na mushumo wa ndeme wa u fhaṱa fhulufhelo u ṱuṱuwedza vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu .
Havha vhashumeli vha tshitshavha na vhashumelavhapo vho ḓiimisela na u ḓifunga , na hone vha ṋea tshumelo kha zwitshavha zwo hanganeaho kha zwitshavha zwashu . 
Tswikelelo ya rekhodo i ḓo vha yo fhahewa u swikela mbadelo dzoṱhe dzo badelwa .
3.4 Tshifhinga tsha mushumo tsha miraḓo ya Komiti ya Wadi
Minisiṱa wa zwa Mutakalo , Vho Dokotela Aaron Motsoaledi , ṋamusi vha ḓo amba na vhoramafhungo nga ha uri NHI i ḓo tou thomiwa hani .
Netiweke kana Khemisi ya Khoria u khwaṱhisedza uri vha wana mushonga wavho wa vhulwadze vhu sa fholi ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga nḓila i leluwesaho khavho .
Ri dovha hafhu , ra livhuwa tshumisano yavho kha ngudo idzi . 
Mmbi dza tsireledzo idzi dzi tea u shuma lwo zwavhuḓi kha u fhelisa vhutherorisi kha maitele a vhone vhaṋe . 
Muhasho u fhaṱa ḽaiburari khulwane , ḽaiburari dza u vhalela na ḽaiburari dza moduḽa . 
Ofisi dza dzingu dzo vha dzi tshi badela vhathu nga tshanḓa , zwe zwa vha zwi khombo vhukuma . 
U humbulela zwine tshibveledzwa tsha amba nga ha zwiwo zwi tshi bva kha ṱhoho
Zwivhangi zwihulwane zwa vhuholefhali ndi vhulwadze , khombo na dzikhakhathi . 
Mvula yo vha o nṱha ha yo ḓoweleaho kha zwipiḓa zwa vhubvaḓuvha zwa Kapa Vhubvaḓuvha , zwipiḓa zwa vhukovhela zwa Kapa Vhubvaḓuvha kathihi na zwipiḓa zwa vhukati zwa Mavundu a Kapa Devhula , fhedzi tsini na yo ḓoweleaho u ya kha ya fhasi ha yo ḓoweleaho huṅwe fhethu . 
U lusa u ṱuṱuwedza u vha khagala , vhuḓifhinduleli na mavhusele a vhukuma nga zwiimiswa zwoṱhe zwa muvhuso na zwa phuraivethe . 
U topola vhushaka ha maḽeḓere kha mibvumo yoṱhe ya ḽeḓere ḽithihi .
KwaZulu-Natal ḽi bvela phanḓa na u saukanya kushumele kwa editha u ela nḓila dza tshanduko . 
Vha khoḓa uḽa muṱhannga uri o vha thusa .
Phalamennde kana iṅwe ya Nnḓu dzayo i nga ta Komiti ya tshifhinganyana ( ya tshifhinganyana ) musi hu na mushumo wo khetheaho une wa khou tea u itiwa .
Minista vha tea u vhiga Phalamenndeni henefha kha miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe nga mvelelo dza u vhea iṱo . 
Mulayo u dzhiela nṱha lwa mulayo u tandulula ha dziphambano nga kha u ambedzana na u dzudzanya kha Lok Adalat .
Mushumo wa EC u ḓo vha , vhukati ha zwiṅwe : 
Musi vha tshi ḓi ṅwalisa kana u ita mbadelo , SARS yo ḓi imisela u shumana na u ṅwaliswa havho hu saathu fhela maḓuvha a 10 a mushumo .
Afrika Tshipembe zwa zwino ḽi khou ambedzana nga ha mbuedzedzo ya mugaganyagwama muhulwane vhukuma unga ha kushumele . 
Zwenezwi pulane ya u fhaṱa fulufulu ḽa Afrika Tshipembe ḽi tshi khou katela mveledziso ya zwiimiswa zwa zwivhaswa zwa mupo , shango ḽo ḓikumedzela muratho wa u ya kha ikonomi ya zwiko zwa fulufulu ya fhasi , ho vhewa phanḓa u khonadzeo dza u kunakisa fulufulu .
Fhedzi , mushumisi a ṱanganedzaho khumbelo u ḓo kona u shandukisa phurofaili ya webusaithi iyi ya vha ya mushumisi a humbelaho . 
Ndimar 3 : Kuitele kwa u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha
Tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe tsha QLTC tshi tea u lingedza nga nḓila dzoṱhe u ḓisa tshanduko kha u guda na u gudisa na u khwaṱhisedza uri zwine zwa kombetshedza kha pfunzo zwi a swikelelwa .
Vha kha Ndi nnyi a no ḓa tshikoloni nga tshidulo tsha milinga ?
Phesenthe dza fumi dza vhathu vha shumisa tshumelo dza ambuḽentsi nga ṅwaha sa dzo vhalelwaho u bva kha kushumele kwa kale . 
Kha vha ṱalutshedze kuitele kune kwa ḓo shumiswa u vhea iṱo mvelelo dza bindu na mbuelo . 
Ho farwa muṱangano na Komiti ya Tshoṱhe na Maanḓalanga a Dzingu kha Vhupo ha Tshitshavha . 
6 . Tsheo dza ndeme dza Khabinethe
Gerani siaṱari ḽi tevhelaho ni ite bugu .
Muvhuso wo ḓivhadza Nyaluwo , Mishumo na u Kovhekanya hafhu nga 1996 u ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi . 
Muhasho wa Vhudavhidzani ( GCIS ) u khou shuma na mihasho uri i kone u wana Tshigwada tsha Nyanḓadzamafhungo hune vha ḓo toolola zwoṱhe zwihulwane u bva kha mivhigo ya kotara .
Zwitshavha zwi khou dovha hafhu u ṱuṱuwedzwa u thetshelesa midia wapo u itela u pfa mutsho na mafhungo a shishi nga vha ndaulo ya tshinyalelo na tshumelo dza shishi . 
Izwi zwi nga dovha hafhu u livhisa kha uri zwo mela zwi sa ime zwavhuḓi , kanzhi-sa kha zwimela i songo khwaṱhaho i balelwa tshoṱhe u imela u ṱhaselwa nga zwitumbudzi . 
Zwino , hu na tshivhalo tshi no khou engedzea tsha tshenzhemo ya dzitshaka i tshi khou livhiswa kha Tshipembe ha Afrika , hune ha khou thoma u vhonala sa dzingu ḽi re na vhukoni vhuhulwane . 
U vha na tshileme tsha nṱha kana u khwaṱhesa nga ṅwambo wa u ḽa zwiḽiwa zwi si zwavhuḓi zwi vhanga khombo ya u vha na ḽeveḽe dza nṱha dza khoḽesiṱiroḽo ya malofha .
Hu nga shumiswa ḽiṅwalo ḽihulwane kana bugu khulu u itela uri mugudi muṅwe na muṅwe a kone u vhona zwine zwa khou vhaliwa .
Ṱalutshedza uri milayo ya Batho Pele i shumisa hani kha mishumo yavho .
na wa tshitopana .
135. Muano wa Ofisi kana Khwaṱhisedzo
Ndi humbula uri zwine zwa khou itea , ngohongoho a si zwine vhathu vhanzhi kha Nnḓu ino vha ṱoḓa u zwi vhona kha ino Nnḓu . [ U vhanda zwanḓa . ]
Mbadelo dza maḓi , vhuthathazwitshili na u hwalwa ha mathukhwi na zwine zwi a dzhenelela vhukuma . 
Mbadelo dza khephithala
Manḓalanga a Trans Caledon Tunnel o fhaṱa madamu o fhambanaho nga mielo , zwine zwa konisa vhathu vhashu uri vha wane maḓi o tsireledzeaho a u nwa .
8.3 . Miraḓo ya vhalangi vha si na maanḓa vho tholwaho kha ya Bodo ya Zhendedzi ḽa Vhuendi ha Nḓilani vhu Pfukaho Mikano :
Zwa zwino , a hu na foramu ya muvhuso i konanyaho ya zwikambi ine ya katela mihasho u fana na Mutakalo , Mveledziso , ya Matshilisano na vhuimeli ha masipala zwaho . 
Gwama ḽa Lushaka ḽi bvisa sekhuḽa dzo fhelelaho nahone dzi re khagala dza mugaganyagwama u itela maitele a no khou dovholola na mugaganyagwama wa masheleni . 
Nga u ṋetshedza muhwelelwa tsireledzo zwi hanedzana na u kombetshedzwa hu songo teaho nga maanḓalanga tsireledzo iyi i shela mulenzhe u itela u tinya tsheo dzo khakheaho dza vhulamukanyi na u tsireledza ndivho dza Atikili ya 6 . 
Kha nyimele dzine muhasho u a kona u wana mbadelo ya tshikolodo , hu vha hu kha phimo ya u ongolowa nga nṱhani ha tshelede ṱhukhu dzine vhakolodi vha kona u dzi badela . 
Buka lwendo lwa Phalamenndeni .
Hu nga topolwa huṅwe fhethu nga kha phurosese ya IDP .
3.2 Zwiṱaluli zwi teaho tshiedziswa tsho lavhelelwaho tsha khothe dza sialala
Vha rangise phanḓa thaidzo dzine dza nga swika ṱhanu u bva kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa masia aya . 
Ndi humbela pfarelo , ni nga nthusa-vho . . . ?
Muhanga wa Mbekanyamaitele ya Luambo ya Lushaka , 2003 ; 5.4 .
Munwe kha vhone na mutholi u fanela u sumbedza uri vha tea u notha zwi tshi khou itiswa nga mutakalo wavho u si wavhudi arali vha tshi khou vhona u nga a vha tsha kona u shuma lwa tshothe .
Maga a ḓo bvisela khagala vhukuma ṱhoḓea dza khombekhombe dzine vhaṋetshedzatshumelo vhoṱhe vha tea u dzi swikelela u itela u wana na u londota akhiredithesheni . 
Ri khou ita hezwo sa Komiti . 
Kha NDP , ro ta tshipikwa tsha nyaluwo tshine ra tama tsha phesenthe ṱhanu nga ṅwaha , zwine ra fhulufhela u swikelela nga ṅwaha wa 2019 .
Ndima ya 3 Ḽiga ḽa 2 : U pulanela u shuma
Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba ṋamusi , ri a dovha ra ḓivhofha kha vhupfumedzani , lushaka lwo faranaho , u sa khethulula nga muvhala na u fhaṱa vhumatshelo ha khwine roṱhe sa MaAfurika Tshipembe , vharema na vhatshena .
Afha ndi khethekanyo ya phambano hune Khoro dza tea u ita khumbelo ya u akhiredithiwa . 
Ngaha ṱhanziela ya u bvisa zwikambi zwo ṱunḓiwaho
Ndi zwa ndeme uri tshifhinga tshoṱhe u sumbedza vhuhulu ha khakhathi dza ikonomi ya ḽifhasi . 
Zwiṅwe hafhu , ho vha hu si na phosiṱara dzine dza ḓivhadza vhathu nga ha khombo i elanaho na mathukhwi a ndondolo ya mutakalo na milayo ya ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
Vha tea u vha na mafhungo afhio musi vha tshi ita khumbelo ya nomboro ya thendelo u thoma ?
A i tou amba nga vhudalo u ṱaluswa ha pulane ya mbuelo kana gavhelo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽino khou ṱoḓea uya phanḓa ubva kha masheleni oṱhe , naho vhasiki vha milayo vha tshi tea u lavhelesesa nga vhuronwane ayo maṅwe mafhungo . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 9 : Ndi une wa tea u shumiswa kha miṅwaha ya 1 , 2 na 3 nahone wo no bulwa kha khethekanyo ya 6 ya gaidi
Ri khou shumisana na sekithara dza phuraivethe kha u bveledza Pulane ya Mbekanyamaitele ya Vhulimi ine ya ḓo ḓisa egere dza miḽioni kha mavu a sa khou shumiswaho uri a shumiswe lwa tshoṱhe kha miṅwaha miraru i ḓaho .
1.2. Khabinethe i ṱanganedza u bviswa ha Saveyi Guṱe ya Miṱa ya 2016 , ine ya isa phanḓa na u sumbedza mvelaphanḓa kha u shumiswa ha mbekanyamushumo dza muvhuso u itela u khwinifhadza matshilo a maAfrika Tshipembe , nga maanḓa zwitshavha zwe zwa vha zwo sielwa nnḓa i kale .
( b ) khethekanyo ya 163 ;
Mukungedzeli na makone wa zwa vhudavhidzani vha nga kona fhedzi u vhekanya tshifanyiso itshi na u tshi ṱalutshedza u itela ḽifhasi ngei nnḓa . 
Nga nnḓani ha musi vho no tendelwa uri vha nga dzula vha saathu wana vhudzulapo ha ḽiṅwe shango , vha ḓo xelelwa nga u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe zwi sa vhuyi zwa vhudziswa .
Vho wana u swikela u imisa oda dza 326 dza ndeme ya R779 miḽioni .
Miṅwedzini miṅwe na miṅwe mivhili hu vhigwa kha
Tsumbo dza zwiṱirathedzhi zwe zwa shumiswa dzi katela zwi tevhelaho : 
Mbuno dzi afho fhasi .
Muholo kana tshelede i linganaho na muholo wa ṅwaha , i sa fhiriho R2 000 kha ṅwaha wa muthelo .
20 , 25 , 50 , 100 u swika kha 1 000
U vhala nga eṱhe bugu dzo vhalwaho nga tshifhinga tsha u vhala na vhagudi , tshiṱori tsho leluwaho tsha zwifanyiso na bugu dzi bvaho kha khona ya dzibugu .
Vhukati ha vhuvhekanyandeme vhuhulwane ṋaṅwaha , muvhuso u ḓo shumana na u salela murahu hune ha khou engedzea kha u ṅwalisa na u ṋetshedzwa ha vhuṋe ha ndaka kha vho vhuelwaho kha thandela dza nnḓu dze dza lambedzwa nga masheleni a mutikedzo .
U vhewa tshiduloni hu ḓovha hone lini ?
U ita khumbelo ya nyito kha vhagudi vhoṱhe vhashu vho ṱalifhaho uri vha dzhie vhudededzi sa buḓo ḽavho ḽe vha tou nanga . 
SARS a ikhou ṱanganedza tshoṱhe ṱhalutshedzo i ṱalutshedzaho nyimele iyi . 
VTS yavho i tea fusha ṱhoḓea dza zwiṱitshi zwa u linga sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha
18 . U TANDULULA PHAMBANO
Kha mushumi zwi amba u maanḓafhadzwa , khonadzeo ya u shuma u woṱhe , u bveledza fulufhelo na u ṋetshedza zwifhinga zwa u bveledzisa buḓo .
Ṱhoḓea ya dzimbalombalo tshifhinga tshoṱhe dzi ḓo konisa muvhuso kha tsheo dzawo dza u tandulula mafhungo a nḓowelo dza vhugevhenga .
U dzudzanyululwa uhu nga hu swa ho bvelela kha mbekanyamushumo dzoṱhe . 
Sa Afrika Tshipembe , ro bva roṱhe kha u vhona uri vhathu vhashu vha a zwi ḓivha zwa nga ha ṱhuṱhuwedzo ya dzhango ḽashu kha miṅwaha ya mahumi maṱanu i ḓaho . 
Vha fhe vhadzheneli minete ya 15 u swika kha 20 ya u ṅwala mivhigo yavho na maambiwa a sambula kha siaṱari ḽa 30 .
Zwo lavheleswa nga nḓila iyi , vhushayamishumo vhu sumbedza zwoṱhe tshinyalelo na tshikhala . 
U tamba ḽitambwa ḽi no amba nga tshiṱori .
Tsha u thoma , kha fhungo ḽi elanaho na vhashumi vha shumaho na vhathu vha pfulutshelaho u bva kha maṅwe mashango - vha nga isa phanḓa na u pfa muhumbulo wa vhaṅwe na u ṋetshedza ngeletshedzo kha vhathu vha bvaho mashangoni maṅwe nga mafhungo a mupfulutshelo . 
Tshenzhelo ya miṅwaha miraru kha ndaulo ya ofisi nyangaredzi zwi ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
Foramu dzine hoyu Mulayo a wo dzi itela nzudzanyo , fhedzi dzo shuma mushumo muhulwane vhukuma kha ndangulo ya zwiko zwa madi nga u tutuwedza uri vhothe vha kwameaho vha shele mulenzhe .
Arali hu na mafhungo o dzumbiwaho , ḽiga iḽi ḽi na ndivho ifhio nahone hu na u sumbedza mbuelo ya nnyi na nnyi i re khagala nga kha u dzumba ayo mafhungo ?
Ndingedzo yo dzhenelelaho i khou ṱoḓea u bva kha vhurangaphanḓa na vhulanguli u shumisa maga o vhekanywaho a sa ḓuriho o khwaṱhaho ane a ḓo phulusa masipala kha u wa tshiṱoko . 
Khothe dza miṱa dzo dzinginywaho dzi nga ṋetshedza foramu yo teaho ya vhupfiwa uvhu . 
Tshiimiswa itshi tshi khou lavhelelwa u bveledza phaneḽe dza soḽa dza 1 300 nga ḓuvha , hu tshi khou lavhelelwa uri hu ḓo bveledzwa dza R600 miḽioni nga ṅwaha .
Nga ndaulo yo khwaṱhaho kha tshifhinga tshoṱhe na maitele a u kunakisa , khwaḽithi ya mafhi mavhisi i nga kona u khwinisea . 
Phimo ya zwikhala a yo ngo kona u fhungudzea nga mulandu wa u imiswa . 
Saizwi mbekanyamaitele i nyendedzi fhedzi , i tea u tendela tshumiso i shandukiseaho .
Ezwi zwi dovha hafhu zwa katela amba na mulwadze nga nḓila ya vhuṱhogwa nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsha u dala kha tshumelo ya mutakalo , u thetshelesa mbilaelo , ṱhoḓea na kuvhonele kwa mulwadze . 
Izwi zwi ḓo vhona mbekanyamushumo ya ṅwedzi woṱhe , yo pfananywa na nga Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Vhaswa ya Lushaka , yo ḓikumedzela kha u konisa na u ṱuṱuwedza vhaswa vhashu uri vha dzhie zwikhala kha sekithara dzo fhambanaho u itela u khwinisa matshilo avho na u vha konisa u shela mulenzhe zwavhuḓi kha mveledziso ya ikonomi na ya shango .
Arali dzangano ḽavho ḽi si ḽa mbuelo na u sa vha tshipiḓa tsha muvhuso , vha nga ita khumbelo ya u ḓinwalisa .
Nest , ( Mudzulatshidulo wa Komiti ya u Ṱola ) Mudzulatshidulo
Ṅwalani maipfi aya nga vhuḓalo . ndinwi hu nani ndiwe
I isa phanḓa na u ita vhunzhi ha tshanduko dza ndeme kha ndangulo na nḓisedzo ya mishonga shangoni . 
U ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu dzi tevhekanaho hu tshi shumiswa masala , maipfi a u ṱanganya na ndongazwiga i re yone
Vhane vha shela mulenzhe vha ṱuṱuwedzwa u pulana na u ḓilugisela phanḓa ha musi vha tshi ḓa kha phurogireme ine vha tea u vha vha henefho .
Kha u engedza tshitshavha tshi katelaho , muvhuso kha miṅwaha miṱanu i ḓaho u ḓo vhona uri :
Vhadzheneleli vha khethekanywa nga zwigwada 5
Khoro ina maanḓa oṱhe a u hanela kana u thivhela u rengiswa ha muḓagasi kana maḓi kha vharengi vhane vha khou koloda tshumelo dzavho kana dziṅwe mbadelo dza masipala . 
Ro ḓiimisela u isa phanḓa na u thusa nyambedzano dza Zimbabwe , nahone ri ḓo thusa sa zwe ra humbelwa nga Ṱhoho dza Mivhuso ya SADC .
Hu tshi itelwa ndivho dza phara ṱhukhu iyi zwi tevhelaho zwi ḓo shuma : 
Mubaki o vhilinganya ndaela dza u ita Fairy Cakes .
Tshaeo ya zwiko ine ya ita uri ri lingedze zwiko zwi sa athu shumiswa u itela u khwinisa vhukoni ha u ita mbuelo ri tshi shumisa zwiko zwi re hone zwino ; 
Mupeleṱo na ndongazwiga : tshigagarukela , kholoni , maḽeḓere danzi/ mahulwane
91.2% dza phaḓaladzo hei ya GHG .
Ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na vhathu Democratic Republic of Congo , Burundi , Comoros na Sudan kha u vhona uri hu vha na mvelaphanḓa kha ndingo dza mulalo na vhudziki na mvelaphanḓa ya ikonomi na matshilisano .
U fhumula kana u khethekanya
Ṱhanganedzo yo ṋetshedzwaho yo ṱanganedzwa kha muṱangano wa nyambedzano ya memo ya lushaka . 
Hu na khonadzeo ya u khwaṱhisedza kuitele ku pfadzaho kwa ndondolo , fhedzi ku a ḓura ngauri hu na ṱhahelelo ya thikhedzo u bva kha Muhasho wa Vhulimi , une wa langula komiti hune mushumo wa khou itea hone . 
muthu a holaho tshelede i sa swikiho R43 000 kha vhathu vha fhasi ha miṅwaha ya 65 , na R69 000 kha vhathu vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 65
Ri kuvhangana hafhu hafha sa vhalwi kha nndwa khulwanesa ya mulalo , tsireledzo na dimokirasi na kha mveledziso ya fhasi na vhushai . 
Notsi dza marangaphanḓa kha khoniferentsi iyi dzi bula tshanduko ya kilima , mupfuluwo na vhutsireledzi ha zwiḽiwa sa khaedu dza ḽifhasi dza ndeme . 
Mbonalo ya muvhili i sumbedzaho zwiṱandadi i vhumbiwa u bva kha vhukwamani hashu na vhaṅwe vhathu . 
Ndalukanyo dza vho no ṱhaphudzaho digirii ya u thoma dzo teaho sia ḽa vhusika maṋo a si a vhukuma na ndondolo ya u leludza maitele a u vhudzedza maṋo vhudzuloni hao zwi ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
U dzhenelela ha tshitshavha a ho ngo tea u sedziwa sa magumo nga hone huṋe .
Zwine nda ḓo zwi dzhia sa vhukhakhi ndi na vhuṱanzi uri muvhuso a u nga ḓo zwi vhona ngauralo , zwine vhukhakhi ha hone ho vha u rengisa feme u fana na SBC mushuma nga luṱingo wa Amerika ane a khou langa khamphani khulwanesa US nahone vha kona u tsireledza khamphani khulwane nahone vha kona u ṱuṱuwedza vhalangi mivhusoni .
Ṅwala dzina , ḓiresi ya poswo , ḓiresi ya i-meiḽi , na fekisi na nomboro ya luṱingo zwine vha nga kwamiwa khazwo , na
Muphuresidennde , musi vho no khethiwa , a vha tsha vha Muraḓo wa Phalamennde .
Dzina na zwidodombedzwa zwa muṋe wa tshikwekwete .
U THETSHELESA NA U AMBA
Hone , musi hu na khetho-guṱe , hu vha na milaedza mivhili , muthihi u vha u tshi sumbedza dzulo ḽa u fhedzisa ḽa Phalamennde ine ya khou bva , ngeno muṅwe u tshi vha hone nga murahu ha khetho , musi Muphuresidennnde muswa na Phalamennde zwi tshi ṱanganedzwa .
Mabindu a siho mulayoni fhethu afho ha nga ḓo itwa fomaḽa . 
Vhahwelelwa vho swikisa nḓivhadzo ya u humbula u hanedza khumbelo i re hone . 
Mufariwa o ḓo huvhala nyana zwe a ḓo wana thuso u bva kha tshiṱafu wa dzilafho . 
U ṋekedza ṱhaṱhuvho yau ya ḓuvha kana zwiwo
Vhuṱanzi vhu bvaho mushumoni vhu si ha vhukale ha miṅwedzi i paḓaho 12
Mbonalo ya zwino ya ikonomi Afrika Tshipembe i ita uri zwi vhe zwa ndeme kha uri Tshikwama tshi tambe mushumo muhulwane kha u fhungudza vhukonḓi hune vhashumi vho tholwaho Afrika Tshipembe vha hu hwale . 
Zwikili : U oditha , u tshimbidza zwa tsedzuluso ya vhufhura ha wekishopho kana mushumo wa asesimennde ya khombo , kuhumbulele kwa tsenguluso , vhushaka ha zwa matshilisano , ndangulo hu tshi katelwa ndangulo ya thandela ya thimu i shandukaho , vhurangaphanda ha tshiṱirathedzhi , u vhiga lwa u ṅwala lwo fhelelaho , u ḓivhadza mushumo , zwikili zwa khomphyutha . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho .
Mapa wa nḓila u katela maga maṱanu o fhambanaho , luṱa luṅwe na luṅwe lu fhaṱela kha ḽitevhelaho .
Zwi nga dzhia maḓuvha a 7 a mushumo u shumana na khumbelo zwi tshi ya ngauri yo itwa nga vhuronwane naa .
U topola na u shumiswa ha Thandelathangeli dza Vhudzulo ha Vhathu ha Mahayani Hu-sa-nyeṱhi ha Ndeme . 
Ṱhoho : Zwine ra zwi ṱoḓa uri ri tshile - Awara 4
U sumbedza vhuluvha hu hulwane hu bulwa nga kha u ḓihudza nga u leleḓisa fuḽaga na u imba Luimbo lwa Lushaka nga nḓila yone a nga vhuḓipfi hone . 
U vha na zwine vha ita malugana na mafhungo ane a wanwa kha pulane ya wadi
Mutambo wa nyelelwa : Gerani magaraṱa kha mitaladzi mitswu yo ṱhukhukanyiwaho .
kushumisele kwa luambo
Hu hone mapfeṋe o tsitsa vhana .
Ṱhalutshedzo dza mathemo a tekeniki o shumiswaho kha ḽibviswa iḽi dzo ṋetshedzwa kha Ṱhumetshedzo ya A. 
Ḽifhambanyi ḽa nona ndi ḽifhio ?
U vhalela hu tea u itwa nga thevhekano ine ya vha khagala na thevhekano na uri i tea u sumbedza khumbulelo dza dizaini dzoṱhe . 
Tshifhinga tsho fhelaho tsha vha , tsumbo , O ya hayani ngauri o vha o hangwa khii .
Fhethu henefho hu fanela u :
U tsireledza tshidzumbe tsha mafhungo a miraḓo .
U ya nga izwi vhunzhi ha tshanduko dzo itwa kha tshivhumbeo tsha tshiimiswa u itela u katela mushumo uyu . 
3.52 Mivhigo ya zwirathisi yo bulwaho afho nṱha i sumbedza nga ha maitele na kupfesesele kwa vhuloi kha zwitshavha zwa fhano hayani kha ḽa Afrika Tshipembe .
Ri nga takalela u dzhenelela kha nyambedzano nga ha izwi nga murahu . 
Hu sa athu u sedzwa zwa u tholwa muthu , khorombusi kana komiti ya zwa u thola i tea u topola tshikhala u thoma kha poswo dzi re hone zwino tshikoloni .
Arali thendelo yo wanala , Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe u ḓo ṅwalisa tshiimiswa wa ṋetshedza na ṱhanziela ya u ḓiṅwalisa , ine kanzhi i shuma ṅwaha muthihi .
Nga u ḓibvisa kha u shela mulenzhe , vhashelamulenzhe vha maanḓafhadza vhaṅwe vhathu uri vha vha dzhiele tsheo , tsheo dzine dza nga ḓi wanala dzi sa vha takadzi . 
" U bva tshe ha rwelwa ṱari fulo ḽa u ṱhaṱhuvha nga Ḓuvha ḽa TB ḽa Ḽifhasi nga dzi 24 Ṱhafamuhwe 2015 nga Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa , ndi a takala musi ndi tshi ḓivhadza uri ro no ṱhaṱhuvha zwigidi zwa vhathu vha shayaho tsireledzo u bva kha sekithara dza tshumelo dza ndulamiso , migodi na zwitshavha zwi tsini na migodi .
humbelwa embasini kana mishinini mashangoni ane Afrika Tshipembe ya vha na vhuimeli khao
Zwibveledzwa zwa vhulimi zwi khou aluwa u swika kha nṱha hune zwa kona u ḓiitela , hune zwibveledzw azwi bveledzwaho zwa shuma u fha zwiḽiwa vhafariwa . 
Ndivho khulwane ya ndangulo ya khuḓano ndi u tandulula khuḓano nga nḓila ine vhathu vhoṱhe vha bva kha khanedzano vha khou ḓipfa zwavhuḓi nga mvelelo .
U thomiwa ha ndangulo ya mashumele yo bvelelaho zwo ḓisendeka vhushaka havhuḓi na tshumisano na vhashelamulenzhe vha ndeme , hu tshi katelwa dziyunioni na zwitshavha . 
Pfanelo ya lushaka ya u shumisa luambo lune vha funa musi vha tshi davhidzana na GCIS . 3.1.4 .
Tsha mathomo , zwi ṱoḓa vhathu vha pfuluwaho u bva kha ikonomi ya mathomo na ya vhuvhili . 
U thetshelesa na u elelwa maipfi a sa konḓi , u thoma kha mararu u ya kha maṋa .
U bvisiwa ha muvhigo wa kotara zwi ḓo thusa muvhuso u sedzesa zwipikwa zwa ndeme , nga maanḓa u fhungudza vhugevhenga vhuhulwane , sa zwe zwa vheiswa zwone kha Mutheo wa Maano a tshifhinga tsha Vhukati na uri u nga kha ḓi shumisiwa sa tsivhudzo zwi tshi kha ḓi tou thoma u itela u mashumele na maano a Muvhuso a u thivhela vhugevhenga .
Kha maṅwe mashango , naho zwo ralo , nyimele nga u angaredza ya kutshilele kwa vhana yo ṋaṋa . 
GEMS ina netiweke ya vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vhane ha vha na madokotela zwao ( GP ) , vhorakhemisi , madokotela a maṋo na a maṱo vho fulufhedzisaho u ṋetshedza ndondolo ya mutakalo ya maimo a nṱha kha miraḓo ya GEMS .
Vhulapfu ha nga nṱha ha luvhondo vhu katela vhulapfu ha mutevhulo , hune zwa konadzea . 
Kha vha bvise kana vha nange tsielano ya mutengo wa thendara musi hu tshi wanala kiḽasi nthihi fhedzi ya mishumo ya konṱiraka . 
Mapholisa a ha Masipala o lingedza u swaya phoswo ya u tsitsikana na u valwa ha dzibada kha vhareili vhe vha paka zwiendedzi zwavho zwi siho mulayoni . 
U ela zwiko zwapo na zwa dzitshaka zwa mafhungo na vhukoni u itela u bveledzisa mvetomveto ya mveledziso u itela thimbanywa iṅwe na iṅwe yo nanguludzwaho . 
Kha vha shumise nḓowendowe ya luṱingo lwo tshinyalaho sa nḓila i takadzaho ya u sumbedza uri zwi leluwa hani u xelelwa nga nyambedzano khathihi na tshinyalelo ine ya bveledzwa u fana na mavharivhari na u humbulelana hu si havhuḓi
Kha vha ite khumbelo ya zwishumiswa zwa u vha thusa
URI thasululo ya EM 111 / 2004 ya Raḓorobo Muhulwane ya ḽa 19 Ṱhangule 2004 i DZHIELWE NṰHA .
Ndaka dzi sa farei dzi pfukiselwa phanḓa sa mbadelo dza fhasi kha dzo kuvhanganywaho dza badelwa na ndozwo iṅwe na iṅwe yo tshinyadzwaho . 
( a ) vha na mbofholowo ya u amba na u hanedzana kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu na kha komiti yayo , hu tshi tevhedzwa mulayo na nzunzanyo dzayo ; na uri
U swikiswa ha vhupulani ha ndaulo ya malaṱwa kha ḽa Ireland zwo leludza u sikwa ha nḓivhiso i thembeaho nga maanḓa kha u sikwa ha malaṱwa na kufarele , tshipiḓa tsha ndeme tsha vhupulani ha ndaulo ya malaṱwa . 
Khabinethe yo khoḓa mazhendedzi a mulayo kha maga e vha dzhia .
Dzi dovha dza ṋetshedza vhathu zwinangwa malugana na vhuhulu vhune vha tama u dzhenela vhuitwa ha tshitshavha . 
Vhubvaḓuvha ha Gombameni , ho vhonala u khwinisea ha nyimele ya dzingamufhe . 
Vha nga kopa matheriala u bva kha khanḓiso iyi u itela u shumisa kha mbekanyamushumo dza pfunzo dzi si dza u bindudza arali vha tshi ṱanganedza tshiko tsha matheriala . 
Ikonomi - Vhafumakadzi , vhaswa na vhaholefhali vho vha vhawanambuelo vhahulwane kha u vha vhashumi-matshudeni , vhashumi-vhagudi , mbekanyamushumo ya tshumelo dza vhaswa , EPWP , vhuramabindu na vhurangeli ha mabindu maṱuku .
Ndeme ya Afrika kha vhashumisani naḽo i ṱanziela nga kha zwi tevhelaho : 
Muvhuso wapo ndi mafhungo a muṅwe na muṅwe .
2.8 Khabinethe yo toololelwa nga ha mawanwa a Muvhigo wa Zwisumbi zwa Saintsi , Thekinoḽodzhi na Vhutumbuli wa Afrika Tshipembe wa 2014 na nḓowelo kha mashumele a Sisiṱeme ya Vhutumbuli ya Lushaka ( NSI ) , une wa bviswa nga ṅwaha nga Khoro ya Vhueletshedzi ya Lushaka nga ha Vhutumbuli .
4.98 Ngei Kenya , vhuloi vhu langulwa nga Mulayo wa zwa Vhuloi wa 1925 , we wa itwa nga tshifhinga tsha vhukoḽoni une uyu mulayo wo ḓo itululwa nga murahu ha musi Kenya
Ndi kha nyimele iyi uri zwi a ntakadza u vula khonifarentsi iyi . 
Nyambedzano dza PMS na u shumiswa na tsedzuluso ya hone
U ita nyambedzano nga ha maipfi maswa a bvaho kha tshibveledzwa tsho vhalwaho
Naho hu na uri zwo bulwa nga konṱiraka iyo uri mukonṱiraka u ḓo ṋetshedza mutholi tsireledzo nga nḓila ya u themendela ha u phethwa nga nḓila yone na u fulufhedzea ha konṱiraka iyo nga mukonṱiraka ; 
Ho vha na ṋetshedzo ya mugaganyagwama wo khetheaho ya vhafumakadzi ?
Muhasho wa Zwa Mupo wo vha u tshi khou dzhenelela nga maanḓa kha u fhaṱa vhukoni na u ita mafulo a u ḓivhadza nga ha ṱhoḓea dza ndaulo u bva tshe mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho wa phasiswa .
Redzhisṱara na tshitaila
ṱhanziela ya lufu lwa vhamu ṱani wavho , arali vho lovha
U humbulela
Arali vha na vhulwadze ha swigiri , vha na guḽukhousu nnzhi ( swigiri ) malofhani avho .
Zwenezwino , ho pfuvhiswa khontsethi dza vhaimbi vha Afurika Tshipembe nga ṅwambo wa u ṱhaselwa uhu vhe vha vha vho tea uya kha mashango a nnḓa u sumbedza vhukoni havho vha ngaho BigNuz vhe vha vha vho tea u ya ngei Zimbabwe , Kelly Khumalo na Casper vhe vha vha vho tea u ya ngei London .
Ndi ḓo amba nga ha mafhungo aya kha tshipiḓa tsha u thoma tsha tshipitshi tshanga . 
Nyito dza mvelele dzi nga dzhenelela kha u bvelela ha ikonomi na matshilisano nga u bveledza mishumo na u sika zwiko zwa ndeme zwa vhubindudzi na ndeme ya ikonomi . 
ḽimethafore ---- ndi musi hu tshi shumiswa tshiṅwe tshithu u amba nga ha tshiṅwe tshine tsha vha na zwi fanaho natsho
( i ) Muphuresidennde nga fhasi ha Mulayotewa muswa , arali ndaulo ya uyo mulayo yo vhewa zwanḓani zwa muvhuso wa lushaka hu tshi tevhedzwa Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo kha khorotshitumbe ya lutshaka ; kana
Khabinethe i tama u humbela maAfrika Tshipembe u vhona uri hu na mulalo na vhudziki phanḓa na nga murahu ha tshifhinga tsha khetho dza muvhuso wapo dza 2016 .
-- U bvisela khagala
Mus . Ḽavhuvh Ḽavhur Ḽavhuṋ Lavhuṱ Mugivh . .
U lingiwa ha fomaḽa 2 U ṅwala na vhagudi , tshigwada na u ṅwala a eṱhe
Arali vha khou ṱoḓa u litsha u daha , vha sa ḓivhi uri vha thoma ngafhi , muṋetshedza tshumelo dza ndondolo ya mutakalo kana tshigwada tsha thikhedzo tshi nga vha thusa .
Ndingo i leluwaho vhukuma yo itwa u itela u wana nḓivho ya vhubvelaphanḓa u ya nga tswikelelo ya zwiimiswa zwa matshilisano zwa ndeme na zwithu zwa ndeme , u fana na fhethu ho vuleaho , zwikolo na dzikiḽiniki . 
Vha ḓo vha vhudza maga ane vha tea u a dzhia u itela u fhungudza khombo kha mutakalo wavho .
Musi o fariwa , u ḓo vhonwa mulandu wa vhutshinyi a sengiswa kha Khothe ya Vhutshinyi malugana na u pfuka Ndaela ya Tsireledzo .
Vha rumele zwitevhelaho :
U KHETHEKANYEA NA THENDELANO YOṰHE 
Masipala itea u dzhia vhuḓifhinduleli ha u dzhenelela kha mveledziso ya ikonomi yapo , u sika mishumo na u fhungudza vhushai nga u dzhenelela kha zwine zwa khou itwa .
Zwipiḓa zwo themendelwaho zwa u khunyeledza zwa vhukale ho fhambanaho ngauralo ndi zwi tevhelaho : 
Vhuṱanzi vhu tea u vha na ṋomboro dza luṱingo dza Ṱhoho ya tshikolo nahone ṋomboro idzo dzi ṅwalwe kha luswayo lwa tshiofisi lwa tshikolo lune lwa vha na na tshiṱempe tshine tsha vha na ḓuvha ḽa ṅwedzi .
Havha vhadededzi vhuraru havho a vho ngo tsha dovha vha humela tshikoloni matsheloni aneo . 
Mbekanyamitele idzi dzi thoma milayo ya u dededza ya ndangulo ya masheleni i pfadzaho . 
Nga 2007 phimo ya vho kavhiwaho nga HIV / AIDS yo fhungudzea kha vhaswa na vhomme vhaṱuku nga 20% kha Wadi 10 , 75% ya tsiwana dza HIV / AIDS dzi na mutakalo , vha dzhena tshikolo tshifhinga tshoṱhe na uri vhaaluwa vha khou tikedzwa na u ṱhogomela zwisiwana .
U shuma roṱhe kha ri ite zwinzhi khau alusa vhuvha ha ṱhongomelo ya mutakalo , kha nḓila nthihi na Ndivho ya Mvelephanḓa ya Miḽeniyamu ya Vhuthihi kha Lushaka u ṱhukhukanya vhushai nga 2014 .
Mulanguli wa IDP ndi ene muthu o teaho u ṱalutshedza vhatshimbidzi na vhakhantseḽara vha wadi siani ḽa mafhungotsivhudzi a ndeme a no bva kha IDP , hu tshi katelwa na u bveledza manweledzo a IDP .
( a ) ya u vhumba na u dzhenela dzangano ḽa vhashumi ;
Mu vhudzeni zwine na khou ita tshikoloni khathihi na mafhungo a no kwama muṱa wa haṋu .
Vhurangaphanḓa ha zwa poḽotiki vhu ḓo dzulela u shumisa tshenzhemo yaho khulwane he ya vhu wana u bva miṅwahani yo fhiraho ya u khwinisa khaphasithi yashu ya u ḓisedza tshumelo yo khwiniswaho ya khwine . 
Musi dzi seed lot dzo no lugela u sambuluswa , kha vha vhidze muṱoli uri a dzhie sambulu .
U bvelela ha mbekanyamushumo dza Eskom dza u Fhaṱa na u Lugisa zwo thusa kha u vhona uri hu vhe na vhudziki na u fhelisa u khauwa ha muḓagasi .
Hune madzhisiṱaraṱa a vha o fara vhuimo ha madzhisiṱaraṱa ya ndeme lwa tshifhinga tshi fhiraho miṅwaha ya sumbe , fhedzi , a ṋea tshigwevho tshi fhiraho miṅwedzi ya rathi fhedzi u ḓo mbo ḓi sedzuluswa na zwenezwo . 
Muḓisedzi u fhulufhedzisa uri thundu dzo ḓisedzwaho nga fhasi ha konṱiraka ndi ntswa , a dzo ngo shumiswa , ndi dza tshizwinozwino kana mimodele ya tshizwinozwino , nahone dzi na khwinifhadzo dzoṱhe dza zwinozwino kha kuolelwe na matheriala nga nnḓa ha musi hu na iṅwe mbetshelwa kha konṱiraka . 
ZWI RE NGOMU
Vhulimi vhu ṋetshedza zwikhala zwa mishumo minzhi , naho hu na uri u shela mulenzhe hu khou fhungudzea nga nṱhani ha u shumisa thekhinoḽodzhi ine ya ṱoḓa vhashumi vhanzhi na uri yo dzhena vhudzuloni ha vhashumi vhanzhi kha sekhithara . 
Zwiedziswa zwo dzudzanyeaho zwi re kha zwiimiswa zwa u dzhenela kanzhi zwi shuma musi vhadzulapo vha tshi zwi vhona zwi mulayoni na u shumisea hune ha vha na vhuḓikumedzeli ha zwa polotiki kha tshumiso na vhuimo hazwo ha mulayo .
U vhudzisa mbudziso u itela u ṱanḓavhudza
U shumisa zwiga zwa u vhala nga ngona , tsumbo , maḽeḓere danzi , zwitopo , zwiga zwa mbudziso , khoma , zwigagarukela na zwiḓevhe .
U shumisa maanḓa a vhuimo zwavhuḓi kanzhi zwi ita uri vhatevheli vha tevhedze , ngeno u shumisa maanḓa a vhuimo lwo kalulaho - nga maanḓa nga u kombetshedza - zwi nga ita uri hu vhe na u hana . 
Vha khoria vha ḓo lingedza u vha founela u wana uri vha ngafhi .
Zwianganyelwa na zwi songo ḓoweleaho luvhanḓeni lwa lwanzhe , tsingahe dzo raloho , magabelo a muṱavha na magwangwa a zwikepe , zwi rumela muungo murahu kha tshandulazwivhumbeo dzi re na zwipfi dzi re kha yuniti na vhuhulu ha fulufulu ḽa muungo ḽe ḽa sumbedzwa i rekhodiwa kha girafu i sa phuphi . 
-- Zwirendo zwipfufhi na raimi
3.3. Khabinethe yo dzhiela nṱha u tholwa hu tevhelahho kha Bodo ya Dzangano ḽa Ndindakhombo ya Tshikolodo tsha Mbambadzelannḓa ya Afurika Tshipembe :
Ri nga si kone u ita tshithu arali vhonkhetheni vho teaho vha shandukisa mihumbulo yavho vha ṱuwa . 
Kha tshipikwa tsha thengo u ya nga mushumisi o ṅwaliswaho . 
Zwivhumbwa zwo sedzana nahone zwi khou lumelisana u sumbedza vhuthihi .
U bveledza maitele a tsedzuluso a re khagala kha zwivhumbi zwoṱhe zwa ndangulo ya vhupo . 
Vhukoni : U vha na nḓivho nga ha u kona u ḓilanga , milayo i elanaho na zwezwo , ndayo na mbekanyamaitele , u khwaṱhisedza vhukhwine na khwiniso ya thandela , vhupulani ha mbekanyamushumo , u thomiwa na tsenguluso ya ndangulo ya mafhungo a vhashumi na ndangulo ya masheleni . 
Khumbelo ya u ? walisa mavu a u fuwa ? ari
Nyanḓadzo iyi ya Kushumele kwa Muvhuso , i sumbedzaho pulane dza muvhuso dza miṅwaha miṱanu i ḓaho , yo thewa kha MTSF ya 2014-2019 .
Zwo sedzwaho kha wadi yapo zwi a sumbedziswa kha nzudzanyo na tshumiso ya thandela
Nḓowelo yo dziaho ya u ḓishumela
Tshigwada tsha Tsedzuluso tshi ḓo vha tshone tsha ndeme tshine tsha ḓo eletshedza malugana na zwa poḽitiki zwine zwa khou bvela phanḓa zwa Tsedzuluso .
1.4 . Khabinethe i ṱanganedza Thendelano ya Mbadelo vhukati ha nḓowetshumo ya vhafhaṱi na Muvhuso , ine ya dovha ya ḓivhiwa sa Mbekanyamushumo ya u Fhaṱulula nga u Funa ( VRP ) .
U khwaṱhisedza uri u wana pfunzo ya ndeme kha muswa muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe ndi ṱhoḓea ya tshihaḓu .
U fhaṱa kha u shumisa thangela dzina dzine dza sumbedza vhuimo ( kha , fhasi ha , nṱha ha )
U thaipha maṅwalo u ya nga mbekanyamaitele ya Muhasho na zwitandadi . 
4.2 Khabinethe i sasaladza ṱhaselo kha tshaka dza vhatsinda sa nyito dza vhugevhenga ya dovha ya ombedzela uri mazhendezi a tshumelo ya mulayo a sa timatime u dzhia vhukando kha muṅwe na muṅwe ane a ḓo wanala sa ene o vhangaho pfudzungule idzo .
U tshimbidza maṱo nga nṱha u itela u wana zwidodombedzwa zwi tikedzaho
Izwi zwi khwaṱhisa na u tikedza nḓisedzo ya tshumelo dza muthelo dzi bveledzaho zwi tshi elana na maitele a ' U humela kha zwa Mutheo ' .
Muthu ane muholo wawe wa ṅwaha , nga murahu ha u ṱuswa ho tendelwaho u sa fhire R14 712,00 nga ṅwaha ; na
Gammba i wana maḓi ayo u bva kha zwiko zwa fhasi ha mavu nahone ngauralo hezwi zwi vhea mutsiko muhulwane kha zwiko zwa maḓi . 
Ndo zwi ita zwavhuḓi ngauri . . .
Ngeno , kha zwoṱhe , hu na dziṅwe tsumbo dza u tsela fhasi kha inifuḽesheni ya mitengo ya zwiḽiwa , na nga phimo ine zwiḽiwa zwa khou gonya ngayo . 
Mashango a re one mahulusa a ḓo ( zwino na matshelo ) vhu ḓo tiwa nga uri vhuhulu havha siani ḽa nḓivho na thekhinoḽodzhi hu vha tendela u swika ngafhi uri vha swikele zwiko zwa mupo vha sa shumisi nndwa , masungo na u fhaladza malofha zwe zwa ri ṱalula kale . 
Nga u ralo , vha nga amba uri vha khou pfesesa zwithu nga nḓila ine zwa vha ngayo nḓivho ya tshipikwa . 
U kona ha muvhuso na mafulufulu kha u lwa na thaidzo , nga maanḓa kha zwifhinga zwa nḓaḓo , zwi a ṱoḓea u itela vhuṱanzi ha u pfumba ha zwithu ha tshifhinga tshilapfu . 
Dzo farelwa Battlefields Lodge i re fhaḽa Dundee . 
Mveledziso ya Mbekanyamaitele na Sisiṱeme dza Tshumelo dza Mutakalo . 
Kha mushumo wa vhuṱhogwa wo itwaho , madzangano a ṋea vhashumi vhao tshelede . 
Muṅwe wa vho vhuelwaho Vho Ntombizonke Maphumulo ( 52 ) vho vhudza Vuk'uzenzele uri vho vha vhe si na mushumo nahone vha sa koni u ḓifhaṱela nnḓu .
Dzilafho ḽa u tou nanga ndi Tamiflu .
Kha milandu yoṱhe ho vha hu ṱhoḓisiso dzashu dze dza bvisela maitele a vhuaḓa khagala , a tevhelwa nga nyito dzo teaho dzi tshi itelwa vhapfuki vha mulayo . 
Ndi zwifhio zwiṱirathedzhi zwine ra fanela u zwi ṱanganedza u swikelela zwipikwa zwashu ?
Ri a livhuwa mugwalabo uḽa , zwoṱhe hezwi na zwinzhi zwo shanduka . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i fhiwa dziphotifoḽio dzo khetheaho .
Ri ṱoḓa zwidodombedzwa zwa banngani zwi tevhelaho :
Tshifhinga tshilapfu tsha u dzula : Arali hu zwa shishi , u swika vhege mbili . 
Masiandaitwa a u ombedzela uhu huvhili ndi a uri vhathu vha ḓitika nga mafhungo - zwine zwa vha , vha anzela u sa vha na mafhungo ane muṅwe muraḓo wa vha nao . 
Milayo ya pharagirafu
11.1. Khabinethe i hanedzana na u khuthuzwa ha vhaendelamashango vha bvaho Netherlands zwenezwino vhe vha tevhelwa u bva Vhukavhamabufho ha Dzitshakatshaka ha OR Tambo .
Phalamennde yo ḓikumedzela uri i swikelee nga vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe nga u sika zwikhala zwi pfalaho zwa u dzhenela na u shela mulenzhe nga vhoṱhe : vhanna na vhafumakadzi , vho funzwaho na vha so ngo funzwaho , vha shumaho na vha sa shumi , vha konaho kana vhathu vha re na vhuholefhali , vhashai ( nga maanḓa vhashai vha mahayani ) , na zwiṅwe zwigwada zwo tiwaho : u kuvhangana na u bvisa mihumbulo yavho nga ha mafhungo a elanaho na ṱhoḓea dzavho dza mutheo .
Muthu a nga isa mbilaelo kha Mutsireledzi wa Muvhuso malugana na zwiito zwi siho mulayoni kana zwiito zwi songo teaho zwa ofisini kana zwo pfukwaho ( Ndayotewa na Mulayo wa Vhutsireledzi ha Muvhuso , wa 1994 [ Mulayo wa vhu 23 wa 1994 ] .
Thandela iyi ndi ya ndeme kha u khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo ine ya khou ṱoḓea zwihulu .
Fhedzi , Afrika ḽi tea u ita zwavhubindudzi nga nḓila yo fhambanaho na u dzhia nḓila dza tsumbo dza tshanduko arali hu tshi khou tea u swikelelwa ndavhelelo dza zwino dza vhumatshelo ha vhuḓi ha dzingu . 
Naho bindu ḽi tshi ṱoḓa mbuelo , khamphani dzi nga si kone u aluwa nga nnḓa ha musi dzi tshi khou shuma kha vhupo vhune mishumo na miholo zwa khou engedzea .
Zwo dzinginywa uri Tshikwama tsha Vhashumi tshi badele ḽaborathori dza inthanethe dzi re kha tshiimo tshi no fana u pfumbudza matshudeni . 
Mbonalo ya zwithu U buletsheza , u vhekanya na u vhambedza zwithu zwa 3-D ho sedzwa :
Tshitshavha na vharengi vhashu vha khou rambiwa u ita uri ri vhe na vhuḓifhinduleli kha muano wa pfulufhedziso uyu . 
Khophi ya ṱhanziela ya u Ṱhanziela ya U ḓiṅwalisa kha zwa Muthelo na u Phumulwa . 
Nangoho ro khwaṱhisa nga kha muvhuso washu , kha vha pfukise mihumbulo iyi i swike kha mutuka uḽa wa vhathu vhashu a huliseaho , dzhango na vhadzulapo vha ḽifhasi . 
Zwilengo na vhuawelo kha mbondo dza ndaka zwi nga vha fhethu havhuḓi ha vhane vha nga vha vhatshinyi uri vha dzumbame na vhone vha lindele . 
Arali vho farwa nga vhulwadze lwa tshihadu kana vho huvhala , kha vha divhadze muhulwane wavho nga u tavhanya arali vha sa ko kona u shuma nga mulandu wa vhulwadze kana mafuvhalo .
U tikedza
Ndo dzula mishashani miṅwaha ya 10 .
U sedza kha maitele a u ṅwala
Sa izwi izwi zwi mafhungo a mulanguli wa thendelo , hu si Minisṱa , zwi ḓo vha zwi si zwa ndeme u ṋetshedza zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa u bviselwa khagala ho itwaho kana maga o dzhiiwaho u vhona uri hu na thendelo ;
e ) U nangiwa ha Muofisiri Mulanguli Mutshimbidzi Muhulwane wa Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuyedzedzo ya Mavu , Vho Marks Charles Thibela .
Hezwi zwi nga vha u vhifha muvhilini ha thangana ya murole , HIV na AIDS kana maṅwe mafhungo e tshitshavha tsha a topola sa a ndeme .
U topola mveledziso na ṱhoḓea dza pulane ya mvelaphanḓa . 
U bviswa ha tshelede
U itela u vha na vhuṱanzi uri vhaofisiri vha no kombetshedza milayo i no kwama zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi vha pfumbudzwa zwavhuḓi , khomphonenthe iyi i ḓo ṱahisa mihumbulo yo teaho malugana na u pfumbudza hu no itwa nga Muhasho wa Tsireledzo ya Zwitshavha . 
Kha vha vhulunge bugu ya mbilaelo vha ise mbilaelo kha mukhantseḽara wa wadi vhege iṅwe na iṅwe
Pulane i fanela u rerwa nga hayo na Khethekanyo ya Muhasho wa Eḽekiṱhirikhaḽa na Mekhenikhaḽa iyi . 
Mveledziso ya ekonomiyapo
Vhonani o fhira zwiṱaka zwidaladala. afho
2.4 . Kha muṅwe muvhigo , wa zwino zwino wa 2016 wa Tshikala Vhubindudzi Afurika u no bva kha sia ḽa ṱhoḓisiso ḽo ḓiimisaho nga ḽoṱhe ḽa Quantum Global , wo vhea Afurika Tshipembe kha vhuimo ha vhuṋa ho sedzwa fhethu hune ha kunga vhubindudzi Afurika . Ḽi murahu ha Botswana , Morocco na Egypt .
U guda : U vha na rekhodo dza thandela zwi amba u vha hone ha tshisiku tsha data ya nḓivho u itela thandela dzi ḓaho , zwi amba uri , ndi zwine zwa ḓo konadzea malugana na mugaganyagwama wa tshifhinga tshi ḓaho .
U vha hone ha Tshumelo dza Mapholisa a Afrika Tshipembe na kha dziṅwe nyimele , miraḓo ya Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe zwi ḓo thusa . 
Ndeme ya vhulanguli ho ḓiimisaho na vhu sa sedzi sia kha sekithara ya vhudavhidzani a zwi koni u sa ombedzelwa .
ANC i khou bvisa u sa dzudzanyea hayo ngauri u thetsheleswa ha vhathu a hu khou dzudzanyawa zwavhuḓi ngeno hu uri hu na maga a u hu ṋea masheleni . 
Thendelanomviswa ya Vhana yo tendelwa nga Mbumbano ya Afrika nga 1990 nahone ndi tshishumiswa tsho ṱanḓavhuwaho tshine tsha bula pfanelo na u ṱalutshedza milayo ya vhoṱhe na nḓowelo ya maimo a vhana .
Dokotela u ḓo kona u rekhoda mvelelo dza ndingo dzavho dze vha ita kha siaṱari 11 .
Ho sedzwa MPL na MEL - Nyimele dza dzilafho ḽo ṋaṋaho
fhethu ha u vhea zwithu ho tsireledzeaho kha zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa nga vha khombo kha vhana
U thetshelesa nganea dza vhune dza zwiwo
Komiti dza wadi dzi sedzwa sa zwiimiswa zwi no eletshedza zwo imaho nga zwoṱhe nahone a zwo ngo tea u dzhia sia .
Zwa u ḓidzhenisa ha zwiimiswa zwa phuraivethe zwo dzudzanyeaho zwavhuḓi zwi ita uri hu vhe na mbuelo ya mashumele avhuḓi , nga mulandu wa u lavhelesa kha mbuelo dzo khwaṱhisedzwaho , ha vha na u shumiswa havhuḓi ha ndaka , vhukoni kha zwa vhulangi khathihi na ndangulo yo khwaṱhaho ya khohakhombo . 
Ngauralo , ahuna data nga ha mveledzwa dza milimo ya helele kha mbebo ya khovhe . 
Musi wa khoniferentsi yashu , zwo no ḓi ambiwa lunzhi uri nyelelo ya mipfuluwo i ḓisa lupfumo kha shango ḽine vhathu vha khou pfulutshela khaḽo . 
Kha vha fhaṱe nyito dzine dza amba kha vhagudi nahone dzine dza vha na vhushaka na zwibveledzwa zwine vha khou guda zwone kha sekele yeneyo ya vhege mbili .
Arali nzulele yo tou ralo vha songo vhuya vha dzhena kha mafhungo a CBP , fhedzi-ha vha nga sedza ḽa u shumisa zwiṅwe zwa zwishumiswa zwa CBP kha u vha thusa uri vha shele mulenzhe kha IDP .
Khomishini i ḓo mbo ḓi thoma na mishumo yayo na zwenezwo . 
U kona u ita mushumo wayo zwo ḓitika nga mashumele a fushaho a Bodo ya SABC nga u ṋea pulani dzi re na sia kha khasho ya tshitshavha .
Zwiṱirathedzhi zwa u swikela ndivhotiwa dza muhasho zwi fanela u vha zwi khagala , zwi tshi swikelea nahone zwo vhewa zwoṱhe nga zwigwada nga nḓila i pfeseseaho . 
Muhasho wo thoma u shumisa pulane yo dzudzanyeaho ya u tandulula fhungo iḽi . 
Thendelo i ḓo ṋetshedzwa fhedzi arali ho vha na u bviselwa khagala ha zwishumiswa kha vhafaramikovhe , arali ho thoma ha wanala thendelo musi hu sa athu itwa vhushumisamuponahone arali Minisṱa vho fushea nga miṅwe ya mikano , sa zwo sumbedzwaho kha mulayo , zwo swikelelwa .
IDP i sedza kha nyimele i re hone na zwileludzi , khaedu na ṱhoḓea na zwiko zwi re hone u wana thasululo yo teaho u amba nga ha ṱhoḓea dza tshutshavha .
Sedza hafhu mvelaphanḓa kha u shumisa pulane .
Thendelano dzine dza vha na mbetshelo ya u konanya na u lamukanya dzi fanela u sumbedza uri mukonanyi na mulamukanyi wavho u ḓo tholiswa hani nahone hu ḓo itea mini arali miraḓo i sa khou tendelana kha uri hu tholiwa nnyi .
Nyambedzano dzashu afha dzi tea u vha na masiandaitwa a vhukuma kha vhadzheneleli vhoṱhe u ya nga ha uri ri ya hani phanḓa na thandela yashu i fanaho . 
Ezwi zwi amba uri mavundu zwa zwino a na maanḓa a u ta reshio dzao o sedza migaganyagwama yao . 
Maitele a sumbedzisa uri ndi lungana lune ndaela dzi re kha ḽupu dza ḓo itwa hafhu . 
( 1 ) Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu tshine tshelede dzoṱhe dzo waniwaho nga muvhuso wa vunḓu dza ḓo tea u badelwa khatsho , nga nnḓa ha tshelede dzo siwaho nnḓa u ya nga Mulayo wa Phalamennde .
Mvelelo ndi mushumi a re na mutakalo , a bveledzisaho hu na vhushaka ho khwiniseaho hayani na mushumoni . 
Itshi ndi tshifhinga tsha shishi kha mbekanyamushumo dza akhademi vhunga milingo yo no vha tsini .
U thomani ho vha hu tshi ḓivhiwa sa Swine Flu ngauri zwi khou humbulelwa uri ho thoma dzinguluvheni .
Kuḓivhele uku kwa ḓivhazwakale kwa vhuḓiṱalukanyi kwo vhudziswa . 
U topola na u dzudza vhathu vha si na HIV vha si na ndi hone u phalala hu bveledzaho na u dzula hu hone kha phindulo ya AIDS . 
Tshiwo tsha vhulwadze , phatheni dza u shumisa mishonga , na nḓowelo dza dzilafho zwi nga fhambana nahone zwenezwo zwi nga ita uri hu vhe na nyanganyelo dzi si dzone , fhedzi ngona iyi i nga vha yone ya khwinesa musi hu si na zwiṅwe zwidodombedzwa . 
( c ) u ita uri hu vhe na maimo a lushaka o teaho ,
Komiti dza wadi ndi tshipiḓa tsha kuvhusele kwapo na nḓila ya ndeme ya u swikelela zwipikwa zwa kuvhusele kwapo na demokirasi yo bulwaho kha Ndayotewa , 1996 .
Phanḓa ha u ṋekedza muthu , muofisiri a re na vhuḓifhinduleli u tea u thoma a sedzulusa na vha SARS arali mafhungo a muthu a zwa muthelo o dzudzanyea . 
2 ) Ndivho ya Mulayo wa Khethekanyo ya vhu 22(2) , hu shuma zwi tevhelaho a . awara dza rathi sa awara dzine dza ḓo swikelelwa musi hu sa athu badelwa tshelede ya u fhungudza b . thihi tsha raru ya mbadelo ya tswikelelo i badelwa nga muiti wa khumbelo sa tshelede ya u fhungudza mbadelo .
Khumbelo ya ndifhelo ya mbadelo ya zwo shumiswaho kha thengiselonn ḓa ya thundu
a vha ambari yunifomo
( 4 ) Phuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓḓa khethoni dza Mudzulatshidulo kana a nga ruma muhaṱuli muṅwe uri a ite ngauralo .
Thandela i livhiswa kha u ṋetshedza maga a thulo a tshifhinga nyana kha miṱa na vhaunḓiwa vho kwameaho nga nḓila yo kalulaho nga u shaea ha tsireledzo ya zwiḽiwa na u gonya ha mutengo wa zwiteṅwa zwa zwiḽiwa zwa mutheo nga u ṋetshedza tshiengedzwa tsha vhulimi na tshishumiswa tsha u bveledza zwiḽiwa nga iwe muṋe . 
Ri khou engedza zwibveledzwa , tshanele , u swikela na masiandaitwa a vhudavhidzani . 
vhuḓifari ho fhaṱaho nga vhabebi , vhagudisi na dzikhonani
Vha ḓo ḽa mini phikinikini ?
Gipisiamu i nga si khwiṋise u sera ha maḓi musi maḓi o kunesaho ( a re na muṋo muṱuku ) a khou shumiswa kha tsheledzo . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe na dzisekithara uri vha sumbedze u funa shango nga u shela mulenzhe kha mitambo yo fhambanaho ya u elelwa Ṅwedzi wa Mbofholowo .
A zwi tendelani na mbekanyamaitele ya tshitshavha uri muhwelelwa , we a kandekanya pfanelo dza ndayotewa na dza mulayo dza muhweleli , uri a tsireledzwe kha masiandaitwa a vhuḓifari hawe vhu si havhukuma na u sa vha mulayoni nga u sa vhuedzedza muhweleli mushumoni . 
Musaukanyo wa mugaganyagwama Afrika Tshipembe u na vhukoni ha u tikedza maitele a mugaganyagwama o ḓitikaho nga mbekanyamaitele nahone izwo zwi ṋetshedza mihumbulo miṅwe ya u swikelela mukovho wa zwiko wa tshiṱirathedzhi . 
Nyito ya maitele a vhuṱoḓesi vhu ḓo vhonala u nga ḓivhea kha vhuṱoḓesi vhuponi , hu tshi khou vhonala tswikelo ine ya dzula i hone kha zwiimiswa ine vhaṅwali vha vhonala vha nayo . 
Ndaela dza bannga na zwidodombedzwa zwi ḓo bvelela kha website .
U ḓidzhenisa nga huhulu kha maitele a u shumisa zwiedziswa zwa u anganyela mitengo , u langula mbuelo na u langula zwikolodo ndi zwa ndeme . 
U thetshelesa na u amba ( oraḽa )
A si mbekanyamushumo dzoṱhe dzi takalelwaho na u bvelela , tshivhalo tshihulwane tsha masheleni a tshi ṋei khwaṱhisedzo ya u bvelela . 
Hezwi zwi ḓo ita uri zwiko zwi re hone zwi engedzee kavhili kha muvhuso kha miṅwaha ya fumbili i ḓaho . 
Mao o tenda uri tshiṱirathedzhi itshi tshi a pfala nahone musi wa vhuimo ha u ranga ha thyori ya zwa matshilisano hune vhunzhi ha vhathu vho vha vhe vhadzuli vha shango . 
Themamveledziso ya zwiporo ine ya vha hone ndi ya kale ine ya vha na maga a sa takadzi a thekiniki na zwo vhulungwaho zwiṱuku zwine zwa itwa uri zwi fhedze miṅwaha minzhiminzhi . 
U tevhedzela milayo yapo khathihi na miṅwe milayo ya masipala . 
Nnḓuṱhumekanywa
( a ) Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo ;
Nga nḓila iyi PMS i sedzwa sa tshithu tsha ndeme nga tshitshavha .
Khabinethe i farana na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u livhisa ndiliso dzayo kha Muphuresidennde Vho H.E Sergio Mattarella , Muvhuso na vhathu vha Italy nga murahu ha midzinginyo mihulu ye ya rwa vhukati Italy , he ha fhedza ho lovha vhadzulapo vhanzhi na tshinyalelo khulu kha ḓorobo dzo vhalaho .
Kha ṅwaha wo fhiraho zwo khwaṱhisedzwa uri hu nga ṋetshedzwa zwinzhi arali ndavheleso yo sedzesa kha zwine zwa vha na mushumo nga maanḓa . 
Zwenezwo , musi ri tshi bveledza thengiselano ya ḽifhasi ya nḓivho na mafhungo , ri dzhiela nṱha tshaka dza nḓivho ya sialala na ya vhongwaniwapo . 
Nga 2011 muvhuso wo ṋea maanḓa Trans-Caledon Tunnel Authority , tshiimiswa tsha muvhuso fhasi ha Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili , u ṋetshedza thandululo ya tshifhinga nyana kha khaedu ya AMD ngei Gauteng .
Vhushaka havhuḓi na vhaṅwe na zwikili zwa ḽitheresi ya khomphyutha . 
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo
d ) Komiti i tea u vha yo dzudzana , i na vhukoni na zwiko uri vha kone u shuma phurogireme dzavho dza muṱangano na mishumo yavho .
Hu songo sedzwa vhuṱanzi ho ḓalaho ha u tambudzwa musi wo farwa , a hu na maga o dzhiwaho u sedzulusa kana u fhelisa milandu iyi ya u tambudzwa . 
Khoro i ḓo hadzimisa pfanelo , u ya nga ha maitele o bulwaho nga Minisiṱa , kha vhathu vha bvaho kha sekithara dze dza vha dzi sa dzhielwi nṱha kale na kha mabindu maṱuku na o linganelaho . 
U ḓadzisa hafhu , hu na mushumo kha mutshutshisi wa u ḓivhadza khothe zwiitisi zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa nga fhungudza khonadzeo ya u ṋetshedzwa ha beiḽi , nga maanḓa afho hune ha vha na khonadzeo ya uri muhumbulelwa a nga vhea tsireledzo ya tshitshavha khomboni . 
Nyolo ya 9 afho fhasi i fha tsedzuluso nga u angaredza ya muhumbulo wa u monithara , u ela na u shuma ha CBP khathihi na vhuṱumani vhukati ha CBP na IDP .
Maitele aya a dovha a hwedza muhwalo u sa ḓo konadzeaho tshifhinga tshilapfu kha mbetshelwa dza tshitshavha dza muvhuso . 
A ho ngo vha na tshanduko dzo itwaho kha u avhela maraga kana ṱhalutshedzo . 
5.2 . Khabinethe yo vhudzwa nga ha masiandoitwa a gomelelo kha nḓisedzo ya maḓi Afrika Tshipembe ho sedzeswa Gauteng ḽine ḽi ḓisedzwa maḓi u bva kha sisiṱeme ya Mulambo wa Vaal yo ṱanganelanaho .
U dzulela u rumela , u isa kana u ita uri hu vhe na u iswa marifhi , dzitheḽegiramu , dziphasela , fekisi , marifhi na zwiṅwe zwithu kha muhweleli . 
Hezwi ndi zwa deme kha ndayotewa yashu ya demokhrasi .
Vha dzhie sambula ya pfulo ya bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuomvumvusi vha zwi ise ḽaborothari yo tendelwaho uri i saukenyiwe vha wane ṱhanziela ya ḽaborothari .
Nga maṅwe maipfi , musi hu tshi ṱoḓea vhukando ha u ṱavhanya mmbi ya tsireledzo a i ṱoḓi , u thoma ya ita zwa vhukwamani . 
Iyo thathamuwo ya mushumo kha indasiṱiri i nga vhalelwa nga u kovha phimamvelela ya nyaluwo ya ikonomi i vhonalaho kha tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsha nyaluwo phimamvelela ya ikonomi nga tshifhinga tshetsho tsho fhiraho . 
Saizwi masipala i tshi ḓitika nga maanḓa nga mbuelo i bvaho kha vhashumisi , arali mutengo wa vha nṱhesa vhathu vha si kone u badela , masipala u ḓo xelelwa nga tshelede nahone a u nga koni u isa phanḓa na u ṋetshedza tshumelo .
Afrika Tshipembe ḽi bvela phanḓa na u livhana na zwikonḓisi zwa ikonomi ya ḽifhasi ḽothe .
Maḓuvha ane masipala wa ḓo ya tshitshavhani uri Komiti dza Wadi dzi nga tama u shela mulenzhe kha zwi fanaho na Pulane ya Mveledziso ya Ṱhanganelo na mugaganyagwama wa ṅwaha .
Luṱingo lwo tshinyalaho
U khwinisa pfanelo na kuitele kwa ndinganyelo zwa vhathu vha re na vhufamuraḓo . 
Mbekanyamushumo ya u ṱanḓavhudza u swikelela zwikolo i ḓo engedza tshivhalo itshi ṅwaha nga ṅwaha . 
Musi Mulayotibe wo swikiswa Phalamenndeni u anzelwa u livhiswa kha Komiti ya Phalamennde ine ya vha na vhulavhelesi kha muhasho wa muvhuso une wa khou swikisa Mulayotibe .
Musi ni sa athu u ya nnḓa u ya u ita nḓowenḓowe , thomani ni onyolowe sa tshimange .
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 3 : Ndi zwa u shumiswa kha ṅwaha wa 3 nahone a si tshipiḓa tsha khethekanyo ino ya gaidi
Muhanga wa vhuya wa ṱoliwa u ḓo vha tshipiḓa tsha thendelano i re mulayoni nga fhasi ha UNFCC , une u ḓo rwelwa ṱari ngei Paris , France nga Nyendavhusiku 2015 .
U bva kha izwi zwi re afha nṱha , ndi nga khunyeledza nga uri a hu na merithi kha tshivhangi tsha mathomo tshe De Villiers a ḓitikaho ngatsho na uri khothe ya tsengo yo ita zwone nga u zwi hana . 
Yo tendelwa mashangoni oṱhe nga nnḓa ha musi zwo ṋwalwa uri a i tendelwi huṅwe .
Vhahumbeli vha mushumo vha tea hafhu u dzhiela nzhele uri arali ha sa vha na nḓivhadzo ya u thola i wanalaho kha miṅwedzi miraru ya musi ho valwa , vha tea u ṱanganedza uri khumbelo dzavho dza mushumo a dzo ngo bvelela na uri vha khou livhuhiwa uri vho rumela khumbelo ya mushumo . 
U bviswa ha izwi zwibveledzwa zwi dzulela u ṱoḓa u dzheniswa ha sisiṱeme ya tshumelo ya tshishumiswa , nga u pfufhifhadza zwi shumanaho na tshiludi na mashika o omaho . 
Olani zwifanyiso zwa u sumbedza mirero iyi .
Ezwi zwi eḓana na miṅwaha ya fuiṋa ya u shumiswa ha ole nga Afrika Tshipembe . 
Vha songo dzhena maḓini kha nyimele dza mutsho u rotholaho , sa tsumbo musi ḽi tshi kha ḓi bva u kovhela kana maḓautsha , sa afha nyimele idzi dzi tshi nga ita uri zwi konḓe uri vhaṅwe vha vhone uri vhone vha khomboni . 
Miraḓo ya tshitshavha tsha Zioni vha nga ṱoḓa u farela kereke dzavho fhethu ho vuleaho hune ha vha tsini na milambo uri vha kone u lovhedza .
Nḓila ine lutombo lwa vhonala ngayo - vha angaredze mivhala na makole
U linganyisa mbeu zwi amba uri ndingedzo ya sisitemu i fanela u itwa ine ya ḓo lavhesa na u thusa kha , tshenzhemo dzo khetheaho na ṱhuṱhuwedzo ya vhanna na vhafumakadzi tshifhingani tsha mutevhethandu wa thandela , u bva kha u pulana u ya kha tsedzuluso .
Mveledziso dza mbekanyamushumo dza vhugudisi kha pfunzo ya thekhinoḽodzhi yo khwiniswa . 
Naho o vhiga nga ha mabulayo kha tshiṱitshi tsha mapholisa , nga murahu o ṱalutshedzwa uri dokhethe yo xela . 
Ri dzhiela nṱha pfanelo yavho ya tshidzumbe nahone ri ṱoḓa vha tshi pfa vho ḓigeḓa musi vha khou shumisa webusaithi yashu . 
Khaedu na mvelelo zwi ḓo vhumba mutheo wa u pulana .
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 21 Ṱhangule 2013
Ndi khou tendelana na mawanwa a khothe ya tsengo , a uri ho vha hu si na muelo wa u ela maanḓa o ṋewaho a ndivho dzo fhambanaho nga murahu ha musi zwo no vha khagala uri thengiso ya tshifhaṱo a i nga ḓo dzheniswa . 
Ndambedzo nyengedzedzwa i ya kha nethiweke dza vhuendi ha nnyi na nnyi ho ṱanganelaho kha vhupo ha ḓoroboni , na kha u ṱhogomelwa ha bada dza vundu . 
Fhungo ḽauri a si poswo dzoṱhe dzo ḓadzwaho nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano dzo swikisaho kha uri Tshikwama tsha si kone u shumisa masheleni oṱhe . 
Baḽantsi ya u vula ya ndaka yo rengelwaho u shumiswa kha tshifhinga tshilapfu a i athu u odithiwa ngauri tshifhinga tsha ngeletshedzo i bvaho kha Vhufaragwama ha Lushaka u ya kha mihasho i elanaho na ndondolo , u ela na u bvisela khagala ndaka yo rengelwaho u shumiswa kha tshifhinga tshilapfu . 
A tshi kateli vhathu vhane vha khou ita mushumo , u fana na vhashumi kha vhupo ha holodei . 
Afrika Tshipembe a ḽi ngo fanela u vha na milayo i konḓaho u fhira iyo ya mimakete hune khamphani dzashu dza fhano hayani dza shuma kha mashango a dzitshaka . 
Vhukhakhi ha u kwashiwa dzinnḓu na mabindu ho no engedzea ; na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana a zwi athu u swika kha nḓila ine ya khou ṱoḓea , ndi vhanga ḽa u pfa vhuṱungu .
Nyanganyelo dzi dzinginya uri zwiko zwa minerala zwi lavhelelwa u ḓo shumiswa lwa minwaha ya ḓana ine ya kha ḓi ḓa .
Zwitatamennde zwa Masheleni zwa Ṅwaha ( Tshipiḓa E ) zwo dzudzanywa u ya nga vhuimo ho khwiniswaho ha tshelede na muhangarambo wone na ndededzo dzo bviswaho nga Gwama ḽa Lushaka . 
Zwino gadani sa bere .
Tshitshavha tsha zwipika zwa maḓini zwi re na makulungedzelo dzi isa phanḓa kana u engedzea nga u ongolowa . 
Sa izwi nyaluwo ya ikonomi yashu i tshi khou hula nga u ṱavhanya , u gonya ha mbuelo dza dzifeme , miṱa na muvhuso zwi thusa kha u fhungudza mbadelo dza ikonomi nga u engedza zwo vhulungwaho na vhubindudzi . 
Ri ḓo vouthela ndayotewa iyi , ngauri i na nahone i vhulunga milayo minzhi ya ndeme ine ra i ḓivha tshoṱhe . 
Nga murahu ha musi vho no isa khumbelo yavho , vha ḓo ṋetshedzwa rasithi uri vha i vhulunge sa phurufu ya khumbelo yavho .
U ṅwala phindulo Inthaviyu
Zwishumiswa zwoṱhe zwa kutshilele zwi tea u dzheniselwa maḓi henefho saithini
Huṅwe mishumoni hu na ndingedzo u ya nga vhathu nga u fhambana , zwine zwi tshimbilelana na huṅwe mishumoni , a zwi tou vha na vhushaka . 
Kha vha vhudzise vhadzheneli uri vha ḓivha mini nga ha ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi re kha mutevhe wa vhuvhili .
Vha buka hani kha ḓuvha ḽa u ṱhaṱhuvha mutakalo ?
4.1 Khabinethe yo tendela u tholiwa ha Vho Esther Sarah Makau kha poswo ya Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni kha Muhasho wa Vhutsila na Mvelele .
Vhorathendara vha tea u ḓivha uri mutengo wa thendara we wa fhiwa nga Rathendara u ḓo dzula wo ralo nahone a u nga shandukiswi nga vhanga ḽa nyengedzedzo . 
Mbadelo dza zwiteṅwa zwi si zwa ndeme dza nḓisedzo ya tshumelo iṅwe na iṅwe nga Khoro dzi a vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga tshifhinga tshine mugaganyagwama wa ṅwaha wa vha u tshi khou lugiselwa na uri yo livhiswa kha wana hu bveledzaho ya mbadelo yo badelwaho kha nḓisedzo ya tshumelo dzi elanaho . 
30% mbadelo nyengedzedzwa na mushonga u siho kha fomuḽari kana u shumisa khemisi i siho kha DSP nga u tou funa Nyimele dza mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi
Khakhululo yo sedza kha khwiniso ya zwa ikonomi khulwane na khwiniso ya zwa tshiṱirakhitsha . 
Sekhithara dzoṱhe dzi fanela u ṱuṱuwedzwa u khwinisa na u khwinisa mabindu avho u ya nga ndeme na kushumisele kwa maḓi . 
4 . THEMAMVELEDZISO DZA TSHIKOLO :
Khumbelo ( vharengi vhapo fhedzi ) dza fhasi ha mbekanyamushumo ya Ṱhoḓisiso ya Mimaraga Ya Mutheo dzi ḓo ṋetshedzwa khathihi na thikhedzo ya tshumelo ya u hwala ndaka na ya u endela fhedzi arali hedzi tshumelo dza u hwala ndaka na u endela dzo dzudzanywa nga kha Muḓisedzi wa Tshumelo o Ṋangwaho nga TISA . 
Vhubindudzi vhu kha fulufulu , dzibada , vhuendi ha zwiporoni , vhuimangalavha , vhuendi ha nnyi na nnyi , maḓi na vhuthathatshili nga vhunzhi , zwibadela , themamveledziso dza pfunzo ya mutheo na ya nṱha , khathihi na thandela dzi re na mihumbulo miswa sa Square Kilometre Array theḽesikopu dza Meerkat .
khunyeledza mishumo ; na
U shuma na / nga maipfi : maiti
Zwino ambani nga zwifanyiso izwi .
U ima ha mbilu ho vhilulaho na tshiṱirouku
Vhulenda na Vhuḓikumedzeli
3.4 . Khabinethe yo tendela u anḓadziwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa u Kuvhanganya Masheleni wa 2016 u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi .
Mbekanyamaitele dzi si gathi dza lushaka dzo ṱalutshedza mikano ya phendelashango lu fanaho u mona na shango . 
U itela u engedza mbuelo iṅwe na iṅwe ya ikonomi kha vundu , muhasho u ḓo khwinisa tswikelelo kha ṱhumanyo ya bada u itela fhethu ha vhathu vhe vha vha vha tshi dzhielwa fhasi nga kha u thomiwa ha fhethu ha ikonomi na ndondolo ya dzibada . 
Vhuṱambo ha u imisela fuḽaga nṱha ndi tshiga ho sumbedza zwine zwa kha ḓi ḓo swikelwa kha tshiimo tsha u lugela ha Afrika Tshipembe u vha ṋemuṱa wa thonamennde ya mitambo khulwanesa ḽifhasini . 
Kushumisele kwa gwama ḽa tshitshavha ḽi re mbadelo dza vhadzulapo zwo bviswa kha Vharangaphanḓa vha Sialala zwa ḓiswa ndambedzo i bvaho kha muvhuso .
1tshelede yo dzhenaho
Nyengedzedzo iṅwe na iṅwe yo dzinginywaho i tea u ṱuṱuwedzwa kha Khomishinari wa Mbilo dza Mavu wa Dzingu : Kapa Vhukovhela . 
U dzhenelela ha vhadzheneleli hu fhira vhuimo ha nzudzanyo na tshumiso ya thandela kha thandela nahone hu engedza nḓila ine ra ela ngayo zwibveledzwa zwa thandela na masiandaitwa ayo . 
7-8 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha ,
siṱifikheithi tsha mutakalo u bva kha masipala wapo .
U bviselwa khagala ha mafhungo huṅwe na huṅwe hu nga ḓivhadzwa kha muṋetshedzi wa tshumelo o lavhelelwaho nga u tou ṅwala kha ḓiresi ya poswoni yo ṋetshedzwaho kana ḓiresi ya imeiḽi ya vhathu vho topolwaho vhane vha ḓo kwamiwa . 
Ni dzula vunḓuni ḽifhio ?
Zwenezwo , musi ngona ya zwa vhufhaṱi i tshi khethiwa , zwiteṅwa zwa u litshiwa zwi tea u dzhielwa nṱha . 
Ndi zwa vhukuma , nḓisedzo ya vhudzulo kha miṅwaha ya fumi ya u thoma yo itea vhuponi ha ḓoroboni u itela u thivhela mikhukhu ye ya vha i tshi khou fhaṱiwe hoṱhehoṱhe nga nṱhani ha u shambila ha vhathu . 
Ndi zwifhio zwiko zwa zwi tshilaho zwapo zwine vha khou ṱoḓa u ita ṱhoḓisiso khazwo ?
NT Gwama ḽa Lushaka
Kha vhutevhedzeli ha mulayo , nzudzanyo ya Redzhisiṱa ya Vhufa yo fulufhelwa u ita mushumo na vhupo vhuhulwane hoṱhe ho eliwa . 
U bveledza mvetomveto ya u thoma hu tshi dzhielwa nzhele muhumbulo muhulwane
Hafhu , khoso ya u pfumbudza nga ha ndangulo ya ṱhumanyo ya mikhwa i tea u bveledzwa nahone i tea u vha ṱoḓea ya vhalanguli vhoṱhe vha tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Mvusuludzo i ḓo khwaṱha zwenezwi vhubindudzi vhu tshi vha khwine , zwa mishumo zwi tshi dzika , na miholo ya miṱani i tshi gonya . 
5.2 Mulayotibe u ḓo dovha wa shela mulenzhe kha u khwaṱhisedza mbetshela khagala na tshirunzi tsha sisiṱeme ya masheleni ya Afrika Tshipembe na u konḓisela zwigevhenga zwi ḓidzhenisaho kha zwa u tinya muthelo , u seriswa ha tshelede dzi siho mulayoni na u sudzuluswa ha tshelede zwi siho mulayoni dzi tshi dzumbwa hu tshi khou shumiswa sisiṱeme ya masheleni ya Afrika Tshipembe .
Kha mbalo ṱhukhu ya vhathu vha re na vhuholefhali kha tshumelo ya nnyi na nnyi , tsha mbili ndi vhanna . 
Lushaka lwa zwibveledzwa na tshumelo dza vhuendelamashango , hu tshi katelwa na vhudzulo ha vhaendelamashango , lwo engedzea nga maanḓa kha tshivhalo na u khwinifhadzea nga maanḓa kha vhunzani miṅwahani yeneino . 
Kha u isa phanḓa na u ṱalutshedza ezwi vho amba uri ḽeveḽe dza nṱha dza khakhathi dzi katela u rengisa zwidzidzivhadzi , u tambudza lwa vhudzekani zwi dovha hafhu zwa kwama nga maanḓa vhuḓifulufheli na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u rwa , zwine zwa dzhena kha vhunzhi ha zwikolo Afrika Tshipembe . 
Miḽioni dza Vhadzulapo vha Afrika vha ḓo vha vho no gudiswa , pfunzo na zwikili na nyombedzelo yo khetheaho nga ha saintsi , thekhinoḽodzhi , ṱhoḓisiso na vhubveledzi , na u gudela mishumo ya sekhithara iṅwe na iṅwe . 
Musi mulilo wo thoma , u phaḓalala hawo hu ṱuṱuwedzwa nga zwivhumbi zwa mupo zwi ngaho sa muya na mbumbo ya shango . 
Nga nḓowelo , thandela idzi dzi katela mbekanyamushumo khulwane , madzangano mahulwane na mishumo mihulwane kha vhupo hunzhi ho fhambanaho . 
Phindulo : Ṱhalutshedo yo khwiniswa u itela itela u dzhiela nṱha vhuṱanzi nyengedzedzwa ho ṋetshedzwaho . 
Thandela iyi i sedza kha u vha hone , mashumele na ndangulo ya nomboro ya nnyi na nnyi ya mahala ya u thivhela vhyuaḓa kha sekithara ya nnyi na nnyi . 
Muhasho u ḓo dovha wa lavhelesa kha u vha shandukisa u bva kha vhaṱoḓi vha mushumo u ya kha vhasiki vha mishumo u itela u khaula mutevheṱhanḓu wa u ḓitika nga magavhelo a zwa matshilisano nga kha tshiedziso tsha u sikwa ha mishumo tsha Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Mahayani yo Ṱanḓavhuwaho ya u thoma . 
Muṱangano uyu u vhona uri hu vhe na ndambedzo kha tshinyalelo ya vhathu na ndaka , mbadelo dza u kunakisa na maitele a u vhuedzedza , na ndozwo ya ikonomi yo vhangwaho nga vhuendi ha maḓanzheni vhu tshimbidzaho zwithu zwa khombo na zwithu zwivhi zwine zwi nga tshikafhadza lwanzhe .
Ṱhoḓea dza u ḓiṅwalisa dzi ḓo ita uri mabindu maṱuku a kone u swikelea kha vhorabulasi , fhedzi ri ḓo dovha ra khwaṱhisedza uri mabindu maṱuku maswa a ndavhelelo ya bindu i pfadzaho hu si u ḓiṅwalisela fhedzi kha ndavhelelo ya ṱanganedza mundende wa Muvhuso kana thusedzo ya masheleni . 
THASIKI 1 Kha vha ite mutevhe wa KPI wo tiwaho nga Minisiṱa wa Muvhuso wa Vundu na wa Lushaka .
Ṱalutshedzani khonani yaṋu uri ha Tshamaano hu yiwa nga nḓilaḓe .
Zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho zwi khou thoma u shumiswa u itela u fhungudza mitevhe ya u lindela ya vhalwadze vha lindelaho miṅwedzi miraru u ya kha ya rathi , na miṅwedzi ya rathi na u fhira ya zwishumiswa zwa vhushumisa miraḓo ya muvhili ya kholekhole na muraḓo wa muvhili wa tshiedza , u fana na : 
ndaulo yo ḓisendekaho nga vhashumeli vha masipala na vhaofisiri nga u ṱoḓa mihumbulo ya tshitshavha na u ṱola sisiṱeme ya ndangulo ya kushumele na u asesa zwisumbi zwa ndeme zwa kushumele , na
Vhukoni ha u shuma nga fhasi ha mutsiko . 
Hezwi zwo ralo nga maanḓa kha sia ḽa mitshelo na miroho mitete , sa izwi tswikelelo ine ya sa vhe yavhuḓi i tshi ḓo engedza ndozwo nga murahu ha khaṋo . 
Ndi kha nnḓu yeneyi he nga tshifhinga tsha Tshiṱalula , Muphuresidennde wa kale Vho FW de Klerk vha ḓivhadza u sa iledzwa ha ANC na zwiṅwe zwivhumbiwa zwa poḽitiki .
Ṱhoho dza Mbekanyamushumo ya Zwikili :
Minisiṱa u fanela u dzudzanya ṱhoḓisiso kha mbilaelo hedzi phanḓa ha musi zwithu zwoṱhe zwi sa athu u tshinyala . 
Kha vha dzudzanye khophi ya sabusidi ya zwino . 
Nḓowedzo ya tshigwada u fhedzisa meṱirikisi ya SWOT na Komiti ya Wadi
Fethu ha u vhulaha malwadze dzi shumiswa u vhulaha malwadze ane a vha marambo kana zwiṅwe zwo bviswaho kha phukha .
Kha zwiṅwe zwa zwibveledzwa , u itela u kona u swika kha maraga une zwa khou ya khawo zwi kha ḓi vha kha tshiimo tsha vhuḓi tshine tsha ṱanganedzea , vhuendi ha muyani ndi yone khetho i yoṱhe . 
Maitele ayo a khou ḓisa mvelelo .
Maitele a IDP a ṋetshedza u shela mulenzhe sa tshipiḓa tsha maitele a u pulana nga u shumisazwiimiswa zwo tiwaho .
Zwikhala zwo vuleaho zwi sa vhonali na kathihi a zwi ḓidzhenisi kha u dzula zwi kha mbono zwine zwa nga ḓisa thaidzo . 
Dzina ḽanga ndi muhulisei Mbuyiseni Ndlozi , ndi khou takuwa kha fhungo ḽa vhululamisi !
5.2.2 Tshumisano ya tshmelo dza masipala
Ro bvelaphanḓa na u sika zwiimiswa zwo fhambanaho zwa ndayotewa u thoma tsireledzo na thikhedzo ya sisiṱeme iyi ya dimokirasi . 
Mishumo ya vhane vha khou shela mulenzhe
Nga ṅwambo wa thaidzo dza thekhinikhala mutevhe u tevhelaho wa eḽekiṱhironiki u ḓo vha wa Ḽavhuvhili ḽa 13 Nyendavhusiku . 
Zwi si na ndavha na zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwino hanedzana na zwi re kha Mulayo uyu , Minisiṱa vha anga ita milayo iyo musi vha tshi vhona ṱhoḓea ho sedzwa mufhiriselo , mukumedzo kana u ṱanwa ha mushumo kana tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe . 
Vhubveledzi nga murahu ho itwa hu tshi khou itelwa vhafariwa ngavho vhane vha khwaṱhisedza dzithero na zwi re ngomu nga zwine vha khou sumbedzisa vhupfa ngaho na u bandelela . 
U fhirisa mulaedza nga nḓila i pfalaho nahone yo teaho
Khabinethe yo themendela u thomiwa tshigwada tsha Tshumelo ya Tshitshavha tsha vhaḓivhi vha mulayo na vhashumanaho na zwi kwamaho vhashumi tshine tsha ḓo shumana na dzikheisi dzo salelaho murahu dza vho imiswaho kha Tshumelo ya Tshitshavha .
U sa ḽa lwo teaho
Kha nyimele yo khetheaho ya pfanelo dza minerala , u itwa ndaka ya lushaka zwi a pfesesea . 
Muthu a re na mulandu wa vhutshinyi ha khethekanyo ya vhuvhili , ya vhuraru kana ya vhuṋa a nga gwevhelwa kha u wanwa mulandu lwa vhuvhili kha mulandu uyo zwi tshi nga o ita vhutshinyi ha khethekanyo ya u thoma , ya vhuvhili kana ya vhuraru , nga ndivhano . 
Mulaedza wo teaho u fanela u rumelwa nga tshifhinga tsho teaho nahone kha tshivhumbeo tshone . 
Vha nga vha pholisa ḽa ridzeve kha khethekanyo dzi tevhelaho :
Hu tshi engedzwa izwo , ndi vhabveledzi vha zwiḽiwa vha ndeme nahone vha lugisela muṱa woṱhe . 
Ri ṱoḓa kupulanele kwa tshikhala tsha khwinesa tsha u shumana na ṱhoḓea dzi ṱaṱisanaho dza mavu . 
Vho Dokotela Williams , vhuṱanzi havho ro vhu pfa malugana na ndalukano dzavho dza zwa pfunzo na tshenzhemo yavho . 
Tshiṱirathedzhi tsha u vhea mitengo na u vhulunga vhupo a zwi dzhieli nṱha tshoṱhe mvelelo dza ikonomi dza makumedzwa a re nga ngomu . 
QCT i ṅwala mivhigo ya Komiti ya u Tshimbidza ya QLTC ya Lushaka
Musi mushumi a tshi thoma u shuma hafhu , vhatholi vha tea u rumela muvhigo wa u vhuyela mushumoni na muvhigo wa mutakalo wa u fhedzisa kha tshikwama tsha ndiliso .
Musi tshivhalo tsha mishumo ya sekithara dza fomaḽa na dzi si dza fomaḽa tshi tshi engedzea , mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha dzi nga fhungudziwa .
NYAMBEDZANO YA TSHIFANYISO
Dzibada na dziṅwe themamveledziso kha fhethu ha tsini na miziamu na zwieledzi na yone i ḓo khwiniswa . 
Masipala u sima gomane ya vhatshimbidzi vho pfumbudzwaho vhane vha nga rwelwa ṱari ;
Tshi tendela vhupo vhune vhadzulapo na muvhuso , nga kha vharangaphanḓa vho khethwaho , vha shuma vhoṱhe u khwiṋisa muṅwe na muṅwe .
A si nzulele ya Phalamennde uri miraḓo ya Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe vha ḓe vha dzhena hafha ... [ U dzhenelela . ]
Tshivhalo tsha nṱha tsha amonia ya mvelo kha maḓi a tshika bulasini dza khovhe i nga fhungudzwa nga u sumbanḓila maḓi fhethu hu re na ṱhanga kana nga u shumisa sisiṱeme dza maimo a nṱha dzo itelwaho u kunakisa soredzhi . 
Humbulelani uri hu ḓo bvelela mini .
Nḓivhadzo yo teaho ya zwine vha khou dzudzanya u zwi ita ; na
Muphuresidennde , nga mulevho , a nga fhirisela kha Muraḓḓo wa Khabinethe -
U ya nga ha mbalombalo , a hu na mafogisi o linganaho , vhomakone vha fhethu ha vhugevhenga na vhomakone vha zwa forensiki vha u ṱoḓisisa vhugevhenga vhu swikisaho kha tshivhalo tsha fhasi tsha milandu tshi rumelwaho khothe na u sengwa ya fhela . 
U shumisa nḓivho ya girama u wana ṱhalutshedzo .
Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a nga ita aphiḽi kha tshigwevho kha khothe ine i nga thetshelesa dziaphiḽi .
U dzudzanywa ha buloko ya vhukati tsha soredzhi , nḓisedzo ya maḓi , u dzhenisa muḓagasi na thambo dza zwa vhudavhidzani zwi anzela u takalelwa kha vhupo ha miholo ya fhasi nga zwiitisi zwa mbadelo . 
Mimasipala mihulwane i re na mugaganyagwama muhulwane i nga kha ḓi ṱoḓa u shumisa yuniti dza u pfumbudza dze dza telwa mushumo wonoyo , hu tshi shumiwa na Vhaḓivhimakone vha CBP .
Zwi fanela u khwaṱhisedzwa , fhedziha , zwauri milayo i nga sumbedzwa nga nḓila nnzhi dzo fhambanaho . 
Mbudziso mbili khulwane dzine dza fanela u vhudziswa nga mulanguli wa thendelo .
Khaedu khulwane dzi katela u shaya nḓisedzo ya tshumelo dza mutheo , mbuelo ya fhasi na khephithala i re fhasi vhukuma na mugaganyagwama wa u shuma ngawo . 
Arali vha muṱoḓisisi a bvaho kha khammphani i re nnḓa ha shango , ndi ngafhi hune ṱhoḓisiso ya ḓo itea hone ?
Hu dovha ha vha na zwipiḓa zwa rathi zwa tshiimiswa zwine zwa vhiga thwii kha Ṱhoho ya Muhasho , zwine zwa vha : 
Tshanduko dza tshifhinga-tshiṱuku dzi anzela u lavhelelwa matshiloni ashu , ngeno tshanduko dza tshifhinga tshilapfu dzi tshi nga vha dza ndeme , naho zwi tshi nga konḓa u dzi pfesesa . 
Ndo kona u posa bola nga tshanḓa tshanga tshi sa konesi ?
Nḓivhadzo ya ndeme :
Mvelelo dza muvhigo uyu dzi ḓo ḓivhadziwa hu si kale .
MAANḒALANGA O TEAHO
Maitele u bvisa vho madzhisiṱaraṱa kha ndango ya khorondanguli na u vha dzhenisa kha vhuhaṱuli ho fhelelaho . 
Fhedzisani fhungo ḽi tevhelaho nga u nanga phindulo yone u bva kha mutevhe . 
U fana na u thomani , a hu zwine zwa tou mangadza kha zwigwada zwa mathomo na zwa u fhedzisela . 
khophi mbili dza pulane ya fhethu afho na pulane dzoṱhe dzo fhelelaho dza fhasi
Sa tsumbo ya u shaya fulufhelo he ha itea nga tshihaḓu , bannga dzo hana u hadzima Afrika Tshipembe masheleni lwe muvhuso wa vho kundelwa u badela zwikolodo zwawo . 
( 4 ) Thendelano ifhio na ifhio ya dzitshaka i vha mulayo wa Riphabuḽiki musi i tshi phasiswa u vha mulayo nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka , fhedzi mbetshelo i ḓivhumbaho nga thendelano ye ya themendelwa nga Phalamennde ndi mulayo kha Riphabuḽiki nga nnḓani ha musi zwi sa yelani na Mulayotewa kana mulayo wa Phalamennde .
Matshudeni vha ḓo kona u dzhenisa khwaṱhisedzo na u kunda thaidzo dza vhukuma nga kha khonkhrithi yo khwaṱhisedzwaho kha zwa vhufhaṱi . 
7.3 . TSHUMELO DZINE DZA ṊETSHEDZWA NGA MUHASHO
Tshibveledzwa tsha maitele aya ndi Meṱirikisi ya Furemiweke ya Kuhumbulele .
Mutevhe wa Vhakhethi u bvalelwa khetho nga ḓuvha ḽine ha ḓivhadzwa ḓuvha ḽa khetho kha Government Gazette .
Vha khou ṱoḓa u ṱutshela thyeori dzi sa pfali , dzi sa vhonali dza vhulamukanyi kha sialala ḽa vhulamukanyi hu si na tshithu ( Eurocentric ) u ya kha u ṱalutshedza vhulamukanyi u ya nga ha tshenzhelo yavho ya nḓivho , sialala na zwithu zwa ndeme .
U ṱalukanya uri mupeleṱo muthihi u a imela mibvumo yo fhambanaho , tsumbo , zwitshili , u tshimbila .
Musi hu tshi khou fhaṱwa ku kupfesesele ku fanaho , vhashelamulenzhe vhoṱhe vha fanela u isa phanḓa na u ṱhonifha dziphambano dzine dza sumbedza tshirunzi tsha tshenzhelo ya muthu . 
Muanewa muhulwane u vha o no vha muthuḓe magumoni a tshiṱori ?
Miṱangano i anzela u fariwa vhukati ha vhege nga awara ya 6 nga madekwana .
U vhona uri themendelo dzo teaho na u phalala hu ṱoḓeaho ha u tandulula nyimele , hu a topolwa . 
Avho vhane vha shuma kanzhi vha na mishumo ya miholo ya fhasi , ine a vho ngo i gudela . 
Zwiṱuṱuwedzathandela zwi ṋea mutheo wa pulane ine ya nga shumiswa kha u langula khohakhombo .
Zwa konaha u vha nga nḓila i nga ho ine vha khou zwi ambisa ngayo zwino zwo vha zwi nga nṱha ha ndango yashu . 
Zwine milayo ya simiswa zwone
4.3 Khabinethe yo tendela u swikiswa ṱafulani ngei Phalamenndeni u itela u thendelo ha , Mulanga wo Bveledzaho Nzudzanyo dza Kuvhulungele kwa BRICS kha Bannga Ntswa ya Mveledziso .
Mushumo wa u sedzulusa u ḓo thoma nga murahu ha datumu ya u guma ya khumbelo .
Ri a zwi ḓivha uri vhadzulapo vhashu na vhabvannḓa vha dalelaho shango ḽashu , nga nṱhani ha tshiitisi tshifhio na tshifhio na tshifhinga , vha tewa nga tshumelo yavhuḓisa ine ra nga kona . 
Ro ima hafha ri na muhumbulo hoyu : vhuthihi , vhuḓifulufheli , bono ḽi kovhaneaho na muhumbulo muthihi . 
U vhala wo tou fombe
A si hone he ha vha hu na kholomo naa ? 
Nomboro dzi khou sumbedzisa tshiṱori tsha khwiniso ya nḓisedzo ya tshumelo .
Uvhu asi vhuṱambo ha u ṋetshedza mbekanyamushumo ya kushumele ya ṅwaha wa muvhalelano uno .
Vhunzhi , Ndeme , Tshifhinga , Mutengo
Maga a re kha nḓila iyi o no vhaho tshipiḓa tsha mishumoitwa ya u pulanela CBP na IDP ha ngo tea u dovha a tevhelwa nahone o khwaṱhisedzwa nga muvhala .
Sa tshipiḓa tsha u lugisela muvhuso u swikela zwipikwa izwi , ri ḓo vha ri tshi khou thoma na maitele a u oditha kushumele kwa zwiimiswa zwi langiwaho nga muvhuso zwi re na vhuḓifhinduleli ha mveledziso ya ekonomi . 
U shumisa ridzhisiṱa yo teaho : fomaḽa , zwi si zwa fomaḽa , tsumbo : u shumisa tshitaila tshi si tsha fomaḽa / tsha nyambedzano nga u shumisa muthu wa u thoma kha vhurifhi ha vhukonani na luambo lwa fomaḽa kha vhurifhi ha tshiofisi .
( a ) vhunzhi ha miraḓo ya vhusimamilayo ha Vunḓu vhu fanela u vha hone musi hu tshi vouthelwa Mulayotibe kana musi hu tshi khwiniswa Mulayotibe ;
Vhuimo ha ikonomi ya muvhuso wa tshiṱalula , nga ḽiṅwe sia , ho vha hu tshi imelwa nga Modele wa Ikonomi ya u tevhedzaho mulayo , muvhigo we wa ombedzela ṱhoḓea ya vhuḓifari , ndango ya tshelede ya vhutevheli ha mulayo , na vhupo ha maraga wa mahala . 
Vhukoni ha tshiimiswa ndi ha ndeme malugana na u shuma zwavhuḓi ha iyi nḓila , hu tshi katelwa na nḓila dza u tandulula u hanedzana kana u sa pfana vhukati ha zwiimiswa zwa sialala na zwa ndayotewa .
MISHUMO YA U LINGA YA FOMAḼA NA YA MAFHELO A ṄWAHA
Thikhedzo ya u shumisa ya CBP
Puḽane i fhulufhedzea u fana na maitele a nḓisedzo ane a konadzea .
Arali tshivhalo tsha tshumelo ya zwo wanwaho zwa ndaka zwa vha zwi fhasi ha tshivhalo tshi pfukwaho natsho , tshivhalo tshi pfukwaho natsho tsha ndaka tshi fhungudzwa u ya kha tshivhalo tsha tshumelo yo wanalaho . 
Zwi anzela u tou rali kha thandela dza mveledziso hune vhathu vho ḓaho na muhumbulo wa u shuma thandela ha vha avho vha re kha mutingati wa u shuma thandela iyi .
6.6. U shumiswa ha pulane , u monithara na u ela : nḓila ya u ṱuma CBP na IDP musi hu tshi shumiswa pulane , u monithara na u ela
Nga maanḓa , u fhungudzwa ha muthelo wa mbuelo wa mabindu hu ḓo ṱuṱuwedza vhubindudzi ha phuraivethe , ngeno u engedzea kha vhubindudzi ha themamveledziso ya nnyi na nnyi hu tshi ḓo khwinisa vhubveledzi ha tshiṱoko tsha thundu dza phuraivethe , zwi na mveledzwa dzi re mbuelo kha nyaluwo . 
Khophi dza maṅwalo a tevhelaho dzi fanela u tshimbila na muredzo wo ṅwalwaho : 
Vhufhura ha nthesa ha 419 na ha madenwa
Hezwi , zwavhuḓivhuḓi , zwi thivhela vhukoni ha nḓowetshumo u ṱhogomela , kana u swikela , zwa ikonomi ya tshikalo . 
1.2.3. InvestSA One Stop Shop ya muvhuso wa lushaka yo thomiwa nga Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha nga kha dti , InvestSA One Stop shops i ḓo thomiwa kha mavundu oṱhe a ṱahe - ḽa u thoma ndi Kapa Vhukovhela ha tevhela KwaZulu-Natal na Gauteng nga uto ralo .
Kanzhi , kha nyimele iṅwe na iṅwe , ndulamiso dzine dza khou lavhelelwa dzi vho swika hune dza vho fhira idzo dza u tou liliswa nga masheleni . 
Khoso iyi yo itelwa fhedzi tshiṱafu tsha muhasho . 
Sa i zwi HIV i tshi phaḓalala zwihulwane nga kha vhudzekani na u kwamana na malofha , vhunzhi hashu a ri ho kha khovhakhombo ya u farwa nga HIV nga tshifhinga tsho ḓowelea ho tsha u funza kana mishumo ya u guda . 
U vhala ( orala na / kana nḓowenḓowe na / kana maṅwalo ) U vhala na vhagudi
U shumisa raimi i sa konḓi / pfufhi , tshirendo kana luimbo
Vhahaṱuli vhe vha vha vha khou rangaphanḓa kha milandu iyi vho vha vhe vhuṱalu ha muhaṱuli muhulwane . 
Vhuimo ha zwa masheleni ho gaganyelwaho ha masipala , hu tshi khou dzhielwa nṱha tshelede na mashumele a mbuelo na zwibviswa , zwi nga hu tevhelaho : 
MARANGAPHANḒA
Tsumbadwadze dza u thoma dzi katela :
Rekhodo ya zwa masheleni kha tshelede yo salaho kha shango u bva kha zwiṱunḓwaho na zwivhambadzwaho zwa mbambadzo i vhonalaho . 
u ranga - hu sa athu vha na tswikelelo kha nḓivho kana zwiko zwa zwi tshilaho ;
Reshio ya u sa shuma Mpumalanga i fhasisa kha mbaloguṱe ya lushaka , naho zwo ralo , yo vha i sa khou ṱanganedzwa tshoṱhe u ya nga maimo a dzitshakatshaka . 
Nga kha akhaundu dza mbuelo ya lushaka . 
U pfananya maitele a u thola vha vhashumisi na u sedza hafhu mivhigo ya vhashumisi ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya mvelaphanḓa ya kiḽasiṱa . 
Musi magavhelo a tshi khou fhungudzea , Afrika vho ḽi khou engedzedza masheleni kha u ḓibveledzisa ri livhuwa mbuelo dza vhurumelazwivhambadzwa nnḓa , mbambadzo na dzimbadelo . 
U dzhia vhuḓifhinduleli ha u tandulula thaidzo dzine dza tshimbilelana na thero , zwine zwi nga katela :
Vhuitwa / mushumo
U vhona uri zwiimiswa zwi tandulula mbilaelo dza vhashumi nga tshifhinga , u ṱhaḓula zwiimiswa kha u fara vhuḓifari ha mvelaphanḓa khathihi na vhugudisi na sesheni dza u nyeṱulela nga Vhushaka ha Vhuḓifari Mushumoni kha vhashumi na vhalangi . 
Iyi Mbekanyamushumo ya Vhukoni yo ḓisendeka nga Ṱhanziela ya Lushaka kha
" Poso dza khethekanyo ya B " ndi poso dzi re kha khethekanyo ya vhu 8 u ya fhasi , fhedzi dzi sa kateli hedzo dzine dza wela kha khethekanyo A.
Nyimele ya poḽotiki ya tshifhinga tshenetsho i dzulela u sa shumiswa zwone nga khamphani ngauri a dzi dzuleli u shumisa masheleni aya maswa u itela u ḓivusa kana u a shumisa fhedzi ho no vha kale nga murahu . 
Mafhungo a u shumisa thandela a mutheo na zwisumbi
Mbueloguṱe ya VETE /VAT
Ri tea u ṱanganedza vhaeni vhashu vhoṱhe nga zwanḓa zwivhili khathihi na u vha swielela ha tshenzhelo i sa hangwei musi vhe fhano Kwazulu-Natal u itela u vha na vhuṱanzi uri vha vhuye hafhu vhe vhanzhi nga murahu ha muṱaṱisano uyu . 
19. Arali muhwelelwa o gwevhiwa ( o vhonwa mulandu ) , vhutshutshisi na vhaimeli vha nga ṋea vhuṱanzi na u amba na khothe malugana na tshigwevho tshine tsha ḓo ṋetshedzwa .
U thusa kha u khuruṱanya zwitshavha ;
Vho G A GARDEE : Ndi nga vhudzisa Muphuresidennde uri ndi lini hune vha khou ḓo badela murahu tshelede u ya nga zwe zwa ambiwa nga Mutsireledzi wa Tshitshavha ?
Hezwi zwo vha zwi tshi nga khwinisea arali . . .
Kha vha ḓadze vha rumele Fomo A : Regulation 6 : Khumbelo ya u swikela rekhodo ya tshiimiswa tsha nnyi na nnyi .
Khakhathi dza u Tzhipiwa : 021 447 9762
Zwidodombedzwa zwa khwine nga ha nḓisedzo ya tshumelo zwi sumbedza nḓila ine masheleni a muvhuso a khou shumiswa ngayo . 
Hu vhe na u dzulela u tikedza mveledziso ya ḓivhaipfi , u vhumbwa ha mafhungo na pharagirafu , na girama :
Kha wadi nthihi , mathukhwi a ndondolo ya mutakalo o vhulungwa kha lufhera lwa malagane o kunakiswaho , kha dziṅwe nyimele phasedzhini , khishini na phera dza u vhulunga zwo shumiswa . 
Sisiṱeme ya mutakalo ya tshiṱiriki ya ndeme i tea u ṋetshedza tswikelelo ya vhoṱhe , ho sedzeswa kha u thivhela , pfunzo , ndangulo ya malwadze na dzilafho .
Phambano nga khalaṅwaha ya luvhilo lwa tsinga na yone i a ṱuṱuwedza kunangele kwa ngona yo teaho ya u fhaṱa na u dizaina mushululo . 
Maga a u khwinisa vhulangi ha tshikolo , vhurangaphanḓa na vhuḓifhinduleli , hu tshi katelwa na vhukoni na thikhedzo ya ndangulo kha ṱhoho dza zwikolo na vhaofisiri vha zwiṱiriki , u vhona uri vhadededzi vha shuma nga tshifhinga kha u funza na u fhedza kharikhuḽamu .
Mupo wa mafhungo a bvaho nga ngomu na vhudavhidzani ha muvhuso nazwo zwi nga shandukiswa , zwine zwa ḓo konisa vha shumaho ngomu uri vha vhuelwe lu eḓanaho ubva kha sisiṱeme . 
Ni ḓo tamba fhano hayani no thoma na ḽa " , hu amba mme a Tshamaano .
25 Pulane ya nyito
Dzibomo tshofu , zwe mathomoni zwa vha zwo itelwa u shumiswa hu saathu u vha na mathannge na maṅwe magoloi a nndwa , zwo engedzwa hu u itela u vhulaha muthu . 
1 . Mutengo wa khophi ya tshibugwana sa zwo bulwaho kha mulayo 5 ( c ) ndi R0.60 kha fothokhophi inwe na inwe ya siaṱari ḽa saizi ya A4 kana tshipiḓa tsha hone .
Muofisiri Muhulwane wa Masheleni u ḓo vhiga ṅwedzi muṅwe na muṅwe kha mulangi wa masipala nga nḓila yo teaho uri mulangi wa masipala a kone u vhiga kha khoro . 
Afrika Tshipembe ḽo swikelela zwipikwa zwalo zwa u lafha nga anthiritrovairaḽa ( ARV ) nahone zwino ri na mbekanyamushumo khulusa ya ARV ḽifhasini , na uri hu na vhathu vha re kha dzilafho vha 3.4 miḽioni nga 2015 .
Zwine zwa vhidzwa u pfi kiḽoso dza ndinganyiso dza Ndayotewa zwi amba nga ha vhuimo ho fhambanaho hune khethululo yo thivhelwa . 
Vhathu vha nga lovha nga vhanga ḽa vhulwadze ha u rithea dangani na nga dziṅwe tshaka dza khentsa , nga maanḓa khentsa dza malofha dzi vhidzwaho u pfi khentsa ya ḽimpfi na khentsa ya lukanda i vhidzwaho u pfi Kaposi's Sarcoma . 
Nyaluwo ya ikonomi ndi ṱhoḓeathangeli ya u pfumba ha zwipikwa zwiṅwe zwa mbekanyamaitele , khulwane khazwo ndi u fhungudzwa ha vhushai . 
Sa shango a ri tei u tou lindela thaidzo dza tshikafhadzo na vhushayamadi hu tshi vha hone , ra kona u sedza ndila dza u tandulula thaidzo idzo .
Lavhelesani ni vhone uri v i dovhololwa lungana .
6.4. Kha Bodo ya Bannga ya Mveledziso ya zwa Vhulimi na Bannga ya Mavu ) .
Ṱhogomelo ya tshomedzo ine ya vha hone ndi tshiteṅwa tsha vhuṱhogwa tsha nḓisedzo ya tshumelo na ṋetshedzo ya muḓagasi ya khwaḽithi . 
Minisiṱa dzoṱhe
Ṋaṅwaha , Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi u ḓo ḓisa mulayo kha Khabinethe une wa ḓo khwaṱhisedza Mulayo wa Vhuṱaṱisani , 1998 ( Mulayo 89 wa 1998 ) .
Zwenezwo , u khwiniswa honoyu hu tea engedzwa nga hanefha kha 0.47% . 
Maitele o ḓisendekaho kha tshibveledzwa a dovha a katela u bveledza tshaka dza zwibveledzwa zwo fhambanaho u itela ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo zwo khetheaho .
Tshiimo tsha mbuelo dzo randelwaho dza gumoṱuku zwino ( PMB )
Vhupo ho andaho tshikalo tsha fhasi tsha pfunzo , vhu na khonadzeo ya u ṱangana na tshikalo tsha nṱha tsha u shayea ha mishumo . 
Nga u thetshelesesa na u ambesa , vhagudi vha kuvhanganya na u ita mafhungo , u fhaṱa nḓivho , u tandulula thaidzo , na u ṋekedza mihumbulo na kuvhonele kwa zwithu .
Kha luṱa ulu munna u swika maṱhakheni a mveledziso ya muvhili na ya mutakalo wawe . 
Zwipikwa zwi sumbedza ṱhoḓea na ndivho zwa muvhuso wa mavundu nahone zwi ḓo shumiswa kha u tshimbidza kushumele kwo ṱanganelaho nahone kwo khwiniswa kha sekhithara ya zwa vhonnyi na nnyi ngei Kapa Vhukovhela . 
U shoniswa hashu ho ṋaṋa musi khuḓano idzi dzo sia vhadzulapo vha tshi vho luza matshilo avho - ri tshi katela na vhana , vhafumakadzi na vhathu vha vha aluwa - ngoho ngoho a zwi ṱalutshedzei .
U ṋekedza
maitele a u shumana na zwikhala zwa mushumo
Uhu u ṋanga , hune ha vha ha khuvhanganyo ya u dzhena muḓi nga muḓi ya matheriala ane a vhuedzedzea kha vhupo ha dziḓoroboni hu tea u itwa uri hu vhe ha ndemesa ; 
Ri livhuwesa nga maanḓa vhathu vhe vha vha vha tshi khou ṋekedza makumedzwa vhe vha ita uri izwi zwi shume . 
Ḽiṅwalwa iḽi ḽi tandulula mashumele kwao na mashumele avhuḓi a zwiimiswa zwa mveledziso ya zwikili na u dzheniswa hazwo ngomu ha sisiṱeme ya vhupfumbudzi na u ṱanḓavhuwa ha pfunzo ya nga murahu ha tshikolo .
U shumisa maitele a u ṅwala hu na thikhedzo
73 . Milayotibe yoṱhe
Ḓivhazwakale ya tshikolo tsha haṋu ndi ifhio ?
Ṱhalutshedzo ya unithi kana tshishumiswa tsha zwa masheleni
Tshivhalo tsha vhabveledzi vha fomaḽa vha wanalaho Gauteng tshi tshe tshiṱuku . 
Ngona dzo teaho dza tshidimokirasi dzi tea u shumiswa , u fana na maṅwalo a no rumelwa miraḓo ya phalamennde , phethishini , mikumedzo i no rumelwa kha khomishini na bodo dza muvhuso . 
A si ṱhalutshedzo yavho ya vhathu vha kwameaho , fhedzi vesheni yavho ya theori ya vhathu vha kwameaho yo ḓo vhanga khanedzano khulwane . 
Zwa zwino , mufariwa o vha akha dzilafho ḽa mafuvhalo awe . 
Kilima ya vhupo uvhu ha masipala yo dzika vhukuma . 
Mabindu a u ṱanzwa goloi one a tea u shumisa maḓi ngauri a sika zwikhala zwa mushumo , zwihulwanesa zwikolobulasi . 
Mabulasi o wanala o nona vhukuma nahone hu si kale , ngade dza mitshelo , ngade dza nḓirivhe na masimu a goroi dzi ḓo thomiwa . 
Phoḽisi ya Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo na Vhudavhidzani ; kana vhuṅwe vhukoni na ndalukano hu elanaho na izwo .
Tshinyalelo ya tshayatshumiswa
Mvelaphanḓa yo vhaho hone kha vhubveledzi yo sumbedzisa vhukuma uri mbekanyamushumo dza ṱhuṱhuwedzo dzi a shuma na u kunga vhabindudzi .
Mbekanyamaitele ya khohakhombo ya khiredithi yo themendelwa nga Tshikwama , tshine tsha vha tshilinganyo tsho katelwaho kha ndaela ya vhubindudzi . 
6 . VHUḒIFHINDULELI HA MULAYO VHUNE HA SUMBEDZA NḒILA MISHUMO YA MUHASHO
Khwaḽithi ya data ya zwivhangi zwa lufu i bva nga maanḓa kha u fhelela na khwaḽithi zwine fomo ya nḓivhadzo ya vha yo ḓadziswa zwone na kha vhuronwane ha u khouda . 
Zwitshili zwi fanaho na bakitheria , vairasi , nzulatshinya na lugowa zwi nga vhanga malwadze nga u kavha muvhili musi zwo femiwa , u milwa kana zwa dzhena kha lukanda .
( 2 ) Gazethe ya Muvhuso ya vunḓu i tea u anḓadza mulayo-wapo wa masipala arali wo humbelwa nga masipala .
Nga thungo ha thikhedzo ya matshilisano , tswikelelo ya ndondola mutakalo ndi eḽemennde ya ndeme kha muholo wa matshilisano . 
Ro sedza ṱhanganelo ya itshi tshithu , na tshikimu tsha thuso ya zwiḽiwa . 
Nga vhanga ḽa thaidzo dza ḽodzhisiṱiki , honeha , dzangano a ḽi ngo kona u dzhenela mbulungo dzoṱhe dze dza vha dzi tshi khou itwa mafheloni a vhege yeneyo . 
Nga fhasi ha mbambadzo dza nṱhesa , dzimbalombalo dzi tevhelaho ndi dza ndeme , idzo ndi dzine dza vha : 
Naho zwo ralo zwine ra s izwi ḓivhe u sika mavhambe a Nyendavhusiku ndi uri ndi nnyi ane a ḓo tamba mitambo iyi ya rathi fhano Bloemfontein . 
Tshoṱhe
Sekithara ya ndeme yo ḓisendeka nga zwa vhubveledzi , tshumelo , zwa mimaini na zwa vhulimi . 
Kha vha ole nyolo ine ya sumbedza maga o fhambanaho a maitele a u pulana .
Zwi'nwe zwine zwa vha kha iyi webite
GIREIDI YA 9
U linganyisa na u ṱanganedza aya madzangalelo o fhambananaho ndi khaedu khulwane .
Nga nnḓa ha izwo tshumiso iṅwe na iṅwe ya iyi nḓivho kha bioprosrpecting i ḓo ṱoḓa thendelo ya tshitshavha tshapo tshe tsha i bveledza na u i tumbula .
U engedza kha feme dzi bvisaho mufhiso kha zwiluḓi vhorabulasi vha ṱoḓa kholomo dzine dza vha na mafhi manzhi . 
Arali bidi iyi ya rumelwa nga vhathu vhane vha shumisana kha bindu , khophi yo sethifaiwaho ya thendelano ya u shumisana kha bindu i tea u ḓa na ḽiṅwalo ḽa bidi hu sa athu swika ḓuvha na tshifhinga zwa u vala bidi . 
Ndi nnyi ane a ḓo ṋekedzwa tshomedzo dza u vhulunga u itela khandululo ? 
Nḓowedzo i tevhelaho i ṱalutshedza uri hu bveledziswa hani mugaganyagwama wa itshi tshikwama tsha wadi .
Hezwi zwi nga khakhululwa nga u engedza ayene dza hayiḓiroxiḽi nga u kunakisa nga soda ya haiḓiroxisaidi kana khaḽisiamu ya haiḓiroxisaidi . 
U thomiwa ha mbekanyamushumo ya u shuma ya Muvhuso :
Erythropoietin i katelwa kha mbuelo ya pfukiselo ya malofha
Muofisiri wa Vhushaka ha zwa Mushumo o ṋetshedza tsivhudzo kha ndangulo na tshiṱafu tsha mafhungo a mushumo . 
Arali hu na u fhambana vhukati ha mulayo-wapo na mulayo wa lushaka kana wa vunḓḓu une wa si khou shuma nga nṱhani ha phambano yo ambiwaho kha Khethekanyo ya 149 , mulayo-wapo u fanela u dzhiwa u tshi shuma arali hu uri mulayo a u shumi .
Khumbelo ya u ṱun ḓa phukha na zwibveledzwa zwa phukha u zwi ḓisa Afrika Tshipembe
Zwa ndeme khulwane kha therisano ndi zwiteṅwa zwihulwane zwa rathi zwine zwa vha ; nyaluwo ya GDP , vhuimo ha zwa masheleni , mbadelondinganywa , phimo ya thengiselano , mafhungo a maraga wa vhashumi na mbekanyamitele dza zwa masheleni . 
Pulane ya Themamveledziso yo Dzudzanyeaho i ḓo vhumba mutheo une khawo ha ḓo dzhiiwa tsheo dza nga ha vhubindudzi kha zwa themamveledziso nga Muhasho washu . 
Nzwalelo dzo wanalaho dzi shumiswa kha baḽantsi ya vhalambedzi vho fhambanaho . 
Izwi zwi engedza u lwisa nga muvhuso ha u ṋetshedza zwikhala zwa mishumo na u wana zwikili nga kha u pfumbudza hune ha vusuludza zwitshavha zwi shayaho .
2.4 . U thomiwa ha Ofisi ya Ndango ya Thandela ya Vhurangeli ha Gundo ḽa Themamveledziso ya Muphuresidennde
Aya maitele a bveledza nyengedzedzo ya khombo kha mutakalo . 
Hu nga vha hu na ṱhuṱhuwedzo ya zwa poḽitiki kana na maanḓa o tou livhaho kha zwishumiswa , vhuimo ha vhubveledzi , nzulele ya mushumo kana nyisedzo ya tshumelo . 
Kha tsumbo i tevhelaho , fhedziha , ḽiṱaluli ḽi na mushumo wa ḽiṱaluli ḽa khumbulelo . 
tsumbo ya uri KPI i swikelela hani ṱhoḓea dza mulayo .
( ii ) u ita uri hu vhe na vhuthihi kha ikonomi ;
U wana tshifhinga tsha u anḓadza na fhethu ho teaho hune ha nga itelwa hone mafulo a muvhuso a u anḓadza
Zwi vhonalaho zwa ndeme zwa hedzi phambano ndi zwiṱuku zwi tshi ya kha mielo ya vhuḓipfi , matshilisano na mbilaelo ya thikhedzo i vhonalaho , fhedzi zwi kwamaho lwa vhukati ndi zwa nga thikhedzo ya masheleni na ngeletshedzo . 
3 U wana vhunzhi ha ṱhoḓea dza matshilisano a zwimedzwa kha madi na tshanduko kha ndeme ya zwi si madi kha sisiteme ya matshilisano a zwimedzwa ( ecosystem ) thundu , tshumelo na zwi kwameaho ;
Vhatheli vha re na vhuḓifhinduleli ndi avho vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u rumela mbuelo dza ṅwaha wa muthelo wo tiwaho . 
u ṅwala mivhigo na u ita themendelo kha dziPDE na NQLTCSC malugana na mawanwa a muvhigo .
Heyi ndila ya ngoma madzulawovhamba I bva kha Mulayo wa Ndangulo ya Zwiwo zwa Lushaka muswa une wa do rwelwa tshitemmbe nga Phalamennde nanwaha nga 2002 .
Kha vha ṱalutshedze ṱhuṱhuwedzo mmbi dza mvula ya esidi kha mavu na maḓi . 
Kutshimbidzele : Phere na zwigwada zwiṱuku zwa vhathu vha 4
U ita notsi na u tevhedza ndaela dze a vhala
( b ) musi Buthano ḽi tshi khou kundelwa u khetha Muphuresidennde muswa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 musi ho vha na tshikhala .
U vhambedza dzibugu/ zwiṱori / zwibveledzwa zwo vhalwaho
Zwiṅwe zwine mitambo ya ḓo ri siela ndi sisteme ya vhuendi ha nnyi na nnyi ho ṱanganelanaho Durban zwine pulane dza hone dzo no ṋewa thendelo .
ḽu khwaṱhisedzaho zwidodombedzwa zwa mugudiswa , hu tshi katelwa na u ṅwaliswa ha mugudiswa na tshikolo tsha shango ḽa nnḓa
U vhala tshibveledzwa
Vho ri vhudza zwine vha ṱoḓa zwone , na zwine vha zwi ṱhoga .
Hu tea u dovha ha ṅwaliwa uri zwiṱuṱuwedzathandela zwi khou fushwa u swika ngafhi .
Musi hu khou itwa ṱhoḓisiso nnzhi dza miṱa tshifhinga tshi tshi khou bvelaphanḓa , naho zwo ralo , zwi tea u konadzea vhukuma u vhambedza data . 
ṱuṱuwedza tshumiso yavhuḓi ya nḓivho ya PM&E kha muvhuso .
2 U vha tshikoloni
Makhadibogisi aya a ḓo shululwa vhege iṅwe na iṅwe .
Ezwi zwi katela avho vha vhuelwaho u bva kha mishumo ya vhuthu , vhaṋetshedzi vha masheleni na vhabadeli vha muthelo , Muvhuso , avho vha ṋeaho ndaela na u lambedza mushumo nga madzangano a thuso , na ayo madzangano ane a ṋetshedza tshumelo a tshi pikisana na madzangano a thuso . 
Khoudu dzo teaho dzo dzheniswa kha nyimele dzine vhagudi vha vha vho ṅwala ḽevele yo khakheaho , thero kana vho vha vha siho . 
Senthara ya Tsivhudzo ya Thekenikhaḽa ya Muvhuso ndi zhendedzi ḽa Gwama ḽa Lushaka , ḽo thomiwa u itela u tikedza ndangulo ya masheleni a nnyi na nnyi nga kha tshumelo dza tsivhudzo ya phurofeshinala , mbekanyamushumo na ndangulo ya thandela , na thikhedzo ya mbadelo . 
Mukumbululo wa mavu : Nga reithi ya zwino zwa u xelelwa nga mavu zwi tshi khou bva kha mukumbululo ngei Alfred Nzo , vhukoni hashu ha u ḓiunḓa na miṱa yashu hu ḓo bvela phanḓa na u ṱhoṱhela . 
Na uri ndi nga si kone u imelela dokotela kana a ufhio kha mulandu kana u ufhio wa u shuma nga u sa londa , arali u hone . 
Hu si na musudzuluwo : u ḓuḓumela , u kwatama , u takuwa nga eṱhe na musi e na khonani
Nga kha mbalombalo , mbalo ya vhathu vha tshiṱiriki yo tsela fhasi zwi ambaho uri hu na tshipiḓa tshinzhi tsha mavu tshi si naho vhathu kana iṅwe mveledziso ya zwifhaṱo . 
Kwa mbo wa kwa ḓigekha ṱhoho .
U fhungudza phosho hu bveledzaho hu nga swikelwa hune vhudzulo - u vha tsini na zwiko zwa phosho zwa nnḓa zwi fanaho na nḓila dza ndeme , zwiporo kana nḓowetshumo - zwi ṋetshedza sete dza zwithu zwi re na vhukoni ha u ṋea madzulo : 
hhissssss u tshi bva thungo ya
U tshimbidzwa hu si havhuḓi ha u kuvhanganya u itela u bveledzulula khathihi na ṱhahelelo ya zwidodombedzwa kha vhunzhi ha malaṱwa o teaho u bveledzululwa , ho thivhela maitele a u bveledzulula . 
Vha vhuya vha lingedza u sendela kana vha sendela vhoṱhe u mona mbambe i a i khaula , yo ḓo vha , i nga si tsha konadzea . 
Tsha ndeme , maitele a mveledziso ya maitele ane khamphani ya engedza ndeme ya tshibveledzwa a katela u ela ha maitele a kwamaho mveledziso , hu na u ombedzela kha ndeme ya u sika kha khethekanyo iṅwe na iṅwe ya tshaini . 
Nyendedzi dza ndango ya asima nga iwe muṋe :
Ho vha hu na mivhigo ya zwikhokhonono zwi tshinyadzaho maṱamaṱisi . 
Ndangulo ya Kiḽasi , hu nga vha kiḽasi 1 , 2 kana 3 .
U khwaṱhisedza uri mihumbulo ya nnyi na nnyi yo dzheniswa kha khwiniswa .
Mbadelo dziṅwe na dziṅwe dza ha masipala kana mbadelo dza tshumelo dza ha masipala dzine dza khou kolodwa nga mudzheneli wa thengisophikhisano kana muṅwe na muṅwe wa vhalangi vha ha masipala kana vha tshiimiswa tsha ha masipala , kana kha masipala muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tsha ha masipala , dza vha na malengelenge lwa miṅwedzi i fhiraho miraru . 
U dzudzanywa na u swikiswa ha Zwitatamennde zwa Masheleni zwa Ṅwaha zwa Muhasho kha Ofisi ya Muoditha Dzheneraḽa nga datumu yo randelwaho . 
Ubva tshe mbekanyamushumo iyi ya thoma , Jinko Solar yo no ita 300 Megawatsi ya soḽa dza phaneḽe dza PV , ine ya swikelela 30% ya mukovhe wa makete .
Zwa maṋo ( Zwa mutheo na zwa vhomakone )
U funesa ḓivhazwakale .
Zwo bviswa kha minetse ya dza muṱangano , rekhodo dza tshitshavha na notsi dza mutshimbidzi .
Nḓowetshumo yo vhumbiwa nga sekhithara dza u bveledza mbili dzo fhambanaho dzine ha vha sekhithara i si ya fomaḽa , ine ya vha na fhethu hune zwifuwo zwa ḽela hone , vhabveledzi vhaṱuku , nḓowetshumo ya zwifuwomvumvusi na zwivanganyi zwa hayani . 
U saukanya khohakhombo na zwiṅwe zwithu zwi songo khwaṱhisedzwaho zwine zwa elana na u khetha huṅwe na huṅwe hu fanela u itwa u ṋetshedza u pfesesa masiandaitwa ane a nga vha hone kha mvelelo dza u fhedzisela dza thandela . 
U konisa na u pfananya thengisela nnḓa ya vhukoni na Tshenzhelo ya thekhinikhala kha mishumo ya vhathu na ya mveledziso . 
-- U langa nyimele
Hu ḓo vha na Tsengo ?
Izwi ndi u itela u thivhela tshikolodo tsho kalulaho mathomoni a mushumo wavho . 
Nahone theiphi dzoṱhe nangoho na ṱhiransikiripushini zwa zwino dzo no tshinyadzwa . 
hune vha ima u bindula na u sa isa phanḓa na vhubindudzi kha miṅwedzi ya 12 nga murahu ha ḓuvha
Uri hu vhe na mvelaphanḓa zwi ḓo amba u khwaṱhisedza vhukoni ha shango ha u pikisana na maṅwe mashango hune ḽa bveledza zwibveledzwa nga mutengo wa fhasi hu tshi vhambedzwa na maṅwe mashango , ḽi tshi khou ralo u fhaṱa themamveledziso dzo teaho na vhukoni .
Kha vha vhone uri fhethu afho na tshiendedzi zwi dzula zwo kuna u itela uri zwiḽiwa zwine zwa vhewa afho kana u endedzwa zwi sa kavhiwe nga thunzi , mashika , kana zwiṅwe zwithu zwine zwa vha khombo .
Miṋo ya khadiamu i shumiswa kha u foda zwinepe , zwa vhuvhumbi , nḓowetshumo ya zwa eḽekṱhroniki na zwiṋeavala kha tshumiso nnzhi dzo fhambanaho . 
Ndi vho nnyi vhane vha wanala muṱani wa hashu
Nga u rekanya baḽantsi , u fhungudzelwa nga tshikalo tsho teaho , zwi a konadzea u ṱalutshedza nete ya zwa masheleni kha ndeme ya zwezwo kha thandela ine ya ḓo langa u shuma zwavhuḓi ha masheleni a thandela yo dzinginywaho . 
Kha vhupo ha ḓoroboni vhubveledzi ndi hone hu laulaho . 
vho holefhala vha tshi doda u ya u lugisa tshithu tshine vha tshi shumisa nge vha holefhala ,
Nomboro ya khethekanyo
( b ) musi Mulayotibe wo fhiriselwa kha Komiti ya u fhelisa phambano , milayo i tevhelaho i a shuma :
( 1 ) Muthu muṅwe na muṅwe ane musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma , a vha a tshi khou shuma tshigwevho tsha miṅwedzi i fhiraho 12 kha Riphabuḽiki hu si na u nanga u badela faini ha ngo tea u vha muraḓo wa Buthano ḽa lushaka kana Vhusimamilayo ha Vunḓu .
Ṱhoḓisiso i ḓo katela masia oṱhe a thekhinoḽodzhi ya mafhungo i shumiswaho zwikoloni , hu tshi katelwa sisiṱeme dza inthanethe dza zwino . 
Kha dzidzhenala idzi goroso na nete ya miholo zwi a rekanywa nahone zwi vha ṋea vhulavhelesi ha uri murekanyo wa muholo u itiswa hani . 
Dzina ḽa muthendari we a ḓo avhelwa thendara ḽi nga ḓi anḓadzwa . 
Zwi takadzaho , dzema iḽi ḽo humiselwa murahu kha ḽeveḽe ya sekondari . 
Nṱhani ha izwo , u shumisa OSS zwi nga dzhenelela vhukuma kha u swikelela na u khwaṱhisedza phambano ya khetho ya sofuthiwee na pulatifomo dza vharengi . 
Vhuimo ha QLTC ha u vhiga
Vhupo ho ḓalaho vhathu vha tshimbilaho phetheni ya khethekanyo ṱhukhu ya ḽupu i fhungudza musudzuluwo wa zwiendedzi vhuponi ha vhudzulo . 
Dzhenisani mihumbulo yaṋu kha hoyu mepe wa mihumbulo .
U ya nga ha zwiko zwa sekithara dza phuraivethe , khakhululo dziṅwe hafhu dza ndaulo a dzi ṱoḓei u itela vhubindudzi ya nnḓa ha matshelo . 
Ri dovha ra ṱalutshedza tshanduko dza zwinozwino kha mbono ya shango . 
Tshumelo idzi dzo ḓo kwakwanyiswa zwavhuḓi na dziṅwe nḓila u itela u bveledza u enda ho leluwaho u mona na thevhekano ya u enda . 
( 5 ) Masipala u na pfanelo ya u shumisa maanḓḓa maṅwe na maṅwe malugana na mafhungo ane a tea kana o livhanaho na u bveledza mushumo wawo nga nḓḓila yo dziaho .
Hu na tshiimiswa tshapo kana tsha lushaka tshine tsha khou dzhenelela kha ṱhoḓisiso yeneyo ?
Ri tenda uri zwo tendelwa uri feme dza muvhalelano dzi ṋetshedze vhuvhudzisi ha zwa IT , sa tsumbo , fhedzi zwi ḓo vha zwo khakhea u ṋetshedza hezwi kha murengi ane a kha ḓi tou bva u itelwa vhuṱambo zwenezwino . 
Luambo
Hezwi zwi fhungudza ndambedzo u itela dziṅwe ḽeveḽe dza tshumelo . 
_ Sa izwi zwo ḓowelea uri vhashumi vha vhulimivhufuwi na vhusimamaḓaka vha shuma nga zwigwada kha vhupo ho fhambanaho , mushumi muṅwe na muṅwe u fanela u gudiswa mutheo wa thusothanzi .
Nṱha ha figara dza muambo na zwifanyiso , hu nga ingwa hafhu zwiteṅwa zwi no nga sa puloto , vhabvumbedzwa , vhubvumbedzwi , vhulanga tshiṱeidzhi , aironi ya ḓirama , fhethuvhupo na tshifhinga , u siwa muyani , nz .
kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto .
U ṱalutshedza mushumo wa thimu yo khethiwaho ya u thusa kana khethekanyo kha thimu ya thandela na u shela hayo mulenzhe kha kushumele kwavhuḓi kwa thimu ya thandela .
Hu na sialala ḽo khwaṱhaho ḽa maitele a muvhalelano aya ; honeha , hezwi zwi kha ḓi fanela u vha kha tshivhumbeo tsha khoudu kha milayo ya muvhalelano yo tiwaho kana manyuwaḽa wa muvhalelano . 
U vhumbulutshela lurumbu kha masia oṱhe , u vhumbulutshela phanḓa na murahu
Nḓowetshumo ya migodi a i koni u isa phanḓa na u lozwa vhutshilo nga phimo yo kalulaho nga u rali . 
U tea u vha na tshenzhelo yo teaho kha ṱhoḓisiso ya mulayo na u ṅwala maṅwalo a mulayo . 
Izwi zwithu zwivhili ndi zwa ndeme malugana na mveledziso yavhuḓi ya lushaka .
U shumisa zwiṱanganyi
Thebulu ya zwi takadzaho zwa tshifhefho
Kha kilima yeneyi ya ikonomi a zwi konadzei u shumisa phimo dza nṱha dza mithelo yapo kana miṅwe mithelo nyengedzedzwa . 
Fhedzi , zwikolo zwi shayaho nga maanḓa a zwo ngo vhuelwa u bva kha maitele aya , sa afha vhunzhi ha vhadededzi vho vha vha tshi khou koloṅwa u funza masia aya , zwa sia hu tshi vha na xela ha zwikili zwa u funza zwa ndeme musi vhadededzi vha re na tshenzhemo vha tshi ṱutshela phurofesheni . 
U ṱalusa ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa luambo zwo teaho
Vhukwamani ho wanala u bva kha vha Tshumelo ya zwa Mbuelo ya Afrika Tshipembe ha u hana khumbelo . 
U bva kha vhuṱanzi , zwo mbo ḓi gudiwa nga murahu uri . .  . 
Ro sika demokirasi ya ndayotewa , i na mukonwo wa muvhuso u shumaho zwavhuḓi - vhusimamulayo , vhulanguli na vhuhaṱuli .
Nḓila iyi i ṱanganedza uri :
Dzina ḽa mukhantseḽara
2.4 Khabinethe yo ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha ḓihudze na uri vha tsireledze zwidimela zwiswa uri zwi sa tshinyadzwe
Reshio i vhambedzwa zwavhuḓi na mashangani ane a kha ḓi bvelela fhedzi a tshi shaya na mashango a bvelelaho manzhi . 
Vhabvannḓa vha funzaho Ḓivhambalo na Saintsi vha nga rumela khumbelo dza mushumo arali vha na vhudzulo ha tshoṱhe kana phumethe ya u shuma ya vhukuma . 
U nangwa uhu hu sumbedza u dzhielwa nṱha ha vhurangaphanḓa vhune ha khou itwa nga Muphuresidennde washu kha luvhanḓe lwa dzitshakha .
Uyu ndi murango wa mveledziso ya Tsumbanḓila dza Ndaulo ya Malaṱwa yo Ṱanganelanaho , volumu-thusedzi kha ḽino ḽiṅwalwa . 
Luṱingo : 011 877 3600
Vhawini vha Pfufho dza Foramu ya Saintsi na Thekhinoḽodzhi ya Lushaka ya vhu18 dzine ndi pfufho dza ndeme kha saintsi , vhuinzhiniyara , thekhinoḽodzhi na vhutumbuli ( SETI ) Afrika Tshipembe .
R350 - Memorandamu na Dziatiki ḽi
Nyambedzano na mahoro o teaho kha u tandulula thaidzo idzi na u swikelela kha thendelano a zwo ngo anwa mitshelo . 
Ṅwalani ḽiṱaluli ḽo teaho ni tshi ṱalutshedza tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwifanyiso izwi . ndenyesesa ndapfu ndapfusa khwaṱhesa ndenya
Mbudziso ya lushaka khathihi na ndinganyelo ya mbeu i khou khwinisea . 
Puloto Hu bvelela mini kha tshiṱori ?
Masipala u dovha wa vha na khonadzeo ya u vha na migodi , zwa vhulimi na vhufuwi na vhuendelamashango vhu bindulaho . 
embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe .
Hedzwi ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine ra ḓo zwi sedzesa ṋaṅwaha , nahone ra dovha vhona uri ri swikelela zwe ḓitela zwone .
Phalamennde ya Afurika Tshipembe yo bveledzisa Mbekanyamaitele ya Ndaulo ya Malaṱwa , sa tshipiḓa tsha pulane yo dzudzanyiwaho zwavhuḓi ya u laula vhupo ha mushumo ho tsireledzeaho .
Khabinethe yo fhululedza vhurangeli nga AU uya kha u ṱanganywa ha dzingu huhulu na mbambadzo nga kha u thomiwa ha nyambedzano dza u thoma vhupo ha mbambadzo yo vhofholowaho ya dzhango ine ya ḓo vhumba vhukonani ho khwaṱhaho vhukati ha ikonomi dza Afrika .
Vhathu vha Afrika vha ḓo vha na maimo a nṱha a vhutshilo na ndeme ya vhutshilo na vhuvha ; 
Ri tea u fhedzisa maitele a u bveledza thendelano dza kushumele nga tshifhinga na u dzi shumisa na zwenezwo . 
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 19 Ṱhafamuhwe 2014
Zwiambaro
Therisano dzo ṱanḓavhuwaho vhukati ha vhashela mulenzhe vhoṱhe kha heḽi sia dzi khou ṱoḓea nga u ṱavhanya . 
Vhufarakani uhu ho sumbedza u vha ho bvelaho phanḓa , vhune ha ḓo vhona u vhuelwa hunzhi kha u lwa na vhugevhenga ha dzitshaka . 
Mulayo hoyu u vhofhaho tsireledzo ya ḽifhasi u thusa kha u khwinisa ndinganyiso ya tsireledzo u itela u fhungudza tshivhalo tsha dzimpfu lwanzheni , dzine dza anganyelwa kha 24 000 nga ṅwaha ḽifhasi ḽoṱhe .
3.1 . Afurika Tshipembe ḽi ḓo vha ṋemuḓi wa Muṱangano wa Foramu ya Vhufarani ha vhafumakadzi , Dzitshetshe na Mutakalo wa Ṅwana ngei Sandton Convention Centre , Gauteng , ubva nga dzi 30 Fulwi u swika nga dzi 1 Fulwana 2014 .
Vhubveledzi ha Ekonomi
U shumisa luambo na tshivhumbeo tsha tshibveledzwa nga nḓila yo teaho
Mukovhe wa masheleni u bva kha muhasho zwazwino u tea u itwa u itela u thoma mbekanyamushumo ya pfunzo . 
Vha tea u founela muhasho wavho wa vunḓu wa zwa vhulimi u itela uri vha wane muofisiri wa muvhuso a shumaho nga zwa miri henefho vhuponi havho uri a vha lavhelese vha tshi ita wonoyo mushumo wa u vhulaha miri .
Miraḓo ya nyanḓadzamafhungo vha rambiwa u dzhenela na u anḓadza vhuṱambo . 
Zwiimiswa zwa masheleni / tshelede zwa nnyi na nnyi muvhuso
Tshiedziswa tsha India tshi tendela avho vha kwameaho uri vha imelelwe nga vha imeleli nahone yo ḓisendeka nga dziṅwe
A dovha a khonela kha tsha
Kha khethekanyo nnzhi dza vhaunḓiwa dzo sumbedziswaho , hu ṱoḓea afidevithi i sumbedzaho u ḓisendeka lwa masheleni .
Vhuḓikumedzi ha u shuma kha u hira zwi rekhodwa kha notsi dza zwitatamennde zwa masheleni . 
Ndangulo ya masheleni ya khwine u shumisa mvelelo dza mutakalo lwo fhelelaho . 
U lwela u swikelela maimo o vhewaho zwi amba uri mbadelo dzi tea u engedzwa lwa tshifhinga tshiṱuku u ya kha tsha vhukati u itela uri tshumelo dzi kone u bveledza mbuelo .
Tshifanyiso tsha nga nṱha tsha vhupo ha vhudzulo fhedzi . 
Ndi ni thuse ?
Nga ha u ita khumbelo ya ḽinwalo ḽa thendelo maelana na goloi
Ḽo vha ḽi ḽa maladze , hu tshi vhosankambe , he mbiḓi dza mavhala , he vhomvuvhu , vhoṱalingwane vhongweṋa , he nḓou khulu na vhothamuwani vhoṱhoho. Ḽo vha ḽo sina midzi u swika hu tshi mbo ḓi pfulutshela ndau ye ya lila u ponda idzi phukha dzoṱhe !
Naho zwo ralo , vhurumelwa ho dzhiela nṱha vhu na mbilaelo , nḓowelo ya madzangano a poḽitiki , ya u wana nyito dza poḽitiki dzi ngaho wa mabembela , u shumisa tshumelo dza feme dza phuraivethe dza vhutsireledzi . 
Vharengi vha masipala a vho ngo ḓiṅwalisa kha dathabeisi nahone vha tea u dzhiela nṱha uri hu tea u itwa zwa u kunakisa data . 
6.2.2 U tshimbidza miṱangano
U ṅwala : Nomborani mafhungo a re afho fhasi a tshi ya nga u tevhekana ha zwiwo tshiṱorini .
Zwi fanela u pfeseswa uri ndangulo ya thandela ndi mushumo wa mutheo wa masipala . 
Ri tea u humbula u sheledza miri musi ri tshi tou bva u i ṱavha . 
5.6 Ṱhoḓisiso yo sumbedza kha iyi bammbiri , ngamaanḓa mulayo wa zwa milandu , wo sumbedza uri kha milandu ya khothe he vhuloi ha vha vhu khou kwamea , zwo vha zwi konḓaho uri tshiko tsha phambano hu wanwe hu vhuloi .
Vha sedze kha notsi dza siaṱari 85 nṱha nṱha .
Ri kha vhuthihi na shango ḽa DRC kha u lwela vhutsireledzi haḽo .
Hu na vhatshinyi vho gwevhiwaho vho wanaho miṅwe milandu musi vha tshi khou shuma zwigwevho zwa tshigwevho tsha u dzula dzhele . 
Vhorabulasi vhane vha khou dzhenelela vho shela mulenzhe vhukuma kha u swikelela uhu nahone ri a vha bvulela muṅadzi ! 
Fhedziha , muṱangano wo khwaṱhisedza uri tsheo iyo a yi ambi uri masipala muswa wa ( LIM 345 ) u khou imiswa .
Khomishini ya Pfanelo ya CRL i ṱanganedza uri hu na mafhungo manzhi a elanaho na zwa luambo ane a ṱoḓa u ambiwa nga hao nga vhuronwane kha ḽa Afrika Tshipembe .
Arali vha na muhumbulo wa u ḓisa thundu ire fhasi ha ndangulo , dzo no shumiswaho , mashika kana zwikirepe kha shango ḽino , vha fanela u thoma vha ḓiṅwalisa sa muṱunḓi kha Tshumelo ya zwa Mithelo ya Afrika Tshipembe
Mveledziso ya mbekanyamushumo ya vhudavhidzani na dayari ya mishumo zwi yaho phanḓa . 
U kovhekana mihumbulo na
Heyi ndi tsumbedziso ya uri Vundu ḽi kha muṱala wa u gonya . 
Nzudzanyo yo ṱanganedza zwivhambadzwaseli kha vhane vha si vhe miraḓo fhedzi nahone a i ngo livhiswa kha u lwana na muvhuso muṅwe na muṅwe wa tshigwada tsha mivhuso . 
Kha khethekanyo dzoṱhe yo angaredzaho na yo khetheaho , ndededzo ya vhukhwine hazwo i ṱalutshedza phanḓa , u bva afho nga murahu ha izwo ndededzo yo sedzaho vhunzhi ha tshivhumbeo tsha iṅwe na iṅwe i mbo tevhela . 
Hezwi zwi nga bveledza u ṱhogomelwa hu hulwane hune ha nga itwa nga tshitshavha kha mveledziso dzi ngaho dziphakha na zwifhaṱo .
U shaea ha zwiko hu kombetshedza zwikolo u nanga na u thoma vhuvhekanyandeme . 
Hezwi zwi nga vha kushumisele kwavhuḓi kwa maḓi arali zwimela zwi tshi aluwa nga maḓi a mashika . 
Na khamphani dya zwa mishonga i bveledzaho na u vhambadza tshibveledzwa i ḓo itavho nga u ralo . 
Kha dziṅwe nyimele , vhashumisi vha nga hanelwa u swikelela zwiṅwe zwipiḓa zwa webusaithi iyi arali burousa dzavho dzo sethiwa uri dzi hane dzikhukhi . 
Phurogireme ya u funza mirole kana vhashumisani yo vha ndwisathaidzo ya u ṱanganelana ha Muhasho wa Vundu na Mihasho ya Pfunzo zwikoloni zwa sekondari zwa Kapa Vhukovhela . 
Vha ḓo ṱana vhukoni havho ngei Port Elizabeth ubva nga dzi 13 u ya kha dzi 21 dza Luhuhi , hu tshi pembelelwa Ḓuvha ḽa Mmbi dza Nndwa .
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na zwifanyiso
U bvelela kana u kundelwa zwi ya nga maanḓa nga zwine vhathu vha Afrika vha ḓo ita zwone vhone vhaṋe . 
vha humbele fomo dza khumbelo .
Zwo lavhelelwa uri zwi ya phanḓa . 
Kha ḽifhasi ḽi ṱuṱuwedzaho dzitshaka ḽa ṋamusi , mivhuso na bindu zwi baḓekanywa nga ṱhoḓea ya u thusana kha u lwa na mafhungo a elanaho u fana na zwiḽiwa nga vhuḓalo zwa vhoṱhe , fulufulu , mveledziso i sa nyeṱhi , masheleni na mbambadzo . 
( 2 ) Miraḓo ya Khomishini vha tea u vha vha na vhukoni ho teaho .
Masiandoitwa a zwa matshilisano na zwa ikonomi ha u thomiwa ha zwa Vhulangi ha Vhulanguli ha Mikano , zwi ṱoḓa uri zwi isiwe na kha NEDLAC , zwe zwa itwa nga ḽa 13 Tshimedzi 2015 .
Hezwi zwi nga vha khaedu ya nyofho vhukuma . 
Phusuphusu dza muṱani a dzo ngo tea .
Zwo rali , ri tama u vulela ikonomi kha vhashela mulenzhe vhaswa , hu tshi ṋewa zwikhala vharema vha Afrika Tshipembe kha ikonomi na u thusa uri ikonomi ivhe i shandukaho , i ṱaṱisanaho nahone i katelaho .
Ndivho yeneyo ndi ya uri Muphuresidennde vha ṋetshedze mulaedza wavho wa ṅwaha nga ṅwaha kha Phalamennde .
Zwenezwo vhugudisi havho hu tea u vha konisa u rumela vhadzulapo kha tshumelo dzo khetheaho dza muvhuso , dzi nga ho sa vhashumelavhapo , zwiimiswa zwa pfunzo na senthara dza ngeletshedzo dza mabindu maṱuku . 
U khou ḓo imela na u ṱanganya zwipiḓa zwihulu zwa Mulayo wa Ndindakhombo ya Tshifhinga tshilapfu , 1998 ( Mulayo wa 1998 ) na Mulayo wa Ndindakhombo ya Tshifhinga tshipfufhi , 1998 ( Mulayo 53 wa 1998 ) u re na vhushaka na ndangulo yavhuḓi .
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho ,
Khoudu idzi na mutevhe wa zwiga zwa ḽingwisitiki a zwo nga sokou tou ḓimangala zwo itea fhedzi ho vha na u pulana musi hu saathu u nangiwa . 
U ita nyambedzano nga ha muhumbulo muhulwane
A hu katelwi ndondolo ya vhuhoṱa Pfukiselo ya malofha
U vhalulula u itela u khakhulula ho khakheaho , na
Vhathu avha , nahone hu na tshumisano na vhalambedzi vhavho kha zwa nyanḓadzamafhungo , a vho ngo sia nungo kha u lingedza u tshinyadza kana u wisa mmbi dzashu dzo ḓiṱamaho . 
3 U humbula uri hu a dzhenwa naa kha CBP
Hu na mutheo wa gumofulu iḽo kha mashango o livhanaho na thaidzo dza zwikolodo dza nga nnḓa , nahone ane a ṱoḓa thuso ya zwikolodo u itela u vhuedzedza vhudziki . 
Ṱhuṱhuwedzo ya vhushumisani ha dzitshaka na vhushela mulenzhe kha dzimbalombalo hu ṱoḓa u swikela khaphasithi ya dzimbalombalo i dzulaho i hone . 
Kha Vhuimo ha Mutheo , zwikili zwa ndeme kha Kharikhuḽamu ya Luambo lwa Hayani ndi zwi tevhelaho :
Gumofulu ḽituku ḽa R2 640 na R4 839 nga muṱa nga ṅwaha
Mbadelo dza 2017 / 18
Mulangi o swikisa kha muredzhisiṱara uri u bvela phanḓa na tshanduko nga tshifhinga tsha tshayavhudziki maragani zwi nga vhea khomboni khulwane kushumele nahone zwi nga vha zwi siho kha dzangalelo ḽa vhabindudzi . 
Tsedzuluso ya mvelaphanḓa maelana na u swikelela u lingana vhukati ha vhurereli kha Afrika Tshipembe ḽi si na tshiṱalula .
Ho vha na kandekanywa he khaho ha lovha vhathu vha linganaho mahumi maṋa na nthihi ngeno vhanzhi vho tou huvhala . 
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo
Muhasho wo bveledza muhanga wa u eletshedza tshiimiswa tsha tshumelo dza mutakalo dzo sedzaho mulwadze ngei Western Cape . 
GCIS kana muṋetshedzatshumelo vhayo vha nga shumisa dzikhukhi u kuvhanganya data nyangaredzi . 
Muhasho wo ita khumbelo ya u shumisa tshelede yo bulwaho u itela nḓisedzo ya tshumelo dza matshilisano fhedzi u kha ḓi vha wo lindela thendelo u bva kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wa Lushaka . 
zwiambaro zwa kale , zwishumiswa zwa u ḽela , zwifaredzi , zwi nga shumiswa sa ' props ' kha u tamba kholekhole na nyedziselo
Vhunzhi ha khuḓano kha ḽa Afrika dzo itea nga ṅwambo wa u kundelwa u khwaṱhisedza sisiṱeme dza vhuvhusi dzi re na vhuḓifhinduleli , dzi re khagala nahone dzi katelaho vhathu vhoṱhe , kathihi na nungo dzi songo lingana dza u livhana na khaedu dza vhushai na u shaya ndinganyiso . 
Zwi nnyitaho uri ndi vhe wa ndeme - zwi katela dzina , luambo / nyambo , mbeu
Mvelelo dza ḽiga iḽi ndi IDP yo themendelwaho u itela masipala .
Ndaulo idzi fhedzi dzi nga fhasi ha theo ya mulayo i konisaho , nahone ho sedzwa kha mulayo wa u vha mulayoni .
U vha na mbebo ha khovhe dzi so ngo tsireledzeaho kha aseniki a si kanzhi zwi tshi kwamea ngeno nyaluwo ya marambo i tshi kwamea , nga maanḓa tsukanyo ya khoḽageni . 
U ḓivha na u amba nga ha ndivho na mulaedza wa zwibveledzwa zwa u tou vhonwa zwo sikelwaho u ḓiphiṋa na u ḓimvumvusa , tsumbo fiḽimu , khathuni , vidio dza muzika , vhuvhemba ha khomiki
ndi lini hune ha fanela u farwa muṱangano
Dzi ḓo dovha , nga kha u ṋetshedza nyisedzo ya tshumelo kana maga a kushumele na zwisumbi , dza kona u ela nyisedzo ya tshumelo musi maga na zwisumbi izwi zwo anḓadzwa kha mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha . 
Kha masia manzhi ho novha na ḓivhazwakale ya u tshimbidza u thomiwa ha zwibveledzwa kana tshumelo nga Muvhuso , zwine kanzhi ndi nga uri hovha hu na ṱhoḓea na hone hu sina tshiimiswa tsha phuraivethe tshi no swikelela ṱhoḓea yeneyo . 
Vhane vha ḓo wanwa vhe na mulandu wa u vhanga nyito idzo dza vhugevhenga vha ḓo tea u imela milandu yavho mulayoni .
Vhuṋe hapo
Maitele a nyambedzano a bveledzaho nahone o ḓoweleaho a ḓo ṱoḓea u itela u dzhenelela ha vhashelamulenzhe vho teaho . 
Masipala ndi zwone wo vhea mutheo wo khwaṱhaho u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-32 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno .
Vhaofisiri vho vha vho ḓidzhenisa tshoṱhe nga tshifhinga tsha muṱangano na maṅwe mafhungo o humbelwaho o mbo ḓi swikiswa na zwenezwo . 
2.4 Vha ḓo ḓivhadzwa uri vha nga ita khumbelo ya khophi ya tshitatamennde tshavho ;
U monithara na u sengulusa mashumele a muhasho kha pulane dza mushumo u ya nga maitele a ndangulo dza khombo , fiḽosofi , na mbekanyamaitele . 
Mugaganyagwama wo kuvhanganywa ho sedzwa nyimele ya ikonomi na u gonya ha vhushayamushumo Afrika Tshipembe nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano wo fhelaho . 
U shumana na mbudziso dzoṱhe dzi elanaho na ndangulo ya muholo . 
Ri khou dovha hafhu ra posa iṱo kha mbekanyamushumo ya khalo ya u vhuedzedza vhagudiswa kha sisteme vhe vha si ise phanḓa na ngundo dzavho , na u vha ṋea thikhedzo .
Khabinethe yo tendela u tholwa ha vha tevhelaho :
Ri khou tenda uri ndaulo yashu i fanela u tshimbilelana na ndaulo dza dzitshaka u ṋetshedza u dzhiela nṱha hu fanaho ha vhaṅwe vhalanguli vha u ṱola muvhalelano . 
Zwi shuma sa zwiṱanganyi zwa tshikhala kha vhuimo ha hugaledzwa ho ṱanganelanaho . 
Mutakalo wavhuḓi na sisiṱeme dza ndangulo ya tsireledzo zwo swikisa kha u khombo mishumoni na fhethu huhulwane hu bveledzaho . 
Kha hedzi nyimele dzi shonisaho , zwi vhonala zwi zwa ndeme u dovholola makumedzwa o itwaho nga Khomishini nga ha nḓila dzine mabindu a nga kuvhanganya ngayo masheleni hu tshi itelwa heino thandela khulu ya ndifho na mbuedzedzo . 
Tshandulo ya milayo ya mivhusoyapo i no langa mveledziso ya mavu i tea u sedziwa nga mimasipala sa tshipiḓa tsha pulane dzo ṱanganelanaho dza mveledziso . 
U ṅwalisa ha matshudeni kha dziyunivesithi ho engedzea nga 12% ngeno u ṅwalisa kha magudedzi a Pfunzo ya Phanḓa na vhugudisi zwo engedzea nga 90% .
Ino vhege , ye ya thoma u ḓivhadzwa kha Foramu ya Ḽifhasi ya u ṰANZWA yo farelwaho Dakar , ngei Senegal nga 2004 , ndivho yayo ndi ya u ḓivhadza ndeme ya vhuthathatshili na u khwinisa maitele a khwine a vhuthathatshili .
Luṱingo : 012 319 6102 / 6531 / 6396
Tshumelo dza vhuinzhiniara dzi a ṱoḓea u ṱhogomela ḽevele yo eḓanaho ya tsiravhulwadze , hu tshi katelwa na maḓi , mabunga a nnyi na nnyi , na fhethu ha u vhulunga malaṱwa , zwi fanela u ṋetshedzwa . 
Kha vhege nṋa fhedzi u bva tsha mugaganyagwama , ikonomi ya ḽifhasi i vhonala yo tshinyala vhukuma . 
Tshiṱirathedzi tshi ṋetshedza manweledzo a garaṱa ya zwikoro yo angalalaho , khathihi na magavhelo , fhedzi a tshi na zwidodombedzwa nga ha milayo ya muelo khathihi na khumbelo ya garaṱa ya zwikoro . 
Muvhuso u ḓo ṱuṱuwedza mulalo , ṱhonifho masia oṱhe vhukati ha vharangaphanḓa na vhathu . 
Komiti ya Vhudavhidzani yo thoma maga a ṱhoḓisiso kha Bodo ya SABC , zwi tshi ya nga kutetshele kwayo u vha ofisini , u ya nga tshiteṅwa 15A tsha Mulayo wa Khasho wa 1999 .
Komiti ya Wadi i nga thusa nga :
Ri tshi tou sedza , vhaswa vha no fhira miḽiyoni vha fhano shangoni ḽa hashu vha na ṱhanziela dza maṱiriki nnzhi u fhira nga 1996 . 
Kha vha dalele dokotela wavho wa maṋo naho lu luthihi zwalwo nga ṅwaha uri vha ṱolwe .
27 . Vhathu vho Farwaho , vho Valelwaho na vho Pomokwaho Heyi pfanelo I tsireledza vhathu vho farwaho , vho valelwaho na vho pomokwaho .
Vho Sithole vho aluwa u bva kha vhuimo ha vhuvhili vha yo vha ngweṋa , zwine ndi vhugweṋa vhuhulwane ho thubiwaho lwa u tou thoma kha Federesheni ya Thenisi ya Ḽifhasi kha Afurika na Afurika Tshipembe .
Khumbelo i sedzwa nga Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa vunḓu .
14 . Vhege yo Lumbanaho ya Imbizo ya Lushaka
Hu si na u kundelwa , khetho dza nnyi na nnyi dza lushaka dzi vha hone miṅwaha miṱanu minwe na minwe u itela uri maAfurika Tshipembe vha kone u khetha muvhuso une vha funa , dzi tshi khou tshimbidzwa nga Khomishini yo Ḓiimisaho nga yoṱhe ya zwa Dzikhetho .
vha fha phurofoma ya MTA ine ya tea u ḓadziwa na u
3.1 Manweledzo nga u angaredza a Mapa wa nḓila
Masipala u tea u ḓisumbedza kha mashumele hu tshi tevhedzwa nḓisedzo ya tshumelo na khaedu dzo wanalaho nga khoro ya zwino nga tshifhinga tshayo tsha ofisi . 
Zwitandadi zwe zwa vhewa sa mutheo zwi khwaṱhisedza uri nyolo dzi bvaho mashangoni a sa ḓivhei dzi nga ṱalutshedzelwa hu si na u ita vhukhakhi vhu isaho vhutshilo khomboni na u ḓura . 
Ṱhoḓea dza u ṱanganedzwa dzi hone kha dokhumenthe ine ya vhidzwa upfi Maitele na Tsumbamaashumele a Vhaisedzi (
Kha SoNA ya mahoḽa ro vha ro fhulufhedzisa u vusuludza ḓorobo dzo tsikwaho nga u vha na migodi , kha zwezwo ho no vha na mvelaphanḓa i vhonalaho .
Vha zwiimiswa zwa malaṱwa zwo kwamiwa vho khwaṱhisedza data ya mutheo ine ya tea u lavhelelwa a i nga vha fhi muhwalo u so ngo fanelaho , hune vhanzhi vho no thoma u kuvhanganya sethe ya data iyi ya mutheo . 
Hune vha vha vha tshi khou itela khumbelo muṅwe , vha humbelwa uri vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha khou badela nga dzina ḽa onoyo muthu kana dzina ḽa khamphani .
4.1 . Khabinethe i fhululedza Muphuresidennde Vho Zuma kha u huliswa havho nga tshiga na nga ha tshiṱaraṱa tshe tsha irwa dzina ḽavho ngei Nigeria , nga tshifhinga tsha madalo a mushumo u itela u khwaṱhisa vhushaka ha ikonomi ya matshilisano na dziṅwe tshumisano .
Pulane i katela :
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
shandukisa phatheni ya kufhindulele kwashu
Muṱangano u ḓo katela vhurumelwa u bva mihashoni ya muvhuso , mimasipala , khathihi na maṅwe mashango .
Ndi zwa ndeme u ṱola ndeme na tshivhalo tsha tshumelo dzine dza ṋetshedzwa zwi tshi elana na vhalambedzi vha masheleni na vhaṱanganedzi vha ndambedzo . 
Mbuelo i thelaho ya vhatheli iyi na mithelo nga u ralo yo lingwaho i ḓo sumbedzwa kha Gauteng hu si kha Vundu ḽa North West . 
Musi phindulamulandu dzo no shandukiswa , nga thendelano , na musi tshandukiso iyi yo no ananywa , madzhisiṱiraṱa o kombetshedzea u thetshelesa phindulamulandu ya tshipentshela ya vhuvha ha mulandu na u u haṱula . 
Fhedziha , vhathu vhanzhi vha tenda uri maga ayo o lingana kha u fhelisa u sa kovhekana zwavhuḓi zwiko na nḓivho .
Heyi mbekanyamushumo i fara na u langa masheleni a u tshimbidza vhulangi ha muhasho nga u angaredza . 
Vhone na dokotela wavho vha ḓo toplola masia ane vha tea u lavhelesa khao , ane a nga :
Magudiswa oṱhe a luambo a gudiswa kha sekele ya vhege mbili ( awara dza 12 ) .
Vha tea u dzhenisa vesheni ya Adobe Acrobat Reader 4 kana ya ntha kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF .
U dzudzanyululwa ha tshiimiswa a hu koni u itwa hu so ngo katelwa mutheo wa ikonomi na milayo ya bindu , naho ri tshi khou vhona ndavhelelo dzashu dzi dza shishi naho u ḓiimisela havha hungafhani kha u sumbedza mvelelo dza tshihaḓu . 
U funza zwi kha ḓi vha yone nyito khulwane , fhedzi risetshe i khou ṋaṋa u vha tshone tshithu tshihulwane . 
NDIMA YA 1 MISHUMO
Vhunga zwi sa konadzei u thivhela tshoṱhe u dzhenelela ha maḓi a muṋo hu si khou shumiswa veḽfu i sa humisi , dizaini ya haiḓiroḽiki i tea u vha ine ya ita uri maḓi a re na muṋo na bviselwe nnḓa ha dzi phaiphi na kha zwifhungudzaluvhilo lwa muya . 
Uyu muhumbulo wo nnḓela nga matsheloni musi ndi tshi bva Pretoria ndi tshi ya Johannesburg .
Ṅoṅani sa ṋotshi , fhufhani sa tshisusu ni thamuwe sa nzie .
Ri tea uri roṱhe sa vhathu vha Afrika Tshipembe ri ambe nga mbofholowo ya u sa shaya na u sa vha na mikhwa yo bvaho nḓilani , nahone ri shume ro sedza dakalo ḽine ḽa ḓiswa nga u sa shaya na u sa vha na mikhwa yo bvaho nḓilani .
U vha afha , madzangalelo a fanaho a bvelela a vha nyambedzano nga ha mishumo na vhuḓifhinduleli , na nyambedzano dza nga misi dzi nga vha dzo tea u itela u bveledza na u ṱana mihumbulo i tumbukaho , u bva kha vhuimo ha u humbulela u ya kha maitele a u bveledza . 
Sa izwi Phurofesa Melody vho no zwi sumbedza , hu na thaidzo nnzhi dzi sa athu thasululwa malugana na tshumelo dza netiweke dza u langula nahone izwo zwi malugana na u linganyisa ṱhoḓea dza vhashumisi khathihi na dza vhabindudzi .
U vhudza fhedzi vhaswa uri vha songo ita zwa vhudzekani a si phindulo , kana i tou vha tshipiḓa fhedzi tsha phindulo . 
Tshathi dza foniki dza luvhondoni dza Tshivenḓa .
Vha na mihumbulo minzhi , vho ranga phanḓa kha zwa vhutumbuli , nahone vha ṱoḓa u ḓiitela zwithu vhone vhaṋe .
Muvhusonyangaredzwa
* mushumo wo teaho kha zwigwada zwa vhathu mawanwa a ṱhoḓuluso ya vhuvhili kha mveledziso ya ikonomi sa mbekanyamushumo ya vhashumelavhapo , ṱhuṱhuwedzo kha mabindu maṱuku na mabindu maṱukusa na mvelaphanḓa mahayani ;
Ndi vha livhuwa kha u mpha tshikhala itshi tsha u ṅwala maipfi asi gathi ngaha khonani na mushumisani wavhuḓi . 
Vhatholi , vhaṋetshedzi vha vhugudisi na vhagudiswa vha tea u saina thendelano ya vhugudisi .
Ndi kha nyimele dza mikhukhu minzhi , hune mililo nga vhunzhi zwenezwino ya tshinyadza nga maanḓa matshilo , vhudzulo , zwifuwo na ndaka . 
U fhandekanya mihumbulo mihulwane kha zwidodombedzwa zwi i tikedzaho
Milandu iyi i katela u vhulaha , u rengisa zwidzidzivhadzi , u ṱahisa , u kombetshedza na tshanḓanguvhoni . 
10 Khungedzelo
u thusa u lugisela adzhenda - muṅwaleli u tea u vhudzisa miraḓo ya komiti ya wadi zwiteṅwa zwine a tea u zwi dzhenisa kha adzhenda dza miṱangano yoṱhe ;
U vhona na u dzudza vhukoni ha ndangulo ya tshiṱirathedzhi tsha tshiimiswa na tshumisano . 
U itela u tikedza u shela mulenzhe uhu hu no hwesa vhathu maanḓa na nḓivho , masipala u ita uri hu vhe na u pfumbudzwa ha vhathu .
u ṱalutshedza u rwela ṱari ha tshitshavha , u bvisela khagala zwine zwa ṱoḓwa zwi tshi itwa kha u u rwela ṱari zwi katela :
Nga tshifhinga tsha madalo ashu a muvhuso ngei India vhege yo fhelaho , ro guda nga ha mvelaphanḓa ye shango ḽa i ita musi vha tshi ita uri mishonga ya sialala na maitele zwi vhe zwa tshiofisi . 
Tshumelo ya bisi i ḓo vha shumiseaho nga maanḓa musi elementhe iṅwe na iṅwe i tshi khou thomiwa , ngauri elementhe idzi dzi tshi ṱangana khathihi na vhuendi ha tshitshavha vhu re hone . 
I ṱoḓisisa masiandaitwa khovhekanyo ya mbekanyamaitele dzo dzinginywaho hu tshi itelwa miṱa i re na mbuelo ya nṱha na i re na mbuelo ya fhasi . 
U vhulawa ha mudededzi phanḓa ha vhagudiswa tshikoloni zwa zwenezwino nga mufarisi wawe zwi ri humbudza khaedu dzine ri tshe ro livhana nadzo dza u tambudzwa ha vhafumakadzi .
Izwi zwi shumiswa sa tshikalo kha shango . 
Zwi khagala u bva kha tsedzuluso ṱhukhu dzo itwaho kha vhuongelo na kha vhalanguli na vhalangi vha mathukhwi , hu na thaidzo khulwane dza ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Ngangoho tshenzhelo yanga yoṱhe ya mmbi dza tsireledzo , u bva kha khethekanyo ya tshipholisa yo vha izwo zwoṱhe , vhashengedzi vhanga vha vhuṋe na vhashengedzi vha vhaṅwe vho ita mushumo wavho vhe kha zwiambaro zwazwo . 
Ene bugu yawe o vha o i vhea begeni yawe .
Ni , kana muṅwe wa muthu a re na vhuṱumani na mubidi , ni na vhushaka nae ( lwa muṱa , khonai , zwiṅwe ) na muthu o tholwaho nga ṱhoho ya tshikolo ane a nga ḓidzhenisa kha vhupimathengo na kana khaṱhululo ya bidi ? 
U tevhelaho ndi mutevhe wa zwiimiswa zwa nnyi na nnyi wo thomiwaho nga kha Muhasho wa zwa Vhudzulo ha Vhathu . 
Sisiteme inwe na inwe kha dze dza tewa kha mutevhe i do pfumba nge vhashumisi vha fundedzwa kushumiselwe kwayo kwone-kwone .
Tshishumiswa tsha 2A na B : Zwivhuyedzi , zwivhuya , vhuthengathenga , zwishushedzi zwa Masipala woṱhe wa vhupo na zwa tshikhala .
5.9. Khabinethe i ṱanganedza u farwa ha Muṱaṱisano wa u Thoma wa Basiketebola wa Tshaka Nṋa une wa ḓo vha hone ngei Luvhanḓeni lwa Wembley , ngei Johannesburg u bva nga ḽa 19 u ya kha ḽa 22 Ṱhafamuhwe 2015 .
a ) U pomoka muṅwe muthu vhuloi
Mashango a nga wana zwivhalo zwihulwane zwa zwishumiswa zwa vhuswole zwa U.S. fhedzi a ḓi dzula a sa tikedzi kana a vha mahanedzi maelana na Iraq ? 
Zwifanyiso zwo sumbedzwa zwa mufumakadzi we , nga kha u konḓelela na vhukoni ha maṱhakheni kha mushumo wawe kha nḓowetshumo ya fiḽimu , o shela mulenzhe kha nḓowetshumo ya fiḽimu kha ḽa Gauteng na u thusa u alusa mushumo wa vhafumakadzi kha nḓowetshumo . 
vha mushumi asa shumiho fhasi ha ndango ya mutholi tsumbo , rakhonṱhiraka muṱuku .
Ri khou dzhia maga nyengedzedzwa kha u sika zwikhala zwa vhaswa . 
( b ) Khethekanyo ya B : Masipala ane a ṱanganela maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo hawe na wa khethekanyo ya C ya masipala kha vhupo vhune a wela khaho .
Hezwi zwi amba uri hu na tshivhalo tshihulwane tsha murole wa vhadzulapo vha shumaho kha vhupo uho . 
A hu na khumbulelo i re khagala yo itwaho zwi tshi elana na phimo dza tshifhingani tshiḓaho dza u gonya ha mbilo . 
U ṱola ḽeveḽe na nyimele dza ole , zwivhaswa , mathaela na maḓi nga zwifhinga zwoṱhe a sa athu u reila tshiendedzi . 
Muofisiri a re kha tshumelo ya muvhuso a nga si wane pfufho yo raliho . 
( 3 ) Mukhomishinari wa Lushaka u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe mukhomishinari wa vunḓḓu kha vunḓḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe , nga murahu ha musi o kwamana na khorotshitumbe ya vunḓḓu .
Khabinethe i kha ḓi vha na fulufhelo uri maga are hone a ḓo thusa shango u sika mishumo miswa ya kona u swikelela tshipikwa tsha mishumo miswa ya 5-miḽiyoni nga 2020 .
Ho vha ho tendelanwa uri Muhasho na Ndindakhombo ya vha sa Shumi na Zwikwama zwa Ndiliso zwi ḓo vhuelwa lwo linganelaho kha ṱhanganelo ya u konadzea ha Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo uri zwi ṋetshedzwa nga Siemens IT Solutions na Servirces ( Pty ) Ltd . 
Zwa ndeme hafhu afha ndi zwa uri ri langa zwiimiswa zwa nḓisedzo ya tshumelo sa vhuṱumani ha ndeme na vhadzulapo vhashu , hu si zwithoma fhedzi zwi re kha ogenogireme dzashu . 
Komiti ya wadi i tea u wanulusa uri tshifhinga tsho vhewaho tsha mugaganyagwama ndi tshifhio na uri miṱangano i farwa lini .
( 3 ) U vhewa ha tshiimo tsha vhupileli hu a fhela hoṱhe nga nnḓani ha musi hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho vhewa .
Mapholisa vho fara vhafumakadzi vhavhili vha vha vhona mulandu , u ya nga Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi , nge avho vhafumakadzi vha pomoka muṅwe mufumakadzi vhuloi .
U shuma na / nga mafhungo : fhungo tswititi , tshitatamennde , tshifhinga tsha zwino , tshifhinga tsho fhelaho
Maga a tevhelaho o ḓivhadzwa u khwinisa ndeme ya u ṋetshedza ndondolo kha vhalwadze vha senthara dza shishi : 
NML i ḓo vha nekedza mutevhe wa ndondolamutakalo ya u swikelela ṱhoḓea dzavho nga sisiteme ine ya ḓo langa ndeme ya dzilafho ḽine vha ḓo ḽi ṱanganedza .
Ri ḓo dovha hafhu ra sa tendele vhaṋe vha zwipoto vhane vha rengisela vhana halwa .
Vha tikedza thimu ifhio ya mitambo ? 
Vha humbula mini nga zwe vhanna vha amba malugana na fhungo ḽa uri vhafumakadzi vha khou ṱoḓa u vhumba siviki yavho ?
Sa zwine ḓivhazwakale ya ri sumbedza , vho lingedza u thoma mbofholowo vha tshi itela riṋe sa vhaswa na uri vho vha vha na zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho . 
Dathabeisi ya mbudziso zwa zwino yo no hudzwa nga bannga ya aitheme , ngauralo hu ṋetshedzwa dziṅwe aitheme dzine dzi tou vha kha vhuimo vhuthihi kokotolo . 
Vha tshi khou shumisa bammbiri ḽa tsenguluso ya u ḓiṱunḓela ḽo ṱhaphudzwaho kha mushumo wo fhiraho u bveledza thebuḽu i fanaho na ire afho fhaso .
1.3 . Ṋamusi , mbofholowo ya nyanḓadzamafhungo yo ṱoka kha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe na uri i dzula i tshithu tsha ndeme kha lushaka lwashu lu khou bvelelelaho .
Nzivhanyedziso kha mushumo wa maṅwalwa na muzika i ṋea pfanelo dzo livhaho dza u ita kana u tendela u bveledzwa hafhu ha mushumo nga nḓila kana tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe ; 
Vha tshi amba , kha vhuṱa mbo ha musi vha tshi khou ṋe tshedzela iyi senthara , Muphuresidennde vho ri vha khou i ṋetshedza vhaswa vhane a vha vhalei vhe vha kumedza ma tshilo avho u itela uri murafho wa ṋamusi na mirafho iḓaho i ḓiphine nga mbofholowo na dimokirasi .
Khawo , 2 200 MW wa nḓadzo ya mveledziso ya muḓagasi u bva kha thandela ya 44 IPP wo no ṱumiwa kha giridi ya lushaka .
Mushumo wa mbekanyamushumo : U tikedza lupfumo na u sikwa ha mishumo nga mveledziso ya nyengedzedzo ya ikonomi , mbambadzo na vhuendelamashango , kha vhupulani ha mveledziso na u dzhena kha zwa ṱhoḓisiso kha zwa ikonomi zwine zwa nga shanduka u itela u ṋetshedza ngeletshedzo ya tshiṱirathedzhi kha muvhuso na vhubindudzi . 
Fhedzi ndi a i ṱanganedza ngauri i khou ḓa u ḓisa fulufhelo kha vhathu vhashu vhane a vhana zwithu mahayani avho . 
Ndi mutakalo washu une wa khwaṱhisedza uri ri tshila na bvelela tshifhinga tshilapfu tshifhinga tshi ḓaho . 
Hu na u dzhiela nṱha uhu hu ḓa u dzhiela nṱha hu sa tinyei ha uri Vhakhiresite vha tea u bveledza nḓila dza u haṱula pfanelo dza u fhambana na vhunzhi ha thyiori . 
Hezwi zwi tevhelwa nga musaukanyo wa mavhaka une wa nga vha na masiandaitwa mahulwanesa . 
Malofha Khombo yo engedzeaho ya malofha ( leukemia )
Bulani ipfi ḽi re na mutevhetsindo na nṋe .
Muthu u fulufhela uri vhalangi vhahulu vhoṱhe nga ngomu ha tshumelo ya nnyi na nnyi vho swika kha ḽiga iḽi ḽo raliho kha maitele avho a mbibvelo . 
13. MBADELO DZO TEAHO U BADELWA HU TSHI ITWA KHUMBELO NA NḒIVHADZO YA TSHEO KHA TSWIKELELO
Maitele a u fhaṱa o themendelwaho nga mumagi a tea u tevhedzwa , khathihi na themendelo dza zwishumiswa na tshomedzo  . 
Vha dzinginya uri hu vhe na ṱhaṱhuvho yavhuḓi ya khakhathi dzi kwamaho vhuloi ho sedzwa nyimele ya khakhathi dza zwa mbeu .
Kha vha ṱalutshedze hafhu uri mbilo idzi ndi dza zwa kale na kana zwi ḓaho kha sia ḽa u xelelwa nga mbuelo . 
Zwisumbi zwa mashumele zwi tea u ṱalusthedzwa zwavhuḓi nga u vha na mafhungo a ṱhalutshedzo a re khagala u itela uri mafhungo a nga kuvhanganywa tshifhinga tshoṱhe nahone zwi khagala u a pfesesa na u a shumisa . 
4.3 Vho Phrofesa Ntshengedzeni Alfred Nevhutanda vho tholwa hafhu sa Mudzulatshidulo wa NLC .
U nyefula ndi khethululo ine khayo muthu kana tshigwada tsha si dzheniswe kha u vha tshipiḓa tsha vhathu vha tsheaho mafhungo a ndeme
Masalamasumbi a sumbedza vhuimo ha tshithu kana zwithu .
Milayo ya u dzhenelela ha tshitshavha
Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo dzo tanganywaho ya Afrika Tshipembe ( The Allied Health Professions Council of South Africa )
Tsireledzo i ṋ ewa lwa mi ṅ waha i si gathi ine ya anzela u vha mi ṅ waha ya 20 .
U fhambana-fhambana ha fhasi ( hu konḓaho na hu sa konḓi ) zwi tea u ṋetshedzwa u itela u engedza vhuhulwane ha u nanga mushumo waho . 
U ya nga nḓivho yanga na lutendo lwanga , ndi khwaṱhisedza zwi tevhelaho : Mafhungo oṱhe na mbadelo dzo bviselwaho khagala zwo tevhekanaho zwavhuḓi u bva kha muvhigo woṱhe wa ṅwaha . 
Ndi lungafhani hune pulane yo itwaho nga u tou funa ya ḓo alusa ṱhanganyelo ya mbadelo dza mbekanyamushumo ? 
Dziṅwe khakhululo dzo bulwaho afha ndi dza zwinozwino u itela uri hu kone u itwa muhumbulo , kana zwi a konḓa u zwi ela nga u shumisa masendelele a vhoṱhe . 
Sa tsumbo , kha vha ṱanḓavhudze manweledzo nga u a ṱanganyisa khao na u sumbedza kupfesesele kwa vho kwa ḽiṅwalwa . 
Miṅwahani i si gathi yo fhiraho , zwo vha zwi tshi ḓo leluwa vhukuma uri hu ambiwe uri hu na nḓila dzi shumiswaho nga vhathu vhanzhi , mutevhe wa maga a u pima zwithu na uri hu na nḓila dzo fhambanaho dzo ṱanganedziwaho dza u ita zwithu .
Phimo ya thengiselano i swikeleleaho nahone yo dzikesaho ndi ya ndeme kha nyaluwo . 
U itela u wana mbuelo khulwane u bva kha ndango ya zitshilaho , mushumo wa mishonga u tea u monithariwa na u iledzwa , ngamaanḓa kha iyo yo fhambanaho zwihulu . 
U ḓisa khaidzo ya tshihaḓu kha Mulangi Muhulu kha wa kushumele ku sa fushi nga mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza Muhasho . 
Puḽane dza Vhulavhelesi na Tsenguluso dzi kha ḓi tea u ṅwalwa . 
Tshiimiswa tshi tendela ha vha vhafumakadzi u vha na tswikelo ya Sisiṱeme ya Mbadelo ya Lushaka , opharesheni i no dzula yo vhekanyiwa , u vhigelwa ha vhukuma nga tshifhinga tshenetsho ha na uri zwi ḓo tendela miraḓo uri i nga kha ḓi dzhia masheleni nga tshifhinga tshine vha khou renga , ATM na dziṅwe koporasi dza zwiimiswa zwa masheleni u ya kha shango ḽothe Afrika Tshipembe .
Madzina vhukuma
Girafu i sumbedza mbalotshikati ya tshanduko ya tshivhalo tsha vhadzulapo ṅwaha nga ṅwaha . 
Mbekanyamaitele ya mashangoḓavha ya Afurika Tshipembe ya demokirasi yo lugiswa lwa miṅwaha ya fumi minzhi yo fhiraho nga tshifhinga tsha fulo ḽa khakhathi ya dzitshaka hu tshi itelwa u khethekanya muvhuso wa khethululo .
Vhupo hoṱhe , nga maanḓa vhupo vhune ha vhavhalela mupo na zwiko zwa maḓi . 
U lumbama ha ndeme nga maanḓa kha phoḽisi ya u shandukisa mbekanyamaitele hu tea u vha u dzhenelela u itela u sika mishumo vhathu ya vhaswa .
Kuvhumbele nga huswa kwa Gunther kwa ḽiṅwalo hu fanela u vhudziswa nahone hu fanela u haniwa , sa i zwi hu na u ombedzela hune hu sa vhe na mutheo wa ḓivhazwakale na luthihi na u xedza ngoho ya mbuno dza ḓivhazwakale nga nḓila i sa ṱanganedzeiho : 
U kopolola maḽeḓere na mbalo dzi bvaho kha vhupo ha kiḽasini musi a tshi khou ' ṅwala . '
Vho Raymond Mlungwana Vokwana ( u tholwa hafhu ) ;
Mbetshelo dzi sumbedza zwiimiswa zwine zwa ita ndaka ya muhumbulo , zwi sa bvi kha uri miraḓo yo tendelana uri mini .
Ndima ya 2 yo ḓisendeka nga nga Pulane yo Ḓisendekaho nga Tshitshavha na IDP , Nyendzedzi 2 : Vhatshimbidzi Tsumbanḓila ya Pulane yo Ḓisendekaho nga Tshitshavha na Tsumbanḓila ya mveledzsiso yaVhadziatsheo nga AICDD na Mishumo ya Mveledziso .
Hezwi zwi katela he sekhithara ya sumbedzwa sa " Zwiṅwe " ( u ya nga khoudu ya vhubvo ha SARS ) kana he sekhithara ya sia gake kha muthelo wa mbuelo . 
Zwa u ṱalula u ya nga mbeu ndi u shumisa maanḓa wo ḓiimesela kana u songo ḓiimisela kha u sanda muthu , u khethulula na u shumisa vhafumakadzi u ya nga mihumbulo ya u ḓihudza ha vhanna .
IDP na Phurogireme dza muvhuso kha vhuimo ha muvhuso wa vhukati na ha wa vundu
Dzhango ḽi ḓo ṱanziela nyaluwo ya thengiselano ya zwibveledzwathanzi na vhavhambadzi vhahulwane vha dzhango vha ḓo bvela phanḓa na mbambadzo ya Afrika yo sedzaho kha ikonomi ya dzingu yo ṱanganelaho ya vhubindudzi ha dzhango hune ha vhambadzelwa nnḓa . 
Vhunzhi ha mavu kha tshiṱiriki o ambarelwa nga madzulo maṱuku nahone o thalanganaho nga nḓila ya sialala , nga nnḓa ha huṅwe fhethu kha dehula na devhula-vhubvaduvha u mona na Mount Frere kha thungo ya vhukovhela . 
Afurika Tshipembe ḽo ṱanganedza milayo ine ya amba nga ha ndinganyiso ya mbeu .
Zwi tou vha khagala uri hu na zwiṅwe zwikolo u ya nga ha maga a lushaka kha vhupo ha masipala . 
ṱalutshedza zwigwada zwo fhambanaho zwo katelwaho ; na
Tshanduko idzo dzi ṱoḓa uri hu vhe na mushumo u vhonalaho une wa shumiwa nga mashango u itela u livhisa zwiko na zwo vhulungwaho kha sekithara dza vhubveledzi dza ikonomi ; 
Vhuḓifhinduleli ha Muhasho washu ndi u bveledza Pulane dza Themamveledziso dzo Dzudzanyeaho dza vunḓu . 
Tshipiḓa tsha pulane ya IDP yo bveledzwaho nga masipala tshi tea u katela zwi tevhelaho :
Hezwi ndi ha musi mme awe vha tshi vha dzudzanyela zwithu zwi nyanyulaho zwa u ita .
U pfananya mafulo a tsivhudzo na dziṅwe tshumelo kha senthara . 
Kha vha ite khumbelo kha embasi ya Afrika Tshipembe , mishini kana ofisi ya Muhasho wa Muno ya tsini na hune bindu ḽa ḓo vha hone .
Vha humbelwa uri vha ri kwame kha 0860 00 4367 arali vha si na vhuṱanzi ha uri vha nga dzhoina GEMS .
Hu na ndivho ya u sedza maitele maṅwe a u ṱalukanya thendelano dza kushumele khathihi na fomuḽa ya u lifhela zhendedzi . 
Kha vha khwaṱhisedze uri thandela dzi khou langiwa hu tshi khou tevhedzwa pulane dza ndangulo ya mbekanyamushumo ya vhuponi ha u fhaṱa na pulane dza u tshumiso dza thandela . 
U ṅwala atikili dza vhone vhaṋe dza gurannḓa : Kha vha ri vhagudi vha ṅwale atikili ya kiḽasi vha tevhedze nga atikili ya tshigwada dzi tshi rangela atikili dza vhone vhaṋe .
U sedza a si u tumbula ṱhalutshedzo yo khetheaho fhedzi ndi u wana ṱhalutshedzo ine tshigwada tsho lavheleswaho tsha ḓo i baḓekanya na maipfi nga nḓila i pfalaho . 
Thekiniki dza nyedziselo dza mbalodzo sumbedza u vha thulusi dzi no shuma ngamaanḓa . 
Roṱhe ri na ngano dza sialala na foḽokuḽoo , zwidade , ngano dza phukha , ngano dza vhahali , ngano dza vhubvo na nyimbo dza sialala .
U kona u vhona themba dzi re mathomoni a ipfi ( sa : dzhena , mmbwa , nnzhi ) .
Tshiṱafu tsha zwa ndondolo khathihi na zwishumiswa zwi khou ṱahela , zwine zwenezwi zwa ita uri vhupo uvhu vhu vhe kha nyimele ine ya si vhe yavhuḓi . 
Mia Malan wa Mail & Guardian o wina khethekanyo ya Pfufho ya Features , ngeno mufodi wa Sunday Times James Oatway o wina Pfufho ya Zwinepe ya Mohammed Amin .
U shuma na / nga mafhungo : mafhungo mbumbano , mafhungo tserekano
Batho Pele i ṱoḓa uri ' muthu muṅwe na muṅwe a no shuma kha tshumelo ya muvhuso u fanela u ḓihudza u vha mushumeli wa vhathu ' na uri milayo ya malo yo sumbedziswaho kha mulayo i vhumba mutheo une ngoho ya mveledziso ya muvhuso yo ḓisendekaho nga ṱhoḓea dza zwitshavha zwapo zwi nga thoma u shuma .
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini kana zwa zwifuiwa zwi fanaho na mmbwa na tshimange
GEMS i ḓo fhindula nga SMS na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa madokotela a maṋo a Pretoria North vhane vha vha " Khonani dza GEMS " .
Vhukoni ha u shumela kule na fhethu ha ndele na u londota zwishumiswa kule na themamveledziso ya thikhedzo ndi ha ndeme . 
( 1 ) Mulayotibe wa Pfanelo ndi yone thikho ya demokirasi ya Afurika Tshipembe .
Tshumisano ya ikonomi vhukati ha Afrika Tshipembe na Zambia i dzulela u aluwa , nga zwivhambadzelwannḓa zwa Afrika Tshipembe zwo rengiselwaho Zambia zwo anganyelwa kha masheleni a ṱoḓaho u lingana R30 biḽioni nga 2016 .
Maitele a Ndango yo Ṱanganelaho ya Tshiṱirathedzhi o shumiswa nga Khabinethe ubva Ṱhangule 2014 zwo itaho uri Tshigwada tsha Tsireledzo tshi thome u shumisa ndaṱiso dzo vhalaho , vhudzheneleli ha sekithara dzo vhalaho ha u tsireledza tshugulu Afrika Tshipembe .
Tsumbo , Mulayo u tendela dzifeme dzi tshi shela madi a mashika milamboni , fhedzi dzi fanela u ranga u wana thendelo ine ya bva kha Muhasho na musi ho tevhedzelwa milayo I kondaho ya u kunakisa madi ayo .
U engedza izwo musi hu tshi khou thomiwa nga u ṱavhanyedzisa nḓisedzo ya mbadelo kha zwipondwa , zwo vha zwi zwa ndeme u tshimbidza mafhungo a u wana mbadelo na muofisiri wa vhudavhidzani u bva kha Tshikwama tsha Phuresidennde , hu na u ḓivhadza zwipondwa nga ha mvelelo dza khumbelo dzavho . 
Maambiwa a muṱangano wo fhiraho .
Nga kha tshumiso ya zwishumiswa izwi , na wekishopho dzi itwaho hu na vhashumi vha zwa mafhungo u bva kha Vundu ḽoṱhe , tshenzhemo ya vhashumi na vhalanguli kha ndeme ya data nga u angaredza yo engedzea vhukuma . 
Naho zwo ralo , tshinyalelo i konadzeaho kha nḓowetshumo ya ṋama ya nguluvhe na thengiso ya mashangoḓavha kha nguluvhe na vhubveledzi ha ṋama ya nguluvhe ndi khulwane vhukuma . 
( 5 ) Arali muraḓo wa Khorotshitumbe a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa phoḽisi ya Khantsele , Mulangavunḓu a nga ṱoḓa uri muraḓo wonoyo a ite uri ndaulo ya ofisi yawe na yeneyo phoḽisi zwi anane .
U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
Ndangulo kha mavunḓu nga u angaredza a yo ngo bvelela tshoṱhe , na sisiṱeme , matshimbidzelwe , ndangulo na zwiṅwe zwipida zwa mavhusele na vhungoho na zwone zwi dzulela u sa vha na nungo . 
Hezwi ndi u dzhiela nṱha mafhungo a uri ḽa Afrika ndi dzhango ḽo angalalaho : 
Ndi sekithara ifhio ya vhubindudzi ine nda fanela u sedza khayo uri ndi kone u wana thuso ?
Ri tshi khou dededzwa nga NDP , ndi vhuḓifhinduleli hashu u lwela mveledziso yo khwaṱhaho na yo katelaho ine ya ḓo kona u konḓelela tshanduko dza kiḽima .
Arali vhathu vhuraru havho kha nyimele iyi vho bebwa Western Cape
U ita manweledzo a tshibveledzwa / zwibveledzwa zwo nanguludzwaho nga u shumisa mapa wa muhumbulo
Ḽeri dzi tea u ṱolwa musi dzi tshi khou swika kha vhupo na ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Milayondango i vhumba mutheo wa vhuvhili wa ndeme kha maitele nahone yo itelwa u ṱavhanyedzisa mvelaphanḓa ya mushumo Nḓuni . 
Vha nga humbelwa u rumela mabammbiri maṅwe a ne a nga ṱo ḓiwa nga MEC .
U ṱola na u khwinisa mafhungo kha webusaithi ya muhasho . 
Muvhigo uyu u shuma sa ḽiṅwalwa ḽa mutheo u itela u ṱuṱuwedza u maanḓafhadzwa ha vhafumakadzi kha sia ḽa ikonomi , u eḓanyiswa ha mbeu na pfanelo dza vhathu .
Vho hanedza uri ndivho nthihi fhedzi ya madalo avho vhengeleni ho vha hu u ya u sedzulusa zwine zwa vhidzwa u pfi vhuvhava phanḓa ha vhusiku . 
zwiendedzi zwituku , zwo sumbedzwaho kha sekithara ya ikonomi tsha u hwala vhaṋameli vhane vha badela ( thekhisi thukhu-cab )
Maitele ndi a uri zwikolodo zwo itwaho hu tshi itelwa zwithu zwine zwa si vhe mulayoni nga zwigwada zwine na zwone zwa si vhe mulayoni a zwi tevhedzwi . 
A hu katelwi ndondolo ya vhuhoṱa na holodei dza u fhola
Ho tendelaniwa uri vhaṱhogomeli vha re mahayani na vhashumela mutakalo vha re zwitshavhani vha tea vhetshelwa zwikalo na u dzheniswa na u langiwa vhoṱhe khathihi u itela u tinya u dovholola zwithu na nzulele dza mishumoni dzi sa fani . 
Mulayotibe u ṱoḓa u tsireledza u alusa na u langa maitele a mirundu ya sialala .
Nahone ndi ḓo hanedza ndo khwaṱhisa kha uri hu tevhedzwe maitele aya nahone ro ḓilugisela vhukuma u fhindula mbudziso . 
Milayo yo Ṅwaliswaho ya GEMS i ṋekedza uri bindu ḽa Tshikimu ḽi ḓo langiwa nga Bodo ire na vhathu vha fumimbili vho teaho u vha Dzithirasitii .
Kutshimbilele u re afho fhasi u sumbedza zwiṅwe zwa zwiitei zwihulwane zwine zwa kwama tshitshavha tsha Bloemfontein kha ḽa State tsumbo ,
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi , na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa .
4.4 Vho Fadila Ethne Lagadien sa muraḓo wa Vhutsila na Mvelele na Ḓivhazwakale , zwa Mupo , Mvelele na Nzhendedzi ḽa Nyanḓadzo ya Vhufa na zwa Vhuoli kha Bodo ya NLC .
Khakhathi dza muṱani kanzhi dzi vha dzi sa khou katela fhedzi khakhathi dza u tou rwa , fhedzi zwiito , vhuḓifari na masiandaitwa ane a ita khakhathi dza muṱani a a fhambana nga mbonalo na luvhilo lune a itea ngalwo . 
Vhathu vhanzhi vho farwa nga HIV nga u kovhelana ṋeleṱe na dzhekiseni na sirinzhi . 
4 . THEMAMVELEDZISO YA TSHIKOLO :
Maitele a ndangulo ya malaṱwa a ndondolamutakalo o vha a fhambanaho vhukuma vhukati ha vhadzheneli . 
Ezwi zwi ḓo ita uri hu vhe na masheleni a u ḓadza dziposo kha Yuniti ya vha Ndangulo ya u renga Thundu na Tshumelo . 
Naa hu na nyaluwo khulwane ya u ḓala ha mikhukhu ?
Shaka ḽa tsini kana muvhulungi u ḓo tea u isa dokhumenthe ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno uri hu bviswe ndaela ya mbulungo na u shumana na dokhumenthe dza u ṅwalisa .
Zwiṅwe hafhu , muhwalo na mbadelo dza ndaulo dzo engedzeaho dzi nga gonyisa mitengo ya u shuma na u ḽa tshifhinga tsha ndangulo na u i thithisa kha u ita mushumo wayo wa mutheo . 
U swika zwino , miṱa i swikaho miḽioni dza sumbe zwa zwino yo dzheniswa muḓagasi .
Tshishumiswa tsha mbekanyamaitele ya u Maanḓafhadzwa ha Ikonomi ya Vharema i tou vha tshiṱirathedzhi tsha nyaluwo tshi sedzaho kha u alusa thikho ya ikonomi ya shango nga u sedza nga maanḓa kha u sa lingana hune hu dzula hu hone vhuṱudzani vhuhulwane ha ikonomi ya Afurika Tshipembe .
arali vhoṱalana , ndaela yavho ya ṱhalano
Indasiṱiri ya ndemesa kha zwa mishumo i ḓivhea nga u vhambedza vhuhulwane ha zwibveledzwa nga mutshini hu na u shumiswa ha mushumo nga iṅwe ya dzi indasiṱiri . 
U amba nga tshenzhemo i no kwama ene muṋe,tsumbo ; u amba mafhungo kana mafhungomaitei a tshi bula vhuḓipfi na mihumbulo yawe .
Zwiṅwe zwivhangi zwa khombo
Hu dzinginywa uri kuitele kwa u thivhela ndi kwone kune kwa si ḓure . 
Arali zwo ralo , vho nambatedza vhuṱanzi ha thendelo yeneyo kha ḽiṅwalo ḽa thengisophikhisano ? 
1.4. Thikhedzo ya muvhuso yo swikisa kha ṱhanganyelo ya vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe he ha vha ho anganyelwa ha R956 miḽioni ngeno mishumo ya 1 053 yo vha yo anganyelwa u ḓo thomiwa .
Vhufhura ha mbambadzo nga luṱingo vhu shumisa mitengo i si ya vhukuma , zwi bveledzwa zwi sa ḓuri na u shumisa vhukwila ha u vhea mutsiko u itela u fhura vharengi . 
Mikovhe kanzhi i itwa kha mitheo isi na mutevhe na sisiṱeme ine ya khou shuma a i dzuleli u vha yo lugaho . 
Zwi dovha zwa vha khagala uri ri nga kona u shuma khwine u fhira zwe ra ita siani ḽa tsiko ya mishumo ine muthu a ḓithola ene muṋe kha mabindu maṱuku na maṱukusa .
Mbuelo ṱhukhu nga rakhonṱhiraka zwo bva kha : 
Minista ndi mulanguli wa vhoṱhe vha Thirasiti . 
U fhindula mbudzisombuletshedzi na mbudzisoṱhalutshedzi .
zwidodombedzwa zwa hune vha ḓo dzula hone
U bvisela khagala na u dzudzanywa ha sisiṱeme dza vhupulani dza muvhuso na vhulavhelesi ; 
ṱavhanyisa u itwa ha maga a sekhithara u leludza vhubindudzi kha zwa Vhubindudzi ha Tshumelo , vhuendelamashango , zwivhaswa zwa mupo na khemikhaḽa , na u khunyeledza mbekanyamushumo dza vhusimamaḓaka na mabambiri , zwiambaro na zwibveledzwa zwa malabi , minirala na zwa vhuinzhiniere ;
Tshifhinga tsho anganyelwaho tsha mishumo ya Ndima ya Vhuṱanu : Awara dza 2
Maitele a u bveledza Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe ho vha u : 
mveledziso
Vha swikelele webusaithi ya GEMS nga kha nomboro yavho ya PIN yo ṅwaliswaho , kana
Nyolo kana zwithu zwi fareaho , tsumbo zwa u vhalela
Vhuendelamashango ha mvelele kha iṅwe ya dzisekhithara dzi no khou aluwa nga u ṱavhanya ya nḓowetshumo ya vhuendelamashango ha dzitshaka ha Rannda dza Dzibiḽioni nnzhi na uri ndi fhethu hune Afrika Tshipembe ḽa vha kha vhuimo havhuḓi ha u shela mulenzhe . 
Sa shango ḽine ḽa wana mbuelo dza vhukati , Afurika Tshipembe ḽi tea u shumisa pfunzo yaḽo na zwibveledzwa zwiswa u pikisana na maṅwe mashango .
Rakhonṱhiraka u ḓo fanela u thoma a vhona uri zwiteṅwa zwoṱhe zwo ṱoliwa nga ene muṋe a saathu u humbela ṱholo nga Muinzhiniara . 
U shumisa mathemo a nga ho fhungo , ḽeḓere danzi , tshitopo na zwiṅwe-vho .
Mushumo wa dzi CDW ndi u ṱumanya zwitshavha na masia oṱhe a muvhuso na mihasho .
Ro ṅwala madzina oṱhe e vha a bula , na yunithi ya vhuṱoḓisisi yashu i ḓo tevhela milandu yoṱhe iyo . 
1 . ZWIDODOMBEDZWA ZWA ANE A SHELA MULENZHE
Kuṱari kwo vha ku tshi kha ḓi ri ku a vhudzisa tshiṋoni musi muya u tshi dovha wa vhudzula .
ya zwipfi zwa muvhili U sika kha 3D ( u fhaṱa )
Vhainzhiniara vha ḓoroboni ṱhukhu na ḓoroboni khulwane zwenezwo vha tea u vula maṱo musi vha tshi topola tshanduko , na u sumbedza vhubveledzi musi vha tshi ita uri tshumelo dzo sa ḓure , ngeno vha tshi khou swikela zwitandadi zwo lavhelelwaho nga zwitshavha ezwi . 
U fhaṱa kha u shumisa thangeladzina i no sumbedza vhuimo ( kha , fhasi ha , nṱha ha )
Zwidodombedzwa zwinzhi malugana na zwiteṅwa zwoṱhe zwa u gudisa u vhala zwi nga wanala kha bugupfarwa ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo , U Funza u Vhala kha Gireidi dza Fhasi ( Teaching Reading in the Early Grades ) ( 2008 ) .
Ri fanela u ṱuṱula zwishumiswa zwashu na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli malugana na izwi . 
1 . Tshivhalo tsha vharumiwa kha vhurumiwa ha vunḓḓu tshine tsha ya kha Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka tshine ḽihoro ḽa tendelwa u vha a tshi fanela u tiwa nga u andisa tshivhalo tsha madzulo tshine ḽihoro ḽa vha natsho kha vhusimamilayo ha vunḓḓu nga fumi na u kovha mvelelo nga tshivhalo tsha madzulo tshi re hone kha vhusimamilayo ha ṱanganyiwa na nthihi .
Zwitatamennde zwa masheleni zwo khunyeledzwaho u ya nga ṱhoḓea . 
Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo tshi nga si fhelise khohakhombo dzoṱhe dza u shumisa , fhedza nga u thoma furemiweke ya ndangulo yo khwaṱhaho na nga u ṱola na u fhindula kha khohakhombo ya ndeme , Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo tshi kona u langula khohakhombo . 
Vhadzulapo vha nga ita mini nga ha thaidzo iyi , nahone vha nga ita mini sa muraḓo wa Komiti ya Wadi ?
Zwi na mulandu uri tshiimiswa tshi shume nga fhasi ha u ḓiita u nga tsho ṅwaliswa na NPO .
Idzwi zwi ḓo katela u gudiswa ha vhagudisi vhane vha ḓo funza vhaaluwa na vhaswa vha 300 000 nga 2008 .
Modeḽe wa mvumbo dza zwi no tshila maḓini u shumiswa kha u rekanya na u bvumba ḽeveḽe ya maḓi na veḽosithi ya kharenthe zwi tshi vhambedzwa na giridi ya modeḽe . 
Kha ḽiṅwe sia , vho sedza kha vhadededzi vhanzhi vho funzeaho na bugupfarwa nga ṅwana u fhira kha zwikolo zwa mahayani zwa sialala . 
Ri ṱuṱuwedza zwitshavha u dzula vha tshi khou sedzesa mibvumbi na mikumbela ine ya nga kha ḓi livhisa kha u xelelwa nga matshilo , u kwashekana ha zwifhaṱo na themamveledziso .
I lwela u ṱanganya , u bveledza na u ṋea maanḓa vhathu vhoṱhe kha ḽaiburari na sia ḽa mafhungo kha dzangano ḽine ḽa ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshanduko kha u shandukisa , u bveledzisa na u dzudza ḽaiburari dzi hone na tshumelo dza mafhungo a vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe . 
Hu ḓo vha na Afrika ḽine ḽa ḓi ṋea maanḓa hafhu ; Afrika ḽo ḓi imiselaho kha vhumatshelo , ḽi no khou ranga phanḓa ndivho yaḽo na u bveledza muhanga wa vhufarisani u shumaho zwavhuḓi na vhafarisani vhaḽo vha nnḓa . 
Naho hu na ḽevele ya nṱha yo linganelaho ya vhuḓibvisi vhukati ha tshitshavha , musaukanyo wo dzinginya uri vhudakwa ndi thaidzo khulwanesa Afrika Tshipembe . 
Thendelanomviswa ya mbofholowo i amba i sa timatimi uri hu ḓo vha na mishumo na tsireledzo . 
Kha dziṅwe kheisi , vhathu vha a balelwa u tshimbila zwikhala zwilapfu . 
Ḓuvha ḽa Vhuḓi ḽa Vhafunani kha vhathu vhoṱhe !
Avho vhane vha i sa phanḓa na u lwela na u tsireledza vhuṱalu ha vhaṱuku nnḓuni ino hu si kale vha nga ḓi wana uri vha khou imelela vhathu vha havho . 
A shumisa mufhindulano Luambo lwo shumiswaho u sika
Ndivho ya madalo ho vha hu u lavhelesa Golden Olympics dzo ṋetshedzaho muhasho modele wa tshumiso ya Mitambo ya Golden ya vhaaluwa ine ubva tshenetsho yo no itwa nga muhasho . 
Tshivhilela tshine ya tshila ngatsho .
Zwithu zwa ndeme zwoṱhe zwi ṱoḓeaho zwo vha zwi vhuḓifhinduleli , u swikelelea , u kovhekana mafhungo , vhudavhidzani vhu re khagala , u pfumbudzwa ha vharengi , u ḓivha vhashumi , u shuma sa tshigwada , vhuḓikumedzeli , u dzulela u khwiṋisa na ndondolo . 
Minisiṱa Vho Nxesi vha ḓo ṱalutshedza u ya phanḓa nga heḽi fhungo .
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu na Minisṱa wa Vhafumakadzi , Vhana na Vhaholefhali vha tea u vhea ndivho dzi pfeseseaho dza u khwinisa pfanelo dza vhafumakadzi na u vhiga nga ha mvelaphanḓa kana zwo swikelelwaho ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Netiweke ya tshikhala tsho vuleaho tshi sa konḓi i tea u ṱumanywa u itela u thoma zwikhala zwa u dzulela u tshimbila , u dzhodzha , na zwikhala zwa u tshova baisigira , zwi sa konadzei fhethu hu re kha zwikhala zwi re thungo . 
Miṅwahani ya mahumi mavhili yo fhiraho ro vha ṱhanzi kha u shanduka ha nḓila ya kushumele kha vhuvhambadzi ha dzitshakhatshakha ha zwiko zwa zwi tshilaho .
Khwaṱhisedzo ya tshifhinga tshenetsho ya vhutshinyi ha mimoḓoro yo itwa , fhedzi a hu ngo wanala na luthihi . 
Zwithu zwi tevhelaho zwi na muḓifhoḓe ?
Komiti ya Wadi yo vhumbwa nga mukhantseḽara wa wadi na vhathu vha fumi vhane vha vha vhavouti kha wadi vho khethwaho nga tshitshavha tshine vha tshi shumela .
Ndi ndavhelelo dza mugaganyagwama dzo dzinginywaho dzine dza lugiselwa na u anḓadzwa kha maṅwalo a mugaganyagwama . 
Maṅwalwa a ekonomi nga ha u vhulunga ha phuraivethe o ḓalesa nahone a shuma na mashango na phanele dzo tiwaho . 
Matheriala wa ḽaiburari une wa vha zwibadela izwi u rengwa na u badelwa nga zwiimiswa zwine zwa nga yunivesithi dzi tikedzaho , vhalambedzi na bodo dza zwibadela nahone a si wa Muhasho . 
ISS i thusa vhathu na miṱa ine ya vha na thaidzo dzine dza ṱo ḓa tshumisano vhukati ha mashango o fhambanaho .
Milayo ya vhuinzhiniara i tea u shumiswa u khwaṱhisedza mveledziso dza themamveledziso ya tshumelo ya maḓi na mbekanyamushumo ya ndondolo na ndangulo ya thandela , zwa mulayo na u tevhedza mulayo . 
Nḓila dza u gaganya gwama ho itwaho hu na u shela mulenzhe ha vhathu ngomu , ho livhanywaho na u ṱumanya zwa ndeme zwa tshitshavha na phurogiremu dza mbulungo ya tshelede "
Kha vha kwame tshiimiswa tsha tsinisa na ha havho tsha zwa u adoptha .
Arali mikota ya sa ima nga murahu ha minete ya 15 , iyani ha dokotela kana muongi ( nese ) .
Zwiṅwe hafhu , milayo ine vhomakone vha i shumisa u tandulula thaidzo dzi konḓaho nga nḓila kwayo kanzhi dzi na mvumbo ya ḽiedza . 
TOIL Ḽivi ya u livhuha u ḓiṋekedzela mushumo
U itela tshipikwa tsha Mulayo , " mushumo " , nga nnḓa ha muanḓadzo kana mbekanyamushumo yo hwalaho siginaḽa , u ḓo dzhiwa sa wo itwaho u bva nga tshifhinga tshe ha vha na vhuṱanzi ha u thoma u ṅwalwa , u rekhodwa kana u vha nga tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe . 
Ha vha na vhana vhanzhi vhane vha bebiwa vha sa athu swika , hu vha na vhupo vhuṱuku ha u sielisana ha gese . 
Kha dziṅwe nyimele dzoṱhe , a hu na thikhedzo kana mbetshelwa i elanaho na nga murahu ha mushumo ine ya ṋetshedzwa . 
Sa mulayo , vhoramabindu vha ḓo wana tshikhala tshavho kha tshiṱirakhitsha nahone vha ḓo ṋetshedza themamveledziso yavho hune zwa vha zwo tea . 
Tshipiḓa tsha u bvelela nga nga nṱhani ha uri vhaofisiri vha si vhanzhi a vha na ndavha . 
Kiḽoso i dovha ya ṋekedza zwa shedulu ya mbadelo zwo ḓisendeka nga mbadelo vhege nga vhege u ya kha vundu u itela u thoma zwa vhudziki na u humbulelea ha pfukiselo . 
Komiti dza Wadi ndi tshivhumbeo tshavhuḓi tsha u :
Mumono wa ḽifhasi na mafhungo a zwa thekhinoḽodzhi zwo ṋetshedza zwikhala zwi sa athu u bvelelaho kha mashango na madzingu , hu tshi katelwa na Afrika , na mbekanyamaitele dzo teaho u ḓisa mvelaphanḓa ya ndeme na u thusa khethekanyo khulwane ya vhathu u bva kha vhusiwana , u khwinisa mbuelo na u engedza ikonomi na tshanduko dza matshilisano . 
Tshipiḓa tsha vhuvhili tshi ṱhaṱhuvha dziṅwe dza mbilaelo dze dza vhigwa kha Khomishini ya Pfanelo ya CRL maelana na pfanelo dza luambo na mbekanyamaitele ya luambo lwa pfunzo .
Akhaundu ya u vhulunga ya iwe muṋe ( PMSA )
Nga nṱha ha mafhungo a zwa mupo na nḓila dza vhupulani ha malaṱwa , pulane dzi shuma sa zwishumiswa zwa ndeme kha u alusa u ḓivha na kha u vhona zwa u dzhenela ha vhadzulapo kha zwa ndaulo ya malaṱwa . 
U khwinisa tshumelo dza vhushaka na maṅwe mashango malugana na zwa mbambadzo u itela u tikedza mukovhe wa makete wa ḽifhasi wa Afurika Tshipembe .
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) , mafhambanyi ( antonimi ) , ṱhalutshedzo dzi re khagala ( ḽitheraḽa ) , dzo dzumbamaho
U bviselwa khagala ha mishumo na vhuḓifhinduleli vhukati ha na kha mazhendedzi o fhambanaho ane a sima milayo , u langa na u vhona uri u tevhedzwa ha milayo ndi ha ndeme . 
Ndivho
Kushumisele kwa mavu ku ḓo tshimbila nga nḓila yo ḓoweleaho na yo lavhelelwaho arali zwiṱirakitsha zwa vhudzulo zwi khagala na u leluwa u zwi vhala . 
U tamba ha vhusiki ndi lushaka lu tevhelaho lwa u tamba lune lwa shumiswa u itela u dzhenelela kha ṅwana . 
Hu na huṅwe u valelwa sibadela hune ra sa ḓo tenda u badela tshidzidzivhadzi kana nyito .
Ndivho nyangaredzi kanzhi a dzi fani na zwipikwa zwo dodombedzwaho zwa livhaho zwine zwa endedza nḓila ya tshipiḓa . 
I na lubannda ludala lwa tshivhumbeo tsha Y lwo ṱanḓavhuwaho nthihi tsha ṱhanu tsha muelo wa fulaga .
Tsha ṱoḓou pfa zwine vha khou amba , zwino tsha shuvhama muṱavhani tsho pangula nḓevhe tshi tshi khou thetshelesa .
Zwibveledzwa : Mvelelo dza nyito dza mbekanyamushumo . 
Masipala a u na tshiko tsha maḓi nahone kanzhi u ḓisendeka kha Vhulanguli ha Tshumelo ya Maḓi u itela nḓisedzo ya maḓi manzhi . 
Tshifhinga tsha fhasisa : Awara 1 na minethe ya 45 nga vhege
Ho sedzwa ṱhoḓea dza fhethu dzi re afho nṱha na mipimo ya zwino ya ndambedzo ya vhudzulo ha vhathu , masia a rathi o topolwa u thoma sa zounu dza nzudzanyo nga huswa . 
Musi vhatsila vhashu vha tshi thusa u ṱalutshedza bono ḽashu , na vhadzulapo vhashu vha shumisanaho vha tshi thusa nga vhubindudzi ha matshilisano , avho vhashu vha hwalaho vhuḓifhinduleli havhuḓi ha vhuvhusi ri nga vhuelwa nga mihumbulo na thikhedzo dzavho . 
U sengulusa mathomo na magumo
Khabinethe i khou humbela vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u phaḓaladza mulaedza uyu hu u itela uri vhapondwa vho dzhielwaho mavu , vhe vha balelwa u isa mbilo musi dzi tshi vala nga 1998 , vha bvele khagala vha vhile mavu avho u thoma nga dzi 1 Fulwana u swikela dzi 30 Fulwi 2019 .
Khoro yo ḓiimisela u thoma mavhiḓa a rathi a madzingu , mavhiḓa mathihi kha vhupo vhuṅwe na vhuṅwe . 
U swikelela zwipikwa zwa nyaluwo zwashu , ri ḓo fhaṱa nga huswa mitheo ya ikonomi yashu nga u vusuludza na u ṱanḓavhudza sekithara dzi bveledzisaho .
Mushumo wa ṱhoḓisiso u dzudzanywa wa vha Mbekanyamushumo khulwane tharu kana masia a vhukoni . 
Vha dovha hafhu vha shumisa zwikili zwa ḽitheresi ( u vhala na u ṅwala ) zwe vha guda kha Luambo lwa Hayani .
Mushumo wa vhafumakadzi
Mushumo wa u rwelaṱari u ḓo vha ngaha u fhungudzea ha dzi bommbo kha milonga ya migodi ya kale ya ERPM u itela u lavhelesana na mafhungo a Muelelo wa Migodi Dungi kha Govha ḽa Vhukati ngei Witwatersrand .
Muhasho wa Zwa Mavu u ḓo :
Thandela ya ḽiedza yo lengiswa nga mulandu wa ndaela ya u imisa yo ṋetshedzwaho nga Ḓorobo ya Kapa . 
A vhai vhulunge sa vhuṱanzi ha urii vho ita khumbelo .
4.5 . Miraḓo ya Vhalangulu vhahulwane vha ḓo davhidzana na maAfrika Tshipembe shango ḽoṱhe nga tshifhinga tsha National Imbizo Focus Week vhukati ha ḽa 4 na 10 Lambamai 2016 , fhasi ha thero : " Roṱhe ri isa Afrika Tshipembe phanḓa : Alusani Afrika Tshipembe . "
130. Tshifhinga tsha Mulangavunḓḓu tsha u dzula ofisini
Ndi zwa ndeme uri vhadzulapo vha ṋewe maanḓa a u dzhenelela kha maitele a pfadzaho .
U faṱa holo ya tshitshavha , ḽaiburari na buroho dza vhaenda nga nayo dza kiḽiniki na migero i elaho maḓi dzo pheiviwaho nga matungo : 
Tshigwada tsha Mushumo tsha Dziminista tshi themendela uri mutevhe wa Donesheni u lavhelelwe . 
I dovha ya ṋea ipfi avho vhadzulapo vho kwamiwaho nga mannḓa nga mbekanyamaitele ya muvhuso .
Vhadzheneli vha fhindula mbudziso na vhashumisani kha mbudziso iṅwe na iṅwe mutshimbidzi a dzhia dziphindulo kha vhoṱhe .
Vunḓu na ḽone ḽi khou vha na ṱhoḓea khulwane ya maḓi ine , u ya nga mulangavunḓu , ya fhira zwihulwane maḓi ane a vha hone khathihi na ṱhahelelo ya vhubindudzi kha themamveledziso khulwane . 
Magabelo maṱuku a re vhulapfu ha gabelo vhulapfu kha muṱuluwo u songo kalulaho kha bitshi vhulapfu a a fhalala a si tshi vha na nungo musi a tshi gonya , ngeno hu uri magabelo a re na vhulapfu ha gabelo hupfufhi a tshi anzela u shuluwa e na maanḓa musi a tshi humela lwanzhe . 
Ndivho i tea u ṱahisa mihumbulo ya muthu i khagala nahone i tshi sumba khonadzeo , izwi hu vha u thivhela mafhungo o piringanaho ane a shanda ṱhalutshedzo nahone zwi nga ḓaḓisa muvhali . 
Khabinethe i khou humbela vhabebi na vhagudisi u lingedza uri vha ite uri bugu dzi swikelelee kha vhaswa vhashu , na u ita khuwelelo kha zwitshavha u ṋetshedza dzibugu na u thoma zwigwada zwa u vhala ngauri lushaka lu vhalaho ndi lushaka lu kundaho .
Mashudumavhi , mimasipala yo fhambanaho nga maanḓa mimasipala ya tshiṱiriki , zwazwino a i na masheleni . 
Mashudumavhi , maitele a u pendela khonṱhiraka idzo nga huṅwe ovha a khou ongolowa . 
Fhedzi , ngeno vhunzhi ha vhavhuelwa vha tshi ri vha ḓo sala henefho tshoṱhe , vhunzhi vha a timatima arali vhudzulo havho vhu na zwine vhu nga ṋetshedza vhana vhavho . 
( 5 Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa buliwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo tea , u sumba kha mulayo muṅwe na muṅwe kana maitele kha -
Nga u ralo ri fanela u tandulula khuḓano dzi songo teaho idzi nga u fhulufhedzisa nga u rali : 
Mafuvhalo na khakhathi zwi baḓekanywa nga maanḓa na u shumisa luvhi zwikambi na zwidzidzivhadzi . 
Lavhelesani tshitendeledzi tsha vhutshilo ha tshiḓula na tsha tshisusu ni ambe nga maga o fhambananaho .
Lwendo ulu lwo pembelelwa uno ṅwaha .
Afrika Tshipembe ḽi shumisa Mbebuluwo ya Afrika na Tshikwama tsha Nyanḓano ya Dzitshakatshaka , vhukati ha zwiṅwe , u engedza ṱhuṱhuwedzo ya demokirasi , vhuvhusi havhuḓi na u thivhela na thandululo ya khuḓano .
Khabinethe i ita khuwelelo kha zwitshavha zwoṱhe , madzangano na vhathu uri vha farane zwanḓa kha u lwa na khakhathi idzi .
Ngudo nṋa dza fomaḽa nga vhege lwa minethe dza 15
U ṱola : U tevhedza mbekanyamaitele , matshimbidzele , mbekanyamushumo , zwilinganyo na theo ya mulayo yo fanelaho . 
Yo thoma Khomishini ya Nyambedzano , Mbuedzano na Vhupfumedzani kathihi na Khomishini ya Vhuimeleli nahone nga murahu Tshipiḓa Tshihulwane na Nḓila dzayo dza U thivhela Khuḓano , Ndangulo na Thasululo . 
Vho vha vha tshi zwi ḓivha ?
Hu na khethekanyo ya ndaulo ya vhomadzhisiṱiraṱa na mishumo ya zwa vhulamukanyi , vhomadzhisiṱiraṱa a vha tsha mumiswa kha mishumo iyi . 
U shaea huhulu ha vhafhaṱi vho gudiswaho vha re na ndalukano kha vundu zwi amba uri ri khou ṱaṱisana na vhaṅwe vhorakhonṱhiraka na thandela da zwa vhufhaṱi dzi bvelaho phanḓa . 
u bveledza Tsumbatshifhinga ya u pulana ha vhege , kha vha dzudzanye miṱangano ya u thoma vha topole fhethu ha miṱangano ya u rwela ṱari .
U dzhiela nzhele ṱhoho dza ndeme
3.2 Uri fhungo ḽa vhuvhusi ha Bodo ḽi dzikiswe , Khabinethe yo tendela u simulwa ha Bodo ya Tshifhinga nyana ngeno Minisṱa vha tshi khou ṱavhanyisa maitele a u thola miraḓo ya Bodo ya Maḓi ya Umngeni yo fhelelaho .
2.5 U shela mulenzhe he ha lavhelelwa kha IDP
Muvhigo u ṋetshedza mafhungo a vhukuma a elanaho na khombo . Heḽikhophutha na vhathu vha shumaho khayo . 
7 . Khothe I ḓo lavhelesa khumbelo ya muhweleli kana muthu o bulwaho kha khethekanyo ya 2(3)(a) ya Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 , ya kona u nga , fha ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana I tshi fhiwa muhwelelwa arali vhuṱanzi vhu tshi khwaṱhisedza uri - ( a ) muhwelelwa u khou ita kana o ita zwiito zwa u tambudza ; ( b ) u vhaiswa hu khou kana u vhaiswa hu nga vha ho itea kha muhweleli kana muthu a kwameaho zwo itiswa nga masiandaitwa a nyito iyo arali ndaela ya khothe I sa khou ṋetshedzwa nga u ṱavhanya ; na ( c ) ndaela ine ya khou ḓo laelwa nga ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana I vhonala I sa ḓo waniwa arali nḓivhadzo ya tshifhinga tsho fhelaho ya khumbelo yo fhiwa muhwelelwa .
Shumisani mihumbulo iyi kha mepe wa mihumbulo .
Kharikhuḽamu ya Luambo lwa Hayani yo vhekanywa u ya nga zwikili zwi tevhelaho :
MTSF yo katela zwidodombedzwa zwa pulane dza mashumele kha miṅwaha miṱaṋu u itela NDP , hu na zwo tiwaho , zwisumbedzisi , zwine zwa tea u shumiwa na vhuḓifhinduleli khathihi na zwifhinga zwa u ḓo vha ho no fhedzwa zwihulwane - u itela u vha na maitele a tevheleleaho khathihi na ṱholo dzi tikedzwaho nga vhuṱanzi kha u shumisiwa ha NDP .
Izwi ndi u ya nga Minisiṱa wa Muhasho wa Thumisano ya Mavhusele na zwa Sialala ( CoGTA ) Vho Des zwa Rooyen .
Kha vese yeneyo ya tou thoma ya luṅwalo ulu Yohane u amba na Yesu sa Muṅwe we ra mu vhona , muṅwe we ra mu pfa na muṅwe we ra mu kwama nga zwanḓa zwashu . 
Nga nṱha ha zwoṱhe hezwi , vhuendelamashango ha nga ngomu shangoni vhu tea u wana vhupo hashu ha mahayani vhu tshi kunga u fana na ha dziḓoroboni , tenda vhukoni ha vhaendelamashango haho ha bveledziswa . 
Nomboro ya akhaunthu : 62123256382
U fhungudzwa ha mbuelo zwo livhanywa na ndeme yo anganyelwaho ya masheleni ano khou poselwa nga vhashumi ane o livhiswa kha akhauthu ya muthu ene muṋe . 
Mulimimufuwi mubindudzi
Kha nyimele dzo khetheaho , tshaka dzi sa ḓuri dza ṋetshedzo ya zwiḽiwa dzi nga ho sa zwiswiṱulo zwi sa tou furisa zwi ḓo vha zwithu zwo ḓoweleaho . 
U vha khomboni ha khovhe kha vhulwadze ha phirela hu a engedzea musi ndeme ya maḓi i tshi tsela fhasi , nga ṅwambo wa maluvha a bvaho kha helele . 
Mvetomveto ya Muhanga wa kushumele wa Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Vhudzheneli ha Nnyi na Nnyi , ya 2005 i ṱalutshedza sa
Ḽiṅwe fhungo ndi ḽauri kha vhunzhi ha maimo a mazhendedzi a kha ḓi vha kha maitele a uri a ṱalutshedzwe na u kalwa . 
U wana masheleni lu vhonalaho kha pfunzo dza nṱha kha migaganyagwama mivhili zwo swikelelwa . 
Hezwi zwi ḓo katela u ṱaluswa ha zwipiḓa zwa mavu na zwifhaṱo , zwine zwa nga shumiswa kha u ḓadza na u engedza tshivhalo hu tshi itelwa zwa dzinnḓu . 
1.11. Khabinethe yo ṱanganedza uri tshihumbudzi tsha vhu 50 tsha Dzangano ḽa Vhuthihi ha Afurika ( OAU ) tshi ḓo pembelelwa nga Ḓuvha ḽa Afurika , ḽa dzi 25 Shundunthule 2013 .
IKONOMI
Musi vho no fhedza mushumo uyu , kha vha vhidze zwigwada zwi vhuye kha phuḽenari .
U shumisa luambo lwa muvhili nga nḓila yo teaho
Vhurumiwa ha dzitshaka ha zwino ho thusa vhukuma kha u sudzulusa , u khwaṱhisedza na u engedza maanḓa a u pikisana ha vundu ḽashu kha ekonomi ya ḽifhasi . 
Maitimapfukeli na maiti a sa pfukeli , tsumbo : O renga peni/ Ḓuvha ḽo kovhela .
Vha fanela u rumela khophi ya u ṱunḓa kha muvhambadzela nnḓa / muḓisedzi .
Muṋe wa tshikwekwete u ḓo tea u badelela ndingo .
Zwo ḓitika nga zwifanyiso zwivhili , hu na vhuṱanzi ha uri indasiṱiri i ṱuṱuwedza zwihulu kha nyaluwo ya mushumo musi i saathu swikelela phimamvelela dza nyaluwo ya vhukati u ya kha dza nṱha , u fhirisa musi i tshi aluwa nga phimamvelela ya fhasi . 
Zwi vhidzwa upfi ndi imali yo ku zithandanzela ( tshelede ya u farelwa
U ṱalusa na u sengulusa u nyanyulea zwi tshi bva kha tshiṱori
U wana thundu na tshumelo na ṋetshedzo ya tekeniki na zwithusedzi zwi konaho u endedzwa khathihi na tshumelo dza ndondolo . 
Arali vhathu vha si na pfunzo yo eḓanaho na ndondolo ya mutakalo , themamveledziso , u wana mavu , khephithala , masheleni na zwiimiswa zwa makete , vha nga si vhuye vha shumisa tshikhala tsha nyaluwo . 
Ndingedzo dzi khou itwa u linge dza u wana zwiko zwa ndambedzo u tandulula khaedu sa zwe zwa sumbedziswa afho nṱha . 
Kha vha vhale izwi
Vhaṋetshedzi vha tshumelo ya zwa matshilisano vha ḓo -
( v ) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Khwinifhadzo ( Adendamu ) ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka : Ndalukano ya Vhukoni ha vhuimo ha 4 ha Muangarambo wa Ndalukano ya Lushaka ( National Qualifications Framework ( NQF ) , malugana na Phurothokholo ya Lushaka ya u Linga ( Gireidi Ṱ - 12 ) , sa zwe ya dzudzanyiswa zwone kha Nḓivhadzo ya Nomboro 1267 kha Gazete ya Muvhuso ya Nomboro 29467 ya 11 Nyendavhusiku 2006 .
U ṋea mihumbulo hu tshi itelwa bugu ntswa ya kiḽasini nga nḓila ya u ola .
1.18. Vhutelwadigiri ha vhaswa vha bvaho kha mbekanyamushumo ya miṅwaha miṋa ya Davhi ḽa Lushaka ḽa Vhaswa vha Mahayani ( NARYSEC ) nga ḽa 17 Lara 2016 zwi takusa mbekanyamushumo na vhurangeli ha muvhuso ha u sika mishumo .
Dzireferentsi !
Zwa zwino ro ḓi imisela u tevhedzela Pulane ya Mveledziso ya Lushaka . 
u ita mbekanyamushumo dze dza tendelwa dza u fhaṱwa ha dzhele nnzhi na u fusha zwipikwa zwa Phoḽisi ya Vhululamisi ;
Kilaba iṅwe na iṅwe i fanela u khwaṱhisedza uri vhalangi vhayo vho pfumbudzwa na u sa dovholola kavhili sa vhaofisiri vha tsireledzo . 
ku pfukiselwaho nga Ndayotewa kha vhuimo ha vundu na vhuimo hapo ha muvhuso .
Tshumelo ya Muthelo wa Mbuelo i dovha hafhu ya shumisa nḓila dzoṱhe dza u ita nyambedzano sa kha khasho ya khanḓiso , radio , theḽevishini , u rumela mulaedza nga nḓila ya u tou ṅwala na dzibiḽibodo . 
Muhasho u nga kha di dzhia laisentsi murahu arali mushumisi a hwamula maga ane a fanela u tevhedzelwa a laisentsi .
Ro no vhona vhaṅwe vhathu vha tshi pandelwa nga vhaṅwe vhaṋe vha mavu vha vharema . 
U tholwa ha u dzudzwa ha vhashumi vha khemisi . 
Onkhoḽodzhi ( Khemotheraphi na radiotheraphi )
Ngoho ya uri komiti i ṱangana kha sesheni ya nnyi na nnyi na uri kuitele kwa u Sedzwa hafhu ha Vhupileli ku tou vha khagala tshoṱhe , ku na masiandaitwa u fhirisa demokhrasi na muvhuso u re na vhuḓifhinduleli wa Afrika Tshipembe . 
Sumbedzani tshanḓa tshaṋu tsha u ḽa ni tevhedze nga tsha monde .
Vha tea u isa khwaṱhisedzo ya nyanḓadzo ya nothisi ya khumbelo kha Muhasho .
Ngudo i khou thoma u shumiswa u ya hoya , sa na musi tshumiso ya mveledziso na khethekanyo ṱhukhu zwi tshi ṱanganedzwa . 
b ) Vho Susan Ann Lund ( vho tou dovha hafhu vha nangiwa ) ;
2.8 . Khabinethe yo tendela mvetomveto ya mafhelelo ya Muhanga wa Maano wa Tshifhinga tsha Vhukati wo khwiniswaho 2014-2019 wa Mvelelo 2 " Matshilo malapfu na Matshilo a Mutakalo a MaAfrika Tshipembe Vhoṱhe " .
U shumisa maitele a u ṅwala :
Mafhungo zwa zwino o no dzudzanywa . 
Tsha vhuvhili , u shela mulenzhe ha vhubindudzi kha nyaluwo hu fhasi vhukuma Afrika Tshipembe ngeno u shela mulenzhe ha u shumisa hu nṱha vhukuma . 
dza vhukuma
-- Magumo / phendelo : U nweledza hu tshi dodombedzwa zwi kwamaho mbuno khulwane/ muhumbulo muhulwane .
( b ) zwo redzhisiṱariwaho , na
Mulayotibe wa Pfanelo u tikedza pfanelo dza vhadzulapo vhoṱhe u farwa nga nḓila i linganaho na u ṱhonifhiwa zwi sina ndavha na murafho , tshiimo tsha zwa mbeu .
Idzi ndi nganetshelo dza vhulayi , u konḓelela na u swikelela hu hulwane vho livhana na zwithu zwi konḓaho vhukuma . 
vha kona u ḓadza fomo dzavho nga zwa eḽekiṱhironiki musi tshifhinga tsha muthelo tshi tshi thoma .
Mbuno dzo sedzwaho
U xelelwa ho kaleaho ha mbofholowo ya vhurereli ha tshigwada tshithihi kana vhurereli vhu a pfadza musi zwiṅwe zwigwada kana vhurereli ha tshivhalo vhu tshi kwamea nga u kaliwa . 
Khabinethe yo ṱuṱuwedza maAfurika Tshipembe u linda phungo mbuya ya shango ya vhukoni haḽo kha u dzhenelela kha dzinyambedzano dza u fhaṱa na u thasulula mafhungo zwi sayi ngauri ndi nnyi ane a vha khazwo hu tshi itelwa u isa Afurika Tshipembe phanḓa .
Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Tshitshavha ḽa Afrika Tshipembe ḽi na mushumo wa u vhona uri nḓisedzo ya tshumelo ya tsireledzo ya tshitshavha yo fhelelaho kha vhushai na u shaya nungo kha muhangarambo wa ndayotewa na zwa vhusimamilayo . 
4.7 Hune zwa vha zwo tea , vha ḓivhadza uri muthu muṅwe na muṅwe ane a ganḓisa mafhungo afhio kana afhio zwi si ho mulayoni kana u amba dzina ḽa ṱhanzi , u na mulandu , nahone u ḓo tshutshisiwa kana u sengisiwa .
Naho zwo ralo , themo ḽi re tshiko kha nyimele iyi ḽi na thikhedzo nnzhi : 
U bvumba uri hu ḓo itea mini tshiṱorini , tsumbo , u sedza dzina na gwati\ khavara ya bugu .
Ngeno hu na uri shango ḽi kha ḓi tambudzwa nga u shaea ha mishumo hu hulwane , mishumo miswa i khou sikiwa fhedzi hu si nga phimo ine ya ḓo ita fhungudza ḽeveḽe dza u shaea ha mishumo . 
Muvhuso u fanela u dzhia maga a shishi o khwaṱhaho u tsireledza ndinganyiso nga mbeu na u tsireledza pfanelo dza vhathu vha tshifumakadzini . 
Maitele a tsedzuluso ya madzingu na lushaka a ṱuṱuwedzwa nga maitele a tsedzuluso a ḽifhasi . 
Mavhusele a pfalaho nahone avhuḓi , hu tshi katelwa na mveledziso ya mavu , vhupulani ha fhethu na ndangulo ya kushumisele kwa mavu , zwi tea u itwa nga nḓila ya demokhrasi , i re mulayoni nahone ya u shela mulenzhe ha vhoṱhe . 
nga 2 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 2 vhukati ha 0 na 100
Hezwo zwi katela ṱhoḓisiso , mveledzo na vhubveledzi , nahone nyito dzawe dzo tendelwa nga tshiimiswa itsho . 
U khou thoma u katelwa sa tshipiḓa tsha mbekanyamaitele ya Muhasho wa Mutakalo ya Sisiṱeme dza Mutakalo wa Lushaka hu tshi itelwa Ndondolo ya Fhasi ya Vhoṱhe . 
Zwiṅwe zwine zwa tea u dzhielwa nzhele nga ha zwibveledzwa izwi ndi vhunzhi hazwo zwi na zwipiḓa na zwipiḓa , zwi sumbedzaho vhuhulu he mveledzo kha dziṅwe nḓowetshumo dza fhandekanywa u mona na ḽifhasi . 
Puḽanti i tea u shumiswa hu na tsireledzo nahone ha sa bviswe tshivhalo tsho kalulaho tsha mitetemo ya fulufulu tshi yaho kha vhupo . 
U thetshelesa na u vhambedza na tshenzhemo ya ene muṋe
Milayo ya MP&PM ya 2001 I na vhuṱumani ha tsinisa na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 nahone wo itwa nga murahu ha vhukwamani na dzi MEC dza mivhuso yapo na muvhuso wapo wo dzudzanyeaho u imelaho muvhuso wapo kha vhuimo ha lushaka .
Afrika Tshipembe ḽi kha vhuimo ha vhuṱahe ha vhubveledzi ha zwimela zwo tou vhumbwaho kha shango ḽoṱhe nahone ḽi ḓi dzula ḽi ḽone phangami kha u ṱanganedzwa ha zwimelwa zwo tou vhumbwaho .
U shumiswa ha iyo nḓivho hu fanela u sumbedzwa kha thendelano ya u kovhekana mbuelo na muṱoḓisi .
Nga maanḓa , vha fanela u vha na vhukoni ho fhelelaho kha u fara ikhwesheni ine ya nga vha hone kha masia mavhili , ikhwesheni ha mufhiso kha nthihi na masia mavhili na ikhwesheni ya weivi . 
Muvhuso wa vhukati wo vhea phimo kha vhukoni hawo u itela u ṋetshedza tshumelo dza mphomali na mutikedzo . 
U shela mulenzhe nga tshitshavha kha u lwa na vhugevhenga ndi yone nḓila yo salaho ine ya khou shuma u pholisa na u sengisa vhaiti vha vhugevhenga . 
Zwithomiwa zwa u ṱuṱuwedza u katelwa kha zwa masheleni na vhupfesamasheleni na zwone ndi zwa ndeme kha u kunguwedza miṱa uri i vhulunge . 
Kha vha ṋekane nga tshitatamennde kana dokhumenthe i khwaṱhisedzaho ndivho na vhulapfu ha madalo
Zwi bva kha nyimele , u fana na nḓila ine mutambo wa takalelwa ngayo . 
Riṋe vhe ra farelela mushumoni ro guda zwinzhi nga u shuma navho . 
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i bviswa zwenezwo .
Kha vha vhale tshipiḓa tshi tevhelaho u bva kha nganea vha fhindule sete ya dzimbudziso . 
Ahuna Tshumisano ya Phuraivethe na Tshitshavha sa zwe ya lavhelelwa u ya nga Ndaulo dza zwa Gwama dzi re hone . 
Phemithi nthihi i bviselwa vhuṋe ha tshiendisi tshithihi .
Izwi zwi dzulela u thivhelwa nga nṱhani ha uri hu na zwithu zwi dinesaho kha uri zwi thomiwa ngazwo kana ṱhoḓea yazwo kha tshumelo ya nnyi na nnyi zwi itaho uri u bvelela ha ICT i dzhiiwe sa zwi songo tou dzhayeswaho hu tshi tevhedzwa mugaganyagwama . 
u khwinisa kushumele kwashu kha zwi kwamaho vhushaka ha zwa ḽifhasi , nga maanḓa ho sedzwa Afrika na vhushaka ha mashango a ḽifhasi aTshipembe .
U dzudzanya vhulondamafhungo ṱhoḓisiso , u bveledza matheriala wa nyanḓadzo ya DIS na webusaithi ya vundu , nz . 
Izwi zwi ḓo ṱoḓa uri muvhuso u shumisane hu na vhufarani na dziyunivesithi , madzangano a si a muvhuso , sekithara dza phuraivethe khathihi na matshudeni u itela u khwinisa vhuhulwane ha u bvelela . 
Khaphasithi iyi ya zwiko zwa vhashumi yo khwiniswaho yo shuma zwavhuḓi kha khwaḽithi ya mbavhalelo . 
Izwi zwidodombedzwa zwi ḓo dzheniswa kha dathabeisi khulwane ya Gwama ḽa Lushaka ya vhaḓisedzi kana vhathu vho iledzwaho u ita vhubindudzi na sekhithara ya tshitshavha . 
Vhana vha tamaho u vula akhaunthu vha tea u fhelekedzwa nga vhabebi kana vhalondoti .
U bva kha mafhungo o leluwaho a u renga u ya kha a luvhanḓe lu konḓaho lwa u renga zwa u fhaṱa , tsheo dzi laulwa nga milayo , zwine kanzhi zwi swikisa kha vhunzani vhu sa ḓivhalekani , ndozwo ya zwibviswa na , u fhirisa izwo , u sa tsha shumea . 
Mveledziso ya mitambo nga Muhasho yo livhiswa kha u dzhenelela kha mitambo nga vhathu vhoṱhe , nga maanḓa avho vhe zwitshavha zwavho zwo vha zwo siwa nnḓa , na u gonyiswa zwilinganyo zwa mitambo kha ḽeveḽe dzoṱhe . 
U itela uri vhathu vha vhumbe vhushaka na divhazwakale , mvelele na vhufa na zwa vhathu na ikonomi malugana na madzina .
Zwidimela izwi zwiswa zwa vhutsila ha nṱha zwine zwa ḓo thoma u shuma nga Tshimedzi ṋaṅwaha zwi na miṋango i ḓivulaho , ngomu hazwo ndi huhulu kha tshidimela tshoṱhe , muya u rotholaho wa u langwa , thelevishini dzo itelwaho u engedza tsireledzo ya vhaṋameli .
Musi vha si tsha kona u shuma lwa tshothe u ya nga zwiitisi zwi bvaho ha dokotela , vha nga vhofhololwa kana vha notha mushumoni kha Tshumelo ya Muvhuso vha tshi khou itiswa nga mutakalo wavho .
U rwelwa ṱari ha SEZ ho ita uri tshivhalo tsha Zounu dzo Khetheaho dza Ikonomi kha shango dzi vhe malo .
a ) Serisi ya ḽingwende ḽa Protea : " vhutshilo ha Muhali : Vho NR Mandela " ( pfunzo )
U dzulela u daha nikhothini na tsumbadwadze dza u ḓibvisa
Vhukati ha vhuḓifhinduleli haṋu ndi u dovha na sumbedza mikhwa ya dimokirasi na u khwaṱhisedza maitele a dimokirasi u mona na dzhango ḽoṱhe . 
Mveledziso ya Sekithara dza Sipeshala ndi fhungo ḽa u ita zwithu zwo vhalaho nga tshifhinga tshithihi . 
Tshumiswa ya vhuendelamashango ha muno / ngomu
Thonga ya vhuhosi ya kale i edza ye ya vha i tshi shumiswa kha Nnḓu ya Fhasi ya Ingiḽandi .
Theori ya Wright i amba nga muthu a khou gonyisa pulamu kha u lutsingaḓanzhe lwo alamaho lwa tshivhalokati na u ita mbetshelwa ya vhupo ho nanguludzwaho , nga mutevhe tswithi . 
Ṱhoho ya vhuḓi ya tshiṱori ndi ifhio ?
Ndivhotiwa dzi tevhekanywa sa mvelelo dza magumoni dza vhuitwa ho pulaniwaho nahone dzi katela tsumbedzo dza nyisedzo ya tshumelo . 
Khaedu khulwane ndi ya u bveledza sisiṱeme idzo u itela u vhona uri zwikili na vhukoni zwi ṱoḓeaho u itela u tevhedza mulayo zwi hone . 
Arali zwi tshi ṱoḓea , SARS yo ṋea nḓivhadzo i pfadzaho , i nga dzi shandukisa nahone Vhashumisi vha ḓo vhofhiwa nga Milayo yo Tiwaho iyi no khou shuma nga tshifhinga tshe Mushumisi onoyo a fhedzisela u dzhena kha webusaithi ya SARS . 
rumela
Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka
Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri lu itea musi muvhili u tshi bveledza Phurotheini ya inisuḽini ṱhukhu , kana muvhili u sa koni u ṱanganedza inisuḽini ire hone .
Kanzhi , ari zwi dzhieli nzhele sa zwivhumbi zwilangi kha kuhumbulele kwashu . 
Vhurangaphanḓa ho sumbedza tsumbo yavhuḓi kha hezwi , vhaṅwe vha vha sa zwi dzhieli nṱha vha lavhelesa vhushaka vhukati ha ndangulo . 
Vhaendangaṋayo vha ita 46% ya vhathu vha xelelwaho nga matshilo avho dzibadani .
Vha ite khophi nthihi ya vhurifhi ha nga nṱha vha rumele marifhi nga mavhili ( ya u thoma nthihi na khophi nthihi )
Vhabveledzi , vhaoli , vhaṱunḓi , vharengisi na vhaḓisedzi vha zwithu/ thukitha zwiṅwe na zwiṅwe vha fanela u vhona uri :
Sheduḽu ya dzitshelede na mithelo yo fhambana u mona na mavundu . 
Nahone kha zwezwo , hu tshi iwa kha u ṱuṱuwedza u engedzea lwa tshifhinga tshilapfu kha vhubveledzi ha mishumo hu ṱoḓaho u tendela u gonya ha miholo hu fanaho , mbuelo dza miṱa na maimo . 
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 1 Ṱhafamuhwe 2017
4.3 Mishumo miṅwe-vho na vhuḓifhinduleli
Ri ḓo isa phanḓa na u shuma kha u khwaṱhisa na u bveledzisa dzangano ḽa mbumbano yashu .
Mafhungo a u ya kha DTT a kwama fhedzi khasho dzine dza fara nga eriaḽa ya therestriala ya TV .
( a ) Vhuimeleli ha madzangano nga u tevhekana kha vhurumiwa ha Vunḓḓu kha khoro ya lushaka ya Vunḓḓu vhu fanela u fana na thevhekano ine Sinethe dza 10 dza vha dzo nangiwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Mulayotewa wo fhiraho ; na
Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1994
Tshumelo ya tshumelo dza vhuholefhali vhu kwamaho vhuluvhi ( IDS ) zwa kale yo vha i tshipiḓa tshihulwane tsha tshumelo kha vhuongelo ha vhugudeli . 
Afurika Tshipembe , Marine na Aquaculture dzo ḓisa tshikhala tshavhuḓi u bveledzisa vhubveledzi ha khovhe u fusha ṱhoḓea dzapo , u shelamulenzhe kha vhutsireledzi ha zwiḽiwa , tsiko ya mishumo , mveledziso ya ikonomi na mveledziso ya vhupo ha mahayani , na zwikhala zwa u vhambadzela nnḓa .
U kundelwa u tandulula phambano dza mukano wa vhukati ha mavundu mavhili ho vha u thivhela mveledziso kha vhupo hu kwameaho . 
U ṅwala phindulo Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa vhudavhidzani ha oraḽa : Dibeithi ( kha u kungedzela )
Izwi zwi amba uri musi Mugaganyagwama wa ṋaṅwaha u tshi ḓo ḓivhadzwa Phalamenndeni , Mugaganyagwama wa ṅwaha u ḓaho u vha wo no vha na miṅwedzi mivhili wo thomiwa u dzudzanywa .
Ndi dzine dza vhalwa nga vhathu vhanzhi .
Zwa nṱhesa , naho zwo ralo , ndi u lavhelesa zwi re zwa vhukuma kha u zwi ṋetshedza . 
Batho Pele : i katela ndeme dzo tsireledzwaho kha Mulayotibe wa Pfanelo , dzi re , muthu muṅwe na muṅwe a nga si dzhielwe pfanelo ya u ṱhonifhiwa sa muthu .
Vha tea u thoma u wana thendelo kana u ḓiṅwalisa u bva kha Mulayo wa Munwalisi 36 wa 1947 , kana u itela uri vha tendelwe u ya nga Tshiteṅwa 21 tsha Mulayo 101 wa 1965 , wa u renga mishonga ya u haela phukha u bva nnḓa .
U ṱalutshedza kunangele na kushumele kha tshirendo uri zwiteṅwa zwi re ngomu zwi tikedza hani u bvisela khagala mulaedza muhulwane .
Tshenzhelo ya senthara ya ṱhingo kana vhupo ha tshumelo dza khasitama zwi ḓo shuma sa themendelo . 
Vhagudi vha gudiswa u pfesesa uri mibvumo ine vha khou i guda i nga vhumba mafhungo a pfalaho .
Sa afha u nyanyuwa hu sa fheli hu huṱuku nga maanḓa , u nyanyuwa a hu nga vhi hone . 
Vhunzhi ha vhadzulapo vha dzula kha nnḓu dza zwiforogisi kana mikhukhuni ya murahu ha nnḓu .
Zwi nga ambiwa uri hu na zwiitisi zwi pfalaho u ya nga mulayo zwa u ita mbilo ya ndifho . 
Ni ṱambe zwanḓa tshifhinga tshoṱhe ni tshi bva thoiḽethe .
4 / 1 U nanguludza makumedzwa a thandela
Vhunga hu si na ḽiṅwe vundu ḽi re na mutholiwa o raloho , ho vha hu si na tshikalandeme kana maitele a khwine ane a nga shumiswa . 
Muhumbeli wa mushumo a no ḓo bvelela u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha mishumo yo tiwaho i tevhelaho : u ṅwala , u sedzulusa , u linga arali muthu a si khombo na u fheliswa ha dzikonṱiraka . 
Tshipiḓa tshihulwane tsha mbuelo ya miṱa tshi shumiswa kha thundu , nga maanḓa thundu dzi sa lalami . 
Zwi khagala uri Tshiṱiriki tsha iLembe tsho salela murahu vhukuma kha zwa ṋetshedzo ya themamveledziso . 
Ṱhalutshedzo nga vhuḓalo ndi u itela u ṱalutshedza uri vhuḓifhinduleli ha mubidi o bvelelaho ndi vhu fhio malugana na mishumo yo fhambanaho ine ya fanela u itwa u tsireledzo zwifhaṱo . 
Tshiimiswa tsha u lavhelesa zwenezwo tshi vhona uri hu na u tevhedza . 
Hedzi a si philisi dza inisuḽini , fhedzi dzi a kona u ita uri muvhili u shumise inisuḽini yawo zwavhuḓi .
Tshanduko iṅwe na iṅwe kha tshivhumbeo tsha vhathu i na ṱhuṱhuwedzo kha u vho na uri hu swikelelwa nga vhathu vhoṱhe kha tshumelo dza matshilisano dzi ngaho sa mutakalo , pfunzo , vhuthathatshili , maḓi , zwiḽiwa na fulufulu . 
Nga u angaredza , mashango ane a vha na tshivhalo tsha nṱha tsha u ṱaṱisana kha ḽeveḽe dza phuraimari kanzhi a vha na tshivhalo tsha nṱha tsha u kona u vhala kha vhaswa . 
U tevhela ndaela nga nḓila yone
Ḓiresi ya Tshiṱaraṱa : 46 Tshiṱaraṱa tsha Hans van Ransburg POLOKWANE 0700 Lbuvhisia : www.limpopo.gov.za
Mulayotibe wa Muhanga wa u Gwevha wo bulwaho murahu kha Khomishini ya u Shandukisa Mulayo u itela u tandulula mbilaelo dzi elanaho na ṱhumetshedzo u vhea mulayo we wa khwiniswa na u fheliswa . 
Hu katelwa ndingo dza phathoḽodzhi arali zwi khou itwa nga muṋetshedza tshumelo wa Netiweke ya GEMS
Tshiṱiriki ndi tshishelamulenzhe tshiṱuku fhedzi tshi ḓo vha tshipondwa tshihulwanesa nga vhanga ḽa u vhesa khomboni ya mbono ya ḽifhasi i khou sinaho . 
Khanedzano yo valwa , u lwa ho fhela , nahone ri tea u ḓilugisela zwikhala zwine 2010 ya nga ḓisa , na ifa ḽi fhiraho luvhanḓe . 
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa dzi 5 Ḽara 2014
Ri lavhelela dzibannga dzashu dzi tshi bvela phanḓa na u engedza khadzimiso kha dzikhasitama dzo teaho , ho sedzwa kha uri ndi u wa ha khadzimiso he ha dzhenisa vhunzhi ha dzibannga mashangoni o bvelaho phanḓa khakhathini . 
Ri ṱanganedza tshiṱaṱamennde tsha ṅwedzi wo fhiraho nga madzangano a vhadededzi mararu , NAPTOSA , SADTU na SAOU , vha tshi khou khwaṱhisedza u ḓivhofha kha Fulo ḽa Ndeme ḽa u Guda na u Funza u bva mathomoni a 2010 .
Vhuḓifhinduleli ha mutholiwa hu ḓo katela ndango ya ṅanda , u khwaṱhisedza u linda na u ḓadza ṅanda nga ngomu sefoni , u dzumbulula maṅwalwa a zwa masheleni u itela vhashumisani vha nga nnḓa na vha nga ngomu na u vhea ridzhisiṱara ya ṅanda dzo humbelwaho . 
Ri tea u dzula ri tshi ḓihumbudza uri mbofholowo iyi ndi ya vhathu zwavho vha shango ḽashu na uri ndi vhone vhane vha fanela u thetshela mitshelo ya mbofholowo nga nḓila ine ya shandukisa matshilo avho a vha khwine . 
Tangedzelani maiti ane a vha kha tshifhinga tsho fhiraho .
Riṋe , sa vhurangaphanḓa ha mutakalo ha lushaka , ro dzhia tsheo ya u ya phanḓa na u vha khagala na vhuḓifhinduleli ri tshi ḓivha ṱhoḓea ya ndinganyiso ya zwibveledzwa zwa tshifhinga tshipfufhi na zwithu zwa ndeme zwo sedzwaho mbekanyamaitele dzashu dza tshifhinga tshilapfu . 
Hai , vha nga ita khumbelo ya lushaka lu fhiraho luthihi kha fomo nthihi .
Tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha maimo a nṱha tshi re hone tsha masipala tsho sumbedzwa afho fhasi . 
Kha maṅwe mavundu ndaulo ya vhulamukanyi i kha Vharangaphanḓa vha Sialala vhahulwane , ngeno huṅwe i kha magota , huṅwe vho i kha khoro dza sialala .
Tshiṅwe tshine Muhasho wa ḓo thoma ngatsho ndi u fhaṱa ndangulo ya masheleni ya nga ngomu na khaphasithi ya tekeniki u itela u ḓisa tshumelo dza khwaḽithi . 
( 2 ) Muphuresidennde vha nga vhidza dzulo ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mishumo ya tshihaḓu
Nga tshifhinga tsha tshizwinozwino , naho zwo ralo , u aluwa ha u sa tendelana ho bveledzwaho nga saintsi vhukati ha ḓivhavhurereli na saintsi . 
U fhungudza tshivhalo tsha u kundelwa ha vhaṋetshedzi vha tshumelo nga u vha ṋea vhugudisi na tswikelelo ya mafhungo . 
Vha ri vhathu vha mahayani vha ṱoḓa u ḓivha uri riṋe vhane ra ḓi vhidza vharangaphanḓa vhavho ri tshe ro ḓiimisela naa kha muano washu wa uri matshelo hu ḓo vha khwine u fhira ṋamusi .
Maipfi ane a kanganyisa ( tsumbo , Ḽara / Lara )
Tshiṋoni tshi a lila .
U fhungudzea kha tshivhalo tsha mishumo hu nga ṱalutshedzwa nga u itwa ya maḓuvhano ha sekhithara ṱhukhu na u ṱoḓa vhubindudzi ha tshelede nnzhi , zwenezwo ya fhungudza mishumo . 
Mutevhe wa thundu dzine dza langwa nga maitele a thundu dzi ṱun ḓwaho na dzi rengiselwaho mashango ḓavha u hone .
Magavhelo a zwa matshilisano ndi zwiko zwa thikhedzo zwa ndeme zwa miholo miṱani i shayaho . 
Heḽi ndi Dzulo ḽo Thanganelaho ḽa Phalamennde nahone ḽi tendela tshitshavha u vha tshipiḓa .
Zwishumiswa zwa nnyi na nnyi zwa mobaiḽi : Izwi ndi zwishumiswa zwi tshimbilaho u bva fhethu huthihi u ya huṅwe , zwi thusaho tshivhalo tshihulwane tsha vhathu . 
Tshikonḓisi tshihulwane ndi tsha u shayea ha masheleni a u ṱhogomela netiweke ya dzibada nga nḓila yo fhelelaho . 
Sekithara ya zwa mahalwa i imela khaedu dza ndaulo dzi konḓaho , sa izwi dzi tshi bveledza mbuelo na mbadelo dza ikonomi na tshitshavha . 
U thusa Komi dza Wadi u khwaṱhisedza uri tshitshavha tshi a dzhenelela kha u dzhia tsheo , khoro ya Komiti dza Wadi i tea u ola mutevhe wa u sedzulusa u vha thusa .
I mulayoni lwa miṅwaha ya fumi u tou bva ḓuvha ḽine ya bviswa .
Maipfimaḓivhiwa tshiphaza tshuwa vothi
4.4 Mbekanyamushumo ya Ṅwedzi wa Mupo
Mutshutshisi u ḓo -
Pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha yo teaho i ṱoḓa u dzheniswa ha vhoṱhe vha re na dzangalelo kha kuitele kwa u dzudzanya u fana na vhadzulapo , vhakhantseḽara , vhaofisiri vha masipala , miraḓo ya zwiimiswa zwa tshitshavha zwi ngaho Komiti dza Wadi na CBOs , vhaṋetshedzi vha tshumelo , vharangaphanḓa vha sialala , zwigwada zwapo zwi re na dzangalelo na mabindu apo .
Musi ri tshi sedza kha zwiko zwa vhathu , hu na tshiko tshithihi tshine tsha vhilaedzisa . 
Vhashumi vha tshumelo dza pfunzo vha ḓo -
Ro kuvhangana hafha ṋamusi u ṱanziela uri tshumelo ya ndulamiso i na vharangaphanḓa vha vhukoni ngangoho , vhaṅwe vhavho vha ḓo huliswa madekwana ano . 
Kana ri khou ri mathomo a ḓo vha pfarelo u bva kha sia ḽavho kana , naho zwo ralo vha ḓo zwi vhona , fhedzi ṱhoḓea i nga kha ḓi fhira maga maṅwe na miṅwe ane vha nga a vhea phanḓa ha thandela yone iṋe . 
Vhagudi vha bveledza kuṅwalelwe kwa mbalo dza zwipiḓa nga u tandulula thaidzo dzi elanaho na u kovhekana zwithu zwi fareaho na u vhalea na nga u shumisa nyolo .
Vhashelamulenzhe vha fhindula mbudziso dzi re afho fhasi nga zwigwada zwa vhararu vha kona u kovhana phindulo kha puḽenari .
U ṱavhanya u topola ezwi , hu vha na khonadzeo ya khwine ya u vha khwine . 
a ) Luṅwalo lune lwa vha na dzina nga vhuḓalo , ḓiresi na nomboro dza luṱingo dza ane a khou tiwa , vha tshi khou ṋetshedza na mbuno dza u ta uho ;
Hoyu u khwinisa Mulayo wa Tshumelo ya Ḽaborothari ya Mutakalo ya Lushaka , 2000 ( Mulayo wa vhu 37 wa 2000 ) .
Madzinazwao
Musi ri tshi tenda tshoṱhe hezwi , ri khou fhedzisa nga ḽa uri a zwi tou konadzea fhedzi zwi dovha fhedzi zwa vha zwi songo itwa nga ngelekanyo kana zwi sa takalelwi u amba nga ha zwithu zwi ngaho hezwi . 
Ndivho ya senthara ndi u engedza fulufhelo ḽa mabuḓo a dzhiinzhiniyara dzi fhiraho 100 vha bvaho kha miṱa ina tsikeledzwa kale ya vhushai .
Muhasho wo teaho uḓo ṱoḓisisa na hone wa ḓivhadza mukolodi hu sathu fhela ṅwedzi muthihi nga ha mawanwa a ṱhoḓisiso . 
u ) Vho Dokotela Florus Prinsloo ( Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi )
U topola milayo i re kha khavara .
U humbula uri zwe zwa bvelela ndi zwa ndeme / ngoho / zwi a konadzea . . . ?
Maga o vhalaho a mbekanyamaitele a tea u vheiwa : 
Vhadededzi vha na tshikhala tsho khetheaho tsha u shumana na nḓivho iyi ine vhana vha i sumbedza . 
Mbekanyamushumo iyi i lambedza nḓisedzo khulwane yo khetheaho ya theshiari na tshumelo dza mveledziso , na khethekanyo ya tshumelo nyangaredzi dza vhomakone kha maongelo mahulwane mararu nga nḓila i tevhelaho : 
I fanela u maanḓafhadza husi u hoṱefhadza tshitshavha .
( d ) u wana khadzimiso .
NDIMA YA 14
Muhasho wa Mutakalo u a kwamiwa uri u thole nese / muongi
U itela u bveledza na u ḓisedza tshumelo dzi no thusa dza vhuḓifhinduleli na ndangulo , mafhungomatsivhudzi a zwa gwama , zwi no fusha ṱhoḓea dza vhashumelwa na khasiṱama dza ngomu na dza nnḓa . 
( iii ) Milayo ya mutheo ya QLTC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
Nga nnḓa ha izwi ho dovha ha vha na khombo ya uri fhethu henefho hu nga katela vhathu zwavho . 
Manyoro oṱhe a ṱu ṋdiwaho , a itwaho , a bveledzwaho kana u rengiswa fhano Afrika Tshipembe a tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 .
Ndivho yashu ndi u thusa u wanulusa khombo ya mutakalo u ṱavhanya , uri i thivhelwe kana hu fhungudzwe masiandaitwa a vhulwadze .
Vhunzhi ha vhalimi vho tou ṱavha fhedzi hafu ya zwine vha dzulela u ṱavha nga ṅwambo wa tshanduko dza maḓi . 
3.2 Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho dzudzanyelwa u ranga phanḓa vhurumelwa vhune ha ḓo dzhenela Samithi ya Vharangaphanḓa vha United States - Africa , fhasi ha thero : " U Bindudzela kha Murafho u Ḓaho " , u bva nga dzi 5 u ya kha dzi 6 Ṱhangule 2014 .
U ita khumbelo ya sabusidi ya u renga nnḓu lwa u thoma
M Goldish ( tsho tou pambiwa )
Nga kuvhonele kwau , muṅwali / muṱalutshedzi / mubvumbedzwa u kha ngoho a tshi humbulela / imelela uri ( u tikedza phindulo yau / u ṋea vhungane ha phindulo yau )
Lushaka lwashu lwo pfuka kha zwifhinga zwi lemelaho lwa miṅwaha miṱuku yo fhiraho .
Vhathu vha shela mulenzhe nge vha vha na zwine vha ḓisa mushumoni , sa tsumbo , zwanḓa ngeno muthu a tshi ḓo ṋewa zwiḽiwa , tshelede na zwiṅwe-vho zwi no vhanḓea .
2.6 Tshifhinga tsho avhelwaho masia a u guda kha Zwikili zwa Vhutshilo kha Vhuimo ha Fhasi
Bammbiri ḽa 1 : Oraḽa :
Mathemo o shumiswaho ndi U thetshelesa na U amba , U vhala na U ṅwala na vhagudi , U vhala / ṅwala nga zwigwada , na vhagudi na mugudi e eṱhe .
Ri tea , kha zwitshavha zwashu na kha muvhuso , bvelaphanḓa na u bula u hanedzana hashu tshoṱhe na vhugevhenga . 
Maga a ḓo dzhiiwa a u khwiṋisa tshifhinga tsha u khunyeledzwa zwa ndangulo ya vhalwadze vho lovhaho vha sa ḓivhei . 
Arali Sisiṱeme ya Vhulangi ha Minerala ya Afurika Tshipembe :
Na musi hu si na , zwi nga konadzea na u tea livhana thwii na vhaṅwe vhalambedzi .
_________ ndi moḓoro wa mudededzi wanga .
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
Thaidzo idzi , dzi tshi khou tshimbilelana na thaidzo khulwane vhukuma dza ndangulo , a zwi timatimisi uri zwi ḓo vhea khovhakhombo khulu vhukuma kha dziyunivesithi . 
U shumisa muolo/ nyolo kana mafhungo kana maipfi kana ṱhalutshedzo u bvisela khagala zwine ipfi ḽa amba zwone , nz .
Zwibviswa zwi tea u shumiswa hu tshi tevhedzwa milayo yoṱhe na matshimbidelwe . 
Fulo ḽa vhuvhili ḽa Operation Phakisa ḽi khou bwa u khwinisa ndeme ya ndondolo ine ya ṋetshedzwa kha zwiimiswa zwa 3 500 zwa Ndondola Mutakalo ya Ndeme , hu tshi katelwa na kiḽiniki dza muvhuso na Senthara dza tshitshavha dza Mutakalo .
Khethekanyo 1 : Mishumo na Vhuḓifhinduleli ha Komiti dza Wadi
Zwibviswa zwa Nnyi na Nnyi Afrika Tshipembe na Vhuḓifhinduleli ha zwa Masheleni kha mutheli a nga swikisa u hanedza na u swikisa mulandu u itela u fhungudza ndaṱiso . 
Nyengedzedzo ya magavhelo a themamveledziso a sedzaho nyimele yo thusa muhasho uri u kone u swikelela zwiṅwe zwa zwipikwa zwawo kha fhungo ḽeneḽi . 
Huna zwiitisi zwo vhalaho uri muṱolamuvhalelano a ḓi rule mushumo kha khasiṱama , hu tshi katelwa kha milandu mihulwanesa vhuḓifari vhu si havhuḓi kana u sa badela mbadelo dza muṱolamuvhalelano . 
Bembela ḽashu ḽo ṱanganelanaho ḽa vhuthihi hu na phambano ḽi tea u sika mutheo wa u konḓelelana , u pfesesana , vhuthihi ha matshilisano na vhunṋe vhu fanaho . 
Ngavhe vha tshi wana ṋungo dza u kona u hwala uvhu vhuṱungu vhu vhavhaho ha dovha ha dzula khavho vhune ha ḓiswa nga u lovha ha mme muṱani .
Mbekanyamushumo ya Nḓisedzo ya Tshumelo yashu i re phanḓa ine ra khou i rwela ṱari ṋamusi i ṱoḓa u thoma tshumelo ya ndangulo ya mbilaelo na mbudziso i bveledzaho , i ṋetshedzwaho nga mapholisa vha re na nḓivho zwiṱitshini zwa mapholisa kana fhethu ha tshumelo hashu . 
u shuma sa mukonanyi u itela u tandulula phambano vhukati ha miraḓo kha thendelano .
Milayo i re nṱhesa ine ya laela nḓila ya kuitele kha ngeletshedzo yo tou rali : 
Zwithu zwi sa sini
Madalo na tshumelo dziṅwe dzoṱhe 100% ya mutengo wa Tshikimu - Vhuimana
b ) Muimeleli Vho Lizelle Dominique Haskins ;
Nga kha thendelano ya tshumisano mashango a ya vhuvhili hao a tea u swikelela tshumisano khwinesa ya zwa thekhiniki , u pfumbudza vhadededzi , na tshintshana ha vhukoni kha sia ḽa pfunzo , nga maanḓa Mbalo , Saintsi na Thekhinolodzhi sa zwipiḓa zwa u fhaṱa nyaluwo ya ikonomi ya nḓivho .
Mugaganyagwama na Vhulavhelesi ?
Vhathu vho nangiwaho nga Minisita , o sedza vhukoni kana ndivho na vhathu vha shango malugana na zwenezwo ;
Nngwe yo dzhena nḓuni .
Mafhungo a ndeme o pfeseswa zwavhuḓi
Zwitshimbidzi zwihulwane zwa nyaluwo iyi zwo vha zwi sekithara ya zwa masheleni , ndindakhombo na zwa vhufhaṱi . 
U thoma u shumiswa ha muhumbulo wa tshigwada muswa hu ḓo shumiwa naho nga nḓila i vhuedzaho nga pulane ya thandela . 
Dwadze ḽa HIV / AIDS ḽo sumbedza vhukoni ha Afurika Tshipembe ha u ita khakho khulwane dza zwa poḽitiki na zwa matshilisano - khathihi na vhukoni haḽo ha u dzi lulamisa na u shumisa mbekanyamushumo i konḓaho zwavhuḓi .
ho pfumbudziwa vhapfumudzi khathihi na vhatshimbidzi
Kha sekhithara ya nnyi na nnyi , zwibveledzwa zwi nga phaḓaladzwa hu si na kana hu na mbadelo ṱhukhu . 
Kha thebuḽu i re afho fhasi , ṅwalani madzina a zwithu zwine zwa nga vusuludzwa .
Ṱhoḓea ya themamveledziso dza vhuṱhogwa dza Afrika Tshipembe nga tshipiḓa ndi mvelelo ya miṅwaha ya mahumi mavhili a vhubindudzi ha fhasi . 
Fhindulani mbudziso idzi .
Sekhithara i ṋetshedza khonadzeo khulwane ya mveledziso ya mahayani , nga maanḓa kha zwitshavha zwi wanalaho kha phendelashango zwi dzhielwaho fhasi . 
Zwo lugela u fhaṱa u bva fhasi maḓini na u dovha u lugela u papamala na u tsela fhasi , khathihi na maitele a mukhumbi u dzhenisaho phaiphi fhasi lwanzheni . 
Kha mveledziso ntswa , hu tea u sedzwa zwiṱuṱuwedzi zwo vhalaho musi hu tshi nangiwa saithi yoneyone ya ṱhoho ya mushululo . 
U ta ṱhoḓea dza khadzimiso ya masheleni a nnḓu ;
Mielelo i tea u shululwa nga nḓila i no fusha kha mabuli . 
Vha badele mbadelo yo randelwaho
3 . U TSIRELEDZEA NA TSIRELEDZO :
a ) Vho Luvo Lincoln Makasi ( Mudzulatshidulo ) ;
Kha vha wane fomo Z83 kha website ya DPSA , Application for Employment .
Zwibviswa zwa zwiimiswa zwa ṱhanganelano a zwo ngo katelwa afho nṱha . 
Netiweke dza sisiṱeme ya u enda dza u ita mishumo iyi na u vha na khwaḽithi idzi : 
Dzangano ḽi na vhukoni ho khetheaho kana tshenzhemo kha mafhungo a no khou reriwa naa ?
U langa mveledziso na u thoma u shumisa mbekanyamaitele u itela u laula Tshumelo dza Mutakalo wa Mushumoni na Tsireledzo na Khoniferentsi ya Koporasi . 
u shumisana na vhadzulapo vhapo na vhashumisani .
( i ) khoro , zwiṅwe zwiimiswa zwa polotiki , vhafaraofisi vha polotiki na tshiṱafu tsha masipala , na
Hu na u sa khwaṱhisedzwa ha mbalo fhasi ( tshivhalo tsha vhana vhane vha vha nga fhasi ha ṅwaha muthihi nga vhukale ) sa zwe zwa bviselwa khagala kha zwitetisitiki zwa tshiofisi zwa vhathu na u sa khwaṱhisedzwa nga ha masiandaitwa a mupfuluwo wa mutakalo . 
Zwo vha zwo lavhelelwa , khomishini yo ṱalutshedzwa , uri thikhithi dzo rengwaho a dzi nga ḓo tendelwa uri dzi fhirise vhuhulwane ha tshitediamu . 
Mbekanyamushumo i ḓo ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi u swika kha mukano wa vhudavhidzani ha Muvhuso wa vhukati na mbekanyamushumo dza vhudavhidzani dza vundu . 
Honeha , vhuṱanzi vhune ha vha hone vhu dzinginya uri nḓila ya kuitele iyi a i ngo lingana , musi dzikhamphani dzi bvela phanḓa na u ita tshimbevha , mitengo ya bvela phanḓa na u gonya , naho hu na u tsela fhasi kha dzitshaka zwi tshi ya kha mitengo , na mahumbulwa . 
Mutambo wa zwithithisi hu tshi shumiswa saga ya ṋawa i kha tshanḓa / mahaḓa , ṋayo / ṱhoho
Mulayo u a ṋetshedzi na zwezwo phindulo ya mbudziso . 
1.4.4 Gireidi ya 10-12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
Referentsi ya tshifhinga tshoṱhe kha maṅwalo a mbekanyamaitele a luṱa yo tea nga tshifhinga tshoṱhe tsha maitele . 
dzi songo ridzeviwaho i tea u tevhela kuitele kwo themendelwaho nga
Vhonani o vha o ya u dala ngafhi ?
Ṋetshedzani masipala nga mafhungo a vhukuma zwi tshi kwamana na u ṋetshedzwa ha tshumelo kana khumbelo dza vhashai . 
3.2.2 Manweledzo a tshaka dza zwibveledzwa u buḓekanya na vhuimo hoṱhe
Vha khwaṱhisedze uri fomo yavho yo ḓadziwa nga vhuḓalo .
AFURIKA NA ZWI BVELELAHO 2011
Lwa tshifhinga tshilapfu , mvusuludzo i ḓo vhoxwa nga u fhungudzea ha masheleni a re hone , zwa fhungudza tshikhala tsha zwiṅwe zwiṱuṱuwedzi . 
2.8. Khabinethe yo tendela makumedzwa a Phurothokhoḽo kha Mbambadzo ya Tshumelo ya Mveledziso ya Tshitshavha ya Tshipembe ha Afurika ( SADC ) kha Phalamennde u itela uri a dzudzanyiwe u ya nga tshitenwa tsha vhu 231 tsha Ndayotewa .
U thoma u vhala ha ṅwana a tshe muṱuku ndi mutheo une wa sumbedzisa mvelaphanḓa kha zwa pfunzo , nga kha tshikolo , nga kha pfunzo ya nṱha na mushumoni .
Mutshimbidzakhoso o pfa uri zwa khonano zwo tshimbila zwavhuḓi , nga maanḓa kha zwigwada zwa vhagudisani . 
Zwi na ndeme uri muhanga wa milayo u tendele ndangulo i no shuma kha leveḽe ya tshiimiswa tshigede na kha vhupo hu si ha muvhuso wa vhukati , na kha ḽeveḽe ya muvhuso wa vhukati . 
12.1.3 U hanedza hu fanela u itwa hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu musi mushumi ane a khou hanedza o wana vhurifhi ha u mu ḓivhadza vhu bvaho kha DHA nga ha tsheo ya u vhea mushumi uyo kha tshikhala tshenetsho .
U ḓi ṅwalisa sa rasaintsi wa mupo wa phurofeshena ḽa
Bugu dzi si dza fikhishini dzo randelwaho gireidi yeneyo .
Maḓumbu a re na tshifhango tsini na mafheloni a Khubvumedzi o vhanga tshinyalelo khulwane kha zwimela . 
7 . Ḽiṅwalo ḽa musi wa khaṱhulo
Wadi 2 , 8 , 13 : U fhungudzea ha zwiwo zwa TB kha vhaswa na vhalala
monithara u ya ha vhagudi tshikoloni na u vhona uri a hu na ṅwana a si ho tshikoloni zwi songo tea ;
Khumbelo ya u ? walisa khamphani ya tshitshavha
Ri koloda lupfumo lwashu lwa zwino na vhunzhi ha khonadzeo kha u ḓikumedza huhulu ho itwaho nga avho vho lovhaho . 
U kuvhanganya na u ṋetshedza mivhigo nga ha kushumele kwa senthara ya ṱhingo . 
U ṱolwa maṱo
Musaukanyo wa ndingo ya zwikolodo zwiṱuku wo themendelwa , vhukati ha zwiṅwe , u shumisa mafhungo nga ha maimo a nṱha a vhaita khumbelo u tshimbidza nga mutevhe ṱhoḓea na maitele . 
U vhalela nṱha nga mubulo wone wo teaho , u elela na vhuḓinyanyuli
1.13 . U pembelela ḓuvha ḽa AIDS ḽa Ḽifhasi nga ḽa 1 Nyendavhusiku 2016 , fhasi ha thero " Zwi zwanḓani zwashu u fhelisa HIV na TB " , ḽo rangwa phanḓa nga Muthusa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa , ḽo kwaṱhiswa nga u rwelwa ṱari ha vhuedza huswa ha dzilafho ḽa mushonga wa HIV na AIDS u ḓivhiwaho nga ḽa HVTN 702 .
Fhedzi , miraḓo yo dzhenelelaho muṱangano a yo ngo ṱanganedza adzhenda ya muṱangano , nga ṅwambo wa zwenezwo muṱangano wa fheliswa .
U dzudzanywa ha pulane dza sekithara vhukati ha masia oṱhe a muvhuso ndi zwa ndeme kha u vhona uri hu na ṱhanganyo ya mbekanyamushumo na u shumiswa lwo fhelelaho ha zwiko zwi re hone . 
Tshenzhelo ya miṅwaha miraru u swika kha miṱanu kha u ṋetshedza vhuṅwaleli na ndaulo nyangaredzi ya ofisi kha ofisi dza ndangulo khulwane ndi ṱhoḓea . 
A vha ngo ita vhugevhenga , zwe vha ita ho vha u pfuka khoudu yo tilaho na u vha ya kale ya tshitshavha tshashu , khoudu ine yo kalula lune ane a i pfuka u a tambudzwa nga riṋe sa a songo teaho u tshilwa nae . 
( b ) u phaḓḓaladzwa hu thoma ho no fhela maḓḓuvha a 14 u bva ḓḓuvha ḽine nḓḓivhadzo ya ṱanganedzwa nga Khoro nga nnḓḓa ha musi zwo vhetshelwa thungo nga onoyo muraḓḓo wa Khabinethe kana Khoro phanḓḓa ha ḓḓuvha ḽa u guma ḽa eneo maḓḓuvha a 14 .
Ndaulo i itwa i khagala nahone i sa dzhii sia , nahone musi na musi hu a ṱoliwa kushumele hu u itela u fusha ṱhoḓea dza zwa khomese khathihi na zwililo zwa vhathu . 
U ela khwaḽithi ya makumedzwa a tekeniki o ṋetshedzwaho nga vhorathandela , a kona u eletshedza vhorathandela vhane vha kha ḓi vha vhe kha mbambeya u wana konṱiraka ya tshifhinga na fhethu musi makumedzwa a masheleni a tshi vulwa . 
U nanga ṱhoho dzo teaho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo u itela
( 1 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana vhudzulo vhu fushaho .
U vha nga fhasi ha iṱo ḽa zwa dzilafho ( zwa mulayo na maanḓalanga ) ha vhashumi na dzikhantseḽara dzi shumaho ndi ha tshifhinga tshoṱhe ; 
Khothe hei a i na vhimo ha u dzhenelela kha hezwi . 
Tevhedzelani lutambo ni wane haya ha tshikhokhonono tshiṅwe na tshiṅwe .
Khophi dza iṅwe na iṅwe ya nyanḓadzo dzo bulwaho .
U ḓisa nga tshanḓa kha : Ofisini dza The Elexions Agency , 19 Jan Smuts Avenue , Parktown , 2192 ; kana
Avha badele mbadelo ine a I humiselwi murahu ya R500 kha DHET nga tsheke , nga mbadelo ya poso kana vha tou badela nga tshanḓa .
Zwiteṅwa zwo bviswa kha mutevhe wa khoudu wa vundu . 
6.7 U vhea phanḓa na u laula u pfuluwa ha vhashumi vhane vha vha hone nga nḓila i sa soliseiho nahone i pfadzaho .
Sisiṱeme iyi a i khou imela sisiṱeme ya vhulamukanyi ya fomaḽa .
Wa ri , " Nṋe ndi na maanḓa u fhira miri .
Muvhuso u ḓo thoma maga a konḓaho a u shumana na vhutshinyi uvhu ho ḓi ṋeaho maanḓa .
Uhu u livhanywa ha ṱhoḓea dza zwiṱundwa na nyendedzi dza sainthifiki dza dzitshakatshaka dza Afrika Tshipembe , hu ḓo khwaṱhisa maimo a shango kha mbambadzo ya dzitshakatshaka .
1 . U thomiwa ha mbekanyamushumo dza ndeme dza muvhuso
Vho vha vho kungela mabannda mahulu na mbaḓo vho ambara masiki maṱoni na kha milomo .
Masala a vhukuma sa ṋefhungo : tsumbo , nṋe , inwi , ene , tshone , riṋe , vhone , ( tsumbo , Vhone vha dinwa nga vhutsha )
6.2 Gemo ḽa mbadelamurahu dza ṅwedzi ḽo vhewa nga nḓila ine ḽounu ya ḓo vha yo no fhela u badelwa tshifhingani tshe tsha pfaniwa khatsho nahone Muhadzimisi u ḓo ḓivhadza Muhadzimi malugana na tshanduko dziṅwe na dziṅwe dzine dza nga vha hone kha gemo ḽa tshitolomennde .
Ho sedzwa u rumelwa nga GP wa Netiweke ya GEMS na u ḓiṅwalisa na zwiimiswa zwa mulayo zwo teaho
Hu kha ḓi vha na khwaṱhisedzo khulwanesa kha sekhithara dzoṱhe dza nnyi na nnyi na dza phuraivethe nga ha u shumiwa ha malaṱwa " ha u khunyeledza " , vhudzuloni ha zwiṱirathedzhi zwa u thivhela . 
Khumbelo ya u vusuludzwa musi wo dzhielwa thundu nga nwambo wa zwikolodo halutshedzo
Fomuḽari i dzulelwa u sedzuluswa misi yoṱhe nga vhomakone kha zwa mishonga u itela u khwaṱhisedza uri hu na u elana na nyendedzi dza dzilafho dza tshizwinozwino .
Ṱhaluso dza fomaḽa dzoṱhe hedzi dzi fanela u tevhela maitele a netisaho , hune nga murahu fhethu afha ho topolwaho lwa fomaḽa , vhupo na zwiko zwi nga ṱalutshedzwa sa ho tsireledzwaho lwa fomaḽa . 
U pulanela vhuendedzi ha nnyi na nnyi kha vundu ḽoṱhe ho tshimbila zwavhuḓi , nge zwa khunyelela nga u sikiwa ha Pulane dza Vhuendedzi ha Nnyi na Nnyi dza mimasipala yoṱhe ya zwiṱiriki na ya Ḓorobo ya Cape Town . 
U shumisa girama kwayo u itela uri vhaṅwe vha tshi vhala vha pfesese zwe zwa ṅwalwa .
U itela tshipikwa itshi , dzifaela , mafhungo na zwiṱanwa zwi elanaho na vhutshinyi vhu ḓo fhiriselwa hu si na u vulelwa mulandu nga nḓila yo ṋetshedzwaho kha Atikili ya 12 , pharagirafu ya 1 . 
Ḽiṅwaleni kha mutalo . nḓirivhe nḓevhe nḓila
Nahone ri ṱoḓa u engedza masiandaitwa na vhukoni nga kha vhashumisani vho ṱalifhaho nahone vha re na tshiṱirathedzhi . 
Muthu muṅwe na muṅwe o vhofholowa u rumela makumedzwa a u shandukisa mulayo kha khomishini . 
Hezwi zwi sumbedzisa zwithu zwavhuḓi kha nḓowetshumo .
15.2 Khothe I nga ita ndaela I tshi itela onoyo muthu ane khothe I pfa yo fushea uri o ita zwiito zwa vhutsilu , zwa mbiti kana zwi sa pfadzi .
U ḓivha uri kuvhonele kwa u vhona sia ḽithihi zwi sikea hani na na masiandaitwa a hone kha vhathetshelesi
tshumiso ya u fhedza ya tshiko kana nḓivho ;
Dziṅwe dza mbilahelo dzire khagala na zwe zwa lavheleswa khazwo kha foramu iyo , hovha zwitatamennde zwa nga mushumo wa miṱa kha u ṋetshedza thikhedzo kha vhana . 
U tendelana na u ṱanganedza zwi tea u vha hone u bva mathomoni na kha zwipiḓa zwoṱhe zwa vhutshilo ha thandela .
Vhuṱumani vhukati ha mveledziso ya themamveledziso na mveledziso ya ikonomi hu fanela u bviselwa khagala . 
Mabambiri a u rekhoda maraga oṱhe o ḓadzwa nga vhuḓalo . 
Mbekanyamaitele iyi i tea u tevhedzwa ; u sa tevhedza zwi nga swikisa kha u shaya vhuḓifari . 
Vhathu vhashu vha ṱoḓa u vhona khaṱhulo kwayo i tshi vha hone . 
Nṱha ha mavu , ṱhumano dzi nga itwa nga u nḓila ya hegizagonaḽa , u vhofhelela nga u ṱuma dziḽaga , u vhofha nga pfara kana u nga baudu nga mbili . 
Zwibugwana , phosiṱara , odiotheiphi na vidiotheiphi zwine zwa vha na milaedza yo teaho ya nḓivhadzo nga ha mutakalo zwo bveledzwa uri zwi ḓo kona u phaḓaladzwa dzikiḽiniki . 
* Mashaka a tea u ḓivha uri ndi vhugai u ḓisa tshitumbu hayani phanḓa ha musi vha tshi dzhia tsheo ya u vhuisa tshitumbu , nga nnḓa ha musi u endedzwa ha tshitumbu hu tshi ḓo badelelwa nga ndindakhombo .
Zwidodombedzwa zwinzhi zwi wanala kha :
U valwa ha dzibugu ha ṅwedzi nga ṅwedzi u ya nga shedulu ya vhufaragwama . 
U shumisa khalo ya ipfi yo teaho
Naho ri tshi khou dzhiela nṱha hezwi , vho dovha vha rekhoda uri ndi vhanzhi vhane vha kha ḓi ṱoḓa tshumelo idzi . 
Phesenthe dza fuṱahe ya amonia i bva kha makwiṱi maḓini a si na tshika . 
Ro zwi pfa u thomani nga ha vhathu vhane vha khou vhuedzedzwa mushumoni nga murahu ha musi vho no wanala mulandu wa vhugevhenga . 
U ḓadzisa zwenezwo , ndo humbela muhasho u sedza kha u ṱavhanyisa u ḓadziwa ha poswo dzoṱhe dzo lambedzwaho . 
U shumisa ḓivhaipfi yo fhambanaho hu tshi katelwa na masala na maṱanganyi na mafurase .
Thero ya Zwikili zwa Vhutshilo ndi yone mutheo wa u bveledza mugudi uri a vhe muthu o fhelelaho lwa tshoṱhe .
Izwi ho vha Thendelano ya Bannga Ntswa ya Mveledziso na Thendelano ya u Thoma Nzudzanyo ya Rizeve ya Mahoro .
( h ) Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana kha sia ḽiṅwe ḽa Mulayotibe ḽo fanela u fhiriselwa kha Buthano na kha Khoro , nahone arali yo phasiswa nga Buthano na nga Khoro , yo fanela u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo
Arali tshitatamennde tshi tshone , dzhenisani thiki ( ) tshibogisini tshi re kha
Muvhuso u ṱanganedza nyavhelo dza mugaganyo dzo livhiswaho kha u khwaṱhisa phurogireme ya dzilafho . 
Huṅwe fhethu huvhili hu nga itwa nga tshikhala tshi tikedzaho mupo : 
Ṱhoḓea ya maanḓalanga i bva kha u vha hone ha vhashumi vhanzhi vhane vha vhumba tshumelo ya muvhuso . 
Kha vha shandukise zwidodombedzwa zwa khamphani online
Ma Afurika Tshipembe vho imela fulufhelo na u konḓelela hune lushaka lwashu lwa vha naho .
Thimu ya Mushumo , yo vhumbwa nga vhaimeleli vha Muhasho wa Vhulamukanyi , Maanḓalanga a Vhutshutshisi a Lushaka , Muhasho wa Mutakalo na Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi , yo dzudzanya Mulayotibe wa Khwiniso i na muhumbulo wa u ṱanḓavhudza vhukwamani na madzangano are na dzangalelo . 
Ndi mini tshi no ita uri ni pfe no takala ?
VHUBVELEDZI
U wana zwo dzumbiwaho kiḽasini vhukati ha zwiṅwe na u sumbedza vhaṅwe hune zwa nga vha zwi tshi khou wanala hone hu tshi shumiswa nḓila dzi sa konḓi .
phurogireme ya nyambo yo ṱanganelana na masia maṅwe oṱhe a thero .
Wanani uri ni nga kona u tengenedza tshisagana tsha ṋawa tshifhinga tshingafhani .
Fhedzi ha , ri a kwamea nga u shaea ha mishumo na vhushai zwine zwa khou ḓi hulela naho ikonomi yo sumbedza u aluwa kha miṅwaha ya 10 yo fhiraho .
tshi ṅwala mbekanyamaitele ya bindu
Kha vha bveledze meṱirikisi sa zwo sumbedzwaho afho fhasi .
U itwa ha rotho nga masila kana tshishumiswa tsho kuvhanganywaho , tshishumiswa tshi itaho rotho tswititi , mandirele i vhumbaho muvuvha na tshishumiswa tsha u tshea mutale , sa zwi tevhelaho : Tshishumiswa tshi kuvhanganyaho rotho ya u kuvhanganya khethekanyo dza tshupu ya rotho ya gese ya khashela , u thivhela , na zwivalo zwa magumoni ; 
Ndaulo ya ndeme yo khwiniseaho i ḓo thusa kha u thivhela vhuyaḓa . 
U fara wekishopho dza mishumomitikedzi ya mulayo kha zwitshavha zwa mabulasini . 
Kha vha tshimbidze thendelo ya khothesheni na mveledzo ya Ḽiṅwalo ḽa khumbelo ya Tshumelo . 
Mushumi wa DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi u ḓo vha kwama u ṱalutshedza nḓisedzo ya Shedulu 6 kana 7 musi vho no themendelwa u wana mushonga uyo kha mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi .
Kha u tikedza ikonomi ya nḓivho , tshivhalo tsha matshudeni o ṱhaphudzaho PhD tshi ḓo engedzea uya kha 3 000 nga ṅwaha uya kha 2019 ( u bva kha 1 870 nga ṅwaha ya 2013 ) .
Ri tea u fhaṱa zwitshavha zwine ra ṱhonifhana na u thusana , hu si u ofhana .
Vhafumakadzi a si kanzhi vha tshi imelwa zwavhuḓi kha zwiimiswa zwa tshitshavha zwine zwa kwamiwa maluguna na tshumelo ya mveledziso na dzithandela .
U vhulunga ndi nḓila i sa ḓuri na u leluwesa ya u itela tshibveledzwa tsho ṱuswaho zwitzhili . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha tou kwamea nga nḓila yo livhaho kana i songo livhaho . 
Aya maitele a ṱuṱuwedza u fhola ha zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho , na u fha mukhakhi tshikhala tsha u ita dzitshanduko .
Nḓisedzo ya tshampungane tsha ndeme i khwinisa tshampungane tsha ḓoroboni . 
Nḓila iyi i kwama mushumo wa mveledziso wa vhafumakadzi ya sia nnḓa mushumo wa u beba , nahone yo ḓisendeka nga dzithandela dza u dzhenisa tshelede kha vhafumakadzi , ngeno hu sa ambiwi nga sisitemu ya zwiitisi zwa u sa lingana ha mbeu .
Zwiimiswa zwa mulayo zwi songo khwaṱhaho na vhulanguli vhu si havhuḓi kha dziṅwe nyimele zwi engedza khonadzeo ya ndozwo kha vhubindudzi .
Zwi sumbedza uri u bviswa ha mugaganyagwama zwo livhanyiswa ngamaanḓa na vouthu na uri maitele a ndango a khou shumesa . 
Makolo a mangwende , khathihi na u ḓivhadzwa hao , zwi ḓo ganḓiswa ngomu ha Gurannḓa ya Muvhuso , a konaha u bveledzwa na u rengiswa nga nḓila dzo teaho .
Muthelo wa muvhuso wa vundu wo theliswaho kha u gembuḽa , khasino na u betsha . 
Tendelani vhavhambadzi vha inifomala uri vha vhambadze fhethu hu pakwaho hone nga nḓila yo dzudzanyeaho . 
tsumbi ya vhudzulapo i ḓo engedzea uya kha 85% nga 2019 ( u bva kha 79% ya 2011 ) .
Ino ndima i ṱalutshedza foramu dzo raloho kana mihumbulo yavhuḓi ya zwigwada zwo fhambanaho zwa vhadzulapo na vhathu zwavho . 
Tshifhinga tsha vhupfumbudzi ndi ṅwaha muthihi . 
Mitambo , vhagudi vha tshimbila nga zwikoṱikoṱi ( zwikoṱikoṱi zwa dzhamu zwa ontsi dza 48 ) zwo vhofholelelwa kha milenzhe nga thambo , vha fara thambo i no bva milenzheni nga tshanḓa , vha tshi lingedza u linganyisa / u baḽantsa
Komiti i dovha ya thusa Bodo ya Dzithirasitii kha zwa mbambadzo na vhudavhidzani .
Mitshila ya mabulafhethu -ni , tsumbo , tshikoloni
Maraga idzi dza u linga ha fomaḽa dzi katela mulingo wa vhukati ha ṅwaha .
Khuthadzo : Khuthadzo ya tshiimo tsha shishi kha zwipondwa zwa khakhathi dza muṱani . 
Rakhonṱhiraka u ḓo ṋetshedza sethe yo fhelelaho ya zwishumiswa zwine zwa khou ṱoḓea u fhaṱa sisiṱeme . 
I nga si shume nga nḓila yo teaho .
Zwihulwanesa zwine ra tama Phalamennde itshi zwi dzhiela nṱha , ndi u langa misanda mivhili , Pretoria sa ha vhulangi ngeno Kapa hu tshi ḓo vha musanda wa vhusimamulayo .
Hezwi zwitsikeledzi ndi zwine zwa katela u tshila na vhushai , khethululo , u shayea ha tswikelelo ya zwiko zwine shango ḽa zwi ṋetshedza khathihi na tshenzhemo dza u shonedzwa na u nyadziwa he vhunzhi ha Maafrika Tshipembe vha vharema vha hu konḓelela kha mirafho na mirafho . 
Thikhedzo ya u thoma ya masheleni i linganaho R2 biḽioni yo ṱoḓelwa thandela dza fhethu ha vhulimi .
A hu na muthu ane a nga dzhena shangoni ḽavho a songo thoma a wana thendelo yavho .
Muthu ane a tea u kwamiwa
MADZINA- KHAU
Khethekanyo ya vhuraru ya ngudo i dzhenisa u khwiniso ya ṱhalutshedzo i pfalaho ya mukano wa ḓorobo . 
Komiti dza Wadi dzi tea o kona u tandulula khuḓano nga nḓila i fhaṱaho .
U ṱavhanyedzela vhana vha tshe vhaṱuku kha nyaluwo na mveledziso zwi fhungudza tshayandinganyo na mveledzso ya nyaluso , nga mannḓa kha vhana vhaṱuku vha kundelwaho .
Nga nyito , mupulani u dzhia vhurangaphanḓa sa mukonanyi na mutshimbidzi . 
Mashango a Devhula o bvelelaho a dzula a na vhushaka ha ndeme ha u pulana kha shango ḽa Afurika Tshipembe nga zwine shango ḽa kona u engedza mbekanyamaitele yaḽo ya muvhuso na ya mashango a nnḓa .
Kanzhi i vha pfufhi
Khaedu ndi ya hune maṅwalo a vha a songo dzudzanyea kana hune ha vha hu na vhane vha khou vhila vha fhiraho muthihi kha ndaka . 
Maraga wa tshifhinga : Maraga wa tshifhinga wo ṱumana na u badelwa ha mundende ha ṅwedzi nga ṅwedzi ha muvhuso afho ḓoroboni , zwo ṱangana na mveledzo ya u thoma .
Ndima iyi i thoma nga u sedza ṱhalutshedzo dza phambano ya vhathu .
( a ) dzangalelo ḽa vhulamukanyi ḽi tshi ṱoḓḓa uri hu itwe ngauralo ; na
6. Tsheo Dza Khabinethe
Phimo ya u mbuelo yo ḓisendeka nga u fhelisa na u pfukisela ha Muhasho , hu tshi kovhiwa nga ṱhanganyelo ya vhashumi . 
Gondo ḽa lwendo ḽa u Pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha
Mutholi ane a vha na vhashumi vha 20,vhane bindu ḽawe ḽa vha ḽi tshi khou shuma miṅwedzi ine ya vha fhasi ha miṋa , a vha tei u nanga kana u ta vhaimeleli .
Zwi tea u ḓivhea uri u bveledzwa tshumelo ya fhethu ha u gembuḽa hu si ho mulayoni zwi na masiandaitwa a khombo kha nyaluwo ya ikonomi ya Vundu , sa izwi avha vhathu vha sa badeli muthelo na muthihi kha muvhuso . 
Izwi zwi tikedza u vhekanya zwithu u ya nga u fhirana kha zwine zwa sa lingane zwa dovha zwa vhaisa vhafumakadzi .
Nga tshifhinga tsha dziwekishopho , vhadzhiamukovhe vho sumbedza u livhuwa uri muhasho wo vha u tshi khou vha kwama nga zwiṱirathedzhi zwavho , nahone vho bvisa vhupfiwa kha mafhungo o fhambanaho hu tshi katelwa na u vha hone ha masheleni a mveledziso ya mahayani , tsireledzo ya zwiḽiwa na zwiḽiwa . 
A zwi gumi U pfukisela malofha
U itela muvhigo uyu , phambano dzo itwa vhukati ha vhalangi vha kilaba na vhashumi vha tsireledzo . 
U ṅwala tshirendotshikhoḓo nga Afrika Tshipembe .
Tshati dza foniki dza luvhondoni .
U ENDELA MAHAYA
Ahuna ṋetshedzo yo itelwaho mbuelo dza u notha u ya nga ha zwitatamennde zwa masheleni zwa muhasho . 
U ḓadzisa zwenezwo , sekhithara dzi aluwaho nga u ṱavhanya u fana na vhuendelamashango na migodi dzi ḓo tikedzwa na u tsireledza pulane ya u tsireledza vhupo kha u fhungudzea lwo kalulaho nga mishumo iyo . 
Khwine ndi u shumisa mashumele a tshiimo tsha u ṱhomphea fhedzi vha tshi khou ṋetshedza figara na mbuno dzo teaho musi vho humbelwa . 
Zwa u khethekanywa ha mashango u ya nga zwigwada zwo fhambanaho zwe zwa ṋetshedzwa nga tshifhinga tsha muṱangano wa Mbonalo ya Ikonomi ya Ḽifhasi zwo pfufhifhadzwa kha khethekanyo ya vhuṋa . 
Mufumakadzi Vho M S KHAWULA : Iḓani !
Phurosese iyi i khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli na u ṱuṱuwedza thendelano vhukati ha tshitshavha na khoro .
Ndima iyi i ṋekedza mbonalonyangaredzi ya maitele a IDP na zwikhala zwa Komiti dza Wadi zwa u dzhenelela .
U ambedzana na vhashumisani maelana na khumbelo . 
Bugu ya nḓowedzo ya ḓivhazwakale i vha ya ndeme fhedzi musi zwi tshi kwama tshuṅwahaya , u itela uri vhugudiswa vha ite zwiṅwe zwithu " nga u tou ṅwala "  . 
Guvhangano iḽi ḽi khou vha hone nga murahu ha miṅwedzi ya sumbe musi Afrika Tshipembe ḽo nangwa sa Mudzulatshidulo a Rangahophanḓa wa Vhuḽedzani ha Muvhuso ure Khagala .
U ṋea muvhigo wo linganelaho na u fhaṱaho nga ha : puloto , thero , fhethuvhupo
Tshikolo tsha zwa Vhufhaṱi na Vhupulani , Yunivesithi ya Cape Town . 
Khumbelo ya tshadzhuluwo i itwa dzipherani zwo ralo vha tea u imela ḓuvha ḽa musudzuluso . 
u vha vha na mundende wa vhuholefhali , mundende wa vhalwi vha kale kana mundende wa vhaaluwa
Jacob a vhea bola fhasi .
Zwibveledzwa tshayandivhiswa zwa vhuendelamashango
DHS i dovha ya ṱanganedza khumbelo nga ṱhingo .
Khabinethe yo dovha ya nyeṱulelwa nga ha nyambedzano dzine Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili wa khou ita na vhabindudzi vhawo .
U ṋea dzikhantseḽara nḓila dza u davhidzana na vhukhethelo havho . 
Ofisi dzashu dzi badani dzashu masia na vhusiku hoṱhe u itela u engedza tsireledzo kha vhashumisi vha bada . 
Zwikhala zwa mushumo zwo ḓadziwa
Phindulo : Miraḓo ya khoro vha khia miṋango musi vha tshi vhona gogo ḽi khou ḓa vha bva nga muṋango wa murahu .
U bva Latin America , ho vha hu tshi tou vha na khamphani mbili fhedzi , dzoṱhe dzo dzi dza Mexico . 
MuAfrika Tshipembe muṅwe na muṅwe u na vhukoni ha u engedza kha tshifhiwa tshe munna wa vhane Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vha ri ṋea nga u ita tshanduko matshiloni a vhaṅwe vhathu .
U khuruṱanya tshitshavha uri hu shumiwe / u ḓidzhenisa
Vha fanela , naho zwo ralo , u dovha vha ṱanwa , uri vha hwale vhuḓifhinduleli ha zwiito zwivhi zwavho . 
Khetho ya thekhinoḽodzhi yo teaho i fanela , honeha , u bva kha ndingo ya zwa mupo , matshilisano na mafhungo a mbadelo . 
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
Tshipiḓa tsho imelaho nṱha tshi tea uri tshi vhe tshone tshi vhewaho vhukati . 
Vha vhudzise arali sia ḽa tshiṱirathedzhiki ḽa muhasho ḽi tshi tshimbilelana na mbekanyamaitele ya mulayo yo teaho . 
Ṅwalani mihumbulo yaṋu .
Zwi tea u dzhielwa nzhele lwa tshipentshala uri muthu muṅwe na muṅwe ane a ṋetshedza mafhungo asi one uḓo iledzwa kha u dzhenelela kha tshikimu tsha u wana gavhelo uya phanḓa . 
Muhasho u tshee wo lindela u sumbedzwa nḓila nga vha muvhuso wa lushaka malugana na u isa vhathuni phurogireme ya u lambedza hafhu dzithekhisi . 
2.1 . Khabinethe yo tendela u gandiswa ha Mvetamveto ya Maano a u Tandulula Tshikafhadzo ya Muya fhethu Zwitshavhani zwo Ḓalesaho Vhathu vha Mbuelo ya Fhasi zwa Afrika Tshipembe u itela vhupfiwa ha vhathu .
Nyambedzano dzo pfumaho dzo fha Afrika Tshipembe tshikhala tsha u ṱana mvelaphanḓa ine ḽa khou ita maelana na nyaluwo ya ikonomi ya mukatelo na u sumbedza uri Afrika Tshipembe ḽo dzula ḽo vulea kha zwa mabindu .
Zwidzidzivhadzi izwi zwiswa zwi ḓo bviselwa khagala musi wa khoniferentsi khulwane ya mashangoḓavha ngei Asia , Yuropa na USA . 
Ngudo nṋa nga vhege lwa minethe ya 15
kuṅwalele ( thaiphogirafu
Iran na ḽone ḽo thivhelwa kha u vhambadzela nnḓa tshomedzo kana thekhinoḽodzhi idzo u ya kha maṅwe mashango . 
A bake vhurotho .
Pfufho dza Lushaka ndi tshifhinga tsha u bvisela khagala huhulu , u pembela na u ḓihudza kha vhathu vhashu .
Nomboro ya luṱingo
A si othe madi ane a vha a khwalithi yavhudi .
U shumisa maitele a u ṅwala
Tshifhinga tsho avhelwaho nga Sekele ya Vhege Mbili ( Minetse ) 75
Mugaganyagwama wo dodombedzwaho ndi wa ndeme nga nṱhani ha zwi tevhelaho :
Nga vhanga ḽa u sa vha hone ha mutengo wa khekhe ya mulivhaḓuvha yo vhambadzwaho lwa fomaḽa , fomuḽa iyi i nga shuma sa nyendedzi kha u wanwa ha mutengo wa khekhe ya mulivhaḓuvha yapo . 
U vha hone ha fhasi ha khopha saḽifeithi hu nga shumiswa u langa u bva maluvha ha helele ; naho zwo ralo , u bvelaphanḓa na u shumiswa ha hone a hu themendelwi nga ṅwambo wa u ḓisa mulimo kha khovhe na nḓowelo ya u kuvhanganywa ha masalela . 
c . arali hu na muḓologi nahone vha tshi tama uri tshitatamennde tshavho tshi vhaliwe nga luambo lune vha lu pfesesa phanḓa ha musi vha tshi tshi khwaṱhisedza nga tsaino kana nga u ganḓisa gunwe , muḓologi hu ḓo vha ene ane a ita uyu mushumo .
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhabebi na vhaunḓi uri vha rangise tsireledzo ya vhana phanḓa na u vhona uri vha khou londotwa nga vhaaluwa vha na vhuḓifhinduleli .
Hu tea u sainiwa musi zwiputo izwi zwi tshi ṱanganedziwa khathihi na u vha na mabammbiri a u sumbedza miḓi ye ya dalelwa nga vhalondotavhathu .
U pfuma ha mufusho , u ḓala ha mufusho kha maḓi o kuvhanganaho , zwi dzhiiwa sa iṅwe ya thaidzo khulwane ya mupo kha Ḓanzhe ḽa Baltic . 
U tou ṱanganedza iyo nḓivhadzo , muḓisedzi u tea , uri hu saathu fhela tshifhinga tsho ṱaluswaho nahone nga luvhilo lwoṱhe lu pfadzaho , a lugise kana a tshintshe thundu yo huvhalaho kana zwipiḓa zwa yeneyo thundu , hu songo badela murengi . 
Bola dza milenzhe na mapala a u korela
Nga murahu ha u amba na vhashumisani na nṋe , Ndi humbela thendelo ya u isa phanḓa na mbudziso iyo . 
I shela mulenzhe kha u sika mishumo nga u ṋetshedza vhaṱoḓisisi vha re na zwikili zwa nṱha na vhalanguli vha thekinoḽodzhi u itela nḓowetshumo na u khwinisa muṱaṱisano wa madzangano a mabindu ane a khou shela mulenzhe .
Hune matheriaḽa a vha a khou ganḓiswa kana u bviselwa kha vhaṅwe vhathu ( hu tshi katelwa URL ) na vhuimo ha nzivhanyedziselo vhu tea u dzhielwa nṱha . 
Khabinethe yo ḓikumedzela u vhona uri shango ḽi khou shumisana u itela uri ḽi sa tsitselwe fhasi .
Ri tama u fulufhedzisa lushaka uri Vho Madiba vha khou wana dzilafho ḽa vhuḓi , na uri vho digeḓa .
Yuniti ya zwa Pfunzo na Vhugudisi ha Mveledziso na Demokirasi :
Zwirathisi zwa DTT kha ḽaAfrika Tshipembe zwi shumisa thekhinoḽodzhi ya DVB-T2 na tsitsikano ya MPEG-4 .
Kha hezwi hu fanela u engedzwa muṱangano wa vhalangi na vhashumi vha tsireledzo . 
Khumba i tshimbila nga nḓilaḓe ? _____________________________________
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri vhunzhi ha khadzimiso dza SEFA a dzi ṱoḓi tshiga na khadzimiso .
Ngei England , vhathu zwavho vha no bva miḓanani vho vha vha tshi kuvhangana vha raha bola zwiṱaraṱani na masimuni .
Hune zwa konadzea hone , u shumisa ho fhambanaho kana ho dzudzanywaho zwavhuḓi vhu tea u ṱanganedzwa kha tshikhala tsho vuleaho tshi fanaho . 
Vhaṱanganedzi vha mafhungo , ndivho na nyimele
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
Na musi ri sa athu u bva ra yo lingedza , ro fhedza awara nnzhi ri kha ḓi amba nga ha uri zwi tea u vha nga nḓilaḓe , hu na maga afhio o tiwaho . 
A ḓivhiwa sa manyoro a si oganiki .
Veini na nḓadzo ya fhasi ya zwinwiwa zwa aḽikhoholo ndi zwone zwi itaho mukovhe wo salaho wa thengiso ya halwa . 
( 2 ) Khoro ya Lushaka i nga ṱoḓḓa Muraḓḓo wa Khabinethe , Muthusa Minisiṱa , kana muofisiri a re kha Khorotshitumbe ya Lushaka kana khorotshitumbe ya vunḓḓu uri a dzhenelele muṱangano wa Khoro kana komiti ya Khoro
Hezwi zwi khou ḓa nga murahu ha maḓuvha maṋa musi tshiṅwe sibadela tshiswa tsha Natalpruit Gauteng tsho vulwa nga Minisiṱa wa Mutakalo Vho Dokotela Aaron Motsoaledi .
U ṋetshedza tshumelo ya vhu mabalane kha ofisi . 
Maga aya vhukati maṅwe , ri tenda uri a ḓo khwaṱhisedza uri mpfu dzi thivheleaho a dzi tsha bvelela . 
Mbuyelo dza IRP 6 dza tshikhala tsha vhuvhili dzi tea u rumelwa na musi nga uya nga kuṱanganyisele kwavho , ha vha hu sina mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana .
Maitele aya naho zwo ralo a na khonadzeo ya u tshuwisa vhutsireledzi ha vhupo na vhutsireledzi ha zwiḽiwa na hone . 
f ) Dr Lungelwa Linda ( u tholwa hafhu ) ;
Vha zwi ḓivha hani arali vha tshi swikelela ṱhoḓea ?
Muvhundu we zwa ḓalesa khawo
U anda ha phambano kha ngudo dzi wanalaho kha budo ḽa saintsi dza mupo dzi ṋekedzwaho nga dziunivesithi zwi ita uri u ṱola pfunzo dze muthu a dzi wana zwi sa leluwe .
74 . Milayotibe ine ya khwinisa Mulayotewa
U KHAKHISEA HA VHUDAVHIDZANI 
NB : Vhuṱanzi ha tshenzhemo ya zwino na ya kale ya ushumo zwo tedelwaho nahone zwo ganḓiswaho nga Ofisi ya Vhashumi , ṱhanziela ya tshumelo na rekhodo ya tshumelo , zwi tea u nambatedzwa nga thungo . 
U bvisela khagala vhuḓipfi na mihumbulo yawe nga ha tshiṱori
Musi hu na u ṱangana hone ha mushumo wa mavu u mona na henefho fhethu afho fhethu hu nga vha ha u kunga na hu swikelaho vhaeni . 
Tshishumiswa tsha vhuvhili kha u swikelela tshipikwa itshi ndi nga kha u kunga vhabindudzi fhethu nga kha vhubindudzi thwii kana vhubindudzi vhu sa swiki thwii sa zwo laedzwaho nga Puḽane ya Yuniti ya Tshitshavha ya tshifhinga Tshilapfu yo tendelwaho nga khoro . 
Mutevhe u sumbedza uri zwi konḓa hani u angaredza . 
Kha vha shandukise ṱhanziela ya u reila yavho ya ḽiṅwe shango
MIRAḒO YA KOMITI YA WADI VHA SHUMA VHE TSINI na mukhantselara khathihi na tshitshavha .
Dizaini ya netiweke dza tshikhala tsho vuleaho tsha tshitshavha dzi fanela u ṱanganyiswa na dizaini ya netiweke dza themamveledziso ya tshiimiswa . 
mashithi a mabambiri kana zwibambiri zwa mielo na mivhala yo fhambanaho ,
Vho fariwaho , vho valelwaho na
Koporasi yo bveledza mbekanyamaitele dza vhupulani ha tsielano na pulane dza mveledziso ya muthu ene muṋe . 
3.1 . Vho Elaine Alexander kha poso ya Mufarisa Mulanguli Muhulwane : Mveledziso ya Ikonomi , Mbambadzo na Thengiso kha Muhasho wa Vhulimi , Vhusimamiri na Vhureakhovhe .
Kale , izwi zwo vha nga kha , vhupfumbudzi ha mishumo , kana u tholwa u ya fhethu huṅwe ha mushumo . 
Izwi ndi zwa ndeme kha u shela mulenzhe u ya kha khetho dzo vhulungeaho dzine dza khou ḓa .
Vha ḓo farwa nga nḓila ya vhu ḓi , ya vhuthu , na nga ṱhonifho .
Miri yo melaho nga yoṱhe ndi lushaka lwa zwimela zwine zwa vha hone zwazwino zwine zwa nga ḓi phaḓaladzwa na vhupo ha shango . 
Bammbiri ḽi ṱoḓisisa nyimele dza mbekanyamaitele mbili kha u tikedza nyaluwo na u sikiwa ha mishumo . 
Vhubveledzi nga maṅwe mabindu a tshi shumela luafhulelo kana
A si ha nga u kombetshedza dzipfanelo . 
Khumbelo ya u ṅwalisa mishonga ya zwa vhulimi
VHUḒIFHINDULELI HA OFISI YA U BVISELA KHAGALA
U shuma na / nga mafhungo : mafhungo tswititi , zwitatamennde , fhungo ḽa mbudziso
Vhaṅwe vhadededzi vha takalela u ṋea vhagudi mushumo wa u vhala uri vha vhale vhe mahayani avho .
U topola maipfi a thomaho nga mubvumo u fanaho
Lushaka lwa muvhigo lwa u fhedzisela ndi muvhigo wa mbalombalo . 
U shumisa maiti , maṱaluli na maḓadzisi u itela u ṋea vhupfiwa na ṱhaluso i gobolaho , yo nangiwaho musi hu tshi khou ṅwalwa , tsumbo , maanea a nganetshelo , maanea a mbuletshedzo / ṱhaluso .
Vhushavhi ha dzitshaka vhu alusa tswikelo kha mimaraga ya vhulimi ha dzitshaka na u langa thendelano dza vhushavhi ha dzitshaka . 
Musedzulusi wa nyambo nnzhi a re na tshenzhelo o tholiwa u khwaṱhisedza uri hu na nḓisedzo kwayo nahone yo teaho ya vhusevhi ha maraga . 
Hezwi zwi amba uri muiti wa khumbelo a nga si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe u tou bva musi khumbelo yawe i tshi tendelwa .
Hezwi zwi itwa musi khoro dzapo dzi tshi sika mbekanyamaitele u thoma Komiti ya Wadi kha mimasipala yayo .
Musi Mulayo u tshi phasiswa , pfanelo dza vhathu dzo vha dzi sa dzhielwi nṱha , zwenezwo-ha ho vha hu sina ndeme ya uri Mulayo u anane na Ndayotewa .
Vhutshilo havho hoṱhe vhu nga shanduka nga miminetse , nga maanḓa kha vhupo ha mushumo wavho ha khombo . 
Kha tsenguluso ya vhunzhi hu shumisa zwitatisitiki u nweledza data na u sedzulusa vhushaka vhune ha vha hone khayo,nahone nḓila iyi i shumisa kuhumbulele kwa lushaka lwa didakithivi .
U shumiswa ha baudu dzo faranaho dza tseṱano ya nṱha u shumiswa kha vhupo honoho . 
Gaidi ya u Pfumbudza Vhatshimbidzi
U itela u khwaṱhisa vhukoni hashu ha u sedzana na madzangalelo a vhadzulapo vhashu , ṱhoḓea yo ḓo topolwa ya vhomakone kha sia iḽi u lingedza u wana thandululo dzi fanaho dza thaidzo dzi fanaho dzi livhanaho na dzhango ḽashu . 
Vhukhethwa ha khonṱhiraka ho tsireledzwa nga fhasi ha mulayo u songo ṅwalwaho na uri khothe dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe dzi a khwaṱhisedza u ṱhonifhiwa ha pfanelo dza vhuvhambadzi na pfanelo . 
U sa tsha ya maḓuvhani
U tendelwa ha pulane ifhio na ifhio nga maanḓalanga a langaho a hu nga vhi tshithu arali , kha ṅwaha muthihi u bva kha ḓuvha ḽa u tendelwa uho , zwifhaṱo kana mbumbo a zwi athu fhaṱiwa u ya nga pulane dzo tendelwaho . 
Muvhigo wa u sa shumisa masheleni zwavhuḓi wa Ndangulo yo Ḓiimisaho nga yoṱhe ya Vhudavhidzani wo ṋetshedzwa . 
Vhaṱolwa vha na mbuno dzo imaho zwavhuḓi dza masheleni zwa zwino vha na vhuḓifhinduleli ha 76% ya mugaganyagwama woṱhe wa ndozwo ya muvhuso wapo wa R315 biḽioni .
U shumiwa nga Khemikhala , nga Tshivhili na nga Mupo ha malaṱwa a re khombo ndi maitele ane a shumiswa u fhungudza mulimo wa malaṱwa phanḓa ha musi a tshi laṱiwa . 
( v ) Tshikolo tshi nga tikedza hani tshitshavha ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
Thendelonzwiwa ya Migodi zwazwino i khou senguluswa hafhu .
8 . Mbofholowo ya u amba - Vhathu vhoṱhe ( hu tshi katelwa na vhoramafhungo ) vha nga amba zwine vha funa .
Vhuongelo ha phuraivethe vhuvhili , vhuṱuku ha phuraivethe ha ḓoroboni , na vhuṱuku ha mugodi , vhune ha nga dzhiiwa sa ha mahayani , ho katelwaho kha ṱhoḓisiso . 
Hu na komiti dza odithi dzi re na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri hu khou salwa murahu zwo itwaho nga nḓila yone nahone nga tshifhinga tsho teaho kha mawanwa a odithi nga muofisiri muṱolambalelano . 
Ṱhuṱhuwedzo ya mveledziso ya ikonomi yapo kha tshiṱiriki tshoṱhe nga u angaredza . 
U dzhenela hashu kha zwa ikonomi hu ḓo ya phanḓa na u ṱuṱula nyaluwo yo ṱanganelanaho ya ikonomi na u bveledza u tholiwa ha vhashumi . 
Maipfimaḓivhiwa zwiḽiwa bugu radio zwipotso
Khabinethe yo tikedza themendelo ya dovha ya ṋea ndaela ya uri muvhigo u anḓadzelwe tshitshavha .
Vhathu vhashu vha kovhekana lutamo lwa u fhaṱa zwitshavha zwa vhathu vho fhambanaho na zwa demokhrasi , na u waniwa ha nḓila dza u swikelela mveledziso i sa nyeṱhi i swikaho kha muṅwe na muṅwe hu si na u sia nga nnḓa . 
Hezwi a zwi ambi uri muthu a ne a vha na asima ha ngo tea u ita nyonyoloso .
U shela mulenzhe kha kutshimbidzele kwa u pulana wadini khathihi na u shumisa pulane .
Khoro dzi ḓo thetshelesa vhuṱanzi uvho musi vhu tshi ḓo ḓiswa khadzo . 
Hu tea u vhonwa uri zwipiḓa izwi zwo ranga u lingwa lu si lwa fomaḽa na muvhigo wo hone wa ṋewa mugudi musi hu sa athu lingwa lwa fomaḽa .
Thero ya vhukati ya dzangano kha muya wa vhuzwino-zwino ndi u ḓitika nga kuhumbulele ku shumaho , kwo dzalaho nga mbilaelo dza mbuelo na thekinolodzhi . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na CBP
A vhea khali ḓuvhani uri i ome .
Mafhungo a Kushumele kwa Muvhuso
Riṋe ri wanaho HIV hu ḓo swika hune ra lwala na u ṱoḓa ḽivi ya vhulwadze ya tshifhinga tshilapfu . 
Hezwi zwi katela tshiswiṱulo , tie na matheriaḽa a u pfumbudza . 
Ṅongo wa musingo u bva kha zwiko zwivhili u khou bvelaphanḓa na u ḓala , nahone hu na thengo dza nṱha dza masheleni dza u vhulunga ṅongo u ya nga ha tsireledzo na nnḓu . 
Themu ' mbeu ' ḽi shumiswa u saukanya mishumo , vhuḓifhinduleli , khonadzeo dza zwithivheli na ṱhoḓea dza vhafumakadzi na vhanna fhethu hoṱhe na huṅwe-vho hune ha tshilisanwa .
Zwa zwino lu khou vha thaidzo yo ḓalesaho kha vhaaluwa na u vhanga zwiwo zwa vhulwadze ha swigiri zwa 90% .
U khwaṱhisedza nḓisedzo ya thandela u ya nga milayo na zwilinganyo zwa Working for Wetlands . 
Mugaganyagwama wa Lushaka wa vhu 21 wa demokirasi iyi ngangoho uri anetshela mafhungo maḓifha a uri ri khou shandukisa hani shango na u khwiṋifhadza ri tshi lwisana na khaedu khulwane dza vhushai , ndinganelo na vhushayamishumo - zwihuluhulu zwi tshi khou itwa ngakha tshomedzo dzashu dzi ṱahelaho .
Mathukhwi oṱhe o salaho sa zwe a ṱalutshedziswa zwone o khethekanywa nga vhaongi vhahulwane vho teaho kana vhathusi vhavho vha shumaho zwenezwo a laṱiwa nga dzibege . 
Sisteme i fanela u tevhela maitele a u ṱavhanya u kundelwa , hune thandela dzine dzi nga konadzea dza elwa kha zwiimo zwo fhambanaho zwa mveledziso , na thandela dzo elwaho nga khiraitheria ṱhukhu ya u khwinisela kha tshiimo tshi tevhelaho . 
( 1 ) Mulangavunḓḓu u na maanḓḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe .
_ U khwinisa zwifhaṱo zwa mvulelamufhe
Vha sumbedze u pfesesa na u ṱhonifha vhaṅwe hu si na ndavha na zwine vha tenda , maipfi kana vhuḓifari .
U shumisa vhukoni hashu he ra vhu sumbedza kha sekithara dza zwa zwiendedzi , ri ḓo thoma u shumisa pulane khulwane dze dza bveledziswa na bindu na mishumo kha zwa nḓowetshumo u fana na sekithara dza zwiambaro na malabi , gese , khemikhaḽa na mapuḽasiṱiki , zwi vusuludzeaho , zwa tsimbi na vhutumbili ha dzi metheḽa .
U topolwa ha zwithu na tshumelo dzi badeliswaho kha muhasho wa u badelisa . 
Zwo ḓi ralo , hu tshi tevhedzwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka , ri tea u ṱavhanyisa u thoma u shumisa pulane u itela uri mushumo wa mapholisa u vhe phurofeshinala na u bvisa kushumele kwa tshiswole kha mapholisa . 
U ṱuṱuwedza vhadzheneli u ṋea tsumbo dzi ḓivhea dziṅwe na dziṅwe u itela u khwaṱhisa ngudo . 
Ḽibviswa iḽi ḽo dzudzanywa ḽa bva khethekanyo ṱhanu : Marangaphanḓa , data na ngona , mpfu dzo redzhisiṱariwaho , zwivhangi zwa lufu , na manweledzo na mahumbulwa a u pendela . 
Dzangano ḽi ḓo shuma kha vhukoni ho khwiniswaho kha mbalombalo dza zwoṱhe zwa matshilisano na zwa ikonomi na u engedza maṅwe mafhungo a vhuṱhogwa nga ha ikonomi na tshitshavha . 
Khabinethe i vhidzelela zwitshavha zwoṱhe uri zwi bvele phanḓa na u shumisana na mazhendedzi a zwiimiswa zwa mulayo kha u lwa na vhugevhenga vhu itwaho nga ngomu zwitshavhani .
Thimu dza thandela dzi shumisa zwisumbi kha u monithara kutshimbilele kwa thandela .
I , zwenezwo , katela vhathu vha re tshipiḓa tsha vhathu vha vhukale ha u shuma fhedzi vha nga nnḓa ha khethekanyo Ya u sa Dzhenela kha Ikonomi ( NEA ) na uri vha khou ṱoḓa mushumo nga mafulufulu . 
Vha khou ḓo ri vhudza uri vha ḓo badela lini tshelede ?
A vhongo kona u swikela mbadelo dzavho nahone vha nga si vha thuse hu si na mbadelo . 
Nga u ombedzela u ṋewa maanḓa , u shuluwa ha mbuelo zwi a kuna u ḓi imisa . 
U vha khagala ha dziofisi dza zwa khaṱhulo kha u guda nga mvelele na nyimele dzi re nnḓa ha tshenzhemo yavho na lutamo lwavho lwa u ṱola maime a matshilisano na luvhengelambiluni zwavho . 
Tshenzhelo ya miṅwaha miraru sa gumoṱuku kha Mbekanyamushumo dzo Khetheaho kana Nḓisedzo ya Tshumelo . 
Ho vheiwa khwaṱhisedzo khulwane kha zwikimu zwa vhugudisi , zwine vhuṱanzi ha mashangoḓavha a vhu khou tou ṱuṱuwedza . 
Zwiṅwevho ndi zwauri , Mulayo wa Ndindakhombo ya Vhushaya mushumo wa ṅwaha wa 2001 u ḓo khwaṱhisedzwa hu u itela u khwinisa mbuelo kha vhavhuelwa na uri zwi katela vhashumeli vha tshitshavha kha u shumiswa ha Mulayo .
Komiti dzi nga ṱoḓisisa mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho tshitshavha ane a wela fhasi ha fhethu ha vhuḓifhinduleli .
muhwelelwa uri a sa dzhene muḓini hune ha dzula muhweleli na muhwelelwa
12.5. Khabinethe i na fulufhelo ḽa uri nga u shumisana ri nga fhelisa u tambudzwa .
Nga u ralo zwi ḓo ri ita uri mushumo washu u sa konadzee na luthihi arali ro vha ri tshi khou ṱanganedza lushaka lwa ṱhalutshedzo lu konḓaho vhukuma lune vha khou lu dzinginya . 
Nga itsho tshifhinga ndo vha ndo no vha na miṅwaha ya fumbilithihi ( 21 ) .
U bveledziswa ha yunivesithi ntswa zwo vhoniwa na u dzhielwa nṱha kha Thandela dza Siṱirathedzhi dzo Ṱanganelanaho ( SIP 14 ) nga Khomishini ya Vhukonanyi ha Themamveledziso ya Muphuresidennde ( PICC ) .
Khaḽarani tshifhaṱuwotshiṅwethuwi kha kuḽele kuṅwe na kuṅwe ku re na mutakalo .
Muvhuso wapo u nga khwinisa vho zwa u kuvhanganya mbuelo na u ilisa u anda ha zwikolodo zwa tshumelo nga uri khwinisa sisiṱeme ya tsumbamulandu , u khwaṱhisa ndango ya zwikolodo i sa thengi thengi na u khwinisa nḓowelo dza ndondolo ya themamveledziso . 
Muvhuso wo ḓisa sisiṱeme ya nṱha tharu dza kupulanele kwo ṱanganelaho kwe kwa sedza u vha na vhuṱanzi ha uri mivhusomiḽedzani i thoma kuitele kwa u rangisa tshumelo , u kovhekana zwiko , u shumisa , u vhea iṱo na u pima zwiito u itela u swikelela mveledziso na nḓisedzo dza tshumelo dzi sa nyeṱhi . 
Maipfi ane a vha na pfalandoṱhe dzi re na muungo mulapfu na mupfufhi
Vhahwelelwa na vhashumi vhavho vha wela nga fhasi ha mashumele a ṱhandavhudzo . 
Ngauralo ri ḓo dzula ri tshi vha humbudza nga ha ṱhoḓea iyi ya u ḓidzudzanya . 
Ri themendela uri vhutshinyi uvhu vhu ḓiswe na ndaṱiso dzine dza kombetshedza vhalangi u ya nga Mulayo wa Dzikhamphani . 
Nḓivhadzo idzi ndi thestamennde kha zwine shango ḽa nga swikelela musi vhaḽedzani vhoṱhe vha tshi ṱangana vha shumisana vho sedza tshipikwa tshithihi .
Vha dovhe vha bule zwiteṅwa zwo khetheaho zwi elanaho na iṅwe na iṅwe ya nyimele idzi . 
Tshivhalo tsha tshibveledzwa tshi ḓiswaho tshi tea u ṅwalwa nga maipfi na figara ;
U ḓilondota wa fhola zwi amba lwendo lu si na u ḓitshutshudza lwa zwiṱirathedzhi zwa u langa vhulwadze nga iwe muṋe hu na u fungelela , u ḓifhaṱa , fulufhelo , na u lila u ṱalukanya . 
Ndi hufhio huṅwe fhethu hu re na ndeme hune na hu ḓivha ?
Naho , thaidzo idzi dzo kokodza lwa miṅwedzi kana miṅwaha hu si na muthu ane a khou dzi tandululi . 
Fhedzi tshandwa na yone i na vhushaka tshoṱhe na zwivhumbi zwo farwaho nga dziṅwe tshandwa kha ndinganyiselo . 
Afha fhasi hu na tsumbo dza vhufhura dze ra ṱangana nadzo :
Honeha , mvelo ya mobaiḽi ya mushumo wa u fhaṱa zwi i amba uri vhashumi vha dzulela u pfuluswa mahayani na miṱani yavho na u ita uri vha vhe khomboni kha mutsiko wa matshilisano . 
Pfufho idzi dzi sedza kha tswikelelo dza vhorasaintsi vho khetheaho na u sika luvhanḓe lwa ṱhuṱhuwedzo ya vhorasaintsi vha vhafumakadzi vha shelaho mulenzhe kha zwa tsedzuluso .
Ri fhano u pfa mulaedza wa Muphuresidennde kha lushaka , fhedzi ri nga si pfuke heyi Ndayotewa ya vhathu vha shango heḽi nga u tendela mapholisa ngomu ha Nnḓu ino .
Tshiimo tsha mufhalala uyo tshi ḓo thivhela mbadelo dza tshumelo dzi kwameaho kha u nga vhoniwa sa mithelo yo dzumbiwaho . 
Na hone a thi humbuli uri ri tea u shoniswa nga hezwi . 
4.8.1 Vho Dokotela Xolani H Mkhwanazi ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ( U tholwa ) ;
( aa ) kovhekanyelwaho ḽihoro ḽiswa ḽine mukhantseḽara onoyo a vha muraḓo waḽo ; kana
Operation Phakisa kha Vhulimi , Mbuedzedzo ya Mavu na Mveledziso ya Mahayani i lilela u swikela nyaluwo yo katelaho , sa zwe zwa randiwa nga bono ḽa NDP na uri i sedza kha u shela mulenzhe kha u ṱuṱula nyaluwo ya ikonomi , nyaluwo ya u sika mishumo , khathihi na u shandukisa mutevhe wa mashumele kha zwa vhulimi .
q ) Vho Raymond James Paola ( Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe )
3 . Ho vha na u dzhenelela tshoṱhe ha tshitshavha kha maga oṱhe a thandela ?
Fulwi 28
U ṱhiraisela zwifanyiso zwi sa konḓi , phatheni na madzina a vhone vhagudi ( hune ha vha na mathomo a vhukuma na u sumbedza sia ḽa u tevhedzela kha maḽeḓere ) .
Na uri tshi tou kwama mbilu thwii , zwavhuḓivhuḓi tshi vha mulimo kha mbilu . 
Mutevhe wa mishonga i sa katelwi ( MEL ) : Mutevhe wa mishonga ine GEMS ya si i katele nga ṅwambo ya mbuno dzo fhambanaho .
Ro ḓiimisela vhukuma u ṱangana na khaedu dza lwendo ulu , lune ra khou lavhelela uri lu ḓo vha iṅwe tswikelelo i vhonalaho ya muvhuso . 
Mulayo wa Maitele wa Masipala wa 2000
Vhuholefhali
Kharikhulumu i ṋekedza thikhedzo yo khwaṱhaho kha vhagudi vhane vha ḓo shumisa Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma sa luambo lwa u guda na u funza .
U khwaṱhisedzwa uri masheleni a ṅwaha wa pfunzo wa zwino o 4 . badelwa kha zwikolo zwoṱhe
U kungedzela hu tendela mabindu u davhidzana nga mbuelo dzine zwibveledzwa zwavho zwa ḓo ṋetshedza vharengi . 
vha dzhiwa sa vhathu vhane vho no awela mushumoni
U engedza pfanelo kha vhupo ho salaho hune ha nga bveledziswa hu fanela u sedzuluswa . 
Khethekanyo ya D : Zwipikwa , zwiṱirathedzhi na thandela
Mivhigo na themendelo dza Khomishini dza England zwi nga si , nga nḓila dzo fhambanaho , shumiswe lwa tshifhinganyana kha shango ḽi fanaho na Afrika Tshipembe . 
Kha vha ḓadze sheduḽu ya mishumo nga hei nḓila :
Vhusala / vhuponyi
Tshiga tsho ḓoweleesaho ndi tsha uri phukha dzi nga dzi khou tambisela kule . 
Khetho ya Ruby , Emerald na Onyx a dzi na tshikalo kha tshivhalo tsha madalo ane vha nga a ya kha dokotela wavho wa maṋo fhedzi , vha tea u a ita arali vha tshe na mbuelo , hu tshi khou tevhedzwa milayo ya ndondolo i langwaho nahone i ḓo khavariwa nga mutengo wa Tshikimu fhedzi .
Pfunzo dza nṱha ndi wone mutheo wa ṱhoḓisiso na mveledziso , sia ḽine Afrika ḽo salela murahu vhukuma . 
Memorandamu u yaho kha Minisṱa u fanela u :
Khamphani ya seli a i tendelwi u ita khumbelo ya u ṅwalisa Afrika Tshipembe .
Zwiṅwe hafhu , R400 miḽioni yo iswa kha u lambedza mveledziso ya mabindu a zwa vhulimisi na iṅwe R400 miḽioni ya nyengedzedzo kha vhubindudzi ha u bveledza phaḓaladzo na khonadzeo ya thengo ya zwiṱuku na zwikili zwi elanaho zwa mveledziso na vhupfumbudzi .
Netiweke ya nga ngomu hayani na yone yo bvelela kha mashango manzhi a Afrika . 
zwitshavha zwi nga humbela masipala u ta komiti ya vhaimeli vha tshitshavha u ṱola phurosese na u eletshedza masipala nga ha zwo sedzwaho u itela u engedza tshumelo na khwiniso .
Kha nṋe hezwo zwo tou nga ndi tshigwevho tsho teaho musi ro sedza nyimele dza mulandu uyu nahone zwi ḓo sumbedziswa kha ndaela ire afha fhasi . 
Ndi ḓo zwi livhuwa .
Vha ndangulo ya muhasho ine ya ṋea thendelo ya u tiwa ha zwifhambanyi zwa mugaganyagwama wa u shuma ngawo vha tshi shumisa maanḓa a u vouta e vha ṋewa , zwa vho tendela zwifhambanyi vhukati ha zwigwada zwa mugaganyagwama wa muhasho mugaganyagwama fhedzi hu si kha zwigwada zwoṱhe . 
Ho no khunyeledzwa thandela nṋa , dziṅwe mbili dzi khou bvela phanḓa , dza ṱahe dzo lindela tshifhinga tsha u thoma u fhaṱiwa ngatsho , ngeno dziṅwe mbili dzi tshi kha ḓi anganyelwa . 
Tshikala Mveledziso ya Vhathu tshi elwa nga tshikati tsha zwisumbi zwi tevhelaho : mutakalo , wo ḓisendekaho nga vhutshilondavhelelwa , pfunzo yo ḓisendekaho nga ḽitheresi ya vhaaluwa na zwisumbi zwa u ḓiṅwalisa nga huhulu na mbuelo , yo ḓisendekaho nga mbuelo tshikati ya muṱa . 
Fhedzi , Mulayo wa Dzikhetho a u ambi tshithu nga uri nkhetheni u tea u ṅwaliswa kana hai . 
5.10. Khabinethe i rumela hafhu ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza ḽizhakandila ḽa poḽotiki Vho Mewa Ramgobin .
Mbuyedzedzo ya Muvhuso na u engedza mushumo wa khamphani dzi langwaho nga muvhuso , themamveledziso ya Thekhiniḽodzhi ya Vhudavhidzani ha Mafhungo ( ICT ) kana u shumiswa ha burodibennde , maḓi , vhuthathatshili khathihi na themamveledziso ya vhuendi . 9 .
Izwi zwi khou shumiwa .
Vhagudisi vha kiḽasini nga tshifhinga vha tshi khou gudisa
U tea u rumelwa kha Komiti ya QLTC ya Tshiṱiriki .
Mbudziso 2 Naa ḽiṅwalwa ḽa thandela ḽo itwaho ḽi a wanalea na u bvisela khagala ndivhotiwa dza phindulo dza mbeu , mvelelo na zwisumbi zwa kushumele zwi tshimbilelanaho na mveledziso dza mashango a dzitshakatshaka ?
CDW ndi zwiko zwo ḓisendekaho nga tshitshavha na vhathu vha shumaho na zwitshavha u bva he vha khethwa hone u ya hune vha shuma hone nahone vha na vhuḓifhinduleli ha mishumo yavho .
Nyendedzi dza Lushaka dza Komiti dza Wadi dzi topola u fhaṱa vhukoni na ṱhoḓea dza vhugudisi dzi tevhelaho .
Tshaeo yo kalulaho ya u wana tshumelo dza ndondola mutakalo
Vhuimo ha sumbe ha vhukoni ho ṱaluswa kha thero iṅwe na iṅwe i re kha mutevhe wa Gireidi dza Ṱ-12 .
Nḓivhiso i re kha uno muvhigo a i sumbe dzi tshiimo na muhumbulo wa Gwama ḽa Lushaka kana Khomishini ya Europe . 
Ndayotewa na Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala zwi vhea muhanga wa kushumele kune ngakwo khoro ya masipala ya tea u phasisa milayo .
Ri ḓo lilisa fhedzi vhone kha tshinyalelo dze vha vhangela vhaṅwe kana kha thundu dzavho . 
Kha vha dzhenele kha vhushaka vhu bveledzaho nḓivho na vhakwamei vho teaho u swikelela dzangalelo ḽa dzangano . 
Yo thomiwa hu tshi khou fulufhelwa uri vhathu vha Afrika vha na ḓivhazwakale ino fana , na vhuyo vhune ha bva kha mvelele dza kale na vhutshilotshedza na uri Afrika ndi vhubvo ha vhathu . 
Mufumakadzi Muthusa Muphuresidennde ;
Zwino mbudzi i ri muvhala wanga ndi mutswuku .
Ri a zwi ḓivha ṋamusi uri khantsele yashu yo vha yo tea yo no gwalabela mafhungo aya , fhedzi a zwo ngo ralo . 
U shumisa maṅwe maipfi maswa
U ṋekedza maanea u itela u linga
Ṅwalani mutumbu wa tshiṱori tshaṋu hafha .
Nga u gaganya henefha kha phesenthe dza fuṱhanu dza malwadze a muhumbulo a thoma hu sa athu swika vhukale ha miṅwaha ya 20 . 
Tshelede ya vhuunḓi i fanela u badelwa u swikela ṅwana a tshi vho kona u ḓishumela na u ḓiunḓa .
Zwirengwa mashangoni a nnḓa zwi bvaho Germany zwi katela khomphonenthe dza tshishumiswa na dzigoloi . 
THASIKI 2 Sa tshigwada kha vha ambedzane nga ha zwithu zwa ndeme zwa pulane ya wadi na u topola maga ane a tea u ita pulane iyi .
A hu ṱoḓei tshenzhemo kha vhashumi vha fhano Afrika Tshipembe vha re na ndalukano . 
KUTSHIMBIDZELE KWA U ASESA ZWIḒAMURAU MALUGANA NA VHAFUMAKADZI NA VHANNA KHA NYITO DZO TOU PULANIWAHO HU TSHI KATELWA THEO YA MULAYO , DZIPHOLISI KANA PHUROGIREMU , FHETHU HUṄWE NA HUṄWE KHA LEVHELE DZOṰHE .
Muvhuso wa Tshumisano
Musi vhashumela vha vhashu vha muvhuso vho vha na u konḓelwa kha tshumiso ya murengelano , zwo bveledza mviso khulwane kha avho vha ṱoḍaho u shumisa . 
Tshifhingani tsha dzitsedzuluso , vho ṱola mabambiri a ndango ya u lozwea ha tshiṱoko e a ḓadzwa kha tshifhinga tsha phanḓa ha u vhala tshiṱoko lwa tshiofisi zwine zwo dzumbulula nḓowelo ya u lozwea ha tshiṱoko kha vhengele . 
Kha maitele a u kokodza u bva fhasi a u fhaṱa , maanḓa a u kokodza a dzhiwa sa tshileme tsha phaiphi tsho andiswa nga tshiitisi tsha khuruṱhano ya vhulapfu , zwine zwa ḓo bva kha zwiṱaluli zwa fhasi zwa mugero muhulwane , hu tshi khou dzhielwa nṱha zwipiḓa zwo nnḓa ha mavu na zwo ṋuvhelaho . 
Ngoho ya vhukuma ya mulandu uyu i ḓo sedzuluswa nga vhuronwane sa tshipiḓa tsha matshimbidzele a u sengisa ane a tevhela . 
Miṅwahani heyi , zwo novha khagala u fhirisisa maḓuvhani a murahu uri hono vha na tshenzemo ya mbuyelo ino ḓo binduliwa nga vhashumisani vhashu .
Madzangano a sekhithara ya phuraivethe , Fhedziha , a tevhela nḓila iyi . 
Naho zwo ralo , mbudziso ndi ya uri , vhadzulapo vha ḓo dzi wana na . 
Ndi khou tama u vhudzisa mbudziso : Naa mmbi i na mushumo u ne ya tea u u shuma kha bono iḽi ḽihulwane ? 
U shumisa luambo nga nḓila ya vhudzivha :
Nyanḓano ya miraḓo ya muvhili ya tshanḓa-na-iṱo-zwanḓa na maṱo zwi tshi shumisana kha nyito ya u tshimbila , sa tsumbo , u posa bola na u gavha ;
-- U lingedza u ita uri muvhali a kovhekane na iwe kuvhonele kwa ene muṋe
Vhanna vhanzhi vha khou ḓiimisela u lwa na khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana .
Ndi zwenezwo , a hu na ndavhelelo ya uri vhagudi vha ḓo guda ndivhanele na phimo nga u tou ralo , hu lavhelelwa fhedzi uri vha ḓo shumisa zwikili zwavho zwa dzinomboro kha thaidzo dzine dza ṱoḓa ndivhanele na phimo . 
U lavhelesa vhugudisi ha vhaḓivhi vha fisika vha gudelaho mushumo . 
Dzimbalombalo vha SA vha ṱalutshedza muthu ane ha dzheneli lwa ikonomi sa ane a sa khou shuma , na uri ha khou ṱoḓa mushumo kana ha khou u wanala u nga shuma . 
Mutsinda ndi khwiṋe , shaka ndi bulayo .
Zwikoro zwoṱhe zwa u sedzulusa mabambiri zwi a rekhodiwa , na vhamaki vha ṋetshedzwa thikhedzo na vhupfumbudzi u swikela mumaki a tshi wana thendelo . 
U imba nyimbo mazha ( khathihi ) , nga u sielisana na u vhidzelela na u vhidza u tshi fhindula
Komiti i lavhelesa aphiḽi dzoṱhe dzo itwaho nga vhavhuelwa u ya nga mbilo dza khumbelo . 
Sa minidzhere wa nnyi na nnyi vha tea u ḓibvisa kha nyito dza mushumo dzi dzhiaho sia misi yoṱhe . 
Vhavhambadzaseli vha BEE vha ṱalutshedzwa sa khamphani dzi vhambadzelaho seli dzi langwaho nga vhunzhi ha vharema . 
Vhukoni ha u saukanya thaidzo ya muungo na ndangulo ya khuḓano . 
A zwi ṱanganedzei uri Mmbi ya Vhupileli i bvele phanḓa na u shuma na u langulwa nga tshipiḓa tsha mulayo wa kale . 
Kha vha ṱalutshedze khethekanyo tharu dza masipala , vha humbele vha shelaho mulenzhe uri vha wane khethekanyo ine masipala wavho wa wela khayo .
4.1 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ya Madaloni a Muvhuso kha Riphabuliki ya Federala ya Nigeria u bva nga ḽa 8 u ya kha ḽa 9 Ṱhafamuhwe 2016 .
Kha mashango o dzhenelelaho , Afrika Tshipembe ḽo sumbedzisa khwinifhadzo khulwanesa nga phoindi dza 87 dza mbalo na dza 90 kha saintsi .
Vhaedziswa vho itelwa u ṱalutshedza miṱalukanyo iyi nahone kanzhi vha ita izwo nga kha u ṋaṋisa phambano . 
U nanga mihumbulo yo teaho
Zwishumiswa zwa muungo zwi re na muzika munzhi wo teaho
Afidavithi i tea u vha na tshipiḓa tshi sumbedzaho uri vhuṱanzi vhu si hone kana ha madzwifhi vhu nga ita uri muṋei wa vhuṱanzi a tovholwe lwa mulayo nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Thuso ya Tshitshavha wa 2004
U livhanya zwipiḓa zwa fhungo : Musi vhe kha zwigwada , vhagudi vha livhanya zwipiḓa zwa mafhungo .
* U vhona uri magavhelo a khou badelwa u bva nga ḽa 1 Lambamai 2017 ;
Mithara dzi vhalwa nga ṅwedzi nga ṅwedzi nahone mbuelo dzi vhonala nga tshifhinga tshe phedzo ya itea nga tsho . 
Musi hu si na khwaṱhisedzo nga ha uri zwiimiswa zwi nga dzhielwa hani nṱha nga zwitshavha , fhethu ha nnyi na nnyi hone huṋe hu vho vha yone nḓila ya nṱhesa ya tshiimiswa tsha nnyi na nnyi . 
zwiimiswa ( tsumbo , hayani ha vhaaluwa ) .
Nga u angaredza , thandela dzi anzela u tevhedza tshiṱirathedzhi tsha u zwiko zwinzhi . 
Ndi muhumbulo wavhuḓi wa u pulana muṱangano wo khetheaho nga u ṱavhanya u bveledza pulane ya nyito ya ṅwaha nga ṅwaha yavho .
Ri khou shuma vhukuma u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe Afurika Tshipembe a pfe o vhulungea nahone o tsiredzea .
Milayo na mbonalo dza tshiṱori
U pfesesa ho khetheaho ha ṱhoḓisiso ya mbekanyamaitele , u ṱalutshedzela na u shumisa . 
53 Duvha na Muya ˆ
Vhuṱanzi ha uri ndi mushumo wa ene muṋe mudzheneli
Hezwi ndi mutheo wa maga ashu a u fhelisa zwo vhifhaho na zwi ṋengisaho tshitshavhani tshashu uri ri kone u amba nga mbofholowo na dakalo ḽi ḓiswhao nga mbofholowo .
U pembelela Ḓuvha ḽa Afurika , ndi nga Shundunthule 27 - 29 Johannesburg , u ḓiphina nga vhuṱambo ha mafhelo a vhege ane a pfi Sanaa Afurika , Muya wa u Pembela u ḓo katela tshidziki tsha mutevhetsindo wa Afurika na muya u takadzaho , u swielela vhutsila vhu nyanyulaho ha dzhango , vhuḓimvumvusi , muzika na zwiṅwe .
Ndi a zwi ḓivha uri hu na mbekanyanushumo ine nda tea u i dzudzanya , fhedzi i tea u itwa nga u ṱavhanya . 
Foramu ine ya kwamiwa ya zwiimiswa zwa vhulanguli ha mishonga ine ya vha na miraḓo ya mashango a 194 ya WHO i khou sedza kha u langa mishonga na zwishumiswa zwa dzilafho na uri maitele a vhulanguli a tshimbila zwavhuḓi .
U fhandekanya uhu hu nga itiwa musi ho no dzhielwa nzhele zwi tevhelaho :
NDIMA IYI I ḒO SEDZA MAFHUNGO A URI THANDELA DZI TIWA NGA NḒILA-ḒE nga masipala kana nga Komiti ya Wadi .
Hu na Mahoro a 181 , CITES i dzula i yone thulusi ine ya vhesa na maanḓa kha u vhulunga biyodaivesithi nga kha kulangele kwa mbambadzo ya flora na fauna .
Milayo yo angaredzaho i tevhelaho kana zwiṱirathedzhi zwi fanela , hu ne zwa tea , u vhaliwa zwo ṱangana na izwo zwo haseledzwaho nga fhasi ha masia a mbekanyamaitele o tiwaho . 
U vha hone ha dathabeisi ya vhaṋetshedzi ya muhasho . 
Naho khombo i fhasi , nga maanḓa vhuponi ha dziḓoroboni , vhaṅwe vhatshimbili vha nanga u ṱhavhelwa thaifoidi . 
U ita mafulo a nḓivho ya zwi isaho khomboni zwa tsireledzo ofisini khulwane na ofisini dza madzingu . 
Mbuelo : Nyimele ya zwino i ṱaluswa sa mbuelo ino vhidzwa ( DB ) sa mbekanyamushumo ya ndindakhombo ya tshitshavha ine mbuelo dza muthu dza yelana na masheleni oṱhe e a dzhenisa one . 
Ro kuvhangana hafha mathomoni a Phalamennde ya Dimokirasi ya vhurathi , miṅwaha ya 106 u ya kha ḓuvha ḽa nga murahu ha Mulayo wa u langa Mavu a Vharema - muṅwe wa milayo ya maḽisambilu a u ṱangulwa , vhuṱungu na u shoniswa - we wa vhuya wa shumiswa .
Makhomuraeidi aya vhuraru hao o vha na ṱhuṱhuwedzo - fhedzi avho vhe vha humbulesa vhukuma vho vhudzisa uri ndi dzina ḽifhio ḽine ra tea u rina tshifhaṱo itshi tshiswa . 
Khabinethe yo dzhiela nṱha na u vhilaedzwa nga tshutshedzo na khaedu sa zwo sumbedzwaho kha mvelelo dza odithi .
Sisteme ya tshigwada , sa zwe nda bula , i ṱoḓa u khwinisa maitele a u dzhia tsheo a khabinethe a elanaho na tshiṱirathedzhi na mbekanyamaitele ya ndeme . 
Hu khou dzhielwa nṱha khetho dza u katela vhashumi vha tshoṱhe vho salaho . 
Mulingo wa u shumisa ṱhaselo i songo humbulwaho zwavhuḓi wo vha u hone tshifhinga tshoṱhe : fhedzi tshifhinga tshoṱhe , nḓila yo ḓitikaho nga milayo ya tshiimiswa i ḓo dzhia shumiswa . 
Madzhisiṱiraṱa o ṱahisa mbilaelo yawe na u sa kholwa ngaha nyimele dzine vhuṅwe ha vhutshinyi ho itea nga khadzo . 
Mutheo wa zwiko zwinzhisa na miholo ya fhasi zwi nga si tsha kona u vhumba mutheo wa vhuṱaṱisani kha tshifhinga tshiswa . 
A si zwoṱhe izwi zwo dalelwaho . 
U itela u tikedza u shela mulenzhe ho khwinifhadzeaho nga mabindu maṱuku kha maraga , zwiteṅwa zwi tevhelaho ndi zwa ndeme : 
Vha na zwisumbi kha ḽevele idzi ? 
U thoma u shuma ha FSD ya
Khethekanyo iyi i dovha ya vha na mafhungo a no amba nga tshumelo dzi no ḓiswa nga Muhasho . 
Feme idzi dzi ḓisa u hwala hu si vhukoni ha ndangulo fhedzi na thekhinoḽodzhi fhedzi na vhuimo ha zwikolodo na vhukoni ha u lambedza zwi vhulungwaho . 
U khwaṱhisa mbuelo dzine dza nga vha hone kha dzikoporasi nga u engedza ndeme na tshiimo tsha koporasi kha ikonomi na u dzudzanya mbekanyamushumo dza thikhedzo dzo teaho kha zwenezwi ; 
Hu na u Shanduka ha maitele a kushumiselwe kwa midia , hu na ṱhoḓea ya uri Muvhuso u senguluse pulatifomo ntswa dzine dza nga shumiswa u swikelela khethekanyo khulwane ya tshitshavha . 
f ) Vho KhayaDludla ( u tholwa hafhu ) ;
Mbuelo dzo ṱalutshedzwaho : Nga u tou humbulela , tshanduko iṅwe na iṅwe kha dziakhaunthu dza muthu i ḓo tsireledza vhunzhi ha tsireledzo ya matshilisano , sa zwine ra i ḓivhisa zwone . 
Ri ṱoḓa uri u dzula havho vhe na mutakalo zwi leluwe .
Tshigeriwa tsha gurannḓa ndi tsumbo ya nḓivhadzo dze dza anḓadzwa kha gurannḓa dzoṱhe khulwane dza ḓoroboni iyi . 
4 . Zwi khou ḓaho
U bula vhuḓipfi hawe nga ha bugu yo vhaliwaho .
Zwiko zwo rumelwa kha zwikolo zwoṱhe zwine zwa shaya hune zwa ṱoḓea hone . 
Mbadelo guṱe ya madzulo a Masinenge ndi R7 , 100,608.00 ine ya ḓo vhuedza miṱa ya 64 vhe zwa khwaṱhisedzwa sa phondi dza u dzhielwa mavu .
Maitele a u thola ṱhoho ntswa ya Muhasho wa zwa Vhulimivhufuwi o khunyeledzwa nahone murangaphanḓa uyu u lavhelelwa u thoma mushumo nga ḓuvha ḽa u thoma ḽa Lambamai . 
Bannga yo pfuka kha maitele a tshanduko o dzhenelelaho kha miṅwaha yo fhiraho . 
Zwe zwa sumbedzwa nga vha Pagans ndi
3.7 . Miraḓo ya Vhulanguli vhu sab vi ngomu kha Zhendedzi ḽa Vhuendedzi ha u Pfuka Mukano wa Bada :
Muṋetshedzi
4.2 u linga ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kana hu si ha fomaḽa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
TSHIṰEDIAMU TSHA ELLIS PARK
U ya hashu afho sa lushaka ho vha u khwaṱhisa na u tikedza u dzhenelela ha vundu . 
u dzhia ṅwana we a budukedzwa kana u tswiwa
Kha vha dzinginye nḓila dzine zwitshavha zwa nga shela mulenzhe kha muvhuso wapo ?
U shumisa na zwiṱaluli zwa nyolo , tsumbo : mivhala na saizi dzo fhambanaho kana tshaka dza khanḓiso ( fonto )
U ṋetshedza mishumo na thandela musi zwi tshi ṱahiswa muṱanganoni zwi amba uri u tevhelela zwithu zwine zwa thomiwa hu ḓo vha ho khunyeledzwa .
khumbelo ya mvusuludzo ?
Khumbelo dza miredzo ya mbekanyamushumo ya u ḓivhadza maitele a SARS a kha khomphyutha . 
tshifanyiso tsha muhumbulo ----- maipfi ane musi o shumiswa a ḓisa tshiṅwe tshifanyiso mihumbuloni yashu
( 6 ) Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga ta kushumele kwayo ; fhedzi , tsheo dza Khomishini dzi tea u dzhiiwa nga vhunzhi ha Miraḓo yayo .
Miṱangano ya komiti ndi hune miraḓo ya komiti yo thomiwaho uri i shume na miṅwe mishumo kana manḓa o tiwaho vha ṱangana hone .
Kha ṅwaha u no khou ambiwa , Muhasho wo kona u pfumbisa zwa thandela yo tou lumbamaho kha u kuvhanganya zwikolodo wa tshelede ya ḽaisentse dza zwiendedzi . 
U ṅwala ḓivhaipfi yo teaho
Thendelano ya ḽevele ya tshumelo yo sainiwa na uri muṋetshedzi wa tshumelo u ḓo thoma na tsedzuluso na u bveledza modele wa vhuanḓani . 
Bono ḽa matshelo ndi ḽa uri Muhasho wa Vhuendi na wa Tshumelo dza Vhathu ndi u vha zhendedzi ḽi no shuma ḽa u tshimbidza mishumo , ḽine ḽa ḓo fhedza ḽi tshi ḓisedza na u ṱuṱuwedza zwiimiswa zwa musalauno , zwo fhaṱiwaho zwavhuḓi na u londwa zwavhuḓi zwi re na tshomedzo dzoṱhe . 
Mvusuludzo ya ? aisentsi ya goloi
Kha vha ise fomo na
1.9 Khabinethe i ṱanganedza Samithi ya Lushaka Khulwane yo Ḓisendekaho kha u Maanḓafhadza Vharema kha zwa Ikonomi ( BBBEE ) ine i ḓo thoma nga dzi 3 u swika dzi 5 Tshimedzi fhasi ha thero : " Miṅwaha ya Fumi ya u Maanḓafhadzwa ha Ikonomi " .
Zwipiḓa zwa ndeme mushumo wa nḓisedzo ya dzinnḓu zwo ḓisendeka kha u swikelela khumbulelo dza ndeme nahone zwi katela : 
Nyolo na nzudzanyo zwa vhudzulo a zwi nga vhi na mushumo muhulwane kha u fhungudza zwiwo zwa mulilo u fhirisa sa mafhungo kha kuitele kha u shela mulenzhe . 
Ndeme ine muvhuso wa khou lavhelesa ngayo mbilaelo dza vhagudi , yo ita uri Muphuresidennde vha vhidze vhurangaphanḓa ha vhagudi na yunivesithi ṋamusi u itela u wana ṅwongo wa mafhungo aya muhumbulo u wa u wana thandululo .
( 2 ) Mulayo wa lushaka u bula tshaka dza vhomasipala vhane vha fanela u vhumbiwa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe .
Ndingo dzifhio na dzifhio na u bveledza zwiṱirathedzhi zwa vhulimi dzi tea u livha kha u shumisa nga maanḓa maitele a u bveledza a vhulimi na u khwinisa mushumo une vhulimi ha u shuma kha mveledziso ya ikonomi ya matshilisano . 
* Zwitumbu zwine zwa vha na malwadze a phirela :
Vhaeletshedzi vha zwa thekiniki vha nga ita mushumo wa ndeme musi vha tshi ṋetshedza zwikili na vhukoni hune tshitshavha tshi nga vha tshi si naho , ndi zwa ndeme u dzhenisa vhaeletshedzi vha zwa thekhiniki / vhaṋetshedzi vha zwa tshumelo dzi no bva kha ḽeveḽe ya nṱha ya muvhuso wapo , NGOs kana sekithara ya phuraivethe .
Tshivhalo tsha mapuḽasitiki kana mabogisi a zwikwea , ṱhofundeiṋa dzo fhambanaho , zwitendeledzi , ṱhofunderaru dzo fhambanaho dza mielo yo fhambanaho
Khothe yo swikelela kha ḽa uri uri hu wanale vhuhwelelwa uri vha ḓiṅwalise vhushaka havho sambingano zwi ḓo vha u vha kombetshedza uri vha ite zwi siho mulayoni . 
( a ) ya u voutha kha khetho dza vhusimamulayo vhufhio na vhufhio ho thomiwaho hu tshi tevhedzwa mulayotewa , na u ita nga u ralo nga tshidzumbe , na
U shumisa mihumbulo iyi kha kupfesesele kwa ḓivhazwakale na matshilisano a vhurereli . 
Nga nḓila yeneyo , mabindu o vha na ndozwo kha miṅwedzi ya u thoma ya thengiso nga ṅwambo wa mbadelo dza u thoma bindu dzi re nṱha . 
U engedza uhu na huṅwe ha bammbiri hu ḓo lindela ṱhoḓisiso iṅwe hafhu . 
Mugaganyagwama wa Vhuendi ha Vhagudi a uho kha nyavhelo ya pfunzo , fhedzi wone u kha Muhasho wa zwa Vhuendi . 
6.2 . U tholwa ha Dr Mantlhake J Maboya sa Muthusa DG ( DDG ) : Mbekanyamaitele ya Kharikhulamu na Tsedzuluso Muhashoni wa Pfunzo ya Mutheo .
U ya nga vhoramaṱali , fhethu hu wanalaho Vhuhindu hu ambeswa nga vhuḓifari ha vhathu u fhirisa vhuṅwe vhurereli ho ṱangana hoṱhe . 
akhironimi ---- pfufhifhadzo i buleaho , sa , tshikevha ( tshikhriste , kereke , vhagudi ) .
Mueni- / mudalimubvelannḓa
Mathomoni zwo thoma sa thaidzo ya tshelede u koloda , ndi nyimele ine isa vhe ya vhuḓi kha zwi imiswa zwa u koloda masheleni yo swikelela kha tshiimo tshikonḓaho tsho phaḓalalaho na ḽifhasini , nahone zwi na masiandoitwa kha zwibveledzwa na mbambadzo .
2 . Khethekanyo ya 89 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vha na khethekanyo ṱhukhu ya miengedzo i tevhelaho :
Muthu a re na khoḽesiṱiroḽo ya nṱha ha sumbedzi tsumbadwadze kana thaidzo na nthihi .
U shumisa maṅwe maipfi maswa a bvaho kha tshibveledzwa/ tshiṱori
_________ ndi zwimange zwanga .
A si uri muṅwe na muṅwe u dinwa nga zwithu zwi no fana .
Mmbwa yo huvha tshimange .
Thanga ya Murole ndi vhathu vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 21 vha saathu u vhuya vha mala .
b ) Vho Dokotela Lungile Ntombifuthi Nokuthula Bhengu-Baloyi ( vho tou dovha vha tholiwa hafhu ) ,
ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
U topola na pfumbudza madzhendedzi a tshanduko ya mikhwa ane a nga ṱuṱuwedza , u funza na u tikedza mikhwa i ṱoḓiwa ya mutakalo yavhuḓi kha vhaṅwe . 
Hune zwa vha hone , Desike ḽa Thuso / Ngeletshedzo / Mafhungo ḽi ḓo vha ḓivhadza nga ha uri vhuṱanzi havho vhu ḓo thetsheleswa kha rumu ifhio ya khothe .
Vho Ndumiso M Tyibilika ( u tholwa hafhu ) ;
Zwino kha vha ḓadze khoḽomo mbili dza vhukati
Vhunzhi ha mashango a Mulanganelo , Yuropa na USA . 
Zwiputelo izwo zwi ḓo vha a mbuelo khulwane u itela u imisa tshiṱirathedzhi tshashu . 
Zwishumiswa zwa ṱhiraithiamu kana zwimela , na tshishumiswa tsha hone , sa zwi tevhelaho : 
zwi ḓo ḓura vhugai khathihi na uri masheleni a ḓo bva ngafhi
Vhafumakadzi u mona na Vundu vho ṱuṱuwedzwa uri vha swikelele kiḽiniki iṅwe na iṅwe ya mutakalo wa nnyi na nnyi kha Vundu u itela u nanga zwa vhuthivhelambebo , ndangulo ya vhuimana vhu sa ṱoḓei , vhuteamiṱa na u ṱavhanya u buka , u ṱolwa kha khentsa ya gulokulo , ndondolo ya vhuimana , a malwadze a sa fholi . 
2.5 . Khabinethe yo tendela tshumiso ya vhashumi vha muvhuso vho ḓirulaho mishumo na vhane vha kha ḓi shuma sa dziḽekitshara kha Tshikolo tsha Lushaka tsha Muvhuso ( NSG ) .
Vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vha re kha netiweke ya GEMS vho tenda u ṋetshedza tshumelo ya ndeme ya ndondolo ya mutakalo kha miraḓo ya GEMS nga mutengo wa Tshikimu .
Tshumiswa dza vhukuma dzi elanaho na thero na ṱhoho yo ṋewaho , phaphethe na mimasiki na zwiṅwe .
Arali tshanduko yo themendelwa nga muhasho wa Ndondolo ya mutakalo i Langwaho , DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi i ḓo vha kwama u :
ku ṱanganyisele arali vha tshi ita khumbelo fhasi ha mbuyelo ya fhasi ha tshite ṅwa tsha 607.04.10 , 607.04.10 , 607.04.10 and 607.04.10
Musi vha na vidio dza muzika dzi fhiraho fumi , tshigwada tshi ṱalutshedzwa zwo tea sa mazhakanḓila nga vhatshini sa vho . 
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe kana phasipoto
Phimo ya nyaluwo yo khwaṱhisedzwaho kha Eurozone ndi tshipiḓa tsho bveledzwaho nga u wana murahu hune ha khou bvela phanḓa ha ikonomi ya dzingu . 
Nga Ḽavhuvhili , Mary Sithole wa Super Girls o kora zwikoro zwivhili ngeno Anna Smith na Louise Parker vho kora tshithihitshithihi nga nṱha , zwa ita uri vha Super Girls vha ṱhuvhe Western Warriors nga 4-0 ngei New Town Stadium .
Mbambedzavhushai
U ṅwala ndi tshishumiswa tsha ndeme tsha vhudavhidzani tshine tsha tendela vhagudi u fhaṱa na u pfukisela ngelekanyo na mihumbulo nga nḓila i tevhekanaho .
Naa milindi i nga kwama u khwaṱha kana vhudziki ha zwifhaṱo zwa nga tsini kana dzitshumelo ?
" Vhalamu " havha vhaṋa pfanelo dzo imaho nga uri dzine dza vha , sa tsumbo , usa kombetshedzea uvha ṱhanzi kha vhafunwa vha mashaka avho kha miṅwe milandu ire khothe . 
Vundu ḽi na dziṅwe khaedu zwi tshi kwama vhupulani na u ita zwa vhupulani haḽo . 
Nyaluwo yo khwaṱhaho ya ikonomi ye Afrika ḽa ḓiphiṋa ngayo miṅwahani ya fumi yo fhiraho yo ita uri hu vhe na u engedzea kha u vhea lupfumo zwanḓani zwa vha si gathi he ha tou vha zwiṱukuṱuku zwe zwa swikwa kha vhunzhi ha vhadzulapo . 
Dzina ḽa muthu ane a nga kwamiwa kha tshiimiswa tshenetsho , zwi tshi katela khophi dzo khwaṱhisedzwaho u vha dza vhukuma dza basa zwa onoyo muthu na vhuimo havho kha tshiimiswa
Zwivhangi zwo ḓoweleaho ndi zwifuwo ( nga maanḓa tshimange ) , mutsho wa u rothola , nyonyoloso , u kavhiwa nga vairsi ( duda na mukhushwane ) , mutsi wa fola , maluvha , buse , zwa u vhulunga na u daya zwiḽiwa kha zwiḽiwa na miṅwe mishonga .
U pulana , tshumiso na u shela mulenzhe
Izwi zwi amba uri vhareili vha swikaho miḽioni dza rathi vho vha tshi zwi ḓivha nga ha u thomiwa ha tsireledzo dzibadani idzi , khathihi na u tshi tikedza . 
Ṱhoḓisiso yo dovha ya sedza-vho na phimo musi dzi tshi vhambadzwa na dza mavundu maṅwe ho ṱalukanyiwa tshoṱhe saizi ya maraga ya Vundu na uri u engedzwa ha mithelo a hu nga kwami nga nḓila i si yavhuḓi tshumelo dza u gembuḽa dza Vundu . 
Mudzulatshidulo u fanela u khwaṱhisedza uri muraḓo muṅwe na muṅwe , musi a tshi thoma mushumo , u ṋewa khophi iyi ya milayo na uri khophi ya milayo i a wanala kha lufhera kana fhethu huṅwe na huṅwe hune komiti ya wadi ya ṱanganela hone . 
u fhaṱa kiḽiniki dza 213 na senthara dza mutakalo wa tshitshavha na zwibadela zwa 43 .
Kha u ṱuṱuwedza ngundo ya tshifhinga tshoṱhe , mbekanyamushumo ya Pfunzo na Vhugudisi ya Vhaaluwa ya Kha ri Gude i ḓo khwaṱhiswa .
Kha sia iḽi , zwi a ṱuṱuwedza vhukuma vhuendelamashango ha u kokodza hupfufhi ho vha hu khou shuma zwavhuḓi vhukuma . 
Vha lugisele hu na tshifhinga - vha ḓivhe zwine vha khou ya u amba na u dzula vha na mbuno na mafhungo oṱhe .
Magavhelo ha ya a sudzuluwa u bva kha tshipiḓa tsha ṱhuṱhuwedzo tsha gavhelo u pfufha mavundu o bindudzaho zwavhuḓi kha ndaka ya dzibada ya dathabeisi dza ndangulo ya mafhungo . 
Vhana vhashu vha fanela u ḓivha uri ndi nnyi o vha ḓiselaho mbofholowo u itela uri vha kone u khakhisa u kalula hune ha nga vhangiwa nga u tshila kha mbofholowo . 
Khophi ya ḽeḓere ya thendelo ya lwendo lwo teaho . 
( c ) u fhungudzwa hufhio na hufhio , u bva kha khethekanyo yo bulwaho kha Muingekano wa 1 kha Mutevhe wa Pfanelo dzi sa Fhungudzeiho , u ya nga he zwa sumbedziswa ngaho kha phambano ya khethekanyo iyo i re kha kha Muingekano .
Ro ita izwi ri na luvalo lwa uri nga kha nyambedzano pfareledzwa vhukati ha vhathu vha kwameaho mbondo dza u sa fulufhelana dzi ḓo thoma u wa , zwenezwo ha khwaṱhiswa maitele a u tsireledza mulalo na vhutsireledzi . 
Nomboro ya akhaunthu : 011219556 International Band
( a ) vhuhulu ha Khoro ya Masipala ;
Kha vha dzudzanye fhethu u mona na tshishumiswa u fhungudza khovhakhombo kha vhone vhaṋe na vhaṅwe . 
Masala a mbuelamurahu : tsumbo , nṋe muṋe , iwe muṋe , riṋe vhaṋe , vhone vhane , ( tsumbo : Mulalo o kuvha zwiambaro ene muṋe ) .
U vhea maimo a tshumelo
Sisiṱeme dza ndangulo dza kushumele
Musi hu na khanedzano , milayo yo ṅwaliswaho i ḓo bva phanḓa .
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo ḓadza fomo ya khumbelo BI-1699 arali o fushea uri mbingano iyo ndi ya vhukuma .
Thebuḽu i re afho fhasi i bvisela khagala mafhungo a elanaho na zwezwo kha miraḓo ya odithi ya komiti : 
Musi hu tshi nga vha na pfukiselo khulwane ya mulaedza nga kha thekhinoḽodzhi i fhiraho nthihi na maitele , ri tea u dzhiela nṱha na u kuvhatedza vhukoni na masiandaitwa a pfukiselo khulwane ya mulaedza nga na thekhinoḽodzhi dza ṱhingothendeleki kha tshitshavha tshashu . 
( b ) Minisiṱa , zwi fanela u vhalwa sa vhulivhisi kha Khorotshitumbe , huno
7.2.6 Nga murahu ha wekishopho vhadzheneleli vho humbelwa na u ṱuṱuwedzwa u kwamana na zwiṅwe zwiimiswa zwa sisiṱeme ya vhungaphanḓa ha sialala kha vhupo ha havho na u ṋetshedza mihumbulo kha mafhungo aya , kha Muhasho .
1 Lambamai 2007 u swika 31 Ṱ hafamuhwe 2008 :
U thoma u ṱalukanya uri maipfi o bva kha mibvumo i fhiraho muthihi , sa , hama - h-a-m-a
U thomiwa ha Senthara ya Vhutikedzamabindu ya Macozoma
U ṋea na u tevhedza ndaela / masia
7.2.7 U bva kha mihumbulo yo ṋekedzwaho kha wekishopho na yo ṱanganedzwaho nga murahu , ho vha na tendelana nga masia o vhalaho a elanaho na sisiṱeme ya khothe ya sialala , sa zwi ngaho , u ṋewa maanḓa ha Vharangaphanḓa vha Sialala sa vhasengisi vha khothe dza sialala zwo ḓisendeka kha vhugudisi ha mbekanyamushumo yo randelwaho , u bveledziswa ha khoudu ya vhuḓi fari yo itelwaho Vharangaphanḓa vha Sialala kha u shuma mishumo i elanaho na ndangulo ya vhulamukanyi , ṋetshedzo ya sisiṱeme ya khaṱhululo kha vhuimo ha tshiimiswa tsha vharangaphanḓa ha sialala , u sa dzheniswa ha muimeleli wa mulayo kha tsengo dza khothe dza sialala na u shumiswa ha mbekanyamushumo dzi ṱuṱuwedzaho ndinganyiso ya mbeu .
Hezwo zwi nga kha ḓi , dovha hafhu , zwa tendela mulayo u kona u imelela zwavhuḓi tshitshavha tshine wa tshi shumela . 
GIREIDI YA 1-2 ( AWARA ) 7 / 8 2 / 3 7 6 ( 1 ) ( 2 ) ( 2 ) ( 1 ) 23
Kha vha ṱole tshiedza tsha zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso na u ṱanḓavhudza mbambadzo ya nnḓa na vhudavhidzani ha ṱhoḓisiso . 
U shumiswa ha thekinoḽodzhi ya mafhungo kha tshumelo ya nnyi na nnyi zwi dzulela u vha thaidzo nahone a zwo ngo eḓana , ngamaanḓa kha mavundu a shayaho . 
Mkhwanazi u kha ḓi ya tshifhinga tshoṱhe u ṱoliwa nahone madokotela vho ṋea fulufhelo ene na mme awe .
Ndivho ya Sekhuḽa a si u kovhela khunguwedzo dza poswo fhedzi kha mihasho na vhashumi kha Tshumelo ya Tshitshavha , fhedzi na u tshimbidza u pfuluswa ha vhashumi vho fhiraho tshivhalo . 
U fhindula mbudziso dza tholokanyonḓivho .
U dzhenelela ha tshitshavha hu ṋetshedza tshikhala vhadzulapo u ambedzana na muvhuso nga ha zwifhinga zwa mveledziso yavho .
Mafhungo haya ane vha khou amba ngaho ha ngo wela kha nyito dza u lavhelesa dzo tiwaho . 
( b ) mulayo-wapo wo dzinginywaho wo thoma wa anḓadziwa u wana mahumbulwa a vhathu .
ArchView Network Analyst yo leluwa u i shumisa ngauri vhunzhi ha tshishumiswa tshine vhathu vha anzela u tshi shumisa tshi ṋetshedzwa kha vhuṱanganelwa ha zwifanyiso sa tshipiḓa tsha vhuṱanganelwa ha ArchView GIS vhune vhunzhi ha vhashumisi vha vha vha tshi vho vhu ḓivha . 
Zwo sedzwaho ndi zwa u thusa mimasipala u fhedza nyito dza tshanduko dza ndeme na u fhedzisela yo vhuedzedza khonadzeo ya zwa masheleni . 
ArcView Network Analyst i tandulula thaidzo dzi kwamanaho na vhuṱumanyi vhuṅwe na vhuṅwe . 
Dziṅwe tsheṋe , zwikhokhonono na malwadze zwi thaidzo ngamaanḓa nga zwiṅwe zwifhinga zwa ṅwaha musi nyimele i tshi takadza mveledziso yazwo . 
Ndo sinyuwa .
Hu shuma mbetshelo ya ndayoṱhukhu , hu na tshanduko dzo teaho , kha khumbelo ifhio na ifhio ya mbuelo . 
Ro lingedza u zwi ṱalutshedza nga vhuḓalo na nga nḓila i pfalaho nga hune ra kona . 
Ri ḓo kona u vha vhidza nga zwigwada uri vha kone u dzhiwa magunwe . 
Nga kha DIRCO , Afrika Tshipembe ḽo ṋetshedza R8 miḽioni u itela u u thusa kha u ṱhaḓula tshiwo .
Ndambedzo i ḓo kovhelwa kha themo ya tshifhinga tshiṱuku na tsha vhukati u thoma u ita mushumo kana u tandulula mafhungo o salaho a " ndugelo ya u ita mushumo " a elanaho na zwikimu izwi . 
vhuṱanzi ha muholo
Mbuelo dzine dza ḓo vha hone dzi thoma kha u sika mishumo , mveledziso ya ikonomi yapo na khwiniso ya nḓisedzo ya matanda kha zwifhinga zwi ḓaho .
Vhakhantselara vha Wadi na Dzikomiti dza Wadi
Ngauralo , nḓivho yo dodombedzwaho ya ndaela yo vhewaho i tea u wanwa . 
Iyi ndi iṅwe ya tswikelelo khulwane ya u ḓiimisela ha muvhuso kha u fhaṱa themamveledziso ine ya ḓo ṱuṱula ikonomi na u tikedza vhuvhambadzi hapo .
Vhukoni hashu hu livhisa kha nḓivho , ine ya nga phaḓaladzwa nga kha : 
9 . Vhonkhetheni vho teaho , vho phasaho U ṱolwa ha Vhanangiwa , vha ḓo kwamiwa nga Muofisiri Muhumisi wa The Elexions Agency uri vha ḓise tshinepe tshine tsha nga shumiswa kha u ganḓisa .
Arali vha muthu a badelaho tshelede ya u unḓa ine vha sa tsha kona u i badela :
Tsenguluso kha mvelo ya ndeme ya zwiwo kathihi kunyanyuwele kwa vhathu kha zwiwo na zwivhumbi zwi re nga fhasi hazwo zwine zwa sika zwiwo , zwo ḓi isa phanḓa na u vha zwo sedziwaho . 
Maṱari a nga nnḓa , malapfu ndi one ane a takalelwa . 
Zwi wanalaho zwo katela kha tshitatamennde tsha vhuimo ha masheleni u bva kha mbadelo dza tshelede dzo itwaho dzine dzi a wanala murahu u bva kha zwiṅwe zwiimiswa ( hu tshi katelwa vhashumi vha muhasho ) nahone a vha tsha ḓivhea zwo bva kha u wanulula kana u phumulwa . 
Vhabveledzi avha vha anzela u shumisa zwiḽiwa zwazwo sa thimbanywa dza u inga halwa vhu ingwaho hayani , vhune ha nga shelwa na ethanolo kana ha khwaṱhiswa vhukuma uri vhu kunge kha vhanwi vhaho . 
Zwi tshi khou itelwa uri hu ṋetshedzwe mvetamveto ya Muhanga kha Cabinet Lekgotla ya u thoma nga murahu ha khetho .
Mbuelo ya vhubindudzi uhu i khou thoma u vhonala nga zwiṱuku kha mashango ane Afrika Tshipembe ḽa khou shuma khao .
Madzhisiṱiraṱa a sengisaho kha khothe u bveledza vhushaka na tshitshavha tsha vhongwaniwapo , tshine , na tshone , tsha fhaṱa nḓivho ya zwithu zwapo zwine zwa ḓisa tsheo ya ndeme yavhuḓi ya u ṋetshedza tshigwevho.20
Zwo no ḓi ralo zwo luga matshudeni vho ṋewa visa dza tshifhinga tsha ngudo dzavho u fhirisa u i vusuludza ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Dzikhamphani dzi ḓo vha dzi tshi khou bveledza goloi , zwibisana na dzibasi dza
Ndi lwendo lulapfulapfu
U itela u tsireledza vhuḓiimeli ha vhafarakani kha vhufarakani vhu songo redzhisiṱariwaho , hu ḓo vha na mbetshelo i sa kateli mulayo nga thendelano ya u pfesesana . 
Khumbelo ya e-Muvhuso a yo ngo dzhena tshoṱhe u mona na muvhuso . 
Ndi maṱano a sa fhiri maṋa nga ṅwaha , nga kuanganyele kwa TISA , o tendelwaho . 
Ndo nanga Khomishini ya Ṱhoḓisiso kha pfunzo ya nṱha .
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza U ṅwala maanea hu tshi tevhedzwa ngona ya maitele kha u ṅwala
u thusa u vala tshikhala vhukati ha ' u ḓivha ' na ' u ita '
I dovha hafhu ya tendela u ṋetshedza u gonya ha miholo zwo ḓisendeka nga asesimennde dza mashumele . 
Nnḓu i ḓo itwa yoṱhe nga matheriala a pulasitiki ya mekhenikhala na a sa tshinyadzwi nga mutsho . 
2.7 . Afrika Tshipembe ḽi do dzhena kha Khwiniso ya Thendelano ya u Isa vhahumbulelwa / zwivhotshwa na Riphabuliki ya Botswana , u ya nga tshiteṅwa tsha 231(1) tsha Ndayotewa .
U sika mushumo zwino zwi fhira ndeme dzoṱhe dza muvhuso na kha tshumisano ya matshilisano yashu vho . 
Mvelaphanḓa i ongolowa i vhonalaho kha ḽevele ya vhuvhili ya nṱha i nga vhea mulandu kha mitwe ine ya vhonalesa nga vhuḓalo kha vhuimeli vhuṱuku ha zwigwada zwo tholiwaho kha ḽevele iyi . 
Nḓila ya u humbela zwiitisi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 9 .
_ U valela zwiko zwa buse kana mufafadzelo
Maambiwa a tea u ṋetshedzwa vhadzheneli nga tshifhinga uri vha kone u a vhala vha sa athu hangwa nga ha muṱangano na u khwaṱhisedza arali a tshi fana na zwe zwa ambiwa muṱanganoni .
Pulane ya u ṱutshela nyimele ya shishi ifhio na ifhio i tea u vha na mafhungo a tevhelaho zwao nga fhasi ha ṱhoho yo ṅwalwaho kha mutevhe afho fhasi . 
Musi vha tshi wana thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 , kana ya ya Ndima 21 ya Mulayo 101 wa 1965 , kha vha ise khophi yayo na khumbelo yavho kana application for a veterinary import permit kha Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha .
Ezwi zwi elana na u ḓiphiṋa ha maḓaka u itela u ḓimvumvusa na zwipikwa zwi elanaho na u kana mbuelo dza sekhithara ya zwa maḓaka a tsimuwa ya makwevho na nḓowetshumo ya zwibveledzwa zwa thanda . 
Nṱhani ha izwo , thuso na yone i hone u itela vhurabulasi na zwa maḓaka zwo imaho ngauri , na dziṅwe nyito dza zwa vhubveledzi . 
Mitshila ndi mini ?
( ii ) Khophi ya rekhodo dza u thetshelesa R17,00
Themendelo dzi tevhelaho dzo itwa , uri muraḓo a bule ṱhoḓea ya : 
1 . Muṱangano wa thangela u pulana
A hu ṱoḓei maluvha , zwifhiwa zwi nga ṋekedzwa . . .
Mulayo na Ndaulo zwi nga rengiwa kha vha Nyanḓadzo ya Muvhuso zwi kha nyimele ya Gazete kana zwi kha nyimele ine ya vha zwo paṱekanywa u bva kha khanḓiso dzo fhambanaho .
( 1 ) Muthu o tiwaho sa murumelwa wa tshoṱhe u fanela u vha o tea u vha Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu .
Nangoho ḓuvha ḽa mbambe ḽa mbo swika .
Hu ḓo vha na vhudavhidzani ho khwaṱhaho kha ḽiga liňwe na liňwe ḽa matshimbidzele haya .
Miraḓo i ḓo ita zwa vhukwamani hu na ndivho ya u bveledzisa mbekanyamaitele ya ndaulo ya kushumele yo ṱanḓavhuwaho na maitele a u laula kushumele kwa vhashumi vha DHA vho tholiwaho kha tshivhumbeo tshiswa .
Ndivho ya mulayo wa zwa mbekanyamaitele ya ndaulo ya malaṱwa ngei Netherlands ndi u swikelela zwipikwa zwa lushaka malugana na mbuyedzedzamalaṱwa na u thivhela malaṱwa . 
Khoudu ya u swikelela i sumba lushaka lwa u swikelela u ṅwala lune mushumisi uyu a vha nalwo . 
Mupfulutshelo wo dovha hafhu wa shela mulenzhe nga iṅwe nḓila kha u engedza tshivhalo tsha vha si na mishumo . 
Vhathu vhavhili vho bula ri vha nga vula zwifaredzi vha gwedzha tshiṋwisi tsha ṱuwa na ḓireini . 
Bambiri iḽi ḽi wanala nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mitshini ine vha i shumisa yo fanela mushumo wonoyo
Fhedzi , vhaṅwe vhabveledzi kha nḓowetshumo dza fhasi , vha pfa uri vha khou farwa nga nḓila ine ya sa sumbedze ṱhonifho nga zwigwada zwa mabindu mahulwane na holosele . 
U lavhelesa ndango ya tshitumbudzi na u vhiga zwithu zwoṱhe zwi siho ngonani nga ndango ya zwikhokhonono khathihi na maḓuvha a u fafadzela o pulanwaho . 
5.8 Mutshutshisi u ḓo imelela mulandu wa khothe nahone u ḓo dzhiela nṱha zwine vha zwi ṱoḓa ;
Madzinginywa a no ombedzela thaidzo dza u lambedza o rumelwa vha Muhasho wa Zwa Mutakalo wa Lushaka . 
U ḓivha zwipiḓa zwa bugu zwi ngaho sa khavara , siaṱari ḽi re na dzina ḽa bugu , indekisi , ndima , guḽosari
12 . Tsireledzo ya vhana
U ṱalusa zwifanyiso zwavhuḓi na u amba nga ha zwi no fana kana u elana kha zwifanyiso izwo .
Mveledziso ya mavu i ṱoḓa sisiṱeme ya mafhungo u itela nnyi na nnyi na mavu a muvhuso a tikedzaho mveledziso ya mavu . 
Ro sumbedza tsumbo nga u sika mmbi ya vhupileli u shumela demokhrasi yashu . 
Masipala wo bveledza Pulane ya Mveledziso ya Zwikili zwa Fhethu ha u Shumela yo fhelelaho i tshimbilelanaho na Mulayo wo bulwaho . 
Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Milayotibe i tevhelaho Phalamenndeni :
Fhasi ha nyimele dzi konḓesaho , khaedu dza ḽodzhisiṱiki na zwiko zwo pimiwaho , DRC ḽo dovha hafhu , ḽa kona u dzudzanya khetho dzo bvelelaho . 
Dzhangili dzhimu -u tshimbila a tshi khou nembelela o farelela .
Tsumbo dza zwiṱandadi zwa yunitsi dzi sumba uri nḓila ya u ita zwithu i a fana , na phambano ine Zwiṱandadi zwa Yuniti zwa Afrika Tshipembe zwi anzela u vha zwo katelwa kha zwi re ngomu . 
2015 u khou dovha wa vha luswayo lwa anivesari ya vhu 59 ya Mugwalabo wa Vhafumakadzi vha tshi ya Union Buildings vha tshi khou lwa na milayo ya ḓompasa , zwi tshi khou rangela u dzudzanyiwa ha anivesari ya vhu 60 nga 2016 .
-- Nyedziselo
Kha nzulele dzoṱhe idzi mbili vhagudi vha tea u vhigelwa mishumo yavho murahu tshifhinga tshoṱhe u khwaṱhisedza tshenzhemo ya u guda .
u rangelapfalandoṱhe ( onset ) - tshipiḓa tsha silabulu tsho rangelaho pfalandoṱhe ya u thoma ( tsumbo , m -apa )
Khoso yo sedzesaho zwa phurathikhaḽa , u shandula ṋama ya bva zwibveledzwa zwi no fana na : 
( 5 ) Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo kana maṅwe - vho , kha ndaka yawo , u ita uri hu vhe na nyimele dzine dza tendela vhadzulapo uri vha wane mavu u lingana .
Zwino ṅwalani phara nga uri ni nga ita mini uri shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi dzulee khaḽo .
U ṋekedza tshibveledzwa
Vhuraru hadzo dzi tendela vhashumi uri vha ṋange u dzhena na u bva kha akhaunthu dzavho , vha tshi khou shumisa dathabeizi ya vhukati u tevhelela tsheo idzo . 
Ha ngo kona u ṱanziela ene muṋe ngauri u bva tshi tshetsho o mbo ṱutshela shango a ya a dzula Dubai . 
Pfufho dza Business Day dza ṅwaha nga ṅwaha dza u sumbedza u ṱhonifha na u takalela mabindu ayo ane a khou ita phambano o ḓiimisela nga u lambedza mishumo ya vhutsila na mvelele kha shango ḽoṱhe . 
Dzikhakhathi dzi vhonala dzo swikisa kha tshinyadzo ya miḓi , mabulayo a humbulelwaho na u thomiwa ha fhethu ha tshavhi ha nga ngomu . 
Ṱhumano yo ḓowelaho vhukati ha vhudakwa na malwadze a phirela ndi vhupuli ha dzema huswa vhukuma kha vhuimo ha ṱhoḓisiso . 
Kha u khwinisa ndondola mutakalo kha miṅwaha miṱanu i ḓaho , muvhuso wo pulana :
Mabindu a muṱa a si kanzhi a tshi wa tshoṱhe , fhedzi kanzhi a tou dzhiiwa nga maṅwe mabindu , kana a wiswa tshiṱoko kana u rengiswa . 
Ṱhalutshedzo ya maipfi : pfanywa , mafhambanyi , homonimi , phoḽisemi
Tsireledzo yashu ya lushaka ndi mulilo une riṋe , ro ṱangana na tshitshavha , ra ḓiimisela u funga . 
Haya mafhungo o ṱumana vhukuma na nyambo nga ndugiselo dzi re kha Khethekanyo ya 3.1 .
Ṱhoḓea i a thomiwa nga u kala mvelelo sa zwine zwa vha zwone zwino na u vhambedza mvelelo dzine muthu a ṱoḓa u dzi swikela nga kha tshumelo yo dzinginywaho . 
Ngei kha masipala wapo wa Emalahleni komiti dza wadi dzo sumbedza kupfesesele kwavhuḓi kwa mishumo yadzo fhedzi dza vha dzi si na vhuṱanzi nga ha maanḓa na theo ya mulayo yavho .
O dzudzanya ṱafula .
Naho nyolo itshi nga vha yo leluwa , vhushandwa kha labi ḽo shumiswaho , u ṱangana ha mivhala yo fhambanaho na u fhambana ha zwimela zwi tetefhadza mveledzwa . 
U bveledza na u thoma u shumisa pulane dza mushumo na thendelano dza pulane ya mushumo hu tshi tevhedzwa nyendedzi dza lushaka . 
Fhethu ha vhudzulo ho dzudzanywa u itela vhoramafhungo vhane vha khou ḓa u bva nnḓa ha vhupo ha Greater Mafikeng . 
Mushumo muhulwane wa mudededzi ndi u vhona uri zwibveledzwa zwe a nangela vhagudi zwi yelane na murole wavho .
Muhasho u ḓo kwamana na zwiimiswa zwa mveledziso ya masheleni u wana dziṅwe nḓila dzine ha nga lambedzwa ngadzo dzithekhisi .
U engedza nḓivho ya tshivhumbeo tsha vhuthihi na vhunzhi ha madzina
4.7.7 Vho Pinkie Nqeto ( U tholwa ) ;
Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe wa 1996
3.6 Ngudo ya Anthropology nga ha vhuloi ndi kale yo baḓekanya vhuloi na ngudo ya Anthropology ya nga ha vhurereli , zwine izwi zwa ri livhisa kha muhumbulo wa uri ngudo nga ha kutshilele kwa vhathu kwa vhuloi yo vhea vhuloi kha " sialala " ya lutendo lwa vhurereli."15 Maṅwalwa a Anthropology nga ha vhuloi , ḓivhazwakale ndi ya uri yo khethekanya ya vha na zwikolo zwivhili .
Kha vha dalele Muhasho wa Vhuendi wa Vunḓu .
Khabinethe i tenda uri u angaredzwa he ha ṋewa u ṋetshedzwa ha Migaganyagwama hu thusa kha u nea vhadzulapo mafhungo na u ita uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli .
I fanela u wanala nga u angaredza kha tshitshavha : 
U khwiniswa hu langa vhuḓifhinduleli ha vhavhili , u thomiwa ha mushumo wa ṱhoḓisiso dza u bvisela khagala , u ṋea mbofholowo kha milandu na vhuḓifhinduleli ha vhugevhenga kha dziṅwe nyimele na u landufhadza u amba mazwifhi kha u bvisela khagala .
Mihumbulo kha u ṱola u ḓilugisela ha sisiṱeme ya yuniti ya u ṱuma i ḓo ṱalutshedzwa nga vhuḓalo . 
U shayea ha Zwikolo zwa Nṱha kha Ḓorobo ya Marble Hall zwine zwa nga kunga vhabindudzi kha vhupo ha masipala . 
Kha vhoṱhe ri khou ḓivhofha u sa ḓo dovha ra dzhiela mbofholowo iyi fhasi . 
IZWI NDI ZWA U ṰANZIELA URI
Musi IDP yo fhedzwa , i tea u iswa kha khoro ya masipala u itela u sedzuluswa na u themendelwa .
Idzwi zwi katela nzudzanyo ya mbekanyamushumo dza Mabindu a Muvhuso na u vhekanywa ha mbekanyamaitele dzoṱhe dza tshomedzo , hu tshi katelwa zwiṅwe zwa nzudzanyo , phaiphi dza zwa fulufulu , thekhinoḽodzhi ya nyanḓadzomafhungo na vhudavhidzani , tshomedzo dza nḓila , maḓi na muḓagasi , ho sedzwa vhupo na tshifhinga .
Zwino gerani ṱhoho ni dzi ṱome ṱhodzini dza zwikanda .
Maitele/ Maitele a Tshibugwana
Vha fhindula thwii mbudziso ya uri " hani " ya Pulane dza Mveledziso ya Zwikili . 
u khunyeledza zwo salaho zwi kwamaho vhukando ha u shandula na u khwinisa vhulamukanyi na kushumele kwaho , nahone izwi zwi ḓo itwa nga nyambedzano na tshumelo ya vhulamukanyi ;
Khovhelo ya maraga yo teaho , magavhelo a dziṅwe nḓila dza thusedzo , na uri tsheo ya uri mimemorandamu i ḓo i shumiswa kha u maka yo dzhiwa . 
Mbekanyamushumo dzi fanaho na ICT dzi ḓo vha mbuelo kha mveledziso ya vhaswa . 
Kha nyimele ya tsenguluso dzo luambo lu dzudzwa lu songo khakhea . 
Mitengo yo badelwaho kha akhauthu ya magavhelo yo fheliswa nga u angaredza musi hu si na ndavhelelo dza u wana murahu kheshe nyengedzedzwa . 
Nweledzani mihumbulo yaṋu .
Kha vha thome u shumisa sisiṱeme ya mveledziso ya u linga ndangulo ya kushumele ya vhashumi vhoṱhe kha muhasho . 
Vhashelamulenzhe vha talela maipfi a ndeme a no bva kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi , tsumbo , u khwiṋisa mbuelo - hu nga vha ' mbuelo ' , ya vhutshinyi hu nga vha ' tsireledzo na vhutsireledzi ' vha ṅwala izwi kha fiḽipitshati .
128 ha kona u itwa nga fhasi ha mbetshelo iṅwe na iṅwe ya uyu Mulayo , vhu ḓo dzhiiwa ho itwa nga fhasi ha uno Mulayo .
Vhane vha Kolodwa kha mbambadzo vha vhaliwa nga mutengo wa vhukuma . 
Ndima yo engedzedzwa u bva kha khethekanyo dza vhuṋa u swika kha fumi . 
U kunakisa zwifhaṱo na u dovha wa kunakisa vhupo . 
Ndi zwikalo zwingana zwe mulwadze a sa zwi wane u bva tshe a ḓa tshifhingani tsho fhiraho . 
Naho zwo ralo , maitele aya o fhela nga mvelelo dza ndeme . 
Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwitshavha hezwi tshi na ṱhoḓea dzo fhambanaho nga ngomu ha sisiṱeme ya hugaledzwa , dzine dza fanela u ṱhonifhiwa na u tsireledzwa . 
Kha kuvhonele kwavho , u lozwea ha tshiṱoko ndi thaidzo i bvaho kha vhengele ḽone ḽiṋe , na uri tshiṱafu tsha vhengeleni tshe tsha vha tsho fhiwa mushumo wa vhuḓifhinduleli ha u tsireledza thundu dza muaphiḽi kana tshiṱoko , tsho tea u fha ṱhalutshedzo yo eḓanaho . 
Kha u hanedzana na tshiṱaṱamennde , vha tea u ṱalutshedza uri ndi ngani vha khou hanedza . 
1 . Khethekanyo ya 84 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vha na khethekanyo ṱhukhu ya nyengedzo i tevhelaho :
Khethululo yo dovha hafhu ya kwama nḓila ye vhashumi vha vha vha tshi badelwa ngayo nga muvhuso nahone zwi nga vhonala kha tshayandingano na phambano dzo sedzaho lukanda dza masheleniguṱe e vha badelwa . 
U vhala bugu dza zwifanyiso e eṱhe lwa u di mvumvusa laiburari kana kiḽasini kha khuḓa ya u vhala
U thoma kha mishumoitwa ya kupulanele kwa IDP u ya kha mishumoitwa ya kupulanele kwa CBP ; na
Izwi ndi zwithu zwine zwa ḓo dovha zwa bvelela na tshifhinga tshi ḓaho nga ha uri vha langula hani thekhinolodzhi ine ya khou bvelela , nahone afha ndi hune hafhu , u fhindula zwe zwa ambiwa nga Vho Alan , tshumisano ya muvhuso / u shela mulenzhe ha tshitshavha ha phuraivete , ṱhoḓisiso hu nga vha yunivesithi kana kha khomishini ya ndangulo vha tea u dzhia maga a u thivhela hu tshee na tshifhinga , arali zwa sa ralo a ri nga koni u shumisa nga vhuḓalo idzi mbuelo dzo fhulufhedziswaho dza u bva kha ICT na u dzudzanya nga vhuswa tshumelo dza netiweke .
Kha vha bule uri vhuḓifari ha vhathu kanzhi vhu sumbedza uvho ha dziṅwe tshaka dza phukha . 
U shumiswa ha ngona dzo fhambanaho dza mitebgo na khumbulelo zwi nga bveledza lwa ndeme khumbulelelo dzo fhambanaho dza ndeme dzavhuḓi . 
Musi ḓorobo dzi tshi khou bveledza na u kuvhanganya lupfumo , na u vha na senthara dza pfunzo , zwikhala zwa ikonomi . Mishumo , vhutumbuli na mvelele , dzi dovha dza vha vharengi vhahulwane vha zwiko zwa mupo . 
U imisela nṱha phurofaiḽi ya Sekhithara ya Saintsi na Thekhinoḽodzhi kha Mashango ane a vha Miraḓo ya Mbumbano ya Afrika . 
( a ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha phesenthe dza 75 dza Miraḓḓo yaḽo ; na
Nahone ro no ḓi zwi bula kale uri mashudumavhi a si kha vhupo hoṱhe hune dzangano ḽashu ḽa vha phanḓa nga mafulufulu . 
U shululwa ha maḓimalaṱwa he ha dzinginywa ha malaṱwa ane a vha na masephenene a tsimbi i randelwa u shululelwa vhuponi ha maḓanzhe hu no dzhena maḓi a mulambo a re na tshika , na matope . 
Sekithara ya zwa vhubvumbi na tshigwada tsha khumbulelo dza zwibviswa zwi shuma sa siḽini ya zwa mugaganyagwama kha maitele a ndugiselo dza mugaganyagwama . 
Zwo tea u dovha ha khethekanywa zwigwada na mitengo ya dzigoloi . 
Mpfu idzi dzi shumiswa u ṱalutshedza nḓowelo kha mpfi na zwivhangi zwa lufu . 
Maitele maswa a dzulaho e hone kha khomphyutha sa zwo ṱalutshedzwaho afho nṱha zwi khwaṱhisa ndangulo u itela uri hu vhe na mbadelo dzone dza mbilo na u fhungudza mbilo dzo badelwaho lwa vhukhakhi . 
Vhathu vhanzhi vho no pfa nga ha VAT , na uri dziṅwe thundu dza mutheo a dzi dzheniswi muthelo .
Mbekanyamushumo i tea u vha na shedulu nga vhuḓalo kana muolo wa buḽoko une wa vha na zwithu zwoṱhe zwa mishumo na tshifhinga tsho pulaniwaho zwi te a u sumbedzwa vho , na Tshifhinga tsha Khonṱhiraka sa mutheo wa tshifhinga . 
Izwi zwi katela u pfumbudzwa ha tshiṱafu , u vha dzangano ḽa ngudo , ngudo dza kilima zwine zwa ḓo thusa kha u bvisela khagala uri muya u nungo dza u ita tshithu u nga dzula hani u nṱha , sisiṱeme ya ndiliso na tshiṱirathedzhi tsha nyambedzano dza ngomu . 
Vhushaka ha dzitshaka vhu ri ṋetshedza zwikhala zwihulwane kha vhatsila vhashu , na mimaraga ya zwibveledzwa zwashu kha nḓowetshumo dza vhusiki . 
Vhalanguli kha nṱha dzoṱhe vha tea u vha vhe tshivhelelani tsha u thusa vhashumi vho fhiritshelaho , vha pfe zwililo zwavho na ṱhoḓea , vha tandulule thaidzo dzavho nga thandululo dzi re na vhuṱali ngomu . 
Fomo yavho yo ḓadziwaho itea u swika kha DSP ya Vhulwadze vhu sa fholi hu saathu fhela maḓuvha maṱanu phanḓa ha musi mushonga wavho u tevhelaho u tshi ḓiswa .
( b ) Arali tshikhala tsho siwaho tshi tshiṱuku ni humbelwa uri ni bvele phanḓa kha bammbiri ḽa nyengedzedzo ḽa thungo nahone ni ḽi nambatedze kha fomo iyi .
Mulayo a u nga ḓo dzhielwa fhasi na kathihi u itela u katela vhaṅwe vhathu . 
Zwikili : Ḽitheresi , zwikili zwa u langula zwikolodo , vhukoni ha zwikili zwa mbuelo , zwikili zwavhuḓi zwa u amba na u ṅwala , vhukoni ha vhudavhidzani kha ḽeveḽe dzoṱhe . 
Zwipiḓa nyangaredzi zwa vhugudisi
Zwikundisi zwa mveledziso ya zwitshavha zwi thoma kha u shaea ha zwiko zwo linganaho ; u swika kha phurogireme dzo mihasho yo fhambanaho ya muvhuso dzine dzi si tshimbile mazha , madzangano a si a muvhuso na a re zwitshavhani ; na u shaea ha u pfesesa kushumele kwa zwiimiswa zwi no imela zwitshavha . 
Milemalema ndi tziitzii , phele dzi a ṅuṅuna .
Ṱhoḓea yo thomiwa nahone i ḓo ḓisa vhukoni vhu re hone . 
Hezwi zwi a ṱuṱuwedza vhukuma , vhunga ri sa ṱoḓi vhana vhashu vha tshi salela murahu .
Musi hu tshi khou dzudzanyululwa kha sekhithara dzoṱhe zwi tshi takutshedza , ri tea u vhona nyengedzedzo kha miholo i tshi engedza zwikhala zwa mishumo . 
zwidodombedzwa zwiṅwe na zwiṅwe zwine Munwalis a nga zwi humbela
Hezwi zwi shuma u khwaṱhisedza na u ḓivha maga na zwidodombedzwa zwi no elana na mbuelo dzo tendelwaho . 
Thandela dza u sika mishumo
U konisa zwiimiswa zwa sekhithara ya maḓi uri zwi vhe na ikonomi dzo linganaho dza tshikalo u itela uri dzi vhe na vhukoni na u vha na zwiko zwa masheleni uri zwi thole vhalanguli vha re na zwikili , vhashumi vha phurofeshinala na vhatekeniki . 
Sia ḽi si ḽavhuḓi ndi uri zwithu tshiṅwe tshifhinga zwi tshimbila nga u ongolowa , sa tsumbo , mufhiriso . 
Vhupulani ha masipala vhu tea u dzhiela nṱha tshayandinganelo nga mbeu ngeno hu uri masipala u tshi ṱanganedza izwi nga kha u dzheniswa ha ṱhoḓea dza vhafumakadzi na mafhungo a mbeu kha mbekanyamushumo dza zwigwada zwo khetheaho . 
Ḽogo i dovha engedza khethekanyo vhukati ha nzudzanyo maelana na vhana na masia a ndeme vhukuma a vhuḓifhinduleli . 
Mveledziso ya fhethu tsini na milambo na milambwana ya ḓoroboni , kana u ṱanganyiswa ha milambwana iyi fhethu ha mbono ya shango ho dzinginywaho , ndi tshiṅwe tshivhangi tshi vhilaedzaho tshi tshi ya phanḓa . 
Vhu vhubvo ha mveledziso na nyaluwo , na musi vhu tshi katela tsheo dzi lemelaho . 
DziSpringboks kha gundo ḽavho kha Ireland kha mulingo wa vhuraru uri vha kone u wina serisi .
Kha fhungo iḽi , mivhuso yashu vhuvhili hayo i ḓo ṱuṱuwedza mishumo i iteaho masia oṱhe ya vhurumelwa ha mabindu . 
B Vhudzheneleli ha Nyanḓadzamafhungo i ranga na u tshimbidza ṱhanganelano na vhudavhidzani vhukati ha muvhuso na nyanḓadzamafhungo .
Ngauralo , ee , zwa zwino ngauri ri pfesesa khwine dziṅwe dza khaedu dzavho , ro shandukisa maitele zwiṱuku nyana . 
THEMO YA 4
Maṅwe maṅwalwa o hudzwaho , sa , zwirendo , nyimbo na zwidade .
Tshifhinga tsho bulwaho kha maṅwalwa a konṱiraka ya u ita nyito iṅwe na iṅwe nga murahu ha musi ho ṋetshedzwa iyo nḓivhadzo yo bulwaho , tshi ḓo vhalelwa u bva kha datumu ya u posiwa ha iyo nḓivhadzo . 
Nzudzanyo ya madzulo a vhathu a lushaka yo thoma u bva fhasi- u ya nṱha : i na zwipiḓa dzi dzhenelelwaho nga maanḓalanga kha ḽeveḽe dzo fhambanaho dza tshitshavha : mimasipala , vunḓu na lushaka . 
Oda dzoṱhe dza u renga dzi thomiwa kha sisiteme ya BAS na u langwa nga sheduḽu dzo ṅwalwaho fhasi . 
Tsho dovha tsha dzhiela nṱha thaidzo dza ndeme kha sisiṱeme ya zwino ya u tholwa kha zwikhala kha sekithara ya pfunzo ya mutheo ; nahone tsha ṋetshedza themendelo dza u thusa Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo na sekithara ya pfunzo ya mutheo nga u angaredza u tandulula khaedu dzo topolwaho .
" Ndiliso " i amba tshelede ine vha i ṋewa nga khothe ya zwa vhutshinyi arali hu na zwe vha lozwa kana ho vha na tshinyadzo ya thundu ( hu tshi katelwa na tshelede ) nga mulandu wa vhutshinyi ho itwaho nga mutshinyi .
Ṱuṱuwedzani maḓi a fhasi u itela uri vhashumisi vha maḓi vha a dzhiele nṱha hayo maḓi a fhasi . 
Masipala u na vhuḓifhinduleli ha vhathu vhawo , kha u vhona uri vha a swikelela maḓi o kunaho nahone a swikeleleaho . 
Heyi milayo i ḓo haseledzwa ngayo nga lushaka na vhathu zwavho na madzangano o ḓi dzhenisaho kha ndondolamutakalo i sa athu u ya u khwaṱhisedzwa na u phasisiwa phalamenndeni .
Vhaimeli vho bulwaho , khathihi na vhaṱoḓisisi , vha vhumba tshigwada tsha u shuma tshi si ho mulayoni tshine tsha ṱangana zwifhinga zwinzhi . 
Khaedu heyi i kwama zwipiḓa zwoṱhe zwa lushaka lwashu : mabindu , vhashumi , vhaimeli vha tshitshavha , vha no ḓi dzhenisa kha u lwela vhathu na vhadzulapo vhoṱhe u mona na shango . 
Ri tea u a humbula musi ri tshi pfa tshiitisi tsha uri dziṅwe nyito a dzo ngo khakhea , arali dzo itwa nga vhaaluwa vhe vha ṋea thendelo nahone hu si na muthu we a huvhadzwa . 
( a ) ṋea thendelo na u saina Mulayotibe ; kana
Ro i leludza u itela uri i vhalee zwikoloni .
( 1 ) Arali hu si na nkhetheni o wanaho vouthu nnzhi kha vouthu dza Muengedzo wa 3 wo itwaho , dzina ḽa nkhetheni o wanaho vouthu ṱhukhusa ḽi tea u bvisiwa ha dovha ha vouthiwa kha vho nkhetheni vho salaho u ya nga ha tshiteṅwa tsha 6 .
º Vhalimi vha tea u vha na vhuṱanzi ha uri vha vhetshela mishonga ya zwikhokhonono kule ha zwiko zwa maḓi kana migero .
Yo ṋetshedza vhuswikeli kha nnḓu , tsini na munango wa u dzhena Company Gardens .
NCOP yo thoma Vhege ya madalo a Vunḓu u khwaṱhisedza uri mavunḓu a ita mushumo wo fhelelaho kha mishumo ya Phalamennde ya lushaka .
U phasiswa nga Tshigwada tsha Vhafuwi tshi shumaho nazwo tsha Afrika Tshipembe
Tshumelo dza ndemesa dza mutheo dzine masipala a tea u khwaṱhisedza uri vhupo vhu vhe nadzo ndi :
Tshipiḓa tsha 3
Zwine ra ita nga maḓuvha o fhambanaho
I dovha ya amba uri ri fhungudze risiki dza zwiwo uri zwi sa bvelele , u fhungudza masiandoitwa mavhi musi zwi tshi bvelela khathihi na u fhungudza u pfuka na dzungudza nga maandesa vhuponi ha zwitshavha zwa mahayani na vhathu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule kana vhashayi .
u ḓi imisela u gudiswa
Mulangidzhenerala wa Muhasho u na vhuḓifhinduleli ha u langula tshikwama itshi .
Mudzulatshidulo , muhulisei Vho Maimane vho vhudzisa mbudziso .
4.6 . Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa vha ḓo vula Samithi ya vhu2 ya Khoro ya Mveledziso ya Vhashumi ine ya ḓo itea ngei Sentharani ya Mabuthano ya Gallagher ngei Midrand nga ḽa 29 na 30 Ṱhafamuhwe 2016 fhasi ha thero : " Vhufarakani ha zwikili - Khuwelelo ya Nyito . "
Zwithu zwa ndeme zwine ra zwi kovhelana zwi tea u vha zwi tshi khou endedza izwo zwine zwa tea u vha mvelelo dza khetho idzi . 
Zwipiḓa zwa u ṱavha zwi fanela u tevhedza ṱhoḓea dza DUS ( u sa fana na zwiṅwe , u fana na u sa shanduka ) :
Mbekanyamaitele dzine dza shuma zwavhuḓi , ndaulo na mbekanyo dza zwiimiswa malugana na u swikelela izwi zwi a ṱoḓea nga u ṱavhanya .
Vha tshi thetshelesa vha sumbedze u sa vha na dzangalelo .
Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ( dti ) na wone wo vhina mutheo wa mbekanyamaitele a u Kolodisa Murengi , une wo sima u bva kha Mulayo wa U Kolodisa wa Lushaka wa vhu 34 wa 2005 , zwine zwi a pfala nahone zwi a tshimbilelana .
Tshivhalo tshe ra ḓivhetshela tshone tsha 152 000 tsha mapholisa o tholwaho nga Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) tsho no swikelelwa nahone vhugudisi ho khwinifhadzwa - fhedzi hezwi a zwi athu u ḓisumbedza lune zwa nga sia vhathu vhoṱhe vha tshi ḓipfa vho tsireledzea na u vhavhalea .
DHS : Muhuasho wa madzulo a Vhathu ( " Muhasho " )
Miraḓo ya Komiti ya wadi i ḓo ṱoḓiwa uri i dzhenele miṱangano tshifhinga tshoṱhe sa tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli nga u angaredza , hu tshi katelwa miṱangano ya Wadi ya Komiti , miṱangano ya zwigwada na miṱangano ya tshitshavha .
Avho vhane vha ita uri nḓivho yavho i vhe hone na zwikili nga kha u dzhenelela kha madzangano a mashangoḓavha , zwiimiswa na komiti vho huliswa na vhone . 
City Deep ( u bva fhedzi kha mashango a vhahura ) : Luṱ : 011 613 1636
o thusa kha u tambudzwa ha ṅwana , u hahedzwa ha ṅwana , u tambudzwa ha ṅwana lwa vhudzekani kana u mu ita uri a rengise muvhili , kana o itisa uri ṅwana uri a ite zwiito zwo bvaho kana u mu kha u ita zwiito zwo bvaho ; kana
Sa zwe nda amba , u khwinisiwa ha vhubveledzi , zwi tshi katela na nyaluwo ya mishumo , i bveledza khwiniso ya vhuimo ha vhutshilo . 
Arali izwo zwo vha zwo itea , vho vha vha tshi ḓo vha vhe na pfanelo ya u isa khaedu kha ṱhanganyelo ine ndaka dzine ha khou ṱolwa ndeme dzayo dzo dzhiululwa na nga u ralo u vhuedzedza ndiliso yo linganaho . 
Miṱangano ya komiti ya wadi na u ḓadziwa ha fomo ya mbigelamurahu miṅwedzini mivhili miṅwe na miṅwe malugana na :
Mapa wa vhu 19 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Muhasho wa Mutakalo wo rwela ṱari mbekanyamushumo ya u sedzulusa vhukoni ha ndangulo .
Masipala u dovha wa livhana na thaidzo dza vhukoni ha nga ngomu ; sa musi maimo mahulwane a sa athu u ḓadzwa . 
Fhungo ḽa uri mushumo u nga si itwe nga nṱhani ha ndondolo yo no khou itwa kha vhaaluwa vha lwalaho ḽi , fhedzi , kha ḓi tea u elekanywa . 
Nne , A.B. , ndi a ana / khwaṱhisedza uri ndi ḓo fhulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , nahone ndi ḓo thetshelesa , ṱhonifha na u tikedza Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki , nahone ndi fhulufhedzisa u fara ofisi yanga sa Minisiṱa/ Muthusa Minisiṱa nga khuliso na tshirunzi , u vha mueletshedzi wa ngoho nahone a fulufhedzeaho ; u sa ambulula zwi tshi tou vha khagala mafhungo a tshiphiri e nda a fhiwa ; na u ita mishumo ya ofisi yanga nga nḓila ine luvalo Iwanga Iwa mmbudza zwone nahone nga vhukoni hanga hoṱhe .
Ndambedzo i thoma u ṋetshedzwa kha zwitshavha ' hune miṱa ya shaya vhudzulo , zwiḽiwa na dziṅwe ṱhoḓea dza ndeme kha matshilo a vhana vhavho .
Vhoṱhe vha tea u fhedza u vhala zwo nangiwaho hu sa athu u fhela minethe muthihi
Ṱhoḓea ya tshumelo dzo kumedzwaho
Vhaofisiri vhoṱhe vha zwa vhutsireledzi na vhashumi vha maimo a nṱha kha masia a ndeme vho vha vha tshi tea u thoma vha wana ṱhanziela ya u ṱanzwa madzina avho . 
Ndi zwa ndeme uri vundu ḽi ḓivhe nga nyimele ya ikonomi i re hone kha ndingo ya u ya kha u khwinisa vhutshilo ha vhadzulapo vha Gauteng , sa zwo sumbedzwaho nga vhuṅwe vhurangeli ho no khou itwa kha vundu sa zwo dodombedzwaho afho nṱha . 
Zwa ndeme kha dzindaela ndi mathomo a zwiṱirakitsha zwo teaho . 
U konanya sisiteme ya M&E khathihi na u vha na vhuṱanzi ha uri i a shumiswa ;
Editha u na pfanelo dza u khwinisa kana u hanedza maṅwalwa . 
Vhathu vhane vha vha :
5.1 . Zhendedzi ḽa Vhuendi ha Badani vhu Pfukaho Mikano :
Vhagudi vhane vha khou shumela u fhedzisa tsumbavhukoni iyi vha ḓo vha vha khou shuma na Komiti ya Wadi kana tshiimiswa tsha muvhuso wapo , u wana vhukoni vhu elanaho na tsumbavhukoni iyi zwi ḓo engedza ndeme kha mushumo wavho .
Zwipuka na zwikhokhonono zwine zwa ḓiitela mahaya - sa , zwiṋoni , dziṅwe ṋotshi , masunzi
Ho shumiswa nḓila ifhio nga Komiti ya Wadi ?
Mushumeli wa muvhuso o ḓihwesa mushumo wa ndeme wa u khakhulula vhuḓifari hu si havhuḓi , ri ḓo pfuka na kha mikano ya ḓivhazwakale na ya kuhumbulele , ra pembelela u fhambana nga mirafho ri kha vhuthihi na u fhaṱa tshigwada tsho khwaṱhaho tshine tsha ḓo dzhia muhasho uyu tsha u isa nṱha . 
a ) U khwaṱhisa mihasho ya mavunḓu nga u thola vhashumi vhare na vhukoni ;
Zwi sumba uri mafhungo aya o vha a songo sedzuluswa zwavhuḓi nga khothe i re afho fhasi . 
" Tshigwada tsha vhuraru "
Nḓisedzo ya tshumelo yo ḓitika nga u shuma zwavhuḓi ha vhashumi vha masipala na sisiteme .
Arali nnḓa hu tshi khou rothola ri fanela u ambara
Tsheo ya uri ndi fhethu hufhio ha u shumisa yo sia nḓivho nga u tou funa . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa u khou pulana u shumana na maitele ayo nga kha u thomiwa ha buthano ḽa u amba ngaha khethululo ya muvhala na kuambele ku vhaisaho .
U itela tsireledzo , midia u si na ḽiṅwalo ḽa u ṱanganedzwa a vha nga ḓo tendelwa kha Sesheni . 
Hone ha , Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe zwa zwino i khou ṱanganedza khumbelo dza u tendelwa u vhofhololwa uri muthu a tshimbidze FPE .
Mambwaita na mambwaitwa na tshitaila zwa vhuṋe
Vhalangavunḓu vha Ṱhonifheaho na Zwipikara zwa Mavunḓu ashu ;
3.1 Nga huṅwe komiti dza phothifolio dzi dovha dza kwamana na vhadzheneli vha ndeme na vhadzhiamikovhe vha kwameaho , na u elana na mafhungo u itela mihumbulo nga ha foramu dza phothifolio dzapo sa tsumbo , Foramu dza Muḓagasi kana dza zwa Vhuendi
Khoro i khou pulana u ela na u ṱana thekinoḽodzhi kha tshikalo tsha ḽimaga ḽa u thoma hu sa athu fhela ṅwaha . 
Ri ḓiimisela u vhudzisa , arali zwiimiswa zwa vhudavhidzani zwa muvhuso zwo vha zwi sa khou bveledza zwishumiswa zwa mishumo ya muvhuso na mulevho ndi nnyi muṅwe , nga ngoho , ane tea u ita izwi ? 
Naho zwo ralo , zwi tea u dzhielwa nṱha uri mbuelo idzo dza kha pulane dzo ṱukufhala zwavhuḓi nahone lu mangadzaho nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano . 
Arali khumbelo ya tendelwa zwi amba uri tea u badela munwe mutengo wa u badela u ṱoḓa , u dzudzanya , u bveledza , na tshifhinga tshinwe na tshinwe tsho shumiwaho u fhira awara dzo themendelwaho kha u ṱoḓa , u dzudzanya rekhodo uri a kone u dzi swikelela , ho katelwa u itea nzudzanyo dza uri dzi waniwe dzi kha nyimele ye dza humbelwa ngayo .
Fhethu ha u laṱa malaṱwa hu re na tshivhalo ho vha hu tshi wanala kha mavu e kale a vha a songo bveledzwa tshoṱhe , hu songo vhuya ha dzhielwa nzhele khonadzeo ya u engedzea ha zwitshavha zwa nga tsini . 
25% ya mbadelo
thendelo iṅwe ya u ḓiraiva lwa phurofeshena ḽa kana ya u ḓiraiva vhathu .
Mushumi ha ngo dzhia maga a u kovha vhuvha hoṱhe ha tshiimo na muthu uyo fhedzi a vha o fushea uri kupfele ku si kwone ndi kwone . 
Ḓirama / Nganea / Nganeapfufhi Tshibveledzwa tsha mafhungo tshi re na dayari , e-meiḽi , sms , fuḽaya Nganea , ḓirama ṱhukhu , foḽukuḽoo
Izwi ndi lwa u thoma hune Afrika ḽa ḓo vha ṋemuḓi wa Mitambo ya Mulanganelano nahone zwi ḓo vhea Afrika Tshipembe sa fhethu ha vhuendelamashango ha mitambo na u ṋea hafhu zwikhala u itela Tshigwada tsha Afrika Tshipembe .
MULANGADZULO : Muhulisei Muphuresidennde , ri tama u humbela pfarelo kha vhone .
Ndi vhushakade vhune matshimbidzele a nzudzanyululo ya vha na ho kha zwo no thomiwaho nga muhasho ?
U shumisa mafurase a u ṱumanya na ngona dza nzudzanyo
u topola uri ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza phurosese
Kha vundu , vhalangamavundu vha ṱwa kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe nahone vha hwala maanḓa mahulusa a khorotshitumbe . 
Ndivho ya mbetshelo ndi u fhelisa zwa u pomoka vhuloi .
Nga nzulele yawo muvhuso ndi wone u no ḓifungesa vhathuni wa ṋea vhathu tshumelo dzi re na ndeme hune vhuṱudzeṱudze ha nga vhanga tshinyalelo , vhutshilo ha vhathu ha kwamea , nḓisedzo dza tshumelo dza ganzhila . 
Tshiimiswa itshi tshi vhona uri hu vhe na vhubveledzi zwi tshi elana na masheleni o shumiswaho kha ndango ya phothifoḽiyo ya ndaka ya Shango .
Maga a u ḓilugisela u thoma
1.8 . Kha phindulo ya ṱhoḓea ya maḓi ya Masipala Wapo wa Moqhaka , Khabinethe yo ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Mushumo wa u Kunakisa Maḓi o no Shumaho a Kroonstad nga Minisiṱa wa Maḓi na Vhuthathatshili , Vho Nomvula Mokonyane .
Malugana na livi ya vhulwadze yo doweleaho , thanziela ya dokotela yo bviswaho na u sainwa nga dokotela kana vhathu vho tendelwaho u ita dzindingo na u alafha vhalwadze nahone vho dinwalisaho na khoro dza phurofeshinala dzo thomiwaho nga Mulayo wa Phalamennde dzi do tanganedzwa
11.2 . Tshipikwa tsha fesithivaḽa ndi u ṱanganyisa vhaswa vha tshitshavha tsha ḽifhasi kha muhumbulo wa vhulamukanyi , na vhushaka ha mveledziso ya mirafho na mvelele dzo ṱanganelanaho .
3-4 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa ( u shumisa mufhindulano wo rekhodiwaho )
Mbono yo dzikaho i ḓisendeka nga mutevhe wa zwivhumbi zwi katelaho u dzhenisa mafasiṱere , mavothi na huṅwe fhethu ho vuleaho , tshikhala vhukati ha zwifhaṱo , mielo ya zwikhala zwa nnyi na nnyi , phimo ya zwikhala zwa mishumo na digirii na tshaka dza u shumisa . 
U ita nyambedzano nga ha matshilisano , mikhwa na ndeme dza mvelele zwi re kha tshibveledzwa
Sekithara ya phuraivethe yo dovha ya gudwa u itela u wana mafhungo kha theo ya mulayo , zwikimu zwa dzilafho na ndindakhombo ya mutakalo . 
Vha hashu , ndi tama u vha humbudza nga ha dziṅwe anivesari dzi si gathi dza ndeme .
6 . Naa vhadzulatsini vhanga vha a ḓivha uri vhakhantseḽara vha wadi ndi vhonnyi ?
Phanḓa ha Tsengo : Maitele kana mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi nga shumiswa nga murahu ha musi mulandu wo vhigiwa na phanḓa ha ḓuvha ḽa tsengo .
U rekhoda maipfi maswa na ṱhalutshedzo dzao kha dikishinari ya ene muṋe .
Mbuyedzedzo ya mavu i bvelelaho zwi tshi itelwa tshanduko ya mavu a vhulimi .
Mashango ashu o no thoma u vhumba vhukwamani kha vhushaka ha vhukoni , vhune ha ḓo khwaṱhisa tshumisano ya ṱhoḓisiso yashu . 
A zwi tou vha khagala uri tshanduko dzo vhonalaho kha phatheni dza kunwele kha ḽa Sweden dzo vha mvelelo dzo livhaho dza huṅwe u dzhenelela ha u lwa na u shumiswa lwo kalulaho . 
62 U laedza ndila ˆ
Khumbelo dzo tou fekisiwaho , imeiḽiwaho kana dzo lengaho a dzi nga ṱanganedzwi . 
ṅwana wa tshikolo
Pulane ya bindu yo tendiwaho nga IDC na masheleni zwo kovhelwa . 
e ) Serisi dza Ḽingwendeḽa Crown na Serisi dza Ḽingwende ḽa Tickey Silver : " Zwidimela zwa Afurika Tshipembe
Muhasho wa zwa Muno a u na vhuḓifhinduleli ha zwi re ngomu kana u fulufhedzea ha webusaithi dza vhuṱumani na u sa tea u themendela muhumbulo wo bviselwaho khagala khadzo . 
Kha vha humbele vhatholi vhe vha vha fulufhedzisa mushumo uri vha ḓadze ndima 13 , , na dza BI-1738 .
tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo ,
Arali hu na nkhetheni muthihi fhedzi o tiwaho , murangaphanḓa wa muṱangano u tea u bula uyo muthu sa ene o khethiwaho .
U itela uri maitele aya a mupo a shume kha mudzudzo , zwikhala zwo vuleaho nahone zwi sa konḓi zwi tea u wanala zwavhuḓi , nahone zwi zwihulwane lwo fanelaho , nahone hu na ṱhumanyo yo lugelaho izwo na ḓaka ḽo linganelaho . 
b ) Vho Tinyiko Moses Ngobeni kha poswo ya Mufarisa Mulangi Muhulwane : Mveledziso ya Themamveledziso dza ICT ;
U ṅwala na U ṋekedza
4.8 U tholwa na u tholwa hafhu ha vhalanguli vha si khorondanguli ha Bodo ya Public Investment Corporation SOC Limited lwa miṅwaha miraru ( u bva 31 Fulwana 2020 ) :
ndi yone khasho i yoṱhe ya tshitshavha Afurika Tshipembe .
Kutshimbidzele : Therisano ya puḽenari , zwigwada zwiṱuku
A hu tou vha na muthu mukene ; ndi takalela khwaḽithi dzo fhambanaho kha vhathu vho fhambanaho . 
Kha kushumele kwo ḓoweleaho , tshikalo tsha mukuḓedzo u no bva kha zwiṱitshi zwa muḓagasi zwa nukiḽia ndi zwiṱuku nahone zwi fhasi ha mpimo i re mulayoni . 
Ri ḓo vha ḓivhadza arali hu na tshanduko khulwane kha Mbekanyamaitele nga kha u ṱana nḓivhadzo kha saithi yashu na / kana nga kha u rumela mulaedza kha ḓiresi ya imeiḽi ye vha ri ṋekedza ine ya vha nga ngomu kha nzudzanyo dzavho dza mushumisi . 
U ḓadzisa hafhu , i dovha ya shandukisa pulane dza masipala , maitele na zwishumiswa , ya ṋetshedza ndededzi ya maitele kha mafhungo a tsenguluso ane a vha a ndeme kha mbekanyamushumo , ya dovha ya shela mulenzhe kha vhukoni ha vhupulani na tsenguluso kha sekhithara . 
Mbadelo ya tshumelo
8 . Ndeme ya masheleni : Tshumelo ya muvhuso i tea u ṋetshedzwa nga nḓila yo teaho i vhulungaho masheleni u itela u ṋetshedza vhadzulapo ndeme ya masheleni ya khwiṋesa .
Tshipiḓaṱhaluli
Madzangano a vharengi a khou kukumedza zwa u sa renga zwi so ngo lugelaho mupo kana zwibveledzwa zwi si zwa tshifhinga tshilapfu . 
Naho ri tshi khou fhululedza u fhungudzwa ha vhuṅwe vhugevhenga nga SAPS , hu na u vhilaela hune ha vha hone ha vhugevhenga ha khakhathi dzi shushaho vhune vhu khou hulela nga maanḓa mabulayo .
15 tsha u ḓiimelela zwi ḓo fhungudza vhuṱungu ha ndaṱiso nahone zwa ṱuṱuwedza u ḓiimelela nga mvelele .
Zwi na ndeme uri modeḽe wa nḓisedzo a u siwa murahu nga zwililo zwo fhambanaho zwa vhalwadze musi vha tshi enda kha a lwendo lwa vhutshilo . 
U topola tshigwada tsho sedzwaho , fhethu ha thandela , thandela i ḓo thoma na u fhela lini , ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli ha u i langa , i ḓo ḓura vhugai na uri tshelede i ḓo wanala ngafhi .
U thivhelwa ha u kungedzelwa kha midia wo phirinthiwaho ho sedzwa kha vhathetshelesi vha vhaswa na u thivhelwa ha u kungedzelwa ha zwibveledzwa zwa zwikambi kha masiaṱari a u ranga na khavara dza gurannḓa na magazini . 
Tshiṱirathedzhi tshi bveledzaho tshi nga khwaṱhisa uri u vhulunga malugana na mbadelo dza mutakalo dza wa vhathu vha re na vhuholefhali . 
U bva nga mbofholowo nga 1994 muṅwe na muṅwe a re na 18 na u fhira u na pfanelo ya dimokirasi ya u khetha . 
Musi vhathu vhanzhi vha tshi pfa zwiṅwe zwithu , hu vha na khonadzeo khulwane ya uri vha zwi humbule . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi shuma na mugudisi luvhili kha vhege .
Zwipotso : mulenzhe wa u takuwa ngawo kha nzambo ya fhasi
Sa tsumbo , tshikhala tsha u tshimbila vhukati ha miṱa tshi nga vha tshihulwane na , zwenezwo , tshifhinga tsha ndondolo ya mulwadze thwii i ḓo dzudzanywa nga u tou ralo . 
Komiti ya Wadi
Vhagudi vha isa phanḓa na u ṅwala nga ḽeḓere nga ḽithihi nga ḽithihi kha u ṅwala ha u rekhoda ngeno vha tshi thoma u guda u ṅwala nga u tou pomba Muṅwalo u tea u tevhedzela Phoḽisi ya tshikolo kana ya Phurovintsi
Zwavhukuma ri khou ṱoḓa u isa phanḓa , fhedzi ri ḓo ṱoḓa phindulo u bva khavho arali miraḓo iyo ye ya dzhena fhano na zwigidi yo vha i miraḓo ya Tshumelo ya Mapholisa vha Afurika Tshipembe kana tshumelo dza tsireledzo ya Phalamennde .
Ndondolo ya tshitshavhani ( CBS ) yo somela kha nzulele yapo nahone yo dizainiwa i ya u ṱuṱuwedza vhushaka na vhathu miḓini , ho dzikaho , ha tshifhinga tshilapfu hu no ḓo ḓisa u pfesesana , na u pfelana vhuṱungu na u fulufhedzana . 
Zwiito zwo ḓitikaho kha ' vhuḓipfumisi vhu songo teaho ' zwo anda kha vhunzhi ha sisiṱeme dza mulayo dza musalauno . 
2.4 Luambo lwa ḓamuni
Nyito dzi tea u yelana na tshibveledzwa tsho nangwaho
8.3 Vho GB La Foy vho tholwa sa DDG : Mveledziso ya Ndayotewa Muhashoni wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa ( DoJ&CD ) .
" Dzhimu i khou sumbedza zwine zwa nga itwa musi muvhuso na sekithara ya phuraivethe vha tshi vhumba vhufarisani u itela u bveledza zwitshavha zwi shayaho , vho ralo Muphuresidennde Vho Zuma . v
mulanguli wa khamphani ya phuraivethe , arali a mudzulapo wa Afrika
Nga kha u pembelela uhu , muhasho wo rumela mulaedza wa ndeme kha vhathu vhashu uri vha fanela u tsireledza ndayotewa na u tikedza vhubveledzi he ha swikelelwa ha mbofholowo na demokhrasi zwashu ! 
Muvhuedzanyi a nga tea u shumisa thekiniki dzo fhambanaho dza u ita uri vha tendelane kha zwi fanaho .
Khwaṱhisedzo ya tshelede yo dzheniswaho i tea u fekisiwa kha : 012 329 8292 zwo livhiswa kha : Ina Labuschagne .
Modeḽe wa maṱhakheni wa mbalo u ḓo katela na mirekanyo ya maedza a vhunzhi ha zwiṱuṱuwedzi . 
Hezwi zwo tevhela themendelo dza Khomishini ya Hoexter nga 1983 .
Vha nga si kone u dzhoina GEMS arali vha tshi shuma kha :
Muhasho wo thola vhorakhonṱhiraka vha u vhuedzedza vhupo zwenezwo a si zwa ndeme u ṋetshedza vhuḓifhinduleli kha Zwitatamennde zwa Masheleni zwa Ṅwaha nga ṅwaha . 
Vha dzhiele nzhele uri Mudzulatshidulo a nga humbela uri Muḓisi wa mbilaelo na ene a ḓe muṱanganoni .
Nga nṱhani ha zwezwo , kanzhisa vhathu vhoṱhe vhane vha kona u swikelela maḓi vha a wana nga mahala . 
Nga nṱhani ha u tsa kha nḓowetshumo ya nyukiḽia miṅwahani minzhi yo fhelaho , zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha zwo imisa u ṋetshedza vhugudisi kha tsireledzo ya radiesheni . 
Ndivho U mvumvusa
Ro ṱanganelana na mitambo ya zwikolo , kiḽaba dza tshitshavha dzi dovha dzavha dzone dzine khadzo ha ḓo bva vhatambi vhane vha ḓo bveledziswa na u khwiniswa nga zwikili . 
Zwi ḓa hani uri ramafhungo muthihi vhukati ha vhoramafhungo a tshi vhonala a na tshiṅwe tshithu tshanḓani fhedzi vhathu vhane tsha khou livhiswa khavho vha si na tsho ? 
Kha tshipholisa a vha tendi uri Mulayo u imelwe nga muṅwe .
Muphuresidennde vho ri khaseledzo dza vhaitanavho vha ḽaborathori dzo vha dzo dzudzanywa u ya nga zwiṱirimu zwa mushumo zwa sumbe : mbuedzedzo ya mavu ; thikhedzo ya mubveledzi ; zwifuwo ; thoro ; vhulimi ; mushumo na mveledziso ya mahayani . 
Fhedzi vhana vha nga humiselwa kha mubebi , kana mulondoti hune vha ḓo vhewa ito nga mushumeli wa tshitshavha .
6.2 Gondo ḽa lwendo lwa mishumoitwa ya u pulanela CBP
Muvhigo wa Muofisiri wa Mbalelano u ṋetshedza zwidodombedzwa zwa donesheni dzoṱhe dzo wanalaho hu si nga tshelede . 
-- Vha nanga dzilafho ḽi sa weli kha phakhedzhi ya tshumelo .
Tshibveleli tshi aluwaho tshi kha nyaluwo ya vhuṅwali ha ḽitheretsha kha zwi vhidzwaho nyambo dza " hayani " kana dza " lushaka dza dzingu " zwo bveledzwaho kha vhaṅwali vha u rangani vha Afrika . 
U omelela kha u fhaṱa vhushaka havhuḓi ( raphoo ) na vha ṱanganedzaho mafhungo
Pulane ya u ṱutshela nyimele ya shishi dzoṱhe dzi tea u khwiniswa luthihi zwalo nga ṅwaha kana , nga ḽiṅwe sia , zwenezwo musi mushumi wa vhuṱhogwa o bulwaho kha pulane a tshi litsha mushumo . 
Zwiṅwe zwi elanaho na izwo ndi mushumo muhulwane wa u bveledza na u thoma thekhinoḽodzhi iyi kha mbekanyo ya ndeme ya fulufulu nga mannḓa u shumiswa ha thekhinoḽodzhi ya sele dza zwivhaswa sa ine ya dzhena vhuimoni ha murafho wa thekhinoḽodzhi .
Masipala wo bveledza tshiṱirathedzhi tsha khwaṱhisedzo ya mbuelo nahone tshiṱirathedzhi tshi kha ḓi tea u themendelwa nga khoro . 
Pfunzo heyi ya nga ha masheleni ino ṱoḓea musi hu tshi khethwa i ṋea mafhungo malugana na " makumedzwa " ane a khou lavhelelwa o teaho u tshimbidza zwipikwa zwo ḓivhadzwaho . 
Mupeleṱo na ndongazwiga : eḽipisisi ( zwithoma zwiraru zwi no sumba uri mafhungo a kha ḓi ya phanḓa ) , tshigagarukela , zwiḓevhe , tshiga tsha u vhudzisa
Tsheo ya mvetomveto yo ita khuwelelo kha zwigwada uri zwi ise phanḓa na nyambedzano dzazwo nga mafhungo a tshiimo tsha u fhedzisela tshine tsha katela na mbudziso nga Yerusalema ; vhudzulo ; mikano na tshavhi . 
Vhakhatnselara vhane vha si vhe na nḓivho iyi vha fanela u ḓitika nga mivhigo ya vhaofisiri u vha thusa uri vha kone u tshea malugana na dzipholisi .
U ḓivha vhungane / vhathu / zwiitisi . . .
Hu nga shumiswa ḽiṅwalo ḽihulwane kana bugu khulu u itela uri mugudi muṅwe na muṅwe a kone u vhona zwine zwa khou vhaliwa .
Ri tea u ṋetshedza thuso kha vho mme vhane vha ṱoḓa thuso kha u alusa vhana vhavho .
( c ) mafhungo a welaho fhasi ha mishumo yo tiwaho kha Muengedzo wa 4 , khethekanyo ya 146 i ḓḓo shuma sa zwine ha tou nga mbetshelo dzi kwameaho dza mulayotewa wa vunḓḓu dzo vha dzi milayo ya vhusimamilayo ha vunḓḓu ho bulwaho kha iyo khethekanyo .
Thandela ya u fhaṱa yo vha i tshi konḓa nga ṅwambo wa u pfukiselwa ha dziwadi u ya dziṅwe saithi u itela u shumisa tshipiḓa tshi si na tshithu sa fhethu ha tshumelo ya tshifhinganyana . 
Ro dovha ra hulisea , kha ṅwaha uno wa u pembelela Mulayo wa Mavu wa 1913 , une nga khawo ri na , Vho Mme Nomhlangano Beauty Mkhize , muṅwe wa vhalwela mbofholowo vhane vhoṱhe na mufarisi wavho , Vho Saul Mkhize , vho rangaphanḓa mugwalabo wa u lwa na u bviswa ha ndaka nga u kombetshedza ngei Driefontein na Daggaskraal , zwezwino kha Vunḓu ḽa Mpumalanga .
U linga hu si ha fomaḽa hu leluwa u fana na u ima nga tshifhinga tsha ngudo , u lavhelesa fhano kana u amba na vhana uri u guda hu khou bvela hani phanḓa .
Arali zwibveledzwa zwi tshi khou endedzwa u fhira nga Afrika Tshipembe , vha tea u ḓisa khophi ya phemithi ya u renga zwa zwifuwo nnḓa u bva kha shango ḽine zwa khou iswa hone na khumbelo u itela uri vha wane thendelo ya u endedza ya Afrika Tshipembe .
Kha dziṅwe nyimele , vha nga renga mikovhe kha , kana vha dzhoina dzikhamphani dzo no vha ho na mushumo na muvhuso . 
29 Zwipuka zwa lwanzheni
Kushumele/ Pulane ya Nyito
u khwinifhadza maitele a muvhuso , fulo ḽa u lwa na vhutshinyi na vhuḽedzani ha Afrika Tshipembe na maṅwe mashango .
Ṱhanziela ya lufu lwa mufu .
Afrika Tshipembe ḽi khou thoma mbekanyamushumo dzi bvaho kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) dzine dza ḓo vhona uri shango ḽi dzule ḽi fhethu hu takalelwaho ha vhubindudzi .
Ro no fhira tshifhinga tsha u sumbana nga miṅwe , ngeno vhathu vhashu vha tshi khou fa . 
- sedzulusa dzidokhumenthe
Zwiko na vhukoni zwi tea u shumisana na u shumiswa ha pulane ya u shuma ngayo , zwa vhumba muteo une mugaganyo wa ṅwaha wa ḓo ḓisendeka khawo . 
Mavharivhari o khwaṱhaho a vhuḓifari vhu si ha phurofeshinala ho ṋaṋesaho kana ho vha hu tshi nga ṋaṋiswa nga tshiimo tshe tsha itwa vhusiki uho . 
Ni kone u khaḽara tshifanyiso itshi .
No no vhuya na vhona dziṅwe dzadzo vhusiku , ngei ṱaḓulu ?
Bulani ipfi ḽi re na mibvumo miṋa .
Mbuelo dza khasho ya TV ya didzhithala dzi katela :
Fhungo ḽihulwane , fhedzi , ḽi mona kha pfanelo dza vhuṋe na tshumiso ya mavu . 
Fuvhalo na thaidzo dza mutakalo zwi ḓisumbedza nga nḓila dzo fhambanaho , dzi no nga sa :
Ho vhigwa uri mufu a vha e na swili nahone vha a tshi khou lwisa vhafariwa ngae kha sele ya nnyi na nnyi . 
Ino sisiṱeme yo tou ṱumana thwii na dzidatabeisi tharu : u sikiwa ha dziposo , na dathabeisi ya vhashumi ine ya shuma sa faelandangi , na dathabeisi ya mutevhe wa vhaholelwa . 
Khetho dzi tevhelaho dzi tea u vha muvhigo wa zwe Muvhuso washu wa shumisa zwone na uri dzi tea u sumbedza arali vhathu vhashu vha tshi tama u vha na miṅwe miṅwaha miṱanu i fanaho , kana arali vha khou takalela u ṱoḓa zwiṅwe zwa khwine . 
awara dza 30 ( awara dza 3 nga vhege )
Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana i ḓo amba mini ?
Kha vhathu vha dzimiḽioni vha Afrika Tshipembe , vhane vha sa kone u swikelela moḓoro , vhuendi ha nnyi na nnyi ndi ha ndeme u thusa kha musudzuluwo . 
Sisiṱeme ire hone i ḓo sedzuluswa u itela u vhona vhukoni ha u londota vhuṅwe vhukhakhi ho dzinginywaho ho engedzwaho khayo . 
Muvhigi kana muṅwali wa muhumbulo u fanela , kha ḽiṅwe sia , u vhumbulula khethekanyo ya maitele a shumiswaho na mihumbulo yo fhambanaho ine ya vhumba nga huswa nga nḓila i sa vhonaliho ngoho dzine dza ṋetshedzwa kha vhathu nga midia u langaho . 
Nyito dza vha dza u ḓifunga vhukuma , na u londota uhu hu a konḓa vhukuma . 
U fhandekanya ha vhukuma ha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili kha vhubvo zwi nga fhungudza zwihulwane khonadzeo ya tshikafhadzo ya zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa . 
Nḓivhadzo ya pfanelo dza u sedzulusa kana khaṱhululo ya nga ngomu ; na
5.2 . Khabinethe i dzhiela nṱha u tendelwa ha u kumedzwa ha u rengwa ha SAB Miller nga vha AB InBev zwi khou sedzwa nga maanḓalanga a miṱaṱisano .
Zwithu zwine zwa ri vhaisa - u daha , zwikambi , zwidzidzivhadzi
Vhutsila ha u Vhona - Awara 10
VHAGUDISI
Haya ndi mafhungo a Muhasho wa Tsireledzo na Vhutsireledzi . 
vhone kana ṋenḓila wavho vha fanela u dzhia maṅwalo a u ṱunḓa vha Tshumelo ya Muthelo ya Afrika Tshipembe ( SARS ) uri a vhofhololwe lwa u fhedzisela .
Vha tea u ita ṱhoḓisiso na mvetamveto ya vhuimo ha mbekanyamaitele vha tshi khou tsireledza mafhungo a u pulana . 
U tendela mutsinda kana muthu ane vha si mu ḓivhe zwavhuḓi hayani havho , nga maanḓa vhe vhoṱhe ;
Vhurumelwa ho dovha hafhu ha ḓadzisa nga ḽa uri mbekanyamushumo yo tshimbilaho zwavhuḓi ya u fafadzela vhulwadze ha dali yo vhulunga dzimiḽioni dza matshilo a vhathu Tshipembe ha Afrika . 
Muhasho wa Tshumelo ya Ndulamiso wo ṱanganywa Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa zwa vha nga fhasi ha Muhasho muthihi . 
Avho vha kwameaho vha ndeme vhane ' Vha ḓo Ita uri zwi Bvelele ' ndi vhane vha wanala kha maimo mararu . 
Zwi tea u dzhielwa nzhele uri miṅwe mivhuso ya Tshipembe ha Amerika yo ṱanganedza na u thoma u shumisa themendelo dza ndifho kha mashango ane , kha masia manzhi , a khou ṱangana vhuleme ha zwa ikonomi vhune ha fana na ha Afrika Tshipembe . 
Khaphasithi ya nyengedzedzo i a wanalea ya u buka ho livhaho na u gireida ha tshiimo tsha zwiimiswa zwa vhudzulo ndi yone nḓila i yoṱhe ya u khwaṱhisedza tshumelo ya vhunzani ha nṱha . 
Zwe zwa swikelelwa zwa vhuṋa , ndi ndivhanyiso ya mbekanyamaitele .
Kha ḽevele iyi , vhanzhi vha pfa vho ḓalelwa nga vengo ḽa mushumo nahone vha na vhufaluvalo . 
Vhuendedzi ha Masipala muhulwane wa Tri-County , Tshiṱirikini tsha Oregon , ngei Portland . 
Nṱhani ha izwo , mbekanyamaitele i ḓo dovha ya dzhenelela kha nyaluwo ya ikonomi nga u hulisa tshumelo ntswa hune dza ṱoḓea hone . 
Ndo ṱungufhadzwa nga maanḓa , u pfa uri miṱa ya vho lovhaho a i tendelwi u wana ndiliso ya tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe u bva kha muvhuso . 
( b ) i nga ita ndaela ine ya vha yo teaho nahone nga nḓila ya ndingano , zwi tshi katela -
u bvala siaṱari 2 ḽa fomo ya khumbelo BI-1663 .
Mbekanyamushumo ya Mveledziso na Khwiṋiso ya zwa Vhufuwi ha zwi dzulaho Maḓini ( ADEP )
Tshivhalo tsha ayoni yo ṋokaho tsho ḓi sendeka vho nga u swifhala ha mitsiḓi , tshivhalo tsha zwithu zwo tengamaho , tshivhalo tsha aḽumini na zwiitei zwa mitale minzhi i lemelaho , nga maanḓa manganisi . 
Sa musi mukhomishinari o fushea , a hu tshe na dziṅwe mbudziso kha ṱhanzi heyi . 
8.1 Khabinethe yo dzhiela nzhele na u dovha ya vhilaedzwa nga u engedzea ha mpfu dza badani dzo bvelelaho nga mafhelo a vhege a Phaseka , he ha vha na khombo dza badani dzi linganaho 208 dze dza sia ho lovha vhathu vha 287 , musi dzi tshi vhambedzwa na tshivhalo tsha mpfu dza mahoḽa , tshe tsha vha tsho ima kha mpfu dza 193 kha khombo dza 148 .
Dzina / nomboro ḽe vha ṋanga a ḽongo tea u fhira maḽeḓere a sumbe [ hu songo katelwa luswayo lwa vunḓu ] zwi fanela u tevhedzela ṱhoḓea dza nambapuḽeiti yo ḓoweleaho ( sa tsumbo . i fanela u ṱana ḽogo ya vunḓu ) na u ṱanea nga nḓila i fanaho na ya numbapuḽeiti yo ḓoweleaho .
Ndayotewa i ṱumekanya khothe dzoṱhe , hu tshi katelwa khothe dza sialala , khoro , foramu musi dzi tshi ṱalutshedza mulayo muṅwe na muṅwe na musi dzi tshi bveledza mulayo wa nnyi na nnyi kana wa sialala , u itela u ṱuṱuwedza maitele , ṱhoḓea na zwipikwa zwa Pfanelo dza Vhathu .
Honeha , u bva kha mutheo wa bayokhemisiṱiri ya tshigange na zwivhalo zwo fhambanaho zwa malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili na maṅwe malaṱwa , hezwi a zwi vhonali zwi tshi imela tshithu tsha vhuṱhogwa . 
U ita phetheni dza mutevhetsindo dzo topolwaho ( nothesheni kana madzina a noti dza tshi French , madzina kana zwikoro
Muthu muṅwe na muṅwe , ana vhushaka na vhathu kha tshumelo ya muvhuso , hu tshi katelwa vhushaka ha malofha , vha nga ita ṋetshedzo kana u ṋetshedza u ya nga thambo ya bidi . 
U badela lwa elekiṱhironiki vhukati ha asesimennde dzo ḓadzwaho na mbadelo dzo wanalaho zwi nga itwa kha mbadelo dzo wanalaho . 
Miraḓo ya Komiti dza Wadi itea u khwathisedza uri vha a ḓivha tsumbakushumele dza ndeme na thagethe dza kushumele dzi re kha IDP ya masipala wavho uri vha kone u ela mvelaphanḓa .
I nga thusa u khwiṋisa ndeme ya ndondolo yavho ya mutakalo saizwi muṋetshedza tshumelo a tshi ḓo vha a na mafhungo oṱhe ane a a ṱoḓa tshanḓani .
Zwikalo zwa u swifhala ha mitsiḓi , pH na alkali zwi tea u dzhielwa nzhele kha u ṱalutshedza tshivhalo tsha ayoni . 
4.3 . Khabinethe yo tendela u tholiwa ha vhathu vha tevhelaho sa miraḓo ya bodo kha Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Bannga ya Muṱanganelano :
Dzilafho ḽithihi nga episoudu nga muunḓiwa nga ṅwaha
Muvhigo u itela bembela u pfumbudzwa kha zwa ndangulo ya vhashumi vha muvhuso , sa izwi zwi hu tshi vho vha fhethu hu no khou aluwa hu konḓaho . 
3.4 Tshakha dza zwiko na maitele a u kuvhanganya
Ndi ngani , zwenezwo , hune zwipondwa zwa vhugevhenga zwa tea u ṋewa thikhedzo yo livhaho ya masheleni nṱhani ha zwi ṋekedzwaho ? 
Hezwi zwi ṱanziela kha mvumbo ya tshiṱirakhitsha tsha maga . 
U vhuedzanya na u thusa u sala murahu kha risithi na diphosithi dzo salaho . 
Ri tea u dovha ra ombedzela uri nḓisedzo idzi ndi dzi fareaho nahone dzi pfadzaho , fhedzi a dzi tandululi thaidzo dzashu . 
Tshifhinga tshoṱhe ri vhonwa mulandu wa u dzumbama kha zwithu zwa kale zwashu , nga avho vhane vhomakhulu vhavho vha songo vhaho na dzangalelo ḽa ṅwana wa murema mbiluni . 
Ndi vhana vhangana vha no takalela u gidima ?
Naho hu na uri yunithi ya mapholisa ya vhudziki ha tshitshavha yo vhea ḓaraṱa ya mipfa vhukati ha ḓaraṱa ya luvhondo yo waho na tshitediamu nga mulandu wa zwenezwi , izwo kha ḽiṅwe sia zwo vhonala zwo no vha tshilengo sa izwi zwigidi zwa vhathu zwo vha zwo no ḓi dzhena ngomu tshitediamu nga khani . 
U shumisa bugu kha u wana mafhungo
U vhona uri muthu apfe o tsireledzea musi a tshi tshimbila a eṱhe masiari kana vhusiku .
Fhedzi , dakalo ḽa Khushumusi ḽi fara vhathu vhanzhi , na avho vhane vha sa wele kha vhurereli ha Vhukhiresite . 
Zwo ralo , u tholiwa kha vhafumakadzi zwo gonya nga luvhilo kha vhuvhili hazwo zwa zwifhinga zwo teaho na zwi elanaho u fhira kha vhanna ho sedzwa miṅwaha ya fumi yo fhiraho . 
U vha na nḓivho na u kovhelana vhuḓifhinduleli ndi zwithu zwo teaho afha , u itela uri vhalwadze vha kone u pfesesa mbuelo yavho . 
U humela murahu wa ya wa livhana na zwipuku zwa fhethu afho , zwi shuma mushumo wa ndeme wa u nthusa u zwi awedza . 
( 3 ) Arali Khothe ya Mulayotewa ya sumbedza uri Mulayotibe uyo u yelana na Mulayotewa , Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u u saina .
( a ) u tshimbidza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a Khoro na komiti dzayo ; na
U thetshelesa mbudziso nga vhuronwane a ṋea phindulo .
Ri ḓo rwela ṱari tshumisano iyo hu si kale , nahone ri ḓo dededzwa nga South African Geographical Names Council na Komiti dzayo dza Mavunḓu .
7 Zwine phanda ha bugu ( khavara ) ha ri vhudzaˆ
Ri livhuha muvhuso vhunga nnḓu iyi i tshi ḓo vhuisa tshirunzi tsha muṱa washu , " vha ralo " .
Kha vha thome nga nṱha dza pulane ya IDP .
Hezwi zwothe zwi tea u itwa hu tshi tevhedzwa kuitele kwone-kwone kwa ndondamutakalo .
Ri tama u fhululedza Bodo ya Dziphakha na Vhuendelamashango ya North West na Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi na Vhuendelamashango kha nungo dzavho dza u vhona uri mbuelo dza vhuendelamashango dzi kovhaniwa nga nḓila i linganaho nga vhoṱhe . 
Naho vhunzhi ha maṅwalwa manzhi sa haya a na nḓivho ya tshanduko i si na tshiṱahe , a si oṱhe ane a sumbedza zwinzhi nga u ḓidzhenisa kha poḽotiki tshitshavhani . 
Maḓadzisi a khonadzeo : tsumbo , khamusi ( tsumbo , Makole o swifhala , khamusi mvula i nga na )
Vhafunashango
3. NYANGAREDZO NA NDIVHO YA THENDELANO
Ṱhodea : U vha na Ṱhanziela ya Maṱiriki . 
Kana vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-4 nahone vha dzhenise khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe .
Mbudziso dzi tevhelaho dzi ḓo vha thusa u ṋea tshivhumbeo sesheni iṅwe na iṅwe .
Mbadelo
( 2 ) Mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa kwama vhuimo , zwiimiswa , maanḓa kana mishumo ya muvhuso wapo i fanela u anḓadziwa uri vhathu vha ṋee mihumbulo yavho i saathu u isiwa Buthanoni ḽa Lushaka kana kha Vhusimamilayo ha Vunḓu nga nḓila ine ya tendela muvhuso wo vhumbiwaho wapo , masipala na vhaṅwe vhathu vha re na dzangalelo tshifhinga tsha uri vha ṋee vhupfiwa havho nga ha Mulayotibe uyo .
Mukuvhanganyi wa phuraivethe o tholiwa a badelwaho nga khomishini . 
Masiandaitwa a mbetshelo idzi ndi :
( 1 ) Muṅwe na u na pfanelo ya u farwa zwavhuḓḓi mushumoni .
Izwi zwi itiswa ngauri khothe dza sialala dzi bva fhethu hune vhuloi ha tendwa u pfi vhu a tshilla nahone vhathu vha tea u tsireledzwa uri vha sa vhaiswe nga vhuloi.120
Miraḓo iyi i wana khopi dza minetse na u kovhelana mafhungo na miṅwe miraḓo .
Masia o sedzeswaho
A thi timatimi uri ri ḓo ita nga he ra fulufhedzisa FIFA na ḽifhasi ḽoṱhe ngaho u vhona uri zwoṱhe zwo teaho zwa u farwa ha mitambo ya FIFA Soccer World Cup zwi a itwa .
Webusaithi dza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka dzi ḓo bvisela khagala mafhungo nga ha vhone vhaṋe , hu si na u thoma vha ḓivhadzwa , arali a khou ṱoḓea lwa mulayo fhedzi kana hu na vhuḓiimiseli havhuḓi ha uri nyito iyo ndi ya ndeme kha : 
Arali vhone na dokotela wavho vha tshi khou kundelwa u langa asima yavho , kana arali vho vha vho valelwa sibadela nga vhanga ḽa asima yavho , vha tea u rekhoda ' peak flow readings ' dzavho luvhili nga ḓuvha hayani .
na ndinganyiso na u swikelelea
Tshumelo dza mutakalo
Hu vhigwa lungana
Samithi yo sedzesa kha mutakalo wa mishumoni na tsireledzo muhumbulo u wa u bveledza sisiteme ya ndiliso yo ṱanganelanaho ya Afrika Tshipembe .
I vhetshela nṱha nyengedzedzo kha pfunzo na u engedza zwikhala zwa u pfumbudzwa . 
Tshiṱiriki tsha vhubindudzi tsha vhukati tsho ḓisendeka nga phesenthedzhi ya mavu o tsireledzwaho nga matheriala o khwaṱhaho ( nyalo yo khwaṱhaho )  . 
Ndi zwifhio zwithu zwi so nga khwinifhadzwaho ?
Maitele a vhuḓi a u ya bungani
Komiti ya Milayo na komiti dzayo ṱhukhu dzi shumana na milayo ya NCOP , mugaganyagwama wa NCOP , mbuelo dza phalamennde , nzudzanyo dza nga ngomu , vhushaka ha dzitshaka na milayo yo ṅetshedzwaho .
( 2 ) Milayo na ndaela dza Buthano ḽa Lushaka zwi tea u ita uri hu vhe na -
Muhanga wa kushumele u tea u bveledzwa hu na vhukwamani na masipala yapo kha tshiṱiriki .
2.8. Khabinethe yo vhudzwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho nga muvhuso kha u fhindula kha ṱhaselo yo itwaho kha vhabvannḓa na u tandulula midzi ya zwiitisi .
Maṱari ndi madala .
Ni gama mavhudzi nga nḓilaḓe .
Khethekanyo 74 na Mulayo wa Zwiimiswa wa 1998 , u bvisela khagala mishumo na maaḓa a Komiti dza Wadi
Iṅwe ya khaedu dzo livhanaho na masipala u ya nga ha ndinganyiso ya zwa u thola ndi vhukoni ha u kunga zwavhuḓi vhathu vha re na ndalukano dzo teaho vhane vha nga vha vha khou tshila na vhuholefhali kana vhafumakadzi kha vhuimo ha tshiṱirathedzhi . 
Ṱhahelelo ya themamveledziso , ngamaanḓa ṱhahelelo ya vhukoni ho eḓanaho kha u sika muḓagasi , zwo shuma sa zwiga zwine zwa tou vhonala kha uhu u sa eḓana . 
zwinepe zwiṋa zwa mivhala mitswu na mitshena zwa musi muthu a tshi ita khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe .
Rakhonṱhiraka u fanela u tevhedza ṱhoḓea dzoṱhe dza , na u ṱhogomela vhukwamani na , vha Maanḓalanga a Vhuimazwikepe vho teaho na u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dzoṱhe dza mulayo dzi khou tevhedzwa malugana na Nḓivhadzo kha zwa Malwanzhe . 
U ṱalusa thekiniki dza u kwengweledza / fhuredzela
U ṅwala : Itani pulane ya u ṅwala tshiṱori tshaṋu ni tshi shumisa mepe wa muhumbulo .
Vhagudi vha tea u ṅwala atikiḽi dza vhukuma dza magazini , nga ha zwine vha zwi dzhia zwi zwa ndeme malugana na atikili dzavho dza u takadza kana u seisa , u nyefula , u gayela , u sea , u sasaladza iṅwevho ya dziṱhoho .
sisiteme dzi re na ndeme dza u ita uri CBP i shume
Kha vha dzinginye nḓila dza u dzhenisa vha re na dzangalelo vho fhambanhao kha zwitshavha .
Mulayotibe wa mvetamveto u ḓo iswa kha Khabinethe kha simesiṱa ya u thoma ya ṅwaha .
U fulufhedzea ha Phaḽamennde sa tshiimiswa tsha Mbofholowo hu tea u tsireledzwa na u lindiwa nga miraḓo yoṱhe .
Vhoṱhe mme na khotsi a vhana a vha shumi , vho ḓitika tshoṱhe nga mphomali i wanwaho nga vhana vhararu kha vhaṋa vhane vha vha navho . 
Naho ho vha na mikano i konḓaho , u konḓa ho dovha ha kona u ḓisa u vhulunga ha ndeme kha masheleni , hune ho vhofholola masheleni u itela u avhela kha masia a ndeme . 
zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi tshilaho --- zwibveledzwa zwine zwa shumiswa kha ḽifhasi ḽa vhukuma , sa magazini na dzigurannḓa .
Miraḓo ya tshitshavha na Komiti dza Wadi vha tea u tshenzhela mutevheṱhanḓu uyu uri vha kone u dzhenelela nga nḓila i pfadzaho .
( b ) u shela mulenzhe kha matshimbidzele a vhusimamilayo nga madzangano maṱuku oṱhe a poḽitiki o imelelwaho kha Vhusimamilayo nga nḓila i yelanaho na demokirasi ;
1.2.2.1 u kombetshedza uri uyo a re na vhuṱudzeṱudze a thome u shuma na zwenezwo a tshi ita mishumo yawe hu sa sedzwi uri ḓuvha ḽa u ita mishumo iyo ḽo swika naa kana hai ; na / kana
Zwigwada zwo sedzwaho zwa lushaka zwivhili kha ṱhoḓea dza vhupfumbudzi ho vha hone nahone vhuṅwe vhuvhili vhu khou pulaniwa . 
Zwi tea u dovha zwa vhiga nga ha u kundelwa huṅwe na huṅwe ha matheriala kha mashumele a zwibviswa na ndangulo ya mbalelano , matshimbidzelwe a sisiteme dzine dza nga vha hone . 
Khabinethe i fhululedza zwi tevhelaho :
Ri na sisiṱeme yo khwaṱhaho ya ndaulo yo ḓikumedzelaho u bveledza ndaela ya ndayotewa ya u ṋetshedza tshumelo ya khwaḽithi kha vhathu vha re nga fhasi ha maanḓa a mulayo ashu . 
Vhuṱambo uhu ho ṱanganyisa dziembasi,khomishini dza nṱha na madzangano a dzitshakha o tendelwaho Afrika Tshipembe u sumbedza na u ṱuṱuwedza vhudipuḽomati ha mvelele nga kha u ṱahisa vhusiki u fana na vhutsila , muzika na zwiḽiwa u bva mashangoni o fhambanaho .
Phungudzo dzi songo lavhelelwaho dza ngudo na masia maṅwe a ṱhoḓisiso zwo topolwa . 
U shumisa thouni , u bvisa ipfi , luvhilo , u ṱanganya maṱo , kuimele na ngafhadzo
Hezwi zwi dzhiwa sa tshiimo tsha tshiwo tshihulu . 
Pangani zwigeriwa zwaṋu henefha uri zwi si xele .
U topola khombo dzine dza nga bvelela
Hu khou lavhelelwa u fhaṱa na u khwaṱhisedza zwitshavha zwo ḓisendekaho nga ndangulo ya vhufa zwi ḓo tikedza mveledziso na ndangulo ya vhupo ha vhufa ha tshitshavha tshenetshi . 
Kha vhana vho no aluwaho , tshishumiswa tsha u tamba ngatsho tshi thoma u sa tsha vha tsha ndeme ngamaanḓa u fhirisa zwikhala zwa u tamba zwi sa thithiswi . 
Minisṱa u ḓo kona u shumisa PAIA sa nyendedzi kha uri ndi zwifhio zwidodombedzwa zwine zwa fanela u anḓadziwa arali a na muhumbulo wa u anḓadza thendelano ya u kovhekana mbuelo hu u itela u wana miṅwe mihumbulo .
Muvhuso wo rwela ṱari mbekanyamushumo ya " U humela kha zwa Mutheo " u itela u ṱuṱuwedza vhuvhusi havhuḓi na ndangulo yavhuḓi nga u fhungudza zwi tambiseaho , u shumisa masheleni a muvhuso nga vhuronwane , u thola vhashumi vha re na vhukoni , na u vha na vhuṱanzi ha u bvela khagala na vhuḓifhinduleli ha mimasipala .
Khwiṋiso ya mukumedzo kha khethekanyo dza mishumo dza ndalukano , ya thekhinikhaḽa na zwa vhutsila . 
U tholiwa hoṱhe ho itwa nga murahu ha musi ho sedzuluswa na u khwaṱhisedzwa ha ndalukanyo na u sedzwa arali vhe si na milandu .
Hu na thaidzo nga nḓila iyi ya u thoma komiti dza wadi dzi si gathi sa :
Miswa ndi iyo i sumbedzaho Tshifhinga tsha Tshiṱalula , na u elelwa avho vhe lwa na u fa vha tshi itela u thomiwa ha shango ḽa dimokirasi . 
Thikhedzo i ḓo ṋetshedzwa vhadzudzanyi vha mafulo a u renga a kha vhuvhambadzi hapo u itela uri vharengi vho lavhelelwaho vha kone u ṱumana na vharumelazwivhambadzwa vha Afrika Tshipembe u kona u pendela dzioda dza vhurumelazwivhambadzwa . 
Tsumbo , kha maipfi pala , tala , ṱala , dala , ḓala , maḽeḓere o swifhadzwaho ndi fonimi .
U shumisa maipfi o ḓoweleaho , foniki , u sengulusa tshivhumbeo na zwi re ngomu na kupfesesele u ita uri zwi pfale .
Khuthadzo : Tshifhinga tshilapfu , tshifhinga tshipfufhi na khuthadzo ya tshiimo tsha shishi kha avho vhafumakadzi vho tambudzwaho na zwipondwa zwa vhudzekani vhane vha vha vhagudiswa kana vhashumi vha yunivesithi , luṱingo na u khuthadza no tou livhana zwifhaṱuwo . 
Netiweke dza tshikhala tsho vuleaho nahone tshi sa konḓi dzi tea u vha dzo ṱhumanywa lu fushaho u itela konisa mutshimbilo wa vha zwalaho na u balanganywa ha thanga u bva kha vhuṅwe vhudzulo u ya kha huṅwe . 
Ri tea u vha na fulufhelo kha vhaaluwa vhashu hu si kha mafhungo a vha kwamaho fhedzi , fhedzi na kha tsheo dza ndeme dzi itaho uri vhaaluwa vhashu vha vhe zwipondwa nga zwiedziswa zwashu zwa phurofeshinala zwa ndondolo . 
U vhambedza na u ela khetho dzo fhambanaho u itela u ya phanḓa na u guda . 
U ḓisedza na u dzhenisa ekhondishini na venthiḽesheni . 
Vho Ndau : U vhona u nga kuvhuḓa kuṱukuṱuku ngaurali ku nga mpfusha ?
Kha Ḽiga ḽa u nanga miraḓo i ḓo vha na tshikhala tsha u nanga miraḓo mihulwanwe ine ya ḓo ima sa Vhonkhetheni kha dzikhetho .
Kha nyito dziṅwe na dziṅwe hezwo zwi nga ṱoḓa vhuṅwe vhulambedzi , ri ḓo vha ri khou sedza kha mbadelo dza u tou ḓithauba . 
Mukovho wa mugaganyagwama wa ndangulo ya ndaka ya muhasho wo sedzuluswa nga Muhasho wa Zwifhaṱwa zwa nnyi na nnyi nga tshifhinga hetshi . 
Sa tshipiḓa tsha khaedu iyi , mashango a bvelaho phanḓa a tea u khwaṱhisedza tshikhala tsha vhuṱoḓesi na vhutevheli ha zwisikwa nga vhulivhi u fhira uho ho bulwaho nga madzangalelo a nnḓa . 
U baḓekanya ( tevhekanya ) zwifanyiso zwa tshiṱori a tshi livhanya / fanyisa na dzikhepisheni na zwifanyiso .
1 Ḽuṱa lwa ndugiselo lwa IDP lu vha hone ngaṰhangule .
( b ) vha tshipiḓa tsha mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhudzulapo u lingana .
Zwiṅwe zwa zwiko zwi dovha zwa shumiswa hanefho hayani , sa tsumbo kha u ita mishonga ya sialala kana u shumiswa hayani , hune hanefho hu fanela u itwa mbetshelo u itela avho vhane vha ḓitika nga zwiko musi hu sa athu sedzwa kha muhumbulo wa mbambadzo .
Zwenezwo vharwe vhana vhawe vhane a si vhe navho afho vha go vha vha tshi khou dzula hurwevho
Hezwi zwi amba uri vhadzhiamikovhe na vhadzheneli vhoṱhe vha tea u ḓivha zwi lavhelelwaho khavho .
Bugupfwara ya u dzhenelela ha tshitshavha kha kuvhusele kwapo yo ṅwalwaho nga Susan Ferguson ASALGP Project Officer na Carol Low .
Zwo ḓisendeka nga ṱhoḓisiso dzo ṱanḓavhuwaho , ndangano na vhuvhudzisi , khomishini yo topola khaedu dza ṱahe dzine dza vhumba zwithivheli kha u swikelela zwipikwa zwashu zwa muṱangano . 
KHWINISO KHA MUENGEDZO WA VHU 2 KHA MULAYOTEWA WA KALE
MBUDZISO 3 Phurosese dza ndeme dza u ṱola na u ela dzine dza khwaṱhisedza nḓisedzo ya tshumelo ndi dzifhio , nahone mbuelo dzine dza nga wanala kha u kala mvelaphanḓa ndi dzifhio ?
Ro takala uri , ṅwaha nga ṅwaha , miraḓo ya vhafumakadzi vha vharema vha vha kha ḓi vha vhaswa vha khou engedzea nga tshivhalo . 
Hezwi ndi mathomo a maitele o ṱanḓavhuwaho a u fhelisa u tsela fhasi ha vhukoni ha Muvhuso na u shandukisa modele washu wa nḓisedzo ya tshumelo u itela uri u kone u shumela vhadzulapo vha shango ḽashu .
Muvhuso wo nanga Telkom sa zhendedzi ḽine ḽa ḓo ranga phanḓa kha u thusa u shuma ha burodibennde .
U ṋea mbuno na u bvisela khagala mihumbulo ya ene muṋe .
Muvhuso wapo u shuma kha vhupo vhune ha dzulela u shanduka . 
U shumisa zwifanyiso zwa muhumbulo na ṱhaluso .
Fhethu ha u ṱola ho fhelelaho ha khombekhombe phanḓa ha musi hu tshi ṋetshedzwa ḽikumedzwa hu nga dzudzanywa na Vho D. 
Ndi lwa u thoma mabindu a vhuendelamashango a tshi ḓo ṱanganedza thuso i fanaho kha vhavhambadzelannḓa vha nḓowetshumo . 
Thebulu ya 15 : Tsedzuluso nga u angaredza ya mishumoitwa ya vhuṱumani na CBP na zwishumiswa
Muhangarambo uyu wa mvetamveto u itela khuwelelo ya ṱhaluso ya vhuṋe , u paka na ṱhanganelo ya thandela dzoṱhe dzi elanaho na ICT hoṱhe kha mimasipala na kha muhaso wa vundu khathihi na u thusa hoṱhe kha mbakanyamushumo dza e-khophorethivi . 
A vhari ndi hulise Mukololo Vho Mangosuthu Buthelezi , murangaphanḓa wa IFP vhane vha vha mutshudeni wa kale wa yunivesithi iyi .
Muvhuso u fhululedza zwitshavha zwe zwa dzenela kha izimbizo idzi na vhashumeli vha muvhuso shango ḽoṱhe , hu na ndavhelelo ya u dzhia maga a u tandulula khaedu dza tshumelo ya tshitshavha na u ṋetshedza vhutshilo ha khwine kha vhoṱhe .
Muṅwe na muṅwe wa mihasho ya vundu ya fumi nga tshifhinga tsha vhege tharu dzi ḓaho i ḓo , ṋea ṱhalutshedzo yo dodombedzwaho ya uri zwa ndeme izwi zwi ḓo shumiswa hani sa tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Nyito ya Muvhuso lwa ṅwaha . 
Sekhithara iṅwe na iṅwe ya ikonomi a i sumbedzi lupfumo lu fanaho . 
Zwi tshi bva kha lushaka lwa tshishumiswa tsha u fhisa malaṱwa na uri arali nyimele dza phiso dzi sa khou langiwa zwavhuḓi gesepfuḓi , dzidiokisini na tshivhalo tshihulwane tsha mavu na zwiluḓi zwo papamalaho tshikhalani zwi nga bviswa . 
Vha muvhuso vha kha ḓi vha vhone vhaṋei vha mishumo na vharengi vhahulwane kha sia ḽa zwa vhufhaṱi kha ḽa muno . 
U vhona zwauri zwibviswa zwi swikelela ṱhoḓea dza bindu . 
U sikima na u sikena
Tsha ndeme kha rine ndi vhuḓiimiseli kha u tevhedzela mihumblo iyi . 
4.4 Khabinethe yo dzhiela nṱha u tholwa ha vha tevhelaho kha Khoro ya Afurika Tshipembe ya Mbalombalo :
U ya nga mbekanyamaitele ya Vundu , ṱholo dza thundu na tshumelo zwa Mubidi dzo tendelwa . 
Rerani nga kutshilele kwa Vho Nebo sa zwe zwa sumbedzwa kha tshiṱori . 
Mulayo wa ndeme ndi wa u shumisa mushonga wavho wa tshithivheli ḓuvha na ḓuvha .
Hezwi zwi nga katela na u shumisa sisiteme dzi re hone zwino dzi no shumiswa henefho ha masipala .
Izwi zwi livhanywa na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ine ya sumbedza ṱhoḓea dza mafulo a tshifhinga tshilapfu a vhuedzaho , a lwaho na khethululo , u ṱalula mbeu , vengo ḽa vha funanaho nga mbeu nthihi na vengo ḽa vhabvannḓa khathihi na uri vhathu vhoṱhe vha pfe vho tsireledzea .
Vho dovha hafhu vha ita tsenguluso ya mbadelo dzi si ho mulayoni kha afidafiti ya Vho Erasmus na u amba uri a si mbadelo dzoṱhe dzo iteaho ngomu kha ndaka , zwine zwo vha kha ndaela ya milandu nga khakhe . 
Ṱhanziela ya mbingano
4.4 . Khabinethe i fhululedza Trevor Noah kha u wina Pfufho ya Emmy kha tshiteṅwa tsha Best Short Form Variety Series kha YouTube special , The Daily Show : Between the Scenes .
Khomishini ya Vhufa yo ṋetshedza hezwi , na hone vha ri a huna masheleni a u badela mbadelo hedzi dza zwa mulayo na hone yo vha i songo gaganywa na hone ri pfesesa uri ndi zwa ndeme uri ri ṋetshedze masheleni . 
pulane ya ndambedzo itshi yelana na kushumele kwa mugodi kwa tshifhinga tshenetsho
Ofisi dza khakhululo ya mavu dzi ita mbekanyamushumo dza khakhululo ya mavu na thandela na u langa mavu a muvhuso kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U vhumba maḽeḓere maṱuku a 20 zwavhuḓi zwi tshi tevhedzela vhuhulwane na fhethu , ndi uri a thoma a dovha a fhelela fhethu ho teaho .
Zwiṅwe zwithu zwo raloho zwi kha masia o fhambanaho nga fhasi ha nḓila dzashu dza u tshea mafhungo . 
Arali zwo ṋetshedzwa sa zwi imelaho u valelwa sibadela hu ḓo shuma mbuelo ya sibadela . 100% ya mutengo wa Tshikimu
Kha vha ite ndingedzo dza u dzi khunyeledza . 
Fhedzi vhupo uvhu vhu khou shanduka u bva kha vhupo ha zwa vhulimi fhedzi , u ya kha vhupo ha zwa vhuendelamashango ha mupo na vhufuwaphukha . 
Thendelonyangaredzi , hune mushumisi wa madi a nga shumisa madi a si na laisentsi , tenda tshumiso ya madi ya vha I tshi anana na maga ane fanela u tevhedzelwa a Thendelonyangaredzi .
Ri a zwi ḓivha uri vhana a vha gudi mazha ( khathihi ) lune bugu dza u shumela dza Gireidi R dza vha na vhuṱanzi tshoṱhe uri vhadededzi ( vhagudisi ) vha shume vha tshi tevhela kugudele kwa ṅwana mugede e eṱhe nahone , hune zwa konadzea , vha shumise bugu idzi vha tshi ya phanḓa na u humela murahu , zwi tshi edza nyaluwopfunzoni ya ṅwana uyu i re yawe e eṱhe .
Nga murahu ha zwenezwo vho dovha hafhu vha vhuya he nda ḓo pfa u lila ha tshigidi ; a tho ngo tsha ḓivha uri ho itea mini . 
U shayea ha maḓi kha vhalimi vhane vha khou bvelela . 
( 1 ) Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , u ḓo mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓo fara ofisi sa muraḓo kana mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa .
b ) Vhunzhi ha zwishumiswa zwa midia : gurannḓa , magazini , burotsha , fuḽaya , khungedzelo , phosiṱara , nḓivhadzo , nz
Muvhuso u ya phanḓa na u engedza u swikela nḓisedzo ya maḓi ya mutheo .
Nga murahu ha musi tshati ya mutsho yo ḓivhadzwa mushumo uyu u itea ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Naa ri tandulula hani thaidzo ya u dzudzanya milayo na u ṱalutshedza mafhungo malugana na zwenezwo , naa ndi masia afhio a u dzhenelela ha muvhuso ho teaho na uri ndi masia afhio a muvhuso a u litsha kana u ḓibvisa ho teaho na uri ndi masia afhio a zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa iyi tshumisano na uri hu na zwivhumbeo zwa tshumisano zwo fhambanaho zwine zwi nga thomiwa ?
5.2.2 Musi hu na vhubvo uvhu , Ndayotewa ndi yone mulayo wa nṱhesa kha Riphabulikinahone mulayo muṅwe na muṅwe kana zwiito zwi sa elani nayo a zwo ngo tea.33
Musi hugaledzwa ho khethekanywa nga zwipiḓa zwo sedzaho nga ngomu , zwiṱuku zwi re na tshivhalo , tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshi tshi ḓitika nga maanḓa nga zwiko zwo bveledzwaho nga ngomu . 
2 . Kha vha rerisane siani ḽa uri miraḓo ya tshitshavha i nga shela mulenzhe nga nḓila-ḓe kha luṱa ulwu lwa ndangulo ya thandela .
Zwezwino mbadelo dza muvhuso wapo dza zwa zwibviswa zwa masheleni dzo itwa nga kotara nga nṱhani ha phambano i re nṱhesa ya khumbelo ya masheleni naho ho vha na pulane dzo swikiswaho dza zwa mabindu na thandela dzi no khou ṱoḓa u ḓo itwa . 
Ri ḓo dzhena tshoṱhe kha u tandulula thaidzo dza zwikolodo zwi re mashangoni a no khou bvela phanḓa ri tshi shumisa kuitele kwa shango ḽashu na kwa mashangoḓavha kwa u ita uri zwikolo zwi si hulese . 
Mbalombalo dzi sumbedza uri muvhuso u khou shuma zwi vhonalalo kha u ṋetshedza dzinnḓu , hune miṱa ya Afrika Tshipembe ine ya dzula kha nnḓu dza ' RDP ' kana dza mutikedzo wa muvhuso ya khou engedzea u bva kha 5% ya 2002 uya kha 13,5% ya 2016 .
Zwi dovha hafhu zwa fha miraḓo ya tshitshavha tshikhala tsha u guda ngaha mushumo na vhuḓifhinduleli ha SANDF .
Vhuḓivhusi uhu vhu vha khomboni musi komiti dza wadi dzi tshi thoma u dzhia mishumo yo phaḓalalaho ya masipala sa ndangulo ya thandela dzapo na ndaulo /ndango ya zwileludzi zwa masipala .
Ḽaborathori ya Saintsi i a shuma na u vha na tshomedzo ?
132 . Khorotshitumbe
Ḓorobo na vundu zwo no anḓana uri sisiṱeme nthihi fhedzi ya vhulanguli , vhulavhelesi , vhulondo , ṱhanganyiso ya dzithikhithi , na vhudavhidzani ha vhanameli vhu ḓo shumiswa . 
Fhedzi , vhabebi vha shumaho tshikoloni vha nga si imelele vhabebi kha khorombusi .
Muthu wa vhuraru u na maḓuvha a 21 a u ṅwala makumedzwa a uri ndi ngani u swikelela ha rekhodo hu tshi tea u tendelwa .
Mavu na zwifhaṱo zwi vhaliwa kha mbadelo kana masheleni ho kalwa ndeme hafhu , ine ya vha ndeme i pfadzaho nga ḓuvha ḽa u kalwa ndeme hafhu ine ya ṱaluswa yo tsela fhasi ha yo kuvhanganywaho na tshinyalelo nga u xelelwa kha zwifhaṱo . 
Ndi muimeli muthihi kha bindu ḽithihi ane u ḓo tendelwa . 
Ndeme ya sisiṱeme ya siala vha vhulamukanyi yo sumbedza zwavhuḓi kha mulayo wa Ghana , na mulayo wa sialala u khou shumiswa kha khothe dza tshiṱiriki na dziṅwe khothe , zwi tshi bva kha tshivhumbeo tsha khanedzano dza hone .
ndaela ya khothe ine ya vha ṋea ndondolo ya vhana , arali zwo ralo
Ndi khamphani ya fhano fhedzi , na mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana dzangano ḽine ḽa vha mulayoni ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe ḽine ḽa nga ita khumbelo ya mishonga ya zwa vhulimi .
Vhadzulapo vha takadzwa vhukuma nga u fhaṱiwa ha tshikolo itshi nahone vhabebi na vhone vho shela mulenzhe kha vhuṱambo ha u ṱavha miri vhe na minista .
Izwi zwi ya nga milayo ya tshikolodo tsha mbambadzo yo ḓoweleaho khathihi na sekele ya sekele ya mbadelo pfufhi . 
Lukanda lwa nga nnḓa lwo lapfa 43 000 m2 nahone lu ḓo fhaṱiwa nga matheriaḽa une wa fara mafulufulu lwa mupo .
VHUKATI
1.1.1 Vhurangaphanḓa ha sialala vhu na mushumo muhulwane na hone wa ndeme kha zwitshavha zwa sialala u elanaho na ndangulo ya vhulamukanyi .
Afha hu khou tendelwa dzindivhuwo dzashu kha vhatikedzi vha fulufhedzeaho na thuso ya ndeme nga vhashelamulenzhe . 
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani ha Muofisiri wa Mafhungo
Tsumbo dza maitele aya ndi u tea mitengo , khethekanyo ya mimaraga na tshimbevha kha dzithenda . 
Zwithu zwine zwa khemikhala dzine dza lwa na TB na zwone zwo khethelwa thungo kha mishonga ya sialala . 
Vhana vha a kwamea vhukuma musi wa khuḓano nga zwihali . 
Ndondolo i na masiandaitwa o livhaho kha mbonalo , kathihi na u thivhela uri fhethu hu sa vhe vhupo ha nyito dza vhugevhenga . 
Zwenezwo themendelo dzi bva kha tshenzhemo na themendelo dza zwiṅwe zwibveledzwa zwa mashika , u fana na matope a bvaho kha feme dzi kunakisaho mashika . 
U itela u thivhela idzo mvelelo , vhasiki vha mbekanyamaitele vho thoma u ola dzingudo u bva kha tshiwo tsha ikonomi kha miṅwaha i paḓaho miṅwaha ya fusumbe . 
U ela ha fomethivi : U ela ho sedzaho kha u khwiṋisa kushumele , kanzhi hu itwaho musi wa ḽiga ḽa tshumiso ya mbekanyamushumo na thandela . 
Kha zwiṱitshi thempheretsha yo kaliwaho awara iṅwe na iṅwe , ndeme dza muhasaladzo wa sola , muya na muṋula zwo ṱanganyiswa u anganyela PET . 
Mabulasi a ṱahe a zwibveledzwa izwo ono thoma u bveledza .
Phurosese i thoma nga :
Ekurhuleni hu ḓivhelwa u vha senthara ya vhubveledzi i bvaho phanḓa Afrika . 
Kha matshudeni , ri ḓo ṋetshedza bugu dza u shumela khadzo dzo leluwaho u shumisa nga nyambo dzoṱhe dza 11 .
U itela u swikelela zwinzhi hu na zwiṱuku , u kuvhanganywa ha zwiko zwo dzhiiwa nga muhumbulo wa ṅwaha " tshifhaṱo tsha muvhuso " wo ṱanganedzwaho sa nḓila ya u engedza zwiko . 
Nḓivho ya vhupo ha sekhithara ya muvhuso na furemiweke ya mulayo . 
Vhupo vhuhulwanesa vhuṱanu ha khombo ho topolwa kha nzudzanyo ya odithi , na nzudzanyo dza tshumiso nga kha maitele o bveledzelwaho u tandulula vhupo ha khombo nga kha maitele na ndango ya u sedza na dziodithi . 
U ḓivha / wana / topola zwithu zwa ndeme
U khwaṱhisedza zwiḽipi zwoṱhe zwa mbadelo kha khonṱhiraka dza khemisi . 
khwinisa vhuṱumani vhukati ha mihasho ya vundu na ya lushaka kha khasiṱama dzavho , na kha nḓisedzo ya tshumelo na mbekanyamaitele .
Fhedziha , u dzula kha nyimele yavhuḓi ha zwiko zwa mupo zwi ḓisendeka kha maitele avhuḓi a mashumisele . 
Komiti dza wadi dzi nga themendela nga ha mafhungo ane a kwama wadi na mukhantseḽara wa wadi , nga kha mukhantseḽara wa wadi , kha masipala muhulwane kana khoro yapo kana komiti dza khoro .
Miṱa ndi tshithu tshiṱuku tsha vhuṱumani u mona na riṋe , hune u fhaṱwa ha nyimele yo khwaṱhaho ya matshilisano ya thoma hone . 
10.2 . Khaṱhulo i sumbedza uri milayo ya Afrika Tshipembe yo khwaṱha kha u tsireledza pfanelo dza vhadzulapo vhoṱhe .
Mafhungo a u ṱalutshedza zwiitisi kana tshiitisi tshiṅwe tshifhinga a ombedzelwa zwi khagala kha mulayo nga u shumisa mafurase a fanaho na : 
Dzina ḽa thandela
Ṱhoho dza Zwiimiswa zwi tikedzaho demokirasi ,
Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 wo itelwa u bveledza mvelele ya u dzhenelela ha tshitshavha na u bveledza nḓila , mashumele na kuitele kwa u khwaṱhisedza izwi .
U thoma netiweke ya senthara dza vhukoni kha dzhango ḽoṱhe . 
Vhorakhonṱhiraka vhaṱuku vho hana u shuma vha dovha vha ṱutshela mushumo zwoṱhe zwi lengisaho mushumo , tshiṅwe tshifhinga na u bvisa zwipiḓa zwe vha fhaṱa zwo vhangaho tshinyalelo ; 
C Ndangulo ya Mafhungo na Thekhinoḽodzhi i ṋetshedza nyendedzi ya tshiṱirathedzhi i elenaho na ndangulo ya mafhungo na thekhinoḽodzhi ya GCIS .
( 4 ) Vhaṅwe Vhahaṱuli vha Khothe ya zwa Mulayotewa vha ḓo vheiwa nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka nga murahu ha musi o kwamana na Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , na vharangaphanḓa vha mahoro a re na vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka , u ya nga maitele a tevhelaho :
Vhashelamulenzhe vho salaho kha tshigwada vha vha miraḓo ya tshitshavha .
U vhona zwa uri nḓowetshumo ya vhureakhovhe vhuṱuku dzudzwa tshifhingani tshifhinga tshoṱhe kha webusaithi . 
2 . Tshitshavha tsh tea uri tsh shele mulenzhe tsothe kha thandela iyi .
u konanya na u monithara u shuma ha fulo kha vhuimo hoṱhe kha tshiṱiriki : Tshiṱiriki , Sekhethe na Zwikolo ;
Kha ri ṅwale Dzhenisani sh kana sw kana kh maipfini aya u itela uri a fane na zwifanyiso zwo teaho .
Tshifhinga tsha livi yo themendelwaho na u bviswa ha thanziela ya malwadze .
Kha u khwinisa zwikhala zwa ikonomi zwa vhafumakadzi ri fanela u shandukisa sisiṱeme u itela u bvisa , vhukati ha zwinzhi , u sa vha na ndinganyelo ya muholo na u ita uri mishumoni nga u angaredza hu vhe fhethu ho lugela vhafumakadzi . 
Mutambo wa Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi nga ḽa ṱahe ḽa Ṱhangule 2015 u ḓo farelwa ngei Sasolburg , Free State , une u bvisiwa ha Muvhigo wa u thoma wa Tshiimo tsha Vhafumakadzi nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma zwa ḓo vha tshihumbudzi .
Sia /sekithara ya zwiimiswa
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha vhathu na vhubindudzi kha ḽifhasi nga vhuphara u kuvhanganya tshelede kha tshikwama tsha u tsireledza Ebola , tshe tsha simulwa u thusa mashango oṱhe a kwameaho a Afurika Vhukovhela kha nndwa ya u lwa na vhulwadze hovhu vhu dziedzaho .
U sumbedza mishumo ya ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho nga u kumedza mitengo ya mishumo iyi na hune mbuelo ya u badela zwibviswa izwi ya ḓo bva hone .
Ofisi ya Muphuresidennde , mihasho ya Vhudavhidzani , Themamveledziso ya Vhudavhidzani na Tshumelo dza Poswo , Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa khathihi na Mbambadzo na Nḓowetshumo i ḓo eletshedza muvhuso nga ha masiandoitwa a khaṱhulo .
Masipala u fanela u ita nzudzanyo dza ndaulo u konisa komiti dza wadi u shuma mishumo yadzo na u shumisa maanḓa adzo zwavhuḓi . 
U bveledza zwiṱirathedzhi zwa ndangulo ya zwipuka na pulane na mbekanyamushumo dza ndangulo ya fhethu ho tsireledzwaho na u londolwa . 
Khuni tsekene ndi dzone dzi no dugesa .
Mitengo yoṱhe yo itelwaho khothesheni i tea u vha kha tshelede ya Afrika Tshipembe nahone i ya vhukuma lwa maḓuvha a fuṱahe nga murahu ha ḓuvha ḽa u vala . 
Naho mutengo wa u thoma wa mutevhe wa phaiphi dzo fukedzwaho u nṱha u fhira mutevhe wa phaiphi dzi re nga nnḓa , u bviswa u itela khethekanyo nnzhi dza fhethu hu re kulenyana na lwanzhe a zwi nga vhi zwa ndeme musi tshifhaṱo tsho no litshiwa . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha tshi dzula nnḓa ha Afrika Tshipembe .
Zwi tshi kha ḓi vha izwo thi humbuli uri ndaelo kha tshanduko iyo yo fanela . 
1.1. Khabinethe yo fhululedza vhathu vha Zimbabwe na mahoro a poḽotiki nga khetho dzapo na dza phalamennde dzo farwaho dza tshimbila zwavhuḓi .
Masipala na wone wo no ḓidzhenisa kha mbekanyamushumo dza matshilisano a u thivhela vhugevhenga ha u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana . 
( 1 ) Buthano ḽa Lushaka , nga ḽikumedzwa ḽa tshivhalo tshi linganaho kana u fhira mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo , i nga bvisa Muphuresidennde ofisini yawe nga nṱhani ha -
Ridzhisiṱara wa tshikwama tsha phensheni vho sumbedza u kwamea havho nga ha tshiteṅwa itshi . 
Tshitshavha nga u angaredza tshi vhona mushumeli wa muvhuso sa ane a fulufhedzea nahone o ḓiṋekedzelaho kha mushumo wawe . 
U tsa ha maḓi madamuni zwo kombetshedza u ita nyiledzo dza mashumisele a maḓi mavunḓuni o vhalaho zwenezwino na kha vunḓu ḽa Gauteng .
Vharengi vho hwalaho mihwalo kana vha ṱhogomelaho vhana vho vulea maṱoni zwi tshi kwama tshifhinga na tshikhala u fhira vhathu vha no kho sokou ḓi tshimbilela . 
Thendelano ya makwevho a shumisanaho yo sainwaho i tea u dzheniswa kha thandela ya vhukuma . 
Kha muhumbulo washu hezwi zwi na mvelelo khulwane maelana na ṱhanganelo ya dzhango na masiandaitwa kha mashango a bvelelaho . 
U badzheta ndi zwa ndeme vhunga hu tshi nga amba phambano vhukati ha u bvelela na u sa bvelela ha thandela .
Vhoraakhademi vha khou dzulela u ṱoḓulusa mafhungo ane a ṱalutshedzwa a pfala ane a nga shuma kha zwitshavha zwoṱhe . 
4 . Muvhuso Wapo : Mulayo wa Mikano ya Masipala , 1998
Ndangulo ya mafhungo na zwikili zwa ḓivha khomphiyutha . 
U apuḽouda faela dzine dza vha na vairaisi , faela dzo tshinyalaho kana iṅwe sofuthuwee yo no nga yeneyo kana phurogiramu dzine dza nga tshinyadza kushumele kwa iṅwe khomphyutha . 
Zwibviswa zwoṱhe zwi tea u rangelwa phanḓa nga thendelo ya u wana zwibviswa nga kha u bviswa ha Ḽiṅwalo ḽa Thendelo nga u Angaredza musi hu na thendelo ya mulayotibe wa mukovho . 
Vhuṅwe ha vhudzheneleli ha zwa mutakalo vhune muvhuso wa khou ṱoḓa u swikelela nga 2019 hu katelwa :
Vhaṅwe vha vhalimi vha shayaho vha 15 vho tikedzwa uri vha kone u wana maḓi a zwiliṅwa .
Zwikolodo zwi ḓivhea kha tshitatamennde tsha vhuimo ha masheleni musi tshelede i tshi badelwa kha a vhuelwaho . 
Mbalombalo dza kotara ya vhuṋa dzo bviswaho nga Ḽavhuvhili , dzi sumbedza uri tshiimo tsha u shaea ha mishumo tsho tsela fhasi u bva kha 25% u ya kha 23,9% nga nṱhani ha mishumo miswa .
Kutshimbidzele : Phere
U ḓivha na u shumisa ṱhalutshedzo na mishumo ya Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo kha zwibveledzwa .
Vhunzhi ha mbialelo dzo ṱahiswaho dzi elana na tshumelo dza masipala .
U thetshelesa tshiṱori tshifhinga tshilapfu a tshi khou ḓiphina .
( a ) zwivhumbeo zwa vhusimamilayo ha vunḓḓu kana khorotshitumbe na matshimbidzele ane a fhambana na o tiwaho kha ndima iyi ; kana
Ezwi zwi ḓo sika dathabeisi ya maraga u katelaho zwoṱhe une wa khavara phesenthe dza ḓana ḽithihi ya zwibveledzwa zwa vhulimi ha maḓini Afrika Tshipembe . 
U funza ha u ola lwa fomaḽa na u pennda , nz . : U sedzulusa zwishumiswa ( midia ) zwo fhambanaho
Tshitshavha tshi a ḓivha na u ṱanganedza murengisi wa mishonga sa muḓivhi kha zwa mishonga . 
Vhunzhi ha vhulimi vhune ha itea vhuponi uvhu ndi ha mitshelo ya tshipala ine ya rumelwa kha mimaraga ya nnḓa , u fana na iyo ya tsimu dza mioḽivi , mveledziso ya mbeu , sereni na ṋama ya mphwe . 
U sumbedza u pfesesa furemiweke ya mbekanyamaitele na vhusimamiayo zwine zwa sumba sisitemu dza Komiti dza Wadi .
Khumbelo dzi tea u iswa nga kha
Tshenzhemo ya u shanduka ya Vho Paul ho vha hu mathomo a mbambe yeneyo , ine zwino a vho i lavhelela u fhela . 
Sa zwine thendelano yashu ya sumbedzisa , ri a tenda kha tshumiso ya mulayo . 
Vhuimangalavha ha Mbambadzo ha Dube ho kokodza vhubindudzi ha sekithara dza phuraivethe ha R1.3 biḽioni ngeno Vhukavhamabufho ha Dzitshakatshaka ha OR Tambo SEZ ho kokodza vhubindudzi ha sekithara dza phuraivethe ha R260 miḽioni .
Ḽifhasi ḽashu ḽi na mulalo munzhi nga kha mbadelo ya vhudziki na u shaya mbofholowo na vhulamukanyi . 
Kha vha dzhenise mbadelo ya phemithi kha akhaunthu ya bannga ya Muhasho .
Sa mushumeli wa muvhuso , ndi pfanelo yavho ya u ita nga nungo uri vha wane zwa khwiṋesa kha vhone na vhafunwa vhavho .
U ṱola tshibveledza u itela milaedza yo dzumbamaho na u nweledza mihumbulo mihulwane na i i tikedzaho
Musi Dzangano ḽi tshi khou shanduka , hu ḓo vha na u ya phanḓa kha redzhisiṱiresheni ya fomaḽa . 
Maḓulu a mbeu ane a ḓo ṱusiwa sambula khao a nangwa nga nḓila dzi tevhelaho :
( 1 ) Ṅwana muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya-
Afrika Tshipembe ho vha hu si na mikano .
U itela u khwiṋisa hafhu tswikelelo kha maṅwalo a vhuṋe , uno ṅwaha vhadzulapo vha ḓo kona u ita khumbelo ya Garaṱa ya Smart ID ntswa kha bannga dzavho dzapo nga nṱhani ha vhushumisani vhukati ha Muhasho wa Muno na dziṅwe bannga kha shango . [ U vhanda zwanḓa . ]
Khorombusi dza zwikolo ( SGBs ) dzi ḓo wana muvhigo wa ANA wa tshiṱiriki , une wa ḓo kovhekanwa na vhaṅwe vhabebi tshikoloni , u itela uri vha kone u vhambedza mvelelo dzavho dza ANA na dza zwiṅwe zwikolo kha tshiṱiriki .
Zwifhinga Gireidi ya dza 7 - 9 Minetse dza 10 - 15 Minetse dza 4 - 6 Minetse dza 2 - 4 Minetse dza 8 - 10 Minetse dza 2 - 3 Minetse dza 2 - 3 Minetse dza 2 - 3 Minetse dza 5 - 7 Minetse dza 7 - 10
Ndi khou ṱoḓa u i tevhelela .
Tshanduko heyi ya pulane ya madzulele i tou amba uri mihumbulo ya mavundu a i tou vha minzhi nga u ralo hune ya guma fhedzi kha pulane ya tshikalo ya vundu . 
Nga murahu ha u tshaisa ndi u kulumaga , u tzhema , u bika , zwiito zwa Spiderman , tshifhinga tsha u ṱamba , tshiswiṱulo a fhedzisela nga u farwa nga khofhe . 
Lwa tshifhinga nyana , ḽiṅwalo ḽa mafhungo iḽi ḽi ḓo ḓadza tshikhala itshi na u khwaṱhisedza uri miraḓo ya zwine na ire na khonadzeo i khou dzulela u ḓivhadza maswa nga ha mveledziso dza tswikelelo ya vhuṱhogwa iyi . 
Tsumbanḓila ya vhalanguli vha vhushumisamupo vhane vha khou shumisa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo
Ngoho , ndingo ya u fhedza yashu ya u vhona arali izwi zwi na mvelelo dzi ṱoḓeaho kana tshanduko idzi dzi khou ṱalutshedza u ya kha u lingedza u shandukisa vhuḓifari . 
Vhuimo ha u dzhenelela nga tshitshavha kana u ḓidzhenisa zwi wanala kha magumo a muvhigo uyu . 
Fhedzi vhukwamani ho ṱoḓea ngauri vho ṱoḓa vhathu vhane vha ḓo langula mulayo wa koloni shangoni . 
malungu ( ngilasi , bambiri , puḽasiṱiki ) , zwiṱirou , makarono , khumba n.z zwa u lunzhedza
A Muḓanani wo fhumulaho .
Tshipikwa tsha bidi iyi ndi u khwaṱhisedza uri zwifhaṱo zwa Muhasho wa Pfunzo zwo tsireledzea , na vhashumi , thundu na ndaka zwo tsireledziwa . 
Tshiimiswa tsho Elwaho tshi ḓo ḓiphiṋa nga ṱhanganedzo yo khwaṱhiswaho ya u shumisa thengo u bva kha khamphani iṅwe na iṅwe dzine dza dovha nga khathihi dza vha iṅwe ya vhavhuelwa vha mveledziso ya mabindu atsho . 
Ndo vhuya nda lingedza u namela donngi nahone ndi tshi khou ḓa nazwo zwavhuḓi u swika donngi i tshi mposa tshiṱakani tsha mipfa .
Vhushaka ha zwa vhudzekani havhuḓi a si ha nga maanḓa . 
Khumbelo ya ṋ divhadzo ya lufu
U vhumba vhushaka ha tshumisano ho khwaṱhaho u khwaṱhisedza u shumiswa zwavhuḓi u fana kha NEDLAC
Nga nnḓa ha vhupulani na nuyolo , zwiteṅwa zwi tevhelaho zwa ndangulo zwi tea u sedzuluswa : 
- ḓivhadza Muhasho wa zwa Mishumo sa zwine zwa ṱoḓiwa nga Mulayo wa Tsireledzo na Mutakalo Mushumoni ?
Mabunga a tea u vhekanywa tsini na nḓila dzi re na nyito hune ha kona u swikelelea nga milenzhe . 
A si zwithu zwoṱhe zwo funziwaho zwine zwa tea u lingiwa lwa fomaḽa .
Vha sedze kha webusaithi yashu ya www.gems.gov.za u itela mutevhe wo fhelelaho wa maṅwalo ane vha nga a ṱoḓa , kana vha founele Senthara ya Ṱhingo ya 0860 00 4367 .
Mbadelo dzi nga itwa nga tshelede kana tshekhe
Hu na vhuṱumani vhukati ha mveledziso ya tsumbi idzi mbili u ya nga khethekanyo dzi ngaho mbuelo , pfunzo na mutakalo . 
Pfanelo dzoṱhe dzo tsireledzwaho . 
Tshumelo dza mushumi dzi khou ḓo fheliswa nga ṅwambo wa u ṱanganedza hawe masheleni a ndiliso nga u tou ḓithauba o ṋekedzwaho nga khamphani . 
Vhupo ha ṱhoho ya mushululo i kha tshipiḓa tshi re shangoni tsha sisiṱeme ya u shulula maḓimalaṱwa nahone vhu langa gondo ḽa mushululo . 
Maitele oṱhe a ya shandukisea na u tendela phandakati iṅwe na iṅwe kana vhudenya ha luvhondo . 
Mbuelo dza zwibviswa lwa ṅwedzi nga ṅwedzi dzo fhelela , dzi tshimbilelana na khethekanyo ya mugaganyagwama na tshivhumbeo , na u tendela mbambedzo thwii ya u thomiwa ha mugaganyagwama kha mugaganyagwama wa kale na kale . 
U nangiwa ha khorido i no funeswa hu sedza uri hu na mavu ane a si khou shumiswa naa vhukati ha tshikolobulasi na vhuponi ha ḓoroboni ane a tea u sedziwa musi hu tshi pulaniwa vhudzulo ha vhathu . 
Vhashumi vha thusothanzi na maitele a shishi a topolwa nga tshiimo tsha shishi . 
Ndi nyimele yo khwaṱhaho ine ya uri pulane dza u fhaṱa dzi lingiwe zwihulwane u wana u tea ha mveledziso yeneyo u nga dzi zounu , kushumisele , na ndaulo ya tsitsikano . 
Vhuhulu ha nḓivho kana tshipiḓa tsha nḓivho i vhonalaho kha ndeme ya u vhambadza thundu na tshumelo na zwone zwo gonya . 
Musi mbadelelaphanḓa yo no itwa , sindikheithi a i swikisi thundu na tshumelo . 
U daha hu nga vhanga tshihoṱola .
( i ) mukhantseḽara wa wadi , kana
U bveledza , u shumisa na u langula nyendedzi na zwilinganyo zwa senthara ya ṱhingo . 
Khomishinari wa Tshiṱitshi , kana muraḓo muṅwe na muṅwe wa SAPS kana MPS u tea u :
Ndi a pfesesa uri mafhungo maṅwe na maṅwe a si one kana o khakheaho a nga ita uri khumbelo yanga i sa tee kana uri nṋe ndi pandelwe zwo itiswa nga vhuḓifari vhu si havhuḓi arali ndo tholiwa . 
( 1 ) Musi Mulangavunḓu a siho kana a sa koni u ita mishumo ya ofisi ya Mulangavunḓu , kana musi ofisi ya Mulangavunḓu i si na muthu , mufari wa ofisi u ya nga mutevhe u re afho fhasi , u ḓo imela Mulangavunḓu :
U thetshelesa ndaela dzine dza vha na zwipiḓa zwi si fhasi ha zwivhili na u fhindula nga ngona .
Nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya mbekanyamaitele na maitele a Ndangulo ya Vhashumi . 
Nga maanḓa , luambo lwo vha lwo serekana na u kanganyisa ( hu tshi katelwa na u shumiswa na kuambele ku si na mushumo )  . 
Thendelano iyi i khunyeledzwa Pretoria ( Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ) na , musi hu na dzulo ḽa zwa mulayo , Mushumisi u ṋea thendelo kha ndaulo ya mulayo ya Khothe i re na vhukoni kha sia iḽi . 
Zwipikwa zwa u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha
Nga u angaredza bulasi dza khovhe ndi ṱhukhu vhukuma . 
Mutakalo na Tsireledzo kha Ḽimaga ḽa Zwiḽiwa na Zwinwiwa
Ni u ṅwale kha tshipiḓa tshi re nṱha ha tshifanyiso ni kone u ṅwala nga ngomu mulaedza wa tshipentshela wa u tamela mulwadze mashudu .
Khaedu khulwane ya Afurika Tshipembe ndi u fhelisa vhushai na u sa lingana .
U thivhela ndi zwavhuḓi u fhirisa u alafha .
Ri vho pfa uri vhatholi vha kha khoro dza nyambedzano dziṅwe vha khou kundelwa u tevhedza pfanelo dzavho dza u badela mbadelo kha dziḽevi na kha zwikwama zwa mbuelo ya matshilisano zwine zwa tshimbidzwa nga khoro dza nyambedzano . 
Mulafhazwifuwo wa Muvhuso wapo u ḓo ingamela bulasi yavho uri a wanuluse arali zwo tea u fuwa ṋari kha bulasi yavho .
Tsenguluso ya zwidodombedzwa zwa tshikalo tsha mbambadzo tsha vunḓu i sumbedzisa kuvhonele ku takadzaho naho ku tshi xedza kwa vhubvo ha zwienge zwo livhaho kha mimaraga ya mbambadzelaseli . 
maan ḓa a inzhini na vhuleme ha tshikwekwete
Ṱhoḓisiso dza vhashumisi dzi ḓo dovha dza shumiswa sa ndivho dzi no pimea . 
Vha tea u badela phemithi .
Matheriaḽa na zwishumiswa - ndi mafhungo mahulwane u lugisa mutevhe hu tshee na tshifhinga na u topola zwiteṅwa zwine zwa ṱoḓea , tshivhalo na zwauri zwi khou ya u shumiselwa mini .
Vhathu , nga maanḓa tshitshavha tsha vhadzulapo tsho no tambulesa . 
Vhutsila ha u Vhona vhu bveledza zwikili zwa zwipfi khathihi na nyanḓano vhukati ha miraḓo mitete na miraḓo ya guṱe nga u shumisa zwishumiswa ( matheriaḽa ) na u kona u shumisa thekhiniki dza vhutsila dzo fhambanaho .
A tshi ḓa hune vha dzula hone ngeno vhone vha sa ṱo ḓi .
U ṱhonifhiwa tshitshavhani , na u kona u guda na u shumisa ngona dza u shela mulenzhe ;
4.8 . Khabinethe i ita khumbelo kha vhagudi vha Gireidi 12 u thoma u wana dzifomo kha inthanethe dza u ita khumbelo kana u ita khumbelo kha inthanethe kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha sa tshipiḓa tsha fulo ḽa Apply Now/ Khetha Career Guidance .
Zwiṱirakitsha izwi zwo thusa kha phungudzo ya ndaulo yo bvaho nnḓa ha nḓila ya mulingo . 
Ṱhuṱhuwedzo ya u nanga kana u siedza kha ṱhalutshedzo ya tshibveledzwa
U fhedza maanḓa nḓila dza kushumele hu sa khou ṋewa dziṅwe nḓila dzi elanaho na Ndayotewa , zwo fhungudza kushumele kwa khothe dza sialala .
Arali maitele a vha o leluwaho nahone o livhaho vhukuma a u ḓisa thikhedzo kha vhaunḓiwa na kha u swikelela tsheo dza mbekanyamaitele na dza nzudzanyo , ndi hone hu tshi ḓo vha na mveledziso ine ya tevhela nga u ṱavhanya . 
U ṅwala pharagirafu dzi si fhasi ha mbili kha fureme
Khumbelo ya uri tshelede ya ndambedzo ya tshitshav
Kha vhathu vhanzhi , ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ḓisa khaedu dzo linganaho kha u tshila ha mutheo . 
Yo thomiwa u itela u fha vhurangaphanḓa na tshumelo kha miraḓo yayo na tshitshavha tsha vharengi tsha dzitshaka . 
Iyi ndi . . . dzhasi mbudzi musuku donngi
Mvusuludzo ya ḽaisentse ya u ḓiraiva
Ri a zwi ḓivha uri vhaṅwe vhashumisani vha mveledziso ya ikonomi na mashango a lambedzaho vho vhea zwikalandeme zwine zwa tea u swikelwa vha sa athu u ṋea thuso ya masheleni , na uri zwino vha khou ṋetshedza thuso ya ndondolo ya vhathu . 
4.9 U ṋetshedza thendelo
( c ) tshumelo ya vhathu .
( a ) muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a mivhuso yapo ; na
kha vha ye kha desike ya mafhungo hune muofisi a ḓo vha thusa kha u ḓadza fomo yo randelwaho na u vha ṱalutshedza maitele
Vhoṱhe Mapholisa na Tshumelo dza Ndulamisovha dzulela ya hangwa u isa vhahwelelwa kana mufariwa khothe . 
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa na mugudisi wa u ḓiraiva
" Tshimange tsho ri ndi mudala , tshiṋoni tsha ri muvhala wanga ndi Muṱaḓa .
Ndi ngani pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha yo tea ?
Sisteme ya Mafhungo a Mutakalo wa Lushaka ya Afrika Tshipembe na yone yo ṱanganedza a ṱanganedza sa tshitandadi . 
Ri fhululedza vunḓu ḽa nṱhesa ḽa 2012 , Gauteng na mugudiswa wa nṱhesa wa Gireidi 12 , Madikgetho Komane , a bvaho kha tshiṱiriki tsha Sekhukhune , Limpopo , ane a vha mueni washu o khetheaho .
Ṱhalutshedzo dza maipfi : Mitshila ya maiti ( masikwa )
Naho hu na uri ḽiṅwalo ḽo khwaṱhisedza milayo nga tsireledzo yo khwiniswaho , khomishini ya khetho na vhudavhidzani na Mulayotewa zwe ha tendelaniwa khazwo ṅwaha wo fhelaho , u katela madavhi a mafhungo e ha vha na thendelano hu tshi itelwa u katela zwigwada vhuvhili hazwo . 
Naho zwo ralo , zwenezwo musi a tshi thoma u pfuka u badela tshikolodo , zwo khwaṱhisedzwa uri u kuvhanganya hu tea u tshimbidzwa nga kha sekithara ya zwa masheleni kana vhakuvhanganyi vha tshikolodo vha nnḓa . 
Zwa ndemesa , tsheo ya u vusuludza kana u khwinisa thendelo nga fhasi ha tshipiḓa tsha 93A a i humbetshelwi aphiḽi .
U themendelwa ha zounu ntswa ya gukhula ndi mveledziso ya u ṱanganedza vhuḓidini ha Afurika Tshipembe kha u khwinifhadza ndangulo na tsireledzo ya saithi dza vhufa haḽo ha ḽifhasi , zwi tendelaho mveledziso i yaho phanḓa nga vhuḓifhinduleli .
10 . Komiti ya wadi i vhudza vhathu nga kuvhonele kwa wadi malugana na mvelaphanḓa kha u shuma ha thandela khathihi na mutsindo wayo uri zwi sedziwe sa tshipiḓa tsha mafhungotsivhudzi a no shumiswa kha u monithara na u ela mishumoitwa ya IDP kana kha Foramu ya CBP na Masipala
Tshumelo i hone u itela vhashu na miraḓo ya muṱa wavho ya tsini yoṱhe . 
Vha ṋee tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe bammbiri ḽa fiḽipitshati na dzimakara dza u shumisa vha tshi ita mushumo .
Vho-Council vha ri vha khou funa u bvisa dzithathu dzavho musi vho vhofhololwa fhedzi a vha ḓivhi uri mitengo ndi vhugai . 
U dzhenelela kha miṱangano ya khoro - kha vha lugise rosiṱa ya miraḓo ya Komiti ya Wadi vha fhe muṅwe na muṅwe wavho muṱangano une a ḓo u dzhenelela .
U shumisa tshakha dzo fhambanaho dza maṱaluli
. 4.1.1 Pulane ya mveledziso yo ṱanganelanaho ndi mini ?
Lavhelesani zwifanyiso na ṱhoho ni lingedze u humbulela uri maṅwalwa aya a amba nga mini .
vhorapolotiki na vharangaphanḓa vha tshitshavha / vhaimeleli , vhakhantseḽara na maanḓalanga a sialala
Zwiṅwe hafhu , ri livhisa ndiliso dzashu nga mbilu vhuṱungu kha miṱa yoṱhe na mashaka a vho ri siaho .
Mutambo u ḓo dzhenelwa nga zwigidi zwa vhagudi , vhagudi vha yunivesithi , vhoradzisaintsi na miraḓo ya tshitshavha .
1.2.2.2 Mulanguli wa masipala
Tshifhaṱo tsha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka
Hune ha vha na munyanyavhalo u topolwaho , ṅwana u ḓo iswa kha tshileludzi tsha zwa mutakalo u itela dzilafho . 
g ) Vho Rene Aloise Kenosi ( vho tou tholwa hafhu ) ;
Kha sia iḽi ri a tendelana u vha na vhuṅwe vhukwamani kha ḽevele ya nṱha ya tshiofisi . 
U shuma na / nga maipfi : madzina , masala , maaravhi , zwifhinga
Musi ndingo dzo vha dzi hone kha tshivhumbeo tsha didzhithala , ndingo dzi ṅwalaho kha bambiri na dzone dzo lugiselwa . 
Vhadzulapo vha nga ṱola mvelaphanḓa ya masipala kha u swikelela pulane ya nyito
Zwiko zwi no ṱoḓea
a tshumiso ya luambo lwonolwo .
Mukhantseḽara wa PR u avhelwa wadi a ṋetshedza thikhedzo kha mukhantseḽara wa wadi kha mafhungo a elanaho na wadi kana komiti ya wadi .
10 . Oda Dza Lushaka
5.1. Afrika Tshipembe ḽo vha ṋemuḓi wavhuḓi wa 7th Africities Summit ya ḓorobo na mivhuso yapo ya Afrika ngei Johannesburg u bva nga dzi 29 Ḽara u swika dzi 3 Nyendavhusiku 2015 .
U pfesesa na u kona u shumisa maiti u bula nyito
202. U Khomandiwa / langiwa ha mmbi ya vhupileli
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuraru ya Mulayotewa wa 1998
Tshumelo ya u khuthadza : Tshifhinga tshilapfu , tshifhinga tshipfufhi na u khuthadza lwa tshiimo tsha shishi kha avho vhafumakadzi vho tambudzwaho na avho vho ponyaho u tambudzwa lwa vhudzekani . 
Ri tea u kunda nyimele yashu ya u shaya mveledziso , hu tshi katelwa khaedu dza zwi ṱoḓiwaho , vhulwadze na u sa londa . 
Ḽiiti ḽihulwane fhungoni ḽi pfi ndi ḽiitiḽipfukeli .
Tshifhinga tsho dzinginywaho tsha mishumo ya ndima ya vhuṱanu : awara dza 4
U bveledza thendelano dza vhuimo ha tshumelo dza FRAP na vhadzhiamukovhe . 
U dovha a anetshela tshiṱori kana mihumbulo mihulwane nga mafhungo 3 u ya kha 5
Zwi a ḓivhea zwavhuḓi uri Afrika Tshipembe ndi shango ḽi ṱunḓesaho u fhira u vhambadza seli . 
u sumbedza u pfesesa na u ṱalutshedza mushumo wa Komiti dza Wadi kha u dzhia tsheo kha khoro na vhuḓifhinduleli
Tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani tsha u shuma na vhafariwa a tshi athu bveledzwa . 
27 . U ṅwalwa ha pulane ya wadi
U sa londa ha zwiimiswa malugana na maitele a u pima mvelelo dza u maanḓafhadza he vhashumeli vha muhasho vha ṱangananaho na vha nḓowetshumo nga u tou angaredza , ndi khaedu khulwane vhukuma . 
Khumbelo ya u renga ṋama thethe kana u i endedza Afrika Tshipembe
Khoro i kunguwedza kushumele kwa phurofesheni ya saintsi ya mupo Afrika Tshipembe , u langa tshitandadi tsha vhuḓifari ha phurofeshena ḽa ha Vhorasaintsi vha Mupo , Vhagudiswa vha gudelaho u vha Vhorasaintsi vha Mupo , kana Vhorasaintsi vha Mupo vhane vha vha na ṱhaziela , u vhea iṱo tshitandadi tsha pfunzo na vhugudisi ha vhorasaintsi vha mupo na u ṱanganedza pfunzo na vhugudisi vhu ṱo ḓeaho u ḓi ṅwalisa u ya nga mulayo wa Mulayo wa Academy of Science of South Africa wa 2001 .
Khomishini yo bveledza khoudu ya Vhuḓifari i ne ya bvisela khagala zwilinganyo zwa vhuḓifari ha phurofeshinaḽa na kuitele kuswa kwa u ṱola masia a kushumele a ndeme kha tshumelo dza muvhuso . 
47 Maiti hafhu
U konlwa siani ḽa zwa masheleni Very good service
Ḽiṅwalo ndi ḽa ndeme kha madzangano manzhi ane a sedzana na vhunzhi ha , ndingedzo dza mveledziso ya sisiṱeme khulwane . 
Nga u pfufhifhadza , a si zwa ndeme u ita khumbelo nga fhasi ha uyu mulayo ya :
Kha vha badele diphosithi .
Tshikhala itshi tshi ḓo ḓadzwa sa tsha tshoṱhe . 
Fhethu hu re vhuendi ho fhambanaho hune bada na nḓila dza vha ṋayo zwa fhandiwa nga khebe , nḓila dza vha ṋayo dzi tea u vha hone kha vhurumbu vhuvhili ha bada nahone zwi fanela u ṱumekanywa nga vhuḓila hu no buḓa fhethu ho aṱamaho hu songo semendeliwaho , u itela uri vhaendangaṋayo vha kone u tshimbila . 
Muiti wa khumbelo u tea u sumbedza arali a tshi khou ṱoḓa khophi ya Rekhodo kana a tshi khou ṱoḓa u tou ḓa a vhala rekhodo ofisini dza DPME .
Ri ṱanganedza ṱhumano ine ya khou aluwa , u fana na idzo vhukati ha zwiimiswa zwa pfunzo , zwiṱirakitsha zwa muvhuso wapo na dziNGO . 
Mbuelo i bvaho kha u fara zwishumiswa na yone i katela mbuelo dza tshelede . 
Kha vha vhone zwa uri muṱanganoni hu a langea - hezwi zwi amba u vhona uri vhaambi vha a ṱhonifhiwa , u vhona zwauri vhathu a vho ngo tea u amba na u sea musi muṱangano u kati kana u ita nyambedzano nga tshavho
U itela ndivho dza u sedza , milevho yoṱhe , nḓivhadzo dza muvhuso , nḓivhadzo nyangaredzi na nḓivhadzo dza bodo dzo anḓadzwaho dzo angaredzwa kha mbekanyo ya zwi re ngomu i tevhelaho ine ya vhumba tsumbamafhungo ya vhege nga vhege . 
Edishini ya u thoma Nyendavhusiku 2005
Vha no khou dzhenela bidi vha khou humbelwa uri vha ise zwithu zwi tevhelaho musi vha tshi swikisa Maṅwalwa a Bidi dzavho , u kundelwa u ita izwo zwo ḓo livhisa kha uri vha bviswe . 
U thusa komiti ya wadi kha u fha mbigelamurahu kha tshitshavha siani ḽa u aseswa ha pulane ya wadi
U avhela masheleni kha themamveledziso , ho katelwa u funza , zwikhala zwa ṱhoḓisiso , zwishumiswa na vhupo ha vhuḓi ha u dzula matshudeni ndi zwa ndeme u ri yunivesithi dzi kone u swikele vhurumelwa hadzo ha u maanḓafhadza .
Mbekanyamaitele ya u badela lwo fhiraho yo bveledziswa u endedza , u thusa kha mbuelo dzo badelwaho nga vhukhakhi nga Ofisi ya Vundu . 
A ro ngo vhuya ra dzhiela tshithu fhasi nahone roṱhe ro guda vhukuma . 
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele
Afrika Tshipembe , ikonomi ya vhulimi nga huvhili ndi mbonalo yo ḓoweleaho ine ya vha na sekhithara ya vhuvhambadzi yo bveledzwaho zwavhuḓi na i songo bveledzwaho zwavhuḓi na sekhithara ya mahayani yo ḓalaho u vhekanyelwa muthu muthihi . 
U vhala pharagirafu pfufhi
U ya nga mithelo , masipala u tea u lavhelela mbuelo nnzhi . 
Govhani ( tumbani ) fhethu ho teaho u thomiwa hone .
Ndi zwa ndeme u davhidzana na miṅwe Mihasho na vhashumi vha tekeniki malugana na thendelo , u lavhelesa Redzhisiṱara ya vhugudisi na mivhigo ya mvetamveto ya Redzhisiṱara , na u shela mulenzhe kha u funza matshudeni vha si na digirii ha Mutakalo wa Tshitshavha . 
Zwi nga dzhi maḓuvha a 30 u thoma vhugudisi .
U ṅwalisa Matshudeni
Tshekhe na phosita ḽa oda zwi tea u badelwa kha Director-General : Agriculture .
U swika zwino zwi tshi kwama vhuraḓo ha sia ḽashu , miraḓo yashu nga u angaredza ndi u shuma ha muthu muthihi , vhoramavhengele vha mbambadzo nga nḓila i fanaho . 
Mbadelo ya u hwala mathukhwi ya thungo i sa shanduki ya ṅwedzi nga ṅwedzi i ḓo shuma kha khethekanyo ya vhashumisi iṅwe na iṅwe ya dzi tevhelaho , zwo ḓisendeka nga mbadelo dza tshumelo i kwameaho : 
U dzhiiwa sa tshiimiswa ha mveledziso ya ikonomi yapo zwi katela masia mavhili o khetheaho ; ane a vha tshipiḓa tsha vhupulani na tshipiḓa tsha u ita mushumo . 
Kutshimbidzele ndi :
Vhushaka ha vhudipuḽomati - nga 1994 , Afrika Tshipembe ḽo vha na mishini ya 65 fhedzi mashangoni a nnḓa - nga 2008 yo vha i 121 .
Vhuhulu ha u salela murahu ha khephithala ho nweledzwa afho fhasi : 
Ri wana muholo washu hanefhala , fhedzi u fulufhedzea hashu hu huṅwevho . 
Zwi elana na u khwinisa ṱhanganelo ya zwa vhulimi-vhufuli na u ṱuṱuwedza mutevhe muhulwane wa u bveledza vhulimi . 
No ṋetshedzwa tshipiḓa tsha ḽiṅwalo u bva kha gurannḓa tsho ḓisendekaho nga fhungo ḽa vhukuma . 
Naho hu na phambano dza muhumbulo , ro swikelela thendelano , kana vhuimo vhune masia oṱhe a pfa o vhofholowa ngaho . 
Tshivhindini tsha u wana vhanameli vha vhuendedzi ha nnyi na nnyi ndi mafhande a re kha netiweke ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
mafheloni a ṅwedzi muṅwe na muṅwe vha ḓo wana tshitatamennde .
( c ) thoma u shuma musi ho ḓḓivhadzwa nga Muphuresidennde .
U shumisa _____________________ uri tshi mu thuse u pfa .
Iyi ndi nḓila ya u dzhia tsheo yo dzudzanyeaho na u tou funa hune vhuvhili havho vha ṱangana , hu na kana hu si na thuso ya muthu wa vhuraru , u ṱoḓa thasululo i ṱanganedzeaho kha vhoṱhe vha kwameaho na u sedza thendelano kana u tandulula phambano dza vhukuma kana dza u tou humbulela .
Naho sia ḽa u shumisa maano ḽi tshi shuma na u edza tshanduko i sa gumi ya nzulele , sia ḽi no shumisa milayo ḽi sedza u vha hone ha vhudziki na u sanda tshanduko kha sisiṱeme . 
Muofisiri wa Mafhungo : Mr Tshediso Matona ( Mudzheneraḽa Muhulwane )
U dzudzanya ndaela dzo vhilinganaho
Tshiṅwe tshipiḓa tsha isha tshire tsini na vhuendi vhu no khou livha mafhandeni tshi ita uri huvhe na tshedza tsho khwaṱhaho . 
Ri dzikhaladzi , vharathu na vhakomana , lushaka lwa phasipoto lu nga ḓi vha lufhio kana lufhio lwe ra fara . 
Zwiṅwe , kha nyimele ya vhuvhili , khwaṱhisedzo ya vhuṋe ya vhathu vhaṅwe na vhaṅwe vhane muhumbeli a khou vhonala o vha imela i nga ṱoḓea . 
Thaidzo dzo angalalaho dzi nga ṱanganiwa nadzo hune maḓi a sa swikelele ṱhoḓea . 
Iṅwe mbadelo yo engedzedzwaho i sa shanduki ya ṅwedzi nga ṅwedzi i ḓo badeliswa muṋe wa fhethu a kwameaho , ṅwedzi nga ṅwedzi u itela vhuṱumani u ya kha netiweke ya tshampungane ya khoro . 
Na nga tshifhinga itshi - na u dovha , vha nga anganyela uri izwi zwi nga ya phanḓa lwa tshifhinga tshingafhani , u shumiswa ha konisiṱabuḽu vho khetheaho u vhulaha vhathu ? 
U swika afho mitikedzo nga muthu ya dzinnḓu yo avhelwa vhorakhonṱhiraka vhane vha kha ḓi tou thoma uri vha fhaṱe dzinnḓu u itela vhavhuelwa , u itela vhorakhonṱhiraka vhapo uri vha aluse vhukoni havho kha ndangulo ya u fhaṱa . 
Ṅwaha wo fhiraho , muvhuso wa lushaka wo shumisa Khethekanyo 100 ( 1)(b) ya u dzhenelela ngei Kapa Vhubvaḓuvha , u thusa Muhasho wa Pfunzo u khwiṋisa u ṋetshedzwa ha pfunzo .
Thikhedzo / mitikedzo kha zwibveledzwa / sabusidi
Gwama ḽa Lushaka vha na maanḓalanga a u vheya zwikalo zwa nyaluwo zwine zwa langa nyengedzo dzi re nṱhesa dzi no itwa nga mimasipala dza therifi kana mbadelotiwa na mbadeliso . 
Muvhigo uyu u khou lugisela Samithi ya Vharangaphanḓa vha Mashango a AU ine ya ḓo vha hone nga Fulwi 2015 .
U ṅwalela vhathu vha re tsini na iwe , tsumbo , khonani na mashaka
Zwileludzi zwitevhelaho zwi a ṱoḓea kha vhupo u itela Rakhonṱhiraka , nga nṱha ha zwileludzi zwine zwa ṱoḓea nga Rakhonṱhiraka zwa ndivho yawe . 
Sa tshipiḓa tsha dzipheke dza thikhedzo yo ṱanḓavhuwaho ya vhorabulasi , mimekhenizimu ya u wana i takalelwaho i fanela u vha hone u itela u vhona uri vhadzheni vha vhulimi vhaswa vha nga kona u swikela mimaraga iyi . 
Vhadali vha fhiraho 25 000 vha dalela Phalamennde ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Mashango a OECD a dzula a one mahulwane kha vhufarisi ha mbambadzo na vhubindudzi kha Afurika Tshipembe .
I nga a si kale yo bva maḓini .
Musi hu vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha maanḓalanga a vhuendi u khwaṱhisedza uri kutshimbilele kwavhuḓi kwa vhuendi , vhadzudzanyi vha mutambo vha fanela u ṋetshedza fhethu ha u paka mimoḓoro ho lingaho , hoṱhe u ya nga khaphasithi na u swikelea . 
Ḽiṅwe ḽa mabambiri kha serisi dza ṱhoḓisiso ya khomishini ndi ngudo ya zwo sedzwaho zwa maitele a u gwevha Afrika Tshipembe . 
Muṱolamuvhalelano Muhulwane wa ḽa Afrika Tshipembe o bvisela khagala kha Komiti ya zwa Vhuṱolamuvhalelano uri ho vha hu na mabulamihumbulo mavhili a ndangulo e a vha o salela musi wa u khunyeledzwa ha zwa u ṱola . 
4 Vhuviavhathu
Kha mushumo muṅwe na muṅwe , mishumo yo dodombedzwaho na vhuḓifhinduleli zwo ṋetshedzwa . 
Lavhelesani mafhungo aya mavhili a no bva Talelani mibvumo ye ya dovhololwa .
Nyimele ya ndeme i nga ṋaṋiswa kha miṅwaha i ḓaho sa afha mbekanyamitele dza giḽobaḽaizesheni dza WTO dzo livhiswa kha u fhungudza zwikhukhuliso zwa mbadelo . 
Themamveledziso ya bada
davhi ḽapo ḽa SARS
Vhashumi vha Ndondolo ya Shishi vha wana vhugudisi ha lushaka ho kalwaho kha Magudedzi a Ndondolo ya Shishi a mavunḓu . 
Hugaledzwa huswa a dzi faneli u lavheleswa sa dzo gumaho kha dzone dziṋe fhedzi . 
Kha vha tandule khiraitheria dza ndeme u itela vhupulani vhu shumaho ha u funza Ḓivhazwakale ; 
U ita nḓowenḓowe ya u vhala
Kuitele ku re afho nṱha ku imela " thandululo i konadzeaho " kha vhunzhi ha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiṅwe zwiluḓi zwa muvhili o bveledzwaho . 
Naho zwo ralo , sisiṱeme dza fulufulu dza ḽifhasi nga u angaredza a dzi athu ṱanḓavhudzwa u swikelela ṱhoḓea iyi . 
Ofisi ya Mulangavundu yo wana muvhigo wa mbalelano wa kunaho , hu na mafhungo a u khwaṱhisedza , nahone ri khou ṱoḓa u livhuwa Ofisi ya Mulangavundu kha u ita izwo . 
U dzudzanya
Mishumo yoṱhe ya u linga ine ya ita mbekanyamushumo ya fomaḽa ya u linga ya ṅwaha i dzhiiwa sa u Linga ha Fomaḽa .
Nga khetho iyi , vhunzhi ha ndambedzo vhu nga badelwa u fhira u i isa thungo kha tsiko ya tshiṅwe tshiimiswa tshine tsha fhelekedzwa nga mbadelo dza ndaulo dza nṱhesa . 
u andiswa ha vhubindudzi kha Ikonomi ya u Thoma ;
Vhuḓipfi
Muthusa Mulamukanyi Muhulwane wa kale ndi ramilayo wa nṱha nahone ḽidzhakanḓila ḽi ṱhonifheaho ḽa nndwa ya mbofholowo ya shango ḽashu .
Hetshi ndi tshiteṅwa tshi ne tsha fanela u dzhielwa nṱha nga maanḓa . 
U ita nḓowenḓowe ya u Thetshelesa na u Amba
Tshiṅwe hafhu , tshitshavha tshi nga si tou ṱanganedza mbekanyamushumo ine ya ṱoḓa tshi dzhia khombo khulwane ya musi mbuelo dzi tshi lingana na mbadelo kana u ṱhaphudza u kha vhuimo havhuḓi . 
Tshitatamennde tsha tshipikwa :
Maelana na themamveledziso dza tshitshavha , mafheleloni a Ṱhafamuhwe hu ḓo vha ho fhaṱwa zwikolo zwiswa zwi linganaho 98 , zwine khazwo zwi linganaho 40 zwi Kapa Vhubvaḓuvha zwine zwa khou dzhena vhudzuloni ha zwe zwa vha zwo fhaṱwa nga mavu .
nomboro ya erf na tshikolobulasi kana dzina ḽa bulasi na nomboro , hu si ḓiresi ya tshiṱara ṱa .
Ndeme ya mishonga zwayo i tea u khwaṱhisedzwa na uri i ṱoḓa sisiṱeme dzi shumaho dza vhulanguli ha zwidzidzivhadzi . 
Tshivhumbeo tsha vhuḓifari tshi na mishumo miraru , ire u ḓivha , u funa , na u humbulela . 
A huna thendelo i re hone ya u bviswa ha tshampungane u ya nga ṱhoḓea dza mulayo . 
Khwiniso na ndondolo ya Tshomedzo dza Eḽektroniki na Softhiwee . 
Mulanguli wa masipala u ṱoḓea uri a thome lwa fomaḽa na u ṱhogomela thimu ya vhulanguli ya nṱha , u dzhenisa vhalanguli vhahulwane avho vhoṱhe vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u vouta kana mugaganyagwama wa u vouta . 
16 Kha ri n . wale bugu
Arali pulane ya wadi i tshi tea u sumba nḓila vhakhantseḽara vha dziwadi na komiti dza dziwadi musi vhe ofisini , zwi amba uri ndi vhone vhane vha tea u vha vharangaphanḓa .
A huna tshifhinga tsha u lindela u vhiga muthu o xelaho .
Komiti dza Wadi dzo shumiswa nga huhulu sa nḓila ya u dzudzanya vhushaka ha masipala na tshitshavha .
Phaiphi a si ndapfu , ndi pfufhi , na u ḓo vha na maḓi nga ngomu ! 
Khoro yo mbo ḓi vhetshela thungo R200 u itela muṱangano wa WC vha tendela komiti i tshi dzhia tsheo nga ha uri hu shumiswa hani tshelede .
Maga o dzinginywaho a u khwiṋisa vhukoni ha muvhuso na one ndi mafhungo avhuḓi vhukuma . 
Milayo ya Fhasisa ya Tshitandadi ya Mashango Mbumbano ya Kufarele kwa Zwivhotshwa u ita mbetshelwa ya vhuṱoli ha tshifhinga tshoṱhe nga vha maanḓalanga vha re na vhukoni na ndalukano . 
Vhuimo ha Luambo lwa Hayani vhu ṋekedza vhukoni ha luambo zwine zwa ṋea muteo wa zwikili zwa u davhidzana na vhaṅwe vhathu zwine zwa ṱoḓea hune ha tshilwa hone na zwikili zwa u kona u pfesesa zwa pfunzo zwine zwa ṱoḓea kha u guda kha masia oṱhe a kharikhuḽamu .
U vhala na vhagudi na u ṅwala na vhagudi zwi tea u itwa kha Gireidi ya 1-3 .
U rekhoda madzina a vho ḓaho .
Vhadededzi vha tea u vhona uri nangoho hezwi zwiteṅwa zwo lingiwa nga nḓila i si ya fomaḽa khathihi na u vhiga murahu kha vhagudi murahu ha musi vha tshi nga lingiwa lwa fomaḽa .
Tshiitei tshiṅwe na tshiṅwe tshi nga luvhalelo kha lwendo lwa vhutshilo ha mulwadze . 
Komiti dza Wadi dzi nga thusa u ṋetshedza aya mafhungo kha tshitshavha .
Ndingedzo dzi re na tshivhalo dza u bveledzulula nga thungo ha bada Durban na Johannesburg na dzone dzo kundelwa nga mulandu wa u sa londa ha tshitshavha . 
Thendelano dzo vhofhaho lwa mulayo nga fhasi ha buthano dzi tea u thoma dza vhofha vhuḓikumedzeli ho ṱanḓavhuwaho ha u khwiṋisa ikonomi vhu re na mafulufulu , ha vhukuma nahone vhu vhambedzeaho ha mashango ane a si vha tshipiḓa tsha Phurotokholo ya Kyoto . 
15 . Vhulanguli ho fanelaho
Vha nga vhona zwine zwa vhumba ' maambiwa a muṱangano wo fhiraho ' nga u sedza nyito dze vhathu vha vha vho fanela vho dzi ita .
Ri tea u khaula ḽivhaka vhukati ha muvhuso sa muṋetshedzi na vhadzulapo sa vhaṱanganedzi . 
Mugaganyagwama na tsheledemviswa zwa vhareili vha dzibisi zwo gonya zwiṱuku nga tshifhinga tsha u sedzwa hafhu . 
Vhathu avho vhane vha khou lavhelelwa vha langulwa nga tshilinganyo tsho teaho . 
Jesu , Murwa wa Mudzimu , tshiga tsha Tshiisiḽamu .
Tshiṅwe hafhu , vha humbela u ḓivha uri a hu na khumbelo dza mushumo dze dza fekisiwa kana u imeiḽiwa dzine dza ḓo ṱanganedzwa . 
Ndi ngani ri tshi ṱoda zwimela - u katela zwiliwa , mirunzi , vhudzulo dza zwifuwo
U humbulela / ita iniferentsi ( vhabvumbedzwa , fhethuvhupo , mulaedza )
U vulwa ha ndangulo ya u dzhena ya tsireledzo na khura ; kha vhuṅwe vhupo ha malo a zwo ngo bvelela sa izwi ho vha hu si na mugaganyagwama wo kovhelwaho kha ṅwaha uno wa muvhalelano . 
Masipala uḓo shuma na u vhona uri huna kutshimbidzelwe kwavhuḓi kwa kuvhulungele na zwiimiswa zwa masheleni zwine zwa ḓo swikelelwa nga vhashumisi vhoṱhe . 
Ri tea u dovha ra zwi elelwa uri u tsireledzwa ha vhana ndi vhuḓifhinduleli ha vhabebi na zwitshavha .
Khabinethe i itela vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u dzhiela nzhele tsireledzo dzoṱhe nga tshifhinga tsha holodei dza khushumusi dzine dza khou ḓa , kha vha ṱutshele kule na tshumiso mmbi ya zwikambi na zwidzidzivhadzi , nahone vha ḓiphine nga holodei nga nḓila yo tsireledzeaho i na vhuḓifhinduleli .
U itela uri mveledziso dzi thusaho vha shayaho dzi shume , dzi tea u :
Vhathu vho dzhenaho kha mutevhe mupfufhi vha nga kha ḓi livhana na ndingo dza vhukoni . 
Gireidi ya 8 Maipfi a 200-250/ u ya kha minethe miṱanu 5
Vhunzhi ha vhadzulapo kha uvhu vhupo vha rengisa lusiho mulayoni vhunzhi ha vhathu vho shuma mabulasini u swikela vha tshi vhudzwa uri vha litshe .
Ni ambe uri ndi tshigwada tshifhio tshi re na kufhelele ( magumo ) kwavhuḓi kwa ḽitambwa .
Kha vha khethekanye tshigwada tshi bve zwivhili vha ite tsudzuluso dzo fhambanaho kha zwishumiswa zwo fhambanaho . 
U sedza mushumo na vhuḓifhinduleli ha tshitshava tshapo kha u shuma ha ndangulo ya kushumele na vhuṱumani na IDP .
1 U thetshelesa na U amba 2 U vhala na U ṱalela 3 U ṅwala na U ṋekedza 4 Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo
Vhathu vho vha vha tshi sukumedzana na u vhumbulusana na mafuvhalo a tshi vha manzhi .
Hezwi zwi tshimbilelana na zwa vhuṱhogwesa zwa muvhuso zwa uri Vhathu Vhoṱhe Afrika Tshipembe Vha na u Pfa vho Tsireledzea .
Maitele o teiwaho kha zwibveledzwa a dovha a bveledza zwibveledzwa zwo fhambanaho u itela ndivho na vhathetshelesi .
Naho zwo ralo , nyiledzo idzi a dzo ngo dzhenelela u swika zwino kha u tandulula thaidzo dza dziedzi dza poḽotiki . 
Ndi ita ngafhi khumbelo ya sabusidi ?
Nga ngomu ha mpimo wa khaphasithi yashu ri lingedza u khwaṱhisedza uri zwa u matsha zwi bvela phanḓa nga nḓila ya mulalo tshoṱhe , u dzudzanya dzimashaḽa u bva kha zwiṱirakhitsha zwashu u thusa kha ndaulo ya gogo . 
Tsumbo dza mutandulo wa u tou buḓa
Ro dzhia vhurangeli ha u ṋetshedza vhugudisi ha vhudavhidzani kha vhaminisiṱa , luṱa lwa u thoma lwo ṱanganedzwa zwavhuḓi , na vhaminisiṱa vho no thoma u shumisa dziṅwe dza thekhiniki kha u engedza ho khwiniswaho . 
Musaukanyo wa zwitzhili maḓini kha bulasi dza zwithu zwi no tshila maḓini a zwo ngo ḓowelea . 
Sisiṱeme na nḓila ya kuitele zwi a khwiniswa ṅwaha muṅwe na muṅwe na tshifhinga tshe tshenetsho . 
Ṱhonifho ndi ḽiga ḽa u ranga ḽa ndeme u itela vhudavhidzano , ha u shuma sa tshigwada , u itela mveledziso . 
U ḒISEDZULUSA
Arali vha tshi swikelela , vha ḓo bveledzelwa ṱhanziela ya u ḓiṅwalisa- Fomo ya 3 .
U ṋekedza mvetomveto ya u fhedza , yo kunaho nahone i vhaleaho
Mbekanyamaitele yo ḓitika nga zwi tevhelaho zwa muhanga wa mulayo : 5.1 .
Vhukhethatsumbonanguludzwa / topolwa khethekanywa / zwitatisitika
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa uri ri vhekanye nga huswa uri ri ite uri zwi bvelele ?
A si zwikolo zwoṱhe zwo ṋetshedzaho mafhungo a vhukuma a u dzhena tshikolo ha vhana . 
U kunakisa phirela na helele dzi re na tsimbitswuku dzi tea u itwa fhasi ha tshiimo tshine tsha khou langiwa . 
Nga fhasi ha tshipiḓa tsha 4 tsha PAJA mulanguli a nga ṱoḓa u ita tsedzuluso kana u ita nḓivhadzo na u dzinginya maitele musi hu sa athu dzhiiwa tsheo .
Nyaluwo ya Vhuḓilangi ha Dzikereke kha vhathu vha Afrika , vhuloi ho mbo dzhiiwa sa zwiito zwa Vhusaṱhane u tou fana na zwe zwa itea Europe kale na Amerika nga tshifhinga tsha vhukoḽoni .
U na mbuno dzine a amba khathihi na u ṋekedza-vho maipfi na mafhungo musi hu tshi sikwa tshiṱori tsha kiḽasi ( u ṅwala na vhagudi ) .
Nyengedzedzo dza heḽi gavhelo kanzhi dzi itiswa nga u ṋetshedzwa ha masheleni a u ḓadzisa , khathihi na infḽesheni . 
Vhunzhi ha madzangano asi a mbuyelo ndi madzangano a zwa vhurereli kana a thuso ya tshitshavha .
U shumisa ḓivhaipfi yo teaho
Hezwi , hu si kale , zwi ḓo ganḓisiwa u itela mihumbulo ya nnyi na nnyi . 
Shango ḽi khou pembela na Cosas malugana na tswikelelo dzayo dza ndeme na u khwinisa ndeme ya pfunzo ya vhoṱhe .
Kha vha bveledzise mvelele yo khwaṱhaho ha kushumele kwa nṱha , vhukoni ha phurofeshinala na tshirunzi u tikedza khwaḽithi yo katelaho zwoṱhe . 
Zwipiḓa zwa Mulayo zwi shuma u langa nḓowetshumo ya tsireledzo zwi thivhelaho u ṋewa ha mbuelo dzi sa gumi . 
2 . Zwipikwa zwa CBP :
U shuma na / nga /nga maipfi : maṱanganyi
Honeha , uri zwisumbi zwa kushumele uri zwi pfale kha dzangano , nga nḓowelo zwo vhofhelelwa tshoṱhe na tshiṱirathedzhi tsha dzangano nga ḽoṱhe . 
Ri tea u tinya u litshedzela maswole vho gudelaho hu si na iṅwe nḓila ya uri mbuelo uri vha kone u tshila . 
Hu nga nḓila ifhio na ifhio hu khou ya u vha ṅwaha wo dzikaho kha polotiki ya Afrika Tshipembe . 
12 . Khorotshitumbe dza Vunḓḓu
U maanḓafhadzwa kha zwa ikonomi ha vharema na u maanḓafhadzwa ha Vhafumakadzi ndi mutheo wa zwa muṱaṱisano wa Afrika Tshipembe , hoṱhe kha u vha vhakonisi kha u ṱuṱuwedza tswikelelo khulwane na ḽevele dza vhuramabindu kha ikonomi , na u dovha u ṱuṱuwedza vhudziki ha zwa matshilisano na zwa poḽotiki ho teaho kha zwa miṱaṱisano u itela u bvelela . 
Zwi tevhelaho ndi ṱhalutshedzo yo fhelelaho ya Tshitediamu tsha Ellis Park , ho sedzwa dziṅwe dza mbumbo yatsho dzine dza ṱutshelana na ino ṱhoḓisiso . 
Zwo ralo , ro bveledza zwipikwa zwa ndeme zwa fumimbili - zwine vhunzhi hazwo zwa khou pfukekanya kha kushumele kwa muvhuso kwo ḓoweleaho - u ṋetshedza muvhuso milayo yo teaho ine wa u ṱoḓa . 
32 mushumo ndi dalela wa tshikolo
Khakho , u swika hune ya nga vha hone , i ḓo vha ya ndeme kha u ṱalutshedza na hone hu si u ḓibvisa kana u imelela vhuḓifari vhu si havhuḓi . 
Mafhungo aya a shumiswa nga vha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u itela tshumelo ya kushumele , u londota ndeme ya tshumelo , na u ṋekedza mbalombalo nyangaredzi nga ha kushumiselwe kwa saithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka . 
Hu na mbuno dzo fhambanaho kha tshivhalo tsha u ḓalesa ha vha litshaho tshikolo . 
( c ) Khomishini ya zwa Ndinganyiso vhukati ha Munna na Musadzi ;
Zwibogisi zwa poswo ezwi zwo vhewa kha minangoni mihulwane na fhethu ha u dzhena vhashumi , khathihi na kha Tshumelo dza Vhashumelwa kha fuloro ya vhuvhili , na kha Vhulanguli : Ndangulo ya Vhuṋe kha fuloro ya vhufumi . 
Mavu a a leluwa u kumbuludzwa musi a tshi shaya tshivhumbeo . 
Ho bvelela mini nahone zwo itea ngafhi ?
Hu na tsumbakuitele ya u ḓadza fureme ya ḽogo .
Vhukwamani na tshitshavha
Fhedziha , tshenzhemo yo ri gudisa uri nga vhanga ḽa khuḓano , vhashumeli vha tshitshavha na ramilayo vha anzela u thusedza . 
Shango ḽashu ḽo vha ḽo khethekana vhukuma nga ṅwambo wa mutsikeledzo wa mirafho nahone tshitshavha tshashu tshi vhonala nga phatheni dzo khwaṱhaho dza u shaya ndinganyiso . 
U shela mulenzhe ha heyi mbekanyamushumo kha SIP kha miṅwaha miṱanu i ḓaho zwi ḓo katela zwi tevhelaho : 
Vhashelamulenzhe vho fhambanaho vho fhindula mbudziso iyi nga nḓila dzilenaho . 
Hezwi zwi ḓo ita uri Bannga i kone u dzhena na kha zwa themamveledziso khulwane na kha dziṅwe thandela nnḓa ha dzingu ḽa SADC dzine dzi vhonala dzi tshi nga alusa mbambadzo na ikonomi kha dzhango khathihi na u tikedza khomishini dza lushaka nga huvhili dza Afurika Tshipembe na u ḓivhofha ha ṱhanganelo ya dzingu .
Vhudzani khonani yaṋu uri ri ambara zwiambaro zwifhio nga khalaṅwaha iṅwe na iṅwe .
Vho Montana vho fhindula vha ri vho vha vha mashangoḓavha nga itsho tshifhinga nahone vho vha vha tshi ḓo dzudzanya muṱangano vha tshi vhuya u itela u fhedzisa khonṱhiraka . 
Vhane vha tama u vha vhorathendara vha tea u rumela thendara dzavho nga khoria kana poswo yo ṅwaliswaho fhedzi . 
( a ) ita uri hu vhe na u dzudzanyululwa ha nyito dza ndangulo ya khothe kana , hune zwa vha zwo tea , zwi iswe kha khothe dziṅwe dzine dza sa dzhie sia ;
U ṋetshedza mafhungo na thikhedzo ya thekhinikhala kha vhuḓidini ha muhasho u itela u wana thendelo ya tshigwada tsha matshilisano a vundu u itela u thoma mbekanyamushumo dzo ṱanganelaho dza phungudzo ya vhushai . 
Zwiṅwe hafhu , kha tshitshavha tsha mafhungo , mushumo woṱhe wa muhumbulo wa misi nga misi wo ṋekedzwa mitshini . 
Ri ḓo sika Dzhendedzi ḽa Tshumisano ya Mvelaphanḓa ya Afurika Tshipembe kha u ṱuṱuwedza mvelaphanḓa ya vhushumisani na maṅwe mashango kha dzhango .
Muṅene uyu u pfufhiwa muhasho wa sekhithara ya Tshitshavha , maanḓalanga kana tshiimiswa tshine tsho sumbedza u ḓikumedzela na u shela mulenzhe kha u isa phanḓa vhuendelamashango vhu re na vhuḓifhindueli .
Khethekanyo i dovha dza khwaṱhisedza vhushaka hayo na vhoramafhungo nga kha madalo a vhoramafhungo a kotara nga kotara u itela u kwamana na vhoramafhungo . 
Ndinganyiso mishumoni na maṅwe maga a u lulamisa zwi tea u itwa uri zwi shume zwavhuḓi nga u sedzesa kha vhupo vhune ha khou bveledziswa vhukoni .
Khumbelo ya thendelo ya u rengisela khovhe mashango?avha u itela vhubindudzi
6.2. Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dzhenela Anivesari ya vhu 70 ya u Fheliswa ha Mugovhelo wa China na Nndwa ya Ḽifhasi ya Vhuvhili ngei kha Riphabuliki ya Vhathu ya China ( PRC ) u bva nga dzi 2 u ya kha dzi 4 Khubvumedzi 2015 , nahone vha ḓo vha na nyambedzano dza vhavhili na Muphuresidennde Xi Jinping .
Mushumo muhulwane wa mbekanyamushumo iyi ṱhukhu ndi ndondolo ya vhuongelo , dzikiḽiniki , zwikolo , na zwitediamu . 
Mbono ya vhaendangaṋayo i a shumesa u fhira mbono ya goloi dzi fhiraho . 
Zwenezwo vhuḓifhinduleli vhu na vhahumbeli vha mushumo ha u vhona uri khumbelo dzavho dza mushumo dzi a poswa , kana dza ḓiswa nga tshanḓa nga tshifhinga . 
U khwiṋiswa hohu hu khou sedza kha fhungo ḽa vhashumi vha songo katelwaho kha Mulayo na uri u khou khwinisa mbadelo ya mbuelo kha vho bvisaho masheleni kha miṅwedzi ya malo u ya kha ya fumimbili khathihi na uri u khou fha tshikhala tsha u nanga vhaḽaifa ho sedzwa mbuelo dza musi ho wa lufu .
Mahaya a vha aluwa a anzela u ṋetshedzwa nga sekhithara ya phuraivethe , ho sedzwa tshayo na ṱhoḓea , zwenezwo a ho ngo ambiwa ngao kha ḽiṅwalo iḽi . 
Ḓi gudiseni uri hai : Ni songo ita zwithu nga nṱhani ha u ḓi sola . 
Hezwi zwi shuma fhedzi Afrika Tshipembe , zwine milayo i konḓaho i langaho mveledzo , thengiso na kunwele kwa zwikambi , fhedzi hune vhukombetshedzi ha masia o fhambanaho a ndaulo a anzela u sa vha yoneyone . 
Mishumo na vhuḓifhinduleli ha komiti dza wadi8
Mudededzi u vhala na kiḽasi yoṱhe .
Ndingedzo yo konanywaho nga dziikonomi khulwane u itela u shumisa masheleni manzhi na tshiṱuṱuwedzi tsha tshelede zwi vhonala zwo dzikisa ikonomi ya ḽifhasi , nga zwiga zwi si zwa tshoṱhe zwa uri mvelelo na fulufhelo zwi khou thoma u dzivhuluwa . 
Nga huṅwe hu ṱoḓea maṅwe mafhungo u bva kha vhone kana muṋetshedzatshumelo wa ndondolo ya mutakalo wavho musi hu tshi sedzuluswa mbilo .
Yo vha i baisigiri ntswa i no penya .
PHETHISHENI I SWIKISWA HANI PHALAMENNDENI
Mbekanyamushumo ya ndondolo ya E i konisa vhashumi u langa mutakalo wavho kha lubuvhisia na u rumela vhashumi imeiḽi dza vhege iṅwe na iṅwe dzi re na mafhungo nga ha ṱhoho dzo fhambanaho dza mutakalo u itela u bveledza mutakalo wa vhuḓipfi na wa muvhili . 
1.14. Khabinethe i livhuwa Muluvhisi wa kale wa Bannga ya Mbetshelathungo ya Afrika Tshipembe , Vho Tito Mboweni , kha u shuma lwa phurofeshinala na vhuḓikumedzeli kha miṅwaha mivhili ye vha shuma sa mulangi muhulwane asi wa ngomu kha BRICS NDB .
vha ṱuse na mbadelo yo itwaho kha tshikhala tsha u thoma .
Khumbelo ya u shandukisa airese
Vhagradzhuweithi avha vho tea u ambedzana na mbudziso dzo vhalaho dzi kwamaho vhuḓifhinduleli ha vhone vhaṋe kha khamphani dzavho hu tshi vhambedzwa na mushumo wavhuḓi kha tshitshavha . 
Tshomedzo dzoṱhe dzi ḓo fhiwa ndeme ngauralo . 
Zwiteṅwa kana zwipiḓa zwiṱanu zwa u gudisa u vhala
Nga ngoho ri ḓo tea u thoma u dzudzanya therisano hu u itela u fhungudza thaidzo iyi . 
Kha vha ṋekane nga thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe ine ya vha mulayoni .
shedulu ya tshifhinga ya maitele a u pulana
U khwaṱhisa Komiti dza Wadi uri dzi kone u shumana zwavhuḓi na IDP sa pulane ya masipala yo ṱanḓavhuwaho .
Eskom i na miṅwaha i fhiraho 30 ya mashumele o tsireledzeaho a Ḽimaga ḽa Muḓagasi wa Nyukulia wa Koeberg , une ndi wone u woṱhe wa Ḽimaga ḽa Muḓagasi wa Nyukuḽia Afrika , nahone i khou ḓi bveledza Asesimennde ya Masiandoitwa kha Mupo na Mivhigo ya Tsireledzo ya Fhethu ha nyukuḽia u itela khonadzeo ya mamaga a muḓagasi wa nyukuḽia u bva 2007 .
Pfananyo ya u kuvhanganya data , u shumana nayo na phurotokholo . 
Vhashumisi vhane vha vha na thaidzo iṅwe na iṅwe nga ha u swikelela phurofaiḽi dzavho , kana vha tama u humbela khophi ya mafhungo avho a vhuṋe vha tea u kwama mulanguli wa webusaithi nga u shumisa vhuṱumani ha u vhigela murahu . 
Naho zwo ralo , mishumo yoṱhe i ṱoḓa mveledziso ya u konḓelela , luvhilo , u shandukisea na maanḓa . 
Khabinethe yo ṱanganedza zwo swikelwaho zwa Sisiṱeme i Ṱavhanyaho ya Basi ( BRT ) ngei Johannesburg , Tshwane , Ḓorobo ya Kapa na Rustenburg .
Ndi phambano dzifhio dzine vha dzi limuwa kha kuṱwele kwa ḓuvha nga vhanna na vhafumakadzi ?
A hu na phindulo ine ya khou lavhelewa kha Adam ngauri u na mirwaha ya fhasi ha 5 na uri mbudziso iyi ndi ya vhathu vhane vha vha na mirwaha milanu na u fhira .
Vhathu vha ndeme
Kha ri ṅwale Tangedzelani ipfi ḽone .
Tshipikwa tsha odithi ya u ṅwaliswa ha mavu a muvhuso ndi u itela u vhona uri ndi mavu mangafha hani ane a vha a muvhuso , a shumiswa mini na uri vhadzuli kana vhashumisi vhao ndi vho nnyi .
Mveledziso ya WRCS yo ita uri hu vhe na Vhulanguli hu u itela u simiwa Sisiteme ya Nzudzanyululo ya Zwiko zwa Madi .
Mutevhe wa dzithebulu
Thusedzo idzo dzi khou tshimbidzwa nga vhushumisani na miraḓo na vhakwamei hu na zwipikwa zwi fanaho . 
U ṅwaliswa na u tendelwa ha fhethu hunzhi ha ḓaleḓale hu songo tendelwaho hune ha khou shuma zwa zwino , u itela u shumana na ṱhahelelo ya zwileludzi zwa malaṱwa a re khombo , na u ṱuṱuwedza ndangulo kwayo na u fhelisa na zwenezwo u dobela hu siho mulayoni kha maḓaleḓale . 
11.1. Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ṱanganedza Muhulisei , Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Angola , Vho João Lourenço , kha Madalo a Shango a ḓivhazwakale a Afrika Tshipembe u bva nga ḽa 23 Lara 2017 .
Mafhungo a ndeme o ṱanganedzwaho ngei kha WRC-15 a katela u phaḓaladzwa ha burodobende hoṱhe , phaḓaladzo ya khasho hoṱhe , tshumelo ya vhudavhidzani ha satheḽaithi , tshumelo ya mabufho , mbekanyamushumo dza ikonomi ya maḓanzhe , vhuphalali ha zwiwo na tshumelo ya shishi , khathihi na mbekanyamushumo dza matshelo dza u tikedza u khwiniswa ha ikonomi .
CBP i na ndivho ya u thoma ine ya vha ya u ṋea tshitshavha nḓivho na maanḓa a u ḓipulanela zwithu , ya vhuvhili ine ya vha ya u thusa muvhuso wa masipala u ṱalukanya khathihi ha u fhindula zwililo siani ḽa nḓisedzo ya tshumelo , ya vhuraru i ya u thusa muvhuso wapo uri u kone u tevhela zwililo zwa tshitshavha .
Phambano ya thengiselano ine ya vha hone musi hu tshi khou badelwa vhane vha kolodwa kana nga u vhiga vhane vha kolodiwa kha phambano ya phimo u bva kha ye ya vha yo ṅwalwa mathomoni nga tshifhinga zwi ḓivhiwa sa mbuelo kana tshinyalelo nga tshifhinga tshine zwa bvelela ngazwo . 
Vhashayamahaya na vhashayamavu
Kha vha thuthe zwi sa ṱoḓei Nomboro ya Khumbelo
Musi Investec yo shanduka ya dovha ya aluwa vhukuma sa bannga ya vhomakone ya mashangoḓavha i tshi shumisa zwikhala zwiswa , na vhupo ha zwa masheleni hapo hashu ho bvelela na u khwaṱhiswa . 
Musi khaedu idzi dzi si zwithu zwiswa , kuvhonele ku engedzeaho ku si kwavhuḓi kwa shango nga vhalambedzi kwo andisa vhukuma khaedu idzi u bva ṅwaha wo fhiraho . 
U bvisa khomphaundu dzo raloho kha maḓimalaṱwa musi a sa athu dzhena lwanzheni zwi thusa kha u thivhela khohakhombo kha ikhosisiṱeme ya maḓanzhe na zwiṅwe zwivhuya khazwo . 
Netiweke ya GEMS Mbekanyamushumo dza ndangulo ya vhulwadze
Mveledziso ya mbekanyamaitele ya vhuhana thangeli a si i si na khohakhombo : i nga fhandekanya ECCE kha dziṅwe sekhithara , dzi elanaho nayo hu tshi katelwa ya mutakalo na ya pfunzo ; nahone zwi nga bveledza ndambedzo i songo lingana kana u sedza kha zwa tshumiso . 
Ṅwaha muthihi wa tshenzhelo kha zwa ndaulo , zwa masheleni na maitele a thengo kathihi na tshenzhelo ya ndangulo ya thandela . 
Komiti yo amba na u tendelana kha mafhungo o vhalaho ane a ḓo thusa kha u wana thandululo ya khaedu dza tshifhinga tshilapfu dzo livhanaho na vhathu vha Libya .
Minidzhere dzo rangaphanḓa kha u tshimbidza kushumele kwa vhukuma kwa senthara u itela u fhungudza khohakhombo dza nga ngomu na nga nnḓa kha vhathu na tshumelo . 
U ṅwala mvetomveto ya u thoma
Mafhungo a Red Tape sa zwe a ṱaluswa nga thimu dza mushumo dzi fanela u ṱanganyiswa na khadi dza tshikoro dza Vhalanguli vha Masipala u itela u thoma u shuma khwine kana bviswa . 
Kha vha diphosithe tshelede yo teaho kha akhaunthu ya Muhasho wa Vhulimi :
Zwiṱirathedzhi zwa ndangulo ya muvhili wa tombo u konaho u vhulunga na u pfukisa maḓi a fhasi , na ho zwo ralo , zwi ḓo lavhelelwa kha mivhili ya tombo mihulwane nahone i sa gumi . 
Khumbelo i ṋekedzwa sa luṅwalo .
Vhafumakadzi vha Athens vho vha vha tshi vhofholowa hayani , vha tshi thusiwa nga vhafumakadzi vhoṱhe vha vhahura na vhafumakadzi vha vhaaluwa u bva kha miṱa ya mashaka avho . 
Hu na zwifhinga zwa nyelelo ya maḓi i itwaho nga muya kha vhugabelo , na tshiṅwe tshifhinga musi nyelelo i tshi khou lingana . 
Ndi thandela dzifhio dzine komiti ya wadi ya tama u dzi ita ?
GEMS i ḓo ḓivhadza tshumelo ya u sedzulusa mbilo dza phathoḽodzhi na radioḽodzhi dza u thusa u khwaṱhisedza uri mbilo idzo dzi khou langwa nga nḓila yone musi vha tshi ita mbilo .
U dzhenelea hu re nṱha ha vhana nga nṱhani ha
U bva kha tshenzhemo iyi ri khou wana ngudo dzine dza ḓo ri thusa tshifhingani tshi ḓaho . 
Mutheo wa vhukhethatsumbonanguludzwa / topolwa ha
U shumisa maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo , foniki , nyimele na tshikili tsha u saukanya zwivhumbeo musi a tshi vhala maipfi e a si a ḓowele .
Mbuelo dza thengiso dza khefini na barani
fonto --- muelo kana lushaka lwa maipfi o shumiswaho hu tshi thaiphiwa
U pfumbudza Vhatshimbidzi
U avhelwa ha tshifhinga tshi tevhelaho tsha nyambo hu ḓo thoma u shuma nga 2012 .
U bveledza pulane ya u shuma , Komiti ya Wadi dzi fanela u dzhiela nṱha zwi tevhelaho .
Sisiṱeme dza lushaka dzo ṱoḓa sisiṱeme dza khwiṋe nahone dzi re khagala dza u kala u itela mvelelo dza u guda dza vhutshilo tshoṱhe . 
Nyengedzedzo ya zwikhala zwa muḓagasi , zwiporo , vhukavhamabufho na dzibada zwi ḓo thusa u engedzedza vhubindudzi ha phuraivethe na tshikalo tsha vhukoni ha nyaluwo ya ikonomi yoṱhe . 
Muvhuso wapo sa mukonanyi : Muvhuso wapo u nga konanya vhadzhiamikovhe vho fhambanaho u bveledza pulane malugana na mveledziso ya ikonomi ya vhupo .
Muvhuso zwa zwino u khou shumisa iṅwe sisiṱeme ya u vhonadza tshiṱoko ine ya pfi SVS kha dzikiḽiniki dza ndondola mutakalo thangeli .
Vha lavhelesa murengisi vha ri : " A thi na tshelede yo linganaho "  . 
Tshiṱirathedzhi itshi tsha vhudavhidzani tshi ṱuṱuwedza Mbekanyamushumo ya Vhudavhidzani ya muvhuso yo ṱanḓavhuwaho , ine ya fhindula nyimele ya zwino ya vhudavhidzani na u ṋekedza thikhedzo ya tshumiso kha " Adzhenda ya Tshanduko " ya Ndaulo iyi . 
Mbetshelwa
Mivhigo ya u tevhedza yo ṋetshedzwa Komiti ya Ndangulo ya Tshikwama khathihi na zwiimiswa zwiṅwe zwa vhulavhelesi . 
Mbeu i fana na ḽibulambeu .
( iii ) Komiti ya tshikolo ya QLTC SGB i nga monithara na u vhiga hani khaedu ? . . . . . . . . . . . . . 34
Mveledziso kha mashumele a mimasipala i ḓo khwinisa nzulele ya kutshilele kwa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe vhane vha ḓitika nga mimasipala i shumaho zwavhuḓi i tshi itela u vha tsumbo kha vhutshilo vhu ṱhonifheaho .
3 / 3 U Dizaina Makumedzwa a Thandela
U ḓadzwa ha zwikhala zwi tea u katela u ya kha u swikelela tshipikwa . 
Ro shuma vhukuma kha u bveledza vhoranḓowetshumo vha vharema vhane vho vha vha sa athu bvelela .
Fhedzi , koporasi yo khetha u dzudza tshiimo tsho tou ralo , u rengisa ndaka na dzibulasi u itela u badela milandu ya muholo mihulwane i sa pfesesei na tshinyalelo kha muadzo wa mbekanyamushumo dza mveledziso . 
Na u dovha u ṱavhanyisa mafhungo ri , malugana na kutshimbidzele kwa Mulayo wa 43 , ri bva kha kutshimbidzele kwa izwo u vhulunga tshifhinga . 
Muvhigo u tea u sumbedza uri ndi vhorathendara vhafhio vho bviswaho kha u isa phanḓa na u sedzuluswa nahone hu na ḓivhadza na mbuno dzavho . 
Ho bveledzwa thikho dza sisiṱeme ya FPS fhedzi a zwi athu shumiswa . 
Kha vha humbule nga ha uri zwavhuḓivhuḓi vha fhindula hani kana vha nga fhindula hani kha zwiwo izwo . 
Tshumelo iyi ndi ya vhabvann ḓa vha tamaho u ita khumbelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he nga ṅwambo wa pfulufhedziso ya mushumo Afrika Tshipembe .
Olani tshifanyiso kha khavara .
Hovhu vhubindudzi vhu khou thusa kha u bveledza phanḓa zwihulwane zwa lushaka zwa u kuṱedza nyaluwo ya ikonomi , u vhulunga mishumo i re hone na u sika miṅwe minzhi kha ikonomi .
Nga yeneyo nḓila , musi mitengo ya mavhele i tshi bvela phanḓa na u gonya , mutengo wa ṋama ya kholomo u tea u tevhela . 
U bveledzisa tshikhala tshi linganaho na u farwa zwavhuḓi kha mushumo nga kha u fhelisa u sa farwa zwavhuḓi . 
Mulangadzulo : Miraḓo i huliseaho , a vha nga ḓo thivhela Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka . [ U dzhenelela . ]
Hu na mbilo mbili dzine dza pikisana nga mavu o teaho nga nṱhani ha fhungo ḽa vhuhosi . 
Vhoṱhe vho vha vhe na dzangalelo , na hone musi ri tshi ṱuwa muṅwe na muṅwe ovha o takala . 
Kha vhagudi vhanzhi , tshikirini ndi tshone tshiko tsha vhunzhi ha mafhungo u fhira bammbiri ḽo ṅwalwaho .
u sumbedza vhubvo na ndivho ya tsumbanḓila idzi .
Zwiteṅwa zwa ndeme
Nga ha khumbelo ya nomboro na thendelo ya mbambadzo ya dzigoloi
Vhulwadze
Vha rumele mafhungo kha komiti yaQLTC .
Vhonani uri hu na nyolo ya fhasi i re mafheleloni i takadzaho nahone i ṱanganyaho vhathu . 
Tsumbakushumele dza ndeme Avho vha re na vhuḓifhinduleli ha u ita mishumo
Mvetomveto ya Mafhungo a zwa Masheleni o Ṱanganywaho a rumelwa kha Muoditha Dzhenerala uri a Odithwe hu sa athu fhira vhukati ha Ṱhangule kana nga fhasi ha miṅwedzi miṱanu nga murahu ha u vala ha ṅwaha wa muvhalelano . 
Vha songo dzhenisa madzina a miraḓo ya muṱa wavho na dzikhonani . 
Ndima iyi i fhedzisela nga phimamushumo ya u sika pulane ya mushumo wa phambano ya vhathu .
Nga ha u ita khumbelo ya u adoptha kha shango vha mudzulapo wa ḽiṅwe shango
Tshishumiswa tshi itaho rotho tswititi tsha u livhanya khethekanyo dza tshupu ya rotho ya gese ya khashela kha ekizisi yo ḓoweleaho ; 
U shumisa thangeladzina dzi no sumba masia ( dubo dza ) , tshifhinga ( nga )
Lushaka lwa vhupulani ho ṱanḓavhuwaho ho bveledzwaho nga bindu vhu vhidzwa uri vhupulani ha tshiṱirathedzhi . 
Kha nzulele iyi , a hu nga " vhi na makhaulambilu mahulwane , kana mveledziso ino vhonala " ho sedzwa tshanduko ya dzhango ḽa Afrika . 
Kha ndima iyi vhuimo malugana na u sengulusa hu songo fhelelaho kha mbekanyamushumo ya Khomishini , hu ambiwa ngaho . 
Mbekanyamushumo ṱhukhu dziṅwe dza u ḓadzisa dzo thomiwa u itela u ṱalusa zwidodombedzwa zwa masheleni zwi elanaho na mbekanyamushumo dzo fhambanaho . 
U pulana na u lugisela
Ndingo ya thandela ya tshitshavha na lweṱolweṱo lwau u tandulula mafhungo a mupo kana matshilisano . 
Tshigwada tsho Hwedzwaho Mushumo vho hwedzwa maanḓa a u sedza zwi tevhelaho :
Data ya satheḽaithi i tendela madzangano a thusedzo u ḓisa ṋetshedzo na thusedzo ya vhuphalalavhathu nga u ṱavhanya na afho hune ha vha hu khou ṱoḓea vhukuma . 
Kha vha rere nga ha zwi songo tsireledzea kha zwitshavha zwavho na mahayani avho ; mishumo ya nyengedzedzo ya ngudo dzo fhiraho i ḓo thusa . 
Zwa khwine hu ḓo vha u bveledzisa mahumbulele a u haṱula khonadzeo ntswa . 
Vha inga vhe mahayani avho nahone a vha ṱoḓi zwiendedzi . 
Mathukhwi one ha khou shumanwa nao sa izwi a tshi dzhiiwa sa tshumelo khulwane . 
Thaidzo khulwane kha Telkom ye nda i ṋetshedza afha ndi uri SBC , khamphani ya Amerika ye nda i ḓivha tsha kale i sa ḓivhelwi u vha muswikeleli a re na vhuhovheleli wa madzangalelo a tshitshavha , yo dzhia ndaulo ya muvhuso .
Vha nga kha ḓi renga na khithi ya u ita ndingo dza vhuimana hayani u bva kha vhengele ḽa mishonga .
Kha zwiṅwe zwa ndeme kha sia iḽi ndi vhathu vhaswa vhane vha si kone u fhandekanya vhukati a sialala na musalauno . 
Vha humbelwa u rumela khumbelo ya mushumo yavho khathihi na Ḽiṅwalo Vhuṋe ḽavho , vho sumbedza nomboro ndivhanele na poswo ine vha khou ita khumbelo ya mushumo , kha ḓiresi yo bulwaho afho nṱha . 
Murekanyo ya mufusho sa phambano dzi re vhukati ha muhwalo wo kalwaho na u anganyelwaho khathihi na mvelelo dza soradzhi . 
Ha u paka hu nga fhaṱiwa henefho kha dungo ḽeneḽo . 
Ni takalela u ita mini tshilimo ?
Nga u angaredza , zwikolo zwa mahayani zwi kha ṱhoḓea khulwane ya u vhuedzedzwa , u ya nga mvelelo dza ṱhoḓisiso . 
Khoro i tikedzwa nga sisiṱeme ya komiti . 
Gaidi ya Tsireledzo na Mutakalo kha zwa u Fhaṱa
Muhasho wo ḓiimisela u rwelwaṱari thandela ya ndingedzo kha heḽi sia . 
A vha kombetshedzei u ṅwala ḽeibu ḽu nga nyambo idzi vhuvhili hadzo .
Ngudo yo wana uri vhubindudzi vhu ongolowaho ho vhaisa vhukuma nyaluwo u bva magumoni a tshiṱalula na uri vhubindudzi ha fhasi , na hone , vhu khou ṱalutshedzwa zwiṱuku nga vhukoni ha u vhulunga ho pimiwaho . 
Thikhedzo yo ṋetshedzwaho , yo livhiswa kha u engedza tsivhalo tsha tshikalo na tshone tshi vhonala sa tshikhala tsha u vha na vhunzhi ha tshikhedzo ya masheleni yo vhuiswaho kha sisiṱeme ya tshikwama . 
Vhathu vha mahumi mararu vho tholwa nga tshifhinga tsha mushumo uyo nahone ho sikwa mushumo muthihi wa tshoṱhe . 
Mushumo wayo wa ndeme ndi u alusa na u tshimbidza kupfesesele kwa nyanḓadzamafhungo ya zwa muvhuso kha u khwinisa mupo u ṱuṱuwedzaho kha u vha mudzulapo a ḓidzhenisaho ; a ḓivhaho mafhungo , a re na nḓivho , a ḓivhaho polotiki na u vha na fulufhelo ḽa pfanelo dza nḓisedzo ya tshumelo i linganaho .
U sa dzhia sia , u pfesesa na u tevhedza mulayo .
Muvhuso wa Dimokirasi u na zwe wa swikelela zwihulwane kha u ḓisa nyimele dza u shuma dza khwiṋe kha vhashumi na tsireledzo khulwane . 
U vha ṋemuḓi wa vhuṱambo uvho zwi ḓo thusa kha u ḓivhisa na u ṱuṱuwedza mashango a Afurika uri vha kovhelane mafhungo a elanaho na kushumele kwa muyani , tsireledzo ya muyani na vhaṋameli vha mabupo khathihi na vhulangi ha tsireledzo .
Ndi khou ya fhethu hu re buḽoko mbili thungo ya tshipembe .
Yuniti ya nḓisedzo ya tshumelo i re phanḓa zwi langwa nga mavundu a ṱahe ngeno mivhuso miṱanu ya dziḓoroboni khathihi na zwibviswa zwayo zwo vhigwaho kha ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Vhagudi vha shumisa nḓivho yavho ya lushaka lwa tshibveledzwa na ngudo ya tshi bveledzwa tsha fomaḽa u itela u pfesesa ṱhalutshedzo , lutamo na zwi ḓiswaho nga tshibveledzwa tsho fhelelaho
Kha zwenezwo , vha fanela u davhidzana nga nḓila yo teaho nga ngomu kha kiḽasiṱa na u pfesesa nga vhuḓalo milayo i re hone na u i shumisa . 
Thikho ya bindu ḽa vhabveledzi ndi u bveledza zwilinwa zwa maimo a nṱha kha mutheo wa milayo ya Maitele One a Zwavhulimi . 
Nga u tendela khamphani itsh iḓiimisa nga yoṱhe vha pfe vho vhofholowa u tshenzhela thekiniki ntswa na thekinolodzhi na u ṋetshedza tshumelo dza khwiṋe nga mutengo wa fhasi .
Mitengo ya goroi yo livhana ndozwo na mitengo i khou lavhelelwa u dzula i fhasi . 
Naho zwo ralo , hu si na masheleni a re a hone , mushumo u re afho nṱha u nga ḓi fhiriselwa phanḓa . 
Maṅwalo a u ṅwalisa
Maano aya a tshimbilelana na NDP na Muhanga wa Maano a Themo ya Vhukati wa 2014-2019 .
Tshiga tsha vhukwamani vhukati ha kuitele magumoni i ḓo sumbedzwa ho sedzwa mvelelo dza nzulelegudwa tiwaho . 
Mimoḓoro ya vhathu vha phuraivethe a i nga ḓo tendelwa tsini na luvhanḓe kha zwiṅwe zwiimiswa zwa tshitshavha . 
Vha vhe tsumbo
Nge vha thoma vha fhaṱa zwiimiswa zwiswa zwi re hone kana ha khwiṋiswa themamveledziso i re madumba . 
Ri ṱoḓa u livhuha vhadzuli vhoṱhe vhe vha imeiḽa dziCV dzavho na tsumbo dza mishumo yavho . 
Bulani madzina na thempheretsha .
Thikhedzo kha mabindu na nḓowetshumo dzi bvelelaho kha vhupo ha mahayani .
Sa musi u sudzuluwa ha ndeme ya nṱha ho shanduka , na ṱhalutshedzo ya ndeme ya nṱha yo ralo . 
Vharengi vha nga xelelwa hu si nga tshelede yavho fhedzi na mahaya na puloto dzavho . 
U ṋetshedza mafhungo nga ha zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa muhasho zwi tshi katela ḓiresi ya poswo , tshiṱaraṱa na imeiḽi na nomboro dza fekisi zwa Muofisiri wa Mafhungo na Mufarisamuofisiri wa Mafhungo ;
Mulayo u dovha hafhu wa hwesa Muakhaivi wa Lushaka vhuḓifhinduleli ha u langa sisiṱeme ya khethekanyo ya rekhodo uri zwi itwe nga zwiimiswa zwa muvhuso . 
Khamphanindauli
Izwi zwi katela u pfumbudzwa na u bveledziswa ha vhadededzi vha Gireidi R na u dzhiela nzhele u thola ha vhane vha vhana ndalukanyo dza ṱhanziela ya nṱha ( NQF level 5 ) hu tshi itelwa u bveledza ndivho iyi .
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe lwa ndeme ndi senthara ya zwa matshilisano khathihi na muelo na tshivhalo tsha tshumelo yo ṋetshedzwaho zwo ḓitika nga ṱhoḓea dza mipo wa u mona henefho . 
U thoma u ḓivha zwauri maipfi o itiwa nga mibvumo , tsumbo : maḽeḓere a u thoma a madzina avho .
Pulane i khou dzinginya maitele mararu a ndeme a u vhiga mashumele : 
tshivhalo tsha zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa .
Tshibode tsho aṱamela mini ?
Muvhigo uyu u rumelwa kha Gwama ḽa Vundu na Muhasho wa zwa Pfunzo wa Lushaka kotara iṅwe na iṅwe . 
U ṱalutshedza maipfi a so ngo ḓoweleaho
-- U amba / sumbedza nga ha fhethu ho khetheaho
Vhuvhekanyandeme uvhu ho shumiswa kha pulane ya vhushumiswa nga Phando 2000 . 
Ndima iyi i topola tshaka dza khuḓano dzine dza nga itea kha miraḓo ya Komiti ya Wadi ine vha nga tea u fhindula khayo .
Tshiṱirathedzhi itshi tshi hudza nndwa ya u lwa na vhugevhenga ho dzudzanywaho na u imisa u hulela ha u dzhena hu siho mulayoni kha shango ḽashu nga zwigwada zwa zwigevhenga zwo dzudzanyiwaho zwa vhabvannḓa . 
Madzina a zwi sa vhalei ndi afhio ?
THOḒEA DZA THEMO IṄWE NA IṄWE
CFI i tea u bvisela khagala kha muvhigo wayo wa ṅwaha nga ṅwaha kha Muṱanganoguṱe wa Ṅwaha nga Ṅwaha ndaṱiso dziṅwe na dziṅwe dza waniwaho , nḓivhadzo dza u pfuka dzo wanalaho vhukati ha ṅwaha . 
Mandu o dzumba dayari yawe .
Muhasho wo bvisa vhaṅwe vha vhavhuelwa vhe vha vha vho kona u swikelela nga tshifhinga tsha khumbelo kha u thoma ha thandela ngauri vho vha vho no vha na nnḓu dzo fanelaho . 
Kereke dzo vha dzi ṱhukhu nahone kha nyimele nnzhi dzo dzudzanywa nga ngomu nḓuni . 
Ndivho dza dziPDO
Hune tsudzuluso dza tendelwa , kunangele kwa u ranga kwa u renga ndi kwa ETA . 
Kha tshipi ḓa tsha Importer Particulars , vha sumbedzise :
Vha miṱa ya vhalwelambofholowo , sa avho vha vhapondwa , vho vha vha sa fulufheli maanḓalanga a bvaho nnḓa . 
Nga ngomu kha sekhithara ya zwa mutakalo , khwiṋiso khulwanesa kha vho mme dzo vha dza u vha tsini na u fhelisa tshifumbu . 
U humbulela ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho na zwifanyiso
U renda zwirendo na zwidade a tshi ita nyito a na vhuḓifulufheli ho kalulaho .
Afha fhasi hu na zwiṅwe zwiteṅwa zwine zwa tea u ambedzaniwa nga u ṱavhanya musi maitele a khou bvelaphanḓa u thivhela thaidzo . 
Ndi ḓo i lima ngadeni yanga .
2.5 Zwiko zwa zwitshilaho zwapo kana nḓivho ya sialala zwine zwa langulwa nga tshitshavha
Pulane ya Ndangulo ya Tshiwo i dzhiela nzhele khombo dzi khou lavhelelwa na u vha khomboni ha zwitshavha zwo fhambanaho u dzhiela nṱha u thoma khovhakhombo ya tshiwo ine ya nga vha hone . 
Rakhonṱhiraka u ḓo londa na u londota zwiimiswa zwa vha kha tshiimo tsho kunaho na u vha na mutakalo nga tshifhanga tsha khonṱhiraka , nahone musi o no fhedza u shuma u tea u zwi bvisa kha vhupo . 
U wana thikhedzo ya mabalane . 
U ita maṅweledzo khathihi na u rekhoda mafhungomatsivhudzi , tsumbo , u shumisa mapa ya ṱhohoni , thebulu , nothisi , zwiolwa kana tshati .
Ri themendela uri ṱhoḓea iyi i khwinise u ṱoḓa muṱolamuvhalelano u fhelisa dzangalelo ḽa zwa masheleni phanḓa ha kana musi vha tshi tholwa sa muṱolamuvhalelano . 
Tsha u thoma , tsheo ya khothe yo engedza tshivhalo tsha vhahumbeli vha ḽaisentsi dza u phaḓaladza . 
Mishumo na vhuḓifhinduleli zwi tea u sedzwa nga vhuronwane , zwa bulwa zwi khagala na u vhudzwa vhaṅwe .
Kha maitele aya , vhadzheneleli u bva kha maṅwe madzangano a shumisanaho nao vha ḓo dzhenelela lu pfadzaho kha zwiteṅwa na u zwithivheli zwi kwamaho tshumiso kwayo ya CFM kha vhupo ha khothe . 
Nga hune zwa konadzea ngaho , kha buloko iṅwe na iṅwe phaḓaladzo ya zwithu zwoṱhe na u ṱalukanya zwi tshimbilelana na phaḓaladzo u mona na tshigwada tsha zwithu tshoṱhe . 
U pfesesa milayo ya Ndangulo ya Vhashumi i re kha Milayo ya Tshumelo ya Tshitshavha . 
U topola vhuḓifari vhu ṱoḓeaho u itela vhushaka havhuḓi ho vha hu mathomo avhuḓi u itela thandela iyi . 
20.5. NDP i dovha ya sengela na u khwinisiwa ha mveledziso ya zwikili na vhupfumbudzi kha sekithara ya zwa vhulimi , ho katelwa na u pfumbudziwa ha tshigwada tsha vhaofisiri vhane vha ḓo sedza nga u ṱavhanya ṱhoḓea dza vhalimi vhaṱuku .
Asi muthu muṅwe na muṅwe are na tshifhinga tsha uya huno itwa nyonyoloso zwenezwo ndi ngani ni sa lingedzi zwa u fhufha nga thambo . 
Ngangoho , zwine muendelahukhethwa uhu ha vha zwone ho pfeseswa nga nḓila yo fhambanaho nga zwifhinga zwo fhambanaho . 
U fhaṱa fhethu ha u paka na matshimbidelwe oṱhe a u shumisa goloi . 
Tshiṱori tshi tea u vha na mathomo , mutumbu na magumo .
U ṱalutshedza tshipikwa , zwiko na zwipiḓa zwa ndeme zwa pfunzothendwa ya Vhutendi : 
Dziṅwe mveledziso dza u khwinisa thekhinoḽodzhi ndi dza uri dzitsheke dzo no vha khonadzeo ya vhufhura na u fhureledza . 
MISHUMO-GUṰE YA DZANGANO ḼA VHUTHIHI HA AFURIKA
Hezwi zwi tea u katelwa fhedzi fhethu hu na vhulavhelesi ha nṱhesa u bva kha mveledziso dzo ṱumanaho na mavhone a vhuḓi . 
A vha vha ne vha fanela u ita na u dzhia tsheo ndi mashaka a tsini na vhashumeli vha zwa dzilafho . 
U thoma na u ṱhogomela tshumisano ya masia o fhambanaho a ngudo na vhuthihi ha u shumisana ; 
Ezwi ndi khonadzeo ya sia ḽi si ḽavhuḓi ḽa vhuimo ha shango sa khoro ya u ya Afrika . 
Matshudeni a bvaho kha khamphasi yavho nangoho na one o ṱanganedzwa u wana ngeletshedzo ya mulayo musi wa madalo aya - nga maanḓa maelana na vhutshilo ha mutshudeni ho dzudzanyeaho . 
Vhafumakadzi na vhana vha hwala muhwalo une wa lemela wa malwadze ane a thivhelea , manzhi a o nga nṱhani ha u dzhielwa fhasi tshitshavhani . 
TSHIFHINGA TSHA U FUNZA TSHO THEMENDELWAHO Tshifhinga tsha fhasisa : minethe ya 45 nga vhege Tshifhinga tsha nṱhesa : Awara 2 nga vhege
U itela u sika vhuṱumani ho khwaṱhaho vhukati ha IDP na CBP nga u tikedza u shumiswa ha thandela dza CBP dzine dza lila zwiko zwi no bva nnḓa .
U dovha hafhu wa ṋea u bvisela khagala ndangulo kha maanḓa na ndango kha u bviswa ha ṱhanziela dza vhashumisi vha vhuendi ha tshitshavha .
" Sa izwi vha tshi khou zwi vhona , hu na zwivhuya zwinzhi zwo swikelwaho .
Izwi zwo ita uri mme anga vha yo ṱoḓa thuso ya dzilafho .
Hu tshi katelwa na mveledziso kha phindulo yavho kha vhupo havho , vhathu nga muthihimuthihi vha dziṅwe tshaka vha shandukisa lu mangadzaho tshivhumbeo tsha vhutshilo havho kha nyimele dzo fhambanaho . 
Hetshi tshi tou nga ndi tshone tshivhangi tshihulwane tsha zwilinganyo zwa fhasi zwa ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo yo vhonalaho nnḓa , u itela uri zwi tevhelaho zwi kone u ṋekedzwa sa tshipiḓa tsha thasululo . 
( 2 ) Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓḓilangi , nahone zwi shuma fhedzi nga fhasi ha Mulayotewa na mulayo , zwi tea u sa dzhia masia , khathihi na uri zwi tea u shumisa maanḓḓa azwo na u ita mishumo yazwo zwi sa ofhi tshithu , u sa itela mishumo kha vhathu vhane zwa funa fhedzi , na u sa vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu .
Mashudumavhi , hezwi zwo vha zwi tshi anzela u ṋetshedzwa hu na mbuletshedzo yo linganaho , kana ndingo yo fanelaho , nahone tshifhinga tshinzhi hu songo vhuya ha kwamiwa vhashumisi vho lavhelelwaho . 
Hu bvelela mini tshiṱorini ?
U kona u shumisa foniki sa tshikili tsha u vhala na dziṅwe nḓila dzi nga ho sa maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo , u wana ludungela / lesevheḓi kha nyimele
Zwifhingani zwa kale ho vha hu tshi shumaniwa na zwiwo musi zwi kati kana zwo no bvelela .
Awara dza 20 ( Awara dza 2 nga vhege
Tsumbo dzo tiwaho , dze dza dubekanya , dzo itelwa uri vha wane mafhungo fhedzi . 
Tshiṅwe tshigwada tsha vhadzulapo tshi ṱoḓa IDP i tshi katela khwiṋiswo ya rinngi ya dzithekhisi ngauri a huna mabunga kana fhethu ha vha zwimauswu .
Khumbelo dzi fanela u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 vho wana uri tsheo ndi ifhio .
( 1 ) Khoro ya Masipala -
Luṱa lwa u saukanywa lwa asainimenthe lu ḓo itwa ngei Pretoria , Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe . 
Ndivho khulwane ya Vhutsila ndi u bveledza vhagudi uri vha vhe na vhusiki , vhathu vha konaho u humbula , vhane vha takalela vhutsila .
1.7 . Ri ṱanganedza mvelelo dza muṱangano wa Bodo ya Mikano ya Masipala ( MDB ) dza u thoma nga ha Khwiniso ya Tshikhala we wa vha hone u bva 23 - 24 Fulwi 2016 .
Nga u angaredza , vhuimabisi vhu tea u vha kule ha thungo ya ṱhanganyo u itela u fhungudza u dzhenelelana na vhuendi vhu yaho kha tsha monde na u ita uri hu vhe na vhubveledzi kha ngafhadzo ya vhuendi . 
( d ) u ṋewa maanḓḓa a tshadzhi thwii dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo .
Ri khou dovha ra dzhiela nṱha uri u shuma ha Minisṱa wa Gwama na vhaḽedzani vha matshilisano zwi katela khethekanyo ya kushumele kwa vhupimi ha zwikolodo zwine zwa ḓo topola mbuedzedzo dzo teaho na vhudzheneleli ha u vhulunga maraga ya masheleni yo khwaṱhaho na gireidi ya vhupimi ha tshikolodo .
Vhuṱanzi ho ṋetshedzwa u itela uri vhu hanedzane na mavharivhari ane a khou itelwa Vho Kruger , khathihi na u shumiswa ha gese i bvisaho miṱodzi . 
U modereitha zwi amba maitele a u vhona uri mishumo ya u linga ndi yavhuḓi , ndi ya ndeme na u fulufhelea .
u vha mudzulapo wa tshoṱhe wa Afrika tshipembe
3.1 PMS ndi mini ?
" Mulayo wa Ndaulo ya Muthelo " zwi amba Mulayo wa Ndaulo ya Muthelo , 2011 ; 
Mbumbululo ya ndango dza thengiselano zwi nga kona u leludza zwihulwane nḓila mbili dza kutshimbilele kwa masheleni na u thusa kha u fhungudza tshandukommbi . 
Zwiitisi zwa uri vhalanguli vha sa tsha tendelwa u shuma zwo ṋetshedzwaho kha mulayo a zwo ngo lingana u itela maitele a vhuvhusi ha pfanavhanzhi . 
Luṱa lwa 0 : Luṱa lwa ḽa u lugisela kana u rangela u pulana
Vhulavhelesi vhunzhi vhu a ṱoḓea kha sia iḽi ḽa vhuṱhogwa . 
Ndi tamba na khonani dzanga .
U shumisa gwati ḽa bugu na nyolo buguni yoṱhe hu tshi itelwa u bvumba ( humbulela ) muṱoḓo wa zwine bugu ya khou amba zwone .
( 2 ) Vhadzulapo vhoṱhe vha-
1.14 Vhathu vha 244 073 vho vhuelwa nga vhurangeli ha u kuvhanganya zwiḽiwa hu tshi katelwa na avho vhane vha fhiwa zwiḽiwa Sentharani dza Mveledziso dza Pfushi dza Tshitshavha .
U ḓadzwa , miṅwedzini miṅwe na miṅwe mivhili , ha fomo dza mbigelamurahu dzine dza tea u kumedzwa vha ha masipala , hu na thikhedzo ya muḓivhimakone wa CBP ; na
Nzudzanyo ya Ṅwedzi wa Vhafumakadzi yavho yo vha yo ḓala ḓivhazwakale , mihumbulo u bva kha vhafumakadzi kha sekhithara ya tshitshavha na murathu na mukomana avho vhe vha dzinginyisa zwithu kha muvhuso . 
Sambulu i tea u swika ofisini dza Zwibveledzwa zwa Halwa hu saathu u fhira 16:00 nga Ḽavhuvhili u itela ndingo ya Ḽavhu ṋa , kana hu saathu u fhira 16:00 nga Ḽavhu ṋa u itela ndingo ya Ḽavhuvhili ḽi tevhelaho .
U lambedza kha tshumelo dzi re tshitshavhani , na uri vhashumi vha ndondolamutakalo vha tshitshavhani vha kona u kwama miṱa musi i miḓini yavho , vha ita uri vhathu vha kone u pfesesa nga vhuḓalo zwiṱuṱuwedzi zwi no yelana zwi no kwama mutakalo . 
Ndangulo ya thandela i shumisa thulusi i no fhaṱa i no thusa vhadzhiamikovhe kha u ṱalukanya nga vhuḓalo uri ṱhoḓea dzavho dza ndeme ndi dzifhio na u pfesesa uri thaidzo i re hone i kwama zwithu nga nḓila-ḓe .
Ndivho ya SSS ho vha u ela kilima ya dzangano vhukati ha vhashumi u ya nga mihumbulo na ngelekanyo dzavho dza Muhasho kathihi na vhupo havho ha mushumo na ha kushumele . 
hu bveledzwa maduda manzhisa
Vha khwaṱhisedza uri thendelano dza kushumele nga ngomu kha muhasho dzi sumbedza u shela mulenzhe ha muthu ene muṋe kha vhathu vhoṱhe kha u swikela ndivhotiwa dza ndeme dza muhasho . 
Arali hu na ṅwana ane a vha hone wa u adoptha , tshiimiswa tsha tsireledzo ya vhana tshi ḓo dzudzanya muvhigo wa tsedzuluso ya ṅwana tsha u rumela kha SACA u wana thendelo ya u adoptha kha ḽiṅwe shango ( Athikili 17 )
Ezwi zwi nga katela nyito dzi tevhelaho : Ndingo dza vhuḓifari , vhune ha vha thaidzo kha vhalavhelesi , hu ṱoḓaho u topola nyimele kha vhathu , zwigwada , miṱa na zwitshavha zwine zwa khwaṱhisa u phalala ho teaho . 
Vhudzheneleli kha mugaganyagwama
Arali vhushumisamupo vhu kha ḽiga ḽa u tumbula ndi zwa ndeme u ḓivhadza Minisṱa wa Zwa Mupo fhedzi a hu na thendelo ine ya ṱoḓea .
Madzulo a bembela kha PEP o itelwa vhaofisiri . 
12.1 . Khabinethe i khoḓa u rwelwa ṱari ha bugu ya , Bakoena Ba Mopeli Customary Law of Succession and Genealogy , sa tswikelelo ya vharangaphanḓa vha sialala Afrika Tshipembe .
Tsedzuluso dza orala dza mavundu dzo itwa nga phanele ya vhasedzulusi yo thomiwaho nga Vhaeletshedzi vha Thero vha Tshiṱiriki kha kiḽasiṱa ya zwikolo u ya nga tshiṱiriki . 
Mbilahelo ya Kiḽasi IV : Ndi mbilahelo ine ya pomoka uri muraḓo o ita vhutshinyi nga nnḓa ha vhutshinyi ho bulwaho afho nṱha kana vhuḓifari vhu si havhu ḓi he hu sa ṱahise lufu kana fuvhalo .
Mitambo u na khonani sa u fhufha nga nṱha ha muṱana wa khonani wo tou pandaladza milenzhe
Izwi zwi ḓo ṱoḓa vhuḓinekedzeli vhuhulwane kha ṱhoḓisiso na u ḓivhadza tshibveledzwa tshiswa tshaḽo , na puḽane ya nzudzanyo na nyambedzano yavhuḓi ya vhukati ha mashango nga ha ikonomi .
Tshipikwa tsha tshiṱirathedzhi kha nyambedzano ntswa ndi , nga u ralo , uri mashango o bvelelaho u ṱangane na nzudzanyo ya tshiṱirakhitsha khulwane kha ikonomi dzavho . 
18 . Mbofholowo ya u Vhumba vhukonani
Therisano ya Komiti ya wadi ya meṱirikisi ya pulane ya nyito na pulane ya nyito ya tshifhinga tsho fhiraho .
Tshiṅwe ndi tshidala , ngeno tshiṅwe tshi tshi tou nga lutombo , hetshi ndi tsha saintsi , hetshi ndi tsha thekinoḽodzhi . 
Ngeletshedzo dza HIV dzi ṱuṱuwedzwaho na tshumelo dza avho vhashumi vhane vha tama u vhona tshiimo tshavho tsha HIV . 
Tsedzuluso ya nga ngomu ya bambiri ḽa mbudziso , nyendedzi dza u maka na giridi ya musaukanyo zwo itwa nga makone wa thero o ḓiimisaho . 
thendelano dza kushumele dzi hone
Honeha , arali ndingo dzavhuḓi na nyelo zwo ranga u itwa phanḓa ha kana nga tshifhinga maitele a u ita inthaviwu , khovhakhombo iyi yo fhungudzwa . 
U dzudzanya magudiswa ( mapa wa muhumbulo )
Mbadelo dzi ya nga vhuvha ha thundu kana zwibveledzwa zwine zwa khou ṱun ḓwa .
Mufhinduli wa u thoma ha ngo vhuya a vhiga zwa u pwashwa kha ofisi khulwane ya muaphiḽi . 
Ḓikhethekanyeni ni bve zwigwada zwa vhathu vha 5 .
Maelana na thikhedzo ya masheleni a murangaphanḓa wa tshigwada tshiimo tshiṅwe na tshiṅwe tshi ḓo sedzwa u ya nga ndeme , hu tshi khou dzhielwa nṱha zwiitisi zwi no nga sa thikhedzo ino khou ṱoḓea kha zwi no khou itwa na uri TISA i na muimeleli kha shango ḽi no kwamea . 
Bada ya firiiweyi ye ya sumbedzwa kha tshifanyiso i sumbedza i tshi khukhulisi tsha u bveledzwa ha vhupo uhu . 
Hu katelwa ndingo dza phathoḽodzhi arali zwi khou itwa nga muṋetshedza tshumelo wa Netiweke ya GEMS
Burantshi yo isa phanḓa na u shela mulenzhe hu hulwane kha zwa u sika mishumo kha nḓowetshumo ya u fhaṱa . 
Nga fulufhelo , muvhigo uyu u nga shuma sa mutheo wa mveledziso ya mbekanyamushumo idzi . 
Muvhigo uyu u sumbedza Afrika Tshipembe sa fhethu hu hulwanesa ha ikonomi na uri ḽo vhewa kha vhuimo ha vhuvhili kha Indekisi ya Vhukungi ha Afrika ha 2017 .
Kha vha ṱavhe miri ya mirunzi tsini na fhethu ha u paka u engedza kha miri ire hone u mona na fhethu afho . 
Vha tshi kha ḓi vha muswa , Vho Moseneke vho ḓidzhenisa kha zwa nndwa ya mbofholowo sa muraḓo wa Pan Africanist Congress .
Hezwi zwi amba uri mithelo yavho i tea u vha i ngonani .
Lufu lwavho lwo vha lwu tshuwisaho , ngeno vhutshilo havho ho vha vhu ṋaledzi yo ri isaho nḓilani ya mbofholowo ine ra ḓiphina ngayo ṋamusi .
Fhedzi ha thundu dzoṱhe dzo no shumiswaho , mashika na zwikirepe dzi fanela u tevhedzela maga a ndaulo ya u ṱunḓa .
Zwitatamennde zwi si zwone zwi bvaho kha nyendedzi dzi songo dzudzana dzi ṋekedzwaho nga Gwama ḽa Vundu nahone zwine zwa nga vha zwi songo thivhelwa kana u vhonala nga sisiṱeme ya Muhasho u itela ndango ya nga ngomu . 
U vhala a tshi vho tou elela , e na luvhilo na mutsindo e nawo .
U kuvhangana ha khadiamu hu a itea hafhu kha khovhe dzine dza ḽa zwiḽiwa zwi re na khadiamu . 
Kḽorini kanzhi i vha hone lwa mupo fhedzi i wanala kanzhi sa kuḽoraidi . 
Zwithu zwo ntangaho
9.1 Vho MA Mello ( Mudzulatshidulo )
Kha Foramu ya G20 , ri ḓo isa phanḓa na u hanedza u itela maitele a ikonomi a linganelaho .
Vhaṱoḓi vha mishumo vha mbo ḓi pfulutshela vhuṅwe vhuponi vhu no nga dziḓoroboni khulwane u ya u shambila . 
3.2.5 Ḓivhaipfi i no tea u swikelelwa nga vhagudi vha Luambo lwa Hayani
Nyimele i nga tutuwa hune miraḓo ya tshitshavha vha vhilaela nga ha uri avha khou dzulela u ḓivhadzwa nga ha vhuṱambo na tsheo dzo dzhiiwaho kha miṱangano ya khoro .
U sedzulusa , u thoma na u shumisa phurotokholo dza vhalwadze vha vhukuma . 
Naho hu uri mishumo yo ḓo engedzea nga u tavhanya nga 2003 u ya kha 2008 , u shaea ha mishumo a hu ngo tsela fhasi ha 20% .
Uya nga vharengisi vha ṋama , masiandaitwa a tshiṱereke ha thu fhela sa vhunga khamphani dza u ṱunḓa ṋama dzi tshi kha ḓi badela masheleni a u dalesa ha zwibveledzwa . 
Muvhuso wo no ṱanganedza vhuḓifhinduleli ha u sa thoma mbekanyamushumo ya u fhaṱa kha miṅwaha mivhili ya u mathomoni . 
Vha tevhedza zwifhio zwa zwipiḓa izwi ? 
Ngona hu nga vha ṱhanganelo ya tshivhalo tsha ngona dza tshitandadi kana dzo tiwaho kha dzangano . 
Kha Komiti dza Wadi
Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi ḽo amba uri u dahiswa ( u hambela mutsi wa fola ḽa muṅwe muthu ) zwi na khombo kha mutakalo , nga maanḓa kha vhana .
U ṅwala mafhungo
Vha ḓo wana SMS ire na nomboro ya u ṱhireka ya tshiputelo .
U kona u vhumba mafhungo nga mibvumo yo gudiwaho .
Hezwi zwi livha kha u nyetha ho dzudzanyiwaho kha zwiko zwa vhulamukanyi . kha ṱhoḓuluso yo itiwaho ya vhugevhenga kha u lulamisa vhapfuki vha mulayo .
Arali vha na vhulwadze ha muhumbulo , vha nga ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha zwa mutakalo wa muhumbulo tsha muvhuso .
Arali vha nṱha ha miṅwaha ya malo , dokotela ane a khou vha alafha kana makone wa zwa maṋo u tea u ri fha mbuno ya uri ndi ngani vha tshi itwa anasiṱetiki nyangaredzo kana u dzidzivhadzwa vha sala vha tshi vhona musi vha tshi alafhiwa maṋo .
( b ) Mukhomishinari o nangiwaho nga Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu u tea u vha -
Maanea a u anetshela / rifuḽekithivi Atikili / muvhigo wa gurannḓa
Hu tea u vha na mulanguli wa kutshimbidzele kwa CBP , Mulanguli wa CBP .
u sa laedza muhwelelwa uri a ṱahe khothe .
c ) Bugupfarwa ya Ndangulo ya Thandela .
Kha vha wane tshivhalo kha masipala kana zwitatisitiki zwa kiliniki .
U dzhenelela ho teaho kha tshifhinga itshi kanzhi hu a ṱoḓea u itela u zwi fhelisa . 
Shedulu ya ndovhololo i a wanala na uri i a tevhedzwa , fhedzi a swikelei nga nnyi na nnyi . 
Dzibaudu na dzimuru dzi tea u vha dza tsimbi dzi re na ṱhoho dza hekizagoni . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa khaseledzo ya luṱingo / mufhindulano vhukati ha muṱanganedzi wa ṱhingo na ane a khou thusiwa zwi tshi elana na khanedzano i kwamaho khonṱhiraka
Naho zwo ralo , hezwo zwi na khumbulelo , ya uri ri ḓo ṱanganedza muvhigo uyu ṋamusi . 
Vhupulani ha u ṱuṱuwedza mveledziso i sa nyeṱhi vhu na ndangulo ṱhukhu yo tou livhanaho thwii kha kushumisele kwa mavu : pulane dza kushumisele kwa mavu dzi nga thivhela miṅwe mishumo uri i sa itee kha vhupo ho tiwaho , fhedzi dzi nga ita uri i sa vhe hone , arali hu sina ṱhoḓea dza mbambadzo . 
Kha nyimele nthihi ezwi zwi katelau endela Welkom , u wana uri vho tikiswa pala nga vhashumisi vhavhili vhe murahu vha vha vho tenda u amba na riṋe nga fhasi ha nyimele dza u sa ḓivhea . 
Zwi sedza mafhungo a pfanelo ya zwiḽiwa , maanḓa a u renga na nḓila ya kuḽele . 
Fola , maḓabula na mitshelo ya siṱirasi zwo vha zwi tshi limiwa zwa rengiswa kha vhupo uvhu .
Madzangalelo a u thithisa a zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya lushaka na ṱhoḓea dzapo kha sisiṱeme dza ḽeveḽe nnzhi dza muvhuso na u ḓadzisa kha vhukonḓi ha u wana thasululo kha mbudziso dza khakhululo ya zwa masheleni . 
( 5 ) Arali Minisiṱa a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa phoḽisi ya Khabinethe , a nga ṱoḓa uri Minisiṱa onoyo a ite uri ndaulo ya ofisi i anane na yeneyo phoḽisi
Mveledziso dza zwino dzo , arali hu na tshiṅwe tshithu , engedzedza mbilaelo nga ha khwaḽithi na vhukoni . 
Ri ṱanganedza u vhuelela ha mitengo ya zwivhambadzwa , zwo itaho uri hu vhe na nyaluwo kha zwa migodi .
5 . Mafhungo a ndeme kha mupo
Zwi tshi fhambanywa na mushumo we vhupulani ha ita tshifhingani tsho fhiraho , vhupulani ha mveledziso yo ṱanganelaho zwazwino vhu dzhiiwa sa mushumo wa ndangulo ya ha masipala nahone sa tshipiḓa tsha sisiṱeme yo ṱanganelaho ya vhupulani na nḓisedzo . 
( d ) muthu muṅwe na muṅwe o sumbiwaho nga khothe ya Riphabuḽiki uri muhumbulo wawe a u shumi zwavhuḓi , kana
Kha izwi , na kha nungo dzavho dza u shumana na khakhathi dza vhugevhenga nga maanḓa , vha na thikhedzo na fulufhelo ḽashu . 
Tshivhalo tshihulwane tsha thandela dzi elanaho na LED tsho ṱaluswa nga tshitshavha . 
Mafhungo a fanela u dzula kha webusaithi lwa maḓuvha a swikaho henefha kha a furaru . 
Tsho dzudzanywa u ya nga Khethekanyo ya 14 ya Mulayo wa u Ṱuṱuwedza u Swikelela Mafhungo ( PAIA ) ( Mulayo wa vhuvhili 2 wa 2000 )
Kha vha thivhele mathemo a mulayo manzhimanzhi nga nḓila i konadzeaho kana vha a ṱalutshedze murengi wavho arali u a shumisa zwi sa thivhelei . 
2.2 . Ikonomi ya Maḓanzhe yo no ḓi vhuedza hanefha kha 4.4% kha Zwibveledza Zwapo Afrika Tshipembe na uri muvhigo wa Muphuresidennde wo yaho kha vhakwamei wo sumbedzisa tshoṱhe u lwisa ho ṱanganelanaho na thikhedzo ya vhafarisani na muvhuso kha u gogonya kha khonadzeo ine ya vha khulu .
Thulo ya gonyisela nṱha burakete ya muthelo ndi ya vhuṱhogwa kha zwigwada zwa miholo ya fhasi zwi tshi khou bva kha u ṱanḓavhudzwa ha brakhethe dza muholo sa thusedzo ya mbekanyamaitele u fhungudza tshayandingano ya miholo na u itela maanḓa manzhi a u shumisa tshelede vhukati ha zwigwada zwa muholo wa fhasi . 
Fhedzi , muhasho wo ita khuwelelo kha vhathu vha ṱoḓaho u bida uri vha songo rumela mabammbiri avho arali a sa athu u fhelela . 
Vha ḓo shumisa ṋetshedzo iyi u kovhelana na tshitshavha zwine mbekanyamushumo dzavho dza ḓo vha kha ṅwaha uno wa muvhalelano . Khabinethe i ita khuwelelo kha tshitshavha uri vha tevhele mafhungo aya zwenezwi a tshi khou ḓiswa nga kha maitele a Phalamennde .
Kha vha vhale notsi dza khoso Ndima ya 1 u swika 1.2.5 .
Vharengi vha humbelwa uri vha ṱhogomele nga ha imeiḽi dza " vhufhura " na u sa vhuya vha linga u dzi fhindula . 
Naho zwo ralo , u laṱiwa ha mathukhwi ane a vha manzhi o ḓalaho tsimbi dzi lemelaho , dzi nga ho sa maḓi , zwiṋwisi zwa klorini zwine zwa sa ṋoke zwi nga ho sa kiḽoforomo , na mathukhwi a fhiseaho a nga ho sa ethya a zwo ngo tendelwa . 
Thoma mbekanyamaitele dza zwa vhashumi na ṱhuṱhuwedzo dza u gonyisa tshiimo tsha mishumo , nga maanḓa ya vhaswa na kha sekithara dzine dza thola vhathu vhane vha vha na vhukoni vhuṱuku .
Zwiteṅwa zwitevhelaho zwinga vha na masiandaitwa kha u imiswa ha mundende :
Mapholisa o lingedza u bvisa goloi nḓilani fhedzi vha ṱangana na khaedzo ya zwiṱhavhane . 
Musi dzo no bveledzwa , pulane idzi dzi ṱoḓa thendelano i tshi dzhenwa khayo nga mihasho i shumelwaho na nga DID . 
Nḓivho : Mulayo wa ndangulo ya masheleni a muvhuso ; ndaulo dza gwama , ndaulo ya zwa masheleni ; ndaela na maitele a zwa masheleni ; vhubindudzi ; sisiṱeme ya mbalelano na masheleni ; furemiweke ya mulayo ya u wana murahu tshelede na nḓivho ya thendelano ya ḽeveḽe ya tshumelo . 
Ro thoma sisiṱeme ya phimo ya kushumele ya u langa khwaḽithi ya mushumo u no itiwa khathihi na mvelelo dzakwo . 
Nḓowetshumo ya veini yo ḓo tea u fhungudza vhaṅwe vhashumi vhe vha vha vha tshi shuma u panga zwibveledzwa kha mifaro . 
Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu dzoṱhe dzi a ta komiti dzo ṱanganelaho dzi re na tshivhalo , sa tsumbo Komiti ya u Sedzulusa Ndayotewa .
Naa ho thonwa vhupo vhuṅwe na vhuṅwe ho tsireledzeaho ?
Tshivhalo tsha fhasi tsha okosidzheni yo ṋokaho tshi nga khakhululwa nga u vhudzulela muya kana u ritha maḓi kana nga maitele a okosidzheni nga u shumisa okosidzheni ya vhukuma na zwiphaḓaladzi zwo itelwaho zwenezwo . 
Khathekanyo ya 6 i sumbedza vhuṱumani siani ḽa mishumoitwa , zwishumiswa na u monithara khathihi na u pima vhukati ha IDP na CBP malugana na miṅwaha ya 1 na 2 ;
Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo ya Vhuimo ha Muthelo ya vhukuma i fanela u rumelwa na ḽiṅwalo ḽa thandela iḽi . 
intentional introduction ya GMO kha mupo wa Afrika Tshipembe he ndingo ya itwa hone
Prestige Hotels ndi vhone vhalambedzi vhahulwane vhane vha dovha vha langa hodela Afrika Tshipembe na Far East . 
Mitambo ya mutsindo yo livhaho kha zwikili zwa u thetshelesa na u humbula zwo livhanywa na phetheni dza mutsindo .
Mugaganyagwama wa vhukati na wa ṅwaha nga ṅwaha zwo dzudzanywa ho sedzwa u fhungudza mbadelo dza vhashumi sa phesenthe ya mugaganyagwama wa u shuma ngawo . 
1 . Ndi ngani vhathu vha tshi fanela u vhudzwa nga ha PAJA ? . . . . . . . . . . . . 14 2 .
NGa 2012(sedzani siaṱari 7&8 ) tshumisano na khamphani dza
Ndi nga vha ndi khou nweledza , fhedzi mbuno khulwane dza manweledzo dzi katela , ndi kha ḓi zwi humbula , uri : 
5.3 . Khabinethe i ṱanganedza u tholiwa ha Minisiṱa Vho Jeff Radebe , sa muambasada wa Afrika Tshipembe wa Vhadzulapo vha Ḽifhasi , zwine zwa ḓo vha tshipiḓa tsha dzangano ḽa Vhadzulapo vha Ḽifhasi vha miḽioni dza malo u ya kha shango ḽoṱhe .
Muphaḓaladzi u ḓo , nga u angaredza , fhiwa pfanelo dzo khetheaho dza u phaḓaladza musi wa tshifhinga tsha khonṱhiraka , naho zwo ralo u itela fhethu hune muphaḓaladzi a ita zwiga zwo imelaho mibvumo ya ipfi ine ya khou rengiswa . 
Fhedzi , ḽi na zwivhuya zwi fanaho na vhupo haḽo kha dzhango ḽa Afrika ḽo pfumaho nga zwiko . 
Izwi zwi na vhushaka na muvhigo wa vhuvhili nga ha u thomiwa ha Muṱangano nga ha Pfanelo dza Vhana na Phurotjokholo ya u ḓinangela nga ha Thengiso ya Vhana , U shumisa Vhana kha Vhudzekani ha masheleni na U shumisa Vhana kha fiḽimu dza Vhudzekani .
Ndi zwa ndeme uri Tshikimu tshi wane mafhungo a muraḓo a zwino zwino uri hu shumiwe mbilo .
Kha vha ṅwale nga ḽikhathi ḽo fhiraho nahone vha khwaṱhisedze uri ḽi dzula ḽo ralo hoṱhe .
U phumula dzirolasi nga matsheloni nga labi ḽo ṋukalaho zwiṱuku u itela u bvisa tswayo tshena . 
Vhuṱumanyi uvhu ha zwa vhuendi ho lavhelelwaho ho tou sala na ṅwedzi muthihi , hune vhuima bisi vhunzhi ho no vha hone . 
Kha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa hu na ofisi ya thungo ine ya shumana na u bviswa ha rekhodo dza vhugevhenga .
( 2 ) U vhewa ha tshiimo tsha shishi , na mulayo muṅwe na muṅwe wo itwaho kana iṅwe nyito yo itwaho nga mulandu wa u vhewa honoho , hu nga shuma fhedzi-
Nga nḓila yo teaho , " ngona ya u pulana mveledziso ya tshitshavha " i khou themendelwa . 
Nzulele ya kufhaṱele yo andesa zwifhaṱo zwa mabindu ane a tshimbila na bada khulwane ngeno o tangiwa nga masia a vhudzulo ha vhathu . 
Ndi nga ṅwedzi ufhio he ha vha na thempheretsha dza nṱhesa ?
Zwenezwo , ndi zwa ndeme kuvhonele kwa vhanzhi na kwa vha si vhanzhi ku vhewe phanḓa havho . 
U lugisa nga u angaredza na u vusuludza , hu tshi katelwa na u fhaṱiwa ha ofisi u ṱanganedza vhaeni ya muṱanganedzavhaeni . 
Muḓisi wa tshumelo u tea u vhona uri mbadelo dza nyengedzedzo dzine dza nga vha hone , nga vhanga ḽa u pambuwa kha zwidodombedzwa zwa u enda u bva kha zwidodombedzwa zwo tendelanwaho zwa u enda , dzi ḓo vha dza akhaunthu ya murengi . 
Zwikili zwavhuḓi zwa vhudavhidzani hu na vhukoni vhuhulwane ha u ṅwala . 
Mushumo uyu wo thomiwa lwa ndeme , nahone u ḓo tshimbidzwa nga mafulufulu maswa na nungo .
U shumela u pfesesana na vhuthihi zwi ḓo dzula zwi zwa ndeme na musi ri tshi khou u bvelaphanḓa .
Zwenezwo hu dovha hafhu ha vha na mutsiko une vhashumi vha vha nawo na u kundelwa havho u ita mushumo wa mbueledzo wo teaho kha nyimele dzo raliho . 
Sikani kha 2D
( 2 ) Mulayotibe wa tshelede u nga si ambe nga ha maṅwe mafhungo nga nnḓḓa ha -
Riṋe , zwenezwo , ri dzinginya uri ṱhanganelano ya ḽifhasi yo vhea khaedu dzi elanaho phanḓa hashu . 
Zwifanyiso zwo dzhiwa nga ṱhonifho ya Southern African Marketing Co. tshiṅwe hafhu , ri livhuha Vho Philip Clayton , Raikonomi Muhulwane , Standard Bank of South Africa , vhe vha ṋetshedza thuso ya nzudzanyo . 
Zwi re afho nṱha zwi ḓo thusa Masipala kha u fhungudza reithi ya mitengo kha tshumelo dza muḓagasi . 
Mbadelo hedzi a dzi tendelwi kha zwitatamennde zwa mashumele a masheleni kana vhuimo . 
Mbudziso dza tholokanyonḓivho dzi no kwama zwe zwa vhaliwa .
Musi vha tshi ri : " Musi nyimele i tshi khou konḓa , ri ḓo shuma nga maanḓa u swikelela khaedu . " 
Tshitshavha tshashu tsha bindu tshi fanela u shumisa vhushaka uhu u sunguvhela kha mimakete iyi na u thusa u sika mishumo yavhuḓi . 
Mulafhazwifuwo wa Muvhuso na Vha Maanḓalanga a Vhulondolamupo vha Vundu vha ḓo ḓadza zwipiḓa zwo salaho .
Zwidodombedzwa zwa bannga ndi zwi tevhelaho :
Khethekanyo iyi i tea u vhalwa mazha na khethekanyo i no amba nga khwaḽithi i no sedza sia iḽi i tshi ya phanḓa ya ṋea hafhu zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa ndivho ya muhasho ya u pfumbisa mihumbulo iyi . 
hoṱolelani kana u atsimulela kha mabammbiri a u phumula maduda kana lukuḓavhavha
Huno ho vha na u sudzuluwa ri tshiya kha dzikhakhathi na vhutshinyi .
Tshiṅwe tsha hone ndi vhuthihi ha phurofeshinala , vhune ha vha ha ndeme nga maanḓa na u ṱoḓea , he miṅwahani ya u thoma ha vha ho dzhiwa sa hu amba vhuimeleli ha adzhenda musi zwo hanedzwa tshoṱhe , na u sa vha na vhuṱanzi , kha tshanduko . 
" PSA"zwi amba Dzangano ḽa Tshumelo ya Tshitshavha , dzangano ḽo ḓiṅwalisaho ḽa vhashumi .
U vhambedza / livhanya na tshenzhemo yawe
Ri dzulela u dzhenelela kha vhudavhidzano ha matshilisano u bva ḓuvha ḽe ra bebwa . 
Tshibveledzwa tsha mafhungo : ndaela Tshibveledzwa tsha mafhungo tshi re na zwa u tou vhonwa , tsumbo , tshati / thebuḽu / dayagiramu / mapa wa muhumbulo / mapa / zwifanyiso/ girafu / mbuletshedzo dza tshi/ zwithu / zwimela / fhethu
Nḓila dza u ita uri buḓo ḽa kha zwa Mutakalo ḽi vhe ḽi takadzaho na u fusha dzi khou humbulwa nga hadzo sa tshiṱirathedzhi tsha uri vha shumi vha dzule . 
Tshinwe tshiteṅwa tshe Audi isi vhuye ya kona u tshi dzhielwa nṱha ndi tsha mimoḓoro miṱuku . 
Vho bula uri pulane dza mishumo dzi tea u livhiswa kha u tikedza mveledziso ya vhaswa .
Maanḓalanga a muvhuso na zwiimiswa zwa phurofesheni kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa ḽifhasi vho thoma u dzhenisa vhudzuloni ha , kana u engedzedza dzikhoudu da dizaini dzavho u dzhiela nṱha mihumbulo iyi . 
Musi tshiteṅwa tsha ndaka , vhupo ha mveledziso na tshishumiswa tshi tshi khou laṱiwa , ndinganyiso ire kha Masheleni a Mbetshelwathungo i ya sudzuluswa u ya kha mufhalala wo kuvhanganywaho . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshohe mushum
Zwi a konḓa u amba , fhedzi ndi humbulela uri . . .
Vha nga xetshelwa nga tshiṅwe na tshiṅwe , fhedzi pfunzo na zwikili zwavho vha ḓo dzula vhe nazwo lwa tshoṱhe . 
Zwi vhanga u lenga u fhola kha u vunḓea na zwilonda , ṋaṋisa tshivhalo tsha mafuvhalo
Tsaukanyo ya nzulele
Vhatheli vha ṋekedzwa tshikhala tsha u ṱanganedza , u ḓadza , u rumela na u badela mbuyelo dza muthelo nga nḓila yo fulufhedzeaho na mbadelo dzo vhulungeaho kha awara dza 24 dza ḓuvha .
U vinyuwa nga nḓila ya nyanyuwo na vhuḓipfi .
Ho sedzwa ndangulo ya nyimele
Nnḓu iyo i tea u dzula yo lugela u swikelelea kha vhashumi vha masipala hu tshi itelwa uri vha kone u ṱola . 
Kha maitele a u vhambedza na zwitandadi zwavhukuma o itwaho na Mihasho ya Muvhuso , nga maanḓa kha ḽeveḽe ya tshiṱiriki , nga maanḓa Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo . 
Vhupo vhu re tsini na milambo mihulwane , sa zwe zwa sumbedziswa kha maṅwalo a mapa , vhu nga ṱuṱuwedza zwa vhupo ho vuleaho vhune ha sa tee u vha na tshifhaṱo khaho . 
Yunithi yo Khetheaho ya Tsenguluso i a vhiga ṅwedzi muṅwe na muṅwe kha mihasho ya lushaka na ya vundu kha tshivhalo tsha faila dza milandu dzo vulwaho . 
FACIM ndi ṱano ḽa mbambadzo ḽa sekithara dza tshivhalo ḽine ḽa farwa ṅwaha nga ṅwaha u itela u sumbedza Mozambique sa fhethu ha vhakokodza mbambadzo na vhubindudzi .
MUNWALELI Khomishini ya Madzhisiṱaraṱa PO Box 9096 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo . : ( 012 ) 325 3951 Nomboro ya Fekisi . : ( 012 ) 325 3957
U ṱanganelana hu sumbedza uri milayo i nga ṱanganywa hani , zwenezwo zwa bveledza zwigwada zwa phindulo u ya nga fhethuvhupo . 
Kha zwiṅwe zwiwo , vhalanguli vha nga nanga u shumisa ḽiga ḽa nḓivhadzo na mihumbulo na ḽa u vhudzisa tshitshavha vhuvhili hao .
Zwa tou nga ndi uḽa muloro wawe .
maipfi o ḓoweleaho ( sight words ) - maipfi ane muvhali a a ḓivha nga u tou vhona .
( a ) Tshifhinga tsha u gudisa kha Vhuimo ha Vhukati ( Gireidi ya 4-6 ) tsho dzudzanywa kha thebuḽu i re afho fhasi nga nḓila i tevhelaho :
Vha tea u vha na
-- U ṱalutshedza kuvhonele kwa muṅwali
Nga nṱhani ha u sa anana ha ṅwaha wa muvhalelano na ṅwaha wa u ḓiṅwalisa , hu na u sa anana vhukati ha thagethe na tshivhalo tsha vhe vha ḓiṅwalisa . 
Tsha u thoma , zwishumiswa zwa muḓagasi zwi shumisa muḓagasi munzhi .
Khoso nga ha madzulo a ndaṱiso yo dzudzanywa nga vha muvhuso wapo na zwa dzinnḓu . 
A vho ngo fanela u vha muhali wa u ḓivha nga zwa mbeu ane a ṱoḓa u shumela khwaṱhiso na ndinganyiso ya vhafumakadzi uri vha shumise tsaukanyo ya mbeu .
Nga murahu ha izwo u engedzwa ha ḓivhaipfi ho sedzwa mutheo wa nyimele yo khetheaho hu ḓo tevhela . 
5.3 . Kha maṅwe mafhungo a no khu bvela phanḓa , Khabinethe yo dzhiela nṱha u thoma ha Mulayo wa Khwiniso wa Muṱaṱisano une wa ita uri zwi vhe mulandu wa vhugevhenga kha vhalangi na ndaulo u shumisana kha u vhea mitengo , thandela na mimaraga .
Ndi vhuḓifhinduleli ha muṋne wa goloi u vhona u ri goloi i itwe ndingo .
Sa tsumbo , zwi vha uri iyi mbetshelo i nga bveledziswa ya sumbedza uri u pomoka muṅwe uri u a lowa zwi tea u vha " ndivho ya u vhaisa muṅwe , hu nga vha u mu vhaisa muhumbuloni kana muvhilini " .
U thetshelesa ndaela dzi konḓaho nahone dzo fhambanaho a kona u dzi tevhedzela .
U bvela phanḓa kha Nomboro , Tswayo na Vhushaka
U vhalela u tshi ya phanḓa na murahu
Zwa u kundelwa u rengisa thikhithi nga tshifhinga a si zwine nga zwone zwiṋe zwa nga itisa uri hu vhe na makhaulambilu a fanaho na haya . 
Mikano a i tsha ṱaluswa zwi khagala . 
Pfanelo yashu ya vhungoho zwazwino ndi nyaluwo ya ḽifhasi a i thu sudzuluwa .
Mugudisi u shuma na zwigwada zwivhili ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , u shumisa minethe ya 15 kha tshigwada .
Tsha vhuraru , u sumbedza u ḓisola kha zwe vha ita kana zwe vha sa ite . 
Naho zwo ralo , u tevhedza idzi mbekanyamitele zwo sumbedza u vha khaedu khulwane . 
Vhuimo na masia
Muṅwalisi u wana vhupfiwa ha tshitshavha nga tshifhinga tsho tendelwaho tsha u ṱahisa vhupfiwa .
Nga u angaredza , mushumo ya u tikedza ya vhafumakadzi kha tshitshavha i dzula i tshithivheli tshihulwane kha mveledziso na tshanduko ya ikonomi na matshilisano . 
Muhumbeli wa mushumo o bvelelaho u tea u ḓifulufhela , u ita zwavhukuma musi a tshi shuma mishumo , u kona u ḓowela nga u ṱavhanya na u ḓiimisa nga eṱhe . 
U ḓidzhenisa havho thwii na u phaḓalala kha ndugiselo dza mivhigo ya ṅwaha zwi ḓo ṋetshedza u sedzesa hu re khagala kha mishumo yavho . 
Naho zwo ralo , tshikwama tshi ḓo bvelaphanḓa na u shumisa mbekanyamushumo ya tshifhinganyana ya zwa dzinnḓu dza matshilisano u swika vhulangi hu langaho vhu tshi vha na vhukoni ho linganaho uri vhu ite mushumo . 
Muḓisi wa mbilaelo a nga pfukisela khanedzano kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS uri i dzhie tsheo nga murahu ha musi o no tevhedza maitele o ṱalutshedzwaho kha Milayo ya GEMS 30.1-30.4 .
Tshipiḓa tsha Ndaulo ya Ndango ya Garaṱa ya zwikoro zwo Ḓoweleaho zwo sedza kha a amba nga ha maṅwe a mafhungo a ndeme u mona na ndangulo ya vharema na ndango ya vhubindudzi . 
Vhaloi vha vhusiku vha mamela maanḓa a vhuloi kha vhomme avho , ngeno vhaloi vha masiari vha tshi tou tea u wana nḓivho yo teaho nga ha vhuloi .
Nzulele dzi tevhelaho dzo dzhielwa nzhele kha maitele a u fanedza ha tekeniki ho kumedzwaho : 
Hezwi , kha ḽiṅwe sia , zwi imela zwiṅwe hafhu zwa zwithivheli kha nyaluwo nga u ṱavhanya ya ikonomi ṋamusi . 
( c ) a hu na ḽihoro ḽo imelelwaho kha vhusimamilayo ḽo tendelwaho u -
Vha nga kona u ita mbadelo ofisini ya Muhasho wa Vhulimi , yo ṅwalwaho kha mutevhe wa ' Vhukwamani na fhethu ' .
Vha ḓadze fomo ya TSP1 ( Khumbelo ya khumbelo ya Phemithi / Thendelo ya Tshifhinganyana / Yo khetheaho ) .
Ndayotewa i ṱoḓa mulayo wa lushaka uri u phasiswe u konisa u shuma pfanelo dzi re afho nṱha na u :
Ezwi zwi fanela u itwa kha ḽeveḽe ya mbambadzo ya muthu na tshitshavha , khathihi na kha ḽeveḽe ya dzangano , malugana na mbekanyamushumo ya nḓisedzo ya tshumelo yo fhelelaho . 
" Ndi lubuvhi lwa bodo ya Sankambe ya muroho . "
3 . Kha vhe sedze Mushumo wa 2.1 vha rekhode ' zwiṱuṱuwedzathandela ' zwi no tshimbilelana na thandela iyi .
Dziatikili dzi itelwaho u shumiswa a dzi nga ḓo fhira tshivhalo tsho teaho kha tshumiso thwii nga vhathu vha kwameaho . 
Tshiṅwe tsha tshithivheli tsha u ḓisa sofuthiwee ya Britain kana Amerika ndi mvelele ya dzhia sia ḽithihi ine vha vha nayo kha mashango a devhula . 
Mbekanyamushumo ya u Linga ya Fomaḽa ya Gireidi ya 7-9 i na mishumo ya u linga ya fomaḽa ya fumi na nthihi ( 11 ) , ine ya vhumba phesenthe dza ḓana ( 100% ) .
U shumisana na madzangano apo a ngaho madzangano asi a muvhuso , madzangano o ḓisendekaho nga lutendo a nga ṋetshedza pulatifomo ya mafhungo ane a tea u ṋetshedzwa na u bva kha tshitshavha .
NDI MUḒUHULU A VHEAHO MALUVHA MASWA KHA MAVHIḒA A MAVHURU . . . . .
U dzhenela ha tshitshavha ndi zwa ndeme kha zwipikwa zwivhili , zwa u :
Vhatholi na vhashumi vha fanela u tevhedza masia , saphina , khumbelo kana ndaela dza tshipikiṱere .
Ni ḓo vhu vhona ho momela zwiḽiwa .
Mulanguli wa Bannga ya Vhukati ;
1.7 arali vha mupondwa wa pfudzungule kana khakhathi dza zwa vhudzekani , vha ḓo vhudziswa dzimbudziso thungo vha vhoṱhe nga pholisa ;
Madzinginywa e a waniwa kha ngudo ya tshifhinga tshilapfu kana nḓivho ya makone ine a i fhindulei , zwi nga ita uri hu kone u vhonwa mavhaka kha sete dza data na zwikhala zwiswa zwa ṱhoḓisiso . 
I alusa hafhu vhuḽedzani ha maga a SPS zwo ḓisendeka kha maimo a dzitshaka na tsumbamaitele uri hu kone u tshimbidzwa vhuvhambadzelani ho tsireledzeaho havhuḓi ha zwibveledzwa zwa vhulimi dzinguni .
Lushaka ulu lwa u ṱola lu kuvhanganya data kha mikano ya mulayo , dzingu , na ḽevele dza lushaka . 
B : Mafhungo a no buḓa masia
U ṱalusa tshifanyiso a tshi itela u ita tshawe ene muṋe
C A vho ngo mu pfa .
Ḽeveḽe dza u vhulunga masheleni kha mashango ayo mavhili ndi mabvumbele a u isa phanḓa na u aluwa kha tshifhinga tshoṱhe tsho salaho . 
Ri tea u isa phanḓa na u ṱavhanyisa tshanduko , u maanḓafhadza u tholwa kha zwikili zwi shaeaho na u zwi dzudza zwi hone , na u gonyisela nṱha mugalatsho wa vhashelamulenzhe u itela u thusa uri ri ḓivhe zwipikwa zwashu sa lushaka ri tshithu tshithihi . 
Zwo ralo , musi zwiswa zwi tshi tea u bva kha zwa kale , nḓila ye vha fara ya kha vhumatshelo ho ḓoweleaho i nga na hone i tea u dzulela u ṱuṱuwedzwa zwavhuḓi nga riṋe . 
Ndi wa vhuraru Ḽifhasi haya hashu .
Nga 2008 , phindulo yo konanywaho nga mashango manzhi yo bveledza vhupfiwa ha mbekanyamaitele ya zwa tshelede na muvhalelano zwine zwa vha khagala uri a zwi konadzei kha tshifhinga itshi . 
U ṱudza : nyito dzi nyanyulaho- khangaruu , phala , muvhuḓa , n.z.
Zwiṱirathedzhi , mishumoitwa na tshigwada tsha vhashumi
Ḽeveḽe dza ndondolo dzi songo eḓanaho tshifhinga tsho fhelaho ndi zwiitisi zwa uri masipala uyu zwa zwino u vhe na u salela murahu hu hulwane kha ndondolo . 
U tea u khwaṱhisedza uri hu na vhukwamani ho teaho na Komiti ya Wadi na vhadzhiamikovhe musi a sa athu u themendela mugaganyagwama .
Vhuinzhiniara ha ṱhirafiki ha dizaini dza tshandanḓowelo dza vhudzulohapo . 
Zwavho zwi ḓo bulwa nga vhaimeleli vhavho vho khethiwaho vha dimokirasi kha khetho dza tshifhinganyana dzo vhofholowaho dzi sa dzhii sia . 
Zwiliṅwa zwihulwane ndi apuḽakoswo , oḽivi na nḓirivhe dza veini khathihi na zwiliṅwa zwiṱuku zwa maberegisi , mapiere , phurini , gwebere na nḓirivhe dza u ḽa . 
Muhasho wa Vhudavhidzani u na vhuḓifhinduleli ha u lavhelesa nḓisedzo ya u swikelela ha vhudavhidzanikule nga u angaredza . 
Tshivhalo tsha nṱha tshi wanala kha soredzhi mbisi i so ngo kunakiswaho . 
Vho Dokotela Moses Khanyile ( u tholwa hafhu ) ;
Khomishini yo sedzesa kha ṱhoḓea ya dziphurofeshenala dza mutakalo kha mashango a mbuelo ya fhasi na ya vhukati .
Mashango aya a ḓivha uri vharengi a vho ngo farea zwavhuḓi nga u engedzea ha u wanala ha data ya vhuṋe yavho , nga maanḓa nga nḓila ntswa dza vhufaedzi na zwivhumbeo zwa murengelano , zwenezwo uri mafhungo avho a vhuṋe a khou shumiswa ḽifhasini ḽoṱhe . 
U ṋekedza mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi a mivhigo ya kotara nga kotara , u langa mveledziso ya vhashumi , vhugudisi na pulane dza ḽivi . 
" Kha u lwisa uri hu ṋetshedziwe vhudzulo havhuḓi kha vhathu vhashu vhoṱhe , nnḓu dza 112 781 dzo ṋetshedzwa vhukati ha 1994 na 2006 .
Milayo i
Nga u ralo ho ḓo dzhia tsheo ya u bvela phanḓa na Mulayo muhulwane na u sedzana fhedzi na mbuedzedzo dza vhuṱhogwa vhukuma dzo themendelwaho nga Khomishini ya Mulayo , khathihi na dziṅwe mbuedzedzo dze u bva kale dza vha dzo no vha dzo teaho . 
zwivhumbeo zwa bola ,
Arali zwi songo ralo , khwanthamu i kha ḓi fanela u tiwa , na khaṱhulo yo sedzuluswaho i nga katela Vundu u ya nga vhuḓifhinduleli ha masheleni haḽo . 
Aphiḽi ndi ya u khethekanya dziphaneḽe kha matavhi a ofisi dza mikano hune ho vha ho dzhiiwa tsheo , kha ofisi yo faneaho ya dzingu , kana Ofisi Khulwane dza Tshumelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe , zwi tshi bva kha vhuvha na ndeme ya phambano . 
Phimo ine ra swikelela ngayo tshipikwa itshi tsha vhuvhili yo ḓisendeka nga zwiṅwe zwiko zwa muhwalo wa mutheo zwi sa ḓuri nahone zwi re kha mupo zwa fulufulu ḽa ndeme . 
Thandela dzo pfukiselwa phanḓa nga nṱhani ha tsheo yo dzhiiwaho ya u pfukisela ndangulo ya potofolio ya vhubindudzi ha ndaka u ya kha PIC . 
U dzinginya u thomiwa ha tshiimiswa tsha vhukalandeme tshine tsha ḓo linganya vhukalandeme ha mavu kha shango . 
U engedzedza , vhutsireledzi na tsireledzo ndi ṱhoḓea ya nyaluwo yo khwaṱhaho ya zwitshavha . 
Nyanḓadzamafhungo ya eḽekiṱhironiki ? ya nnyi na nnyi na ya phuraivethe ? dzo livhana , nga nḓila dzo vhalaho , na khaedu dzi elanaho dza muṱaṱisano . 
U sika tshikhala tsha u davhidzana hu no shuma vhukati ha muvhuso na vha mabindu siani ḽa zwikhala zwa tshumisano ya vha mabindu a phuraivethe na muvhuso na u lambedza kha themamveledziso . 
Ḓuvha ḽa u valwa ha u nangiwa ha vhathu ndi dzi 31 Ṱhangule 2015 .
( d ) u ṱuṱuwedza vhupo ho tsireledzeaho na mutakalo wavhuḓḓi ;
U ya nga Dzimbalombalo vha SA , data i elanaho na tshivhalo tsha vhashumi vha si vha fomaḽa kha sekhithara dza ikonomi yo ṱanḓavhuwaho dza shango a i anzeli u wanala . 
Phosiṱara iyi i nga khwiṋisiwa nga nḓila ifhio ?
Ho ṅwalwa ipfi / maipfi a si na vhushaka na tshifanyiso .
Tshitshavha tshe tsha vha tsho thudzelwa thungo tshi tshi dzula kha mashangohaya , kha mashango ane a ḓivhusa na zwisini zwa mahayani , zwa zwino vha ḓo vhuelwa kha mvelelo dza tsaukanyo .
Vhaṱanganedzi vha u thoma vha mphomali ya tshikolo zwa zwino vha kha ṅwaha wavho wa vhuṋa wa ngudo . 
Thendelo ya u kuvhanganywa na u kaṋa i nga ḓi dovha ya ṱoḓea i no bva kha vhalanguli vha vunḓu vho fanelaho .
Mashango o khwaṱhaho o shavha zwauri u ṱanganedzwa ha mashango a songo bvelelesa zwi ḓo a kwama nga nḓila i si yavhuḓi siani ḽa ikonomi . 
Khanelo na u swaya phukha .
Thandela yo sika zwikhala zwa mishumo kha vhadzuli vhapo . 
U fhufha u fhethu ha u tambela e eṱhe na musi e na khonani
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho vhumba Komiti ya Minisiṱa ya Vhuvhudzisi , yo rangwa phanḓa nga Vho
Hu dovha ha vha na madzangano o vhalaho kha dzhango a dzhenelelaho kha thekhinoḽodzhi ya tshikhala na tshumiso dza ḽifhasi . 
Zwa zwino , tshelede dzoṱhe dzi ḓo vha dzo farwa nga Vhufaragwama ha Lushaka nahone nzwalelo dziṅwe na dziṅwe dzine dza ḓo wanala kha zwikwama zwenezwo dzi ḓo farwa nga , nahone hu u itela u vhuedza Vhufaragwama ha Lushaka . 
Zwitshavha zwa mahayani zwi shayaho zwine zwa ḓitika nga zwifuwo zwazwo u itela u tshila zwo lavhelesa tshutshedzo yo engedzeaho ya vhutswathakha . 
ṱuṱuwedza nḓila dza nḓisedzo ya tshumelo dzo ḓisendekaho nga tshitshavha , u engedza vhathu vha u shuma nga u tou funa kha masia oṱhe a tshitshavha
Khomphyutha idzi dzi ḓo ṱumiwa kha VPN nga zwileludzi zwa u daila u itela tswikelelo ya imeiḽi na inthranethe . 
50 . U fhaladzwa ha Buthano ḽa Lushaka phanḓa ha musi tshifhinga tshaḽo tsha u shuma tshi tshi fhela
Hezwi zwo vha zwavhuḓi ngauri . . .
Kereke i songo ṋea ḽifhasi zwine ḽa ṱoḓa fhedzi zwine ḽa zwi ṱhoga . 
Muhumbulo ndi wa uri mafhungo aya a ḓo shumiswa kha tsireledzo ya tshirunzi tsha dzhenethiki tsha zwipuka izwi .
Muzika na mitshino zwi khou kunga vhathetshelesi vhaswa na tshivhalo tsha zwibveledzwa zwi bvaho fhano hayani , nga maanḓa ezwo zwo livhiswaho kha maraga u ḓivheaho nga maanḓa , zwo mangadza nga maanḓa Afrika Tshipembe na , kha dziṅwe nyimele , ḽifhasi . 
Arali zwifuwo o zwi khou tshilaho zwo vhewa khomboni , zwi tea u vhulaiwa na uri zwitumbu zwazwo zwi fhisiwe nga murahu ha ndingo kana ṱhoḓuluso .
U bvisela khagala ha khunguwedzo ya thandela hu u fhindula kha khumbelo ya u ita nga u ralo u bva kha mutholi nga tshifhinga tsha u ela ha khunguwedzo dza thandela . 
U thivhiwa ha madindi zwo mbo ḓi vha tshone tshiga tsha thandela dza u fhaṱa . 
Ku penyele na u dzhenelela ha zwa radio zwi tea u dzudzwa zwi fhasisa . 
Mivhigo ya Muoditha Dzhenerala i rumelwa kha vhusimamilayo hu sa athu fhela miṅwedzi miṱanu u bva mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano . 
Milayo i fhambana kha ndangulo ya nṱha , phurofesheni khulwane ( vhadededzi , vhashumi vha mutakalo na mapholisa ) na kha vhashumi vha si na zwikili . 
U thasulula thaidzo kana dzimbilaelo
Ri tshi ya phanḓa , mihumbulo i lavhelelwaho u bva kha tshumelo ya nnyi na nnyi yo fhambana nahone i buletshedzwa zwi si zwavhuḓi . 
Kha vha sumbedze zwipiḓa zwa ndeme zwa theo ya mulayo i kwamaho mishumo ya vhulanguli hapo vhune Komiti ya Wadi ya tea u zwi ḓivha
Ndingedzo dza Luther ene muṋe dza u khakhulula kereke swikesa kha u fhandekana hetsho , naho zwo ralo a bvelaphanḓa na muhumbulo wa ndeme wa vhushaka na Muvhuso we wa vha u tshi elana na u rangani . 
Iṅwe khaedu ndi ya u kala ndozwo ya muḓagasi , ngauri u swika zwino a hu athu u vha na tshikalo tsho raloho . 
U tshimbidza na u vhona uri hu na u dzhenela ha tshitshavha hu itwa sa zwe zwa lavhelelwa kha theo ya mulayo zwine zwa ḓo vha khaedu kha Komiti dza Wadi kha u langa zwigwada zwo fhambanaho na ṱhodea kha wadi dzavho .
Hezwi zwo konisa vhuitwa ha mbuedzedzo uri vhu itiwe na ya mbekanyamushumo ya mushumo wa vhatshinyi yo khwiniswaho . 
Zwenezwo zwiteṅwa zwenezwi zwi bveledzaho mbilaelo zwo swikisaho kha u imiswa ha khwaṱhisedzo na nga murahu u thomololwa ha u imiswa uho musi Iran i tshi ima maga ayo a u ḓithauba . 
Khumbelo ya u khethekanywa lwo khetheaho kana u tendelwa u sa ṅwalisa
U dzhenisa kha tshiimiswa zwa tshumiso ya ICT ya kha pulatifomo dza kha lubuvhisia u itela vhulavhelesi ha zwiwo na u kuvhanganya mivhigo ya mvelaphanḓa u itela Minisṱa Ofisini ya Phuresidennde , U ṱola Kushumele na U ela kathihi na Ndaulo . 
Lushaka lwa vhuraru lwa mbambedzo kha vhurendi lu vhidzwa uri mbambedzo ya nyedziselo , hune tshipiḓa tsha vhuvhili tsha fhungo tsha bveledza muhumbulo wo bulwaho kha mutaladzi wa u thoma . 
Ndi khaedu ine mbekanyamaitele ya zwa masheleni ya vha yone ya khwinesa kha u i tandulula , ngauri vhunzhi ha ṱhoḓea dza mbekanyamaitele dza zwiimiswani nga vhuvha hadzo nahone dzi kwama mbuelo kana masia a tsheledemviswa ya mugaganyagwama . 
Naho zwo ralo , matshimbidzele a tshiofisi a ḓo ṱoḓa uri ri wane thendelo ya Khabinethe yashu sa musi izwi zwi tshi nga vha na masiandaitwa a zwa masheleni . 
U posa na u gavha zwisagana zwa ṋawa
Munna o tswa halwa na tshishumiswa tsha elekiṱhironiki , tshe tsha fhedza tsho wanala . 
zwiitei zwa ndeme u fana na muḓalo , kana mulilo , zwiḓiswa na mvelelo .
Vhunga iyi nomboro i tshi lingana na nomboro ya vhurumelwa ha vhukuma , ahuna ndivhanyiso dzi no ṱoḓea . 
Ndingo dza u ṱanganedzwa ha Mushumisi wa sisiṱeme dzo khunyeledzwa na u valiwa . 
tshigoḓo ---- ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho kune kwa bula zwo fhambanaho na zwine zwa khou pfiwa hu u itela u pfisa muṅwe vhuṱungu kana u ita muṅwe tshiḓahela .
Kha mavundu o vhalaho , bugu dza tshikolo a dzi athu ṋetshedza ṅwaha uno . 
Nga nnḓa ha musi ho ambiwa zwiṅwe , zwiteṅwa zwi kaliwa hu tshi tevhedzwa nyolo , na uri a hu na gavhelo ḽi no ḓo itelwa zwipiḓa zwo salaho na malaṱwa . 
Vha kone u femela ngomu nga u ongolowa na nga maanḓa manzhi nga kha tshithu itsho .
f ) Vho JJ Mbana ( Gudedzi ḽa Midland ḽa Kapa Vhubvaḓuvha )
24 . U swikelela mafhungo - Vha na pfanelo ya mafhungo maṅwe na maṅwe ane muvhuso wa vha nao .
HU NGA KHA ḒI ṰAṰISANWA URI SISITEMU YA KHETHULULO U YA NGA MUVHALA YO VHA NDINGEDDZO YA U LAULA PHAMBANO YA MIRAFHO YE YA KHAKHA TSHOṰHE .
59 . U kona u swikelelea na u dzhenelela kha Buthano ḽa Lushaka nga nnyi na nnyi
Ndeme ya u dzhiela nṱha khonadzeo ya mabindu na masiandaitwa a zwiko zwine zwa shumiswa . 
I ṋetshedza mbekanyamushumo dza dzilafho lwa tshifhinga tshipfufhi yo sedzaho kha u vhea thaidzo khagala , hu tshi itwa thandululo na maitele a u monithara . 
Zwino lavhelesani zwifanyiso zwi re afho fhasi .
( c ) Vhuhulwane ha mulayotewa na u vhusa ha mulayo .
Vho bveledza shedulu ya miṱangano u itela komiti . 
Vhurangeli vhu ḓo aṋwa mitshelo musi ndangulo ya vhathu ntswa na muhanga wa ndaulo dzi tshi thoma u shumiswa nga murahu ṅwaha uno . 
Ṱhoḓea ya u thoma ndi tenda kha ndivho dza Khonṱhiraka na Sekithara dza nnyi na nnyi . 
( 5 ) Muphuresidennde a nga vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u rera mafhungo a tshipentshela .
Tshiṅwe tshiimo tsho ṱaluswaho tsha nḓisedzo ya tshumelo zwikoloni a tshi na vhuṱanzi . 
Ri khou tea u humbula uri Khomishini ya Ngoho na Vhupfumedzani ( Khomishini ) yo vhumbiwa nga maanḓa nga mulandu wa khombo dza u sa hangwa nga nḓila yo teaho . 
Afrika Tshipembe ḽi isa phanḓa u dzhia mushumo wa vhurangaphanḓa kha zwa Ndulamiso kha dzingu ḽa Afrika . 
Madzangano a vhatholi o tea u itela nyambedzano yo katelaho i re na mvelelo - nḓila ya vhuṱhogwa ya u laula vhushaka kha zwa nḓowetshumo na u ta miholo na mbuelo dza vhashumi . 
33 Fhethu hune ra nga dala
Mbekanyamaitele dza u vhetshela thungo mbuelo , ndangulo yo ḓiimisaho nga yoṱhe na u adimithwa ha vhalwadze vha phuraivethe kha zwibadela zwa nnyi na nnyi dzi khou edzisa u lwa na heḽi fhungo ; 
Ri dovha ra vhona uri Mivhuso miṅwe yo dzhia vhurangeli ha u humbela pfarelo na u badela ndiliso hune ha vha zwo tea , u itela mavhiḓa na vhukhakhi vhuhulwanesa he ha itwa . 
Fhedzi , zwiṅwe zwa zwiḽiwa zwi , no fana na khuhu , khovhe na ṋama kanzhi zwi a ḓura vhukuma . 
U thoma maitele a u ṋetshedza masheleni o teaho u itela u thivhela mazhendedzi ; 
Maga aya o khetheaho , maga nyangaredzi shedulu dzi humiseaho zwi ṱoḓea fhedzi u itela ndivho dza u ela nahone a zwi nga vhi tshipiḓa tsha khonṱhiraka iṅwe na iṅwe i bvaho kha u rambiwa ha thendara , 
Vho Mewa Ramgobin vho vha vhe Muphuresidennde wa kale wa Natal Indian Congress na Mudzulatshidulo wa Phoenix Settlement Trust , yo tumbulwaho nga Vho Mahatma Gandhi nga 1904 .
U dzhenela hu iteaho kha " zwikhala zwo ṋekedzwaho " kanzhi hu ḓivhiwa sa u dzhenela ho dzudzanyeaho kana u dzhenela nga thambo .
Hezwi zwi imela athonomi ya mveledzo ya zwa mbalombalo zwo livhiswaho kha maitele a zwa saintsi . 
Ro sika minisiṱiri mbili kha ofisi ya Muphuresidennde u itela u khwaṱhisa mbekanyamaitele khathihi na ndango na vhusedzi kha kushumele .
Tshigwada tsha u fhedzisela tshi na ikonomi dzi songo dzikaho kana dzi shayaho , fhedzi tshi dovha tsha katela mashango a kwameaho nga mitshuwo ya zwa ikonomi u fana na Argentina na Indonesia . 
U shumisa tshivhumbeo tsha ndaela ya ḽiiti
b ) Vho Sebenzile Patrick Mngconkola ( vho tou tholwa hafhu )
Eskom naho yo vha na khaedu , i kha ḓi kona u vhona uri ikonomi yashu i kha vhuimo ho teaho naho zwi tshi khou konḓa .
Sa u thomani , ri tea u ita izwi hu si na u sa londa , hu si na u ṱoḓa u ḓi ita muhwalo kha vhaṅwe nahone hu si na u kanganyisea kha u sa pfesesana siani ḽa u shumisa maanḓa ane ra nga vha ri nao kana ri tshi tama u vha nao . 
Netiweke,Tshumelo ya u bvisa zwoṱhe , Ngeletshedzo ya Ndangulo ya ndondolo ya tshitirathedzhiki
Ṱhoḓea dzi fanela u ṋewa muelo wa vhuṱhogwa u sumbedza vhuṱhogwa vhu elanaho . 
U engedza vhubindudzi ha sekithara ya tshitshavha na ya phuraivethe ;
kushumele ho sedzwa mugaganyagwama
Mbonalo dza nḓila dza vhuendi na mbambedzo ya tshaka dzo fhambanaho dza zwikhala , zwo ṱuṱuwedza u leluwa ha u swikelelea na u bva . 
5.6 . Khabinethe i rumela ndiliso dzayo kha muṱa na vhalanda vha Muṱahabvu , Khosi Vho Lekunutu Cavendish Mota vha Batlokwa vha Mota ngei kha ḽa Free State .
U sa tovhela zwidodombedzwa zwo bulwaho zwi nga ita uri khumbelo i
Notsi dzi re kha Tshipiḓa tsha 1 dzi ḓo vha thusa kha u pfesesa uri milayo yeneyi ndi ifhio .
Hu si na vhukoni , mbetshelwa iyi i nga bveledza zwithu zwi songo khwaṱhisedzwaho na u lengisa themamveledziso yoṱhe na thandela ya mveledziso ya lushaka . 
Tshikalavhungomu- / volumu ya vhubveledzamuḓagasi
Vho-Madiba vho vha muthu wa zwa poḽotiki lwa miṅwaha ya 67 , nahone nga Ḓuvha ḽa Mandela vhathu u mona na ḽifhasi , mishumoni , mahayani na zwikoloni , vha ḓo tea uri vha fhedze mithetho ya 67 kha zwifhinga zwavho vha tshi khou ita zwithu zwithusaho kha zwitshavha zwavho , nga maanḓa kha vhane a vha ḓi koni zwavhuḓi .
Minisiṱa , kathihi na vhomakone vho nanguludzwaho zwavhuḓi kha masia aya , vha ḓo amba vho livhana na matshudeni thwii na u vha ṋea dziḽekitsha . 
UNGA68 i ṋea Afurika Tshipembe luvhanḓe lwa u bveledza phanḓa madzhenele a vhuṱali kha u swikela dzi MDG na Adzhenda ya Mveledziso nga Murahu ha 2015 .
Naho Afurika Tshipembe ḽi tshi khou konḓelwa u pikisana na maṅwe mashango kha vhubveledzi ha vhukoni vhuṱuku zwi tshi khou itiswa nga mitengo yaḽo mihulwane , mashango manzhi kha dzhango a nga kona u pikisana na maṅwe musi mitengo ya vhubveledzi i tshi gonya Vhubvaḓuvha ha Asia .
Lekgotla ḽa Khabinethe ḽo ḓi fha tshifhinga tsha u fhululedza Afrika Tshipembe kha Khetho Dzapo dza Muvhuso dze dza farwa nga mulalo , mbofholowo na u sa fhurela , nga ḽa 3 Ṱhangule 2016 .
( ii ) sisiṱeme dza mulayo wa vhuṋe kana wa muṱa dza sialala iṅwe na iṅwe , kana dzine dza tevhedzwa nga vhathu vhane vha fulufhela kha vhurereli honoho .
Khethekanyo ya 3 ( 1 ) ya Mulayo i bula zwauri :
A hu katelwi mbilo dza PMB 100% ya mutengo wa Tshikimu
Hezwi zwi tendela khovhe u ḓowela nyengedzedzo ya tshivhalo tsha tsimbitswuku nga u bveledza thukhitha ine ya leludza mbulungo nga ngomu ya tsimbitswuku hu si na mveledzwa dza toksini . 
Komiti dza Wadi dzi na mushumo wa ndeme kha u khwinisa na u dovholola NSDP vhunga yo ḓisendeka nga u shela mulenzhe ha muvhuso wapo .
Ni khou humbelwa u ḓadza fomo ya u ḓiṅwalisa ni fhedze ni i humisele murahu khathihi na tsheke kha : 
Vhupfumbudzi vhu katela u tholiwa ha Vhasedzulusi vha Musaukanyo vha thero dza sumbe dzine dza vha , Ḓivhashango , Mbalelano , Litheresi ya zwa Mbalo , Physical Sciences , Ḓivhambalo , Ngudo ya zwa Ikonomi na Ngudo ya Vhutshilo . 
( d ) u hanedza u valelwa hu si ho mulayoni phanḓa ha khothe nga tshavhukoma na uri arali u valelwa hu si ho mulayoni , a vhofhololwe ;
vhalindi vha vhusiku
l ) Vho Judy Beaumont - ( Muimeleli wa Mulanguli Guṱe ( DG ) wa Mafhungo a Mupo ) ; na
U vhea iṱo na ndondolo ya zwishumiswa zwa u thusa . 
Nomboro dzine dza tevhela dzi fanela , ngauralo , u vhaliwa sa khunyeledzo ya zwa masheleni ṱhukhu ine ya vha mikano ya mbekanyamitele yo fhambanaho ya ḓo i pfesesa . 
Vhabvumbedzwa vha re tshiṱorini itshi ndi vhonnyi ?
Mbadelo dzoṱhe musi dzo rekanywa u ya nga iniflesheni yo teaho nga tshifhinga tsha u vhiga . 
Nga vhanga ḽa ' tshifhinga tsha u sa vhonala ha vhulwadze ' nga tshifhinga tshine tswayo dza u kavhiwa dza sa vhonale kha ndingo , na ndingo dza HIV negethivi a dzi ambi uri muthu ha na HIV . 
Kha vha gandise minwe yavho yoṱhe , yo dzhiiwaho tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini , vha rumele khandiso kha Senthara ya SAPS ya Rekhodo dza Vhugegevhenga .
Puḽane dza nḓisedzo kana zwipikwa zwi ḓo kona u dzudzanywa kha kotara dza tshifhinga tshiḓaho u itela u khwaṱhisedza uri nḓisedzo i vha i khou tshimbila u ya nga puḽane . 
Sa zwo ḓivhadzwaho afho nṱha , muhangrambo wa ndayo wo khwaṱhisedzwaho u na zwipiḓa zwinzhi zwi re hone , fhedzi zwi ṱoḓa u itwa zwavhuḓi na u engedza muvhono kha u tevhedzwa ha u monithara kha maimo o randelwaho . 
Ṱafula a i kateli ndambedzo zwi tshi ḓa kha ḽaisentsi dza zwiendedzi , sa musi ndambedzo iyi i sa pfukiselwi kha masipala muṅwe na muṅwe . 
U sala murahu ha vhukati ha tshinyalelo dza thandela hu elanaho na mugaganyagwama hu na vhukoni ha u fhungudza u itela u ṋetshedza zwidodombedzwa ; 
U rwelwa ṱari ha TFTA ndi tswikelelo ya ndeme kha dzhango ḽa Afrika na uri yo simulwa kha Pulane ya Kushumele ya Lagos ya Mbumbano ya Afrika ( AU ) na Thendelano ya Abuja ine ndivho yayo ya vha ya u thoma Tshitshavha tsha Ikonomi ya Afrika .
Vhashumisa vha midia vha ḓo dzhenela kha mafulo o teaho . 
Nga nḓila yo teaho a hu na ṱhoḓea ya u dovholola mushumo u lemelaho uyu . 
Madzangano a swikela thendelano , vha i shumisa .
12 . Maḓuvha a 16 a Nyito
Hezwi ndi zwa vhuṱhogwa nga mbuno mbili khulwane : ya u thoma , kha muvhuso wa demokirasi , Mulayotewa ndi mulayo muhulwanesa nahone miṅwe milayo i wana vhungoho khawo . 
( 6 ) Musi ho wanala mbilaelo yo ḓḓiswaho nga khorotshitumbe ya vunḓḓu , khoro yo ḓḓiimisaho nga yoṱhe ya mbilaelo dza mapholisa yo vhumbiwaho nga mulayo wa lushaka i tea u ṱoḓḓisisa , vhuaḓḓa ha , kana mulandu we wa itwa nga Muraḓḓo wa mapholisa a vunḓḓu .
Nga Tshimedzi hu ḓo dovha ha khethwa vhaṅwe vhathu vha 30 000 miṱani ya 8 000 uri vha shele mulenzhe kha ṱhoḓisiso ya Lushaka siani ḽa Miholo na Matshilisano , ine ya vha ya u thoma ya Afrika Tshipembe .
Ri tea u vhona thengiso i sa dzhii sia , nzudzanyo ya zwiko zwiswa na u khwaṱhisedza uri tshipikwa tsha u kunda u shaya mveledziso na vhushai tshi dzhenelela kha zwiṱirathedzhi zwashu zwa u dzhenelela . 
Zwi ḓura vhugai ?
Ni sumbedze Vhonani na Ann vho namela baisigiri dzavho .
Kha vha nambatedze tshivhumbeo kha bodo vha kone u ola tshifhaṱuwo na zwiambaro . 
( f ) u ya nga ha yone ine kana yo tou wana mbilaelo iṅwe-vho-
Muhasho muṅwe na muṅwe u dzudzanya zwiṱatamennde zwa masheleni zwawo thungo zwine zwa vha khunyeledzwa hu sa athu fhela miṅwedzi mivhili ya u vala ha ṅwaha wa muvhalelano zwa rumelwa kha Muoditha Dzheneraḽa u zwi oditha . 
11.6 Nḓivhadzo ya muṱangano wa Phanele
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Mugaganyagwama wa tshikwama tshi langwaho nga iwe muṋe
Mafheleloni , maitele a u ṱanganyela zwitatamennde zwa masheleni a muhasho kha u pfumbiswa ha mafhungo a masheleni zwi katela u itwa ha ṱhanganyelo ya tsheo kha zwiko na u shumiswa ha tshelede . 
Zwiteṅwa zwo ambedzaniwaho nga hazwo afha zwo tea kha puḽanti ya muḓagasi na u dzheniswa kha thekhinoḽodzhi ya fulufulu , na zwone . 
_ U shumisa dziṅwe thukhitha hune zwa konadzea
Vhuḓifari ha tshivhalo tshihulwane tsha vhathu vho kambiwaho nga halwa u nga si vhu ḓivhe . 
Mvetomvetothangeli ndi maṅwalo o kuvhanganywaho a mbekanyamitele ntswa , theo ya mulayo na madzinginywa a mvusuluso ya tshiofisi kha mveledziso ya mahayani na mvusuluso ya mavu . 
Zwifhinga zwo anganyiwaho zwa u ṋekedza zwibveledzwa zwa vhudavhidzani ha oraḽa
( e ) u ita mbeo dzine mulayotewa kana mulayo zwa ṱoḓḓa uri zwi itwe nga Muphuresidennde , fhedzi a sa zwi iti sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka ;
U ita uri huvhe na u fara vhathu zwavhuḓi nga u tevhela zwiga zwo tiwaho musi hu tshi thusiwa vhathu .
Musi ho lavhelelwa u iswa vhathuni ha u dzudzanyululwa ha sisiṱeme ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi na konṱiraka dzine dza ḓo tevhela dza vunduni , khomphonenthe iyi i ḓo lugisa vhatshimbidzi vha vhuendedzi ha dzibisi na thekhisi uri vha kone u thendarela konṱiraka idzi nga u vha pfumbudza . 
Mbudziso i a vhudziswa uri naa u kandekanya pfanelo zwi a pfala naa / kana zwo vha zwo tea naa .
Tshiitisi tsha tshilengo kha u ḓadzwa ha zwikhala zwa mishumo ndi nga mulandu wa uri Tshiimiswa tsha Mbambadzo ya Maḓi tshi ṱoḓa vhainzhiniara vha re na nḓivho vhane zwi a konḓa u vha wana na u vha takadza . 
3.3 Khabinethe yo tendela nyanḓadzo ya Mulayotibe wa Khwiniso wa Nzivhanyedziso , wa 2015 ngomu gurannḓani ya Muvhuso u itela vhukwamani ho ṱanḓavhuwaho .
MaAfrika Tshipembe vhoṱhe , zwikolo , mabindu na zwitshavha vha khou vhidziwa uri vha fhefheḓise fuḽaga yashu sa tshiga tsha u pembelela Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo khathihi na u tikedza fulo ḽa ' Ḽavhuṱanu ḽa Mbofholowo ' ḽine ḽo rwelaṱari nga dzi 20 Khubvumedzi 2013 .
5.15 Tsaukanyo ya ndayotewa malugana na phungudzelo dza pfanelo dza vhathu vhane vha pomoka vhaṅwe vhuloi , sa pfanelo dza mbofholowo ya u amba na vhudzulapo , ho vhonala uri phungudzelo dza ndayotewa dzi a pfala vhukuma hezwi hu tshi pfi dzo fhungudzwa .
Huṅwe u vhufushi ha thikhedzo hu nga itea . 
U ḓivha muhumbulo muhulwane , puloto , fhethuvhupo , nzulele na vhaanewa/ vhabvumbedzwa vha zwiṱori zwa fikishini
Mbudziso ya 6 Zwiṅwe zwisumbi zwine zwa fanelwa u dzhielwa nṱha
Muphuresidennde vha lumelisa lushaka kha phodiamu nnḓa ha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka .
Mbonadzo ine nda i wana ndi ya uri vha si vhanzhi vho tou tea fhedzi u ṱanganedza izwo zwe vhe ṋekedzwa nga vha re vhanzhi vha konaha u lingedza u ṱuṱuwedza tsheo idzo na u fhungudza vhukonḓi vhune vho ḓiwana vha khou tea u livhana naho . 
Thandela i ḓo shumiwa kha lwa miṅwaha i fhiraho miraru na uri mashumisele a ḓo kovhekanyiwa nga nḓila hei : R233 miḽioni kha ṅwaha wa u thoma , R260 miḽioni ṅwaha wa vhuvhili na R260 miḽioni kha ṅwaha wa vhuraru .
Ndaulo iṅwe na i?we ya sialala i na maan?a a vhulamukanyi zwi vha konisaho u tandulula thaidzo .
Muthu wa vhuraru u ḓo rekanya phambano i teaho u dzudzanywa u itela u swika kha thagethe ya mbuelo hu na u bvisela khagala kha muhasho na vhaimeleli vha nḓowetshumo mutheo une u rekanya ha vha ho itwa khawo . 
khophi yo sethifaiwaho ya bugu yavho ya vhuṋe
Ya u thoma , tshitatamennde tsha u kandekanya pfanelo dza vhuthu a tsho ngo katela afidafiti ya muano . 
U vhala zwo ṅwalwaho nga ene muṋe
Vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya rekhodo dzine dza dzhielwa nṱha kha mveledziso ya maṅwalo a mulayo ;
Magavhelo aya a zwa matshilisano o livhiwaho o thusa kha u fhungudza vhushai . 
luṱingo lwa mutakalo lwa GEMS luṱingo lwa mutakalo ndi luṱingo lwa tshiphiri lwa tshumelo ya ngeletshedzo ya zwa mutakalo hune vha kona u amba na vhaongi vha re na tshenzhelo , vho ḓiṅwalisaho nga ha mbudziso dzi elanaho na vhulwadze havho .
Musi ho swikelwa , vhuvhusi havhuḓi hu ḓo vha dzilafho ḽa ndeme kha khuḓano na u shaea vhudziki . 
Mimasipala yo vhalaho yo sika mbekanyamaitele , kana ndaulo ya muhanga wa kushumele , kha Komiti dza Wadi kha masipala wadzo .
Thandela dza khovhakhombo ya nṱha dzi vha na tshanduko nnzhi na vilili na , nga vhanga ḽa , u vhiga nga thandela na maitele a tsedzuluso zwi nga anzela u vha hone na u ṱuṱuwedzwa nga ṱhoḓea . 
Kudzhenele kha mafhungo ku re na vhuḓiimiseli na ṱhanganelo ku tea u katela nḓisedzo ya pfunzo ya khwine nahone ine ya swikelelea ; u ṋetshedza zwikhala zwa ikonomi ya tshifhinga tshilapfu nahone nṱha ha izwo ha vha na u khwinisa tswikelelo kha mafhungo khathihi na zwishumiswa zwa nyambedzano . 
Nga maanḓa , vhaaluwa vho teaho vho ḓalaho u fhira vhana vho swikela tshumelo idzi . 
Khumbelo ya u thuthisa ṱhanziela ya goloi yavho
Haya mafhungo haho hafha kha hetshi tshipiḓa .
Tshipiḓa tsha ndeme tsha u lwisa u fhaṱa SKA kha dzhango ḽa Afrika kha miṅwaha ya fumi iḓaho ndi u bveledzisa zwikili , vhulangi na vhukoni ha zwiimiswa hune ha ṱoḓea nga mashango a vhufarisani a SKA u itela u alusa u shela mulenzhe ha Afrika kha thandela iyi .
huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u shumana na khumbelo yavho .
Mutakalo na tsiradwadze- hu katelwe na u sa fara malofha a vhaṅwe Ṱhoho : U dzula muvhili wanga wo tsireledzea - Awara dza 6
Khwiṋe kha vha vha humbele u ita khadi pfufhi tharu vhudzuloni ha u ita ndapfu nthihi . 
U ṅwala mvetomveto ya u fhedzisa
u sedzulusa nḓila dza tshumelo ya nḓisedzo na zwine dza ḓisa kha tshitshavha .
Vha re nnḓa ha luhura vha ṱalutshedza thaidzo khathihi na kukuvhanganyele kwa mafhungotsivhudzi , vha mbo vha vhone vha no langa tsaukanyo ya mafhungo .
Thandela ya ndingedzo ya thangela ndingedzo yo tholwaho yo livhiswaho kha u fhungudza mishumo ya ndaulo ya vhashumi vha vhulamukanyi na u pfufhifhadza tshifhinga tsha u lindela tsengo . 
Ndo dovha hafhu nda fhelelwa na nga nungo na kushumele kwanga tshikoloni kwa kwamea lwe nda mbo litsha na tshikolo . "
Avha vhathu vha khonthinenthe a vha nga ḓo vhuya vha sedza zwiṅwe zwiṱuku nahone ee , vha tewa nga u wana zwinzhi u bva kha riṋe . 
Nḓisedzo ya themamveledziso na ndondolo ya ndaka zwi ḓisa ṱhoḓea khulwane kha mugaganyagwama wa vundu nahone zwenezwo ho tea u itwa khetho dzi konḓaho musi hu khou avhelwa zwiko vhukati ha sekithara dzo fhambanaho dza themamveledziso na thandela . 
Kha sia ḽa zwiimiswa , kha ḽeveḽe ya tshitshavha na kha ḽeveḽe dzoṱhe dza muvhuso hu na u kundelwa ho ḓoweleaho ha u ḓivha nga ha vhuṱhogwa ha u ḽa zwiḽiwa zwo fanelaho . 
Nyito yo dzudzanyiwaho i tea u tendela u guda u itela uri hu vhe na vhukoni . 
Kha ri ṅwale pfufhifhadzwaho a tshi bva kha a re kha khoḽomo i re kha tsha u ḽa .
U topola vhaanewa / vhabvumbedzwa
Naho zwo ralo , tswikelo kha zwishumiswa zwa u vhala u itela vhunzhi ha vhavhali zwi itelwa fhedzi zwikolo zwi no shumisa nyambo mbili na senthara dza vhugudisi ha vhukoni ha u vhala na u ṅwala . 
Tsha u thoma , ngauri ndi tenda kha maraga wa mashangoḓavha u shumaho . 
Thendelo nga Phalamende ya tshumiso ya masheleni u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka , kana nga vhusimamilayo ha vunḓu u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu . 
U ita uri mukhantseḽara wavho a vhe na vhuḓifhinduleli kha vhuaḓa kana u tambiswa huṅwe na huṅwe ha masheleni a masipala .
Masipala u dovha wa ḓidzhenisa kha u khwaṱhisedza uri mbadelo dzawo dzi a ṱalutshedzea zwavhuḓi na u pfeseswa nga vharengi na vhashumisi vha kwameaho nga mbekanyamaitele ya mbadelo i kwameaho . 
Mishumo miswa yo sikwaho hafhu i katela vhathu vhavhili vha re na vhuholefhali na vhagudi vhararu . 
Mutevhe wa tshumelo dzi no fhiwa vhathu dzo dodombedzwa afho fhasi . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i tea u wana nḓila dza u ṱuṱuwedza na u bveledza fulufhelo na vhufulufheli zwine u dzhenelela ha tshitshavha ha vha na zwine ha amba kana u ḓisa .
Thebulu i katela u iswaho vhalavhelesi vha maswole vha si na yunifomo , ndi ngazwo hu na nomboro ṱhukhu kha dziṅwe nyimele . 
Roṱhe ro vhudzwa uri ri khwinise u elela ha kudambwana fhedzi hu khou itea mini vhuponi ha tshitshavha ? 
U bva kha zwitatisiṱika zwi si zwinzhi zwine zwa vha hone , zwi khagala uri tsireledzo ya mulilo i fanela u vha tshipiḓa tsha ndeme tsha nyolo na nzudzanyo dza fhethu ha vhudzulo . 
Ṱhanganyelo ya zwibviswa
Zwipiḓa zwa ndifho na mbueledzo zwi tea u ombedzelwa lwa tshifhinga tshipfufhi , nga murahu hazwo idzo poswo dzi nga ḓi vha tshipiḓa tsha tshigwada tshoṱhe tsha mutakalo wa muhumbulo wa muvhuso . 
Ndivho dza mveledziso i dzulaho i hone i katela vhathu vha re na vhuholefhali . 
Thikhedzo ya mveledziso ya vhadededzi na vhugudisi ho khwinifhadzwaho ha vhadededzi vha matshelo , ri tshi khou tikedza mbekanyamushumo ya bazari ya Funza Lushaka .
Ndaka ntswa dzoṱhe dzo vhigwa kha yunithi ya ndangulo ya ndaka . 
Vhashumisi vha ṱuṱuwedzwa u vhiga vhukhakhi vhune ha nga vha hone , u sa shuma na matheriaḽa u nyadzisaho nga u shumisa imeiḽi ya muṋe wa webe . 
Iyi bugwana i nga shumiswa nga vhathu vhoṱhe uri vha kone u pfesesa uri Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi mini ; mikhwa na milayo yaho ; maga a u shumiswa hao na mbuelo dzaho kha sisṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga .
Hedzwi zwoṱhe , musi zwi tshi ṱanganywa na maga a u vhulunga muḓagasi , zwi ḓo khwinifhadza tshiimo .
Naho zwo ralo , vha elewe uri arali Khothe ya wana uri Waranthi ya u Fara yo shumiswa nga nḓila yo khakheaho ( uri vho farisa Muhwelelwa zwi songo tea ) , vha nga tshutshiswa u ya nga Mulayo .
zwidodombedzwa zwi no kwama ṱhoḓisiso , zwine u bvisela khagala hazwo ha mga anḓadza muraḓo wa thendelano kana muthu ane a khou ita ṱhoḓisiso kana thero ya ṱhoḓisiso nga nḓila i si yavhuḓi kana u tshinyadza muraḓo ane a vha kha thendelano kha muṱaṱisano wa zwa mbambadzo .
19 . Tshumelo ya Lushaka ya Vhaswa ( NYS )
Yunithi iyi yo sedzesa nga maanḓa kha na vhuḓifhinduleli ha mbetshelwa ya tshumelo dza thikedzo ya Khoro na zwa ndaulo , u langa mugaganyagwama wa Tshumelo ya Bindu , ndangulo na ṱhogomelo ya Dziḽaiburari , na mbetshelwa ya tshumelo dza thikhedzo ya matshimbidzele a bindu na zwa ndaulo kha dziṅwe Bodo dza vhalanguli . 
Iḽi ndi ḽiga ḽa u thoma ḽa thandela nahone ḽiga ḽa vhuvhili ḽi nḓilani sa zwe zwa ambiwa nga MEC , vho ralo . v
Hu si na zwiko zwo fhimiwaho , ri nga si kone u zwi langa ri roṱhe sa muvhuso , zwenezwo ndeme ya tshumisano . 
Vha nga ridzhisiṱara senthara ya ECD hani ?
235 . Pfanelo dza vhathu dza u kona u ḓiitela muvhuso une vha funa
Pulane ya nyanḓadzamafhungo yo angalalaho yo bveledzwa . 
Mavharivhari a u sa shumisa zwavhuḓi maanḓa a vhulamukanyi nga vhaṅwe vha Vharangaphanḓa vha Sialala , mihumbulo ya vha tshinnanani na u siiwa nnḓa ha vhafumakadzi kha zwiimiswa zwa khothe ya sialala khathihi na u dzhia sia zwi tshi ḽa kha vhafumakadzi zwi kha ḽi ḓisa murinzi kha khothe idzi .
Khumbelo ya thendelo ya u ṱunḓa moḓoro yo no shumiswaho
Muhasho wo ḓikumedzela u funza mvelele ya u funza nga u thusa ḽaiburari dza masipala u ṋetshedza zwiko zwa mafhungo na tshumelo kha zwitshavha nga nḓila ya dzibugu , dzidzhenala na gurannḓa , na u dovha u ṋetshedza u swikelela mafhungo nga kha inthanethe . 
Muhasho u na mbekanyamaitele ya ndangulo ya khombo na tshiṱirathedzhi tsho sedzuluswaho . 
zwinepe .
1.1 . Khabinethe yo tendela Fulo ḽa Maḓuvha a 16 fhasi ha thero " Na nṋe ndi khou shela mulenzhe : Roṱhe ri isa phanḓa Afurika Tshipembe ḽi si na Dzikhakhathi " .
Vhaṅwe vhadzia i rengisa mivango vha rengisa na zwiḽiwa , ngeno vhaṅwe vha sa zwi iti . 
Zwo ḓisendeka nga kupfesesele kwavho kwa kuitele kwa u fhungudza vhushai , vho hanedzana ha u khwinisa nga zwiitisi zwivhili . 
u vhona uri mavothi a pfunzo na mvelele a a vulwa ;
Ndi zwenezwi zwe zwa vhea mutheo wa nḓivhadzo dza ḓivhazwakale nga Muphuresidennde Vho-FW de Klerk , miṅwahani ya 20 yo fhiraho .
3.23 Vha ḓivhadza nga ha Tshumelo dza ngeletshedzo na thikhedzo dzine dza vha hone nga tshifhinga tsha tsengo ya Bodo ya parole ;
Muhasho a u ṱanganedzi khumbelo nga kha fekisi kana imeiḽi . 
Tshigwada tsha ndeme tsho thoma u shumisa mbekanyamushumo ya mvetomveto na muvhigo wa uri ngudo dzavho dzi khou tshimbila zwavhuḓi . 
Thimu i livhuwa Muvhuso na vhalambedzi kha ṱholo ya mvetomveto ya muvhigo na miṱanganondovhololi ya u amba nga ha mvetomveto ya muvhigo nga vhuḓalo . 
Kha Mulevho wa Miḽiniamu , mivhuso yo ḓikumedzela hu si kha u ṱhonifha pfanelo dza vhathu fhedzi nga u ṱhonifha pfanelo dzi linganaho zwi khagala , hu si na phambano . 
Khethekanyo ya 33 i dovha ya humbela Phalamennde uri i phasise hoyu mulayo " u kone u shuma " .
Mushumo kha mbekanyamaitele ya zwa makwevho wo sedza kha u ṋetshedza thikhedzo ya vhuḓi kha maano a nḓowetshumo na zwipikwa zwa u sika mishumo a Afrika Tshipembe . 
Dplg na GTZ Afurika Tshipembe
Madzangano A vhona uri zwa u shandukela kha didzhithala nga ngoho zwi ḓo khwinisa tshiimo tsha zwishumiswa tsha vhathu vha Afrika Tshipembe na vhathu vhane vha khou shuma .
Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo kha u tevhedzelwa ha thendelano ya Masheleni a Khombo ire kha Khoro ya u amba nga ha Miholo . 
Idzi tshumelo dzi tea u ṋea tshumelo kha vhathu vha miḽioni dza 42 , hu si ṱhanu na nthihi .
Musi hu na u ḓishona ri ḓivhona ri phanḓa ha zwifhaṱuwo zwa vhaṅwe , nahone ra ḓi kala nga kha tshikalo tshine ri nga si kone u ḓi kala ngatsho . 
Nyofho ya uri tshutshedzo idzi dzi ḓo shumiswa i vhidzwa maanḓa a u kombetshedzwa . 
U ṋetshedzwa ha vhudzulo ha vhathu vhune ha nga vha ha tshifhinga tshilapfu dzi kha ḓi vha iṅwe ya khaedu khulwanesa dza muvhuso . 
U ḓadzisa kha zwenezwo u ombedzela nga ha tshumisano na mimasipala , ri lingedza u kombetshedza vhushaka vhu re tsini vhune ha shuma na mihasho ya vundu ya muvhuso . 
u linga ha muteo ( baseline assessment ) - u linga ha mathomoni ha u ṱoḓou ḓivha zwine vhagudiswa vha zwi ḓivha
Masipala wa Prince Albert wo ita zwi takadzaho vhukuma nga u sumbedza vhuḓikumedzeli vhuhulwane kha u tevhedza maitele a konḓaho o vhewaho nga heyi mbekanyamaitele ya ndangulo ine ya vha na magavhelo nga murahu . 
Hune zwa nga konadzea , lushaka lwa miri yapo ya tshikale i re na tshivhumbeo itshi i tea u shumiswa kha mbonalo ya mavu . 
Nyendedzi i konadzeaho ya kuvhusele kwa tshikolo
Kha vha khwaṱhisedze na u tendela mivhigo ya mvelaphanḓa ya thandela ya ṅwedzi nga ṅwedzi na mivhigo ya kiḽasiṱa yo rumelwa nga vhashumisi . 
Ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na ṱhoḓea dzi livhanaho naḽo dzine muhasho wa tea u dzi fusha . 
Ḽiga 3 : Ndi zwifhio zwihulwane malugana na nyimele tshitshavhani tsha hashu ?
Cape Agulhas LM yo ṱaluswa nga u shanduka nga zwiṱuku u bva kha maitele vhulimi u ya kha ikonomi yo ḓisendekaho nga tshumelo . 
Mishumo yoṱhe i khwaṱhisedza u shumiswa ha zwitshavha zwapo zwi katelaho milayo yo fhambanaho hu tshi katelwa : muzika , vhurendi , mitshino , fiḽimu , cuisine , fesheni , vhutsila na makolo , vhudzheneleli vhu kwamaho vhuṱali na mushumo wo ṱanganelaho u bvaho kha vhatsila vha Afrika Tshipembe na vhashumisani navho vha kha dzhango na Tsudzuluso .
Ndi ngoho ya uri zwitshavha zwinzhi zwa Afrika Tshipembe zwi a tenda kha zwa vhuloi , na uri vhathu vhanzhi vha a ofha u loiwa .
U gaganya vhunzani na u vha kwakwakwa ha muelo wa dzimbalombalo zwi ita uri hu vhe na ṱhoḓea ya u ṱola themamveledziso ine ya tikedza khuvhangano na u bveledza data . 
Bambiri ḽi amba nga ha ikonomi dza tshanduko ya kilima , mushumo wa muthelo wa khaboni kha u fhungudza u bviswa nga mutengo wa fhasisa , na u vhambadza muelo wa mbekanyamaitele i langaho na yo ḓisendekaho nga maraga hu tshi katelwa na mithelo ya khaboni na zwikimu zwa thengiselano ya u bviswa . 
Vhulwadze a vhu pfukeli nga kha u ḽa nama ya nguluvhe kana zwibveledzwa zwa nguluvhe .
Tshenzhelo kha u dzudzanya makumedzwa a ḽevele ya nṱha kha ndangulo . 
- U rwela bola nṱha ha nethe hu tshi shumiswa nga ngomu ha tshanḓa , e na khonani
( 1 ) Hu na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli , yo vhumbiwaho nga-
Khomphyutha a i koni u ḓi humbulela nga yone ine vhone sa muvhekanyi wayo vha tea u vhudza khomphyutha zwine ya tea u ita zwo tou kokotolo . 
Vhukoni ha u ṅwala vhu tea u ṱumekanywa na u guda ḽitheretsha .
u vha ya tshitshavha
Hune zwa konadzea vha tea u vha tsini na zwileludzi zwi nga ho zwikolo , kiḽiniki na ḽaiburari , u itela uri musi hu tshi vha na vhuthathazwitshili , zwi nga tou dzhenisa hu si na vhuleme kha zwileludzi zwa nnyi na nnyi . 
U ya nga ha pfunzothendwa iyi , maimo mararu o fhambanaho a maanḓalanga a muvhuso ha tei u dzhenelelana kha masia a vhuḓifhinduleli . 
Zwipikwa zwa NWA na mbekanyamaitele na mbekanyamushumo ya tshumiso maelana na Tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi zwi ḓo davhidzanwa . 
Mabammbiri a tevhelaho a tea u rumelwa na khumbelo :
Hezwi ndi : Tshiimo tsha nḓowetshumo maelana na u fhima tshivhalo tsha thandela u ya nga zhendedzi ḽi shumisaho na gavhelo ḽa fhethu , senthara khulwane na kuvhetshele kwa mitengo ya musaukanyo wa matheriaḽa . 
U vhala nombo thevhelano
Ho vha na u khwiniswa ha ṱhalutshedzo u itela u katela u thomiwa ha ṱhumanyo ya khwiṋe , vhupulani na mugaganyagwama . 
ndi ya u bammbela
Fhedzisani nga u lingedza u ḓipfufhifhadza tshoṱhe .
Vhuṱambo vhu katela bola ya milenzhe , nethibola , arobiki na zwiṅwe . 
U shumisa tshaka dzo fhambanaho dza mafhungo , vhulapfu na tshivhumbeo
Vhukoni ho khwiniswaho nga kha pfunzo ya khwine na vhupfumbudzi ha mushumo .
2.5 U thetshelesa na u amba
a ) Vho M Sachs - Mufarisa Mulanguli Dzheneraḽa - Ofisi ya Mugaganyagwama
Phindulo ya SAQA i vha ya uri " yo wanala " kana " a yo ngo wanala " zwi tshi elana na zwidodombedzwa izwo fhedzi .
dzhiela nṱha zwiteṅwa zwo fanelaho ;
thero na mulaedza
Vhagudi vha longela zwifhaṱuwo zwavho maḓini na u vhudzula mapulo
Ṱhoḓisiso dzo sedza kha zwiteṅwa zwo fhambanaho zwine zwa vha hone kha tshaka dzo fhambanaho dza vhugevhenga , u fana na fhethu na tshifhinga , u shumiswa ha zwiṱhavhane khathihi na lushaka na vhuhulu ha khakhathi ine ya itea . 
Kha vhuimo uvhu ndivho ya mugudi ya kuṅwalelwe kwa nomboro ku a bveledzwa nga u shuma na zwithu zwi fareaho u kona u vhala zwithu zwo kuvhanganywaho u khethekanya na u ṱanganyisa tshivhalo , u vhala u tshi pfuka nga nḓila dzo fhambanaho , u tandulula thaidzo dza mbalo dza maipfi , na u fhaṱa na u kwashekanya nomboro .
Mumono na tshitendeledzi tsha vhuendi tshi shuma ho sedzwa goloi dzi dzhenaho dzi tshi lavhelelwa u ima kha vhuendi vhu no khou sendela u bva kha tsha uḽa . 
Vhana vha phaḓaladza mafhungo nga ha dwadze vhukati ha vhone , hu si na ndavha uri a si kwao na u vha ngoho . 
Ro dzhia tsheo kha muṱangano we ravha nawo wa u amba nga fhungo ili . 
Ṱharamudzani lutambo lulapfu fhasi kana ni tou tala mutalo .
Zwi dovha zwa katelwa kha tshitatamennde tsha nyelelo ya kheshe tshi re na zwivhalo zwa tshitatamennde tsha ndinganyiso tshi tevhelaho . 
Mafhungo o ṋekedzwaho kha khethekanyo iyi a sumbedza tshivhumbeo tsha Muhasho tsha mbalombalo dza vhathu nga murafho , mbeu na vhuholefhali , sa zwine zwa ṱoḓea u ya nga Mulayo wa Ndinganyiso ya Kutholele na Muhasho wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi na Ndaulo . 
Nṋe ndo fha ene bugu .
Sia ḽi hanedzanaho ḽo sumbedzisa mbilaelo dza vhukuma dzavho nga ha izwo na vha kha ḓi humbula uri phindulo yavho i ḓo vha ifhio . 
Nga khuḓano ya Mvutshelano ya France vhukati ha vhashai na vhapfumi , vha maanḓa na vha si na maanḓa yo swika maṱhakheni . 
Dzina ḽa bannga : Standard ya Afrika Tshipembe :
38 g U amba : Ambani nga mitambo yo fhambananaho ine na I tamba .
Ndima iyi yo sedzesa sisiṱeme dza hugaledzwa dzo vhumbiwaho nga zwipiḓa zwi re na vhushaka ha u shumisana . 
Tshipiḓa tsho sedzuluswaho tshi dzhiela nṱha mupfuluwo muhulwane u ya kha mimasipala yo bvelelaho u bva nga 2001 . 
Mbekanyamushumo yo dzulela u ḓisa khwiniso nga kha maano ayo , ho katelwa na sisiṱeme ya u thola kha tshiṱiriki nga 2012 .
Pfanelo ya vhuṋe i ridzeviwa nga u ṅwala maipfi " copyright " kana " copyright reserved " kana " copyright Neluvhola 2002 " , kana nga luswayo lwa pfanelo ya vhuṋe , dzina na nwaha .
Vhapuḽani ha tshiṱirathedzhiki ndi maitele a tshumisano nahone puḽane i fanela u vha ḽiṅwalo ḽi " tshilaho "  . 
Kushumiselwe kwa Mafhungo a Vhone Vhaṋe 
4.8 Khabinethe i ṱanganedza Muvhigo wa Saveyi ya Tshitshavha wa 2016 wo itwaho nga Vhadzimbalombalo vha Afrika Tshipembe une wa sumbedza mvelaphanḓa ye ra ita sa lushaka fhethu ha ndeme ha nḓisedzo ya tshumelo , zwihulusa kha u engedza matshilo a vhathu vhashu .
Zwiṱirakhitsha zwa muṱa zwi ḓo pwashekana musi vhathu vhaṱuku na vhahulwane vho funzeaho vha tshi ṱuwa u yo wana mushumo nahone vhunzhi havho a vha tsha vhuya . 
Davhi ḽa Vhulanguli ha Masheleni ḽi na khethekanyo dzi tevhelaho dzine dza vha , Vhulangulu ha Muvhalelano , Muvhalelano wa Masheleni , Ndango ya Masheleni na Ndango ya Nḓisedzo ya Tshiṱoko . 
Mashumele a si avhuḓi nga khonṱhiraka kha u swikisa mbilo dza mbadelo nga tshifhinga na u themba vhalanguli vha thandela kha u lugisela mbilo dza mbadelo vho imela vhone ; 
Vhugevhenga ndi swina ḽashu roṱhe , na uri ra tou shuma roṱhe ri nga kona u tandulula mafhungo ane zwitshavha zwa khou ṅoṅorea ngao .
Kha vha dzule vha na tshileme tsho tendelwaho .
Tshumelo iyi ndi ya muthu a tamaho u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe nga ṅwambo wa uri u muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe .
Ngoho ndi ya uri na ḽeveḽe dza ḽitheresi na nyumeresi zwa mutheo zwazwo zwi murahu nga maanḓa kha zwa mashango manzhi . 
Minisṱa vho bvela phanḓa na uri naho Afrika Tshipembe ḽo swikelela vhukoni vhuhulwane kha maṅwe masia a sisṱeme ya pfunzo , vhunzhi ha vhagudi vhashu vha bva kha vhupo ha vhushai vhune ha vha na khaedu dzaho .
Naho zwo ralo , haya masheleni a ḓi dzula e fhasi a tshi fhirwa nga ha musi vho tshintshela kha khontheina dzine dza sa humiselwe murahu . 
Mafhungomatsivhudzi a no kwama reithi dza asesemennde na therifi dza tshumelo khulwane dzi re kha phara dzi tevhelaho : 
Muvhigo wa u thoma u vhidzwa u pfi Muvhigo wa Kotara wa Vundu . 
Kha nyimele i fhiraho nthihi yo hanelwa u dzhoina ndi miraḓo i vhonaho mulandu vhulanguli ho kalulaho ho ḓisaho ndaulo ya vhulamukanyi khakhathini na u hanela khothe u tsireledza pfanelo dza vhathu . 
Mafhungo o no ḓi vhigiwa kha vha Tshumelo ya Tshipholisa ya ḽa Afrika Tshipembe . 
Zwithu zwashu zwa ndeme zwi dzulela uri endedza misi yoṱhe .
Mveledzwa dzi si dzavhuḓi dza mveledziso ya bayodaivesithi dzi nga , fhedzi , dzo kalwa nga vhukwakwani ho teaho , vhupulani ha fhethu vhu re na ṱhogomelo na dizaini . 
U shuma na zwikundisi kiḽasini , vhagudisi vha tea u shumisa zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho sa zwe zwa dzheniswa kha Ndededzi ya u Gudisa na u Guda ha Vhukateli ( 2010 ) ( Guidelines for Inclusive Teaching and Learning ) ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo .
U vhona zwauri u ganḓiswa ha webe ya maṅwalo a ngaho mbekanyamaitele dza sekhithara , nḓivhadzo , gurannḓa dza muvhuso . 
Khabinethe yo ṱanganedza u vulwa ha ikonomi ya Nigeria hu tshi itelwa khamphani dza Afrika Tshipembe kha sekithara dzo fhambanaho u fana na kha vhuinzhiniyara , vhudavhidzani ha ṱhingo , u fhaṱa , zwa mabufho , nyanḓadzamafhungo , vhufushi , vhumvumvusi , ndaka , thengiso ya zwishumiswa , na tshumelo ya u tandula ole na gese .
Ndondolo nyangaredzi ya goloi khulwanesa dzi lemelaho . 
Ḓuvha ḽi ḓo fhedziswa nga zwihomolosi , u livhuwa vhathu vho dzhenelelaho na zwikhala zwa zwinepe . 
Nga vhupo ha mavu ho dzulaho zwavhuḓi , ndi khou ambela kha mavu ane a vha tsinisa na tshumelo , mishumo na zwifhaṱo zwa tshitshavha . 
nyaluwo ya ikonomi i katelaho .
Fhethu hune ha kuvhanganywa tsinga , u ṱolwa , u bveledzwa , u pakwa , u ḽeibu ḽiwa , u vhulungwa na u rengiswa , hu nga ṅwaliswa sa senthara arali :
Nga u angaredza hu na tshakha mbili dza phethishini , dzine dza vha phethishini dzo khetheaho na phethishini dza nnyi na nnyi kana phethishini-guṱe .
Kha phaiphi dza pulasitiki tshileme tsha bennde dza tshileme kana tshivhalo tsha bennde tshi nga gonyiswa . 
U vhuedzedza tshifhaṱo nga u angaredza Tshikoloni tsha Phuraimari tsha Mandalay ndi thandela ine ya khou shuṅwa nga muvhuso . 
Ḽaisentsi ya mugudi i vha tendela u reila vha tshi khou lavheleswa nga mureili a re na ḽaisentsi .
Ngauri vhunzhi ha zwiko zwa zwi tshilaho zwi bva maṱakani , hu tea u vha na ndinganyiso vhukati ha u shumisa zwiko u itela u vhuelwa lwa mbambadzo , na u londola / vhulunga zwipuka zwa ḓaka .
( 5 ) Mukhomishinari wa vunḓu u tea u vhiga kha vhusimamilayo ha vunḓu ṅwaha muṅwe na muṅwe malugana na zwa vhupholisa kha vunḓu ḽeneḽo , nahone u tea u rumela khophi ya muvhigo kha Khomishinari wa Lushaka
Themamveledziso ine ya vha hone zwino yo ṱahala nahone i ṱoḓa u vusuludzwa kana u khwiṋiswa . 
Musadzi a isa vhurifhi uvhu kha murangaphanḓa wa sialala muhulwane , zwa tendelaniwa uri miṱa iyi i ḓo tevhedza maitele a u ḓisa mulandu musanda ha murangaphanḓa wa sialala muhulwane .
Kha ḽiga ḽa mbambadzo , hu vha ho no wanala uri tshiko tsha zwi tshilaho tshapo tshi nga vhambadzea na .
Mitambo hu tshi shumiswa khadi - khadi ( vhagudi vhavhili vha tamba khadi wa vhuraru a tshi fhufha ngeno vhaṅwe vha tshi khou imba zwidade )
Thero ya 1 : Ngoho na khumbulelwa
Pulane yo vhewaho fhethu huthihi i ḓo kala mbofholowo ya vhashumi ya u nanga . 
nḓisedzo ya maḓi
U tshimbidza u shumiswa kwaho ha pulane ya tshiṱirathedzhiki , vhaofisiri vha muvhalelano vha fanela u khwaṱhisedza uri pulane dza mashumele dzi a bveledzwa dza khethekanyo dza mihasho yavho . 
Kana vha ḓo edzisa mupeleṱo wone nga u shumisa maipfi are kha phindulo yavho . 
Mvelelo dza SWOT na mvelelo dzine dza lavhelelwa kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe dzi fanela u nweledzwa kha fiḽipitshati .
Fulo ḽi nga vha ḽa vhaḓivhi kana ḽa u angaredza . 
Puḽane iyo yo vha i ya u swikelela ṱhumanyo ya u dzhenisa inthanethe ya 100% nga 2020 .
z ) Vho Edward Majadibodu ( Vhulanguli ha Mveledziso ya Zwikili ha Lushaka )
Izwi ndi ngoho na kha mishumo ine , nga kuitele , i vhonala zwihulwane kha u thivhela vhafumakadzi u dzhena - u fana na sekhithara ya vhuendi . 
Nyengedzedzo i yaho phanḓa ya Nḓowetshumo Khulwane i ḓo engedza ṱhoḓea ya zwiko zwa maḓi . 
U topola muṱoḓo wa tshiṱori
( a ) hu na tshikhala kha ofisi ya Muphuresidennde ; na
4.2. Afrika Tshipembe ḽi khou pembelela Ṅwedzi wa u Dzhiela nṱha Pfanelo dza Vhaholefhali wa Lushaka fhasi ha thero " Vhathu vha re na vhuholefhali - na vhone vha shela mulenzhe kha u vhumba vhumatshelo vhu vhuedzaho ha tshifhinga tshilapfu " u bva nga ḽa 3 Lara wa fhela nga Ḓuvha ḽa Dzitshakha ḽa Vhathu vha re na Vhuholefhali , nga ḽa 3 Nyendavhusiku 2016 .
U thoma mutevhe wone wa thandela dza zwa vhulimi . 
Vundu ḽi dovha hafhu ḽa ṱangana na khaedu dzi elanaho na tsireledzo ya badani nga maanḓa malugana na maime na vhuḓifari zwa vhashumisi vha bada . 
Iwe Mudzimi wa Vhathu , ita uri muhulwane wanga a fulufhedzee kha vhathu ngae sa zwine nda vha zwone khae . 
Ndaela nga minisiṱa yauri vhafariwa vha songo pfuluswa u bva kha iṅwe senthara u ya kha iṅwe nga vhuhulu nga tshifhinga tsha holodei , zwo shela mulenzhe kha u bvelela . 
Tshifhinga tsho fhelaho : tsumbo , Tshikolo tsho valwa u itela uri vhagudi vha awele .
Tshivhilelani tshazwo tshi tea u dzhiwa sa vhupo hune ha vha ho andesa vhaendangaṋayo . 
Sa zwenezwo u tevhekana na mvelaphanḓa zwo fhaṱelwa ngomu ha ṱhoho dzo vhekanyiwaho .
12. ZWIITISI ZWA U HANELWA U SWIKELELA REKHODO
Zwine zwa kombetshedza
Shango ḽone ḽine ḽi tea u vha ḽikonaho vhukuma ḽa ṋetshedza tshumelo ya khwine .
Ri ḓo dovha ra engedza ndingedzo kha masia a fanaho na ndondolo ya lwayo na theraphi ya zwa maṋo . 
Ri khou shuma ri sa neti kha u fhaṱa vhushaka na dzitshakatshaka u konisa uri vhorasaintsi vhashu vha ṱangane na vhaṅwe ngavho uri vha shumane na vhukoni ho thomiwaho vhu wanalaho kha mashango a dzitshakatshaka . 
Vhubindudzi ho engedzwaho kha mveledziso ya vhusimamiri na vhureakhovhe , mveledziso ya mbambadzo na tswikelelo ya mimakete na tshumelo dza zwa masheleni zwine zwa ḓo ita uri hu sikwe mishumo kha vhupo ha mahayani .
Arali miraḓo ya Komiti ya Wadi i sa vhigeli tshitshavha na u davhavhidzana na tshitshavha tshayo , phambano dzi nga vha hone .
Kha sia iḽi , dziṅwe khumbulelo ndi dza ndeme , u itela uri ri tshi amba ri sa pfukane . 
Kha vha te tshigwada tshine tsha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u ita khumbelo ya tshumelo nahone tshi vhe tshone muiti wa khumbelo
Ro dovha hafhu ra ḓi kumedzela kha u khwinisa kutshimbidzele kwa thundu na u ṱanganyisa ikonomi nga kha nḓila ya nḓowetshumo ya u endedza ya Durban-Free State-Gauteng .
Sisiṱeme ya Afurika Tshipembe ya muvhuso ine ya sa khou tshimbila zwavhuḓi i tea u lugiswa .
Migodi ndi tshipiḓa tsha ikonomi yapo . 
Aphiḽi ya ndaulo ya muthelo ndi maitele kavhili : u hanedza na tsheo ine ya nga imela phambano . 
Kushumisele kwa zwitandadi zwa mulangano wa dzitshaka u ṱanganedzwaho u vhusaho kufarelwe kwa zwivhotshwa ; 
U ṅwala mafhungo a 3 u ya kha 4
1.3 . U lambedza pfunzo ya nṱha zwi kha ḓi vha tshipikwa tsha muvhuso nahone masheleni a eḓanaho R17 biḽioni o engedzwa kha nyavhelo ya dziyunivesithi miṅwahani miraru iḓaho a ḓo thusa u isa phanḓa u leludza mutsiko kha matshudeni vha miṱa i shayaho na vha miṱa ya vhukati .
U shumiswa ha maano aya hu ḓo shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi yapo na ya vundu nga u khwinisa tswikelelo ya vhuendi ha nnyi na nnyi .
Zwikhala zwoṱhe zwi ta u vha na nḓivho ire khagala na u vha vhuḓifhinduleli vhu re khagala ha vhaṅwe vhathu kana zwigwada . 
Zwifhaṱo zwoṱhe zwa ḓoroboni zwi ḓo khwaṱhisedzwa sa zwifhaṱo zwa u shumisa fulufulu zwavhuḓi nahone vhuendedzi ha nnyi na nnyi vhuponi ha ḓoroboni vhu ḓo shuma nga zwivhaswa zwi vusuludzwaho kana zwine zwa vha na muhasaladzo wa fhasi u ya kha zwi si na . 
Khethekanyo i tevhelaho i buletshedza vhuimo , mishumo na vhuḓifhinduleli ha zwino khathihi na ho dzinginywaho u itela vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa ho ṱanganelaho ha tshifhinga tshiḓaho sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Pulane ya Nyito . 
Tshumelo yo livhaho muthu i no itwa nga vhalangi vhashu vha vhushaka
khanganyiso ( ambiguity ) --- ṱhalutshedzo mbili dzi ḓiswaho nga kushumisele kwa ipfi
Vhupulani ha mveledziso ho ṱanganelaho ndi maitele a tshumisano na u shela mulenzhe ane a ṱoḓa u ḓidzhenisa ha vhunzhi ha vhashelamulenzhe . 
Ri khou ya bisini Sam o ri "
Ndingano i nga bveledza u farana nga nḓila i sa linganiho kha tshigwada tsho kundelwaho u bvelela nga ṅwambo wa sisitemu ye ya kundelwa u dzhiela nṱha nyimele na kuvhonele kwayo .
Tshiṱirathedzhi tsha dzinnḓu tsho bveledziswa na u ṱanganedzwa nga Khoro nahone hezwi zwi ḓo thusa kha u tandulula thaidzo dzi elanaho na dzinnḓu . 
U hoṱola na u konḓelwa u fema nga madekwana
Vhunzhi ha dzitsudzuluso kha mbekanyamushumo ndi dza vhaḓivhi vha masheleni vha nga nnḓa . 
Naho zwo ralo , u sa gonyesa ha miholo , na u gonyisa mitengo ya muḓagasi zwi ḓo gonyisela nṱha mutsiko kha infḽesheni . 
Hetshi tshitatamennde tshi a wanala kha website uri vhone vha kone u vhona mbadelo na u vha humbudza u badela akhaunthu yavho .
U itela u pfesesa kuitele kwa metse kusedzele uku nangoho ndi kwone ku dzhiaho tsheo . 
Khaedu khulwane ine masipala uyu wa vha nayo , ndi u kona u dzulela u londola mutheo wa ndaka yawo ine ya khou aluwa nga u ṱavhanya sa afha tshumelo dzi tshi khou iswa vhathuni na vhupo ha ḓorobo khulwane vhu khou aluwa . 
Kha hoyu Muengedzo nga nnḓḓa ha musi zwi sa yelani na hune zwa khou bulwa hone
Khoro ya zwa Madi ( Water Tribunal ) , ine ya vha yo diimisaho nga yothe I re na maanda a u thetshelesa na u lamukanya tsheo dza aphili dzine dza lwa na mihumbulo ya vhulanguli , sa netshedzo ya madi ( Ndima 15 ya Mulayo ) .
Arali vha tshi ṱoḓa thuso :
City Deep ( u bva fhedzi kha mashango a vhahura ) : Luṱ:011- 613 1636
Ri ḓo khunyeledza zwa u rwelwa ṱari ha ṱhale dza vhudavhidzani dza fhasi ha lwanzhe , nahone ri ḓo shumisana na maṅwe mashango a dzhango ḽashu .
Khumbulelo dza u thoma dzo vha dzauri u ṱanganya ndaulo dza khethululo zwi nga tendela u fhungudzwa huhulwane . 
Vhufamuraḓo ndi vhulwadze vhu shushaho nga maanḓa vhune ha vhanga lufu na vhuholefhali na u ṋea muhwalo wa masheleni muhulwane kha vhathu , miṱa na muvhuso . 
Zwa u ḓitika ha ikonomi yapo kha vhulimi , na u vha hone zwazwino ha mavu a zwa vhulimi a ndeme khulwane zwi tshi vhambedzwa na mveledziso dzine dza vha hone khathihi na netiweke dza tshumelo , zwi ita uri hetshi tshiteṅwa na tshone tshi ṱuṱuwedze mihumbulo ya mveledziso ya tshifhinga tshi ḓaho . 
Vhaiti vha khumbelo vha dzulaho vhuponi ha mahayani vha tea u ḓa na luṅwalo lu bvaho musanda .
Ndi tshiimiswa tsha ndayotewa yo ḓiimisaho , tshi re na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka . 
Muvhigo wo swikelela uri mashumele kha sia iḽi o khwinisea fhedzi mivhigo ya ṅwaha i nga vhuedza u bva kha vhuimo ha tshiṱirathedzhi , u tea uri mvelelo na ṱhuṱhuwedzo zwi vhumbe tshipiḓa tshihulwane tsha tsenguluso , u fhirisa u buletshedza mishumo na zwibviswa . 
ṱhanziela ya u bviswa kha u ḓiṅwaliswa yo ṋetshedzwa .
Naho zwo ralo , zwe nda sedza na u tshenzhela zwo vha zwi lwaho thwii na zwipikwa izwi . 
Kha vha fare mabambiriri a tevhelaho :
Mvusuludzo ya vhupo ha Dziḓoroboni ha Lushaka na Zhendedzi ḽa zwa Dzinnḓu ḽo thoṅwa u ṱavhanyisa nḓisedzo ya dzinnḓu vhuponi ha ḓoroboni khulwane kha miṱa i re na mbuelo ṱhukhu . 
Hu na ṱhonifho , kha nṋe zwi sumba uri muhaṱuli o funzeaho o kundelwa u swikelela kha thandululo . 
U tendela vharengi vha tshumelo uri vha vhe na zwine vha amba nga ha nḓila ine tshumelo ya ṋetshedziswa zwone ;
U ḓivhadza mveledziso na maṱhakheṱhakhe
Ni tamba bola .
Nga u ḓivhea ha izwi , Khoro yo tendela vhupo sa tshithu tsha ndeme tsha u thoma nahone yo no ḓi bindudza lu vhonalaho kha miṅwaha ya zwino . 
Zwi nga vhulunga tshelede ya masipala sa musi hezwi zwi zwiko zwi dzulaho zwi hone .
10 . Mbofholowo ya u ḓi Baḓekanya - Vha nga ḓi baḓekanya na ane vha funa .
Ndo ṱuṱuwedzwa nga muhali washu Vho-Madiba , ndi ṱhompho yanga u livhisa Mulaedza hoyu wa Lushaka wa 2010 kha vhahali vhashu vha vhanna na vha vhafumakadzi , vhe vha pfala na vha so ngo pfalaho , vha ḓivheaho na vha sa ḓivhei .
( ii ) Tshitshavha tshapo tshi tshi shela mulenzhe kha u ita ḓirafuthi ya IDP . . . "
7 . U fhululedza
1.2 . Vho Madikizela-Mandela ndi muṅwe wa mazhakanḓila a Afrika Tshipembe a pembelelwaho vhukuma .
Hezwi zwi ḓo konadzea nga maanḓa nga kha thusedzo ya u fhaṱa khaphasithi na u sika kuitele kwa zwiimiswa kwa u khwaṱhisedza thusedzo idzi . 
Khophi ya tshivhumbeo tshi vhalwaho nga khomphutha
U ṋea mihumbulo ya u pulaniwa ha menyu wa nndyo yo ḓoweleaho . 
U ḓivha na u ita nyambedzano nga ha tshibveledzwa
Tshikwama a tshi na tshanduko dzine dza vhonala kha maitele na mbekanyamaitele dzatsho kha nzudzanyo ya khephithala yatsho ṅwaha wo fhiraho u bva miṅwahani yo fhiraho . 
Muvhuso wa Britain u na vhuṅwe vhuḓifhinduleli ha ndayotewa zwi tshi ya kha Northern Ireland , vhune a hu na muthihi washu a re naho zwi tshi ya kha Zimbabwe . 
Vhaimeleli vhoṱhe vha madzangano a vhashumi
Vhabebi na vhaunḓi vha khou ṱuṱuwedzwa u funza vhana ngaha nyimele dzire khombo , hu tshi katelwa maitele na zwiito zwi sa ṱanganedzei zwi itwaho nga vhaaluwa .
Vho ri tshithu tsha ndeme tsha u swikelela ndivho yavho ndi nḓila ya kuitele u bva kha vhathu .
Ann a dedengedza Mandu musi vha tshi humela bisini , vha ṱuwa vhoṱhe kiḽiniki .
( a ) vhurumiwa ha tshipentshela ha vhane vha vha -
Nyimele dzo khetheaho dzo bulwaho kha phara iyi , dzi nga tendela u shumiswa ha maitele maṅwe a u ta maraga ya vhushai ha tshikolo . 
Ndivho ya u dizaina Mbekanyamushumo ya u Linga ( MYP ) ndi u itela u shumea , u tendisea , u luga na u lingana ha u linga nga u ṋea tsumbanḓila i re khagala kha lushaka lwa nyito na phesenthe dzo avhelwaho tshikili tshiṅwe na tshiṅwe ngomu kha luambo .
Hezwi zwo tea sa izwi CBP i tshi lingedza u vhona zwauri zwililo zwa zwitshavha dzi khou topolwa na u dzheniswa kha IDP .
U ṱuṱuwedza milayo ya dimokirasi na zwiimiswa , u shela mulenzhe nga vhunzhi na kuvhusele kwavhuḓi ; 
Puḽane i sumbedza ndivho dza ndaulo ya malaṱwa a re khombo na u ṋetshedza mutheo wa u ḽaisentsa zwiimiswa . 
U sedza hashu kha zwa vhugevhenga ha zwa pfunzo , kha mveledziso ya vhupo ha mahayani , kha u sika mishumo yavhuḓi na ndondolo ya mutakalo ya ndeme i sa ḓuri , zwi ḓo engedza luvhilo kha mumatsho ashu wa u ya phanḓa . 
Mafhungo o ṋetshedzwaho nga ofisi o katelwa , sa tsumbo , mbumbo ya Khabinethe na mishumo ya mbekanyamaitele na zwi thomiwaho ngazwo kha mbekanyamushumo dzo ḓivhadzwaho nga Minisiṱa muswa . 
130. Tshifhinga tsha Mulangavunḓu tsha u dzula ofisini
Muthu a nga kha ḓi ita khumbelo uri zwidodombedzwa zwine zwa vha nga fhasi ha PAIA zwi fanela u dzhielwa nṱha u fhirisa ndingo yo sumbedzwaho kha Ndaulo dza BABS .
U sumbedza vhupfiwa ho ṱokonyiwaho nga tshibveledzwa
Arali masipala , kha vhuimo hawo sa vhulangi ha tshumelo ya maḓi , wa ṋekedza maḓi u itela u shumisa dzifemeni , kana sisiṱeme dza ndango dzine nga khadzo malaṱwa a dzifemeni a kona u laṱiwa , u tea u vhea milayo ine ya ṋekedza zwi tevhelaho : 
kha vha ite khumbelo nga luṱingo kha call centre ya SARS yo teaho
Mutambo wa u vhumba danga ' mbevha na tshimange '
Ahuna gumofulu Miaro ( hu tshi katelwa muaro wa maxillo-facial )
Ndo ima vhudzuloni ha kiḽaente dzine nda khou dzi imela ndi ḓo humbela uri madzina ayo a songo buliwa hafha vhathuni . 
Muhasho u khou shuma hafhu nga pfarisano na dziNGO nnzhi , tshivhalo tshadzo ndi tshinzhi kha uri dzi buliwe kha tshipitshi itshi , kha u thoma u shuma ha mbekanyamushumo dza zwivhotshwa . 
Tshifhinga tsha u thomani kha mbambedzo tsho ṋetshedzwa kha zwitatamennde zwa ṅwaha wa muvhalelano uno . 
a ) Vho Tando Mbatsha ( vho dovha vha tholiwa ) ; na
Nyengedzedzo kana tshinyalelo ine ya vha hone nga u bviswa kana u sa tsha shuma ha tshiteṅwa tsha ndaka , vhupo na tshishumiswa zwi tiwa sa phambano vhukati ha masheleni a zwa thengiso na ndeme ya ndaka yo ṅwalwaho nahone i ḓivhiwa kha Tshiṱaṱamennde tsha Masheleni tsha Ndivhamashumele . 
Tshiṱangu , tsho itwaho nga mukumba wa phukha , nga maanḓa kholomo , tshi a sukwa tsha paṱekanywa na tshibveledzwa tsha tshitengeledzi na tshifaro tsha khuni .
Ḽiṅwalo ḽi Shumiswaho kha thandela ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi ḽa u ṅwalela zwiteṅwa ḽi rekhoda phimo dza mukonṱiraka dza u ṋetshedza zwishumiswa , tshumelo , vhuinzhiniere na mishumo ya vhufhaṱi u ya nga Tshikoupu tsha Mushumo . 
Ndivho ya Guvhangano ndi ya u lavhelesa mvelaphanḓa yo itwaho nga
U ṋea muvhigo wo linganelaho , u fhaṱaho
Zwenezwo , kha vhari ndi humbele tshumisano yavho nga u ḓiṱukufhadza . 
U haseledza u tevhekana ha maga a ndaela
( 3 ) Migaganyagwama kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso i tea u vha na -
Vhashumisi vha fhethu hu hulwane ha shango , hu sina u sedza kana ndinganyiso ya lushaka luṅwe na luṅwe , kana zwiimiswa zwa u vhulunga zwiṅwe na zwiṅwe . 
U vha nga fhasi kha khonṱhiraka zwi amba pfukiselo ya khonṱhiraka ya ndeme kana u hirisa kana u fha mushumo kana u thola muṅwe muthu u itela u tikedza muṋe wa khonṱhiraka khulwane kha u ita tshipiḓa tsha thandela hu tshi tevhedzwa khonṱhiraka . 
Fhedziha , mutsiko muhulwane wa tshanduko u bva kha ṱhuṱhuwedzo ya nga nnḓa . 
Tshifhinga tsha mbadelo na ngona ya mbadelo kah ndaka dzi sa farei dzi sedzuluswa kha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u vhiga . 
Tshitshavha tsho pfa uri tsho nyadziwa nga uri mafhungo a tsho ha ngo dzhiela nzhele . 
Honeha , nḓila dza maitele dzo fhambanaho kha ṱhuṱhuwedzo ya mutakalo dzi sumbedza vhuimo ha poḽotiki ho fhambanaho . 
Ri nga kavhiwa fhedzi nga u kwamana na zwiluḓi zwa muvhili zwo kavhiwaho . 
ṱhanziela yo fhelelaho ya zwa mutakalo
U dudedza muvhili : nyanḓano ya miraḓo ya muvhili i so ngo ṱanganaho sa u monisa zwanḓa , u khonela thungo dzoṱhe
Zwileludzi zwa fumimalo kha zwa fumbili ndi zwa ndondolo ya tshitshavha . 
Pharafeni na mishonga zwi hoṋelwa vhethu ho tsireledzeaho .
IZWO vhalondotavhathu na vhagudisi vha ḓo ṋetshedzwa vhugudisi
Maga a tshumelo a ḓivhadza vhadzulapo nga ha lushaka lwa tshumelo lune vha tea u lu lavhelela , a ṱalutshedza uri muṋetshedzatshumelo u tea u ṋetshedza hani avho vhane a vha fha tshumelo .
Ṱhoḓea dza vhugudisi ha komiti dza wadi dzi fhambana u bva kha masipala u ya kha muṅwe .
Thero : " U bva kha Bono u ya kha Nyito , Ndima i tevhelaho ya Afurika
30% mbadelo nyengedzedzwa kha mushonga wa fomuḽari na tshumiso ya u dithauba i si ya DSP Vhuteamiṱa
Minisṱa u ḓo ṱoḓa u fanela a fushea uri vho thoma vha ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo musi vha sa athu wana thendelo .
Hezwi zwi amba uri mutshimbidzi u ḓo shuma kha pulane dza 4 dza wadi .
U ṱavhanya u fhindula zwithu zwa shishi vhuongeloni . 
Khumbelo ya u vha na tshumelo ya poswi vhuponi vhu songo ridzeviwaho .
muthelo wo badelwaho wa mushumi ṅwaha woṱhe
Nyito dza u rangela u vhala , tsumbo , u humbulela ho ḓisendekaho kha ṱhoho na / kana zwifanyiso
CBP zwi amba uri hu fanela u luswa nga nungo dzoṱhe u swikelela avho vha re kha tshitshavha vha sa iti Mushumo une wa vhonala .
Miṅwahani miṱanu yo fhiraho ho iteswa zwinzhi u khwaṱhisa maano a muvhuso a ndangulo ya TB nga u engedza u ṱhaṱhuvhiwa na u itwa ndingo nga maanḓa nga kha fulo ḽa u itwa Ndingo na u Eletshedzwa nga ha HIV .
Muthelo
Mupfumedzanyi - mutshimbidzi ndi mukonisi nahone a nga tea u dzhenelela u khwaṱhisedza uri maitele a a swikisa mvelelo dzi ṱoḓeaho .
Maipfi a mazhakanḓila ashu o ri humbudza hafhu uri ri songo vhuya ra dzhiela fhasi mbofholowo yashu . 
TSHIFANYISO TSHA VHU 5
U thoma u shumisa mbudziso dzi no konḓa ndi ngani ?
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha , ro thoma Luṱingo lwa Muphuresidennde u itela uri muvhuso na Ofisi ya Muphuresidennde vha kone u swikelea nga zwitshavha na u thusa u vula afho ho valeaho kha zwa nḓisedzo ya tshumelo .
Fhedzi , naho hu na mvelaphanḓa i no vhonala , mushumo wo vha u songo leluwa , nahone ndivho ya poḽotiki na ya ikonomi i ḓi dzula i fhungo ḽine ḽa khou iswa phanḓa . 
Vhaofisiri vha Phalamennde
Musi rekhodo dzo wanala hu si na mbadelo , kana ho vha na u sedzulusa ho to nangwaho , mbadelo dzavho dzi tea u vha dzi pfadzaho u bva kha ḓuvha ḽa u dzi wana . 
Mbuelo i bva kha zwiwo zwi tevhelaho na ṱhiransekisheni : 
Musi a khou lingedza u litsha , zwi a thusa u ḓivha uri tsumbadwadze dzine dza nga itea , na u humbula uri tsumbadwadze idzi ndi dza tshifhinga nyana ( a dzi nga fhedzi tshifhinga )
Gireidi ya 9 : Ḽitambwa ḽa nṱha 3 - 5
MULANGADZULO : Muhulisei Vho Shivambu , zwa zwino ndo ... [ U dzhenelela . ]
Tshivhumbeo tshiswa tsha therifi tsho ḓisendeka nga kushumiselwe kwa maḓi kha mimasipala yo fhambanaho . 
Vha tea u vha vha na phasipoto arali vha tshi khou ṱoḓa u endela mashango a nnḓa .
Nzudzanyo ya bindu
Vha humbele umbelo kha OSTL kha ( 012 ) 8085383 na / u imeiḽa kha
Fhedzi vha bveledzi vha website ya Tshumelo dza Muvhuso vha nga si kone u divhofha uri zwine zwa ' nwalwa kha dzi'nwe website dzine ra rathisela khadzo zwo itea lini .
A zwi tei u vha zwo tou randelwa nga nḓila ifhio na ifhio . 
Hune nyimele dza khonṱhiraka dzo khetheaho dzo raliho dza vha dzi tshi khou kuḓana na nyimele nyangaredzi idzi , hu ḓo shuma nyimele dzo khetheaho . 
Khabinethe yo ombedzela uri muvhuso u ḓo bvela phanḓa u tikedza nyaluwo ya nḓowetshumo ya vhutsila kha u pembelela na u toolola mafhungo a Afrika Tshipembe nga kha muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo na Vhutsila na Mvelele .
7 . Pfanelo ya u wana zwithu zwine zwa vha zwau murahu
Arali vha sa wana thendelo u thoma , vha nga tea u badela ndaṱiso ya R1 000.00 u bva tshikwamani tshavho .
Zwi tshi kwama zwiwo izwi hune zwo iteaho hone a zwi ṱanganedzei . 
Tshibveledzwa tsha mafhungo tshi re na dayari , e-meiḽi , sms , fuḽaya
Ṅwana muṅwe na muṅwe u pfesesa uri hu na tshaka dzavhuḓi dza u kwama muvhili wa muthu , u fana na ndondolo kana u kuvhatedzwa , nga mme kana u farana zwanḓa na khonani . 
Kubuli kwa u swikela ku tea u vhewa nga nṱha ha phaiphi ya u shela maḓi . 
Kha vha dzhie sa tsumbo tshiṱori tsha muṅwe munna we a vha e na vhana vhawe vhaṱuku vhavhili . 
Tshitatamennde itshi tsha Tshidzumbe tshi shuma kha saithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka na u langa u kuvhanganywa na kushumiselwe kwa data . 
Zwiṱiriki zwa fumi zwo nangwa sa fhethu ha ndingedzo ho livhiswaho kha u khwaṱhisedza sisiṱeme ya mutakalo na u khwinisa kushumele . 
Mivhigo ya ṅwaha u ya kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe ( SAHRC ) na mivhigo ya kotare u ya kha Ofisi ya Muphirimia ( tshine tsha vha tshibugwana tsha.PAIA )
Malugana na mveledzazwiwo dza kushumele , Koporasi i ḓitika nga vhashumi vhayo na vhupo havhuḓi ha u shumela u itela u kona u swikela ndivhotiwa dzayo . 
A nomboreni u itela uri a tevhekane nga ngona .
U shumisa ṱhoho na mafhungo a i tikedzaho u itela u vhumbe / bveledza pharagirafu dzine dza tevhekana
U anetshela tshiṱori a tshi shumisa luambo lwa u anetshela khathihi na tsumbedzo dza zwanḓa(gestures) dzo fhambanaho khathihi na tsumbedzo dza zwifhaṱuwo .
Komiti dza Wadi a si tshiimiswa tsha muvhuso tsha fomaḽa tshi re na maanḓa .
u vha khomboni
Goloi ya zwa mitambo yo shumiswa nga vharangaphanḓa vhoṱhe u kuvhanganya vhathu henefho . 
U ola zwifanyiso zwa tshiṱori , nyimbo kana zwidade .
Arali Muhasho wa zwa Mafhungo a Nnḓa u tshi ṱoḓa tsumbo ya nyendedzi dzo bviselwaho khagala zwavhuḓi ya uri Muthu a nga shumisa hani seli ha malwanzhe , vha fanela u sedza akha u Sedzwa hafhu ha Vhupileli . 
Khumbelo ya u
Mushumo u khou shanduka , nyimele dza ḽifhasi dzi khou shanduka , na milayo yashu i tea u shandukisea kha tshanduko idzo nga nḓila yo teaho . 
10.00 u swika 10.15
U ḓivha zwinzhi nga CITES vha dalele
Ri humbula u nga nga nnḓani ha musi zwo ḓiswaho zwa sedzwa kha nyimele na tsumbo iyo a zwi nga isi khomishini kule ngauri zwine vha vha nazwo ndi mavharivhari fhedzi a uri ro shuma maelana na mulayo . 
U linga ha THEMO YA 2
Ri ṋetshedza u pfumbudzwa na vhuḽedzani ha vhusimamilayo kha vhashumi vha zwamatshimbidzele u itela u khwinisa vhukoni havho kha u ṋetshedza matshimbidzele a mishumongudwa kha Miraḓo . 
Vhana vho ya Vhugalaphukha ha Hapiḽane nga deithi ifhio ?
Vhuḓikumedzeli ho sumbedzwaho
Vhagudi vha dovha hafhu vha shumisesa vhunzhi ha zwibveledzwa nga nḓila ine vha bveledza vhukoni ha zwithu zwo fhambanaho , u fana na u kona u humbulela , ngeno vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma .
Tshikimu tsha Nnḓu dza Vhathu tshi vha tendela :
Ndaṱiso dzine miraḓo ya dzi wana na zwi teaho u badelwa vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo ngauri a vha ngo swika kha madalo o tiwaho .
Khophi tharu dza ndayotewa ya khoro ya nyambedzano
Komiti ndauli kana Komiti ndauli ya meyara dzi wana themendelo u bva kha komiti dza phothifolio na ndangulo ya khoro ine ya ḓo ṱuṱuwedza adzhenda ya khoro .
Mudzulatshidulo , tshumisano vhukati ha tshanduko ya kilima na bayodaivesithi i khagala . 
Bono ḽi ita uri miraḓo ya tshitshavha i kone u bvisela khagala mveledziso na ṱhuṱhuwedzo ya tshitshavha .
Maitele o ḓoweleaho ndi a uri muraḓo u humisela murahu ḽikumedzwa magumoni a khanedzano uri Nnḓu i si kone u khetha khayo . 
Nḓila ine mihasho ya pfunzo ya mavundu yo bvela phanḓa ngayo kha u dzhia masia a fanaho na masheleni , ndangulo , na ṋetshedzo ya zwishumiswa na bugupfarwa nga nḓila i bveledzaho yo fhambana u bva kha ya vundu u ya kha vundu . 
( b ) ho imelwa miraḓḓo mivhili ya vhurumiwa ha vunḓḓu , arali Mudzulatshidulo kana Muthusa Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu a tshi tea u khethiwa ; kana
MaAfrika Tshipembe sa nṋe .
Khomishini i ambela mutheo wo ṱanḓavhuwaho wa u kovhela na u themendela uri vhukhakhi vhu fanela u vha vhuṅwe ha u fhambana ho ṱanḓavhuwaho ha elementhe dzine khothe dza ḓo dzi dzhiela nzhele kha u vhona vhuḓifhinduleli ha ndozwo . 
zwihulu kha zwitandadi zwa yuniti :
Zwibviswa kha thandela khulwane dza zwa vhufhaṱi zwo ḓisendeka kha mvelaphanḓa ya vhorakhonṱhiraka . 
khonadzeo ya u rengisa nga mutengo wo tendelaniwaho , arali vha tshi khou hira hu na khonadzeo ya u renga
Gumofulu ḽa R7 954 nga muunḓiwa na R16 014 nga muṱa nga ṅwaha
Tshumisano vhukati ha vhashumeli vha zwa mutakalo na vhalwadze i tea u dzhiwa sa zwikhala zwa u fhaṱa u fulufhedzana , fulufhelo , na u ṋekana mafhungomatsivhudzi . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa : Foniki : ( orala kana nḓowenḓowe )
U peleṱa maipfi o ḓoweleaho hu tshi shumiswa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
U badela tshinyalelo dza thikhedzo ya tshitekiniki ya muḓisedzi wa tshumelo makone arali zwo tea , tsumbo , siani ḽa u pfumbudza na u eletshedza ;
Shedulu dza matheriala - hu shumiswa vhunzhi ha zwibveledzwa zwa maimo ngamaanḓa , zwine rakhonṱhiraka a nga tshi shumisa u itela u oda matheriala o khetheaho nga nnḓu nga nnḓu u bva kha vhaṋetshadzi vha matheriala . 
Naho zwo ralo , vho bvelaphanḓa : ' Makumedzwa nga u angaredza nga ha mbeu a hone , fhedzi a hu na zwidodombedzwa . ' 
6.2.1 Sisiṱeme ya vhulamukanyi ha sialala i tea u ṱuṱuwedza na u vhulunga ndeme dza vhulamukanyi ha Afurika , dzo ḓisendekanho nga vhulamukanyi ha mbuelano na vhupfumedzani .
Tsheo i amba uri a hu tsha ḓo vha na dziṅwe mbilo ntswa dzine dza ḓo dovha dza dzhenisiwa u swika Mulayo Muswa u tshi ḓo phasisiwa wa ḓo kona u vulela mbilo ntswa .
Naho zwo ralo , u nanga ha vhathu hu ḓo vha khwine u fhira u khethwa ha muphresidennde . 
Mukumbululo wa fhasi ha lwanzhe u nga vhanga u ṱanea tshoṱhe ha phaiphi khulwane dzo gwelwaho nahone u nga vhanga vhulapfu ha phaiphi khulwane hu sa tikedziwe . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u ṅwalisa dzangano .
CBP na demokhirasi ya tshelamulenzhe
Tshitshavha nga vhuḓalo tshi funa na u takalela vhuṱambo uhu havhuḓi na u bvela phanḓa na u khoḓa masipala nga u ita mishumo yavho nga nḓila yone . 
Hezwi zwi ṱanganyisa zwivhumbeo zwa vhutsila kana u sedza kha mafhungo a zwa mupo kana a matshilisano na mvelele . 
Naho zwo ralo , ri kha ḓi vha hafhu na vhathu vha ṱoḓaho mbadelo dza zwa masheleni hu si na na tshithihi tshe vha ita . 
Thebuḽu i tevhelaho i sumbedza tshiimo tsha vhupo u ya nga tshivhalo tsha vhathu vhaswa nga maanḓa vhaswa vha murole wa gireidi ya vhufumi na vhuvhili kha vhupo uho . 
Nyendedzi dza zwibviswa zwa khephithaḽa zwi re afho fhasi dzi ṋetshedza mihasho na zwiimiswa mafhungo u ṋetshedza mugaganyagwama wa khephithaḽa ya thandela na mbekanyamushumo . 
Nḓowedzo dza phurathikhaḽa dza u shumisa mafhungomatsivhudzi dzi ḓo itwa . 
Mbekanyamaitele na theo ya mulayo dzo fanelaho vhukuma dzi ṱalutshedzwa nga u pfufhifhadza afho fhasi . 
Ro dzhiela nṱha nga maanḓa uri zwilinganyo zwa ndangulo ya u bannga na zwa masheleni zwo sedzuluswaho hafhu zwi ḓo vha na masiandaitwa mahulwane a sekhithara yashu ya u bannga nga kha u tevhedza ho engedzwaho hu ṱoḓeaho . 
Arali vha tshi ṱo ḓa zwidodombedzwa zwa ṱho ḓea dza tshibveledzwa , vha nga wana tsumbo ya khophi dza Thendelo ya u Ṱun ḓa ya Mutakalo wa Phukha na Ṱhanziela ya Mutakalo wa Phukha u bva kha Ofisi ya Thendelo .
Ṱhuṱhuwedzo ya vhuendelamashango hapo kha tshiṱiriki tshoṱhe nga u angaredza . 
Ṱhanziela i songo fhelelaho i ḓo shuma kha tshiṅwe na tshiṅwe lwa miṅwedzi ya rathi u ya kha ṅwaha .
Tswikelelo ya pfunzo ya ndeme ya vhoṱhe yo ḓisendeka kha nyito dza Miraḓo ya Phalamennde , Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo ( Basic Education Ministry ) , miraḓo ya vundu ya khorotshitumbe , vhaofisi vha muhasho , ṱhoho dza zwikolo , vhagudisi , matshudeni , vhabebi , vhalangi vha zwikolo na miraḓo ya tshitshavha .
Maelana na ndaela iyi , i tou nga a i ṱuṱuwedzi zwa khungedzelo na u ṱoḓa milaedza i si ya tshiofisi na khaidzo nga ha khombo dzine dza nga vha hone dza u gembuḽa . 
Ofisi ya Muṱolambalela Muhulwane ndi tshiimiswa tsha odithi tshihulwane Afrika Tshipembe . 
Davhi ḽi ḓo shuma hu na tshumisano na zwitshavha zwapo khathihi na masia a lushaka , a vundu na masia apo a Muvhuso u itela uri u ṋetshedza thememveledziso yavhuḓi kha tshitshavha i ṱanganedzeaho , yo dzulaho zwavhuḓi nahone ya vhukuma kha vhathu vha mahayani . 
10.3. Mashango aya mavhili a ḓiphina nga vhushaka ha vhuṱama vhu itwaho nga ṱhumano ya mvelele na u dzulelana ha vhupo .
Tsireledzo ya iwe muṋe ndi tshiteṅwa tsha ndeme maelana na huṅwe fhethu ha mushumo ha ṱhanganelo , nga maanḓa nnḓu dza u ṱambela na mabunga a tshitshavha . 
Mbalophirwazero i sumbedza mufhalala ngeno mbalophirazero i tshi sumbedza milandu . 
U shela mulenzhe kha mbekanyamushumo kana maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa tea u dzhielwa nṱha nga Bodo ya Paroli nahone mulandu muṅwe na muṅwe u shumaniwa nawo nga nḓila yo u teaho .
Zwenezwo , ri tea u thivhela u dzhia vhufaramikovhe kha nḓowetshumo ya dzigoloi . 
Nga u tou tiwa nahone nga ṅwaha nga ṅwaha , vhashumi vha ṱoḓea u khwaṱhisedza uri vha a pfesesa zwi re ngomu kha Khoudu na uri vho ṱanganedza u i tevhedza tshifhinga tshoṱhe . 
Ri ḓo bvela phanḓa na u ṱanganyisa mahumbulwa ashu kha sia iḽi u engedza vhukuma kushumisele kwa zwiko izwi kha u khwinisa mvelelo dza u guda . 
Zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa nga ita uri ni dzule no kuna ni na mutakalo khezwi .
U shumiswa ha Maitele a U pima Mvelelo dza U maanḓafhadza kha thandela dza themamveledziso yo didzainiwa uri i ṱuṱuwedze tshivhalo tshi re nṱha tsha mishumo ye ya thomiwa i tshi wela fhasi ha tshivhalo tshihulwane tsha ndambedzo ya themamveledziso . 
Tshikalo tsha mashumiselwe a themamveledziso ya nnyi na nnyi ya muvhuso na zwone ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha myaluwo ya mafhungo . 
( b ) u hwesa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka maanḓa-
Mbadelo dzi tshimbidzwa zwo khethekanywa kha u ḓadza fomo fhedzi ṱhumanyo nga Ḽiṅwalo ḽa Vhuṋe nga mutheli na zwidodombedzwa zwa bannga . 
U ḓo itwa nga nnyi ?
Maipfi a 180 - 200 / u swika kha minethe 5
Maṅwalo a tshivhalo tshine tsha ḓo fashiwa a wanala kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe ,
Zwivhumbeo nyangaredzi zwa tshiimiswa zwa Zwibadela zwa Dzingu na zwa Tshiṱiriki , TB , Saikhaṱhiriki na Zwibadela Forensiki . 
NAMBATEDZANI HAFHA
Zwitshavha zwi khwaṱhiswa nga mveledziso yo teaho , zwihulu arali vha tshi khou shela mulenzhe kha thandela dzo no vha kwama .
( b ) u vhea iṱo kha -
Sa tshipiḓa tsha ngudo , tsedzuluso ya theo ya mulayo i tshimbilelanaho na vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa yo itiwa . 
Vhubindudzi uvhu a vhu tou vha ha masheleni manzhi fhedzi vhu ḓo ṱoḓa tshigwada tsha vhukoni vhuswa ha vhaiti vha mbekanyamaitele , vhalanguli vha thandela na vhashumi vha ndondolo ya mutakalo . 
Muvhuso wa khethululo wo sia zwithu zwi si zwavhuḓi malugana na ifa ḽa zwikhala .
Hu na vhaṅwe vha vhalambedzi avha vha re na lutamo kana ndugiselo dza u ṋetshedza phuluphedziso ṱhukhu dzauri maitele a khou swika magumoni na uri Iran ḽi ḓo vhofholowa u bva kha ngeḓane dza nyiledzo dzi sa langeiho naa ? 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 9 : U shela mulenzhe kha mishumoitwa 4 / 1 na 4 / 2 ya IDP u ṋekedza ḓirafuthi ya makumedzwa a thandela
Uri data yo dzheniswa nga tshanḓa ka yo tou apuḽoudiwa , i ṱuwa nga kuitele kwa u khwaṱhisedza kuthihi . 
Mihumbulo i nga livhiswa kha muthu a tevhelaho : 
U ya nga ha bugupfarwa yavho hu na tshaka dza sumbe dza khwaṱhisedzo , dzine dza vha : 
Vha dovha hafhu vha ṱuṱuwedzwa u ṋea ḽibulamuhumbulo na u humbudza nḓila dzine miṱangano iyo ya nga itwa ngayo lwa khwine u swikelela ṱhoḓea na ndavhelelo dzavho . 
U kona u topola vhushaka ha mibvumo ya maḽeḓere kha vhunzhi ha mibvumo yoṱhe ya ḽeḓere ḽithihi .
Arali Nnḓu i tshi khou ya u khetha kha ḽikumedzwa ili , ari nga ḓi dzhenisi khazwo . 
u vhona uri huna tshumiso ya vhuḓi ya thekinoḽodzhi ntswa ya vhulamukanyi na u khwinifhadza kushumele kwa khothe dzashu , u itela ṱhavhanyiso ya phungudzo ya milandu yo salelaho murahu zwi tshi ḓa kha tsengo yayo ;
Kha vhuimo ya vhuraru tshiṱirakhitsha tsho ḓiimisaho tsha khothe tshi a ṱoḓea . 
Mma vha bika zwiḽiwa .
Puḽane i themendela nḓila ya tshomedzo dza vhashumi ya masia mararu ine ya katela nḓila ya vhupfumbudzi ha tshifhinga tshilapfu , zwibveledzwa zwavhuḓi u bva kha sekithara ya pfunzo ya nṱha na u phaḓaladzwa ha tshomedzo dzi sa wanali .
Ṱhalutshedzo Thangi
Vhagudi vha dovha hafhu vha shumisa zwibveledzwa zwinzhi zwa ḽitheresi na u thoma u bveledza vhukoni ha zwikili u vhona lunako na u humbulela kha Luambo lwavho lwa u Engedza .
U ṋetshedzwa ha hedzi tshumelo hu ḓo kwama nga nḓila yo livhaho matshilo a vhashai na avho vho khethululwaho . 
Ri fhululedza ngweṋa dza Afurika zwi tshi bva mbiluni , Rephabuḽiki ya Federal ya Nigeria na thimu dzoṱhe dzo dzhenelelaho kha u shela mulenzhe hu u sumbedzisa tshiimo tsha bola ya milenzhe ya Afurika .
Zwikili izwi a zwi tou tea u vha hone kha mupulani kana muthu muṅwe na muṅwe anea vha na phurofesheni . 
Ri ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha ise phanḓa na u tikedza thimu dzashu dza lushaka , khathihi na vhatambi vha vhanna na vhafumakadzi .
2.9. Khabinethe yo ḓivhadzwa nga ha u thomiwa ha Sisiṱeme ya Ṱholo ya Lushaka yo dodombedzwaho ngomu ha Muvhigo wa Ṅwaha nga ha Ṱholo 2016 u ya 2017 na u tendela hafhu Pulane ya Ṱholo ya Lushaka ya vhurathi 2017 u ya kha 2018 .
Uri mivhigo u na themendelo u bva kha khemphasi tharu yo ambiwa nga hayo na u dzhielwa nṱha . 
U thusa u ṋetshedza tshitshavha vhukoni hu tshi katelwaḽitheresi na nyumeresi na vhukoni ha khomphyutha na ndeme ya u guda ha vhutshilo hoṱhe
Nḓivho ya zwibveledzwa zwa u kulumaga na kushumiselwe kwazwo . 
Magavhelo na one a a ṱumanywa kha dziposwo dzi shumaho sa nḓila ya u langa ine ya shuma . 
Ndi zwa ndeme u limuwa uri Muhanga wa Tshiṱirathedzhi tsha Themu ya Vhukati wa miṅwaha miṱanu yo fhiraho wo vha na zwisumbi zwa 1 100 zwe ra kona u kala mvelaphanḓa kha u thoma u shuma ha NDP .
U lengiswa ho lapfaho na ṱhalutshedzo i sa pfali zwo ralo zwi ṱoḓa u lavheleswa zwoṱhe na ndavhelelo dza mvelaphanḓa . 
Thimu yo ṱanganelanaho a si iyi - ro vha ḓisa u bva kha vhubvo ho fhambanaho u itela u pfumisa maitele ashu , kupfesesele kwashu , na vhuḓiimiseli hashu ha u shandukisa u itela nḓisedzo . 
10 KHANḒISO 1 FULWANA 2016
U shumisa mutevhetsindo na raimi zwo teaho
Musi tshifhinga tshi khou ḓi ya ndo ḓo dzulela kha miṅwaha yo fhiraho , miṅwaha ya ṱahe yo ita uri ndi sedze kha tsheo heyo . 
U khwaṱhisedza u tevhedzwa ha muhanga wa Theo ya mulayo u itela u fhungudza khombo ya matshimbidzele a mulayo . 
Kholomu ya ṅwana : Hei kholomu i sumbedza uri vha badelela vhugai muunḓiwa wavho wa ṅwana .
U linga ha tshitzhili
Lentsi dza Plano ( zero power)kha maṱo oṱhe
Thendelano idzi mbili dzo vha na mveledzwa khulwane kha u phasiswa ha milayo ya lushaka u mona na ḽifhasi , na nnḓa ha mashango a re miraḓo ya Dzangano ḽa Vhushumisani na Mveledziso zwa Ikonomi ( OECD )  . 
Ṱalutshedzani uri ndi ngani khumbelo yawe yo haniwa nahone ni mu eletshedze uri a nga ita mini u tandulula thaidzo iyo . 
( a ) mulayo u welaho nga fhasi ha uyu wo itwaho hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde ; na
Ho itea mini musi vha tshi lingedza u sudzulusa khonani yavho u ya he vha ima hone ?
Fhedzi ri khou vha humbela u vha na riṋe u isa phanḓa na mushumo wa ṋamusi . [ U vhanda zwanḓa . ]
Maṅwe mafhungo a ndinganyelo maswa a nga ḓi ṱoḓa u tandululwa : 
Zwipiḓa zwa mavu izwi zwo vhewa nga nḓila ya vhuṱali , nahone khethekanyo ṱhukhu nga vhuḓalo dzo itwa u itela mveledziso dzazwo . 
Kha ḽiṅwe sia , SC a i tikedzi fhedzi mvelelo dza mveledziso , fhedzi mveledziso i nga engedza SC . Arali vhathu vha na maga a khwiṋe a kutshilele , vha dovha vha vha na zwiko zwinzhi zwa u ṱumana na vhaṅwe vhathu na zwiimiswa . 
Foramu ya QLTC ya Tshiṱiriki ( District QLTC Forum / DQLTCF )
O hana u bvela khagala fhedzi vhaṱhaseli vhawe vho bvela phanḓa , vha mu shushedza ngauri vha ḓo mu thuntsha arali a sa tevhedza . 
Vha nga wana masheleni maṅwe hafhu a u badela muthu ane a vha ṱhogomela tshifhinga tshoṱhe .
Kha nḓowetshumo ya vhukati , u khwatha zwi tsinisa na vhuthihi , zwi no tou sumbedzisa tshivhalo tshihulwane tsha vhashumi vhe vha ḓo tholwa nga nḓowetshumo heyi . 
Afrika Tshipembe na zwenezwo ḽo dzhia tsheo ya u sedzulusa u shela haḽo mulenzhe kha Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka .
Ri a ḓivha vhukuma nga ha zwo nga murahu ha u shumisa mihumbulo yashu na u ambedzana nga hazwo . 
Vhadzulapo vha shumisa bommbi iyi , tshifhinga tshinzhi vha i sia i songo valea tshoṱhe .
Ho wanala uri rekhodo dzo fhelelaho dzi vhewa zwi tshi ya nga milandu na mishumo ya khothe . 
Mbonalo ya ikonomi i dovha ya sedza mitengo ya matshilisano na ya vhupo na mbuelo ya khetho iṅwe na iṅwe . 
Muṅwalisi u fanela u vha fha ṱhanziela ya DNA ya phukha yo shumiswaho u bvisa zwithu zwa dzhenethikhi zwenezwo .
Kha zwikhala zwa mishumo yo sikwaho , zwi fhiraho miḽioni zwo dzhiiwa nga vhaswa .
Dzi RQO's ndi mutevhe wa ndivho ya ndangulo wa ṱhaluso na dzimbalo-mbalo wo itelwaho tshiko tsho imaho ngauri .
Musi hu tshi ingiwa kha tshiṱirathedzhi tsha vhuendi ha dziḓoroboni , Vho Minista vho rwela ṱari Tshiṱirathedzhi tsha Vhuendi ha George . 
U kundelwa u ridzhisiṱara senthara ya ECD ndi u pfuka Mulayo wa Vhana wa ṅwaha wa 2005 , zwine zwa amba uri senthara i ḓo vha i tshi khou shuma nga nnḓa ha mulayo .
Ḓiresi ya poswo
Vhuongelo huṱuku ha ḓoroboni ho dalelwaho , ho vha hu khwinenyana kha vhuongelo ha mahayani , ngauri ho vha hu na nyito dza ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo khulwane ine ya shumiswa na u shumisa rakhonṱhiraka wa phuraivethe u laṱa mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
MAPHOLISA VHA NA VHUḒIFHINDULELI HA U SHUMISANA NA IPID
Ku ṱanganyisele arali vha tshi tea u lifhelwa fhasi ha tshite ṅwa 607.04.10 , 607.04.10 , 607.04.10 na 607.04.10
mushumoni ( W.Cl.14 )
( a ) u pfuka huhulwane ha Mulayotewa kana mulayo ;
MUSHUMO WA 3.1
Vha ḓo lavhelelwa u langa na u sedzulusa dzikonṱiraka na miredzo , u ṱhaḓula nga vhulanguli nga u angaredza na maitele a thandela . 
2 . Ndi vhona u nga ro vhuya ra ṱangana mahoḽa .
Vho ya phanḓa vha ri zwi ṱuṱuwedza vhagudiswa uri vha lavhelese zwiṅwe zwikhala zwa mabuḓo . 
Masiandaitwa a tshiwo ane a ḓo vha hone kha tshitshavha tshashu ndi mahulu . 
U ṱuṱuwedza vhagudi u khunyeledza pfunzo dzavho ;
( iv ) mafhungo maṅwe na maṅwe ane mbetshelo ya Mulayotibe ya vhona uri hu vhe na mulayotewa wa vunḓḓu ; na
Ṱhoho ya tshikolo ;
3 . Mbekanyamushumo Dzine dza Khou ḓa
Vha fhungudze tshifhinga tsha u shuma fhethu hu re na phosho nga u tshintsha
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : U thetshelesa na u amba(orala/ na nḓowenḓowe )
U sengulusa khumbelo na mbilaelo zwo ṱanganedzwaho u bva kha miraḓo ya tshitshavha . 
Phuresidennde dzoṱhe dza mabindu o dzudzanywaho
Zwenezwi maitele a mulambedzi o ṱhaṱhuvhiwa-vho , izwi a zwi lavheleswi nga fhasi ha khethekanyo i re thungo . 
Ndi vhuḓifhinduleli ha Khomishini ya Pfanelo ya CRL na PanSALB u ya kha Komiti ya Tsedzuluso ya Ndayotewa vha ita therisano nga ha fhungo iḽi .
Kha u vhea zwipikwa ṋamusi , tshiṱirathedzhi tshashu a tshi faneli u sedza fhedzi zwiṱuku kha mathomo a dimokirasi fhedzi , fhedzi ( na khamusi zwa vhuṱhogwa vhukuma ) , kha uri ri ṱhogomela hani , u bveledzisa na u kuvhanganya dimokirasi yeneyo . 
u vha na zwikili kha avha vhathu
Kha ṅwaha wa muvhalelano wa 2016 / 17 , muvhuso wo kovhela masheleni manzhi a vhonalaho kha pfunzo ya nṱha , zwe zwa ita uri Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi u ṱanganedze nyavhelo ya mugaganyagwama u eḓanaho R49.2 wa biḽioni .
16 . U vha na vhuṱanzi na u dubekanya nga vhuhulwane
Kha dzianyuwithi dzi bvaho kha mbekanyamushumo ya akhaunthu ya muthu ya tsireledzo ya matshilisano , khombo iṅwe na iṅwe yo raliho i nga vhonala sa i sa ṱanganedzei . 
Naho tshi ri vhilaedzaho vhukuma hu vhugevhenga , ri na ndavha na vhana . 
Vho bvela phanḓa na u dzinginya ḽa uri nḓila ya khwinesa ya vharangaphanḓa vha sialala ya u vhuedzedza " tshirunzi " tshavho ndi ya u shumisana na vhalanda vhavho ho livhiwa kha tshipikwa tshithihi . 
U ḓivha muhumbulo muhulwane na zwidodombedzwa zwo khetheaho
2.1.1. Sa ḽiga ḽa shishi , R2.33 biḽioni yo avhelwa u tandulula thahelelo ya ndambedzo ya masheleni a u tshimbidza dziyunivesithi nga mulandu wa thendelano ya u engedzwa ha mbadelo ha 0% nga 2016 .
U thetshelesa/ vhala mafhungo a angaredzaho zwidodombedzwa zwo khetheaho
10.3 Vho Tefetso Bernard Phitsane sa Muraḓo Mulanguli asi wa Ngomu wa Bodo ya Zhendedzi ḽa Reiḽi ya Vhanameli ḽa Afurika Tshipembe .
Arali ha badzhetelwa tshelede ṱhukhu , izwo miṅwe ya mishumo a i nga itiwi .
Musi ndaela iyi yo ṱanganedzwa , masipala i ḓo ṋetshedza puloto kana ya u fhiswa ha zwitumbu nga mahala . 
1.2 Nḓila dza u langula phambano ya vhathu nga nḓila yo teaho
Tswikiso kha MSA i ombedzela zwauri u fanela u vha'mveledziso ya mutheo kha u ḓivhadzwa ' .
( b ) zwi fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : Foniki : ( orala na / kana nḓowenḓowe na/ maṅwalo )
Ndi dzangalelo ḽa vhatambi fhedzi vhe vha vhea vhuḓikumedzeli vhunzhi na taḽente kha tshibveledzwa tshine ndi khou tendela ḽitambwa uri ḽi ṱambiwe madekwana . 
Ṱhoḓisiso ya lushaka yo dzinginya uri mutevhe wa u sedzulusa u vhudziswe musi hu tshi sedziwa arali mishumo ya vhudavhidzani ha nnyi na nnyi na ya u vhiga i tshi khou shuma nga vhuḓifhinduleli .
U vhuya hayani wa wana Fido i tshi khou dzungudza mutshila wayo kana Felix tshi tshi khou ṅaudza henefho muṋangoni zwi nga thusa vhukuma kha mutakalo wavho u fhirisa u sokou takadza mbilu yavho . 
Vha ḓadze fomo ya khumbelo ya TS1 .
Zwiṱunḓwa zwa zwivhaswa na oiḽi dza tshisuvhelelisi na zwone zwo tsela fhasi . 
Nga u isa nungo dzashu fhethu huthihi fhethu afha , masiandaitwa mahulwane a ḓo khwaṱhisedzwa . 
Ri ḓo vha na nyambedzano na masipala wa Ba-Phalaborwa dza u bveledza pulane dza u engedza fhethu na u khwaṱhisedza bepha sa mushumo wa dzitshaka wa zwa mvelele , vhuendelamashango na mveledziso ya ekonomi . 
Dziṅwe ṱhanganyelo dzi ṱaluswa sa magavhelo a thandela dza u thoma u shuma nga mavunḓu na mivhuso ya masipala sa mazhendedzi a muhasho wa lushaka u re na vhuḓifhinduleli . 
Arali ha shumiseswa tshelede nnzhi ngeno hu sa khou itwa tshelede yo linganaho masipala u ḓo wa .
4.3 . Mihasho ya muvhuso wa vhukati i ḓo ṋetshedza vouthu dza migaganyagwama ngei phalamenndeni vhukati ha dzi 5 na dzi 21 Shundunthule 2015 u ṋea mavhala a nngwe a vhuvhekanyandeme havho kha ṅwaha uno wa muvhalelano .
Hu fanela u vha na ṱhuṱhuwedzo ya zwa poḽitiki yo linganaho kha vhuimo hoṱhe ha Muvhuso na ha maanḓalanga apo . 
Vhukoni ha u pfa nga iwe muṋe mudzinginyo na nḓivho ya madzangano a lwaho kha nzudzanyo i sa ḓivheiho , kule na themamveledziso i shandukiho yao , ndi zwa vhuṱhogwa vhukuma . 
U vhambedza tshibveledzwa na vhutshilo hawe
Tsha u thoma , zwa u thivhelwa ha malwadze nga u shumisa mafulo o khetheaho a u ṱuṱuwedza mutakalo zwi ḓo dzhielwa nṱha . 
U imba nyimbo na u ita nyito .
Ndivho ya Afrika ya u pfulutshela dziḓoroboni i tea u sedza tshanduko dza kudzulele kwa vhathu kha muhanga wa nyaluwo ya u pfulutshela dziḓoroboni ho angaredzaho na nyaluwo yo fhelelaho ya tshivhalo tsha vhathu vhuponi ha mahayani . 
Vhukavhamabupo nga nnḓa ha vhukavhamabupo ha dzitshaka dzoṱhe kana ha lushaka
U zwi dzhia uri ri khou bvelela lwo linganelaho kha ndingedzo dzashu dza u vha thungo , mutengo wa tswikelelo yeneyo ndi vhugai ? 
Vhurifhi havho vhu fanela u amba zwiitisi zwa uri ndi nga mini vha tshi khou ṱoḓa u ṱunḓa makumba na khuhu vha zwi ḓisa Afrika Tshipembe .
Ino ndivho i nga swikelelwa nga kha u tou shumisana vhukati ha ḽevheḽe dzoṱhe dza muvhuso na vhaṅwe vhafaramikovhe u tou fana na dziphurofeshinala dza zwa ndondolamutakalo , vhailafhi vha sialala , zwiimiswa zwa sialala , madzangano a vhurereli , zwikolo , vhabebi , zwigwada zwa mitambo , khasho na sekhithara ya phuraivethe . 
Ṅwaha u ḓaho , 2013 , tshidulo tsha muvhuso , zwifhaṱo zwihulwane zwa Union Buildings , zwi ḓo swikisa miṅwaha ya 100zwi hone na uri u dzudzanya hu ḓo thoma ṋaṅwaha u sumbedza miṅwaha ya ḓana .
Afrika Tshipembe pfanelo dza vhathu dzo tsireledzwa na u khwaṱhisedzwa nga Mulayotewa . 
U tshimbidza maitele a u laṱa ṅwedzi nga ṅwedzi . 
U bveledza na u shumisa phaphethe ho livhiwa u haseledza vhukati ha dzi phaphethe
Dziminisiṱa dza sumbe dzo ṱangana na vhashumisani na riṋe kha zwa matshilisano nga Ḽavhuvhili u amba nga ha hovhu vhushaka na u dzula ri na fulufhelo ḽa uri ro lugela u bvelela .
Madzina a pulanete na Thelesikoupu
Mawanwa a tevhelaho a zwa vhuṱoli a elana na maitele a re afho nṱha : 
Hu na huṅwe fhethu hunzhi ha muvhuso zwitshavhani hune vha nga kona u swikelela muvhuso hu tshi katelwa na Poswo dza Afrika Tshipembe , Maanḓalanga a Sialala , na Ḽaiburari .
Ri ḓo ḽa tshilalelo musi ro no pakulula bege dzashu nahone ri ḓo eḓela ḽo no swifhala .
Phesenthe dzi tea u shuṅwa u bva mishumo ya oraḽa miṋa ( 4 ) yo itwaho vhukati ha ṅwaha .
Ndi Miraḓo Miṱhomphei , ine nga u shaya vhuḓifari hayo , ya dzhenelela Muphuresidennde musi vha tshi kha ḓi fhindula dzimbudziso .
Musi vha tshi khou shandukisa aḓiresi vha fanela u ṱuwa na zwi tevhelaho :
Thandela dza khathegori ya 2 : Thandela dza wadini na mishumoitwa zwi tea u tikedzwa nga zwiko zwi no bva nnḓa ; na
Vhaonyolosi vha mivhili:vha sa fhiri vhavhili kha vha fumi vho ṅwaliswaho vha shuma kha tshumelo ya mutakalo ya lushaka .
Kha riṋe vhupo na vhutshilo ha vhathu zwi ṱumana nga u ṱavhanyedza . 
Mushumo wa u dzudza tsireledzo na vhutsireledzi tshitshavhani ndi wa ndeme kha mvelaphanḓa ya mbekanyamushumo dza muvhuso dzoṱhe . 
Kha vha ṱalutshedze uri nyangafhadzo dza anaḽogo dzi shandulwa hani nahone ngani uri dzi vhe dza didzhithaḽa , zwi tshi fhambana . 
U vhalela tshivhalo tha ṱhanganyelo ya phoindi dza u ela ha thandela dza mbilo dzi zwitakalelwaho u ya nga mbetshelwa dza data ya thandela . 
ndi tamba kha
Vhahumbeli vha mushumo vha ḓo lavhelelwa u vha hone kha inthaviwu dza u nangiwa nga tshifhinga , ḓuvha na fhethu hune ha ḓo tiwa nga muhasho . 
Masipala muṅwe na muṅwe a u fani na muṅwe nahone u tea u lingedza u bveledza mbekanyamaitele dzo teaho dzawo uri u kone u ṋea tshumelo kha zwitshavha zwawo nga nḓila i bveledzaho .
Muzika wa radio wo vha u nṱha .
Mvelelo dza miṱangano iyo mivhili ho vha Mulevho na Khuwelelo ya Nyito kha u Katelwa Mashelenini kha Vhubindudzi ha Vhulimi .
Pulane u phaḓaladzwa nga tshifhinganyana zwi tshi ya nga lushaka lwa muṱangano . 
Mushumo muhulwane wa muvhuso wo vha u wa u shumisa , u tevhedza na u tsireledza , hu si uyo wa u vha zhendedzi ḽa mveledzo na muleludzi wa nyaluwo , sa zwine zwa vhonala zwino . 
Minisṱa u ḓo fha thendelo ya u vhofhololwa u tshimbidza FPE nga maga o khetheaho .
n ) Dzhenerala Vho Moyo Mudau ( Tshitshavha Zwatsho ) ;
( f ) u lugisa na u thoma milayo ya vunḓḓu ; na
Khomishini , kha zwiitisi zwivhuya zwo sumbedzwaho , i nga tendela khanedzano dzo lengaho . 
Ri tea u futelela kha sedza Muvhuso wa vhukati , u vhona uri u khou shuma sa mutshini wo fhungudzeaho na hone wavhuḓi . 
Vhaṅwe vhaḓivhi vha tenda uri ipfi ' u sa dzhia sia ' zwi amba matshimbidzele a u sa dzhia sia , nauri ipfi ' u lingana ' zwi amba mvelelo .
Ni songo vuwa no ima fhasi ha muri musi hu na maḓumbu a mithathabo .
Zwa u ṱamba , zwibveledzwa zwa lunako , zwa u fhungudza muvhili , madzilafho o itwaho hayani na miṅwe mishonga
Ḽiga zwino ḽi fanela u vha khanedza na zwitatamennde zwi afho nṱha zwi fanela u shanduka nga nḓila i tevhelaho : 
Mugudisi u modela kuvhalele e na kiḽasi yoṱhe .
Muelo wo teaho wa ṱhodzini sa zwo themendelwaho nga mubveledzi kha phirisa muḓagasi iṅwe na iṅwe ine ya ḓo ṱumanywa u tea u shumiswa u swikela . 
2.3.2 Maga a vhupulani ha wadi
" Izwo kha ri ite muṱaṱisano ri vhone uri ndi nnyi a re na maanḓa u fhira muṅwe , " ndi Muya u no ralo .
mutsho ?
Khabinethe i dovha ya tikedza u khethekanyiwa ho angalalaho ha sethe dza datha ya muvhuso u ya nga mbeu , vhuholefhali na miṅwaha .
U ṱaṱa nga nḓila i lunzhedzanaho
Milandu kha akhaunthu ṱhukhu dza zwino yo fhungudza zwidodombedzwa zwa ndambedzo zwa nnḓa , fhedzi u dzhena ha mbuelo ho engedzedzea nga maanḓa musi vhabindudzi vha tshi renga vhunzhi ha ndaka dza mimaraga i no khou bvelela . 
Ḽiga ḽa u fhedza kha u fhungudza ndozwo ndi u vhona uri mikumba a i khou sokou bviswa zwi so ngo fanela musi zwi tshi shidzhwa khathihi na maitele a u vhulunga zwi khou itwa zwavhuḓi . 
U khwiṋiswa ha maga na milayo iyi 
A hu na mbetshelo yo itwaho ya u tandulula mafhungo afhio na afhio o bulwaho kha mutevhe u re afho nṱha . 
1.8.3. Naho vhuḓidini ha u vhulunga maḓi vhu tshi thusa kha u leludza mutsiko kha tshiko tsha maḓi tshire fhasi ha tsho ḓowelelaho tsha khalaṅwaha ya mvula zwo vhigwaho ngei Khapa Vhukovhela na KwaZulu-Natal zwi tou vha vhuṱanzi uri hu na zwinzhi zwine zwa kha ḓi tea u itwa kha u vhulunga maḓi .
Kha nyimele ya thandela dza vhuedza kha vhuimo ha vhukuma , phetheni dzine dza vha hone dza dzitshanele dza matshimbilele a si a fomaḽa dzi ḓo vha mutsivhudzi wa nga ngomu wa mbumbo ya netiweke ya sisiṱeme ya u enda . 
4 . Ndi ḓivha hani uri ndi ḓo wana mini hafhu nahone ndi zwi lindela lini ?
Tshiṅwe hafhu , mbekanyamaitele dza mveledziso ya u fhandekanya dza Tshiṱalula dzo sia vhadzulapo vha tshi khou tshila vha si na tswikelo ya dzibada yo eḓanaho . 
Mashumisele a masheleni haya a songo ṱalutshedzwaho a vhangwa nga u shumisa masheleni a vhatheli nga nḓila isi yavhuḓi na hone a shushedza vhukoni ha Muhasho ha u ṋetshedza nnḓu nnzhi nahone dza khwine kha vhashai . 
Ngauralo , a hu na zwine zwa fanela u itwa nga EU u khwaṱhisedza nyelelo i bvelaho phanḓa yavho , zwavhuḓivhuḓi ngauri mashango a bveledzaho a pfesesa uri zwivhambadzwaseli izwi , zwi ḓo ṋuvhela u tshoṱhe kha vhushai , mveledziso i songo linganaho na u sa vha na vhudziki . 
Ri a u ṱama ra ṱoma ṋaledzi ṱhodzini yawo .
I nga shumisa u ṱangana ha luambo lwa fomaḽa na lu si lwa fomaḽa hu tshi katelwa kuambele kwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na kuambele kwa tshiṱaraṱani .
( 3 ) Mukovhe wa vunḓḓu wo linganelaho wa mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka , u ḓḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka .
Vhunzhi ha khanedzano dzi elanaho na ṋetshedzo ya mimakete dzi dovha dza shuma kha mbetshelwa ya senthara dza mveledzo dza feme ṱhukhu . 
Madzangano a vhurumelazwivhambadzwa nnḓa a ḓo ṱanzwa , u nangudza na u paka zwibveledzwa . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 U vhala ( orala/ kana nḓowenḓowe/ kana maṅwalo ) U vhala na vhagudi
Tshitshavha tshi dzhia zwiimiswa na tshumelo dza zwa mutakalo sa ndaka yatsho . 
Sisiṱeme i vha hone nga dzisekele lwa miṅwaha miṱanu nahone zwi katela madokotela a dzhenelaho wekishopho , dzikhonferentse , khoso dza u ḓihomolosa , dzisemina , miṱangano ya muhasho na kiḽabu dza zwa magazini . 
Naho zwo ralo , hu na khonadzeo ya uri hu vhe na ṱhoḓea khulwane ya khaelo ine vhabveledzi vha sa ḓo kona u i swikelela - sa izwi hu si na vhukoni ha u i bveledza Afrika Tshipembe .
Sisiṱeme hei ntswa yo fhaṱwa kha ṱhanganyelo ya pfumbudzo ya tshenzhemo yo fhungudzwaho na pfunzo dzo khwiniswaho u alusa nḓivho .
A ho ngo vha fhedzi na mveledziso ya saintsi na mvelele , fhedzi afho ho ḓa ndivhuwo dza uri vhutshilo hu sa athu u ḓa Vhukhiresite ho vha havhuḓi . 
Muṱangano wo rwelaṱari hu si na khanedzano khumbelo ya vhuraḓo kha Dzangano ḽa Riphabuḽiki ya Dominica . 
Arali vha kundelwa u shandukisa ḽaisentsi yavho hu sa athu u fhela nwaha , i ḓo dzhiiwa sa i siatsha shumiho .
Zwiko zwa ndemesa zwa mupo / ndaka dzi re na khonadzeo ya mveledziso ya vhuendelamashango ndi dzi tevhelaho : 
Vhupfiwa nga vhathu ndi tshiṅwe tsha zwishumiswa zwine Phalamennde ya shumisa u ṱuṱuwedza na u leludza vhushelamulenzhe nga vhathu kha mushumo wayo .
U pandela hu nga vha mutshutshu arali hu si uri mushumo wa khasho ya tshitshavha u vhoniwa tshoṱhe u bva kha sia ḽa mimaraga kana vhubindudzi . 
U thivhela idzi thaidzo zwi ṱoḓa ndugiselo dza zwiimiswa dzi pfeseseaho , thendelano dza vhafaramikovhe dzine dza vha khagala , mbekanyamaitele i pfeseseaho ya vhuḓifhinduleli na mimodele yavhuḓi ya zwa masheleni u khwaṱhisedza u bvela phanḓa .
Musidzana u dzula Durban . nṋe iwe / inwi riṋe ene tshone vhone
Tshiimo tsha tshumelo tshi khwaṱhisedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha vhapo na vha vunḓu na nga mushumeli wa tshitshavha ane a vha na vhuḓifhinduleli ofisini ya ISS SA .
Maitele a u sina a nga nḓowelo a ṱalutshedzwa nga ikhwesheni ya u sina ya oda ya u mathomo . 
Muvhuso , wo rangwa phanḓa nga Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele na zwa Sialala ( CoGTA ) , u khou shuma na Zwiimiswa zwa Vhurangaphanḓa ha Sialala na vhoṱhe vha kwameaho u vhona uri khalaṅwaha ya mirundu ya 2016 a i khou vha na " dzimpfu " zwine zwi khou tshimbidzwa nga kha thero - " Ri Funa Sialala Yashu , Ri Takalela Matshilo a Vhaswa Vhashu " .
U ṱana zwikili hu tshi tevhedzwa vhudavhidzani , u dzhia zwa ḓivhazwakale , u linga , asesimennde ya dzilafho , matshimbidzelwe a ndangulo na dzilafho . 
Tshivhalo tsha milandu yo itwaho kha khothe dza vhana u itela u vhea zwisiwana zwa AIDS kha ndondolo ya u unḓa nga Muvhuso . 
U engedza zwa u bindudza ha phuraivethe kha nḓowetshumo khulwane zwi tea u vha zwone zwa ndemesa kha tshipikwa tsha mvelaphanḓa ; ndi zwone zwa u thoma kha tshanduko ya zwa ikonomi zwiimiswani na kha vhusikamushumo kha sekhithara ya fomaḽa . 
( ii ) u shuma mushumo ufhio na ufhio une wa nga ita uri onoyo muraḓo a pandelwe u vha muraḓo ,
Mihumbulo i re kha tshipiḓa itshi tsha tsenguluso yanga i kha ḓivha i songo bveledzwa ya fhelela nahone ndi mihumbulo thangeli , nahone i ṱoḓa u shumisa hafhu . 
Ni vha vhudze zwine muthu a nga ita ngei Gold Reef City
Ri ṱanganedza muḓuhulu wavho nga zwanḓa zwivhili , Vho Zenzile Makeba Lee , na tshikwenda tshavho , ane a vha Lindelani .
Akhaunthu dza fulufulu dzi na dza dzangalelo ḽihulwane vhukuma nga dzone dziṋe , zwihulwane kha mashango ane o dzhenela zwihulwane kha maini dza ole na mveledziso . 
Luambo lwa vhuimo
Ni ḓo tea u dubekanya ayo mafhungo nga ngona .
Ngudo ndi ya uri phambano kha u thomiwa na kushumele dzo vhangwa nga u shayea ha zwidodombedzwa kha thasululo dza khoro .
Tshumelo ntswa dza didzhithala a dzi nga rwelwi ṱari hu si na ḽaisentsi kana thendelo i bvaho kha ICASA .
Kha vha vhe na zwine vha amba : Bugu pfarwa ya Komiti dza Wadi , dplg , GTZ and SALGA , 2005 , siaṱari 99
Zwenezwo , na kha vhudzivha na vhunṱha ha mveledziso kha nḓowetshumo , madzangano o vha a khou dzhielwa nṱha . 
Vhubvo / nzulele nga vhuphara
Mavu oṱhe a muvhuso kana muvhuso wa vunḓu kana masipala ) na shango ḽi re na vhaṋe vha phuraivethe ḽi nga dzhiwa lu si lwa mulayo .
Lushaka lwa tshiendedzi
Kha maḓuvha a sia gathi a u fhedzisela , ho vha na khakhathi khulwane vhukuma , dze dza vhanga mpfu na mafuvhalo manzhi . 
Musi hu tshi khou vhambedzwa na maṅwe madzingu , mvelaphanḓa ya Afrika a i takadzi . 
U fheliswa ha themamveledziso na vhupo ho bwiwaho musi vhutshilo ha mugodi ho no fhela . 
Kha vha ṱhaṱhuvhe na u ela tshiimo tsha mutakalo tsha mulwadze . 
GIREIDI DZA 4-6
Kana , muiti wa khumbelo a nga ita mutevhe wa u pambuwa uho kana ndalukano kha luṅwalo lwa nga nnḓa lwo nambatedzwaho kha makumedzwa na u ita ndaedzi ya luṅwalo ulo kha Shedulu iyi . 
Nahone u bva wonouḽa musi u swika phalamennde ya ndayotewa ya tshifhinganyana i tshi vha yone ya nṱha . 
4.7 . Hu tshi elelwa Ḓuvha ḽa Vhashumi nga dzi 1 Shundunthule 2016 , Khabinethe i ombedzela u ḓikumedzela ha shango ḽashu kha u tsireledza pfanelo dza vhashumi nga kha vhusimamilayo ha vhashumi vhu re na mvelaphanḓa .
kha vha ḓe na ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vha tshi dalela kana vha tshi ṱo ḓa u dalela vhupo vhune ha vha na yellow fever
Nga heyi nḓila , ri shela mulenzhe kha u fholisa vhuṱungu ho vhangiwaho nga tshifhinga tshi vhaisaho tsha murahu kha shango ḽashu . 
Moduḽu wa vhu 4 : Vhone na nnḓu yavho
Thandela ya tsumbanḓila ya lushaka kha tshiimo tsha vhukati hu tshi itelwa zwipondwa zwa khakhathi na zwiṅwe zwiwo zwa muhumbulo i khou bvela phanḓa fhaḽa Mpumalanga , KwaZulu-Natal na Eastern Cape . 
Hu dovha hafhu ha vha na tshiimo tshine zwithu zwa vha ngayo ya zwino na yo kumedzwaho ya mimbete ya dzingu na ya tshiṱiriki yo vhewa ngomu ha tshiimiswa tshithihi , na mimbete ya dzingu na ya theshiari yo vhewaho ngomu ha vhuongelo ha vhukati . 
Mulayotibe u khou sedza kha u khwiṋisa Mulayo wa vhu 29 wa 1996 wa Tsireledzo na Mutakalo wa Migodini u itela u vusuludza mbetshelwa dza kushumele kwawo , u leludza sisiṱeme ya ndifho na u khwaṱhisedza manyambudzele .
Ṱhuṱhuwedzo ya Indasiṱiri
A hu na fhethu ha u bwela mathukhwi hune a ḓo laṱwa hone ; hu na fhethu huvhili ha u laṱa mathukhwi hu siho mulayoni hu songo tea nahone hu sa tevhedzi Mulayo wa Ndangulo ya Vhupo . 
Vhashumi vha re na khetho dza khwiṋe vha anzela u dzhena kha dziṅwe tshaka dza mishumo na u ṱutshela mishumo ya tshifhinganyana kha zwa vhufhaṱi vha i siela avho vha re na khetho dzi si gathi , vha shaesaho . 
( ii ) ya tshivhalo tshihulwane tsha Miraḓḓo ya Buthano , arali themenndelo i ya u tholiwa ha Muraḓḓo wa Khomishini .
Khonadzeo dza zwa ikonomi dzi ḓo vhona uri hu na u vha hone lwa tshifhinga tshilapfu , mishumo na ndondolo ya zwikimu zwi re hone zwi ḓo khwinisa u ṱola mbalelano na ndangulo ya thekeniki . 
Mafhungo , mihumbulo na mabulwa o bulwaho kha saithi iyi a zwo ngo tea u dzhiiwa sa ngeletshedzo ya phurofeshinaḽa kana muhumbulo wa tshiofisi wa GCIS kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mulayo zwi tshi ya nga uri mihumbulo , mafhungo , mabulwa kha webusaithi iyi ndi afhio . 
Mbetshelo idzi dza ndeme dza mbekanyamaitele ya u dzhenela ha tshitshavha dzi ḓo konou pindulelwa u vha ngoho musi dzi tshi vho ḓivhea tshoṱhe nga vhadzulapo nahone hu na nzhele yo ṱanḓavhuwaho nga ha u vha hone na ndeme i vhonalaho ya komiti dza wadi .
Kha vha ḓadze LRA form 4.3 vha i rumele kha Komiti ya Tshumelo dza Ndeme ya CCMA .
Zwo ralo , ri hou ṱoḓa mushumo kha avho u itela vhukoni kha kwine ra ita . 
Tshikoupu tsha mbekanyamushumo dza mishumo ya nnyi na nnyi tsho engedzedzwa . 
Vha vhudzise tshiimiswa tshone tshiṋe ( vha sedze zwidodombedzwa zwine vha vha kwama khazwo ) .
Masipala u na madzangalelo o fhambanaho nahone vha nga wana uri vha a ṱaṱisana nga tshavho .
Muvhuso u ḓo khwaṱhisa thikhedzo yawo kha miṱanganelano , nga mannḓa kha u maketa na u ṋetshedzwa ha zwishumiswa , u konisa vhubveledzi vhu saathu bvelelaho uri vhu dzhene kha ṱhumano ya ndeme uri u vhe kha ikonomi ya tshileme .
Nyito ya tshigwada tsho sedzaho i itelwa u kumedza mutevhe wa mveto mveto ya zwo sedzaho kha vhugudisi kha vhadzhiamikovhe vho fhambanaho hu tshi katelwa komiti dza wadi , vhakhantseḽara vha wadi , tshipikara tsha khoro , minidzhere wa tshumelo dza tshitshavha na minidzhere wa masipala .
Kha vha kwame SETA u ḓivha uri vha ita hani khumbelo .
Tsho vha tshi tshifhinga tshi konḓa na u vhanga u sa ḓivha na mutsiko vhukati ha vhashumi . 
Nga ṅwaha wa muvhalelano , nyendedzi dza u swikela mbekanyamaitele na vhurumelwa ha vhashumi dzo sedzuluswa . 
U toolola mafhungo a eṋe muṋe
Vha katele na mabammbiri a vhukuma kana khophi yo sethifaiwaho ya zwi tevhelaho :
Musi maḓi a shumiselwaho zwa vhufuwi ha mutshatshame wa zwi tshilaho maḓini a tshi ṱuwisela kule nyito dzo angalalaho , zwi tevhelaho ndi uri lushaka lwa ṱhoḓea dza ndeme u itela maḓi ayo dzi imela ṱhanganelano ya ṱhoḓea dza nyito dzo fhambanaho . 
Tsha u thoma , hu na mbilaelo nga maanḓa nga muhulwane wa zwa tsireledzo wa Orlando Pirates ya uri vho vha vha tshi khou shushedza vhaṱaleli . 
U ṋetshedzwa ha tshumelo dzo teaho nga tshifhinga tsha u fhaṱwa na u bveledziswa ha fhethu ha vhudzulo , naho zwo ralo , a si magumo a kuitele . 
Iyi ndi tsumbo ya mvelele yo ṱuṱuwedzwaho nga tswikelelo ya zwipikwa zwo vhewaho kha tshifhinga tsho tetshelwaho . 
u engedza thikhedzo kha zwisiwana zwa HIV / AIDS .
U dzudzanya nga u tevhekana
Mbekanyamaitele ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi , tshiṱirathedzhi , u pulanela , kushumele na ndangulo zwoṱhe zwi khou thengathenga fhano Afrika Tshipembe . 
U bva 1994 , muvhuso nga kha vhusimamilayo u fana na Mulayo wa Vhushaka ha Vhashumi , Mulayo wa Nyimele ya Vhashumi ya Mutheo , Mulayo wa Nyedanyo ya Vhashumi na Mutakalo Mishumoni na Tsireledzo zwo isa phanḓa pfanelo dza vhashumi .
NDI NGA VHIGA HANI MBILAELO ?
Vho isa mbilaelo kha masipala nga ha u shayea ha nḓisedzo ya tshumelo malugana na u hwala ha mashika .
Mbadelo ine vha i wana i ḓo lingana na ndeme ine vha dzhenisa kha mveledzo . 
Phindulo : Ee - mukhantseḽara wa wadi a nga humubela mukhantseḽara wa PR , nga u tou ṅwala , uri a fare muṱangano musi ene a siho .
Vhakhantselara vha wadi vha ṱuṱuwedzwa u sedzulusa phurosese kha muṱangano wa u thoma wa komiti ya wadi , nahone he zwa tea hu itwe pulane dza wadi u khwinisa u tea na u ḓivhadza tshitshavha nga ha komiti ya wadi .
U ita nyambedzano nga ha mbonalo dza ndeme dza tshibveledzwa
Phambano dza mvelele
Vhushaka na Komiti ya Wadi
Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe i shuma sa tshiko tshihulwane tsha mafhungo u itela u vhona ṱhoḓea dza ndeme ya maḓi a tshumiso ya maḓi yo fhambanaho na u itela tsireledzo na ndondolo ya mutakalo wa sisiṱeme dza mupo dza maḓi . 
Arali milifho i tshi tea u sedzuluswa , nga maanḓa ya vhuḓifari ha vhuaḓa .
Izwi zwi khou tevhela u sainwa ho itwaho zwenezwino ha mulevho wa Maseru na thendelano ya tsireledzo ya Maseru zwine zwa vha mutheo wa u vhuyelela ha polotiki na u dzika ha tshiimo tsha vhutsireledzi kha shango .
Nga fhasi ha nyimele dzifhio dzine ri nga ṱanganedza mvelelo dza mimodele ya makhanikhi miṅwe ? 
U tevhela masia u tshimbila hu tshi monwa na kiḽasirumu
Nzudzanyo ya ICT RDI yo no ḓi thoma u sumbedza u bvelela hu vhonalaho u fana na thandela ya u sumbedzela ya ṱhekhinoḽodzhi i sa ṱumiwi kha thambo dza muḓagasi , ine ya thusa kha nḓisedzo i sa ḓuri ya ṱhumano ya inthanethe ine ya vha na luvhilo luhulwane kha zwikolo zwa mahayani zwine zwa fhira 200 ngei Mpumalanga na Limpopo .
Nḓivhadzo ya uri ḽimaga ḽa Tshigwada tsha Volkswagen tsha Afrika Tshipembe ( VWSA ) ḽi re ngei Uitenhage kha ḽa Kapa Vhubvaḓuvha ḽo dzhielwa nṱha sa ḽone ḽimaga ḽa nṱha ḽa vhubveledzi kha ḽifhasi ngau bveledza vhuṱumani ha VW nga 2015 .
5.3 . Mufarisa Phuresidennde Vho Cyril Ramaphosa vha ḓo dzhenelela Guvhangano ḽa vhuvhili ḽa Turkey ḽine ḽa ḓo farelwa Malabo , hune ha vha Equatorial Guinea nga dzi 21 dza ṅwedzi wa Ḽara , 2014 .
Arali ṅwana a si wavho nga mbebo , kha vha ḓe na ndaela ye vha ṋewa uri avhe wavho .
Naho sisiṱeme dza u kuvhanganya malaṱwa dzo vha dzi tshi khou shuma vhuponi vhunzhi , u laṱwa ha malaṱwa zwo vha zwi thaidzo khulwane vhukuma . 
Ndumeliso u khou tamba .
Vhuendedzi ha shishi : Vhu shuma tshumelo dza dzilafho dza shishi hu tshi katelwa tshumelo dza ambuḽentsi , mashumele o khetheaho , vhudavhidzani na tshumelo dza ambuḽentsi dza muyani . 
Sa ndaka ya lushaka , SU i shela mulenzhe zwihulwane vhukuma kha shango . 
Ri pfa ro hulisea vhukuma nga tshumisano ya tshitshavha tsha saintsi na nḓowetshumo ya dzitshaka na u shela mulenzhe kha u ṱoḓa u wana tshenzhelo ntswa na thekhinoḽodzhi dzo khwiniswaho . 
2.12. Khabinethe yo themendela u sudzuluwa ha mushumo muhulwane wa zhendedzi wa Komiti wa Pfananyo ya Kushumele kwa Ndango ya Mikano u bva Sars u ya kha kha Muhasho wa Muno .
Vha pfa uri zwi ḓo vha maanḓafhadza nga zwikili zwiswa zwa dovha zwa vha leludzela uri vha kone u thoma u shumisa hedzi pulane sa izwi dzi sa khou tou kombetshedzwa u bva nṱha fhedzi zwi tou bva kha mihumbulo na tshenzhemo dzavho vhone vhaṋe . 
Ndi ene a tshi vhudzisa .
11 . Khetho dza Vhusimamilayo ha Vunḓḓu
Kha nyimele dzine dza nga ṱoḓou swika dzoṱhe , u gonya ha zwenezwino ha dzhenuwo ḽa zwiḽiwa na mitengo hu bulwa sa tshone tshiko tsha mbilahelo . 
Kha nyimele ya u bveledza hugaledzwa mulayo wa u sa tsha bvela phanḓa zwi amba ṱhuṱhuwedzo ya u tumuwa kha zwiṅwe zwipiḓa zwa sisiṱeme ya dziḓoroboni , u itela u swikelela dziṅwe mveledzwa . 
U vhala ha tshigwada hu na u sumbiwa nḓila :
1.3 . Khabinethe i humbela maAfrika Tshipembe uri vha shumise maḓi nga vhulondo .
U vhala Bugu Khulwane na maṅwe maṅwalwa o hudzwaho nga kiḽasi yoṱhe vhe na mugudisi .
Hezwi zwi na khonadzeo ya u shandukisa khohakhombo dza tshandukisatshivhumbeo na muhwalo wa malwadze zwa vho vha mbuelo dza tshandukisatshivhumbeo nahone zwa ḓo livhisa kha tshanduko ya zwa ikonomi ya dzhango . 
Tshipikara a ṱhonifheaho ;
U sima na u khunyeledza ridzhisiṱara ya mabindu ya ndaka . 
Vhathu vhanzhi a vha khou tshila fhedzi nga zwine vha ita , nahone ndi ombedzela u tshila . 
Zwitshavha zwi shayaho kha vhupo ha kule na ḓorobo ha vhukovhela , khathihi na vhupo ha vhudzulo huswa kha dzingu a ḽa Chatty , vhu , honeha , na vhushayi vhuhulwane zwi tshi ḓa kha u tswikelelo ya tshiimiswa itshi . 
Hezwi zwi ṱoḓa u bvelaphanḓa na miṱangano na u khwaṱhisedza uri zwithu zwa ndeme zwi bviswaho kha adzhenda zwo no tandululwa .
U ita mutevhe wa maga kana zwiwo nga u tevhekana na u ṱalutshedza mutevhe uyo
1.2.1.5 Khoro ṱhukhu dza Dziḓorobo khulwane
U swikelea zwavhuḓi ha mudzhenelano mukene hu sumbedzwa hu si nga tshaka fhedzi ya nyimele ya vhuendi vhu fhiraho fhedzi nga u kona u ima ha vhuendi . 
Ṱhukhufhadzo dza maipfi ( abriviesheni )
Muano u nga kha ḓi vha nga hei nḓila :
U bva kha maitele aya Muvhuso wo dzhia tsheo ya uri hu na iṅwe thendelano ine nyimele ya zwino ya ita uri hu vhe na tshanduko kha modele wa u tshimbidza u re hone kha muhanga wa tshifhinga u re hone une wa ḓo sumbedza tshiimo tsha nzulele ya zwithu . 
Mafhungo mararu a tea u dzhielwa nṱha nga ha ṱhalutshedzo dzine ra dzi shumisa dza tshitshavha . 
Tshi ḓo thivhiwa nga tshiimiswa tshiswa tsho fhaṱelwaho ndivho tshine tsha ḓo shumisea kha risetshe . 
Zwavhuḓivhuḓi AIDS a si vhulwadze vhuthihi . 
U bva tshe ha rumelwa vhathu , ro vhona ndango yo khwaṱhaho na nyito dzi si gathi dza vhugevhenga . 
Tsedzuluso savei thevhelambavhathu
Muofisiri a ṅwalisaho kana muthu o teaho u ḓo rumela khumbelo ofisini ya tsini ya dzingu kana ya tshiṱiriki ya Muhasho uri i ṅwaliswe kha redzhisita ya vhathu .
Ṱhalutshedzo ya maipfi : pfanywa na mafhambanyi
Fhindulani mbudziso nga tshiṅwe tsha zwirendo zwivhili zwo randelwaho . 
Ri khou vhilaedzwa nga u sa shumiswa nga nḓila yone ha ndaela dza ndiliso ya muthubo zwo siaho vhashumi vhanzhi vha si na masheleni a u tshila ngao nga murahu ha musi vho no badela zwikolodo zwavho ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Mushumo wa Komiti ya zwa u Ṱola ndi u thusa Khoro kha u shuma mishumo yayo maelana na u linda ndaka ya Khoro , kushumele kwa ndango dza nga ngomu na maitele , ndangulo ya khohakhombo , u vhiga zwa masheleni na u tevhedza maga a zwa muvhalelano a tshiimiswa tsha vhubindudzi . 
Vhana vhane vha vha na vhabebi vhane vha daha vha na tshikhala tsha 70% tsha u valelwa vhe na burokhainthisi na nyumonia vha sa athu u swika kha miṅwaha mivhili .
Ḓivhazwakale ya wadi
Lushaka lwa zwiḽiwa
Ann MacDonald Muvhigi wa Mitambo
Vhadzulapo vha ri vha nga si pfuluwe .
U vhala zwibveledzwa zwa ḽitheretsha
Naho hu na vhupo ha sialala vhukuma ha zwikolo , zwi nga shuma mushumo u si wa ndeme hafha kha u khunyeledza mishumo iyo . 
Muvhuso u tea u ṋanga u shumisa tshelede nga nḓila ya vhuṱali , u pfesese u vhulunga masheleni , u lange mashumisele a tshelede na u dzudzanya mbekanyandeme hafhu u itela uri zwi shume nga nḓila yo fhelelaho . 
goloi dza zwidzimamulilo
Vha humbelwa u dalela webusaithi ya GEMS kana vha kwame senthara ya ṱhingo u itela u wana uri ndi dzifhio mbuelo dzine dza vha hone kha Mbekanyamushumo i Langwaho ya Ndondolo ya Maṋo ya GEMS .
U thusa mulangi u khwaṱhisedza u tevhedza . 
Mbudziso idzi dzo livhiswa kha u sedza u kwamea ha ndeme na ha muhumbulo wa mugudi nga tshibveledzwa .
( o ) u haṱululwa , kana u sedzuluswa , kha khothe ya nṱha .
Zwi tevhelaho ndi zwisumbedzi zwo dziaho zwine zwa sumbedza nga nḓila yo khwaṱhaho uri nndwa ya u lwa na vhushai i khou itwa masia o fhambanaho . 
( b ) tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho ṋewaho maanḓḓa hu tshi tevhelwa mulayo ufhio na ufhio wa u ṱanganedza tshelede i no ḓḓo shumiselwa zwa nnyi na nnyi .
U ṋekedza hafhu tshivhumbeo tsha tshumelo dzi re kha vhuongelo ha phuraivethe ndi tshithu tsha ndeme kha tshumiso ya Pulane ya Tshumelo Nyangaredzi . 
Maduvha a u khunyeledza o anganywaho na one o sumbedziwa kha thebulu .
Kha vhe ṋekane nga afidaviti ya madzina avho oṱhe ane vha a shumisa .
Naho hu na u ṱoḓa havho ha khwinesa vha nga wana zwa uri ahuna tshiputelo tsha u guda u nga nnḓa tsho no ganḓiswaho . 
U bva afho u ḓo bvisa ndaela nahone a nga ita izwi nga nnḓa ha u humbela vhabebi uri vha ḓivhonadze khothe .
3.1. Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Tshikwama tsha Khombo Dzibadani , 2016 Phalamenndeni .
( 4 ) Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu i tea u ṋea kana u rumelwa kha masipala nga u tendelana hu tshi tevhedzwa maga maṅwe na maṅwe , ndangulo ya mafhungo o dodombedzwaho kha Khethekanyo ya A ya Muengedzo wa 4 na Khethekanyo ya A ya Muengedzo wa 5 , zwi yelanaho na muvhuso wapo , arali -
Kha luṅwe lurumbu , ri ḓo ṱavhanyedza u ḓivhadza vhuimo vhu tevhelaho ha u engedza mbekanyamushumo ya vhashumeli vha tshitshavha .
Kha vha zwi dzhiele nzhele : Hedzi pfanelo dzoṱhe dzi a fhungudzwa arali zwo fanela u itwa ngauralo .
U ya nga havho , vhukoni na nḓivho ya mushumo ndi zwiitisi zwi si zwavhuḓi zwa vhuḓifari na mashumele . 
Tsha u thoma , khathihi na vhupfumbudzi vhu bvelaho phanḓa zwi fanela u ṱanganya vhabebi na dziphurofeshinala u bva kha muhasho wa zwa pfunzo , matshilisano na mutakalo u tendela uri hu vhe na u kovhelana ha mvelele ya phurofeshinaḽa na u khwinisa tshumisano . 
U khethekanywa ha fhethu hune ha vha khombo na u khethwa ha tshishumiswa tsha u shumisa hafhu henefho . 
Tshishumiswa tsha 3 : Mugaganyagwama wo sedzanaho na zwa mbeu
U shumisa luambo na tshivhumbeo tsha tshibveledzwa zwo teaho
( Arali hu muano : Mudzimu a nthuse )
Tsumbamutengo ine ra i shumisa u shuma mitengo ya zwigwada zwa mishonga .
B - u linganela lwo teaho
Tsha u thoma muvhigo u vhea makumedzwa , ane a konadzea na u leluwa u a shumisa . 
Vhuḓipfi ha mvumbo ha mukhuthadzi vhu nga shuma sa fhethu ha mutheo wa khuthadzo fhedzi vhu songo tou kombetshedzwa fhungo . 
Ri vhona hani uri Mvusuludzo ya lushaka na Mbekanyamushumo dza Mveledziso i khou ṋetshedzwa ṱhalutshedzo ya ndeme ngomu ha nungo dzashu dza u bvisa u shaea ha ndinganyelo na zwo khakheaho zwa tshifhinga tsho fhiraho ? 
Hune vhufukula marubi ha khombo ha vha hu tshi khou ya phanḓa , hu tea u thivhedzelwa tshoṱhe . 
Olani tshifanyiso tsha itsho tshithu tshaṋu .
U pulana : U shumisana na mukhantseḽara na maṅwe madzangano a tshitshavha , u topola ṱhoḓea dza ndeme na u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea idzi dzo katelwa kha makumedzwa a mugaganyagwana na pulane dza hone .
Naho zwo ralo , kha u lwa na fhungo ḽa vhuaḓa nga vhaofisiri vha tshipholisa nga nḓila yo khwaṱhaho , minisiṱa vho humbela uri hu vhuyelwe kha mihasho yo teaho ya tsedzuluso u itela mvelaphanḓa na u ṱola u swika magumoni azwo . 
Nga maṅwe maipfi , kuitele ku ḽa tshifhinga nga nḓila ya uri komiti ya u modareitha i fanela u vhona na u fha phindulo miraḓo yoṱhe . 
U dovha wa ṱharamudza mambule ashu a zwa matshilisano kha avho vha shaesaho tsireledzo kha lushaka lwashu na u thusa u fhaṱa lushaka lune lwa katelesa vhoṱhe .
Mafulo a no nga sa " War on Leaks " a lwisanaho na u shuluwa ha maḓi a ḓo bvela phanḓa nahone a ḓo khwaṱhisedzwa u itela uri vhaswa vha sa shumiho na miraḓo ya zwitshavha vha ṱuṱuwedzwe kha u farisana na muvhuso u lugisa hune maḓi a ḓo vha a tshi khou bvuḓa .
Vhukoni ha u vhulunga vhu re fhasi ho thivhela u aluwa ha vhubindudzi fhedzi khonadzeo ya u engedza u vhulunga ha phuraivethe i vhonala yo fhungudzea nga zwivhumbi zwa mutheo zwa ekonomi . 
Datumu na tshifhinga zwa tendelaniwa nga vhoṱhe vha re hone muṱanganoni .
( 2 ) Mulangavunḓḓu wa Vunḓḓu a nga vhidza dzulo ḽa Vhusimamilayo ha Vunḓḓu ḽi songo ḓḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓḓu .
Kha vha ole lu bveledzaho muthivhi woṱhe , hu tshi katelwa zwikhala zwi re vhukati ha nyalo ya bada na miṋango ya tshifhaṱo . 
i na maanḓa na mishumo i fanaho na ya khoro ya ḓorobo kana yapo na u nga rumela u ya nga ha khethekanyo 32 .
Vhuḓilisi havhuḓi na mikhwa ya tshamuya zwi khou fhungudzea , u fana na ṱhonifho ya vhutshilo . 
Sisiṱeme ya mindende i katelaho , i bvelelaho ine ya vha phindulo Kha u khwinisa ṋetshedzo ya tshumelo dza mindende kha vhathu vho teaho , muvhuso wo vhea magemo a tevhelaho :
Vhaiti vha khou tsivhudzwa uri vhuḓifhinduleli vhu kha vhone vhaṋe ha u sumbedza uri vha swikelela ṱhoḓea dza fhasi dzo randelwaho kha poswo iyo . 
Zwifanyiso zwi tea u nangiwa nga vhuronwane - zwi tea u vha na dziṅwe khuḓano . 
Hu na zwinzhi zwine zwa khou itea zwi tshi khou tshimbidzwa nga Muhasho wa Vhutsila na Mvelele zwo sedzaho kha u engedza Vhuthihi Afrika . Mishumo iyi i ḓo khunyelela nga ḽa 25 Shundunthule 2017 hune Muphuresidennde vha ḓo fara mushumo wa tshiswiṱulo ngei nḓuni ya vhueni ya Muphuresidennde ya Sefako Makgatho .
Kha vha badele davhini ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽa ofisi ya SARS , Musumbuluwo u swika Ḽavhu ṱanu , vhukati ha 08:00 na 15:30 , hu sa kateliwi nga holodei .
A zwi khagala uri ngudo dzo gudwaho nga nḓowetshumo dzo kwameaho ndi dzifhio . 
Masipala wa Buffalo City wo ṱanganedza tshikalo tsha u wana mbuelo hune tshinyalelo yoṱhe ire fhasi ha tshikalo i badeliswa musi i tshi vha hone . 
Phetheni dza zwililelwa zwa nḓilamagodo zwa saithi nngede zwi nga kona u anganyelwa nga nṱha hu tshi shumiswa nyedziselo ṱhanu zwi tevhelaho : 
GEMS i katela vhana u swika kha miṅwaha ya 21 , nga nnḓani ha musi ṅwana e muholefhali wa muhumbulo kana muvhilini kana e na miṅwaha ya fhasi ha 28 nahone e mutshudeni kha tshiimiswa tsha pfunzo ya nṱha tshi dzhielwaho nṱha .
Zwibviswa zwi katela vhubindudzi hoṱhe na mbadelo dza mushumo , na uri mbuelo dzi katela khonadzeo iṅwe na iṅwe ya mbuelo khathihi na ndeme ya zwo salelaho . 
21 . Mbofholowo ya u Tshimbila na Vhudzulo
Thebuḽu i lavhelesa kha wadi dzo kuvhanganaho dza Krugersdorp , ya ṋetshedza mbalombalo dza vhadzulapo . 
Ndivhanele ya ndingo yo khwaṱhaho ya esidi
Tshipiḓḓa tsha B - Fomuḽa ya u ta kudzhenelele kwa ḽihoro kha vhurumiwa ha vunḓḓu kha Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka .
Muvhuso u khou vhilaela vhukuma nga ha mveledzo dza zwino dza Zimbabwe , nga maanḓa , u shaea ha zwiḽiwa ho vhigiwaho . 
U khwinifhadza zwitshavha ndi tshiṅwe tsha ndeme tsho sedzeswaho u itela uri mveledziso dza migodi a dzi ṱutsheli nnḓa zwitshavha zwi kwameaho .
0.5 wa Maḓuvha
Izwi zwi a ṱoḓea kha u bva kha ngona ya kale ya mveledziso ya zwikili u ya kha vhukoni na kudzhenele kwo ḓisendekaho nga mvelelo . 
1 Muḓi muthihi
U ombedzela u ita nḓowenḓowe dza mibvumo
Ndaka yo dzula kha Tshiṱiriki tsha Vhurathi , Ḓorobo ya Kapa , Kapa Vhukovhela . 
Komiti dza wadi a si ' vhalindakhoro ' vha tshitshavha
Miṱangano ya malo yo farwa kha ṅwaha wa muvhalelano . 
Mashudu mavhuya , ho ṋewa maitele a pfadzaho hune furemiweke yashu ya zwa masheleni yo langulwa lwa miṅwaha , na yo ṱanganyiswaho na mbuedzedzo ya mbekanyamaitele ya muthelo i pfalaho na ndaulo ya muthelo , ri nga ṱhonifha vhuḓikumedzeli hashu ha u shumisa ho ḓivhadzwaho nga Luhuhi 2009 . 
U ita mutevhe wa mvelelo dzi no bva kha zwigwada zwo fhambanaho zwa kutshilele na zwithithisi zwa /khohakhombo dza ndeme dzi fanela u thivhelwa .
Vhadzulapo vha ḓivhaho zwithu zwavhuḓi vha bveledza nyambedzano dza zwitshavha na khetho dzi re na nḓivho , dzine dza nga khwaṱhisa fhedzi na u ita uri dimokirasi i dzingindele . 
Sa tsumbo , hune mafhungo a iwe muṋea a khasiṱama ya bannga ( ḓivhazwakale ya zwa masheleni ) i tshi nga tshimbidzwa hu si na u dzhenelela ha muthu . 
Wadi 2-7 : U vha hone ha u ongiwa ha vhathu vha re na HIV khathihi na u londolwa ha miṱa i no kwamea
U vhumbea na mudzikiso wa miṋo ya aḽumini i sa ṋoki . 
Arali mawanwa ayo kana tsenguluso yo swikiswaho kha ṱhalutshedzo ya vha i si yone kana i tshi khou tou humbulelwa lwa vhukuma zwo ralo zwo tou tea uri zwa sa vhe na vhuimo kha muvhigo wa u fhedzisela . 
Izwi ndi zwe zwa vha hone ngomu kha ḽiṅwalo : 
Mulaedza wa tshiṱori ndi ufhio ?
Datumu Tshamonde Tsha uḽa
Nyito / vhuvha / zwiitisi zwa mubvumbedzwa zwi sumbedza mini nga ha ene muṋe musi ho sedzwa matshilele a ṱanganedzeaho ?
( 1 ) Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka u tea u ta vhukando ho teaho u ita uri hu vhe na u bvela khagala na u thoma u kona u langula u bviswa ha tshelede kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso nga u thoma uri hu vhe na -
6 Zwa luambo
( b ) Mvelelo hu sa sedzwi tsha vhuraru na tsha fumi tshi tevhelaho arali tshi hone , ndi tshone tshivhalo tsha madzulo nga ofisi .
U wana thendelo a zwi itiwi nga u ṱavhanya , nahone a zwi itiwi luthihi fhedzi ndi maitele ane a fanela u bvela phanḓa .
U londota mihumbulo ya ndangulo ya tshiṱirathedzhi na mbekanyamushumo . 
2 . Arali rekhodo ina zwifanyiso zwa u tou vhona
( 2 ) Khomishini ya Khetho i na maanḓḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Na , milayo ine ya shuma kha ḽeveḽe ya tshifhaṱo i nga shumiswa na u shandukiswa kha ḽevele ya nzudzanyo . 
U fara bugu nga nḓila yone yo sedza nṱha na u vula masiaṱari zwavhuḓi .
Mulaedza wavho kha vhaswa vha Afurika Tshipembe ndi ufhio ?
1-2 Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba : U thetshelesa u itela u pfesesa :
U bva kha kuvhonele kwa ndangulo ya zwa masheleni , komiti ya zwa masheleni ndi yone ya ndemesa kha komiti dza khorombusi .
Tshantseḽa dzothe na vhafarisa dzitshantseḽa vha dziyunivesithi
Musi ri tshi sedza zwa vhutshinyi mahoḽa kha Dzulo ḽa Nnḓu Mbilin dza Phaḽamennde , roṱhe ro sumbedzisa u vhilahedzwa nga tshivhalo tshihulwane tsha vhutshinyi , na nga uri zwithu zwo sumbedza u vha zwi tshi khou vhifha zwi tshi ya nga maanḓa siani ḽa mabulayo - zwa tshinya zwivhuya zwe zwa vha zwo no itwa u bva tshe ra wana dimokhirasi .
( b ) nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi , arali khwiniso i -
Ndi zwibveledzwa fhedzi zwa bindu ḽo tendelwaho ḽa Afrika Tshipembe zwine zwa nga ṱanwa kha vhupo he ha ṋewa thendelo . 
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha , mashango ashu a kovhelana mveledziso dza ndayotewa dzi fanaho , khaedu , mbofho dza ḓivhazwakale na nḓila ya kuvhonele kha zwiteṅwa zwa masia manzhi . 
U kuvhanganya shedulu dza mushumo u bva kha wadi na u dzi faila . 
Muiti wa khumbelo o swikelelaho u tea u saina thendelano ya mashumele . 
27 . Ndondolamutakalo , zwiḽiwa , maḓi na tsireledzo ya vhathu
30 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Ndi tshivhalo tsho pimiwaho vhukuma fhedzi dza zwisumbi zwa u engedzedza zwine zwa ḓo ṱanganedzwa . 
U vhulunga - Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbiwa tshi vhulungaho maḓi u itela zwo fhambanaho tshumiso ya nḓowetshumo , migodi , vhulimi ha zwa maḓini , khovhe , mitambo ya maḓini , zwa lunako , ngade , tshandukiso ya vhupo , goḽofu , etc ) u bva kha maḓi a elelalo , maḓi ane a vha mavuni kana tshisima tshine tshivhalo tsha maḓi tsha fhira 10 000 cubic meters kana hune maḓi musi o fhelela a fhira 1 hectare kha mavu ane a vha nga fhasi ha ndangulo ya uyo muthu kana tshivhumbiwa kana muthu kana tshivhumbiwa tshine tshi sa vhe na thendelo .
Ho itwa ndingedzo khulwane kha tshifhinga tsha nga murahu ha vhuḓilangi dza u bveledza vhukoni ha vhashumi na zwiimiswa zwa Afrika . 
Kuhumbulele kuhulwane kha sia iḽi ḽe ḽa sedzeswa ndi uri tshitshavha , nahone ri tshee henefho ndingedzo dza mveledziso ya ikonomi , dzi nga khwaṱhiswa nga u sedzesesa zwikili zwi no bva kha , na u baḓekanesa na , tsheo na zwiito zwi no kwama nḓisedzo na ṱhoḓea dza zwa vhudzulo vhuponi ha mahayani . 
Nḓila ya u ita vhugudisi ha komiti dza wadi
Tshiteṅwa tshine khatsho a hu na mutengo wo dzheniswaho tshi ḓo dzhiwa sa tsho katelwaho nga miṅwe mitengo kana phimo kha biḽi . 
Phalamennde i kha nzudzanyo ya u wana muṋeyatshumelo wa u bvisa mabambiri a malaṱwa uri a bikululwe .
U shuma na / nga mafhungo :
Dzi tou vha nyengedzedzo ya pulane ya tshiṱirathedzhiki ya muhasho fhedzi dzo ṱukufhala kha hune dza shuma hone sa izwi dzi tshi shuma fhedzi kha tshiṅwe tshipiḓa tsha mashumele a muhasho . 
Malugana na tswikelelo kha tshumelo ya zwishumiswa zwa hayani , tshivhalo tshi a ḓi ambela .
Izwi ngamaanḓa zwi vhagwa nga vhuvha ha fhethu . 
Ndivho : Tshitatamennde tsho ṱanḓavhuwaho tsha mvelelo dza tshifhinga tshilapfu , dzi ṱoḓiwaho nga mbekanyamushumo . 
Khethekanyo ṱhukhu i dovha hafhu ya tandulula u shela mulenzhe nga mbambadzo kha dzitshaka ha mavundu oṱhe . 
Thimu yashu ya netibolo yo ri u wina ra takala na zwikunwe .
2.4 . Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha u thomiwa ha Sisiṱeme ya Vhupimathengo ya Lushaka na u tendela Muvhigo wa Ṅwaha wa 2014 / 15 na Pulane ya Vhupimathengo ya Lushaka ya vhuṱanu ya 2016 / 17 u ya kha 2018 / 19 , sa tshipiḓa tsha fulo ḽa u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo .
U khwiṋisa hu ḓo vhona uri hu vhe na u fana kha kulangele kwa vhaimeleli vha phurofesheni ya zwa mulayo kha shango ḽoṱhe na uri zwi ḓo khwaṱhisedza vhuvhusi ha phurofesheni ya zwa mulayo kha vhupo ho buliwaho.
Fhedziha , zwiṅwe zwitambiswa zwo gudwa zwa khwaṱhisedzwa uri zwi a khwinisa nyaluwo ya muhumbulo wa vhana . 
Musi muthu o khethiwa sa Muphuresidennde , u ḓo guma u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka , nahone , hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu , u tea u dzhia tshidulo tsha u vha Muphuresidennde nga u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2 .
Hezwi zwo katelwa hafha hu na khumbelo ya mafhungo , naho thimu ya SEA i tsho ḓo kwama maṅwalwa , vhuimeleli ha sekhithara , na vhomakone u itela u ṱhaphudza hezwi . 
Komiti iyi i ḓo rangwa phanḓa nga Minisiṱa wa Ofisi ya Muphuresidennde wa Vhupulani , u Monithara na Tsedzuluso .
Miraḓo miswa ya Khoro ya Lushaka ya Tshumelo dza Ndulamiso na yone yo tholiwa sa izwi tshifhinga tsha miraḓo yo fhiraho tsho fhela u ya mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano . 
u engedza zwishumiswa zwo itelwaho u phaḓaladza maḓi nga vhunzhi nga 5% i tshi vhambedzwa na ya 2014 .
Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo zwa zwino u khou vhekanya vhuṱanzi nga ha vhashumi vha muvhuso vhe vha kundelwa u tevhedza mulayo muswa .
Figara dza muambo U ṅwala tholokanyonḓivho
U shumisa " ḓo " u sumbedza uri zwithu zwi ḓo itea tshifhingani tshi ḓaho sa .
Pulane ya kutshimbidzele
6.7 Khabinethe yo tendela nyanḓadzo ya Mvetamveto ya Green Transport Strategy uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa .
tshitshivha tshi ḓo dzhia muhumbulo , mafhungo,tshenzhemo , netiweke na tshomedzo dza bvaho kha madzangano a vhafumakadzi
Zwikili zwo raloho zwi tea u bveledza na u itwa zwa tshiofisi . 
Khoudu dzi ṱutuwedza mafhungo a BEE uri a khwaṱhisedzwe u itela zwiimiswa zwoṱhe zwi kwameaho uri zwi vhee fulufhelo kha mafhungo ayo . 
Kha khana ndi hone he milenzhe ya sima .
Zwenezwo , ikonomi ya Gauteng i fhira ya KwaZulu-Natal kana ya Western Cape kavhili nga saizi . 
Zwigwada zwo livhiwaho
Ho vha na mvelaphanḓa kha u khwaṱhisedza ṋetshedzo ya muḓagasi .
Vhupfumedzanyi hashu a vhu faneli u bva kha u zwithu zwi shandukaho nga u ṱavhanya , fhedzi kha mutheo wo khwaṱhaho . 
U imba hu tshi sedzwa u imba nga u tou zhamba na nga vhulenda , nga u ongolowa na nga u ṱavhanya .
Izwi zwi ḓo ṋea vhuḓifhinduleli vhunzhi kha zwikolo , nahone zwi ḓo ita uri u wanala ha zwishumiswa zwi vhe zwo leluwaho . 
Tshipiḓa tsha vhuitwa / mishumo tshayamikano
Hu na zwiṅwe zwine vha nga ita nga hazwo ? 
Kha ri ite nyito Itani phosiṱara ya u kaidza u lakatedza .
Thebulu ya 11 : U kovhela vhathu mishumoitwa ya u pulanela wadi
Gumofulu nyangaredzi ḽa ṅwaha ( zwibadela zwa nnyi na nnyi na fhethu ha u arela ho themendelwaho nga GEMS ho ḓiimisaho nga hoṱhe na kiḽiniki dza nga masiari .
Musi Miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha Buthano , vha tea u ana kana vha sumbedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tenda u shuma nga fhasi ha Mulayotewa , nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2 .
U ṱalukanya na u shumisa phetheni dza u peleṱa .
Mulayotewa u kombetshedza muvhuso wapo u dzhia vhuimo ha mvelephanḓa nga u u ṋea miṅwe ya mishumo ya u bveldza phanḓa muvhuso wapo .
Kha vha fhindulae mbudziso dzi tevhelaho :
Ndivho ya khukhi ndi u vhudza seva ya Webe uri vho vhuelela kha siaṱari ḽo imaho ngauri . 
U ṋekedza ridzhisiṱara ya ndaka ya eḽekiṱhironiki u itela mbuedzano . 
U wana mutengo wa maraga wa zwino hu shumiswa kuitele kwa u vhea mutengo . 
Muvhuso na vhadzhiamikovhe vha ndeme , vha vhuimo ha masipala na ha wadi vha tea u shumana na zwiteṅwa zwa ndeme zwi tevhelaho u itela u ṱuṱuwedza bono ḽa u dzhenelela ha tshitshavha
Dzhendedzi ḽa Mbulungeo ḽa Matshilisano ḽa Afurika Tshipembe ( SASSA ) ḽi ḓo vha badela mundende nga kha maitela mathihi kha a tevhelaho :
U ita mbetshelwa ya uri maṅwe mavu a farwe nga thirasithi na u fhiriselwa kha zwitshavha zwi kwameaho . 
Ndi phambano dzifhio dzine vha dzi limuwa nga nḓila ine vhanna na vhafumadzi vha shumisa tshifhinga tshavho tsha u awela ?
( 6 ) I ḓo shuma sa zwiimiswa zwidzheneli zwi dzhielwaho nṱha na u khethea kha masipala .
U ta thagethe na u vhiga malugana na tshivhalo tsha matshudeni i kha ḓi vha khaedu vhunga tshifhinga u lambedza nga magavhelo tshi tshi dzhia ṅwaha wa muvhalelano fhedzi , ngeno u ḓiṅwalisa ha matshudeni hu tshi tevhela ṅwaha wa khaḽenda . 
Vhagudi vha shumisa zwiṱirathedzhi zwe vha guda musi vha tshi vhala lwo ṱanḓavhuwaho na kha ngudo dza zwibveledzwa zwa fomaḽa u itela u wana nḓivho ya nnḓa ha magudiswa a kharikhuḽamu - u vhala mugudi e eṱhe u itela u ḓimvumvusa na ṱhoḓisiso .
Vha humbelwa u vha na nomboro yavho ya vhuraḓo kana nomboro ya phurofaiḽi ya medipost kha tshiḽipi tsha u diphositha sa nomborondaula .
Hezwi zwi ḓo bveledza nḓadzo ya mufhiso ya volumu ya nṱha na phimo ya nṱha ḽa fulufulu ḽa mufhiso ḽine ḽa pfukiselwa nga kha u eḓanyiswa , nga u fhungudza muya wa thempheretsha . 
Muṱaṱisano wa Khaphu ya Ḽifhasi wa u thoma wo itea nga 1930 .
Ndaulo thikhedzi yoṱhe ya u shuma zwavhuḓi ha komiti dza wadi i fanela u vhewa kha Ofisi ya Mulangadzulo . 
Tshivhumbeo tsha tshikhala tsha hugaledzwa tshi bva kha u dzhenelana vhukati ha masia o pulaniwaho lwa fomaḽa ( kana hu na mbekanyamushumo ) na a mupo ( kana hu si na mbekanyamushumo ) a u vhumba hugaledzwa . 
Muthihi vha u vhidza A muṅwe vha u vhidza B .
Vhoramimoḓoro na vhaendangaṋayo vha tea u ṱhogomela musi vha tshi shumisa dzibada musi ho thaba .
Mushumo wa u linga wa fomaḽa 1 : U vhala ( orala na / kana nḓowenḓowe ) U vhala ha u ṱanganela
Zwiwo zwine khazwo phukha dza vha dzi khou ita nyito na u ita zwithu zwi nga ho zwa vhathu , naho zwo ralo , a zwi tou konadzea vhukuma . 
U khwaṱhisedza vhutevhedzeli ha khwaḽithi ya mashika kunakiswaho kha zwitandadi zwo teaho . 
U ṱalutshedza na u ita nḓowenḓowe nga nyimbo dza Afurika Tshipembe : u sielisana , u vhidzelela na u fhindula
Hezwi zwi valela vhaswa , sa tsumbo , kha sekele ya mishumo ya vhukoni ha fhasi kha sekhithara dza vhubveledzi ha fhasi dzi re na mbadelo dza fhasi , zwa engedzedza vhushai . 
Fhedzi-ha , zwi nga lavhelelwa , uri muvhuso wapo , mveledziso ya mavu na milayo ya vhuendedzi ha shangoni zwi ḓo lingedza u ṱuṱuwedza kupulanele kwo ṱanganelaho . 
Zwiṅwe hafhu , maga a khou dzhiiwa u kunakisa tshumelo dza thengo , u thoma u shumisa sisiṱeme i konaho u topola hu tshee na tshifhinga u itela u sedzana na milandu ya u ḓiimelela nga nḓila i si yone musi vha tshi tea u bvela khagala nga ha maitele a u pfufha thenda . 
Arali suḓo ḽi tshi nga ṱunḓa ole i songo kunaho u bva Argentina nga mutengo wa fhasi u fhira wa ole i bveledzwaho fhano hayani i ṋetshedzwaho nga vhakuyi , vhakunakisi vha ḓo dzhia tsheo ya u ṱunḓa ole . 
R85 u ṱo ḓisisa u vha hone ha tswayo dzo ṅwaliswaho
Mushumo wa u bveledza
Tsha u thoma , u ela hu nga sumbedza uri thusedzo yo shuma na uri zwipikwa zwo swikelelwa . 
Mulayo wa Sisiteme dza Masipala wa 2000 u ṱalutshedza vhuvha ha mulayo ha masipala
Khoro i tea u sedzulusa hafhu na mugaganyagwama nga tshenetsho tshifhinga .
Zwi fhambanaho na izwo , ha mupo , kana hu si na mbekanyamushumo , tshivhumbeo tsha tshikhala zwavhuḓivhuḓi zwi tshimbilelana na vhuvha , khaho mbilahelo khulwane i ya zwo fhelelaho madzuloni a zwipiḓa . 
Idzi tshanduko kana khwiniso dzi ḓo dzhia tshifhinga , nahone dzi ṱoḓa tshumisano vhukati ha sekithara ya muvhuso na ya phuraivete , na u ṱoḓa tshomedzo dza ndeme .
Kha vha ṅwalise lushaka luswa lwa zwimela
Mutevhe wo imaho afho nṱha wa zwiṱaluli u kha ḓivha nga ngoho wo itwa u katela zwithu zwoṱhe . 
Kha vha ṅwale mbudziso kha filipitshati .
U amba na u ṱalutshedza nga ha vhabvumbedzwa vha tshiṱori .
Ndivho ya SACMEQ ndi u ita tsedzuluso yo ṱanganelaho na vhugudisi vhune ha ḓo engedza zwikhala kha vhapuḽani vha pfunzo na vhasedzulusi uri vha wane vhugudisi ha zwikili zwa thekhiniki zwi ṱoḓeaho kha u sedza , u sedzulusa , na u vhambedza nyimele zwadzo dza tshikolo na ndeme ya pfunzo ya mutheo .
Ipfi Thambudzo ḽi tshi ṱalutshedzwa zwi sia ḽi tshi amba uri ndi u tambudza huṅwe na huṅwe hu kwamaho muhumbulo , Department of Justice and Constitutional Development muvhili kana masheleni .
( a ) Khomishini ya Tshumelo ya zwa Khaṱhulo i tshi nga wana uri Muhaṱuli uyo u khou balelwa u ita mishumo yawe , ha koni na luthihi u ita mishumo yawe , kana o vhonwa mulandu wa u sa ḓḓifara zwavhuḓḓi ho kalulaho ; na musi
Zwenezwo-ha , madzina Luambo lwa Hayani , Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thomana Luambo lwa Nyengedzedzo lwa Vhuvhili hu ambiwa maimo a vhukoni ha u gudisa luambo , hu si luambo lwapo ( Hayani ) kana lwe lwa wanwa ( sa kha Nyambo dza Nyengedzedzo ) .
Vhahaṱuli vha mirafho , vho nangwaho nga vharangaphanḓa vha mirafho kana tshitshavha , ndi vhone vha ṋeaho tshigwevho tshine tsha nga itelwa khumbelo ya khaṱhulo kha khothe ya mulayo .
Nyambedzano dza vhana na vhaswa dzi khou itwa mavunḓuni oṱhe hu u itela u lugisela Vhege ya Tsireledzo ya Vhana na khuvhangano .
( 4 ) U ḓadzwa ha zwikhala kha vhusimamilayo ha vunḓu zwi tea u itwa hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka .
Ri khou bvela phanḓa .
Pfunzo ya itshi tshiṱori ndi ifhio ?
Kha Gireidi ya 2 na 3 hu tea u gudiswa vhunzhi ha ṱhanganyiso ya themba na pfalandoṱhe nga nḓila yo engedzedzeaho , hu tshi ingwa mibvumotserekano ( complex sounds ) zwi tshi ya nga gireidi idzo mbili .
Sekithara i si ya tshiofisi zwenezwo ndo tshipiḓa tsha ndeme tsha mutevhe ya thengiso ya Afrika Tshipembe . 
14 Pfanelo na vhuḓifhinduleli . . . . . . . .28
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000
Hu na vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha uri vhuleme ha vhulwadze ha muhumbulo u khou engedzea , ḽifhasini na fhano hayani . 
Thandela ṱhukhu dzi re na zwibveledzwa zwi fanaho dzi nga kuvhanganywa fhethu huthihi kha mbekanyamushumo u itela u ela . 
Khabinethe i khou ṱoḓa u fulufhedzisa lushaka uri masheleni avho ane vha khou a vhulungela vha tshi yo awela o tsireledzea .
Muvhigo une ha khou itwa khanedzano nga hawo ndi ḽiṅwalo ḽo ṱanḓavhuwaho . 
" Ri a vusa iwe kuṱari kudala kuṱukuṱuku , " hu amba tshimange .
Ri khou engedzedza nndwa ya u lwa na zwigwada zwa zwidzidzivhadzi nga kha mathomo a Tshiṱirathedzhi tsha U lwa na Zwigwada zwa Vhugevhenga tsha Lushaka na u sedzulusa Pulane Khulwane ya Zwidzidzivhadzi ya Lushaka .
Kha ministri vha ḓo dovha hafhu vha shuma na mbekanyamushumo ya 1 , ine ya vha vhulanguli na mbekanyamushumo ya 2 , ine ya vha vhupholisa ha u ḓivhonadza . 
Muhulwane wa tshumelo dza vhuongi ha phukha wa vuṋdu u tea u ṱanzilela uri huna zwiko zwo linganaho zwa u vhea iṱo kha tshiimo tsha bulasi tshifhinga tshoṱhe , na uri kutshimbilele kwa ṋari nga ngomu ha bulasi na nga nnḓa ku nga langea na na uri zwi ḓo konadzea u shumana na zwo khakheaho nga u ṱavhanya .
U thetshelesa a sa dzheneleli a tshi ṱhonifha ane a khou amba .
Naho zwo ralo , kha tshifhinga hetshi tsha vhubindudzi ha kha ḽifhasi vhadzulapo vho no fhira uya na nnḓa ha mikaṋo ya ḽino shango nga nṱhani ha vhuṱumani vhure hone khathihi na zwi no khou itea kha maṅwe mashango a ḽifhasi . 
12 . U shandukiswa ha tshiteṅwa tsha 23 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho :
U kopolola na u ṅwala maṅwalo o fhambanaho nga tshivhumbeo ( tsumbo , garaṱa pfufhi dza thambo , tsumbo , ya mabebo , milaedza , mutevhe wa zwithu na zwiṅwevho )
Maitele a uri hani kana uri ndivho dzi kana a dzi ngo thoma u shumiswa a ya konḓa . 
Zwidodombedzwa zwa zwirengwa zwo ṱaluswa : 
Khumbelo dzi si na zwo bulwaho afho nṱha a dzi nga ṱanganedzwi nahone dzi ḓo bviselwa thungo . 
Thebuḽu ya 12 i sumbedza tsumbo ya tsumbatshifhinga ine ya nga shumiswa kha u khunyeledza pulane dza dziwadi .
Khothe iḓo swaya ḽiṅwalo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo vheiwaho sa vhuṱanzi na u dzhiela nṱha tswayo idzo kha rekhodo . 
Komiti ya Vhaeletshedzi ya Vhushumisamupo ya Lushaka ndi mini ?
Zwi ṱoḓa uri Pulane yo Ṱanganelaho ya Mveledziso ya masipala i sumbedze : 
Ri khou livhuwa zwiimiswa izwi kha u ḓikumedzela havho kha muvhuso wapo wa demokirasi Afrika Tshipembe :
Manngi muswa u katela , lwa u tou thoma , mutengo wa vhuendi nga thekisi , ngeno hu na uri resituwaranthi na hodela , na sekhithara ya tshumelo dza vhudzulo zwi ḓo vhonala sa khethekanyo dzo fhambanaho u itela khuvhangano dza mutengo . 
U fhungudza saizi ya dzibuloko khulwane hu nga vhuedza kha u sika vhuḓipfi ha u vha muraḓo , nga maanḓa kha vhana . 
U fhindula na u ṋekedza muvhigo kha tshitatamennde tsha bono , tshipikwa tsha mveledziso na zwiṱirathedzhi na u topolwa ha thandela dza IDP u khwaṱhisedza uri dzi sumbedza nyimele ire kha Komiti ya Wadi na zwine tshitshavha tsha ṱoḓa vhupo vhu tshi vha zwone .
Nḓisedzo ya tshumelo na thandela dzi shumana na ṱhoḓea khulwane dza vhadzulapo
Naho zwo ralo , musi tshivhalo tsha vhaendelamashango tsho fhimiwa , a hu tou vha na masiandaitwa a vhonalaho . 
Tshipikwa : U vhona uri zwiko zwa maḓi a shango zwo tsireledzea , zwi a shumiswa , u bveledzwa , zwa londolwa , zwa laulwa na u langwa nga nḓila ine ya dzula i hone u itela u vhuelwa ha vhathu vhoṱhe na mupo , nga mbekanyamaitele i bveledzaho , vhupulani ho ṱanganelaho , zwiṱirathedzhi , beisi ya nḓivho na kuitele . 
ḽiṅwalo ḽa girafiki / zwifanyiso ( graphic text ) - ḽiṅwalo ḽine mafhungo a ṋekedzwa nga u tou vhona ( sa kha diagiramu , girafu , nz )
Magavhelo a nyimele a songo shumisiwaho a sumbedzwa kha Tshiṱaṱamennde tsha Tshiimo tsha Masheleni sa zwine zwa kolodiwa . 
vha fhedza maḓuvha mararu kana asa swiki ayo vha siho mushumoni , Tshikwama tshi ḓo vha badela nyalafho fhedzi
Hezwi zwi sumbedza uri vharengisi vha halwa vha si na ḽaisentsi ndi vhanzhi kha fhethu hu rengisaho halwa hu re na ḽaisentsi nga phambano khulwane . 
U shumiswa ha zwitandadi zwiswa zwa u vhuḓifhinduleli zwi nga zwi o thusa kha u simiwa ha tshiṱirathedzhi tsho teaho tsha u langa ndaka , mbadelo dza tsuḓufhalo ha ndaka ndi nḓila ya khwiṋe ya u ṱalukanya tshelede ine ya ḓo ṱoḓea ya u wana ndaka ntswa . 
Nḓivhadzo ya u haṱulwa ha bidi i ḓo ṋetshedzwa nga u tou ṅwalwa nga muofisiri o teaho wa Vhufaragwama ha Vundu . 
Ho sedzwa phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho , fomulari na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Mvetomveto ya milayo yo anḓadzwa u itela mihumbulo ya tshitshavha .
Zwa zwino vha kha tshumelo ya muvhuso ? Arali zwo pfalo , kha vha fhe zwidodombedzwa . 
Vha khangwelo ya Mashangoḓavha yo dzhiela nṱha uri musi tsireledzo dzi sa londiwi vhadzulapo vha Turkey vha nga livhana na u tambudzwa hu hulwane na uri na vhana vha vha vha songo tsireledzea . 
Vha ṱuṱuwedzwa u shumisa maitele a nga ngomu a re hone a u dzhenisa mbilaelo saizwi hu na themendelo ya thasululo nga u ṱanvhanya.
Kha vha wane fomo dza khumbelo dzo teaho u bva kha SABS .
Vho shuma vha sa neti kha u takula zwa mutakalo wa vhudzekani na mbebo na pfanelo dza vhafumakadzi na vhaswa kha ḽa Afrika na ḽifhasi .
A hu tei u vha na phimo ya gomofulu ḽa tshifhinga kha pulane dza muhasho . 
Muhanga wa tshitandadi wa vhuḓifhinduleli wo vhekanya zhendedzi kana sisiteme zwa u ela kushumele kwa muvhuso . 
Thebuḽu 3 : Gireidi ya 9
Kha vha sedze hafhu kha thanganedzo ya thanziela dza Dokotela .
Hu tshi ḓadziswa kha zwenezwo , i ḓo dovha hafhu u thusa u bveledza zwidodombedzwa zwa pulani idzo kha sekithara dzo nangwaho dzine dza ṱoḓa u dzhielwa nzhele uri dzi tshimbidze nyaluwo ya ikonomi , u shandukisa ikonomi na mveledziso i bveledzeaho .
Muṱangano wa 1 wa nnyi na nnyi nga ṅwaha kha mugaganyagwama .
Kha ri ite nyito
Talani mutalo ni tshi livhanya dzina ḽiṅwe na ḽiṅwe na tshikhokhonono tsho teaho .
Komiti dza Wadi dzi tea u shuma mushumo wo khwaṱhaho kha ndangulo ya kushumele saizwi PMS tshi tshishumiswa tsha ndeme tsha u ela mvelaphanḓa ya kushumele kwa masipala i tshi vhambedzwa na thagethe dza kushumele na tsumbakushumele dza ndeme dze wa ḓiitela .
Vhathetshelesi vha mivhigo vha ḓo fhambana tshoṱhe zwo itiswa nga mafhungo a hone . 
Zwo ḓi ralo , maṅwalo oṱhe a a tenda uri vhukoni ha thekhinoḽodzhi vhu khwinisa vhukoni ha vhathu na u isa ka vhubveledzi ha ikonomi . 
OSTL yo tendelwa u fha Ṱhanziela dza Dzitshakatshaka dza Ndingo ya Mbeu .
Hu ḓo vha na vhagudisi na vhagudi vha vhanna na vhafumakadzi ?
Thimu dza bola ya milenzhe dzi no bva hoṱhe ḽifhasini dzo vha dzi fhano dzo ḓa u ṱaṱisanelana Khaphu .
Themendelo u bva kha ofisi yanga dzo vha dza uri Muhasho u tea u fhaṱa na u fhedzisa nnḓu dza vhavhuelwa vhoṱhe vhe khumbelo dzavho dza ṱanganedzwa .
U ṋea nganetshelo kana mbuletshedzo ya zwithu , sa mafhungo , zwiṱori , mbuletshe dzo ya tshithu - zwo ḓisendeka nga mbuno
Mveledzwa dza luṱa lwa vhuvhili u bva kha madzhenuwo a mbambedzamitengo dza miṅwaha i si gathi yo fhiraho dzi vhonala dzi nḓilani Afrika Tshipembe . 
a ) Vho Suresh Kana ( Mudzulatshidulo , u tholwa hafhu ) ;
Dziṅwe dza rekhodo dzo sumbedzwaho kha khethekanyo dzi re afho fhasi dzi nga humbelwa nga nḓila ya tshiofisi , fhedzi tswikelelo kha zwipiḓa zwa idzi rekhodo kana rekhodo yoṱhe i nga hanelwa zwo ḓitika nga mbetshelo dza PIA dzo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 33 u swika kha 45 .
U ḽa zwavhudˆi
U shela mulenzhe kha u haseledza , u sielisana hu tshi ambiwa na u ṱhonifha vhaṅwe musi vha tshi khou amba .
Hezwi zwi na masiandaitwa a dovhololaho ane a nga isa kha uri vhathu vha shume na nga murahu ha tshifhinga tsho tiwaho . 
Izwi zwi fana , zwiṱuku , na kha muṋango wa lurumbu lwa tshipembevhukovhela . 
Nḓivho ya khomphyutha yo sedzaho kha sisteme dza mafhungo a Ndangulo ya Vhashumi . 
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme u khwaṱhisa vhuḓikumedzi ha vhashumi vha muvhuso kha mishumo yavho - hedzwi ndi vhuḓifhinduleli ha vhurangaphanḓa , vhashumi vha muvhuso na madzangano a vhashumi .
Muthu a nga vha muraḓo wa dzangano ḽa vhurumelazwivhambadzwa nnḓa ḽa phuraivethe kana ḽa bindunyanḓanywa ḽine ḽa ḓo ṱoḓa mazhendedzi kana vhaṱunḓi na u anḓadza zwibveledzwa zwavhuḓi . 
Hu na mbekanyamaitele ya u sa konḓelela na kathihi u itela tshaka dzo khetheaho dza ḽaisentsi sa dzi nga ho sa dza vhareili vha vhagudi , bisi , thekhisi , zwidimela kana ṱiraka khulwane . 
50% wa vhathu a vha koni u wana maḓi kana tshumelo dza u kunakisa vhupo havho hu tshi shumiswa zwikalo zwa fhasisa zwa RDP
Kha mishumoitwa ya u pulanela CBP i tshi ya kha mishumoitwa ya u pulanela IDP
Tshiedza tshiswa tsho kona u shumiswa zwavhuḓi kha RPM hu na mbuelo dzo ṱalutshedzwaho afho nṱha . 
Ndi nga gonya thavha nga garikitshidulo yanga ?
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri zwithu zwoṱhe zwi khou itwa nga vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO i lingedza u bveledza khaelo .
Kudzhenele kwa zwithu uku ku tendela u dzudzanywa ho ḓilugiselaho ha mafhungo hu na maṅwalo a mugaganyagwama zwi so ngo thoma lwa ndeme zwa kwama u ṋewa ha dzimbuno . 
Muṱangano wo ḓisa mbilaelo uri ho vha na data yo kuvhanganyiwaho ye thimu ya SEA ya vha i sa athu u i fhedzisa . 
Uḽa munna a sinyuwa nga maanḓa a mbo ḓi ṅala muḓi wawe a ṱuwa a si tsha vhuya vhathu vha kusi kwoṱhe vha ḓa vha tshi ḓou vhona nnḓu yawe khulukhulu na u ḓiphiṋa nga murunzi .
Ṱhanganelano ya khamphani dzo fhambanaho , dzine dza fhambana u bva kha khulwane dza mashango a nnḓa dza dzitshakhatshakha dzo ṱanganelanaho u ya kha dzapo , mamaga ane a langulwa nga muthu muthihi , nahone dzo fhambana nga nḓila i mangadzaho - u bva kha nḓowetshumo dza zwa dzikhemisi na thekhinoḽodzi ya zwi tshilaho u swika kha nḓowetshumo ya zwiḓolo , zwiḽiwa , zwa pfushi na dzilafho na zwa mishonga ya zwimela .
u shaea ha vhuswikeleli kha tshumelo dza mutheo .
Musi ro imela Muvhuso washu wa Vundu , ndi ni tamela Ḓuvha ḽa Mbofholowo ḽavhuḓi . 
Milenzhe yo sumbaho masiani oṱhe i sika tshifanyiso tsha uri tshifuwo tsho fa nga khuleanungo . 
Miṱa i swikaho 3 978 i kha ḓi bva u wana tshampungane nga kha Gavhelo ḽa Themamveledziso ya Miṱa ya vhupo ha Mahayani na uri mabakete a 3 822 kha vhupo he ha vha ho no topolwa o bvisiwa ha ṋetshedzwa tshumelo ya tshampungane .
Tshiṅwe na tshiṅwe tsha tsha tshikhakhisi itshi ndi tshikhakhisi tsho dzudzanywaho tshi sa badelwi nga tshikolodo tshine tsha nga buletshedzwa kha nyolo i tevhelaho : 
khumbelo dzi fanela u vha dzi kha tshivhumbeo / fomo yo tsho tiwaho ;
Musi ho sedzwa mupfuluwo muhulwane wa vhathu nga mulandu wa nndwa , Dzheremane Vhukovhela na ḽone ḽo shela mulenzhe kha Khomishini Khulwane ya Vhuthihi ha Dzitshaka yo sedzanaho na zwa Vhufhalali . 
Nga murahu ha mushumo wa u thetshelesa , vhadededzi vha ṋekedzwa tshifhinga tsha nyambedzano , fhedzi ndi zwa ndeme u dzhia mishumo iyi ya itiwa ya u tou ṅwala .
U ṅwala : Ṅwalani fhungo nga tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi zwifanyiso . i U amba : U shumisa vhusevheḓi ha u tou U amba : U shumisa vhusevheḓi ha u tou Luambo : Dzhenisani zwiga zwa u vhala vhona nga maṱo kha u bvumba uri vhona nga maṱo kha u bvumba uri mafhungoni tshiṱori ri amba nga mini . tshiṱori ri amba nga mini .
Mavu , maḓi na mveledziso : sisiṱeme dza migero ya maḓi na ndangulo yayo i re na vhudziki . 
Zwiṅwe zwikolo zwo dzulela u vha na u ḓalesa . 
Mulayo wa The Penal Code , ngamaanḓa Atikiḽi dza vhu 251 , 278 na 279 , dzi langula vhuloi .
Ayoni i nga bviswa maḓini nga u shumisa maitele a okosidzheni ane a shandukisa ayoni ya vha soda i sa ṋoki kana haiḓirethede okisidi , ine ya nga bviswa nga u sefa . 
Komiti ya wadi :
U fhindula kha zwivhuya zwa tshibveledzwa tsha oraḽa , tsumbo : mutevhetsindo , luvhilo , zwi ḓiswaho nga mibvumo , zwifanyiso zwa muhumbulo .
( a ) hu vhe na u ṱanganelana ha tshumelo dzoṱhe dza zwa vhusevhi ; na
i ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha vhulangi ha zwa gwama na ndunzhendunzhe ya Vhulangi ha nḓisedzo .
Vhurendi
Hetshi ndi tshifhiwa tshavho na ṅwana wavho tshi bvaho kha riṋe .
Mbadelo dza u ita kutshimbidzele kwa u pulana kha 30% ya u thoma ya dziwadi , hu tshi katelwa zwiḽiwa , zwinamelwa , tshiṱeshenari , ṱhingo , ovathaimi ;
Tshiṱalulazwibveledzwa zwa vhuendelamashango
Mutengo wa mbetshelwa ndi ndeme ya zwino ya tsheledemviswa i ne ya lavhelela u ṱoḓwa u badela thendelano . 
Zwibveledzwa zwi tea u nangiwa ho sedzwa vhudzivha na tshikalo tsha kuvhalele kwa vhagudi .
U katela ngona khathevhekano yone
U vhambedza maipfi kha zwithu zwi fareaho na zwo ṅwaliwaho madzina ( tsumbo , garaṱa dza madzina ṱafulani , vothi , mafasiṱereni ) U thoma u ita vhushaka ha zwo ṅwaliwaho
( b ) Mvelelo hu sa sedzwi tsha vhuraru na tsha fumi tshi tevhelaho arali tshi hone , ndi tshone tshivhalo tsha madzulo nga ofisi .
Zwi a ṱuṱuwedza uri 98% ya thikhedzo yo livhiswa kha mabindu zwao .
Vhatshi khou shumisa aya maipfi a ndeme , vhashelamulenzhe vha fhaṱa tshitatamennde tsha bono .
" Sa vhashelamulenzhe kha kutshimbidzele kwa u sima phoḽisi , Mimasipala i tea u bveledza nḓila dzine dza ḓo ita uri vhadzulapo vha shele mulenzhe kha u simiwa ha phoḽisi khathihi na u aluswa hadzo , na kha u monithara na u pima u tshewa ha mafhungo na u shumiswa hadzo .
U thetshelesa na u ita nyambedzano /ḓirama
11.6.2 Nga nnḓa ha musi ho vha na thendelano , nḓivhadzo dza muṱangano muṅwe na muṅwe , i fanela u vha na zwidodombedzwa zwa fhethu , ḓuvha , tshifhinga , adzhenda na maṅwe mafhungo a khwaṱhisedzaho kana maṅwalwa , zwi fanela u rumelwa kha muraḓo muṅwe na muṅwe wa Phanele na muthu muṅwe na muṅwe o fanelaho kana a re na pfanelo dza u dzhenela muṱangano , hu tshe na maḓuvha mavhili hu saathu u swika ḓuvha ḽo vhewaho ḽa muṱangano .
Maelana na ḽiṅwe na ḽiṅwe na masia aya , ho topolwa vhushayanungo ha ndango ya ndeme . 
Arali vha nga sedza kha sekithara ya vhuendi , sa tsumbo , vhuendi ha muyani , nga u angaredza vhu vha vhu si ho fhasi ha muvhuso .
Masiandaitwa a u phalala ho fhambanaho kha vhuleme ha vhulwadze na fuvhalo , ha ḓivhei . 
Kha vhari ndi dzhie tshikhala itshi ndi khoḓe vhurangeli ha tshitshavha zwatsho , Operation Hydrate na dziṅwe kha thuso ya ṋetshedzo ya maḓi kha zwitshavha zwinzhi zwire kha mutsiko .
Kha vha nange ṱhoho dzo teaho Zwikili zwa Vhutshilo kha themo u
Bammbiri ḽa 1 : Oraḽa Bammbiri ḽa 2 : Tholokanyonḓivho ( U pfesesa ) , kushumisele kwa luambo na ḽitheretsha ( Awara 2 ) Bammbiri ḽa 3 : U ṅwala ( Awara 1 )
Tshitshavha itshi kanzhi ndi vhorabulasi vha re nga ngomu ha vhupo ha masipala . 
tshumiso kwayo ya vhutanzi
U thetshelesa a tshi ṱoḓa muhumbulo muhulwane khathihi na vhudzivha ha tshiṱori a kona u fhindula mbudziso dza maimo a nṱha , tsumbo , " Ni humbula uri ṱhoho ya nganetshelo iyi ndi yone ya khwine na ?
Zwiko zwa mupo zwa masipala , musi zwi ndaka ya ikonomi u ya nga nyaluwo ya ndeme , zwi dovha zwa vha zwa zwithu zwine zwa ndeme kha u bveledziswa nga nḓila ya mvelaphanḓa i sa nyeṱhi , nga maanḓa nga muhumbulo wa nyaluwo i ṱavhanyaho ya vhathu . 
Thendelonziwa ya nḓisedzo ya tshumelo
U ya nga kuhumbulele kwavho , thaidzo idzi dzi nga kundiwa hani nga kha nyito ? 
( i ) u sa shumiswa kha zwa phambano dzi re na zwiṱhavhane , na u tsireledzwa musi wa phambano dza zwiṱhavhane .
Dzangano ḽi ḓo shuma nga ḽoṱhe , na nzudzanyo dza kuvhusele dzi ḓo dzudzanywa . 
Miṅwahani ya mahumimaṱanu yo fhelaho , mashango a Afrika o bveledza phindulo nnzhi kha ṱhoḓea dza tshifhinga . 
Zwibadela zwa vhulwadze ha muhumbulo : U shuma tshumelo dza sibadela dza vhulwadze ha muhumbulo dza vhaḓivhi kha vhathu vha re na vhulwadze ha muhumbulo na vhuholefhali ha muhumbulo na u ṋetshedza tshikhala tsha vhugudisi ha vhashumi vha zwa mutakalo na ṱhoḓisiso . 
Masia oṱhe a Gireidi ya Ṱ , hu tshi katelwa mbonalo ya kiḽasini na nḓoweḓowe dza u gudisa na u guda , zwi tea u bveledza muthu woṱhe .
6.4 U ṋetshedza maitele a sa soliseiho ane a vha khagala ane a fhungudza u humbulela na phambano a ṋetshedza na fulufhelo kha vhashumi .
Tshumelo a dzi tou thivhela fhedzi , fhedzi zwikwama ezwi zwo ṱoḓa u thoma u shumisa khwiniso dza nḓisedzo ya tshumelo dza ndeme . 
Dziṅwe theo dza mulayo dzo kumedzwa Masipala , fhedzi vhunzhi ha theo dza mulayo dza kale dza mashangohaya a kale dzi kha ḓi vha kha vundu . 
sinthekisi ---- nḓila ine maipfi a vhekanywa ngayo musi a tshi vhumba zwivhumbeo zwi hulwane zwa girama
U ṱola mushumi hu dovha ha ṋetshedza muhumbulo wa vhulavhelesi ha u alafha na , ngauralo , zwiteṅwa izwi zwi fanela u ṱanganywa lwo fhelelaho . 
U elela ha zwiluḓi , nga u angaredza , zwi nga buletshedzwa nga milayo miraru ya ndeme i vhonalaho - zwi sa kateli vhushaka na zwibveleli zwa nyukḽia . 
Minista vha tea u thola muofisiri wa muhasho ; kana muṅwe muthu , arali Minista wa Gwama vho tenda , sa muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli ha Thirasiti . 
Kha vha dzhenise kha zwi funeswaho
Mushumo wa zwikhala zwa nnyi na nnyi ha kha vhutshilo ha vhashai vha dziḓoroboni ndi wa ndeme vhukuma . 
Vhutshimbidzi ha maḓi a mvula
Zwitatisiṱika zwa mbambadzo na China zwi isa phanḓa na u sumbedza khonadzeo ine ya kha ḓi vha hone ya u ṱanḓavhudza vhushaka ha mbambadzo . 
( a ) mukhantseḽara o tendelwa luthihi fhedzi u -
Zwo mu dzhiela tshifhinga tshingafhani u ḽa burekifasi ?
Zwigwada izwi zwi nga vha na zwiṱoḓwa zwo fhambanaho zwine zwa nga vhanga phambano vhukati ha miraḓo kha Komiti ya Wadi .
Arali na nga lavhelesa kha tshivhalo tsha vhathu vha re Kapa Vhubvaḓuvha , tshivhalo tshi khou fhungudzea , nahone izwo ndi thaidzo . 
Kha ri ambe Ndi nga mini Anansi o humbula u sa lindela muḓini wa Sankambe u swikela muroho u tshi vhibva ?
Izwi zwi nga vha madzangano a tshitshavha o itelwaho fhedzi u khwaṱhisedza kushumele kwa masipala kha tsumbakushumele dza ndeme .
Kha vha rwele Crime luṱingo kha 08600 10 111 .
Muhasho u ḓo ḓivhelwa u vha wone muhasho wa zwa mutakalo wa khwiṋesa dzhangoni ḽino , u tshi ḓisedza tshumelo dza zwa mutakalo dzi no dzhiwa sa dziṅwe dza nṱhesa kha tshumelo dza zwa mutakalo dza nnyi na nnyi ḽifhasini ḽoṱhe . 
Mushumo u khwaṱhisedza ṱhoḓea ya u engedzwa ha vhubindudzi ha themamveledziso kha fhethu ho bvelaho phanḓa zwiṱuku . 
1 . Minidzhere dza khoro vha ambedzana nga mafhungo vha ḓa na ' Thasululo ' vha kona u ḓivhadza vhaofisiri mvelelo dza muṱangano wa khoro kha Yuniti ya u Dzhenela ha Nnyi ha Nnyi i re kha Ofisi ya Tshipikara .
U thusa kha ṱhaluso ya fhethu ho teaho na dziofisi . 
Kha zwinwe zwa hezwi zwiimiswa , a huna vhalangi na kuitele kwa vhashumi ku ṱoḓa u khwinifhadzwa .
Ndi khou humbela uri mihumbulo yanga i sumbedzwe kha rekhodo ya tsheo ine ya khou tea u dzhiiwa kha mvetamveto iyi ya phetho . 
Hu tshi ḓadziswa kha vhuḓifhinduleli hawo ho teaho , Muhasho wa Mveledziso ya Matshilele u na vhuḓifhinduleli ha vhulavhelesi ha zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwa vhiga fhasi ha Minista wa Mveledziso ya Matshilele , u itela u vhona uri zwi khou tevhedza zwiṅwe zwa zwilinganyo zwa nḓisedzo . 
Ni tea uri ni shavhe vha sa a thu ni fara .
Ṱhanganyo tshayambofhano ya vhuitwa / mishumo ya Ekonomi
Ri khou lwela muvhuso wo ṱanganelaho , fhedzi u muthihi u re na vhukoni ha u phalala na u isa zwiko hune zwa ṱoḓea hone . 
Vhuṱanzi vhu no bva ḓoroboni dzi no nga Curitiba ( Brazil ) na Singapore dzi sumbedza uri zwo raliho zwi nga swikelwa fhedzi nga u tevhedza tshoṱhe milayo na nga kuitele kwe kwa ḓisendeka nga lushaka lwa kufhaṱele na nga netiweke . 
U shumisa mayanyu nga nḓila yone
Ro ṋekedza vhuṱanzi ha uri hezwi zwo luga u itela zwiitisi zwivhili zwihulwane : tsha u thoma , tshumiso hafhu na u ita iṅwe ndivho ya zwipiḓa zwa khoso zwi khou ṋaṋa u vha thero ya ṱhoḓisiso , zwa pfunzo na nyito dza nḓowetshumo , nahone zwa zwino ndinganyo . 
Vha founele senthara ya u thusa dzikhasiṱama uri vha fhiwe referentsi ( 021 402 3911 )
Vhunzhi ha tshanduko dza khemikhala a dzi nga itei fhasi ha nyimele dzo " ḓoweleaho " nga nnḓa ha musi tshithu tshi ḓisaho tshanduko tsho shumiswa u alusa tshanduko . 
Zwi a konḓa u swikela reshio dza fhethu ha vhulapfu ha netiweke dzi fanaho , reshio dza yuniti ya vhudzulo ha vhulapfu ha netiweke na vhutsitsikani ha fhethu ha vhudzulo ha phetheni dza khethekanyo ṱhukhu dziṅwe . 
Nga murahu ha u vhuya havho , Muhasho wa Mafhungo a Mupo u khou ṱoḓisisa nga ha phambano dza miholo nga vhadzimamulilo vha tshi ṱoḓa mvelelo dzi pfalaho kha vhoṱhe vhakwameaho .
Tˆongisanniavihtautsila he
15.7 Mbekanyamaitele ya ndango na ndaulo ya ndaka i sudzuluseaho
Rakhonṱhiraka u tea u ḓivhadza Muinzhiniara arali voḽithi , u ṱuma , ndingo dza luṱa na uri ndingo dzi ḓo itwa lini dza mutsiko muhulwane wa voḽithi , u itela uri Muinzhiniara avhe a hone kha idzi ndingo . 
Senthara ya Tshumelo ya Khasiṱama , Ground Floor , Foretrust Building , Martin Hammerschlag Way , Foreshore , Cape Town , u wana zwinzhi kana u wana khumbelo ya phemithi ya u tshimbidza FPE kana vha ye kha sia ḽa u phaḓaladza hune ha ḓo ḓivhadzwa nga muhasho musi thambo ya u ita khumbelo ya pfanelo i tshi anḓadzwa kha Gurannḓa ya Muvhuso .
Zwo engedzwaho zwi katela ndaka dzine dza nga rengiswa ha wanala tshelede khathihi na thandela dza mbulungo ya masheleni ya tshifhinga tshilapfu . 
Vhe vha shela mulenzhe vho sumbedzisa zwo no swikelwaho nga Mbumbano ya Afrika miṅwahani miṋa yo fhiraho , vho kona u pfesesa khwine nga ha Adzhenda 2063 na uri nyanḓadzamafhungo ya Afrika i nga vha hani phanḓa nga ha u ḓivhadza na u tshimbidza Adzhenda 2063 .
U ṅwala hu tshi sedziwa masia one a kuṅwalele ( sa , u bva kha tshamonde u tshi ya kha tshauḽa , u bva nṱha u ya fhasi kha siaṱari .
Thendelo ya u gwa mugodi ndi bammbiri ḽi ṋekedzwaho nga Muhasho wa Minirala na Fulufulu u vha ṋea thendelo ya u ita kushumele kwa mugodini .
Luther u ṱalutshedza vhushaka ha muthu kha muvhuso wa tsiko hu tshi tevhedzwa zwiteṅwa zwiraru zwi sumbedzaho ndaela ya Mudzimu kha ḽifhasi . 
Ṱhanziela dza zwa mutakalo dza muiti wa khumbelo na miraḓo yoṱhe ya muṱa ine ya khou ḓa navho
U fhaṱa Tshikolo tsha Nṱha kha Ḓorobo ya Marble Hall . 
Masipala uyu u ḓihudza nga sisteme dza ndangulo ya ndaka yawo nga nḓila i bveledzaho . 
Zwa u sikwa ha mishumo nga u kunga vhubindudzi ha phuraivethe na nga Mbekanyamushumo ya Mishumonyengedzwa ya Muvhuso ndi dziṅwe dza mbekanyamushumo dza u engedza zwikhala zwa mishumo kha vhupo . 
Fhedzi ri do lingedza u tsetsema nga zwituku nga zwituku u vhuya u swika ri tshi swikelela bono lashu musi zwifhinga zwi tshi khou di ya .
U ya nga kuvhonele kwa ḽiṱaḓulu , u fhodzwa ndi ha vha re na vhuṱalu fhedzi na vho pfumaho fhano ḽifhasini naa ? 
Vhagudi vhe vhavhili-vhavhili vha gavha bola nga tshanḓa tshi so ngo ḓowelaho u shumiswa
Fhedziha , yo swikisa pfanelo dza u ṱanganedza ndiliso na kha muṱa wa tshipondwa ya dovha ya sumbedzisa uri , kha fhungo ḽa u ngalangala ha u kombetshedzwa , ndi mushumo wa muvhuso u thoma u wanulusa zwo bvelelaho na uri avho vho ngalangalaho vha ngafhi . 
U ṋekana mihumbulo yo fhambanaho kana mafhungo u bva kha zwiko zwo fhambanaho Vhaambi vha tea u :
tshimela zwoṱhe zwi a fana
Mbadelo dzi nga lambedzwa kha vhuimo hadzo nga dzone dziṋe kana kha vhuimo hune dza lambedzwa dzi si dzoṱhe na IDC . 
Vhukati , Bodo , musi zwo tea , i ḓo khwinisa dzimbekanyamaitele . 
c ) Vho Thakhani Makhuvha ( Mulangi a sa shumiho hone )
Afurika Tshipembe ḽi nga swikelela idzi ndivho nga u shumisa vhathu vhaḽo , u alusa ikonomi i katelaho zwoṱhe , u fhaṱa vhukoni , u khwinisa vhukoni ha muvhuso , na u ṱuṱuwedza vhurangaphanḓa na tshumisano kha tshitshavha tshoṱhe .
Izwi zwi tea u livhisa kha nyengedzedzo ya zwibveledzwa , u fushea nga mushumo na tsireledzo . 
U hira ha zwa kushumele : U hira hune muhirisi u fara khohakhombo na pfufho dza vhuṋe ha ndaka dzi re hone dzi vhekanywa sa u hira ha kushumele . 
Komiti ya u tshimbidza mushumo yo thomiwa ya thandela dzoṱhe . 
Khumbelo ya thendelo ya u ṱunḓa khovhe u itela vhubindudzi
Maṅwe maiti ha ambi arali a si na zwiitwa mafhungoni .
Zwi a pfala u bula uri nyito iṅwe na iṅwe ya u lulamisa ine ya vha hone kha milayo yo teaho i ḓo vha i konḓaho vhukuma . 
Kha nyimele hedzi , ndondolo ya tshitshavha i dovha ya vha yo ḓowelea sa iṅwe nḓila ya u ṱhaḓula ya u vhulunga masheleni kha nyaluso . 
U pulanela nḓisedzo na khwiniso ya tshumelo
Musi hu tshifhinga tsha uri vha vhe na vhana , vhafarisani vhoṱhe vha fanela u ita ndingo dza HIV vha wane mvelelo phanḓa ha musi vha tshi litsha u shumisa dzikhondomo vha lingedza u vha muimana . 
Miraḓo ya tshitshavha i khou rambiwa kha vhupfiwa ha nnyi na nnyi ho dzudzanyelwaho u vha hone mavunḓuni o fhambanaho nga nḓila i tevhelaho :
Vhakhethi vha ṅwaliswaho vha nga khwaṱhisedza uri vho ṅwaliswa nga nḓila yone kha mutevhe wa vhakhethi naa .
Mangilasi a puḽasiṱiki / mangilasi a u hudza
Hu na u shaea ha zwiko zwa ikonomi , matshilisano kana zwa poḽitiki , vhathu kanzhi vha ṱoḓa thuso . 
U shumisa nḓivho ya dzisiḽeabulu / madungo u vhumba maipfi maswa
U lingiwa ha fomaḽa 1 U ṅwala na vhagudi , tshigwada na u ṅwala a eṱhe
Vha badele mbadelo yo randelwaho kha akhaunthu i tevhelaho :
Vhusimamilayo vhu tea u ṋetshedza maitele ane a tea u tevhelwa nga khothe dza sialala .
Zwibveledzwa zwi vusuledzeaho zwi fanela u rengwa hune zwa konadzea . 
Ri tea u zwi dzhiela nzele uri mbekanyamushumo dza mukovhe na thikhedzo ya nzudzanyo dza dziposo zwo vha zwi tshi dovha zwo shumiwa nga u ṱavhanya nahone khwine .
Zwa u thetshelesa , dzilafho ḽa okhupheshinaḽa na theraphi ya mubulo
Vharengi vha anzela u xedza muhumbulo na ndunzhendunzhe ya zwithu vha nga fhasi ha ndango ya aḽikhoholo . 
MULANGADZULO : Miraḓo i huliseaho vha fanela u limuwa uri Nnḓu iṅwe na iṅwe i na maitele ayo a u vhudzisa mbudziso kha khorondanguli .
Vhuimo vho khou ḓadzwa u bva fhasi , hu na vhathu vho takulelwaho kha vhuimo ha nṱha u bva kha dzirenke u ya kha vhuimo . 
U bviswa ha mivhigo mivhili vhege yo fhelaho - muṅwe kha vhulimi ha mbambadzo , muṅwe kha mimasipala - zwi sumbedza zwavhuḓi izwi . 
Mazhendedzi aya a Mveledziso a ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u pfananya zwa u avhelwa ha masheleni kha madzangano a si a muvhuso . 
Sekhithara ya phuraivethe ya Afrika i khou aluwa nga u ṱavhanya musi mashango a khou isa phanḓa na u vhofholola mimaraga yao , u khwinisa zwa mabindu , u khwinisa mihanga ya mulayo na zwiimiswa , u fha zwiṱuṱuwedzi na khwaṱhisedzo , na u ṱuṱuwedza muṱaṱisano u re khagala . 
U takuwa ha mafhungo a ikonomi ya ḽifhasi nga u ṱavhanya zwo , nga murahu , vho ḓo shandukisa vhutshilo ha vhathu . 
( Naa munna a nga vha o swika seli ha mulambo nga iṅwe nḓila ? )
Khomishini , nga Muhasho wayo wa Vhashumi , Saintsi na Thekhinoḽodzhi u thoma u shumisa mbekanyamushumo ya mveledziso ya tshiṱirathedzhi tsha saintsi na thekhinoḽodzhi , i ṱoḓaho u shela mulenzhe kha mutakalo na u khwiṋisa vhunzani ha matshilo a vhadzulapo vha Afrika . 
Kha dziṅwe mbekanyamaitele dza ndaulo ya mulayo ya maitele a u dzhiela nṱha vhathu vhe vha khethululwa kale dzo bviswa ngeno dziṅwe ndaulo dza mulayo dzo tikedzwa sa dzilafho ḽo teaho ḽa u khwaṱhisedza uri khethululano a i khou bveledzwa nga huswa kha tshifhinga tsha zwino na tshi ḓaho . 
Vho Vuyelwa Matsiliza ( u tholwa hafhu ) ; na
Afrika ḽi ḓo vha dzhango ḽine zwiimiswa zwa shumela vhathu vhaḽo - u vha na zwiimiswa zwokhwaṱhaho u itela u khwaṱhisa u dzhenela ha vhadzulapo kha mveledziso na ikonomi na vhulanguli ha muvhuso . 
Roṱhe ri vhashumisani ngauralo , hune muṅwe na muṅwe a vha na tshine tsha vhuṱhogwa u shela mulenzhe . 
Zwigwada izwi zwi dovha hafhu zwa ṋetshedza puḽatifomo ya u puḽana ho ṱanganelanaho na u thomiwa ha mbekanyamushumo dza muvhuso nga vhadavhidzani .
Arali izwi zwi sa elani na khamphani yo imaho ngauri , vhaimeleli vha nḓowetshumo vha ḓo ḓivhadzwa phanḓa ha musi muhasho u tshi ḓivhadzwa . 
U thetshelesa na u fhindula nga nḓlla yo teaho
Kha vhufhufhi ri tea u ṋekedza vhukavhamabufho ho linganaho u khwaṱhisedza tshumelo ya muyani yo linganaho , u khwaṱhisedza u sudzuluwa ho tsireledzeaho ha mabufho na u themendela tsireledzo ya vhaṋameli . 
Mbilo dza vhamaki dzi sainwa nga Mumaki Muhulwane , musi maitele oṱhe o no khunyeledzwa zwavhuḓi . 
Khethekanyo ya Ndango ya Masheleni , Khethekanyo ya Ṱholo Tshiimiswani kha Vunḓu na Muoditha Dzheneraḽa vha ṱola vhutevhedzi na kutevhedzele kwa vhurumelwa na Notsi dza Matshimbidzele a Ndango ya Nḓisedzo ya Tshiṱoko . 
( 1 ) Musi vunḓḓu ḽi sa koni kana ḽi tshi balelwa u ita mishumo yaḽo ya khorotshitumbe , hu tshi tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka kana Mulayotewa , Khorotshitumbe ya Lushaka i nga dzhenelela nga u dzhia vhukando ho teaho u vhona uri mishumo i shumiwe , zwi tshi katela -
Tshivhangi tsha vhulwadze ha pfuko ya malofha a tshi ḓivhei , fhedzi hu na zwivhangi zwi bvaho kha vhabebi na zwa mupo . 
Zwikolo izwi zwi khou mbilimbiḓana na u wana mbadelo dza vhuimo ha ikonomi ha vhabebi vha re kha vhupo uho . 
U ṱalusa thekiniki dza u
Muvhigo wa khonadzeo u sumbedzaho mafhungo a fushaho u itela u langa arali kana zwi songo ralo uri thandela i tea u itwa . 
Muvhigo a wo ngo sumba nga muṅwe mufhinduli wa vhuraru . 
Zwine vha khou amba ndi uri vha na nḓila ya kuitele yo fhambanaho ya u bvelela , kha zwoṱhe vhudavhidzani nga mitshini na muḓagasi , fhedzi vha na iṅwe nḓila ya kuitele ye vha i thoma ya dzinetiweke dzone dziṋe .
Vhadzulapo vha na pfanelo na mushumo wa u vha na zwine vha amba nga nḓila ine masia oṱhe a muvhuso a shuma ngayo .
" Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya -
Dzi dovha dza ṱanganedza musudzuluwo wa tshiendedzi na wa vhaenda nga ṋayo na phakhiṅi , ine ya shuma sa tshipiḓa tsha sisiṱeme ya ndondolo ya mupo . 
U vhalula tshipiḓa arali u sa tshi pfesesi na luthihi .
2.14 Kha fhungo ḽa vhuloi sa vhurereli , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i khou ṱanganedza zwa u dzhielwa nṱha ha mbofholowo kha vhurereli ( khethekanyo ya 15 ) na
Kutshimbilele kwa mililo ya ḓaka ku songo teaho : Mililo ḓaka ya ṅwaha nga ṅwaha u sika ' u kunakisa hu dala ' ha tevhelwa nga u fula huhulwane , zwa thivhela nyaluwo i shumaho na u fhungudza u khwaṱhesa ha mavhale . 
Vhuendedzi ha Goloi ha Muvhuso hu na ndivho ya u shumisa tshumelo dza ndangulo na vhutevheleli hu u itela u khwinisa ndangulo ya mushinzhi wa zwiendedzi zwa muvhuso . 
U ṅwala maḽeḓere a re na mibvumo ya foniki na maḽeḓere o ḓoweleaho o no funziwaho .
Vhuṅwe vhupo ha u kwaṱhisa tshumisano hu katela : mvelele , vhudavhidzani ; mutakalo ; saitsi na thekhinoḽodzi ; mitambo ; vhuendela mashango ; mafhungo a vhafumakadzi na vhaswa .
Nyimele dza Ex-situ - U londolwa ha zwipiḓa zwa zwa zwi tshilaho zwo fhambanaho nga nnḓa ha hune zwa dzula hone lwa mupo , sa tsumbo kha bannga dza dzidzhini , bannga dza mbeu , u kuvhangaywa ha mvelele , muziamu na hune ha vhulungwa sambula dza zwimela .
Vhayuda vha re vhusavhase vho kona u tshila nga kutshilele kwa tshaka dzine vha khou tshila nadzo vha dovha vha vha na vhutshilo ho dzudzanyeaho siani ḽa zwa vhurereli . 
U swika ṋamusi , ho vha hu tshi tou vha na ḽiṅwalo ḽa u shuma ḽa tshifhinga nyana fhedzi , hu si na khopi ya bambiri ye ya vha i hone . 
A hu na tshipiḓa tsha methaḽiki nnḓa ha nnḓu tshi no ḓo ṱanganedzwa , nga nnḓa ha baudu dza u vhofha dza tsimbi . 
Hu tshi ingwa , hu ṋewa tsumbo ya nḓila ya u langula masheleni a u sokou ṋetshedza e a ṋewa wadi a tikedza u shumiswa ha pulane yayo .
Phimo ya u shaea ha mishumo ya shango u humbulelwa u dzula i kha phimo ya nṱha u fhira maṅwe mashango . 
Vhuongelo ha tshiṱiriki vhu ḓo vha na vhaongi vha mutakalo wa muhumbulo sa tshipiḓa tsha thimu ya mutakalo wa muhumbulo , hu na madokotela vha vhulwadze ha muhumbulo vha tshiṱiriki vha ṋetshedzaho thikhedzo ya ḽeveḽe ya mukoni kha vhaofisiri vha mutakalo na madokotela vha miṱa . 
nzwalo na mikovhe i bvaho kha
Miṅwe ya mihumbulo nga ha vhubidudzi uhu zwo sumbedzwa afho fhasi : 
U ya nga Mbalombalo ya Afrika Tshipembe ya 2015 ya Savei ya Miṱa nga Vhuphara : ' Mvelele dza pfunzo dzi khou waniwaho dzi khou ya dzi tshi khwinisea zwenezwi zwiimiswa na tshumelo ya zwa pfunzo i tshi khou ḓi ya phanḓa na u khwinisea .
2.1 . Afrika Tshipembe hu ḓo farelwa hone Muṱangano wa vhu17 wa Khonfarentse ya Mahoro ( COP17 ) u ya kha Guvhangano ḽa Dzitshaka ḽa Mbambadzo ya Zwipishisi zwa Ḓaka zwine zwi no Shavhelwa u Ngalangala zwa Fauna na Flora ( CITIES ) ngei Sandton Convention Centre u bva nga ḽa 24 Khubvumedzi u ya kha ḽa 5 Tshimedzi 2016 .
Pulane i katela :
Heyi ndi tsumbedzo ya khwaḽithi yo khwiniswaho ya kushumele kha vundu . 
Milambo yashu yo tshikafhala vhukuma , ndi fhethu ha malaṱwa a tshaka dzoṱhe , mutakalo wa milambo yashu wo tsela fhasi na mupo u khou kwamea . 
A ri koni u fhirisela mushumo wa u alusa vhana kha mapholisa . 
U guda hu si ha fomaḽa hu bva kha u ṱana vhathu kha tshenzhemo ya nnḓa ha vhupo ha u guda ha fomaḽa , u fana na u livhana na mupo , vhuitwa ha ḓoroboni na zwiitei zwa matshilisano . 
U kona u topola tshithu tsho ṱaluswaho nga nḓila yone
Rathandela u ṱoḓea uri a rekhode nomboro ya murengisi kha tshikhala tsho ṋetshedzwaho kha siaṱari ḽa khavara ya ḽiṅwalo ḽa muredzo uyu . 
U lavhelesa thaela ḽo photshaho .
U fhufha nga thambo ndi zwa ndeme kha u fhaṱa marambo na u vha zwavhuḓi kha nyonyoloso dza ya u fhungudza khundu ! 
Luambo lwa Hayani
Kha maṅwe masia , izwi zwi katela u nangwa ha dzileibele dzine dza fhambanyisa nga nḓila i leluwaho u bva kha zwifaro zwadzo . 
tswikelelo na u kovhekana mbuelo BABS
Vhurendi , nganeapfufhi , foḽukuḽoo , nganea na ḓirama -- sa zwo randelwaho nga TKL -- na zwibveledzwa zwi si zwa fikishini
Masipala u fanela u swikisa pulane ya bindu yo sedzuluswaho arali tshiedziso tsha mathomo tsha tshiimiswa tsho shandukiswa . 
1.3 . Khabinethe yo dovholola mulaedza wa Muphuresidennde Vho-Zuma malugana na migwalabo .
Laisentsi ya u shumisa madi ndi linwalo la mulayo .
Zwa u hwalwa ha mashika zwo swika he zwa fhiriselwa na kha vhupo he kale ha vha hu sa ṋetshedzwi tshumelo nga masipala . 
Arali tsireledzo i tshi ṱo ḓea , vhaiti vha khumbelo vha eletshedzwa u ḓisa khumbelo khathihi u itela u sa fhedza tshifhinga na tshelede .
U ṅwala ḽiṅwalo ḽa u buletshedza , sa garaṱa ya u tamela muthu phodzo , luimbo , zwidade na zwiṅwe .
Hezwi zwi tou amba nga maanḓa uri kushumele kwa muthu kwo ṱumanywa na kushumele kwa tshiimiswa . 
Mandeithi ya Muhasho ndi u vhona uri mpho ya Afrika Tshipembe i dzhie vhuimo hayo ha vhukuma kha tshiteidzhi tsha ḽifhasi , na u shumisa vhutsila sa tshishumiswa tsha ikonomi ya u ḓi vhofholola . 
Musi nyaluwo ya ikonomi i tshi takuwa , mbuelo dza mithelo dzi ḓo thoma u khwinisea nga dzoṱhe . 
Phurogireme ya Thikhedzo ya zwa Masheleni
Vha ḓo vhona okutophasi , khovheṋaledzi , zwibodelwanzhe na shaka .
4.8.5 Vho Dokotela Trueman Goba ( U tholwa hafhu ) .
Mutheo wa ikonomi ya zwa matshilisano mathomoni a mbekanyamushumo u ḓo ṱalusa ṱhoḓea dzapo , khaedu na zwikhala zwo tiwaho . 
Malugana na izwi , masipala u ṋetshedza : 
Tshivhumbeo tshiswa tsha Ofisi Khulwane tshi ita mbetshelwa ya Zwigwada zwiraru , dzine dza vha : 
Dziṅwe ṅanga dzi ri sa izwi dzone dzi tshi fhodza , a dzi ḓivhi tshithu nga ha mushonga wa u vhulaya kana thengiso ya miṱuvha ya muthu .
Usika mishumo , mveledziso ya zwikili , mveledziso ya ikonomi yapo na dzinnḓu ndi zwone zwine zwa khou dzhieleswa nṱha kha Masipala wa eThekwini , vho ralo Meyara Muhulwane Vho James Nxumalo kha Mulaedza wavho musi vha tshi Amba na Vhathu vha Ḓorobo iyo zwenezwino .
Vhalani tshirendo tshiṅwe na tshiṅwe nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso tshi tevhelaho . 
Nga nṱhani ha mutsiko wa masheleni a si mbekanyamushumo dzoṱhe dza vhupfumbudzi dzine dza nga itwa . 
U shumisa maipfi khathihi na ṱhalutshedzo dzi no nyanyula musi a tshi amba .
Tsedzuluso i khwaṱhisedza mvelaphanḓa ye ra ita kha u fhaṱa ndayotewa ya demokirasi ina mutsindo isa ṱaluli mirafho na mbeu.kha u ita uri Afurika Tshipembe ḽi vhe fhethu ha khwine ha u dzula hone .
U vha na tshitshavha tsha ikonomi ya dzingu tsho ṱanganelanaho tshoṱhe tshi ṱaṱisanaho tsha dzitshaka tshine khatsho ha vha na u bvelela na mulalo sa zwine zwa vhonala kha vhudziki ha poḽitiki na matshilisano na maga a nṱha a kutshilele u itela vhathu vhatsho . 
Vhadededzi vha nga takalela u vha na rekhodo dzavho dza mushumo u si wa fomaḽa u sumbedzaho uri mugudi muṅwe na muṅwe u khou bvelela hani kha zwikili na u pfesesa .
11.3.1 Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe kha thendelano iyi ḽi ḓo ta vhalavhelesi vhavhili vha Phanele .
Mihasho ya vhukati i a shela mulenzhe kha nḓisedzo ya tshumelo nga u tikedza u pulana , u sika , u shumisa na u langa , u ṱola na u ela vhuimo ha thandela dza themamveledziso dzi shumiswaho nga masipala .
yavho Poswoni ya tsini .
Tshivhaleli tsha mushumo tsho bveledzwa tshine tsha konisa modele wa u ela vhunzhi tshivhalo tsha madalo a miṱani ane a nga langwa nga ḓuvha a vhewa nga tshigwada nga ṅwaha . 
Ri a pfesesa ṱhoḓea na ṱhoḓea khulwane ya ndondolo ya mutakalo wa muhumbulo yo khetheaho kha vundu . 
Tshishumiswa tsha 1 tsha IDP :
Bongi o phulusa kutukana kwa tshikolo kwe kwa vha ku tshi khou nwela khothe damuni .
Kha vha vhone zwauri tshigwada tshi a pfesesa phambanaho vhukati ha ' ndeme ' na ' u swikelelea ' .
Minetse i sumbedza uri muṱangano wo amba nga ha zwithu zwi fanaho na tshivhalo tsha vhashumi vha tsireledzo vhane vha ṱoḓea khathihi na zwishumiswa zwine zwa tea u rumelwa . 
Hezwi ndi ngauri hu na tshifhinga tshinzhi kha Komiti uri dzi sedzese kha zwidodombedzwa .
Muhumbulo muhulwane ndi wa u bva kha u ṱoḓa u ita u ya kha wa nyito .
Madokotela vha tea u alafha vhane vha khou humbulelwa u vha na uvhu vhulwadze u ya nga ndaela dzo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Lushaka wa Mutakalo .
Khonani yaṋu u tea u vhala maipfi a re kha ṱhireke ya lutombo .
Vhege ya Imbizo yo maanḓafhadza zwitshavha nga mafhungo ngaha mbekanyamushumo dza muvhus .
Nga u angaredza , mawanwa mahulwane nga ha kupfesesele kwa mbuelo ndi : 
GIREIDI YA 2 LUAMBO LWA HAYANI
U lidza tsimbi
U kuvhanganya ha Mafhungo a Vhone Vhaṋe 
Khabinethe i ita khuwelela kha maAfrika Tshipembe uri vha tikedze u lwisa nga hoṱhe u tsireledza mbekanyamushumo dza akhademi dza 2016 .
Thero dzo salaho dzi ḓo ṅwalwa kha mulingo wa Fulwi . 
4.11 Khabinethe yo dzhiela nṱha u tholwa ha Vho Agnes Tsele-Maseloanyane sa muraḓo wa tshoṱhe wa Bodo kha Dzulo ḽa Dzikhamphani lwa miṅwaha miṱanu u bva nga dzi 1 Fulwana 2013 u swika dzi 30 Fulwi 2018 .
Nḓirivhe dza waini dzi ḓifha nga maanḓa musi dzo vhibva , dzi thethe na u vha o ḓala dzhusi . 
Dziṅwe dza thekeniki dzine dzi nga shumiswa dzi katela :
U sedzesa kha ofisi ndi u ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi , ndangulo , ndaulo na ndangulo nga u angaredza ya mashumele a tshikwama . 
Zwikili zwa U thetshelesa na U amba a zwi nga lingwi sa tshipiḓa tsha mulingo samusi izwi zwi tshi nga lingwa zwavhuḓi nga murahu ha tshifhinga tshilapfu .
Zwiswa zwo tutuwa na dzikhaedu kha tshitshavha tshashu na ḽifhasini ḽine ravha tshipiḓa tshaḽo .
Tshiimiswa tsha Muhasho tsho vha tshi songo tou lambedzwa tshoṱhe , nahone tshumiso yatsho i khou bviswa nga zwiṱuku . 
Kha u setsha na u phulusa muṅwe na muṅwe o hanganea na u vha khomboni ndi khonani yanga a ṱoḓaho thuso . 
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya tshibveledzwa ( ṱhoho ya mafhungo na ṱhohwana ya hone ) na zwifanyiso
Zwa u tholwa ha vhashumi ndi tshithihi tsha nḓila dza vhuṱhogwa dzine muhasho wa swikelela ṱhoḓea dzawo dza zwiko zwa vhashumi . 
Kha vha thome vhurangeli ha u bvisa kha bono kha mufhe hune ha zwa vha zwo tea kha dzingu . 
Ro ita maga maṱuku vhukuma kha zwiṱirakitsha zwa mitambo ya tshikolo u swika zwino . 
Ri kati na u shumana na luṱa lwa u thoma , lune lwa vha lwa ndugiselo , lwo thomaho nga 2012 .
Vhagudi vha ḓivha uri tshaka dza ḽitheretsha na ridzhisiṱa zwi sumbedza ndivho , vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele kha zwi bveledzwa .
Izwi zwo no ṱanganedzwa kale u ya nga mbekanyamaitele . 
U VHUYEDZEDZWA HA VHURAḒO HA BUTHANO ḼA LUSHAKA KANA VHUSIMAMILAYO HA VUNḒU , NGA MURAHU HA U SHANDUKISWA HA VHURAḒO HA DZANGANO , U ṰANGANELANA HA MADZANGANO NA U KHETHEKANA HUṰUKU HA MAHORO NA U KHETHEKANA HUṰUKU NA U ṰANGANELANA HA MAHORO
Hedzi themendelo dzo fhedza dzi tshi swikisa kha u fiswa ha mulayo wa u fhambanyiswa nga muvhala na u konisa yunioni dza mbambadzo dza vharema u ḓiṅwalisa . 
Ri khou ya u sedza ri tsini u tevhekana ha dzinomboro nga dzisete na uri sete idzi dzo ḓisendeka hani . 
Muthu uyo u ḓo tea u fhelekedza muiti wa khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Muno hune muiti wa khumbelo na muthu uyo vha ḓo vhudziswa mbudziso nga muthihi muthihi .
Vha te uri ndi lushaka ḓe lune vha khou ṱoḓa thendelo yalwo na u ḓadza fomo yo teaho ya khumbelo .
U fhambanyisa zwifanyiso kha zwo ṅwaliwaho ( tsumbo : u sumba ipfi na u vhudzisa u ri ḽi pfi mini ) .
Tshikalambivhedzatshipiḓa tsha vhudzulo
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho rwelwaṱari lwa tshiofisi InvestSA One Stop Shop ngei Kapa Vhukovhela vha khwaṱhisedza vhuḓikumedzeli ha muvhuso kha u khwinisa kilima ya vhubindudzi Afrika Tshipembe , hune ha vha fhethu hu kungaho kha vhabindudzi .
Naho hu na thendelano ya u engedza tshifhinga tsha tsengo u itela nḓivhadzo dza ḽikumedzwa , a hu na nḓivhadzo dza ḽikumedzwa dzo ṋetshedzwaho nga miraḓo dzo vhewaho kha mbekanyamushumo u itela khanedzano nga tshifhinga itshi . 
Vha humbelwa u humbudza dokotela wavho u ṋetshedza khoudu dzo teaho kha vhone kana u dzi katela kha mbilo u itela uri mbilo dzavho dzi shumiwe nga nḓila yone .
U ola mepe u na ndaedzanḓila .
Zwo ralo , phaḓaladzo yo bvaho kha sekithara ya vhuendi dzi swika 10.8% ya phaḓaladzo ya GHG kha shango , hu uri vhuendi ha badani ho sedzana na 91.2% dza phaḓaladzo hei ya GHG .
( b ) Tsumbakushumele ya ndeme i tea u vha i kaleaho , yo teaho , tshipikwa nahone yo livha .
Zwenezwo ndi zwa ndeme nga maanḓa uri magavhelo a sa badelwe kha muṱanganedzi a sa swikeli gavhelo na tsedzuluso dza misi dzi a itwa dza vhavhuelwa u vhona uri vha kha ḓi swikela gavhelo ḽine vha khou ḽi ṱanganedza . 
Sa Minista wa mushumo wa ḓuvha na ḓuvha , A thi ngo ṋea tsumbanḓila kha khanedzano iyi . 
Vhoṱhe vhanna na vhafumakadzi vha a ita mushumo wa u bveledza , fhedzi mishumo ine vha ita yo fhambanesa nahone i khethekanywa u ya nga mbeu .
Mithaselo hei i vhonala i tshi nga yo vhangiwa nga zwiito zwa vhuaḓa zwine zwi khou shumisa nyofho dza zwitshavha dza vhukuma , u swikela zwavho zwa poḽotiki zwi si zwa ndeme . 
Ho tendelanwa uri a hu na nḓila nthihi ine ya vha yone ya u sika maitele a u pulana vhushumisani , fhedzi ndingedzo na vhukhakhi na sedzulusa zwiṱori zwo bvelelaho zwi ṋeaho dziṅwe nyendedzi dzi shumaho . 
Kha vha ri ndi dovhe hafhu ndi dzhie hetshi tshikhala ndi livhuwe avho vhashumi vhe vha swikisa mishumo yavho uri i kone u anḓadzwa hu tshe na tshifhinga . 
Ngei Germany na Belgium ho vha hu na dathabeisi ya tshifhinga tshoṱhe na milandu ya khothe lwa miṅwaha minzhi nga ha u wana thasululo i linganaho , zwi dzula zwi mafhungo are tshifhingani . 
Musi ri tshi shandula konṱiraka ya tshifhinganyana ya dzibisi ya vha thenda kana tshumelo dzo ḓiswaho nga nyambedzano , burantshi i ḓo shumisa tshiṱirathedzhi tsha BBBEE zwa thusa kha u maanḓafhadza vhatshimbidzi vhe kale vha vha vho thudzelwa thungo . 
U ṅea mafhungo a re one hu si na u lenga
Vhufa ha Afrika Tshipembe ndi dzangano ḽa phuraivethe ḽi si ḽa mbuelo ḽine ḽa vhulunga matombo a maimo a nṱha a zwa vhufhaṱi ho fhambanaho dza Afrika Tshipembe . 
Nga u angaredza , tshiitisi tsho ṋewaho tshi elana na u shaya ha mvelaphanḓa ya phurosese ya u ṋea maanḓa .
Tangedzelani ḽiiti .
Fhedziha , vhashumisani vha ṱhompheaho na vhaeni vhahulisei , ndi na fulufhelo ḽa uri ri ḓo tshimbila zwavhuḓi kha heḽi gondo . 
Sa zwe ḽa shumiswa afha , ipfi " shango " a ḽi shumiswi tshifhinga tshoṱhe u amba tshiimiswa tsha vhupo tshine tsha vha muvhuso sa zwine zwa dzhiiswa zwone nga mulayo wa dzitshaka na maitele . 
Ngudo i khagala : uri hu vhe na nyaluwo , ri ṱoḓa nḓisedzo yo khwaṱhaho na i fhulufhedzeaho ya muḓagasi .
Manweledzo a makumedzwa ane a ḓo tea u swikiswa nga vha Amicus Curiae . 
Shango ḽo fara khoniferentsi nnzhi dza mashangoḓavha na mishumo u bva nga 1994 . 
Tsimbi dzo ṱumanywaho nga u tou fhisedzela dzi anzela u ṱolwa nga radiogirafi ya X-ray . 
Tsha ndemesa kha Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo ndi u dzhiela nṱha vhathu vhane vha khou ṱangana na thaidzo , sa vhafumakadzi na vhana zwitshavhani .
ya ḽaiburari
A hu katelwi osseo-integrated implants , nyito dzoṱhe dzi elanaho na u dzhenisa , muaro wa othognathiki na zwa maṋo nga vhomakone
Mutambo wo vha u wa ndeme sa izwi mvelelo dzawo dzo vha dzi dzone dzine dza ḓo ta vhugwena ha ḽiki ha khalaṅwaha yeneyo . 
( 2 ) Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea nga zwoṱhe zwoṱhe nga Miraḓo ya vhusimamilayo ya vunḓu zwi nga buliwa nga mulayo .
Sumbedzani arali khamphani yaṋu yo bveledza vhashumi vhayo kha zwiṅwe , vha tshi nga thusa kha mbekanyamushumo dza u khwinisa vhupfumbudzi na pfunzo dza nṱha . 
Tsumbo dza ndeme ya tshipikwa ndi u fhulufhedzea na vhuḓifhinduleli sa ndeme ine ya ṱanganedzwa nga nḓila yavhuḓi nga vhathu vhoṱhe . 
Kha vha kwame ofisi ya tsini ya muhasho .
Kha vha ite khumbelo ya thendelo ya u rengisela mashango ḓavha .
Zwishumiswa zwo sumbedzwa dzi na tsumbo dzi re kha dziithaḽiki .
Hu na khonadzeo ya uri nyaluwo ya ikonomi ya ḽifhasi nga miṅwaha ya fumi i tevhelaho i ḓo vha i fhasi kha yo fhelaho .
3.67 Ḽikumedzwa ḽe ḽa itwa nga vha tshiimiswa tsha Pagans ndi ḽa uri hu songo vha na mulayo une wa itwa u tshi itelwa zwa vhuloi ; madzuloni a mulayo , maitele a huvhadzaho a vhuloi a ḓo shumaniwa nao u ya nga mulayo-zwawo .
U thusa vhaongi kha fara vhalwadze vha lwaho . 
Mutshutshisi Muhulwane wa Tshitshavha ndi ene e eṱhe ane a nga dzhia tsheo ya u thutha mulandu .
Ri dovha ra elelwa na u hulisa Vho-Harry Schwarz , vhe nga mbilu vhuṱungu vha lovha vhege yo fhiraho .
Kha vha londole zwishumiswa zwavhuḓi , sa zwinambatedzi zwi thivhelaho u dzinginyea
U tendelana na muhumbulo / tshitatamennde / ndavheleso / ṱhaluso
2.10 Thikhedzo kha nyambedzano ya u pfukisa zwishumiswa na thendelano dza u kovhekana mbuelo 21
TSHANELE - i re ya maipfi , nga u ṅwala na nga luṱingo
( 11 ) Mukhomishinari a nga bviswa ofisini fhedzi -
Nḓivho na tshenzhemo kha ndondolo ya mavu maṋu na ndangulo khathihi na mbueledzo ya mavu maṋu . 
Masia mavhili o ombedzela ṱhoḓea ya u ṱanḓavhudza matshilisano tshitshavhani , hu tshi katelwa na vhuṱumani na tshumisano kha mvelele , pfunzo , saintsi , thekhinoḽodzhi , mutakalo , zwa mitambo , vhuendelamashango na vhuendi ha muyani . 
Kuitele kwa tshinyalelo ku na kuitele kwa ndaulo kwo tou ṅwaliwaho kwo teaho ku shumisaho phandekanyo i shumaho ya maanḓalanga . 
1.3 . Khabinethe yo tahisa u ṱanganedza hayo u shela mulenzhe ho itwaho nga Afrika Tshipembe kha mvusuludzo ya mulalo ngei Burundi , zwi tshi tshimbilelana na u ḓikumedzela kha mbekanyamaitele ya nnḓa u itela uri hu vhe na mulalo na vhudziki kha dzhango ḽashu .
Kha ri shume roṱhe ri tshi itela uri ṅwaha uno u vhe wa u shuma na wa u bvelela u itela shango ḽashu .
Muvhuso wapo ndi mini ?
Kha vha ḓadzise nga notsi dza khoso .
Tsaino yavho ya u khwaṱhisedza uri akhundu ndi yone ; na
Vhuimo uhu ha vhukati ha ngudo dza Luambo lwa Hayani ho itelwa u alusa vhukoni ha luambo kha vhagudi uri vha kone u alusa zwikili zwavho zwa u davhidzana hu no itwa vhutshiloni , khathihi na u alusa zwikili zwa u guda funzoni ri tshi buḓa na kharikhuḽamu .
Mashango mavhili a khou thusa nga maitele a khetho dza dimokirasi u swika zwino ṅwaha uno . 
Tshipikwa tsha miṱangano iyi ndi u dzhena kha vhudzivha ha dimokirasi nga kha u dzhenelela ha tshitshavha . 
Muvhuso u ḓo engedza vhukoni hawo u itela u lavhelesa na u sedzulusa mveledzwa kana masiandaitwa kha zwa matshilisano a tshinyalelo nga mabindu a langiwaho nga muvhuso . 
khuḓano --- khakhathi i re hone vhukati ha vhaanewa kana vhukati ha vhathu na vhulombo ho vha livhaho
Vhuimo ha nḓisedzo ya tshumelo ndi hune ha shumiwa na u ṱhogomela , hune ha vha hone hu re na nḓisedzo ya tshumelo ya vhukuma .
U humbulela ( vhabvumbedzwa , nyimele na fhethuvhupo , mulaedza )
3.4 MAGUDISWA NA PULANE DZA U FUNZA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI
Vhukoni ha u kona u sumbedza u pfesesa Mulayo wa Zwiko zwi Tshilaho Lwanzheni kana Mulayo wa Matshimbidzele a zwa Vhugevhenga khathihi na u shumiswa zwi khagala ha iyi milayo mivhili , zwi ḓo shuma sa themendelo kha idzo khumbelo . 
Naa nyimele kha wadi yo tou itisa hani ?
U lugisela mulingo U vhala
Muiti wa khumbelo u lavhelelwa u tevhedza ṱhoḓea dzi tevhelaho : 
Ndaka , puḽanti na zwishumiswa zwo fariwaho u itela u shumiswa kha vhubveledzi kana nḓisedzo ya thundu na tshumelo kana ndivho dza zwa ndaulo zwo bulwa kha tshitatamennde tsha vhuimo ha masheleni nga mutengo ho bviswa u wa ho kuvhanganywaho na ndozwo dziṅwe na dziṅwe dza tshinyalelo . 
MUSHUMOITWA WA 3.5
Nḓila dza kuitele khulwane dzine dzi nga shela mulenzhe kha phaḓaladzo ya u shulula kha zounu ya vhugabeloni dzi katela : 
Muṋe wa goloi u tea u dalela ofisi ya tsini ya zwa badani .
( b ) ho imelwa miraḓo mivhili ya vhurumiwa ha vunḓu , arali Mudzulatshidulo kana Muthusa Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a tshi tea u khethiwa ; kana
Zwa ndemesa kha khwiniso ya mashumele kha sekithara ya phuraivethe hu ḓo vha u vhona uri hu na u tshimbidza ṱhanziela ya rakhonṱhiraka nga u ṱavhanya zwo ṱanganywa kha mashumele a khonṱhiraka ya mushumo wo katelwaho kha mbadelo dza mutshilinzhi . 
Fhedzi , muhasho u a ḓivha uri ezwi zwi ndi therisano i konḓaho na maitele ane a fhira tshikalo tsha mihasho , mbetshelwa dza vhusimamilayo na mbekanyamaitele , maitele a kale , ndavhelelwa dza mulwadze , muṱa , na tshitshavha . 
( a ) tendela masipala u ita khadzimiso u itela tshelede ya u shumisa kana u shumisa zwino hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka , fhedzi khadzimiso dza u shumisa zwino dzi nga itwa fhedzi musi zwi tshi khou itelwa u ṱumanya nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano ; na u
Mulangi Muhulu vha nga ṋea ndaela nga ha ndingo ya phoḽigirafi . 
Khiredithikhadi
U shumisana na vhaofisiri vha vhuṅwe vhuongelo nga u haniwa ha thuso ya mutakalo . 
U rangela u vhala ( u ḓivhadza tshibveledzwa )
Madzangano a tshitshavha , hu tshi katelwa na dzikereke , zwikolo , dzikiḽiniki dzapo
Ndivho dza Ḽaisentsi ya miṅwaha miṋa ya Khasho ya Tshitshavha ndi dzi tevhelaho :
Tsedzuluso : Mushumo uyu u shumiswa u vhea iṱo mvelaphanḓa ya shedulu ya thandela , mitengo , zwibviswa , khwaḽithi na mbuelo . 
vhane kushumisele kwavho kwa sialala kwa zwiko zwa zwi tshilaho hune khumbelo ya thendelo ya vha na vhushaka navho , vhe vha thoma kana vha ḓo dzhenelela kha kana u vhumba tshipiḓa tsha vhushumisamupo yo dzinginywaho ; kana
Madalo , ndingo , dzilafho na / kana dziGP dzi eletshedzaho , psychiatrists , psychologists , psychometrists kana vhaeletshedzi vho ḓiṅwalisaho
Ndaka i katela mbuelo dza ndindakhombo ya vhutshilo na mbuelo ya gwamafulu ḽo ṱanganedzwaho u bva kha mbuelo dza phensheni kana dza tshikwama tsha mbetshelwa . 
Vhaofisiri vha maḓaka ndi vha ndeme u itela u vhona u tevhedzwa ha Mulayotibe . 
Hafhu ndi zwinzhi zwine zwa nga itwa vhunzhi ha mapholisa vha nga ṱanganedza nyito nga maḽeḓere na nga muya . 
U ḓisa ha khothesheni u vha kha Vhaṋetshedzatshumelo vha Funiwaho . 
Mbekanyamushumo na PNC zwi ḓo khwaṱhiswa kha ṅwaha uno wa muvhalelano ngeno zwi tshi ḓo swikisa kha u vhewa ha e-vhuanḓani u mona na mimasipala . 
ṰHOHO DZO DZINGINYWAHO DZA ASAINIMENTE
11.5 Miṱangano na Matshimbidzele a Phanele
2.3 . Khabinethe yo gaganyelwa nga ha zwo no swikelwaho zwa nga ha ndugiselo dza Mitambo ya Commonwealth ya 2022 ine ya ḓo farelwa Ḓoroboni Khulwane ya Durban .
Fhedziha , naho hu na mbuelo dzine dza vha hone , zwishumiswa zwa ikonomi zwi na thaidzo dziṅwe : 
Khaedu khulwane ya Masipala i kha u ḓisa nyaluwo ya ikonomi , tsiko ya mishumo , na u kunga vhabindudzi . 
Hu ḓo ṱanganedzwa kheshe na phositala oda fhedzi . 
Mbekanyamaitele dzi sumbedza maitele a ngeletshedzo na nyito yo ṱanganedzwaho kana ya dzinginywa nga muvhuso , dzangano ḽa mabindu kana muthu zwawe hu tshi itelwa u swikelela zwipikwa zwo ṱaluswaho . 
Naho hu uri tshelede yo kovhelwaho a i khou shumiswa nga madzangano u itela ndivho dzi no bvelela kha kushumele kwao sa madzangano a poḽitiki kha dimokirasi ya tshizwinozwino . 
Mulayotibe wo livhanywa na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka na Mvelelo 13 ine ya amba nga ha u katela na tsireledzo ya tshitshavha nga sisiṱeme ya u fhindula na u vhona uri nḓisedzo ya tshumelo ya vhudzivha na u dzhenelela ha dzilafho zwi tshe zwiṋu u itela u thusa nga u ṱavhanya u fhola na u vhuelela mushumoni , na u sa vha na ndindakhombo u itela u leludza mutsiko wa tshikwama kha vhane vha sa tou kona .
Vhonani uri o vha o takalesa lwe a pfa mbilu tshi vhaa !
Hu na u sa fushea ha tshitshavha zwi tshi ḓa kha nḓisedzo ya tshumelo ya maimo a ndeme ya fhasi , na ḽevheḽe dza u tambisa masheleni na u sa shuma zwavhuḓi ha muvhuso . 
U ya nga khetho yavho ya mbofholowo ya kuhumbulele , milayo ya vhuḓifari na miṅwe mihumbulo yoṱhe i konḓaho ine munna a nga i humbula , ndi mitshelo ya zwithu zwi si zwa vhutshilo . 
Mabulasi a ngweṋa kha ḽa Afrika Tshipembe a kha madzingu manzhi a ḓivhavhupo . 
U thusa kha mveledziso ya mbekanyamaitele ya ndangulo ya ndaka na nyendedzi . 
( a ) u ḓiphiṋa nga vhurereli havho na u shumisa luambo lwavho ; na
Vundu ḽo dovha hafhu ḽa saina luṅwalo lwa u ḓivhofha kha u thomiwa ha vhushaka na Korea Tshipembe . 
Mikano i ṱuṱuwedzaho ndi u papamala na nyelelo ya momenthamu ya lutsinga lwa maḓi , na lutsingaḓanzhe lwo alamaho na reshio ya ṱhanganyeloguṱe ya vhupo ha volumu ya maḓi a ṱanganedzaho . 
Masipala u nga ṋetshedza tshumelo nga wone uṋe nga u shumisa zwiko zwawo , kana u wana kha vhaṅwe vhaṋetshedzatshumelo .
Ṋekedzani ane na dzhena nae a re murahu haṋu kha tsha monde bola .
U ṱhonifhiwa ha Mufhaṱutshedzwa VhoDaswa zwa zwino-zwino nga vha kereke ( Catholic Church ) zwi ri humbudza nga ha u zwima vhaloi kana zwenezwi zwa u sumba vhaloi uri zwo vha na masiandoitwa mavhi tshifhingani tsho fhelaho na uri hezwi zwithu a zwo ngo shanduka na kha Afrika
4.2 . Khabinetthe i dovholola zwo bulwaho nga Muphuresidennde Vho Zuma kha u lwisa u thithiswa ha zwikolo zwa 24 nga vhathu vhane vha khou humbulelwa u vha vha vhadzulapo vha tshiṱiriki tsha Vhembe ngei Limpopo .
Kha vha vhone zwauri thandela dzine vha tea u ita dzo ṱumana na IDP .
Miṅwahani ya fumbili yo fhiraho ro vhona hu tshi vha na nyaluwo khulwane ya thengiselano kha mashango o bvelelaho na ano khou bvelela . 
2.5 U shela mulenzhe ho lavhelelwaho nga IDP
Zwigwada zwi ' vhala ' garaṱatai na khephusheni zwi re na vhushaka na thero vhe na mugudisi .
GIREIDI YA 3
Khoudu i dzhiela nṱha vhuimo ha vhureakhovhe ha ḽifhasi na mvelele ya maḓini , na u dzinginya nyito dzo livhaho kha u shumisa tshanduko dza ndeme nga ngomu ka sekhithara ya zwa vhureakhovhe u itela u ṱuṱuwedza ndivhanele na u sa tshumiso i sa nyeṱhi ya zwa vhureakhovhe na mvelele ya maḓini . 
Olani vhutambo ha mabaḽoni .
d ) Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , 2000
Vhuṱumani ho khwaṱhaho na dzhango ḽa Afrika na dziṅwe ikonomi dzi no khou thoma u dzhenelela vhu khou ṱoḓea . 
U sedzwa ha ndeme kha u bveledza izwi zwisumbi ndi ndivhuho dza vhukhwine , u fhelela na vhuronwane ha mafhungo a shumiswaho u dzumbulula zwisumbi . 
( 1 ) Arali ha vha na tshikhala vhusimamilayoni hune hoyu Muengedzo wa shuma , ḽihoro ḽe ḽa nanga nkhetheni ane a khou bva tshidzuloni ḽi ḓḓo ḓḓadza tshikhala itsho nga u nanga muthu -
Ndangulo ya thandela naya bindu
Ro dzula ro ni itela ḽa u thoma .
Hezwi zwi amba uri tshivhalo tsha u shayea ha mishumo kha wadi na tshone tshi ḓo kwamea . 
Hafhu , u bviswa u ri hu thome u shuma zwa ndangulo zwi tea u ṱavhayedziswa , hu na tshikalo tsha vhukuma tshi re nṱha tsha mugaganyagwama . 
Ndi khou vhona tshiimo tshi pfisaho vhuṱungu nga maanḓa . 
Vhathu vha khou pfulutshela miḓini u itela u khaula vhuṱumani vhukati havho na matherorisi . 
Mbuletshedzo ya milayo na zwilinganyo zwa vhupo , hu tshi katelwa milayo na zwilinganyo zwo lavhelelwaho kha Ndayotewa , zwo vhewaho kana u shumiswa nga Muhasho wo teaho . 
Mulayotibe u ṱoḓa u tsireledza vhashumi vha kha sekhithara ya tshitshavha na ya phuraivethe vhuvhili hadzo kha u tambula nga tshinyalelo ya mushumoni zwo itiswa nga u vha ho bviselwa khagala mafhungo a elanaho na vhuḓifari vhu si ho mulayoni kana vhu songo ḓaho nga vhatholi vhavho . 
Ri ḓo lingedza nga nungo dzoṱhe uri ri sa kundelwe u shumela vhathu vho ri khethaho na vhathu vhashu . 
U fhindula mbudziso dza tholokanyonḓivho dzi no kwama risipi .
vhuḓipfi nga ha tshibveledzwa hu tshi tikedzwa nga mbuno / zwiitisi
kana u bvela phanḓa na u dzhenisa maipfi kha ṱhalusamaipfi ye ya vhumbiwa u bva kha Gireidi 4
7 Vhalanguli vha Khorondangi vha si na maanḓa kha Bodo ya ZA Domain name Authority ( ZADNA )
Kereke nga u angaredza ndi zwiimiswa zwa tshitshavha na uri dzi fanela u vha fhethu ha vhukule ha u tou tshimbila kha miraḓo . 
Mapa wa nḓila
127. Maanḓḓa na mishumo ya Vhalangavunḓḓu
U bveledza na dzudza vhushaka havhuḓi ha u shumisana na mihasho i shumelwaho ndi zwa ndeme kha ezwi . 
U dovha u anetshela tshiṱori tsho pfiwaho kana tsho vhaliwaho
Khorido dzo no vha hone u swika kha vhuṅwe vhuimo kha ḓorobo dza Afrika Tshipembe . 
Vhudzulo
a ) Vho Roshan Morar ( vho tou tholwa hafhu )
Hu khou dzinginywa uri u vhaliwa ha dzivouthu hu tea u thoma nga u ṱavhanya nga hune zwa konadzea nga murahu ha u valiwa ha u khetha nahone hu tea u bvelaphanḓa hu si na u thithiswa u swika u vhaliswa hu tshi khunyeledzwa . 
Miṅwe mishonga a yo ngo katelwa na luthihi kha u badelwa , khamusi ngauri ahuna vhuṱanzi ha kiḽinikhala kana ngauri a i dzhiiwi sa mishonga i sa ḓuri .
( a ) ho ṱanganedzwa nga Buthano mudzinginyo une wa themendela u bviswa ha mukhomishinari ; kana
Zwi dovha hafhu zwa fhungudza miholo na u tshintsha mishumo kha vhane vha wana mishumo - na u fhungudza khonadzeo ya u ḓiimisela ha mabindu a Afurika Tshipembe .
Komiti Ndanguli ya Lushaka ya Zwidodombedzwa zwa Zwivhumbi zwa Zwiḽiwa ya Afrika Tshipembe i tshimbidza mishumo i elanaho na zwivhumbi zwa zwiḽiwa . 
Kha vha shumise the notsi dza khoso u vha thusa u ṱalutshedza ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe nga u endedza zwigwada kha maga 1 u swika 5 .
Zwenezwo , ndi na luvhonela lwa mishumo yavho sa vhaimeleli vha bvaho nnḓa kha shango ḽanga . 
Mutevhe uyu u vhidzwa upfi ' mutevhe wa thagethaho zwiko '  . 
Nyimele dza vhulwadze ha muhumbulo dzi shushaho dzi katela mutsiko muhulu wa muhumbulo , sikizofurenia , vhulwadze vhune muthu ha lengi u sinyuwa kana u takalesa , U sa Dzudzanyea ho Kalulaho ha Muhumbulo ( OCD ) , U vha na Mazhuluzhulu , U Thithisea ha Muhumbulo nga murahu ha Tshiwo ( PTSD ) na u sa dzudzanyea hu re vhukati .
( a ) Khothe ya zwa Mulayotewa ;
Thendelano khulwane malugana na izwi ndi vhugudisi ha tshikimu tsha musi ho vha na u imiswa u shuma . 
Kha u engedza vhubindudzi , muvhuso wo thoma InvestSA , fhethu ha vhubinduzi ha lushaka hune ha ḓo shumelwa zwinzhi na uri hu ḓo thomiwa senthara kha vundu ḽa KwaZulu-Natal , Gauteng na Kapa Vhukovhela .
Nḓivho ya Samithi ndi u wanulusa zwiimiswa zwine zwa shelamulenzhe kha Ombud u itela ṱhanganelano ya demokirasi na kuvhusele kwavhuḓi , zwine zwa shelamulenzhe kha mulalo na vhudziki kha dzhango .
U swika afho , ro isa phanḓa na u bveledza na u thoma vhutevhe wa mbekanyamaitele na mulayo wo sedzaho kha u ita uri Muhasho u vhe tshiitisi tsha ndeme tsha tshanduko . 
U dzhenisa kha mimagazini ndi zwavhuḓi nga maanḓa u fhirisa kha dziṅwe nyanḓadzamafhungo . 
Mufhinduli wa vhuraru o vha a khou shuma kha nḓowetshumo ya zwa ndaka miṅwaha ino paḓa mahumi mararu . 
( 2 ) Tshivhumbeo tsha khomishini -
U bviselwa nnḓa hu hone kha vhubindudzi kha dzikhamphani dzi tendelwaho dzi re kha mutevhe , dzibannga , huṅwe ha vhubindudzi ha ha ndindakhombo dza vhutshilo , dzikhamphani dza ndindakhombo dzi re kha mutevhe wa mashango a nnḓa , dzikhamphani dza vhubindudzi dzi re kha mutevhe wa ndaka ya dzinnḓu i re na mbuelo khathihi na zwikwama zwiṅwe wa zwikwama zwa mashango a nnḓa zwo tendelwaho . 
U vhumba na u shela mulenzhe kha Komiti ya Mafhungo ya Vundu na Komiti ya Ndugiselo ya Dwadze . 
nḓivho na tshumiso ya u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha na zwikhala zwa u dzhenelela khazwo nga Komiti ya Wadi .
( 1 ) Mulayotibe wa Pfanelo u shuma kha milayo yoṱhe , nahone u vhofha vhusimamilayo , vhavhusi , vhulamukanyi na zwipiḓa zwa muvhuso .
Mbalo Gireidi 4 - 9 ( Luisimane na Afrikaans )
Mupeleṱo na ndongazwiga : pfufhifhadzo , zwiḓevhe
Khumbelo ya ndaela ya muthelo tshikwama tsha phes
( c ) ya langulwa nga mulayo wa lushaka .
Mbilu na misipha i shumaho i ḓo kona u vha na nḓisedzo ya gesedungi ire ya fhasi kha yo ḓalaho yayo . 
Mutheo wa tshanduko , mbekanyamaitele na mveledziso ya vhusimamilayo na mushumo ya vhulavhelesi zwi tea u bviselwa khagala , ngeno maitele a kushumele na thikhedzo ya tshumisano hu tshi tea u ṱalutshedzwa hafhu . 
Milayo ine ya ta tshiimo tshine
4.4 Thendelano dza u kovhekana mbuelo na u pfukisa zwishumiswa
Tsitandadi tsha yuniti iyi ndi tsha vhagudi vhane vha shuma kha Komiti ya Wadi kana kha Muvhuso Wapo , hune u wana vhukoni malugana na tshindadadi itshi zwa ḓo engedza tshileme kha mushumo wa muthu .
Ivhani na vhuṱanzi uri nomboro dza luṱingo dza vhabebi vhaṋu na dza vhahura vhaṋu ni a dzi ḓivha .
Minista vha nga , hu na u tendelaniwa nga Minista wa Gwama , ṋea ndiliso muraḓo kha tshinyalelo iṅwe na iṅwe kana ndozwo ye a vha nayo malugana na tshumelo yo raliho . 
ni tshi shumisa maipfi tshikolo tshi
5.19 Vhugevhenga ho fhambanaho vhu itwa nga nṱhani ha u tenda kha zwa vhuloi .
U ṱalutshedza kuhumbulele kwau na u
Khabinethe i ṱuṱuwedza zwitshavha uri zwi shumisane na mapholisa uri hu kone u wanwa vharengisi vha zwidzidzivhadzi vhane vha ṋaṋisa zwiito zwa vhutshinyi .
Zwa mbambe ya mbambadzo yashu zwi ḓo khwiniswa nga themo ya tshifhinga tshilapfu nga kha khakhululo i yaho phanḓa u ya kha tshivhumbeo tsha ndango ya ikonomi yashu khathihi na mbekanyamaitele dza ndeme u tou fana na mbambadzo , u khwinisea u ya kha themamveledziso na netiweke , vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu na nyaluwo ya vhubveledzi . 
Ri ḓivha nga ha uri u khakhisea ha lwendo ulu , ndi khuḓano ya zwiṱhavhane zwa zwino , ngeno dziṅwe nnzhi dza vha dzo khakhiswa nga masiandaitwa a nga murahu ha khuḓano kha madzhango . 
Kha nṋe , zwo vha zwi leluwaho u fhedza . 
Dzudzanyani mbekanyamaitele ya ndangulo ya mvetamveto ya khonṱhiraka u itela u ri i ṱanganedzwe nga khoro . 
Sa tsumbo , ro engedza u shumisa masheleni kha tsireledzo ya matshilisano na kha mveledziso ya themamveledziso u itela u alusa ikonomi , nga maanḓa nga kha mbekanyamushumo ya u fhaṱa yaTshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya milenzhe tsha FIFA 2010 .
Gaidi ya IDP i dzinginya uri :
U thetshelesa zwipiḓa zwa mafhungo o bviswaho kha nganea
Magumo a fhedza a tshi sia muvhali a sa kanganyisei nga he muṅwali a ima hone .
U Sedzulusa hafhu Tshiṱirathedzhi tsha Lushaka tsha Vhudavhidzani zwi tshi elana na zwithu zwa ndeme zwa muvhuso . 
Ṱhoho ya tshikolo vho ya kha bulasi dzo vhalaho u vhudza vha miṱa uri tshikolo tsho vha tsho vulela kha vhana vha vhaholefhali vhane vha ḓo vha vho ṱanganedzwa vhukuma . 
U thetshelesa na u fhindula ndaela dza orala
Sa zwe zwa sumbedziswa u thomani , midia ndi tshiimiswa tsha matshilisano tshi re na maanḓa vhukuma . 
U ṋetshedza mafhungo a kwamaho u thivhela mililo musi a tshi humbelwa nga Vho Minisṱa
Maanḓalanga apo nga nungo o ṱuṱuwedza u itwa ha ngudo dza nḓila tsha ndaulo ya malaṱwa sa tshipiḓa tsha kuitele kwa pulane ya ndaulo ya malaṱwa . 
Mandeithi wa u badela mbilo wo lugiselwa na uri u ḓo iswa kha Minista wa Vhulimi na Zwa Mavu u itela thendelo . 
Vhukati ha zwiṅwe zwithu , i katela tshinyalelo ya masheleni kha thundu na tshumelo , tshumiso ya tshibveledzwa tsha ngadeni , na rennde ya vhudzulo ho dzulwaho nga muṋe waho . 
Hedzi ndi mvelele dza u shaea ha nyendedzi , theo ya mulayo na tshumiso , ṱhuṱhuwedzo i sa fushi na tshenzhemo kha sia ḽa ndangulo , vhugudisi vhu songo lingana kha ḽeveḽe dza fhasi na u shaea ha vhuḓifhinduleli nga u angaredza . 
DMV i ṋetshedza tshumelo dza ikonomi ya matshilisano u konisa khonadzeo dza mushumo kha maswole a kale hu na thikhedzo ya kushumele kwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kwa muhasho , khamphani dza phuraivethe na mazhendedzi a muvhuso . 
Vhadzuli vha tea u kwamiwa nga ḽeveḽe dza tshumelo na khwaḽithi , hune zwa konadzea . 
Zwiṱalusi zwa kharenthe , zwo mbwandamedzwa kha vhudzivha hugede u bva kha luṱanḓala kana ngalavha dzo dzibaho , zwi nga kha ḓi shumiswa . 
Kha tshipiḓa tshinzhi , muṅwali wa ḽitambwa u tea u bvisela khagala vhuvha nga kha luambo na nyito . 
ḽaisentsi ya u reila ya tshifhinganyana
Arali tshikepe tshavho tshi tshi rea khovhe kha Malwanzhe a Nṱha nga tshifhinga tsha tshatha , vha fanela u ḓadza fomo ya khumbelo ya Malwanzhe a Nṱha .
Ṱanganelana
Tshifhinga tsho fhelaho , ( tsumbo , O ṅwala mulingo wa nnḓa ) .
Naho zwo ralo , u dzhiela nṱha zwithu hu a ṱoḓea hu saathu dzhiiwa nyito , madalo a dzulelaho u itwa hu bviwa a tea u dzulela u itwa . 
Mulayo uyo u dovha wa langa maitele a mazhendedzi a u thola a phuraivethe na tshumelo dza vhutholi ha tshifhinganyana , hu u itela u tsireledziwa ha vhathu vhane vha khou ṱoḓa mushumo .
Vhunzhi ha milandu i shumaniwa nayo u ya nga mulayo une wa pfi the Penal Code , hune ha wanala milandu ya u vhulaya muthu .
U dzhiela nṱha zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa ṱhoho ine ya khou ambiwa nga hayo
Ndi mulayo wa bidi wa uri mithelo ya mubidi o winaho i fanela u vha yo dzudzana zwavhuḓi , kana uri nzudzanyo i fushaho yo itwa na SARS u swikelela ndaela dza muthelo wa mubidi . 
U dzhenelela kha uri hu tandululwe mafhungo nga vhabebi vhoṱhe zwi tea uvha khombekhombe ; 
Zwine ra livhana nazwo ṋamusi zwi dovha zwa pfuka mikano ya vhuimo ha lushaka lwashu , fhedzi sa Maafurika ri na vhaṅwe Maafurika , vhane vha shuma kha dzingu ḽashu na u mona na dzhango ḽoṱhe ḽihuluhulu , ho livhuwa kha mveledziso ya ikonomi . 
Musi u hadzima nga tshitshavha hu tshi ḓo ṱoḓea hu tshi vhambedzwa na miṅwaha yo fhiraho , u gonya nga u angaredza ha zwikolodo ndi huṱuku . 
U tholiwa honoho na vhurumelwa hu nga itwa zwenezwo musi hu na ṱhoḓea . 
Kha mashango ane a khou bvelela , zwi tshe zwo ralo , u dzhena ha khamphani dza tshakatshaka nga kha vhubindudzi ho livhaho ha mashangoḓavha kanzhi o dzhenisa pfuma ya ndeme , thekhinoḽodzhi , zwikili na dziṅwe phaḓaladzo dza ikonomi dzi fhungudzaho vhushai . 
2.2 . Mafhelo a vhege a u fhedzisela u ḓiṅwalisela a ḓo vha hone nga ḽa 9 na 10 Lambamai 2016 musi zwiṱitshi zwoṱhe zwa u khethela zwi tshi ḓo vula hafhu u bva nga 8:00 u ya kha 17:00 .
U ṱanganyisa mafhungo a u pulana
Ṋaṅwaha ho na mvula nngafhani ?
U vhala zwibveledzwa zwa mafhungo zwi re na zwithu zwa u tou vhonwa , sa : /zwifanyiso/ mimapa / muolo na zwinepe
Sisiṱeme iyi ntswa i tendela vhadzulapo u ita khumbelo ya garaṱa dza Basa nga inthanethe uri vha litshe u ya u fola miduba milapfu .
1 . Ino nḓivhadzo I amba nga ha-
Hu shumiswe mafhungo mapfufhi a re na mihumbulo yo leluwaho na tsumbo dzo ḓoweleaho
U shayea ha vhukoni ho linganaho kha Zwiimiswa u tshimbidza sisiṱeme ya vhathu- , masheleni- na u renga zwi khou vha na masiandaitwa kha maitele a vhupulani na nyisedzo ya tshumelo . 
U lilisa na u ḓivhadza vhaňwe nga ha lufu lwa muṅwe
Inwi a ni tambi tshese nga masiari .
Anetshelani khonani yaṋu tshiṱori tsha zwifanyiso izwi , ni tshi tou sielisana . Ḓadzani bulo ḽa u fhedzisela ni tshi sumbedza zwine Jabu a khou humbula .
Mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya zwinwiwa iḓo khwinisa mveledziso ya ndango ya mbambadzo ya zwinwiwa na u fhelisa mbambadzo dzi siho mulayoni .
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhashumeli vha muvhuso uri vha vhe phanḓa kha nḓisedzo ya tshumelo ya shango na u shumisa vhege iyi u tandula nḓila dza vhutumbuli u itela u ṋetshedza tshumelo kha maAfrika Tshipembe .
U vha o khwaṱhaho na u dzhenela kha mafhungo a tshitshavha , vhadzulapo zwi nga khwaṱhisedza zwauri :
Kha ṅwaha wa u thoma wa u thoma u shumiswa ha Pulane yo Ṱanḓavhuwaho , fhethu ha tshumelo yo tendelwaho ho katela zwiṱiriki zwoṱhe zwa mutakalo . 
Nḓivhadzo dza nzivhanyedziselo 
U londota vhushaka vhu pfadzaho na u shuma sa tshigwada nga ngomu kha muhasho . 
U bvela phanḓa na u ḓidzhenisa ha zwitshavha na vhadzhiamukovhe vhapo kha mbekanyamushumo . 
Maipfi a bvaho kha u vhala ha u ṱanganelana kana ha mugudi e eṱhe
U shumisa girama , mupeleṱo na ndongazwiga zwi re zwone
Zwiṅwe zwibviswa zwoṱhe zwo vhekanywa sa zwa zwino . 
EmeiḽiḒiresi :
Ngudo yo sumbedza uri phambano kha u bvelela vhukati ha vhaswa vha ṱhunḓu na vhadzulapo i nga wanalesa kha sisiṱeme ya zwa pfunzo i re na mabuḓo manzhi . 
vha tshi shuma lwa tshoṱhe
( f ) Kapa Devhula ;
Ri vhona dzikhakhathi na dzinndwa dzi dzone dzo ḓalesaho kha misumbedzo minzhi ine ya itea . 
Phaṱhelavhathu i tea u ṱalukanyiwa sa i no katela dizaini dza mifudafuda dza vhudzulo u itela u fusha ṱhoḓea dza fhethu ha fhethu ha u dzula vhathu na u farea siani ḽa masheleni . 
Ngauralo , mabembela mahulu na mbekanyamushumo u ṋekana mafhungo vhukati ha vhabveledzi vha mbekanyamushumo , vhabveledzi , vhashumisi , tshitshavha , na mazhendedzi a akademi na mveledziso zwi a ṱoḓea u itela u pfukela kha tshitshavha tshine tsha vha na zwishumiswa zwa vhukone . 
Tshishumiswa tsha u sa shumisa khomphyutha tshi ita uri khungedzelo dzi konadzee fhedzi nga 2005 . 
U fana na maga maṅwe na maṅwe a khothe , zwi a ḓuresa u isa mafhungo uri a sedzuluswe .
Kha miṅwaha miṱanu iḓaho , muvhuso uḓo vhuelwa nga 75% ya thundu na tshumelo dzawo ubva kha vhabveledzi vha Afurika Tshipembe .
Poso nthihi ya muṅwaleli , poso mbili dza mabalane wa vhulanguli na poso nthihi ya thuso ya tshumelo ya zwiḽiwa a dzi na vhathu . 
luambo lwa tswayo
Fhedzi vha ḓo zwi sedza nga iṱo ḽa masheleni kana u ya nga zwa masheleni , mbuelo ṱhukhu i khou wisa ikonomi yoṱhe .
Nyanḓano ya ( U shumisana ha ) miraḓo ya muvhili
Vhofhani mapfundo mavhili , ni kone u bvisa magaraṱa .
Khethululo kana u sa lingana zwi nga fheliswa nga u engedza miholo nga kha nyaluwo ya zwibveledzwa na u fhungudza mutengo wa ṱhoḓea dza vhutshilo .
2 ) Ndi wana hani aya mafhumgo ?
5.4.1 Tsedzuluso ya kushumele
Zwikili na vhukoni : u kona khomphiyutha ; zwikili zwa vhudavhidzani ; vhushaka ha u tshila na vhathu ; zwikili zwa vhulavhelesi na u gudisa ; ṱhoḓisiso dza mulayo na mvetomveto ; ndangulo ya nyelelo ya nyimele ; vhugudisi ha tshiṱirathedzhi ; ndangulo ya thandela na muṱalukanyo ; vhukoni ha u shuma nga fhasi ha mutsiko . 
U sedzuluswa ha khumbelo nga PAC yo teaho , thendelo nga Komiti ya u Ṅwalisa ya SACNASP na thendelano ya Khoro yoṱhe .
Hone arali ndi songo fushea nga mawanwa ? 
Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u thusa kha vhudziki na mvelaphanḓa ya dzhango ḽa Afurika nga maanḓa maanḓa kha nyimele ya khuḓano dza zwino .
Maine uri iṅwe asesimennde nga ha tshiimo tsha matshilele kha vhana vha zwisiwana i ḓo itwa nahone vhagudiswa vho swikelelaho ṱhoḓea vha ḓo thoma u vhuelwa u bva kha mbekanyamushumo iyi u bva mathomoni a ṅwaha muswa wa muvhalelano nga Lambamai . 
Ngauralo u itela u swikela tshikalo tsha tshifhinga tshilapfu na tsha ikonomi ri fanela u bveledza vhukoni ha u vhambadzela nnḓa kha zwipiḓa zwinzhi zwa thevhekano ya vhubveledzi nga hune zwa konadzea . 
Zwithivheli zwa u swikelela , u fana vhukule , nḓivho ya khomphyutha , vhushai na zwiṅwevho , zwi fanela u topolwa na zwiṱirathedzhi zwa u bvisa zwithivheli izwi dzo topolwaho . 
100 . U lavheleswa ha ndaulo ya vunḓu nga muvhuso wa lushaka
Mafhungotsivhudzi aya a ḓo vha o no ḓi vhekanywa kha mushumoitwa wa IDP wa 1 : U vhekanya mafhungotsivhudzi a mushumoitwa wa IDP wa 1 / 2 Tsaukanyo ya Ḽeveḽe ya Tshitshavha na Vhadzhiamikovhe .
U bva mathomoni kha vha ri ndi vha fhululedze kha u khethwa havho sa mudzulatshidulo wa muṱangano uyu muhulu . 
U thoma u shumiswa ha Pulane ya Thivhelo ya Vhufhura milandu yo ṱoliwaho yo vuliwa zwa zwino ( i kha ḓi ṱoḓisiswa ) ṱhanganyelo i katela milandu ye ya ṱanganedzwa u lenga kha ṅwaha wa muvhalelano nahone ya fanela u fhiriselwa kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho . 
Tshumelo iyi ndi tshumelo i ṋekedzaho mafhungo a kwamaho u ḓi ṅwalisela u lifhelwa murahu muthelo na South African Revenue Service .
Zwi katela na zwiimiswa zwa fomaḽa na maanḓalanga a re na maanḓa a u kombetshedza vhutevhedzi , khathihi na nzudzanyo dza inifomaḽa dze vhathu na zwiimiswa vha pfana khadzo kana vha vhona zwi tshi vha shumela . 
Zwa zwino , pfanelo idzi dzi ṋewa fhedzi dzitsheke dzi si na ndeme . 
Muhasho u ḓo futelela ṅwakani kha u konisa vhuḓifhinduleli ha mushumo wa LIS kha mimasipala na u bveledza maitele kha u ṱola , u ela na u tikedza nḓisedzo ya Muvhuso wapo ya tshumelo dza ḽaiburari na mafhungo . 
Vhathu vha vha dalelaho vha tshi bva kule kanzhi vha ḓa na mpho zwine zwa nga vhanga u sa lingana kha vhushaka vhukati ha masia mavhili . 
Ḽikumedzwa ḽo Vhibvaho nga mbekanyamaitele ya vhuendi ha vundu ḽa Western Cape . 
Heyi nḓila i ḓo ṱhogomeliwa uri hu engedziwe hu sina vhushayanungo kha vhushaka vhune ra ḓiphina nga Southern African Customs Union ( SACU ) .
Mazwifhi nga ha nzudzanyululo iyi ya zwa ndaulo o phaḓaladzwa nahone ndi fulufhela uri tshitshavha a tshi nga ḓo xedzwa . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho vha vhe vhukati ha Vharangaphanḓa vha Mivhuso vhe vha rambiwa u yo amba mushumoni wo khetheaho we wa farelwa ngei Cuba .
Muṋetshedzi wa tshumelo u ḓo ṋetshedza u bvelaphanḓa ha vhege zwo ḓi tika nga mushumo wo itwa kha muofisiri wa thandela , ane a ḓo davhidzana na muofisiri wa u ṱola zwi tshi ya nga mafhungo ayo . 
Pfunzo na fulo la ndivho u itela uri Maafurika Tshipembe a divhe nga ha uri madi ndi tshiko tsha ndeme tsha vhuthogwa tshine tsha sa sokou wanala .
Nga tshifhinga tsha nzudzanyo idzi , a hu na mutsiko wa zwa mulayo kha vhathu . 
Muṋetshedzatshumelo o no tholwa u shuma zwa u ṱola zwikili kha ndangulo ya nṱha na ndangulo ya zwileludzi u itela u khwaṱhisedza uri vho shomedzwa zwone u itela u shuma mishumo yavho . 
Ofisi ya Muṱolambalelano Muhulwane yo ḓiimisa nahone i na fhethu ha vhukhethelo u mona na zwiimiswa zwoṱhe zwa muvhuso hu tshi katelwa mabindu a muvhuso . 
Yuniti i sa fani na iṅwe i tea u thomiwa ine ya ḓo ṋetshedza thikhedzo Ngomu ha Ḓorobo nga tshivhumbeo tsha ṱhoḓisiso , mafhungo na nḓivho , mveledziso ya zwikili na u ṋekana zwikili , u swikela masheleni , vhufarakani na dzinetiweke , nz . 
42 Elekanyani nga tshitori itshi ˆ
Vhudzheneleli vhu ṱoḓa :
U khwinisa ndeme ya vhufulufhedzei ha mbalelano ya masheleni na u vhiga u itela u sumbedzwa tshoṱhe thengiselano na ndeme na muelo wa ndaka yoṱhe i langwaho nga muvhuso . 
Ee , i ḓo
( c ) Muṅwe na muṅwe a no khou ita ngauralo sa muraḓḓo , kana o imela tshigwada kana kiḽasi ya vhathu ;
Ri tea u shuma roṱhe . "
( b ) u dzhenelela hu fanela u fheliswa arali-
7.1 Gondo ḽa lwendo lwa mushumoitwa wa u pulana wa CBP
Vhupo ha tshipembe , vhukovhela ha tshipembe na vhukovhela , kha ḽiṅwe sia , a vhu ḓi phini tswikelelo i fanaho , naho zwi tshi nga hanedzanwa uri a vhu ngo tou ḓitika tshoṱhe kha u swikelela hu sa khou shumiswaho mimoḓoro , nga uri vhunzhi havho vha na mimoḓoro . 
Nga maṅwe maipfi , Ndo vha ndo thivhelwa u ya ḽokhesheni iṅwe na iṅwe kana vhupo ha Makhaladi . 
Muṋetshedzatshumelo u tea u swikelela ṱhoḓea dza Ndangulo ya Nḓisedzo ya Tshumelo sa zwe dza vheiswa zwone nga vha Masipala Muhulwane wa Buffalo City . 
Ri ḓa hafha ri na fulufhelo uri ri ḓo kona u pfana kha mafhungo manzhi sa vharangaphanḓa , na u isa phanḓa hafhu nyaluwo i sa nyeṱhi na mveledziso zwi tamiwaho . 
Tshivhalo tsha vhathu vhe vha sa vouthe malugana na u vhumbiwa ha mbumbano .
4.5 . Khabinethe yo dzhiela nṱha na u vhilaedzwa nga tshiṱereke tsha Poswo ya Afrika Tshipembe , zwine masiandoitwa a hone a kwama u vhuelela hayo kha u shumela Afrika Tshipembe .
Mveledziso ya Nzudzanyo ya Mveledziso ya Dzinnḓu ya Lushaka yo ḓisendeka nga nzudzanyo dza ṱahe dza mveledziso ya dzinnḓu ya miṅwaha minzhi . 
Mulayo wa Maḓi uyu u ṋetshedza ṱhoḓea dza mutheo dza vhathu . 
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 23 Fulwana 2014
Tshiṱuṱuwedzi tshihulwane tsha mbadelo tshi ḓi dzula tshi mbadelo dza zwiko zwa vhashumi dze dza badelwa musi vhashumi vha poswo khulwane vha tshi ingamela vha poswo ṱhukhu . 
Muṅwe ṅwana o fhelelwa nga mushumoni nga mulandu wa zwiitisi zwe a sa zwi bvisele khagala . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U vhala tshipitshi
Tsha u fhedzisela fhedzi a si uri a si tsha ndeme ndi u dzhiela nṱha na ndiliso yo teaho kha kushumele kwa nṱhesa . 
Zwa mathomo vhukati ha tshigwada itshi ndi ikonomi dza Asia hu tshi katelwa na China , khathihi na ikonomi ḓo khethiwaho u bva kha maṅwe madzingu u fana na Mexico , Hungary , India , Poland , Czech Republic na Chile , khathihi na ikonomi dzo bvelelaho nkene u fana na Ireland . 
U nanga maipfi
Zwa vhukuma tshivhalo tsho avhelwaho nga khothe dza u unḓa fhasi ha sisiṱeme ya zwino ndi tshiṱuku nga u angaredza . 
I dovha ya amba nga ha mushumo wa ndeme une wa itwa nga zwitshavha , na Komiti dza Wadi , kha tsedzuluso ya kushumele na phurosese ya u linga kushumele .
U engedza kha mulayo wa mavundu , mimasipala i a kona u ṋea mahumbulwa musi thendelo i tshi ṋewa kha ṋetshedzo ya dziḽaisentsi . 
Tsha u thoma , ri tea u fhungudza tshifhinga tshi dzhiiwaho uri mbilo i khunyelele .
U vhala Bugu Khulwane kana maṅwalo o hudzwaho vhe na mudededzi .
Ḽitheresi ya u vhonwa : U kungedzela ( phosiṱara , phamufeḽethe ) , khathuni , zwipiḓa zwa khomiki , dayagiramu / girafu / thebuḽu / tshati
Swigiri i ṋetshedza thuso kha vhathu vha vhupo ha mahayani na u fhungudza mutsiko kha vhathu vha vhupo ha dziḓoroboni . 
- U rwela bola nṱha ha nethe hu tshi shumiswa murahu ha tshanḓa , e na khonani
Musi hu tshi pulaniwa ngudo ya yunithi ya vhege mbili , vhadededzi vha tea u ṱanganya zwikili zwa luambo khathihi na zwa muteo wa luambo .
Mushumoitwa wa IDP wa 2 / 2 : U ta zwipikwa zwa mushumo ;
U ' vhala ' maṅwalo o bveledzwaho nga tshigwada kana nga kiḽasi ( sa , mafhungo o ṅwaliwaho nga mugudisi musi vhagudi vha tshi khou sedza , u amba na dikithesheni ) .
Tshi tevhelaho ndi tshikalo tshi ṋetshedzwaho kha elementhe iṅwe na iṅwe , na zwikoro zwa mathomo zwa iṅwe na iṅwe : 
Vhubindudzi ha phuraivete vhu tea u ranga phanḓa kha iḽi sia , vhu tshi khou thuswa nga masheleni kana zwikwama zwa muvhuso u swikelela .
U tandulula thaidzo dzi no kwama mafhungo / zwithivheli zwe zwa bvelela hu tshi khou shumiswa pulane
Nga u daunuḽouda maṅwalo aya , vha ḓivhadza uri vha a pfesesa na u ṱanganedza milayo iyi yo tiwaho . 
Thandela yo topola mvelelo dzine ya ṱoḓa u dzi swikela . 
Vhukando vhuṅwe na vhuṅwe ha u tsireledza mupo washu , hu u vhulunga muḓagasi na u fhungudza tshivhalo tsha malaṱwa ndi ha ndeme .
Tsha u thoma ndi tsha uri maḓi a tea u ḓiswa zwitshavhani , maḓi o kunaho . 
Kha Phurogireme ya Vhukoni
Gerani siaṱari kha mitaladzi mitswuku ni ḽi pete kha mitaladzi mitswu yo ṱhukhukanyiwaho uri ni ite bugu .
Muziamu u na " nnḓu " ya muziamu mivhili na u tshimbidza mbekanyamushumo dza pfunzo dzo sedzaho kha khuvhanganyo khulwane ya zwishumiswa zwa u lima zwa kale , zwiendedzi zwa miṅwaha ya kale na zwifuwo zwa bulasini zwapo . 
Mulayo u ṱoḓa mimasiplala i tshi bveledza nḓila , phurosese na maitele a u dzhenela ha tshitshavha .
Muhasho u ḓo sedza dziṅwe nḓila dza u bveledza mbuelo u itela u tikedza ndambedzo nga nḓila dzi nga ho sa muthelo wa vhudzulo , ndambedzo na u swikisa vhubveledzi ha mbuelo ha zwino na u kuvhanganya ha hone kha gumofulu . 
Kha vha ḓadze fomo nga vhone vhaṋe sa idzwo SARS a i nga si shumane na fomo yo ḓadzwaho nga muṋwe muthu .
Maṅwe maipfi a u ṱanganya ngea ane a ḓivhadza zwiitisi kana zwivhangi : ngauri , u bva , nga nṱhani ha , i vhangwa , nga tshiitisi itshi . 
Ho bvelela maga manzhi a thikhedzo ane a ṱalusa maga o fhambanaho a thikhedzo ya koporasi kha sekhithara ya zwa muvhuso . 
U thusa nga u lavhelesa maitele a mupo , vhadzuli na mutshatshame wa zwi tshilaho kha vhugalaphukha zwine zwa ḓo katela zwi tevhelaho : u kuvhanganya data ya zwi tshilaho na ya mupo , mivhigo kha masia a mvusuludzo na u londota masia a mvusuludzo . 
Vha lenge u zwi bula arali zwi tshi ḓo ṋaṋisa thaidzo kana u vhanga thaidzo ntswa .
Muhasho u dovha wa vha na Pulane ya U thivhela Vhufhuratshelede . 
Thaidzo dzi nga vha hone sa afha vhuongelo vhu nga si kone u ṋetshedza mbekanyamushumo dza pfunzo ya vhugudisi tshifhinga tshiḓaho . 
Kanzhi phurofeshinaḽa wa zwa vhudavhidzani o vha a sa khou nyeṱulelwa zwavhuḓi zwi isaho kha nḓaḓo khulwane . 
Malaṱwa zwao a laṱiwa maḓaleḓaleni a malaṱwa zwao ngeno malaṱwa a re khombo a tshi laṱiwa maḓaleḓaleni a malaṱwa a re khombo , ane a shumiswa khathihi sa fhethu ha u laṱela . 
Arali vha tshi ṱoḓa u vhambadzela zwishumiswa nnḓa ha shango vha ḓo fanela u wana thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelanaho na ya vhushumisamupo kha Minisṱa .
Mbetshelo dza mulayo dzi shumaho UK dzo leluwa na hone dzi khagala hu tshi vhambedzwa na milayo ya Australia . 
U buletshedza na u ṱalutshedza ndivhotiwa dza CBP kha levhele ya wadi .
Ofisi ya u Ṅwalisa Close Corporation i ḓo ḓivhadza u tendiwa kana u haniwa ha dzina nahone nḓivhadzo i ḓo iwa nga lunwalo kana e-mail .
U hwesa maanḓanḓivho , na u alusa u shumela khagala na vhuḓifhinduleli ha muvhuso wapo kha vhadzulapo vha henefho .
Muhanga wa Mveledziso ya Tshikhala tshi re na vhathu tsha Ḓorobo khulwane ngeno tshi tshi ita uri hu ḓivhiwe Mihanga ya Mveledziso ya Tshikhala tshi re na vhathu Tshapo , zwine zwa vha zwo tiwaho nga maanḓa , na u vha zwo ḓitika nga fhethu . 
14 Nnyi u funesa mini ?
Ndeme ya thero ya tshelede i dovha ya ombedzelwa hafhu kha maitele a u renga na u rengisa . 
Mapa wa vhu 29 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Ndi do humbela muṅwaleli uri a vhale bammbiri ḽa mushumo wa ḓuvha . 
Khophi yo ṱanzielwaho ya thendelano ya nḓisedzo ya zwibveledzwa zwine zwa ḓo phurosesiwa
U sika vhuḓifulufheli uvhu ndi zwa ndeme u fhira iṅwevho thekiniki kana vhungole ha u amba na vhathu .
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 117 , wa 1998 sa wo khwiniswaho u tendela masipala wa Khethekanyo A na khoro ṱhukhu kana sisiteme ya u dzhenelela ha wadi , kana masipala wa Khethekanyo B na sisiteme ya u dzhenelela ha wadi , na Komiti ya Khorotshitumbe kana Meyara dza Khorotshitumbe vha fanela u vhiga ṅwaha nga ṅwaha nga ha u dzhenelela ha Tshitshavha na madzangano a tshitshavha kha mafhungo a masipala .
Madzina a zwi no vhalea ndi afhio ?
Kha ḽiṅwe sia , u fhulufhedzea ha mufhinduli wa u thoma ho vhonala vhu tshi timatimisa u ya nga mulamuli . 
Vhalanguli vha thandela vha nga kona hani u dzula vhe kha tshifhinga tsho tewaho na uri vha vhone uri vha dzula vhe kha tshifhinga ?
Nyendedzi:Ṋetshedzo ya Themamveledziso ya Masipala iI sa Nyeṱhi na Nḓisedzo ya Tshumelo i shumaho u bva nga 1 Lambamai 2007 , dplg , siaṱari 4
U kundelwa u tovhela uyu mulayo zwi ḓo ita uri thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i si tsha vha mulayoni .
Zwiga , dzifuḽaga na nyimbo dza lushaka zwa mashango a shelaho mulenzhe na zwone zwi ḓo bveledzwa . 
3 . U tholwa
PHOLISA ḼI NA VHUḒIFHINDULELI HA U VHIGA
Uhu ndi u wina ha vhuvhili u bva tshe ṅwaha wa thoma nga murahu ha musi Blitzboks vho wina HSBC Wellington Sevens nga Phando .
Dzangano , ḽine ḽa khou imelela madzangalelo a miraḓo yaḽo ( ḽi ḓadza Khethekanyo F , G , H na I ya Fomo ) .
U shumisa girama yo teaho , mupeleṱo na ndongazwiga
Vhupo ha Mbekanyamushumo ya Vhugudi ho thomiwa u itela u vhona uri u linganyiswa na maitele a Muhasho wa Vhashumi na Mulayo wa Mveledziso ya Zwikili . 
Ndivhotiwa dzi fanela u vha pfufhi , dzo tea , dzi tshi swikelea , dzo tou livha , nahone zwi si zwitatamennde zwo sokou ṱanḓavhuwaho . 
Kha mithelo yoṱhe mihulwane ya Tshumelo ya Muthelo ya Afrika Tshipembe i tevhedza mashumele a ndaulo ya aphiḽi yo bulwaho sa maitele a Phetho ya Phambano i Imelaho i re hone . 
Vhurumelwa zwi amba uri vhaṅwe vhathu vha ita miṅwe mishumo , fhedzi vhuḓifhinduleli vhu dzula vhu havho . 
Komiti ya Wadi i fanela u vha na pulane ya ṅwaha nga ṅwaha ine ya bvisela khagala zwithu zwayo zwa ndeme uri ndi zwifhio na uri i khou lavhelela u swikelela zwifhio .
U thoma dzangano kana bindu
Mvelelo dzi kona u shumiswa hu tshi itelwa ndivho mbili : 
Kha mitambo ya vhusiku , tshi na dzhenereitha dza tshifhinga tsha shishi na musi hu na ṱhoḓea ya muḓagasi wa u ḓadzisa dzine dza dzula dzo lindela dzi linganaho tshigidi tshithihi na maḓana a rathi na nṋa dzine dza bveledza tshedza . 
Kha vha livhanyise tshitendeledzi tshiṱuku na tshumelo ya ndeme ya fhasisa kana muṋetshedzi wa tshumelo .
Kha miṅwedzi ya rathi mahoḽa , Yunithi ya Ndozwo ya Thundu yo badela 149 miḽioni ya dzirannda kha Akhaunthu ya Mbuedzedzo ya Ndaka ya Vhuvemu na kha vhapondwa vha vhutshinyi .
Hedzi ndi dzinetiweke dzine dza tendela vhaswa vhane vha nanga u ḓivhonadza hoṱhe hoṱhe , thikhedzo ya netiweke na zwikhala u sumbedzisa uri vho ḓiimisela u shuma na u ḓishuma vhone vhaṋe .
Nga murahu ha musi o ita tsedzuluso na muṱoli , o thoma u shumisa mafhungo . 
Vhuḓifari ndi iṅwe ya thero dzine dza anzela u nyadziwa nga matshudeni . 
Thikhedzo yo ṋekedzwa nga maanḓa nga kha thandela dza vhubindudzi nga u bindudza gwama ḽa mivhuso ya vundu na u tikedza izwi lwa poḽitiki na u swikelela maraga ya mashangoḓavha na u ita zwa mabindu . 
Vhathu vha kusi uku vha tshi pfa mukosi uyu , vha mbo dovha hafhu vha bva vha tshi ḓa u mu phalala , vha pandamedze phele iyi .
Thebulu yo vhewa u itela u amba nga u sedza ha u thoma , tshanduko ya tshivhalo nga tshifhinga tsha u fhindula na u sedza ndinganyiso yazwo . 
Kha mimasipala minzhi , nyimele dzine dza nga vhanga u fheliswa ha komiti ya wadi dzi hone kha nḓivhadzo dza u thomiwa ha komiti dza wadi na kha khoudu ya vhuḓifari .
Vhulwadze a vhu rambiwi nga ngomu ha haya ha muthu na muthihi , kana u tamiwa uri hu ṱutshele kule . 
Ḽi ṅwaleni kha mutalo . tshuwa Dinalea sinyuwa takala
Tshibveledzwa tsho fhelela , tshi shuma zwavhuḓi na u sumbedza huṅwe u khwinisea na vhubveledzi vhuswa . 
Mvelelo dza Ṱhoḓisiso ya Vhuendi ha Lushaka ye ya itwa zwenezwino dzi sumbedza uri vhunzhi ha vhanameli vha vhona sisiṱeme ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi hu songo tsireledzea . 
U kona u shumisa zwavhuḓi luambo lwa Tshiisimane , nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya MS Word , Excel , PowerPoint na Outlook ndi ya ndeme . 
Ḽiga ḽ a 13 : Ṱhoḓea dza u vhiga dza komiti ya wadi
Makumedzwa a thekhinikhala a itwa lwa saintsi , hu na ndaedzi dza ndeme kha zwiko dzo shumiswaho . 
Pulane na mveledziso zwi tea u tandulula u fhandekanywa ha mushumoni na ha u dzula vhuponi ha dzi ḓoroboni . 
Vhukati ha zwiṅwe zwinzhi , o khwaṱhisedza nga ha tshiwo . 
Tshivhalo tsha nṱha tsha u litsha tshikolo nga mulandu wa u tshipiwa , u ḓihwala na zwikolo zwi sa swikelelei . 
Hu na zwiṅwe zwiṱori zwine na zwi ḓivha zwine khazwo zwipuka zwa amba ?
U ṅwala mafhungo kha dayari/ ndayotewa / phoḽisi
( 4 ) Milayotewa ya Lushaka i tea u ita uri maanḓalanga a zwa u sengisa , a shumise maanḓa ayo hu si na nyofho , tshiṱalula na luvhengelambiluni .
Thandela dzo bvelelaho dzi ḓo fanela u pfesesa uri khaedu idzi dzo ṱoma midzi kha vhulanguli ha nṱha na kha lushaka lwa u sa linga zwine zwa fanela u fhelisiwa uri thaidzo i tandululwe .
vhulambedzi
Fhedzi , tshibveledzwa tshine tsha wina muolo tshi nga anḓadziwa kha nyanḓadzamafhungo ya nnyi na nnyi . 
Sheduḽu ya dzhenelaho vhoṱhe na fomo ya khumbelo ya mdzheneli muṅwe na muṅwe . 
10.1 Ṅwalani phindulo yone kha mutalo . Ḽifhambanyi ḽa ' lufuno ' ndi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Zwiṅwe hu u itela u tikedza vhufa hashu ha mvelo nga u dalela phakha dzashu dza lushaka nga mahala u bva nga dzi 9 u swika dzi 13 Khubvumedzi 2013 sa tshipiḓa tsha vhumalo tsha vhege ya zwa Phaka dza Lushaka dza Afurika Tshipembe ( SANParks ) zwi itwaho ṅwaha nga ṅwaha .
2 . Tsheo dza Khabinethe dza Ndeme
Ro ṱuṱuwedzwa nga mveledziso dzire vhukati ha Sudan na Tshipembe ha Sudan .
( 4 ) Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu nga murahu ha u kwamana na vharangaphanḓḓa vha mahoro a khou shelaho mulenzhe u fanela -
Phurothokhoḽo i ḓo thusa mashango kha u dzhia ḽiga ḽa ḽifhasi ḽa u lwisana na mbambadzo ya zwibveledzwa zwa Tobacco zwi siho mulayoni nga mannḓa kha mashango a na thendelano ya Phurothokhoḽo .
Nga maḓuvha a vhuṱambo , zwiṱaraṱa u mona na tshitediamu zwi vha zwo ḓala zwiendedzi zwo pakiwaho nahone vhunzhi ha mabindu na nḓowetshumo vhuponi uvhu vha hirisa fhethu havho ha u paka kha vhaṱaleli . 
Arali Mulangi wa Dzingu a ṱanganedza khumbelo yavho , u ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 u bva ḓuvha ḽe a ṱanganedza khumbelo uri :
Mutengo wa , na u kulelutshele kune nga khakwo , u dzhenelela ha ndangulo ha nga shumiswa ndi zwivhumbi zwa ndeme zwine zwa nga ṱuṱuwedza khaṱhulo nga ha u tea ha kha u nga shumiswa kha zwa vhufuwi ha mutshatshame wa zwa maḓini . 
U shumisa madzina a sa kondi are one kha u ṅwala . ( zwo livhanywa na foniki sa : shela .
Ndayotewa ya Riphabuḽikii ya Afrika Tshipembe , ya 1996- Ndima ya 7 Khethekanyo ya 152 - Zwipikwa zwa muvhuso wapo .
Izwi zwi kwama u phuromotwa ho dzudzaneaho nahoen ho pulanwaho kha sekithara dze dza vha dzi tshi kandeledzwa dza tshitshavha tsha Afrika Tshipembe u itela u vhumba vhuimelela ha khwine ha mirafho yoṱhe ya mishumo ya muvhuso . 
Komiti ya u Tshimbidza ya QLTC ya Lushaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
Tshanduko mbuya dzo thusedzwa nga nyaluwo ya ikonomi i sa nyeṱhi kha mashango o vhalaho , u engedzea ha nḓowelo dzo livhaho kha dimokirasi dzi tshi vhambedzwa na tshanduko dzi si ho kha ndayotewa dza muvhuso , na mvelaphanḓa yo itwaho nga u fhelisa vhuaḓa kha vhunzhi ha mashango . 
Ndi mini tsho kungaho tshenzhemo ya vhaofisiri kha tshikepe tsha nndwa u ya tshiṱangadzimeni ? 
Fhedzi , mavu a re hone a vhulimi Gauteng ndi maṱuku na uri a dzulela u vha fhasi ha mutsiko u bva kha u ita ḓorobo hu yaho phanḓa na nyaluwo ya tshivhalo tsha vhathu , zwenezwo zwa ita uri vundu ḽi ḓitike nga maṅwe mavundu u itela ṱhoḓea dzaḽo dza zwiḽiwa . 
Vhafarisa Vhalanguli vha Senthara vha na vhuḓifhinduleli ha u vhuisa mabambiri oṱhe . 
Nga murahu ha izwo tsho shuma sa holo ya u ḽela ya Good Hope Masonic Lodge u swika tshi tshi tshinyadziwa nga mulilo nga 1892 .
Milayo i itwaho nga vhulanguli hapo .
6.7.10.2 Ngauralo , mulandu u nga iswa kha khothe ya sialala nga mutshutshisi mulangi kana muhulwane arali , nga kusedzele kwawe , u mulandu une wa tea u sengwa kha khothe ya sialala .
Hu na ṱhoḓea ya u dzhenisa Vhalangi ( Tshiṱiriki na Sibadela ) lwo khwaṱhaho kha mushumo wavho wa u thusa Khethekanyo u swikela ndivhotiwa dzayo . 
U itela u swikela ndivhotiwa dza vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa ho ṱanganelaho , vhuḓifhinduleli vhu tevhelaho ho dzinginywa nahone vhu kha ḓi fanela u khunyeledzwa . 
Fhungo ḽa vhuṱhogwa vhukati ha madzangano malugana na ṱhalutshedzo ya nḓivhadzo i tevhelaho ye ya katelwa kha fomo ya ndingo : 
U vhumba tshisiku ( bannga ) tsha maipfi tshawe ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe a tshi shumisa maḽeḓere a u ranga a maipfi ( tsumbo : bika , amba , tika ) .
U ita fulo ḽa u khethiwa ha miraḓo ya komiti dza wadi hu songo ṱuṱuwedzwa nga mafhungo a ḽihoro ḽa zwa poḽitiki . 
1 . Manweledzo a ndangulo ya thandela
U pfananya na u ṱola tsireledzo ya ndaka ya muvhuso . 
Vhadededzi vha ṱuṱuwedzwa u shumisa-vho magudiswa na khontseputi dzi yelanaho na nyimele na vhupo havho .
Ndi ngazwo khethekanyo i tevhelaho i tshi shuma nga maanḓa na fhethu ha tshiimiswa tshoṱhe tsha kiḽasi ya fhasi , na khethekanyo ya nga murahu ha fhethu ha tshiimiswa tshoṱhe tsha kiḽasi ya nṱha . 
Musi zwigidi zwo vhewa fhasi kha ḽa Afrika , mulalo u tea u ḓisa mveledziso . 
36 i U amba : U shumisa vhusevheḓi ha u tou vhona nga maṱo kha u bvumba r uri tshiṱori ri amba nga mini .
Ri ḓo isa phanḓa na u tamba tshipiḓa tshihulwane u khwaṱhisa uri huvha na mvela phanḓa kha Nyambedzano dza WTO Doha uri dzi khunyelele .
U bveledziswa ha zwikili zwa u ḓivha zwi itea kha u guda ha vhutshilo hoṱhe .
Kunangele kwa tshaka dza zwibveledzwa kana ḽitheretsha
U ita ndingo dza guḽukhousu vhe hayani
( 4 ) Arali khumbelo i songo bveledzea , nahone i songo sumbedza u vha na khonadzeo ya u bvela phanḓḓa , Khothe ya Mulayotewa i nga ita uri muthu we a ita khumbelo iyo a badele tshinyalelo yoṱhe .
Zwenezwo ri humbela pfarelo kha avho vhe ra vha litshedzela musi vha tshi khou tambula nga maanḓa na kha lushaka nge ra kundelwa kha vhuḓifhinduleli hashu ha vhuḓilisi . 
Olani tshifanyiso tsha u sumbedza kuthomele kwa tshiṱori itshi ni kone u ṅwala phara nga ha kuthomele kwatsho .
Ri ṱoḓa madzangano a vhashumi ane a vha na zwiṱirakitsha zwa mushumo wa mveledzo zwo khwaṱhaho na vhuimeli na u ṱoḓa nyambedzano dza muholo dzo khwaṱhaho ; zwihulwane kha sekhithara dza phuraivethe . 
U shumisa zwiṱiratedzhi zwa u vhala , u sikena u itela u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho , u sikima , u shumisa nḓivho ya murahu kana ludungela lwa mafhungo , u humbulela u itela u dzhia tsheo , u gaganyela
Huna ṱafula ḽa u ṋetshedza tsivhudzo kha khakhathi dzo fhambanaho dzi no itelwa vhafumakadzi na u eletshedza vhathu nga ha senthara dzo teaho dza u khuthadza dzine vha nga dzudzanyelwa dzone . 
Anetshelani zwe zwa bvelela zwe zwa ni ṱungufhadza .
Khothe ya Ndayotewa yo , tshiṅwe hafhu , lu fhiraho luthihi , tikedza khaedu dza ndayotewa nga fhasi ha khethekanyo ya ndinganelo nga tshiitisi tsha ndivho ya zwa vhudzekani . 
Hezwi zwo vha zwo vhangwa nga mulandu wa phosho na mafuvhalo a vhatambi .
Zwipikwa nyangaredzi zwa tshiṱirathedzhi tsha Tshumelo ya zwa Mutakalo ya Tshiṱiriki ndi u swikelela tshumelo ya mutakalo ine ya vha yo teaho na u ṱanganedzea kha mulwadze . 
Ṱhoḓea dza mbadelo dzi tea u thomiwa u langwa nga kha nzudzanyo na thoma u monithara ndangulo ya migaganyagwama nga kha vhupulani ha thandela , nyolo yo fhelelaho na maitela a fhethu . 
Ha ḽi tshifhinga fhedzi a a ḓura .
Zwo ralo Khabinethe i ita khuwelelo kha zwitshavha uri vha ise phanḓa na u dzhiela nzhele vhudzheneleli ha u vhulunga fulufulu .
u fhaṱa vhukwamani ha thendelano ho khwaṱhaho vhukati ha masipala na tshitshavha .
Khabinethe i fhululedza mutshini wa ballete Leroy Mokgatle we a wina pfufho ya Mutakalelwa nga Vhaṱaleli na ndambedzo ya tshikolo ngei kha Muṱaṱisano wa Dzhitshakha wa Ballete ngei Prix de Lausanne kha ḽa Switzerland .
Tshiedziswa tsha ṱhalutshedzo
Vhasiki vha milayo na madzhendedzi a ndangulo vha ḓo isa phanḓa na u ambedzana nga nḓila dzine dza nga shumiswa kha u bvisela zwithu khagala u itela u vhona uri milayo yo linganyiswa , iya pfesesea na u vhambedzea kha vhaṋetshedzi vha tshumelo vhoṱhe . 
Mahoro a poḽitiki a vha na tshifhinga tsha u ṋea mihumbilo yao na u vhudzisa mbudziso nga ha mafhungo o ambiwaho kha tshipitshi .
Yuniti dzo fhaṱwa u itela vhathu vha si na mahaya vhe vha kwamea nga tshinyadzo ya mupo kha ṅwaha uno . 
6.7.5.4 Khothe dza sialala dzi tea u ṋewa maanḓa a u ṋea zwigwevho zwi pfaho kha tshitshavha nga maanḓa zwi leludzaho mbuelano ya vhulamukanyi , zwi tshi elana na mishumo ya siaalala ya Vharangaphanḓa vha Sialala .
Fhethu ha khuvhanganyo ya ḓuvha na ḓuvha hu tea u vha ho tsitsikana hu si zwipiḓapiḓa nahone , hune zwa konadzea , hu tea u shumiswa mikano ya mupo . 
U ṋetshedza na u dzula hu na vhuṱambo ha mashumele a Khoro . 
U shumiswa ha ipfi ' tshipondwa ' nga Khomishini zwo ṱalutshedzwa kha Muvhigo wayo wa u Fhedzisela zwo ḓitika nga maipfi a u thoma a mulayo . 
4.1 Marangaphanḓa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Ḓiresi ya Imeili
Maṅwe masia a u ela a nga vha vhudavhidzani , u shumisana na khoro , kana fhethu ha u shumela he Komiti ya Wadi ya hu sumbedzisa yone iṋe u vhona uri miraḓo yayo i hwala vhiḓifhinduleli sa zwo lavhelelwaho nga kha u dzhenelela ha tshitshavha .
Mbudziso ṱhukhu ye ha ambiwa nga hayo ndi ya uri arali United States ḽi tshi nga ṱoḓa zwishumiswa zwa vhukati u langa dziakhaunthu , hune ḽa nga litsha iṅwe mbofholowo ya u nanga u vhuelwa kha zwikalo zwa ikonomi na tivha la u dzhia tsheo dzi sa ḓivhei . 
Mafurase a vhukuma : Fhethu ha vhufa ndi Mapungubwe
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo tshimbidza mushumo wa Ḓuvha ḽa Vhaswa ḽa Lushaka ngei Orlando Stadium kha ḽa Soweto nga dzi 16 Fulwi 2016 fhasi ha thero : " U isa Vhaswa vha Afrika Tshipembe Phanḓa " .
Muthu muṅwe na muṅwe una vhuḓifhinduleli , musi zwiimiswa zwa masheleni zwi tshi khou ṋetshedza thuso khulwane . 
Ngona dza u funza ḽitheretsha
Ri ḓo dzhiela nṱha haya madzangano na vharangaphanḓa vhe vha ombedzela fulufhelo na u konḓelela hoḓisaho ndeme ya nndwa ya demokhirasi musi tshiṅwe na tshiṅwe tshi si tsha fulufhedzisa ; uri ri kone u hwala vhuḓifhunduleli mahaḓani ashu u bveledza mbofholowo ye yavha na zwikumedzwa zwinzhi , musi vha tshi hana u vha phuli dza vho ḓigedaho vhone vha tshi khou tambula .
Matshilo a re na mushumo a ndaka nga muthu kha khethekanyo a mbo ḓi sedzuluswa na u dzudzanywa arali o fanela kha datumu iṅwe na iṅwe ya u vhiga . 
Tshifaredzi tsha nnḓa tshi tsireledza zwi re ngomu kha zwine zwa nga tshunyadza u bva nga nnḓa , u tou fana na u pwashekana musi zwi tshi khou endedzwa . 
Khethekanyo dzi tevhelaho dzi ṋetshedza manweledzo a dziṅwe dza nḓowetshumo dza ndeme dza u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi zwi re hone Vunduni ḽa Gauteng . 
Naa vhupo a a vhu wanali miri na zwipuka zwi re khombo ?
U itela uri vhulimi vhu vhe na mveledzwa i vhonalaho kha mveledziso ya ikonomi mashangoni ane a khou bvelela , maitele a vhubveledzi a tea u shumiswa nga maanḓa u itela u wana mbuelo khulwanesa u bva kha mishumo ya vhulimi . 
Thendelanonzwiwa i dzhiela nṱha uri bveledza vhuvhusi ha zwa poḽotiki , ikonomi na matshilisano ri ṱoḓa : 
Vhalala vhane vha ṱo ḓa vhulondo ha tshifhinga tshoṱhe hayani ha vhalala .
" Dzo no vha tsini na u vhibva . "
kuimele ---- nḓila ine muthu a ima ngayo kana u ḓihwala ngayo musi a tshi amba
U swika tshikoloni nga tshifhinga ha vhagudi hu monithariwa hani nahone ndi nḓila dzifhio dzine dza khou shumiswa u khwinisa nyimele ?
Vhalanga vhuendi ha vhana vha tshikolo
Mbadelo dza khonṱhiraka dzo ḓitika nga u vha hone ha vhafariwa lwa ḓuvha na ḓuvha fhethu ha vhafariwa . 
Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009
Zwine zwa nga si kone u vusuluswa
Fhedzisa , izwi zwi nga shanduka arali tshivhumbeo tsha ṱhoḓisiso yavho tsha nga shanduka .
Pharagirafu ya mbuletshedzo : tsumbo , nṱha ha , fhasi ha , nga matungo , tsini , devhula / tshipembe , saizi , muvhala , tshivhumbeo , ndivho , vhulapfu , vhuphara , tshileme , luvhilo , zwi tou nga
U ṱhaṱhuvha - u sedza sia ḽithihi , vhuronwane , vhuḓi ha tshibveledzwa .
1.12. Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi , Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa ( NYDA ) na Ofisi ya Muphuresidende zwi ḓo fara dzulo ḽa Mafhungo a zwa vhaswa na Muphuresidennde kha zwa Mishumo na Vhukoni ngei Birchwood Conference Centre , Boksburg , ubva nga dzi 28 Luhuhi u swika nga dzi 3 Ṱhafamuhwe 2014 fhasi ha thero ine ya ri : " Tshumisano u itela u manḓafhadza na u ṋea fulufhelo kha vhaswa vha Afurika Tshipembe . "
Naho maitele a u pulana o thonwa na u konanywa nga masipala , uri i shume , pulane i tea u vha ya wadi , yo kumedzwa nga Komiti ya Wadi .
Vhukoni ha u shuma mishumo nga minzhi , u futelela na u fara mafhungo a tshiphiri . 
Kha vha dalele ofisi ya tsini ya zwa badani
Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo u tshi khou tevhedza mbekanyamaitele dza mveledziso ya lushaka na dza nḓowetshumo dza vhubveledzisi hapo , hune tshumelo dzo bveledzwaho fhano hayani fhedzi , mishumo kana thundu kana thundu dzo bveledzwa fhano hayani dza kona u swikelela tshivhalo tsha fhasisa tsha mveledziso yapo na vhungomu ; 
U tshimbidza khaḽenda ya lushaka na ya vundu ya zwiwo . 
*Rekhodo dzine dza dzula dzi hone : Rekhodo dzine dza nga swikelelwa hu si na uri u thome u ita khumbelo zwi tshi ya nga Mulayo sa zwo sumbedzwaho kha tshipiḓa tsha vhu 15(1)(a) tsha PAIA . *Dzine dza vha hone nga khumbelo : Rekhodo dzine dza nga swikelelwa nga u tevhedzela maitele a PAIA sa zwo sumbedzwaho kha zwipiḓa 11 na 18 , tswikelelo kha rekhodo idzi dzi nga hanelwa zwo ḓitika nga zwipiḓa 33 na 45 zwa Mulayo .
2 . Tsheo dza Ndeme dza Khabinethe
Ndi a takalela u ita phosiṱara .
Muraḓo wa Khorotshitumbe
Kha vha kwame fhethu ha tsireledzo vhuponi havho kana vha founele STOP Women Abuse kha 0800 150 150 .
Mavhone aya a nga dovha hafhu a shumiswa u sika mveledzwa yo khetheaho , zwine zwa ita uri puloto i vhe khagala na kushumele ku vhe ku bveledzaho . 
Muambi wa u thoma u ṋekedza khanedzano a tshi ima na ḽikumedzwa .
akhironimi ---- pfufhifhadzo i buleaho , sa , tshikevha ( tshikhriste , kereke , vhagudi ) .
U swika zwino , muvhuso wo saina thendelano na mivhusomiḽedzani wa ita na wekishopo dza u ṱana vhavhambadzi he mashango maṱanu a ḓa u swikisa makumedzwa ao nga fulufulu ḽa nuklia .
U bvisa maḓaka mahulwane na u eḓanyisa tshifhinga tshinzhi zwi shandukisa na zwenezwo mbumbo ya shango u swikela milambwana i sa tsha vha hone . 
U edzisa tshiṱori nga u ola kana nga u tamba ḓirama .
Pulane ire khagala ya u dadzisa inga netshedza vha shumi mbuelo khulwanesa , fhedzi nga yone ine inga si thuse tsireledzo ya tshitshavha nga masheleni . 
Nga nṱhani ha uri thandela a dzi fani khathihi na lushaka lwa thaidzo dzine dza nga vha hone , luṱa ulu lu na ndeme vhukuma .
Hu tea u diphosithwa R150 kha khoudu ya khasi ṱama ine ya ḓo bviswa kha akhaunthu ya khasi ṱama nga murahu ha u ṋekedzwa ha fomo
Mueletshedzi a nga amba na vhone khetho dzine vha vha nadzo . 
Thangelamulayotibe i bvisela khagala ṱhoḓea dza muvhuso wapo uri dzi ime kha u isa mvelaphanḓa phanḓa .
Vhutumbuli vhune ha khou thudzelwa vhukati , vhudzuloni ha u vhu kokodziwa nga ṱhoḓea dzi shumaho u bva zwitshavhani zwa maitele , zwi ḓo dzulela u konḓa vhukuma u zwi ṱhogomela . 
5.1 . Khabinethe i ṱanganedza mvelele u bva kha Samithi ya Vharangaphanḓa ya G20 , ye Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha i dzhenela , he madzangalelo a vha Vhukovhela a dzhielwa nṱha .
Tshiganḓo tsha phalamennde tsha u khwaṱhisedza tsho ṋea mutheo wa u thoma u wanulusa khonadzeo ya u renga zwiṱhavhane nga maga a khwine a re hone . 
Mavulele / kuḓivhadzele kwavhuḓi
Tsha vhuraru
Tshivhalo tshi swikaho hafu ya miṱa i shayaho vhuponi uvhu yo farwa nga vhafumakadzi vha songo maliwaho .
Mbuelo : Hezwi zwi katela nyavhelo ya mbuelo u bva kha Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi ; nzwalelo dzo wanalaho u bva kha bannga na dziṅwe mbuelo , mbuelo i dzhielwa nṱha kha mutheo wa khuvhanganyo . 
Senthara dzoṱhe dza u maka dzo dalelwa phanḓa ha sesheni ya ya u maka u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dza kutshimbidzele dzoṱhe dzo dzudzana u itela sesheni ya u maka . 
U bveledza maitele a u tandulula khuḓano dzine dza itiswa nga u shumiswa ha zwiko zwa mupo zwine zwa vha vhukati ha mikaṋo . 
Ngeno zwiimiswa izwi zwi na maitele a u ṱanganedza , ane a bvelaphanḓa na u sa katela na u khethulula . 
Mapa wa vhu 39 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Ho sedzwa thendelo u thoma na ndangulo ya nyimele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Ho dovha ha thomiwa milayo ya u shumiswa nga nga khonṱhiraka dza muhangarambo wa maṅwe matavhi a muvhuso hu tshi itelwa ḽiṅwe . 
U kon?isa zwithu tshoṱ?he , ndaulo ya murafho wa Bakgatla yo mu ṋea tshigwevho tsha u dzula hayani miṅwedzi ya 12 hu sa khou dzhielwa nṱha lutendo lwawe.38
Hezwi zwi amba uri vhafhuri vha tea u dovha vha wana nomboro ya vhuṋe nga iṅwe nḓila . 
U salela murahu ha u ndondolo zwi khou dina vhukuma . 
Vhushumisani ha nḓowetshumo na dzitshaka hashu vhu khou thoma u aṋwa mitshelo . 
Hetshi ndi tshipiḓa tsha vhuṱhogwa tsha u fhungudza mbadelo dza data , dzine dza vha mutheo kha mveledziso ya ikonomi na u vulela zwikhala zwa vhaswa .
4 . Vhuimo ha khabinethe kha mafhungo a mupo
Komiti ya Mbekanyamushumo i dzudzanya mushumo wa NCOP na Komiti ya Vhadzulatshidulo i ita themendelo nga ha kushumele kwa Komiti na dziṅwe foramu dza NCOP .
Tshiṅwe tshifhinga vha a huvhala nndwani kana hu tshi khou lwiwa nga zwiṱhavhane . 
Ri ḓo tamba bola tshifhinga nyana ra kona u vhona muvi dza bola .
-- U ita notsi ( mihumbulo mihulwane na ine ya i tikedza )
Mvelelo idzi dzi wanala nga u dovha u sedza nyimele ngeno hu tshi khou siiwa nnḓa iṅwe na iṅwe ya mbekanyamaitele nga u fhambana . 
Malugana na mbetshelwa ya maḓi , ri wana zwi sa ṱanganedzei na luthihi uri vhathu a vha na maḓi a u nwa ngeno hu na uri vhunzhi ha madamu o ḓala . 
Vha ṱuwe na ḽiṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe .
Miraḓo i ṱhonifheaho ,
Dziphurofeshinala dza mutakalo wa orala vha ḓo vha vhashumeli vha maṋo . 
Zwiṅwe zwa ndeme hu ḓo vha u ṱanganela mushumo wa ndeme une maanḓalanga apo a tea u u ita . 
Nga tshifhinga tsha vhuriha , u shumiswa ha khuni hu tshi itelwa vhududo hu a swika hune ha anda vhukuma . 
Hu na thengiselano dza ndeme dzine dza tea u dzhielwa nṱha kha u bveledzwa ha dziminerala .
Ngauri h u ḓo vha na maitele a kuhumbulele kwo angaredzaho ane a tea u itwa kha mulayo u re hone , hu tshi katelwa Ndayotewa ya Tshinganyana na Ndayotewa ya u fhedzisela ( hu u tshi khou lugiselwa maitele aya o ḓisendekaho nga u hubmula ) zwo ḓisendeka nga ṋetshedzo dza tshanduko dzi tevhelaho :
108 . Tshifhinga tshine Vhusimamilayo ha Vunḓu ha ḓo tshi fhedza
( a ) zwiitisi zwa u shumiswa ha mmbi ,
Zwibveledzwa zwi elana na zwibveledzwa zwo livhaho kana zwi konadzeaho zwa nyito dza mbekanyamushumo , dzi nga ho sa tshivhalo tsha sesheni dza u eletshedza dzo fhedzwaho , tshivhalo tsha vhathu vho swikelelwaho , na tshivhalo tsha matheriaḽa o phaḓaladzwaho . 
U ḓiṅwalisela zwi ita uri dzina ḽavho ḽi vhe kha mutevhe wa vhakhethi u itela uri vha kone u khetha .
Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi u ṋekedzwaho nga khemisi ya Netiweke kana ya khoria
Khabinethe i humbudza vhatholi vhoṱhe u kumedza mivhigo yavho kha Muhasho wa zwa Mishumo .
Vha ḓo dovha hafhu vha ṋetshedza tshumelo kha vhuongelo ha tshiṱiriki kha vhathu kha vhupo ha tsini . 
Crime Stop ndi tshigwada tsha dzicall centre dzine dza vha na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya mafhungo u bva kha vhathu malugana na zwigevhenga na nyito dzavho .
U bvisela khagala mihumbulo na vhuḓipfi nga nḓila ya u humbulela
U itela u swikelela tshipikwa itshi , fomo dzoṱhe dzo teaho dza midia dzo shumiswa u itela u ṋekedza mafhungo a ṱoḓeaho na u bveledza vhudavhidzani ha masia mavhili vhukati ha muvhuso na zwitshavha . 
Hu na redzhisiṱara dza u ya tshikoloni dza vhagudi na vhagudisi nahone dzi a lauliwa ?
U thetshelesa tshiṱori e na dzangalelo na u ḓiphina a fhedza a fhindula mbudziso dzi no elana na tshiṱori .
Zwenezwo zwi dovha zwi khombo kha Muvhuso uri u ṋetshedze maanḓa manzhi kha mavundu ngeno mavundu one ane o hweswa mushumo minzhisa wa u langula . 
I wana zwo fhiraho nga mugaganyo wo humbulwaho zwavhuḓi , fhedzi tshiṅwe tshifhinga nga u anganyela fhedzi kana na nga u humbulela fhedzi , u ita zwoṱhe zwine ya kona kha vhuṱanzi vhu re hone . 
3.11 . Khabinethe yo sumbedzisa uri muvhuso wo vha wo ranga phanḓae kha u lwisa vhugevhenga vhu kwamaho mupo , izwi zwi katela mushumo wo itwaho kha tshumelo dza vhutsireledzi sa tshipiḓa tsha u lwisa ha muvhuso ha u fhelisa vhugevhenga ho pulanwaho na u vhona uri hu na vhulamukanyi vhu khou shumiselwaho avho vhoḓidzhenisaho kha hezwi zwigwada .
Mbeu dzi phaḓaladzwa u bva kha tsitsikano ine ya vha hone zwazwino nga maḓi , muya , zwiṋoni , tshiḽei na zwifuwo . 
Minisiṱa Vho Van Rooyen vho amba uri muvhuso u ḓo thusa IEC kha u dzudzanya fulo ḽihulwane hu u itela u tevhedza ndaela phanḓa ha musi tshifhinga tsho tiwaho tshi sa athu fhela .
3 Jabu u khou tamba muṱavhani .
5.21 Iyi bammbiri yo sumbedza nyimele ine ha itwa zwa u via .
Ni ṱungufhadzwa nga mini ?
Minisṱa vho vhea ndivho dzine dza tea u swikelelwa nga 2014 .
Zwibviswa zwi si na mbuelo na zwi tambisaho masheleni : Zwibviswa zwi si na mbuelo na zwi tambisaho masheleni zwi dzhiiwa sa zwibviswa kha tshitatamennde tsha kushumele kwa masheleni u ya nga ha mvumbo ya mbadelo nahone hu si tshiteṅwa tsha thungo kha mbonalo ya tshitatamennde . 
I shumana na zwithu zwi tshimbilelanaho na zwiḽiwa zwa pfushi , malwadze ( hu tshi katelwa ngomu HIV / AIDS ) , tsireledzo , dzikhakhathi , u tambudza na mutakalo wa mupo .
Ṱhanganyelo ya mbadelo dza miholo ya tshiṱafu i kovhanywa nga ṱhanganyelo ya mashumele a mugaganyagwama . 
Kuvhonele kwa tshifhinga tshilapfu ndi kwa uri Tshikwamapfarelwa itshi tshi ḓo vha na vhudzivha ha u ita mbuelo i no bva kha zwiko zwo imaho nga zwoṱhe . 
Ndangulo ya tshanduko na maitele a ndaulo ya tshikoupu a fanela u sedzuluswa yo ṱanganela na phambano dzo topolwaho dziṅwe na dziṅwe dzine dzi nga mvelelo ya khumbelo ya tshanduko . 
kha thendelano
Nga ngomu ha sekhithara ya muvhuso yo ṱanḓavhuwaho , ndingedzo dza u dzudzanya nga huswa kha sekhithara dza fulufulu , vhuendi na vhudavhidzani i katela u ṱanganedza maitele maswa vhubindudzi ha u fhaṱa khaphasithi . 
Vha songo nndya nandi Vho Ndau .
Nḓowenḓowe dza u khwaṱhisedza khwaḽithi , u itela u vhona uri u tevhedzela zwiṱandadi zwi itwa ṅwaha muṅwe na muṅwe , nga zwiimiswa zwo imaho nga zwoṱhe zwine zwa shuma zwa dziṱhaṱhuvho dza khwaṱhisedzo dza khwaḽithi luthihi kha miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe . 
u ḓo thusa vhaṅwe vharangaphan ḓa vha muvhuso uri vha wane maṅwe mavu ane vhadzulapo vha siho mulayoni vhane vha shaya dzinn ḓu vha nga ḽi shumisa
15 . NDAULO YA KUSHUMELE
Nḓivho Thangeli na Mutakalo wa Vhuṋe na wa Tshitshavha
Hezwi zwi tshimbilelana na tshiṱirathedzhi tsha muhasho tsha u engedza u kuvhanganya mbuelo kha wadi dziṅwe dzo ṱaluswaho kha zwibadela zwa nnyi na nnyi hune mbadelotiwa dzi re nṱha kha vhalwadze dza ḓo badeliswa . 
Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro a Group 1
Ṱhoho dza mihasho , dzine u itiwa ha tshumelo idzi ha ingamelwa ngavho dzi tea u vha na vhuṱanzi uri mitshipiso a i shumiselwi dubo . 
7 . MAANḒA O HWEDZWAHO YUNITHI YA TSHUMELO DZA LUAMBO
Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe u itela Vhufuwi ha mutshatshame wa zwi tshilaho maḓini ndi ṱhoḓea ya ndeme ine ya bulwa nga ya mushumisi u itela ndeme ya maḓi a ṱoḓeaho u itela vhubveledzi ho angalalaho na ho dzhenelelaho ha khovhe ya maḓi avhuḓi . 
Vha khou lavhelela u wana mbuelo ya mbambadzo ya lushaka lufhio ?
Mvusuludzo i tevhelaho ya u thoma
Ofisi ya ṱhohoyatshikolo
U khwaṱhisedza u tshila ha vhadzulapo , Afrika ḽi ḓo bindudza u ita uri tshumelo dza mutakalo dzi dzule dzi tshi swikelea kha vhathu vhane vha khou ḓala nga u ṱavhanya na u ṱhogomela ṱhoḓea dza vhuvhili havho vhaswa na vha aluwa vhane vha khou engedzea . 
Zwibviswa zwi re na maphinde : Zwibviswa zwi re na maphinde zwi dzhiiwa sa zwibviswa zwi re kha tshitatamennde tsha kushumele kwa masheleni . 
Pulane ya u shuma
Mashango e a i langa zwavhuḓi o vhuelwa nga mbuelo nnzhi a dovha nga tshifhinga tshenetsho a fhungudza khombo na masiandaitwa a si avhuḓi . 
kha vha badele davhini ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽa ofisi ya SARS , Musumbuluwo u swika Ḽavhu ṱanu , vhukati ha 08:00 na 15:30 , hu sa kateliwi nga holodei
U tikedza mveledziso ya ikonomi kha vundu , vhubindudzi kha themamveledziso vhu vhonala vhu vhuhulwane u fhira mavundu maṅwe . 
Maitele a u vhala
( 2 ) A hu na ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa wa vunḓḓu kana khwiniso ine ya ḓḓo vha mulayo u swikela musi Khothe ya zwa Mulayotewa i tshi ṱanziela -
Thendara dzo wanalaho nga murahu ha tshifhinga tsha u vala na datumu dzo lenga nahone sa mulayo a dzi nga ḓo dzhielwa nṱha . 
1.2 NYANGAREDZO
Semennde , tsimbi , muḓagasi na vhabveledzi vha gese ya u endedza zwiendi , ngamaanḓa maanḓa , zwa zwino vha khou shuma kha kana hu na vhukoni ho fhelelaho . 
" Kha nyimelel iyi , khosi yavhuḓi a i vhonali nga u tshuwisesa vhalanda , fhedzi nga vhukoni hune ya hu sumbedza kha u lamukanya ( u vha khagala ) tshitshavha tshi re nga fhasi hawe , zwi katelaho u shumisa milayo yo teaho kha shango na u tshimbidza milandu nga nḓila yo teaho".42
Tsumbo ya izwi ndi ṱhanziela dza mbingano , ndaela dza khothe dzi ṋeaho muhumbulelwa pfanelo , ṱhanziela dza mabebo dza ṅwana , na zwiṅwevho . 
U bva mathomoni tshe thyiori ya ivolushini ya dzinginywa sa ṱhalutshedzo ya phambano dzo tevhedzwaho u swika zwino , yo ramba khanedzano na khuḓano dza vhupfiwa . 
Kha vha kwame ofisi yavho yapo ya ḽaisentsi u vhudzisa mutengo .
Ṋetshedzo i sa nyeṱhi ya tshumelo dza mutheo kha miṱa yoṱhe na themamveledziso yo khwiṋiswaho na zwone zwi tea u dzhielwa nṱha . 
Nga nnḓa ha mbumbo ya shango i shandukaho , milambo na milambwana i ela kha vhupo ha masipala . 
Naho maipfi a si na ṱhalutshedzo dzo imaho nga dzoṱhe , maipfi a na ṱhalutshedzo . 
U itela u kunga zwikili zwa mashangoḓavha ri tshi itela ikonomi yashu i aluwaho , ri ḓo thoma therisano na vhadzhiamikovhe nga Mbekanyamaitele ya Vhupfuluwi .
Malugana na u ṅwalisa manyoro a Tshigwada tsha 2
" Zwiṅwe hafhu , ḓorobo yo dovha ya thola vhaswa vha 5 000 kha khamphani dzo fhambanaho hune vha ḓo shuma miṅwaha mivhili vhe kha khonṱhiraka , hu u itela u lwisa fhungo ḽihulwane ḽa u shaea ha mishumo na u dovha u vha fha tshikhala tsha u guda mishumo u itela uri vha ḓo kona u tholea kha ḽa matshelo . "
Maga a tevhelwaho
Tshivhalo tsha mvelelo dza ndeme tsho vha hone .
Vhorakhonṱhiraka vha ṱoḓa mushumo u dzulelaho u isa phanḓa nahone wa tshifhinga tshilapfu , u itela u aluwa , u wana tshenzhemo na zwikili , u dzhenisa tshelede ya u renga zwishumiswa na thulusi na u pfumbudza vhashumi vhavho . 
Kha vha ntendele ndi engedze ndele kha khanḓiso yavho . 
Khanedzano yo ṱalutshedzwa afho nṱha . 
Mushumoitwa wa IDP wa vhuṱumani wa vhumalo ndi wa u topola wana na u ramba vhaimeli vho teaho vha dziwadi khathihi na vhaḓisedzi vha tshumelo uri vha shele mulenzhe kha mishumoitwa ya 3 / 1 na 3 / 3
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic ,
Nga kha vhudavhidzani honohu ha ndeme , vhagudi vha bveledza vhukoni ha u ṱhaṱhuvha zwibveledzwa .
Madekwana
Muthu nga ene muṋe u a ita pulane dzo vhalaho nga ha mbuelo na tshinyalelo zwawe .
Na muthu a nga langula hani tshitshavha tshine tsha vha mulayo nga tshone tshiṋe , zwi a konḓa u pfesesa . 
Zwazwino ri tshe ro lindela mvelelo dza tsenguluso . 
Tshikwama tsha Vhushumisamupo
A huna tsheke dzi no ḓo ṋekedzwa .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala , tsumbo : u humbulela , u shumisa mibvumo na ludungela lwa nyimele
Senthara dza ṱhoḓisiso dzo bvelaho phanḓa kha ephidemiki ; 
Tshakha dza phukha dza ḓaka
2.2 Ṱhalutsheḓzo nga vhuḓalo dza mishumo ya GCIS
U thoma u ṱalukanya uri maipfi a bva kha mibvumo ( tsumbo , ambani mubvumo wa u thoma kha dzina ḽaṋu )
Mbudziso dzoṱhe malugana na dzino fomo na kuitele kwa u ṅwalisa dzi nga livhiswa kha : 
Izwi zwi katela :
Vhukhethoni uvho vhuthihi ha ndeme vhune nga maanḓa ha ṱoḓa u dzhielwa nṱha nga riṋe vhaṋe ha tea u ṋetshedzwa ndeme yo teaho ndi vhaswa . 
SOCR i ṋetshedza mavhonele a miṅwaha miṱanu nga ha mashumele na nyimele ya dziḓorobo khulwane dza shango na u ta Adzhenda ya mveledziso nga u davhidza milaedza ya ndeme nga ha vhupulani , mveledziso na ndangulo ya dziḓorobo u ya kha muṅwe murafho wa vharangaphanḓa vha siviki .
A zwiho khagala uri naa kha nyimele dzoṱhe izwi muthu a tshi ṱoḓa u ḓivha muloi u vha a khou ṱoḓa u lwa kana u huvhadza uyo muloi naa .
Jabu Dube Muvhigi wa Mafhungo
Maga a u lugisela mugaganyagwama o sumbedzwa kha pulane ine ya pfi mutevheṱhanḓu wa mugaganyagwama .
Nyito ya u pulana ha maitele a nḓisedzo ya zwa dzinnḓu ya muhasho yo fhedziwa kha vhunzhi ha mavundu . 
MASHELENI A NYALUWO
Vhorabulasi , sa tsumbo , vha vhumba zwigwada zwa mutsiko u itela u wana mutikedzelo u bvaho kha muvhuso . 
Vhagudi vha bveledza vhukoni kha U vhala na U ṱalela zwibveledzwa zwa ḽitheraḽa na zwi si zwa ḽitheraḽa zwo fhambanaho , zwi tshi katela zwibveledzwa zwa u tou vhonwa .
Shango ḽavho ḽi nga vha ḽi na tshiko tsha zwitahilaho tshi kungaho zwa vhushumisamupo .
Sabusidi dza zwa vhulimi dzi anzela u ṋewa nga ikonomi dza u ita zwa nḓowetshumo , dzo xelelwaho nga zwivhuya zwa u vha na vhukoni vhu fhiraho dziṅwe kha sekhithara . 
Bambiri Ḽitshena ḽi dovha hafhu ḽa sumbedza uri mbekanyamushumo dza u tikedza dza muṱa dzi tea u sedza kha zwivhangi zwihulwane zwa u fhandekana ha muṱa . 
Vhana vha re na fhasi ha miṅwaha miṱanu na dzitshetshe vhone vha khomboni vhukuma , fhedzi arali ṅwana ane a khou tshuluwa a ṋekedzwa ndondolo yo teaho , u a kona u fhola tshoṱhe kanzhi nga maḓuvha a si gathi . 
Ndi ḽa zwiḽiwa .
Tshifhinga tsha zwino tsha ḓo : tsumbo , Muṋango u khou ḓo valiwa nga awara ya rathi . . .
Nga murahuni ha uri vho ṱoḓa u livhisa nungo idzo kha zwivhumbeo zwo teaho zwa nyito ya poḽotiki na vhuthihi na nyito dzo ṱamiwaho dze ra vha ri tshi khou dzi ita . 
( i ) awara dza 48 muthu o farwa ; kana
A kanda maboḓelo o pwasheaho .
Tshileludzi tsha zwa ndulamiso tshiswa tshine tsha vha Kimberley na tshone tsho itiwa vho nga tshifhinga tshi fanaho , nahone nyengedzedzo heyi ya tshivhalo tsha mimbete i ḓo shumiswa u fhungudza u ḓalesa . 
Khabinethe i khoḓa u vha na tshivhindi ha vhagudi kha u ṱana khethululo na u dzhielwa havho fhasi tshikoloni .
Kufarelwe kwa u shumisa muya u fhisaho , kanzhi nga u fhisa , zwine zwa shumiswa nga dzitshaka u itela u tshinyadza khemikhala dzi re khombo hu tshi katelwa mishonga . 
Zwino ndo shuma na heḽi fhungo nga tshavhukoma ngauri vhomadzhisiṱiraṱa avho vho vho ḓo vhudzwa uri a vho ngo tea u dzhena kha milandu i no kwama mafhungo a tsireledzo . 
Fhethu hunzhi , mavu ane vhafumakadzi vha a langa a dzulela u vha maṱuku nahone ha na ndeme khulwane . 
U dovha a sedza zwi tevhelaho :
Nga murahu ha u vhulawa ha vhaofisiri vha mapholisa vha 55 u bva nga Phando ṋaṅwaha , Minisita vha Mapholisa Vho Nathi Nhleko vho humbelwa u dovha u sedzulusa maano a vhuṱali a tsireledzo ya mapholisa u itela uri mapholisa vha kone u ḓilwela musi vho tshoṱhelwa .
Makolo a tshivhumbeo tsha Y o tumbulwa nga vhaoli vhararu vha tshaka dzo fhambanaho fhasi ha buḓo ḽa komiti ya dzitshaka . 
U ita nḓowenḓowe na u ṋekedza
Zwenezwo , shango iḽi nga nangoho ndi fhethu ho teaho ha iṅwe ṱhoḓisiso ya zwithu zwo ambedzaniwaho afha . 
Muhanga wo ḓivhadzwa ngauri ho vhonala zwiṅwe zwivhuya zwi ngaho sa : 
Ho vha hu si na malamba a ṋewaho kha u dzhenelela kha tsengo ngei kha khothe dza sialala .
Ndi nga ṱuwa u ṱavhanya ?
Thimu nṋa dza thikhedzo dzi re kha zwiṱiriki dzo thomiwa . 
Shumisani nahone na ngauri .
A si muthu muṅwe na muṅwe a no ḓo swikelela tshipikwa zwino , fhedzi nga ṱhoḓisiso nnzhi vhanzhi vha ḓo tshi swikelela ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Tshifhinga tshiḓaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓa tsumbo : Ndi ḓo vha ndi khou shuma vhege i ḓaho yoṱhe .
U itela u pima muanḓadzo wa mufhiso maḓini , mirekanyo yo lumbamaho ya mvumbo dza zwi no tshila maḓini u itela u i shumisa kha zwivhalo , ngona dza finithi kana tshipiḓa tsha hone , zwi anzela u shumiswa . 
Tshipikwa tsha lwendo ulu ho vha hu u tshintshana na u khwaṱhisedza mihumbulo na dzikhontsephuti nga ha vhurangeli ha mveledziso malugana na nḓowetshumo ya migodi . 
U sekena ha zwipiḓa ndi zwa ndeme kha u shuma ha ḽaimi . 
Nzudzanyo i tendelana vhukuma na iyi ya muthu a tshifhinga tsha zwino na maga a fanela u vha na one o vha o tou ralo . 
4.10 Khabinethe yo tendela u tholwa ha vha tevhelaho kha Bodo ya Tshiimiswa tsho Rwelwaho Ṱari tsha Lushaka tsha u Laṱwa ha Malaṱwa :
Tshivhalo na tshiteṅwa tsha zwo khetheaho zwi khwaṱhisedzwa kha mutheo wa tsumbo hu tshi khou shumiswa zwikena na vhuingameli nga muthu ene muṋe . 
Phurothesisi ya nga ngomu na nga nnḓa
U dzhenisa mulayoni vhudzulo ha inifomaḽa
U pembelela ha lushaka , he ha rangwa phanḓa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei tshiṱediamu tsha Orlando nga dzi 16 Fulwi , ndi huṅwe ha mitambo ye ya farwa u mona na shango ḽashu u itela u ṱhonifha vhufa ha murafho wa 1976 .
Arali zwigwada zwi na mbudziso dzi fanaho , kha vha ri tshithihi tshi vhige ngeno tshiṅwe tshi tshi nga tou vhudzisa dzimbudziso arali tshi tama u ḓadzisa .
Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi u tea u tendelwa u thoma nga Muhasho wa Ndangulo ya Mushonga u itela u khwaṱhisedza uri wo tea nahone a u ḓuri .
Ri tea u vhona uri a hu vhi na u khaulwa ha muḓagasi ho songo vhekanywaho , nahone nḓila nthihi fhedzi ya u ita idzwi ndi u fhungudza tshumiso ya muḓagasi uri ri kone u u vhulunga .
Nga 2014 , ri khou pika u vha na fhethuvhupo vhuṅwe kha wadi dza 160 .
Ri khou tikedza na uvha livhuwa kha zwenezwo . 
Arali vha tshi khou tevhela kuḽele kwa zwiḽiwa zwa mapfura maṱuku , vha khou dzima muvhili wavho pfushi ine wa ṱoḓa u ongolosa u kegula kana u kalaha na u vha dzudza vha muswa . 
Vha ri vhalele
Arali akhaundu iyo i si madzinani avho , muṋe wayo u fanela u ita ḽianelwa ḽi ambaho uri vhone vha dzula ḓiresini yawe nahone tshitatamennde tsha maḓi kana muḓagasi tshi farekanywe na ḽianelwa .
Masipala wa Nelson Mandela Bay wo bveleda muhangarambo wa tshiimiswa u itela u tshimbidza na u pfananya zwa u thoma ngazwo kha u dzhenelela ha vhathu nga kha Ofisi ya Mudzudzanyi wa Vhukhethelo . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u itela u sedzulusa mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi
U rengwa ha vese dza u tsireledza muvhili u itela vha Tshumelo ya u Kombetshedzwa ha Mulayo na vha Ndangavhuendi ndi zwa vhuṱhogwa . 
Hezwo azwi ambi uri ri ḓo dzula ḓuvhani . 
Zwenezwo , vha ḓo zwi ḓivha u ri , vha ḓo vha na ndango , kana vha ḓo zwi vhona zwa vhukuma uri ndi nnyi o dzhenaho sedzharini ? 
Vho dovha hafhu vha tendelana kha u khunyeledza u sainiwa ha Thendelano ya Visa Waiver kha vhane vha vha na Phasipoto dza Vhudipuḽomati na dza Tshiofisi .
Nga u ralo , u ḓo fhedza miṅwe miṅwaha mivhili yo engedzwaho henefho kana o vha o tea u fhedza miṅwe miṅwaha mivhili yo engedzwaho e henefho . 
Vha vha na vhuṱanzi uri vhomme vha re na thumbu vha ye kiḽiniki dza thangelaubeba , vhana vha a haelwa , na vhalwadze vha nwa mishonga tshifhinga tshoṱhe nahone nga ngona . 
Muṱangano nga vhashumi vha vhupileli vhashu wa u thoma vhushaka ha vhupileli nga mashango mavhili wo shuma sa thangela ya zwithu zwihulwane zwinzhi zwine zwa khou ḓa , hu tshi katelwa na thendelano iyi ine ri khou ṱoḓa u i saina hafha ṋamusi . 
Komiti ya Wadi iṅwe na iṅwe i tea u dzhia tsheo nga ha komiti ṱhukhu na phothifoḽio ine ya ṱoḓa u vha nayo kha wadi yayo .
Kha tswikelelo ṱhukhu iṅwe na iṅwe , ri khou thoma u lwa na khaedu kha zwitshavha zwikene . 
( i ) phasisa Mulayotibe ;
Kha vha ṱuṱuwedze vhagudi vho teaho u dzudzanya u vhala nga zwigwada kana u guda nga zwigwada ngei ḽaiburari
Ni ṱamba maṋo nga nḓilaḓe .
6.2 . Vho Nthabiseng Bernadette Makhatha sa Mufarisa Mulanguli Dzheneraḽa : Methyodoḽodzhi and Milayo kha Muhasho wa Mbalombalo wa Afurika Tshipembe .
Vha khwaṱhisedze uri tshishumiswa tshavho tshi shuma zwavhuḓi na u vha na tshiṅwe arali hu nga bvelela zwiṅwe .
U ita nḓowenḓowe hu tshi shumiswa maipfi ane a edzisela mibvumo ya zwithu sa , kholomomoo , phele-huṅwii
( d ) U khwaṱhisedza uri mafhungo a khou bviswa nga komiti ya wadi a shumiwa nga u ṱavhanya na u fhindulwa nga khoro .
8.1. Bodo ya Tshumelo dza Mutsho ya Afrika Tshipembe :
U ṅwala minetse na u sala murahu tsheo dzo dzhiwaho nga tshifhinga tsha miṱangano ya yuniti . 
Na uri lushaka lwa nungo dzine ra ḓisa sa vharangaphanḓa vha muvhuso , sa vhapo , dzi nga thusa u bveledza ḽifhasi . 
U vha muraḓo wa netiweke ya zwa maṋo Dokotela wa maṋo a nga dzhoina netiweke ya zwa maṋo ya GEMS nga u kwama senthara ya ṱhingo kana nga u dalela webusaithi ya GEMS kha www.gems.gov.za.
3.5 Khabinethe i humbela vhabebi na tshitshavha uri vha tikedze vhudzheneleli ha muhasho kha u vhona uri vhagudiswa vha humela kiḽasini na u sedzana na u guda na u vala he vha salela murahu nga kha vhudzheneleli vhune ha khou iswa zwikoloni .
4.8 Zwi tou vhofha uri musi hu tshi itwa nḓila dza u tandulula thaidzo dza khakhathi dzi kwamaho vhuloi , ri tea u lavhelesa thandululo dzo itwaho nga UN dzine dza shumana na mafhungo a zwa u lowa .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1
U dzheniswa ha muḓagasi dzikiḽiniki
Tshi dovha hafhu tsha vha na tshumelo ya ambuḽese , fhethu ha u ṋetshedza mishonga , mahaya a vhaaluwa , ambuḽese ya muyani , tshumelo dza phuluso ya muyani na mbekanyamushumo ya vhaswa yo fhelelaho . 
Muṱangano wa tendelana uri zwigwada zwi re na dzangalelo zwi tea u ṱangana zwa amba nga ha IDP na u vhuya vhege i ḓaho vha ṋea mivhigo yavho .
Hu si na musudzuluwo wa muvhili : u vhumbuluwa , u dembeteta , u tatamuwa e eṱhe na musi e na khonani .
VHUṰAMBO HA DZULO ḼO ṰANGANELAHO
Hu uri iyo yo vha yone nḓila ya u ṱavhayedzesa nahone yo tsireledzeaho ya u badela , muthu u tea u vhona uri luṅwalo lu bvaho kha Tshikwama tsha Phuresidennde lu swika kha muṱanganedzi nga poswo tshelede i saathu pfukiselwa kha akhunthu ya muthu ene muṋe . 
Miraḓo i Ṱhonifheaho , ro kwamea vhukuma nga mivhigo ya vhagudisi vhane vha tambudza vhana lwa vhudzekani , nga maanḓa maanḓa vha vhasidzana .
Tswikelelo ya ṱhingothendeleki na yone yo engedzea vhukuma nga mulandu wa netiweke ine yo angaredza vhupo hoṱhe ha Masipala wa Prince Albert . 
Tshi dovha hafhu tsha ḓidzhenisa kha vhuṱoḓesi , zwa vhukwamani ha u vhudzisa na tsivhudzo ya mbekanyamaitele kha mafhungo a elanaho na mbekanyamaitele ya mveledziso na u ita Afrika . 
U fhaṱa u pfesesa na u shumisa maṱanganyi
Ndango khulwane ya tshiṱirathedzhi tsho themendelwaho ndi ya mutikedzo , une u ḓo sedzwa khawo , khathihi na u ṋetshedza tswikelelo i konadzeaho kha lushaka lwa ikonomi luṅwe na luṅwe lwo ḓaḓaho khathihi na mutikedzo . 
muvhili , ṱhoho , zwanḓa , milenzhe zwoṱhe zwi sedze kha muambi
Mufu o mbo ḓi iswa Sibadela Tshihulwane tsha Barberton u itela u ṱhaṱhuvhiwa ngeno o fhedza o ri sia musi Dokotela a tshi khou mu ṱhaṱhuvha . 
Fhedzi , a zwi tou vha khagala uri ndi u swika ngafho hune izwi zwa sumbedza u engedzea nga muthu kha u nwa , hu si u ḓibvisa u bva kha aḽikhoholo i si ya tshiofisi u ya kha ha tshiofisi . 
Zwipiḓa zwa ndeme zwa mushumo wa u khwinisa vhukhwine ha dzinnḓu zwo ḓisendeka kha u humbulela ha ndeme zwo sendedzwa afho fhasi . 
KUSHUMISELE KWA PFANELO DZA VHUṊE HA NḒIVHO YA VHUSIKI NA ḒIRESI YA WEBUSAITHI 
5.20 Mulayo wa zwa milandu wo bvukulula milandu i ofhisaho ine ya kwama u huvhadza vho pomokwaho vhuloi .
Kha zwirendo izwi zwivhili ni tama tshifhio . . . ?
NZUDZANYO : Vhadzulapo , NGO , CBO na madzangano a polotiki vha shumisana u bveledza madzinginywa ane a tea u lavheleswa nga khoro , na u ṱuṱuwedza masipala u shumisa vhukoni vhu re hone kha tshumiso ya themamveledziso , na u tikedza vhushumisani na madzangano o ḓisendekaho nga tshitshavha ane a nga vha e na zwikili zwa u tshimbidza u thomiwa ha mveledziso .
3 . Pulane dza wadi dzo bveledzwaho nga zwitshavha
Kha nyimele ya kusedzele ku leluwaho , zwinangwa zwa nyimele ya kutshilele , zwine zwa vha ndivho ya ndeme ya u vhumba hugaledzwa , i ṱuṱuwedzwa nga nḓila dzo fhambanaho , dzine dza nga sa : 
Zwivhumbeo zwine ra zwi saukanya sa zwa fisikhaḽa , tekeniki na ikonomi ya matshilisano ndi : 
Zwifanyiso na phosiṱara .
Nḓisedzo ya fekisi dzo ṱanganedzwaho nga Ridzhisiṱiri u ya kha ofisi dzo fhambanaho . 
Vho Meyara vho ri mbalo i ḓo gonyiswa u ya kha 486 .
Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha tshi sumba nḓila ya u anganyela tshelede ya mbuelo , u shumisa na u hadzima kha ṅwaha wa muvhalelano uno .
Khanedzano khulwane ndi ya uri vhaṋetshedzi a vha na zwine vha nga ita nga nnḓa ha u ṱanganedza milayo ya mabindu kana vha phumulwe kha mutevhe . 
Zwi tshi kha ḓi vha vhuḓifhinduleli ha muhumbeli u nanga zwine zwa vha zwa tshiphiri , DEA i fanela u vhona uri izwi zwi a pfala nahone a zwi thivheli u dzhenelela ha tshitshavha .
U ita nyambedzano nga ha ḓivhaipfi ntswa u bva kha tshibveledzwa tsho vhalwaho
1.3 . Musi ri tshi khou pembelela mvelaphanḓa ye ra ita kha u vhofholola vhafumakadzi , Khabinethe i humbudza shango ngaha mufumakadzi we a vha atshi lwa na muvhuso wa tshiṱalula we a vhulawa nga ḽino ḓuvha ḽa 17 Ṱhangule 1982 .
A si kale vho nangiwa uri vha vhe Muambasada wa Pfungavhuṋe ya Gauteng . 
Mawanwa a ita khuwelelo ya nungo khulwane dza u takula mukovhe wa maraga wa mabindu a re na vhukoni , na a shumaho zwavhuḓi , zwine zwa khwaṱhisedza vhubveledzi , na u engedza muṱaṱisano wa zwibveledzwa zwi vhambadzelwaho nnḓa u itela , nyaluwo ya ikonomi i sa nyeṱhi yo rangwaho phanḓa nga mishumo . 
Fhungo ndi ḽa uri , vhagudi vha nga dzhena kha tshaka dzoṱhe dza nyofho , thaidzo na vhuleme musi vha tshi khou lingedza u guda nga vhone vhaṋe . 
Vhahumbeli vho bvelelaho vha ḓo ṱoḓea u saina thendelano ya kushumele miṅwedzini miraru ya u tholwa . 
Vundu ḽi khou ḽi khou amba nga Tshanduko ine yavha Senthara ya MOD . 
Vhagudisi vhashu a vho ngo tou pfumbudzelwa u vha vhashumelavhapo , fhedzi vha ḓiwana vha tshi khou ita mushumo uyu . 
Hune ha vha na u vhewa fhethu hu si hone nga nḓila ya goroso hune ha tou vha khagala ha fhethu ha desimala kha phimo ya yuniti , ṱhanganyelo ya tshiteṅwa tshi re kha mutalo muthihi sa tsho itwaho muredzo tshi ḓo laula , na uri phimo ya yuniti i ḓo khakhululwa . 
Hezwi zwi fanela u tendelaniwa khazwo kha ḽiga ḽa thangela u pulana na u lulamisa miṱangano ya tshitshavha .
Maṅwe mashango o thoma zwiimiswa zwa zwiṱirathedzhi zwa ndeme sa Mazhendedzi a Tshikhala a Lushaka u itela u langula mbekanyamushumo ya tshikhala tshavho . 
Ha pfala mubvumo wa mvula .
Masipala wa Prince Albert ndi muṅwe wa mimasipala miṋa ine ya wanala fhaḽa kha Tshiṱiriki tsha Central Karoo . 
U ṋea maraga khiraitheria dziṅwe na dziṅwe na khiraitheria ṱhukhu dza khwaḽithi u ya nga mbetshelwa dza data ya thandela . 
Arali tshakha ya tshimela i hone kha table , zwi tevhelaho zwi tea u ṋekedzwa :
Ṋamusi ro vha na shedulu i takadzaho nahone yo ṱanganaho kha vhurumelwa , vhaofisiri na vhoramafhungo . 
Vhulimi ndi hone vhu ṱavhanyisaho nyaluwo na u vha hone ha zwiḽiwa .
Mulimi ha ngo tea u shavha u vhudza mushumi uri u khou bvelela hani . 
Muṅwaleli wa Vhupileli o eletshedza Komiti a yo Ṱanganelaho ya Tshifhinga tshoṱhe ya Vhupileli nga Musumbuluwo heino vhege uri Minisiṱa wa Vhupileli ha khou langula mafhungo a muhasho wawe . 
Muṅwe na muṅwe u na mafhungo ane a nga a amba nga ha nḓaḓo dze vha vha vhe nadzo tshifhinga tshoṱhe vha tshi khou ṱoḓa tshumelo da tshitshavha .
Sisiteme hedzi dza mutikedzelo a dzo ngo dzudzanyiwa u itela u wana hafhu vhubindudzi vhune ha khou itwa . 
Tshumelo dza zwidimela zwa u vhuendi dzi ṋetshedzwa kha Ḓorobo khulwane ya Kapa na kha zwipiḓa zwa vhupo ha mahayani vhu re magumoni . 
U linganyisa : U tshimbila kha thambo , u tshimbila kha mathaela , zwitanda zwi ngaho maboḓelo , mabulannga , matombo , nz .
Kha vha bveledzise vhushumisani ha fomuḽa na madzhendedzi a ndondolo o teaho u ṱuṱuwedza nḓila dza tsireledzo dza fomaḽa nga ngomu ha vhupo ha bayodaivesithi . 
Thaidzo iyi ya konḓa ngauri i kwama thendo mbili dzo fhambanaho .
º U ṱambela bavuni huṅwe na huṅwe vha nga shumisa ḽithara dzi re vhukati ha 80 na 150 .
U sa swikiswa ha ṱhoḓea dzi ṱoḓeaho dza maṅwalwa zwi nga balelisa muhumbeli . 
Khungedzelo ya Nyanḓadzamafhungo ya Vhathu vhanzhi yo engedza tsivhudzo ya mishumo ya pfungavhuṋe na u kuvhanganya Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha vhathetshelesi vha ḽifhasi sa vharumelwa vha pfungavhuṋe ya Afrika Tshipembe nga u vha swikelela nga kha nyanḓadzamafhungo dzo fhambanaho . 
Kha mashango ane ra shuma khao a fhiraho ḽithihi , hu na milandu ya u pfukiwa ha pfanelo dza vhathu . 
Vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha tea u sedza ṱhoḓea ya madungo a vhuendedzi ha nnyi na nnyi ane a tea u rangiwa ngao malugana na fhethu hune a vhewa hone kha netiweke i no khou dzhielwa nṱha nahone zwi tea u ḓisendeka nga zwikalo zwa nṱha zwa tshililelwa . 
Mawanwa a Odithi ya 2014-15
Izwi zwo vha khwine kha tshikati tsha 2.9% ya miṅwaha miṋa vhukati ha 2008 / 09 uya kha 2011 / 12 .
Maṅwe masia o wanala hu na matombo muṱavha nahone dziṅwe nnḓu dzo siiwa dzi kha tshiimo tshe dza to puḽasitelwa fhedzi nga rakhonṱhiraka . 
Mutholi u fanela u ḓivhadza vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo musi tshipikiṱere a tshi mu ḓivhadza nga ha tsedzuluso na ṱhoḓisiso , zwine zwa ḓo itiwa henefho vhuponi .
Nga murahu ha vhuragane , mme awe vho mu vhudza uri matshelo vha ḓo mu tendela a tshi kadzinga makumba .
Minisita wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi na tshigwada tshavho tsha ndangulo vho fara miṱangano i re na tshivhalo na vhurangaphanḓa ha SASCO , Khoro dza Vhaimeleli vha Matshudeni dzoṱhe , Foramu ya yunivesithi dza Afrika Tshipembe , Dzangano ḽa Matshudeni a Afrika Tshipembe , CEO dza dziSETA , Vhuṱumani ha u Khwinisa Pfunzo ya Nṱha na komiti ya Phalamennde i re na vhuḓifhinduleli ha pfunzo ya nṱha .
Ri khou tama i tshi pfukisa tshipikwa kha sekele i tevhelaho . 
U shumisa tshivhumbeo tshi vhonalaho :
Kutshimbidzele : Zwigwada zwiṱuku zwa vhathu vha 4
U bva tshe Afrika Tshipembe ḽa wina bidi ya u fara theḽesikoupu ya Square Kilometre Array ( SKA ) , ḽo tikwa nga vhafarani naḽo vha mashango a malo , ho no vha na mvelaphanḓa i vhonalaho kha u fhaṱa thandela khulwane dza saintsi na u kaṋa mbuelo dzayo .
Nyambo nga ha pfumedzano dze dza kundelwa u ombedzela zwa vhulamukanyi kha zwipondwa dzi vhonala dzi tshi ḓo kundelwa kha pfulufhedziso yadzo ya vhuthihi ha lushaka na vhupfumedzanyi . 
Muhasho u dovha wa vhofhiwa nga thendelano dze dza ambedzanwa ngadzo vhukati malugana na milayo ya tshumelo ya vhashumi vhavho . 
U fhedzisa mutevhe wa mvumbo dza
U ṱanganyiswa ha mushumo wa mavu zwi amba u ṱanganya zwa thengiso na miṅwe mishumo ya tshaka dzo fhambanaho - sa tsumbo u tendela tshumelo dza vhuṋe na mavhengele a tshi vha tsini na nḓowetshumo kana khomese . 
U shayea ha vhukoni kha zwipiḓa zwoṱhe zwa Muvhuso , nga mulandu wa ndambedzo ya masheleni i songo linganaho khathihi na u vhewa fhasi kha zwa ndeme zwe kale zwa vha zwo ṋewa ndangulo ya malaṱwa , zwo vha zwi zwone zwivhumbi zwihulwane zwi shelaho mulenzhe kha vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa vhu songo linganaho . 
Hune Minista vha humbula uri tsireledzo i a ṱoḓea , vha nga dzhia maga a shishi sa o ṋetshedzwaho kha tshipiḓa itshi . 
NḒIVHADZO
Ri ṱoḓa ṱhanziela dzo sethifayiwaho dza mbingano arali vho malana nahone tshifani tsha muuna na mufumakadzi tsho fhambana na tsha muraḓo muhulwane .
U sengulusa data
U vhambedza bugu na zwibveledzwa zwo vhalwaho
Milayo ya u sumbedza yo vha i ya uri ngoho ndi vhudavhidzani havhuḓisa kana phurophaganda . 
U vhala na u ṱalel
raimi ( rhyme ) - maipfi kana mutaladzi kha tshirendo i no fhela nga mibvumo i no fana hu tshi dzheniswa na pfalandoṱhe ( tsumbo , ine . dzine . vhane )
( ii ) u thivhela uyo Masipala kha u dzhia nyito i songo ḓḓaho ine ya nga vhaisa lutamo Iwa Masipala kana vunḓḓu ḽoṱhe ; kana
Zwibveledzwa zwa ndeme kha miṅwaha miṱanu i no khou ḓa zwi katela zwivhangi zwo yaho nga u fhambana . 
Hune zwa konadzea nahone zwo fanela , u talwa kha mudavhi zwi tea u itwa nga mivhala yo fhambanaho , u itela u konisa tshikhala tshi fanaho uri tshi shumise kha mitambo yo fhambanaho . 
( ii ) o tendelwa nga vhusimamilayo nga thendelano yo tikedzwaho nga voutu ya vhunzhi ha Miraḓḓo yaḽo
a ) Vho Khungeka Njobe ( Mudzulatshidulo )
Foramu yo ḓivha vhukonḓi ha vhashumi vhune ya vha naho ya dzhenisa ngeletshedzo ya nnḓa , thikhedzo na ndambedzo .
Kha vha ṋange ho ṅwaliwaho " Register " kha tshan ḓa tshavho tsha monde vha ṋange kuṅwalisele kwo vha teaho .
Nga murahu ha musi khoro yo nanga u fhaladza komiti ya wadi , nḓivhadzo ya u fhaladza komiti ya wadi i ḓo ṋetshedzwa muraḓo wa khoro ya wadi na komiti ya wadi , hune nga tshifhinga tshenetsho komiti ya wadi ya ḓo guma u vha hone . 
Vho Naidoo shela mulenzhe zwihulu kha ndango ya masheleni ngomu kha Tshumelo ya Tshitshavha .
Phara i vha na ndunzhe-ndunzhe musi mitaladzi yoṱhe yo ṱumekana nga nḓila i tevhekanaho nahone i tshi sumbedza vhuthihi .
Kha miṱangano iyi vharangaphanḓa vha sialala na Tshigwada tsha u Shuma vho khwaṱhisedza mvelelo dza muṱangano na Phuresidennde vha sumbedzisa uri vha ḓo vhiga ngaha mvelaphanḓa kha muphuresidennde .
ya Mulayo wa Pfanelo dza Vhaṱavhi vha Zwimela Zwiswa u ḓivha arali tshimela tsho tendelwa .
Khamphasi ntswa i ḓo konisa matshudeni vha Mpumalanga uri vha gude tsini na hayani na u bveledza zwinzhi zwa ikonomi zwi shumiswaho nga yunivesithi na vhathu vhayo .
Miraḓo i ṱhonifheaho ,
Thendelano iyi yo vhea mutheo wa Tshumelo ya Ndangulo ya Nṱha . 
U topola uri ndi tshifhio tshipiḓa tshine tsha vha tsha mufhindulano
Arali muraḓo wa khoro o vha e nkhetheni o ḓiimisaho nga eṱhe , Tshimebi Tshihulwane tshi fanela u thola mudzulatshidulo wa tshifhinganyana u bva kha miraḓo ya khoro ya PR yo ṋetshedzwaho vhuḓifhinduleli ha wadi . 
U ṱalutshedza kuhumbulele kwau na u swikelela kha thendelano
Kha vhanzhi izwi zwi katela vhubindudzi kha themamveledziso , vhutumbuli na u khwinisa vhupo ha milayo , kha zwiṅwe zwazwo .
Khoḽidzhi dza vhugudisi ha vhadededzi , zwi tou nga , dzi dzhia tshipiḓa tshi tevhelaho tsha ya fhasi kha dziyunivesithi . 
Vhasidzana avha vhavhili vho humbula u ita mini ?
U monithara na asimennde zwa madzingu a kha khunzikhunzi zwo vha nga fhasi ha vhuḓifhinduleli ha maanḓalanga a dzingu na zwiimiswa nahone zwo itwa nga nḓila nnzhi dzo fhambanaho . 
U bveledza zwiḽiwa zwa zwifuwo hu khou vha hu konḓaho nga maanḓa na u vha ho khetheaho malugana na reshio ya tshiengedzwa na u ita zwiḽiwa zwa zwifuwo u itela u ṋetshedza mvelelo dza nyaluwo dzavhuḓi dza zwifuwo . 
U tsela fhasi ha zwiṱundwa u bva British ho shela mulenzhe kha u khwaṱha ha sterling zwo vhaisaho zwiṱundwa u bva kha khamphani dza British . 
Muhasho wone uṋe u fanela u ṱalutshedzwa vho u ya nga vhukoni na vhuleme ha nga ngomu . 
Vha fanela u kona u shuma nga fhasi ha mutsiko na u tevhedza datumu dzine mushumo wa vha wo tea u fhela ngadzo . 
Mihasho ya Vhukati , nga maanḓa wa Mapholisa , Vhupileli , Vhutsireledzi ha Shango , wa Muno , Mveledziso ya Matshilisano na miṅwe vha ḓo dzhenelela nga huhulu nga murahu ha madalo a Muphuresidennde vha tshi khou shumisana na muvhuso wa Vundu na mimasipala .
Ndaela dzi re afho fhasi ndi dza u ita khaphu ya tie .
Pfanywa ndi maipfi a re na ṱhalutshedzo dzi no fana .
Nyimele nthihi fhedzi kha tsumbonanguludzwa yashu ye ha itwa tshanduko ine ya vha khagala kha muhanga wa u sedzesa inflesheni ho vha Turkey . 
Mudzulatshidulo , kha vha ntendele ndi ṱanganedze vharangaphanḓa vhoṱhe vha bindu , vha vhoradzipfunzo , vha vhurereli na tshitshavha fhano ṋamusi . 
Vhuḓifhinduleli hayo ndi ha u dededza na u pfananya ṋetshedzo ya vhuitwa ha Vhufaragwama ha Vundu na u ṋetshedza maano na tshumelo dza thikhedzo ya kushumele . 
Murengisi ane a vhidzwa kha ndaka u dzulela u ḓivhonadza . 
U shumisa mafhungo maambiwa
Kha tshikalo tshihulwane vhunzhi ha tshumiso ya mavu ine ya khou itea nga ngomu kha Masipala zwi katela zwa vhubindudzi , ndondolo , mavu o limiwaho , fhethu vhudzulo , u limela u ḽa na zwikwama zwihulwane zwa zwipiḓa zwa mavu zwi songo bulwaho zwine zwo khethwa sa fhethu ha ndeme ha zwa vhulimi . 
U katela tshitshavha kha mveledziso na u shumisa pulane zwo engedza u pfesesa ha tshitshavha nga ha ndeme ya u fhungudza malaṱwa na ndingedzo dza u vhulunga zwiko . 
Muya wa thoma u vhudzula , kuṱari kuṱuku kwa thoma u dzinginyea .
Ndingo yo ṱanḓavhuwaho ya masia oṱhe a vhulwadze na vhuholefhali zwa mulwadze i ṱoḓa vhushumisani ha tsini vhukati ha masia a kwameaho . 
Tshifhinga tsha fhasisa : Awara 1 na minethe ya 45 nga vhege
Ndongazwiga
Izwi ndi tshipiḓa tsha Pulane ya Tsedzuluso ya Lushaka ya 2013 / 14 ya u ṱhaṱhuvha u bvelela ha Mbekanyamushumo kha u tikedza vhabveledzisi vha Afurika Tshipembe na vha vhambadzelaho nnḓa .
Ngeno hu na uri maṅwe mashango a fhethu ha zwiṱangadzime , ndi mashango a si gathi ane a nga kona dzhiwa zwavhukuma sa zwiṱangadzime zwa ikonomi . 
Kha sia iḽi , nga u vhona mulandu vhashumeli nga muthihimuthihi , sisteme ya lutendo yone ine i dzula yo fhelela tshoṱhe . 
Kuvhonele kwa muṅwali
Pulane i ḓo ṋetshedzwa tshitshavha na vhaṅwe vhafaramikovhe . 
Sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yone i tea u vha thusa nga u ṱavhanya nahone nga vhuhwavho , na nga u ṱhonifha tshirunzi na tshiphiri tshavho khathihi na u swikelela ṱhoḓea .
Kha masia hune sekhithara dzoṱhe dza dzhenela mveledziso ya mitambo , hu na vhuṱanzi ha u dzhenela ho engedzeaho kha u dzhenela nga vhunzhi mbekanyamushumo dza mitambo ya u ṱaṱisana . 
Bono ḽa Tshumelo ya Shishi na Mililo ya Masipala wa Nelson Mandela Bay ndi u fhungudza zwihulwane ndozwo ya vhutshilo na mutshinyalo kha zwifhaṱo nga mulilo , nga kha ṱhuṱhuwedzo ya tsivhudzo ya vhutsireledzi ha mulilo . 
NDIMA YA 9
KHA VHA VHE NA VHUPFIWA
Dainamaithi iyi ya muhasho washu i na muhumbulo wa vhuḓifungi na uri zwo ita uri vha bvelele kha zwoṱhe zwe vha lingedza . 
7 . Milaedza ya u fhululedza
Nḓivho ya ndayotewa , mulayo na nzudzanyo dza tshiimiswa tshi langaho sekhithara ya muvhuso ya Afrika Tshipembe . 
U ' shaya u fana ' , hohu ndi zwithu zwe zwa ḓi vha zwi khou lavhelelwa u bvelela vhunga masipala muṅwe na muṅwe u sa fani na muṅwe nahone u tshi tea u shandukisa mbetshelo dza mulayo dzo sumbedzwaho kha Milayo uri dzi elane na nyimele na maitele apo .
Thangi dza u titilidza Ḽi- , tsumbo , ḽiduna Ḓi- , tsumbo , ḓithu
1.1 . Khabinethe i ṱanganedza tsheo dzo dzhiwaho ngei kha Samithi ya Mbumbano ya Afrika ya vhu 25 ( AU ) ine ya vhea Afrika kha nḓila ntswa ya mvelaphanḓa na nyaluwo ine ya ḓo ita uri dzhango ḽashu ḽi vhe kha maimo o teaho kha mafhungo a shango .
Khabinethe i khou huwelela kha maAfrika Tshipembe u ṱhonifha vhashumeli vha muvhuso vho khetheaho kana zwiimiswa zwa muvhuso nga u vha nanga kha mushumo wa Pfufho dza Vhukoni dza Lushaka dza Batho Pele nga datumu ya u vala ya dzi 30 Khubvumedzi 2014 .
arali muiti wa khumbelo a muthu a re zwikolodoni zwine a kundelwa u zwi badela , lwe u vha zwikolodoni hawe zwa vha zwo vhangwa nga u litshedzela kana u shaya vhukoni ha u bveledza mushumo u welaho fhasi ha khethekanyo ine a khou itela khumbelo khayo .
Kha miṅwaha miraru yo fhiraho vha Thirasiti vho dzhena kha thandela dza ndeme dzo vhalaho , hu tshi katelwa vhufhaṱi ha tshifhaṱo tserekano tsha vhuarelo tshiswa na u khwiṋiswa ha dziwadi . 
U peleṱa maipfi nga nḓila yone a tshi shumisa nḓivho yawe ya foniki kha milingo isi ya fomaḽa ; kha u dikitheitha na kha mishumo yoṱhe ine ya tou ṅwaliwa .
Sa zwe nda sumbedzisa kereke ndi kale yo ṋewa ndaela ya u sa tsha fhaṱa nnḓu dza kereke kana u thoma vhuṅwe vhudzulo hafhu ha kereke . 
Mbetshelo nnzhi dza tshikalo dzo itwa kha tshumelo dza maḓini na tshikhalani .
Vhudavhidzani ha Muvhuso hu tea u tikedza nḓisedzo ya ndaela ya dzikhetho ya Muvhuso nga u khwaṱhisedza vhudavhidzani kha vhashumisani vha ndeme kha masia aya . 
Nga tshifhinga tsha thandela , ho vha na ṱhoḓea ya miṅwe mapa ya u ḓadzisa u itela u ṋetshedza zwidodombedzwa zwinzhi nga ha u phaḓalala ha matzhava na vhuḓi ha maḓi a nga nnḓa ha mavu . 
( 3 ) Milayo-yapo ya masipala i tea u swikelelea nga vhathu .
o Zwidodombedzwa zwo fhelelaho hu tshi katelwa na khoudu dza fhethu .
Hu nga si ṱo ḓee ṱhanziela ya u ṱun ḓa kha zwibveledzwa zwa halwa zwine zwa vha na phesenthe i fhiraho nthihi ya halwa zwo rengelwaho u nwiwa , hu si thengiso , nahone zwine zwa vha tshipi ḓa tsha muhwalo wa muthu a swikaho Afrika Tshipembe , arali :
U swiela zwiṱaraṱa na u kunakisa mashika ndi tshipiḓa tsha vhukati tsha u kuvhanganya malaṱwa . 
Dzi nga ḓi itwa nga mugudi nga eṱhe , nga zwigwada zwiṱuku kana nga kiḽasi yoṱhe , zwi tshi bva kha nzulele ya
u khwaṱhisedza uri vhasheli vha mulenzhe vhoṱhe tshikoloni-hu tshi katelwa ṱhoho ya tshikolo na u gudisa na vhashumi vha ndaulo , vhagudi , vhabebi , na miraḓo ya tshitshavha- vha pfesesa ndeme na tshikoupu tsha fulo ḽa QLTC na u dzhenelela nga vhuḓalo kha tshivhumbeo tsha komiti ya SGB ;
Khothe yo sumbedza uri idzo nyimele dzi tea u fhambanyiswa na nyimele dzine khadzo vhugevhenga ha vha ho itelwa u bindula .
A Ṱholo ya Ngangomu
Hezwi zwi ḓo ṱoḓa u sedzuluswa ha u phaḓaladzwa ha fhethu hu re na madungo , vhunga dizaini dza matshelo dzi ḓo itelwa madungo o tsitsikanaho a dovha a phaḓalala . 
Mbono ya thero i itwa lu no fhira luvhili ( u fhambana na ngudo dza mutumubuḓo )  . 
Musi hu tshi voutelwa Milayotibe iyi kha NCOP , vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na voutu nthihi .
Mulayo u ṋetshedza tshifhinga tsha u nanga tsha zwa ḓivhashango na sekithara malugana na u nanga miraḓo , izwi zwi amba uri , miraḓo i fanela u imela tshigwada tsho tiwaho , sa tsumbo , vhaswa , kana mafhungo a zwa mutakalo .
Zwiitisi zwa u kulea nungo havho , zwi katela ṱhahelelo ya zwikili zwa mushumo u ṱoḓeaho , u sa lingana ha mishumo i wanalaho kha vhupo ha tsini navho , kana uri vho vha vha si na mishumo lwa tshifhinga tshilapfu lune vho no xetshelwa nga fulufhelo ḽa u wana mishumo . 
mbadelo dzo tiwaho dza khumbelo na dza ndingo
5 . U tholwa
U shela mulenzhe huṅwe na huṅwe ndi ha ndeme kha hoyu mushumo wa lushaka .
Kupfesesele ku fanaho kwe kwa swikelelwa na mbumbano dza vhadededzi ku shuma fhedzi sa ḽiga ḽa tshifhinganyana kana phirisela . 
Ro takala vhukuma u vha vhona fhano ngauri ndi ngoho vhuhone havho hu sumbedza thandululo i fanaho u khwaṱhisa vhushaka vhukati ha Madagascar na riṋe . 
madzina a ngelekanyo na madzina vhukuma .
Ro tendelana uri nga maipfi aya na u tendelana u fha mveledzwa dza vhukuma dzi konadzeaho kha kushumiselwe kwavho . 
( mubulo wa maḽeḓere a aḽifabethe u rangele u vhala tshifhinga tshoṱhe u swikela vhagudi vha tshi vho kona u a ḓivha na u a vhala ) .
Maboḓelo a kale
U shuma na / nga maipfi : maiti matikedzi , mamudi
( d ) U nga sedzulusa na u thoma maitele a u khwaṱhisedza vhungoho ha zwidodombedzwa zwo ṋetshedzwaho nga tshiimiswa tsha masheleni zwi tshi tevhedzela ṱhoḓea dza Mulayo , nahone hu tshi itelwa ndivho iyo , tshiimiswa tsha masheleni tshi fanela u ṋetshedza Oﬁsi thuso yoṱhe i konadzeaho ya u kona u dzhena kha tshiimiswa na u kona u wana zwidodombedzwa zwine zwa konisa Oﬁsi u sengulusa na u ṱalutshedza zwidodombedzwa .
Mulangadzulo a Ṱhonifheaho ,
Hu na muṱangano wo dzudzanywaho vhukati ha Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na Khosikhulu ya VhaVenda Khosikhulu Toni Mphephu Ramabulana na vharangaphanḓa vha sialala vha tshiṱirikini tsha Vhembe u lwisa u vhuedzedza tshiimo ngonani .
Sisteme ya gavhelo ḽa zwa matshilisano ndi yone thulusi yashu i khou shumesaho kha u fhungudza vhushai . 
Phalamennde kha dimokirasi yashu
U vhalela zwi re buguni yawe nṱha e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi , zwi amba uri , tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi .
Themendelo dzi , nga u ralo , ṱoḓa u kombetshedza sisiṱeme ya khethekanyo ya mitambo i ṱanganedzaho . 
U shulula mabini a mathukhwi ofisini ḓuvha na ḓuvha na u laṱa mathukhwi nga nḓila yone u itela u ḓo dzhiiwa . 
Phaḓaladzo
c ) Prof Shirley Zinn ( muraḓo wa phanele ) ;
Izwi ndi u pfukekanya pfanelo dza muṅwe .
Madzhasi a vhanna a fhiraho 800 miḽioni na a vhafumakadzi a fhiraho 20 miḽioni o phaḓaladzwa ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho .
( c ) u shumisa maimo avho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓipfumisa kana u ṋea mbuelo zwi songo ḓaho kha muthu muṅwe na muṅwe .
Mbekanyamushumo dzine dza ḓo thoma u shumiswa dzi ḓo katela u ṱanganywa ha tshumelo dza vhuendi ha nnyi na nnyi kha tshiṱiriki u ya nga Puḽane dza Vhuendi ha Mahayani dza Lushaka . 
Tshutshedzo dzi nga si tinyiwe , kana na u tevhela zwikhala , u tandulula thaidzo , kana u tevhela pulane zwavhuḓi hu si na vhurangeli na vhuḓikumedzeli ha thimu . 
Hu fanela u ṋetshedzwa ngafhadzo khulwane kha khombo iyi ine ya khou bvela phanḓa , nga u wanulusa u ṱavhanya na nyimele ya u valela vhalwadze vha TB sa zwithu zwa ndeme . 
Ṱhuṱhuwedzo ya pfanelo ya u swikela mafhungo ndi u alusa mvelele ya u vha khagala na u vha na vhuḓifhinduleli kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi kana zwa phuraivethe , na u alusa lushaka lune vhathu vha Afrika Tshipembe vha a kona u swikela vhuṱanzi nga nḓila i shumaho u itela uri vha ḓo kona u shumisa na u tsireledza pfanelo dzavho zwo fhelela .
Uya nga havho , ri khou tea u khwaṱhisa nḓila dzashu hune ra tea u lwela u kokodza , u bveledza , u ṱuṱuwedza na u vhulunga vhafumakadzi vhare na vhukoni na ṱhanziela dzo teaho . 
Ri tshi ya phanḓa , masipala u sedzela phanḓa kha u ita mushumo wa ndeme kha u bvelela ha mvelelo sa zwe dzo vha dzo fanela u itwa ngauralo nga sekithara dza mihasho ya muvhuso . 
U ḓiṋetshedza a zwi ambi u tenda .
Vha fanela u ita khumbelo ya u vusulusa hu sa athu u fhira 31 Ṱhafamuhwe nga ṅwaha une u ṅwaliswa ha fhela ngawo .
Kha vha vha ite khumbelo embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe
5.1 Vho Precious Matsotso - Ho vusuludzwa khonṱhiraka yavho lwa miṅwaha miṱanu sa Mulanguli Muhulwane ( DG ) : kha Muhasho wa Mutakalo
Ho sedzwa ndeme ya poḽotiki khulwane nga maanḓa ya tsireledzo ya matshilisano , zwi ḓo vhonala u nga Congress i ḓo tea u humbula zwavhuḓi kha milayo nga vhuḓilangi ha ndangulo ya muvhuso ha dziakhaunthu dza muthu , hu tshi khou dzhielwa nzhele uri Congress ya vhumatshelo i nga ṅwalulula milayo yo raliho . 
( 3 ) Muphuresidennde sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka , nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli , na nga vharangaphanḓḓa vha mahoro a re na vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka , u vhea Muphuresidennde na Muthusa Muphuresidennde wa khothe , nahone nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli , u vhea Muhaṱuli Muhulwane na Muthusa Muhaṱuli Muhulwane vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo .
Vhashumisi vha khou lila uri tshumelo dza themamveledziso dzi songo vha fhedzi dza u lugela u shumisa fhedzi kha dzi vhe dza u dovha dza alusa vhubveledzi nga , sa tsumbo , u fhungudza tshifhinga na nungo dzine dza ṱoḓea kha u shuma hoyo mushumo . 
3 . Zwi khou ḓaho
Shango ḽa Afurika Tshipembe ḽi na vhushaka vhuḓivhaleaho na European Union ngomu ha maṅwe , Mbekanyamushumo ya Mbetshelwa ya Themamveledziso ya shango ḽa Afurika Tshipembe yo ita ndeme ine ya nga lingana henefha kha R1,5 biḽioni .
Tsumbo yo pharamedzwa kha vhudzulo ha vhathu ha vhukuma , fhedzi zwithu ( zwi no nga phakha ya dzingu ye ya dzinginywa ) ndi zwa khumbulelwa . 
Dzangano ḽa ṱhogomelo ya tshi tshavha tshi ita uri vhaaluwa vha wane ṱhogomelo na thikhedzo mahayani avho henefho kha tshitshavha nga nḓila ine zwa nga konadzeo ngayo .
Nnḓu ya vhathu vhane vha hola miholo ya fhasi kana nnḓu dzine dza tou hirisiwa dzi ḓo thoṅwa u itela ndivho iyi . 
Zwo ḓi ralovho kha zwirendo na nyimbo .
Arali shango ḽi ḽavho na tshitshavha , vhone khathihi na tshitshavha tsha havho , vha ḓo dzhia tsheo ya uri muṱoḓisisi a dzhene shangoni ḽavho na kha zwiko zwaḽo .
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . shuliumlabelavhonitaunlualarreunmgaisnaavsheenkgaenlayabikfrisheaamuerlulaalathesleamteavnhauskhaunmyiasa
Ndi ngani zwi zwa ndeme u vha na adzhenda yo ṅwaliwaho zwavhuḓi ?
Hezwi zwi ḓo iswa nṱha kha muhasho wo teaho vha fhedza vha vhuiselwa phindulo .
4.8 Khabinethe i khoḓa
Ndi zwi si gathi zwine zwa vha na mulayo wa kuambarele kwa u ṱwa kha vharengi na kwa hemmbe tshena na marukhu matswu kwa fomaḽa kha vhashumi . 
Fhedzisani mafhungo afho fhasi : Ḽiṅwe ḓuvha ndo
Ene u vha a tshi khou ṱalela TV .
Muvhuso u ḓo vhona uri huvhe na mupo wavhuḓi u yaho phanḓa , u khwaṱha ha tshanduko ya kilima na ikonomi ya khaboni ire fhasi kha miṅwaha miṱanu i ḓaho nga :
R110 ya thendelo ya u tunda kana R900 ya thendelo ya u ṱun ḓa ya n ṱha .
Ri ṱoḓa mini u dzudzanyululula na u ita uri zwi itee ?
a ) Vho Phumzile Tshelane ( u tholwa hafhu sa CEO ) ;
Vhulamukanyi ndi mudzi na vhukwaho ha vhuḓilisi hoṱhe ; ndi u ṱahiswa ha pfanelo sa mushumo wa muthu a vhu itaho nga nḓila ya mvumelano na khathihi na u tsireledzwa nga mulayo wa vhuḓilisi wone une . 
Luṱingo : _____________________
Vhafariwa vhaṋa vhe vha vha vhe nga ngomu seleni vho sumbedzisa uri ndi vhone vho vhulayaho mufu . 
Khothe yo wana uri ṅwana nga vhuḓifari hawe o tendelwa nga khonṱhiraka . 
( i ) Khwiniso ifhio na ifhio kana u vhulaha iyo milayo ;
vhathu , mbeu , vhurereli , kana luambo
( i ) Khumbelo ya Luṱingo Khumbelo dzi si dza tshiofisi dza luṱingo dzi a tendelwa nga DPME .
Thandela iyi yo pika u khwinisa nḓisedzo ya khwine ya tshumelo yo ṋetshedzwaho kha avha vhana . 
Mbekanyamushumo a i kateli vhashumi vhane vho khavarwa nga mbuelo dza thuso ya zwa dzilafho , nga nnḓa ha musi vho fhedza mbuelo dzo tendelwaho nga thuso ya zwa dzilafho ya u lafha HIV na EIDZI . 
( i ) kwamana na muvhuso wa lushaka na wa vunḓḓu ;
Yo livhiswa kha u ṋetshedza ndondolo ya maṱo ya ndeme kha vhathu vho khethelwaho thungo kana vhaheḓana vhane vha sa tou vhona zwavhuḓi . 
Khoro yapo i nga dovha ya ṋetshedza senthara dza a mfhungo dzi ṱoḓiwaho nga masia oṱhe , hu tshi katela vhashumi , ndambedzo , na zwiṅwe zwiko u ṱuṱuwedza na u khwinisa mbekanyamushumo dza vhushelamulenzhe nga tshitshavha . 
26 Khubvumedzi 2002
4.2. Vho Trevor Gordon sa Mufarisa Mulanguli - Dzheneraḽa : Dzikhemikhaḽa na Ndangulo ya Malaṱwa kha Muhasho wa zwa Mupo .
Vhushai na masiandaitwa kha ikonomi a dwadze ḽa AIDS zwi ita uri u dzhielwa nṱha ha ikonomi zwi vhe zwa ndeme kha maitele a mbueledzo . 
Ri dovha ra livhuha zwo bulwaho zwenezwino nga miṅwe mivhuso ya zwiṱhavhane zwa nyukiḽia kha vhuḓiimiseli havho ha u fhungudza mavhengele a nyukiḽia . 
U shuma na / nga mafhungo zwitatamennde , tshivhumbo tsha mbudziso , malaeli , mafhungo a sa konḓi , mafhungo mbumbano , maambiwathwii na maambelwa
dza mafhungo , vhulapfu na
Honeha , hu na zwiitisi zwinzhi zwine zwa thithisa pfukiselo ya mufhiso na phaḓaladzo ya mielela ya maḓi a mashika nga ngomu ha dzomomulambo na u thivhela maḓi a mashika uri a sa vanganywe zwavhuḓi na maḓi a re kha dzomomulambo . 
Nyambedzano dza zwino nga ha tsheo dza u editha dza SABC nga ha u hasha zwifanyiso zwa pfudzungule na u tshinyadza ndaka ndi mafhungo ane a fanela u farwa nga nḓila i fhaṱaho ine ya ḓo thusa u khwaṱhisa demokirasi yashu .
TSUMBO YA MEṰIRIXI YA SWOT MATRIX YA ZWIGWADA ZWA KUTSHILELE
Vhagudi vha ela kuvhigele kwavho khathihi na kuvhigele kwa vhaṅwe ngavho kiḽasini .
( a ) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 ( Phando 2012 ) tsho imela mulayo wa u guda na u funza kha zwikolo zwa Afrika Tshipembe nahone tsho imela zwi tevhelaho :
Ndangulo ya Thandela ya Komiti ya Wadi
Mashudu mavhuya kha mimaraga ya zwiḽiwa ya ḽifhasi , maṅwe mashango o no thoma u sa konḓisa nyiledzo idzo . 
5.9 Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mvelaphanḓa nga Komiti ya dzimisiṱa yo ṱanganelanaho nga ha Milayo ya Thundu ye ya vha yo rangwa phanḓa nga Muthusa Muphuresidennde .
Ri tea u ḓivha zwo iteaho , na uri ndi ngani zwo itea .
Mme vho ita makumba , vhurotho na magwinya naa ?
Zwi ṱoḓa vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha nḓila ine zwiko zwa tshitshavha zwa fariswa zwone . 
Vha elelwe u dzudzanya mbadelo dziṅwe dzo engedzwaho , dzi fanaho na tshumelo dza masipala , muthelo wa ndaka , mbadelo dza dzithaunihausi kana dzifuḽethe , na khonadzeo dza u vusuludza tshifhaṱo na u gonya ha nzwalelo . 
Vha kwama nnyi uri vha range u ḓivhadza vha sa athu wanala thendelo ?
Vha badele mutengo wo tiwaho .
U ṅwala na u ṱalutshedza mafhungo ( mafhungo a 6 kana a 8 ) kha ṱhoho , a tshi itela u shela mulenzhe kha bugu ya ḽaiburari ya kiḽasi .
Lavhelesani khamba ya khumba .
Zwidodombedzwa zwa mishumo ine ya ḓo farwa zwi ḓo ḓivhadzwa zwenezwi zwifhinga zwi tshi khou ḓi ya .
Khonṱhiraka ya Sekithara ya Nnyi na nnyi kha nyolo yo leluwaho i ḓo shuma nga nḓila hei : 
Muambi a tevhelaho tsha tshigwada tshi hanedzaho tshi ita zwithihi .
Naho zwo ralo , zwikhala izwi zwi tea u langwa zwavhuḓi u itela uri zwi sa litshedzelwe na uri na zwezwo zwi sa vhe zwipondwa kha vhunzhi ha mitsiko ya mveledziso ya ḓorobo dza tshizwino-zwino . 
Kha vha sumbedze tshiitisi tsha zwithu zwine zwa khakhisa nyelelo kha mulambo . 
Khethekanyavhubvo
Mu ḓ agasi u sina mbadelo
Zwi ḓo , ngauralo , engedza zwikhala zwa u sikwa ha mishumo na mveledziso ya mabindu . 
U wana ṱhalutshedzo
U bveledza phakha ntswa na fhethu ha tshitshavha ngomu ha ḓorobo . 
U tea ha ṋama ya khovhe kha u ḽiwa nga vhathu . 
U topola zwidodombedzwa zwa ndeme
Hezwi zwi tea u vha ngoho nga nḓila yo fhelelaho . 
Ngoho , u bva tsha mathomo a kuḽele kwa zwiḽiwa zwa mapfura maṱuku , ḽifhasi ḽi khou nona ḽi tshi ya na u lwa u fhira zwe ḽa vha ḽi zwone mathomoni . 
Ṱhama nthihi i fulufhedzeaho i nga vhulunga vhutshilo havho
A zwi kateli ndondolo ya vhuhoṱa
Avho vha konaho u wana fhethu ha vhugevhenga , vha dzhena nga fhasi ha nyimele dzi konḓaho nahone kanzhi vha vhona vhalwadze hayani vhusiku . 
Thebuḽu i tevhelaho i ṋetshedza manweledzo a vhunzhi ha vhashumi vhane maimo avho a vha o khwiniswa nga nṱhani poswo yo khwiniswaho . 
Bembela ḽo ṱuṱuwedza vhomme vha re na dzitshetshe uri vha mamise vhana mikando fhedzi lwa miṅwedzi ya rathi ya vhutshilo ha lutshetshe . 
U bvelela hu vhonalaho ho swikelelwaho u swika zwino , hu sumbedza uri hu tshe na mvelaphanḓa ine ya nga itwa . 
Vhadzheneli vha sedza kha nyolo ya siaṱari 61 na ṱhalutshedzo ya tshiedziswa vha lavhelesa mbudziso dzi re afha fhasi .
Vha tea u kwamana na vhahura musi vha tshi vha na vhuṱambo . 
Kanzhi , mitengo ya nyito iyi ndi i thivhelaho nga nḓila ine zwa tou nga u itela u nyamisa nyito . 
Khanedzano nga ha mavundu dzi nga si tou vha nga ha mbalo dzao fhedzi , u ri hu tea u vha na mavundu a ṱahe kana mana fhedzi ? 
Arali vha kha khetho ya Sapphire kana Beryl , dokotela a vha randelaho mushonga u tea u vha e kha Netiweke ya GEMS ( Tshikimu tsho ita thendelano na dziṅwe GP , khemisi , madokotela a maṋo na a maṱo , nahone tshigwada itshi tsha vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo ri vha vhidza vhaṋetshedzatshumelo vhashu vha Netiweke ya GEMS - havha vhaṋetshedzatshumelo vha ḓo ṱana luswayo lwa " Netiweke ya GEMS " kha fasiṱere kana muṋango wavho ) .
Ṱanganyani nḓila dza vhuendi dzo fhambanaho na tshanduko zwi tea u ṱuṱuwedza u itela u vhona uri hu na mveledziso i fareaho nahone ya tshifhinga tshilapfu . 
Pfanelo ya u ṱavha zwimela zwiswa ndi lushaka lwa pfanelo ya ndaka ine ya fhiwa vhaṱavhi vh zwimela zwiswa zwo fhambanaho .
Zwino lavhelesani mepe u re kha siaṱari iḽi .
Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka
U ita mvetomveto
Themamveledziso dza vhuendi ha nnyi na nnyi na dzisisiṱeme , hu tshi katelwa u vusuludzwa ha tshigwada tsha vhuendi ha tshiporo ha vhanameli , zwi tshi tikedzwa nga ṱhumano kana vhushaka na tshumelo dza badani .
Tsha u thoma , i ṱoḓa u ela vhuṋe ha ndaka , tshumiso , u vhambadzela murengisi , khovhekanyo , o ṱunḓa thundu , u vhambadzela thundu seli , u ita na bveledza zwidzidzivhadzi zwi itelwaho mishonga na zwa sainthifiki . 
Vha u thoma vha 10 vhe vha wana vouthu nnzhisa vha vhumba Komiti ya Wadi .
U vhala zwibveledzwa zwa mafhungo zwi re na zwithu zwine zwa tou u vhonwa , tsumbo , dzitshati / dzithebuḽu / mimapa
Zwa zwino hu na zwiṱatamennde zwo salelaho zwa miraḓo wa Tshigwada tsha Thikhedzo ya Shishi vhe vha kwamea nga tshifhinga tsha mushumo wa u setsha . 
Nga murahu ha musi vho no ita khumbelo ya phemithi ya khwiniso ya u renga zwifuwo nnḓa , vha tea u ita khumbelo ya u renga zwifuwo nnḓa u bva kha Mulangi wa Mutakalo wa Zwifuwo .
Nga nnḓa ha musi zwo tendelwa nga iṅwe nḓila , khonṱhiraka ya themo i sa shandukiho i nga si kone u fheliswa musi i tshi kha ḓi shuma , hu si na mbuno i pfalaho . 
Hezwi zwi amba uri arali dzilafho ḽo ṋetshedzwaho ḽi si ḽo ṅwalwaho kha milawana , ḽi nga si vhilwe sa PMB .
U livhanya madzina na maṱaluli .
TSHIPIKWA : Mbekanyamaitele i ṱoḓa u vhona uri u pulana ha masheleni lwa tshifhinga tshilapfu hu bva kha tshivhumbeo na ngona i sa shanduki zwa ita uri hu vhe na u kona u swikela masheleni lwa tshifhinga tshilapfu na u dzudza kha tshiimo tshavhuḓi . 
3.2 Khabinethe yo tendela Mvetemveto ya Mulayotibe wa Khomishini ya Vhulangi ha Mavu , 2013 une wa ḓo bvisiwa u itela vhupfiwa nga tshitshavha .
Thuso dza tsumbavhuyo dzi ṱolwa misi yoṱhe u ya nga ha ṱhoḓea dza mashangoḓavha . 
Thimu ya Ndangulo ya Zwiwo ya Masipala , hu na vhukwamani na Masipala wa Tshiṱiriki tsha Nkangala , i na vhuḓifhinduleli ha u fara na ṋekedza tshumelo dza thuso na matheriaḽa musi hu na zwiwo zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa nga itea kha masipala . 
Kha mashango manzhi vhaiti vha milandu vha nga gidima nga fhasi ha mbetshelwa vha tshi tsireledza ṱhoho ya muvhuso kha u seṅwa na u tambudzwa . 
Khoro yo khomishina NGO ya vundu u ṋekedza khoso ya vhugudisi ha u ranga .
Vha nga ṋetshedza khumbelo yavho kha ofisi ya Mveledziso ya Matshilisano ya Vundu ya tsini na ha havho kana vha tou u i rumela nga poso kha :
U ṱhaselwa uho , ho iteaho vhusiku ha ḽa 3 Fulwi 2017 Ḓoroboni ya London , ho sia tshivhalo tsha vhathu vho lozwa matshilo vhaṅwe vho huvhala .
Nyaluwo hafhu nga u ṱavhanya i thusa kha u fha tshelede nḓowetshumo uri dzi lambedze zwikili zwi ṱoḓeaho na mveledziso zwi re vhukati kha u engedza zwibveledzwa nga vhashumi , u engedza miholo ya vhukuma na u fhungudza vhushai . 
Nga nnḓani ha musi ho itwa mbetshelwa ya athikili iyi , a hu tsha ḓovha na maṅwe maitele a tshiofisi ane a ḓo shuma zwi tshi elana na thendelo ya u hwala thundu na khumbelo iṅwe na iṅwe ye ya ṱanganedzwa nga maanḓalanga a vhukoni a vhuvhili . 
U khwiṋisa u swikelela kha tshumelo dza shishi na u khwiṋisa ndeme ya ndondolo na vhukwamani vhukati ha tshumelo dza shishi na vhuongelo vhu valelaho . 
Kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela
136 . Vhuḓifari ha Miraḓo ya Khorotshitumbe
U pfesesa na u shumisa luambo nga nḓila .
Zwenezwo zwi anzela u vha khwine u ṋetshedza zwiṱentsi zwi sekene na u tsa . 
Ngauralo ndi zwa ndeme u bveledza nḓivho ya ndayotewa nga ha mushumo wa ndondolo musi ho sedzwa pfanelo dza vhuthu dza vhafumakadzi . 
Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya Rekhodo zwi na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri muhumbulo uyu u na u londotwa na u tsireledzwa lwa miṅwaha ya maḓana i ḓaho . 
Arali hu si na thendelano yo dzudzanywaho , zwi nga dzhiiwa uri a hu na thendelo .
Nyendedzi idzi dzo shumiswa sa muhanga wa kushumele nahone dzo shandukiswa u tevhedza nyimele yapo .
2.2 . Khabinethe yo nyeṱulelwa hafhu nga ha nzudzanyo dzine dza khou bvela phanḓa dza Muṱangano wa Mbumbano ya Dzitshakha nga ha Mipfuluwo yo Tsireledzeaho na Dzinnḓu ( Habitat III ) une wa ḓo farwa nga Buthano ḽa Guṱe ḽa Mbumbano ya Dzitshakha ngei Quito kha ḽa Ecuador u bva dzi 17 u swika dzi 20 Tshimedzi 2016 .
Zwiko : Mapa wa nḓila kha notsi dza khoso wo ṱanwa kha dataphuredzhikitha kana ovahedephurodzhekitha , mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa wa ndaka dzi si na tshithu , meṱirikisi u si na tshithu wa SWOT wa zwigwada zwa kutshilele kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe
( a ) Khothe ya zwa Mulayotewa nga fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho , zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Khothe ya Mulayotewa nga fhasi ha Mulayotewa muswa ,
1.3 . Hune zwi khou lemela kha masheleni , u ḓivhofha ha muvhuso uri u kone u tandulula thaidzo Afrika Tshipembe zwi khou vhonala nga kha vhuphalali vhu re hone ha u alusa ikonomi dza zwikolobulasi na mahayani , u khwaṱhisa mavhusele kwae kha mabindu a muvhuso , khathihi na u ḓadzisa u ṋetshedzwa ha ndambedzo ya ndeme kha pfunzo ya nṱha .
U vha tshitshavha tsho raloho zwi ḓo ṱoḓa u shandukiswa ha ikonomi na vhuḓinekedzeli kha u fhaṱa vhukoni ha shango .
Ngweṋa ya vhuya ya neta nga u ḽa zwiṋoni ya bonya maṱo ya si tsha tsukunyea .
Muṱangano wo dovha wa tenda uri kha miṅwedzi i si gathi yo fhelaho , vhagwalabi vha si ho mulayoni na zwigevhenga vha nga vha vho wana vha songo lavhelela muhumbulo muṱuku wa mazhendedzi a u vhona uri mulayo u a tevhedzwa ho livhiswaho kha u fhelisa khakhathi na vhuḓifari ha vhugevhenga nga tshifhinga tsha migwalabo . 
Ḓiresi ya poswo
URI thasululo ya EM 113 / 2004 ya Raḓorobo Muhulwane ya ḽa 20 Ṱhangule 2004 i DZHIELWE NṰHA .
Ri fanela u thoma u vhudzisa mbudziso ya uri asesimende ya mini ? ' u bva afho ra ola mbekanyamushumo ya asesimende dzo teaho . 
Nga nnḓa ha u sumbedzisa mbilaelo dza phendelashango na u dzi ṱanganya kha maitele a elanaho , khonadzeo ndi ya uri theo ya milayo ntswa ya phendelashango i ḓo nyanyuwa na u laula u fhirisa u langa nyimele . 
( 1 ) Musi Masipala a sa koni kana a tshi balelwa u ita mishumo yawe ya khorotshitumbe , hu tshi tevhedzwa mulayo wa Khorotshitumbe ya Vunḓḓu yo livhanaho nazwo , u nga dzhenelela nga u dzhia vhukando ho teaho u vhona uri mishumo i shumiwe , zwi tshi katela , -
Vhafumakadzi vha ita mushumo muhulwane , hu tshi katelwa u alusa vhana sa mushumo wavho wa u lela , u pfukisea nḓivho kha vhana vhavho , na u kovhana mvelele u ya kha murafho u tevhelaho . 
Kha mafhelo a ṅwaha uno wa muvhalelano , ri ḓo vha ro thoma Khomishini ya Vhupulani ha Vundu . 
Mulayo wa vhu 200 wa 1993
Mbuelo dza zwa vhuimana ( zwibadela zwa nnyi na nnyi na zwibadela zwo tiwaho zwa phuraivethe )
u dzhia sia ( u sedza sia ḽithihi ) ---- nḓowelo ya u funa tshithu tshithihi zwi itisaho u ri muthu a sa ṋee khaṱhulo yo teaho
Tshiṅwe tshifhinga , nyito ya U thetshelesa na U amba i tea u bviswa kha tshibveledzwa tsha U vhala .
Kha tshikalo tshihulwane dzi ṱumanya zwipiḓa zwa mupo u tou fana na thavha , khunzikhunzi na milambo . 
U thusa vhashumi vha re kha ofisi dza zwiṱiriki u itela u katela tshanduko dza zwa mbekanyamaitele ya khakhululo ya mavu na maitele kha vhupulani na tshumiso yavho . 
Nzudzanyo ya vhuvhili i a wanala zwino nahone i kha nyambo dza 11 dza Afrika Tshipembe dza tshiofisi .
Naa thulusi na mitshini zwi kha nyimele yavhuḓi nahone ndi zwishumiswa zwo tsireledzeaho zwine zwa shuma zwavhuḓi ?
Fhedziha , ho ḓi ṱanganiwa na thaidzo nnzhi . 
Naho izwi zwi tshi gonyisa mbadelo dza vhashumi , mbadelo dza u renga na u ṱhogomela mitshini dzo fhungudzwa . 
( b ) zwi tea u langulwa nga mulayo wo itwaho nga Mulayo wa Phalamennde une wa nga phasiswa fhedzi nga murahu ha u sedzuluswa ha themendelo ya Khomishini ya zwa Gwama na Nzudzanyo ya Tshelede .
Maduvha a 36 a vhulwadze o toweleaho ane vha holelwa muholo wavho nga vhudalo kha saikili ya livi ya vhulwadze .
Hezwi zwi ṱanganya muvhuso na vharangaphanḓa vha zwigwada zwa vhaswa , vhane vha khou vhona uri hu na mvelaphanḓa kha u bveledza ikonomi ya matshilisano ya vhaswa .
Kanzhi phambano vhukati ha vhupfumi na vhashai , vhathu vha shumaho na vhathu vha sa shumi , dziḓoroboni na mahayani , u funzea na u sa funzea zwo fhaṱela nahone zwo dzhenelesa kha zwa polotiki .
Tshitshavha tsho dzhia tsheo ya u ṱangana na u khetha komiti ine ya ḓo isa thwii kha khoro ya ḓorobo .
Kha vha wane arali hu na Senthara ya Thikhedzo ya Dzinnḓu vhuponi havho . 
1.7. Ṋamusi , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo vha mudzulatshidulo na Muphuresidennde wa Zimbabwe Vho Robert Mugabe kha u Rwelwa Ṱari ha Dzulo ḽa Khomishini ya Lushaka ya Mashango Mavhili Zimbabwe-Afrika Tshipembe .
U fhungudzwa na u fheliswa ha Zwiko zwa Mupo zwa themamveledziso ya ikhoḽodzhi zwi ḓo tandululwa .
Khoro yo ṋewa maanḓa a mulayo a u sedzulusa vhaṅwe ngavho na u vha na vhuḓifhinduleli ha u ḓilambedza . 
Fhedziha , zwinzhi zwi ṱoḓa u fhedzwa u khwinisa tshumelo ya mvelele na pfumbudzo dza vhaṅwe vhashumeli vha tshitshavha , nga maanḓa havha vha zwifhaṱuwo-zwa lasha vhane vha dzhenelana na kha tshitshavha thwii .
U ṱangana na tshigwada tsha Brazil , Russia , India na China ( BRIC ) nga Nyendavhusiku 2010 zwi vhalwa sa tswikelelo ya ndeme ya vhuvhusi ha vhuṋa .
Uno ṅwaha Phalamennde ya Afurika i ḓo vha i tshi khou swielela African Dialogue nga 22 Shundunthule ine ya ḓo tevhelwa nga khanedzano nga ḽa 25 Shundunthule dzi re na thero kha u pembelela Ḓuvha ḽa Afurika
Vhone uri mafhungo a nga hanedzaniwa nga vhuḓalo u fhirisa zwine zwi nga itiwa kha madzulo a Phalamennde .
Nḓivho na u pfesesa Milayo ya Tshumelo ya Muvhuso . 
vhukhahi .
Dokotela wa zwifuwo wa muvhuso u bva ofisini ya Lushaka a vhuya a tenda zwa u renga u bva nnḓa , zwi dzhia maḓuvha mararu u ya kha maṱanu a mushumo uri khumbelo yavho i tshimbidziwe na u ṋetshedza phemithi .
U itela thimbanywa iṅwe na iṅwe ya ndeme ya maḓi hu na Tsielano i Si na Mveledzwa . 
Bisi na thekhisi dzi shumiswa sa nḓila yo dzudzanyeaho ya u enda u tshi ya mushumoni . 
Ri thusa kha u vhona uri dokhumenthe dza zwa mulayo dzi ṋewa vhahwelelwa nga nḓila dza mulayo dzo teaho .
Odithi i dovha hafhu ya katela u sengulusa u fanela tshoṱhe ha mbekanyamaitele dza muvhalelano dzo shumiswaho na u pfala ha khumbulelwa dza muvhalelano dzo itwaho nga ndangulo , khathihi na u sengulusa u ṋetshedzwa hoṱhe ha zwitatamennde zwa masheleni . 
9 . Vhathu vho tholwaho
Tshikhala tsha u ṱanganyisa u thivhela vhugevhenga tshi tea u shumiswa musi hu tshi itwa nzudzanyo dza mveledziso u itela maga aya . 
Kha vha ḓadze fomo dzo teaho vha dzi ise kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango , nahone dzi fhelekedzwe nga zwidodombedzwa zwi tevhelaho :
A si hoṱhe vhupfumbudzi vhune ha nga dzhiiwa nga nṱhani ha mitsiko ya masheleni . 
Shango ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo ḓiimisela u pfulukela kha TV ya didzhithala .
4.1.2 Ndi ngani hu tshi vha na IDP ?
Vho mu vhulaha ngauri vho vha vha tshi vhenga vharema . 
URI Mulangi : Tshumelo dza Thekhinikhala na Themamveledziso na miraḓo ya Komiti ya Phothifoḽio ya Mveledziso ya Themamveledziso na dzinnḓu na Mavu a dzhiele nṱha mbetshelo ya ṋetshedzo ya dziṅwe dzinnḓu kha dzoṱhe nnḓu dzine dza vha fhasi ha mutalo wa muḓalo wa 1:50 .
Hezwi zwo itea nga murahu ha musi Vho Gigaba vho kundwa u shumisana na ṱhoḓisiso nga OPP malugana na mahumbulelwa a uri vho rengela mufumakadzi wavho maluvha nga tshelede ya muvhuso na uri vho rengela vhathu vha re na tshivhalo thikhithi dza bupo na u vha hirela dzigoloi lwo vhalaho .
Khabinethe yo shumisa pulane ya maga maṱanu .
SC i nga ḓisa mbuelo dza mveledziso mbuya ngauri netiweke dzi re hone dzi nga kona u kunga zwiko . 
Zwi re afho nṱha zwi sumbedza uri Koporasi yo vhewa havhuḓi u itea u swikelela ṱhoḓea dzoṱhe dza Mulayo wa Ndinganelo ya Mushumo . 
Mugaganyagwama na Ofisi ya Gwama zwi na vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya masheleni a masipala nag kha u kuvhanganywa ha mugaganyagwama , u vhigwa ha mafhungo a masheleni , ndangulo ya tshelede , u vhiga na u kuvhanganywa ha zwitatamennde zwa masheleni a ṅwaha zwi katelaho mishumo i tevhelaho : 
Bulani uri ni ḓo dzudzanya u kunakisa tshikolo nga nḓila ifhio .
Pulane Khulwane ya Zwidzidzivhadzi ya Lushaka ya 2013-2017 , i pfananya nungo dza muvhuso kha nndwa yawo ya zwikambi na tshumiso mmbi ya zwidzidzivhadzi .
22. Muhwelelwa a nga ita aphiḽi kha tshigwevho tshe a tshi ṋewa .
Phatheni idzi dzi nga vha khombo kha mutakalo na mvelelo dza zwa matshilisano naho na u nwa ho fhelelaho hu fhasi vhukuma . 
Kha milandu vhuvhili hayo , vhaiti vha khumbelo vho swikelelaho vha nga dovha vha tinya khonadzeo ya u rengiselwa vhutshinyi . 
Mutengo wa fhasisa kana bidi yo ṱanganedzwaho fhedzi a zwi ambi uri i ḓo sokou ṱanganedzwa . 
Thendelano ya u Thola Vhaswa , yo sainwaho Soweto , tsini na Johannesburg , nga dzi 18 Lambamai 2013 nga muvhuso , zwa vhashumi zwo dzudzanaho , mabindu o dzudzanaho khathihi na tshitshavha na madzangano a vhaswa , i ṱuṱuwedza u sikwa ha zwikhala zwa mishumo kha vhaswa vha Afurika Tshipembe .
U fhirisa mulaedza nga u ola tshifanyiso nga ene muṋe a tea u labela kana u ṅwala khepusheni .
Mirole , mbeu , tshiimo tsha mushumo
U ita uri vhathu vha Afurika Tshipembe vha vhe tshithu tshithihi malugana na mbekanyamushumo i fanaho .
zwisumbi zwa mitshelo na zwisumbi zwa mvelelo dzi elanaho na mveledziso dzo sedzwaho na zwipikwa .
Vhalanguli vha masipala vha fanela u dzhia maga u vhekanya sisiṱeme dzine dza khwaṱhisedza uri vha a vhiga nga ha u shumiswa ha mugaganyagwama wa zwino nga u rumela mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi kha khoro nga ha mbuelo dzo kuvhanganyiwaho na masheleni oṱhe o shumiswaho . 
Vhunzhi ha khumbelo dzo wanala u bva kha Muhasho wa Vhashumi na Muhasho wa Mutakalo . 
Ri hulisa u ḓiṋekedzela havho nahone ri a vha livhuwa kha u ima vho khwaṱha kha zwe vha tendelana khazwo zwa u tikedza zwe ra sedza zwone . 
Vhabveledzi vha Afrika Tshipembe , hut shi katelwa mabindu maṱuku , a vhukati na maṱukusa ane vhaṋe vhao vha vha vhathu vhe kale vha vha vho kwanyeledzwa , na maṅwe mabindu .
U gudisa nga bugu dza u guda
Mbekayamaitele i ṋea nyendedzi dzine dza vhona uri hu na tsireledzo ya mikhwa ya sialala ya mirundu ṅwaha muṅwe na muṅwe kha vhatukana vhaṱuku hu si khou khakhelwa tsireledzo yavho .
Musi muvhuso wo vhea idzi sisiṱeme na zwiimiswa uri zwi vhe hone , khaedu nnzhi , naho zwo ralo , dzi tshe dzo sala . 
Ri nga ita khanedzano nga ha mbekanyamaitele na zwifhaṱo zwine a zwi tsha shuma nga murafho kana muvhala wa vhathu . 
Naho zwo ralo , arali zwi tshi ḓura nga phesente dza 50 , zwi nga kha ḓi haniwa sa zwi sa lingani na zwi sa konadzei , naho zwa vha zwi khou khwaṱhisedza vhaswikeleli ha nṱha . 
Zwa ndeme ndi zwa uri vhukoni hashu kha u lwisa vhutshinyi vhu ḓisendeka nga tshumisano ya vhadzulapo vhoṱhe , nahone ho ṱuṱuwedzwa nga mitheo ya kuvhusele kwa mulayo , ṱhonifho ya tshumelo dza vhulamukanyi na u tevhedzwa ha pfanelo dza vhoṱhe , zwithu zwine Ndayotewa yashu ya ri ṱuṱuwedza uri ri zwi tevhele vhutshiloni hashu na kha zwine ra amba .
Dzithavha , nga maanḓa mutshilinzhi wa Drakensberg na idzo dzi re Cape , ndi hayani ha vhunzhi ya phanele dza vhutsila ha kha maḓaba vhu mangadzaho . 
Komiti dza Wadi dzi shuma mushumo wa ndeme kha u ita mugaganyagwama u itela nḓisedzo ya tshumelo .
Kha vhunzhi ha mveledziso ya ikonomi ine ya sa vhe yavhuḓi kha miṅwe mimaraga , sa tsumbo mimaraga ya masheleni , ine ya sa vhe hone . 
Ni pfi nnyi ?
AU yo ita iyo khumbelo uya nga Athikili 16 ya Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka , vhunga AU i tshi fulufhela uri u dzhenelela ha ICC kha mafhungo aya zwi ḓo khakhisa mulalo na vhutsireledzi kha dzhango ḽa Afrika .
Nga tshifhinga tshithihi , ri fanela u ṱhogomela phakha uri i dzule yo kuna , nga u ralo ri fanela khwaṱhisedza uri ri a pfesesana . 
Tshenzhemo kha sia ḽa masheleni zwi ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
Mufumakadzi wavho , Vho Valerie Makatini ndi muṅwe wa vhaeni vhahulisei madekwana ano .
U khwaṱhisedza maitele a themendelo ya tshumiso dza maḓi uri a khou shumiswa nga nḓila yone . 
Tshipiḓa tshi konḓesaho tsha u sudzulusa zwiko zwa masheleni , ndi u sudzulusa vhathu vhane zwiko zwa khou shumiswa khavho . 
Thaidzo malugana na iyi mbetshelo dzi fana na dza mbetshelo dza khethekanyo ṱhukhu ya ( a ) , sa zwo bveledzwaho nga mbetshelo ya zwa vhutshinyi , ine ya fana na khethekanyo idzo mbili .
( a ) Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi kana Muoditha Dzhenerala u fanela u ṱanganedziwa nga thikhedzo ya vouthu dza mbili tshararu tsha Miraḓo ya Buthano ; kana
Nga murahu ha musi ro thoma u shuma , ndo ḓiṋekedzela uri ndi vhuḓiimiseli ha muvhuso wanga u ṱavhanyisa mbekanyamushumo dza u fhungudza vhusiwana , nyetulusi , dzinnḓu , ndondolavhathu , ndondolo ya mutakalo na pfunzo . 
3.3 U itela u fhungudza khonadzeo ya u khukhuliswa ha mushumo , Muhadzimi u ḓihwesa vhuḓifhinduleli ha u tsivhudza Muhadzimisi malugana na tshiitisi kana nzulele ine ya nga ita uri Muhadzimisi a vhe o fara tshelede ye ya vha yo tea u bva hu tshi tevhedzwa milayo i re kha 4.1 .
U vhulunga hu hulwane hu khou itwa hu tshi itelwa u fhungudza kushumisele kwa masheleni kha zwi si zwa ndemesa na tshumelo dzi si dza ndemesa , hu iswa zwiko kha tshumelo dza phanḓa dza tshitshavha na tshumelo dza ndemesa u itela u khwaṱhisa kushumisele kwa masheleni a tshitshavha nga nḓila i shumaho zwavhuḓi . 
Nyimele dzi nga shanduka nga u ṱavhanya musi tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya na u fhambana vhukuma u bva kha tshitshavha itshi kana fhethu ha tsini ha vhudzulo u ya kha vhuṅwe . 
Ḽevele ya iwe muṋe ya musaukanyo i dzhiela nṱha ndeme ya phambano dza muthu nga muthihi na u vhona vharangaphanḓa sa vha fhambanaho u bva kha muṅwe u ya kha muṅwe . 
1.1 . U dzhenelela ha tshitshavha ndi mini ?
Ri na fulufhelo ḽi no bva ḽi mbiluni uri vhana vha ḓo ḓiphiṋa nga u shumisa bugu idzi zwenezwi vha tshi khou aluwa na u guda , khathihi na uri na vhonevho , sa mudededzi , vha ḓo ḓiphiṋa na vhana avha .
Fhedziha , vhanzhi vha ṋea nzhielwanṱha kha sia ḽiṅwe u fhirisa maṅwe . 
Nnḓu dza muvhuso ndi mini ?
1.12 Tshiimiswa tsha SAPRA tshi ri u vha hone ha vhuloi na vhaloi , a si vhuvhi nahone a si vhugevhenga .
U ṅwala : Itani phosiṱara ya u kungedzela
Nga kha dzi NGO na dziṅwe phurogireme , u bveledza , u shumisa , u ela na u ṱola sisiṱeme ngomu kha wadi na u lugisa mihumbulo kha tsedzuluso ya ndangulo ya kushumele .
12.1 . Khabinethe i ḓibadekanya na maAfrika Tshipembe vhane vha khou dzhia maga a ulwa na u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana .
Nga murahu ha u amba fhungo na vhabebi vha kwameaho , vho wana thendelo yo tou ṅwalwaho u bva khavho vhoṱhe ya u dzhia vhukando ha ndaṱiso , ye vha mbo ḓi ita . 
Nga nnḓa ha zwiimiswa / foramu dza khonivenshinala kana vhukwamani ha tshitshavha vhu ngaho Komiti dza Wadi na Foramu dza Vhaimeleli vha IDP , masipala u na khetho ya u ṱanḓavhudza tshikoupu tsha vhukwamani na vhudavhidzani na zwitshavha kha vhupo vhune wa vhu shumela .
Kha kuitele uku zwikili zwa u inthaviwa muthu nga nḓila yone , na vhukoni ha u foda , ndi zwa ndeme . 
Theminaḽa dza tshumelo ya bisi , mimoḓoro i nga ima lwa tshifhinga nyana na u fanela u humela murahu . 
Ho vha na u bvelela huhulwane nga vhafumakadzi kha u swikelela u tholwa kha maimo a nṱha nahone vhuimeleli hu eḓanaho nga vhafumakadzi kha u wana mishumo kha khoro khulwane zwi tshe kule na u swikelelwa . 
Minisiṱa vho ri kha mavunḓu a rathi SVS yo no swika kha 1 900 kana 60% ya dzikiḽiniki dza shango ḽashu .
Zwidimela izwi zwi ḓo thusa nga u khwinisa tshumelo na u vha hone ha tshidimela u itela vhanameli vha tshidimela vha Mamelodi .
Naho zwo ralo , vhunzhi ha thandela khulwane dzi tsini na u fhela , dzi khou ḓisa khaedu ntswa kha mbonalo ya zwino ya u xelelwa nga mishumoni kha tshiwo tsha ḽifhasi . 
b ) Dokotela Michael Harry Hendricks ,
U tikedza mabindu apo , tshumelo na mafulo . 
3.11 Vhukonḓi nga hune vhuloi ha bva hone vhu wanala kha nyimele dzo sumbedzwaho afho nṱha .
Ri na vhuḓifhinduleli ha u tikedza ndeme na mbekanyamaitele sa zwo ṱanganedzwaho nga muvhuso uyu , ngamaanḓa-maanda sa izwi zwi tshi ṱutshelana vhuḓifari havhuḓi na mikhwa . 
u fhaṱa sisiṱeme ya kuvhusele i re khagala nahone i re na vhuḓifhinduleli
Mafhungomaitei a tshikolo mahulwane
Maitele o vha a u kuvhanganya mapa ine ya vha hone zwazwino khathihi na u bveledza mapa miswa ine ya sumbedza thevhekano ya vhupo ha ḓireini . 
U ḓadzisa zwenezwo , vhuṱambo ho pika u sedza kha u dzhiela nṱha dzitshaka kha ṱhuṱhuwedzo ya u aluwa ha vhathu vha ḓoroboni nga luvhilo , vhubveledza nḓowetshumo na u timatima zwo vhangwaho nga tshanduko ya kilima , khuḓano na tshinyalelo ya mupo kha sisiṱeme dza maḓi dza ḓoroboni . 
Izwi zwi tevhela mvelelo u bva kha Samithi ya Ḽifhasi ya Buthano ḽa Guṱe ḽa Vhuthihi ha Dzitshakha nga ha Tsedzuluso ya Maimo a Nṱha a Tshitshavha tsha Mafhungo nga Nyendavhusiku 2015 .
Mielo i ḓo tiwa nga u vha hone ha tshikhala na vhuhulu ha tshomedzo . 
Kha vha fhe fhedzi ṱhoho khulwane kha tshamonde , hu na nomboro dza masiaṱari kha tsha uḽa , zwo kuna tshiṅwe tshi nga fhasi ha tshiṅwe . 
Foniki ( hu tshi katelwa ngomu nḓivho ya mibvumo ( phonic awareness ) )
( 3 ) Khoro ya Masipala , iṅwe i si yo phaḓaladzwaho nga murahu ha u phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 139 , i dzula i tshi khou shuma u bva tshifhinga tshayo tshi tshi fhela kana i tshi phaḓaladzwa , u swikela Khoro ntswa yo khethiwaho i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa .
o Fhethu ha mbulungo
Hezwi zwi livhisa kha iṅwe mbudziso hafhu ine ya tea u dzhielwa nṱha : ri pfesesa hani masiandaitwa a u tambudzwa kha zwa matshilele khathihi na u kandekanywa ha pfanelo dza muthu muthihi , dza miṱa yavho na dza tshitshavha ? 
U langa
( a ) tshumiso ya zwino ya ndaka ;
Khabinethe yo tendela tsheo dzi tevhelaho kha Mulangavunḓu na Miraḓo ya Khorotshitumbe ya Masheleni na ya Pfunzo :
Ndi ngoho , u lwala zwa vhukuma zwi amba u khunyeledza mushumo wa tshiimiswa , u vhidzwaho u pfi mushumo wa u lwala . 
U ṱalusa ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa luambo
Zwikhala kha nḓowetshumo ya mukumba ya Gauteng zwo engedzwa hafhu nga mveledziso ya mimaraga ine ya kunga . 
Nga dzangano ḽavho , vhapo vha tendelana kha ndivho na milayo zwi kwamaho vhoṱhe zwine muṅwe na muṅwe a ḓo zwi tevhedza . 
Hu si u khwaṱhisedza kha vhabindudzi fhedzi nga ha zwikhala zwa fulufulu zwi vusuludzwaho , fhedzi u tendela mbekanyamaitele uri u bveledze u sudzulutshela kha u sa nyeṱha ha vhupo hu si na thendelano na mveledzo ya ikonomi . 
U bvelela ha Phalamennde ho ḓitika kha u dzhenela ha nungo ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u ṋea sia kha mushumo wa Miraḓo ya Phalamennde ( dzi MP ) ye vha i khetha na kha tshiimiswa .
humbelwa embasini kana mishinini ya tsini arali Afrika Tshipembe ḽi sina vhuimeli shangoni ḽavho .
Ngauralo tshiimiswa tsha sa kone u bveledza mbuelo yo linganaho ine ya ḓo shumiswa u badela mvusuluso , khwinifhadzo ya ndaka dza themamveledziso khathihi na huṅwe u bveledziswa nga vhuswa ha ndaka dza themamveledziso . 
U vusuluswa ha Mulayo wa Nyaluwo ya Afurika na Tshikhala phanḓa ha Khubvumedzi 2015 na vhuḓikumedzeli ha u tikedza vhurangeli ha mulalo ho rangwaho phanḓa nga maAfurika ndu vhuṅwe ha mawanwa a ndeme a Samithi ya Vharangaphanḓa vha United States-Afurika yo farelwaho United States mahoḽa .
Masipala wo livhanesa na vhunzhi ha khaedu hu tshi tevhedzwa tsireledzo ya vhuṋe . 
Miraḓo ya tshitshavha vhane vha thusa nga u funa
Izwi ndi zwa ndeme ngauri DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi ha ngo tea u phaḓaladza mushonga u welaho nga nnḓa ha tshikhala tshavho tsha u ḓiṅwalisa .
U shumisa luambo lwa khumbulelwa nga maanḓa ḓivhaipfi nzhi yo fhambanaho/ vanganaho
i ṋetshedza tshumelo dza thengo ya nyanḓadzamafhungo na u bveledzwa ha khunguwedzo dza nyanḓadzamafhungo zwi tshi itelwa muvhuso wa lushaka , u vhona uri hu na vhuthihi , vhudavhidzani hu bveledzaho nahone hu sa ḓuri u itela mbekanyamushumo dza muvhuso .
Mbekanyamushumo idzo dzi nga thusa mimasipala kha u shumisa nḓila ya didzhithala kha u isa tshumelo , khwiniso kha tswikelelo ya mafhungo , na u ṋetshedza luvhanḓe lwa nyambedzano kha muvhuso na tshitshavha kha khaedu dzo fhambanaho dza ikonomi na matshilisano . 
9.1. Bodo ya Koporasi ya Ndangulo ya Mimoḓoro :
Tsha u thoma a tshi koni u shumiswa ngeno hu tshi khou dzhielwa fhasi tshoṱhe tsho tevhelaho nga nnḓani ha musi hu na zwiitisi zwi kombetshedzaho uri hu itwe nga u ralo . 
Thandela dzi a konadzea , zwi tshi amba uri zwipikwa zwe zwa vhewa zwi nga swikelwa zwavhuḓi hu na vhuleme henefho khathihi na vhukoni ha mazhendedzi a no khou ita mushumo .
U engedzea kha vhurindilamushonga ha TB a hu nga ḓo langiwa nga nḓila ya i yaho phanḓa nga u ṱanganedzwa ha vhalwadze vhoṱhe kha vhuongelo ha TB . 
( b ) Arali Buthano ḽa lushaka na Khoro ya lushaka nga u kumedzwa ḽi tshi tevhedza mulevho kana mbetshelo dziṅwe dzawo , mulevho kana mbetshelo zwi ḓḓo fhela nga zwoṱhe , fhedzi u sa kwami :
ngudo dza mathomo dza zwa Mulayo
U tambudzwa ha vhafumakadzi lwa vhudzekani kha dzithathu zwi vhumba nganetshelo nga zwone zwiṋe . 
Khaedu khulwane yo livhanaho na shango ndi ya u ita uri vhaswa vha ṱalukanye vhuvha havho , vha vhe na nzhele ya ḓivhazwakale yavho na u vha ṱuṱuwedza uri vha vhe na vhufunashango .
Pulane ya u funza i na mutevhe wa Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo ( zwiteṅwa ) zwine zwa tea u itwa kha Gireidi ya iṅwe na iṅwe .
Musi tsedzuluso nga vhuḓalo ya masiandaitwa a u kunguwedza nga ha kunwele kwa zwikambi i nnḓa ha tshikoupu tsha ngudo iyi , ṱhoḓisiso ya dzitshaka ine ya vha hone zwino i dzinginya ṱhumano i songo khunyelelaho kha zwoṱhe vhukati ha u kunguwedza zwikambi na u engedzea ha kunwele . 
Mushumo wa hone hu ḓo vha u ita ṱhoḓisiso kha u nyeṱha ha nḓisedzo dza tshumelo na u vha na vhuṱanzi uri hu itwa tsivhudzokhumela kha vhathu . 
ṱhanganedzo nga vhoṱhe ---- mulayo une wa ita uri pfunzo i swikelelwe nga vhoṱhe khathihi na vhaholefhali
U tamba nga mabuḽoko U tamba bola Zwitambiswa zwa vhili U fhaṱa
Miṱangano i anzela u farwa musi miraḓo yo dzhia tsheo ya u fara miṱangano .
Hedzi dzi tou vha tsumbo mbili dza nganea nnzhi dzo bvelelaho .
Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele vha ḓo vha na muṱangano ya nyanḓadzamafhungo wo sedzanaho na izwo .
Vhuthathazwitshili vhu kha ḓi vha khaedu nahone tshithu tshi vhilaedzaho kha vhupo ha mabulasi . 
Arali mulayo wa nga pfukwa , tshipikiṱere u a ṋekedza nḓivhadzo ya u pfuka mulayo kha vhashumi kana mutholi .
Muphuresidennde Vho Zuma vho hanedza mavharivhari o anḓadzwaho kha gurannḓa ya Swondaha ya uri vha na nnḓu Dubai ngei United Arab Emirates .
Sekithara ṱhukhu ya u shandukiswa ha zwibveledzwa zwa vhulimi i na vhukoni ha u aluwa zwo ḓisendeka nga nyaluwo ya mveledziso khulwane . 
U khwinisa tswikelo kha zwi fhulufhedzeaho , zwi swikeleaho , khonadzeo ya tsireledzo ya masheleni , u ṱanganedzea kha zwa matshilisano na zwiko na tshumelo dza fulufulu dzi pfalaho , u dzhiela nṱha nyimele na zwo teaho lushaka . 
u ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha muvhuso
Ri ḓo bvela phanḓa na nyambedzano nga murahu .
U ita nḓowenḓowe ya u thetshelesa na u amba
e ) Vho Raymond Mlungwana Vokwana ( u tholwa hafhu ) ;
U ola mubvumbedzwa
U amba nga ḓivhazwakale na mikhwa zwa tshitshavha tsha lutendo lwavho na mveledziso ya lutendo lwa vhone vhane . U ṱanganya lutendo lwa vhone vhane na mufhindulano wa vhurereli na ministri kha zwitshavha zwavho zwa lutendo . 
Ṋeani tshiitisi tsha phindulo yaṋu . 
_______________________ _______________________ thukhusa
Mikhwa yavhuḓi - sa nyonyoloso misi yoṱhe , u fhungudza tshifhinga tsha theḽevishini
Lutevhedzi lupfufhi lwo khwiniswaho dzi tea u konadzea kha ndovhololo dza tshifhinga tshiḓaho , sa afha nḓowedzo dzi tshi thomiwa dzi nnzhi . 
U tikedzwa ha u shuma ha CBP khathihi na vhuṱumani vhukati ha CBP na IDP zwi na vhushaka na u u vha na vhuṱanzi ha uri kutshimbidzele kwa u monithara na u ela zwi khou shuma hu u itela uri thuso i tshi ḓa I ḓe yo livhiswa kha u ita mushumo lu fushaho .
GEMS i a tendelwa u shumisa zwishumiswa zwi ngahothendelouthomanavhaṋetshedzatshumulo vho tiwaho ( DSPs ) u langa mitengo ya ndondolo ya PMB .
2 . U kwamanya matshilisano na ekonomi na ndeme ya matshilisano a zwimedzwa na nyimele ya tshiko tsha madi ;
Tshikimu tshi ṋetshedza hafhu themamveledziso nnzhi dza nyengedzedzo dza tshifhinga tshiḓaho kha vhaṅwe vhashumisi vha nḓowetshumo na mveledziso dza vhudzulo vhuponi honoho . 
Ṱhanziela ya Vhugudisi ye vha i wana kha SASSETA
Ndingo dzo itwa nga Mihasho ya Lushaka miṋa yo fhambanaho nga tshifhinga tsha mushumo wa u ya vhathuni . 
Zwa zwino odithi dza kushumele dzo pimiwa kha tsedzuluso na ndingo ya mafhungo a kushumele . 
55. Maanḓḓa a Buthano ḽa Lushaka
Mbekanyamaitele ya dzinnḓu ya lushaka i sumbedzisa uri sabusidi dzoṱhe dza masheleni a dzinnḓu dzo ṋetshedzwaho dzi fanela u thusedzwa nga u dzhenelela ha muṱanganedzi - zwi nga vha nga tshivhumbeo tsha masheleni kana nga u tou shuma - hu u itela u ṱuṱuwedza mvelele ya vhuḓifhinduleli na u vhulungela nnḓu .
MAITELE MAELANA NA U BUKELA TSHIGWADA : TISA i ḓo buka lwa tshifhinganyana hu saathu u ṋewa thendelo ya khumbelo dza u dzhenela kha Phavilioni na Mafulo a Lushaka . 
Arali muthu a tambudzwaho a sa ṱo ḓi u bviswa fhethu ha thambudzo , u tea u saina afidavithi i ṱalutshedzaho uri o sumbedziswa uri u sa ṱuwa hawe afho fhethu zwi nga mu vhangela mini .
Zwo tea u shumisa zwihulwane zwikhala zwa vhulimi ḓoroboni kha vhupo uvhu , nga maanḓa tsini na zwitshavha zwi shayaho . 
ḽaisentsi ya mugudiswa
Khaedu dzi re hone kha nḓila ya zwino ya nyisedzo ya tshumelo khathihi na vhuleme ha zwa masheleni zwo ri kombetshedza u sedzulusa kuvhonele kwashu malugana na mbuedzedzo ya mavu . 
guda u ita ṱhoḓisiso , u sengulusa na u ṱalutshedza mafhungo ;
( 1 ) Mulayo wa Phalamennde u tea u thoma zwivhumbeo zwa u ta -
Themo ḽi takalelwaho " u lindela tsengo " ndi themo ḽa mulayo , ḽine ḽa vha na kushumisele kuvhili ku elanaho fhedzi ku sa faniho . 
Tshigwada tsha u thoma tsha u tevhedzwa ha zwipikwa ndi miṅwaha miṱanu hu tshi tevhelwa u gazetiwa Khoudu ya Mashumele Avhuḓi , ngeno hu uri tshigwada tsha vhuvhili tsha zwipikwa hu lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu i tevhelaho . 
Ro fushea ?
Ri ḓorobo nthihi ya mvelele nnzhi , vhureleli na kuhumbulele . 
Nga nṱhani ha tshivhalo tshihulwane tshine tsha khou lavhelelwa , a vha nga ḓo fhindulwa kha u ri khumbelo yavho yo ṱanganedzwa , vhudavhidzani hu ḓo itwa fhedzi kha vhahumbeli vha re kha mutevhe mupfufhi . 
Fhedzi , milangano iyi a i buli zwine vhukale ha tea u vha zwone . 
Zwiteṅwa zwa u haseledzwa
Tangedzelani mabulafhethu a re fhungoni ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Ro dovha ra bveledza sethe ya maga a gumoṱuku a u langa , hu u itea u khwiṋisa , nyito dza ndangulo zwibviswa . 
Nyendedzi i na mafhungo ane a nga ḓi ṱoḓiwa nga muthu ane a khou tama u shumisa pfanelo dzo sumbedzaho kha Mulayo .
Vhadzeneleli vha fhindula mbudziso dzi tevhelaho
Tsha u thoma , mapfura na zwipali zwi tea u bviswa u bva kha maḓi u thivhela khakhiswa ha fiḽithara . 
Vhasiki vha mbekanyamaitele na vhadzulapo zwavho vha Afrika a vho ngo tea u dzhiwa nga musaukanyo uyo u si na ndeme wa nyimele ya dzhango na u kungwa vha dzheniswa kha u pfa u nga vho swikelela zwi si zwone . 
U khwaṱhisedza zwo swikelelwaho zwa vhukuma zwa muhasho zwo vhigwaho uri nangoho zwo swikelelwa sa zwe zwa vhigiswa zwone kha Mivhigo ya Kushumele ya Kotara iṅwe na iṅwe na ya Ṅwaha nga ṅwaha . 
Ndi khou tama u humela kha hetshi tshiteṅwa musi ndi tshi khou pendela . 
Ngauralo hezwi zwi amba uri u tiwa ha mithelo zwi tea u sedza zwiṱuṱuwedzi zwiṅwe na zwiṅwe zwi si zwavhuḓi zwine zwa nga vhaisa vha vhugembuḽi huṱuku . 
1.4 . Komiti ya Dziminisiṱa ( IMC ) i sedzanaho na zwa Tsudzuluso yo nangwaho zwenezwino i khou shuma vhukuma kha u wana thandululo ya tshifhinga tshilapfu maelana na mbilaelo dzo ṱahiswaho nga zwitshavha na vhabvannḓa .
Ambani nga ha vhudzivha ha muṅwali malugana na tshitaela/ marangaphanḓa / magumo / zwifanyiso zwa muhumbulo/ mamethafore / u shumiswa ha thekeniki dza vhurendi / thikho dza vhurendi . . .
Vhathu vhashu vha tea u livhuha uri vhumatshelo havho hu ḓo vha khwine ngauri zwikolo zwi khou shumela u swikela nyaluwo na mveledziso zwavho . 
Tshivhalo tsha milambwana ya malaṱwa a no bva kha u tshintsha ayene na maitele a u bvisa muṋo zwi nga vhanga vhukonḓi ha u laṱa . 
Ndi nga nḓila dzifhio dzine vhadzulapo vha pfukisa vhuvha havho kha zwa polotiki , nga maanḓa-maanḓa kha murafho wa vhaswa ? 
Fomo RF1 , i ḓadzwe na u diswa nga mbili
mpho na mafunda
Fomo dzi songo ḓadziwaho zwone na nḓivhadzo dzo swikiswaho nga tshivhumbeo tshi si tshone dzi ḓo haniwa nahone dza rumelwa murahu kha vhashumisi uri dzi khakhululwa dzi dovhe dzi swikiswe . 
Mabindu na vhathu vha lwelaho u tsireledzwa ha mupo kha u tshikafhadzwa vha khou kuvhanganya data kha masiandaitwa a mupo na bayoḽodzhi a tsheo iṅwe na iṅwe yo dzhiwaho nga vhathu . 
Nungo idzo dzi nga itwa hu songo fhungudzwa milayo ya ndeme ya vhuḓivhusi tshoṱhe ha lushaka , tshirunzi tsha ḓisi na vhuḓivhusi ha poḽotiki ha mivhuso . 
Nga murahu ha u ṱolwa huṅwe na huṅwe , muvhigo u rumelwa kha tshiimiswa tshine tsha themendela ṱholo . 
Ridzhisiṱa
Zwipikwa zwi katela zwa poḽotiki , zwa ikonomi , zwa matshilisano na vhushaka na vhadzulatsini . 
Tshivhalo tsha maano o nangiwaho ane a tikedza u dzhenela ha ḽifhasi o itiwa tshifhingani tsha u sikwa ha mbekanyamushumo iyi . 
Muhasho u khou dovha hafhu wa ita thodisiso ya yunithi ya tsireledzo ya nnyi na nnyi yo diimiselaho ine ya do shumana na zwiwo zwine zwa nga bvelela kha ndangulo ya zwiko zwa madi , tshumelo dza madi na vhusimamadaka .
Zwazwino ndi ḓo kwama zwiṱuku kha ṋetshedzo ya tshumelo dza mutheo dzi iswaho kha vhathu vhashu .
Muhwelelwa u bula uri a hu na thasululo ine i nga wanala ya u tandulula u sa fanelana ha muhweleli . 
Thandela khulwane dzo topoliwaho dzo sumbedziswa na u nweledzwa afho fhasi : 
( a ) lavhelesa , phasisa , khwinisa na u landula mulayo ufhio na ufhio u re phanḓa ha Buthano ; na
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 u ṱoḓa masipala i tshi sedzulusa ṅwaha nga ṅwaha :
Zwidodombedzwa zwa Bannga u itela vha tshi ita khumbelo : DZINA ḼA AKHAUNDU : Department of Performance Monitoring and Evaluation ( DPME ) BANNGA : First National Bank ; Corporate Core Banking KHOUDU YA DAVHI : 253-145 DZINA ḼA DAVHI : Pretoria NO YA AKHAUNDU : 6228 7783 429 REFERENTSE : PAIA na dzina ḽa muiti wa khumbelo .
Vho Motsepe vho vha mudzulatshidulo wa u thoma wa tshipiḓa tsha Afurika Tshipembe na Khoro ya Vhubindudzi ya BRICS yothe .
Muzika
Kha sekithara ya nnyi na nnyi ine ya sa lenge u khwashekana nahone i retshipondwa , vhaṅwe vha vhathu vha sa fulufhedzei vho ṱavhanyedza u dzhia vhuvha ha zwikhala u itela u vhuelwa nag u sedza kah vhuṱudzeṱudze u itela u vhuelwa ha vhone vhaṋe . 
Matheriala a dzipfara a ḓo tea u kona u dzhena kha matheriala a rodo na tshifhirisafulufulu u thivhela ṱhahadzo iṅwe na iṅwe ya eḽekṱhroḽaithiki . 
Dza vhuya dza tumbulwa , vhungoho ha zwiṱirakitsha vhu ḓikombetshedza kha muṅwe na muṅwe nahone a zwi pfali u lingedza u zwi thivhela . 
Muthu uyo u dovha a vha na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza mafhungo ane a ḓo dzheniswa kha sisiṱeme ya ndangulo ya khonṱhiraka , u itela u ṋetshedza mivhigo yo ḓoweleaho kha mishumo i ṱuṱuwedzaho tshifhinga na mbadelo , na u bvisa mihumbulo kha muvhigo wa u vhina . 
Nyelelo nga kha ndayo dzi tea u shumiswa kha u langa mbonwasia ya murafho khathihi na mbeu ya tshikwama u itela u thusa kha maitele a u khwaṱhisedza tshiimo tsha vhuṋe ha tshikwama itsho . 
1.11.2.Hu khou lavhelelwa uri khonfarentsi i ḓo khunyeledza na u dzhia muhanga wa maano maswa wa 2018-2030 wo dzudzanywaho fhasi ha thero " U ya kha Mavu a Mutakalo na Mirafho ya Matshelo " .
U bvisela khagala vhuḓipfi ho ṱuṱulwaho nga tshirendo
Vhashelamulenzhe , vhane ha vha mabindu , tshitshavha zwatsho na zwa Vhashumi vho vhudziswa lu bveledzaho . 
Muṅwe na muṅwe ane a si vhe muraḓo wa Tshumelo ya Nnyi na nnyi a nga si vhe muraḓo wa GEMS .
Mbuelo dza muthelo dzo lavhelelwa u khwinifhala kha themo ya vhukati maelana na nyaluwo ya nṱha ya ikonomi na u dzikiswa ha mitengo ya ndeme ya tshivhambadzwa . 
U thetshelesa na u amba U vhala na foniki
Nyimele ya ḽiga ḽa poḽotiki yo thoma u bvelela nahone ho vha hu nga Luhuhi ṅwaha u tevhelaho he nda vhona uri vhuṱumani ho livhaho ndi vhufhio . 
o Thendelo ya u vhuisa tshitumbu haya i tea u waniwa phanḓa ha u tshi endedza .
1 . U thomiwa ha Mbekanyamushumo dza ndeme dza Muvhuso
Vhathu vhararu vhane vha ḓo wana tshivhalo tsha nṱhesa tsha vouthu kha dzikhetho vha ḓo tiwa uri vha fare ofisi lwa miṅwaha ya rathi .
mbudziso dza tsireledzo , Z204 arali vha si mudzulapo wa Afrika Tshipembe
Nḓila ine mavhone a olwa ngayo na u vheiwa , na nḓila ine vhuḓilana na bada zwa olwa ngayo zwi nga fhungudza vhunzhi ha thaidzo idzi na u bveledza vhupo na vhashumisi uri vha vhonale kha vhathu vhoṱhe vha re kha vhupo . 
Ndivhanyiso dzi engedzwa kha tshifhinga ngauri khonadzeo ya tshiimo tshi si tshavhuḓi i dzulela u vha khulu kha nyanganyelo i si ya vhukuma . 
Mathomo o ḓoweleaho kana ṱhalutshedzo yo ḓoweleaho ya u vha mulayoni ndi ya uri u linga hu mulayoni kha vhuimo hune ha khou ela ndeme ine ya khou elwa . 
I ta pfanelo dza luambo dza vhadzulapo dzine dza tea u tevhedzelwa nga u shumisa pholisi dza nyambo dza lushaka .
dzumbamaho
Miraḓo ya itshi tshiimiswa tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe tsha u lavhelesa i fanela u vha na kupfesesele kwa ndeme kwa vhuvha , ndivho na ndangulo ya tshiimiswa tsha muṱolamuvhalelano . 
3.6 U wana vhathu vha re na nḓivho ya sialala 34
( 1 ) Kha maḓuvha a 15 a u thoma musi hoyu muengedzo u tshi kha ḓi bva u thoma-
U thusa nga mishumo ya ndondolo nyangaredzi musi vha sa khou reila . 
Tsumbo yo ḓowelwaho ndi ya mulwadze a no swika kha vhaonyolosi o piḓea na u khwiḓea , zwine zwa kona u ilafhiwa nga u ṱavhanya hu songo vha na tshinyalelo ya tshifhinga i no ya thambo . 
Izwi zwo ambiwa hafhu nga hazwo kha Ndima ya 4 .
U thetshelesa tshiṱori tshipfufhi tshi re na mufhindulano
Zwino , ndingo idzi , u ya nga nḓivho ya sekhithara dzoṱhe mbili dzo kwameaho , zwiṅwe na zwiṅwe zwe dza vha dzo ḓiimisela , u fhungudza u dzhena nga mahala ha vhoramilayo vha Vharema kha phurofesheni . 
U ḓadza fomo pfufhi / i sa konḓi
Hezwi zwo vhonala kha u vha na maanḓa nṱha ha vhaṅwe a mbambadzo ya vhubveledzi ha ḽifhasi nga vhubveledzi ha thekhinoḽodzhi ha vhukati na ha nṱha , hune tsha u fhedzisela tsha sumbedza reithi dza nyaluwo da nṱhesa vhukuma , khathihi na nyaluwo kha mbambadzo ya ḽifhasi kha tshumelo . 
Zwiṅwe hafhu , ndivhanele ya zwibviswa vhukati vhashumi na mitengo ya themamveledziso i khou khwiṋisea . 
U tevhedza milayo 7-8
Kha vha Kwame ofisi ya zwa dziḽaisentsi yapo malugana na mbadelo kana mutengo .
raimi ( rhyme ) - maipfi kana mutaladzi kha tshirendo i no fhela nga mibvumo i no fana hu tshi dzheniswa na pfalandoṱhe ( tsumbo , ine . dzine . vhane )
NWA a i ṱalutshedzi kana u ṋekedza kupfesesele kwa uri tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi zwi katela mini . 
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani , tsumbo , Inthaviyu ya u ṅwala
Tshomedzo dza u guda dzo ṋetshedzwa vhagudi ?
U vhala mufhindulano
( a ) milayo ya vhusimamilayo ha lushaka kana ha vunḓḓu , i nga ita uri hu vhe na u thomiwa ha nnḓḓu dza vharangaphanḓḓa vha zwa sialala , nahone
Zwithu zwi tevhelaho zwi sumbedza Vhupo ha Mveledziso yo Ṱanganelaho : 
mishumo ya nyonyoloso tshikoloni ;
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : ḓirama ( luṱa luthihi )
u vha hone ha miraḓo malugana na u ita afidaviti kana u ita mulevho wa khwaṱhisedzo kana u ṋetshedza vhuṱanzi kana u bvisa kana u sumbedza ḽiṅwalo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine muraḓo wa vha naḽo kana ḽine ḽa vha nga fhasi ha ndaulo yawe ḽine ḽa vha ḽo tea kha mulandu une wa khou ṱoḓisiswa ; na
Tshiṱirathedzhi tshi katela u shumisa netiweke dza tshitshavha na vhashumi u vhea iṱo na u tsivhudza masipala nga ha u thubiwa ha mavu tshifhinga tshoṱhe , khathihi na u khwinisa vhupo u bva he vhathu vha pfulutshela hone . 
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI/ ZWIKILI Nyito dza foniki dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe lwa minethe ya 15
( 3 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u shumisa tshelede yawe kha u thoma na u londota zwiimiswa zwa pfunzo zwo ḓiimisaho -
Hone hu uri kha maṅwe masia , khamusi masia maswa , hune u sa tshimbila zwavhuḓi ha ikonomi nga u angaredza ha vhonala ho itiswa nga tshiitisi tshi sa ḓivhiwi,hu na ṱhoḓea ya u dzhenelela huswa na uri mbudziso ine nda ṱoḓa u i vhudzisa vhathu kha iyi nyambedzano ndi uri naa ri thasulula hani iyi thaidzo kana ri shuma hani na iyi thaidzo .
Khumbelo dzine dza sumbedza u sa vha dza u tamba kana dza u vhanga khakhathi kana u shumisa zwiko zwa Muhasho nga nḓila i sa pfali .
Khumbelo kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wa Lushaka yo itelwa thendelo ya u shumiswa ha gavhelo ḽi bvaho kha nyimele ḽa miṅwe mishumo . 
kha vha sedze Mubveledzi wa AGOA , kha tshibogisi fhasi ha u ḓi ṅwalisa .
Agri-Park nthihi i tsini na u vulwa ngei Devhula Vhukovhela .
U ya nga ha mulayo , vha nga si wane mushonga wo randelwaho u dovhololwaho u fhira ndovhololo dzo bulwaho na u bva kha datumu yo ṅwalwaho kha mushonga wo randelwaho .
Ndi fanela u lavhelela mini musi ndi tshi ita khumbelo ya tshiṅwe tshithu ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 7 .
U fhaṱa nḓivho ya u shumisa maḓadzisi na maṱaluli
Ri tea u vha na vhukoni ha u ita zwavhuḓi ndingo u bva kha muṱaṱisano . 
Tshibveledzwa tsha ḽiteretsha sa nganea / nganeapfufhi / ḓirama dza vhaswa
Tshinyalelo ya thundu iṅwe na iṅwe i songo shumiswaho i nga fhiriselwa phanḓa kha ṅwaha u tevhelaho sa tshinyalelo ya thundu i songo waniwaho murahu . 
Nzulele ndi ifhio wadini ?
Komiti ya Mbalelano yo vhumbwa nga miraḓo yo ḓiimisaho vha si miraḓo ya khorotshitumbe nahone vho tevhetshedzwa afho fhasi . 
u tevhedza milayo ya masipala .
U wana zwidodombedzwa zwinzhi :
3.1. Khabinete yo tenda uri Mulayotibe wa Khwiniso ya Ndangulo ya Tshinyalelo u anḓadzwe u itela mahumbulwa a tshitshavha .
U ṅwala tshirendo tshi sa konḓi .
Masipala u nga wana tshelede u bva kha zwiko zwa ngomu na zwa nnḓa .
Komiti ya Wadi yo humbelwa u thusa musi avha vhathu vha tshi dzula vha ambedzana nga ha mafhungo aya .
Musi vha sa athu dzhena kha nyambedzano dza u kovhekana mbuelo vha fanela u lingedza u wanulusa zwinzhi nga hune vha nga kona ngaho vha tshi vhudzisa mushumisi nga ha ndavhelelo dza mbuelo .
Ndo vha ndi tshi tama nga maanḓa uri ndi nge vhone .
o Kha vha rumele khophi ya luṅwalo lwa vhufhura ha 419 nga fax , nahone vha rumele kha Superintendent wa Commercial Crime Unit ya South African Police Service kana kha Khomishini Khulwane ya Afrika Tshipembe / Embasi / Consulate-General uri vha i fhirisele kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe .
I katela tshumelo dza khorotshitumbe , tshumisano ya tshigwada , odithi ya ngomu na tshumelo dza tsireledzo . 
Mbilahelo dza zwe zwa itea phanda ha u vha hone ha ICD .
- Naa vha khou shumisa maanḓa maṱuku a muḓagasi kha dzithulusi na tshishumiswa , tsumbo , zwishumiswa zwine zwa shuma nga beṱiri kana nga sisṱeme dza maanḓa maṱuku ?
Ṱhoho ya Muhasho kana muthu o ṋetshedzwaho maanḓa a u tendela u tholiwa . 
Kha ndaulo ya muthelo na khuvhanganyo ya mbuelo i vhea phanḓa izwi zwo iteaho tshifhinga tshoṱhe kha magombame o ṱanḓavhuwaho vhukati ha vha si gathi vho shelaho mulenzhe na vhanzhi vha ṱoḓaho thikhedzo na thuso u bva kha muvhuso u itela u pfesesa pfanelo dzavho dza vhathu . 
Kha vha sumbedze uri kha mugaganyagwama wo dzudzanywaho zwavhuḓi , mbuelo i nga lingana na zwibviswa , kana ya vha nṱha kha zwibviswa .
u vhala na tshigwada ( guided reading ) - u vhala ha mudededzi na tshigwada tshine tsha vha tsho vhumbwa zwo sedza vhukoni .
Thendelo dzi tea u fhelekedzwa nga zwidodombedzwa zwa thivhelo .
Zwi khaulaho mbilu vhukuma ndi ḽikumedzwa ḽa tshumelo ya tshitshavha ka vhaswa , ḽine ḽa nga ṱanḓavhudzwa u itela u katela vhunzhi ha zwitshavha : hu nga vha kha u thusa u kunakisa zwiṱaraṱa , u tshumelo dza u ḓithauba zwikoloni na zwiṅwe . 
Huṅwe wadi dzi re na tshivhalo dzi wela fhasi ha mivhundu ya mahosi lune zwa nga konḓa uri vharangaphanḓa vha sialala vha shele mulenzhe kha u pulanela wadi kha wadi dzoṱhe .
( c ) langula mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vhona o tea u ya nga he a kumedzwa , hu tshi katelwa u pfuluswa kana u rumelwa ha mushumi Iwa tshifhinganyana , kana u pfulusiwa ha thundu , vhuḓḓifhinduleli , pfanelo na mbofho kha kana u bva kha maanḓḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka kana ya vunḓḓu kana muhasho muṅwe-vho wa muvhuso , ndangulo , tshumelo dza tsireledzo kana tshiṅwe tshiimiswa .
U vha vhupo ha ḓoroboni a zwi iti uri ezwi zwi livhise kha u engedzea ha ṱhoḓea ya vharengi vha zwiḽiwa na zwibveledzwa zwa mitengo ya nṱha , fhedzi hu ovha hafhu ha vhea zwikhukhuliso zwihulwane kha u wanala ha mavu a u alusa mveledziso ya vhulimi . 
tshiṱirathedzhi tshi ḓo shandukiswa tsha vha nyito
U rekhoda nga u tou ṅwala zwe zwa tendelaniwa , vha saina vhoṱhe , zwa kumedzwa thwii kha Foramu ya Vhaimeleli vha IDP .
U vhala / ṱalela u itela u pfesesa ( u shumisa muvhigo wa gurannḓa )
Ndi pfesesa uri muvhuso wapo wo tamba tshipiḓa tshihulusa kha hezwi . 
Vha vhomba nga ipfi ḽihulu vha mbo ḓi fhufhela maḓini vha tshi lwa na zwe vha humbula uri ndi ḽiḽa ḽiṅwe ḽidau .
Zwi dovha zwa khwinisa u kona u swikelela vhupo ha mahayani , u engedza matshimbidzele na u sika mishumo .
Hezwi zwi vhumba tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mashumele yo Ṱanganelanaho ya Afurika Tshipembe ya Mveledziso ya Vhaswa - Iyaho Phanḓa 2013-2016 , yo tendelwaho nga Khabinethe nga dzi 18 Tshimedzi 2013 .
Gumofulu ḽa R189 376 nga muunḓiwa nga ṅwaha kha daiḽisisi i sa fholi ho sedzwa PMB
luvhengela mbiluni---u sa kona u konḓelela kana u dzula wo ṋea khaṱhulo kha muthu , tshigwada , muhumbulo kana tshiitisi .
Malamba a theliswaho o katelwa kha mbuelo i theliswaho . 
U ṱhogomela ṋayo dzavho ḓuvha na ḓuvha zwi ḓo thivhela thaidzo khulwane uri dzi sa vhe hone tshifhinga tshiḓaho .
24.3. MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u dzhenela mabembela a miṅwaha ya ḓana , ane a ḓo khunyelela nga ḽa 27 Tshimedzi ngei Mbizana , Kapa Vhubvaḓuvha , hune ndi hone he tshivhonelo Mulwelambofholowo vha bebelwa hone miṅwaha ya 100 yo fhiraho .
u lulamisa zwiko u ya nga ha zwo sedzwaho kha mveledziso
Naho tshanḓa tshi tshi dzula tsho huvhala nga ṅwambo wa mafuvhalo a zwa mitambo , fuvhalo ḽa lushaka ulu a ḽi khou alafhiwa nga nḓila yone . 
Musi mudededzi waṋu vha tshi ri ni thamuwe ,
Luṱa lwa vhuvhili lwa serisi ya 2010 ya mbekanyamushumo ya radio ya ikonomi yo katela i ḓo sedza kha tsireledzo ya vharengi . 
Ipfi u bva kha muṅwe wa vhahashi vha theḽevishini ḽi tou pfala ḽi khagala u bva kha luimbo lwa vidio ḽi tshi amba uri vha khou vhona ndovhololo ya zwe zwa bvelela ngei Zimbabwe . 
Vhadzheneli vha fanela u ṋetshedza khophi yo ganḓisiwaho ya fomo ya u dzhenela na mafhungo a khombekhombe ane a khou ṱoḓea . 
( a ) na pfanelo , vhuṱalu na mbuelo dza vhudzulapo u lingana ; vha dovha
A vhashumi na tshinyalelo dza u tshimbidza
" Ee , " ha amba Muzhou , u khou amba zwone !
Sa mvelelo ya ndavheleso ya mupo iyi , maitele a tshigwada ha dzuleli u vha na maitele ane khamphani ya engedza ndeme ya tshibveledzwa yoṱhe . 
Afha vha ḓo wana milayo na ndaulo nga ha u thoṅwa ha komiti dza wadi .
Mifhindulano mipfufhi
Kuvhonele kuswa kwo wanalaho ubva kha ṱhanganedzo ya u thivhela vhulwadze ha mufumakadzi wa KwaZulu-Natal kha u lwisana na HIV zwo ḓisa fulufhelo ḽa vhumatshelo khau thivhela HIV na maitele a dzilafho .
U bva maluvha ha helele hu dovha ha fhungudza tshivhalo tsha u dzhena ha tshedza kha kholomu ya maḓi . 
U shumisa tshumiswa dza u ṅwala dzo fhambanaho ( bulatsho dza u pennda , khirayoni dza mapfura ) .
CBP i ṱuṱuwedza zwiṅwe zwiteṅwa zwa mbekanyamaitele ya muvhuso zwi ngaho Letsema na Vuk'uzenele , u kuvhanganya tshitshavha na vhadzulapo u langula vhupo havho nga u shuma nga u tou funa .
Ho khwiniswa vhuima zwikepe na vhuimangalavha ha shango .
U thetshelesa tshiṱori U nanga zwiṱori zwa tshifhinga tshenetsho zwi tendiseaho zwa fikishini/ zwa sialala / zwa ene muṋe / zwa u wanulusa / zwi ṱori zwa vhukuma zwa zwi bvelelaho vhutshiloni
Gumofulo ḽa zwa maṋo ḽa nga ngomu sibadela ḽa R2 153 nga muunḓiwa nga ṅwaha
Afurika Tshipembe ḽi kha ḓi tea u dzhiela nṱha nga vhuḓalo tshipiḓa tsha ndeme tshe tsha tambwa nga Muphuresidennde wa kale wa ANC , Ṱhama Vho-Oliver Tambo , vhe vha vhea mutheo kha heḽi shango uri ḽi vhe tsumbo i penyaho ya mbofholowo na demokirasi .
Tshiṅwe tsha zwiga zwa u ṱutshela zwa mulovha ho vha u fhefheḓiswa ha fuḽaga ntswa ya lushaka nga 1994 .
vha vha muraḓo wa tshigwada tshe kale tsha vha tsho kandeledzwa
Theo ya mulayo ya Ndinganyiso ya zwa Mishumo i ḓo thusa kha u lulamisa u sa lingana uhu na u ṋekedza dzikhamphani zwikhala zwo khwiṋiswaho u itela muṱaṱisano na nyaluwo . 
Musi ri tshi khou ya u swaya Ḓuvha ḽa Vhana nga dzi 2 Ḽara , Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe u tsireledza vhana ngauri ndi vharangaphanḓa vha matshelo .
Tshikalo tsha mashumele tsha IT tshi tea u ḓivhadza tsheo ya u dzhia themamveledziso fhethu hu shumiwaho hone kana vha wana vhukoni zwi tshi bva nnḓa . 
Volumu ya tshelede vhukati ha riṋe na vhaṱaṱisani na riṋe mafhedziseloni , yo amba uri vhone ; na uri kha vhupo uvho , maraga wa ndinganyiso zwi tou vha khagala uri ndi fhethu ha khwiṋesa ha u vhulunga tshelede ya vharengi vhashu . 
Zwine zwa ḓivhea , fhedzi , ndi zwa uri vhutshilo ha bakitheria kha mavu ho lugela nga maanḓa u fhungudza dzihomoni dzi re hone lwa mupo na mbumbano ya zwi bvaho kha zwitshilaho u fhira dza vhutshilo ha maḓini . 
Vhaimelli vha nga topola khombo dzine dza nga bvelela mishumoni na u dzi vhiga kha komiti ya zwa mutakalo na tsireledzo kana kha mutholi .
120 . Milayotibe ya Tshelede
Musi oda ya tshiofisi i tshi tou dzheniswa , sindikheithi i mbo ḓi humbela mbadelelaphanḓa phanḓa ha musi nyisedzo i tshi vha hone . 
Ndi ngazwo , hu tshi vha na tshikhala tsha u bva nga nnḓa ha mulayo hune tshirathisi tshenetsho tsha kona u dzula tsho poswa iṱo nga madzhendedzi a langaho khasho na vhudavhidzani ha dziṱhingo . 
mafhungo ayo a tshi ḓḓo tshewa nga vhunzhi ha vouthu dzo
MUHASHO WA U PULANA , U ṰOLA NA U LAVHELESA
Nzudzanyululo ya ndeme ya ndangulo ya vhadzudzanyi na kushumele kwa nethiweke dza vhuendi ha tshitshavha ha ḓoroboni . 
Nga tshifhinga tsha madalo haya , maitele oṱhe ane a tevheliwa musi hu tshi khou itwa mbadelo dza tsumbathengo o lavheleswa , hune zwa ima hone ha vhonala ha kona u thuswa mihasho kha u shumisa maga a khwiniso .
Zwiṱirathedzhi a zwi ḓo sedza kha vhuṋeamaanḓa ha vhafumakadzi , sa mveledziso ya tshumelo ya zwa u tshilisana , sisitemu ya u ṱhogomela vhana , senthara dza vhafumakadzi na huṅwe fhethu ho tsireledzeaho .
ndaulo na u u nwalisa ḽinwalo ḽa mulayo .
Ndango nga vhunzhi ya masheleni zwavhuḓi na vhuṱoli ha vhathu zwi khou swikelelwa fhasi ha mbekanyamushumo ya u khakhulula ya tshitshavha . 
u vhea iṱo kha kutshimbidzele kwa u pulana na u shumiswa ha masipala , masipala wa tshiṱiriki na miṅwe mihasho ya muvhuso
Ṱhoho : Tsireledzo muṱani -
Ri vha humbela uri vha tikedze bidi ya shango .
U shayea ha tshomedzo dza mitambo i swikeleleaho na vhuḓimvumvusi . 
Ndo ya nda mona mona na rennge ya mabasi na dzithekhisi ya Marabastad ngei Pretoria nga Musumbuluwo nda amba na vharengisi na vhaṋameli .
Ngauralo , ndi tenda uri ri vhahali vhane a vha dzhielwi nṱha . 
3.6 . Khabinethe yo vhaiswa nga mpfu nṋa dza vhomakone vha zwa mitambo na uri i khou livhisa maipfi a ndiliso kha miṱa na khonani dza mutambi wa mavili Vho Phindile Mwelase , Mugidimi wa mendele wa musuku Vho Mbulaheni Mulaudzi , mutambi wa kale wa Springbok Vho Tinus Linee na Mukapuṱeni wa Bafana Bafana Vho Senzo Meyiwa .
Arali tshifaredzi tshi sina vhutanzi ha uri tshi thivhela u bvuḓa , valani nṱha nga seḽotheiphi ya u tanda mihwalo . 
Nyimele ine ya khou ṱhoṱhela ya mamaga na tshomedzo kha dzingu zwi khou ita uri zwi konḓele muhasho u swikela ndivho dzawo dza u ṱhogomela themamveledziso dza bada dzashu . 
Honeha , khwaṱhisedzo i fanela u wela kha u vhona hu na u pfesesa musi hu tshi vhambedzwa na u vhona fhedzi hu si na u pfesesa hune kanzhi ha anzela u bvelela musi hu tshi khou lavheleswa theḽevishini hayani . 
dzhenisa muḓagasi kha miḓi ya 1,4 miḽioni vhukati ha 2014 na 2019 , na nyengedzedzo ya 105 000 ya i si na muḓagasi .
Vha tea u wana phemithi ya u renga zwifuwo nnḓa uri vha kone u ḓisa zwithu zwine ha nga itwa ndingo ngazwo kana zwipiḓa zwine zwa nga thusa u wana maṅwe mafhungo nga ha dzidzhini u bva nnḓa sa :
Ndambedzo yo eḓanaho i fanela u vha hone u itela u ita ngudo dzi ṱoḓeaho na u thoma mbekanyamushumo dza na tsivhudzo na vhupfumbudzi . 
U bva zwino u swika Nyendavhusiku 2009 , ro pulana u sika zwikhala zwa mishumo zwi linganaho 500 000 .
Zwa zwino ri ḓo tandula Operesheni Phakisa kha sekithara ya migodi .
Kha vhuimo hapo , ndangulo ya vhuendi i fanela u livhiswa kha u elela ha vhuendi hu fanaho u fhungudza tshikafhadzo ya muya ine ya vhangwa nga zwiendedzi musi zwi tshi ima na u sudzuluwa . 
Ri ḓo isa phanḓa na u alusa nḓowetshumo iyi , ine mushumo wayo wa vha wa u sika mishumo .
-- U ṋea mafhungo nga ha zwiimiswa zwi wanalaho nḓilani ya u ya fhethu henefho
Hezwi zwi nga kha ḓi vha zwiṱuku vhukuma kana zwipiḓa zwihulwane zwa mavu . 
Muvhuso u khou dovha hafhu u sumbedza mutheo wa mbekanyamaitele wa 50 / 50 , une wa dzinginya ndeme ya pfanelo dza vhathu vha dzulaho na u shuma mabulasini .
Muluvhisi wa Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe Vho Lesetja Kganyago ,
Vhudavhidzano na vhoramafhungo ?
Minete i ṱoḓaho u lingana kana u fhira ya ṋetshedzo ya mihumbulo na minete ya fumi ya ṋetshedzano . 
Mbekanyamushumo yo sedzaho tshitshavha yo ṱangana na u shumiswa ha masheleni ha fhasi hu hulwane kha miṅwaha yo fhiraho . 
Mafhungo apo a nga kunga nga nḓila i leluwaho u dzhielwa nṱha nga dzitshaka . 
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha mabebo ha mubebi wa Afrika Tshipembe .
Maipfimaḓivhiwa mukalaha thusani tshaini tshinwi
U vha ṋemuḓi zwi ḓo thusa Afurika Tshipembe u fhaṱa hafhu kha zwivhuya zwa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 na Tshiphuga tsha Dzitshakha tsha Afurika tsha 2013 , na u dovha u khwaṱhisa vhuthihi ha zwa matshilisano na u ḓihudza ha lushaka .
Tshiṱori tsho fhela nga nḓilaḓe ?
U vhulunga dathabeisi ya fhethu hoṱhe hune goloi dza pakwa hone ofisini khulwane . 
Nyito dzavho dzi sumbedza uvho vhuḓipfi , nahone vhaṅwe vha nyanyuwa zwavhuḓi kha nyito dzavho , zwine , zwa dovha , zwa khwaṱhisedza vhuḓipfi uho . 
Kha maanḓa a u ṋea khaṱhulo mashangoni asiḽi zwo ḓowelea u fhungudza vhutshinyi nga u ṋea tshigwevho tshilapfu tsha musi muthu o hoṋelwa khothoni , nga u angaredza u bva kha ṅwaha muthihi u swika kha ya rathi ya musi muthu o hoṋelwa khothoni . 
Zwiṅwe hafhu , vha phaḓaladza zwishumiswa zwa dzitshelede zwine zwa vha hone kha muthu nga muthu . 
Honeha , u konḓelela hu tea u ḓivhonadza , sa i zwi u konḓa ha ṋetshedzo nḓevhe i pfaho i songo shanduka . 
Vhuvhudzisi vhu itea vhukati ha muṱoḓisisi na komiti ya thandela ( hune nthihi i hone ) na uri madzangano a zwi takalelaho kana vhathu avho vhavhili vha re na nḓivho nkene i elanaho na fhungo ḽine ḽa khou senguluswa . 
Khabinethe i ṱanganedza mawanwa a ṱhoḓuluso ya vhuṱanzi ha zwa u kutela mitengo , u ambedzana na vhuaḓa kha nḓowetshumo ya phuraivethe ya u fhaṱa .
Ho sedzwa khethekanyo 43(5) na 43(6) dza Mulayo wa Vhudavhidzani ha Eḽekiṱhironiki na Ṱhirantsekisheni , wa 2002 , GCIS a i nga ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha tshinyalelo iṅwe na iṅwe , ndozwo kana ndaka ya lushaka i bvaho kha u shumisa kana u sa kona u shumisa webusaithi kana tshumelo kana zwi re ngomu zwo ṋekedzwaho u bva kha na nga kha webusaithi iyi . 
Lingedzani u ima nga mulenzhe muthihi kha tshidulo .
* Vha shango ḽe mufu a lovhela hone vha ḓo vhulunga mufu nga nnḓa ha mbadelo .
Khonferentsi i ḓo vulwa lwa tshiofisi nga Minisiṱa Vho Ebrahim Patel vha ṱanganedza vharumiwa , zwi tshi katela na avho vha bvaho kha vhaimeli vha miṱaṱisano kha dzhango ḽoṱhe ḽa Afurika na muimeli muthihi wa muṱaṱisano a bvaho kha dzingu , na vhurumiwa vhu bvaho kha Common Market for Eastern na Southern Africa Competition .
1. Vhuimo ha Khabinethe nga ha mafhungo a ndeme kha nyimele ya zwino
Muṱolamuvhalelano wo no itiwaho we wa vha u tshi khou tshimbidzwa nga mavundu u khou khwaṱhisedzwa nga muvhuso wa vhukati wa Muhasho wa zwa Mupo . .
Mbalotshikati nga vhunzhi ndi tshipiḓa tsha maḓi oṱhe a mashika ane o vhumbwa nga maḓi a mashika a zwa nḓowetshumo . 
Kha miṅwaha ya fumi i khou ḓaho , ndi vhuhovheleli hashu ha uri ikonomi yashui fanela u aluwa nga reithi khulwane vhukuma u fhira tshitshavha tshashu .
U dzhenelela ri ṱoḓa tshiswole tsho khwaṱhaho tshi re na mutakalo , tshine tsha sumbedza ṱhuṱhuwedzo yashu , u wana ṱhonifho na u ṱuṱuwedza dzhango ḽashu . 
Kha vha ri zwazwino ndi vhige ngaha mbekanyamushumo yashu ya tshanduko ya matshilisano .
Nga u shaya thasululo i re khagala i bvaho kha khoro , vhakhantseḽara vha wadi vho shumisa vhubveledzi havho , zwe zwa ḓisa zwiedziswa zwo fhambanaho zwine zwa si dzulele u tikedzwa nga tshitshavha tshapo .
Mbingano ya Thanga ya Murole :
kana u Fakisa kha 012 329 8292 .
Pulane dzine dza vha dzo ṱanganelana khathihi na u katela masia oṱhe ;
U fhindula
Mbudziso i dzulela u vha hone ya ḽikhathi ḽifhio ḽine vha nga ḽi shumisa musi vha tshi khou ṅwala muvhigo wavho . 
Nga tshifhinga tshithihi , zwiimiswa na maitele a mulalo wa lushaka zwine zwa vha na vhukoni ha u thivhela khuḓano na nyambedzano , khathihi na khwiniso ya vhukoni ha Mbumbano ya Afrika ya u ita mulalo , mishumo ya murahu ha khuḓano na u fhaṱa mulalo zwi ḓo vha hone . 
Mpfumveledzwa nga vhukole / vhuimana
Ndi zwa ndeme uri sekithara dzoṱhe dzi vhone uri ikonomi ya shango i khou kona u konḓelela .
Zwishumiswa zwa mbambadzo ya masheleni / tshelede
Khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya u thivhela i nga itwa kha nnyi Khothe ya Madzhisiṱaraṱa ? 
Naho zwo ralo , arali izwi zwa ḓisa thaidzo zwa vhukuma nga nṱhani ha zwezwo maanḓalanga a fanela u ṱalutshedzwa zwi khagala kha theo ya milayo . 
Arali vha tshi khou ṱoḓa u adoptha ṅwana kha ḽa Afrika Tshipembe , vha fanela u ya kha zhendedzi ḽa u adoptha ḽine ḽa ḓo vha sedzulusa na u vha thusa u wana ṅwana o lindelaho u adopthiwa .
Honeha , Mulayo wa u fhedzisela u ṱoḓa fhedzi mathomo a Khoro ya Mbekanyamaitele ya Zwikambi ya Lushaka yo katela vhuimeli u bva kha muvhuso wa Mavundu na wa Lushaka . 
Mbekanyamaitele i ṱalusa ndivho yo angalalaho ya mphomali yo vhewaho . 
Mbadelo dzine dza ḓo itwa nga nḓila i tevhelaho : 
Hezwi zwi amba uri vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha tea u pfesesa na u thomani uri mikano ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi ndi ifhio nahone vha tea u wana vhuṱanzi kha vha maanḓalanga a zwa vhuendedzi malugana na zwitandadi zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi vhuponi uhu . 
Khuwelelo yashu kha vhadededzi u vha vha tshikoloni , vhe kiḽasini , nga tshifhinga , vha tshi khou funza lwa awara dzine dza nga swika kha sumbe nga ḓuvha zwi kha ḓi vha gundo ya ndeme .
Kha vha lingedze u humbula :
Ndongazwiga na mupeleṱo : kupeleṱele : tshithoma ( tshitopo ) , tshiawelo ( khoma ) ; zwiḓevhe
Kha zwiimiswa zwoṱhe zwi re kha ṱhoḓisiso iyi , ndi tshithihi fhedzi tsho konaho u bvisa maṅwalwa a elanaho na ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
- U davhula na u hafula
4.1 Khabinethe i tsivhudza zwitshavha uri vha litshe zwa dzikhakhathi , tshutshedzo na u tshinyadza musi vha tshi ṱahisa mbilaelo dzavho .
Mushumo wa odithi iyi u katela milayo ya zwipikwa zwoṱhe zwa 16 zwa mitambo .
2.1. Khabinethe yo themendela u thomiwa ha vhukwamani ha maitele a Maimo a Mbekanyamaitele ya Maḓi a Lushaka nga Muhasho wa zwa Maḓi .
U tshimbidza , u sedzulusa na u ela tshumiso ya zwilinganyo zwa tshumelo . 
Musi ri tshi humela mushumoni matshelo , kha ri dzhenise mbiluni maipfi a muphuresidennde o thomaho Dzangano ḽa Vhafumakadzi ḽa ANC Vho Charlotte Maxeke vhe vha ri musi vha tshi amba na Khoro ya Lushaka ya Vhafumakadzi vha Afurika sa Muphuresidennde .
2.3 . Khabinethe yo ṱanganedza Muvhigo wa 2017 wa A.T.
Thikhedzo ya u alusa tshikwama
Theo ya mulayo na nyendedzi dza lushaka zwi bula uri wadi iṅwe na iṅwe i ḓo vha na :
Kha muvhigo uyu , milayo ya ndeme ya u guda ha vhutshilo hoṱhe wo ṅwalwa fhasi : 
Ngauri sa vhafarakani kha vhukonani na mulalo , vhushumisani hashu vhu nga bvelela fhedzi musi ri tshi alusa mvelaphanḓa i vhuedzaho vhoṱhe na mveledziso i dzulaho i hone . 
Fhedzi a si zwinzhi zwo swikelelwaho siani ḽa ṋetshedzokwayo ya mavu .
Heyi tsumbo i dovha hafhu ya sumbedza zwi khagala uri u dzhenelela huthihi , naho hu ha ndeme , a hu ngo lingana uri hu nga kona u tandulula masiandaitwa o fhambanaho a u tambudzwa . 
Hezwi zwi ḓo konisa vharei u bvelela nga murahu ha tshifhinga u bva kha ngalavha ṱhukhu u ya kha ngalavha khulwane dza vhurei , nga murahu vha ya kha ngalavha dza vhubindudzi ha ḽifhasi .
Naho zwo ralo u ḓala hunzhi hayo zwi tea u dovha zwa dzhielwa nṱha uri ḓorobo khulwane yone iṋe ndi tshiko tsha ndeme . 
R10 000 arali vho vha vha sa athu u thoma u shuma phanḓa ha musi Mulayo wa Khwiniso ya Zwibveledzwa zwa pheṱhiroḽiamu , wa 2003 ( Mulayo wa vhu 58 wa 2003 ) , u tshi thoma u shuma .
Ri ḓo ṱuṱuwedza ṱhoḓea dzapo na u alusa mamaga a Afrika Tshipembe nga u khwaṱhisedza uri fulo ḽa ' U renga zwibveledzwa zwa fhano hayani ' ḽi hoṱhe hoṱhe na u dzula ḽi hone .
Ngaha na u vusulusa muthelo wa tshiendedzi tshavho
Arali ri tshi khou ṱoḓa u tsireledza u tshilea na nungo dza madzulo a dziḓoroboni , u tsireledzwa ha fhethu ha nnyi na nnyi na u shandukiswa ha fhethu ha konḓaho nahone ho vuleaho u itela u hu ṋea mushumo muswa na u kuvhatedza mishumo minzhi yo fhambanaho , ndi zwa ndeme . 
Ndima ya marangaphanḓa yo sumbedza uri ḽifhasi ḽi khou ṱangana na vilili ḽa fulufulu . 
Ri ḓo lavhelela ṱhoḓisiso dzo dzhenelelaho , zwihulwane kha ḽevele ya muvhuso wapo , u tikedza mbilo dzoṱhe na mbilo dzi hanedzanaho na dziṅwe mbilo . 
Zwiko : Ngudanzulele
U vhonala ha NDP zwi ḓo ṱanganyisa na u vhekanya zwavhuḓi zwo no swikelwaho kha vhudavhidzani ha muvhuso hu tshi khou shumisiwa NDP nga kha vhuṋe ha pfungavhuṋe hu vhonalaho .
Zwino ndi tsheo yanga ya u fhedzisela kha fhungo nahone a thi tsha ḓo ṱanganedza maṅwe makumedzwa u bva kha vhone . 
Izwi zwi ḓisa vhomakone kha miṱaṱisano ya mulayo u tandulula uri mbekanyamaitele dza miṱaṱisano i nga shela mulenzhe kha nyaluwo yo katelaho na mveledziso ya ikonomi kha mashango a BRICS ( Brazil , Russia , India , China na Afrika Tshipembe ) .
Ri khou livhuwa muvhuso wo ri ḓiselaho wone , " vho ralo .
Khorombusi na vhadededzi vha nga tikedzana hani u itela madzangalelo a tshikolo ?
zwidodombedzwa zwa khadzimo , hu tshi katelwa na madzina a vhahadzimiswa na tshelede dzo badelwaho .
1.4 . Khabinethe yo nyeṱulelwa kha u vha ṋemuṱa ho tshimbilaho zwavhuḓi ha muṱangano wa International Federation of Library Associations Madzangano a Feḓeresheni ya Ḽaiburari dza Lifhasi ( IFLA ) na Zwiimiswa zwa Ḽaiburari Ḽifhasi dza Ṅwaha nga Ṅwaha na Khongirese ya Mafhungo ye ya farelwa Afurika Tshipembe , Cape Town u bva nga ḽa 15 u swika 21 Ṱhangule 2015 .
Musi ro dzudzanya matheriala na u ita mbekanyamushumo dza vhugudisi ha ndeme , ri fhedzisela ri khou guda nga nyito . 
Risithi ya akhaunthu , honeha , i sumbedza zwi tevhelaho : 
Nga dzi 22 Lambamai , zwigidi zwa maAfurika Tshipembe vho bva vha ya u khetha .
Nda dzhena tshikolo tsha lufhera luthihi tsha henefho tsini .
Mushumo wa Vhusevhi ha zwa Vhubindudzi vhu shumana na mafhungo a munanguludzo nga kha mutheo wa asesimennde ya khombo . 
Vha a kona u swikela muḓi muṅwe na muṅwe tshitshavhani . 
Muya u vhanga mutsiko nṱha ha maḓi a no tsa nga phuphu ya maḓi luwa lu re vhukati ha maḓi a no khou tshimbila na mbemba dzi re nga fhasi . 
Na avho vha tamaho u amba na riṋe ndi kale vho lovha , vho kona u amba zwiṅwe nga kha zwibveledzwa zwa mvelele zwe vha zwi sia murahu havho . 
Vusuludzwa/ nyanyulwahafhu
Mbadelo dzi katela mbadelo dzo dhumiswaho mathomoni kha u renga kana u fhaṱa tshipiḓa tsha ndaka , khamphani na tshishumiswa na mbadelo dzo bviswaho na zwezwo kha u engedza kana u imela tshipiḓa tshatsho . 
U leludza ndondolo ya maḓi na ndangulo ya ṱhoḓea . 
Ndondolo i fanela u itwa u fhirisa mitsiko yo tendelwaho ya tsireledzo ya khonkhrithi . 
B Fomo ya A : Khumbelo ya tswikelelo
Khoudu ya Vhuḓifari i na ndeme na thendo zwi tikedzaho zwipikwa zwa tshiimiswa . 
Muteo wo thoma zwithu zwa ndeme zwa vundu , zwiṱirathedzhi na mbekanyamushumo dza u amba nga u fhaṱulula , nyaluwo na mveledziso . 
Naho zwo ralo , vhuṱanzi u bva kha dziṅwe ndango vhu sumbedza uri hu na vhuṱumani vhuṱuku vhukati ha mbekanyamaitele dza u gwevha na tshivhalo tsha vhugevhenga . 
U dalelwa hayani
Mavu a re na khonadzeo dza mukumbululo muhulwane zwi dzulela u vha na vhunzhi ha tshivhalo tsha mavu a so ngo dzudzanyeaho . 
Musi ho no ḓivhadzwa vhurangaphanḓa nga ha mashumele aya , vho a tendela kana hai nahone a thi humbuli uri vhashumisani na nṋe vho fhindula mbudziso . 
Koporasi i shuma kha nḓowetshumo i laulwaho vhukuma zwo ralo i vha yo livhana na mveledzazwiwo ya u xelelwa nga ṱhanziela ya u shuma kha nyimele ya u sa tevhedza hu vhonalaho . 
Ri khou dovha hafhu ra dzinginya uri mbekanyamaitele ya tshitshavha , ine ya vha " lutendo lu re mulayoni lwa tshitshavha " i tea u dzhiela nṱha pfanelo na milayo ya Ndayotewa , ye khothe ya kundelwa u i dzhiela nṱha . 
Themo ḽa ndeme ya maḓi ḽi shumiswa u ṱalutshedza vhunzani ha tshivhumbeo , khemikhala , bayoḽodzhikhaḽa na ha vhutsila ha maḓi na vhukoni hao ha u londota mutakalo wa mutshatshame wa zwitshilaho maḓini . 
U swikelela ṱhangano ya ikonomi zwi ṱoḓa u wana zwikhala zwi konadzeaho hune tshumisano i nga ita uri zwigwada zwoṱhe zwi vhuelwe ; vhubindudzi kha themamveledziso , u khwaṱhisedza thendelano vhukati ha madzingu ; u fhungudza mbadelo ; na u shumana na zwikhukhulisi zwine zwa si vhe zwa mbadelo , u fana na fhethu ha mikanoni hu sa shumi zwavhuḓi .
Minisiṱa kha Vhuphuresidennde vha na vhuḓifhinduleli kha Zhendedzi .
Tsha ndeme kha idzwi ndi u khwaṱhiswa ha zwivhumbiwa zwa dzingu na zwoṱhe zwa malugana na vhuthihi ha dzingu .
Nga nnṱha ha tshiṱangu huna pfumo na thonga zwo itaho tshifhambano u vha tshithu tshithihi .
Afrika Tshipembe ḽi khou kuvhatedza u fana ha thendelano na ṱhoḓea ya u shumela mashango oṱhe ane a khou kwamea nga mavu o litshedziwaho , u tsa ha shango , na gomelelo hune nga murahu ha ḓo vhoniwa uri mafhungo ayo a khou dzhielwa nṱha musi a tshi itea fhano hayani kana kha mashango a nnḓa .
Komiti ya zwa Vhuṱoli i dzula i tshi linga kushumele kwa Khethekanyo ya zwa Vhuṱoli ya nga Ngomu u itela u vhona ḽevele ya kushumele kwayo na u themendela masia ane a ṱoḓa u khwiṋiswa . 
Ri tea u shuma roṱhe , sa muvhuso na lushaka u itela uri mitheo ya Batho Pele i bvelele kha lushaka lune lwa khou shuma lu tshi khou shumela vhutshilo ha khwine . ( Mulaedza nga Muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki musi vha tshi rwela ṱari Tshiṱangu tsha Lushaka , Kwaggafontein , Bloemfontein , nga ḽa 27 Lambamai 2000 ) .
Ho no fhela ṅwaha ro thoma u shuma nga NDP sa nḓila ya u ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na u tandulula khaedu tharu dzine dza vha u shaea ha mishumo , vhushai na u sa lingana .
Senthara hei i ḓo , kha zwiṅwe , ṋetshedza zwikili zwi ṱoḓeaho kha zwa mishumo ya zwanḓa malwanzheni u itela u ṋetshedza tshumelo ya khwine kha zwikepe zwi pakwaho kha vhuimazwikepe hashu na kha nḓowetshumo ya malwanzhe nga vhuḓalo . 
Vhuimazwikepe ha dzitshakatshaka
Tshiṅwe tsha zwivhumbi zwi dzhenelelaho kha idzo Komiti dza u Ṱanganedza Mulandu dzine dza tea u sedzulusa mbilaelo iṅwe na iṅwe na u topola hune milandu ya tea u livhiswa hone , u ita mushumo sa zwo lavhelelwaho . 
dza u kokodza muḓagasi zwi na u vhona uri a hu na ane a Muraḓo wa Vhusimam- siho mulayoni . v
Muphuresidennde vho itela mushumi wa biko wa mbofholowo Mbulungo ya Tshiofisi ya Vunḓu ya Tshipentshela .
Izwi zwi katela u nagwa na nḓisedzo ya fanitshara zwikoloni , u vhuedzedzwa ha fanitshara , u fhaṱwa ha zwifhaṱo zwikoloni , ndondolo na u vusuludzwa ha zwikolo na u thomiwa ha ngade dza zwikolo . 
Mufarisa Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Mufarisa Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Mavunḓu ,
q ) Muambasada Vho Griffiths Mandlenkosi Memela ( Tshitshavha Zwatsho ) ;
( iv ) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Khwinifhadzo ( Adendamu ) ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka : Ndalukano ya Vhukoni ha vhuimo ha 4 ha Muangarambo wa Ndalukano ya Lushaka ( National Qualifications Framework ( NQF ) , malugana na vhagudi vha vhaholefhali , ḽe ḽa anḓadziwa kha Gazethe ya Muvhuso ya nomboro 29466 ya 11 Nyendavhusiku 2006 , yo katelwa ngomu kha ḽiṅwalo ḽa Phoḽisi ḽa Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 ; na
U ita mugaganyagwama ndi zwa ndeme ngauri naho ri tshi nga tama u renga zwithu zwinzhi , a ri anzeli u vha na masheleni o linganaho .
Zwiḽiwa zwi khou langwa u itela u tsireledza vharengi kha zwibveledzwa zwifhio na zwifhio zwa khombo , zwi vhaisaho kana zwo tshikafhalaho , kana mazwifhi nga ha vhunzani hazwo , khathihi na kha maitele a u maga , zwifhaṱo na zwishumiswa zwi songo kunaho . 
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi Muhasho wo dovha wa ḓidzhenisa kha kuitele kwa u dzudzanya tshiṱirathedzhi tsha nga ngomu u ela uri tshiimiswa tshi nga sedza hafhu hani fulufulu ḽatsho na zwiko u vhona zwauri mbekanyamushumo dzoṱhe dza Muhasho dzi khou shela mulenzhe kha bono na tshipikwa zwa Muhasho . 
Mugaganyagwama muhulwanesa u hanedzana na DOT , une wa bvela phanḓa na u sumbedza nyaluwo nga tshifhinga tsha u sedzwa hafhu . 
Mveledzwa dza tshelede dzi nga fhungudza kana u khwinisa musudzuluwo kha mutengo wa ole wavhukuma . 
Kha miṅwe miṱa vhushaka uvhu ho khwaṱha ngeno kha miṅwe hu songo khwaṱha . 
Kha ri n . wale
lushaka lwa akhaundu ( cheque / current or savings ) .
U fhindula u vhudzisesa u bva kha tshiṱiriki na mimasipala . 
Ṱhoḓisiso ine ra i ita kha Vhusimamilayo i tea u shandukiselwa kha hezwi . 
Vha khou zwi ita ngauri theo ya mulayo iri vha tea u ita kana ndi ngauri vha khou ṱoḓa u ḓisa mihumbulo vhukuma i bvaho kha tshitshavha uri tsheo dzo dzhiiwaho dzi vhe na thikhedzo ya muṅwe na muṅwe na u vhona uri ndi mbuelo ya tshikhala tshilapfu .
Musi Miraḓḓo ya vhusimamilayo ha vunḓḓu i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha vhusimamilayo , vha tea u ana kana vha sumbedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u fara zwi re kha Mulayotewa , wa u ita muano u ya nga ha Muengedzo wa 2 .
Arali zwikolo zwashu zwa vha na vhashumi na vhagudi vha re na HIV riṋe roṱhe a ri nga ḓo kavhiwa ? 
Ndi zwidodombedzwa zwi ṱ uku fhedzi zwine zwa nga shandukiswa nga nn ḓ a ha u ḓ adzwa ha fomo .
Musi ikonomi ya ḽifhasi i tshi khou aluwa , na ṱhoḓea dza fulufulu dzi ḓaho na vilili ḽa mbonalo yo raliho . 
Kha vha nange bugu dzine vhana vha kona u ḓivhalela , fhedzi vha sa fhedze nganetshelo . 
Tsheo yawe yo ḓisendeka nga mulandu wa mulayo , theo ya mulayo na matshimbidzele a mulayo .
2.2 Muvhuso u khou wana sisiṱeme ya pfunzo dza nṱha na ndalukanyo dza vhukuma .
U bva kha nḓivho yaṋu ya nganea yoṱhe , rerani nga khwaḽithi NTHIHI ine na i takalela kha Atticus . 
Bammbiri ḽa 1 : Oraḽa : 30 U vhalela nṱha , U thetshelesa
DPME i ḓo ṋetshedza muthu wa vhuraru ṱhalutshedzo ya zwo ṅwalwaho kha khaṱhululo , zwidodombedzwa zwa muiti wa khaṱhululo vha sumbedza arali DPME i tshi khou tikedza uri mafhungo a tea u dzumbululwa u itela tshitshavha .
Nga murahu ha musi dzo ṱanganedzwa nyelelo ya mafhungo yo dzudzanyeaho i katelaho u ṱolwa ho fhambanaho u shavhisa ndovhololo , u bvisela khagala dziphambano na u khakhulula u pfukwa ha zwithu hufhio na hufhio . 
Khandiso ya vhuvhili yo lambedzwa nga GTZ .
Ṱhoho : Zwibveledzwa na maitele - Awara dza 6
Ḓirama dza kiḽasini : u sumbedza vhabvumbedzwa vho fhambanaho ho sedzwa ipfi na tshivhumbeo , tsumbo u tshimbila
Naho zwo ralo , uri musi vha tshi aluwa kha tshigwada tsha kiḽasi yavho , ṱhuṱhuwedzo i ḓo vha hone lwa tshifhinga tshingafhani zwo vulea kha u nga vhudziswa ( ri ḓo vhuelela kha mafhungo aya nga murahu )  . 
ndondolo ya zwifhaṱo .
Asenathi dzi no bva mavuni dzi na maitele o khwaṱhaho a u ḓi vhofha na madzikwa . 
Sa maga a u thivhela , naho zwo ralo , arali itshi tsha u thivha tsha shumiswa , vhuṱumani hu tea u kona u bvisea , nga nnḓani ha musi hu khou tea u vha na u shandukisa tsha i thivha . 
U shuma na / nga mafhungo : fhungo tswititi ; tshifhinga tsha zwino ; tshifhinga tsho fhelaho ; maṱaluli ( maḓadzadzina ) na maḓadzisi ( maḓadzaḽiiti ) ; u dzhia sia ; luvhengelambiluni ; u sedza nga iṱo ḽithihi ( siteriothaiphi )
Arali vho farwa nga vhulwadze lwa tshihadu kana vho huvhala , kha vha divhadze muhulwane wavho nga u tavhanya arali vha sa do kona u shuma nga mulandu wa vhulwadze kana mafuvhalo .
THANGANEDZO YA THANZIELA YA DZILAFHO YA DOKOTELA !
U sedzulusa na u ṱhaṱhuvha tshibveledzwa na mushumo wa vhusiki
Khabinethe yo ṱanganedza hafhu tsheo ya muṱangano wa Masia Mararu Kavhili wa SADC , we wa farwa wo vhambelana na Samithi ya SADC wo dzhenelwaho nga Muthusa Muphuresidennde na Mutshimbidzi wa SADC Vho Cyril Ramaphosa , u khwaṱhisedza maitele a mashumele a Khomishini ya Ṱhoḓisiso ya SADC kha mafhungo a Muvhuso wa Lesotho .
Musi hu tshi nweledzwa vhukhwine vhu si ha vhuḓi ho thithisa mbekanyamushumo ya dzinnḓu ngei EC . 
Tsumbo dza Kuvhusele kwa Tshumisano u itela Nḓisedzo ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho - Tsedzuluso ya tshenzhelo ya Afrika Tshipembe na mashangoḓavha .
2.7. Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha mvetomveto ya Nḓivhadzamulayotibe nga ha Tshumelo ya Mililo , u itela vhupfiwa ha tshitshavha .
Kha vha rumele khophi ya fomo kha ane vha khou vhangisana nae .
Tsimbi dza u farelela kha zwiṱepisi kana remmpe ho fanelaho
Malugana na izwi zwikolo zwi nga kona u angaredza vhathu vha tshikolo nga masiari nahone , hune zwa konadzea , pfunzo ya vhaaluwa nga madekwana . 
A zwi tinyei : tshanduko ndi kuitele kwa ndeme u itela khonadzeo ya u ḓisa zwithu zwa khwine . 
U tendela tshipikiṱere a tshi ita mushumo wawe , a nga dzhena hune ha shumelwa hone huṅwe na huṅwe kana vhupo hune ha vha na mitshini kana hune ha vha zwithu zwine zwa nga vhanga khombo zwine zwa khou shumisiwa a vhudzisa kana a ṋekedza samoni vhathu uri vhaḓivhonadze phanḓa hawe .
Arali ṅwana u bviswa zwi songo tea lwa fhasi ha ṅwaha muthihi , u bviswa ha ṅwana hu ḓo ṋewa ndaela nga u ṱavhanyedza nga fhasi ha Buthano . 
Vhunga mashango aya mavhili a wela fhasi ha mashango a maḓanzhe khonadzeo ya nyandano kha Ikonomi ya Maḓanzhe na yone yo haseledzwa .
Ri nga si humele murahu ra bva kha muvhuso wa tsireledzo ya tshitshavha tshashu naho kha vhone vhaṋe thusedzo dzenedzo dzi songo lingana u pfulusa miṱa kha vhushai . 
Sisiteme dza vhuṱaledzi , dzi leluwaho na dzi konḓaho , dzi konisa zwi tshilaho u shuma zwavhuḓi kha vhupo hazwo u itela u , vhukati ha zwiṅwe zwithu , u wana zwiḽiwa na u tinya maswina . 
Ri fulufhedzisa vhuthihi ha ndivho , u vha khagala , vhuḓifhinduleli , u fulufhedzea na vhuḓikumedzeli . 
Zwiomate zwi re na khombo ṱhukhu zwo sumbedzwa zwi tshi shuma u lwa na mutshatshame wo angalalaho hu u itela u kunakisa malaṱwa a vhuthathatshili . 
Webusaithi kana masiaṱari a re na vhuṱumani ha ngo ḓisendeka nga ndango ya GCIS . 
Dzangano ḽi tea u omelela kha u ita tsheo ya ḽifhasi-u ita vhuimeleli vhunzhi na u vha khagala . 
Zwiko : Fiḽipitshati na maka , notsi dza khoso
FULO ḼA U GUDISA NA U GUDA HA NDEME ( QUALITYLEARNINGAND TEACHING CAMPAIGN ( QLTC )
tendela tshiimiswa tshavho u vula akhauthu ya bannga
tshati ya maḓuvha a mabebo ;
Zwi tou vha khagala , tshumelo dza zwino dzo ṋetshedzwaho mapholisa a dzi fushi nahone a dzo ngo lingana . 
Khakhathi dza mufuda hoyu dzo hulela u livhiswa kha vhafumakadzi na vhasidzana naho dzi tshi ḓi ita dzi tshi livhiswa na kha vhanna ( nga maanḓa dzhele dza vhanna na vhuṅwe vho ) khathihi na vhana vha vhatukana . 
Vho tambudzwa nga nḓila i sa pfali vha fhedza nga u shavha . 
Thendelo dzine maḓuvha adzo a u vha mulayoni a vha o no fhira a dzi koni u lapfiswa .
U khwaṱhisedza u vhekanywa ha mugaganyagwama na u lavhelesa zwibviswa . 
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
Naho maitele aya a sa tou vha khagala tshoṱhe sa zwe zwa dzinginywa afha , na ho zwo ralo a na masiandaitwa a vhuṱhogwa kha mbekanyamaitele . 
Ndaela / mushumo
Mmbwa yo pandamedza John .
Afrika Tshipembe ḽo wana vhuimo ha Mudzulatshidulo o Rangaho Phanḓa kha Vhufarisani kha Samithi ya Mexico nga Tshimedzi 2015 .
Vha nga shumisa izwi zwiko nga tshifhinga tsha nyito dza u tamba ho vhofholowaho , nyito dzo dzudzanyiwaho , musi vho no fhedza mushumo une wa rangwa phanḓa nga mudededzi , kana musi vha tshi ṱoḓa ' tshifhinga tsha u bva ' .
Nganea / ḓirama
Maitele a vhukwamani na tshitshavha nga ha zwiṱirathedzhi izwi kha dziṅwe nyimele ho no thoma nahone hu ḓo engedzea musi ri tshi vho sendela tsini khunyeledzo . 
A huna mbadelo arali mbilahelo i na mudzio .
Mutalombalo wo tiwaho u tea u sumbedza nomboro dzoṱhe dzi re khawo . 
Vhadzheneleli vha vhea phindulo dzavho kha Luvhondo lwa Dimokirasi kha thasiki 1 na u rerisana nga vhavhili vhavhili kha puḽenari na u fhindula garaṱa dza nyimele dzobvelelaho .
U shaea ha mishumo ho dovha hafhu ha fhungudzea kha tshifhinga tshi fanaho . 
I ḓo ṱanganya mannḓalanga a ndango na Vhashumi vha Mutakalo kha mupo wa Nḓowetshumo ya mabupo , u amba ngaha khaedu dzi kwamaho sekithara iyo .
Tshanduko dzo swikisa kha u phuromotwa hu vhonalaho nga hoṱhe , hu ḓivheaho sa phuromosheni u ya nga mushumo , kha vhunzhi ha vhashumi kha mutakalo na vhaṅwe nyana kha mapholisa na tshumelo dza ndulamiso . 
Fhedzi ha , i kha ḓi vha na muvhala wayo wa tsiko mutswuku u bva kha maḓuvha a musi i tshi kha ḓivha Nnḓu Khulwane ya Phalamennde ya Cape nahone yo itwa hu tshi edziselwa Nnḓu Khulwane ya Phalamennde ya Westminster .
Zwiko zwa zwi tshilaho zwi si zwapo
1.8 Dzhenisani luswayo Xngomu tshibogisinitshone .
Ho bveledzwa mutevhe wa zwishumiswa zwo fhambanaho u itela u ṋetshedza kusedzele kha u pulana ha u ṱanganelana ha mivhuso na u dzudzanya zwine zwa tikedza na u khwaṱhisa u vhusa nga u shumisana kha vhuimo ha vhukati na ha vundu .
Ha da havha na mbudziso ya zwipikwa zwa kushumele dzine adzi teiwi kana dza sa swikelelwe . 
Fhedzi , maṅwalo a dzulela u vha o tsireledzwaho kha u swikelwa nga tshitshavha na uri ha nga ḓo ṱanganedzwa sa vhuṱanzi . 
U ṋetshedza nḓisedzo na tshumelo ya zwiendisi zwavhuḓi . 
Vho engedza ngauri sisiṱeme iyo yo ita uri zwithu zwi vhe khagala na ndondolo ya vhalwadze u mona na zwibadela zwire kha tshigwada itshi .
Gumofulu ḽiṱuku ḽa R235 208 nga muṱa nga ṅwaha kha mishonga ya vhomakone na ya bayoḽodzhikhaḽa
Muṱangano wa vhuvhili , wa ndivho yeneyo , wo vhetshelwa u ḓo vha hone nga Musumbuluwo , wa dzi 15 Fulwi 2015 .
Kha tshipi ḓa , vha sedze tshibogisi tsha mbadelo murahu kha tshipi ḓa tsha u ṅwalisa .
Vhagudi vha ḓo lingiwa vhukoni ha luambo na nyumeresi he vha vhu guda kha gireidi ya murahu
U shumisa zwiṱiratedzhi zwo angalalaho zwa u vhala , tsumbo , u humbulela , ludungela lwa zwi no bva kha tshiṱori tsho vhalwaho , na nḓivho ya murahu
U ṋekedza vhurangaphanḓa na ngeletshedzo dza tshiṱirathedzhi kha sisiṱeme dza vhudavhidzani dza Muvhuso dza vundu dza sisiṱeme dzapo . 
Tshumelo i nga dzhia vhege dza rathi uya kha dza malo .
Muvhala nga wone uṋe a si tshiteṅwa tsha mbalo , fhedzi u nga kha ḓi shumiswa kha u bveledza nḓivho ya zwiteṅwa zwa Mbalo kha nyito dzi nga ho kha u vhekanya , u ita zwigwada , na u khethekanya .
9.5.4 . THENDELO
Vhuyo vhuhulwanesa ha mbambadzelannḓa kha kha BRICS vhu kha ḓi vha China , ha tevhelwa nga India , Brazil na Russia .
Khabinethe i handedzana na u tambudzwa uhu hu sa ṱanganedzeiho kha vhana vha kundelwaho .
Ri na vhafumakadzi vhanzhi kha maimo a vhurangaphanḓa na uri zwiimiswa zwa muvhuso zwi kati na u khwinisa tshiimo tsha vhafumakadzi .
vhuṱanzi ha vhuṋe ha tshithu
Tshivhalo tsha mbekanyamushumo ṱhukhu tsho engedzwa dza vha nṋa , u itela u kona u ṱalusa tshaka dzo fhambanaho dza zwibadela zwo khetheaho , khathihi na u ṋetshedza zwifhaṱo kha Zwibadela zwa Vhugudisi ha zwa Maṋo . 
U shumisa nyito dza u ṅwala na vhagudi , u modela ( model ) kushumisele kwone kwa zwiga zwa u vhala , girama , na zwipiḓa zwa tshipitshi .
Ndi tama u dzhia tshino tshifhinga u livhuwa sekhithara ya phuraivete kha vhuḓiimiseli hayo ha u thusa nga hune ya nga kona .
Zwi songo tou angaredza , fhedzi nga ha thambulo yo vhangiwaho nga shango iḽi u ḓibvisa kha tshiṱalula . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani u na ndivho ya u :
Nyito thangeli : u humbulela
Kha vha ḓadze fomo iyo .
Mushumisi u dzhia vhuḓifhinduleli hoṱhe na khonadzeo ya khombo ya ndozwo zwi tshi bva kha u shumisa zwi re ngomu kha saithi iyi . 
U tevhedza maga o teaho ndi , zwenezwo , sa tsumbo a ṱoḓeaho kha masia a ngaho sa a zwa vhureakhovhe kana ndangulo ya maḓaka ; vhukoni ha zwa fulufulu ; mutakalo wa vhathu na tsireledzo ; ndangulo ya malaṱwa a re khombo ; kana maga a zwa vhashumi . 
Mbadelo dzoṱhe dzo wanalaho dzi tea u rekhodiwa nga mulanguli . 
U shumisa tshikili tsha u vhekanya nga ndunzhendunzhe zwifanyiso zwiraru nga nḓila ya u sika tshiṱori na u amba ngatsho .
Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe phanḓa !
Nḓowetshumo ngauralo i na khonadzeo ya nṱhesa u sumbedza kha muṅwe na muṅwe uri yo ḓikumedzela kha vhuḓifari uho nga maipfi na nga nyito . 
U gudisa vhathu nga ha maitele a u rina zwithu zwa vhupo .
U khwaṱhisedza uri Komiti ya Wadi i imelela madzangalelo a tshitshavha i tea u :
Vha dzule vho fara tshithusedzi tshavho .
Mmbwa mbili khulwane _________________________(dzi eḓela / i eḓela ) ngadeni .
Naho hu na uri ho ḓadzwa vhatambi vhahulwane vha si gathi , sekhithara ṱhukhu dza nḓowetshumo nnzhi , dzi fanaho na zwinwiwa zwi ṋeaho nungo , zwibveledzwa zwa mafhi , tie na kofi , a zwi athu nwelela . 
Ri tshi ya phanḓa , HIV / EIDZi i khou fara vhafumakadzi vhanzhi , nga maanḓa vhafumakadzi vhaṱuku vha re kha vhukale ha u beba .
Phindulo dzi konadzeaho kha ṱhoḓea idzo dza muthu dzi a kumedzwa na u shumiswa . 
Tsha u fhedzisela tsho swikelelwa nga kha u swika ha akhaunthu dza bannga ṱhukhu- u itela vhuongelo ha muhasho hu na ndivho ya mbadelo dza eḽekiṱhironiki na nyavhelo ya vhukuma ya zwenezwo . 
Kha ḓivhazwakale yavhuḓi ya zwishumiswa zwa migodi , dzina ḽawe ndi ḽone ḽi re khagala . 
Zwi tou amba uri vhu khou phaḓalala na shango ḽoṱhe .
Vhunzhi ha zwine zwa bveledzwa Afrika zwi shumiswa nnḓa ha dzhango . 
Pulane ya nyito
Kha vha pfumbudze vhagudisi vha mirole u gudisa vhathu vha re na vhuholefhali . 
ḽifanyisi --- u vhambedza zwithu nga u shumisa maipfi ane a fanyisa tshithu na tshiṅwe , o hula sa nḓou .
Thivhelo dzo vhewaho kha tshitshavha dzo vha dzo vhalaho na uri zwo vha zwo ḓowelea uri buthano ḽa tshitshavha ḽi fhira mbuno . 
U ambedzana na Garadzhi ya Muvhuso u itela u thivhatshidzulo tsha zwiendedzi zwo tshinyalaho . 
Tsumbo , hu shumiswa mibvumo i bva ho kha u vhala na vhagudi na u ṅwala na vhagudi .
U ḓivha mihumbulo mihulwane na u fhindula nga nḓila yo teaho
Zwipiḓa zwo fhambanaho zwa muvhili wanga zwine zwa tshimbila .
U khwinisa phurofaiḽi ya zwikili zwa shango ḽashu ,
1 . Thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na thendelano ya u kovhekana mbuelo i ṱoḓea musi muṱoḓisisi a tshi khou ṱoḓa tswikelelo kha zwiko zwa zwi tshilaho zwavho .
7 . NDI LINI HUNE VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA HA VHA HO TEA ?
Nga ngomu ha ngona ya saintsi , ndeme , kuvhonele na lutendo lwa vhuṋe lwa vhathu zwi dzhiwa sa zwi si naho vhuvha ha ndeme . 
Naho vundu ḽashu ḽo dzula ḽi mambule a kungaho vhuendelamashango hapo , ri nga ri kone u awela kha u bvelela hashu . 
Phumla Williams ( Mufarela Muambeli wa Khabinethe )
U pulana ho ṱanganelaho na nḓisedzo ya tshumelo ndi mbekanyamaitele ya ndeme ya muvhuso . 
Khanḓiso iyi yo shanduka zwihulwane vhukuma u bva kha tshifhinga tsho fhiraho nahone ro thoma vhutumbuli vhunzhi vhuswa u bva kha mahumbulwa manzhi vhukuma . 
Khethekanyo ya vhuvhili i kha sia ḽine vhalambedzi , zwa pfesesea , vha vha vha songo tou hu sedzesa . 
Vhege ya Madalo a Mavunḓu i ita uri NCOP i shele mulenzhe kha muvhuso u shumaho nga u khwaṱhisedza uri mbilaelo dza vunḓu na vhuponi dzi khou dzhielwa nṱha kha vhusikamilayo ha lushaka .
Kha bammbiri ḽiṅwe na ḽiṅwe : kha vha rekhode :
U Ṅwala na u Ṋekedza
khumbelo a nga si tsha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe u tou bva
Kha vha kwame SARS u
Vhunzhi ha ndima ho sedzesa kha ikonomi ya lushaka nga vhuḓalo . 
Thundu dza muṱa / haya
U khwinisa " Deeds Registries Act , 1937 ( Act 47 wa 1937 ) " , hu tshi itelwa u khwinisa na u engedza khumbelo na u shumiswa ha Mulayo .
Zwino ri tshi khou amba Tshigwada tsha Dziminisiṱa tshi khou ambedzana na vhashumisani sa vhuḓidini vhu yaho phanḓa nga muvhuso uri nyimele i vhuye ngonani ngei Vuwani na kha mivhundu ya tsini .
Hu na , nga zwenezwo , thaidzo , sa zwe nda zwi bula mathomoni . 
4.47 Nga ṅwaha wa 2007 , ngei Mpumalanga ho vha na ndingedzo dza u ita mulayo wa zwa vhuloi .
Nḓila ine zwifuwo zwa kwamea ngayo
Ndivho khulwane ya Samithi iyi ho vha hu u amba nga ha tshiimo tsha Mmbi ya ACIRC zwi tshi tevhela vhuḓifari ha UTULIVU AFRICA I na II Command Post Exercises(CPX) khathihi na khwaṱhisedzo ya khonadzeo dzo aniwaho u bva nga Shundunthule 2014 u swika Lambamai 2015 .
Sisiṱeme dzi fanaho na Sisiṱeme ya Ndangulo ya Phevimennde na Sisiṱeme ya Ndangulo ya Bada dza Giravhulo dzi ḓo kona u swikelela ino dathabeisi u itela u ṱalusa tshinyalelo ya masheleni ya mishumo yo fhambanaho ya ndondolo na ya mishumo ya u fhaṱa , hu tshi itelwa u khwinifhadza khumbulelo dza tshinyalelo ya masheleni kha thandela dza ndondolo ya dzibada . 
4 . Arali rekhodo i kha khomphyutha kana i tshi kha tshivhumbeo tsha eḽekhiṱhironiki kana i tshi vhalea nga mutshini
Kupfesesele kwa sialala kwa vhurangaphanḓa ndi kwa uri vharangaphanḓa ndi vhalanguli vha khwine vhane vha ranga na u langula vhathu vhavho . 
Ndeme ya makete ndi tshipikwa tsha ndeme ya ṱhoḓisiso dza mikhwa ya k tshimbila . 
Vhunga vhunzhi ha vhathu hu tshi vho dzula dziḓoroboni , nzulele na zwiṱuṱuwedzi tsheo dza zwa mutakalo zwi vha dzone thaidzo khulwane dzine dza tea u tandululwa . 
Vhahashu , milayo i songo ṅwaliwaho kana yapo ya vhathu vhoṱhe na tshaka vha na nḓivho ya sisteme dzavho dza lutendo , mvelele na sialala . 
u itela khoro khaedu ya nga ha kushumele kwayo mayelana na IDP nga u dzhenelela miṱangano ya khoro ine vha ḓivhadzwa nga ha mvelaphanḓa
Ndi muthihi kha vhadzulapo vha Afrika vhaṱanu ane a nga , nga yeneyo nḓila , ane a kha ḓivha vhushayini . 
Kapa Vhukovhela D
Gumofulu ḽa R189 376 nga muunḓiwa nga ṅwaha kha daiḽisisi i sa fholi ho sedzwa PMB
Furemiweke ya tshanduko i dzhiela nṱha u fhambana ha dzhango . 
Kha khethekanyo iyi ngona dzoṱhe dzo shumiswaho dzi tea u ṱalutshedzwa nga u pfufhifhadza hu si nga vhuḓalo . 
Khumbelo ya u walisa khamphani ya tshitshavha
Tshiṱanganyi tsha tshiputeli tsha tshifhirisafulufulu zwa phiasiṅi tshi a ṱumanywa kha muelo muhulwane wa tsielano ya vhukoni ha tshifhirisafulufulu . 
Kuvhonele kwa lushaka ku itwa uri ku ḓivhe nga zwo sedzwaho u thoma zwa lushaka na ndivho dza mveledziso dza miḽeniamu . 
Nḓivhadzo i ḓo ṱalusa tshifhinga tshine zwa u redzhisiṱara zwa tea u itwa ngatsho . 
Ṱhanziela ya vhukuma ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo
Mbuletshedzo , mitshila ya maiti ( maiti-masikwa ) ,
Biro i ḓo rumela khumbelo yavho kha ISS SA .
Mulayo wa vhu 44 wa 1995
Ndeme ya vhupo ho kunaho
U ṱola na u ela mvelaphanḓa zwi tshi vhambedzwa na tshikalo tsho vhewaho tsha masheleni nga pulane ya vhubindudzi ya ṅwaha nga ṅwaha na u vhiga phambano kha ndangulo khulwane . 
( U nanga kha fikishini dza musalauno/ zwiṱori zwa sialala / nganetshelo dza vhuṋe / bugu dza nyendo dza u guda/ miswaswo/ miloro/ zwiṱori zwa vhutshilo /fikishini ya ḓivhazwakale ) .
Theo ya mulayo , ndaulo na milayo yapo yo fhambanaho i khou langa na u kwama vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa zwa zwino Afrika Tshipembe . 
Tshikwama tsha NML a tshi nga vhi na mbuelo na mitengo ya matshimbidzele i ḓo vha fhasi .
Mafhungo a ḓo ri konisa pika vhupo ho topoliwaho sa hone fhethu ha ndeme na u kunakisa thusedzo dza tshiṱirathedzhi maelana na thaidzo nkene kha vhupo honoho . 
Tsheo ya u ṋetshedza thendelo hu na kana hu si na mikano na tsheo ya u hanela thendelo zwi nga humbelelwa khaṱhululo kha Minisṱa .
Vhuḓifhinduleli ndi tshithu tsha ndeme kha demokirasi .
Tshelede dze dza vha dzo kovhelwa dzi songo shumiswaho dzi kumedzelwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vundu . Tshelede iṅwe na iṅwe ine ya khou kolodiwa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vundu magumoni a ṅwaha wa muvhalelano dzi dzhiwa sa dzine dza fanela u badelwa kha tshitatamennde tsha tshiimo tsha masheleni . 
dzhia maga oṱhe a pfeseseaho u khwaṱhisedza uri masheleni a tshikolo na ndaka zwi langiwa nga nḓila yone ;
Hezwi zwi tea u dzhielwa nṱha kha sisiṱeme ifhio na ifhio ine ya vha hone . 
Kha vha vhee mbudziso kha fiḽipitshati .
Kha vha topole khaedu mbilu dza u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha ?
A huna muthu ane a ḓo rea khovhe u itea vhubindudzi nga nnḓa ha thendelo .
Vhubveledzi ( na u nwa ) hu nṱha vhukuma kha khethekanyo ya biya na zwipiriṱi , ngeno vhubveledzi ha veini ho fhimiwa . 
Muhasho wo thoma mutevhe wa maga o khwaṱhaho a u fhelisa khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhana . 
Tshivhalo tsha vhashumi tshi fhasi sa izwi vhunzhi ha vhashumi vho vha kha dzangano lwa tshifhinga tshilapfu . 
U vhea notsi dzo rekhodwaho kha mabammbiri a fiḽipitshati
U linga kuitele nga mbalo kuitele kwa zwitsheṱi zwi re kha maḓimalaṱwa zwenezwi a tshi tou bva u shululelwa vhuponi ha lwanzheni . 
Hu na tshishumiswa tsha maanḓa tsha u dzhia tsheo tshine tsha tea u shumiswa u vhona vhupo , mvumbo na tshikalo tsha ndondolo ya bada na thandela dza zwa u fhaṱa dzine dza tea u itwa kha vhupo ha masipala tshifhingani tshi ḓaho . 
Hezwi zwi dovha zwa vha ngaho ya khakhathi vhukati ha vhafarisi vha funanaho . 
Datumu ya u ṱuwa hawe ngauralo hu dzula hu sa ḓivhiwi zwa zwino . 
Zwiṅwe zwa zwi tevhelaho zwi nga ḓidzheniswa : tshivhangi tsha lufu ( u ṱhonifhiwa ha mvelele ) ; nganeavhutshilo ya mufu , mafhungo a u fhelekedza
Thandela dzo engedza khethekanyo dza vhuthihi ha zwa matshilisano , vhubveledzi thwii na tswikelelo yo khwiniswaho , hu tshi katelwa zwileludzi zwa mutambo , zwa pfunzo , mveledzo ya mbambadzo , zwiitwa zwa tshitshavha , tswikelelo ya dzibada na mveledziso ya zwiliṅwa . 
Fhulufhelo ḽa vhathu
Vhuṱanzi ha mbadelo dzo itwaho vhu tea u tshimbila na tsumbathengo . 
Kha u thomiwe ndangulo ya tsireledzo ya damu . 
U dzudzanya magudiswa nga nḓila i pfalaho
Kha thero iyi , ṱhaṅwe ri nga dzhiela nṱha u engedza madzinginywa a muṋe wa bindu ḽiṱuku a bvaho Ḓoroboni ya Kapa . 
U shumisa vhaanewa vha sa tshili
Kha vha wane thuso nga u ṱavhanya u vha thusa u kona tshila na dzhenuwo,na u thusa kha u fhola havho havho .
U itela ndivho ya hei mbekanyamaitele , nga nnḓani ha hune zwi nga vha zwo sumbedziswa zwavhuḓi , maipfi na mitala yo vheiwaho afha fhasi a amba zwi tevhelaho :
Ro fhiwa mushumo une wa kha ḓi tea u itwa , ro dzhia tsheo nga 2009 ya u sedzesa kha zwiṱanu zwa ndeme .
Ezwi ndi mbuelo dzine dza tea u ita uri roṱhe ri aluse mutambo uyu wa ndeme kha vhaswa vhashu . 
Arali garaṱa ya ṱhanziela ya u reila yavho yo xela,u tswiwa kana u tshinyadzwa , vha nga ita khumbelo ya ntswa .
Vhukwakwanesa
Mulayo wa Muhanga wa Vhushaka ha Mivhuso , 2005 i uri vhuimo vhuraru ha muvhuso vhu tea u shuma hoṱhe u swikelela u takulwa ha tshitshavha .
Nzulele iyi i nga ṱaluswa nga u tsa ha sekhithara ya Vhulimi , maḓaka na vhureakhovhe sa zwo rerwaho nga hazwo mathomoni . 
Thandela dzo fhambanaho dzi khou thomiwa u mona na shango .
U langa vhukonḓi na u fhungudza zwifhinga zwa u lindela zwa vhalwadze vha muvhuso . 
Vhahumbeli vha re na vhuholefhali vha re kha mutevhe mupfufhi , vha humbelwa u ṋekedza mafhungo nga ha uri maitele a munanguludzo a nga khwiṋiswa hani u itela u elana na ṱhoḓea dzavho hu na ndivho ya u vha katela lu pfadzaho . 
Tshibode tsho vha tshi tshi bambela ngafhi ?
Mutangano wa u kwamana na nnyi na nnyi munwe na munwe u do itwa holoni , fhethu ho vuleaho , hune vhashumi vha Muhasho vha do kona u shumisa zwishumiswa zwa u tou vhoniwa ( vishuala ) , hu ndingedzo dza u talutshedza zwitenwa zwa thekheniki zwa Tshitirathedzhi nga ndila yo leluwaho ine ya pfesesea na hone nga nyambo-dzapo u itela uri munwe na munwe a zwi pfesese .
Kuitele uku kwa ' u sedza zwoṱhe ' kune khakwo ndangulo dzo fhambanaho dza dzula dzi na vhuḓifhinduleli ha themendelo iṅwe na iṅwe kathihi na maga zwi ḓo ita uri vhulavhelesi nga kha vhulanguli ho imaho ngauri vhu leluwe . 
Izwi ndi vhuhulu hune thandela ya dzhia mukovhe wa mbambadzo , mushumo kana mavu u bva kha feme dzi no khou tshila dzapo . 
Maswole a muvhili aya a vhonala fhedzi kha malofha vhukati ha miṅwedzi miraru na ya rathi nga murahu ha u kavhiwa . 
Tshibveledzwa tsha nganetshelo
I khou lavhelelwa u ṱangana lu swikaho luṋa nga ṅwaha , u ya nga milayo ya mashumele ayo o tendelwaho . 
Vhathu vhaṱukusa kha ḽa Afrika Tshipembe vha shuma mvelelo i ya uri dzimiḽioni dza vhadzulapo , vhutshilo ha ḓuvha na ḓuvha ndi ha u tambula nga vhushai , nḓala , nḓaḓo na u kwanyeledzwa . 
U gidima ho paṱekanywa na musudzuluwo wa tshandzunguluwe
Sa tsumbo , hu nga vha na ṱhoḓea tshinwe tshifhinga ya u ombedzela u pulana vhukwamani na u thoma u shumisa hu re na u shela mulenzhe hu tshi vhambedzwa na u ṱavhanya u fhedza mushumo . 
Mushumo wa 1 : Vha dzhiele nṱha mbudziso dzi tevhelaho :
Ngauralo zwo tea u sedza nyana kha uri ndi tshanduko dzifhio dzo vhaho hone . 
Foramu dza Vhulimi dzi ḓo shuma mushumo wa nzudzanyo na tshumisano vhukati ha vhaṋetshedzi vha tshumelo vhane vha ḓo tholwa u shuma mishumo yo tiwaho . 
Vho Kruger vho ṋea vhuṱanzi vha dovha vha hanedza mavharivhari . 
Tsha vhuvhili , Cooper na vhaṅwe vha sumbedza uri tshiṅwe tshiitisi tshine tsha thivhela u guda ndi tsha uri musi ri tshi khunyeledza thandela nthihi , ri vha ro no thoma iṅwe kale . 
A hu ngo tou vha na u lozwea hu hulu ha mishumo zwine zwa nga baḓekanywa na tshiṱereke . 
Ndovhololo ya Mulayo wa Vhupileli i fanela u vha na mvelelo dzo teaho musi u tshi fhedzwa u sedzwa hafhu kha sisiṱeme ya mbilaelo nga ngomu kha Mmbi ya Vhupileli , uri i khwaṱhisedzwe na u vha mulayoni . 
U khwaṱhisedza uri masheleni a ṅwaha wo fhiraho a a badelwa kha zwikolo zwoṱhe na uri ṅwaha wa pfunzo wa zwino u kha shedulu
Vhuḓifhinduleli : U sumbedza uri zwiko zwi khou shumiswa hu na vhuḓifhinduleli nahone hu tshi khou tevhedzwa ḽidzinginywa ḽa thandela ḽe ḽa itwa u rangani khathihi na thendelano dza ndambedzo .
U shuma na /nga maipfi : maṱanganyi , thangeladzina
Tshenzhelo yo vhonalaho kha zwa tshiṱirathedzhi na vhupulani ha bindu . 
Mbekanyamushumo dzi ṋetshedzaho digirii dzi nga ṱanganedzwa hafhu nga dzangano ḽa u ṱanganedza ḽa dzingu ḽa pfunzo ya nṱha . 
Nag kha Mbekanyamushumo ya u Vhala na Mbofholowo , mvelele ya u vhala na u ṅwala i funzwa kha senthara dza ndulamiso . 
Vha humbulwa uri vha khwaṱhisedze uri vha khou ṱanganedza u tholiwa uhu nga u ḓadza zwi tevhelaho : 
Hezwi zwi ḓo itwa hu tshi shumiswa ngona ya nzulele , i sedza nzulele tharu khulwane : 
Masipala u ṋea komiti dza wadi maanḓa na nḓivho uri dzi thome u shuma , dzi tshi shumisa pulane ya wadi , pulane ine vha tea u vha nayo kha u tikedza na u monithara kushumele ;
Ho fulufhelwa u fhungudzwa tshifhinga tsha kushumele miṅwaha ya malo ye ya vha yo lavhelelwa mathomoni . 
u khwaṱhisa Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho ye , nga u fhira hayo zwe zwa vha zwo anganywa , yo sumbedzisa uri i nga kona u dzhia vhathu vhanzhi : hedzwi zwi ḓo katela u dzhiwa ha vhaswa vhanzhi kha mbekanyamushumo u itela ndondolo ya tshomedzo dza tshitshavha , u engedza tshivhalo tsha vhana vha ṅwaliswaho kha Early Childhood Development uri tshi fhire 600 000 nga u vha hone ha kiḽasirumu dza 1 000 ntswa dzine dza ḓo vha na vhadededzi vha 3 500 vho gudiswaho , na u engedza tshivhalo tsha zwixele .
Zwiṅwe hafhu , hu tea u vha na u vha khagala na tshishumiswa tshi fhandekanyaho tshine tsha shumiswa u itela mbekanyamaitele ya zwa masheleni na vhulambedzi mugaganyagwama . 
KUSHUMISELE NGA U ANGAREDZA KWA MAITELE A VHUSHUMISAMUPO YA MBAMBADZO
Muhumbeli a nga dzhenisa khaṱhululo ya nga ngomu arali zwo fanela , kana u ita khumbelo khothe mayelana na thendara kana mbadelo .
Vhuṱumani ha u humela murahu na ha u ya phanḓa ha mabindu a vhulimi kha maitele ane khamphani ya a shumisa u itela u engedza ndeme hu ḓo khwinisa u shela mulenzhe nga vhulimi ha vundu kha GDP ya shango yoṱhe . 
U tshimbidza maṱo nga nṱha u itela u
Kha vha vule maṱo musi vhana na vhaaluwa vha tsini , sa afha vha tshi nga ṱoḓa thuso yavho musi vho hanganea . 
Mitengo ya u dzhena ine ya thivhela i bvela phanḓa na u livhisa vhorabulasi vhanzhi kha u wa na u thivhela vhaswa vhane vha ṱoḓou dzhena . 
Nga nnḓa ha mimiziamu yo bulwaho ine ya wela fhasi ha Muhasho , hu na miṅwe mimiziamu u langulwaho nga mihasho ya Muvhuso wa vhukati kana khoro dza ṱhoḓisiso . 
Zwenezwo vhudavhidzani ndi ha ndeme .
Mitshelo na miroho yo fhambanaho yo nangiwaho
U tatamudza muhumbulo wau - nga u shumisa mihumbulo ye wa i vhona kha zwibveledzwa .
ṋekedza
Fhedzi ndi tama u vha vhudza hafha ṋamusi uri a vha nga ḓo vhuya vha wana khangwelo u bva kha Mudzimu . 
( a ) u tea u nanga Muthusa Muphuresidennde u bva kha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka ;
Kha hu sumbedzwe kuṅwalele kwone kwa u thalanganya maḽeḓere na maipfi fhungoni .
Tshigwada tsha JCPS tsho vhea maga kha ḽeveḽe ya lushaka , ya vunḓu na ḽeveḽe yapo uri tshi shume na khombo idzi nga nḓila i bveledzaho .
A vho ngo tendelwa u ṱunḓa u bva nnḓa maḓambatshekwa a tshi khou tshila .
( b ) nga u dzhenisa ṱhalutshedzo i tevhelaho nga murahu ha ṱhalutshedzo ya " mutevhe wa lushaka " :
Mapa wa vhu 9 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Kha vha thome maipfi na mihumbulo i fanaho na u konḓelelana na u ṱhonifho kha vhaṅwe . 
Musi ro no wana fomo ya khumbelo ri ḓo bvisa Thendelo ya u Ṱun ḓa zwibveledzwa zwa Phukha nahone ra vha rumela yone ya fhelekedzwa nga tsumbo ya Ṱhanziela ya Phukha
Zwenezwo , muhanga wa u ṋea masheleni wo ṱanḓavhuwaho u tshimbidza mbadelo dza mutikedzelo , dzi ḓaho na khombo dzi elanaho nadzo , dzi ḓo sedzuluswa hu tshi itelwa u thoma u shumisa zwino nga ṅwaha wa muvhalelano . 
Lu ṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa muvhuso ḽine ḽa vha tshipi ḓa tsha thendelano lu khwaṱhisedzaho vhuvha ha thendelano na mbekanyamushumo , u shela havho mulenzhe kha mbekanyamushumo iyo na zwine vha lavhelelwa u zwi ita nga fhasi ha thendelano .
Fhungo ḽa vhuraru ḽine mbekanyamaitele yo sedza khaḽo ndi mbuedzedzo , hu sa kateli fhedzi mbuedzedzo ya avho vhane vha vha phuli dza halwa , fhedzi hafhu na vhapondwa vha vhudakwa honoho . 
Furemiweke iyi ya ndayotewa ya mulayo yo khoḓwa nga u shumiswa ha milayo yo fhambanaho kha mafhungo a ngaho sa sisiṱeme dza muvhuso wapo , ndangulo ya zwa masheleni na khovhekano i linganaho ya mbuelo . 
Muhasho wa Vundu u re kha mutevhe wa Shedulu 2 wa Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso ;
Ri tea u hana khakhathi dzo mbeu , hu nga vha mahayani kana mushumoni . 
Nahone kha vha ntendele ndi ambe uri , ndi na vhone , ndi kovhelana u ḓihudza ho dzhenelelaho kha tshivhindi na vhuḓikumedzeli ho vha swikisaho afha , sa vhabebi , sa vhadededzi , na sa matshudeni . 
Malugana na izwi , vhushaka ha u londa vhu ṱoḓa u konḓelela . 
Vha tshi khou shuma nga vhavhili vhavhili vhadzheneleli vha ita phosiṱara u nweledza maṅwala a mulayo na mbekanyamaitele dzo fhambanaho dzine dza vhumba muhangawakushumele wa u bveledzisa muvhuso wapo .
U anganyelwa ho fhambanaho ha poswo dza vhadededzi hu tou ṋaṋa u konḓisa u bveledza tshifanyiso tsha vhukuma tsha ḽeveḽe dza vhashumi vha re kha sisteme . 
Muhasho wa Pfunzo u na vhudifhiduleli ha u sika zwikalo zwa kharikhulamu , wa vha na vhutanzi tshothe siani la u lambedza nga masheleni , khathihi na u sika vhudzivha ha u funzwa ha vhathu .
U ḓiganela mveledziso ya tshelamulenzhe
( c ) ṱhoḓea ya u lulamisa milayo na nyito dza tshiṱalula dza tshifhinga tsho fhelaho .
U bvela phanḓa na u ṱalusa hafhu nyito guṱe nga ngomu kha nyimele ya vhushaka ha maanḓa a vhoṱhe ine khayo phambano ( nahone mafhedziseloni khuḓano ) dza bvelela maelana na nyavhelo ya zwithu zwa ndeme . 
Vha badeliswa na R3500 na vhathu vhe vhavha fha zwitentsi vha pandela kha uyo muvhundu .
Komitiṱhukhu ya Vhutendelwamilayo yo ṱahisa mahumbulwa nga maṅwalwa a maano u kumedzwaho khavho . 
( d ) U dzudzanya muthu kha muhumbulo na muvhili u bva e muṱuku , mualuwa , vhuimana , u bebwa ha ṅwana na u lovha
Nga u angaredza , u shaea ha mishumo ha nṱha hu wanalesa nga maanḓa kha vhaswa . 
Rekhodo ya ṱhoho iyi i ḓo ṱaniwa na vhuṱumani ho fhambanaho . 
Vha tea u ṱhonifha thendelano dza matshilele dze hezwi zwipondwa zwa dzi dzhenela , nga tshenetsho tshifhinga tshithihi vha tshi khou dzhiela nṱha nga nḓila yo fhelelaho avho vhe vha si kone u ḓidzhenisa kha maitele aya , fhedzi hu si na u dzhielwa nṱha kana fhasi ha tshiṅwe tshigwada . 
Ndangulo dzi nga vha dzo linganaho zwavhuḓi kana hu nga vha na luṱa lwa u khwinisa
Afrika Tshipembe ḽi ḓo bvelaphanḓa na u shuma nga ngomu kha Vhuthihi ha Africa na SADC u shela mulenzhe kha u thomiwa ha fhethu ha vhuvhambadzi ha fhedzi ha dzhango na u khwaṱhisa vhuvhambadzi ha maano a vhuṱali ha Afrika .
Thandela i dovha hafhu ya ṋetshedza maḓi a u sheledza ha saphuḽimenthari a elelaho a tshi ṱutshela thungo ya damuni . 
Thandela dzo kumedzwaho dzi ṱoḓaho u dzhenelela ha tshitshavha na mihumbulo na tshifhinga tsha u ṋetshedza musi hu tshi tea u vha na vhuvhudzisi na musi hu tshi ṱoḓea mafhungo .
Naho zwo ralo , kule na u tou vha nnḓu ya u vhulunga fhedzi ya phambano , zwa ndeme , ndi zwa uri fhethu ho tsireledzwaho hu na zwithu zwa ndeme zwiṅwe zwinzhi . 
Pfanelo ya u ṱola i ḓo ṋetshedzwa arali ho swikelelwa ṱhoḓea dzi tevhelaho :
Kha tshifhinga tsha zwino tsha thekhinoḽodzhi na vhabebi vhane vhoṱhe vha khou shuma , vhana a vha ṋewi tshikhala tsho linganaho kha mishumo ya nyonyoloso . 
Maanḓa na mishumo ya Phanele ndi i tevhelaho :
Tsha u fhedzisela , maḓi a a kuvhanganywa na u bviswa nga fhethu ho nangiwaho . 
Ro no ḓivha na kamara dza 80 000 dzo elwaho kana u gireidiwa - dzine dza fhira mpimo kha u swikelela tshivhalo tsha 55 000 dzine dza ṱodiwa nga FIFA .
Geraldine Fraser-Moleketi , Minisiṱa wa zwa Ndaulo na Tshumelo dza Vhathu vho dzinginya ṱhalutshedzo i tevhelaho kha muṱangano wa Mashango Mbumbano malugana na phambano ya vhathu nga ṅwaha wa 2004 :
U THETSHELESA NA U AMBA ( ORAḼA )
Hu tsivhudzwa uri Khoro ya Masipala ya Alfred Nzo i ṱanganedze mbekanyamaitele ya fomaḽa ya nḓivhadzo ya tshiimo tsha tshinyalelo . 
Data i dovha hafhu ya humbudza uri vundu ḽi khou ṱutshela kule u bva kha zwa nḓowetshumo . 
Musi zwi zwone zwa vhukuma , zwi a vhilahedza uri vho swikelela nyanḓadzamafhungo nga kha u punḓa ha luṅwalo na uri muhumbulo u nga itwa uri vhathu vhuvhili havho vho farwa nga nḓila i fanaho . 
Kushumisele kwa maanḓa mahulwane sa nḓila ya u vhuedzedza ndaulo zwi nga ṱanganedzwa fhedzi kha nyimele yo kalulaho , musi ndaela yo pfukiwa na dziṅwe nḓila dza thusedzo dzo kundelwa . 
Vhurangaphanḓa ha dzitshaka vhu katela mabuthano manzhi na thendelano zwe zwa bveledziswa u sedzana na thaidzo dza zwa mupo nnzhi dzi pfukaho mikano ya lushaka . 
Mbadeliso dza vhutsandeme kha vhubindudzi ha ndaka vhu dzula vhu ziro u swika hu tshi vha na u gonya ha ndaka ha tevhelwa nga u tsa ha mutengo fhasi ha mutengo u bvelaho phanḓa . 
Hu na ṱhalutshedzo dza maipfi ( mutevhe wa maipfi ) magumoni a nyendedzi iyi hu re na mutevhe wa maipfi a shumiseswaho o ṱalutshedzwaho zwavhuḓi u itela u thusa vhone na uri vha pfesese .
U ita pulane na ṱhoḓisiso
Nga nnḓani ha izwo , ndi ḓo kombetshedzea u voutha ndi sa imi na ḽikumedzwa . 
Tshikimu ndi nḓila ya u shumisa mbekanyamaitele - tshi ḓisa zwi songo teaho , pfanelo dzo ṋetshedzwaho nga ḓivhazwakale kha mutevhe wa mbekanyamaitele ya zwithu zwa ndeme zwazwino . 
( 3 ) Maitele o bulwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Mulangadzulo na Muthu sa Mulangadzulo .
Zwino vhigani mvumbo ya mutsho yaṋu .
Ndivho dzi tea u kalwa u itela tshimbidza asesimennde dza mashumele . 
Pulane dza Lushaka nga ha u Tambudzwa ha Vhalala , khathihi na tsumbanḓila dza lushaka nga ha ndangulo ya u tambudzwa muvhilini ha vhathu vha vhaaluwa , dzo thoma u shumiswa kha mavunḓu nahone dzi ḓo ṋea ngeletshedzo nga ha u tambudzwa u ya nga tshaka dzaho dzo fhambanaho . 
U thusa nga ndangulo nyangaredzi na thikhedzo yo teaho u itela uri yuniti i shume nga nḓila i bveledzaho . 
U ḓadzisa zwenezwo , khomishini yo bveledza kubugwana kwa pfunzo ya muvouthi na u voutha kwa vhaholefhali vha sa vhoni . 
Muthusa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa na Minisiṱa wa Vhutsila na Mvelele , Vho Nathi Mthethwa , vho dzhenela vhuṱambo ha tshihumbudzo tsha anivesari ya vhu30 ha munnawavhane Vho Samora Machel , mutumbuli na Muphuresidennde wa Mozambique , vhe vha lovha fhasi ha nyimele dzi vhilaedzaho ngei Mbuzini .
U kona u tshimbidza miṱangano ya tshitshavha / mavhuthu ;
Hu o na mitambo ine ya nga ni vhangela khombo ?
mbadelo yo teaho
Tshiphiri ndi u sa shumisa tshelede ya matshelo ṋamusi . 
Mashumele a vhigwa lwa tshiofisi kha kotara iṅwe na iṅwe kudzudzanyele kwa masia , hune tshitshavha tsha vhigwa luthihi nga ṅwaha nga kha nyanḓadzo na tshifanyiso tsha muvhigo wa ṅwaha . 
Muofisiri a re na vhuḓifhinduleli wa lushaka ha zwa muvhuso wapo a nga laedza uri u wanuluswa uho hu nga kwamea nga u bviswa kha pfukiselo u ya kha masipala u kwameaho , zwine zwa nga ḓi tea u badelwa u ya nga ha shedulu ya mbadelo . 
( c ) u ṋewa maanḓa a vhusimamilayo hayo kha khoro ya vhoMasipala .
U fhungudzwa ha khakhathi a hu nga do swikelwa nga u kombetshedza u tevhedza mulayo fhedzi na nga u thoma u shumisa hafhu i pulana , milayo na u kombetshedza u tevhedza mulayo kha vhufarakani na nḓowetshumo u itela u ḓisa mveledziso na u maanḓafhadza . 
A zwi khagala arali ṱhoḓea iyi i tshi amba nga bodo ya vhalangi kana vhafaramikovhe vha khamphani . 
Mvelelo idzi dzi sumba kha Afrika Tshipembe kha u swikelela ṱhoḓea dza u ranga kha u wana zwoṱhe u vhetshea fulufhelo khadzo nga mugaganyagwama khathihi na ṱhanganyelo ya sia ḽa zwa masheleni . 
Pulane dza tshiṱirathedzhi dzi dodombedza bono , mushumo , mvelelo na ndivho zwine muhasho wonoyo wa nga tama u zwi swikelela nga tshifhinga tsho imaho ngauri . 
Kha ri shele mulenzhe kha foramu dza tsireledzo tshitshavhani .
U ḓivha / topola u tevhelelana ha zwiwo , fhethuvhupo na vhaanewa
Vha sumbedza vhuṱungu ha masiandoitwa he vhafumakadzi vha " zwimiwa"sa vhaloi .
Mazhendedzi a vhupimi oṱhe vhuraru hao , o ṱahisa mafhungo a fanaho sa u ongolowa ha tshanduko dza u engedza nyaluwo , kushumele kwa khamphani dzi langwaho nga muvhuso ( dziSOC ) na khohakhombo dza poḽotiki , vhukati ha maṅwe mafhungo .
Ho vhigwa uri mufu o vha tshi khou ṱanza malofha . 
Khamusi , zwi tshi nga timatimisa kana hai , hu na vhuṱanzi ha ndeme vhu sumbaho nyimele iyi . 
U fhambanya vhukati ha mbuno na kuvhonele kwa zwithu
U vhumbwa hafhu ha Tshumelo dza Theminoḽodzhi ya Lushaka na Tshumelo dza Nyambo dza Shango u vhumba Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka ; 
U bva kha tshigwada tsha u thoma , tshivhalo tsha vhalambedzi tsho engedzea . 
Komiti a i ṱanganedzi mbilaelo dza vhathu vha sa ḓivhei , nga nnḓa ha musi dzi na vhuṱanzi .
fhethu he khumbelo ya sainelwa hone
Zwibveledzwa zwo hudzwaho .
Vhuponi ha ḓoroboni ha miṅwaha i ḓaho , musi netiweke ya vhuendedzi ha nnyi na vhuḽedzani ha vhanameli nnyi zwi tshi khou fhaṱiwa , hu ḓo vha na ṱhoḓea ya vhutepe kha zwa netiweke dza henefho vhudzuloni ha vhathu u itela u fhungudza nḓila dza ṱhirafiki dzine dza tea u dzulela u lugisiwa nge ha vha na u ṱhoḓea khulwane . 
Pfulo yo kalulaho na maitele a ndangulo ya pfulo ane a si vhe avhuḓi zwi itisa uri ekhosisteme i hoṱefhale zwine zwa fhedza nga u ita uri hu vhe na u anda ha zwimela zwi songo ḓoweleaho . 
Kha mulandu uyo muhaṱuli u ḓo ṋea mbuno dza u ṱutshela tshigwevho . 
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u shumana na khumbelo yavho .
Hezwi zwo vha zwo itelwa u tshimbidza mafhungo a u kunga vhanna vha vhatshena kha mmbi nga nḓila yo leluwaho nga u engedza miholo ya maswole kha tshifhinga tshenetsho musi vhe kha mmbi . 
Khethekanyo ṱhukhu dzi tevhelaho dzi ela u fhambana ho vhalaho ha kushumele kwa zwa ndaulo , u itela u linga vhuhulwane ha thaidzo idzo dza kushumisele kwa sa zwine dza nga vha zwone musi dzi khou livhanwa nadzo . 
1.2.1 U sumbedzisa maitele
3.6. Khabinethe yo tendelana kha u khethwa ha Bodo ntswa ya Zhendezi ḽa Vhutsila ha Thekhinolodzhi lwa tshifhinga tsha miňwaha miṋa , i ne ya ḓo thoma nga dzi 1 Shundunthule 2013 .
Muhumbulo , zwi tshi tou vha khagala , ndi wa uri izwi zwi ḓo sumbedza vhaṋetshedzi vhashu uri zwifhiwa zwavho ndi zwa vhuṱhogwa na ndeme hani nga tshifhinga itshi tsha ikonomi i konḓaho - na , vha songo zwi pulana , vha ṋea zwinzhi . 
Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa ( tshibveledzwa tsho ṅwalaho/ ṅwala na / kana tsha u vhonwa sa khungedzelo )
Ṱhoḓisiso dzo fhelelaho dzi tevhelaho , pulane na mbekanyamaitele dzi a ṱoḓea u itela u lavhelesana na khaedu na zwikhala zwa mveledziso zwo bulwaho : 
U dudedza muvhili : u fhaṱa musudzuluwo hu tshi shumiswa u amba na tsumba mibvumo sa ' xwatu ! ' , ' tshimbila ! ' , ' nṱha ! '
Notsi dza khoso
Khethekanyo mbili dzi tevhelaho dzi ṋetshedza , nga u fhambana hadzo , ndededzo kha vhupulani na nyolo ya netiweke ya tshikhala tsho vuleaho nahone tshi sa konḓi , ndededzo kha vhupulani na nyolo ya tshivhumbeo tsha muthu kha tshikhala tsho vuleaho nahone tshi sa konḓi . 
Vhathu vha vhaholefhali vha na vhutshilo vhu konḓaho vhukuma kha nyimele iṅwe na iṅwe fhedzi nga maanḓa vhashumisani vha re na tshiṱirathedzhi . 
Zwikili zwa u Humbula na u Elekanya na Kushumisele na Zwivhumbeo zwa Luambo zwe zwa ṱanganywa na zwikili zwa luambo zwoṱhe zwiṋa ( u thetshelesa , u amba , u vhala na u ṅwala )
Hezwi zwi tshimbilelana na mulayo wa ndayotewa ya u khethekanywa ha maanḓa .
U anza ha u dzudzanywa ha phindulo dza mbudziso dza phalamennde u itela Minista u ri vha fhindule phalamenndeni , ndi vhege . 
Zwino , u fhambanyisa ho vha hani , ngauri vhukonḓi ha u bvela phanḓa ha tshitshavha , hu kwama phurofesheni ya mutakalo ? 
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula
Naho hu na ndingedzo nga vhaṅwe u ri pennda sa vha re na kuhumbulele kwo fhambanaho , nḓila yashu a yo ngo itelwa u lwa zwi tshi ya kha maanḓa a ikonomi mahulwane a ḽifhasi kana zwi tshi ya kha zwiimiswa zwa kuvhusele kwa ḽifhasi . 
arali ho vha na vhukhakhi musi mundende wavho utshi phasiswa .
Vhalanguli vha ḓo ṱuṱuwedzwa u langa nga u tshimbilatshimbila na u wana tshenzhemo yi livhanaho na khaedu dza tshumelo , nga u sedza na u thetshelesa vhashumi na vhalwadze na u vha fhindula nga u ṱavhanya nga hune zwa konadzea . 
Hu fanela u vha na zwiṱuṱuwedzi zwa u vhulunga maḓi u ṱuṱuwedza u ḓivhadza kuitele kwa u vhulunga maḓi kha mamaga maswa na are hone . 
Themendelo dza u ṱola zwa vhumatshelo na zwiṱirathedzhi zwa asesimennde na nḓila dza kuitele . 
U ya nga sekithara i no khou bvelelaho , mveledziso ya zwiimiswa zwa u kuvhangana mafhi a songo shumiwaho vhuponi ha mahayani i nga shela mulenzhe kha mveledziso ya mabindu kha nḓowetshumo . 
kha vha ḓadze fomo ya khumbelo kararu nahone nga u tou ṅwala zwavhu ḓi vha tshi khou shumisa maḽedere mahulwane fhedzi
Tshiimiswa tsho Khetheaho tsha u Lwa na Vhuaḓa tsho thomiwa kha Muhasho wa zwa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo u shuma na zwa vhuaḓa na milandu ya u kaidza hu kwamaho vhashumeli vha tshitshavha .
Nga GEMS DotMobi , vha nga kona u swikelela mafhungo nga ha mbilo dzavho , mbuelo dzavho na zwiṅwe zwinzhi - vhe huṅwe na huṅwe hune vha vha hone , ngomu tshanḓani tshavho .
Ḓuvha ḽa Afurika ḽi pembelelwa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ḽa 25 Shundunthule
a i fani .
Kha u vhea mbekanyamaitele ntswa ya nyavhelo uri i vhe hone , zwi nga kha ḓi vha zwa ndeme u engedza tshifhinga tsha u tea ha pfanelo dza u tea dza vhubindudzi kana vhuretshelauḽa . 
Musi ri tshi ḓivha uri vharengi vha ṱoḓa mini na u zwi ṋetshedza nga u ṱavhanya , khwine nahone zwi fhasi kha mupikisani navho , ndi zwa ndeme kha mvelelo ya bindu . 
Kha Gireidi ya 1 ( u thoma ) zwikolo zwi a ṱuṱuwedzwa u linga nḓivho ya mutheo kha themo ya u thoma .
7.1 . U tandulula mutsiko wa u sika mishumo zwi kha ḓi vha zwa ndeme vhukuma kha muvhuso .
Nungo dza u engedza vhukhwine , u fhambana na tswikelelo ya khumbelo dza nnḓa na zwone zwi kati . 
Zwi tshe zwo ralo , thimu dza u sedzulusa mulandu , dzine dza vha na vhatshutshisi vha re na tshenzhemo na mapholisa dzi nga vhea iṱo kha milandu u itela u vhona uri milandu ine a i vhonali i tshi nga kundwa i bviswe kha sisteme ya vhugevhenga nga u ṱavhanya . 
( h ) Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana kha sia ḽiṅwe ḽa Mulayotibe ḽo fanela u fhiriselwa kha Buthano na kha Khoro , nahone arali yo phasiswa nga Buthano na nga Khoro , yo fanela u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo
1.11 u ḓo dzhia maga , nga maanḓa kha milandu ya zwa vhudzekani na pfudzungule kana khakhathi dza mahayani , u khwaṱhisedza uri mulandu u tshimbidzwa nga mutshutshisi muthihi u swikela u tshi fhela ;
Thannge i ṱoḓa u shululwa nga misi yoṱhe . 
Musaukanyo wa tshibveledzwa , mutengo , na maano a nyanḓadzo na nḓila dza khovhekanyo . 
Roṱhe ri tea u ela uri mbekanyamaitele dza ikonomi na dza masheleni dzi tikedza u swika ngafho milayo yo tendelaniwaho ya mashangoḓavha . 
Muthu ha koni u ṱhaḓulanya vhukati maitele o fhambanaho ngauri ezwi zwi livhisa kha ḓaḓiso . 
Fhedzi mulaedza une tshenzhemo yashu roṱhe ya u rumela ndi wa uri ri roṱhe ri nga kona nahone ri ḓo kunda kha u swikelela zwipikwa zwa vhoṱhe zwe ra ḓivhetshela zwone sa lushaka - u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe shangoni ḽine a ḽi tshe na zwo vhifhaho na zwi ṋengisaho .
Kushumele kha mbekanyamushumo heyi ku eliwa nga tshivhalo tsha vhaḓivhi vho pfumbudzwaho na matshudeni ane a vha na bazari vunduni . 
( 1 ) Khoro ya Masipala i vhumbiwa nga -
Ṱhalutshedzo
Vhukoni ha nḓowetshumo dza zwa vhulimi dzine dza vha hone a vhu khou shumiswa nga nḓila yo fhelelaho , nga maanḓa nga mulandu wa u shayea ha thumbukwa . 
Mveledziso i sa nyeṱhi i vhilaedzwa nga mveledziso - ine ya vha , u ṱangana ha ṱhoḓea dza vhathu dza ndeme na u khwiṋiswa kha ndeme ya vhutshilo . 
U tshimbila kha thambo zwanḓa zwi nṱha ha ṱhoho , zwanḓa zwi muṱanani , zwanḓa zwi khunduni
Vhathu vha no bva Asia na vhone vha ḓivhelwa u vha khomboni ya nṱha kha khoḽesitiroḽo .
Nga ngomu kha khonthinenthe , ro fara vhaimeleli vha bvaho Sudan na u kovhekana navho dziṅwe tshenzhelo dze ra vha nadzo kha u fhaṱulula sisiṱeme yashu ya zwa mutakalo . 
Khohakhombo ya tshelede ndi ndozwo ya ndeme ya masheleni kana nyimele i si yavhuḓi ya khephithala i re hone zwo bveledzwa nga u sudzuluwa hu songo lavhelelwaho ha phimo dza thengiselano . 
Ndi ipfi ḽifhio ḽine ḽa nga vhumbiwa musi ro bvisa mubvumo /l-/ kha londa , vhudzuloni haḽo ra vhea mubvumo /t- ? )
Kha u ita tshanduko ṱhukhuṱhukhu kha pulane ya thandela
U phaḓaladza hu tea u ite musi hu na makole hu tshi nga ho vhuelwa . 
Zwiṱirathedzhi zwa u bveledza sekithara ya vhutsila na mvelele zwo thoma nahone zwi ḓo livhuwiwa nga mbekanyamaitele dza ndangulo ya mishumo na fiḽimu na Puḽane Khulwane ya Vhuendelamashango u itela u ṋetshedza ndededzo kha mveledziso na ṱhuṱhuwedzo ya sekithara iyi . 
Vhukoni ha phurofesheni shangoni ḽashu ndi ndaka nahone vhu tea u langiwa nga nḓila yone sa zwiko zwi konḓaho u wanala zwa ndeme khulwane ine ha vhu imela . 
1.4 Khabinethe i sathula zwihulwane u tshinyadziwa ha zwirathisi zwa muḓagasi nga vhe vha vha vha tshi khou ṱereka zwi siho mulayoni , zwe zwa ita uri hu vhe na u khauwa ha muḓagasi kha zwiṅwe zwipiḓa zwa Johannesburg .
Vha sumbedzeni uri vha tea u ita mini .
Hu dovha ha vha vhuyo vhu ḓivheaho nga vhadzulapo nahone zwo ralo ndi ha ndeme vhukuma kha tshitshavha tshapo . 
Ri khou sedzesa mimasipala iyi na u ṋekedza mimasipala iyi tshenzhemo yo dzhenelelaho na u fha thikhedzo hune zwa konadzea . 
Nga heḽi ḓuvha ri ḓo pembelela mvelaphanḓa ya demokhrasi kha shango ḽashu na pfanelo na tshifhinga tshine ra ḓi phina nga tsho kha demokhrasi , u sa khethulula nga lukanda na nga mbeu kha ḽa Afurika Tshipembe .
Nga nnḓani ha u fhungudzwa ha magavhelo , ndi zwa ndeme kha mavundu u sedza kha u khwaṱhisedza vhukoni havho u isa vhathuni mbekanyamushumo dza Muvhuso , kha themamveledziso yo tiwaho . 
mutevhetsindo ---- mibvumo i re na vhushaka hone i na ṱhalutshedzo dzi sa fani kha vhurendi )
Ndaulo ya malaṱwa : U shandukisa nḓila dzashu zwi ṱuṱuwedza u dzhenela na vhukwamani zwa tshitshavha kha mveledziso ya pulane dza ndaulo ya malaṱwa . 
Mbilahelo dzi tea u itwa nga tshifhinga tsha mushumo , vhukati ha 08h00 na 16h30 .
Zwiteṅwa zwihulwane zwa mbekanyamaitele ya vhuendedzi zwi sumbedza , tsha u thoma , ṱhoḓea ya mushumo wa muvhuso u shanduke u bva kha u dzhenelela nga maanḓa kha mishumo u vha vha sedzaho kha tshiṱirathedzhi tsha mbekanyamaitele , vhupulani na gumoṱuku ḽi ne ḽa ṱoḓea kha ndaulo i re khagala ya u ṋetshedza sisiṱeme yo teaho ya vhuendedzi . 
Kanzhi ṱhoḓea dzi vha na zwiteṅwa zwa rathi , zwine zwa vha :
Kha vha sike tshipikwa tsha thero afho hune vha ṱoḓa u ṱanganyisa thekhinoḽodzhi ya luṱingothendeleki . 
Bulani ḓuvha ḽa ḽifhio ḽi no tevhela
Ho sedzwa vhushaka ha masia manzhi , mafhungo kana thero zwi ṱaluseaho zwo no vhesa zwone zwa ndeme zwa zwino . 
U sika u pfesesa ha khwine malugana na zwipikwa na zwiṱirathedzhi zwa muvhuso zwa themamveledziso . 
U ḓo dovha hafhu wa vhona uri themamveledziso ya shishi ya vhutsireledzi ha lushaka ha shango ḽashu yo topolwa nahone tsireledzwa .
Fhethu hune vhulanguli vhapo vha vha na maanḓa a u vhusa na vhuḓifhinduleli .
-- Kuthomele na kufhedzele
( c ) u dzhielwa ndaka yawe ; kana
Ho sedzwa ngomu na nnḓa ha sibadela
Na tsumbo dzo wanalaho dza fhethu ha zwithu zwa mushumo wo ṱanganelanaho nga ngomu kha vhupo ha vhudzulo a dzo ngo lingana ngauri ahuna tsho sikelwaho zwigwada zwa mishumo yo vhalaho . 
A si mashango manzhi , arali a hone , o no ṱanganaho na maimo a nṱhesa a ngaho ayo a u sa thola hu yaho phanḓa . 
Ho sedzwa PMSA
Vhathu vhe vha wana ndaka ya vhudzulo lwa u tou thoma vha so ngo thuswa nga muvhuso na nnḓu i re kha ndaka yeneyo , arali i hone , vha sa tevhedzi mikhwa na zwilinganyo zwi tshi ya nga ha Zwifhaṱo zwa Vhudzulo zwa Tshoṱhe .
Vhatshimbidzi vha fanela u ḓivha liṅwalwa nahone vha ḓo fanela u fhedza tshifhinga vha tshi khou lugisela mimodulu u itela u thusa vhadzheneli u wana nḓivho , zwikili na muya wa u shela mulenzhe nga nḓila yo teaho kha Dzikomiti dza Wadi dzavho .
Nga zwezwo , o fara fhedzi mbuelo kha bulasi dzine a dzi ngo khethekanywa nahone ndi tshithu tshithihi . 
Ndi zwa ndeme u vha na Ḽiṅwalo ḽa Vhuṋe ( ID ) - ID dala ya bakhoudu na ID ya garaṱa dzi ḓo ṱanganedzwa - na u ṱola maimo avho a u ḓiṅwalisela , nomboro ya wadi na vhupo ha tshiṱitshi tsha u khethela .
Sa tsumbo , ṋetshedzo ire kha Mulayo wa Ndangulo ya Vharema , i ṱoḓaho uri Vharangaphanḓa vha Sialala vha sengise khanedzano dza siviḽi ya vharema35 na milandu ya vhugevhenga hune muhwelelwa a vha murema , hezwi ndi khethululo nga lukanda .
Tshibveledzwa tsha mafhungo tshibveledzwa tsha khonṱhiraka
Mbadelo dzi tevhelaho dzi ḓo dzhiiwa sa dza ndaulo kana dza ndaṱiso , nahone dzi ḓo tiwa nga nḓila yo teaho kha maitele a mugaganyagwama : 
Hezwi zwi katela
Tshiwo tsha 3 tsha CBP : Mafhungotsivhudzi a re hone zwino a vhubvo
Mivhigo ya masheleni a maanḓalanga apo i ṱanganyiswa i kha muvhigo wa thungo wa ṅwaha nga ṅwaha une wa fana na kuvhigele kwa masheleni a muvhuso wa vhukati . 
Ndiliso dza akhaunthu dza vhashumi lwa tshararu tsha ṱhanganyelo ya zwo shumiswaho kha vhuimo ha nyangaredzi ha muvhuso . 
U shumiswa ha notsi u itela referentsi zwi nga kha ḓi itwa
U ṱola tshanduko ya SAPS u itela u khwaṱhisedzo nḓisedzo ya tshumelo yavhuḓi na yo teaho . 
Fulufulu ḽi no vusuludzwa ( muya , ḓuvha , maḓi , fulufulu ḽa bio , magabelo a lwanzhe , mufhiso u no bva kha shango na zwiṅwe zwi no vusuludzea ) ḽi ḓo vha ḽone fulufulu ḽine ḽa khou shumiseswa mahayani , mabinduni na madzanganoni lu no fhira hafu . 
U kuvhanganya ṅwedzi nga ṅwedzi , nga kotara na nga ṅwaha mivhigo ya zwibviswa zwa masheleni kha tshumelo ya khemisi . 
Dzihitha na dzifene zwi tea u shumiswa fhedzi musi mutsho wo kalula .
Ri ṱanganedza murangaphanḓa wa tshigwada itsho , Vho Joseph Shabalala , vhane vha vha muṅwe wa vhaeni vhashu madekwana ano .
Fhedzi kha vhunzhi ha mimasipala vhakhethi vhayo vha dzhia khetho idzi sa dzi ' pfadzaho na u ' vhuedza ' .
Vha tendelana kha uri tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tshi fanela u ṱolwa .
U itela u swikela ndambedzo , khamphani i tea u shelamulenzhe kha u sika kana u vhuedzedza zwikhala zwa mishumo . 
u khunyeledza mafhungo a ndaṱiso o sumbedzwaho nga Dairekhithoreithi , u ḓivhadza Minisṱa nga u tou ṅwala mvelelo dzayo na u ṋetshedza Mulangi Muhulwane na Muṅwaleli wa Mapholisa khophi ya zwenezwo .
Sa tsumbo , vhukati ha ṅwaha wa 2007 na 2011 , phesenthe dzo anganyelwa kha 70 u ya kha 80 dza vhathu vhe vha ya dziṅangani dza sialala , ngauri ṅanga dza sialala dzi a swikelelea u fhira madokotela vha tshikhuwa.88Dziṅanga dzi a dovha dza dalelwa ndivho i ya u tsireledzwa kha vhaloi.89Mafhungo a re hone a dzinginya uri hu na tshaka dzo fhambanaho dza ṅanga dza sialala , u tou fana na avho vhane vha shumisa vhurereli , muya , muthu , kana u bvumba.90Zwitshavha zwinzhi zwi ḓivha tshaka mbili khulwane dza ṅanga , vhoramishonga / tshigomamutanda vhane vha ḓivhesa nga ha mushonga wa sialala , na dziṅanga ( vha a tungula na u ilafha ) vhane vha ḓivhesa nga ha mafhungo a tshimuya.91
maitele a u fhaladza komiti dza wadi .
Vhathu vha lila masana u itela uri vha dzule vhe na mutakalo wavhuḓi .
Hu dzheniswevho zwidodombedzwa zwo teaho zwa tshibveledzwa ( u shumisa mafhungo o ambiwaho nga muṅwe ( khothesheni ) , u ṱanḓavhudza na u imelela mbuno )
Yunithi nyengedzedzwa ubva kha tshiṱitshi tsha muḓagasi tsha Ingula dzi ḓo shuma nga 2017 , naho dziṅwe dzadzo dzi tshi ḓo thoma ṋaṅwaha .
Frans J.C Swanepoel ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Masiandaitwa a u swielela ogeni idzi a ḓo vhonala fhedzi musi phurotokholo dzo teaho dzo no khunyeledzwa . 
Muphuresidennde wa kale Vho Thabo Mbeki , Muhaṱuli Muhulwane Vho Mogoeng Mogoeng , na miraḓo yoṱhe ya Vhulamukanyi ,
thusa masipala u vha u fhindulaho kha tshitshavha .
Madzina a no nga sa khungedzelo ya tshinwe tshibveledzwa , tshumelo kana feme .
Maitele a tshiimiswa sa tsumbo a tea u tikedza vhukoni nahone hu fanela u dovha ha vha na zwiṱuṱuwedzi u itela u tikedza vhukoni . 
U engedzea kha u kuvhanganywa ha mbadelo dza ḽaisentsi , mithelo ya zwivhaswa na mbadelo dza bada dza ithoḽo zwi ḓo thusa kha u fhungudza thaidzo iyi . 
Ḓiresi ya web :
Kha modele wa tshumelo dza mutakalo wa tshiṱiriki u shumiswaho ngei Western Cape , kiḽiniki iṅwe na iṅwe yo livhanyiswa na senthara ya ndondolo ya tshitshavha kana senthara ya mutakalo wa tshitshavha . 
Ri ḓo zwi dzhiela nṱha uri musi ho awelwa na u ṋekedza muvhigo nga nḓila yo teaho , ri a livhuwa . 
Itani nḓowenḓowe ya nomboro . xxx
Hune zwa konadzea , madalo a hayani a fanela u dzudzanywa nga tshikolo . 
Naho hu na uri mitengo ya dziṅwe thundu na tshumelo i tshi nga gonya , miṅwe i nga fhungudzea . 
U fhindula iyi mihumbulo yoṱhe na vhuḓinekedzeli nga Muvhuso na Muphuresidennde , Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo , hu tshi khou shumisanwa na vhashumisani kha zwa matshilisano vho ḓivhadza lwa tshiofisi Fulo ḽa u Guda na u Gudisa ha Ndeme ( Quality Learning and Teaching Campaign-(QLTC) .
Tshibveledzwa tshine tsha bva kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Mbudziso dzo valwaho dzi a thusa arali phindulo dzo fhambanaho dzine dza nga vha hone dzi tshi ḓivhea . 
Miraḓo ya tshitshavha vha thuswa nga vhashumeli vha call centre vho gudiswaho kha zwa ṱho ḓisiso .
luvhengela mbiluni---u sa kona u konḓelela kana u dzula wo ṋea khaṱhulo kha muthu , tshigwada , muhumbulo kana tshiitisi .
Ṱhanganyo dzi ḓo dzudzanywa na u tikedzwa uri a hu na na tshiimo na tshithihi , ho katelwa tshiimo tsha sekhethe pfufhi , dzi nga tendelwa u bva kha mutale wa u shuma u ḓimula vhuhali kana u bva kha zwiṅwe zwifhirisafulufulu zwa vha fhasi ha zwikhala zwo tiwaho kha Zwidodombedzwa zwo Dodombedzwaho na nyolo . 
2 . U bva nga tshifhinga tshe vhutshinyi ha itwa na u vhigiwa , ndi zwa ndeme u kuvhanganya vhuṱanzi hoṱhe na u vhu tsireledza nga nḓila ine zwa ḓo thusa kha dziṱhoḓisiso dza mulandu na tsengo ine ya ḓo tevhela .
Nyimele dzo omaho dzi a lavhelelwa vhukati na mafhedziseloni a tshilimo . 
Thuso ya zwa thekeniki i a ṱoḓea kha u vhona uri vhaṋetshedzi vha tshumelo vha nga ṋetshedza u dzhenelela zwavhuḓi nga fhasi ha u thomiwa ha vhukoni ha ṱhuṱhuwedzo . 
Afrika Tshipembe ḽono vha tshipiḓa tsha vhuthihi ha ḽifhasi , ḽi shumela ndavhelelo dza shango , Afrika na ḽifhasi ḽine ḽa khou bvelela .
( Fomo dzi a wanalea nga fomathi ya
2.6 Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mvetamveto ya Pulane dza Mashumele dza Lushaka dza u Lwa na Tshitalula , Khethululo nga Muvhala , Vengo ḽa vhabvannḓa na u sa Konḓelelana hu re na vhushaka na khethululo , u itela vhupfiwa ha vhathu .
Mbuelo dza komiti dza wadi dzi nga nweledzwa nga nḓila i tevhelaho :
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : Nganeapfufhi / foḽukuloo
Vhathu na zwigwada vha ḓo kona u vhulunga tshelede kha tshibveledzwa . 
Zwi katela khethekanyo dzo vhalaho dza madzulo a u rennda , na u rennda dzirumu dzi re miḓini .
Tshomedzo : Dzikhophi dzi songo ṅwaliho dza thebulu ya ḽibulambeuna mbeu , thebulu ya ' mithyi ' na ' ngoho ' thebulu ya ' khethekanyo ya mishumo ' thebulu na dzikhophi dza ḽitambwa ḽa nga ha ' ndinganyiso - ndingano '
U pulana na u ita ṱhoḓisiso
Musi aḓirese ya muthu yo shanduka nga murahu ha musi o no ḓi ṅwalisa na SARS sa mutheli , u tea u rumela aḓirese ntswa kha SARS hu saathu fhela maḓuvha a 60 musi aḓirese ntswa yo wanala .
Miṅwaha ya fumi ya u thoma , ngauralo , yo vha zwihulwanesa nga ha matshilisano - u vhea zwithu zwine vhathu vhashu vha zwi ṱoḓa u ṱutshela kule na vhushai . 
( 3 ) Maitele o bulwaho kha Tshipiḓḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Mulangadzulo na Muthu sa Mulangadzulo .
Kana vha vhila u thusalea hu re khagala thwii kha ṱhodea dza u langa masiandaitwa oṱhe a vhushaka nga mbeu nthihi na u phumulwa haho . 
Ro vha ro tea ro vhala tshiṱoko na u bveledza mashiti a tshitoko u itela uri zwithu zwothe zwa tshiṱoko zwi odithiwe . 
Ḽimaga iḽi ndi tshipiḓa tsha Toyota tsha u ḓisa vhubindudzi ha R6.1 biḽioni kha nḓowetshumo ya vhabveledzi ya Afrika Tshipembe na vhubveledzi ha mimoḓoro shangoni ḽashu .
Dzudzanyani muswinki kha dzhangili dzhimu nga u shumisa u faralela
Mbuelo yo khethekanyiwa Radioḽodzhi ( ya mutheo )
Madzulo a ndaṱiso a tshiofisi o no ḓi iswa kha ḽeveḽe ya ofisi khulwane u khwaṱhisedza uri madzulo a ndaṱiso a shumaniwa nao nga nḓila kwayo nahone i pfadzaho . 
U fhindula mbudziso nga ha tshibveledzwa ,
Khamphani dza tshidzidzivhadzi dzi khou bveledzise nḓila dziṅwe dzi sa ḓuriho , fhedzi hezwi a zwi athu wanalea nga u angaredza . 
Mulangadzulo na Mudzulatshidulo ,
9.2.1. TSWIKELELO NGA U TOU FUNA/ REKHODO DZINE DZA DZULA DZI HONE
Miraḓo i ḓo wana tshiputelo tsha u voutha tshi re na zwithu zwi tevhelaho :
Tshithithisi ndi kudzudzanyele kwo khwaṱhaho na khohakhombo ya u dzhiela nṱha tshivhumbeo u fhira tshithu . 
Nga ha khumbelo ya u renga nnḓa
Muambi wa vhuvhili a imaho na ṱhoho u fhaṱa kha zwa tshigwada tshawe a tshi engedza u ṱaṱa nga u pwasha mbuno dza tshiambi tsho fhiraho .
MUHUMBULO U WANALA KHA URI U LAULA DZHIPHAMBANO IDZI ZWI ḒO BVELEDZA NYIMELE YAVHUḒI INE KHAYO MUTHU MUṄWE NA MUṄWE A PFA A NA NDEME , HUNE THALENTE DZAVHO DZA SHUMISWA NGA VHUḒALO NAHONE HUNE ZWIPIKWA ZWO VHEKANYWAHO ZWA SWIKELWA .
Pulane dzo tea na u vha na zwithu zwinzhi zwe dza ta u amba nga ha ndeme dza zwigwada zwoṱhe , hu sthi katelwa vhane vha si kone u ḓi lwela .
Khothe dzi ḓo shumana na milandu iyo nga vhuvhekanyandeme .
Khabinethe i khou vhilaedzwa nga mivhigo ya tshumelo dzine dza khou thithiswa kha mi
Ndi nnyi ane a tea u wana sabusidi ya PHP ?
A hu na sisiṱeme dza misi yoṱhe dza u khethekanya kha tshiko malaṱwa Afrika Tshipembe , naho ndingo dzo fhambanaho dzi nḓilani . 
A vhai vhulunge sa vhuṱhanzi ha uri vho ita khumbelo .
Honeha , milayo i fanaho i shuma kha zwivhumbeo zwoṱhe zwa ṱhoḓisiso , zwine zwa vha theori i elanaho na ṱhoho ya mafhungo , theori ya ṱhoḓisiso nga muhumbulo na mikhwa zwi fanela nga nḓila i fanaho u ḓivhadzana tshifhinga tshoṱhe tsha maitele a ṱhoḓisiso yoṱhe . 
Zwithu zwine zwa fanela u itwa - nga fhasi ha heyi ṱhoho - kha vha ite mutevhe wa zwine zwa fanela u itwa .
Ṱhanziela ya Mapholisa i sumbedzaho uri goloi i mulayoni
Tshikhala tsha zwiengedzwa u ya kha ANN tshi fanela u ṋetshedza zwidodombedzwa nga ha nyimele na tshiimo tsha nethiweke . 
Miolo i tea u ṱuṱuwedza u shumiswa ha zwidzheniswa zwapo . 
U thoma u shumiswa ha pulane ya tshiṱirathedzhiki zwi ṱoḓa " mbekanyamushumo ya nyito " ine ya katela u tevhekanywa ha maga oṱhe o teaho , i tshi bula uri ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli , datumu dza u guma na u ṱola mvelaphanḓa tshifhinga tshoṱhe . 
Vhafunani avha ndi vhathu vhe vha thoma vhukwamani na dzangano musi muraḓo o lovha , fhedza nga nṱhani ha tshiitisi tshi sa ṱalutshedzei , a vha tsha fhindula vhudavhidzani na vhuthihi vhu bvaho kha dzangano . 
Masipala wa Prince Albert u na khonadzeo ya u nga vha senthara ya zwa vhuendelamashango ine ya ḓo ranga phanḓa nyaluwo ya zwa vhuendelamashango kha dzingu ḽoṱhe ḽa Central Karoo . 
I sumbedza tshikhala tsho anganyelwaho
( 8 ) Miraḓḓo ya Khoro ya Masipala vha na pfanelo ya u dzhenela kha matshimbidzele ayo na a komiti dzayo nga nḓḓila ine -
( 2 ) Phoḽisi ya tshumiso ya mapholisa ya lushaka i nga ṋea mbetshelo dza dziphoḽisi dzo fhambanaho malugana na vunḓu dzo fhambanaho nga murahu ha musi ho sedzeseswa ṱhoḓea dza tshumiso ya mapholisa na vhuḓifhinduleli ha heḽi vunḓu .
Nga miṅwaha ya Fumiṱhanu kha demokirasi , ho no itwa zwinzhi malugana na u fheliswa ha masiandoitwa a khethululo na u fhaṱa tshitshavha tshi re kwaho tshiswa .
A huna dziṅwe mbadelo dzo itwaho kha madzangano . 
Mivhigo ya tsivhudzo i swikiswa miṱanganoni ya kotara ya Komiti ya Odithi na Mveledzazwiwo . 
ṋekedza mivhigo nga misi nga nḓila yo dzudzanyeaho ine ya ṱuṱuwedza u kovhelana mivhigo na mafhungo
u andiswa ha masheleni a shumiswaho kha ṱhoḓisiso dza saintsi na mvelaphanḓa ;
tsho edziselwaho
U sika misudzuluwo ho sedzwa zwifanyiso , fhungo ḽa misudzuluwo ( nga u tevhekana ) vha tshi sumbedza mathomo , vhukati , magumo
Zwifanyiso na bugu dza mafhungo
Marangaphanḓa na magumo
Milayo i konḓaho kha ḓorobo ṱhukhu kana mivhundu i nga , thivhela mveledziso ya mutambo . 
Musi wa u fhedzisela he ṱhanzi dza ima fhasi na mbudziso idzi dza vhudziswa , ro ita mbuno yo khetheaho ya uri musi ri khou bvisa nḓivhadzamulandu ro ṱangana na ṱhanzi iyi . 
U shumisa puloto na khuḓano zwo bveledzwaho zwavhuḓi
Izwo vho ndi nga uri o vha a sa vhalei . 
Ṱhoḓea dza fomethe , tshitaila
Huṅwe u thusa hu katela thikhedzo ya masheleni ya mamaga are kha mutsiko , zwe zwa tsireledza mishumo ya 7 000 .
Nḓila dza u khwaṱhisa ha thendelano ho vhalaho dzo ṱalutshedzwa hune nyimele dzi nga shumiswa nga maanḓa u swikela vhubindudzi , matshilisano , vhumvumvusi , pfunzo , tsireledzo na dziṅwe ṱhoḓea . 
Vhagudi vha guda u vhala nga u dzulela u vhala , vha guda u ṅwala nga u dzula vha tshi ṅwala .
Uri vhuhulwane vhu re nga fhasi ha tsedzuluso ya mbilo kha u vhuedzedzwa ha vhuṋe kha Tshiimiswa tsho Elwaho ? 
vha muhiri wa mavu
Ndaka ine ya vha ya zwiṅwe zwiimiswa zwi shumaho kha vhuongelo ha vhukati yo ṋekedzwa dzibaakhoudu sa ndaka ya vhuongelo . 
Ḽiga ḽa u fhedzisela ḽi na u khethiwa ha mabindu ane nga khao mitengo ya kona u langiwa . 
Ro ṋetshedza vhupfiwa hashu , sa tsumbo , kha mafhungo a zwenezwino o ṱahiswaho nga Dr Mary Rayner kha u khwaṱhiswa ha milayo ya beiḽi na tshigwevho tsha khombekhombe na zwiṅwe zwithu . 
Dzi livha kha kufhindulele ku no nyanyula kwa magudiswa , u ḓibaḓekanya na vhaanewa na zwiwo na u mangala kushumisele kwa luambo nga muṅwali ( sa u nanga maipfi na imedzhari ) .
A zwi tshimbidzi fhedzi zwitshavha kha u wana tshumelo dza masipala dza mutheo , fhedzi zwi ṋetshedza vhupo vhu konisaho uri mveledziso ya zwa ikonomi i vhe hone . 
ḒUVHA ḼA U ANḒADZA
nzwalo na mikovhe i bvaho kha Property Trust yo wanalaho kana yo ṱanganedzwaho
Zwi tea u dovha zwa dzhielwa nṱha uri avho vhane vha khou dzhia masheleni avho a phensheni kana ane a ḓo vha thusa kha ḽa matshelo a vha nga tou wana fhedzi masheleni maṱuku u fhirisa musi vho lindela u swika tshifhinga tshi tshi swika , vha nga kha ḓi badeliswa na muthelo nge vha dzhia masheleni avho u ṱavhanya na uri a vha tsha ḓo ḓiphina nga zwivhuya zwi ḓaho na zwa muthelo .
Hu na vhadzulapo vho maanḓafhadzwaho , tshitshavha tsha vhadzulapo tshi fhindulaho , tshanduko ya ikonomi matshilisano zwi nga vha ngoho . 
Miraḓo yoṱhe ya thimu ya vhufamuraḓo vha fanela u ita mushumo kha vhugudisi , pfunzo na vhuṱoḓesi nga vhufamuraḓo . 
Dizaini na mbonalo ya vhudzulo ha vhathu zwi nga vha na ṱhuṱhuwedzo khulwane kha u sa nyeṱha haho . 
Maṅwalo a thenda a ḓo dzhiwa , sa afha hu si na thenda dzi no ḓo rumelwa nga poswo . 
( 2 ) Miraḓḓo ya Khabinethe na Vhathusa Dziminisiṱa a vho ngo tendelwa u-
Vha tea u fekisa tshiḽipi tsha diphosithi tshi sumbedzaho vhuṱanzi ha mbadelo kha 0866 51 8009 .
Tshipikwa tsha u thivhela u pfukisela u bva kha mme u ya kha ṅwana tsho swikelelwa , nga tshivhalo tshi sumbedzaho u tsa u bva kha u fhira 3.5% nga 2010 u ya kha 1.8% nga 2014 .
Kha vha ite khumbelo ya ṱhanziela
Vhana vha khou ita mini ?
Fhe mudzedze siani ḽa sisitemuthusedzi dzine dza shumiswa kha CBP .
Vhudavhidzani , Kutshimbidzele , U shumana na Khuḓano
Naho , sa zwe zwa sumbedzwa kha nḓisedzo khulwane na u dodombedzwa hafhu kha ḽiṅwalwa iḽi , vhukhakhi ho itwa , vhune ra ḓisola vhukuma . 
Arali zwi tshi konadzea vhubindudzi vhu fanela u vha na vhashumi vhanzhi u itela u sika zwikhala zwo engedzwaho kha zwitshavha zwa mahayani . 
A hu na u timatima uri ri tea u isa phanḓa na u khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhugevhenga . 
Muhumbulo wa muṱaṱisano wa Bee wa u peleṱa wa SA wo vha hone sa ndingo ya u thusa u khwinisa ḽeveḽe dza ḽitheresi . 
Ezwi ndi nga nṱhani ha u engedzea kha mushumo wa ikonomi hune ha itea nga tshifhinga tsha ṅwedzi wa Nyendavhusiku musi miṱa i tshi engedza u shumisa hayo tshelede i tshi itela khalaṅwaha ya madakalo na vhabveledzi vha ḓisa muvhilo uyu wo engedzwaho na tshibviswa tsho engedzwaho . 
Tshipiḓa tsha mbalombalo / zwitatistika tshiimatshoga
11.8.2.2 U sa dzhenela kana u thithisa miṱangano na maitele a tshigwada .
Tsedzuluso ya , na ṱhumbulo ya , zwiko zwa minerala na peṱiroḽiamu Afrika Tshipembe zwo vha thero ya zwipiḓa zwo fhambanaho zwa mulayo kha miṅwaha yo fhiraho . 
Fhedziha , zwe zwa vhudziswa ho vha muhanga une khawo tsheo dza zwiko dza itwa . 
U kulumaga dzikhasethe na zwikirini luthihi nga vhege . 
U thusedza kha zwa thekiniki
Miraḓo ire ha khetho ya Sapphire na Beryl vha tea u elelwa zwi tevhelaho :
Ṅwalani nḓila ine na nga vhudza ngayo muthu ane na mu fulufhela zwithu zwi sa takadzi zwe na ṱangana nazwo .
miraru u shumana na khumbelo yavho .
kuṅwalele
U ombedzela zwine zwa vha muhumbuloni wawe , o dzinginya uri ndi tea u humbula maipfi a ḓivheaho e Vho-Charles Dickens vha vula ngao tswinga kha bugu yavho ya nganea i vhidzwaho A Tale of Two Cities .
( b ) i na mvelelo dza mulayo .
Bannga Ntswa ya Mveledziso ya BRICS yo ita mvelaphanḓa i ṱuṱuwedzaho .
Ri ḓo zwi dzhiela nṱha , na u dzhia tsheo ya tshihaḓu , u lwa na mugudisi ane a shumisa maanḓa awe nga nḓila i songo teaho nga u ḓi dzhenisa kha vhukonani ha vhudzekani na vhana .
Iyo vautshara i nga shumiswa kha u isa phanḓa pfunzo na vhugudisi kana ya ṋetshedzwa mutholi o ḓiimiselaho u thola muthu o litshaho tshikolo , u thusa vhashumi vha thangana ṱhukhu u itela uri vha wane vhukoni na tshenzhemo . 
Naho zwo ralo , vhunzhi ha mishumo iyi i wana thikhedzo yo pimeaho nahone i maitele a fomala a sa bveleli , nahone zwifhinga zwinzhi mbekanyamaitele dza ndeme dzi a itwa hu na u livhiswa ho pimeaho kha mihumbulo ya tshitshavha . 
Khorombusi ya Tshikolo iṅwe na iṅwe i fanela u wana zwaho madzulo a vhugudisi ha vhurangaphanḓa mavhili nga tshifhinga tshayo . 
U engedza afho , mbekanyamushumo dzashu dza nga ha vhupo u fana na U Shuma nga Malaṱwa , U Shuma nga Matzhava , U Shumela Maḓi na U Shuma nga Mulilo dzo sika zwikhala zwa mishumo zwi fhiraho 30 000 nahone dzo livha kha u sika zwikhala zwa mishumo zwi fhiraho 60 000 nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho .
Muvhuso wo sedzesa kha miṅwaha yo fhiraho kha u khwinisa vhukoni ha muvhuso kha masia oṱhe u itela u bveledzisa , vhupulani na masheleni , na u bvisa tshumiso ya tshelede kha zwa thememveledziso . 
Ri ni tamela mashudu kha zwoṱhe zwine na nga ita zwo sedzaho kha khwinisa vhuleme ha vhathu vhashu kha vundu . 
A hu na muthu ane a nga fhirisela thukuta ya khombo kha fuḽaimatshini nga nnḓa ha musi kana u swika fuḽaimatshini i tshi vha yo kwamiswa na mavu nga tshishumiswa tsha u fhirisela nga nḓila ya thambo ya muḓagasi ya u kwamiswa na mavu . 
Muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli u tea u thola mudzulatshidulo wa komiti . 
Hafhu muhumbulo wa u dzula vhoṱhe , nga ngoho izwi zwi dovha zwa konḓisa mafhungo a u pfesesa tshivhumbeo tsha muṱa . 
Zwiṅwe zwileludzi : Dzi sedzesa kha u khwinisa zwiṅwe zwileludzi zwoṱhe , hu tshi katelwa magudedzi a vhugudisi ha vhuongi na motshari . 
U bva kha kuhumbulele kwa vhathu vha kwameaho , masia mahulwane a katela mbumbeo ya vhalanguli kana miraḓo ya bodo , mbumbeo ya tsha vhudzulapo ha vhafaramikovhe nga vhudzulapo , vhukoni ha u tshimbila ha dzitshaka na tshenzhemo ya dzitshaka ya vhalanguli na mbumbeo ya vhashumi vhoṱhe nga vhudzulapo . 
Zwifhinga hezwi kha ḓivhazwakale yashu zwi sumbedza u kona hashu u ṱangana , naho zwi tshi khou tou konḓa hani , na u vhea dzangalelo ḽa shango phanḓa nṱha ha madzangalelo oṱhe .
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP ) i thola komiti dzi re na tshivhalo kha miraḓo yayo ya tshoṱhe uri dzi lavhelesa mushumo wa mihasho ya muvhuso wa lushaka yo fhambanaho na u shumana na Milayotibe .
Nga nnḓa ha mutsiko wa mushumo u re hone , u dzulela u vha na vhulenda khathihi na u vha na muya wa u thusa . 
Holwu lushaka ndi lwa ṱhanganyo iṅwe na iṅwe ya maḓi a mashika a mahayani na ayo a nḓowetshumo ane a kona u siniswa nga bakitheria . 
Khoniferentsi nthihi yo dzhenelwa nga Mufarisa Mulanguli wa Tsireledzo ya Tshitshavha nga ha Ndangulo ya Tshiwo . 
vha tea u ḓadza afidavithi i kha tshiimeo tsha SASSA huna Mukhomishini wa Muano ane a vha uri a si muofisiri wa SASSA
( c ) Mufariwa u tea u tendelwa u nanga , na u dalelwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho nga dokotela .
Nḓivho yo vhibvaho ya khomphyutha
Zwenezwo u swika kha tshiimo tshine ra vha ro swikela mvelaphanḓa yavhuḓi fhedzi u swika zwenezwo zwithu zwo vha zwi tshe zwo vhifha . 
1.2.4.1 Mishumo , ndivho na vhuḓifhindulelo zwa foramu dza IDP
U laṱiwa ha malaṱwa hu nga vha na masiandoitwa a si avhuḓi kha vhupo na kha mutakalo wa tshitshavha , nga maanḓa kha nyimele dzine ha vha hu si na vhupulani havhuḓi , kana musi ḓaleḓale ḽi songo vhewa na u itiwa zwavhuḓi kana ḽi sa khou shumisiwa kana u londolwa zwavhuḓi . 
Na zwo swikelelwaho kha sia iḽi zwo itea nga maanḓa nga kha u fhaṱa vhukoni ha ṱhoḓisiso na themamveledziso zwe zwa ṱoḓa miṅwaha minzhi ya vhuḓikumedzeli na vhubindudzi . 
Nyambedzano ya tshigwada / phaneḽe
Maga a u thusa vhapondiwa u wana iṅwe nḓila ya thikhedzo na one a a ṱoḓea . 
Furemiweke iyi i a wanala kha www.dwaf.gov.za.
Muvhuso u na ndugelo dza u renga kana u sa renga ṱhoḓea dzawo huṅwe fhethu nga nnḓa ha khonṱhiraka arali : 
Mabindu maṱuku a dzulela u dzhela fhasi BEE kana u ḓowela u rangisa phanḓa thekeniki dza u vhulunga khasiṱama u itela mushumo wa zwa vhubindudzi . 
U londolwa ha zwishumiswa zwi shela mulenzhe zwihulu kha tsenguluso dzone dza vhukhwiṋe ha maḓi , zwine zwi nga kwama lu si lwavhuḓi u tevhedzwa ha mashumele a vhukhwiṋe ha maḓi . 
4.1 . Ṅwedzi wa u Dzhiela Nṱha Khentsa ya Maḓamu nga Tshimedzi , wo imela ndingo dza lushaka nga tshitshavha na ndondola mutakalo ya phuraivethe u tsivhudza nga ha vhulwadze .
" Tsumbo ya kha vhuṅwe vhupo thwii hune hu na ṱhahelelo ya zwikili .
Zwa u fhungudzwa ha malaṱwa ndi tshipikwa tshihulwane tsha ha Masipala hu tshi itelwa uri hu vhe na tshifhinga tshilapfu tsha vhutshilo ha fhethu afho ha u laṱela hone malaṱwa o omaho . 
R12 623 nga muunḓiwa nga ṅwaha sa gumofulu ḽa zwi si zwa PMB , u valelwa 1 , a zwo ngo phuroreithiwa T
U ṋetshedzwa ha dzikhomphyutha kha vhagudi vha Tshikolo tsha Vhaholefhali tsha Vukuzenzele u itela vhana vha re na vhuholefhali , zwe zwa rangwa phanḓa nga Minisiṱa wa Vhudavhidzani , Mmamoloko Kubayi-Ngubane .
Vha songo shumisa maitele a sialala na a vhurereli ane a tsitsa tshirunzi tsha vhafumakadzi .
I dovha ya dzhiela nṱha komiti ya wadi sa tshiimiswa tshi ṱumanyaho vharangaphanḓa vho khethwaho na vhathu .
U bva zwenezwo , vhashumisi vho sumbedzisa ḽevele ya u fushea zwihulwane , nga zwoṱhe , tshiimiswa na zwi re ngomu . 
U dzhenela zwi elanaho na odithi kha ndangulo ya u renga . 
Zwihulusa , hu fanelwa u sedzwa zwiṱirathedzhi zwa muhanga zwo fhelela . 
13 . VHUKWAMANI
U saukanya mafhungotsivhudzi a u pulana
Ri kha ḓi vha ro ḓitika nga sisiteme ya khomphyutha ine ya vha ya kale nahone a i ṋetshedzi mafhungo ane ra a ṱoḓa kha vhulanguli ha tshifhinga tsha zwino . 
Nga ngomu ha zounu dza u dzudzanya nga huswa hune vhudzulo ha vhathu ha vha fhaṱwa hone , mundende wa khephithala ( mundende u re nṱha ha ndambedzo ya masheleni ya zwiimiswa ya zwino ) u ḓo shuma . 
Kha nyimele ya khumbelo dza US , zwishumiswa zwo shumiswaho zwo vha zwisudzulusi zwa ṱhoḓea ya ṱhanganyo yo fhelelaho . 
Ri a ḓihudza sa vhathu vha Afrika Tshipembe kha u shela mulenzhe ha vhathu vha shango ḽashu u ḓisa mulalo dzinguni iḽi - u bva kha vhavhera na vhabvana vha Mmbi ya Lushaka ya Vhupileli , uya kha vhashumi vha zwivhumbiwa zwa tshitshavha na zwa phuraivete vhe vha shuma u vhona uri muloro wa Afrika u a bvelela shangoni la Vho-Patrice Lumumba .
Thebuḽu dzi tevhelaho dzi ṋea ṱhoḓea dza u linga ha fomaḽa ha Nyambo dza Hayani :
12.2 U ṋea vhapondwa maanḓa
Ndi zwa ndeme uri vhashumisi vhoṱhe vha tevhele nyiledzo dzoṱhe u itela uri ri kone u phaḓaladza nḓisedzo ya maḓi ane ra vha nao .
U bveledzwa hafhu na / kana u kopiwa ha zwi re ngomu kana tshipiḓa tshazwo u itela vhubindudzi hu tea u katela nḓivhadzo iyi ya nzivhanyedziselo yo fhelela . 
na uri vha ṱalutshedze uri vha khou ṱoḓa u ṱanganyisa mahalwa o tou rengwaho u bva nnḓa hu u itela u a rengisa .
6.1 . U shumisiwa ha mbekanyamushumo ya u dzikisa zwithu ho no bvela phanḓa kha vhuimo ho fhambanaho .
Kha tshigwada , kha vha dzhie tsheo ya uri ndi ngudo ya nnyi ine ya nga shumiswa lwa khwiṋe afho nṱha . 
Ndi zwipuka zwifhio zwa lwanzheni zwine zwa vha na khombo kha vhathu ?
Vhupo ha vhukati ho khetheaho ha ḓorobo iṅwe na iṅwe i ita uri i fhambane na dziṅwe dziḓorobo dzoṱhe . 
Vhabebi vhanu vha tea u ṋekana nga vhuṱanzi ha vhudzulapo havho kana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe .
Sedza na u ṱalukanya zwo teaho u itwa u thusa miṱa iyo ;
1.2 . Khabinethe i ṱanganedza zwine zwa tou vha ḓivhazwakale zwe Dzangano ḽa Dzitshakatshaka la Dzigoloi ḽa Beijing ( BAIC ) ḽa ṋetshedza R11 biḽioni ya vhu bindudzi u itela u thoma puḽanti ya vhubveledzi ha zwa dzigoloi kha Zounu ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya Coega .
Nga fhasi ha zwitivhi zwo tsaho zwiṱuku kana nyimele dza mathannge o tsesaho a zwa vhufuwi , tsitsikano ya tshiṱoko i nṱha vhukuma , na khovhe dzi ḽiswa zwiḽiwa zwo tou itwaho , zwine zwa ita uri hu vhe na ndeme ya ndango na ndangulo ya ndeme ya maḓi . 
Tshiteṅwa hetshi tshi ṱalutshedzea zwavhuḓi nga manweledzo mapfufhi a , tsha u thoma , mveledziso i livhisaho kha u gannḓiswa ha edishini ya u thoma ya Bugu Tswuku na , tsha vhuvhili , wekishopho dzi tevhelaho mushumo uyu . 
TSHIFHINGA TSHA U FUNZA TSHO THEMENDELWAHO NGA VHEGE : awara dza 10
Tswikelelo kha Bugupfarwa ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS ) ya Dzitshaka , Zwigwada zwa Mbambadzo na Vhutsireledzi i ṋetshedza ngeletshedzo ya vhudavhidzani ya tshigwada ya tshiṱirathedzhi na thikhedzo kha mihasho .
Ni si vhuye na...Kha zwoṱhe , ni so ngo . . .
Nga u angaredza , zwidzidzivhadzi zwine zwa shumiswa nga nḓila i si yone Afrika Tshipembe zwi nga khethekanywa zwa vha na khethekanyo tharu u ya nga tshiimo tsha kushumisele : 
U shaea ha muanganyelo wo dzikaho zwi dovha zwa amba zwikhala zwa mabuli zwi si gathi zwine maḓi a vha tshimbila khazwo . 
Kha vha dzhie mapfiwa a zwigwada .
Nga maṅwe maipfi , kiḽasi yo katela gireidi dzo fhambanaho dzine dza funzwa fhethu huthihi nga tshifhinga tshithihi vha nga shumisa kiḽasi khulwane , hu si u amba kiḽasi dzo ḓalesaho , heyo i wanala vhuponi vhunzhi ha nyingaḓorobo . 
Miṅwe miṱa hafhu i shayaho ya mahayani ya 141 191 yo kona u wana muḓagasi wa fhedzi .
Zwo ṋetshedzwa nga fhasi ha Tsaino na Tshiganḓo tshanga tsha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ngei Cape Town nga ḽa fuminthihi ḽa Lambamai , tshigidi tshithihi ḓaṱahe na fumalo rathi . 
Kushumele kwo fhiraho kwa vhurumelazwivhambadzwa ha muhumbeli . 
Vha fanela u rumela khophi ya u ṱunḓa kha muvhambadzela nnḓa / muḓisedzi.
Zwipiḓa zwa ndeme zwa tshiṱirathedzhi itshi zwa u vula vhukoni ha nḓowetshumo na u bveledza nḓisedzo i ṱavhanyedzaho ndi : 
U vhala ha tshigwada , hu na u sumbiwa nḓila
6.5. Mushumo u ḓo thoma wa u vhumba Khantsele ya Ofisi ya Phuresidennde ya Vhufarasani ha dziSOC dzine dza ḓo ṋetshedza Muphuresidennde Vho Zuma luvhonela lwa tsheo dza maano a vhuṱali na u kona u dzhenelela u itela u vhumba dziSOC dzine dza khou shela mulenzhe kha tshanduko ya shango ḽine ḽa kona u bveledzisa .
Mitevhe ya vhashumi kana dzimbekanyamushumo dzi nga wanala zwavhuḓi nga kha u senguluswa ha maṅwalwa , u fhirisa u shumisa tshifhinga tsha vhaofisiri vha dzula vha tshi khou shumaho u vhiga nga mulomo kha mafhungo aya . 
Zwa zwino , vhubveledzi ha biya kha ḽa Australia ho kandeledzwa nga khamphani tharu . 
U dubekanya mishumo ya thandela u ya nga ndeme yayo - u bveledza pulane ya u shuma
Tshivhalo tsha senthara dza mbueledzo dza u shumisa zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone zwi tshimbidzwa nga Muvhuso . 
U ṱalutshedzela tshifanyiso hu u itela u sika tshiṱori tshawe ene muṋe .
Ro amba uri ndi nga kha zwiito zwashu uri ri kone u ḓivha vhuyo hashu .
Vhunzhi ha zwithu na mabogisi zwo ṱaniwa phasedzhini i ṱumanaho na tshifhaṱo tsha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu .
Vha ite mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP6 nda ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u badela kana ḽi saathu swika .
Nga murahu ha ngudamushumo , vhathu vha madzinganḓevhe vha sumbe vho tholwa lwa tshoṱhe nga Fedics , ine ya vha na khonṱhiraka ya u shuma mishumo ya khishini kha vhuongelo . 
DoC i nga shumisa mafhungo aya u sika phurofaiḽi ya vhuṋe u khwinisa phindulo dzayo kha dziṅwe khumbelo kana mbudziso na u khwinisa webusaithi . 
Kana mafhungo a khou amba nga ha tshumiso ya mbekanyamushumo kana mbuelo , khonadzeo ya nyito ndi zwone zwa ndeme . 
U ṱola na u alafha malwadze na vhukonḓi vhune vha nga vha naho . 
Ndima i fhedzisela nga therisano ya khaedu dzo livhanaho na Afrika Tshipembe arali kuhumbulele kwa nga ha mbeu ku sa khou ṱuṱuwedziwa nga vhuḓalo .
dalela mufarwa dzhele .
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo kha nyimele
Yo bveledza Thendelanonzwiwa ya Tshanduko ya Tshumelo dza Ḽaiburari na Mafhungo , ine ya livhanya mushumo wa dziḽaiburari na bono na muhanga wa tshiṱirathedzhiki wa Muvhuso . 
Fhungo ḽi nnḓa hangei , ḽi hone u nga elwa nga zwishumiswa zwo ḓoweleaho . 
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe , tsumbo , u anetshela mafhungo , u ṱalutshedza mvumbo ya mutsho , na maṅwe-vho mafhungo a tshenetsho tshifhinga .
mulayo uri mini nga ha uri vha nga zwi itisa hani na u dzhenelelisa hani
Zwi shumiswaho kha zwiḽiwa zwa na u viiwa ha phukha u itela vhubindudzi : R65
U dzhenisa hu tea u dizainwa nga nḓila ine ha lwa na mutsiko na maṅwe maanḓa ane a nga vhangwa nga mashumele o ḓoweleaho kana u fhambana zwi tshi ya nga kilima a zwi nga vhangi tshinyalelo kha dzipfara kana zwidzheniswa . 
Zwa zwino Muhasho u kati na u vusuludza sisiteme dzayo dza mafhungo .
U shayea uhu ha u linganywa hu nga vhanga thaidzo dzo kalulaho khathihi na mafhungo a thikhedzo dza mushumisi na thikhedzo ya zwivhumbakhomphyutha . 
( 1 ) Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i tea u ṱuṱuwedza ṱhonifho ya ndinganyiso ya mbeu khathihi na u bveledzisa , u tsireledza na u waniwa ha ndinganyiso ya mbeu .
Vhadzulapo vhane vha shela mulenzhe na nyito dza u ḓisa tshanduko ndi zwithu zwa ndeme kha demokirasi na uri mveledziso i tshimbile zwavhuḓi .
I kandeledza hafhu vhafumakadzi .
Ndeme ya mushumo wa u ya nga ḓivhafhungo wa kiḽasi dzi shumaho i sumbedziswa nga haya maipfi , sa izwi nḓila ya kuṱalutshedzele i sa koni u hwala vhuḓifhinduleli ha phambano . 
Mudzheneli u tea u vha o sumbedza nḓila ine a ṱoḓa u ṱanganedza ngayo maambiwa .
Nga maanḓesa , u sika mishumo ya sekhithara ya fomaḽa a zwi vhuyi zwa lingana mishumo i ṱoḓeaho kha u sika tshanduko zwiimiswani na kha u fusha zwi funwaho nga vhaṱoḓi vha mishumo nahone zwine zwa thivhela u sa fushea kha matshilisano . 
Kha vha ye kha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa a tsinisa na ha havho .
4.1. Miraḓo ya Khorondangi masiani oṱhe mararu a muvhuso vha ḓo ambedzana na maAfrika Tshipembe shango ḽoṱhe nga tshifhinga tsha National Imbizo Focus Week vhukati ha 7 na ḽa 11 Lara 2016 , fhasi ha thero " Roṱhe ri isa Afrika Tshipembe phanḓa : Vhumatshelo hashu - kha vhu ri shumele " .
Ofisi dzoṱhe dza Phalamennde dzi ḓo ṋewa makhadibogisi a u kuvhanganyela mabambiri a malaṱwa .
o Ite uri ( MP ) dzi bveledze vhukoni na nḓivho khulwane zwa mushumo wa Komiti yeneyo
Ḓidzhieni ni tshi khou ya u vhala mvumbo ya mutsho kha TV ni tshi khou
Mmbi dza tshizwinozwino dzi fanela u vha kha vhuimo ha u ḓilugisela . 
Zwiṅwe zwa zwiimiswa zwi ḓo vha na tshumelo dza musi yo no tshaya . 
Muvhuso wapo ndi hone hune mudzulapo muṅwe na muṅwe a vhana vhukwamani thwii ha tshifhinga tshoṱhe na muvhuso . 
Kha ṱhumano ya tshaka dzo vanganaho dzi ṱanganedzaho volumu dza vhuendi khulwane , zwi tevhelaho zwi fanela u dzhielwa nṱha : 
Kha miraḓo ya Sapphire na Beryl , mushonga wavho wo randelwaho u tea u ṅwalwa nga dokotela a re kha netiweke ya GEMS .
Pulane ya u funza u sumbedza gumoṱuku ḽa magudiswa ane a ḓo gudisiwa nga themo .
Ha tevhela lwa vhurathi .
Vhahumbeli vha sabusidi ya nnḓu vha fanela u fusha ṱhoḓea dzi tevhelaho :
Mveledziso ya vhupo ha mahayani i ita nyombedzelo ya u shandukisa nyimele ine ya ita uri vhathu vha shayaho vha vhuelwe zwihulu , vha bindudze kha vhone vhaṋe na zwitshavha , nga dubo hu na u shela mulenzhe kha u lugisiwa ha themamveledziso ya ndeme . 
Vunzhi ha khwiniso dzine tshitshavha tsha tama u dzi vhona ndi khwiniso dza mahala , u fana na : u ṅweṅwela , u ṱhonifha tshitshavha , u fulufhedzea musi hu tshi ṋekedzwa zwidodombedzwa , na u humbela pfarelo arali zwithu zwi sa tshimbili zwavhuḓi .
Tshigwada itshi tsha vhaḓivhi tshii shuma sa phaneḽe ine ya u eletshedza vhalanguli vha thendelo kha mafhungo a vhushumisamupo , tswikelelo na u kovhekana mbuelo .
Dzhangili dzhimu - u kona u tshimbila u sa wi fhethu ho linganelaho fhasi
Tshipikwa tsha Mulayotibe ndi u itela uri sekithara ya zwa masheleni i vhe yo tsireledzeaho nga u wa tsha Mulayotibe ndi u itela uri sekithara ya zwa mashel a linganaho ' . hezwi ndi u thomiwa ha vhulanguli vhuvhili : vhune vhuu thomiwa ha vhulanguli ela uri sekithara ya zwa masheleni i vhe yo tsi masheleni zwi vhe zwi pfadzaho , ngeno vhu zwi vhe zwi pfadzahoi ela uri sekithara ya zwa masheleni zwa tshimbidza ngaho bindu ḽazwo .
Nṱhani ha izwo , u khwiṋiswa ha Mulayo wa Zwibveledzwa zwa Halwa u ṱoḓa u khunyeledzwa u itela u lavhelesa na u langa zwavhuḓi vhubveledzi ha maṅwe mahalwa . 
Arali ha vha na tshiimo tsha shishi tshine ha nga vha na vhulwadze ho waho ha vha hu si na mushonga wa u haela wo ṅwaliswaho , zwi nga ḓi vha zwo luga u shumisa u songo ṅwaliswaho .
Tshelede i nga shumiswa u swikela ṱhoḓea dza IDP nahone IDP i a tenndela zwitshavha u vhea maṱo u vhona uri nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso zwi khou tshimbila nga ngona .
Zwikhala zwa ndeme : Maraga wa ḽifhasi wa zwa vhutsila ndi muhulwane nahone u khou aluwa . 
Hu na u lingana ha vhanna-vhafumakadzi kha vhapulani ?
Tsumbo , arali muthu a re na vhuḓifhinduleli ha u lugisela fhethu hune khoniferentsi ya ḓo farelwa hone a vha a songo lugisa a fhedza malugana na ḓuvha ḽine fhethu afho ha ḓo shumiswa ngaḽo , zwi amba uri muthu a no khou lugisa zwa kutshimbilele a nga si kone u wana zwidodombedzwa zwo teaho zwa u bukela vha no khou ḓa khoniferentsini mabufho kana u vha rengela thikhithi dza bisi .
Vhathu vhoṱhe vha na tshirunzi tsha vhuthu tsho linganywaho tshi teaho u ṱhonifhiwa .
MP dzi tea u bvisela khagala mbuelo dzadzo dza masheleni kha redzhisiṱara i ne Phalamennde ya i anḓadza luthihi nga ṅwaha .
MASALA A MBUELAMURAHU
Matshudeni kanzhi a hana u shumisana na maga a shumiswaho u thivhela vhufhura nga kha garaṱa dzavho , nahone vhaṅwe vho no ḓi lingedza u badela zwiḽiwa nga garaṱa dza maṅwe matshudeni . 
U kundelwa u rumela thendelano ya u shumisana kha bindu zwi ḓo ita uri phoindi dzi avhelwaho dzi sa avhelwe kha khamphani dzoṱhe dzi dzhenelaho kha u shumisana kha bindu . 
U khwaṱhisa uri mugudi muṅwe na muṅwe u swikelela gumoṱuku ḽa bugu dzo randelwaho na bugu dza u shumela dzi ṱoḓeaho u ya nga poḽisi ya lushaka .
Tshi tea u , naho zwo ralo , olwa zwavhuḓi u tou bva mathomoni u itela u tshi shumisa sa tshikhala tsha nnyi na nnyi tshi re na mushumo . 
U ṱumekana na zwa vhuendelamashango , ri ḓo isa phanḓa u bveledzisa sekithara ya zwa mvelele , ine ya dzhenisa henefha kha R2 biḽioni kha zwibveledzwa guṱe zwa fhano hayani .
Vhushaka na Komiti ya Wadi
Kudzudzanyele kwa tshitumbu na mbadelo dza u tshi endedza zwi ita uri u ḓiswa ha tshitumbu hayani zwi ḓure .
Tshitshavha tshi khou ya u vhuelwa hani kha zwiitwa kana mutambo .
( 6 ) Khethekanyo hei a i kwami Mulayotibe wa tshelede .
Tshifhinga tsho dzinginywaho tsha mishumo ya Ndima ya Vhuvhili : awara dza 2 na minetse ya 45
Mulangavunḓu wa vunḓu a nga ṋea maanḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe , kha muṅwe Muraḓo wa Khabinethe .
U shuma na / nga mafhungo : mafurase a madzina , fhungodavhi ḽa dzina
- U fhisa , u rothola , muya , makole , ḓuvha , hu na khuli , hu na mvula
o mala muṅwe muthu
U tikedza Batho Pele
Mulayo u maanḓafhadza Phalamennde uri i ite tshanduko kha mugaganyagwama woṱhe , khathihi na migaganyagwama miṅwe ya mihasho ya muvhuso wa lushaka .
Nga tshifhinga tsha muṱangano wa Tshigwada itshi tsha u Shuma , vharangaphanḓa vha sialala vho u dzhenelelaho vho ḓikumedzela uri vha ḓo shumisana na muvhuso u tandulula na u lwisana na u tshinyadzwa ha ndaka na khakhathi na uri vho ita khuwelelo ya uri hu vhe na thandululo nga u ṱavhanya kha nyimelo iyi .
Vhathu vhane vha tshila na HIV na AIDS
Naho zwikhala zwa ndondolo ya phukha dza ḓaka na vhuendelamashango zwi ḓiphiṋa nga ndeme ya nṱha kha masia aya , mbuelo dza zwa ikonomi na matshilisano kha vhahura na vhadzulapo vha vhupo ha mahayani a dzo ngo swikiswa kha gumofulu nahone zwikhala zwinzhi zwi kha ḓivha zwo sala uri zwi tshinyadzwe . 
187 . Mishumo ya Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya Mbeu
Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Themamveledziso ya Lushaka i isa phanḓa na u vha tshitshimbidzi tshihulwane tsha ndeme ya mishumo na tshiṱavhanyisi tsha nyaluwo ya ikonomi .
g ) Vho Jane Barret ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
U vhalela nṱha kana zwi tshi pfala a tshi vhalela muṅwe ngae .
Ndi thimu dzifhio dze dza vha dzi tshi khou tamba metsheni uyu ?
U pwasha maipfi u ya kha madungo
Mbalavhathu / Sentsasi
Kha ri ite nyito Olani tshifanyiso tsha zwe Mulanga a vha a khou ita musi a tshi waniwa .
U langa ridzhisiṱara ya ndaka ya themamveledziso ya zwa maḓi . 
Hezwi zwi amba uri pulane dzashu dzi fanela u vha dzine dza swikelea nahone dzi tshi ya nga tshomedzo dzine ra vha nadzo zwenezwo na uri ndi dziṅwe khonadzeo dzifhio khathihi na maga a vhurangeli ane a nga shumiswa u itela u isedza . 
Mutholi a songo ṱusa mbadelo dza ṅwedzi nga ṅwedzi muholoni wavho .
Thendelo i ḓo vha yo luga kha vhege dza rathi u ya kha dza malo .
Tsha kale na kale , mishumo yo vha i ya vharema , nga maanḓamaanḓa MaAfrika na vhunzhi ha vhafumakadzi zwi kha muvhuso wonoyo vho vha vha tshi dzhielwa fhasi hu tshi tevhedzwa maimo dzavho . 
Hezwi hu tou vha linga li no khou dzunguluwa nga nḓila ya tshiṱuhu , sa vhunga ndaulo yapo i sina masheleni ya anzela u tou tsela fhasi , zwine zwivha na masiandaitwa a si avhuḓi kha mveledziso ya ikonomi yapo . 
Vho swika kha mitambo ya phanḓa ha ya makhaulatshele he ngauralo vha thubela Afrika Tshipembe tshikhala kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha 2017 FIFA tsha vha Miṅwaha ya Fhasi ha ya 20 tshine tsha ḓo farelwa ngei Tshipembe ha Korea .
I katela zwoṱhe zwo khetheaho zwa maga a zwiimiswa zwa masheleni u khwaṱhisa zwa u fhaṱa na u ṱavhanyisa themamveledziso ya maḓi , dzibada na vhudzulo ha matshudeni nga kha kushumisele kwa vhuḓi kwa masheleni o ṋetshedzelwaho mushumo wonoyo .
U ḓadzisa kha zwenezwi , muhasho wo bvela phanḓa na u vula kiḽiniki ntswa kha vhupo ha mahayani . 
R2250.oo nga tshipiḓa
Maga a muvhuso a u khwinisa ndeme ya pfunzo a katela mikhwa yavhuḓi na vhuḓifhinduleli zwikoloni .
Vhuhulu ha vhupo ha u tevhulela zwi amba vhupo ha vhudzulo vhune zwa u laṱela mashika henefho zwa vha yone nḓila yo ḓoweleaho ya vhuthathazwitzhili . 
U vhalela nṱha hune ha vha na kubulele kwone , mutevhetsindo na u bvisela vhuḓipfi khagala nga nḓila yone
Naho zwo ralo ro elelwa uri izwo zwi nga si swikelelwe nga tshifhinga tshiṱuku .
Vha dovha vha tenda uri avho vho faraho nḓivho ya sialala vhane vha nga vha vho dzhenelela kha u tumbulwa uhu vha fanela u wana mbuelo nga nḓila yo fanelaho .
Muanewa muhulwane / vhaanewa vhahulwane
Khumbelo ya u vha mudzulapo wa iwe shango hu sina
IDP yo itelwa u thusa masipala u sedza kha ṱhoḓea dza ndeme dza zwitshavha zwapo .
( a ) dzhiela nṱha madzangano a lushaka na a vunḓḓu o imelaho vhomasipala ; na
Ndi humbula uri tshenzhemo yanga ya u thoma musi ndi phanḓa ha Komiti ya Tshothe ya Gwama ḽa Nnyi na Nnyi ( SCOPA ) musi zwi khagala yo sumbedza tshiimo tsha u bvela phanḓa ha dzangano ngeno hu uri vhunzhi ha vhabvisa-mihumbulo a vho ngo khoḓa uho u bvela phanḓa , sa izwi vha tshi dzulela u amba nga ha nḓowelo ya u sasaladza Tshumelo ya Ndulamiso . 
U tshimbidza maṱo nga nṱha u itela u wana zwidodombedzwa zwi tikedzaho ( u sikena )
Kha vha ḓadze fomo SAPS 92 u khantsela u vhigwa ha muthu o xelaho .
Phosiṱara i na tshifanyiso tshi no tikedza mulaedza ?
tshiga tshiṱaluli
Sa tsumbo , musi mbiti dzi tshi sumbedzwa , vha songo ṱalutshedza , u dzhenelela , u ṋea zwiititisi , u haṱula kana u ela .
Pfanelo ya ndayotewa ya phuraivesi a si , u fana na i linganaho nayo ya mulayo u songo ṅwaliwaho , pfanelo tshoṱhe fhedzi i nga ḓi fhungudzea u ya nga mulayo u shumaho kha vhathu vhoṱhe na uri i tea u linganyiswa na dziṅwe pfanelo dzo dzheniswaho kha Mulayotewa . 
2.1.1 . Vhukoni ha u thetshelesa
Nga matshudeni mangana hune vha khou dzinginya u gonyisa tshikalo tsha zwino ? 
Hu na vhunzhi ha mbekanyamaitele na milayo zwine masipala wa tea u zwi tevhedza na u dzhiela nṱha uri , zwa ndemesa ndi zwi tevhelaho : 
Tsho fhiraho tshi tama u renga kha tshi khou ḓaho u shumisa vhudzulo lwa tshifhinga nyana , a na tshelede kana khiredithi ya u ita nga u ralo . 
Maḽekitshara oṱhe na vhagudisi
Vha ṋee tshigwada tshithihi nyito nthihi .
ṱuṱuwedza na u tikedza vhashumi vhanga kha mishumo yavho ya mveledziso ya phurofesheni ;
Khabinethe ya Lushaka yo dovha ya tendelana hafhu uri zwo vhulungwaho , kathihi na masheleni are hone kha mbulungo dza mbekanyamaitele dza lushaka , a livhiswe kha u alusa zwo sedzwaho zwa ndambedzo ho livhuwa kha mbekanyamushumo dza muvhuso dza ndeme . 
vha tsumbo na u badela mbadelo dza tshumelo na mithelo
Tshiṱereke tsha Transnet tsho vha na masiandaitwa kha vharengisi vha zwibveledzwa zwa vhulimi na zwiḽiwa zwa lwanzheni khathihi na ikonomi nga vhuphara . 
Nga u fhengudza tshileme tshavho vha vha vha tshi khou dovha vha fhungudza ḽeveḽe ya khoḽesiṱiroḽo ya LDL na ḽeveḽe ya khoḽesiṱiroḽo yoṱhe .
Ngauralo zwi ita dzimvutshelano uri dzi sa bvelela fhedzi , fhedzi u dovha u kona u ḓipilela , sa zwo itwaho nga Mvutshelano ya Amerika . 
Mbadelo dza u tshimbila dzi nṱha ngauri u itela uri zwi vhonale sa vhomadzhisiṱiraṱa vho ḓiimisaho , vhatshutshisi na dziḓologi vha tea u tshimbila vho fhambana . 
Tsumbo ya zwenezwi ndi ya sisiṱeme ya Mulambo wa Vaḽa hune vhunzhi ha madamu na dziphaiphi zwa shuma sa sisiṱeme nthihi yo ṱumekanaho . 
Ṋetshedzo yo shaedzwaho nayo yo itelwa u khwaṱhisedza ṱhoḓea dza thikho ya pfanavhanzhi u ya kha u swikelela ṱhoḓea dzine dza khou engedzea dzo ṋewaho kha Muhasho . 
Huṅwe vhupulani ho bveledzwa zwa nyavhelo hafhu ya tshipiḓa tsha mugaganyagwama wa zwishumiswa . 
Vhathu vha Afrika Tshipembe vha
Vhaimeleli vha tshifhinganyana vha sa fhiri fumi vho rumelwaho nga muvhuso wapo wo dzudzanyeaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 163 u imelela zwipiḓa zwo fhambanaho zwa vhupohaya , vha nga shela mulenzhe arali zwo tea , kha maitele a zwa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , fhedzi a vha nga vouthi .
Pfanelo dza vhathu dzi nga khethekanywa nga khethekanyo dzi tevhelaho :
( ii ) arali zwa ṱoḓḓea hu u itela Mulayotewa kana u itela dzangalelo ḽa muvhuso wavhuḓḓi , kana
vhala nga luvhilo .
( 1 ) Musi ḽi tshi shumisa maanḓḓa aḽo a vhusimamilayo , Buthano ḽa Lushaka ḽi nga -
Ḽiṅwalwa iḽi ḽi tea u vhalwa na :
Batho Pele a si maitele o khetheaho nahone o fhambanaho , hu fanela u vha mulayo wa tsumbanḓila kha nḓisedzo dza tshumelo dzoṱhe .
Mbuelo dza gumoṱuku dzo randelwaho ( PMBs ) : Mutevhe wa nyimele dzine tshikimu tshiṅwe na tshiṅwe tsha dzilafho tsha tea u zwi katela u ya nga Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho .
Arali tshiimo tsha maga a tshumelo tshi songo swikelelwa , vhadzulapo vha tea u humbelwa pfarelo vha ṋewa ṱhalutshedzo ya nga ha ndulamiso ya u ṱavhanyedza , musi mbilaelo dzi tshi itwa vhadzulapo vha tea u wana phindulo ya u ḓiṱukufhadza i fhaṱaho
I itelwa vhathu vhe vha vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe phanḓa ha musi vha tshi ṱuwa shangoni , nahone zwazwino vha tama u vusuludza vhudzulapo havho .
( u shumisa muvhigo wo
Ṱhoḓea dza khethekanyo yeneyo hu ḓo vha uri naa vhuḓifari honoho vhu nga vhanga u thithisea , u ṱuṱuwedza mikhwa ya khakhathi , u vala nḓila dza u dzhena na phasedzhi , u thivhela kana u khakhisa vhashumi vha tsireledzo u ita mishumo yavho zwavhuḓi , kana u vhea khomboni nga u angaredza vhutsireledzi ha vhathu . 
Muvhigo uyu ndi thendelo ya u ṱanganedza ndingo ya muvhuso wone uṋe kha kushumele kwa shango , u dovha wa khwaṱhisa zwi dzhielwaho nṱha zwa vhumatshelo zwo tiwaho kha Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka .
MURANGAPHANḒA WA MAHORO MAHANEDZI : Mulangadzulo , ndo ima nga Mulayo wa 14(s) u ḓivhadza uri hu na u thithisea ha ṱhingothendeleki fhano Nḓuni .
Khaedu ine ya kha ḓi vha yo livhana na muhasho kha sia ḽa ndangulo ya masheleni ndi u shayea ha vhashumi vha re na vhukoni , nḓivho na tshenzhemo . 
Arali vha si na nḓivhadzo ya u vusulusa , vha ḓadze fomo ya ALV ( Khumbelo ya Muthelo wa Tshiendedzi ) .
U itela u wana ḽevele ya maano na thikhedzo ya ndangulo ya kushumele yo ṋetshedzwaho . 
Ri tea u lindela maitele a tshi shuma ra kona u livhana na themendelo dzine dza nga bva kha zwigwada zwi shumaho . 
uya nga Tshiteṅwa 174(3) tsha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996 .
Tshigwada tsha tsedzuluso tsho takadzwa vhukuma nga tsireledzo yo itwaho tshikoloni , u fana na tsimbi u thivhela vhuvemu dzo dzheniswaho kha mavothi oṱhe na maitele a vhusevhi ha theḽevishini . 
Zwenezwo , tshiṱangu tshi vha tshi bveledzaho na nḓowedzo ya muvhalelano i nga shumiswa . 
Hu re na tshivhalo tsha nṱha , kuḽoraidi i ṱangana na mutale u engedza u tshinyadza nga u engedzedza okisidasi . 
U ṱaha hu nga kha ḓi bvelela kha avho vhe vha vha vha songo haelwa kana kha avho vhe mushonga wa u haela wa si shume . 
Kha ḽeveḽe ya lushaka , Afrika Tshipembe ndi shango ḽi na tsireledzo ya zwiḽiwa . 
U phakhela khophi dza ngudanzulele .
Tshigwada ho livhiswaho khatsho / tshishumelwa na ndivho ya Phurogireme ya Zwikili
Bugupfarwa hei , Milayo ya Dizaini na Vhupulani ha Kudzulele kwa Vhathu , i ṋetshedza bono ḽa nḓivhiso ya mathomele a kudzulele Afrika Tshipembe , hu tshi khou ambwa nga ha vhukhwiṋe hu teaho u humbulwa nga haho kha kudzulele kwa vhathu , na u ṋetshedza ndivhisi nga ha uri izwo zwi nga swikelelwa hani . 
GCIS i na pfanelo ya u shandukisa , u khwiṋisa , u ṱanganyisa kana u bvisa u bva kha zwipiḓa kana maga na milayo yoṱhe ya kushumiselwe misi na misi . 
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya tshibveledzwa na zwifanyiso
U ita nḓowenḓowe ya zwivhumbi zwa nomboro u swika kha 30
Masala - masumbavhuṋe , a vhushaka , a khumelamurahu M
Muvhuso wo kona u engedza tshikolodo naho mbuelo i fhasi hu u itela u khwaṱhisa u bindudza na kushumisele kwa masheleni a tshitshavha . 
Zwe zwa swikelelwa zwa vhuraru zwine zwa vha tsaukanyo ya nyimele zwi khou itiwa .
U vhumba / sika mbudziso dzo teaho u itela u thusa kha u ṱoḓisisa mafhungo
GIREIDI DZA 4-6 Zwishumiswa zwa ndeme Bugupfarwa dza luambo dzo randelwaho Luambo lwa Hayani Ṱhalusamaipfi Bugu ya / dza u vhala dzi re na tshaka dza zwibveledzwa zwi tevhelaho : Foḽokuḽoo Nganeapfufhi Nganea Ḓirama Vhurendi Zwishumiswa zwa midia Gurannḓa Magazini Mbekanyamushumo dza thelevisini Mbekanyamushumo dza radio
U ita ndovhololo ya maipfi a no elana hu tshi shumiswa pfalandoṱhe dzo gudiwaho .
Khumbelo ya mvusuludzo kana u fheliswa ha u ṅwaliswa ha mishonga ya vhulimi
Ṅwaha wa 2012 ndi wo khetheaho ngauri u sumbedza u pembelela miṅwaha ya 16 ha Ndayotewa ya Riphabuḽiki , ine ya ṋea mbonalo yo fhelelaho kha maitele a demokirasi .
12.2. Fulo ḽa Maḓuvha a 16 a Nyito ya u lwa na Khakhathi dzi itelwaho Vhafumakadzi na Vhana ḽi ḓo vha hone vhukati ha ḽa 25 Lara na ḽa 10 Nyendavhusiku 2017 .
Nzudzanyo dza u dzhenela ha vhashumi dzi tea u katela mafhungo a zwa mutakalo , sa tsumbo , komiti dza tsireledzo . 
IDP i na maga afhio ?
Kha tshikepe tshiṅwe na tshiṅwe tsho vhofhiwaho lwo tsireledzeaho kana tsho tikwaho nga nḓila yo ḓoweleaho ngei vhuimangalavha , muhulwane vha ḓo dzudzanya vhulavhelesi vhu shumaho nahone ho teaho vhune ha tea u londotwa u itela ndivho ya tsireledzo . 
U vha na vhashumi vho gudiswaho nahone vha re na vhukoni khathihi na tshigwada tsha vhurangaphanḓa . 
Nyito iṅwe na iṅwe yo shumiselwaho mafhungo a u linga i fanela u pulaniwa nga vhuronwane u itela uri hu vhe na ṱhanganelano ya zwikili zwo fhambanaho .
Hezwi zwi tendela kuitele kune kwa tevhekana kha u pulana thandela zwine zwa ḓo thusa u ela na u ela thandela na u ṋetshedza mafhungo o teaho na zwiitisi u khwaṱhisedza khumbelo ya ndambedzo ya tshiimiswa . 
Magudiswa a u vhala / ṱalela o dzudzanywa nga : ( 1 ) u vhala u itela u pfesesa , u vhala ha ngudo ya fomaḽa ( bugu dzo randelwaho ) na ( 3 ) u engedzwa ha u vhala e eṱhe .
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani : U ṅwala wiḽi na thesitamennde
Tshikalo tsha dzingu tsha tshiimiswa zwi amba uri tshi ḓo pulanelwa u ya nga muhanga wa mveledziso hu si musi hu tshi khou dizainiwa vhupo vhu tshilaho ho tiwaho . 
Nyingagudo dzi ṱ o ḓeaho :
U ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu dzo tevhekanaho hu tshi shumiswa masala na maipfi a u lungekanya
Milayo miṅwe miṋa i hone , zwenezwo , hu na vhushaka maelana na hoyu wa mutheo . 
Nga maṅwe maipfi , kha vha sumbedze uri ndi nga nḓila ifhio ine vhukhakhi na vhuimeli vhu si havhuḓi zwa vha nazwo sa mvelelo ine mahoro a si kone u swikelela thendelano . 
Muṋe wa bindu u ḓo ta awara dza u vhambadza na vhuḓifhinduleli ha mushumi lwa ḓuvha ḽo tiwaho zwi tshi ya nga nḓalo ya mushumo na u wanalea ha vhashumi . 
Vha rekhode mahumbulwa avho .
Vhushaka vhukati ha mibvumo na maipfi .
Masheleni a u shuma zwa vhukuma ha ngo ḓalesa na kha shango na ḽithihi na maḓuvha . 
Nga ḽa 7 Ṱhangule , muṱangano wa Tshigwada tsha Vhoramabindu vha Shumisanaho tsho thomiwaho nga Muphuresidennde tsho amba nga ha ṱhoḓea ya u khwinisa vhukoni ha kulangele na zwifhinga zwa u ḓo shandukisa thikhedzo ya vhubindudzi .
Kha ṱhalutshedzo ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili hu na khethekanyo ṱhukhu dzine tshiṅwe tshifhinga dza livhiswa kha : 
Kha vha thivhele zwa o sokou sumbedza kana dovholola nzudzanyo i re hone ya maanḓa a polotiki ya khoro yo nangiwaho .
dza tshumisano
( a ) mahoro oṱhe na madzangalelo a sumbedzwaho kha Khoro a vha o imelelwa zwavhuḓḓi ;
N ḓila i leluwaho ya u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo ndi u shumisa eFiling .
Ndi tshone tshifhinga tshine ra fhiwa maḽegere manzhi na zwifhiwa zwinzhizwinzhi .
Thikhedzo i yaho phanḓa , i fanaho na thuso nga u vhambadza na thendara , i dovha ya ṋetshedzwa . 
Kha Zwikili zwa Vhutshilo , kha Vhuimo ha Fhasi maitele kha u linga a tea u ombedzelwa kha u tou sedza vhagudi tshifhinga tshoṱhe nga nḓila yo lugiselwaho , kha mushumo wa ḓuvha nga ḓuvha ( rothini ) , nyito yo dzudzanyawaho na ya mitambo yo vhofholowaho .
Khabinethe yo tendela zwoṱhe zwo kumedzwaho hu tshi itela muṱaṱisano hoyu une wa tou vha bidi ya ikonomi ine ya ḓo fhungudza ṱhoḓea ya zwa masheleni zwi tshi katela na u ṱuṱuwedza u maanḓafhadzwa na mushumo u kwamaho zwa ikonomi .
Senthara idzi , dzine dza dzhiela nṱha vhulimi , dzi langwa nga nḓila ya vhutevheleli ya vhuvhambadzi . 
Muhumbulo u ḓo ita uri vha ndaulo vha humbule hafhu thandela , zwa amba u dzudzanyulula u ya nga hune zwa ṱoḓea ngaho . 
Ndi zwa ndeme uri ndededzo yavhuḓi ya mashumele kha zwa ikonomi , zwithu zwo dzudzanyeaho na zwa vhukuma ( ndeme ya tshelede ) nḓisedzo ya tshumelo i ḓo bveledzwa . 
Arali hu tshibveledzwa tshine tsha vha boḓeloni , kha vha ṋekane nga sambulu ine ya vha kha bodelo ḽine tshibveledzwa tsha ḓo rengiswa ngaḽo .
Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhureakhovhe ( DAFF ) u ṱalutshedza vhubulasi sa mishumo yoṱhe i elanaho na ṋetshedzo ya tshiengedzwa tsha vhulimi , vhulimi na mishumo ya u phurosesa na u phaḓaladza ine ya engedza ndeme kha zwibveledzwa zwa bulasini . 
U tevhekanya zwifanyiso na u amba nga hazwo .
Ṅwaha uno u swaya bembela ḽa vhu 50 kha u Ṱhaselwa ha Bulasi ḽa Liliesleaf , u Ponya u bva Marshall Square khathihi na u Thoma ha Tsengo ya Rivonia .
Thirasiti ndi ya mbuelo ya tshitshavha tshoṱhe tsha Riphabuḽiki . 
U vha zwone , u fhelela na zwifhinga zwo kalwaho zwa mafhungo aya zwi ṱuṱuwedza u vha zwone ha murekanyo wa mbilo na mbadelo . 
Afrika Tshipembe ḽi na muya na vhukoni ha u vha tsumbo kha ḽifhasi zwi tshi ḓa kha vhuvhusi vhu re na mbonelaphanḓa na mulalo , nga maanḓa zwi tsha ḓa kha saintsi na thekhinoḽodzhi . 
Ndima ya 1
Mushumo wa Komiti a u fheleli kha muvhuso fhedzi .
Ndiliso ya tshiga i katela maga ane a dzudzanya maitele a tshitshavha a u humbula na u fhululedza vhuṱungu na gundo dza tshifhinga tsho fhiraho . 
Tshumelo iyi ndi ya muthu a dzhiwaho sa tshavhi Afrika Tshipembe .
Ri fanela u dzhia tsheo dzi konḓaho nga ha uri ri nga ṱanganedzisa hani u fhungudzwa uhu . 
Mulayo wo livha kha u vhumba nḓila dza u pima ndaka malugana na rennde dzo teaho nahone dzo linganelaho .
Vho vha vha tshi tou vha vhone vhe vhoṱhe , vhe lwa tshifhinga tshilapfu Phaḽamenndeni , vha vha vha tshi khou vhidzelela uri hu vhe na tshanduko .
U ṋea mahumbulwa nga ha u pfesesa ndaela
3.4. Mvetomveto ya Vhulangi ha Mupo wa Lushaka : Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Ndeme ya Muya wa 2013 , Hoyu Mulayotibe u khwiṋisa dziṅwe mbetshelwa dza fhasi ha Vhulangi ha Mupo wa Lushaka : Mulayo wa Ndeme ya Muya wa 2004 une wa langa ndeme ya muya kha shango u itela u tsireledza mupo nga u ṋetshedza maga a pfadzaho u itela tsireledzo ya u tshikafhadzwa na u tsitselwa fhasi ha mupo ngeno hu tshi khou aluswa mveledziso ya ikonomi na matshilisano .
Mafhungo a teaho u dzheniswa kha risithi
Nyolo ya Venn
Khethekanyo ya vhuraru i sumbedzisa khwaḽithi idzi dzi nga swikelwa hani kha mbumbo ya netiweke dza sisiṱeme ya u enda nga u angaredza . 
Tsha u tou thoma ngatsho , mulandu uyu wo vha u songo vhuya wa tea u ḓa thetsheleswa khothe . 
Vhukati ha avho vhe vha kona u dzhena nga nḓila yeneyo i songo tendelwaho ho vha hu na vhafari vha thikhithi dzo teaho na avho vhe vha vha vha si na thikhithi . 
Kheiha bola yaṋu .
Ndi zwa ndeme kha ḽeveḽe yapo u dzhenela kha u dzhia tsheo malugana na zwine zwiengedzwa zwi si zwa vhashumi uri vha rengele zwikolo zwikene . 
Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka wa kale Vho Dokotela Frene Ginwala ,
Iṅwe ya ndivho dza vhuṱhogwa ho vha u khwaṱhisedza murekanyo wa khwaḽithi , u rekhoda na u pfukisela maraga u bva kha mabambiri a u rekhoda maraga a shumaho u ya kha mabambiri a dzimaraga dzo dzheniswaho kha khomphyutha . 
U shumisa thounu , u bvisa ipfi , ḽiga , u ṱanganya maṱo , kuimele na u amba nga zwiga nga nḓila yone irathedzhi zwa u vhala / u ṱalela : U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u rangela u vhala , u vhala na nga murahu ha u vhala
Kha vhaofisiri , mutambo wo tou vha u awela kha mushumo wavho u re na khaedu na mutsiko . 
" Fhedzi u ḓo vhibva zwenezwino .
Miṋango hei a i tendeli fhedzi khombo uri dzi ṱavhanye u dzielwa nṱha , i dovha ya tshimbidza zwa mbalelano . 
Vhuṅwe vhuḓifhinduleli ha Mulangi wa Khorotshitumbe hu katela zwi tevhelaho : 
Mafhungo nga ha tshivhalo tsha vhabveledzi vha thoro khubaole haho , fhedzi zwiko zwa nḓowetshumo zwi tenda uri tshivhalo tsha vhabveledzi ndi tshiṱuku nyana kha tshivhalo tsha vhabveledzi vha mavhele . 
Arali wa setha tshibveledzwa tsha mafhungo kha themo ya u thoma , vha ḓo tea u ṅwala vha tshi shumisa fureme yo teaho .
5 . Ndiliso na u tamela mashudu
2 . Mushonga wanga u ḓo iswa ngafhi ?
tikedzwa Sisṱeme ya u Ṱola na u Lavhelesa yo
U salela murahu hu khwinesa musi hu tshi vhambedzwa na huṅwe fhethu kha tshiṱiriki . 
Khoso iyi , i no katela mikumedzo , therisano dza zwigwada na madzulo a phurathikhaḽa ya matshudeni , i katela : 
Vhaṅwe vhabveledzi vha mbekanyamaitele vho sumbedza u vhilaedzwa nga uri miṅwe mimasipala yo shumisa phurosese dziṅwevho dzo fhambanaho u thoma sisiṱeme dza komiti dza wadi .
Vhathu vhane vha si vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone vha ṱo ḓaho u malana Afrika Tshipembe vha tea u vha na phasipoto dza vhukuma nahone vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-31 .
Mikano mihulwane yavho yo vha yo ḓiimisela , arali ndivho khulwane hu u fhelisa vhushai na mveledziso i dzulaho i hone . 
Vhatikedzi vhahulwane ndi khamphani dza ndindakhombo - a zwi mangadzi musi vha tshi humbula uri vha nga lozwa nga maanḓa u bva kha zwiwo zwi sa takadzi zwo vhangiwaho nga tshanduko ya kilima yo itwaho nga tshiliḓifulufulu tsha masalela . 
Ndima ya 3 Mishumo
Mudzheneli u fanela u vha na nḓivho ya adzhenda ya mveledziso ya muvhuso , mbekanyamushumo dza matshilisano dza muvhuso , ndangulo ya masheleni a muvhuso na maitele a Muṱolamuvhalelano Muhulwane . 
U kuvhanganywa ha mutevhe wa nnḓu dzi re nga nthihi-nthihi dzo lindelwaho zwi vhonala sa sia ḽa mashumele ḽa ndeme kha muhasho wa dzinnḓu . 
Mushumo wa u dzudzanya Ofisi ya Dzheneraḽa wa Vhukala Ndeme u kati , wo ḓaho nga maga a Mulayo wa Tsedzuluso ya Ndeme ya Ndaka wa ṅwaha wa 2014 .
U vha na ḓiresi mbili , dzi tevhelaho , ya muṅwali na ya muṱanganedzi
Ndi nnyi ane a nga shumisa tshumelo ya u sedza mbuelo nga SMS ?
Arali vha tshi tendelana nazwo , vha ḓo rumela muvhigo wavho kha khothe ya Vhana u khunyeledza u adoptha uho na u ṋea ndaela ya u adoptha .
mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo .
Na vhone , sa tsumbo , tshifhingani tsha mulalo , tshifhingani tsha khetho dza Namibia , milimo iyi i nga vha yo shelwa maḓini a u nwa Namibia . 
Puḽane ya Tshomedzo yo Ṱanganyiswaho i vhea mutengo wa vhukuma une wa si vhe wa makete kha khaboni .
Ndi ḓo shumisa thinganywa dzifhio ?
U langa na u ṱalutshedza data ya sainthifiki i elanaho na ndangulo ya zwipuka nga nḓila i bveledzaho . 
Mishumo
U itela vhuhali ndi ḓo sumba fhedzi mavhala a nngwe a muvhigo wa mvelaphanḓa yashu u itela uri hu vhe na tshifhinga tshinzhi tsha u amba navho . 
Mashumele a mbilahelo a hone nahone a a shumisea . 
Vha tea u sedza kha nḓisedzo , na u dzheniswa ha tshivhaso . 
Mulayo wa Muhanga wa kushumele wa u dzhenelela ha tshitshavha
Tshelede iyi a i na luvhengelambiluni kha ndiliso ya lushaka ifhio na ifhio ine i nga themendelwa nga komiti ya lushaka ya vhaṋeiwa vha pfufho kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Tshiṱuṱuwedzi tshihulwane ho vha hu u bvisela khagala ndaela na u khwinisa vhubveledzi na vhushumisani . 
Izwi zwi amba uri vha fanela u bvisela khagala nga vhuḓalo muhumbulo muhulwane wa u shumisa tshiko , nḓila ya u kuvhanganya , na mvelelo dzine dza khou lavhelelwa dza ṱhoḓisiso .
U vhekanywa ha maṅwalo a vhutevhelelo ha vhufa ho fhambanaho a zwi nga vhoni fhedzi u vhulungwa ha ḓivhazwakale ya mvelele na tshitshavha tshapo , fhedzi zwi dovha zwa ṱuṱuwedza vhuendelamashango na mvelelo dza pfunzo nga kha u sumbedzwa ha khasho na mbanḓe dza u itela zwithu khadzo . 
U thusa mulangi wa kiḽiniki nga u sedza vhalwadze vho xelaho . 
Ri ḓo engedza kushumele kwa phurogireme ya vhe vha ḓitela u lwa na vhutshinyi ine ya sumbedza i tshi khou shuma . 
Ḽaisentsi ya u reila ya vhukuma na dzangalelo ḽa u tshimbila . 
Muhumbulo wa uri vhathu vha ṱahisa vhupfiwa u itela u wana mbuelo nnzhi na u fhungudza ndaṱiso dzine vha dzi wana u bva kha vhaṅwe . 
Izwi zwo shela mulenzhe vhukuma kha u fhungudza u kavhiwa huswa nga HIV na mpfu dzi vhangwaho nga AIDS , na u vhona uri vhana vha tshila tshifhinga tshilapfu .
75% ya zwikolo a zwi na muḓagasi nahone 70% ya zwikolo a zwi na maḓi , zwine zwa thivhela u shumisea ha zwishumiswa izwi .
Maṅwalo a u fhedzisela a ḓiswa hu tshi shumiswa nḓowelo na zwivhumbeo zwi ṱoḓeaho nga zwi re ngomu . 
phatheni dzi re hone dza u sa lingana u ya nga mbeu na i si ya ndingano i nga tanḓavhudzwa , u bviseliwa khagala na u lugiswa .
U bviswa ha khwaṱhisedzo zwi ṱoḓa thendelo nga minisiṱa a e re na vhuḓifhinduleli wa Khabinethe hu na thendelo nga Minisiṱa wa zwa Masheleni . 
Nga ṅwambo wa zwiitisi izwi , munanguludzo wa vhagudi vho teaho wo vha mushumo wa u dodombedza vhukuma une wa itwa hu na vhulondo ha vhupileli . 
U tshila nga halwa na zwidzidzivhadzi
1.2 Nyangaredzo....................................................................................................................................................3
Milayo ya ndangulo ya mutheo ndi vhupulani , vhugudisi , ṱhuṱhuwedzo , dzinnḓu na ndaṱiso , zwine zwa lavheleswa kha kuṱari uku . 
Tshenzhelo ya miṱalukanyo ya vhuendelamashango na milayo ya mveledziso . 
Kha tshifhinga tsho linganelaho , u wa ha zwino hu tea u dzula hu kha ḽevele dzo lugelaho u tikedziwa . 
U bveledza kana u kuvhanganya mafhungo nga ha vhaṅwe nga nḓila iṅwe na iṅwe , hu tshi katelwa na ḓiresi dza imeiḽi , hu si na thendelo dzavho . 
Thandela iyi yo ṋewa vha Ndangakhombo dza Mutakalo vha Ḓorobofulu sa konṱiraka . 
Fhedzi , khomishini yo dovha hafhu ya rumela maanea a mafhungo na u mabambiri a therisano nga yone ine kha zwiimiswa zwine zwa vha na dzangalelo kha u sengulusa hu kwameaho . 
Thagethe ya u swikela zwikolo zwoṱhe zwa Afrika Tshipembe nga mbekanyamushumo ya Zwikili zwa Vhutshilo na yone yo swikelwa , na mvelaphanḓa khulwane yo itwa kha u fhaṱa khaphasithi vhukati ha vhagudisi . 
Vhalangamavunḓu na Vhalangadzulo vha mavunḓu .
Khothe yo khwaṱhisedza uri ḽithara dza 42 dza maḓi a mahala kha mudzulapo muṅwe na muṅwe hu ḓovha hu one maḓi o linganaho uya nga Ndayotewa . 
U dzhenela ha zwirengwa mashangoḓavha zwi a rekanywa kha nḓowetshumo , shango , ṅwaha zwiṅwe na zwiṅwe zwo sedzwaho sa ṱhanganyelo ya zwirengwa mashangoḓavha kha tshibveledzwa . 
U dzhena tshikolo zwi tshimbilelana na sia ḽa fomaḽa ḽa zwa pfunzo . 
Uhu u sa lingana ha zwithu hu hone vhukati ha Kapa Vhukovhela na maṅwe mavundu . 
Shedu ḽu C : U rengisa unithi dza vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo kana zwishumiswa zwiṅwe zwa zwa masheleni mbuyelo )
Nga u ralo ri ḓo tshimbila nga u ṱavhanya na nga u ḓiimisela u khunyeledza maitele aya . 
Mulayo muhulwane ndi wa uri vhanna fhedzi vha re mashaka a mufu nga vhushaka ha khotsi , vha a khwaṱhisedzwa sa vhaḽaifa vha musi hu si na wiḽi . 
Arali vha mualuwa nga maanḓa kana vha tshi khou vhaisala kha mafhungo a u ya u ita khumbelo ofisini , kha vha humbele muraḓo wa muṱa kana khonani uri a vha itele khumbelo .
Tsenguluso ya nzulele ya vhudzulo ha vhashumi vha dzibulasini yo topola zwikhukhulusi na khaedu dzi re na tshivhalo zwine zwa tea u sudzuluswa hu tshi shumiswa mbekanyamaitele na zwiṱirathedzhi . 
Mbekanyamushumo dzi fanela u lavhelela zwithu zwinzhi kha vhana vhane a vha faneli u fhungudziwa nga mihumbulo ya sia ḽithihi nga kiḽasi , siangane ya mvelele , mbeu kana ṱhoḓea dzo khetheaho . 
Hezwi zwi katela zwi fhiraho u fhaṱiwa ha sisiṱeme ya maḓi a malaṱwa kha tshiimiswa . 
U monithara na u asesa zwo ḓisendeka nga ngamaanḓa nga u vha hone ha tshifhinga na mafhungo a elanaho na zwezwo . 
4.9 Khabinethe yo dzhiela nṱha u dovha u tholwa ha Vho Phurofesa Linda De Vries sa Mudzulatshidulo wa Bodo ya Lushaka ya zwa u Gembuḽa a sa Shumiho kha Tshiimiswa lwa themo ya vhuvhili ya ofisi u bva nga dzi 1 Nyendavhusiku 2013 u swika dzi 30 Ḽara 2018.
u fhungudza khonadzeo dza u thuphelwa STB dza mutengo wa fhasi nahone dzi sa shumi zwavhuḓi kha makete wa Afurika Tshipembe ;
Kha ino thandela ndi vhatshinyi vha khethekanyo ya nṱhesa vhane vha nga kona u dzhenela saizwi hu tshi ṱoḓea u sa shandukashanduka hune ha ṋetshedzwa nga vhatshinyi vhane vho vha vha sa khou ya u pfukiswa kana u vulwa nga tshifhinga tsha vhubveledzi . 
U tsivhudza na u thusa mashumele a sibadela kha tevhedza maanḓa , mishumo yo ṋetshedzwaho na vhurumelwa . 
Ndi zwifhio zwiimiswa zwa sialala zwine zwa tikedza tshigwada tshavho ?
Maṅwe maanḓa
Ṅwaha wa 2015 u ḓo vha na mvelaphanḓa na u khwiṋisea kha milayo ya mushumo u itela u isa phanḓa na u bveledza pfanelo dza vhashumi .
Tshenzhemo yashu , nḓivho na mihumbulo zwi ṱahiswa na u tikedzwa hune zwa ṱoḓea . 
U siana ha mudzhenelano hu fanela u vha vhuhulwane u fhira kha ṱhumano yo faraho mihwalo ya vhuendi ya fhasi . 
U ṱola Sisiṱeme ya Ndangulo ya Kushumele - PMS itea u itwa u itela u vha na vhuḓifhinduleli ha masipala kha zwiko zwa masipala , u khwiṋisa kushumele na u pfadza na madzangano na u sumbedza u swikelela mvelelo .
Vha ḓo dzhiiwa magunwe .
Mbuelo dzoṱhe dzi itwaho thwii nga mihasho dzi pfukiselwa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka . 
Tshiwo tsha vhuvhili tshine ra tshi dzhiela nṱha nga ha u lila sa tshigwada ndi lufu lwa muthihi wa zwidzimamulilo zwashu a mushumoni vhege yo fhelaho . 
Sekithara ya mitshelo ine ya wisa maṱari , kathihi na u bveledzwa ha mitshelo ire na ndeme khulwane , dzhusi dza mitshelo na zwinwiwa zwi elanaho na mitshelo ndi sekithara dza ndeme u itela u vhulunga na nyaluwo kha dzingu . 
Muraḓo wa muṱa ane a khou humbelwa u londota a tshi nga kona u badela mbadelo dzo humbelwaho .
Phalamennde i na vhurangeli ho fhambanaho ho livhiswaho kha sekhithara dzo fhambanaho , sa tsumbo , Phalamennde ya Vhaswa ( ine ya vha hone nga ངwedzi wa Vhaswa ) hune mafhungo a kwamaho vhaswa a reriwa hone nahone vhathu vha shelaho mulenzhe ha vha vhaswa fhedzi , na matshimbidzele o itelwaho vhone .
Ri tea u isa phanḓa na u ṱoḓa u khwinisa mashumele a tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Khethekanyo 3 : Nyimele dza U fhelisa Komiti ya Wadi
Naho hu na nungo nga u angaredza dza makumedzwa a mulayo u itela mafhungo a mupo , naho zwo ralo , tshumiso ya mulayo yo vhonala i tshi thengathenga kha mashango o ṱoḓisiswaho . 
U tevhedza ndaela hu tshi shumiswa murumba ( ngoma ) u shandula mutsindo
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
U pfesesa uri u ṅwala na u ola zwo fhambana na u thoma u kopolola maḽeḓere na mbalo kha nzulele ya kiḽasini nga tshifhinga tsha ene muṋe , ( tsumbo : u ita u nga u khou ṅwala a tshi khou shumisa maipfi o kopiwaho zwo ṱangana na makolongonya ) .
Khumbelo dza mushumo dzi fanela u rumela hu tshe na tshifhinga , sa afho khumbelo dza mushumo dzo ṱanganedzwaho musi ḓuvha la u vala ḽo no fhira a dzi nga ḓo sa mulayo ṱanganedzwa . 
RI ḓo dzudzanya zwa poḽitiki khethoni , fhedzi kha kuvhusele ri a tendelana .  . 
Tshimange tsho vha tsho gonya muri tshi si tsha kona u tsa .
U wa ha ikonomi zwiḓo khakhisa ḽiga ḽine shango ḽashu ḽa khou u kona u lwisana na vhuleme ha matshilisano na ikonomi vhune ḽo livhana naho .
U vhona uri hu na u vhumbiwa na u wanala ha phurotokholo dza ndondolo ya vhalwadze vha vhukuma na mbekanyamaitele muhashoni . 
Malugana na izwi zwi fanela u dzhielwa nzhele uri ḽisi yo ḓo kwamea nga khakhululo sa i zwi ho vha hu vhukhakhi ho ḓoweleaho he ha swikisa kha uri thirasithi hu si De Villiers ya ṱalutshedzwa sa muhirisi . 
Ḽevele ya madamu mahulwane yo engedzea kha mavundu mahulwane musi itshi vhambedzwa na ṅwaha wo fhiraho nga tshifhinga tshenetshi . 
Kha vha dzinginye nḓila dzine Komiti dza Wadi dza nga thusa ngadzo khoro u shumisa zwiko zwapo kha thandela .
Mulayo wa Tshumelo dza Poso wa 1998 ( Mulayo wa vhu124 wa 1998 )
Ndi tea u laṱa thishu dzi re na tshika binini .
U ṱumana ha CBP na IDP Ḽiga ḽa V
1.10 . U phasiswa ha Mulayotibe wa Mukovho nga Phalamennde zwi ṋetshedza fulufhelo ḽa mulayo kha Muvhuso kha u bvela phanḓa na u thoma mbekanyamushumo ya shango lashu ya khwinifhadzo ya ikonomi ya matshilisano u itela u tandulula fhungo ḽa mavu ḽine ḽa vha kha adzhenda .
Kha iṅwe tsumbo , ho vha hu na khumbelo ya uri nḓisedzo ya mabogisi a poswo i khou ṱoḓea ngauri ahuna tshumelo dza u ḓisa mahayani . 
Nḓila dza tshitshavha dza u wana TB na nyumonia nga kuitele dzi a fana . 
Hu na vhuṱanzi vhuṱuku ha zwa vhupo hu re huthihi kha zwa fhethu zwi ṱanganyaho mishumo na zwivhumbeo zwa ḓoroboni . 
fhaṱa lushaka .
Ṅwana o vha e muṱuku nga maanḓa naho o tshuwa vhukuma , nga u ralo a hu na mafhungo manzhi e a vha tshi nga waniwa khae . 
Ndinganyakushumele dza masheleni ndi vhubindudzi vhune ha shandukiselwa kha masheleni nga tshifhinga tshipfufhi vhune ha vha vhu kha bannga dzo ṅwaliswaho vhune ha vha na mbuelo kha miṅwedzi mararu kana miṱuku ho sedzwa khombo dzi sa tou vha khulwane dza tshanduko kha ndeme . 
Mvelaphanḓa ya thandela iyi i khou ongolowa nga maanḓa , ho sedzwa tshifhinga tsho kalwaho tsha nḓisedzo . 
Tshanduko kha kushandukele kwa mitengo kwo vha ku si na masiandaitwa a dinesaho arali mitengo yoṱhe yo vha i tshi shanduka hu na ndinganyo . 
5.2 . Khabinethe i fhululedza maMuslim vhoṱhe vhe vha kona u fhedza Haj ( lwendo ) na u tamela mashudu maMuslim oṱhe ' Eid-al-Adha ya madakalo.
Bindu ḽi nga ḓiṅwalisa nga u tou funa arali ḽo vha ḽi tshi khou wana mbuelo i fhiraho R50 000 kha tshifhinga tsha miṅwedzi yo fhiraho ya 12 .
Naho zwo ralo , vhafumakadzi vho vha vha kha ḓi vha fhasi ha mutsiko wa matshilisano muhulwane wa u tevhedza . 
Fhethu ha vhudzulo ha vhathu Afrika Tshipembe hu sumbedza sisiṱeme dza nḓisedzo dzo fhambanaho na nḓila dzo fhambanaho dzine ngadzo zwitshavha zwa shela mulenzhe kha maitele a zwa dzinnḓu . 
Musi fhethu ha ndeme ho no topolwa kha lushaka , nḓowetshumo na kha vhupo ha mabindu , mphomali ndi zwiṱuṱuwedzi zwa u swikelela thagetha kha vhupo uvhu ha zwikili zwa ndeme . 
Tshitshavha tshi lavhelela vhaofisiri vha muvhuso na vhaimeleli vha zwa poḽitiki uri vha humbule vhukuma nga ha zwiteṅwa zwa mbekanyamaitele na thasululo na u shumisa zwiko zwa tshitshavha zwi konḓaho zwavhuḓi , nga nḓila kwayo nahone i vhuedzaho lwa ikonomi . 
Ho sedzwa u rumelwa nga GP wa Netiweke ya GEMS na u ḓiṅwalisa na zwiimiswa zwa mulayo zwo teaho
U vha na vhuṱanzi ha uri mishumo ya komiti ya wadi ya u shumisa pulane , ya vhadzulapo na vhaḓisedzi vha tshumelo vha wadini vha sedzwe-vho musi hu tshi shumiwa thandela dza IDP
Vhukati ha Ṱhafamuhwe na Fulwi nga 2010 , naho hu na uri nyimele ya ikonomi yo vha i si yavhuḓi , tshivhalo tsha vhathu vhaswa vho dzhenaho tsho vha tshi tshinzhi . 
matheriaḽa wa mbambadzo
Ex-situ IBR kha ḽa Afrika Tshipembe sa tsumbo Zwiko zwa baiḽodzhikhaḽa zwapo zwi ḓo
Zwi toḓa nyito yo ḓiimiselaho u shandukisa nyimele ine vhafumakadzi vha sa imelwe zwavhuḓi musi hu tshi tshewa mafhungo .
Zwenezwo , ndi ngani , hu tshi tea u vha na ḽikumedzwa iḽi ḽa u shandukisa sisiṱeme ya u voutha ? 
Musi mveledziso ya vhupo ha mahayani i tshi kha ḓivha i dzhielwaho nṱha nga muvhuso , ndi zwa ndeme uri ri bveledze muhanga wo ṱanganelaho wa mveledziso ya ḓoroboni u itela u thusa mimasipala uri i lange vhuḓorobiso nga u ṱavhanya .
Hezwi zwi ḓo tevhelwa nga nyaluwo ya senthara dza vhubveledzi dza dzingu , nga kha maitele a u khwinisa ndeme ya ikonomi kha minerala dza Afrika na zwiko zwa mupo u mona na dzhango ḽoṱhe . 
Kha vha ṱhogomele : Phemithi ya u ṱunḓa u bva nnḓa a zwi kateli khovhe nṋu dza maḓini .
Zwiṅwe hafhu , vhathu vha tsikeledzwa kha tshumelo dzavhuḓi ngauri dziṅwe dza yuniti dza tshiofisi dzi tea u humbela thuso . 
Nyimele dza zwino dza zwa vhulimi dzi vhonala dzi dzo ḓoweleaho u ya kha dzi re nṱha ha dzo ḓoweleaho thungo ya vhukovhela ha vundu . 
Saizwi zwo no ḓiambiwa , vhuṱanzi maelana na dziṅwe thendamulandu dza khaṱhululo kanzhi vhu a ṱanganedzea . 
U pulana nga vhuronwane ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha u bvelela ha mbekanyamushumo iyi , i vhonaho uri tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mutakalo tsha muvhuso tshi na ARV dzo linganaho .
Khonṱhiraka dza u ṱoḓa dzo ṋetshedzwa nahone mushumo wa u fhaṱa vhukavha mabufho u ḓo thoma hu si kale . 
Ri fanela u vhona zwauri nḓila heyi ya nḓisedzo i dzula i hone na u davhidzana ngayo . 
Naho huna milayo na zwilinganyo , zwa zwino mavundu a laula maitele aya nga nḓila yo fhambanaho . 
U fhaṱa phaiphiledzi ya nga nnḓa ya u konisa u sa nyeṱha na u sikwa ha mishumo . 
U itela tsireledzo ya vhana Muhasho u tenda uri maga oṱhe a tsireledzo a tea u dzhiwa u dzudza vhana vhashu vho tsireledzea . 
Kha vha ri ndi ombedzele mbuno ya uri hezwi a zwi ambi uri miraḓo ya phalamennde a yi khou kombetshedza ndaṱiso yo khwaṱhaho u bva kha miraḓo yoṱhe ya Mmbi ya Vhupileli . 
3.2 Muṱangano wo ṱanganedza ḽikumedzwa nga Khosikhulu ḽa uri Masipala wa Tshiṱiriki tsha Vhembe u tea u ṋetshedza tshumelo kha vhathu vha Vuwani ngeno hu tshi kha ḓi tandululwa fhungo ḽa mikano .
Vhurangeli uvhu na vhuṅwe vhurangeli ha tshanduko , musi ho thoma na musweleli muhulwane na mutitilidzo , a zwo ngo ṱanganyiswa zwavhuḓi . 
Ḽaini ya SETA ine ri fulufhela khayo u bva Kapa i a vha yo hwalesa muhwalo muhulu . 
Vho vha muṱanganedzi wa Oda ya Vhushumisani ya OR Tambo ya Musuku , ine ya vha khuliso khulwane ine Afrika Tshipembe ḽa ṋetshedza vhathu vha mashango a nnḓa .
Tshikwama tsha ndiliso tshi nga vha mushumo u ḓuraho na u konḓa nga maanḓa . 
Themendelo dzi elanaho zwazwino dzo fhedzwa nga hadzo u itela themendelo ya poḽotiki na uri zwi ḓo vhumba mutheo wa kupulanele kwa vhupileli kha tshifhinga tsha vhukati . 
Vhuḓifhinduleli ha maanḓalanga a sialala na maanḓalanga a zwitshavha vhu tshi fhambanywa na ha masipala . 
U dzhiwa sa tshavhi zwi mulayoni miṅwaha mivhili , fhedzi vha tea u ṅwala luṅwalo lwa u humbela tsedzuluso ya tshiimo tshavho tsha u vha tshavhi miṅwedzi miraru phanḓa ha u fhela ha tshiimo itsho .
Avho vha gidimaho vha ita vhalavhelesi kha maitele aya , hu tshi katelwa riṋe , vha tea u dzhiela nṱha zwiteṅwa izwi . 
Fomo dzi no tea u
( datumu ) kha
Mbekanyamushumo ya Mutakalo wa Vhashumi yo tendelwaho nga khoro yo olwa u itela u thusa vhashumi vhoṱhe uri vha dzudzanye vhukonḓi hoṱhe hune ha nga vha vhangela khakhathi mushumoni . 
Naa wo shumiswa ?
3.2 . Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Mvetomveto wa Khwiniso ya zwa u Gembuḽa wa Lushaka wa 2016 , vhupfiwa u bva kha tshitshavha nga vhuphara .
Ndaela dza u vhea mitengo dzi ṱalutshedza khiraitheria na khumbulelo dzine dza ḓo humbulelwa kha konṱiraka ine rathandela a vha o dzi dzhiela nzhele musi a tshi khou bveledza mitengo yawe . 
2.2 . Khabiniethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe u dzhiela nṱha uri hu na khaedu kha nyimele ya tshifhinga tshi no khou ḓa .
Nzudzanyo ya lushaka lwa bada ine ya guma tshi dovha hafhu tsha thusa kha u fhambanya vhuendi na musudzuluwo wa vhaendangaṋayo tsinisa na dzinnḓu . 
Ndi vhuongelo ha u thoma kha ḽa Kapa Vhukovhela vhu re na sisiṱeme ya ndangulo ya maṅwalwa ane a tou failiwa kha dzikhomphyutha zwine zwa u swikelela folodara dza vhalwadze lwa eḽekiṱhironiki . 
ṱalutshedza muteo wa ndaulo na muteo u itela vhushumisamupo , tswikelelo na u kovhekana mbuelo kha ḽa Afrika Tshipembe ;
Kha u humbulela uyo mutengo , vhukhwine khathihi na zwiṅwe zwivhangi zwi a fana u mona na vhaṋetshedzi vhararu vha lavhelelwaho , tsheo ya u fhedzisa i ḓo vha yo ḓitika nga zwikoro zwa BEE . 
Musi vha tshi shumisa DSP ya vhulwadze vhu sa fholi , nyambedzano nga ha mushonga ndi dza tshidzumbe nahone mushonga wavho u iswa kha ḓiresi ye vha nanga kana poswo ya tsini hu si na a vhonaho zwi re nga ngomu .
U bvela phanḓa na u shuma na mbekanyamushumo dza muvhuso kha vhulimi , mutakalo , ndondolo , pfunzo , mbambadzo dzi sili na maṅwe masia , vho ḓo limuwa nga ha thaidzo dza mbekanyamaitele ntswa vha bveledzisa makumedzwa a u sedzana nadzo . 
Zwi tshi kwama dzikhamphani , ṱhoḓea dza fomo dzo randelwa kha anekisitsha CM 101 . 
Vhadededzi vha tea u ita uri vhagudi vha thetshelesa na u vhala Luambo lwa u Engedza vha tshi itela ndivho dzo fhambanaho .
Na uri , vha ita vhunzhi ha milayo ya mbekanyamaitele ine ya tshimbila na ḽifhasi ḽi konaho u ṱalukanya nga mashango ane a khou bvelela . 
U topola , u ṱola na u vhekanya ṱhoḓea , hu tshi katelwa ṱhoḓea dza ndeme dza vhugudisi kha kuitele kwa ṱhoḓisiso
Kana hu waniwe thendelo u bva kha vhulanguli ho teaho , u fana na mulanguli wa mavhiḓa , Masipala wa Tshiṱiriki .
U tea : Hu na vhuṱumani hu re khagala nahone vhu re na thevhekano vhukati ha zwipikwa , mvelelo , mveledzwa , zwisumbi na thagethe dza kushumele ? 
Ri khou ita mbekanyamaitele iyi nga kha tshumisano na sekhithara ya phuraivethe , nahone ro wana vhuḓikumedzeli kha zwiito izwi zwa ṱhonifho . 
( iii ) mueletshedzi wa vhurereli we a tou nanga ; na
U leludza nyimele ya vhukuma ya thasululo ya khuḓano . 
Hune vha vha vha tshi khou itela khumbelo muṅwe , vha humbelwa uri vha vhe na vhuṱanzi ha uri vha khou badela nga dzina ḽa onoyo muthu kana dzina ḽa khamphani .
Vhalwadze vho vhudziswa mbudziso nga murahu ha nyambedzano na u wina pfufho dzine vha nga dzi shumisa kha ngade dzavho . 
Vho lindela riṋe uri ri shumisane ! 
U tamba khadi- misudzuluwo i konḓaho sa u buḓa , u thamuwa luvhili , n.z.
U rekhoda na u sala murahu maṅwalwa a bvaho na a dzhenaho . 
I dovha hafhu ya shumiswa kha madzulo a muṱanganelo a Nnḓu mbili , sa tsumbo , Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka na u ṋewa ha tshipitshi nga ṱhoho dza muvhuso dza dzitshaka .
Nga maitele , tshigwada tshi takalela zwa u tou ḓilanga tshone tshiṋe . 
Mabulamuhumbulo
Nga ngomu vhudzivhani ha u dzudzanyulula ḓorobo hu na nyaluwo ya fhulufhelo ḽa vhabindudzi - ḽa vhathu vha bindudzaho kha vhupo , u bva kha kuvhonele kwoṱhe kwa ekonomi na kwa vhudzulo . 
Rakhonṱhiraka Muhulwane u na vhuḓifhinduleli ha u ita ṱhoḓisiso ya khombo dzoṱhe dza badani na u vhulunga rekhodo dza mvelelo dza ṱhoḓisiso idzo , ho katelwa na maga o dzhiwaho u tsireledza khombo dzi no fana na idzo tshifhingani tshiḓaho . 
U ḓadzisa kha zwenezwi , vhuteamuṱa , nga maanḓa ha vhafumakadzi , ndi sia ḽine u vhiga hu nga khwiniswa . 
Nga nnḓa ha dzhenesa vhupo ha vhupulani ha dimokirasi ha Afrika Tshipembe , hu na u bva tshoṱhe kha mupo dizaini ya u pulana u ya kha nḓila ya khwine , yo bvaho kha u pulana maitele a mulayo . 
Mbekanyamushumo yo vha i sa khou ya u bvelela arali avho vhe ya ṱoḓa vha tshi vhuelwa vha songo wana . 
Mushumo wo no ḓi vha vhukati wa uri ri khakhulule izwi na maṅwe mabuthano na ṋea ṱhalutshedzo ya ngoho kha fulo ḽashu ḽa u wana mushumo wavhuḓi zwihulwane wa zwigwada zwi re khomboni u fana na vhashumi vha bulasini na vhashumi vha mahayani , vho ralo . 
Zwiimiswa zwa tshitshavha zwine zwa ṱoḓa u vhonala na u swikelea nga vhaendangaṋayo nga hune zwa konadzea zwi fanela u vha fhethu ha vhukule ha u tshimbila kha muṱa wa mushumisi kha ṱhanganyoni ya bada i shumiseswaho . 
U vusuludzwa ha vhudzulo ha vhaongi Vhuongeloni ha South Rand ho fhedzwa zwavhuḓi . 
U itela ṱhoḓisiso dza dokumenthari , ri tea u bvisela khagala mbudziso ine ra ṱoḓa u i fhindula , ri sa a thu thoma u vhala mivhigo u itela mafhungo a u fhindula mbudziso dzashu kha mivhigo iyi . 
Ri ḓisa zwo ikonomi yo fhambananaho na yo bvelelaho kha dzhango . 
Muhasho wo tshea uri bondo dzi ḓo rengiswa nga fandisi yo vuleaho . 
B Vha sa ṱaleli TV
DZILAFHO
Khothe yo dzhiela nṱha na u thithisea ha kuhumbulele kwavho zwo itwa nga zwikambi musi vha tshi ita vhugevhenga .
Themo ya 1 - Vhege ya 5 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
2 . Sheduḽu dza mushumo dzi sumbedza mini ?
Ri ḓo shumisa mafhungo o ṅwalwaho nga dokotela wavho kha kubugwana kwavho u itela u vhona uri ri nga vha tikedza hani .
Muraḓo wa Bodo kana komiti dzadzo vhane vha si vhe tshoṱhe kha mushumo wa Muvhuso vha ḓo badelwa malamba na magavhelo zwo bulwaho nga Minisiṱa hu tshi tevhedzwa Ndaela dza Gwama dzo bviswaho nga Gwama ḽa Lushaka . 
Dzilafho ḽo themendelwaho ḽi fhiraho mutengo wa Tshikimu na gumofulu ḽa mbuelo
Vhathu vha lavhelelwa u katelwa kha vhathu vha Makhaladi . 
Bugupfarwa ya u ingamela Tsireledzo ndi tshishumiswa tsha u ṱola u shumisa ha mbekanyamaitele na matshimbidzele a tsireledzo . 
Masia oṱhe a heyi thendelano ndi Ṱhoho ya zwa Gwama kha Muvhuso wa Vundu ḽa KwaZulu-Natal na Rakhonṱhiraka . 
Musi vha tshi khou ita khumbelo ya SMS , a vha ngo tea u thaipha dzina ḽa lushaka lwa mbuelo nga vhuḓalo .
Fhethu ha dziḓoroboni ṱhoḓea idzi dzi nga tevhedzwa zwavhuḓi , fhedzi mahayani na fhethu hu re nnḓa tshoṱhe zwi vha thaidzo . 
Zwavhukuma ndi zwa uri hezwi zwa zwo sedza kha u fhumudza ṅwana a dzindelaho , a funeaho , ane a khou melisa maṋo . 
Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe na mapholisa a vhuendi zwi tea u vha zwiimiswa zwa phurofeshinala zwine zwa vha na vhashumi vha re na vhukoni na mikhwa vhane vha dzhiela nṱha mushumo wavho na u shumela tshitshavha .
Muhasho wo dzhia maga a u khwinisa kuvhetshelwe kwa rekhodo dzawo ; naho zwo ralo , mafhungo o vha a sa wanali na zwezwo musi ho itwa khumbelo yao , ngamaanḓa mafhungo a elanaho na ndivho dzo dzudzanywaho u thoma . 
( b ) i na mvelelo dza mulayo .
Tshifhaṱo tsha kereke
Vhunzhi ha mbilaelo dzo tandululwa hu sa athu u fhela maḓuvha maṱanu . 
8 Dzina ḽipfufhi na ḓuvha ḽa u thoma u shumisa mulayo Uyu Mulayo u ḓo vhidzwa upfi Mulayo wa u iledza Maitele ane a Vhaisa a Kwamaho Lutendo lwa Vhuloi , wa 2016 , nahone u ḓo thoma u shuma nga datumu ine ya ḓo dzudzanywa nga Phresidennde wa Shango nga kha Mulevho wa Gazete .
Ri nga kona u khwaṱhisedza ṋamusi zwauri ro dzhiela fhasi khaedu dze dza vha dzo lavhelelwa kha zwa vhuendedzi nga tshifhinga tsha tshiphuga tsha ḽifhasi . 
U bveledza mabammbiri a mihumbulo ya thandela
( 3 ) Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓḓo ya tshoṱhe ya Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu zwi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka .
U swikelela ikonomi ya vhuḓimvumvusi yo ḓisendekaho nga maḓi ine ya ḓo konisa zwitshavha u kovhekana kha mbuelo dzine dza bva kha tshumiso ya maḓi u itela ndivho ya vhuḓimvumvusi naho zwi tshi elana na u dzhenelela ha zwitshavha he zwa ita ho sedzwa kha u khwaṱhisedza u sa nyeṱha ha zwiko . 
U thoma u shumisa makhathi azwino na o fhelaho ngandila yone vha tshi ṅwala .
Ndeme ya pfunzo kha vhunzhi ha vhana vha vharema ndi ya fhasi vhukuma .
TSHIVHUMBEO TSHA PHETHISHENI
U dzheniswa ha LAN na u katela u lavhelesa u dzheniswa ha dzithebulu dza dziLAN , mbumbo ya switshi , mbumbo ya waiḽese , vhulanguli na thikhedzo . 
Muthu muṅwe na muṅwe a re na dzangalelo ḽa u ṱunḓa zwiṅwe na zwiṅwe zwa zwibveledzwa zwo bulwaho kha mbekanyo i re afho fhasi u fanela u ita khumbelo kha khophi ya fomo ya u ita khumbelo yo nambatedzwaho sa Tshipiḓanyengedzedzwa tsha A. 
3 . Mushonga wanga u ḓo ḓiswa hani ?
Ṋetshedzo ya ṱhanziela ya zwitediamu uri zwo lugela u farela miṅwe mitambo ya khalaṅwaha i fanela u dovha ya sumbedzwa kha na langiwa kha mulayo wo dzinginywaho . 
Ngoho , mapfura a tea u vha hone arali vha tshi ṱoḓa uri muvhili wavho u vhonale na u pfa u muswa ! 
Itani mbonwasia na mashumele a tsenguluso , nyelelo ya vhaendangaṋayo , u kunga , tswikelelo , na zwishumiswa fhethu hu konḓaho nahone ho vuleaho . 
Tshifhinga tshi vhuedzaho vhukuma tsha u phaḓaladza muṱambuluwo u itela uri u kone u shumiswa nga muri ndi kha tshimela tshine tsha khou aluwa , saizwi phesenthe khulwane ya pfushi i tshi kona u ṋoka maḓini musi u tshi khou sheliwa . 
Avha ḓadze fomo ya khumbelo vha i rumele kha DHET .
Sankambe tsha ri arali vha nga ri ḽa vha ḓo sala vhe vhoṱhe shangoni ḽavho .
A dzi tei u ḓalesa nga vhuhuwane na nga tshivhalo . 
Mbekanyamushumo-ṱhukhu i katela Mulanguli Muhulwane : Vhuvhusi ha Masheleni na Muvhalelano / Dzhenerala wa Muvhalelano wa Vundu na u ṋetshedza zwiko zwa vhupfumbudzi ho dzudzanywaho na mveledziso ya tshiṱafu tsho faranaho na mbekanyamushumo . 
Khethekanyo dza kushumisele na mbadelo dzi ḓo vha : 
dzhia lini vhuḓifhinduleli nahone na ita ndingo ?
Naho zwo ralo , zwo wanalaho zwa zwino kha mupo a si zwone zwe zwa vha zwi zwone u thomani . 
Kha ri zwinge dzi khwaṱhe ri shume zwi ngomu nahone ri tshi khou pfesesa uri mushumo wa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽine roṱhe ra ḽi ṱoḓa ndi vhuḓifhinduleli hashu roṱhe .
Nyito dzi pfadzaho kha vhuimeli :
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dzau linga hu si fomaḽa U thetshelesa na u amba ( Orala na / kana nḓowenḓowe ) .
U dzhenelela ho itwaho kha Muhasho wa Pfunzo nga Ofisi ya Mulangavundu zwi khou livhuwiwa ngamaanḓa . 
Mimasipala yoṱhe i fanela u vhona uri hu thoṅwa kuvhusele kwa wadi kwo teaho na sisitemu dza u shela mulenzhe dzo teaho .
Saizwi mulandu u songo vhigiwa , zwi vhonala zwo tea u bula vhukuma zwi tshi bva kha khaṱhulo yavho : 
u endela mashango a nnḓa
_Zwiendisi na vhaendangaṋayo vha tshi fhambanywa hune zwa konadzea
U sielisana na u thetshelesesa nga vhuronwane
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe ina Pfanelo dza Vhathu dzine dza khwaṱhisedza tsireledzo ya pfanelo .
Ndeme ya tshitshavha tshapo kana sekhithara ya vhuraru ' kha u khwiṋisa mveledziso ndi u dzhielwa nṱha u mona na ḽifhasi . 
Vhufamuraḓo ho vhangwaho nga u bvesa malofha vhu itea musi tsinga dzi tshi balea na malofha a bva kha thishu ya vhuluvhi kana kha tshikhala tsho ḓadzwaho nga zwiluḓi u mona na vhuluvhi . 
Zwino ndi ḓo rembulutshela kha kuitele kwa ṱhanganelano . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Vhashumi .
NCOP i vhona hafhu uri madzangalelo a muvhuso wapo o imelwa kha vhuimo ha nṱhesa .
Muvhigo u sumbedzisa uri hu na tshiitisi tsha u vhilaela na uri mimasipala i fanela u khwinisa u tevhedza milayo yayo , ndeme ya zwitatamennde zwa masheleni na ndangulo ya masheleni nga u angaredza . 
Zwi ḓi fana-vho na uri vhuhulu ha dziwadi vhu nga ita uri miraḓo ya tshitshavha i kundelwe vhukuma u ḓa miṱanganoni i no farelwa fhethu hune ha pfi ndi vhukati .
Yunithi ya Ndangulo ya Thandela i anḓanya tsinisa na mimasipala u vhona uri thandela dzi thomiwa lu bveledzaho . 
U khwiṋiswa ha reshio dza tshiimo tsha ṱhahelelo na zwikolodo ho sumbedzwaho kha mbalo dza GDP , zwi ḓo zwi fha tshikhala tshiṅwe hafhu tsha u gonyisa u shumiswa ha masheleni kha sekhithara ya muvhuso . 
Khethekanyo i na vhuḓifhinduleli ha mveledziso ya mbekanyamaitele dza ndangulo ya vhashumi kha u ṋetshedza tshumelo dza tekiniki u itela u khwaṱhisa nyisedzo ya tshumelo . 
Mutholi , kana muinzhiniara a shumaho o mu imela , u ḓo , zwi tshi bva kha ṱhoḓea dziṅwe na dziṅwe dzi re kha konṱiraka sa mutevhe une mishumo ya ḓo shumiwa ngawo , u ita zwitevhelaho : 
Mitengo ya ndaka , muḓagasi na mbadelo dza maḓi zwi ḓo bvelaphanḓa na u vha zwiko zwihulwane zwa mbuelo u itela ikonomi . 
U kundelwa ha tswio kana tshivhindi
A hu na mbetshelwa ya u fhungudzea yo itwaho kha Tshikwama tsha Vhubindudzi hafhu tsha e PPP sa musi masheleni tshi fariwa kha tshikwama tsha akhauthu ya u diphositha ya bannga . 
Mukhomishinari wa Lushaka nga Bodo ya Dzikhomishinari vho ṋea ndaela ya uri mafhungo a tevhelaho a tea u dzhielwa nzhele nga tshifhinga tsha tsenguluso ya u khwinisa muhumbulo wa tshigwada : 
Mavhengele ane a sa tevhedze uyu mulayo muswa wa nga ha kushumisele kwa bege dza pulasitiki a nga wana faini ya masheleni a swikaho Rannda dza zwigidi zwa ḓana . 
hune zwo tea na hune ha vha na nyimele dzo khetheaho , i ḓo thusa vhaṋe vha mavu a vhulimi ha phuraivethe vhane mavu avho a khou shumiswa zwi siho mulayoni kha u pfulutshelisa vhadzulapo vhane vha ṱoḓa mavu a vhulimi na mavu o teaho a ngaho aneo .
Ṱhanganelano ya vhupo ha mishumoni na huno dzula vhathu ndi mulayo wa vhuṱali wa u pulana ḓorobo une wa ṱuluwedza mveledziso . 
Vhulimi ho ṱanea zwihulwane nga tshanduko ya kilima na khakhathi dza zwino nga maanḓa kushumele kwa vhambadzelwa nnḓa zwa vhulimi . 
Tsumbo dza khamphani , zwiimiswa , zwibveledzwa , vhathu na zwiwo zwo sumbedziswaho hafha ndi zwa kholekhole . 
4.1 . Khabinethe yo dzhiela nzhele u bvisiwa nga Musumbuluwo , wa ḽa 13 Lara 2017 , ha Muvhigo wa Khomishini ya Vhuṱoḓisi ha Khonadzeo dza u ita uri Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi zwi vhe zwa mahala Afrika Tshipembe .
U amba nga ha mibvumo , maḽeḓere na maipfi .
Ndangulo ya u shandukiswa ha vhuṋe , lufu lwa mushumisi na musi mushumisi a tshi khou pfuluwa a tshi bva nnḓa ha mikaṋo ya Kapa Vhukovhela ndi dziṅwe dza khaedu . 
' Themamveledziso ' zwi amba ' zwiimiswa zwo vhumbaho tshitshavha tsha havho , sa tsumbo :
15 . U khwiniswa ha tshiteṅwa tsha 25-
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u ḓivhadza Muṅwalisi wa Dzikhamphani nga ha tshanduko dzo itwaho kha bindu ḽavho ḽo ṅwaliswaho .
Fhedzi vhutshilo vhu ḓo ḓi ya phanḓa na u shanduka lwa khwine .
Hu tea u itwa nga vhulondo musi hu tshi shumiswa mafhungo a vundu na a lushaka , saizwi phambano dza zwifhinga kha u rekhoda pfukiselo vhukati ha khungulu dzi tshi nga bveledza uri hu vhe na mbuedzanyo ya mafhungo a mbuelo na zwibviswa . 
Zwi ṱoḓa khwaṱhisedza izwi kha miṱangano ya tshigwada nga ṅwedzi nga ṅwedzi , zwine zwa nga tendela vhunzhi ha nyambedzano dza u tikedza khathihi na vhupulani ho ṱanganelaho . 
Maimo haya a tea u vha nga nḓila ine vhagudi vha tea u kona u shumisa Luambo lwa u Engedza nga nḓila ya maimo a nṱha hu na ndingedzo dza u vha dzudzanyela musi vha tshi ya phanḓa na pfunzo dza nṱha kana kha ḽifhasi ḽa mushumo .
Fhedziha , a zwi khagala uri vhomme avha vho tea naa u dzhia vhuḓifhinduleli ha ṱhogomelo ya mutheo ya ndondolo ya vhana avha . 
( 3 ) Muphuresidennde a nga -
Ri ḓo khwaṱhisa nungo dzashu kha u ṱuṱuwedza nga mafulufulu , fulufhelo na u konḓelela ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe uri vha bveledze zwivhuya zwine zwavha zwavhuḓi kha rine roṱhe .
Ndi zwifhio zwine vhaswa vha tea u ita arali vha tshi ṱoḓa u ita zwine vhone vha khou ita ? 
U thetshelesa a sa dzheneleli a tshi sielisana na vhaṅwe a tshi amba na u vhudzisa mbudziso uri a pfesese .
zwe wa sedza u itela u swikelela ṱhoḓea dza tshitshavha , phurosese ya u dzhenisa tshitshavha
U rengisela tshiṱaraṱani
Mawanwa a ṱhoḓisiso iyi o vha a vhuḓi ngamaanḓa . 
Ri ḓo tama u livhuwa maAfurika Tshipembe vhe vha shela mulenzhe kha hohu u Amba na Lushaka nga kha vhudavhidzani ho ḓoweleaho , vhudavhidzani ha matshilisano vhu no nga Facebook na Twitter , na u amba ri tshi khou tou vhonana .
U tandulula mbudziso dza vhulanguli ha Vhashumi dzo hulelaho . 
Izwi zwi katela
Nḓila dza ṱhanganyelo ya muḓagasi na mufhiso dzi ḓo itwa nga bammbiri ḽa mivhalavhala ḽine ḽa pfi sugar paper na nḓowetshumo ine ya pfi pulp u itela u shumisa muḓagasi u tambiseaho u swikaho megawatsi dza 1000 .
Mugaganyagwama wa nyendo
Komiti dza Wadi dzi tea u ḓivha nga ha pulane dzi re kha mimasipala yadzo na uri hu kwamiwa nyi .
Kha fhungo iḽo , kha vha ntendele ndi shumise tshikhala itshi u vha tamela maḓuvha a madakalo a mulalo , u ḓiphiṋa na u tsireledzea . 
Thangelamulayotibe kha Muvhuso Wapo ndi mulayo wa u thoma wa mbekanyo ya muvhuso wapo kha tshifhinga itshi tsha murahu ha apariṱeidi .
vhuhulwane ha bege kana mufaro a zwo ngo tea u shandukiswa nga nnda ha luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi .
Dzi pfufha maitele avhuḓi , mashumele avhuḓi na u kala u fushea ha vhadzulapo kha mashumele a muvhuso .
U ita Khumbelo iwe muṋe :
Reithi dzoṱhe dzi tea u khouthiwa nga awara nahone dzi tea u dzhenisa na diziḽi na miholo . 
Milayo i khou pfukekanywa hu si na u dzhiela nṱha masiandaitwa a zwiito zwashu kha mirafho i ḓaho . 
Izwi zwi sumbedza uri u shumisana ri nga vhuelwa vhukuma .
Masipala u fanela u ita mushumo wa mutshimbidzi , netiweke na muvheaiṱo . 
U ṋekedza maanea u itela u linga
Sankambe tsho pfa tsho mangala nga maanḓa musi tshibode tshi tshi ita khaedu yauri vha ite mbambe .
U lingedza u amba zwa vhukuma u sa xedzi muvhali
Mushumi u fanela u kona u swikelela -
U bvela phanḓa hu hulwane kha Nomboro , Tswayo na Vhushaka zwi bvelela nga nḓila tharu :
3 . Ri khou tenda ro ṱanganelana u kovhela tshimela tshashu tsha Tapoca na nḓivho yashu ya sialala Tshiimiswa tsha Ṱhoḓisiso ya zwa Miri tsha Leipzig u itela nḓivho yo sumbedzwaho afho nṱha kha 2
Musi wa u shumiwa ha thandela idzi , vhadzulapo vha re hone zwino vha vhupo uhu vha anzela u siwa nnḓa nga nṱhani ha uri yuniti dza vhudzulo dze dza fhaṱiwa dzi a ḓura . 
U shumisa mbambedzo ( tsumbo : sa ... no nga )
Datumu dzine ngadzo masipala wa ḓo fara muṱangano wa vhukwamani une vha tama u shela mulenzhe khawo,u fana na idp na mugaganyagwama wa ṅwaha nga ṅwaha .
Kha shango ḽine ḽa khou bvelela u fana na Afrika Tshipembe , vhulimi vhu ṋetshedza tshiko tsha khonadzeo hu si kha mbuelo ya tshelede ya nnḓa fhedzi , na kha tsireledzo ya zwiḽiwa zwine zwi nga fhelisa thaidzo dzi elanaho na vhushai . 
Mavu oṱhe a zwavhulimi a ḓo langwa nga nḓila ine ya vha yo sedza tsireledzo ya zwamupo na zwamatshilisano . 
Zwitzhili na madwadze maswa zwi nga swika hune zwa bvelela tshifhingani tshi ḓaho . 
Mvelaphanḓa ya tshikolo tshavho kha u shumisa nga nḓila i bveledzaho khomphyuthakhwalwa dzo ṋetshedzwaho sa tshifhiwa nga Siemens zwi ḓo shuma sa ṱhuṱhuwedzo kha zwiṅwe zwikolo na vhathu vhaṱuku . 
Thimu ya bola ya milenzhe i / tshi siṱediamu .
A si miṅwedzi miṋa yo fhelaho he ra vha na khetho dza vundu na dza lushaka dzo tshimbilaho zwavhuḓi . 
Khaedu ya muvhuso ngauralo ndi u linganyisa mitengo ya fulufulu na zwitandadi zwa mupo zwo khwaṱhaho . 
Naho thekhinoḽodzhi dza tshikhala dzi tshi ṋekedza zwikhala zwi sa fani na zwiṅwe u itela dzhango uri ḽi livhane hu na ṱhanganelano na zwiteṅwa zwa mveledziso ya ikonomi na matshilisano , kanzhi zwi a konḓa , zwi a ḓura vhukuma nahone zwi na khohakhombo ya masheleni khulwane . 
( b ) ndi u tambudza lwa vhudzekani kha muhweleli kana muthu a kwameaho .
Mishumo ya masipala
Hu na u engedzea kha ḽeveḽe dza nḓivho ya HIV na AIDS na kha u ṱanganedzwa ha vhathu vha tshilaho na HIV na AIDS . 
U ṅwala tshiṱori tsho ḓisendekaho nga tshenzhemo/ tshiwo tsha ene muṋe
Muvhuso u khou ita mushumo wawo u itela u dzimedza phambano dza mushumoni .
Mbekanyamaitele dza muvhalelano dza ndeme dzo dzhiiwaho kha ndugiselo ya zwitatamennde izwi zwa masheleni dzo bulwa afha fhasi . 
Dilugiseni ˆ
Vha nga nthusa u i kokodza ? "
4.3 . Khabinethe i livhisa ndiliso yadzo kha miṱa na khonani dza Phurofesa Vho Babatunde Osotimehin , vho ri siaho ino vhege .
Vha na vhuḓifhinduleli ha u tevhedza phimo idzo arali vha tshi daunuḽouda matheriaḽa . 
cliché ( kilitshi ) ---- fhungo kana muhumbulo we wa shumiseswa nga nḓila yo kalulaho lune wa xedza ṱhalutshedzo ( sa lushaka lwa musengavhadzimu ( rainbow nation ) )
Hafhu ri fulufhela nga tshino tshifhinga maḓuvhani a ḓaho , maanḓa maswa kha tshitshavha tsha ḽifhasi u wana thandululo ya khuḓano hei ine ya ḓo aṋwa mitshelo , uri ma-Israele na ma-Palesitina ḽido kona u ḓi phina nga mulalo na tsireledzo sa vhahura nga ngomu ha muvhuso wavho wa u shengedza .
Muhumbulo wa tshiṱirathedzhi tsha vhuendi , tshine tsha sedza zwa vhuendedzi na zwa tshandulo ya matshilisano nga u shumisa sisiṱeme yo khwinisiwaho ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi , wo dzinginywa . 
u kumedza na u tshimbidza
Khomishini nga kha Yunivesithi ya Pan Afrika , yo ta dzingu ḽa tshipembe ya Afrika u vha hone haya ha tshikhala tsha u livhana na izwi . 
U shumisa luambo lwo teaho
Musi ndeme yo tsela fhasi ya zwiteṅwa zwi no nga sa ndaka , na zwishumiswa , ṱhanganelo ya ndingano i ya sudzuluswa u bva kha Mbetshelwathungo Lweṱolweṱo na Ndiliso ya Tshitshavha u ya kha mufhalala wo kuvhanganywaho . 
( a ) ) Fothokhophi iṅwe na iṅwe ya bammbiri ḽa A4 kana tshipiḓa tshaḽo R0,60
Zwiko zwa madi zwi do langulwa zwothe .
Kha nyimele dzine ha vha na u vha khomboni vhukuma kana u ṋaṋa ha u xelelwa nga u pfa , zwi nga vha zwa ndeme u sa katela muthu kha u nga vha hafhu khomboni iṅwe ya phosho , nga maanḓa nga thendelo iyi nḓivhadzwa . 
Tshivhalo tshihulwane tsha phesenthe ya vhutshinyi a si tsha ngoho nahone tshi bveledza thaidzo dzi songo tea . 
U isa phanḓa na u vhala na musi hu na zwipiḓa zwine u si zwi pfesese fhano na fhaḽa .
Sisiṱeme dza ekhoḽodzhi dzi a konḓa , hu na mupfuluwo wa tshakha na u livhana hadzo na mahaya o fhambanaho zwi tshi vhumba zwipiḓa zwa vhukati zwa sisiṱeme . 
Ro dovha ra fhiwa tsumbo dza mashango ane a vha makomunisi o lingedza u lwa na u dzhia mashango aneyo . 
Vhubindudzi ha tshiimo tsha nṱha , vhubindudzi ha sekithara ya muvhuso vhune ha engedzea kha vhubindudzi ha phuraivete .
Afrika Tshipembe ḽo swikelela zwo tiwaho nga Millenium Development Goal nga 2005 siani ḽa nḓisedzo ya maḓi , nahone ho vha u khwinifhala ha tswikelelo kha maḓi u bva kha 59% nga 1994 uya kha 83% nga 2006 .
Kha hu shumiswe-vho na zwikili zwa u kona u humbula na u pfesesa zwithu zwa sia ḽeneḽo kha u gudisa vhagudiuri vha kone u ḓiṱola kana u lavhelesa vhone vhane musi vha tshi vhala , vhuhulu kha masia a u ṱalusa ipfi na tholokanyonḓivho .
Tshivhalo tsha amonia maḓini tshi bva kha ndinganyiso vhukati ha phimo ya mveledziso , phimo ya u tshintsha ha maḓi na oxidasi nga mishumo ya zwisinisa . 
Khabinethe i fhululedza na u fhirisela mashudu mavhuya kha Mulamukanyi Vho Baaitse " Bess " Nkabinde sa Muthusa Mulamukanyi Muhulwane o imelaho wa Khothe ya Ndayotewa u swika tshikhala itshi tshi tshi thivhiwa .
U ita nyambedzano nga u tou humbulela muhumbulo wa muṅwali
Mbalombalo dzi tea u ṱalutshedzwa fhedzi sa dzine dza sumbedza mitevhe yo angalalaho ya vhuhulu nga mulandu wa uri zwidodombedzwa zwine zwa fulufhedzea , a zwi sokou tou wanala . 
U bvisela khagala vhuḓipfi ho nyanyulwaho nga tshirendo
Empe dza 5-8 kana
U ṱanganedzea ha mbekanyamaitele ya zwa masheleni kha tshikalo tsha tshanduko ya mitengo tshashu tshe ra livhana natsho , zwo ṱangana na u ḓiimisela hashu kha vhulayi ha muthelo , ndi mirango i re na ndeme ya u vhea iṱo kha tshayavhudziki mimaragani . 
Kha tshiimo tshine ha vha hu si na muongi wa zwifuwo pholisa ḽi ḓo vhidza vhaaluwa vhavhili vhane ḽa vhona vha tshi fhulufhedzea na nga kuhumbulele kwaḽo . 
Musi zwi tshi ḓa kha magabelo o sendamaho , sele dza mufhiriselo dzi vha dzo kombama , nahone hu anzela u vha na kharenthe pharuli dzi no elela dzi tshi fhedzi kha sele ya mutheu . 
Nḓaṱiso khulwane ndi mulifho u linganaho 50% ya muholo wa MP wa ṅwedzi .
a sa vha tendeli u vhona vhana
18 . Mbetshelo dza Thendelano ya Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a dzo ngo tea u sa tshimbilelana na vhuṱungu ho vhangiwaho .
U bva nga 2012 uya phanḓa ndi u takusa sekithara ya mutakalo muhasho wa mutakalo u ḓo thoma ya lushaka uri i vhe kha tshiimo tsha u linga ṱhoḓea dzo fhambanaho vhuḓi tsha NML.Hezwi zwi ḓo kwama dza NML kha mivhundu isi gathi mushumo muhulu vhukuma " hu u ṱoḓa u wana uri i nga ḓura
U itela ndingo dza phanḓa , ḽevele ya zwidodombedzwa zwine nga nḓowelo zwa ḓo ṱoḓea i katela : 
Vhafarisi vha ndeme nga maanḓa hu ḓo vha vhashumisani , vhabebi na vhagudiswa vhone vhaṋe . 
Naa matheriala u dugaho kana wa khombo wo vhewa fhethu ho khielwaho ha khwaṱha ho tsireledzeaho ?
Ri ṱoḓa u vhona bada dzashu dzi tshi khou shumiswa lwo tsireledzeaho na nga nḓila yo teaho u itela u engedza vhubindudzi vhuhulwane he ra vhu dzhenisa kha themamveledziso ya zwa vhuendi . 
Nga ḓuvha heḽi ri tea u ḓihumbudza nga ha mushumo wa u nakelela wa vhathu vha Tanzania na vhathu vha Zambia vhe vha kuvhatedza dzangano heḽi la mbofholowo nga tshifhinga tsha musi thusa yavho ri tshi khou i ṱoḓa zwihulu . 
Khothe a dzo ngo dzhiela fhasi vhuḓifhinduleli ha uri mulayo u tevhedzwe na u tsireledza vhadzulapo , sa izwi dzo ya phanḓa na u pfisa vhuṱungu avho vhe vha pfuka mbetshelo dza milayo yo itelwaho u fhelisa vhuloi .
Muhasho u ḓo dzula u tshi humbula mushumo u ṱoḓeaho uri u bveledze adzhenda ya u eḓanyiswa ha vhafumakadzi vhoṱhe vha dzhenelaho kha zwa mitambo , vhulangi na u shela mulenzhe .
U vhonetshela u kule wee !
U shumisa ndongazwiga nḓila yo teaho ( tshitopo , khoma , tshivhudzisi na tshigagarukela ) u itela uri vhaṅwe vha kone u vhala zwo ṅwaliwaho .
Maanḓalanga a lushaka a ḓo khwaṱhisedza uri vhathu vha tshenzhelaho nyimele ya mutakalo ifhio na ifhio vha a ṋewa ndondolo ya mutakalo yo eḓanaho na u tea . 
5.3.1 Modele wa u tandulula thaidzo
Mulayo u fanela u topole vharangaphanḓa u hweswa vhuḓifhinduleli ha vhutsireledzi na tsireledzo ya vhaṱaleli . 
Sisiṱeme ya vhuendi ndi thikho ya mishumo ya zwa ikonomi ya matshilisano ya Afrika Tshipembe nga u konisa u tshimbidza vhathu na thundu .
3 . Phambano vhukati ha DTT na Ndivhanyo ya Hayani ( DTH ) Idzi ndi nḓila dzo leluwaho dzo fhambanaho dza u hasha siginala .
1.8. Muphuresidende Vho-Jacob Zuma , sa Mulangammbi Muhulwane wa Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afurika Tshipembe ( SANDF ) , vha ḓo vha tshipiḓa tsha Ḓuvha la Mmbi yo Ḓi-ṱamaho ngei Bloemfontein nga dzi 21 Luhuhi 2014 .
Nahone , bodo yo ṋewa maanḓa a u shumisa ndaulo dzo khwaṱhesaho na u khwaṱhisedza u tevhedza nga nḓowetshumo . 
Vha amba uri zwa zwino vhathu vho nyambudzwaho ndi avho vho itaho zwiito zwa khakhathi dzi kwamaho vhuloi , fhedzi hu si vhashumisi vha " mushonga " wo itwaho nga miṱuvha ya vhathu .
Hune muvhuso wa ita khaelo dza mahala , a zwo tea u rengisa tshibveledzwa . 
Mulayotibe u khou sedza kha khaedu dzine dza kanganyisa u shuma zwavhuḓi ha Mulayo wa Gembuḽa wa Lushaka , 2004 ( mulayo 7 wa 2004 ) .
u ṱo ḓisisa mulilo
Hezwi zwi ita uri hu vhe na thaidzo dza u swikelela tshumelo kha vhatshimbidzi vha tshumelo dza vhuendi ha nnyi na nnyi . 
U thetshelesa hu si na u dzhenelela .
Tshigwada tsha Mushumo tsha Lushaka tsho vha na mukovhe kha u sima moduḽu uyu khathihi na tshivhumbeo tshawo .
( a ) u khwiniswa kana u vhulaiwa huṅwe na huṅwe ha uyo mulayo nga ndangulo i re na maanḓḓa a u ita ngauralo ; na
Themamveledziso ndi sia ḽa vhuṱhogwa ḽa vhubindudzi ḽi tikedzaho nyimele ya tshanduko,,nyaluwo na tsiko ya mishumo .
Nyimele dza musi wa luṱavula na mathomoni a tshilimo dzo lugela mukumbululo wa mavu une wa tshimbidzwa nga muya na maḓi kha vhupo ha mvula ya tshilimo . 
Thanganyelo guṱe kha nyito nthihi
4.87 Tsha vhuvhili , ngauri mashango oṱhe e ṱhoḓisiso ya itwa khao o vha a fhasi ha vhukoḽoni , vhunzhi hao a na milayo ine ya lwa na vhuloi na/ kana khakhathi dzi kwamaho vhuloi .
Hune maime a kalwa nga tshikalo tsha nomboro thevhekano , frikhwentsi ya ndeme iṅwe na iṅwe i tiwa , sa tsumbo : 
Sa vhunga vhunzhi ha vhashumisani kha Khabinethe vho khwaṱhisedza kha vhege dzenedzi , ri kho ṱangana na u salela murahu kha u vusuludza themamveledziso ya tshitshavha . 
Arali mushumeli wa zwa mutakalo a tshi kwamea kha mulandu vha nga lavhelela uri a -
Vhaswa vha 57 412 vho wana thikhedzo nga kha mbekanyamushumo dza u ḓilugisela mushumo na zwikili zwa vhutshilo .
Vhalanguli vha Senthara vho pfumbudzwa phanda ha musi sesheni ya maka i tshi thoma . 
U humbulela ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho nga u sedza zwipiḓa zwo a vhumbaho
U dovha wa ṋetshedza mbetshelo ya vhathu vha u thusa kha ndangulo ya tshinyalelo na zwiṅwe zwithu zwi si gathi zwa u ḓadzisa .
Khohakhombo ya phimo ya nyingapfuma ya fhasi i nga khethekanywa ya vha khohakhombo ya phimo ya nyingapfuma ya vhukuma na khohakhombo ya infḽesheni . 
Tshipikwa tshihulwane tsha u pindula pulane dza tshiṱirathedzhi dza vha tshumiswa ndi u khwiṋisa nḓisedzo ya tshumelo nga u swikelela zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa dzangano .
2 Zwibviswa nyangaredzi
114. Maanḓḓa a Vhusimamilayo ha Vunḓḓu
a ) u vhulungwa ha Maṅwalo a thandela
Ri khou vhilaedzwa nga ha mutevhe wa muvhuelwa u langwaho ha masipala nahone muhasho a u khou ita mushumo wawo kha u kulumaga mitevhe na u vhona uri mitevhe yo khwaṱhisedzwa nahone a huna u lengiswa . 
Ri na fulufhelo uri tshiimiswa itshi tshi ḓo shuma tsho khwaṱha uya hoya na u swikelela vhana vhanzhi kha ḽa Western Cape . 
U itela u sa thithisa u bvela phanḓa ha u fhaṱa u mona na zwiṱaraṱa zwo dzula matungo . 
Muhasho u ḓo shuma nga fhasi ha mbumbo ya tshiimiswa tshiswa , zwi ambaho uri madzingu a ḓo vha zwi sedzwaho khazwo kha nḓisedzo ya tshumelo , ngeno zwikolo zwi tshi ḓo vhuelwa ngamaanḓa nga u bvisa ha nyimele ya mbumbo iyi dziḓoroboni . 
Rerani nga u saukanya vhuṱhogwa ha u sedza nyanyulo fhedzi dza matshilisano a thekhinoḽodzhi dza nyanḓadzamafhungo dzone dziṋe hu si u sedza fhedzi kha zwi re ngomu kha nyanḓadzamafhungo . 
Mbuno dza nyambedzano
Vhagudi vha fhedzisa mafhungo aya nga u dubekanya garaṱa idzi nga ngona .
Rekhodo dzi re afho nṱha dzi a wanala kha lubuvhisia lwa Muvhuso wa Vundu ḽa Limpopo , www.treasury.limpopo.gov.za
U LINGA Tsivhudzo ya u linga : Hu si ha fomaḽa U thetshelesa na u amba ( Orala / kana nḓowenḓowe ) .
4.1 Marangaphanḓa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
Khumbelo ya ndaela ya u kokodza muthelo - phensheni na tshikwama tsha provident ( Form B )
nDI NGANI ZWI ZWA NDEME URI VHAFUMAKADZI VHA DZHENELE KHA U SIKA MILAYO ?
U vhambedza na tshenzhemo ya ene muṋe
( b ) u dzudzanya ; na
Thandela yo haniwa
Vha fanela u vha na vhukoni ha u dzhenisa mafhungo zwavhuḓi na nga vhuḓalo . 
Kha vha putedze tshiputedzi tsha shift , vha shumise tshiputedzi tsha tshanda tsha monde kha mausu u putedza muratho wa dokhumenthe ine vha toda u i seiva .
Na he ra thoma zwine zwa vhonwa sa u khombetshedzo dza mupo , ri tenda uri ezwi zwi ḓo shandukiselwa , nga nnḓa , kha ḽebulu dala dza u phasiswa . 
Vha zwi ḓivhe uri tshivhangi tsha lufu tshi nga kwama nḓila ine zwithu zwa nga tshimbidzwa ngayo .
Hezwi zwi nga katela zwithu zwa mutheo zwi ngaho mabammbiri na dzipeni na fomo , laputhopho na dzidataphurodzhekitha .
Milayo ya Tshikimu i ḓo shumiswa na zwenezwo , lune vha ḓo kona u zwi wana uri GEMS i ḓo mbadelo mbilo na zwenezwo naa .
3.1 . Ṋamusi , nga dzi 23 Fulwi 2016 Muphuresidennde Vho Zuma vha khou dalela Mbekanyamushumo ya Vulindlela ya Maitele a u Khwinifhadza Nnḓu dza Vhathu vha Mahayani ( EPHP ) ngei kha Masipala Wapo wa Umsunduzi kha ḽa KwaZulu-Natal u pembelela u ṋetshedzwa ha nnḓu dzi fhiraho miḽioni nṋa na magavhelo u bva tshe demokirasi yashu ya bebwa nga 1994 .
Vho isa mbilaelo kha masipala .
Sika mvelele ya vhuḓifhinduleli na u vha khagala kha ndaulo ya muvhuso kana kha u shumisa maanḓa a muvhuso kana kha u shuma mushumo wa muvhuso , nga u shuma hu tshi tevhedzwa pfanelo ya liga ḽa ndaulo .
U ṱuṱuwedza mvelele ya u guda ha ndeme na vhuḓinekedzeli kha vhukoni ha pfunzo ( akademi ) na u ṱuṱuwedza vhagudi vhoṱhe u vha na vhuḓifhinduleli malugana na vhukoni kha zwa pfunzo ( akademi ) .
U manḓafhadza vhathu u tumbula zwithu zwi ṱoḓa pfunzo yo teaho na yo ṱanḓavhuwaho khathihi na mveledziso ya zwikili zwi katelaho zwithu zwinzhi zwi shumisanaho na pfunzo ya fomaḽa . 
Kha ri ṅwale yaṋu ḽi tea u thoma nga ḽeḓeredanzi .
7.3. Bodo ya Tshumelo ya Ombud ya Tshikimu tsha Tshitshavha :
Zwikhala kha mihasho ya muvhuso wa vhukati na wa vunḓu zwi ḓadziwa nga u galatsha vhashumi vha shumaho kana nga u ramba vhahumbeli vha mushumo vha sa shumiho kha Tshumelo ya Tshitshavha .
Maṅwalo a sumbedzaho maraga dzo wanwaho dzi ḓadzwa nga mumaki wa u fhedzisela na mabambiri o langwaho zwi rumelwa kha tsedzuluso . 
A si ngauri zwitshavha zwo ṱanganelana , fhedzi ngauri a hu na tshi thudzelwaho thungo kha nḓowelo ya tshanduko . 
Muhumbeli o bvelelaho u ḓo tea u sedzuluswa u itela tsireledzo . 
Muḓisedzi ha nga fhi , yoṱhe kana tshipiḓa , tshawe tsha mishumo nga fhasi ha konṱiraka , nga nnḓa ha musi ho thoma ha vha na u tenda ho tou ṅwaliwaho nga murengi . 
nḓivhadzamuvhigi , deithi , phara ya marangaphanḓa na u shumisa zwa u tou vhonwa na khephusheni .
Ndi ita hani khumbelo ya mbekanyamushumo ya mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ?
Vhuḓifhinduleli vhu kha vhane vha akhaunthu u ita khumbelo-hafhu ya thikhedzo ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Vha fanela u vusulusa phemithi yavho ṅwaha muṅwe na muṅwe .
U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha na IDp : Nyendedzi ya Vhadzhii vha tsheo , ya 2005 , AICDD na Mishumo ya Mveledziso , siaṱari 4 & 5
Mbadelo dza muthelo wa tshifhinganyana u itwa ngaṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe .
U ola dathabeisi ya u londotana u ela u itela maitele oṱhe a nyimele dza u dzhenelela . 
7.4. Miraḓo ya vhalangi vha si na maanḓa kha Bodo ya Zhendedzi ḽa Vhuendi ha Nḓilani Vhupfukaho Mikano :
Siṱirathedzhi na zwa u bveledza Zwiḽiwa nga kha Fetsa Tlala ndi Mbekanyamushumo dzo ṱanganelaho dza Muhasho dzine Mbekanyamaitele yo khwaṱhiswa ngadzo .
U ola kana u pennda nga nḓila i elanaho na ṱhoho ya themo .
Maitele a tendela uri zwa u hwedza maanḓa zwi leluwe , zwine zwi alusa u ṱavhanya na vhukoni ha nḓisedzo ya tshumelo .
Vhurumelwa ha ṱangana na foramu ya tshipholisa tsha tshitshavha tshapo,na masipala nga ha u londola phakha na u tsireledza tshitshavha .
Themendelo dzoṱhe dzo wanalaho dzo wana u sedzuluswa ha ndeme nahone vhunzhi ha vhathu vho dzheniswa kha iḽi ḽiṅwalo ḽo dovhololwaho . 
Shandukisa khetho ya mbuelo yavho ( luthihi fhedzi nga ṅwaha , phanḓa ha datumu ya u fhedzisela ) ;
Mishumo ya khethekanyo ṱhukhu ya zwiḽiwa , zwinwiwa i katela u bveledza khovhe na u bveledza zwinwiwa . 
3.2 Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mvetamveto ya Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Mulayo wa , 2013 kha Gazethe ya Muvhuso , u itela vhupfiwa nga lushaka .
Mulayotibe u ṋetshedza uri Minista vha ite kha uri hu itiwe ṱhoḓisiso . 
Cape Town , Girafu ya Kilima ya Afrika Tshipembe ( Alithitshudu:42m )
Vha nga dzhia zwiṱirathedzhi zwavhuḓi zwavho vha zwi shumisa uri vha vhuelwe . 
Khwiniso yo dzinginywaho a yo ngo amba nga ha thikhedzo ya mulayo kha nḓila dza u vhiga masheleni . 
Vhuendi vhu shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u konisa mbambadzo ya ḽifhasi nga nḓila i isaho phanḓa ikonomi , matshilisano na mupo .
Zwino yelana na hezwi ndi mbadelo dzine nḓila hedzi dzo bviswaho dza sivhe dzo linganaho ngauri dzi khou itwa nga mashango o dzumbamaho uya nga nḓila dzi siho ho khagala , zwine zwi ṋea tshivhumbeo tsha khaedu dza tshigwevho tshone tshine . 
U engedza ḽaimi zwi ḓo dovha hafhu zwa engedza tshivhalo tsha khemikhala maḓini . 
Aya a fanela u vha mafhungo aṱanganedzwaho kha vhadzulapo vha no nga Portia Busisiwe Mrwetyana we a ṅwalela kha siaṱari ḽa Facebook nga ha u sa lingana ha vhathu Bekkersdal , hune ha vha mishashani , hu si na tshumelo , hu tsini na sababu henefho seli ha bada ine ya vha na zwoṱhe .
Miraḓo ya komiti i tea u dzhia vhuḓifhinduleli ha u dzhenela kha miṱangano ya komiti dza phothifolio dza IDP na vhupfiwa na madzulo zwao a komiti ṱhukhu dzo teaho .
Goloi ye ḽaisentsi yayo ya fhahehwa , u thuthiwa u ṅwaliswa , u tswiwa kana u fhaṱwa nga huswa kana u shandukiswa i tea u wana ḽaisentsi nga huswa .
U ita mishumo ya ndaulo musi zwo tea . 
NDI NḒILA I LELUWAHO NAHONE I RE KHAGALA , INE YA TENDELA VHADZULAPO URI VHA ITE URI VHASHUMELI VHA MUVHUSO VHA VHE NA VHUḒIFHINDULELI KHA VHUIMO HA NḒISEDZO YA TSHUMELO .
Mikovhe ya bindu a i rengiswi tshitshavhani .
U rekhoda maipfi maswa na zwine a amba kha dikishinari ya ene muṋe .
Tshikhoḓo itshi tshi na mutevhetsindo ?
CBP i ṋea mihasho ya sekhitha dza ha masipala na mazhendedzi a nnḓa tshikhala tsha u vha na u pfesesa ho dombelaho ha nzulele vhuponi ha masipala wa havho , ndi u pfesesa hune ha ḓo vha thusa kha u pulana na u shumisa phurogiremu dzavho nga ngona .
Naho zwo ralo , khaedu dzi dzulela u elana na mveledziso ya mavu aya . 
Ofisi ya Ṋeḓorobo Muhulwane i thusa kha mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa kha masia a tevhelaho : 
Zwi tshi hanedzana na vhubvo uvhu u sudzuluwa ha mupo ho ṋea thuso ine yo dzudzanywa lwa khwine na u bulwa thwii zwihulwane u fhirisa u sudzuluwa huṅwe na huṅwe ho fhiraho . 
Muḓologi u ḓo ṋetshedzwa arali zwo tea .
Pulane dza kushumele dza khethekanyo khulwane dzi tea khunyeledzwa mafheloni a Luhuhi ṅwaha muṅwe na muṅwe , zwenezwo hu tshi tou bva u khunyeledzwa Mbekanyamushumo dza pulane dza bindu . 
( b ) a nga ita vouthu ya mutsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓḓo ya Buthano .
Nga u pima u angalala tswititi , hu songo khaulwaho ha bada hune mimoḓoro ya nga engedza luvhilo , mbumbo ya netiweke i nga shumiswa sa nḓila ya u dzikisa vhuendi , zwine zwa khwaṱhisa vhukoni ha vhaendangaṋayo u shumisa zwiṱaraṱa u itela zwa matshilisano na vhuḓimvumvusi . 
Tshiṅwe tshifhinga zwi a vhonala nga kha u fhandekana na u fhambana tshoṱhe vhukati ha vhathu vhashu . 
Vhathu vhane vha shumisa madi matuku u itela mishumo ya mutani , u sheledza ngade na u nwisa zwifuwo ( hu si ni zwa vhubindudzi ) kana u vhulunga na u shumisa madi a mvula vha dzula vho newa thendelo ya u shumisa madi .
Foniki : minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha 5 ( awara 1 na Awara 5 minethe ya 15 )
Vhakhantsela vha tea u ḓivhadzwa tshifhinga tshoṱhe nga ha mvelaphanḓa ya thandela , tshanduko na mishumo yo thomiwaho nga vhashumi . 
Sa afha mulayo wa ndeme wa vhudavhidzani na milayo ya u swikela tshanduko ya muambi i tshi elana na mukhwa , vha a , sa zwe ra zwi vhona , tendela hu si u fhumula fhedzi , fhedzi na u pfukela hafhu . 
Mbadelo dza tshilengo a dzi kateli tshilengo nga ṅwambo wa nyimele ya mutsho kana tshilengo tshi songo tendelaniwa nga masia oṱhe . 
Matshimbidzele a Khetho
Hezwi zwi nga livhanywa na zwikhala zwo fhambanaho zwa khwine afho ḓoroboni khulwane . 
U shumisa mafhungo u bva kha
Ro dzula ro ni itela ḽa u thoma .
U konisa u tevhedza u konisa phakhedzhi khulwane ya wiḽitshee na tshumelo dza mutheo kha ḽeveḽe dzoṱhe . 
2.1 . Khabinethe yo toololelwa nga ha vhurangeli ha inthanethe vhune vhu nga shumiswa u khwinisa ndangulo ya mafhungo , vhu vhidzwaho Digital Object Architecture ( DOA ) .
Ro vha ri tshi khou ita izwi nga vhukwamani na vhabindudzi vha phuraivethe , u fana na tshikwama tsha phensheni , vhane vho takalela u shela mulenzhe kha Tshikwama tsha Themamveledziso .
Mulayo wa Khwiniso wa Vhuvhili wa Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1994
Ahuna thendara dzo lengaho , dzo fekiswaho , theḽegiramu , dzi imeilwaho a dzo itwaho nga luṱingo dzine dza ḓo ṱanganedzwa . 
Zwidodombedzwa zwa
Vhuzhi ha zwithu zwi ita vhunzhi ha zwikhala u itela vhudavhidzani , kilima ine khayo mushumo ya ikonomi - na mishumo ya zwa ikonomi kha mabindu maṱuku , nga u angaredza - zwi nga vha hone lwa tshifhinga tshilapfu . 
Vha fanela u dovha vha vusuludza mavhale mahulwane a vha yunithi dza mavu a bveledzaho dzine dza ḓo tikedza zwifuwo lwa tshifhinga tshilapfu . 
Ngaha mundende wa mualuwa
Sa izwi Dzikomiti dza Wadi dzi na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri ṱhoḓea dza tshitshavha dzo dzheniswa kha dzipulane na phurogiremu dza masipala , vha tea u dzhiela nṱha u fhambana ha zwigwada kha zwitshavha zwa havho na u khwaṱhisedza uri zwigwada zwenezwo zwi a dzheniswa kha kutshimbidzele kwa u tshea mafhungo .
Khantsele ya Lushaka ya U lwa na U daha i amba uri : " Milayo miswa i ḓo thusa kha mutakalo wa vhathu .
Ambani nga mafhungomaitei a vhoiwe a no bva hayani na tshikoloni .
khwaṱhisedza vhukoni hayo na u vha ṋea vhuḓifhinduleli ha vhukuma na u vha konisa u vhuhwala
Khaedu , yo livhanaho ha riṋe roṱhe , ndi ya u fha vharengi khwaṱhisedzo ya u ḓo tsireledza mutakalo wa vhathu . 
Zwa zwino nga 2009 , ri kha vhuimo ha vhuraru kha ḽifhasi u ya nga vhuimeli ha vhafumakadzi .
Ṱhanziela ya muhaelo , arali zwo tea .
Arali thambo ya anḓadzwa kha Gurannḓa ya Muvhuso , vha fanela u yak ha senthara ya u phaḓaladza uri vha ḓivhadzwe na thambo kha Gurannḓa ya muvhuso .
Mulayotibe wa Khwinisedzo ya Ndangulo ya Tshinyalelo , Mulayo wa vhu . 57 wa 2002 u sumbedzisa maitele o ṱanganelaho a ndangulo ya tshinyalelo na phungudzo ya khombo dzi tshinyadzaho kha masia oṱhe a muvhuso na u shela mulenzhe ha vhafaramikovhe vhoṱhe vho teaho .
Musi ndi tshi khou gidimedza lutshele , nda suvha nda wela dindini .
Kha vha eletshedze vhashumisi vha tshumelo na u tikedza vhashumi vha tshitshavha . 
2.5. Khabinethe yo tendela u iswa ha Tshishumiswa tsha Khwinisedzo ya Ndayotewa ya Dzangano ḽa Mishumo ḽa Dzitshaka , 1986 , Phalamenndeni u itela thendelo .
Thandela dzi ṱaluswa sa zwithu zwo khetheaho nahone zwiswa .
Nga kha u ṋea ngafhadzo muvhuso ya uri thaidzo idzi dzi khou itea , dzi nga kona u fheliswa . 
Ri wana mafhungo othe ane a todiwa nga fomo , tsumbo , vhubvo na zwine dzina la amba zwone , na linwe la vhuvhili .
Zwimela zwi ṱanganelanaho zwi nga vhewa kha tevhekanywa ( u dzhielwa nṱha ) arali ṱhoḓea dzi tevhelaho dzo swikelelwa :
Zwi si na ndavha uri muvhuso u khou lingedzisa hani a zwi konadzei uri u swikelele vhadzulapo vhoṱhe .
2.3 . Khabinethe yo tendela Tshiṱirathedzhi tsha Bio-economy ya Afurika Tshipembe .
U sedzulusa mugaganyagwama wa masheleni a u sokou ṋetshedza na u sedza pulane dza wadi siani ḽa zwa thekiniki ; na
Tshenzhemo sa ramafhungo na kana u pfesesa havhuḓi ha midia wa u gandisa na wa eḽektroniki zwo themendelwa nga maanḓa . 
13 Lara 2002
Thendelano nahone hu si nyito dza vhuimawoga ndi yone nḓila i yoṱhe ya u bva kha dziedzi iyi . 
U bveledza puloto
Muhasho u shumisa zwiendedzi vhunzhi ha tshifhinga tsha vhutshilo hazwo . 
1.5 U swikelela nnḓa kha tshitshavha
( h ) Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe .
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisa sa mufha ṱi , muṱu ṋdi kana mufha ṱi wa dzigoloi
U ṱanganyiswa ha komiti dza wadi sa tshiimiswa kha phurosese ya IDP , hunzhi a zwo ngo vha nga nḓila ya vhukuma lwe komiti dza wadi dza thoma u dzhenela sa miraḓo ya tshitshavha nga u angaredza , zwe zwa ita uri mvelelo dza vhukwamani hapo na khonadzeo ya u phaḓaladza komiti dza wadi zwi sa tou sedzwa nga vhuḓalo .
Kha ri ṅwale
Ro ḓidzhenisa kha musaukanyo u ḓilangaho musi ri na fulufhelo kha mushumo washu . 
3.5. Khabinethe yo ṱanganedza mvelaphanḓa kha Tshiṱirathedzhi tsha u fhaṱulula Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha na Muvhigo wa u Khunyeledza wa Luṱa lwa Ndinganyiso .
2.3 . Muvhigo nga ha u muelo wa Vhuswoga Afrika Tshipembe na masiandoitwa kha ikonomi ya vhupo ha mahayani na maano a re na vhushaka a khou thomiwa u itela u tandulula khaedu idzi .
thero na mulaedza
Kha sia ḽa dzitshakha , vharangaphanḓa avha vhavhili vho tendelana u khwaṱhisa khuwelelo ya u khwinisa Mbumbano ya Dzitshakha nga maanḓesa Khoro ya Tsireledzo ya UN , vha tshi itela mashango ane a khou bvelela .
Zwiṱaluli zwiṋa zwa vhutshilo : u tevhekanya miṱalukanyo na maga a vhutshilo vhuvhuya . 
Migaganyo i dzudzanywa ṅwedzi muṅwe na muṅwe na u sedzuluswa nga Khethekanyo ya Masheleni a Tshitshavha . 
Maitele a u dzhia vhukando ha mulayo a dzhiwa kha tshiwo tshine vhulamuli ha kundelwa . 
Vho Jack vha vhudzisa mbudziso iyi ngauri vha khou kwamea nga vhaṅwe vhana . 
113. Pfanelo dza vhurumiwa ha tshoṱhe kha Vhusimamilayo ha Vunḓḓu
vhagudisi na vhagudi vha tea u saina thendelano ya vhugudisi .
Afrika Tshipembe , ho vha na tshivhalo tsha vhurangeli he tshe tsha swikisa kha , henefha kha , uri tshipiḓa tsha nyelelo ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili tshi langiwe nga nḓila i ṱanganedzaho i pfadzaho . 
Ngelo ya mushonga i tevhelaho i nga dovhololwa arali zwo tea , u swika luraru nga ḓuvha . 
Ndivhiswa dza tshitshavha dziṅwe dzine dza ḓo shumiselwa masheleni , dzi fana na mutakalo , pfunzo , u sika mishumo na tsireledzo ya matshilisano , ndi dza ndeme kha u tikedza u sikwa ha tshitshavha tsho tsireledzeaho . 
Tsuḓufhalo yo rekanywa i tshi lingana na tshipiḓa tsha u tshinyala ha ndaka tshi no ṱalusa mufuda wa mugaganyagwama , zwe kale zwa pfi ndi mbadeliso dza mbadelo dza themabindu . 
Pfarelo iyi i ḓo swika mafheleloni nga ḽa 31 Nyendavhusiku 2016 .
Mafhungo o waniwaho kha dokhethe a ḓo khethekanywa u itela u ta uri ndi a fhio mafhungo ane a nga fhiriselwa kha zwiimiswa zwine zwa valela vhathu tshiṱokisini . 
Vha humbelwa u dzhiela nzhele ya uri menyu wa u fhedzisela hu ḓo ambedzaniwa ngayo na mubidi o bvelelaho . 
Nyimele ya vhuraru i sumbedza khonedzeo ya miḽoro , tsumbo , Arali ndo vha ndo vhala ndi musi ndi tshi ḓo vha ndo phasa Gireidi ya 12 .
O hana u ṋetshedza tshipiḓa tsha ngilasi kha muofisiri . 
U topola zwiko - komiti dza Wadi dzi kha vhuimo havhuḓi ha u ḓivha zwiko zwi re hone na zwi re kha tshitshavha na u konḓelwa hazwo na uri khoro i nga shumisa hani zwiko izwi .
Musi zwi tshi vhonala zwi tshi fana nga dziṅwe nḓila , hu na phambano dza ndeme kha vhuḓifari ha girama , dzine dza nga vhanga thaidzo musi hu tshi ṅwaliwa kana u ambiwa . 
Fhedzi afha a hu na kholomo . 
Kha vha ite khumbelo ya u vha mulondoti wa ṅwana asi wavho
U ṅwala tshibveledzwa tsha mafhungo hu tshi shumiswa fureme
Muoditha Dzhenerala u ya nga mulayo , nga zwa masheleni u shuma nga eṱhe nnḓa ha sekhithara ya tshitshavha . 
Kha lwa nḓisedzo ya muḓagasi lwa tshifhinga tsha vhukati u ya kha tshilapfu , pulane dza mbekanymushumo ya u fhaṱa nyukiḽia dzo no vhibva na uri zwa thengo ya tshumelo zwi ḓo penndelwa kha ṅwaha wa muvhalelano wa 2015 / 16 .
U ṱavhanyisa mvelaphanḓa , u khwaṱhisedza demokirasi na u fhaṱa tshitshavha tshine tsha katela zwigwada zwoṱhe zwa vhathu , Afurika Tshipembe ḽi tea u shandukisela mbofholowo kha zwa poḽitiki kha ikonomi yavhuḓi ya vhathu vhoṱhe .
vha hone tshifhinga tshoṱhe u thusa zwikolo , ṱhoho dza tshikolo na vhagudisi ;
Dzangano ḽa OAU ḽo rangela ḽa Vhuthihi ha Afurika ( AU ) ḽe ḽa rwelwa ṱari ngei Durban , Afurika Tshipembe nga ḽa 9 Fulwana 2002
Pulane Khulwane ya Tsireledzo i sumbedzisa mafhungo a vhuṱhogwa o fhambanaho , ine ya ḓo khwaṱhisedza nḓila ya kuitele kwo ṱanganelaho i khou tandululwa nga nḓila ya dzudzanywaho na yo katelaho zwoṱhe . 
NHFC yo thomiwa nga 1996 u ṋetshedza dzibannga tswikelelo kha masheleni u itela zwine zwa kwamana na sabusidi na nnḓu dza vhane vha hola masheleni maṱuku .
U shumisa zwidodombedzwa zwo khetheaho zwi re zwone
Zwo ḓi ralo , kha feisi ya mutheo na ya vhukati , hu na ngafhadzo dzi re khagala nga ha ṱhoḓea ya uri vhagudi vha swikele mafhungo a re nnḓa ha dzibugu na maṅwalo . 
U kona u vhambedza zwe wa vhala na tshenzhemo ya ene muṋe musi e na mugudisi .
Ezwi zwi amba uri mbetshelwa dzi ḓo fanelwa u fheliswa nga vhusimamilayo ha vundu hone hune . 
Khumbelo dzi tea u fheletshedzwa nga luṅwalo lwa nga nnḓa ha khumbelo lwo sainwaho , CV yo fhelelaho na dzikhophi dza basa dzi na tshiganḓo tsha tshipholisani , ṱhanziela ya u reila na ndalukano . 
Khonadzeo ya u fhungudza tshilinganyo i kala ndivhalo ya mulambedzi ya u ṱutshela dzieḽekṱhroni . 
Mimbete ya maongelo a TB a si manzhi yo odiwa vhukati ha ṅwaha u fhirisa zwe zwa vha zwo lavhelelwa . 
7 . Luvha ḽa Lushaka - Giant or king protea
Kha vhulanguli ha u dzhena ha khephithala , muvhigo wa IMF u tikedza u vhofholowa na u leluwa ha sisiṱeme ya reithi dza thengiselano fhedzi vha dzhiele nzhele uri tshiimo tshi si tshavhuḓi tsha rannda ndi tshihulwane . 
Vhuṱanzi uvho vhu nga vha nga nḓila ya akhaunthu ya masipala ya maḓi na muḓagasi .
Mihumbulo ya vhaswa nga ha u fhindula kha aḽikhoholo , fola na u shumiswa ha zwiṅwe zwidzidzivhadzi . 
Kha nyimele iyi , themo " vhubvo " zwi amba tshishumiswa tshine tsha vha na milayo ine zwi nga konadzea u i shumisa kha mulayo wa zwa ndaulo nahone na kha thaidzo dza zwa ndaulo . 
Hu dovha hafhu ha vha na ṱhoḓea ine ya khou bvela phanḓa ya u khwinisa na u londola themamveledziso ya mutakalo kha nyimele yo tsireledzeaho nahone ine ya ṱanganedzea , hu tshi shumiswa masheleni aya maṱukuṱuku e a ṋetshedzwa . 
1.9 . Muphuresidende Vho-Jacob Zuma vha ḓo vha na madalo a tshiofisi kha ḽa United Kingdom u bva nga dzi 2 u swika dzi 4 Ṱhafamuhwe 2014 , hune vha ḓo dzhenela muṱangano wa Tshumelo ya Lushaka ya Dzindivhuwo u pembelela vhutshilo na mishumo ya Muphuresidende wa kale Vho-Nelson Mandela ngei Westminster Abbey , London nga dzi 3 Ṱhafamuhwe 2014 .
Hezwi zwi dovha zwa katela arali muthu ane a khou ita khumbelo atshi kha ḓivha mugwalani wa u wana tshipiḓa tsha mavu . 
Vha humbelwa u vhona uri nomboro yavho vha khou i dzhenisa nga nḓila yo teaho .
Kha vha humisele maka murahu kha zero .
Mimakete ya vhuponi ha miholo ya fhasi vhu nga ṋetshedza tshumelo ya vhuṱhogwa kha vhurengi , ngauri vha ṋetshedza tshaka dzo fhambanaho na khetho dza thundu na tshumelo kha vhathu vhane vha sa kone u tshimbila tshikhala tshilapfu . 
Khabinethe i khou takalela uri mushumo uyu u kha vhurangeli ho dziaho hune ha ḓo khwinisa mbonalo ya ikonomi ya shango . nga Musumbuluwo Muphuresidennde vho ḓivhadza vhurangeli ho vhalaho vhu dzhielwaho nṱha , vhu katelaho : ( 1 ) tshikwama tsho ṱanganelaho tsha sekithara ya tshitshavha na ya phuraivethe tsha Thikhedzo ya Mabindu Maṱuku , ( 2 ) u tandulula zwithivheli kha nyengedzeo ya vhubindudzi hu u itela u ṱavhanyisa nyaluwo i katelaho , ( 3 ) vhubindudzi ha muvhuso na ha phuraivethe kha thememveledziso zwi kokodzaho tshenzhemo i bvelelaho ya Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Fulufulu ḽo Ḓiimisaho na ( 4 ) u khwaṱhisa Mabindu a Langwaho nga Muvhuso u vhona uri a na masheleni na u khwaṱhisa mushumo wao wa u tshimbidza mveledziso .
Zwi dovha hafhu zwa vha zwa ndeme u shumisa vhuṱanzi u itela u khwinisa kushumisele . 
b . Dziṅwe thandululo dza thikhedzo
Ḽiga ḽa 4 : gerani kha mutalo nga murahu ha musi no siṱepuḽara bugu yaṋu .
Zwibadela zwa senthraḽa izwi zwiraru zwoṱhe zwo asesiwa uri zwi a tevhedza zwitandadi zwa vhudzivha na u bveledza pulane ya tshifhinganyana na ya tshifhinga tshilapfu ya u khwiṋisa u tevhedza mikhuvha i re hone . 
Themendelo : nyendedzi iyi i nweledza zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa mbuelo na mbadelo .
U nanga mafhungo o teaho
Muhangarambo wa mbekanyamaitele iyi u tea u lusa u ṋetshedza muhangarambo une wa ḓo vhona uri pfunzo dza nṱha dzi khou itwa uri dzi ye phanḓa na u vha dza mahala kha matshudeni a bvaho kha miṱa i shayaho na afho kha miṱa ya vha ne vha shuma . 
vhupo vhu languleaho zwavhuḓi , ho teaho vhana nahone hu swikeleleaho .
Ro vha ro takala ri tshi khou ḓiphiṋa nga zwipotso .
Nḓivho nga ha khombo dza mililo ya ḓaka sa tshipiḓa tsha tsivhudzo nga ha mupo . 
Naho zwo ralo , thimu a si dzavhuḓi kha nyimele iṅwe na iṅwe ya tshiimiswa ; miṅwe mishumo , nga vhuvha hayo , i fanaho na maṅwalwa a vhusiki , i itwa lwa khwinesa nga vhathu . 
10.2 Nyavhelo ya mishumo
Marangaphanḓa maitele a u vhala o vhumbwa nga zwiteidzhi / maga a u rangela u vhala , u vhala na nga murahu ha u vhala .
Datumu dze dza livhiwa khadzo dza u thoma na u khunyeledza thandela .
Mveledziso i sa nyeṱhi zwenezwo ndi mutheo wa uri Tshiṱiriki tshi ita hani zwa mabindu nga ngomu kha dzingu . 
U khoutha zwo ambiwaho nga vhathu ; u khoutha ho livhaho .
Masia mararu aya a u manḓafhadza o ṱumana vhukuma , na u manḓafhadza kha ḽiṅwe sia ḽithihi a zwi nga ḓo swikelelwa tshoṱhe hu si na u manḓafhadza kha vhaṅwe . 
Vho takalesa
U shuma na u ela
Kha ri ise phanḓa lwendo lwashu lwa Phalamennde ya Afurika Tshipembe !
Muphuresidennde vha nga rumela Mulayotibe murahu kha Phalamennde uri u shumiwe nga maanḓa arali u sa swikeli ṱhoḓea dza Mulayotewa .
( a ) a hwesa Buthano ḽa Lushaka maanḓa a u -
Foramu dzi no ḓo tendela zwiimiswa zwo ḓiimisaho zwavhuḓi zwi tshi sima phoḽisi khathihi na / kana u ṱuṱuwedza kuvhumbelwe kwa phoḽisi , hu tshi katelwa na u shela mulenzhe kha M&E
Fhedzi vhana a vho ngo tea u shuma mishumo i no lemela sa ya vhahulwane .
Zwo leludzwa , ri tea u topola na u thoma mivhuso ya thengiselano ya khonthinente na vundu u itela u leludza tshanduko na mveledzo ya ikonomi yashu . 
Vha ita hani khumbelo ya Ṱhanziela ya Tsedzuluso ya rekhodo ya Vhutshinyi ( PCC )
Anyuwithi i dovha hafhu ya thivhela thaidzo ya vhathu vha shumisaho tshelede yavho nga u ṱavhanya , vha tshila miṅwaha minzhi kha vhushai . 
Mutambo wo vha u na zwoṱhe zwine zwa nga kunga tshivhalo tshihulwane tsha vhaṱaleli . 
Kha tshigwada tsha miṅwaha heyi , hu na vha kavhiwaho lwa u thoma vha 5 000 nga vhege kha mashango a 14 a Tshipembe na Vhubvaḓuvha ha Afrika - fhedzi hafu ya havha ndi vhane vha bva Afrika Tshipembe fhedzi , " vho ralo Minisiṱa .
Kha nyimele dzi swikaho mbili zwo bveledzwa u gwevhiwa ha zwifheṱashango zwi rangaho phanḓa ha tevhelwa nga tshigwevho tshilapfu . 
Nga mulandu wa uri datumu iyi i khou lwa na ḓuvha ḽa muṱangano wa bodo , Vho Aitken vho fulufhedzisa uri vha ḓo ṱoḓa mulangadzulo ane a ḓo ṋetshedza makumedzwa kha wekishopho ine khayo vhathetshelesi vhane ho lavheleswa khavho ha vha vhaofisiri vha mimasipala yapo . 
5 . Komiti ṱhukhu dzi tiwa arali zwo fanela kha u thusa khoro u shumana na thandela
Tsimbitswuku i na mbonalo dza phirisamufhiso nahone muṅwe mushumo wa ndeme wa tsimbitswuku kha nḓowetshumo ndi kha nḓowetshumo ya muḓagasi . 
Ni vha no tsireledzea ?
Vhathu vha dzhia maga vho ḓiimisa nga vhoṱhe hu si na thuso i bvaho kha zwiimiswa zwa nnḓa siani ḽa zwiko na nyeletshedzo siani ḽa zwa thekiniki zwine vha zwi lila , fhedzi ndangulo ya kushumiselwe kwa zwiko i ḓi dzula i zwanḓani zwavho .
Zwikili zwa ndangulo ya vhathu zwi katela vhukoni ha u ranga thimu dza u vha na masia manzhi . 
Ndayotewa yashu , ine ya khwaṱhisedza ndaela ya demokhrasi , yo no zwi ita hezwo . 
U bva mathomoni , tshivhalo tsha muanetsheli tshi sumbedza uri ḽitambwa ḽa Vho Williams a ḽi nga tevheli milayo ya sietha ya vhukuma . 
Themo ya 1
U ḓiimisela u tshimbila na u shuma nga murahu ha awara dza mushumo zwenezwo musi zwo tea na zwone ndi zwithu zwa ndeme kha khumbelo dza mushumo uyu . 
Muhwalo une thaidzo dza mutakalo wa muhumbulo dza u ḓisa kha shango malugana na u tambula ha muthu na lufu tshiṅwe tshifhinga , wo khakhisa miṱa na zwitshavha na mveledziso yo lozweaho zwi ita uri u vhe muṅwe wa mihwalo mihulwane nga maanḓa ya thaidzo dzoṱhe dza mutakalo . 
Mulayo wa Afrika Tshipembe u sumbedza maitele aya .
Ngei dzidzhele , vhafariwa vha shuma zwavhuḓi musi vhe nga zwigwada , fhedzi thaidzo dzavho dzi thoma musi vha tshi tou bva dzhele . 
Minista vha na vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya fhethu ho tsireledzeaho . 
Iṅwe R4.1 biḽioni yo ṋetshedzwa vhavhili vhe vha nanga u thusiwa kha mveledziso ya mavu .
Kanzhi , thengiselano idzi dzi dzhia u bva kha miṅwaha mivhili u ya kha miṅwaha ya fhumiṱhanu kana na u fhira nahone dzi dzhiiwa sa tshikolodo tsha zwivhambadzwaseli tsha tshifhinga tsha vhukati na tshifhinga tshilapfu na thengiselano dza vhubindudzi ha mashango a nnḓa . 
Phambuwi idzi dzo pimiwa fhedzi kha thekhinoḽodzhi dza tshiṱirathedzhi idzo na vhukoni vhune ha vha ha ndeme kha dzangalelo ḽa vhupileli ḽa lushaka . 
Tshino mangadza ndi uri hune pfunzo ya ṱoḓea hone uri i kone u fhelisa tsiku , nduhune themamveledziso , tshimbidzo na vhagudisi vha ṱoḓea hone .
Sekithara nga nthihi nthihi i nga lusa uri hu vhe na u gazetiwa ha Khoudu ya Sekithara i tendelaho u shumiswa ha zwiṅwe zwisumbi sa nḓila ya u linga u fanela ha u lugisa Khethekanyo dza Maga hu tshi khou shumiswa Ndayo dzo bviswaho nga fhasi ha Mulayo wa Ndinganelo ya Vhashumi . 
Ngudo ya mulayo u kwamanaho na mafhungo a tshitshavha kana dzangalelo ḽa guṱe , hu tshi katelwa mulayo wa ndaulo , mulayo wa vhugevhenga , ṱhalutshedzo ya milayo , nḓivho ya mulayo wa u alafha na mulayo wa vhudavhidzani . 
Ḽi dovha hafhu ḽa khavara u saukanya ha zwivhangi zwa lufu zwihulwane nga mbeu , vhukale , na vundu ḽine lufu lwa itea khaḽo . 
Kudzhenele kwa zwithu kwo ṱanganelaho hune muhangarambo wa u itwa zwa kudzulele ha vha ho ḓisendeka hone , zwi ita uri zwi vhe khagala u ṱalusa ndeme ya mashumele , zwine zwi ṋea ndivhiso kha vhupulani hu itwaho , na kha ifhio pulane , nahone kudzulele ku nga monithariwa na u kalwa . 
10.4. THANDULULO ARALI KHUMBELO YA TSWIKELELO YO HANIWA
Kha vhashumi , tsireledzo ya mushumo wavho i bva kha u kona u kunga vhubindudzi kha mabindu avho , nahone arali vha sa bindudzi kha mabindu a muvhuso , hu si kale a a wa vha a lozwa .
pfuka milayo ya u vha khagala na u ṱuṱuwedza u bvela khagala , u fulufhedzea na u thembea vhukati ha vhadzhiamikovhe
Mulayo wo dzinginywaho u ḓo vhea khagala uri u tenda kha zwa vhuloi a zwi iti uri muthu a ḓiimelele ngazwo kha iyo milandu mihulu , fhedzi zwi nga lavheleswa musi muthu a tshi khou sumbedza zwine zwa tea u dzhielwa nṱha musi a tshi gwevhiwa .
Mishumo ya tshumiso yo talutshedzwa hafha fhasi .
_ Kha vha vhige zwiwo zwoṱhe zwa mulimo zwine zwa khou humbulelwa uri zwi kone u ṱoḓuluswa nga vhuronwane .
Naho , izwi zwi tshi anzela u elana na mbadelo dza zwiimiswa zwa tshizwino zwino na u shaya khaphasithi na zwiko kha ḽevele ya ndangulo u shumisa zwavhuḓi zwitandadi zwine zwa vha hone zwa zwino . 
PAJA i a zwi bvisela khagala uri zwiitisi zwi fanela u tou ṅwalwa .
Tshitshavha tsha Afurika Tshipembe tshi nga lavhelela u fhungudzwa hafhu ha mitengo ya tsumbatshiga , ṱhingothendeleki , ṱhingo dza nḓuni na dza tshitshavha .
" Mulalo na vhudziki ndi zwone mitheo ya maga a muvhuso a u fhaṱa tshiimo tshi ṱuṱuwedzaho vhubindudzi ... Hu ḓo dzhiwa vhukando vhu vhonalaho u fhelisa u sa tevhela mulayo , u rengiswa ha zwidzidzivhadzi , u rengiswa ha zwigidi , vhutshinyi nahone nga maanḓa u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana . "
Tshigwada tsho wana uri , naho u ya nga maitele , mbadelo dzi tshi tea u tiwa nga komiti ya muvhalelano ; ndi ngazwo , dzi tshi tewa nga ndangulo phanḓa ha miṱangano ya komiti ya muvhalelano . 
( 2 ) Ndaka i nga dzhiwa fhedzi hu tshi tevhedzwa mulayo wa u angaredza-
3.3 Ho dovha ha dzhiiwa tsheo ya uri mihasho ya muvhuso ya lushaka na ya vundu yo teaho i tea u ṋetshedza thikhedzo kha masipala wa tshiṱiriki uri hu tshimbidzwe ndaela iyi ntswa .
Mvelele dzi ḓo rumelwa kha vhabebi u itela u londa mashumele .
Ndangulo ya kushumele ndi phurosese ya sisiṱemetiki ine ya konisa vhaimeleli vho khethwaho vha masipala , vhashumi vha masipala , vhadzulapo , zwitshavha na vhashumi vhawo u khwinisa kushumele kwa dzangano
5 . U ṱuṱuwedza vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe .
Nga 1990 , ṱhoḓisiso yo itwa kha kanna kha zwitshavha zwa Paulshoek na Nourivier zwa Namaqualand .
Vhaṅwe vha vhagidimi makone havha vha bva miṱodzi zwi tshi bva vhudzivhani ha mbilu . 
Sa zwe zwa ambiwa nga muṅwe wa ṱhohodzazwikolo : A si uri tshitshavha tsho fushea nga mvelelo dza mulingo . 
Muvhuso u khou isa thuso kha zwitshavha zwo kwameaho .
Zwiitwa
Zwi khagala uri zwitediamu zwihulwane dziḓoroboni khulwane zwi ḓo lwela u ṋetshedzwa ṱhanziela u itela u kunga mitambo ya khethekanyo dzoṱhe . 
Vesheni yo tou phirinthiwaho ya heyi thendelano na nḓivhadzo iṅwe na iṅwe yo ṋetshedzwaho eḽekiṱhironikhaḽa i ḓo tendelwa kha madzulo a mulayo kana a ndaulo zwo ḓisendekaho kana i elanaho na thendelano iyi nga nḓila i fanaho na nga nyimele i fanaho na ya maṅwe maṅwalo mabindu na rekhodo dza mathomo dzo bveledzwaho na u dzudzwa dzo phirinthiwa . 
Data ya PMI ndi ya zwinozwino u fhira dziṅwe data dzo shumiswaho kha khanḓiso iyi . 
A si mimasipala yoṱhe ine ya nga vha na komiti dza wadi na iyo yo teaho u ya nga mulayo u ya nga ha lushaka lwa masipala , zwi itwa nga u tou nangwa .
Vha fekisele fomo yo ḓadziwaho na mushonga we vha randelwa nga dokotela kha 0866 51 8009 u itela tsedzuluso .
1.3. Khabinethe i ṱanganedza mushumo nga Mihasho ya Muvhuso ye ya fhiwa mivhigo nga hayo nga dziMinisiṱa dzo fhambanaho nga tshifhinga tsha u ṋetshedzwa ha Migaganyagwama ya mihasho .
Sa tsumbo musi vha tshi ganḓisa mafhungo vha vhona zwauri mathemo o ṱoḓiwaho kha masiaṱari avho o tiwa na u tea . 
4.7 . Ṅwedzi wa Vhuendi nga Tshimedzi 2016 u ḓo fariwa nga fhasi ha thero : " Roṱhe ri khou isa Afrika Tshipembe Phanḓa . "
Mutevhe wa ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo u tea u ṱaniwa fhethu huṅwe na huṅwe hu bveledzwaho mathukhwi a ndondolo ya mutakalo , nga phosiṱara dza muṅwalo wo swifhadzwaho dzi sumbedzaho tshaka dzoṱhe dza mathukhwi , tshaka dza zwifaredzi dzi shumiswaho , u ṋea khoudu dza mivhala na zwiṅwe . 
Ri khou vhona kuvhonele ku rangaho phanḓa kwa mbambadzo ya vhuhali ya zwibveledzwa nga ngomu ha maraga washu . 
Vhadzulapo ,
Khumbelo ya tswikelelo kha rekhodo dzine Muhasho wa vha nadzo yo itwaho zwi tshi ya nga tshipiḓa tsha vhu 8 na 11 tsha PAIA .
Tshikalo tsha tshanduko
Arali ha vha hu si na zwiimiswa zwa u sedzisisa CT , mulwadze u fanela u dzulela u wana ndingo yo teaho ya nṱhesa ya u sedzesesa na ndondolo ya vhuongi . 
Pulane ya u bvela phanḓa kha indasiṱiri i nga katela : 
Tshikolo tshi alusaho mutakalo tshi vhonala tshi tshi ṋetshedza madzhenele ane a engedza khaphasithi ya u guda ya matshudeni . 
Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwa nga Miraḓo ya Phalamennde ya 400 yo tou khethwaho .
Hu na u swikela ndalukanyo iyi nga muṅwe na muṅwe hu tshi dzhielwa nṱha u guda hune ha khou lavhelelwa u vha hone . 
Fhedzi , vhuimo ha nṱha zwi tshi ḓa kha ṱhoḓea dza vhathu ndi vhune ha nga ambiwa sa fhethu hune ha vha na u shayea ha zwikili , u shayea ha mishumo hu re nṱhesa khathihi na miholo i re fhasi . 
Mveledziso
U ṱahala ha ḓorobo na u wa hu bvelelaho zwi ita uri vhathu vha shumisaho vhupo uhu vha pfe vha songo tsireledzea . 
Ndededzo iyi a i tei u sedzwa sa tsho imelaho zwi re ngomu ha khoudu , fhedzi-ha , i tea u vhalwa khathihi na tshitatamennde tshiṅwe na tshiṅwe , sa nḓila ya u isa phanḓa na u bvisela khagala . 
fomo ya khumbelo yo ḓadzwaho kararu nahone i fhelekedzwe nga luṅwalo lwa ṱhalutshedzo
Tsaukanyo ya vhuvhambedzi ya Mihasho ya Muvhuso wa vhukati , vhukati ha Phando 2013 u swika Tshimedzi 2014 yo sumbedzisa nyaluwo kana khwinisedzo ya 39% kha nomboro ya tshikati ya tsumbathengo dzo badelwaho hu sa athu fhela maḓuvha a 30 na nyaluwo ya 32% kha nomboro tshikati ya tsumbathengo dzo badelwaho ho no fhela maḓuvha a 30 .
Nyanḓadzo ya matheriala a u phuromota na u ṱuṱuwedza vhuendelamashango na u shumiswa kha mishumo minzhi . 
17.3. Khabinethe i ṱuṱuwedza miraḓo ya tshitshavha itsho uri vha shumisane na mapholisa u fara zwigevhenga na u thusa uri vha ite Afrika Tshipembe ḽi tsireledzeaho kha vhoṱhe .
Atikili i dodombedza vhunzhi na u kalula ha lushaka lwa maanḓa e a shumiswa na u vhonisa kha masiandaitwa na ndozwo kha Gaza na Lebanon . 
Khiraitheria ya u ela ya vhuvhili yo vha yo sedza kha vhuhone ha beisi ya u bveledza i re hone kana yapo kha vundu , kana tshiko tsha zwiengedzwa zwavhuḓi tshi bvaho nnḓa ha vundu . 
1.3 Anivesari ya vhuṱanu ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP )
Luṱa lu tevhelaho lwa mbekanyamushumo ya mbuedzedzo i ḓo sedza kha : 
Kuitele kwa fulobo nga mbili a ku nga tevhelwi . 
U ḓadzisa kha izwo zwi tevhelaho zwo kovhelwa mazhendedzi a khou shumaho izwi : thandela dza 293 dza u fhaṱa zwikolo ; thandela dza maḓi zwikoloni dza 959 ; thandela dza muḓagasi dza 535 na dza 585 dza zwa vhuthathatshili .
Ho sedzwa phambano kha kudzhenele kwa ndaulo , modele wa phurofeshinala u dzinginya ḽauri vhashumi vha re na zwikili a vha tei u fhiwa milayo yo dodombedzwaho tshoṱhe , ngauri pfumbudzo dzavho , matshilisano avho kha zwa phurofeshinala na vhashumisani zwi ḓo vhona uri hu na nḓisedzo ya tshumelo . 
Ho sala hu na mbudziso ya nga ha mbadelo . 
Zwoṱhe zwi dzumbululwa nga fomuḽa yo ṱandavhudzwaho zwavhuḓi . 
Kha ḽeveḽe iyi tsireledzo ya zwiḽiwa i vhonala nga zwivhangi zwitevhelaho : 
Miraḓo i ṱhonifheaho , u ita ndingo azwi lingani na u bvisela khagala vhathuni tshiimo tshashu fhedzi ndi zwa muthu onoyo o ḓibvisela ho khagala . 
Ṱhanganedzo ya ndayotewa dza tshitandadi na dzikhoudu dza vhuḓifari zwa zwino zwi khou khunyeledzwa sa nḓila ya redzhisiṱiresheni yo fhelelaho , hune ha ḓo vhewa mutheo wa vhuḓifhinduleli ha vharangaphanḓa vha dzangano kha miraḓo yavho . 
Vhuḓi ndi ha uri ndi shandukisa vhutshilo ha vhathu . 
FHETHU HA KUSHUMELE KWA NDEME
U vhala tshiṱori ho sedzeswa vhaanewa vhahulwane .
U thoma yunithi dzi shumaho dza bindu nga ngomu kha vhuongelo ha vundu sa tshiimiswa tsha ndeme tsha thikhedzo kha u khwaṱhisedza uri zwiko zwi khou shumiswa zwavhuḓi kha senthara dza mbadelo . 
Ahuna na tshithihi tshine tsha ḓo ri thivhela u ita izwo .
Data ine ya tea u kuvhanganywa i tea u nangiwa hu tshi khou shumiswa phambano dzi re fhasi ha ṱhoḓisiso . 
A hu na na kha tshiimo na tshithihi tshine ṱhodzi dza nyimiso dza dzipfara dza ḓo kwama luṱa lwa zwifhirisafulufulu . 
Hezwi , na zwiṅwe zwiitisi , zwi nga ho sa mirafho , zwo ṱangana na zwiitisi zwa nga nnḓa , nga maanḓa Miombano ya nga murahu ha Nndwa ya Vhuvhili ya Ḽifhasi , zwo ita uri mulalo wa ḽa Afrika na mbono ya shango ya vhutsireledzi zwi vhe zwi songo dzulisea . 
Khalaṅwaha ya dziholodei nga u angaredza i vha mupfufhi u si mphire nahone mikhwa ya vhathu kombetshedza muhasho uri u vule maṱo tshothe kha u thanyela vhafariwa vha lilaho u shavha . 
U ita nyambedzano nga ha zwidodombedzwa zwo khetheaho zwa tshibveledzwa
Mikovho u bva kha aya mashelenimbetshelwathungo i ḓo itwa kha Mugaganyo wa Dzindivhanyiso une wa ḓo vhewa ṱafulani musi ṅwaha wa muvhalelano u tsini na u fhela . 
Itani muredzo u bva kha tshipiḓa u itela u tikedza phindulo yaṋu . 
Tshanduko ya Luṱa ( u bva nga Phando 2015 u swika nga Nyendavhusiku 2016 ) -lu ḓo shumiswa kha u thoma mvetamveto ya vhusimamulayo na u i shumisa kha u bveledza pulane dza muvhuso fhethu hune zwithithisi zwa vhonalesa hone .
Bannga i ḓo ṋewa masheleni hafhu u i tendela u sedza kha nyengedzedzo ya mveledziso ya u hadzimisa . 
Edishini ya vhuvhili 2010
ṅwaha ṅwedzi ḓuvha
U bula Ṱhoḓea : Ṱhoḓea dza vhugudisi dzo bulwa nga vhuḓalo dzo bulwa nga vhuḓalo kha ḽiṅwalwa iḽi nahone zwi vha tshipiḓa tsha ṱhoḓea dza gumoṱuku u bva kha muṋetshedzi o nangiwaho . 
Kha vhukhakhi honoho vho ṋetshedzwa khaidzo yo tou ṅwaliwaho . 
4.3 . Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u tikedza fulo ḽa Maḓuvha a 16 a u lwa na Pfudzungule dzi itelwaho Vhafumakadzi na Vhana .
muholo wa muṱa woṱhe u R3 500 kana u fhasi ha R3 500
teaho nahone dzi tshi thivhelea .
Muhasho u shuma kha vhupo ho vhu songo dzudzanyeaho ho vhumbiwaho nga zwivhumbi zwi re na tshivhalo zwine zwa ṱuṱuwedza vhukoni hawo ha u bveledza vhuḓifhinduleli hawo . 
Ho vha na nyaluwo i ṱavhanyaho kha tshikolodo tshi songo tsireledzeaho kha miṅwaha ya zwino . 
Naho zwo ralo , u bvisa vhukoni hoṱhe ho fhelelaho ha zwivhuya izwi ho ḓaḓiswa nga madzangalelo a vhadzia mbonelaphanḓa kha maṅwe mashango o bvelelaho nga fhasi ha mbekanyamaitele dza mivhuso yo fhambanaho , na u tikedza nga masia o ambedzaniwaho a vhathu vhanzhi kha WTO . 
Nga dzi 9 dza Shundunthule , nga tshifhinga tsha u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde , ro sumbedza vhuḓiimiseli kha vhathu vhashu na ḽifhasi ha uri :
Naho zwo ralo , mutsiko wa maḓi u kha ḓi vha fhasi nga maanḓa kha u vhona uri hu na mashumele avhuḓi a maḓi a u fhisa na sisiṱeme ya mabunga . 
U ṱanganedziwa ha khumbelo dza masheleni ha masipala
Masipala wo ḓidzenisa kha ndangulo ya maimo ya khombo u itela swikelela bono ḽawo , mushumo , ndivho , na zwiṱirathedzhi na puḽane dza u tsireledza ndeme dzawo dza ndeme . 
Hezwi zwo konadzea nga thikhedzo ya mbekanyamaitele ya mupo , nga maanḓa Mbekanyamushumo ya Mveledziso na Vhumagi ha Dzigoloi he ha kokodza vhamagi vha zwa dzigoloi u ya ḽifhasi ḽothe nga vhuphara .
Izwi zwigwada zwi ḓo nekedza-vho na ṱhogomelo ya vhalwadze vha re hayani .
Hezwi zwi katela mafhungo a u buka , zwiteṅwa na maga a nḓisedzo . 
U bva mvumbo ha mavu zwo ḓalesa fhethu hunzhi , nahone u vusuludzwa ha mavu zwi nga si vhuye zwa lala zwo konadzea uri zwi swikelelwe . 
Muraḓo wa khoro ya wadi u na vhuḓifhinduleli ha ndondolo ya ridzhisiṱara ya madzangalelo o khwaṱhisedzwaho a miraḓo ya komiti ya wadi . 
U ṋetshedza mafhungomatsivhudzi a ndeme nga kutshimbidzelwe kwa IDP .
U kiḽika kha " Cancel " zwi ḓo ḓisa vesheni i phirintheaho kha fasiṱere ḽiswa .
U shumisa luambo lwa u fhuredzela/
tshiimo tsha muthu a itaho khumbelo , .
Hezwi zwi katela imeiḽi dza iwe muṋe na / kana mihumbulo nga vharumeli vhane vha nga vha vha vho tholwa kana vha songo tholwa nga vha Poswo ya Afurika Tshipembe . 
Zwa vhukuma , u nga ri thandela iṅwe na iṅwe ya vhuinzhiniara i ḓa na mielo ya zwa matshilisano , vhupo , ikonomi na masheleni zwine zwa katela khaṱhulo na zwithu zwa ndeme zwi teaho u dzhielwa nṱha . 
Khaedu kha vhaṋetshedzi vha thekhinoḽodzhi ntswa i vhulungaho ndi u ita uri vhane vha nga i renga vha kholwe uri ndi ngani tshibveledzwa tshavho tshi tsha khwiṋe , tsho tshipa kana tshi tshi shumesa . 
Tshumiso kwayo ya muḓagasi i bvula zwikhala .
Kha vha ṅwalise ṅwana wavho kha Gireidi R . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
Nga u pfufhifhadza , khangwelo yo ṱangana na nḓisedzo yo teaho nahone yo khwaṱhaho ya ndifho na mbueledzo zwi a kona u swikelela vhuḓifhinduleli ha muvhuso ha u vhona uri hu khou vha na vhulamukanyi ho teaho kha zwipondwa zwa tshifhinga tsha kale . 
Vha a ḓivha na u pfesesa zwi re ngomu kha khwaṱhisedzo ? 
Muhasho a u na tshivhumbeo tshi faredzaho ndangulo ya ndaka . 
Maitele a u modareitha o ṱanganelaho nahone o teaho a fanela u shumiswa u itela u langa khwaḽithi ya mushumo kha thero dzoṱhe .
Vhukoni vhu fanela u shuma sa mutheo wa tshiṱirathedzhi . 
U ita tsedzuluso ya uri muvhuso u nga ḓivhadza hani ṱhoḓea dza tshitshavha dza vhudavhidzani
Vhukwamani na tshumisano ndi zwa ndeme kha u fhaṱiwa ha zwikolo . 
U ṱola kushumele : Maitele a sa gumi a u kuvhanganya na u saukanya data u itela u vhambedza uri mbekanyamushumo , thandela kana mbekanyamaitele i khou shumiswa hani ho sedzwa mvelelo dzo lavhelelwaho . 
1.3.2 Sa tsumbanḓila ya shango ya u ya kha u bvelela , NDP ndi ya maAfrika Tshipembe vhoṱhe na uri i sumbedza fulufhelo na lutamo kha sekithara dzoṱhe dza tshitshavha , u itela Afrika Tshipembe ḽa khwine .
Ndeme ya vhukuma ya pfanelo ya ngalelo zwi nga itea ya sa fhire tshaedzo ya mannḓalanga . 
Kha ngano nnzhi dza sialala zwipuka zwi tshila sa vhathu . vhala .
4.3 . Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa , sa Mudzulatshidulo wa Khantsele ya AIDS ya Lushaka lwa Afrika Tshipembe , vha ḓo ṋetshedza mulaedza wa u vula Khonfarentsi ya vhusumbe ya AIDS Afrika Tshipembe ngei Inkosi Albert Luthuli International Convention Centre kha ḽa Durban ubva nga dzi 9 u swika 12 Fulwi 2015 fhasi ha thero ine ya ri : " Tsumbedziso , u Lumbama hafhu na Mbuyedzedzo " .
Musi vha tshi khou lwala , vha nga ṱoḓa inisuḽini nnzhi , vha tea u ita ndingo ya guḽukhousu kha malofha avho lunzhi nahone vha tea u ṱola murundo wavho arali u na dziketone ( ketones ) .
Zwe zwa dodombedzwa na u saukanywa nga u pfufhifhadza , afho fhasi , ndi dziṅwe dza khaedu khulwane dzo livhanaho ha mveledziso i sa nyeṱhi ya vhudzulo ha vhathu vhuponi ha mahayani Vunduni . 
I khou ḓa i tshi bva vhukovhela .
U shumisa zwishumiswa : tsireledzo , u ṱhogomela vhaṅwe , u kovhekana zwishumiswa Zwo ṅwalwaho zwine zwa tou vhonala
Zwi tea u ḓivhea uri murengisi a nga pfukisela mbuelo dza u ḓivhea huṅwe na huṅwe ho wanalaho nga fhasi ha tshitatamennde itshi u ya kha vhubindudzi huṅwe hune ha vha tshipiḓa tsha tshivhumbeo tsha tshigwada tshithihi sa murengisi . 
U engedza mveledziso ya vhashumi nga maanḓa ho sedzeswa kha milayo ya koporasi , ndangulo ya mabindu na zwikili zwa tekiniki ; 
Tshiitisi tsha izwi ndi tsha uri nḓowelo dza u kuvhanganya dzi bvelela kha tshivhumbeo tsha fhethu ha u dzula musi hu tshi aluwa . 
Zwiendedzi zwa tshiporoni
Zwi ṋaṋisaho izwi ndi uri , arali tshelede iyi ya nga bva u bva kha ikonomi ya mahayani na u xelelwa tshoṱhe nga mushumo u sa gumi u itela tswikelelo ya tshumelo khathihi na miṅwe mishumo i sa swikelelei kha vhunzhi na vhadzulapo vha mahayani ? 
Nga ḓuvha ḽa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , sa tsumbo , Phalamennde i anzela u ṱanganedza na u langa miraḓo ya midia i swikaho henefha kha 500 kha vhupo .
Muṱangano uyu u tikedza zwipikwa zwa NDP hune ḓorobo na mivhuso yapo zwa tamba mushumo wa ndeme kha nyaluwo yashu nga vhuḓalo .
Gombame ḽa zwa ikonomi na zwa poḽitiki vhukati ha vhathu vha shumisaho ikonomi ya tshelede na vhashumi ḽi tou nga a ḽi konadzei u ḽi wela . 
Khethekanyo Khulwane ya Ndangulo ya Tshiṱirathedzhi ( Yunithi ya vhuṱoli ha Kushumele kha Dzangano ) i na vhuḓifhinduleli ha u dzulela u ṱola kushumele kwa Mbekanyamushumo dza Muhasho na u vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u vhona thaidzo dza kushumele na u shuma ho sedzwa thasululo yadzo i bveledzaho . 
Hafhu , ro vha na maitele a mulingo o tshimbilaho zwavhuḓi na u kuna ngei Gauteng . 
Kha maṅwe mashango , miṅwaha ya vhuhulwane i swikelwa kha vhukale ho fhambanaho . 
Ndi nga mini ni tshi humbula izwo ?
Zwibveledzwa zwa mafhungo
Lu dovha lwa ṋea vhagudi zwivhumbeo zwinzhi na mihumbulo yo pfumaho , nga maanḓa zwine zwa nga shumiswa u ita uri ḽifhasi ḽavho ḽi vhonale ḽi ḽa kale kha zwine ḽa vha zwone ; ḽavhuḓi u fhirisa zwine ḽa vha zwone ; ḽi tshi pfalesa u fhirisa zwine ḽa vha zwone .
Tshiṅwe tsha zwiteṅwa zwi nyanyulaho kha pfufho idzi tshi ḓo vha tsha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe tsho bvelelaho kana tsho konaho kha u ṱanganya vhabvannḓa na tshone tshiṋe na u dzulisana navho nga mulalo .
Muvhuso washu wo ḓibaḓekanya na mbidzo nga dzitshaka ya u ṱavhanyiswa ha vhusengulusi ho ḓiimisaho ha nga vhuḓifari ha mmbi ya CPA na kha miṅwe mivhigo ine ya sumbedza phetheni dzi fanaho dza u tambudza . 
Ngeletshedzo dza ndeme dza u thivhela zwipiringedzii
Khoudu ya davhi : 204-109
OSTS i shuma nga hune ya kona u medza sambulu dza mbeu dzi bvaho kha muhwalo muthihi nga fhasi ha zwi fanaho zwa ndingo .
U ḓivha ndivho dzo fhambanaho dza zwibveledzwa
U ṋea vhuḓipfi kha zwo vhaliwaho na u ṋea ṱhalutshedzo .
Zwiṅwe hafhu , ndi ḓivhazwakale zwa zwino uri minidzhere dza sekhithara ya nnyi na nnyi dzi na vhukoni ha khwiṋe ha u tshimbidza zwithu . 
2.8. Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa kha Khomithi ya Mbumbano ya Dzitshaka ya Pfanelo dza Vhana na Khomithi ya Vhomakone vha Dzangano ḽa Afurika , mivhigo miraru i tshimbilelanaho na zwo no swikelwaho zwa u vhulunga pfanelo na vhuvha ha vhana .
Vha a kulumaga , u pennda na u ita mushumo muṱuku wa u vusuludza . 
Zwi katelwa zwi nwiwaho , dzi dzheniswaho , zwi ṱhavhelwaho na zwa lukandani
( 1 ) I ḓo bveledza tshanele dza vhudavhidzani dzi sa dzhii sia na tshumisano dza u farisana vhukati ha masipala na tshitshavha kha wadi .
Vhurangeli uhu vhu ḓo ṋetshedza vundu tshikhala tsha u bvela phanda na nḓowelo dza thekhinoḽodzhi ya ḽifhasi . 
Kha vha tshimbidze vhadzheneli kha mafhungo a notsi dza khoso .
Mishumo ya tshitshavha ndi mushumo muhulwane wa muhasho . 
U pfesesa lwo fhelelaho maga na mikhwa ya ndeme ine ya dzhenelela kha u gudisa vhana ; 
Vhoraikonomi vha amba nga mafhungo a fanaho na ndavhelelo dza u pika nga muhumbulo , zwine zwa amba uri , vha tea u ḓidzhenisa . 
U saukanya kutshilele
Zwinembeledzeni kha heṅara .
4.2 . Khabinethe i khoḓa vhoradzisaintsi vhaṱuku vhaṱanu vha Afrika Tshipembe kha u nangiwa nga Akhademi ya Saintsi ya Afrika Tshipembe , vhane vha khou vha tshipiḓa tsha vhaṅwe vhoradzisaintsi vhaṱuku vha 400 u bva kha mashango a 76 vhe vha nangiwa uri vha shele mulenzhe kha Muṱangano wa vhu 67 wa Nobel Laureate ngei Lindau , kha ḽa Germany .
fhedzi a zwi shumi kha ṅwaha une wa khou fhela nga ḽa 31 Nyendavhusiku 2002 .
Zwi ḓo dovha zwa alusa u shumiswa ha thekhinoḽodzhi ya vhudavhidzani na ya mafhungo a ( dziICT ) , u alusa u thoma zwiswa kha dzithekhinoḽodzhi na kushumiselwe kwadzo khaMuvhuso wa eḽekiṱhironiki .
Vho Msokoli Frans Baleni - ( vho nangwa hafhu sa Mudzulatshidulo ) ;
Vhukoni ha vhudavhidzani nga ṱhingo kha vundu ndi ḽiṅwe sia ḽa ndeme ḽo teaho u dzhielwa nṱha nga riṋe . 
12 . Zwi ḓo thoma u nkwama lini ?
U anganyela zwiitisi zwa nyito dzi re kha tshiṱori
U shuma na mafhungo : zwitatamennde , mafhungo tswititi
Ndo ri u vhuya mbulungoni nda bvela phanḓa na vhutshilo hanga . 
Muelo wa phimo ya mbambadzo ya rannda u ya nga tshikati tsha mbambadzo tshelede ya vhufaranani kha Afrika Tshipembe , zwo dzudzanyelwa u itela nḓowelo ya mutengo . 
Luṱa lwa 5 : U monithara na u shuma
Pfanelo ndi dza ndeme kha ṱhoḓisiso iyi nahone dzo tsireledzwa nga fhasi ha Ndayotewa .
Tshilepa kha dziṅwe dza dizaini tshi tshimbidzwa nga maanḓa a maginethe . 
yo badelwaho kha muthu a hiraho vhudzulo kana yo kolekiwaho sa
Mbekanyamaitele i fanela :
Hezwi zwi khou itiswa ngauri a hu na na tshithihi tsha zwiimiswa zwazwino , zwine zwa vha Muhasho wa Vhupileli kana Vhuṅwaleli Vhupileli , kha u fhindulea thwii kha Komiti yo Ṱanganelaho ya Tshoṱhe kha Vhupileli . 
Tshipikara tshi huliseaho , misi yoṱhe ri tshi amba nga ha dzigoloi , ri tea u amba nga ha dzibada . 
Ndi nga dovha hafhu nda khwaṱhisedza uri ndi a ḓivha nga luṅwalo " luswa "  . 
U vhala zwibveledzwa zwa maitela
U ḓivha nḓila ye tshibveledzwa tsha dzudzanywa ngayo
Zwifanyiso zwa vidio ye ya lavheleswa a zwi tou sumbedza zwikoṱi zwa gese i bvisaho miṱodzi kha miraḓo ya tshigwada tshine tsha khou ambiwa nga hatsho . 
U buletshedza , u vhambedza na u tevhekanya zwithu u swika kha 10 .
U kona u fhambanya mibvumo ya maipfi mathomoni na magumoni .
Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha u thusa nga mbulungo dza vhashai vha kundelwaho khathihi na u fhungudza mbadelo dza mbulungo kha avho vha sa koni u swikela mbadelo kha zwiṱirakitsha zwo tendelwaho . 
Tsedzuluso ya tshishumiswa tshiswa kha mushonga i nga dzhia ṅwaha muthihi .
U vhala nga vhulenda , nga u ṱavhanya na u kona u bula zwino khou vhaliwa .
Buvhi iḽi ndi tandamaano a no ḓivhea nga maanḓa .
Ri fhano uri ri vha thetshelese na u shuma na vha SARS kha u ḓisedza tshumelo dza maṱhakheni khathihi na u sa dzhia sia siani ḽa kuitele kwa zwithu na vhulanguli . 
Zwivhumbeo izwi zwi nga zwi dzulaho vhathu kana zwi sa dzuliho vhathu .
Zwiṅwe hafhu , mushumo wa komiti ndi u sika , u bveledza na u sedzulusa zwipikwa wa Ndangulo ya Khohakhombo ya Bindu , tshiṱirathedzhi na mbekanyamaitele na u ṱola maitele kha ndangulo ya tshiṱirathedzhi na ḽevele dza kushumele . 
U vha na zwivhuya zwa mutakalo na zwa mitakalo zwi ṱuṱuwedzwa nzulele ya zwa matshilisano na ikonomi , khathihi na kha u ṱaniwa kha nzulele dzi sa fani na u vha luṱhaṱheni siani ḽa malwadze . 
Vho shuma nga tshifhinga itshi tshi konḓaho . 
Ri tama u ikisa maipfi o khetheaho kha Cape Minstrels Carnival ine ya ḓivhea , ine ya nakisa ḓorobo ṅwaha muṅwe na muṅwe nga ḽa 2 Luhuhi , hu tshi takalelwa u fhofhololwa ha dziphuli .
Maṅwalo ane a tea u fariwa a katela phemithi ya mureili wa nnyi na nnyi u ya nga Mulayo wa Vhuendi ha Badani , maṅwalo a u endedza malaṱwa na notsi dza u fhirisa . 
Ndo takala !
Vha ṱalela TV .
Uri vha tendelwe u maga kana u rengisa manyoro a Tshigwada tsha 1 , vha fanela u ḓiṅwalisa kha Muṅwalisi wa Mulayo wa vhu 36 wa 1947 .
Dzinwe sekithara dza zwa ikonomi dzine dza nga sa dza mveledziso ya mudagasi na vhumagi dzi shumisa madi matuku u itela uri vhathu na shango vha kone u wana mbuelo khulwane vhukuma ( zwine zwa vhidzwa Gross Domestic Product kana GDP ) .
Muolo wa khoini ya musuku wa R2 wa 2013 u ḓo vha u tshi khou sumbedza luambo lwa vha San na uri muolo wa khoini ya musuku wa R1 wa 2013 u ḓo vha phoḽineitha ya vhuraru - Fruit Bat .
Thebuḽu i re afho fhasi u vha fha mutevhe wa thandela dza u londota ha u tsireledza dzi re kati . 
Masipala u khou ṱangana na u laṱwa ha zwithu hu siho mulayoni u mona na vhupo ha miḓini nga tshifhinga tsha khalaṅwaha ya madakalo . 
MBUELO DZO RANDELWAHO DZA GUMOṰUKU ( PMB ) 100% ya Mutengo wa Tshikimu
U kona u elelwa mibvumo na zwo vhonwaho nga maṱo dziṅwe dza dzithemba na pfalandoṱhe , nga maanḓa mathomoni a maipfi o ḓoweleaho ( tsumbo : kha dzina ḽa Hulisani mugudi u sumba ' h ' a amba a ri ḽi ri /h/ )
Ro ṋetshedza ndambedzo ya masheleni u itela ṱhoḓisiso thangeli dza zwiedziso zwo fhambanaho na u shumisana nga maanḓa na vhashelamulenzhe kha sekhithara iyi . 
Zwo ralo musi ri tshi thoma u dzhia zwitatamennde ro vha ro sia nga nnḓa tshiṅwe na tshiṅwe tshe tsha itea nga tshifhinga tshetsho . 
Vha fanela u ita khumbelo hut she ho sala maḓuvha a 30 uri vha ṱunḓe .
Vhudzuloni ha izwo , vha khou pennda zwifanyiso zwi ofhisaho zwa khakhathi dzine dza khou ḓa nga khetho dzi ḓaho na khwiṋiso dza ndayotewa khulwane nga murahu ha khetho , nga vhanevho vhathu vho itaho mvetomveto ya ndayotewa . 
*Tsaino / *gunwe /*luswayo *muhweleli / *muthu ane a khou ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo o imela muhweleli
Dziphakha na ha u paka zwi tea u ṱalutshedza nga matungo a dzibada na zwifhaṱo zwi re phanḓa , u itela u khwinisa dzikhamera na tsireledzo . 
Mveledziso ya mahayani na zwa vhulimi i vhea mutheo wo khwaṱhaho wa tsireledzo ya zwiḽiwa , ndango ya zwiḽiwa na mveledziso ya ekonomi nga u angaredza . 
Tswikelo kha masia oṱhe a kushumele yo khwinisea . 
Dzina na datumu ya mabebo ya mulwadze .
ṱho ḓisiso i yelanaho na zwa Forensikhi
Mufariwa o lindelaho u senga muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ita nyonyoloso lwa fhasisa iri nthihi nga ḓuvha . 
Khabinethe i ṱanganedza mvelaphanḓa i no khou itwa nga mbekanyamushumo ya Nndwa kha u vuḓa ya miṅwaha miṱanu fhasi ha thero : " Shota ḽiṅwe na ḽiṅwe ndi ḽa ndeme " .
Khumbelo dzi tea u katela zwidodombedzwa zwi tevhelaho u itela uri dzi kone u ṱanganedzwa : 
Hu humbulelwa uri zwiṅwe zwa u via zwi ṱuṱuwedzwa nga dziṅanga , kha nyimele ya musi muthu o vhulawa ndivho i ya u wana miṱuvha ye ya dzhiiwa ya iswa kha ṅanga uri hu itwe mushonga.93
9.1 . Khabinethe yo fushea nga uri milingo ya mafheloni a ṅwaha zwa zwino i kati zwikoloni na uri na kha zwiṅwe zwiimiswa zwa pfunzo i khou ya phanḓa hu si na u khakhisiwa .
U ḓi ela , u topola na u tandulula ṱhoḓea yavho ya u guda . 
U tevhedza ndaela kana milayo ya mufhindulano , tsumbo , u sielisana
Muhasho wa zwa Vhashumi u ḓo sedzulusa zwipikwa zwa sekithara ya vhulimi , vhusimamiri , tsireledzo ya phuraivethe , dziholosele , na sekithara dza mamaga .
U BVELEDZA MUHANGA WA KUSHUMELE WA TSHIṰIRATHEDZI
Fhedzi naho , zwi tshi vhonala zwi zwa ndeme u thoma u sedza masiandaitwa ane anga vha hone arali u vhalwa ha nḓivhadzo ya u ḓiimisela u maliwa na ḽaisentsi yo khetheaho zwa vha zwi so ngo tevhedzelwa . 
9 . MAITELE A U ITA KHUMBELO YA TSWIKELELO KHA MAFHUNGO
Sa tshipiḓa tsha tshiṱirathedzhi tsha ikonomi tsha shango , TISA i na vhuḓifhinduleli ha u topole na u sedza kha sekithara dza nyaluwokhulwane dza ndeme na u ḓiphiṋa nga u swikelela thwii kha ḽevele dza nṱhesa dza sekithara dza mabindu dza Afrika Tshipembe na vhashumisani vha zwa thengiso . 
Afrika Tshipembe ḽi khou ṱangana na khaedu yo kalulaho kha u shaea mishumo ha nṱha . 
CBP i ṋetshedza nḓila ya u khwaṱhisedza u shela mulenzhe kha u pulana na ndangulo kha ḽeveḽe ya wadi .
Ḓiresi : Vuk'uzenzele , Phuraivethe Bege Bag X745 , Pretoria , 0001
Kha vha sumbedze tshiimo tsha murafho , mbeu na vhuholefhali u itela u leludza maitele aya . 
Maanḓa a u renga o khwaṱhaho : Miraḓo ya tshitshavha i nga kona u swikela u tshila zwavhuḓi tshitshavhani , miholo yavho i nṱha lwo teaho na tshinyalelo dzavho dzi fhasi lwo teaho .
Kha zwishumiswa zwa u fhisa malaṱwa zwo dzheniswaho dzibulatsho dza u kunakisa , maselela a luḓi kana tshiomate zwi fanela u elwa u ya nga Ṱhoḓea dza Fhasisa dza Khethekanyo , Kufarele na U laṱwa ha Malaṱwa a re Khombo na u laṱiwa nga nḓila ine milayo ya ṱoḓa ngayo . 
3 . Vhuimo ha Khabinethe kha mafhungo a ndeme
Mapa une wa puṱedzea wa tendela mushumisi a tshi nanga vhupo ha ndangulo ya maḓi vhune a vhu takalela u phanḓa kha sethe iṅwe na iṅwe ya zwidodombedzwa . 
Ḓumbumukwe kanzhi ḽi kwama ḽa Madagascar , Mozambique na zwiṅwe zwiṱangadzime zwa Ḓanzhe ḽa India . 
R350 ya Memorandamu na Dziatiki ḽi
Muthu a re kha vhuimo uvho zwenezwo u vha a khou timatima nga ha uri hu ndavhelelo dzi shumaho ndi dzifhio nga tshifhinga itsho kha vhuimo uvho . 
halutshedzo
U shumisa mbuno u amba / anetshela Tshiṱori na mitambo Zwirendo
Vhaḓisi vha matheriala a vha na dzangalelo ḽa u engedza tshikolodo kana u isa phanḓa na u ṋetshedza matheriala u swika vha tshi badelwa ; 
Thendelo ya vhabebi vhoṱhe kana vhalondoti vha ṅwana i a ṱo ḓea phanḓa ha musi ṅwana a tshi nga ṋewa phasipoto .
U thetshelesa u vhalwa ha luṅwalo lu musalauno
Ndangulo ya gwama na ndaka kanzhi i thoma nga mugaganyagwama wo themendelwaho , na milayo ire khagala kha thengiso , u saina pfanelo , u vhea rekhodo , nz .
Tsha u thoma , zwi ṱuṱuwedza thwii mutengo une vhorabulasi vha kona u bveledza ngawo zwivhambadzwa zwavho zwa sia ḽa zwa vhulimi na tshavhuvhili , mitengo ine ethanolo i nga rengiswa kha ḽevele ya thengo nga zwiṱuku . 
" Vhurangeli uvhu vhu katela dzibazari na Tshikwama tsha u Ṱhaḓula Matshudeni tsha Meyara wa Ethekwini ; tshenzhemo ya mushumo ya vhagudi kana vhapfumbudziwa mushumoni , zwa vhugudi / vhugudi ha ndugiselo dza mishumo / mbekanyamushumo dza zwikili na Vhuṱola Zwikili nga vhuphara Zwitshavhani ; mveledziso na thikhedzo ya mabuḓo a pfunzo ; vhapfumbudziwa vho phasaho pfunzo dza nṱha , matshudeni , thikhedzo dza sekithara na dziṅwe mbekanyamushumo . "
Tshigwada tsha Mushumo tsho ṋewa mushumo wa u sika tshiedza tshine tsha ḓo ṋetshedza thikhedzo i swikeleaho ya zwa masheleni kha vha shayesaho , vha shayaho na matshudeni " vho salelaho vhukati " khathihi na u ṋea mutikedzo wo fhelelaho wa tshikolodo u itela matshudeni a re na ṱhoḓea ya masheleni . 
Mulaedza wa lushaka nga vhukoni hawe JG Zuma , Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , Dzulo ḽa Phaḽamennde , Cape Town
Afurika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa na u vha murangi kha u dzhenelela kha nungo dza u khwaṱhisedza Dzangano ḽa Afurika na zwipiḓa zwaḽo , na u shumela vhuthihi .
Kuvhumbele kwa zwa u tshilisana kwa mbeu
Vhatshutshisi na vhaofisiri vha zwa mulayo , fhedzi , vha tea u ḓilugisela u wana khantseḽara dzi fhulufhedzeaho khothe na u vhudzisa mbudziso dzo dzudzanyelwaho u sumbedzisa vhukoni , vhuḓivhi na u fhulufhedzea ha ṱhanzi idzi . 
Ri tsivhudza vhashumisi vhoṱhe vha bada uri vha tevhedze phimo dza luvhilo ; vha vhe na vhuṱanzi ha uri goloi yavho yo lugela u tshimbila badani ; u sa reila vho kambiwa na u vhofha mabannda a zwidulo .
Tshiimiswa tshiswa tshi ḓo ita uri hu vhe na tswikelelo yavhuḓi kha tshumelo ya thikhedzo ya mutakalo ya ndeme . 
( a ) u shumisa milayo ya vunḓu kha Vunḓu ;
vhadzulapo vha tea u shuma na NGO , CBO na mahoro a polotiki u bveledza makumedzwa ane a tea u dzhielwa nṱha nga khoro
( iii ) u lavhelesa na u sedzulusa kutevhedzele kwa maga o teaho a tshumelo ya vhathu ; na
Khumbelo ya zwidodombedzwa zwa tshiimo tsha malwadze a phuka Afrika Tshipembe
Komiti i livhuwa Muhasho kha u shumana na tsheo dza Komiti dza ṅwaha wo fhiraho na u dzi katela kha muvhigo wa ṅwaha wa tshifhinga tshine tsha khou sedzuluswa . 
Ri topola ṱhoḓea dza zwikili nga vhuronwane vhukuma nahone ro vha ri khou ela vhaofisiri vha shumelaho u khwaṱhisedza arali nangoho zwo tea u itela ṱhoḓea . 
Thuso ya muvhuso kha u ṋekedza vhutsireledzi maelana na tshipikwa ndi ya ndeme . 
Nomboro ya tshipiḓa / vhupo ha mbalavhathu
Komiti dza Wadi dzi na mushumo muhulwane sa nḓila ya tshitshavha ya u imelela madzangalelo kha IDP na u vhona uri pulane dza matshilisano na dza ikonomi dza wadi dzi khou takalelwa nga tshitshavha tshoṱhe .
3.5 . Khabinethe i livhisa mapifi a ndiliso kha muvhuso na vhathu vha Riphabuḽiki ya Zambia zwi tshi tevhela u lovha a Muphuresidennde Vho Michael Chilufya Sata .
( 2 ) Vhusimamilayo ha lushaka vhu shumaho nga nḓila i fanaho malugana na shango ḽoṱhe i ḓo langa nṱha ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu arali zwidodombedzwa zwifhio na zwifhio zwi tevhelaho zwi tshi ḓo tevhelwa :
Ngauralo u ḓo thola madzangano o vhalaho kana ndaulo dza u thusa kha mushumo uyu . 
Pfukiselo ya malofha
vha na ṱhanziela i bvaho kha gudedzi ḽo tendelwaho
Tshitshavha tsho ḓo zwi wana nga murahu uri mafhungo o ambiwaho nga hao kha iyo miṱangano o vha a nga ha mveledziso . 
U humbula ngelekanyo dza vhuhana tshiṅwe tshifhinga , fhedzi u sa humbuli tshithu nga ha zwo iteaho nga ḓuvha iḽo . 
Khabinethe yo tenda uri Thendelano ya Vhuḽedzani ha Ikonomi i kumedzwe phalamenndeni .
PNC na Zhendedzi a Vhaswa khathihi na vundu zwi ḓo sa tshithu tshithihi u itela u vhona uri vhaswa vha khou vhuelwa u bva kha mbekanyamushumo dza e-khophorethivi . 
U fhindula mbudziso dzi konḓaho / dza tsatsaladzo o thoma a humbula
U kuvhanganya mivhigo ya dzikotara ya ofisi ya dzingu na u rumela Ofisini Khulwane . 
Moduḽu wa Vhuvhili : Mbekanyamushumo ya Dzinnḓu ya Zwino
Mbudziso khulwane ndi ya uri naa tshiimiswa tshi isedza dzitshumelo dzine zwitshavha kana dzikhasitama dza ṱoḓa ? 
( Fomo dzi a wanalea nga fomathi ya
Kha muṱangano uyu zwo swikelelwa uri :
Naho zwo ralo , phethishini i swikiswaho kha NCOP i fanela u vha kha tshivhumbeo tsho randelwaho nga Mudzulatshidulo wa Khoro .
Arali mbilaelo i songo thasululwa nga nḓila ine vha pfa vho fushea , vha nga rumela mbilaelo yavho kha ṱhoho kana mulanguli wa tshiimiswa tsha zwa mutakalo tsha nnyi na nnyi he vha lingiwa kana vha alafhiwa hone .
U swika zwino kha zwo swikelelwaho zwi katela zwi humaho lwo khetheaho zwa sisiteme ye ya bveledzwa . 
Khetho dzi na mbekanyamushumo dzi tevhelaho dzi ṱalutshedzwaho nga u pfufhifhadza : 
1 . muthu ane vha nga vha vho malana nae , hu nga vha nga lwa mulayo kana nga lwa sialala ;
U vhambedza na vhutshilo ha ene muṋe
U shumisa madzina na madzina zwao hu na thuso musi vha tshi ṅwala .
U khwaṱhisedza vhuthihi na vhunzhi
Kha mavumba o ṱanganyiswaho ṱhuluwo dza mugero muhulwane dzi ḓo khwaṱhela zwavhuḓi . 
U shumiswa ha khuvhanganyo dza sete dza dzifomo hu tikedza mushumo , ngeno hu na uri nḓila dza kuvhanganya data na u linga mvelelo ( kiḽiniki , ikonomi na vhathu ) vha tea u vha hone . 
Ni a tama u vha na khonani i no nga Sankambe ?
Nga u ralo , ṱhahelelo dzi re kha feisi ya khorondanguli ya mugaganyagwama dzi vhonala nga tshifhinga tsha maitele a ndango . 
Kha vha shumise maḓi o no shumiswaho - maḓi o shumiswaho kha u ṱamba , a bvaho kha mutshini wa u kuvha na zwiṅwe zwiko zwo tsireledzeaho - kha u sheledza ngade yavho .
Thivhelo nga ha u ṋetshedza tshumelo ya odithi ya nga nnḓa kha kiḽaente ya muodithi a i elani na maitele a dzitshaka . 
U swikelela uvhu vhukoni a zwi sokou itea , kana zwa bvelela musi shango ḽi tshi kha ḓi vha kha nḓila ya mveledziso ine ḽa vha khayo zwino .
Ndalukanyo ya nṱha ha vhatelwadigirii i ḓo engedza ndeme . 
Phaiphi dza pholithelini dzi nga ṱumanyiwa nga u to fhisedzela kha thambo dza phaiphi dzi khou yaho phanḓa dzine dza ḓo dzheniswa nga mukhumbi u dzhenisaho phaiphi fhasi lwanzheni kana nga maitele a u papamala na u nwela maḓini . 
O vhuya o fhela / o sekena / e ludingedinge .
U bveledziswa ha muḓagasi ṅwakani nga puḽanti dza muḓagasi ya Kusile na Medupi zwi ḓo dovha zwa sumbedzisa u bvelela huhulwane ha shango na u bvelela ha shango kha u thoma mbekanyamushumo ya mveledziso ya themamveledziso khulwane ine ya khou fha ikonomi na tshitshavha tshivhumbeo tshavhuḓi .
Naho zwo ralo , vhulimi ha u fuwela u ḽa kana u limela u ḽa ha tshaka dzo fhambanaho vhu itwa nga miṱa yoṱhe vhuponi ha mahayani . 
U monithara
Thaidzo ndi ya uri khumbulelo yo ṱanḓavhuwesa .
U saukanywa ha vhadzhiamikovhe ndi kuitele kune kwa tea u dzulela u sedziwa tshifhinga tshoṱhe musi thandela i tshi khou shumiwa .
Khuḓano hedzi dzi vha dzo livhiswa kha vhashumi kana kha vharengi . 
Zwikhala zwa Muofisiri wa Vhuendi kha Khethekanyo ya Vhuendi zwo shandukiswa zwa vha poswo dza vhupfumbudzi fhedzi dzi sa ḓadzwe nga vhanga ḽa vhuleme ha zwa masheleni . 
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mbuyelo dza IRP6 dzi rumelwe kha davhi ḽa ofisi ya SARS ḽo teaho hut she na tshifhinga tshi vhonalaho phanḓa ha ḓuvha ḽa u fhedzisa ḽa u ita mbadelo ḽi tshi swika .
Vhunzhi ha vhashumisi vha fulufulu a vha na nḓivho yo linganaho nga ha fulufulu khathihi na vharangaphanḓa vha tshitshavha , vhaeletshedzi vha mveledziso kha NGO na sekhithara dza phurofeshinaḽa na vhashumeli vha muvhuso kha vhuimo hoṱhe . 
28 Luhuhi
A vha na tshiṅwe tshiko tsha mbuelo nahone vha shumisa mbuelo ye vha i wana kha u rengisa zwikambi u badela phoḽisi dzavho dza mbulungo , mbadelo dza masipala na muḓagasi , mbadelo dza zwikolo na zwiendedzi , kathihi na u renga gurosari . 
Ndima iyi i tea u vhalwa khathihi na ndima yo fhiraho . 
Ṱhoḓisiso iyi yo katela tsenguluso ya vhurangeli ha u kuvhanganya malaṱwa ha zwenezwino Afrika Tshipembe malugana na u swikele na u londolea ha sisiṱeme . 
Kha nyimele idzi , nyendedzi dzo no katelwa kha Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe sa Nyendedzi dza Tshifhinganyana nahone dzo sumbedziswa zwi khagala ngauralo . 
Hafhu-hafhu , mbudziso i nga vha ya uri , khaedu dza vhuḓifari na dza nyaluwo dzi vha dzo ḓikhethulula naa ? 
Mulangi Muhulwane wa Vhashumi ndi ene Maanḓalanga a Muvhalelano wa Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo . 
Komiti ya Wadi i nga vha yo topola thandela yo sedzwaho nga tshifhinga tsha maitele a u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha .
Fhedzi vha khou kombetshedza u fhira kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi vhavhaho .
Arali Madzhisiṱaraṱa o fushea uri Afidaviti yo ṅwaliwa nga muhumbeli i khwaṱhisedza u tambudzwa ho bvelelaho , Madzhisiṱaraṱa u ḓo khwaṱhisedza Ndaela ya Tsireledzo .
Muṱavha ( siliga ) u shumiselwa u ita ngilasi , muṱavha une wa shumiselwa u ṋokiswa tsimbi , u shumisa methaḽuridzhikhaḽa , muṱavha wa u khavhisa , sefo ya u kunakisa muṱavha , zwipali zwine zwa ṋea pennde muvhala , tshibveledzwa tsha thaiḽi , zwinambatedzi , muṱavha une wa shumiswa u linga semennde une wa shumiswa ḽaborathori . 
Nga ḽiṅwe sia , a ri tendeli senthara dzashu dzi tshi vha fhethu ha u ḓidzhiela na u vha ro dzuliseaho lune ra ṱuṱuwedza u dovhololwa ha vhutshinyi he ha ita uri vhafariwa vhanzhi vha vhuye dzhele . 
u andisa tswikelelo kha Mvelaphanḓa ya Vhushie ( Early Childhood Development ) sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya u khwinisa sisteme yoṱhe ya pfunzo na u vha tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho ;
Naho zwo ralo , dziṅwe tshakha dza miṱangano , u fana na miṱangano ya tshitshavha na u thetsheleswa zwa muvhuso zwi anzela u rekhodwa zwa bva zwo tou ralo , ndi uri ipfi nga ipfi , kana hu na u shandukisa fhaḽa na fhaḽa , uri mahumbulwa a muambi muṅwe na muṅwe a vhe o katelwa .
CNS yo vha maanḓalanga a langaho o ḓiimisaho i re na ndango yo fhelelaho ya u tshimbidzwa ha tsireledzo kha u dzheniswa ha ṋuklia na miṅwe mishumo i katelaho matheriala a radioekthivi . 
thero na mulaedza U vhala / ṱalela u itela u pfesesa ( u shumisa tshibveledzwa tsha u ṅwalwa kana tsha u vhonwa sa khathuni / zwipiḓa zwa fiḽimu )
Tshumelo ya ṅwaha nga ṅwaha ya u elelwa avho vhahali vha vhaofisiri vha mapholisa i ḓo farwa nga ḽa rathi Khubvumbedzi ngei Union Buildings Pretoria .
Kha vha tinye u sendela tsini na zwivhangi zwa u tshoṱelwa nga asima .
U fhaṱwa ha damu zwaḽo kha mulambwana u no sokou u ḓieletshela zwi na masiandaitwa kha zwipuka zwine zwa dzula maḓini , thempheretsha ya maḓi , luvhilo lwa mulambwana , mihwalo ya masalela na ndeme ya maḓi . 
Nyito yashu yo tsireledza zwiṱuku vhuḓilisi ha ndayotewa nga nḓila iyo , fhedzi ḽiga ḽo raliho a ḽi nga anzeli u vha hone musi u shushedza huswa kha Mulayotewa washu hu tshi ḓisumbedza .  . 
Kha vha rere nga ha nyolo yo olwaho vha fhedzise bammbiri ḽa u saukanyela .
Hezwi zwi ḓo ta ndeme ya mitengo yo teaho kha thundu na tshumelo nkene . 
A i buli kana u sedza kha zwa vhuimeleli kana ndindakhombo dzi elanaho na zwi re ngomu kha webusaithi na uri webusaithi yo itwa kana u ṋekedzwa u itela u swikelela ṱhoḓea dza mushumisi nga muthihi . 
Zwine vha fanela u zwi ḓivha !
2 . Nzudzanyo dza u khwaṱhisedza thendelo dzo itwa nahone hu na u sa dzhia sia na u lingana kha u kovhekana mbuelo ?
Nḓisedzo ya pfunzo ya maimo a nṱha , mitambo ya zwikoloni , vhuendi na ndinganyelo ya mbeu . 
Kha vha humbule uri vhathu vha khou ḓo ḓa na dziporompiṱa nahone ḽi ḓo tou vha ḓikiṱa . 
Vhalanguli a vha khou takadzwa nga mbadelo dza u ṱola mbalelano dzi re nṱha kha tshitatamennde tsha mbuelo . 
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita ?
Vhuvhusi havhuḓi ndi ṱhoḓea ya sisiṱeme dza fulufulu dzine dza vha na ndavha kha tshitshavha dzi pfadzaho na kha zwa mupo na zwa ikonomi . 
U vhea ito
Thagethe dza kushumele dzo vhewa u itela u khwinisa u vhulunga masheleni , u shuma nga u angaredza ha mielo ya nḓisedzo ya tshumelo .
Miṱa i shayaho ine yo tewa nga thuso ya muvhuso i khou ṱuṱuwedzwa uri i ṅwalise uri i wane dziSTB dza mahala kha matavhi a Ofisi dza Poswo dzapo .
U ita tshiṱori tsha ene muṋe nga u vhala zwifanyiso .
Vha nga dzhia sambulu vhone vhaṋe , fhedzi ri themendela uri sambulu dzi dzhiwe nga muṱoli wa ofisi ya dzingu wa Vhulanguli ha SAAFQIS .
U kona u shuma hu na mutsiko na nga zwifhinga zwi songo ḓoweleaho ;
U lavheleswa ha vhathu vha re zwigwada zwi vhidzwaho zwa khovhakhombo ( vha sa zwi ḓivhi ) nga vhaofisiri vha muvhuso zwi a pfesesea , tenda zwa vha zwi tshi khou thivhela vhufheṱashango . 
Vhagudi vha zwisiwana vha nga ṱangana na vhuleme ha zwa masheleni na u konḓela nga mbadelo dza tshikolo , yunifomo na dzibugu . 
Tsha u fhedzisela , mushumo washu wa themamveledziso u ya kule nnḓa ha mikano yashu .
TEACHER : Sign i na luvhilosesa
Mutsiko u kwama ḽeveḽe ya swigiri malofhani kha muvhili .
Ahuna gumofulu kha DSP
Hafhu , vhanna na vhafumakadzi , u khwiṋiswa ha thikhedzo ndi tshipiḓa tsha u tikedza mbekanyamushumo ya vundu . 
Ndambedzo na thekenyathengo yo kovhelwaho a zwi athu u tandululwa kha mimasipala . 
Vha ṅwale zwiṱuku ngaha muthu o nangiwaho vha zwi nambatedze kha fomo .
U ṅwala hu tea u vha hu vhaleaho nahone hu sa monamoni , hu pfufhi nahone hu lunzhedzanaho
Ndi nnyi ane a nga si ite mbilo ?
Zwo swikiswa nḓevheni zwa uri zwiwo zwa khakhathi zwi nga si vumbiwe na mudzingadzo wa mulalo , kha vhone vhaṋe , a hu na garanthii ya uri khakhathi dzo ima lwa tshoṱhe . 
Tshikoupu tsho ṱanḓavhudzwaho tshi khou tea u dzudzanya zwa u engedza u vanganywa maraga wa nnḓu dza vhudzulo wa phuraimari na wa sekondari . 
Kha BS ya Dutch " u lenga ha mbadelo kha tshikwama ho lemedzwaho " hu nga si waniwe . 
Vhagudi vha tea u ḓa na khamera dzavho dza didzhithala , zwi no tshimbila nadzo , khebuḽu , mimanyuwaḽa na disiki dza sofuthiwee . 
Mishonga yoṱhe yo putelwa na matheriaḽa wa tsireledzo u khwaṱhisedza uri a u tshinyali musi u khou ḓiswa .
1 . Kha rowu ya u thoma , hu tea u wanwa wadi dze dza rumela fomo dzadzo dza mbigelamurahu .
( h ) Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana kha sia ḽiṅwe ḽa Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano na kha Khoro , nahone arali ho phasiswa nga Khoro na nga Buthano , u fanela u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo
Thikhithi dza muyani dzi sa sumbedzi tshelede dzi tea u tshimbila na bammbiri ḽi sumbedzwaho vhuṱanzi ha mbadelo u bva kha Dzhendedzi ḽa zwa Vhuendi . 
Musi ro lavhelesa phindulo yanga ya mbudziso heyi ya u thoma , a thi vhoni ṱhoḓea ya u ita ṋetshedza tshiṅwe tshiṱaṱamennde kha fhungo iḽi . 
( a ) khorotshitumbe ya vunḓu i fanela u ṋetshedza nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya u phaḓaladza kha -
Ngoho yo vha i ya uri vhushaka ha ndeme na masendelele o ṱanganelanaho fhedzi o fhambanaho a ṱoḓeaho o vha a khou konḓa u swikelela . 
Lekgotla ḽo farwa kha tshifhinga tsha musi hu na mbonelo ya ikonomi i sa takadziho ine i khou vhangwa nga zwiitisi zwo fhambanaho zwa nga ngomu fhano hayani na nnḓa , khathihi na tshutshedzo i khou dzulelaho u vha hone ya tshikalo tsha ḽifhasi tsha tshikolodo .
( b ) ḽihoro ḽi tshi khethekana ḽa vha na mahoro a no fhira ḽithihi ' .
Ngaha u ita khumbelo ya phemithi ya mugodi
Vha ḓo ḓivhadzwa nga u tou nwala nga ha tsheo ya khaṱhululo yavho ya nga ngomu .
Musi no no ita izwi ni nga gera tshaini ya vhukonani i re kha siaṱari ḽa zwigeriwa ḽi re vhukati ha bugu iyi .
Zwi sumbedza uri muvhuso a u khou tevhedza maitele a zwa u wana zwithu awo nga maanḓa musi zwi tshi ḓa kha mbambe yo vuleaho . 
Zwi no khou ambwa hafha nga ha u bvisa tshelede dza ndambedzo a zwi ngo dzulisa zwone na khathihi . 
Tsha ndeme nga maanḓa ndi u ṅwala na u phaḓaladza nḓivho iyi kha vhashumi . 
80% ya mutengo wa Tshikimu ( 20% mbadelonyengedzedzwa ya muraḓo )
Vha lingedze u dzika .
U khwaṱhisedza uri nyolo dzo shumiswa nga nḓila yo tiwaho . 
Mvelelo dza pfunzo dzo khwiniseaho dzi tea u thoma zwikhala zwinzhi zwa vhubindudzi , hune nga murahu ha nga engedza zwikhala zwa mushumo na u fhungudza phimamvelela dza u shaea ha mishumo . 
U khwaṱhisedza vhupo ho tsireledzeaho na vhutsireledzi nga u ita tshumelo dza vhutsireledzi ha tshitshavha dzi vhe hone na u swikelea ; 
Minisiṱa wa Maḓi na Vhuthathatshili Vho Nomvula Mokonyane vha ḓo dzhenelela kha Komiti ya Dzitshakatshaka ya vhu84 ya Madamu Mahulwane ( ICOLD ) ngei Sandton Convention Centre ubva dzi 15 u swika dzi 20 Shundunthule 2016 .
Sa zwe zwa ambiwa tshifhinga tsho fhiraho , khumbelo dza u ṅwalisa mishonga ya kale dzi a lavheleswa nga tshisisteme , naho khumbelo ntswa dza mishonga dzi na ndeme . 
Musi ho sedzwa u ḓala ha nṱha na zwiwo zwa HIV kha vhafumakadzi , ndi zwa ndeme uri u dzhenela havho nga maanḓa kha phindulo ya HIV na AIDS zwi vhe zwi sedzwaho u thoma . 
U seta thesite , asainimenthe na milingo ya matshudeni vhane vha ḽekitshara matshudeni vha re hone fhethu na vha siho zwenezwo zwi tshi ṱoḓea . 
Ḓorobokhulwane dzi na vhukoni ha u ḓibveledzela mbuelo ya dzone dziṋe musi hu tshi vhambedzwa na mimasipala yapo miṱuku hune ndeme ya ikonomi ya vha i fhasi . 
Ndi nga tshiitisi itshi zwenezwo uri Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Ṱhoho dza zwikolo ya thomiwa u itela u vhuedza ṱhoho dza zwikolo u bva kha khwinthili ya u thoma kha zwikolo zwiraru . 
Sa musi ro no di amba , hezwi na vhuṅwe vhukando zwi ḓo konadzea fhedzi arali ra fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho zwitshavhani zwashu na vhukati ha zwitshavha na mapholisa u itela uri zwigevhenga zwi konḓelwe u ita mushumo wadzwo .
Mafhungo a ndeme ane a tea u shumaniwa nao a katela :
Nga nnḓa ha vhuṱanzi havho ha u tou amba , vho bvisa na maṅwalwa eneo a u tikedza vhuṱanzi . 
Thalutshedzo
Hezwi zwiito zwi ḓi dzulela u sia mihumbulo yavhuḓi vhukati ha ndangulo ya ha masipala khathihi na vhadzulapo vhayo . 
fhambananaho afho hune na dzula hone .
Khumbulelo dza Zwibviswa zwa Lushaka dzi ṋetshedza u kundelwa nga mbekanyamushumo na mbekanyamushumo ṱhukhu dza zwibviswa zwo dzinginywaho . 
Thaidzo dzo salelaho : U fhungudzwa ha mihwalo ya mufusho , ngamaanḓa-maanda u bva kha zwa maḓaka na zwa vhulimi . 
Kha mashango e a kundelwa u ita izwi , zwigwada zwa maanḓa zwine zwa vha na dzangalelo ḽa u thuba mbekanyamaitele ya muvhuso . 
Vhupo ho fanelaho ha vhuima bisi ndi ha ndeme , na uri hu tea u itwa nga nḓila i na vhushaka na miṋango ya zwifhaṱo . 
U khwaṱhisedza vhadavhidzani ha khwine na vhubvelakhagala ha maitele a fhaṱa , vhurangeli vhuṅwe u fana na kuitele kwa mbilaelo zwo ḓivhadzwa . 
Fomo dzi a wanalea nga fomathi ya PDF .
Masheleni a zhendedzi ḽa mikovhe a vhigwa a gumofulu , naho arali zwidodombedzwa zwa tsheledemviswa zwi tshi sala zwi songo bvukululwa . 
Ḓorobo ya Johannesburg , Tshwane , Ḓorobo ya Kapa na eThekwini dzi khou u ṱahelelwa nga vhudzulo vhune vhathu avho vhane vha ṱoḓa u pfulutshela dziḓoroboni vha ḓo ṱoḓa u dzula hone .
Tshiimo tsho bveledzwa kha maitele a ndaulo a dovhololaho na a tshifhinga tshoṱhe , u sa vha hone ha vhadavhidzani ha khovhakhombo ya tsireledzo kana tshutshedzo , na u kundelwa ha dziṅwe khethekanyo dza vhafariwa vho lindelaho tsengo dzi tshi bvelela nga dzone dziṋe nga tshifhinga kana tshifhinga tshoṱhe vha tshi ḓa khothe . 
Nga ndavha ya tshifhinga tshine tsha sa tsha vha hone , ndi ḓo guma kha mmbi dza tshifhinga nyana . 
1.13.1. Khabinethe i hanedzana na u ṱhaselwa na mabulayo a dzikhantseḽara kha maṅwe mavundu na u livhisa ndiliso dzayo kha miṱa na khonani dza vho vhulawaho .
Tshipikwa tshihulu hafha ndi u bveledza u vhala nga u tou elela na u ṋea khonadzeo ( tshikhala ) dza kushumisele kwa ḽiṅwalo kana bugu u itela u fhaṱa kana u bveledza ḓivhaipfi , girama na tholokanyonḓivho yo dombelelaho ya ḽiṅwalo .
Nga maanḓalanga e nda sumbedza khao na e nda a tendela ho vha hone u khunyeledza ha u ḓitika hufhio na hufhio nga u shaea ha maanḓalanga a mulayo . 
Thenisi ṱhuku , u gidima , u i rwa nga ngomu ha tshanḓa , nga murahu ha tshanḓa u rwa voḽi nga nṱha ha nethe / thambo
Mmawe vha mbo vhidza Vho Dokotela , Vho Dokotela vha tshi swika vha ri , " A hu tshee na kuṱoho ku no ḓo thamukana nṱha ha mmbete ! "
Vhashelamulenzhe vha fhedzisa mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa na u rera nga u ri masipala wavho u vhambedzisa hani .
( e ) kha vhusimamilayo ha vunḓu , Mulangavunḓu kana Khorotshitumbe kana muraḓo wa khorotshitumbe zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba kha vhusimamilayo ha vunḓu , Mulangavunḓu kana Khorotshitumbe nga fhasi ha Mulayotewa muswa , hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 12 tsha uyu Muengedzo , kana
aṱaluli ( maḓadzadzina ) : mbambedzo
Tshenzhelo ya miṅwaha ya malo u ya kha ya fumi kha ḽeveḽe ya vhuimo vhuhulwane ndi ṱhoḓea . 
U shaea ha tshitandadi tsha nyanganyelo dza mugaganyagwama malugana na ndambedzo nga mulambedzi zwi na masiandaitwa mavhi kha u fhulufhelea ha mugaganyagwama . 
Musi hezwi zwi tshi bvelela , vhuitwa vhuhulwane na vhuṱuku ho fhambanaho vhu nga kona u wana fhethu hu shumiseaho nga ngomu kha sisiṱeme ya hugaledzwa . 
Ngeno hu na uri hu na u bvelela nga u tou angaredza , tshikalo tsha mashumele tsho dzula tsho ṱukufhala , tshi tshi ḓisa fhedzi ṱhoḓea dzo elwaho dza maraga wapo . 
Mukhomishinari wa mapholisa u afho he zwithu zwa itea hone nahone tshigwada tsha u shuma tshi ḓo rumelwa kha vhupo uho fara vho itaho iyi milandu . 
Zwi tshi bva kha mbekanyamaitele i pfadzaho na nyendedzi dzi re khagala na nga kha zwiṱirathedzhi zwo dzinginywaho na mbekanyamushumo , tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi i nga bveledzwa na u langiwa kha milayo ya u sa nyeṱha . 
Ḓivhaipfi kha nyimele
Hezwi zwi ṱoḓa mupo u konisaho vhusudzuluwi ha tshitshavha . 
Nḓila ya u u pulana yo bveledzwaho kha gaidi iyi yo ḓisendeka nga mirando ya u ḓiṱunḓela hu sa nyeṱhi .
Hetshi ndi tshipiḓa tsha u ḓiimisela ha Muvhuso washu kha u vhea iṱo kha mishumo yashu yoṱhe u itela u vha na vhuṱanzi uri ri swikela mvelelo dze ra tama dze dza tendelelaniwa khadzo nga roṱhe kha zwikhala zwo fhambanaho musi ri tshi khou shumela vhathu . 
Senthara idzi dzi dovha hafhu dza ṋetshedza thikhedzo ya ngalafho na vhulanguli kha dzikiḽiniki . 
Kha maitele aya mitengo yo phuraivethe yo shandukiswa ya vha mitengo ya vhathu kana tshitshavha . 
Mbekanyamushumo i ombedzela zwi khagala u fhiwa maanḓa , na u swikelela tshanduko kha ḽeveḽe ya hayani , fhedzi i tshi khou shumisa mulayo wa thikhedzo maga a u ḓi imisa nga vhavhuelwa kha u khwinisa matshilo avho . 
Ri tea u sedzulusa zwiteṅwa izwi zwa tshiṱirathedzhi hu na tshipikwa tsha u ḓivha uri hu na khonadzeo dzifhio , ndi zwifhio zwine zwa nga shuma , ngafhi , ngudo ndi dzifhio dzo gudwaho na khonadzeo ya ndovhololo . 
Vha SAPS vha tea u vhekanya zwivhumbeo zwavho u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha tshitshavha . 
Nḓila ine ra davhidzana ngayo i nga tshinya kana ya khwiṋisa nyimele .
Muvhuso wa ḽiberaḽa ngei Germany u khou ṱangana na miṋaṋo mivhili , muthihi kha fhungo ḽa mbofholowo ya vhurereli na ḽiṅwe kha u swikela ha vha si vhanzhi kha sia ḽa tshitshavha . 
U khwaṱhisa uri u wanala na u shumisea ha vhagudisi hu a konadzea nga u tinya u vha hone ha kiḽasi khulwane lwo kalulaho .
Mulanga u na miṅwaha miṋa .
Vhurangeli ha u lwa na u shumisa nga nḓila i si yavhuḓi hu khou tshimbidzwa nga sekhithara dzoṱhe ya phuraivethe na ya muvhuso . 
Hezwi zwi katela vhunzhi ha zwiimiswa zwa pfunzo zwi tikedzaho nḓowetshumo . 
Mbekanyamushumo ya Ndaulo ndi thikhedzo ya ndaulo , ine ya ṋetshedza thikhedzo ya tshiṱirathedzhi na zwa matshimbidzelwe kha dziṅwe mbekanyamushumo dza muhasho . 
Mutholi a nga ḓa dzuloni ḽa vhupfumedzani nga ene muṋe kana a imelwa nga mulanguli kana muṅwe mushumi kana dzangano ḽa vhatholi .
Mupfumbudzwa u ḓo saina thendelano ya vhupfumbudzi ine ya ingwa kha konṱiraka ya vhutholiwa . 
Naho zwo ralo , u laṱiwa na malaṱwa a mulimo , vhuendedzi vhu siho mulayoni , u tevhuwa ha ole , u wa ha vhupo ha zwa maḓanzheni , vhugevhenga ho dzudzanywaho vhu shandukaho , na zwiṅwe , zwo shushedza vhukuma maḓanzhe a Afrika , lwanzhe na maisha . 
U ita tshithu vha so ngo thoma vha ḓilugisa na u ṱalutshedza
U dzudzanya ha vhubindudzi kha vhubindudzi ha mikovhe na mbuelo yo waniwaho , ye ya bveledzwa nga u shumisa ndeme yo tendelaniwaho khayo , a zwo ngo tiwa . 
Naho zwo ralo , ndi a tenda uri ri nga guda ngudo u bva kha tshenzhelo dzashu dza u shumana na midzinginyo mihulwane ya ikonomi ye zwa zwino ya livhana na ikonomi dzashu u itela u endedza hafhu u khwaṱhisa mbekanyamaitele dza ikonomi khulwane . 
Musi hu tshi nanguludzwa mukaṋi , u hanedza , kana khamusi u konḓelela hu ṱanganedzeaho kha khonadzeo ya zwitzhili , luvhungu kana dziṅwe zwitumbudzi dzine dza nga vha hone , zwi tea u sedzuluswa . 
Musi vha tshi renga thundu , vha tea u ḓiṱalusa sa muendelamashango a bvaho mashangoḓavha kha murengisi wa vhengeleni , vha humbele na tsumbathengo ya muthelo .
4 . Makole tshi / a sumbedza uri i ḓo na .
Ndivho khulwane ndi ya thengiso ya zwipuka zwi tshi ya kha vhaṋe vha ndaka vha zwino na vhaswa kathihi na u bviswa ha dziṅwe phukha u itela zwa ndondolo ya mupo na zwipuka . 
Khabinethe i kha ḓi vha na fulufhelo uri khasho ya tshitshavha i ḓo bvela phanḓa u shumela dzangalelo ḽa vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe .
U gandiselwa nga khomphiyutha : R6 khandiso nthihi
Tshivhalo tsha mpfu tsho ambiwaho nga tsho kha ḽibviswa iḽi a tshi kateli vhana vho bebiwaho vho lovha , vhane na vhone vha kuvhanganywa nga Sisteme ya u Ṅwalisela ya Vhapo hu tshi khou shumiswa fomo yeneyo ya u ḓivhadza lufu . 
Vhunzhi ha miṱa yo dzhia tsheo ya u ṱanganedza masheleni . 
U fanela u vha na tshenzhelo ya gumoṱuku ḽa miṅwaha mivhili vhe kha fiḽithi , u enda na zwileludzi zwa vhupo . 
Mulangadzulo , ndi nga humbela uri ri sedze na kha tshirathisi tsha SABC .
Naho hu na zwiga zwinzhi zwo fhambanaho zwa vhushayi kha dziṅwe wadi , miṱa ngei Wane Agulhas LM yo pfuma vhukuma . 
Mepe u sumbedza uri Ḓorobo ya Tshwane ndi iṅwe ya mimasipala yo pfukwaho mukano Afrika Tshipembe ine ya wela nga fhasi ha mavundu mavhili , ane a vha Gauteng na North West . 
Gumofulu ḽa R3 226 nga muṱa ṅwaha wa vhuvhili muṅwe na muṅwe
Vhaofisiri , zwihulwane vhane vha vha kha levhele dza ndangulo dza nṱha , vha tholwa u ya nga vhukoni na nḓivho zwavho .
Mikovhe ya zwa pfunzo , mutakalo na magavhelo a ndondolavhathu a zwo ngo kovhelwa mishumo yo raliho . 
Kha vha ḓivhadze ofisi ya tsini ya South African Bureau of Standards malugana na muhwalo wa zwi rengiselwaho nnḓa arali khovhe dzine vha khou dzi rumela nnḓa dzi si thethe nahone dzi si dzine dza ḓo ḽiwa nga vhathu .
Muṱaleli nga anga lavhelesa kha izwi , sa izwi a sa khou vhilaedzwa nga u isa phanḓa a vhona uri nganetshelo i fhela hani . 
i bvaho muvhusoni u thusa kha u tshimbidza haya u ho .
( c ) u tshimbidza mishumo ya mihasho ya muvhuso na ndaulo ;
Mivhigo ya phosthimothemo yo sumbedza uri lufu kha nyimele iṅwe na iṅwe lwo itiswa nga u zhakiwa kana u kandekanywa . 
Mushumo nga bodo ya vhuvhudzisi kha u ita vhuṱoḓisisi ho fhelelaho kha tsho vhangaho khombo na nyimele dzo itisaho khombo dzi tea u wanala nga u ṱavhanya hu u itela u tinya zwiwo zwi ngaho izwi kha ḽa matshelo .
Munanguludzo wa maipfi
Naho muvhigo wo sumbedzisa u dzhiela nṱha ha zwithithisi zwa mugaganyagwama , zwi ḓo dzula zwi zwa ndeme uri tshelede ye ya shumiswa i langulwe zwavhuḓi hu si u fhungudza vhukoni ha u ḓilwela , u ṱasela kana vhuṱali . 
Nḓila ndi , fhedziha , zwi tshi bva kha u leluwa ha ngudo u wana : 
Kha vha sumbedze vhuṱanzi ha uri :
Vho vha ṱalutshedza zwe u tshipwa zwa ita uri vha si tsha vha musidzana si fhedzi zwa vha zwo vha shata nga HIV . 
U bula maipfi hu sa shandukiswi ṱhalutshedzo
U vhigela murahu dziwadini hu tea u vha na ndivho ya u vha na vhuṱanzi ha uri vhashelamulenzhe kha CBP a vha nyeṱhi kha u isa phanḓa na u rumela thandela kha IDP sa tshipiḓa tsha CBP .
Ho sedzwa gumofulu ḽa R21 011 nga muṱa nga ṅwaha na gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha
U nwalisa tshiimiswa tsha tsha mveledziso ya vhana vhatuku ( ECD )
Tshumelo a ina mbadelo .
Ngauralo muthu a dzhenelelaho kha pfanelo ya ndaka u huvhadza ndaela ya mupo na u tshinya kha mulayo wa mutheo wa ndingano . 
50 - 60 u bva kha tshibveledza tsha maipfi a 240
Ndaulo dzo fhambanaho , nga ha ṱhoho-tiwa , dzo bviswa/ anḓadzwa u ya nga Mulayo tshifhinga tshoṱhe nga vha Muhasho wa zwa Mishumo .
Vhukoni ha mbambadzo ya vharumelazwivhambadzwa nga muthu o dalelaho shango ḽa nnḓa . 
U shumisa ḓivhaipfi yone yone
( 4 ) Mivhuso ya Vunḓḓu i na vhuḓḓifhinduleli ha u kunga , u thola , u takusa , u sudzulusa na u pandela Miraḓḓo ya tshumelo ya vhathu vha re kha ndangulo ho sedzwa maitele a fanaho a milayo na vhuimo ho teaho tshumelo ya vhathu .
U dzudza muṱangano kha adzhenda na u fhirela phanḓa .
Khoro dza AIDS dzi katela ṱhoho dza zwa poḽotiki dza mihasho yo rangaho phanḓa na vhuimeli ho ṋewaho ndaela ha sekhithara dza vhuṱhogwa dza nnḓa ha muvhuso hu tshi katelwa mabindu na zwa mishumo . 
Tsheo dzo dzhiiwaho nga kiḽabu ya Greater Tzaneen Mayor's Marathon ndi ambadzifhele . 
Nga murahu ha izwo vho thoma u ri itisa nyonyoloso , heyo yo vha i nyonyoloso ya muvhili . 
Kha nyimele ya mbuelo ya tshiko tsha vhone vhaṋe , ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha arali nyaluwo yo bveledzwa nga nyaluwo yo ḓisendeka nga mbuelo kana nga u gonya ha mitengo . 
Mashudumavhi , ṋamusi maṅwe a mashango a khou ita poḽitiki nga ha dimokirasi . 
Zwiṱalusi zwa ndeme zwa lushaka lwa muthelo u songo lumbamaho u fana na VAT zwi nga nḓila i tevhelaho : 
U dzhia baisigiri .
U KHWAṰHISWE nga Phalamennde ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , nga nḓila i tevhelaho :
Musi ri tshi khou ḓi vha ro fara modele wa senthara ya u kovhelana ha tshumelo , ri ḓo shandukisa miṅwe mishumo ya renga u itela u khwinisa vhukoni na u fhungudza tshifhinga tshine zwa dzhia u bva kha u oda u swika kha u isa . 
e ) Vho Dokotela Michael John Ellman ( vho tholwa hafhu )
VHAFARAOFISI VHA BUTHANO ḼA LUSHAKA
Vhunzani ha u shumisa maitele a ndangulo ya ndaka dza themamveledziso dze dza ṱaluswa kha pulane ya khwinifhadzo ya mushumo . 
Miṱa na zwitshavha .
U ṅwala fhungo ḽithihi ḽa mafhungomaitei awe kana a bvaho kha u ṅwala na vhagudi .
u sedza arali muṅwe na muṅwe o tenda
Ndima iyi i katela fhedzi mbadelo dza VAT dza vhukuma na mbadelamurahu dza VAT dza vhoramabindu maṱuku vha VAT o ṅwaliswaho . 
mpfu dzine dza itea musi muthu o fariwa kana a dzhele
Musi Rakhonṱhiraka o no fhedza u dzhenisa , nḓivhadzo nga u tou ṅwala i ḓo ṋewa Muinzhiniara uri hu dzudzanywe ḓuvha ḽine ḽa ṱanganedzea ḽa ṱholo ya ṱhanganelo . 
Magumo a dzhiaho kuṅwalele kwa fomaḽa u ya kha fomaḽanyana , a tevhelwaho nga dzina ḽa muṅwali .
U bveledza fulo ḽa u ṱuṱuwedza tsivhudzo malugana na vhupulani ha ndangulo ya malaṱwa ho ṱanganelaho . 
Vho Caster Semenya vho wina musuku kha 800m na bronze kha 1 500m ya vhafumakadzi , kha maitele a u fhirisa rekhodo yavho vhone vhaṋe .
Ndi tshi fhindula thambo yavho ya zwenezwino , mashudumavhi ndi tea u dovholola vhuimo hanga ha u thoma kha khomishinari ha uri a thi koni u amba mafhungo ayo , ndi songo ṋewa thendelo na sia nga dzangano ḽanga . 
Mvusuludzo i vhukati ya maitele kha mushinzhi wa zwiendedzi nge ha kuvhanganywa zwikolodo zwoṱhe , ha bveledzwa na u shumisa maitele a u tshimbidza mabindu na u khwinisa sisiṱeme . 
U tikedza komiti ya wadi kha u khuruṱanya vhathu , u rwela ṱari kutshimbidzele kwa CBP na u vha na vhuṱanzi ha uri pulane dzi a shumiswa .
A hu na na kha tshiimo na tshithihi hune ha ḓo shumiswa Theiphi ya u PVC ṱanganyisa zwifhirisafulufulu kana u sumbedza nga muvhala zwifhirisafulufulu . 
U bva tshe bini ḽa vhewa fhethu hune ha dzhena mufhe , zwi re ngomu zwi a oma na u sa nukha nga maanḓa . 
Ndingedzo dza u lulamisa vhuṱudzeṱudze uvhu dzi khou ya phanḓa nahone ri kati na u ṱoḓa dzibasari dza vhalingiwa u bva kha zwigwada zwo khethelwaho u shandukisa sekhithara ya zwa vhufa lwa tshifhinga tshilapfu . 
Zwoṱhe hezwi zwithu zwo vha zwi tshi khou itea kha khona ya devhukavhubvaḓuvha ha vhugalatenga . 
Mveledzwa dza zwivhulahatsheṋe kha khovhe a zwo ngo ṅwalwa zwavhuḓi . 
U thoma na u londota vhushaka ha mushumo na vhoṱhe vhakwameaho vho teaho vha pfunzo , vhugudisi zwa vhuongi na nḓowelo . 
Rakhonṱhiraka u tea u dzhiela nṱha uri tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsho gaḽivenaiziwa tshi nga haniwa kha vhupo arali tsha nga wanala tshi tsha tshilinganyo tsha fhasi . 
Masindi ene u ambara buḽausu ya zwanḓa zwipfufhi ye mme awe vha mu rungela .
U engedza kha thandela dzo bulwaho afho nṱha , mbekanyamushumo dza ndondolo dzi ḓo dovha hafhu dza sedzesa kha thandela dza miṅwaha dzi tevhelaho : 
Thendelo : tsumbo , Ndi shuma uri ndi pfume .
200 . Mmbi ya Vhupileli
4.4 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ranga phanḓa u pembelela Ḓuvha ḽa Pfanelo dza Vhathu ngei Moses Mabhida Stadium kha la KwaZulu-Natal nga Musumbuluwo , wa ḽa 21 Ṱhafamuhwe 2016 fhasi ha thero : " Afrika Tshipembe ḽo vhumbana kha u lwa na khethululo . "
Muvhuso u khou bvela phanḓa na u bveledza vhupo vhu shumeaho u itela u kunga vhabindudzi vhapo na vhannḓa .
khwinisa ndeme ya pulane
Zwiṅwe hafhu , kha u shuma , kha u shandukisa ḽifhasi , vha vha vha tshi khou engedzedza maitele a mbofholowo . 
Kha hezwi , u pfana mitengo zwi itea musi khamphani khulwane dzi pfana mitengo i siho u itela u engedza phurofiti dzavho - maitele a siho mulayoni kha mashango manzhi . 
Tsheo dzi elanaho na vhunzhi ha zwithu dzi nga si itwe uri dzi vhe dza vhukuma zwo ḓisendeka nga dzifomula kana ṱhanganyelo i engedzeaho zwo bva kha khumbelo ya vhukhanikhe ha maimo a lushaka lwa fhethu ha muthu ene muṋe . 
Kha u vhumba hafhu vhuvhekanyandeme na mishumo ya ṱhoḓisiso , hu tea u sedzeswa mushumo na ṱhoḓea dza mihasho ya vhulimi ya vunḓu . 
Mushumo wa Komiti dza Wadi
U vhala zwirendo zwo fhambanaho zwi elanaho na ṱhoho ha reriwa nga hazwo ( tshivhumbeo na ṱhalutshedzo , maipfi o nangiwaho ) .
Hoyu wo vha u tshi khou ḓo vha mutambo wa ndeme , une mvelelo dzawo dza ḓo ta vhugwena . 
U ḓadzisa kha u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe nga huhulu , muṱangano u imele zwikhala kha tshitshavha tshoṱhe u pfesesa zwivhuya zwa phurosese ya CBP .
U thusa mukonanyi wa CBP kha u dzudzanya mafhungotsivhudzi malugana na ndovho dza u pulanela madzangano maṅwe ;
Vhanna na vhafumakadzi , hu na u fhimiwa hu re khagala kha uri vhubveledzi ha thekhinoḽodzhi vhu nga tikedza pfareledzo u swika ngafhi . 
Mimaraga ya sialala ngei Yuropa na Amerika yo ima , nahone mimaraga ine ya khou bvelela ndi mimaraga nungo ntswa dzine dza khou rangaphanḓa . 
U thetshelesa ndaela / masia
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya chartered accountant i ambaho uri a vha nga tholwi nga fhasi ha suite ṅwa zwine zwa vha fhasi ha zwe vha ṋwe vhashumi vha vha tholwa nga fhasi hazwo na uri vha na pfunzo dzo teaho dza uyo mushumo .
Hezwi zwi ela mveledzwa dzo livhanaho dzo bveledzwaho nga thandela , nga maanḓa nga nḓila ya mbuelo yo wanwaho , mutengo wa u vhulunga na mishumo yo bveledzwaho thwii . 
Khaṋo kha vhupo- / ṱavhiwa / gobelwa
Zwiḽiwa ri a nukhedza na u thetshela .
Vho Behrens na Vho Watson vha ṱanḓavhudza khethekanyo ṱhanu dzi tevhelaho dza zwiimiswa zwa tshitshavha vho sedza ṱhoḓea dza hune zwa wanala hone : 
Khethekanyo ya vhuvhili yo imela ṱhalutshedzo ṱhukhu ya tshanduko kha dathabeisi na thebuḽu dza mbalombalo . 
Digirii ya Masiṱasi kha mutakalo wa nnyi na nnyi na ndalukano ya ndangulo ya nṱha zwi ḓo ṋea tshikhala tsha uri muthu a dzhiiwe . 
Arali hu si na vhalanguli vha mulayo kha shango ḽa havho vha nga kwama vha Tshumelo ya Matshilisano ya Dzitshakha u itela u tshimbidza zwa u adoptha .
Vho dovha hafhu vha sumbedzisa uri zwa ndifho ndi maitele o fhambanaho vhukuma nahone a nga itwa nga nḓila dzo fhambanaho vhukuma nga vhunzhi ha vhathu . 
Kudzhenele ku thekinikhala nahone ku tea u dzula ku thekinikhala ; 
Vhudzulo havhuḓi vhu tshimbilelana na mvumbo , ndeme , dzangalelo na u ṱanganedza . 
Ho sedzwa mbonwasia ya mbumbo ya shango ya Vundu , mveledziso na u thomiwa ha dzilafho nga vhudavhidzanikule Vunduni sa zwa ndeme . 
Vharengi vhoṱhe vhane vha ṋetshedzwa nga nnḓa ha Ḓorobokhulwane ya Cape Town vha tea u dzhielwa nṱha . 
U ya nga Sisteme ya Dziakhaunthu dza Lushaka , tshelede iyi yo shumiswaho i dzhiwa sa tshumiso ya zwino na u khethekanywa nga fhasi ha tshumiso ya muvhuso . 
Mavu ndi tshiṱuṱuwedzi tsha u fhungudza vhushai , u sika mishumo , tsireledzo ya zwiḽiwa na vhubindudzi . 
U dzhenelela ha vhathu na kudzhenele kwa u bva fhasi hu tshi iwa nṱha , u fhirisa kudzhenele kwa u bva nṱha hu tshi tselwa fhasi ku a tevhelwa . 
Hezwi zwo vha zwi tshi kha ḓi vha tshikalo tsha khaṱhulo musi u fhindula mulandu hu tshi vhinwa . 
Vhasidzana u / vha ita tshikwekwe tsha u wana mubvanamafhungo .
Naho zwo ralo , ndi bindu ḽine ḽa vha na vhuḓifhinduleli ha , u sika mishumo musi ḽi tshi khou ḓi dzula ḽi kha muṱaṱisano , na zwiṅwe . 
U itela u ṋetshedza vhagudisi na vhagudiswa kha zwikolo zwa nnyi na nnyi zwa muvhuso hu na tshumelo i tikedzwaho nga ndango ya muhasho . 
Masiandaitwa , avhuḓi kana a si avhuḓi , o sumbedziswa kha girafu i re afho fhasi . 
Mbuno ya u thoma ya lushaka luṅwe na luṅwe lwa khuḓano ndi u wana uri khuḓano ndi mini .
Kha maḓi a aḽikali ane a vha na u vha hone ha aḽikali , zwiṅwe zwivhumbeo zwa tshimbidzwi ita haiḓirokisaidi i si na mulimo na zwivhangi zwa khaboneithi , na khaboneithi yo nwelelaho na mveledziso dza khaboneithi . 
Ndi ṱoḓa u ḓivha zwino zwine muvhuso uyu , zwine mapholisa vha khou ya u ita ngazwo . 
Tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya tshikili tsha masipala tsho sedza kha tshitshavha , vhakhantselara na vhaofisiri . 
u dzhenelela ho vhofholowa nahone a hu dzhii sia .
Hezwi ndi , tsha u thoma , vhushai na tsha vhuvhili , mbondo kha u swikelela tshumelo dza mutheo . 
5 . Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya Mulangavunḓu na miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu
Kuitele kwa Khumbelo
U kuvhanganya , u ṱanganyisa , na kutshimbidzele kwa u fanisa kwa CBP na zwipikwa / mafhungo / zwiṱrathedzhi zwa IDP
Ndangulo ya vhudavhidzani , vhutshimbidzi na khuḓano ndi zwikili zwine miraḓo ya Komiti ya Wadi ya fanela u zwi bveledza u itela uri vha kone u shuma kha vhuimo havho a vhuḓifhinduleli .
Ndi zwa ndeme tshoṱhe uri muṱavhi wa zwimela uri a ise phanḓa na " u ḓidzhenisa tshoṱhe " kha kudzhenele kwa ndangulo kha u bveledza . 
Tshishumiswa tsha bunga / thoilethe
U ita nyambedzano nga ha vhaanewa , muhumbulo muhulwane na fhethuvhupo
A hu na kha muthihi washu ane a nga kona u kala khwaṱhisedzo iṅwe na iṅwe ya masiandaitwa ane miṅwaha ha maḓana ya u hanedza vhu muthu hashu na u nyadza muvhala mutswu nga vhanzhi u mona na ḽifhasi ho vha hone kha riṋe vhaṋe sa MaAfrika . 
matheriala o kuvhanganywaho kha memori na zwi re ngomu a zwo ngo khwiniswa nga iṅwe nḓila na luthihi ; 
Kuitele hokwu ku tendela mishumo ya tshifhinga tsha nndwa na tshifhinga tsha mulalo u livhisa Tshiṱirathedzhi tsha Tshifhinga tsha Mulalo kha u Lugisela , na u sumba nḓila ho ṱanganelaho , mihasho yo ṱanganelaho , ndugiselo dza mmbi ya mashango o ṱanganelaho na mishumo ya mmbi nga tshifhinga tsha nndwa . 
Hu tea u vhewa maga a mushumo muṅwe na muṅwe .
Zwibveledzwa zwine vharengi vha nwa zwi tamba mushumo muhulwanesa kha vhuḓifari havho vhu songo ḓaho . 
Ṱhoḓisiso ya vhutshilo ho khwaṱhaho i ṱoḓa sisiṱeme ya dzitshaka ine ya tikedza maitele o khwaṱhaho a mveledzo , kushumisele , mbambadzo na masheleni . 
Tsumbo ya vhurifhi ha thendelo ya mugaganyagwama
( i ) mafhungo afhio na afhio a welaho kha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4 ,
Tsumbo , Tshitsonga ,
Zwi ḓo ḓisa khwiniso kha tshiimo tsha gwama ḽa vundu na nḓisedzo ya tshumelo kha tshumelo dza tshitshavha na dziṅwe sekithara dzine dza tikedzwa .
Khwiniso iyi a i nga ḓo hanedza fhedzi ṱhoḓea dza zwino ḽifhasini fhedzi na Mulayo wa Dzibannga Afrika Tshipembe . 
5.1.1 Nḓila dza u davhidzana
Ro ombedzela mutakalo wa vhafumakadzi , ri ḓo engedza vhuhulwane ha pfanelo dza mutakalo wa u vha na vhana na u ṋetshedza tshumelo i tshimbilelanaho , nga maanḓa zwa u thivhela mbebo , malwadze a pfukelaho nga vhudzekani , u ḓihwala ha vhana vhaṱuku na zwa zwishumiswa zwa vhasidzana musi vhe maḓuvhani kha vha re vhashai .
U shumiswa ha ipfi " vhuloi"nga u tou angaredza zwo khakhea , ngauri ipfi vhuloi a ḽi sumbedzi phambano .
Muvhuso na mazhendedzi awo vha khou shuma vho ḓiimisela nahone vha khou dzula vho vhea iṱo kha nyimele uri vha shume nga u ṱavhanya hune vha ṱoḓea .
Nzudzanyo ya Mveledziso ya Lushaka yo dzhenisa shango kha tsedzuluso dza nḓila dzoṱhe dzi re hone dza u khetha fulufulu u tsireledza nḓisedzo ya fulufulu nga tshifhinga tshi ḓaho .
Maitele aya a ḓo sumbedzwa nga vhuḓalo nga murahu . 
Hu ḓo ṱoḓea mulambedzi wa u ḓo thusa nga miholo ya vhalondotavhathu , khathihi na u badelela mbadelo dza ḽori .
Hu shumiswe mutevhe wa u sedzulusa na rubiriki yo fhelelaho kha u linga ha luambo
Tshivhumbeo na mveledziso ya mihumbulo
Akhaivi dza Lushaka na Thumelo ya Rekhodo zwi ṱoḓa zwiimiswa zwa muvhuso uri zwi ite na u londota sisiṱeme ya ndangulo ya maṅwalo o ṱanganelaho a ṋetshedzwaho sa gomoṱuku kha mashumele a ndangulo dza rekhodo dzi tevhelaho : 
MBUDZISO DZA NDEME DZINE VHA NGA ṰOḒA U VHUDZISA MUTHU ANE A NGA ṰOḒA U SHUMISA MUSI VHA SA A THU U MU ṊEA THENDELO 15
U ṱanganedza phambano ya mirafho hu a ḓisa mbuelo kha tshitshavha .
Phimo ya thengophikhisano iyi i ḓo katela u shumisea , ndi hune thengophikhisano dza ḓo pimiwa hu tshi tevhedzwa milayo ya phimo dze dza bulwa kha ḽiṅwalo ḽa thenda . 
Mvelelo dza Khetho dza Thirasitii dza GEMS dza 2010 5 .
Vhadzulapo vha Afurika tshipembe vha tea u lavhelesa murahu kha mvelaphanḓa yo itwaho nga zwitshavha zwashu , vhapo na lushaka ngau angaredza kha u bveledza pfanelo dza vhafumakadzi .
Ri khou hulisa avho vhe vha sa dzhie zwiṱirathedzhi zwa u sa londa zwa kale kha khaedu ntswa , fhedzi kha avho vhe vha kona u futelela vhusiku hoṱhe vha sa neti vha tshi itela uri tshitshavha tshi a ḓivhadzwa nga mveledziso dza shangoni ḽatsho . 
Ndi khaedu , fhedzi ri fulufhela uri mafheloni a Khubvumedzi , vha ḓo kona u rumela imeiḽi . 
Kouga Wind Farm i ḓo ṋetshedza 300 gigawatt-wa awara dza muḓagasi wo kunaho nga ṅwaha . Izwi zwi ḓo isa muḓagasi miṱani ine i nga eḓana 50 000 .
Wekishopho ya Ndangulo ya Khovhakhombo yo farwa u topola khovhakhombo . 
Sa tsumbo : arali ḽiga ḽa tshumelo ḽo vhewaho ḽi tshi bula uri musi mudzulapo , a re khasiṱama , a tshi ḓa u vhudzisa nga ha akhaundu yawe ya muḓagasi ngauri i nṱhesa , ndi zwa ndeme uri ḽiga iḽi ḽi kone u kalela .
Thaidzo dza mutakalo dzine dza tshimbilelana na u sa vha hone ha mirurela ya malatwa dzi katela u shuluwa dangani , u huda , thaifoidi , cholera , dali , mutambutambu , nowana ( dangani ) , malwadze a mato , malwadze a khanda khathihi na u nanisa u kavhiwa nga malwadze kha vhathu vhane vha phosithivi kha HIV .
U shela mulenzhe nga vhukwamani
U vhona uri pulane dza thandela dzi a bveledziswa na u ṋetshedzwa nga tshifhinga hu tshi tevhedzwa maitele a u pulana a lushaka . 
Kha vhunzhi ha mashango ane a khou bvelela , zwiimiswa zwa lushaka luṅwe na luṅwe ndi u shuma nga nungo . 
Nga musi uyu , Muphuresidennde vha amba na lushaka sa Ṱhoho ya Shango , hu si ṱhoho ya Muvhuso .
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u ṋetshedza vhuṱumani uhu khavho fhedzi sa tshileludzi , u dzheniswa ha vhuṱumani vhuṅwe na vhuṅwe a zwi kateli thendelo ya saithi kana u ḓibaḓekanya vhuṅwe na vhuṅwe na vhashumisi vhayo nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka . 
Mulayo wa Mbingano dza Tshirema wo thoma u shumiswa nga 15 Lara 2000 .
Vhuimeleli ha thikhedzo kha pfunzo ya vhaaluwa ho ṋeiwa nga mathemo a ikonomi , nahone a hu na zwo ambiwaho maelana na mafhungo a vhulamukanyi ha matshilisano . 
Tshiṱalulanḓowetshumo ya vhuendelamashango
Mulayotibe uyu , musi u tshi phasiswa , u ḓo kwama zwihulwane maitele a zwino a u pulana vhupo . 
Malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili a anzela u laṱiwa kha zwigange zwa malaṱwa nga u angaredza na u vula fhethu ha u laṱa zwithu u mona na shango . 
_ u redza kana u suvha kha fuloro yo nukalaho kana ine ya vha na zwiḽiwa zwo shuluwaho
Dzikhomphyutha ?
Afrika Tshipembe ndi muṱunḓi wa nete ya zwibveledzwa zwo bveledzwaho zwa vhulimi , maḓaka na vhureakhovhe . 
zwisumbi zwa u shela mulenzhe
( a ) i fanela u kunguwedzwa nga tshivhalo tshi linganaho kana u fhira phesenthe dza 20 dza Miraḓḓo ya Vhusimamilayo ;
ḽiambazwithihi
5.1 Ofisi ya Khomishini ya Tshumelo ya Tshitshavha :
Bugupfarwa dza vhugudisi , phosiṱara na dzitshati zwo bveledzwa , ha dovha ha farwa na dzikhoso . 
Kha zwa Muthelonyengedzedzwa , ndaṱiso dzi itwa na zwezwo kha avho vho lengaho nahone tshikolodo tsho swikaho na ndaṱiso zwi dzhenisa nzwalelo . 
Vhathu vha Alfred Nzo ho ḓalesa maAfrika . 
Ṱhanganyelo nga vhege
Tshishumiswa tshithihi , tsho khethekanaho tshine tsha shuma tsha u langula maḓi kha vhathu vhane vha dzula nga murahu ha nnḓu . 
Toksini ya aḽumini kha khovhe yo ḓi sendeka nga lushaka aḽumini na tshivhalo , vhulapfu ha u vha khomboni na nḓowelo ya vhupo ho fhiraho ha khovhe . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala , tsumbo : u humbulela , u shumisa mibvumo na ludungela lwa nyimele
Dzhendedzi ḽa Mbulungeo na Matshilisano ḽa Afurika Tshipembe ( SASSA ) ḽi ḓo vha badela mundende nga kha maitela mathihi kha a tevhelaho :
Ghana yo tambela ngafhi ?
Ri na tswayo nahone vhathu vha ḓo thusa u sumbedzisa vharengi fhedzi thuso yavho kha zwa khungedzelo ya mulaedza uyu i ḓo ṱanganedzwa vhukuma na u livhuwiwa . 
Maitele a u tsireledza zwithu zwa ndeme na u londota tsireledzo iyo a a ḓivhea nahone a a tevhelwa . 
Mulayotibe u dzinginya u tandulula vhukhakhi ho tiwaho nga Khothe ya Ndayotewa nga u sudzulusa mishumo ya u bviswa ha ḽaisentsi dza u langula zwipuka u bva khothe u ya kha Vhulanguli vhuhulwane .
Tshipikwa tsha mbekanyamushumo ndi u funza vhaswa nga ha vhudzekani ho tsireledzeaho , kutshilele kwavhuḓi na ndondolo ya avho vho kavhiwaho . 
Nḓivho , vhugudisi ha zwikili na vhukoni vhuṱoḓeaho : Nḓivho yavhuḓi ya kuitele kwa u tungudzela ngudo ya vhushaka vhukati ha vhuḓifari na kushumele kwa vhuluvhi na sisiṱeme dzi shumiswaho kha u linga ho fhambanaho . 
Muengedzo wa 5
Fhano Afrika Tshipembe , koporasi dzo vhumbiwa hu tshi tevhedzwa mirafho nahone kha sekhithara ya vhulimuvhufuwi . 
Ḽiṅwalo ḽa vhune ( ID )
U vhala zwiko zwiṱuku zwo tou ganḓiswaho
Ndivho ndi ya u sika sisiṱeme ya vhuendi vhu shumaho zwavhuḓi vhune ha kona u ṱaṱisana fhano hayani na mashangoni a nnḓa , na u fhungudza mbadelo dza vhuendi .
Phambano yo dzikaho nahone ya nṱha yo rekhodiwa ngei Poland na Germany . 
Zwikili zwa musaukanyo wa tshiṱirathedzhi , zwa u tandulula thaidzo na zwa nyambedzano . 
Ndi nḓila yo dzudzanyeaho ine muthu wa vhuraru a sa dzhii sia a thusa nga nḓila dza u khwinisa vhudavhidzani vhukahti ha vhavhili , kanzhi kha muṱangano .
Muhumbeli wa mushumo wa vhukuma u tea u vha na nḓivho na tshenzhemo zwi ṱoḓeaho zwa milayo na mbekanyamaitele zwa dzinnḓu , pfunzo na zwikili zwa mveledziso ya mbekanyamaitele na zwiṱirathedzhi , vhushaka ha mivhuso miḽedzani , masheleni a tshitshavha na ḽitheresi ya khomphyutha . 
Dzina na fhethu hune vunḓu ḽa hashu ḽa wanala hone
Tshifhingani tshi ḓaho , SARS i ḓo thoma kuitele kuthihi kwa u ṅwalisa hune khamphani dza kona u ṅwalisa khathihi lwa tshoṱhe nga nḓila yo leluwaho kha tshaka dzoṱhe dza muthelo na mishumo ya vha zwa mithelo . 
Muṱangano wa u ranga na komiti dza dziwadi u itela u rerisana nga zwidodombedzwa zwa u pulana , mishumo ine vha tea u ita , zwine zwa tea u itea vhegeni mbili hu sa athu itwa zwa u pulanela wadi ;
U ya nga ha vhaṅwe vhaṅwali vha thero iyi ndangulo ya tshiṱirathedzhi i nga vha na ṱhalutshedzo mbili dzi hanedzanaho . 
" DHA " Zwi amba Muhasho wa zwa Muno ' Department of Home Affairs ' .
Kha nyimele ya musi huna gomelelo ndi vhashai vha vhashai vhane vha tambula zwinzhisa . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho?he - mushumi
Nga tshifhinga , zwigwada izwi zwo sika mbumbano ine ya hanedzana na zwikwama zwo salaho zwi si na ndingano na u sa pfesesea mushumoni na kha tshitshavha . 
Khabinethe i humbudza vhatheli vhane vha kha ḓi tea u ṋetshedza khumelamurahu dzavho dza muthelo uri dzi 22 Ḽara 2013 ḽine ḽa vha ḓuvha ḽa u vala kha faela ya eḽekiṱhironiki ya khumelamurahu dza muthelo wa iwe muṋe wa ṅwaha wa muthelo wa 2012 / 13 ḽi khou sendela nga u ṱavhanya .
Vhudavhidzani vhu ḓo itwa fhedzi na avho vho nanguludzwaho .
Milayo ya Batho Pele i nga shumiswa sa tshikalo tsha ndeme tsha komiti ya wadi u kala na u ṋetshedza muvhigo kha tshumelo ya masipala , nga maanḓa tshumelo ya ' khauntharani ' .
Vhadzheneli vha thengisophikhisano vha lavhelelwa u sumbedzisa mutengo wa nṱhesa wo ḓitikaho kha tshifhinga tshine tsha khou humbulelwa nga u angaredza tsha u khunyeledzwa ha zwipiḓa zwoṱhe nahone hu tshi katelwa na mbadelo dzoṱhe dzi katelaho muthelo wa VAT dza thandela yeneyo . 
U topola nḓila dzo fhambanaho dza u buḓa bimu ḽa u linganyisa
( 5 ) Mulayo wa lushaka u fanela u ṋea tshikalo tsha u ta -
Kha vha shumise luambo lune vhathetshelesi lwa vha fara zwavhuḓi , zwa sa ralo vhathu avho vha ḓo xelelwa nga dzangalelo kha zwine vha ṱoḓa u amba .
Muhasho wa Zwa Mutakalo wa Lushaka u badela tshelede wo fhira kha Gwama ḽa Lushaka . 
Imbizo Focus Week i ḓo bvisela khagala u thomiwa ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe ine ndivho yayo ndi u khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo ine ya khou ṱoḓea nga maanḓa .
TSHIPIḒA TSHA IV : NḒILA DZA U VHILAELA
Vhuṅwe ha vhuṱambo ho pulaniwaho hu katelwa Zwiphuga zwa Vhafumakadzi kha Vhufhaṱi ( 14 Ṱhangule ) , Zwiphuga zwa Vhafumakadzi vha shumanaho na zwa Saintsi ( 15 Ṱhangule ) , Zwiphuga zwa Rabulasi wa Mufumakadzi wa Ṅwaha ( 22 Ṱhangule ) na Zwiphuga zwa Vhafumakadzi vha shumanaho na zwa Maḓi ( 29 Ṱhangule ) .
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa Mibvumo ( Foniki ) : ( orala na / kana nḓowenḓowe )
Ni tea u sa tamba musi ni tshi kha ḓi amba na uyu muthu .
foniki - vhushaka ha mibvumo na kupeleṱele .
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
4 . Mbekanyamushumo dzine dza khou ḓa
U ṱanganywa nga shango ha mbuelo na akhaunthu dza zwibveledzwa zwa bannga zwi tshimbidzwa nga kha u shumiswa ha akhaunthu dza bannga kha iṅwe ya bannga nṋa dza mbuelo : ABSA , Nedbank , First National Bank na Standard Bank . 
Kha vha bule hune buḽoko dza theminala dza vha hone na hune zwikurufu zwa u ṱumekanya zwi nga shumiswa kha nyito . 
Ho sedzwa kha na u ombedzela kha pfunzo zwi vhonala musi Pfunzo ya Mutheo na Pfunzo ya Nṱha dzi na Minisiṱa dzo fhambanaho , u vhona uri mihasho yavho i a ṱhogomelwa .
Zwiṅwe zwo sedzwaho ndi u tikedzwa ha khadzimiso dza tshifhinga tsha vhukati na dza tshifhinga tshilapfu hu tshi itelwa zwivhambadzwaseli zwa thundu na tshumelo dza ndaka u bva Afrika Tshipembe na vhubindudzi ha ndinganyiso ha seli ha mikano . 
Vha fanela u vha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu wa zwa mulayo a re na ofisi Afrika Tshipembe uri vha tendelwe .
GGLN Netiweke ya u Guda Kuvhusele Kwavhuḓi Afurika Tshipembe
U dzhenisa tshithavha kha u topola ṱhoḓea na u sika mbekanyamaitele na Phurogireme ndi nḓila i pfadzaho ya u fhindula ṱhoḓea dza tshitshavha .
tsumbo , u sikima , u sikena , lusevheḓi lwa mafhungo na u shumisa nḓivho ya murahu ,
Visa i tea u :
Nḓowelo idzi kha u lambedza zwikolo dzi sika ndeme khulwane ya dzi ICT uri dzi vhonale sa dza ndeme u itela u fhaṱa khwaḽithi ya pfunzo vhukati ha zwikolo zwoṱhe , nga maanḓa izwo zwe zwa vha zwi kha nyimele i si yavhuḓi kale . 
Mbuedzedzo ire fhasi i khou bveledzwa kha mugaganyagwama wa mathomo . 
Muvhuso , nga kha ṱhuṱhuwedzo ya vhamishinari wo vha u wa ndeme , u tshi ṱoḓa u thuthekanya kereke iyi uri i si tsha vha hone . 
1.4. Khabinethe yo swaswara ngaha u khwaṱhiswa ha milandu ya badani sa tshipiḓa tsha Fulo ḽa Maḓuvha a Madakalo - Kha vha Swike vha tshi khou Tshila - fhasi ha thero ' Roṱhe Ri Nga Tshidza Matshilo a dzi Miḽioni ' , ya dovha ya vhudza vhashumisi vha bada vhoṱhe uri vha vhe na vhuḓifhinduleli ha u pfesesa tshoṱhe uri u thulana ha dzigoloi hu tshinyadza matshilo .
Mbadelo dza nṱha dza vhukwamani lwa tshifhinga tsho linganelaho dzi sumbedzisa iyi nyito i ne ya khou bvela phanḓa . 
Arali dokotela o randela mushonga une vha tea u u shumisa kha nyimele iṅwe na iṅwe yo ṱalutshedzaho afho nṱha , vha tea u ita khumbelo ya u ṅwaliswa kha Mbekanyamushumo ya Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ya GEMS .
kana Muhasho wa Mutakalo kha nomboro ya luṱingo hei 012 395 8000 .
Vhana vha musadzi vhoṱhe
Tsha u fhedzisela , ndima iyi i dzhiela nṱha zwiṱuku zwiṅwe zwiteṅwa zwa vhuḓifari zwa u shumisa maanḓa na ṱhuṱhuwedzo . 
Phosho na u dzinginyea
Mbudziso
Pfufho dzi na khethekanyo ṱhanu dzi re : mbili dza mabindu maṱuku na a vhukati , mbili dza mabindu mahulwane na khethekanyo nthihi ya pfufhi ya muthu nga muthihi . 
1.1 SIANGANE
Mbuedzedzo ya zwa vhulimi na ndeme ya mudzedze wa zwibveledzwa zwa vhulimi , vhureakhovhe na vhusimamiri ;
( 7 ) Arali Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Muphuresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a sa koni u shumela khomishini lwa tshifhinganyana , Mufarisa Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Mufarisa Muphuresidennde wa Khothe Khulwane , nga nḓila yeneyo ine zwa ḓo ṱoḓiwa ngayo , u ḓo farela kha Khomishini .
Kiḽasirumu yo naka na u kuna .
Fhethu ho salaho hu tshi pulanwa fhethu hu nga vha fhethu ha u farela mishumo ya vhuṱambo na u pembela . 
Tshifhinga tshino tshiḓaho tsumbo : Vhege i ḓaho ndi ḓo vha ndo fhedza mushumo .
Miḓalo yo iteaho Gauteng na Mpumalanga yo sia vhathu vho lozwa matshilo avho , vhaṅwe vha si na madzulo , nga maanḓa kha vhupo ha mishashani ye ya tshinyadza themamveledziso dzi ngaho dzibada , buroho na ndaka .
Zwo ḓa hani uri a fhedze o no vha na milenzhe ya malo misekenesekene ?
U ṅwala kuvhetshele kwa u khwaṱhisedza , tshayedzo , u konadzea ha zwithu na zwithithisi .
U sielisana ha vhaambi
7 . Ndo vhuya nda amba nae lunzhi nga vhuḓifari hawe .
Ḓuvha ḽa mabebo ḽa mutheli .
Thangelanzudzanyo na u sedza hashu hu re khagala kha tshiṱirathedzhi tshashu zwo bveledza vhuthomi vhu takadzaho he ha bvelela . 
Komiti ya Wadi yo ḓivhadzwa
Izwi a zwo ngo fanela u katela u tshinyalelwa , na vhana vha si vha malofhani .
Zwa zwino vhalindi vhaṋa vha kha tshiimo tshi shushaho ngeno muthihi o lovha . 
Hu dovha hafhu ha vha ngoho uri tshivhalo tsha vhathu tshi a engedzea , mveledziso ya matshilisano , thekhinoḽodzhi na mveledziso ya vhugevhenga zwi tou vha fhedzi zwiṅwe zwa zwithu zwa nga nnḓa zwe zwa shela mulenzhe kha tsheo kha fhungo iḽi . 
Vhuvhili ha zwiṱori ezwi zwo bva kha Buletini ya Vhashumi ya SA . 
U bvisela khagala mbudziso
Tshiṱirathedzhi tshi khou sedza kha u shandukisa tshivhumbeo na u alusa dziikonomi dza dzingu khathihi na u ḓadzisa tshileme ho sedzeswa kha u bveledza zwinwiwa na zwiḽiwa u bva kha zwifuwo na zwiliṅwa , u vhuelwa nga zwa dzimineraḽa na zwa mishonga .
U bvela phanḓa ha nyambedzano na ḓivhavhurereli nga ha mulalo ngeno muvhuso u tshi khou tshimbidza nndwa ya u lwa na riṋe ndi tshiimo tshine ri nga si tshi ṱanganedze . 
Khumbelo ya dokhumenthe ya u enda
u engedza phimo ya nyaluwo ya zwibveledzwaguṱe zwapo ( GDP ) u bva kha 2,5% ya 2012 uya kha 5% ya 2019
24 Mugaganyagwama wa masheleni ane a langwa nga nzulele
Dzangano ḽi tea u redzhisiṱara ḽoṱhe nga u tou angaredza . 
( a ) u bviswa ha vha hu tshi shuma fhedzi kha tshiimo tsha shishi ; na
Musi i tshi fhedzwa hu na khumbulelo dza kotara , zwi katela mivhigo ya mashumele , zwine u bva afho zwi shumiswa sa mutheo wa u sedzulusa mashumele . 
U fhungudza u salela murahu ha zwa themamveledziso na u sima vhupo ha khwaḽithi ya nṱha hu tshi tshimbilelana na themamveledziso dza zwifhaṱo . 
Muṅwe na muṅwe ano tambudza vhafumbi u ḓo farwa a valelwa .
Zwi tshe zwo ralo , kha vha ḓilugisele u guda u bva kha mvutshelano dza vhaṅwe vhathu . 
PHETHISHENI NDI MINI ?
U konadzea
Vhunga zwo ḓowelwa , mimoḓoro na zwiendedzi zwa thundu zwi lila u tshimbila thwii nga luvhilo luhulu . 
Kha ri tikedze Ḓuvha ḽa Mandela nga mbilu dzashu dzoṱhe na u ṱuṱuwedza ḽifhasi u dzhenelela kha fulo iḽi ḽa manakanaka .
ṋomboro ya Vhuṋe / ṋomboro ya akhaunthu yo ṱumanywaho na muthelo une wa khou badelelwa .
Muvhuso wo dzhia vhukando ha u kona u langa nyaluwo kha kushumisele . 
GCIS i ḓo khwaṱhisedza uri zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwa u kunguwedza zwi tevhedza milayo i shumaho nahone zwi itwa hu na maitele a u wana thendelo yo teaho hu sa athu u rumelwa imeiḽi ya mushumisi ire na mafhungo nga ha tshumelo dza GCIS . 
Vhaiti vha khumbelo vha tea u shumisa tsumban ḓila dzi tevhelaho :
Phosiṱara dza tsivhudzo ; na
Nḓivhadzo yo thusa vhukuma kha u sedzesa u shuma vhudzuloni ha u ṱwa ri tshi khou ṱaṱisana . 
Ṱhoḓea dza u vhiga kha ḽevele yo dodombedzaho zwoṱhe dzo ṱalutshedzwa nga ngomu ha Luṱa lwa U ita Mushumo . 
Nga nnḓa ha mushumo muhulwane wa vhudavhidzani , komiti ya wadi i tea u :
Vha songo shela pennde na miṅwe mishonga kha ḓireini .
Tshiwo tsha zwa mishumo tshi na vhundeme ho ṱanḓavhuwaho kha ikonomi na zwithomiwa zwa mbekanyamaitele ya zwa matshilisano . 
U rangela u vhala : u ita nyambedzano nga ha zwifanyiso
Tshifhingani tshi ḓaho , khonadzeo iyi ya u dzudzanya ndangulo kana tshifhaṱo tsha riekitha tsho fhulufhedzisa zwiṅwe zwivhuya zwa tsireledzo . 
U ita nyambedzano nga ha puloto , fhethuvhupo na vhabvumbedzwa ( vhaanewa )
Nḓila ine ya ṱumekanya tshipiḓa tsha fhasi nga maṋanga a nḓou , huna ḓuvha ḽine ḽa khou bvelela nga nnṱha , izwi zwi vhumba tshifanyiso tsha kumba ḽine tshiṋoni tsha muṅwaleli tsha vha tshi tshi khou bva khaḽo .
I do disa zwivhuya ( zwithu zwa u tutuwedza ) na zwivhi ( zwithu zwa u ita uri zwithu zwi sa tsha itwa ) u :
U bveledza ha zwiliṅwa zwi no sheledzwa nga mvula zwi fhasi ngauri mvula a i ho lwa tshifhinga tshoṱhe . 
Avho vhane vha shumisa ndivho yavho ya manditi kha u thusa kana u fhodza kanzhisa vha vhidzwa upfi ṅanga dza sialala , ngeno avho vhane vha shumisa nḓivho yavho kha u vhaisa vha tshi dzhiiwa vhe vhathu vhavhi .
Musi zwi tshi tou tea u vhala tshivhalo tshihulwane tsha zwithu , maitele a u vhala o ḓo engedzedzwa nga u tou kuvhanganya zwithu . 
Khamphani dza u shuma dzi ḓo lugisa vhuvhili hazwo nḓila ṱhukhu na khulwane dza sisiṱeme ntswa . 
South African Law Reform Commission Bammbiri ḽa Nyambedzano 82 Thandela 90 : Harmonisation of the Common Law and Indigenous Law : Khothe dza sialala na mishumo ya vhulamukanyi ya Vharangaphanḓa vha Sialala 1999
pfesesa zwithu zwa ndeme zwa masipala woṱhe
Mashango ane khao Afrika Tshipembe ḽa si vhe na ofisi , Muhasho wa zwa Muno u ḓo ṱanganedza khumbelo dzo rumelwaho nga poswo .
Ndaela dzi no bva kha vhathu vhashu ndi u sika Afrika Tshipembe ḽi sa khethi nga murafho , ḽi sa khethi nga mbeu , ḽi re na mvelaphanḓa . 
Sabusidi ya Vhadzuli vha dzibulasini :
Ndi miraḓo fhedzi u bva kha Khomishini dza Tshumelo ya Tshitshavha kana dziṅwe Khomishini dza Tshumelo dzi re Afrika , dzine dza vha na madzangalelo a fanaho , vha ḓo lugela u ḓiṅwalisa . 
Zwi a konadzea u ita khumbelo yo ṱanganelanaho .
Kha vha sumbedze uri ndi thandela dzifhio dze dza dzheniswa sa thandela dza IDP hu tshi tevhelwa mafhungo a uri dzi na vhudzivha sa thandelathikhedzi na / kana ho sedzwa mbuelo nga zwikalo , vhunga zwo dzinginywa .
Sa tsumbo , arali vha khou fha muvhigo wa IDP vha wane khophi ya IDP hu tshe na tshifhinga vha i vhale .
U vhumba na u londola vhushumisani ha ṱhoḓisiso na Zwiimiswa zwa Lushaka na zwa Dzitshaka . 
Musi ri tshi vhambedza vhadededzi vha tshifumakadzini vha si gathi vha dzula kha vhupo uvhu nga nṱhani ha thivhelo ya sialala kha pfunzo yavho . 
Mmbi dzashu dza muyani , dzimmbi , mmbi ya mapholisa , vha zwa mithelo ya thundu na mipfuluwo , muhasho wa vhureakhovhe na mannḓalanga a vhuimazwikepe , nazwo zwi na mushumo wa ndeme une zwa tea u u ita . 
Zwi ḓo vha zwi khaedu ya ndeme u wana mugaganyagwama wa kushumele u itela vhuongelo uvhu . 
Nga murahu ha vhuleme vhu konḓaho ha nyaluwo ya ikonomi kha kotara ya u thoma , bannga ya mbulungelo zwa zwino i anganyela uri nyaluwo yeneyo ya 2019 i khou lavhelelwa u tsela fhasi u fhira zwe zwa vha zwo lavhelelwa kha Mugaganyagwama wa Luhuhi .
Ho sedzwa mitengo ya nṱha ya diziḽi , Eskom yo laedzwa u tshintsha u bva kha diziḽi u ya kha gese sa tshiko tsha fulufulu ḽa dzhenereitha dza tshishumiswa tsha ndeme . [ U vhanda zwanḓa . ]
Madokotela zwao ( GPs )
Komiti ya vhuvhili ya tekiniki yo ṱhaphudza mushumo nga ha milayo na zwilinganyo kha pfunzo ya vhadededzi zwi tshi elana na kuitele kuswa kwo ḓisendekaho nga kharikhuḽamu . 
Kha nyimele iyi , a hu na phambano vhukati ha sisteme i shumiswaho nga muthu muthihi na i shumiswaho nga vhathu vhanzhi . 
Muofisiri wa Mafhungo : Ms Phumla Williams
Ṅwaha hoyu Mugaganyagwama wa Lushaka wo dzhiela fhasi tshoṱhe u Sedzwa hafhu ha Vhupileli . 
I ita nga u ralo nga nḓila dzo fhambanaho . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa ṱhalutshedzo ya ipfi na kupeleṱele kwa maipfi .
Ndima ya 2
Nyaluwo ya phetheni dza u shumisa nḓisedzo yo dzheniswa kha nyanganyelo dza mbuelo . 
Nzulele ya mielela ya maḓi a mashika o shululelwaho kha maḓi manzhi na tsitsikano khulwane u fhira iyo ya mielela ya maḓi a mashika ( nga u angaredza sa pulamu ya maḓi a mashika o papamalaho ) zwi ḓitika kha tshanduko na munanguludzo ya maḓi manzhi ane ha khou shululelwa khao . 
Sa vhashumeli vha ngoho vha vhathu , ri ḓo dzula ri tshi humbula tshifhinga tshoṱhe uri tshanduko vhukuma i fanela u ṱaluswa nga vhuhulu vhune vhutshilo ha vhathu ha fanela u shandukiswa lwa khwine . 
U kovhekana mihumbulo na u ṋea tsivhudzo nga u tou humbulela
Nga zwenezwo , vhashumi vha zwa mutakalo vha a konḓelwa u hangwa nga hedzi thaidzo musi vha tshi tou dzhena nga miṋango ya zwiimiswa zwashu zwa mutakalo na huṅwe hune vha shuma hone uri vha thome u shuma mishumo yavho ya ḓuvha na ḓuvha . 
Musi Maafrika vha tshi ṱoḓa u wana zwivhangi zwa ezwi , phindulo i ḓivheaho ine ya khou hulela kha mbudziso ndi ya uri ndingo dza Afrika kha mveledziso dzo vha dzo fhaṱwa kha mitheo i si yone . 
Ndivho ndi u tsireledza pfanelo dza vhagudi zwikoloni na u vha humbudza hafhu nga vhuḓifhinduleli vhune ha ḓa na u vha na pfanelo . 
Zwo sedzesa ngamaanḓa kha u wana mafhungo a tshitshavha u bva afho u ya kha mveledziso ya ngomu . 
Kha dziṅwe nyimele vha shumisa luvhi vhuḓifhinduleli he vha hweswa nga kha mishumo yavho na masipala , u shushedza vhathu nga zwigidi zwashu , u shumisa zwiendedzi zwashu lu siho mulayoni , na zwiṅwe . 
U khwaṱhisedza ndeme ya ṋetshedzo ya zwino ya Gireidi R , ngeno ri tshi khou vhona uri ho itwa pulane dzo fanelaho dza u engedza ṋetshedzo ya phanḓa ya Gireidi R.
Ṱhoḓea dza tshitshavhani tsha mugudi dzi a ṱalutshedzwa . 
Tshumiso ya sisiṱeme dza kha lubuvhisia dzi nga thusa u sumbanḓila kha maitele a khumbelo na a u ḓiṅwalisa . 
Onoyo a no wanala mulandu u ḓo tea u sedzana na masiandaitwa a maitele o teaho . 
Ndondolo ya tshitshavha na ya hayani dzo aluwa nga u ṱavhanya Afrika Tshipembe kha miṅwaha miṱanu yo fhelaho . 
Ri roṱhe , ri nga kona u bveledza phanḓa shango ḽa Afurika Tshipembe . .
Musi vha tshi rengisa goloi yavho , vha fanela u ḓivhadza vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa a havho kha fomo ( NCO ) ya Nḓivhadzo ya u shandukisa vhuṋe / Thengiso ya tshiendisi .
( 2 ) Tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho tshi ḓo isa phanḓa na u shuma u ya nga ha mulayo u no khou shuma khatsho , nahone muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi sa muraḓo wa khomishini , muraḓo wa Bodonyangaredzi ya nyambo dza Afurika Tshipembe , nnyi na nnyi kana Muoditha Dzhenerala , u ḓo isa phanḓa na u fara ofisi u ya nga ha mulayo u no khou shuma kha iyo ofisi , hu tshi tevhelwa -
Nga heḽi ḓuvha , Muphuresidennde u ḓo aniswa nga Muhaṱuli Muhulwane wa Afurika Tshipembe .
Dzhenisani madzina avho ni ṅwale mutambo une vha u funesa nga fhasi ha dzina .
Nyaluwo ya vhumatshelo nayo yo ḓitika nga vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe kha ikonomi . 
Vhuḓikumedzeli : Vhu katela u vha na ndivho na u pfa wo ṱanganedzea na u pfa u na vhuyo kha vhutshilo . 
Fhungo ḽa ndeme zwenezwo ndi ḽa vhurumelwa . 
Muvhuso wo sedzesa kha ndambedzo ya nyanḓadzo , thivhelo na dzilafho . 
U thomiwa ha khwiniso hu ḓo khwinisa ndaulo ya maḓaka i vhuyedzaho khathihi na u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe nga zwigwada zwi so ngo tsireledzeaho , zwine zwa ḓitika kha maḓaka uri zwi tshile , kha Khoro ya Ngeletshedzi ya Maḓaka ya Lushaka .
Ndi ḓo kovhelana navho mbuno dzi si gathi dzine ra fhulufhela uri dzi nga ḓisa tshanduko .
muṱangano wa tshikolo .
U khwiṋiswa ha pfanelo dza vhuṋe ha mavu ndi fhungo ḽihulwane ḽo livhanaho na tshiṱriki .
Tshiṱafu tshi ṱoḓa vhupfumbudzi hu yaho phanḓa u itela u isa phanḓa ha tshanduko dzo thomiwaho nga Muhasho wa Zwibviswa zwa Muvhuso . 
Mandu a vhuyedzedza iyi dayari fhasi ha mmbete .
Phurogireme ya Masipala ya Theamveledziso yo Ṱanganyelaho
Fhethu hu re khombo ngamaanḓa hu dovha hafhu u senguluswa u itela u ṱalusa mudzi wa zwi dzulelaho u nga vha zwivhangi . 
Muvhigo ( wa fomaḽa na u si wa fomaḽa )
Vha nga shumisa ngudo ya luambo lwa fiḽimu u pfesesa na u takalela eḽemennde ya tshibveledzwa tsha u vhonwa na zwine dza zwi ḓisa .
Ṱhalutshedzo ya mikaṋo ya sisiṱeme zwa zwino ndi ya ndeme nga maanḓa ngauri maṅwe maitele nga ngomu ha mukano a nga shandukisea ngeno maṅwe a sa koni u shandukisea . 
U kwamana na vhaṋetshedzatshumelo u itela u khwaṱhisedza nḓisedzo ya tshivhalo na ndeme yone ya tshiṱoko . 
Hafhu , ndi humbela uri matshilo a fanela u phuluswa nga tshifhinga tsha mirundu , sa i zwi lufu luthihi lu lufu lwa vhanzhi . 
Dziṅwe tshaka dza sabusidi ( zwihulu dzi re na vhushaka na thandela , sabusidi dza pfumbiso na dza muthu muthihi ) dzi ṱoḓa , sa ṱhoḓea ya thangelambadelo : 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe - tshikimu tsha u ṱangana hafhu ha muṱa
Kuitele ku tevhelaho ku tea u dzhiwa u itela u vhona uri ndi zwiimiswa zwifhio zwi ṱoḓeaho . 
NYANGAREDZO YA VHUIMO HA FHASI
Ndi khou ṱoḓa u dovha nda livhuwa miraḓo ya Komiti Khulwane kha tshipiḓa tshine vha tamba tshone kha u thusa u sumba nḓila kha Muhashi nga kha mushumo washu wa vhulavhelesi . 
Pulane dza khwine dza muvhuso na pulane dza kushumisele kwa masheleni kwa vhukati ha ṅwaha dzi ḓo dzudzanywa u yelana na u kona u swikelela ndavhelelo dzashu . 
GEMS i ita ṱhoḓisiso kha tshumelo dzo khetheaho
( c ) thuso ya tshelede na ndaulo kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa poḽitiki ḽo imelelwaho kha Buthano zwi tshi ya nga u sielisana u itela uri ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ite mushumo waḽo kha Buthano ḽo khwaṱhisa ; na
Komiti yo sedzesa kha mafhungo a kwamaho vhana , mveledziso ya mbekanyamushumo yo ṱanganaho , nzudzanyo dza maano o ṱanganaho na u tikedza yo imela vhana kha vundu . 
Khasho ya zwiṱitshi zwa radio na Theḽevishini a i swikeleli vhadzulapo vhoṱhe . 
Zwa ndeme ndi zwa uri mutikedzi u ḓo sumbedziswa fhethu ha u dzhena ho teaho u bva mathomoni . 
U dzhena kha mishumoitwa ya u sika thandela nge vha lavheleswa madzangalelo a wadi a vhudzwa avho vhane vha khou luka zwiṱirathedzhi zwa IDP
Tshifhinga tsha vhukwamani ha kheisi tshi ṱalutshedza nga tshiimiswa tshivhalo tsha tshifhinga tsho shumiswaho nga kheisi , na uri tshi katela nzulele dzi tevhelaho : 
Mishumo ya tshitshavha i tea u engedzea , ho sedzeswa nga maanḓa kha vhaswa na vhafumakadzi .
Vundu ho sedzwa volumu ya u phaḓaladza . 
Thendelano ya Thengiso
Ndi tama u vha livhuwa kha u nṋea tshifhinga tsha u vha vhalela uvhu vhurifhi , na u vha livhuwa , na u vha livhuwa kha u shela mulenzhe kha u ḓivhadza na kha u ita uri mvelelo dza vhulwadze dzi songo vha dza khombo nga maanḓa .
-- Luambo lwa fomaḽa , luambo lu si lswa vhuṋe
MUVHIGO WA MUANO WA VHUKONI MALUGANA NA PHUROGIREMU YA ZWIKILI
khophi ya ḽiṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe
I fanela u angaredza zwibveledzwa kana tshumelo dza muhasho dzo fhambanaho , thekinoḽodzhi yawo , tshirunzi na khethekanyo ya maraga wa mutheo kana vhathusiwa . 
Ndi vha livhuwa u ri dzhoina mathomoni musi ndo vha ndi tshi khou ṋetshedza mugaganyagwama wanga kha phalamennde . 
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na zwifanyiso
Ro no ḓi wana mafhungo a uri vhaṋetshedzi vha mashangoḓavha , mazhendedzi a mashangoḓavha a khou ṱoḓa u dzhenelela kha gwama . 
Vha gwama ḽa Vundu vho thusa muhasho nga u lambedza tshipiḓa tshihulwane vhukuma tsha tshivhalo itshi . 
Muhasho na masipala vha tea hu humela murahu vha sedza hafhu kha sisiṱeme na u vhona uri avho vho wanaho dzinnḓu ndi vhavhuelwa vho teaho naa . 
Mulangadzulo a Huliseaho , Ofisi ya Mulanganzdulo i tea tsheo dzi konḓaho dzine dza ḓo tsireledza vhadzulapo vha vundu ḽino na u ḓilugisela kha u dzhia tsheo dzi songo ḓoweleho hu u itela vhathu vha Kapa Vhubvaḓuvha . 
Muhaṱuli na zwezwo o wana zwi songo tea u dzhia tsheo nga ha khumbelo . 
Zwikili zwa vhudavhidzani , u dzudzanya na zwa vhushaka na vhaṅwe zwavhuḓisa . 
musi une tshikolodo tsha Muhadzimi tsha sa badelwe nga ḓuvha ḽa u badela ḽe ḽa tiwa , kana zwi tshi itiswa nga u vhilwa ha tshelede ine ya tea u badelwa nga u ṱavhanya nga muthu kana vhathu vhafhio na vhafhio ane kana vhane vha tea u vhuelwa nga mbadelo iyi kana nga mukolodisi we Muhadzimi a koloda khae ane a fanela u bula uri u khou kolodiwa ; kana
U itwa ha PMS zwi thusa Masipala kha u monithara ṱhuṱhuwedzo ya mbekanyamushumo dzayo dza mveledziso ya themamveledziso kha nḓisedzo ya tshumelo , u sikwa ha mishumo , mavhusele avhuḓi , u dzhenelela nga tshitshavha , mveledziso ya tshiimiswa na ndaulo yavhuḓi . 
Furemiweke ya mbekanyamaitele yo ṱanganelaho na tshiedziswa tsha u maanḓafhadza vhapondwa Afrika Tshipembe yo bveledziswa ho sedzwa nga maanḓa kha khakhathi dzine dza itelwa vhafumakadzi . 
1.1 Khabinethe i ṱanganedza u ḓivhadzwa ha u thomiwa ha Operation Phakisa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , zwine zwa ṱavhanyisa nḓisedzo nga pulane dzo ṱaṱanḓavhudzeaho dza uri hu shumiswa hani , thandululo ya thaidzo na mashumele a vhonalaho u itela u ṱuṱuwedza nyaluwo .
Phalamennde i na komiti dzi fanaho na Komiti ya u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi , Vhaswa , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Buthano ḽa Lushaka na Komiti ya u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi ya Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , dzine dza lusa u shuma na mafhungo a vhaswa .
Vha nga vha vho tou vha fhethu hu si hone nga tshifhinga tshi si tshone .
3.8 Mbudziso malugana na uri vhuloi vhu bva gai a ina phindulo yo leluwaho .
Maanḓa a vhutsireledzi ha lushaka a tshumelo dza vhusevhi , ane vha a khwaṱhisedza vho imela vhathu vhavho , a nga dzula a hone arali vha ṱanganedza maanḓa nga lufuno avho a vhutsireledzi ha vhoṱhe . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ṱunḓa goloi ntswa kana yo shumiswaho , goloi ya u hwala thundu kana tshigariki , goloi yo fhaṱiwaho ( bveledzwaho ) kana u khwiniswa , vha fanela u thoma vha wana ḽiṅwalo ḽa thendelo .
U engedzea nga u ṱavhanya zwo tshenzhelwa kha khumbelo ya thuso ya u vhewa ha khunguwedzo kha elekiṱhironiki , khanḓiso na khasho ya nnḓa . 
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 25 Fulwi 2014
Nyendedzi hedzi dzi ṋetshedza kuitele kwo angaredzwaho kha u pulana na u lugisela thandela na u ṋetshedza zwidodombedzwa kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa thandela . 
Ngudo ya nyimele yo vhigiwaho afha i sumbedza uri mashudumavhi ndi nyimele ya uri vhatukana vha shumisa mbeu yavho sa tshishumiswa tsha maanḓa , vha kombetshedza vhudzekani vhu songo tsireledzeaho na vhasidzana . 
Swigiri ya fhasi malofhani i nga wanala kha vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri musi vha tshi nwa dzilafho vha songo ḽa .
Tshifhinga a tshi nga ḓo ri tendela u ṱalutshedza maga aya oṱhe nga vhuḓalo . 
Vharengi vha shumisa tshelede kha vhuendelamashango ndi tshiṱuṱuwedzi tsha nyaluwo ya zwa ikonomi yapo . 
U shumisa thounu , u bvisa ipfi , luvhilo , u ṱanganya maṱo , kuimele na ngafhadzo
4.5 Khabinethe i tangganedza
Sa izwi vha tshi ḓivha mafhungo a ṱhuṱhuwedzo , tsireledzo na u ṱhonifha Pfanelo dza Vhathu a tsini na riṋe vhukuma . 
Zwipiḓa zwa bugu - siaṱari ḽa dzina ḽa bugu , zwi re ngomu , ndima , guḽosari ,
Muhumbulo u ḓo vha wa u ita uri pfunzo i vhe mushumo wa nnyi na nnyi u itela u vha na vhuṱanzi ha uri vhadededzi vha zwikoloni , kiḽasini , nga tshifhinga nahone vha tshi khou funza . 
U bvela phanḓa na u tshimbidza mafhungo a mafulo na wekishopho sentharani . 
u thusa tshitshavha tshadzo u pfesesa uri kutshimbidzele kwa masipala kwa ndeme kuṅwe ku shuma hani u vha konisa u dzhenelela kha izwi nga nḓila i pfalaho .
Thenisi : nga ngomu ha tshanḓa , murahu ha tshanḓa na voḽibolo
Mbekanyamushumo ye ya thoma nga u rwela ṱari fulo ḽihulwanesa ḽa ndingo nga 2010 - ḽe ḽa vho ḓivhea ngauri Fulo ḽa HIV ḽa Ndingo na Tsivhudzo ( HCT)- ḽo vhona maAfrika Tshipembe vha miḽioni dza 18 vha tshi khou ita ndingo dza HIV na AIDS kha miṅwedzi ya 18 .
Khumbelo dza mushumo . pfadzaho dza nyanḓano .
Dziṅwe mvelelo dza vhulavhelesi na vhueletshedzi dzi nga kha ḓi anḓadzwa .
ṰHALUTSHEDZO
u suwa kana u suwiwa .
Nga ṅwambo wa izwi , khuwelelo dza u fhungudza zwikolodo dzo engedzea nahone dzi khou wana tshenzhemo ya mashangoḓavha . 
Vhalangi vha nga si tinye vhuḓifhinduleli havho kana vha tou vhu ṋetshedza vhaṅwe . 
Milayo na maga
Khoso dzi no yelana na u pulanela vhuendedzi ha nnyi na nnyi dzo funzwa vhaofisiri vha ha masipala nahone dzi tea u iswa phanḓa u itela u engedza hafhu kupfesesele kwavho kwa u pulanela vhuendedzi ha nnyi na nnyi na zwiṅwe zwi no yelana naho . 
Naa ḽeri dzo vhofhiwa lune dzi nga si kone u ya ngei na ngei kana u nga dzi ṱoṱomotshela phanḓa ?
Vha ḓo ḓivhadzwa uri khumbelo yavho yo tendelwa/ kana yo landulwa .
6.1.4 Masia a tevhelaho a elanaho na tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala kana Vharangaphanḓa vha Sialala a nga swikelela mushumo wa u ṱuṱuwedza vhuthihi ha tshitshavha , u farana , u tshilisana , mulalo na vhudziki kha masia a vhulamukanyi :
Ndi mulandu wa vhutshinyi u vha na tshiṅwe tsha zwithu izwi fhethu ho kuvhanganiwaho .
Musi poswo dzi sa khou ḓadziwa vhunzhi ha mushumo wa shishi wo bviselwa nnḓa kha vhaṋetshedzatshumelo vha nga nnḓa . 
tshifhinga tshilapfu kana tshipfufhi .
Kha vha ri ndi dzhie tshikhala itshi , u khwaṱhisedza uri Gwama ḽa Phentsheni ya Vhashumi vha Muvhuso ḽi dzulela u lambedzwa naho tshiimo tshi songo dzudzanyea kha maraga wa masheleni kha miṅwaha ya zwino . 
Madalo a Muphuresidennde Vho Zuma ndi tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya vhuvheaiṱo ya muvhuso ine ya vha yo sedza kha u tandulula thaidzo dzine zwibadela zwa nnyi na nnyi dzo livhana nadzo khathihi na u khwinisa sisiṱeme ya ndondolamutakalo shangoni ḽashu , zwine zwa vha tshiṅwe tsha vhuvhekanyandeme vhuhulwane .
Muvhuso wapo
Ri tea u dzhenelela kha dibeithi iyi na u sa i tinya , ngauri mbofholowo ya vhukuma ya zwa ikonomi i tea u swikelelwa zwa vhukuma nga tshifhinga tshashu . 
Tshipiḓa itshi tsho vha tshi tshi dzhiiwa sa tsha mushumo wa khombekhombe kha mavundu oṱhe . 
Mvetomveto ya Mulayotibe a i ṋetshedzi u dzhiela nṱha nga huhulu ha vhaṅwe vhalanguli vha u ṱola , zwine zwa ḓo engedza mutsiko kha vhashumi vha phurofeshinaḽa vha Afrika Tshipembe . 
Ri ḓo takuwa ro khwaṱha , arali ra ita zwithu zwo teaho .
Khothe Khulwane ya Mpumalanga i ḓo khunyeledzwa kha ṅwaha uno wa muvhalelano .
Ho sedzwa dzipMB , thendelo u thoma , u ḓinwalisa na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
arali komiti mbili kana u fhira dzo thomiwa mishumoni , muimeleli muṅwe na muṅwe muthihi zwawe wa komiti dzenedzo .
Zwenezwo , vha khwaṱhisedze uri miraḓo yoṱhe vha katelwa kha ndondolo ya mutakalo nga nḓila i linganaho nahone i pfadzaho , GEMS i na gumofulu kha zwithu na madzilafho ane ra ḓo a katela .
Phanele idzi dzi ḓo linga arali u shumisa havho hu tshi shela mulenzhe kha u kuvhanganya maḓi kana zwiṱirathedzhi zwa dzingu na uri arali hu tshi swikelela nḓila dza u tea ha nyendedzi . 
Musi ri tshi wana Afrika Tshipembe liswa , vhashumi vhaswa vho ḓo ḓisiwa kha Tshumelo ya Muvhuso . 
Hu na thandela dzi re vhukati ha nthihi na tharu kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Musi ri tshi vhona nga maṱo a muhumbulo zwine zwa bvelela tshiṱeidzhini na nḓila ine vhatambi vha vhonalisa ngayo na u dovha u shuma uri ndi mitaladzi mingana kana zwipitshi zwine zwa nga ambiwa zwi vha zwipiḓa zwa ndeme kha u shuma ḓirama ngomu kiḽasini .
Musi vhuḓifulufheli kha u vha khwine vhu tshi khou khwaṱha nga zwiṱuku , mitengo ya tshivhambadzwa tshi khou xelelwa nga phirimiamu dze dza ḓiphiṋa ngadzo kale nga nṱhani ha nyofho dza vhabindudzi dza khetho dza khombo u fana na mikovhe . 
VHULIFHINDULELI HAVHO NDI VHUFHIO ?
Phulufhedziso dza vhumatshelo ha nḓowetshumo ya swigiri dzi ḓo bva kha u bvelela ha nyambedzano dza thendelano ntswa dza swigiri nga Swaziland na madzangano a dzitshaka . 
Kha zounu nnzhi dza khuḓano hu vha mafhungo a vhureleli na vhutshutshisi zwa murafho na u shakulwa ha mirafho . 
Maitele aya a u pfukisela a dzula vhukati ha maitele a ndiliso ngauri zwi khwaṱhisedza u dzhenelela ha u liliswa ho ḓisendeka kha mvelelo dza u vhigwa ha u kandekanya pfanelo dza vhuthu hu re nṱhesa . 
240. U sa yelana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho
U bviswa ha vhathu zwo swikisa kha u fhungudzea ha muṱaṱisano wa zwiḽiwa vhukati ha vhathu , zwine zwi livhisa kha ndiliso ya vhaponyi ( kha vha vhone tsumbo ya maivha a ḓaka )  . 
U itela u linga vhukoni ha tshumiso ya mavu kha khethekanyo ṱhukhu ya buloko yo kumedzwaho , Vho Behrens na Vho Watson vho topola ngona dzitevhelaho dza u swikela vhukoni ha nzudzanyo : 
U shela mulenzhe kha nyito dza orala dza u dzhiela nzhele mibvumo ya foniki .
Ri ḓo fhindula madzinginywa e a ṋea , zwavhuḓi u khwaṱhisedza uri mbilaelo dzenedzo sa idzo dzo buliwaho nga Muhulisei Vho Mulder dzi khou tandululwa . 
Musi a tshi kha ḓi vha nḓuni , ho swika mapholisa mararu . 
U pfesesa u thoma sisteme na u langa vhuḓifari mushumoni . 
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 15 Ṱhafamuhwe 2017
Mugaganyagwama u tea u katela ngamaanḓamaanḓa vhunzhi ha ṱhanganyelo ya masheleni na tshivhalo tsho ṱanganelaho tsha awara dzi ṱodeaho . 
Vhadzheneleli vha rekhoda phindulo dzavho dza dzithasiki .
tshirendoni - hu ḓo ḓadzwa tshati ya
Vhatholi vha nga dzhia vhashumi vhavho vha vha gudisa kana vha dzhia vhathu vha sa shumi uri vha gudiswe .
Khothe yo sumbedza uri muhwelelwa ha ngo ita vhutshinyi nga nṱhani ha lutendo lwa zwa vhuloi .
Fulaga ya Afurika Tshipembe yo vha tshithu tsha ndeme muḓini muṅwe na muṅwe .
Vhana vhashu , u bva kha vha murole muṱuku , vha tea u funzwa u ḓi kumedzela kha Ndayotewa na zwiga zwa lushaka , na u ḓivha uri u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe zwi amba mini .
Zwine ra tea u ita ndi u vhekanya ṱhalutshedzo idzi na mihanga ya dzitshaka . 
Mvelelo dza AA dzo teaho dzi ḓivhadzwa komiti dza QLTC dza Sekhethe / Tshiṱiriki .
EU i shumisa sisiṱeme ine ya vhidzwa sisiṱeme ya mutengo wa u renga vhubindudzi . 
Phalamennde i vha ṋemuṱa kha vhadali vha bvaho kule na tsini na vhagudi na vhone vho ṱanganedzwa .
Arali ḽihoro ḽi songo ṅwaliswa hu sathu u fhela miṅwedzi miṋa tshifhinga tsho ambiwaho tshi saathu u fhela , ḽi ḓo dzhiiwa ḽo fa , nahone zwidzulo zwaḽo zwi fanela u kovhelwa madzangano o salaho hu tshi tevhedzwa mulayo une wa shumiswa .
Mafhungomatsivhudzi a zwa masheleni a no bva kha vundu kha miṅwaha mivhili ya muvhalelano ha ngo vha hone musi hu tshi khunyeledzwa mugaganyagwama nahone a ḓo sedziwa musi wa u lulamisa mugaganyagwama kana mugaganyagwama wa vhukati u no ḓo tevhela . 
U ṱhaḓula kha zwenezwo , kha vha wane fhethu hu re tsini kha vhunzhi ha vhathu .
Vhutumbuli uhu vhu tou vha ha mathomo kha hunzhi hune ha kha ḓi ḓo itwa nga SKA .
Zwi tou vha khagala uri vhaswa vho ṱanganedza nyanḓadzamafhungo ntswa , nahone izwi ndi nḓila yavhuḓi ya u ṱuṱuwedza vhathu vhoṱhe u shela mulenzhe kha tshitshavha .
NDIMA YA 2 MISHUMO
Komiti ya Wadi na masipala vha tea u shuma vhoṱhe u khwaṱhisedza tshitshavha nga u ṱanḓavhuwa hatsho na u tshi ḓivhadza khathihi na u davhidzana natsho .
Nyito dza nzudzanyo mbili dza ndeme nahone dzo ṱumanaho dzi a ṱoḓea u bva kha zwipikwa u ya kha nḓisedzo . 
Nga nnḓa ha mivhigo ya zwirathisi , kuhumbulele kwo ḓalesaho ndi kwa uri vhathu vhane vha pomokwa vhuloi kanzhisa ndi vhakegulu,63nahone vhane vha ita khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi kanzhisa hu vhaṱhannga .
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa u Ḓibula wa Khadzimo ya Masheleni a u Renga Nnḓu nga Tshikolodo wa 2000 ( Mulayo wa vhu . 63 wa 2000 ) .
Bulani uri ndi tshiga tshifhio tshi no shumiswa kha vhurereli haṋu .
Vhufarani na u ḓidzhenisa kha zwiṱitshi zwa radio dza tshitshavha zwo vha zwi tshi dzulela u itwa . 
Ngona ya u tandulula mafhungo o salaho a " ndugelo ya u ita mushumo " o ṱaluswa kha Mivhigo iyi . 
Kha vha shumise tsumbadwadze ya kuḓadzele kwa khumbelo i vha thusaho u ḓadza khumbelo .
Nga murahu ṅwana wawe wa musidzana Elisabetha o mbo ḓi ngalangala nga tshifhinga tsha dzikhakhathi kha vhupo uho nahone o fhedza a si tshe na vhukwamani nae . 
Maitele haya a livhisa kha khombo dzi sa ṱanganedzei dza mutakalo na tsireledzo kha vha dobeli , khathihi na thaidzo dza u shuma kha mulangi wa ḓaleḓale . 
Kha vha dzhie tshitendeledzi tshihulwanesa vha vhudzise vhashelamulenzhe u haṱula uri tshi swikelelea u swika ngafhi .
NEAP i ṱuṱuwedza u lavheleswa ha tsireledzo ya mupo kha kufarele kwa malaṱwa na u laṱa malaṱwa . 
Mulayo uyu u nga tikedzwa na nga vhapulani vha vhudzulo ha vhathu arali vha nga vha na vhuṱanzi ha uri netiweke ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi , kana netiweke iṅwe-vho ine ya nga konadzea , i vhe hone i ine ya si monemone nahone i tshi ḓisa ṱhitantsifee i sa konḓi nahone i no itea zwavhuḓi . 
U sikwa ha Thendelano ya Afurika Tshipembe , sa zwe zwa dzinginywa kha Thendelano ya Mulayotibe wa Afurika Tshipembe , 2014 zwi ḓo ṱuṱuwedza kha u sika tshanduko na u fhaṱa tshiimiswa tsha tshandukiso zwine zwa ḓo vha na mutsindo wavhuḓi kha u sika mishumo , zwi dovha zwa ṱuṱuwedza nzudzanyo dza themamveledziso dza muvhuso
U SA KONA . . . . . . . . . . .U KONESA
Ri shumisa mushumo uyu u wana khanedza ya mushumo muṅwe na muṅwe . 
L. Vhudzheneleli ha Nyanḓadzamafhungo
O ṱanziela uri vhushaka ha mushumoni vhukati ha mupotiwa na mupoti wa mulandu ho pwashekana nga nḓila ine ha nga si tsha vhuedzedzwa . 
Vha vhale nga vhuronwane , vha pfesese , na u khwaṱhisedza ui vho fushea nga ṱhoḓea na maga .
Hezwo zwi ḓo khwaṱhisedza mbadelo i linganaho kha mushumo wa ndeme i linganaho na u khwaṱhisedza vhuḓifulufheli ha nṱha kha vhashumi . 
U rangela u vhala : u ita nyambedzano nga ha ṱhoho na u ita ndovhololo ya ḓivhaipfi/ maipfi a ndeme
U vhona uri hu na kulangulele na u sala murahu zwi re khagala kha thendara na khothesheni kha thundu na tshumelo . 
Muhasho muṅwe na muṅwe une khawo maga a tshumelo a si vha tendele uri vha dzhoine GEMS .
Ngaha vusuludza zwa Dzilafho ḽa zwa Vhulimi
( ii ) ḓḓuvha ḽa u thoma ḽa khothe nga murahu ha u fhela ha awara dza 48 , arali awara dza 48 dza fhela nga nnḓḓa ha awara dza khothe kana nga ḓḓuvha ḽa khothe ḽi si ḓḓuvha ḽa khothe ḽo ḓḓoweleaho ;
U kuvhangana ha mbulungelo ya mashangoḓavha zwi fhungudza u aluwa ha phimo ya thengiselano . 
Mvelelo dza ḽiga iḽi ndi :
U sedzesa maipfi a re na raimi .
Vhukoni ndi muhumbulo u re na vhushaka u tshimbilelanaho na bveledziso . 
( b ) u ḓo isa phanḓa na u laulwa nga maanḓalanga e a vha a tshi u laula musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma
Hoyu mushumo u ṱoḓa u ṱuṱuwedzwa na u engedzwa . 
5 . Nkhetheni muthihi
Ndi nyito / tsheo ye na vha ni tshi ḓo vha no i dzhia arali no vha ni kha nzulele i no fana na iyo ?
Theo ya u badelisa Muthelo wa zwibveledzwa na dziṅwe mbadelo ndi muvhalelano wa mupo nga maanḓa , zwine zwa amba uri u badeliswa u itela u ṋetshedza Muvhuso nga mbuelo i dzulaho i hone ine zwo leluwa u i kuvhanganya . 
Khophi yo sethifaiwaho ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo na ṱhanziela ya vhukuma ya mabebo kana ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe la vhukuma ḽa ṅwana muṅwe na muṅwe ane a ḓo dzhiwa .
12 . NDIVHO DZA U ṊEA ZWKHALA
Kha maṅwalwa a dzitshakatshaka a tshumiso ya maanḓa , vhunzhi ha mbekanyamushumo dzi thivheleaho dzo livha hu nga vha kha sia ḽa mutsiko u elanaho na mushumo kana , zwiṅwevho , vhugudisi hone ho teaho ha u thivhela nyimele idzo . 
U shumana na mbilahelo :
Ri toḓa u ya ngafhi ?
Vhomakhulu
nyanganyelo dza mitengo na mugaganyagwama
1.21 Miṱa ya 29 626 vho kona u wana maḓi a dziphaiphi kha kotara i khou ambiwaho ngayo .
U lambedzwa uhu hu ḓo vhona uri matshudeni manzhi vha khou kona u swikelela pfunzo ya nṱha vhunga R9.2 biḽioni ya ndambedzo iyi i tshi ḓo avhelwa kha NSFAS .
Fhethu ha u ima wa awela nahone hu nga itwa kha zwiṱitshi zwa tshumelo u mona na dziṅwe nḓila . 
( a ) tshi fanela u sumbedza nga vhuphara u vha hone zwihulusa ha mvelele , zwigwada zwa vhurereli na zwi ambaho luambo luthihi Afurika Tshipembe ; na
mushumi u ṋekedza mafhungo , ane a ṱoḓea khae u ya nga Mulayo , kha muthu ane a vha o wanala vhukhakhi ha Mulayo wa Tsireledzo na Mutakalo Mishumoni
( b ) fhethu hune mmbi ya tsireledzo ya khou shumiswa hone ; na
Mbekanyamushumo ya u Kovhekanywa nga Huswa ha mavu a Mveledziso ya Vhulumi yo sikiwa uri i thuse vhadzulapo vhe kale vha vha vho kandeledzwa vhane vha wela kha Vharema , makha ḽadi na Maindia uri vha renge mavu kana tshomedzo dza vhulumi dzo itelwaho zwa vhulimi fhedzi .
Vhuvhusi ha ikonomi ha ḽifhasi : Zwiimiswa zwa Bretton Woods zwi na masiandaitwa mahulwane kha zwa ikonomi ya mashango ane a nga vha oṱhe a Afrika . 
Tshi ṱitshi tsha ndingo dza goloi ndi senthara i itaho ndingo dza goloi na u ṋekedza ṱhanziela dza ndungelo ya u tshimbila badani .
Tsha u fhedzisela , a vha athu u ḓivha ndeme yavho ya vhukuma na u fulufhedzea - a vha athu wana vhuṱanzi . 
Pulane ya u shumana na thaidzo dza ndangulo ya malaṱwa i lavhelelwa u vhuedzedza tshirunzi tsha ḓorobo khulwane na u khwaṱhisa ndaulo ya masipala . 
Zwi a timatimisa uri tshitshavha tshi ḓo kona u swikela ṱhoḓea ya tshumelo dza mutakalo na matshilisano , nga nnḓa ha musi ha vha na u fhungudzea nga maanḓa kha zwiwo zwa vhathu vhaswa vho kavhiwaho . 
Ngauralo ndi zwa vhuṱhogwa uri vhudzivha ha u gwela kha zounu ya vhugabelo hu fhasi ha ḽevele ya fhasisa ya bitshini ya muṱavha . 
Vhavhali vha mitha vha khou ṱangana na thaidzo dza u balelwa u dzhena zwifhaṱoni zwine mitha dza vha kha mbondo , nahone maḓi a dzhena nga phaiphi dzi no bva nṱha . 
Ri nga khwaṱhisedza hafhu u ḓilugisela hashu u amba na u ḓiimisela u thoma u bvisa zwithithisi nḓilani yashu . 
Khamphani dzashu khulwane dza fhano Afrika Tshipembe dzi fanaho na SASOL , Anglo na BHP Billiton dzi khou fara nyambedzano na Muhasho ya Minirala na Fulufulu na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha u wana thandululo dza nḓisedzo ya muḓagasi .
Nga u pfufhifhadza , vhana vha nga ri ṱoḓesa , nahone zwa zwino , vha nga ḓivha vha sa khou wana tshumelo ya khwiṋesa . 
Manyoro a Group 1 ndi manyoro ane a vha na nitrogen , phosphorus kana potassium sa tshone tshithu tshihulwane kha ayo manyoro , nahone a dovha a ḓivhiwa sa manyoro a tshilaho .
A hu ngo tea u vha na zwipiḓa zwi no xela . 
Kha zwiteṅwa izwi ha hone , ro dzhenelela kha vhudavhidzani ho dodombedzwaho - thendelano dza thengiselano ya mahala a dzi tikedzwi na luthihi u mona na tshitshavha tshoṱhe . 
Thendelano dzi ḓo sainwa musi hu tshi waniwa thendelo ya Minista . 
Muhasho u khou shumisa Bodo ya zwa Maḓi ya Umgeni sa zhendedzi ḽa u shumisa zwi tshi itiswa nga zwikili , tshenzhemo na tshomedzo zwine tshiimiswa tsha vha nazwo . 
A zwiho khagala uri ndi ngani zwi tshi pfala uri tshigwevho tshi hule zwi tshi bva kha uri u pomoka zwo itwa nga nnyi .
Kha vha i ise Embasini
Thuso i no ṋewa mimasipala i i khwaṱhisedza ṱhoḓea dza Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 .
U tshoṱhela vhaofisiri vha mapholisa ndi u tshoṱhela mulayo wa Shango na lushaka .
Nga 21 Lara 2007 ngei Harrismith ( he vhaimeleli vha Vharangaphanḓa vha Sialala vha Free State vho vha vhe hone ) ;
Maiti a mafurase tsumbo , u eḓela
Khumbelo yavho ya ndaela
mavu na ndaka
Pharamithasi dza tshiṱirathedzhi dzi a topolwa u itela u eletshedza u pulana ha vhuongelo ha vhulwadze ha tshihaḓu . 
Ndivhotiwa dza muvhuso :
Naho zwo ralo , arali pulane ya u pfumedzana ya swikesa kule , mbofholowo , nahone vhukonḓi vhu ḓo fhungudzea . 
Naho hu na maṅwe maga a ndangulo ya phambano o no itwaho sia iḽi ḽi ṱoḓa tshenzhemo iṅwe hafhu . 
Shumana na vhushai , nga maanḓa tshivhalo tsha nṱha tsha vhafumakadzi tshi kwameaho ;
178. Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli
Sa tshiṱiriki tshi re kha phendelashango , ndi khombekhombe uri tshiṱiriki tshi lugisele na u ḓidzudzanyela ḽifhasi ḽi shandukaho . 
Hu tshi tevhedzwa u bviswa , vha tshimbidza u dovhololwa ha zwiko nga kha u dovhololwa ha ndovhololo ya mashika , na u bveledzwa ha zwiḽiwa , faiba na peṱirolo . 
Olani tshifhaṱuwo tsha nga nnḓa tsha tshimange kha bammbiri .
Vha badele mutengo wo tiwaho .
Ri tea u langula izwi ri tshi itela tshitshavha .
( iii ) landula Mulayotibe .
Mudzulatshidulo wa Phanele ya Khaṱhululo u tea uri , nga tshumisano na Mulangi Muhulu , a vhone uri Phanele ya Khaṱhululo i khou ṋetshedzwa thikhedzo yo teaho ya zwa vhulangi . 
Mimodeḽe ya u shumisa maano hu tshi tholiwa vhashumeli vha zwa mutakalo vha no katela nzudzanyo dza u shumisa zwiko zwa phuraivethe kha masia a tshumelo dza mutakalo dza tshitshavhani . 
Toolelani khonani dzaṋu mafhungo a no bva hayani haṋu .
Maṅwalo a pulane ya wadi
Nga u fana , ndifho dza mashango ane a kha ḓi bvelela kha zwibveledzwa zwa u maga dzi anzela u gonya kha ndivhanele kha masia a ndeme yo engedzwaho . 
Vhathu vha lwelaho pfanelo dza avho vha songo imelelwaho zwavhuḓi
URI hu songo vha na mveledziso ya dzinnḓu ine ya tendelwa kha sia ḽine mutalo wa muḓalo wa ṅwaha wa vha fhasi ha 1:50 .
Gumofulu ḽa ṅwaha ḽa R1 397 nga muunḓiwa na R2 100 nga muṱa
Zwiga zwa lushaka :
Ro dovha ra vhea phanḓa mahaya na mavhiḓa a dziphuresidennde dza ANC dza kale na vhaṅwe vhahali vha lushaka , hu tshi katelwa na VhoThomas Maphikela , Vho Lillian Ngoyi , Vho Walter na Vho Albertina Sisulu , Vho Griffiths na Vho Victoria Mxenge,Vho Robert Sobukwe na vhaṅwe .
Pala dzi ḓo tea u imiswa na khebulu dza LV dzi tea u dzheniswa . 
Nḓila ine vhathu vho fhambanaho vha nthusa ngayo
Khabinethe i fhululedza vhothe vhahaṱuli na u vha tamela zwivhuya kha u dzhia vhuḓifhinduleli uvhu kha Mulayo wa Afrika Tshipembe .
R60 ya u ṅ walisa ha tshifhinganyana .
Senthara ya Lushaka ya Vhulanguli ha Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho ( NDMC ) na Senthara ya Lushaka ya Mashumele o Ṱanganyiswaho ( NATJOC ) yo vhumbwaho nga mihasho ya muvhuso na zwiimiswa zwo fhambanaho vho sedza nyimele vha vula Senthara dza Mavundu dza Mashumele o Ṱanganyiswaho ( PROVJOC ) ngei Limpopo , Mpumalanga na KwaZulu-Natal .
Mveledziso ya mishumo ya ndingo ya tshilinganyo kana tshitandadi tsho teaho
Fomo dzo teaho dza u gandisa minwe dzi ḓadzwa nga muofisiri wa tshipholisa .
bva milomoni ya muthu muthihi kana vhavhili vhe na amba navho .
Fhedziha , hezwi zwi amba uri malaṱwa a zwipuka , a nga shumiswa u bveledza phurotheini yo tsireledzeaho , yo lozwea . 
Zwipondwa a zwi koni u amba nga nṱhani ha tshiwelamuvula na u ṱalula . 
nga nnḓa ha u shumisa tshishumiswa tsha u ṱoḓa tsha vhukuma na tshishumiswa tsha u ṱoḓa tshi re hone kha webusaithi ya SARS , u shumisa kana u lingedza u shumisa thekhinoḽodzhi iṅwe na iṅwe kana phurogireme dza khomphyutha ( hu tshi katelwa webukhuroḽa kana webusipaida ) u ṱoḓa kana u kopa webusaithi ya SARS kana matheriala , zwi re ngomu , kana tshumelo zwo ṋetshedzwaho nga ha kana nga khayo . 
Maṱaluli a ri ṋea mafhungomatsivhudzi a no kwama muthu , fhethu kana tshithu .
Mvelelo dze dza rekhodiwa nga u pfufhifhadza ndi , mvelelo dza u shuma havho nga maanḓa , tshifhinga tshinzhi kha nyimele dzi konḓaho na dza khombo . 
Mbekanyamushumo ya vhuimana i rangwa phanḓa nga vho sisita vha vhaongi vho ḓiṅwalisaho vha re na ndalukanyo dza u bebisa .
U vha o khwaṱhaho kha muvhilini na mutakalo wavhuḓi . 
Ndaulo ya Vhutshutshisi ha Lushaka ( The National Prosecuting Authority ) Private Bag X 752 Silverton PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo . : ( 012 ) 845 6000 Nomboro ya Fekisi . : ( 012 ) 845 7311 Webusaithi : http://www.npa.gov.za
U ya nga Khomishini , vhashumisi vha ḓo tea u badela mitengo ya zwine zwa rengwa nga zwinzhi kha themamveledziso dza ikonomi lwa tshifhinga tshilapfu u itela u tsireledza miṱa i shayaho .
Izwi zwi a konḓa ngauri ṱhalutshedzo ya maipfi " mushumi wa mutakalo wa sialala " ndi muthu o ṅwalisaho nga fhasi ha Mulayo .
U fhungudza migaganyagwama ya vundu ya Ofisi dza Mulangavundu , na Mihasho ya Mveledziso ya Ikonomi , Vhuendelamashango na Mafhungo a zwa Vhupo . 
U sumbedza mishumo
Ndi maitele a u kwama u monithara na u ela u bvela phanḓa ha thandela hu u itela u khwaṱhisedza uri zwipikwa zwa thandela zwi a swikelwa , hu tshi topolwa u pambuwa kha pulane u itela uri hu vhe na vhukando ha u lulamisa zwithu .
Ndi ḓo humbela u bviselwa khagala kha izwo , Mudzulatshidulo .
Ndeme ya zwibveledzwa
Zwenezwo vhunzhi ha fhethu ha zwithu zwa mushumo zwo ṱanganelanaho hune zwa zwino hu khou sikwa ndi ha u khwiṋisa nyimele ya zwino . 
Khohakhombo yo bveledzwa nga u ḓitika nga sisiṱeme , zwiedziswa , maitele na u anganyela ho shumiswaho kha zwishumiswa zwa mitengo na nzudzanyo . 
A hu na vhathu vho swikaho u lenga vhane vha ḓo tendelwa muṱanganoni wa u nyeṱulela ha thangela thandela . 
Kha nzulele ya maitele o fhambanaho vhorakhemisi vha na tswikelelo kha tshaka dzo fhambanaho na tshivhalo tsha mafhungo . 
Sa shango ro swikelela zwinzhi kha sia ḽa u manḓafhadza vhafumakadzi .
vhafunwa vha avho vhashumi vha mugodini vhararu vhane zwo khwaṱhisedzwa uri vho lovha nga murahu ha u wa ha mugodi ngei fhasi une wa vha Mugodi wa Kusasalethu tsini na Cartonville ngei Gauteng , zwo itiswa nga zwa seisimiki zwe ha pfi zwo wanala zwi kha 1.8 kha Tshikalo tsha Richter.Khabinethe i fulufhela uri avho vhaṅwe vhashumi vha mugodini vhavhili vhane a vha athu wanala vha ḓo phuluswa nga zwigwada zwa vhaṱoḓi vhane vha kha ḓi vha hanengei fhasi na uri vho pfa vha khwine uri vhunzhi ha vhashumi vha mugodini vho bviselwa nnḓa vho tsireledzea naho ho vha hu na tshiwo hetsho.
( b ) Phoḽisi ya Luambo Pfunzoni
Nga nṱha ha izwo , Muhasho u ṱoḓa u lavhelesa u tevhedzwa ha thandela ya tshiṱiriki nga vhusedzesi u itela u ṱalusa zwithivheli nga tshifhinga . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u fhindula iyi nyimele nga u ṱuṱuwedza vhupikisani na vhubindudzi kha nḓowetshumo dza ndeme yo engedzwaho ya nṱha na u engedza voḽumu ya zwivhambadzelwa nnḓa zwa minerala nga tshifhinga tsha vhukati .
Tsha raru tsha ṱhanganyelo ya vhupo tshi fanela u shumiselwa mufhiriselo , vhulanguli na mishumo ya u tikedza . 
Dzangano iḽi ḽa tshumisano ya mivhuso ya dzingu ḽi ṱuṱuwedza u thomiwa ha maga a fanaho na u lwa na tshelede yo wanalaho nga nḓila i si yone na u lambedza nndwa dza polotiki tshipembe na vhubvaḓuvha ha dzingu ḽa Afrika ḽoṱhe .
U shumisa masia musi u tshi vhudza muṅwe muthu uri a nga swika hani huṅwe fhethu
U pulana , u ita mvetomveto na u khwinisa tshibveledzwa ,
Nṱha ha izwo , musi zwi tshi khou ṋetshedzwa zwavhuḓi , vha fara khonadzeo khulwane u fhira vhunzhi ha vhurangeli ha mveledziso hune zwiko zwa pfumisa vhashayaho vhukuma , u fhirisa u dzhiwa nga ṋenḓila . 
Kha vha ṋee ḽekitsha i pfeseseaho kha vharengi nga ha khombo ya zwiteṅwa zwa vhuḓifari zwine zwa shushedza nḓowetshumo ya ṋama tswuku . 
Mbumbo ya komiti ya wadi i fanela u sumbedza zwivhumbi zwi tevhelaho : 
Sa ṰHOHO YA TSHIKOLO,ndi fhulufhedzisa uri ndi ḓo tevhedzela zwiteṅwa zwoṱhe zwa khoudu ya SACE ya mikhwa ya phurofeshinala na u :
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo .
Pfunzo i bveledzaho i vhonala zwavhuḓivhuḓi u ya nga ha u phasa mulingo na mipfuluwo u bva kha nyimele ya vhupo ha mahayani . 
Vhusiku ha mbalavhathu / sentsasi
U thivhela na u alafha malwadze a elanaho na zwa pfushi . 
-- Murekanyo wa Mbalo
Vhoṱhe muhweleli vho ita khubelo ya dza ndaela dzi sa kateli mishumo ya u ndaela ya u dzhiulula u fana lutamo lune muṅwe na muṅwe wavho a vha nalwa kha bulasi . 
U shumisa ḓivhaipfi ntswa na ndongazwiga dze dza gudwa / funzwa
Imedzana na Khaedu dza Tshanduko : Ḓivhazwakale ya Vhunese ha Vharema fhano Afrika Tshipembe . 
Musi ri tshi khou shuma zwavhuḓi zwi tshi ḓa kha u lafha na u thivhela u pfukela u bva kha mme u ya kha ṅwana , nḓila dza u thivhela nga u angaredza dzi fanela u ṱavhanyiswa .
Ngudanzulele
TSHAKHA DZA MILANDU INE YA TEA U ṰOḒISISWA
Ikonomi ine ya khou aluwa nga u ṱavhanya ine ya khou shandukela kha sekithara ntswa i ḓo vula zwikhala zwa feme dza vharema na mabindu maṱuku , hu tshi ṱuṱuwedzwa nyaluwo nga u angaredza .
Ahuna gumofulu
Muhasho wo vhetshela thungo mugaganyagwama wo kumedzwaho u ṱuṱuwedza vhakonesi kha zwitshavha zwe kale zwa vha zwo siwa nnḓa . 
Muvhuso wa lushaka u na vhukoni fhedzi kha pfunzo ya nṱha . 
Hezwi ndi zwa ndeme vhukuma saizwi dzilafho na thekhinoḽodzhi dza u laṱa zwi shumiswaho kanzhi zwi tshi vha zwo fhambana . 
Arali Muhasho wa vha na haya mafhungo , u nga kona u pulana , u bveledza na u langula zwiko zwa madi u itela u tsireledza vhashumisi vha madi na zwiko zwone zwine .
U ya nga kupfesesele kwanga milayo ya FIFA yo shuma nga maanḓa na riṋe na u dzhia vhuimo luvhanḓeni , u talwa ha luvhanḓe , na u vha na vhuṱanzi nga ha ṱhoḓea . 
Anthenae dzo fhelelaho dza 64 dzi ḓo pangiwa dza dovha dza vha dzi tshi khou shuma nga Ṱhafamuhwe 2018 , na uri i khou fhaṱiwa nga 75% ya zwibveledzwa zwapo u itela u lugisela nḓowetshumo yapo kha u dzhenelela hu hulwane .
Naho zwo ralo , u thithiswa hoṱhe hu ḓo tea u saukanywa ha dzhielwa nṱha zwa vhukuma ho sedzwa foramu dza zwiimiswa dzo fhambanaho . 
( a ) a tshi ima u vha muraḓḓo wo teaho wa vhusimamilayo ha vunḓḓu nga zwiitisi zwine zwi sa tshimbilelani na u vhewa hawe sa murumiwa wa tshoṱhe ;
U bva afho vho vha vho tea u tou bvisa afidafiti sa khwaṱhisedzo i re mulayoni ya mafhungo a elanaho na zwezwo . 
Khaedu ndi ya u fhungudza mutengo na u khwaṱhisedza u tenda u shanduka ha luambo na zwi re ngomu . 
5.2 Zwipikwa zwa ndangulo ya madi
Khekhe ya ole ya mulivhaḓuvha yo dovha ya ḓivhiwa sa tshiḽiwa - tshiṱungulwa tsha maitele a bvisa , i rengiswa u fusha vhabveledzi fhano hayani . 
mutevhetsindo ---- mibvumo i re na vhushaka hone i na ṱhalutshedzo dzi sa fani kha vhurendi )
( d ) dzhia maga a u khwinisa kushumele mayelana na zwo sedzwaho kha mveledziso na zwipikwa hune thagethe dza kushumele dza sa swikelelelwe , na
Thambo i sumbedza u dzhielwa nṱha huhulwane hune shango ḽashu ḽa sedzwa ngaho nga mashango a dzitshaka . 
U wa ha ḽifhasi na nḓila i si na vhuṱanzi ya u ya kha mvusuludzo zwo kwamesa nga maanḓa mimaraga yashu mihulwane ya Vhukovhela . 
4.4 Khabinethe yo ṱanganedza nḓivhadzo nga BMW ya u thomiwa ha u fhaṱwa ha ḽimaga ḽiswa ḽa u bveledzela .
U fhaṱa nḓadzo ya vhakhantselara uri vha vhe madzhendedzi a tshanduko kha zwitshavha zwavho , vhadavhidzani vha khwiṋe , na vhaimeleli vha bveledzaho ,
Milayotibe i kwama mavunḓu thwii :
U swikelela mimaraga , vhaṱunḓi a vho ngo tea u tevhedza fhedzi mbetshelwa dza mulayo dzo vhewaho afho nṱha fhedzi vha tea hafhu u tevhedza vho na zwo lavhelelwaho na ṱhoḓea dza maraga . 
Ri nga si ḓitike fhedzi nga muvhuso u itela ndambedzo , na themo ' u alusa tshikwama ' ḽi ṱoḓa u humbulwa hafhu nga haḽo , sa musi zwa zwino ri tshi ṱoḓa u kunga thikhedzo nga kha tshumisano ya mbuelo kha vhoṱhe . 
Naho zwo ralo , ndingo dza masiandaitwa a ndeme ya muya dza vhomakone dzi ḓo livhana na tshiteṅwa itshi . 
U thoma u shumisa thangeladzina i no sumbedza masia ( thungo dza ) , tshifhinga ( nga masiari ) , vhuṋe ( na )
Muvhigo uyu ndi nḓisedzo ya u fhedza . 
U ita uri tshitshavha tshi nyanyuwe na u alusa nḓivho ya vhukoni ha vhathu vha re na vhufamuraḓo . 
Ḽiga ḽa vhuvhili ḽi kwama u topola zwithu zwine zwa tea u shumiswa kha phendelo ya risetshe yo ṅwalwaho na u ita mukumedzo wazwo hu tshi tevhedzwa ṱhoḓea dzi no bva kha dzhenaḽa i no kwamea nga mafhungo ayo . 
Vha vhoṱhe , vho ri ṋekedza vhuendi vhu ṱavhanyedzaho na vhudavhidzani , vhudzulo ho tsireledzeaho nahone hu dzuleaho , ndondolo ya khwiṋe ya zwa dzilafho , fulufulu ḽinzhi , maḓi na zwiḽiwa zwo kunaho nahone zwinzhi , themamveledziso ya u tikedza zwithu izwi zwoṱhe zwa ndeme . 
Tshivhumbi tsha ndeme nga ha rekhodo dza tshiṱoko , dzi nga vha dza manyuwaḽa kana dza khomphiyutha , ndi zwa uri dzi tea u vha dza zwino nahone dzi songo khakhea . 
Nḓila iyi i ḓisendeka nga u kombetshedza u itela u wana mvelelo dzo fhelelaho .
U vhilisa maḓi na zwone zwi tsitsela fhasi u ṋoka ha okosidzheni na u fhungudza tshivhalo tsha okosidzheni yo ṋokaho . 
Vhuaḓa vhu anzela u katela vhasheli vha mulenzhe vha sekithara ya muvhuso na ya phuraivete .
Fhethu ho teaho hu tea uvha : hu tshi swikelelea , hu ho ḓoweleaho nahone hu na zwileludzi zwo teaho .
Mudzulatshidulo wa khoro a no khou bva , Vho Malcolm Campbell , vho amba uri vha ḓo takalela uri khoro ntswa i tshi sedzesa kha vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi na u sedza nga nḓila ya fhelelaho kha u isa phanḓa phurofesheni ya zwivhumbeo zwo itwaho nga vhathu kha u swikela khaedu dzi takadzaho dzi re phanḓa . 
Tshiga tsha Vhayuda ndi Ṋaledzi ya Tshiga tsha Vhahindu ndi Om , tshine
Nyaluwo ya u sa vha hone ha mishumo i itea musi u shaea ha mishumo u tshi dzulela u vha nṱha naho musi ikonomi i tshi khou sumbedza tswayo dza u aluwa . 
Tsenguluso kha u swifhadzwa dzina : muvhigo uyu wo sedza kha khonadzeo dza u swifhadzwa dzina ha vhathu kana vho radzithendara vho wanalaho vha songo ḓifara zwavhuḓi . 
Davhi a ḽi athu thomiwa zwa zwino , fhedzi muhasho wo ita mvelaphanḓa kha sia ḽa mveledziso ya mbekanyamaitele . 
Yunithi idzi dzi ḓo tea u tendelwa u fhungudza na u pfulusa vhashumi uri vha dzule vha tshi shumesa . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 3 : U vhala ( orala na/ nḓowenḓowe/ u ṅwala ) U vhala na vhagudi
U dzhenelela ha tshitshavha zwi shela mulenzhe kha tshanduko ya matshilisano , ikonomi na vhushaka ha polotiki vhukati ha vhadzhiamikovhe na nḓila ine vhadzulapo vha nga bva kha u ḓidzhenisa huṱuku u ya kha u ḓidzhenisa nga huhulu kha maitele u ita mbekanyamaitele .
Nga murahu ha musi Gardner o wana tshigwada tsha vhaloi ( Wiccans ) o mbo vha muraḓwa wa tshigwada itsho nahone a dovha hafhu a vha muloi .
Hafhu , miṅwahani ya 15 ri kha demokhirasi , ri nga khwaṱhisa ngauri nyofho , u sa tsiredzea na u vhanga vengo kha miṅwaha yo fhiraho ya 100 wo ḓisa khethululo na mulalo u si wa vhukuma vhukati ha vha vhusi , ro vha ri sina thikho fhedzi ; fhedziha ro vha ri songo vheiwa fhethu hone zwa vhukuma .
Bugu dza zwiṱori na zwiṱori zwa u tou anetshelwa nga mulomo .
U shumisa nyito dza u vhala na vhagudi kha u gudisa girama , tshaka dza mafhungo o fhambanaho na zwiga zwa u vhala
Zwiko ; Mathemo a ndeme
U shela mulenzhe ha tshitshavha kha IDP zwi tendela u sudzuluwa ha vhadzulapo vha no bva kha u sa vha khasiṱama dzi sa dzheneleli kha tshumelo u ya kha vhadzulapo vhane vha shela mulenzhe hune ha vha konisa u shela mulenzhe u swikela mveledziso dzavho dza ndeme .
Vhathu havho vhe vha vha tshipiḓa tsha sindikheithi ye mapholisa vha i kwasha nga u fara uhu .
Tshumelo ya tshitshavha i teaho u ṋetshedzwa ndi phaiphi dza miḓini , mafagi a u shela mashika , ṱhingo dza nnyi na nnyi , mabunga a nnyi na nnyi , na mitshini ya muḓagasi i shumisaho nomboro dza u kala . 
Naho pulane dza mugaganyagwama wa vhukati ha ṅwaha dzi tshi dzhia uri mbuelo dza mugaganyagwama dzi ḓo isa phanḓa , zwi a ḓivhea uri dziṅwe dza mbuelo dzo wanalaho dzi na mbumbo ya tshifhinganyana . 
U tholwa ho itwa ho thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dzavho na u sedzwa arali vha si na milandu .
Sa afha maḓi aya a si na mitha na u badelwa a songo badelwa , tshumiso i anzela u vha nṱha nga maanḓa . 
Fomuḽa ntswa ya muvhuso wapo i vhuedza kha mimasipala ya vhupo ha mahayani . 
Masiandaitwa o livhanaho a pfiwa nga mabindu ayo ane o tholelwa u ita mushumo , sa afha a tshi a ṋetshedza mbuelo . 
Pulane Khulwane ya Tsireledzo i ḓo vha na masiandaitwa a ḓorobo yoṱhe na kushumele kwa bodo dza vhalanguli kwo fhambanaho na zwiimiswa , na u ṱoḓa nḓila ya kuitele ko konanywaho kwa ḽevele ya nṱha . 
Tshimela tshi tendelwa u vha kha mutevhe arali tshi tshi tshimbidzana na ṱho ḓea dza DUS nahone arali tshimela tshi tshi ṱangandedzea .
Mapa wa vhu 12 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
U rwelwa ṱari hu ḓo dzhenelwa nga vhaḓivhalea vha vhahashi vha radio , vhatambi vha bola ya milenzhe khathihi na vhaambasada vha tsireledzo ya badani , na uri vha ḓo vha vha tshi khou ombedzela milaedza ya tsireledzo ya badani . 
Tsumbo dza gireidi iṅwe na iṅwe a dzo ngo katela kharikhuḽamu yoṱhe .
Zwiito izwo a zwi lavhelelwi kha muraḓo a ṱhonifheaho wa vhuhaṱuli a ḓivhaho mulayo , a si zwine tsitshavha tsha lavhelela .
Kharikhuḽamu ( maitele , zwirengomu na zwishumiswa zwa u guda ) yo baḓekanywa na yuniti dza zwiṱandadi kana dzi ndalukanyo
Zwikili zwa vhudavhidzani
Sa tsumbo , vha nga shumisa muvhala mutswuku fhethu ho fhaṱwaho dzinnḓu na muvhala mudala hune ha vha na phakha kana ngade . 
ṱhanziela ya muhaelo
Bindu nyanḓano ndi tshiimiswa tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe tsha vhathu vho ṱanganelaho nga u tou funa u itela u swikelela zwine vha ṱoḓa na zwipikwa zwavho zwine zwa fana siani ḽa ikonomi , matshilisano na mvelele vha tshi shumisa bindu ḽau tou ṱanganela ḽi lwangwaho hu tshi shumiswa thendelano nahone ḽi tshi tshimbidzwa nga milayo ya bindunyanḓano .
U ṅwalulula maṅwalo are kha bodo , bugupfarwa na kha garaṱa dza mushumo , na zwiṅwe , nga ngona ; a tshi sedzesa kuvhumbele kwa ḽeḓere na u thalanganya maipfi kha u ṅwala ha u pomba .
Khamphani ya tshitshavha i nga dzhia Table A ya fomo ya khumbelo kana ya i vhekanya .
Tshumelo idzi dzi nga katela risetshe , mbetshelwa dza mbekanyamushumo kha vhafariwa vho lindelaho tsengo na mveledziso ya matheriala a vhupfumbudzi a vhashumi na vhafariwa vho lindelaho tsengo , kha masia o khethwaho u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo kha senthara dza u valela vhafariwa vho lindelaho tsengo . 
Thivhelo ya u nwa halwa ho kalulaho i fanela u ambiwa khagala . 
Ndavhelelwa dza u thoma dzi nga katela tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsho teaho , nḓisedzo ya tswikelelo yone na tsireledzo i fushaho ya mupo . 
Maipfi a lungekanyaho mafhungo a amba zwi pfalaho kha pharagirafu :
Phatheni i re hone ya mveledziso ngei Nelson Mandela Bay ndi mvelelo ya u pulana ho ḓitikaho nga khethekanyo nga zwigwada . 
Zwitshavha zwine zwo dzudzanyiwa zwi nga kha ḓi vhuelwa u bva kha mitengo ine ya khou gonyiswa nga zwibveledzwa zwi khou engedzeaho . 
U medza tshimela u bva kha mbeu - sa ṋawa kana dziṅwe mbeu Ṱhoho : Zwiḽiwa - Awara dza 6
Luambo lu shumiswaho nga Phurotokholo , malugana na tsireledzo ya pfanelo dza tshipondwa , lwo kalula zwiṱuku u fhira luambo lu shumiswaho malugana na vhugevhenga ha u rengisa hu si ho mulayoni . 
Yo salaho vha ḓo tou ḓibadelela.
3.1.4 U dzhnelela ha vhadzhiamikovhe kha PMS
Union for Ethical Biotrade UEBT ndi dzangano ḽi si ḽa mbuelo ḽine ḽa ṱuṱuwedza ' u bviswa hu na ṱhonofho ' ha thimbwanywa dzine dza bva kha zwithu zwo fhambanaho zwi tshilaho zwapo .
Muhasho u wana masheleni nga mukovhe wa ndinganyelo . 
Vhagudisi na vhagudi vha re na HIV vha fanela u ranga phanḓa lwo fhelela nga hune zwa konadzea . 
musi vha nnḓa ha shango
d ) Vho Zeenat Ishmail ( Kapa Vhukovhela )
Mafhungo a Pfanelo dza Vhathu a khou ṱhanngelwa vhukuma . 
24 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Ro ḓi kumedzela miṅwahani yo fhelaho kha u shelamulenzhe u fhaṱa Afurika ḽa khwine na ḽifhasi ḽa khwine .
Musi a sa thu eḓela a vhea magazini kha shelefu ya bugu , tsini na muṋango wa bafurumu nga nnḓa .
3.48 Bammbiri-mviswa yo rera nga ha mulayo wa milandu uri ndi afhio maitele a vhuloi ane a vhaisa o kwamiwaho , na uri khothe dzo shumana hani na iyo milandu .
Ri ṱalela TV .
GEMS yo kona vhukuma u swikelela zwipikwa zwayo na u ṋetshedza ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo kha vhathu vhe kale vha vha vhe si nayo , zwa swikisa ndindakhombo ya ndondolo ya mutakalo i linganaho kha vhoṱhe .
( 3 ) Mulangavunḓu wa vunḓu , kana arali Mulangavunḓu a si ho , Muraḓo wa vhuimeleli ho khethwaho nga Mulangavunḓu a nga ranga phanḓa vhurumiwa .
Mbetshelo i lwa na Ndayotewa .
Zwithu zwi no nga sa kushumele , mivhala , u pendela na khwaḽithi yoṱhe zwi ḓo funzwa . 
Ndi khou hana zwoṱhe nṋe kana vhana vho vha vhe zwipiḓa tsha mbadelo dzifhio na dzifhio dzi humbulelwaho kana vho vha na nḓivho yazwo musi zwo ralo . 
Mabindu a anzela u vha na ndaka yo linganaho , fhedzi mbadelo dza u shuma ngadzo dzi nga si badelwe tshifhinga tshoṱhe . 
U bva afho shavha u bva afho kha yuniti yawe , a fhufhela ṱhangani a dovha a lingedza u huvhadza muofisiri . 
Mbadelo dzi re hone dzi saukanywa sa mbadelo i kolodwaho nga zwiimiswa zwa muvhuso , u bvisela khagala akhaunthu na tshelede yo humbelwaho ya wanala , na zwiṅwe . 
Musi zwithivheli zwa thengiso zwa sialala zwi tshi wa , ndeme i ḓo vha thimbanywa dza ndeme dza u bvelela . 
Arali vha muraḓo wa khetho ya Sapphire kana Beryl , Tshikimu tshi ḓo badela fhedzi mbadelo dza u alafhiwa maṋo arali vha dalela Dokotela wa maṋo wa Netiweke ya GEMS .
Mbekanyamushumo dza pfunzo na nḓivho ya tshitshavha ndi dza ndeme . 
Zwiṱuṱuwedzi zwashu zwa u engedza vhubveledzi zwo vhuisa mbuyelo .
U khwaṱhisedza ndangulo yavhuḓi ya vhuendi ha moḓoro ha Masipala . 
U bva kha tshenzhelo yavho ya vhuṋe , vho zwi limuwa uri u wanela vhathu maḓi zwi katela u sika themamveledziso , zwine zwa ḓura nga maanḓa . 
Muvhigo u sumbedza uri zwino hu na vhathu vha miḽioni 15,3 vhane vha shuma Afurika Tshipembe .
U buletshedza kana u laela u ri tshithu tshi itiswa hani nga maga a tevhekanaho
U pulana ha vhuṱali kha mihasho ndi zwine azwo ngo tou dzudzana u fana . 
Arali hu na ṱhahelelo kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mutakalo , muvhili u ḓo nyanyuwa nga nḓila ine wa ḓo ita uri vha ḓivhe thaidzo . 
I vha lwa mulayoni miṅwaha miṱanu u tou bva ḓuvha ḽe ya bviswa .
Miṱa ine ya rangiwa phanḓa nga vhatshena ndi yone ye ya vha i na mbuelo dza nṱha , kha miṅwaha yoṱhe , u mona na masia oṱhe . 
U tsitsikana ha nḓisedzo kanzhi hu fhasi , na khovhe dzo ḓisendeka vhukuma nga mutshatshame wa zwitshilaho maḓini u itea zwiḽiwa . 
Tshumelo dza zwa mutakalo dzoṱhe ( dza phabuḽiki na phuraivethe ) dzi no wanala kusini kugede dzi ḓo tshimbidzwa nga thimu ya zwa mutakalo ya tshiṱiriki . 
.Nyambedzano dzi itwa nga ndila ya demokirasi nahone i re khagala musi hu na u shela mulenzhe hu vhonalaho ha vhadzhiamukovhe vhoṱhe vha vhuṱhogwa .
( 3 ) Mukovhe wa vunḓḓu nga ndingano yo kuvhanganywaho nga lushaka u tea u sudzuluselwa kha vunḓḓu nga u ṱavhanya nahone u songo fhungudzwa , nga nnḓḓani ha musi arali u sudzuluswa ho imiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 216 .
Milayo iyi i bula zwauri
Iyi bugwana i na mafhungo a murahu nga ha Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma .
Fhedzi Mulayo wa Madi a Lushaka u a talusa uri hu itwe ndingedzo dza u shumisa-hafhu madi a mashika arali zwi tshi nga konadzea kana u itwa zwithu zwine zwa nga sia a tshi khou kulumagiwa uri a sa tsha vha o tshikafhadzwaho .
26 mulenzhe wa tsha u ḽa
Kha izwo ri ṱoḓa vhashumisani vha sekhithara dza phuraivethe vhanzhi vhukuma . 
Thendelo dzine dza ḓo thomiwa henefha miṅwedzini miraru iḓaho u ya kha ṅwaha muthihi .
Tshumiso ya luambo lwa vhurendi
Vhoramabindu vhane vha vha fhano ḓuvha na ḓuvha vha bveledza mushumo wa vhukuma wa u ita mbuelo . 
( a ) o fanela u voutha kha mutsheo fhedzi arali hu na thai kha tshivhalo tsha dzivouthu dza masia oṱhe ane a khou voutha kha ḽiṅwe fhungo ;
Tshivhalo tsho engedzeaho tsha eriṱhirokhaitsi tshi a vhumbea , nahone hezwi zwi engedzedza u khwaṱha ha malofha , u thithisa kutshimbilele kwo ḓoweleaho kwa malofha kha veini . 
Vhagudi vha tea u kona u ita nḓowenḓowe na u sumbedza zwikili zwa u ṋekedza zwa oraḽa nga :
Vha Tshifhambano Tshitswuku fhano Afrika Tshipembe vha ṋetshedza tshumelo dza shishi , dza mutakalo na dza tshitshavha khathihi na vhugudisi ha thusoṱhanzi na vhunese ha hayani . 
Ndangulo ya kushumele ndi mini ?
Guḽobaḽaisesheni i na masiandaitwa a ndeme kha vhuvhili ha mashango o bvelelaho na ane a kha ḓi bvelela , naho mveledzwa dzi tshi fhambana vhukati ha mivhuso . 
Khaedu i tshimbilelana na u khwaṱhisa u tevhedza mulayo na u itwa ha maga aya . 
Mihasho ya muvhuso wapo na vhavhulungi vha phuraivethe vho ḓiimisela nga mannḓa u vhulunga kha masipala une wa vha na pulane dza mveledziso dzi re khagala .
Mitevhe iyi i nga phirinthiwa u itela u shumisa tshifhingani tshi ḓaho , fhedzi vha humbelwa u dzhiela nṱha uri mutevhe uyu ndi wa ngoho u swika kha tshifhinga tshe wa olwa ngatsho saizwi Mihasho ya ridzhisiṱara yashu itshi khou shuma vhukuma u ela khumbelo idzi . 
Nḓivhadzo iyo a yo ngo dzhielwa nṱha . 
Vhuhwavho : Ri ḓikumedzela u dzula ri vhathu vha vhuhwavho kha vhashumisani na riṋe na vhoṱhe vhashumi nga riṋe nga u pfela vhuṱungu , u dzhiela vhathu nṱha na u vha ṱhonifha . 
Ndango dzo khwaṱhaho kha zwiitei zwa nyito dza thengiso dzi songo themendelwa nga ngomu hosiṱele dzi tea u shumiswa . 
MURAḒO MUHULISEI : Vho ṱuwa .
Ri dovha hafhu u zwi ḓivha uri mbekanyamaitele dzashu ndi dza ndeme kha zwipikwa zwashu zwa nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu , ngauri dzi thusa kha u fhaṱa hu fulufhedzeaho , sethe ya dzinḓowetshumo dzi re kha mbambe zwine zwa nga ita mbambe nahone u ya nga u fhambana . 
Fhedzi , i ṱoḓa u pfesesiwa uri fhethu uhu ho sedzwaho u thoma ndi thevhekano i yaho phanḓa kha phindulo ya HIV na AIDS . 
Ipfi ḽi nga shumiswa kha thinwaipfi nngana dzo fhambanaho ? 
Mutheo wa mugaganyagwama wo sumbedzwa kha tshino Tshiṱaṱamennde tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama tsha tshifhinga tsha vhukati une wa linganyisela zwa u bindudza kha vhukoni ha tshumelo dza tshitshavha hu na thikhedzo yo ṱanḓavhuwaho ya mveledziso na nyaluwo i si na tshiṱalula . 
Ndi ngani vha sa shumisi itshi tshifhinga tshine vhunzhi ha vhathu vha vha hone kha muṱangano uyu u dzudzanya muṱangano u ḓaho ?
Kha vha kwamane na Provincial State Veterinarian arali vha tshi tama u ita khumbelo ya u ṱola uri vho lugela na u ṅwalisela thendelo ya u rengisela mashango ḓavha .
A thi timatimi uri lwa tshifhinga tsha thonamennde heyi hu tshi katelwa na mushumo wa Tshiphuga tsha Ḽifhasi , vhathu vhashu vho ḓo fara vhaeni vhashu vha bvaho u mona na ḽifhasi nga nḓila ya vhududo . 
NDI MUAFRIKA . . .
Mishumo yoṱhe ya u Linga ha Fomaḽa i tea u modarethiwa ndivho i ya u vhuṱanzi ha uri mushumo u kha vhuimo ho teaho na uri zwitandadi zwo teaho zwi a tevhelwa .
Fhungo iḽi ḽo khwaṱhisedzwa nga vhudavhidzani vhukati ha bannga dza Switzerland na Muhasho wa Gwama ngei Pretoria : bannga dza nnḓa dzo vha dzi tshi ṋetshedza khadzimiso kha Eskom fhedzi arali muvhuso wa vhukati wo saina mulevho wa ndindandozwo kana waranthi kha bannga khadzimisi . 
Komititshimbidzi ya Ndaka i kha ḓi tea u khunyeledza : 
Nga nṱhani ha zwenezwi , zwi a ṱoḓea uri vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha sedze zwiṅwe-vho nga nnḓa ha phointhi ya tsinisa ya u wana vhuendedzi ha nnyi na nnyi kha vhudzulo ha vhathu . 
Matikedzi a shumaho na mamudi U sumbedza u konadzea / vhukoni / u sa konadzea , tsumbo , Ndi nga kona u AmbaTshisuthu .
Phindulo yo vha yavhuḓi vhukuma , saizwi vho pfa zwi tshi khou katela nzudzanyo kana fhethu hu re na thaidzo hu vha kwamaho . 
Tshivhumbeo
Shango ḽi ḓo vha mudzulatshidulo wa SADC Tshiimiswa kha Poḽitiki , Vhupileli na Vhutsireledzi u bva nga Ṱhangule .
" Ndi amba Vho Vhimbi , " tsha ralo , " vhone vha phukha ya maanḓa nga maanḓa .
Vhupfumbudzi hoṱhe ha vhaunḓi vha matshelo na vhaofisiri ho khunyeledzwa . 
Zwiito zwi fhungudzaho u elela ha maḓi milamboni - U ṱavhiwa ha miri u itela bindu , hu tshi katelwa na maḓaka a tshitshavha u itela bindu , he ha itwa phanḓa ha 1972 , hu tea u ṅwaliswa .
Matshimbidzele a fomala a ḓo rangwa phanḓa nga matshi wa vhafumakadzi u bva zwipiḓani zwo fhambanaho zwa ḓorobo u ya ngei Union Buildings .
U vhalela u itela u wana zwidodombedzwa na u shumisa ludungela lu re kha nyimele u itela u wana ṱhalutshedzo
Fomo iyi i wanalea kha website iṅwe na iṅwe ya muhasho wa lushaka kana wa vunḓu .
Vhubindudzi hashu kha mishumo ya vhaswa vhu khou ḓisa mbuelo .
c ) Vho Lulama Andisa Potwana ( muraḓo wa tshoṱhe ) ;
Izwi a si u sumbedza ha ndeme ha mashumele a u wanulula muthelo a si avhuḓi fhedzi ngamaanḓa hu na u koloda mbekanyamaitele kha SARS u ya nga u phumulwa ha dzieriasi dza muthelo , zwo swikisaho kha tshipiḓa tshihulwane tsha dzieriasi u ya nga tshifhinga tsha ḓivhazwakale . 
U vhona zwauri hu na vhudavhidzani tshifhinga tshoṱhe vhu bvelaho phanḓa na vhashumisi vha mbekanyamushumo . 
Zwoṱhe zwa ndeme zwi yelanaho na u ḓadzwa ha fomo CK2 zwo ṅwalwa nga murahu ha siaṱari 2 nahone zwi tea u pfeseswa phanḓa ha u ḓadza fomo .
Hone-ha , hu sina muthu ane a bva ngomu kha aya maitele , zwi ita uri vhathu vha sa kone u fhambanyisa maitele aya , vha vho vhona a tshi fana .
Kha vha dzhiele nzhele : Maanḓa ayo o bulwaho afho nṱha a zwipikiṱere a si ane a tou vha one one a vhukuma .
Tshumelo iyi ndi ya vhaṋe vha goloi dzi ne zwidodombedzwa zwadzo zwa vha zwo shanduka .
5.11 Vhathu vho holefhalaho vha ḓo ṋetshedzwa thikhedzo yo teaho arali i hone ;
Ho farwa miṱangano ya 5 yo katela mafhungo a tevhelaho
U vha khagala zwi ṱoḓa uri sisiteme dza ndangulo ya nnyi na nnyi dzi vhe dzi bvelelaho : dzi tea u ṋetshedza zwiimiswa zwoṱhe maimo o teaho a tswikelelo kha mafhungo . 
3.2 DHA i ṋetshedza tshumelo nnzhi dzo fhambanaho kha shango ḽoṱhe .
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha vha re na mafhungo nga ha aya mabulayo a si na ṱhoho u bvela khagala nahone vha shumisane na mazhendedzi a vhatsireledza mulayo u vhona uri avho vha re na vhuḓifhinduleli vha a farwa nahone vha imela tshanḓa a mulayo .
Ni fanela u vha ni vhukati ha miṅwaha ya 18 na 50 nahone ni tshi lemela u fhira 50kg uri ni vhe muṋetshedzi .
Lwa miṅwaha minzhi , kuhumbulele uku kwo langa na u ṋetshedzela mihumbulo , nyito na u tshila tshoṱhe ha vhathu vhanzhi . 
Magudedzi a Vhugudisi ha Vhuongi : U gudisa vhaongi kha vhuimo ha fhasi ha u giraduweitha na ha nga nṱha . 
Tsho sedzwaho ndi u fhedziwa ha mbekanyamaitele nga vhudipulomati ha mvelele hu na vhufarakani na Muhasho wa Vhushaka Dzitshaka na Vhushumisani . 
Ṅwaha wa 2016 u swaya anivesari ya vhu 20 ya u sainwa ha mulayo nga Vho Madiba , wa Ndayotewa ya Riphabuḽiki .
Vhatshimbidzi vha tea :
U kalwa ha ndeme nga ṅwaha zwi wanala u itela ndivho ya u linga u tshinyala ha vhubindudzi ha ndaka . 
Vhafariwa vho lindelaho tsengo vha dzhiwa vha si na mulandu nahone vha fanela , u ya nga hu konadzeaho , u ṋewa tswikelo ya tshomedzo sa i zwi vho vha tshi nga vha vho pfa uri a vha khou ḓo valelwa . 
U ela : Khuvhanganyo ya mafhungo yo khwaṱhaho , yo ḓisendekaho nga saintsi nga ha nyito dza mbekanyamushumo , zwiṱaluli , mvelelo dzine dza sumbedza vhukoni kana ndeme ya mbekanyamushumo yo imaho ngauri . 
Mishumo nga kha nḓila nkene ya u ita zwithu i na vhuṱumani na mashango ane a vha ṋemuḓi na dzifeme dzavho , khathihi na kha ṱhanganyelo ya mveledzo . 
Ngudomvumbo ya khombo yo fhelelaho kha madzhenele o tou raliho yo sedzwa nga maanḓa na uri yo hanwa zwi khagala nga muvhuso . 
Kha vha ḓadze fomo MVL1 , Application for motor vehicle licence ofisini ya tsini ya zwa badani .
Vhadzulapo vha tea u ṋewa mafhungo oṱhe , a ngoho nga ha tshumelo ya nnyi na nnyi ine vha tea u i wana .
Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
Mudzulatshidulo , musi wa dibeithi iyi ya mugaganyagwama ndi tama u ramba miraḓo i ṱhonifheaho u dzhiela nṱha pulane ya tshiṱirathedzhi ya muhasho . 
U ṅwala mufhindulano , u tamba ḓirama
Tshivhumbeo tsha nṱhesa tsha vhukoni uhu ndi uri nyaluwo yo ṱanḓavhuwa kha ikonomi i no khou takuwa na ino khou bvelela . 
Musi hu tshi khou tevhedzwa ṱhoḓea nga u angaredza dza khwinisa u thomiwa ha mbekanyamaitele , hu tea u vha na u sedzesa ha nṱha kha u vhona uri mbekanyamaitele na zwitatamennde zwo itelwaho zwezwo kha sia iḽi zwi khou shumiswa zwavhuḓi . 
Tshanduko dza ikonomi-ṱhukhu - u shandukisa ikonomi
Murero wa kale wa maIndia u amba uri u ṅweṅwela hune wa ita hu ya vhuya kha iwe . 
Nga murahu ha u tshoṱheliwa ha vhabvannḓa ṋaṅwaha nga nga Lambamai , IMC yo sedzaho kha Vhapfuluwi yo ḓiimisela u ita zwiṅwe na zwiṅwe u itela u tinya u dovholola ha zwiwo hezwo .
Minisiṱa vho ri muhasho u ḓo wana gavhelo ḽa R4,2 biḽioni u bva kha Tshikwama tsha Ḽifhasi u itela u tikedza muvhuso kha u lwa hawo na HIV na TB .
Ndaka dzi sa vhanḓei dzi ṅwalwa lwa u tou thoma nga mutengo wadzo nahone dza badelwa murahu u ya tshifhinga tsho anganyelwaho tshine ya shumiswa ngatsho . 
maitele a ndingedzo
Vhutsireledzi na vhudziki ha lushaka luṅwe na luṅwe na vhathu vhoṱhe - lupfumo lwashu , mutakalo washu , tsireledzo yashu - zwi khomboni . 
Phesenthe ya u swikelela tshumelo yo itwa mutevhe afho nṱha u ya nga lushaka lwa nnḓu . 
Khaedu dze dza topolwa afho fhasi dzo ambiwa nga hadzo nga kha nyengedzedzo ya vhukoni ha ndangulo , u ḓadza poswo tshifhinga tshoṱhe , u fhaṱa vhukoni , ngeletshedzo na vhugudisi vhu yaho phanḓa : 
Matshudeni ashu a kha ḓi ḓo vhuelwa nga vhukoni havho , vhunga vha tshi ḓo isa phanḓa na u funza zwa Vhuḓifari na Zwiito zwa Phurofeshinala . 
Dzangano ḽavhuḓi ḽa ṱhoḓisiso na ndangulo ḽo ḓiimisaho ḽi sa dzhii sia nahone ḽo ḓiimiselaho kha mulalo nahone ḽi tshi itela tshitshavhaḽi tshi khou tevhedzela vhuḓifari na vhukoni zwa maimo a nṱha .
Muhasho wo dzhia maga a tevhelaho u khwaṱhisedza uri hu thivhelwa na u ṱaluswa thengiselano dzi songo ḓoweleaho na uri thempḽeithi ya u ita bidi ya muhasho ine ya fanela u nambatedzwa kha ṅanda dza u renga , dzo sedzuluswa . 
Buthano ḽa Lushaka kana iṅwe-vho ya dzikomiti i nga -
Bammbiri ḽa u vhea mutengo ḽi tea u sainiwa na u ganḓiswa nga khamphani ine ya ḓo bvelela . 
º Kha vha tupule miri ya tsheṋe muḓini wavho .
Mishumo ya Muphuresidennde i ḓo katela u fara miṱangano vha tshi davhidzana na Muṅwaleli , a vha ho mudzulatshidulo wa miṱangano ya Buthano ḽo Angaredzaho na Komiti ya Khorotshitumbe , u khwaṱhisedza kutshimbidzele kwavhuḓi nga tshifhinga tsha muṱangano na u fhaṱa pfano kha u dzhia tsheo . 
Arali Mulangi wa Dzingu a ṱanganedza khumbelo , u ḓo vha humbela uri vha rumele mbekanyamaitele ya ndango ya mupo na u kwama muṋe wa mavu , vhathu vha dzulaho lwa mulayoni mavuni ayo na muthu muṅwe na muṅwe a kwameaho .
Pulane ya u langula khohakhombo i ḓo tea u dzulela u shandukiswa zwenezwi zwithu zwi tshi khou shanduka nahone mulanguli wa thandela u tea u tsivhudza vhathu vhoṱhe vhane vha khou shela mulenzhe kha thandela .
Hu tshi dzhielwa nzhele uri vhafumakadzi ndi vhone vhathu vhane vha thudzelwa kule musi hu tshi dizainiwa dziphurogiremu kana dzi tshi tiwa ngauri vhaṅwe vhathu vha humbula uri ndi zwone zwine vhafumakadzi vha zwi toḓa , ndi zwa ndeme u pfa mihumbulo na themendelo dzavho u itela uri thandela i vhe na thusedzo yo fhelelaho ya tshitshavha .
Muvhuso wo thoma tshigwada tsha mushumo u takadzaho wa u ṱuṱuwedza vhungoho na ndinganelo . 
Tshumelo dza vhomakone
( d ) u vhidza muṱangano u songo ḓḓoweleaho wa Vhusimamilayo u itela mafhungo a tshihaḓḓu ;
Roṱhe ri a thusa kha u bika zwiḽiwa nahone ri a funga makhanḓela ngomu nḓuni .
Fhedziha , ifa ḽa muvhuso wa tshiṱalula , ḽo hula ḽa dovha ḽa goḓombela u fhira zwe ra vha ro lavhelela zwone mathomoni . 
Muhasho wo ḓinekedzela u tikedza vhagudisi , na u vhona vhaofisi vhawo mulandu , na u vhona uri tshomedzo dzo teaho dzi a ṋetshedzwa nga tshifhinga , na uri zwikhala zwa mushumo zwi a ḓadziwa nga u ṱavhanya ;
10.4.1. KHAṰHULULO YA NGA NGOMU
" Ho vha hu shango ḽa mashika , tsiku , tshampungane tshi vuḓaho , ḽo sinaho , ḽa vhathu vhanzhi vho fhelelwaho nga maanḓa , ḽe ḽa vha ḽi na maḓagala o hasekanywaho hoṱhe , ḽa dovha ḽa vha shango ḽe ḽa dzhia buḓo ḽi itaho uri vhuṅwe vhupo vhuvhe ha zwiṱaraṱa zwo kunaho , dziḽeini dza vhuḓi , na maluvha a fhufhumaho a tshimbidzanaho na hatsi vhudala vhu lilaho zwiṋoni na zwiṅwe , nahone vhupo ha nnḓu dzo lugelaho mahosi na vhaṱanuni , nahone he ha vha huna nyimbo dza vhudi na lufuno .
Nṱhani ha izwo , sa nḓila ya kudzhenele kha mbekanyamushumo yo fhambanaho , u dzheniswa ha thekonoḽodzhi ya sialala na yapo zwi khou sedzelwa tshifhinga tshi ḓaho . 
Kha dimokirasi dzo vhibvaho , foramu idzi kanzhi dzi na rekhodo dza kushumele dzi ḓivheaho na u shuma hu na vhuḓifulufheli ha nṱhesa kha u isa phanḓa na dibeithi idzo . 
Arali diphosithi yo badelwa zwi tshi tevhedza khumbelo ya tswikelelo ye ya hanelwa Mufarisamuofisiri wa Mafhungo wa DHS u ḓo humisela murahu diphosithi kha muhumbeli .
Fhedzi ha , iḽi ndi fhungo ḽine Komitiṱhanganelo ya Maitele a no tevhedzwa na Miraḓo yo ḽi ṱalusa sa fhungo ḽine ḽa kha ḓi tea u hanedzaniwa ngaḽo .
Kha mashango mahulwane , u nanga ha dzingu na u renga na u rengisa nga muvhuso zwi nga vha zwo tea nga maanḓa . 
U eletshedza vhabvumbedzwa ( kana vhavhali ) nga ha kuambele kana u ṋekedza nyito ine ya vha i kha buraketse ( zwitangi ) murahu ha musi maipfi a tshi nga ambiwa
Maṅwe a mafhungo a re vhukati afho fhasi a ṱalutshedza uri muthu a re kha tsha u ḽa ndi muthudḓe , ngeno maṅwe a tshi ṱalutshedza muthu a re kha tsha monde .
Milanga mivhili ya mashangoḓavha ine ya langa mivhuso iyi i farwa hu na khwaṱhisedzo i linganaho kha shango ḽashu . 
5.1 Khabinethe i khou ombedzela khuwelelo nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma uri mahoro oṱhe ngei Lesotho a ḓifare nga nḓila ine ya sika nyimele yavhuḓi ya u fara dzikhetho nga mulalo , zwi khagala , zwi tshi ṱhonifhea , nahone dzo vhofholowa , zwi ṱanaho lutamo lwa vhathu .
Muvhuso u khou humbela vhavhusi vha Egipita uri vha vulele mavothi vhathu vha Gaza vho vhaisalaho na vha kwameaho .
Na garanthii ya muvhuso i pfadzaho a i athu shandukisa ndingo ya khovhakhombo i si yavhuḓi . 
Heyi ndi tshumisano yo rwangwaho phanḓa nga maAfrika yo sedzaho kha u bveledza thandululo dzo teaho na u kovhela zwiko zwa u tandulula khaedu dza mveledziso dzo livhanaho na dzhango .
U shumisa ṱhalusamaipfi u wana maipfi maswa na zwine a amba zwone .
U vho ita a tshi shumisa ḓivhaipfi yo engedzedzeaho musi a tshi amba .
Miraḓo ya muvhuso wapo
U ṋea themenndelo
Kha vha sumbedzise zwavhuḓi mushumo wa Ofisi ya Thandela . 
Zwi tshi elana na izwi , tshanduko ya tshifhinga kha u ḓadza poswo zwi ḓo thomiwa ngazwo u itela uri Koporasi i vhone uri hu na vhuhulu ha mushumo u konḓeleleaho tshifhinga tshoṱhe . 
Tshitepe tsha vhuvhili ndi phungudzo ya tshikafhadzo .
Ṱhoḓea ya u swikisa khumbelo a i tsha shuma sa izwi izwi zwi tshi katelwa kha khanḓiso kha databeizi . 
Maitele a modaresheni a tea u vhona uri zwikalo zwa phimo zwo ṋewaho a zwi shanduki kha kiḽasi dzoṱhe kha gireidi , nahone kha gireidi dzoṱhe kha vhuimo .
Ngeno hu uri mbadelo dza u thoma mahatsi a tshikale , u tou fana na buffalo , zwi tshi dzulela u vha nṱhesa , ndondolo dzi fhasi . 
Mushumo wa u dzhenela ha demokirasi ndi u ḓivhadza , u ambedzana na u bula muhumbulo kha tsheo dzenedzo , kha tshifhinga tsha u pulana /kuitele kwa u dzhia tsheo .
Mulangadzulo , ṋetshedzo ya pfunzo ya maimo a nṱha i vhukati ha mushumo wa u fhaṱa Vundu ḽi re na maimo a nṱha a vhutshilo ha vhadzulapo vhaḽo . 
Khumbelo ya thendelo tshivhalo gu ṱe
Rerani nga mvumbo ya Tybalt sa zwe ya bviselwa khagala nga mitaladzi iyi . 
U fhungudzwa ha u gonya ha ndingedzo dza u fhungudza zwikolodo zwi koniwa nga u shumisa thandela iyi malugana na nḓisedzo ya maḓi . 
Zwenezwo hu na ṱhoḓea ya u fhambanyisa ikonomi na u engedza ndeme uri zwi vhe hone u itela u lwisa u fhungudzea kha sekhithara ya vhulimi . 
Zwivhumbeo zwivhili zwa tswikelelo ndi zwa ndeme kha u ṱuṱuwedza u shumisea . 
Nzwalelo kha nyadzimiso dzo dzhielwa nṱha . 
Nazwino , hezwo zwi khou yela thungo vhukuma ha luswayo . 
( 4 ) Mulayo wa Lushaka malugana na mafhungo ane a vha a ndeme kha , kana maṱuku , u shumiswa ha maanḓa ane a tshimbilelana na mafhungo o ṅwalwaho kha Muengedzo wa vhu 4 , ndi a mulayo wa ndivho dzoṱhe malugana na mafhungo a re kha Muengedzo wa 4 .
U ṅwala vhurifhi
Kha vha kwame tshiṱitshi tsha ndingo tsha tsini .
ndi ya bolani
Vhadzheneli a vho ngo tea u tou dodombedza zwoṱhe , vha tea u fha manweledzo a uri a ḓo vha o tou itisa hani na uri a ḓo vha a na mini .
BONO ḼASHU NDI ḼIFHIO
Kha riṋe ri re muvhusoni , zwi amba uri ri tea u khwaṱhisa mbekanyamaitele , nga nḓila ya ngoho ine ra i pfesesa lwa khwiṋe . 
Mushumo wa Muhasho wa Pfunzo dza Fhasi kha kuvhusele kwa zwikolo zwa nnyi na nnyi ndi ufhio ?
Zwitshavha zwa vhuṱhogwa zwine zwa vha na khovhakhombo ya nṱhesa ya u kavhiwa nga TB zwi katela : 
IVI INE YA NETSHEDZWA VHANE VHA SI TSHA VHA NA IVI YA VHULWADZE ?
U sika maipfi a tshi khou shumisa zwikili zwa foniki zwo funzwaho uno ṅwaha .
Komiti ya QLTC i tea u wana nḓila dza u dzhiela nṱha vhukoni na u ḓinekedzela kha tshikolo na kha tshitshavha .
Izwi zwivhili ndi thekhiniki dzi re na vhushaka dzo sedza kha phaṱekanyo vhudziki ha mutheo . 
Hu tshi tevhedzwa milayo i elanaho na komiti dza tshifhinga nyana ndi vhonkhetheni fhedzi vho ṱanganedzwaho u bva kha zwigwada zwa poḽotiki zwine zwi nga ṱanganedzwa . 
Sa mvelelo dza ṱhoḓea dza mulayosiṅwa wa puḽane dza ndaulo ya malaṱwa kha ḽa USA , tshivhalo tshihulu tsha puḽane tsho bveledziswa kha ḽeveḽe dzapo , dzingu na shango . 
Hezwi zwi katela zwithu zwa ndeme zwa IDP , vhupo vhune masipala wa ṱoḓa uhu lambedza na mafhungo nga ha vhaṅwe vhaṋetshedzi vha tshumelo .
Nḓila ine vhatukana vha phasa ngayo i fhira ya vhasidzana kavhili kha miṅwaha yoṱhe yo bulwaho . 
Khabinethe i rumela ndiliso dzayo kha muṱa wa ha Nqakula na dzikhonani .
Vhulimi ha Afrika vhu ḓo vha sisiṱeme ya vhulimi na zwiḽiwa zwi sa ḓuri ine ya swikelela nyaluwo i ṱavhanyaho na u engedza ṱhoḓea ya zwiḽiwa zwa vhulimi kha mashango a Afrika , zwapo , lushaka , mimaraga ya dzingu na u fhira , u fhindula nga huhulu kha ṱhoḓea dza nyaluwo na mbambadzo ya ḽifhasi ya ndeme . 
Kha nyimele iyi , ri amba nga ha u ṋea vhudzuloni ha u ita khumbelo , naho nga mutheo maga a fanaho a ṱhoḓea . 
U shuma na / nga maipfi : maiiti ( dzherandi - maiti a no thoma nga u - u lima )
Naho tshifhingani tsho fhiraho maanḓalanga o khetheaho kana o nyangaredzi o vha a tshi ṱoḓea , bodo zwino i nga ṋea mikovhe yo tendelwaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
u fhaṱa vhufulufheli - hezwi zwi ṱoḓa u fhaṱa vhufulufheli vhukati ha vhadzhiamikovhe vho fhambanaho uri miraḓo ya tshitshavha vha ḓivhe uri madzangalelo a tshitshavha a khwiṋesa na u a dzhiela nṱha .
1998 / 2000 NYANGANYELO DZA U SHUMA NGADZO
Kunangele kwa zwivhumbeo zwa luambo zwine zwa tea u funzwa kha sekele yeneyo zwi tea u vha izwo zwine zwa ḓo sia zwi khou khwaṱhisa u pfesesa na u bveledza zwibveledzwa zwa oraḽa na zwa u tou ṅwala zwine zwa tea u itwa kha sekele yeneyo , tsumbo , mafhungo a mbudziso , mafhungo a zwitatamennde , maambaambelwa , madanzi , tshivhudzisi , khoḽoni , zwiḓevhe na zwiṅwe zwinzhi zwine zwa elana na tshibveledzwa itsho .
Zwigwada zwiṱuku ( khomishini ) , he masia o topolwaho a u dzhenelela nga mbekanyamaitele a ambedzaniwa nga hao nga vhuḓalo .
Mvelaphanḓa kha miṅwaha ya mahumi mavhili i tevhelaho zwi amba u ita zwithu nga nḓila yo fhambanaho .
1 Ndi ufhio mutambo uyu kana hobi ?
Ngoho ndi ya uri , modele wa vhushumisani u ṱanganedzwa hunzhi nahone u khoḓiwa sa une wa vha na ndeme kha u bvelela . 
Mivhigo ya radiology i nga si ṱo ḓee kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 12 na kha vhafumakadzi vha vhaimana .
Netshedza Phalamennde Phethisheni nga ha mafhungo maṅwe na maṅwe a vha vhilaedzaho .
MEL : Mutevhe u sa katelwi wa mishonga .
U ita nyambedzano nga ha nyimele , luambo lwa muvhili lwa muambi , magudiswa , ridzhisiṱara na kunangelwe kwa maipfi
Kha vha dzhiele nṱha uri arali dzina ḽo dzinginywaho ḽa haniwa , khamphani i ḓo ḓivha yo ṅwaliswa nahone nomboro ya u ḓiṅwalisa i mbo ḓivha dzina ḽa khampani ine ya khou thomiwa , u swika tshifhinga tshine ha ḓo vha hu na dzina ḽa vhukuma ḽo vheiwaho / tendelwaho .
Ṱhoḓea dza ndambedzo na tshivhumbeo tsha ndambedzo ya Muvhuso zwi kha ḓi tea u lavheleswa na u tendelwa nga Khabinethe . 
Lushaka lune lwa furalela heyi ngoho ya matshilele lu ḓidzhenisa kha khohakhombo khulwane ya tshifhinga tshi bvelaho phanḓa tsha tshayavhulamukanyi na khakhathi . 
Ṱhoḓea : Ndalukano dza pfunzo dza nṱha , ngamaanḓamaanḓa kha saintsi ya zwa mutakalo , khathihi na miṅwaha miṱanu ya tshenzhemo kha tshumelo ya mutakalo wa nnyi na nnyi . 
Zwo sedzwaho zwi re kha IDP zwi tea u vhofhekanywa na zwibviswa zwa khephithala kha mugaganyagwama wa masipala .
Hezwi zwi na masiandaitwa a ndeme kha vhuimo ha kutshilele na kuitele kwa mbekanyamaitele . 
Zwiṅwe zwipikwa ndi u bveledzise vhukati ha ḓorobo kha sia ḽa ikonomi sa tshone tshivhindi tsha vhukati ha ḓorobo , u bva hafhu kha sia a vhuendedzi . 
Phando 2004
U shumisa zwiḓevhe : Ni tea u thoma kana u fhedza nga maiti a no shuma na maipfi a no nga : tshi , ri , hu , mbo na no ralo .
Sisiṱeme ya Vhulangi ha Minerala ya Afurika Tshipembe i ḓo vha ḓivhadza nga u ṱavhanya arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa ( izwi zwi vha zwi tshi khou amba uri vho swikelela ṱhoḓea ) .
Kha vha ḓadze Form F : Apply for mining permit i wanalaho ofisini ya Mulangi wa Dzingu .
Tshiṅwe hafhu , phimo ya shaea ha mishumo yo aluwa nga u ṱavhanya u fhira nyaluwo ya ikonomi . 
U sa bva nnḓa ha ṱhoho
U gwedzhiwa na u ṱukiswa ha formaldehyde , zwiṋokisi na mishonga zwo vha zwi khagala uri ndi maitele a ḓoweleaho . 
Maipfi , " putani zwanḓa muvhuso u ḓo ni itela zwoṱhe " a tea u itelwa khaedu - a zwi konadzei nahone a zwi tshimbilelani na sisiṱeme ya Afurika Tshipembe ya muvhuso .
Nga u pfufhifhadza komiti dza wadi dzo vhumbwa nga miraḓo yo khethwaho ya wadi yeneyo uri :
Uyu khonani yavho o ita hani thasiki ?
Tshinwe hafhu ndi tsha uri , ri a kovhekana vhunzhi ha milambo yashu ine ya nga sa Orange / Sengu na Limpopo na manwe mashango a vhaledzani ane na one a shumisa madi a milambo iyo .
U ṱanganedza na marangaphaṋda .
Vhane vha khou pembela navho hu ḓo vha vhana vhaṱuku vhavho vhane vha vhona vho mme avho sa vhutsireledzi havho ha u thoma - vhutsireledzi kha tshiṱuhu tshine vha itelwa nga vhathu ngavho . 
Thanduko idzi dzi ḓo dovha hafhu u engedza tshivhalo tsha miraḓo vha khoro zwine zwa ḓo vhona uri hu na masipala u fhindulaho nahone u re na vhuḓifhinduleli nga kha u monithara ho teaho na kudzhenele kwa u musaukanyo wa zwithu . 
Mbalo kha Vhuimo ha Fhasi vhu kombetshedza vhuṱumani vhukati ha vhutshilo ha mugudi musi a tshikolothangeli/ khireshe na ha hayani nga iṅwe nḓila , na mbalo dzine dza ṱoḓa u humbula dza gireidi dza nṱha .
Kha tshifhinga tshi ḓaho , ri ḓo vhona muvhuso u tshi dzhia maga o fhaṱuwaho vhukuma a u engedza mveledziso ya ikonomi na ya dzinnḓu na nḓila dza vhuendi ha nnyi na nnyi . 
NDIMA YA 11
Giridi i tevhelaho i sumbedza uri tshifhinga tsha u funza tshi nga avhelwa hani kha zwikili zwa laumbo zwo fhambanaho .
Arali mbudziso yo katelwa , phindulo na yone i tea u katelwa .
( 6 ) Phanḓḓa ha musi vharumiwa vha tshoṱhe vha tshi shuma mishumo yavho kha Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka , vha fanela u ana kana u ḓḓiana nga u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedza Mulayotewa , hu tshi tevhedzwa Muengedzo wa 2 .
U davhidzana na miraḓo ya vhupo havho misi yoṱhe nga phimo dza khombo
Mbekanyamushumo ndi vhurangeli ha Khoro ya Vhutsila ya Britishi ho livhiswaho kha u bveledza na vhea kha vhuimo sekhithara ya hip-hop yapo sa tshivhumbeo tsha vhutsila ha vhukuma . 
Ngoho i vhavhaho ndi ya uri musi zwi tshi ḓa kha vhushayamushumo ha vhaswa , ri khou tea u gidima u itela u ima fhethu huthihi .
Vhadzulapo vha kha nyingaḓorobo vha na khonadzeo khulwane ya u nga vha zwipondwa zwa vhugevhenga ha ndaka , nahone vha livhana na ḽevele dza fhasi vhukuma dza dzikhakhathi . 
Vhuḓikumedzeli ha rakhonṱhiraka ha u dzhia maga oṱhe a pfadzaho u fhungudza masiandaitwa mavhi kha mupo . 
U shandukisa zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi dza vha pulane dza kushumele
Tsheledzo nga u fafadzela nga tshifhinga tsha mimuya , musi zwi sa konadzei u sheledza fhethu lu fanaho , zwi tea u thivhelwa . 
Pulane ya vhupo ha mahayani i fanela u ṱoḓa u bveledza vhupo ha hugaledzwa vhune ha kona u dzulea vhukuma , nahone vhune ha vha na vhukoni ha nga ngomu vhune ha ṱuṱuwedza maitele a bvelaho phanḓa a u konanya na u khwinisa nga murahu ha tshifhinga . 
Zwipikwa zwihulwane zwa ṱhoḓisiso ho vha hu u : 
ṱhoḓea dza Nyito dza u Linga dza Tshiofisi na tsivhudzo ya u linga hu si ha tshiofisi
Ndi u sa vha na phindulo kha mbilaelo idzi dza muimeli wa muhumbelakhaṱhululo u rumela uri vha nga fhungudza ndaela dza khothe nga nḓila ya vhuronwane yo pulaniwaho zwavhuḓi . 
Ndi ṱoḓa u bviselwa khagala kha zwezwo .
Musi ri khou isa phanḓa na mveledziso idzi , ri songo vhuya ra sia vhathu vhashu murahu . 
Zwi vhavhaho ndi zwauri tshelede iyi i fhedza i tshi bva hafhu , sa izwi vhadzulapo vha mahayani vha tshi kombetshedzea u tshimbila vha tshi ya kha ḓorobo dza nga tsini u renga zwishumiswa , nga nṱhani ha u sa vha hone ha vhunzhi ha mavhengele apo kana a vha a tshi tou vha a siho . 
Sekhithara heyi yo ḓadzwa nga u fhaṱwa ha mahaya na konṱiraka dza muḓagasi . 
Zwo nangwa ho sedzwa uri zwi ṱumana hani kha u vhumba yuniti ya muṱanganelano , tsumbo , vhagudi vha ḓo thetshelesa tshiṱori na u konou tshi vhala .
Sa Vhahulisei vha ḓo zwi tshenzhela , muvhuso washu wo sika nndwa ndi iṅwe ya nyalo ya vhukati yo livhanaho na vhutshinyi .
U laṱwa ha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili a songo bviswaho tshikhafhadzo kha tshigange tsha malaṱwa a masalela nga maitele o teaho . 
U shumisa tshifhinga tsho fhiraho na tsha zwino nga ngona .
Nṋe na munna wanga ro wana mbuelo dzashu na zwe ra vhulunga u bva kha mbuelo ya mbumbano lwa miṅwaha minzhi ri tshi khou vhea tshelede u itela mbadelo dza u fhaṱa kha ndaka i tshimbilaho . 
I ḓo ṋetshedza fhedzi masheleni kha zwiimiswa zwa mutakalo zwine zwa swikela zwiṱandadi zwa khwaḽithi zwi ṱoḓeaho . 
Mbekanyamaitele ya tshikolo i fanela u sedzuluswa sa mafhungo a zwa saintsi a thoma u wanala , hu tshi katelwa ngeletshedzo u bva kha vha maanḓalanga vha pfunzo kana mutakalo a vundu kana lushaka . 
Nga nḓowelo hu dovha ha vha na mafhungo maṱuku a wanalaho , zwi na zwa isa kha nyambahunzhi . 
Naa hu na dziḽeri tshifhinga tshoṱhe ?
Ndi muṱoḓisisi ane a khou ṱoḓa u wanulusa nga ha nḓivho ya sialala ine ya yelana na tshiko tsha zwi tshilaho tshapo u itela ṱhoḓisiso fhedzi hu si na muhumbulo wa mbambadzo .
U fhaṱa dzinnḓu / zwifhaṱo zwa muhumbulo hu tshi shumiswa mabogisi o tou vusuludzwaho na zwiṅwe zwishumiswa .
Nga tshifhinga tsha u fhaṱa , phaiphi khulwane dzi ḓo hwalesa na u tsikeledzwa nga vhanga ḽa maanḓa a lutsingaḓanzhe na magabelo . 
Wilson , vhe vha amba uri " Ri fanela u londola tshikwati tshiṅwe na tshiṅwe tsha bayodaivesithi sa tshi re tsiavhafu ngeno ri tshi khou guda u tshi shumisa u swika ri tshi pfesesa zwine tsha amba zwone kha muthu .
u shela mulenzhe nga tshitshavha kha pulane ya IDP .
U ita U ita ndovhololo
Ofisi hedzi dzi na nḓila yadzo ya u livhuwa muthu nga muthu kha mishumo na thikehdzo ya tshiṱafu u itela u vhona uri ndivho dza Khomishini dzi khou bveledzwa . 
U tewa ha kushumele kwa tshumisano yo dziaho vhukati na tshumelo dza zwa mutakalo na tshitshavha zwi ḓo thusa vundu kha u lulamisa zwi sa tinyei sa malwadze na masiandoitwa a tshanduko ya kilima hu tshi katelwa miḓalo na mililo . 
Masheleni haya ovha atshi nga shumiswa u khwiniswa vhutshilo ha vhagudiswa hanengei . 
Meṱirikisi u sin a tshithu na nḓila dza kuitele na meṱirikisi u sin a tshithu wa mishumo , muthu a re na vhuḓifhinduleli na tshifhinga tsha u khunyeledza u ṋetshedza na manweledzoa mafhungo na manweledzo a IDP kha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe zwi fanela u lugiselwa hu tshee na tshifhinga .
( b ) muthu o teaho nahone a re na nḓivho kana tshenzhemo kha ndaulo , kana mbetshelo dza tshumelo ya vhathu .
Ro wana ṱhuṱhuwedzo kha tswikelelo dzavho , vhuḓikumedzeli havho , lutamo na u ḓikumedzela kha u bveledza vhuthu .
Tshumelo dzo itwaho dzo shela mulenzhe kha tsireledzo ya zwiḽiwa , vhutsireledzi ha zwiḽiwa na u ṱuṱuwedza mbuelo dza zwivhambadzwaseli u bva kha zwibveledzwa zwa zwipuka . 
Themo ya 1 - Vhege ya 7 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
Khoniferentsi yo vhea adzhenda ya shango ḽiṅwe na ḽiṅwe na zhendedzi ḽa madzangano manzhi na dzitshakatshaka khaedu ya u fhelisa thambulo ine khoniferentsi ya vha ṱhanzi yayo . 
Hezwi zwi amba uri tshanduko kana khaedu dziṅwe na dziṅwe dzo dzheniswa kha u disaina na u pulanela ḽiga ḽi tevhelaho .
( ii ) nga ha mvelelo dza u sa fhumula ;
U ṱanganyiswa ha SWOT nga mvelelo
Miratho ya dziwebsite dza nnda iya sumbedzwa nga maipfi ane ari ' website ya nnda - i bvulwa kha muratho muswa ' ine ya do velela kha bogisi musi khesa i tshi tshimbidzwa kha muratho .
Hu si na mimaraga ho vha hu si na vhubindudzi na uri hu si na vhubindudzi ho vha hu si na mishumo . 
Mutshimbidzi wa muṱangano u sedza mafhungo a ṱoḓa miṅwe mihumbulo ya u ḓadzisa i no bva kha tshigwada .
Zwikalo zwa tshibveledzwa zwi nga dovha zwa thivhela u engedzwa ha zwiṅwe zwithu kha zwibveledzwa , sa tsumbo . u engedzwa ha mutobvu hu nga thivhelwa kha pennde u tsireledza vhana kha u ṱanea kha mutobvu . 
Nzwalelo dzi itelwa khumbelo na zwezwo kha mbadelo dzi so ngo itwaho hu tshi katelwa pulane ya ndaṱiso . 
Muphuresidende wa kale wa ANC Vho Sefako Makgatho vho amba zwi tevhelaho kha mulaedza wavho wa vhuphuresidennde kha khuvhangano ya ANC nga 1919 .
Zwi tevhelaho zwi kwamaho vhuṱun ḓi zwi a shumiswa :
Uho u dzudzanywa hu itwa ho ḓisendeka hu tshi sedza u itea ha zwithu u fana khathihi na u dzudzanywa ha zwithu na zwitatamennde zwa bannga u bva kha zwiimiswa zwi hadzimisaho . 
Vha nambatedze zwi tevhelaho kha fomo ya khumbelo :
U avhiwa ha ḽ aisentsi hu nga dzhia mi ṅ wedzi ya 6 uya kha ya 12 .
( h ) u vhofhiwa ha vunḓu na masipala u ya nga ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka ,
Vhudavhidzani ha khwiṋe vhu ḓo khwinisa vhushaka vhukati ha Komiti ya Wadi na masipala ha dovha ha thusa u fhaṱa u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi .
Vha ḓo kona u swikela tshoṱhe mutakalo , pfunzo na mishumo ya vhuḓimvumvusi . 
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri maṅwalwa oṱhe o bviswaho nga Muhasho wa zwa Mishumo ya Tshitshavha a ḓo rengiswa nga nḓila i tevhelaho : 
Komiti iṅwe na iṅwe i nga tshea malugana na lushaka lwa komiti ṱhukhu na dziphotifoḽio dzine ya ṱoḓa kha wadi yayo .
Ri ngafhi ?
MaAfurika Tshipembe vha khou humbudzwa hafhu ngaha vhuḓinekedzeli ho vhalaho ho itwaho nga vhalwela mbofholowo na vhafumakadzi kha u lwa na sisiṱeme ya khethululo uri roṱhe ri kone u ḓiphina nga mbofholowo ine ra vha nayo namusi .
Ndima ya 4 Mishumo
U shumisa mathemo ano nga ṋefhungo , ḽiiti , tshiitwa , mbudziso , tshitatamennde , malaeli , pfanywa , khanedza , tshigagarukela musi hu tshi haseledzwa nga ha ḽiṅwalo .
Tsireledzo i badelela ndozwo yo vhaho hone kha muvhambadzaseli wa Afrika Tshipembe nga mulandu wa zwiitei zwa mveledzazwiwo zwa poḽitiki zwo tsireledzwaho zwi bvelelaho kha shango ḽine ḽa khou rumelwa khaḽo , zwine zwa thivhela u shumiwa ha khonṱhiraka kana nyisedzo ya thundu na tshumelo . 
Arali vha tshi ḓivha uri vha na nḓivho , vha nga ḓisa muhumbulo une wa nga thusa u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo yashu . 
U itela u thusa afha , ho bveledzwa na u bula mutevhe wa mishumoitwa na zwishumiswa zwa vhuṱumani kha Khethekanyo ya 6.4 ya tsumbanḓila iyi .
Khothe a i nga vhudzisi arali yo vha i tshi ḓo vha yo dzhia tsheo i fananho na ya mudzhii wa tsheo .
Ri a ni fhululedza , Portia .
Heyi ofisi ndi ya u ṱola vhaiti vha khumbelo dza ḽaisentsi dza u reila na dza vhagudi , khathihi na u vusuluswa ha ḽaisentsi dza u reila . 
Na uri mbadelo dza u shumisa bada dzo tou nana u ṱumana kokotolo na u shumisa , naho hu na uri dzi a konḓa u dzi langula . 
Hezwi zwi khou thusa kha u dzika ha mashumele na mafarele a masheleni kha Eskom .
U dzudzanya sisiṱeme ya vhakolodi / vhakolodisi : vhuṱanzi ha vhukuma vhu no kwama vharengi vhane vha koloda bindu na zwine bindu ḽa koloda zwone
Bisi na thekhisi zwi anzela u tshimbila badani dza nnyi na nnyi dzi no shumiswa na nga zwiendedzi zwiṅwe . 
Sa tshipiḓa tsha Sisiṱeme ya Ndangulo ya Vhutsireledzi na Mutakalo Mushumoni , masipala u khou sedza kha zwi tevhelaho : 
Hu tea u vha na Sisiṱeme ya Ndangulo ya Vhukhwine zwi ṱalutshedzaho zwine vhaingameli vha ḓo zwi ita , nga nnyi , lini nahone hani nga tshofhinga tsha u fhaṱa , na uri ndi ifhio khwaṱhisedzo ine vha tea u i bvisa . 
Kha pfunzo , mutakalo , zwa dzi nnḓu , maḓi kana nyimele ya zwa mutakalo , mbudziso ya vhukati ine ya ri vhudzisa tshifhinga tshoṱhe ndi ya uri ri khwinifhadza hani ndeme ya hei tshumelo !
Kha kuvhonele kwavho a hu na nḓila ya u tsireledza munna wa mualuwa kha u nga hweswa mulandu wa u binya ṅwana muṱuku . 
Tshikwama - Vhuṋe ha tshikwama na luṅwalo lwa thendelo lu bvaho khothe
( I ) u ḓidzhenisa hune Eskom ya ḓo hu ita nga tshikhala tsha maḓuvha a 30 a ḓaho ,
Pfanelo kha luambo ndi u tou angaredza , zwi ambaho pfanelo dza zwitshavha .
Foramu yo sedza kha ṱhoḓea dza nṱha dzo fhambanaho dza muvhuso u itela u khwaṱhisedza nyambedzano na vhufarisani kha masia a themamveledziso , mveledziso ya zwitshavha , ikonomi i aluwaho , ṋetshedzano ya mvelele , vhubindudzi na u rathisiwa ha thekhinoḽodzhi .
Ri ḓo engedza ḓivhashango ntswa kha khando dza thasululo dza bindu ḽashu ḽine ḽa vha hone , zwibveledzwa na tshumelo , na uri vhuvhili hazwo zwi sika na wana thasululo ntswa dza bindu , zwibveledzwa na tshumelo zwine zwi nga langea kha vhukoni hashu vhuhulwane . 
20.4. U ṱangana na vhathu uhu ha kha dzingu u itela Nyengedzo ya zwa Vhulimi na Tshumelo dza Vhueletshedzi ( AEAS ) Afrika i ṋetshedza luvhanḓe lwa u guda nga u pfesesana na u thoma zwiswa vhukati ha vhaṋetshedzi vha AEAS u ya kha Afrika na ḽfhasi ḽoṱhe nga vhuphara .
Zwileludzi izwi zwi langa khwiṋe mafhungo ane a vhigiwa kha mivhigo ya Kushumele ya Kotara iṅwe na iṅwe na Muvhigo wa Ṅwaha nga Ṅwaha na u khwaṱhisedzwa , hune zwa konadzea , uri hu shumiswa mafhungo fhedzi a bvaho kha mutevhe wa vhukati . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ta tshigwada tsha u shumana na izwo tsho rangwaho phanḓa nga Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele na zwa Sialala uri u range phanḓa u bveledzwa ha thandela ya themamveledziso ya matshilisano kha Masipala Wapo wa Makhado .
Vho J S MALEMA : Nga fhungo ḽi fanaho na ḽe ḽa ṱahiswa nga miṅwe miraḓo . [ U dzhenelela . ]
Mafhungo ha ngo thoma muṱanganoni , nangoho na kha dzigoloi . 
42 . Kuvhumbelwe kwa Phalamennde
4.4.2 Mulingo
vho vha vhe muraḓo wa SAPS we khumbelo yavho ya hanelwa uri vha dovhe vha ṅwaliswe
Mbuedzedzo i katela : U vhuedzedzwa ha mbofholowo ; pfanelo dza zwa mulayo ; tshiimo tsha matshilele ; vhutshilo ha muṱani kana tshidzulapo ; u vhuedzedzwa hune wa dzula hone ; u vhuedzedzwa mushumoni ; na u humiselwa murahu ha ndaka . 
Ri khou dovha hafhu ra ṱuṱuwedzwa nga mivhigo ibvaho kha Nedlac ya uri muhanga wa u dzikisa makete wa zwa vhashumi nga u fhungudza vhulapfu ha zwiṱereke na u fhelisa khakhathi nga tshifhinga tsha zwiṱereke u khou khunyeledzwa .
Mbadelo dza u engedza dza thungo a dzi nga ḓo itwa . 
vha na ṱhanziela ya pfunzo dza nṱha kana ndalukanyo dzi linganaho nayo hune vha tea u ṋetshedza na ḽiṅwalo ḽa khwaṱhisedzo
tshiimiswa tshine tsha shuma sa ndaulo ya mundende ( tsumbo , madzangano a matshilisano ) .
Tshipikwa tsha heyi mbekanyamaitele yo ṱanganelaho ya LED ndi u vhona uri hu khou vha na maga a tevhekanaho nahone ane a vha avhuḓi a u ṱuṱuwedza mishumo i vhuedzaho nahone ya tshifhinga tshilapfu ya ikonomi yapo khathihi na u sikwa ha mishumo . 
Makwevho a zwidzidzivhadzi a fhirekanya mikano ya tshaka , nahone Afrika Tshipembe ḽi ya phanḓa na u shumiswa sa nḓilaphirisi ya makwevho a zwidzidzivhadzi nahone ḽo no tou vha ḽone mushumisi wa zwidzidzivhadzi muhulu . 
Nyimele dzine dza nga dzenedzo dzi ḓo dzheniswa u ya nga kuvhonele kwa Tshigwada tsha u shuma tsha Themamveledziso ya Masipala . 
Themamveledziso , vhutsireledzi na mavhekanyele a ndugiselo zwoṱhe zwi ngonani u khwaṱhisedza thonamennde ya maṱhakheni .
Khabinethe i isa khuwelelo kha maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha hulise na u pembelela tswikelelo dza vhagidimi vha Afurika Tshipembe nga Ḽavhuṱanu , ḽa dzi 8 Ṱhangule 2014 , musi mabasi o vuleaho atshi ḓo vha atshi khou hwala vhagidimi ubva Olympic House ngei Johannesburg nga 11h00 .
Vha katele na mabammbiri a vhukuma kana khophi yo sethifaiwaho ya zwi tevhelaho :
U fhindula hashu hu tea u vha u ḓitsireledza kha mbambe ya ḽifhasi ngeno hu na u nyanyula nyengedzedzo ya zwibveledzwa . 
( 4 ) Muthu ane musi a tshi khou shuma sa Mufarela Muphuresidennde a vha o no ana kana u ḓiana ha ngo fanela u dovha u ḓiana a dovholola musi a tshi khou shuma sa mufarela Muphuresidennde lwa tshifhinga tshine tsha ḓo fhela musi muthu ane a khou khethiwa sa Muphuresidennde a tshi dzhena ofisini .
Hone , arali 10% kana vhunzhi ha vhashumi vha tshi nga humbela muṱangano kha tshipikiṱere , tshipikiṱere a nga ri hu vhe na muṱangano fhethu na tshifhinga zwine a vha o tou zwi ta .
Ndugiselo ya kutshimbidzele kwa u pulanela wadi i tea u sedzwa u thoma u itela u kona u ṱalukanya uri hu ṱoḓea mini zwa u lugisela malugana na na kutshimbidzele kwa u pulana wadi vhuponi ha hoṱhe masipala na uri CBP i ṱumiwa hani na IDP .
Ngauralo , a hu na ṱhalutshedzo yo tendelaniwaho ḽifhasini . 
Tsedzuluso ya nyimele dza lwanzhe dzoṱhe dzine dza nga vha hone kha vhupo vhuṅwe dzi nga anganyelwa kana u wanwa u bva kha data ine ya vha hone , khathihi na sinario ya nzimulo ya mathomo ya ṋaṋesaho . 
Thangelamulayotibe wa Muvhusowapo wa , 1998 ndi ḽiṅwalwa ḽa mbekanyamaitele ḽine ḽa thoma mutheo kha mveledziso ntswa ya sisiṱeme ya masipala .
Mihumbulo ye ya ṱanganedzwa na ṱhanḓavhudzo zwo thusa kha u bveledza muvhigo wa u fhedzisela wo khwinifhalaho . 
U ita ndovhololo
Nga mveledziso ya Tshiṱirathedzhi tsha u Bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi zwo lavheleswaho , vundu ḽa Gauteng ḽi nga khwaṱhisa vhukoni haḽo na u tikedza u bveledza zwihu zwapo . 
U tandulula na u langula Mbekanyagwama ḽa vundu na Zwibviswa
Sisiṱeme ya ndango ya nga ngomu yo shumiswaho nga vha muhasho kha khohakhombo ya zwa masheleni na ndangulo ya khohakhombo zwo lingana , fhedzi hu na tshikhala tsha u khwiṋisa u itela u khwaṱhisedza u shuma ha sisiṱeme dza ndango . 
kana u tswiwa
Vhagudi vha Gireidi 2 na 3 vha ranga nga u fhaṱa nḓivho ya u vhala na u ṅwala u bva henefha kha muteo wa oraḽa .
U bveledzwa ha mivhigo ya u fhedzisela zwi nga dzhia maḓuvha a 180 .
Mafhungo o kuvhanganyiswaho hu katelwa mafhungo o rekhodiwaho phanḓa ha ḽiga ḽa u pulana
U ṋetshedza tshikhala tsha ofisi tsho linganaho na zwifhaṱo zwa masipala . 
Naho miraḓo ya sekhithara dzenedzo dzi khou ṱangana na thaidzo tsha matshilisano / na zwa ikonomi dza uri kereke dzine dza vha hone a dzi khou vha thusa u dzi tandulula , a vha ṱalutshedzi thaidzo idzo u ya nga maitele a matshilisano . 
Hu na mafhungo a si manzhi nga ha vhuṱumani ha sayanaidi na zwiṅwe zwipiḓa zwa maḓini . 
Khanedzano u mona na mathemo o buliwaho dzi a reriwa , kathihi na tshiedziswa tsha sialala tsha maraga ya vhashumi , tshine tsha dzinginyi uri muvhala wa lukanda , vhubvo ha mvelelo na murafho a zwi elani na u bvelela mushumoni . 
Ri bula uri avho vhe vha shuma navho u phulusa vhana vhane vha khou tshila sa vhahali vha Afrika Tshipembe ḽashu ḽiswa . 
Fhedziha , tshinwe hafhu , kharikhuḽamu yo kundelwa u ṋea nga nḓila i fushaho sisṱeme ya magudwa yo vhofhanaho na nḓivho u swikelela nḓivho dzo tiwaho nga kharikhuḽamu . 
Ndi vhafhio vhatambimakone vha mitambo ya Afrika Tshipembe vhane na vhona vha tshi kona ?
Khumbelo dza mushumo dzi fanela u ḓa na dzikhophi dza ṱhanziela dza ndalukanyo dzo khwaṱhiswaho , ḽiṅwalo ḽa vhuṋe khathihi na CV yo dodombedzwaho . 
Musi pfanelo dza u tshimbila dzo fhungudzwa nga waranthi dzine manḓafhadza u valelwa havho , mvelaphanḓa ya pfanelo dza vhuthu dzavho dza mutheo u re na vhuḓifhinduleli . 
minirala uyo u tshi nga gwiwa kha miṅwaha mivhili
Ndivho ndi u tshimbidza na u ṱuṱuwedza mbambadzo ya zwivhambadzwaseli ya Afrika Tshipembe nga u tikedza khadzimiso ya zwikolodo zwa zwivhambadzwaseli na vhubindudzi nnḓa ha shango u itela u konisa vhorakhonṱhiraka vha Afrika Tshipembe u wina khonṱhiraka dza thundu na tshumelo dza ndaka kha mashango ane a vha nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
MURANGAPHANḒA WA MAHORO MAHANEDZI : Ndi khou ṱoḓa u bviselwa khagala arali avho ho vha hu mapholisa kana hai . [ U dzhenelela . ]
Zwa vhukuma , zwi bva kha mashango mavhili kana manzhi a tshi tendelana nga nyanḓano uri a bvise zwiṅwe zwithithisi zwa ikonomi zwine zwi nga vha zwi hone vhukati hao . 
NDI MINI ZWINE ZWA NGA ITWA NGA KOMITI DZA WADI
mushumi u ita zwithu zwine u ya nga Mulayo zwa tea u itiwa
1.4 . U ḓivhofha ha vhumatshelo nga shango zwi ḓo ḓisendeka nga vhuvhusi vhu shumaho , na u shela mulenzhe ha sekithara dza phuraivethe .
7 . Maimo a Khabinethe kha mafhungo a ndeme a kwamaho mupo
U dzhenelela kha mbekanyamushumo dzo randelwaho dza vhugudisi
Tshiimo tsha nṱha tsha nyito dzi siho mulayoni kha vhuimo ha nṱha ha muvhuso zwi ita uri u lwisa vhuaḓa zwi konḓe .
U lingulula nyimele na vhashumisani ; 7 .
13 Ndˆowelo i re na mutakalo
Sa zwe zwa vhigiswa zwone afho fhasi , oditha dza ngangomu dzo sumbedza vhushayanungo ha tshivhalo ha ndeme kha ndango ya ngangomu . 
themendelo nga muimeli wa dzingu wa muhasho wa maḓi na vhusimama ḓaka
Kha tshiṱaṱamennde tshashu tsha nga murahu ha khetho dza zwinozwino dza ḽa Isiraele , ro humbela muvhuso washu muswa uri u tevhedze thendelano dzo swikelelwaho ngei murahu vhukati ha ḽa Isiraele na PLO . 
7 . Phanḓa ha musi mutshutshisi a tshi vha vhona mulandu , u ḓo dzhiela nṱha madzangalelo avho , khathihi na muṱa wavho .
Ri kha vha ro kwamea nga tshifhaṱo tsha tshiedziswa tsha tshimetse na uri a ri koni u lingedza u kombetshedza tshivhumbwa kha tshiedziswa tshashu . 
Komiti dza wadi dzi na maanḓa a ndeme a bvaho kha dziṅwe theo dza mulayo , Mulayo wa zwa Halwa 59 wa 2003 , sa tsumbo , u ṱoḓaho uri komiti ya wadi i tea u kwamiwa musi hu sa athu ṋetshedzwa ḽaisentsi ya halwa kha fhethu ha tsini .
Mugaganyagwama u shumaho u katela zwibviswa zwa tshifhinga tshoṱhe zwine zwa ṱoḓiwa nga masipala u bveledza tshumelo dza ḓuvha na ḓuvha na ndaulo yawo .
HEYI MILAYO I ḒI BAḒEKANYA NA MULAYO WA SHANGO , FHEDZI U SHUMA KHA VHOṰHE VHA DZULAHO RIPHABULIKI YA AFURIKA TSHIPEMBE .
Mishumo yo bulwaho ya komiti dza wadi ndi u :
U vha vha maṱhakheni
U sudzuluwa ha zwiendisi , nga maanḓa zwiendedzi zwine zwa hwala thundu dzine dza lemela nga murahu ha tshifhinga tsha mushumo , zwi nga vhanga phosho ine ya thithisa . 
U vhala wo tou fombe
168 . Khothe Khulwane ya Khaṱhululo
21 ndi tamba kha inthanete
Zwipiḓa zwa kilima u tou fana na mutshimbilo wa muya na thempheretsha dzo kalulaho na zwone zwi tea u sedzuluswa . 
Na hone , ndi vhufhura u shumisa Madzulo a Vhathu hu u itela u renga dzikhetho . 
U gidima kha masia o fhambanaho hu si na u kuḓa vhaṅwe nga u shumisa tshikhala tshi re hone
Matshudeni ane zwazwino vha kha ṅwaha wa u fhedza wa CTA na vhone vha ya kona u ita khumbelo .
arali vhone kana muthu wavho a tshi shuma , hutea u vha na zwiḽipi zwa muholo
Sa zwe vha pfa mushumo wanga , thero yanga ine nda shuma ngayo ndi ḓivhazwakale , u funza nga ḓivhazwakale . 
Vhurangeli ha khakhululo hu fanela ha dovha u ḓisendeka nga hezwi na miṅwe milayo ine ya nga shumiswa . 
Saizwi zwikolo zwa nnyi na nnyi zwi vhathu vha re na mikano , fhedzi , zwa vha na mvumbo ine ya tea u tsireledzwa .
Sia ḽa tshiṱirathedzhiki ḽa muhasho ḽa tshifhinga tsha vhukati ḽi thuswa na u ḓivhadzwa nga mbekanyamaitele dzi re na tshivhalo , hu tshi katelwa : 
Zwibveledzwa zwa ṅwaha wa 1
Muiti wa khumbelo a sa khou ita zwo dzivhiswaho nga Mulayo wa Mvelaphan ḓa ya Zwiko zwa Minirala na Zwivhaswa ) .
Ngauralo , Mafhungo Maḓifha ho ngo livhiswa kha kana o itelwa u pfeseswa fhedzi nga tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe tsho tiwaho . 
Muṱhomphei Mulangadzulo ;
Pfukiselo dzi dzhia vhunzhi ha zwibviswa zwa mbekanyamushumo , na mitsukunyeo nga ngomu ha pfukiselo idzi i tshimbidza ṱhanganyelo ya zwibviswa . 
Simphoziamu yo amba nga nḓila dzine vhuhaṱuli vhu nga itwa uri vhu vhe vhu imelaho vhathu vhoṱhe nga maanḓa . 
Nga nḓila i fanaho , nṱhani ha u thaipha " mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi " , vha tea u thaipha vhu sa fholi .
Thekhinoḽodzhi
Tshiṱirathedzhi tshiswa tsho ṱalusa zwi khagala zwipikwa zwo sedzesaho kha themamveledziso , tshumelo dza mutheo , vhuendi ha tshitshavha na ndangulo ya mupo . 
Milayo ya ndimo ya ndondolamupo , nga maanḓa u sa lima na luthihi , zwi ḓo funzwa . 
He ha itwa ndingo dza ndeme dza mbalombalo hezwi zwo dzulela u itwa kha zwiko . 
U thetshelesa luimbo/ tshirendo tshi sa konḓi
U tevhelela - ndi zwa ndeme uri nyito iṅwe na iṅwe ine ya tea u itiwa i tevhelelwe na u vhigiwa kha muṱangano u tevhelaho .
Naho zwo ralo , zwo itaho uri thaidzo i ṋaṋe tshoṱhe ho vha uri , nga vhuimo hawe kha mbingano hu na tshanga ndi tshawe tshawe ndi tshanga kha muhweleli wa u thoma , ha ngo vha na lutamo lwe lwe vha lu tshi nga khethekanywa u bva kha ṱhanganelo ya ndaka . 
Mbuyelo ya mbadelo dza mbulungo ya tshelede
1.1. Khabinethe yo ṱanganedza u vulwa lwa tshiofisi nga Muphuresidennde Vho Zuma ha sibadela tsha Dr Harry Surtie ngei Upington , Kapa Devhula nga dzi 2 Khubvumedzi 2014 . .
Khwiniso dzine dza khou bva kha Mbekanyamaitele dza u Pandela na Vhutsireledzi ha Madzulo a Mavu Fhethu ha Vhulimi ha Vhubindudzi , nga ndivho ya u wana thandululo kha u sa tsireledzea ha madzulo nga u ṱanganya vhukando ha mbuedzedzo ya mavu fhasi ha tsireledzo ya mulayo ya khwine na maitele a thandululo ya khuḓano .
Naho zwo ralo , u shaea ha u pfesesana na u bveledza kuvhonele kwa dibeithi dza kusedzele kwa zwithu hu si u wana mbuno , vhathithisi vhashu vha amba u nga ri mbudziso ya tenda u shanduka ndi ya mashangoḓavha kha milayo yashu ya zwa mushumo . 
U tambudzwa ha vhana nga mudededzi ndi zwiito zwivhi vhukuma , ngauri zwi fheṱa fulufhelo ḽo ṋewaho kha vhadededzi nga vhabebi vha vhana . 
Masipala u na muthelo wa mbuelo ya fhasi na zwo ṱangana na nyaluwo ya fhasi ya ikonomi na tshivhalo tshi re nṱha tsha vhushayamushumo , zwine zwa ita uri vhadzuli vha kone u badela zwiṱuku tshumelo dza masipala , sa musi zwi na khohakhombo khulwane kha u isa phanḓa nyaluwo ya mbuelo ya vhuṋe . 
Vho swikelela hani tshipikwa tsha u sudzulusa khonani yavho ?
Ngaha u itisa hafhu maṅwalo a goloi
3.2 . Khabinethe i ṱangana na Muphuresidennde Vho Zuma kha u isa ndiliso kha miṱa , khonani na vhatambi vhoṱhe vha bola ya milenzhe kha u lovha ha mutambi wa kale wa Bafana Bafana ane a vha ḽizhakanḓila John " Shoes " Moshoeu we a vhulungwa nga Musumbuluwo wa dzi 27 Lambamai 2015 .
Bada dza thologeithi dzo sumbedzisa uri muhumbulo uyu u vhonala u tshi shuma zwavhuḓi . 
Arali ra hanelela kha u vha vha ngoho , ngauralo ri ḓo imisa ngudo na uri musi ri tshi imisa ngudo , matshilo ashu a ya ima . 
Kha sia iḽi , ro vha ri tshi khou pikisana na khaedu ine ya khou dzulela u aluwa ya u fhungudzea ha phimo ya vhagudisi . 
ndi ya laiburari
Digirii ya Vhulanguli ha Dzilafho kana Mutakalo ya Tshitshavha ndi ya vhuṱhogwa . 
Rerani na tshigwada tshaṋu uri ni kuvhanganye mihumbulo .
1.1.3 Tshiimiswa tsha vhurangaphanda ha sialala tshi na mushumo wa ndeme wa u alusa vhuthihi ha tshitshavha , nulalo na vhudziki .
Samusi ho vha hu na u sa eḓana ha mvelaphanḓa kha u isa maḓi , muḓagasi , vhuthathatshili na u hwalwa ha mathukhwi kha fhethu hapo , kha vhupo vhune ha vha na u kundelwa kha u iswa ha tshumelo ri tea u thoma nga u ṱhogomela vhathu na mbilahelo dzavho .
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha , tsumbo , ḓirama / ḽitambwa
Ṱhoḓea dza fomethe , tshitaila
1.2 Khabinethe i ṱanganedza uri sa shango , ri bvela phanḓa na u vha na lushaka lu fhenyaho lwa vhanna , hune naho zwo ralo ri ita khuwelelo ya uri hu itwe zwinzhi kha u lwa na dwadze ḽa u vhulaha vha tshifumakadzini na zwa u tswa vhathu vha tshi rengiswa .
Ra dzhena thekhisini ri tshi vhuya hayani .
Hedzi , naho zwo ralo , dzi tou vha thaidzo dza nyaluwo dzo ḓoweleaho fhedzi . 
Dzo dzudzanywa kha mutevhe kha Thebulu 1 khathihi na tsumbatshifhinga yazwo .
khophi ya rekhodo*
" Zwa zwino ri na khishi dza 36 dza swobo , fhedzi ṅwaha hoyu wa muvhalelano wa masheleni ri ḓo alusa itshi tshivhalo u ya kha 54 .
Ndi Mulayo ufhio une vha khou shumisa u hanedzaho fhungo ḽa vhululamisi ḽo ambiwaho nga miraḓo ?
Zwigwada zwa tshishumiswa tsha mishumo minzhi zwi nga tevhetshedzana u bva kha nḓila ya mveledziso ya ḓorobo khulwane u ya kha zwigwada zwapo zwa thingo , vhuimabisi na mabogisi a poswo . 
U ṋetshedza ngeletshedzo , u ṋetshedza thikhedzo na u dzudzanya tshiendedzi tsha muponyi . 
Madzhenuwo na masiandaitwa a hone kha inflesheni yo vhonalaho a nyadza vhudziki ha ndavhelelo dza inflesheni na u fhulufhedzea ha bannga dza vhukati kha mashango manzhi . 
mishumo ya ndemesa kana yo dzhaeswaho .
Nga maṅwe maipfi , vhagudi kha vha ṋewe tshikhala tsha u ita zwithu nga vhone vhane , vha tendelwe vha tshi khakha , uri vhone vhane vha ḓikhakhulule nga vhone vhane murahu ha musi mugudisi a tshi nga dzhenelela .
Miraḓo ya komiti dza wadi i nga ṋewa phothifolio i fhiraho nthihi .
U shumisa mapa wa muhumbulo/ notsi u ṅweledza mafhungo
Hezwi ndi nga mulandu wa u engedzea ha vhushai na tshivhalo tsha vhathu . 
Tshanduko dzo itwaho kha u avhelwa marahu u bva kha D u ya kha A , tshanduko dzi elahano dzo itwa kha ṱhalutshedzo . 
U buletshedza na u ṱalutshedza maitele a u nanga na u khetha miraḓo ya Komiti ya Wadi .
Matheriaḽa u re kha modulu u bva kha matheriaḽa we wa bveledzwa nga madzangano a tevhelelaho a tshi tikedzwa nga vhe vha ita mutingati navho vha mashangoḓavha .
Bada dza u kuvhanganya dzi ṱuma sisiṱeme khulwane dza bada dza ḓoroboni ( tsinga ) na masakhamaḽedzani . 
Khaseledzo ; nyambedzano tshibveledzwa tsha mafhungo ; tsha u tou vhonwa , sa phosiṱara/ nḓivhadzo
Ḽiga ḽa u thoma ndi u khwaṱhisedza uri hu na ṱhoḓea ya thundu na tshumelo dzine dza ḓo bveledzwa nga thandela . 
Ndima ya 4 ya Mulayo i sumbedzisa Khomiti dza Wadi sa nḓila ya u ṱuṱuwedza demokirasi ine vhathu vha shela mulenzhe kha muvhuso wapo .
Vhusunzi vhu tevhela nḓila .
Nga murahu ha u ṱalusa zwivhumbi zwa nga nnḓa zwine zwa nga kwama kushumele kwa muhasho , vhupo ha nga ngomu vhu fanela u shumiwa naho . 
Dzangano ḽo ḓisendekaho nga tshitshavha
Vhorabulasi vha dovha vha eletshedzwa u dzhielwa nṱha khalaṅwaha pfufhi , zwiliṅwa zwo no ḓowedzwaho vhupo hapo sa maga a ndondolo . 
Ro kwamana na vhaṅwe vhathu musi ri tshi khou lugisela ḓuvha iḽi . 
Hu na vhuḓifulufheli ha u bindudza vhu re fhasi kha vhulimi . 
Masheleni avho a ḓo ṱanganyelwa nga tshithihi tsha fumimbili tsha mbadelo dza muthelo wa ya goloi yavho yo badelwaho zwi tshi ya nga goloi yavho nga ṅwedzi muṅwe na muṅwe we muthelo wa goloi yavho wa vha u tshi kha ḓi shuma .
Hezwi zwo ita uri sesheni dza vhupfumbudzi dzi tshimbidzwe nga hu si na vhuleme . 
5.7. Khabinethe i fhululedza maAfrika Tshipembe na IEC kha tshipiḓa tshe vha tamba kha u vhona uri dziṅwe Khetho hafhu dza Muvhuso Wapo dzi tshimbile zwavhuḓi . U ya kha shango ḽothe , khoro dzo ṱangana u nanga dzimeyara , vhalangadzulo na zwimebi zwihulwane kha vouthu dzi pfadzaho u itela dimokirasi ine ya khou shuma .
IDP ndi tshi shumiswa tsha ndeme kha u shumisa zwiko zwi re hone u swikelela ṱhoḓea nnzhi kha vhupo .
Heyi i fanela u katela tsumbanḓila na milayo yo teaho , na ṱhoḓea dza u vhiga na themphuḽeithi , sa tsumbo , mutevhe wa madzina a vho dzhenelaho muṱangano .
U thetshelesa u itela u wana mafhungo o khetheaho
Hezwi zwi nga khwinisea nga . . .
11.1.1 Hulisani u lisa ------udzi
Nyolo i sumbedza tshaka dza zwo dzinginywaho siani ḽa zwivhuya zwine zwa nga waniwa miṅwahani ya 1 na 2 ya u shumisa CBP .
U pfumbudzwa ho sedzesa kha zwa mabindu , u maketa , kufarele kwa murengi , ndaulo ya masheleni , zwikili zwa u renga , kulangele na ṱhompho ya milayo yo vhewaho , ngudamutakalo na tsireledzo ya zwiḽiwa , tshiṱoko na u rengisa .
U thoma nga mbuno dza ndemesa : ndi dza nnyi , mini , hani , lini , ngafhi , ngani , na u swika ngafhi
Vha ḓo ṅwaliswa na zwenezwo .
Sisiṱeme khulwane i re na vhukoni ha u bveledza zwithu zwiswa , ine ya tshimbilelana na dzifeme dzine dza tshimbidza bindu ḽadzo kha sekithara dzine dza tshimbilelana na kuitele kwa nyaluwo .
( d ) a nga sedzulusa tsheo ya u sengisa kana u sa sengisa , nga murahu ha musi o kwamana na Mulanguli wa Vhatshutshisi o teaho nahone nga murahu ha musi o thetshelesa mafhungo a vhathu vha kwameaho zwi tshi wela kha tshifhinga tsho tiwaho nga Mulanguli wa Vhatshutshisi wa lushaka , u bva kha vha tevhelaho ;
Vhabvumbedzwa vhahulwane kha itshi tshiṱori ndi vhonnyi ?
Nga maanḓa , nyambo dzapo a dzi athu vha hone nga maanḓa kha midia minzhi , nga maanḓa kha midia wa u gandisa na sekhithara dza theḽevishini . 
Tshikwama tsho kwaṱhisedza na Tshikwama tsha Ndiliso hu ne zwa konadzea arali vhavhili vha tshi ṱanganedza Mbuelo dza Ndiliso . 
Ndi nga mini vha tshi khou ya u dalela Tshamaano ?
Vhadzheneleli vha ḓadza tshikalo tshi re nga fhasi .
Netiweke ya EMS ya GEMS i shuma hani ?
Muhasho wa Vhuendi na Dzibada wo thoma na u lugisa dzibada dza lushaka na dza vundu . 
Maimo a BEE kha zwiimiswa zwo fhambanaho na mbambe u ya nga vhuimo ha u dzhenelela kha BEE zwo itwa . 
Fhedzi , vhaṅwe vhavho vho vha vha sa konesi u vhala na u ṅwala vhunzhi vho vha vha na Murole wa 6 .
Ro thola vhathu vho teaho kha u ita mushumo ? 
Zwivhumbeo a si zwa vhukuma - fhedzi vhathu vha shumana na zwivhumbeo . 
Tshiṅwe tshifhinga vhathu vha a vhewa kha mutevhe wa u lindela miṅwedzi ya rathi .
Mbondo dza u ḓitsireledza dzo fhaṱiwa u mona na ḓorobo dza tshikale u itela u tsireledza vhadzulapo kha vha nyonyovhelaho , zwi tshi itelwa , u shumisa nyolo dza vhupo sa tshipiḓa tsha zwiṱirathedzhi zwa u thivhela vhugevhenga . 
3.3 Pulane dza u Funza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
U ṋea na u tevhela ndaela / masia zwi sa konḓi
Heḽi ḽikhaulambilu ḽo thoma u bvelela phanḓa ha musi mutambo u tshi thoma . 
Hu lavhelelwa uri R33.3 biḽioni kha tshumiso ya masheleni kha R&D yo tikedzwa nga kha tshiṱuṱuwedzi tshifhingani itshi .
Ho sedzwa gumofulu ḽa R16 002 nga muṱa nga ṅwaha na gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha
Fhedziha , vho zwi dzhia uri vhuḓifhinduleli havho vhu tou vha fhedzi u vhona uri vhaṱaleli a vha khou dzhena ngomu luvhanḓeni nga tshifhinga tsha mutambo . 
A hu na u rwiwa ha vhafariwa nga vhaofisiri ho vhigwaho nga vhafariwa . 
Khithi ya thusothanzi iṅwe na iṅwe i na magiḽafu a zwanḓa , nahone a fanela u ambarwa tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi khou thusa muthu ane a khou bva malofha kha khuvhalo kana mikota . 
U vha kha tshikimu tsha dzilafho tshi fhiraho tshithihi nga lutihihi ndi u pfuka mulayo .
Phanḓa ha musi thendelo i tshi nga fhela vha tea uya u ḓivhiga kha RRO u itela u vhudziswa mbudziso ha vhuvhili hune ha itwa nga Refugee Status Determination Officer .
Vho sedzulusa dzibugu lwa miṅwaha minzhi na u dovha vha ṅwalela radio na u shuma kha mbekanyamushumo ya bugu ya TV . 
Nahone musi khamphani iṅwe na iṅwe i tshi swikelela u elwa nga fhasi ha Khoudu dzi tea u tevhedza garaṱa ya zwikoro , khoudu dzo isa phanḓa nga u leludza muhwalo wa u tevhedza BEE nga u vhea zwipikwa zwa fhasi zwa khamphani idzi . 
U vhambedza nomboro u swika kha 99 na u amba uri khulwane kana ṱhukhu nga 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , na 10 ndi ifhio .
Hezwi ndi zwikhala zwine zwa tea u dzhiwa ; nga u shumisana , sekhithara dza mutakalo na pfunzo dzi nga ṱavhanyisa mvelaphanḓa yashu u ya kha ndivho dzashu dzi fanaho dza khwaḽithi , tshanduko na ndinganyiso . 
Vhulangi ha sialala vhu avhela mavu hu sa dzhieli nṱha masiandaitwa a tshifhinga tshilapfu ane mveledziso ya ḓo vha nao kha vhupo na themamveledziso ya tshumelo , na ngauralo ngauralo . 
Musumbedzo wa ḽitheresi ya mutheo ya khomphyutha sa tshivhalo tsha thikhedzo u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo . 
U ṋetshedza thikhedzo ya ndangulo yo angalalaho ya HIV na AIDS . 
Khumbelo i ḓo vélela arali ho vha na u sumbedzisa ṱho ḓea dzo bulwaho kha " Bugwana ya Tsumban ḓila "
Izwi zwi sedzulusa hafhu sisiṱeme ya masheleni a vhulimi , na u ṱalutshedza vhuvha ha zwithithisi zwa dzhena zwo livhaho vhabveledzi vha no khou ḓi bveledzisa na u ita milayo ine ya ḓo langa mbetshelwa dza masheleni a vhulimi . 
U tshimbidza tshumiso ya foramu dza vhupulani ha tshumelo dza maḓi kha muvhuso wapo na wa vundu kha zwa u topola , u vhekanya ndeme na u nanga thandela dzi elanaho na tshumelo dza maḓi . 
Nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya na tshenzhemo kha sia ḽa muvhuso wapo , ndangulo ya masheleni hu na ndivhanele yo tiwaho kha u ṋea masheleni kha thandela dza themamveledziso ya muvhuso wapo i a ṱoḓea . 
Vha tendelwa u ita khumbelo arali vho ṅwaliswa Afrika Tshipembe kana vha vha dzangano ḽa zwa mulayo ḽo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe .
Hei mbekanyamushumo i na vhana vha 91% vho lugelaho u wana na vhaaluwa vha 95,5% .
Khabinethe i ita khumbelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe , u ya nga vhuḓifhinduleli ho gavhelwaho ngaho kha NDP , u vha tshipiḓa tsha thandululo na u vhona uri vhoṱhe vha khou ḓimvumvusa vho tsireledzea .
Kha vha vhambedze u vha hone ha mvelele dza tshishavha dzo fhambanaho na u dovha u vhambedza vhukoni havho kha u tikedza na u khwaṱhisa dimokirasi . 
Hune ha tea u badelwa Muthelo wa Ndaka dza Vhubindudzi dzi si na Ṱhanziela , thengiselano iyo a i tei u badela mbadelo dza tshiṱemmbe . 
Vhupo ha Phalamennde na vhathu vha shumaho hone
Hedzi tsumbadwadze dzi nga vha hone lwa tshifhinganyana kha tshifhinga tsha mushumo , kana dzi nga ṋaṋa na u fhedza tshifhinga tshilapfu u swikela dzi tshi nga swikelela hune dza nga dzulela u vha vhone .
Naho hu uri mafhungo a re kha Tshipiḓa tsha 1 o livhiswa kha tshitshavha , heyi bugwana i nga ḓi shumiswa nga dziNGO , na dziCBO nga nḓila mbili :
U vhea tshifhinga - musi vha tshi fara muṱangano kana wekishopho vha fanela u dzhiela nzhele tshifhinga .
U ṱalutshedzelela mafhungo
Khumbelo ndi ya uri ni vhone uri masheleni a khumbelo a zwino o badelwa . 
( ii ) phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho ; kana ya
na u ita dzithemendelo nga ha -
Khumbelo ya u dzheniselwa tshishumiswa tshifhinga tshi saathu u fhela i tea u itwa nga murengi nga u tou ṅwala . 
HIV i kona u tshila fhedzi na u ḓiandisa kha zwiluḓi zwa muvhili zwi fanaho na vhunna , zwiluḓi zwa vumbu , mikando , malofha na mare . 
U vhanda luraru kana luṋa nga mutevhetsindo u no fana .
Zwikolo zwa murole wa nṱha
U ḓilinga na u linga khonani zwi dzhenisa vhagudi kha ndingo .
Mafhungo a vhuṋe a shumiswa u itela ndivho dzo elwaho sa tsumbo , musi mushumisi a tshi ḓiṅwalisa na webusaithi u itela u humbela vhudavhidzani ha tshifhingani tshi ḓaho nga ha fhethu ha madzangalelo a GCIS . 
1.4 Muphuresidennde vha khou livhuwa Vouthu dza Mugaganyangwama nga Minisiṱa dzi ṱhonifheaho dzi ambaho ngaha ṱhoḓea dza vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe .
Ndangulo yo shumisa asesimennde na khumbulelo kha u dzudzanya zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha . 
Annapolis mahoro o ṱangana nahone a amba nga mafhungo a poḽitiki na tsireledzo . 
a ) khwinisa zwiṱaluli zwa masipala dza Khethekanyo A ;
tshi fanela u vha tsha maimo ane a ṱanganedzea .
Mishumo ya Muvhuso yo tea u aravha kha mbidzo hei u itela uri kotara hei i vhe iṅwe ya dzi ṱavhanyesaho kha kushumele na u khwinisa mashumele a muvhuso .
3.Arali rekhodo ina maipfi kana mafhungo o tou rekhodwaho , zwine zwi nga bveledzwa zwa ita muungo
Vhatholiwa vhoṱhe vha tshumelo ya thikhedzo vha ḓo gudiswa u khwinisa mbonalo ya phurofesheni ya muhasho na u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo . 
Maipfi a vhaṅwali vha ḓirama vha vharema na vhatambi vho wana pfufho dza dzitshaka hu si kha vhunzani na zwi re ngomu , fhedzi na u tshimbilelana havho na ḽifhasi . 
Ro dovha ra vhona uri tsudzuluwo ya vhubindudzi ha tshifhinga tshipfufhi yo bveledza mvelelo dzi si dza vhuḓi kha maṅwe mashango . 
Naho u ṅwala marifhi a vhukonani ho no dzhielwa vhuimo nga vhudavhidzani ha eḽekṱhironiki ( sa , e-meiḽi na fekisi na sms ) , vhagudi vha tea u ḓi gudiswa u a ṅwala .
U phaḓaladzwa ha maanḓa a zwa masheleni zwi amba khovhekanyo ya vhuḓifhinduleli ha zwibviswa vhukati ha khethekanyo dzo fhambanaho kana ḽeveḽe dza muvhuso na vhuṱumani na nzudzanyo dza zwa masheleni u konisa khethekanyo dzoṱhe dza muvhuso u shuma mishumo yayo ya ndayotewa . 
Fhedzi , ngauri vharangaphanḓa vha sialala vha a shumisa milayo , nga maan?a , maanḓa a vhurangaphanḓa , ho ambiwa uri , sa vhahaṱuli , a vho ngo ḓiimisa nga vhoṱhe kana u dzhia sia , sa zwine zwa ? o?iswa zwone nga FCs 156(2) .
Ndi pfesesa uri ri na Minista o ḓiimiselaho . 
Kulangulele kwa masheleni apo , hu tshi katelwa tshiedziswa tsha zwino tsha masheleni apo , Afrika Tshipembe tshi fhasi ha mutsiko muhulwane . 
Mbilaelo nga ha midavhi ya zwa mitambo ine ya sa athu u bveledzwa na dzone ndi zwithu zwa ndeme . 
Ndi khwiṋe , zwi tshi nga sumbedziswa u bva mathomoni , musi hu kha ḓi puḽaniwa na u dzudzanya thandela . 
Tshiṅwe na tshiṅwe tshine mudededzi a ita nga nganea na tshiṱori e ngomu kiḽasini , muḓifho wa u ḓidzhenisa ngomu ha zwiṱori zwavhuḓi u tea u dzula u hone .
Ḓzilafho - tsheo dzi itwa hu sina mihumbulo i bvaho kha tshitshavha na u dzhenisa nḓivhadzo dza zwo iteaho kana zwino ḓo itea .
Afurika Tshipembe ḽo tangwa nga mashango o pfumaho gese , fhedziha ro tumbula khungumuṱavha ya gese ya lwanzheni kha dzingu ḽashu ḽa Karoo .
Khwaṱhisedzo i kha u linganyisa ṱhahelelo-vhushayasia ha ṱhanganelano ya mbuelo-tshinyalelo nga tshifhinga tsha vhukati u itela u khwinisa zwiṱuṱuwedzi zwa u bindudza na u shuma . 
Kha vha thome nga tshelede dza mangwende na tshelede dza maṱari ṱhanu , vha kone u engedza vha dzhenise maṅwe mangwende . 
Riṋe , sa mbumbano ya madzangano manzhi kha vhusimamilayo uvhu na riṋe ri na dzangalelo ḽa vhakhethi vha si na mulandu kha u shuma . 
Zwi a takadza uri , gurannḓa a dzo ngo sumbedza uri avha vhahanedzi ndi vhonnyi , naho muṅwe wavho o ḓivhea zwihulwane nga u hanedzana hawe na mulayo . 
Pulane dza wadi dzi tea u angaredza :
Ndi zwiṅwe zwe Milayo ya Phalamennde ya sa zwi lavhelele uri zwi nga itea .
o Bogisi a ḽi tei u vulwa .
U fhungudza : Kha makumedzwa manzhi , u fhungudza hu imelaho mbuelo dzo anganyelwaho dzi wanalaho u bva kha akhaunthu ya muthu dzi ḓo fhungudza mbuelo yo ṱalutshedzwaho ya mushumi yo vhalelwaho fhasi ha mbekanyamushumo ya Tsireledzo ya Matshilisano ya zwino . 
U bvela phanḓa na u phaḓaladza mafhungo na u kovhekanya zwibveledzwa . 
Hedzi mbekanyamushumo ndi tshipiḓa tsha ndingedzo dza lushaka dza u lwa na khaedu dza vhushai , u shayea ha mishumo khathihi na dziṅwe thaidzo dza matshilele , dze dza bvelela kha zwiṅwe zwa tshitshavha nga mulandu wa vhushai na u shayea ha mveledziso . 
Vhafarisi vha sekhithara ya phuraivethe Muhasho wa Tshumelo dza Ndulamiso u thoma maitele a murengiselano wa ndaka na vhufarisani ha mashumele a u fhaṱa na u ṱhogomela dzhele nṋa ntswa . 
Minisiṱa wa Pfunzo ya Mutheo Vho Angie Motshekga vha ḓo ḓivhadza mawanwa a mulingo wa Lushaka wa Siṱifikheithi tsha Maṱiriki a ṅwaha wa 2014 nga dzi 5 Phando 2015 khathihi na u bviswa ha mvelelo nga dzi 6 Phando 2015 .
Zwilindedzi - kha u tewa ha zwikolobulasi na u shandula tshumiso ya mavu hu tshi katelwa na zwilindedzi zwa thendelo dza zwa vhupo ; 
U monithara levhele ya mushumoitwa wa komiti dza wadi
Vhashelamulenzhe vha humbula ngauri mafhungo a ndeme a pulane ya wadi a fanela u vha mini .
U thetshelesa ṱhaluso dza oraḽa dza fhethu/ vhathu
Vhudzivha vhune mbudziso dzoṱhe dza tandululwa ngaho kha Muhasho . 
Arali zwi zwa vhukuma uri a vha iti khumbelo dza zwikhala zwo kungedzeliwaho , ri tea u vha vhudzisa uri ndi ngani . 
u ṱavhanyisa mvusuludzo ya dzhango ḽa Afrika ; na
( a ) nga miraḓo mivhili ya Buthano ḽa Lushaka , arali hu tshi khou tea u khethiwa Muphuresidennde kana Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo wa Buthano ;
O ḓadzisa ngauri vhunzhi ha gurosari ine wa nga renga vhu ṱuṱuwedzwa nga idzi bege ntswa ngauri u tea u vha na masheleni a u renga bege . 
( 5 ) Tshifhinga tshoṱhe , Miraḓo miṋa kana u fhira ya Khothe ya zwa Mulayotewa vha tea u vha vhe vhathu vhe vha vha vhe vhahaṱuli nga tshifhinga tshe vha vhewa ngatsho kha Khothe ya zwa Mulayotewa .
Khothe ya madzhisiṱiraṱa
Nga u ralo , ndi ngani vha sa vhea tshiimo tsha tshavho tsha tshikolodo nga fhasi ha ndaulo ? 
Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi na Masheleni wo bveledza phurogireme yo ṱanḓavhuwaho ya nyaluso ya zwa koporasi ya u shandula u sa lingana he ha vha hu hone kale . 
Ri tenda ro khwaṱha kha u shuma ro khwaṱha na kushumele kwa nṱha na ṱhahelelo ya zwiko . 
U langa mbekanyamushumo dza u dalela zwibadela zwa tshiṱiriki . 
Maitele a u oditha zwikili a khou kunakiswa u itela mbetshelwa ya mafhungo o humbelwaho . 
U pennda na u ola zwivhumbeo zwa vhukuma kana zwa khumbulelwa , u tuṱuwedza u limuwa mutalo na tshivhumbeo , na zwi dododmbedzwa zwo engedzedzwaho , u buletshedza / ṱalusa zwifanyiso zwa vhuṋe
Kha vha kwame SETAs u wana uri ndi vhatholi vhafhio vha ṋekedzaho vhugudisi .
U vhumba maḽeḓere hu tshi shumiswa zwishumiswa zwo fhambanaho sa khirayoni , penisela na tshoko ) .
Arali dzina ḽo vha ḽo no vhewa musi hu sa a thu u faeliwa maṅwalo a khamphani , hu ṱoḓea maṅwalo a u vhulungwa ha dzina ḽa vhukuma .
Fhedzi , uri mashango a bvelaho phanḓa a ḓidzhenise kha muratho uyu , zwo khwiṋisa u fhaṱa vhukoni , thikedzo ya vhashumi na thikhedzo ya masheleni ndi zwa ndeme . 
Khethekanyo i ita mbetshelo ya u vhudzisa lune lwa nga ita luvhili , lwa u thoma ndi u vhudzisa uri naa pfanelo yo pfukiwa , lwa vhuvhili ndi u vhudzisa uri u pfukwa ha pfanelo zwi a pfala naa .
Nga murahu ha u ita izwi vha kiḽika " submit " .
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele
U ṱola : U lavhelesa zwa nga misi na u vhiga mafhungo a ndeme nga ha mbekanyamushumo na zwibveledzwa na mvelela dzo lavhelelwaho . 
Zwi tshe zwo ralo vha ri a vha ṱoḓi u pfuluwa saizwi hu kule vhukuma na ḓorobo nahone vhunzhi havho vha tshi shuma ḓoroboni vha si na na tshelede ya u ṋamela zwiendedzi .
Maṅwe malwadze o vhangwaho nga mushumo a fanela u vhigiwa kha Muhasho wa Vhashumi .
Dziwashara dzo gaḽivenaiziwaho dzi ḓo shumiswa nahone baudu dzoṱhe dza u vhofha dzipfara dza u tsireledza dzi ḓo khiiwa nga nḓila yo tendelwaho . 
Mugidimo wa u ṋekedzana zwitanda hu tshi sielisana hu na kana hu si na zwishumiswa
U bannga , u fana na vhunzhi ha mishumo ya vhubindudzi , hu tshi elana na ndangulo ya khohakhombo . 
Ḽeveḽe idzi dzi ḓo tikedzwa nga vhuongelo ha tshiṱiriki vhu re kha tshiṱiriki tshiṱuku tshiṅwe na tshiṅwe . 
Gemo ḽa zwahayani ndi gemo ḽa tshumelo ḽo tiwaho na gemo ḽa makwevho zwo ḓi sendeka kha lushaka lwa mabini a malaṱwa na ku hwalele . 
Ndi dzifhio thandela dzine Komiti ya Wadi ya tama u dzi ita ?
Thebulu i na zwipiḓa zwivhili ; tsha u thoma , nḓila ine lushaka lwa vhuendi luṅwe na luṅwe lwa enda ngayo , tsha vhuvhili , ndi mini tshi itaho uri vhu ende . 
Riṋe ri vhana .
Maiti ndi maipfi ane a ri vhudza uri muthu kana tshithu tshi khou ita mini .
Ndingo dza kushumele dzi nga elwa ho sedza uri milayo ya Batho Pele i khou shumiswa hani nga vhashumi vha tshi thusa tshitshavha .
Kha Giredi dza 10-12 . hoṱhe vha tea u ṅwala zwibveledzwa zwine zwa khou ḓi endela u vha ṋea khaedu .
Avha vhana vha a ḓirengela maḽegere vhone vhaṋe ngauri vha a vhulunga tshelede .
Ezwi zwi ṋetshedzwa kha feḓeresheni dza mutambo na zwitshavha , zwi sedzesaho kha zwitshavha zwi shayaho , vhupo ha mahayani na vhafumakadzi . 
Mulayotibe wo ḓiimisela u khunyeledza mushumo kha vhupo ha tsireledzo .
Itani ḽiedza Vheani tshipiḓa tsha bammbiri tshi re na zwiḽiwa tsini na tshiṱaha tsha vhusunzi .
Ri ḓo bvela phanḓa na u fhungudza mitengo ya u ita zwa mabindu nga u fhungudza ndifho dza zwibveledzwaseli , u lwela u wana nḓila dza u bveledza muḓagasi nga mutengo wa fhasisa , na u ita uri vhuendi ha zwiporoni vhu shume zwavhuḓi na u vha ha khwiṋesa musi vhu tshi vhambedzwa na zwiṅwe .
Muhasho u langa Foramu ya Vhulamukanyi ha Vhana ha Vundu . 
Kha ḽevele yapo na ya vundu , vhaṱoli vha u engedzedza vha ḓo ṱoḓea kha Muhasho wa Mutakalo na Muhasho wa Dzingu wa Mupo . 
Muengedzo 6B ḓḓḓ
Kha khalaṅwaha yo fhiraho ya mitambo ya bola ya milenzhe thimu ya Super Girls Soccer Team yo dzulela u tambudza thimu ya Western Warriors .
Ṱhukhufhadzo dza maipfi ( abriviesheni )
Ri ḓo bvela phanḓa na ndugiselo dza u bveledza sisteme ya ndindakhombo ya zwa mutakalo ya lushaka .
Ṱhoḓisiso kha iḽi fhungo dzi khou ṱoḓea nahone izwi zwi tea u katela ṱhaṱhuvho ya uri naa ( nahone ndi ngani ) mbekanyamaitele dza nḓowetshumo dzo shuma zwavhuḓi naa kha u bveledzisa Asia nahone dzo vha dzo teaho hani kha u bveledzisa dziṅwe ikonomi dzine dza kha ḓi tou bvela phanḓa . 
Kha sia ḽa midavhi ya nnyi na nnyi i kovhanywaho na kiḽabu dza mitambo , vhathu vhahulwane vha shumaho nga masiari vha nga kona u tamba mitambo vhusiku , zwo ralo na vhone vha a tea u wana mavhone . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza zwine ya ḓo shumisa zwone u vhona uri themendelo idzi dzi thome u shuma .
A thi pfani na u nwa maḓi , ndi funesa ḓirinkhi .
Mbudziso dzine dza engedza na u ṱanḓavhudza vhusedzi ha zwipiḓa zwa vhutsila na milayo ya u ola
Muthu a nga kha ḓi ṱoḓa uri madzangalelo a mufarisi a bviselwe khagala , fhedzi hezwi zwi ḓo tou vha fhedzi u itela u vha khagala ho engedzeaho . 
Nḓila ya u thoma , nga u dzudzanya fhethu ha u tambela uri hu anane na u ṱuṱula khonadzeo dza u vhala na u ṅwala .
Gwama ḽa Lushaka ḽo maanḓafhadzwa u bveledza muhangarambo nga u angaredza wa ikonomi khulwane na wa masheleni , u tshimbidza vhushaka ha zwa masheleni kha ṱhanganelo ya mivhuso na maitele a ndugiselo ya mugaganyagwama , u langa u thomiwa ha mugaganyagwama na u ṱuṱuwedza u kombetshedzwa ha mbuelo , u langa khwalo na ndaka dza muvhuso . 
( 2 ) Hu tshi khou dzhielwa nṱha u ṱhoṱhela ha u shumiswa na tshiimo tsha nyambo dzapo dza vhathu vhashu , muvhuso u fanela u vhea maga a vhonalaho ane a shuma u itela u takula tshiimo na u bveledza u shumiswa ha hedzi nyambo .
Ni vhe na vhuṱanzi uri ni a kunda ! "
ZWIKILI ZWA VHUTSHILO Gireidi ya Ṱ-3
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu ( CGE ) 011 403 7182
Mafhungo a tevhelaho a shuma kha zwoṱhe mabisi na zwibisana . 
Bono ḽa musudzuluwo kha mushumo a ḽi ṋetshedzi fhedzi ṱhuṱhuwedzo ya matheriala fhedzi ḽi dzulela u engedza ṱhonifho na u vhona uri hu na u ḓithomela zwithu nahone hu na mushumo u takadzaho . 
I nga vha mutheo wa tshanduko nahone i nga fhaṱa vhushaka vhuswa musi vhathu vha tshi wanulusa na u guda tshivhangi tsha khuḓano .
Heyi ndi yone ndivho ya ndeme ya khoniferentsi iyi . 
Muhumbulo ndi wa u tshimbidza na u pfananya matshilisano , hu tshi katelwa u dzhenelela ha tshitshavha kha mbekanyamushumo , nga u vha na miṱangano ya nnyi na nnyi ya u Voutu ha Tshiṱiriki ( VD )  . 
Vha tendelana kha tshine tsha khou tea u tandululwa na u sika nyimele yo lugelaho u tandulula thaidzo .
Kha Tshitatamende tsha Mulayo wa Mugaganyagwama wa Vhukati-ha Ṅwaha , ro vhona zwa uri arali nyimele ya ikonomi ya tsa , muvhuso uḓo sedzulusa hafhu masheleni awo na pulane dza kushumisele u kona u vhulunga masheleni a ḽa Afrika Tshipembe . 
Mafhungo a Vhukwamani 
Mbekanyamushumo ya ṅwaha woṱhe u ya kha shango ḽoṱhe nga vhuphara kha u ḓisa tsivhudzo , zwa pfunzo , u pembela na mitambo ya khuliso zwo livhisa kha u pembela hu hulu ha miṅwaha ya ḓana nga ḽa 27 Tshimedzi 2017 zwine zwa yo fhela mathomoni a Nyendavhusiku 2017 nga zhalinga ḽa khuliso ya muzika ngei Mbizana , Wild Coast Casino .
Zwi tea u ambiwa uri tshikhafula tsho vha tshi tshi tou vha khombo kha tsireledzo . 
Heḽi ndi fhungo ḽine ra do ḽi sedzulusa ṋaṅwaha u itela uri , nga nṱha ha u khwinifhadza mushumo wa mapholisa , nga tshumisano na nḓowetshumo ya vhalindi ya phuraivete ri nga kona u fhaṱa tshiimo tshine ndavhelelo dza tshitshavha siani ḽa tsireledzo , hune ha shumiswa tshelede nnzhi , dzi a fushwa .
Zwithu izwi kanzhi zwi katela u ṱangana hu u ṱoḓa zwikhala kana u renga , a hone zwi tevhedza nḓila ya vhubindudzi ha maṅwe madzangalelo a shango ḽa hayani a sekithara dza phuraivethe . 
Ndi ḓo humela kha heḽi fhungo nga murahu ha tshipitshi tshanga . 
Mutheo wa mvelaphanḓa ya lushaka u shuma sa wone theo ya mvelaphanḓa ya zwiṱirathedzhi zwa sekhithara . 
5.3 Khabinethe i ṱanganedza fulo ḽo fhelelaho ḽa u ṱhaṱhuvha na u itwa ndingo dza TB ḽine ḽa ḓo rwelwa ṱari nga Muthusa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa nga ḽa 24 Ṱhafamuhwe ḽine ḽa vha Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa TB , ngei Tshiṱirikini tsha Dr Kenneth Kaunda kha Vundu ḽa North West - fhasi ha thero ya " U fhelisa dwadze ḽa TB Afrika Tshipembe : U engedza mashumele ashu kha Zwitshavha zwa Ndeme " .
Pombani lubammbiri lutshena lwa nga fhasi lwa thoyi ya penisela ni tshi monisa kha penisela nga nṱha , 1 cm u bva kha ṱhoho ya penisela .
U fhungudza u femela ngomu nga u :
Tshumelo dza thikhedzo dzi dovha dza kuvhanganya data u bva fhethu ho fhambanaho nga u shumisa ngona dzi bvaho kha manyuwaḽa u ya kha eḽekiṱhironiki . 
Na bannga a dzine dza sa khou dzhia gwama ḽa muvhuso dzi ṱoḓiwa nga ndaulo uri dzi dzhie ḽiga u engedza khadzimiso ya vhoramabindu vhaṱuku . 
I dovha ya katela magemo a ndeme a Puḽane ya Kushumele ya Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo , Nḓila Ntswa ya Nyaluwo na Puḽane ya Themamveledziso .
Zwi tevhelaho ndi zwihulwane kha u pulanela vhuendedzi ha nnyi na nnyi : 
Nyaluwo ya u shumisa yo engedzwa nga u shandukisa ndivhiswa dza tshinyalelo kule na phedzo u ya kha tsudzuluso ya vhulondavhathu na mbuelo ya ndaka . 
Naa vha mualuwa kana muswa ane a khou ṱoḓa u wana pfunzo ya fhasi ?
Izwi ndi , ndivho iṅwe na iṅwe i tea u vha na zwisumbi zwi shumiseaho zwo sumbedzwaho hu tshi tevhedzwa zwifhinga zwa zwisumbi , zwisumbi zwa khwine ( vhuimo ) na vhuimo ha tshumelo . 
U pfesesa ndeme ya u pulana havhuḓi na ndangulo ya mushumo une wa fanela u itiwa ndi zwa vhuṱhogwa kha mvelaphanḓa ya thandela . 
Ri ḓo ta State Diamond Trader ine ya ḓo rengisa 10% ya daimani u bva kha vhabveledzi vhapo na u rengisa daimani idzo kha vhatshei na vhabveledzi vhapo .
Zwibveledzwa zwo dziaho ndi zwiko zwa ndeme zwa magudiswa na nyimele kha u davhidzana , u guda ho ṱanganywaho na u funza nyambo .
I tenda uri pulane dzashu dza vhukati ha-ṅwaha dzi vhe kha mutevhe wa bono ḽa tshifhinga-tshilapfu na maitele . 
6 . muthu ane vha dzula nae kana we vha vhuya vha dzula nae fhethu huthihi .
2.6 Tshifhinga tsha u tou fombe kha u vhala na u ṅwala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13
Zwibveledzwa zwa midia , tsumbo , khungedzelo , nothisi , phamfuḽethe
nzudzanyo dza mushumo wa ṅwaha na wa theme
Mulayo u katela khethekanyo mbili dza vhafaramikovhe vhane ha fanela u rangwa ha wanala thendelo dzavho dza thandela ya vhushumisamupo .
Tshikoupu tsha mveledziso dza ikonomi tsho bveledzwaho nga mumono wa mafhungo a thekhinoḽodzhi tshi bveledza zwikhala zwiswa zwa u khwinisa kuvhusele . 
Izwi zwo swikisa kha vhukoni ha ndaulo ya zwa thekeniki vhu sa fushi khathihi na u dzulela u monithara hu sa fushi na phimathengo ya thandela ya dzinnḓu . 
U dzhenelela kha zwiko zwa vhathu na mishumo ine ya elana nazwo . 
Ndi muraḓo a re na pfanelo dzoṱhe dza ḽino Dzulo ḽo Ṱanganelaho ḽi huliseaho ; ndi khou takuwa kha fhungo ḽa vhululamisi , ndi humbela u tendelwa u amba .
Kha thero khulwane idzi tharu ri ḓo lavhesa kha masia mararu a ndeme , ane a vha zwine zwa bveledzwa nga u langa sekhithara ya bannga , kha mimakete ine ya khou thoma u bvelela na mbekanyamaitele ya dzitshelede . 
Ri a takala uri zwigwada zwashu zwa thuso zwo ya u thusa .
Nḓivho ya theo dza mulayo dzo teaho dzine dza langa zwa nḓisedzo ya tshumelo dza vhuthathazwitshili dzi sa nyeṱhi . 
U pulana / rangela u ṅwala
2.2 U dzhenisa tshitshavha
Kha vha dzhenise kha zwi funeswaho
Ri vha tamela mvelaphanḓa kha u pembela havho .
Ngauralo , ri tea u sa lindela u swika vhathu vha tshi tendelana na riṋe kha tshipiḓa tshinwe na tshinwe tsha dokotirini vha sa athu vha na u ḓiimisela u vha dzhiela nṱha sa Vhakhiresite na u vha ṱanganedza u vha miraḓo na riṋe . 
Thikhedzo iyi i dzhia nḓila ya u ṋetshedza ndinganyiso , khwaṱhisedzo dza khohakhombo na u ṋetshedza khephithala ya mathomo kha tshumisano ya khohakhombo ya dzinnḓu . 
Phuphu idzi dzi fanela u tikedzwa kha thikho yo khwaṱhaho ya u sika nyimele dzine vhathu vha vha madendele kha vhumatshelo havho . 
Zwienge zwa Afrika Tshipembe , zwiswa kana zwo omiswaho , nazwone a zwi theli kha mashango a no fana na United Arab Emirates , Seychelles , Saudi Arabia , na Canada . 
Thandululo dzi dzulela u vha dzo leluwaho na u sa ḓura na uri vhathu vha khwinesa u ita uri mabulasi a vhe o vhulungeaho ndi vhorabulasi na vhashumi vhavho bulasini .
Vhanna vhanzhi a vha iti mishumo ya hayani ngauri i dzhiwa i mishumo ya vhafumakadzi .
Nga tshifhinga tsha mishumo yayo khomishini i gandisa maṅwalo o fhambanaho . 
U shumisa tshivhumbeo tsha tshiṱori , tsumbo : , muhangarambo ( fureme )
U haṱula na u ṋea vhuṱanzi
U langa miṱangano ya Komiti ya Ndondolo ya Maḓi yo Ṱanganelanaho ya Kapa Vhukovhela . 
Mulayo u fanela ṱuṱuwedza thendelano ya tshiṱangani ya lushaka ulu nahone ṱhoḓea na dzine dza lemela dzi fanela u thivhelwa . 
Muvhuso u ḓo ṱavhanyisa luṱa lwa u thoma lwa u phaḓaladzwa ha burodibennde ine ya ḓo ḓumanya zwiimiswa zwa muvhuso zwi fhiraho 5000 kha zwiṱiriki zwa masipala zwa malo kha tshikhala tsha miṅwaha miraru .
Ngudo dza muṅwalo dzi tea u sedzesa nḓowenḓowe ya u ṅwala maḽeḓere maṱuku na maḽeḓeredanzi na zwi thusaho vhagudi vha tshi rathela kha muṅwalo muswa .
( 2 ) Khomishini i na maanḓa , sa zwi langulwaho nga mulayo wa vhusimamilayo , ane a vha a ndeme u kona u swikelela ndivho yayo ya ndeme , zwi tshi katela , maanḓa a u monithara , u ṱoḓisa , vhuṱoḓesi , u funza , u ita khuwelelo , u ita nyanḓadzo na u fha muvhigo kha mafhungo a kwamaho pfanelo dza mvelele , vhurereli na zwigwada zwi ambaho luambo luthihi .
Zwa zwino ndi ḓivhazwakale ine ya khou itwa , ṱhanganyelo na tshidziki tsha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Komiti yo asesa mivhigo ya zwa masheleni nga kotara sa tshipiḓa tsha ndangulo ya mivhigo nga kotara . 
Foramu ya Tshiṱiriki ya u ṱuṱuwedza vhudavhidzani na tshumisano vhukati ha zwikolo kha tshiṱiriki
U ṅwala mitaladzi miraru ya mafhungo a si fhasi ha miraru a ene muṋe kana tshiṱori tsho sikwaho hu tshi shumiswa mibvumo yo gudwaho na maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo , maḽeḓere danzi na tshitopo .
Muṅwe na muṅwe u na maṱo a 2 .
Vhagerika vho vhudzisa hu si nga ha kushumele kwa shango ḽoṱhe , fhedzi na nga kushumele kwa muhumbulo wa muthu a vho ngo vhudzisa mbudziso dza saintsi fhedzi , fhedzi vho dovha vha ita mbono dzi ṱokonyaho ngelekanyo nga ha vhathu . 
Tshipikwa ndi u fhungudza tshikhala tshine tsha vha hone vhukati ha vhane vha vha na tshomedzo na vha sina , ikonomi ya u thoma na ikonomi ya vhuvhili .
Mbekanyamaitele yo raliho i ḓo dzhena vhudzuloni ha khethekanyo iyi ya pulane ine ya ṋetshedza ṱhalutshedzo nga u angaredza ya mafhungo u mona na nḓivhadzo ya tshiimo tsha ya tshinyalelo . 
Naho zwo ralo , lushaka ulu lwa ndaṱiso lwo litshiwa nga murahu ha mbilaelo nga vhabebi . 
Vha humbelwa u dzhiela nṱha uri vha tendelwa u ita madalo luthihi fhedzi nga ṅwaha kha dokotela wa maṋo ane a si vhe wa netiweke kha u alafhiwa maṋo lwa shishi .
Tshifanyiso tsha TV yavho tshi nga vha tshavhuḓi kana vha sa vhone tshifanyiso na luthihi .
Musaukanyo wa u vhambedza uyu u katela tsedzuluso yo angaredzaho ya masia a ndeme a sisiteme ya ndaulo kha mashango o fhambanaho . 
Vho Sandra Julie Hester Coetzee - ( Muhulwane a sa Shumiho hone ) ;
U kona u shuma ha komiti dza wadi maṱoni a vhathu hu vha khomboni kanzhi musi komiti dza wadi dzi tshi vha dzi kule na mishumo ya masipala i ngaho sa IDP , kana komiti ya wadi ya vha na u dzhenela huṱuku kha mushumo u sa ṱumani na mushumo wa ndeme wa masipala .
U vhulaha zwitzhili zwi a konḓa u swikela nga u shela dzikhemikhaḽa , naho u kunakisa ha ḽevele ya nṱha hune ha bveledza kha u tshila ha bakitheria dza maswole a tsireledzo dzi konḓaho vhukuma hu nga wanala . 
Roṱhe kha ri takulele shango ḽashu phanḓa .
Maitele ayaa tea u shandulwa u itela u vhona uri hu nga shumiswa dzifhio dza khwinesa na uri hu vhe na raundu ya vhuvhili ya wekishopho na madzulo a u ṋekana mafhungomatsivhudzi a vha shumi vha muhashoni na vhaḓisedzi vha tshumelo vha nḓowetshumo iyi . 
Ho itwa khanedzano ya uri vhashumisi vha mavu fhethu ho kuvhanganyiwaho maḓi vho humbelwa uri vha kumedzele , zwine zwa ḓo ḓisa phambano ṱhukhu . 
Naho hu tshi anganyelwa mbilo dza mavu dza 80 000 dze dza ṅwaliswa kha ṅwaha wa u fhedza u ita mbilo wa 1998 , hu anganyelwa uri dzi lingana kaṱanu kha idzo dza kale dzine dza nga itiwa nga vhapondwa vho pfuluswaho nga khombekhombe nga tshifhinga tsha tshiṱalula .
Nḓivho ya nṱha na vhukoni ha nṱha : maimo o linganywaho a fhasisa ( gumoṱuku / minimamu ) a nḓivho na vhukoni zwi teaho u swikelwa kha gireidi iṅwe na iṅwe zwo tiwaho ya dovha ya ṋea maimo a nṱha a swikeleaho kha thero dzoṱhe ;
U itela uri u koniswe izwi u ḓo thoma na u ḓivhadza nga tshifhinga databeizi ya nḓisedzo ya tshumelo kha vhaṋetshedzi , u vha na zwikili kha ndangulo ya thandela dza nnḓa na u ṱoḓisisa tshumelo ntswa dzine dza nga ṋetshedzwa kha khasiṱama . 
ṱhanganyelo ya VAT yo badelwaho , kana tshiṱatamennde tshi sumbedzaho uri VAT yo katelwa kha mbadelo yoṱhe ya thundu .
Kha vha bule zwi khagala uri ndi nga nḓila dzifhio dzine nḓila yavho ya ḓo swikelela milayo ya u funza . 
Ri livhisa ndivhuwo dzashu kha ṱhama na khonani kha tshitshavha tsha ḽifhasi , nga u ima na riṋe kha u lwa uri ri wane mbofholowo .
Tshiṱitshi tsha Tshiofisi tsha Ndingo ya Mbeu tshi shumisa sisiteme ya uri hu thoṅwa u lingwa mbeu dzifhio .
Musi vhana vhanga vha tshi swika nḓuni , vho wana khotsi avho vho ḓala malofha , nnḓu i tshi khou swa , ngeno vho lovha . 
U fhirisela mushumo wa u renga na u rengisa , we wa vha u sa tou vha wa vhukuma fhedzi we wa vha hone , ho vha u swikelela . 
Thendelano dzi nga dovha dza sumbedza uri khuḓano dzine dza nga vha hone dzi nga rumelwa kha mukonanyi ane a ḓo thusa miraḓo u shuma na phambano dzavho .
Mbadelo ya tswikelelo :
U engedzedza , zwiṱunḓwa zwa mashango ane a kha ḓi bvelela zwo dzheniswa kha miṅwe mikano ya mbambadzo u fana na tshaka dzo fhambanaho dza mikano i si na ndifho na ndifho dza u ṱunḓa nga mutengo wa fhasi . 
Vhubindudzi kha zwiṅwe zwikwama zwa vhubindudzi zwi si ho kha mutevhe nahone zwo vuleaho zwi rekhodwa kha ndeme ya ndaka yo salaho u ya nga mukovhe sa zwo vhigwahonga vhalanguli vha zwikwama izwo . 
U thetshelesa hu re na u pfela vhuṱungu zwi amba uri vha vhona ḽifhasi nga kha maṱo a muṅwe muthu .
Ṱhanziela ya dzina ḽavhuḓi kha tsireledzo ya " Tshiphiri " i ḓo ṱoḓea . 
Ri humbela mabindu a muvhuso uri a ite mushumo muhulwane kha u bveledzisa vhukoni na u ṋetshedza vhukoni ha thekhiniki vhune ha ṱoḓiwa nga ikonomi .
Vhabveledzi vha mivango vha ri zwibveledzwa zwavho ndi halwa ha sialala . 
Vhupo ha Afurika Tshipembe hune ha vha kule na dziḓoroboni hu na vhushai vhunzhi na u shaea ha mishumo , na mishumo miṱuku kha zwa vhulimi .
Vithamini na mimineraḽa zwi thusa mivhili yashu kha u lwa na pfukelo ya zwitzhili zwa thusa uri ri dzule ri na mutakalo .
U shayea ha mishumo hu kha ḓi vha khaedu nahone vhathu vhaṱuku vha mishumoni kana vha khou ṱoḓa mishumo musi hu tshi vhambedzwa na kha maṅwe mashango .
( 6 ) Arali khomishinari wa vunḓḓu a sa tsha vha na fulufhelo kha khorotshitumbe ya vunḓḓu , khorotshitumbe i nga thoma maga o fanelaho a u bvisa kana u sudzulusa kana vhukando ha ndaṱiso kha Khomishinari u ya nga ha mulayo wa lushaka .
Zwi seisaho , hezwi zwi bvelela u bva kha nungo dzashu nahone hu si u kundelwa hashu . 
Muthelo wa mbuelo ndi muthelo wo ḓoweleaho une wa badelwa kha mbuelo yavho ine ya tea u badelelwa muthelo .
Izwi zwi tea u ambwa nga hazwo u ya nga mishumo yo lavhelelwaho nahone i teaho u dzhiiwa , sa zwo ṱalusthedzwaho kha ḽidzinginywa ḽa u thoma ha thandela . 
U tandulula thaidzo , luṱa lwa vhuraru , ndi luṱa lwa vhukonibale ha tshumisano ya vhuvhudzisi . 
Kha nyimele ine thendelano kana ndaela dze dza sumbedziswa hafha dza wanala uri a dzi sa kombetshedzei kana dzi sa shumi nga vhanga ḽa zwiṅwevho , milayo kana milayo yo tiwaho yeneyo i ḓo bviselwa thungo kha milayo yo tiwaho yo salaho nahone milayo yo tiwaho dzo salaho dzi ḓo dzula dzi tshi khou kombetshedzwa na u shuma . 
Maitele ane u ya ngao nyavhelo ya u ṋetshedza vhashumi ya bveledzwa ngao a a ṱalutshedzwa . 
Khabinethe na yone i dovholosa zwo ambiwaho nga Muphuresidennde Vho Zuma zwo livhiswa kha muvhuso wa Isiraele zwa u imisa u tshoṱela ha muyani na mavuni hune ha khou bvela phanḓa na u lozwa matshilo na vilili ḽi vhavhaho ḽa zwa matshilo a vhathu .
U wana ṱhoḓea dza fomethe , tshitaila na kuvhonele kwau
u ranga u ḓivha hu sa athu ṋetshedzwa thendelo R&D
ho pulanelwa na u gaganya gwama malugana na ḽiga ḽa 2
1.12. Khabinethe yo ṱanganedza u fhindulwa nga u ṱavhanya nga MuPhuresidennde vho Jacob Zuma kha thambo ya vhadzulapo ya u dalela vhathu vha Eldorado Park na muhura Kliptown , nga Ḽavhuvhili , ḽa dzi 14 Shundunthule 2013 .
Ndi zwa ndeme u khwaṱhisedza uri hu na tshedza tsho linganaho tshi re zwiṱaraṱani u itela u khwiṋisa mbono . 
4 . Vhuimo ha Khabinethe kha Mafhungo a Zwino
U ḓivha ndivho ya muambi
Ni kone u tshi ṅwala nga vhuronwane na vhudele tshikhalani tshi re afho fhasi .
Mbekanyamushumo nga u dodombedza ya mabindu ane a ḓo dalelwa i tea u katelwa . 
U tevhedza milayo
Milayo ya vhukoni i katela , vhukati ha zwiṅwe zwithu , matshimbidzele a vhugevhenga a tea u sumbedza zwi khagala nahone nga nḓila ya vhukuma . 
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo .
Arali maṅwalwa oṱhe a ṱoḓeaho ( sa zwe a buliswa zwone kha maṅwalo a tsedzuluso ya u tea o rumelwaho miraḓo ) a sa wanala hu saathu fhela ṅwedzi wa mabebo , ri ḓo bvisa muunḓiwa kha Tshikimu .
Vhubindudzi vhu tea u itwa kha zwishumiswa zwa thekinoḽodzhi zwine zwa vha hone kha hedzi tshomedzo , u itela u khwaṱhisedza vhubveledzisi na mashumele adzo , khathihi na u ita uri dzi kone u kunga sa senthara dzi engedzaho ndeme kha vhabveledzi vha fhasi henefho kha dzingu . 
U ḓivha vha ṱanganedzaho mafhungo vho livhiwaho khavho
Matshudeni vha lambedzwa luthihi nga ṅwaha nga kha Muhasho wa Pfunzo na Tshikolo tsha Ṋaledzi . 
a ) Phurofesa Vho Thokozani Majozi ( Mudzulatshidulo ) ;
u dzhia sia ( u sedza sia ḽithihi ) ---- nḓowelo ya u funa tshithu tshithihi zwi itisaho u ri muthu a sa ṋee khaṱhulo yo teaho
THIMU YA NDANGULO YA TSHIKOLO NA ṰHOHO YA TSHIKOLO
Thandela dzo ṱanganyiswa nga kha ṱhanganelano ya ndinganyiso , zwikolodo na kha iṅwe nyimele , mbadelo dza khephithala nga muvhuso . 
Mapa wa muhumbulo u itela u
Arali vha na khophi dza IDP dza u shela mulenzhe ha masipala , kha vha rambe vhashelamulenzhe vha sedze kha IDP vha vhone arali I na zwiteṅwa zwo bulwaho nga vhashelamulenzhe .
Muvhuso wo ita vhuḓikumedzeli ha u swikelela ṱhoḓea dza ndeme dza vhadzulapo vhoṱhe .
( a ) a i nga imisi u dzheniswa ha tshelede kha tshifhinga tshi fhiraho maḓḓuvha a 120 ; na uri
Muphuresidennde a nga bvisa Muraḓḓo ofisini zwi tshi itiswa nga u sa ḓḓifara zwavhuḓḓi , u balelwa kana u sa kona u ita mushumo .
15 . Khabinethe yo tendela u anḍadzwa ha nothisi uya nga khethekanyo 74(5) ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996 .
Tshaka dzo fhambanaho dza vhudavhidzani ha oraḽa , tsumbo , u ṋekedza mafhungo hu so ngo lugiselwaho / tshipitshi
Mupeleṱo na ndongazwiga : tshithoma , maḽeḓere danzi na maḽeḓere maṱuku
Arali muṱun ḓi a ṋea tsedzisiso i ṱanganedzeaho kha Division Liquor Products yo bviswaho nga ḽaborathori ya tshiofisi ya shango ḽine tshibveledzwa tsha bva hone , muṱun ḓi ha nga badeli R290 .
Musi hu na khanedzano , milayo yo ṅwaliswaho ḽi ḓo shuma
Tsinga tsekene dzi ṋaṋisa u vha hone ha govho ḽa malofha ane a dzhena kha nyelelo ya malofha a vhanga u thivha ha tsinga kana a fhirela kha mbilu .
Ndi lini hune zwa tendelwa uri khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya u thivhela i nga ḓiswa musi awara dza mushumo dza khothe dzo no fhira kana ḓuvha ḽine khothe a i shumi ngaḽo ? 
O pwasha fasiṱere
Naho zwo ralo zwo vhonala uri khwaṱhisedzo i ḓo vhewa kha vhudavhidzani na mimasipala yapo ine ya khou sedza kha u fara phuromosheni dza vhubindudzi ho khetheaho mishumo fhethu ha vhuḓifhinduleli . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini ya tsini ya zwa badani .
( 7 ) Khoro ya Masipala i tea u ita mushumo wayo nga nḓila i songo dzumbamaho , nahone i nga vala madzulo ayo , kana a komiti dzayo fhedzi hune zwa vhonala zwo tea u ita ngauralo u ya nga ha mushumo une wa khou itiwa .
( 1 ) Mulayotibe ufhio na ufhio u nga ḓivhadzwa kha Buthano ḽa Lushaka .
Hafhu , thandela i fhungudza tshikafhadzo na maṅwe masiandoitwa a si avhuḓi .
U vhona Rekhodo dza Mulwadze dza Kale , vha kiḽike " View History " u vula siaṱari iḽi .
Nga u ralo vha ḓo ya thwii kha yunithi dze dza vha dzo kwamea , u fana na yunithi ya khuvhalo , na wadi dza dzilafho . 
Naho vhathu vho hwelelwaho kha iyo milandu vha songo vhonwa milandu u ya nga khethekanyo ya 97 u ya kha 102 , mafhungo a zwa vhuloi o ḓi
Mubindudzo wo kalwaho kha themamveledziso u fhaṱa vhukoni ha zwa ikonomi na u khwaṱhisa mbambe , ngeno u tshi ṱuṱuwedza vhukhwine ha vhutshilo kha vhashai . 
Fhedziha , muhasaladzo wa sekithara ya vhuendi u shela mulenzhe kha nyangaredzo ya muhasaladzo wa gese ya greenhouse ( GHG ) , hune vhuendi ha badani ha vha mushela mulenzhe muhulwane . Maano aya ndi a u kumedza vhudzheneleli vhune ha ḓo fhungudza muhasaladzo wa GHG kha milayo ya mveledziso iyaho phanḓa .
I bvisela khagala mishumo ya ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho nga u ṋetshedza mutengo wa iyi mishumo na hune tshelede ya bva hone u badela tshinyalelo .
Tshiṅwe tshifhinga ṅwana o aluswa sa musidzana , a wanulula uri zwavhuḓivhuḓi o vha e mutukana , maraga dzawe tshikoloni dzi a khwiṋisea vhukuma .
Vhalelani itshi tshirendo nṱha .
9.1. Khabinethe yo nyeṭulelwa nga ha muvhigo wa mvelaphanḓa wa u thomiwa u shuma ha Khaṱhulo ya Khothe ya Ndayotewa ya u dzhenisa dziḓiresi kha mutevhe wa vhakhethi .
Muhasho wo badela masheleni u ya kha madzangano a tevhelaho : 
9 . Mbekanyamushumo dzine dza khou ḓa
Kha vha sedze kha khethekanyo ya nga ha u shela mulenzhe ha bannga dza Switzerland nga tshifhinga tsha miṅwaha ya khethululo , nga murahu kha ino ndima . 
U dzheniswa ha tshandwa yo awedzwaho zwo fhungudza maanḓa a u ṱalutshedza ha dziṅwe tshandwa kha u tsa ha ekonomi ha tshifhinganyana hunzhi . 
Maṅwe mavundu o engedza masheleni u bva kha mugaganyagwama wao . 
MUSHUMO WA 1.2
Kha vha ṋekane nga konṱiraka ya mushumo i bvaho kha dzangano ḽine vha ḓo ḽi shumela hu tshi katelwa na zwidodombedzwa zwa dzangano .
U fhindula mbudziso
U bveledza nḓila dza u ḓisa muhumbulo kha Muvhuso Wapo . 
A shumela muvhuso a dovha a wana kana a vha na pfanelo dza u wana muholo kana ;
Tshaka : Vhuendedzi ha dzibadani ha phuraivethe , vhuendedzi ha mihwalo , vhuendedzi ha zwidimela , vhuendedzi ha maḓini na vhuendedzi ha muyani . 
Naho zwo ralo , Komiti i khou takalela uri Khethekanyo ya Mbalelano ya Ngomu u bva tshetsho yo maanḓafhadzwa . 
U vhulunga nga sekithara dza phuraivethe hu nṱha nga maanḓa u fhirisa zwe zwavha zwi zwone .
U ṅwalulula maipfi nga ngona a tshi bva fhethu ho fhambanaho , zwi amba uri kha , bodo , zwiṱirepe , garaṱa dza mushumo na zwiṅwe , a ṅwala nga luvhilo lu engedzedzeaho kha ḽiṅwalo ḽa u ṅwala na vhagudi .
Musi tshibode tshi tshi vho sendela tsini , Sankambe tsha tou kona fhedzi u kakara tsha gidimela mutaloni .
Saveyi ya ṋaṅwaha i khou itwa fhasi ha thero : " Afrika Tshipembe ḽine nda ḽi ḓivha , haya hune nda hu pfesesa " nahone yo pika miṱa i fhiraho 1.5 miḽioni - tshivhalo tsha nṱhesa u swika zwino hu tshi vhambedzwa na saveyi yo farwaho miṅwaha miṱanu yo fhiraho ye ya shumisa miṱa ya 300 000 fhedzi .
A si mishumo yoṱhe ine i nga vha hone ya Komiti dza Wadi yo dzheniswaho kha muvhuso wapo .
Zwithusedzi zwi shuma nga u leḓisa misipha u mona na kha nḓila ya muya u itela uri i vulee hafhu .
Faini i vhonala sa thenda mulandu nahone u tou ḓiṋea faini iyo .
U ṱumanya nḓisedzo ya tshumelo kha vhuimo ha u vha vhashumisi vhayo mafheleloni zwi dzula i khaedu kha vhunzhi ha dzindaulo . 
2 / 7 Wekishopho dza tshiṱriki tshoṱhe / dzapo dza Tshiṱirathedzhi tsha Mveledziso
Muthelo wa mbuelo ndi muthelo u badelwaho kha mbuelo dzi theliswaho ( muhologuṱe u na mbofholowo ṱhukhu na muṱuso u tendelwaho ) muthu na hone u tiwa kha ṅwaha wo tiwaho wa ndingo . 
Mulayo uyu u ita mbetshelwa dza ndaulo ya nyimele na nzulele dzine sisiṱeme ya u ṅwaliswa ha mavu na u ṅwaliswa ha pfanelo dza vhathu dza u dzula kha mavu , dza nga fheliswa . 
Hu shumiswe Sisiṱeme ya Ndangulo ya Zwidodombedzwa zwa Vhupulani ha Mabindu : Tshiimiswa tsha vhuvhambadzi tshi lavhelelwa uri tshi thome na u langa sisiṱeme ya vhupulani ha mabindu ya nga ngomu . 
Bufho ḽine ḽa khou dzhena Afrika Tshipembe u bva kha vhupo vhune ha vha na dwadze ḽa dalindulu ḽi tea u thoma u kavha kha vhukavhamabufho ha vhuthathazwitzhili , hune vhaṋameli vhane vha khou bva kha vhupo uho vha tea u vha na ṱhanziela dzo teaho dza muhaelo wa dalindulu . 
Vhurumelwa ha seminara ho tendelana ho khwaṱha zwa uri ndi zwinzhi vhukuma zwine zwa nga itwa u linganyisa tshumiso ya nyanḓadzamafhungo nga vhunzhi na mabembela a mbambadzo na khanḓiso na eḽekiṱhironiki hu na masendelele o livhaho thwii . 
Thebulu i re afho nṱha i sumbedza zwine u mbueledzo ya ndaka ya fhungudzea musi u shumisa u vusuludza na ndondolo zwi tshi engedzea . 
Pfanelo dza nyito dza ndaulo dzi sa dzhii sia dzo vheiwa kha PAJA ine ya ṱalutshedza nyito dza ndaulo dza tshiimiswa tsha muvhuso sa tsheo , kana u kundelwa u dzhia tsheo , zwine zwa kwama lu si lwavhuḓi pfanelo dza muthu muṅwe na muṅwe na u mu kwama lwa nnḓa ha mulayo .
Fulo ḽa u Adoputa Tshikolo
Naho ino thandela yo livhiswa kha u thivhela zwa u ganḓiswa ha tshivhalo tshinzhi tsha mimapa , vhaṅwe vhashumisi vha kha ḓi wana mapa ya u shuma ngayo ya bambiri i tshi shumisea zwavhuḓi u fhirisa ya eḽekhiṱhironiki , nga maanḓa musi hu tshi itelwa nyambedzano ya tshigwada kana u swaya . 
Ri khou tea u ḽi tandulula nga nḓila yavhuḓi nga kha muhanga wa Ndayotewa ya mulayo .
Tsireledzo ya tshisikwa i amba uri tshisikwa tshi nga si itwe kana u bveledzwa nga vha ṅ we , tsha rengiswa hu sina thendelo ya musiki .
4 . Arali rekhodo dzi kha khomphutha kana kha tshivhumbeo tsha eḽekiṱhironiki kana tsho no vhalea nga
U kunakisa data ndi tshiteṅwa tsha ndeme tsha masipala tsha uri u vhe na mbilo dzo dzudzanyeaho . 
Muṋaṋo na wone u na masiandaitwa a uri mbekanyamaitele ya zwa masheleni i ḓo sedziswa hani . 
Tshanduko i tea u ṋetshedza zwiteṅwa zwa ndeme zwi ngaho sa khwiniso ya vhuhaṱuli ho ḓiimisaho nga hoṱhe , u sika sisteme ya vhuḓifhinduleli ha vhuhaṱuli ha nga ngomu khathihi na u ita uri hu vhe na tswikelelo ya vhoṱhe kha vhulamukanyi .
Ngeno Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani na wone u tshi ṋetshedza tsireledzo , wone u shuma fhedzi kha vhathu vha re na vhushaka miṱani .
d ) Vho Dokotela Joyce Chitja ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Naho i songo fhelela , u sedzuluswa hohu ha ndingo dza lushaka zwi khwaṱhisedza vhufhambanyi ha u lwisa nga mashango a khou bvelelaho , ṱhaluso na tshenzhemo kha zwenezwi . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u dzhenelela kha mitambo na mvelele ya tshitshavha sa izwi vhoṱhe vha na maanḓa a u ṱanganya vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe .
Bvisani siaṱari ḽi tevhelaho buguni yaṋu .
Dzone ndi hedzi :
Sekithara ya foma!a ndi hune bindu , tshiimiswa kana muthu ene mule a vha o ginwalisa hone na zwiimiswa zwa muvhuso kana zwa milayo u ita uyo mushumo .
U shumisa zwiṱalusi nga nḓila yone
Malwadze ane a fhirela nga zwa vhudzekani ndi one tshivhangi tsho ḓowelaho tshayambebo . 
( b ) yo ṋekedzwaho khayo hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka ; na uri
Mulayo wa Phalamennde u tea u ṋea nḓila ya u khwinisa Mulayotibe wa tshelede phanḓa ha Phalamennde .
Khabinethe i sasaladza u shumiswa ha mimatsho ya migwalabo i re na khakhathi sa yone nḓila ya u tandulula khuḓano dza mikaṋo .
Musi vha tshi nanga u sa shumisa DSP , vha nga tea u badela tshipiḓa tsha mutengo wa madalo a dzilafho u bva tshikwamani tshavho .
U bveledza masia , ( tsumbo : u ' vhala ' zwifanyiso zwo fhambanaho kana misevhe i no bva tshanḓani tsha monde i tshi ya kha tsha u ḽa na u bva nṱha i tshi ya fhasi .
U vhulunga hu re fhasi hu nga ṱalutshedza u shayea ha mafulufulu a re na vhushaka na vhubindudzi Afrika Tshipembe hu tshi vhambedzwa na phanele : 
Ndaulo ya sisteme yo ṅwaliwaho iṅwe i vhonala i tshi vhumba , naho zwo ralo , nyimele ya ndeme ya mvelaphanḓa kha u ḓikona ha madzangano apo . 
Komiti ya u bida , sa zwi ṱoḓeaho nga ndayo dza ndagulo ya u renga zwithu , dzi hone nahone dzi khou shuma . 
14 . Mutshutshisi u ḓo lingedza uri vha vhidziwe u ṋea vhuṱanzi nga u ṱavhanya nga hune vha nga kona .
Mvelelo idzi dzi vhonala dzi tshi mangadza , ngauri mbumbululo ya vhuvhili yo sumbedza uri nyaluwo ya mushumo Afrika Tshipembe yo vha i khulwane u fhira ya phanele . 
Kha sia iḽi , u vhonisa sa tshiṱirathedzhi tsha u phalala hu tshimbilelana na vhuḓipfi ha u swikela na mvelaphanḓa musi mushumelwa a tshi vhona u ya phanḓa ha u khwiniswa ha tshipikwa tshawe . 
vha na vhuholefhali ha tshifhinganyana .
Demokirasi a i fhi vhadzulapo pfanelo dza u ita zwine vha funa , musi vha tshi funa , kha vhane vha funa na musi vha tshi funa .
2 / 8 U saukanya zwiṱirathedzhi zwifhambanyi
U fhaṱiwa ha senthara zwo thomiwa nga 2012 , ngeno vhuṱambo ha u sumbedza u thomiwa ha tshifhaṱo ho fariwa nga Ḓuvha ḽa Mandela wonoyo ṅwaha .
Mveledziso ya zwiṱuṱuwedzi zwa u bindudza u itela u sika mishumo ya zwa vhutsireledzamupo kha nḓowetshumo na zwishumiswa zwine zwa ḓo fhungudza masiandaitwa kha u shanduka ha kilima . 
Kha tshiwo tshiṅwe na tshiṅwe na tshiṅwe , musi ho vha na thendelano ya zwa poḽitiki u mona na mahoro oṱhe , vhashumisani vha matshilisano vho kona u kuvhanganya tshipiḓa tshihulwane tsha miraḓo phalamenndeni , na kha khwiniso ya ndayotewa . 
41 Vhusiku vhu no mangadza
Kuhumbulele kwa kale kwo tenda uri sisiṱeme yo shuma na u kundelwa u shuma huṅwe na huṅwe hayo ho vha vhukhakhi ha vhathu nga ngomu khayo . 
Tsumbo , SADTU , COPE , AIDS , nz .
Zwazwino ndi zwa ndeme kha vhadzulapo vhoṱhe vha Kenya uri vha ṱanganedze mvelelo dza khetho idzo na u shuma vho sedza kha vhuthihi ha lushaka kha shango .
Tshivhalo tshihulwane tsha miṱa ya mahayani yo shayaho ndi ine ya rangwa phanḓa nga vhafumakadzi . 
Mvelele dzi a shanduka musi tshifhinga tshi tshi ya , na mbeu na yone yo ralo-vho .
Ndi a vhathu vhothe vha Afurika Tshipembe .
Ndayotewa ya Afrika Tshipembe i ṋetshedza mutheo wa ndangulo ya zwa masheleni a nnyi na nnyi . 
Nga nnḓa ha mbofho yadzo ya u shuma vhuḓifhinduleli ha ndayotewa ha muvhuso wa lushaka u ṱhogomela na u tikedza mimasipala , mivhigo iyi i yaho kha muvhuso wa vhukati i dovha hafhu ya thusa kha tsheo dzine dza dzhiwa na u linga ha misi yoṱhe ha u khethekanywa ha maanḓa na mishumo yo ṋetshedzwaho dziṅwe khethekanyo dza masipala na mimasipala yone iṋe .
Vhabindudzi vhane vha khou lavhelelwa vha dovha hafhu vha lindela ṱhaluso ya dziṅwe mbekanyamaitele dzi elanaho na kuvhusele kwa mahayani . 
Mufhinduli wa vhuraru o hanedza uri hezwi ndi zwo iteaho . 
u vhona uri miraḓo ya tshitshavha i nga swika afho fhethu , sa tsumbo , hu nga fanela u ṋetshedzwa tshiendedzi kha vhaṅwe vhathu .
Dzilafho ḽo raliho ḽi fanela u katela sisiṱeme dza vhudavhidzani ha tsemano kha nyimele hune muambo u pfeseseaho a u tou vha tshipikwa tshi pfalaho . 
Sa maitele o khethekanaho muvhigo wa Mafhungo a zwa Masheleni o Ṱanganyiswaho kha zwitatamennde zwa masheleni zwa muhasho zwi dzudzanywa nga Gwama ḽa Lushaka nahone zwa swikiswa kha AG zwo ḓikhethekana kha miṅwedzi miṱanu u bva mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano . 
Zwo tou ralo na kale38na zwino zwi kha ḓi vha zwavhukuma kha tshifhinga tsha zwino.39Kha izwi zwitshavha,vhuloi ndi tshithu tshi sa ponyokei kha vhutshilo havho , na vhathu na miṱa i dzhia maga yo rafhuwa kha zwiimiswa zwa mvelele zwo khwaṱhisedzwaho kha u thivhela u tovholwa nga vhadziamanditi vhane vha vhaisa .
U shuma na / nga maipfi : Masala a vhunzhi ; masala a khumelamurahu ; tsinde
ṋetshedza vhabebi mafhungo tshifhinga tshoṱhe nga ha kushumele kwa vhana ;
Musi tshanduko dzo no shumiwa , ṱhanziela i khwaṱhisedzaho u ṅwaliswa ha tshanduko i ḓo rumelwa kha Close Corporation .
4.90 Mawanwa a muvhigo wa tshiimiswa tsha The HelpAge u sumbedza u kwamea ha ndaulo ya zwa vhuloi .
" Ri nga vha ri tshi khou ita mini masiari oṱhe ? "
Kha ri ambe Ambani nga nḓila dzine ra nga tsireledza zwiḽiwa ngadzo kha zwikhokhonono zwi no nga thunzi na vhusunzi .
Afha fhasi hu na zwiṅwe zwithu zwine na zwone zwa tea u elwa musi hu tshi shumiswa Khoudu : 
Mvelelo dza odithi iyi dzi vhigwa kha Komiti ya Odithi na Mveledzazwiwo . 
- Naa dzikhebulu na dziḽidi zwo tsireledzwa uri zwi songo tshinyala ?
Binduṱhanganelwa ḽo tshimbidza vhubindudzi vhu titimaho . 
Zwifanyiso zwo sumbedzwa nga nḓila ya u sumbedza ndumeliso , zwi tshi sumbedza vhuthihi .
Kha vha ite khumbelo ya ṅwana a si na vhaṱhogomeli kha ofisi ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano kana tshiimiswa tsha tsireledzo ya vhana tsho tendelwaho .
U swika huṅwe fhethu , pharagirafu idzi dzi na ṱhalutshedzo yo ṱanḓavhuwaho . 
( 9 ) Mulayo wa Phalamennde u tea u langula maga a u thola vhokhomishinari .
Naho , ri nga si kone u ḓiitisa uri ri ḓo ḓisa tshumelo yo khwiniseaho kha muvhuso wapo kana themamveledziso hu si na mveledziso yo teaho ya khephithala ya vhathu . 
Akhademi yo vha i khou kundelwa u kunga tshivhalo tsha tshifhinga tsho fhiraho tsha vhathu . 
u khwaṱhisedza mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu ;
Tsha vhuvhili
U ṱalutshedza na u saukanya mihumbulo ya ndeme , misudzuluwo na mveledziso zwi elanaho na u aluwa ha musalauno . 
U guma kha madalo luthihi nga muunḓiwa , mavhili nga muṱa nga ṅwaha na R693 nga tshiwo
Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo nga yeneyo nḓila tsho ṱanea kha tshanduko iṅwe na iṅwe kha mulayo na kha mbuletshedzo ya muvhalelano . 
Muthu we a ṅwala , a gandisa , a phaḓaladza , a rengenyela , a vhaḓa , a ola , a ita fiḽimu , kana u rekhoda mushumo , ndi ene muṋe wa pfanelo ya vhuṋe ha uyo mushumo .
Maitele ane a shuma a a elana na mbekanyamaitele sa zwe dza topolwa nga Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka kha sia iḽi , nahone zwi katela zwi tevhelaho : 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri vhukoni ha ndangulo ya thandela ndi ha ndeme u itela uri masipala u kone u vha kha vhuimo ha u ita thandela khulwane nga nḓila yavhuḓi nahone ine ya shuma , hu tshi khou dzhielwa nzhele zwivhumbi zwa mitengo , tshifhinga na vhuvha . 
Izwi hu nga vha bugu kana zwiṅwe zwibveledzwa zwo hudzwaho kana bugupfarwa dzo randelwaho kana bugu dza u vhala .
Pinnacle Solutions - U vhambadza tshumelo dza Mutakalo
Vhagudi nga vhavhili-vhavhili vha raha bola nga mulenzhe u so ngo ḓowelaho u shumiswa
242. U fheliswa kana u vhulahwa ha milayo
U shumisa tshigagarukela
U kunakisa tshibveledzwa lwa u thoma
Maitele a ṱoḓa u ṱolwa nga vhusedzi u itea u bvisa vhukhroumu zwavhuḓi . 
Ndo Ndo ṱungufhala . mangala .
Sa afha ezwi hu sisiṱeme ya u shuma nga zwanḓa yo ṱanḓavhuwaho , vhuṅwe vhukhakhi vhu nga itea . 
Lubannda lwa vhutengu lwa nga nṱha ndi lutswuku sa phiriphiri ngeno lubannda lwa vhutengu lwa nga fhasi hu lutombo .
I ḓo dovha hafhu u ṱuṱuwedza Khamphani X na Khamphani Z u itela u thoma hafhu mishumo ya BEE u itela u vhona uri hu ḓo vha na mbambe nnzhi kha thendara tshifhinga tshi ḓaho . 
U wana na u ṱalutshedza mishumo ya ndeme ya thandela .
u ḓivhadzwa haCBP
Ḽutingo lwa Muphuresidennde lwo dovha lwa ḓivhadza muelo wo engedziwaho u tamba tshipiḓa tshihulwane kha vhudavhidzani vhukati ha muvhuso na vhathu , na u ṱavhanyisa nḓisedzo ya tshumelo .
U shuma na / nga mafhungo : fhungodavhi ḽa dzina ; fhungodavhi ḽa ḽiṱaluli na fhungodavhi ḽa ḽiḓadzisi ; mafhungo mbumbano na mafhungo tserekano
24 . Vhupo
Ndangulo ya Zwiko / Vhushaka ha Mishumo kana ndalukanyo i elanaho . 
Maga o thomiwaho a na zwipikwa zwihulwane zwivhili : tsha u thoma ndi u ṱuṱuwedza vhushaka ha mirafho yo fhambanaho vhukati ha vhathu vhaṱuku na vhahulwane na u khwinisa vhuthihi ha matshilisano . 
Na uri nga ḓuvha ḽeneḽo , ri ṱangana uri ri tshimbile kha mutalo na u fhaṱa luvhondo vhukati hashu hafhu . 
Mbekanyamaitele iyi yo no fhira na kha maitele a vhukwamani .
Mulangi wa thandela wa u thoma u ṱalutshedza zwi khagala zwipikwa zwa thandela na u swikelela thendelano na vharengi kha tshipikwa itshi . 
Lupfumo lwashu lunzhi lu ḓa nga kha inthanethe na vhudavhidzani ha ṱhingo .
Kha vha humbule nga ha tshitshavha tshavho vha sedze mbudziso dzi tevhelaho :
U vhiga nga ha zwiko zwo badelwaho kha yunithi dza nḓisedzo ya tshumelo kha tshitshavha thwii i tshimbidzwa nga kha sisiṱeme ya ndangulo zwa masheleni ya BAS . 
Arali zwo vha zwi kha nṋe ndo vha ndi......Ndi vhona u nga ri nga . . .
Ngauralo reiḽi dzo vha dzi tshi tou vha khombo kha tsireledzo . 
Ndambedzo i bvaho kha muvhuso wa vundu i nga ṋekedzwa kha nyimele dzine khadzo masipala wa tshiṱiriki wo no fhedza masheleni o lambedzwaho . 
Ndi zwishumiswa zwifhio zwine zwa shumiswa kha kutshimbidzele kwa u langula thandela ?
Maitele a mulingo a bva kha milayo yo tiwaho na kuitele zwine zwo ṅwaliwa zwavhuḓi na u fhandekanya maitele a u ṱolisisa . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma o ṋea ndaela ya uri Fuḽaga dza Lushaka dzi fhefheḓiswe dzo tsitselwa vhukati u bva nga ḽa 9 Ṱhafamuhwe u swikela vhusiku ha 22 Ṱhafamuhwe 2015 .
MBUDZISO 2 Vha nga tandulula hani thaidzo dza nḓisedzo ya tshumelo ?
Hezwi zwi katela na u shandukiswa ha ndayotewa ya Dzangano ḽene ḽo .
Fomo i nga rumelwa nga nḓila iṅwe na iṅwe ya dzi tevhelaho :
Hu na vhuṱanzi ha uri thikhithi dzo ganḓiswa , dza ṋetshedzwa na u rengiswa u vhuya u swika tshifhinga tsha u thoma ha mutambo . 
Vha humbule uri nyimele ndi ya ndeme arali " u kundelwa ha u ṋetshedza dzilafho ḽa mushonga kana ḽa muaro zwi tshi nga vhanga u kundelwa huhulwane kha kushumele kwa muvhili kana tshipiḓa , kana zwi tshi nga vhea vhutshilo ha muthu kha khombo khulwane " .
Nḓila idzi dzi nga fhambana na dzi shumiswaho kha zwa vhubindudzi .
1 . Miraḓo ya tshitshavha vha dzhenela miṱangano ya khoro
Vho vha vhe na ntswu . 
BUGU YA MUSHUMO
Kha dzitshakatshaka , ro tenda uri ri do dzhenela foramu ya Brazil-Russia-India-China-Afurika Tshipembe ( BRICS ) .
Musi ho no wanala uri hu tea u ṱanḓavhudzwa tshumelo dzifhio kana u khwinisa , hu tea u vha na muhanga wa tshifhinga na thagethe dzi re khagala dzi bveledzwaho uri masipala u kone u dzhia tsheo nga ha nḓila dza khwiṋe dza u swikelela zwipikwa .
Phimo ya Afrika Tshipembe ya tshikolodo kha BBB uya nga khamphani ya Fitch ya u ṱola Phimo dzi khwaṱhisedza uri shango ḽi kha ḓi vha ḽo vulela vhubindudzi ha mashango a nnḓa na u dovha zwa sumbedzisa vhuḓikumedzeli ha muvhuso ha ndango yavhuḓi ya masheleni .
º Vha shumisese miri yapo na ine a i tswonzwesi maḓi i bvaho kha vhuṅwe vhupo ( fhedzi hu si miri i ḓisaho tshinyalelo ) .
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainiwa ngaḽo
U vha hone ha thendelano yo raliho zwi nga konadzea uri zwi sa tou vha khagala tshoṱhe , nga maanḓa musi zhendedzi ḽi tshi ṱanganedza maanḓa hu si na zwe ḽa amba . 
Holwu luṱa lu kha ḓi tikedzwa kha zwa masheleni nga vha Ford Foundation . 
Maṅwalo a ID , zwiṱatamennde zwa bannga , marifhi a phuluphedziso yo tou ṅwalwaho yauri ḽihoro ḽi na sisiṱeme dza zwa masheleni lwa tshifhinga tshilapfu zwi hone na kha mafhungo a vhutanzi ha u ḓiṅwalisa ha musthudeni kana u tendelwa u dzhena kha tshiimiswa tsha ngudo zwa vha zwi tshi ṱoḓea . 
Fhedziha , ICC yo humbela uri muṱangano u vhe hone nga dzi 14 Fulwi 2015 nga 12h30 .
U vha na nḓivho yavhuḓi ya mashumele a yuniti dza bindu dzo fhambanaho kha muhasho na u kona u ṋetshedza ngeletshedzo yavhuḓi nga mashumele na ṱhoḓea dzo tiwaho dza konṱiraka kha ṱhoḓea dza yuniti ya bindu . 
Vhukhakhi ho fhedza ho ita uri vhakwameaho vhoṱhe vha sale vho dzhenisiwa kha dathabeisi ya eḽekhiṱhironiki ya nyanḓadzamafhungo . 
Misipha i ita uri mudzinginyo wa ngomu uyo na nga muvhili u a itea . 
Ri tea u shumela vhathu vhashu nga u fulufhedzea , zwi ambaho uri a hu na tshikhala tsha vhuaḓa na dziṅwe nyito dza vhugevhenga mapholisani . 
U vhala pharagirafu ya u thoma na ya u fhedza ya tshipiḓa .
Ndi u konḓiselwa na u kundelwa hufhio he vha hu tshenzhela kha u ṋetshedza tshumelo kha uvhu vhupo ?
TSHIPIKWA : Vhuongelo ha Dundee ho ḓikumedzela u ṋekedza ndondolo ya ndeme , i pfadzaho na vhuedzaho nga u shuma na u londota tshirunzi na pfanelo dza vhalwadze vha vhashumi . 
U kovhiwa ha tshelede u bva kha sia ḽithihi ḽa muvhuso u ya kha ḽiṅwe , nyimele kha tshumelo dziṅwe dzi no kho ṋetshedzwaho kana kha u tevhedza ṱhoḓea dzo buliwaho . 
U ḓivha raimi , mutevhetsindo na u ṋea muhumbulo kha zwine zwa bveledza kha vhathetshelesi
Gumofulu ḽiṱuku ḽa R180 366 nga muṱa nga ṅwaha kha mishonga ya vhomakone
Hune ha thomiwa ngaho kha u swikelela maitele a zwithu avhuḓi a kudzulele zwo ṋetshedzwa phanḓa ha vhukhwine ha mashumele , u bvisela khagala tswikelelo dzo lavhelelwaho kha u thoma zwa kudzulele ( hu na ndivhiso nga mveledziso kha fhethu ha vhupulani ha mbekanyamaitele ) na zwone zwo ṱaluswa . 
Nzudzanyo dzo itwa nga muthusa minista na muṅwe minista u fhindula o vha imela . 
Mafhungo ane mawanwa a ṱhoḓisiso a kwama vhupo ha matavhi a mushumo o kuvhanganywa nahone ha bveledzwa muvhigo wa mvetomveto . 
Nzengamo ya thempheretsha kha tshithu , nga u ralo , i khou furalelwa vhukuma musi maitele aya a tshi shumiswa . 
U vhona nga u humbula-u kona u humbula zwe maṱo a vhona na nḓila ya kutevhekanele kwe zwithu zwa vhonwa ngayo ;
Hu na vhadzheneli vho vhalaho vhane Komiti dza Wadi dza shumisana navho u shuma mishumo na thasiki dzavho .
Sa masiandoitwa a nungo dzashu roṱhe , vundu ḽa North West ḽo kona u khwaṱhisedza vhuimo haḽo sa fhethu ha u dalela ha vhufa hu funeswaho . 
Arali thendelo yo ṋetshedzelwa u shumisa nḓivho ya sialala sa muteo wa thandela yo dzinginywaho ya vhushumisamupo , vha ḓo fanela u ita nyambedzano ya thendelano ya u kovhekana mbuelo na tshigwada / zwigwada kana muthu / vhathu vho faraho nḓivho yeneyo .
Muvhuso u ḓo isa phanḓa u shuma na mabindu na vhashumi u sika vhupo vhune ha tendela vhubindudzi na nyaluwo ya ikonomi .
Vha ḓo kona u wana nga u ṱavhanya uri ḽimaga ḽa zwa vhudavhidzani nga mitshini kanzhi ḽi vha ḽi nga fhasi ha ndangulo ya vhathu vha nnḓa .
Pfanelo ya u gwa mugodi a i fhiri miṅwaha ya 30 .
Hezwi a zwi fani na khothe dza fomaḽa , khothe dza sialala a dzi tevhedzeli milayo yo tou ṅwalwaho .
Mapa wa vhu 46 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Kha vhahaṱuli vho bveledzwaho vha 239 , vha 76 ndi vhafumakadzi .
Hezwi zwi amba uri mugudisi u tea u ḓivha uri ndi lini hune a nga dzhenelela kha ngudo dza vhagudi kana ndi lini hune a tea u sendela murahu a litsha vhagudi vha tshi wana tshikhala tsha u ḓiwanela thasululo kha thaidzo yo bvelelaho ( i re henefho kana yo ṋewaho ) .
Dzina ḽavho na ḓuvha ḽa mabebo
3.3 . Khabinethe yo themendela u ṋetshedzwa ha Khwinisedzo kha Thendelano ya Dzangano ḽa Setheḽaithi ya Vhudavhidzani ha Ṱhingo ha Dzitshaka ( ITSO ) ngei Phalamenndeni u itela khwinisedzo .
U ita ndovhololo
mapa wa muhumbulo---- ndi girafu i imelaho thero kana ṱhoho ine maipfi na mihumbulo mihulwane zwa vha zwo dzudzanywa nga nḓila ya girafu
5.10 Iyi bammbiri yo rera na u sumbedza maitele a vhaisaho ane a kwama vhuloi , na uri aya maitele a na masiandoitwa a hani zwitshavhani .
Vha humbule uri pulane yo ṅwalwaho nga luambo luthihi fhedzi a i vha na vhavhali vhaṱuku na u shumiswa nga vhathu vha si gati tshitshavhani .
Vhufhufhi zwenezwo hu fhedzisela hu hone tshilwelwa tsha ndivho ya ḽifhasi ḽithihi na muḓi wa ḽifhasi muthihi une khawo zwikhala zwa ḓivhavhupo na zwa poḽitiki zwa ngalangala na mikano ya amba zwiṱuku vhukuma . 
Mahoḽa , vha mannḓalanga a muṱaṱisano vho sedzulusa muelo muhulwane wa thendelano ya u renga zwibveledzwa kha nḓowetshumo ya u fhaṱa , ha lifhiswa khamphani masheleni a linganaho 1.4 biḽioni ya dzirannda .
Zwipiḓa zwa bodo ya zwiṱori na phazele dza ' jig-saw ' .
Doketela wa zwifuwo wa Vunḓu u ḓo ṱola vhupo uvho .
Thandela iyo yo ḓura masheleni a swikaho R 171 000 000 na uri yo vhuedza maanḓalanga apo na tshitshavha nga u ṋetshedza tshenzhemo na vhupfumbudzi kha zwa u fhaṱa ; u tholiwa ha vhathu vhapo ; na u wana zwishumiswa u bva kha vhaṋetshedzi na vhabveledzi vhapo .
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ri kha vha ṋetshedzwe Mbulungo ya Tshiofisi ya Tshipentshele Vunduni hu u itela u pembelela ngwena ya muAfrika Tshipembe ya rugby .
U itela u dzhenisa ṱhoḓea dza vhathu vhe vha vha vha sa dzhielwi nṱha mahayani na fhethu hu re nnḓa , tshumelo nthihi vhukati ha Muhasho wa Vhulamukanyi , Muno na Ndondolo i tea u sedzuluswa . 
Vhabebi vha vhagudiswa na vhagudiswa vha shela mulenzhe kha fulo ḽa u kunakisa
U wana muvhigo kha vhagudi-ngavho na mudededzi
Tshiṱirathedzhi tsha mbekanyamushumo na u dzulela u monithara ho fhambana lwo angalalaho u ya nga madzingu , nahone mbekanyamushumo dza u monithara a dzo ngo sedzesa tshoṱhe mbuletshedzo dza dzingu kana asesimennde . 
Kha vha rumele manye ṱu avho kha muimeleli wa vunḓu wa ISS Ofisini Khulwane ya vunḓu ya Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha .
Dziṅwe tsumbo ndi :
Bia dzi pakwa kha khontheina dza tshivhumbeo tsha puḽasiṱiki khulwane , dzine volumu dza vha khulwane u swika kha ḽitha ṱhanu , na u kovhekanywa vhukati ha makete ya murengi a shayaho nga kha tshaneḽe dzi si dza fomaḽa . 
Hezwi zwi amba uri pulane dzi bveledzwa dzo ḓisendeka nga mvelelo dza ndeme dza tshitshavha , hu si thaidzo dzavho dza ndeme .
Takulelani tshanḓa tshaṋu tshithihi ni fhedze ni tshi vhee murahu ha ṱhoho . 
1.4 . Khabinethe i vhidzelela MaAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha dzhenelele kha u lwisa u alusa ikonomi .
Kha vha ite khumbelo ya u adoptha shaka kha ḽiṅwe shango
Ho sedzwa tshumelo dzo themendelwaho na tshumiso ya vhuarelo ha masiari na zwibadela zwa DSP
Vhadzheneli vha vhumba zwigwada zwa vhathu vha 4 u ya kha 6 u ita Mushumo wa 1 .
Pfunzotswikelelwa ya nṱhesa
Tshiṱoko tsho tshinyalaho na tshi sa khou rengiwaho nga u ṱavhanya zwi a topolwa na u fhungudzwa u bva kha mutengo we ra tshi renga ngawo u ya kha mutengo une tsha lavhelwa u rengiswa ngawo ho sedzwa ndeme yo anganyelwaho ya ikonomi kana ine ya nga swikelelwa . 
Arali tshigwada tsha tshumisano , close corporation kana khamphani i sa koni kana i sa ṱo ḓi u badela zwikolodo kana u swikelela vhuḓifhinduleli hayo Mulanguli-Dzhenerala wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo a nga langula kana u balanganya bindu iḽo .
u tshinywa ha thundu kana muḓi
Tshifhinga tshilapfu tsha u dzula : Tshifhinga tshilapfu , tshifhinga tshipfufhi , kana vhudzulo ha shishi . 
Mvetomveto ya vhuvhili i tea u wanala nga Lara . 
Vhaleludzi , vhakonanyi na vhalamukanyi vha badelwa fhedzi musi vho tholiwa kana u nangiwa u bva kha phanele uri vha shume lwa tshifhinga nyana kha fhungo ḽikene . 
Afrika Tshipembe ḽo saina Tshitatamende tsha Malta tsha nga ha Foramu ya Ḽifhasi ya dzi NGO . 
5 . Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓḓiana ya Mulangavunḓḓu na miraḓḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓḓu
Ro ḓivhadzwa uri vhaṅwe vha vhaimbi vha a kungiwa uri vha songo dzhoina madzangano a kuvhanganyaho sa afha vha tshi ofha uri vhushaka vhu re hone na dzikhamphani dza u rekhoda vhu nga lemedzwa . 
Tswikelelo i vhudzivhani ha u tea . 
Komiti yo tiwa u ḓo pulana mumatsho wa mulalo wo lavhelelwaho .
Ndeme ya u anḓadzwa ha mafhungo a zwa masheleni zwi ḓivhea nga vhoṱhe muvhuso na kha tshitshavha . 
Thandela i lavhelelwa u shela mulenzhe kha nyaluwo na u u dzula i hone ha nḓowetshumo ya dzifiḽimu dzapo nga u ḓisa zwibveledzwa zwa dzifiḽimu tsinisa na zwitshavha , zwenezwo ha vha u khwaṱhisa ndingo dzo livhiswaho kha mveledziso ya vhaṱaleli na u engedza ṱhoḓea , nga maanḓa kha zwibveledzwa zwa dzifiḽimu dzapo . 
Na , u shuma na vhathu na u tikedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha , ri ḓo fhaṱa muvhuso u bvelaho phanḓa , u khwiṋisa mishumo ya muvhuso kha tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi .
Momenthamu wa vhutengu , fulufulu , tsitsikano , u papamala na nzimulo zwo rekanywa musi elemente i tshi gonya nga kha kholomu ya maḓi . 
A huna fomo dzine dza ḓadzwa .
Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe , kana South African Broadcasting Services , ndi yone i yoṱhe ine ya vha na ḽaisentsi ya khasho ya lushaka Afrika Tshipembe .
Khabinethe yo tendela hafhu Mulayotibe wa Khwiniso wa Tshavhi nga Khubvumedzi 2015 u swikiswa uri u ambiwe nga hawo Phalamenndeni nahone Muhasho wa Muno wo kumedza ḽiṅwalo kha Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika u tshi ramba kha khaseledzo nga ha uri hu nga tandululwa hani mipfuluwo dzinguni iḽi .
Ngauralo ee ngangoho , muraḓo a ṱhonifheaho , tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha ḓo bva kha maitele ayo tshi ḓo laedza mbekanyamaitele ya muvhuso . 
Kha sia ḽa nḓisedzo , zwiṱitshi zwashu zwa muḓagasi zwi khou shuma lu si lwa khwine musi zwi tshi vha zwi tsini na u fa . 
Kha ri ite nyito
Minista vho ṋewa maanḓa nyangaredzi a u bveledza mbekanyamaitele ya ndangulo i dzulaho i hone ya maḓaka oṱhe a shango . 
Hu ḓo vha na ṱhuṱhuwedzo ya mushumo nga kha sisiṱeme ya muthelo kha vha ṱoḍaho mushumo lwa u thoma . 
Milayo i shumiswaho
Tshigwada tsha u shuma tshi vhiga kha komiti ya wadi
U vhala maipfi a foniki a kha fhungo na zwiṅwe zwibveledzwa
Miraḓo i ṱhonifheaho ,
Tshipikwa tshayo ndi u swikelela zwa vhudavhidzani ho ṱanganyiswaho , ho vhofhanaho ha dovha ha pfadza vhukati ha muvhuso na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , zwine zwa ita uri lushaka lu shele mulenzhe kha tshanduko ya shango .
Nga u ralo , kha vha ḓirule zwiṱuku kha u shumisesa masheleni zwino , sa i zwi zwi tshi ḓo vha bveledza dakalo nga murahu vhutshiloni . 
Khwiniso yo humbulwaho i nga livhiswa kha tshanduko kha zwa mushonga , mukhwa kana zwiimo zwa kuhumbulele nahone kha nthihi ya ndivho dza pholiso kana ndivho dzi si dza zwa mushonga . 
63 Wanani risipi
Mbekanyamushumo iyi yo itelwa u shanduisa mbonalo ya ḓorobo u itela u ṋetshedza themamveledziso ya ndeme . 
" Ri ṱoḓa u tshila nga mulalo na vhadzulatsini na vhathu vha bvaho ḽifhasini nga vhuphara nga nḓila i linganaho , ri tshi ṱhonifhana na u wana zwi fanaho " .
u thoma u shumisa dziphurogireme na u ela mvelaphanḓa kha u zwi ita .
Zwo ralo , zwo vha zwi sa konadzei kha nṋe u lapfisa mulingo wanga u fhirisa zwe zwa rekhodiswa zwone . 
Ha go vha na u dalelwa . 
U dzhenelela hoṱhe hu khou livhiswa kha u vhona uri tshiwo tshi ngaho itshi tshi songo tsha dovha tsha vha hone Afrika Tshipembe .
Hetshi ndi tshiṱori tshine makhulu wa Vhonani vha tshi funesa .
Vha ḓadze fomo ya DL1 , Khumbelo ya u vusulusa garaṱa ya ḽaisentsi .
1 Mafhungomaitei ( nyusi ) a ri mini ?
thendelano ya vhugudisi .
He ra vhuya ra vhona mulandu kha Muvhuso , zwa zwino ri vhona mulandu kha vhathu nga muthihi nga muthihi . 
Talani mutalo wa u livhanya mubvumo na tshifanyiso tshone .
U itiwa u rangela Ḓuvha ḽa Zwipotso naa kana nga Ḓuvha ḽa Zwipotso ?
( 3 ) Mukovhe wa vunḓu wo linganelaho wa mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka , u ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka .
Masipala muṅwe na muṅwe u fanela u vha na khoro ya masipala yo vhumbwaho nga wadi dzoṱhe na vhakhantselara vha PR .
Ndi a tama u shumisa zwibveledzwa zwa u fhedzisela nṋe muṋe ? 
93 . Vhathusa Dziminisiṱa
11 . Arali mbilaelo i tshi kwama mushumi wa khothe , tsumbo , vhomabalane kana vhaḓologi , vha nga ṅwalela kana vha langana na mulanguli wa khothe uri vha kone u mu vhona .
u ṱalutshedza mihumbulo ya uri mbeu na ndingano ndi mini na nḓila dza mbeu na ndingano .
Hezwi zwi katela u vhona uri muthu uyo una zwithu zwi fanaho na zwiḽiwa , zwiambaro na fhethu ha vhudzulo , na u badelelela pfunzo .
Tshiṅwe tsha ndeme kha phere ya zwithu zwa ndeme ndi nḓivho ya nnyi na nnyi , nahone i vhidzwa u pfi khii ya tshitshavha ya ḽihoro ḽine ḽa khou ambiwa nga haḽo . 
U itwa ha mutevhe wa miri yo tsireledzeaho a zwo ngo livhiswa fhedzi kha u tsireledza kushumisele kwa miri yeneyo , fhedzi na kha u khwaṱhisedza kushumisele kwo khwaṱhaho nga kha maga a ndaulo ya zwa ḽaisentsi . 
Vha shumise mafhngo a notsi dza khoso u itela u wana thuso .
1. U bvisa vhupfiwa
U shuma na / nga mafhungo : ṋefhungo , pfano ya ṋefhungo na ḽiiti , mafhungo o tou vhigwaho(maambelwa
" Hei , hoyu wo vha muhumbulo wavhuḓi nga maanḓa , " ndi Anansi a tshi ḓivhudza a sa ḓihudzi zwone .
U pfesesa na u kona u shumisa zwivhumbeo zwa khanedza
Vha fanela u vha vha na miṅwaha ya 17 kana u fhira nga ḓuvha ḽa u ita ndingo uri vha tendelwe u ita ndingo .
Tshikwama tshi kha maitele a u ḓadza poswo ntswa dzo sikwaho khathihi na ndingedzo dzoṱhe dzo itwa kha u vhona uri poswo dzoṱhe dza u thoma ngadzo dzi khou ḓadzwa u ya nga zwipikwa zwa ndinganelo ya mushumo . 
U shuma zwavhuḓi
Khabinethe i ḓo imela mafhedziselo a ṱhoḓisiso phanḓa ha musi i tshi amba nga ha fhungo iḽi .
Iṅwe ya thangela khumbelo ho vha muthu muṅwe na muṅwe rumuni u fanela u pfa o ḓigeḓa u ḓivha nthihi ya fhasisa ya sekhithara idzi . 
Zwi'nwe vha nga khetha
Kha bindu , nṋe ndi tikedza maitele a zwa mupo nṱha ha izwo zwine zwa ḓitika kha vhudzheneleli ha tshifhinga tshoṱhe na u tikedza u tshila . 
U dokhumenthiwa ha pulane hu a thoma
Hezwi zwi tou kwakwakwa na zwe khothe ya ita kha mulandu wa zwino , na khanedzano ye ya khakha kana u ḓi-xedza yone iṋe kha u ita izwo i nga zwi iswe phanḓa . 
Mulanga o vha a tshi khou tamba na Nndinde .
Zwi kha vhone vhaṋe u lingedza u dzula vha tshi i londola ṅwaha muṅwe na muṅwe , sa izwi nnḓu yavho i ndaka ya ndeme ine ya ḓura masheleni manzhi nga maanḓa .
Muvhuso wa lushaka na wa vundu i tea u tikedza vhomasipala nga u sima milayo khathihi na nga u dzhia vhukando vhuwe-vho .
Vhubindudzi kha ikonomi , nga sekhithara dza tshitshavha na dza phuraivete ho engedzwa nga 11% .
Khaedu nga maḓi yo vha ya uri mveledziso dza zwiko zwa maḓi yo vha i songo nyaula , na uri muvhuso wa zwino a wo ngo fhaṱa madamu vhuponi uho . 
Mveledziso idzi dzi ḓo tsitsela fhasi mbadelo dza u ṋetshedza mihumbulo yo teaho , u engedza zwibveledzwa zwa vhashumisi vha mihumbulo iyi , na u khwaṱhisa thwii luvhilo lwa vhukoni ha Afrika Tshipembe lwa nyaluwo ya ikonomi . 
1.2 . Vhubindudzi ha muvhuso kha themamveledziso ya vhuendi vhu khou sika tsireledzo , fulufhelo , vhuḓi na u sa ḓura ha tshumelo ya vhuendi ha nnyi na nnyi u mona na shango ḽashu .
I fhambana u bva kha mimiziamu ya ḓivhamahe , ḓivhazwakale , saintsi dza bayoḽodzhi na vhutsila , u ya kha migodi , vhulimi , zwa maḓaka khathihi na maṅwe masia manzhi . 
Madzina nga vhuḓalo
4.3 Mushumo wa vhatshimbidzi
Ni songo hangwa u amba uri tshikoro tsho vha vhugai .
Mbekanyamushumo dzo Ṱanganelaho dza vhuhulu ha mveledziso ho fhambanaho u itela uri hu vhe na u tevhekana khathihi na mvelaphanḓa . 
( c ) Mbadelo ya u badelwa uri hu swikelelwe rekhodo , arali i hone , i ḓo langulwa zwiṱuku nga tshivhumbeo tshine tswikelelo ya khou humbelwa ngayo .
Mbadelo dza khumbelo ya khaṱhululo dzi ḓo badeliswa u ya nga ha shedulu ya mbadelo ire afha fhasi : 
Muhumbulo wa mmbi khulwane , sa zwo bveledziwaho kha muvhigo , ngangoho ndi vhusiki ha u pindulela mbekanyamaitele u vha pulane yo khwaṱhaho . 
Zwi a konḓa vhukuma u humbulela mvelaphanḓa kha thandela dza u fhaṱa dza pfuma khulwane . 
U xuxwa na u netulusa muvhili : mitambo i no nga , ' u luludzela ṅwana , ' ' dembetete ' , nz .
ICC ḽo fanela u dzhiela aya mafhungo nṱha nahone masia oṱhe o vha a tshi kombetshedzea u ambedzana nga muya wavhuḓi .
I bveledza luvhonela na u saukanya vhuimo ha zwibveledzwa zwa GHG zwa Afurika Tshipembe na vhatshimbidzi vho ḓiimiselaho kha tshanduko ya mveledziso .
NEAP i ṱhanngelesa mbekanyandeme ya u thivhela malaṱwa u itela u swikelela phungudzo ya volumu na khombo ya malaṱwa . 
MMBWA YO XELAHO
tshikhala tsha u vha ofisini
Tshivhalo tshihulwane tsha vhana vha Afrika Tshipembe vha tshila na HIV na AIDS . 
Vhathu vhane tsumbanḓila yo livhiswa khavho ndi :
Ndi zwa ndemevho uri u pfesesa ha vhagudi kha zwine vha khou vhala hu lingwe nahone hu si tou vha vhukoni ha u ḓivha kana u humbula maipfi fhedzi lini .
Hu ḓo shuma mbadelo nyengedzedzwa ya 30% .
Nga Lambamai 2005 o vha o no wana phindulo kha khumbelo yawe . 
Ndangulo ya zwiwo
Luṱingo lwa misi yoṱhe lwa u badela lwa Muhasho wa zwa Mbambadzo na Nḓowetshumo ḽo ṱanganedza ṱhingo dzi swikaho kha 20 000 kha ṅwaha wa muvhalelano wo fhiraho , na ndeme ya mbadelo dzo itwaho yo vha R210 miḽioni .
Mashango a Afrika a nga vhuelwa lwa ndeme u bva kha u swikelela mimaraga ya zwikolodo zwa mbambadzo , nga kha u bvisa mbofho dza vhuḓivhusi sa zwo no itwaho nga maṅwe mashango . 
Sengulusa na u ṱhaṱhuvha zwe vha zwi pfa
Tsireledzo yo raloho i shela mulenzhe kha nyaluwo ya ikonomi sa izwi i na mvelelo dzi fulufhedzisaho kha u ṱaṱisana ha sekithara ya zwa vhulimi ha Afurika Tshipembe .
Muhasho u ḓo khwaṱhisa vhugudisi na u vhewa ha vhalondoti vha hayani u itela u engedza tswikelelo ya vhalwadze vha Thiibii , nga maanḓa kha vhupo ha mahayani . 
Mbekanyamushumo i ḓo engedzedzwa ṋaṅwaha . 
Vhathu nga ngomu ha West Bank na Gaza vho tou valelwa dzhele nga fhasi ha nyimele dzi konḓaho dza u tambula na maitele a u laula ane o kalulesa u fhira zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwine vhathu vhashu vha khou livhana nazwo nga tshifhinga tsha maḓuvha a konḓaho vhukuma a muvhuso wa tshiṱalula . 
Naho zwo ralo , mvelaphanḓa idzi a dzi ambi uri ri tea u awela zwino . 
Tshivhumbeo tsha tsinde
Khunyeledzo i nga dovha ya vha ine ya sa tou vhonalesa , naho kanzhi khethekanyo iyi i tshi sia muvhali a khou humbula na u humbulela . 
Data i bvaho kha mbekanyamushumo i tea u ḓivhadza mbekanyamaitele , nga maanḓa mbekanyamaitele dza vhugudisi ha musi muthu a tshi shuma , u livhana nga maanḓa . 
Ndi ḓoroboni kana miḓini ya mahayani ?
Maipfi a 120 - 140
Khanedzano vhukati ha khamphani nga nthihi a dzo ngo tea u livha kha mavharivhari a tshinyadzaho a vhukhakhi musi mavharivhari ayo a si na mutheo zwavhuḓivhuḓi . 
Bongi Shabalala , mugudi wa miṅwaha ya 12 wa Gireidi ya 5 ngei Tshikoloni tsha Phuraimari tsha Fundani , o phulusa kutukana kwa tshikolo kwe kwa vha ku tshi khou nwela khothe damuni .
Dzulo ḽo ṱanganelaho ḽo tiba nga 21:19 .
Data ya tekeniki i nga vha nga tshivhumbeo tshi fanaho na pulane dzo no vhaho hone , pulane , nyolo , zwiedziswa , fomuḽa , dzidizaini dza vhuinzhiniere na ṱhoḓea , bugupfarwa na ndaela dzo ṅwalwaho kana u rekhodiwa kha miṅwe midia kana zwishumiswa zwi fanaho na disiki , theiphi , memori dza u vhala fhedzi . 
Ndi khou ṱoḓa u vhambadezla nnḓa sambula ya tshiko tsha zwi tshilaho tshapo fhedzi .
R6 000 - Khumbelo ya u vha na Fhethu ha u Bveledza Zwibveledzwa zwa Khovhe
( 6 ) Arali onoyo Minisiṱa a kundelwa u tevhedza ṱhoḓea dza Muphuresidennde a nga ṱuswa ofisini -
Ḽo vha ḽo tsha ḽo tou _______________________ .
2.3 Phambano vhukati ha ndingano na ndinganyiso
Ndi ḓo swikisa kha vhone , Mulangadzulo , uri hezwi ndi u kandekanya khethekanyo ya 59 ( 1 ) ( b ) ya Mulayotewa . [ U vhanda zwanḓa . ]
U topola mubvumo mathomoni a ipfi .
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri u bva miṅwahani ya demokirasi ya Afrika Tshipembe , nahone vhukati ha zwiṅwe zwithu , u shela mulenzhe kha Muṱangano wa vhu4 wa Ḽifhasi wa Vhafumakadzi nga 1995 , na u sainiwa ha Mulevho wa Beijing na Luvhanḓe lwa Nyito nga ṅwaha wonoyo muthihi .
U Khwaṱhisedzwa ha Mulayotibe wa Dzibannga , wa ṅwaha wa 1990 ( Mulayo wa vhu . 94 wa ṅwaha wa 1990 ) hu engedza u lavheleswa ha dzibannga u itela u tsireledza sekithara ya ikonomi na u tsireledza vhavhulungi vha masheleni .
Nṱhani ha hezwo , khampheini dzi re hone na dzi no khou isa phanḓa dzi ṱuṱuwedzaho , u tsireledza , na u monithara pfanelo dza vhuthu zwi tea u ṱumanywa na u dzhenelela huṅwe na huṅwe na u vha zwo nambatedzwa kha ḽiisela ḽa kha tshiṱiriki , vundu na kha lushaka . 
Kha zwenezwo zwiṱepisi , vhathu vhoṱhe vha henefho fhethu , vhaṱaleli , vho vha vha tshi khou thusa nṋe na khamphani dza tshivhalo dza vhalindi vha tsireledzo na vhashumi vho hwalela khuvhabvu fhasi . 
Kha tshitshavha tsha tshaka dza nga ngomu ha dzingu iḽi , yashu ndi yone ikonomi yo khwaṱhaho . 
Arali vha tshi khou itela muṅwe muthu khumbelo , kha vha vhone uri vha badela nga fhasi ha dzina la onoyo muthu kana dzina ḽa khamphani yawe .
U itela u ṋea vhungomu kha maitele ashu a zwino ri tea u pfesesa ḓivhazwakale yashu , nga maanḓa nganetshelo ine ya ri ṱanganyisa ṋamusi . 
Mirurela ya malawa ndi mini na hone ndi ngani yo tea ?
Zwi dzhia u thetshelesa , u vhala , u ṱalela na u sengulusa zwibveledzwa u itela u pfesesa uri zwithu zwo bveledzwa hani na uri mvelele dza hone ndi dzifhio .
Phambano yo pfesesea uri i amba vhuimeli ho fhambanaho , sa tsumbo , zwiimiswa zwa vhadzulapo kana vhabadeli vha tshumelo , madzangano a mveledziso , madzangano a vhashumi , madzangano a mabindu , madzangano a vhuendi na vhaṋameli , vhafumakadzi , vhaswa , vha lutendo , mvelele na maṅwe madzangano5
Zwi a leluwa vhukuma , arali u maketa hu tshi shumiswa u bva kha mathomoni , tshiṅwe na tshiṅwe tshi a kalela . 
Thangela u ṱola ya ṅwaha nga ṅwaha ine ya itwa nga ofisi ya vundu ine ya ṋekedza ndingo dza u lugela ha zwileludzi u itela u ṱola . 
Vhahumbeli vhane vha vha vhaṋe vha mafhungo : vha humbela mafhungo a nga ha vhone vhaṋe .
U ṱola u itela u tevhedza na akhiredithesheni zwo itea zwi tshi hanedzana na nḓila dzi fanaho . 
Ho sedzwa thendelo u thoma
Nga nṱha ha izwi , themamveledziso khulwane u tou fana na vhusikamuḓagasi dzi nga si kone u fusha ṱhoḓea . 
Mihasho ya kale a yo ngo swikelela rekhodo idzi zwavhuḓi nahone u dzi swikelela zwo fhimiwa . 
zwithu zwa masipala nga u angaredza
Musi vhunzhi ha madzingu a tshi khou ita dziṅwe nyonyoloso hezwi a zwo ngo konanywa zwavhuḓi . 
Tshikhala tshine khumbelo ya itwa nga tsho , musi itshi khou itelwa muṅwe muthu :
Kha vha nwale mayeṱu a khhumbelo uya nga fomathi yo ṋekedzwaho nga ISS .
Thusedzo ya zwa masheleni nga kha tshivhumbeo tsha mindende ya muvhuso yo pikwaho na khadzimiso dza masheleni zwi fanela u dzulela u vha tshiteṅwa tsha u thusana u badela pfunzo ya nṱha . 
U dzhenelela uhu ho sumbedza uri a ho ngo shuma saizwi fhethu hu rengisaho zwikambi ho tou pfuluwa fhedzi ha thudzela thungo ḓorobo u itela u bvelaphanḓa na mabindu avho . 
U monithara na u ela thandela nga u shumisa sisiteme ya IDP ya u monithara na u ela thandela
Mbuelo na Tshinyalelo zwa Muṱa
Komiti iṅwe na iṅwe i na Mudzulatshidulo na Muṅwaleli wa Komiti .
Muvhigo u sumbedzisa uri ri tshe kule na u swikelela tshiimo tsha mushumo tsho teaho na u sumbedza zwi imelaho shango ḽashu .
Dzina ḽa Phurogiremu ya Zwikili
U ṱanea kha dzitshaka ha ḽa Afrika Tshipembe hu tea u linganyiswa u itela u vhuedzedza shango vhudzuloni haḽo . 
TSHUMISO YA ZWIKO ZWA ZWITSHILAHO ZWAPO U ITELA VHUSHUMISAMUPO
Kha dzitshaka , nḓowelo kha u shumisa vhuongelo dzi khou shanduka zwi tshi itiswa nga : 
Ndi ita hani khumbelo ya sabusidi ya nnḓu ?
Zwi do dovha zwa langula uri ndi zwifhio zwine zwa bva kha phaiphi dza malatwa dza dzifemeni .
Tshivhangi tsha u shumisa lwo kalulaho zwibviswa tshi nnḓa ha ndango ya Muvhuso wa Vundu . 
Musi hu tshi khou ṱavhanyiswa mushumo wa Thandela ya u Pfukisa Maḓi ya Lesotho Highlands , u thomiwa ha Maano a Nḓowetshumo ya Mveledziso ya Tshitshavha tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC ) na Pulane ya Mveledziso ya Maano a Tsumbanḓila ya Dzingu u itela u sikamutevhe wa mashumele na vhukoni ha vhubveledzi kha dzingu , na tshumisano kha ndango ya mikaṋo u itela u fhelisa vhugevhenga ha mikanoni vhu ngaho u zwimiwa ha tshugulu na nḓou zwi siho mulayoni , ndi zwiṅwe zwa zwe zwa sedziwa .
thundu ndi mukolodi ane thundu dzawe ( hu tshi katelwa tshelede ine
Vhana vha vhashai vha wana thikhedzo ya masheleni a tshikolo , nahone tshivhalo tsha vhana tsha kiḽasi tshi khou tsa kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Mbudziso dzine dza tea u fhindulwa :
Ngauri vhagudi ḓo bvelela nga maga o fhambanaho , mudededzi u tea u langa khonadzeo dza u amba ( tsumbo : mbudziso dzine a vhudzisa ) u ya nga vhuimo / ḽeveḽe ya ṅwana muṅwe na muṅwe .
U khwaṱhisedza uri khoro na komiti dza khoro dzi tevhedza Mulayo wa Vhuḓifari ha vhakhantselara .
Zwakhwine , muhumbulo u tea u dzudzanywa hu tshi khou tikedzwa zwikhala zwo no dzulaho zwi hone , lutendo na dzimbekanyamaitele . 
Mishumo ya Tshikwama i itwa kha ofisi dza vundu nga kha Muhasho wa Vhashumi . 
Vhupimathengo na u vhea fhethu huthihi dzingudo dza tshenzhemo
Shango na dzhango ḽiṅwe na ḽiṅwe zwenezwo a tea u ṱalutshedza ṱhanganelano ya gumofulu ya mbekanyamaitele u itela u swikelela zwipikwa na maga o dzinginywaho . 
Tshitshavha tshi nga dzhia pfanelo idzi na u dzhielwa nṱha uhu arali vhashumeli vha sa shumela zwavhuḓi tshitshavha . 
U itela u khwaṱhisedza mugaganyagwama wo linganelaho , mivhigo ya sisiṱeme ya BAS yo vha i tshi kokodzwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe u itela u ṱola tshinyalelo ho sedzwa na mugaganyagwama . 
Vhupulani ha mbuedzedzo dza maongelo na senthara dza mutakalo wa tshitshavha zwi ḓo itwa zwo ṱanganelana na mihasho ya mutakalo ya vundu na mihasho wa mishumo ya muvhuso ya vundu na wa lushaka . 
A si vhuitwa hoṱhe ha vhathu na zwikhala zwa u shumisana zwine zwa vha hone henefho tsini . 
Mishumo ine ya tikedza u bveledza ha miraḓo miṱuku na u bveledza miraḓo mihulwane na u tshimbidza zwanḓa na maṱo khathihi .
Lutamo lwashu ndi u khwaṱhisedza uri vhalimi vha swikela mafhungo nga u ṱavhanya , zwo leluwa hu si na u ḓitika nga vhalimisi fhedzi . 
( i ) u shumiswa ha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka , zwi tshi katela u shumiswa ha milayo ; na
u shela mulenzhe ha tshitshavha kha u khethekanya zwigwada zwa kutshilele - hezwi zwi khwaṱhisedza mihumbulo ya nḓivho yapo na vhuṋe
U shumisa ndivho ya mutevhe wa aḽifabethe na maḽeḓere a u thoma kha ipfi u itele u wana maipfi kha ṱhalusamaipfi
DziSMME dzi ḓo tikedzwa nga u alusa tswikelo ya mimakete na masheleni .
Uhu u bindudza hu na mbuelo khulwane ya zwa matshilisano kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha shaesaho . 
Musudzuluwo : u tshimbila , u gidima , u tamba khadi , u thamutshela matungo o fhambanaho nga eṱhe na musi e na khonani
Masheleni a a fhiriselwa kha vhasheli vha mulenzhe kha thandela dza mbekanyamushumo na u badelwa ho sedzwa pulane dza mabindu dza ṅwaha na thendelano dza ḽeveḽe ya tshumelo vhukati ha Muhasho na muthu kana konṱiraka dza zwigwada . 
U kona u vhona phambano u ya nga mirafho kha Komiti ya Wadi ya muthu .
Ri nga tsireledzea hani hayani
Ṱhoḓea dza u ita mushumo dzi ṋewa nga phesenthe .
Sosaithi ya Dzitshakhatshakha ya Ngudo ya Tshumiso ya zwipuka na Zwimela ' Ethnobiology ' ina khoudu ya vhuḓifari ine vha nga i shumisa ya avho vhane vha khou shuma na vhafari vha nḓivho ya sialala .
6.8 Tshumelo dza Tshitshavha / u thola huṅwe :
Nga mulandu wa zwiimiswa zwa muvhuso zwo shandukiswaho , Muhasho wa Maḓi na Maḓaka a u tsha ḓo vha hone . 
Muṋetshedzi wa Tshumelo u fanela u bveledzise phurotokholo ya vhadavhidzani na vhukwamani na mapholisa malugana na zwiwo zwa tsireledzo . 
Vhana u / vha tshikoloni .
f ) mivhigo ya Nyangaredzo ya Nyanḓadzamafhungo dza hayani na dza Ḽifhasi .
9.2.2. KHUMBELO DZA LUṰINGO
U shumisa mupeleṱo wone na ndongazwiga
Muthelo wa vhashumi u kovhekanyiwa vhukati ha SITE na PAYE .
ABC dza u wana fhethu
A Khunguwedzo na Thengo ya Nyanḓadzamafhungo
Ri ḓo shumisa themo iyi u ṱavhanyisa u thoma u shuma ha Maano a Nḓowetshumo ya SADC .
2.5 . U thomiwa ha tshigwada tsha Tshumelo ya Tshitshavha tsha vhaḓivhi vha mulayo na vhashumanaho na zwi kwamaho vhashumi
Tshumelo dza shishi ( muhasho wa zwipondwa )
Ndi zwa ndeme u rumela khumbelo ya thendelo u thoma uri vha kone u wana nomborondaula musi vha sa athu badela .
.5.1 Milayo ya Batho Pele na maitele a demokirasi kha ḽa SA
Ho wanala uri , na uri mbilahelo dzo ṱanganedzwaho u bva kha vhafariwa uri tshishumiswa tsha tsireledzo ( hu tshi katelwa zwienda ) zwo vha zwi siho kha vhafariwa . 
Mveledziso ya mubvumo wa ṱhireke* ( Ḽiṅwalo ḽo to ṅwalwaho kana u ganḓiswa )
Vhukati na Vhubvaḓuvha ha Yuropa ho katelwa kha mashango a kha ḓi bvelela . 
U ṋea nḓivho nnzhi nahone ya khwine malugana na tshumelo u itela uri vhathu vha vhe na nḓivho .
Ndayotewa i amba masia a tevhelaho a vhuḓifhinduleli kha mimasipala yapo : 
Ni kone u talela mudzi wa ipfi .
Khabinete i khwaṱhisedza vhuḓinekedzeli ha muvhuso wa Afurika Tshipembe malugana na u khwaṱhisedza vhushaka haḽo na Nigeria u itela u engedzedza mbambadzo vhukati ha mashango mavhili na tshumisano u itela Afurika ḽa khwine .
U linga hu nga ḓi itwa kha mugudi muthihi , kha zwigwada zwiṱuku kana kha zwigwada zwihulwane nga tshifhinga tsha mitambo vho vhofholowa na tshipiḓa tsha mitambo yo dzudzanywaho .
Fomo dza khumbelo na tsumban ḓila zwi tea u vhalwa khathihi .
Vhupfumedzani-kha ṱhulo ndi maitele a ṱavhanyaho u tandulula kuitele ku si kwa vhuḓi kwa kufarele na u pandelwa ha vhashumi .
" Bodo yanga yo tou phaa nga murambo na mutoli !
1 . Khothe a i nga bveli phanḓa na khumbelo ya u ḓiḓisa kana u thusa hune ha ḓo ṱoḓa uri Muvhuso wo humbelwaho u sa ite zwipikwa zwawo nga nḓila i fanaho fhasi ha mulayo wa dzitshakatshaka zwi tshimbilelanaho na Muvhuso kana tsireledzo ya vhuvhuyefhadzi ( dipulomatiki ) ya muthu kana ndaka ya Muvhuso wa vhuraru , nga nnḓa ha musi Khothe i tshi nga thoma ya wana tshumisano ya Muvhuso wa vhuraru kha u thivhela tsireledzo .
Thendelo yo tou ṅwalwaho i wanala ṅwaha nga ṅwaha kha Vhufaragwama ha Lushaka u ita mugaganyagwama wa masalela . 
Tsivhudzo ya mbadelo yo katelwa kha mbuyelo ya IRP 6 .
[ Mukano wa Vundu la Devhula Vhukovhela wo khwiniswa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009 . ]
Radioḽodzhi ya mutheo
U swikela zwipikwa ezwi , yo sedzesa kha u thivhela maitele a u hanedzana na muṱaṱisano , u fhelisa u tambudzwa ha vhuimo ha thakhula na u khwaṱhisa ndango ya u ṱangana . 
Avho vhe vha lwa vha dzika na u lovha vha tshi lovhela mbofholowo yashu a vho ngo tea u shoniswa nga nyito dziṅwe na dziṅwe dzine dza ḓo dzhiela fhasi u ḓifunga he vha hu ita . 
Deithi : Phukha dza vhidzelela dzo takala musi tshibode tshi tshi pfuka mutalo .
O vha o sinyuwa 12 .
U shuma na / nga mafhungo : Maambwaita na maambwaitwa
Miholo na magavhelo
Ndi nnyi o teaho u fara na a songo teaho u fara muvhili wanga
Arali hu ee , zwiitisi ndi zwifhio ? 
NYAMBEDZANO NGA HA THERO
3.10 . Muvhuso u fhululedza kushumele kwa mazhendedzi a u vhona uri mulayo u tevhedzwe nga u fara havho phondi ye ya vha i tshi khou itela dzikhakhathi vhafumakadzi na vhana .
3 Ni songo pomba he ha swa ni vhe na vhuṱanzi uri a hu rungunyi .
Kha vha sedzuluse mutevhe wa dzimbudziso na vhathu vho dzhenelaho .
Zwiṅwe hafhu , u shumiswa ha maḓi kha mveledzo ya muḓagasi hu fhungudzea arali ṱhoḓea dza muḓagasi u teaho u bveledzwa dzi fhasi . 
º Kha vha sheledze ngade lu si lunzhi , fhedzi vha i sheledze nga vhulondo .
Muhasho wa Zwa Nnḓa u ta mbadelo arali ho tea u badelwa , nahone mbadelo dzi ya nga tshumelo dzo ṋekedzwaho .
Maga haya a ḓo khwaṱhiswa nga ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho . 
U sedzwa hafhu ha mekhenikhaḽa a hu athu u ṱhaphudzwa , ngeno vhuimo ha tshiimiswa hu sa athu u vha khagala nga he tshino tshifhinga . 
U ya nga ha Ndima 4 ya Mulayo , tshumiso dzothe dza madi dzi fanela u tendelwa .
Ro shandukisa ikonomi yashu u vhuelela nga kha u bvela phanḓa na u shumisa themamveledziso dzi pfadzaho . 
u ṱutuwedza nyambedzano , u lamula na u tshea mafhungo nga huswi
Kha vha ṋekane nga khophi dza maṅwalo a vhune a miraḓo ya CC .
U dalela sibadela u nga nnḓa ( zwi re : musi vha sa valelwi na vhusiku vhuthihi zwaho sibadela )
Zwibveledzwa zwoṱhe ndi vhuimo ha mbadelo yo salelaho , ndeme i si yavhuḓi , zwi vhigwa sa khwalwa dza zwa masheleni . 
Sethe dza data dzine dza shumiselwa khetho ya u saukanya dzi katela : 
Zwo ṱanganedzwa uri hezwi zwi vhonala zwi khaedu dza vhukuma khavho , naho hu tshi nga vha na u sa tendelana kha zwiṅwe . 
U vhavhalela ndi tshiṅwe tsha zwiṱalusi zwe zwa topolwa sa zwibvumbi zwa mvelaphanḓa . 
Iṅwe tsumbo
Mubidi a rumelaho tsumetshedzo u tea u vha o ṅwaliswa kha Databeisi ya Vhaṋetshedzi ya Vhukati . 
Tsedzuluso dzo sedza vhashumi vha ndaulo , madokotela , manese na phurofeshinala dza mutakalo dzo ṱanganelanaho . 
18 . Maanḓalanga a zwa Vhutshutshisi
Mubvumo na vidio zwo rekhodiwaho kana zwishumiswa zwa vhubveledzisi zwi nga shumiswa ; 
Vhafumakadzi vha vhumba u fhira hafu ya vhathu vha Afurika Tshipembe zwenezwo vhupfiwa havho vhu fanela u pfiwa musi tsheo dzi tshi dzhiwa na milayo i tshi sikwa .
Nyimele ya ikonomi kha ḽa Afrika Tshipembe i khou aluwa fhedzi i ṱoḓa uri ri dzhie nḓila ntswa zwo khwatha arali ri tshi ṱoḓa u tandulula khaedu dzire phanda . 
Vhalani mafhungo a vhusunzi ni fhindule mbudziso nga nthihi nga nthihi . .
Madzangano aya ṋetshedza Ṱhogomelo ya hayani na Tshitshavhani u itela uri ṱhoḓea dza vhathu vhane vha tshila na HIV na AIDS ( PLWHAs ) dzi khou swikelela .
3.1.3 Milayo ya Batho Pele
U monithara mveledziso na u kuvhanganywa ha Tshiṱirathedzhi tsha ndondolo ya Khasiṱama na u thomiwa hazwo . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe ( zwigwada zwivhili ) tshi tea u vhalela mugudisi bugu minethe ya vhukati ha 10 na 15 ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ( hafu ya awara nga ḓuvha musi zwo fhelela ) .
U dzhenelela hu fanaho na AsgiSA na Jipsa ho ita ure hu vhe na u lavhelesa kha mveledziso ya vhafumakadzi na vhaswa .
Tshilengo kha sia iḽi , naho zwo ralo , tshi nga si baḓekanywe na gwama iḽi . 
Vha nga si ite izwi arali vha sa ḓivhi vhathu vhane vha dzula kha wadi yavho , ṱhoḓea dzavho na mafhungo avho , zwine vha ṱoḓa komiti i tshi vha itela na uri ndi zwifhio zwifhaṱo , dzibada na zwiṅwe zwithu zwo vhumbaho wadi yavho .
Tshiṱirathedzhi tsho dovha tsha vha na vhukwamani na vhadavhidzani kha muvhuso wa vundu na muvhuso wapo . 
Muengedzo wa 4
Tshipiḓa tshi thelaho tsha muingapfuma wapo khathihi na mbuelo ya muingapfuma ya mashango a sili tshi vhonala tshi tshi khou tsa . 
Ndivho ya mbekanyamushumo iyi ndi u ṋetshedza tshumelo dza u thusa na tshumelo dzi baḓekanywaho na muhasho . 
Vundu ḽa Gauteng ḽi khou thoma Senthara ya Mashumele o Ṱanganelanaho ( JOC ) u itela vhuṱoli na u vhona uri hu khou tevhelwa mulayo .
I na masiandaitwa a ndeme a u ṱalutshedza muhanga wa u funza na u guda une khawo dzi ICT ya ḓo shumiswa . 
13.1 A hu na poso ine ya ḓo itelwa khungedzelo u swikela hu tshi fhela maitele a u vhambedza na u vhea vhashumi zwikhalani zwavho .
Ndisedzo ya tshumelo i fanela u vha zwanḓani zwa avho vha re tsini na vhashumisi vha tshumelo u fhirisa muvhuso wa vhukati , u iselwa kule na vhashumi vha vhukuma vha ' phanḓa ' .
Zwikolodo zwire hone zwi ḓo phumulwa fhedzi musi ho no tevhedzwa maga o teaho a zwikolodo zwi shushaho . 
Maitele a sedza zwikhukhulisi zwoṱhe - sa fhethu ho aṱamaho , thophogirafi na zwi no tsira vhupo - hu tshi katelwa tsenguluso ya tshiimiswa tsha dzingu na masakhamaḽedzani vhuponi ha henefho tsini . 
Ri a zwi ḓivha uri ro ima phanḓa ha avho vho shumisaho maanḓa avho a dimokirasi u itela uri vhaṅwe vha kone u vha na dimokirasi . 
Dziṅwe thandela dzi katela u thomiwa ha ngade ya tshitshavha hune ha ṱavhiwa zwiliṅwa , na u vusuludzwa ha mamaga a sa tsha londiwa kha tshifhaṱo tshi re tsini na senthara ya ḓorobo tshi shumiswaho u rengisela .
U vhala maipfi a bvaho kha ngudo dza foniki e kha mafhungo na maṅwe maṅwalo .
Ndi sa hangwi na tshigwada tsha vhaofisiri ofisini yanga na tshigwada tsha vhudavhidzani tshe tsha dzudzanya mushumo kha thandela iyi . 
Data yo sedzaho ndeme ine ya vha na muanganyelo ya nyalo ya phesenthe ya fhethu hu re na maḓi ho tibedzwaho nga mbemba dza helele zwi nga , naho zwo ralo , shumiswa u ela khonadzeo mveledzwa dzi songo luvha dzi elanaho na vhuhone ha helele ḽi bvaho maluvha kha khovhe . 
Ho shumiswa miṅwaha ya rathi ya ḓivhazwakale ya data . 
Feḓaresheni i pfa zwi sa pfali u bva mulomo kha atikiḽi dzi re kha ḽiṅwalwa iḽi vhunga vhunzhi ha zwo ṅwalwaho zwi sa shumisei , zwi tshi konḓa nahone zwi tshi nga konḓa u zwi ita . 
4.2.1 mutholi ;
Vha ita zwifhio kha u dzhielwa mavu
( 1 ) Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa mapholisa , na uri u tea u ta mutheo wa lushaka wa zwa vhupholisa , nga u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vunḓu na vhuḓifhinduleli ha poḽitiki sa zwe zwa tiwa nga khorotshitumbe dza mavunḓu .
1 . NDI NGANI RI TSHI TODA TSHITITATHEDZHI ?
Ha ndondolo ya nṱha na ICU ndi maḓuvha a 10 a u valelwa fhedzi
a ḓiresi dzi si dzone
8.3 Vouthu dza Mugaganyagwama wa Mihasho dza 2017 nga Shundunthule 2017 dzi ṋetshedza tshikhala mihasho wa u vhudza Phalamennde na tshitshavha nga u angaredza uri vha ḓo shumisa hani Mugaganyagwama wa 2017 we vha kovhelwa wone .
U kona u davhidzana na vhaṅwe
Tshifhaṱo tsha Slave Lodge ndi tshipiḓa tsha Munyuziamu wa Iziko wa Cape Town nahone tshi shuma sa fhethu ha nyelelwo na tshihumbudzo tsha vhupuli Afurika Tshipembe .
Ndi zwa ndeme uri phakha ṱhukhu kha madzulo a vhathu dzi tea u tsireledzwa , u itela u fhungudza nyiledzo ya tswikelelo ya vhathu , nahone afho ha u dzhena ngaho hu elana na madzhenele u bva kha zwitopo zwa vhuendi ha nnyi na nnyi khathihi na mitalo ya vhaendangaṋayo . 
1.10. Khabinethe yo ṱanganedza u aniswa ha Ramilayo vho Lawrence Mushwana sa Mudzulatshidulo muswa wa Komiti ya Vhukonanyi ya Dzitshaka ( ICC ) ya Zwiimiswa zwa lushaka zwa u Aluswa na Tsireledzo ya Pfanelo dza Vhathu .
Fhedziha , a ro ngo itwa uri ri pfesese , uri nḓila ya khwinesa ya u swikelela izwi ndi ya u tshintshiwa ha dzifeme ; hu na vhuṱanzi ha uri kha ṅwaha wa u thoma wa muvhalelano , vhushayatshenzhelo ya muṱolambalelano muswa yo itisa uri hu vhe na u dzhielwa fhasi ha zwiṅwe zwithu . 
Kha vha ite khumbelo ya thanziela ya u hama na u endedza mafhi
Musi wa ṅwaha une wa khou sedzuluswa , Muhasho wo vha wo ḓidzhenisa kha maitele a ndaṱiso ya vhashumi vhavhili vhe vha hweswa milandu ya zwiito zwa u sa fulufhedzea , zwe zwa swikisa kha uri Muhasho u tambule nga luvhengelambiluni . 
Ezwi zwi katela u pfesesea na u pfala na uri nga maanḓa kha pfunzo u fana na maga a ndaṱiso a pfeseseaho ane mulayo wa mugudisi a itaho mushumo wa mubebi na milayo ya u pfa masia oṱhe a fhungo ndi ya ndeme nga maanḓa . 
Riṋe sa vhalanguli ro vha ro farelela kha maitele phanḓa ha 2010 , ngauri ri tenda kha uri risesheni i ḓo mbo ḓi swikisa kha u fhungudzea ha mbuelo ya vha welaho kha vha wanaho masheleni a si a muholo na tshikolodo tshi si tshavhuḓi tsha mutshudeni . 
Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala na Muvhuso Wapo , wa 2000 , Ndima ya 4
Tshiṅwe hafhu , ri tea u livhuha zwiimiswa zwa vhugudisi zwashu zwapo uri zwo ṱavhanya u ri dzhoina . 
Zwi fanaho zwi shuma hafhu na kha netiweke khulwanesa ya ofisi dza poswo hu tshi katelwa na fulo ḽa khuvhanganyo ya u vhulunga . 
Nḓivho ya mishumo ya zwa vhuṅwaleli , u ḓivha khomphiyutha na zwikili zwi pfadzaho zwa u dzudzanya . 
Khwaṱhisedzo ya khonfarentse iyi ndi u shela mulenzhe ha vhafumakadzi kha vhutshilo ha dziḓoroboni Afurika .
shumisa zwishumiswa zwa tshumelo zwo teaho u ṱanganyisa nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso wapo u itela zwipikwa zwa mveledziso ya thandela ngomu kha phurosese dza Komiti dza Wadi .
Muṱangano wo khunyeledzwa nga u sainiwa ha Mulevho wa Johannesburg nga ha Muhanga wa Thendelano dza zwa Mafola nga Mashango a Miraḓo . 
athikiḽi dza mafhungo kha www.info.gov.za
Yo rumela vhaofisiri vha u langa vha linganaho ḓana na fuiṋaṱhanu , vhalindi vha fumirathi vho ḓiṱamaho , vhaṅwe vhalindi vhavhili vha u ḓadzisa vha tshifhaṱo tsha vhulangi na miraḓo ya yunithi ya musi wa tshiwo vha linganaho fusumbe u mona na tshitediamu . 
Khoro dzapo na vhadzhiatsheo vha fanela vha na zwiṱirathedzhi zwi sumbedzaho vhuḓikumedzeli havho kha u shuma nga vhushumisani na zwitshavha . 
Uri vha kone u ita izwi , vha tea u ita khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe ine ya bviswa nga Minista wa zwa Mupo na Vhuendelamashango Department of Environmental Affairs and Tourism kana dzangano ḽine ḽa vha na maanḓa .
Mvelelo : tshiṱirathedzhi tsho tendelaniwaho , muhanga wa kushumele , misumbedzo ya thandela , zwiṱirathedzhi zwa u hulisa na u andisa
Ḽa 11 Ṱhafamuhwe 2015
( a ) thoma pulane ya u vhuisa yo livhaho kha u vhulunga vhuḓḓifhinduleli ha masipala uri hu swikelelwe vhuḓḓifhinduleli hawo ha u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kana mbofho dza zwa masheleni , dzine dza vha-
Miṱa ya tshivhalo tsha tsini na 200 000 yo ṱumanywa na giridi ya muḓagasi wa lushaka nga 2012 .
Nga nṱha ha nyanḓadzo ya ino bammbiri ya u mba nga hayo yo itelwaho uri tshitshavha tshi bve muhumbulo , ri khou dzudzanya u ḓo kwama vhafaramikovhe vho fhambanaho vha kwameaho nga nyito ya zwa vhuloi .
11 . PHANELE YA U VHEA VHASHUMI ZWKHALANI ZWAVHO
Mbuyelo ya IRP 6 ya tshikhala tsha u thoma yo no vha na tshipi ḓa tsha u tikedza khumbelo yavho .
Ndeme ya maḓi i nga kwama mishumo ya maḓi kana mutakalo wa sisiṱeme dza mupo dza maḓi nga nḓila nnzhi dzo fhambanaho . 
Zwi dzulela u itea , uri milayo zwavhuḓivhuḓi i thivhele u thomiwa ha mbekanyamaitele ntswa . 
Huna nyengedzeo kha mbonalo ya tshipholisa ine i khou shela mulenzhe kha phungudzo ya maimo a vhutshinyi vhuhulwane .
7.2 Vho Virgin Anzel Seafield vho tholwa sa Mufarisa Mulanguli Muhulwane wa Mbekanyamaitele ya Vhashumi na Vhushaka ha Nḓowetshumo Muhashoni wa Vhashumi .
Tshipikwa tshatsho zwino ndi u thivhela phungudzo ngeno tshi tshi khou khwinisa mutheo wa vhukoni kha shango . 
U fhaṱa ndavhelelo , tsumbo , nga u amba u tshi ita u tshi ima na ḓifhisela nga zwiṅwe
Nga fhasi ha mutheo hoyu , mveledzwa dza thengiselano na zwiṅwe zwiitei zwi a kona u ḓivhea kha rekhodo dza zwa masheleni musi kheshe i bvelelaho i tshi ṱanganedzwa kana u badelwa . 
Naa zwi khou fushwa u gumafhi kha thandela iyi ?
6.2. Vho Dokotela Thomas Kwadwo Gyedu-Ababio sa Muofisiri Muhulwane ( CEO ) wa Zhendedzi ḽa Ndangulo ya Inkomati-Usuthu Catchment .
Vha humbelwa uri vha livhise kha Tshifhinga tsha u fhedzisela tsha Nḓivhadzo ya u Ṋetshedza tshi re kha shedulu ire afho fhasi . 
U sa vha hone ha tshiṅwe tshikhala tsha ofisi zwo bveledzwa u sa ḓadzwa ha zwikhala na zwibviswa zwi elanaho na poswo na zwone zwi nga swikelelwa . 
Nga 23 Lara 2007 ngei Durban ( he vhaimeleli vha Vharangaphanḓa vha Sialala in KwaZulu-Natal vho vha vhe hone ) ; na
Tsha vhuraru , ri nga shumisa masheleni a themamveledziso ya vhuendi u tsireledza ikonomi yashu kha khombo dza dzitshakatshaka dzine dza khou dzumbuluwa . 
Mihasho ya mutakalo na pfunzo yo dzhiwa sa i tshimbidzwaho zwavhuḓisa na ya tshumelo dza tshitshavha dza ndeme nga maanḓa , ha tevhela ndondolavhathu . 
Dzi buleni lu re na tshivhalo u swika ni tshi dzi ḓivha nga ṱhoho .
Hezwi ndi u rema na u vhavha ha miraḓo , zwiendanungo kana muṱana zwine zwa nga vha zwo vhangwa nga phireo kana vhuakhwa .
Zwikili zwi ṱoḓeaho ndi ḽitheresi ya khomphyutha kha Excel na Word , vhushaka havhuḓi na vhaṅwe , u kumedza na ndangulo ya thandela . 
Ndaka ya u shuma ya khoro i hiriwa nga rakhonṱhiraka u itela u kona u shuma mushumo .
Khoudu zwo ralo , dzi amba uri arali khamphani ya nga wana phoindi dzi fhiraho dzo kovhelwaho kha garaṱa ya zwikoro zwi ḓo fhungudzelwa kha phoindi dza gomufulu dzi re hone . 
Muṋetshedzi wa tshumelo u tea u dzudzanya gammba yazwo na tsireledzo ya mitshini . 
Mbekanyamushumo ya Muhasho ya u phaḓaladza mathannge a u kuvhanganyela maḓi khao kha zwitshavha vhuponi ha mahayani uri a swikelelwe nga nnyi na nnyi yo shandukiswa ya sedza kha u phaḓaladza mathannge a mveledziso ya zwiḽiwa , sa nḓila ya u shela mulenzhe kha mveledziso ya mahayani . 
Bveledzisa database yone-yone ya miṱa i tshilaho fhasi ha tsiku ;
Vhagudi vha re na vhuleme/ vho salelaho murahu , vha shumis a fureme
4.11 kha miṅwe milandu ya u tshipa na ya zwa vhudzekani , Bodo ya Parole i nga dzhenisa miṅwe milayo kha parole ya muhwelelwa arali zwi tshi vha zwo tea u mu thivhela kana u thivhela u kwamana na vhone zwi songo tendelwa .
A vha ṱoḓi u salela murahu kha vhupfumbudzi uvhu .
Iṅwe ya mbuelo ndi tshikhala tsha vhathu tsha u thoma khamphani dza u kulumaga dzine dza ita vhubindudzi na Masipala kana vhubindudzi ha phuraivethe . 
( 1 ) Muthu we a vha e Sinetha a songo vhewaho sa murumelwa wa tshoṱhe kha khoro ya lushaka ya Vunḓḓu u tea u vha muraḓḓo wo ḓḓalaho a no ḓḓo voutha kha vhusimamilayo ha vunḓḓu ḽe ḽa mu wana sa sinetha hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Mulayotewa wo fhiraho .
Sisteme idzi dzi katela ndangulo ya ndaka dza tshiṱirathedzhi dzi tevhelaho : 
Dzangalelo ḽa tshitshavha kha u vha na dwadze ḽi dovha ḽa ita uri hu vhe na ṱhoḓea ya mbetshelwa ya pfunzo iyo . 
vhuṱanzi ha masheleni ane vha a wana nga ṅwedzi , kana ya maṅwe masheleni arali a hone .
Nga u angaredza , ndingedzo dzo itwa u itela u ṱavha kha vhuimo ho sianaho zwavhuḓi fhedzi hu tshi humiselwa murahu nga vhege nyana nga murahu ha u bvelela tshiṅwe tshifhinga ndi zwa ndeme musi zwiliṅwa zwo ima zwo kuvhanganesa . 
u engedza kavhili u gudiswa ha madokotela fhano hayani na kha mashango a nnḓa u swika kha tshivhalo tsha 2 000 nga ṅwaha .
Ro ṱuṱuwedzwa nga u thuthuba ha u ḓihudza ha lushaka ho fhelekedzaho mushumo uyu . 
Arali muvhigi wa mulandu a mushumeli wa tshitshavha ane a tea u sedzana na mulandu , mushumeli uyo u ḓo isa phanḓa na ṱho ḓisiso nahone a ṋekana nga muvhigo wo tou ṅwalwaho wo fhelelaho kha Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha hu saathu u fhela vhege nṋa .
Vhunzhi ha themamveledziso ya masheleni i bva kha zwishumiswa zwa vhudavhidzani zwa vhukoni . 
Tserekano ya u khakhulula nyimele iyi ḽi a pfesesea zwavhuḓi nga nṱhani ha vhuhulu ha netiweke , maitele a u gwedzha , na maitele a elanaho na vhuinzhiniere na sainthifiki . 
Kha mirafho hu na vharangaphanḓa vha SASO , ri tshikatela : Strini Moodley , Professor Barney Pityana , Steve Biko , Onkgopotse Tiro , Harry Nengwekhulu , Themba Sono , Mapetla Mohapi , Mosioua Lekota , Johnny Issel na Mthuli ka Shezi .
Vha do humbelwa u dadza fomo dza khumbelo dza u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhudi .
Ho no vha na nzudzanyo dzo itwaho dza u ḓo ṱanḓavhudza Mulayotibe uyu .
Ndugiselo na ndangulo dza mugaganyagwama wa muhasho . 
Naho maanḓalanga apo a tshi nga ita thendelano ya nga nnḓa ya tshumelo dza u kuvhanganya na u endedza kha vhupondaulwa hao , a kha ḓi vha na vhuḓifhinduleli ho fhelelaho ha nyisedzo ya tshumelo . 
milayo ---- maitele o tendelwaho kana milayo ine ya shumiswa kha luambo
6 . Ndiliso
U itela u vha na vhuṱanzi na u shuma zwavhuḓi ndima iyi i vhea ṱhoḓea ṱhukhu dzine ngadzo sisteme dzoṱhe dza mupo wo ṱanganelaho dza tea u tevhedza . 
Ro thetshelesa makumedzwa na khumbelo dze vha ḓisa . 
U davhidzana na vhakwameaho vhoṱhe malugana na ndangulo ya ndaka . 
Zwikili tshumelo ya masheleni a tshitshavha , nyumeresi , u ḓivha khomphiyutha na vhuronwane . 
Tshiimiswa tsha vhutsireledzi tsho vhona zwi zwa ndeme ndivhiswa khavho u tevhelela na u imisa maitele a khombo u bva kha a u vhaisa na a dzikhakhathi shangoni . 
Vha tea uṋnea Muhasho wa zwa Muno vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vha wana mundende , masheleni e vha vhulunga , kana akhaunthu ya vhualuwa , ine ya ḓo vha ḓisela tshelede yo tiwaho ine i sa vhe fhasi ha R20 000 nga ṅwedzi .
Hu ṋetshedzwe muhanga une nga khawo khoro ya ha masipala i nga kona u shumisa maanḓa ayo sa khoro na vhusimamilayo musi zwi tshi ḓa kha ndangulo ya tshikolodo na u kuvhanganywa ha zwikolodo ; 
Hu dovha hafhu ha vha na tshivhalo tsha milayo , mbekanyamaitele , ngeletshedzi na khaṱhulo zwine zwa tsireledza pfanelo dza vhathu vha tshilaho na HIV na AIDS nga nḓila yo khetheaho Afrika Tshipembe . 
Muthu u tea u dovha a humbulela uri kha mulandu u songo dzudzanaho zwavhuḓi khothe dzi ḓo dzhenelela hune vhalangi na dzithirasitii vha si ite tshithu nga nḓila iyo . 
Mukalaha Vho Sam vha puta tshaini iḽa vha lingedza u bambela fhedzi magabelo a vha o hulesa .
Zwo sedza kha u fhungudza masiandaitwa a HIV na AIDS mushumoni na u fhedzisela zwo fhungudza u itea ha HIV na AIDS kha vundu . 
Tshiṅwe tsha zwisumbedzi ndi theo ya mulayo , zwi ambaho uri muvhuso wa zwino wa mimasipala wo thoma u shuma nga 2000 na Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , 2000 na khetho dza u thoma dza muvhuso wapo dzo itwa nga Nyendavhusiku 2000 .
Ndondolo ya zwipuka kha u zwimiwa yo pfukela kha zwanḓa zwa phuraivethe , na kha ṅwahaḓana wa fumbilinthihi ndi bindu ḽihulwane ḽa vhorabulasi vha phukha , ngeno tsireledzo yo vha muhumbulo wa tshitshavha muhulwane . 
ṰHANGANELANO YA DZI THANDELA NA MAGA PUḼANE KHA KUSEDZELE KWA TSHIṰIRATHEDZHI TSHA ḒOROBO YO ṰANḒAVHUWAHO
Pholisa ndi mushumeli wa vhathu . 
Ri ḓo tikedza nḓowetshumo ya zwa mimaini nga u bveledzisa mimakete ya mineraḽa ya Afrika Tshipembe nga kha u sedzesa kha vhavhuelwa vho teaho , u fhungudza mbadelo dza zwishumiswa zwa u bveledza , na nyengedzedzo ya ṱhoḓisiso na mveledziso .
U shuma na / nga mafhungo Pharagirafu ya ṱhalutshedzo ; pharagirafu ya mathomele / mvulatswinga ; pharagirafu ya mafhedzele / kufhedzele ; Zwifhinga ; tshivhumbeo tsha fhungo ; tshaka dza mafhungo
U AWELA NA U YA MAHAYANI
Ho sedzwa gumofulu na gumofulu liṱuku ḽa sibadela ḽa R15 649 nga muṱa nga ṅwaha
Ngauralo , ri khou ita khuwelelo kha vhathu vha hashu vhoṱhe vha shumisaho muḓagasi uri vha badele u itela uri Eskom i kone u ḓisa tshumelo .
Heyi tsheo i pfi mushumo wa ndangulo .
Komiti ya Tshoṱhe ya Vhafumakadzi , Vhana , na Vhathu vha re na Vhuholefhali .
Vha fanela u vha na vhukoni ha u saukanya thaidzo , u ita themendelo na u kuvhanganya mivhigo . 
Naho izwi tshinwe tshifhinga zwi tsheo ya vhone vhane , vhafumakadzi vha tea u ṱuṱuwedzwa u dzhia mbekanyamushumo dzine dza ḓo vha ṋea vhutsila na u bveledza zwihulwane zwikhala zwa u tshila matshilo avhuḓi musi vha tshi vhuedzedzwa hafhu zwitshavhani . 
Dzina na zwidodombedzwa zwa muṋe wa tshikepe ( hu tshi katelwa na mikovhe ya vhuṋe hatsho arali tshi tsha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho ṱanganelanaho
Yo fhira kha vhukwamani na tshitshavha nga Luhuhi 2015 .
Kha zwiṱitshi khaedu dzo vhonala hu mafhungo a kuvhusele na themamveledziso vhuvhili hazwo . 
Mbadelo dza vharengisi
I ita izwi nga u shelamulenzhe kha maitele a u sima milayo a lushaka na nga u ṋetshedza foramu kha tshitshavha uri tshi dzeule mafhungo a kwamaho mavunḓu .
U shumisa tshivhumbeo na fomethe zwi ananaho na tshibveledzwa
Fhethu huhulu ho khwiniseaho Afrika Tshipembe ndi vhuponi ha : pfunzo ya phuraimari na mutakalo ( u ya nṱha zwikhala zwa rathi ) , u ḓiimisela kha thekinoḽodzhi ( u ya nṱha zwikhala zwa 16 ) na vhutumbuli ( u ya nṱha zwikhala zwiṱanu 5 )
Hezwi zwi amba uri nomboro ya khothesheni i nga shumiswa fhedzi luthihi u ita mbadelo . 
U shuma na / nga maipfi : Maḓadzisi ( maḓadzaḽiiti ) a fhethu , maḓadzisi a tshipikepike ( firikhwentsi )
Izwi zwi ḓo ita uri murafho muswa u gude idzi nyambo na u ḓivha nga ha ḓivhazwakale yavho , mvelele , nyambo , vhurereli na zwa u rerela .
Amba uri ndi dzifhio pfanelo dzavho dzine dza khou kwamea ( arali zwi tshi konadzea ) ;
Muvhuso wo fulufhedzisa muthu muṅwe na muṅwe nnḓu nga tshifhinga tsha u lwela mbofholowo - ndi ngani izwi zwi sa khou itea ?
Tshisumbi 1 ( Phesenthe ya vhagudi vha Gireidi 1 vho wanaho pfunzo dza fomaḽa dza Gireidi R ) : Mutheo wa 2008 : 51% ; tshipikwa tsha 2014 : 80% , fhedzi 100% arali hu tshi katelwa ECD i si ya fomaḽa .
Meyara Muhulwane Muṱhomphei Vho Thabani Dube vho ri muvhuso u khou ita zwe wa fulufhedzisa .
U ṱanganedza
Mveledziso na u thoma u shumiswa ha fulo na thandela zwa vhudavhidzani . 
4.5 U ita CBP uri I vhe tshimiswa mushumoni wa Masipala
NYANGAREDZO YA ZWIKILI ZWA LUAMBO ZWINE ZWA TEA U FUNZWA KHA LUAMBO LWA HAYANI GIREIDI YA Ṱ-3
Khophi ya tsheo ya u ṱhanganelo , yo tendelwaho nga khoro iṅwe na iṅwe ya zwa nyambedzano
Faundesheni i ṱoḓa uri hu bveledzwe nḓivho ya vhunzani ha nṱha kha vhupo ha vhuvhekanyandeme vhune ha thusedza mveledziso ya lushaka na dzhango . 
Talelani ḽiṱaluli / maṱaluli fhungoni ḽiṅwe na ḽiṅwe .
U wana vhuṱanzi vhunzhi , vha na dzanganelo vha nga dalela siaṱari ḽa mabuḓo a Transnet kha www.transnet.net
( b ) uri Khoro ya Masipala i khethe khorotshitumbe kana komiti iṅwe-vho ; kana
Olani tshifanyiso hafha .
dzina ḽa fhethu hune bindu ḽa vha hone
MaAfrika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedzwa u enda na shango ḽashu nga Ṅwedzi wa Vhuendelamashango , na uri vha ḓivhe ndeme ya vhuendelamashango kha ikonomi .
( 2 ) Tshiimo na zwidodombedzwa zwa u tholiwa kha tshumelo ya muvhuso zwi tea u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme u tenda uri a si mbadelo dzoṱhe dzine dza nga buletshedzwa kha sia ḽa yunithi , zwine zwi dzulela u shela mulenzhe kha zwibviswa zwi sa mangadzi . 
Arali dzina ḽa mbambadzo ḽa tshifhaṱo tsha tshitshavha ḽa shanduka , mufari wa ṱhanziela ya u khwaṱhelela u tea u vhona uri tshanduko i a ḓiswa kha vha Tshumelo nga u ṱavhanya nga u tou ṅwala . 
Kha vha shumise mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa wa vhupo u vhona zwauri zwiteṅwa zwoṱhe zwo dzheniswa .
Naho tshipiḓa tshihulwane tsha zwipiriṱi zwo ṱunḓiwa , dziṅwe tshanduko dzi itea hanefha hayani saizwi zwipiriṱi zwi tshi shandukiswa u vha zwinwiwa zwi dzulaho zwo lugela u nwiwa . 
Muthu o kambiwaho , u ḓikungela u tzhipiwa .
Idzi ndi khaedu dzi konḓaho dzine ra tea u ṱangana nadzo vhutshiloni nga maanḓa musi ri tshi tenda uri vhushai vhu tea u fheliswa na mishumo ya sikiwa . 
Hezwi nga maanḓa ndi zwa vhuṱhogwa kha Alfred Nzo sa i zwi Tshiṱiriki tshi kha ḓi vha tsho fara zwiṅwe zwa zwiko zwa thavha zwayo zwa vhukuma . 
Nga u ita uri vhathu vha ṱangane u itela uri vha ite zwine vha tenda zwi fanaho , ṱhanganelo ya matshilisano na vhuthihi zwi tea u sikiwa . 
Ṅwalelani muzwala waṋu luṅwalo .
U lavhelesa ndangulo ya u ṱolwa ha masheleni na khohakhombo dza u langula konṱiraka kha mbekanyamushumo . 
5.2 Tshikhala tsha u vha ofisini tsha khorombusi
Khamphani khulwane dza midia dza gurannḓa na dza eḽekiṱhuroniki dzapo na dza nnḓa dzi na ofosi kha vhupo .
Naho ṱhuṱhuwedzo dza nga nnḓa dzi ngaho sa u wa ha vhukomunisi na mutsiko u bvaho kha vhalambedzi vha mashangoḓavha zwo vha zwi zwa ndeme , kanzhi ho vha hu u vha na zwiko , vhuḓikumedzeli , na vhuḓiimiseli ha tshitshavha tsha vhadzulapo zwo thomaho na u vhulunga maitele a tshanduko . 
ṰHUMETSHEDZO YA B
Bazari idzi ndi dza vhagudiswa vhane vha khou guda vhe kiḽasini vha tshi khou gudela Bachelor of Engineering kana Bachelor of Science in Engineering kha Yunivesithi iṅwe na iṅwe ya Afrika Tshipembe :
Zwifhaṱo zwo fhaṱiwaho kha mavu ane a mbombomela , hu songo kona u humbulelwa thaidzo dzine dza nga vha hone , zwi nga shuma nga nḓila i fushaho lwa miṅwaha minzhi . 
Hezwi zwi ḓo ṋea mutheo u itela u bveledza nyambedzano , u pfananya na ṱhanganelo vhukati ha zwiimiswa zwa phufeshinala , khantsele ya vhundeme , mamaga , zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha na muvhuso .
Phambano , dungo ḽa saithifiki ḽi kwamea nga maanḓa nga tsenguluso ya saithifiki na vhudavhidzani ha mvelelo kha dziphurofeshinala dziṅwe . 
U wana zwikili zwo teaho na nḓivho ya u shuma mishumo sa dzithirasitii .
Mutengo wo tiwa nga mulayo wa ḽa Afrika Tshipembe .
Tshaka dzo fhambanaho dza vhudzheneleli dzi ṱalutshedzwa vhadzheneleli
Muvhuso wo ḓivhadza maitele a u ṱavhanyisa mvelele kha sekithara dza ikonomi ya mutakalo na maḓazhe nga 2014 .
1.14.2. Ṅwaha uno u baḓekana na senthenari ya u bebwa ha Vho OR Tambo , mufunashango wa Afrika , o sumbedzaho vhuḓikumedzeli vhu sa thengiho kha u shumela vhathu vha Afrika Tshipembe , dzhango na ḽifhasi .
A mbo ḓi ṱavhanya a dzhia tshiḽa tshifanyiso tsha fuḽamingo a tshi bvisa nga buli ḽi re kha vothi u itela u sumbedza ngweṋa zwiḽiwa zwayo .
Zwavhuḓivhuḓi , nyambo idzi a dzi ṱhonifhi mikano ya mafanedza ya vhukoloni . 
U ṅwala A : Maanea 1
Thangi dza mabulafhethu Ha- , tsumbo , HaMphego ha- , tsumbo , ha Mashudu kha- , tsumbo , kha tombo
Mishumo minzhi kha sekithara dza phuraivethe a yo ngo fhedza tshifhinga tshilapfu naho zwo ralo vhunzhi ha dzikhamphani dzi ḓo isa phanḓa na u vhona zwo tea u bvisa mbekanyamushumo idzo dza ndeme . 
Muhasho wa zwa Muno u ḓo engedza Senthara dza u Tshimbidza Visa ( VHC ) ngei China , India , United Kingdom , Nigeria Democratic Republic of Congo , Angola , Ghana , Kenya na Uganda .
Mishumo ine a i tei u khakhiswa kana u shumisa zwithu nga nḓila i si yone
Tshifhinga tshinzhi , lutamo lwashu lu dzula lwo tou ralo , lu ṱalutshedzwa lwa vha pulane na thandela dza vhukuma . 
Sa vhunga mbumbo yo fhungudzwaho ya ayoni i tshi dzula i na okosidzheni , tshivhalo tshihulwane tsha u fhungudza mbumbo tshi nga vhanga u fhela ha okosidzheni maḓini . 
Kha vha ite khumbelo ya u ṱunḓa zwimela na zwibveledzwa zwa zwimela
Musi hu na thikhedzo ṱhukhu , vhuḓifari he ha lavhelelwa kha mushumi hu a nyanyulwa lune mushumi a vho tenda uri vhuḓifari ho raloho ho tea u itwa hafhu , fhedzi a si tshifhinga tshoṱhe tshine zwa tou ralo . 
U vusuluswa ha Mulayo wa Nyaluwo ya Afurika na Tshikhala phanḓa ha Khubvumedzi 2015 na vhuḓikumedzeli ha u tikedza vhurangeli ha mulalo ho rangwaho phanḓa nga maAfurika ndi vhuṅwe ha mawanwa a ndeme a Guvhangano ḽa Vharangaphanḓa vha United States-Afurika farelwaho United States nga 2014 .
Mulandu wa zwino
Miṋango ya dzhena kha ṱhumano dza vhaendangaṋayo fhedzi dzenedzo dzo dizainwa u thivhela u dzhena ha mimoḓoro . 
Kha avho vhane a vho ngo tikedza mulayotibe na u ambesa vha tshi xela tshitshavha , tshitshavha tshi tshenetshi tshithihi hu si kale tshi ḓo pfesesa uri zwiitisi kha Komiti zwo vha zwa u ḓiimisela na u sa fulufhedzea kha u sa funa shango . 
Vhalwadze vha si vhangana vho vhonwa kha mihasho ya vhalwadze vha nnḓa ya vhuongelo ha vhulwadze ha muhumbulo . 
Iṅwe tsumbo ndi ya uri miṅwe miraḓo i nga tikedza muhumbulo wa u shumiswa ha holo yapo sa senthara ya u ṱhogomela vhana vhaṱuku vha vhabebi vha shumaho , ngeno tshiṅwe tshigwada tshi tshi nga pfa uri senthara yo raliho i ḓo vhanga phosho , tshikafhadza holo na uri zwi ḓo amba uri holo i nga si kone u shumiswa nga vhaṅwe vhathu vhukati ha vhege .
11.1 . Khabinethe yo tendela Muvhigo wa nga Nyimele ya Mivhuso Yapo Afrika Tshipembe wa 2015 / 16 .
Hu ḓo vha na zwiimiswa zwo linganaho kha u thusa u davhidzana na tshitshavha hu no shuma . 
U shumiswa ha ipfi " zwi fushaho " ndi ha ndeme nga maanḓa .
2.1 . Khabinethe yo ṱalutshedzwa nga ha mivhigo ya mvelaphanḓa ya kushumele kwa kotara ya vhuṋa ya 2016 / 17 ( Phando-Ṱhafamuhwe 2017 ) wa u shumiswa ha mvelelo dza vhuvhekanyandeme .
NḒIVHO YA SIALALA NA NḒIVHO YAPO 5
TSHANDUKO KHA OGANOGIRAMU : VHULANGULI HA ZWA GWAMA
Vundu ḽi nga ṋea maga a u ṱarafa , fhedzi , arali mbetshelwa ya hone yo itwa kha Nyimele dzo Khetheaho dza Bidi . 
Tsheo dza Khabinethe
Tswikelelo ya muḓagasi ndi iṅwe ya tshumelo dza ndeme dzine vhadzulapo vhoṱhe vha tea u vha nayo . 
Vhunzhi ha maitele o ḓoweleaho a mvelele a nga edzwa u itela u fhungudza tshinyalelo ya zwitumbudzi . 
R266 ya u ṅ walisa ho fhelelaho .
Ri ḓo eḓela fhano !
Arali masipala wo ḓiimisela nga u na u ḓiṋetshedzela kha maitele a u vusuludza ngomu ha ḓorobo , u ḓiṋetshedzela uhu hu fanela u vhonala kha mugaganyagwama wa ṅwaha nga tshikwama tsho khetheaho tsho vhetshelwaho ngomu ha ḓorobo . 
Thusani tshiṋoni uri tshi wane tshiṱaha tshatsho .
Mutholi ha nga vhi na vhuḓifhinduleli ha mbadelo dziṅwe na dziṅwe dzi no elana na u bviswa ha vhashumi kana mvelele kha u shumiwa ha mushumo . 
Zwikhala zwa mushumo kanzhi zwi ḓadzwa hu saathu u fhela miṅwedzi miraru , u ya nga mbekanyamaitele . 
Uri ri ise phanda kha hezwi , humbulani uri hezwi ndi Mbalavhathu dza Afrika Tshipembe . 
Muhumbeli wa mushumo wa vhukuma u fanela u vha na zwikili zwa vhudavhidzani zwi sumbedzaho zwo ṱanḓavhuwa . 
Kha vhuṅwe vhupo , mithelo i badeliswaho ya u kuvhanganya malaṱwa a i lingani u badela mutengo wa tshumelo ya u kuvhanganya . 
Mulangadzulo a Ṱhonifheaho , Zounu ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya Mafikeng i ḓi vha thikho yo khwaṱhaho u itela u vusuludza ekonomi ya musanda washu . 
R60 - Ṱhanziela ya u thoma bindu
A huna na tshithihi kha Milayo tshino sumbedzisa uri u tea u humisela murahu ḽikumedzwa , na hone zwenezwo ḽikumedzwa li khou ṱanganedzwa . 
Muhasho wa Muvhuso Wapo u humbela vhaṋetshedzatshumelo makone vho teaho nahone vha re na tshenzhemo uri vha swikise makumedzwa a u thendara . 
Zwipuka zwa fhasisa zwi dzhia zwithu nga nnḓa , fhedzi kha vhuṅwe vhupo zwipuka zwa nṱha , hune ha vha fhethu ha u dzhena ngaho u bva nnḓa , ho khwiniselwa ndivho yeneyi yo khetheaho . 
_Mihwalo i fhethu huthihi nahone yo tsireledzwa
Hu na uri vhuḓifhinduleli ha ṋetshedzo ya pfunzo ho no ya kha mavundu , mafhungo a elanaho na ṱhahalelo ya kiḽasirumu na uri reshio ya mudededzi nga mugudi yo no vha vhuḓifhinduleli ha muhasho wa vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
U shela mulenzhe kha Afrika Tshipembe ḽi sa dzhii sia , ḽa mulalo na u vha ḽo tsireledzeaho nga u valela khothoni ha vhafariwa nga nḓila i bveledzaho i re na vhuthu na u mbueledzo na u vhuedzedzwa kha matshilisano ha vhapfukamulayo . 
Zwo tea , naho zwo ralo , uri hu ṱalukanyiwe uri vhabveledzi vha nga koloṅwa kha u lambedza kha madungo o raliho , zwa vho khakhisa khonadzeo ya u bveledzwa ha phetheni dza vhanameli vha masia mavhili . 
Vhonani TV sa muṱa : Miṱa ine ya vhona TV yoṱhe iḓo sea , u lila na u amba vhoṱhe , zwine hezwo zwi ḓo vha vhuedzanya fhethu huthihi . 
bvisa ndaela ya mbulungo
Ho sedzwa thendelo u thoma na nyendedzi dza kiḽinikhaḽa dzi shumiswaho kha zwileludzi zwa nnyi na nnyi
Hezwi zwo ṱaḓa u dzhenelela zwa vhukuma kha u sa elana ho vhonalaho vhukati ha vhugudisi na u pfesesa . 
U tsa hu nga ṱaluswa nga u ḓitika zwihulwane nga vhulimi , vhune ha khou fhungudzea . 
Kha miṅwaha miṱanu , u thetshelesa vhathu vhe vha vha na mashudu a u kona u davhidzana na Vho Chris Hani kha khaphasithi dzo fhambanaho , ndi a pfesesa vhudzivha ha maipfi a Vho Donne . 
U fha baakhoudu kha ndaka ntswa na u ṋekedza vhashumisi . 
Thendelo ya thendelonzwiwa i engedza tsireledzo ya ndeme dza mvelele ya Afurika na vhufa ha mvelele na u alusa muya wa Vhuafurika kha Roṱhe .
U fhelisa maitele oṱhe a khethululo kha vhana nga maanḓa ayo ane a vha zwikonḓisi zwa u ḓiphiṋa havho nga pfanelo dzavho dza vhuthu dza fhasisa . 
3.2 PHAḒALADZO YA ZWIBVELEDZWA KHA GIREIDI YA 4-6
Kha miraḓo ya tshigwada tsha u shuma a tshigwada tsha u tshimbidza zwithu , ni humbelwa u lavhelesa dzianekisi kha muvhigo uyu . 
2.3 Khabinethe yo tendela Thangela Mulayotibe ngaha Pfanelo dza Vhathu vha re na Vhuholefhali na Maitele awo a Kuthomele .
Mbilaelo yo kovhelanwaho nga nḓowetshumo yoṱhe ndi kushumisele kwa ole dzo shumaho . 
Musi u fhambanyisa hu tshi bvelela , zwiimiswa zwine ha itea khazwo zwi vha vhomakone kha ndivho na mishumo yazwo . 
U kuvhanganya nḓivho ya milayo ya girama a zwi tou amba uri zwi nga sia zwi khou konisa vhagudi u shumisa luambo nga nḓila ine ya pfadza .
Tsheo dza thekhinoḽodzhi dzi dzhiwaho ṋamusi dzi nga vha thaidzo dza thekhinoḽodzhi dza matshelo . 
U bveledza wekishopho , semina , Vhupfiwa nga Vhathu na madalo a u ṱola kha vhupo kha ṅwaha . 
Halwa vhu nga vha na mveledzwa kha maitele ane muthu o kavhiwaho a ṱanganedza dzilafho . 
Kha zwo nangiwaho , sedzani hune ha nga vha ho shumiswa maambele . 
O tea nnyi ?
U sika na u thoma u shumisa pulane khulwane ya vhusimamaḓaka ḓoroboni ine ya ḓo shela mulenzhe kha mbonalo ya musanda wa ḓorobo . 
Vha ye kha Davhi ḽa Vhulanguli ha Khovhe ḽa Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe
Afrika Tshipembe , sa maga a u fhedzisela ḽi nga fanela u sedza kha u ḓibvisa kha ICC .
Sa zwe zwa sumbedzwa nga tshati , tshivhumbi tshine tsha kala u fhindula ha mbekanyamaitele kha madzhenuwo a mbambedzamitengo tsho fhungudzea na u dzika kha tshiimo tshavhuḓi tshi fanaho na tsha tshivhumbi tshi re kha inflesheni ya mutheo nga murahu ha u ṱanganedzwa ha u sedzesa inflesheni . 
A i tendeli u galatshela mbadelo .
Fhedziha , u vhalwa ha ndayamushonga , ndi zwa ndeme khulwane kha u kala frikhwentsi ya ndayamushonga na u pima u shumiswa ha zwidzidzivhadzi kha vhuongi . 
u humbela vhathu uri vha ṋea mihumbulo yavho
Zwa u shumiswa ha vhuimangalavha ha Cape Town sa yone nḓila ya u bva zwi nga ḓi vha zwo shela mulenzhe muhulwane kha uri Ḓorobo khulwane ya Cape Town i vhe murangaphanḓa kha zwa mbambadzelaseli ya zwienge u bva Western Cape . 
Vha tea u tou isa khumbelo ya ḽivi nga tsha vhukoma kana vha rumela shaka , mushumisani hu sa athu fhela maḓuvha 5 a u shuma nga murahu ha ḓuvha ḽithihi ḽa u fhidza mushumoni
Nga maṅwe maipfi , zwine vha fanela u ita na zwine vha fanela u sa zwi ita
U phaḓaladzwa ha mavhungo a pfunzo kha khumbelo dzi bvaho kha zwiimiswa zwa mulayo u itela u dzudzanya , u londota na vhuḓifhinduleli ; u ya kha zwiimiswa zwi londotaho pfunzo ya mashangoḓavha u ya kha nnyi na nnyi . 
Pulane na PMS zwi ḓo dzudzanywa musi oganogiramu yo no tendelwa na u tholwa ha vhashumi ho no khunyeledzwa . 
U ṱalutshedza na u saukanya Bivhili na maṅwe maṅwalo nga vhuronwane . 
Ri paka maḽegere a si ḓifhi zwone na khekhe mabogisini ra zwi fha vhathu vhane vha ḓa u ri dalela .
Notsi dza nḓowenḓowe
( i ) u ṱoḓḓisisa , na u lingulula kushumisele kwa maitele a vhashumi na ndangulo ya vhathu , na u vhiga kha khoro ya maanḓḓalanga na vhusimamilayo ho teaho ;
Ndi ya vhengeleni .
Hone vhaimeleli vhavhili vha fanela u tiwa hune ha vha na vhashumi vha 101 u swika kha 200 vho tholiwaho , nz .
Makumedzwa o lengaho ha nga ḓo ṱanganedzwa .
Kha vha dzule vho thetshelesa nyanḓadzamafhungo , hu ḓo itwa nḓivhadzo ya tshiofisi ngaha uri dziSTB dzi ḓo wanala lini .
Vho dzhia pfufho ṱhanu kha dza sumbe dze dza vha dzi khou ṱaṱisanelwa . 
Ri ḓo tshimbila lwendo lwa awara tharu ri tshi ya .
Tshifhinga tsha u wana ṱhanziela ya phytosanitary tshi ya nga milayo ya u rengisela mashango ḓavha i kwamaho tshibveledzwa tshenetsho na shango .
( b ) mulayotibe une wa tendela mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya 214 .
Tsaukanyo ya ndayotewa kha iyi ndima yo sumbedza uri zwiṅwe zwipiḓa zwa Mulayo une wa vha hone zwino zwi nga khwiṋiswa hani zwa sala zwi tshi fusha ṱhoḓea dza ndayotewa .
( c ) u ṋewa ha mukovhe u bvaho kha muvhuso wa lushaka zwi tshi ṋetshedzwa vunḓḓu , muvhuso wapo kana masipala , na ṱhoḓḓea dzine uho u ṋewa ha ḓḓo tevhelelwa .
U thomiwa ha Komiti yo Ṱanganelanaho ya Vhubindudzi ya u ḓo vhonana na u thomiwa ha dzithendelano hu tshi ingwa Vhukwamani ha Vhavhili ho dzudzanyeaho zwi khwaṱhisa na u alusa vhushaka ha mashango mavhili uri vhu vhe kha maimo a maano a khwine .
Pfunzo ya nyonyoloso
Zwi ḓo dovha zwa vhuedza kha u tikedza mimasipala yo tiwaho hu tshi khou shumiswa zwo ḓoweleaho na vhutevhedzeli ha tshilinganyo ho bviswaho kha miṅwaha yo fhiraho . 
ḽiga ḽa u shumisa zwi fareaho ( 3-D , hu tshi shumiswa zwithu zwo fhambanaho sa mabuloko , zwithivho zwa maboḓelo , zwitanda na zwiṅwe zwithu zwine zwa wanala kha vhupo ) ; na
Iyi Mbekanyamushumo ya Zwikili yo thewa kha Ṱhanziela ya Lushaka kha
Vha ḓo zwi humbula zwa uri Mbalavhathu ya 2011 yo vha mveledziso kha u engedza tshumelo dza mutheo .
Geḓela a dzo ngo tea u ḓadziwa u swika nga mulomo , kha vha shele fhedzi eneo maḓi o linganaho .
ṅwana a nnḓa ha shango .
14.1 . Khabinethe i ita khuwelelo kha zwitshavha uri zwi ḓibadekanye kha u shela mulenzhe kha Vhege yo Lumbanaho ya Imbizo ya Lushaka ya vhusumbe , ine ya khou lavhelelwa u farwa u bva nga ḽa 27 Lara u swika 3 Nyendavhusiku 2017 .
Ri hulisa vhe vha tambudzelwa u khethululwa na mbofholowo ya shango ḽashu ;
Ro shuma na vhashumisani kha vhurangeli vhunzhi ha u thoma vhune ha khou sumbedza mvelelo dzi fulufhedzisaho . 
U sa tsireledzea ha zwiḽiwa ha tshifhinga tshoṱhe ndi tshiimo tshi no ḓi dovholola tsha u sa vha na zwiḽiwa zwo linganaho u swikelela ṱhoḓea dza pfushi dza kutshilele kwa mutakalo . 
Tshiedziswa tsha mbuedzano tshi na maga maṋa a ndeme .
Milayo iyi yo itwa nga muṋe ane a ḓo vha na nḓivho ya nyimele yapo . 
a ) Vho Coceko Bambihlelo Johan Pakade vho khethwa sa Mulanguli-Dzheneraḽa Muhashoni wa Mveledziso ya Matshilisano .
Sa tsumbo , mbetshelwa dza pfunzo ya ndeme dzi ḓo ṱoḓa kuitele kwo ṱanganelanaho ku katelaho tsireledzo na vhutsireledzi ( zwikolo zwo tsireledzeaho ) , mutakalo ( pfushi , nyelulo ) , na u dzhenelela ha vhabebi , khathihi na zwiṅwe . 
Fhedzi lushaka lwa thikhedzo iyi na tshumiso ya zwiimiswa na masheleni zwi zwanḓani zwa masipala .
Mushumo wa 1Kha vha sedze kha Mulayotewa , kha vha wane khethekekanyo tharu dzine dza phuromota kuvhusele kwa demokirasi , vha ṱalutshedza uri khethekanyo dzo topolwaho dzi nga phuromota hani kuvhusele kwa demokirasi
U ṱanganyiswa ha bondo dzine dza vhisa zwenezwo na bondo dzi re na vhuṱumani na infḽesheni zwi ḓo shumiswa u swikelela tshifhinga tsho tiwaho . 
Tshiimiswa tsha ndondolo tshine tsha khou ṱoḓa u shuma tshine ndondolo ya vhana vha re na vhuholefhali kana malwadze a sa fholi tshi tea :
MISHUMO WA 2.1
ṱhanziela yavho ya nyimelo ya mbingano ( arali i hone )
Ni vhona u nga vhabebi vha ḓo tenda zwine a khou vha vhudza ?
Iṅwe ya mbuno ya uri ndi ngani vhudakwa vhu tshi vhanga mutakalo u si wavhuḓi ndi mveledzwa ine ya vha khombo kha sisiteme ya maswole a muvhilini wa muthu . 
Zwi dovha zwa katela u kovhelana maitele a vhuḓisa nga ha pfanelo dza vhathu u ya kha ḽifhasi ḽothe .
2.5 U thetshelesa na u amba..............................................................................................................................12
5.14. Khabinethe i fhirisela ndiliso dzayo kha dzikhonani na miṱa ya vhabvazwiṱhavhelo vha fumi ( Tiisetso Tselo , Sesi Mtshali , Sana Sibeko , Mphikeleli Malindi , Gugulethu Sithole , Vusi Nkabinde , Daphney Linda , Sicelo Kheswa , Sphamandla Gedle na Simphiwe Nhlapo ) kha ḽikhaula mbilu ḽa khombo ya bisi musi vha tshi khou vhuya u bva kha Ḓikita ḽa Manifesto wa ANC ngei Port Elizabeth .
Vhunzhi ha thandela idzo dzi kha zwa migodi , nḓowetshumo ya themamveledziso , u bveledzwa ha thumbukwa na vhuendelamashango . 
( 5 ) Ṱhiraiengele i re tsini na thanda ya fulaga ndi ntswu .
Ndivho na zwiṱirakitsha zwo ṱanḓavhuwaho zwa muṱangano wa vhaṅwaleli u ya nga Rekhodo ya Pfesesana dzo vha dza u : 
Mishumo yo itwaho nga dzikomiti i dzhiwa u vha yo shumiwaho nga khomishini na hone u itela u badelwa ha miraḓo ya dzikomiti vha dzhiwa sa miraḓo ya khomishini . 
Hu na maluvha mararu a mivhala yavhuḓi .
Khasiṱama dzi kwama asesimende yo no itwaho u ta ḽeveḽe ine ya fusha zwi tshi ya nga zwibveledzwa na tshumelo . 
Thandela na mbekanyamushumo dzo tetshelwaho kha miṅwaha miṱanu i ḓaho , dzi ṱuṱuwedzwa nga tshiimo tsha zwino . 
Tshumelo ya zwa masheleni yo khwaṱhisedzwaho u itela u tsitsa mitengo yadzo na u khwinisa tswikelelo ya mabindu maṱuku na o linganelaho .
Zwiteṅwa zwa u haseledza
Vho dzhenisa garikitshidulo nga ngomu ha goloidembe .
Ngolo i nga tea u gwiwa kha mithara dzi re na tshivhalo kha luvhanḓe lwa lwanzhe fhethu ho fhambanaho kha mudzedze wa luvhanḓe . 
Kha ri ite nyito Tevhedzelani mitaladzi uri ni wane zwiambaro zwine vhana vha zwi funesa ni kone u khaḽara mabaḽoni uri zwi fane ( zwi metshe ) .
Tshiṱatamennde nga ha muṱangano wa khabinethe wa dzi 9 Khubvumedzi 2015
Ridzhisiṱara dzi ḓo dovha dza konisa Muvhuso u vhona uri ndi kha ḽiga ḽifhio ḽine vhorakhonṱhiraka vho bvelelaho vha tea u bviswa kha mbekanyamushumo dza thikhedzo . 
Ḽaiburari , ine ya thusa zwikolo zwi re na tshivhalo na tshitshavha nga u angaredza , i wanala kha gondo ḽihulwane . 
sekithara ya mabindu , mutakalo na a pfunzo
Mbonalo dza luambo Musi mufhindulano u tshi katela miraḓo ya muṱa kana khonani dza tsini ( tshitaila tshi si tsha fomaḽa ) tshi a shumisa .
U vhona uri u phalala ho themendelwaho hu a thoma u shumiswa nga vhalavhelesi nga u ṋetshedza thikhedzo i sa gumi , u khuthadza , nyeletshedzo na u tsivhudza kha vhalavhelesi . 
Mbekanyamaitele ya Khohakhombo ya Khiredithi ndi tshishumiswa tsha ndeme na u ṱanea kha u kombetshedzea huhulu na zwine u ṱanea zwa amba zwone kha zwiimiswa zwi re mulayoni na vhabvisi . 
Muvhuso u shumisa IDP u amba nga u sa lingana na u vhona zwauri mveledziso i khou fhindula ṱhoḓea ya tshitshavha .
Zwivhumbeo zwa vhathu
Marangaphanḓa na magumo
Kale , zwiimiswa zwe zwa vha zwi tshi dzhielwa nzhele nga vhathu - zwine zwa nga sa zwiimiswa zwa u guda , u rerela , thengiselano , maraga na dziyunivesithi zwo shuma sa zwipiḓa zwa u vhumba hugaledzwa zwa ndeme . 
Riṋe ri re muvhusoni ro vha ri khou eletshedzana u humbula nga ha nḓila ntswa dza u livhana na dziedzi . 
Muthu ane a kundelwa u tevhedza mbetshelwa ya khethekanyo iyi , kana ane a i shandula kana a lingedza u shandula ṱhanziela ya u khwaṱhelela , kana a tshi zwi ḓivha a tendela ṱhanziela i tshi shandukiswa , u na mulandu wa vhukhakhi . 
Tsho sedzwaho u bva zwino u ya phanḓa a hu tsha vha kha mveledziso ya mbekanyamitele ntswa , fhedzi kha u vhona uri mbekanyamaitele ya mashumele yo no bveledzwa . 
Avho vhane vha vha na tsumbadwadze dza khombo
Musi no no fhedza , talelani nga fhasi maipfi oṱhe e na a shumisa ane a ṱalutshedza mvumbo .
Ri ana u ita mushumo washu nga nḓila yo teaho u itela uri u shumela na u vhuedza zwa vhukuma vhathu vhashu . 
kana ya ntha ha 4 kha computer yavho uri
Tshipikwa ndi u shumela vhominidzhere vhoṱhe na avho vha ṱoḓaho mushumo na vha ṱoḓaho u bveledza mabuḓo avho . 
Ho sedzwa gumofulu nyangaredzi ḽa ṅwaha nga ṅwaha ḽa sibadela ḽa R182 475 nga muṱa nga ṅwaha
Rakhonṱhiraka u ḓo fha vho mishumo na maimo u itela ndivho iyi vhashumi vhane vha kona u ṋetshedza thusothanzi . 
Zwi nga ḓi kunda u swikelela zwipikwa zwoṱhe zwo tiwaho kha nyendedzi iyi .
Zwi dzhiiwa zwi zwa ndeme u vusuludza maitele aya . 
Nḓivhadzamulayotibe i bula zwauri mimasipala i tea u imela madzangalelo a vhathu vha tshitshavha na u shuma na khethekanyo dzoṱhe dza tshitshavha u fhaṱa bono ḽi kovhekanywaho na u vhea zwipikwa zwa mveledziso .
Miṅwedzini isi gathi itevhelaho musi ro lindela dzikhetho dza lushaka na dza vunḓu , ri ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u fhedzisa ndaela dza vhadzulapo .
Vha dzhiele nzhele ṱhoḓeathangeli dza dziṅwe dza khumbelo :
Gireidi ya 6 Maipfi a 200-250 / u ya kha minetse 5
Ri livhuwa Vho Steve kha kupfesesele kwe vha ri fha kwone kha mafhungo aya a ndeme na u ri ṱuṱuwedza nga maipfi avho . 
Milaedza yo fhambanaho ngaha u shandukiswa ha zwiko u ya kha muvhuso a i khou ri ḓisela zwivhuya naluthihi , vhunga itshi khou vhanga uri hu sa vhe na vhudziki maragani . 
Zwikili zwa khomphyutha zwavhuḓisa kha Microsoft Excel , PowerPoint na Word . 
Tshitshavha tsho vhudzisa mbudziso arali mbetshelwa iyi i nga si ṋee vhathu maanḓa e a vha a songo lavhelelwa uri vha ḓo vha nao . 
Muvhuso u ḓo shumisa mbekanyamaitele dzawo kha u manḓafhadzwa ha ikonomi ya vharema ( BBBEE ) , u itela uri maAfurika Tshipembe vhe vha thudzelwa kule kha u vha tshipiḓa tsha ikonomi kha ḓivhazwakale , vha kone u shela mulenzhe nga nḓila yone kha miṅwaha i ḓaho .
Nga fhasi ha nyimele dzo engedzedzwaho rabulasi u shumisa ndango ṱhukhu kha ndeme ya maḓi . 
Thendelo ya bindu ndi thendelo ine ya ṋewa muthu a bvaho nnḓa a ṱo ḓaho u thoma bindu kana u ita vhubindudzi kha bindu Afrika Tshipembe .
Tsumbo dza themamveledziso ya u tikedza ndi netiweke dza vhuendi , themamveledziso ya thekinoḽodzhi mafhungo na vhudavhidzano ( ICT )  . 
Iḽi vhengele ḽa zwoṱhe zwa fulufulu ḽi ṋea u swikelelea ha zwiko zwa fulufulu zwo tsireledzeaho nahone zwi sa ḓuri kha miṱa i shayaho .
Khopi dza 20 dza pulane iṅwe na iṅwe dzo baindiwa
Nga mbekanyamaitele iyi ntswa , mbetshelwa yo itwa kha sisiṱeme ya tsumbamulandu ya vhuḓiitisi u imela kuitele kwa zwanḓa . 
U fhaṱa vhukoni kha miraḓo ya komiti ya wadi ndi zwa ndeme kha u tshimbidza u dzhenelela huhulwane ha zwitshavha kha kuitele kwa mveledziso na kha mafhungo a kuvhusele .
Murengiphikhisano o swika kha thengophikhisano o tou ḓiimisa u bva , nahone a songo ita vhukwamani , vhudavhidzani , thendelano kana nzudzanyo na muṅwe muṱaṱisani . 
Masipala u ri tshiṅwe tsha zwiitisi ndi uri vhadzuli a vha khou badela rennde na mithelo yavho , izwi zwi kwama tshumelo , zwihulwane ngauri vhuṅwe vhupo ha ḓoroboni a vhu kolodi mbadelo dzaho , nahone masipla u vhona zwo tea u ṋea vhupo honoho tshumelo dzavhuḓi .
U vhudzisa na u fhindula mbudziso dzo teaho
Thendelano yo vhekanywaho ya masheleni i re vhukati ha bannga khulwane na muhasho yo ḓisa pfulufhedziso na thikhedzo ya masheleni kha vhakonṱiraki vha si gathi vhe vha ṋewa konṱiraka nga Muhasho . 
" Ndi nnyi ane a khou nkokodza ? " ndi Vho Vhimbi vha tshi fafadzela maḓi muyani .
Mulayo wa vhu 20 wa 1995
Tshikwama hetshi tsha Ndiliso tshi tama u ramba vharengi vhoṱhe u swikisa khumbelo dzavho . 
Muhumbulo muhulwane wa Mulayo ndi wa u ita uri sekithara ya zwa masheleni i tsireledzee nga u shumisa sisiṱeme ya ndaulo ine ya vhidzwa u pfi ' twin peaks ' , ine ya vha sisiṱeme yo khwaṱhaho nahone yo fhelelaho ya u langula sekhithara ya zwa masheleni , u dzhiela nṱha khasiṱama na u tsireledza masheleni avho .
Mulayo wa Vhuhosi wa vhu 370 wa 1970
Thomani fhethu ha u hwala mathukhwi . 
U ṱhaselwa ha dzangano ḽashu na vhathu nga minista ndi ndingedzo nga muvhuso ya u khethekanya vhathu vhashu , u kula nungo dzangano ḽashu na u zwala khumbulelo na nḓaḓo . 
Nyimele ya zwikili zwi re fhasi zwi nga ṱaluswa nga u ḓala ha mishumo ya vhulimi , ine ya sa ṱoḓe zwikili zwa nṱha . 
( 1 ) Mafhungo afhio na afhio a songo fhelaho a re phanḓa ha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma , a tewa u iswa phanḓa nao hu tshi tevhedzwa Mulayotewa muswa .
4 . Ndiliso
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau i a ṋekedzwa na zwenezwo , tenda ha vha hu sina masheleni o teaho u badelwa a u bvisa ṱhanziela nga tshifhinga tsha u ṅwalisa mbingano .
Maṅwalo a tevhelaho a tea u rumelwa : 
Mugaganyagwama wa ṅwaha wo fhiraho
Miṱangano ya nnyi na nnyi na yone i ṋetshedza tshikhala tsha mivhigo na mafhungo fhedzi ngauri zwi anzelwa u itwa na vhathu vhanzhi , tshikhala tsha u vha na nyambedzano dzo ṱanḓavhuwaho kha zwiteṅwa a tshi ho .
Khunzikhunzi dzo hula vhukuma , nahone a ho ngo tsireledzea . 
Ngauralo a tea u vha a ngoho kana a vhukuma na u sumbedza zwavhuḓi zwe zwa bvelela kha muṱangano .
Mutengo wa mavu , pfanelo dza zwibvamavuni , pfanelo dza zwa migodi , na vhushumeli a u ṱusei . 
Ndi henefha hune ha tea u shumiswa ngudo dzo puḽaniwaho zwavhuḓi dzi pfalaho nahone dzo livhiswaho kha u vhala na u ṅwala .
U FHUMUDZA
Madelo phirisela ndi masheleni ane ha ga ḓo shumiswa kha thundu na tshumelo nga muhasho ine khetho ya vha khawo fhedzi aḓo badelwa kha zwiṅwe zwiimiswa . 
Tsha u fhedza , ndangulo ya thandela i kwama u khunyeledzwa hayo , ha pimiwa na khwaḽithi ya tshibveledzwa kana mushumo wo khunyeledzwaho u itela u khunyeledza konṱiraka na mugaganyagwama .
U dzhenelela nga u ṱavhanya zwenezwo zwi ḓo amba uri a hu tshe na huṅwe u fhungudzea hune ha ḓo itea , uri a hu na huṅwe u dzhenelela ha mulayo hune ha ḓo vha ho tea , na uri vhathu nga muthihi , miṱa a zwitshavha zwo vhuedzedzwe na / kana u ṱanganyiswa hafhu kha tshifhinga tshipfufhisa tshi konadzeaho . 
Miṱangano i farwa fhedzi na vhalanguli na uri vhalanguli ndi vhone vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u vhudza vha re fhasi havho . 
Dzi dovha hafhu dza vha na vhuḓifhinduleli ha u sengulusa na dizaina ya zwikimu zwoṱhe zwa maḓi na ṱhumetshedzo . 
Ho sedzwa dziPMB
Phanḓa ha vhoṱhe vho kuvhanganaho afho , nahone hu na u dzhiela nṱha ho fhelelaho ha mbidzo khulwane ine nda khou i dzhia sa Mufarela Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , nne A.B. , ndi ana/ khwaṱhisedza uri ndi ḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nahone ndi ḓo thetshelesa , tevhedza , tikedza na u khwaṱhisa Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki , nahone nga u ḓiimisela tshoṱhe na u fhulufhedzisa uri tshifhinga tshoṱhe ndi ḓo -
Mutakalo wa muhumbulo ( hu katelwa saikhoḽodzhisithi )
Awara dza nṱhesa kana gumofulu ḽa awara dza 8 na gumoṱuku ḽa awara dza 7 dzo avhelwa Luambo lwa Hayani na gumoṱuku ḽa awara dza 2 na gumofulu ḽa awara dza 3 kha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma kha Gireidi ya Ṱ-2 .
A hu na mushumo nga murahu ha datumu ya u vhiga hune zwa nga ṱaluswa nga ndangulo ine ya nga ṱuṱuwedza zwa nṱhesa mashumele a muhasho kana mvelelo dza mishumo iyo . 
Vhuḓiimiseli ha khwiṋe nga vhalanguli na vharangaphanḓa vha phurogiremu ha u shuma sa thimu zwi ḓo khwiṋisa ṱhoḓisiso na ndangulo i shumaho ya ṱhoḓisiso .
Kha u dzhia tsheo nga wone uṋe zwi tshi vhambedzwa na phuromosheni yo ḓisendekaho nga tshikhala tsha poswo , mbudziso ya ndeme hafhu i dovha u mona kha lushaka lwa ṱhuṱhuwedzo i tamiwaho . 
6. PFANELO YA NDILISO
ṱhanziela ya mapholisa ya mashango oṱhe he vhone na vhamu ṱani wavho vha dzula u tou bva musi vha na miṅwaha ya 18 , na ya vhana vhothe vhane vha vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira vhane vha ḓo vha fhelekedza Afrika Tshipembe
Vhunzhi ha malwadze a muhumbulo a na vhubvo hao kha vhana na vhuswa . 
Vhuphara ha vhathu vha vhukwamani vha vhonalaho vhune vha vha naho na tshikhala na uri vhuhone havho vhu a vhonala na , vhu sumbedza uri hu nga vha na u dzhenelela na uri vhashumisi vha nga pfa vho tsireledzea na . 
Khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho
Ḽi vhea muhanga wa tshiimiswa wa u pulana na u ṱalutshedza zwibveledzwa zwa u pulana . 
U dovholola ; u khwinisa magudiswa na tshivhumbeo tsha mihumbulo
Vhashumisani vhoṱhe vho ḓinekedzela u bveledza nyimele ine vhoṱhe vhasheli vha mulenzhe vha ḓo sumbedza vhuḓinekedzeli kha u vha phurofeshinala ;
Khotsi ashu , Muphuresidennde vha Kale Vho-Kenneth Kaunda vha Zambia ;
Ṱhoḓea ya u ṱhukhukanya malaṱwa i engedza nga nḓila ya vhuṱhogwa kha mbadelo ya thekhinoḽodzhi , na mbadelo khulwane dza dzikhemikhaḽa dzi ḓo engedza zwihulwane kha mbadelo dza u bvisa tshikafhadzo hoṱhe nga u angaredza . 
Nḓisedzo ya maanḓa ya zwinozwino i ne ya vha na maanḓa mahulwane i ne ya vha na vhuvhili ha elementhe dzi tevhelaho : 
Dzianyuwithi dzi fanela u tou vha nga u tou funa kana khombekhombe naa ? 
Mundende u ḓo khathiwa musi :
27. U ṅwalwa ha pulane ya wadi
Hu dovha hafhu ha vha na thaidzo ya ṱhahelelo ya zhendedzi ḽa u lavhelesa . 
Musi ndi tshi khunyeledza , ndi khou livhuwa vhukuma na ṱukufhadzwa nga vhunzhi ha thikhedzo ye nda i wana u bva kha vhathu vha Afrika Tshipembe u mona u ya nga mutevhe wa vhukale , mirafho , vhuimo na mbeu . 
Nḓisedzo ya ndondolo ya thandelaubeba na ya thevhelaubeba dzi ḓo wanala nga vhuḓalo dzikiḽiniki . 
Mimoḓoro ndi maitele a leluwaho vhukuma a nḓila dza mitshimbilo yoṱhe , u kona u dzhia vhulapfu ha lwendo lupfufhi . 
Sa dzangano ḽa dzhango , ḽi sedzana na mulalo , vhutsireledzi na vhudziki , na uri ndi tshidziki tsha mvusuludzo ya dzhango
Tshumelo ya luambo yo ḓisendeka nga khumbelo u bva kha mihasho ya muvhuso . 
Honeha , u swikela musi sisiṱeme ya vhulambedzi I sa athu u fhaṱuwesa , u ṋetshedzwa ha phasipoto nga fhasi ha nyambedzano hu ḓo dzula ho ralo . 
Asima ndi vhulwadze ho ḓoweleaho , vhune ha fara vhathu vha mirole yoṱhe nahone i thoma muthu a muṱuku .
MULANGADZULO : Muṅwaleli ndi zwone u ḓo sedza fhungo iḽi u ya phanḓa .
zwi ṱuṱuwedza nyambedzano ya vhavhili - arali vhathu vha pfa uri vha na dzangalelo kha kha zwine vha khou amba vha ḓo ḓilugisela na u shumisana zwavhuḓi navho .
Kalani fhethu ha u vhea makete nga dziphatheni dza u pheiva dzo fhambanaho . 
U khwaṱhisedza uri zwililo zwa tshitshavha zwi a pfiwa .
Musi ri tshi amba nga haya mafhungo , u a fhindula . 
Vhulapfu ha mitaladzi i re kha nḓila khulwane i tea u penndiwa hafhu . 
Muvhuso wa lushaka , nga milayo na nga maṅwe maitele-vho , u fanela u thusa vunḓḓu u bveledza maanḓḓa a ndaulo a ṱoḓḓeaho kha u ita mishumo nga vhukoni sa zwe zwa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 .
( iii ) Nyanḓadzo ya maṅwalwa a DPME
Khophi dza ndalukanyo , khophi ya ID zwe zwa sethifaiwa zwenezwino na CV zwi tea u dzheniswa . 
Muaro wa u tou funa u nga ṱoḓa muhumbulo wa vhuvhili na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho Thekhinoḽodzhi dza zwa dzilafho
Mafhungo o ṋetshedzwaho nga muhanga a ḓo dovha a shela mulenzhe kha maitele a mbuedzedzo a muvhuso nga u wana vhuhulu vhune mbuedzedzo ya khou ṋetshedza kushumele kwo khwiniswaho na u engedza vhukoni ha topole na u guda u bva kha mvelelo dza mbuedzedzo . 
Musi lushaka lu tshi khou ḓilugisela u ya u pembelela Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo , maAfurika Tshipembe vha tea u ḓihudza uri vhutshilo ho no vha khwiṋe u bva nga 1994 .
Ḓivhamaipfi munukho nukhedza nukha
Mulayo wa vhu 14 wa 1994
Ndivho ya izwi ndi u ṋetshedza manweledzo a vhukwanani ha zwiimiswa na vhushaka hazwo . 
Vha dzhiele nzhele : Vha fanela u vusulusa vhuḓiṅwalisi havho miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe , Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka , na Vhufuwakhovhe u ḓo vha ḓivhadza musi vha tshi fanela u vusulusa .
Zwino ṅwalani madzina fhasi ha ṱhoho dzo teaho .
Vhafarisi Vhahulwane na Vhamaki Vhahulwane vho vha na vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza dzibetshe dza mabambiri kha vhamaki . 
Vhuṋe hu katela vhuṋe hapo kana ha mavu na ndango yapo . 
Kha u fhindula izwo , muhasho wo ita ndingedzo ya eBMS kha Sibadela tsha Steve Biko Academic mathomoni a ṅwaha uno .
U kundelwa u bvisela khagala hu ḓo ita uri muthu a sa tee . 
A thi a thu oditha shedulu idzi nahone , zwo dzula zwavhuḓi , thi bvisi muhumbulo malugana na izwo . 
Naho zwo ralo , ri tshe kule na u dzhiela nṱha nyaluwo ya mutakalo ine ya ḓo sika mishumo na kutshilele ku sa nyeṱhi kha zwitshavha zwinzhi . 
6.7.4.7 Ngauri Afurika Tshipembe a ḽi na sisiṱeme nthihi yo ṱanganaho ya mulayo wa sialala , khothe dza sialala dzi nahone dzi ḓo bvelaphanḓa na u livhana na nyimele ine dza tea u dzhia tsheo ya uri hu ḓo shumisa sisiṱeme nthihi kana mbili dzifhio dza mulayo wa sialala kha khanedzano dzi re hone .
Zwi tea u dzhielwa nṱha uri kha miṅwe milandu , ndozwo yo anganyelwa ho sedzwa kha phindulo ṱhukhu dze dza waniwa ubva kha avho vho vhudziswaho . 
Ri tshi khou shuma roṱhe ri a zwi ḓivha uri ri nga ita zwa khwine . 
Dzangano ḽo ḓisendekaho nga Tshitshavha
( a ) u bvisa ndaela i yaho kha Khorotshitumbe ya Masipala , i ṱalutshedzaho he u balelwa nga u ita mishumo iyo ha swika hone , na u bula vhukando vhu teaho u dzhiwa uri hu kone u itwa mushumo ;
Tshiṱori itshi tshi ṱoḓou fana kokotolo na tsha u thoma .
Mulomo a u ḓalelwi nga mulambo .
Nga u fhungudza u ṱahela , ro fhungudza mukovhe wa mbuelo une ra u shumisa kha u badela tshikolodo , zwenezwo ra vhofholola zwiko u itela zwibviswa zwa nnyi na nnyi . 
Ri nga ḓi hudza nga ngoho ya uri hezwi zwo swikelelwa nga kha kuitele kwo ṱanḓavhuwaho kwo fhambanaho kwa vhukwamani kha tshipiḓa tsha vhunzhi ha vhadzhiamukovhe na zwigwada zwo fhambanaho zwa vha re na dzangalelo . 
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe nga themo ya 3 .
A A zwi konḓi u fhura ndau .
" Mutshini wa u vunḓekanya dzhekiseni dzo shumaho " u nga vha na mushumo mukene kha dziphera dza dokotela na kha zwiimiswa zwa ndondolamutakalo zwa mahayani hune dziṋeleṱe dza vha thaidzo kha u laṱwa ha zwishumiswa zwa vhuhali kha ndondolamutakalo . 
( c ) mbudziso dzoṱhe dzine dza vha kha Buthano ḽa Lushaka dzi tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho .
Ri tenda uri vhupuli ha fola vhu a konḓa u bva khaho fhedzi nga vhuḓiimiseli , na vhuḓikumedzeli na thikhedzo u bva kha muṱa , dzikhonani , vhashumisani na tshitshavha tshapo nga u angaredza , u nga kona u ṱutshela u daha . 
1.1 Siangane
Khumbelo dzi nga dzhia vhege nthihi uya kha dza rathi .
Nga thikhedzo ya Muvhuso kha puḽatifomo iyi , sekhithara ya dzibugu na vhapo vho thoma vhufarakani ha tshanduko u itela u alusa mvelele ya u vhala na u ṅwala . 
Muvhuso u khou sedza kha u wanwa ha mbekanyamushumo ya u fhaṱa nyukiḽa ya 9 600 megawatsi sa zwo themendelwaho kha Pulane ya Zwishumiswa zwo Ṱanganelaho ya 2010-2030 .
Naṅwaha hu ḓo lingiwa vhagudi vha swkaho 801 688 wa vho ḓiṅwalisaho u dzulela milingo iyi vhane khavho 674 232 ndi vhane vha ya tshikoloni misi yoṱhe na 127 456 vhane vha tou ḓivhalela .
Phuphu dzo tikwa nga tshiimiswa tsha masipala tsha u bveledzise tsho khwaṱhaho na mitheo ya zwa masheleni i pfadzaho hu na maanḓa mahulwanesa u ya ka mveledziso yo kalulaho ya devhula na vhupo vhu songo bvelelaho tshoṱhe ha Tshwane . 
Tsha u fhedzisa , muombadi wa lushaka na vhaombadi vha mavhundu vhoṱhe vha tea u ṋetshedza mivhigo ya ṅwaha nga ṅwaha . 
Musi maḓuvha a tshi ṱanḓulukana vhagudi vha tea u dovholola u vhala ( u vhalulula hafhu ) ḽiṅwalo kana bugu nga vhavhili vhavhili kana muthu nga eṱhe .
U vhona nga muhumbulo
( b ) u swika muthu o khethwaho sa Muphuresidennde murahu ha khetho ifhio na ifhio ya Buthano ḽa Lushaka ḽo farwaho phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999 a tshi thoma u shuma .
Vha tea u humbula nga ha vhathetshelesi na ndivho musi vhe kati na maitele haya .
Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri , musi vha tshi ela uri naa Mulayo wo swikelela zwipikwa zwa mathomo , musaukanyo wo itwaho uri u konḓe vhukuma nga uri maṅwalo a mbekanyamaitele a tikedzaho ha sumbedzi vhuimo ha u fhedzisela ho dzhiwaho nga mulayo . 
Tsha u thoma , musi ri tshi vhambedza tshaka idzi dzo fhambanaho dza vhurereli ri nga vha ri sa khou vhambedza zwi fanaho na zwi fanaho . 
Vha hashu na khonani ,
Khalendara ya Mishumo ya Muhasho
U sikwa ha zwikhala zwa mimbete miswa zwo ḓitika nga thandela dza u fhaṱa zwishumiswa zwa ndulamiso . 
Mimepe ya nḓila yo tumbulwaho nga matshimbilele a vhathu yo raliho i nga dzudzanywa nga zwifhinga zwo fhambanaho zwa ḓuvha kana vhege , u sumbedza u fhufhuma ha tshifhinga nyana kha ṱhoḓea ya matshimbilele . 
Muṅwe muhumbulo une wa khou engedzea lwa u ḓowelea hu tshi tevhedzwa nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi ndi u sikwa ha zwishumiswa zwa zwigwada . 
Mafhungo o vhigwaho afho fhasi o pimelwa ṱhahelelo khulusa i swikisaho kha u wanululwa ha u tevhedzwa ha mulayo na ndayo dzo katelwaho kha muvhigo uyu . 
Mitengo iyi nga khonadzeo dzoṱhe a i sumbedze ndeme ya vhubindudzi ha vhukuma ha lushaka ulu kha khamphani dza vhudavhidzani , ho ṋewa nyaluwo i tevhelaho ya sekhithara ya ṱhingo na u shumisa hune ha khou engedzea ha vhudavhidzani ho wayeriwaho . 
e . ( i ) mveledziso ya rekhodo ya u thetshelesa , wa muelo wa siaṱari ḽa A4 kana tshipiḓa tshayo
Sa zwe nda vha ndi tshi khou sumbedza kha atikiḽi iḽa , miombano ya vhafumakadzi i a fana . 
U tumulwa na ṱhumano dzoṱhe dzo shumiswaho kha sisiṱeme ya tshifhirisafulufulu tsha ṅanda ya eriaḽa zwi ḓo dizainwa u itela sisiṱeme nahone zwi ḓo ṋetshedzwa khathihi na khebulu nga mumagi muthihi . 
Ndalukanyo ya theshiari ya miṅwaha miraru yo teaho kha mulayo wa vhashumi kana milayo ya vhashumi yo teaho ine ya elana na milayo ya vhashumi Afrika Tshipembe . 
Hu ḓo ṱuṱuwedzwa tshenzhelo nga kha zwikolo , midia , seminara na wekishopho dza nnyi na nnyi . 
Ni tea u ita mini musi no no shela thinganywa dzo ṋukalaho ngomu baweleni ?
U sa liana na ṱhoho
Ndi vhuḓifhinduleli ha miraḓo mihulwane u vhona uri vhaofisiri vha ita mishumo yavho na vhuḓifhinduleli kha zwitshavha zwi shumaho nga maanḓa . 
1 . U hwala vhuḓifhinduleli ha masipala nga u ṋetshedza tshumelo dzine dza :
U ita nyambedzano ya ḓivhaipfi ntswa i no bva kha tshiṱori tsho vhalwaho
Mbuelo ine ya tou fana zwavhuḓi na tsheledemviswa yo fhelela kha nyanganyelo ya mugaganyagwama zwi na mathomo azwo kha u ṱanganedzwa ha mutheo wa gwama ḽa ṅwaha lwa miṅwaha miraru une a u dzhieli nzhele fhedzi ndavheleso dza ikonomi ya makhiro , fhedzi na zwithu zwa vhukuma nga ha ṱhoḓea na tshanduko dza poḽitiki . 
Mimasipala ya tshiṱiriki a i na tshiko tshayo tsha mbuelo , nga nnḓani ha musi i na vhuḓifhinduleli ha tshumelo nnzhi kha tshiṱiriki hone ya nga kona u kuvhanganya mbadeliso dza u shumisa , fhedzi izwi tou tea u amba uri ndi zwiimiswa zwi re na masheleni . 
Dzimbalombalo idzi ndi tshikalo tsha ndeme u thusa maano a vhupulani ha muvhuso zwihulusa vhalanguli vhaswa na vhane vha khou ḓa vha mivhuso yapo nga murahu khetho dza dzi 3 Ṱhangule .
Ndi ḓo humbela uri miraḓo ya tshigwada vha ḓe na mishumo miṅwe ya hezwi zwishumiswa . 
Ri vhonala ri tshi khou xelelwa nga mikhwa i bvaho kha vhuḓikumedzeli ha vhuṋe , ndivho ya matshilisano , na ṱhalutshedzo ya zwa muyani . 
Dzi katela zwithusedza u pfa , wiḽitshee , silinda dza okisidzheni , guḽukhomitha , khithi dza kholosotomi , zwishumiswa zwa vhulwadze ha swigiri na phurotesisi ya nga nnḓa
He zwa tea , hu nga bviselwa khagala mafhungo a vhuṋe kha vhathu vha mulayo , madzhendedzi a langaho na maṅwe madzhendedzi a mulayo kana vhathu vha vhuraru he zwa tea kana hune zwa ṱoḓea u itela u tevhedza vhuḓifhinduleli ha mulayo kana ha ndaulo kana khumbelo kana ndivho yo topolwaho afha nṱha . 
Muvhigo uyu u tea u anḓadzwa u itela vhupfiwa ha vhathu mafheleloni wa tendelwa nga Khoro hu saathu swika mafheloni a Ṱhafamuhwe . 
Zwitenwa zwa vhulamukanyi ha mbuelano , zwine zwa vhonala zwo thomiwa nga sisiṱeme ya fomaḽa ya vhulamukanyi , zwo vha zwi hone u bva nga ṅwaha wa mmbo na tsikidzi kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha sialala .
Khethekanyo ya Ndango ya Masheleni i fha u pfumbudzwa ha nyengedzedzo arali hu na ṱoḓea . 
U tevhela ndaela pfufhi dzo ganḓiswaho na u dzi ṱalutshedzela na u ṱalutshedza tshibveledzwa tshi re na zwithu zwa u tou vhona zwi sa konḓi : girafu,daiagiramu , zwifanyiso
Tshenzhemo ya u ita mushumo ya ṅwaha muthihi zwawo i ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
Hu tshi vhambedzwa , sekhithara ṱhukhu dza vhubveledzi na vhufhaṱi dza sekhithara ya sekondari dzo fhelelwa nga mishumo . 
Mafhungo aya a ḓo ṱhogomelwa nga sisiṱeme nahone ndi a ndeme u itela u khwaṱhisedza na u oditha . 
Khwaṱhisedzo yo khwaṱhaho i fanela u vhewa kha zwiitei zwine nyimele dza mutsiko idzi dzoṱhe dza bva kha gomelelo ḽa fisioḽodzhi kha zwimela na u konḓela u bva kha huṅwe u konḓelela vhukati ha nyimele dza mutsiko dzo fhambanaho dza nga itea . 
U itela u tikedza mveledziso ya sekithara ya nḓowetshumo ya ikonomi ya zwibveledzwa zwa zwimela zwi tshilaho , Senthara ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya Zwibveledzwa zwa zwimela ye ya thomiwa nga Khoro ya zwa Saintsi na Ṱhoḓisiso ya Nḓowetshumo zwazwino i khou tikedza mabindu a thekhinoḽodzhi ya nṱha maṱuku na a vhukati a 17 .
Sisiṱeme ya thendelo ine ya vha kavhili ( mafhungo a vhukati ha mikaṋo ) na mihwalo ya zwa vhulangi . 
Vho amba uri " tshivhalo tsha vhadzulapo afho fhethu tsho aluwa zwi tshi vhonala u bva tshe ha thoma mugodi afho New Town lwe ha vho pfulutshela vhathu vhanzhi vha tshi ṱoḓa mishumo . "
Sumbedzani arali tshitatamende tshi tevhelaho tshi ngoho kana tshi si ngoho ni dovhe ni ambe uri ndi ngani ni tshi ralo . 
Mbuelo dza thuso ya matshilisano , naho zwo ralo , a i kateli pfukiselo nga kheshe kana nga lushaka zwi itwe hu u fhindula kha zwiwo zwa mupo zwi nga ho sa gomelelo , miḓalo kana midzinginyo ya shango . 
Maṱari a thoma u nga musuku na u wa mirini .
U wana fhethu na zwithu kha tshifanyiso tsha mapa
Ndi ḓo takalela uri vha ṱangane na nṋe kha u fhululedza mueni wanga o khetheaho , ngweṋa ya mubambeli yashu ya Oḽimpiki , Chad le Clos. [ U vhanda zwanḓa . ]
Minisiṱa wa Mitambo na Vhuḓimvumvusi , Vho Thulas Nxesi , vha ḓo fara muṱangano na
U tikedza u tshimbidzwaq na u ṅwalwa ha pulane .
Foniki i shumiswa kha u vhala na u ṅwala .
" Mulayotewa muswa " zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , 1996 , ;
Vha ḓo wana mihumbulo yo fhambanaho u bva kha miri u ya kha zwifuwo na thuso ya tshizwino-zwino u itela uri ngade dza miṱani yavho na tsimu dza zwimela zwi sa tou ṱavhiwaho zwa nga shumiswa lu si lwa u bveledza . 
Tshinyalelo dza vhaeni / vhadalli
Tshumelo dza madzangano : tshumelo dzo lugelaho madzangano na mabindu
Khumbelo dzi songo fhelelaho kana khumbelo dzo ṱanganedzwaho nga murahu ha datumu ya u vala a dzi nga ṱanganedzwi . 
Hu na nḓila nnzhi dza u langa tshiimo tsha hune ha vha na khuḓano .
Themamveledziso yashu ya mutakalo wa nnyi na nnyi i na maimo o vhalaho , kha vhuḓifhinduleli ha u lavhelesa na kha u fhindula nyimele dza shishi . 
U ya nga milayo miswa yashu yo kumedzwaho , maṱhakheni ha vhuṋe ha mavu hu ḓo vhewa kha gumofulu ḽa hekithara dza 12 000 . [ U vhanda zwanḓa . ]
Vho ri ri fanela u funza mvelele ya u dzhiela nṱha mupo kha vhana na tshitshavha nga vhuḓalo . 
Nga fhasi ha ndivho iyi ya tshiṱirathedzi , zwikimu zwivhili zwa u fhungudza vhushai zwo thomiwa nga Tshikwama ; U Pfumbudzwa ha Mbekanyamushumo ya vha sa Shumi na Tshikimu tsha u Pfumbudza vho Imiswaho u shuma . 
Vhathu avha vha 30 000 vha ḓo sedzwa lwa tshifhinga tshilapfu u itela uri ri kone u pfesesa zwithu zwi fanaho na vhugaraba , tshanduko dza mishumoni , u ya nṱha siani ḽa masheleni kha thanga dza miṅwaha yo fhambannaaho na zwidodombedzwa zwa u fhaṱwa na u pwashea ha miṱa .
Digirii ya u dzhenelela ha tshitshavha kana tshanduko ya matshilisano na yone i a fhambana . 
Mbadelo ya khombekhombe kha muholo wo fhelelaho wo badelwaho nga vhatholi , vhetshelwaho thungo u itela u lambedza mveledziso ya vhukoni . 
Samithi iyi ya ḓuvha ḽithihi ḓo dzhenelelwa nga Ṱhoho dza Mashango na Muvhuso wa mashango a miraḓo ya SACU , ane ha katelwa Afrika Tshipembe , Botswana , Lesotho , Namibia na Swaziland .
Ndi ngazwo ri tshi ralo u isa phanḓa na u ambela vhushumisani hu bveledzaho na mazhendedzi a muvhuso na zwivhumbeo zwi si zwa muvhuso . 
Tshumelo dza vhakoni nyangaredzi a dzi nga tou vha dzo dzudzanyelwa kha mihasho ya mukoni yo fhambanaho . 
MUDZULATSHIDULO WA NCOP : Muhulisei Vho Maimane , ḽikumedzwa ḽavho ḽa tshihaḓu ro ḽi pfa ḽe vha ḽi swikisa nga fhasi ha Mulayo wa Ṱhanganelo wa 14 .
B O vha a tshi vhona u nga hu na phele .
U langa u kuvhanganya na u pindulelwa ha mafhungo oṱhe a thekhinikhala kha zwiedziswa zwa mbadelo dzo teaho . 
FUREMIWEKHE YA PHOLISI YA LUAMBO YA LUSHAKA
U ṱangana na zwitshavha , vhoramabindu na foramu dza mveledziso kha u topola ṱhoḓea
Mbadelo dza ḽivi dzi dzhiiwa sa milandu ya bindu ya ṅwaha dzi tshi vhaliwa nga mutengo wa vhukuma . 
Ndi zwa ndeme uri mveledziso ya zwigwada yo kumedzwaho i dzhiele nzhele ya mveledziso idzi na , he zwa tea , u ṱanganya kana u fhaṱa kha vhurangeli ho raliho . 
Fhedziha , vhunzhi ha vhomasipala vho dzhia modele uyu u khwinisa u shela mulenzhe havho tshitshavhani . 
ṰHUMETSHEDZO FOMO YA 1 [ Ndaulo ya 2 ] NḒIVHADZO I LIVHISWAHO KHA MUHWELELI KANA KHA MUTHU ANE A KHOU ITA KHUMBELO YA NDAELA YA TSIRELEDZO O IMELA MUHWELELI KHETHEKANYO YA 2(2) YA MULAYO WA TSIRELEDZO KHA ZWA U TAMBUDZWA WA , 2011 ( MULAYO WA NOMBORO YA . 17 WA 2011 )
Zwino ṅwalani masia o fhambananaho .
Mafhungo a Vhukati ha Mikaṋo a vhanga thaidzo nnzhi . 
U sika raimi dza ene muṋe a tshi shumisa luambo khumbulelwa .
Mutengo wo bviselwaho khagala kha thebulu ndi khephithala i re hone i songo ṱuswaho . 
Musi hu na u ṱhaselwa ha zwifheṱashango hu re hone zwino hu nga si thudzelwe thungo khonadzeo ya nndwa dza bayoḽodzhikhaḽa . 
Ḓuvha ḽa Afurika ḽi shuma sa ḓuvha ḽa u pembelela vhufa hashu ha Afurika , na u sumbedza ḓivhazwakale na mvelele ya dzhango nga vhutsila
Vhaṋetshedzathuso vho ita themendelo kha maga aya o thomiwaho a vusaho mafhungo a mutheo manzhi . 
Ṋaṅwaha ri khou pembelela ṅwaha wa vhu 50 wa u bebwa ha Dzangano ḽa Vhuthihi ha Afurika ḽine ḽo bveledziswa nga Mbumbano ya Afurika .
Hu na vhuḓifhinduleli kha muhwelelwa , hu si ha u sumbedza fhedzi u sa fanelana , fhedzi hafhu , u sumbedza uri muhweleli ndi muthu ane nga huṅwe o shela mulenzhe kha nyimele i si yavhuḓi , na uri , u sa fanelana ho sumbedzwaho vhu vha tshiitisi tshi pfalaho kha u pandelwa ha muhweleli . 
Nzudzanyo dzi khou bvelaphanḓa dza u khwaṱhisedza ndangulo ya masheleni nga kha u tholwa ha vhaṅwe vhathu , u bvelaphanḓa na u fhaṱa vhukoni , u ṱola muvhalelano ha nga ngomu ha misi yoṱhe , u vhiga ha kotara nga kotara nga zwiimiswa kha mvelaphanḓa hu na u lulamiswa ha thaidzo dzo vhonalaho nga Muṱolamuvhalelano kha mutevheṱhanḓu wa zwa vhuṱoli . 
Ri nga ri maitele o itwa hu si na khombo khulwane u swika zwino . 
Vho ri muhasho ndi kale u tshi khou lwa na hei thaidzo .
Kha miṅwaha i ḓaho , mbetshelo ya u ṋea masheleni a ndondolo ya zwifhaṱo i lavhelelwa u ḓo engedzea , sa afha vhunzhi ha zwifhaṱo zwa muvhuso zwi tshi ṱoḓa u vusuludzwa tshoṱhe . 
Mushumi wa Mmbi dzo Khetheaho o reila tshiendedzi a tshi livhisa luwani , a fhufhela nnḓa a sia tshiendedzi tshi tshi khou suvha tsho livha muri he tsha swika tsha thuthuba tsha thoma u duga , tsha vha vhulaha vhoṱhe . 
Kale ho vhuya ha vha na muṅwe munna we a vha o pfuma nga maanḓa .
U fana na kha maṅwe mafhungo a vhumbaho tshipiḓa ane a vha vhuḓifhinduleli ha vhaṋetshedzi vha tshumelo vha nga nnḓa , zwifhinga zwi nga si ṱumanywe na zwiṅwe zwa zwipikwa nga mulandu wa u shayea ha zwidodombedzwa . 
Thusedzo ya ndangulo i a ṱoḓea u lafha vhuimo kana u tshimbidza thandululo . 
Lwa miṅwaha minzhi masisita manzhi vho vha na vhuṱalu ha pfunzo na vhukoni havho . 
U hasele dza/ Khaseledzo Zwibveledzwa zwa mafhungo
Thandela ya PPP , fhedzi-ha , i kha ḓi ya phanḓa siani ḽa ndangulo ya tshiimiswa tshi re vhuongelo . 
U thetshelesa nḓivhadzo na u fhindula nga nḓila yo teaho .
Kha mbambadzo na luvhanḓe lwa pfungavhuṋe , hu na tshikhala tsha u sa ṱalutshedzwa zwavhuḓi kana mathemo a fanaho . 
Sambula dzoṱhe dza zwidzheniswa , dzipfara na zwiṱanganyi zwi ḓo ṋetshedzwa u itela thendelo . 
I ombedzela zwihulwane kha u fhambanya mishumo na vhuḓifhinduleli , nzudzanyo dza tshiimiswa na u dzudzanya maitele a vhupulani kha maimo o fhambanaho . 
Ro linga maitele a tshifhinga tshilapfu a mbekanyamushumo ya vhuṋeapfushi ya tshikolo kha khethekanyo dza murahu , fhedzi ri a kona u vhona phungudzeo vhukuma kha u shumisa a i hweswi mulandu kha u sa kona u shumisa masheleni zwavhuḓi . 
Sa tsumbo , u konḓelela mufhiso nga vhakaṋi kha tshaka dzo fhambanaho dza ḽethasi na khavhishi zwo fhambana lu vhonalaho , lune munanguludzo wone nga tshifhinga tsha u ṱavha zwi humbulwaho zwi nga vha zwa ndeme . 
Kha thaidzo iṅwe na iṅwe i konḓaho na i lemelaho , hu na phindulo ine ya leluwa , i sa konḓi , nahone i si yone . 
Ri , naho zwo ralo , ita khuwelelo ya uri migwalabo iyi i tea u vha i fhasi ha mulayo nahone i vhe ya mulalo , sa zwe zwa bulwa kha Mulayotewa .
Muvhuso u tea hafhu u vhea ndaulo dzo teaho na mithelo ya ndangulo u itela uri themamveledziso dzi shumiswe zwavhuḓi nahone mbadelo dzi vhe dzo teaho .
Vha nga thusa-vho tshigwada uri tshi davhidzane nga ṋdila yo teaho na u ita uri hu vhe a nyimele ine ya tendela na u ṱuṱuwedza u bveledza mihumbulo miswa na u wana thandululo .
Muhasho u a ṱalukanya uri u na vhuḓifhinduleli ha u tinya khohakhombo dzi no kwama zwa IT khunyeleloni yazwo . 
Fhedzi tshumisano yo vha i yavhuḓisa kha tshifhinga tshine ra khou amba ngayo . 
U fara zwa u dalela hayani u itela u tika miṱa na vhashumisi vha ndondolo ya mutakalo wa muhumbulo hu tshi katelwa vhasengulusi kha u takala muhumbuloni . 
Gaidi ya 1 : Gaidi malugana na vhane vha Tshea Mafhungo vha Masipala kha u Pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha yo ṱumiwaho na Pulane ya Mveledzisoṱhanganeli :
Yo dovha ya ṱuṱuwedza maitele a u sia khanedzano na u tandulula thaidzo ane a ḓo bveledza u fulufhedzea , mafhungo a ndeme na mabulamuhumbulo u bva khavhashelamulenzhe . 
2.4 . UN yo tendela u thomiwa ha u shuma ha Thandela ya Afrika ya Magondo o livhaho kha Vhuḓilangi .
Hu katelwa mishonga Zwi imelaho u valelwa sibadela ( hosipisi , zwibadela zwa vhulwadze vhu songo hulela na vhuongi ha phuraivethe )
I sumbedza mushumo wa ndeme wa mavunḓu kha kushumele kwa Phalamennde .
Rekhodo dza zwishumiswa na vhashumisi vha thekhinolodzhi ya Mafhungo .
Phuresidennde Vho Nelson Mandela vho kumedzela vhutshilo havho kha nndwa ya vhathu vha Afrika na kha mafhungo a u sa sedza murafho , u sa sedza mbeu na Afrika Tshipembe ḽi bvelelaho . 
Murafho wa vhuvhili ṱhaṅwe u nga vha zwine ra zwi amba sa murafho wa Soweto . 
Kha khethekanyo iyi , ndumbo i vhewa kha zwiko zwa data , ngona ya u phurosesa yo shumiswaho , na u saukanya data . 
Luṱa lwa u kuvhanganya ṱhoḓea lwo thusa vhukuma kha u wana nḓila na zwiwo zwe zwa tevhela . 
Hafhu , a hu na muthihi kha avho we a vhuelwa nga thiransikishini idzi , na vhaṅwe kha mabindu a muvhuso maṅwe , ndi vha si gathi vhane vha na vhuṱumani ha zwa poḽotiki . 
Mbekanyamushumo hedzi dzo sedza u fhindula kha ṱhoḓea dza zwikili zwa ndeme zwa ikonomi ya musalauno . 
Mbilo dzi fhiraho 90% zwazwino dzi khou dzudzanywa nga kha ndifho ya masheleni , zwine a zwi thusi na luthihi kha maitele aya .
u tamba ( foregrounding ) - ipfi iḽi ḽi tshi shumiswa kha luambo lwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tshi amba u vhewa ha mubvumbedzwa
ṋomboro ya u ṅwalisa arali tshibveledzwa tsho no ṅwaliswa
U thoma u bvelela ha ikonomi dzine dza khou aluwa nga u ṱavhanya ndi iṅwe ya mveledziso khulwanesa , nga maanḓa India na Brazil .
Nga nḓila iyi zwitshavha zwi nga kona u hana vhushaka vhune khaho vho vha vha tshi tambudziwa . 
Abaḽoni na muṅwe mufuda wa dziḽobista dza matomboni a dzo tendelwa u ṱunḓwa u bva nnḓa .
( a ) u phasisa milayo-yapo ;
Ndingamushumo ya vhuvhili yo itwa na Kim . 
Arali vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe , vha fanela u ḓadza na u ṋetshedza fomo ya NCP fhedzi .
U shanduka kha zwa thengo ya tshumelo na zwishumiswa zwi khou dzulela u khwinisa vhukoni ha mashumisele a masheleni a nnyi na nnyi khathihi na u vulela mabindu maṱuku zwikhala zwa u shela mulenzhe .
Muya wa ḓikhoḓa vhukuma .
U huliswa ha EU hu ḓo khwinisa Afrika Tshipembe u kona u swikelela mimakete ya EU , zwine zwa ḓo swikisa kha u sika zwikhala zwa mishumo , u engedza nyaluwo ya ikonomi , na u khwinisa vhuḓinangeli nga vharengi .
Phalamennde na nzwalelo dzo wanalaho kha vhubindudzi na donesheni kha tshikwama . 
Ri fulufhela uri vhadziavhuhali vha ḓo vhona tshihaḓu tshine izwi zwa tea u bvelela ngatsho . 
( b ) u fanela u ṋea mbekanyamaitele , dzi teaho u tevhelwa kha maitele a u tshutshisa ;
Vhushaka vhukati ha mitheo i pfeseseaho na khunyeledzo zwi sumbedza vhushaka ha vhukuma ha tshivhangi na zwibveledzwa . 
Ndi nga zwenezwi hune ro dzhia ḽiga ḽa u sedza kha masia a ndeme a si gathi o angaredzwaho sa Pulane ya Ndila dza Ṱahe uri ri vusuludze nyaluwo u itela uri ikonomi i kone u sika mishumo heyo ine ya khou ṱoḓea .
Kha vha shumise ngona ya u vhala nga tshigwada hu langiwaho na u vhala u woṱhe / nga vhavhili nga zwiṱuku vha mbo ralo u ṱuṱuwedza vhagudi uri vha kone ḓidzhenisa kha u vhala u woṱhe .
Arali khumbelo ya nga tendelwa , thuso iḓo vha hone u swikela X hu sina khwaṱhisedzo ya u vusuludza , sa vhunga yo thusedzwa nga gavhelo ubva kha muvhuso wa vhukati utshi khou zwi ita nga kha vunḓu na ḓorobo . 
Naho zwo ralo , masipala u na thulwi dza tshiṱoko tsha zwipontshi na mabai , ane a phaḓaladzwa kha zwipondwa zwa zwiwo musi hu na zwiwo zwiṱuku . 
Zwo bvela khagala uri vhafumakadzi ndi vhone vhalimi , fhedzi vha na vhuḓifhinduleli vhuṱuku miṱani kana shangoni .
U dzulela u fhiriselwa kha Khomishini ya Masheleni na Ndangulo ya zwa masheleni zwi dovha zwa ṋetshedzwa nga fhasi ha mbekanyamushumo heyi . 
Fhethu ha u shumela ha fumbiliraru ho sedzuluswaho ho sumbedza kuvhonele kwo ṱanḓavhuwaho kha ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo na u khethekanywa ha mathukhwi a ndondolo ya mutakalo nahone , zwenezwo , maga o fhambana vhukuma . 
1.2.3 U dzhenelela ha Komiti ya Wadi kha IDP
Notsi dza khoso
Kha vha nange zwiteṅwa u bva kha khethekanyo ya " Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo " u itela u ṋea vhagudi mushumo wo vhalaho kha zwiteṅwa hezwi .
U renga thundu hu nga vha muṅwe mubindudzo wa tshifhinga tshilapfu wavhuḓi nga maanḓa . 
Nḓivho ya mulayo u re hone zwino wa mutakalo na mbekanyamaitele kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi . 
Hezwi zwi katela u tamba musi muthu e mushumoni .
1 . Mafhungo a Zwino kha Shango
4.2 Arali zwa nga itea uri Muhadzimisi a fare masheleni hu tshi tevhedzwa milayo i re kha 4.1 , Muhadzimisi u ḓo mbo ḓi ṱavhanya a ḓivhadza Muhadzimi nahone vhuvhili havho vha tea u mbo ḓi ṱangana vha pfana -
Ni ḓo ṅwala nga mini ?
Gake heḽi ḽi bvelela nga maanḓa kha vhavhambadzaseli vha Afrika Tshipembe vhane vha isedza kha maraga miswa na mashango ane a nga vha a siho kha tsireledzo sa Zwimbabwe , Sudan nz . 
Vhashumisi vha bada vha ḓo kona u shumisa nḓila ya nga thungo musi hu khou bvelwa phanḓa na u vusuludza mugodi . 
Muvhigo u dovha wa dzhiela nṱha u lwisa huhu khou bvelaho phanḓa u itela u kwaṱhisa u thomiwa ha mbekanyamushumo na thandela dza u ṱuṱuwedza pfanelo dza vhana .
Tshipiḓa tsha mbadelo na tshone ndi tsha ndeme ; hune dzikhemikhala mbili dzo ṅwalisaho na dzone dzi shuma u eḓana u itela ndango yo khetheaho , zwo dzula u shumisa zwi sa ḓuresiho khazwo . 
Hu fanela u dzhielwa nzhele khonadzeo ya uri phaiphi khulwane dzi ḓo thoma u papamala nnḓa ha mugero muhulwane . 
Vha fanela u vha vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira nga ḓuvha ḽa u ita ndingo uri vha tendelwe u ita ndingo .
U ṱunḓa tshumelo kha mulanguli wa nnḓa zwo ḓowelea . 
-- Kha hu vhonale zwiṅwe zwi ṋeaho vhuṱanzi ha u ṱoḓisisa
Hu na vhulanguli ha vhashumi vha henefha kha 1 200 vha ṋetshedzaho tshumelo dzo fhambanaho - dza mulayo , dza vhudzavhidzani , dza ṱhoḓisiso , dza vhuṅwaleli , dza u dzudzanya , ḽodzhisitikaḽa , dza zwiḽiwa , dza vhuṋenḓila na dza u kulumaga , vhukati ha dziṅwe .
1 . Kha vha thome nga u vhala pulane dza wadi dzi no hovhelela 5-10 u itela u wana mafhungo o fhambanaho ane a khou ṱahiswa nga mvelelo dzi re na ndeme dza wadi .
U dzudzanya mutevhe wa vhupo ha nḓisedzo ya maḓi ha ndeme hu tshi itelwa u lwa na mulilo khathihi na u tandulula thaidzo ya ṱhoḓea dza haiḓirenthi . 
Naho zwo ralo , khethekanyo ya u thoma ya bugu yo hanedza uri tshiteṅwa tsha vhulanguli tsha ofisi ya mudikoni ndi tsha ndeme . 
U dzudzanya vhagudi u ḓinekedzela kha u guda ha ndeme
Puḽane iyi ya Vhuitwa ya Vhana ya Lushaka ya 2012-2017 i ḓo ambiwa nga hayo kha muṅwe muṱangano ya nyanḓadzamafhungo
3.1 Nyangaredzo ya zwikili zwa luambo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
U vha mudzulapo a zwi ambi u vha na pfanelo fhedzi , zwi dovha hafhu zwa amba u vha na vhuḓifhinduleli , u shela mulenzhe kha u ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽa khwine .
Kha nyimele dzoṱhe u sa kona zwi tea u bva kha vhuholefhali ha muhumbulo nahone hu tea u shuma nga nḓila yo imaho ngauri . 
Khanelo ya vhukale kha tshaka dza zwiendedzi ndi dzi tevhelaho :
Khwiniso dzi nga nḓila ine a zwi konadzei u alusa Milayo ya Khwiniso nga muthihi lune zwi nga ita hedzi khwiniso kha milayo ine ya khou ambiwa nga hayo .
Zwa vhulimi zwo angalalaho , nga maanḓa kha kholomo na vhufuwaphukha , ndi lushaka lwo ḓalesaho lwa zwa vhulimi na vhufuwi . 
Zwiṱuṱuwedzi zwa ndeme zwa matshilisano zwi na mushumo wa ndeme .
Arali izwo zwo vha zwo ralo , kana arali vhana vho vha vhe kha khombo ifhio kana ifhio kana ṱhoḓea , thi timatimi uri mupoti wa mulandu wa vhuvhili o vha a tshi ḓo vha o zwi vhiga . 
A huna tshifhinga tsho tewaho tsha hei tshumelo .
Khwiniso dzo dzinginywaho dzi amba nga ṱhoḓea ine " khamphani dzi re na dzangalelo ḽa tshitshavha " i nga kha ḓi thola muoditha nga nnḓa ha uyo o tiwaho nga komiti ya odithi . 
Masia ane u dzhenelela ha ṱoḓea a nga topolwa nahone vhusimamilayo vhu nga vhidza mihasho uri i vhe na vhuḓifhinduleli . 
U vha na zwikili zwa vhudavhidzani havhuḓi , u kona u shuma madiso zwi tshi katela na mafhelo a vhege na hoḽidei dza nnyi na nnyi . 
( a ) ya u dzhia tsheo dzi kwamaho mbebo ;
U ṋetshedzwa ha IDP
Arali vho mala / malwa nga fhasi ha tshanga ndi tshau / tshau ndi tshanga nahone , vhamu ṱani wavho vha swika hune vha dzhiwa sa muthu a sa koni u badela zwikolodo , Mulayo u zwi dzhia uri na vhone a vha koni u badela zwikolodo .
Ri endedza Vhathu Afrika Tshipembe yo bveledza sethe yo ṱanḓavhuwaho ya tsumbanḓila dza u wana uri ndi lushaka lufhio lwa themamveledziso dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi dzine dza ḓo tea khorido iṅwe na iṅwe . 
Ri ḓo engedza nungo dzashu dza u ṱuṱuwedza vhagudiswa vhoṱhe uri vha khunyeledze pfunzo dzavho dza sekondari .
8 . Musi u nanga hu tshi vala , Muofisiri Muhumisi u ḓo sengulusa vhanangiwa vhoṱhe u vhona arali vho tea u ya nga ha Milayo ya Tshikimu na u ḓivhadza Vhonkhetheni nga ha mvelelo dza zwa u nanga .
U bva kha thebulu , hu vhonala mutsiko u tshi khou gonya na vhudzivha . 
U ya nga minetse na maṅwalwa a muṱangano wa matshimbidzele , ho vha na nyambedzano dza nga ha u khwinifhadza maitele a vhudavhidzano na tshitshavha nga nnḓa ha tshitediamu hu tshi itelwa uri i kone u shuma zwavhuḓi . 
Kha samithi iyo , Muphuresidennde vha ḓo vhuedzedza mushumo wa u vha mudzulatshidulo wa Dzangano ḽa SADC kha Polotiki , Vhupileli na Nyanḓano ya Tsireledzo .
Themamveledziso dzo teaho
A hu na tshithu , naho hu u zhamba zwaho na nyimbo na zwikhoḓo zwa vha zwi tshi ḓo mu khelusa kha tshipikwa itshi . 
Mbulungo ya masheleni , vhubindudzi na mbulungo ya masheleni a tshumiso zwi tikedza vhubindudzi , na uri vhubindudzi vhu khwinisa nyaluwo ya tshifhinga tshi ḓaho . 
Vhagudi vha tea u kona u shumisa milayo ya girama kha kuvhumbele kwa mafhungo avho uri a vhe na mudzio wo khwaṱhaho vhukuma uri zwine vha amba kana u ṅwala zwi ambe .
Tswikelelo kha zwipiḓa zwoṱhe zwi nga dzhiiwa sa ṱhoḓea ya mutheo kha vhathu . 
Nyaluwo ya vhubveledzi i rekanywa sa phimo ya nyaluwo ya muthelo wo engedzwaho wa tshelede yapo ya vhukuma nga mushumi . 
U ṅwala na vhagudi , tshigwada na u ṅwala a eṱhe
Zwo itea lini ?
ḽensi dza puḽasiṱiki/ ngilasi dza u hudza ri tshi vhona
Ro ita vhuṱambo hu si na u thithiswa na huthihi kha zwivhaswa zwa tshiluḓi na muḓagasi . 
Minisiṱa wa Gwama vha ḓo ṋetshedza zwidodombedzwa zwa u tsela fhasi ha masheleni kha zwa pfunzo kha tshipitshi tsha Mugaganyagwama .
Mulayotibe u ṱoḓa u ṋetshedza mbetshelwa ya tsireledzo , ṱhuṱhuwedzo , mveledziso na ndangulo ya maitele a nḓivho yapo ; ya u vhumba Ofisi ya Maitele a Nḓivho Yapo ya Lushaka na mishumo yayo ; u ṋetshedza mbetshelwa ya ndangulo ya pfanelo dza vha re na nḓivho yapo ; u ṋetshedza mbetshelwa ya u vhumba Phaneḽe ya Ngeletshedzo nga ha maitele a nḓivho yapo na mishumo yayo ; u ṋetshedza mbetshelwa ya vhuswikeleli na nyimele dza vhuswikeleli kha nḓivho yapo na zwitshavha zwapo ; u ṋetshedza mbetshelwa ya u ṅwalisa , thendelo na ṱhanziela kha vhashumi kha sia ḽa nḓivho yapo ; u ṋetshedza mbetshelwa ya u tshimbidza na u konanya maitele a nḓivho yapo o sendekaho kha mvusuludzo na u ṋetshedza mbetshelwa ya mafhungo a kwamaho izwo .
Arali vha saathu u vha na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe , nahone tshifhinga tshi tshi khou vha sia , vha nga ita khumbelo ya phasipoto na ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nga tshifhinga tshithihi .
Kha vha humbele Desike ine ya khou Thusa vhathu u Ṅwalisa kha Ofisi ya Dzingu ine ya shumela vhupo ha havho . 
( a ) u sa vha na vhuḓifhinduleli nga muvhuso kana muthu muṅwe na muṅwe kha vhutshinyi vhuṅwe na vhuṅwe ;
Bambiri ḽi dovha ḽa nga ḽi ṋea khoro tshikhala tsha u dzhia tsheo ya uri vha a ṱoḓa u bveledza tshumelo thwii kana hu na tshumisano na vhoramabindu kana zwigwada zwapo zwa " tshitshavha "  . 
Tsumbo dza u swika kha u ita hu tshi shumiswa zwithu zwi fareaho khathihi na nyito dza u swika kha u ita zwi tea u itwa lwa tshifhinga tshilapfu tshi fhiraho tsha vhagudi vha si na thaidzo , vhunga u pfukhela kha mishumo ya ngelekanyo nga u ṱavhanya zwi tshi nga swikisa kha nḓaḓo na u ḓisola .
Hu itea mini arali khumbelo yavho i so ngo phasa ?
Ho sedzwa phetho iyi , a si zwa ndeme u shumana na maṅwe a mafhungo . 
Tsheo dza khothe dza fhasi a dzi shumi sa tsumbo nahone a dzi vhigwi . 
Kha Afrika Tshipembe , izwi zwi amba uri u vhulunga hu tea u aluwa u itela u kona u lambedza zwa u bindudzela nṱha . 
Sight Afrika yo thomiwa nga vha Lions Club International of South Africa na vha South African Optometric Association . 
Ro tende uri ri ḓo kombetshedza uri mulayo u shume kha zwiitisi zwa khovhakhombo khulwane hu tshi katelwa na : 
Ramilayo o ḓivhadzwa nga ridzhisiṱarara uri khumbelo ya khaṱhululo yo bvela phanḓa kha ḽeneḽi sia na uri khaṱhulo yo vhetshelwa thungo . 
2.4 . Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Milayo yo Fhelaho ya Vhudavhidzani ha Dziṱhingo ha Mbumbano ya Dzitshaka ( ITU ) ya Khoniferentsi ya Plenipotentiary ya Guadalajara 2010Phalamenndeni u itela u khwaṱhisedzwa u ya nga Tshiteṅwa 231(2) tsha Ndayotewa .
Dzulo ḽa Phalamennde ḽi nga humisela Mulayotibe murahu kha Komiti uri i u dzeule hafhu .
u khwinifhadzwa ha vhukoni ha u dzhenelela hashu kha Ikonomi ya Vhuvhili , na phungudzo ya tsiku ;
Mafhungo a nyengedzedzo ha ngo shumiswa kha muhumbelakhaṱhululo na uri o ṋewa ndaela ya u badela tshelede iyi kha muhumbeli wa khaṱhulo kha vhuimo hawe ha muimeli . 
Nḓivho khulwane ya Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Tshitshavha , Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Masipala na Mulayo wa Khethekanyo ya Mbuelo . 
Vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha na vhone vha a thusa u wana mafhungo a Komitiya Wadi .
Arali vha sa ḓivhi phindulo dzoṱhe , kha vha lingedze u wana mafhungo kha masipala , kiliniki , madzangano a tshitshavha kana kha tshumelo dza muvhuso .
Ikonomi ya ḽifhasi i khou shanduka u ya kha yo ḓisendekaho nga nḓivho na tshikhala tsha nga nnḓa na tshone ndi huṅwe fhethu ha ndeme . 
ridzeviwaho .
Akhaunthu ya ndaka ya u lambedza hu tshi tevhedzwa mutengo u sa fhuri na modele wa mbadelo ; 
Malaṱwa a ndondolamutakalo ane a nga si kone u fhiswa a katela thini dza zwifafadzeli na dziṅwe khontheina dzo tsikeledzwaho dzine dza nga thuthuba na malaṱwa a khemikhala , u fana na tshivhalo tshihulwane tsha mishonga , malaṱwa a zwifanyiso , zwiṋokisi , dzibeṱiri na thyemomitha dzo pwasheaho dzine dza vha na mekhuri wa nṱha nga ngomu . 
Kha u eḓanisa zwidodombedzwa zwa milandu zwe zwa vha zwi siho , dzulo ḽa ndaṱiso ḽi kha ḓivha ḽo imiswa , kana dzulo ḽa ndaṱiso ḽa muhasho ḽo vha ḽi songo tea . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Sibadela Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya zwa Sibadela i khwaṱhisedza uri vha wana ndondolo ya mutakalo yo teaho ya ndeme musi vhe sibadela .
Arali malaṱwa a bvaho kha iṅwe sekithara a nga shumiswa nga iṅwe sekithara , a fanela u shumiswa - u fhirisa u shumisa maḓi a ndeme ya nṱha kha kuitele kune kwa ṱoḓa ndeme ya fhasi ya maḓi . 
Kuitele kwa mbilaelo ya zwa ndaulo ndi maitele a maga mavhili . 
Sa tshipiḓa tsha u shela muledzhe kha tshelede ya vha shai , ho lavhelelwa 1-miḽiyoni kha tshipiḓa tsha mishumo tsho engedziwaho tsha Mbekanyamushumo ya Vhashumelavhapo yo sikwaho nga 2008 , ri sa athu u swika kha mulayo wa khetho dza 2004 .
Ndi zwo tendelanwaho uri vhafhinduli na vhaimeleli vhavho vha dzangano ḽa vhashumi vha ḓivhonadze kha zwa u ṱoḓisisa fhedzi vho mbo bva phanḓa ha musi i tshi thoma nahone vhafhinduli vho mbo pandelwa vha tshi ḓi vha vha si ho . 
Maitele a ḓo vha hone u itela khanedzano ya zwa mvelele ya ṱhanganelano ya mirafho u vhona uri mvelele dza Afrika dzi dzula dzi hone na u shanduka , nahone hu tshi khou iswa phanḓa muṱoḓo wa mbumbo ya dzhango . 
Kha ṅwaha wo fhiraho , ro dalela mivhundu minzhi , zwikolobulasi na dzisababu .
vhushaka / vhuimo ha fulufhelo
zwidodombedzwa na kuṅwalele kwo tendelwaho kwa ḽeibu ḽu kana mufaro zwi nga si shanduke nga nnḓa ha thendelo yo tou ṅwalwaho i bvaho kha Muṅwalisi
Nda ḓitshea tshanḓa , tsha thoma u bva malofha .
Gavhelo ḽa Tshinyalelo ya Vundu ḽi langulwa nga Senthara ya Lushaka ya Ndangulo ya Tshinyalelo nga fhasi ha Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele . 
Hezwi zwi ṋekedza zwiga zwa u thoma zwa tshanduko i konadzeaho kha ikonomi , hu tshi katelwa nyaluwo ya ikonomi . 
Zwitandadi zwo vhewaho kha ṱhoḓea dza fhasisa dzo livhiswa kha sisiṱeme ya khethekanyo yo ṱalutshedzwaho kha maṅwalo . 
Vhalavhelesi vhoṱhe na vhalanguli vha ḓo ṋewa mushumo wa u monithara vhe tsini tshoṱhe u ṋewa na u dzhiiwa ha tshaka dzo fhambanaho dza ḽivi nahone ḽivi idzo dzi tea u dzhiiwa na u vhigwa nga nḓila yone nahone zwo rekhodiwa . 
U ṱanganya musudzuluwo wa muvhili na hu si na musudzuluwo wa muvhili sa , u gidima-gidima wa khona , u gidimela phanḓa , u hwetekana , u tatamuwela nṱha
Ri nga si ḓise tsheo ya u fhedza kha vhukonḓi vhuṅwe na vhuṅwe na uri ri nga wanulusa uri tsheo dzashu dza u fhedzisela tshifhinga tshoṱhe dzi bveledza thaidzo ntswa . 
Ndangulo ya Thandela
Nga 2014 / 15 NYDA yo swikela zwi tevhelaho :
dzudzanya mihumbulo nga nḓila i
zwidodombedzwa zwizhi
Pulane yo raliho i ḓo thoma nga u ṋea khetho dza mbulungo ya masheleni dzi si gathi fhedzi na uri nga murahu i ḓo ṋea zwinzhi arali zwi tshi ṱoḓea . 
Foramu i ḓo tendela uri hu vhe na tshivhumbeo tsha u vhiga , zwine zwa sika vhuḓifhinduleli na u kuvhanganya mafhungo fhethu huthihi . 
Khumbelo ya vhudavhidzani ha ekhihironiki na SARS
U wana vhafaramikovhe vha vhukuma kha thendelano ya u kovhekana mbuelo zwi nga vha na khaedu khulwanesa .
Madzangalelo a u thithisa a na mveledzwa kha u avhelwa ha zwiko zwa masheleni kha khethekanyo dzo fhambanaho dza muvhuso . 
4 U HUMBULA URI HU A DZHENWA NAA KHA CBP
( a ) u phasisa mulayotewa wa vunḓḓu yeneyo kana u khwinisa mulayotewa muṅwe na muṅwe wo phasiswaho ngaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 142 na 143 ;
Muvhuso u tea u livhana na mafhungo a vhushaka ha zwitshavha nga nḓila ya vhuronwane . 
Ndivhanele ya zwiimo izwi zwivhili yo ḓi sendeka kha ṱhanganyelo ya zwitshilaho na tshivhalo tsha oksidzheni yo ṋokaho maḓini . 
Ipfi " Limited " ḽi ḓo ṅwalwa mafheloni a dzina ḽa khamphani .
Mukano , zwavhuḓi , wo thivhela vhapo na vhakoloni u bveledza vhukoni havho lwo fhelelaho . 
U pfumbudzwa ha miraḓo miswa ya bodo ndi khombekhombe u itela uri vha vhe vha tshi ṱalukanya ṱhoḓea dze vha lavhelelwa dzone . 
Khumbelo ya u bvusuludza close corporation
Hu na ndingedzo dzine dza khou ya phanḓa dza u ṱalutshedza mbekanyamushumo nga nḓila i sa shandukishanduki na u khwinisa zwi sumbedzaho mvelelo . 
maitele a shishi na mulilo ; na
Talani madzina a ngelekanyo ˆ Dzina ḽa ngelekanyo ndi ḽa tshithu tshine ni si kone u tshi vhona , u tshi pfa , u tshi nukhedza , u tshi kwama na u tshi thetshela .
Vhainzhiniara na vhalangi vha thandela vha lavhelelwa u tshimbila na zwiimiswa vha tshi ingamela fhethu , u fara miṱangano , na zwiimo zwa shishi . 
Muṋetshedza tshumelo ya ndondolo ya mutakalo u ḓo kona u ita themendelo o sedza ṱhoḓea dza muthu dza kuḽele .
( i ) Zwitatamennde zwa Thero / Sia ḽa u Guda , Tsumbamaitele ya Mbekanyamushumo dza u Guda na Tsumbamaitele a Mbekanyamushumo dza u Linga dza Gireidi ya Ṱ- 9 na Gireidi ya 10 -12 ;
U khwaṱhisa u vha hone ha kiḽiniki dza nyendelavhathu vhuponi ha mahayani kana ha bvungwi
Vha khwaṱhisedzwa uri hu na mbuelo i sa nyeṱhi u itela u ṋekedza tshumelo dza mutakalo dzi ṱoḓeaho u ya nga ṱhoḓea . 
U thetshelesa ndaela dzo leluwaho na u fhindula nga ngona .
Hezwi zwo , fhira u kanakana huṅwe na huṅwe , u sumbedza u ḓikumedzela nga huhulu . 
Nga murahu ha zwoṱhe , a hu na mutheo wa u ṱaṱisana uri zwiṱhavhane zwa tshinyalelo nga vhunzhi zwo tsireledzea zwanḓani zwa vhaṅwe hu si kha zwa vhaṅwe . 
Khophi yo ṱanzielwaho ya ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ( ID )
7.3 . Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo u khou engedza ṋetshedzo ya tshikhedzo kha vha re kha maṱiriki musi zwikolo zwo no bva , mafheloni a vhege na nga dziholodei .
Kha miṅwaha i fhiraho ḓana , nyaluwo ya ikonomi ya Afrika Tshipembe zwiṱaluli zwayo zwo vha zwo ḓisendekaho kha thengiselamashangoḓavha ya zwa migodi kha sia ḽithihi , na zwine zwa konḓa fhedzi kha sekhithara ya tshumelo ya vhukoni ho angalalaho kha ḽiṅwe sia . 
U ita uri hu vhe na vhugudisi na magavhelo a Dzikhantseḽara . 
Hu tea u vha na phambano vhukati ha midavhi ya u tambela . 
Tshenzhemo ya tshifhinga tsho fhiraho ( ho sumbedziswa datumu na madzangano a hone )
Komiti idzi dzi vhidzwa upfi Komiti dza u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi kha Buthano ḽa Lushaka na Komiti dza u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka .
Zwenezwo zwitentsi zwihulwane zwa vhaendangaṋayo zwi ṱoḓa zwishumiswa zwinzhi . 
Ho vha na khathutshelo khulwane kha sekhithara dzi pfelwaho vhuṱungu : zwiambaro , malabi , mimoḓoro na zwipiḓa . 
( litsha ) u vhala . ( ḽa ) maswiri .
Nga murahu ha u ṋetshedzwa ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , hu hanedzanwa ngawo kha Nnḓu mbili dza Phalamennde .
Vekhitha dza mabaphathi malulamisi o fhambanaho dzi a ṱanganyiswa dza bveledza tsumbedzelo dzi no shumisea dza phetheni dza kharenthe nga u tou angaredza dza ḓuvha ḽeneḽo . 
Ndi humbela pfarelo
Ipfi ḽine na swika khaḽo ni a ḽi vhala .
u khwaṱhisedza u katelwa vhashayi musi hu tshi pulanwa
Mbudziso dzoṱhe dza mulomo kha miṱangano ya vhukwamani na vhadzulapo dzi ḓo rekhodiwa , khathihi na phindulo dze dza ṋetshedzwa kha muṱangano kana dza fhiriselwa kha muimeleli o teaho kha muhasho wo teaho uri a fhindule na u ṋea themendelo . 
Vhadzhiamikovhe
nomboro yavho ya vhuṋe na ṋomboro ya referentsi ya muthelo
Ni dovhe ni a ṅwale e kha tshifhinga tshi ḓaho .
U aluwa ha kupfesesele ku no fana kwea ndayo idzi , nahone ku re na tshileme hu ḓo bvelela hu tshi shumiswa nyambedzano na vhashumi kha tshifhinga tshilapfu . 
mivhigo ya kwotara khathihi na muvhigo wa Khoro ya
Mushumi wa hayani
Vhuṱudzeṱudze ha zwivhumbeo zwo vhalaho hu tea u fheliswa arali Afurika ḽi tshi ṱoḓa u shandukisela nyaluwo ya u ṱavhanya na ṱhoḓea khulwane ya zwibveledzwa kha tshiimo tsha nṱha tsha u thola na maimo a nṱha a vhutshilo .
Tsheo i ya nga u vha hone ha tshelede na ṱho ḓea ya tshumelo .
Ṱhalutshedzo yo dzumbamaho U ṅwala mbuno kana manweledzo a pharagirafu
2.4 . Khabinethe yo tendela zwivhumbeo zwa mangwende o itwaho nga Khamphani ya Afrika Tshipembe ya u ita Mangwende ya 2015 na 2016 u itela zwihumbudzo nga mangwende na phadaladzo .
Ngoho , a hu na ndivho yo linganaho ya mafhungo a zwa mishonga a dodombedzaho dzilafho ḽo khwiniswaho na u khwaṱhisedza ho fhelelaho ha u sa vha na vhukoni lwa tshoṱhe zwi tshi khou bva kha nyimele iyi . 
Kha hu shumise bugu ṱhaṋu khululwane nga themo .
( 1 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vhofholowa kha zwa ndayo dza zwa vhurereli , mihumbulo , fulufhelo na kuhumbulele .
Nḓivho yavhuḓi ya ḓivhaipfi na girama i ṋekedza muteo wa mveledziso ya zwikili ( U thetshelesa , U amba , U vhala na U ṅwala ) kha Luambo lwa Vhuvhili lwa u Engedza .
Kha nyimele nnzhi , vhathu vha re na ṱhuṱhuwedzo khulwane tshitshavhani vha kombetshedza maimo avho u itela u haṱula vhaṅwe . 
Mivhigo ya Mvelaphanḓa ya Mvelele i ṋetshedza vhuṱanzi ha uri muvhuso wo ita mvelaphanḓa kha u swikelela zwipikwa zwe zwa buliwa kha Muhanga wa Maano wa Tshifhinga tsha Vhukati 2014-2019 .
Tshelede yo vhetshelwaho thungo , ine a yo ngo kovhelwa phanḓa , u ṱanganedza tshanduko dza vhupo ha ikonomi na u swikelela mutsiko wa u shumisa tshelede u songo lavhelelwaho . 
Masheleni ane vhaḓo a wana ndi R350 nga ṅwedzi .
Kha vha ṱalutshedze u kundelwa ho ḓoweleaho hune zwipiḓa zwa tshishumiswa zwa tea u ṱolwa khaho . 
Hu tshi ḓadziswa , Muṱangano wa vhu11 wa Ṅwaha nga Ṅwaha wa Southern African Energy Efficiency Convention 2016 u bva nga ḽa 8 u ya 9 Lara 2016 ngei Emperors Palace kha ḽa Johannesburg u ḓo sedzesa kha masia o fhambanaho a re na vhushaka na fulufulu.Masia ane a ḓo kwamiwa a katela vhuinzhiniyara ha fulufulu , u khwinisa mashumele kwao , ndangulo ya vhufhaṱi na zwishumiswa , fulufulu ḽo vusuludzwaho na dziṅwe nḓila , vhubveledzisani , vhubveledzi ha muḓagasi , tshumelo ya fulufulu na u vhuedza tshifhinga tshilapfu .
U sedzulusa CBP
Nga murahu ha khetho dza shango dza 2009 tshivhalo tsha vhuimeleli ha vhafumakadzi tsha swika kha 42% .
Talelani no kana vhuya a tshi rangela maiiti .
Maitele e a tevhela na madzangano o fhambanaho a vhathu vho dzhenelelaho kha mveledziso ya nyendedzi idzi , zwo khwaṱhisedza u ṱanganedzwa na u shumiswa ha nyendedzi idzo nga vhadzheneleli vhoṱhe , sa Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe . 
Fhedzi ndi khou ita khuwelelo kha vhaswa , vhane vho imela vhumatshelo ha shango ḽashu , uri vha ḓibvise kha zwa vhudzekani u ya nga hune zwa nga konadzea . 
( a ) hu vhe na u ṱanganelana ha tshumelo dzoṱhe dza zwa vhusevhi ; na
Ndi nnyi ane a fusha ṱhoḓea dza u vha ṅwana a sina vhaṱhogomelii ?
Ni vhona u nga wo vha muhumbulo wavhuḓi uri vha kumbe mashika ?
Thasululo ya u fhedzisela ya u langula khombo iyi ya mutakalo wa tshitshavha ndi u thoma u shumisa maga a ndaulo o teaho , u fana na maitele a ' zwiḽiwa zwo bveledzwaho kha vhupo hapo '  . 
232. Mulayo wo ḓḓoweleaho wa dzitshaka
Fhungo ḽa tsireledzo yo khwiniswaho ya tsevhi ḽo khwaṱhisedzwa nga mveledziso dza zwa mulayo dza zwenezwino dzi kwamaho tswikelo ya mafhungo . 
Ro pfa maipfi a vhaswa vhe vha matsha u ya Union Buildings vhege yo fhiraho , vha tshi khou ri kulumedza uri ri dzhie maga a u tsireledza pulanethe yashu .
U shumisa luambo kha u vhambedza na u fhambanya ( contrast ) mafhungomatsivhudzi , tsumbo , kulilele kwa ṅwana na kwa ṱhoho .
3.4.2 u livhanya zwavhuḓi zwipiḓa zwawo na mishumo yazwo ;
Hezwi ndi masiandaitwa a u khakhiswa ha kushumele kwa migodini na u fhungudzwa kha mihasho ya u rengisela zwibveledzwa mashangoḓavha nga nṱhani ha ṱhoḓea ṱhukhu . 
Arali vha sa fhulufheli peni yavho na bammbiri ḽa u ṅwalela , vha lingedze theiphirekhoda kana , arali vha tshi kona u thaipha nga u ṱavhanya , vha ṱuwe na leputhopo muṱanganoni .
Hu shumiswa milayo ya luambo , tsumbo ,
Semennde ya shambo i badelwa u bva kha mbuelo dza sibadela
Mapa wa vhu 53 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Zwine vha amba zwone zwo sendeka kha mbuno ya uri vhuloi na mushonga ( muti ) ndi zwone mbuno dza zwa vhugevhenga , na uri idzi mbuno dzi tea u lavheleswa musi hu tshi itwa tshigwevho .
Ro ṱangana hafhu nga tshifhinga tshi konḓaho tsha ikonomi ya kilima .
U shuma havho nga nungo zwi tea u dzhielwa nṱha , na pfanelo dza vhathu dzavho , tsireledzo . 
Ngeletshedzo na thikhedzo ya ndondolo ya mutakalo nga thimu ya thikhedzo ya muthu nga muthu ya GEMS na vhaongi vho gudelaho u itela u vha thusa u langa mutakalo wavho kana vhulwadze havho vhu sa fholi .
ḼIGA ḼA SAIKILI YA THANDELA
ḽeveḽe dza u fushea ha khasiṱaṱama dzo gonya .
Mafheleloni , zwi amba uri vha fanela u wana tshumelo ya muvhuso nga u dalela ofisi dza muvhuso hu si tshifhinga tshoṱhe . 
1.4 Dzhenisani luswayo ( x ) kha tshibogisi tshone .
Arali ra renga tshiṅwe tshithu , ri fanela u pfesesa uri zwiṅwe ri ḓo kundelwa u vha nazwo .
Ndi vhuḓifhinduleli ha ndaulo ya masipala u tikedza maitele a u lugisela mugaganyagwama nga u vha ṋekedza mafhungo a zwa masheleni na zwa thekhinikhala ane a ṱoḓea .
Zwikhala zwi ḓo vha hone zwa u ṱuṱuwedza mitakalo na uri tshitshavha tshi ṱoliwe u itela u vhona malwadze a khuroniki nga u ṱavhanya . 
Khumbulelo ya ndeme ndi yauri tshikwama tha Khonṱhiraka ya Sekithara ya Nnyi na nnyi i ḓo lambedzwa nga masheleni lwo fhelelaho kana lu songo fhelelaho nga u fhungudza u bvuḓa kha ikonomi ho wanalaho kha modele wa u lambedza matshudeni a zwino . 
Arali pfulo y bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuwomvumvusi zwine vha khou ṱoḓa u zwi ṅwalisa zwo no ṅwaliswa nga muṅwe muthu , vha fanela u wana thendelo yo ṅwalwaho ya muthu onoyo vhasa athu u ḓiṅwalisa .
Mafhungo ane a vha na vhushaka na luambo na zwa matshilisano , vhuḓipfi na zwiṅwe zwa u bveledza nyaluwo ya miraḓo miṱuku na miraḓo mihulwane zwi sokou tou bvelela , zwa itea nga zwone zwine nga tshifhinga tsha mitambo ( ya ḽiṅwe na ḽiṅwe ) na nyito dzi bvaho kha nzudzanyo ya maimo ya ḽiṅwe na ḽiṅwe ya GIREIDI YA Ṱ.
Mulayo wa zwino kha mbudziso iyi a u ngo dzudzanywa nahone hu ṱoḓea u bviselwa khagala . 
Kha vha livhise kha notsi 1.3.1.4 na 1.5 kha mafhungo a u ḓadzisa .
( 3 ) Muphuresidennde -
Khuvhabvu dzo hwalwa nga ambuḽese na heḽikhophutha u ya vhuongeloni . 
Ṱhanganelo ya dzingu yo vhonwa nga muvhuso sa nḓila yavhuḓisa ya u engedza mbambadzo . 
iwe hone
Mbadelo ya tshiṱoko i anganyela mbadelo dzoṱhe dza u renga , u shandukisa na dziṅwe mbadelo dze dza vha hone nga u ḓisa tshiṱoko kha tshiimo na fhethu hu ne tsha vha hone zwino . 
Naho hu na uri vhunzhi hashu a ri dzifiḽosofa nga mushumo , zwavhuḓivhuḓi ri dzifiḽosofa sa afha lushaka lwa mbudziso dzine fiḽosofi ya lingedza u wana phindulo a si dzi sa ḓivhei kha riṋe sa vhathu zwavho . 
Ma t h o m o n i a ṅwaha wa 2015 , Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Tshanduko ya Mavu wo rwelaṱari lwa tshiofisi ofisi thendeleki dza mbilo ya mavu ngei Free State .
Mafheleloni a iyi sesheni kha mvelelo iṅwe na iṅwe yo dzhielwaho nṱha hu ḓo vha na sethe ya mafhungo o kuvhanganyiwahi ane a ḓo shumiswa kha u pulana .
Kha vha engedze nyambedzano nga u sumbedza kha thebulu i re kha siaṱari 32 .
Khomishini i ita themendelo dzine dza ḓo kwama vhathu vhanzhi dza zwiimiswa dza u lulamisa u sa lingana na u sa shuma zwavhuḓi ha tshumelo dza muvhuso na muvhuso wapo .
Kha zwiṱaluli hezwi , vhukwamani vhu a kona u wana uri vhumuthu vhu ḓo ṱanganyisa tshitaela na kuitele nga nḓila nthihi kana nga iṅwe nḓila . 
Ngauralo , mutengo wa thengiso kha iyi mimaraga u tea u vha wo lingana u badela mbadelo dza u endedza . 
Vhupo hu na mafhungo a tshikafhadzo ya mufhe u bva tsha kale hu ḓo shumiwa u khwinisa khwaḽithi ya mufhe . 
U vula zwiko zwi konadzeaho ndi vhuḓifhinduleli vhune kanzhi ho avhelwa nḓowetshumo yo ḓisendekaho nga maḓi . 
Vha thetshelesa zwavhuḓi vha dovha vha kona u dzudzanya vhaṅwe uri vha swikele ndivho dza dzangano . 
U engedza nṱha ha izwo , ho sedzwa tshifhinga tshilapfu mbekanyamushumo dza u thivhela dzi vhulunga zwiko ngauri dzi imisa nyimele uri dzi songo aluwa dza vha thaidzo khulwane dzine dza ḓurela tshitshavha nga maanḓa ho sedzwa u xetshelwa nga vhukoni ha vhashumi . 
Nga nnḓa ha musi ra dzhia maga a u thivhela o teaho muṅwe na muṅwe washu a nga kavhiwa nga HIV . 
Kha sekhithara ya vhuendi ha ḓanzhe ri livhana na thaidzo dza tsireledzo na vhutsireledzi . 
Zwenezwo , tshithu tsho khetheaho ndi zwo sedzwaho , ngeno vhubvo vhu tshi ṋetshedza kuvhonele kwa ndeme . 
Gauteng ndi fhethu hu funwaho ha u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Mitengo yoṱhe na zwidodombedzwa zwoṱhe zwi tea u vha khagala u itela u vhona uri thengophikhisano i lavheleswe u itela khaṱulo . 
Mbetshelwa ya fhethu ha u paka ho linganaho sitediamu ndi zwa ndemesa vhukuma . 
U shumiswa ha Mbekanyamushumo ya Nyito dza Mvelele ndi u vhona uri zwipikwa zwa NDP zwi khou shuma , zwine zwi tou vha pulane ya Afrika Tshipembe ya u ri sendedza tsini na Bono 2030 .
Zwikolo zwa vhufhaṱi zwi hone kha dziyunivesithi dza Afrika Tshipembe dzo fhambanaho . 
Khwiniso nga vhuḓalo i tea u katela vhurumiwa havhuḓi ha vhalangi nga ha vhashumi , zwivhumbeo zwa tshanduko na u renga ha nga misi .
Ni takadzwa nga mini ?
Nga vhana vhashu vhoṱhe , vhapfumi na vhashai , vha mahayani na vha ḓoroboni , vha lwalaho na vho takalaho , a ri ngo tea u sa dzhiela nṱha mutakalo wavho na vhumatshelo havho . 
Ri dovha hafhu ra themendela tshitshavha tsha dzitshaka uri tsho ḓivha uri vhupuli , u vhambadza dziphuli , hu tshi katelwa na u vhambadzela dziphuli u pfuka ḓanzhe ḽa Atlantic , ndi vhutshinyi vhu itelwaho vhathu . 
Masheleni a u sokou ṋetshedza o vhetshelwaho dubo
Afrika Tshipembe ḽo ita mvelephanḓa kha khwiniso ya matshilisano na ikonomi na u tandululula zwikhukhulisi zwa nyaluwo ya ikonomi .
U ṋekedza
Vhupo ha mikhukhuni a vhu na tshomedzo dza thoiḽethe dza u gwedzha . 
Zwikili zwavhuḓi zwa u shuma kha tshumelo ya maṱhakheni ya zwa kiḽiniki . 
Ri ḓo khwaṱhisedza u fhambana na ndeme i linganaho ya vhathu vhoṱhe vhudzuloni ha u khwaṱhisedza phambano . 
Izwi zwi ḓo vhanga u pfuluswa ha mishumo ya manganese u bva vhuimangalavha ha Port Elizabeth na Saldanha u ya kha Ngqura .
Ri fanela u fara miṱangano iyi tshifhinga tshoṱhe u itela uri ri tshimbile roṱhe kha nḓila iyi . 
Ni humbula uri hu ḓo bvelela mini ? )
Vhahiri vho ḓiimisela na uri vha a kona u badela rennde dza zwikimu zwa u fhaṱela vhathu vhudzulo na dza zwikimu zwa vha miholo ya vhukati ; 
Maḓuvha a vhege
Mushumoitwa wa IDP wa 3 / 2 : U wana gemoḽirangeli ḽa thandela iṅwe na iṅwe ;
Musi tsedzisiso ( diagnostic ) na u linga ha tshifhinga tshoṱhe ( formative ) hu tshi nga vha hu pfufhi zwi tshi ya kha tshivhalo tsha mbudziso dzo katelwaho , u linga nga murahu ha tshinga tshilapfu hu ḓo katela mbudziso nnzhi u swika kha thesite yo fhelelaho zwi tshi ya kha mushumo wo no gudwaho nga itsho tshifhinga .
Khwiniso dzi khwaṱhisa vhulangi na maitele a ndambedzo ya Tshumelo ya Laborothari ya zwa Mutakalo ya Lushaka u itela u engedza tswikelelo ya ndondolo ya mutakalo .
U thoma maitele a u bveledza zwiṱirathedzhi zwa u thoma u shumisa theo ya mulayo ntswa . 
Mozambique ndi ḽa vhuraru kha u vha mufarisi muhulwane wa mbambadzo kha dzingu ḽa SADC , ḽi tshi tevhela Botswana and Namibia .
Miraḓo ya Komiti dza Wadi i tea u dzhenelela miṱangano uri i dzule i tshi ḓivha sa vhaimeleli vha tshitshavha na u vha konisa u ṋetshedza muvhigo kha tshitshavha .
Luvhemba lwa ṱhanganelo lu nga ṋetshedza maitele a zwa vhubindudzi ho serekanaho kana u ṋetshedza tswikelelo i re tshithu tshithihi kha mafhungo o balanganaho u mona na vhunzhi ha sisiṱeme . 
Itani khampheini dza tsivhudzo nga ha mutakalo wa muhumbulo na u shumiswa ha zwidzidzivhadzi . 
Zwenezwo ri wana maanḓa mahulwane a vhukati , ane na one o sumbedzwa kha Tshumelo ya Tshitshavha . 
Miṱa yo tshila nga zwa vhulimi na mbambadzo ṱhukhu dzo dzudzanywaho dzinguni na nnḓa ha dzingu . 
Musi zwo rali , kharikhuḽamu i ṱuṱuwedza nḓivho ya nzulele yapo , ngeno i sa furaleli zwa ḽifhasi nga huswi . 
U vha vhukati ha makete hu fanela u khwaṱhiswa nga u vha tsini na dziṅwe themamveledziso dza tshitshavha , u fana na dzikiḽiniki , dziholo , senthara dza zwiko zwa tshitshavha , mindende na tshumelo dza mundendeni , nayo . 
Mbudziso : Naa hu na maitele ane a tea u tevhedzwa kha u ḓadza zwikhala zwa komiti ya wadi ?
Nga zwenezwo , tshiimiswa tsha vhukwamani hu tshi katelwa Muvhuso , bindu , vhashumi na muvhuso wapo wo dzudzanywaho zwo vhumbiwa na u themendelwa nga Khabinethe . 
U luḓifhala ha zwitshikafhadzi ha tshivhumbeo hu nga bulwa hu tshi tevhedzwa pharamitha dzi si na muelo . 
U shuma mishumo ya zwa vhulangi yo fhambanaho ya tshifhinga tshoṱhe ine ya elana na mishumo ya muhasho . 
Hezwi zwi amba uri tshithivheli tshavho tshi khou shuma .
Izwi ndi zwine ṱhoḓisiso ya ḓo lavhelesesa khazwo .
tshifhinga tsha u ṋekedza thandela na u fhedza mushumo
Nga u ṱanḓavhudza u dzhenelela na zwikhala , ri ḓo dovha ra khwaṱhisa nyaluwo ndivhiswa ya zwone zwiṋe . 
Tshaka dza zwivhumbeo zwa vhutshilo dzo bveledzwaho kha miṅwaha ya miḽioni u vhumba sisiṱeme dza vhupo hune u ḓitika nga tshiṅwe na u ḓowela nyimele dzine dza khou shanduka zwi khwaṱhisedza u ya phanḓa ha vhutshilo . 
Komiti ya zwa Vhuṱolamuvhalelano i a tendelana na u ṱanganedza khunyeledzo dza Muṱolamuvhalelano Muhulwane wa ḽa Afrika Tshipembe kha zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha nahone i khou ima na zwa uri zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha zwo ṱoliwaho zwi tea u ṱanganedzwa na u vhalwa zwo ṱangana na mivhigo wa Muṱolamuvhalelano Muhulwane wa ḽa Afrika Tshipembe . 
Muvhuso u wana muthelo muhulwane kha miholo ya vhathu .
Ḽaisentsi dza zwikambi
Vha humbelwa uri vha dzhiele nṱha uri nga nṱhani ha tshivhalo tsha nṱha tsha khumbelo ri khou lavhelela u ṱanganedza ; hu ḓo kwamiwa fhedzi vhahumbeli vha re kha mutevhe mupfufhi . 
Mushumo wa sialala wa mupulani ndi uyo wa u vha mukonanyi muhulwane , mulanguli wa thandela na mushumi a re na phurofesheni ya zwa thekhinikha kha maitele a mveledziso ya vhudzulo . 
Pulane ya Tshiṱirathedzhi i tea u ḓiswa kha Phalamennde ho sala vhege nthihi uri hu itwe Tshipitshi tsha Mugaganyagwama nga Minisṱa . 
Ri fanelela u kuvhatedza ndeme ya ngoho ine ra nga wana vhuthihi kha u fhambana hashu , arali fhedzi ra ḓitendela u lingedza . 
( a ) zwauri ḽiṅwalo ḽo phasiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 142 ; na
Ndi zwifhio zwiitei zwihulwane zwo bvelelaho kha tshitshavha tsha hashu miṅwahani ya 30-50 yo fhiraho ?
U isa phanḓa , maitele a u dzudza maimo a u fushea ha vhashumi a nṱha a swikisa kha kubveledzele kwa khwine . 
Muvhigo wa asainimente wo dzudzanywaho nga mudzheneli nga tshifhinga tsha wekishopo
Zwitshavha u mona na ḽifhasi , hu tshi katelwa zwitshavha zwa vhongwaniwapo /zwa sialala kha ḽa Afurika Tshipembe , ndi kale zwi tshi khou shumisa nḓila dzi si dza vhulamukanyi dza vhongwaniwapo u tandulula thaidzo .
vhashumisani kha close corporation na vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo - miraḓo yoṱhe , vhashumisani vhoṱhe , vhaimeli vhoṱhe vha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo
SA MIRAḒO KHA FORAMU YA TSIVHUDZO YA TSHANDUKISO
4.4 Mbekanyamushumo ya u Linga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
U kundelwa ha dziḓorobo u sa kona u ita izwi , huṅwe na huṅwe ḽifhasini , zwi anzela u ṱoḓa u fhela nga u fhungudza zwikhala zwo vulelwaho vhadzulapo . 
2.19 Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i ṋetshedza mutevhe wa themendelo dzine ya ṱoḓa Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo i tshi dzi lavhelesa musi i tshi ita tsedzuluso .
Kha ri vhale
Vhuitwa ha u thoma ndi tsitsikano ya vhuendi kha khorido . 
Guḽukhousu ya muthu malofhani i a engedzea zwiṱuku nga murahu ha u ḽa .
Phanele yo dzhiela nṱha vhukuma mbuno dzo vheiwaho phanḓa hayo nga vhone nahone ri tama u zwi dzhenisa ndivhuho dzashu dzi bvaho kha vhudzivha ha mbilu dzashu kha rekhodo dzashu . 
Tshavhuvhili tshi kwama ngudo dza ikonomi-khulwane , dzine dza kala masiandaitwa nga u angaredza a mbekanyamushumo kha , sa tsumbo , u shaya mishumo kana miholo . 
Muinzhiniara u na pfanelo dza u ṱola tshomedzo mushumoni wa mumagi kha luṱa luṅwe na luṅwe nga tshifhinga tsha u bveledza . 
Vhashumi vha muvhuso vha furarunthihi vho wanala mulandu kha kotara ya u thoma ya 2014-15 na ndaela ya imisa u shuma i linganaho rannda dza miḽioni dza 430 yo wanala .
Sa zwe zwa lavhelelwa , nḓowetshumo i re na phesenthe khulwanesa dza vhathu vhane vha dzhiwa sa vha shumaho mishumo i si ya fomaḽa ndi miṱa ya phuraivethe ( 99,2% )  . 
A huna khumbelo ine ya ḓo tshimbidzwa hu si na khwaṱhisedzo ya mbadelo .
Zwi sa timatimisiho , ndi muṅew a bulasi a sa ḓivhi tshithu . 
Tshitatamennde tsha tshelede i bvaho na i dzhenaho tshi sumbedza dziṅwe dza tsheo dza ndeme dzo dzhiiwaho nga vhalanguli kha miṅwaha yo fhelaho . 
Musi mulandu wo rumelwa kha mutshutshisi :
2.2.5 VHULANGULI VHUHULWANE : ṰHOLO YA NGANGOMU A Ṱholo ya Ngangomu ndi pfulufhedziso ya ndivho yo ḓiimisaho nga yoṱhe ya vhukwamani yo itelwaho u engedza ndeme na u alusa kushumele kwa GCIS .
( iii ) luambo lwa zwiga ; na
Fhethu ha tsireledzo hu re na ḽevele khulwane dza mbono yo dzikaho na mbonalo ya nnyi na nnyi zwi nga shuma sa zwikhala zwo tsireledzeaho u itela vhane vha nga zwipondwa . 
Ndivhonelo : U bveledza na ndondolo ya mashumele na milayo ya zwa thekeniki u bva kha mbonalo ya zwa inzhiniara . 
U vha ṋemuṱa wa IGF ya Afrika zwi ṋea Afrika luvhanḓe lwa u bveledza maano a u shela mulenzhe kha ikonomi ya inthanethe ya ḽifhasi ine ya vha ya ndeme kha mveledziso ya ikonomi ya Afrika .
Mushumo wa vhathu vhahulwane u kha ḓivhazwakale wo ḓisa tsivhudzo ya thaidzo dza mutshinyalo muhulu wa nyaluwo ya tshikhafhadzo i no khou hulela i tshi ya na zwiwo zwine ya khou zwi sika musi mpimo yo khwaṱhaho ya ḽifhasi i tshi khou swikelelwa . 
Zwenezwo zwi amba uri ri na zwinyagwa zwinzhi fhedzi zwiko zwone ndi zwiṱuku kha uri ri wane zwoṱhe zwine ra ṱoḓa .
Hune zwa konadzea , kha vha fhe tsumbo yo anganyelwaho nga murahu ha u ambedzana , u ṱalutshedza kana u ṱanḓavhudza sa zwe zwa bulwa kha mbudziso . 
Founu dziṅwe dzo vha dza khumbelo dza tsivhudzo , mbilahelo dzi no khou dovholola , kana founu dze dzi si wane phindulo dzi no fusha sa tsivhudzo . 
U renda , tshirendo , raimi na luimbo zwi sa konḓi
Arali zwi Ee , thendelo ya mutholi yo waniwa ? 
Ho vha na mvelaphanḓa khulwane kha pfunzo u bva nga 1994 .
A zwi kateli mbadelo dza tshumelo kha Tshikwama tsha zwa Masheleni tsha Ḽifhasi . 
muvhigo wa mutakalo wa u fhedzisa wa vhulwadze ho ṱahaho mushumoni musi mushumi o no vha tshiimoni tshavhu
( 4 ) U tholiwa ha vhathu vhanzhi kha ndaulo ya muvhuso nga u tevhela mitheo sa zwe zwa vhekanyiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , a zwo ngo thivhelwa fhedzi mulayo wa vhusimamilayo u tea u langula u tholwa ha vhushumeli ha muvhuso .
Malwadze a kutshilele a khou hulela nga nḓila khulwane . Ri khou tea u lwa na u fhungudza tshiimo tsha u daha , zwibveledzi zwa khombo ya zwikambi , zwiḽiwa zwi si na pfushi na u nona lwo kalulaho .
Mulangi Muhulwane a nga rumela u shumiswa ha maanḓa awe afhio na afhio na mashumele a mishumo yawe ifhio na ifhio kha muofisiri wa muhasho o bulwaho ; kana mufari wa ofisi kha muhasho : 
Muvhigo wa ṅwaha wo fhelela , ndi wa vhukuma nahone a huna zwe wa siedza . 
Kushumisele kwa luambo
Khethekanyo kha pulane ya wadi yo khethekanywa nga zwipiḓa zwiraru .
Tshimange tsha tshisadzi tsho bata mbevha .
U rahela bola kha tsho livhiswaho hu tshi shumiswa mulenzhe wa tshamonde na tshauḽa , u posa bola kha hupu nga tshanḓa tsha monde / tsha uḽa .
Ndi vhathu vha 20 fhedzi vhane vha ṱanganedzwa kha wekhishopho ya TZ .
Sa i izwi hu tshi nga ṅwana muṅwe na muṅwe shangoni u dzhena tshikolo , vhagudisi vha na tshikhala tsho khetheaho tsha u ṱuṱuwedza mihumbulo ya vhana nga ha vhudzekani na vhushaka , phanḓa ha musi hezwi zwi tshi thoma . 
6 Vhathu vhane ra tshila navho
Hetshi ndi tshikimu tshine kanzhi tsha shumiswa kha vhupulani ha ndaka u itela u fhungudzi kana u ta ndeme ya ndaka . 
Vhana vha fanela u funzwa uri vha songo vhuya vha ya muḓini wa mutsinda kana muthu ane vha si mu ḓivhe , u tshimbila tshiṱaraṱani kana midavhini na mutsinda , kana u dzhena kha moḓoro wa mutsinda . 
Kha vha dzudzanye zwavhuḓi tshigagamisi , vha tshi shumiswa zwishumiswa zwo fanelaho na vhathu vha re na vhukoni u fhungudza khonadzeo ya khombo .
Izwi zwo swikisa kha u thomiwa ha Foramu ya u lwa na Vhuyaḓa ya Lushaka na u phuromota u thomiwa ha tshiṱirathedzhi tsha sekithara ya nnyi na nnyi yo angalalaho . 
Nga kha Pfungavhuṋe ya Afrika Tshipembe , Muvhuso u ḓo dovha wa khwaṱhisa vhudavhidzani ha mashangoḓavha na mbambadzo . 
Hu na vhathu nga ngomu ha Tshumelo ya Tshitshavha vhane vha khou mushumo wavhuḓi wa shango , sa zwe zwa sumbedziswa nga magazini yavho . 
" Ndi nga mini Sankambe tsho fhirelwa nga Tshibode ? "
Khaḽenda i re khagala mugaganyagwama wa ṅwaha i re hone nahone ine nga u angaredza ha khou tevhelwa yone nahone khaḽenda iyo i tendela vhege dza rathi u ya kha dza malo uri muhasho u fhedzise nga nḓila i pfadzaho zwidodombedzwa zwa khumbulelo dzawo u itela zwibviswa na mbuelo . 
Khophi yo to Phurinthiwaho ya rekhodo*
Kha u sedza kha tshumelo dza vhathu vhahulwane , muhasho u khou ṱutshela kule na mbekanyamushumo dza thakhula ya madzulo u ya kha mbekanyamushumo dzi yaho phanḓa dzo tewaho kha tshitshavha , na nyengedzo kha vhusedzi ya u ṱanganya vhathu vhahulwane na vhaswa . 
Miraḓo ya CC i tea u ḓivhadza Muṅwalisi wa Dzikhamphani arali yo dzhia tsheo ya u balanganya CC .
Hu na u engedzea kha vhudzheneli ha Mukonanyi wa HIV na EIDZI kha u ṋea zwiḽiwa tsiwana , vhana vha re khomboni na miṱa i langwaho nga vhana . 
tsha u itwa ha
Tshitshavha tsha vhalambedzi tshi tikedza ṱhoḓisiso na thandela dza tsumbanḓila dzi takulaho mbonwasia ya vhupo na vhuṱumani ha vhushai , zwenezwo hu u sumbedza u elana thwii ha vhupo na zwipikwa zwa mveledzo zwo ṱanḓavhuwaho . 
( k ) u sengiswa nga luambo lune muhwelelwa a lu pfesesa kana , arali zwi sa konadzei , a tou ḓḓologelwa kha luambo lwonolwo ;
U khwaṱhisedza uri faila dzoṱhe dza vhakolodi vha ikonomi na vha sa wanali dzo iswa kha ramilayo wa muvhuso u itela mbilo . 
Hosiṱele tshandukiselwavhudzulo
Vhavheaiṱo Vhahulwane vha vhagudi musi vha tshi ṅwala mulingo vho tholiwa , nga u tou ṅwala , nga Vhalanguli vha Tshiṱiriki . 
Musi maitele a khou bvelela zwo ambedzaniwa na u tendelaniwa nga vhathu vhoṱhe . 
Hezwi zwi ita uri mashangohaya na mivhuso ya vhuḓilangi i shumise sisiṱeme dzo fhambanaho dza " Khoro " , vha tshi khou ṱuṱuwedzwa nga sialala na mvelele ya hune vha dzula hone .
Bisi malugana na ḓuvha ḽithihi - vhathu vha 65
Ngudo dza kiḽasi yoṱhe kana tshigwada tshiṱuku luvhili ( 2 ) kana luraru ( 3 ) nga vhege lwa minethe ya 20 .
Izwi zwo ita uri hu sikwe mishumo ngei Kapa Devhula na u fhambana ha ikonomi nga kha u sikwa ha mishumo ya vhatsila na u lugisa , na u khwisiwa ha saintsi sa buḓo ḽine wa tou ḓikhethela iwe muṋe .
Ri eletshedza uri mugudiswa muṅwe na muṅwe , mudededzi na mushumi ane a vha na tsumbadwadze dzine dza sa tou dinesa kana dza u thoma vha dzule hayani .
Kha Voḽumu II u shela mulenzhe ha dzingu zwo ṋetshedzwa . 
Dziṅwe khamphani dzi ṅwala haya maipfi kha phakhethe dza segereṱe ngauri a i ta uri vhathu vha humbule uri
Redzhisiṱara ya khombo i sedzuluswa nga kotara iṅwe na iṅwe u itela u vhona uri i dzula i kha tshiimo tshavhuḓi , na uri khombo dziṅwe na dziṅwe ntswa kana dzi bvelelaho dzi a topolwa na u dzhielwa nzhele . 
Magagule zwo siiwa zwi zwone zwi re vhudzuloni ha u ita nyito saizwi iṅwe thikhedzo nga kha tshiimiswa nga yone iṋe yo vha i si na vhudziki . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u na vhuḓifhinduleli ha u ḓivhadza zwiwo kha inthanethe kana nḓila iṅwe na iṅwe ya u pfukisela ine ya wanala u bva kha Saithi ire na Vhuṱumani . 
Khonani - vhuḓi ha khonani dzavhuḓi
Ri tea u shuma u shandukisa tshiimo itshi .
U khwinisa na u dzudza tshifhingani marangaphanḓa na tshilinganyo tsha ndivhiso . 
Huṅwe phambano i nga vha i tshi khou itiswa nga zwi no khou bvelela kha sekhithara ya inifomaḽa . 
Mulayotibe u ḓo ḓadzisa kha zwihulwane zwa Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka zwi tshimbilelanaho na u alusa vhuthihi ha matshilisano musi hu tshi khou dovha ha lulamiswa zwa u sa lingana zwe zwa vha zwi hone kha ḽa mulovha .
Muphuresidennde vha ḓo rwela ṱari dziṅwe mbekanyamushumo dzi ngaho Zounu ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya Saldanha Bay ( IDZ ) ngei Kapa Vhukovhela ; vha ḓo dalela Damu ḽa De Hoop , ngei Limpopo , vha rwela ṱari gariki dzi tshimbilaho nga dzoṱhe dzo magwaho Kapa Vhukovhela kha ḽa Afurika Tshipembe , na u vula lwa tshiofisi Tshibadela tsha Ladybrand ngei Free State.
Thikhedzo ya vhubindudzi
Naa ri a fushea ?
U pfesesa tshibveledzwa
ita uri hu vhe na vhudavhidzani havhuḓi vhukati ha vhagudisi na matshudeni , vhukati ha vhagudisi vhone vhaṋe ; na vhukati ha vhagudisi na vhabebi ;
U vhala thohokanyonḓivho U ṅwala Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo Phesenthe ya guṱe
7.12. Ndaulo ya Fulufulu ya Lushaka ya Afrika Tshipembe :
1 Vhubvo ha vhuloi Europe na Afrika
A vha vhone zwauri mitevhe ire tshifhingani ya nyanḓadzamafhungo zwi a leluwa u i wana . 
thikhedzo ya thekhiniki kha ṱho ḓisiso dza khombo dza badani , u vusuludza ndunzhendunzhe ya u bvelela ha u khuḓano , u linga zwipi ḓa zwa goloi , nḓivho zwayo ya thekhonolodzi ya miṋi ḓoro .
Tshiṱoko tshi re hone mafheloni a ṅwaha tshi bviselwa khagala kha notsi dza u bvisela khagala dza Zwitatamennde zwa Masheleni . 
3.7 Vhuloi ho pfeseswa u ya nga masiandoitwa a maanḓa kha zwa poḽitiki , ikonomi , matshilisano , na mvelele .
Modele wa Afrika Tshipembe wa mbuedzedzo ya mavu u khou itea wo ḓisendeka nga thangela tshenzhemo nahone zwino u tikedzwa nga u sika zwitshavha zwi vhuedzaho mbuelo ya ikonomi u fhira u fhirisela masheleni a luthihi a re khomboni ane a anzela u sia zwitshavha zwi so ngo vhuelwa . Ḽiga 2 ḽa mbadelo dza mbilo ḽi ḓo vhumbwa nga thandela dzine ndivho dzadzo ndi u vhona uri zwitshavha zwi bvela phanḓa u vhuelwa lwa tshifhinga tshilapfu u bva kha zwikhala zwa mabindu zwi re hone afha Phakhani .
Kha vha vhambedze mihumbulo ya uri vhuḓifari ha swili vhu muthuni na theori ya uri vhuḓifari vhu tou waniwaho . 
Ni ite na u bula uri ni shumisa tshithu tshiṅwe na tshiṅwe nga nḓilaḓe kha vhudele .
Ri dzhenavho nga mafulufulu kha mumatsho uyu ngauri ri a zwi ḓivha uri zwithu zwoṱhe zwo ṱahiswaho zwi khou ṱoḓa u dzhielwa nṱha vhukuma . 
( b ) yo lavhelelwaho huṅwe fhethu kha Ndima ya 13 nahone zwi tshi kwama lutamo Iwa tshelede Iwa sia ḽa muvhuso wa vunḓu
PRASA i ḓo shumisa R51 biḽiyoni kha miṅwaha ya fumi i ḓaho u renga zwidimela zwa maṱhakheni zwa 600 u itela vhathu vha Afurika Tshipembe .
Ngudo iṅwe na iṅwe ya u vhala na vhagudi i tea u ḓisendeka kha zwi tevhelaho : kuṅwalele , zwiṱaluli kana zwiteṅwa zwa ḽiṅwalo , foniki , phatheni dza luambo , zwiṱirathedzhi zwa u ṱalusa maipfi na tholokanyonḓivho kha maimo a nṱha kana o fhambanaho ( tsumbo , mbudziso tswititi , nzudzanyo hafhu , khumbulelwa , tsenguluso na u takalela ) .
U dovha hafhu , vhuṱhogwa ha mutheo uyu wa zwa vhuṱuṱuwedzi ho fhambana u bva mushumo u ya kha mushumo . 
Nga maanḓa kha tsheo i no nga iyi , nahone ho fhiwa mbetshelwa dza Mulayo , zwo teaho zwa ndeme ndi ṱhoḓea dzo angalalaho dza maitele na mvelelo dzine dza nga vha dzo tevhedza mbetshelwa dza Mulayo . 
Khabinethe i tendelana na mafhungo o ṱahiswaho nga matshudeni maelana na khaedu dzine vha khou ṱangana nadzo nga ha mbadelo dza nṱha dza yunivesithi , bugupfarwa , vhuendi na masheleni a u tshila ngao .
Tshifhinga tsho avhelwaho tsha u tou anganyela tsho ṋekedzwa ṱhoho iṅwe na iṅwe kha themo , hu tshi sumbedzwa ndeme ine ṱhoho iṅwe na iṅwe ya tea u wana tshifhinga ngaho .
U ḓivha ṱhoḓea ya u ṱanganya maitele aya a mbekanyamaitele ya fulufulu na , tshiṅwehafhu , ṱhoḓea ya u ṋetshedza vhudziki ha mbekanyamaitele ha vhaṋetshedzi vha fulufulu , vhabindudzi na vharengi khathihi , muvhuso wo thoma lwa tshiofisi maitele a nḓivhadzamulayotibe ya fulufulu nga 1994 . 
Ṱhaṱhuvho ine ya sa tou vha ya ndemesa ine vha nga i ṋekedza kha nyimele iyi , musi o vha a sa khou kona u ṱhaṱhuvha tshithu nga ṅwambo wa zwiṅwe , ṱhaṱhuvho ine ene a i funa . 
Mashango ane a khou , kha sia ḽao , a tea u vha na vhuthihi na u shumisana nga tshao o khwaṱhisa , a tshi engedza ndingedzo ngeno a khou fhungudza zwikundisi na vhukonḓi , kathihi na u livhana na khaedu vho farana dzine dza ḓiswa nga tshanduko dza ḽifhasi . 
U linga ha u fhedzisela hu na mulingo wa orala wa minetse ya 30 , une khawo mafhungo a re afho nṱha a ḓiswa phanḓa u itela u linga na nyambedzano . 
Soredzhi thukhu line la si kuvhangange magwada : Bunga la nga ngomu nduni line la shululela mashika thanngeni ya sephuthiki magwada a noka .
Ndi phurosese ine khayo muthu , ane a vha MURUMELI , a rumela mulaedza kha muṅwe ane a ḓo ṱanganedza mulaedza , a re MUṰANGANEDZI .
Sa zwe nda amba , ndaulo i na mbuno dza ndeme vhukuma . 
Mukumedzi
Mbilaelo nthihi ye ya ambiwa yo vha nga ha u kufarelwe kwa milandu yo vhigwaho nga vhanna musi vho livhana na u tambudzwa nga vhafumakadzi . 
Maitele na
Ro dovha hafhu ra kovhekanya khophi dza ḽikumedzwa ḽa vhuvhili ṋamusi kha midia nahone vho dzi ṱanganedza , zwi khagala uri vha ḓo ḽi vhiga . 
Ro vhona uri ndangulo na thikhedzo zwa muhasho zwi shumiwa zwavhuḓi hu na muhumbulo wa u swikelela ndivho dza mushumo nga nḓila yone . 
U ḓiṱolela musi a tshi vhala , na kha sia ḽa u ṱalukanya ipfi na u ḽi pfesesa .
Vhathu vhanzhi vha tenda uri vhuloi vhu tea u dzhiiwa hu zwiito zwa vhugevhenga u itela u tsireledza zwitshavha .
Vha songo kovhelana sirinzhi kana ṋeleṱe na muṅwe muthu . 
Khabinethe i humbudza vhashumisi vhoṱhe vha magondo uri tsireledzo magondoni ndi vhuḓifhinduleli ha muṅwe na muṅwe nahone mvelaphanḓa ya mafulo a tsireledzo magondoni yo ḓitika nga musi vhathu vhoṱhe vha tshi tevhedza milayo ya badani .
Zwi tevhelaho ndi zwa ndeme kha tshiṱirathedzhi tsha u Pfukisela a u Dzhenelela : 
Mulingo u ḓo katela zwi tevhelaho :
Girafu i sumbedza u shela mulenzhe ha vhadzulapo ha vhupo ha vhukhethelo ha masipala yapo ya Tshiṱiriki tsha Ranndani Vhukovhela . 
U shumisa maṱanganyi u itela u ṱumekanya
Nga heyi nḓila CBP i thusa mimasipala u netshedza mvelelo khulwane kha ṱhoḓea dza Thangelamulayotibe na Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 .
Mbandelo dza vhufhelelwa nga mushumo
Dzoṱhe DTT na DTH ( U Livha Hayani Thwii ) zwi ḓo katelwa kha sibusidi iyi .
Hoyu u khwinisa Mulayo wa Mupo wa Lushaka wa 1998 ( Mulayo wa vhu 107 wa 1998 ) khathihi na tshivhalo tsha Milayo ya Vhulangi ha zwa Mupo .
( b ) kha Muphuresidennde wa shango , Minisiṱa muhulwane , Mulanguli na vhaṅwe vhahulwane , Khabinethe , Khoro dza Dziminisiṱa kana khorotshitumbe ya Riphabuḽiki kana shangohaya zwi fanela u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba -
MUSHUMO WA 3 : MILINGO YA VHUKATI HA ṄWAHA
Tshitatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 20 Ḽara 2013
Vhuṱanzi ha nyiledzo idzo vhu nga ṱoḓea . 
Zwishumiswa zwo khetheaho zwi ṱoḓeaho zwa ṱhoho dzo tiwaho zwo ṱaluswa kha Khethekanyo ya 3
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala , tsumbo : u humbulela , u shumisa ludungela lwa mafhungo u wana ṱhalutshedzo , u vhala u itela u wana zwidodombedzwa
U sumbedza nḓivho ya kutshimbidzele kwa nḓisedzo ya tshumelo na ndangulo ya kushumele kwa masipala na u dzhenelela ha Komiti ya Wadi .
Zwidodombedzwa zwi khou phaḓaladzwa nga Muhasho wa Minirala na Fulufulu nahone ri ṱanganedza midzinginyo miṅwe na miṅwe ine vha nga i ita .
U lingedza u vhona uri ṱhoḓea dza miṱa i songo tsireledzeaho na ya vhaheḓana ngomu ha vhupo vhu re fhasi ha ndangulo ya ha Masipala dzi khou lavheleswa nga nḓila yo teaho nahone ine ya nga vha ya tshifhinga tshilapfu . 
Sa nḓila ya u lulamisa , dplg sa muhasho mutshimbidzi , u ḓo bveledza mishumo na vhuḓifhinduleli ha ṋetshedzo ya themamveledziso kha vhuimo hoṱhe ha muvhuso .
Ri nga thivhela hani pfukiselo ya HIV nga tshifhinga tsha mutambo ? 
Vhaimeleli vha vhurangaphanḓa u bva kha sekithara ya migodi na mivhuso ya tshivhalo ya Afrika vho kovhana nḓivho dzavho nga ha uri sekithara i nga tshimbidza hani vhubindudzi na u shumisa zwikhala zwi re hone Afrika .
ya Kereke ya United Congregational ya Afurika Tshipembe .
Zwipikwa zwa ndangulo zwi tea u davhidzanwa kha vhashumisi vhoṱhe na vhaṅwe vhashumisani maelana na vhupulani ha zwiko na ndangulo na u ṱanganedzwa ha ṱhoḓea dza tsireledzo dzi elanaho na zwiko zwa maḓi . 
Khaseledzo dzi ḓo farwa nga ha khaedu nnzhi dzine vha ṱangana nadzo sa vhaswa .
Nzudzanyo ya Mashumele i dodombedza ndivho dzine sisiṱeme ya pfunzo ya lushaka ya ḓo shuma yo livha khadzo na nyito dza u swikelela ndivho idzi nga 2014 .
Ndi zwa ndeme uri tshifhinga tshinzhi tshi fhedziwe hu tshi khou fhaṱiwa tshikili tsha u humbula na u shumisa muhumbulo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na kha nzudzanyo ya ṅwaha woṱhe .
Ahuna mbadelonyengedzedzwa ya mushonga .
Ndi humbula uri ri fanela u tendelwa , miraḓo i huliseaho , u isa phanḓa na mushumo wa ḓuvha .
Hezwi zwi katela zwikaṱudzi kha tshifhinga tsha u kunguwedza ha midia i sumbedzwaho kha theḽevishini , khathihi na vhukaṱudzi kha lushaka lwa matheriala a u kunguwedza . 
4.5 . Khabinethe i rumela ndiliso dzayo kha vha tevhelaho :
Tsha u thoma ṱhoḓea ya u fhedzisela ndi ya vhuṱhogwa kha u thivhela zwiito zwa khakhathi . 
Tsho fhedzisela tsho no itwa dzikhothe ngei Durban , Johannesburg na Pretoria . 
( b ) u shela mulenzhe kha matshimbidzele a vhusimamilayo nga madzangano maṱuku oṱhe a poḽitiki o imelelwaho kha Vhusimamilayo nga nḓḓila i yelanaho na demokirasi ;
2 A hu na khali i no fa i songo bika .
Kha vha ṱalutshedze kha fomo ya khumbelo uri vha ḓo ḓa vha dzhia thendelo nga vhone vhaṋe naa kana i tea u rumelwa nga poswo .
Muhasho wa Tshumelo dza Ndulamiso u ḓo bvela phanḓa na u shuma na Tshiimiswa tsha zwa Vhulamukanyi u itela u shuma na u kundelwa ho ṱaluswaho kha mivhigo ya ṅwaha na miṅwe vho . 
Pfanelo ya vhuṋe ndi pfanelo ya u tsireledza mishumo ya muthu , ine ya nga vha yo tou ṅwalwa , mbekanyamushumo dza computer , mbekanyamushumo dza khasho , mudzika , fiḽimu kana vidio .
tshirendo , figara dza muambo/
Ofisi ya Tshipikara i tshimbidza khetho u vhona uri dzo ḓiimisa nga dzoṱhe .
U thomiwa ha hezwi zwi ḓo ita uri rikone u takuwa na maṅwe mashango u khwaṱhisa nzulele ya vhathu .
Madzulo a ndangulo o farwa nga kotara nga kotara u itela u sedzulusa u bvela phanḓa ha mashumele kha zwipikwa zwo pulanwaho . 
Hu a dovha ha vha na ṱhanganyiso ya pfalandoṱhe dzine dza fana ( aa , ee , ii , oo , na uu ) na dzi sa fani ( ae , ai , ea , ei , io , iu , ou , oi , ua , ui , na maṅwe ) .
Sisiṱeme iyi zwazwino i kati na u vusuluswa u itela uri hu kone u vha na mivhigo minzhi yo teaho khathihi na zwidodombedzwa zwine zwa elana na mafhungo a zwa ndangulo . 
Sa zwenezwo , ndi khou ita khuwelelo kha vhanna na vhafumakadzi ya uri vha fulufhedzee , kana zwaho vha tou shumisa khondomu . 
Vhadzheneli vho ḓipfisa hani musi vha tshi khou ' tamba vhuimo he vha ṋewa kha ḽitambwa ' na vhupfiwa ha vhaṱaleli ?
A wongo tea u vha fhasi ha thanganyelo ya muholo wa muraḓo dza ṅwaha wo fhiraho na wa zwino .
Ikonomi yo dovha hafhu ya ṱanganedza thikhedzo ya ikonomi musi BMW Group ya Afrika Tshipembe i tshi ḓivhadza vhubindudzi ha R6 biḽioni ngei ḽimagani ḽavho ngei Rosslyn , Pretoria , vhune ha khwaṱhisedza ndeme ya vhuḽedzani vhune ha vha hone vhukati ha mabindu na muvhuso , na mushumo une mabindu a ita kha mveledziso ya ikonomi .
Tshifhinga tshavho tsho fhela muraḓo , ndo livhuwesa . 
U dudedza muvhili hu tshishumisa vhuimo ho fhambanaho ( nṱha , fhasi na vhukati ) mutambo wa furisibi , u kokovha sa tshivhungu , u swenda nga roḽasiketini , nz .
( 2 ) Tshelede i nga bviswa kha Tshikwana tsha Mbuelo tsha Vunḓḓu fhedzi -
Milayo i sumbedzisa uri KPI dzi tea u kalea , u elana , u vha na zwipikwa na u vha pfufhi .
Hei nḓowenḓowe ya u vhala hayani , arali ya nga dzulela u itwa tshifhinga tshoṱhe , i na ndeme khulu ya u gudisa vhagudi u vhala .
Foramu i ḓi vhona sa fhethu vhuyo ha tshitshavha tsha dzitshaka ha u fha zwibveledzwa zwa maimo a nṱha zwa Afrika Tshipembe u bva kha vharumelazwivhambadzwa nnḓa vha Afrika Tshipembe vha fulufhedzeaho vhukuma . 
Vhalani risipi ni fhindule mbudziso :
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi , sekhithara ya zwa vhulimi a i vhonali sa munango wavhuḓi wa mushumo kha vhaswa , hune thikhedzo ine ya si vhe yavhuḓi ya vhorabulasi vhaswa ya ita uri hu vhe na tshivhalo tsha fhasi tsha vhane vha khou dzhena kha zwa vhulimi kana vhukoni ha u ita zwa vhulimi . 
Moḓoro hoyu wa Audi u vho kona u ṱaṱisana na miṅwe kha maraga wa mimoḓoro ya vhunzhilinzhili kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , zwe zwa ita uri vhaṱaṱisani nayo vha Mercedes na BMW vha ime nga milenzhe . 
Nṱhani ha izwo , vhugevhenga ha mulayo na zwivhangi zwa nyito zwinzhizwinzhi zwo sikiwa sa phindulo ya theo ya mulayo kha u sa lingana hu vhonalaho ha mulayo zwawo wa kale kana zwa mulayo . 
Mulangavundu o eletshedza vhathu u ya kha muvhuso musi vha tshi ṱoḓa thuso . 
Vhathu vho ṱalaho vha ṱo ḓaho u mala / malwa hafhu vha tea u ḓisa vhuṱanzi ha ṱhalano .
Vhukoni a vhu vhonalesi
Kha vha kwame ofisi yavho yapo ya ḽaisentsi u vhudzisa mutengo .
Ho sedzeswa kha vhaswa , vhafumakadzi , na vhathu vhane vha vha na vhuholefhali ; 
Wo vha u si mulandu wa khamphani uri vhashumi vha fanela u rekhoda tshiswiṱulo na zwifhinga zwavho zwa tie . 
Lugisela manweledzo a thandela / mishumo dzine vha tama dzi tshi tikedzawa nga masheleni a wadi a langwaho nga nzulele o ṋetshedzwaho nga masipala .
U fhindula nga nḓila yo teaho
Masungo a dzithekhisi , naho o fhungudzea lu no vhonala , a kha ḓi nyengelela . 
Vhanwe vhashumisi vha madi vha do dinwaliswa zwifhinga zwi tshi di ya .
Mikovhe ya GDP yo ḓitika kha tsenguluso ya ndinganyiselo ya maanḓa a u renga a GDP dza mashango . 
Mbumbelwe :
2 . U vhuyedzedzwa ha vhuraḓo ha vhusimilayo musi hu tshi khou shandukiswa vhuraḓo ha ḽihoro
U lingwa ha vhukando hashu a hu tei u vha zwine mbekanyamaitele dzine ra bveledza dza ita kha mishumogudwa ya vhathu kana uri ndi maanḓa mangafhani ane dza a hwesa kha mihasho . 
Masia manzhi a puḽane a ḓo ṱoḓa miṅwaha minzhi ya mushumo malugana na u ḓisa mvelelo .
Zwiṅwe vho , ri kumedza u dzhielwa nzhele ha vhushelamulenzhe ha phuraivethe kha dziphakha dzashu dza mulalo dzire mikaṋoni u itela muthelo . 
Muhadzimisi u ḓo shumulula a dovha a ta gemo ḽa tshitolomennde tsha ṅwedzi na / kana tshifhinga tshine ḽounu ya ḓo dzhia na / kana tshitolomennde tsha u tou thoma tsha mbadelamurahu nahone Muhadzimisi u tea u ḓivhadza Muhadzimi nga tshanduko idzi .
Udzhenelela nga u shumisana
Kha u shumisa maanḓa ayo , Khethekanyo yo bveledza Mbekanyamaitele ya u Thivhela Vhufhura na nzudzanyo dzi re na milayo i tevhelaho : 
Zwenezwo , vha na mmbi hafha ye ya vha yo ḓidzhenisa kha khuḓano i sa ḓivhi zwine mulayo wa vhupfela vhaṅwe wa dzitshaka wavha . 
Naho hezwi zwi tshi vhonala zwi zwihulwane , zwi fhasi ha ṱhanganyelo ya thuso yo bveledziswaho kha pfunzo ( kha vha sedze Bogisi ḽa 5 )  . 
Mbuyelo i ḓadzwa musi :
U pulana , u kuvhanganya na u dzudzanya mafhungo ; u ṅwala mbuno
Tshiteṅwa tsha tsireledzo ya vhupo ha mahayani tshi tea u katela zwi fhiraho nyito dza mmbi ya vhutsireledzi . 
Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou muṅwa tshidzulapo
U pfesesa na u shumisa luambo lwo teaho lwa masia a ngudo o fhambanaho ( luambo lu elanaho na Mathemathiki ) .
Tshikalavhufunzwa / tshikalaḽitheresi
U vhala zwe wa ṅwala ( sa , u vhala makolongonya )
madzangano a mvelele
( i ) Zwitatamennde zwa Thero / Sia ḽa u Guda , Tsumbamaitele ya Mbekanyamushumo dza u Guda na Tsumbamaitele a Mbekanyamushumo dza u Linga dza Gireidi ya Ṱ-9 na Gireidi ya 10-12 ;
Maitele a u vhala :
U ḓi ṅwalisa zwi konadzea arali ho tevhedzwa zwo bulwaho afho fhasi nga tshifhinga tsha u di ṅwalisa :
Tshigwada tsha Miṋisiṱa dza Vhutsireledzi na Minisiṱa vha Muhasho wa zwa Mishumo vha ḓo amba na vhoramafhungo nga Ḽavhuvhili ḽa dzi 10 Nyendavhusiku 2013 .
PoA yo sumbedziswaho kha nyanḓadzo iyi yo thewa kha zwipikwa zwa MTSF zwa miṅwaha miṱanu i ḓaho .
Tshelede dzi nadelwaho sa faini dzi tea u vha ttshipiḓa tsha mithelo ya muvhuso nahone dzi tea u farwa nga nḓila yo tiwaho .
Thendelanomviswa iyi ndi mbekanyamaitele ya muhangarambo wa u bveledzisa dzimbalombalo Afrika , zwine zwa ḓo ta milayo ya phurofeshenala i langaho vhubveledzi na ndangulo ya dzimbalombalo dza lushaka , madzingu na kha vhuimo ha dzhango .
Ndaka i sa farei i dzhiiwa sa i re na vhutshilo hu shumaho hu sa gumi musi , ho ḓisendeka nga zwivhangi zwoṱhe zwo teaho , a hu na phimo i sa vhonali kha tshifhinga tshine ndaka ya lavhelelwa kha u ita nyelelo ya tshelede yo salaho kana khumbulelo ya tshumelo . 
Lavhelesani vhaanewa vho fhambananaho na fhethuvhupo hune mafhungo a khou bvelela khaho .
Khomishini i ḓo ita asainimenthe iyi kha vhuimo ha EU nga tshumisano ya Muraḓo wa Mashango . 
Zwiṅwe zwi nga hanedzana na muhumbulo uyu vhunga zwi tshi humbula uri izwi zwi ḓo fhelisa vhuimo hazwo ha u vha zwigwadangeletshedzi .
mvelelo .
Mupfukiseli u ita uri vhunzhi ha zwikhala zwa u guda zwi so ngo lavhelelwaho zwine zwa bvelela nga u ṱavhanya nga tshifhinga tsha mutevhe wa nyito dzo ḓisendekaho nga mugudi dzi nga ho sa nyito dza u tamba nga u funa kha khona ya zwa kholekhole kana khona ya u fhaṱa nga mabuloko , u tamba nga muṱavha na maḓi khathihi na nyito dzine mudededzi vha ḓo vha a tshi khou endedza dzine dza sedza kha magudiswa a Mbalo ane a nga vha nyito dza u vhala , mveledziso ya kuṅwalele kwa nomboro , Tshikhala na Tshivhumbeo , tshifhinga na dziṅwe nyito dzine dza bveledzisa Mbalo .
Maitele a Vhupimandeme zwi ḓo dzhenisa maga a tevhelaho : 
Zwenezwo , misi yoṱhe , ho ḓi dzulela u vha na rikhodo ya tshiṱoko tsha vhengeleni ya u humbulela ' tshiṱoko tshi re hone ' zwine tsha fanela u vha zwone . 
u vha vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe kana mudzulapo wa tshoṱhe
Nga 1917 , vho ṋetshedza Phalamennde khuvhanganyo yavho ya Africana ine ya vha na zwiteṅwa zwa 7 000 .
Vhutsila
A si zwoṱhe zwine zwa dzhenisa pfunzo fhedzi hu nga vha hu tshi nga vha hu na mafhungo a re na mushumo kha pfunzo . 
1.6 vha ḓo rumelwa ṅangani kana kha vhaeletshedzi arali zwo tea ;
Mutalokati wa muvhili
Kha vha ṋekane nga khungedzelo dza poso , arali tshifhinga tsha konṱiraka ya u thoma tsho lapfiswa
U ṱo ḓisisa na u kopa redzhisita ya mbingano ya tshirema kana vhuṱanzi ha thikhedzo : R53
Vhukavhamabufho ha masipala
Nga u ralo muvhuso u na zwiko zwiṱuku zwa u kombetshedza mulayo na vhutevhedzeli . 
Vho vha vho ḓa u vhona nḓou na tshugulu na dziṅwe phukha dza ḓaka .
Kha miṅwaha yo fhiraho , mbono ya shango ya mveledziso ya zwa masheleni yo shanduka lu mangadzaho , u ya nga ha vhatambi , zwipikwa na zwishumiswa zwa ndambedzo . 
Musi hu tshi ṱoḓou swikiwa kha mvutshelano dza Fulwi 1976 , vhagudi vha Soweto vho mbo ḓi ṅwala muano ' ' Dhenani uri ni Gude,Ṱuwani uri ni Shumele " getheni ya tshińwe tsha zwikolo zwa sekondari .
Phakhedzhi ya ndwisavhushai i re ṱhukhuṱhukhu i khwaṱhisedza vhuḓiimiseli ha masipala kha u lwa na vhushai nge wa holela miholo ya u tshila ngayo vhadzulapo vhane vha khou balelwa tshoṱhe u badelela tshumelo nga mulandu wa nzulele yavho i si yavhuḓi ya zwa matshilisano na ya ikonomi . 
Maitele o vhigwaho kha tsedzuluso idzi a magumoni a Ndima a dovha a vhambedzwa na data yo rekhodiwaho fhethu ha u ṱola ho fhambanaho . 
Tsha vhuṱanu , ri vhona khonadzeo khulwane kha phendela shango ya vhukovhela ha shango na ṱhoḓea ya u khwiṋisa themamveledziso u vula hei khonadzeo .
Tshigwada tsha vhatholi vho themendelwaho nga Tshikimu .
Muiti wa khaṱhululo u tea nwala zwidodombedzwa zwi fushaho kha fomo ya khumbelo ya khaṱhululo u ya nga ha maitele a ṱhalutshedzo a khaṱhululo ya nga ngomu .
Mbuelo na ndaka zwi nga phanḓaladzwa kha vhaṋe vha khamphani , miraḓo , vhalanguli na vhaofisiri vha khamphani i si ya mbuelo , fhedzi sa ndiliso i pfalaho ya tshumelo dze vha dzi ita .
Zwieli izwi zwi ḓo tandulula kushumele kwa mimasipala vhunga yo no tevhedzela zwieli zwa vhutevhedzeli ha mulayo . 
Ndivho ndi ya ṋetshedza u hwalwa ha mashika lwo tsireledzeaho nahone nga nḓila ya mupo na nḓisedzo ya tshumelo ine , ya vha ya tshifhinga tshilapfu nahone i swikeleleaho nga vhathu vhoṱhe vha Masipala wa Prince Albert , hu tshi katelwa nḓisedzo ya zwishumiswa zwo linganaho zwa u laṱwa ha mushika langeaho zwavhuḓi . 
Nyito nga u shumisa lurumbu lune a si lu shumisese
Muvhuso u ḓo shumisana na sekithara ya migodi uri hu bveledzwe thandululo ine ya ḓo sia hu na mbulelo kha masia oṱhe uri zwi vhuedze zwiko zwashu zwa minerala .
MUSHUMOITWA WA 1.1
Nzivhanyedziso , ine ya vha nga fhasi ha shango , i ḓo , u itela vhulanguli , i ḓo hwedzwa muofisiri uyo wa tshumelo ya tshitshavha ane a ḓo vha o ṋewa vhuḓifhinduleli nga Muphiresindende wa Shango nga u anḓadzwa kha Gazete . 
U ḓivhadza sisiṱeme kha ḽeveḽe ya vundu . 
Kha vha wane tshifhinga tsha u thusa nga u ita kana u ṱhogomela ngade ya tshikolo
Vha nga ḓisa fomo nga u :
Maitele a mulayo o teaho a tevhedzwa u itela u dzhenisa thendelano i imelaho iṅwe na u khunyeledza tshikimu phanḓa ha Khubvumedzi 2009 . 
( c ) u shela mulenzhe nga vhaṅwe vhathu nga nnḓani ha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli kha u dzhia tsheo .
Zwitevhelaho zwo sedzwa u thoma u itela nyito . 
Khovhakhombo ya u pfukiselwa HIV i nṱhesa kha zwiwo zwa u tzhipa , kana u ṱhavhiwa nga ṋeleṱe kana luare , nga maanḓa are zwi kwama vhathu vha fhiraho muthihi . 
Zwi sa katelwi na dziPMB Zwi sa katelwi zwi nga si shume kha Tshumelo dza Gumoṱuku dzo Randelwaho ( PMBs ) .
U shuma na / nga mafhungo : fhungotswititi , fhungo tserekano
Thandela khulwane dzine dza katela vhubindudzi vhuhulwane na / kana ndavhelelo khulwane dzi tewa nga zwiito zwo dzudzanyeaho zwa ndangulo yo dodombedzwaho ya khohakhombo nga misi . 
Ngona i shumisa ndango yo khwaṱhaho kha zwa zwibviswa zwa vhashumi na kha thundu na tshumelo , musi tshivhalo tsha madokotela na manese tshi tshone mbadelo khulwane kha zwa Mutakalo . 
Tshelede yo salaho kha ndaka dzo ṋetshedzwaho sa ndindakhombo ya tshikolodo i kona u shumiswa u thoma u badela mbadelo dza ndaulo . 
Nyanḓano nga mirole
U thola manese vha vhupo honoho kha kiḽiniki dzo vusuludzwaho . 
U endedza hezwi zwidodombedzwa zwi tshi ya kha dathabeisi ya khombo dza badani ya vunḓu ine ya ḓo vha na zwidodombedzwa zwoṱhe zwa khombo dza badani , vhupo ha dziḓoroboni na ha mahayani fhaḽa Kapa Vhukovhela . 
Tshivhalo tsha vhaaluwa tshi sumbedza u sa lingana ha mbekanyamaitele dza pfunzo hu sa athu vha na dimokirasi . 
23.3. Khabinethe yo tendela u bvisiwa ha muvhigo nga Minisiṱa wa Mapholisa , Vho Fikile Mbalula .
Nzudzanyo kha zwiimiswa ya therisano dza zwa matshilisano na u vhumba tshumisano . 
Tshifhinga tshine mbulungo ya itwa , sa tsumbo , tshifhinga tshipfufhi , tshifhinga tshilapfu . 
Nga u angaredza , mivhigo i tea u bviswa ṅwaha muṅwe na muṅwe , kotara iṅwe na iṅwe na ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Mitambo ya u tinya u mona zwitanda zwi ngaho maboḓelo hu tshi tshintshiwa sia .
Tshipikwa hu nga vha u , sa zwe zwa bulwa mathomoni , dzudza fhasi ha ndango vhutherorisi , u fhelisa vhuendedzi ha zwidzidzivhadzi , u khwaṱhisedza pfanelo dza vhathu , kana u sa ṱuṱuwedza phaḓaladzo ya zwiṱhavhane ( Brown , 2005 )  . 
U vhumbiwa na ndondolo ya vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ha matshilisano zwo ḓisendeka nga nyanḓano ya u tou ḓithauba na nyito ya vhathu vha phuraivethe . 
Mvelelo idzi dzo pfukiwa nga mulandu wa u ṱoḓou pfufhifhadza . 
Arali zwidodombedzwa zwavho zwa bannga zwi si zwone , tshelede dzi ḓo farwa nga Vhufaragwama ha Lushaka u swika vha tshi dzi vhila . 
Vhafariwa vha kale vha poḽotiki na vhalwi vhane vha vha na riṋe fhano vho vha ṱhanzi dza hezwo ngauri vho vha vhe tshipiḓa tsha mvelaphanḓa .
Vhuṅwe ha vhuḓifhinduleli ha komiti dza wadi ndi u thusa u khwaṱhisedza uri pfukiselo dza masheleni u bva kha muvhuso wa vhukati dzi shumiswa kha zwe dza ḓiselwa zwone , sa u khwaṱhisedza uri vhashai vha wana tshumelo dza ndeme .
U bvela phanḓa na u ita uri hu vhe na mvelaphanḓa kha u gonyisa miholo na maimo a vhutshilo , vhubveledzi nahone vhu tea u engedzea .
thambo dza mulilo dze dza vha dzi sa shumi zwavhuḓi .
Izwi zwi katela u khwaṱhisedza uri zwishumiswa zwa mulayo kha mbetshelwa ya tshumelo dza thikhedzo ya ikonomi ya zwa matshilisano kha maswole a kale , u fana na nnḓu , phensheni na vhuendedzi , zwi khou shuma . 
U vhea iṱo kha tshivhalo tsha vhukhakhi , mbadelo dzo lengaho na mbudziso dza odithi zwe zwa ṱanganedzwa zwi tshi bva kha vhakolodisi zwi zwa thundu na tshumelo dze dza itwa dzi no yelana na thendelano dza mbadelo na milayo i no shumisea . 
Ndi ri u vha na mulandu , munna , nga uri ho vha u vha na mulandu zwe zwa vha ṱuṱuwedza . 
Muvhuso wo humbelwaho u khou tendelana na thiransifee , tenda ha tevhedzwa themendelo dzine Muvhuso na Khothe zwa tendelana . 
Muthu are mushumi wa Tshikimu ;
Mugaganyagwama wa masipalala u tea u bveledzwa u itela u shumana na ṱhoḓea dza ndeme na dza matshilisano dza tshitshavha .
Pfumo na tshibonda
Mvelelo : kuitele nau ṱola tshibveledzwa na u tshi elulula , muvhigo na nzudzanyo
Kha Mvulatswinga , ho bulwa mihumbulo minzhi ya ḓihudza , ine khayo tshipikwa tshi tevhelaho tsha bulwa : 
Ri tshi khou lugisela Mugaganyagwama , ro kwamana na vharangaphanḓa vha mabindu vho fhambanaho nga ha khaedu dza vhubindudzi na mveledziso dzine ra khou ṱangana nadzo . 
U katela
Zwiitisi zwa u ṱunḓa
Mulingo wa mafhelo a ṅwaha ( 60% )
Vho dovha hafhu vha bula uri NERSA , sa muṱhogomeli na mukonanyi kana mulanguli kana muimeleli wa u vhona uri mutheo wa ndaulo yo ṋetshedzwaho nga Mulayo wa Ndaulo ya Muḓagasi , wa 2006 u a shumiswa , i na maanḓa a u vhona uri themendelo dzo ṋetshedzwaho kha muvhigo wayo dzi a shumiswa na uri Eskom i tevhedzela nyimele dza ḽaisentsi yayo na Mbetshelo dzo teaho dza Mulayo .
U ṋetshedza puḽatifomo i fanaho ya dzikhomishini u bveledza na u kovhelana maitele a khwinisa . 
Vhubindudzi kha vhuendi vhu ḓo thusa u alusa ikonomi na u tandulula khaedu dza u shayea ha mishumo , vhushai na u sa lingana .
Ṱhalutshedzo nthihi ya hezwi hu nga vha zwoṱhe zwo imela ṋama ya kholomo na uri zwi kwamea nga ṱhoḓea nthihi ya u tsa na u gonya zwo vhangwaho nga tshanduko kha mutengo wa ṋama ya kholomo . 
Midia a u ngo tendela u swikelela , fhedzi NGO dzi a tendela u swikelela . 
Naho zwo ralo , lwa mulayo , vhuḓifhinduleli na ndangulo ya ndeme zwi dzula kha mihasho ya thikhedzo yone iṋe . 
Vhaṱanzwi vha tshemba vha fanela u ṋetshedzwa kha rumu dzoṱhe dza wadi dza u ṱanzwela . 
Tshenzhemo ya Maisimane i dzinginya uri magethe a u dzhena sitediamu a fanela , zwi tshi elana na vhuhulu hatsho , u kona ṱanganedza muthu muṅwe na muṅwe hu sa athu fhela awara . 
Siaṱari ḽi ḓo vulela ḽi re na PHR kha PDF fomethe na datumu ye ya itwa ngayo .
Vhana vha na pfanelo ya mafhungo nga ha mutakalo wa zwa vhudzekani na tsireledzo ya HIV . 
Ndivho kana tshipikwa tshi nga vha tshiṱuku kana tsha ṱanḓavhuwa kha hune tsha shuma hone . 
Ndaka yo ḓisendekaho : Ndaka yo ḓisendekaho yo katelwa kha notsi dza u bvisela khagala kha zwitatamennde zwa masheleni musi hu na khonadzeo uri hu ḓo vha na nyelelo ya mbuelo dza ikonomi i dzhenaho kha tshiimiswa . 
U pfesesa na u shumisa luambo lwo teaho kha masia a ngudo o fhambanaho .
Pfunzo ya sekondari i songo fhelela yo vha i khwiṋe musi i khou ṋekedzwa kha vha shumaho u fhira kha vha sa shumi . 
Zwitshavha zwi nga vhekanya zwine zwa vha zwa ndeme khazwo . 
Vhashumisi zwino vha vha khomboni ya u nga ṱhaselwa . 
U sa lungana kha vhushaka ha vhudzekani ( mbeu , miṅwaha , zwa ikonomi na maanḓa ) zwi tshimbidza u kavhiwa huswa nga HIV . 
U swika zwino , Komiti i ḓo vha na madalo o konanywaho a mahayani na dziḓoroboni na u ita vhupfiwa nga vhathu Phalamenndeni na kha mavunḓu .
Ṅanda i ḓo vhofhowa kha nyimiso ya pfarwa u thivhela luṱa lwa zwifhirisafulufulu kha u tsitselwa fhasi ho kalulaho . 
Mufarisa Phuresidennde kha madalo avho vha ḓo sedzana na u thomiwa ha thendelano ya mulalo .
U vhigwa ha vhuimo ha thandela , mitengo na mawanwa na maṅwe mafhungo a elanaho , kha ḽevele ya manweledzo , u tsireledza mulambedzi , komitinyendedzi na vhakwamei vhaṅwe vha thandela . 
Vho vha vha tshi bwa vumba vha ḽi ṱanganyisa na maḓi .
nḓila ya muya i a sekena nga u ṱavhanya nga mulandu wa uri luvhemba lwa musipha lune lwa vha kha nḓila ya muya lu mbo ḓi " fula " lwa vha lu a hwetea nga tshivhangi tshiṱukuṱuku .
U fhaṱa maipfi a re na thembamvanganyi na pfalandoṱhe tharu , nṋa ( 3 , 4 ) u ya kha ṱhanu ( 5 ) .
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha tshikolo tsha shango ḽa nnḓa :
U shumisa tshumiswa dza u ṅwala nga vhukoni havhuḓi ( tsumbo , penisela , raba , ruḽa )
Kha u ta mbadelo dzayo dza ṅwaha nga ṅwaha khoro i ḓo dzulela u dzhiela nṱha mbadelo dzi shumaho huṅwe fhethu kha dzingu ḽa ikonomi , na masiandaitwa ane mbadelo dzayo dza nga vha nao kha mveledziso ya ikonomi yapo . 
u vha ipfi ḽa tshitshavha
Naho zwo ralo , kha nyimele dzo khetheaho , dzilafho ḽi nga ṋewa luraru nga vhege kha vhuimo ha u bvela phanḓa , tenda ha vha hu na vhulavhelesi . 
Hezwi zwi itiswa ngauri vhugudisi vhune vhalanguli vha vhu shaya uri vha kone u thusa ndi vhuhulwane nahone a vhu sedzi fhedzi kha PAJA , vhu sedza na kha uri tsheo dzi dzhiwa hani , maṅwalo a ṅwalwa hani na nḓivhadzo dzine dza ṱoḓea nga Mulayo , na uri zwiitisi zwo tou ṅwalwaho zwi talatadzwa hani .
Ndi zwihulwane uri poswo dzoṱhe dzo no vha na vhathu hu tshi tevhedzwa thagethe dza ndinganyiso mishumoni . 
Khaedu ya u thoma ya ndangulo ya thandela ndi u khwaṱhisedza uri i khunyelela nga zwifhinga zwo tiwaho .
sumbedza u pfesesa adzhenda ya miṱangano
U vhudzisa na u fhindula mbudziso dzi ṱuṱulaho mihumbulo
Mbuelo ya u shuma
Miraḓo i ṱhompheaho , ,
Ho no pfumbudzwa vhaḓivhimakone vha CBP khathihi na vhatshmbidzi vha re na tshivhalo , hu tshi katelwa na komiti dza wadi
U ṋea komiti dza wadi tshikhala tsha u vha na mushumo u pfadzaho kha u linga kushumele kwa masipala zwi dovha zwa vha ṋea u vha na nḓivho .
Muhasho u anganyela uri tshikolodo tshine tsha ṱoḓou lingana tshararu tsha RAF a tshi tsha wanalea nga mulandu wa milayo ya vhuḓifhinduleli vhu kovhekanwaho . 
Vhashumi na mutholi vha fanela u dzhia vhuḓifhinduleli vhoṱhe ha fhethu ha u shumela hune ha vha ha mutakalo wavhuḓi nahone ho tsireledzeaho .
Zwimebi Zwihulwane
Ahuna gumofulu ḽa ṅwaha nga ṅwaha
Kha Afrika Tshipembe ḽoṱhe hafu ya miḽioni ya vhathu vho xelelwa nga mishumo yavho . 
Mahoro oṱhe a poḽitiki o saina mulayo wa vhuḓifari nahone a tea u u tevhedzela .
U ṱalukanya zwiitisi zwa zwiwo na mvelelo dzazwo tshiṱorini .
U shuma na / nga maipfi : matsinde , thangi na mitshila
Vhukonḓi ha vhuimana kha mme na ndondolo ya tshibebwa Thekhinolodzhi dza zwa mishonga
Kha vha sumbedzise sekhithara kana tshumelo ye phambano ya bva hone . 
Vhashumi vha mutakalo vha dzhiiwa sa tshipiḓa tsha ndeme kha u dzhiela nṱha bono ḽa Muhasho wa Mutakalo . 
Ri tama u ḓikumedza , ro imela vhathu vha Afrika Tshipembe , uri ri ḓo ita nga hune ra kona , kha iyi khoro , u shela mulenzhe kha mulalo na vhudziki ha ḽifhasi .
Zwo ṅwalwaho kha iyi website zwi a wanalea nga nyambo dzi tevhelaho : English , Afrikaans , isiNdebele , isiXhosa , isiZulu , Sepedi , Sesotho , Setswana , Siswati , Tshivenda , and XiTsonga .
Fhedzi-ha ndi zwa ndeme uri hezwi zwi si ambe uri vhashumi vha re vhatshena vhane vha nga vha vha sa koni u amba luambo lwapo a vha nga tshimbidzi CBP .
Tshitshavha tshi nga ṱoḓisisa uri miṱangano iyi ya nnyi na nnyi i farwa lini na u vhona uri vha a i dzhenela .
Tshigwada tsha vhathu vho khethwaho nga vhakhethi kha vhupo hapo u itela tsheo dza polotiki kha vhulanguli hapo .
Tshigwada tsha vhaḓivhi vha mulayo na zwa vhashumi tshi ḓo vha tshi na vhaofisiri vha Tshumelo ya Tshitshavha vha ḓivhaho zwinzhi kha sia iḽo , hu tshi katelwa vhasedzulusi , vhatshutshisi , na vhaofisiri kha u vhona uri zwoṱhe zwi kwamaho vhashumi zwi kha ngona yo teaho .
Muphuresidennde Vho Zuma vha khou shuma na fhungo ḽa Minisita wa Masheleni na Khomishinari wa Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe nga nḓila dzo teaho vha tshi khou shumisa maga o teaho a mulayoni .
fu ḽaga ya shango ḽe tshikwekwete tsha ṅwaliswa hone .
Ndi ḓo dzhiela nzhele tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwiitisi zwivhili zwa tsedzuluso . 
Vhudziswa ho thoma ha sedzwa zwiko zwoṱhe zwa ikonomi , zwandeme ndi zwa uri , u kovhekanywa ha vhuḓi ha nyaluwo zwi tea u kwama .
Vhagudi vha tea u rekhoda maraga dza vhukuma dzo livhana na mushumo nga u shumisa bambiri ḽa u vhigela ; na u vhiga phesenthedzhi dza thero kha garaṱa dza ripoto dza vhagudi .
5 . Vhuimo ha khabinethe ha ndeme kha mafhungo a mupo
kunangele kwa maipfi ( dikishini )
U toda ngeletshedzo kha vhahulwane vhapo na vhanwe vhashumisani .
Fomo i tea u ḓadzwa nga English nahone nga dokotela wa phukha o ṋewaho maanḓa nga Vhulangi ha Phukha ha shango ḽine phukha dza bva hone hu saathu u fhela maḓuvha a 10 musi phukha dzo ṱuwa .
Hu na ṱhumanyo kha tsheo iyi vhupo uhu hu ḓo vha yone ngudo . 
U thetshelesa u itela u pfesesa/ ṱhoḓisiso / ḽitambwa ( u edzisela)/ ndaela / maitele
vha nga ambara yunifomo
Nga mulayo , vhe vha vhuya vha mala nahone mbingano ya fhela nga lufu kana ṱhalano , a vha tsha vha thanga ya murole .
Tshihulwane tsha G20 ndi u alusa u shumisana ha mashango o fhambanaho u itela u thuba murahu ikonomi ya ḽifhasi , u ḓisa vhudziki kha sisiṱeme ya masheleni a ḽifhasi , u alusa nyaluwo ya tshoṱhe ya tshifhinga tshilapfu na u khwaṱhisa vhuvhusi ha ikonomi ya ḽifhasi .
Wo randelwaho nga vhomakone u katelwa fhedzi arali wo rumelwa nga GP wa DSP nahone madalo o themendelwa u - Nyimele dza mishonga ya vhuṱungu
Kha vha sedze kha Mvetomveto ya Muhanga wa kushumele ya Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Vhudzheneleli ha Nnyi na Nnyi , ya 2005 u wana mafhungo nga vhuḓalo
103. Mavunḓu
Kha ḽa India , u fana na Brazil , u kundela u ita mbuedzedzo ya ikonomiki ya mutheo na , nga maanḓa , u fhungudza maanḓa o kalulaho a vhahirisi vha zwifhaṱo vha vhuponi ha mahayani kana vhaṋe vha ndaka , zwo amba uri kupulanele ku hone fhedzi kha mabambiri . 
U amba nga u sielisana
Vha dzula fhethu ha u naka hu re kule .
Riekitha iyi yo dovha hafhu ya shela mulenzhe kha ṱhoḓisiso ya nyukiḽia , mveledziso na pfunzo nahone ya vhea Afurika Tshipembe phanḓa kha u bvelaphanḓa ha saintifiki .
Ho sedzwa phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho , fomuḽari na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
B : U thetshelesa na U amba : Tshipitshi tsho lugiselwaho / Tshipitshi tshi so ngo lugiselwaho/ U haseledza / inthaviyu / dibeithi / u tamba ḓirama/ nyedziselo/ nyambedzano / tholokanyonḓivho ya u thetshelesa/ u amba u tshi humbula wa hau o lovhaho / u edzisela zwiito zwa muṅwe , sa u amba ha Vho-Mandela
CBP i nga shuma Mushumo muhulwane kha u pfumedzanya na u kuvhanganaya nga u kuvhanganya sekithara dza tshitshavha .
Nga maanḓa kha Khothe Khulwane ya Namibia he zwa ṱalutshedzwa zwavhuḓi vhukuma . 
u ḓi ṅwalisa a hu fhiriselwi kha muṅwe muthu
Thendelano ya konṱiraka zwi amba ḽiṅwalo ḽi vhidzwaho Fomo ya u Ṋetshedza na u Ṱanganedza . 
Kha vha putedze tshiputedzi tshaula kha mouse vha putedze dokhumenthe ine vha tama uri i kopelwe kha computer yavho .
Khwaṱhisedzo ya nḓivho dzo fhambanaho u bva kha lutendo lwa uri nḓivho yo fhelela u ya kha uri nḓivho ndi ya tshifhinganyana . 
( 2 ) Muthu o vhewaho kha ofisi ya Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Khulwane ya Aphiḽi ane a saathu u vha Muhaṱuli nga tshifhinga tsha musi a tshi vhewa u fanela u ana kana u ita Khwaṱhisedzo phanḓḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa .
Mugaganyagwama wa ndaulo ya Tshikwama u katela Ofisi Khulwane na mishumo ya vundu . 
Zwi nga luga arali . . . ?
Vha Tshikolo tsha vho Pofulaho ngei Christiana vho vha vho shomedzwa nga vhugudisi ha vhashumi kha zwa bureiḽi na mutsukunyeo . 
Musi vhathu vhanzhi vha tshi kuvhangana tsini na tsini kha vhudzulo musi vhuḓorobiso vhu tshi engedzea , khohakhombo ine ya baḓekanyisiwa na mulilo na yone i a engedzea . 
Zwi thusa mihasho kha u pulana , u ita mugaganyagwama na u langa mbekanyamushumo nga nḓila ya khwine . 
Tshiṱirathedzhi tshi lusa u thivhela na tsireledza u vha hone ha vhuyaḓa nga kha u anda ha nyito dzi hu tikedzaho . 
Maga a tshumelo a shumaho
Maga a tsireledzo a fanela u tikedzwa nga sisiṱeme ya vhulayi i pfadzaho i sa dzhii sia . 
Kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho , ho dzudzanywa u thoṅwa dziofisi kha mavundu oṱhe a ṱahe u engedza kushumele kwa ḓuvha na ḓuvha kwa khethekanyo kha mavundu . 
U bveledza u pfesesa na u shumisa malungekanyi u sumbedza nyengedzo , thevhekano na u fhambana
Nyito dza khethululo dzi re na luvhengelambiluni lwa mirafho dzi tea u bviswa nga iṅwe nḓila kha mvelele ya vhubindudzi zwe zwa vha zwi khou dzhenela kha tshitshavha tshashu lwa tshifhinga tshilapfu zwino . 
Vhaofisiri vha 1 542 vho bviswa kha Tshumelo dza Tshitshavha .
vha na ḽaisentsi ya u reila ya lushaka tshiendedzi tshine tsha khou ambiwa
Mbudziso ya mbingano dza vhurereli na mulayo wa vhuṋe wa vhurereli na yone yo elekanywa ngayo . 
Kha vha vhudzise mbudziso iyi - vha sumbedze uri zwifuwo zwi na ṱhoḓea dza mutheo dzi fanaho tshoṱhe na dza vhathu - zwiḽiwa , maḓi , vhudzulo na fhethu ha u tshila hone . 
Izwi zwi thusa Afrika Tshipembe u swikelela zwipikwa zwaḽo zwa dzitshakhatshakha , zwa dzingu na lushaka , zwi hulusa Mulevho wa Durban na Mbekanyamushumo ya Mashumele yo tendelanwaho nga UN ngei Muṱanganoni wa Ḽifhasi wa u lwa na Tshiṱalula nga 2001 .
Miṱangano iyi yo ṋetshedza zwiṱirathedzhi zwi re khagala zwa u khwinisa maitele a mveledziso o khwaṱhaho . 
Kha nyimele nnzhi mbilaelo idzi a dzo ngo fhambana na zwitshilaho zwo fhambanaho na u phaḓalala hazwo u mona na vhupo . 
Muhasho wa Mivhuso ya Vundu na Mivhuso Yapo u tea u vha na vhudifhindulela huhulwane kha u tutuwedza Integrated Development Plans dza , vhomasipala , u tea u vha na vhutanzi vhukumakuma uri mivhuso ya vundu na mivhuso yapo i na vhudzivha , u tshimbidza mafhungo a Equitable Share khathihi na masheleni a no newa vhomasipala a u tea zwishumiswa hu tshi katelwa na vhea ito kha kushumiselwe kwa masheleni aya .
Nḓivhadzo ya mulayo ya zwinozwino ya webusaithi i ḓo dzulela u bva phanḓa kha dziṅwe nḓivhadzo dza mulayo dza webusaithi nahone GEMS i na pfanelo ya u shandukisa nḓivhadzo dza mulayo dza webusaithi musi yoṱhe . 
thendelo yavho yo tou ṅwalwaho
U vhambedzelaseli maapula a oṱhe ho lavhelelwa u ḓo bveledza rannda dza miḽioni dza 500 dza tshelede ya mashangoḓavha kha miṅwaha i fhiraho miraru .
U tendela senthara ya ECD u shuma lwa mulayo saizwi yo fara milayo na maga a ṱoḓeaho .
Ḓorobo na yone yo dzhiwa sa yo no khou salela murahu i tshi vhambedzwa na dziṅwe dziḓorobo kha mbekanyamushumo ya mupo . 
U ṱhaḓula mavundu na mimasipala u bveledza pulane na zwiṱirathedzhi zwa u fhaṱa khaphasithi ya dzinnḓu . 
Kha vha vhudzise ofisi yavho ya muhasho yapo u itela u ḓivha arali nḓivhadzo nga ha u redzhisiṱara zwa u shumisa maḓi kha vhupo havho yo no bviswa . 
Vhaṋetshedzi vha fanela u humbelwa u amba dzina na vhuimo ha muimeli wavho ; vha ṋea na ṱhalutshedzo ya tshitshavha na u ṋetshedza zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa muimeli wavho .
Nahone ndi zwavhukuma vhuṱanzi vhu sumbedza uri ndaka yo vha mutheo wa vhubindudzi ha zwidzidzivhadzi zwa nṱhesa . 
North West , mubveledzi muhulwane wa vhuvhili wa mavhele , ḽi ṋekana mukano na Gauteng nga thungo ya West Rand . 
Hezwi , naho zwo ralo , ndi thaidzo ya ḽifhasi hu si thaidzo ya Afrika Tshipembe fhedzi . 
Vhuḓifhinduleli nga u angaredza na vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya nḓisedzo ya zwidzidzivhadzi u itela u vhona uri hu na kurengele ku thembeaho nahone kwo tsireldzeaho , ha u vhulunga , ndangulo na nḓisedzo ya khemisi dza khwine . 
Zwiimiswa zwi nga ṱoḓa u shandula zwiṱirakitsha zwa tshaka dza kushumele u bveledzise vhadavhidzani . 
Nyaluwo ya mukovhe wa ḽifhasi wa zwivhambadzwaseli zwo bveledzwaho yo livhiseswa zwihulwane vhukuma vhukati ha zwigwada zwiṱuku zwine vhunzhi hazwo zwa bva kha mashango a kha ḓi bvelela . 
Vha ya phanḓa vha dzinginya zwa vhukonanyi kha nyimele dzine ha vha hu sina mbuno dza zwa mulayo dza u haṱula zwi kwamaho vhuloi .
U khwaṱhisedza kushumele kwa gumofulu kwa komiti thusedzi ya ndangulo na komiti ngeletshedzi . 
lapo u vhiga zwine vha khou humu kokodza zwi siho mulayo- ulayo ha Vunḓu Vho Sihbulela u tswiwa ha muḓagasi ni kana u lingedza u kolongo le Zikalala , vhane vha bva zwine zwi konḓisela muvhu- nya mithara ngauri tshelede Ndwedwe , vho livhuwa so kha u ṋetshedza muḓagasi ine vha i badela i shuma kha vhurangaphanḓa hapo kha u kha zwiṅwe zwitshavha .
Vhukhakhi ha tshitandadi na zwisedzisisi zwa u anganyelwa ha tshifhinga tsho fhelelaho tsha sambula zwi dzulela u vha dzimbalombalo dzi pfalaho hu na phambuwi ya sekhithara ya Ngilasi na Zwibveledzwa zwa Ngilasi . 
U ṋea muvhigo mupfufhi nga ha bugu zwi na zwi re ngomu na tshivhumbeo zwo teaho
U vhuya hayani ha vhunzhi ha vhakonesi avha ndi ngoho ya ndeme ya mvelele na ikonomi ine ra sa khou i londa kha khombo yashu . 
Lutsingaḓanzhe nga murahu ha ndunduma dzi vhumba tshinzienzie tshi na zwipiḓa zwa nnḓa mavuni na vilosithi dza lutsingaḓanzhe dza fhasi dzine dza ḓo bveledza u bviswa kha vhuimo ha zwiomate zwo papamalaho . 
Vhaimeleli vha vhafumakadzi kha mivhuso yapo na ya mavunḓu vho engedzea .
U kovhela murahu 7% ya masimu vhathuni hu sa athu fhela miṅwaha ya 5 hu tshi shumiswa nḓila dzo fhambananaho dza Phurogiremu ya U humisa Mavu .
Nga vhanga ḽa nyaluwo ya ṱavhanyedza na khuvhanganyo ya ndingedzo dzo ṱanḓavhuwaho mbuelo ya muthelo dza nṱha dzo ita uri hu vhe na khwiniso kha ndinganyo ha muvhalelano , nahone tshipiḓa tsha mbuelo iyi tsho ya u lambedza masheleni a shumiswaho nga muvhuso . 
Ḽiṅwe ḓuvha , musi fainaḽa i sa athu tambiwa , Jacob a mbo ḓi zwi thupha .
I ṋetshedza ndiliso na huṅwe u thusa , vhupulani na madzulo na u tshimbidzwa ha thuso , khathihi na u shela mulenzhe ha mbadelo dza u dzudzanya zwitshavha . 
Zwiteṅwa zwi vhilaedzaho kha vhashumi na maga a kushumele zwi dzulela u sedzuluswa kha miṱangano iyi . 
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa Foniki : ( orala na/ nḓowenḓowe )
Naho ho vha na tshumiso ya masheleni i re fhasi kha thandela dzo fhambanaho , thebuḽu i re afho fhasi i sumbedza thandela dze khadzo ha vha na tshumiso ya masheleni i re fhasi . 
U wana na u ṱalutshedza tsumbo dzo bvelelaho zwavhuḓi dza u shumiswa ha mirando ya Batho Pele .
Fhethuvhupo Itshi tshiṱori tshi bvelela ngafhi,lini ?
Mbigelamurahu kha tshitshavha malugana na thandela dza CBP zwo katelwaho kha IDP na mugaganyagwama
( a ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓḓo yaḽo ; na
Rakhonṱhiraka u ḓo dzhia vho vhuḓifhinduleli ha u ita uri mushumo muṅwe na muṅwe wo tshinyadzwaho nga tshifhinga tsha u dzumbulula u vhe wa vhuḓi . 
U engedza maga a u lwa na vhufhura na zwi si ho mulayoni kha zwa u renga mashangoḓavha . 
Madalo a Tshiofisi a ḓo khwaṱhisedza u shumisana hashu kha vhushaka ha ikonomi na polotiki na shango ḽa Malaysia , khathihi na u wana tshikhala tsha u rangisa phanḓa Adzhenda yashu ya Afurika .
O vha a tshi ṅwala zwiphiri zwawe zwe a vha a sa ṱoḓi zwi tshi ḓivhiwa nga vhaṅwe vhathu .
Vha sumbedze uri a si uri khuḓano a si yavhuḓi fhedzi .
Vhukoni ha u davhidzana na vhashumisani vho fhambanaho . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Vhulwadze ha swigiri
U khwaṱhisedza u tikwa ha tshifhaṱo zwi amba vhukoni ha u dzula wo khwaṱha hu sina u sudzuluwa na u khwaṱhisedza u vula mabuli ane nga khao khavhu dza nga bva ngao . 
Mulayo u ṋekedzwa mashango a Afrika zwikhala zwa u isa phanḓa ndingedzo dza u vula na u alusa ikonomi na mimakete yo vhofholowaho .
4.4 . Mushumo uyu u bvisela khagala witumbu zwa 11 zwa Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhe vha lovha lwa tshiṱuhu u wani ha tshifhaṱo tsha Nigeria u bvelaho phanḓa na uri muvhuso u khou lwa nga nungo dzoṱhe u vhona uri zwitumbu zwavho zwi vhuiswe hayani hu si na u lengelelwa na huthihi .
Masiandoitwa a vhugevhenga ha matshilo a ḓakani na kha mupo a si avhuḓi kha tshitshavha tsha zwitshilaho hune zwa tshila hone , matshilo a vhuedzaho lwa tshifhinga tshilapfu na vhuendelamashango .
Ri ḓo khwiṋisa nyimelo ya mutakalo wa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe .
Maitele o fhambanaho na ngona o ḓianzela u shumiswa u wana maitele na nyendedzi dzine dza nga shumiswa . 
Tshumiso ya maḓi a nga fhasi kha zwa phuraivethe miṱani na ndivho dza u zwipuka ya u sheledza i ḓo , naho zwo ralo , a zwi nga ḓo tou langiwa lwo tiwaho nga nnḓani ha musi madzangalelo a tshitshavha a vha e khomboni . 
Vharengi vha tea u shumisa Vhaḓisi vha Tshumelo vho Khethiwaho . 
Vhaendelamashango vha fhiraho 7,3 miḽioni vho swika Afurika Tshipembe ṅwaha wo fhiraho , ri tshi vhambedza na vha ṱoḓaho u swika 6,3 miḽioni nga 2009 .
Vhana vha vho thoma u sa ya tshikoloni Vhathu a vho ngo funziwa u londa mutakalo wavho
Musi zwi tshi rangela u waniwa ha bidi Muhasho u tea u vha wo ṋewa nga mubidi , ṱhanziela ya u phasiswa kha zwa muthelo . 
Mvelelo dza madzulo a ndaṱiso zwi amba milandu ya tshiofisi fhedzi . 
Tshifhinga , tshine havha hu si na mbuelo i bvaho kha dzilafho ḽa vhathu ḽa prophylaitic , zwa zwino a tshi ḓivhei . 
-- zwidodombedzwa zwa vhuṋe
Kha ri ṅwale mapuḽasiṱiki
Ndi zwifhio zwigwada zwo wanaho tshumelo dzifhio ?
Maanea a u ṱalutshedza / u anetshela/ vhuisa muhumbulo / u ṱaṱa khani Vhurifhi ha u fhelekedza KV
Tsha u thoma , vharengisi vha goloi vha a koniswa u redzhisiṱara lwa eḽekiṱhironiki . 
Vhulalo hanga ndi tshimbila ndo hwala .
Huṅwe ho salaho kha ndima hu amba nga vhulimi vunduni . 
Nga nḓila yo leluwaho , zwenezwo , muhumbulo wa nḓila dza u diḽivara u khavara tshaka idzi tharu dza tshiimiswa tsho ṱanḓavhuwaho . 
Mbekanyamushumo ya mbebo ya ṅwana ine ya vhidzwa u pfi ' Hands On ' yo livhiswa kha u ṋetshedza pfunzo ine ya ṱoḓea nga u ṱavhanya ya ndondolo ya vhaimana na tshifhinga tsha u mbebo ya ṅwana . 
Zwine MFMA ya amba u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwi a ḓivha nga nyimele ya zwa masheleni ya mimasipala yazwo :
Ṋeani lungano ulu ṱhoho yavhuḓi .
Vhunzhi ha vhagudi nga hetshi tshifhinga vha vha vha tshi khou guda nga English ( Tshiisimane ) , Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma , nahone vha tea u lu shumisesa .
Nga nnḓa ha miholo na malamba , ndi yone tshiteṅwa tsha tshinyalelo yashu tsha vhuvhili tshihulwanesa . 
Thebulu a i kateli mutengo wa maraga wa zwino wa ndaka dzine dza sa vhe dza masheleni na khwalo dzine dza sa vhe dza masheleni . 
vha kone u vula dokhumenthe dza PDF . )
Hezwi zwi ḓo dovha zwa khwaṱhisedza uri vhalwadze vha khou ṋewa dzilafho ḽo teaho ngauri vha ḓo vha vha na ḓivhazwakale ya dzilafho i tevheleaho . 
Uri vhavhambadzi vha fanela u ita kana vha sa ite khumbelo ya vhushumisamupo zwi ḓo bva kha ndivho ya nyito dzavho .
shumiswaho
Mulangadzulo , ri sa hangwi thavha ya khaedu ye ra vha nayo ye ra lwa nayo , ri Vundu ḽine ḽa kha ḓi vha ḽiṱuku . 
Thebulu ya 19 : Tsedzuluso nga u angaredza ya mishumoitwa ya vhuṱumani na IDP na zwishumiswa
Ndi khwiṋe , vhafumakadzi vha re kha u rengisa muvhili vha tshi ṱoḓa tshumelo dza zwa matshilisano , zwikhala zwa pfunzo , na zwiṅwe zwa ikonomi - mishumo ine ya sa vha valele kha vhutshilo ha zwa vhudzekani na u tambudzwa ha ikonomi . 
Vho J S MALEMA : Kha vha ri tendela ri ṱahise dzimbudziso .
Matombo mahulwane na maṱuku a ḓo kunakiswa , zwavhuḓi , u konḓelela , na u sa vhana mavu khathihi na maṅwe matheriala a puṱelaho , o sinaho kana a vhaisaho na uri ha nga ḓo sumbedza mitwe kana u fhanduwa ho vhangwaho nga maitele a u thoma a u sina nahone a nga si pwashee kha maḓi a lwanzhe . 
Vhupfumbudzi ha Mureili wa BMW ndi hone fhedzi mbekanyamushumo ya vhupfumbudzi ya mureili ine ya vha ṋetshedza tshikhala tsha u ṱandavhudza ndivho yavho ya u reila na u guda u ṱhogomela zwavhuḓi vhukuma moḓoro wavho nga fhasi ha ndaulo kha tshaka dzo fhambanaho dza nyimele , vha tshi khou shumisa moḓoro wa BMW fhedzi . 
Nḓowetshumo ya vhuendelamashango yo aluwa nga nḓila khulwane .
U tendelwa u vha kha PMB a hu ngo ḓisendeka nga nyimele kana dzilafho fhedzi na kha dzilafho ḽi ṋetshedzwaho nga muṋetshedzatshumelo wa ndondolo ya mutakalo .
Hu so ngo tou funzwa fhedzi zwitenwa zwo ḓiimisa nga zwoṱhe , zwiteṅwa zwi tea u funzwa musi zwi kha nyimele .
zwishumiswa zwa u pfa na zwishumiswa zwa u pfa na u vhona zwi na mutevhe wa muzika wo teaho
U swika ha tshanduko hu ḓisa zwikhala zwa tshanduko ya zwa mbeu . 
Vhunzhi ha vhathu vha si na mishumo , fhedzi , vho dzulela u vha vha si na mishumo lwa tshifhinga tshi fhiraho ṅwaha . 
Fhethu hafha ha mvelelo hu elana na mishumo yoṱhe yo sedzaho kha vhukhwine ha zwiḽiwa zwi re hone , hu na u vhea iṱo lwo khetheaho u itela u engedza u fhambana ha zwiḽiwa zwi shumiswaho ḓuvha na ḓuvha . 
Vhafumakadzi vho vhuelwa hani ?
d ) Mutevhe wa Natura 2016 - Phukha dza u Zwima vhusiku ( Phele ya Zwithoma )
Masipala u dzhia tsheo ya u fhaṱa tshiṱitshi tsha bisi tsini na fhethu ha u dzhena ḓoroboni kha sia ḽa tshipembe .
Bindunyanḓano ndi mini ?
5 Ndugiselo dza CBP na u ṱuma CBP na IDP
Vhupulani ha ndaulo ya malaṱwa kha ḽa USA ho phaḓaladzeswa . 
U bvisela khagala muhumbulo wau
Ṱoḓisisani mashumele a nḓisedzo ya tshumelo ane a nga imela , u fana na : 
Fhedzi izwi a zwi nga nḓila iyo . 
U ita mahumbulelwa ( iniferentsi )
Hu na lushaka lwa zwibveledzwa lwo randelwaho lune lwa ḓo funzwa kha sekele ya vhege mbili dziṅwe na dziṅwe .
Mbudziso ine ya bvelela i nga vha ya uri hu ḓo vha na u fhungudza ho linganaho na ha u wa u itela u thivhela maṅwe mafuvhalo o ḓoweleaho ane muthu a a vhona nahone izwi ndi zwone zwine zwa mmbilahedza , ndi zwa uri a hu na na nyimele na nthihi ye ya vha na mafuvhalo mahulwane kha ṱhoho . 
Hezwi zwi tea u ṱumanywa na sisiṱeme dza ndangulo ya mugaganyagwama na thandela hu tshi itelwa u sengulusa mvelaphanḓa na ndangulo ya mashumele . 
Maitele o ḓisendekaho kha tshibveledzwa a dovha a katela u bveledza tshaka dza zwibveledzwa zwi sa koṋdi zwo fhambanaho u itela ndivho dzo tewaho .
Zwa nḓevhe , okupheshinala therphi na theraphi ya zwa u amba
Vha dovhe vha ṅwale afha uri zwiṱuṱuwedzathandela zwo shanduka ngafhi .
Nyimele malugana na vhuṋe ha ikonomi i fana na ya miholo ya miṱani .
Musi no no fhedza u ṅwala tshiṱori humbelani khonani yaṋu a tshi vhale khathihi na u lulamisa vhukhakhi vhu re hone .
5.22 vha ḓo , arali vho ita khumbelo , ḓivhadzwa nga ha zwo shandukiswaho kha zwigwevho zwa vhulavhelesi ha vhululamisi ; mishumo ya Bodo ya Parole , mushumo wavho nga tshifhinga tsha tsengo ya Bodo ya Parole , na zwine vha tea u zwi lavhelela tsengoni ;
Fhedzi , ngudo dze dza itwa kha mvelelo dza milingo dzi sumbedza uri zwitatistika zwine zwa bva zwikoloni a zwi sumbedzi ngoho , 
U ḓo konisa zwitshavha uri zwi wane , u fara na u laula ndaka nga kha zwiimiswa zwa ndaulo zwo thomiwaho zwi tikedzwaho nga muvhuso .
anzi ha tshikhala tshe khumbelo ya itwa nga tsho , arali zwo fanela , vhu tea u nambatedzwa
Mishumo iyi a i tou vha ya ndeme sa zwo khethelwaho kha zwikhala zwo imaho ngauri , zwavhuḓivhuḓi zwikhala zwa nnḓa i tea u ita mishumo minzhi ngauralo . 
Muvhigo , zwenezwo , u rekhoda mvelelo kha ḽeveḽe dza gireidi idzi . 
Ri ḓo bveledza na u shumisa kushumele kwa mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani zwo ḓi tumanya na mvusuludzo ya zwa vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa .
U tshimbidza pfukiselo dzi re hone dza vhuṋe ha khwivho ya miri . 
Afurika Tshipembe ḽi ṱoḓa ikonomi ine ya katela zwoṱhe , ine ya shanduka nahone malamba a nyaluwo a kovhekanwa nga u lingana .
U amba nga ha mutevhe wa vhalwadze vho lindelaho zwishumiswa zwa orthothiki na phurothethiki . 
Hu tshi fhindulwa izwi , vha the BHRC vha amba uri Mulayo wa Malawi zwa zwino u a tsireledza vhana malugana na u pomokwa vhuloi.142Vho amba nga ha khethekanyo dza 4 na 3 dza Mulayo , dzine dza dzhia izwi hu vhugevhenga vha tshi tea u sengiswa.143
Tshiitisi tsha uri mabindu a kundelwe , ha ngo vhuya a vha na masheleni o linganaho nahone ha ngo vhuya a pfesesa uri ndi ngani u kundelwa hu tshi swika , kha nyimele nnzhi ndangulo mmbi ya masheleni kana u shaya ndangulo . 
MUSHUMO WA PHALAMENNDE YA RIPHABUḼIKI YA AFURIKA TSHIPEMBE
Na riṋe vhana vhaṱuku .
Ro vha ri tshi khou vhilaela tshifhinga tshiḽa , nga vhunzhi ha zwiṱereke zwine zwa dzhia tshifhinga tshilapfu nahone tshiṅwe tshifhinga zwa vha zwa dzikhakhathi .
Vhunzhi ha mbuelo ya vhuṋe ya vundu i kuvhanganyiwa hu tshi itelwa Vhaṱanganedzi vha Muthelo , yo bveledzwaho nga ḽaisentsi dza dzigoloi , mithelo ya khasino , mithelo ya migado ya dzibere na ḽaisentsi dza zwikambi . 
Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ndi yone ine ya sumba nḓila malugana na u khwiṋisa zwithu kha nṱha dzoṱhe dza muvhuso . 
Diphosithi i nga humbelwa .
Zwi tevhelaho nga u ralo a zwi vhonali zwi tshi nga ṋetshedzo nga vhuḓalo ya zwine zwa tea u vha kha mulayo wo dzinginywaho . 
Zwiṅwe hafhu , u dzumbama kha u bveledza tshaka dza khanedzano lwa tshifhinganyana hu reriwa ho ṱangana na ṱhuṱhuwedzo ya milayo ine ya tea u humbulwa musi hu tshi itwa zwa u bveledza . 
MASHELENI A U THOMA BINDU
3 . Kha vha tevhedze kuṅwalele kwa tshiṱori tsha kiḽasi ku re kha ( CAPS Luambo lwa Hayani , siaṱari ḽa 14 , u ṅwala na vhagudi ) .
5.11. Khabinethe yo fhululedza Muhasho wa Vhuendelamashango kha u wina hawo pfufho ya Mbekanyamaitele / Thikhedzo ya Tshitshavha ya Khwine kha Pfufho dza 2016 dza Vhuendelamashango ha Afrika ha Vhuḓifhinduleli .
U lavhelesa na u elwa ha kushumele kwa zwino , ṱhoḓisiso dza khombo , vhuṱolamuvhalelano ha muṅwe musi na tsedzuluso dza sisiṱeme ya ndangulo . 
Khumbelo ya thendelo ya mushumo wa zwikili zwi sa anzi
Maḓuvha nga nnḓa ha Mugivhela , swondaha kana holodei dza nnyi na nnyi sa zwo ṱalutshedzwaho kha khethekanyo yauthoma ya Mulayo wa holodei dza nyi na nnyi,1994 ( Mulayo wa fu raru rathi 36 wa 1994 )
Vhathu vho badelaho nga matshilo avho , vho bva kha tshaka dzo fhambanaho . 
Zwipiḓa zwihulwane zwa pulane zwi fanela u dzhiela nṱha zwi tevhelaho :
Tshipiḓa tsha 6 tsha PAJA tshi sumbedza uri khothe i nga sedzulusa lwa mulayo tsheo arali maitele a mulayo na zwishumiswa kana mikano yo vheiwaho kha mbetshelo dza u ṋea maanḓa yo vha i songo ṅwaliwa na kana arali nyito yo vha yo itiwa nga vhukhakhi ha mulayo .
5.5. Khabinethe i humbudza vhabadeli vha muthelo vhane vha humisa muthelo wavho nga tshanḓa kana nga poswo uri 23 Khubvumedzi 2016 ḽine ḽa vha ḽone ḓuvha ḽa u vala kha u humisa mithelo yavho ya 2016 ḽi khou swika nga u ṱavhanya .
Luambo lwo dzumbamaho
U vhala maipfi a tshi bva kha ngudo dza foniki na maṅwe maṅwalo .
U nwa kha dzingu iḽi ho ṱalulwa na nga u anda ha u nwa tshiṅwe tshifhinga na u nwa muṅwe musi . 
Izwi zwoṱhe zwo tikedzwa nga fhasi nga masia a kushumele mahulwane a elanaho na u dzudza masheleni o ralo na vhuvhusi havhuḓi . 
U kuvhanganya maṅwalwa oṱhe o teaho na mafhungo a u konisa minidzhere u lugisela miṱangano . 
Bugutshumiswa :
Bambiri ḽa therisano ḽa u ramba tshitshavha uri tshi bvise vhupfiwa kha khetho dzo fhambanaho ḽi ḓo ganḓiswa ṋaṅwaha . 
Naho hu na uri hu na u sa vha na vhuṱanzi kha u tiwa ha ḽeveḽe dza vhagudisi , hu na u tendelana tshoṱhe na u vha na vhuṱanzi nga fhungo ḽa uri vhunzhi ha vhadededzi vha zwikolo zwa phuraimari na zwa sekondari ndi vhafumakadzi . 
Ho tou itwa fhedzi ndingo dzi fhiraho miḽioni ṱhanu dza HIV u bva tshe ha thomiwa fulo ḽa u ita ndingo nga Lambamai ṅwaha wo fhiraho .
Khomishinari muṅwe na muṅwe a pfadzaho , a ṱoḓaho u lavhelesa fhungo a sa dzhii sia , nga u tou ṱavhanya , nahone nga nḓila i pfalaho , o vha a tshi ḓo vha o ḓisendeka kha vhuṱanzi he ha vha vhu phanḓa hawe kha u itela u swika kha tsheo i fanaho . 
Sabusidi ya Ṱanganyiswaho
Ṱhonifho ya ndeme , tshirunzi , na lutendo lwa vhathu . 
U sengulusa
Kha zwiṅwe zwa zwivhumbi ezwi , ndi zwifhio zwine zwa kwamesa pfunzo na u guda ? 
Madzangano mavhili a nga shumisa tshumiso ya nzudzanyo ya webusaithi nthihi , fhedzi vha sa khou shumisa nzudzanyo nthihi ha tshumiso yeneyo . 
( 6 ) Muphuresidennde u tea u vhea Vhahaṱuli vhoṱhe vha dziṅwe khothe o wana ngeletshedzo i bvaho kha Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli .
U khwinisa ha ikonomi lwa tshifhinga tshilapfu zwi ḓo ṱoḓa u iswa nṱha ha nyengedzedzo ya zwikolodo kha mabindu na miṱa . 
Zwo ḓi ralo , zwa u foroma zwidina na zwone zwi ita uri hu vhe na zwipali zwinzhi zwa buse u mona na henefho hune zwa khou foromiwa hone . 
6 . Kuitele u ya nga khalaṅwaha
Zwidodombedzwa zwa ṱhanzi , arali zwi hone .
" Dzirobotho " dzi nga shumiswa u sumbedzisa vhuḓifulufheli , vhudziki kana khwaḽithi ya maitele kana tshipiḓa tsha thandela . 
Kha mukhantseḽara wa wadi na / kana vhaimeli vha komiti ya wadi
Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS )
Muhanga wa kushumele uyu u khwaṱhisedza tshumisano , vhukwamani na u dzudzanya vhukati ha khoro ya tshiṱiriki na masipala yapo .
khotsi a ṅwana o tenda uri ndi ene khotsi a ṅwana nahone hu tshi ḓivhiwa uri u dzula ngafhi ; kana
2.1 Luṱa lwa u tiwa ha thandela kana lwa tsaukanyo
Muhasho wo vha wo didzhenisa tshoṱhe kha mveledziso ya ṱhaluso ya khamphani ntswa ya Muvhuso . 
Tshipiḓa tshihulwanesa tsha khethekanyo heyi na mugaganyagwama woṱhe ndi tsha ndiliso ya vhatholiwa . 
Zwa zwino zwavhuḓivhuḓi hu na nyimele dza ḓorobo dzo ḓoweleaho tharu dzine dza khou bvelela Afrika Tshipembe . 
Ezwi ho dzulela u vha tshiko tsha nḓaḓo ine ya vha na vhuḓifhinduleli nga tshipiḓa kha u kundelwa ha mbetshelwa ya ndangulo ya mulilo kha Mulayo wa zwino . 
Zwiṅwe-vho , hu tshi shumiswa dizaini na kufhaṱele kwo teaho , tshiimiswa tshi ḓo anana na vhupo na u shuma nga ngona . 
Vhubveledzi ha Sisiṱeme ya Vhalwadze yo Pulaniwaho zwi ḓo dovha zwa khwaṱhisedzwa u vhona uri ambuḽentsi dzi khou shumiswa u itela nyimele dza shishi hu si u endedza vhalwadze vha nnḓa ha vhuongelo vhane vha nga dzhena kha ambuḽentsi u ya na u vhuya kha zwileludzi zwo fhambanaho . 
Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka
Thukhita dza khombo dzi nga vhulungwa kha zwifhaṱo zwi songo redzhisiṱariwaho arali fhedzi thukhita dza khombo dzo , musi dzi sa khou shumisiwa , vhulungwa kha zwifaredzi zwo khwaṱhaho , zwifaredzi zwo ṅwalwaho zwe zwa valiwa zwa khwaṱha . 
Hezwi zwi ṱoḓa u khwaṱhiswa ha hugaledzwa , u bveledzwa ha zwikhala u itela vhuitwa ho fhambanaho na zwinangwa zwi ṱuṱuwedzaho zwiimo zwo khwaṱhaho zwa mbekanyo ya zwikhala na u ṱuṱuwedza maitele a mveledziso o fhambanaho mahulwane . 
Kha vhuimo uvho , nzudzanyo dza ndeme dza themamveledziso dzi nga itwa . 
Ri khou ita khuwelelo kha vhaofisi vhoṱhe vha muhasho , vhagudisi , matshudeni , vhabebi na miraḓo ya tshitshavha u ḓinekedzela kha ' Khoudu ya Pfunzo ya Ndeme '
Zwi re ngomu
Nga kha zwezwo , Muvhuso u ḓo salana murahu na mulayo wa ndiliso wo linganaho nahone wo fanelaho , sa zwe wa vheiswa zwone kha Ndayotewa u fhirisa mulayo wa " murengi o ḓiṋetshedzelaho , murengisi o ḓiṋetshedzelaho " , u kombetshedzaho muvhuso u badela zwinzhi kha mavu u fhirisa zwo teaho .
Ndi u pfukha Milayo u ya nga Dzulo ḽa Ṱhanganelo ḽa Nnḓu ḽe ḽa vhidzwa nga Muphuresidennde u ya nga Ndayotewa .
Kha ḽiga iḽi mupfumedzanyi u a ḓi ḓivhadza na u vhea milayo i langaho .
Nḓivho yavhuḓi na tshenzhelo ya vhupo ha u kuvhanganya . 
4 . U ḓḓivhadzwa ha madzina a vhonkhetheni
Zwisumbedzi zwihulwane zwo vhetshelwa ndinganyiso dza nṱhanṱha nahone a dzi tei u ḓisendeka kha dza lushaka . 
Kha Mulayotewa , nga nnḓa ha musi fhethu he ipfi iḽo ḽa shumiswa hu tshi amba zwiṅwe-vho-
Tshivhalo tsho fhimiwa nga ndango yo khwaṱhaho ya nomboro ya vhashumi . 
Hu na zwinzhi zwine zwa tea u itwa , nahone a si mihumbulo yashu yoṱhe ine ya ḓo bvelela . 
Zwi khagala , naho , kudzulele ku tshi nga si tou vha fhedzi kwo ḓisendeka nga vhaendangaṋayo . 
Mufhaladzi wa bindu a nga hana khonṱhiraka arali mbadelo dzi sa khou itiwa tshoṱhe u ya nga khonṱhiraka . 
Mukovhe wa lushaka u katela nyaluwo ya tshivhalo tsha vhavhuelwa vha gavhelo ḽa matshilisano , mbekanyamushumo dza mishumo dza nnyi na nnyi , u engedzedza masheleni a mveledziso ya vhupo ha mahayani na masheleni o livhaho a madzhendedzi a u ita uri milayo i tevhedzwe . 
Zwikwere zwi tea u sika u sa ya phanḓa kana vhuthithisi nga tshivhumbeo tsha vhufhaṱi u itela u thivhela u borea . 
Ndi tama u fululedza miraḓo miraru yo khethwa sa dzithirasitii na u sumbedza u dzhiela nṱha u takalela havho u dzhia uvhu vhuḓifhinduleli vhungafhangafha .
Muthu a nga si vhuye a humbula zwe zwa vha zwi tshi nga bvelela phanda ha musi ri tshi swika , zwe zwa vha zwi tshi nga vhanga tshiwo tshe nda tshi vhona hafho . 
Phurofaiḽi ya Tshiimiswa
U eletshedza
4.5 Khabinethe yo tendela u dovha u tholwa hafhu ha Vho Hlonela Lupuwana sa Muofisiri Muhulwane wa Zhendedzi ḽa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu .
Mikaṋo i tea u tiwa u ya nga mikaṋo ya Vhupo ha Vhulanguli ho Bulwaho nahone ndaka dzo ṅwaliswaho dzi re hone na dzone dzi tea u dzheniswa . 
( b ) tshivhalo tshi linganaho nthihi tshararu tsha miraḓḓo tshi tea u vha tshi hone musi hu tshi vha na vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe ;
Hu rekhodwe zwo bvelelaho muṱanganoni .
Muvhuso a u nga aweli u swika u tshi swikelela tshipikwa itshi sa zwe zwa bulwa kha Thendelanomviswa ya Mbofholowo nahone zwo kuvhatedzwa ngomu ha Mulayotewa wa Pfanelo ngomu ha Ndayotewa , ine ṋaṅwaha yo fara miṅwaha ya 20 u bva tshe ya ṱanganedzwa .
U khwaṱhisedza uri pulane dza mveledziso dza masipala dzi a elana na Mbekanyamushumo ya u Vhulunga Muthu na Mupo na zwithu zwa ndeme kha tshiṱiriki . 
GIREIDI YA Ṱ : LUAMBO LWA HAYANI ṰHOḒEA DZA GIREIDI YA Ṱ DZA THEMO IṄWE NA IṄWE THEMO YA 4
Kha zwa u bvela khagala , vha dovhe vha sumbedzise vhuṱumani vhu konadzeaho na u ṋekedza mafhungo a ndeme u itela u ṱalutshedza garaṱa ya muṱalukanyo . 
Milayo ya ndayotewa i ṋetshedza bono ḽi re khagala nahone lwa tshifhinga tshilapfu kha tshumelo ya nnyi na nnyi kha vhumatshelo na u thusa kha u ṱalusa hune tshanduko ya ṱoḓea hone zwa zwino . 
Khothe dza dzingu , hune milandu mihulwanesa na vhutshinyi ha dzikhakhathi ya thetsheleswa , dzi ḓo ṱanganedza u sedzwa ho khetheaho na u dzhielwa nṱha . 
Toksini ya sayanaidi a i toḓisisei zwavhuḓi , nahone tshiimo tshi vhonala kanzhi nga mpfu dza tshihaḓu dzi re na vhushaka na pfushi nnzhisa maḓini na mveledziso nga huhulu ha tshitzhili tsha helele . 
Nga muhumbulo wanga , tshifhinga tshinzhisa , ndingedzo , na tshelede zwi khou bindudzwa kha mishumo ya mveledziso ya nnḓa na zwiṱuku nga ngomu . 
Zwi pfukela kha matshilisano , murafho , mvelele , luambo , vhurereli na mbeu nahone zwi kwama muṅwe na muṅwe nga nḓila yo livhaho na i songo livhaho . 
CD : Ṱholo ya Ngangomu
Nga nṱhani ha uri vhaholaphesheni vha fhedzesa maḓuvha manzhi vha hayani , mafhungo ane vha a ṋetshedza a na mushumo wa ndeme kha u topola vhahumbulelwa na fhethu hune vhugevhenga ha itea hone nga maanḓa , sa tsumbo , zwifhaṱo zwi siho mulayoni zwi tshi khou fhaṱiwa , na dzinnḓu dzine dza khou renndiswa kha vha rengisi vha zwidzidzivhadzi na vhathu vha rengisaho mivhili . 
DoE u tea u thoma mirerisano ya u sedzulusa mulayo wa zwino uri u katele vhagudisi avha u itela uri vha ḓo badelwa na u tholiwa . 
U bvisela khagala muhumbulo wa kuvhonele kwawe kwa zwithu a tshi fha zwiitisi , tsumbo : zwi ṱanganedzeaho , matshilisano , na mafhungo a ndeme kha tshiṱori , u shumisa luṅwe luambo arali zwo fanela
Mureili o vha na u sola musi a tshi sa koni u sumba zwavhuḓi goloi yawe . 
Ndi zwa ndeme uri sa lushaka ri pembelele Lupfumo lwa Vhathu lu Tshilaho masiani oṱhe a lushaka lwashu .
U langula phurokhwayamenthe ya u thendara na phurokhwayamenthe ya u ṋetshedza thundu na tshumelo . 
U humbulela ( u inifera ) ṱhalutshedzo na u dzhia tsheo
Tshavhuvhili , u engedzea ha vhuṱumani havho zwi amba uri zwo vhumbwa nga vhakhethi vha lushaka , dzingu na vhadzulapo . 
u pulana nga nḓila i sa lozwiho masheleni .
Mveledziso na ndondolo ya Pulane ya u Renga u itela ndaka ṱhukhu na khulwane mafheloni a Lambamai kha tshifhinga tsha u vhiga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Vhupo uvhu ndi fhethu ha maimo a nṱha ha mitambo , vhuḓimvumvusi na u ḓiphiṋa ḽifhasini . 
Nganea , ḓirama , Nganeapfufhi ;
Nnḓu ya Lushaka ya Mahosi , Nnḓu ya Mahosi ya Dzingu , na khoro dza sialala dzoṱhe dzi na komiti dza vhulamukanyi dzi re na maanḓa a u dzhia tsheo na u tandulula khanedzano dzi kwamaho vhuhosi .
Zwiraru ndi zwa ndeme , zwa uri maitele a zwa ndaulo a vhe a a vhukuma , a tshi pfadza nahone o tevhedza maitele kwae . 
Hai , kha vha ḓo nnditsha nṋe !
Tsedzuluso ya masiandaitwa kha vhupo ya thandela dza mveledziso ya mavu . 
Demokirasi , vhuvhusi na vhudzheneleli
Muofisiri wa u anisa are kha Ofisi dzashu dza Dzingu u ḓo vha thusa nga u sethifaya maṅwalwa avho .
Dziṅwe ayoni dzine dza nga dovha dza dzhenelela kha u vha na aḽikali ha maḓi ndi vhunzhi ha zwipiḓa zwa gesedungi , izwo zwi re na silikhoni na gesedungi , fosifeithi na beisi dza zwi tshilaho . 
Ṅwaha wa muvhalelano ure nga fhasi ha tsedzuluso na wone wo livhana na tshanduko kha tshivhumbeo tsha mugaganyagwama kha Muhasho . 
U dzulela u vha na ṱhoḓisiso na tsivhudzo ndi zwa ndeme kha mveledziso ya lutamo kha vhufa ho pfumaho ha Masipala wa Nelson Mandela Bay . 
U tevhekanya zwifanyiso nga nḓila ine ya vhumba tshiṱori a kona u ' vhala ' tshiṱori .
Mbekanyamaitele ya zwa tshelede yo dzudzanywa ya tou kwakwanyedzwa kha u tsela fhasi ha ṱhoḓea na vhubveledzi u itela u tikedza nyaluwo , zwa zwino phimo ya nyingapfuma i nṱha ha phesenthe ya ziro . 
Arali ndingedzo dza thandululo dza kundelwa , dzangano ḽi tea u rumela nḓivhadzo ya vhuvhili kha Nedlac u i ḓivhadza nga u ya phanḓa na mugwalabo .
( d ) a tshi ima u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu ta nahone o vhidzwa nga ḽihoro ḽe ḽa mu rumela ; kana
Mishumo i na vhukhakhi ho vhonalaho i a khakhululwa , vhuḓifhinduleli ha u fhedzisela hu a dzudzanywa , khathihi na muvhigo wa ufhedzisela u a mbo ḓi bviswa . 
4.6. Khabinethe i fhululedza Amajita kha kutambele kwavho kha Tshiphuga tsha Dzitshaka tsha Afrika tsha vha Miṅwaha ya Fhasi ha ya 20 , ngei Zambia .
Fhedziha , pfumedzanyo dzi tea u sedzwa nga vhuronwane , hu nga vha kha zwa pfunzo , kana vhukati ha sekithara dza matshilisano . 
Murekanyo wo shandulwaho ndi wa tshisaintsi u fhira we wa shumiswa kale . 
Tshi vhumbwa nga miraḓo vho ḓiimisaho nga vhoṱhe vha ṱoḓeaho uri vha ṱangane kha kotara iṅwe na iṅwe na u vhona uri muofisiri muṱolambalelano o fhindula lwo fhelelaho kha mawanwa a odithi ya nga ngomu , odithi ya nga nnḓa na SCOPA . 
Tshivhalo tsha khungedzelo na radio na matambwa o bveledzwaho kha ṅwaha . 
Mulayo wa Ndangulo ya Tshinyalelo wa 2002 wo sedzesa kha zwithu zwiṋa : u thoma mutheo wa tshiimiswa wo dodombedzwaho wa ndangulo ya tshinyalelo ; U thoma mveledziso ya mbekanyamaitele yo dodombedzwaho na mutheo wa nzudzanyo ya kushumele wa ndangulo ya tshinyalelo .
Mavu a na vhutshilo hu re na mushumo u sa pimei nahone zwo ralo a bvi mvumbo . 
Khorondangi yo vhumbwa nga khabinethe , dziminista na muhasho , vhane vha vhoṱhe vha na vhuḓifhinduleli ha u sika na u thoma u shumisa mbekanyamaitele ya fulufulu . 
Foramu Nyimeli ya IDP ndi tshiimiswa tshi leludzaho na u tshimbidza u dzhenelela kha maitele a IDP , kha maga oṱhe .
Zwi itiwa hani ?
Maipfi a 140 - 160
TK MBAMBADZELANNḒA
Nzudzanyo Ndavhelelwa dza Mugaganyagwama hoyu adzi dzhieli nṱha khaedu na mushumo une wa tea u shumiwa nga Muhasho hoyu . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 U vhala ( orala na / kana nḓowenḓowe na / kana maṅwalo ) U vhala na vhagudi
Vha fanela u ita khumbelo ya u adoptha na uri zwi ḓo dziiwa sa u adoptha ha lushaka .
A ri tei u dzhiela fhasi vhukonḓi ha Minisiṱa wa zwa Gwama . 
U ita mugaganyagwama .
Bugu dzi si dza fikhishini dzo telwaho gireidi yeneyo .
Musi sekhithara iyi i tshi khou fhungudzea , zwitshavha ezwi zwa migodi zwa kale zwo no vha fhethu hu kuvhanganaho vhathu vha sa shumi . 
Masheleni o shumiswaho kha hetshi tshipiḓa a katela zwa matshimbidzele na ndondolo khathihi na mbadelo dza ndangulo ane masheleni ayo a wanala nga kha thengiso dza maḓi , hune kanzhi a vha nga vhunzhi . 
3 U sedzulusa hafhu
2.3 Zwidimela zwiswa zwa musalauno zwa Metrorail ( zwa Vhathu ' ) zwi ṋetshedza maimo a u ḓigeḓa na tshumelo dza nṱhesa , na uri zwi ḓo shandukisa tshenzhemo ya vhuendi ha vhaṋameli .
U dzhena kha u ḓiṅwalisela zwo leluwa nahone zwi katela u dzhia sambula dza malofha u vhona arali hu tshi nga vha na khonadzeo ya u vha na ṅwongo wa marambo une wa tshimbilelana na wa muṅwe u itela mulwadze aḓaho matshelo .
Ndima ya 1 : Demokirasi na dzhenelela
Ḓivhaipfi kha nyimele : Luambo lwa maṅwalo a khonṱhiraka na zwa milayo
U engedza nḓisedzo ya Orange River uri u kone u shumela ṱhoḓea ino khou engedzea fhethu afho . 
Vha tea u kuvhanganya adzhenda na u ṅwala notsi nga tshifhinga tsha miṱangano . 
Kha nyimele ya musi hu nzudzanyo dza zwa famasi khathihi na thukhitha dzi iteaho lwa mupo , tshidzidzivhadzi ndi thukhitha i shumiswaho muhumbulo u wa u ḓisa tshanduko kha kuṅwe kuitele kana tshiimo tshine tsha vha tsha muhumbulo , fisioḽodzhikhaḽa kana bayoḽodzhi ya zwa mishonga . 
Musi hu na thuso ya mudededzi thandela idzi dzi nga dzudzanywa , pulanwa na u thomiwa . 
Vhadzulapo vha ḓivha lwa khwinesa zwine vha zwi ṱoḓa na uri ndi zwa ndeme uri vha dzhenelele kha u ḓisa thasululo kha hedzi ṱhoḓea .
Izwi zwi khou vulela maraga mavothi maswa , zwi thusaho u thivhela maitele a vhubindudzi vhu thivhelaho mabindu maṱuku na a vhukati nnḓa ha maraga .
Muvhuso wa vunḓu ḽa Mpumalanga wo dzinginya Mulayotibe wa u Fhelisa Vhuloi u tshi khou lingedza u fhungudza khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi kha vunḓu .
Kha ri fhaṱe vhuḓiimisi hashu ri bvele phanḓa na muya wa vhuthihi .
Mushumi a nga imelwa nga mushumi ngae kana muofisiri wa dzangano ḽa vhashumi
Ambani uri ho itea mini kha mutumbu .
Fhedziha , ṱhoḓea dza vhaswa dzi fhira zwine NYDA ya zwi swikela .
U ṋekedza ndangulo dza dziṅwe nḓila dza vhuendi ha badani na mafhungo ane a ṱumana na zwenezwo . 
Khumbelo ya u walisa close corporation CC
Vhagudiswa vha shayaho nga maanḓa vho ṱanganedza kasumbe u tou fana na vhagudiswa vha shayaho zwiṱuku . 
Nga fhasi ha maitele a zwino , mveledziso ya mbekanyamaitele ya zwikambi i khou shumela thungo ha nḓowetshumo na tshitshavha tsha vhadzulapo . 
ya ṋawa Magudiswa a tevhelaho a fanela u funziwa kha themo 2 .
Luvhilo lwa Zwifhinga zwa Nyisedzo na Khunyeledzo zwi Shumaho kha vhupo ha kushumele kwa ḽifhasi kwo halifhaho vhukuma , luvhilo lwa nyisedzo ndi tshone tshifhambanyi tsha ndeme . 
Vha do tea u badela tshelede ya ndondolo naho muṅwe mubebi
Kha vha humbele vhadzheneleli vhavho vha tshigwada tshihulwane vha engedze mihumbulo miṅwe na miṅwe , na u ambedzana nga ha zwiteṅwa zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa nga vha zwo siiwa .
U bveledzisa nḓila ya vhuḓivhisatshitshavha , nḓila ya vhudavhidzani na u dzhenela . 
Hezwi zwi ḓo konisa vhaswa uri vha sedzuluse mvelaphanḓa ya muvhuso wapo vha tshi vhambedza na zwipikwa zwa Mbekanyamaitele ya Vhaswa ya Lushaka ya 2020 .
Kha vha bveledze mbekanyamushumo dzo ṱanganelaho dza vhugudisi ha zwigwada zwa sainthifiki na thekhinoḽodzhi , hu tshi khou katelwa na u vhugudisi na u isa phanḓa na vhugudisi ha vhashumi vha re na zwikili ; 
Ndi mbekanyamushumo i re na mvelelo khulwane vhukuma ye ya thoma u vhea mutheo wa vhumatshelo . 
Mbuelo ya Afrika Tshipembe yo vhuelwa u bva kha nyaluwo khulwane ya zwa ikonomi na u aluwa zwavhuḓi kha u kuvhanganya muthelo . 
Ndi khaseledzo vhukati ha vhathu vhavhili kana u fhira
1.1.4 Kha tshifhinga tsha demokirasi tsha murahu ha 1994 vhuimo na zwiimiswa zwi tevhelaho zwa vhurangaphanḓa zwi a dzhielwa nṱha :
thoma ha nyimele i ngaho mphigela dzine dza nga livhisa kha vhulwadze ha tshifhinga
U bveledza mabammbri a muhumbulo wa thandela a IDP
Kha milandu ye vhaofisiri vha muvhuso vha ita vhufhura na miṅwe milandu i elanaho na izwo ho vhuedzedzwa masheleni a linganaho R13 miḽioni mahoḽa .
Ṱhoḓisiso dza nga ha vhuhulu ha Vhuṋe ha mavu sa zwe zwa sumbedziswa kha pulane ya tshifhinganyana yo ṋetshedzwaho ine ya sumbedza mikaṋo ya Vhupo ha Vhulangi yo bulwaho . 
u khwaṱhisedza uri pulane dza u londota thandela dzi hone
U kuvhanganya mafhungo o kuvhanganyiwaho a tshi bva kha miraḓo ya tshitshavha nga vhatshimbidzi na vhaimeleli vha tshitshavha .
Nyanyuwo ya vhathu vho raloho yo vha yo tea yo vhonala hu tshe na tshifhinga . 
Nga u angaredza , zwiko zwo raloho zwa tshikafhadzo na muhasaladzo zwi ḓo dzula zwi hone zwa zwino kana pfutelelo ya engedzea . 
5 . Maimo a Khabinethe kha mafhungo a zwino
Musi khoudu i tshi pfukwa , ndaela dza mbekanyamaitele yo sedzaho izwo i a tevhelwa . 
Mulangadzulo ndi Mudzulatshidulo wa Khoro . 
U fhidzesa na u lenga ha vhagudisi , vhaofisi vha muhasho na vhagudi ;
Deithi ya ḓuvha ḽa u khunyeledza i kha ḓi ḓo vhewa nga Minista vha Lushaka uri ndi lini hune tshandukiso dza tea u vha dzo no khunyelela . 
A hu na ane a nga dzhielwa thundu nga nnḓani ha musi ho shumiswa mulayo u shumaho nga u angaredza .
Khethekanyo dzi tevhelaho dzo sedza kha mushumo wa zwishumiswa zwo sumbedzwaho nga fhasi zwa u sikwa ha nyimele yo teaho nga maanḓa ho sedzeswa kha zwiko zwa muhasho : 
Ndondolo i tea u itiwa u itela uri zwifhirisafulufulu zwa LV zwoṱhe zwi vhe zwo tsitselwa fhasi lu no fana kha nḓila iṅwe na iṅwe ine zwa khou shuma zwoṱhe . 
( e ) khethekanyo ya 196 ; na
Nyendedzi dzo lavhelesa nga maanḓa mulayo , muhumbulo na nyimele . 
Vhoṱhe vha kwameaho vha fanela u ṱavhanya u shuma vha tshi ya kha u sika nyimele na vhupo ho teaho u itela uri mbekanyamushumo dza akhademi dzi thome hafhu hu si na u lenga .
U ḓivha vhunzhi na vhuthihi ha maipfi , sa , mu - vha , mu - mi , ḽi-ma , tshi - zwi ) .
Nṋe ndi tshikoloni
q ) Vho Niniza Fortunate Sithole ( Mufarisa Mudzulatshidulo ) ,
Ipfi ḽa Afrika Tshipembe ḽi khou dzhielwa nṱha nga Zwiimiswa Zwilwaho na u Shumiswa ha Zwizidzivhadzi Ḽifhasini . 
56. Vhuṱanzi kana mafhungo a re phanḓḓa ha Buthano ḽa Lushaka
Hezwi zwidodombedzwa zwine zwa vha kha dathabeisi zwi vusuluswa nga u ita tsedzuluso dza nga misi dza zwidodombedzwa zwa zwithu zwi re tsini ha bada khathihi na zwiṅwe zwiko zwo fhambanaho . 
Milayo i ri PMS ya masipala i tea u thoma ya elana na Mulayo u thoma .
Tshiṅwe tshifhinga hu nga ṱoḓea muvhigo wa phothifoḽio ya vhupo , arali mufari wa phothifoḽio a tshi ḓivha izwi , a nga davhidzana na tshitshavha malugana na fhungo iḽi na u ḽi ḓivhadza kha komiti zwavhuḓi .
Hezwi zwi ḓo ṱuṱuwedza u fhungudza u shumiseswa ha tshumelo u itela u engedza u sa ḓurelwa nga mithelo ya ṅwedzi nga ṅwedzi i no kwama lushaka ulwo lwa tshumelo dzi si na nyafhulelo kana dzi songo iledzwaho . 
Ndi humbula uri mutaladzi wa u fhedzisela kha hoyu muvhigo ndi zwine roṱhe ra khou tama u zwi vhona : 
1.7.2. Khabinethe i khoḓa miraḓo ya tshitshavha vhe vha ḓivhadza Muhasho wa zwa Vhashumi , vhe musi vho ṱangana na Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano vha dzhia maga nga u ṱavhanya a u shumana na nḓila ya u tambudzwa lwa tshiṱuhu uhu ha vhana .
Izwi zwi katela u ḓikumedzela ho tendelanwaho nga khamphani uri i ḓo shumisa R1 biḽioni miṅwahani miṱanu i ḓaho u ṱuṱuwedza vhulimi ha vhorabulasi vhaṱuku na mveledziso ya vhabveledzi vhapo , mabindu maswa , fulufulu na thekinoḽodzhi ya tshumiso ya maḓi yavhuḓi na mveledziso ya vhaswa .
Sisiṱeme i ḓo dovha ya tandulula khaedu dza mirathelo kha ndaka dzine ha khou itwa khumbelo yadzo , vhunga i sa ḓo tendela u ṱanganedzwa ha khumbelo dzi na ndaka dzo rathelaho . 
Iḓani mungana wanga ri ḽe roṱhe tshokoḽeithi .
U galatsha hu tea u kunga vhashumi vha phurofeshinala vha re na vhukoni nga kha sisiṱeme ya nḓila mbili ; nthihi ya vhaofisiri vhane vha wana khomishini ; na nthihi ya vhaofisiri vhane vha si wane khomishini .
Khethani uri ndi vhuḓipfi hufhio hune na tama masiki waṋu u tshi sumbedza .
U kanakana nga ha vhupo ha mikumbela vhune ha nga vha hone na ṱhuṱhuwedzo kha mveledziso . 
Sa tsumbo , tshivhalo tsha vhabveledzisi tshiṱuku tshi na zwi si zwavhuḓi kha u vha kule na makete , zwi tshi fhambana na vhahulwane vho fhaṱaho dzi fekiṱhiri tsini na mimakete ya Gauteng na KwaZulu-Natal , kana avho vha dzulaho tsini na vhuimazwikepe . 
Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Vharema , ine ndivho yayo ha vha u engedza vhashelamulenzhe kha sekithara ya vhubveledzi , zwazwino yo no thusa Vhoranḓowetshumo vha Vharema vha linganaho 22 na uri ho sikwa mishumo ya 1500 .
U nweledza tshibveledzwa
1.8 U ṱanganya ha u dovholola zwi livhisaho kha u andisa
Milayo ya hone ndi ifhio ?
Aya ndi maḓi , fhethu ha mbebo , ndondolo ya zwi tshilaho , zwiteṅwa zwa ikonomi na zwiteṅwa zwa matshilisano . 
I shuma kha muṅwe na muṅwe , na kha phuresidennde wa shango .
Mukhatselara wa Wadi Z o bvisa nyendedzi dza u khetha Komiti ya Wadi .
Izwi hu ḓo vha tshifhinga tsha mafhelelo tsha vhakhethi uri vha ḓiṅwalisele na u khwinisa zwidodombedzwa zwavho zwiṱitshini zwavho zwa u khethela .
3.1.1 Tsumbanḓila dza Vundu
Muhasho wa Vhuendi ha Tshitshavha , Dzibada na Mishumo wa Muvhuso wa Vundu ḽa Gauteng u ramba Vhoradzithenda vha BEE sa vhakhakhululi vha ndozwo uri vha ḓo ṋetshedza tshumelo dza u dzudzanya mbilo ya ndingo na u bodolola zwiendedzi , uri vha rumele zwidodombedzwa zwa ndalukanyo na zwo swikelwaho na phurofaili kha Mulanguli wa zwa Mekhenikhala . 
Ri ḓihudza nga u bvelela hashu kha saintsi na thekhinoḽodzhi .
* U Ṱavhanyisa Nḓisedzo ya Themamveledziso dza Zwikolo
Ro sika ikonomi ine ya vha i re khagala tshoṱhe nahone i swikeleleaho nga tshifhinga tshithihi tsha musi ri tshi khou khwinisa zwivhumbeo zwa ndagulo yashu . 
Pulane dza Ndangulo ya Vhutsireledzi dza Muvhuso dzo dzudzanywa . 
U tou amba ngoho , thaidzo ya nyambo ine ya khou lila u tandululwa i vhonala i khou aluwa tshifhinga tshoṱhe . 
Zwa uri nḓila iyi i ṋetshedza tshikhala tshihulwane tsha uri ḽoudu dza nḓila mbila vhukati ha ngalavha na vhupo ha kule na phendelashango zwi dovha zwa ṱuṱuwedza kushumisele kwa vhuendi ha badani kha khorido iyi . 
Mushumisi wa nyendedzi u ṋekedzwa mafhungo o teaho nga ha u wanala ha khetho dza u dzhenelela na khonadzeo dza u shumisa u dzhenelela uho musi hu tshi itwa khaṱhulo nga ha u tea ha maḓi u itela u shumiswa kha zwa vhufuwi ha mutshatshame wa zwa maḓini . 
Thandela ya u Kunakisa Mafhungo i ḓo thoma kha ṅwaha wa muvhalelano muswa nga nṱhani ha u lenga u tholwa ha muṋetshedzi wa tshumelo . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i fanela u vhona uri zwitshavha zwi a shela mulenzhe kha u ṅwalwa na u sedzuluswa ha Pulane dza Mveledziso yo Ṱanganelaho .
d ) Vho Siobhain O'Mahony ( Mulangi asa shumiho hone ) .
4.1 Heyi thendelano i shuma kha vhashumi vho tholiwaho nga DHA kha khethekanyo ya vhu 12 u ya fhasi .
Phukha nnzhi dzo fela kha mililo ya ḓaka . 
U ṱalusa madzangano a tshitshavha , zwiṅwe zwiimiswa zwi elanaho kana mivhuso ya masipala ine ya tea u dzheniswa .
Afrika Tshipembe ḽo ḓikumedzela u engedza tshumelo ya ṋetshedzo ya maḓi na vhuthathatshili , ngauralo , ha vha u vhuedzedza tshirunzi tsha avho vha bvaho kha zwitshavha zwe zwa vha zwo sielwa nnḓa .
Ndeme ya u vhea zwipikwa kha tshifhinga tsho tiwaho yo sumbedziswa nga vhunzhi ha vhashelamulenzhe . 
Musi maga a muvhuso a u kombetshedza muvhuso wa tshiṱalula o vhigwa nga vhuḓalo nga nḓila yone , vhuhulu ha mvelelo ya maga aya kha matshilo a ḓuvha na ḓuvha a vharema ha ngo salwa murahu vhukuma . 
A hu na ṱhoḓea ya uri mushumi kana a ufhio ( hoṱhe kha sekithara ya phuraivethe kana ya nnyi na nnyi ) uri a litshe mushumo u itela uri a kone u dzhia masheleni o vhulungelwaho a tshi yo awela .
U shaea ha mabunga o linganaho zwi vhanga uri vharengi vha ṱambulutshele fhasi , ngeno zwileludzi zwa u sielisana zwi tshi vhanga u shaya vhuḓifari siani ḽa vhudzekani . 
Nga iṅwe nḓila Batho Pele i ḓo kwama nḓila ine mushumo wa itwa ngayo nga u Kombetshedza Sisiṱeme ya Ndaulo ya Kushumele i vheaho zwisumbi zwa kushumele na u konisa muvhuso wapo na vhadzulapo u ela u swikelela hu tshi itelwa hezwi zwisumbi .
Hu na dziṅwe tshanduko kha mushonga wa mulwadze une wa si vhe ARV ? 
Nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano , ngaganyo dza tshiṱirathedzhi na khombo ya mashumele zwo ḓo itwa , nahone vhunzhi ha vhaṋe vho fhambanaho vho khwinisa redzhisiṱara dza khombo dzavho . 
U vhala ndaela dzi sa konḓi dzi re kiḽasini .
7 . Maitele a u bvisa
U sa konadzea u ta tshifhinga tsha vhukuma tsha u dzula zwi ita uri u pulana hu konḓe tshoṱhe . 
U ṋekedza vhugudisi kha mishumo ya ndeme nahone i konḓaho . 
Mbadelo dzo randelwaho
Mavundu o bveledza tsumbanḓila dza u thoma Komiti dza Wadi .
Ndingo ya tshibveledzwa na mveledziso yatsho : maitele a u pfesesa , u dzizaina , u bveledza , u linga na phaḓaladza zwibveledzwa zwine zwa ḓo fusha zwine maraga zwa ṱoḓa zwone
Ri khou ita khuwelelo kha MaAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha nange khathihi na u dzulela u renga thundu dzo bveledzwaho fhano hayani .
u kuvhanganya na u vhekanya mafhungomatsivhudzi a u bvelaphanḓa ha thandela na u ita uri sheduḽu dzi tshimbile na tshifhinga
U khwaṱhisa muhanga wa milayo u itela u lwana vhuvhuḓu zwi na ndeme fhedzi hu tea u vha na vhuṱanzi uri milayo iyo i a shumiswa kha u wana , a kaṱudza na u sengisa . 
Vhudikhwinisitsendekwa kha VETE /VAT
Phasipoto ya muendelamashango i a ṱo ḓea musi vha tshi endela ḽi ṅwe shango kana musi vha tshi vhuya Afrika Tshipembe .
hoṱolelani kana u atsamulela kha mabammbiri a u phumula maduda kana nga nnḓa ha tshanda
U ya nga u vha ya nḓowetshumo hafhu kha ikonomi nga mveledziso ya themamveledziso ya ikonomi ya tshiṱirathedzhi , hu na ndivho ya uri vundu ḽi khwaṱhise mbambadzo ya ikonomi na vhufarakani , ho sedzwa vhuimo ha ikonomi ya tshiṱirathedzhi yayo . 
Muthu ane a langa damu ndi muthu ane a vha na maanḓa a u langa , u langula na vhulangi ha zwiteṅwa zwoṱhe zwa vhutsireledzi kha damu . 
U sikima na u sikena
KPI dzo ṱalutshedzwa hu na zwidodombedzwa zwinzhi kha 3.2
Haya zwavhuḓivhuḓi ndi maitele kwao a vhulanguli . 
Tshanduko ya kilima yo no ḓi thoma u vha na mvelelo dzi si dzavhuḓi kha Afurika Tshipembe , ḽine ḽa vha na thempharetsha na mvula dzo fhambanaho na ḽeveḽe dza malwanzhe dzine dza khou gonya .
U kunda khaedu iyi ndi zwone zwine zwa khou dzhieleswa nṱha kha mbekanyamushumo yashu .
Vha nga si kone u ita mishumo nga mivhili zwavhuḓi .
U langula mathomele , u ṱola , u shela mulenzhe na u vhiga zwithu zwine zwa itwa nga murahu kha u ḓikumedzela ha Afrika Tshipembe kha vhathu vha dzitshaka na dziṅwe thendelano dzo teaho . 
Vha dzhiele nzhele , sa zwe zwa tendelwa nga Mulayo wa ECT , ri nga shumisa mafhungo a vhone vhaṋe o kuvhanganywaho u ita phurofaiḽi dza zwa ndivho ya dzimbalombalo na thengiso kha phurofaiḽi idzi . 
13.1 Ofisi dza Lushaka
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha tshirendo , mitaladzi , maipfi , zwitanza ,
U bva kha masiari u ya vhusiku
Mulayo wo dzinginywaho u ḓo ita uri zwi vhe vhugevhenga u shumisa vharema sa vhone vhaṋe vha mabindu zwi si zwone na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u manḓafhadza zwine zwa khou shumiswa nga nḓila yo khakheaho .
Acacia Park , fhedzi , a si fhethu hu hoṱhe ha vhudzulo ha miraḓo ya phalamennde na vhaofisiri vha dzulo . 
U kunga maṱo ha ḓorobo yo kunaho zwi tsireledza na u alusa vhuendelamashango na zwa mabindu , na vhadzulapo vhayo . 
Vha topole u vhona arali masiandaitwa a si avhuḓi a ndeme ya maḓi kha tshumiso yo imaho ngauri zwi nga fhungudzwa na u lwiwa nazwo . 
Luvhanḓe ulu lu tikedza mashango na madzingu uri a sedzese kha u vhea u ya phanḓa lwa tshoṱhe kha vhudzivha hambekanyamaitele na maitele a u bveledza Adzhenda ya 2030 ya Mveledziso i yaho Phanḓa .
2 . Matshilisano
U shumisa tshaka dzo fhambanaho dza mafhungo , vhulapfu na zwivhumbeo
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa mupeleṱo na u wana zwine maipfi a amba
NAM ndi tshigwada tshihulwanesa nnḓa ha UN na uri tshi tendela mashango a khou bvelelaho u ṱuṱuwedza mafhungo a ḽifhasi na u vhona uri madzangalelo avho a dzhielwa nṱha .
Kha ri dzule ro lugela u ṋetshedza mapholisa vhuṱanzi nga ha zwiito zwa vhugevhenga .
U tshimbidza maṱo nga nṱha u itela u wana muhumbulo muhulwane
Gumofulu ḽa miraḓo ya 10 ya komiti ya wadi , vha tea u khethwa u bva kha zwigwada zwo fhambanaho zwa madzangalelo ha dzhiiwa avho vho teaho kha fhethu ha kushumele ha ndeme ha masipala kha wadi iyo .
Kah kotara iyi , matavhi a muvhuso khathihi na tshitshavha kha thebuḽu i re afho fhasi vho dzhenela miṱangano mizhi ya VC . 
6 . Izwi zwi amba uri ndi fanela u wana dikhouda ntswa ya M-Net ?
e ) Milayo ya Ndaulo ya Kupulanele na Kushumele kwa Masipala , 2001
Musi ndi tshi khou rwiwa vhukuma , ndi hone ndi tshi fhufhela nṱha vhukuma . 
3 . Ndiliso
Ni vhudze vhathu vhanga uri ndi avha funa .
Mulayo wa Pfanelo dza Vhuṋe wa 1978 u ṱalutshedza pfanelo ya vhuṋe .
- ṋea vhashumi mbofholowo ya u vhiga nyito dzi songo tsireledzeaho kana nyimele na u thasulula zwo vhigwaho ?
ḽishandi ---- ndi ipfi ḽine ḽa shanda zwo ambiwaho nga maipfi a u thoma .
Nyito dza vhathu na zwiwo zwa mupo zwi nga kha ḓi shandukisa nyana tshivhumbeo na thempharetsha ya mufhe . 
U thetshelesa hu si na u dzhenelela hu tshi sumbedzwa u ṱhonifha muambi na u amba nga u sielisana .
Khumbelo ya u ṋetshedzwa ṱhanziela i sumbedzaho uri zwimela a zwina malwadze u itela u rengisela zwimela na zwibveledzwa zwa zwimela mashango ḓavha
U ela / pima bindu : maitele a u kuvhanganya mafhungo oṱhe ane a vha a ndeme kha murengi wa bindu ḽine ḽa vha hone u itela u kona u dzhia tsheo yo khwaṱhaho malugana na mutengo une wa fanela u badelwa
U shumisa tshaka , vhulapfu na
Tahishumiswa tsha CBP tsha 1 : IDP
Arali muvhigi asi mushumeli wa tshitshavha , ndi vhuḓifhinduleli ha Chief Social Worker wa Muhasho wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha u vhona uri mulandu u shuṅwa nga nḓila yone na u lavhelela muvhigo hu saathu u fhela vhege nṋa .
2.12. Khabinethe yo tendela Maano a Lushaka a u Lwa na zwa Dzigennge u itela u tandulula zwa dzigennge nga tshivhumbeo tshiṅwe na tshiṅwe tshine zwa ḓa ngayo nga madzhenele khazwo o fhelelaho nga muvhuso .
Masumbi : tshino , itshi , tshiḽa , izwo , izwi ( tsumbo : Heyo bugu ndi yanga , ) Vhunzhi 1 : woṱhe , zwiṅwe , vhunzhi , si na ( tsumbo : Vhagudi nga vhunzhi vho pfesesa ngudo . )
Ro dzhia maga maṱuku zwi tshi ya kha miloro yashu nahone khamusi kha nṋe maṅwe masia a ndeme : 
Zwo iledzwaho : Vhana a vha tendelwi , a hu tendelwi vhathu vha re na vhulwadze ha muhumbulo , a hu tendelwi vhathu vha re na vhuholefhali ha miraḓo ya muvhili , a hu tendelwi vhathu vha no shumisesa zwidzidzivhadzi nga nnda ha musi vho no thoma vha ya u wana thuso . 
Sa ḽiga ḽa u ya kha u khwiniswa ha nḓisedzo ya tshumelo nga vha nḓowetshumo ya thekhisi dza dzikhumbi , burantshi yo thoma phurogireme ya u tou thoma i tshi itela u ṱuṱuwedza vhaṋe vha thekhisi , vhareili , dzimashaḽa dza renngeni , na vhaṅwe vhashumi vha re kha nḓowetshumo iyi uri vha khwinise nḓisedzo ya tshumelo kha vhanameli . 
Vhathu vha Afurika Tshipembe vhane vha fhira nthihi tshararu vha dzula fhethu he ha vha hu tshi vhidzwa " mashangohaya " , nahone vhunzhi ha itshi tshigwada vho kandeledzwa nga lwa ikonomi .
Nga poswo kha : P O Box 2817 , Houghton 3318 ( Kha vha khwaṱhisedze uri vho badela tshiṱemmbe tsha u posa ) ;
Zwi nga dovha zwa amba u bviswa ha matheriala a zwimela u bva tsimuni u ya fhethu ha u laṱa mathukhwi kana u fhisa masalela a zwimela . 
5.10. Mawanwa a Nyanganyelo dza Vhukati ha Ṅwaha dza Mbalo ya Lushaka nga Statistics SA o sumbedza uri mbalo ya lushaka yo aluwa u ya kha 55.9 miḽioni wa vhathu hune vhathu vha vho lavhelelwa u tshila u swika kha miṅwaha ya 62 ngeno mpfu dza vhana dzi tshi khou anganyelwa kha 33.7 kha vhana vha 1 000 vhe vha bebwa vha tshila .
Ahuna gumofulu
Sa zwe zwa rekhodiwa afho nṱha , ṱhaselo ya u thoma ya De Villiers ho vha uri , u ya nga maanḓa o ṋewaho , ha ngo ṋea thendelo dzhendedzi u dzhenisa ḽisi o imela ene . 
Dzithulusi na mitshini
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe musi vha tshi ita khumbelo .
" Yowee , nṋe , " hu amba Anansi , musi a tshi pfa khwiikhwii kha lubuvhi lwa vhuṋa .
U bva afho ndo zwi humbula uri ho vha hu na vhunzhi ha phosho ya dzigoloi matungo oṱhe dze dza vha dzi tshi khou shavha . 
Malugana na vhashumi vho fhedzaho mbuelo dza zwa dzilafho dzavho , khoro i dzhia vhuḓifhinduleli ha dzilafho ḽavho fhedzi arali sisiṱeme ya dzilafho ḽa tshitandadi i tshi ṋetshedzwa nga kha Mbekanyamushumo ya Dzilafho Mushumoni i tshi ḓo lingana na u sa vhanga khovhakhombo ya zwa dzilafho kha mushumi . 
zwiko zwa maḓi na nḓisedzo ya maḓi
Ḽaisentse dzo fhambanaho dzi ṋetshedzwa kha khethekanyo dzo fhambanaho dza zwiendisi :
Kana vha wane fomo online vha i ḓadze , Application for tax directive : Gratuities IRP3 .
Nahone ro zwi ḓivha nga tshifhinga itsho uri izwo zwe ra vha ri tshi khou zwi lwela zwo konadzea nga maanḓa , nga tshifhinga itsho . 
Vho ita khuwelelo kha mimasipala yoṱhe uri i ḓigudise maitele avhuḓi ane a ḓo bveledza mivhigo ya muvhalelano yo kunaho . 
U vhumba muhanga wa mveledziso wa zwikhala zwa tshitshavha zwo raliho . 
U hanedza nga vhanzhi ho bvela phanḓa na uri zwo vha zwi tshi tou vha khagala zwa uri tshiṱirathedzhi tsha Vho Botha tsha vhurangeli ha tshanduko tsho ṱangana na thivhelo zwo kundelwa u dzikisa tshiimo tsha nga ngomu . 
Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi yo ṱalusa ṱhoḓea ya u monithara nga vhuronwane ha ḽivi ya u lwala kha tshumelo ya nnyi na nnyi . 
4.5. Khabinethe i khou ima na u tholwa ha Vho Tsietsi Mokhele sa Muofisiri Mulangi Muhulwane wa Vhulangi ha Tsireledzo ya zwa Maḓini wa miṅwaha miṱanu u bva nga dzi 1 Lambamai 2013 .
U pulanela nḓila na tshumelo dza vhuendedzi zwi ḓo itwa ho sedzwa zwitshavha izwi . 
ḽiṋaṋedzi --- u pima zwithu nga nḓila yo fhiraho mpimo
Muzwala waṋu Vhonani .
U shuma na / nga maipfi : maḓadzisi a maitele , a tshifhinga , a fhethu na a digirii , u thangeladzina , mamudi na maṱaluli
Vha Interpol vha vhona na u alusa u thusana kha masia oṱhe vhukati ha maanḓalanga a mapholisa a vhugevhenga fhasi ha mikano ya mulayo i re hone kha mashango o fhambanaho na nga muya wa Mulevho wa Ḽifhasi wa Pfanelo dza Vhathu . 
Saveyi i tea u katela nḓivhiso nga u sikwa ha malaṱwa , tsaukanyo yo itwa u ya nga tshiko , mufuda wa malaṱwa , ngona ya kufarelwe kwa malaṱwa na mufuda wa matheriala . 
Miraḓo ya vhashumi vha tsireledzo , na vhaṅwe vhashumi , vha fanela u ambara yunifomo ya dzi vhonalaho zwavhuḓi . 
Nyaluwo kha zwa migodi na u khwinifhala ha vhubveledzi kha zwa vhumagi yo khwinifhala kha miṅwedzi miraru u ya kha Ṱhangule , zwa sumbedza mbuelo u bva kha mvelaphanḓa mbuya ya ḽifhasi , zwihulusa mitengo ya zwirengiswa . 
Ṱalusani uri zwiko zwa vhufa ndi mini ni dovhe ni ṱalutshedze ndeme yazwo kha vhuḓiimisi ha vhuendelamashango . 
Kha tshifhinga tshiḓaho , sekithara ya pfunzo ya mutheo i ḓo sedza kha u khwinifhadza ḓivhambalo na u vhala , u engedza u ṱanganedza kha gireidi R na u fhungudza u salela murahu ha themamveledziso ya tshikolo . 
2.3.1 musi wa Tshikhala tsha Ḽouni a hu nga vhi na tshanduko kha vhulanguli ha Muhadzimi hu songo thoma ha vha na thendelo i no bva kha Muhadzimisi ; nauri
U ita ḽitambwa kha zwigwada hu tshi shumiswa zwiṱori zwo livhanaho na ṱhoho yo teaho , hu tshi bveledzwa mafhedzisele a iwe muṋe
Tshishumiswa tshi re afho fhasi tsho sumbedzwa tshi na tsumbo dza ithaḽiki
Ṱhanziela Dala dzi shumiswa fhedzi kha ndima ye ya bviswa khayo , ngeno Ṱhanziela ya Muvhala wa Lutendo i tshi shumiswa fhedzi kha sambulu yo lingwaho .
Khothe a dzo ngo tea u ṱuṱuwedza lutendo lwa uri vhuḓifari vhu si na mikhwa vhu nga itwa ha sa vhe na masiandaitwa maṅwe nga nnḓa ha dzilafho ḽa zwa muhumbulo . 
mbekanyamushumo dza u langa nḓivho , na u ṱuṱuwedza
Khaedu ya u fhaṱulula i vula khonadzeo ntswa na vhuṱoḓi ha vhusiki na vhuthomi . 
Sa muvhuso na lushaka nga vhuphara , ro fulufhedzisa zwauri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi ḓo sia vhuṱala vhuhulwane vhune khaho vhana vhashu na zwitshavha zwashu zwa ḓo vhuelwa kha miṅwaha minzhi i ḓaho .
Vhafari vha nḓivho ya sialala , vhane vha vha na nḓivho yo imaho ngauri nga ha tshiko tshine tsha khou sedzuluswa .
Tshipikwa kha muhumbulo wa uri mikhwa a i ngo ḓitika nga vhathu , fhedzi u bva kha muthu nga muhumbulo wa uri mikhwa i anzela u sumbedza khetho dza vhuṋe na mihumbulo . 
Ho sedzwa thendelo phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele
2.1 . Khabinethe yo tendela Mbekanyamaitele ya Khwiniso ya Mupfuluwo wa Khasho ya Didzhithala hu tshi katelwa na sisteme dza ndangulo kha Set Top Box ( STB),dzine dza ḓo ṱalutshedzwa zwavhuḓi musi mbekanyamaitele i tshi ganḓisiwa .
U itela u thamuwa na u kokovha .
Hezwi ndi zwa ndeme nga zwone zwiṋe , nga maanḓa kha sekithara ine khayo tsheo nga ha vhubindudzi vhuswa dza vha ṱoka midzi kha kuvhonele kwa maitele a maraga . 
230 . Khadzimiso dza Vunḓu
Maitele a tevhelaho a shuma kha vhathu vhane vha ḓo vhiga kana thandululo dzi songo tanduluwaho , zwiito zwi siho mulayoni kana zwi sa ḓivhalei kana u pfuka mulayo ho itwaho nga GCIS kana vhashumeli vhayo :
Bono ḽi tea u ṱuṱuwedza vhadzulapo vha vundu , hu na mutingati na muvhuso wa vundu , uri vha vhe na vhuḓifhinduleli ha zwa mutakalo na uri muhasho u swikele mvelelo mbuya dza mutakalo ḽifhasini ḽoṱhe . 
yo fhelelaho ye muholo wa u fhedzisa wa wanala ngawo .
U wana kupfesesele ku konadzeaho kwa sisiṱeme ya Mbalelano ya Masheleni yo ḓoweleaho na u ṱola nyolo ya mimasipala ya maitele a zwa bindu u itela u khwinisa u vhiga ha masheleni ha vhukoni sa zwo randelwaho nga Vhufaragwama ha Lushaka . 
Ndi afho fhedzi hune foramu dzapo dza shaya nungo hune nga nnḓani ha musi dzi sa shumi komiti dza wadi dza dzhiela nṱha u shuma mishumo iyi .
U tshimbila u ya kha dziṅwe ḓorobo dza Ḽimpopo hu nga ṱoḓea tshiṅwe tshifhinga . 
Masipala i tshimbila i tshi vhala mithara ya maḓi na muḓagasi nga ṅwedzi nga ṅwedzi ya badelisa tshumelo idzi nga nḓila yone .
Fhedziha , u shumiswa ha masheleni a lushaka , asi tshiimela tsha vhusika mushumo . 
Ho netshedzwa thikhedzo
Zwi dzhielwaho nṱha nga wadi
U khwiniswa ha sisiṱeme ya mutakalo wa tshitshavha hu tea u livhiswa kha :
Mveledziso ya ikonomi Afrika kha miṅwaha yo fumi yo fhiraho yo vha i takadzaho . 
5.7 Nga u imisa dzikhakhathi hune ha vha na vhutshinyi .
Ahuna vhathu vho lengaho vhane vha ḓo ṱanganedzwa na u kundelwa u dzhenelela zwi ḓo ita uri bidi yavho ya sa vhe ya vhukuma . 
Vhathu vhahulwane vha nga ṱangana na thaidzo dzo vhalaho , u fana na tshinyalelo dza nṱhesa , vhushai , vhuimo ha matshilisano a fhasi na vhudzulo vhu si havhuḓi . 
u vha vhe muunḓi wa ṅwana wa tsinisa ( tsumbo .
Nga kha hezwi , ndi a takala u ḓivhadza Maano a Ṱhoḓea ya Makete a Transnet , ine ya katela u bindudza kha miṅwaha miṱanu na mivhili i ḓaho , ya R300 biḽioni kha thandela dza masheleni .
Heyi ndi mbilaelo yone khulwane kha dziṅwe dzoṱhe .
Fomo dzine dza tea u ḓazwa
Zwino fhindulani Kha ri n . wale mbudziso hedzi .
Ahuna gumofulu nyimele CDL na DTP PMB
2.4 Khabinethe i ita khuwelelo kha vhabebi u shela mulenzhe kha khetho dza Khorondanguli ya Tshikolo ( SGB ) dza 2015 dzine dza ḓo farwa zwikoloni zwoṱhe zwa nnyi na nnyi u bva nga ḽa 6 u swika ḽa 28 Ṱhafamuhwe 2015 .
Mishumo yo dzudzanyiwa kha mavunḓu oṱhe na uri i ḓo katela u vhala na nga nyambo dzapo , u anetshela zwiṱori na u amba na vhathu vha tshi khou ṱuṱuwedziwa , mutambo wa maipfi , zwifhinga zwa vhurendi na khanedzano dza bugu .
George o wela nga nṱha hawe sa tshiga tsha tsireledzo . 
Mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa kha bammbiri ḽa muhumbulo
Sapuḽasi yo pfukiselwaho kha : akhaundu ya mbadelo
Nga murahu ha u vhala lwa u thoma vhagudi vha tea u vhona phambano vhukati ha nganetshelo ( hu ḓo itea mini nga murahu ? ) na puloto ( ndi ngani zwo rali ? ) , u sedzulusa zwoṱhe zwine tshiṱori tsha nga amba na nḓila dzine dza thusa nga u pindulelwa ngadzo , u sedzulusa nḓila ye muṅwali a shumisa ngayo luambo u ola mubvumbedzwa ( ṱhalutshedzo na maambiwa thwii ) , nḓila ine vhaanewa vha kwamana ngayo , fhethuvhupo ( luambo lwa u buletshedza na vhashelamulenzhe kha nganea ) nahone hune zwa konea hu dzumbululwe mihumbulo yo dzumbamaho , ngelekanyo na mihumbulo zwine zwa langula nganea yoṱhe .
Ndi khou ṱoḓa khwaṱhisedzo nga inwi , Muthusa Mulangadzulo uri mashumele aya a tevhedzwe . 
Vhakhantseḽara vha wadi na vhaṅwaleli vha wadi vha ḓidzula vha vhuṱumani ha ndeme ha vhudavhidzani vhukati ha zwitshavha na khoro dza masipala , nahone u shuma zwavhuḓi ha sisiṱeme ho ḓisendeka nga uri vhakhantseḽara na vhaṅwaleli vha shuma hani .
Ngauralo ri tea u ḓiṱhaṱhuvha na u kona u swikela ngomu ngomu hashu u wana nungo dzashu roṱhe uri ri kone u tshila . 
Ṅwana ane a vha fhasi ha miṅwaha ya 21 ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tewa nga u vha na thendelo ya vhudzulapo musi thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i tshi fhela .
Honeha , nyaluwo yo raliho ya ikonomi i vhonalaho na tshiimo tsha ikonomi khulwane tsho dzikaho a zwi athu bveledza thandululo yo khwaṱhaho kha vhushayamushumo , yone thaidzo ya vhuṱhogwa ya matshilisano na ikonomi ya shango . 
Tshifhinga tsho fhiraho
Arali khumbelo i songo tshimbila zwavhuḓi , mulanga dzingu u ḓo i humisela kha vhone hu sa athu fhela maḓuvha a 14 .
Hu ḓo vha na nzudzanyo dzine dza ḓo itwa dza u ṱanḓavhudza Mulayotibe .
Arali vha songo fushea nga phindulo , vha nga kwama ṱhoho ya Ofisi ya Dzingu kana ya Vunḓu , khathihi na Ofisi ya Lushaka .
Ḓiresi ine maṅwalwa a vha hone khayo u bva hune a tea u ḓiswa hone , i nga kha ḓi fhambana . 
Masiandaitwa ndi a uri fhethu hoṱhe ha nnyi na nnyi , hune tshiṱaraṱa tsha fhethu ha u dzula tsha vha tshiṅwe tsha tshivhumbeo tsha ndeme , hu fanela u sedzwa na u fhaṱwa sa fhethu ha nnyi na nnyi . 
Yo tea vhorabulasi , vhaeletshedzi , vhashumi vha u thusa na matshudeni . 
Mbadelo dza yunithi dzi thusa vhusimamilayo kha u tendela migaganyagwama ngauri u bva afho dzi a ḓivha uri tshikwama tsha nnyi na nnyi tshi tea u shumiswa . 
U funza Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi tea u sedzesa kha nḓila ine luambo lwa shumiswa ngayo na zwine zwa nga itwa nga luambo , tsumbo , zwine zwithu zwa amba zwone , u shumana na thaidzo na zwitakalelwa , u ṱuṱuwedza khonani na vhashumisani , khathihi na u sima matshilisano o pfumaho .
Khwaṱhisedzo
Musidzana u leleḓisa khaithi .
U vula akhaunthu hu ṱo ḓea zwi tevhelaho :
Nga zwenezwo , ndi mbonalo dzenedzo fhedzi dza luambo lwonolwu dzine dza ḓo dzhielwa nzhele / nṱha kha zwi tevhelaho afha fhasi .
Vho Francinah vho sumbedza uri vha na vhukongi ha u rwala dzina ! avho , vhukongi vhuhulu ha u vhala , a vha koni na u gadza iyi fomo , na hurwe u kundelwa kha u rwala vhurifhi khathihi na u kundelwa u vhala tswayo dza badani na u vhalela tshintshi .
Zwiṅwe hafhu , vhudziki ha zwa poḽotiki , mulalo , tsireledzo na tshanduko kha vhuvhusi zwo shandukisa luṱa lwa poḽotiki . 
Sankambe tsha thoma mbambe .
Ri khou ṱuṱuwedza vhalambedzi kha nḓowetshumo ya hodela na vhuḓigeḓi na hone . 
Mashango mavhili o dovha a dzhia tsheo ya u khwaṱhisedza vhushumisani havho kha masia a fanaho na fulufulu , vhulimi , tshumisano ya zwa ikonomi , mveledziso ya themamveledziso , tshumisano ya zwa maini na tsireledzo . 
Nga murahu ha mbadelo , vha ḓo rumeliwa tshiṱitshini tsha mapholisa tsha tsini u humbela muvhigo wa u gwevhiwa ha milandu .
Fhedziha , ḽiṅwe ḓuvha , phukha dza tshea tsheo ya vhahali : dza ri dzi tea u ya dza amba na Vho Ndau uri hu wanale thandululo ya thaidzo iyi .
Ndingo dza maṱo
Zwiko na ikonomi ya vhathu zwi ṱoḓeaho zwi ḓo fhungudzwa . 
U bviswa ha malaṱwa a khemikhala a tshiluḓi na tshiomate u bva Ḽaborathori lwa tshifhinga tsha ṅwaha muthihi . 
Tshiṱirathedzhi tsha Nyaluwo na Mveledziso ya Vundu
Kha nzulele nnzhi , hu tea u vha na tshibveledzwa / nyito ya U thetshelesa na U amba , u lugisela nyito ya U vhala kana U ṅwala .
Nga nḓowelo , nga maanḓa kha mushumo wa tshiofisi , a hu na u shandukisea uhu . 
Maitele aya vhuvhili kunga vhashumisi kha webusaithi ine ya sa vhe ya vhukuma ( ine ya vhonala u nga ndi ya vhukuma ) hune mafhungo a vhuṋe a ṱoḓea . 
Ndivho ya u leludza khadi ya tshikoro ndi u konisa mabindu maṱuku na a vhukati u tevhedza nga nḓila i leluwaho u lwa ṱhoḓea dzi konḓesaho malugana na mveledziso ya zwikili zwa vhashumi . 
Ṱuṱuwedza tsivhudzo kha maitele na zwiimiswa zwa demokirasi .
Tshigwada tsha Vhaswa vha Vhashumisanaho tsho thomiwaho nga Muphuresidennde ( PYWG ) tsho thomiwa , tshine tsho vhumbwa nga vhaswa na muvhuso tsha rangwa phanḓa nga Minisita wa Vhupulani , Tsedzuluso na Ndaulo kha Ofisi ya Muphuresidennde , Vho Buti Manamela .
( c ) u themendela u thomiwa ha mvelele kana dziṅwe khoro dza zwitshavha zwa Afurika Tshipembe , hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka .
U itela i lwa na pwanyepwanye iyi , vhaendangaṋayo vha tea u tshimbila badani , zwine zwa engedza khombo na u vha khomboni . 
-- muambi na
Tshikhala tsha laisentsi tshine ya khou tea u shuma u swikela tshone a tshi nga shandukiswi , fhedzi tshi nga kha di engedzedzwa nga murahu ha musi zwo thoma zwa tolwa , nga tshifhinga tshine tsha nga swika minwaha mitanu .
Modulu wa mavhulungele na wone u khou shuma , zwithu zwa tshitoko nazwone zwo dzheniswa kha sisiteme . 
2.3 . Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Zouni dza Mveledziso ya Fulufulu ḽi Vusuludzwaho ( REDZ ) .
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa
Ndi ngani ha zwino avho vhane vha vhidzwa u pfi vharangaphanḓa vho vha vha tshi khou gungula kha midia nga ha ndingedzo dzashu dza u wana murahu tshelede ? 
Vhashelamulenzhe vha shuma kha zwigwada zwa vhathu vha malo .
Muhasho wo ita nyolo ya pulane ya mashumele u itela u livhana na khaedu ṱhahelelo ya ndangulo ya nga ngomu yo ṱaluswaho nga vhaodithi vha nnḓa , fhedzi nga tshifhinga tsha odithi pulane iyi yo vha i saathu u thoma u shuma tshoṱhe . 
Ṱalutshedzani uri ndi ngani vhaanewa vha tevhelaho vho swika kha tombo ḽa vha Capulets : 
Tshipiḓa tsha khaedu ndi u engedza zwe zwa tendelwa nahone muṅwe wa vhorakhonṱhiraka o badelwa a songo isa tshumelo nahone o thuswa nga muingameli we a vha e mushumi wa muhasho . 
171. Matshimbidzele a Khothe
thero na mulaedza
Zwi a konḓa u vha vhudzisa uri miṱa ya vho i khou vuwa hani . 
Zwi tshi tshimbilelana na zwipikwa zwa Tshiṱirathedzhi tsha Mveledziso na Nyaluwo , Muhasho u ḓo lavhelesa nga maanḓa kha u shela mulenzhe kha u fhaṱa Nḓowetshumo ya Mvelele yo ḓisendekaho Gauteng . 
vhu- , tsumbo , vhutanda Thangi dza u titilidza
Mukonṱiraka u ḓo ṋetshedza na u dzhenisa zwishumiswa zwoṱhe zwo teaho zwa u ela mvula nga nḓila yone . 
Dzinwe pulane dzi na tsheo dzo angalalaho kha zwikwama zwa masheleni zwi no fana . 
Tshanduko dzi tea u rekhodwa kha Tshitatamennde tsho Shandulwaho kha CK2 .
U renda tshirendo kana raimi / kana tshipiḓa tsha tshiṱori tshipfufhi
Nga nṱhani ha zwezwo , mbekanyamaitele dzo ṱaluswaho kha u dzhena kha mavhaka dzo vha nga nḓila i tevhelaho : 
U pfesesa kushumisele kune mavu a shumiswa ngakwo zwi nga thusa u thivhela thaidzo dza tshifhinga tshiḓaho na u ombedzela dzine dza vha hone . 
Vhutshilo ha muṱa ho thuthea nga nyimele dza vhutshilo nga fhasi ha tshiṱalula . 
Tshiteṅwa tsha mvelelo - tshi na u khwiṋisa matshilo a vhashai zwihulwane ? 
Maitele a zwa ndaulo , ndangulo ya zwa masheleni , ndangulo ya thandela na ndangulo ya mbekanyamushumo . 
Musaukanyo wa Zwibviswa zwa Tshitshavha zwa Afrika Tshipembe na Vhuḓifhinduleli ha zwa Masheleni zwi nga fhasi ha u sedzuluswa ha vhusevhi ha zwa vhubindudzi ho ḓiimisaho . 
Kha zwa pfunzo , ri takadzwa nga phimo ya u phasa ya Gireidi 12 ire kha tshiimo tsha nṱha .
Muṱangano uyu ndi dzulo ḽi no khou tou dovha ḽa Nyambedzano ya u Lwa na Zwidzidzivhadzi ya Afrika-Russia , dzine dza vha na ndivho ya u kumedza maimo o ṱanganelanaho nga ha uri vharangaphanḓa vha ḽifhasi vha khou lingedza u lwa hani na thaidzo ya zwidzidzivhadzi ya dzitshakha .
Hezwi zwi shandukisa ndivhanele ya okosidzheni na gesepfuḓi kha tsikila dzoṱhe dza muvhili , hu tshi katela maluvhi , hune anoxia i si nnzhi ya vhanga u dzidzivhala . 
Kanzhi nga Luhuhi , ṅwaha muṅwe na muṅwe , Minisiṱa wa Gwama u ṋea Tshipitshi tsha Mugaganyagwama Phalamenndeni .
Nzulele ya mutsho
Vhupo ha zwishumiswa zwa kha nḓila idzi vhu ḓo ṋetshedza u vhewa khagala ha zwishumiswa nga vhunzhi ha vhathu , hune zwa ṱuṱuwedza mushumo wazwo . 
Mulayotibe uyu ndi wa u tsireledza vhaṋe vha mavu a tshitshavha , nga maanḓa vhashayatsireledzo kha zwitshavha zwa mahayani .
Vhadzulapo vhane vha ḓidzhenisa kha zwa ikonomi ndi tshikalo tsha tshiimo tsha u vha na mishumo kha ikonomi . 
Ndongazwiga
Bugu idzi dzo ṅwalelwa vhana vha Afrika Tshipembe , mushumo wa hone wo rangiwa phanḓa nga Minista wa Pfunzo ya Muteo , Vho Angie Motshekga na Muthusaminista wa Pfunzo ya Muteo , Vho Enver Surty .
Ṱhumano dza Khebulu dzi ḓo tendelwa fhedzi kha tshiimo tshi re nṱha ha tsho ḓoweleaho . 
Zwifhinga zwa kale-kale , vhuloi ho baḓekanywa na vhuvhi , nahone ho dzhiiwa hu kuitele ku lwaho na Mudzimu kana u sa ṱanganedza vhurereli ha Tshikhiresite .
Ndi mini zwine zwa vha fhambanyisa ? )
Nyimele ya zwino i amba uri vhathu vha lwalaho vhulwadze ha muhumbulo a vha ṱhogomelwi zwavhuḓi na uri vha a ṱalulwa nga nḓila i si yavhuḓi . 
Musi hu Vhuria , Vhana vhoṱhe vha tshikolo tsha Masindi vha ambara hemmbe dza zwanḓa zwilapfu , nga nnga ha Masindi .
Mafhungo a tshumelo a dzheniswa fhedzi kha website nga murahu ha musi o talutshedzwa .
I ḓo dovha hafhu ya sedza kha u ṱuṱuwedza mveledziso ya mahayani , ngeno hu na u khwinisa matshilo a vhathu , hu na u vhona uri hu na u londa mupo lwa tshifhinga tshihulwane na u sika mimakete u itela u dzhenelela kha ikonomi ya yapo , ya lushaka na ya dzitshaka hune zwa konadzea . 
Bugutshumiswa !
Vhaofisiri vha ndeme vho vha vha hone kha maitele a zwa u ṱola . 
Bongokuhle Miya o ṅwala kha siaṱari ḽa zwa Ofisini Ya Phuresidennde ḽa
Hedzi nyimele dza u angaredza dzi shuma kha thengisophikhisano dzoṱhe , khonṱhiraka na oda hu tshi katelwa na thengisophikhisano dza tshumelo dza ndeme na idzo dza phurofeshinaḽa , thengiso , u hira , u hirisa na u ṋewa kana u wanwa ha pfanelo , fhedzi a zwi kateli ndaka dzi sa sudzulusei , nga nnḓa ha musi zwo sumbedziswa nga iṅwe nḓila kha maṅwalo a u dzhenela zwa thengisophikhisano . 
Nyambedzano dza adzhenda dza dzitshakha dzo fhambanaho dzo ita uri hu sainwe mimemorandamu ya pfesesano na thendelano .
Kha ḽiṅwe sia , naho zwo ralo , a hu na ane a ṱoḓa u sumbedzisa uri zwipuka zwi tea u tambula nga nyofho , khanganeo na vhuṱungu . 
Mulangavunḓu , nga mulevho , a nga fhirisela kha Muraḓo wa Khorotshitumbe -
Vho Nxumalo vho vhudza vha Vuk'uzenzele uri izwi zwi tshimbilelana na u phetha mushumo wa muvhuso .
Kha maitele , vho thuntsha na u thuba vhathu vha si na ndavha na mbilo dza vhapondwa dza vhuthu na u vha endedza vha vha isa kulekule nahone nga huṅwe , fhethu hu sa ḓivhei . 
Mishumo heyi i ḓo ṋea Maafurika Tshipembe vhoṱhe luvhanḓe lwa u humbula vhuḓikumedzeli he ha tshimbila na nndwa ya dimokirasi na u ḓiṋetshedzela hashu u isa phanḓa pfanelo dza vhathu sa zwe zwa kuvhatedzwa nga Ndayotewa .
Hezwi zwi amba uri mumaki o ṋewa u maka mbudziso ine ya ṱana vhuronwane vhuhulwane musi mabambiri a kholekhole mararu a tshi makiwa . 
Nga zwiṅwe zwifhinga ro vha ri tshi zwi ḓivha fhedzi ra nanga u sokou fhumula . 
U vhala na tshigwada ( hu na u sumbiwa nḓila )
Vha re na ṱhoḓea khulwane vha a kona u ya kiḽiniki
Tshumelo ya mulayo : Tsivhudzo ya mulayo zwayo , tsivhudzo ubva kha ramilayo . 
Zwi nga vha zwa ndeme u dzhenisa kha konṱiraka nḓila , fhethu na nḓila ine muṱoḓisisi a ḓo sumbedzisa ngayo uri tshiimo nga ha thandela .
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwilapfu / zwipfufhi : atikiḽi ya bammbiri
Ri ḓovha hafhu ra humbela pfarelo kha vhone , miraḓo , vhaeni vhashu vha re kha gaḽari , shango nga vhuphara na muṅwe na muṅwe we a vha a tshi khou lavhelesa zwe zwa itea Nḓuni ṋamusi .
Phanele i ḓo engedza luvhilo lwa u thomiwa ha Tshipikwa tsha vhurathi tsha Mveledziso i Vhuedzaho ( maḓi o kunaho na vhuthathatshili ) , tshine tsho sedza nga huswa masiandoitwa a tshanduko ya kilima kha mutevheṱhanḓu wa maḓi .
Mushonga wa Vhulwadze vhu sa fholi wa HIV wo themendelwaho nga AFA
Muthu a ṱo ḓaho u vha thola u tea u ḓadza ndima 13 , , na dza fomo ya khumbelo , BI-1738 .
Wa fhasisa , kana muredzo muṅwe na muṅwe , a u nga ḓo tou ṱanganedzwa nga u ralo , na uri Ḓorobo ya Tshwane i na pfanelo ya u ṱanganedza muredzo woṱhe kana tshipiḓa tshawo . 
Hu tea u dzhielwa nṱha nga maanḓḓa ndivho ya tshipentshela , kana tshenzhemo kha zwa u oditha , kha zwa tshelede dza muvhuso , khathihi na zwa ndaulo ya muvhuso , musi hu tshi vhewa Muoditha Dzhenerala .
Nḓila iṅwe an iṅwe ine masipala wa nanga i tea u vha itsh elana na zwipikwa nyangaredzi zwa u khwiṋisa ndeme ya tshumelo , u ṱannḓavhudza tshumelo u ya vhathuni vhane vha si vhr nadzo na u ṋetshedza tshumelo nga mutengo u fareaho .
Ndi kona u pfesesa mafhungomatsivhudzi o ṅwalwaho kha khavara ya bugu .
Sa tsumbo , miraḓo ya Komiti ya Wadi inga inthaviuwa nga ha vhuṱambo ha tshitshavha , kana radio ya tshitshavha i nga shumiswa u ḓivhadza vhuṱambo kana u vhudzisa nga ha mihumbulo nga ha thandela yo puḽanwaho .
Vhutsila ha u Ita vhu ṱuṱula muhumbulo , vhu alusa vhushaka na u fhaṱa vhuḓifulufheli na u ḓilanga ha ene muṋe .
Maitele a tsireledzo ya zwiḽiwa o no itwaho a khwaṱhisedza uri zwibveledzwa zwo ṱunḓiwaho na zwi bveledzwa zwi rengiselwaho nnḓa zwi elana na zwilinganyo zwa lushaka na zwa mashangoḓavha . 
U ṱanganya u itela u ṱumekanya
U engedza mbuedzedzamalaṱwa na tshumiso hafhu ya malaṱwa zwi pfalaho ho sedzwa mupo ; 
Vhudzisani khonani ṱhanu uri dzi takalela u ita zwifhio .
Mishumo i tea u vha ine tshumelo dza mutakalo dzone dzine dza dzi vhona sa dza ndeme kha mbekanyamaitele yadzo . 
Poswo hedzi dza ndeme dzo dadzwa nga vhashumi vhe vha vha vha tshi khou shuma lwa tshifhinganyana . 
U shumisa tshivhumbeo tshi re tshone sa fureme/ muhangarambo
U ṱola mvelelo : U ṱola mvelelo ndi u sedzulusa ha mutheo ha zwithu zwi shandukaho zwo dzhiiwaho sa maga kana " zwisumbi " zwa mvelelo dza mbekanyamushumo dzi ṱoḓeaho . 
Humbelani muthu muhulwane a ni thuse .
tshibveledzwa ( tshibveledzwa tsho
Nga tshenetshi tshifhinga , Tshiṱiriki tsha Vhubindudzi tsha Vhukati , tshine tsha vhumba khethekanyo na Fhethuvhupo , vhu khou lavheleseswa u itela u dovha u rembulusa lupfumo lwaho . 
Kiḽasi ya Gireidi 4 ndi ______________ .
Zwibveledzwa zwa maḓini zwi khou sumbedzisa u vha sia ḽa nyaluwo ya ndeme kha khethekanyo ya Operation Phakisa ya lwanzhe .
U khwaṱhisedza zwiteṅwa zwa girama zwo itwaho kha vhege dzo pfukaho .
4.7.9 Vho Blessing Mudavanhu ( U tholwa ) ;
Musi vha tshi khou ṱanziela , ṱhanzi vha wana pfanelo dzi fanaho dza mbofholowo ya u amba u fana na miraḓo . 
Hu na vhukhagala ho angalalaho ho sumbedzwaho nga nḓila ya vhushaka ha zwa gwama vhukati ha mihasho , u lavheleswa ha mabindu a tshitshavha na u koloda ha tshitshavha , na zwi kwamaho u swikelela ha tshitshavha kha nḓivhiso ya masheleni ya ndeme . 
Masipala u a kona u monithara na u langa tshikolodo tsha tshifhinga tshilapfu . 
1.8.4.Tshigwada tsha Mushmo wa Minisṱa dza Ngomu kha Gomelelo , tsho rangwa phanḓa nga Muhasho wa Tshumisano ya Muvhuso na Zwa Sialala , tshi khou isa phanḓa na u sedza nyimelo dza gomelelo na u ṋetshedza thikhedzo i ṱoḓeaho nga kha sekithara dza mihasho yo teaho kha u fhungudza nyimelo iyi .
Khumbelo dza zwibveledzwa zwiswa dzi anzelwa u shumiwa nadzo hu saathu u fhela minwedzi ya rathi .
Kha vha ṱalutshedze uri muthu muthihi u ḓo vha muṱaleli , vhadzheneli vhavhili vha ḓo vha vhe kha khuḓano ngeno vhaṅwe vhavhili vha tshi tea u vha vha khou haseledza nga thaidzo , muṅwe na muṅwe a na zwine a ita .
Tshifhinga tsha nḓivhadzo tshi ḓo fhambana zwo ḓisendeka nga uri hu ḓo ṱoḓea lini ndaka . 
Kha vha kwame muṅwalisi ane a ḓivhea kha shango ḽi vha renga u bva khaḽo .
Ni zwi humbula hani ?
Ndaulo ya mulayo ya pfanelo dza mufarisi nga tsheo ya vhuhaṱuli i nga hanedzwa nga u ḓidzhiela tsheo nga muthu a re kha vhuthihi na muṅwe fhedzi zwi na mbuelo ya u ṋetshedza tsireledzo kha mufarisi a re khomboni . 
Vhalimi vho no bvelelaho vhane vha tama u engedza tshumelo dzavho vho tendelwa u ita khumbelo dza u engedzelwa magavhelo fhedzi gavhelo guṱe ḽa muthu muthihi ḽa LRAD a ḽo ngo fanela uri ḽi fhire R100 000 .
( 3 ) Kha hei khethekanyo ' ṅwana ' zwi amba muthu ane miṅwaha yawe ya vha fhasi ha 18 .
Tsireledzo ya tshifhinganyana i a themendelwa kha zwimela zwine ndingo dza dzhia tshifhinga tshi fhiraho ṅwaha u itwa .
Hezwi zwi vhonala u vha phaṱhekanyo ya tsinisa vhukati ha tshikalo tsha vhushayi ha tshitshavha tsha tshikolo na kushumele kwa ku elanaho na tshikolo tshenetsho . 
Vhana vha namela bisi ya u ya tshiṱediamu .
Arali mushumi a sa ḓo kona u vhuya mushumoni lwa tshifhinga tshilapfu , vhatholi vha tea u wana mivhigo ya tshiimo tsha mutakalao kha dokotela vha rumele kha tshikwama tsha ndiliso ṅwedzi muṅwe na muṅwe .
Vha nga ṱoḓa u dovha vha kwama na masipala wapo u vhudzisa arali vha tshi nga vha rumela kha vhafari vha nḓivho vhane vha nga amba navho .
Miṅwe masipala i nga wana mbuelo kha mbulungo kana kha nzwalelo dza mbadelo dzi re na malengelenge .
U Valelwa Khothoni : Zwo bulwa afho nṱha uri u ḓalesa ha vhafariwa ndi khaedu kha tshumelo ya vhululamisi , nahone izwi ndi vhuṱanzi kha vhunzhi ha u rwiwa khathihi na zwiwo zwo vhifhaho zwi elanaho na zwa dzigennge hoṱhe kha tshumelo ya vhululamisi khathihi na ngomu dzidzhele kha vho humiselwaho nga ngomu . 
Ndumeliso kha vhavhali vhoṱhe vha gurannḓa ya mafhungo yavhuḓi ngaurali nga Dzina ḽa Yeso Khristo wa Nazaretha . 
( 6 ) Khoro ya Masipala i nga ita milayo-yapo ine ya randela milayo na ndalea dza -
Hu na ṱhoḓea yo khwaṱhaho ya ndambedzo ya masheleni kha mivhuso wa vundu na wapo , hu tshi katelwa vhukoni ha u dzhia tsheo ya masheleni wo vhofholowa , zwo ḓisendeka nga nyavhelo ya mishumo ya milayo yavho . 
Ḽiṅwalo iḽi ḽi ṅaṅisanela u sedzesa kha zwa tshifhinga tshilapfu kha ndangulo ya mashumele . 
d ) Vho Dokotela Malcolm Barry Kistnasamy ( Muhasho wa Mutakalo )
Mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa afho fhasi u nga vha thusa kha u dzudzanya therisano na vhaimeleli vha vhaṋetshedzi vha tshumelo sa izwi mafhungo a tshi ḓo kovhaniwa navho .
Thikhedzo i bvaho muvhusoni na zwiṅwe zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso ndi ya vhuṱhogwa nga maanḓa kha vhurangeli . 
Fhedziha , logo a yo ngo rwelwa ṱari , nahone a yo ngo bviswa lwa mulayo . 
Tshiswaṱe ( u pandamedza khonani u tshi ṱoḓou mu kwama ) ; u fara mutshila wa khonani
3 . U bviswa ha tshiteṅwa tsha 3 ha dzheniswa tshiteṅwa tshi tevhelaho :
Khoḽidzhi i na pfanelo ya u imisa poswo iṅwe na iṅwe yo kungedzelwaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe zwi tshi bva kha ṱhoḓea . 
U ṅwala phasedzhi hu na thikhedzo yo dzudzanywaho
Hezwi a zwi ambi uri ahuna u sa pfesesana .
Zwi nga katela dzikereke , madzangano a mpakulile , na madzangano a mvelele .
U ambedzana na ndangulo ya vhuongelo maelana na zwiteṅwa zwi konḓaho . 
Vhutshilo hoṱhe ndi mpho .
Hezwi zwi nga ṱoḓa uri muraḓo wa Komiti ya Wadi a ambe na vhathu muṱanganoni .
Ṱhalutshedzo ya maipfi
U thetshelesa zwiṱori zwi no khou vhaliwa nga mugudisi , kana zwi re kha radio , tshifhinga tshilapfu e na dzangalelo .
Mbadelo dza tsedzuluso dza phanḓa ha u ṱoḓa dzi tea u dzudzanywa u itela phambano vhukati ha phurofaiḽi yo ṋekedzwaho na phurofaiḽi ya vhukuma . 
Ndingedzo dza ṱhoḓisiso dzi tshimbidzwa nga ṱhoḓea , na zwithu zwa ndeme zwa ṱhoḓisiso zwi tiwa nga tshumisano ya tsinisa na madzangano a nḓowetshumo na zwigwada zwa vhorabulasi . 
U swa hu sa langeiho ha pfulo - mulilo ndi tshishumiswa kha zwanḓa zwa vhukuma . 
Vha humbelwa uri vha sumbedzise tshiimo tshavho tsha vhuholefhali u itela u tshimbidza maitele aya . 
Khakhululo idzi ndi dza ndeme arali dzi tshi nga ḓisa fhedzi tshumelo dzo khwiṋiswaho dza nnyi na nnyi nga ngomu kha ḽevele dzi swikeleleaho dza zwibviswa . 
Vhalani mirero ni ambe nga zwine ya amba .
U bva tshetsho ro no wana vhalwadze vha fuṱhanu . 
Khumbelo iṅwe na iṅwe yo itwaho kha Mufarisamuofisiri wa Mafhungo kana Yunithi ya PAIA kha nomboro dza Luṱingo dzo ṋetshedzwaho kha manyuwaḽa dzi ḓo dzhielwa nṱha .
Hezwi zwi ḓo konisa muhasho uri u ḓise nḓisedzo yawo yo fhelela sa mukonisi wa vhuṱhogwa wa mveledziso ya ikonomi yo katelaho na ndaulo i shumaho nga vhukoni .
Izwi zwi khwiniswa kha mutheo wa miṅwedzi ya rathi na u ṱanganywa kha mugaganyagwama wa u dzudzanyulula . 
Vhuṱhogwa ha vhoramabindu vha vhafumakadzi ha mvelaphanḓa na mveledziso i sa nyeṱhi zwi ṱanganedzwa u mona na shango , fhedzi zwi nga vhonalesa kha mbekanyamaitele dza mushumo na zwiṱirathedzhi . 
U shuma na Afurika na ḽifhasi ḽoṱhe , ri ḓo bveledza mvelaphanḓa ya Afurika na u khwinisa tshumisano na maṅwe mashango a ḽifhasi nga u angaredza .
" Ndi mubebi muthihi a re na vhana vhararu na muḓuhulu muthihi .
U tou vha nga nṱha fhedzi zwi ṱuṱuwedza vhafumakadzi vha re mugwalani u lwela u wana maimo a nṱha . 
Nambatedzani zwiṱikara fhethu ho teaho .
Vho amba uri zwe zwa itea kha vho , zwo ṱoḓa u pwasha muṱa wavho ngauri vho vha wa u thoma muṱani wa havho , tshitshavhani na mushumoni u xetshelwa nga zwithu zwoṱhe nga nṱhani ha vhuholefhali . 
Fomo dzo nambatedzwaho dzi tea u ḓadzwa zwidodombedzwa zwoṱhe na uri dzi humiswe na bidi yaṋu . 
U vhulawa nga nḓala ha vhana ho fhela miṅwahani miṋa yo fhiraho .
U isa tshiendisi kha muṋe watsho henefha kha Riphabuḽiki ,
U bviswa kana u tshintshiwa ha zwipiḓa zwa khompyutha hu si na thendelo ya ṱhoho ya ndangulo i kwameaho zwo iledzwa ; 
U vhalela nṱha zwi re buguni yawe e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri ; tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi .
Tshugulu a dzi koni u vhona zwavhuḓi , fhedzi dzi kona nga maanḓa u nukhedza .
Musi zwileludzi zwi tshi kwamiwa , ho vha na ṱhalutshedza yo ṋekedzwaho ambelana na ndivho ya tsedzuluso na mbudzisombekanywa . 
Muvhuso ngauralo u nga si shumise maanḓa u itela u tevhela dzangalelo ḽa maanḓa kana zwithu zwa wone uṋe . 
Zwiitisi zwa khumbelo ya khaṱhululo :
Ro thoma mbekanyamushumo ya " U humela kha zwa Mutheo " hu u itela ndango yavhuḓi na vhulangi vhu bveledzaho nga kha u fhungudza ndozwo , u shumisa masheleni a muvhuso nga nḓila yone , u thola vhashumi vho teaho na u vhona uri hu na u bvela khagala na vhuḓifhinduleli kha mimasipala .
U pfukiselwa ha malofha
I dovha ya sima mulayo wa vhuimo ha mbekanyamaitele ya 50 / 50 maelana na u vhuimeleli ha vhafumakadzi kha zwivhumbeo zwa u dzhia tsheo .
Phurogireme pfufhi ya u pima , naho i si yoneyone , i anzela u vha yo lingana kha nyito dza u dizaina . 
Hu tshi katelwa radio , inthanethe , gurannḓa , nḓowetshumo ya khanḓiso na u amba na vhathu vhane vha vha na nḓivho zwavhuḓi . 
Lutevhedzi lwa u fhedzisela malugana na pfananyo ya u ita mugaganyagwama wa vundu wavhuḓi ho phasiswa . 
Fhedziha , kha nyimele ya u vhumbwa ha hugaledzwa ha zwenezwo , ndi zwa ndeme u ṱalutshedza zwipiḓa zwa tshiimiswa sa vhuṱumanyi , tshikhala , zwiimiswa zwa nnyi na nnyi na tshumelo dza ndeme . 
Kha ri ṅwale Kha tshikhala tshi re afho fhasi , ṅwalani zwithu zwi no ita uri muthu a vhe khonani ya mbiluni .
Musi ṅwaha u tshi fhela , Mihasho ye ya si sedze nga vhuronwane kha mbonwasia dza vhuḓiimiseli ha mbadelo na puḽane dza kuwanele kwa zwithu i ḓi wana i kha mutsiko wa u shumisa , zwa sa ralo hu na khombo dza u lozwa mbadelo dza mugaganyagwama . 
MISHUMO YA OFISI NDI IFHIO
Mbekanyamaitele i bvisela khagala milayo yo fhambanaho , zwiṱirathedzhi na nḓila dzine Minisṱa a nga dzi shumisa u khwaṱhisedza tshumiso i sa nyeṱhi ya maḓi u itela ndivho ya vhuḓimvumvusi . 
Nga kuvhonele kwaṋu , ( tsumbo , Nga kuvhonele kwaṋu ni vhona mutukana o tea u ita zwe a ita ? )
Maitele a ndaṱiso a tikedza vhupo ho tsireledzeaho na vhutsireledzi nga ngomu ha senthara ya u valela iṅwe na iṅwe . 
Vha kwame muhasho wa Vhulimi wa vundu vha humbele u vhonana na Vhulafhazwifuwo wa Muvhuso wa vhupo vhune vha dzula khaho .
2 . ZWIPIKWA ZWA MULAYO
Mulayotibe u khou lwisa ndaulo ya vhulanguli ha mishonga ho khwaṱhaho , ha vhuḓi nahone vhu shumaho . .
Tshiṱangu itshi tshi na mishumo mivhili : u sumbedza vhuvha ha vhuṋe khathihi na tsireledzo .
Kha nnḓu iyi , miraḓo i dzula u ya nga Vunḓu ḽavho na uri vha khetha sa tshipiḓa tsha vunḓu .
Tshililo tsha vhudzulo ha zwitshavha , ha vhathu vha miholo ya fhasi na ha vhathu vha miholo ya vhukati tsho vhonala nahone hu ḓo thomiwa thandela dzo teaho dzi re vhuponi honehone hu re na vhudzulo ha vhathu ho vanganaho . 
Arali ri tshi khou ḓo bvelela kha u sedzana na khaedu ya vhushai u mona na tshitshavha , ri fanela u ṋetshedza zwikili na u sika zwikhala zwa ikonomi zwa vhathu vha re na vhuholefhali .
Zwiṅwe zwiimiswa na fhethu ha nnyi na nnyi zwi " langwa " nga maanḓa nga zwiṅwe zwigwada zwa , zwitshavha , kutshilele na mvelele zwo ralo zwi vha zwi zwa phuraivethe vhukuma , ngeno zwiṅwe zwi vhukati vhukuma kana zwi khagala ngauri zwi shumela zwitshavha , zwo angalalaho , zwo fhambanaho vhukuma . 
Nahone kha muṱangano uno vho vha vha khou imaime lu takadzaho vho sedza kha uri hu nga fhungudzwa hani mbadelo idzo . 
U shumiswa uhu ha maḓi hu amba nga ha tshanduko dzi vhonalaho dzine dza itwa kha mielela ya maḓi , sa tsumbo u ṱanḓavhudza kana u onyolosa migero ya mulambo . 
Musi wa ḽiga iḽi ḽa vhutshilo muthu o linganelaho kanzhi u a bvelela vhukuma kha vhuimo ha zwa matshilisano . 
Tsaukanyo ya zwa mbeu ndi ḽiga ḽa u thoma kha u pulana ha ndeme ha zwa mbeu malugana na u phuromota ndingano ya zwa mbeu .
Khophi yo phurinthiwaho ya mafhungo a bvaho kha rekhodo*
Khethekanyo ya ndaka dzi re hone dza themamveledziso dzo khethekanywa nga khethekanyo ṱhukhu tharu , dzine dza vha Ndondolo na u Vhuedzedza : Nyengedzedzo na u Khwinisa , ha Zwino , Khephithala na Mbuedzedzo na u Wana murahu na Khephithala . 
Ndingedzo yo sedza kha sekithara dza mihasho ya ndeme : Tshumelo ya Mapholisa ya Afurika Tshipembe ( SAPS ) , Muhasho wa Mutakalo na Mveledziso ya Matshilisano na Zhendedzi ḽa Magavhelo ḽa Afurika Tshipembe .
14 Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe phanḓa
Tshumelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe , sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo dzayo dza u khwiṋisa , dzi ḓo ṱanganya databeizi dzoṱhe dza u ṅwalisela muthelo u itela u engedza vhukoni . 
zwitshavha zwi isa phanḓa na puḽane dzazwo
Arali hu na zwine zwa si vhe zwone zwi nga lulamiswa nga u ṱavhanya nga hune zwi nga konadzea .
Maanḓa maswa aya a Minista a ḓo ṅwaliwa kha khwiniso ya Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe . 
MINISITA WA MUTAKALO
U pulana , u fhaṱa , u khwiṋisa , u vusuludza , u engedza na u londota zwiimiswa zwiṅwe-vho zwa tshumelo dza zwa mutakalo , hu thi katelwa na zwiimiswa zwa forensiki ya ngudamalwadze na khoḽidzhi dza vhaongi . 
Ndivhanyiso dza mugaganyagwama dzi itwa hu na tsumbanḓila dzi re khagala nahone dzi nga si itwe nga nḓila ya inifomaḽa zwine zwa engedza kha u fhulufhela mugaganyagwama . 
Vhagudi vhane vha shumisa kupeleṱele kune vhone vhane vha tou ḓiitela vha fhedzisela vha vhapeleṱi makone u fhirisa avho vhane vha sa zwi shumisi .
CD : Ndangulo ya Thundu na Zwiimiswa
Tshifhinga tshine tsha shumiswa kha Mbalo tshi na ndeme kha nyaluwo ya zwiteṅwa na zwikili zwa Mbalo .
Thangelamulayotibe i topola foramu ' u tendela madzangano o dzudzanaho u thoma mbekanyamaitele na/ kana u ṱuṱuwedza u sikwa ha mbekanyamaitele na/ kana u ṱuṱuwedzwa u sikwa ha mbekanyamaitele , na u dzhenenela kha u monithara na u ela na u thoma u shela mulenzhe mugaganyagwama wo livhiswaho kha u ṱumanya zwithu zwa ndeme na mbekanyamushumo dza vhubindudzi ha khephithala ' .
Mashudu mavhi , zwigwada zwinzhi zwi si zwa mbuelo a zwi koni u bula uri ndi vhukando vhufhio vhune zwa khou lingedza u vhu kwama . 
Maḓuvha na miṅwedzi
Nga murahu ha sentshari dzine dza ṱoḓou swika tharu dza phambano , , u sa lingana vhukati ha dzitshaka hu khou fhungudzea .
Ndi mini zwine mitalo iyi ya ni vhudza zwone nga vhuḓipfi ha muambi malugana na lushie lwo laṱwaho ? 
Vhubindudzi ha themamveledziso vhu tevhelaho vhu tea u vhekanywa u ya nga ndeme dzaho :
Mafulo a nḓisedzo ya tshumelo ya Muvhuso
Tsheo ya minista ndi ndi yone ya u fhedzisela nahone ndi mbofho . 
Tsha vhuvhili , vhudavhidzani , u amba na nyambedzano , ndi nḓila dza u fhungudza khuḓano nahone zwi tea u tshimbidzwa nga vhathu vha nnḓa arali zwi tshi ṱoḓea . 
Vhathu vha tamaho u shuma sa vhorasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi dza Mupo .
Tsivhudzo dza vhabebi
Mbuelo dza masheleni dzi ḓo dzula dzi zwipiḓa zwa ndeme kha mbekanyamaitele dza mutakalo nahone maitele a ḓo isa phanḓa na u khwiniswa u itela vhukoni na u fhungudza tshinyalelo . 
MILAYO KHATHIHI NA MILAYO YO TIWAHO ZWI RE AFHO FHASI ZWI A VHOFHA NA U KOMBETSHEDZA VHATHU VHOṰHE VHANE VHA DZHENA KHA WEBUSAITHI YA SARS KANA TSHIṄWE TSHIPIḒA TSHAYO . 
Kha u linga ha fomaḽa , hu shumiswa memorandamu , ruburiki , mutevhe wa u esdzulusa , na zwikalo zwa phimo khathihi na zwiṅwe zwishumiswa zwo teaho u itela u sedza , u linga na u rekhoda vhuimo ha u pfesesa na zwikili zwa vhagudi .
Ho dovha hafhu ha vha na vhaimeli vha vhalavhelesi u bva kha tshitshavha tsha dziNGO fhano Afrika , WHO , China na Russia . 
Vhorabulasi vha nangaho khetho iyi vha ḓo tea u vha vha na zwikili zwa vhulanguli zwo eḓanaho u shumana na tshikolodo , na tshenzhelo ya murahu kha vhulimi . 
Tholokanyonḓivho ya u vhala na zwiṱirathedzhi zwa u vhala
Tsha u fhedzisela , u ṱalukanyiwa ha milayo ya mbekanyamitele ya mashangoḓavha ya zwa sialala ta ḽa Switzerland zwi nga si kone u katela tshivhalo tshi engedzeaho tsha vhatambi vha mashangoḓavha vhe vha vha vha khou ṱuṱuwedza sisiṱeme ya poḽitiki ya mashangoḓavha . 
thambudzo iṅwe na iṅwe kana zwiito zwa ndangulo hune zwiito izwo zwa nga ita uri mutakalo wa muthu , tsireledzo yawe kana vhuvha hawe vhu vhe khomboni .
Vhathu vhane vha khou vhala pulane yavho ( nga maanḓa avho vhane vha khou vhala muvhigo wavho wa u fhedzisela ) vha nga vha vha songo ḓowela theminoḽodzhi yavho u fana navho . 
( 2 ) Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i na maanḓḓa , sa zwine ya laulwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha Lushaka , o teaho kha u ita mishumo yayo , zwi tshi katela na maanḓḓa a -
Vhukonḓi vhu khou wanala vhukati ha mafhungo mavhili , a ne ha vha u bveledzaho na vhukoni . 
Themamveledziso dza vhathu dzine dza si bveledze mbuelo dza masheleni , u fana na zwikolo na zwibadela - dzi tea u lambedzwa nga mugaganyagwama .
Vhunzhi ha miraḓo ya tshiṱafu vho dzhenela wekishopho yo farwaho nga Muhasho wa Tshumelo ya Ndulamiso . 
Thendelo ya vhushumisamupo i ṱoḓea fhedzi u itela vhushumisamupo kha ḽa Afrika Tshipembe .
Mihasho yoṱhe ya muvhuso , mihasho yoṱhe ya mavun ḓu , mivhuso ya mavuṋdu , dziofisi dzapo , Ofisi ya Poswo ya Afrika tshipembe , vhabveledzi vha zwifha ṱo , kana tshivhumbiwa kana muthu muṅwe na munwe .
Nga maanḓa maroroma a phendelashango zwa zwino o livhana na ngudo nnzhi . 
U bva kha kuhumbulele kwa u amba mahala , na musi muthu o thivha saithi nga nḓila i si yone zwi vhumba tshutshedzo nahone zwi vhanga mbilaelo . 
Zwitzhili zwa hone ndi zwiṱukuṱuku lune zwi si kone u vhoniwa nga maṱo a ṋama .
Phanḓa ha musi vha tshi saina thendelano idzi , vharengi vha ḓo tea u ṋetshedzwa maṅwalo a milayo a khoro musi vho a humbela . 
Nahone idzi komiti dza zwa pfunzo dzo vhumbiwaho nga vhahaṱuli dza sethe ya vhulamukanyi iṅwe na iṅwe ya muhasho dzo ta adzhenda , kharikhuḽamu arali vha tshi ḓo zwi ita , u itela sesheni iṅwe na iṅwe ya pfunzo kha khothe iyo . 
Ndi zwi ḓivhisa hani ?
U fhindula tshibveledzwa
Zwidodombedzwa zwi ḓo thusa kha vhupulani , nyolo na kha u thoma u shuma ha thandela dza u fhaṱa na u vusulusa bada . 
Miraḓo ha dzulaho hu dzulaho dziminista ho serekanaho vha badeliswa mbadelo dza vhubindudzi , dzine dza vha nṱha u fhira dzo ḓoweleaho dza madzulo a vhathu . 
U tou fana na zwa u vhambadzwa ha zwidzidzivhadzi , vhuhokokolwanzhe na hone vhu khakhisa ikonomi dza dzingu . 
Mbuelo dzo lavhelelwaho na zwibviswa zwi elelaho nga kha Tshikwana tsha Mbuelo ya Lushaka . A zwi kateli u shumiswa nga mavundu kana muvhuso wapo u bva kha mbuelo dzavho . 
Mbekanyamaitele dzashu dza thendara dzi a dzhia sia kha vhoramabindu vha vhafumakadzi na vhaṋetshedzi vha tshumelo . 
U fhungudza u tsitsikana , ṱhoḓisiso kha dziṅwe khetho dzi re hone na nḓisedzo kana ndangulo ya zwikhala zwo ṱoḓisiswa . 
Mbekanyamushumo o thagetha kha vhafumakadzi na vhanna vha sa shumi kha tshigwada tsha vhukale ha u shuma kha zwitshavha ezwi . 
U khinulula vhukoni ha Mabindu Maṱuku na a Vhukati ( dziSMME ) , miṱanganelano , mabindu a ḽokhishini na a vhupo ha mahayani ;
U lwela u vhusa he ha ṱalutshedzwa afho nṱha hu wanala hoṱhe kha masia aya . 
Masiandaitwa a miṅwaha ya maḓana a tshiṱalula , u sa bvelela na u tsikeledzwa nga zwa vhukoloni zwi nga si khakhululiwe nga miṅwaha ya 17 fhedzi .
Tshumelo dza zwa maṋo ( khonsevethivi na risitorethivi , hu katelwa maṋo a mafanedza a pulasiṱiki na zwa maṋo zwo khetheaho ( hu katelwa metal base partial dentures )
Ofisi ya Mulangi Dzhenerala
Zwi khagala , mbudziso idzi na dziṅwe dzi ḓo sumba nḓila mupulani malugana na u vanganywa ha kutshimbilele kwa vhathu na netiweke ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Minisiṱa wa zwa Muno , Vho Phurofesa Hlengiwe Mkhize,vha ḓo fara muṱangano mupfufhi wa u ṱalutshedza nyimele na maitele zwine zwa tea u tevhelwa musi zwa u ita khumbelo hafhu zwi tshi vula .
Vhulapfu ndi vhulapfu ha nga nṱha ha tshivhumbeo . 
U kopolola phatheni kha phegibodo na u kopa phetheni , maipfi na maḽeḓere kha bambiri .
R50 ya u ridzeva dzina .
Masipala u na mbekanyamaitele na maitele a ndangulo ya zwa masheleni o dzhiiwaho nga Khoro hu na ndivho ya u ṋekedza vhupo vhu pfadzaho u itela u langa zwa masheleni a masipala . 
Hune phesenthe dza furaru dza zwikili zwa luambo dza sumbedzwa , zwi amba uri u avhelwa ha maraga dza tshikili tsha luambo hu tea u vha phesenthe dza furaru dza maraga dza gumofulu , hu si maraga dza fumaru .
Komiti ya Wadi i nga shumisa zwiimiswa izwi u ṋea mihumbulo kha tsheo dzi kwamaho tshitshavha .
Ndi tshipiḓa tsha zwiṅwe zwa zwishumiswa zwine ra vha nazwo sa shango zwa u lwa na vhutshinyi vhu itwaho nga vha maimo kha sekithara ya phuraivethe na ya muvhuso .
Arali mbilo i sa koni u khwaṱhisedzwa u bva kha mafhungo o dzheniswaho masipala u na pfanelo , kha khetho ya u dzhia tsheo yawo u woṱhe , ya u sa avhela dziphoindi . 
Kha u tendela mveledzo iyi , ro wana vhuimo vhune ha ḓo vhuedza vhoṱhe . 
Zwenezwo , ho vhuedzedzwa ndinganyiso u swika huṅwe fhethu , naho ndi tshi khou timatima uri hu ḓo swikelelwa ndinganyiso yo fhelelaho . 
Mihumbulo ya thandela
Tshiṱiriki ndi ḽevele ya vhuvhili ya tsedzuluso . 
Afurika Tshipembe ḽi tea u khwinisa nḓila yaḽo ntswa na u bvela phanḓa na u shela mulenzhe kha u khwinisa saintsi na thekhinoḽodzhi nga u angaredza .
Mbadelo dza khumbelo na tswikelelo a dzi shumi kha rekhodo yo humbelwaho nga muofisiri wa zwa u unḓa kana muṱoḓisisi wa zwa u unḓa hu na ndivho ya tsedzuluso ya zwa u unḓa zwi tshi ya nga mbetshelo dza Mulayo wa u unḓa wa vhu 99 wa 1996 kana tshipiḓa tsha vhu 44 tsha ndaulo .
Hu na tshaeo ya zwiḽiwa Vhathu a vha ṱalukanyi uri vha tea u ḽa zwiḽiwa zwifhio khathihi na uri vha dzule vhe na mutakalo
Ri livhuwa mazhendedzi a thikhedzo , madzangano a sa shumeli malamba , sekithara dza phuraivethe , madzangano a zwa vhurereli na zwitshavha kha u thusa avho vha ṱoḓaho thuso .
Ho sedzwa Tsumbamutengo ya Mushonga ( MPL ) , Milayo ya Tshikimu na u thivhelwa ha fomuḽari .
Ri ṱoḓa afidevithi ( yo ḓadziwa nga muraḓo muhulwane ) itea u khwaṱhisedza vhuunḓiwa ha masheleni ha murathu kana mukomana wa muraḓo muhulwane .
Hezwi ndi maga o fhambanaho a u vhumbwa ha vhupo ho khethwaho kana yunithi dza tshitshavha dzo khwaṱhaho dzo tiwaho . 
Ndi maḓi mangafhani ane sekhithara dzo fhambanaho dza a shumisa ? 
Ri fanela u sedza mafhungo aneo na uri ri ṱoḓa mahumbulwa o khwaṱhaho nga ha uri magake a nga valwa hani , hu tshi katela na sia ḽa ndambedzo . 
Kha vha vhudzise vhathu vho dzhenelaho uri vhuimo havho kha tshigwada vhu vhushaka-ḓe na vhuṅwe vhuimo vhu sa fani naho .
j ) Vho Dumisa Hlatshwayo ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Zwihulwane , vho zwi vhona uri vha no fana navho vha Sweden vha sumbedza u sedzesa mafhungo apo a zwa mbeu kha mimasipala , vhudzuloni ha zwa mbeu zwi no yelana na nḓisedzo . 
U fara Foramu iyi zwi ḓisa tshikhala tsha u sedza kha ndeme ya u dzhiela nzhele vhafumakadzi , dzitshetshe na mutakalo wa vhana vha Afurika Tshipembe na u ḓivhadza sekithara dzoṱhe dza tshitshavha uri dzi shele mulenzhe kha vhuḓidini uvhu .
Tshigwada tsha vhuvhili tsha milaedza tsho vhambedza mbekanyamaitele u bva kha vhathu vho fhambanaho . 
U swikela tshumelo kha buloko ya vhukati zwi anzela u vha thaidzo kha vhane vha ne vha hanela vhashumi vha khoro vha tshi swikela nga nṱhani ha uri vhane vha fhethu vha mushumoni nga masiari . 
Ni songo tamba tsini na bambelo ( phuḽu ) nga nnḓa ha musi hu na muthu muhulwane tsini .
U itiwa ha Batho Pele a si tshithu tsha ḓuvha ḽithihi fhedzi .
72. U kona u swikelelea na u dzhenelelea kha Khoro ya Lushaka nga nnyi na nnyi .
U vha na radio kha zwiendedzi zwoṱhe zwa shishi . 
Kḽorini i nga ṱaluswa sa yo linganelaho , i re hone , i shumaho kana yo salelaho . 
U dzudzanya vhuṱaluli ha vhuthihi , ho kumedzwa uri fhethu ha ṱhumano hu vhumbekanywe sa tshiimiswa tshithihi . 
Arali vho tea u vha ṱhanzi khothe :
U itela u vha thusa u dzhia tsheo ya uri vha a ṱoḓa u shandukisa khetho , vha ḓo wana mafhungo u bva kha GEMS nga ha mbuelo ntswa , na fomo ya u nanga khetho .
Mbilahelo ya Kiḽasi V : Ndi mbilahelo ine ya vha nnḓa ha maanḓa kana phoḽisi ya ICD .
Zwiṅwe zwine zwa tea u lavheleswa ndi vhutshinyi vhu dzhiiwaho ho hula u ya nga Mulayo , vhune ha vha ha u pomoka vhuloi na u zwima vhaloi .
U vula vhukoni ha dziSMME ndi tshiṅwe tsha zwi tshimbidzi zwa ndeme kha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe zwine zwa ḓo engedza na u shandukisa ikonomi na u sika mishumo .
Ndavheleso ya Zwigwada : Sekithara ya Ikonomi na u Thola ; Mveledzo ya Themamveledziso ; Vhulamukanyi , Thivhelo ya Vhugevhenga na Vhutsireledzi ; Nyanḓano ya Dzitshaka , Zwigwada zwa Mbambadzo na Vhutsireledzi .
Zwivhumbi zwi tevhelaho zwa masheleni zwo vhalwa kha miṅwaha mivhili yo fhelaho : 
Ndi musi vhathu vha tshi khou shuma vhoṱhe u swikelela muloro muthihi zwine zwa ṱumanya tshifhinga tsha murahu na tsha zwino na hone zwa ita uri vhumatshelo vhu vhonale vhu tshi swikelelea . 
Tshifhingambekanywa
Kha mvelele iyi vhathu vha a davhidzana na vhadzimu vhavho , na ṋamusi , nahone vha wana milaedza . 
U vhala tshibveledzwa tsha u tevhela maga sa risipi / ndaela dza u ita tshithu Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
U ṱanganyisa : na
Ndeme ya vhukuma i anganyelwa uri i wela kha phimo mbili dza fulufhelo , ngauralo tshikhala tsha fulufhelo ndi tsha ndeme u itela u tshi sedza musi hu tshi ṱalutshedzwa data . 
Ngauralo , u engedza kha u kuvhanganya mafhungo vho dovha vha phaḓaladza mafhungo , hu tshi nga vha kha a vhuimo vhuhulwane ha tshipholisa kana kha tshitshavha ? 
Tshitshavha tsha Afrika Tshipembe vha nga si tsha kona u swikelela zwa miḓifho , fhethu ha dziḓoroboni , ya u vha na fhethu ho vhetshelwaho thungo u itela u shumisela fhethu huthihi ho vuleaho . 
U ita nyambedzano nga ha u fhindula tshibveledzwa
Khonani yaṋu ya mbiluni ndi nnyi ?
Vha i vhanḓa vho takala vha ri vha ḓo i shumisa kha u tika vothi .
( d ) i nga thola vhashumeli vhane vha khou ṱoḓea kha u bveledza mishumo yayo
Dokotela a shumaho na vhulwadze havho u ḓo dzhia tsheo ya uri vha dzula tshifhinga tshingafhani . 
Afrika Tshipembe ndi murangaphanḓa wa ḽifhasi kha zwa u vhulunga mupo nga kha u shela mulenzhe haḽo hu vhonalaho nga thendelano ya zwa mupo na zwiimiswa zwinzhi zwi ngaho CITES , Guvhangano nga ha Zwipishisi zwi khou Ṱhoṱhelaho na Guvhangano nga ha Biological Diversity .
Dzina ḽa tshileludzi tsha ndondolo ya mutakalo ḽo kumedzwa nga vhafariwa na uri ḽo mbo ḓi ṱanganedzwa na zwenezwo nga ndangulo . 
Nga zwezwo , mihasho iyi yo ṱangana na u sa gonyiselwa miholo lu eḓanaho kha milayotibe ya miholo yayo . 
Vhupfiwa ho fhiraho a ho ngo tou vha ha u humbulela kana ha mvumbo ya zwa pfunzo . 
Fhethu afha hu na tshipiḓa tsha mavu tshihulwane tshine a tshi khou shumiswa tshoṱhe , nga maanḓa a muvhuso na a masipala , ane a nga shumiswa u sika Tshipiḓa tsha shango ḽa u Vusuludza vhupo ha Ḓoroboni . 
Nga u angaredza , hu na masia mararu mahulwane ane a tea u sedzwa kha dizaini ya tshiṱirakhitsha tsha phaiphi khulwane dza mushululo . 
Mutevhe wo dodombedzwaho na maṅwalwa a ṱoḓeaho u ṅwalisa muunḓiwa Munna kana mufumakadzi wavho
CBP i nga thusa kha u fhindula zwithu zwo sumbedziswaho kha sinario .
Ndi nga vha humbelavho thuso ? "
Vhaeni vha ṱhonifheaho , sa tshipiḓa tsha maitele a vhuṱhogwa ri ḓo ya phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya u fhaṱa ikonomi na tshomedzo dzapo .
Nga fhasi ha mutsiko wa u tshoṱelwa wo lavhelelwaho nga USA , mulayo wa maswole wo fhela . 
Kha vha wane zwifhaṱo zwi re tsini na zwiṱaraṱa u engedza vhuitwa ha vhaendangaṋayo , vha fhungudze u phaḓalala ha vhadzulapo , na u bveledza tshumelo dza vhaendangaṋayo sa mavhengele are zwiṱaraṱani a ṱumanywaho mveledziso ya vhukwakwani ha nṱha . 
Zwi nga ṱoḓea uri hu fhaṱiwe mushululo ngoloni . 
Ri khou ṱoḓa fhedzi u thoma u shumisa baḽantsi yo teaho ya vhathu na thundu badani kana kha tshiporo . 
Lavhelesani tshifanyiso , ni ambe na khonani yaṋu nga dziṅwe dza khombo idzi .
Naho nyimele dzavho dzo vha dzi tshi fana na dza vhanzhi madzuloni ha zwiṅwevho , u fhambana hadzo ho wanala kha fhungo ḽa uri vho nanga u ḓidzhenisa kha maitele aya . 
Milayo ya kuḽele ku re na mutakalo ngomu
Nga tshumisano ya vhoṱhe , na vhuḓiimiseli ha u ita zwithu nga nḓila i songo ḓoweleaho nahone nga vhukoni , ri ḓo kona u vhona uri mushumo washu wa mvusuludzo na mvelaphanḓa u a bvelaphanḓa nahone ri ḓo kona u u isa maṱhakheṱhakheni .
Ndivhanele ya zwino
Nga murahu ha u valelwa hanga musi ndi tshi ṱanganyisa zwithu ndo vha ndi na kuvhonele kwo khwaṱhaho kwa thimu yeneyi , maṅwe a ayo madzina e nda a bula . 
Lushaka ya Mavunḓḓu ; ' .
U wana thasululo ya khwinesa nga u shumisa thendelano
Nyambedzano dzo vha dzo livhiswa kha ṱhalutshedzo ya Garaṱa ya Mutakalo ya Kiḽiniki na nyendedzi ya kuḽele kwa mutakalo kha vhana . 
A huna muthu o tendelwaho u ḓidzhenisa kha zwa u rea khovhe a si na phemithi .
Miri i tshi sombana , nnḓu dzi tshi fuḓululwa .
u vhofholowela hayani ndi R6 941 nga muunḓiwa nga ṅwaha
Vho Diane Reinette Terblanche ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Tsha vhuvhili ndi tshi kwamaho thaidzo ya u avhelwa ha zwiko fhasi ha nyimele dza ndeme dza vhulangwa ha muthelo na vhutshivha ha u shumisa zwiko . 
Mulayotibe u ḓo shuma wo sedza kha mveledziso ya tshoṱhe , nṱhani ha u sedza kha tsireledzo ya maḓaka na mupo fhedzi , hu na mbonelo ya u shela mulenzhe kha ndivho guṱe dza matshilisano na ikonomi .
Zwo lavhelelwa uri , nga nnḓa ha u thusa vhashumisi , hezwi zwi ḓo ḓi thusa na kha u fhungudza tshikolodo . 
Hu itea mini musi no pfulusa zwiḽiwa ?
( 1 ) Arali ho nangiwa vhonkhetheni vhavhili fhedzi kana musi hu tshi nga sala vhonkhetheni vhavhili fhedzi musi ho no bvisiwa vhaṅwe , nahone havha vhonkhetheni vha tshi nga vha vho wana vouthu dzi eḓanaho , hu tea u fariwa muṱangano u tevhelaho hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe nga tshifhinga tsho tiwaho nga murangaphanḓa wa muṱangano .
3 . Vhashumisi
Zwo ḓi ralo , ṱhoḓea dza zwitshavha zwa Nelson Mandela Bay dzi khou dzulela u shanduka . 
Nangoho , zwi sumbedziswa kha zwithu zwa ndeme zwiṱanu zwa Muvhuso : pfunzo , mutakalo , u lwa na vhugevhenga , u sika mishumo , na mveledziso ya vhupo ha mahayani . 
Zwi tou vha khagala , mbekanyamaitele na fiḽosofi dzo khwaṱhaho na u vha khagala dzo bvelela nga maanḓa . 
Muhasho wo ita na u khunyeledza maitele a u pima mishumo kha leveḽe dzoṱhe dza poswo , nahone wo thoma u sheduḽa tsedzuluso ya maitele aya , vhunga zwi tshi ṱoḓea . 
zwiṱirathedzhi
Shngo ḽine tsha shumisa fuḽaga yatsho ye tsha ṅwaliswa ngaḽo ( arali tsho hiriwa kana tshi tsha vhaṋe vho ṱanganelanaho vha Afrika Tshipembe )
Lwanzheni
Mutevhe wa vhaholelwa u laulwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe na tshanduko dzi kwamea nga ngomu ha ṅwedzi u tevhelaho wa muholo . 
Kuitele ndi nḓila dzi shumiswaho u bveledza nyito hu tshi tevhedzwa mbekanyamaitele dzo randelwaho . 
DZA IKONOMI
U amba nga ha tshirendo ( zwine tshirendo tsha amba nga hazwo )
Ri khou itela khuwelelo kha sekhithara idzi dzoṱhe dzo fhambanaho , nga maanḓa uri dzi gude u bva kha vhukoni ha saithifiki , vhunzani , vhuṋe na ha akhademi nga ha uri roṱhe ri nga tandulula hani khaedu iyi ya u vhulawa ha miraḓo yashu . 
Zwi a fana kana u nga ṱanganyea ?
Wekishopho ya ṋamusi zwenezwo yo tou tea vhukuma , nahone ndi a tenda uri nyambedzano dzavho dzi ḓo tshimbila zwavhuḓi masiari ano . 
U shumisa mbonalo ya maipfi u bvumba uri tshiṱori tshi amba nga ha mini .
Shedu ḽu B : Zwifha ṱo , mbulungo ya tshelede , pfanelo na mbadelo dza u shumisa vhutsila ha muthu mbuyelo )
Mashango a bvelelaho kha sia iḽi a katela : Algeria , Nigeria , Afrika Tshipembe , Igipita , Morocco , Seychelles , Kenya , Ghana na Ethiopia . 
Ro vhaiswa vhukuma nga u ri sia havho .
Mulayotibe u humisela murahu mulayo u khou shumaho wa Mulayo wa zwa Mafhungo a Murengisi wa Dzinnḓu wa 1976 ( Mulayo wa vhu 112 wa 1976 ) .
Vhunga mutambudzi a tshi vha ene a no langula masheleni kanzhi , u na tshikhala tshihulwane tsha u wana vhaimeleli vha zwa mulayo . 
Ho sedzwa thendelo u thoma na nyendedzi dza kiḽinikhala dzi shumiswaho kha zwileludzi zwa nnyi na nnyi 100% ya mutengo wa Tshikimu
Nga nyito , naho zwo ralo , netiweke dzo vha dzi sa khou shuma kha dziṅwe nyimele nahone , zwenezwo , a zwo ngo kona u ṱalukanyiwa . 
Ho no vha na khwiniso kha tshiimo tsha mutakalo zwine zwi vhonala kha zwisumbedzi zwa mutakalo wa tshitshavha sa u engedzea ha ndavhelelo ya u vhutshilo vhulapfu , u fhungudzea nga fhasi ha mpfu ṱhanu na u fhungudzea ha mpfu dza musi vhafumakadzi vha tshi dzadzefhala .
Milayo yo bva ngafhi ine ya nga i khou vhusa ḽifhasi ḽoṱhe ? 
Ri kha ḓivha na lwendo lulapfu lune ra tea u lu tshimbila .
Vhuṱumani ha tshoṱhe ha vhubindudzi na khohakhombo ya u badela mbuelo dza vhukhakhi kha Mulayo wa Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo . 
Mulayotibe wa iNeSI u tendela u thomiwa ha iNeSI sa tshiimiswa tsha lushaka tshine tsha vha na milayo yatsho , u itela u tandulula ṱhahelelo ya zwikili zwa eḽekiṱhironiki zwine zwi kundisa vhubindudzi , mveledziso ya ikonomi ya matshilisano na mveledziso ya vhukoni shangoni ḽashu .
B Ni songo itesa phosho .
Ri dzhiela nṱha na u ṱanganedza nungo dzawe , nga maanḓa maitele a o khethekanywaho kararu . 
Musi hezwi zwi tshi humiswa , zwi ḓo tshimbidzwa nga Tshikwama tsha Phuresidennde . 
Roṱhe na Muhasho wa Mutakalo khathihi na Muhasho wa Pfunzo na dzi NGO , Muhasho wo kona u vhona u thomiwa ha nḓila dza u fhirisela vhana na vhaswa vhare na vhuholefhali . 
Vha ḓo humbelwa uri vha rwele Crime Stop luṱingo kha 08600 10 111 hu saathu u fhira tshifhinga tsho tiwaho u ḓivha uri zwidodombedzwa zwo vha zwi zwone naa na uri vha tea u pfufhiwa naa .
Nḓila dza u swikelela Rekhodo dzine dza dzula dzi hone
( Kha vha faredze khophi yo sethifaiwaho ya ID )
Kha ḽifhasi ḽa vhukuma , zwi a konadzea nga maanḓa u humbula mulwadze wa vhurindilamushonga ha TB a tshi khou ḓivhadzwa kha mushumi wa ndondolo ya tshitshavha a sa athu u bviswa vhuongeloni , ezwi ndi ndeme ya vhushaka uhu . 
Shuma sa tshimiiswa tshi no shela mulenzhe lwa tshipentshela nahone lu lwa tshiofisi ;
2.2 Maitele o ṱanganelanaho
Zwi tea u vhewa khagala uri mafhungo o sumbedzwaho o dzhiiwa u bva kha IDC i re kha Gwama ḽa Lushaka na u khaṱhisedzwa nga mafhungo o wanalaho u bva kha vhalambedzi . 
Dzi CMA dzi do dovha dza tshimbidza mishumo ya vhashumisi vha madi zwinwe zwiimiswa zwa ndangulo ya madi kha vhupo vhunwe na vhunwe .
Vhuḓifari vhu sa ḓivhalei ha vhathu vha anḓanaho na mbuelo lwo kalulaho , vhu sia vhathu vhashu vho livhana na khohakhombo ya mutakalo isa ṱanganedzei na u vhanga khuvhalo kha mupo . 
Hu ḓo vha na u fhungudzea hu vhonalaho kha vhathu vhane vha shuma mishumo i re khombo , na u engedza zwikhala zwa mushumo kha vhoṱhe , nga maanḓa vhaswa . 
U vhiga u tshinyala ha mutshini ufhio na ufhio kha mulavhelesi . 
TSUMBO :
Tsumbadwadze dza vhukati dzi katela tsumbadwadze dzi si dza khombo kana dza u thoma :
Hu nga kwamiwa fhedzi vhahumbeli vha tamaho u ita khumbelo ya Tshikimu tsha Bazari . 
U shumana na khumbelo dza mbuelo dza tshumelo na u ya kha madzingu . 
7 . NDI LINI HUNE VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA HA VHA HO TEA ?
Masia o sedzeswaho a katela zwa mvelele , mitambo , pfunzo , mutakalo , vhuendelamashango , vhuendi na mishumo ya tshitshavha . 
Vhahulwane vha mmbi vha dzhielwa nṱha sa vha re na maanḓa u itela u londota nzudzanyo nga nḓila ya manweledzo . 
Ndi u thoma ha u shuma ha Thendelano ya French na Brazil yo sainwaho vhukati ha PRASA na Alstom .
Tsumbanḓila dza ndondolo ya vhuimana dzi amba nga ha u thivhelwa ha malwadze a nga thungo kha vhafumakadzi vha re na tshitzhili tsha HIV , nahone u ṋetshedzwa ha zwiengedzi zwa pfushi zwi thusa kha mutakalo wa vhomme . 
Tshiṱaluli tsho ḓoweleaho tsha zwikolo zwine zwa tshimbidzwa zwavhuḓi ndi vhurangaphanḓa .
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho vha vhone mulanga muṱangano wa Khabinethe , we ha dovha hafhu ha ṱanganedzwa Miraḓo miswa ya Khorondangi vhane vha khou dovha u ḓadzisa vhurangaphanḓa vhu re hone zwino kha muvhuso kha u ranga phanḓa matshimbidzele a Mbekanyamushumo ya Nyito ya muvhuso ya tshanduko ya ikonomi nga vhuhali na nyaluwo ya ikonomi ya matshilisano yo katela .
( 1 ) Khorotshitumbe ya Vunḓu yo vhumbiwa nga Mulangavunḓu , sa Ṱhoho ya khoro na Miraḓo i si fhasi ha miṱanu nahone i sa fhiri fumi vho vheiwaho nga Mulangavunḓu vha tshi bva kha Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu .
Zwi ḓo ḓisa tshanduko ya didzhithaḽa kha tshumelo dza muvhuso na u konisa nḓisedzo ya tshumelo dza ndeme ngeno hu tshi khou sedziwa kha dziṅwe nḓila kha thekhinoḽodzi dza didzhithaḽa .
Ḓuvha : 13 Fulwana 2016 Ḓorobo : Libode
Dzilafho .
Miano na Khwaṱhisedzo dza u Ḓiana
3.1 . Muphuresidennde Vho Zuma vho rwela ṱari Ṅwedzi wa Vhaswa fhasi ha thero ine ya ri " Ṅwaha wa Vho OR Tambo : U Bveledza u Manḓafhadzwa ha Ikonomi ya Vhaswa " , na muṱangano wa Tshigwada tsha Vhaswa tshi Shumaho na Phuresidennde .
U dzhia tsheo ; u vhumba na u imelela muhumbulo wau
( b ) u shuma mafhungo ayo hu si na tshidzumbe , na u farela madzulo ayo na a dzikomiti , zwi tshi itea khagala , fhedzi , hu tea u dzhiwa vhukando ho teaho -
vhadzheneli vha 8 vha dzenela ḽitambwa , vhaṅwe vha ṱalela kutshimbidzele .
Zwino ndi a vha ramba ṋamusi uri vha ye vha vhale rekhodo idzo vha vhudzise arali mawanwa ayo nga ha mbuno dzi re phanḓa ha mulangadzulo uyo uri o vha o fanela kana hai . 
Kha vha ṱhogomele zwiwo zwine zwa nga khakhisa kana zwine zwa na khonadzeo ya u vhea tsireledzo ya Muhasho wa Pfunzo khomboni na u khwaṱhisedza uri maga o teaho nahone nga u ṱavhanya a kho dzhiwa . 
Kha vha ambedzane nga ha zwitenṅwa zwa ndeme zwine zwa tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi nangiwa fhethu ha u pulanela miṱangano na u humbula nga ha fhethu ha khwiṋesa kha vhungomu ha tshitshavha tshavho vhone vhaṋe .
Mulayo uyu u fha mannḓa na mishumo kha Ofisi ya Muhulwane wa Vhulamukanyi ye ya thomiwa sa tshiimiswa tsha muvhuso tshire thungo sa muhasho , nga Mulevho wa Muphuresidennde wa 2010 .
Ndi konesa u ita tie .
U gidima ni sa ḓinetisi .
TSHIVHUMBEO TSHA THANDELA
U vhandwa nga ḓuvha zwi tea sedzuluswa nga matsheloni-tsheloni na nga mathabama tshikovhelelo . 
3.3 Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Mulayo wa Dzikhothe wa 2015 .
Vho lenga u ya tshikoloni .
Kha ṱhanganyeloguṱe iyi , ine ya ṱoḓa swika tshithihi i khou lambedzwa na u thoma u shumiswa , tshararu tsho salaho tshi nga fhasi ha ndingo . 
Pfufho dzi ṱanganedza thandela na zwithomiwa zwa nḓisedzo ya tshumelo zwine zwa shuma zwavhuḓi zwine zwo swikelelwa nga kha u shumisa nḓila , ngona na zwishumiswa zwo thomiwaho . 
Kha vha ise fomo ya khumbelo ofisini ya CIPRO .
Khethekanyo dza u ḓi ṅwalisa dzo ima nga nḓila i tevhelaho :
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i tea u linga zwikili zwa luambo zwo vhalaho u itela uri zwipiḓa zwa ndeme zwa zwikil zwi konou u lingwa kha themo na kha ṅwaha .
Ndo wana e-mail ya nga ha thaidzo ya zwa nnḓu u bva kha Vho Mzukisi Mali , mushumeli wa tshitshavha u bva kha vhupo ha Fingo ngei Grahamstown .
Zwino ḓilugiseleni u ṅwala ambe mufhindulano waṋu inwi muṋe .
Izwi zwi ḓo ṱoḓa tshanduko nga u angaredza kha kutshilele na kushumele kwa vhathu .
Fomo iyi ndi redzhisiṱeresheni ya u bvisa maḓi a re fhasi mavuni , u fana na maḓi ane a bvuḓa zwiṱuku kha mishumo ya maini kana kha vhupo fhaṱa . 
5.8 Nzunzanyo dza ḽodzhisitiki dza CBP
Ri vhudza vhathu uri tshitshavha itshi tshoṱhe tshi ḓo bvelaphanḓa khathihi . 
Khabinethe yo livhuwa vhurangeli ho itwaho nga Muphuresidennde Vho Zuma na SADC ha u vhuedzedza mulalo ngei Lesotho .
Muthu muṅwe na muṅwe a swikelelaho webusaithi iyi ( mushumisi ) u tea nahone u tendelana na maga na milayo yo tiwaho kha nḓivhadzo ya mulayo iyi . 
Ri tshi ri Tshanduko yo fhelelaho ya ikonomi ya matshilisano ri vha ri tshi khou amba mini ?
U vha vhaṅwe vha vhathu vha si vhanzhi kha nḓowetshumo ya vhuinzhiniere , matshudeni vha vhafumakadzi vha anzela u sa vha na thikhedzo . 
U thetshelesa ndaela dzo fhambanaho na u tevhedzela zwine dza amba .
O kona u wana ndondolamutakalo ndi pfanelo ya muthu kha mulayotewa Afrika Tshipembe lune ya tea u pfumbiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku . 
U VHALA / ṰALELA HO NYENGEDZEDZO HA MUGUDI E EṰHE
Milayo ya u fara masheleni Tshibugwana tsha maitele a zwa masheleni Nyendedzi dza MTEF
Riṋe ri / ro / ri ḓo . . .
Mulayo wa Mutheo wa Vhushaka ha Mivhuso yo Ṱanganelanaho wa 2005 ( Mulayo wa vhu 13 wa 2005 )
Mapa wa vhu 54 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Disiki idzi dza u paka a dzi koni u pfukiswa u bva kha goloi u ya kha iṅwe . 
I sumbedza uri vhurangaphanḓa , vhadzulapo vhane vha shela mulenzhe na muvhuso une wa shuma zwavhuḓi zwi nga thusa hani kha u ṱuṱuwedza mveledziso kha vhupo ha vhathu kana tshitshavha tshi shumisanaho .
Mbekanyamaitele ya Tshidzumbe 
Ri dovha hafhu ra pfa ro hulisea nga u shela mulenzhe kha u ṱoḓa thandululo kha nyimele i re Cote d'Ivoire , sa muraḓo wa African Union High-Level Panel , ro nangwaho u thusa u tandulula khaedu kha ḽeneḽo shango .
Dzina ḽa tshiimiswa
Naho zwo ralo , mbumbo yo khethekanywaho ya nḓisedzo nga murafho u mona na maimo a mushumo zwi dzula zwi mbilahelo ya ndeme . 
Thandela i khou lingedziwa kha yunivesithi dza rathi na kha gudedzi ḽithihi ḽa Pfunzo ya Thekhiniki ya Mishumo ya Zwanḓa na Vhupfumbudzi ( TVET ) na uri i ḓo vha i tshi khou lambedza ngudo dza matshudeni vha ṱoḓaho u swika 1 500 vhane vha khou gudela digirii zwadzo dza mveledziso , khathihi na dza ndalukanyo dza phurofeshinaḽa dza sumbe , ha kona u dovha ha vha na ndalukanyo nthihi ya zwa mishumo ya zwanḓa vhane vha ḓo lambedzwa u vhuya u swika vha tshi fhedza ngudo dzavho .
Ḽi ṅwalo ḽa vhune li a bviswa hafhu kha vhathu vha tevhelaho :
Mbekanyamushumo dzo tiwaho u fana na Buthano ḽa Vhathu , U isa Phalamennde kha Vhathu , Phalamennde ya Vhafumakadzi na Phalamennde ya Vhaswa , dzoṱhe ndi pulatifomo dzo itelwaho u ambedzana na tshitshavha u pfa mavhonele atsho nga ha zwine zwa vha zwa ndeme khavho .
Vhaṅwe vhashumi lalela vharengi vho kambiwaho ; vha vha fhura phanḓa ha musi vha tshi vha rumela hayani . 
Tsumbavhukoni iyi i ḓo engedza nḓivho ya avho vha ṱoḓaho u bveledza mabuḓo kha mivhuso yapo na ndaulo .
Fomo ya minwe i tea u sainwa nga nga muthu o dzhiaho minwe .
Thengo ya muvhuso ngauralo i ṋea zwikhala zwinzhi zwa u ṋetshedza nahone i tea u shumiswa sa tshumiswa tsha ndeme tsha u tikedza mabindu ane a khou bvelela . 
Ndi dzifhio ?
5.3 . Khabinethe i ṱanganedza mvelelo dza ṅwaha wa muvhalelano wa 2015 / 16 dza Tshiga tsha Vhuṱaṱisani ha Ṅwaha nga Ṅwaha ha Ḽifhasi ha Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi , dze dza sumbedza Afrika Tshipembe ḽo gonya zwikhala zwa sumbe u bva kha 56 u ya kha 49 kha mashango a 140 .
Thandela yo fara khonadzeo ya u kona u bveledza hu u itela u ṱavhanyisa mveledziso ya SADC ; u fhungudza vhushai ha fulufulu , ṱhuṱhuwedzo ya nyaluwo ya ikonomi na u ṱavhanyisa mveledziso ya themamveledziso .
Ndi zwa ndeme zwa dovha hafhu zwa vha zwavhuḓi u vhulunga miṅwe mishumo u itela u vhona nyaluwo musi tshifhinga zwi tshi ya .
Pfanelo ya u ṋetshedza phethisheni kha Phalamennde ndi pfanelo ya mudzulapo muṅwe na muṅwe wa shango nahone yo ṋetshedzwa kha Ndayotewa .
Thukhitha dzine dza sa anzele u dzhiiwa sa zwidzidzivhadzi dzi nga shuma sa zwidzidzivhadzi nga fhasi ha nyimele dzenedzo , sa tsumbo zwiḽiwa , zwinwiwa , zwiṋwisi kana dzierosoḽo . 
Izwi zwi nga ṱuṱuwedza khaṱhulo ya vhukuma ye ha swikelelwa khayo , ho ṋetshedzwa mvelelo dzo fhambanaho sa zwiitisi zwa u pfukiselwa phanḓa ha khaṱhulo kana u imiswa ha khaṱhulo .
Arali hu na maṅwalwa a u tikedza fhungo ḽo ḓiswaho nga mu / vharumeli vha phethishini , kha vha a nambatedze kha phethishini .
Vhuendedzi : Vhunzhi ha wadi dza ha masipala ano maḓuvha hu navha na mivhundu mihulwane vhukuma .
SASSA i ṋanga uri mundende wavho u sedzuluswe .
A si ṱhanzi dzoṱhe dzi lwalaho vhulwadze ha muhumbulo dzi si na vhukoni ha u ṱanziela - zwi bva kha tshikalo tsha vhulwadze . 
Pulane ya u ṱutshela ya nyimele ya shishi i tea u olwa u itela uri mafhungo maṅwe na maṅwe a tshiphiri ane a nga vha hone kha ḽiṅwalo a nga bviswa zwi sa konḓi u itela uri a wanale kha vhaṅwe vhathu kha thimu ya ndangulo ya nyimele ya shishi . 
Tshibugwana itshi tshi ḓo thusa nga u vha shomedza uri vha shele mulenzhe kha nndwa ya u lwa na HIV na u vhona uri hu na vhumatshelo havhuḓi ha murafho uyu na u ḓaho . 
Vhuimo uhu vhu ṋekedza vhagudi vhukoni ha zwibveledzwa , u takalela vhuḓi ha luambo na ha u humbulela vhune ha vha ṋekedza vhukoni ha u vhumbulula , u humbulela na u khwaṱhisedza kupfesesele kwa ḽifhasi ḽine vha tshila khaḽo .
Ndivho ya tshiṱirathedzhi hetshi ndi u fhungudza zwithu zwi si zwavhuḓi kha mupo musi hu tshi khou fhindulwa ṱhodea dza vhuendi dza zwino na dzi ḓaho nga kha maitele a mveledziso o khwaṱhaho .
Khumbelo yavho ya ndaela ya
Tshumelo ya Khasho ya Tshitshavha ya Radio i Shumisaho Maanḓa Maṱuku a Muḓagasi - tshumelo dzine dza hasha mahayani a vhalala , vhurathisi vhukati ha fhethu ha vhurereli , na vhurathisi vhukati ha haya ha vhalala na fhethu ha vhurereli , kana huṅwe na huṅwe hune ha nga vhonwa nga ICASA hu fhethu ho lugelaho idzi tshumelo .
Kha thero dze zwa tou vha khagala uri mveledziso yo ṱoḓea , thikhedzo ya phurofeshinaḽa na nyendedzi zwo ṋetshedzwa kha ṅwaha woṱhe u khwaṱhisedza uri vhalanguli vhahulwane vha nga kona u langa zwihulwane thimu dza u maka dzavho . 
Nḓivho , zwikili , na vhukoni : Nḓivho i pfadzaho ya na tshenzhemo ya nḓisedzo ya tshumelo ya mutakalo kha sia ḽa sibadela kha Sisiṱeme ya Mutakalo ya Tshiṱiriki hu tshi tevhedzwa milayo na mbekanyamaitele dzone . 
Ṱhoḓea ya u engedzwa ha tshumelo yo ṋetshedzwaho hu khou gonya , na hone vhatheli , zwihulwanesa avho vha no hola miholo ya fhasi na vha mindende , a vha tshena masheleni a u badela zwikolodo zwavho uya phanda . 
Mapholisa vho ṱoḓisisa mulandu , o ḓo hwedzwa mulandu a haṱulelwa lufu , ndi khou amba ngoho ? 
Tshifhinga tsha fhasisa : Awara 4 na minethe ya 45 nga vhege
Vhushaka na dziyunivesithi hu ḓo shumiswa kha u ela vhukoni ha zwa thekhinikhi na nḓivho u itela u khwiṋisa kushumele kwa muhasho nga nḓila i sa imi . 
3 . Maṅwalwa maṅwe na maṅwe ane a shuma kha mutevhe ure afha fhasi .
Tshikwama tsha muvhuso tshi bva khazwiko zwivhili : Ndinganelo ya mukovho wa vundu na mphomali yo livhaho . 
U fara Khethekanyo 59 ya Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , wa 2000 mishumo yo ṋetshedzwaho .
Muhasho u tea u lambedza kha u fhaṱa tshumisano yo khwaṱhaho ya vhurangaphanḓa ha mvusuludzo na vha no shumisana nawo . 
U lavhelesa mbekanyamushumo dzi re hone zwi swikisa kha khwiniso ya ndivho dzo tiwaho kale ; 
U swikelela lwa fhasi u ya nga phesenthe dza milandu yo swikiswaho nga Komiti ya Ndangulo ya Milandu na u sedzuluswa nga Bodo dza Parola zwo vha zwi tsini na poswo u itela vhadzulazwidulo vha Bodo dza Parola . 
IT3 i ḓo ṋekedzwa arali :
Bwindi ḽi tea u tendelwa uri ḽi ome nyana hu sa athu u thoma u fhedziswa . 
Mudzulatshidzulo wa Khomishini ya Vhupuḽani o tholiwa uri a thome mushumo wa u rangela . 
Nga murahu ha u vhumbwa ha Yuniyoni nga 1910 , ho ḓo engedzwa Nnḓu ya Buthano .
U dzheniswa zwavhuḓi hu thusa u ḓisa vhupo vhu re na mutakalo , na vhuthathatshili u itela vhashumisi . 
Mufhe wo kunaho , maḓi o kunaho a u nwa na tsheledzo , mavu a re na mutakalo a u lima , mafulo avhuḓi a u fula na dziṅwe tshumelo nnzhi dza mupo ndi dza ndeme kha u ṋea vhathu , vhutshilo ha tshifhinga tshilapfu hoṱhe kha vhupo ha ḓoroboni na mahani . 
Mihumbulo yo nangwaho i tea u vha yone yo teaho nahone i tea u vha na ṱhuṱhuwedzo musi ho bviswa mbadelo . 
2.1.12 Tshumisano Yapo na Vunḓu
Mune wa akhaunthu : Muhasho wa zwa Vhulimi wa Lushaka
Miṱangano ya tshitshavha ya 3 ine ya farwa kha vhege ya u pulana uri tshitshavha tshoṱhe tshi kone u dzhenelela
Therisano yo ḓisendekaho nga tshati ya mutsho .
No vha ni mufaramukovhe u bva tshe khamphani ya thoma miṅwaha minzhi yo fhelaho . 
4 Ni tea u ḽa mitshelo miṋu na
Tshipitshi tshi thoma tsha ḓologwa nga luambo luthihi , lune lwa kona u ḓologwa nga luambo . 
Zwi katela zwikili , nḓivho , u kona u shuma na mutakalo wavhuḓi .
Khumbelo ya thuso ya ndambedzo
Zwi amba u ṱhonifha na u fhindula nga u ṱavhanya malugana na pfanelo dza vhathu
Izwi zwi nga itiswa nga eriaḽa ya TV i sa khou shumaho zwavhuḓi kana kuṱumele kwa dzithambo dza TV kana thaidzo dza u sa fara zwavhuḓi u fana na u ṱanganelana ha siginala .
Pulane i khou shuma sa tshiolwa tsha u thivhela na u fhungudza u shumiswa ha zwidzidzivhadzi na zwikambi nga nḓila i si yone na masiandoitwa a katelaho zwa matshilisano na ikonomi kha lushaka lwa Afurika Tshipembe .
ZWISUMBI ZWA U SWIKELA
Kha vha ri ṋetshedze tshumelo ya u bida sa zwo sumbedzwaho kha fomo dzo nambatedzwaho . 
Kha mashango aya lu French ndi luambo lwa tshiofisi lwo khetheaho lwa ndaulo na pfunzo . 
Kha ndugiselo dzashu , ri fanela u vho na zwauri ri dovha ra khwaṱhisa hafhu kha ndaela dzine dza khou bveledzwa hafha , tshipikwa tshihulwane tsha u ḓisa kha vhathu vhashu ifa ḽavho ḽe vha ḽi lavhelela . 
4 . TSHIIMO TSHA ZWIKO ZWA MADI ZWA AFURIKA TSHIPEMBE TSHI HANI ANO MADUVHA ?
Dziṅwe dza thaidzo dzine dza nga vha hone dzo vhekanywa afho fhasi . 
Haya ndi masheleni ane ovha atshi ngavha o fhaṱa nnḓu dza maḓana , zwikolo na zwibadela . 
vha Muofisiri wa Tshitumbe wa maanḓalanga apo
U kona u amba nga luambo lu no shumiseswa ha masipala khathihi na luambo lwapo ; na
Ri tea u ḓibvisela kule na u renga thundu dzo tou tswiwaho , zwine zwa ṱuṱuwedza vhutshinyi .
Vhurangeli uvhu athu u khwaṱhisedza u fushea ha vhurangeli hu tshi vha vhambedzwi na sethe dza mikhwa na zwitandadi zwi khou dzhielwa nṱha u thoma . 
Oṱhe maitele aya a kho rangwa phanḓa nga Bodo ya Vhalanguli ya Mutakalo wa Tshitshavha . 
U konanywa ha Nyisedzo ya Tshumelo kha Vhupondaulwa vhuṅwe na vhuṅwe . 
Fhindulani mbudziso dzi re afho fhasi kha zwigwada zwaṋu zwiṱuku .
Vha ḓo tea u saina thendelano na haya ha vhalala musi vha tshi ya u dzula hone arali khumbelo yavho yo tendiwa .
Muvhigo u ṋetshedza themendelo nga ha uri kushumele kwa SETA ku nga khwiniswa hani nga kha tsengululo ya masia a ndeme o fhambanaho a no nga sa U dzudzanya na Nḓisedzo , Thevhedzelo na Kuvhusele , na Ndambedzo na Ndangulo ya Masheleni .
Hu na tshanduko yavhuḓi kha sekhithara ya tshumelo musi u shela mulenzhe ha sekhithara dza tshumelo ya masheleni na ya vhubindudzi zwo vhuelwa zwiṱuku ri tshi ḓadzisa kha mbuelo dzo itwaho nga holosele na mavhengele a mbambadzo , khetharingi na sekhithara ya vhudzulo . 
Vhuṱaṱisani vhunzhi vhu ḓo engedzwa nga u tendela vhaṅwe vhaṋetshedzi vha tshi rengisa mbuelo ya ṅwaha nga ṅwaha i re hone . 
Fokasi kha Mikhwa yo Teaho na Ndeme ndi zwa ndeme kha ndayo hedzi nga tshifhinga tsha u vulelwa tswinga na u sainwa nga ṅwaha ha Vhuḓifari ha Vhubindudzi na Khoudu dza Mikhwa ya vhashumi . 
Ahuna gumofulu nyimele CDL na DTP PMB
Kushumisele kwa vhashumi : Zwoṱhe zwine zwa rengwa zwino yelana na nyimele ya kushumele kwa vhaofisiri na vhashumi hu tshi katelwa na miholo , masheleni a mbuelo dza vhashumi , mbadelo dza u shuma tshifhinga tshire nṱha ha tsho tendelwaho , bonasi , masheleni a u notha na ane a badelwa nga mutholi kha tshikwama tsha phensheni na tshikimu tsha zwa dzilafho . 
Khabinethe i tikedza ṱhoḓea dza khoro khulwane kha u langula mvelaphanḓa yo itelwaho u amba nga ha mbilahelo dzo bviselwaho khagala kha mivhigo ya odithi na u ḓivhadzwa ha tshenetsho tshifhinga .
Arali vhashelamulenzhe vha tshi ḓivha nga ha IDP kha vha vha vhudzise uri IDP i na mini .
Tshiṱori tshanga tshi amba nga ________________________________________________
Tshumiso i sa nyeṱhi kanzhi ndi tshipikwa tsha ndeme tsha mveledziso na ndondolo ya zwiko zwa maḓi u itela mishumo yo fhambanaho . 
ea ( u kalala ) - u vhea , tshea , ei - ha sei , eo - tsheo , eu - deu
Kha gumoṱuku , Tshigwada tsha Mushumo wa Dziminista tshi themendela uri matshudeni vha yunivesithi vha bvaho miṱani i wanaho mundede vha ṋewa pfunzo dza nṱha nga mahala nga kha mphomali i katelaho mbadelo dzoṱhe dza ngudo . 
Fhedziha , shango ḽashu ḽi kha ḓi vha na khaedu tharu , vhushai , vhushayandinganyo na vhushayamishumo , dzine ri kha ḓi isa phanḓa na u lwa nadzo .
U shuma mishumo yoṱhe ya ndaulo na i elanaho nayo nga kha u ita mivhigo ya mugaganyagwama , ndangulo ya ndaka , u dzhenelela kha miṱangano yo teaho , na iṅwe thikhedzo i elanaho na mivhigo . 
Ho sedzwa u rumelwa nga DSP na thendelo u thoma
Ḓuvha ḽine khohakhombo , na mbuelo zwi elanaho na vhuṋe zwa sudzuluswa ngaḽo ( kanzhisa ḓuvha ḽa nḓisedzo )  . 
Kha vha ṋetshedze thikedzo ya kha yunithi : Vha itele mishumo ya zwa ndaulo ya ofisi . 
U ya nga ha ṱhoḓea dza gumoṱuku , gese dzo pwanyeledzwaho a dzo ngo tea u laṱiwa hu fhiswaho mathukhwi na kathihi . 
( a ) pfunzo ya mutheo , hu tshi katelwa na pfunzo ya mutheo ya vhaaluwa ; na
Muṅwe na muṅwe wa mishumo iyi wo lingwa u itela u vhona u elana zwi tshi ya nga sethe tharu dza zwisumbi : 
U vhudzisa mbudziso dzi ṱuṱulaho mihumbulo a tshi shumisa luambo lwo teaho
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u tikedza tshivhalo tsha thandela dzine dza alusa vhutsila ha u vhona . 
Tshipiḓa tsha 2 tshi ṱalutshedza nga u pfufhifhadza kuitele kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi na zwine zwa ḓo bvelela kha vhone arali vha vha mupondwa wa vhutshinyi vha vhiga vhutshinyi mapholisani .
Vhaṅwe Vhadzulatshidulo vhavhili vho ṱanganedza kha nyimele iyi u thomiwa ha khomishini ṱhukhu ntswa kha zwa mushumo na matshilisano , zwa engedza ṱhoho ya ndeme na u engedza tshikoupu tsha tshumisano . 
Tshifhinga tsho fhelaho ngei Estonia , malaṱwa o vha a tshi anzela u laṱwa nga u sa londa hu sa dzhielwi nzhele masiandaitwa kha mupo , zwe zwa bveledza uri hu vhe na malaṱwa manzhi a tshiomate na masalela a tshiluḓi kha zwiṅwe zwipiḓa zwa Estonia . 
U itela u kona u ita khaṱhulo nga ha u tea u shumiswa , muthu u tea u vhona uri tshumiso yo lavhelelwaho ya sisiṱeme dza mupo dza maḓi dzi ḓo kwamea hani , kana u swika ngafhi , nga ndeme ya maḓi yo ḓoweleaho . 
U shuma na / nga mafhungo : Pfano ya ṋefhungo na ḽiiti , zwifhinga Ṱ
Ho sedzwa dziPMB U sa vha na mbebo
Nga tshifhinga tshithihi madzangano a zwa mitshelo a nga rumela zwigwada zwa mabindu mahulwane . 
U sa lenga u bveledzwa ha zwitatamennde zwa gwama zwa ṅwedzi nga ṅwedzi na nḓisedzo ya mafhungomatsivhudzi a zwa gwama u itela u dzhiwa ha tsheo . 
U ḓivha / topola mihumbulo mihulwane na zwidodombedzwa zwo khetheaho
Sa musi ri tshi ḓo zwi vhona musi ri tshi sedza kha theori ya vhurereli , tshenzhelo ya vhurereli , tshiimiswa na mushumo kha tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe zwo fhambana zwihulwanesa vhukati ha zwitshavha vhuvhili hazwo na , tsha ndemesa , kha zwitshavha . 
Dzina ḽa tshikolo :
Zwino , humbelani khonani dzaṋu mbili uri vha dzungudze thambo uri ni i fhufhe .
26 . Muvhuso wapo
Vha dovha vha shushedza vhana vhaṱuku vhane vha ṱoḓa u tamba phakhani .
Muvhuso u khou ita khuwelelo kha vhaenda nga ṋayo uri vha shumise dzibada nga u ṱhogomela na uri vhashumisi vhoṱhe vha dzibada vha ṱhonifhane .
ZWIDODOMBEDZWA ZWA REKHODO
Vhupo uhu vhu ḓo vha na nḓila dza tshigonṱiri , muḓagasi , sisiṱeme ya vhuthathatshili , phakha dza u ḓimvumvusa , senthara dza mveledziso dza vhomuṱuku na u kona u swikelela vhuendi ha nnyi na nnyi u fana rinngi dza thekhisi .
A hu athu u tholwa mazhendedzi kha mashango o dzinginywaho . 
Luambo lwa nyanyuwo U dovholola tshivhumbeo tsha manweledzo
Lusevheḓi lu katela ḓiresi yo fhelelaho u itela uri vha kone u ṱoḓisisa na zwenezwo . 
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 23 Tshimedzi 2013
Ndivho khulwane ya khorombusi ya tshikolo kha zwikolo zwa nnyi na nnyi ndi mini ?
Muaro wa tshifhaṱuwo wa Maxillo ho sedzwa gumofulu ḽiṱuku ḽa R15 649 nga muṱa
Mbetshelwa ya tshinyalelo kha vhakolodisi vho fhambanaho yo itwa hu tshi itelwa u wana murahu kha vhashumi hune mutholwa a vha a songo tsha tholwa nga Tshikwama . 
Mbadelo dza vharengi dzo dzudzanywa nga nḓila ine vharengi vha badela mbadelo dza tshifhinga tsha vhutshilo dzine dza elana na zwikimu zwo tiwaho ( kana zwipiḓa zwa hone ) zwine vha wana mbuelo khazwo . 
Tshiṱatamennde nga ha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 4 Ḽara 2015
Hezwi zwi katela ngafhadzo ya khohakhombo u ḓivhadza vhadzulapo nga ha tshiwo tsha mulilo u konisa u ponya na u phulusa ndaka ; na ngafhadzo ya khohakhombo u ḓivhadza zwidzimamulilo . 
Bannga i ḓi amba yone iṋe kha mbekanyamushumo dza dzhango na u ṱuṱuwedza ṱhanganelano ya matshelo ya dzingu . 
Honeha , mvusuludzo i kha ḓi sa lingana , fhedzi tshanduko khulwane dzi khou bvelela . 
Vhathu vha si na vhuḓifari vha a tzhipiwa .
Sekithara ya zwa vhulimi i a konḓa , I shumisesa mitshini nahone I vha I bvelelaho musi I khou kalwa ya vhambedzwa na maga a Yuropa . 
Uri vha kone u ḓidzhenisa kha Tshiimiswa tsha u Phurosesa Khovhe ( Fish Processing Establishment ( FPE ) ) , vha fanela u vha na phemithi ya FPE .
Tshitshavha tshi ḓo khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli ha demokhrasi ha nṱhesa ha vhurangaphanḓa ha poḽotiki ho khethwaho u itela mbekanyamaitele dze vha maanḓafhadza u ri vha dzi ṱuṱuwedze . 
I nga kha ḓi vha mihumbulo ine ya sa tou fana na ya Komiti ya Wadi , fhedzi muhumbulo muṅwe na muṅwe u na ndeme nahone miraḓo yoṱhe ya tshitshavha i tea u farwa nga nḓila ya tshirunzi na ṱhonifho nahone mihumbulo yavho i dzhiwe i ya ndeme .
Phindulo dzi tikedzaho dze ra dzi wana kha phurovintsi ṱhanu dze ra kwamana nadzo kha mafhungo aya u swika zwino dzi a fusha . 
Phakha ya Nḓowetshumo ya Botshabelo i ḓo sika mishumo u itela vhathu vha Botshabelo na fhethu ha tsini , u ṱuṱuwedza nḓowetshumo na nyaluwo ya mabindu maṱuku na dzikoporasi , u kunga vhubindudzi na u ṱuṱuwedza vhubveledzi .
1.1 . Khabinethe i khou dzhiela nṱha muvhigo u bvaho kha Minisiṱa wa Gwama u tshi vhigelwa Muphuresidennde , kha mvelaphanḓa ya U kwamana ha Muvhuso na sekithara ya phuraivethe na vuilanguli ha vhashumi kha zwa ikonomi .
Kha vhanga ḽa mvumbo yo khetheaho ya mishumo ya vhuinzhiniara ha kulekule na khunzikhunzi , u fhandekanywa ha khonṱhiraka vhukati ha mishumo ya khunzikhunzini na kulekule na khunzikhunzi zwi a themendelwa . 
Naho hu khou ḓi vha na hezwi zwithu zwavhuḓi , hu kha ḓi vha na khaedu khulwane ya u katela sekhithara dza zwitshavha zwapo dze kale dza vha dzo khethululwa tshifhingani tsho fhiraho u itela uri vhathu vhoṱhe vha vhuelwe u bva kha sekhithara ya zwa vhuendelamashango khathihi na nyaluwo yayo . 
Zwino ṅwalani phindulo yone .
Miṱa ine ya kona u swikela tshomedzo dza thoiḽethe dzi shumisaho mishonga yo engedzea zwihulwanesa . 
Khasiṱama kanzhi dzi vha vhabidudzi vhaṱuku , vhafumakadzi nahone nga maanḓa vhafumakadzi vha mahayani . 
vha vho mala / malwa , u dzula na mufunwa wavho kana vha tshi dzula na vhathu vho ḓisendekaho nga vhone siani ḽa zwa masheleni
Tshumelo dza zwa maṋo
U londota ṋayo
Sa tsumbo , lutamo lwa u wana khamphani khulwane u fana na SAB uri i vhe na ḽaisentsi yo fhandekanaho ya senthara iṅwe na iṅwe ya gushete na ya phaḓaladzo zwi nga ṱoḓea uri dzi vhudziswe . 
Nahone ndivhuho nnzhi nangoho u itela therisano dzo pfumaho dzo farwaho matsheloni ano . 
Tsenguluso ya Mugaganyagwama i sumbedzisa maga o fhambanaho o kumedzwaho u tsireledza mutheo wa muthelo na u shaedza tshikoupu tsha mubvuḓo wa muthelo na vhuthivheli . 
Khumbelo ya u ita khaṱhululo u itela u lwa na u wanala mulandu na tshigwevho zwo haniwa . 
Ngafhadzo dza ikonomi khulwane dza malugana na u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi ngei Gauteng dzo ambiwa ngadzo kha mabammbiri a mbuno a re afho fhasi . 
Wi-Fi ya mahala ya Tshwane ( I ḓivhiwaho sa TshWi-Fi ) yo ḓisela vhadzulapo vha ḓorobo ine ya vha musanda washu vha 1.8 miḽioni inthanethe ya masipala ya Wi-Fi ya Mahala kha dzhango ḽa Afrika .
Zwifanyiso , zwiṱori , zwidade nga ha vhuḓipfi , Phaphathe na masiki
U engedzwa ha tshumelo dza mutheo kha vhathu zwo ya phanḓa kha ṅwaha wo fhiraho musi ri tshi khou itela uri hu vhe na vhutshilo ha khwiṋe kha vhoṱhe .
Dizaini i tea u fhungudza u shumiswa ha mimoḓoro nge ya ṱuṱuwedza u tshimbila nga milenzhe , nga vhukanyakanya na nga vhuendedzi ha nnyi na nnyi , ya ita uri hu vhe na tswikelelo ya zwishumiswa nga vhashumisi vha re vhuponi uhu , na u fha zwikhala mabindu apo na u sika mishumo . 
U langa na u londota mafhungo a Zwiko zwa Vhathu . 
1 . Kapa Vhubvaḓuvha
SANDF yo no ḓi avhelwa R700 million u thoma nga nyengedzo ya iyi mbekanyamushumo ;
9 . MAITELE A KHUMBELO YA TSWILELELO KHA MAFHUNGO
Khoudu ya masipala / nomboro ṱhalulamasipala
Afrika Vhukati ndi nahone ḽi ḓo dzula ḽi ḽone dzingu ḽine ḽa vha na vhathu vhaṱuku kha dzhango . 
Musi Ann , a re ene mukapuṱeni a tshi khou pfuka mudavhi , a ḓi elekanya a tshi khou ṱanganedza khaphu ya thimu yawe .
Ri tea u shumisa gaganyangwama nga nḓila yo linganelaho .
URI Khethekanyo ya Khomphyutha , i re na zwi tevhelaho :
( 2 ) Fomo ine dzina ḽa ṋewa ḽi khayo i tea u vha yo sainiwa -
Hezwi ndi mbonelo tsini nga maanḓa , ngauri vha vhuya vha wana tshelede , vha vha khamusi vha si tsha shuma . 
Zwi itaho uri zwi pfale ndi mafhungo a u hanela vhathu vha tshi ya u vhonisa .
Bugu dzo hudzwaho ( dzo itwaho hayani kana dzo rengwaho , tsumbo , zwirendo , nyimbo , raimi , zwiṱori na zwiṅwe ) .
Tsha u thoma , ikonomi ya rennde i fanela u avhelwa hani u bva kha nḓowetshumo ? 
Kubebwa ku tshilaho
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele
Zwo no itwaho kha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe
Muthelo wa muvhuso wa vhukati wo theliswaho kha nḓisedzo ya thundu na tshumelo . 
Sisiteme ya ndondolo na ndaulo i itwaho nga muvhuso yo amba uri vhashumelavhapo vha nga si kone u ṱasela thwii nyimele dzo ṱanḓavhuwaho dze dza vhanga pwashekana na u khakhisea ha miṱa u bva mathomoni . 
ndunzhe-ndunzhe ---- mihumbulo mihulwane i re na vhushaka yo ṱumekanaho .
Hune vhathu vha shumisana kha bindu kana khontsothiamu i tshi khou pulana u bida , muthu muthihi zwawe a nga dzhenela muṱangano . 
Ndo vha ndo mangala nga maanḓa musi ndi tshi vhala ṱhoho dza mafhungo na zwi re ngomu ha dziatikili kha maṅwe a madzina a gurannḓa dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe . 
ṱanganyisa khwaṱhisedzo ya wadi , tshayedzo , u konadzea ha zwithu , zwithithisi na u ṱumanya izwi na mvelelo dzine dza lavhelelwa na khohakhombo khulwane dzo topolwaho kha zwigwada zwa kutshilele .
U khunyeledza maṅwalwa u itela ndivhanyo ya u phaphelela . 
Tsha vhuraru , thagethe dza u hadzima dzapo dzi ṋekedza tsumbo i songo fhelelaho ya vhuimo ha mbekanyamaitele ya ikonomi - masiandaitwa ayo kha ṱhoḓea yo ṱanganaho - zwiṋe zwa vha zwa ndeme u itela ndangulo ya ikonomi khulwane . 
3.8 Khabnethe i humbudza vhabadeli vha muthelo vha sa athu ṋetshedzaho
Mudzulatshidulo wa nnḓu ya Lushaka ya mahosi na mahosi ashu a ṱhonifheaho ;
Nnḓu dzi fhiraho miḽioni tharu dzo ṋetshedzwa nga kha mbekanyamushumo ya muvhuso ya dzinnḓu .
Madalo ayo a ḓo khwaṱhisa vhushaka vhu re hone na Ghana na u isa phanḓa mbambadzo ya ngomu kha dzhango .
Tsha vhuraru , China , a ḽi nga ḓo redzhisiṱara nyaluwo yo khwaṱhaho sa zwine ḽa ḓivhelwa zwone .
Musi ho lingwa data ine ya vhuhone , mbekanyamushumo ya AIDS ya Mashango Mbumbano yo anganyela uri muthu muthihi kha vhaaluwa vha malo vhaṅwe Afrika Tshipembe zwa zwino u na HIV . 
Lu fhambana na lune lwa wela kha tshigwada tshithihi nalwo nga maipfi , tshivhumbeo na kubulele
Phando 2003 - Lara 2005
Ni songo vuwa no panga zwithu kha sokhethe ( puḽaka ) ya muḓagasi .
U ṱanganedzwa ha Mulevho muswa na Pulani dza Mashumele zwa ( 2016-2018 ) ngei kha FOCAC hu pfumbisa nyaluwo ya vhuḽedzani vhukati ha Afrika na China , vhune ha ḓo honolola mbambadzo ntswa na zwikhala zwa vhubindudzi u thusa u ṱuṱula nyaluwo ya ikonomi .
Mukovhe wa mbuelo wo waniwaho nga muvhuso wa muraḓo u rekanywa u bva kha zwipiḓa zwiraru : 
Kha vha ṋee maraga thandela dza masheleni dza phindulo dzo salaho dza khunguwedzo dza thandela vha tshi shumisa fomuḽa i tevhelaho : 
U ita nyambedzano nga ha ṱhoho na mihumbulo mihulwane wa tshirendo
Hu na nyaluwo kha u dzhielwa nṱha nga ḽifhasi uri zwiko zwa zwi tshilaho ndi zwa ndeme kha mveledziso ya ikonomi na matshilisano kha vhathu kha murafho wa zwino na u ḓaho .
Tsumbo : u takalela vhathu , u a thusa , ha na nyofho , u na lufuno .
Vha tshimbidzi vha SADC vho ambiwaho nga nḓila yo khetheaho nga hetshi tshifhinga , Muphuresidennde wa kale vho-Thabo Mbeki na thimu yo ḓi netisaho na u konḓelela u thusa kha tswikelelo ya mveledziso ya mvelaphanḓa ya mafhedziselo .
Muimeleli wa vunḓu u ḓo rumela khumbelo yavho kha International Social Service of South Africa ine ya wanalea ngomu ha Muhasho wa lushaka wa Mveledzisophan ḓa ya Tshitshavha .
Naho zwiimiswa zwa muvhuso nga tshithihi tshithihi zwi tshi nga vha na sisiṱeme dzo raloho , a dzo ngo ṱumana kana u ṱanganywa u itela u ṋetshedza tshifanyiso tsha muvhuso woṱhe hu tshi tevhedzwa u bvelela zwavhuḓi ha nḓisedzo ya tshumelo u mona na masia a muvhuso na mikano ya zwa ḓivhashango . 
Khumbelo i nga rumelwa kha :
Mutshutshisi u na mushumo wa mikhwa wa u bviseli khagala uri vhuṱanzi ha ṱhanzi yawe vhu lwa na tshitatamende . 
Naho ho vha na u ḓiimisela ha vhathu vhja hashu , zwe ra kona a zwo ngo bvelela hu si na thaidzo kana zwikhukhulisi . 
Vha tea u ambara mini uri vha tsireledzee ?
U vhambedza zwivhumbeo zwa 2-D malugana na
TB i kha ḓi vha vhulwadze vhu vhulahesaho kha malwadze oṱhe a phirela shangoni ḽashu na ḽifhasini .
Ndi musi izwi arali zwi sa konadzei fhedzi , hune zwishumiswa zwa tsireledzo zwa muthu nga muthu zwa nga shumiswa .
1 U ḓivhadza mafhu- ngomatsivhudzi anga
Vhuṱali uvhu vhu ṱoḓa u ṋetshedzwa ha khwine ha zwishumiswa uri hu livhiswe kha tshumelo ine ya ita uri huvhe na nyaluwo ya ikonomi . 
Phasipoto ya shishi i nga shumiswa kha vhuendi ha shishi kha mashango a vhahura ane a sa ṱo ḓe uri vhavhe na visa u dzhena khao .
Vhuṱumani uhu , khathihi na fhethu ho sedzwaho ha vhuṋa , hu vhukati ha ndimana iyi . 
Zwi khagala , hu na khonadzeo khulwane kha vhushaka uvhu vhuswa vhune ha khou aluwa . 
Hafhu , mafheleloni ho dzhiiwa tsheo yauri tswikelelo nga nnyi na nnyi dzi nga vhana nḓaḓo na u livhisa kha u gonyisa ndavhelelo kha sia ḽa avho vhe vha si ṋee zwitatamennde zwa u kandekanywa ha pfanelo dza vhuthu kha Khomishini . 
Fhedzi vhaṅwe vhathu vha thoma u sumbedza tsumbadwadze nga u ṱavhanya nga murahu ha u kavhiwa . 
Tsumbo dzo ṋewaho afho fhasi dzo itelwa fhedzi u sumbedza fhedzi lushaka lwa nyito dzine dza nga vhudziswa / sethiwa .
Senthara ya mveledziso ya vhana kana khireshe ndi fhethu ha ndondolo ha vhana vha sa athu thomaho tshikolo vha hune vha londotwa lwa ḓuvha kana vhusiku .
Tshipikwa : U ṋetshedza vhurangaphanḓa ha mbekanyamaitele , ngeletshedzo na tshumelo dza thikhedzo khulwane , hu tshi katelwa na masheleni , vhashumi , mafhungo a zwa mulayo , tshumelo dza ndangulo , vhudavhidzani na vhupulani ha pfanavhanzhi . 
Ngaha mundende wa thusedzo ya ṅwana
Zwibviswa zwi songo fanelaho zwi bviswa u bva kha notsi musi zwi tshi nga vha zwo sasaladzwa nga maanḓalanga o teaho , zwa pfukiselwa u yak ha zwi wanaleaho u itela u zwi wana hafhu kana zwa sa sasaladzwe nahone zwi si si nga si wanale hafhu . 
Vhorakonṱiraka na vhashumi vhavho vha a kona u wana nyaluso ya zwikili zwa thekhinikhaḽa ; 
Ro imela vhushaka na mmbi dzi ṱoḓaho mvelaphanḓa kha ḽifhasi ḽi bvelaho phanḓa . 
Nga ḽiṅwe sia , vhalambedzi vha nga humbela uri vha vhewe u itela u khavara / thivha fhethu hu re na mathada nga tshifhinga tshine ha vha hu na thaidzo . 
Kha u linga ha fomaḽa , hu shumiswa memorandamu , ruburiki , mutevhe wa u sedzulusa , na zwikalo zwa phimo khathihi na zwiṅwe zwishumiswa zwo teaho u itela u sedza , u linga na u rekhoda vhuimo ha u pfesesa na zwikili zwa vhagudi .
Musi Tshiṱirathedzhi tsha Lushaka tsha u Thivhela Vhugevhenga tshi tshi ḓo thoma u amba nga ha zwivhangi zwa tshifhinga tshilapfu , SAPS i ḓo sedza zwihulwane kha u khwinisa ndondolo kha vhafumakadzi na vhana musi vha tshi vhiga vhugevhenga hu ne vha itelwa . 
Maga aya o itelwa u vhona uri hu vhe na tsireleldzo ya khwine kha vha na ndindakhombo na vhavhuelwa na u kona u dzhenelela kha vhudziki ha masheleni .
Mbetshelwa ya tshumelo dza thikhedzo ya zwa mulayo na ngeletshedzo nyangaredzi dza zwa mulayo . 
U ṋetshedza themamveledziso ya ndeme kha u tikedza vhaimbi vhapo . 
Sisteme dzashu dza ndeme dza vhuvha dzi tea u ri ṱuṱuwedza kha u vha vhadzulapo vho khwaṱhaho kha mvusuludzo ya shango ḽashu .
U vhala bugu dzo hudziwaho sa zwirendo , Bugu Khulwane , na phosiṱara .
Ndi khou ṱoḓa u ni livhuwa zwihulu kha zwezwo , isani phanda na u shumisana . 
Thandela dza themamveledziso khulwane dzi nga dzhia miṅwaha i fhiraho fumi u thoma u dzi shumisa . 
Musi zwiṱuṱuwedzi zwa kale zwo sedza kha u aluwa ha sekithara dza vhubveledzi , zwiṱuṱuwedzi na zwone zwi katela dziṅwe sekithara . 
Zwiṅwe zwiitisi / zwivhangi zwa tshaedza-/ ṱhahedzatshumiso
u itela u vha na vhuṱanzi ha uri masheleni a thuso ya muvhuso a khou shumiswa nga nḓila i vhuedzaho ;
Hezwi , ndi mueletshedzi we a ralo , ndi zwe madzhisiṱaraṱa a vha o tea o ita a tshi sedza khumbelo ya muaphiḽi . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 6 : U kuvhanganya mafhungotsivhudzi a u tikedza mushumoitwa wa IDP wa 2 / 5 U sika zwifhambanyi
R64 na R3,20 nga hectolitre kana tshipi ḓa tsha zwenezwo .
U ola na u pennda zwifanyiso u itela u pfukisa mulaedza .
U engedzea hohu kha masheleni hu ṱumanywa na u gonya ha tshivhalo mveledziso na u baḓekanywa na mimaraga na nḓila dza khovhekanyo . 
Ri khou tea uvha vha ita uri vha wane tshikhala tsha u shuma kha mishumo ya vhukuma nga kha tshumisano na zwinwe zwiimiswa zwine zwa ḓo vha fha pfunzo ya u guda na u pfumbudzwa . 
Ndivhotiwa dza thandela a dzi khethululi naa , dzi na mbuelo dzi linganaho kha vhanna na vhafumakadzi , na u ḓiimisela u lugisa u sa eḓana nga mbeu ?
Tsheledzo i khou vha ya sainthifiki nga maanḓa , u fhungudza sisiṱeme dzi si na vhukoni . 
Naho ri tshi nga vhudza vhathu kha tshigwada uri vha sa ambulule vhaṅwe , ri nga si zwi khwaṱhisedze . 
Ṱhanziela dza zwa Mutakalo dzo sainwaho na u ṱempiwa nga vhaofisiri vho ṋewaho maanḓa kha Health Professions Council .
Zwi nga dzhia miṅwedzi ya rathi u dzudzanya khumbelo .
5.4. Minisiṱa wa Vhudavhidzani ha Ṱhingo na Tshumelo dza Poso , Vho Dokotela Siyabonga Cwele , vha ḓo fara Imbizo kha Miziamu wa Nelson Mandela ngei Qunu , hune ha vha Kapa Vhubvaḓuvha u pembelela Ḓuvha ḽa Vhudavhidzani ha Ṱhingo ha Ḽifhasi na Mafhungo a Tshitshavha nga dzi 17 Shundunthule 2015 .
Mbekanyamaitele ya u ya tshikoloni ya vhagudi Mbekanyamaitele ya ḽivi
Vha nambatedze ṱhanziela ya DNA .
Vhukatini hafha ni na magethe a khwaṱhaho ane a valea . 
dze dza vha dzi tshi dzhielwa fhasi
Vhuimo ha mashumele vhu sumbedza maimo a maṱuku a mashumele a ṱanganedzeaho , kana vhuimo ha mashumele vhune ha lavhelelwa nga u angaredza . 
11.3 Zwinwe zwiimiswa kha ndangulo ya madi
Fhedziha , u pfesesa ndaulo ya tshitshavha tsha musalauno muthu u tea u humbula kha muṱalukanyo wa nyambedzano ya khethekanyo ya ndivho i fhiraho nthihi . 
Sia ḽa vhuvhili na ḽone ḽi kwama dizaini , na ḽone ho vha hu u dzhia vhuḓifhinduleli kha vhukhwine ha dizaini na uri ndi ita tsumbo nga u rwelwa ha zwivhumbeo zwa ṱhanga i konḓaho . 
1.3 . Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u ḓo fara tshipiḓa tsha vhuraru tsha Ṅwedzi wa Afurika nga Shundunthule 2017 .
4.4.2 Pholisa ḽi ḓo mbo ḓi ṱavhanya ḽa fara muthu ane a khou aphiḽa malugana na u pfuka u iledzwa ho vhewaho nga khothe nga fhasi ha Khethekanyo ya 7 ya Mulayo wa Khakhathi dza Muṱani , wa vhu 116 wa 1998 .
Tshifanyiso tshi re afha fhasi tshi sumbedza nga ngomu ha bunga . 
U shumisa nḓivho ya murahu kana ludungela lwa tshibveledzwa u itela u wana ṱhalutshedzo/ mafhungo nga vhuḓalo
- Madzinginywa ane a tshimbilelana na zwi re afho nṱha
Ngudo dza foniki na muṅwalo zwi tea u ṱumekanywa sa izwi kufunzele kwa mibvumo ya maḽeḓere na kuṅwalele kwa hone zwi tshi tshimbila zwoṱhe kana u itwa khathihi .
Ubva ṋaṅwaha , zwikolo zwi tea u guda luimbo lwa Mbumbano ya Afurika , hu tshi itelwa ndugiselo ya bembela ḽa Ṅwedzi wa Afurika nga Shundunthule , musi ri tshi thoma u shumisa maga a Mbumbano ya Afurika .
Ṱhanganyo ya ṱhumano ya pfanelo ya nḓila a anzeli u amba mudzhenelano wa bada mbili . 
Vhathu vha vha vho takala , vha tshi ṱanganedza vhaeni na u vha na mafunda a u ṋea zwifhiwa . 
Ndima ya 1 U linga : Rekhodo ya u ṅwala
Maga a maano a vhuṱali o itwaho u swika zwino ndi nga vhanga ḽa ndangulo ya zwiimiswa yo pulaniwaho zwavhuḓi nga fhasi ha vhurangaphanḓa vhu konaho ha Mulanguli wa Masipala . 
Musi muraḓo kana muunḓiwa a sa tevhedzi madalo o tiwaho na dokotela , GEMS a i nga badeli madalo ayo kha dokotela .
Zwino kha vha vhee maipfi aya vhukati ha maipfi a nyito avho , sa tsumbo : 
Hangei murahu , u thivhela vhugevhenga , u humbulela tsireledzo ya tshitshavha , ḽo vha ḽi sia ḽo khetheaho kha SAPS . 
Vhafarisa Vhamaki Vhahulwane vha ṋetshedzwa kha reshio ya Mufarisa Mumaki Muhulwane kha vhamaki vha sumbe . 
I dovha ya ṋetshedza tshikhala kha vhathu vha shumaho na HIV na AIDS , Malwadze a Pfukelaho nga Vhudzekani ( dziSTI ) na Lufhia uri vha kovhele vhaṅwe nga ha tshenzhemo ya zwine vha ṱangana nazwo .
Amba nga ha ḓuvha , datumu , tshati ya mutsho , maḓuvha a mabebo a vhagudi kana u amba nga ha ḓuvha ḽa vhuṱhogwa na zwiitei zwaḽo .
Muhasho , wo ṱangana na Muhasho wa Tsireledzo ya Tshitshavha , wo simula komiti dzapo dza vhutsivhudzi ha zwidzidzivhadzi kha vhupo ha fumi ho katelwaho nga fulo ḽa muḓi nga muḓi ḽa tshigwada tsha matshilisano . 
U sielisana ha vhaambi
Indaba i ḓo dovha ya ḓisa tshikhala tsha vhaṋetshedzi ha tshumelo vha thekhinoḽodzhi ya vhuthathatshili uri vha ṱane zwishumiswa zwavho .
Rakonṱiraka u themendela uri thundu dzo ṋetshedzwaho fhasi ha konṱiraka ndi ntswa , a dzo ngo shumiswa , dza modele ya zwinozwino kana ya maḓuvhano , na uri dzi katela khwiniso dzoṱhe dza zwinozwino kha dizaini na matheriala , nga nnḓa ha musi zwo bulwa nga iṅwe nḓila kha konṱiraka . 
Muṅwe mushumo ndi u tsireledza masheleni kha ndozwo ya mabammbiri a mbuelo . 
9.1.1. GCIS i ḓo davhidzana na miraḓo ya tshitshavha nga nḓila i tevhelaho :
Mulevho u amba uri u lavhelela Mivhuso u ḓisa vhulamukanyi kha avho vha lambedzaho , u pulana thikhedzo kana u ita zwiito zwa vhutherorisi kana u ṋetshedza vhudzumbamo u ya nga mulayo wa dzitshaka . 
Zwi tea u dzhielwa nṱha uri nḓila ine muthu a lovha ngayo inga kwama nḓila ine vha mannḓalanga apo vha tshimbidza ngayo kheisi .
U guda nga ha Muvhuso Wapo , 2006 , siaṱari thero 2
THERO DZO DZINGINYIWAHO DZA ASAINIMENTE
Ngoho ndi ya uri , mvelele i a shanduka tshifhinga tshoṱhe . 
( 2 ) Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga , kha ndaka ine wa vha nayo , u itela uri iṅwe na iṅwe ya hedzi pfanelo i bvelele .
Madzhendedzi a muvhuso na a sia muvhuso a a dzhenelela na u ṋea thikhedzo vhathu , zwi vulaho zwikhala zwa mvusuludzo .
Sa tsumbo , vhadzulapo vha Moutse vha itela khaeduu khaṱhulo ya mikano ine ya khou pfukisela Moutse kha vundu ḽa Mpumalanga u ya kha ḽa Limpopo vha ya khothe .
Vha humbelwa u dzhiela ntha hezwi : murengisi u tendelwa u renga zwibveledzwa zwa zwivhaswa u bva kha limaga li re na thanziela kana kha murengisedzi fhedzi .
Zwitatisiṱika u bva kha zwiimiswa zwa masheleni zwa dzitshaka zwo sumbedza mveledziso na ṱhuṱhuwedzo yavhuḓi kha muhumbulo hoyu . 
U ṱahisa mihumbulo i no kwama mafhungo a vhupo
Asesimennde iyi i itwa hu u itela u vhea mutheo u itela u bvela phanḓa na u shumisa na u asesa zwisumbi . 
Tshiimiswa tsha mulayo
Ḓiresi ya Web :
Kha vhuimo uvhu vhagudi vha shuma na vhuvhili ha
Ndeme yavhuḓi ya diphosithi dzi ra na mbuelo khadzo dzi lavhelelwa hu tshi khou shumiswa thekeniki ya tshelede i dzhenaho na u bva hu na luafhulelo . 
mafhambanyi ---- maipfi a re na ṱhalutshedzo dzi hanedzanaho
Zwiṅwe zwa ndeme ndi ṱhahelelo ya vhuṱumani zwi vhumbaho mbekanyamushumo dza u fhelisa vhushai . 
u vha na vhuṱanzi na u humbulela zwa phanḓa
Tshifhinga tsho ṱanganywaho tshi re hone kha NA u ita tsedzuluso ya maṅwalo a mugaganyagwama yo buliwaho nṱha tshi ṱoḓa u swika kha miṅwedzi miṱanu . 
Mbekanyamaitele dza muthelo , u shumiswa ha masheleni na u hadzima nga muvhuso . 
Ngauri i anzela u vha mushumo wa muthu muthihi , zwi a konḓela vhoramabindu u fhandekanya mishumo ya mveledzo na ya u rengisa . 
Zwi na ndeme u dzhiela nzhele , fhedzi-ha , uri u shandulwa ha bada hu nga shandula voḽumu dza ṱhirafiki nga u ita uri nḓila i si tsha funeswa nga vhafhiri vha gondo , tshandulo ya vhuṱumani na zwone zwi nga fhungudza luvhilo lwa ṱhirafiki . 
Ngauralo , thandululo dza mbadelo dzi sa ḓuriho dzi konadzeaho dzi ṱoḓeaho dzine dza ḓo dovha dza fhungudza khonadzeo ya masiandaitwa adzo kha mupo . 
Ri dzhiela nṱha uri vhunzhi ha miṱa vho lozwa vhafunwa vhavho , hu tshi katelwa na vhana vhe vha sala vha si na vhabebi . 
Khumbelo ya thendelo ya u reila ya phurofeshinaḽa
U kona u fhambanya mibvumo ya maipfi mathomoni na magumoni .
zwi a fhungudza mutsiko nga u ṋea muthu tshikhala tsha u bula thaidzo kana kuvhonele kwawe , zwi fhedzaho muya wa mutsiko na luvhengela
Vhalanguli vhatshimbidzi vha shango ḽa nnḓa , vha ḓo , ṱodulusa na u dzudzanya muvhigo wa tsedzuluso ya ṅwana vha u rumela Afrika Tshipembe .
Kha vha rumele luṅwalo na sambulu dza mbeu arali vha tshi ṱo ḓa u ita mbilahelo , nahone vha ṱalutshedze zwoṱhe zwi yelanaho na mbilahelo kana khanedzano .
229 . Mbadelo dza ha masipala na mithelo
Nga nnḓa ha vha mbofho ya mulayo , tshumelo ya ṋetshedzo ya dzilafho na thivhelo ndi ya ndeme .
Themendelo u bva kha mawanwa a Savei ya Mutakalo Mushumoni dzo shumiswa sa tshipiḓa tsha pulane ya ndondolo kha luṱa lwa vhukati u itela u vhona uri zwi khou thoma u itwa . 
3.2 . Vho Nkidi Dinah Mohoboko kha poso ya Mufarisa Mulanguli Muhulwane : Akhademi ya Vhugudi kha Muhasho wa zwa Muno .
Kha hu funzwe tskaka idzi dza zwibveledzwa na nyito dzi re na vhushaka hu tshi humbulwa uri vhagudi vha ḓo dzulela u shumisa izwo musi ṅwaha u tshi khou ḓi bvela phanḓa .
Hu na ḽeveḽe dza u ṱaṱisana dzi engedzeaho kha sekhithara ya zwinwiwa zwi si zwa zwikambi . 
Tshandukiso ya tshivhumbeo tsha vhafumakadzi vha lovhaho nga vhanga ḽa vhulwadze ha mbilu tsho ṅwaliwa hafha sa i zwi tshi tshone tshigwada tshi tshoṱhe . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo dzhenelela Samithi ya Asia-Africa vhukati ha dzi 22 u swika dzi 23 Lambamai ngei Jakarta , ine ya ḓo khwaṱhisedza vhushumisani ha South-South zwi tshi ya kha nyaluwo ya ikonomi ya matshilisano kha madzingu oṱhe vhuvhili hao .
Ndo humbela uri tshitumbu tsha ṅwananga tshi bwelulwe u bva Lesotho ngauri o vhulungwa tsini na mulambo . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi
vha na vhuḓifari ha vhuḓi , hu tikedzwaho nga ṱho ḓisiso dzo teaho
Mukovho uyu u khwiniswa nga vhuḓiimiseli ha zwibviswa kha ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
U swikela mamaga maswa a tshi thoma u shuma , honeha , ṋetshedzo ya muḓagasi i ḓo dzula i ṱhukhu . 
Musi hu shishi tshoṱhe , vhathu vha anzela u lwela zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa nga zwidulo , zwikambi , nz . 
Nga ṅwambo wa izwo , masiandaitwa nga angaredza a ikonomi na matshilisano na tshanduko ya nyito dzo shumiswaho nga fhasi ha tshumisano ya tshiṱirathedzhi ya Afrika zwi kha ḓi tea u swikiswa kha gumofulu . 
Vhupo ha wadi
phimo ya tshikalo
Nga dziṅwe mbuno a nga kha ḓi sa tama uri mulandu u wanale . 
1.8. Khabinete i sasaladza nyito dza u laṱekanya mamphu ngei Kapa Vhukovhela nga vhagwalabi vhane vha sa ṱoḓe mabunga a mabakete .
U ṋetshedzwa mishumot
Mivhuso yapo yo dovha wa lugisela zwitatamennde zwa masheleni naho ho vha na u lengiswa kha u bviswa ha zwitatamennde izwo zwo odithiwaho . 
Khumbelo yavho ya ndaela ya muthelo nga tshumelo heyi i ṋekedza thendelo hu saathu fhela awara dza 48 .
Ndi khou vhetshela thungo bodo ya vhaluvhisi , khwiniso dzi fhiraho fumi dzine ndo vha ndi tshi nga vha ndo dzi vhea kha voutu . 
2.8 Ndeme ya ṱhoho
U londa na u khwinifhadza kiḽiniki ine ya vha hone zwazwino fhaḽa Marble Hall uri i vhe Senthara ya Mutakalo . 
Muvhuso u ḓo dzula u tshi ṋetshedza zwiko zwa u khwinisa ndeme na u ḓi ṅwalisa huhulwane . 
Ndi zwa vhukuma zwe ra vha ri tshi ṱoḓa mbofholowo i tshi ḓisa , hu si u engedzea hu sa langulei na vhutshinyi hune ra khou hu tshenzhela . 
Khaedu nga zwibadela hezwi ndi u khwinisa mveledziso ya pfunzo na thikhedzo ya khwiṋe na maitele mavhuya a zwa dzilafho . 
vumba ḽa khali , ' papier mache ' , vumba ḽa u tamba , matope
Phambano khulwane kha maitele a vhukati ha vhuvhudzisi ha muthu a eṱhe na ha tshigwada kana vhuvhudzisi ha tshitshavha ho ṱoka midzi kha orienthesheni ya lushaka ulu lwa vhushaka ha vhuvhudzisi . 
Awara mbili ( 2 ) nga vhege
uri vha na thendelo yo tou ṅwaliwaho , arali manyoro o no ṅwaliswa nga muṅwe
Nḓivho na u pfesesa thekiniki dza ngudo dza mushumo , musaukanyo wa mbekanyamaitele , mveledziso na ṱhalutshedzo , nḓivho na u pfesesa u ela mushumo kathihi na u londota zwa u ela . 
Yo bveledzwa nga Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS )
Dziminista dza tshigwada tsha Vhulamukanyi , Thivhelo ya Vhutshinyi na Vhudziki dzi ḓo ṱalutshedza zwidodombedzwa zwa idzwi vhege i ḓaho .
TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI GIREDI YA 4-6
Moḓoro wavho / wa vhone khoyu .
Tshishumiswa kana mitshini ya u giraindara nga u tshea i re na " software " yo dizainiwaho nga maanḓa zwishumiswa zwa u bveledza kana u tshea ; 
Ndivho na kushumele kwa khorombusi zwo sumbedziswa kha ndayotewa ya tshikolo .
Muhasho , u tshi khou shumisana na vhafaramikovhe vha nga nnḓa malugana na nḓila dza u kunda thaidzo ya zwidzidzivhadzi nga ngomu ha dzisenthara dza vhululamisi , u shumisa nḓivho ya vho fhiwaho parula na vha re kha phurobesheni vhe vha vha vha tshipiḓa tsha dzitherisano . 
10.6 Khomishini ya Tshumelo dza Mmbi ya Vhupileli :
( 1 ) Muraḓo wa komiti u tea u :
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Nzivhanyedziso , wa vhu 98 wa 1978 na Mulayo wa Tsireledzo ya Vhatambi , wa vhu 11 wa 1967 , ine yo no vha ya kale ngauri a i tsha sedza mveledziso kha maimo a thendelano dza vhanzhi kana hone u sa amba tshithu nga ha mafhungo a didzhithala .
Ri lwela u dovha ra tshimbidza na u langa tshumisano yashu ya masia mavhili ya u itela u engedza tshumisano maelana na ṱhoḓisiso yo ṱanganelanaho na mveledziso ya sisiṱeme dza goloi dza eriaḽa dzi sa lavheleswi nga na vhathu . 
Mbekanyamushumo i ombedzela vhugevhenga sa fhungo ḽa matshilisano u fhira fhungo ḽa tsireledzo . 
Tshiṅwe tshifhinga khakhathi dzi nga seisa , nga maanḓa musi dzo itwa kha vhabvumbedzwa vhavhi . 
U salela murahu ho vha hone malugana na themamveledziso ya maḓi manzhi na tshampungane zwa dzingu zwa mimasipala , hu tshi katelwa na dzifeme dzi londotaho maḓi na maḓi o no shumaho . 
Vharangaphanḓa vha Sialala , ndi vhone vhafari vha mvelele idzi na sialala ḽa lushaka .
Muhwalo wa vhashumi vha songo eḓanaho wa tshumelo ya zwa mutakalo une wo vha u tshi nga vha wo fheliswa wo isa phanḓa . 
Kha vha sedze sinario tsha siaṱari 68 na u shumisana na khonani u topola nḓila ya u tandulula khuḓano yo shumiswaho kha tshiṅwe na tshiṅwe .
Nyimele ya u thoma yo katela zwine ra zwi vhidza uri ndi u dzudzanya zwiimiswa na u zwi bveledze . 
Senthara ya tsivhudzo ya zwa vhudzulo
Kha phara ya u khunyeledza , khaṱhulo dzi a itwa maelana na ṱhaḓulanyo . 
Nyaluwo kha vhuḓorobisi i engedza nyaluwo yo salelaho murahu kha u ṋetshedza na ndondolo ya themamveledziso kha zwitshavha zwapo . 
Hezwi zwi ḓo thusa dokotela wavho u dzhia tsheo ya uri u vha alafha hani .
Hezwi zwo swikisa kha uri hu vhe na mbekanyamushumo dza zwa pfunzo dzi songo eḓanaho dzi re hone kha vhafariwa . 
maambiwa a muṱangano
Mulayo uyu u ita mbetshelwa ya u lingiwa ha khombekhombe ha vhareili vha zwiendedzi zwi endedzaho zwidzidzivhadzi . 
Kha vha kwame ofisi ya Tshipikara u wanulusa uri vhupfumbudzi ha u ṱanganedzwa lwa tshiofisi vhu ḓo farwa lini .
Vho sumbedza uri u khakhisa kushumele kwa rekhodo dza tshiṱoko a zwo ngo konadzea . 
Mvelaphanḓa yavhuḓi yo itwa nga kha Vhurangeli ha Nyaluwo ya Phuraivethe-Muvhuso , ine ya khou rangiwa phanḓa nga Minisiṱa Vho Nkosazana Dlamini Zuma , Vho Roelf Meyer na Vho Dokotela Johan van Zyl Slabbert .
MUSHUMO 3.1
Masia aya a sedza kha vhuṱanzi ha tshipikwa tshashu tsha u tikedza nga maanḓa nga nḓila yo teaho nḓisedzo ya muvhuso wapo na uri u vhe na vhuḓifhinduleli ha kuvhusele kwavhuḓi . 
CDWs vha a badelwa ngeno miraḓo ya Komiti ya Wadi vhe vhaimeli vhane vha si hole .
Hu ḓo vha na tshimima tsha lushaka tshi no ḓo farwa ngei Tshiṱediamu tsha George Thabe ngei Sharpeville nga Mugivhela , wa ḽa 10 Nyendavhusiku 2016 .
U shumiswa : Nḓowetshumo ya khungedzelo , yo pikwaho kha u ḓisa zwibveledzwa uri zwi dzhielwe nṱha nga vhathu , hu shumisa mulayo ya phambano nga nḓila yo teaho nga u vha wo fhambana , nga tshanduko kana nga kha dzangano . 
Nga u ralo , nndwa dzo dzula kha tshipiḓa tshihulwane ha muhumbulo . 
Maṅwalwa u itela u khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwa vhuṋe zwa thirasithii vho bulwaho afho nṱha a fanela u ṋetshedzwa . 
Ndi u engedza hufhio hune ha tea u itwa kha zwishumiswa musi tshishumiswa tsha u kala kharenthe dza muḓagasi tshi sa athu sumbedza u dzhena ha tshadzhi ? 
KHETHEKANYO YA 5 : NYITOTHANGELI
U wana ipfi na tshitaela zwa ene muṅe nga u dzudzanya luambo na thounu uri i anane na vha ṱanganedzaho mafhungo khathihi na ndivho ya u ṅwala
Vho Enver Surty Muthusaminista wa Pfunzo ya Muteo
Nṱha haizwo , kha hu iswe phanḓa na nyito dzine dza nga khwaṱhisedza na u bveledza misipha ine ya thusa musi hu tshi ṅwaliwa , hu tshi katelwa ngomu na u bveledzwa zwikili zwa zwipiḓa zwa muvhili zwine na zwone zwa shuma musi hu tshi ṅwaliwa .
U thoma , ndondolo na u vah hone lwa tshifhinga tshilapfu ha vhushaka na vhashelamulenzhe vhoṱhe vha Tshikwama zwo vha zwone zwi thomiwaho ngazwo . 
U ṱalutshedza zwipiḓa zwa muvhili nga u tou zwi ola na u zwi pennda
Mulayo une wa khou dzinginywa u vhidzwe u pfi"Prohibition of Witchcraft Practices Associated with Witchcraft Beliefs Act,"nahone u ḓo vha wone u woṱhe une wa ḓo shumana na maitele a si avhuḓi na maitele ane a lwa na matshilisano a kwamaho vhuloi .
6.1 . A hu na vhathu vho tholwaho vho ḓivhadzwaho kha muṱangano uyu wa Khabinethe .
U tholwa ha vhabvannḓa hu si na maṅwalo o teaho a u shuma zwone zwi khombo vhukuma . 
Mutevhe wa vhathu vhane vha nga tholiwa wo rumelwa kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo une wa tshimbidza maitele a khwaṱhisedzo ya khwaḽithi nga kha ndaulo ya Phambano ya Mbambedzo ya mpimo ya nṱha na mpimo ya fhasi . 
U shumisa muhangarambo/ fureme vha ḓadzisa maipfi o ṱahelaho
Madalo , u vha vhona na tshumelo dzoṱhe kha GP dza Netiweke ya GEMS
Mbeu i amba phambano dza kutshilele na vhushaka vhukati vhanna na vhafumakadzi dzine dza tou gudwa , dzo fhambanesaho vhukati ha dzitshaka na mvelele , nahone dzi dzulela u shanduka .
Sa tsumbo nga u ṋetshedza tshitshavha madzina a vhukwamani na zwidodombedzwa zwi tshi elana na tshumelo dzi ngaho u hwala mashika , kiḽiniki khathihi na madzina a vhaofisiri vhane mbilaelo dza ḓo livhiswa khavho .
Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Khomishini ya Vhuphuresidennde ya Pfananyo ya u Tholiwa ha Tshitshavha uri i tshimbidze na u vhiga kha mbekanyamushumo dza u tholwa ha tshitshavha .
U funzwa na u lingwa ha nyambo hu tea u ita mbetshelwa ya u katela vhagudi vhoṱhe na zwiṱirathedzhi zwi tea u wanala u itela u thusa vhagudi vhoṱhe u swikelela kana u bveledza zwibveledzwa zwa luambo .
I do vha ya katela u badela luthihi ha mveledziso ya ḽogo ya khungedzelo ya tshibveledzwa nga khoro ya Vhasan na 1% ya mbadelo ya u shumisa ḽogo vha vhoṱhe .
Naho ho vha na mutsiko wa ḽifhasi , vho hana u shumisa thendelano iyo u kombetshedza Pretoria uri i fhelise zwa khethululo . 
Komiti ya u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ya Miraḓo na Madzinginywa a Mulayo a Vunḓu i saukanya mvetamveto ya Milayotibe i bvaho kha Miraḓo ya NCOP yo ḓi imisaho nga yoṱhe na vhusimamilayo ha Mavunḓu .
Mishumo yo ḓo khakhisea nga u tsela fhasi ha ikonomi nga 2009 .
Hu tshi tevhedzwa zwiṱandadi zwa Dzangano ḽa Vhashumi ḽa Dzitshaka , maga avhuḓi o khetheaho a livhaho kha ndinganelo i bveledzaho ya tshikhala tsha na dzilafho ḽa vhathu vha re na vhuholefhali mushumoni , a zwi dzhiwi sa u khethulula vhaṅwe vhashumi . 
sedza hafhu na u pfesesa pulane
Kha vha sedze zwiṱirathedzhi dza u vhulunga zwa u shumisa mishumo ya pfuma kha u bveledza themamveledziso . 
Puḽane iyi i sumbedzisa zwine ra tea u ita u fhelisa vhushai , u engedza u tholwa na u fhungudza vhushayandinganyo nga 2030 .
Naho zwo ralo , ri nga si kone u konḓelela u thithiswa huṅwe na huṅwe kha maitele a u engedza . 
Hafhuhafhu , ro dovha ra sumbedzisa vhukoni hashu u kona u swikela magundo a ndeme musi ri tshi farisana u itela u lwela ndivho dzi fanaho . 
U shela mulenzhe kha u pulanela wadi .
U vhona zwauri nḓisedzo ya zwipikwa izwi yo ambiwa nga hayo nga kha u ṱola nga zwiimiswa zwo fhambanaho zwa ndangulo . 
u shumana na mafuvhalo , khombo , zwibviswa zwa dzilafho na u valelwa vhuongeloni ha vhadededzi na vhagudi ;
Murangaphanḓa , fhedziha , u fanela u vha na dzangalelo na vhukoni ha u dzudzanya , u vhangula dzangalelo , u tevhela na u londota bono zwavhuḓi , ṋamusi hu na ṱhoḓea ya uri a ite zwiṅwe tshiṱhavhelo . 
Honeha hu lavhelelwa uri maraga dza samethivi , dzi bvaho kha u linga ho fomaḽa ho itwaho ha U thetshelesa na U amba , dzi ḓo avhelwa sa maraga dza mulingo .
Khetho dza khonṱhiraka dza nḓisedzo dza dziṅwe tshumelo na sekhithara ya phuraivethe dzi khou sedziwa . 
U haseledza nga ha mihumbulo mihulwane
Bulani uri vhana vha khou ita mini na uri vho ambara mini .
U sumbedza u vha na nḓivho ya IDP na khonadzeo dza mushumo malugana na Komiti ya Wadi na u dzhenelela ha tshitshavha .
Ri khou vala nethe kha vhagudiswa vha vhufhura na dziḽaisentsi dza u reila na uri ahuna tombo ḽine ḽa ḓo sala nṱha ha ḽiṅwe kha u ṱana vhatshinyi . 
A ri na madi manzhi .
Khumbelo ya u ṅ walisa tshisikwa
Muhasho wa mutakalo na tshumelo dza zwa shishi ha masipala vha a vhudzwa uri vha ongisa hani vhathu vha no khou lwala . 
4.5 Khabinethe i fhululedza tshigwada tsha bola tsha fhasi ha miṅwaha ya 17 tsha Lushaka tsha Afrika Tshipembe , Amajimbos , nga u hulisa shango nge vha swikelela u ḓo tamba mutambo wa Vhugweṋa wa Afrika wa 2015 wa vha miṅwaha ya fhasi ha 17 ngei Niamey , kha ḽa Niger .
Khombo mishumoni khathihi na malwadze zwi dzhenisa mbadelo khulwene nahone dzi sa ṱanganedzei Afrika Tshipembe . 
Muhasho wo pulana u fhungudza vhupofu vhune ha nga thivhelea nga u engedza tshikalo tsha muaro wa u bvisa luvhemba kha iṱo . 
Maitele a ndangulo ya tshanduko a ḓo ṱoḓea hafha , sa izwi modele muswa u tshi ḓo dzudzanya tshivhalo na lushaka lwa matshudeni o wanaho masheleni . 
Tshumelo dza Vhomakone
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhathu vhaswa vha afho vhuponi uri vha dzhenele ṱano iḽo , ḽine ḽa ḓo vha ṋea mafhungo nga ha uri vha nga isa hani pfunzo dzavho phanḓa , thoma hani mabindu avho kana u vhuelwa hani u bva kha thikhedzo ya vhurangeli ha muvhuso .
PHULUFHEDZISO NGA VHASHELI VHA MULENZHE VHAHULWANE KHA PFUNZO
Mafhungo a bvaho kha maambiwa a muṱangano wo fhiraho - itshi tshiteṅwa tshi katela mafhungo o reriwaho nga hao muṱanganoni wo fhiraho hune miraḓo ya komiti ya fanela u vhiga nga hao .
Muvhuso u ḓo alusa Mbekanyamushumo yo Engedzwaho ya Mishumo ya Tshitshavha ( EPWP ) , nga mannḓa Mbekanyamushumo ya Vhashumi vha Tshitshavha ( CWP ) , hu u itela u fha vhunzhi ha vhathu tshikhala tsha u shuma ; u ṋetshedza vhugudisi na tshenzhemo ya mushumo na u engedza nyanḓano .
Gumofulu ḽa R13 580 nga muunḓiwa na R27 838 nga muṱa nga ṅwaha
Nga yeneyi nḓila , ndi khou tama u dzhoina zwiambi zwo fhiraho kha u khoḓa minisiṱa na thimu ye vha i kuvhanganya kha u bveledza muvhigo hoyu , ndi mushumo muhulwane nga ngoho ! 
u ḓo fanela u vha wo sedza vhathu nahone u tshi khou shumela vhathu
Mbudziso ya vhupfumedzani ine ya tea u vha maga o sedzanaho na u humisa masiandoitwa a tshusaho a khethululo nga muvhala na vhupondi kha ḓivhazwakale i tea u ya phanḓa u fhira kupfesesele kuṱuku kwa vhupfumedzani sa masheleni a u badela vhapondwa . 
tshiga ---- ndi tshithu tshine tsha imela tshiṅwe kha zwibveledzwa tsumbo , luvholela lu imela zwi vhavhaho .
Ro ita mbekanyamushumo dza u dzhenelela dza muhasho , ndondolo na ndulamiso ya vhuḓifari ha vhukhakhi . 
Hashani tshifanyiso itshi nga pennde tshena .
U bva kha mutheo wa fhasisa , mashango a Afrika o swikelela mvelaphanḓa khulwane , musi a tshi vhambedzwa na ḽifhasi ḽoṱhe kha u ḓiṅwalisa ha vhana zwikoloni zwa phuraimari . 
Khwaḽithi ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi na vhudzivha ha thikhedzo nga vhathu zwi ḓo langwa nga vhashumisi vha no shumisa khorido idzi . 
Ikonomi ya ḽifhasi i khou dzivhuluwa i tshi bva kha zwe ya vha yo wa zwihulusa zwo vhangwa nga tshiwo tsha zwa masheleni kha mashango o bvelelaho . 
1 . Ndinganyelo - Vha nga si ṱaluliwe .
Tshiimo tsha CC tshi tea u thoma tsha ombedzelwa na Ofisi ya
Ndugiso na ndondolo zwo bulwa sa " thundu na tshumelo " dza zwino kha tshitatamennde tsha kushumele . 
Ipfi ḽa ndeme a si ḽone
Muvhuso u ḓo dovha wa ṱuṱuwedza mabindu uri a vhe na mvelaphanḓa i ṱavhanyaho kha ndinganyo ya u thola , mveledziso ya zwikili na u Manḓafhadzwa ha Ikonomi yo Engedzwaho yo Tewaho kha Vharema ( BBBEE ) .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala zwo fhambanaho , tsumbo , u sikima , u sikena u itela u ḓivha mihumbulo mihulwane na ine ya i tikedza
U tikedza mushumo wa forensiki kha tshiṱiriki . 
Ndi ḓo isa phanḓa na u shumela Afrika Tshipembe u ya nga hune nda kona , ndi tshi itela vhathu vhashu vhoṱhe . 
U AVHELA TSHIFHINGA NGA VHEGE ( AWARA ) 4.5 4.5 4.5 2 12 ( awara 3x4 ) 27 , 5
Vhudavhidzani kha tshitshavha vhu khou itwa hu tshi tevhedzwa phurotokholo ya ndangulo ya tshiwo na uri tshitshavha tshi khou ṱuṱuwedzwa u tevhedza ngeletshedzo i bvaho kha ḓorobo malugana na fhungo iḽi . 
Kha vha dalele senthara ya vhashumi ya tsini .
Fhedziha , mishumo ya nga ngomu ine ya tendela dzangano u shuma ndi vhathu . 
Vhuvhusi ha inthanethe vhu katela mafhungo a polotiki na matshilisano o fhambanaho .
Iyi puḽane i lavhelela Afurika Tshipembe ḽine muṅwe na muṅwe a ḓipfa o vhofholowa fhedzi vha a kombetshedzea u shumisana na vhaṅwe ; ḽine khaḽo muṅwe na muṅwe a shumisa vhukoni hawe nga u angaredza , shango ḽine zwikhala zwa ya nga vhukoni , pfunzo na u shumesa , hu si nga uri muthu o bebiwa lini .
Bannga iyi i sedzesa kha Dzingu ḽa Asia na ḽa Oceania kha u tikedza vhubindudzi ha themamveledziso .
U ṋetshedza Anthirithrovairaḽa Thyerapi ( ART ) zwi dzula zwi zwavhuḓi na vhalwadze vhanzhi vhane vha khou dovha u kavhiwa hafhu nga TB-HIV u fhirisa zwe zwa vha zwo lavhelelwa vho thoma na ART , zwiṱuku zwo itiswa nga tshanduko ya mbekanyamaitele fhedzi u dovha u sumbedzisa kuvhigele kwavhuḓi kwa mbekanyamushumo ya ART . 
U ita mvetomveto
Saveyi iyi i sumbedza zwavhuḓi uri Western Cape ndi vundu ḽe ha vha ho kalula musi zwi tshi ḓa kha tshenzhemo ya maṋo kha shango . 
Hezwi zwi swikelelwa nga vhushaka na Dzangano ḽine ḽa si vhe ḽa Muvhuso , ḽi vhidzwaho uri Aged in Action , uri vha ite nyonyoloso dza nga matsheloni hu tshi katelwa na u dzhia mihani ya nga ha mutakalo . 
( mubulo wa maḽeḓere a ḽifabethe u rangele u vhala tshifhinga tshoṱhe u swikela vhagudi vha tshi vho kona u a ḓivha na u a vhala )
Zwiṱaluli izwi zwa ṱhoḓisiso ndi zwiṱaluli zwa saintsi ; ndi zwine zwa ita uri ṱhoḓisiso i vhe ya sainthifiki nga muhumbulo wa tshizwinozwino wa ipfi . 
U engedza kha ezwo , maitele ane khamphani ya engedza ndeme ya tshibveledzwa aya ndi ya ndeme kha mveledziso ya mahayani na zwipikwa zwa mveledziso ya vhorabulasi vhaṱuku zwa muvhuso . 
Ndiliso ya vhashumi
Thandela ya CBP i ṋea tshikhala tsha uri masipala a ṋee thikhedzo , ho sedzwa mbudziso dzi tevhelaho :
Asesimennde i tea u katela tsenguluso dza vhuhulu ha ndeme ya u pfumbudzwa zwo itwa nga vhatholwa . 
Mihumbulo na kuvhonele ndi izwo zwa murumeli nga nnḓani ha musi zwo bulwa zwavhuḓi nga iṅwe nḓila nahone zwi si izwo zwa Masipala wa Stellenbosch nga nnḓani ha musi zwo bulwa zwi khagala ngauralo . 
Kanzhi nḓila ya khwiṋe ya u wana muṋetshedzatshumelo wa khwiṋe ndi u vha wana vha vhanzhi vha ṱaṱisana nga nḓila ya u bida .
U topola mihumbulo mihulwane
ndaela .
Mbevha a i langiwi nga zwiṅwe zwipuka , ngauri zwi nga i tendesa kha yone ine . 
Ni nga tama u dalela shango ḽifhio ?
Anasitethiki nyangaredzi na u dzidzivhadzwa wa sala u khou vhona zwi ṱoḓa thendelo u thoma nahone husedzwa milayo ya ndondolo i langwaho ( zwi shuma fhedzi kha vhaunḓiwa vha re nga fhasi ha miṅwaha ya 8 , vha re kha vhuṱungu vhuhulu na madzeu a vhuraru a kwameaho )
U engedza u swikelela tshumelo
Miṅwe milayo i thusaho u fhindula mbudziso dzi bvaho kha miraḓo ya tshitshavha .
U tshimbidza Miṱangano : : Phurogiremu ya u fhaṱa tshitshavha - Yo Bveledzwa nga EISA ya lambedzwa nga InWEnt
II . Tsumbanḓila ya vhashumisi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala .
Kha vha dzhenise dokhumenthe dzi tevhelaho kha fomo :
Ho sedzwa nyendedzi dza kiḽinikhala kha zwileludzi zwa nnyi na nnyi na MPL
U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
U vhumba tshisiku tshawe tsha maipfi ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe a tshi shumisa maḽeḓere a u ranga a maipfi , tsumbo , sima , gera , gona , na maṅwe .
Vha u ḓo thoma u dzhiwa vha 3 000 vha ḓo dzhiwa kha ṅwaha wa muvhalelano wa 2015 / 16 .
Nga tshikalo tshihulwane nga maanḓa ezwi zwo itiswa nga u lengiswa , u shaya nzio na ṱhahalelo dza khaphasithi kha zwiimiswa zwa ndaulo . 
Zwivhumbi izwi zwivhili - zwithu zwa ndeme na vhurereli - zwi tea u ṋekedzwa fhethu hazwo ho zwi taho kha tshiṱirathedzhi tshiṅwe na tshiṅwe na mbekanyamushumo ho sedzwa u vhuedzedza na u londota vhulayi ha mugudi nga ngomu tshikoloni . 
4.1 Dzina ḽa mupfumbudzi ḽo ṅwaliswaho
Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe u shela mulenzhe vho ḓiimisela kha vhuṱambo uhu na u amba na vharangaphanḓa vha polotiki , vhunga u vha na vhadzulapo vha re na nḓivho zwi zwa ndeme kha u vuledza Bono 2030 , ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) .
Vhabebi na vhalondoti vha tea u dzhia maga kha u vhona uri vhana vho tsireledzea .
Madzangano a vhashumi na madzangano a vhatholi a nga ita khumbelo u thoma khoro dza nyambedzano .
u ṱavhanyisa u itwa ha mvusuludzo ya dzithekhisi , na u itwa ha mbekanyameitele dzo fhelelaho dza vhuendi ha zwidimela na ha nḓilani , hu tshi katelwa Bus Rapid Transit System kha mimasipala ya dziḓorobo khulwanesa dzi ḓivhiwaho sa dzimetro , na mvusuludzo ya Metrorail : kha vha ri ndi dzhie tshino tshifhinga u ombedzela uri muvhuso na vhashumisani vhashu kha SANTACO ri nga si shushedzwe uri ri ṱutshele thandela ya mvusuludzo ya dzithekhisi , na uri maga maṅwe na maṅwe a u khakhisa vhudziki ndivho hu u fusha ṱhoḓea dzo bvaho nḓilani dza vhasigathi a ḓo dzhielwa vhukando ha mulayo ;
U londola vhuimo ka u khwinisa ndondolo ya zwa vhunese . 
Khabinethe ndi yone muṱumanyi mukonanyi muhulwane wa poḽotiki wa ndeme kha vhuimo ha lushaka u itela mafhungo a vhupo . 
Komiti dza Wadi dzi thusa vhadzulapo kha tshitshavha tshavho uri vha vhe na zwine vha nga amba .
Vhashumeli vhoṱhe vha Muhasho wa Pfunzo vha tea u ṱanganedza uri mushumo wavho ndi mbidzelwa nahone u na ndeme ya i re maano ngomu une u si itwe nga muhoyo kana madebe . 
Kha ri ṅwale
Kha vha dzhiele nzhele zwauri :
Zwipiḓa zwivhili zwa vhuṱanzi , ndi khou humbula uri , zwo swikela vhathu vhanzhi nga khathihi nga murahu ha hezwo na zwipiḓa zwa vhuṱanzi zwo vha zwi zwa muthu ene muṋe . 
Tshumelo dzi ṋekedzwaho nga DSP
U thomiwa , u khwiniswa na ndondolo ya zwishumiswa na tshumelo dza themamveledziso dza dziṅwe ḓorobo khulwane . 
Sa tsumbo , milayo ya ndondolo ya mupo yo dzhenelela kha tsireledzo ya tshaka na haya hadzo , zwi londotaho zwitshavha zwa dzitshaka , na tshenzhelo ya ḓaka , zwine zwa khwaṱhisedza ndeme ya vhutshilo , na u ita uri luvhilo lwa u ngalangala hazwo lu ongolowe . 
Muvhuso u khou thusa vho u tsireledza vhathu vhane vha kha ḓi tou bva u shaya mishumo kha masiandaitwa a u tsela fhasi . 
Ambani uri tsho thoma hani .
kushumisele kwa luambo
Iṅwe khaedu yo ḓoweleaho kha mimasipala ya mahayani ndi u sa kona ha masipala u dzhenisa mbuelo zwo bva kha u ḓitika nga tshelede ya mphomali yo livhaho nga nthani ha siangane ya vhushai fhethu hune ra dzula hone . 
Ṱhogomelo yavhuḓi ya mavhone a zwiṱaraṱani u vhuedza tshitshavha . 
Kha muvhundu woṱhe wa ha masipala hu na senthara mbili fhedzi ha zwa mutakalo
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 3 : Muṅwalo
U ṋekedza tshumelo ya thikhedzo ya thuso ya iwe muṋe kha mulanguli muhulwane . 
4.6 Khabinethe i tamela mashudu vhagudi vhoṱhe vhane vha khou ṅwala milingo ya u Khwinisa ya Ṱhanziela ya Ntha .
U shumisa figara dza muambo tsumbo , Mafanyisi , mamethafore
Ṱhoho : Mutevheṱhandu wa vhutshilo - Awara dza 6
Naho zwo ralo hu na ṱhoḓea nnzhi dzo ḓoweleaho kha vhashumisi vhoṱhe : 
U fhaṱa Afurika Tshipembe ḽo faranaho ḽa demokirasi ḽine ḽa kona u dzhia vhuimo haḽo ho teaho sa shango ḽo vhofholowaho kha muṱa wa dzitshaka .
8.00 u swika 10.00
Zwiṅwe zwibveledzwa zwi nga shumiswa lwa maḓuvha mavhili kana u fhira , vhuhulu ho sedzwa Gireidi ya 2 na 3 .
U fhindula mbudziso nga ha mbonalo dza ndeme dza vhathu , fhethu , zwiko na tshanduko kha mupo [ u fhindula mbudziso ]  . 
U khwiṋisa nyaluwo na vhusikamishumo zwi ṱoḓa tserekano ya mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzine dza dzhiela nṱha vhuḓisendeki . 
Mulayo wa tshiimiswa u fanela u shumiswa u tandulula khuḓano dzine tshiṅwe tshifhinga dza vha hone vhukati ha milayo ya mikhwa na nḓowelo . 
Khathalogo ya eḽektroniki ya data ya ndangulo ya malaṱwa kha EU yo itiwa , ine ya pfufhifhadza pulane dza ndangulo ya malaṱwa dzi re hone kha vhuimo hoṱhe ha Muvhuso . 
Nṋa dza ndaela idzi dzo no ḓi tandululwa zwavhuḓi nahone milandu ya 25 zwa zwino i phanḓa ha khothe . 
Fhedzi , mimaraga ya zwibveledzwa zwitete mihulwane miṋa , fhethu ha u ṋea zwifuwo zwiḽiwa hu hulwanesa shangoni na vhashumi vha zwigayoni vha wanala vunduni , na uri hu na themamveledziso ya bada yo bveledzwaho zwavhuḓi hu na u swikelea ho leluwaho kha vhukavhamabufho hu hulwanesa shangoni . 
Vhadzulapo vha khou ṱuṱuwedzwa u ṋetshedza zwililo zwavho nga u shumisa zwiimiswa zwi re hone nahone vha sa khou pfuka mulayo .
Kha u bveledzisa ndaela iyi , hu fanela u itwa phambano i re khagala kha maitele a ndaṱiso vhukati ha vhukhakhi vhune ha vha vhuhulwane kha u vhu langula , na uho vhune ha vha ha vhugevhenga nga mvelo . 
( iii ) phoḽisi dza lushaka .
U ela mbekanyamaitele : U ela hu sedzaho kha u linga tshumiso ya u shuma zwavhuḓi ha mbekanyamaitele . 
Kha u tikedza zwapo , zwibveledzwa na sekithara dza 21 zwo nangwa kha vhubveledzi hapo .
U vhofholowela hayani ndi R6 941 nga muunḓiwa nga ṅwaha
tshi kuvhanganya tsaino dza thikhedzo tshitshavhani
Ri na fulufhelo uri muvhuso wa vundu u ḓo isa phanḓa , u tshi khou shumisana na vhakwameaho vhoṱhe , na u shela mulenzhe kha u khwinisa khwaḽithi ya vhutshilo ha vhathu vhashu nga u phaḓaladza mbuelo dza vhuendelamashango . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa ( tshibveledzwa tsho ṅwalaho/ mukumedzo wa mafhungo a TV )
Zwiṱitshi na zwitopo zwi tea u wanala tshifhinga tshoṱhe lwa u sielisana nahone zwi tsini na fhethu hune ha vha na mutsitsikano wa nṱha na mveledziso dza mishumo yo ṱanganaho . 
Miṅwaha mivhili yo fhiraho yo sumbedzisa uri he muvhuso wa dzhenelela nga nḓila khulwane na hone nga u tevhekana , hu nga shandukisa nḓowetshumo dza ndeme dzi ṱanganaho na tshutshedzo dza nnḓa na dza ngangomu sa zwo no iteaho kha sekithara yashu ya zwibveledzwa .
Hune na dzula hone
Kha muṱangano wa u fhedza we nda u fara na tshitshavha tsha mabindu , sekithara yo sumbedzisa zwa uri , uri ikonomi i gonye kararu , ri tea u bvisela thungo zwiṅwe zwa zwikhukhulisi .
KHETHEKANYO YA 1 : MARANGAPHANḓA NA SIANGANE
-------------------------------------------------------- o ita khumbelo ya ḽounu ya nyengedzedzo ya
Foramu dzi dovha dza ṋekedza vhudavhidzani na u ṋekedza zwikhala zwa u ṱola nzudzanyo na maitele a u thoma u shumisa a Komiti ya Wadi kha IDP .
U shumisa girama yo teaho , mupeleṱo , ndongazwiga
U sudzulusela mutumbu matungo sa , u posa bola matungo kha tshauḽa na kha tsha monde sa kha ragabii Mitambo
Mavhalaanngwe a ḓuvha hu katelwa Muphuresidennde vha tshi amba na vhuṱambo ha u vhewa ha maluvha ngei tomboni ḽa Hector Pietersen .
U ṋekedza tshumelo da vhuṅwaleli kha phanele ya u ela mushumo . 
U amba nga ha ṱhoho dzo ḓoweleaho vho thoma vha ḓilugisela
Lulu o ṋea vhaṅwe vhana thoyi dzawe .
Ambani ngauri avha vhathu vha uyu muṱa vha thusana hani .
U dzhenelela ha tshitshavha ndi kuitele ku ṱoḓaho u dzhenelela ha tshitshavha kha maga oṱhe .
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , CK3 .
Kha vha humbule nga ha muthu ane vha konḓelwa u amba nae
Ḽifhasini , a si khamphani fhedzi dzi ṱaṱisanaho na dziṅwe khamphani , fhedzi ndi khwine mveledzo na thengiso ya zwibveledzwa zwi tshi ṱaṱisana na dziṅwe mveledzo na thengiso ya zwibveledzwa u khwaṱhisedza mvelelo kha mimakete ya ḽifhasi . 
Kha thome u shumisa na u ṱhogomela maitele a ndangulo o teaho u tikedza bindu ḽi shumaho nga ngomu kha ofisi ya Vhalangi . 
Zwithu zwire kha zwifaredzi zwi pwasheaho zwi dzheniswa kha zwifaredzi zwa pulasiṱiki na u ḽebelwa zwavhuḓi .
Vhege mbili dzo fhiraho , ro pembelela zwavhuḓi miṅwaha ya fumbili u bva tsha u vhofhololwa ha Muphuresidennde Vho Nelson Mandela nga murahu ha miṅwaha ya furaru vho valelwa dzhele . 
U konisa u dzhia tshiṱoko , u khwaṱhisedza ndaka na maitele a u laṱa . 
o Thandela ya CBP I a ṱhaḓulana na zwiṱirathedzhi zwa IDP zwi no yelana ?
R5 - ya mikovhe miṅwe na miṅwe ya 1 000 yo bviswaho .
Ngudo dzi tevhelaho dzi nga ḓivhadzwa nga tshifhinga tsha maṅwe a madanga kana a ngudo dzoṱhe dza Gireidi ya Ṱ : muzika , nyonyoloso , saintsi , luambo , mafhungo , , u sumba na u amba , tshiṱori khathihi na mishumo ya zwanḓa
Hezwi zwi nga itwa nga tshumisano na vha vhuelwaho nga nḓila ya tshumisano na u vha sedzisa kha khaedu dza ndeme dza mveledziso na zwithu zwo topoliwaho nga vhadzhiamikovhe vha nnḓa na vhaṋetshedza tshumelo vha nnḓa .
U bveledza vhutsireledzi vhu elanaho na mulayo na ṱhoḓea dza ndaulo . 
Ndi masumbanyito. gidima ḽiṋo raha mutambo bambela reila sokha penya humbula ṅwala tamba mvula atsamula vhala eḓela ṱuwa watshi dzhia hatsi tshimbila
MaAfurika Tshipembe sa nṋe ,
Nga murahu ha vhuṱanzi vhu vhavhaho , vhaṋetshedzatshumelo vho ḓo ṋetshedza nḓivhiso nga ha tshumelo dzavho . 
U tshimbila kha thambo yo adzwaho fhasi ; mathaela , u linganyisa / u ḓitika nga milenzhe i tshi sielisana .
Milaedza , garaṱa dza ndumeliso , thambo
Ngeletshedzo dzi elanaho na nndyo ya zwiḽiwa zwa Afrika , uri dzi ḓe na mimaraga ya u vhambadzela mashangoḓavha . 
Nga kupfesesele uku zwiṅwe zwifhinga zwi tea u sumbedziswa hu sa khou dzhenwa kha zwidodombedzwa . 
U nanga tshiṱori
Ngudo dza zwinozwino dza vhugevhenga dzo topola uri hu na fhethu huraru hu hulwane ha u dzhenelela u ya nga ha u thivhela vhugevhenga nahone izwi zwi elana na maga a ḓoroboni mararu are hone ane a ṱoḓa u lavheleswa . 
Tsha vhuvhili , u shela mulenzhe ha Evangeḽikhaḽa nga khomishini na vhukhakhi ha khakhathi dza tshifhinga tsho fhiraho . 
Kiḽiniki dzi tea u swikelea nga tshivhalo tshihulwane tsha vhathu na uri zwo ralo dzi tea u vha fhethu hu re tsini na vhuima vhuendi ha tshitshavha . 
Mvalo ndi ya ndeme u itela u khwaṱhisedza zwi re ngomu zwoṱhe zwe zwa vha zwi hone kha zwipiḓa zwa mafhungo zwo fhambanaho . 
Muingameli kha ofisi ya khethekanyo ya mahalwa u ḓo fhirisela tsumbo yavho na fomo ya khumbelo kha Ofisi ya Tshumelo ya Vhuingameli u itela uri zwi ṱolwe u vhona arali zwi tshi tendelana na ṱhoḓea dza Mulayo wa Zwikambi , 60 wa 1989 .
Dziṅwe nyimele dzoṱhe ho sedzwa kha PMSA
Thandela dzi tevhelaho dzi khou shumiwa nga kha thendelano ya tshumisano ire hone na Burgundy . 
u ita phampfulethe i ṋetshedzaho mafhungo o teaho kha tshitshavha
Zwiṅwe hafha mafhungo a vhuṱhogwa hu fanaho nga ha vhupo , fulufulu na tswikelo ya zwiḽiwa ndi masia ane nga u angaredza a ḓo ṱoḓa therisano khulwane . 
7.1 . Khabinethe i fhululedza nyaluwo nngafha ngafha ya mveledziso dza themamveledziso dza muvhuso he ha ṋetshedzwa buroho tharu lwa tshiofisi nga Muphuresidennde Vho Zuma ngei Botlokwa Limpopo nga ḽa 17 Tshimedzi 2017 .
Arali tshiko tshine tsha khou kuvhanganywa tshi tshi khou shumiswa kha vhushumisamupo , muṱoḓisisi u fanela u kovhekana dziṅwe dza mbuelo dzine dza nga bveledzwa .
U katelwa ha mafhungotsivhudzi o teaho zwi ḓo vha zwithu zwihulwane musi wa Tshiwo tsha 17 tshine tsha kwama u ṱanganya mafhungotsivhudzi a u pulana kha mvelelo iṅwe na iṅwe i re na ndeme .
Tshi ṱomeni kha ṱhoho ya tshisusu .
Vho sedza ndango ya Afrika Tshipembe kha zounu ya ikonomi khulwane nga maanḓa i katelaho , i re na vhuhulu ha zwikwere zwa khiḽomitha dza miḽioni nthihi na hafu . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri Nḓivhadzamulayotibe ya nga ha nḓowetshumo ya vhupileli i khou ya u itelwa mvetomveto . 
Ndi a kona u vhala atikili ya gurannḓa .
Kha tshiṱatamennde tsha muya wa OR Tambo tsha ' Flowers of the Revolution ' ri elelwa mushumo wa vhafumakadzi sa mazhakanḓila a tshigwada tsha vhafumakadzi vho itaho mudzinginyo kha shango iḽi , ri tshi dzhiela nzhele zwa uri musi u tshi manḓafhadza mufumakadzi , u vha wo manḓafhadza shango .
Nga tshikhala tsha miṅwaha ya fumi yo fhelaho u thomiwa ha lushaka luswa kha Baltic zwo dzhiiwa sa thaidzo i aluwaho . 
Tswikelelo ya mafhungo a nga ha tsumbamaitele dza vhubveledzi na tshumelo dza ikonomi ya mimaraga . 
U ḓadzwa ha zwiṅwe zwikhala zwo imiswa nga nṱhani ha miṅwe mishumo ya nzudzanyululo kha Muhasho . 
Ndivho khulwane ya rekhodo na khethekanyo ya ha u vhulunga ndi u ṋetshedza matheriala a vhukhwine nga tshifhinga tsho teaho khathihi na tshivhalo tshone kha muhasho kha masipala . 
Khontheina dzi tea u swaiwa nga nthihinthihi nga nḓila ine zwi re ngomu zwa nga kona u ṱaluswa zwi khagala . 
THIKHEDZO I SI YA ZWA MASHELENI :
U shumisa u vhudzisa , u kwengweledza , u ṅwala notsi , u nweledza , zwikili zwa u thetshelesa nazwi si zwa u thetshelesa nga ngona .
Vhathu vha lovhaho dzibadani vha fhedza vha tshi sia masiandaitwa kha mveledziso ya matshilisano nga magavhelo a vhuholefhali , magavhelo a zwisiwana , nz. Tsireledzo ya ikonomi ya miṱa i a kwamea musi vhaunḓedzi vho siwa vha sa koni tshithu , vho holefhala kana vho huvhala dzibadani dzashu . 
Vha fanela u dovha vha ṋetshedza izwi zwidodombedzwa arali vho dzhia tsheo ya u tendela muṱoḓisisi tswikelelo kha zwiko zwavho zwa zwi tshilaho zwapo .
Ndi a fulufhela vho no wana kale uri u dzula havho kha vundu ḽashu hu a takadza na u vhuedza . 
Vho dovha vha gungula nga ha uri nga huṅwe vharengi vhane vha ḓa u renga aḽikhoholo vha vha vho no kambiwa nahone kanzhi ndi vhone vha vhangaho dzinndwa dzine dza bvelela . 
Thoḓisiso ya Lushaka ya Komiti dza Wadi 2004 / 05 yo sumbedzisa uri vhudavhidzani vhu pfadzaho na tshumisano vhukati ha komiti ya wadi na khoro ya masipala na tshitshavha ndi iṅwe ya khaedu khulwane dza sisiṱeme ya komiti ya wadi .
Ri a davhidzana kha tshiimo tshashu sa vharangaphanḓa vha zwa vhurereli , zwiimiswa zwa poḽotiki , madzangano a vhashumi , sekhithara dza phuraivethe na nga kha zwiimiswa zwa muvhuso . 
( 7 ) Arali Khoro ya Vunḓḓu ya sa kona u ita tsheo hu saathu fhela maḓḓuvha a 30 a dzulo ḽayo ḽa u thoma u bva tshee mulayo wa fhiriselwa khayo , mulayo uyo u ḓḓo dzhiwa kha mishumo ya zwoṱhe sa wo tendelwaho nga Khoro .
Vha puṱedze kha musi vho fushea uri vho ḓadza fomo nga nḓila yo teaho .
d ) Vho Ntokozo Jennifer Sabelo ( Muimeleli wa Tshumelo dza Vhuendi ha Maḓini )
Ri fulufhela uri kudzhenele ukwu kha mafhungo ku ḓo fhedza sekele i si yavhuḓi ya vhushai na u shaea ha mishumo zwo ambarelaho mahayani . 
Iṅwe ya khaedu dza meyara ndi u swikelela vhuthihi ha kuvhusele kwa akhademiki na ndangulo , hu tshi khou katelwa kudzudzanyele kwa mbekanyamushumo na ṱhoḓisiso . 
U ita mvetomveto
Vha dzulela u u bvumisa vho ima ho fanelaho
Mvula ine ya vha fhasi ha yo ḓoweleaho Vhukovhela Devhula . 
Afha ndi fhethu he ha vha ho litshedzelwa tshifhinga tsho fhelaho , ho dzheniswa themamveledziso i si ya maimo . 
Mbofho nnzhi dzo itwa na u ṱanganedzwa sa tsheo nga vhe vha dzhenela kha zwa u fhelisa khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi na vhasidzana .
Muṅwe a nga ri vhathu vha tendaho uri vha Vhakhireste vha na vhuḓifhinduleli ha ngudomvumbo nyengedzwa , vhunga khwaṱhisedzo ya u ṱhogomela vha ṱoḓaho thikhedzo , vhathu vha tambulaho i tshi ombedzelwa vhukuma kha Tshikhireste . 
6.7.4.3 U engedzwa ha maanḓa a siviḽi na a vhugevhenga kha khothe dza sialala zwi nga ḓisa khaedu dza ndayotewa .
Khabinethe yo dzhiela nṱha uri nyaluwo ya ḽifhasi a i khou swika he ya vha yo lavhelelwa hone .
Ri na nyiledzo nga ha fhethu hune ra nga dzula hone zwi tshi bva kha zwezwo . 
Nyito dza vhusimamaḓaka na dzone dzo shuma mushumo muhulwane naho u ya nga maga a dzitshaka hu tshi dzhiwa zwi zwa tshikalo tshiṱuku u ya kha tsha vhukati . 
( 5 ) Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga themendela kha Buthano ḽa Lushaka , milayo i kwamaho mafhungo afhio na afhio a welaho nnḓa ha maanḓalanga a vhusimamilayo , kana malugana na ane Mulayo wa Phalamennde wa ḓo langa nṱha ha wa vunḓu .
Shango ḽi na vhathu vhane vha tshi vhambedzwa ndi vhaṱuku na u wanala dziḓoroboni , na uri ndi zwine zwa inamele zwiṱuku kha u phulusa u fhira uho ha mashango manzhi o ḽi fhiraho kha nyaluwo ya ikonomi . 
Mushonga wa u tou ḓirandela
Nyambo dzine vhathu vha amba
1.15. Mutangano wa Dziminisiṱa dza SADC dzi re na vhuḓifhindueli ha ndangulo ya khombo ya zwiwo wo farwa nga ḽa 26 Lara 2016 ngei Mauritius u tshi khou tshimbidzwa nga Minisiṱa wa Muhasho wa Tshumisano na Mafhungo a Sialala , Vho Des Van Rooyen .
Ndi tshi pendela , khomishini i tama u livhuha Minista na Mufarisa Minista vha Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa nge vha sumbedza dzangalelo kha na u tikedza mushumo wa khomishini . 
U shumisa tshifhinga tshi ḓaho ( sa . ' Ndi ḓo ni vhona maṱshelo . ' ' Ndi ḓo mu vhona matshelo . ' )
Vhulavhelesi vhu bvelaho phanḓa ha mutevhe wa ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo nga u ṱola , ha nga ngomu na ha nga nnḓa , zwenezwo ndi zwa ndeme u itela u khwaṱhisedza zwilinganyo zwa ndangulo zwo lavhelelwaho . 
1.12 . Afrika Tshipembe lwa u thoma ḽi khou shela mulenzhe kha Foramu ya Thekinoḽodzhi ya Mafhungo ya Dzitshakha ya VIII ya maḓuvha mavhili ngei Khanty-Mansiysk , kha ḽa Russia , ḽo imelwa nga Minisiṱa Vho Faith Muthambi .
Hosiṱele dza mbeu nthihi na dzone , dzo kwasha zwivhumbeo zwa miṱa . 
Ri nga hanedzana naho zwo ralo ri tea u zwi ita . 
Vhuendelamashango hapo
( a ) muthu a tshi khou itela u wana ndaela ya tsireledzo ; kana
Tshitshavha tsho ḓo fhiwa tshikhala ṋea mahumbulwa malugana na vhubindudzi ha themamveledziso ya bada . 
Ni kone u ita ḽitambwa ni tshi sumbedza uri hu khou bvelela mini tshifanyisoni tshiṅwe na tshiṅwe .
khamphani
u thusana .
Hu tshi rengiwa ndaka , mbadelo dza vhutshilo hoṱhe ha ndaka dzi a dzhielwa nzhele na uri ezwi zwi katela , u wana , u shumisa , ndondolo na mbadelo dza u rengisa . 
Ndangulo ya thandela yavhuḓi na zwikili zwa vhulanguli ndi zwiṅwe zwa ṱhoḓea . 
U khwaṱhisedza uri mitsukunyeo yoṱhe ya ndaka i ya ṅwalwa fhasi . 
Muhasho u ṋetshedza zwo ḓisendeka nga pfanelo dza vhuthu kha tshumelo ya vhululamisi kha vhafariwa , vha re kha phurobesheni na vha re kha parola nga kha mbekanyamushumo dzi tevhelaho : u Farwa , Mbuedzedzo , Ndondolo na u Vhuedzedzwa Zwitshavhani . 
ZWIVHUMBEO NA MILAYO ZWA KUSHUMISELE KWA LUAMBO
vhaḓivhi vha CBP vhane vha ḓivha mushumo na vhatshimbidzi
Kha kotare ya u thoma ya ṅwaha wa 2014 / 15 , tshivhalo tsha vhashumeli vha muvhuso vho gwevhiwa nahone oda dzo imiswaho dza ndeme i linganaho R430 miḽioni dzo wanala .
Naho musi vharengi vha tshi renga thundu thwii u bva kha zwifhaṱo zwa mubveledzi , zwi tou vha na vhuṱanzi uri zwiṅwe zwiengedzwa zwo shumiswaho u bveledza thundu idzo zwo endedzwa u ya kha mubveledzi . 
ḽu khwaṱhisedzaho uri tshikolo tshi ḓo vha na vhuḓifhinduleli ho fhelelaho malugana na mugudiswa musi e fhano na uri mugudiswa o ṱanganedzwa tshikoloni .
U PFADZA - zwi amba uri zwiko a zwi khou tambiswa kha tshumelo nthihi kana muthusiwa muthihi hu sa dzhielwi nṱha vhaṅwe
Mutengo wa fhasisa wa R20 000 u ḓo ṱo ḓa zwibviswa zwavho zwa R5 000 .
Tsheo dza mbekanyamaitele na mafhungo a maano ane muhasho wa khou ṱangana nao : 
Masipala yo ḓiimisela u fhelisa mushumo wo salelaho murahu kha tshifhinga tsha miṅwaha i fhiraho fumi . 
Naho zwo ralo , mbudziso ndi ya uri , ndi nnyi ane a ḓo ita nyito ? 
7.2 Mvelelo dza ndingo dza vhukoni dzi ḓo shumiswa sa tshishumiswa tsha u bveledza ṱhoḓea ya vhugudi na mveledziso ya vhashumi .
2 . ZWIDODOMBEDZWA ZWA MUTHOLI
Phambano dzo vhigwa sa dzo ḓisendekaho kha mafhungo a vhuimeleli ha vhanzhi vhukati ha Mbumbano ya Lushaka ya Vhashumi vha Migodini ( NUM ) na Mbumbano ya Dzangano ḽa zwa Migodi na u Fhaṱa ( AMCU ) .
GIREIDI 6 THEMO YA 2
kha Guvhangano ḽa Muhanga wa Mbumbano ya Dzitshaka kha zwa Tshanduko ya Kilima ( UNFCCC ) na sesheni ya vhu 11 ya Khonfarensti ya Mahoro ine ya khou shuma sa Muṱangano wa Mahoro kha Phurothokhoḽo ya Kyotol ( CMP11 ) une wa ḓo vha hone ubva dzi 30 Ḽara u swika dzi 11 Nyendavhusiku nga 2015 ngei Paris , kha ḽa France .
Phimo dza mbuyedzedzamalaṱwa dzo engedzea ( naho hu si lwo eḓanaho ) kha ḽa Netherlands u bva tshe ha thoma u shumiswa dzino mbekanyamushumo dza mbuyedzedzamalaṱwa . 
tshigoḓo ---- ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho kune kwa bula zwo fhambanaho na zwine zwa khou pfiwa hu u itela u pfisa muṅwe vhuṱungu kana u ita muṅwe tshiḓahela .
1.9 . Khabinethe i fhululedza vhabammbeli , Cameron van der Burgh , Chad le Clos na Giulio Zorzi vhe vha ita uri shango ḽi ḓihudze ngavho nga u wina miṅene kha Vhugwena ha Ḽifhasi ha Federesheni ya u Bammbela ha Dzitshaka ha vhu 15 ( FINA ) ngei Barcelona .
U shela mulenzhe ho khetheaho ha vhukuma fhedzi he nda vhuya nda ita kha khamphani iḽa ho vha u khwinisa ḽevele ya saintsi kha ḽevele ya dzitshaka . 
4.1 U pima kushumele
Zwifanyiso , phazili dza maipfi na mitambo .
14 . Arali vha songo fushea nga tshumelo ine ya ṋetshedzwa nga mushumi wa zwa mutakalo kha sekithara ya mutakalo ya nnyi na nnyi , vha tea u thoma vha vhilaela kha muthu we a vha thusa .
Kha Themo ya 4 , vhagudi vha tea u vha vha tshi vho kona u shumisa mibvumo u vhumba maipfi na mafhungo
U vhala na u tandulula phazili ya maipfi
( 2 ) Mushumi muṅwe na muṅwe u na pfanelo -
Kha vha bvisele khagala mafhungo nga ha vhathu vha elanaho hune muthu muthihi a nga shuma ṱhuṱhuwedzo ya ndeme , i si ya ndeme , i fushaho kana i sa fushi kha muṅwe muthu kha u dzhia tsheo dza zwa masheleni na dza kushumele kana u kona u shumisa ndango kana ndango i re na ṱhanganelano kha muṅwe muthu . 
Zwiṅwe hafhu , tshipikwa tsha vhubindudzi nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo Ghana na Nigeria vhukati ha ḽa 20 na ḽa 25 Ṱhafamuhwe , ho dovha hafhu ha shela mulenzhe kha u topola na u sika mimaraga ya vhuvhambadzela nnḓa nnḓa u itela u itela ndemenyingwa ya tshumelo na zwibveledzwa zwa Afurika Tshipembe .
14 . Ṅwedzi wa Lushaka wa Tsivhudzo dza Pfanelo dza Vhuholefhali
CBO Dzangano ḽo Ḓisendakaho nga Tshitshavha
15 . Pfanelo ya vhurereli , fulufhelo na kuhumbulele
Vhuendedzi ho khwiniswaho na sisiṱeme dza vhutshimbidzi , na tshipiḓa tsha tshiṱungulwa tsha sisiṱeme da ICT , u vha na vhukule ha zwa ikonomi ho fhungudzwaho nga nḓila i shumaho kha mbambadzo ya ḽifhasi . 
U tatamudza muhumbulo wau - wa shumisa mihumbulo ye wa i vhona kha zwibveledzwa .
Ndi tama u vha fhulufhedzisa uri vhorasaintsi kha ḽifhasi ḽoṱhe vha khou lingedza nga nḓila dzoṱhe vha tshi khou shumisana na WHO u bveledza khaelo .
U pembela uhu ha ṅwaha hu sumbedza thikhedzo na ndivhuho kha vhanna na vhafumakadzi vha SANDF .
Muthu ufhio na ufhio ane , nga nḓila ifhio na ifhio , a vhanga kana a tendela tshishumiswa tsha u dzima mulilo na u dzheniswa ha tshumelo yo teaho uri i dzule zwo lugela u swikelea u na mulandu wa vhukhakhi . 
Maraga wa USA , sa tsumbo , u funa mutshelo wo pakiwaho kha dzhusi ya mupo hu si bwindi . 
Tsuḓufhalo u tsa ha ndeme
U itela u vha vha vho dzudzanyelaho , vha swikeleleaho na u swikelela ṱhoḓea dza nḓisedzo ya tshumelo Johannesburg yo dzhiela nṱha ndeme ya u fhandekanya mishumo . 
U swikelela pfananyo kha nḓisedzo ya nzudzanyo u mona na mihasho zwi nga si vhe hone sa zwe zwa dzudzanywa ngaho . 
U swikela izwi , Masipala wa Nelson Mandela Bay wo wana thendelo u bva kha Vhufaragwama ha Lushaka u thoma mbekanyamushumo dza vhupfumbudzi ha vhorathekeniki na vhainzhiniara vho wanaho ndalukano zwenezwino . 
Tshumelo dzi tevhelaho ndi dzo ridzeviwa u itwa fhedzi nga South
Muthu wa vhuraru u ḓo vhambadza mafhungo a khamphani na ayo o ḓiswaho ṅwaha wo fhiraho . 
Kha vha ṱalutshedze vhubvo ha zwigevhenga na vhuyo ha vhugevhenga kha dziḓorobo . 
Ikonomi yashu i khou ṱoḓa mvelaphanḓa khulwane vhukuma .
Heḽi ndi fhungo ḽine ḽa khwaṱhisedza uri Maafurika Tshipembe vha wana mafhungo aya .
U shanduka ha mbekanyamaitele ndi thaidzo khulwane .
Zwi bva zwi ngafhi
Hezwi zwi ḓo ṱanganedzwa musi zwi tshi thoma u shuma ho teaho . 
Mishumoitwa ya IDP ya 1 / 8 na 1 / 9 : Tsaukanyo i re na vhudzivha ;
Ezwi zwi tshimbilelana na u fhungudzea nga u angaredza kha u shela mulenzhe ha vhulimi kha nyaluwo ya ikonomi kha shango ḽoṱhe . 
Vho vhidzelela u linganyiselwa ha fhethu . 
Therifi dzi a fana kha mavundu oṱhe nga mulayo . 
Zwiitisi zwa tshiimo itshi ndi u sa swikelelea hu si havhuḓi ha tshumelo dza tshitshavha dza mutakalo , nga maanḓa vhuponi ha mahayani , u vha na vhana hu re nṱha nga vhaswa na tshivhalo tshiṱuku tsha vhabebisi vha re na vhukoni . 
Pulane ya tshiṱhirathedzheki ya Ofisi dza Vhashumi na faila dza vhashumi .
Vhuṱanzi vhu no fusha ha ṱhoḓisiso ya mafulo thangeli ya vhubindudzi zwi ḓo vha zwone ṱhoḓea dza u sedzwa ha thendelo . 
Thendelano ya u shumisana kha bindu i tea u buletshedza zwi khagala phesenthe ya konṱiraka ine ya ḓo shumiwa nga khamphani iṅwe na iṅwe i dzhenelaho henefho . 
Senthara ya Ṱhanganelano ya Vhupo na Thaidzo dza Vhupoḓorobo , Yunivesithi ya Florida Atlantic . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala : u sikima na u sikena
Hezwi na zwone ndi ngoho kha mihasho nga ngomu ha Tshigwada . 
Vhadzulapo vha khou ṱuṱuwedzwa u ambara zwiambaro zwitswuku , zwitshena kana zwitswu , madzangano a nga ṱana matheriala dzao dza pfunzo na magaweni fhethu hune a vhonala , na fhethu ha dzithabelo hu fanela u itwa tshumelo dza thabelo ya tshipentshela nahone ha fungwa makhanḓela a tshihumbudzo .
MIRAḒO YA KOMITI YA WADI I FANELA U SHUMISANA NA VHAKHANTSELARA VHA WADINI na kha sisiteme ya muvhuso wapo .
U ita ṱhoḓisiso dza u wanulusa vhuhulwane ha tshikhala , zwibveledzwa zwine zwa ṱoḓea , vhunzhi ha zwo shumiswaho na ṱhoḓea dza nḓisedzo dza vharengisi vhahulwane na vhashandukisi . 
U rangela u vhala :
Vhashumeli vha Muvhuso vha fhiraho 660 000 vha fulufhela GEMS u vha thusa kha u vha tikedza kha u swikelela ṱhoḓea dzavho dza ndondolo ya mutakalo .
Tshiṱirathedzhi tshi khwiṋiswa ṅwaha muṅwe na muṅwe u khwaṱhisedza uri tshi dzula tsho tea na u sumbedzisa zwithu zwa ndeme zwa vhudavhidzani zwine zwa nga vha zwo bvelela vhukati ha ṅwaha . 
3 . Bugwana iyi i shumiswa hani
Mudededzi u a tendelwa u engedza zwiṅwe zwivhumbeo zwa luambo zwine a pfa zwo tea zwine zwa ḓo thusa kupfesesele kwa magudiswa awe .
Zwe ra ḓivhetshela zwine ra fanela u swikela zwone , na khaedu ine ra vha nayo phanḓa hashu a zwongo leluwa na luthihi , fhedzi ro ḓiimisela uri ri ḓo bvelela , naho ha nga bvelela zwifhio . 
Kha vha ntendele ndi tshi vala ndi livhuhe vhalambedzi vhashu vhe vha ita uri khuvhangano ino i konadzee . 
1.21. U tsimiwa ha anaḽogo ndi tshipiḓa tsha maitele a Mupfuluwo wa Khasho ya Didzhithaḽa kha shango ḽashu .
3.2 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ya Madaloni a Tshiofisi kha ḽa France vhukati ha dzi 10 na dzi 12 Fulwana 2016 , sa tshipiḓa tsha u isa phanḓa u khwaṱhisa vhushaka vhukati ha mashango aya mavhili .
( a ) Muraḓḓo wa khorotshitumbe o rumelwaho nga Mulangavunḓḓu .
Thendelonzwiwa i ṱoḓa u dzhiela nṱha pfanelo yo ṱanganedzwaho ya dzitshakatshaka ya Muvhuso ya u vha na ndango ya zwiko zwoṱhe zwa mineraḽa na peṱiroḽiamu kha riphabuḽiki .
U dzheniswa ha vhatshinyi kha thandela dza tshitshavha kana vhuitwa vhune ha vhuedza ndi zwa ndeme vhukuma kha maitele a mbuedzedzo na u vhuedzedzwa havho . 
Zwi badelwa u bva kha mbekanyamushumo yo ṅwaliswaho ya khombo , ho sedzwa phurothokholo
Naho tshivhalo tsha zwienge zwo rengiswaho mimaragani tsho vha tshi tshi khou ḓi dzulela u tsa kha miṅwaha miṱanu yo fhelaho , mitengo ye ya wanala yo vha i tshi khou engedzea . 
Mafhungo a u fhungudza vhushayi , nḓowetshumo , vhulimi , saintsi na thekhinoḽodzhi , tshanduko , ṱhanganelano na u shumisana ha zwiimiswa zwo ḓi dzula zwi mutheo wa vhurangeli hoṱhe uvhu . 
Mbadelo dza maongelo a phuraivethe kanzhi dzi nṱha u fhirisa idzo dza maongelo a vunḓu . 
U kwamea ha mupo na u shumiswa zwi sa ṱhoṱheli
6.8 Khabinethe yo tendela uri Afrika Tshipembe ḽi vhe tshipiḓa tsha Smart Africa Alliance .
U ṋekedza khanedzo ya ḽikumedzwa
Naho zwo pfalo , kha tshifhinga tshipfufhi u ya kha tshifhinga tsha vhukati , thasululo ya tshifhinganyana i a ṱoḓea u itela u laṱa malaṱwa ane a nga pfukisa vhulwadze u swikela thasululo i tshi shumiswa ine ya sumbedza kuitele kwa khwinesa . 
Kha vha ise Vhashelamulenzhe kha notsi dza khoso dzi no bva kha masiaṱari 65-67 .
Nyadzimo iṅwe na iṅwe i vhofhaho Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka , tshi ṱoḓa thendelo yo tou ṅwalwaho nga Minisita wa zwa Masheleni . 
mafhungo a hone kha -
Masipala wo ṋetshedza na u sedzulusa mivhigo ya ndangulo ya masheleni kha miṱangano yao . 
U khwaṱhisa maano ashu a u vha khwine na u aluwa ikonomi , ndi mbekanyamushumo yashu ya u bindudza masheleni .
Mulayo wa Ndinganelo ya Mushumo ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha mulayo kha heḽi sia . 
Ṱhanganyo iyi i katela muvhuso wa lushaka na vunḓu , zwiimiswa zwa muvhuso na masheleni a tsireledzo ya zwa matshilisano . 
U swikelela u sa nyeṱha nga nḓila , ndivho na vhuphara vhune maḓi a nga shumiswa u itela vhuḓimvumvusi , zwenezwo ndi zwa ndeme kha mbekanyamaitele iyi . 
Naho khamusi u siiwa nnḓa na u bviswa hu sa shumi , mulayo a i nga shumiswa arali ndingo mbili dza muhumbuo wa u linga dza vha dzi tshi fusha . 
Nga u pfufhifhadza , tshumisano ya mirafho yo vhumbiwa hafhu na u engedzedzwa u itela u swikelela ṱhoḓea na zwikhala zwa muvhuso wa tshizwinozwino muswa . 
Ri bvela phanḓa na u fhaṱa lutsinga lwa vhubindudzi , vhune ha ḓo ṱaniwa kha Khonferensi ya Vhubindudzi ha Afrika Tshipembe ya vhuvhili ine ya ḓo farwa nga ḽa 5 u swika ḽa 7 Lara 2019 .
Thendelano yo vha ya uri musi mvelaphanḓa yo itwa kha mafhungo aya , ndingedzo dzi bvelaho phanḓa dzo ṱoḓiwa u itela u khwaṱhisedza milayo iyi kha mbekanyamaitele ya muvhuso . 
Zwi na masiandaitwa afhio kha nḓisedzo nga DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi ?
Mushonga wa dzheneriki u na thimbwanya dzi fanaho tshoṱhe na u shuma sa dza tshibveledzwa tsha dzina ḽa oridzhinala , fhedzi wone wo tshipa .
Ṅwaha wa 2016 u dovha wa swaya miṅwaha ya ḓana ya nndwa ya Deville Woods ngei France , ye ya vha hone nga tshifhinga tsha Nndwa ya Ḽifhasi ya u Thoma .
Ri ḓo tshimbila nga bisi .
4 U tholiwa
Hezwi zwo shela mulenzhe kha uri hu vhe na mishumo minzhi ya tshoṱhe , vhugudisi na mveledziso ya zwikili khathihi na zwikhala zwa mishumo zwi fanaho na zwenezwo . 
ZWA NDEME :
Sekithara ya phuraivete i thola raru-tshaina tsha vhashumi vha Afurika Tshipembe na u vha na vhuḓifhinduleli kha vhubindudzi na zwibviswa zwa R&D zwa u fhira mbili-tshararu .
Kha vha ise fomo dza khumbelo ntswa na dza tshandukiso .
Douglas Erasmus o wina medala wa bronze medala kha u bammbela nga nḓila iṅwe na iṅwe mithara dza 50 .
Muvhuso washu u tenda kha zwikhala zwa vhoṱhe , nga maanḓa nga pfunzo , ho sedzwa maanḓa a pfunzo a u shandukisa zwikhala zwa vhutshilo ha vhathu vhashayaho . 
Ngeletshedzo malugana na vhatshimbidzi kha mishumo i re mafhedziseloni a ndima iṅwe na iṅwe ndi nyeletshedzo dzine vhatshimbidzi vha nga shumisa .
5.15 muofisi mulanguli u ḓo ḓivhadza uri mukonanyi a nga ṱalutshedza nga vhuḓalo zwine mbudziso ya amba zwone ; nga nnḓa ha musi khothe yo laela nga iṅwe nḓila ;
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza tshimbilelana na mugaganyagwama , vhashumi na dziṅwe tshomedzo kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ;
Vhagudisi vhanzhi vha ḓo fhedza vha tshi funza vhaṅwe vhagudi vha re na HIV . 
Kha vhushaka ha vhukwamani hune thendelano ya vha yo ṱalutshedzwa zwavhuḓi i khagala , u fhelisa a hu faneli u ḓisa thaidzo khulwane . 
Arali zwi songo ralo ri khou tshimbila kha khohakhombo ya u kuḓedza u tila ha vhanna na tsinyuwo ya u lwa na zwipiḓa izwi zwa ndeme nahone zwi ṱoḓeaho zwa theo ya mulayo . 
Vhafumakadzi vhararu vha swikelelaho zwa nṱhesa kha Sekhithara ya zwa Vhulamukanyi ndi vhone vha ṱaluswaho kha nzudzanyo iyi . 
Nṱhani ha izwo , huṅwe u thivhelwa kha mbadelo dza mikovhe nga vhadzia ndindakhombo ho itwa . 
Musi miṅwaha miṱanu u ya kha ya malo ya rekhodo yo wanala ya tshitatamennde tsha masheleni tsho sumbedzwa , hu ḓo ṱoḓea zwiimiswa zwa vhabindudzi vha phuraivethe . 
Nga nṱhani ha zwezwo , zwi ḓo ita vhuṅwe vhuimo ha u ṱanganelana ha dzingu na u nga dovha zwa konḓisa mbambadzo ngauralo zwa engedza mbadelo dza thengiselano dza vhaṱunḓi na vhambadzelannḓa vhuvhili havho . 
( 3 ) Milayo-yapo ya masipala i tea u swikelelea nga vhathu .
U shuma na / nga mafhungo : Maitele a zwithu ; u fanyisa ( vhambedza ) /u fhambanya pharagirafu dza mvulatswinga ; pharagirafu dza vhukati dza u ṱalutshedza , pharagirafu dza u pendela ; mafhungo ; tshipitshi ; maambwaitwa na maambwaitwa ; u dzhia sia na luvhengela mbiluni
Kha maele o sedzaho kha thaidzo , vhagudiswa vha sumbedzwa sa vhahumbuli vho tshaho vha mbalo vha lingedzaho u ṋea ṱhalutshedzo na muhumbulo kha zwine vha ita , zwi tshi bva kha tshenzhemo yavho vhone vhaṋe . 
U langa nga nḓila yo fanelaho mafhungo oṱhe a tshimbilelanaho na vhashumi . 
6.3 Vho Vusimuzi Philemon Madonsela U engedzwa ha konṱiraka sa Mulanguli-Muhulwane kha Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele .
Ri tamela Mudzulatshidulo wa Komiti ya u Dzudzanya Yapo , Vho-Irvin Khoza , CEO Vho-Danny Jordaan na khoutshara ya Bafana Bafana , Vho-Carlos Alberto Parreira , zwivhuya zwoṱhe kha miṅwedzi iḓaho .
mbadelo dza u buka .
U ṱalusa na u ṱalutshedza mbonalo dza kha tshipitshi
Muhasho wo vhekanywa kha Mbekanyamushumo yo Tendelaniwaho nga Sekhithara na tshivhumbeo tsha tshipiḓa Tshiṱuku tsha Mbekanyamushumo . 
Hei i tou vha tsumbedzo ire khagala ya uri musi vhafarisani vhoṱhe - muvhuso , mabindu na vhashumi - vha tshi khou shumisana ri nga kona u swikela nyaluwo ya ikonomi zwine zwa ḓo kona u sika mishumo ine ya khou ṱoḓeesa.
Zwino , malugana na ndaela dze a ṋea vhashumi vha zwa tsireledzo , o ṋea ndaela idzo dza hune vha tea u iswa hone . 
Raisi tshifhinga tshinzhi i tou ṱunḓwa ; zwi amba uri , u gonya ha mutengo hu na khonadzeo ya u elana na u gonya na u tsa ha maraga wa thengiselano . 
Mivhigo ya khwaṱhisedzo ya muvhuso khathihi na zwiṱatamennde zwayo zwa khwaṱhisedzo ya zwa masheleni zwi swikiswa kha vhusimamilayo hu sa athu u fhela miṅwedzi miṱanu u bva mafheloni a ṅwaha wa muvhalelano , zwi fanaho na miṅwedzi miraru u bva i tshi swikiswa kha AG . 
Tswikelelo idzi dzi swika u fhira na kha phimo dza mushumo u ya kha masia a mitambo na thuso ya vhathu . 
Vha fanela u badela tshelede ya vhuunḓi u itela uri ṅwana a aluwe zwavhuḓi na u dzula zwavhuḓi , zwa katela na u mu rengela zwiambaro , zwiḽiwa , vhudzulo , ndondolo ya mutakalo na pfunzo .
Miraḓo ya tshitshavha a i koni u ḓisa Milayotibe Phalamenndeni .
Muhasho wa vundu wo themendela fhedzi u tholwa ha vhadededzi vhararu , ngeno vho dzula vho vhea iṱo kha uri hu ḓo bva na u bvelaphanḓa ha zwivhalo zwihulwane zwa vha ḓiṅwalisaho ṅwaha u ḓaho na . 
2 . Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele , 1997
Ro dzhia na maga a u thoma khothe ya ndayotewa phanḓa ha dzikhetho . 
U ongolowa ha nyaluwo ya mbuelo na nyaluwo ya mbadelo dza nzwalelo dza tshikolodo dzi khou lavhelelwa u vha tshipiḓa tsha masheleni a nnyi na nnyi kha vhumatshelo ho anganyelwaho . 
Vhupfuluwi
Phara i tevhelaho i bva kha marangaphanḓa a N?ivhadza mulayotibe wa Vhurangaphanḓa ha sialala na Ndaulo :
Hedzi dzi katela :
u fhungudzwa ha mbadelo dza ndondola mutakalo .
84 . Maanḓa na mishumo ya Muphuresidennde
Kha ri ṅwale wa zwithu arali zwi tshi zwa fumimbili wanalavho na zwi re kiḽasini i re kha kha tshifanyiso 2 tshifanyiso 1 .
U nanga na u bveledza mihumbulo mihulwane hu na tsumbo
Zwa uri vhuḓifhinduleli ho fhelelaho ha u khwaṱhisedza tshirunzi tsha fentsi dza mikano nga nnḓa vhu na nnyi , zwi fanela u ṱalutshedzwa zwavhuḓi . 
Kha zwitshavha zwa nḓowetshumo , kha ḽiṅwe sia , maanḓa o ḓisendeka nga vhathu . 
Zwithu zwo sedzwaho zwi pfeseseswaho zwavhuḓi
Vha wane mutevhe wa miraḓo ya komiti na adzhenda kha mudzulatshidulo .
Sa tshipiḓa tsha Ṅwedzi wa Pfanelo dza Vhathu , nyambedzano zwitshavhani dzi ḓo farwa mavunḓuni oṱhe u bveledza tshumisano vhukati ha zwitshavha zwo fhambanaho .
A nga vha e madzina a vhathu , fhethu , maḓuvha kana miṅwedzi . johannesburg musumbuluwo cape town anna mabutswu ḽavhuṋa veronica tshidulo dzuvha khekhe kholomo tshimedzi mandu vhengele ḽa bugu polokwane mboho fulwana july lusikisiki durban dzuvha thuthuthu nngwe tshiṋoni makhulutshinna mandla dan pene tshienda tshiṱaha
U vha na vhuṱanzi ha u funzwa wadini nga huswi
Meyara Muhulwane o thola dzikhantseḽara dza fumi u shuma kha Komiti ya ofisi ya Meyara ine ya mu thusa kha u ita mishumo yawe . 
Dziioni dzi kungwaho nga tshadzhi ya negethivi dzi a kona u tshintshana na dziṅwe dziioni , fhedzi hu na u nyanyuwa hu funiwaho na ndinganahuvhili na dziṅwe ṱhoḓea dzine dza tea u swikelelwa . 
Nyito dzo khwaṱhaho dzine vhuthu hoṱhe ho dzi dzhia u itela u ri thusa u tshinyadza sisiṱeme ya tshiṱalula , dzo amba hafhu nga mbudziso ya uri ndi tshifhio tshine tsha ḓo imela sisiṱeme iyo ya maanḓa a u langa ya vhatshena vha si vhanzhi . 
Khaedu ndi u pfulusa khamphani iyi u bva kha tshaka dza dzikhamphani dza tshumelo yo ḓoweleaho , u ya kha bindu ḽi bindudzaho kha dzitshaka . 
Hu na nyaluwo ya zwiga zwauri u dzika kha zwa masheleni na u vuwa ha ikonomi zwi khou simuwa . 
Ṱalutshedzani thevhekano ya zwiwo zwe zwa it uri Jim a fhedze o ya kiḽiniki .
theo ( appropriacy)- -- arali luambo lwo tea lu vha lu tshi pfi lwo tea zwi tshi elana na vhupo vhune lwa khou shumiswa khaho
Muhasho zwa zwino u khou khunyeledza u thola mazhendedzi mahulwane ane a ḓo thoma na ola ḽaiburari idzi phanḓa ha musi ṅwaha wa muvhalelano u tshi fhela . 
Maanea a u ṱalutshedza / anetshela Vhurifhi vhu si ha fomaḽa / nyambedzano ( mufhindulano ) /riviyu
Nga u ralo , yo thoma maitele a u ela vhukoni zwi tshi bva kha tshishumiswa tsho bveledzwaho ngei Canada u khethekanya muhasho muṅwe na muṅwe kha tshikalo na u wana thikhedzo yo teaho u ya nga fhaṱa vhukoni ha tshiimiswa . 
Vha sumbedza vha tshi ita tshinwe na tshinwe nga vhukoni na u tamisa u fhirisa vhaṅwe na hone hezwi zwi vhonala na kha mimoḓoro yavho . 
Kha mbambedzo na vhulingani vha dzitshaka , naho thusedzo ya muthelo nga u angaredza kha vhoṱhe vhathu na dzikhamphani , Afrika Tshipembe ḽo imedzana na Risesheni Khulwane zwavhuḓi nga u fhambana , u ṱhogomela ṱhahelelo ya mugaganyagwama wo khwaṱhaho wo thuswa nga khuvhanganyo ya muthelo yo khwaṱhelaho . 
14.2.1 Ndaulo ya mveledziso ya vhugudi ya vhalanguli vha re kha khethekanyo ya vhu 9 u swika kha 12 , ine ya ḓo dzudzanywa nga DHA .
Zwenezwo zwo dzhiwa zwi zwa mushumo u katela vhushumisani kha nyambedzano dza dzitshaka na zwiimiswa zwi shumiswaho nga vhanzhi , nga maanḓa kha mveledziso ya Thendelano dza Mbulungo ya masheleni a shumiswaho nga vhanzhi , kha therisano na Dziminista vha Gwama . 
Vhudifhinduleli ha Mulayotewa
Vha fanela u ḓadza fomo ya khaṱhululo ya nga ngomu yo tiwaho , ine ya vha kha Muengedzo wa " C " kha Manyuwaḽa uyu , ine ya ḓo vha ya wanala kha webusaithi ya DHS kha [ www.dhs.gov.za ] , kana kha ofisi iṅwe na iṅwe ya DHS arali vho humbela .
tshati ya datumu ;
Hune zwa konadzea , makumedzwa na maambiwa o ṱanganedzwaho nga tshifhinga tsha mishumo ya vhukwamani na vhadzulapo khathihi na maṅwe mafhungo a elanaho na mbuelo na masheleni o shumiswaho zwi ḓo ambiwa nga hazwo phanḓa ha u ṋetshedzwa ha mugaganyagwama wa u fhedzisela . 
1.11 Khabinethe i lwa na vhugevhenga vhune ha khou ya phanḓa ngei Kapa Vhukovhela , vhune ha vha na u tshoṱelwa ha tshiṱuhu kha tshitshavha nga mannḓa na kha vhana .
Ndi kona u wana mafhungomatsivhudzi a tshi bva kha ḽiṅwalwa kana kha tshirendo .
Foramu heyi i imela tshumisano na ṱhanganelano yo khwaṱhaho vhukati ha muvhuso , vhadzulapo , na sekhithara ya phuraivethe kha mbekanyamushumo dza thikhedzo dza u sika mvelele ya u sa konḓelela vhuaḓa zwitshavhani zwashu . 
Ro ḓikumedzela u isa phanḓa nḓila ye ra i shumisa u swika zwino - ro sedza roṱhe zwine zwa ṱoḓea u ṱuṱuwedza tshiṱirathedzhi na madzangalelo a shumaho a vhuendi , hu si u vhea mutheo wa vhushaka hashu kha tshitaela tsha kale tsha nndwa dza fhethu . 
Ṱhuṱhuwedzo u bva fho ndi vhuṋe ha tsireldzo , tshumiso yavhuḓi ya mavu na tshumelo dza ndaulo ya mavu . 
Zwino ro vha ri khou fhirela phanḓa kha zwivhumbeo zwa tshizwinozwino zwa tshumisano ya mveledzo , zwishumiswa zwa tshizwinozwino zwa tshumisano . 
Idzi ndi tshaka dzine khadzo , kana dzine ho sedzwa dzone ha vha na , mikano i rekanywaho . 
I ṱalutshedza zwi khagala uri ICC a i nga humbeli u ḓiswa ha muthu nga Muvhuso wo humbelwaho , arali izwo zwi tshi ḓo ita uri muvhuso wo humbelwaho u pfuke zwipikwa zwawo zwa dzitshakatshaka , nga nnḓa ha musi ICC yone iṋe itshi nga thoma ya wana thendelo ya tshumisano nga Muvhuso une wa khou ḓisa muthu .
Ri zwi ḓivha nga mini uri u a kona u luka maano ?
Mbonalo iyi ya masipala i sika tshivhalo tsha dzikhaedu u ya nga kukonḓele kwa vhuvhusi khathihi na ndinganyiso ya nḓisedzo ya tshumelo kha vhadzuli vhoṱhe nga ngomu ha mikano ya masipala yayo . 
Musi zwo ṱanganyiswaho zwo no tendiwa , muingameli u ḓo vha ḓivhadza .
Fhethu he vundu ḽa dzula hone na u bvela phanḓa ha themamveledziso ya vhukuma na ya ikonomi yaho , ho siya Gauteng ḽi na tshipiḓa tsho itaho ḓorobo tshine tsha vhea mutsiko muhulwane kha mavu a vhulimi o salaho . 
u tambudza nga maipfi
Vhurangeli vhu bvaho kha mbekanyamushumo idzi dzo khetheaho ndi u thomiwa ha ngudamishumo dza vhaswa kha sekithara ya NGO . 
thivhela uyo muhumbulo ?
Naho ho vha na mvelaphanḓa ya ndeme , hu kha ḓi vha na u salela murahu kha themamveledziso ya tshikolo . 
RI TSIRELEDZE .
Mbadelo dza miholo ya tshiṱafu tshihulwane vhane vha vha vhashumi vha vundu na vhane vha ingamela na u pfumbudza matshudeni o ndalukano . 
Zwipotso na mitambo
Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa TB zwo itelwa nyolo ya u fhaṱa tsivhudzo ya nnyi na nnyi yauri lufhiha lu dzulela u paḓalala kha vhunzhi ha fhethu kha ḽifhasi namusi , zwi vhangaho mpfu dza zwigidi na zwigidi zwa vhathu nga ṅwaha . 
Hezwi nangoho , a zwi , fhungudzi tsatsaladzo ya maitele ayo nga tshifhinga tsha khethululo khathihi na tshumisano yayo khulwane na zwiimiswa zwa khethululo zwa poḽotiki na zwa ikonomi . 
4.2 Khabinethe yo fhululedza iSimangaliso Wetland Park kha u wana Tshiphuga tsha Vhukoni ha Muṱolamuvhalelano musi hu tshi khou ṋewa Zwiphuga zwa Vhukoni kha Sekithara ya Muvhuso kha South African Institute of Chartered Accountants ( SAICA ) mathomoni a wonoyu ṅwedzi .
vhuṱanzi ha ḓiresi yavho ya poswo na ya hune vha dzula hone sa tsumbo , akhaundu ya maḓi kana muḓagasi .
Mbuno idzi na nyimele ndi zwone zwivhangi zwo ḓoweleaho nahone vhungoho ha manweledzo a muhaṱuli wa tsengo vhu khou ṱanganedzwa nga masia oṱhe . 
Musi nḓivho yavho yo dzudzanywa khwine , zwi ita uri hu vhe na tswikelelo i shumaho na tshumiso i vhonalaho . 
11.8.1.2 U shuma hu na dzangalelo ḽihulwane ḽa u fhaṱa DHA na vhashumi vhayo .
Ṱhumano dza nga fhasi ha mavu dzi re vhukati ha rodo dza elekhiṱhiroudu na tshifhirisafulufulu tshiṅwe na tshiṅwe na vhukati ha zwifhirisafulufulu dzi nga vha dzo tou fhisedzelwa nga musinaseṱha kana u weledelwa . 
Dokotela wavho u ḓo vha gudisa uri mithara u shumiswa hani , na u vha vhudza uri ndi dzi mbalo dzifhio dzo teaho kha vhone na uri ndi maga afhio ane vha tea u a dzhia arali dzimbalo idzo dzo tsa .
Zwiṅwe , phambano dza mikovhe vhukati ha madzingu mavhili na u fhambana ha zwikhala zwa mveledziso ya thekhinoḽodzhi na ya ikonomi dzi ṋea tshikhala tshavhuḓi tsha tshumisano . 
Iyi phakhedzhi ya ndwisavhushai i ḓo dovha hafhu ya thusa masipala kha u fusha vhuḓifhinduleli hawo kha mulayotewa malugana na u fusha pfanelo dza vhadzulapo dza zwa matshilisano na zwa ikonomi . 
Muvhuso wo ḓiṋetshedzela kha e-muvhuso sa tshiṱrathedzhi tsha nḓisedzo ya tshumelo ya khwine kha tshitshavha . 
Thebulu ya 3 : Shedulu ya u shumisa CBP sa tshipiḓa tsha tshitendeledzi tsha u pulana tsha IDP
U vhea kuitele kwa na mveledzwa ya mulevho uyu . 
U kopolola fhungo ḽithihi u bva kha bodo / tshathi nga ngona .
U thaipha thendelo na marifhi na u faela kha dzifaela dzo teaho misi yoṱhe . 
Masipala muṅwe na muṅwe u fanela u vhumba Forumu ya Vhaimeli vha IDP u ṱutuwedza tshitshavha uri tshi shela mulenzhe na vhadzhiamukhovhe vhaṅwe kha maga maṱanu a U pulanwa ha Mveledziso yo Ṱhanganelanaho .
Muofisiri wa Mafhungo / Mufarisa Muofisiri wa Mafhungo :
Ri nga si kone u shumisa vhusimamilayo na pholisi ntswa nga luthihi fhedzi .
Hu si kale , mushumo wayo u pfukela kha uyo a itaho thandela dzo fhambanaho . 
Kha bidi iyi hu ḓo shumiswa kuitele kwa u bida kwa zwiimo zwivhili , zwine khazwo u thoma ha vha hu si na mutengo , makumedzwa a tekeniki ho sedzwa dizaini ya khumbulelo kana zwidodombedzwa zwa mashumele zwi a rambiwa uri zwi ḓisiwe . 
( 2 ) Tsheo yo tou ṅwalwaho ya Muphuresidennde i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khabinethe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo wo ṋewaho uyo Muraḓo wa Khabinethe .
Mukokodzano wa vhubveledzi vhukati ha bono iḽi na nḓivho ya zwino zwi dzudza vhaṱoḓisisi u mona na ḽifhasi vha tshi khou ṱhukhukanela kule kha mikano ya nḓivho . 
Zwo ralo , ṱhoḓea ya thundu dza mutengo wa nṱha ndi khulwane nga maanḓa ngei Gauteng . 
Hu tshi khou tikedzwa zwipikwa izwi , Vhufaragwama ha Lushaka ho dzinginya u khwinisa muhanga wa mulayo wa ndango ya thengiselano u itela u khwinisa vhubindudzi . 
Vha tea u dzhenisa dzilafho heḽi kha tsha u fara tsho kunaho na uri vha tshi vale .
Sa masiandaitwa , a hone , vhukoni ha muhasho ha u sika zwikhala zwa mishumo zwihulwane zwa vhorakhonṱhiraka vhe kale vha vha vha kha vhuimo vhu si havhuḓi zwo kalwa . 
U vha khagala na u vha u ḓilugisela hu hulwane kha u ṱanganedza mihumbulo ya vhaṅwe zwi nga thusa kha sia iḽi . 
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya tsedzisiso i ṱanganedzeaho yo bviswaho nga ḽaborathori ya tshiofisi ya shango ḽa hune halwa ha bva hone .
Tshibode tsho vha tshi tshi tshimbila nga u ongolowa .
U swenda kha dzhangili dzhimu na u songolowa na fureme hu u shumisa zwipiḓa zwo fhambanaho zwa muvhili
Zwivhumbeo zwa vhathu
-Miraḓo i ṱhonifheaho ,
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe na mafhungomaitei a nnyi na nnyi , tsumbo , u anetshela mafhungomaitei .
Nga tshifhinga tsha - u vhala
Zwi tea u khwaṱhisedzwa uri u linga a hu itwi kha mushumo wa u ṅwala fhedzi , honeha hu tendelavho na mushumo wa u ita na wa oraḽa .
U shumisa ṱhalusamaipfi u itela mveledziso ya ḓivhaipfi
4 . PFANELO YA U WANA TSIRELEDZO
U ya nga khethekanyo dziṅwe dza dzilapfo ḽi ṋetshedzwaho fhedzi zwibadela zwa muvhuso , mbadelo dzi ḓo ambedzana na vha ndindakhombo . 
Zwino vha ita referentsi kha uri vho ṋetshedza tshumelo dza vhutsireledzi kha pherimitha dza fentsi ya nnḓa . 
U khwaṱhiswa ha maitele a mveledziso ya mbekanyamaitele kha sekhithara nahone hu ḓo thusa . 
Ndivho ya Afrika Tshipembe ya u vha muraḓo ndi u khwaṱhisa maga a dzingu a lwaho na tshelede yo wanalaho nga nḓila mmbi na u lambedzwa ha nndwa dza polotiki , zwine zwa ṱuṱuwedza tsireledzo ya lushaka shangoni ḽashu na kha dzingu .
Mbekanyamaitele ya Sisiteme ya Ndangulo ya Mashumele a tshiṱiriki yo sedzuluswa na u ṱanganedzwa nga khoro . 
Muṱangano u ḓo farwa fhasi ha thero : " Nyambedzano na Vhaswa nga ha u Fhaṱa Lushaka : Mushumo wa Mishumi wa Muswa " nahone vha ḓo ṱhaṱhuvha hafhu mushumo wa vhagudisi vha mishumo ya vhaswa na vhaakhademi kha nyambedzano na vhaswa nga ha mveledziso ya mashango avho .
U shumisa ḓivhaipfi yo ḓoweleaho hu tshi katelwa na malungekanyi na mafurase .
Ndi ngani ri tshi ṱoḓa NML ?
Vha rumele fomo yo ḓadzwaho kha Muṅwalisi : Ofisi ya Vunḓu ya CCMA .
6.1 . Vho Claire Busetti kha Bodo ya Lushaka ya Mutheo wa Ṱhoḓisiso .
Hezwi zwikundisi zwi katela thaidzo dza u guda , dzine dza vha dza matshilisano nga mvelo , hu na vhushai vhu tshi tou vha hone vhu re vhuhulwanesa . 
Milindi yo bwiwaho
Zwigwada zwa tshitshavha
Nḓowetshumo ya ndindakhombo ya vhutshilo ha phuraivethe yo vha i songo katelwa , na zwikimu zwa vhuholefhali zwazwo , hu tshi katelwa zwikimu zwa vhuholefhali zwa masheleni o sedzuluswaho . 
Hu dovha ha vha na u engedzea ha tshutshedzo dzine dza ḓiswa nga vhugevhenga vhukati ha dzitshaka zwi nga ho sa vhutherorisi na u ṋaṋa ha dzinndwa , u endedzwa ha zwidzidzivhadzi , u ganḓiswa mizika zwi siho mulayoni , u wanala ha vhubveledzi ha zwiṱhavhane , u tswiwa na u endedzwa ha vhathu zwi siho mulayoni , tshelede dzi siho mulayoni . 
Vhathu vhoṱhe vha shumisaho dzibada vha khou humbelwa uri vha tevhele milayo ya nḓilani , hu tshi katelwa na u tevhedza luvhilo lwo teaho , u vhona uri zwiendedzi zwo tendelwa u vha nḓilani ; u sa reila vhe fhasi ha khandeledzo ya zwikambi na u vhofha mabannda a tsireledzo .
Maongelo a TB a dzudza tshumelo yadzo kha mugaganyagwama wo avhelwaho kha ṅwaha . 
Ndambedzo ya u bva kha PED yo waniwa nga tshifhinga kana hai
2 / 9 na 2 / 10 : Tsheo malugana na zwifhambanyi na u wana thandela
Gumofulu ḽa ṅwaha ḽa sibadela
Ṅwaha wo fhelaho wo vha muṅwe wa khaedu khulwanesa , we sia ḽe ḽa sedzwa ḽa kona u tshimbidza zwavhuḓi . 
ṱari ḽa khunguwedzo
Naho zwo ralo , tshumelo dza dzilafho ḽa vhalwadze vha re nga nnḓa ha vhuongelo na dzone dzi hone , nahone ho khwaṱhisedzwa uri vhalwadze vha wana dzilafho musi vha tshi ḓi vha kha zwitshavha na miṱa yavho . 
Vhalanguli avha vha ḓo ṱanganedza vhuḓifhinduleli ha mulangi kha zwibveledzwa zwa dzilafho ḽa mutakalo , u langula zwiko zwa vhathu na zwa masheleni zwo avhelwaho kha yuniti dzavho dzo tiwaho dza mushumoni wavho . 
Humbelani khonani yaṋu a dzudzanye mvetamveto yaṋu ni kone u ṅwala zwe na shandukisa afho tshikhalani tshe na ṋewa .
4 . U thola
Vhathu vha ḽino shango vha lavhelela zwithu zwinzhi . 
Miṅwaha yaṋu
Khonadzeo ya u shumiswa ha muṱambuluwo kha zwa vhulimi i ḓisendeka nga zwiliṅwa zwa vhorabulasi na zwishumiswa zwi re hone . 
Tshikhala tsho dzula vhudzivhani ha nḓila i si na mbekanyamushumo ya u vhumba hugaledzwa . 
I fanela u sika vhupo vhune hu na vhuimeli , vhutevhedzeli mulayo , vhuḓifhinduleli na vhubvelakhagala . 
Khabinethe i ṱanganedza madalo a u.shuma a uya Japan , ane a ḓo khwaṱhisa vhukonani na u pfesesana hune ha vha hone vhukati ha mashango aya mavhili .
( a ) vhumba nḓḓila dzine dza fanela u shumiswa musi vhupo vhu tshi fanela u vha na khethekanyo nthihi ya masipala wa A kana musi hu tshi fanela u vha na vhomasipala vha khethekanyo ya B na C ;
Arali vha tshi khou renga mikumba miṋu kana yo omaho u bva nnḓa na miraḓo ya phukha , dokotela wa Zwifuwo kha vhupo honoho hune tshiimiswa itsho tsho tendelwaho tshi wanala hone hune khumbelo i tea u tendelwa hone .
Ngomu ha ḓorobo ya Tshwane ndi fhethu ha ndeme ya tshiṱirathedzhi , hu si ngomu ha ḓorobo fhedzi , fhedzi na u bva kha kuvhonele kwa lushaka na dzitshaka hafhu . 
Fhedzi ho vha na nungo nnzhi dzo itwaho u khwaṱhisedza uri hu na vhuimeli ho linganelaho ha zwa mbeu .
2.5 . Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mawanwa a vhupimathengo nahone ya tendelana na mawanwa yo sedza u engedza masiandoitwa u bva kha u thomiwa ha Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Hudzwaho ya Sekithara ya Matshilisano ( EPWP-SS ) .
Kha vhuṱumani uvhu , ri a ḓihudza nga vhalwelambofholowo vhu re na mikhwa ho bvelaho phanḓa kha luvhanḓe lwa mashangoḓavha musi wa khethululo nga kha mishumo ya vhaṅwali , vhoramuzika , vhaambi , vhorapolotiki na vhatsila . 
U vha na zwikili zwa vhashumi zwo teaho na u kona . 
Tshitshavha ngauralo tshi fanela u ṱoḓa tshivhalo tshinzhi tsha mushonga phanḓa ha musi vha sa athu haela . 
Dzikhetho dza 2004 dzo maanḓafhadza muvhuso u ḓisedza mbekanyamushumo dza u kona u vhona - na u ṱavhanyisa - mveledziso i pfadzaho khathihi na u amba ngaha dzi khaedu .
Makumedzwa aya a vhonala a tshi nga a khou dzinginya zwauri nḓila dza u shela mulenzhe dzapo a dzi khou shuma zwavhuḓi tshoṱhe zwa zwino , zwine zwa ṱalutshedza khwaṱhisedzo ya u dzudza mafhungo a kha mbekanyamushumo . 
Hetshi ndi tshivhalo tsha ṱhanganyeloguṱe ya maḓi o bviswaho kha tshifhinga tsha ṅwaha muthihi . 
Kha tshifhinga tsha maḓuvha a 14 shango ḽashu ḽi khou ya u khetha lwa vhuṋa u bva tshe ra vha a khetho dza ḓivhazwakale nga 1994 . 
Fomethe i re yone mafhungo
Vha fanela u sumbedza lushaka lwa ṋari ine vha khou ṱoḓa u i fuwa kha fomo .
U shumisa zwithu zwa ndeme zwa mveledziso kha wadi u ṱalutshedza zwigwada zwa madzangalelo zwi re zwa ndeme kha mishumo ya masipala zwi a shuma .
Miṱa u mona na ḽifhasi i kha mutsiko saizwi mishumo na matshilo zwi tshi khou ngalangala . 
Bidi dzo lengaho dzi ḓo poswa murahu kha mubidi dzi songo vulwa . 
Vha ḓo bvisiwa vhukati hashu , ngauri vha vhonala vha tshi nga vho hangwa mikhwa ya ndeme ya u shumela mapholisa kha tshitshavha tsha dimokirasi . 
Muraḓo wa khoro ya wadi u fanela u nanga fhethu , datumu na zwifhinga zwa miṱangano ya komiti ya wadi a tshi khou kwamana na miraḓo ya komiti ya wadi na Ofisi ya Mulangadzulo . 
U wana tshiimo tsha masheleni tsha muthu ; na
Ḓorobo ya Kapa ndi iṅwe ya ḓorobo khulwane , dzine ha khou lugiselwa u farelwa khadzo miṅwe ya mitambo na thimu sa tshipiḓa tsha thonamennde . 
Magudiswa
( Khumbelo ya u pfukisela luswayo lwa phukha kha iṅwe )
Nga nnḓa ha musi phambano yo sumbedziswa milandu yoṱhe ya khothe i wela nga fhasi ha khethekanyo iyi . 
Naho zwi tshi ṱoḓea uri Muhasho u vhe na vhuḓifhinduleli ha tshinyalelo i songo vhuedzaho nahone yo tambiseaho , Muhasho a khou tendelana na u hwala vhuḓifhinduleli ha tshinyalelo i songo vhuedzaho nahone yo tambiseaho ya lushaka ulwu . 
Dimokirasi na vhuvhusi havhuḓi zwi khou vhuedzana , hu sa siiwi nnḓa u humiselwa murahu hune ha itwa na khaedu dza u langula khethi ; vhunzhi ha vhathu vha re kha dzhango vha tshila kha mashango , ane a vhuswa lwa khwiṋe u fhira miṅwahani ya fumbili yo fhiraho . 
Vha ṱahisa zwa uri , arali vhuimazwikepe ha nga tshimbidzwa nga vhathu vho fhambanaho vha tshi khou thola vhashumi vho fhambanaho , a huna na mushumi na muthihi ane anga ita uri tshumelo i tou ima tshoṱhe vhuimazwikepe . 
Sisiṱeme yo leludzwaho vhukuma i a ṱalutshedzwa afha fhasi : 
Vhunzhi ha tsheledemviswa ya muvhuso hu katelwa thundu i sa rengiselei mashangoḓavha . 
U fhufha nga milenzhe mivhili na musi milenzhe i tshi sielisana
U shumiswa ha mavu hu fanela u fhindula zwavhuḓi kha phetheni dza musudzuluwo sa izwi zwi tshi ṱuṱuwedza phambano na ṱhanganelo ya vhuitwa . 
Mutambo uyu wo vha u si na milayo nahone u tshi ofhisa u u tamba .
Hu tshi tendelwa u ṱaṱisana uho , muhaṱuli o funzeaho , e na u koloṅwa , o hana u ṋe ndaela ya mushumo . 
Nyangaredzo : tsumbo , nga u angaredza , u fhedza nga , nz
Mutumbu
Tshikhala tshi nga dovha tsha kaliwa na dziṅwe tsumbedzo ( sa tsumbo , tshivhalo tsha nyanḓadzo dza dzhenaḽa dza saintsi na dza thekiniki ) fhedzi u shayea na vhuvha vhu kanganyisaho ha mafhungo zwi ita uri zwi konḓe u dzhia phendelo i pfadzaho . 
U ṅwala tshiṱori tshi sa konḓi hu tshi shumiswa fureme
Yo vha i tshi khou tshimbidzwa nga Mufumakadzi Vho Zita .
Kha vha ri kwame :
Hune data ya mukano i sa vhe hone , ndi zwa ndeme u shumisa mivhigo ya mbvelephanḓa :
Fhedzi , ndambedzo i nga kona u badela tshelede ya vhulanguli , nga nṱhani ha zwithithisi zwa mugaganyagwama dzo bulwaho mathomoni . 
U swika zwino , foramu dza vhaswa dzo ḓidzhenisa kha mbekanyamushumo ya zwikili zwa vhurangaphanḓa nahone tshifhingani tshi ḓaho vha ḓo ṱanganedza vhugudisi ha zwa ndangulo ya mabindu khathihi na vhuṅwe vhugudisi vhune ha ḓo ṱaluswa sa ho teaho kha mishumo yavho . 
Izwi zwi ḓo vha thusa uri vha ḓivhe arali vho swikela zwe vha vha vha vha tshi khou ṱoda kha pulane yavho .
U xuxwa na u netulusa muvhili : vha tshi shumisa zwifanyiso zwa muhumbulo kana maipfi a no nga , ' hwetekanani nga u ongolowa ' na ' aluwani nga u ongolowa '
U engedza vhudavhidzani
3.1.5 . Mushumo wa ndeme une luambo lwa ita kha u ṱuṱuwedza vhudavhidzani vhukati ha muvhuso na vhathu .
Fokusi i ḓo vha kha mapulanele a tshiṱirathedzhi u itela u alusesa vhubveledzi khathihi na vhupulani ha vhuendedzele u itela u alusa vhukoni ha mashumele . 
Naho hu na uri hu na nḓowelo idzi , u funza na u guda hu bveledzaho , sa zwo vhonalaho kha mvelelo dza maṱiriki , hu khou vha hone naho hu na uri hu na nyimele dzi si dzavhuḓi kha zwiṅwe zwa zwikolo zwi shaesaho na zwi si na zwiko Afrika Tshipembe . 
8 . Muri wa Lushaka - Real yellowwood
U ṅwala na u ola zwibveledzwa zwi re na zwithu zwa u tou vhona hu tshi shumiswa luambo , masiandaitwa a zwifanyiso na muungo nga nḓila ya vhusiki , tsumbo , khungedzelo ya thelevishini
Zwivhuya zwa u fhisa malaṱwa ndi : Zwi shuma kha nyelelo dzoṱhe dza malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili hu tshi katelwa na malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili nga u angaredza ; khathihi na , malaṱwa a zwa zwipiḓa zwa muvhili ; na zwine zwa bveledza phungudzo khulwane kha volumu ya malaṱwa . 
Zwiitisaho uri muthu uyo a vhe na dzangalelo ḽa tsireledzo ya mutambudzwa
Nnḓu ya Vhaeni vha Muphuresidennde ngei Pretoria i ḓo irwa hu tshi tevhelwa Vho Sefako Makgatho na Nnḓu ya Vhaeni vha Vhudipuḽomati ngei Pretoria nga murahu ha munna wa vhaṋe muṱali , Vho Johnny Makatini .
11 . THANDULULO YA MBILAELO
19 U dalela mashaka
Tsedzuluso ya Kushumele kwa Muvhuso Wapo
Masipala u tikedza Fulo ḽa u Ḓihudza ḽa SA u swika hune , zwithu zwoṱhe musi zwi tshi lingana , hu ḓo dzhielwa nṱha thundu na tshumelo zwapo musi zwi tshi waniwa . 
Khabinethe i ombedzela uri zwiimiswa zwoṱhe zwi langwaho nga muvhuso zwi fanela u shuma zwavhuḓi , na u vha na mbuelo ya masheleni .
U ṱalutshedza nga ha kushumele kana mushumo wa tshithu / tshishumiswa ; kuṱanzwele kwa phuleithi , kulugisele kwa tshiṅwe tsho tshinyalaho , nz .
U ṱola nzudzanyo na kushumiselwe
Zwi amba uri hu tea u buletshedza na u livhuwa mvelelo dzi khetheaho u itela vhashumi nga muthihi muthihi na madzangano . 
Murekanyo wo livhiswa kha u sala murahu elementhe ya pulamu musi i tshi wana maanḓa nga vhanga ḽa bommbiwa ha luḓi lwo papamalaho . 
Miraḓo ya tshitshavha ine ya thusa vhathu
Masheleni haya o itelwa u shumiselwa maga a u khwinisa ndangulo ya masheleni . 
Hezwi zwi ṱoḓa u pulana nga vhuronwane , u pfananya na u monithara idzi pulane .
phesenthe ya miḓi ine ya hola fhasi ha R1 100 nga ṅwedzi hu na u swikelela tshumelo dza ndeme dza mahala
Kha dziṅwe nyimele , u vhulaya zwi ṱuṱuwedzwa nga dziṅanga , dzine dza eletshedza vhalafhiwa uri vha tea u vha wanela miṱuvha ya vhathu ine ya ḓo ita mushonga .
tshiimiswa tshine tsha shuma sa ndaulo ya mundende ( e.g. tsumbo , madzangano a matshilisano ) .
Nyambedzano dza zwa matshilisano dzi sendekwaho kha mutheo wa mulayo wa zwa vhashumi ndi dza ndeme u itela u thivhela khakhathi dzi tshimbilelanaho na zwiṱereke .
U dzudzanya mafhungo nga nḓila ya ndunzhendunzhe a tshi shumisa u tevhekana hao - nga u tou vhala zwiwo nga zwiwo
Maitele a itwa zwavhuḓi na u tikedzwa nga sesheni dza mushumo wa ndugiselo na ṱhalutshedzo nga Muoditha Dzhenerala . 
Zwitshavha zwo vha zwi songo dzheniswa kha u vhewa ha fhethu ha u laṱa malaṱwa huswa , nga mulandu wa zwenezwo zwa hana mveledziso . 
Madzhenele a heḽi fhungo a ṋetshedza mihasho ya muvhuso mutheo wa u langa vhuḓidzhenisi hayo na OECD u ya nga u fhambana .
Ri ita khuwelelo kha vhakwameaho vhoṱhe kha sekithara ya pfunzo u wana nḓila dzavhuḓi dza u tandulula khaedu . 
Aged Persons Act , 1967 Mulayo wa Vhalala wa 1967
Zwi tou vha khagala uri arali ri tshi isa phanḓa kha nḓila ya nyaluwo sa shango ḽi bveledzaho , ri ḓo tea u isa phanḓa na u tikedza nḓowetshumo ya khwinifhadzo .
Tsedzuluso ya Mushumo wa Muthu nga eṱhe nga mupfumbudzi 71
Kha vha ḓadze fomo ya ndaela ya muthelo vha i rumele South African Revenue Service .
Khamphani ya nnyi na nnyi
U ṅwala mapa wa muhumbulo u ṅweledza tshibveledzwa tshipfufhi hu na thikhedzo
Ndi khou ṱukufhadza u bva kha kuhumbulele kwa uri ndeme ya vhulangi-ṱhanganelo i nga fhasi ha tsireledzo ya mulayo . 
Kana , vha humbela fomo nga :
ḓadza ṱhanziela ya tsho vhangaho lufu BI-1663
Naho zwo ralo , hu na u swikelela uhu hu mangadzaho , mbuelo dzi khomboni nahone hu kha ḓi vha na khaedu dzo vhalaho . 
Zwi so ngo Katelwaho Zwihulwane
( d ) Pfanelo dza u khetha dza vhaaluwa dzi linganaho , mutevhe wa vhakhethi wa lushaka une wa fana , khetho dza tshifhinga tshoṱhe na sisiṱeme ya muvhuso wa demokirasi wa madzangano manzhi , u itela uri hu vhe na vhuḓifhinduleli , u sa vha na tshidzumbe na u bvela khagala .
Pfanelo dza vhathu ndi zwithu zwine zwa dzhielwa nṱha musi zwi tshi kwama vhudzheneleli ha nnyi na nnyi .
U shaea ha mbekanyamaitele ya tshumisano na muhanga wa tshiṱirathedzhi , zwi re zwo ḓisendekaho nga tshiṱirathedzhi kha zwi konwaho nga vhashumisani nga muthihi kha nyito dza tshivhalo tsho fhimiwaho hu na mbuelo dza tshanduko dzi pfadzaho ; 
Tshikwama tsho ṱanea tshoṱhe kha ṱhalutshedzo ya mulayo . 
Zwiṅwe hafhu , Khethekanyo ya Ndangulo ya Khovhakhombo nga ngomu ha Ofisi ya Rambalelano Muhulwane i ṋetshedza nyendedzi dzi shumaho kha ndangulo ya khovhakhombo . 
Hezwo zwi tea u dzula zwo ralo .
U linga ha u guda hu na ndivho ya u kuvhanganya mafhungo tshifhinga tshoṱhe nga ha vhukoni ha mugudi vhune vhu nga konwa u shumiswa u khwinisa u guda havho .
Mafhungo a zwa vhulanguli , a elanaho na milayo ya matshimbidzele , na one , a wela fhasi hadzo . 
E Follen ( tsho tou pambiwa )
Tshivhidzo tsho khwaṱhisedza uḓo ṋetshedza thikhedzo ya masheleni na zwiṅwe zwishumiswa kha u pfumbudzwa hohu . 
Mbuelo dza mbadelo - iyi thandela i nga khunyelela nga mutengo u fareaho , mbuelo dzi ḓo fhira mbadelo ?
Kha masia o vhalaho a engedzeaho , nga maanḓa avho vho ṱangulwaho nga u shaya vhuthu ha khethululo , ro sudzuluwa ra fhira kha nḓisedzo ya dzinnḓu kha mvusuludzo ya ndeme ya vhupo ha ḓoroboni . 
U humbula nga ha mvumbo
Komiti ya Wadi u ḓivhadza muṱangano
Dzina ḽa phothifoḽio
U vhala zwibveledzwa zwo nangiwaho
Khosi yo zwa nga maanḓa yo khwaṱhisa ipfi i tshi khou hanedzana na khakhathi dza poḽotiki dze dza vhuya dza vha hone kha dzingu ḽashu , yo ima ya zwa nga mulalo na vhupfumedzanyi i tshi tikedza vharangaphanḓa vha ḽihoro vhe vha ranga phanḓa maitele a u tandulula dzikhuḓano . 
Khaedu dza vhupo dzi tevhelaho na zwikonḓisi zwi tea u tandululwa u itela u ṱuṱuwedza zwa u bveledzwa ha vhupo ha ḓorobo na ha mahayani vhune ha tshilea khaho nahone ho ṱanganelaho : 
Vhana vha kiḽasi yashu vha khou ________________________ u ṅwala tshuṅwahaya .
Ndivhuwo dzenedzo u bva khavho ndi mutheo wa tshumisano yavho . 
1.2 . Khabinethe yo ṱanganedza u vulwa ha Mugodi wa Stanley Nkosi Sinter wa Khamphani ya Kalagadi ya Manganese , ngei Hotazel , Kapa Devhula , une wa vha wone muhulwanesa ḽifhasini wa fhethu hune ha bveledzwa manganese sinter .
Ri khou ṱoda u swikelela 80% dza vhane vha ṱoḓa dzilafho la ARV nga 2011 .
Kha u tsireledza mbekanyamaitele , khothe yo ima na ḽa uri sa izwi vhagidimi vha vhagudi na vharangaphanḓa vha ṱhuṱhuwedzo vho engedza zwihulwane ṱhonifho tshitshavhani , zwo vha zwi sa nga pfali uri vha tende u ita ndingo dza tshidzidzivhadzi . 
Muṋetshedzi u na muhumbulo wa uri thundu dzi tea u badelelwa hu sa athu fhela tshifhinga musi dzi tshi kha ḓi tou bva u rengiswa . 
Khabinethe yo tendela uri Muhasho wa Muno na Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe ( SARS ) vha ṱavhanyise u pendela Memorandamu wa Vhupfesesani u no tshimbilelana na uri vhashumi vhaṅwe vhane vha khou ṱoḓea vha SARS vha hadzimiwe Muhasho wa Muno u itela u tikedza vhulangi na kutshimbidzele kwa zwa mikano zwa zwino vhuponi ha mikanoni .
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya muhaelo wa yellow fever arali vho vhuya vha ya kana vha tshi ṱo ḓa u ya fhethu hune ha vha na thaidzo ya vhulwadze uvhu .
Dzina ḽa mupfumbudzi wa u asesa o ḓiṅwalisaho
Hezwi zwo kombetshedza muhasho u khwaṱhisa sisiṱeme ya parula nahone hezwi zwo katela tsedzuluso ya theo ya mulayo na mbekanyamaitele ya parula ya dzilafho , na mveledziso ya mvetomveto ya muhanga wa u valela . 
Nga murahu , kha vha vhale mbudziso idzi vha nange dzine vha tama u dzi fhindula . 
Nga u angaredza , ho vha hu si na tshenzhemo kha zwiimiswa zwinzhi zwo vhudziswaho . 
Tshenzhemo i si yavhuḓi ya vhaendangaṋayo i ḓo thivhela nyaluwo ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
1.11. Khabinethe i ṱanganedza muvhigo kha zwe zwa swikelwa kha muvhundu wa Muyexe ngei Giyani , Vunḓuni ḽa Limpopo kha u ḓikumedzela kha zwe zwa thomiwa nga muvhuso zwa u khwinisa matshilo a vhathu .
Naa hu ṋetshedzwa thusoṱhanzi yo linganaho ?
U shuma na / nga mafhungo : Mafhungotserekano ; Nyangaredzo , Tshipitshi tsho livhaho / tshi so ngo livhaho
Tshanduko ya sekhitharani ya mabisi u dzulela u vha tsho sedzwaho tsha nṱha kha muvhuso na vhorakhonṱhiraka vho wanaho mushumo kha thandela khulwane kha sekhithara iyi hu tea u maanḓafhadzwa u itela uri vha shume nga vhoṱhe u bva kha dzikonṱiraka dzo no bvelelaho . 
A huna iṅwe fomo ya khumbelo ine ya ṱo ḓea u itela Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha .
U thetshelesa na u fhindula nḓivhadzo na ndaela dzi re kha radio na inthakhomo .
Thambo dza vhuṱambo ha tshipentshela na u shumiswa ha zwiṅwe zwiimiswa , zwi vhukati ha dziṅwe mpho dzo vhetshelwaho vhaṋetshedzi vha mpho vhare na mafunda . 
U ḓivhadza muhumbulo wa u sedza sa tsevho ya mathomo , ine ya nga shumiswa nga tshitshavha na u nga shuma miṅwe mishumo nga tshenetsho tshifhinga tshithihi , u fana na u thivhela vhutshinyi . 
Maitele o fhulufhedzisa u tshifhinga tshinzhi u fhira tshe dza fhiwa dzone . 
Kungulusani daisi .
U thetshelesa tshiṱori , tsumbo , foḽokuḽoo ( ngano dza tsiko kana ngano dza vhahali )
Hu dovha ha vha na thaidzo ya u vhilaela ya sa ṱoḓa u ṱahela tshipiḓa tsha mutambo . 
Mukaputeni vho amba uri o vha a tshi tou vha kha vhukule ha mithara dzi si gathi u bva kha Kruger musi hu tshi itwa khuwelelo . 
U ṅwala ; u dzhenisa mafhungo kha dayari
2 Tsheo dza ndeme dza Khabinethe
Thaidzo dza ndambedzo dzi nga dovha dza vha dzi murahu ha ṱhahelelo ya u dzhenelela nga mimasipala yapo . 
U ita nyambedzano nga ha zwidodombedzwa zwo khetheaho zwi bvaho kha tshibveledzwa
Arali khumbelo yo fhelela nahone ina dokhumenthe dzoṱhe dzo teaho nahone i tshi tshimbidzana na zwidodombedzwa zwo teaho , i nga sedzwa uri i tendiwe .
Khumbelo ya thendelo ya FPE i nga dzhi ḓuvha ḽithihi uya kha mararu kana u fhira , zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa .
Zwa ndeme ndi zwauri vhagudi vha ite nḓowenḓowe yo teaho kha u fhindula thesite yo ḓalaho na kha lushaka lwa tsumbo ya thesite ya u Linga ha Ṅwaha Ṅwaha ha lushaka ( ANA )
Maipfi a shumiwaho kha u khelusa vhathu kha tsheo ye vha vha vho i lavhelela
Ri dzula ri hone u itela u ṋetshedza thikhedzo yoṱhe ine ya ḓo ita uri zwi konadzee uri guvhangano ḽashu ḽi bvelele na u sedza phanḓa kha u ni ṱanganedza matshelo ngei zwifhaṱoni zwa OR Tambo . 
Nḓila nthihi ine mabindu a nga engedza vhukoni , ndi nga kha u engedza na u shumisa zwavhuḓi khomphiyutha . 
Vho Mars vha no bva kha dplg vho dzhenela na mupulani wa ḓorobo Vho M Zungu na vhone vho dzhenela .
Tsha u fhedzisela , ro ṋetshedzwa nyaluwo huṅwe fhethu ḽifhasini , mukovhe wa Afrika wa GDP ya ḽifhasi i nga dzula kha ḽeveḽe ya fhasi . 
U nanga ṱhoho yo teaho
Zwino mushumo wa u fhaṱulula u nga ḓi thoma ; nahone Afurika Tshipembe kha ḽi dzule ḽo lugela u thusa nga hune ḽa nga kona hone .
Tshumelo dza u vhora dzi langwa zwino nga Mulayo wa Tsireledzo ya Zwiko zwa Vhulimi . 
Ri khou livhuwa u wana donesheni u bva kha maanḓalanga . 
Vha ambe na ṅwana wavho nga ha zwiitei zwa ḓuvha .
Musi vha na mafhungo aya , vhagudi vha a kona u tshea tsheo dzo khwaṱhaho nahone vha dzhia ḽiga nga vhoṱhe kana vho ṱangana zwi tshi bva kha u vha hone ha data . 
Zwi dovha hafhu zwa pfesesea uri nga tshiwo tshiṅwe na tshiṅwe tshi fanaho na tshine ra khou bva u tshi vhona ri ḓo ita zwiṅwe .
Uri nzudzanyululo i shume zwi ṱoḓa uri hu dzhielwe nzhele matshilisano vhathuni , ikonomi na mbonalelo ya vhupo kha tshiko itsho hu u itela u sedzulusa ndozwo na mbuyelo dzi kwamanywaho na u shumiswa khathihi na tsireledzo ya tshiko itsho tsha madi .
Hu na khonadzeo kha khovhakhombo ya u pfukelwa nga HIV nga kha vhukwamani na malofha o kavhiwaho . 
Hu itea mini arali vha sa ita khumbelo ya nomboro ya thendelo u thoma ?
U ita nyambedzano nga ha uri mulaedza u nga shumiswa hani
kana ya ntha ha 4 kha
Ho itea mini kha tshienda tsha Ndumeliso ?
U ṅwala mafhungo a sa fhiri mitaladzi miraru a tshiṱori tshiswa tsha ene muṋe hu tshi shumiswa maḽeḓere danzi na tshitopo .
A hu na khumbelo i no ḓo ṱanganedziwa musi ḓuvha na tshifhinga zwo bulwaho afho nṱha zwo no fhira . 
U bveledza sisiṱeme ine maṅwalo oṱhe na ṱhirantsekisheni na ndeme ya zwa masheleni kha dzingu zwi ḓo ṱanganedzwa , khephutshariwa , u shumaniwa nazwo na u ṱolwa u swikela tshenetsho tshifhinga dzi tshi themendelwa na u fhedza u shumaniwa nadzo . 
Ngaha khumbelo ya u ḓiṅwalisa sa muswayi wa phukha
4.124 Ro guda na uri kha maṅwe mashango hu na thaidzo dzine dza fana na dzi re Afrika Tshipembe kha sia ḽeneḽi ḽa vhuloi , hu ḓi nga na kha ḽifhasi ḽoṱhe nga vhuphara .
Kha vha rumele khumbelo nga fax kha OSTS .
1.14.1. Khabinethe i ṱuṱuwedza maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha ise phanḓa na dzhiela nṱha thero ya Ṅwedzi wa Vhufa ya ṋaṅwaha ine yari : " Ṅwaha wa Vho Oliver Reginald Tambo : Ri khou pembelela Mbofholowo ya Vhufa hashu " .
U tea u vha na tshenzhemo i swikaho henefha kha miṅwaha miṱanu . 
Avho vha si na nungo vha tea u koniswa uri vha khwaṱhe , vha no fhira mikaṋo ya vhukuma vha tea u humiselwa murahu . 
Mumaki Muhulwane o vhiga vhukhakhi hoṱhe vhune ha khou humbulelwa kha Mufarisa Mumaki Muhulwane ane , a dovha , a vhiga kha Mumaki Muhulwane . 
Zimbabwe ḽi na sekhithara ya mbuyedzedzamalaṱwa ya fomaḽa yo bveledzwaho zwavhuḓi . 
Miṅwedzini miṅwe na miṅwe mivhili , u phaḓaladzwa ha mafhungotsivhudzi malugana na u bvela phanḓa ha thandela dza khathegori ya 3 dze dza dzinginywa nga wadi kha kutshimbidzele kwa CBP dzine dza vho dzheniswa sa thandela dza IDP .
1.4.7 u ḓo vula akhaunthu ya bannganani a dephositha akhanthuni yeneyo ya banngani tshelede yoṱhe ine a i wana musi a tshi khou tshimbidza bindu khathihi na u ṱusa tshelede kha akhaunthu yeneyo ya banngani musi a tshi khou itela fhedzi mbadelo dzi no kwama bindu ḽawe , mbadelo idzi dzi tea u itiwa nga tsheke , phethikheshe a dzo ngo tendelwa ;
Madzinginywa a khou ṱoḓa u swikelela u vala izwi zwibuli nga u ṱoḓa maga o tou livhiswaho a vhutevheli a re hone zwino ho sedzwa thengiselano dza vhuvhambadzi dzi sa badeli muthelo dzi re mulayoni . 
Mulanguli wa Masipala u na tshikhala tshilapfu tsha ndangulo nahone vhuḓifhinduleli hawe vhu katela : 
Puḽane yo pika kha u thoma mvelelo i sa konḓelelei ya zwa vhuaḓa na vhufhura , na u thivhela kana u kula nungo vhufhura na vhuaḓa . 
Gethe ya Roeland Street i ṋetshedza vhuswikeli kha miraḓo na bai dza u paka nga fhasi dza dzi MP na tshiṱafu tsha Phalamennde .
Tshaka dza zwibveledzwa zwine zwa tea u ṅwalwa
Izwi zwi katela Vhafumakadzi kha Pfufho dza Saintsi ( 13 Ṱhangule ) na Vhafumakadzi kha Pfufho dza Maḓi na Vhuthathatshili ( 23 Ṱhangule ) .
Vhahumbeli vha thendelo vho ita nyambedzano nga ha u kovhekana mbuelo na vhavhusi vha lushaka lwa Maxhosa khathihi na zwitshavha zwapo vhane vha ṋetshedza tswikelelo kha tshiko nga u kaṋa mavuni a musanda .
Magudiswa oṱhe a luambo o ṋetshedzwa kha sekele ya vhege mbili ( awara 3 ) .
Vha pfa uri vha vhatsinda kha zwiṱirakitsha zwa muhasho zwi re hone zwino na uri a vha tendelani na tshiṱirakhitsha tsho dzinginywaho - tshigwada tshi fanaho ; 
Dzi dovha hafhu dza ṱuṱuwedza nyaluwo nga u angaredza , u ṋetshedza vhadzulapo nḓila dza u khwinisa vhutshilo havho na u khwinisa miholo yavho .
Zwi tshi bva kha zwo sedziwaho khazwo , ( mugudisi u tea u vha e na nḓivho yo fhelelaho ya uri u ṱoḓou gudisa mini ) nyito kana mishumo ya vhutsila , madanga a mihumbulo , nyonyoloso , nyimbo kana muzika na madanga a matambwa ( hafha hu nga katelwa nyimbo na mitshino ya sialala ine ya nga sa tshifase na miṅwe yo teaho ) , zwoṱhe hezwi zwi nga vha na tshipikwa tsha u guda u vhala na u ṅwala , vhuhulu ho sedzwa kuvhonele kwavho kwa zwithu ( perceptual motor concepts ) na zwikili zwine zwa thusedza kha u vhala ha fomaḽa .
8 . TSWIKELELO KHA REKHODO DZO FARWAHO NGA MUHASHO WA MADZULO A VHATHU
Zwidodombedzwa zwa bannga ndi :
Nga kha webusaithi ndi swikelela vhadededzi vhanzhi ngeno itshi dovha ya mpha tshikhala tsha u langula mishumo yoṱhe nga kathihi . 
U lingedza u ṅwala zwivhumbeo zwo ḓoweleaho zwa maḽeḓere a tshi shumisa maḽeḓere a ḓivheaho ( tsumbo , u ṅwala vhurifhi vhu tshi livhiswa hayani .
Sa tsumbo , fhungo ḽa u funza nga nyambo mbili ḽi lemedza maḽekitshara na u pima zwibveledzwa zwa ṱhoḓisiso . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi ) , mafhambanyi ( antonimi ) , mirero , maidioma
Muhasho houno u na vhudifhinduleli ha u vha na vhutanzi tshothe uri tshumelo dza mirurela ya malatwa dzi re dza vhukuma dzi hone zwifhatoni zwothe zwa muvhuso na zwi no shumiswa nga vhathu .
Kuḽoraidi i nga bviswa vho maḓini nga eḽekṱroḽaisisi u vhumba gese dza kḽorini dzo bvisiwaho kha anoudu . 
( h ) u dzhiiwa a si na mulandu , u sa amba tshithu , na u ṋea vhuṱanzi tsengoni ;
Mbekanyamaitele ya zwa vhuheḓana i ṋetshedza mbadelo dza ha masipala dzo fhungudzwaho na dza mahala kha tshumelo dza ndeme dzi fanaho na dza maḓi , muḓagasi , vhuthathazwitshili , mbadelo dza u hwalwa ha mashika na dza muthelo wa ndaka . 
U lenga uhu a hu vhonali vhu tshi kwama mushumo wa Komiti ya Tshoṱhe nga ha Akhaunthu dza Tshitshavha . 
Kha ri tsukunyee Tambani mutambo wa " dzidzidzi " .
Ndangulo ya thandela ndi :
( 3 ) A hu na muthu kana tshipiḓḓa tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mushumo wa khothe .
Davhi ḽa Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso ḽo vhumbwa nga khethekanyo mbili dza Vhulangi Vhuhulwane : Ndangulo ya Mishumo na Ndangulo ya Ndaka . 
U fhindula mbudziso
2.3. Khabinethe yo tendela uri Afurika Tshipembe ḽi fare Khuvhangano ya vhuraru ya ḽifhasi ya Vhulimi , Tsireledzo ya Zwiḽiwa na Tshanduko ya Kilima kha kotara ya vhuṋa ya 2013 , yo rangwaho phanḓa nga Muhasho wa zwa Vhulimi , Vhusima-maḓaka na Vhureakhovhe .
Khwaṱhisedzo i fushaho ya mbuelo i fanela u ṋetshedzwa .
Vhunzhi ha miṱangano iyi i ṱalusa tshanduko dza mbekanyamaitele zwine zwi a ṱoḓea kha u koloda sekithara ya pfunzo dza nṱha dza Afrika Tshipembe . 
Ngauralo ro khwaṱhisedza uri ri ḓiḓowedza tshoṱhe kha thendelano ye ra ita kha vhakhethi vhashu u ṋetshedza dzinnḓu dza miḽioni nthihi nga tshifhinga tsha themo ya mathomo ri ofisini . 
ARALI VHA ṰHASELWA :
Khomishini ya Pfumedzano ya Pfanelo dza Mavu i ḓo ita ṱhoḓisiso ya mbilo u ya nga mbetshelwa dza Mulayo nga tshifhinga tsho teaho . 
Ṋaṅwaha hu ḓo sedzeswa kha pfunzo na ḽitheresi , tsireledzo ya zwiḽiwa , madzulo na mupo .
KPI Tsumbakushumele dza Ndeme
Hezwi zwi amba uri vhunzhi ha tshelede yavho i fhelela kha u badela tshumelo ngeno ṱhukhu itshi ya kha u badela zwa ndaulo .
U phurofaiḽa khombo zwi ita uri vhalwadze vha lwalesaho , kana avho vhane tsudzuluwo yavho ya vha ṱhukhu , vha a sedzwaho u thoma na u vhonwa nga mushumi wa mutakalo o teaho nga maanḓa . 
Thivhelani kana ni si tsha isa phanḓa u ṋetshedzwa ha tshumelo . 
Mulayotibe u dovha wa sedza zwa tshivhalo tsha mafhungo a re na masiandaitwa . 
U dzhenela ha Tshitshavha kha Kuvhusele Kwapo
u fhaṱwa ha dziḓorobo khulwane dzo ṱanganelanaho , dziḓorobo na vhupo ha mahayani .
Kha vha dzhie dziphindulo .
Vhunzhi ha tsatsaladzo dzo livhiswa kha Khomishini sa izwi kuhumbulele kwa tshitshavha , kanzhi ku tshi ṱuṱuwedzwa nga nyanḓadzamafhungo , kwo ḓi bvela phanḓa na u dzhia zwa ndiliso sa vhuḓifhinduleli ha Khomishini madzuloni a muvhuso . 
Dzangano ḽa Vhuthihi ha Afurika ( OAU ) ḽo vhumbwa nga dzi 25 Shundunthule 1963 ngei Adis Ababa , Ethiopia
Khwaṱhisani tsireledzo na u leluwa nga kha nḓisedzo ya tswikelelo yone-yone ya vhaendangaṋayo thwii kha u dzhena na u bva u bva kha zwishumiswa zwa vhuendi ha nnyi na nnyi . 
Vha balelwaho u vusuludza ḽaisentsi vha ya lifhiswa .
Tshivhumbeo tsha nga ngomu tsha tshirendo , figara dza muambo/ zwifanyiso zwa muhumbulo ( imedzhari ) , pfanapheleledzo ( raimi ) ,
Muhasho wo khunyeledza thandela ya u khwaṱhisedza tshivhalo tsha vhashumi . 
U thoma u ḓivha vhuimo ha nomboro dzi si fhasi ha nomboro dza didzhiti-2 u swika kha 20
Ho vha hu milayo ya ṱhoḓea na ṋetshedzo yapo fhedzi ya khekhe ine ya laula mitengo ya fhasi iyi . 
Mushumi a nga humbela uri dokotela wawe wa phuraivethe a ite ṱhoḓisiso nga ha rekhodo dzawe dza u sa tsireledzea .
Ro dzhia tshifhinga tshilapfu tsha u shuma nga nḓila kwayo na zwililo zwa indasiṱeri .
Nga nnḓa ha izwo , mbuelo iṅwe na iṅwe i ḓo shumiswa u itela u engedza tshivhalo tsha zwikolodo zwine ya ḓo kona u humbelwa nga matshudeni . 
Naho zwo ralo , ndi zwa ndeme uri vhathu vhoṱhe vha vhe na tswikelelo i linganaho lu pfeseseaho kha zwikhala na zwileludzi zwine zwa tikedza u dzula fhethu ha vhudzulo . 
Miraḓo i huliseaho i ḓo zwi humbula uri ro rumela ndaela kha Muswieleli wa Thonga Ntswu na Mulindakhoro .
Vhege yo fhiraho , Mbalombalo ya Afrika Tshipembe yo bvisa figara , dzi sumbedzaho nyaluwo ya ṅwaha nga ṅwaha ya 1.1% .
Mitengo yoṱhe ine ya bvelela nga zwifhinga zwo fhambanaho i tea u ṋewa luafhulelo . 
NḒIVHO YA SIALALA NA NḒIVHO YAPO
Honeha , hu na , dziṅwe tshinyalelo dzine muthelo wa ṋetshedzo ya tshumelo kha ramabindu maṱuku u nga si vhilwe , u fana na u wanwa ha mimoḓoro na vhumvumvusi kha nyimele nnzhi . 
Zwo bulwa hafha mulovha , nga vhaṅwe vhaluvhisi vha si vhazhi , uri tshifhinga tsho fhela , hu tea u vha na ndaela ya u fhedza , muhumbulo wa ufhedza , tshikhala tsha u fhedza kha u penndela , pakani ni ṱuwe . 
Sa kha miṅwe miṱangano na samithi ya dzitshaka , uyu na wone wo vhona migwalabo minzhi . 
1.6 Khabinethe yo khoḓa Muhasho wa Mvelele na Vhutsila na Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa kha u ranga phanḓa mbekanyamushumo dzo itwaho nga Ṅwedzi wa Vhaswa fhasi ha thero " Vhaswa vha Isa Afurika Tshipembe Phanḓa " .
Mushumo wa 2 Ndi maga afhio ane Komiti ya Wadi ya havho i nga a dzhia u lugisa u sa lingana huṅwe na huṅwe he vha hu wana ?
Zwikili zwa U vhala na U ṱalela zwo bveledzwaho zwavhuḓi ndi zwa ndeme kha u guda ho bvelelaho u buḓekanya na masia oṱhe a kharikhuḽamu , na kha u itela u dzhenelela tshoṱhe kha zwa lushaka , na kha shango ḽa mushumo na ḽifhasi .
U valelwa hu nga vha khetho arali mulwadze . 
Mugudisi kha bvisele khagala lushaka lwa bugu kana ndima ine ya ḓo vhaliwa kha ngudo yeneyo khathihi na u amba nga ha ṱhoho .
Hune hezwi zwikolo zwa shuma zwa vha zwi fhasi ha ḽevele dzo lavhelelwaho , muhasho u na pfanelo ya u nga fhungudza kana wa litsha u fha ndambedzo . 
( i ) muraḓo wa khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa muvhuso wapo ; na
U ṋea muhumbulo nga ha ndeme dza matshilisano,mikhwa na mvelele
Dokhumenthe dzi tevhelaho dzi tea u fhelekedza khumbelo :
Tsireledzo ya Ndindakhombo ya Tshikolodo tsha Masheleni yo vhumbiwa nga tsireledzo ya PRI na ya CRI kha tshiimiswa tsha zwa masheleni tsha Afrika Tshipembe tshe tsha ṋetshedza khadzimiso kha bindu kana khadzimiso ya masheleni a thandela malugana na u rengwa ha thundu na tshumelo . 
Bammbiri ya u amba nga hayo ya vhu 139 U LAVHELESWA HA MULAYO WA U FHELISA VHULOI
Ri ṱoḓa vhalambedzi vhanzhi u ṋea thikhedzo kha thimu dza mitambo na dzifeḓeresheni . 
Rekhodo dzi swikelelaho u tendelwa dzi tea u thoma dza vha dzo sumbedza kha mbadelo . 
Vhukati ha 2007 na 2015 , Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u ṱanganedza vhaendela mashango vha miḽiyoni mbili vha bvaho mashangoḓavha nga mulandu wa u fara muṱaṱisano .
Vho shelaho mulenzhe kha tshapo vho khwaṱhisedza vhuṱudzeṱudze kha ndangulo , na mbuno ya uri zwiimiswa zwa mabindu a muvhuso zwo a kombetshedzea u isa phanḓa na ndivho dza vhuvhambadzi na matshilisano , u fana na u sika mishumo , u fhelisa vhusiwana na mveledziso ya vundu , zwine zwa fhungula bindu . 
Phambano vhukati ha tshumelo ya matshilisano na vhulamukanyi ha matshilisano ndi ya uri tshumelo ya matshilisano i shumela u fhungudza vhukonḓi ngeno vhulamukanyi ha matshilisano ho sedza u fhelisa mudzi wa zwivhangi zwa vhukonḓi . 
Vha na ḽevele ya zwisumbi ifhio ya zwi tevhelaho ? 
d ) U engedzwa ha khonṱhiraka ya Mulanguli- Dzheneraḽa wa Muhasho wa zwa Muno , Vho Mkuseli Apleni lwa tshiṅwe tshikhala tsha miṅwaha miṱanu , u thoma nga dzi 1 Lambamai nga 2015 u swika nga dzi 31 Ṱhafamuhwe nga 2020 .
Vhathu vhane vha sa vhe na mavu a ndimo vha nga kwama Muhasho wa zwa Mavu uri u vha thuse kha u wana mavu a ndimo o teaho .
Mvelelo , dzine dza ḓo vhangwa nga u dzheniswa ha nḓowetshumo ya thekhisi kha sabusidi ine ya ḓo ṱoḓea , dzo katelwa kha ṱhoḓisiso . 
Miṱangano yo farwa tshifhinga tshoṱhe u dzulela u vha phanḓa kha mveledziso na u sedza dziṅwe khovhakhombo dzine dza nga vha hone kha milingo . 
Thandela ndi mushumo muṅwe na muṅwe wa u bveledza tshumelo kana tshibveledzwa nga tshifhinga tsho tiwaho .
Miḓi ya 27 200 i kha ḓi tou bva u wana maḓi o kunaho ane o lugela u nwa .
Nga u angaredza , mulandu wa mbekanyamaitele ya vhalwelanḓowetshumo a u ngo khwaṱha , nga maanḓa hune zwa katela u topola nḓowetshumo nga nthihi u itela thikhedzo . 
Shumisani maṅwe a thangeladzina idzi kha u fhedzisa mafhungo a re afho fhasi .
Kha u tshimbidza tshanduko ya tshikolo a ri faneli u dzhiela fhasi mushumo une vhuṱumani ha ita vhukati ha dziphurofeshinala dza pfunzo . 
6.2.3 Ndeme ya sisiṱeme ya vhulamukanyi ha sialala i kha u dzhenelela ha tshitshavha kha u tandulula khanedzano .
Ri ḓo , naho zwo ralo , ṱavhanyisa u engedza ṱhalutshedzo ya u sa dzhia sia hu nga vha phosethivithi kana u sa dzhia sia . 
Mupfumedzanyi kana mulamukanyi tshawe ndi u tshimbidza nyambedzano ine ya ṱuṱuwedza tshigevhenga u guda nga ha zwe zwa vhangwa nga vhugevhenga na u dzhia vhuḓifhinduleli malugana na vhuṱungu ho vhangiwaho nga vhukhakhi .
Hezwi zwi katela u langula u ṱanganedza Pfungavhuṋe ya Afrika Tshipembe nga kha vhudavhidzani ha tshiṱirathedzhi na mafhungo a ndangulo . 
Havha vhafunashango vha ḓo vhulungwa zwavhuḓi hune vha bva hone .
Hedzi tshumelo dzi nga ṱanganyiswa na tshumelo dza vhueletshedzi dzine dza ṱoḓea kha mveledziso ya zwiko zwa maḓi a fhasi na kha zwa vhuthathazwitshili tshitshavhani . 
Ri tenda uri hu tea u vha na vhulavhelesi ha vhunzhi ha tsinisa kha tshanduko dza vhaṱolambalelano kha zwiimiswa zwo ṅwaliswaho , hune ha ḓo tea u sumbedzwa zwiitisi zwa tshanduko . 
3.1.1 U tandulula phambano nnḓa ha khothe a si zwithu zwiswa .
k ) DokotelaVho Peter Clayton ( vho tholwa hafhu ) ;
Fhedzi , u itela u wana zwitzhili zwi no ḓisa malwadze hu tea u shumiswa khovhe ntswa . 
Vhukoni ha u renga ho lavheleswaho zwavhuḓi vhu vhumba ḽiga ḽa u thoma kha bindu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo bvelelaho . 
Hu dovha ha vha na tshumelo nnzhi dza zwa vhutshiloni sa zwibadela , ḽaiburari na gaḽari dza zwa vhutsila . 
Fhedziha , ndangulo ya dzitshelede ya masipala i kha ḓi vha fhethu hu re na mbilaelo . 
4.5 U REKHODA NA U VHIGA
Fulo ḽa vhaitakhumbelo u bva kha zwigwada zwo tholwaho , nga maanḓa malugana na vhathu vha re na vhuholefhali vha ḓo vha dzhielwa nṱha u thoma . 
Hoyu ndi moḓoro washu .
Mushumoitwa wa IDP wa 11 : Mbigelamurahu kha dziwadi siani ḽa thandela dzi re kha IDP
Khabinethe yo tikedza muṱangano na vha nyanḓadzamafhungo wo fhelelaho na Minisiṱa wa Gwama uri vha kovhelane na maAfrika Tshipembe nga ha vhudzheneleli vhune muvhuso wa ḓo ita kha muhanga wa zwino wa mugaganyagwama .
Tshanduko dzoṱhe maelana na vhushaka ha vhathu vha vhuraru nga ngomu kha CFI kha bodo , ndangulo na ḽevele ya vhashumi dzo vhigiwa . 
Ndivho ya hei Gaidi ndi u fha mupondwa mafhungo ane a a ṱoḓa malugana na u ḓisa khumbelo ya Ndaela ya Tsireledzo u ya nga Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani .
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhaswa uri vha shumise thikhedzo na zwishumiswa zwoṱhe zwo ḓiswaho nga muvhuso u itela u khwinisa mabono avho na u bveledza u dzhenelela havho kha ikonomi .
Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi a Lushaka ndi fureimiweke ine ngayo , zwitirathedzhi zwothe zwo fhambananaho zwine ra zwi toda u itela ndangulo ya zwiko zwa madi zwi nga tanganyisiwa nga ndila yo vhumbanaho I tevheleleaho .
Dzangano ḽa Africa Health ḽi ḓo ṋetshedza ṱano ḽa maḓuvha mararu ḽi tshi khou ṋetshedza mutevhe wo fhambananaho wa ṱhoho dza thero dzi yelanaho na ndondolo ya mutakalo Afurika , na uri i ḓo kunga vhoradzipfunzo vha zwigidi u bva kha madzingu na u mona na ḽifhasi khoroni dzaḽo
Muvhuso u tea u shumisana na sekithara ya phuraivete u gonyisa vhuimo ha R&D , nga tshomedzo dzo livhiswaho kha u fhaṱa themamveledziso dza ṱhoḓisiso dzine dza ṱoḓiwa nga ikonomi ya tshizwinozwino .
Pulane ya u thakha vharengi : Pulane ya u thakha vharengi u itela uri vha dzule vho fushea nahone vha tshi takadzwa nga bindu ḽavho tshifhinga tshoṱhe hu tshi shumiswa maitele na matshimbidzele e a thoma a humbulwaho zwavhuḓi
Tshipikwa tshoṱhe tsha pfunzo ya u thoma ya vhathu vha Athens ho vha hu u bveledza mikhwa mivhuya , ine khayo nḓivho ho vha hu u ṋetshedza mvulatswinga . 
Hezwi ndi zwifhinga zwi lemelaho vhukuma .
" Musi zwi tshi ḓa kha hune ha ṱoḓea ṱhaḓulo ya zwa matshilisano a vhuḓifari,i tou vha tsimbe - nga maanḓa kha vhasidzana na vhafumakadzi vhaṱuku vha miṅwaha ya 15-24 .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala tsumbo : u humbulela , hu tshi shumiswa ludungela lwa nyimele
-- Mathomo na magumo a re na
Naho , u khwaṱha ha nḓila dza khaedu dza matshimbidzele a maraga dzo sumbedzisa ṱhoḓea ya ngona ine ya vha yo fhelelaho nahone i re na u fulufhedzea kha u amba nga ha thaidzo ya matshimbidzele a sa takadzi u mona na sekithara ya zwa masheleni nga vhuḓalo .
U vhekanya zwithu u ya nga maitele .
Vha ṱoḓa u ḓadza fhedzi fomo ya khumbelo luthihi , fhedzi vha ri rumele u randelwa ha mushonga huswa miṅwedzi ya rathi miṅwe na miṅwe .
* Vho Bishopho Zipho Siwa , vhane vha vha Mubishopho wa Kereke ya Methodist ya Tshipembe ha Afrika na Phuresidennde wa Khantsele ya Afrika Tshipembe ya Dzikereke .
Muthu u tea u fhira kha munango wa vhutsireledzi .
U ḓivhadza mveledziso na maṱhakheṱhakhe
U fhiswa ha malaṱwa zwao na malaṱwa a re khombo Afrika Tshipembe a zwi ṱanganedzi nga vhashelamulenzhe vhanzhi . 
Musi a tshi tikedza izwi , o sumbedzisa zwi tevhelaho : 
Musi Mulangadzulo o no nangiwa , hu itiwa thambo ya u ta poso ya Mufarisa Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka .
Litshani u nga nguluvhe ya vhuaḓa .
NḒIVHADZO YA MUṰANGANO
Ndinganyisedzo yo ḓisendekaho nga ndayo na zwitandadi zwa u pulanela fhethu , ndayo dza mbadelo , nyolo dza tshitandadi na zwidodombedzwa zwa thekhinikhaḽa na dizaini dza tshitandadi . 
Zwitshavha a zwi faneli u shela mulenzhe kha IDP
Khabinethe i ṱanganedza tsheo iyi , ine ya vha dzangalelo ḽa nṱhesa kha vhaṋameli na nḓowetshumo ya thekhisi .
ZWI RE NGOMU
Tshumelo heyi ndi ya maḓiraiva vho phasaho vho xelelwaho nga ḽaisentsi ya u reila .
U funza hu tea u vanganya zwoṱhe zwikili na zwivhumbeo zwa luambo sa izwi zwi na vhushaka .
Magabelo a na mushumo kha u ṱalusa kushumele kwa khungumuṱavha fhethu hu songo tsesaho na kha mbumbo ya phendelashango . 
Ṱhoḓea ya pfunzo ya zwa masheleni na pfunzo nga u angaredza , i khagala . 
Ushimbidzwa ha Tshigwada
U shumisa nyimbo dza nyito : vhagudi vha edzisela mutsukunyeo wa mudededzi - mitsukunyeo i angaredza u matsha , u gada , u thamuwa , u tamba khadi , u mona na u linganyisa
Khumbelo dzi bvaho kha vhathu vhane vha vha Afrika Tshipembe :
Mukwanyeledzo muṅwe na muṅwe na khaedu u dovhololwaho kha khethekanyo iṅwe na iṅwe wo itwa , u itela u ṋetshedza khwaṱhisedzo yo khetheaho na u sedzesa kha zwipiḓa zwa phambano ṱhukhu kha mushumo muṅwe na muṅwe u livhisaho kha sethe dzo fhambanaho dza nyito . 
Nga u engedzea ha tshenzhemo ndavhelelo ya murengi i a shanduka na uri maano maṋa o kumedzwa uri a shumane na izwi . 
Tsha u thoma , kha vha fhaṱe vhukonani , vha vhone uri mufhindulano wa zwa polotiki na tshumisano na u engedza u pfesesana hu eḓanaho na fulufhelo zwi khou ya phanḓa . 
Hu na u engedzea ha mulingo wa mutakalo ngauri kuitele kwa u bvisa ku bvisa ennge ha vha na u elela ha malofha nahone zwi nga ita na uri hu vhe na anafiḽekitiki . 
Tshikhuramalaṱwa a Tshigangeni tsho swika magumoni a vhutshilo hatsho , tshi na vhukale ha miṅwaha ya fumi . 
Iyi ndi yone nḓila ine fureme ya ḽogo ya tea u ḓadzwa ngayo
Ro anzela u mangala uri mbuno ya u funza na u ela zwikoloni zwashu yo vha i mini . 
Ndi zwa ndeme uri ri dzhenise hedzi tshaka dza vhuendi kha shedulu , nahone hune zwa ṱoḓea , hu vhe na sisiṱeme yo sabusidaiziwaho . 
Ṱhalutshedzo !
Zwiṱaluli nyangaredzi zwa zwiṋoni - mithenga , milenzhe mivhili , mulomo , u kudzela makumba
U itela uri mbekanyamaitele ya nḓowetshumo i vhe i bvelelaho ri ḓo ṱoḓa zwishumiswa zwa masheleni zwa nḓowetshumo zwo teaho . 
zwi ḓiswaho nga u shuma nga dzinomboro .
ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
Vhubindudzi ha sekithara ya muvhuso vhu nga thusa kha u engedza vhubindudzi ha phuraivete .
A ri na vhuḓifhinduleli ha u tendela vhuthomi uho nahone arali ro vhuya ra vhudziswa nga ha vhuimo hashu , ri tea u hanedza ro khwaṱha u bviswa ha phemithi kha u thomiwa ha vhufuwaphukha vhuṅwe na vhuṅwe . 
U bveledza muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha
mutevhetsindo ---- mibvumo i re na vhushaka hone i na ṱhalutshedzo dzi sa fani kha vhurendi )
Miṱuso i katela tshinyalelo ya u vhulunga na ndaulo ya thundu ; zwikolodo zwa mufu nga tshifhinga tsha lufu ; zwifhiwa zwi yaho kha madzangano a vhuedzaho nnyi na nnyi ; na ndaka ine ya khou engedzea kha mufarisi ane a kha ḓi tshila . 
Vho amba uri dziṅwe dza hone ndi zwiga zwa doḽara nahone zwi sumbedza uri vha khou tama u vha muthu o pfumaho ḽiṅwe ḓuvha . 
Izwi ndi zwa ndeme sa izwo zwi tshi ṱanganya nḓivho ya mugudi ya Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma na u pfesesa ḓivhaipfi na khontseputi dzi re na vhushaka na ṱhoho dza mafhungo .
Ri fulufhela uri a i nga ḓo shandukiswa nga nḓila ine ya dovha ḽikumedzwa ḽa u ṱoḓisisa nyimele ya dziedzi ḽine vhaṅwe vha ḓo ḓiwana vhe khalo . 
Ndi zwifhio zwikili zwine muraḓo wa Komiti ya Wadi a fanela u vha nazwo uri a kone u shuma zwavhuḓi na tshitshavha na kha Komiti ya Wadi ?
ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha muvhuso
Zwi tshimbilaho khathihi na magavhelo a zwa u sika mishumo , ri ḓo shandukisa mbekanyamaitele dzine dza tshimbilelana na u khwinisa matshilo a vhashumi .
Mufarisamudzulatshidulo : Oﬁsi ya u Bvisela Khagala
Musi no no ita phosiṱara yaṋu , i sumbedzeni khonani dzaṋu .
Fhedzi vha ri vha tea u ṱuwa nga Ḽavhuvhili ? 
U topola mafhungo a ndeme
Zwiṱitshi zwinzhi
Vhushaka ha Afrika Tshipembe na PRC vhu kha maimo a Vhuḽedzani ha Maano ho Fhelelaho vhu tikedzwaho nga Thendelano ya Beijing nga ha u Thomiwa ha Vhuḽedzani ha Maano o Fhelelaho , ane a katela vhushaka hoṱhe vhukati ha mashango aya mavhili .
ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu
U ṱalutshedzela zwithu zwa u tou vhona
Mugudisi u shuma na zwigwada zwivhili ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , a fhedza minethe ya 15 na tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe .
Mugaganyagwama wa mutakalo u katela phiriselo u ya kha mavundu i songo khwaṱhisedzwaho . 
Arali vho no vhuya vha ita mbilo fhedzi vha sa athu badelwa , kha vha ite khwaṱhisedzo ya uri ofisi dza vunḓu dzi na mbilo yavho ya mathomo musi vha sa athu dovholola u ita mbilo .
Ni songo vhaisa , u shengedza kana u shushedza vhaṅwe , nahone ni songo tenda vhaṅwe vha tshi zwi ita .
Ngauralo , hune ha vha ho tholiwa vhashumi vha 19 , a zwi tou vha khombekhombe uri hu tiwe muimeleli .
Khonani yawe ya vhona u muhumbulo wavhuḓi .
Maitele a mbilo dza mavu a konisa vhathu vhe vha shakuliswa kha mavu avho nga tshifhinga tsha muvhuso wa tshiṱalula uri vha ḓise mbilaelo dzavho .
Minisiṱa wa Mbambadzo na Nḓowetshumo , Dr Rob Davies , vho dzhenela Nyambedzano dza Vhupo ha Mbambadzo ho Vhofholowaho ha Dzhango ( CFTA ) , he ha rwelwa ṱari nga tshifhinga tsha Buthano ḽa Mbumbano ya Afrika ( AU ) ḽe ḽa farwa Afrika Tshipembe nga ḽa 15 Fulwi 2015 .
U vhudzisa mbudziso dzi tshi elana na zwo ambiwaho na zwo vhalwaho .
Muhasho u ḓo dovha wa sedza nḓila dza uri hu nga khwiniswa hani zwileludzi zwa mitambo na mvelele kha vhupo . 
Tshiimiswa tsha Mutakalo wa Zwifuwo tshi ḓo ṋetshedza phemithi ya u renda u bva nnḓa fhedzi arali vho wana khophi ya phemithi yo ṋetshedzwaho nga Mulayo wa Muṅwalisi wa 36 wa 1947 .
Vhagudi vha tea u ita nḓowenḓowe ya u vhumba maḽeḓere mavhili kha vhege .
U shumisa girama na ḓivhaipfi zwo teaho
Arali maṅwe a maitele a shumisiwa , sa maitele a u sedza vhunzhi ha khemikhala , vhuvha hao vhu tshi vhambedzwa na maitele o sumbedzwaho vhu tea u ḓivhea . 
Tshikafhadzo na u laṱa hu si ho mulayoni ndi dziṅwe dza tsumbedzo dza u sa kuvhanganyiwa ha malaṱwa kana tshumelo dzi si dzavhuḓi dza u kuvhanganya malaṱwa kha vhupo ha vhudzulo , ha nḓowetshumo na ha makwevho . 
Vhabveledzi vha zwivhambadzwa vha ḓo mvelaphanḓa na u vhuelwa u bva kha nyengedzedzo yo khwaṱhaho nahone ine ya tikedzwa ngei Asia . 
4.1 Ri na madi o linganaho ?
U vhala zwi re buguni yawe a tshi vhalela nṱha kana fhasi a tshi khou vhala zwo linganaho gireidi yawe a tshi khou sumbiwa nḓila nga mugudisi .
Arali ikonomi i si yavhuḓi kha ḽiṅwe sia , i ḓo tea u vha yavhuḓi kha ḽiṅwe .
Zwikili zwa u thetshelesa : u fhindula zwiga , miduba , zwiṱori , zwidade na zwiimbo sa kha , ' ima ! ' ' nṱha ! ' ' fhasi ! '
100% ya mutengo wa Tshikimu
Ṅwana u ḓo rumelwa nga SASSA u itwa ndingo ya mutakalo nga muofisiri wa mutakalo wa muvhuso ngamurahu ha musi khumbelo dzi sa a thu u itwa .
U ya nga Khethekanyo ya 2 ya Mulayo wo bulwaho , mu / vhathu vha nga si fariwe na u hweswa mulandu arali vha wanwa vha na zwithu zwi re khombo kha nyimele dzi tevhelaho:-
U shela mulenzhe kha IDP hu na mishumo mihulwane miṋa :
1.1 . Afrika Tshipembe ndi lushaka lwa mirafho minzhi ine ya vha na nyambo dzo fhambanaho nahone dzo pfumaho .
Ngei Malawi zwikhala zwa vhashumi vha holaho ndi zwiṱuku , na uri u ṱoḓou swika vhathu vhoṱhe vho fhindulaho vho humbula uri vha ḓo vha vha tshi khou funza kha tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu , naho hu na uri 10% vho sumbedza uri vha ḓo takalela zwiṅwe zwithu zwa thungo . 
Baisigira dzo konisa vhashumi vha ndondolo ya zwa vhashumi u engedza madalo a ḓuvha na ḓuvha nga kha u fhungudza tshifhinga tshavho tsha u enda . 
Ḽi nga vha fhungo ḽa muṅwe musi u amba nga mpimo wa phetheni dza vhudzulo , dzi re hone zwino dzine dza pfi ndi dza Apariṱeiṱi , uri mpimo uyu u nga kona u shumiswa u ya nga hu sa fheli musi hu tshi tikedzwa zwipikwa zwa mbekanyamaitele dza tshandulo ya nzulele dza fhethu hu no dzula vhathu . 
Modele u ṱanganedza phambano ya mbadelo dzo fhelelaho u bva kha ḽiṅwe gudedzi u ya kha ḽiṅwe . 
Minisita wa zwa Vhudavhidzani vha ḓo ḓivhadza luswayo lwa u rathela kha didzhithala na datumu ya u tsima luswayo lwa Anaḽogo hu si kale .
U ṱalutshedza vhuvha ( mvumbo ) ha vhabvumbedzwa kha tshiṱori na u ṋea muhumbulo .
Tshumelo ya thikhedzo ya mua
54 . Pfanelo dza miṅwe miraḓo ya Khabinethe ya Kha Buthano ḽa Lushaka
Nḓivho ya Mutheo
Sialala na mvelele dzapo dzi khou tshuwiswa nga u phaḓalala u hu ha ṱhanganelano ya ḽifhasi . 
( b ) a nga ita vouthu ya tsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo ya vhusimamilayo .
Tshenzhemo yo vheiwa kha tshanduko , nga maanḓa kha zwiteṅwa zwa vharema , zwa mahayani na zwa mbeu . 
Naho i sa khou bveledza , mishumo iyi i nga engedza zwi khagala khonadzeo ya u bveledza zwihulu zwa avho vhane vha ḓidzhenisa khayo . 
Khaedu i re hone kha riṋe ndi u ṱhonifha maitele a zwithu na u hwala vhuḓifhinduleli kha u ṋea vhumatshelo hashu tshivhumbeo . 
Ḽiga ḽa vhuvhili ḽa khetho ya u saukanya ḽo bveledzwa nga u saukanya mutevhe wa khetha na u nanga khetho ine ya konadzea nga maanḓa ine ya swikelela ṱhoḓea . 
Hezwi zwi ṱuṱuwedza vhatshimbidzi avha uri vha dzhenele zwa u pfumbudzwa kha zwiimiswa zwo fhambanaho zwa theshiari . 
Zwifhinga izwi zwa thimathimo zwo dovha hafu zwa sumbedzisa uri poḽitiki na mabindu zwi a tikana . 
U shumisa masalamuṋe .
Hezwi zwi ḓo ṱoḓa uri nungo dzoṱhe dzi livhiswe kha u sikwa ha mishumo yapo nga kha Mbekanyamushumo ya Mishumonyengedzwa ya Muvhuso na maṅwe maga a u sika mishumo . 
Ndivho ya mutheo ya mbalombalo ndi u ḓivhadza vhashumisi vha mbekanyamaitele , na u ri mbalombalo dzi songo kanganyiswa uri zwi elane na nyimele nkene . 
Arali vhe kha mbingano , masheleni ane vha a wana nganwedzi o ṱangana na a muthu wavho a songo vha a tshi paḓa R84 000 nga ṅwaha .
U ṱhonifha mihumbulo ya vhaṅwe
Vhaṋe vha maḓaka a muvhuso vha tea u vhetshela thungo fhethu ha u swikelwa nga tshitshavha zwi tshi bva kha milayo i laulaho u swikela . 
Tshumelo dzi fanaho na maḓi , tshampungane , muḓagasi na u hwala mashika
Mbekanyamushumo ya nyito yo bveledzwaho , i elana na , nyaluwo ya tshitshavha , ndinganyiso ya mbeu , mipfuluwo , pfunzo na zwiṅwe . 
Muṅwe na muṅwe wa vheiwe anga ḓivha atshi khou monamona atshi humbula unga vhathu vhoṱhe vho no pfumedzana nga nnḓa ha inwi ni noṱhe . 
Lwa tshifhinga tsho salaho , miṱa yo vha i sa khou vhulunga masheleni na uri zwi tou nga yo vha i tshi khou tshila zwikolodoni . 
Ri tshi khou ḓadzisa kha maga a u ṱuṱuwedza u lingana ha vhathu ho nweledzwaho huṅwe , ri themendela zwi tevhelaho :
( i ) kha Phalamennde nga fhasi ha Mulayotewa muswa arali ndaulo ya uyo mulayo yo ṋewa kha muvhuso wa shango u ya nga Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo kha khorotshitumbe ya lushaka ;
Fomo dza khumbelo dzi tea u ḓadzwa na u humiselwa murahu kha ḓiresi i tevhelaho : 
Fhedzi ha , maitele aya a ḽa tshifhinga . 
Dzikhondomu dzi fanela u wanala mahala kha vhagudi vhane vha ita zwa vhudzekani . 
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha tshirendo , mitaladzi ( vese ) , maipfi , zwitanza ,
Data i ḓo langwa nga nḓila ḓe u bva kha zwiko u ya kha sisiṱeme ? 
O vhudzisa ari : Zwine nda ṱoḓa u ḓivha ndi zwauri ndi ngani ri tshi farwa nga nḓila yo fhambanaho , hone ri tshi vha fha vouthu i fanaho , NDI NGANI ?
Zwiṅwe hafhu , hu na mutsiko muhulwane vhukuma na wa u gonyisa tshumelo dzi sa ḓuriho kha ḽifhasi , zwihulwane u bva kha zwiṱunḓwa zwa mutengo wa fhasi . 
Vho Govender ndi muAfrika Tshipembe wa u thoma u ṱanganedza pfufho iyi ya nṱhesa saintsi na thekinoḽodzhi ine ya shela mulenzhe kha u pfesesa na mutakalo wa vhuthu .
Vhulwadze ha swigiri ha mellitus type 2
Mbadelo dza ḽisi dzi imela tshelede i kolodwaho u bva nga ḓuvha ḽa u vhiga u swika mafheloni a konṱiraka ya ḽisi . 
U vhudzisa na u fhindula mbudziso
Fhungo a ḽi nga ambiwi nga ḽo u swikela ḽi tshi ambwa nga ḽo nga Khabinethe . 
Arali khothe ya dzhia tsheo ya uri Mulanguli-Dzhenerala u tea u langula tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana , Mulanguli Dzhenerala u ḓo vha na maanḓa a u langula tshigwada tsha tshumisano kana tshigwada tsha tshumisano tsha tshifhinganyana nga fhasi ha zwidodombedzwa zwa Mulayo wa Dzikhamphani .
5.9. Kha muṱa na khonani dza Vho Abram Thuri Phago vhe vha lovha musi zwidimela zwivhili zwi tshi thulana ngei mafhandeni a zwiporo tsini ha Tembisa kha ḽa Johannesburg nahone i tamela mashudu vhoṱhe vhe vha vhaisala uri vha ṱavhanye vha fhole .
Ri hangwa uri hu na vha re vhukati havho vhane vha tenda fhedzi kha uri muvhuso wa tshiṱalula wo tou sa shumiswa zwavhuḓi , kana wo tou vha u sa konadzei kha nyito , nahone ngauralo vha vho tea u nanga iṅwe nḓila ya tshanduko . 
Mirago ya mula vhane vho no pfuluwa lu fhiraho luthihi vha fanela u vhiga u pfuluwa havho lwa u fhedza .
Tshifhinga tsha u shumesa tsho swika .
Bugu ndaula yavho ire na ṋomboro dza 13 .
Zwiṅwe hafhu , phindulo ya tshihaḓu yo bva kha nyito i bveledzaho ya mapholisa . 
Zwi tevhelaho ndi nyangaredzo ya magudiswa , zwikili na zwiṱirathedzhi zwi no ḓo wanala kha pulane dza u funza .
Khamphani idzi dzo kona u fhungudza nga maanḓa kushumisele kwadzo na tshelede ya kutshimbidzele kwa mabindu adzo . 
Naho zwo ralo , kha vha sedze nga vhuronwane arali tshanduko dza lushaka ulu dzi tshi khou ya u rumela milaedza miṅwe na miṅwe yo fhambanaho kha vhathetshelesi vhavho . 
Mbuno ya uri muṱanganedzi zwa vhukuma ho ngo ita mushumo nga murahuni une muṋei o mukwengweledzaho uri a u ite . 
Tsho vha tshi tshilapfulapfu .
U ita tshirendo / mitaladzi yo nangwaho
Ṱhalutshedzo pfufhi yo ṋetshedza afho fhasi ya dzithekhinoḽodzhi dzo khethiwaho dza u kufarele kwa malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili ' u sa vha hone ha thekhinoḽodzhi nkene a zwi ambi uri a yo ngo ṱanganedzea . 
Kha miṅwaha miraru yo fhiraho khwaṱhisedzo dza ndaka dzo fhambanaho dzo iwa nahone zwo ralo ndaka dzo vhalaho dza sa kone u khwaṱhisedzwa kha vhuongelo ha vhukati . 
( Wa 25 wa 1999 ) Ndivho ya u ṱuṱuwedza ndangulo yavhuḓi na ndaka ya lushaka , u konisa na u ṱuṱuwedza zwitshavha u ṱhogomela na u alusa vhufa havho u itela uri vhu fhiriselwe kha murafho u ḓaho .
Khabinethe i ṱuṱuwedza mahoro oṱhe uri a ṱutshele phambano dzao dza tshifhinga tsho fhiraho a shumisane na muvhuso kha u phaḓaladza u pfulutshela kha didzhithaḽa nga u ṱavhanya hu u itela madzangalelo a shango .
Mushumo wa MDB ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha muvhuso kha maele awo a u Vhuelela Murahu kha zwa Ndeme ( Back to Basics ) u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo zwitshavhani .
U ya phanḓa na muṅwalo wa u ganḓisa
Madalo aya a ḓa murahu ha nyambedzano ya Muphuresidennde vha tshi amba na maAfrika Tshipembe nga ṅwedzi wa Luhuhi 2016 ngei Marabastad kha ḽa Pretoria he vhaṋameli vha ṱahisa mafhungo a khaedu ya nḓisedzo ya tshumelo ngei Kwaggafontein .
Nahone ra vutsheledza u bva afho ri na vhuḓifulufheli ngauri ro pika u fhaṱa ri roṱhe . 
Hune ha vha ho ṋetshedzwa zwifaredzi zwine zwa vhewa vhukati kha vhupo ha mahayani na zwikolobulasi zwa ḓoroboni , zwikhala vhukati ha fhethu hune ha khou bveledzwa malaṱwa na hune a kuvhanganywa hone zwi anzela u vha zwilapfu . 
U vhala hu so ngo lugiselwaho ( u vhalela nṱha )
Fhedzisani phara i tevhelaho nga u dzhenisa ipfi ḽithihi kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwikhala zwi si na tshithu . 
Vho K B MANAMELA : Muhulisei Mulangadzulo , Ndi kha ḓi tou bva u wana tweet ... [ A zwi pfali . ] ... ine ya khou amba uri thaidzo a si netiweke ; thaidzo ndi muya ( airtime ) .
( ii ) phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho ; kana ya
maṅwalo a khwaṱhisedzo
Vhuakhi vhukati ha maitele a sialala na a tshizwinozwino kha zwitshavha zwa mashango a khou bvelelaho yo ṋaṋiswa . 
Mitambo ya ḓirama ya vhusiki : u bveledza ndivho na u alusa u vhona nga muhumbulo , tsumbo ' u posa bola ' khumbulelwa wo tou fombe kha saizi , tshivhumbeo na tshileme tsha bola
Vhuimo ho bulwaho afho nṱha vhu a fusha saizwi vhu tshi ṋekedza maanḓa Khomishini a u vhea theo ya mulayo kha khetho dza masipala fhedzi nṱha na ndangulo yadzo . 
Vhandani zwanḓa luthihi musi ni tshi vhona tshithu tshithihi .
U thutha mafhungo ane a si yelane na ṱhoho .
Vhuvha ha izwi zwiitei zwa nga nnḓa vhu sumbedza tshiimo tshine tshi nga vhaiswa tsha sisiṱeme ya zwa kutshilele kwa mveledziso ya miṱa yo fhambanaho , khathihi na vhukoni ha miṱa kha u kona u tshila vha tshi khou konḓelela tshiimo itshi tshi vhaisaho . 
U vha na vhuṱanzi ha uri Tsedzuluso ya IDP i sedze-vho na kushumele kwa Vhomasipala kha u shumisa IDP kha zwe ya sikelwa zwone nga kupulanele kwa CBP na M&E ;
Pfanelo dza ndayotheo dzi tsireledza na u angaredza muthu muṅwe na muṅwe , hoṱhe sa muthu o ḓiimisaho nga eṱhe ane a vha na pfanelo dza mvelo na vhathu sa miraḓo ya zwitshavha . 
Tshivhumbeo tsha mbekanyamushumo dza tshikhala tsha vhuvhili tshi fanela u kona u shandukisea u itela u katela ndeme ya ikonomi na vhuḓikumedzeli ha miṱa ine ya ita uri vhaswa vha humbele thuso ya sisiṱeme dziṅwe . 
Arali vho tea u vha ṱhanzi khothe
2 . Ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi
3.3 Khonadzeo ya vhutshutshisi ha phuraivete vhune vhone vhane vha tou vhu badela arali Mulangi wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi a hana u tshutshisa mulandu ; na
ZWIKILI / VHUKONI HO LINGWAHO NA ZWITENWA U linga arali vhagudi vha tshi nga kona : U tandulula thaidzo ya tshelede hu tshi dzheniswa ṱhanganyelo na tshintshi u swika kha R20 na maseṱha u swika kha 20c U ṱalusa na u topola tshelede ya Afrika Tshipembe ya mangwende 5c , 10c , 20c , 50c , R1 , R2 , R5 .
Mugudisi kha nyito kana mushumo wa u vhala na tshigwada , u tea u shuma na vhagudi vha re vhukati ha 6 na 10 kha tshigwada .
U vhala ha ndeme na vhudzivha ha tshibveledzwa ( tholokanyonḓivho ya u vhala )
U fhaṱa themamveledziso ya maḓi zwi kha ḓi vha zwa ndeme uri ri kone u engedza tswikelelo kha vhathu vhashu na kha nḓowetshumo .
U dzhenisa zwiteṅwa a hu nga ḓo dzhiiwa sa themendelo ya luṅwe lushaka . 
Mbambedzo ya ṅwongo wa marambo i ṋea fulufhelo
Ṱhoḓea dzo bulwaho afha fhasi dzi ḓo vha tshipiḓa tsha ndingo dza kushumele kha vhaṋetshedzatshumelo vhane vha vha na dzangalelo kha u thendara u itela zwa Ndingo Thangeli dza zwa Vhupuḽambi . 
U sika maipfi u bva kha mararu u ya kha maṋa a tshi shumisa mibvumo ye a guda .
Weber a nga dovha a pfeseswi sa a lingedzaho u pfufhifhadza kuvhonele kwa thyori ya Marx ; hu si u hanedza masiandaitwa zwivhumbeo zwa matheriaḽa , o vha a khou tou sumbedzisa ndeme ya mihumbulo na yone . 
Fhedziha , pfanelo dze dza ambiwa kha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996 a si uri dzi ḓa dzi si na mikaṋo na uri a dzo ngo tea u kandekanya pfanelo dza dimokirasi dza vhaṅwe .
Kha hu nangwe zwiteṅwa zwi bvaho kha khethekanyo ya " Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo " u itela u funza vhagudi luambo lune lwa bvelela nga lwone luṋe kha lushaka lwa tshibveledzwa tsho sedzwaho khatsho nahone kha nzudzanyo ine ya tikedza maitele ane a itea nga one aṋe nahone a tshi lunzhedzana kha u funza luambo .
Maṅwe mavundu sa Western Cape a si kale o thoma u shumisa sisiṱeme ya komiti dza wadi , fhedzi zwino mivhigo i bvaho afha i sumbedza uri ho no vha na phesenthe khulwane ya mimasipala i re na mbekanyamaitele dza komiti dza wadi .
Vho sedza murahu , vha pimisa hani zwi tevhelaho zwi tshi vhambedzwa na miṅwedzi ya fumimbili yo fhelaho ? 
Zwiwo zwi a imhumbula uri hu vhe na u ṱumana vhukati hazwo
U vhea iṱo hu fanela u bvela phanḓa nga ngomu tshitediamu nga tshifhinga tshoṱhe tsha mutambo . 
Hu ḓo bvelela mini ?
Zwi khagala , ri nga si ite saintsi hu si na vhorasaintsi , ri nga si kone u tandulula mbalo ya metse hu si na vhomakone vha metse . 
Vhone sa muṋetshedzi vha nga vhea mikano kha u pfukelwa uho kha muṅwe muthu , fhedziha , vha nga fanela u vha na vhutanzi ha uri zwo sumbedziwa kha thendelano ya u pfukisa zwishumiswa , nahone vha dzhiele nzhele uri u pfukiswa ha zwishumiswa kha muṅwe muthu zwi fanela u wana thendelo yo tou ṅwaliwaho nga Minisṱa .
Hezwi zwi nga livhanya na zwa uri zwa vhukuma sa tshileludzi tsha phuraivethe , ho vha hu na zwiko zwinzhi zwi re hone zwa u vhulunga kha ndangulo ya mathukhwi ya ndondolo ya mutakalo . 
Fomethe ntswa ndi yone ya ndeme ngauri i khagala nahone yo leluwa . 
Khabinethe yo tikedza uri Minisita wa zwa Masheleni , Mishumo na Zwiko zwa Minerala vha fanela u thoma nyambedzano dzi fhaṱaho na dzibannga u itela u wana thandululo ya tshifhinga tshilapfu kha fhungo iḽi .
Ri a zwi ḓivha uri Afurika Tshipembe ḽo kwamea zwiṱuku u fhirisa maṅwe mashango .
Mulangi muhulwane o ombedzela uri ṱhanḓavhudzo ya vhuṱumani ha vhukonani na mashango oṱhe na dzitshaka kha muteo wa fulufhelo na mihumbulo ya shango ndi muṅwe wa milayo muhulwane wa mbekanyamaitele ya Irani . 
9.5.4 . U SA KATELWA / THENDELO
Ndi nyito i itwaho nga vhathu i katelaho u sedza , i imelaho na u ṱoḓisisa phetheni na vhushaka ha ndeme kha zwithu zwi fareaho na zwa matshilisano na zwithu zwa mbalo zwone zwiṋe .
U ita mvetomveto ya vhudavhidzani kha miraḓo ya tshitshavha , zwiṅwe zwiimiswa na mihasho ya muvhuso . 
Khabinethe yo ṱangana nga Ḽavhuraru , ḽa 10 Shundunthule 2017 , ngei Tuynhuys , Ḓoroboni ya Kapa .
Kha tsha vhuṋa , ho ḓo vha na tshilengo kha u ṱoḓa thuso ya dzilafho . 
Vhunzhi ha thaidzo dza komiti dza wadi kha mishumo yadzo dzi elana na u khelutshela hadzo kule na zwine zwa fanelwa u tevhelwa kha mveledziso zwo sumbedziwaho kha IDP .
U dzhenelela kha nyambedzano , a tshi imelela muhumbulo wawe
Zwi a konḓela vhorakhonṱhiraka ( zwihulwanesa vhorakhonṱhiraka vhaṱuku ) u wana masheleni a u bindudza kha mitshini na zwishumiswa . 
I ita nga u ralo nga u ṱuṱuwedza lweṱolweṱo lwa mveledziso ya ikonomi ya matshilisano lwo ṱumanaho na u khwinisa nyimele dza zwa masheleni dza vhavhuelwa . 
Vhatshimbidzi vha tea u ḓilugisela u shuma na u vhiga murahu nga ha mugaganyagwama wa masheleni ane a langwa nga nzulele i re kha khoro .
Thandela ya 04
Ṋaṅwaha ri ḓo vhona uri mbekanyamushumo ya kushumele ine midzi yayo ya vha u khunyeledzwa ha African Peer Review ya shango ḽashu i a itwa .
U bva kha tsedzuluso yo itwaho , ho bvelela khunyeledzo na ngudo dzo vhalaho . 
Miṅwe ya mivhigo iyi i nga dzhia tshivhumbeo tsha girafu ya " sofuthiwee ya vhea iṱo kushumele " ngeno miṅwe nga vhuḓalo i tshi nga bva kha maṅwalo . 
Thandela i khou salela murahu kha maitele maswa a ḽifhasi kha u ṅwaliswa ha khamphani ya zwa eḽektroniki . 
U shumisa mabammbiri a thoiḽethe .
U shumisa maṱanganyi u itela
Masipala zwa zwino u kha maitele a u sedzulusa tshikhala tsha zwa IT na ṱanganya dzisisiteme dza IT . 
Nga maanḓa , hu ḓo vha na ṱhoḓea ya u : 
Ro fhaṱa sisteme ntswa ya tshumisano kha kuvhusele mirafhoni yoṱhe , na u khwinisa ṱhanganyelo vhukati havho .
" Fhedzi ni tea u guda uri arali na dzulela u zwifha , a hu na ane a ḓo ni fulufhela ... na musi une na vha ni tshi khou amba ngoho ! "
U shuma na / nga maipfi : maiti a no pfukisela na a sa pfukiseli
TISA a i dzhii vhuḓifhinduleli na vhuthihi ha u tshinyadzwa kana u tshinyala huṅwe na huṅwe hune ha nga itea . 
Afrika ḽi ḓo ḓi bveledza sa tshipiḓa kha ḽifhasi tsho khwaṱhaho , faranaho , tshi sa thengi-thengi nahone ḽi na vhupfiwa ḽa dovha ḽa fara tshipiḓa tshihulu kha mafhungo a ḽifhasi . 
South African Law Reform Commission Muvhigo nga ha Khothe dza sialala na mishumo ya vhulamukanyi ya Vharangaphanḓa vha Sialala 2003
Pulane ya tshifhinga tshilapfu i kwama u fhedzisiwa ha pulane khulwanesa ya tsireledzo ya muḓagasi .
no no fhedza pulane yaṋu , ṅwalani na u ola khungedzelo iyi
Phalamennde i dovha hafhu ya vha na vhuḓifhinduleli ha u ita uri muvhuso - zwi amba Muphuresidennde , Vhaminisiṱa vha Khabinethe na mihasho yavho - u vhe na vhuḓifhinduleli kha vhone , vhathu .
Tshomedzo : Bammbiri ḽa u ṅwalela , mabammbiri a u nambatedza kana zwipiḓa zwiṱuku zwa mabammbiri
Hu na u khwinisea nyangaredzi hu tshi tevhedzwa nḓowelo kha sia ḽa vundu , nga nnḓa ha u ṱhuṱhuwedzo kha GDP ya lushaka . 
Kha u ḓilugisela ANA dzi ḓaho , vhabebi , vhaunḓi na vhagudi vha tuṱuwedziwa u shumisa tshishumiswa tsho ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo .
Tsha u fhedzisela , kha tsedzuluso dzashu , zwo vha zwithu zwo ḓowelaho u vhona vhugudisi vha Pfukiselo vha tshi fhedza tshifhinga tshinzhi vha tshi khou amba . 
Miṅwe mihasho yo thoma zwine ya ṱoḓa u ita , sa tsumbo Re Ya Patala ( Ri a badela ) pulane ya Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha .
U ṋetshedza milayo ine vhathu vhane vha si vhe vha Afrika Tshipembe vha nga kona u vha kana u shumisa pfanelo kha mavu a langiwaho a Afrika Tshipembe na kha ndaka dzi re mavuni . 
U shumisa maitele a u ṅwala hu na thikhedzo
Kwo vha kuitele , ndi khou ṱoḓa uri ku vhe khagala . 
Inwi na khonani yaṋu ambani nga thai idzi ni livhanye thai na tshipuka tsho teaho kha tsha u ḽa , nga u tala mutalo wa u zwi ṱanganya .
Masia a ndeme mararu kha Muhanga wa Mveledziso ya Vhupo ha Ḓorobo khulwane a dzhiwa a vhuṱhogwa kha u swikela dzudzanywa nga huswa , ṱhanganelo na vhubvelaphanḓa . 
Mbuyelo ya mbadelo ya vhuvhili ya muthelo wa tshifhinganyana
Khamphani idzi kanzhi dzi shumisa khoudu dzine dza sa kone u ḓivhadza muthu kana khoudu dzi sa ḓivhei u wana mafhungo nga u dalela havho saithi yashu . 
Fomo dzi teaho u ḓadzwa
Bugu ya u fhedzisela a yo ngo katela maṅwe masia e a vha e kha bugu yavho ya u thoma . 
U ṱanganedza na u vula mushumo zwo itwa nga Mudzulatshiduloo wa Nnḓu ya Vundu ya Vharangaphanḓa vha Sialala .
Muvhuso wo dovha wa takalela u vhona Muvhigo wa Vhuṱaṱisani ha Ḽifhasi ha Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi , ine ya khou sumbedza uri Afrika Tshipembe yo gonya nga zwikhala zwa sumbe u ya kha vhuimo ha vhu 49 kha mashango a 140 kha Indekisi ya Vhuṱaṱisani ha Ḽifhasi .
Nahone i na mushumo ufhio kha ABS ?
Vha nga wana mafhungo manzhi kha vhashumi vhone vhane .
Yo fhedzisela , na yone i tshi dzhiiwa sa zwileludzi zwa khwiṋesa zwo dalelwaho . 
Ri fulufhela uri hu si kale EU i ḓo bvisa tshelede ye ya vha yo avhelwa u thusa mbekanyamushumo iyi na u ri thusa uri ri songo shumisesa tshelede . 
Vharengi vhashu vha dovha vha eletshedzwa u shumisa u lwo fhelelaho sisiṱeme yashu ya mbadelo dza kha lubuvhisia , mbadelo dza kha inthanethe na mbadelo thwii kha Bannga ya ABSA . 
Vharengisi uya mashangoḓavha vha mutshelo a vho ngo kona u endedza zwibveledzwa zwavho uya kha vharengisi vha mashangoḓavha , mavhengele na vhaṱunḓi nahone vha fhedza vha tshi huvhadza thendelano yavho ya thengiselano . 
Ndi ngani vha tshi kwamea nga fhungo iḽi ?
8.6 DHA i ḓo dzhia tsheo ya u vhea vhashumi huṅwe na huṅwe kha Muhasho zwo ḓitika nga ṱhoḓea dza kushumele nga murahu ha u amba na mushumi onoyo kana dzangano ḽawe .
4.9 Khabinethe yo tendela u tholwa ha vha tevhelaho kha Bodo ya Poswo ya Afurika Tshipembe sa Vhalangi sa Shumiho hone :
( a ) u ita ṱhoḓḓisiso na u ṋea muvhigo malugana na u tevhelwa ha pfanelo dza vhathu ;
Ngona dzo vhalaho dzo ḓowelea kha u vhubveledzi ha halwa vhu siho mulayoni , nga maanḓa hune ndivho khulwane ya vhubveledzi ya vha u tinya mishumo ya u bvisa . 
Zwiṱaraṱa zwa vhuendedzi zwi vha zwo lugela vhuendi ha nnyi na nnyi ha bada dza henefho . 
U ita mutevhe wa madzina zwao ane a shumiselwa u nanga khethekanyo dzo fhambanaho dza faiba dzo itwaho nga vhathu , dzo ḓi sendekaho nga maanḓa nga phoḽoma , zwa zwino yo bveledzwaho nga tshikalo tsha nḓowetshumo hu tshi itelwa masila na dziṅwe ndivho , na dziṅwe ndeme dzine dza dzi fhambanya zwine dza dzi ṱalula . 
Tshanduko kha mutevhe wa mishonga ya lushaka dzi nga leluwa u thomiwa nga u ṋea dzikhoudu dza atikiḽi dzo khetheaho kha zwibveledzwa zwiswa . 
Mbudziso ya vhuvhili ndi ya uri kana vhana vha na tshuṅwahaya , na uri vhabebi vha nga kona u sika tshikhala tsha uri tshuṅwahaya i itwe . 
Maelana na zwa vhupulani ha tshikhala na nyolo ya mishumo , hu na phambano khulwane vhukati ha fhethu ha u kuvhangana ha nnyi na nnyi na senthara dza thengiso , kha fhethu ha vhudzulo hu re kule na afho hu re kha zwipiḓa zwa ḓorobo zwo bvelelaho . 
Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muiti wa khumbelo nahone a hu nga dzhiwi vhuḓifhinduleli kha zwine zwa nga ṱaha .
Ṱhanzi dzo ṋetshedza zwidodombedzwa zwi vhaisaho vhukuma nga ha zwe zwa itea . 
Kha ṱhoḓisiso dzoṱhe , hu na mbudziso dzine vhaṅwe vhafhinduli vho hana u dzi fhindula , kana dzine vho ṋea phindulo dzi songo fhelelaho . 
Mveledziso ya vhadededzi ya phurofeshinala i tea u livhiswa kha hovhu vhupo . 
CDL na DTP PMB nyimele dza vhulwadze vhu sa fholi
hu sa ḓo vha na tshikafhadzo ya mupo kana tshinyalelo isa ṱanganedzei zwo vhangwa nga u vha hone ha mugodi uyo
Kha ḽevele ya lushaka , hezwi zwo vha zwi tshi khou ḓo itwa nga kha Komiti ya Vhueletshedzi ha Zwikambi ya Lushaka ine ya ḓo ṱanganyisa miraḓo ya muvhuso na u katela tshipiḓa tshihulwane tsha madzangano a tshitshavha . 
Tshibveledzwa tsha vhusiki : tshirendo tsha ene muṋe
Matshimbidzele o randelwaho a thengiselano yo khetheaho ane a ḓo shumiswa u sedzulusa thendara dzo ṱanganedzwaho a fanela u ṱalutshedzwa nga vhuḓalo kha ḽiṅwalo ḽa thendara . 
A zwi konadzei u thivhela tshikafhadzo dzothe dza madi , fhedzi zwi a konadzea u zwi langula nga ndila ine zwa nga sia zwiko zwa madi zwi tshi khou shuma zwavhudi .
Ri khou pembelela ḓuvha heḽi ḽa ṋamusi na vhafariwa vha kale vha poḽotiki vhe vha rambiwa lwo khetheaho u vha na riṋe .
Radioḽodzi ( ya mutheo )
EU yo sumbedzisa uri lutamo lwa u ṱanganedza uri maanḓa a vhukoḽoni a kale kha tshigwada tshavho hu na vhuṅwe vhuḓifhinduleli kha thaidzo dza zwa poḽotiki na zwa ikonomi zwi bvaho kha maitele a vhukoḽoni . 
Khetho ya nḓila ya u endedza yo ḓisendeka , nga vhunzhi kha tshifhinga tsha u nga tshinyala ha tshibveledzwa na uri tshi nga dzula tshi tshavhuḓi lwa tshifhinga tshingafhani . 
Ṅwedzi u vhonala u sa fani musi u tshi mona na ḽifhasi .
Dzangano ḽashu ḽo dzulela u ombedzela vhuṱumani vhukati ha mupo na mveledziso . 
Zwo swikelelwaho nga Afrika miṅwahani ya fumi na miṱanu yo fhiraho ndi zwa ndeme . 
Kha zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa u khwinisa u tswikelelo , ho vhewa thagethe ya u fhungudza zwikhala zwa u tshimbila hu tshi yiwa kha zwishumiswa zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi uri zwi vhe fhasi kha khiḽomitha nthihi . 
Matshelo ndi ḓo ḽa zwiḽiwa .
Vhanna na vhafumakadzi , ri tea u thivhela vhugevhenga ro ḓiimisela , madzuloni a u sokou lwa na vhugevhenga . 
U fhungudza tswikelelo i songo laulwaho na u shaedza thengiselano dza vhukwila dzi konadzeaho . 
Nga tshifhinga tsha ṅwaha wo fhiraho , zwiṅwe ndi zwifhio , arali zwi hone , zwine vho no thoma u vha nazwo nga tshifhinga tsha vhuragane ? 
ndivho ya PMS
Vhuṋe kha vhupo : Vhathu vhapo vha na mukovhe tshitshavhani tshavho .
Vho Nkosi vha dzula kha muḓana wo dzheniswaho phaiphi dza maḓi saizwi hu si miḓi yoṱhe i re na maḓi a elelaho .
Vhupholisa ha tshitshavha vhu dzulela u vha mbiluni ya bono ḽashu ḽa Ndayotewa . 
Khumbelo ya thendelo ya zwoṱhe zwi yelanaho na zwitshilaho zwe vhuvha hazwo ha shandukiswa
Ri ṱuṱuwedza vhabebi uri vha shume na riṋe u ita uri hezwi zwi bvelele .
U kopolola na u ṅwala fhungo nga ngona ( zwavhuḓi ) .
( 1 ) Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela-
Mintsimithi wa ṋama ya kholomo u si na mapfura , na sosedzhi dza ṋama ya kholomo zwi tevhela maitele a fanaho na a ṋama ya kholomo ya sitiwu hune phambano khulwane ha vha uri mitengo i vha khwine nga miṅwedzi yo fhambanaho . 
9 . Ndi zwifhio zwiitisi zwine zwa ḓo ṋewa ?
Ngoho ya u tsa ha ikonomi ya ḽifhasi hu ṱoḓa uri ri dzhie vhukando ho khwaṱhaho roṱhe u thivhela vhutsaikonomi vhuhulwane . 
U rothodza maitele aya hu anzela u swikelwa nga u shumisa muya na maḓi . 
U kundelwa u rumela khophi idzi wi ḓo ita uri khumbelo i sa ṱanganedzwe . 
U ṱanganedzwa ha mbekanyamaitele dzi fanaho na Mbekanyamaitele ya Kushumisele kwa Mavu a Vhulimi , LM u itela u swikela ṱhanganelo ya fhethu , u fhambana ha kushumisele kwa mavu na tsitsikano ya mveledziso . 
Mafhungo a tevhelaho a sumbedza hune Masipala uyu wa vho hone u ya nga ndangulo ya ndaka : 
Kha vha dzhiele nzhele uri vhashumi vhane vho fhirisa tshivhalo tshi ṱoḓeaho afho hune vha shuma hone ndi vhone vhane vha ḓo dzhielwa nṱha . 
Musi wa zwa vhufhaṱi , vhadzia u ita tshinwi vha re na ndalukanyo vho ṋekedzwaho nga muinzhiniara vha tea u ita zwa vhuingameli ha nga misi ha nga fhasi ha maḓi maelana na ndaulo dzo teaho na maitele a rakhonṱhiraka . 
Vhagudi vha ṅwaliswa kha mabuḓo are kha mutevhe u ya nga ha mbetshelwa dza vhugudisi dzo randelwaho ; 
5 . Ndi ______________ tshe tsha ita uri Mandu a dzhene mudavhini a tambe .
Maitele a u pulana ho ḓitikaho nga vhushumisani a ṋetshedza zwi fhiraho nḓila ya kuitele kwa vhushelamulenzhe nga tshitshavha . 
U bveledza vhupo ha u shumela ho tsireledzeaho hu re na mutakalo kha Miraḓo , Vhashumi na tshitshavha . 
Tshumelo dza dzilafho ḽa shishi dzi katela :
3 . Kha vha ḓadze mihumbulo ye ya ṱahiswa kana madzinginywa kha khoḽomo ya 4 kha tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe .
u khwinisa kushumele kwashu kha zwi kwamaho vhushaka ha zwa ḽifhasi , nga maanḓa ho sedzwa Afrika na vhushaka ha mashango a ḽifhasi aTshipembe .
Kha mushumo wayo wa vhulavhelesi , Phalamennde i lavhelesa u thoma u shuma ha milayo yo sikwaho ine ya katela iyo yo itelwaho vhaswa vha shango .
Iḓani ni dale fhano Ḓaṱakani ḽa Vhanisamvula .
Zwiimiswa zwa vhudzulo ha zwitshavha zwi ḓo rambiwa uri ite khumbelo dza u ṱanganedziwa nahone ndi zwiimiswa zwa vhudzulo ha zwitshavha zwe zwa ṱanganedzwa fhedzi zwine zwa tendelwa u wana magavhelo a u lambedza na masheleni a u shuma ngao uri vha a shumise kha thandela . 
pulane ya tshifhinga tsha shishi
Ni ṱambe zwanḓa ni sa athu ḽa .
Muṱangano wo swikelela uri hu tea u vhewa phanḓa u tsireledza mishumo , u sika mishumo ya khwine - zwihulusa kha vhaswa - na u khwinisa nyimele dza mishumoni dza vhashumi vhoṱhe u itela u sika matshilo a khwine a vhoṱhe .
Mbudziso ya u hanedzana na nḓila dza maanḓa dzi re afho nṱha tshifhinga tshoṱhe i a vha hone . 
Ndo fhedza ndo vhumba iṅwe .
Ndi mikovhe mingana ine khamphani ya i bvisa ? 
( b ) u hwesa Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka maanḓḓa-
U pfukiselwa ha data vhukati ha tshishumiswa a si ha ndeme khulwane , fhedzi hu tea u shuma kha tshishumiswa tshone tshiṋe . 
Vhaofisiri vho bvisa vhafariwa vha vha vhea kha iṅwe sele . 
1.1 . Khabinethe yo ṱanganedza Yuniti 6 ya Tshiṱitshi tsha Fulufulu tsha Medupi ngei Lephalale kha ḽa Limpopo , tsho kona u thoma u shuma tshoṱhe na u shela mulenzhe nga u ṋea 800 megawatts ( MW ) wa fulufulu kha giridi ya Lushaka .
U ita themendelo dza u bviswa ha themendelo na u dzula na tshelede hu tshi tevhedzwa mbetshelwa dzo bulwaho kha Milayo ya Vhufaragwama . 
Vho dovha hafhu vha ombedzela mushumo une wa tea u itwa nga vhafumakadzi vha malofha a vhuhosini kha mveledziso ya zwitshavha . 
U shaya vhutsireledzi ha mushumo kha vhashumi vhane vha livhanwa na u fhungudzwa mushumoni nga ṅwambo wa mitsiko wa mumono wa ḽifhasi na muṱaṱisano . 
Arali vha tenda uri rakhemisi wavho a phaḓaladze dzheneriki
Muaphiḽi zwenezwo o mbo ita khumbelo ya tshimbila zwavhuḓi malugana na pfufho uri i vho shandulwa . 
U tshimbidza na u lavhelesa sisiṱeme dza vhutsireledzi ha thekhinikhala na zwiṱirathedzhi . 
Rakhonṱhiraka u ḓo hweswa vhuḓifhinduleli ha maḓi o ṱambiseaho nga u sa londa . 
Mudzulatshidulo : Oﬁsi ya u Bvisela Khagala
u ṋekedza vhuḓifhinduleli ha mishumo kha miraḓo ya Komiti ya Wadi
Zwo ralo , uho vhubindudzi vhu tevhedza thendelanomviswa ya nḓowetshumo , ine a i athu gazethiwa , i nga ṱoḓea uri i shandukise nḓila yayo ya u ela musi thendelanomviswa idzi dzo no gazethiwa . 
Fhedzi izwi zwi khou itea shangoni ḽashu hune vhashai vha wana dzilafho ḽa fhasi ngeno vhapfumi vha tshi kona u badela dzilafho ḽa khwine .
U thoma ha Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri kha vhana na vhaswa nahone hu khou gonya vhukuma .
Ḽifhasi ḽo fhindula ḽi tshi hanedzana na u tshinyadzwa nga nndwa ya nyukiḽia na maṅwe maga o dzhiwa u tinya izwo . 
Hu na maambiwa ane vhathu vha nga sedza khao , muthu muṅwe na muṅwe u vha a tshi ḓivha zwe zwa bvelela .
Vhaeni na Miraḓo ya Phalamennde vha ṱutshela Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwinzhi zwa u vhala
Muhasho wa zwa Mupo u ḓo vha wone muhasho wa u tou thoma kha u ranga zwa u ṱanganelana na nḓowetshumo , vhashumi , vhaimeleli vha lushaka na vhoradzipfunzo kha u shumisana vha tshi honolola khonadzeo ya zwi vhuedzaho zwa ikonomi nga kha malwanzhe ashu .
Puloto ndi ifhio ?
U thoma ha thandela
Muhumbulo washu ndi wa uri sa afha mbekanyamaitele dzi tshi konanya zwiitisi zwa vhuraḓo vhunzhi hu ḓo fhela sa afha ndeme ya ikonomi i tshi khou ya u ṱangana . 
Ṋari dzi dzula nga miṱambi .
U shumisa vhusevheḓi ha u vhona nga maṱo kha u amba nga ha maṅwalo a girafiki , tsumbo , u shumisa tshinepe na u amba uri ndi tsha mini , tsho dzhiiwa ngafhi na zwiṅwe .
Vha ḓo fanela u dovha vha nanga vhurumelwa ha vundu kha khoniferentsi ya lushaka ya Vhafumakadzi na Mupo nga Ṱhangule . 
Musudzuluwo kwawo u sika zwiimo zwa nṱha zwa thikhedzo ya thundu , tshumelo na zwileludzi zwa nnyi na nnyi , khathihi na u khwaṱhisedza mutevhe wo angalalaho wa thundu na zwileludzi zwa nnyi na nnyi na u engedza u shumisea ha tshumelo dzi ṋetshedzwaho . 
11.7.3 Mudzulatshidulo a nga ta muṅwaleli ane a ḓo ṅwala maambiwa .
U ṋetshedza ndaulo ya zwa masheleni yavhuḓi na yo teaho . 
Nga ḽa 1 ḽa Luhuhi 2017 , avho vhashumi vha muvhuso vhe vha vha vha tshi kha ḓi ita vhubindudzi na zwiimiswa zwa muvhuso vho vha vho tea vho ḓirula mushumo kha mabindu avho kana kha u vha vhashumi vha muvhuso .
Zwiṱuṱuwedzi zwi na 150% ya u kokodzelwa muthelo kha tshumiso ya masheleni yo itwaho kha mishumo ya R&D yo tendelwaho nga Minisiṱa wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi .
Muvhuso u khou ita ṱhoḓisiso nga modeḽe wa ṱhanganelano ya tshumelo u itela u vha na vhuṱanzi ha ndangulo ya thenda i no shuma khathihi na mbambedzo ya musi na musi ya mitengo u itela u fhedza zwa mitengo yo titilidzwaho . 
u ḓivhadza mukhantseḽara wa wadi nga ha mvelaphaṅda nga tshifhinga tsha kuitele kwa u pulana ho teaho
" Mushumisi " kana " vhone " zwi amba muthu muṅwe na muṅwe ane a khou tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha swikelela webusaithi iyi . 
17 . Milandu i saathu u fhela i re phanḓa ha khothe
Vho dovha vha ḓivhadzwa nga ha u hira , u koloda nga kha u renga kana u fhaṱa na nnḓu vhathu dza mitengo ya fhasi sa nḓila dza u vhudzulo . 
Mvetamveto ya ṱhalusamagudwa
Sa zwe zwa vhonala u thomani , vhashumi zwavho kanzhi vho shulula mathukhwi a ndondolo ya mutakalo u bva kha bege tswuku u ya kha bege ntswu dza masipala musi vha khou ḓiita zwa u kulumaga . 
Naho vha tshi nga pfa u nga maitele a ya a konḓa vhukuma , vha ḓo wan uri zwi a leluwa na u ṱavhanya u shuma nga i yi nḓila .
Mbuno na kuhumbulele kwau U ṅwala manweledzo
U itela uri hu vhe na dzina lithihi la fhethu huthihi nahone dzina linwe na linwe li nwaliwe nga tshivhumbeo tshithihi ;
U thivhelwa ha u kungedzelwa hu ṱumanaho , hu re na vhuṱumani kana u ṋekedza zwithu zwa ndeme zwi fanaho vhukati ha zwibveledzwa zwa zwiḽiwa na zwinwiwa zwa aḽikhoholo . 
Mishumo yavho zwa zwino i katela u alusa na u thoma zwikimu zwa vhugudisi na pfunzo , na uri i nga pfukela na kha maṅwe maga a u alusa u sadzhia sia mushumoni . 
Muvhigo wa ṱhoḓisiso ya maraga u swika zwino u tea u nambatedzwa kha khumbelo . 
Ri vhiga fhedzi u kheluwa ha tshitandadi tsha u gonyiswa ha mitengo ho rekanywa , sa afha tshikalo tshi tshi nweledza mielo ya tshibveledzwa , tshelede na vhashumi kha sekhithara ya u bveledza . 
PHUROSESE YA U ṰOLA MVELAPHANḒA I NA
Senthara ya tshumelo yo shuma nga vhuḓalo , na poswo ya Muthusedzi wa Senthara ya Tshumelo yo thola muthu . 
Pulane ya Tshiṱhirathedzhi .
( a ) nga mulayo a ta tsumbakushumele dza ndemenyangaredzi dzo teaho dzine dza nga shumiswa kha muvhuso wapo nga u angaredza ; na
Ḽiga 1 Kha vha wane fomo ya khumbelo nga kha :
Honeha , zwa vhuya zwa thomiwa mbekanyamushumo i nga isa kha u vhulunga masheleni manzhi kha u bviswa tshikafhadzo na u laṱwa na phungudzo ya tshifhinga tshine tsha fhedzwa nga vhanga la khuvhalo dza u ṱhavhiwa nga ṋeleṱe na malwadze ane a vhangwa nga ku farele ku si kone kwa matheriala . 
Mveledziso kha beisi ya data ya dzimbalombalo dzo ambiwa ngadzo nga vhaofisiri vhahulwane vha bvaho kha Mihasho ya Ṱhoḓisiso na Ikonomi ya bannga dza lushaka . 
Madzangano aya a tea u rekhoda thendelano idzo kana hune vha ima hone kha mbudziso iyi . 
1.5 . Afrika Tshipembe na Russia o saina thendelano
Vho vha vhe khonani khulu ya khotsi anga .
Minista vho ombedzela uri u tevhedza milayo ya vhupo a zwi na nyambedzano na uri vhadzheneleli vha re kha sekhithara ya mathukhwi a khohakhombo kha ndondolo ya zwa mutakalo vha tea u zwi pfesesa . 
Tshenzhemo i songo linganaho zwenezwo i ṋekedzwa nyimele iṅwe na iṅwe , hu na mavhaka na u fhenywa hu bvaho kha ndeme ya dokhethe zwine zwa fhedzisela zwo ya khothe . 
U shandukisa bono ḽa Ḓorobo ya Tshwane ḽa vha ngoho , zwi ṱoḓa milayo ya zwa masheleni i pfadzaho na ndangulo . 
Maitele aya a kwama zwi tevhelaho :
Sheduḽu dza zwiko
Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ina maanḓa a u ṱoḓisisa na u vhiga nga ha pfanelo dza vhathu , u dzhia maga a u lulamisa u pfukwa ha pfanelo dza vhathu , u ṱoḓisisa na u funza nga ha pfanelo dza vhathu .
Muvhuso u dzula wo ḓiimisela u alusa vhubindudzi vhu no livhisa kha nyaluwo ya ikonomi , hu si tshimbevha tsha u langana mitengo tshine tsha imisa nyaluwo ya ikonomi fhethu huthihi .
Kha Phurogireme ya Vhukoni
Fhedzi ri a tenda uri lushaka lwashu , nga maanḓa vhashayaho , lu nga si kone u lindela zwiṱirathedzhi na nyambedzano na miṱangano - naho hu uri ndio zwithu zwa ndeme .
Sa zwenezwo , vhunzhi ha vhathu vho wana mashango ane a vha na zwiimiswa zwa muvhuso zwi no thengathenga , hune kanzhi zwa dovha zwa tshinyadzwa nga vhurangaphanḓa ha poḽotiki vhu so ngo fanelaho , ha tshanḓanguvhoni na vhu si na vhukoni . 
Kha vha ite khumbelo ya mushumo kha Tshumelo ya Tshitshavha
U ḓivha na u ita nyambedzano nga ha ndeme dzi re kha tshibveledzwa
2 . Kha vha tende mugudi muṅwe na muṅwe a tshi anetshela khonani yawe tshiṱori tsha kiḽasi .
11 Ndi tsireledza muvhili wanga . . .22
Mulayo wa Dzisisiteme dza Masipalawa 2000
Muimeli wa Afrika Tshipembe u ḓo ṋea mufariwa fomo dzo teaho dza khumbelo .
Vha tea u ṋea zwiitisi na mufuda wa mugwalabo kha heyi fomo .
Ro dzhiela izwi nṱha , a hu na uri hu na muthu ane a nga ḓivha , phanḓa ha musi ri tshi vhidza Vhuḓinyanyuli ha Dzangalelo , uri vha ḓo wana pfanelo dza u fhaṱa thandela ya tshidimela iṅwe na iṅwe . 
Ṱhoho ya Khethekanyo
U kovhana miholo : Vhaṅwe vhalavhelesi ndi kale vha tshi khou amba uri tsireledzo ya matshilisano i fhandekana rekhode dza miholo ya vhathu vho malanaho nga u lingana vhukati ha vhafarisi . 
Mbadelo dza mbuelo dzi ḓihwa kha thendelo ya mbilo ya mbuelo . 
mafhambanyi ---- maipfi a re na ṱhalutshedzo dzi hanedzanaho
Ndaka dzoṱhe , hu tshi katelwa na zwishumiswa , zwi vha ndaka ya Muvhuso nga murahu ha tshikhala tsha khonṱhiraka . 
Iḽi ndi dzangano ḽa mulayo ḽo thomiwaho u ya nga Mulayo wa Muhanga wa Vhushaka ha Mihasho ya Muvhuso , 2005 ( Mulayo 13 wa 2005 ) , une wa ṱanganyisa masia mararu a muvhuso kha mafhungo a dzangalelo ḽa vhoṱhe na a ndeme kha lushaka hu u itela u khwaṱhisa vhuvhusi ha nyanḓano .
Thendelanonzwiwa ya tshumelo
Mulayo wa Mukovho wa Mbuelo ndi tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso ya mbekanyamaitele na tsenguluso nga Khomishini ya zwa Masheleni , tshiimiswa tsha ndayotewa tshi eletshedzaho Phalamennde na Gwama ḽa Vundu . 
pfesesa zwe zwa tendelaniwa khazwo nga khorol
( 7 ) Mafhungo a zwa Mulayotewa ndi zwine zwa katela mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa ṱhalutshedzo , tsireledzo kana zwa uri Mulayotewa u tevhelwe .
Vhagudiswa vho lugela u ḓimodela vhone vhane kha nyelulo dza vhadededzi vhavho , vha sa khou kona u saukanya zwavhuḓi zwe zwa ita uri ngona dzavho dzi bvelele . 
U dzulela u ita nḓowenḓowe ya Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwi ḓo ita uri zwikili hezwi zwi goḓombele .
Nga nnḓani ha musi u ita izwi zwi tshi ḓo dzhenelela kha matshimbidzele a tshiimiswa tsha muvhuso nga nḓila isi yone , kana u tshinyadza rekhodo , kana u pfuka pfanelo dza nzivhanyedziso isi ya Muvhuso .
Ndi zwa ndeme u vha na aya mafhungo oṱhe kha fiḽipitshati .
Ndi nnyi ane a badela muthelo
Vhukoni ha u dzhiela nṱha na u ṱhogomela . 
Mbuelo dza vhuimana
khatsho vhadzulapo vha nga
Kha vha ḓe na ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe vha ḓadze Fomo A : Application for registration / enquiry into existence of customary marriage ine ya ṱo ḓa uri vha ṅwale zwi tevhelaho :
U khwiṋisa mbonalo ya nḓisedzo ya tshumelo nga u kombetshedza vhuvha vhuswa u fana na u engedza vhuḓikumedzeli , vhuḓikumedzeli ha muthu,vhukumedzi
Mbambadzelaseli dza zwienge u bva Western Cape ndi dzine kanzhi dza bva kha Ḓorobo Khulwane ya Cape Town . 
Ri tea u vha tikedza , ngauri vha ita uri ri ḓihudze ngavho .
Nga murahu , ngauri ndi khou amba , tshitatamende tshe a ṋetshedza nga u ṱavhanyedza nga murahu ha mutambo uḽa khamusi ho vha hu tshi nga vha hu mutambo . 
Khumbelo ya u vha mudzulapo ha Afrika Tshipembe ha
Arali vha sedza kha sekithara ya dzinnḓu , sa tsumbo , vhuḓifhinduleli ha muvhuso kha zwa dzinnḓu Afrika Tshipembe ho shanduka nga maanḓa nga u shumisa zwivhumbeo zwa dzisabusidi na thikhedzo ine ya ṋetshedzwa zwa dzinnḓu zwapo na u thomiwa ha khamphani ntswa dza muvhuso u tikedza vhubindudzi kha sekithara dzenedzo .
Zwipiḓa zwa tshivhumbeo tsha mupo zwi tshimbilelana na miḓalo , gomelelo na u dzhenelela ha vhathu . 
nḓivho ya mibvumo ( phonological awareness ) - vhukoni ha u ṱalusa mibvumo ya luambo sa yo fhambanaho na ṱhalutshedzo
Iyi Bugu ya Mishumo i dzhenisa na nḓowedzo nngede dza tshitendeledzi tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhege mbili .
Zwidimela zwiswa zwa vhutsila ha maimo a nṱha zwo rengwaho nga Zhendedzi ḽa Zwiporo ḽa Vhanameli ḽa Afrika Tshipembe zwi ḓo rwela ṱari nga vhuya ṋaṅwaha .
Kanzhisa hu shumiseswa ḽimudi ḽa ndaela
U vhuisa mihumbulo kha zwibveledzwa zwo vhalwaho nga mugudi e eṱhe
Naho zwo ralo , ngauri mbuelo ya tshifhingani tshi ḓaho a i ḓivhei , zwi ḓo vha zwa ndeme u vhea gwama ḽoṱhe kha u vhulunga huthihi . 
Ngoho ndi ya uri ri fanela u thoma zwa zwino , musi vha tshi ri , u vhea tshelede dzashu hune milomo yashu ya vha hone . 
Vhorakhonṱhiraka na vhashumi vhavho vha na zwishumiswa zwone na tshishumiswa tsha u ita mushumo u swika afho hune vhukhwine ha ṱoḓea ngaho ; 
" Zwine ra ita ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe sa maAfrika Tshipembe zwi fanela u bveledza ngoho ya Afrika Tshipembe ine ya ḓo khwaṱhisedza fulufhelo ḽa vhathu kha vhulamukanyi , u kwaṱhisedza vhuḓifulufheli ha shango kha ṱhompho ya matshilo a vhathu , na u tikedza fulufhelo ḽashu ḽa matshilo o ṋewaho vhurena ha vhoṱhe . " - Nelson Mandela
U itela ṱhoḓisiso i re na vhudodombedzi , zwi re afho nṱha zwi tea u khwiṋiswa , nga u shumisa phambano kha khoifishiente ya u fa kha ḓuvha nga masiari na vhusiku zwi tshi paṱekanywa na na phambano dza phetheni dza nyelelo ya maḓimalaṱwa . 
Ndambedzo kha sia iḽi dzo ṱanganyiswa nga ngomu kha tshiimiswa tshihulwane tsha vhuḓifhinduleli tsha Muhasho sa mbekanyamushumo ṱhukhu ya thungo sa zwe zwa tendelwa nga Gwama ḽa Vundu . 
Idzo dzi thoma kha u tou kaidzwa fhedzi u ya kha u thivhelwa ha ḽihoro u sa tsha dzhenela . 
Muvhuso wo thoma mbekanyamushumo yo dziaho ya u fhelisa u shumiswa ha mabakete sa mabunga , sa tshipiḓa tsha u vhuedzedza tshirunzi tsha vhathu vhashu .
Mimodeḽe iyi i shumesa kanzhikanzhi kha u saukanya kupfesesele ku re hone zwino kwa maitele mahulwane u itela u khwiṋisa u bvumba nga mbalo zwi tshi kwama vhushaka ha zwivhanga na mvelelo . 
U avhelwa maraga nga zwisumbi zwo litshwa zwo ralo zwi so ngo shandukiswa . 
He mupondwa a vhulawa na vhuṋe hawe ha bviselwa khagala musi wa mulandu wa khothe kha mulandu muṅwe na muṅwe , u dzhielwa nṱha uhu hu a bvela thungo . 
A hu na na muthihi kha lufhera lwa khoniferentsi ulu a ṱoḓaho pfunzo nga ha ndeme khulwane ya izwi zwiteṅwa zwoṱhe . 
Milayo i vhea mikano ya elementhe ya zwa mulayo ine mivhuso ya shuma na vhathu vha tshila . 
Maitele a u vhala
( i ) ta nga nḓila ya ndingano yo tiwaho nga vhusimamilayo ha vunḓu uri naa kha mahoro nga ḽithihi , ndi vhurumiwa vhungana vhune ha ḓo vha ha tshipentshela ; na
Posani bola ya thenisi muyani ni i gavhe nga zwanḓa zwivhili .
Muvhuso wo thoma nnḓu dza lushaka na mavunḓu dzine dza tsivhudza kha mafhungo oṱhe a kwamaho vhurangaphanḓa ha sialala na zwitshavha zwavho . 
Mbudziso dza ndugiselo dza inthaviwu dza radio nga ha Mulayotibe wa Khwiṋiso ya Ḽothari
Vha tea u ṅwalisela u itela VAT arali malamba vho a wanaho musi vha tshi rengisa thundu kana u ṋekedza tshumelo a tshi fhira R300 000 nga ṅwaha , kana vha tshi lavhelela u fhirisa tshelede yo bulwaho .
Nyonyoloso dza u bambela -nyonyoloso dza u fema .
( 3 ) Miholo , magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka .
U bveledzisa zwishumiswa zwa mulayosiṅwa zwo teaho kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mbekanyo ya malaṱwa zwi tea u tandululwa . 
Tshifhinga tsha tsho themenndelwaho tsha u funza Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili kha Vhuimo ha Vhukati ndi awara nthihi na hafu ( awara 1 , 5 ) nga vhege .
Komiti ya odithi i nga kha ḓi vha kha vhuimo ha khwinesa ha u ela na u vhekanya ḽevele dza miholo ya tshumelo dza khwaṱhisedzo dziṅwe dzo ṋetshedzwaho nga muodithi o ḓiimisaho . 
U fhungudzea ha vhushai hu re nga luvhilo luhulu ngaurali zwi nga wana nyaluso ya ikonomi nga kha pfunzo ya khwine na vhashumi vha re na zwikili . 
Tshitandadi tshi ḓo khwiṋisa buḓo ḽa mushumo kha vhathu vhane vha khou ṱoda u bvelela kha sia ḽa zwa Muvhuso Wapo na ndaulo .
tshakha na vhulapfu ha tshikwekwete
Vha ḓo humbelwa u ṅwala ṱhalutshedzo pfufhi ya oraḽa nga ha fhethu kana muthu ( zwine zwa ḓo ṱumekanya tshiṱori ) kana u ṅwala mafhungo nga mubvumbedzwa kha tshiṱori .
U vhumba zwivhumbeo nga vumba / vumba ḽa u tamba , u ṱuṱuwedza u shumiswa ha zwishumiswa zwo teaho
Masipala a nga si thivhele u engedza mbadelo , fhedzi mbadelo dza mutheo dza matshilisano dzi ḓo thusa zwiṱuku kha u fhungudza muhwalo une wa nga vha hone wa zwa masheleni wa u engedzea ha mbadelo kha vhashai . 
Ndi lini hune mundende wavho wa ḓo khathiwa ?
Dzina ḽa tshikwekwete
Kha vha badele davhini ḽi ṅwe na ḽi ṅwe ḽa ofisi ya SARS , Musumbuluwo u swika Ḽavhu ṱanu , vhukati ha 08:00 na 15:30 , hu sa kateliwi nga holodei .
( 2 ) Ḽihoro ḽo faraho madzulo a phesenthe dza 10 a vhusimamilayo ha vunḓu nahone ḽo ḓilugiselaho u shela mulenzhe kha muvhuso wa vhuthihi ha lushaka , ḽo fanelwa nga u avhelwa ofisi nthihi kana nnzhi dza Khorotshitumbe nga ndivhanelo na tshivhalo tsha madzulo a farwaho nga ḽone kha vhusimamilayo a livhanaho na tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga maṅwe mahoro a shelaho mulenzhe .
Pulane ya u shandukisa : Musi tshutshedzo na vhukoni zwo andesa , vhukoni vhu fanela u langiwa u itela uri vhu fhungudze masiandaitwa a tshutshedzo nga u tevhela zwikhala zwoṱhe zwine zwa konadzea . 
Zwi shi khou bva kha tshivhalo tshiṱuku tsha senthara dza tshitshavha dzine dza nga ṋetshedzwa muṅwe na muṅwe sa vhudzulo , zwi a pfesesea u sedzesa izwi kha u sika tshivhalo tshiṱuku tsha fhethu ho khetheaho , hune ha fhedza hu zwipiḓa zwa tshihumbudzo zwa vhudzulo . 
U itelwa mushumo nnḓa nga sekithara ya phuraivethe nga kha tshumelo yone lwa tshifhinga tshilapfu sa u renga ho ṋetshedzwaho . 
U itela u tshimbidza vhadavhidzani ha u ambedzana vhukati dzikhomishini , webusaithi i ḓo bveledziswa . 
Naho zwo ralo , masipala u ṋetshedza thoiḽethe dza u shumisa mishonga kha vhupo ha vhudzulo ha mikhukhuni , nahone kha miṱa miṅwe na miṅwe miṋa masipala u ṋetshedza thoiḽethe nthihi ya u shumisa mishonga . 
Muvhigo nga ha ndangulo ya vhashumi , vhurangaphanḓa na vhuphurofeshinala zwi a ḓi ambela nahone zwi vhumba ḽiṅwe ḽa sia ḽa ndeme ḽine ofisi yaṋu ya ṱoḓa kha u khwaṱhisa mihasho ya vundu . 
Masia a zwiteṅwa zwo fhambanaho a no ḓo sedzwa a ambiwa ngao zwiṱuku afha fhasi . 
Mulayotibe wo sedza kha mulayotibe mbisi wo lugiswaho nga na u wanala kha muvhigo wa Khomishini ya Mulayo ya Afrika Tshipembe nga dzangalelo kha tshinyalelo . 
U vha khwine u bva kha risesheni ya ḽifhasi yo tevhelwa nga nyaluwo kha volumu dza mbambadzo ya ḽifhasi . 
Muthu u tea u vha na nḓivho ya mulayo wa mushumo wo teaho na vhukoni ha u ṱalutshedza ndaela na nyendedzi nga vhushaka vhukati ha vhatholi na vhashumi . 
Ni pembela na vhonnyi ?
Ri tenda uri khanedzano ya vhukuma ya Copenhagen zwihulwane i nga mafhungo mavhili ; a u thoma zwipikwa zwa u fhungudza na a vhuvhili , nḓila dza u lambedza mbekanyamushumo dza tshanduko ya kilima . 
I vhona uri hu na ndaulo kwayo ine ya tshimbidzwa zwavhuḓi ;
Nḓowedzo dza mavhudzisi .
Tsha vhuṋa , muvhuso u ḓo khwaṱhisa na u engedza nḓila ya kushumisele kwa tshelede kha lushaka , ri tshi angaredza u engedzwa ha mvelaphanḓa ya u engedza tswikelelo ya mundende wa vhana u swika kha miṅwaha ya 18 na u fhungudza miṅwaha ya u wana mundende kha vha aluwa vha vhanna ubva kha furathi ṱhaṋu u swika kha miṋwaha ya 60 .
U sa tendelwa nga fhasi ha heyi khethekanyo zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu u bva musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe .
Tshumelo dza vhuinzhiniara na vhudzulo
3.4.3 u khwinisa na u bveledzisa vhukoni ha vhashumi vhavho vhoṱhe zwi tshi katela na vhashumi vha re kha vhulanguli .
Pfanelo idzi dzi shuma u bva nga tshifhinga tsha u fariwa u swika hu tshi ḓivhadzwa mulandu , sengiswa , wanwa mulandu na u gwevhiwa . 
Ndi a thetshelesa zwine vhathu vha amba
Madalo e a tshimbila zwavhuḓi sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya Vhulavhelesi ya Siyahlola ya Ofisini ya Muphuresidennde , vho tou ḓivhonela nga avho maṱo mushumo une wa khou itwa wa u lwa na vhugevhenga vhuponi uho .
U amba nga nḓila dza u tandulula thaidzo hu tshi shumiswa kuhumbulele ku re nṱha , tsumbo , " arali khotsi aṋu vha sa ḓa vha ni dzhia ano masiari ni nga . . . "
U vha ngoho kha muya wa ndeme ya demokirasi yashu , ndi zwa ndeme uri muhasho uyu u ṱanganedze ndaka dzashu dza vhuṱhogwa nga maanḓa , vhane ha vha vhathu vhashu , vha ngomu na vha nnḓa . 
Zwibadela ezwo zwi ḓo elwa ho sedzwa , vhukati ha zwiṅwe : u kuna hazwo , ndango ya phirela , maime a vhashumi , tsireledzo na vhutsireledzi zwa vhalwadze , u wanalea ha mishonga na zwibveledzwa zwa malofha , na zwifhinga zwa u lindela zwo khwiniseaho . 
U lugisa mvelelo dza zwikhala dza muvhuso wa khethululo
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mapholisa .
A vhumba tshipiḓa tsha sisiṱeme yo fhelelaho ya vhushaka ha zwa masheleni ha mivhuso na u khwinisa kha tshiṅwe tshipiḓa zwi ḓo kwama sisiṱeme yoṱhe . 
6.1 . Khabinethe i tendelana na u tholwa ha Vho Attwell Sibusiso Makhanya sa Mulanguli Muhulwane wa Mhlathuze Water .
-- U shumisa nzudzanyo i lunzhedzanaho
Mupeleṱo na Ndongazwiga : khethekanyo ya maipfi , tshithoma ( tshitopo ) , khoma
Nṱha dzo dzinginywaho ndi :
Nga kha mbekanyamushumo dza mvusuludzo zwikhala izwi khathihi na fhethu hazwo ho ṱumanaho thwii zwi nga ṋewa khadzimiso ntswa vhutshiloni . 
Vha shumise fomo ya Adobe ntswa u itela khumbelo ya nḓivhadzo . 
U pulana na u lugisa ( u ṱola maitele a u ṅwala )
4.60 Kha ndaela ya ndayotewa ya Afrika Tshipembe , u kandekanywa ha pfanelo a zwi fheleli vhudzisa zwi kwamaho ndayotewa fhedzi .
nyimele --- tshibveledzwa tshi shumiswa kana u ṱanganedziwa tshi kha nyimele yeneyo
Komiti yo itwa nga nḓila i tevhelaho : 
Pulane ya themo pfufhi na ya tshifhinga tsha vhukati i katela :
Vhashumisi vha ṱoḓa khwaṱhisedzo yauri muhasho u na mbumbo yavhuḓi ya mavhusele a re hone u itela shumisa zwiko zwa muvhuso nga nḓila yavhuḓi , yo fhelelaho nahone i vhulungaho tshelede , zwine zwi lambedzwa nga muvhuso . 
PMS a i vhi hone i yoṱhe , i tea u elana na IDP .
Muhasho wo ṋetshedza Vhufaragwama ha Vundu Zwitatamennde zwa Masheleni zwa Tshifhinganyana nga kotara . 
Nḓivho na tshenzhemo zwa u faela na vhulanguli ha ofisi nga u angaredza zwo pulanwa nga u tou ralo . 
U shumisa maṱanganyi a ngaho sa honeha , pfanywa na mafhambanyi u ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu dzi tevhekanaho
Madzudzanyele o dzudzaneaho , vhupulani na vhukoni ha u dzhia tsheo . 
Vha tea u saina maṅwe masiaṱari oṱhe o engedzedzwaho .
Maitele a muvhuso a vhe khagala na u
Naho vho vha vha tshi khou shumisa zwa u fembedza lwa tshifhinga tshilapfu , vha humbelwa uri vha vhudzise kha dokotela wavho kana rakhemisi uri vha khou shumisa tshithu tshe vha randelwa tshone nga nḓila yo teaho .
dzina ḽa tshikwekwete
Hu na milandu ine mafhungo a vha a sa vhetshei khao fulufhelo kana a tshi tou vha a siho nga u tou ralo . 
phesenthe ya miḓi ine ya swikelela vhuimo ha ndeme ha maḓi , tshampungane , muḓagasi na u laṱa ha mathukhwi o omaho
Mmbi yashu ya vhupileli yo engedza kha mushumo , sa i zwi i na vhuḓifhinduleli na yone . 
Nga roṱhe ri tshi nga isa phanḓa na mafulufulu nga mutambo washu na u ita uri mutambo washu u swikelee nga vhoṱhe kha shango iḽi . 
Ro bveledza pulane i katelaho phindulo dza themo pfufhi , ya vhukati na ya tshifhinga tshilapfu .
Nga tshifhinga hetshi muyamufhe une wa khou dzhiiwa u lingana na muyamufhe une wa khou fhaladzwa . 
1.2 . Khabinethe i khou livhuwa vhabadeli vha mithelo vhoṱhe vhe vha ita vhufarakani na muvhuso nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2015 / 16 vhe vha ita uri hu kone u kuvhanganywa mbuelo yashu ya swika R1 ṱhirilioni lwa u tou thoma .
Ri khou vha navho hafha zwino u itela u langa tshifhinga . 
Vhurangeli ha Ndondolo ya Khwine Tshifhinga tshoṱhe ho shumiswa kha vhalwadze vha khohakhombo khulwane vho huvhalaho muṱoḓo vha re na ḓiripi vho kavhiwa kha dundelo . 
Vhadzia u dzhenelela thendara vha ḓo dzhenela thendara u itela u ṋekedza Tshumelo dza Ndondolo ya Hadiwee ya Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo henefho fhethu sa zwe zwa sumbedziswa kha shedulu ya mitengo na zwidodombedzwa . 
Nṋe ndi na nḓou .
Yuniti ya ndaulo ya vhulangulo hapo ine ya shuma mishumo yo tiwaho , sa tsumbo , maḓi , mutakalo na u pulana ḓorobo .
U ela ha ikonomi : U ela ha ikonomi hu shumisa thekiniki dzi shumiswaho dza musaukanyo u vhona , u ela , u kala , na u vhambedza mitengo na mvelelo ya u dzhenelela ho fhambanaho . 
Muofisiri wa Ndulaiso ndi wa ndeme kha u bvelela ha u thomiwa ha vhupo ho tsireledzeaho nahone hu na tsireledzo hune u vhuedzedza na ndulamiso zwa nga bvelela zwavhuḓi . 
Avho vho khethiwaho kha ofisi ya nnyi na nnyi vha nga si ḓidzhenise kha nyito dza zwa masheleni nga u shumisa mafhungo ane a si vhe a nnyi na nnyi a muvhuso kana mafhungo o wanalaho musi vha khou shuma mushumo wa tshitshavha . 
U pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha na IDP , AICDD na Mishumo ya Mveledziso , 2006 , siaṱari 4
Vhudavhidzani na ho vha hu tshi kho ya phanḓa kha mihasho miṅwe na miṅwe nga nyombedzelo khulwane kha vhashumi vhane vha kwamea . 
I ṅetshedze Phalamennde vhupo ha u pfa vhuṱanzi na u kuvhanganya mafhungo a kwamaho mushumo wa Komiti yeneyo .
Dzangano ḽa Mveledziso ya Ndowetshumo ( IDC ) ḽo ṋetshedza tshomedzo dza tshikolodo tsha R210 miḽioni khathihii na R30 miḽioni ya ndinganyo yayo ya 21% na Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo wo ṋetshedza khethekanyo ya ṱhuṱhuwedzo ya muthelo ya 12(I) .
4.4 Miraḓo ya
I nga vha nga tshivhumbeo tsha khumbelo ya thuso kha fhungo ḽo tiwaho kana u tandululelwa mbilaelo .
Madzuloni , u ṱoḓa u vha o teaho kha mazhendedzi oṱhe a shumaho nga HIV na AIDS Afrika Tshipembe , ngomu na nga nnḓa ha Muvhuso . 
Ndiliso :
Tshumisano vhukati ha masia a muvhuso , naho o fhambana , a a tikedzana nahone a na vhushaka .
Tshiṅwe ndi uri mbadelamikovhe hu tou vha ezwo zwi salaho nga murahu ha vhubindudzi na tsheo dza u ṋea masheleni dze dza dzhiwa . 
Nga kha khoniferentsi iyi , vho sumbedzisa vhuhulwane ha nḓivho ya mihumbulo iyi . 
Vhulapfu ha phaiphi hu nga fhisedzelwa nga u tou ṋokisela kha mutevhe u bvelaho phanḓa , kana ha to magiwa kha vhupo ha pwaṱulela , hune kha nyimele vhupo ha u fhaṱa ha nnḓa ha maḓi vhuṱuku ha ṱoḓea hu na vhuendi ha nnḓa ha muḓi vhu si vhunzhi . 
U dzudzanya mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya ndangulo . 
Ngauri tshivhalo tshi aluwaho tsha mashango a no khou bveledza zwiṱirathedzhi zwi konḓaho zwa tshifhinga tshilapfu zwa u tandulula thaidzo , u vhambadza zwidzidzivhadzi hu siho mulayoni hu nga anzela u livhiswa kha mashango na madzingu a shayaho zwiṱirathedzhi izwo . 
Musudzuluwo ndi tshipiḓa tsha tshiṱanganyi tsha tshiimiswa tshine tsha tikedza zwi re afho nṱha . 
n ) Vho Phurofesa Glenda Gray
2.1 . Khabinethe yo ṱanganedza Madalo a Ṱholo ya Nḓisedzo ya Tshumelo a Siyahlola nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha Tshiṱiriki tsha Mopani , ngei Giyani kha Vunḓu ḽa Limpopo .
Musi izwi zwo no itwa zwe zwa sumbedziswa kha vhuṋe ha mavu sa zwine zwa vha kana zwa katela pfanelo dza pfulo zwo swika he zwa phumulwa . 
Mvelelo dzo tiwaho dzine ra lavhelela u bva kha Indaba dzi elana na maambiwa nga ha zwi tevhelaho : 
Maga o thomiwaho aya o tshimbidzwa nga thimu yapo , ya Golden Arrows ya katela tshumisano ya lushaka , vundu na muvhuso wapo , vho ṱangana na vha Dzangano ḽa Bola ya Milenzhe ḽa Afrika Tshipembe , na muvhuso na Feḓeresheni ya Mitambo ya Spain . 
U redzhisiṱara ndi mahala arali vha tshi nga ṋetshedza khumbelo yavho ya u redzhisiṱara nga tshifhinga tsho sumbedziswaho kha nḓivhadzo . 
U ṱanganywa ha zwiko zwa data fisikhaḽa na musaukanyo kha sisiṱeme ya muvhalelano ya masheleni . 
Hezwi zwi ḓo thusa vhukoni ha shango kha vhulavhelesi na vhuṱhaṱhuvhi ha u vhona arali vha tshi khou tevhedza ndaela ya ndayotewa u itela u vha na vhuṱanzi ha u dzhia na mbuedzedzo dza mavu , ho sedzwa kha u dzhia maga a u lulamisa mvelelo dza tshifhinga tsho fhelaho tsha tshiṱalula nga muvhala .
Mafhungo a ndaka kana maṅwalo a vhuṋe ha ndaka .
Ri dzula ri tshi ṱuṱuwedzea uri mveledziso ya vhupo ha mahayani na mvusuludzo ya ḓorobo ṱhukhu dzine dza khou pwashekana zwi ḓo vha zwa ndeme kha u dzudza ikonomi ya vundu , na u sedza kha ṱhoḓea ya u ṱuṱuwedza ikonomi ya vhupo ha mahayani na u maanḓafhadza vhathu vha vhupo ha mahayani . 
Gumofulu ḽo phuroreithiwa u bva kha datumu ya u dzhoina
Sisteme ya musudzuluwo ndi ya ndeme kha tshiimiswa nga maanḓa sa afha i tshi ṱalutshedza phetheni ya u swikela , kha vhudzulo na vhukati ha vhudzulo . 
Mitengo yo livhaho i kuvhanganywa kha mveledziso dziṅwe na dziṅwe dzo fhambanaho dze dza dzielwa nzhele . 
Vha ita ngaurali , khumbelo yavho i ṱanganedzwe na u shumiwa hu saathu swika tshifhinga , na vhone vha si mbadele nzwalo na ndaṱiso .
Vhuimo 3 : U Sika na u shumisa Tshiṱirathedzhi
MUSHONGA
Ri fulufhela uri Phalamennde i ḓo kona u shuma nga u ṱavhanya kha u swikelela ṱhoḓea uri mulayo u khunyeledzwe u kone u ḓisa tshanduko .
Vhalanguli vha thandela a vha nga ḓo anzela u ḓitika tshoṱhe kha mivhigo u vhumba muhumbulo . 
Mihasho ya lushaka i na vhuḓifhinduleli ha mveledziso ya tshiṱirathedzhi na nyendedzi nga u angaredza , ngeno vhuḓifhinduleli ha u shumisa tshiṱirathedzhi hu vhuḓifhinduleli ha mihasho ya mavundu ya mupo na mihasho ya mutakalo ya vundu . 
Kha ḽiṅwe sia vhadededzi vha vhonala sa vhathu vha maanḓa vhane vha kona u bveledza tshanduko nga kha lufuno na vhuḓikumedzeli , na u wana tshirunzi ; nga ngeno kha ḽiṅwe sia , vha tea u litsha miholo ya nṱha na maimo . 
Mavundu a tea u sedzesa kha mishumo yao ya ndeme na u bveledza vhukoni hao ha u tikedza na vhulavhelesi ha muvhuso wapo .
Khumbelo nga muetshedzi wa vhugudisi u thoma vhugu
Ho sedzwa thendelo u thoma
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . swenda vhoxwa swaya shashe nyala pfufhi shambo pfapfama nyimbo xwatudza sw ________________ ny ________________ xw ________ ________ pf ________________
Zwipikwa zwo rerwa zwiṱuku nga hazwo kha Ndima ya 2
Khakhathi dze dza vha hone zwenezwino dza dovha dza tevhelwa nga migwalabo ya zwitshavha ngei Tshwane a dzi ṱanganedzei na uri a dzi na vhudzulo kha dimokirasi yashu .
Milayo ya muṱa i tea sumbedza tshanduko na nyimele ya miṱa . 
U wana vhungafhani ha u dzhenelela kha kutshimbidzele na zwiimiswa zwa demokirasi .
Ndozwo idzo dzi kwama vhashai zwo kalulesaho . 
Kha vha humbule zwi tevhelaho musi vha tshi pulana muṱangano kana wekishopho ine vha ḓo vha vha tshi khou tshimbidza .
U shumisa thevhekano u re wone
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala
Pulane i khou engedzedzwa nga ngudo kha masiandaitwa a u gonya ha ḽevele ya lwanzhe , ine ya vha kha tshivhumbeo tsha mvetomveto na uri i kha maitele a u wana thendelo . 
Tsumbo dza u linga ha fomaḽa dzi katela thesite , milingo , mishumo ya u tou itwa , phurojekiti , mukumedzo wa oraḽa , u ita nga u sumbedza ( tsumbo,sa u dovha u anetshela tshiṱori , u vhambedza ) , u edzisela ( u tamba ḓirama / fiḽimu ) , maanea , u dzhenelela kha mishumo ya oraḽa ( i ngaho sa mufhindulano , khaseledzo , nyambedzano ) , mishumo ya u ṅwala ( i ngaho sa u ḓadza bammbiri ḽa u shumela , u ṅwala pharagirafu kana dziṅwe tshaka dza zwibveledzwa ) , nz .
Wanani deithi .
U swika zwino mufariwa u na mulandu u re vhukati wo vulwaho wa tsedzuluso nahone o no vhonwa fhedzi kufarelwe a ku fushi kana u thusa tshithu . 
Tsumbo ya themphuḽeithi ya u vhiga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
Minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha 4
Ahuna milayo i shumiswaho .
U vhekanya u mona na masia oṱhe a muvhuso ndi zwa ndeme u itela u vhona u thoma u shumisa hu bvelelaho na thikhedzo yo linganaho . 
vhuṱanzi ha uri vho ita khumbelo ya u dzula Afrika Tshipembe .
Musi muhumbulo uyu u tshi khou vhuthothonyi , ri dzhia maga a vhurangeli u itela u khwaṱhisedza uri komiti ya pfananyo ha u lwa na vhuaḓa i a khwaṱhisedzwa u itela u isa phanḓa na netiweke ya u guda . 
Zwavhuḓivhuḓi a huna phambano kha fomethe nga nnḓa ha uri zwivhangi zwo ḓoweleaho zwa asesimennde zwo engedzwa na uri zwa zwino ri tea u vha na miṱangano miṱanu ya khombekhombe na muṱoli washu kha ṅwaha . 
Naho zwo ralo , nyendedzi dzi tea , kha nyimele idzi , u sumbedza vhashumisi idzi tshaka dza mafhungo uri vha dzi lavhelese . 
Vhadzheneleli vho humbelwa u ombedzela mihumbulo yavho kha nyimele ya vhupo , tshitshavha na ikonomi . 
Pulane dza Khunguwedzo ya Vhuendelamashango yo ṱumanywaho na pulane ya LED . 
Nyengedzedzo ya tshivhalo tsha okosidzheni yo ṋokaho kha sisiṱeme ya vhufuwi ha maḓini zwi engedzedza tshikhala tsha u hwala tsha damu kana thannge ya khovhe . 
U farelwa lufhanga zwi do fhungudza u phaḓalala ha zwigidi zwi siho mulayoni zwine zwa ḓo dovha zwa fhungudza vhugevhenga vhune ha vha na u kwamana na vhathu .
Ḽaisentsi yavho ya garaṱa ya u ḓiraiva i mulayoni miṅwaha miṱanu u bva nga ḓuvha ḽe vha i ṋetshedzwa .
Vothi ḽa kamarani ya u eḓela ḽo pwashea nga nḓilaḓe ?
U wana masia ane a tea u khwiniswa kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , hu tshi katelwa bindu , khathihi na u shandukiswa ha vhuimeleli na zwithu zwa tshizwinozwino , kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , zwine zwa tea u sedzeswa kana u dzhielwa nṱha ;
( a hu na thaidzo ya tshidzumbe / tshiphiri afha ?
U fhaṱa pulane ya wadi
Khabinethe yo ṱanganedza vhadzheneli u bva kha ḽifhasi vhane vha ḓo vha vho dzhenela Thonamennde ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi ya Kyokushin Karate ya vhuṋa ine ya ḓo farwa nga dzi 6 Khubvumedzi 2014 , ngei Luthuli International Convention Centre , Durban .
Ndivho ya fulo ḽa tsireledzo mukanoni yo vha u khwinisa tsivhudzo nga ha tsireledzo ya mukano nga ngomu tshitshavhani tshi dzulaho tsini na mukano . 
U ita nyambedzano nga ha ṱhoho na fhethu he mafhungo a bvelela hone ( fhethuvhupo )
I kwama inwi , muṱhannga wa eMzimhlophe ngei Soweto , o bvaho tshikoloni miṅwaha miṱanu yo fhiraho fhedzi na zwino a ni athu wana mushumo .
U ṱuṱuwedza maitele a pfalaho a u hadzimisa , ane a ṱoḓa uri hu vhe na u bvisela khagala nga zwiimiswa zwa masheleni zwidodombedzwa maelana na ṋetshedzo dza khadzimiso ya masheleni a nnḓu ; u thoma oﬁsi ya u Bvisela Khagala ; na u ṋetshedza mafhungo a elanaho na izwo .
Ngauri gesepfuḓi ine ya itiswa nga maitele a methaboḽiki i bva zwithu nga muanḓadzo , nyaluwo ya tshivhalo tsha gesepfuḓi nnḓa tshi fhungudza muanḓadzo wa vhuwa , zwa bveledza u kuvhangana ha gese nga ngomu . 
Fhungudza u bvisiwa ha gese ya greenhouse na u khwinisa tshumiso ya fulufulu .
u khwinifhadzwa ha vhukoni ha u dzhenelela hashu kha Ikonomi ya Vhuvhili , na phungudzo ya tsiku ;
Zwishumiswa zwa u kuvhanganya data : Ngona dzi shumiswaho u vhona zwiko zwa mafhungo na u kuvhanganya mafhungo musi wa u ela . 
Ro kaidza zwa u valelwa hu si na tsengo , ro amba zwi khagala kha mafhungo aya . 
Kha vha ḓivhe zwiṅwe zwi tevhelaho :
U bva kha madzingu a re na mafhungo a fhiraho ha u kuvhanganya maḓi hu fhiraho huthihi , hu na nḓila dzo leluwaho dzi no khou sumbedzwa . 
U ṱhonifha na u londola mvelele , muya , tshirunzi , vhuthu , na luambo lwa ṅwana muṅwe na muṅwe , na
U topola maiti ane a si shume na zwiitwa .
Tsumbo ya zwitzhili zwa mutheo zwo rerwaho afha na thyerapi ya khemikhala ya u lafha malwadze o vhangwaho ngazwo zwo ndi kale zwo thomiwa . 
Kha sia iḽi kha vha ntendele ndi engedze khwaṱhisedzo u itela u ṱhoḓea i engedzeaho ya u fhaṱa vhukoni ho linganaho u itela ndangulo i bvelaho phanḓa na khwaṱhiso ya ridzhisiṱara ya ndaka i sa sudzulusei . 
Vhahumbeli vha mushumo , vhane a vho ngo kwamiwa , kha miṅwedzi miṋa u itela inthaviwu , vha nga zwi dzhia uri a vho ngo swikela khiraitheria dza u vhewa kha mutevhe na uri zwenezwo vha khou livhuhiwa uri vho rumela khumbelo . 
U shumisa tshifanyiso kha u nanga ine a tama u ṅwala ngayo .
Hezwi zwi nga fhedza zwo ṋetshedza vhudzudzanyi ha khwine na tshumiso ya maitele a mugaganyagwama . 
Nga u ṋea thendelo , muvhuso wo dzhia vhuḓifhinduleli ha u tsireledza zwigwada ezwi . 
No vha na vhukoni ho linganelaho khathihi na u phakhelwa zwiimiswa siani ḽa u thikhedzo ya u tshimbidza na u dzudzanya zwithu hu tshi pulaniwa , u shumisa pulane iyo na kha M&E ;
Sa tsumbo , arali mukunakisi a tshi kona u shuma nga u ṱavhanya na u ṱhonifha vharengi , vha a kona u dovha vha shuma sa vharengisi musi vhashumi vha khou ṱahela . 
Dzifomo dzi re kha masiaṱari o vhalaho a tevhelaho ndi nḓila yavhuḓi ya u thoma arali vha tshi khou ṱoda u ita ndingo ya dziṱhoḓea yo angaredzeaho .
Zwi sumba uri kha maṅwe madzingu u endedzwa ha mufusho u ya kha milambo zwi rekanywa hu tshi khou shumiswa ndeme ya nga ṅwedzi wonoyo u itela u bvisa maḓi khathihi na u ḓala ha mielo kha ṅwedzi nga ṅwedzi . 
A vha faneli u vha na phemithi ya u rea , fhedzi ha , vha vhe na vhuṱanzi uri vha na pemithi ya tshiḽelisi ya vhuḓimvumvusi ( hu na mugumo wa bege nthihi ya zwiḽelisi ( bait ) zwine zwa nga hwaliwa nga ḓuvha ) kana tshiḽipi tsha tshiḽelisi tshe vha tshi renga .
Lidzelani Luṱingo kha hu netshedzwaho thuso ya AIDS kha 0800 012 322
Ri tenda uri u vhumba zwikili hu ṱoḓa u ṱumana na zwiṱirathedzhi zwa nḓowetshumo , ikonomi na zwa poḽotiki na mafhungo a dzangano ḽa mushumo , thekhinoḽodzhi , na mimakete ya zwibveledzwa . 
U FHINDULA - Ḽiga ḽa tshumelo ḽi a fhindula ṱhoḓea dza vhadzulapo vhane vha vhuelwa kha tshumelo ?
Ane nga nḓila iṅwe na iṅwe a thusa kha u tshimbidza bindu ḽa DHA ;
Mupeleṱo na ndongazwiga : zwiḓevhe
Ise fomo ofisini ya dzingu ya tsini ya DWAF nahone i fhelekedzwe nga dokhumenthe dzi tevheleaho :
U ṱuṱuwedza vha re kha wadi dzavho u badela mithelo na mbadelo .
Muhanga wo khwaṱhaho wa Ndangulo ya zwa Vhashumi na wone ndi iṅwe ya khaedu , dzine dza tea u tandululwa u itela u ḓadza zwikhala zwo vuleaho , u vha na muhasho une wa vha na vhuimeleli ha tshaka dzoṱhe , u dzhiela nṱha mashumele a maimo a nṱha khathihi na u pulana ho khwaṱhaho hu tshi itelwa ṱhoḓea dza vhashumi dza tshifhinga tshi ḓaho . 
U vhala na vhagudi ( na / kana u ṅwala na vhagudi ) hu anzela u itea kha minethe ya 15 ya u thoma ya Tshifhinga tsho sedzwaho tsha u ṅwala na u vhala .
( c ) -Buthano ḽa lushaka , zwi fanela u vhalwa sa vhulivhisi kha vhusimamilayo ha vunḓḓu
Khabinethe i dovha ya dzhiela nṱha zwiṅwe zwa zwine zwa ḓo vha zwi tshi khou itwa kha khaḽenda ya muvhuso .
Mulayo wa Madi a Lushaka u lavhelesa tshumiso ya madi nga ndila ine ya shuma .
Vha tenda uri khakhathi dzi kwamaho vhuloi dzi tea u shumaniwa nadzo hu tshi khou shumiswa mulayo u re hone , kha iyi nyimele hu na mulayosiṅwa na mulayo-zwawo .
1.10 Khabinethe yo dovha ya sedza zwavhuḓi nga ha mafhungo a bvaho kha Khabinethe Lekgotla yo farwaho nga dzi 13-15 Ṱhangule 2013 .
Masalavhunzhi 1 : zwoṱhe , zwiṅwe , vhunzhi , ( tsumbo : Vhunzhi ha vhagudi vho pfesesa ngudo )
Kushumele kha mbambadzo Afrika kwo khwinisea miṅwahani ya zwino , fhedzi hu khou langwa nga zwivhambadzwa zwa mutheo , nahone zwi khou tshimbidzwa nga nyengedzedzo ya mitengo ya tshivhambadzwa . 
Tsheo ya vhulanguli ho fanelaho i fanela u khwaṱhisedza kana ya vhetshela thungo tsheo ya DIO , na uri ho fanelaho a ḓe na iṅwe tsheo kha khumbelo iyo
Dzina na ṋomboro ya u ṅwalisa ya tshibveledzwa zwi tea u shumiswa nga ṋdila yo sumbedziswaho kha ṱhanziela ya u ṅwalisa .
Leḓere ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi bulwa ḽo ḓiimisa nga ḽoṱhe
U linga hu si ha fomaḽa hu tea u shumiswa u ṋekedza mavhigo kha vhagudi na u thusa mugudisi kha kupulanele kwa u gudisa , fhedzi a zwi tei u rekhodiwa .
Tshiṱirathedzhi tsha muhasho tsha mveledziso ya mahayani ndi tshanduko ya zwa vhulimi . 
Ndavhelelo dzo dzudzanyululwaho dza mugaganyagwama dzi tea u sedzesa vhupo uhu ha vhashai na u ṋetshedza tshumelo ya khwine na hone i vhuisaho tshirunzi tsha muthu . 
Ṱhahelelo ya vhukoni , nga maanḓa kha nḓowetshumo ya zwa vhufhaṱi , i khou bvela phanḓa na u ita uri zwi konḓele heḽi davhi u ḓadza zwikhala khathihi na u swikelela zwipikwa zwaḽo zwa ndinganyiso ya matholele . 
Tshiṱatemennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa dzi 20 Ṱhangule 2014
Kha ri vhale Ri nga thusa hani uri vhupo vhu dzule ho kuna ?
Arali zwo ralo , kha vha sumbedze tshivhalo tsha vhashumi vhane vha dzhenelela kha mushumo uyu na mugaganyagwama wa ṅwaha nga ṅwaha une wa vha hone u itela ndivho iyi . 
Tshiimo tsha u tevhedza ndaela na mbekanyamaitele . 
Vhabidi vha fanela u khwaṱhisedza uri dzibidi dzi ḓiswa tshifhinga tshoṱhe kha ḓiresi yone . 
Mulayotibe wa Mukovho uyu na Mulayo wo lavhelelwaho zwi ṋetshedza kuitele kwa khwine , fulufhelo na mikovho ya tshihaḓu zwine zwa takalelwa nga tshitshavha , hu tshi katelwa na mbuedzedzo ya mavu .
Ri ṱoḓa uri vhagudisi vhashu , vhagudi na vhabebi vha shumisane na muvhuso u ita uri zwikolo zwashu zwi vhe senthara dzi bvelelaho dza vhukoni . . . '
Vhathu vha nga khetha fhedzi vho imela arali vhaṅwe arali voutu dzi tshi khou itwa nga u tou ṅwala . 
Bada dzi re hone dzo vha dzi kha nyimele i si yavhuḓi nahone yo vha i tshimbilaho nga huthihi fhedzi . 
5.2.5 Tshinwe tshitenwa tsha ndeme ndi maanḓa a khothe dza sialala mayelana na u pfisa vhuṱungu .
U lavhelesa na u khwaṱhisedza tshumiso yone ya zwiko zwa masheleni na zwi vhonalaho . 
Minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha a 4
Mukhantseḽara u ṱola maambiwa
Tshifhaṱo tsho shumiswa u bva 1885 u swika 1910 nga Nnḓu mbili dza Phalamennde ya Cape .
U shumisa tshifhinga tsho fhelaho
Ho dovha hafhu ha vhigwa uri mufariwa o vha e khombo kha tsireledzo ya vhashumi na uri mafhungo a kwamaho u ṱhasela o bva kha vhafariwa ngae . 
Vhupo hune ha vha na khonadzeo i re fhasi ya mveledziso , na ya tshumiso ya masheleni a muvhuso , vhudzuloni ha u sedza fhedzi nḓisedzo ya tshumelo dza muteo , hu tea u sedzesa zwa phiriselo dza zwa matshilisano , mveledziso ya zwa zwiko zwa vhashumi na zwa vhuṱanzi hu no kwama maraga wa vhashumi . 
U fhaṱa kha u pfesesa na u shumisa tshifhinga tsho fhelaho
Mudededzi vha tea u vha muthu wa mafulufulu , mupfukiseli / mukonanyi , u fhirisa u vha sumbanḓila .
Sambulu ya 2.25 litres i tea u bviswa kha muhwalo uri i lingwe .
Kha vha sedze pulane dza wadi dzi no hovhelela 5-10 u itela u wana mifuda yo fhambananaho ya zwigwada zwi no kwamiwa nga mafhungo a vhushai na a mbeu vha zwi ṅwale kha khoḽomu ya zwigwada .
Ndivhonyangaredzi ndi thivhelo na phungudzo ya malaṱwa u itela u fhungudza u fhulufhela kha ḓaleḓale . 
Ndi tshumelo dzifhio dze tshiimiswa tsha ṋetshedza ?
Daiḽasisi yo ṋaṋaho zwo katelwa kha mbuelo ya ngomu ha sibadela
Nga u ḓisa phurogiremu dzine dza shuma na ndondolo ya vhana , u swikelea ha ndondolo ya mutakalo , u wana maḓi na muḓagasi na zwiendedzi zwa nnyi na nnyi zwo teaho , muhwalo wa u ṱhogomela muṱa na mahaya u nga rulea .
U dzudzanya miṱangano miṋa ya nyanḓadzamafhungo nga kotara na dziminisiṱa . 
Ndangulo ya kushumele nga ngomu kha masipala ndi ya masia mavhili , ndangulo ya kushumele kwa tshiimiswa ine ya vha nga fhasi ha ofisi ya Minidzhere wa Masipala ngeno Ndangulo ya Kushumele kwa Muthu nga muthihi i tshi tea u itwa u nga fhasi ha Muhasho wa Tshumelo ya zwa Mabindu . 
U dzhenelela kha nyambedzano
Vhukoni ha ndaulo ya mutikedzo wa dzinndu zwi khou shuma hoṱhe kha vhuimo ha thandela kha u tshimbidzwa ha khumbelo dza mutikedzo , khathihi na kha ndaulo ya dzinnḓu ; 
Khungedzelo iyi yo livhiswa kha vhathu vhafhio ?
Mutandulo wa miṱalukanyo ya ndeme ya khuḓano , maanḓa , mbeu , u tsikeledza na vhutikedzi zwine zwa vha thikho dza muhanga wa thyori ya ndeme zwine zwa ḓo bveledza mafhungo na u swikesa kha phatheni dza matshilisano dza mihumbulo nga ha uri ndi phatheni dza matshilisano dzifhio dzine dza tea u shanduka . 
Ndangulo ya zwikili na zwiṱaluli zwa vhurangaphanḓa ha thimu . 
_ Mitshini - vhulwadze ha u tetemela ha zwanḓa u bva kha u shuma nga saha dza ngeḓane , zwitumulazwiṱaka kana sahathendeledzi ya zwanḓa .
Khaṱhulothendelana
Ndi zwifhio zwiṅwe zwine mihasho ya khou ita ? 
Zwi tshi ya phanḓa , maitele a u angaredza ane a khou shumiswa zwazwino u itela u kwashekanya na u laṱa malaṱwa a zwa mishonga ndi zwine zwa sa ṱanganedzee na luthihi nga nḓila dzo fhambanaho . 
pfufhifhadzo - tshitatamennde tsha muhumbulo tsha u khauledza ipfi
U rangela u vhala na nyambedzano : u humbulela nga u vhona /zwi tshi bva kha ṱhoho na zwifanyiso
Ndi zwa vhuṱhogwa u dzhiela nzhele uri netiweke ya sisiṱeme ya u enda ya masia manzhi a zwi anzeli u vha giridi ya othogonaḽa . 
Dzi khou odithiwa , na dziṅwe dzi ḓo tevhela . 
Ngalavha dza vhurei ha khovhe Afurika Tshipembe dzi ḓo ita mbetshelwa ya nzudzanyo musi vhu maḓini a Shango kha Phurothokhoḽo ya Torremolinos ya 1993 .
Fomo dzo ḓadziwaho dza dzilafho ḽa HIV dzi tea u fekisiwa kha 0800 600 733 na mushonga wo randelwaho kha 0866 51 8009 .
U shumisa luambo u bveledza zwiteṅwa
A si sisiṱeme dzoṱhe dza u guda u nga nnḓa dzine dza katela u guda u nga nnḓa ha tshaka dzoṱhe . 
32. Muhasho wa zwa Mvelele u ḓo vhona uri hu vha na mbekanyamushumo dza u thusa dzi no nga sa dza vhueletshedzi , dza u rumela na dza u tikedza dza vhapondwa kha sisiteme ya pfunzo .
Madzina , fhethu , zwifhinga , maimo na zwoṱhe zwo teaho u dzheniswa kha dokhumenthari .
Kha vhuṅwe vhupo ho vhigwa uri dzikhakhathi dzo dovha dza itea vhukati ha vhadzulapo vha mashangoḓavha nga tshavho . 
Muvhigo uyu wo kuvhanganywa nga Muhasho wa Vhafumakadzi nga murahu ha u fara dzinyambedzano shangoni ḽoṱhe vhukati ha ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe na wa Fulwi uno ṅwaha ( 2015 ) .
Pulane ya miṅwaha miraru i tea u sedzuluswa ṅwaha nga ṅwaha nga u dzhenisa ṅwaha muswa wa " nga nnḓa " kha tshikhala tsha miṅwaha minzhi na u bvisa ṅwaha wa " nga ngomu "  . 
2.1 NYAMBO KHA TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
9 . Khorotshitumbe ya Lushaka
Muwini wa thengisophikhisano u ḓo ṋetshedzwa ḽiṅwalo ḽa thengiselano . 
228 . Mithelo ya vunḓu
Sekithara ya mikumba na zwienda nayone yo aluwa uya kha tshiimo tshine ya kona u bveledza phere dza zwienda dza 60 miḽioni , na uri mbambadzelannḓa yo engedzea nga 18% na mbuelo yo teaho kha ndingayo ya mbambadzo .
GEMSi dzulela u ṱoḓa u khwiṋisa nḓisedzo ya tshumelo kha miraḓo yashu .
Themamveledziso i ṱumanya na u konisa vhathu kha dzangano , itshi shumisa thekhinoḽodzhi na kuitele kwa mushumo , u bveledza mafhungo na u ṋetshedza tshumelo . 
Nyito ndi zwine zwa khou ambiwa zwi no kwama muthu kana tshithu .
zwidodombedzwa na maipfi ane a vha kha leibulu kana mufaro , a zwongo tea u shandukiswa hu sina luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha Muṅwalisi
50 . U fhaladzwa ha Buthano ḽa Lushaka phanḓḓa ha musi tshifhinga tshaḽo tsha u shuma tshi tshi fhela
Mulayo u itela u kuvhanganya vhathu uri vha vhe hone khothe na u bviswa kana u valelwa na u vhewa ha vhana . 
Mveledziso ya Tshisumbi tsha vhushai i khou bvela phanḓa . 
Ndi zwa ndeme u khwaṱhisa vhukoni vhu khou ṋetshedziwaho nga vhaswa na u vhu shumisa u vhuedza nyaluwo na mveledziso ya shango ḽashu .
I anzela u shumiswa sa matheriala a phaiphi ya mushululelo ṋamusi . 
Vhathu vha si na thaidzo ya inisuḽini , na vhathu vha re na Lushaka 2 lwa vhulwadze ha swigiri vha nga vha khomboni ya u vha na vhukonḓi ha swigiri ya malofha nga kha kuḽele na nyonyoloso .
Tshiko ndi dathabeisi ya mbuelo ya Muvhuso Wapo wa Vhufaragwama ha Vundu . 
Mutshimbidzi u sumbedzisa uri , musi hu khou itwa vhuṱumani na vhaṅwe vho nkhetheni zwo vha zwi zwavhuḓi vhukuma , ngeno vhaṅwe vha songo zwi tenda . 
( a ) mishumo yeneyo ya zwihumbudzo ya tevhedza milayo yo vhewaho nga ndangulo dza vhathu dzo teaho ;
U monithara uri komiti dza wadi dzi khou ṱangana nga pfanelo naa , u ṅwala mivhigo ya ṅwedzi / kavhili nga ṅwedzi malugana na thandela khathihi na mafhungo a no kwama komiti dza dziwadi , na uri dzi rumelwe kha Khoro ;
Kha Buthano ḽa Lushaka hu na Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso .
Muvhuso u khou ita khuwelelo kha vhoṱhe vha kwameaho shangoni ḽashu u Shumisana kha pulane ya mbuno dza ṱahe u itela u ṱuṱuwedza nyaluwo na u sika mishumo .
u vha na ḽaisentsi ya u ḓiraibva , naho i si ṱho ḓea u vha pholisa ḽa ridzeve .
Musi ndo ima afha matsheloni aya ndi tshi khou thetshelesa vhaambi vha tshi khou ṋea milaedza ya thikhedzo , Ndi khou humbula uri shango iḽi a ḽi khou fhelelwa nga mihumbulo . 
Mbekanyamushumo ya vhuraru , ine ya ṋekedza zwikhoḓo na ndindakhombo dza thandela khulwane dza vhurumelazwivhambadzwa nnḓa , i khou shuma mushumo wa ndeme kha u tikedza nḓowetshumo dzapo dzo serekanaho dzine dza wana khonṱhiraka khulwane dza mashangoḓavha . 
U ita nḓowenḓowe
Hu na dziṅwe tsumbo dzine ri nga amba ngadzo nga vhuḓalo , kha sekithara ya mabindu maṱuku , nahone hu na nḓila i no fana na yeneyo , na kha sekithara ya fulufulu hune ra vha na pulane i pfeseseaho yo kumedzwaho ine ya tendelana tshoṱhe na modele wa u dzudzanya nga huswa wa Vho David Boucher .
Mvelaphanḓa i takadzaho i khou itwa kha u livhana na u bviswa ha pfuma hu siho mulayoni , zwine zwa ḓo khwaṱhisa u kunga zwiko zwa nga ngomu shangoni , u khwaṱhisa nyaluwo guṱe , u engedza mishumo na u vhulunga kushumele kwa zwino kwa nyaluwo . 
Zwivhumbeo na milayo zwa luambo
c ) U vhala wo tou fombe kha zwibveledzwa zwipfufhi zwo tou ṅwaliwaho u itela U PFESESA kha u shuma na tshibveledzwa tsho fhelelaho .
U ḓadzisa maipfi o ṱahelaho kha tshibveledzwa tsha u ṅwala / maṅweledzo
Vhasasaladzi vha modele uyu vha ṱaṱisana nga ḽa uri vhurangaphanḓa ha polotiki a si kanzhi hu tshi vha na vhukoni ha u buletzhedza , u monithara na u kombetshedza ngamaanḓamaanḓa zwipikwa . 
Ndi zwa ndeme u vha na nzhele uri zwitshavha zwine zwa khou ṋetshedza nḓivho ya sialala zwi nga vha zwi si zwone vhaṋe vha nḓivho yeneyo .
A tea u vha mbuno fhedzi na u sa vha na mahumbulwa a muedithi .
Ngauralo , tshitshavha na muvhuso muṅwe na muṅwe u re na vhutshilotshedza u fanela u tikedza tshirunzi tsha vhathu . 
Nga fhasi ha nḓila ya kuitele iyi , mushumo wa dzhendedzi wo iledzwa nga nnḓa ha musi yo tendelwa nga u ambiwa . 
Murekanyo u tea u dzulela dzhia hezwi nṱha : 
Muvhuso wo rwela ṱari dziṅwe dza mbekanyamushumo ntswa dza u ḓisa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
Fulo ḽi ḓo engedzedzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Munthu muṅwe na muṅwe a tamaho u vha na tshumelo ya khasho ya vhubindudzi ya radio u tea u vha a na ḽaisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi .
Ndangulo dzi nga vha dzo linganaho zwavhuḓi kana hu nga vha na luṱa lwa u khwinisa zwithu .
( 2 ) Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓḓa khetho dza Muphuresidennde , kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite uyo mushumo .
Muṱalukanyo wa u shumisa khomphiyutha u guda , madzuloni a u shumisa khomphiyutha kha muungo . 
Vhashumisi vha eletshedzwa u dzula vho lavhelesa na u imaima musi hu na khaidzo dza ḓivha na ḓuvha dza mutsho u sa takadzi kathihi na ngeletshedzo dza ṅwedzi u ḓaho . 
Nga hei nḓila , therisano nga mafhungo mahulwane a no kwama phurogireme nngede dzi nga senguluswa na u saukanyiwa kha vhuimo ha nṱhesa . 
Naho hu na tsirakhombo idzi , naho zwo ralo , dzikhomphyutha na vhuṱumani zwi nga si vhuye zwa tsireledzwa lwo fhelelaho kha vhutshinyi . 
U ṋetshedza tshumelo dza thikhedzo ya mulayo kha Ofisi ya Mulangavundu , vundu na muvhuso wapo . 
U thetshelesa luimbo/ tshirendo tshi sa konḓi
Zwiṱaraṱa zwa swiswi kana zwa masongesonge , mikoto , fhethu ha u dzhena na khoro zwi nga shuma sa vhudzulo ha vhadzia u ita vhutshinyi a u engedza nyofho dza vhadzulapo na vhaeni dza vhugevhenga . 
U dzhenelela hu nga vha hu huvhuya , sa tsumbo murandeli a nga wana ndiliso kha u randela huvhuya kana u randela hu ṱanganedzeaho . 
U ṱanganedza vhaeni vhuimoni ha mulanguli muhulwane . 
Nzudzanyo dza thandela nkene dzo bveledzwa na u livhanywa na maano a phungudzo ya vhushai . 
U bvisa mafhungo a khombo na u thoma mbonwasia ya muhasho . 
Hezwi zwi tou sumbedzisa uri nḓowetshumo heyi yo ḓitika zwihulu nga vhashumi . 
Tshisiku tsha tsinisa tshi ṱoḓa u shululwa luthihi zwalo nga ṅwaha uri i ḓo shuma zwavhuḓi . 
Mbekanyamaitele ya ndeme ndi yauri mbekanyamushumo ya ndango ya tshitumbudzi kha zwimela i tea u tsireledzwa , ngeno hu na u dzhenelela nga zwiṱuku kha zwivhangi zwi ṱuṱuwedzaho ndondolo ya tshifhinga tshilapfu ya sisiṱeme ya mveledziso . 
Kushumele
1.6 . Khabinethe i dzhiela nṱha nga mbilaelo muvhigo wo kumedzwaho nga Dzangano ḽa Mutakalo ḽa Ḽifhasi na Dzangano ḽa Mveledziso na Tshumisano ya Ikonomi kha Mbudziso dza Maraga nga zwa Mutakalo yo rangwaho phanḓa nga Justice Sandile Ngcobo .
Luvhemba lwa vhuvhili ndi lwa uri ri ita nzudzanyo fhedzi u mona na vhupo ha Sibadela tsha Somerset kha vhege iyi . 
Nga murahu ha khandululo , muṱambuluwo u nga shumiswa fhethu ho limiwaho . 
Vhukwakwani , vhathu
Mugaganyagwama wo lavhelelwa u shuma na thaidzo-ḓe ?
U sika kha 3D ( u fhaṱa na u edzisela )
Tshanduko ya kilima ndi tshibveleli tsha ḽifhasi . 
Mutevhe wa mitengo wo gannḓiswaho u tea u ṋetshedzwa u kha bambiri ḽa tsumba khamphani ya muhumbeli . 
Kha milandu iyi , zwiṅwe hafhu , khothe dzo tshintsha muhumbulo nga u konḓelwa u wana uri ndi mini zwi itaho tshigwevho tshi pfalaho . 
Zwi tou amba fhedzi uri mukovhe wa Gauteng wa ṱhanganyelo ya zwivhambadzwa seli wo engedzea u fhira mukovhe waḽo wa ṱhanganyelo ya zwirengwa mashangoni a nnḓa . 
Zwikoloni zwi re na dzihositele zwi a konadzea uri vhaṅwe vhagudi vha ḓo vha na vhushaka ha zwa vhudzekani , hu si na ndavha uri zwo tendelwa nga mulayo kana a zwi songo tendelwa . 
2 . PFANELO YA U ṊETSHEDZA MAFHUNGO
Muvhili kanzhi u dzudza tshikalo tsha khoḽesiṱiroḽo tsho teaho u itela u suka mapfura , u bveledza dzihomounu na u fhaṱa dzi sele .
Vha Tshumelo ya Mapholisa vha Afurika Tshipembe vha vhiga kha khorondangi .
Vhaṱoḓisisi vho swikelela thendelano dza u kovhekana mbuelo na vhalanguli vha vunḓu , hu na mbuelo dzine dzi katela zwidodombedzwa nga ha u phaḓalala ha zwipuka na zwidodombedzwa nga ha zwa dzhenethiki .
Mafhungo aya ndi a ndeme kha u ḓivhadza mbekanyamaitele , tshumelo dza u pulana , khathihi na u thagetha u phalala na u vhea iṱo kha masiandaitwa a u phalala . 
U bva kha mutakalo wa ṅwana a sa athu bebwa u swika vhukomba-vhuvhera , na kha u vha mualuwa u ya khunyeleloni ya vhutshilo . 
Vhathu vha no bva nnḓa ha dzangano kana nnḓa ha thandela
U itela u anganyela u vha hone ha kolorofili , zwipiḓa zwiṱuku zwi re kha muṋwelo zwi vhalwa nga sipekithirofotomitha . 
ite u ṱola ha nga ngomu kha kushumele hu sa athu itwa muvhigo wo bulwaho afho nṱha
( f ) Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana na Mulayotibe sa zwe wa phasiswa nga Buthano , Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Khoro , nahone arali Khoro ya phasisa Mulayotibe , Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo .
U fhaṱa vhukoni ha miraḓo ya komiti ya wadi ndi zwa ndeme kha u tshimbidza u dzhenelela ha zwitshavha kha phurosese ya mveledziso na kha mafhungo a kuvhusele .
Ro shuma kha u Sedzwa hafhu ha Vhupileli . 
11 Mikhwa mivhuya
Fhedziha , ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita nyambedzano kana u davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa Nyengedzedzo lwa u Thoma .
Fomo ya khumbelo i fanela u fhelekedzwa nga vhuṱanzi ha mbadelo ya mutengo wa khumbelo .
Kha vhukati ha ṅwaha , Mulanguli Muhulwane o dzudzanyulula u itela uri a ṱanganye mihasho miraru . 
Kha dzitshaka , khathihi na Afrika Tshipembe , hu na ṱhoḓea dzo fhambanaho malugana na ḽitheresi ya zwa masheleni kana vhukoni ha miraḓo ya komiti ya odithi . 
Zwikili zwa u thetshelesa , U amba , U vhala na U ṅwala zwi nga si kone u shuma nga zwoṱhe ngeno hu so ngo rangwa ha vha na nḓivho ya mutheo ya Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo ya u zwi shumisa .
U ṅwala ḽeḓere ḽa u khethekanya fhedzi kha tshanduko . 
Ri tea u shuma roṱhe kha u khwinisa maitele a mbekanyamaitele ya u ilafha , ndangulo na ṱhogomelo ya HIV na AIDS u itela u fhungudza tshivhalo tshiswa tsha u kavhiwa nga HIV na AIDS nga 50% nga ṅwaha wa 2011 .
Muphuresidennde vho sumbedza vhuthu na dziṅwe thikhedzo kha vhupo hoṱhe ho kwameaho .
Fhethu ha u kunisa hu shuma kha u kunakisa zwibveledzwa zwa ṋama kana zwi si na muṱoḓo kana zwi re na muṱoḓo zwo topiwaho nga Minisṱa .
Na uri zwa vhukuma u itea u khwinisa na u ṱuṱuwedza tshifanyiso tsha masipala , sa fhethu hu funeswaho ha u ḓala ha madzulo a vhathu na vhubindudzi . 
MUDULU UYU WO SIKELWA U ṊEA KOMITI DZA WADI nḓivho ya u shumisa kha ndangulo dz thandela .
Zwiṅwe zwa zwipikwa zwo vhalaho zwi re nnḓa ha u nyeṱulela ha u thoma ha thandela ya Bodo ya Vhugudisi ya Lushaka zwo topolwa nga tshifhinga tsha vhurangeli na uri zwo swikelwa . 
12.30 u swika 1.15
Vhahumbulelwa vho vhalaho , ho katelwa na ayo magweṋa a hone , vho farwa .
Nga u ḓivhadza Mulangadzulo wa vhusimamilayo nga u tou ṅwala nga u ḓivhadza Mulangadzulo na nga u tou ṅwala a ṋekedza Mulangadzulo khwaṱhisedzo ya ḽihoro nga ha madzina a miraḓo i kwameaho kha u ṱanganelana kana u khethekana , na uri dzangano ḽo ṱanganedza u ṱanganelana .
Muvhilo kha mimaraga yo bvelelaho wo dzika zwiṱuku , fhedzi huṅwe u sudzuluwa hu gonyaho nṱha hu khou ḓi vhonala hu na u engedzea ha zwithu zwi ḓuraho dzi gonyisaho muvhilo wa ṋama , na u engedzea ha zwivhaswa zwi bvaho kha zwitshilaho zwi ṋetshedzaho mashango a vhukovhela u ḓiimisa nga muṅwe ho fhungudzwaho kha Middle East u itela ole . 
Khumbelo ya u ? walisa haya ha vhana
Mpumalanga na North West ndi maṅwe a mavundu mavhili fhedzi e a ṅwalisa tshivhalo vhafhalali kha zwikhala zwiraru . 
mushumo wavho wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , ngauralo vha fanela u dzheniswa kha u dzhia
Izwi zwi vhumba tshipiḓa tsha maga ane muvhuso u khou a dzhia u khwaṱhisa mikhwa yo teaho yo tendelwaho .
U vhumba maḽeḓere ( nga u shumisa bulatsho ya u pennda na khirayoni dza mapfura ) .
U itela u shuma zwavhuḓi na khaedu dza vhushai , ro ṱalusa ndivhotiwa dza ndeme dzi tevhelaho dzine khadzo ha ḓo vhumbiwa ndavhelelo dza tshifhinga tshi ḓaho dza vundu ḽino : 
tevhedza ndaela nga nḓila yo teaho ine ya vha yo ṋekedzwa nga mutholi kana muthu o hweswaho maanḓa ndivhanyoni na zwa mutakalo na tsireledzo
Dzi tea u kona u ṱuṱuwedza zwa u shela mulenzhe na mivhigo ya vhathu vha kwameaho vho fhambanaho ; 
Hu tshi engedzwa , muvhuso wo saina khonṱhiraka dza masheleni a swikaho R47 biḽioni a u vhuedzedza mbekanyamushumo dza fulufulu .
Zwiṱirathedzhi zwo bviselwaho khagala kha maṅwalo zwi katela , maga phanḓa ha u ḓivhonadza khothe lwa u thoma , maitele kha u ḓivhonadza lwa u thoma , maitele a u ṱavhanyisa miṅwe milandu ya u valela tshiṱokisini na u langula vhaswa . 
Mulayo u ita uri hu shumiswe dziṅwe pfanelo dza vhathu dza ndeme dzine dza wanala kha khethekanyo 32 ya Mulayotewa , pfanelo ya u swikelela mafhungo .
U ṋea ndaela dzi re khagala,sa kha kubikele kwa ṋama ya khuhu
Ri khou dovha ra sedza kha dziṅwe phera dza mveledziso , nga maanḓa ro topola phera nṋa dza mveledziso ya vhupo ha ḓoroboni , dzine dza ṱanganyisa tshumiso ya mavu na dzinnḓu u itela uri ri kone u vha na u ḓala ha vhathu na u bvelaphanḓa nazwo . 
Ri ḓo sedza MSP nga vhuḓalo nga murahu saizwi hu na zwiṱaluli zwo vhalaho zwine masiapala a tea u zwi dzhiela nṱha musi a saathu dzhia tsheo kha iṅwe ya khetho idzi .
zwifhinga .
U fha muhumbulo
Kha vha ṱalutshedze mivhigo yo fhambanaho ( maṅwalwa ) vha tshi ṱanziela nga notsi . 
U humbula nga ha mutevhe wa tshumelo na vhaṋetshedzi vha tshumelo vhane vha shuma kha tshitshavha .
Nyimele Nyangaredzi dza Konṱiraka ya masipala dzi ḓo shuma kha muredzo uyu . 
Mushumo wo raliho u nga katela , fhedzi a u gumi nga , nyito dza Vundu kha khaphasithi yaḽo ya vhuḓivhusi tshoṱhe , dzinndwa kana mvutshelano , mililo , miḓalo , madwadze , nyiledzo dza u khethela thungo na nyiledzo ya mihwalo . 
Arali tshikhala tsho ṋetshedzwaho tshi tshiṱuku , vha humbelwa u bvelaphanḓa na u ṅwala kha ḽiṅwe siaṱari vha ḽi nambatedze kha fomo iyi .
Muthu / Tshiimiswa u / tshi tea u tevhedza milayo na maga a ECD sa zwe a tiswa zwone nga Mulayo wa Vhana .
NZUDZANYO KHA VHASHUMI VHANE VHA KHA ḒI ḒO ṊEWA ZWIKHALA
Afrika ḽi khou isa phanḓa na u salela murahu kha maṅwe madzingu a ḽifhasi kha mveledziso ya sekhithara ya zwamasheleni . 
Madzinginywa a nga swikisa kha u sikwa ha mbambadzo ya nṱha mbili dza mushumo zwi tshi elana na muholo , mbuelo na nyimele dza mushumo nga u angaredza . 
Begeni yaṋu ya tshikolo hu na mini ?
U salela murahu ha ṱhogomelo na u vusuluswa ha dzibada nahone ho no vha kati na u tandululwa zwiṱuku nga u engedzwa ha mukovhe wa mugaganyagwama une wa khou avhelwa hu tshi itelwa mveledziso ya themamveledziso . 
Hezwi zwo ita uri hu rwelweṱari phakha nṋa dza nḓowetshumo na u aluwa ha mbambadzelannḓa ya zwibveledzwa zwa vhulimi nga 14.6% nga ṅwaha ubva nga 2012 .
NḒILA DZA MBADELO
Ḓivhazwakale ya kale ya zwa dzilafho na ya saikhaṱhiriki ndi ya ndeme , nahone hu tea u dzheniswa zwiteṅwa zwa ndeme zwa matshilisano na zwa mupo . 
Shaka khulukhulu ya maṋo a tshireza ya ri sedza .
U vha tshipiḓa tsha muṱa wa GEMS zwi ita vhugai ?
Tshelede yo engedzedzwaho i re mbadelo dza tshikalo tshi re nṱha musi hu tshi khou aseswa muiti wa khumbelo i thusa kha u ṱanganya tshiimo tsho khwiniseaho tsha mashumele . 
Nyito dza u vhala dzi ḓo vha thusa u sengulusa mbonalo dza luambo na tshivhumbeo nga vhuḓalo .
67 . U shela mulenzhe nga vhaimeleli vha muvhuso wapo
Kha vha davhidzane nga ha mvelelo na Yunithi dza Bindu na Vhavhambadzazwiṱuku . 
vha songo ṋombora khaidzo na tsivhudzo .
Tshiṱiriki tshi kha ḓi tea u wanulula vhukoni hatsho ha ikonomi na u khwiṋisa nḓila dza nyaluwo yatsho . 
Arali fhungo ili ḽa bvelela zwiṱuku kha u bvisela khagala huswa kha maṅwe mafhungo a vhukuma o sumbedzwaho kha dziakhaunthu dza muthu , u thusa vhaita mbekanyamaitele uri vha tandulule mafhungo o raliho nga nḓila i vhuedzaho , i ḓovha yo swikela tshipikwa tshayo . 
Matshudeni vha tea u ṋetshedza awara nṋa nga vhege u guda nga vhone vhane . 
Ri dovha ra ṱuṱuwedza zwitshavha zwa vhurereli zwa lushaka u farela mishumo ya u rerelela vhadzimu phakhani nga mahala . 
Dokotela ane a khou vha lafha u ḓo tshea uri vha dzula tshifhinga tshingafhani .
5.9. Khabinethe na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma i khou fhirisela ndiliso dzayo kha muvhuso na vhathu vha ngei Thailand nga murahu ha u lovha ha Khosi Bhumibol Adulyadej .
Hu na khonadzeo ya uri vhutshinyi kana u sa vha ngonani ho itwa . 
Phosiṱara i ni vhudza mini ?
Honeha , mivhuso ya mashango a kha ḓi bvelelaho a si manzhi yo sedzesa kha tshipiḓa itshi tsha ṱhanganelo yayo kha ḽifhasi ḽa ikonomi . 
Zwo ralo-vho , ri tea u vha na vhuṱanzi uri vhagudi vha kiḽasini nga tshifhinga , vha tshi khou guda na u ita mishumo ya kiḽasini na u ṱhonifha vhadededzi na vho imelaho vhabebi . 
Vhuimo ha zwa masheleni vhu katelaho tshiimo tsha zwa tshikolodo tsho salelaho zwi ṱanganywa kha Migaganyagwama ya Muvhuso Wapo khathihi na u Sedzuluswa ha Zwibviswa , khathihi na u Sedzuluswa ha Zwibviswa zwa Migaganyagwama ya Vundu . 
-- Fhethu ha mutambo wa muṱavha na maḓi
Zwa zwino ri na khaedu ntswa tshoṱhe na HIV . 
U thetshelesa tshiṱori na u bvisela khagala tshiitisi na masiandaitwa .
U kundelwa u ṋetshedza muraḓo wa tshitshavha ṱhalutshedzo i leluwaho , na u fusha kha mbudziso zwi nga , sa tsumbo , swikisa kha u ḓadziwa ha fomo ya khumbelo nga nḓila yo khakheaho , zwine zwi ḓo dzhia tshifhinga u khakhulula . 
A hu na ane a fanela u konḓelwa nga khontsephuti ya uri zwiṱaluli zwa fhethu ho tiwaho zwi fanaho na thophogirafi ndi zwa ndeme kha u ṋetshedzwa ha mbetshelwa ya zwiimiswa . 
U vhala tshibveledzwa tsha mafhungo
Mitengo ya u londota themamveledziso hu tshi katelwa muḓagasi na maḓi na u londota themamveledziso i ngaho sa zwifhaṱo na zwileludzi zwa masipala .
Naho zwo ralo , hoku ndi kuitele kwo ḓoweleaho u mona na Tshiṱiriki tsha Overberg na Western Wane . 
Vha nga gudiswa u ya phanḓa arali vha tshi shuma kha maitele a kushumele kwa sekithara .
Muhaṱuli Muhulwane Vho-Langa ;
Maḓi na zwiko zwi elanaho nao zwo tsireledzwa , u vhulungwa , u bveledziswa , u langiwa , u langulwa na u shumiswa nga nḓila ene ya pfadza kha vhupo na nga nḓila ine ya lingana zwo ḓisendeka nga pulane dza ndangulo ya zwiko dzo ṱanganelanaho , dzo bveledzwaho zwi tshi elana na vhashumisani vhoṱhe . 
Vhaṅwe vhashu ro humela tshikoloni nga gariki ṱhukhu ya mabulannga ya donngi .
Ho sedzwa phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho , maitele na u ṅwaliswa kha zwiimiswa zwo teaho zwa mulayo 100% ya mutengo wa Tshikimu - arali zwo imela u valelwa sibadela hu ḓo shuma mbuelo ya u valelwa sibadela - Vhuteamiṱa
U bva tshe vhushaka vhukati ha bannga na kiḽaente yayo ndi uho ha mukolodi na mukolodwa , hu si ha mu dzhenisi wa tshelede na muṱanganedzi , a hu tshe na mulayo wo ḓoweleaho malugana na tsireledzo ya zwishumiswa zwo ṋetshedzwaho uri zwi dzhiwe . 
Saintsi dza tshiofisi a dzi na na ndaedzi na nthihi yo livhaho kha ngoho ya ḽiedza ; vha nga kona sa musi yo ralo hune ya shumiswa ya bviselwa thungo na ngoho . 
ola mapa wa wadi
Kha pfunzo , vhunzhi ha vhafhinduli vhe vha vhona hu na ṱhoḓea ya u shanduka vho vha vha khou ṱoḓa vhadededzi vha khwiṋe , ngeno kha zwa mutakalo vhunzhi havho vho humbela mushonga munzhi , nahone kha muhasho wa ndondolo vho amba uri tshumelo ya khwiṋe . 
Magavhelo a gumoṱuku a vhagudi a a langiwa . 
Khabinethe i kha ḽithihi na Muphuresidennde kha u ita khuwelelo kha lushaka uri lu vhee vhashumi vhararu vhane vha tshee vho fashiwa fhasi mavu na miṱa yavho mihumbuloni na thabeloni dzavho .
Arali thendelano i tshi katela mbetshelo i fanaho na iyi , i fanela u sumbedza nauri mukonanyi na mulamukanyi vha ḓo fanela u tholiwa , kha nyimele ine miraḓo a i khou tendelana kha mukonanyi kana mulamukanyi ane a ḓo shumiswa .
a ṱanganedzaho mafhungo- --- ndi muvhali , muthetshelesi kana muṱaleli wa zwibveledzwa
Miraḓo i ṱhonifheaho , phambano kha zwine zwa ḓivhea zwo ḓoweleaho , mushumo wa khamphani dza ole dza lushaka ḽifhasini u khou engedzea . 
Ndivho ya zwipikwa zwa mbambadzo ndi u dodombedza zwine zwa tea u khunyeledzwa nga kha nyito dza mbambadzo . 
U vha na vhuṱanzi ha uri hu na ṱhumekano ya CBP na IDP khathihi na tshanduko dzo teaho
Dza vhidzelela dzi tshi fhefheḓisa dzifuḽaga .
U shumiswa ha zwi re ngomu kha webusaithi iyi ndi nga khakhonadzeo ya khombo kha iwe muṋe . 
tsumbadwadze dzi sa tou dinesaho kana dzine dza si vhe dza khombo kha khethekanyo dza khonadzeo dza khombo dzo sumbedzwaho afho nṱha
Zwiṅwe zwifhinga zwi sumbedza tsumbedzo dzi vhonaho zwavhuḓi dza lutsingaḓanzhe lwa maanḓa , zwiṅwe a zwi sumbedzi . 
Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
Kha vha sedzuluse na u rera zwihulwane zwi tshi kwama nḓila i re khagala na matshimbidzele . 
Manyoro a Tshigwada tsha 2 a na naiṱirodzheni ( N ) fosforasi ( P ) kana photheziamu ( K ) i fhiraho 100 g / kg sa zwone zwitimbanywa zwihulwane .
masheleni a dibosithiwa bangani ya vho kana kha akhanthu ya vho ya u banga ya posoni ( bannga I nga vha tshadzha malugana na tshumelo )
Ngeno hu na uri khaedu khulwane dzo sumbedza uri vhubveledzi ha thekinoḽodzhi ya mutsiko , ri a pfesesa uri thekinoḽodzhi a dzi koni u bveledzwa hu songo humbulwa nga ha uri dzi ḓo kwama hani na u ṱanganedzwa nga vhathu . 
u bvisela khagala , nga u tou amba na u ṅwala , vhuḓipfi hawe u itela uri a pfe o vholowa na u ḓiphina musi a tshi shumisa luambo ;
Mabammbiri a teaho u rumelwa na khumbelo ndi a tevhelaho :
Madzina a vhanangiwa a phirinthiwa kha bammbiri ḽa baḽotho na avho vho dzhenelelaho muṱangano vha humbelwa uri vha khethe vha 10 .
-- U ṱanganyisa mihumbulo nga ha thero
Afidafithi ya u thoma u vula mulandu ndi yone vhuṱanzi ha muvhilaeli , ine ya tikedza u vula mulandu . 
5.4 Ḽikumedzwa ḽo itwaho nga Khomishini ḽa uri hu itwe iyi ṱhoḓisiso ḽo sumbedza zwithu zwa ndeme zwa kuitele kwa mvusuludzo ya mulayo hune kwa tea u dzhielwa nṱha .
Zwo vheiwa na mulayo une wa vhumba zwiimiswa zwine matshudeni vhashu vha imelwa , mbekanyamushumo ya thuso yashu i bvisa kuhumbulele kwe kwa vha ku tshi shumiswa u pfesesa u sa vha na vhudziki dzikhamphasini dzashu . 
Ha tou bviswa tshipiḓa tshiṱuku kha mubvumo wa luimbo lwa fiḽimu Tshipiḓa tshenetsho tshi nga shumiswa u thoma maanea a nganetshelo ( " Naa no pfa mini ?
NDIVHO DZA TSHIFHINGA TSHIPFUFHI , BONO ḼA TSHIFHINGA TSHILAPFU
1 . Mulovha vhatukana vha kiḽasini yashu vha / vho lenga .
Ro ḓivhadzwa nga miraḓo mihulwane ya ḽihoroḽivhusi uri a vha ḓivhi nga hazwo na uri vhaofisiri vha Phalamennde a vha ḓivhi tshithu nga ha izwi .
12.1.2 Ḓuvha ḽi rangelaho mafheleloni a Ṱhangule
U bva kha mielo mihulwane ya mutho zwo khunyeledzwa uri nyanyuwo : 
1 . HIV i a lafhea nahone i a thivhelea .
TSHIFANYISO 2
Hu bviswa lu ṅ walo lwa u dzhenela vhugusi ha ndingo ya mbeu na maitele kha vhothe vho yaho kha wekhishopho .
Luambo lwa muvhili
U gannḓisa phositara dzine dza nga nambatedzwa kha mbondo dza fhethu hunee ha farelwa khadzo miṱangano ya tshitshavha , kana huṅwe hu songo dzumbamaho , zwi nga thusa kha u phaḓaladza mafhungotsivhudzi
Tshishumiswa tsha IDP tsha 1 : U wana na u bula zwa mvelelo dza ndeme dza CBP dza masipala nga huswi zwi tshi bva kha Mafhungotsivhudzi a u pulanela mvelelo dza ndeme o kwakwanyiswaho a CBP Tshiwo tsha 17 )
Vhuḓinekedzeli kha zwa poḽitiki vhu eliwa nga u sedzulusa tshelede yo shumiswaho malugana na u lwisa vhuaḓa , zwishumiswa kana maanḓa a mulayo ane zwiimiswa zwa u lwisa vhuaḓa zwa vha nao , vhathu vhane vha vha na maanḓa vho ḓiimisaho vha u lwisa vhuaḓa u bva kha u dzhenelela kha zwa poḽitiki na u shumisa mulayo nga nḓila i fanaho .
Tshibveledzwa tshine tsha bva kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Khaedu idzi dzi konḓisela vhorabulasi vhaṱuku musi vha tshi dzhena kha vhubveledzi ha vhulimi nga mutheo wa vhubulasi . 
Vhupulani ha Mveledziso yo Ṱanganelanaho na Tshumiso
Tshitatamende tsha mushumo tsha vhulimi tshi ṱalutshedzwa nga fhasi ha ṱhoho i tevhelaho . 
Ṱhoḓea dza tshitshavha dzine dza wela fhasi ha masia maṅwe a muvhuso sa zwiṱiriki , mavundu na lushaka dzi iswa kha masia eneo a muvhuso uri a dzhene khazwo . 
Dibeithi idzi dza mashangoḓavha na mbilaelo dzi a takadza , vhanna na vhafumakadzi . 
U khwaṱhisa na u langa sisiṱeme ya vhudavhidzani ha muvhuso nga u angaredza hu tshi itelwa u bveledza hu re ngonani
5 . Maimo a Khabinethe kha mafhungo a ndeme a mupo
( ii ) disiki ya tsitsikana R40,00
Vhuswikeleli ndi khaedu i ṱoḍaho antsara ya vhubveledzisi , hu si ni fhedzi kha thengo ya matheriala fhedzi kha mvelo na thengo ya maitele a nḓisedzo one ane . 
Vhatshena vho imelelwa khwine kha vhuimo ha vhashumi , ngeno Vharema vha Afrika vho imelelwa zwinzhi nga kha vhushayamushumo u fhirisa mushumo . 
Muvhigo wo amba uri mutheo wa sisiteme ya vhulondo a u ho kana a u fulufhedzei uri u nga shumela vhathu vhanzhi zwavhuḓi .
U kopolola na u ṅwala maḽeḓere oṱhe maṱuku na maḽeḓere danzi kha muṅwalo wa u pomba .
Madzulo a vhathu o ṱanganelanaho a katela u bviswa ha mavu o dzulaho fhethu havhuḓi , u ṋetshedza ha maṅwalo a vhune nga tshifhinga na u tevhedzwa ha thandela dza ndeme dzine dza wanala vhuponi vhune havha na zwiito zwa ikonomi . 
Tshumiso ya mafhungo a vhuṋe 
U ya nga zwine zwa khou bvelela kha ḽifhasi , u ṱuwa ha vhathu mahayani vha tshi ya dziḓoroboni ho lavhelelwa u bvela phanḓa , nahone nga 2030 hu ḓo vha hu na vhathu vha phesenthe dza 70 vhane vha dzula dziḓoroboni .
Phemithi ya mugodi i bveledzwa fhedzi arali :
Mulevho u ḓo khunyeledzwa magumoni a Lara 2016 .
Komiti ya Wadi
Madzulo e a bulwa afho nṱha a ḓo shumiswa Ofisi ya Mugaganyagwama kha u tshikhala tsha uri vhashelamulenzhe vha henefho vha : 
Ndayotewa i ṋea mavundu vhuḓifhinduleli ha u lambedza na nḓisedzo ya tshumelo dza matshilisano . 
Mabulasi aya a wanala Kapa Vhubvaḓuvha , KwaZulu-Natal , Kapa Vhukovhela na Kapa Devhula .
Zwinzhi nga ha izwi musi ri tshi amba nga maga a zwa vhusimamilayo . 
Pulane yo ṋetshedzwaho i re phanḓa hashu i bva kha miṅwedzi milapfu ya rathi ya vhukwamani , khanedzano na mushumo . 
Zwenezwo , ndi ḓo ṱoḓa miṅwaha ya 25 ya mushumo u ḓisaho mbuelo yo dzikaho u ḓo kona u phetha vhuḓiimiseli uho . 
U nwa mushonga wa fhirisa tshikalo nga inisuḽini na philisi dza u lwa na vhulwadze ha swigiri
Ṱhoḓea ya mahadzimele a tshelede yo ṱanganyiswaho ya muvhuso nga u angaredza na vhubindudzi ha nnyi na nnyi hu sa shumisiho masheleni . 
U khethekanya vhagudi u ya nga zwigwada vha ita miṱaṱisano ya u gidima nga zwitanḓa zwi ngaho maboḓelo -kha hu
- Kuitele - u bva kha vumba u ya kha tshidina
U itela u swikela mvelelo mbuya dza mutakalo dza nṱhesa zwi ṱoḓa zwithusedzi zwi no ya vhathuni zwi zwa tshitshavha tshoṱhe na nga kha tshumelo dza zwa mutakalo dza maṱhakheni , na vhudzivha . 
Nga mulandu wa u tou sedza u ya nga dzingu ḽa Gauteng , u shela mulenzhe lu pfeseseaho ha maṅwe mavundu hu nga vha ho pfukwa . 
51 U anetshela mafhungo
U dzudzanya kutshimbidzele kwa u pulana ;
Kha zwigwada zwavho kha vha dzhiele nṱha mbudziso dzi tevhelaho vha ṅwale phindulo dzavho kha fiḽipitshati
Vhukhwine ha fhethu ha nnyi na nnyi ndi mvelelo dza vhupulani na mveledziso ya madzulo . 
Hu lavhelelwa uri mishumo ya GIS i ḓo itwa ofisini dza mavundu kana kha Masipala ea Tshiṱiriki . 
Ṱhirantsekisheni dzi kwamaho miraḓo mihulwane kha Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo dzo bviselwa khagala . 
Zwitshavha zwi ḓo vha khwine na u ḓo kona u wana , u vha vhaṋe vha ndaka na u i langa nga kha tshiimiswa tsho thomiwaho u itela u shomedza tshitshavha na u kovha vhulangi na ndaulo ya zwiimiswa zwine zwa tikedziwa nga muvhuso .
Pulane yo pulanwa fhedzi I fanela u shandukiswa ya vha pulane ya nyito uri i kone u shumisea .
Na kathihi a ro ngo tea u tendela hafhu nyimele iyi ine vhaṅwe vhathu vha ri vhudza zwine ra tea u ita . 
U dzhenelela kha u khwiṋisa tsheo dza muvhuso kha zwa saintsi na thekhinoḽodzhi sa u vhulunga hu vhuedzaho nga u bveledza mivhigo 2 ya u ela nga ha ndambedzo ya nnyi na nnyi kha nyito dza zwa saintsi na thekhinoḽodzhi nga Nyendavhusiku 2009 . 
Dzingu ḽo lugela mveledziso dza zwa ikonomi ya vhulimi nga vhanga ḽa dzhioḽodzhi yo khetheaho na tshaka ya mavu a elanaho , khathihi na bayodaivesithi yo pfumaho na kilima yo teaho . 
Fhedzi hu swika tshifhinga tshine mugaganyagwama wa vhupileli wa sa tsha sedzwa sa akhauthu ya mbulungelo ya shango hune khayo ha bviswa tshelede . 
Vhudzheneleli ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha vhuvhusi havhuḓi sa izwi vhu tshi tendela nyelelo ya mafhungo kha vhadzulapo na vharangaphanḓa vho khethwaho na vhuḓifhinduleli .
Naho hu si khombe-khombe u ṱo ḓisisa uri a huna tshiolwa tshi fanaho na tshavho tsho no ṅwaliswaho , ndi zwa ndeme u kwamana na Ofisi ya Vhuṅwalisi ha Zwiolwa ine ya vha Pretoria u ṱo ḓisisa uri a tshiho naa tshiṅwe tshiolwa tshi fanaho na tshavho .
U sumbedza u konḓelela phambano na mihumbulo ya vhaṅwe . 
U Sedzwa hafhu ha Vhupileli hu katela zwithu zwo fhambanaho . 
Naho zwo ralo , zwi na mvelelo dzi songo lavhelelwaho ngauri zwi na vhukoni ha u ḓaḓisa Muofisiri wa Mbalelano . 
Muloro wawe u tikedzwa nga Ndayotewa yashu , ine ya ri laela u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha vhadzulapo vhoṱhe na u vhofholola khonadzeo ya muthu muṅwe na muṅwe zwenezwi ri tshi khou fhaṱa lushaka zwo sendeka kha ndayo dza dimokirasi , vhulamukanyi ha matshilisano na pfanelo dza vhathu . 
Arali ayene dzi re mutale nga mvelo dzi hone , ndinganyiso i ḓo sudzuluswa . 
Ndaela dzo fhambanaho dzi re na tsumbanḓila dzenedzo kha zwa ndaulo ya malaṱwa dzo ṋetshedzwa nga fhasi ha mulayo nga Minista wa zwa Dzinnḓu , Vhupulani ha Zwikhala na Mupo , hu tshi katelwa : 
9.4. Khabinethe i isa phanḓa na u ita khuwelelo kha avho vha sa athu u ṋetshedza dziḓiresi dzavho ntswa uri vha ite nga u ralo kha vhege ya u ṅwaliswa vhakhethi nga Ṱhafamuhwe 2018 .
Ḽikumedzwa ḽo teaho ḽi re mulayoni ḽi khou dzudzanywa uri ḽi ḓo kona u ṱanganedzwa . 
Hezwi zwi katela ngomu mishumo ya ndangulo sa ndangulo ya tshumiso ya madi , ndangulo ya khwalithi ya madi , ndangulo ya tsireledzo ya damu na mbulungo ya madi ( zwi tshi katela ngomu na u shumela Mbekanyamushumo ya Madi hu u itela u lwa na tshene kana miri ine ya lesa madi ) .
Khonani yavho i khou ḓiṋetshedza u rengisa miroho kha dorobo khulwane hune a ḓo ita tshelede nnzhi .
Maganyitelwa ṱhoḓamushumo
Mulayo wa ndeme wa kale na kale wa musudzuluso wo vha wa uvhona uri tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muvhuso nga tshine tshiṋe tshi langwa nga vhaofisiri vha re na vhuḓifhinduleli u ya nga milayo hu songo randelwa matshimbidzelwe o khwaṱhaho a fanaho . 
Bodo ya vhalangi ndi wone muraḓo muhulwane u itaho mbekanyamaitele ya IAEA .
Data i humbudza uri vundu ḽi a kona u ita tshelede nnzhi u bva mashangoḓavha u fhira ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mavundu maṅwe . 
Mashangoni manzhi a bvelaho phanḓa , khethululo nga murafho i ṋaṋiswa nga vhushai , u sa bvela phanḓa , khuḓano , na mupfuluwo nga vhathu vha nga ngomu na vha nga nnḓa vhe vha sudzuluswa . 
Vhuḓifhinduleli ha zwa poḽitiki ha QLTC vhu ḓo vha ha Minisṱa kana dziMEC ( Vhalangavundu ) .
Tsireledzo musi ri tshi thetshela
Komiti dza Wadi dzi nga thusa komiti idzi u ḓisa mafhungo kha ṱhoho dzo khethwaho he zwa tea .
Zwiimiswa na / kana vhathu vha khou rambiwa u ta vhathu vhane vha ḓo dzhia zwikhala zwiraru zwa u vha miraḓo ine i sa vhe tshipiḓa tsha khorotshitumbe kha Bodo ya Zhendedzi ḽa Phambano ya Vhuvha na Mveledziso ya Midia , u ya nga khethekanyo ya 4 ya Mulayo wa Zhendedzi ḽa Phambano ya Vhuvha na Mveledziso ya Midia , wa 2002 ( Mulayayo wa 14 wa 2002 ) .
QLTC i ḓo humbela muvhigo kha Ṱhoho ya tshikolo na SMT wa mvelelo dza ANA na u humbela ṱhalutshedzo ya uri ndi ngani kushumele ku sa lingani na kune kwa ṱoḓea khathihi na phulufhedziso ya zwine zwa ḓo itiwa kiḽasini na zwine tshikolo tsha ḓo ita u lulamisa mvelelo .
Vhukati ha awara ya 10:00 na ya 15:00 muthu a nga lozwa maḓi a linganaho phesenthe dza 90% nga mufhiso .
Tshinyalelo dza ndondolo na u lugisa , u shumiswa khathihi na zwiṅwe zwidodombedzwa zwo dzheniswaho zwazwino zwi khou sudzuluswa u bva kha Sisiṱeme ya Ndangulo ya Ndondolo hu tshi shumiswa disiki dza maginethe . 
Kushumele kha Physical Science na Ḓivhambalo kwo vha ku fanaho kha miṅwaha yo fhiraho , honeha , kushumele kha gundo ya zwa Ikonomi na dziṅwe [ thero dza zwa mabindu dzi khou ṱoḓa u dzhielwa nzhele . 
( 3 ) Khetho dza u ḓḓadza tshikhala ofisini ya Muphuresidennde dzi tea u farwa nga tshifhinga na ḓḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , fhedzi hu saathu u fhela maḓḓuvha a 30 u bva nga ḓḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa .
Mbekanyamushumo khulwane zwazwino i tou shuma fhedzi sa mutevhe wa thandela dzine dza kha ḓi tea u itelwa mbekanyamushumo . 
6.1. Vho Advokheithi Motlatjo Josephine Ralefatane sa Mudzulatshidulo wa Bodo ya .zaDNA .
Kha kuitele kwa u ita khumbelo dza mbekanyamaitele dza muvhalelano dza Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo , ndangulo i ita khaṱhulo dzi tevhelaho , u humbulela zwine zwa vha na mveledzwa dza ndeme kha mitengo I ne ya dzhielwa nṱha kha zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha nga ṅwaha . 
Tshikhala , mafhungo mavhili a vhukati kha hezwi : 
Sekhithara ya theshiari yo lavhelelwa uri i ḓo ya phanḓa na u vha na ndango ya ikonomi , ngeno hu na uri mukovhe ya sekhithara khulwane i tshi khou ya phanḓa na u fhungudzea . 
Dzi katela zwa mano , zwa maṱo , radiolodzhi ya mutheo na Tshumelo dza mutakalo dzi elanaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
U ambedzana na vhashumisani vha nga nnḓa na vha nga ngomu maelana na thengo ya thundu na tshumelo . 
Mivhigo i fhambana u ya nga lushaka na ndivho , na u nga fhambana lwo ṱanḓavhuwaho u bva kha muthu muthihi u ya kha muṅwe nga zwi re ngomu . 
Maipfi a Muphuresidennde Vho Jacob Zuma :
Khwiniso yo dzinginywaho a yo ngo livhisa kha kuitele kwa ḽifhasi kwa zwiimiswa zwine zwa ṱoḓwa uri zwi ṱanganedze nḓila ine ya ṱanganedzea ya maga a nga ngomu a u langula kha u vhiga masheleni na vhuḓifhinduleli ha muṱolamuvhalelano u sedza hashu na u vhiga nga ha nḓila iyi . 
Atikili ya gurannḓa/ zwiṱori zwa mafhungo a vhukuma
Mafhungo manzhi a nga wanala kha
Vhathu vha Afrika Tshipembe a si vhanzhi u fana na avho vha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mashango maṅwe a BRICS . 
Muthu muṅwe na muṅwe o nangiwaho nga Miraḓo ane a si vhe Muraḓo Muhulwane ; na
Muthu a itaho mbilo u tea u ita khumbelo ya mbadelo ya ṱhanzi kha muofisiri wa vhuun ḓi .
Vha ḓo dovha vha vha kha vhudzheneleli ha tshaka mbili na Muphuresidennde wa Russia Vho Vladimir Putin .
R790 - kha thendelo ya u fasha
Sisiteme dza Tsedzuluso ya Mvelelo ya zwa ikonomi na
ṅwana o lovha
Mashango a re miraḓo ya Mbumbano ya Yuropa ane a vha hone kha mutevhe wa fhethu ha fumi ha nṱha ha vhurumelazwivhambadzwa nnḓa kha zwienge Afrika Tshipembe , zwiswa kana zwo omiswaho , a katela Netherlands , Italy , United Kingdom , na France . 
Ho sedzwa ndondolo ya vhuhoṱa na holodei dza u fhola
Yunithi dza Khakhathi dza Miṱani , Tsireledzo ya Vhana na Milandu ya zwa Vhudzekani , dzine dzo thomiwa hafhu nga 2010 , dzo engedzedza vhashumi .
Zwazwino , vhana vhanzhi vho ṱanganedza muelo muthihi kana mivhili ya mushonga wa u haela tshifumbu nga tshifhingani tsha miṅwaha yavho mivhili ya u thoma . 
A huna u kuvhanganya mafhungo ho khethwaho kha malengelenge a muthelo wa mikano zwe zwa zwi hone nga tshifhinga tsha asesimennde ho tou bviwa . 
Vhurendi
( g ) Arali Komiti ya u fhelisa Phambano i tshi nga tendelana kha Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano , Mulayotibe u ḓo fhiriselwa kha Khoro , nahone arali wa phasiswa nga Khoro , u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo .
Mbekanyamushumo nga u dodombedza i no sumba ndangano dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , khathihi na khumbelo ya thikhedzo . 
Ndi nnyi ane a nga vha muraḓo ?
Arali vhuṱambo vhu ho khetheaho sa khoniferentsi kana khongirese , thikhedzo a i nga ḓo sedzwa . 
Zwi a ḓivhea uri u tevhedzwa ha khumbelo i sa tsekitseki ya ndayo khathihi na u vhewa ha maimo a so ngo fanelaho zwi nga vha na mvelelo dzi si dzavhuḓi kha zwi ṱoḓaho u swikelelwa . 
U andesa ha mutakalo wa mihumbulo u si wavhuḓi Afrika Tshipembe zwi vhanga mpfu nnzhi na malwadze manzhi , zwi tshi vhambedzwa na zwa mashango o bvelaho phanḓa . 
Sa izwi puḽane yo itelwa u ḓisa tshanduko dza ndeme nga tshifhinga tsha miṅwaha ya mahumi mavhili , i ṱoḓa u tshimbilelana ha mbekanyamaitele ine ya katela tshanduko dza vhurangaphanḓa , mabindu na vhashumi .
Matshimbidzelwe a katela khumbelo dza tshikwama zwine zwa nga swikiswa nga Lambamai u itela ṱhumanyo ya thandela kha zwi thomiwaho ngazwo kha tshiṱirathedzhi tsha Muhasho kha fomo dzo wanalaho u bva kha vhaofisiri vha Muhasho . 
Naa vha humbula uri vha nga ita izwi kha tshitshavha tsha havho ?
Hu ṱalutshedzwe tshikoupu tsha pulane , u ya nga fhethu na nyelela ya malaṱwa zwi katelwaho kha pulane . 
Zwithu zwa vhuhali , nga maanḓa ṋeleṱe dzine dza vhanga khuvhalo dza u ṱavhiwa nga ṋeleṱe , ndi khombo khulwane ya mutakalo kha zwiimiswa zwa ndondolamutakalo . 
3.2 Muphuresidennde Vho Zuma , vho fheletshedzwa nga miraḓo ya khabinethe , mulangavundu wa Kwazulu-Natal na Mudzulatshidulo wa Khorotshitumbe wa Vundu vho ita Imbizo ya Muphuresidennde yavhuḓi ngei Msunduzi na kha Mimasipala ya uMgungundlovu nga ḽa 30 Khubvumedzi 2014 .
Kha shango ḽanga , mvelelo dza ela uhu zwi amba pfusho , vhuḓikukumusi vhune ha ra ḓivhofha vhukuma kha mushumo u ḓaho . 
U ṱana mbilaelo dza vhalwadze , u bveledza na u ambelela dzilafho ḽone na ndondolo hu tshi katelwa tshenzhemo na u ḓiimisela u fhindula ṱhoḓea dza vhalwadze . 
Baḽantsi ya ṱhoḓea ya muṱani ndi ya thanda ya tshipentshela kana luṅwe lushaka lwa mabambiri , lune a ri athu lu bveledza fhano hayani . 
Zwo tou rali maraga wa Afrika u nga shumiswa hafhu nga nḓila i si yone , sa afha u fhedza tshifhinga tshilapfu kha shelufu zwi tshi ḓo fhungudza mbadelo dza vhuendi kha mashango a Afrika . 
Kha vha humbule nga ha tshifhinga tshe vha ita mushumo we wa vha fusha vhukuma . 
U isa phanḓa u fhaṱa maipfi o ḓoweleaho musi a tshi vhoniwa a tshi bva kha mbekanyamushumo ya maipfi ane a vhaliwa zwi so ngo lavhelelwa , na u bva kha tshikimu tsha bugu dzo randelwaho gireidi yeneyo na mutevhe wa maipfi o ḓoweleaho .
U ḓivha na u amba nga mbonalo dza
Zwiko zwa thekhinoḽodzhi ndi vhathu , tshifhinga , mafhungo , fulufulu , masheleni , zwi shumiswa na tshomedzo . 
Vhanna , vhasadzi na dzitshetshe vha khou vhulawa . 
Vhagudi vho no pfuka kha muṅwalo wa ḽeḓere nga ḽithihi nga ḽithihi zwi na u rekhodiwa vho pfukela kha wa u pomba mafheloni a themo ya vhuvhili .
( d ) u vhumba maimo a fhasisa a ṱoḓeaho kha u ṋetshedza tshumelo ; kana
U vhona uri zwibveledzwa zwi dzhiiwaho vha tshi fariwa a zwi tsha vhuya , vha xelelwa nga tshiṱoko na tshelede khathihi nahone zwi nga itea vha si tsha vuwa sa bindu . 
Tsumbo ndi musi ri tshi tenda uri tshidzidzivhadzi kana nyito ndi thekhinolodzhi ntswa nahone mvelelo dza tshifhinga tshilapfu na mvelelo dzavhuḓi a dzi athu u sumbedziswa nga ṱhoḓisiso .
Hu badelwa u bva kha mbekanyamushumo yo nwaliswaho ya khombo , ho sedzwa phurothokholo
Nga maṅwe maipfi , dzangalelo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u fhelisa vhushai ḽi dzumbiwa nga lutamo lwa vhorapolotiki lwa u ḓikuvhanganyela lupfumo nga kha vhuaḓa . 
Hu tshi iledzwa zwi si gathi , thambo dza u bida dzi anḓadzwa fhedzi kha Buḽethini ya Thendara ya Muvhuso . 
Ezwi zwi itiswa nga tshiwo tshi fanaho na mabulayo a bulasini , u pandelwa , ngalelo i siho mulayoni na mafhungo a mbekanyamaitele ( nga maanḓa mbilo dza mavu )  . 
Vhulanguli ha dzianyuwithi : Dzianyuwithi dzi ḓo shumisa tshelede ṱhukhu u dzi langula arali mbadelo dzadzo dzo vha dzo ṱanganywa na mbadelo dza dziṅwe mbuelo dza tsireledzo ya matshilisano . 
Kha vha vale phaiphi vhukati ha musi vha tshi khou ṱamba tshifhaṱuwo , u hwaya maṋo khathihi na u ḓivhevhula .
Mutevhe u vhewa uya nga tshivhalo tsha vhashumisi vho dalelaho masiatari o fhambanaho .
3.1 . Khabinethe yo tendela uri Mulayotibe wa u Thivhela na u Lwa na Tshipitshi tsha Vengo na Vhugevhenga ha Vengo u ganḓiswe u itela vhupfiwa ha vhathu .
6.4.2 Musi zwi zwone uri khothe dza sialala , musi dzi tshi sengisa milandu , dzi tshi ṋea " khaṱhulo " ( sa , u wana muthu mulandu kana a si na mulandu ) ndi ngoho uro tshipikwa tsha tsengo ndi u tandulula khanedzano na u vhuedzedza vhushaka havhuḓi vhukati ha vhakwameaho .
c ) Kuvhumbelwe na phothifolio
i khou endedza mbalotshikati ya vhathu vha 3 000 hu tshi vhambedzwa na 10 000 ye ya vha yo anganyelwa nga ḓuvha , vhukati ha vhege .
Lwa tshifhinga tshilapfu vhuthihi nga kha pfukiselo ya lupfumo na mbuelo dza u maanḓafhadza kha tshitshavha tshoṱhe . 
Muhasho wo shuma na Muhasho wa Zwa Mutakalo wa Lushaka u sa neti u itela vhuṱanzi ha uri thendara ntswa ya ART i lulamise u sa lingana uhu . 
Masipala na wone u na tshivhalo tsha fhethu ha vhudzulo hu songo bulwaho nga kha nyolo dza ṱhoḓisiso na maitele a nzudzanyo u itela fhethu afha ha vhudzulo a dzo ngo khunyeledzwa . 
Kha vha vha ṋee zwikhala zwinzhi nga hune zwa konadzea uri vha dovholole mushumo . 
URI hu DZHIELWE NṰHA uri wekishopho ya u vhumbiwa ha Koporasi na u pulana bindu ya vhorabulasi yo fariwa nga ḽa 08 Khubvumedzi 2004 ngei City Hall .
Mvelaphanḓa ya Afrika Tshipembe kha ndondolo ya bayodaivesithi yashu yo ita uri shango ḽi vhe ḽone ḽo pikwaho kha vhugevhenga ho dzudzanywaho , mupo seli ha mikano na vhugevhenga ha matshilo a ḓakani .
ṱhanziela ya u ḓinwalisa ya NPO , arali vho ḓi ṅwalisa sa NPO
Mbekanyamaitele dza vhukoni ha u langula mafhungo , maitele na zwikhala zwi re hone . 
Hune ha vha na sisiṱeme dzo fhambanaho dzine dza tea u vanganywa , ndinganyiso ya faiḽi dza data i a ṱoḓea . 
Kushumisele kwa luambo
NDP yo dovha ya sumbedzisa u khwaṱhisedza ha khonadzeo ya Shango sa zwa ndeme kha u swikelela Bono ḽa 2030 .
Vha khwaṱhisedze zwivhangi zwa muya wo tsaho .
Lushaka lwa Mushumo
Vhashelamulenzhe vha ḓo sumbedzwa kushumisele kwa mafhungomatsivhudzi ( a no buliwa kha Khoso ya Vhulondolarekhodo dza Vhurabulasi ) na thekhiniki dza u saukanya , u pulana na u langula bindu ḽa vhubulasini . 
Ri a zwi ḓivha uri hetshi ndi tshifhinga tshi konḓaho , fhedzi zwi ḓo pfuka ngauri ri na pulane dzine ra ḓo dzi shumisa kha u tandulula hezwi .
Kha mathomo a vhudzulo ha vhathu ho ṱanganelaho , masipala u ḓo sedza kha zwipikwa zwa u tikedza zwi tevhelaho : 
Wadi ya saikhaṱri ya Sibadela tsha George nga mulandu wa u lengiswa ha maitele a thendara a u thola rakhonṱhiraka . 
U shumisa mapa wa muhumbulo/ notsi , u ṅweledza mafhungo
Komiti iyi i tea u ita mvetomveto na tsedzuluso ya misi kha mbekanyamaitele ya zwa masheleni na maitele .
Madzina a vhushaka a dzhiaho thangi Ra- , Ṋe- , Nya- , Ma- , nz .
Mutheo wa mulayo kha aya mashango u ḓo rerwa ngawo nga vhuḓalo nga afho
Midia wa Tshitshavha ;
Sa Muhasho ri tenda uri kudzhenele kwa zwithu uku ku shela mulenzhe kha zwitshavha zwo tsireledzeaho , nahone ku ṱuṱuwedza vhana uri vha vhe vhaaluwa vha tevhedzaho mulayo nahone vha ḓibveledzisaho . 
Muvhuso u ḓo vusuludza zwishumiswa zwa sabusidi ya dzinnḓu hu u ṱuṱuwedza uri hu vhe na madzulo a vhathu o teaho .
Tshivhalo tsho vhewaho a tsho ngo swikelelwa zwo itiswa nga u sa kona ha Muhasho u thola na u dzudza vhaongi vha re na vhukoni ho khetheaho . 
Kha vha ṋetshedze khophi ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe na ṱhanziela ya u ṅwalisa goloi .
A zwi ngo itelwa u dzudzanywa nga vhuḓalo uri tsitsikano ya vhuendi i fanela u langiwa hani nga ḓuvha ḽa mutambo muhulwane . 
Ho thoma u shumiswa u badela nga eḽekiṱhironiki nga Tshikwama u konisa u wanulusa ṱhirantsekisheni kana u dzhena hu na u fhambana musi u tshi dzudzwa tshifhingani mafhungo a mutholwa a tshi ṱanganedzwa u bva kha mutholi . 
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
U takalelwa ha u fuwa phukha dza ḓaka hu khou anda sa zwithu zwi no vhuedza u fhira u fuwa zwifuwo . 
U vhala wo tou fombe
A ri vhudza zwine ṋefhungo a khou ita .
Mbudziso ya Vho Carlos Romero .
U ṱalutshedza mbonalo ya nga nnḓa
Ndi tou ḓiitela zwiḽiwa nga nṋe muṋe musi ndi hayani .
Musi vho no swaya bammbiri ḽa u vouthela vha tea u vhea mabammbiri avho a u vouthela kha bogisi ḽa mabammbiri a u vouthela . 
Khomiti ya Phothifoḽio nga ha Masheleni , ire na vhuḓifhinduleli kha Vhufaragwama ha Lushaka , i katela mbekanyamushumo dza ikonomi khulwane dza Muvhuso . 
Kha Thangelamulayotibe ya Muvhuso Wapo , wa 1998 zwipikwa kwa u dzhenelela ha muvhuso zwo ḓitika nga milayo miṋa i tevhelaho :
Ndi nḓila ifhio ine ya khou shumiswa nga khoro , tshitshavha tsho shumisa nḓila ifhio ?
Kha sekele ya vhege mbili tshifhinga tsho avhelwaho tshi tevhelaho tsha zwikili zwa luambo zwo fhambanaho tsho ṋekedzwa afho fhasi .
U vhudzisa na u fhindula dzimbudziso
U ḓivha mubvumothangeli ( onset ) wa u thoma kha ipfi na dungo ḽa u fhedzisela kha ipfi ( rime ) a maipfi ane a konḓanyana .
O vha o lavhelela u ḓiphiṋa nga u tamba masiari ayo , fhedzi zwino u vho pfa e na vhumvumvu nahone o ṱungufhala .
1.2. Khabinethe i tikedza tshoṱhe mawanwa-thangeli kha u kavha hu songo tendelwaho ha bupo ḽa vhathu Beizini ya Mmbi ya Muyani ya Waterkloof .
U dzhiela nṱha vhupo na tshanduko ya kilima ya ḽifhasi ndi zwithu zwihulwane zwine zwa khou ombedzelwa zwa Mbekanyamushumo ya Lushaka ya Tshipembepembeni ya Afrika Tshipembe kha Tshiṱangadzime tsha Prince Edward na Tshiṱangadzime tsha Marion . 
Izwi zwi ḓo itwa nga u ḓadzwa ha zwikhala zwa poswo , u khwinisa sisiteme dza kushumele na u ita zwo themendelwaho nga Task Team ine ya khou shumisana na Minista u khwinisa mushumo wa Muhasho ;
2 . U bvisa tshiteṅwa tsha 2 tsha imelwa nga tshiteṅwa tshi tevhelaho :
Tshivhumbeo tsha maraga itshi tshi ṱuṱuwedzwa nga maanḓa nga zwivhumbi zwa ḓivhazwakale , saizwi vharengisi vha halwa vha rengisaho Afrika Tshipembe kha zwikolobulasi na fhethu ha vhudzulo hu si ha tshiofisi vho vha vha siho mulayoni fhedzi zwa zwino vha nga kona u wana ḽaisentsi dza u rengisa halwa . 
Yone i ḓo tendelwa u shuma lwa tshifhinga tsha miṅwedzi i fhiraho miraru fhedzi i sa fhiri miṅwaha miraru .
Idzi ndi komiti dzine dza bveledza matshimbidzele a ṱhoḓisiso u itela u tsireledza kha mishumo ine ya nga huvhadza kana ine ya nga vhea matshilo a vhadzheneli kha khohakhombo . 
nyito dza mikhwa dzi sa dzhii sia ;
Zwiko zwa mafhungo zwi ḓo fhambana kha nyimele ya mulwadze iṅwe na iṅwe na fhethu ha u alafha . 
O khwaṱhisedzwa sa o shelaho mulenzhe o khwaṱha kha mafulo a u bvisa muraḓo wa khoro ya wadi hu songo vha na zwililo zwo swikiswaho malugana na muraḓo wa khoro ya komiti kha muṱangano wa komiti ya wadi . 
" Ṱhamusi uḽa muhumbulo wavhuḓi nga maanḓa wo vha wo itesa. "
Zwi a ṱuṱuwedza uri tshivhalo itshi tshine tsha khou aluwa tsho no vha fhasi ha ndangulo sa izwo mbekanyamushumo dzi tshi vho shuma zwavhuḓi .
I dovha ya ita uri hu vhe na vhushaka ha tsinisa na nḓowetshumo u vhona uri biotechnology na bio-innovations zwi kha makete na u wana khumbelo yo leluwaho Afurika Tshipembe .
Ni kone u ṅwala phara yoneyone kha tshikhala tshi re afho fhasi .
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i ṋetshedzwa phothifoḽio dzo tiwaho .
Ndi lini hune komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo dza tea u thomiwa ?
Tshifhinga tsha miṱangano ya vhukhethoni tshi fanela u vhewa hu tshe na tshifhinga , sa tshipiḓa tsha nzudzanyo ya miṱangano ya ṅwaha nga ṅwaha .
Arali ni tshi nga dzhia tsheo ya u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani , shumisani khondomu . 
Tshiṱereke tsha Transnet tshe tsha fhelisa u rengisela zwibveledzwa zwa tsimbi mashangoḓavha , goloi , mitshelo na veini kha tshifhinga tshi linganaho vhege mbili , nḓowetshumo ya zwa vhulimi ndi yone yo kwameaho zwihulusa . 
NAMBATEDZANI HAFHA
U vhala nganea ṱhukhu
3 . Nḓivhadzamulayotibr ya Muvhuso Wapo , 1998
Zhendedzi ḽa Lushaka ḽa Mveledziso ya Vhaswa ( NYDA ) ḽo thomiwa sa tshiimiswa tshithihi tshine tshi tshoṱhe tsha sedza kha mafhungo a u bveledzisa vhaswa kha shango , vunḓu na muvhuso wapo .
43 Nwalani tshitori 80 U pulanela u ṅwala tsˆhiṱori hu
Vha songo mala / malwa , vha na miṅwaha i fhiraho 21 na u vha na vhane vha vha unḓa
Sisiṱeme ntswa ya mithelo ya mivhuso yo ṱanganelaho yo fhambana tshoṱhe na ya nzulele ya kale . 
Mbuelo i ṱanganedzwaho fhedzi i sa athu u dzhiwa i a katelwa kha rekhode dza akhaunthu . 
Mishumo ya vhulimi kha vundu na yone yo hwetekana . 
Ri tshi inga kha thaidzo dza u lambedza , hu na tshaeo ya pulane ya lushaka i re khagala ya nḓisedzo ya tshumelo dza zwa theshiari , na pulane ya zwiko zwa vhashumi i no tshimbilelana . 
1 Miholo na magavhelo
Vha badelaho ngomu matavhini a ABSA , FNB , kana Nedbank a vha tsha tea u ṅwala ṋomboro ya akhaunthu ya bannga na khoudu musi vha tshi badela .
Tshavhuvhili , vunḓu ḽi fanaho na Western Cape ḽi shuma sa nḓila ya u bva ha zwienge zwa mbambadzelaseli nga fhaḽa vhuimangalavha ha Cape Town . 
Mbudziso : Vho Donald Liphoko , nomboro : 082 901 0766
Hezwi zwi katela , u tendelwa ha zwileludzi zwa vhubveledzi , ṋetshedzo ya matheriala wa ABET hu tshi itelwa vhafariwa , u ṅwaliswa ha vhafariwa kha vhukonakhomphyutha na u tholiwa lwa tshoṱhe ha vhafumakadzi vha vhafariwa vha malo kha mbekanyamushumo dza zwidzimamulilo dzi ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Mishumo ya Hulumeni . 
U ṅwala nga maitele a u tou sika , hu tshi shumiswa maṱaluli na maḓadzisi
Mushumo wa zwiimiswa izwi u nga katela u thoma ha tshumiso ya thandela na ndangulo , ngeno zwiṅwe zwi tshi tea u tshimbidzwa nga komiti ya wadi u thusa kha thandela idzi hu si na u langa thandela .
Tengenedzani tshisagana tsha ṋawa kha ṱhoho ni ite mbambe
Mushumoitwa wa u thoma u vhambedza mvelelo ṱhanu dza nṱhesa dza ndeme , u vhona zwauri mafhungo oṱhe a u pulana o dzheniswa oṱhe nga nḓila yone .
Vho itaho khumbelo vha ḓivhadzwa nga fax uri vho ṱanganedzwa naa .
Vhatshinyi vho humaho vha tshi bva hu si havhuḓi nahone vha ḓiwana vho no vha zwivhuyani . 
Tshelede ya khumbelo ine ya vha R225 i a ṱo ḓea .
Shango ḽashu ḽi khou isa phanḓa na u vha fhethu hune ha ḓivhea kha u farela miṱangano ya dzitshakatshaka .
Miṅwe mitambo ya u ṱhaḓula na zwipotso zwa tshikolo i nga katelwa-vho .
Ḽiṅwalo iḽi ḽi vhidzwa u pfi ndi Mbetshelwa ya PPP dzine dza vha kha Tshitandadi . 
Fhethu ha vhuya ha shumiwa , tshifhaṱo tsha nṱha tsha fhela na tshelede dzoṱhe dzo humbelwaho dzo badelwa , Muhumbeli a nga kona u vha muṋe wa nnḓu . 
Ri fanela , u ya phanḓa , u khwaṱhisedza u dzhiela nṱha na u tevhedza zwipikwa zwine zwa ḓivhadza mbekanyamaitele ya mugaganyagwama uyu , zwi katelaho : 
Nga u livhisa kha ndaka dzi fanaho kha vhupo he vha vhu rengisa . 
U ita nyambedzano nga ha u shumisea ha mafhungo
U shumisa zwo teaho zwi katela vhuimazwikepe zwiṱuku zwa u ḓimvumvusa hu na zwipiḓa u tikedza zwa mabindu na vhudzulo . 
Ndi a livhuha , Mulangadzulo . [ U vhanda zwanḓa . ]
Zwi sa ngi zwa tshifhingani tsho fhiraho , izwi zwiṱaluli zwa mveledziso zwa muthu zwo vha zwi tshi ṋanga u dzula kha dzhango , u fhirisa u pfuluwa , nga zwenezwo ha vha u shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi ya matshilisano ya dzhango . 
Vha tea u kona u tshimbidza mafhungo a zwa vhugudisi ha vhashumi vho teaho kha muhasho , kha mimasipala na dziNGO dzo teaho , khathihi na kha miṅwe mihasho ya muvhuso hu tshi katelwa na madokotela a phuraivethe , nga ha u shumiswa ha maitele o teaho . 
Ṱalutshedzani vhuvhili ha tsheo idzi dza ndeme . 
Zwifhinga zwo tiwaho kha asesimennde ya ṱhuṱhuwedzo ya mupo , u wanwa ha mavu na thendelo dza mveledziso ya mavu zwi tea u sumbedzwa kha maṅwalwa a u tikedzaho . 
Tshumisano na vhashumisani u itela u thivhela ndovhololo ya ṱhoḓisiso na mawanwa a mikovhe . 
U londola vhana nga nḓila ya khwine na u vha ṋetshedza tsireledzo na thikhedzo
1.27 vha ḓo khwaṱhisedza uri mafhungo oṱhe a malugana na mutakalo o katelwa kha rekhodo dzavho dza mulandu ; na
2.21 Kha ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi , Dr Wallace u sumbedza uri khaedu ndi ya u kona u fha ṱhalutshedzo ya kuitele ku re na ṱhalutshedzo dzo fhambanaho kha zwitshavha zwo fhambanaho .
Themamveledziso dzine dza swikelelea na u shuma zwavhuḓi .
Zwiṱirathedzhi zwo vhalaho zwo shumiswa u itela u khwiṋisa u swikelela vhuareloni hu u itela vhalwadze vha ṱoḓaho muaro , sa tsumbo , u fhelisa zwa u ya vhuareloni na zwifhinga zwa u thoma muaro u itela mitevhe ya nga matsheloni zwi vha zwi khou londotwa nga vhuronwane u khwaṱhisedza tshumiso ya vhuareloni yo fhelelaho . 
Ḓuvha : 20 Fulwana u swika dzi 22 Fulwana 2016
U wana ndambedzo ya tsedzuluso ;
U takalela , u fhindula zwine mubvumo / muungo wa ita zwo dzikuswa nga tshirendo
U bveledza ha dziasi ndi tshipiḓa tsha bindu ḽa u bveledza zwigariki na ? 
Nga kha tsedzuluso , miraḓo yo vhudzwa uri maṅwe mavemu mararu o vhulawa nga murahu . 
CSO Dzangano ḽa Tshitshavha tsha Vhadzulapo
khuḓano idzi dzo sia ifa ḽa tshiimo tsha u kundelwa na hone tshi sa langei , u shaea ha vhutsireledzi na u shaea ha mveledziso , masiandaitwa aya ane a kha ḓi pfala na ṋamusi . 
Mvelelo dza u tshoṱelwa dzo sumbedza vhuḓiimiseli ha u thithisa na u vala thengiso ya zwidzidzivhadzi kha tshitshavha . 
Mvelelo dza ndeme dzo sumbedzwaho nga mbumbululo ya vhuraru ndi u shela mulenzhe hu songo khwaṱhaho ha masheleni Afrika Tshipembe . 
humiswaho kana mbadelo dzi saathu itwaho dza muthelo .
Nyombedzelo i ḓo vha kha u maanḓafhadza tshitshavha sa tshone tshi sikaho thandululo , nga thikhedzo ya muvhuso u dzhenelelaho nga mafulufulu .
Ri tenda kha uri izwi zwi ḓisa mulaedza wa ndeme wa uri Afrika ḽo ḓi kumedzela kha Adzhenda yaḽo ya ṱhanganelano ya ikonomi na u sika mupo wavhuḓi wa mbambadzo na vhubindudzi .
Ngauralo a i lavheleli uri muvhuso u nga fhedza u songo wana ṱhamu . 
U ḓiṅwalisa na ndaulo yo dzudzanyaho ya madzangano a vhatholi , madzangano a vhashumi na khoro dza nḓowetshumo ; 
Michael Naidoo wa miṅwaha ya malo o vha a tshi khou bambela ngei damuni ḽa Rough Dam ḽi re tsini na tshikolo nga Ḽavhuṱanu nga masiari .
Talelani nga fhasi maitimapfukeli a re mafhungoni aya .
Nyendedzi iyi ndi manweledzo a zwithu zwo fhambanaho zwa Mbuelo na Milayo ya Tshikimu .
Mushumo uyu u fanela u vha mushumo wa mulayo . 
Miswaswo yo ḓala kha tsedzuluso ; kha vhaṅwe vhasedzulusi zwi vho tou ḓivhea sa tshitaela tshavho .
thendelo dzine dza vha mulayoni dza u ṱun ḓa dzi bvaho kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo kana nḓivhadzo ya thendelo
Khophi iṅwe na iṅwe yo ganḓiswaho ya bammbiri ḽa A4- kana tshipiḓa tshaḽo tsho farwaho nga khomphyutha kana i re kha tshivhumbeo tsha eḽekiṱhironiki kana kha tshivhumbeo tshi konaho u vhalwa nga mutshini R0,40
Ni nwale tshivhalo tsha madungo a re kha ipfi afho tshibogisini .
U tou fana na zwezwo , vhubindudzi na ṱhoḓea dza ndayo dza masheleni a zwiṅwe zwiimiswa zwa masheleni zwi langwaho zwi tea u sedzuluswa . 
Mipo yo tsireledzeaho na yo kunaho ya tshitshavha . 
Fhedziha , musi mushumo wa tshivalo tsha khontheina u tshi ṱoḓea kha zwikepe zwo no khou tshimbila , nḓila dza tsireledzo dza u dzhena dzi fanela u ṋetshedzwa . 
4.9 Khabinethe i fhululedza vha tevhelaho :
Ri ḓo kona u tshimbidza maitele a u shandukisa themendelo ire hone ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi na muhasho wa Ndaulo i Langwaho .
Ri khou ḓi vhofholola riṋe vhaṋe u itela mvelaphanḓa na mvelelo yashu . 
bveledza kushumisele ku re kwone kwa luambo lwa Mbalo ;
U ita nyambedzano ya u mbambedzo , tsumbo : " U imba sa tshinoni " , " Ndi ṋaledzi "
U vhala bugu yawe ene muṋe a tshi vhalela nṱha e kha u vhala ha tshigwada tsha vhukoni ha u fana tshi no dededzwa nga mudededzi .
Bada dza ḽeini nnzhi ndi bada dza vhukati ha dziḓorobo , ngeno bada khulwane dzi bada dzine dza wanala kha nyingaḓorobo . 
Nṱha khulwane dzi sumbedzisa mvelaphanḓa dzo swikelelwaho nga masipala ngeno khaedu dzi tshi ita manweledzo a khaedu dzine masipala wa ṱangana nadzo musi u tshi ṱoḓa u swikelela zwipikwa zwawo na u ṋetshedza tshumelo dzi ṱoḓeaho . 
10.1 . VHUIMO HA U HANA
U phakhela vhathu mishumo
Muvhaledzo wa uno muvhigo woṱhe wo vhewa fhasi ha Muhasho wa Dzinnḓu , nahone a hu na tshipiḓa tshine tsha tea u bveledzwa hafhu tsho fhelela kana nga tshipiḓa hu songo ranga u vha ṱanganedzwa muhasho sa tshiko tsha u thoma tsha mafhungo . 
Vhukoni ha dzilafho nga luṱingo u leludza ndondolo ya dzilafho hu si na ndavha na vhukule na vhukoni ha vhashumi vha re saithini , zwi ita uri vhu kunge kha sekhithara dza mutakalo na dza nnyi na nnyi na dza phuraivethe . 
Nḓivho ya theo ya mulayo ya zwa mulayo na vhuthathazwitshili , mbekanyamaitele na zwiṱirathedzhi . 
Nyito dza u vhumbulusa , u lala fhasi nga lurumbu vha vhumbulutshela kha tshauḽa / tshamonde
Zwenezwo-ha , zwi re zwihulwane , kha u dizaina phurogireme ya u pima khemikhaḽa dza zwa bayoḽodzhi ndi ndugiselo ya modeḽe wa u ranga wa mihumbulo ya maitele mahulwane a khemikhaḽa dza zwa bayoḽodzhi a no langa vhushaka ha zwivhangi na mvelelo vhukati ha u shulula maḓimalaṱwa na vhupo ha u shululela . 
Kiḽasi iṅwe na iṅwe na yone i na milayo ine ra tea u i tevhedza .
Muvhuso wo ita uri hu vhe na zwikhala zwa ikonomi nga kha maitele a u ṋea thandela hu na ndivho ya u ita uri nḓisedzo ya tshumelo kha tshitshavha i ṱavhanye , nga u ita thendelano na mabindu a phuraivethe uri vha ṋetshedze zwibveledzwa na tshumelo . 
Zwi amba uri ndingo dzi nga itwa kha khumbelo dzoṱhe kha thikhedzo ya masheleni u itela u langa tshikalo tsha mphomali i tshi vhambedzwa na zwikolodo kha vhaiti vha khumbelo vho swikelelaho . 
Nga nḓila iyi ndeme ya tshelede yavho na vhukoni zwi a wanala . 
Vhoraakademi na vhashumeli vha nnyi na nnyi vho tendelana uri tshumisano i shumaho - nga maanḓa , u amba - zwi nga thusa kha u vhea mbekanyamaitele uri i vhe nyito . 
Nga 2.30pm vhashumi vha vhuelela mushumoni musi vha tshi swika khavho vha vha vho no lenga .
U ṱanḓavhudza tshaka nnzhi dza thandela dza khaphasithi dzine dza vha kati hu ḓo ḓitika nga ndingo dza khonadzeo dzi itwaho nga vhuronwane , maitele a vhulavhelesi na khwiniso ya kulangele , u pulana ho khwaṱhaho na khaphasithi ya u thoma u shuma . 
Na uri vho vha vho ḓitika nga nnyi kha mafhungo a zwa tekiniki nga zwa nndwa ya nga ha khemikhala na zwa ḓivhavhutshilo ? 
Naa Paris vha a ḓivha zwe zwa itea kha Juliet ? 
Mbekanyamushumo ya Vhuswole ya Thikhedzo ya zwa Mutakalo i ṋetshedza ndugiselo na thikhedzo dza vhukoni na tshumelo dza mutakalo kha vhupileli na tsireledzo ya Afrika Tshipembe . 
Muano wa uri " hu si na dondo , ahuna vhugevhenga " u amba nga ha masiandaitwa a vhupo ho kunaho . 
Hu na ḽaisentsi dza mugudi dzo fhambanaho dzine dza ṋetshedzwa kha zwiendedzi zwo fhambanaho :
Ndivho dza mbekanyamaitele na zwine zwa nga zwikelwa zwa ndeme zwi vhumba mutheo wa zwine muvhuso wa ḓo tea u ita kha ṅwaha u ḓaho .
Hoyu ndi ṅwaha wa vhu 19 wa fulo iḽi fhano Afrika Tshipembe na uri ḽi ḓo ya phanḓa fhasi ha thero : " Kha vha Mmbale : Ri Roṱhe ri Takulela Afrika Tshipembe Ḽi Si Na Dzikhakhathi Phanḓa " . " .
Muphuresidennde vho dovha u ṱangana hafhu na vhurangaphanḓa ha matshudeni nahone vho ḓivhadza uri vha ḓo thoma Khomishini ya u ḓo sedza kha mafhungo o ṱahiswaho kha Pfunzo ya Nṱha .
Muhasho muṅwe na muṅwe u langa thwii poswo na tshanduko dza vhashumi . 
Vhuḓiimiseli hu vhonala nga kha thendelano ya u fhelisa mushumo . 
Thikhedzo ya bindu ḽi sikaho mishumo lu vhonalaho
U bva kha khumbelo iyi , na dziṅwe , hu ḓo bvelela dziṅwe mbudziso dzo vhalaho . 
Nṱhani ha izwo , mbilaelo kha mulayo wa sialala yo vha u khwaṱhisedza uri vhushaka ha mbingano ho iswa phanḓa na u thithiswa huṱuku . 
( 2 ) Milayo yo ṱanganelaho na ndaela zwi tea u ṋea nḓila ya u sedzuluswa hafhu ha Mulayotibe nga Buthano ḽa Lushaka na u shela mulenzhe ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kha mushumo uyu .
Vha ṅwale tshifhinga tsha u thoma ha muṱangano .
Roṱhe ri khou guda na u fhaṱa dimokirasi iyi na uri ezwo zwi katela u tikedza , u tsireledza na u ṱhonifha zwiimiswa zwoṱhe zwa muvhuso zwe ra zwi thoma hu u itela u aluswa dimokirasi yashu ya ndayotewa . 
Zwiimiswa zwa muvhusowapo
Zwiṅwe zwibviswa ( u fana na thundu na tshumelo , pfukiselo na mutikedo na mbadelo u itela ndaka dza masheleni ) zwi ḓivhiwa kha tshitatamennde tsha mashumele a masheleni nga ḓuvha ḽa mbadelo . 
Arali vha kundelwa u ita nga u ralo , Muṅwalisi u ḓo phumula Pfanelo dzavho dza u Ṱavha Zwimela Zwiswa .
d ) U vhala wo tou fombe kha zwibveledzwa zwipfufhi u itela U NWELEDZA NA U ṅWALA NOTSI
Fomo dza khumbelo dzo ṱoliwa nga vhashumi vha Ndaulo na madzina a vhaita khumbelo vho swikela ṱhoḓea dzo sumbedziswaho vho rekhodwa kha spreasheet ya excel ngeno madzina o themendelwaho u khethwa o dzheniswa kha Sisiṱeme ya Ndaulo ya Vhamaki . 
Havha vha khou ḓadzisa matshudeni vha 107 000 vho tou vhuyelelaho u bva kha yunivesithi dza 25 na vha 737 747 vho tou vhuyelelaho u bva kha Magudedzi a Pfunzo ya Thekiniki ya Mishumo ya Zwanḓa na Vhupfumbudzi a 35 .
7 Zwipotso zwo pfuvha
Muvhso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 u ṋea milayo ya u khethwa ha Komiti dza Wadi - SALGA wo thomiwaho uri u shumane na zwithu zwa mutakalo .
Dziṅwe thandela dzi katela tshumisano na mihasho yo fhambanaho zwi tshi ya nga u topola vhathu kha khomphyutha , hu tshi katelwa u ḓiṅwalisela magavhelo a matshilisano nga vhavhuelwa na dathabeisi ya ḽaisentsi . 
Ro ita hezwi zwoṱhe nga ndeme na u ṱhogomela huhulwane . 
Nga kha mivhigo ya mbalelano ya ngomu ho vha na mafhungo e a ḓo ṋetshedzwa , zwo ralo , a zwo ngo vha na mashumo nahone nga nṱhani ha zwezwo komiti yo vho ḓo fushea nga sisiṱeme ya ndangulo dza ngomu hoṱhe kha zwiṱatamennde zwa masheleni na mafhungo a mashumele nga tshifhinga tsha fhasi ha muvhalelano . 
Khothe ya zwa Mulayotewa Khulwane ya Khaṱhululo na Khothe dza Nṱha dzi na maanḓa adzo a u tsireledza na u laula maitele adzo na u bveledzisa mulayo wa sialala , i tshi dzhiela nṱha lutamo Iwa vhulamukanyi .
CDWs dzi shuma sa muratho vhukati ha muvhuso na vhadzulapo nahone vha fanela u shumisana na vhakhantselara na Komiti dza Wadi .
91 . Khabinethe
g ) Vho Patricia Ntombizodwa Mazibuko - ( u tholwa hafhu ) ;
Mbadelo dza mveledziso hafhu dzo sumbedzwaho kha Ndaulo ya 7(1) ndi dzi tevhelaho :
Thendelano ya fomaḽa ya vhathu i nga thusa kha u khwaṱhisedza vhushaka vhukati ha nyaluwo , mveledziso na u fhaṱa lushaka , u bveledza mutevheṱhanḓu wa zwiitei zwi re na vhushaka .
Pfanelo dza ndayotewa dza vhagudi vhoṱhe , matshudeni na vhadededzi zwenezwo dzi tsireledzwa nga nḓila i linganaho . 
Munna na mufumakadzi wawe a no dzulela u dzindela vho ya madaloni Yerusalema . 
A zwi nga vhi zwo eḓana zwo tou ralo u amba nga ha bono ḽa nyaluwo na u kovhana u bvelela , fhedzi hu na u kona u ṋetshedza sa zwo fulufhedziswaho . 
- U khwinisa kha kutholelwe kwa vhatelwadigirii vhe vha lambedzwa ,
U fhindula mbudziso Matshimbidzele a muṱangano
Tsha u fhedzisela ndi tama u tsivhudza vhoṱhe u dzula vho khwaṱha vho vhea maṱo avho kha u swikelela izwo zwine vha zwi ṱoḓa u itela vhone vhaṋe . 
U shumiswa ha milayo ya u vhumba hugaledzwa ho ṱaluswaho kha vhupo ho tsikeledzeaho zwi nga vha na mushumo wa ndeme wa u bveledza nzulele i fhulufhedzisaho . 
Nga tshiitisi hetshi , ndi ṱoḓa u amba ṋamusi uri ri tikedza ḽiṅwalo iḽi , ndi khou tenda uri Phalamennde i ḓo ḽi themendela . 
U pfukisela dzo ṱanganedzwa ha tevhela zwibviswa nga maitele anea mathihi na u ḓivhadzwa nga zwiṱaluli zwi fanaho zwa mbekanyamaitele . 
Madalo luthihi nga muunḓiwa nga ṅwaha U ḓadza
Bembela ḽa khombo ya u ṱaha ha vhulwadze vhu ḓivheaho zwi nga konisa khonadzea ya u dzudzanyulula hafhu ha sekele ya tsheledzo . 
I nga dovha ya ṱuṱuwedza vhashumi uri vha vhulunge tshelede nga u ḓiimisela nga hune vha kona , vha tshi ḓivha uri a vha nga ḓo xetshelwa nga tshelede arali mbulungo ya tshelede vha sa vhe yavhuḓi , nga nnḓa ha musi khetho dza mbulungo ya tshelede dza vha dzo elwa nga maanḓa . 
Muṋe wa akhaunthu : Muhasho wa zwa Vhulimi wa Lushaka
U bveledza mveledzwa dza mafhungo hu na i tikedza muhanga wa u londota na u ela mafhungo . 
Ḽiṅwalo ḽa mvetamveto ḽi ṱanganedza uri maitele ayo a sedzaho fhedzi kha u khwinisa na u ḓisa themamveledziso a ngo lingana . 
Kha vha nange vhathu vho tou ḓinetshedzaho vhavhili vha u tamba ḽitambwa ḽa minete miraru , vha vha fhe minete i si gathi ya u ḓilugisela u tamba vhuimo havho .
U shumisa mafhungo a tshaka ,
6 . U langa khuḓano dza mishumoni .
Kanzhi mbilaelo idzi ndi dza ndeme hu na nḓivho ya muhwelelwa ene muṋe nahone zwine kanzhi a zwi hanedzei nga Muvhuso . 
Mafhungo haya a ḽifhasi a rerwa nga hao miṱanganoni ya dzitshaka yo fhambanaho , fhedzi yo sedzesa nga maanḓa kha zwa mafhungo a hayani zwine zwa khwaṱhisedza u dzhiela nṱha ho teaho kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
4.125 Tshifhinga tsho swika tshine ha tea u dzhielwa nṱha lutendo lwa vhuloi , ho sedzwa na uri a si vhuloi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha vhaisa vhathu .
Kha pulane ya ndondolo , u dzudzanya ndi zwa ndeme , zwenezwo nyimele ya mutakalo iṅwe na iṅwe i tea u tandululwa ya fhela na hone i yoṱhe . 
Hu tshi tevhedzwa ndayo dzi re hone , zwi a konadzea u sika poswo kha u thomiwa hune ha nga dzulwa nga mushumi a no fhira muthihi . 
Tsedzuluso na u kuvhanganya vhuṱali kha mafhungo a vhugevhenga zwo vha zwi si mushumo wa NI . 
Tshipiḓa tsha Mukovhe tsho Linganelaho tsha mugaganyagwama a tsho ngo shumiswa u fhira tshikalo . 
Musi hu khou itwa izwi muvhuso wo khwaṱhisedza uri dzinnḓu a si nga ha u fhaṱa dzinnḓu fhedzi , zwi katela na u shandukisa vhupo ha vhudzulo na u fhaṱa zwitshavha zwi re u swikelela ha tsini kha mishumo na zwiimiswa zwa matshilisano , hu tshi katelwa mitambo na vhuḓimvumvusi . 
Iyi mbetshelo ndi yone ine ya iledza u lowa hune ha vhaisa vhaṅwe vhathu kana tshiṅwe tshithu .
Khabinete i fhulufhedzisa maAfurika Tshipembe uri hu na mbekanyamushumo dzo vhalaho dza u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea ya u vha na muḓagasi i swikelelwe na uri sisiṱeme ya maanḓa a muḓagasi i vhe i kha tshiimo tshavhuḓi tshifhinga tshoṱhe .
Nga u angaredza , Buthano ḽi ṱoḓa uri mashango a dzhie maga hu si na u lenga kha milandu ya vhuthubi ha ṅwana ane a wela nga fhasi ha muhanga waḽo . 
a ) Phurofesa Vho Mala Singh ( vho tholwa hafhu ) ;
u dzhenelela kha u bveledzwa na u londotwa ha tshisiku tsha data tshi re na ḓivhazwakale ya u pulana na u sheduḽa .
Ri nga ḓiselwavho maḓi naa ?
Ri ḓo isa phanḓa na u khwaṱhisa vhushaka hashu na maṅwe mashango a dzhango ḽashu , vhushumisani na riṋe vha India , Brazil na People's Republic of China , maṅwe mashango a Tshipembe , na Japan , Europe na North America .
Nga mbambedzo hu na fhethu ha ḓaleḓale ḽa malaṱwa a re khombo hu si gathi , zwine kanzhi zwa kombetshedza vhuendedzi ha malaṱwa a re khombo kha nyendo ndapfu kha bada dza nnyi na nnyi , zwenezwo zwa vha zwi tshi khou ḓisa khombo kha tshitshavha na kha vhupo . 
Khasiṱama i na pfanelo ya u ita odithi na ṱholo iṅwe ine ya vhonala yo tea . 
U rangela u vhala : u vhala na u ita nyambedzano nga ha ( dzi)ṱhoho na zwifanyiso
Tshigwada itshi tshi ḓo rangwa nga Minisiṱa Vho Malusi Gigaba.
Ho sedzwa masiandaitwa ane a vhaisa mupo a zwiṅwe zwa zwiko zwa fulufulu zwi ḓivheaho , khathihi na mbilo na ṱhoḓea ya fulufulu zwine zwa khou engedzea , u shumiswa ha fulufulu ḽo kunaho nahone ḽine ḽa nga vha ḽa tshifhinga tshilapfu zwi khou tou ṋaṋa u vha zwithu zwa ndeme . 
Tsho salaho hu ḓo vha u ṱanganyisa nga netiweke ya vha nga ngomu ha nungo dza mvusuludzo ya vhupo ha ḓoroboni dzine zwino dzi khou itea . 
( c ) Arali Khoro ya Lushaka i tshi landula Mulayotibe kana u u phasisa , fhedzi ho sedzwa khwiniso , Buthano ḽa Lushaka ḽi nga sedzulusisa Mulayotibe , ḽi tshi dzhiela nṱha khwiniso ifhio na ifhio yo gaganywaho nga Khoro , nahone i nga -
Khethekanyo khulwane dza tshitshavha tshashu dza vhuya dza tendelana na zwine ra khou ita , muvhuso washu u ḓo dzhia maga a u dzhiela nṱha hafhu zwishumiswa zwine zwa ḓo shumiswa kha luṱa lwa mutheo .
Ezwi zwo swikelwa nga maanḓa nga u phaḓaladza ARV ho khwiniseaho , khathihi na nga mbekanyamushumo ya vhomme vha vhaimana . 
U khwaṱhisedza nḓisedzo ya vhukuma ya tshumelo zwi ṱoḓa sisiṱeme i tendelaho u kalwa ha vhukuma ha kushumele nga avho vha re na vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo ya tshumelo na nḓila dza u ita uri vha vhe na vhuḓifhinduleli .
Vha ḓo shumisa hani ṋdivho ya sialala lwa tshiphiri ?
Naho zwo ralo , ngoho ndi ya uri vhashumisi a vha rengi zwileludzi , mishumo kana tshumelo , fhedzi ngangoho mbuelo / mvelelo / na ndavhalelo . 
Vhabindudzi vhapo na vha dzitshakhatshakha vho tsireledzwa nga milayo yo teaho .
Tsheṋe i nga bviswa nga u bveledza miroho , ngeno hu uri zwitumbudzi na malwadze zwi tshi nga vha hone , fhedzi zwa fhungudzea nga nḓila ine mulanguli a nga dzhia tsheo ya u konḓelela thaidzo hu si na maga a ndeme a ndango e a ḓo a dzhia . 
Vha nga i wana ofisini ya muhasho u kwameaho kana u i daunuḽouda hafha fhasi .
Vhaanewa vhanga ndi vhonnyi ?
Nga ha u ita khumbelo ya u adoptha kha shango vha mudzulapo wa ḽiṅwe shango
Ndi mini zwi no ni takadza ?
Honeha , arali mugero muhulwane wa ḓala nga tshifhinga tsha mushumo wa u dzheniswa ha phaiphi khulwane , mvelelo dzi ḓo vha mutshinyalo . 
Mbekanyamushumo ya ndangulo ya phambano na u lulamiswa ha mbekanyamushumo dza pfanelo dza vhathu zwo khwaṱhiswa nga u dzhenelela ha vhugudisi ho fhambanaho u mona na zwa phambano na vhukoni hu na miraḓo ya foramu dza mbeu . 
ha khamphani ya tshitshavha hu katela zwi tevhelaho :
U tholiwa ha vhaofisiri avha vhaswa zwi ḓo ṋea vha ofisiri vha u vhona uri mulayo u a tevhedzwa nungo nnzhi . 
Zwibadela zwa muvhuso na zwa phuraivethe , vhuareloni ho ṅwaliswaho vhu songo kwamana na kiḽiniki dza masiari
( 2 ) Ndivho khulwane ya mmbi ya vhupileli ndi u pilela na u tsireledza Riphabuḽiki , tshirunzi tsha vhupo hayo na vhathu vhayo , u ya nga ha mulayotewa wa tshaka dzoṱhe u no langula u shumiswa ha dzimmbi .
-- U dzhia tsheo / kuvhonele kwa iwe muṋe
Vhaeni vha no khou dzula afho nḓuni ya vhaeni vha ḓo lavhelelwa u ṱhonifha fhethu hure na ndaka ire nga henefho tsini khathihi na vhudziki ha vhupo uho ha Rexford . 
Ngona kana vhuvha ha u sedzulusa zwi nga tevhela izwo zwa kuitele kwa u topola ṱhoḓea , ndi zwine zwa vha : 
Nga ṅwambo wa u shaya zwiko zwa komiti ya wadi , miraḓo ya phothifolio i re kha dziwadi dzi re khulu a vha koni u katela vhupo hoṱhe ha wadi musi vha tshi kwama vhadzulapo kha mafhungo a elanaho na phothifolio dzavho .
U ṊEA MAFHUNGO A SA NEMBELELI
( b ) ite khaṱhululo kha Khothe ya zwa Mulayotewa u bva kha khothe iṅwe na iṅwe .
Mbudziso dzi teaho u fhindulwa :
U sedza sia ḽithihi ndi u angaredza vhathu kana mitambo .
Izwi ndi zwa ndeme sa izwi zwi tshi tendela vhagudi u guda na u vhuisa mihumbulo nga ha kushumele kwavho .
Shumisani zwifanyiso na zwi no tou vhonwa kha u ita uri khungedzelo i kunge maṱo nahone i dzule i mihumbuloni ya vhathu .
Zwo ralo , ro tendelana kha u shumisana uri hu vhe na nyambedzano yo khwaṱhaho ; kha u amba ngaha thaidzo ya dzinnḓu ḓoroboni dzire na mimaini ; u tikedza Mbekanyamushumo ya Themamveledziso ya Lushaka ; u mba ngaha u sa shuma ha vhaswa ; na u amba ngaha maga ane a nga dzhiiwa kha u fhungudza u sa vha hone ha ndinganyo .
Afrika Tshipembe yo ana u fhungudza phaḓaladzo ya GHG nga-34% nga 2020 na 4%2 nga 2025 .
Topola madzangano o fhambanaho a tshitshavha na u a vhekanya u ya nga ndeme na u swikelelea ha tshumelo .
Zwi shuma zwoṱhe khathihi kha u ita uri ni tshile .
Asesimennde iṅwe na iṅwe i ya nga u sedzuluswa ho ḓiimisaho ha u langa vhukhwine na u vha zwone ha zwithu . 
U ita themendelo
U thetshelesa tshiṱori a wana zwiitisi na mvelelo zwatsho " ho vha hu tshi ḓo itea mini arali mmbwa yo vha i so ngo wanala ? "
U tshimbidza nḓisedzo ya tshumelo dza ndondolavhathu ya miḓini nga u tshimbidza na vhaḓisedzi vha tshumelo hu tshi katelwa na dziNGO na dziCBO
* u isa phanḓa na ṱhoḓisiso na u kwamana na Comprehensive Social Security System , ri tshi katela na ndavha ya National Health Insurance ;
Tshinyalelo ya ndondolo i ḓo engedzea musi dzielemente dzi tshi kundelwa na khwiniso kha ndaka dzi nga ṱoḓea u itela uri i swikele ṱhoḓea dza tshumelo ntswa . 
Nḓivhadzamulayotibe , une wo no ḓi iswa vhathuni uri vha ṋee vhupfiwa nga Luhuhi 2015 , u sedzesa kha maele o ṱanganelanaho a mveledziso a tsireledzo nṱha ha maitele a tshipholisa .
A huna nyimele yo nambatedzwaho kha mbuelo nahone a huna phimo ya tshifhinga ya khombekhombe . 
Vha humbelwa u sedza kha ndaulo dzi konisaho nga ha ndangulo ya kheshe na vhubindudzi . 
U nanguludza vhatshimbidzi vha masipala - hu tshi sedzwa nyambo dzine vha kona , u ita vhuṱanzi uri vha bva kha masia oṱhe a vhadzulapo hu tshi katelwa vharema na vhatshena , uri vha bva kha sekhitha dzo fhambanaho dza masipala , na vha no bva nnḓa ha vhupo ha masipala sa senthara dza PIMS ;
anganedzwaho
Zwo vha nga kha nyolo ya khethululo he vhathu vhashu vha vha vha si na na zwishumiswa zwa ndeme u tou fana na mahaya , mishumo , mavu , ndondolo ya mutakalo na pfunzo , khathihi na u dzhenelela kha ikonomi . 
Kha nyimele ya khumbelo iyi , zwo vha zwi songo tea uri Vho Montana vha topolwe sa tshipiḓa ngauri phambano ya tshiofisi i vhukati ha muhumbeli sa mutholi na mufhinduli wa vhuraru sa mutholiwa . 
Nga u shumisa zwibveledzwa zwo fhambanaho , vhagudi vha ṱanḓavhudza kushumisele kwavho kwa ḓivhaipfi na u sumbedza nga nḓila yo teaho kupfesesele kwavho kwa Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo .
Iṅwe ya nzulele dza ndeme nga maanḓa dzi kwamaho u funza na u guda ngomu kiḽasirumuni ndi ḽeveḽe dza nṱha dza khakhathi dzine vhanzhi ha matshudeni na vhadededzi vha ṱangana nadzo . 
Ndi tshaka dzifhio dza vhuholefhali dzine na kona u dzi vhona ?
Miṱangano yo khetheaho i nga vhidziwa arali kwotara nthihi ya miraḓo ya khoro ya rumela khumbelo yo tou ṅwaliwaho kha vhuṅwaleli ine ya ṱalutshedza uri ndi ngani vha tshi ṱoḓa muṱangano .
Hu na khonadzeo ya khombo ya malwadze a bvaho kha thukhitha dzi vhangaho khombo na kha tshikha na zwiṅwe zwibveledzwa zwa zwifuwo zwi hwalaho zwitzhili zwivhangaho khombo .
Vha sedza kha ḓivhazwakale ya muhasho u itela u ṱalusa maitele o ḓoweleaho na u wana uri ndi ngudo dzifhio , arali dzi hone , dzine dza nga gudiwa u bva kha kushumele kwo fhiraho . 
Nga nḓila iyi , muvhuso wo ḓikumedzela u vhea maga a u fhaṱa fulufhelo kha tsireledzo ya tshumiso ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Thekinoḽodzhi .
Ri dovha ra kuvhangana u vhudza miṱa yavho , nga maanḓa vhana vhavho uri shango ḽashu ḽi a hana na kaidza khakhathi nga nḓila yo khwaṱhesaho vhukuma . 
U sa bindula ha maṅwe mavhengele kha senthara ya mavhengele yeneyo nthihi zwo itelwa fulo ngavho nahone ha sa wanale ndozwo ya tshiṱoko i fanaho . 
Nga nḓila ya hone , nyaluwo ya vhubindudzi i si yavhuḓi i nga vhangwa na nga thivhelo ya u rengisa kha bannga dzi lambedzaho sekhithara ya phuraivethe . 
Tshelede yo ṱanganedzwaho
Nga heyi nḓila , huṅwe u sikwa ha mishumo na mveledziso ya mabindu hu vha hu tshi khou ṱuṱuwedzwa . 
I tea u dzhiela nṱha na zwiko zwi re hone kha masipala .
Sekithara ya zwa vhufhaṱi i khou livhana na u gonya ha mitengo hu hulwane kha mitengo ya matheriaḽa wa u fhaṱa wo ḓoweleaho . 
Vhushaka ha vhathu kha vhathu masiani oṱhe , fhedzi nga maanḓa kha pfunzo , mvelele , vhutsila na mitambo , vhu khou khwaṱha nga zwiṱuku . 
37 U vhalela mafhungo matsivhudzi
U funza luambo zwi tea nga nḓila ya u vangana , musi mudededzi a tshi khou sumbedza maitele avhuḓi , vhagudi vha ita nḓowenḓowe ya zwikili zwo teaho vha sa athu u shumisa zwikili izwi nga vhone vhane .
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhathu vhothe vho vhuelwaho nga NSFAS vhane vha khou shuma u kwama ofisi dza NSFAS uri vha thome u badela khadzimiso dzavho dza NSFAS .
Vhalanguli vha ḽeveḽe dzo fhambanaho vha na vhuḓifhinduleli ha data yo ḓiswaho , nahone u ḓiswa huṅwe na huṅwe ha data u ya kha ḽeveḽe i tevhelaho hu a tendelwa nga minidzhere o teaho u bva fhethu ha tshumelo kha tshileludzi u ya kha Ṱhoho ya Muhasho . 
Tshifhinga tshino tsha zwino tsumbo : Suphamakete muswa wo vuliwa uno ṅwaha .
U ḓadza manweledzo a IDP a mafhungomatsivhudzi a vhubvo o kumedzwaho
Khumbulelo ya u kavhiwa nga nzulatshinya na malwadze kanzhi zwi a engedzedzea . 
U shela mulenzhe ha zwitshavha hu na ndeme kha tsheo dzi no itwa dzi no kwama mveledziso ya vhudzulo ha tshitshavha tshigede tshi re vhuponi ha mahayani . 
U shela mulenzhe hu tea u vha ho dzudzana vhunga muelo wa mimasipala na dziwadi zwi tshi amba uri a si vhoṱhe vhadzulapo vhane vha nga shela mulenzhe nga vhone vhaṋe ;
Muofisiri wa u ṅwalisa u ḓo vha ḓivhadza arali o hana u nwalisa mbingano nahone a ṱalutshedze zwiitisi zwa u sa ṅwalisa .
Mveledziso dza vhudavhidzani nga dziṱhingo ha tshizwinozwino dzo ita uri hu vhe na khonadzeo ya ndaulo , na u dzhia tsheo ya zwa masheleni , uri zwi itwe fhethuvhupo ha thungo . 
U ṋetshedza ndangulo ya maṱhakheni , tshumelo dza thikhedzo ya ndaulo na thikhedzo ndi zwa ndeme kha muhasho . 
Tshifhinga tsha vha kha Ofisi , U fheliswa ha Vhuraḓo na u Fhaladzwa ha Komiti dza Wadi
Ṱalutshedzani muṅwe muthu nḓila ine na vhona ngayo mushumo wa zwishumiswa kha u funzwa . 
Ndi zwe zwa tendelanwa vhukati ha vha kwameaho phanḓa ha mulamuli uri vhafhinduli vhoṱhe vhaṱanu vho swika vhufhethu ha u thetshelesa nga iḽi ḓuvha . 
Kha vha vhale thebulu ya zwi re ngomu ha bugupfarwa u itela uri vha pfesese uri u vhea mutengo na khovhekanyo zwi amba mini . 
Masipala wo thoma vhunzhi ha mbekanyamushumo dza u maanḓafhadza , u tou fana na Mbekanyamushumo ya Khorotshitumbe ya Vhurangaphanḓa , Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Masipala na mbekanyamushumo dza mveledziso yapo dza muvhuso . 
Muṱangano wo tendela Vhuḓilugiseli na Maano a u Fhindula kha Zwiwo zwa Dzingu he ha thomiwa na Tshigwada tsha Mushumo uri tshi fhedzise ḽidzinginywa nga ha u ḓilugisela zwiwo na tshikwama tshine tsha ḓo shuma .
U itela u alusa tshikwama , vhabindudzi kha tshiimiswa vho ḓo ṱoḓa uri vha ḓivhe nga ha tshikhala : 
Zwipiḓa zwa ndeme zwa vhugudisi
Khabinethe i takadzwa nga mvelaphanḓa yo itwaho nahone yo dovha ya dzhiela nṱha fhethu hune ha ṱoḓa u dzhenelelwa .
Zwiṅwe zwine na ḓo shumisa ndi zwifhio ?
Tsha ndeme tshine tsha tea u dzhielwa nṱha ndi uri khothe dzo funesa u lavahelesa mvelele ine ya ṱuṱuwedza vhathu uri vha ite vhugevhenga vhu kwamanaho na vhuloi .
Ri dzula ri na mbilaelo ya ḽeveḽe ya nṱha ya vhathu vha sa shumi , vhushai , u sa vha na ndondolo ya ndeme kha mutakalo , nga maanḓa vhuponi ha mahayani na madzulo a songo dzudzanyeaho .
Maiti a sa shuni na zwiitwa ha ṱoḓi zwiitwa zwa u ṱanganedza nyito .
Ḓorobo ya Tshwane ye ya ṱanganedza u dzhielwa nṱha nga dzitshakha ngei kha Pfufho dza Ḓuvha ḽa Wi-Fi ḽa Ḽifhasi sa Ḓorobo ya Vhutumbuli ha Nṱha kana Mbekanyamushumo ya Muvhuso ya u fhelisa Khethululo ya Didzhithala .
Sekithara hei yo tikwa nga zwibviswa zwo ḓisendekaho nga sekithara nga kha mishumo ya muvhuso na mphomali . 
( 2 ) Mulayo wa Phalamennde u fanela u ta fomuḽa ya tshivhalo tsha miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka .
Kha vha tendele murangaphanḓa wa tshigwada a vhudzise mbudziso ngeno vha tshigwada vha tshi khou lingedza u wana phindulo .
Wanani ni tangeledze phindulo yo teaho .
Kha vha badele mbadelo kha tsivhudzo ya mbadelo yo tiwaho ya IRP6 phanḓa ha ḓuvha kana nga ḓuvha ḽine mbadelo ya tea u itwa .
Kha vha ḓadze fomo RFL , Khumbelo ya Mbadelo murahu ya Mbadelo ya ḽaisentsi ya Goloi .
Mulayotibe wa pfanelo u khwaṱhisedza pfanelo dza vhadzuli na vhadzulapo vhoṱhe uri dzi dzhiwe nga nḓila i fanaho nahone nga ṱhompho hu sa sedzwi muvhala , mbeu , ndaka kana maimo .
Khoro , minidzhere wa masheleni & mukhantseḽara wa wadi
ṋomboro ya referentsi ya mubadeli ine ya vha na ṋomboro dza 19
Ḽevele dza vhupo ho tingedzelwaho kana " vhupo " dza zwithu zwine zwa tshikafhadza muya u bva kha zwiko zwo topolwaho zwo ḓitika nga : 
Hezwi zwi amba uri zwiitisi kha zwitshavha zwine zwa nga engedza zwiwo zwa TB na zwone zwi nga engedza zwiwo zwa nyumonia . 
Nṱhani ha izwo , ro ḓiimisela u wana ndambedzo ya u anḓadza mafhungo aya . 
Mulayotibe u randa phimo dza mithelo ya u gembuḽa ine ya fanela u badelwa zwi tshi langwa nga mbueloguṱe dza u gembuḽa ha khasino yeneyo . 
Khonṱhiraka dzine dza vha na dzangano a zwa u maga dzo sainiwa mathomoni a Nyendavhusiku 1999 . 
U nanga zwidodombedwa zwo teaho u fhindula mbudziso
Vhushaka ho khwiniswaho na zwitshavha nga ngoho vhu ḓo shela mulenzhe kha u lwa na vhugevhenga nga nḓila i bveledzaho . 
Zwikhala zwi sa konḓi zwo vuleaho zwo vulea , kana a zwo ngo fhaṱwa , zwikhala zwi re vhukati ha mudzudzo , zwine ngamaanḓa zwi na ḓaka kana fhasi ha hone ndi lubulebule . 
Ṱhoḓea dza zwino dza pfunzo dza nṱha dzo engedzedzea zwinzhi . 
Komiti ya Wadi na Vvhatshimbidzi vah CBP vha shumisa SWOT dza mafhungo a zwigwada zwa u ḓiṱunḓela dzi no bva kha Luṱa lwa 1 kha therisano ya tshigwada awara dza rathi .
Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango a si manzhi u khwaṱhisedza pfanelo idzi .
Ri tou vha na vhuṱanzi ho fhelelaho uri mafhungo o khakhea ; mafhungo ane vha khou livhisa thandulo iyi ine muraḓo a ṱhonifheaho vha khou amba yone . 
Kha vha ite khumbelo ya phemithi ya mugodi
Ndi vho ṱalukanya miṅwe ya mirero .
Zwine nda ita ndi hayani
Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa :
( ii ) tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe na muṋetshedzatshumelo wa masipala ane masipala a vha na thendelano ya nḓisedzo ya tshumelo nae .
Ndivho : U ṋea tsedzuluso ya vhuimo ha zwino ha mbekanyamushumo nga vhuḓalo ho sedzwa kha pulane , Khovhakhombo , Mafhungo , Vhuḓisendeki na Ṱhanganedzo na zwa masheleni . 
Makete wa zwibveledzwa zwitete wo thomiwa ngei Masipala wa Tshiṱiriki tsha uThungulu , ngei Kwazulu Natal . .
Nahone tshenzhelo iyi i ḓo ri maanḓafhadza , ya khwaṱhisa khonadzeo ya nyaluwo yashu i sa nyeṱhi i re ya tshifhinga tshilapfu , ra lambedzesa , zwihuluhulu u sika mishumo . 
Muṱa wavho na dzikhonani vha tea u ḓivha vho hezwi zwiga , u itela uri vha kone u vha thusa arali vha sa tsha kona u ḓithusa .
Ni nga takalela u ...
14.1 . Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha vhafunwa vha avho vho lovhaho nga tshifhinga tsha maḓumbu a zwenezwino kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango .
u kuvhanganya na u vhekanya ṱhoḓea dza zwiko zwa mishumo
Naho zwo ralo , mushumo u ḓo fhedziswa mafheloni a ino vhege . 
Nga u ita nga u rali , tshi fhaṱa kha zwiko zwa akademi zwa mihasho yo fhambanaho kha Yunivesithi ya Cape Town , khathihi na izwo zwa vhafarakani vhapo na vha dzitshaka . 
Firiwei i ḓo vha na haiwei dzo serekanaho ya dovha hafhu ya vha na phaiphi dza gese , oiḽi , maḓi , khathihi na dzi khebuḽu Dzo angalalaho dzo Kuvhanganaho dza ICT . 
Kha vha ḓadze fomo DL1 , khumbelo ya u shandukisa ḽaisentsi ya u ḓiraiva tshiṱitshini tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndingo .
Kha vha ṱalutshedze , nga u shumisa tsumbo dzapo , miṱalukanyo ya nḓisedzo na ṱhoḓea , u vhea mutengo , mafhungo , ndaulo na maga na nḓila dza u phaḓaladza . 
U kundelwa u ṱalutshedza zwi khagala maga a fhasisa ane a ṱoḓea zwi ḓo fhedza zwi tshi nga zwi sa tshinyadza vhuvha ha zwo fhelelaho . 
Sheduḽu ya mbuelo : Mutevhe wa mbuelo dzi ṋekedzwaho kha khetho ya mbuelo iṅwe na iṅwe .
Thendelano dzi ḓo sainiwa nga vha GEP , muṋetshedzi wa tshumelo na vha Bindunyanḓano
Ngauri zwi ita uri ndaulo i vhe na vhuḓifhinduleli ha vhathu kha nyito dzayo , Mulayo wa Vhulamukanyi ha Ndaulo ( PAJA ) ndi mulayo wa ndemesa kha u vhona uri demokirasi ya Afrika Tshipembe i bvela phanḓa na u aluwa .
Heyi khethekanyo yo livhiswa kha u katela thandela na mbekanyamushumo dzine mihasho i tshimbilelanaho ya vunḓu ya khou dzi ita kha vhupo hoṱhe ha masipala washu . 
Pfulo i dzula i kha nyimele i sa fushi u mona na vhupo ha vhadzulapo . 
Mutshini u ḓo ṱamiwa nga zwiṅwe na zwiṅwe zwa nḓowenḓowe , eḽektroniki , kana ndiliso ya software ine ya ḓo vhambadzelwa mashangoḓavha na mutshini ; 
Mbetshelwa ya mbuelo i sa athu u badelwa i vhalelwa nga datumu ya u vhiga hu tshi shumiswa maitele a u saukanya khohakhombo . 
Muvhigo wa Madzinginywa kha Ndulamiso Afrika Tshipembe a khwaṱhisa mudzinginyeo u bva kha dzhele dzi si dzavhuḓi u ya kha madzhenele a tshumelo ya ndulamiso hune mbekanyamaitele dza pfanelo dza vhathu zwa sedzuluswa . 
Hovhu ndi vhuḓidini ha u shela mulenzhe kha mulalo na vhudziki kha dzhango ḽa Afrika nga maanḓesa kha dzingu ḽi elanaho na pfanelo dzashu dza dzitshakatshaka na mbekanyamaitele ya mashango a nnḓa ya u shela mulenzhe kha Afrika na Ḽifhasi ḽa khwine .
4 . Mbadelo ya u swikelela ine ya tea u badelwa nga muiti wa khumbelo sa zwe zwa sumbedziswa kha mulayo wa vhu 7(3) ndi zwi tevhelaho :
Zhendedzi ḽa u ṱunḓa ḽa zwithu zwa dzhenethikhi uri ḽi kuvhanganye zwithu zwenezwo .
lozwa tshikunwane )
Muhasho wa Vhuendi u ḓo shumisa rannda dza biḽioni dza henefha kha 9 kha Gavhelo ḽa Ndondolo ya Dzibada dza Vunḓu kana Mbekanyamushumo ya Sihamba Sonke na rannda dza biḽioni dza 11 kha u khwiṋisa na u londota dzibada dzi sa badelwi .
Zwine nda khou amba ndi zwauri ro shela mulenzhe zwihulwane kha nndwa ya mbofholowo : u shela hashu mulenzhe hu nga si vhuye ha bva ho tou badelwa fhedzi nga tshelede , fhedzi na nga dziṅwe nḓila nnzhi . 
Ndi ngazwo ri tshi khou thoma thero ntswa u fana na coding na data analytic kha ḽevele ya tshikolo phuraimari .
Mimasipala yo itwa thendelano nayo u shumana na tshikafhadzo ya nḓowetshumo yo bveledzwaho nga dziḽonḓri na dziḽaborothari u itela u khwaṱhisedza u tshinyadzwa ha malaṱwa . 
( 2 ) Mufarela Mulangavunḓu u tea u fhaladza Vhusimamilayo ha Vunḓu arali -
Maitele a mathomo a Mapholisa a Masipala a ḓo itwa nga nḓila ya luṱa nga luṱa , hu tshi khou dzhielwa nzhele zwiko na mulayo une wa vha hone . 
Mufhe une ra fema u na oksidzheni .
Khumbelo i tea u khwaṱhisedzwa nga dokotela wa phukha wa phuraivete o themendelwaho nga dokotela wa phukha wa tshiofisi .
I dovha hafhu ya bula zwi khagala ṱhoḓea ya uri hu vhe na u kwamana kha vhuimo ha dziwadi khathihi na u bula pfanelo ya uri vhathu vha vhe na zwine vha ṱahisa malugana pulane , khathihi na u kona u bva mulomo siani ḽa kushumele kwa masipala .
Hu sa tou vha vho tshiṱuhu kana u hanedzana nazwo ; hu tou vha u kanakana huhulwane nga vhukoni ha zwiimiswa zwa tshitshavha , vhathu vha re kha ndango vha tshi zwifha , vhufhura , vha tsela fhasi kha tshirunzi tshe kale tsho vha tshi tshi lavhelelwa kha vhathu vha tshiimo tsha vhulangi . 
Ndambedzo nnzhi i khou ṱoḓea u bveledzisa themamveledziso dzo teaho u ṋetshedza tshampungane . 
Ni humbula uri kuvhonele kwa muambi kwa vhathu na ḽifhasi ku ḓo vha ku tshe kuthihi arali o vha a tshi khou tshila ṋamusi ? 
Vha ḓo swikela zwinzhi nahone muṱangano wavho u ḓo tshimbila zwavhuḓi arali vha fha vhadzheneli tshifhinga tshine vha tshi ṱoḓa u ḓilugisela .
Hezwi zwi khou lwisa u tandulula fhungo ḽa u swikela u kolodiswa kha avho maAfurika Tshipembe vhane vha nga kona u swikela u kolodiswa .
Fhedzi kanzhi dzi thivhela u thetshelesa na u dzhiela vhaṅwe maanḓa .
Thege a dzi tshena betsho ya Grey khadzo fhedzi zwazwino dzi na Magalakombi a Muhasho wa Mutakalo . 
Naho zwi tshi nga leluwa u vhona tshiṱalula mulandu kha u phaḓaladzwa nga huhulu ha uri vhugevhenga na khakhathi zwine zwa vha hone ṋamusi , masiandaitwa a tshiṱalula ha tei u hangwiwa . 
U pfuka Ndaela ya Tsireledzo zwi amba mini ?
Fisiotherapi 100% ya mutengo wa Tshikimu
Ri ṱanganedza themendelo ya ṋenḓila vhukati ha muvhuso na tshitshavha tsha zwa mutakalo ya uri hu na ṱhoḓea ya u sedzulusa hafhu Mulayo wa Mutakalo wa Lushaka , 2003 ( Mulayo 61 wa 2003 ) na Mulayo wa Ndondolo ya Mutakalo wa Muhumbulo , 2002 ( Mulayo 17 wa 2002 ) muhumbulo muhulwane u wa uri ndango na miṅwe mishumo i ye kha Minisiṱa wa Mutakalo .
Saizwi Tshikimu tsho kundelwa u ḓivhadza mvelelo dza khetho kha AGM ya dzi 30 Fulwana 2010 , nḓivhadzo iyi ndi ya u ḓivhadza miraḓo nga ha mvelelo dza Khetho dza Dzithirasitii dza 2010 .
U ṱanganya mimakete kha vhuimo ha tswikelelo i re nṱhesa kha tshifhaṱo tshi re ḓoroboni , u fana tshaka dza vhuendi dzo fhambanaho na mafhande . 
Zwiṱori zwa u enda muyani na u ita ṱhoḓisiso
Nganea , ḓirama , nganeapfufhi , vhurendi - nḓivhadzo , adzhenda na minetse
U fhindula mbudziso nga ha tshibveledzwa
Mupo u ṋetshedza thumbukwa ya u tandulula thaidzo ya vhudzulo ; u sika zwiḽiwa na mishonga zwashu . 
Naho hu na ndingedzo dzi bvelaho phanḓa dza u livhana na u sa lingana ha ndeme vhu re hone , hu kha ḓi vha na phambano dza ndeme khulwane dzi re hone . 
Bulasi ya mavu o omaho nga u angaredza ndi ya vhuvha ha zwa bulasi ya u itela u tou tshila fhedzi , nahone hu na migwala ya mavu a songo limiwaho . 
Mbekanyamushumo dza holodei dzo ṋetshedzwa vhana nahone yo katela sesheni dza u vhala , u vhona dzi vidio na mitambo . 
U bva nga matsheloni ano , webusaithi yo kona u swikela 5272 u bva kha vhathu vho fhambanaho . 
Kha zwileludzi zwiṱuku , fhedzi , a zwo ngo ralo , naho hu na nyimele dza dzine hafhiswa mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
Luṱa luṅwe na luṅwe lwo itwa nga tshivhalo tsha zwiitei zwo tiwaho nga tshenetsho tshifhinga tshishumiswa tshithihi kana u fhira tsha CBP tshi nga shumiswa .
U sa vha hone Afrika Tshipembe lwa miṅwedzi ya rathi kana u fhira .
CAP ndi iṅwe ya maga a thikhedzo a GEP u itela u swikelela ndivho dza 2004-2014 dzo kumedzwaho kha Tshiṱirathedzhi tsha Mveledziso ya Mabindunyanḓano tsha Muvhuso .
Fomo dza khumbelo dzi a wanalea zwikoloni .
Ngauralo hu na zwifhinga zwine , sa tsumbo , oda i a itiwa nga luṱingo ngeno mabambiri o tea a tshi ḓadzwa nga murahu ha dzivhege nnzhi . 
Ndivho ya vhuḓiimiseli ndi u vala magake oṱhe o sikwaho nga milayo ya tshifhinga tsha tshiṱalula nahone u ḓo tsireledza vhashumi vhoṱhe kha sekhithara na u khwaṱhisedza ku farelwe u fanaho phanḓa ha mulayo . 
Muthusa Minisṱa wa Tshumelo dza Vhululamisi o sima thanga dza zwidohodohwane lwa u tou thoma mavuni a tsimu nga Lara ṅwaha wo fhelaho ndingedzo i ya u fha vhathu vha lwalaho zwiḽiwa zwi re na mutakalo . 
Thundu dzi fanaho na ole , zwivhaswa , parafeni , ole dza u ṋukadza , gese ya petiroliamu , mapfura , peṱiroliamu bitumene na mapfura a peṱiroḽiamu zwi fanela u tevhedza maga a ndaulo ya u ṱunḓwa na u vhambadzela nnḓa .
Thanda dza u sumba hu tshi vhaliwa maṅwalo o hudzwaho , zwiṱori zwa luvhondoni na zwiṱanwa .
Maitele a nṱhesa a ḓo topolwa uri a shumiswe nga miṅwe mihasho . 
Mulayo wa Lushaka wa Ndangulo ya Vhupo , 1998
( b ) miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka , vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kana Miraḓo ya Khoro ya Masipala ;
Ndangulo ya khombo i vhumba tshipiḓa tsha ndeme tsha vhuḓifhinduleli ha ndangulo , zwo ralo i ṱanganedza kudzhenele kwa vhubindudzi kwo fhelelaho kwa ndangulo ya khombo . 
Khumbelo ya phasipoto ya tshiofisi
Muvhuso u dzula wo ḓivhofha kha u tikedza sekithara yashu ya vhumagagoloi , ine ndi ya ndeme kha ikonomi na u sika mishumo .
Nyimele i a bvelela na u fhindulwa nga vhuḓifari ho ṱuṱuwedzwaho nga kusedzele na kuvhonele .
I vhea bono ḽa maimo a mvelephanḓa ya muvhuso wapo phanḓa .
Vhathu vhavhili musi vhe nae , vha a kona u shavha , na u tshema hu u ṱoḓa thuso . 
Wekishopo ya Cartel ya ICN i ita uri u kovhelana ha mihumbulo na zwa mafhungo a zwa u nethiweka zwi konadzee vhukati ha miraḓo yo zwi dzhenelaho na Mazhendedzi a si a Muvhuso ḽifhasini ḽoṱhe .
Sielisanani u dzungudza thambo uri khonani dzaṋu tshi i fhufhe .
Ho wanala uri vhafariwa vha ḽa tshisiiṱulo ( vhurotho ) ngomu wekishopho nga fhasi ha nyimele i si na mutakalo na luthihi . 
Mushonga wa vhulwadze zwaho kana wa iwe muṋe u wanala Medipost kana
( 1 ) Kha muṱangano waḽo wa u thoma u bva musi ḽi tshi khethiwa ,
Hu ḓo vha ho itwa Nyito ya Vhuṱudzeṱudze arali ha bvelela tshifhio na tshifhio tsha hezwi zwiito :
Fhedzi ndi vhona unga zwi ḓo vha zwi zwithu zwi songo dzudzanyeaho zwavhuḓi na luthihi nga u tou penndela , zwoṱhe ndi zwavhuḓi .
5.2 Zwivhangi zwa khuḓano
Muvhuso wa Shango u ḓo dzhia maga o teaho a u lwa na vhulwadze na vhushayapfushi zwi kwamaho vhana vha dzulaho kha Shango . 
Ṅwalani dzina ( ndi inwi muṅwali ) .
Lushaka lwa pfanelo dza mushumisi , zwenezwo , dzo dzhiiwa fhedzi dzi dzulela u khwaṱhisedza nga mulayo . 
U thomiwa ha Komititshimbidzi ya Tshandulo ya Vhudzulo na Mavu
Kha vha ṱhogomele : Khumbelo dzi songo fhelelaho dzi ḓo humiselwa kha muhumbeli na uri a huna vhuḓifhinduleli vhune ra ḓo vhu hwala kha u khakhisiwa hune ha do vha hone .
U bula vhushaka vhukati ha maḽeḓere na mibvumo na vhukati ha ḽeḓere na dzina kha mibvumo yoṱhe yo vhumbiwaho nga ḽeḓere ḽithihi .
Kanzhi i shumisa tshivhumbeo tsha ndaela
Masipala u ḓo sedza kha u tshimbidza mbetshelwa u itela makete ya gake nga u ṱavhanyisa maitele a khumbelo na u ṋetshedza tshumelo . 
Zwigwada zwi ya kha mbudziso , zwi tshi maka zwithu zwa ndeme zwo bvelelaho kha nyambedzano dzavho kha bambirimafhungo .
Nga nnḓa ha vhuleme , maṅwe maga a zwa mbalombalo a tshiimo tsha zwa mupo a hone na u bvela phanḓa na u kunakisa . 
Hezwi zwo katela tshipiḓa tsha tshifhaṱo tshine nnḓu ya u dzula na luvhanḓe lwayo zwa vha hone . 
Ngauralo , Nyito kana Mishumo ya u Linga a yo ngo dzheniswa kha Tshitatamende tsha Phoḽisi ya Lushaka tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha GIREIDI YA Ṱ.
Vha humbelwa u tevhedza haya maga : Liga 1 Vha vule burosa yavho ya inthanethe ( sa tsumbo , Internet Explorer ) .
Mugaganyagwama ndi nzudzanyo ya zwa masheleni .
Vhashumi vha ḓo dzhia tsheo dzo humbulwaho zwavhuḓi na u vha dzavhuḓi naa ? 
Tsha u thoma ndi u ṋea mvulatswinga nga ha pfalandoṱhe .
Vhuleme vhune ra vha naho ndi , naho hu na khumbelo dzo dovhololwaho dzine dza ḓo ṋewa tshitatamennde tsha ṱhanzi idzi , ro vha ri tshi nga vha ro khwaṱhisedza mafhungo aya oṱhe kale hu tshe na tshifhinga . 
Naho u hadzima uhu hu tshi khou engedzea tshikolodo tshoṱhe tsha sekhithara ya muvhuso , u engedzedzea ha vhubindudzi , zwo livhiswa kha themamveledziso dza ikonomi , ndi thikedzo yo khwaṱhaho ya nyaluwo ya ikonomi . 
U guma kha R2 100 nga muṱa kha miṅwaha mivhili ya khaḽenda
Ṱhanganyelo ya mvula ya Tshimedzi na Nyendavhusiku i khou lavhelelwa u vha tsini na nṱha ha yo ḓoweleaho kha zwipiḓa zwinzhi zwa dzingu . 
Arali , naho zwo ralo , mimasipala ya tshiṱiriki yo dzudzanywa hafhu , hu fanela u vha na nzudzanyo dzo teaho dza tshumelo na dza ndambedzo dza ndeme hu sa athu u dzudzanywa hafhu . 
U dzhena kha nyambedzano na mimasipala ya sumbe ya u fhirisela ndaka khayo . 
Mbekanyamaitele ya aḽikhoholo ya ḽa Thailand u ya nga ha ḓivhazwakale yo sumbedza u khethekana hu hulwane vhukati ha madzangalelo a ikonomi na a zwa matshilisano . 
U funza thekiniki dza u vhumba dzi sa konḓi : u monisa , u vhumbedzela , u vhumba ; u swaledzela
U ḓivhea khomboni hu hulela ngomu hayani havho nga nṱhani ha nyimele dzi tevhelaho :
U pfesesa mushumo wa rekhode . 
Hu na vhashumi vha re na tshenzhemo dzo teaho ( vhapfumbudzi na vha saukanyi vha u ḓiṅwalisa )
tshitshavha tshi nga dzhenelela hani na zwiimiswa zwine zwa ḓo sikwa u khwaṱhisedza u dzhenelela
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
U shumisa maḓadzisi a maitele ( tsumbo : Nga u ongolowa )
I guma kha R7 825 nga muṱa
U rengwa ho ṱanganelaho ha tshomedzo dza muteo kha zwiimiswa zwa mutakalo , u fana na tshati dza u ita ndingo dza muteo dza maṱo , mitshini ya monitha mutsiko wa malofha na zwikalo . 
Thebulu ya zwi takadzaho zwa vhuria
1 . Tshikolo tshi / zwi bva nga vhuya .
Mirado ya Bodombusi I themenndelwa nga Komiti ya Vhueletshedzi ine mirado yayo ya nangwa nga vhashumisi vha madi vhane vha wanala henefho kha vhupo ha vhufaramadi .
Vhuvha ha vhudiplomati ha dzitshaka vhu , arali hu na miṱangano ya dzitshaka hune vhathu vha ndeme vha ṱangana , hu na vhuḓifhinduleli . 
U tholiwa hu ḓo bva kha u khwaṱhisedzwa nga Muhasho . 
Zwi vhonala u nga . . .
Vhuṱanzi ha ndeme ha musi hu tshi lingiwa vhu amba vhukoni kha zwitevhelaho : 
Vhuṱambo ha u pembelela Ḓuvha ḽa Vhuendelamashango ḽa Ḽifhasi vho ḓo farelwa ngei Limpopo . 
U pulana vhuongelo ha mahayani hu ḓo elwa hafhu u itela zwikonḓisi zwa vhukule . 
Nyimele dza uri ho itea mini musi vha tshi lovha dzi kha ḓi kanganyisa , fhedziha , zwo dzhia miṅwe miṅwaha miraru phanḓa ha musi vha tshi dzhenela tsengo dza khangwelo dza vhaiti vha mabulayo aya . 
U ḓivhadzwa ha zwikili izwi zwa vhusiki ndi zwa ndeme musi hu tshi nanguludzwa na u langula zwikili zwa vhuṱaledzi .
Ḽiga 5 Ri ḓo vha kwama u ambedzana nga ha mvelelo dza khumbelo yavho .
U avhela masheleni kha themamveledziso , ho katelwa u funza , zwikhala zwa ṱhoḓisiso , zwishumiswa na vhupo ha vhuḓi ha u dzula matshudeni ndi zwa ndeme u ri yunivesithi dzi kone u swikele vhurumelwa hadzo ha u maanḓafhadza .
Fomo i humiselwa kha ofisi ya vhuponi havho ya SARS hu saathu fhela maḓuvha a 21 u bva ḓuvha ḽine vha tea u badela .
Bugundaula yavho ire na ṋomboro dza 13 na ṱhanziela ya mabebo .
Tshiedza tshine tsha khou khunyeledzwa tshi ḓo khwaṱhisedza uri tshumelo dza zwa mulayo dza matshimbidzele a muvhuso , mushumo u kovhekanywa u itela u katela tshumelo dza vhoramilayo vha vharema nga maanḓa vhafumakadzi , vha vharema na vha vhatshena vhuvhili havho , vho ralo . 
thusa mukhantselara wa wadi nga nyeletshedzo na u vhiga kha tshitshavha
Mushumo wa Inzhiniarini ya Transnet kha mulanga uyo ndi u vhona uri khethekanyo yo shandukiswa kha u vha mubveledzi wa tshishumiswa tsha vhukuma tsha ḽifhasi tshifhinga tshoṱhe .
i . u vha thusa u pfesesa kuitele kana kutshimbidzele kwa khothe ;
Mutengo wa tshumelo idzi ndi R36 000 , hune NGO yo kona u bveledza R20 0000 u bva kha vhalambedzi nga kha tshumisano na vha Mtilini .
( 2 ) Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea nga zwoṱhe zwoṱhe nga Miraḓḓo ya vhusimamilayo ya vunḓḓu zwi nga buliwa nga mulayo .
Oḽivi dzi ṱavhelwa uri dzi ḓo kona u kwanyeledzwa uri dzi bvise ole ya oḽivi , ine kanzhi ya vha ya ndeme ya nṱhesa . 
U langula vhulwadze i dzula i khaedu kha maongelo a TB , nga maanḓa kha vhulwadze vhune ha tila mushonga na nga maanḓa kha vhashumi na vhalwadze vhane nyelulo yavho ya si khou dzhielwa nṱha . 
8.3 Ṅwalani fhungo ḽithihi ni ambe nga ha vhuḓipfi haṋu nga ha tshiṱori .
U bva tshe Gammba ya Lushaka ya Vhaswa ya u thoma nga 2012 , vhaswa vhe vha dzhenela vho thoma tshivhalo tsha dzithandela zwitshavhani zwa havho dzine ndivho yadzo ndi u ḓisa mveledziso .
Kha vha dzhie dziphindulo kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe kha dzulo .
Ndeme ya mafhungo a kushumele o vhigiwaho : Maitele a tevhelaho o shumiswa u linga ndeme ya kushumele kwo dzudzanywaho na u vhigiwa : 
Vheani pani kha tshiṱofu tshi no khou fhisa kana muliloni .
Kunangele kwa maipfi
Vha nga vha hani tshipiḓa tsha u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde ?
Zwipuka zwine zwa ri fha zwiḽiwa na / kana zwiambaro
Nṱhani ha izwo , mbadelo ya nzwalelo kha mbuiselo arali ha vha na khanedzano ine ya vha hone a yo ngo dzheniswa kha theo ya mulayo . 
" Nga tshifhinga tsha mishumo ine ya nga yeneyi , milayo ya ekonomi ya nga misi ya nyisedzo na ṱhoḓea i bveledza mitengo ya nṱha , " hu amba Minista . 
Ri khou gudisa na u shomedza mapholisa na sisiteme ya khothe uri vha kone u tikedza vhapondwa vha khakhathi dzo ḓitikaho nga mbeu .
ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
U imedzana na vhugevhenga , vha sedza kha muhanga u shandukaho u itela u thusa vhaoli uri vha dzule vha tshi livhana na ḽifhasi ḽi shandukaho , Dzhenaḽa ya Dzitshaka ya Khohakhombo , Vhutsireledzi na U thivhela Vhugevhenga , Tshimedzi . 
Ri humbula u nga thengiselano idzi dzi na ndeme i sa kalei na mbuelo kha dzone dziṋe . 
Pfalandoṱhe mbili dzi sa fani
Tshivhumbeo tsha fhungo , vhulapfu na tshaka
U bvuḓa hu nga thivhelwa nga u ṱumanya nga nḓila yone . 
Kha vha sumbedze uri ndi thandela dzifhio dze dza dzheniswa sa thandela dza IDP hu tshi tevhelwa mafhungo a uri dzi na vhudzivha sa thandelathikhedzi na / kana ho sedzwa mbuelo nga zwikalo , musi dzo shandulwa na u ṋea zwiitisa u ya nga thandela zwa uri ndi ngani .
Ngudo dzi sedzaho u thetshelesa na u amba luvhili nga vhege iṅwe na iṅwe
U bva kha izwo o swikelela zwa uri Mark o bveledza hafhu sialala ḽi re tsinisa na ḽa u thoma . 
Vhaṱoḓisisi vha nga vha vhathu vhapo , vhane vha bva kha zwiiimiswa zwa tsedzuluso kana yunivesithi dza Afrika Tshipembe , kana vha nga vha vha tshi bva nnḓa ha shango ngeno Afrika Tshipembe ḽi vhuṅwe ha vhupo havho ha ṱhoḓisiso .
U kona u vhala na u ṅwala nga isiZulu kana Setswana hu ḓo engedza ndeme . 
Ni ḓiphiṋe ni ḓoroboni
3.3.2 U langa mishumo ya Komiti ya Wadi
Ndi tshi lavhelesa kha khumbelo iyi ya ḽaisentsi nga mbalotshikati henefha kha mabambiri a vhuṱoḓesi a fumisumbe , zwenezwo vha kha muvhuso wo fhambanaho tshoṱhe u ya nga vhuṱumetshedzi vhukati ha vhuṱoḓesi na vhubveledzi . 
Miaro ( hu tshi katelwa muaro wa maxillo-facial ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
U dzudzanya nga nḓila i lunzhedzanaho na u dzhia muvhali u bva kha zwi ḓivheaho u ya kha zwi sa ḓivhei
Nzulele idzi dzo bveledzwa u itela u livhana na zwiteṅwa zwo teaho zwa mashango sa ḽa Brazili na Indonesia , hune maḓaka a hone a vha o phaḓalalaho , nahone tsireledzo ya maḓaka na mbilaelo dza ndangulo zwa vha zwo ḓalesaho kha adzhenda dza lushaka na dza mashangoḓavha . 
Khumbelo dza khangwelo zwa zwino dzo no wanala u bva kha vhashumi vhahulwane vha mmbi dzine dza ḓo khwaṱhisedza izwi . 
Kungulusanani sa bara ni na muṅwe nga inwi .
Fhedzi ha si vhe na ane a mu phalala .
u angaredza mafhungo a ndeme e a ambiwa nga hao o kwamiwaho muṱanganoni
U ṱalutshedza nyimbo dza mvelele na dziṅwe ri tshi shumisa phambano ya u imbela nṱha kana nga vhulenda , nz .
U shumiswa ha ndayo idzi nga masia o fhambanaho zwi katela kha dizaini , nḓisedzo na ndangulo ya mavu a no khou shumiswa u itela mveledziso ya ha u dzula na zwezwo zwi a ṱuṱuwedzwa . 
Mbulungo ya masheleni i yaho phanḓa na u engedzedzwa ha mbekanyamushumo dzo sedzaho vhuṱanzi ho thagethiwaho nga vhuronwane na tshumelo dzo sedzesaho kha tshigwada tsha vhukale uhu dzi dzulela u vha dza ndeme u fana na kale . 
Kha kutshimbidzele uku , matheriala ane a kwamea nga nyimele dza kushumele dzo fhambanaho a itwa ndingo . 
Koporasi i kha maitele a u dzhenisa PMS na matshimbidzelwe a elanaho na zwezwo . 
Khalendara ya ṅwaha uno
Vha na khetho ya uri vha dzhia hani nyimele iṅwe na iṅwe i si yavhuḓi ngauri khaedu dzi ḓo vha tshinyadza arali vha songo khwaṱha . 
Ri ḓo dovha ra bvelaphanḓa na mushumo washu wa u bveledza vhatsila na dziphurofeshinaḽa nga kha mbekanyamushumo ya mveledziso ya vhukoni ha phurofeshinaḽa na mushumo yo vhiluledzwaho . 
Visitor's Centre i wanala kha Poswo ya kale ine zwino ya vha tshipiḓa tsha vhupo ha Phalamennde .
Tsumbo , u pomokwa vhuloi zwine zwa sia muthu a na phungommbi , a khethululwa , a rwiwa na u vhulahwa .
KHETHO DZO VHOFHOLOWAHO DZA VHUKUMA DZA TSHIFHINGA TSHOṰHE Muvhuso u ḓo shandukiswa nga kha khetho dza tshifhinga tshoṱhe dzine vhathu vhoṱhe vha ḓo kona u khetha lwa tshiphiri
Fhedzi-ha , kha u shumisa thekhiniki dza nyedziselo dza mbalo , zwi tevhelaho zwi fanela u kuvhanganywa ho ṱalutshedzwa zwi khagala zwianganyelwa , manweledzo a zwiveledzwa nga mbalo , na tshikalo tsha vhuḓifulufheli na tsaukanyo dza u sa lepalepa . 
thendelo ya zwa muthelo sa zwe ya tendelwa na u bviswa nga Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe .
Khwaṱhisedzo dzi tevhelaho dzo bviswa kha vesheni dza u swika kha na dzi katelaho vesheni iyi : 
Mudzulatshidulo u ḓo vula muṱangano a thoma adzhenda a tshi ya nga ḽiga nga ḽiga .
Izwi zwo ṱanḓavhuwesa lune zwa vho ṱoḓa na uri hu vhe na phungudzelo .
U Sedzwa hafhu ha Vhupileli ho bvisela khagala , ṱhuṱhuwedzo yo fhelelaho i pfadzaho ya ṱhoḓea dza vhupileli dza tshifhinga tsha vhukati na tshilapfu . 
U ḽebuḽa / ḓadza mavhaka a tshibveledzwa nga nḓila yone
1.9. Khabinethe i livhisa ndiliso khulwane kha vhadzulapo vha Bangladesh na mashaka na dzikhonani a vhashumi vha feme ya nguvho vha fhiraho 1 000 vho lovhaho musi hu tshi wa tshifhaṱo .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 Foniki ( orala/ kana nḓowenḓowe/ maṅwalo )
ndivho ya muṱangano .
U thoma , hune a si vhe hone , madzhendedzi a khonanyo a dzingu na lushaka kana themamveledziso ya zwa zwiimiswa na muhanga ngeletshedzo , ṱhoḓisiso na u vhea iṱo . 
Ndi musi yo no rwa iri ya malo vhusiku ho no vha na swiswi .
u fhungudza u hulela ha zwiimiswa zwine zwa ita vhubindudzi zwi zwoṱhe kha nḓowetshumo iyo na u ṱuṱuwedza muṱaṱisano nga u sika tshikhala tsha vhatambi vhaswa vhane vha ṱoḓou dzhena kha makete wa theḽevishini i badelisaho hu si na u vhuelwa hu sa pfadziho kha masheleni a thuso ya muvhuso ;
U engedza tswikelelo ya vhagudi kha nyanḓadzamafhungo nnzhi , hu tshi katelwa na dzikhomphyutha , zwine zwa do ita uri pfunzo yavho i godombele .
figara dza muambo ---- maipfi kana mafurase a shumiswaho nga nḓila yo dzumbamaho u itela u pfumisa luambo sa ḽifanisi , ḽiedzamuthu , ḽimethafore
U bva kha khanedzano idzi , hu na vhuṱanzi ha uri madzangano a nḓivho a tea u ita zwithu zwivhili zwavhuḓi uri i dzule i tshi tshimbilelana na u sa nyeṱha - u tshimbidza dzangano zwavhuḓi na u ṋekedza zwibveledzwa zwo ḓisendekaho nga nḓivho kha vharengi . 
3 . Arali rekhodo i na maipfi o rekhodiwaho kana mafhungo ane a nga dovha a bveledzwa sa zwithu zwi no
Sisiṱeme dza tshishumiswa tshi bvisaho buse na minukho i si yavhuḓi na phaiphi dzi elanaho nazwo kana sisiṱeme dza tshumela dzi fanaho nazwo dzi tea u dizainiwa na u dzhenisiwa nga nḓila ine ya ṋetshedza tswikelo yo linganaho ( yo swaiwaho zwavhuḓi ) u itela uri hu sa vhe na vhuthada nga tshifhinga tsha ṱholo na ndondolo khathihi na u lugisa kha mekhenizimu dzo teaho . 
Arali Afurika Tshipembe ḽa ita uri hu vhe na mvelaphanḓa kha u fhelisa u khethulula nga lushaka malugana na vhuṋe na ndaulo ya ikonomi hu sa khou fhungudzwa vhushai na u sa lingana , tshanduko iḓo vha i si ya vhukuma .
MULANGI-DZHENERALA Muhasho wa zwa Mutakalo Private Bag X 828 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo . : ( 012 ) 312 0000 Nomboro ya Fekisi . : ( 012 ) 325 5706 Webusaithi : http://www.doh.gov.za
Kha muṱangano muṅwe na muṅwe uri hu vhe na u fhaṱa na u swikelela zwipikwa zwawo nzudzanyo dzoṱhe dza lodzhisiṱiki dzi fanelwa u itwa .
Khathihi fhedzi Ann a mbo ḓi kora tshikoro tsha vhuraru tsha thimu ya New Town , hu si kalekale ,
Muhasho wa Mutakalo u khou ita mushumo wa ndeme kha u thivhela khakhathi . 
Datumu ya u vala ndi 31 ḽa Ṱhafamuhwe 2015 nahone mafhungo manzhi a hone kha webusaithi
Dzi nga ṱoḓa muthu muṅwe na muṅwe uri a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi vhige khadzo na uri dzi nga ṱanganedza phethisheni , vhuimeleli kana vhupfiwa zwi bvaho kha tshitshavha .
Zwine thandela ya fulufhela u zwi swikela
Fhethu ya u vhulaha malwadze i shumiswa u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo kana zwiṅwe zwo bviswaho kha phukha .
Themamveledziso yo katela sisteme ntswa ya vhuendi na senthara dza vhubindudzi , dzine dzi nga ṋetshedza ṱhoḓea dza vhashumi . 
Ndi mafhungo afhio a farwaho nga mihasho ya muvhuso kana tshiimiswa tsha nnyi na nnyi hune u swikela mafhungo hu nga wanala ?
U humbulela ( vhabvumbedzwa , nyimele , fhethuvhupo , mulaedza )
Mbadelo
Kushumele ku a ṱoḓea hune masiandaitwa a matshilisano a si avhuḓi na a ikonomi a u valwa ha mugodi a nga dzudzanyelwa na u khwinisa tshiimo . 
U wana mafhungo zwi nga itwa nga nḓila ya u tou davhidzana na vhaṅwe zwenezwi mafhungo maswa a tshi khou ḓi ṱanganiwa nao tshifhingani tsha u rekhoda .
Naho zwo ralo , hu na phambano nnzhi vhukati ha khethekanyo dza zwiwo zwihulwane na nga ngomu hadzo . 
Tshikhala tsha
Madokotela zwao Madalo , na dziṅwe tshumelo dzoṱhe kha DSP/ vhaṋetshedza netiweke 100% ya mutengo wa Tshikimu
Naho hu na uri hu na nyaluwo ṱhukhu , u gonya ha mitengo ya vhupo ha Yuro nga huhulu i kha ḓi vha i fanaho na dziṅwe ikonomi dzo bvelaho phanḓa . 
Fini dzi thusa kha u bambela nga luvhilo
Ndi zwifhio zwiṱirathedzhi zwi ne ra ṱoḓa u vha nazwo u swikelela zwipikwa zwashu ?
Tshikimu tsha Vhubindudzi ha Goloi tsho vulela vhubindudzi ha sekithara dza phuraivethe ha R24 , 5 biḽioni , tsha ḓisa mbambadzo ya dzigoloi na zwishumiswa zwa R103 biḽioni nga 2013 .
U ṱuṱuwedza na u kunguwedza mveledziso ya vhupo ha ṱhanganyoni dzo ṱaluswaho . 
U fhaṱiwa ha fhethu ha u kunakisa maḓi na uri u dzheniswa ha dziphaiphi dza u bva Vhubvaḓuvha ha Kalahari u ya Mier ho fhela , zwa u fhaṱiwa ha Jozini Pongolapoort na Damu ḽa Gariep hu khou fhela .
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwilapfu , tsumbo , marifhi
Milayo a i ṋetshedzi pfanelo na nthihi dzine dza tea u tevhedzwa kha idzo dze dza dzhielwa vhavhili vhe vha kundelwa nga u wana khangwelo . 
Tshanduko kha ḓana nga kotara vhukati ha kotaratiwa ya mahoḽa na
MaAfrika Tshipembe vho fhiwa u swika Fulwi 2019 uri vha ite mbilo dza mavu .
U fhaṱwa ha tshiṱitshi , tshi ḓuraho R3 miḽioni , zwo sika zwikhala zwa mishumo na u maanḓafhadza vhathu nga zwikili na ndivho ya u sika mupo wo tsireledzeaho .
Haya ha vhana ndi
U vhala wo tou fombe
Khamphani ya vhadzulapo ngei Australia i theliswa zwavhuḓi kha mbuelo ya u shuma hayo u mona na ḽifhasi . 
Kha akhaunthu ya bannga ya muthu o itaho mbilo .
Ndayotewa i tsireledza pfanelo dza mvelele na tshiiimiswa tsha Vhurangaphanḓa ha Sialala .
U bveledza curriculum ya vhugudisi u ya nga zwiṱandadi zwa South African Qualifications Authority ;
U engedza kha u khwiniswa ha tshiṱitshi , vhuḓila ha thungo ya bada ho khwiniswa hu u itela vhathu vha no tshimbila nga zwigariki uri vha kone u tshimbila zwavhuḓi . 
Sa tsumbo ri ḓo vhuisa vhaingameli u itela uri vhaingameli vha zwikolo vha kone u dzhena tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , vhadededzi na ṱhoho dza zwikolo vha tea u zwi ḓivha . 
Tshiṱiriki tsho ḓiimisela u vha tshiṱiriki tsha u thoma kha shango tshi re na zwiko zwa fulufulu zwi vusuludzeaho . 
Dzisilinda dza Gese
Ezwi zwi nga shela mulenzhe nga maanḓa kha u vhumbiwa , u thomiwa , pfananyo na u vhuela nyito kha ḽevele ya dzingu , hu tshi katelwa na u lavhelesa mbekanyamushumo dza vhaswa vha dzingu kha tshifhinga tsho tiwaho . 
Khumbelo ya mvusuludzo kana u fheliswa ha u ṅwaliswa ha mishonga ya vhulimi
Tshikhoḓo itshi tshi amba nga mini ?
Mutevhe wa maipfi 59
2.2 . Nga murahu ha khumbelo u bva kha Khomishini ya AU , Khabinethe yo tendela uri Afrika Tshipembe ḽi vhe ṋemuṱa wa Foramu ya Vhuvhusi ha Inthanethe Afrika ( IGF ) nga Tshimedzi 2016 .
Nyimele dza orala ndi mbilaelo dza mutakalo wa tshitshavha dza ndeme nga u anda hadzo , u kalula hadzo , masiandaitwa adzo kha khwaḽithi ya vhutshilo na muvhilo wa tshumelo nga tshitshavha . 
Vhathu vhanzhi vha a tenda kha mushonga wa hayani , kha ṱhangu , na zwiṅwe zwine muvhuso wa sa zwi langule .
Mufumakadzi Tshipikara , Mudzulatshidulo na Vhahulise Miraḓo ya Phaḽamennde :
Zwipikwa zwashu hu tea u vha tsireledzo ya mushumo , maitele a vhutholi avhuḓi , vhugudisi ha tshifhinga tshoṱhe , maimo a nṱha a vhukoni na vhubveledzi na vhukoni ha u swikelela maitele a ikonomi a no khou shanduka hu si na vhukonḓi ha tswikelelo iyo vhu si kwao vhu no khou wela kha vhashumi . 
Mishumo yavho sa Mbumbano ya Tsireledzo kha Mulilo ndi :
Nga ngoho zwithu zwinzhi zwi khou itiwa u itela u fhaṱa ḓoroboṱhukhu dza migodi dzashu . [ U vhanda zwanḓa . ]
1.5 Mvelelo u bva kha Samithi nga ha u Ṱanganywa ha Sisiteme ya Ndiliso fhasi ha thero " U swikelela u edana , hu sa nanguludzi na sisiteme ya ndiliso ya tshifhinga tshilapfu " zwo ita uri Minisita wa zwa Mutakalo na Mishumo , Vho Aaron Motsoaledi na Vho Mildred Oliphant , nahone vha tshi tikedzwa nga Muthusa Minisita wa Zwiko zwa Minerala , Mutakalo , Mishumo na Zwiko zwa Minerala dzo ṱanganedzwa .
Ṱhoḓea ya mushumisi wa vhukuma I anzela u ṱaluswa nga mmbi ya vhupileli ya ḽeneḽo shango . 
Na nga tshifhinga tsha nndwa ya u lwela mbofholowo ya lushaka hu tshi lwiwa na mmbi dzi hanedzaho dza maanḓa , zwi a mangadza uri zwipondwa zwa u tambudza zwo ḓiṋetshedzela u tevhedza zwiṱandadi zwa vhuthu na mulayo . 
Muthusa Muphuresidennde vho fulufhedzisa vhabindudzi vha Japan uri Afrika Tshipembe a ḽi na thaidzo ya u ita vhubindudzi nahone vha vha toololela nga ha vhudziki ha ikonomi yashu na vhupo ha mabindu ho teaho vhune vhathu vha nga bindudza khaho , zwihulusa kha tshumisano dzine dza sika mishumo .
Tsumbo ya zwithu zwa ndeme izwi ndi :
Musi mudededzi waṋu vha tshi ri ni thamuwe ,
Nyimele ya ndaka ya Muhasho i wela kha khethekanyo ine ya nga vha dzi sedzeaho kana dzavhuḓi , saizwi zwithu zwe zwa kuvhanganywa sa zwi si zwavhuḓi zwi tshi laṱiwa . 
Komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo dzi ita mini ?
Sa koni u shumisa inisuḽini nga nḓila yo teaho ( vhulwadze ha swigiri ha lushaka 2 , vhune ha anzela u vha hone musi muthu a tshi aluwa nahone vhuṱumanywa na ḓivhazwakale ya muṱa kana u vha na muvhili muhulu ) .
Nyimele dzine dza vhanga u kandekanywa ha pfanelo dza vhathu nga maanḓa dzo ambiwa ngadzo nga NEC naa ? 
5 . Khakhathi dzi itiwaho ho sedzwa mbeu ( GBV )
Tshikalo tsha pfunzo kha wadi dza mahayani tshi fhasisa . 
Vhashai na vho siiwaho nga nnḓa , nga nnḓani ha musi vha bvisela khagala u ḓilugisela u shuma , vho pfelwa zwihulwane uri vho tewa nga tshiimo tshavho . 
Zwi a konḓa uri hai , fhedzi no tea u amba uri hai arali muṅwe muthu a tshi ita uri ni pfe ni songo ḓigeḓa .
Zwiṱitathedzhi zwi tevhelaho zwa ndeme zwi vhumba manweledzo a zwiṱitathedzhi zwa ndeme zwo ṱaluswaho kha u swikelela ndivho dza Puḽane ya u Wanulula Masheleni : 
U shaya vhudziki ha Tshikwama hu tea u vha nga fhasi ha mbalotshikati musi hu tshi vhambedzwa na uho ha zwikwama zwi elanaho na maraga u ya nga ha ṱhoḓisiso yo teaho ya vhalanguli vha ndaka . 
Fuḽaimatshini ya lufhafha lwo tewaho na lufhafha lwa ekizisi ( dziheḽikhophutha ) ndi zwipiḓa zwa ndeme . 
u shushedza
Fhedzi , luvhilo lu fhasi nahone maitele a u shandukisa a tea u andiswa kavhili u itela uri vhukoni na u ita mbambe zwine zwa khou ṱoḓea u kona u ṱaṱisana kha ḽifhasi ḽa ikonomi zwi khou wanala nga zwiṱuku kha mashango oṱhe a Afrika . 
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
Khomishini i dovha hafhu ya tama u ṱahisa ndivhuwo dzayo kha vharangaphanḓa vha thandela dzo fhambanaho ( vha bvaho ngomu na nnḓa ha khomishini ) kha u endedza vhaṱoḓisisi , kha ṱhoḓisiso yo itwaho ngavho , na kha maṅwalo na mivhigo yo itwaho nga fhasi ha vhuendedzi havho . 
Nga murahu ha vhala mafhungo nga u sielisana , kha vha humbule nga ha thandululo dza pholisi dzo teaho kha nyimele hedzi . 
Mbekanyamaitele dza u renga dza muvhuso dzi khakhisa nḓila ya vhudavhidzani kha mafhungo a vhuaḓa nahone sisiṱeme ya u renga ya muvhuso yo konḓisiwa vhukuma .
Thangi ndi mini ?
( a ) u tea u nanga Muthusa Muphuresidennde u bva kha Miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka ;
U thivhelwa ha mbingano ya Tshiisiḽamu vhukati ha vhathu nga ṅwambo wa vhushaka havho ha malofha kana nga u elana kana nga vhuunḓi , kana tshiitisi tshiṅwe na tshiṅwe , zwi sedza nga mulayo wa Tshiisiḽamu . 
Khoro dzi fanela u dzhia tsheo nga ha :
Ezwi zwo amba uri China ndi fhethu ha zwivhambadzwa seli hu hulwane ha vundu . 
Vho ḓa nga tshifhinga tshi konḓaho vhukuma kha Eskom nahone vho ita mushumo muhulwane khathihi na bodo yo rangiwaho phanḓa nga Vho Jabu Mabuza u ri hu vhe na vhudziki kha khamphani .
Thandela iyi i tshee kati fhedzi yo no vha na mvelaphanḓa i no vhonala malugana na u sima mbekanyamaitele ya ndaka na ridzhisiṱara dza ndaka i no sudzulusea na ya zwifhaṱo kana mavu . 
Thandela iyi yo thomiwa u itela u thivhela u kundelwa ha sofuthiwee na hadiwee i kolodwaho u pundulela ho khakheaho ha masia a didzhithi mbili dza ṅwaha . 
Zwiṅwe hafhu zwa zwitatamennde zwi songo ṋetshedzwaho zwi katela kha Khoudu , zwi nga bviswa tshifhinga tshoṱhe . 
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha , sa ḓirama
Mavhengele , mimakete , dzibannga
Themu ' mbeu ' ḽi ambelwa kha vhanna na vhafumakadzi
Tshihanedzi kha Webusaithi ya tshiofisi ya SAPS 
Musi ho livhiwa kha sia ḽa u thivhela vhugevhenga , kuitele kwo dzudzanyeaho ku a ṱoḓea kha mvumbo , mutevhe na miṱalukanyo yaho . 
Kha vha ambe na Mushumeli wa Mveledziso ya Tshitshavha .
Zwi tshi ya nga Sisiṱeme ya Mulambo wa Vaal yo Ṱanganelanaho ine ya vha na madamu a 14 ane a isa maḓi Gauteng , sisiṱeme zwazwino i kha 49.1% hu tshi vhambedzwa na 67.9% nga tshifhinga tshenetshi tshithihi mahoḽa .
Vhatshimbidzi , Komiti ya Wadi na na zwigwada zwa u shuma na vhashelamulenzhe vho khethelwaho uri vha tee kha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe , hu tshi katelwa vhaṋetshedzi vha tshumelo
Hune vhathu vha si kone u langula zwithu nga vhone vhaṋe , ri ri muthu u fanela u avhela maanḓa kha vhuimo vhu re tsinisa na vhathu avho , zwine zwa amba muvhuso wapo . 
U itela uri izwi zwi kone u shuma , muhasho u ḓo lavhelesa vhukuma ṱhoḓea dza pfanelo dza mavu na madzangalelo a vhafumakadzi , vhaswa , vhana na vhathu vhahulwane . 
Fhedziha , muvhuso kanzhi kha ndango dza u dzhia maga a mulayo ya dzitshakatshaka u dzhiela nzhele uri u gembuḽa kha inthanethe ndi nḓila ya u gembuḽa ire hone na u vha na vhumatshelo ha u ya hoya . 
Nga u angaredza zwi tou vha khagala uri nga u thoma u shumisa tshiṱirathedzhi tshiswa tsha vhubindudzi , vhathu vha langaho ndaka ya thirasiti swikela ṱhoḓea dza miraḓo yoṱhe , hu songo sedzwa tshifhinga tshi tiwaho tsha vhubindudzi havho . 
Nahone , ndi zwone , hu na nyengedzo hu ḓo ḓa vha na vhulaedzwa vhuhulwane . 
U shuma na / nga maipfi : thangi ; midzi , mitshila
Mbalo dza ḓiṅwalisa ha u fhedza a dzi langiwi nga ṱhoḓea dza Muhasho . 
Kha vha ite khumbelo ya ṱanziela ya u ṱunḓa halwa
Kha ḽa Amerika , ri kha ḓi tou bva u vusuludza mikhwa i kwamaho sekhithara ya phuraivethe , u khwaṱhisa u wanalea ha mbuelo kha bindu , ho sedzwa zwiṱuku kha u swikela ndinganyelo na u tsireledza vhashai na vha re kha tshiimo tshi si tshavhuḓi - ro fhelisa mbekanyamaitele ya u khwinisa vhathu vhe vha vha vho tsikeledzwa na ndondolo . 
Hezwi zwithu , naho zwi thaidzo , zwi nga si sokou litshwa zwo ralo . 
Ndi zwidodombedzwa zwifhio zwine zwa ṱoḓea ?
Zwipikwa izwi zwi ḓo swikelelwa nga , u fhungudza tshiimo tsha vhutshinyi ha dzikhakhathi ; u vhona uri sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi yo khwaṱha nahone iya shuma , u tsireledza mikano ya Afurika Tshipembe ; u fhelisa vhutshinyi vhu no itwa nga kha inthanethe ; u vhona uri miṱani hu na vhudziki , u lwa na vhufhura .
Vha rumele khumbelo kha Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe : Private Bag X2 , Roggebaai , Cape Town , 8012 vho dzhenisa pfanelo ya u rea kana thendelano ye vha I saina na muṋe wa ofanelo ya u rea khovhe arali vha si na pfanelo kana vha ise nga tshanḓa kha Foretrust Building .
Miṅwedzi mivhili phanḓa ha ṅwedzi wa mabebo ṅwaha muṅwe na muṅwe
( a ) Khethekanyo ya A : Masipala a re na maanḓḓa a u vhusa na vhusimamilayo kha vhupo hawe .
14 Ṅwana muthihi
Zwikhalani zwi re afho fhasi ṅwalani mihumbulo mivhili ya u vhulunga maḓi .
Ndi ngani kha vhulimi ha bindu , hune ha sa vhe vha na zwitandadi zwa fhasi , hu na madzangano a vhashumi maṱuku na hune miholo ya vhushai yo phaḓalala , uri ḽevele dza mushumo dzo tsa nga luvhilo lwa miṅwaha i ṱoḓaho u swika fumbili ? 
u isa phanḓa na u shela mulenzhe kha thandululo ya thaidzo khulwane dza ḽifhasi .
Hezwi zwi ḓo thusa kha u langa malwadze khathihi na u fhungudza vhuhoṱa na dzimpfu .
Luambo na maanḓa
Ri fanela u ḓikumedzela u shandukisa dizaini ya themamveledziso , ye mathomoni ya vha yo dizainelwa u pfukisela zwivhambadzwa Yuropa vhudzuloni ha u ṱuṱuwedza mbambadzo ya dzingu . 
Vhuendi ha nnyi na nnyi vhune ha fhulufhelwa nahone vhune ha swikelelea na tshumisano ya khwine vhukati ha vhuendi ho fhambanaho
U shumisa maipfi a ndeme na mafurase
Vhadededzi vha na vhuḓifhinduleli ho khetheaho u ṱhonifha na u tsireledza vhana vhane vha vha ṱhogomela . 
115. Vhuṱanzi kana mafhungo o livhanaho na Vhusimamilayo ha Vunḓu
Sisiṱeme dza mafhungo dzo vha dzo tea u leludza ndugiselo dza muvhigo wa kushumele wo teaho nahone wo fhelelaho . 
Figara ya fhasi yo vhekanywa afha , ngauri i vhambedzea zwihulu kha data ya khamphani ya zwa migodi . 
Ḓuvha ḽa u ṋekedza :
zwaho na khophi ya u thoma ya IT 3(b) .
Tshiṱiriki tshi na nyimele yavhuḓi ya mveledziso ya sekithara ya vhulimi , nahone ndi zwa ndeme u asesa vhukoni ha iyi indasiṱiri na u ḓa na nḓila i sa khou shumiswaho ya u sa shumiswa ha uhu vhukoni . 
U ita nyambedzano nga ha kuṅwe kushumisele kwa luambo
Vha ḓivhe uri mbadelo dzi nga vhilwa u itela tshifhinga tsha u tshimbila . 
Mbekanyamushumo i thusa u ita uri mupo u dzule wo kuna ngeno itshi khou ṋea mishumo kha vhathu vha sa shumi . 
U ola phetheni ( tsumbo , u tsa na u gonya [ zigizaga ] , phatheni dza mumono , phatheni dza u rambalala na u tsa fhasi ) .
Thandela i tea u thoma u shumiswa kha ṅwedzi wa 1 nga murahu ha thendelo ya thandela . 
Muofisiri wa zwa u vhalela u tea u langa , u tshimbidza na u lavhelesa u vhalwa ha vouthu dzo itwaho kha tshiṱitshi tsha vhukhethelo tsho imaho ngauri . 
Nḓila dza u tandulula khuḓano
Mulangavundu o ri : " Ri songo lindela sa vhadzulapo uri Muvhuso u ḓise u thivhelwa ha maḓi . " 
Lushaka lwa muṱangano na ndivho yawo zwi ḓo langa tshitaila tsha maambiwa ane a ḓo ṱoḓiwa .
Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Zwidimela a si ya u renga zwidimela fhedzi lini , honeha i kwama thikho tharu dzine dza ḓo ita uri nḓowetshumo ya zwidimela i vuwe u nga kale , i vusuludze sekhithara ya inzhiniarini ya zwidimela na u shela mulenzhe kha mveledziso ya ikonomi na u shumiswa ha zwibveledzwa zwa shango ḽino ḽa Afurika Tshipembe .
Rakhonṱhiraka u ḓo hwala vhuḓifhinduleli hoṱhe arali a rumela tshomedzo u bva femeni hu so ngo vha na vhuṱanzi ha ndingo nahone ha vha hu so ngo itwa ṱholo nga Muinzhiniara kana muimeleli wawe a re na thendelo na thendelo yo ṋewaho nga Muinzhiniara ya u rumela . 
U daha .
U amba nga zwe a ṅwala na zwe vhaṅwevho vha ṅwala u itela u tsivhudza kha zwe vhathu vha vhona .
Hu na mbadelotiwa dzo teaho nga nnḓa ha mbadelotiwa dza mutengo wa u renga vhubindudzi , ho sedzwa tshibveledzwa , vhubvo na musi shango ḽi na dziṅwe thendelano dzo khetheaho dza u vhambadza na EU . 
Ri khou lavhelesa hezwo , ngauri ri kha ḓi fhulufhela uri nga ngoho vhathu vha Zimbabwe vha tea u ambedzana na u wana thandululo dzavho vhone vhaṋe . 
3.6 . Khabinethe i ḓibaḓekanya na Minisiṱa wa Vhudavhidzani kha u pembelela vhawini kha shango vha Afrika Tshipembe kha u wina Zwiphuga zwa SADC zwa Nyanḓadzamafhungo .
U ṋea muvhigo musi wo kwamiwa nga kha maitele a u kuvhanganya mafhungo
10.4.3. U RUMELWA HA KHAṰHULULO YA NGA NGOMU NGA MUFARISAMUOFISIRI WA MAFHUNGO KHA VHALANGULI VHO FANELAHO
U shumisa mathemo a nga ho mafhungo , ḽeḓere danzi , tshitopo .
Ri vhambedza na u bula muhumbulo kha tsumbo mbili dza vhuimeleli vhu ṋeiwaho nga vhatholi musi vha tshi dzhia nyito ya ndaṱiso . 
Masipala wo ṱanganedza Pulane ya Zwikili zwa Mushumoni u ya nga Mulayo wa Mveledziso ya Zwikili . 
Vha fulufhela uri ngudo dzo teaho dzi ḓo gudwa hu tshi tevhelwa khaedu dze dza tshenzhemiwa , na uri vhukhakhi vhuṅwe na vhuṅwe vhu no itwa ho ḓiimiselwa kana nga u sa londa zwi ḓo topolwa na uri vhaiti vha ḓo tea u fhindula .
Mbuelo dza tshanduko dzi lavhelelwa u swikelelwa nga kha tshumiso ya mveledziso na pfukiselo ya thekhinoḽodzhi , mveledziso ya themamveledziso , thengiselano na u vhulunga , u vhulunga ha zwa matshilisano , na u sa nyeṱha na mbekanyamaitele dza nyaluwo nyangaredzi , mbekanyamushumo na thandela dza dzhango kana dza vhuphara ha dzingu . 
5.3 Miraḓo ya Mulanguli asi wa Ngomu kha Bodo ya Vhuendelamashango ha Afrika Tshipembe :
Muhasho wa Pfunzo wa Gauteng wo ya Khothe Khulwane ya Tshipembe ha Gauteng u hanedzana na vhabebi kha u nga gwalaba , u shushedza na u hanela ṱhoho dza zwikolo na vhadededzi vha Tshikolo tsha Phuraimari tsha Roodepoort u dzhena nga ngomu tshikoloni . 
Ri livhana na khaedu dza u ṱaṱisana , thwii , kha maraga ya ḽifhasi na u engedzea ha maraga ya hayani yashu musi ri tshi vulela ikonomi yashu muṱaṱisano wa nnḓa u ya nga ha vhuḓikumedzeli ha GATT . 
Ndivhanelo : U langa ndondolo ya tshumelo ya mutakalo nga kha senthara dza ndondolo ya tshumelo ya vundu , na ya tshiṱiriki . 
Ngauri vhathu vha khou ṱoḓa ngade dzavho dzi tshi vha dala , fhedzi a vhana tshelede ya u badela . 
Mulavhelesi o tiwaho , naho zwo ralo , ha na maanḓa a u ita nga nḓila iyo u swika a tshi tendelwa nga Mulangi . 
Heyi mishumo i ḓo ḓi dzula i ya ndeme fhedzi i vho ḓo engedzwa nga nyengedzedzo dza tshumelo dza vhueletshedzi . 
Tshandulo ye ya vha hone hu tshi shundulwa zwa muvhuso wa kale uri zwi kwakwane na mishumo ya Mimasipala ya zwino i tshee gake vhunga mimasipala i sa athu simiwa ya khunyelela nahone hu khou ṱoḓea u posa iṱo ho ḓalaho .
Zwitshavha zwi a kona u vhuisa pfanelo dzazwo nga :
Vhu nga vha vhurifhi zwaho ha thikhedzo kana khanedzo .
Kha nyimele idzi vhadzuli vha nga ṱoḓiwa uri vha vhee mashika avho badani ine ha swikelea vhudzhenoni ha bada ine ya guma . 
Naa malaṱwa ane a duga a a bviswa tshifhinga tshoṱhe na u vhewa kha bini dzo teaho kana bini ḽa malaṱwa fhethu hune ha khou fhaṱiwa ?
Muvhuso wo fhindula zwililo zwa matshudeni nahone u ḓo ita mutikedzelo nga 2017 wa ndivhanyiso ya mbadelo u swika kha 8% , u badela u gonya ha mbadelo nga kha magavhelo a u lambedza vha kundelwaho hu tshi itela vhoṱhe vha shayaho , vha vhabebi vha shumaho na vhane vha vhidzwa " matshudeni vha vhukati " , zwine zwa amba uri matshudeni vhane vha bva miṱani ine mbuelo yayo i ṱoḓou swika kha R600 000 nga ṅwaha .
Ndi zwa ndeme zwauri vhathu vha bvise vhupfiwa havho na u shela mulenzhe , zwi sin a ndavha uri ndi zwa ndeme u swika ngafhi , sa izwi zwi tshi ḓo khwiṋisa kupfesesele na vhuṋe .
Mutheo wa Ndangulo ya Mveledzazwiwo wa Koporasi wo ṅwalwa kha Thendelanonzwiwa ya Ndangulo ya Mveledzazwiwo ine ya sedzuluswa na u tendelwa nga Bodo ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
U ṱalusa tshithu nga nḓila i re khagala
Mbekanyamaitele iyi i kumedza tsumbo iyaho kha u swikelela HIV sa fhungo ḽihulwane ḽa ndangulo hu tshi shumiswa maitele a mutakalo wa tshitshavha , khathihi na u katelwa ha lufhia sa vhuvhekanyandeme zwikoloni , vhukati ha zwiṅwe .
Ḽeveḽe ya nṱha ya vhudavhidzani ha u ṅwala na u amba ndi ya ndeme nga maanḓa . 
Ndi ni thuse ?
Kha ri ṅwale Lavhelesani tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi zwifanyiso .
Masipala u ḓo isa phanḓa na u dededzwa na u tevhela milayo i tevhelaho ya nḓisedzo ya tshumelo : 
Vhunzhi ha mafhungo o pikwaho kha vhuimo ha ndangulo vhu fanela u engedzwa nahone mafhungo kha thekiniki na mbuelo dzi baḓekanywaho na phungudzo ya malaṱwa , u bveledzulula na vhubveledzi ha u kunakisa zwi fanela u itwa uri zwi vhe hone . 
Vha fanela u kona u tevhela mveledziso dzi elanaho na maitele a ndangulo ya thundu . 
U fara bugu nga nḓila yone na u vula masiaṱari nga nḓila yone .
Mishumo ya ḓuvha ḽoṱhe i katela vhumvumvusi vhune ho livhiswa kha u ṱuṱuwedza kutshilele kwa mutakalo , vhashumi vha re na nungo na mihumbulo yo ṱuṱuleaho mushumoni . 
U dzhena tshoṱhe na u bvelela ha u thoma u shuma ha kuitele hu fanela u ṱoḓisiswa na zwiimiswa zwa ndondolamatakalo zwa vhewa iṱo na u odithiwa , lu no swika , ṅwaha nga ṅwaha . 
Nga lwanzheni , shango ḽi ṱumana na ḽifhasi nga kha phendelashango yaḽo ya Afrika Tshipembe kha ḓanzhe ḽa Atlantika na ḽa India . 
Nyito dza zwa mutakalo fhethu afha dzi wanalesa kha masia a nḓisedzo ine ya ḓisa dzivhelo ḽa phuraimari na ḽa sekondari . 
1.4.11 ha nga ḓo dzhia tshikolodo tsha bondo a tshi shumisa bindu ḽawe kana sekhurithi dzi no kwama milayo yo tewaho ya Thendelano iyi , kana tshipiḓa tshayo , kana a phuḽedzha , a vha sekhurithi , u sida kana u ḓihwesa milandu ngeno hu songo thoma ha vha na thendelo yo tou ṅwalwaho i no bva kha GEP ;
TSAINO YA MUOFISIRI WA MAFHUNGO / MUFARISA MUOFISIRI WA MAFHUNGO
Musi vha tshi sedza ndingo iyi ya ' Arali- Izwo ' vha nga wana uri maṅwe a maipfi e a shumiswa kha zwipikwa a tea u shandukiswa kana ha engedzwa zwiṅwe zwipikwa .
Khothesheni i ḓo elwa u ya nga ha maitele o tiwaho a u ela a re kha Maga o Khetheaho a re kha Khumbelo ya Khothesheni . 
Naho arali vha nga si kone u bvumba mvelelo , u ṱavhanyisa phindulo zwi ḓo dzulela u bveledza mvelelo dzo khwaṱhaho nnzhi . 
Sekithara ya pfunzo dza nṱha Afrika Tshipembe i na u dzhenelela hu re fhasi na tshivhalo tsha matshudeni hu tshi vhambedzwa na zwine zwa vha zwone kha dzitshaka . 
Tshelede ya u dzhenisa muḓagasi i ḓo angaredzwa nga murahu ha musi u dzudzanyululwa ha nḓowetshumo ya u phaḓaladza muḓagasi ho ni khunyeledzwa . 
Ho ṱuṱuwedzwa u lavhelesa nyelela dza malaṱwa , u itela u ṋetshedza nḓivhiso ya ndeme kha vhupulani ha vhukoni ha kufarelwe kwa malaṱwa na u laṱa malaṱwa ; 
6 . NDIVHO NA MILAYO YA U PFULUWA
Zwenezwo , musi hu tshi sedzwa kha dzimbalombalo dzo raliho ri tea u vha na vhuṱanzi ha uri tshanduko dza vhathu tshitshavhani a dzi sedzi u engedzea na u fhungudzea hu re khagala kha maitele a vhurereli . 
Nampak i lwisa u vha na mapakele ane o dzudzanyea zwi tshi ya kha u tsireledza na u vhulunga tshibveledzwa , u sa-ḓureleswa , u sika nḓila ya u kokodza murengi nga huhulu na uri nga tshifhinga tshenetsho vha vhe vha tshi khou dzhiela nṱha vhuḓifhinduleli ha zwa mupo . 
TSHIPIdA TSHA 1 nḓivhadzo ya tsheo na pfanelo ya u humbela khaṱhululo na zwone zwi fanela u vhetshelwa zwifhinga zwa u guma .
U ṋea zwiitisi / vhungani ha u khwaṱhisa nyito dza vhaanewa/ vhabvumbedzwa
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa nga ndalukanyo dzavho na u sedzwa arali vhe si na milandu .
Ezwi a si u tholwa lwa tshoṱhe . 
Zwiimiswa zwa mavhusele a dimokirasi na a u shela mulenzhe zwi khou engedzea kha zwipiḓa zwinzhi zwa ḽifhasi , zwo ralo na fhano Afrika . 
Thendelano i ḓo tendela mbekanyamushumo dza tsedzuluso dzo ṱanganelaho kha malwadze a pfukelaho na a sa pfukeli , u khwinisa tswikelelo ya mishonga kha vhalwadze vha Afrika Tshipembe , na u fhaṱa vhukoni ha tsedzuluso na mveledziso ya shango na dzhango .
amba U thetshelesa u itela u pfesesa : nga ha zwithu zwa matshilisano zwa vhurifhi vhu yaho kha gurannḓa
Malaṱwa a radiesheni na malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili zwi anzela u langiwa thungo ha dziṅwe khethekanyo , zwine zwoṱhe zwa khethekanywa sa malaṱwa a re khombo , hu si na ndavha uri a bva kha tshiimiswa tsha ndondolamutakalo kana nḓowetshumo ya peṱiroḽiamu na khemikhala . 
Heyi ndi dokhumenthe ine ya sainwa na u ṱempiwa nga Muṅwalisi wa Dzikhamphani musi dokhumenthe dzoṱhe dzo bulwaho afho nṱha dzo no khunyeledzwa .
Muvhuso u nga si kone u ṱalutshedza thaidzo tshifhinga tshoṱhe u sa khou dzhia vhuḓifhinduleli . 
Saizwi tshivhalo tsha mathukhwi ane a bveledzwa nga tshileludzi tsha zwa dzilafho tshi tshi anzela u vha tshi tsha fhasi , khetho ya khwiṋesa ndi u shumisa ndangulo ya mathukhwi ya phurofeshinaḽa u itela u elana na u laṱa mathukhwi zwavhuḓi . 
ha tshumelo
KHETHO DZA TSHIFHINGA TSHOṰHE
Ndaulo ya Vhutshutshisi ha Lushaka ;
Mishumo ya vhulanguli i elanaho na ofisi i katelaho u faila ; u ḓadza maṅwalo a tshiofisi ; u khwinisa bugu ya luṱingo na u kuvhanganywa na u phaḓaladza akhaunthu dza luṱingo lwa ofisini kha mihasho yo teaho . 
Milayo ya u sielisana
Vhutsila ha u Vhona - Awara dza 10
U khwaṱhisedza mivhigo ya nga misi vhukati ha khoro na tshitshavha hu tea u vha na tshiimiswa vhukati ha khoro na Komiti ya Wadi .
ḓirama / nganeapfufhi / foḽukuḽoo
U eletshedza vhalangi vha mushumo na vhashumi nga mbekanyamaitele nga maanḓa kha ndivhanele kha ndinganelo ya mushumoni na mbekanyamaitele i dzhielaho nzhele vhe vha vha vho kandeledzwa . 
Vhutshinyi ndi iṅwe ya khaedu dzine ri si tee u tenda dzi tshi ita uri mbofholowo yashu i pfale i sa pfadzi nge ra vha na nyofho , nge ra vhulawa , na nge xelelwa nga ndaka zwe zwa andela tshitshavha tsha hashu . 
Hedzi pulane khathihi na dziṅwe dzi ḓo vhea Afrika kha vhuimo ha khwine uri na ḽone ḽi kone u ḓidzhenisa kha maitele mahulwane a ḽifhasi khathihi na zwithu zwe zwa ambiwa nga hazwo afha fhasi . 
Na huṅwe u fhindula hashu , kana mabula muhumbulo kha u ṱhaekwa uhu , he vhathu vhanzhi vho lovha , zwo ṱuṱuwedzwa nga mafhungo ayo a si a vhukuma . 
Naho zwo ralo , mutalo u fhandekanyaho vhukati ha u pandelwa vhu elanaho na vhuḓifari na u pandelwa hu elanaho na vhukoni na ṱhoḓea dza kushumele , nahone huṅwe u pandelwa hu songo tea hu iteaho na zwenezwo , a hu nga dzuli hu khagala . 
Naho zwo ralo , muthu muṅwe na muṅwe u na u ḓihudza na vhuḓipfi hawe . 
vhuṱanzi vhune tswikelelo a yo ngo iledzwa nga Mulayo wa Nyaluso ya Tswikelelo ya Mafhungo
Muthu muṅwe na muṅwe ane nga tshifhinga tshine nzivhanyedziso ya vha i hone kha mushumo a ita kana a vha a na tshishumiswa na nḓivho ya uri tshi ḓo shumiswa u ita khophi dza mushumo dzi siho mulayoni , u ḓo vhonwa mulandu . 
Nḓisedzo ya tshumelo i sa fushi i vhangwa nga ndangulo i si yavhuḓi kana kushumele ku si kwavhuḓi .
Ṱhoḓisiso ine ya itwa i bva kha kupfesesele kwa mutheo kwa malasha u ya kha mushumo wa ndingo wa thandela ya ndingedzo . 
tshilikadzi kana munna o lovhelwaho nga mufumakadzi , arali vho vha
Ri ḓo ita mvetomveto ya madzinginywa a khakhululo ya mulayo u ṱanganya tshumelo ya mutakalo wa nnyi na nnyi . 
Khamphani dza muraḓo wa AMD dzi ṋetshedza zwibveledzwa na tshumelo kha Muhasho wa Vhupileli , zwiimiswa zwa muvhuso na vhaṅwe vhorakhonṱhiraka , vhapo na vha dzitshaka , fhethu ha mbambadzo ha vhupileli na tsireledzo . 
Tshivhumbeo tsha vhusolisei vhu ṱoḓeaho kha vhugevhenga uhu ndi u ḓiimisela , hu si vhulitshedzi lini . 
Arali i tshi ṋekedzwa sibadela kana yo imela u valelwa sibadela i ḓo badelwa u bva kha mbuelo dza sibadela
Musi i kati na u ita mishumo yayo , Komiti ya Muvhalelano yo ita mishumo i tevhelaho : 
Tshipi ḓa 74 tsha TM1 " address for service " ndi aḓirese ya hune vha ḓo wana hone vhudavhidzani hoṱhe u bva kha Trade Mark office .
Tsumbamaitele dza vhutshinyi ha zwa mbeu dzo rumelwa kha mavunḓu uri a thome u dzi shumisa . 
PIC i langula khohakhombo u ya nga ndaela ya vhubindudzi , i ne ya laela zwo sedzwaho khazwo . 
Luambo lwa Hayani ndi luambo lwa u thoma u wanwa nga vhagudi .
Mulayotibe u khou lwisa u fhungudza u vhaisala hu ḓiswaho nga zwi tshimbilelanaho na zwikambi nga u langa u maketiwa ha zwinwiwa zwa zwikambi .
Masheleni a Ṅwaha wa 1 u swika kha wa 3 o no vha na mushumo ; zwi ḓo ṱoḓa u dovha zwa sedzwa ngavhuya sa tshipiḓa tsha Tsedzuluso ya IDP
I kuvhanganya tshakha dzoṱhe kha ḽithihi ḽa tshumisano kha khombo ya tshanduko ya kilima , ho sedzwa mveledziso ya u ya nga hu sa fheli na ndingo dza u fhelisa vhushayi .
MEC Vho Pillay vho ri muvhuso wa vunḓu wo fhaṱa nnḓu dzi fhiraho 800 000 u bva 1994 nahone wo sika zwikhala zwa dzinnḓu zwi fhiraho 80 000 nga kha fhethu hune ha ḓiswa tshumelo .
Maitele a tevhelaho na nyendedzi dzo anḓadzwaho kha maṅwalwa a dzitshaka zwo shumiswa sa siangane na mafhungo a tikedzaho kha zwa mveledziso ya Nyendedzi dza Ndeme ya Maḓi ya ḽa Afrika Tshipembe u itela mvelele ya zwa maḓi . 
( 5 ) I ḓo shuma sa tshiimiswa tshieletshedzi kha mbekanyamaitele na mafhungo a kwamaho zwitshavha zwa wadi
Mafhungo a 8 - 10 4 - 6 paragirafu
Mulayotibe u khwinisa nyimele ya zwino ya Mulayo wa Madzangano a Ndaka a Guṱe 1996 , ( Mulayo 28 wa 1996 ) .
Arali zwi songo ralo , ndi vhangana vha si na nahone kha masia afhio ?
Ndi vhuḓifhinduleli ha muḓisi wa khumbelo u vhona uri zwidodombedzwa zwa vhukuma , zwi songo khakheaho na hone zwo fhelelaho zwo dzheniswa kha khumbelo . 
Masiandaitwa kha mbulungelo dza maḓi o kunaho zwi bvaho kha u tevhulwa ha mashika a nga fhungudza vhunzani ha maḓi ane a shumiswa kha zwiṅwe zwithu . 
Ndi nnyi muhulwanesa o imelaho itshi tshigwada ?
Nga u swikelela data kha webusaithi iyi mushumisi ha na ḽaisentsi kana themendelo . 
Thandela
Arali nangoho izwi zwo vha zwo tou ralo , zwi a mangadza uri ndi ngani ndingo dza kushumele kwa mupoti wa mulandu dzo ḓi dzula dzi mbuya , na uri ndi ngano o takulelwa nṱha . 
Zwi tevhelaho ndi mbekanyamaitele dza ndededzo u itela khwiniso ya nḓisedzo ya dzinnḓu : 
U wana " Khonani ya GEMS " ire kha vhupo ha havho , vha tea u rumela SMS kha 33489 ( SMS iṅwe na iṅwe i ḓo vha ḓurela R1.50 ) .
Kha vha ise khumbelo yo tou ṅwalwaho hu sa athu swika dzi 31 Ṱhafamuhwe dza ṅwaha une vha khou tama u bviswa ngawo kha redzisiṱara .
29 . Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi ṋetshedza mutheo une ngawo ha ḓo eliwa vhukoni kana u bvelela .
Vhudavhidzai vhu katela na vhuḓifari vhu si ha u amba .
U langula na u monithara maitele a u ṱanganedza vhagudi kha zwikolo zwoṱhe na u ṅwala muvhigo wo fhelelaho
U kona u langa vhuleme vhu re hone zwino ha malwadze zwi nga itwa nga zwithusedzi zwine zwa sedza zwa " thangiso " ya mafhungo i no nga zwithusedzi zwa mishonga na zwa bayoḽodzhi . 
- Naa zwishumiswa zwa u fhungudza u dzinginyea zwi a shumisiwa hune zwa konadzea ?
Ri khou ṱangana na dzikhomishinara dza tshiṱitshi tsha mapholisa ṋamusi , vhane nda tama u vha vhidza sa vhalanga zwiṱitshi . 
Vhulanguli hapo
Vhukonḓi vhu nga vhangiwa kha mutshinyi a na vhaṅwe ane a nga si kone u wana tshelede ye a badela u bva kha muṅwe mutshinyi e na vhaṅwe ngauri uyo o bulwaho murahu ndi khundwandifho kana ha khou wanala . 
Mveledziso ya zwikili zwo sedzaho kha wadi i ḓo lingedza u fhelisa phimo ya u shaea ha mishumo i re nṱha vhuponi uho na vhurangeli ha u sika mishumo . 
Hune ha ṱoḓea iṅwe khaḽisiamu , ngudo dzo sumbedza uri gipisiamu i a shumesa u fhira ḽaimi kha u swikelela ṱhoḓea dza zwimela . 
Muvhuso u ḓo khwaṱhisa mulayo wa zwiimiswa zwa masheleni uri vharengi vha pfe vho farea zwavhuḓi na uri diphosithi dzavho dzi vhe dzo tsireledzeaho .
Ri fanela u ambesa nga maanḓa nga uri ri nga katela hani na u manḓafhadza vhafumakadzi kha sekhithara iyi yo ḓalaho vhanna . 
Nzulele dzi tevhelaho dzi fanela u dzielwa nzhele musi hu tshi bveledzwa modele wa sedzaho kha vhuḓifari vhu ṱoḓeaho ha mulwadze o ladzwaho vhuongeloni na mulwadze wa nnḓa vha vhulwadze ha tshihaḓu : 
Milayo ya pharagirafu :
Vhunzhi ha vhurangeli ho bveledzwa zwa tshifhinga tshenetsho nahone ho vha vhu tshi lambedzwa nga masheleni nga sekhithara ya phuraivethe , hu na u dzhenelela nga masheleni zwiṱuku u bva kha maanḓalanga . 
Khaedu khulwane dzi kha ḓi vha hone kha u kunga vhashumi vha zwa mutakalo mahayani . 
Shango ḽo shumaho zwavhuḓi vhukuma kha tshikalamutengo ho vha Vhukati ha Asia , hoṱhe kha tshikoro tsha tshikalamutengo na u gonya hatsho kha tshifhinga tsho fhiraho ; u gonya nga u ṱavhanyedza kha tshikalamutengo waḽo hu sumbedza vhubindudzi ha mashango a sili ho ḓitikaho nga zwiko vhu sa linganiho kha mashango a si manzhi . 
Ndi vhuimo ha vhuvhili u bva kha muambi . Ḽiḓu iḽo ḽo naka vhukuma .
Vhushaka ha ṱhanganelo tserekano vhukati ha ikonomi , poḽotiki na masia a vhutsireledzi vhu ḓo langa mveledzo ya dzingu . 
Thikhedzo yo khetheaho i ḓo ṋetshedzwa kha vhaholefhali , vhane nga u angaredza vha ṱangana na vhukonḓi kha u wana mishumo . 
IEP yo ḓivhadzwa kha Mulayo wa Fulufulu wa Lushaka , 2008 ( Mulayo 34 wa 2008 ) .
Ro dzula ro ni thomela wone .
Yo dovha ya tea zwi tshi tshimbilelana na tshifhinga tshine ya khou tea u shumiswa ngatsho tshine a tsho ngo leluwa .
A si muvhuso fhedzi , na sekithara iṅwe na iṅwe kha tshitshavha i ṱoḓa u vhona uri u bvelela havho ho ḓisendeka vhukuma nga u bvelela ha vhaṅwe . 
A hu na phindulo yo lavhelelwaho kha Adam , ngauri mbudziso ndi ya vhathu vhane vha vha na mirwaha ya 15 na u fhira .
U khwinisa themamveledziso
Mulayo wo sainiwaho wa u fhaṱa Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910 na wone wo ṱaniwa , na tshigivho tsha vhuhosi , sa Mulayo wa 1961 wa u thoma Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe .
Mabindu a ḓibveledziselaho
10.2 Phaḓaladzo ya Muvhigo wa Khomishini ya Ndinganyo ya Vhutholi wa vhu17 nga Minisiṱa wa zwa Mishumo , Vho Mildred Oliphant i khou sumbedza tshanduko i ongolowaho mishumoni yo fhambanaho kha maraga wa vhashumi Afrika Tshipembe .
Ri nga si kone u shandukisa lupfumo lwashu hu si na u sedza kha nyaluwo ya zwa ikonomi tshifhinga tshoṱhe .
Hu fanela u vha na u ombedzela hu hulwane kha zwiṱirathedzhi zwe zwa dizainelwa u kwama vhuḓifari u fhira u sokou ḓivhadza vhathu . 
Kha nndwa ya khulwane vhukati ha vhatshena na vharema , fhungo ḽihulwane tshifhinga tshoṱhe ho vha maanḓa a poḽotiki . 
_ Mufhiso wo linganaho na vhuvulelamufhe zwi tshi katela muya muswa nga ngomu vhuponi ha u shumela
( i ) u langula u swikelela ha nnyi na nnyi zwi tshi katela na u swikelela ha vhoramafhungo , kha Buthano na komiti dzaḽo ; na u ita
Tshivhalo tsha Miraḓḓo , tshine tsha nga fhambana u ya nga vunḓḓu tshi fanela u tiwa hu tshi tevhelwa fomuḽa yo randelwaho nga milayo ya vhusimamilayo .
Kha muthu , mulayo une wa vha ṱhodzi ya nṱhesa une wa vha hone ndi , u tshi khou tou amba zwavhuḓi , vhuḓilisi ha muthu u fhira vhukoni ha khumbulo sa zwe zwa bulwa nga Vho Aquinas . 
24 humani nga maga a 5 maraga dzanga dza Tshivenḓa 33
U linga ha u vhala hu teaha u itwa tshifhinga tshoṱhe nahone hu si tou vha u linga ha tshifhinga tshithihi fhedzi .
Nga u nnga u shumisa maitele a zwa vhudzekani are na vhuḓifhinduleli riṋe vhaṋe , ri nga ḓitsireledza kha HIV na u thusa vhaṅwe vhanzhi vhukuma u ita nga u ralo . 
Vho vha vha tshi khou humbula na vhone uri naa ndinganyiso i pfadzaho yo vha yo tea kha mulandu uyu , kana vho humbula u shumisa mbudziso dza rathi dza ndinganyiso i pfadzaho kha mulandu uyu ? 
Vha ime lwa mithethe ya 15 u swika 30 vha sa athu u fembedza hafhu .
Nomboro ya mulandu ya khothe
Vha nga vhudzisa vhakhantseḽara uri ndi ngani mvelaphanḓa i khou lenga na u dzinginya nḓila dza u swikelela pulane dzi vhuedzaho .
B Mutheo wa mulayo
Ndi humbula uri sisiṱeme iyi i ḓo thusa hu tshi tevhedzwa u vulea tshoṱhe na u vha khagala nga tshifhinga tsha ndango . 
Tshiteṅwa tsha ndeme kha mushumo washu ndi tsha u funza vhathu uri vha ṱanganedze , u funa na u tikedza avho vha re na HIV , u itela uri ri sa ḓiwane ri tshi tea u dzumbama kana u fhumula . 
Thandela ya Grand Inga i ḓo lwisa khonadzeo ya u kuvhanganya fulufulu Mulamboni wa Congo , nḓila khulwanesa ya maḓi Afurika , kha sub-Saharan .
Kha vhuḓiluvhisi ha mushumo wavho , ro tendelana u shuma ro fhaṱuwa kha u khwaṱhisa vhushaka na vhone . 
U khwaṱhisedza uri u kwamea ha vunḓu na mbekanyamaitele dza ndango na maitele adzo zwi a thoma u shumiswa . 
Vhurumelwa Mishumo ya Muthu nga Muthihi U ta maga a kushumele
Ṅwalani uri hu bvelela mini magumoni a tshiṱori .
Hafhu , zwa u hanedza uri tshikirini tshihulwane tsho vha tshi tshi nga ḓisa mvelelo dzi si dzavhuḓi a si zwine zwa khou bva kha minetse ya nyambedzano nga ha fhungo ḽeneḽi . 
U topola thaidzo khulwanesa na tshivhangi tshayo kha tshiṱori ine ya khou itisa uri tshiṱori tshi bvele phanḓa .
Tsumbo , arali ha tiwa ḓuvha ḽa u shela faundesheni ya tshifhaṱo mvula ya mbo ḓi thoma u na i sa tshi maḓuvhani a re na tshivhalo , zwi vhanga u lenga ha mushumo , fhedzi ndi zwithu zwine ra si kone u zwi langa .
Tshidulo tsho vha tshi tshi shumiswa nga Vhalangadzulo vha Phalamennde ya Kapa , nga murahu nga Buthano
Ho thomiwa tshiphugathendeleki tshine tsha ḓo avhelwa vunḓu ḽine ḽa ḓo vha na tshikalo tshavhuḓi tsha muaro wa tshanga . 
Milayo iyi yo peleṱwa kha Mulayo wa Phensheni ya Vhashumi ya Muvhuso . 
3 . Nyaluso ya vha vhuelwaho na u ḓadzisa ndeme ya lupfumo lwa mineraḽa .
Musi ni tshi ita nyonyoloso , ni thusa muvhili waṋu uri u khwaṱhe u itela uiwntariai.sṋuLauikniotḓginuzeevwdhuzaaaiutnḽaiṅibwuzawemsihnnbueaemlnaḽiiṅa,swautaemdm!zuKhavhohuegilzai w , i u tshimbila , u namela baisigiri , miṱharamuwo , u dantsa , kana u tamba bola kana u tshina nitebolo .
Khunyeledzoni , kha vha ri ndi sedze tshiṅwe tshiteṅwa tsha ndeme tshine kanzhi tsha livhana na vhuraru hashu hu tshi katelwa maṅwe mashango ane a khou bvelela . 
Saizwi phatheni dza vhugevhenga dzo fhambana , u dzhenelela a hu ngo tea u dzhiela nṱha fhedzi u leluwa ha tshumiso , fhedzi u dzhiela nṱha na uri ndi thaidzo dzifhio dzine dza nga shuma kha u khakhulula nga kha maga a nyolo nahone , zwenezwo , ndi ngafhi hune masiandaitwa a ḓo vha mahulwanesa . 
Pfunzo - pfunzo ya khombekhombe ya vhana vha miṅwaha ya vhukati ha sumbe na 15 yo sia vhana vhanzhi vho kona u ya zwikoloni - vho ḓiṅwalisaho vho ṱoḓa u swika 100% .
Khoro i nga ṋanga komiti ya khorondangi . 
Mulayo wa vhu 14 wa 1994
Mvelelo dzo sedzwaho ndi u bveledza vhuimo ha vhashumi vha vhudzulo ha vhathu vha re vhukoni vhuhulwane na dziphurofeshinala vhane vha ḓo ṋekedza tshumelo kha muvhuso na kha shango . 
Mathomo a kungaho na magumo o dziaho
Nyanḓadzamafhungo na zwikhala zwi imela nyimele iṅwe na iṅwe nga tshifhinga tshine mafhungo a fhiriswa ngatsho . 
Dziṅwe thekhinoḽodzhi , u fana na bayogese na mushumo wa u dzhenisa haiḓiroeḽekhiṱiriki ṱhukhu , zwo dzheniswa kha muvango . 
2.9 U tevhekanya na u mvelaphanḓa
U ita vhugevhenga vhune ha bveledza khaṱhulo ine ya si vhe na khetho ya ndaṱiso . 
Mafhungo oṱhe na tshivhalo tsho bviselwaho khagala kha muvhigo wa ṅwaha zwi tshimbilelana na zwiṱatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha zwo itelwaho mbalelano nga Muṱolambalelano Muhulwane . 
Zwishumiswa zwa u saukanya : Ngona dzo shumiswaho u dzeula na ṱalutshedza mafhungo musi wa u ela . 
Khethekanyo ya zwiḽiwa miṱani vhukati ha miraḓo ya miṱa yo fhambanaho . 
Mbekanyamaitele ya Muholo na Malamba a si kale yo tendelwa nga Bodo nahone i tea u tendelwa nga Mufaramukovhe , ṅwaha muṅwe na muṅwe , kha Muṱangano wa Nnyi na nnyi wa Ṅwaha . 
Ndindakhombo ya mutakalo wa lushaka na maṅwe maga a tshandukiso ya tsireledzo ya matshilisano zwi ḓo khwaṱhisedza vhuthihi ha matshilisano na adzhenda yavhuḓi ya mushumo . 
Kutshimbidzele : Nga vhavhili vhavhili
Kha vha ṱalutshedze maga a tshiedziswa tsha vhupfumedzani .
Modele wa u pulana u dzhia maitele a fanaho kha vhoṱhe fhedzi , tsha ndeme nga maanḓa , u ḓitika nga vhuṅwe vhukati ha vhuongelo ndi zwa ndeme . 
Fhungo ḽa uri kholomo dzi tea u humiselwa murahu kana u lozwea ḽi bva kha vhuhwalamulandu kha vhathu vha kwameaho . 
Vhubvo ha maḓi
U ḓivha zwidodombedzwa zwo khetheaho
U anetshela tshiṱori hafhu tshi tshi tevhekana nga ngona .
37 Sedzani khovhe dzothe ˆ
Nga tshifhinga tsha miṅwaha iyi - nga nnḓa ha tsheo yo phasiswaho , a ri ngo vhudzisesa vhungoho ha zwiimiswa zwi songo fanelaho kha shango ḽashu kana mbekanyamaitele dza tshiṱalula . 
Bayodaivesithi ndi mutheo wa vhutshilo ha khwaḽithi . 
Dziminisiṱa dzi re na vhuḓifhinduleli kha iyo mvelele , vha ḓo saina thendelano yo ṱanḓavhudzwaho na muphuresidennde .
( 5 ) Arali masipala , nga mulandu wa thaidzo kha mafhungo awo a masheleni , u tshi khou kundelwa u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kana u swikelela mbofho dzawo dza masheleni , khorotshitumbe ya vunḓḓu i kwameaho i fanela u -
Khunbelo ya ? hanziela ya ndungelo u tshimbila badani
4B & 5B ya Mulayotewa wa Afrika Tshipembe wa1996
5 / 3 U ṋea tshitshavha tshifhinga tsha u ṱahisa mihumbulo
Ḓisendeka nga tshumisano ya mutingati
U vhala tshati ya mutsho na tshatidungo ya kunele kwa mvula .
Muvhusdo wapo u fanela u vhiga kha tshitshavha uri tshelede ine vha vha nayo i shumiswa hani .
Vha fanela u vha na kupfesesele kwa mbekanyamaitele na furemiweke ya mulayo ine ya langula u tshikafhadza na ndangulo ya malaṱwa . 
Vhuṅwe ha vhupo he ha vha ho pulaniwa ho vha vhu songo tendelwa nga mulandu wa thivhelo dza themamveledziso . 
h ) Vho Moira-Anne Moses ( Koporasi ya Vhubindudzi ha Tshitshavha ) .
8 . A hu na ṅwana o teaho u bebwa o kavhiwa nga HIV .
Milayo i
u ita ṱhodisiso ya tshaka dzo fhambananaho dza mishumo i no itwa nga thimu ya thandela .
Ni kone u ṅwala mvetamveto yaṋu kha kupiḓa kwa bammbiri .
Tshutshedzo iyi kanzhi i bva kha muthu ane vhana vhashu kanzhi vha a mufulufhela - muraḓo wa muṱa wa havho . 
Mashango a Afurika ha ngo ṋea vhathu vhashu vhudzulo fhedzi , o dovha a ṋetshedza zwishumiswa maṅwe a badela mbadelo dza nṱhesa nga u xelelwa nga vhadzulapo hu tshi khou itelwa uri Afurika Tshipembe ḽi kone u wana demokirasi .
Khoudu dzi ḓo shumiswa hani ? 
Kha vha rumele tsumbo kha ofisi ya Khethekanyo ya Zwibveledzwa zwa Mahalwa , Private Bag X5015 , Stellenbosch , 7599 kana vha ise nga tshanḓa ngei Plant Quarantine Station , FSQA , Polkadraai Road , Stellenbosch .
Zwi amba uri mimasipala i fanela , hune zwa konadzea , u shumisa vhashumi vha nga ngomu vha re hone phanḓa ha musi i tshi lavhelesa ḽa u thola miraḓo miswa ya vhashumi . 
Maṅwalo mahulwane a nga ḓi tou poswa kha bogisi ḽa thengisophikhisano ḽo ṅwalwaho uri " khothesheni " ḽine ḽa vha kha : 
Dzina ḽa Bannga : Standard Bank .
Muthu muṅwe na muṅwe , tshitshavha na tshiimiswa vha na mushumo wa u khwaṱhisedza uri zwiteṅwa zwa vhuṱhogwa zwa vhufa ha mupo na mvelele a hu khou tshinyadzwa kana fheliswa . 
Ḽa Afrika ḽi na vhathu vhane vha kha ḓi vha vhaswa vhukuma . 
Hafha vhana vho aluswa nga Vho Brooks . 
Zwipuka na zwikhokhonono zwine zwa hwala mahaya azwo - sa , khumba , tshibode
Ṱhalutshedzo nga vhuḓalo dza mishumo ya GCIS '
Hune data ya Mbalavhathu ya shumiswa , vhupo ha ḓivhashango hu ḓo vha sete ya fhethu ha muvhala vhathu kana madzina a fhethu ha tsinisa na tshikolo tshikene . 
Ṱhumetshedzo ya mbalombalo yo imela zwidodombedzwa zwa kale , khathihi na ndavhelelo . 
3.6 U wana vhafari vha nḓivho ya sialala
Sa thimu ya nḓisedzi Masipala wa Prince Albert u ḓo vha na vhuṱanzi uri pulane dzawo a dzi ḓuri nahone dzi a langea . 
Vhadzulapo vha rambiwa u vha hone na u vhona khanedzano idzi u fana na kha maṅwe madzulo a Phalamennde .
Mbofholowo kha u swikelela mafhungo nga vhadzulapo vhoṱhe , hu tshi khou tsireledzwa vho na zwiphiri , i ḓo vha pfanelo ine ya vha kha mulayo . 
U bva kha mahumbulwa , zwi tou nga vhaṅwe vhashumisi a vha khou wana uri webusaithi yashu i a shumisea zwavhuḓi . 
Kha vha thome nga tsumbo khulwane , tsumbo , ndi ṅwaha u fhio we wavha wo ṋaṋa , ndi vhafhio vhathu vhane vha nga fanyiso dziṅwe tsumbo zwi tshi ya nga u ṋaṋa .
U tevhedza ndayo dza khethekanyo vhukati ha maanḓa a zwa vhulamukanyi na ndaulo , vhomadzisiṱiraṱa vho bviswa kha Tshumelo ya Nnyi na nnyi . 
Kha u khwinisa ndangulo ya tshikolo , vhugudisi ho fhelelaho hu ḓo ṱoḓea kha u alusa vhagudisi uri vhavhe ṱhoho dza zwikolo kana ṱhoho dza muhasho .
Phambano ya veḽosithi ya kharenthe na ya muelelo kha vhupo vhuraru zwi sumbedza zwikhagala ndeme ya kunangele kwa fhethu ha u fhaṱa mushululo malugana na u vanganya na u tshimbidzwa ha bonze ḽa maḓimalaṱwa . 
U shumisana na zwitshavha , mahosi , vhakhantseḽara na magota ri ḓo kona u ṱavhanyisa mushumo uyu .
U badelisa vhalwadze vhoṱhe vha wanaho masheleni a tshi bva nnḓa . 
Vho ṱanganedzwa U langa vhuraḓo havho Nga ha vhaunḓiwa vhavho Mbuelo dza gumoṱuku dzo randelwaho ( PMBs ) Ndi mini zwine GEMS ya si badele ?
vhone na ṅwana vha tea u vha vha tshidzula Afurika Tshipembe
Zwenezwo , vhathu vho kavhiwaho vha pfukisela vhaṅwe vha sa ḓivhi zwine vha khou ita . 
Khumbelo ya u shuma i tea u itwa Mulayo u saathu u thoma u shuma . 
Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya zwa Vhuendelamashango
47 . Vhuraḓo
b ) Mufareli muthihi , Vho Juanita Steenkamp .
4.3.3 Mushumo wa Komiti ya Wadi kha nḓisedzo ya tshumelo
Ḽiga 4 : Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa u swikelela ?
U dzudzanya , u tshimbidza , u tandulula thaidzo , u tandulula khakhathi , ṱhoḓisiso , ndangulo ya thandela na zwikili zwa ndangulo ya tshifhinga . 
Vhulavhelesi vhu itela nga kha vhukwamani hu sa gumi na mazhendedzi a vhashumisi vha mulayo na vhatshutshisi vha khothe . 
Ezwi zwi ṱoḓa zwiimiswa zwo eḓanaho zwa u vhulungela khazwo zwi re fhethu ho tsireledzeaho . 
14.2.2 Vhugudisi ha u fara zwavhuḓi dzikhasitama kha vhashumi vhoṱhe vha re kha khethekanyo ya vhu 8 na u ya fhasi na ngudo ya vhulavhelesi kha vhalavhelesi vhoṱhe kha idzi khethekanyo .
( i ) Mulangavunḓu na miṅwe Miraḓo ya Khorotshitumbe ya Vunḓu .
Mbekanyamushumo yo dzudzanyeaho ya mutheo wa pfunzo i khou thomiwa u itela komisa vhashumi vhe vha vha vho siiwa nnḓa kale u itela khwinisa ndalukano dzavho . 
Musi ho no ambiwa na u ita zwoṱhe , ho itwa madzinginywa na themendelo dzi si gathi . 
U hoṱola u sa fhedzi nga maanḓa , nga madekwana .
U ṱoḓa masipala u tshi lwela u swikelela zwipikwa zwo bulwaho kha Ndayotewa .
Ngangoho , mihumbulo iyi i kha ḓi ṱoḓa mbonalo na kupfesesele kwo teaho . 
Mvusuludzo :
dzo ḓisendekaho nga ḽiṅwalwa .
Nomboro dza nzhini na zwiṅwe zwidodombedzwa zwa goloi zwo sedzuluswa na u rekhodiwa . 
Tshiitisi tsha na matshimbidzele zwi tshi kwama u vhudziseswa uhu ndi zwa ndeme . 
6.13 U kombetshedza mulayo wa uri vhafarazwikhala na vhane vho tou ṋangiwa u vha kha zwikhala zwenezwo a vha na pfanelo dza uri vha nga vha kha zwikhala zwenezwo lwa tshoṱhe kha tshivhumbeo tshiswa .
Vhukhroumu kanzhi vhu itea kha tshiimo tshaho tsha okisidathivi ya thiraiveḽenthi na hexavaiḽenthi . 
Hu tea u vha na munna asili , vhana vhasili , Thabo na mme awe .
Musi GEP i tshi shumisa maanḓa ayo a u tou angaredza a u tikedza na u bveledza dziSMME , tshumelo dzine ya ṋetshedza dzone dzi katela zwi tevhelaho :
Ri ḓo ri , zwenezwi tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya , naho hu tshi khou vhonala zwikundisi zwa mugaganyagwama kha u alusa vhupfumbudzi na dziṅwe mbekanyamushumo dza vhukoni . 
Tshavhuvhili , mashango oṱhe ha ngo tevhela na luthihi vhurangaphanḓa hashu na u tenda u fhelisa maini dzi sa ṱoḓi vhashumi u bva kha zwiṱhavhane zwa vhuswole havho . 
Muṱolambalelano Muhulwane u maanḓafhadzwa uri a odithe zwiimiswa zwoṱhe hu tshi katelwa na mazhendedzi a tsireledzo . 
Uri vhuhulwane vhu re nga fhasi ha tsedzuluso ya mbilo kha Tshiimiswa tsho elwaho ho Disendeka kha vhushaka huṅwe na huṅwe hu re nga nṱha na nga fhasi vha vhushaka ha vhuṋe ? 
Vho Brooks o dzudzanya mbadelo iṅwe na iṅwe vhukati ha murengisi na ṋenḓila . 
Masipala u nga ita pulane u amba nga ha hedzi ṱhoḓea
Tshiimo tsha zwino tshi nga si tendelwe u ya phanḓa . 
VHUKWAMANI
U ḓiṋetshedzela na u ḓikumedzela havho kha mishumo yavho yoṱhe , nga maanḓa vhuḓifari havho havhuḓi kha nḓisedzo ya tshumelo ndi yone tsumbedzo ya u ḓikumedzela havho kha u fhaṱa nga huswa shango heḽi . 
Tshumelo ya zwa dziambuḽentse
Tshumelo dza Forensiki ya Ngudamalwadze dzi thusa kha Mishumo ya Muingameli wa Anathomi . 
U RANGA U ḒIVHADZA HU SA ATHU WANALA THENDELO
B Nyimele ya ḓivhazwakale nga ha vhuloi
Ngudo yo dovha ya dzhiela nṱha mbalavhathu na mafhungo a kutshilele , mushumoni na vhukwamani na vhupo kha mekhyuri ya vhashelamulenzhe . 
ṱhukhusa . ndapfusa ( navhesa )
3.1 . Khabinethe i dovha hafhu khuwelelo ya Muphuresidende Vho Zuma , ya u humbudza miraḓo ya tshitshavha uri vha nange vhathu u bva kha masia oṱhe vho tewaho nga u wana khuliso dza nṱhesa dza shango , Oda dza Lushaka , nga Lambamai ṅwaha u ḓaho .
tshirendo , mitaladzi ( vese ) , maipfi , ndima ( zwitanza )
Phuluphedziso idzi dzo khwaṱhisedzwa nga afidafiti . 
Hezwi zwi vhonalesa kha thero hedzi mbili nga maanḓa . 
Ri ḓo isa phanḓa na u shumisa vhuḓifari ha zwa masheleni vhu konḓaho u itela u langa zwibviswa zwi songo fanelaho na u vhulunga zwo teaho nga hune zwa nga konadzea . 
Ndi maṅwalo afhio ane a tea u iswa nga muhweleli musi a tshi ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya u thivhela ? 
Ndambedzo u itela ndivho ya ndangulo ya mutevheṱhanḓu wa vhutshilo u bva kha zwiko zwivhili zwihulwane , nga nḓila i tevhelaho : 
Ḽevele ya vhukati ya u kunakisa nga khemikhala ndi hune zwitzhili zwinzhi na fangi zwa vhulawa , fhedzi hu si bakitheria dza maswole a tsireledzo . 
U sikima na u sikena
Kha siaṱari ḽa u thoma ḽa pulane,hu fanela u vha na dzina ḽa wadi , datumu na u themendelwa he fomethe yo humbulwaho nga hayo ya sumbedzwa .
Akhaivi dza Lushaka na Tshumelo ya Rekhodo ya Mulayo wa Afrika Tshipembe dzi badelisa Rakhaivi wa Luhaka nga ndangulo yavhuḓi na ndondolo ya rekhodo dza lushaka nga fhasi ha vhuṱhogomeli ha zwiimiswa zwa muvhuso . 
Vhathu vha a fana , vhaṅwe a vha fani
Vhufarani uvhu ndi ha dzangano ḽa ḽifhasi vhu tshimbidzwaho nga Dzangano ḽa Mutakalo wa Ḽifhasi .
Khabinethe yo rumela Eskom sa Muṋe Mushumisi na Murengi wa Mamaga a Muḓagasi wa Nyukuḽia u ya nga Mbekanyamaitele ya Fulufulu ya Nyukuḽia ya 2008 .
6.2 . Mugudisi wa mutambo wa rowiṅi wa dziOḽimpiki , Vho Roger Barrow , muAfrika Tshipembe we a gudisa luvhili , vho nangwa sa Mugudisi wa Rowiṅi wa Ḽifhasi wa Ṅwaha wa 2016 nga Dzangano ḽa Rowiṅi ḽa Dzitshakha ( Federation Internationale des Societes d'Aviron ) .
Nḓila i na zwithithisi zwi konḓaho
Idzi pulane zwihulwanesa dzi tea u elana na : 
Kha u shulula kha mavu , u vanganya nahone hu ḓo itea nga maitele a nzimo , ngauri vhanga ḽa u khauwa ha velosithi vhukati ha mbemba dza nzimo dzo fhambanaho . 
Kapa Vhukovhela
Sisiṱeme ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi i tea hafhu u sa ḓurela vhashumisi . 
Vhashumi vhanzhi vha u fhaṱa Afrika Tshipembe ndi vhanna .
Naho vhalambedzi vhe na ndivho i re khagala ya u lwa na vhushai , vha amba izwi nga nḓila dzo fhambanaho . 
Mahoḽa ndo saina uri zwi vhe mulayo , ṋetshedzo i khwaṱhisedzaho uri zwa dzigennge na zwiito zwa zwidzumbe zwine vha pfana mitengo , ndi vhutshinyi , une wo thoma u shuma nga ḽa 1 Shundunthule .
Khamusi musi vhe vhukati hashu , a ro ngo vha pfesesa uri mpho yavho yo shuma hani u pfumisa matshilo ashu . 
Hoyu mulayo u langulwa nga Muhasho wa Dzinn ḓu .
Ngudo ya sisiṱeme dza mekhenikhaḽa dzi sedza kha u bveledza musudzuluwo nga iṅwe nḓila , na u ṱola uri zwiko zwa fulufulu zwi nga shumiswa hani u fha maanḓa tshibveledzwa u itela u bveledza musudzuluwo . 
Kha vha ḓ ivhe hezwio : Fomo a dzi wanalei online .
Nga murahu ha miṅwaha miraru ya nndwa ya nyambedzano , ro fhedza ro fhungudza ṱhoḓea dzashu dza mulayotewa u swika dzi tshi fhungudzeesa . 
Ro tendelana na khwiniso yo dzinginywaho ine ya tendela komiti ya odithi u pima tshumelo dzine muoditha wa khamphani ya dzangalelo ḽa tshitshavha a nga i ita . 
Thendelano khulwane i khavara zwibveledzwa zwo khethekanywaho sa zwibveledzwa zwa vhulimi nga WTO . 
Ndi zwifhio , zwine wa humbula uri zwi ḓo vha mvelelo ( n.z ) zwa nyito/
Khwaṱhisedzo ya Khonadzeo ya Tshikolodo nga vha Zhendedzi . 
Sa muṅwe wa vho shandukisaho potofolio , ntendeleni ndi humisele dzindivhuwo nga u anganedza vhunzhi ha zwifhaṱuwo zwo ḓoweleaho zwi re vhukati hashu . 
Sa tshiṅwe tsha zwithu zwihulwane zwa Pulanetshumisi ( Action Plan ) ya Muvhuso , thandela iyi yo konadzea nge ya lambedzwa lu sa vhudziswi nga Muhasho wa Gwama ḽa Lushaka ( Thirezhari ) .
B Ḽo vha ḽi tshi khou pandela kubevha .
Nyambedzano dzi fanela u vha hone vhukati ha miraḓo i re mulayoni .
U bviswa ha Alien Species nga kha mbekanyamushumo ya u Shuma na Maḓi ubva kha zwo kavhiwaho na zwivhangi zwa maḓi zwi shela mulenzhe kha ndeme na tshivhalo tsha maḓi o khwiniswaho .
Tshitshavha tshi nga dzhenela hani kha Phalamennde ?
Havhaḽa vhathu ndi vhadzia u fhisa vha zwa poḽitiki vhane vha dzula vho lugela u tshinyadza ino nnḓu ye ra ḓo i fhaṱa nga malofha , biko na miṱoḓzi yashu . 
Sa tsumbo , " nṱhani ha u thaipha " Mbuelo dza ḓuvha na ḓuvha " , vha sokou thaipha ipfi ḓuvha .
Vhu nga ha vhuḓiphiṋi na ṱhonifho kha vhoṱhe . 
Lutendo , zwenezwo , lwo fhambana na vhurereli na u ḓinyanyula ha vhurereli . 
Nahone u swika afho a thi koni , lwa phurofeshinaḽa , u eletshedza mueledzwa wavho u ṋea vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe maelana na maṅwe mafhungo a ḓisi ane a nga fhedzisela a tshi mu kwama . 
Ndeme ya nṱha ya vhutshilo ho ḓisendekaho nga mulalo , vhudziki , vhuthihi , na vhuvhusi havhuḓi , u vhuswa nga mulayo , ikonomi yo khwaṱhaho na u ṱaṱisana . 
( 6 ) Muthusa Muphuresidennde u dzhena ofisini .
Ndovhololo ya u ḓivhadza : zwiṱaṱamennde zwa u pendela zwine zwa nga katela u ṱanḓavhudza , tsumbo , Ndi tama ndi tshi nga fhedza tshifhinga tshilapfu na Maemu .
ḽu ṱalutshedzaho zwine zwa do itwa na tshifhinga tsha mbekanyamushumo
Ḓorobo : Pretoria
dzhenisani tshifhambano ( ) .
Hezwi asi tshifanyiso tshavhuḓi tshine muthu a lavhelela ubva kha muraḓo wa mahoro mavhusi a ḽino shango . 
Ri vhonavho na zwiṅwe zwipiḓa zwa madzangano a mbofholowo - Black Consciousness Movement ye ya rangwa phanḓa nga Vho Steve Biko , vhane ṅwana wavho Samora na ene ndi mueni o khetheaho , na Pan-Africanist Congress ye ya rangwa phanḓa nga Vho Robert Sobukwe .
Hezwi zwo ralo-vho kha masia oṱhe a vhashumi vha ha masipala , hu tshi katelwa na vhalanguli vhahulwane .
Zwa migodi , zwine sa ḓivhazwakale zwa vha thikho ya ikonomi , zwo vha na u konḓelwa kha miṅwedzi ya zwezwino .
U shumisa maitele a u ṅwala
Ndi fhungo ḽihulwane uri hu vhe na vhuṱanzi ha uri hu sikiwe nḓila dza u tikedzana , u monithara na u ela kushumele kwa CBP khathihi na u ṱumana ha CBP na IDP , nḓila idzi ndi dza u ṱhaḓula sisiteme na nḓila dzo no ḓi vha hone kale afho ha masipala .
( 9 ) Ofisi ya Khabinethe i fanela u avhelwa mahoro nga ndivhanele a shelaho mulenzhe hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho :
U thetshelesa khanedzano dza dzulo ḽihulwane kha Nnḓu , sa tsumbo , Vouthu ya Mugaganyagwama .
Maitele a u mamisa mikando lwa zwiṱuku zwi vha tshiṅwe tshiitisi tsha mpfu dzi swikaho 800 000 ( 13% ya mpfu dzoṱhe ) dza vhana vha fhasi ha miṅwaha miṱanu kha mashango a khou bveleleaho khathihi na u ḓala ha tshayapfushi , ine ya vha khaedu khulwane kha mutakalo wa lushaka Afrika .
Tengenedzani penisela kha munwe .
u vhona uri hu vhe na tshumelo kha zwitshavha nga ṋdila i sa khauwiho ;
Muengedzo 1 .
Mishumo ya mbeu yo khethekanywa u ya nga zwipiḓa zwiraru :
kha atikili ya magazini kana gurannḓa tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : sa ,
Zwine zwa vha : u tsela fhasi ha sisiṱeme ya mupo , tshinyalelo ya u fhambana ha mupo , tshikafhadzo ya mupo , tshanduko ya kilima , u engedza fhethu ha madindi a malaṱwa u ya kha u sa shumisa hashu zwavhuḓi zwiko zwa mupo na u sa dzhiela nṱha zwithu zwi si tsha shumisea na masiandaitwa azwo . 
Musi nḓila yo ḓoweleaho ya u langa vhulamukanyi i tshi wana khaidzo , vhulamukanyi vhu re na mbuyedzedzo vhu nga sedzwa nga zwino nga hezwi . 
u shandukisa na u vusuludza Tshikimu tsha Lushaka tsha Thusedzo ya Masheleni kha Vhagudi ; ;
Naho khamphani yanga i si muraḓo wa Dzangano ḽa Thengiselani Twii , a ri hanedzani na maitele nga u angaredza a re kha khoudu . 
U ita nyonyoloso na u ṱamba misi yoṱhe
Sedzhari dza Madokotela Zwao ( GP ) dzone , naho zwo ralo , dzo vha dzi na zwilinganyo zwa fhasi u fhira zwo lavhelelwaho . 
Mashango oṱhe o kwameesa nga u wa ha makwevho a ḽifhasi na ṱhoḓea ṅwahani wo fhelaho . 
Kha vha sedze notsi dza khoso kha 53 .
Kiḽaba dza bugu dzi na khonadzeo dza u phaḓaladza ndeme dza zwa matshilele na u hudza murero wa vhuluvhi u mona na lushaka . 
U swika zwino hu kha ḓi vha na ndivhelo kha u ya phanḓa ha u fhungudze ha vhathu dziḓoroboni , nga maanḓa kha vhupo ha mishumoni , zwine zwa engedza vhukonḓi kha mushumo wa u sika ḓorobo dzo tsitsikano . 
U ṱolwa maṱo
Zwazwino ri ṱoḓa zwikolo zwine zwa khou rangwa phanḓa , u langiwa , u tikedzwa na u ṱhogomelwa u itela uri ri bveledzise vhana vhaṱuku vhane vho ḓilugisela vhutshilo . 
Rekhodo dzi ṋewa datumu hu tshi khou shumiswa datumu kha ndaela ya mbadelo . 
Zwo ralo , dzi fanela u wanala kha bada dzi re na zwithu zwi iteaho kha vhukule ha u tou tshimbila u bva vhuima vhuendi ha tshitshavha . 
Arali muṱhaseli a khombo , kha vha shumisane nae vha lingedze u ambedzana .
Vhashumi vho ḓikumedzela vho avhelwa u sengulusa zwiwo zwi elanaho na vhudziki tshitshavhani , u kuvhanganya mafhungo na u vhona uri hu khou khwaṱhisedzwa u tevhedza ndaulo na milayo yoṱhe . 
A hu na milayo na ndaulo zwi tshimbilelanaho na izwi . 
Hezwi zwi do sikela vhathu mishumo , zwa fundedza vhadzulapo siani la vhukoni tshumeloni dza mirurela ya malatwa khathihi na vhukoni ha u langa thandela .
( 2 ) A hu na muthu ane a ḓḓo fara tshidzulo tsha u vha Muphuresidennde zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini , fhedzi , musi muthu a tshi khethiwa u n a dadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Muphuresidennde , tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi .
U mona na ḽifhasi , miḽioni dza zwikhala dza mishumo zwi khou kovhelwa vhathu sa izwi hu na u bvela phanḓa nga u ṱavhanya ha thekhinoḽodzhi ya mafhungo , vhuinzhiniara na bayothekhinoḽodzhi zwi leludzaho mveledziso na ndimo . 
EPA i ṋetshedza tshwikelo ya maraga muswa wa veine , maluvha , zwibveledzwa zwa mafhi na zwa mitshelo .
Fhungo ḽa vhukuma ḽa u tou thoma , kana pfanelo ine foromane a tea u i lavhelela ndi mushumo muhulwane wa u ḓifara nga nḓila ine ya tendelana na vhulanguli kana ndavhelelo dza bindu . 
Vhuimo vhuswa ha Mbekanyamaitele ya Maḓi vhu khou dzhia tshiimo tsha vhulangi ha mveledziso ya maḓi na zwipikwa zwa tshandukiso zwa muvhuso .
U ḓadza mepe wa mihumbulo u no amba nga Afrika Tshipembe .
Kha miṅwaha ya mahumi maṱanu , vhupulani na u dizaina kudzulele kwa vhathu Afrika Tshipembe zwo adzwa nga kuhumulele kwa zwa polotiki ya mveledziso ya u khetekanya na kuhumbulele kwa vhupulani ha muya wa tshizwino-zwino . 
Hu ḓo lavhelelwa uri vhalingiwa vha vhe hone kha inthaviwu ya u nanga nga ḓuvha , tshifhinga na fhethu he ha tiwa nga muhasho . 
Mafhungo a ndeme a IDP
Tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani - Masipala i bveledza tshiṱirathedzhi tsha u khwaṱhisedza vhudavhidzani vhu tshimbidzanaho na u elana na hone vhu re kha phurosese dza masipala .
1.7 U ḓivhadzwa nga Minisita wa zwa fulufulu , Vho Tina Joemat-Pettersson nga ha u bveledza Mbekanyamaitele ya Gese zwi endedza shango u ya kha ikonomi ya gese ya mupo i vhuedzaho .
U ḓikumedzela nga khamphani zwi shuma sa nyendedzi , kha dzangalelo ḽa tshitshavha , kha dziṅwe khamphani kha u ṱangana na u rengwa ha khamphani fhasi ha nyimele i fanaho .
Khakhathi a dzo ngo vhuya dza vuwa dzo vha thandululo ya thaidzo kha lushaka na luthihi zwo ralo na fhano Afurika Tshipembe a zwi nga itei ngauralo .
Vhalani tshitatamennde tshiṅwe na tshiṅwe , Kha ri ṅwale ni kone u dzhenisa tshifhaṱuwotshiṅweṅweli arali tshitatamennde tshi
Muḓivhi wa Khwamba wa National Geographic u ri pheroto ndi zwiṋoni zwo thanyaho nga maanḓa .
U tshimbidza zwiṱirathedzhi zwa mveledziso ya themamveledziso ya mahayani u itela nyaluwo ya matshilisano kha zwa ikonomi . 
Ndi zwa vhukuma ho vha hu na maitele a fanaho vho a shumisaho , fhedzi vha dovha vha shumisa dziṅwe dzo fhambanaho zwi tshi ya ngauri vha ṱoḓisa hani mafhungo u bva khavho . 
Ahuna gumofulu kha DSP
Zwikolo zwa muvhuso na zwikolo zwa phuraivethe , zwivhumbiwa zwa pfunzo dza nṱha , zwikolo zwa pfunzo na vhugudisi ha vhaaluwa , na zwikolo zwa u isa pfunzo phanḓa na vhugudisi zwi tea u katela khophi ya ṱhanziela yo ṋekedzwaho kha ofisi ya pfunzo yo teaho .
Miḓi tshayanzudzanywa
Mawanwa ashu a dzinginya uri mveledziso nnzhi dza mbekanyamaitele a dzi kateli u dzhenelela ha nnyi na nnyi , fhedzi vhudzivha na vhukhwine ha vhuvhudzisi uhu ho fhambanela kule . 
Zwigevhenga zwi farelela kha zwenezwi , nahone zwiṅwe zwitshavha zwi dzulela u vuswa nga dzikhakhathi na nyofho . 
U bva kha tshigwada , ṱahe ya vhasidzana yo vhofhololwa nga murahu nyana ha u ṱanganedzwa , musi ho bulwa uri a vha tshee na vhulwadze . 
U itela uri kha mbekanyamaitele iṅwe na iṅwe ine ya itwa na mbekanyamushumo dzi sikwaho , vhana vha dzule vhe vha u thoma . 
Maitele o ṋewa kha thebulu ire afho fhasi . 
Honeha , u pulana hukene hu leludza tshikhala tsha mvusuludzo na uri a hu tou shandukisea nga maanḓa . 
Tandulula phambano nga vhupfumedzani ; na
Mutevhe wa milayo u na khethekanyo dza u bvisela khagala dza 10 :
1.6 . Afrika Tshipembe ḽi khou swaya Ṅwedzi wa Vhuendelamashango nga Khubvumedzi fhasi ha thero : " Vhuendelamashango ha Vhoṱhe " u itela u alusa zwo pfumaho zwa shango ḽashu zwine zwa ṋetshedzwa nga vhuendelamashango kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe .
Tshivhalo tsha nyito dza tshireledzeo kha mulilo zwe zwa sedziwa . 
Ndugiselo dzo vha dzi itiwa dza u thivha tshomedzo dza ḽonḓiri nga ntswa sa tshipiḓa tsha khwiṋifhadzo . 
Kuitele kwa tshiputelo ku na zwivhuya zwa u livhana na vhushai u bva kha kuvhonele kwo fhambanaho , na u fhungudza u ḓisendeka nga maga maṅwe na maṅwe mathihi . 
Kha ri ṅwale Tangedzelani ipfi ḽo teaho .
Vhukoni ha u rangaphanḓa na u anḓana kha thandela na zwigwada zwo fhambanaho zwa vhathu . 
Ri nḓilani yo teaho ya u fhelisa sisiteme iyi i si ya vhuḓi nahone ri a fulufhela uri ri do kona u i fhelisa mafheloni a ṅwaha .
Mabambiri a khomishini na mabambiri a komiti ndi maṅwalo a ngomu ane a anzela u sa wanala kha tshitshavha . 
ho tevhedzwa ṱho ḓea dzo vheiwaho musi vha tshi ṅwalisa
zwiṱirathedzhi zwo ambiwa nga hazwo zwiṱuku kha Ndima ya 2 .
Maitele a Khetho dza Thirasitii dza GEMS dza 2010 dzo fhedzwaho nga ḽa 23 Fulwi 2010 musi Bodo ya Dzithirasitii i tshi wana muvhigo wa khetho u bva kha Elexions Agency na muvhigo u bva KPMG u khwaṱhisedzaho mvelelo dza khetho . 6 .
Zwa zwino yo no engedzea kha kulugele lune ṋamusi tshivhalo tsha hone tsho ima kha 22% , ine ya vha tsinina 25% ine ya ḓo thusa u fhata matshilo fhedzi nga ṅwaha wa 2014 .
Sa MUBEBI,ndi fhulufhedzisa u :
U shumisa maitele a u ṅwala
U ṱahelelwa ha zwithu hu re hone kha u thomiwa ha mbekanyamaitele dza u langa u renga na zwone zwi dzulela u ambwa nga hazwo . 
U nga kha ḓi khwiniswa arali ḓiresi dza vhathu dza shanduka kana arali ha vha na miraḓo miswa kha foramu .
Tsho fhaṱwa nga 1904 , Marks Building zwa zwino tshi dzula mahoro mahanedzi na vhashumi vhao .
( 2 ) Hu tshi khou dzhielwa nṱha u ṱhoṱhela ha u shumiswa na tshiimo tsha nyambo dzapo dza vhathu vhashu , muvhuso u fanela u vhea maga a vhonalaho ane a shuma u itela u takula tshiimo na u bveledza u shumiswa ha hedzi nyambo .
Kha vha ambedzane na ramulayo wavho malugana na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo .
Hu na u rangelwa lwa dzitshaka kha kudzhenele ukwo . 
Muofisiri wa thandela na mulanguli wa thandela vha vhaṋetshdzi vha tshumelo vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha vhudavhidzani kha ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Nḓila yo fanelaho yau vhumba hugaledzwa yo leluwa . 
Kha ḽa ṋamusi zwitshavha zwa vhurereli , vhafumakadzi vha pfa uri zwa vhukuma vha nga kona u dzhenelela kha nḓila dziṅwe dzine dza si vhe idzo , dzo randelwaho nga vhanna , vhe kale vhavha vha tshi fara zwiimo zwa nṱha . 
7 . O vha a tshi khou _____________ ambaamba kha founu . 8 .
Hu vho shumiswa nḓila dza u tikedza mavunḓu na zwiṱiriki malugana na CBP khathihi na u vho kona u shumisa zwine zwa khou vukululwa nga CBP ;
ZWA NDEME
( b ) U amba nga ha tshiimo tsha ṱhoḓea dza masia mararu a muvhuso u khou tikedza mimasipala kha u isa tshumelo kha vhathu ;
Pulane ya u tsireledza i nga ṱoḓea hune tshutshedzo na vhuleme zwa vha zwi tshi khou vhonala , ngauri muhasho u vha u khomboni , nahone u tshi nga ṱoḓa thuso ya phurofeshinaḽa kha maitele a u dzudzanyulula mushumo . 
Vhulanga ṱhirafiki , kana phungudzaluvhilo , zwo ralo zwi itea nga nḓila mbili . 
Mbekanyamushumo dza vhupfumbudzi ha vhashumi vhoṱhe kha ṱhoḓea ya vhulanguli ha matheriala na malaṱwa , zwi fanela u ṋetshedzwa . 
Thaidzo dza esidi , nga maanḓa esidi ya mavu a tsini , itea u lulamiswa hu sa athu u pfukhelwa kha sisiṱeme ya u sa rembulusa mavu . 
Nḓivhadza Mulayotibe ya Muvhuso Wapo , Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala , Mulayo wa Ndaulo ya Masheleni a Masipala , Mulayo wa Mitengo ya Masipala , mbekanyamaitele na milayo zwi rambaho vhadzulapo kha u dzhenela ha vhathu kha zwiimiswa zwi langiwaho sa foramu dza vhuimeli ha IDO na komiti dza wadi .
Ndondolo ya mavu .
Vha badele mbadelo dza ndingo dza mbeu vha rumele vhuṱanzi ha mbadelo kha OSTL nga fekisi kana nga imeiḽi uri muvhigo u bviswe .
Kha vha dzhiele nzhele : Mishumoitwa wa vhuṱumani na IDP ya 7 , 8 , 9 , 10 na 11 yo bulwa kha khethekanyo ya 6 ya gaidi iyi
4 . ZWIBVELEDZWA ZWA TSEDZULUSO
U pulana pfesesa zwiteṅwa
mofholowo ya vhuan ḓadzamafhungo , mbofholowo ya u wana na u fhirisela mafhungo na mihumbulo kha vhathu , mbofholowo ya vhukoni ha vhutsila ; na mbofholowo ya pfunzo na ṱho ḓisiso siani ḽa zwa saintsi
Kha vhupo vhuṅwe , hu na khoro dza tshiṱiriki dzi re na mimasipala na ndaulo yapo ya mahayani . 
U maanḓafhadza Dzikhantseḽara nga ha zwidodombedzwa zwa ndangulo ya masheleni , hu tshi itelwa u vhona uri hu khou dzhiiwa tsheo dza zwa masheleni dzo teaho . 
Mafhungo a no bva Vhugalaphukha ha Hapiḽane khea .
u ita uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli ho ḓalaho kha ṱhoḓea dza vhathu na madzangalelo avho
Konṱiraka iṅwe na iṅwe i fanela u vha na mikano na milayo ine miraḓo yoṱhe ya tendelana nayo na u fanela u i tevhedza .
Ho bveledzwa ḽiṅwalwa ḽa Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka ḽithihi ḽi pfeseseaho hu u itela uri thero iṅwe na iṅwe i vhe na ḽiṅwalwa ḽayo . Ḽiṅwalo iḽi ḽi khou ya u shuma vhuimoni ha maṅwalwa a kale ane a nga sa zwitatamennde zwa thero dzoṱhe , Tsumbamaitele a Mbekanyamushumo ya u Guda na Tsumbamalingele a Thero u bva kha Gireidi ya Ṱ-12 .
Ri shumisa tshifhinga tsha zwino tsho fhiraho kha u sumbedza uri zwithu zwi kha tshifhinga tshino
31 . Mbigelamurahu kha tshitshavha mbili nga ṅwedzi
Naho hu na uri hu na vhushaka , a ho ngo khwaṱha u fana na zwine hu nga funiswa zwone . 
Muḓagasi u kona u funga mavhone , u dudedza maḓi nga geḓela , u aina na tamba theḽevishini ṱhukhu i si ya mivhala .
Zwipiḓa zwe zwa ombedzelwa nga muvhala ndi zwa mishumoitwa ye ya ingwa nṱha khathihi na zwishumiswa zwiine zwa nga shumiswa kha ṅwaha wa 3 , zwo ṱanganywa na mishumoitwa ya vhuṱumanyi i elelaho i tshi bva kha miṅwaha 1 na 2 .
Nḓivho ya vhuḓifhinduleli ha rekhode na nḓowelo . 
Tshifombelwa tsha mulayo wa ndangulo ya zwino ya malaṱwa tshi kha u laṱwa nga u tou a gwela fhasi . 
Ndeme ire fhasi i ṱanganyelwa kha mbadelo , i tshi khou shumisa maitele tswititi , nṱha ha tshifhinga tsha u shumisea tsho anganyelwaho tsha ndaka . 
U ṋetshedza tshumelo dza u langula rekhodo , u thaipha maṅwalo na u sala murahu phindulo . 
Ndumeliso dza u swika na u ṱuwa ;
U itela u bviswa a ṱuwa kha soredzhi ya malaṱwa a ḽevele ya fhasi a re khombo nga fhasi ha ndango yawe , mufarandugelo u tea u dzulela u khwaṱhisedza uri : 
" Izwo ri ḓo ya u tamba mirini , " Vhonani u fhindula nga u ṱavhanya .
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u wana Ṱhanziela ya u Ṅwalisa uri i ṋetshedzwe
U tsireledza na u bveledza ndaka yashu ya mupo na zwiko zwa mupo
Tshiṱirathedzhi tshi ṱoḓa u langwa hu vhuedzaho ha matshimbidzele oṱhe , nga mannḓa zwibisana-thekhisi na u kombetshedza u tevhedzela zwo raloho . 
Mulayo wa Sisiteme ya Masipala u amba uri :
Ezwi zwi livhisa kha vhubindudzi , vhune vhu nga shumiswa zwavhuḓi kha khwiniso , dzi tshi shumiswa madzuloni a u lugisa hu ḓuraho hu songo teaho . 
Mihasho yo bveledza mbekanyamaitele na maitele ane a pfeseswa nga vhanzhi . 
U thusa miṱanganoni ya zwigwada zwa vhashumeli zwa wadi arali zwo fanela ; na
Vhadzulapo avho vho vhoniwaho mulandu kha u fhisa zwiimiswa zwa tshitshavha vha ḓo ḓivhiswa mulayo nga nḓila khulwane .
U londota zwithu zwine ra zwi shumisa kha tshitshavha tsha hashu - sa luṱingo lwa nnyi na nnyi , tshiendedzi tsha nnyi na nnyi na mabunga a nnyi na nnyi
Nga Lara mahoḽa ro ganḓisa mvetomveto ya nḓivhadzamulayotibe kha Dzangano ḽa tshikolo , na ḽiṅwe gabelo ḽa mabulamihumbulo a nnyi na nnyi na ngeletshedzo ḽa tevhelwa . 
u konadzea na u shanduka tshifhinga tshoṱhe .
Vhukavhamabupo nga nnḓḓa ha vhukavhamabupo ha dzitshaka dzoṱhe kana ha lushaka
Phalamennde i ita izwi nga u lavhelesa mishumo ya muvhuso .
( 1 ) Oﬁsi i na vhuḓifhinduleli ha-
Ndi ifhio mishumo na maanḓa zwine zwa fanela u hweswa komiti ya wadi
7.20. Miraḓo ya khoro ya Maanḓalanga a Ndaulo ya Nḓowetshumo ya Vhutsireledzi ha Phuraivethe :
Mushumo wa mbulungo u ḓo farwa Mugivhela , wa ḽa 21 Ṱhafamuhwe 2015 ngei muvhunduni wa HaXikundu kha ḽa Malamulele , ngei Limpopo .
Zwihulwane , dzifeme dzi dovha dza bindudza kha mashango a seli u ka vhutumbuli ho khetheaho na zwikili kha maṅwe mashango . 
O sumbedzisa nga maanḓa kha madzulo a midia o ḓoweleaho kha mvelaphanḓa yo itwaho kha u shumisa Mbekanyamushumo ya Nyito . 
vha tea u ḓa na tshiṱatamennde tshire mulayoni tsho sainiwaho nga muthu wa muṱhomphei ( u fana na mukhantseḽara , khosi , mushumela vhapo , minisiṱa wa vhurereli kana ṱhoho ya tshikolo ) ane a nga ṱalusa madzina a vho na vhukale ha vho
Tshikimu tsho livhiswa kha khamphani dzine dza khou ṱoḓa u fhungudza mishumo kana u vala zwi tshi khou itiswa nga u tsela fhasi . 
Hezwi zwi ḓo vhea vhashumi vha phurofeshinaḽa vha Afrika Tshipembe fhethu hu si havhuḓi na kha nyimele nnzhi zwi nga bveledza uri vhaṱolamuvhalelano vhapo vha sa akhiredithiwa u ḓidzhenisa kha u shuma mishumo ya u ṱola ya dzitshaka . 
Nyaluso ya u Manḓafhadzwa ha Ikonomi yo Engedzwaho yo Tewaho kha Vharema ( BBBEE ) na thengiso yapo
Arali vha tshi khou ṱoḓa vhuṅwe vhuṱanzi nga ha tshiṅwe tshifuwo kana zwibveledzwa zwa tshiṅwe tshifuwo , vha nga wana tsumbo ya khophi dza Phemithi ya zwa u Renga Zwifuwo na Ṱhanziela ya zwa Mutakalo ya zwa Zwifuwo u bva kha Ofisi ya phemithi .
ṱhanziela ya fhethu hune vha dzula hone kana ya fhethu ha bindu
Afrika Tshipembe
Ndi vhuḓifhinduleli ha Mushumisi u ita uri webusaithi i fusha ṱhoḓea dzavho nga vhoṱhe na u shumisea kha thekhinoḽodzhi ya vhone vhaṋe . 
Tshigwada tsha Ṱhoḓisiso tshi ḓo vha tshone tsha ndeme tshine tsha ḓo sedzesa kha mushumo wa ṱhoḓisiso ine ya khou ṱoḓou u itwa .
19.2. NYS ndi tshikonisi tsha vhathu vhaṱuku Afrika Tshipembe uri vha kone u vha vhadzulapo vha shelaho mulenzhe zwi tshi vhonala kha shango ḽashu na u dzhenelela nga nḓila yavhuḓi kha mveledziso ya shango ngeno vha tshi khou swikela mveledziso yavho sa vhathu na lwa phurofeshinaḽa .
Nyimele ya zwino ya masheleni i na khonadzeo ya u nga dzhenelela kha u engedza nyito dza vhubindudzi dzi sa ḓivhaleli sa izwi vharengisi na vharengi vhe vhone vha vhaisalaho . 
Thendelo ya u fhedzisela ya Nḓivhadzamulayotibe nga ha Mipfuluwo ya Dzitshakha yo pulanelwa Ṱhafamuhwe 2017 , nahone i ḓo katela mulayo wa " First Safe Country " une wa ḓo thusa u langula tshavhi na vhaṱoḓa vhudzumbamo .
ya ndaela ya muthelo : muholo wa mulanguli )
Ndi vhone mufumakadzi wa u tou thoma wa Murema wa u vha dokotela ḽa vhafumakadzi Afrika Tshipembe .
U enda muyani
5 . VHULANGI NA VHURANGAPHANḒA :
Mbudzi yo dzhena nga tshivhana ḓaraṱani .
Mbadelo hedzi dzi do badela mishumo ine ya nga ya vhupulani , dizaini , mveledziso , u shuma , ndondolo na u khwinifhadza zwikimu zwa madi zwa Muvhuso khathihi na zwikimu zwine zwa do pfufhiwa nga zwiimiswa zwa ndangulo ya madi .
Ndambavhuḓifhinduleli nga ha vhuṱumani kha dziṅwe saithi . 
Vhuṅwe vhupo vhu kha ḓi shumisa sisiṱeme ya mabakete , ine muvhuso wa khou ṱoḓa u i fhelisa . 
luambo-tavhi ----- ndi luambo lu shumiswaho nga vhathu vha muvhundu muthihi .
Zwa zwino Sentha ya Ṱhaluso ya Mupondwa i khou thusa kha u wana vhuṋe ha muthu nga u shumisa rekhodo dza vhutshinyi khathihi na u thusana na vha Muhasho wa wa Zwa Muno . 
u thusa wadi nga vhukwamani na u vhiga murahu kha tshitshavha .
Musi ri lwendoni , ni ḓo dalela madzhendedzi o fhambanaho a matshilisano , hune zwiambi zwo fhambanaho zwa ḓo amba na vheiwe na dovha na wana tshikhala tsha uvha vhudzisa mbudziso . 
Vho ri tendela u thoma zwiṱirathedzhi zwiswa na nga kha thikhedzo yavho , vhutumbuli uvhu hoṱhe ho thoma u aṋwa mitshelo . 
Vhuvhi ndi ha uri a thi na mulambedzi wa mbekanyamushumo yanga zwine zwa ita uri ndi sa kone u swikela vhathu vhoṱhe vhane nda ṱoḓa u vha swikela na uri , a thi koni u wana khwaḽithi ine nda tama ngauri a thi na zwiko . 
Zwidodombedzwa zwinzhi maelana na izwi zwi ḓo sumbedzwa musi Minisiṱa wa Gwama vha tshi ṋetshedza Tshiṱatamennde tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyangwama wa Kotara ya Vhukati ( MTBPS ) nga dzi 22 Tshimedzi .
Vhakonanyi vha mupo vho ṱhapudzaho khoso dziṅwe dza ndango ya mupo vha sinaho vhugudisi ho teaho ha saintsi ya mupo , u fana na vhapulani vha dziḓorobo , dzisociologists , vhoraikonomi , vhabveledzi vha zwifha ṱo na vhabveledzi vha fhethu vhane vha vha na digirii dza B.A/ vha nga si ḓi ṅwalise sa vho rasaintsi vha mupo vho tou gudelaho .
a ) Kha vha nwale zwidodombedzwa zwoṱhe zwa Rekhodo ine vha khou i ṱoḓa , ho katelwa nomboro ndaula arali vha tshi i ḓivha , u itela uri Rekhodo i kone u ḓivhiwa hune ya vha hone .
Vhapondiwa vha khakhathi dza miṱani vha re kha tshiimo tshi shushaho vha nga dzula fhethu ha tsireledzo vhege mbili na miṅwedzi ya rathi u ya nga tshiimo .
Nyito dza foniki luraru kha vhege minethe ya 15
U tshimbidza mveledziso ya ṱhalutshedzo dza mushumo . 
Vhathu vhane vha vha na dzangalelo ngeno vha sa shumeli muvhuso vha tea u vhudzisa kha muhasho wo kungedzeleaho uri vha nga ita khumbelo naa .
u ṅwaliswa hu sa ḓo fhiriselwa kha muṅwe muthu
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani u itela u davhidzana nga nḓila yone kha nyimele dza tshigwada
A hu na tshiimiswa tshi re na khamphani ya vhukuma , tshibveledzwa , muthu , kana tshiwo nga u ḓiimisela kana nga kubulele . 
Tshifhinga tshoṱhe ndi na vhulenda kha vhaṅwe vhathu .
Nyambedzano ya matshilisano na vhoṱhe vhakwameaho nga pfunzo ndi ya ndeme na uri ri ḓo dovha hafhu ra humela kha fhungo iḽi nga murahu . 
U ṱalukanya thevhekano ya pfalandoṱhe , tsumbo , ' aa ' sa kha ' ndaa '
U phuromota u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi hu tea u sika nzulele ine ya ṱuṱuwedza u shela mulezhe ha nnyi na nnyi .
Ḽaisentsi ya vhubindudzi ya zwo khetheaho : R2 000
ḽitheretsha --- lushaka lune tshibveledzwa tsha vhudavhidzani tsha ḽitheretsha tsha wela khalwo
Vhudavhidzani hoṱhe vhune ha ḓo tevhela vhu ḓo vha na iyo ṋomboro .
Kha vha ṱalutshedze masiandaitwa a zwa mbambadzo a phurofaiḽi dzo fhambanaho dza matshilisano kana mvumbo dza vharengi . 
Muvhuso wo thoma thandela dza ifa ḽa lushaka dzo vhalaho dzine dza ḓo thoma zwiga zwa zwihumbudzi zwa ḓivhazwakale ya Afrika Tshipembe na u pembelela vhufa haḽo . 
Nga huṅwe ri sika foramu nnzhisa dzine dza fhedza tshifhinga tsho vhetshelwaho thungo u itela u shumiswa . 
U kunakisa hu ya phanḓa u swika maḓi a tshi swika kha maḓi a fhasi . 
Vhoramabindu vha vharema vhanzhi vha khou konḓelwa u bvisa mabindu avho kha u kona fhedzi u vha tshilisa kana ḽevele ya mabindu maṱuku u ya kha luṱa lu tevhelaho zwi khou vhangwa nga tshithihi kana zwinzhi zwa zwi tevhelaho : u sa kona u wana khephithala , u sa vha na tsireledzo , u sa vha na pfunzo , vhupfumbudzi na tshenzhema . 
Masheleni a no waniwa nga u rengisa ḓoroboni
U bvisa muhumbulo nga ha u pfadza ha bisimusi . 
2.3 Khabinethe yo tendela Guvhangano ḽa Zwibadela zwa Ḽifhasi ḽa vhu 40 ḽa Mbumbano ya Zwibadela zwa Dzitshakha ine ya ḓo farelwa Durban mafheleloni a ṅwaha wa 2016 .
MULANGI DZHENERALA Muhasho wa u Pulana , u Ṱola na u Lavhelesa
Kha zwenezwo , a hu na mbadelo kana tshipiḓa tshayo , tshine tsha tea u badelwa kha rakhonṱhiraka . 
U bula mulaedza wa Tshikhriste kha nyimele . 
Sa musi fulufhelo na vhuḓifulufheli kha khonadzeo ya nyito dzo ṱanganelanaho na kuvhusele kwa dimokirasi u itela u fhelisa vhushai zwi dovha zwa vha zwa ndeme kha u fhaṱa tshumisano dza tshanduko , u davhidzana zwo swikelelwaho na u lulamisa kuvhonele kwo khakheaho zwi dovha zwa vha zwithu zwa ndeme . 
Mulayo u kwamaho vhuṱalusi na murakalo wa phukha .
Sa tshipiḓa tsha dzhango , Afurika Tshipembe ḽi ḓo shela mulenzhe kha nyambedzano dza mveledziso ya adzhenda ya Afurika na uri ḽi ḓo ṱuṱuwedza Samithi uri i engedze mbekanyamushumo dza mveledziso ya shango .
Muhasho u khou sedza hafhu na kha u vha na miziamu na fhethu u mona na mikano ya mashango a fanaho na Mozambique , Angola , Tanzania na Zambia . 
" Ṅwaha wo fhiraho ro vula ofisi ya vhaswa u itela uri i ṱhogomele mafhungo a vhaswa .
Tshifhinga : awara 4 30 minetse
Nga u ralo , mashango o fhambanaho a ḓo longa tshanḓa u ya nga zwiko zwao one ane na vhukoni . 
4.3 . Khabinethe yo thoma maitele a lushaka kha zwa thendelano ya zwa Thendelano ya zwa Matshilisano vhukati ha vhashumi , mabindu na muvhuso u itela u ṱutuwedza nyaluwo ya ikonomi na u fhungudza zwa u xelelwa nga mishumo .
Kha zwifanyiso zwa vidio , vhaṅwe vha vhaṱaleli vho vhonala vha tshi khou thivha ningo dzavho . 
Zwi tea u humbulwa uri zwitshavha zwi na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza ndeme na tshivhalo tsha tshumelo yo ṱalutshedzwaho kha maga a tshumelo .
Naa izwi zwi ḓo vhuedza wekishopho ? 
6.9. Foramu ya Phurofesheni ya Mulayo ya Lushaka :
MVELELO YA U GUDA YA 3 : U vhala na u Sedzulusa
Mushumo wa CBP ndi muhulwane kha u ita uri tshitshavha tshi shele mulenzhe kha kutshimbidzele kwa u pulana khathihi na u vha vhakoma vha kutshimbidzele ukwu .
Masheleni a itwa uri a vhe hone u tikedza zwipikwa zwa vhuḓifhinduleli ha muvhuso na u tea ha ikonomi kha u langula masheleni a muvhuso na ndaka i ne ya sudzulutshela . 
Nga u angaredza , khamusi ri nga topola masia mahulwane mararu a u ṱanganelana kha zwa sialala o tshenzhelaho nga zwigwada zwa ṱhunḓu dza shango ḽiṅwe . 
Hune ho shumiswa maṅwe maitele , vhushaka ha vhuvha hao na lushaka lwa maitele lwo sumbedziwaho a tea u ḓivhiwa . 
NML i ḓo sika ndinganyiselo khau kovhelana masheleni a ndondolamutakalo na zwiṅwe zwiko hu tshi katelwa na vha re na vhukoni kha zwa mutakalo .
Mvelelo iṅwe na iṅwe i thoma u shumiswa nga thendelano ya nḓisedzo i katelaho kha masia a muvhuso mararu . 
2.3 . Khabinethe yo dovha ya nyeṱulelwa ngaha vhupo ho tshenzhemaho u salela murahu kha u thomiwa na u ṱolwa kha maga a ṱoḓeaho kha u ṱavhanyisa nḓisedzo .
Maḓuvha ane ḽevele ya tshikafhadzo ya fhira mpimo i vhea nyendedzi dzo themendelwaho . 
U itela u engedza vhuhulu ha nḓisedzo ya muḓagasi , maga a tevhelaho a ḓo thoma u vha hone : 
Vho vha vho tshuwa ngauri ḽo vha ḽi tshi vho swifhala .
4.2 . Vho Eugene Malcholm Southgate - Mufarisa Mulanguli Muhulwane : wa Tshumelo dza Vhubindudzi kha Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuyedzedzo ya Mavu
Komiti dzi nga vhidza muthu muṅwe na muṅwe uri a ṋee vhuṱanzi kana u bvisa maṅwalo , nahone vha nga ṱoḓa muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi tshi vhiga khavho .
Kha u tsireledza miṱa i shayaho , muvhuso u ḓo engedza ndango ya gavhelo ḽa muḓagasi wa mahala .
Miṱangano na Khoro na vhulanguli vhahulwane
Nahone ri tea u pfesesa izwi ri tshi ḓivha uri misi ya dziedzi i nga vha misi ya tshikhala . 
Muṱangano wo khetheaho nga tshifhinga tsha maitele a CBP , hune tshishumiswa tshithihi kana zwinzhi zwi nga shumiswa
U shumisa mabambiri a so ngo ṅwalelwaho kana dzhotasi ( bugu dza mvetomveto ) dza A4 dza u rikhodela dzi so ngo talwaho .
Arali ha nga thomiwa vhukando hapo ha u langa ṱhirafiki , nga maanḓa vhukando ha u shandula u ṱumana ha netiweke , ho thomiwa hu sa tevhelwi thendelano , hu nga kwama kushumele kwa netiweke ya nḓilamagondo kwoṱhe . 
Mashudu mavhi , tsireledzo ya mbambadzo ya vharengi yo salela murahu zwi tshi ya kha u khwinisa mulayo we wa vha u tshi khou ṱoḓwa u thivhela u tambudzwa uhu na tshumiso mmbi zwine u ya nga mulayo ya dzhiela nṱha pfanelo dza vharengi . 
Tshanduko dza mbekanyamaitele ya masipala dzi ḓo tshimbidzwa nga kha u dzudzanya na u bveledza vhushaka ha khwine na mimasipala . 
Ndi zwipuka zwifhio zwa lwanzheni zwine zwa ḽiwa nga vhathu ?
A huna Thendelano dzone dza vha hone vhukati ha Afrika Tshipembe na maṅwe mashango dza malugana na u Fhiriswa ha Vhafariwa .
Zwi ḓo vusuludza ndavhelelo dzoṱhe dzine ra vha nadzo kha sekhithara . 
Zwenezwo , u ombedzelwa ho vhewa nga maanḓa kha u vhona uri vhaofisiri vha muvhuso vha ṋewa mushumo wa u swikela zwipikwa zwine zwa tandulula mbilaelo dza lushaka nga nḓila ine ya ḓo ita uri mbuelo dza dzingu dzi vhe nnzhi . 
Naho zwo ralo musevhi onoyo ho ngo ri ṋea mafhungo maṅwe na maṅwe a u dzhenelela ho tiwaho ha mbeu ha zhendedzi ḽawe nga ha zwine ra zwi ḓivha . 
U vhala zwibveledzwa zwa mafhungo zwi re zwa u tou vhona , tsumbo : dzitshati/ dzithebuḽu / dzidaigiramu / mimapa ya muhumbulo/ mimapa / zwifanyiso / dzigirafu
U anganyela na u vhala zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe zwi si fhasi ha 10 nga u fulufhedzea .
Kha vha davhidzane na muisedzi nga ha tshiimo tsha khumbulelo yavho . 
Zwa ndemesa zwa mugaganyagwama muhulwane zwi ḓo langwa nga mutheo wa tshiṱirathedzhi tsha tshifhinga tsha vhukati na zwone zwo dzudzanywa . 
Nga nṱhani ha mishumo i dzulelaho u vha hone ya mbambadzo , ho vha na u engedzea hu vhonalaho kha ṱhoḓea ya tshumelo . 
Mbonalo dza ndeme dza tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : sa , vhabvumbedzwa , nyito , mufhindulano , puloto , khuḓano , siangane ,
He vhana vha kona u swika tshikoloni vho tsireledzea zwikolo zwi ṱuṱuwedzwa u dzhia tsheo ya u nga isa phanḓa na milingo ye ya vha yo dzudzanyelwa ṋamusi , arali zwo tsireledzea u ita nga u ralo . 
Ri khou vhea mutsikeledzo hanefha kha lufhera ulu u na riṋe . 
Bambiri ḽa mbudziso ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo bveledzwaho ḽi ḓa na memorandamu na giridi ya musaukanyo i sumbedzaho u ṱanḓavhuwa u ya nga tshaka dza mbudziso , khovhelo ya maraga , u katelwa ha mvelelo dza u guda na zwitandadi zwa ndingo khathihi na ḽevele ya kuhumbulele . 
Zwisumbi zwa LFA tshiṅwe tshifhinga zwi vhidzwa u pfi ndi ' zwisumbi zwi no ṱanzielea hu sa dzhiwi sia ' .
Ndivho ya Mulayo ndi u vhona uri zwiko zwa maḓi zwa Afrika Tshipembe zwo tsireledzea , zwi a shumiswa , zwa bveledzwa , zwa londolwa , zwa langiwa na u laulwa nga nḓila ine zwa dzula zwi hone na ya u sa dzhia sia , u itela u vhuelwa ha vhathu vhoṱhe . 
Mavhiḓa o welaho a khou ḓadziwa nga mavu na mushumo wa u lugiswa zwiṱuku u a itwa kha matombo sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya ṱhogomelo mavhiḓani . 
Muthu a bidaho u tea u ṋetshedza zwidodombedzwa zwitevhelaho zwa konṱiraka dza zwino dzoṱhe : 
3.56 Bammbiri-mviswa i rera nga vhuḓalo nga ha uri muvhuso wa demokirasi wo lingedza hani u lwa na khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi .
Mutatamuwo wa mishumo u ṋetshedza u sumba phimamvelela ya ḓivhazwakale ya nyaluwo ya ikonomi sa zwi dzumbululwaho nga nyaluwo ya ikonomi . 
Iyi ndi yone khuvhanganyo i yoṱhe Afrika Tshipembe i re na pulanethariamu yo dzheniswaho khayo . 
Mulayo uyu u na mbetshelwa dza khombekhombe dzi no kwama ndangulo ya zwa masheleni na ya kushumele . 
U swikela kha maḓaka a phuraivethe na zwone zwo ambiwa ngazwo , fhedzi ho sedzwa magavhelo a u tou funa tshoṱhe a u swikela nga vhaṋe vha zwi funaho . 
Hezwi zwi khou swikelwa nga kha ndambedzo ya nḓowetshumo ine ya katela u ṋetshedza thikhedzo kha mabindu ane a nga kona u sika na u vhulunga mishumo .
Tsho tevhelaho tshi nga dzhia sia , zwo kalula , lushaka lwa u dzhia sia lu anzela u sa ḓivhea . 
DziCV dzi tea u sumbedza digirii ya muthu ya u tevhedza ṱhoḓea dzo bulwaho afho nṱha na vhuḓifhinduleli . 
Mahumbulwa o ṅwalwaho , ane a tea u sumbedza dzina na poswo , imeiḽi na zwidodombedzwa zwa vhukwamani nga ṱhingo ( arali zwi hone ) zwa muthu , tshiimiswa tshi langaho , kana dzangano ḽi rumelaho mahumbulwa , zwi nga rumelwa kha : 
Zwibveledzwa zwi nga kalwa nga u vhambedza tshanduko dza zwibveledzwa u itela u shandukisa zwibeledzwa u itela tshanduko kha tshibveledzwa tshithihi kana zwinzhi . 
U ṅwala tsatsaladzo zwayo ya bugu .
Maitele a u vhulaha zwitzhili nga mufhiso o shumiswa nga vhuphara u vhulaha zwitzhili kha zwishumiswa zwa dzilafho zwi shumiseaho hafhu kha zwiimiswa zwa ndondolamutakalo zwa Afrika Tshipembe nahone zwi a ḓivhiwa nga miraḓo ya vhashumi vhanzhi . 
ha khampani kana muthu a sa badeliho muthelo wa tshifhinganyana ) a
Milayo wa nga ha u wana zwithu yo ḓisendeka nga thikho ṱhanu : Ndeme ya tshelede , Mbambe i re khagala nahone i bveledzaho , Mikhwa ya u ita Zwithu lwo Fanelaho , Vhuḓifhinduleli na u Vhiga , na Ndinganelo . 
Vheani sosara kha guvha ḽa fasiṱere tshedzani .
TSHOMEDZO DZA KHARIKHULAMU :
U kovhekanya mabammbiri a mafhungo kha vhadzhiamukovhe vha nga ngomu na vha nga nnḓa . 
Muhaṱuli Muhulwane wa kale na Mudzulatshidulo wa kale wa Vhaofisiri vha Phaḽamende ;
U khwaṱhisedza zwiteṅwa zwa girama zwo itwaho kha vhege dzo pfukaho .
Miraḓo ya Komiti ya wadi i fanela u sedza kha zwiteṅwa zwa mugaganyagwama zwine zwa kwama vhathu kha wadi dzavho .
Nga u angaredza , tsireledzo ya zwiḽiwa tshitshavhani zwi nga vhonwa sa nyengedzedzo ya fhungo ḽa tsireledzo ya zwiḽiwa miṱani . 
Itani uri nyolo dza tshiṱaraṱani na mbonalo ya tshiṱaraṱa kha zwifhaṱo zwi ṱanganye vhathu vha vhe tshithu tshithihi u itela u thoma tshiṱaraṱa tsha tshipentshela tshi re na mbumbo i ṱaluseaho . 
Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa vha livhuwa nga maanḓa thuso yo ṋetshedzwaho malugana na u bveledzwa ha ḽiṅwalo nga madzangano o fhambanaho a si a muvhuso .
Kha khetho ya Ruby , Emerald na Onyx vha nga dalela dokotela wa maṋo muṅwe na muṅwe , fhedzi vha humbelwa u dzhiela nṱha uri hu ḓo tevhedzwa mutengo wa Tshikimu .
Mbadelo dza ndindakhombo , mbadelo dza mulayo na u tshinywa dzina .
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
Komiti dza wadi dzo ḓidzudzanyaho lu sa vhudziswi kana zwiiswa zwiṅwe-vho zwo raloho zwi re kha 30% ya dziwadi ṅwahani wa 1 ;
Ahuna gumofulu
Zwino thaidzo iyi i nga fhenyiwa hani , nga maanḓa musi u shela mulenzhe hu ha u tou funa hu si ha khombekhombe ? 
Muvhuso Wapo Afrika Tshipembe zwa zwino u kha ḓi vha kha tshanduko . 
U topola zwiteṅwa zwa zwibveledzwa tsumbo : datumu , ndumeliso
Samithi i ḓo sedza kha maga a u humisa vhulangi ha shango nga mashango a nnḓa na tshiṱalula zwo itaho uri vhathu vharema vha 75% vha kundelwe nga u vha na shango vha si vhe na ndaka nahone vha vhe vha si na tshenzhemo , hu songo tsireledzwa pfanelo dza tshifhinga .
1.9 U vhea nga zwigwada na u kovhekanya zwi livhisaho kha u kovha
U langa inisuḽini - u shaya inisuḽini kana inisuḽini i sa shumi zwavhuḓi i vhanga u gonya ha ḽevele dza swigiri malofhani .
5.4 Khabinethe i fhululedza vhuḓikumedzi na u ḓiimisela ha vhadededzi vhashu , vhane nga nnḓa havho ro vha ri sa ḓo kona u swikelela zwipikwa zwashu zwinzhi zwa lushaka .
Vhoṱhe Vhasedzulusi Vhahulwane vho ṋetshedzwa manyuwaḽa wa vhupfumbudzi . 
Hu ḓiwa na mashumele u itela mveledziso ya sisiteme ya ndangulo ya mashumele nga vhakhantselara . 
NDI NNYI ANE A NGA VHIGA MBILAELO ?
TTO ndi maḓuvha a sumbe fhedzi
Kha sisiṱeme yashu ya zwa mutakalo i re hone zwino , mbemba dzo serekanaho dza sisiṱeme na ḽeveḽe nnzhi-nnzhi dza kushumele kwa muthu e eṱhe nga vhe vha gudela mishumo zwi amba uri vhurangaphanḓa ho navhaho a zwi tou vha fhedzi zwa khwiṋesa zwi dovha zwa vha zwo tea u itela u vha hone ha tshanduko khulwane ya mvusuludzo ye ya lavhelelwa . 
Musi hu tshi ambiwa na vhorakhonṱhiraka vha no khou bvelela , ri ḓo dovha hafhu ra amba nga sia ḽithihi kha mbekanyamushumo ya themamveledziso yashu ine i dzulela u vhetshelwa thungo , ine ya vha u ṱhogomelwa ha bada . 
Kha ri ite nyito Ḽebuḽani tshikhokhonono .
RI NGA KONA FHEDZI U SWIKELELA TSHIPIKWA TSHASHU TSHA VHUVHUSI HAVHUḒI MUSI VHATHU , ZWITSHAVHA NA MAHORO A POLOTIKI , NA AVHO VHA RE NA MADZANGALELO O FHAMBAHAHO , VHA TSHI TENDA KHA NA U TIKEDZA MILAYO YA ZWIIMISWA ZWA DEMOKIRASI " TSHIPITSHI TSHA U VULA TSHA PHURESIDENNDE VHO MBEKI KHA MUṰANGANO WA ṄWAHA NGA ṄWAHA WA FORAMU YA KHOMISHINI YA KHETHO , DAR ES SALAAM , TANZANIA , KHUBVUMEDZI 1999 .
Ro ḓikumedzela u shuma na vhaṅwe vhalambedzi vhane vha vha na dzangalelo u fhaṱa hafhu Hope in Christ Home , uri muhumbulo wavho na wa avho vho lovhaho navho u ḓo dzula u ṱhuṱhuwedzo kha riṋe zwoṱhe uri ri ite zwivhuya . 
Zwipikwa zwa Ndinganelo ya Vhashumi zwi sedzuluswa nga tshifhinga tsha maitele a u thola na munanguludzo . 
Khumbelo ya u i walisa sa mutheli kana u shandukis
hu na mutheo u pfadzaho nahone wo linganelaho wa u ita izwo .
Muvhuso wapo wo livhana na khaedu dzo vhalaho dzine dza tshimbilelana , hu tshi katelwa vhukoni ha fhasi , sisiṱeme dza ndaulo dzi songo khwaṱhaho , u dzhenelela kha zwa poḽitiki hu songo teaho kha zwa u dzhia tsheo kha zwa thekhinikhaḽa na zwa ndaulo , na vhukoni vhu sa lingani ha u bveledza mbuelo kana mithelo .
Bunga a ḽi tei u vha ḽo fhaṱiwa ḽa vha tshifhaṱo . 
Kha u tikedza zwipikwa zwa NDP , tahikalo tshi do shumiswa kha u phadaladza burodibennde ya lushaka , vhudavhidzani ha seyhelaithi na tsireledzo ya tshitshavha na u funga khombo na dzinwe tshumelo .
Nga kha izwi , hu na mushumo u re kati wa u bveledzisa City Deep ya Gauteng u ya magumoni ayo .
Ri ḓo ḽa ṋama .
Ri tshi ya phanḓa , mafhungo a vhubindudzi nga khamphani a tea u langwa henefho zwavhuḓi . 
Khombo , mafuvhalo na malwadze zwi nga vhaisa vhutshilo na mabindu .
Tshumelo ya Rea Vaya ngei Joburg zwazwino i khou shumiswa nga vhadzulapo vha Gauteng vha fhiraho 100 000 .
Thi humbuli uri ndaela iyo yo vha i na tshenzhemo . 
Kha mushumoitwa u tevhelaho mvelelo dzine dza lavhelelwa dzi no bva kha zwigwada zwa kutshilele dzi ḓadziswa kha SWOT mutandulo wa u tou buḓa kha zwigwada zwa kutshilele zwo fhambanaho , u fhaṱa mbonalo khulwane ya tshitshavha .
Kha thandela dza kale dza muvhuso , sekhithara ya muvhuso i badela khephithala na mbadelo dza u shumisa ya hwala vhuḓifhinduleli ha khohakhombo dza mbadelo ya u shumisesa na nḓisedzo yo lengiswaho . 
Madzinginywa a mveledziso ya tshifhinga tsha muthelo wa mavu ine ya ḓo engedza mutengo wa u fara mavu a songo shumiswaho lwo fhelelaho na a songo shumiswaho . 
Naho zwipiḓa zwa mbekanyamushumo zwi zwa ndeme kha mveledziso , muhumbulo wanga wa kuvhusele kwavhuḓi u sedza zwa ndeme kha ṱhoḓea dza ndangulo yo teaho . 
Ṱhalutshedzo i re na thaidzo ya vhuvhili ndi ya uri munna u imela u bviswa kha vhupo nahone ene sa muvhusi u dzhiwa sa wa ndemesa . 
Ndeme ya khanḓiso sa nḓila ya u ḓivhadza vhashumi i bvelaphanḓa na u aluwa fhedzi i na thaidzo ya tshiteṅwa tsha vhukoni . 
Mbadelo dza vhuṱun ḓi ndi mbadelo dzine vha dzi badela musi vha tshi ṱun ḓa thundu u dzi ḓisa Afrika Tshipembe .
Tshitatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wo khetheaho wa ḽa 13 Phando 2016
Ḽiga 1 - Marangaphanḓa
Ro dzhiela nṱha khumbelo dzi bvaho kha vhe vha shela mulenzhe kha u tandulula hezwi , uri muvhuso u thivhe madindi badani .
Ndivho khulwane ya khuvhanganyo ya mbekanyamaitele idzo ndi u ṅwala tshenzhelo ya tshitshavha nga nnḓa ha sia ḽa kuvhusele . 
Kha mulandu wa S v Latha,85khothe yo shumana na mulandu wa u vhulawa ha mukegulu nga vhaḓulu vhawe .
10 LUHUHI 2011
Musi mbudziso dzoṱhe dzo no fhindulwa kha vha dzhie phindulo u bva kha vhavhili vhavhili .
1.7. U ṱolwa ha vhana zwi siho mulayoni
Mulangadzulo a Ṱhonifheaho na Mudzulatshidulo ,
Zwenezwoha ḽi kha ḓi vha fhungo ḽa uri vha muṅwali ane a kona naa kana a sa koni . 
Mimasipala i tea u anganya ḽa u shumisa dziCDW sa vhatshimbidzi vha ha masipala .
u monithara na u sedzulusa mvelaphanḓa
Khabinethe i khwaṱhisedza hafhu vhuḓikumedzeli hayo ha u isa phanḓa na u shumisana na sekithara dza phuraivethe na vhashumi kha ndingedzo dzayo dza u tandulula khaedu ya vhushayamishumo kha shango .
Milayo i shumiswaho
Ndeme ya khaidzo u ṱavhanya , nzudzanyo dza u fhungudza khohakhombo na u lugela ndi zwa ndeme , musi hu na mbuno ine ya fhungudza masiandaitwa a khombo khulwane kana zwiwo . 
Vhurumelwa ha vunḓu kha NCOP , khathihi na vhashumisani naho vha vunḓu vha ḓo ita madalo a vhulavhelesi zwitshavhani .
Vhamodareithi kha vhuimo ha tshikoloni vha tea u ṋea maambiwa a ndeme o sendekwaho kha ṱhoḓea dzi re afho nṱha u itela uri u ita nḓowenḓowe ya u linga tshikoloni hu khwaṱhiswe .
Kha vha ite khumbelo ya tshandukiso ya ndaela ofisini ya madzhisi ṱira ṱa ya tshiṱiriki tshine muwani wa tshelede ya u unḓa ṅwana a dzula hone .
U shuma na / nga mafhungo : fhungo tswititi , tshitatamennde , tshifhinga tsha zwino , tshifhinga tsho fhiraho ( fhelaho )
Thikhedzo ine ya ṋetshedzwa Mabindunyanḓano o teaho i ḓo bva kha tsedzuluso ya ṱhoḓea dza Bindunyanḓano ḽiṅwe na ḽiṅwe .
U bvisela khagala na u imelela muhumbulo wawe a tshi ṋea na mbuno / zwiitisi
Hu na maṅwe madzina a bugu a 200 000 a re ḽaiburari , hu tshi katelwa rekhodo dza mathomo dza ndeme dza Afurika Tshipembe na Afurika .
Hafhu , nga u tou sedza kha khoudu ya kuvhusele kwa khamphani khulwane u mona na ḽifhasi , mihumbulo yo khethekana nga mbudziso heyi . 
Kha ḽiṅwe sia , vhugevhenga vhu na masiandaitwa a si avhuḓi kha tshikolo tshone tshiṋe , sa izwi zwigevhenga zwi tshi vho thoma u shumisa vhana na vhagudisi sa miraḓo ya dzigennge na zwigwada zwa vhugevhenga , kana sa zwipikwa zwi re khomboni . 
ndi lini hune u rwelwa ṱari ha fanela u itwa
Themo iyi yo shumiswa u ita phambano vhukati ha vhana vha ṱoḓaho ndondolo na avho vhane vha vha kha nndwa na mulayo . 
2 . U thusa u ṱavhanyedzisa nḓisedzo
Tekeniki idzi dzi ḓo shumiswa u ya nga khonadzeo dzadzo dza u oledzela na khonadzeo ya khumbelo kha dizaini ya vhuvhambadzi . 
Mbekanyamushumo dza kupfesesele kwa nnyi na nnyi dzo sedzuluswa , nga mashango manzhi , nga maanḓa nṋe ndo guda zwa Amerika na zwa Biritishi , ri nga zwi khwiṋisa . 
Miraḓo ya NCOP , muhulisei Vho Dlamini , muhulisei Vho Dlamini , kha vha dzule fhasi ! [ U dzhenelela . ] [ U vhanda zwanḓa . ]
vhe mudzulapo wa tshoṱhe wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe
( b ) Vhusimamilayo vhu tshi nga kundelwa u khetha Mulangavunḓḓu hu saathu fhela maḓḓuvha a 30 u bva musi hu tshi vha na tshikhala tshi si na muthu .
vho tshuwa na u ofha u bvela nnḓa , fhedzi vha vhige vhutshinyi kha mapholisa nga u ṱavhanya tshiṱitshini tsha mapholisa kana u founela 10111 ,
2.8. Khabinethe yo dzhiela nzhele metamveto dza Nḓivhadza Mulayotibe kha mapholisa .
Zwa u tsitselwa fhasi ha dzibada u bva kha muvhuso wa vhukati zwe zwa tshimbila zwavhuḓi na zwone zwi ḓo kona u rula khethekanyo iyi kha tshivhalo tshihulwane tsha tsenguluso nga vhuḓalo dza makumedzwa a tshandukiso ya kushumisele kwa mavu , ngeno mveledziso ya vhukoni kha ofisi dza zwiṱiriki khathihi na vhurumelwa ho teaho na zwone zwi tshi ḓo fhungudza muhwalo . 
U shuma thandela sa thandela ya IDP
Musi lushaka lu tshi khou pembelela vhafumakadzi , Khabinethe na yone i vhidza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha lwe na maitele maṅwe na maṅwe a u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana sa zwe zwa sumbedziswa kha Mulayotewa .
Nḓila ine yunivesithi ya nga wana na u langa ndambedzo ya vhuṱoḓesi na mishumo ya vhubveledzi , hu tshi katelwa na khethekanyo : 
Gaidi ya 3 : Gaidi malugana na Ndangulo na Tshumiso ya u Pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha yo ṱumiwaho na Pulane ya Mveledzisoṱhanganeli
U vhala vha vhavhili / u vhala ha mugudi e eṱhe
U lwa na vhufhura
Khaṋo ya u thoma i lavhelelwa nga Lara , arali mupo u kha sia ḽashu . 
U ita nyambedzano nga ha vhaanewa
2.1 . Muphuresidennde wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe , Vho Jacob Zuma , vho nangiwa kha Phanele ya Maimo a Nṱha ya Maḓi ya Vharangaphanḓa vha Mivhuso ; ngeno Mulanguli Guṱe wa Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili o nangwa sa Sherpa ( mushumomi wa muvhuso kana mudipulomati ane a ita mishumo ya ndugiselo phanḓa ha samithi ya muṱangano ) kha Muphuresidennde wa Afrika Tshipembe sa Muraḓo wa Phanele kha Phanele ya Maimo a Nṱha nga ha Maḓi .
Ro sengulusa muhumbulo wa uri zwa tshifhinga tsho fhiraho , u phasa fhedzi , a hu tsha vha tshiga tsha vhuḓifari havhuḓi na mikhwa . 
Iṅwe ya mbuno dza ndeme yo itwaho kha Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele ndi uri tshumelo dza muvhuso a si mbavhalelo , kha tshitshavha tsha demokirasi .
Khabinethe i dovha ya amba zwo ambiwaho nga Muphuresidennde vha tshi sumbedza u vhilaela uri kha khalo dzoṱhe dza muvhuso hu tea u ṱavhanyiswa tshumelo sa zwe zwa tendelaniwa kha dzipulane.
Mivhigo ya misi nga misi ya kutshimbilele kwa mushumo kha mulangadzulo khathihi na u ṱalutshedza mulanguli wa IDP
Nyito dza ndulamiso na themendelo dza khwaṱhisedzo kha sisiṱeme dza ndango dzi khou shumaniwa nazwo nga vha Muhasho . 
Vhutshilo vhu nga ri vhea kha nzulele na nyimele dzo fhambanaho , fhedzi Khushumusi i a ri ṱanganya musi ri tshi ṱanganedza u bebiwa ha Yesu Khristo . 
NḒILA DZA U SWIKELELA/ ṰHOḒEA DZA GEP
Maḓaka a sialala zwavhuḓi-vhuḓi a ṱoḓa tsheledzo ya maḓi maṱuku na manyoro u fhirisa lushaka lu so ngo ḓoweleaho . 
tshifhefho
Dzangano ḽa Mveledziso ḽa Botswana ḽo no ḓiwana maṅwe maitele . 
Tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala ho vha vhatshimbidzi vha ndeme idzi nahone vhu tea u bvelaphanḓa nazwo .
mulomo ha pfala ipfi ḽi tshi ita miungo fhedzi zwi itwa nga vhathu vhavhili vha tshi itelana nyito i no fana , ya u imba .
Maga a Kushumele a ṱoḓeaho ane a a vha na therisano dzo khwaṱhaho na vhalanguli vha vhuongelo , ṱhoho dza kiḽiniki na madokotela kha sedzhari dzo itwa , u itela u : 
Vhagudisi vho vhekanywa nga nḓila i tevhelaho :
( i ) u ṱoḓisisa , na u lingulula kushumisele kwa maitele a vhashumi na ndangulo ya vhathu , na u vhiga kha khoro ya maanḓalanga na vhusimamilayo ho teaho ;
Arali ndingedzo dza vhupfumedzanyi dza kundelwa , muraḓo wa khoro ya wadi u fanela u lamula . 
Luṱa lwa Mvetamveto lwa u thoma lwa Thendelano ya Mbambadzo ya Mahala ( FTA ) lu ḓo khunyeledzwa , u itela u konisa mbambadzo ya ngomu ha Afurika nga huhulwane , nḓowetshumo na mveledziso ya themamveledziso .
ṱhanziela ya u ṅwalisa tshiendisi ( nga madzina a murengisi )
Ndangulo ya dziphambano
U fhindula na u thoma u vhudzisa na u fhindula mbudziso dzi konḓaho , tsumbo : Ndi ngani ni songo . . . . ? , Mini . . . . ?
U davhidzana na miṅwe Mimasipala khathihi na DM . 
Roṱhe ro kunda vhukonḓi vhuhulwane kha ḓivhazwakale yashu . 
Vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha davhi ndi u thoma na u khwaṱhisa u pulana kha muvhuso nga u
Nga nṱhani ha zwenezwo poswo ya Muingameli yo thomiwa nahone i khou pimiwa tshileme . 
Muvhuso u ḓo swikelela u engedzea ha vhulunga nga tshifhinga tsha vhukati nga u dzudzanya maitele a murengiselano u pfukisa u renga ha zwithu zwi si zwa ndeme . 
Ri kha ḓi bva u khunyeledza thonamennde yavhuḓi yo bvelelaho ya Tshiphuga tsha Afurika tsha Dzitshaka .
dzhiiwa sa muholo we mulanguli a holelwa wone .
Nga nnḓa ha ndingedzo dzo fhambanaho kha tshanduko kha zwiimiswa , hu kha ḓi vha na ṱhahelelo ya vhuimeleli vhu fushaho kha vharema kha vhuimo ha ndangulo . 
Khamusi arali vha tshi nga tou ntsedza zwavhuḓi , vha nga kona u zwi vhona uri ndi vhonala ndi zwiṅwevho musi ndi ndoṱhe , na musi ndi vhukati ha tshigwada . 
Yuniti dza mushumoni dzo shumiswa sa nḓila ya u thusa vhalangi vha mutakalo kha u dzhia tsheo na vhuḓifhinduleli . 
U vhalela mbiluni na u vhalela nṱha u bva kha bugu yawe musi a tshigwada tsho rangwaho phanḓa nga mudededzi ; zwi amba uri , tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi fhasi ha ndaela yo teaho vhukoni havho .
Muhasho wa Vhulamukanyi ndi mutholi ane a ṋetshedza zwikhala zwi linganaho . 
b ) Serisi ya Ḽingwende ḽa Natura : " Vhazwimi vha Vhusiku "
U fhaṱiwa ha buroho tharu ho no swika kha zwiimo zwo fhambanaho ngei Mbombela , Bushbuckridge na Nkomazi , Mpumalanga ( u fhaṱululiwa ha buroho dzo tshinyadzwaho nga miḓalo ) .
Kha vha ye khothe yo teaho vha ḓadze Fomo A : Application for a maintenance order .
Maga aya o thomiwaho o livhiswa kha u khwinisa ndeme ya vhuendelamashango ha masipala . 
12.1.3 Mugivhela wa u thoma wa nwedzi ndi
Hafhu , u shela mulenzhe havho ndi ha o tou ḓinangela nahone vha na pfanelo ya u hana u shela mulenzhe . 
Tshiṱitshi tsha mapholisa ndi tsha ndeme kha sisiṱeme ya vhulanguli ha mapholisa khathihi na nungo dza u dzudza zwitshavha zwo tsireledzea na u vhulungea . 
Ḽiga 3 - Heyi khethekanyo i vhudzisa mbudziso ndi zwifhio zwa ndeme nga ha nyimele kha tshitshavha tshashu ?
Awara dza 30 ( awara dza 3 nga vhege )
( a ) Khoro i fanela u-
U fhungudza tshivhalo tsha milandu ya vhutshinyi ha dzikhakhathi .
Ri amba nga mafhungo o fhambanaho u bva kha mishumo yayo , ndavhelelo na vhuḓikumedzeli kha u shumela vhathu . 
Mulayotibe wa Tshelede we wa swikiswa kha Buthano ḽa Lushaka . 
Masheleni a muvhuso wapo kha muvhuso wa ḽeveḽe nnzhi a nga si sedzwe o khethekanywa . 
U sumbedza vhuṱumani vhukati ha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa zwithu zwa u tou vhonala zwavhuḓi
Sa musi ro ola ngundo dzo teaho kha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani , ro nanga masipala wapo wa Giyani kha vunḓu ḽa Limpopo sa buḓo ḽa u thoma ḽa fulo ḽa dzithandela .
Vhaṋetshedzatshumelo ya ndondolo ya mutakalo vha fhiraho10 000 vha na mabuḓo a 44 vho di ṅwalisa kha mbekanyamushumo ya Friends of GEMS u bva tshe ya thoma .
Tshikwama tshi gaganyela fhedzi mbadelo dza masheleni a baḽantsi ya debithi ya bannga yo iteaho vhusiku . 
Musi hezwi zwi tshi itea , vha vha vho tshoṱelwa nga asima - u hoṱola , u ita phosho vha tshi fema na u fhelelwa nga mufemo .
uri ndi zwifhio zwa ndeme zwine zwa fanela u itwa u swikela ṱhoḓea idzo
6 . Fiḽimi iḽa ndo no i vhona .
general release u itela u ṱavhiwa hu tshi itelwa vhubindudzi na tshumiso ya dziGMOs
Ri a vhilaedzwa tshifhinga tshoṱhe nga mbekanyamushumo dza theḽevishini dzine vhana vhashu vha dzi ṱalela . 
Musi zwithu zwa ndeme zwi tshi thoma u bvelela , zwi nga vha zwa ndeme u ramba vhaṋetshedzi vha tshumelo vhane vha elana na izwi mvelelo kha u pulana ḓuvha ḽitevhelaho .
Naho zwo ralo , maḓi a nga vhulungea Fhethu hune maḓi a kuvhanganywa hone nga u shumisa mathannge a mvula , u ḓadza mabambelo , na zwiṅwe . 
Muḓivhi wa saintsi , na ezwi zwi katela muḓivhi wa saintsi ya matshilisano , a shumaho nga saintsi khathihi na vhaṅwe vhoṱhe vha shumaho zwitshavhani , hu nga vha kha nḓowetshumo , vhulimi , kana tshiṅwe na tshiṅwe . 
Luambo lwa Nyengedzedzo Gireidi 4 - 6 ( Nga Luisimane )
4.5 . Dr Vho Bongani Douglas Ngqulunga sa Mufarisa DG : Ofisi ya Phuraivethe ya Phuresidennde kha Ofisi ya Muphuresidennde .
Kha vha dalele SARS e-filing .
( ii ) khoro ya hanedzana na u dzhenelela hu saathu u fhela maḓḓuvha a 180 nga murahu ha musi u dzhenelela ho thoma kana mafheleloni a tshifhinga tsha u dzhenelela ; nahone
U fhungudza khaedu iyi , Muvhuso nga kha Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili u ḓo pfumbudza vhatsila kana vha shumaho nga dziphaiphi vha linganaho 15 000 vhane vha ḓo lugisa phaiphi dzine dza khou bvuḓa kha zwitshavha zwapo .
Zwidzheniswa zwi na datumu
Maitele a ndangulo ya thandela a kwama u bveledzwa ha pulane ya thandela kana ya u shuma ine ya :
Hu tshi sedzwa phanḓa , u swikelela u tsa ho teaho kha vhushayamushumo , vhushai na u shaya ndinganyelo hu ṱoḓa nyaluwo yo khwaṱhaho , i sa nyeṱhi na i katelaho ine i tikedza u sikwa ha mishumo nga u ṱavhanya . 
Hezwi zwi katela mbuelo dza zwa muhumbulo dza mutakalo , sa u fushea nga vhutshilo kana mutakalo . 
Zwavhuḓivhuḓi , bayothekhinoḽodzhi yo engedzea nga nḓila yo ḓoweleaho kha mashango manzhi o bvelaho phanḓa , i anzela u aluswa nga zwivhumbeo zwiswa zwa nzudzanyo dza tshiimiswa na mbekanyamaitele ya tshitshavha . 
Vhonani u ḓo kona u ita phathi i no bambelwa khayo ?
Ndi langula hani mafhungo anga a yelanaho na zwa muthelo ngeno mbilahelo yanga a hu tshi kha ḓi shumaniwa nayo ? 
( ii ) Muhweleli .
Ri themendela nḓila dza u lugisa izwi .
Vhukhakhi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha nga wanala kha khumbelo kana kha mabambiri a re na vhushaka na mbilo nga muhumbeli . 
Kha Vhuimo ha Nṱha , minetse ya mahumi mararu nga vhege yo vhetshelwaho thungo u itela u funza na nḓowenḓowe zwa fomaḽa kha zwa Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo .
Naho wo vha u muhumbulo washu wa u thoma u shumisa mbekanyamaitele mathomoni a ṅwaha muswa wa muvhalelano , hezwo , fhedziha , zwo vha khagala zwauri phanḓa ha musi hezwi zwi tshi itiwa , hu fanela u thoma ha itiwa tshanduko kha Mulayo wa Tshumelo dza Ndulamiso . 
3.1 . Mulayotibe wa Khwiniso wa Nzivhanyedziso na Mulayotibe wa Khwiniso wa Tsireledzo ya Vhabvumbedzwa u ḓo ḓivhadzwa Phalamenndeni .
Mimasipala minzhi i re vhuponi ha zwiṱiriki zwa vundu iḽi yo wana ndambedzo ya masheleni a no bva kha Burantshi ya Vhuendedzi ha Nnyi na Nnyi a u fhaṱa nḓila dza vhaendangaṋayo na baisigira u wone muteo wa vhuendi ho khwiniswaho . 
Hezwi zwi amba uri sisiṱeme dzi re hone kha mimasipala dza u langa mbekanyamushumo dzi fanela u vha dzi tshi khou shuma u itela uri thandela dzi kone u itwa zwavhuḓi . 
U thetshelesa na U amba nga ha
U wana mitengo ya thinganywa , u dzi topola na u topola zwishumiswa .
Tsenguluso ya Lushaka ya Ṅwaha nga Ṅwaha zwikoloni zwashu , yo no vha tshishumiswa tsha mannḓa tsha u ṱola mutakalo wa sisiṱeme ya pfunzo yashu .
U bveledza modele wo teaho kana mutheo u itela u ela na u kona u tevhelela kushumele kwa sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ; hu tshi katelwa na modele wa u kuvhanganya datha nga u angaredza wo teaho u itela uri sisiteme yoṱhe ya vhulamukanyi ha zwa vhutshinyi i vhonale sa ya tshisaintsi ; na
126. U kumedzwa mishumo
7.1 Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Khamphani ya Vhukavhamabupo , wa 2017 na Tsitsikanyo ya Vhuendi Muyani na Mulayotibe wa Khwiniso ya Tshumelo dza Muendamaḓanzhe Phalamenndeni .
Kha nyimele iyo , zwitatamennde izwo zwi ḓo katelwa nga fhasi ha tsielano ya Khoudu . 
Kha vha khwiṋise nyendedzi dza thimbanywa dzine zwa zwino dzo katelwa kha nyendedzi sa mafhungo maswa o teaho u bva kha zwiko zwapo na zwa dzitshaka musi zwi tshi vha hone kha ndeme ya maḓi kana mafhungo nga ha thikhedzo u itea vhuṅwe vhupo . 
Nga u ralo , mashango aneo o ita vhubindudzi ha ndeme musi zwiko zwa ndeme zwo ḓikumedzela u bvisa mikano u humela kha , na u khunyeledza tshikolo . 
khwiniso ya ku itele kwa ndangulo
Vha ḓo dovha vha kona u shumisa iyi nḓivho u ita ḽiedza nga luambo u itela u fhaṱa ṱhalutshedzo i bvaho kha vhuimo ha maipfi na mafhungo kha zwibveledzwa zwo fhelelaho , na u vhona nḓila ine tshibveledzwa na nyimele yatsho zwa elana ngayo .
Tsedzuluso ya muhasho yo itwa u itela u wanulusa nḓila ine themamveledziso ya tshumelo ya matshilisano na zwiko zwo kwama zwitshavha zwo sedzwaho khazwo . 
Kha vha ṋekane nga CV yo fhelelaho nahone i fhelekedzwe nga ṱhanziela i bvaho kha vhatholi vhavho vha kale .
U amba : Vhudzani khonani yaṋu nga m zwipotso na mitambo ine na i funesa . u Luambo : Mutevhe wa aḽifabethe , madzina vhukuma
Hafhu , zwi takalelwaho zwi a fana u mona na zwigwa zwa tshitshavha , naho zwi tshi vhonala uri u takalelwa ha waini hu vhona ho khwaṱha vhukuma vhukati ha vharengi vha Makhuwa . 
Hu tea u vha na tshivhalo tsha zwine zwa kombetshedza zwine zwa tea u tevhelwa kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe u itela uri masipala a kone u shumisa CBP .
Khabinete i dovha hafhu ya ombedzela uri muvhuso wo tendela vhuendi ha tshitshavha ho redzhisiṱariwaho ( vhune ha shumiseswa nga vhashai ) u sa badela mbadelo dza nḓila kha nḓila khulwane dza Gauteng .
Tshumelo dza Tsireledzo
Mulovha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Vhashumi vha Muvhuso u ya kha muvhuso woṱhe vha ḓo shumisa hoyu ṅwedzi u dalela na u amba na vhadzulapo na vhaṅwe vhathu vha kwameaho kha tshitshavha nga ha nḓisedzo ya tshumelo i shumaho .
Zwa vhuṱhogwa vhukuma zwa izwi zwo nweledzwa afho fhasi : 
U shuma na / nga maipfi : madzina vhukuma , vhuthihi na vhunzhi
Tshifhinga tsho fhelaho , zwiimiswa zwa tshitshavha zwo vha zwi tshi ṋetshedzwa nga u shumisa sete ya zwiṱandadi zwi elanaho na u ṋetshedzwa ha tshaka dzo fhambanaho dza zwiimiswa zwa tshitshavha . 
Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo a u ngo tetshelwa u shuma zwa u humbulela tshikolodo tsha mutshudeni nga mutholi . 
Minwe mishumo
Bannga ya Mbulungeo na muvhuso vho tendelana kha phimo ya zwipikwa kana vhuhulu ha iniflesheni uri zwi ṱhogomelwe . 
Tshumelo yashu ya tshipholisa kanzhi i a sasaladzwa nga ṅwambo wa tshumelo i si yavhuḓi , fhedzi hu kha ḓi vha na mapholisa vhane vha shuma mushumo wa maṱhakheni . 
U vhona uri dzilafho ḽo randelwaho vhalwadze ḽi elana na u ṱhaṱhuvhiwa havho na nyimele . 
2.6.1 U vhala na vhagudi
Isani phanḓa tshiṱori tshaṋu hafha .
Tshigwada tsha Tsedzuluso ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi ( Tshigwada tsha Tsedzuluso ) ; na
Ri ḓo dovha ra dzhiela nṱha u sedzuluswa kana tsenguluso ya ndango ya visa uri hu vhe na ndinganyo vhukati ha vhutsireledzi ha lushaka na nyaluwo kha zwa vhuendela mashango .
a . ha vha ho dzudzanywa nga nḓila ine vha ḓo ḓi pfa vha hayani ;
Zwi thomiwaho ngazwo kha Fhethu ha Mashumele a Ndeme zwo ṱaluswaho sa zwa ndeme kha nḓisedzo , hu na vhukwamani na vha wanaho tshumelo yo teaho , ndi : 
U ṋetshedza tshumelo dza zwa Ndango ya Vhashumi zwa vhukoni na zwi bveledzaho kha Bodo . 
Phakha i kha tshiṱaraṱa tshifhio ?
Manweledzo
Kuitele kwa u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha
Ambani nga nḓila dza maeḓetshele o teaho na ṱhoḓea kha zwiimo zwoṱhe zwa vhutshilo : 
Nahone zwo ralo , vha anḓadza figara idzi na riṋe roṱhe ra pulana kha mutheo uyo . 
Ri ḓi livhuwa zwihulwane thuso yavho kha u fhindula inthaviwu iyi . 
" Hovhu ndi vhuṱala vhuhulwane , " u ralo a tshi amba .
Hezwi zwi sumbedza uri komiti dza wadi dzi nga shuma lu pfadzaho na uri dzi nga kona u shuma thwii na ndaulo yo phaḓalalaho ya yuniti ya masipala .
Musi zwi tshi vhonala zwo tea , vha ṋekedze mbuno dza phambano ya matheriaḽa . 
Ro thoma u kwamana na vhoramabindu zwi tshi ya kha u khwinisa maimo kha nḓowetshumo . 
Phambano u mona na mashango i sumbedza ndeme ya u avhela thuso ya nnḓa kha mashango ane a vha na tshikhala tshihulwanesa . 
1.12. Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ṋetshedza mulaedza wavho wa ṅwaha nga ṅwaha kha Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala nga ḽa 3 Ṱhafamuhwe 2017 .
Ndivho khulwane ya vhulangi ha tshikolodo tsha hayani yo no sudzuluwa kha miṅwaha ya zwino u ya kha u fhungudza mutengo wa tshikolodo u swika kha tshikalo tsha khombo tshi ṱanganedzeaho , hu na u fhambanyiswa ha zwishumiswa zwa ndambedzo na u khwaṱhisedza tswikelo i tepaho nga muvhuso kha mimaraga sa ndivho dza vhuvhili . 
U tikedza maitele a u tandulula khanedzano nga kha u sengulusa mafhungo a thekhinikhala . 
Ṱhohoyatshikolo Mufumakadzi Vho Makhanya , vho kaidza vhana vhoṱhe vha tshikolo uri vha songo ita zwo bvaho .
U vhumba mafhungo e kha tshifhinga
U bvisela vhuḓipfi khagala ho ṱuṱulwaho nga tshiṱori
Izwo zwo tea naa uri hu pfi muthu o khakha ?
Masia ane nga khao mazhendedzi a ḓo sika thendelo ya tsireledzo ya mikano kha thundu na vhanameli , lwanzheni na vhufhufhi , na bada dza lushaka . 
U thetshelesa tshirendo/ luimbo
Nga mulandu wa tshanduko iyi , mbalo ya vhalavhelesi vha theḽevishini yo gonya u bva kha vhalavhelesi vha henefha kha miḽiyoni mbili u ya kha vhane vha nga swika miḽiyoni nṋa .
( c ) ya u sa dzheniswa kha tshivhumbeo na tshithihi tsha khakhathi dzine dza itiswa nga vhathu kana nga zwiṅwe zwiko ;
Kha dzangano iḽi , vhathu vha farwa zwavhuḓi hu si na ndavha uri vha muvhalaḓe . 
Ndi ngani hu na Mbekanyamushumo i Langwaho ya Ndondolo ya Maṋo ?
Ri fhululedza u tholiwa ha Khomishinari wa Tshipholisa wa Vunḓu wa mufumakadzi wa u tou thoma u bva tshee Kwazulu-Natal ya vha hone . 
Kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa masiaṱari maṅwe ni tea u ola tshifanyiso ni ṅwale ṱhalutshedzo ya zwine vha ḓo zwi vhona .
3 Mvelaphanḓa kha maṅwe mashango
Nḓila ine khalaṅwaha dza kwama zwithu zwi no aluwa ngaho - u zwala , u aluwa na u kaṋa
Madungo a no kundwa u swikela zwikalo zwa tshililelwa zwine zwa vha na mushumo kha u tikedza vhuendedzi ha nnyi na nnyi ha musi na musi a tea uri a si tsha vha na mveledziso dziṅwe hafhu , nga milayo ya u zouna na nga u shumisa mbadelo na u sa shumisa mbadelo . 
Hedzi nṋa dzi wela fhethu huthihi u bva dzi tshi ṱangana dza vhumba muthu o fhelelaho . 
Ndi vhone vha konesaho kha shango . 
Mufarisa Muphuresidennde Vho David Mabuza ,
Thaidzo yo andesa kha ndangulo ya mbadelo dza muḓagasi . 
Kha masipala woṱhe hu na senthara mbili fhedzi dza zwa mutakalo .
Thikhedzo yashu yo vha yo sedzesa u khwaṱhisa vhudzivha ha zwikili , u sika ya 2000 na u pfumbisa . 
Ḽiga ḽa 1 : Kha vha wane milayo na tsumbanḓila zwo teaho
Kha vha nange kha muhasho muthihi kha tshigwada tshavho .
Khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe u itela bindu ( thendelo ya vhureakhovhe )
Tshiṱemmbe tsha tshikolo
Khombo kha vhaaluwa :
U thothonya zwavhuḓi ha makumba a khovhe na u kona u tshila ha vhukozwana zwi a kwamea zwihulu nga tshivhalo tsha fhasi tsha okosidzheni yo ṋokaho . 
Muvhuso wa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe u ḓo isa phanḓa na thikhedzo wayo ya vhorabulasi vhaṱuku . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza sekithara dzoṱhe dza zwitshavha uri dzi ise phanḓa na u fhaṱa zwi isaho kha u bveledza shango ḽashu u bva tshe dimokirasi ya vha hone .
Uri vha tendelwe u ḓiṅwalisa vha fanela u ḓadza khoso dzi tevhelaho dza u gudela :
Mitambo ya Commonwealth Youth Games kha ḓi vha ya ndeme kha vhomakone vha matshelo .
Mbigelamurahu kha tshitshavha
Musi ni tshi khou vhala Vhambedzani zwe na humbulela na zwe na vhala .
Nga dizaini yadzo , ndingo idzi a dzi ngo itelwa u swikelela ndivho iyo . 
U ṅwala mvetomveto ya u ranga hu tshi dzhielwa nzhele ndivho , vha ṱanganedzaho mafhungo , ṱhoho na lushaka lwa tshibveledzwa
Tsha u thoma , u ṋetshedza mbambedzo kha mashango nga maṅwe madzhango , ḽeveḽe ya themamveledziso ya Afrika Tshipembe i vhambedzwa na maṅwe mashango a Vhushumisani na Mveledziso zwa Ikonomi ya Dzangano ( OECD ) , naho hu na uri shango a si muraḓo wa OECD . 
A thi , u fana na Maafrika Tshipembe vhoṱhe , koni u sa tevhedza mulayo . 
madzina a vhabebi vha munna na mufumakadzi na dzina ḽa vhamusanda
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u rangela u vhala , u vhala na nga murahu ha u vhala :
Phensheni i thusa u khwiṋifhadza mbuelo . 
I ṋetshedza sisiṱeme ya nzudzanyo yo ṱanganelanaho na tshiimo tsha ndangulo tshi fanaho .
Mbuelo dzo phuroreithiwa u bva ḓuvha ḽa u dzhoina
Mafhungo o ṋetshedzwaho kha muvhigo uyu ndi a tshimbilelanaho na vhashumi kha Tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo ofisini khulwane . 
Hezwi zwo livhisa kha muhwalo u vhilaedzaho wa vhulwadze na maṅwe masiandaitwa a si avhuḓi kha tshitshavha tsha Thailand . 
U ṋetshedzwa ha themamveledziso na tshumelo dza zwa vhuendi ha nnyi na nnyi , u fana na tshomedzo dza zwa vhuendi , zwo vha zwithu zwa ndeme , zwine zwa ita uri hu kone u vha na mvelaphanḓa hafhu kha zwa ikonomi na matshilele kha zwitshavha zwine dza khou ṋetshedzwa khazwo . 
Vhatholi vha migodini vha tea u vhona uri hu vha na u pfumbudziwa ha vhukuma kha vhashumi vhavho . 
Thandela yo engedzwa kha uri i katele mveledziso na tshishumiswa tsha phimathengo kha u asesa vhukwine ha pulane dza muhahso na zwiṱirathedzhi kha u fhungudza khombo . 
Mbekanyamushumo ya muvhalelano i sumbanḓila tsheo dza muvhuso dza mbuelo , tshumiso ya masheleni na u hadzima ndi luṅwe luṱa lwo sedzwaho . 
Maanea a u ṱaṱa a ṋekedza u ṱaṱa wo ima kana u tshi hanedza tshithu ( ' Ndi ngani ndi tshi tenda uri vhafumakadzi vho dzia u fhira vhanna ' )
U vhambedza na u vhea zwithu nga zwigwada a ṱalutshedza kuvhetshele kwazwo , tsumbo : zwipuka zwi re na milenzhe miṋa .
A thi tou vha na vhuṱanzi , fhedzi ndi humbula . . .
12 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
U vhala na vhagudi ( ho katelwa ngomu u ṅwala na vhagudi )
Fhedzi , zwiimiswa zwi laulaho zwo tenda uri hu na u shaea na pfananyo na tshumisano kha u langa sekithara ya halwa , naho izwi zwi tshi nga zwo no khwiṋisea kha miṅwaha ya zwino . 
Maga a u fhelisa vhushai ndi one a re vhukati kha tshiṱirathedzhi tsha u lwa na vhushai tshine muvhuso wa khou tshi bveledza .
Naho zwo ralo , zwi ṱanganyaho thaidzo zwi tshi ya phanḓa ndi zwauri bulasi i re mafhungoni yo vhumba tshipiḓa tsha ṱhanganelo ya ndaka vhukati ha muhweleli na uri zwo ralo zwo vha zwi tshi konadze u kovhanya na u bvisela thungo lutamo lwawe lwa u humisela murahu ndaka . 
Vho Montana vho vha vha khou tea hafhu u vhona uri zwipikwa zwa ndivhamashumele zwo tendelwa nga mbekanyamaitele . 
Khaedu khulwanesa dzine ra khou livhana nadzo dzi ṱoḓa uri ri pindulele maipfi ashu a nyito . 
Zwikhala zwa mishumo zwi tshimbilelanaho na zwo livhaho na zwi so ngo livhaho kha mveledziso ya nḓowetshumo iyi zwi do swika 1 , 25 miḽioni ya zwikhala zwa mishumo ya tshoṱhe tshifhingani tsha miṅwaha ya 25 .
Kha vhurangeli uhu , vhashumisi vha u fhedzisela vha nga kha ḓi vha kha ḽevele dza dzapo kana lushaka . 
Themo yashu i khou thoma nga dzi 1 Phando 2014 zwine zwa ḓo vha hone khathihi na u pembelela Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo .
Bulethini i ya phanḓa nga u sedza mveledziso dziṅwe dzavhuḓi u fana na : 
4.6 . Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili u ḓo swaya Vhege ya Vhuthathatshili na Mutakalo ubva dzi 11 u swika dzi 15 Shundunthule 2015 fhasi ha thero iyi " Asi ngaha u gwedzha malaṱwa fhedzi .
Ndima ya 3 U linga : Therisano
Pulane ya mashumele a ṅwaha nga ṅwaha a Muhasho i bva kha nḓivho ya mvelelo dza fumimbili dza muvhuso dzine ya dovha ya vhekanywa u ya ngadzo khathihi na zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi tsha muvhuso zwo ṱanḓavhuwaho . 
( h ) Vhathu vha rathi vho rumelwaho nga Buthano ḽa Lushaka u bva kha Miraḓo ya mahoro mahanedzi a re na vhaimeleli kha Buthano ;
Themamveledziso a si dza ndeme fhedzi kha nyaluwo i ṱavhanyaho ya ikonomi na mishumo minzhi .
Dziṅwe kiḽiniki a dzi shumiseswi , nahone hezwi ndi nga nṱhani ha zwivhangi zwa kumbululele kwauri muhumbulo wa dzikiḽiniki ndi u ṋetshedza tshumelo ya u alafha hu si u thivhela . 
Thandela 01
Tholokanyonḓivho ( U pfesesa ) na kushumisele kwa luambo
Khethekanyo ya vhu 23 ya SASA i bula uri khorombusi dza zwikolo zwazwo zwa nnyi na nnyi dzi tea u vha na vhathu vha tevhelaho :
Muṱhannga musekene o vha o dzula murunzini .
Roṱhe ri na tshenzhelo ya poḽotiki nahone ṋamusi ri tea u thivhela ḓivhavhureri musi ri tshi amba nga ha shango ḽashu . 
( b ) ya u nanga , na u kwamana na ramulayo , na u ḓḓivhadzwa nga ha hei pfanelo nga u ṱavhanya ;
U ṋekana zwishumiswa zwi a konadzea , fhedzi muthu o wanaho tshishumiswa u thoma , u na vhuḓifhinduleli hatsho . 
Zwa ṋamusi nḓivho yo kuvhanganywaho nga kha mafhungo ndi thandululo ya mveledziso i ṱavhanyaho kha vhunzhi ha zwipiḓa zwa vhutshilo nahone zwi naga wanala zwo leluwa , hu si kha theḽevishini dzigurannḓa fhedzi , fhedzi ngamaanḓa nga u vhala bugu dzavhuḓi dzo teaho khathihi na dzidzhonala . 
Dzinyengedzedzo kha mukovhe wa lushaka dzi ṋetshedza u engedzwa ha magavhelo a u unḓa vhana nga maga nga maga , u bindudza hu hulwane kha mveledziso ya mashangohaya , u ya phanḓa ha nyaluwo ya u shumisa masheleni kha sekhithara ya zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga , na thikhedzo ya mveledziso ya nḓowetshumo na vhusikamishumo . 
Feme dzi dovha hafhu dza ṱuṱuwedzwa uri dzi sumbedze miṅwedzi ine mushumo wadzo vha u nṱha , vhukati na fhasi kha ṅwaha u itela uri u pulana ho dzudzanywaho vhu nga shumiswa u wana zwivhuya zwinzhi . 
Vhuṱanzi vhune ha ṱoḓea vhu ḓo ṋetshedzwa , u kundelwa hune ha ḓo ṱoḓa u engedzelwa tshifhinga a hu nga tendelwi . 
Zwiṅwe hafhu , vhadzuli vha vhaaluwa vha dzulaho kha Moot a si kale vho mangadza mapholisa nga khekhe yo bakiwaho hayani na zwidyangudyangu zwe zwa avhelwa ngadeni . 
Mufarelo kha zwoṱhe u na maga a u vhona uri hu sa vhe na ṱhaḓulo kha vhugevhenga ho dzudzanywaho . 
Redzhisiṱara ya ndaka naho zwo ralo i ḓo kona u dzudzanya nga murahu ha u khunyeledzwa ha tsedzuluso . 
Sa izwi vhugevhenga vhu na ṱhuṱhuwedzo kha LED , ṱhanganelo ya tshiṱirathedzhi tsha u thivhela vhugevhenga hapo tshi tea u wanala u itela u lwa na u gonya ha vhugevhenga na u ṱuṱuwedza vhabindudzi . 
Musi vha tshi vhala shedulu ya mbuelo kha garaṱa ya Z yo ḓaho na nyendedzi iyi , vha ḓo vhona uri hu na gumofulu ḽa muṱa wavho , na gumofulu ḽiṱuku ḽa muunḓiwa muṅwe na muṅwe o ḓiṅwalisaho kha Tshikimu .
Ri ḓo shuma u engedza luvhilo lwa tsumbatshiga,na u khwaṱhisedza vhuimo ha nṱha ha tshumelo ya inthanethe , zwi tshi tshimbilelana na maitele a ḽifhasi ḽothe .
Fomethe , ḓivhaipfi , luambo na milayo zwi re zwone
1.20. Khabinethe yo khoḓa mushumo wo itwaho nga Bafana Bafana , Proteas na Springboks ya dovha ya fhululedza Itumeleng Khune , we a vha Makone wa Nṱhesa kha zwa Mitambo Afurika Tshipembe nga 2013 .
Mafhungo
Mulalo na tsireledzo zwi ḓo sendekwa kha ṱhanḓavhudzo ya fulo ḽa lushaka la mulalo na pheliso ya nndwa dzi itelwaho zwitshavha zwashu ... u sedzana na nndwa dzo vhalaho dzine dza itelwa vhafumakadzi . . .
Musi mukhantselara o no tshea , vhaofisiri vha lavhelelwa u bveledza zwe zwa tshewa nga ṋdila kwayo i sa shumisi tshelede nnzhi .
Vha elelwe uri maambiwa ndi rekhodo ya mulayo ya muṱangano , ngauralo , ndi zwa ndeme uri a vhewe fhethu ho tsireledzeaho .
U ṋetshedzwa hu fanela u sumbedza uri ndi ndeme ifhio ya tshelede i ne ya ḓo swikelelwa na uri ndi zwiteṅwa zwifhio zwa vhuṱambo ho dzinginywaho vhune ha lambedzwa . 
Hezwi zwi thusa u khwaṱhisedza demokirasi yapo .
Mushumo wa u tikedza na u alusa mbekanyamushumo ya u bindudza ha tshitshavha tsha Afrika Tshipembe , na kha u bindudza ha sekhithara ya phuraivethe . 
Ndi nzulele ya u sa vha na mvelaphanḓa ho kalulaho kana nyaluwo ire fhasi . 
Tsumbo : mbalo - vhungafhani , saizi , tshifhinga , tshivhumbeo , vhukale , masia , na mivhala ( nga tshifhinga tsha madanga kana nga tshifhinga tsha u tamba vho vhofholowa ) .
Hezwi zwi nga ambiwa nga hazwo nga fhasi ha ṱhoho ya mbilaelo dza vhukoni , mbilaelo dza mulivhanyo , mbilaelo dza vhudavhidzani , na mbilaelo dza vhavhuelwa . 
Nomboro : 072 611 3990 Muthu wa Vhudavhidzani : Vho Bongani Letlaka
Ngudo ya u thoma kha riṋe yo vha ya uri tsheo dzavhuḓi dzi ḓo wana vhashumisani vhanzhi vha re na zwiko na thandululo dza u thusa . 
U vhala tshibveledzwa tsha vhuṋe nga nḓila ya vhudzivha
Puḽane ya Thuso ya Vhashumi i a bveledzwa na u itwa . 
CBP i a dovha ya fhirela phanḓa ya ṱuṱuwedza pulane dza kha levhele ya wadi khathihi na phuromota uri tshitshavha tshi finye nga tshone tshiṋe , ha vha u ṱuṱuwedza maṅwe masia a phoḽisi ya muvhuso a no nga Letsema na Vuk'uzenzele , zwitshavha na vhadzulapo vha tshi vhuthanywa uri vha ḓipalele nga u tou dzhenela nga vhoṱhe .
Ndi zwa ndeme uri vhuḓifhinduleli havho vhu rekhodiwe kha nzudzanyo ya mveledziso .
Nga khetho yo teaho yi ri khou fhaṱa ro vhofholowa kha mushumo wavhuḓi we wa itwa nga kha thandela iyi . 
Phindulo ndi u pfesesa na u langula khohakhombo na vhurangaphanḓa ha tsireledzo ho ḓiimiselaho . 
U wana dziṅwe nḓila ntswa dza u ita zwithu
Kha mbilo dza u fhelelwa nga mushumo , khohakhombo ya ndeme nga maanḓa i bva kha tshanduko dza maraga wa mushumo . 
1 . Kupulanele kwo dodombedzwaho kwa CBP
Khonadzeo dza u badela murahu huṅwe na huṅwe na u kala tshifhinga tshone tsha u bva ha masheleni zwo ḓisendeka nga mvelelo dza mulandu uyo . 
Ri fanela hafhu u lugisela vhaswa vhashu mishumo ya tshifhinga tshi ḓaho .
Hu ḓo vha na u khwaṱhisa u vha hone ha Afrika kha maṅwe a miṱangano ya ṱhanganelano sa IMF na Banga ya Ḽifhasi , khathihi na miṅwe ire na vhushaka na tsireledzo ya ḽifhasi na dzingu . 
mishumo ndi mishumo ine ya tea u vha yo khunyelela u itela u khunyeledza pulane .
Mulangadzulo wa mihasho ya sekhitha
U vhona uri hu na u ita zwithu lwo fhelelaho vhukati zwipiḓa zwi re khagala zwi ṱoḓa u angalala ha u dzhenelela nga ḽifhasi u itela u katela mishumo ya u amba nga ha zwiṅwe zwipiḓa . 
1.9 . Vhege ya Ṅwaha nga Ṅwaha ya Tshumelo dza Senthara ya Thusong u bva nga ḽa 19 u ya kha ḽa 23 Khubvumedzi 2016 i ḓo fariwa fhasi ha thero " Senthara dza Tshumelo dza Thusong -U Takulela Tshumelo ya Tshitshavha Phanḓa : Ri Vhavho , Ri na Ndavha , Ri a Shumela " .
Afha fhasi hu tevhela zwitsivhudzi zwine zwa ḓo vha thusa u ḓivha itshi tshikili .
Khothe ya ndayotewa , tsha ndeme , yo amba uri muvhuso u tea u engedza mbekanyamushumo iḽa , naho hu na uri u a ḓivha nga ṱhahelelo ya zwiko , na uri u tea u tshimbila nga luvhilo lwo teaho malugana na ezwo . 
Arali i Ee- kha vha bule
U rwiwa hawe nga muofisiri wa mutshena ane a shuma nae zwo mu sia o phamuwa mukoma wa nḓevhe . 
Sa mulayo nyangaredzi , tshumelo dza ndeme dzi fanela u ṋetshedzwa zwavhuḓi na nga mutengo wavhuḓi u ya nga hune zwa konadzea ngaho , hu tshi khou dzhielwa nzhele nḓila yo sedzaho kha vhathu - na - mupo kha u bveledzwa ha hugaledzwa ho dzinginywaho afha . 
namela baisigiri
Mulayo wa mashangoḓavha u shumana na thaidzo dza mashangoḓavha na dza vhukati ha tshaka nga nthihi . 
Mbilo i ḓo dovha hafhu ya vhuedza vhashumi vha bulasini vhe vha vha vha tshi nga vha vho kwamea nga nḓila i si yavhuḓi nga mbueledzo ya thundu kha vhavhili . 
Milayo ya tshitanza
Zwenezwo zwi ḓisa muhumbulo wa uri mavhiḓa ane a vha hone zwazwino ha ngo eḓana , hune ha vha na zwikhala zwo eḓanaho vhukati haho kha themo ya vhukati na uri mavhiḓa ayo a khou londolwa zwavhuḓi nga Masipala . 
Nzivhanyedziso i tsireledza pfanelo dza mulayo dza musiki wa mushumo wa mathomo . 
Zwiṅwe hafhu , tshitshavha a tshi faneli u sedza kha muvhuso fhedzi u tandulula thaidzo nga ha tshikafhadzo na malaṱwa , fhedzi tshi fanela u tandulula thaidzo 
Nḓila ine nda humbela thuso ya shishi
Ndi a livhuwa , ri tea u vala zwino .
Zwibveledzwa zwa u wana mafhungo
Ngei USA na UK mbulungo ya masheleni na vhubindudzi zwo tevhelana zwi tsini na tsini . 
Nḓivho thangeli na Mutakalo wa Vhuṋe na wa Tshitshavha
Tshikolo tshi ṋetshedza vhugudisi ha phurofeshinala na akademi kha vhaofisiri vha muvhuso vhahulwane , vhaofisiri vho tou khethiwaho na avho vha shumaho kha mbekanyamaitele ya tshitshavha Afrika Tshipembe , maṅwe mashango a Afrika na u fhira . 
U nwiwa ha biya ho gonya vhukuma u bva tshe ha vha na mbofholowo ya maraga wa zwikambi wa Turkey na u dzhenelela zwiṱuku kha mbalombalo dza tshitshavha ( hune ha vha ho ḓalesa tshitshavha tsha vhaswa ) na u engedzea ha vhaendelamashango . 
" Tshifhinga tshaṋu tshi ḓo swika hu si kale . "
Tsheledemviswa ya Tshitshavha Afrika Tshipembe na Vhuḓifhinduleli kha zwa Masheleni Akhaunthu Nthihi ya Vhufaragwama sa i zwi i tshi elana na mbambedzo yo ḓoweleaho na ndeme ya tshelede ya u vhambadza kha mimaraga ya tshelede . 
Mbilahelo ya Kiḽasi III : Ndi mbilahelo ine ya pomoka pholisa nga vhukhakhi he ha vhanga fuvhalo ḽi shushaho ḽo itisaho uri muhuvhali a bvalelwe vhuongeloni a lafhiwe .
minwe yavho i ḓo dzhiwa
MBEKANYO YA MITAMBO
Naho zwo ralo , ho ṋewa uri demokhrasi yashu i kha ḓi vha ntswa hani , tshifhinga itshi ndi tsha ndeme . 
Nga tshifhinga tsha Vhege ya Madalo a Mavunḓu , vhurumelwa ha tshoṱhe kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe vhu ḓo ṱangana na zwiimiswa kana madzangano o fhambanaho kha mavunḓu aho , hu tshi katelwa na :
Zwenezwi muvhuso wo ita mvelaphanḓa yavhuḓi kha u engedza u swikelelwa ha tshumelo dza tshitshavha na themamveledziso ya miṱani , ndeme yavhuḓi ya tshumelo dza tshitshavha , zwihulwanesa kha zwitshavha zwi shayaho , kanzhisa ndi dzo linganelaho . 
1 Bugupfarwa ya Komiti dza Wadi yo bveledzelwaho miraḓo ya komiti dza wadi .
R7 biḽioni yo iswa kha zwiimiswa zwiswa zwa vhuimazwikepe , zwi tshi tevhela u ṱanganedzwa ha modele wa Vhuḽedzani ha Tshitshavha na Phuraivethe wa mveledziso ya themamveledziso ya vhuimazwikepe nga Manḓalanga a Vhuimazwikepe ha Lushaka ha Transnet .
a ) Vho Sethe Patricia Makhesha ( Mudzulatshidulo )
Tsaukanyo ya mugaganyagwama wo sedzaho zwa mbeu i thusa hani vhafumakadzi ?
Khumbelo ya ndaela ya muthelo nga kha eFiling i wana thendelo hu saathu fhela awara dza 48 .
U sedza kha maitele a u ṅwala
Phambano ya mbeu i amba dziphambano vhukati ha vhanna na vhafumakadzi dzo tou khethwaho nahone dzine dza dzhiwa uri dzo tou ralo .
4.3 Khabinethe yo dovholola uri Afurika Tshipembe yo vhea khagala maitele a vhuṱhogwa u tsireledza Ebola u anḓadzea fhano shangoni .
U ṱalutshedza zwiṱirathedzhi zwa
Nahone uri zwithu izwi zwa ndeme zwi vhe na ṱhalutshedzo , matshudeni a vharema na matshudeni a tshifumakadzini vha tea u ṋekedzwa zwikhala zwi linganaho u itela u vhofholola vhukoni havho sa matshudeni a vhatshena na matshudeni a tshinnani . 
Ri zwi ḓivha nga mini uri Mandu o vha e na mazhuluzhulu ?
Miraḓo ya Khorotshitumbe
Honeha , nga u sia nnḓa mbilo dza u dzhielwa fhasi vhusimamilayo vhu a fhungudzea u bva kha masiandaitwa a mulayo uyu . 
TTO yo fhimiwa u swika kha maḓuvha a 7
Vhuvhulungelo Ndivho dza Ndeme ya Tshiko ( RQO's )
Thengiso ya dziṅwe thundu na tshumelo nga nnḓa ha ndaka khulwane dzine : 
Ndangulo ya Mutevhethandu wa Thandela ndi modele une wa shumiseswa nahone wo ṱalutshedzwa afha fhasi .
Zwi dzhia maga maṋa : u bveledza na u kuvhanganya vhuṱanzi ha tswikelelo ; u ṱalusa vhuṱanzi ; u rekhoda mawanwa na u shumisa mafhungo aya u pfesesa na u ḓo thusa kha mveledziso ya mugudi u itela u khwinisa maitele a u guda na u funza .
Fomo dza khumbelo dzi tea u ḓa na zwi tevhelaho :
Hezwi ndi tshipiḓa tsho vhangwaho nga mbekanyamushumo yo itwaho nga muvhuso u engedza themamveledziso ya tshitshavha .
Hezwi zwi ḓo bveledza zwilengo kha u shumana na khumbelo kana mbilo . 
Ezwo hu nga vha tshiṅwe tshifhinga naho hu na uri zwipfi , zwipfi ndi zwa ndeme na zwone . 
Ndangulo i ḓo dzula i kha Khoro ya Mulalo na Tsireledzo zwa AU , ine ya ḓo ṱola khumbelo dzoṱhe u itela u dzhenelelwa nga miraḓo ya mashango . 
Khemisi dzoṱhe dzi na rakhemisi wa Khoro ya Dzikhemisi ya Afrika Tshipembe a re na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza u tevhedzwa ha ṱhoḓea dza mulayo . 
U tevhelela - Komiti ya Wadi i nga humbela mivhigo tshifhinga tshoṱhe ya dzithandela na tshumelo .
Zwino dzhenisani ( ṅwalani ) maipfi ane a khou ṱahela .
Hune ha ṱoḓea vhutsireledzi , zwidodombedzwa zwa hone zwo sumbedziswa kha maṅwalwa a thendara . 
Komoti dza Wadi dzi fanela u vha na nḓivho ya zwishumiswa zwo fhambanaho na kutshimbidzele kune kwa ḓo vha thusa u vhekanya ndingano ya zwa mbeu .
Musi vhathu vha tshi khou ita khumbelo ya tshumelo , dziḽaisentsi na zwiṅwe vho vha vha tshi anzela u vhudzwa uri a vho ngo kona , vho vha vha sa vhudzwi uri ngi ngani .
Ṱhoḓisiso dza Vhathusi vho khetheaho kha phambano idzi dzine dza swikisa kha mbadelo dza nṱha kana u badelwa lwa fhasi zwa ambwa nga hazwo , kha miṅwe milandu phambano dzi swikisa kha khakhululo ya mbadelo dza zwa masheleni . 
Mbilo dza mushonga wa ḓuvha na ḓuvha dzi tea u ḓiswa kha : GEMS , Private Bag X782 , Cape Town , 8000 .
Tshaka dzo fhambanaho dza Komiti dzi na muthihi kana u fhira wa mishumo i tevhelaho :
Vhunzhi ha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga zwiluḓi zwa muvhilini o ṱanganedzwaho nga ṋanḓo idzi vhu a dovholola . 
Yunithi ya mishongani ya ralo u ṋetshedza mikumedzo ngaha zwishumiswa zwa u fema zwa asima na mveledzwa dzazwo . 
60% ya thangana ya murole muthihi vha tea u wana Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka kana ndalukanyo ya gudedzi ḽa vokheshinala kana ya pfunzo i yaho phanḓa na vhugudisi .
Mbadelo dzo tetshelwa zwi re khagala u itela zwiimo zwo fhambanaho zwa thundu , zwi tikedzwaho nga bugu dzi re hone zwitshavhani . 
Afidaviti ndi tshitatamennde tshine tsha itwa nga muano .
Ṱhanziela ya mugudi i ṋetshedzwa ḓuvha ḽeneḽo arali vho phasa .
Tshumelo dza mafhungo a zwa maḓaka a dzingu dzi khwaṱhisedza u swikelela mafhungo a zwa maḓaka nga vhathu vha kwameaho vha sekhithara na u kuvhanganywa ha mafhungo nga madzingu . 
Mutheo wa masheleni o katelwaho u ṱalutshedza gumofulu khathihi na nyanganyelo ya ndeme na tshigwada zwine zwa ṱumana na phungudzelo ya mugaganyagwama wa ṅwaha . 
U wa ha ikonomi ya ḽifhasi zwo mbo tshimbidzana na mvelaphanḓa mmbi dza fhano hayani nahone nnzhi dze dza vhanga u wa hu re hone zwino . 
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto .
U ṱalukanya uri zwiitisi na mvelelo tshiṱorini zwi ḓo vha zwifhio a tshi shumisa maṱanganyi , tsumbo , ngauri , tsumbo , " vhagudi vho wa nṱha muratho ngauri . . . "
U thetshelesa na u amba U vhala na foniki
Ḓivhazwakale ya muvhundu na tshiimo tshawo zwo kuvhanganywa kha mivhundu ino khou dzhenelela . 
Nga u pfufhifhadza , khomishini ndi tshiimiswa tsha u eletshedza tshine ndivho yatsho ndi u vusuludzwa na u khwiniswa ha mulayo wa Afrika Tshipembe nga nḓila i dzulelaho u ya phanḓa . 
Mbekanyamaitele dza nḓisedzo ya tshumelo na milawana
U dudedza muvhili : u ṱanganyisa miraḓo ya muvhili na u i fhandekanya , tsumbo u ita zwitendeledzi nga zwiendanungo na
( b ) i fanela u nanga mudzulatshidulo wayo ;
U dzhenelela kha wa u sa nyeṱhe na khonadzeo nga nḓila iyi i nga khunyeledzwa hu si na u sa dzhiela nṱha mbuelo dza muṱaṱisano wa sekithara dza phuraivethe . 
Kha vha ole tshitendeledzi kha fiḽipitshati vha ṅwale fhungogake ' pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha ' kha fiḽipi tshati .
1.12. Vhalanguli vha vhuendi ha tshitshavha
Ndi tshi khunyeledza , ndi tama u swikisa ndivhuwo kha tshitshavha tsha Sharpeville kha u ḓa havho kha vhuṱambo uhu nga vhunzhi . 
Khophi ya risithi yo sainwaho ya khophi ya fomo arali yo ṋekedzwa nga tshan ḓa
Zwiito na nyito dzi bveledzaho dakalo na u ḓiphina zwi a ṱanganedzea . 
Mbili dza phambano dzi ṱoḓeaho a dzi wanali thwii u bva kha sete ya data ya phanele ya vhukuma : tshiimo tsha u gonyiswa ha mutengo wa vhukuma na phimo ya nyaluwo ya u gonya ha mutengo . 
Themamveledziso yo bveledzwaho zwavhuḓi na yone i fhungudza masiandaitwa a tshikhala vhukati ha madzingu na u fhungudza u sa lingana ha mbuelo na vhushai . 
Zwiko : Notsi dza khoso , zwiga zwa tshitatamennde , khophi dza Ndayotewa
Khumbelo ya u humiselwa murahu mbadelo dza muthelo
Shango ḽi ḓo vha na khetho dza vhuṋa dza muvhuso wapo hu saathu u fhela ṅwedzi wa Shundunthule .
Nga u angaredza , Khothe ya Ndayotewa yo wana uri mbetshelo dzi lwa na Ndayotewa.111Mbudziso ya ndeme i kwama u pfadza ha mbetshelo : naa hu na vhushaka vhu re khagala vhukati ha u ita vhutshinyi kha Mulayo na u vhulaya ?
U shumisa phaphethe ya zwo ḓisendekaho kha ipfi ḽa mubvumbedzwa na u kona u shumisa phaphethe nga nḓila yo teaho .
13 Ṱhafamuhwe 2015
U shela mulenzhe kha nyambedzano ya tshigwada na ya kiḽasi , a tshi dzinginya vho ṱhoho dza mafhungo khathihi na u bva na mihumbulo .
Mbofholowo na tsireledzo
Kha vha elelwe uri fureme ya ḽogo ndi ḽiṅwalwa ḽo no aniwa ngaḽo , ḽine ḽa tea u shumiwa ngaḽo tshifhinga tshoṱhe tsha saikili ya thandela .
U lavhelesa ndangulo ya vhufa kha zwo vhetshelwaho thungo . 
Tshithu tsha ndeme nga maanḓa kha mukumedzo uyu ndi zwihumbudzi / tsivhudzo zwine vhadededzi vha ṋea vhagudi . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u na vhuḓifhinduleli ha u ṱola Tshumelo dza Vhudavhidzani . 
Hu ḓo vha na u amba na vhoramafhungo ho khetheaho nga Ḽavhuvhili , 14 Fulwi 2016 u ṋetshedza zwiṅwe zwidodombedzwa nga ha mbekanyamushumo ya Ḓuvha ḽa Vhaswa .
U kuvhangana ha vhukhroumu ndi vhunzhisa kha tshivhindi na dzitswio , nahone zwi a dovha zwa vha hone kha tshibveledzavhunna , maluvhi na malofha . 
Kha Vhuimo ha Vhukati , vhagudi vha Luambo lwa Vhuvhili lwa u Engedza vha ṱoḓa thikhedzo ya vhuronwane na u sumbwa nḓila u itela u bveledza zwikili zwa u ṅwala .
Muvhuso wo dovha wa sika tshigwada tsha phindulo arali vhulwadze uvhu ha nga ri tshoṱhela , Maengelo a 11 o dzula o rewa sa fhethu ha sekithara dza u ilafha Ebola .
MULAYO UNE WA TEA U TEVHEDZWA
Mugudi ano ḓo vuledza pfunzo dzawe u ḓo kona u pfesesa kushumele kwa thandela dza mveledziso khathihi na u pfesesa uri afha fhethu hu shumiswa nyambedzano na uri zwanḓa zwi a ṱanzwana .
Vha rumele fomo ya Adobe ya eḽektroniki . 
Ri khou bvelaphanḓa lu vhonalaho kha u fhungudza u engedzea ha zwigidi zwi siho mulayoni na zwi re mulayoni .
U vha miraḓo ya polotiki havho a zwi nga ṱuṱuwedzi u nangwa havho .
U ṋetshedzwa ha Damu ḽa Ludeke ngei Mbizana , ḽe ḽa fhaṱiwa sa tshipiḓa tsha Tshikimu tsha Nḓisedzo ya Maḓi Manzhi Dzinguni ḽa Greater Mbizana nga Muhasho wa Maḓi na Vhuthathazwitzhili ;
U humbulela ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho nga u sedza zwipiḓa zwo a vhumbaho
sinthekisi ---- nḓila ine maipfi a vhekanywa ngayo musi a tshi vhumba zwivhumbeo zwi hulwane zwa girama
Muṱangano wo dovha wa ṱalutshedza vhuṱanzi na nḓila ya maitele a u fhungudza , na Minista vha tshi khou vhidza vhurangaphanḓa nga mashango ane a kha ḓi bvelela kha vhuḓikumedzeli vhuhulwane ha u fhungudza mushuluwo wa gese u itela u swikelela zwi ṱoḓeaho nga ḽevele dza saintsi dza pfutelelo ya gesepfuḓi . 
Sa zwine musaukanyo ure afho nṱha wa sumbedzisa , ho vha na u shanduka hu hulwane kha lupfumo lwa Afrika kha miṅwaha ya fumi na hafu yo fhiraho . 
U bva 1994 , muvhuso wapo fhano Afrika Tshipembe wo vhumbiwa na u endedzwa nga kha zwipiḓa zwi tevhelaho zwa theo ya mulayo na zwiṅwe :
Mulayotibe u sedzesa nga maanḓa kha u langa mashumele a vhaeletshedzi kha sia ḽa zwikimu zwa dzilafho khathihi na u maanḓafhadza Minisṱa uri vha ite milayo ya nga ha vhuḓifari ha vhaeletshedzi khathihi na nyimele dzine vha nga shuma khadzo . 
7.3 U shumisa mafhungotsivhudzi a u inga a CBP kha kutshimbidzele kwa IDP : Mishumoitwa na zwishumiswa
Komiti dza wadi na vhadzulapo vha na mishumo ya ndeme ine vha i shuma kha u pulana na nḓisedzo ya tshumelo dza masipala .
khophi ya ḽiṅwalo ḽa Vhuṋe ( ID ) .
U ṱalutshedza tshivhumbeo tsha Komiti dza Wadi na u wana mishumo na vhuḓifhinduleli ha miraḓo .
Tshipiḓa tshihulwane tsha pulani tshi nga ha tshandukiso dza tshiimiswa dzine dza ṱoḓea u fhelisa u kundelwa kana vhuṱudzeṱudze kha sekithara ya muvhuso , nga maanḓa hune mazhendedzi a muvhuso a vha a sa koni u ita mishumo yao kha zwitshavha zwa vhashai .
123464 : U kuvhanganya mafhungomatsivhudzi na u ṋekedza thuso kha u pulanela thandela na u sheduḽa mishumo
Zwithu zwi rekha faila zwa nḓisedzo i tevhelaho ;
Khombo mbili dzo salaho ndi dza ndeme kha thandela yashu ya pfunzo - mafhungo a luambo na a nḓivho . 
A si thundu dzoṱhe dzine dza fanela u langulwa .
U kona u shuma sa mushumi wa phurofeshena ḽa
pfanywa ---- ipfi ḽine ḽa vha na ṱhalutshedzo i fanaho kana i ṱoḓaho u fana na ya ḽiṅwe tsumbo , vheula - palula .
Rekhodo dzi sumbedza uri khonadzeo ya muvhuso ya u shumisa masheleni yo gonya zwiṱuku u bva kha ṅwaha u ya kha ṅwaha . 
U fhungudzea ha sekhithara ya migodi ya vundu na u swikwa ha mishumo ya dzikonṱiraka kha sekhithara ya tshumelo , na yone yo ṋaṋisa nyimele ya ikonomi . 
( ii ) muraḓḓo ufhio na ufhio wa vunḓḓu wa muvhuso .
Tshifhingani tsho fhiraho , ro kona u engedza lwa ndeme kha pulane dza u shumiswa ha masheleni a themo ya vhukati nga musi wa Mugaganyagwama , fhedzi ṋaṅwaha zwo fhambana . 
Vha nga dzhoina Government Employees Medical Scheme ( GEMS ) arali vha tshi shuma kha :
Zwi khagala uri hu na khaedu dzo vhalaho dzo livhanaho na vhaswa ṋamusi nahone iṅwe yadzo ndi u shaya mushumo ndi ngazwo vhaswa vha tshi fhedzisela vha khou vhea mulandu wa zwiito zwavho zwo khakheaho kha u shaya mushumo . 
Tshumelo iyi ndi ya mualuwa wa mubvann ḓa a tamaho u tshila maḓuvha awe a vhualuwa Afrika Tshipembe .
Khunbelo ya ṱhanziela ya u lugela bada
Ho gazetiwa Mvetamveto ya Muhanga wa Mbekanyamaitele ya Tswikelelo ya Ḽifhasi kha Gireidi R u itela uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa , ho sedzwa kha uri Gireidi R i vhe khombe khombe .
1.2 . Dziṅwe tshutshedzo dzi katela khonadzeo ya u sa tsireledzea kha sisiṱeme ya mabanngele ya Euro ; vhudziki ha zwa masheleni kha mimakete i khou bvelelaho ; tshutshedzo dza zwa polotiki kha vhupo , tshutshedzo dza kilima na dza zwa mutakalo .
o U rerisana nga u bvela phanḓa na zwi bvelezwaho zwa thandela dze dza thomiwa nga masipala .
U bva tshe pulane iyi ya rwelwa ṱari , zwiko zwinzhi zwo avhelwa kha zwiimiswa zwa dzilafho , ndondolo na thikhedzo . 
U ṱanganya na u ṱusa
n ) Vho Kagiso John Menoe ( Muhasho wa Zwiko zwa Minerala )
U sa dzhia sia : U fara vhaunḓiwa vhoṱhe u lingana hu sina u khethulula .
Dziṅwe tshumelo
Vhafariwa vho lindelaho tsengo vho ṋewaho beiḽi ine vha nga si kone u i badela ; 
Izwi zwo sumbedzwa kha u sikwa ha dziofisi dza u dzhenelala ha nnyi na nnyi kha mihasho minzhi ya muvhuso nahone ṱhoḓea dzine zwipiḓa zwa tshiṱirathedzhi zwa mulayo dzi ita mbetshelo ya u tshetsheleswa nga nnyi na nnyi . 
Ndi vhashumi vha tshoṱhe vho nangiwaho kana vho tiwaho nga u tou ṅwala nga mutholi nga murahu ha musi mutholi na vhashumi vho thoma vha kwamana vha swikela kha nyanḓano uri ndi vhonnyi vhane vha ḓo vha vhaimeleli vha zwa mutakalo na tsireledzo .
I amba nga ha muthu ane a khou vhulawa fhedzi ha sa dodombedzwe -sa tsumbo , u pomoka zwo itea lini ?
Muhasho wo bveledza muhanga wa mbekanyamaitele ya vhulangi ha ngalafho . 
Vhaṱoḓisisi vha fanela u ḓivha nga ha mbilaelo dzine vhafari vha nḓivho vha vha nadzo nga ha u kuvhanganywa na tshumiso ya nḓivho yavho nahone vha fanela u fara nḓivho ya sialala nga nḓila ya mvelele yavhuḓi na yo fanelaho .
Ḽikumedzwa ndi u sedza tshinyalelo ya mugaganyagwama wa tshitshavha kha thandela dzo tiwaho na mveledziso dza zwithu zwi songo lavhelelwaho , ha vha u sika u nyanyuwa ho khwaṱhaho ha mbulungo ya tshelede ya sekhithara ya phuraivethe u itela u fhindula nga nḓila yavhuḓi . 
Ngeletshedzo ya makone i ḓo ṱoḓea u khwaṱhisedza uri matheriala o nangiwaho o khwaṱha nga fhasi ha nyimele dzo kalulaho dzi lavhelelwaho dza vhupo . 
Tshumelo dza vhuendi ndi dza ndeme kha u alusa ikonomi ya ḽa Afrika Tshipembe . 
Zwithu zwi ngaho u sa vha hone ha zwiko na u swikelela na u langula zwiko zwi ḓadzisa idzi khaedu .
U shuma na / nga maipfi : ndovhololo
Naho hu na uri ṱhoḓea ya vhukhavara masofa a mimoḓoro ngei Gauteng i tshi nga vha i tshi khou fhungudzea , hu na maraga wo no khou aluwa wa zwienda zwa mukumba . 
Hezwi zwi a konadzea ngauri tshinyalelo nga yunithi nḓisedzo ya tshumelo kha tshitshavha thwii i salwa murahu nga sisiṱeme ya muvhalelano ya BAS . 
Vha ḓo dzulela u huliswa sa muṅwe wa mazhakanḓila a zwino a nndwa yashu ya u lwela mbofholowo , u ḓadza ndeme dza u lulamisa na nndwa ya mulalo sa tshipiḓa tshihulwane tsha nndwa yashu ya mbofholowo . 
U amba nga ha tshiṱori / ngano dze vha
Vhunga u tewa ha maanḓalanga a mulayo nga nḓila yo raliho zwi tshi vhanga ngoho i si khagala hu si na u dzhenelela ha muhweleli mulanduni , u sa dzhia vhukando ha uyu wa vhuvhili kha u hanedza tshandukiso a zwi na matsivha a nḓaṱiso . 
Vhalanguli vhanzhi vha a tenda uri u wana tshifhinga tsha u ita zwithu zwi a konḓa . 
Ngafhadzo ya muvhili na tshifhaṱuwo u itela u amba nga u nyanyuwa sa kha u ṱungufhala na u takala
5.8. Khabinethe yo ṱahisa u ṱanganedza hayo u shela mulenzhe ho itwaho nga Vho William Smith , vhe vha shuma sa Muṅwaleli wa Khabinethe .
Madalo maṱanu nga vhuimana Zwishumiswa zwa dzilafho na zwa muaro na phurothesisi ya nga ngomu
Kha sisiṱeme ya vhashumisi vhanzhi muelo wa u kuvhanganya u bva kha tshiimiswa u elana na vhukule ha u ya bulasini na mutengo wa u endedza . 
Tshelede ya Phungudzo ( arali i hone ) : R
Ho vha hu tshi khou swa mini ?
U bvelela ha mushumo wa u dzudzanyululwa ha tshiimiswa tshashu hu ya nga mihumbulo i no fhaṱa i bvaho kha vhashumi vhashu , na thuso yavho musi hu tshi vha na thaidzo . 
U tshimbidza kuitele kwa u pulana hu itwa nga Vhatshimbidzi vha Komiti ya wadi na Masipala vho gudelaho .
Khoḽomu ya muholo : Hei i sumbedza tshelede ya muholo hu sa athu bviswa muthelo na dziṅwe mbuelo .
4 . Tshifhinga tsha u shuma ha zwiteṅwa zwa 2 na 3 na dziṅwe ṱhoḓea
Kha ḽifhasi ḽashu ḽi ṋaṋaho u vha ḽiṱuku na u vha ḽa mupikisano , vhaswa vhashu vha ṱaṱisana na vhaswa vha maṅwe mashango . 
U engedzedza vhukoni ha nga ngomu
Kana nga tsha khole riṋe vhane ri khou ḓi dzima khonadzeo ya u kovhana thaidzo idzi nga tshashu nga u ḓivhadza ndango ya muvhuso washu ? 
Gumofulu ḽa R4 200 nga muṱa
Muthu kana tshigwada tsha mulayo nga nnḓa ha muthu ane a khou humbela mafhungo a ene muṋe kana tshigwada tsha nnyi na nnyi tshine tsha vha na rekhodo .
( 2 ) Mishumo ya zwihumbudzo zwa vhurereli i nga ḓḓi fariwa muvhusoni kana kha zwiimiswa zwine zwa lambedzwa nga muvhuso , tenda-
Hezwi zwi katela vhafumakadzi vhanzhi , vhane vha dzula kha mavu a tshitshavha , vhane vho ḓidzhenisa kha zwa u limela uḽa . 
U ṱoḓa vhathu kana vhaeletshedzi
MUENGEDZO WA 2
Ṱhalutshedzo dza maipfi : Maidioma na mirero ; Ṱhalutshedzo dzi re khagala na dzo dzumbamaho
R250 ya u bviswa ha ḽaisentsi musi yo no tendelwa .
Vhaimeleli vha tshitshavha vha tea u nangiwa nga nḓila ya dimokirasi u thivhela u sa imelwa zwavhuḓi ; fhedziha , vhurangeli uhu hu tea u bva kha zwitshavha . 
Zwi dzhia vhege n ṋ a uya kha dza rathi u shumana na khumbelo .
Khoudu I dovha ya ri ṋetshedza tsivhudzo kha u ola nḓila dza u tshimbidza maḓi ri tshi khou dzhiela nṱha ndangulo ya maḓi khathihi na u ṋea ngeletshedzo kha u bvuḓa ha maḓi he ha waniwa na u ṱola he phaiphi dza tshimbila hone . 
O vha muthu wa u thoma wa Afrika Tshipembe wa u wina pfufho iyi .
Koporasi yo bveledza mukovhe wa ndaka kha vhubindudzi ha ndinganyiso nga ngomu kha mutheo wa Mulayo wa Ndindakhombo ya Tshifhinga Tshipfufhi . 
Khonferentsi i ḓo kuvhanganya vharangaphanḓa vha muvhuso na vhubindudzi vhu na tshumelo kana dzangalelo kha maraga une wa khou aluwa u sedzulusa na u amba nga zwikhala zwa mbulungo na khaedu kha maraga wonoyu .
Ṱhoho ya Vundu a nga ṋea ndaela ya u khwaṱhisedza ndeme uri i itwe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali hu na zwiitisi zwine zwa tendisea uri senthara yo kundelwa u tevhedza milayo yo tiwaho . 
Nga Nyendavhusiku 2015 , matshudeni vha yunivesithi vho ṱahisa mbilaelo dzavho nga ha mbadelo dza pfunzo ya nṱha .
Nga nḓila iyo , vhathu vha ḓo litsha u dzumbama nga tsireledzo ya vhuḓifhinduleli ha vhoṱhe vhune vhu nga thithisa nyaluwo ya dzangano . 
Izwi zwi ḓo katela masia a vhukoni u fana na ndangulo ya mbekanyamushumo , vhugaganyagwama na mudzudzanyo . 
Zwisumbi zwa pfanelo dza poḽotiki na pfanelo dza vhadzulapo zwi vhea milandu yoṱhe kha sia ḽa dimokirasi . 
Ezwi ndi zwiga zwine ra tea u dzulela u zwi funa zwine ra tea u zwi takalela zwikoloni zwashu , kerekeni dzashu , ofisini dzashu na miḓini yashu . 
Zwikili zwa Vhutshilo Gireidi 1- 3 ( Nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi )
U fhufha nga nṱha ha bola i no khou bammba .
Ndivho ya mulayo malugana na muvhuso wapo ndi u thoma sisiteme ya demokirasi ya u shela mulenzhe kha vhuimo hapo .
U thomiwa ha khoudu dza mikhwa u thusa phurofesheni ndi maitele a dzitshakatshaka o livhiswaho kha vhuḓifari ha khantseḽara , khathihi na u tsireledza tshitshavha . 
Kha zwiito zwi ngaho izwo zwo bvelelaho kha vhuṅwe vhupo , khabinethe yo dzhiela nṱha zwo itwaho itshi vhilaedzwa zwihulwane nga khakhathi dzi yaho phanḓa , u thithiswa ha zwikolo na u fhiswa ha tshiimiswa tsha muhasho wa vhuendi kha vhupo ha Grabouw ngei Kapa Vhukovhela .
Vhaṋetshedzi kha muvhuso wa vhukati vha vhonala vha tshi ḓivha nga ha u ṱavhanya uhu uri vha shumise tshelede i re hone mafheloni a ṅwaha . 
Tshifhinga tshi ya nga vhuvha ha mulanu .
Pfanelo dza vhathu , vhuṱanganyi ha vhathu , fhethuvhupo na vhulamukanyi ha matshilisano a vhathu : u dzhenisa pfunzoni maitele na maga ane a tea u tevhedzelwa malugana na vhulamukanyi ha mupo na matshilisano na pfanelo dza vhathu sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe .
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo dzhena kha vhufarakani na Dziyunivesithi dza Venda , Fort Hare na Zululand . 
Ri khou ri kha Phuresidennde na Mufarisa Phuresidennde Vho Mbeki , vhaṋe vha muhumbulo muhulwane wa mvusuludzo , ine vhupileli ha fanela u thusa na u khwaṱhisedza mvusuludzo . 
Sa tsumbo , vha nga kona u vhonala kanzhi kha khanedzano dza phalamennde na dza vhusimamulayo ha vundu . 
Ndi fhethu ha vhuṱhogwa nga maanḓa hune ḓorobo i nga na uri i fanela u bindudza kha tshifanyiso tsha musanda wa ḓorobo . 
Tsumbo : Vhathu vha 54 vho shela mulenzhe kha kuitele kwa u dzudzanya .
Bugu ya Mishumo i na nyito dzi re na tshivhalo dza u amba na u thetshelesa dzine vhone vha nga dzi shumisa u itela u vha na vhuṱanzi uri vhagudi vha wana zwikhala musi na musi zwa u ita nḓowenḓowe dza u tou amba .
1.13.2. U bva tshe ṅwaha wa thoma , ho no vha na mpfu dzo vhalaho ngei KwaZulu-Natal , zwa zwino , ho dovha ha vhigwa dziṅwe mpfu dza Kapa Vhukovhela .
Fhindulani mbudziso dzoṱhe kha zwikhala zwe na ṋewa .
( e ) u thoma phurosese ya u dzulela u vhiga kha
Mitangano ya u kwamana na nnyi na nnyi
nweledza SWOT ya fhethu ya kuvhetshele na ya ya vhupo .
Vhupulani ha Mveledziso yo Ṱanganelaho a vhu tou vha fhedzi nga ha vhupulani ha fhethu nahone ngauralo ndangulo yaho a i tei u vhewa fhasi ha Muhasho wa Vhupulani wa ha masipala kana vhuvhudzisi . 
Nṱhani ha izwo , mulanguli wa webusaithi a nga , arali zwo tea , shumisa mafhungo u itela mishumo yo fhambanaho i elanaho na saithi . 
Nga u sa shumisa dzilafho , mveledzwa dza mushonga dzi nga shandukiswa , zwine zwa ita uri ḽi fhelelwe nga maanḓa a u shuma haḽo . 
Muṱangano wo amba nga ha masiandaitwa a mbulungo dza phuraivethe na zwiteṅwa zwi elanaho na thengiselano kha u lambedza mveledzo . 
Mudzio wavho u fanela u ṅwaliwa nga :
Arali thandela dza IDP dzi tshi ṱalutshedzwa nga u tou angaredza , zwi ḓo konḓa vhukuma uri tshitshavha na mutshimbidzi wa wadi a kone u ṱalukanya uri mafhungotsivhudzi ayo a khou thusedza naa kana u hanedza / kana u khukhulisa IDP .
Ni kone u ola tshifanyiso tsha hone kha fureme .
( ii ) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Pholisi ya Lushaka malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamushumo na u aluswa ya Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka Gireidi ya Ṱ-12 ; na
Khethekanyo ya 3.6 yo amba nga U tshea Mafhungo - ino khethekanyo i sedza nzulele nga nthihi nga nthihi dzine dza ṱoḓea ya dovha ya khethekanya mifuda ya vhathu vha ndeme khathihi na sisiteme dzine dza ṱoḓea kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa masia aya e a bulwa .
Ro pfa phosho .
Ḽevele ya ḽifhasi ya musaukanyo ine ya elana na maitele a ḽifhasi na maanḓa ane a fhirisesa vhukwamani ha mivhuso . 
Ndi ngazwo ho pfi maitele maṅwe na maṅwe ane a nga huvhadza ṅwana a songo ṱanganedzwa . 
Tshumelo idzi dzi ṋekedzwa nga masipala nahone dzi katela tshipimo tshiṱukusa tsha muḓagasi , maḓi na tshumelo ya mabunga zwo linganaho u kanzwa ṱho ḓea dza miṱa i shayaho .
Maanḓalanga apo a na vhuḓifhinduleli ha u laṱa malaṱwa zwao o bveledzwaho kha vhupondaulwa hao , khathihi na u fhungudza masiandoitwa a fhethu ha ḓaleḓale kha zwitshavha zwa nga tsini . 
U bvelela ha nḓowetshumo hu nga dzhiwa sa ho vhangaho ṱhoḓea i aluwaho ya zwibveledzwa na u paka yo khwiniseaho . 
Phurogireme dza tshipentshela dzi ḓo iswa phanḓa na u ṱuṱuwedzwa u itela u vha na v vhuṱanzi ha uri vhaswa vhashu vha wane zwikili zwi sa dini nahone vha thusiwe nge vha wanelwa mishumo , hu tshi katelwa na u pfumbudziwa kha vhusimamabindu na zwa dzikoporasi . 
Thendelo ya u ṱun ḓa u bva kha Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha i a ṱo ḓea phanḓa ha musi muthu a tshi nga ṱun ḓa phukha kana tsinga dzi fanaho na tshisikwa tshi saathu u bebwa , makumba kana luḓi lwa vhunna zwi ḓiswaho Afrika Tshipembe .
Vhunzhi ha vhatholi vho kundelwa u ita mushumo wo teaho wa u funza vhashumi , zwenezwo muvhuso u ḓo tea u sika zwiimiswa zwa u ita ezwi thwii . 
Fhedziha , hu na nyimele nnzhi dze ndeme yo ṋewaho pfanelo dza vhaṅwe ya ṱoḓa uri mulayo wa u sa vha na u timatima wa tea u shuma nga woṱhe hu si na khumbulelo ya u sa vha na mulandu . 
Mulilo ndi tshithu tsha khombo vhukuma kha nnḓu iṅwe na iṅwe , nga maanḓa khishini .
Salifa daiokisaidi i bveledzwa musi malasha a re ngomu ha Salifa ya nṱha a tshi swa . 
Zwi elanaho na mafhungo a vhunṋe na u ḓihudza ndi mvelele ṱhukhu dzo fhambanaho dza vhaswa dzo ṱoṱomowaho kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho , nga maanḓa kha nḓowetshumo ya muzika , vhutsila na fesheni . 
U shumisa thembamvanganyi kha u fhaṱa na u ṱhukukanya maipfi .
Vha khou tea u ṋetshedza ndangulo ya masheleni na tshumelo dzi elanaho na vhutsivhudzi u ita mbetshelwa dzo shaedzwaho dza ṱhoḓea ya vhudzulo . 
Kha tsha vhuimo ha saintsi tshibveleli a tsho ngo ṱalutshedzwa u ya nga ha nungo dzine dza sa kone u lavheleswa . 
Vha ṱavhanya u xelelwa nga dzangalelo kha zwi konḓaho zwi ṋetshedzwaho na u ḓibvisa kha khoso .
Nzulele hei i tea u ṱaluswa nga reshio dza khemikhaḽa dza zwa shangoni dzi no fana kwakwakwa na dza khungumuṱavha dzi songo tshikafhadzwaho dza vhuponi uhu . 
U langa u nga ngona na u fhungudza nga zwiṱuku mulandu wa mugaganyagwama u ya kha vhuimo hune ha langea nga nḓila ine ya si tsitsele fhasi u khwinisea ha ikonomi . 
U ḓivahdza tshitshavha nga ha mafhungo maṅwe na maṅwea bvaho ha masipala .
Mail and Guardian 3 u swika 9 Ṱhangule 2007
Vhudzuloni , Bannga i ḓo engedzedza kushumisele kwa zwishumiswa zwa tshelede zwo ḓitikaho nga makete . 
Nga fhasi ha ṱhoho iyi thendelo na u laṱwa nga fhasi ha ndeme ya maraga zwi a shumaniwa nazwo . 
Nḓila ine vhanna na vhafumakadzi vha dzhiwa na u farwa ngayo lushakani ndi iṅwe ya thikho ya sisiteme ya zwa polotiki , ikonomi na u tshilisana .
Ro no ḓi swikela zwe ra ḓivhofha uri ri ḓo swikela kha tshifhinga tshipfufhi nga tshifhinga tsha madalo a muphuresidennde hu u fhindula mbilaelo dza tshitshavha nga ha mafhungo a tshikolo na ndondolo ya mutakalo . 
Masheleni na ndaka
Fhedziha , arali lutamo lwa zwa poḽitiki yo teaho lu sa khou bveledzwa u bva kha Muvhuso , mivhuso o dzhenelaho i fanela u thoma ya ita zwoṱhe zwi konadzeaho u ambedzana nga hayo kha nyambedzano dzo khwaṱhaho , u ṋetshedza maitele a thekhinikhala na thusedzo iṅwe yo teaho . 
ita mapholisa vha fhedze tshifhinga vha tshi khou shumana na zwithu zwi siho sa izwo mapholisa vha tshi nga rumelwa hune hu sa vhe na shishi .
U ṱhonifha vhaṅwe vhagudi
Miṅwe ya milandu i dzhia tshifhinga tshihulwane nga nṱhani ha mbuno dzi re nga fhasi ha ndangulo . 
Mbalavhathu na yone ndi tshithu tsha ndeme u itela u fhaṱa vhukoni ha tshiimiswa kha sia ḽa vhukoni , ṱhanganelo na nḓisedzo . 
Fhedzi mbudziso dzenedzo a dzi athu u fhindulwa .
Vharangaphanḓa vha Afrika vho sumbedza ndeme khulwane ya u ṱanganelana kha zwa ikonomi ngauri arali zwa sa vha hone , mashango a Afrika a re na ikonomi ṱhukhu ha nga ḓo kona u swikelela mveledziso yavhuḓi kana u fhelisa thaidzo dzine dza vha hone . 
Vhunzhi ha atikiḽi dza magazini dzine vhagudi vha vhala ndi dza lushaka ulwu .
Yunithi ya mapholisa a zwa vhudziki tshitshavhani i ḓo rumela miraḓo ya fumbiliṱhanu na zwiendedzi zwiṋa zwa ḓaraṱa ya mipfa . 
Kha ri ṅwale kha u vhumba mafhungo .
puloto , khuḓano , siangane , fhethuvhupo , muanetsheli , thero
Hu sedzwe zwishumiswa zwa tshitandadi zwo telwaho Zwikili zwa Vhutshilo zwo dodombedzwaho kha khethekanyo ya 2 na zwishumiswa zwa Themo ya 1
Ri tama u vhona vharema vho dzhenelela thwii kha mabindu na u vha vhaṋe vha dzifeme .
Swigiri yo kalulaho i dovha ya vhanga mivhili yo kalulaho .
Milayo ya Nyangaredzo ya Khonṱhiraka iyi i ḓo vha tshipiḓa tsha maṅwalwa oṱhe a bidi nahone a yo ngo tea u shandulwa . 
Rekhodo dza DHS dzi langulwa zwi tshi tevhedzela ṱhoḓea dza mbetshelo dza Mulayo wa Zwiko zwa Mbulungelo wa Afrika Tshipembe ( Mulayo wa vhu 43 wa 1996 ) .
U ya nga mulayo uyu , muvhuso u tea u ḓiimisela u lambedza poswo dza vhudededzi u tshi shumisa ndivhanele dzi sa ḓuri nahone dzo tea zwa pfunzo zwikoloni zwoṱhe zwa muvhuso na zwi no thuswa nga muvhuso . 
Nga u thola vhathusi vha vhadededzi , ri khou tevhedza tsumbo dza mashangoḓavha na u fhaṱa kha tshenzhelo dza nga ngomu ha zwiṅwe zwa zwikolo zwashu . 
Dziṱhirasithii zwenezwo vha tea u zwi humbula u ri kana vha khwinise ḽidzinginywa ḽavho naa , zwo ḓitika nga vhupfiwa he ha ṱanganedzwa , na uri vha kona u ṋetshedza lidzinginywa ḽavho ḽa u fhedza kha Muṅwaleli u itela thendelo . 
Tshipikwa tsha khethekanyo iyi ndi u tandula masiandaitwa a mutitilidzo wa muṱaṱisano nga nyaluwo ya vhubveledzi kha sekhithara ya u bveledza Afrika Tshipembe . 
O onyolowa na u ṱharamuwa zwi lungulula uri ni nga muvhili .
Ofisi ya Mulangavundu ndi mutholi wa nyito ya khwaṱhisedzo . 
Khoudu ya Davhi : 204-109
Nga ngoho ndi nyito ine vho ḓilugisele u i dzhia fhedzi musi vha tshi sinyuwa izwo zwi ṱuṱuwedza vhuḓifari havho , sa tsumbo , u ṱutshela kule na murangaphanḓa wa tshigwada . 
U langula izwi zwoṱhe hu tea u vha mushumo u ḓiitaho nga woṱhe une vha ṱanganedza vhuḓifhinduleli fhedzi . 
Sa musi a tshi ḓo ḓivhonadza muvhudziswa ha athu khethululwa na uri khaṱhulo iyi i tshimbilelana na nḓisedzo . 
Zwipuka : Zwifuwo zwa bulasini
Mbava i re muhumbulelwa a kha ḓi vha ho muswa u bviswa tshifhinga tshoṱhe musi o farwa . 
MaAfurika Tshipembe vha fhiraho 20 miḽioni vho ita ndingo dza HIV ubva tshe ha rwelwaṱari fulo iḽo nga 2011 zwine zwa sumbedzisa fulufhelo kha tshumelo ya mutakalo .
Mulaedza u khou ḓa ri vhukati ha themo ya ofisi ya Ndaulo ya Vhuṱanu he zwa ita uri ṅwaha wa 2017 u buliwe uri ndi Ṅwaha wa Vho Oliver Reginald Tambo na uri ndi ṅwaha wa u khwaṱhisedza vhuthihi .
Arali tshigwada tshine tsha fhira tshithihi tshina mbudziso ifanaho kha vha vhone zwauri tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi a shela mulenzhe .
U topola zwiko zwi ṱoḓeaho na u fha vhathu nga muthihi vhuḓifhinduleli . 
Ndi pfesesa uri Muhasho hoyu u khou isa phanda na u ita mushumo wavhuḓi kha u tshimbidza ndivho iyi , naho huna khaedu dzino fana na u tsela fhasi ha masheleni . 
U avhela na u shuma zwa vhuṱoli ha thangelalwendo ya goloi dza muvhuso . 
Ndivho ya zwiedza izwi hu ḓo vha u ḓisa kupfesesele kwa mihumbulo ya ndeme , milayo na milayo kha saintsi . 
Vhudzulo ha vhathu ho ṱanganelanaho na u fhaṱiwa ha zwitshavha zwithihi na u fhaṱa lushaka . 
Zwiṱaṱamennde izwi ndi wone mutheo une ra dzhia khawo na u bveledza zwishumiswa zwiswa zwa mveledziso ya mvelele . 
Gumofulo ḽo khethekanaho :
Arali vha tshi tama u vhiga ifa lo ralo , ndi zwa ndeme uri vha ite vhige ofisini ya Master .
vhalindi vha getheni na dzharaṱani
Mulayo wa u vhaisa ndi wone wa ndeme kha u dzhiela nṱha zwa vhulamukanyi , Harm naho mikano ine wa randela i fhungo ḽine ḽa tea u sedzwa kha u dzhiela nṱha ndingano . 
Mugaganyagwama ndi pulane ine ya sumbedza uri mbuelo yo ṱanganedzwaho ndi vhugai na uri i ḓo shumiswa nga nḓila-ḓe kha tshifhinga tsho tiwaho .
Iṅwe thuso ya u bvisela khagala " u kanganyisea huṱuku " hu nga ṋetshedzwa , fhedzi hu themendelwa zwo khwatha uri vhane vha ndaka vha te mueletshedzi o pfumbudzwaho u vha imela . 
Vhakwameaho u bva kha vhupo ho sedzwaho vha a rambiwa na vhone .
Thimu yo fhelelaho i anzela u vhumbiwa nga madokotela , vhaongi , madokotela vha nyonyoloso ya miraḓo , vhashumi vho gudelaho u khuthadza vhashumi , muthu o gudelaho muambo na luambo na , hune zwiko zwa tenda , dziṅwe dziphurofeshinala . 
Ngudo yo dovha ya sumbedza u dzhia sia ha mbeu kha zwiimiswa zwa masheleni zwi re hone . 
Mbuedzedzo na yone yo buliwa , na mbekanyamitele yo dzinginya mbekanyamushumo dza vhulondoli , hu si ha muthu ane a vha phuli ya halwa , fhedzi na miṱa na yone yo kwameaho nga vhudakwa ha muthu . 
Kha vha ite khumbelo kha
Inthanethe yo ḓala nga dziathikili , naho tshitaila na magudiswa zwi so ngo tou fhambana na zwe zwa tou ṅwalwa kha mabammbiri , ndi zwa ndeme u dzi ṱola , sa izwo dzi tshi wanala kha zwibulogo , zwine zwa vha kuṅwalele kuswa kune kwa shumiswa hoṱhe-hoṱhe .
Malaṱwa manzhi a re khombo a khemikhala , zwihulwane a mishonga , zwiṋokisi na thini dza zwifafadzeli , zwi khou fhiswa na nyelelo ya malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili kha zwiimiswa zwo songo itelwaho u ṱanganedza malaṱwa aneo . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala , tsumbo , u shumisa ludungela lwa mafhungo
U bveledza nḓila ya phambano ya muhumbulo yoneyone , yo linganyiswaho zwavhuḓi na u ḓiimisa nga yoṱhe nga u shumisa vhuṱanzi , ro dzudza na u tsireledza phambano u swikela . 
U eletshedza kha mafhungo a mbekanyamaitele ya zwa maḓi , ho thoṅwa Vhuimeleli ha Khoro ya Lushaka ya Ngeletshedzo dza zwa Maḓi . 
Ṱhuṱhuwedzo , u phuromota mutakalo wa muhumbulo na u thivhela malwadze a muhumbulo na u shumiseswa ha zwidzidzivhadzi . 
Hu na mbekanyamushumo ya mbuedzedzo u vhona zwauri tshumelo dzi khou ḓiswa kha vhupo he hezwo zwa vha zwi sa ṋetshedzwi nga u angaredza . 
1.1 Muhanga wa Kushumele kwa theo ya mulayo wa vhudavhidzani
Dwadze ḽi kwama nḓisedzo na ṱhoḓea zwa u ya zwikoloni zwa phuraimari na sekondari . 
Fomo ya u ita khumbelo iya wanala kha
Sisiṱeme ya u renga nga muhasho yo lugela u sedzulusa dzibidi . 
GIREIDI YA 2
Kana tshitshavha tshi a sudzuluwa kana hai ndi tshivhumbi tsha u engedzedza tshine tsha ḓo bveledza dziṅwe khethekanyo ṱhukhu dza phetheni dza pulane . 
Vhadzulapo vha tea u kwamiwa nga ha ndeme ya tshumelo ine vha i wana nahone hune zwa konadzea vha tea u ṋewa khetho ya nga ha tshumelo dzi ṋekedzwaho .
( a ) mafhungo a muvhuso wapo o dodombedzwaho kha Tshipiḓa tsha B tsha Muengedzo wa 4 na Tshipiḓa tsha B tsha Muengedzo wa 5 ; na
Ri khou ṱuṱuwedza vhaḓivhi vha zwa mutakalo MaafrikaTshipembe vhane vha shuma mashango ḓavha na u ṱoḓa nḓila ine vhaḓivhi vha zwamutakalo vhare kha phensheni u kona u shumisa tshenzhemo na vhukoni havho u pfumbudza vhadivhi / vhashumi vhaswa vha zwa mutakalo .
Ndivhuwo dzashu dzi dovha dza ya kha vhabebi na vhashumisani kha zwa matshilisano na madzangano a vhadededzi , vhane vha vha vhathu vha kwameaho vha vhuṱhogwa kha lwendo lwa u alusa vhana vhashu u vha isa kha zwivhuya zwihulwane . 
Zwiṅwe hafhu hu na vhuṱanzi vhunzhi vhu no sumbedza uri u shuma vhusiku zwi na masiandaitwa a si avhuḓi kha mutakalo wa vhashumi . 
Ndadzamapfumo : mahoro are kha khuḓano o tenda u imisa u lwa nga tshao . 
Ḽifurase ḽa thangeladzina : tsumbo , U ima hanga nṱha ha thavha ho itisa uri mukosi wanga u pfale kule .
Bugu dza u shumela dza Rainbow ndi tshipiḓa tsha zwe Muhasho wa Pfunzo ya Muteo wa ita zwa u khwiṋisa vhukoni ha vhagudi vha Afrika Tshipembe vha gireidi dza rathi dza u ranga .
Vho Dokotela Goolab vha ri mveledziso ya mishonga ya pfuko yo aluwa na u bvela phanḓa zwine leukaemia na dziṅwe pfuko dza malofha a dzi tsha vha tshigwevho tsha lufu .
Hu do dotea vhutanzi malugana na zwiwo zwenezwo .
Tshivhalo tsha vhathu vho valelwaho tshi khou engedzea , zwine zwa amba uri vhathu vhane vha khou valelwa ndi vhanzhi kha vhane vha khou vulwa . 
Zwikili zwa kuhumbulele u ya nga khovhelo ya vhukuma ya ḽevele dza kuhumbulele , ṋetshedzi ya zwikhala zwa u humbula , vhukwamani , mbambedzo na ṱhalutshedzo dza iwe muṋe zwo khwaṱhisedzwa . 
Ro dovha ra takadzwa nga tshivhumbeo tshashu tsha ndangulo tshine tsha imelela u tevhedza milayo ya ndinganyiso ya mavu , kha vhuimeleli ha vhafumakadzi . 
Ndivho ya miṱangano
Afrika Tshipembe , mbili tsha raru tsha nyaluwo ya vhukuma ya vhubveledzi hapo i bva kha nyaluwo ya ṱhoḓea yapo ngeno thihi tsha raru i tshi bva kha nyaluwo ya ṱhoḓea ya mashangoḓavha . 
U thola hashu ho vha ho sedza kha u ḓadza zwikhala zwa mishumo zwi re zwa ndeme , zwine zwa vha zwa ndeme kha vhubindudzi hashu vhuhulwane . 
Kha vha thuse kha u thivhela thaidzo
KHETHO DZO VHOFHOLOWAHO , DZAVHUḒI DZA TSHIFHINGA TSHOṰHE
Vha SAPC vha tikedzi muhumbulo wa uri vhuloi ndi vhugevhenga , zwihulwane ngauri vhathu vhane vha pomokwa vhugevhenga vhu kwamaho vhuloi a vha vhuyi vha tenda uri vha a lowa .
U vhona zwauri fhethu hune ha vhewa hone zwithu ho kuna nahone ho pakwa zwavhuḓi . 
Luṱingo : 021-403 2476 / 7
Ri ita mbadelo murahu kha miraḓo lwa eḽekiṱhironiki , zwenezwo vha tea u khwaṱhisedza uri vho khwinisa zwidodombedzwa zwavho zwa banngani vha zwi lulamisa.
Muvhigo u ombedzela uri mbekanyamaitele idzo dzi fanela u sedzana na tshivhalo na khwaḽithi zwa mudededzi . 
Naho madzangano a polotiki a sa ṱuṱuwedzi uri komiti ya wadi i khethwa hani kana u tiwa sa zwe zwa sumbedziswa kha mbetshelwa ya mbekanyamaitele , ho vha na nyimele dza ṱhuṱhuwedzo ya madzangano a polotiki he a shuma mushumo muhulwane kha u nangwa ha komiti .
Mawanwa a vhurangeli ha Accra o vha e a uri " Mashango o bvelelaho , naho zwo ralo , ha ngo vhofholowa kha thaidzo dza mutakalo . " 
haseledza na vhana tshifhinga tshoṱhe nga ha mafhungo a tshikolo nga u angaredza ;
U ela he nda hu ita ndi ha uri thekhinoḽodzhi yo ḓiswa kha vhathu vha songo lugiselwa uri vha kone u i shumisa . 
Avho vhane nga murahu vha ḓo lingedza u vula hafhu zwiteṅwa zwi dzhenelelaho a vho ngo zwi kona . 
U guma kha R14 238 nga muṱa nga ṅwaha Radioḽodzhi ( ya mutheo ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
U bva kha vhuṱanzi hoṱhe , zwi khagala uri nga tshenetsho tshifhinga tshe zwa thoma ngatsho vhunzhi ha vhathu vho vha vho no ḓi huvhala na u lovha . 
U vhumba tshisiku tshawe tsha maipfi ene muṋe khathihi na ṱhalusamaipfi yawe a tshi shumisa maḽeḓere a u ranga a maipfi .
Ṋamusi vundu heḽi ḽi na mafhungo o fhambanaho ane ḽa nga a mba , ndi ngoho ndi mafhungo avhuḓi ane ḽa nga a amba . 
Muambeli wa Transnet Vho Mboniso Sigonyela vhori ho sedzwa kha zwikili zwine zwa khou ṱahela kha inzhiniarini na accounting u itela u khwaṱhisa mutheo wa zwikili zwa Transnet .
Ho sedzwa thendelo u thoma,mutevhe wa tshumelo dzo themendelwaho na tshumiso ya fhethu ha u arela ha masiari na zwibadela zwa DSP
Khoro , fhedzi , i tea milayo ya u khetha miraḓo ya Komiti dza Wadi .
ṱola kushumelele hu sa athu itwa muvhigo
Zwino , ndi swikisa kha vhone uri khethekanyo ye vha ita khuwelelo khayo a i tevhedzi Ndayotewa nahone a yo ngo luga .
Vhubindudzi kha ḽeveḽe ya nṱha vhu ḓo badelwa kanzhi nga u engedza u hadzima nga mabindu a muvhuso . 
Heḽi ndi bono ḽashu ḽa Tshanduko yo fhelelaho ya ikonomi .
Hu na ṱhahelelo ya zwikili ya u tevhelela mavharivhari a vhufhura kha madzangano o lambedzwaho . 
U ṅwala na u sumbedzisa mitaladzi 2-4 nga ha ṱhoho yo ṋewaho u itela u vha tshipiḓa kha u sika .
Kha vha rekhode kha fiḽipitshati .
Vha ḓo ṱangana luthihi nga ṅwaha u amba nga ha mafhungo na madzinginywa . 
U shumisa zwikili zwa u vhala zwo teaho , sa thounu , voḽumu , thempo , ipfi , kuungele , kuelele
Vundu ḽi nga kona u fhirisela phanḓa ḓuvha ḽa u isa , arali na hone ḽi tshi vhona zwo tea . 
U ita nyambedzano nga ha maipfi maswa a re kha tshibveledzwa tsho vhalwaho
Miṱangano ya u tsivhudza / eletshedza
mukolodi a saathu u vhuya a vhonwa mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi .
U fhelisa u sa lingana ha ḓivhazwakale hu tshi katelwa u thithiswa ha tshifhinganyana .
Zwine zwa bvelela musi no no bvisa khekhe ovenini ?
Maimo aya a pfadzaho a ḓitika nga zwiitisi zwo fhambanaho zwa poḽotiki , ikonomi , matshilisano , fhethu , na mvelele . 
Tshitandadi tsha yuniti iyi ndi tsha vhagudi vha shumaho kha Komiti ya Wadi kana tshiimiswa tsha Muvhuso Wapo , hune u wana vhukoni malugana na tshitandadi itshi zwa ḓo engedza tshileme kha mushumo wa muthu .
2.2 Zwipikwa zwa CBP
Vha fanela u ḓivhadza Minisṱa wa Zwa Mupo nga ha muhumbulo wavho wa u ita ṱhoḓisiso kha zwiko zwa zwitshila zwapo hu na ndivho ya mbambadzo .
Yunithi ya u Renga na u Vhambadzela Nnḓa
Tshiimo tsha themamveledziso a tshi kwami fhedzi khwaḽithi ya vhutshilo , fhedzi themamveledziso yo dizainiwaho zwavhuḓi i dovha hafhu ya livhisa kha vhubveledzi ho khwiniswaho . 
3 . U shumisa Batho Pele kha u shela mulenzhe ha tshitshavha
Vho Nomfundo Maseti ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Ndi vhafhio vha teaho u ita khumbelo ya ndambedzo ?
Ni shumise muṅwalo wa u naka .
12.30 u swika 1.30
Nga u dzheniswa ha Afrika Tshipembe , Afrika zwino ḽi na tshikhala tsha u khwinisa vhuimo haḽo kha maraga wa ḽifhasi . 
Hezwi naho zwo ralo zwi khou shumaniwa nazwo . 
12.45 u swika 2.15
Vhagudisi na vhagudi vha na HIV vha eletshedzwa u thoma vha amba na dokotela nga khonadzeo dziṅwe na dziṅwe dza khovhakhombo kha mutakalo wavho na phirelo nga tshifhinga tsha mutambo . 
Vhathu vhashu vha nga si fhirisele phanḓa nḓala ine vha vha nayo nahone ndi vhuḓifhinduleli hashu roṱhe u khwaṱhisedza uri ri a lwa na khaedu idzi . 
Khabinethe i ita khuwelelo hafhu kha vhathu vhoṱhe vha kwameaho uri vha shumisane u itela uri yunivesithi dzashu dzi vhe vharangaphanḓa vha nyambedzano dza vhoṱhe na khwiniso .
Webusaithi dza tshizwinozwino dzine dza shumisea , dzo fhelelaho , dzo teaho , dzi tevhedzaho maitele a khwinesa a webusaithi dza muvhuso . 
Zwi na vhuṱanzi ha uri mbekanyamaitele dzo teaho , kathihi na mihanga ya tshiimiswa na ya mulayo zwi khou ṱahela kana a zwi shumi zwavhuḓi ngeno vhukoni ha thekhinikhala vhu tshi dzula vhu fhasi . 
u sengulusa na u ṱalusa data ye a ṋewa .
Mufari wa Ṱhanziela ya Lushaka ( Mafunda ) u ḓo kona u : 
Na khonani dzashu ri ḓo dzi fhavho zwifhiwa .
1.7 . Khabinethe i livhuwa vhabebi vhoṱhe , vhagudisi , maḽekitshara na vhalauli kha u thoma ha vhuḓi ha ṅwaha wa u guda wa 2017 .
Hune ha ṱoḓea khakhululo ya zwa poḽotiki , vhupulani a tshiṱirathedzhi vhu vha ha ndeme kha u bvelela . 
( 5 ) Vhathusa Muphuresidennde vha nga shumisa maanḓa nahone vha fanela u ita mishumo yo kumedzwaho ofisi ya Vhathusa Muphuresidennde vha Mulayotewa kana yo avhelwaho yeneyo ofisi nga Muphuresidennde .
Vhuḓorobisi ndi tshibveledzi tsho ḓoweleaho kha mashango manzhi u mona na ḽifhasi . 
Musi u gonya nṱha tharifi dza muḓagasi zwi sa khou takadza , ri fhulufhela uri zwivhuya zwa tsheo iyi zwi ḓo fhira zwivhi . 
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha
U kuvhanganya zwitshavha kha u dzhenelela nga huhulu kha vhurangeli ha u thivhela vhugevhenga kha tshitshavha kha ḽa Mpumalanga . 
Ṋamusi Eskom i ḓo saina Memorandamu wa u Pfesesa na vha Tshikwama tsha Zwivhaswa na vha Transnet Ports Authority u itela uri shango ḽi fhiwe vhuṱanzi ha nḓisedzo ya nga misi ya dizili .
Ntakadzeni na Peter vha pfana na u tamba bola tshikolo tshi tshi bva . nṋe iwe / inwi riṋe ene tshone vhone
U tewa ha zwikolobulasi na u shandula tshumiso ya mavu zwi tshi katela na thendelo dza zwa vhupo zwi ḓo vha zwo lingana nahone thandela dza u fhaṱa vhudzulo ha zwitshavha na vhudzulo ha vhathu vha miholo ya vhukati a dzi nga lindedzwi kha u swikela thendelo idzi ; 
2.4 Tswikelelo kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho 11
Kha ḽiṅwe sia , zwiṅwe zwigwada zwo bvelela , u tsela fhasi na u dovha u engedzea hafhu . 
Khumbelo ya ? aisentsi ya tshikwekwete tshapo tsha u rea khovhe
20 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Kha vha ite uri vhathu vha thome u ṅwala u ṱavhanya sa izwi zwi tshi fhaṱa vhupfiwa ha pulana uri i vhe hone .
Sisiṱeme ine ya takalelwa ya u ṋetshedza maḓi a u fhisa nga vhunzhi ndi Tshishumiswa tsha u dudedza Fulufulu . 
U vhewa fhethu u ya nga vhupo ha dzikhomishini zwi shuma sa tshithivheli tsha vhadavhidzani ha tshifhinga tshoṱhe . 
Lutendo ulu lu dovha hafhu lwa sima kha kupfesesele kwa uri mitakalo i nga si ṱuṱuwedzwe hu sa sedziwi nzulele ya zwa matshilisano , zwa ikonomi na zwa nzulele ya poḽotiki . 
zwifanyiso , tshati dza kha luvhondo na mimapa
Hezwi zwi nga vha zwa ndeme kha madzulo maswa ane a khou aluwa nga u ṱavhanya hu fanaho na Diepsloot hune Planact ya sedzulusa khonadzeo ya dzangano ḽiswa ḽa vhadzulapo u itela nyaluwo musi vhudzulo vhu tshi hula nga ha u swika ha vhadzulapo vhaswa na u dzula .
ZWIKHALA U BVA KHA LUPFUMO LWA ZWI TSHILAHO ZWA AFRIKA TSHIPEMBE 6
Kha ḽi dzule ḽo ṋukala .
Zwithu zwa nnyi na nnyi zwo fanelaho kha zwikhala zwi shumiselwaho zwa vhulimi ḓoroboni zwi na khonadzeo dza u elana na sisiṱeme ya tsheledzo ya maḓi na tshumelo ya ha u zwi vhea hone u itela madzembe a bulasi . 
Vho N F SHIVAMBU : Ndi bva hani ndi sa athu wana phindulo ?
U ṅwala nga kha tshifhinga tsho fhelaho
U tamba mutambo wa luambo u sa konḓi
Mvelele ya tshiimiswa yo vha i songo lugela miṅwe mirafho nga ngomu ha tshiimiswa . 
vhukwamani
Nahone hezwi , mashudumavhi , ndi thero ya dibeithi yashu ṋamusi . 
Muhanga wa thikhedzo u lavhelela uri mbadelo dzo badelwaho dzi ḓo waniwa murahu musi thandela i tshi thoma u shumiswa . 
ICASA i ḓo mbo ḓi ṋewa maanḓa , i ḓo dzhia maga kha masia oṱhe e nda a vhona nahone ndi vhona maitele a fanaho na kha dziṅwe sekithara .
Mvelelo dza kuvhonele ukwu kwa nḓila ya ṱhogomelo nahone ku langwaho nga mulayo kha sisiṱeme dza komiti dza wadi ndi dza uri miṅwaha miṱanu nga murahu ha mbekanyamaitele dza komiti dza wadi dzo vha bveledzwa , hu na vhubveledzi vhuṱuku ha zwithu zwiswa kana khumbulo dzi vhonalaho kha nḓila ye komiti dza wadi dza thomiwa ngayo .
Ri nga kona u vhona mbuelo nga mishumo ya bada dzo fhambanaho dzine dza khou khunyeledzwa na nḓila ntswa dza vhaendangaṋayo na baisigira dzine dza khou khunyeledzwa nga ngomu na u mona na ḓorobo khulwane . 
Avho vha sa tevhedzi nahone vhane vha khou lavhelesa dziṅwe khetho vha nga eletshedzwa zwavhuḓi u bvelela kha mbekanyamushumo ya tshifhinganyana musi vha kha ḓi kona . 
Fhedzi , ezwi zwi ṱoḓa uri zwipikwa na zwithu zwine zwi nga ṋetshedzwa zwi vhe zwi tendiseaho na u swikelea . 
( a ) tenda u saina Mulayotibe ; kana
Khoro ya Madzina a Vhupo ya Afurika Tshipembe ( SAGNC )
Zwavhuḓivhuḓi , vha nga kha ḓi zwi humisela murahu , vha bveledza kuvhonele kwo ṱuṱuwedzeswaho nga zwa u fhedzisela hu si nga matheriaḽa wa u ranga . 
Zwikolodo zwi a phumulwa musi zwi tshi topolwa sa zwine zwa si tsha ḓo badelwa . 
Mbadelo dzi tshimbilelana na u vha hone ha masheleni , na u dzhiela hafhu zwithu nṱha ha maṅwe a masheleni aya kha thandela ntswa u ṱavhanyisa ndondolo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ya themamveledziso dzi re hone . 
Idzi mbuelo dzi nga dovha dza vha dzi kha tshivhumbeo tshi si tsha masheleni u fana na mafhungo a zwigwada , vhugudisi,vhupo ha u vhulunga sambula na nḓivho ya murafho .
Nambatedzani muvhili uyu kha gwati ḽa thoiḽethepheipha .
Naho pfanelo ya u gwalaba yo tsireledzwa fhasi ha Ndayotewa , pfudzungule a dzi ṱoḓei , u shushedza na u kwasha ndaka .
U kona u ita zwithu zwinzhi ha Gauteng , vhuimo haḽo sa ha u vha musanda wa ikonomi wa Afrika Tshipembe , na u ḓala ha zwiṱori zwa ḓivhazwakale zwi takadzaho nga maanḓa na fhethu ha vhufa , khathihi na vhupo hu konaho u ita zwinzhi , zwi khou sia vundu ḽi tshi khou ḓivhea nga maanḓa sa fhethu ha zwibveledzwa na vhaṅwe . 
Kuitele kwashu kwa ngomu kwa khonadzeo ya u imiswa kwo no thomiwa kale ku tshi hanedzana na miraḓo iyo . 
Mbonalo ya ikonomi na muthelo kha shango i kwamea nga maanḓa nga khaedu dza ikonomi ya ḽifhasi , zwa sia hu tshi vha na u ongolowa kha phimo ya nyaluwo ya ikonomi . 
Mudededzi
( a ) Ḽi fanela u nanga vhurumiwa haḽo ha tshoṱhe u bva kha vhathu vhe vha vha vhe dzisinetha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma na uri vha tshi ḓo kona u shuma sa vhurumiwa ha tshoṱhe , na hone
THENDELANO YA TSHANDUKISO
( b ) Mulayotewa wa vunḓḓu , arali Mulayotewa wo phasiselwa Vunḓḓu .
Khophi tharu dza rekhodo dzi tea u ṋetshedzwa na u ḓiswa sa nyolo ya tsho fhaṱiwaho musi thandela i tshi fhela . 
Naho mirafho yo fhiraho ya vhaswa yo lwa na u wanulula vhuthu hashu u bva kha avho vhe vha ḓi fha mushumo u sa konadzei wa u ri hanela zwone , vhaswa vha zwino vha tea u lwela u swikelela vhuḓipfi ha vhuthu hashu . 
Ri tshi sedza phanḓa , masiandoitwa a u shanduka ha mutengo wa zwiḽiwa u tshi gonya zwi ḓo dzula zwo ralo nga 2008 woṱhe naho hu si na huṅwe u gonya ha mitengo . 
2.8 . Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mawanwa a Muvhigo nga Tshigwada tsha Mushumo tsha Dziminisiṱa tsho sedzaho kha mavharivhari a ' thengiso ya zwikhala zwa vhadededzi ' dzi kwamaho vhathu , madzangano a vhadededzi na vhaofisiri vha miṅwe Mihasho ya Pfunzo ya Mavunḓu .
Nṱhani ha pfanelo dza mbofholowo na vhuḓilangi , vhathemendeli vha tsha u fhedzisela vha nga dovha vha khwaṱhisedza pfanelo ya ndinganyiso na tshirunzi . 
Bono na tshipikwa wa muhasho zwi ḓivhadza sia ḽa maano . 
Vhafumakadzi vho maliwaho vha sa shumiho vha nga thoma zwavhuḓi dzangano ḽa vha vhambadzi kha shango . 
TSHIKALO*
3.1 Khabinethe i ṱanganedza madalo a Tshiofisi a vhueni ha Zimbabwe he ha vha ho rangwa phanḓa nga Muphuresidennde Vho Robert Gabriel Mugabe .
Ḽavhuraru
Milayo na Vhuḓifhinduleli ha Komiti dza Wadi
Hezwi ndi zwiko zwashu zwihulwane , vha a ḓivha , zwiko zwashu zwihulwane zwa mafhungo . 
Thekiniki dzo leluwaho dza u ganḓisa hu tshi shumiswa zwithu zwo wanalaho , sa zwitivho zwa maboḓelo , matombo , maṱari , zwanḓa
Zwi fanela u vhewa kha ofisi i re henefho , faila dza vhashumi vhoṱhe vha tsireledzo vho tholiwaho u ita mushumo dzi ḓo dzulela u vha dzheniswa mafhungo maswa nga Muṋetshedzi wa Tshumelo . 
Muvhuso wa sedza kha u thoma muhasho wa Pfunzo u re na vhuḓifhinduleli na u swikelelea nga vhoṱhe , u isa tshimelo ya tshifhinga tshilapfu nahone ya khwine , u ṱuṱuwedza zwikhala zwa u guda lwa tshifhinga tshilapfu khathihi na uri vhathu vha ḓifulufhele nga vhone vhaṋe ngeno vha tshi khou isa phanḓa na u shela mulenzhe ho sdezwa tshitshavha tsha demokirasi na nyaluwo ya ikonomi . 
Ho sedzwa dziPMB Tshumelo dza zwa maṋo
Tshumelo yone ino ṋetshedziwa nga Ofisi ya Muimeleli wa Miṱa ni i vhona hani ? 
Zwi a , zwenezwo , ṱanganedzwa uri nomboro dzo ṋetshedzwaho dzi nga ḓisa u anganyela ho fhiraho , ho sedzwa uri i nga katela elementhe dzi si dza u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Ahuna mutshipiso na vhupambuwi ho wanalaho u bva kha Gwama ḽa Lushaka . 
Ṅwedzi wa Afrika ndi une khawo ha khwaṱhisedzwa vhuthihi vhukati ha tshaka dza Afrika na vharathu na vhakomana vhashu vha no dzula Afrika Tshipembe .
U khwaṱhisedza sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga .
Ro laedza Tshiimiswa tsho Khetheaho tsha Ṱhiḓisiso u ṱoḓisisa nga ha vhulanguli vhu si ha vhuḓi kan vhuaḓa kha mihasho yo fhambanaho , mimasipala na zwiimiswa .
Musi ḽi tshi khou ḓiḓowedza idzi tshanduko , nḓowetshumo na miṱa zwi tea u fhungudza u sa fara vhupo zwavhuḓi .
Vha ṱoḓa u ṋewa tshifhinga tsha u thetshelesa Luambo lwa u Engedzedza u itela ndivho nnzhi dzo fhambanaho na u pfesesa ( tsumbo : mafhungo ) na u ḓiphiṋa ( tsumbo : tshiṱori kana luimbo ) .
Milayo ya Vhuḓifari ya Tshikolo yo sainiwa nga vhafaramikovhe vhoṱhe
Madzina na ḓiresi dza vhuongelo
( h ) Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana kha sia ḽiṅwe ḽa Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano na kha Khoro , nahone arali ho phasiswa nga Khoro na nga Buthano , u fanela u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo
Maḓumbu na muḓalo mahulu
Kuvhusele kwa Komiti dza Wadi dza NQF 2
2.7 . Khabinethe yo tendela Mvetomveto ya Mbekanyamaitele ya Lushaka nga ha Nyengedzedzo na Tshumelo dza Vhueletshedzi na Pulani ya u thoma izwi .
2.2 . Khabinethe yo tendela themendelo nga Minisiṱa wa Vhuendi u ṋetshedza nga u ṱavhanya thendelano ya u hira kha Tag Yachts ( PTY ) Ltd .
DIO wa DHS u ḓo ita uri khumbelo ya mulomo i tou ṅwaliwa kha fomo yo teaho a ṋetshedza khophi kha muhumbeli .
U tevhedza mbekanyamushumo lwo khwaṱhaho zwi laulwa nga miṅwe ya mishumo i teaho u fhedziswa . 
Zwi nga pfala sa muhumbulo u re kule , fhedzi ndi mulovha henefha he ra khethekanywa ra bva zwipiḓa zwa Bantustan na vhupo ha khethano nga muvhala . 
Mbadelo dza nṱha dza u vhea vhalwadze mishonga miswa yo bveledzwaho nga nṱhani ha khonḓelelo kha mishonga ya kale a zwi koni u dzhielwa fhasi . 
Zwi tshe zwo ralo , nga nnḓa ha tshifhinga tshi swikaho miṅwaha ya ḓana kavhili , vhagaledzi vho shumisa nḓila dzi no ṱoḓa u fana na dzo shumiswaho hu tshi govhelwa tshipiḓa tshihulusa tsha shango kha miṅwaha yashu heyo ya ḓana kavhili . 
Themendelo yo khetheaho i a ṱoḓea kha angiogirafi , zwikene zwa CT , zwikene zwa MDCT , khorinari angiogirafi , zwikene zwa MUGA , zwikene zwa PET , zwikene zwa MRI na ngudo dza radio-isotope
U ḓidina ha muvhuso u woṱhe a zwi nga iti uri sekithara ya vhulimivhufuwi i vhe na mutakalo na u tsireledzea , fhedzi ndi zwa muṅwe na muṅwe a re kha vhulimivhufuwi na kha mutevhe wo ṱanḓavhuwaho wa zwa zwiḽiwa u dzia ḽiga .
Vhuvhili havho vho fhedza vha songo kona u vhusa phukha dzoṱhe dza shangoni na maḓini .
Fulo ḽi ṱoḓa u ita uri elementhe dza u dzudzanya dzi ḓivhee nga maanḓa , hu tshi katelwa na u ṱuṱuwedza Maafrika Tshipembe uri vha fhefheḓise fuḽaga ya Afrika Tshipembe , vha gude u imba luimbo lwa lushaka , na u tikedza thimu ya lushaka . 
Tshumelo ya mutakalo wa vundu i na vhuḓifhinduleli ha u ṱola tshumelo dza mutakalo ha masipala na u dzudza tshumelo dza vundu kha tshiimo tsha u ḓilugisela u fhindula mvelelo ya vhulwadze . 
Maga a mbofho ( zwi re ngomu kha khonṱhiraka - hu tshi katelwa tshumelo ine ya khou tea u itwa , tshikhala tshine ya ḓo fhela ngatsho , masheleni , arali hu tshi ḓo vha na u badelana , nz . )
Vhubindudzi vhuhulwane vhu a ṱoḓea u fhaṱa , u vusulusa nga huswa na u ṱhogomela netiweke dza phaḓaladzo , na uri Muhasho wa Fulufulu u khou shuma na Eskom na mimasipala u khwaṱhisedza uri hezwi zwi swikelea ṱhoḓea ya shango . 
Thundu dzo rengiswaho kha khethekanyo iyi dzo vha dzo tea , u pimiwa kha u vha thundu dza vharengi fhedzi . 
kha vha ṋekane nga mbekanyamaitele dza vhumatshelo dza muiti wa khumbelo
Kha vha ṋetshedze zwikhala zwo vuleaho zwi konḓaho zwi na vhuitwa vhuhulwane kana vhuṱuku . 
Thandela i ḓo thomiwa kha mavundu oṱhe a ṱahe . 
U shumisa thembamvangani kha u fhaṱa na u ṱhukukanya maipfi .
Nga vhanga ḽa izwi , zwiṅwe zwidodombedzwa zwo ṋewaho zwi nga fhirisa na ṱhoḓea dzi re kha tshitandadi tsha yuniti .
Thaidzo khulwane ndi u sa eḓana ha thikhedzo ya u ṋea masheleni a pfunzo na u sa vhumbwa ha bodo ya u vhusa ya senthara . 
Fulwi 2006
Munangi u tea u khwaṱhisedza uri Munangiwa ( Nkhetheni ) u a saina muano u khwaṱhisedza u ṱanganedza hawe u nangiwa na u vhoxwa nga muano u re kha Khethekanyo ya 2 ya Fomo iyi .
Tshipikwa ndi u :
Ngudo dza kiḽasi yoṱhe luvhili kana luraru nga vhege minethe ya 15 hu tshi shumiswa ḽiṅwalo ḽithihi nga vhege .
Muhanga wa kushumele uyu u ḓo endedza mveledziso ya pulane ya maitele a IDP u itela masipala muṅwe na muṅwe .
bvisa ndaela ya mbulungo
u ḓo fanela u kona u kungela sekithara dzothe dza tshitshavha uri dzi vhe na ndivho nthihi
Mvelelo idzi na zwilinganyo zwo livhana na gireidi dzo khetheaho nahone dzi a leluwa u dzi ṱalutshedza . 
Mivhuso ya Vunḓu - Vhalangavunḓu , na Miraḓo ya Khorotshitumbe , khathihi na Mihasho yavho
Zwithu kana maitele ane a si katelwe na kathihi a vhidzwa upfi zwi sa katelwi zwa Tshikimu .
Zwifaredzi zwa pulasiṱiki zwi re na zwiṋwisi zwi re na zwi tshilaho zwi a ṱanganedzea tenda mutsi u bvaho kha honndo wa sa pfuke maga o vheiwaho nga vha ndango ya tshikhafhadzo ya mufhe u ya nga theo ya mulayo ine ya shumiswa kha vhupo honoho . 
-- U shumisa maipfi vhudzisa masia / nḓila
Ri dovha ra itelwa khaedu nga u shayea ha mavu o teaho nahone o dzulaho zwavhuḓi khathihi na u sa vha hone ha themamveledziso khulwane kha mimasipala minzhi . 
U ita mugaganyagwama ndi u rengela ngomu na u khetha uri masheleni ashu ri a shumisa nga nḓila ifhio .
Vha songo vhuya vha tshimbila vha songo ambara zwienda , naho hu tshi tou vha bitshini .
U sa bva nnḓa ha ṱhoho / u sa liana na ṱhoho
Kha vha humbule nga ha dziṅwe ngeletshedzo dzine dza nga vha thusa
Tshishumisi tshi re afho fhasi tshi sumbedzwa hu na tsumbo dzo ṅwalwaho nga ithaḽiki .
Komiti dza Wadi dzi a shela mulenzhe nga u vhakhantselara kha u wana aya mafhungo kha tshithsavha .
Ṱhanziela dza u dzula dzo ṋetshedzwa u ya nga ṱhoḓea dza tshifhaṱo . 
U ṋekedza maanea u itela u lingwa
U tandulula thaidzo ya u shaea ha mishumo , muvhuso u khou ṋea thikhedzo ya masheleni u ṱuṱuwedza vhatholi kha sekhithara ya phuraivethe u thola vhaswa na vhathu vha si na tshenzhemo .
Naa hu na fhethu ho teaho ho valiwaho u itela u thivhela vhathu kha u thuliwa kana u rwiwa nga tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha tshishumiswa tsha u hwala kana u takula ?
Maambiwa ndi rekhodo ya tshifhinga tshenetsho ya muṱangano kana u thetsheleswa .
Zwifanyiso zwi re afho fhasi zwi sumbedza ṱhoḓea dza u tikedza dza modele muthihi wa thoilethe i gwedzhelaho fhasi i wanalaho maragani wa Sweden . 
Ḽikumedzwa li khou tou itela fhedzi khuwelelo ya uri hu vhe na ṱhoḓisiso kha khonadzeo dza u shumisa vhukando uho ha ndeme . 
d ) Vho Bennie van Rooy - ( Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni ) .
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi tshipitshi nga Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo - Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka .
U thivhela u humbulela phanḓa ha mbuno dzi re kha girafu i ya kha masia ane na songo a kala . 
Khabinethe i humbela vhadzulapo vha Afurika Tshipembe uri vha ṱanganedze vhaeni nga vhuthu , na u kuvhangana ri tshi ṱuṱuwedza thimu yashu ya lushaka .
tshivhumbeo tsha nga ngomu tsha tshirendo , figara dza muambo/ zwifanyiso zwa muhumbulo ( imedzhari ) , pfanapheleledzo ( raimi ) , mutevhetsindo ( rithyimu )
Vhuṱoli ha nga Ngomu ho dovha ha khwaṱhisedza nga kha u tholwa ha Komiti ya zwa Vhuṱoli i re na vhukoni ine ya ṋekedza vhulavhelesi ho ḓiimisaho ho teaho . 
Mugaganyagwama wa nzudzanyululo u ḓo kwama zwihulwane zwipikwa zwa nḓisedzo ya tshumelo na nḓila dza kushumele kwa khoro . 
Kha uyu muhumbulo wa u fhedzisela , muhumbulo wa vhaṅwe ndi wa uri milayo yo no ḓi vha hone ine ya langula zwa dzikhakhathi dzi fanaho na u vhulaya , u rwa , na u fhisa .
Vhakhethi vho ṅwaliswaho nahone vho pfuluwaho vha tea u ṅwalisa hafhu tshiṱirikini tshavho tshiswa .
Vhashayaho vha vhafumakadzi , vha kha ḓi dzhiwa sa vhabebi vha vhana , mashango a dovha hafhu a vha a shayaho . 
Muhwelelwa a nga si farwe nge a ṋetshedzwa Ndaela ya Tsireledzo .
Musi hu tshi khou ṋetshedzwa mitshelo ine ya tevhedza haya mafhungo a nga vha a si khombe khombe nga zwa mulayo , a khou vha a vhuṱhogwa zwihulu Yuropa nahone a nga si nga sedzelwe fhasi nga vharumelazwivhambadzwa vha re hone kana vhane vha kha ḓi ḓo ḓa . 
tshumelo dzo sedzaho kha vhadzulapo zwine zwa ṱaluswa nga nḓila ine zwithu zwa khou itwa ngayo zwazwino .
Ri a vha tama ra vha edzisa .
Tshifhinga tshinzhi khumelo i swika fhedzi kha mukolodi nga murahu . 
Zwigwada na Dziminisiṱa vho tuṱuwedzwa uri vha ite zwa tshiṱirathedzhi nga u angaredza kha mbekanyamushumo dzavho , milaedza na thero . 
Ṱhoḓea ya u dzulela u fusha vharengi nga u swikelela ṱhoḓea dzavho i ṋekedza mutsiko muhulu kha khamphani na madzangano . 
Ningothanḓavhudzwa ya mulayo / tshiofisi ya tshayamushumo
Nḓivho na bono kha mvledziso na ndondolo ya databeizi , tsenguluso ya mafhungo na u bveledzwa ha mivhigo . 
Vhathu vha re na vhulwadze ha mbilu kana vhulwadze ha mafhafhu
Muhanga wa Kushumele wa Tshiṱiriki na Pulane ya Kuitele kwa Masipala
Mugudisi ( nga maanḓa ṱhoho ya tshikolo ) vha na vhulangi ha u kaidza mugudi nga nḓila yo teaho . 
Arali vha tshi ṱoḓa u ṋetshedza ṱhogomelo ya tshitshavha na u ṋetshedza tshumelo ya thuso kha vhaaluwa tsini na hune vha dzula hone , vha nga ita khumbelo ya kha Mulangi Dzheneraḽa ofisini dzavho dza tsinisa dza Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano .
Kudzhenele ukwu kwa zwithu , u fhirisa u vha a kungeaho nga mbadelo kana thekinolodzhi thwii , zwo ḓisendeka nga vhathu na demokirasi . 
Haya ndi maitele a no pfadza na u ṱuṱuwedza e a thoma kale nahone a ḓo iswa phanḓa tshifhingani tshi ḓaho . 
Thandela idzi dzi a takadza vhukuma , saizwi mimasipala i tshi khou dzhenelela vhukuma nahone i khou ṋekedza thuso musi dzi tshi shumiswa . 
U itela u khwinifhadza maitele ane a vha hone zwazwino , Pulane ya Ndondolo ya Ndaka yo fhelelaho i kati na u bveledzwa . 
Fhedzi , Afrika Tshipembe a ḽi nga shumisa nga maanḓa mbuelo dza vhuraḓo hu songo vha na dzhiela nzhele nga vhuronwane zwine ḽa ḓi vheisa zwone kha BRICS na dzhango ḽa Afrika . 
Mulayotibe uyu u do konisa phaḓaladzo ya Vhuṱumani ha Vhuendi ha Tshitshavha ho Ṱanganelanaho nahone u vha tshipiḓa tsha Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka na Thandela 7 ya Maano o Ṱanganelanaho , ane a sedza kha u shumisa mveledziso yo pfananywaho ya dziḓoroboni na vhuṱumani ha vhuendi ho ṱanganelanaho u fhaṱa ḓorobo sa nzhini dza nyaluwo .
Ndi vhonnyi vhane vha ḓo vha na phathi dza maḓuvha a mabebo tshino Tshifhefho ?
29 Mvusuludzamalaṱwa . . . . . . . . . . . . . . . .58
Musi ri khou ṱanganedza vhuḓikumedzeli uvhu ha thuso , ri dovha ra dzhiela nṱha uri riṋe vhathu vha Afrika ri tea u vha na vhuḓifhinduleli ha lufuno lwa khonthinenthe yashu . 
Tshomedzo dzi nga kaṱudzwa lwa tshifhinga tsho randelwaho nga tshiimiswa tsha u valela nga murahu ha vhupfiwa ha ndaṱiso . 
Mvelelo dza maitele a vhukonanyi dzi konḓisela vhashumi vhane vha khou tou thoma u shuma u wana mishumo .
U shumana na u tandulula mbudziso u bva kha zwiimiswa kha risithi na diphosithi . 
Maitele a u thetshelesa
Muthu muṅwe na muṅwe o malanaho na mudzulapo wa Afrika Tshipembe a nga ita khumbelo ya u vha mudzulapo nga murahu ha miṅwaha mivhili ya u wana thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe yo ṋekedzwaho nga tshifhinga tsha mbingano .
Vhu na mbonalo ya tshikhala ho khwaṱhaho , hu na fhethu ha nnyi na nnyi ho itwaho zwavhuḓi , fhethu hu songo tou tiwaho nga ṱhoḓea dza mveledziso dza zwino fhedzi , fhedzi ho itwa hu tshi khou dzhielwa nzhele uri fhethu ha nnyi na nnyi ndi ha ndeme . 
A hu na maṅwalo a thandela ane a ḓo ṋetshedzwa nahone a hu na u ṱhanziela dza u ṱola fhethu ha muṱangano dzine dza ḓo ṋetshedzwa kha muṱangano wa u nyeṱulela thangela thandela . 
U tatamuwa na u songasongana- u lapfisa na u pfufhifhadza muvhili u ya nga hu ne zwa nga konadzea ngaho
U sala murahu
KHWINISO YA NḒISEDZO YA TSHUMELO YA NNYI NA NNYI I KHA ḒI ISA PHANḒA NA U VHA KHAEDU I ṰOḒAHO VHUḒIKUMEDZELI HA VHASHUMELI VHA MUVHUSO VHOṰHE KHA U SHUMA VHO SEDZA , U SA SWIKELELA FHEDZI ZWIPIKWA ZWA MUVHUSO FHEDZI NA U FUSHA MADZANGALELO A MIRAḒO YA TSHITSHAVHA U ITELA U SWIKELELA TSHUMELO YA NDEME NA VHUTSHILO HA KHWINE HA VHOṰHE .
Khathuni iyi i sumbedza mini malugana na u daha ?
Zwitshavha zwa Afrika zwi ḓo shumisa na u bveledza thundu na tshumelo nga nḓila ine ya tsireledza mupo . 
Arali izwo zwo vha zwo ralo , muthu o vha a tshi ḓo lavhelela uri ene muṋe u ḓo eletshedza ramulayo uri , nga mbono iyi , ḽisi yo vha i sa shumi . 
Muṅwe wa khonani dzaṋu u pfi nnyi ?
Tshipikwa itshi tshi ṱoḓa u shandukisa vhathu , dzikereke na tshitshavha kha u shuma na mafhungo a maanḓa u fana na mbeu , u sa lingana kha ikonomi ya matshilisano , vhuholefhali na mupo u bva kha kuvhonele kwa Mukhriste . 
13. Mbadelo dzo teaho u badelwa hu tshi itwa khumbelo na nḓivhadzo ya Tsheo kha tswikelelo
Mbeu - vhafumakadzi kanzhi vha na ḽeveḽe dza HDL dza nṱha kha vhanna nahone a si kanzhi vha tshi vha na vhulwadze ha mbilu , fhedzi vha si tsha ya maḓuvhani ḽeveḽe dza LDL dzi a gonya dza lingana na dza vhanna .
5 . Kukukwana ku / lu khou lilela mme akwo .
Fulaga ya Riphabuḽiki i na muvhala mutswu , wa musuku , mudala , mutshena , mutswuku na lutombo , sa zwo ṱalutshedzwaho na u talatadzwa kha Muengedzo 1 .
U phaḓaladza bammbiri ḽa mafhungo ḽine ḽa vha na zwifhinga zwa kiḽiniki
Zwo thusa feḓeresheni dzo fhambanaho kha u dzudzanya mitambo yapo ya dzitshaka , na kha u dzhenelela havho kha mitambo ya seli ha malwanzhe . 
Vha tshi khou tikedzwa nga dokotela wavho na miṅwe miraḓo ya tshigwada tsha ndondolo ya vhulwadze ha swigiri , tshipikwa ndi tsha uri vhone vha ḓipfe vha na mutakalo vha tshi nga muthu a si na vhulwadze ha swigiri .
U vhuisa muhumbulo kha zwibveledzwa zwo vhalwaho nga mugudi e eṱhe
Mbadelo dzi ya nga vhulapfu ha tshikwekwete
Arali tshitshavha nga nnḓa ha muthu muthihi tshi na nḓivho iyi , tshitshavha tshi fanela u dzhenelela kha tsheo ya u kovhekana mbuelo , na milayo ya u ita izwo .
Sa tsumbo , vhathu vhe vha wanwa mulandu fhedzi vha si gwevhiwe vha fanelwa u dzhielwa nṱha sa vha re khohakhombo khulwane ya u shavha u fhirisa avho vho lindelaho u gwevhiwa . 
U ya nga fhethuvhupo hazwo , zwikolo zwi fanela u vha tshipiḓa tsha sisiṱeme ya ḓorobo yoṱhe , tshi swikeleleaho tsha zwileludzi zwa pfunzo . 
Pulane ya mushumo wa phambano ya vhathu i ḓo katela :
ane a vha khotsi a ṅwana o vha khotsi nga vhushaka ha vhudzekani vhune ha vha vhukati hawe na khaladzi hawe kana ṅwana wawe ;
U ya nga atikili , masia mavhili a ṋetshedza khonadzeo ya mbonalo dza vhumatshelo dza vhushaka ha dimokirasi vhukati ha Muvhuso na tshitshavha : 
Lavhelesani mafhungo a re afho fhasi ni bvise ane a si yelane na thero kana muhumbulo u no khou ambiwa ngawo .
Ri ṱoḓa u ya ngafhi ?
' U swikelela tshumelo ya nnyi na nnyi yavhuḓi a zwi tsha vha mbavhalelo ine ya tea u wanwa nga vha si gathi , zwa zwino ndi ndavhelelo ya pfanelo ya vhadzulapo vhoṱhe , nga maanḓa avho vhe vha vha vha sa dzhielwi nṱha zwiḽa kale .
Ndi ( funa vhenga ) tshiṱori itshi , ngauri
U engedza kha thaidzo iyi ndi u vha hone ha ṱhahelelo ya zwiendedzi zwo teaho zwo bviswaho nga mapholisa vhane vha tea u endedza vhafariwa u ya na u vhuya khothe . 
Vha ḓo dzhenelela ndingo dza u ṱolwa u itela uri hu vhonale arali vha tshi tea u swikelela u ṱanganedziwa na u wana gavhelo .
Mbilaelo ine ra vha nayo ndi ya uri Komiti yo Ṱanganelaho ya Tshoṱhe a i na tshiko kana nḓila musi zwi tshi ḓa kha u bvisela khagala muhumbulo wo yone iṋe . 
Thebuḽu dzi tevhelaho dzi ṋea nyangaredzo ya ṱhoḓea ya Mbekanyamushumo ya u Linga ya themo iṅwe na iṅwe kha Luambo lwa Hayani :
Kha nyimele iyi , ndaka dzo monaho na afho dzi nga ḓitika nga tshikhala itsho thwii hu si na u kwama lu si lwavhuḓi tsireledzo . 
Yunithi yo Khetheaho ya Vhusedzulusi i khou sedzulusa u sa tshimbidzwa havhuḓi ha ndaulo kana vhutshinyi kha mihasho ya muvhuso yo vhalaho na zwiimiswa zwa muvhuso , nga kha milevho ya 40 yo sainwaho nga Muphuresidennde kha vhuvhusi vhuno .
U fanela u vha e muthu ane a vha na vhuḓifhinduleli na u fhulufhedzea . 
u sa ita zwithu zwine zwa nga kandekanya pfanelo dza vhuṋe ha nḓivho ya vhusiki ya muthu muṅwe na muṅwe , hu tshi katelwa na fhedzi zwi songo fhelela kha - 
3 Milayotibe
_ Mitshini yo dzheniswa ndindatsireledzo dzi ṱoḓeaho nga mulayo
Na uri nga ṱhonifho a vha koni u dzhia pharagirafu dziṅwe vha sa dzi vhale dzi kha nyimele nkene . 
U thomiwa ha tshiṱirathedzhi tsha AIDS kha pfunzo hu khou ya phanḓa na u ṱangana na thaidzo dzo tiwaho . 
Mbadelo mupfukiselo dzi itiwa ha masipala , hu tshi katelwa na wa Ḓorobo ya Cape Town , dzi dza u ṱhogomela bada dza ha masipala dze dza bviselwa mulevho . 
Khophi ya ṱhanziela ya u ṅwalisa i tea u dzheniswa kha khumbelo dzoṱhe . 
Muendi wa mashangoḓavha
Kilasi 2 ya zwiko zwa madi ndi ine ya shumiswa nyana , na nyimele ya tshiko i tsho tsha madi ya matshilisano a zwimedzwa yo shandukiswa zwiṱuku u bva kha tshiimo tsha phanḓa ha musi tshi tshi bveledziswa
Vhashumi vhoṱhe vha Rakhonṱhiraka muhulwane na vhaṅwe Vhorakhonṱhiraka vha tea u vha vhe na ṱhanziela ya Pfumbudzwa Nyangaredzi ha Thangeli fhethu hu re huswa . 
Musi ri tshi ya phanḓa ri ḓo sedza kha vhufaranani ha tshiṱirathedzhi u itela u engedza zwikili zwa vhaswa . 
a ) Mutevhe wa Mangwende a Tshihumbudzo a 2015 - Anivesari ya miṅwaha ya 200 ya Sisiṱeme ya mangwende ya Ḓorobo ya Griqua
DTT i shumisa zwirathisi zwi re fhasi ha mavu u hasha siginala ine vha i ṱanganedza nga u shumisa eriala ya TV na tshibogisi tsha u funga ( STB ) .
Vhu dovha ha tikedza bono ḽa tshiṱirathedzhi ḽa Tshiṱirathedzhi tsha Sekithara ya Vhuendelamashango ha Lushaka kha u engedza tshivhalo tsha vhathu vha ḓaho vha tshi bva kha mashango a nnḓa uya kha 15 miḽioni nga 2020 na u sikwa ha mishumo miswa i linganaho 225 000 .
Hu ṱoḓea tshanduko u tsireledza vhupo hu tshi khou tendelwa shango u wana mbuelo kha mbulungelo dza minerala .
U langa phethikheshe
Tshifhinga tsha u bveledza nyaluwo ya ikonomi miṅwahani ya fumi yo fhiraho , khathihi na nyaluwo ya mupfuluwo u bva vhuponi ha mahayani , zwo ḓisa tshanduko khulwane ḓoroboni dza Afrika Tshipembe . 
Mishumo yo salelaho murahu ndi ṱhahelelo zwikoloni dzine dza vha mvelelo ya u shumiswa ha tshelede ṱhukhu nga maanḓa kha zwikolo nga tshifhinga tsha miṅwaha ya tshiṱalula . 
A nga ḓi vha . . .
Vhanna vha vhumba ndingandinganyo ya avho vha sikaho ṱhoḓea nga ngomu ha nḓowetshumo ya zwa vhudzekani . 
U ṋea muhumbulo wa kuvhonele kwawe kwa zwithu , tsumbo : ndi ngani ni tshi humbula . . . . ?
Muthusa Muphuresidennde , phanḓḓa ha Muphuresidennde wa Khothe , u fanela u ana / khwaṱhisa sa zwi tevhelaho :
Maitele aya a dovha a vhonala kha mbambadzelangomu , China ḽi dzula ḽi ḽone ḽi hulwanesa kha u vha tshiko tsha mbambadzelangomu .
* sika ndadzo dza ndeme u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso ya khwine nga ngomu na kuvhusele kha muvhuso , ri tshi katela na tshiṱirathedzhi tsha mbekanyamaitele kha lushaka ;
U khwaṱhisa zwi ḓo thusa nga u kombetshedzwa ha vhatholi vha sa tevhedzi mulayo . 
Mupfumedzanyi u vhuedzanya nyimele dzoṱhe .
23 ndi vha
Nomboro ya akhaundu ;
U vhala pharagirafu na u topola muhumbulo mihulwane na ṱhoho yo itwaho sa fhungo
khoudu ya vhuḓi ḓivhisi yo ṋekedzwaho nga SARS
Hune thimu dzi ṱoḓaho thikhedzo dzine dza kha ḓi tshila , fhedzi dza khou tshila nga u khwakhwarudzha , thimu ya tshiṱiriki i nga ḓi thusa ; 
A tshi nga langi zwibadela , dzikiliniki kana madokotela a phuraivethe , na a maṋo , vho makone na vhaṅwe vhashumeli vha zwa mutakalo .
Ri hulisa vhashumi vha ndondolo ya mutakalo na vhashumisani vhashu vhane vha khou shuma vha sa neti nga nṱhani ha u langa dali . 
Tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mavu tshi na vhushaka ho khetheaho na zwiṅwe zwipiḓa zwa mavu , tshiṅwe na tshiṅwe tshi na zwipiḓa zwa kuvhumbele kwo fhambanaho na vhushaka . 
Ayo madalo o vha a tshi tshimbilelana na milayo yo ṱanganedzwaho ya vhuthu ( Ubuntu ) malugana na u ṱhonifha vhaaluwa .
Tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsho dzinginywaho tsho tendelwa nga Minista wa Vhashumi . 
Kha vhupo ho ṱalutshedzwaho afho nṱha u balelwa ha zwa thekhiniki , vhulimisi na pfushi zwi a ṱanganiwa nazwo nga vhalimisi vhano limela u ḽa na miṱa yavho . 
Mvelelo ndi dza uri ri fanela u ṱavhanya u wana u aluwa muyani he Kristo a ri hu anzela u ḓa na nyaluwo nga zwiṱuku nga zwiṱuku . 
Thendelo u thoma itea u wanala hu sa athu fhela awara dza 48 phanḓa ha tshiwo .
Arali ndi sa koni u swikelela Tshibogisi tsha u Funga ( STB ) ?
Zwino ndi swikisa kha vhone , Mudzulatshidulo , uri hezwi a si nḓowelo .
U thogomela zwiko
Tshivhalo tsha vhatsila vhane vha bveledzwa nga ṅwaha tshi ḓo engedzea uya kha 24 000 nga ṅwaha nga 2019 ( u bva kha 18 110 ya 2013 ) , uri hu kone u swikelelwa ṱhoḓea dza ikonomi i aluwaho .
Nga kha maanḓa a luambo muthu uyu a nga , naho zwo ralo , thoma u humbula nga nḓila ya vhuṱali yo imaho nga uri u ya nga kuvhonele kwa bivhilini . 
fhambanaho
Tsaukanyo ya data ya zwiko i ḓo ombedzelwa u itela u tshimbidza uri thyori ye ya gudwa i shumiswe kha nzulele ya vhukuma shangoni . 
Nga iyi nḓila ri ṱoḓa u ita mbuno ro khwaṱhisa uri vhathu vhoṱhe na tshaka dzoṱhe vho ṱanganelana nahone u lingana vho tewa nga vhuṋe havho na u ḓihudza ha lushaka lwavho . 
* Huna milayo i tevhelwaho ya Muhasho wa Mutakalo ya u endedzwa ha tshitumbu u ḓa muno .
Nyimele idzi dzi dzinginya ndeme ya khakhululo kha sisiṱeme ya zwino u itela uri muvhuso wapo u shume nga nḓila ine ya lavhelelwa nga Ndayotewa . 
Kha hu nangwe tshibveledzwa tshine tsha ḓo vhalelwa nṱha
Na Magirika na vhone vho vha na lushaka lwavhovho lwa bola ya milenzhe , lu tshi pfi " Episkyros " , he ha vha hu tshi tambiwa nga u tou raha bola khathihi na u i gagula .
Hu sedzwe zwishumiswa zwa tshitandadi zwa Zwikili zwa
U ṱanganedza tsumbathengo u bva kha zhendedzi ḽa zwa u tshimbila , u dzi khwaṱhisedza u itela vhungoho hadzo na u dzi rumela ofisini khulwane uri dzi badelwe . 
A hu na uri pfanelo ya vhudzulo yo ita uri hu vhe na u ṱumukana na luthihi kha zwi si zwa ikonomi ya mavu a zwa vhulimi . 
o Fhe tshikhala tsha uri tshitshavha tshi ḓise mihumbulo thwi kha MP , zwithu zwine zwa sa konadzeye kha dzulo ḽa Phalamennde
Pulane dza bindu dzi fanela u katela zwi tevhelaho : 
I ṋetshedza data kha thandela dza PPP dzo no khunyeledzwaho na mutevhe wa thandela dzine zwazwino dza khou sedzwa hafhu . 
Kha vha ise fomo kha mufha ṱi uri a ḓadze Ndima i arali hu nnḓu ntswa .
Nga zwenezwo , Muphuresidennde vha ḓo sumbedza ṱhonifho kha maswole a vharema ngei Arques-la-Bataille .
c ) Vho Deborah Gabaakelwe Mochotlhi sa Mufarisa Mulangi Muhulwane : Vhupuḽani na Mafhungo .
Vhaṅwe vha vhatambi vhe vha dzhenela kha shango ḽiṅwe na ḽiṅwe ho vha dzibannga , vhashumisi vha mahayani na ḓoroboni , vhaṋetshedzi vha tshumelo , zwiimiswa zwa u laula , na masia o fhambanaho a muvhuso . 
Kana arali thandela ya zwa dzinnḓu i tshi khou ṱoḓa u itwa , vhupo vhune ya khou ya u itwa khahoa vhu ngo tea u tshikafhadzwa uri hu vhe khombo kha mutakalo wa vhadzulapo .
o ) Vho Mmapoulo Lindah Nkhumise ( CEO o imelaho )
Khabinethe yo tendela u thomiwa ha Ofisi ya Ndango ya Thandela ya Vhurangeli ha Gundo ḽa Themamveledziso ya Muphuresidennde ya Mbumbano ya Dzitshaka , ine ya rangwa phanḓa nga Muphuresidennde Vho Zuma .
2.1 . Khabinethe yo ṱanganedza mvelelo dza Samithi Zwayo ya Vharangaphanḓa vha Mashango na Mivhuso ya vhu 35 ya Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( SADC ) , he Muphuresidennde Vho Zuma vha ranga phanḓa vhurumelwa ha Afrika Tshipembe .
Nga dziphere vhadzheneli vha ḓadzisa mutevhe wa tsedzuluso ya vhudavhidzani .
Dzi tea hafhu u pika mishumo ya u khwaṱhisa zwibveledzwa bveledzavhudzuloni ha dzifeme nga nthihi-nthihi kana sekithara , na u engedza vhuḓifhinduleli ha nnyi na nnyi na u vha khagala , zwine zwa ḓo thusa kha u vhona uri hu na mbuelo dza zwa ikonomi yo salelaho na u ṋetshedza mashumele a re khagala a u sa isa phanḓa na mbekanyamushumo dzi sa shumi . 
I dovha hafhu ya pembelela lunako lwa mupo lwa shango , vhutshilo ha tshimela na ha tshifuwo zwaḽo na lupfumo lwa tshomedzo dza minerala lwaḽo .
Muvhuso u khou bvela phanḓa u tandulula khaedu na u dzhenelela kha u vala magake kha u thomiwa ha PoA .
FORAMU NYIMELI DZA IDP DZI ṊEKEDZA VHUKWAMANI VHUKATI HA MASIPALA NA KOMITI DZA WADI .
Afurika Tshipembe ḽi na ndaka ya migodi i vhonalaho , zwa zwino i henefha kha ndeme ya 2,5 ṱhirilioni wa US doḽa .
Minisiṱa wa Zwiko zwa Minerala vha ḓo bvisa phemithi ya mugodi arali ho swikelelwa zwoṱhe zwi ṱoḓeaho .
Vhoramimoḓoro na vhaendangaṋayo vha na mushumo wa uri vha ṱhogomelane dzibadani .
U daha mutsi zwi vhanga nyumonia , sainasi na u sa shuma zwavhuḓi ha mafhafhu .
U tevhela nzudzanyo i tevhekanaho na u bvisela khagala ndivho yo tewaho
Kha masia o fhambanaho a muvhuso
Muṅwe muthu u fanela u hwala vhuḓifhinduleli u vhona zwauri zwi khou itea .
Thandela / mushumoitwa
U davhidzana nga ha tshifhinga na fhethu hune muṱangano wa ḓo farelwa hone hu tshe na tshifhanga .
Mulaedza uyu wo phaḓaladzwa nga : Ofisi ya Muphuresidennde
Vha nga kona u vhona zwi bvaho kha maambiwa a muṱangano wo fhiraho nga u sedza zwe vhathu vha vha vho fanela vho ita .
U thusa kha u avhela mugaganyagwama na u langula zwibviswa . 
Ndivho ndi ya u ṱola maimo a u sumbedza u tea ha Mmbi yo Dzulaho yo lindela ya Afrika na Vhukoni hayo ha uya Nndwani nga Tshihaḓu u itela u thusa kha mafulo a ḓisa mulalo na kha u swikelela Vhukoni ha Mashumele o Fhelelaho nga Nyendavhusiku 2015 .
U bveledza kushumisele kwa maṱo na tshanḓa ( u fara ḽibege , u posa bola ya mabambiri , u ola zwifanyiso na u shumisa khirayoni nga maanḓa nga tshifhinga tsha u tambela nnḓa zwi sa khou tou itwa fomaḽa .
Komiti dza Wadi na vhadzulapo vha nga ita mishumo ya ndeme kha nzudzanyo na nḓisedzo ya tshumelo dza masipala nga nḓila dzi tevhelaho :
Theḽevishini dzoṱhe dzi a kona u shumisa STB .
Itelani muṅwe muthu ane na mu takalela garaṱa .
vhashumi vha muvhuso wapo vha dzhenelaho kha u khwaṱhisedza sisiṱeme ya komiti dza wadi
Lushaka
dalela zwikolo zwi re kha tshiṱiriki tshifhinga tshoṱhe ;
Vha songo ita mbilo arali mbilo yavho ya u thoma isa athu khunyeledzwa .
U kovhekana vhuḓifhinduleli
Tshikolo tshi fanela u vala tshifhinga tshilapfu .
Fhedzi , nzulele ya magabelo lwanzheni a yo ngo tokomelwa tshoṱhe nahone hu na khonadzeo ṱhukhu ya uri magabelo mavhili a no tevhekana a nga vha na zwiṱalusi zwi no fana malugana na vhunṱha , vhulapfu na u sa fhalala . 
Naho vho vhiga zwiwo zwa vhutshinyi kha tshipholisa tshapo , nyimele i isa phanḓa na u bvelela .
ḼIGA 3 U pulanela vhumatshelo
Musi tshanduko ya tshoṱelwa nga kana u dzhenela tshaka dzi sili zwi tshi ṋekedza tshutshedzo ya ndeme kha vhumatshelo ha fhethu ho tsireledzwaho , khaedu khulwane ndi ya u wana thikhedzo yo fhelelaho ya poḽotiki na ya nnyi na nnyi u itela vhone . 
4.10 Khabinethe yo dzhiela nṱha u tholwa ha Vho Ndwakhulu Samuel Mukhufhi sa Muofisiri Mulangi Muhulwane wa Tshiimiswa tsha Lushaka tsha Meṱhiroḽodzhi tsha Afurika Tshipembe lwa miṅwaha miṱanu u bva dzi 1 Ṱhangule 2013 u swika dzi 30 Fulwana 2018 .
3 / 8 Zwiṱuṱuwedzi zwihulwane
Tshaka dza zwibveledzwa zwa u vhala
Vhashumi vha Tshumelo ya Pfunzo :
Vunḓu ḽa Kapa Vhukovhela ḽi kha 99.8% kha u fhelisa izwo .
U fhaṱiwa ho bvela phanḓa na u phaḓaladza sisiṱeme u itela u swikela ḓorobo dzo buliwaho afho nṱha na dziṅwevho zwi tshi ya nga ṱhoḓea dza kuphaḓaladzele na ndambedzo i re hone .
Tshigwada tsha vhafariwa vho swikisa mbilahelo kha ṱhoho ya senthara fhedzi a vho ngo wana phindulo . 
Mbekanyamushumo ya Ndangulo ya Vhulwadze u itela dzilafho na mbadelo dza malwadze a sa fholi na maṅwe sa tsumbo , khentsa .
Fomo ya DCT ( Nḓivhadzo maelana na Maṅwalo o xelaho )
( b ) ta thagethe dza kushumele dzi elanaho na zwo sedzwaho kha mveledziso na zwipikwa ;
Heyi ndi nyimele ine ya nga wanala kha mimasipala minzhi ine CBP I nga thusa u fhindula khayo .
Vhugudisi ha ndondolavhathu ya hayani hu a vha hone
Kha khethekanyo iṅwe na iṅwe , na makumedzwa anga ndi a saintsi ya forensiki nga u angaredza , hu tshi katelwa nḓivho ya zwa dzilafho ḽa forensiki , sisiṱeme yo kundelwa u swikisa tshumelo kwayo kha tshitshavha . 
14 . Mbofholowo ya Mbambadzo , Mushumo na Phurofesheni - Vha nga ita mushumo une vha funa wone .
Nḓowetshumo ya masila yo vhumba zwihulwane feme ṱhukhu , na dzine dza ḓi vha ṱhukhu dzine dza fanela u wana kubveledzele kwa nṱha u itela uri dzi dzule dzi kha bindu . 
U isa phanḓa na u tikedza sekhithara ya phuraivethe kha kushumele ku ṱanḓavhuwaho ngei Afrika , ndi ḓo ḓivhadza milayo yo leluwaho ine ya ḓo fhungudza tshifhinga na masheleni a u ita bindu Afrika . 
U avhela maraga hoṱhe nga u angaredza ho nweledzwa nga nḓila i tevhelaho : 
Zwipuka na zwikhokhonono zwine zwa ḓiwanela mahaya - sa , mapfeṋe , ṋowa , luṱurwa
Ndongazwiga : luṋala ( aposiṱirofi ) ; maḽeḓere danzi ; tshiawelo ( khoma ) ; tshithoma ( tshitopo ) ; khoḽoni
Hoṱhe vhudzani vhaṱaleli zwine na vhona vha tshi nga ambara zwi no yelana na mutsho wa henefho .
Kushumele hoku ku ḓo ita uri vhafumakadzi , vhana na vhathu vha vhaholefhali vha kone u swikela zwikhala zwa mveledziso .
Muvhuso u dzula wo ḓivhofha kha u vhona uri vhoṱhe vha wane pfunzo i swikeleleaho nahone ya ndeme .
( a ) dzudzanya na u langa ndangulo , mukovho , na dziṅwe mbekanyo u dzhiela nṱha ṱhoḓḓea dza tshitshavha khulwane na u ṱuṱuwedza mveledziso ya matshilisano na ikonomi ; na
Nṱhani ha izwo , hu na tsumbamushumo dzo bulwaho dzine madzangano o ḓivhumbaho a tea u dzi tevhedza . 
Nga kupfesesele kwanga , zwi nga nyiledzo ya mutshimbilo yavho yo vha hone nga nṱhani ha Vho Jerry Richardson . 
Avho vhane vha tama u bvela phanḓa na u ḓiphiṋa nga sisiṱeme ya muthelo wa tshikwama tsha mbuelo vha ḓo tea u ṅwalisa sa zwikimu zwa zwa dzilafho kana madzangano a zwiṱokofela . 
Mushumo wa Mbalelano ya Ngomu u kha maitele a u thoma tshivhumbeo tsho themendelwaho nga Minisiṱa u itela u khwaṱhisa vhukoni na zwikili . 
Maitele o ṱanganelaho a katela mbekanyamushumo malugana na mutakalo , zwa pfusho , maḓi na tshampungane , pfunzo ya mathomo , khathihi na ndondolo ya muhumbulo na kutshilele tshitshavhani . 
Masipala i tea u ta Tsumbakushumele dza Ndeme dza u ela kushumele kwawo na u dzhenisa tshitshavha .
U vhala na tholokanyonḓivho ( nyanetshelo )
Hu tshi khou humbuliwa izwi , u sedza kha u thivhela vhugevhenga nga kha nyolo ya vhupo nangoho ndi zwa ndeme . 
Ri ḓo isa phanḓa na u alusa mafulufulu avhuḓi na khonadzeo ya u vusuludza ha mafulufulu .
Netiweke yo " vuleaho " , kha ḽiṅwe sia , i na sisiṱeme ya ṱhumo dza u fhambanyisa vhuṱhogwa maimo a dzhenelelanaho zwavhuḓi . 
( a ) Tshifhinga tsha u gudisa tsha thero dza Vhuimo ha Fhasi tsho ima nga nḓila i tevhelaho :
Ndaka dza vhubindudzi dzi a dzi dzhielwi nṱha musi arali dzo bviswa kha kana musi ndaka ya vhubindudzi ya vha i tshi bviswa lwa tshoṱhe kha u shumiswa nahone a hu na mbuelo dza vhumatshelo dza zwa ikonomi dza lavhelelwa kha u bviswa hadzo . 
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Khanḓiso na Dzifiḽimu wa 1996 ( Mulayo 65 wa 1996 ) .
Tshiimo tsha nḓowetshumo tsha khethekanyo dzoṱhe dza vhuitwa/
Naho zwo ralo , zwivhumbeo zwinzhi zwo dzudzanywaho zwa vhurangaphanḓa zwi a tea lwo eḓanaho , na nga , tshifhinga zwi vha zwo teaho nga maanḓa . 
Mivhigo ya zwa vhutsireledzi mivhili ya tshifhinga tsho fhelaho yo khwaṱhisedza uri zwa vhukuma ho vha hu na thaidzo ya u lozwea ha tshiṱoko kha ḽino vhengele . 
Zwiimiswa ezwi , nga nṱhani ha hune zwa vha hone , a zwi koni u ṱhogomela ṱhoḓea dza tshitshavha dzi shandukaho sa afha zwi tshi shumela vhashumisi vho fhambanaho vha si gathi . 
Vhagudi vha Gireidi ya 4 vho rambiwa uri vha fare lwendoḓe ?
Ofisi ya Mufarisa Mudzulatshidulo Luṱingo ( 021 ) 403 3997
TSUMBATSHIFHINGA YO THEMENDELWAHO
4.68 Khethekanyo ya ( d ) ya Mulayo i ri ndi vhutshinyi arali muthu- a ṱanziela uri u a ḓivha nga ha vhuloi , kana u shumisa ṱhangu , na u eletshedza muthu muṅwe na muṅwe uri hu lowiswa hani , vhaisa kana huvhadza muṅwe muthu kana tshithu , kana u fha muṅwe muthu zwi kwamaho maitakhole a zwa vhuloi .
U ṋea muvhigo wa oraḽa
25 Muvhili wanga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48
Nga ngoho ndi ngazwo hu tshi khou sikwa kuvhonele mashangoni maṅwe kwa uri ri hanedza ezwi zwithu ngauri vhuimo hashu ho sedza kha mafhungo a kuitele ku konḓaho nga maanḓa ngeno hu na uri mafhungo one ane a tshi nyanyula nga maanḓa . 
U thetshelesa na u vhuisa muhumbulo nga u humbula maipfi a sa konḓiho nga u tevhekana hao .
Sa zwo buliwaho tshifhinga tsho fhiraho , Afrika Tshipembe ndi shango ḽi ṱunḓesaho ole u fhira u vhambadzela seli , zwine zwa amba uri mitengo yapo nga nḓowelo i vhambadzwa tsini na ḽevele ya mitengo i gonyiswaho kana i sa shandukiswe ya zwiṱunḓwa . 
Maanḓalanga apo a na vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganya na vhuendedzi ha malaṱwa zwao oṱhe o bveledzwaho kha vhupondaulwa hao u ya kha zwileludzi zwa u laṱa malaṱwa . 
U tamba zwidade zwa u tambisa minwe hu u itela u ita nyito dza u tambisa minwe .
Nga yeneyo nḓila tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi fanela u vha na mutshimbidzi na vhathu vho ḓiimiselaho u ṅwala kuitele .
Maḓuvha aya a 6 a katela na a 2 a u saukanya nzulele ya zwithu , ḓuvha ḽithihi ndi ḽa u kuvhanganya mafhungotsivhudzi , mavhili ndi a u pulana , ngeno ḽithihi ḽi ḽa u pulanela u thoma mushumo .
Afrika Tshipembe ḽi ima ḽo khwatha kha u hanedzana na u ṱhaselwa hu itelwaho vhadzulapo vha so ngo tshinyaho tshithu na u ombedzela u lwa hayo na fhungo ḽa vhuthororisi ḽi sa ṱanganedzei kha tshiimo tshiṅwe na tshiṅwe
Ṱhanziela ya u ṱola miri kana muvhigo
Khetho ya u ndifhedzo yo ḓitika kha muvhuso wo sainaho thendelano wo fhiriselwa kha buthano . 
U wanulusa uri mugaganyagwama u tshimbilelana na muhanga wa ndaulo , u ya nga ṱhirende dza zwibviswa zwa tshifhinga tsho fhiraho , nḓadzo ya u shumisa , ndeme ya tshelede na uri zwo dzheniswaho zwi a kona u swikelela zwibveledzwa zwo bulwaho . 
Kha vha badele mbadelo dzine dza ṱodea .
Khabinethe yo tendela u bviswa ha Tshiteṅwa 100 ( 1 ) ( a ) nga dzi 31 Ṱhafamuhwe 2016 fhethu hu tevhelaho mihashoni ya vunḓu ḽa Limpopo : Mutakalo , Vhuendi , Tshumelo ya tshitshavha , Dzibada na Themamveledziso na Tshikwama tsha vunḓu .
Sankambe na tshibode vho vha vha tshi dzula ḓakani .
Dzilafho ḽawe ḽi ḓo mbo ḓi swika hune ḽa badelelwa zwiṱuku kana nga nḓila yo fhelelaho nga muvhuso wonoyo wa vunḓu kana maanḓalanga a zwa mutakalo a ndangulo yeneyo . 
Kha Zwikili zwa Vhutshilo kha Vhuimo ha Fhasi mugudi muṅwe na muṅwe u tea u lingwa lwa fomaḽa nga u tou sedzwa na u vhiga ho ṅwaliwaho lu siho fhasi ha luthihi nga themo kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u guda .
Sa musi zwo ḓivhadzwa kha u thetsheleswa , ro vha ri si na vhukoni ho fhelelaho kana u gudiswa . 
Tshiṱirathedzhi tsha u vhambadza u swika zwino tshi nga livhiswa nga maanḓa kha zwigwada zwi re na dzangalelo zwa Dzheremane . 
Mbadelo yo teaho i tea u fhelekedza khumbelo iṅwe na iṅwe .
Dzhenereitha dza ekisirei ya lupenyo kana zwiengedzedzi zwa eḽektroniki dze dza itwa mudivhitho dzi ne dza vha na iṅwe ya sete dza elementhe dzi tevhelaho : 
Naho vhafumakadzi vha vhone vhane vha khethululeswa tshitshavhani,kuhumbulele uku ku shuma kha vhathu vhoṱhe vhane ra vha dzhia vho ' fhambana ' kana vha ' vha sa fani na riṋe ' .
U limiwa ha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo kana u vhambadza zwibveledzwa zwivhisi .
Vhathu vha mahayani vha tambula nga thaidzo dzi fanaho dza vhushai u fana na zwiṅwe zwitshavha . 
Bugu ya u ṱalusa khamphani i wanala u bva kha khethekanyo ya mbambadzo ya masipala . 
Sisteme dza vhuendi dzo vhumba thikho ya mishumo a ikonomi ya matshilisano Afrika Tshipembe nga u kona u swikela u tshimbidzwa ha vhathu na thundu .
Ndi tshumeloḓe ine NML ya ḓo nekedza .
Ri tea u vha na tshifhinga tsha u dzhia madalo kha fhethu na u vhambeda zwe ra wana kha mivhigo nga kotara . 
Hu khou ṱoḓea u vhora ha u ṱala u itela u ṱanziela mvelelo dza ṱhoḓisiso ya mureremelo . 
Bambiri ḽo ṱanganyiswa nga murahu ha nyambedzano ya tshifhinga tshilapfu na u bvisela khagala na vhuvhudzisi u itela u wana mvelelo dzo tendelwaho na nḓila ya u kala kushumele . 
7.2.4 Wekishopho dza vhukwamani dzo vha nga nḓila i tevhelaho :
U pulana
Mbuelotshikati dza ṅwedzi kha mitengotiwa ya 2000
U funza na u engedza thekiniki ya u fhaṱa hu sa konḓi , u sika bogisi ḽa zwivhaḓwa : u ṱhopha , u ṱanganya , u nakisa fhasi
U kumedza zwiṱirathedzi zwo teaho zwe zwa lukiwa nga kutshimbidzele kwa CBP zwi no yelana na mafhungondeme khathihi na zwipikwa zwa hanefho zwi re na ndeme
Milayo ya mbadelo na mbetshelwa dza u dzudzanya mitengo , arali zwo tea , zwi thomiwa kha data ya konṱiraka . 
U oda zwiteṅwa zwa zwiḽiwa zwi tshinyalaho zwoṱhe zwi ṱoḓeaho u itela ndugiselo ya zwiḽiwa kha vhalwadze na vhashumi . 
Minisiṱa na Muthusa Minisiṱa , muṅwe na muṅwe phanḓḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa kana Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , u fanela u ana / khwaṱhisa sa zwi tevhelaho :
Khumbelo ya ṱ hanziela ya mapholisa ya minwe
U wana vhukoni vhu elanaho na tsumbavhukoni iyi zwi ḓo engedza ndeme kha mushumo wa vhathu vhane vha khou ṱoḓa buḓo kha zwa mivhuso yapo na ndaulo .
4.11 Khabinethe yo tendela u tholwa ha vha tevhelaho kha Tshikwama tsha Phensheni tsha Vhashumi vha Muvhuso sa Vhanangiwa vha u Imela Mutholi :
U sika vhupo ho tsireledzeaho ho vhulungeaho kha Nelson Mandela Bay , vhudzheneli nga vhuḓalo nga vhathu vha kwameaho vhoṱhe , hu tshi katelwa na vhadzuli vhashu na tshitshavha tsha mabindu , zwi a ṱoḓea kha u tandulula khaedu dzi tevhelaho : 
Zwi sumbedzisa fhedzi mbuno khulwane dzine dza tea u dzhielwa nzhele musi ṱhoḓea dzo khetheaho dzo dodombedzwaho dzi tshi ṋetshedzwa u khwaṱhisedza mvelelo ya lushaka ulu lwa u fhaṱa . 
vhudzisesa kana u ṋea ngeletshedzo .
u vhona uri Eskom i bvela vhona uri vhupo vhu swike-
Vhagudi vha ola zwivhumbeo na u fhaṱa vha tshi shumisa zwithu .
Mveledziso ya vhuendelamashango ya hayani i ṱoḓa u dzhielwa nṱha u itela phaḓaladzo ya mbambadzo , mveledziso ya zwibveledzwa , nḓisedzo , nḓisedzo ya mafhungo na mbekanyamushumo dza zwa khonadzeo ya vhuendelamashango nga tshitshavha . 
Arali vha khou shumisa tshishumiswa sa phurodzhekitha kana fiḽipitshati vha thome vha ite nḓowe-nḓowe .
U lambedza mbekanyamushumo na u avhela zwiko izwi u itela u nanga thandela zwi a elana vhukuma nahone zwi a reriwa afha fhasi . 
Muholo wa zwa matshilisano u tikedza mbadelo dza mushumoni na u shela mulenzhe kha nḓila isa dzhiyi sia na nyaluwo ya ikonomi i katelaho . 
Vha tea u badela mbadelo ya ṅwaha kha u ḓiṅwalisa uhu na uri u kundelwa u badela izwo zwi nga ita uri vha bviswe kha redzhisiṱara .
Phara ya u thoma : Kha fhungo ḽaṋu ḽa u thoma kana mafhungo mavhili a u thoma ni tea u ṱalutshedza muvhali zwauri ndi nnyi , ndi mini , lini , ngafhi na ndi ngani .
Zwi ḓo lavhelelwa uri muthu a dzulele u tshimbila lwo vhalaho . 
U ṱalutshedza maitele
Mveledziso ya vhurangaphanḓa , khathihi na sisiṱeme dza ndangulo na maitele a bindu u itela u khwinisa kushumele kwa dzangano zwi ḓo vha zwithu zwine ra ḓo thoma ngazwo . 
Zwiṱirathedzhi zwa u vhala : u sikima , u sikena , u humbulela , u ṱalela zwithu zwa u tou vhona u itela u zwi ṱalutshedzela
Thendelano ya kushumele yo itwa na Land Bank yo lambedzaho vhunzhi ha bulasi na u kombetshedza u vha khagala vhorabulasi vhane vha khou shuma na u dzhia ndaka murahu . 
( a ) u londota mulalo , vhuthihi ha lushaka na u sa fhandekana ha Riphabuḽiki ;
dzudzanya muṱangano na Komiti ya Wadi
Zwenezwo , khaedu khulwane ndi u swikelela ḓorobo dzo tsireledzeaho na ḓorobo ṱhukhu u itela vhadzulapo vhadzo na , u ita uri dzi kone u shuma , na u vha na zwitshavha zwi sa nyeṱhi . 
Vhurangaphanḓa ho dzudzanya u lulamisa vhunzhi ha thaidzo dzine dza dzula dzi hone kha muhasho , na uri dzo shuma u sedzesa na u sedzulusa nga nḓila yone nyimele dza sentharani dza vhafariwa khathihi na u dzinginya maga a u lulamisa he thaidzo dza vha dzi tshi kha ḓi vha hone . 
( 2 ) Mufarela Muphuresidennde u na vhuḓifhinduleli , maanḓa na mishumo ya Muphuresidennde .
Musi u fhiswa ha malaṱwa na ndango ya tshikafhadzo ya mufhe yo teaho ndi kuitele kune kwa ḓura , na nga u wana mufhiso murahu , a zwi nga ṱuṱuwedzi . 
Nḓivhadzamulayotibe i ṱoḓa u dzhenela hu pfadzaho ha vhadzulapo kha vhuimo vhuṋa
zwiimiswa zwine zwa ḓo langula kutshimbidzele kwa u pulana
Pfanelo ya ndayotewa ya u sima mulayo une wa tsireledza mveledziso ya ndondolo na u dzula hu hone ha zwiko a yo ngo ṋetshedzwa malugana na sekhithara ya maḓaka . 
U fanela u ṋea muvhigo kha khantsela tshifhinga tshoṱhe .
Masiandaitwa a vhutsitsikani ha fhethu ha vhudzulo kha mutengo wa nḓisedzo ya tshumelo o fhambana u ya nga tshumelo iṅwe na iṅwe . 
U vha hone mulayoni ha avho vhane vha fara maimo kha tshiimiswa hu fanela u fhirisa u sasaladzwa . 
Prince Albert ndi vhupo vhune ha ḓivhelwa matshilele a maimo a nṱha na nḓisedzo ya tshumelo . 
Vhabindudzi vho rambiwa uri vha dzula fhethu hu fanaho na u dalela zwitshavha zwapo u mona na vundu hune vhubindudzi havho ha nnḓa vhu livhanaho thwii ha ṱoḓea hone . 
U vhudzisa na u fhindula mbudziso dzi sa koṋdi nga ha ṱhoho
Vha tea u kona u tshimbidza mafhungo a ṱhoḓea dza tshumelo dza zwa mutakalo nga u shumisa tsenguluso ya mbonwasia dza zwivhangi zwa malwadze dza zwiṱiriki na nḓila dza zwiwo zwa malwadze u itela u ṱuṱuwedza mbekanyamaitele ya mbekanyamushumo . 
U sumbedza vhukoni kha u shumisa sisiṱeme ya mafhungo a zwiko zwa vhashumi u itela vhupulani , u ṱola na u vhiga . 
1.00 u swika 1.45
Arali ndivho ya u lingedza u fhelisa u nyalwa , u zwimiwa , na khakhathi dza u lwa na vho pomokwaho vhuloi , ndivho ya hone i vhonala i yavhuḓi nahone i tshi ṱanganedzea .
Ḽaisentsi ya u reila ya nnḓa i tea u vha i mulayoni nga ḓuvha ḽa u shandukiswa nahone i tea u ṅwalwa nga iṅwe ya nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe .
Hezwi zwi katela R5 biḽoni nga Mercedes Benz , R3 biḽioni nga Ford , R4 biḽioni Unilever kha vhupo vhune ha bveledzwa hone kha miṅwaha yo fhiraho na R228 miḽioni u bva ha Samsung .
U ola na u ṋea ṱhalutshedzo ya nyolo nga u shumisa ṱhoho ya vhege na u shumisa khirayoni dza mapfura , na zwiṅwe zwishumiswa zwa u ola
MUSHUMO 1.2
U ṱalutshedza zwithu zwi tshi ya nga mivhala , muelo , tshivhumbeo na vhunzhi , hu tshi shumiswa ḓivhaipfi yo teaho .
Zwi amba mini u ranga u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo nahone ndi zwifhio zwidodombedzwa zwine zwa fanela u bviselwa khagala ?
Muvhuso wo nanga saithi dza 16 hune ha ḓo fhaṱwa hone khamphasi dza 12 dza Magudedzi a Vhugudisi ha Thekhinikhaḽa na Pfunzo ya Vokheshinaḽa na u vusuludzwa ha khamphasi mbili dzi re hone .
Kha luṱa lwa fhasisa , ṱhoḓisiso i bveledzaho haiphothesisi kanzhi iya tamisa ya dovha ya vha yo fanelaho u fhira ṱhoḓisiso ya ndingo ya haiphothesisi . 
Thikhedzo kha Mbekanyamushumo dza Phalamennde
Tshibugwana tshi ḓivhadzaho khomishini , tsho itwa uri tshi wanalee kha tshitshavha kha dziwekishopho na miṅwe mishumo . 
Ndi dakalo ḽanga na u ḓihudza u amba zwiteṅwa zwa deme zwa nyito ya mbekanyamushumo yashu .
( n ) u wana tshigwevho tshi sa vhaisesiho arali tshigwevho tsho randelwaho tsha mulandu wawe tsho shandukiswa vhukati ha tshifhinga tsha musi a tshi khakha na tshifhinga tsha musi a tshi gwevhiwa ; na
Mutakalo wa orala u si wavhuḓi u shela mulenzhe kha thaidzo dza mutakalo nga u angaredza na uri nga nṱhani ha tshiitisi itshi u ḓalesa ha u sina na u kulea ha maṋo a vhana ndi mbilaelo khulwane nga maanḓa kha vundu iḽi na shango ḽoṱhe . 
Ezwi zwi ḓo ṋea ngafhadzo ya zwine zwa vha hone na zwe zwa fhira - na u shumiswa zwiṱuku , nga u ṋetshedza ngafhadzo ya zwine zwa ṱoḓea kha vhupo ha u dzula vhuswa . 
Kha vha dzhiele nṱha mbudziso dzi tevhelaho
U anetshela zwithu nga mutevhe wone
Khonṱhiraka dza ṅwaha muthihi dza nga ha u ganḓiswa ha khadi dza bisimusi . 
U itela u ṱuṱuwedza mveledziso , ndi zwa ndeme uri nyimele yo teaho i khou sikwa nga muvhuso , ine ya ḓo ṱuṱuwedza mveledziso ya mabindu na vhubindudzi , ine ya ḓo vha yavhuḓi kha mabindu ane a khou bvelela uri a kone u aluwa na u swikelela zwikhala zwi ṋetshedzwaho kha masia aya . 
U khwinisa vhudavhidzani ha nga ngomu na ha nga nnḓa . 
6.7.5.2 Kale , Vharangaphanḓa vha Sialala vho vha vha tshi kona u ṋea zwigwevho zwa u pandelwa kha tshitshavha .
Vho G A GARDEE : Mulangadzulo , ndo vha ndo ima nga fhungo ḽa pfanelo , hu si fhungo ḽa vhululamisi .
Tshivhumbe tsho khetheaho : u fana na bodelo ḽa Coca Cola
Naho hu na u dzhenelela uhu , mabindu maṱuku a vhupo o vha na u kundelwa huhulu nga mulandu wa maraga muṱuku wa zwibveledzwa , , miholo ya fhasi ya vhunzhi ha vhadzulapo , u shaya zwiendedzi zwa vhabveledzi zwa u ya u rengisa zwibveledzwa huṅwe na u shaea nga u angaredza ha vhugudisi .
O sika nzulele ine ya ḓisa zwikhala zwa vhubindudzi na u sika mishumo . 
Haya mabulasi a ḓo rengwa nga Muvhuso nga mutengo wa tshikolodo tshi sa athu u badelwa , u ṋetshedzwa masheleni manzhi , na u topolwa ha vhavhuelwa vhaswa . 
Vhukoni vhu ṱoḓeaho vhu katela zwikili zwa u pulana na u dzudzanya , vhukoni ha u pfesesa ndaela , zwikili zwa vhushaka na vhaṅwe , zwikili zwa u tandulula thaidzo , zwikili zwa u thaipha , vhudavhidzani sa zwikili zwa u ṅwala na u amba , khathihi na mikhwa yavhuḓi ya u shumisa luṱingo . 
Vhadededzi vha tea u dzhiela nzhele uri memorandamu a u tei u vha u netisaho .
Tsha vhurathi , ofisi ya mulangavhatshutshisi na yone i tea u sa vha na kuvhonele kwayo i yoṱhe musi zwi tshi ya kha vhatshutshisi kana maṅwe mafhungo . 
Masipala u dovha wa vha na vhuḓifhinduleli ha u lambedza nyito dzawo dza ndangulo ya zwiwo . 
U ṅwala maanea hu tshi tevhedzwa ngona ya maitele kha u ṅwala
Izwi zwi khethekanywa sa ndaka dzi si dza zwino . 
U THETSHELESA NA U AMBA
1.7.3. Khabinethe i takadzwa ngauri vhana avha vha kwameaho vho iswa fhethu ho tsireledzeaho hune Muhasho wa zwa Vhashumi wa ḓo khwaṱhisedza vhuṱoli na u shumisana na mazhendedzi a mulayo kha u wana avho vhatambudzi .
Vhupo ha ṱhuṱhuwedzo ha vhukavhamabupo , hu tshi katela na sia ḽa mavu a vhukavhamabupo . 
Vhuitwa / mushumo wa nḓowetshumo
Ndivho ya mbekanyamushumo iyi ndi u pulana , u laula , u kombetshedza u tevhedzwa na u bveledza vhuendi ha tshitshavha na vhuendi ha mihwalo u itela u vhona tshumelo dza vhuendi ha tshitshavha na mihwalo dzo linganyiswaho , dza ndinganelo , u tsireledzea na u dzula dzi hone . 
Dzi fhambana hafhu u ya nga mashango .
Mbekanyamushumo dza u Shela mulenzhe nga Huhulu na Mitambo ya Tshikolo zwo livhiswa kha u ṱuṱuwedza tsireledzo , vhutsireledzi na zwitshavha zwi sa nyeṱhi na kutshilele kwa mutakalo wa vhuḓi nga kha u shela mulenzhe kha vhana , vhaswa , vhaaluwa na vhakegulu na vhakalaha kha mitambo ya tshifhinga tshoṱhe ya u ḓimvumvusa . 
Zwiwo hezwi zwi welaho vhathu zwi itea musi vhatamba-zwipiḓa vha tshi shuma vhe vhoṱhe , na tshipikwa tsha u sedzulusa mavu , mveledziso ya mahayani na vhulimi zwi songo ṱanganyiswa . 
Musi a tshi khou fhedza pfunzo dzawe dza sekondari , u tea u dzhiela nṱha vhukwamani na tshiimiswa tshine na zwezwo tsha mu khwaṱhisedzela kha lubuvhi lwa nndwa ya mbofholowo . 
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo vha tshipiḓa tsha vhuṱambo ha u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde wa Nigeria , Muphuresidende vho khethwaho Vho Mohammadu Buhari ngei Abuja , kha ḽa Nigeria nga dzi 29 Shundunthule 2015 .
Shango ḽashu ḽi tea u vha na vhuendi ha tshitshavha ho ṱanganelanaho , ho tsireledzeaho , u swikelelea na u fulufhedzea . 
Khethekanyo ya Mbalelano i shuma tshumelo dza mbalelano kha vhafaramugaganyagwama u khwaṱhisedza uri zwipikwa na ndivhotiwa dza zwa masheleni dza Muhasho dzo swikelwa . 
U gaganya arali zwiimiswa zwa u vhiga vhuponi ha masipala zwo ḓi ṅwalisa na u vhigiwa . 
U lavhelesa na u amba nga ha zwifanyiso zwi re buguni : u ṋea dzina tshivhumbeo na u khiraya buguni dza zwifanyiso , u ḓivha phambano vhukati ha tshihulwane / tshiṱuku / tshilapfu / tshipfufhi kha bugu dza zwifanyiso
1.4.4 Gireidi ya 10-12
U asesa mugaganyagwama wa masheleni a u sokou ṋetshedzwa malugana na u fhiriswa na u rumela luṅwalo lwa u ṱanganedza lune lwa ṱanganedza mugaganyagwama .
U humbulelea tshiṱori hu tshi shumiswa zwifanyiso na ṱhoho dza tshiṱori
Vhaluvhisi vho ṱanganedza thandela vho sedza kha ngudo ya muhumbulo nga ikonomi ṱhukhu na muhanga u laulaho une wa fanela u tevhela u bvisa nyiledzo ya ndango dza mbambadzo . 
1.2.4 Foramu dza IDP
khumbelo ya kushumisele kwa mavu kana pulane ya u lima
Muṋetshedzi wa tshumelo wa tshiimiswa tsha zwa mbambadzo u tea u kona u langa na u dzudzanya seva idzi e kule nadzo . 
Sa tsumbo , phurofeshinala dza ndondolo ya mutakalo vha a tendelana u itela mulwadze zwine mulwadze a nga ita , arali vha tshi kona . 
Muvhuso muswa , une wa ḓo vhumbiwa hu si kale , u ḓo bvela phanḓa na u livhana na thaidzo dza ikonomi ya matshilisano , ṱhoḓea dza vhuphalalavhathu nga u ṱavhanyedza , nga u ralo na thikhedzo ya tshitshavha tsha dzitshaka i khou ṱoḓea nga shishi nahone ndi ya vhuṱhogwa vhukuma . 
Official Seed Testing Station i ṋekana nga gudo dzo khetheaho kha maitele a tsedzuluso ya mbeu .
Official Seed Testing Station , kana Tshi ṱitshi tsha Tshiofisi tsha Ndingo ya Mbeu i ṱ o ḓ isisa khanedzano na mbilahelo dzine dza vha malugana na zwine zwa yelana na mbeu nga fhasi ha Mulayo wa Khwinifhadzo ya Mbeu wa 1976 .
Khethekanyo ya vhuvhili ya ḽibviswa i ṋetshedza ṱhalutshedzo ya zwiko zwa data na ngona zwo shumiswaho hu tshi phurosesiwa na u saukanya data . 
6.3 Khabinethe i ṱanganedza muvhigo wo bviswaho zwenezwino nga feme ya EY Consultancy nga ha Vhubindudzi ha Nnḓa Thwii kha Afrika .
MIENGEDZO
( d ) nḓila ine u voutha ha tea u vha ngaho
Mbofho vhukati ha muya na muvhili i ḓo vhofhololwa , u itela uri muvhili u fele ḽivhiḓani ngeno muya u tshi ḓo ḓi bvela phanḓa na u vha hone tshikhalani . 
Vhashumi vha anzela u vha vho livhana na khuḓano na vharengi vha tshi ṱanzela zwifhaṱoni . 
nga 5 u bva kha muandiso muṅwe na muṅwe wa 5 vhukati ha 0 na 100
Mugaganyagwama
I dovha ya sudzulusela maḓi u bva Mulamboni wa Crocodile ( West ) tsini ha Thabazimbi u ya vhuponi ha Lephalale .
( 2 ) Miraḓḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓḓu nga tshavho , na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓḓifhinduleti kha Vhusimamilayo musi vha tshi shumisa maanḓḓa na u bveledza mishumo yavho .
Khumbelo ya u vha na tshumelo ya poswo yo ridzeviw
Vha mbo pfa u lila ha tshiṅwe tshithu .
Naho hu uri tshikolodo tsha miṱani tsho aluwa nga tshivhalo tshi fanaho na tsha nyaluwo ya malamba , zwi a vhilahedza uri vhathu vha Afrika Tshipembe a vha vhulungi tshelede , nahone izwi zwi ita uri ri ḓisendeke nga tshelede dza maṅwe mashango .
U ita / ṅwala mapa wa muhumbulo/ maṅweledzo a tshibveledzwa tshipfufhi hu na fureme
Foramu ine ya ḓo vha hone i ḓo ṋetshedza Afurika Tshipembe tshikhala tsha u davhidzana na u ṱuṱuwedza vharangaphanḓa vha Afurika na mabindu a dzitshaka na a dzingu nga ha u dzhenelela hu konadzeaho malugana na u konanya na u khwinisa nyaluwo Afurika Tshipembe na kha dzingu .
U edzisela nyimele dzo ḓoweleaho
Vhubindudzi ha thengiso mbambadzo
U thoma , u sedzulusa na u davhidzana nga ha Mbekanyamaitele ya zwa Mutakalo wavhuḓi na HIV na EIDZI na maitele a mushumoni a elanaho ane a sumbedza sia ḽoṱhe nga u angaredza na u sumbedzisa vhuḓikumedzeli kha mathomo a mushumo . 
Tshumelo dza zwa maṱo ( u ṱolwa maṱo , fureme , ḽentsi na mushonga wa vhuṱungu )
U thivhela ho dzudzanyeaho kha khombo dzi elanaho na zwa mushumo khathihi na mutakalo u si wavhuḓi zwi ḓo vha mbuelo dza zwa ikonomi khathihi na tshitshavha . 
Kha vhupo ha mushumoni hezwi zwi katela u ḓivha uri mushumo u a pfadza . 
U kona u pomba maḽeḓere maṱuku na madanzi zwavhuḓi zwo to leluwa .
U sedzesa kha mafhungo o tiwaho na zwigwada : u thivhela phiriso ya HIV kha ṅwana nga mme , ndondolo ya vhana na vhafumakadzi vha vhaimana vho kavhiwaho nga HIV , na ndangulo ya mutakalo wa vhathu vha sa athu u tendelwa kha ART . 
Zwavhuḓivhuḓi , Afrika Tshipembe ḽo vha na mafhungo a tshivhalo nga ha vhundeme na u tevhela maṅwalo a u fara na zwipikwa zwa dzitshakatshaka zwa Afrika Tshipembe zwine zwa bva kha u vha muraḓo wa AU .
U shumisa ndongazwiga yo teaho sa kholoni , tshigarukela na tshivhudzisi
Naa vha nga livhanisa hani na pulane ya CBP ?
afidavithi ya goloi yo fhaṱiwaho u bva kha Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe .
Kha vha ṱalutshedze , nga mathemo o leluwaho , uri zwipiḓa izwi zwi shuma hani , na uri zwi ḓo nyanyuwa hani kha mutsiko . 
Meyara vha Ekurhuleni Vho Mondli Gungubele vho sedzesa kha khaedu dze vha livhana nadzo na zwo no swikelelwaho u swika zwino , na u kwama kha mafhungo a u shaea ha mishumo kha dzingu , vha fulufhedzisa vhadzulapo uri muvhuso u khou lwa na samba heḽi wo ḓiimisela na uri u khou sika zwikhala zwa mishumo .
Madzulo a linganaho 32 a khou khwiniswa ngeno thandela dza 87 dza dzinnḓu dzi tshi khou thomiwa uya nga vhuvhekanyandeme ha ḓorobo dza migodini .
VHUṰANZI KANA VHUBVO HA VHUṰANZI
Mbekanyamushumo : tshivhalo tsha mbekanyamushumo dza mafhungo apo ; luambo ; mbekanyamushumo dzi hashwaho
Vhaofisiri vha tevhelaho vho khunyeledza databeizi . 
A zwi gumi Madokotela zwao ( GPs )
U koloṅwa u bva kha vhalanguli na vhashumi uri hu vhe na u ḓidzhenisa tshoṱhe na zwone zwo tshenzhelwa . 
Vhalingiwa vhe vha nangiwa u dzhenela dziinthaviwu vha ḓo humbelwa u ḓa na ndalukanyo dzo khwaṱhiswaho na maṅwe maṅwalo o teaho ane a nga ṱoḓea u itela u vha kha mutevhe wa u fhedzisela . 
Zwikili zwo vhibvaho zwa u ita mikumedzo
NIFW booklet- A5 - TshiVenda.indd 13
Dziṅwe dza mbuelo dzi katela :
Vhuvhili havho vha tea u vha vho tendelana u malana .
Vha na tshifhinga tsha u swika dzi 30 Fulwi 2019 uri vha ite mbilo .
Ri na nzhele na mbilaelo dze dza ṱahiswa nga vhaṅwe dza uri phosho i ḓo kwama nga nḓila i si yavhuḓi zwifuwo zwa hayani na zwiṅwe zwipuka zwa ḓaka nahone ro ḓivhofha u sedzulusa nga vhuronwane mivhigo i re na thaidzo idzi . 
Nga nnḓa ha izwo , khothe yo shumisa vhulamukanyi ha vhuṱali maelana na dzimbadelo . 
MUDZULATSHIDULO WA NCOP : Ndi Mudzulatshidulo wa NCOP hu si Mudzulatshidulo wa Nnḓu .
Tshifhinga tshoṱhe mapholisa vho vha vha tshi ḓa . 
ṰHUMETSHEDZO YA D
Vhuendelamashango vhu khou vha iṅwe ya sekhithara dzine dza khou aluwa nga u ṱavhanya kha vhupo vhune ha vha fhasi ha masipala wa Prince Albert . 
Miṅwahani mitanu yo fhiraho , yo kona u ḓisa R103 bilioni u bva kha vhuḽedzani ha sekithara ya phuraivethe , zwe zwa swikisa u bindudza hayo kha R163 biḽioni .
Kha ṱhoḓisiso ine ya katela vhafariwa , vhaṱoḓisisi vha tea u khwaṱhisedza uri u a ṋekedza thendelo nḓivhadzwa ya u tou ḓithauba . 
Yo dovha hafhu ya itwa mvetomveto nga tshitaela tshi sa swikelei , tshine zwitshavha zwa mahayani zwo dzhenelaho kha maḓaka zwa sa ḓo kona u i pfesesa . 
Tshikwama tshi badela ndiliso kha vhashumi vha tshoṱhe na vha si vha tshoṱhe , vhane vha khou gudela mushumo vhane vha huvhala kana u farwa nga vhulwadze musi vha tshi khou shuma vha fhedza vha sa tsha hola zwo vhangwa nga izwo .
Tshikolo tsha haṋu tsho thoma nga ṅwaha ufhio ?
Ri tea u vha ri tshi khou ri kha riṋe vhaṋe , bannga dzi kha vhuimo ṋamusi , ha u maanḓafhadza mabindu a tumbukaho ? 
A hu na ndeme dza mashangoḓavha kana ndeme dza tshelede ya mashango a nnḓa yo farwaho nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano nga fhasi ha u sedzwa hafhu , nga zwenezwo a ho ngo vha na u ṱanea kha khohakhombo ya tshelede . 
Hu na vhuṱanzi vhu vhonalaho uri golofo i kha ḓi tou vha mutambo wa vhathu vho pfumaho . 
Adzhenda ya khoro i ambedzaniwa kha nyambedzano dza mahoro kana vhuimo ha mahoro a polotiki kha zwiteṅwa zwa muṱangano musi muṱangano u sa athu swika .
u fhungudza phimo ya u lovha ha dzitshetshe u bva kha 27 ya 2012 uya kha 18 kha vha 1 000 vho bebwaho .
Dzhielani nzhele : U shumisa nyedziselo kha mitambo .
Mvelelo dzi ḓo ḓivhadzwa fhedzi nga murahu ha muṱangano wa Khoro .
Mveledziso ya fhethu hu sina tshithu ( ḓaka ) u itela fhethu ha vhudzulo zwi bveledza u tshinyadzwa ha vhudzulo ha tshaka dzo fhambanaho dza zwipuka zwa ḓaka . 
Tsireledzi ya tshifhinganyana i themendelwa kha zwimela zwe ndingo dza hone dza szhia tshifhinga tshi fhiraho ṅwaha .
Ipfi conflict ḽi bva kha ipfi ḽa Tshilatini ḽine ḽa vha ' conflictus ' ḽine ḽa amba u ' kuḓanya ' .
Tenda ha vha ho vhudziswa mbudziso yone ya fhindulwa nga mulamukanyi , phindulo i si yone a zwi nga ḓo tou amba uri a i pfesesei . 
Ho vha na nyambedzano khulwane dza mbonalo ya ikonomi ya ḽifhasi na ya dzingu , na nga ha zwine ra khou tea u ita kha u humisela murahu u tsela fhasi .
Vhashumi vho gudiswaho vho linganaho vha tea u vha vhe hone u itela vhathu vha re kha maḓuvha a vhuawelo , vha lwalaho kana vha siho nga ṅwambo wa zwiṅwe na zwiṅwe . 
Naho hu na uri tsheo ya u nanga u thoma u gudisa vhagudi kuṅwalele kwa mupombo i zwanḓani zwa tshikolo kana vundu ( phurovintsi ) , fhedzi vhagudi vha tea u gudiswa kuṅwalele ukwo musi vha mafheloni a Gireidi ya 3 .
Zwi a konḓa vhukuma u langa na u londota mavhiḓa ayo manzhimanzhi nahone nga ṅwambo wa izwo , a si vhoṱhe vha re na redzhisiṱara yavhuḓi ya u vhulunga ine ya vheiwa . 
Kha vha ḓe na luṅwalo lu bvaho kha mutholi wavho lune lwa ṱalutshedza uri ndi ngani vha tshi tea u ṋewa phasipoto ya tshiofisi .
Kha ri farane hafhu uri ri lwisane na khethululo ya muvhala kha tshitshavha tshashu .
Mishumo iyi i kha ṱhoḓea khulwane , zwi i itaho uri i takalelwe nga maanḓa . 
Matheriaḽa : Harane ya u rungelela makolo
Mikhwa ya ndeme ine ya tsivhudza na u langula muhasho zwo ḓitika nga Ndayotewa na milayo i tikedzaho i katela :
MVELELO DZA KHAṰHULULO :
Dibeithi / inthaviyu / khaseledzo / tshipitshi tsho lugiselwaho / tshipitshi tshi so ngo lugiselwaho/ nyambedzano ya foramu / phaneḽe / tshigwada / tholokanyanḓivho ya u thetshelesa/ kutshimbidzele kwa muṱangano
Tshikolo tshi nga ita mini kha u vha thusa musi vhe tshikoloni ?
Kha ndambedzo yashu ri khou ṱoḓa u ḓivhadza tshikalo tshi eḓanaho tsha ndambedzo ṱanganelwa kha zwiko zwa nnyi na nnyi na zwa phuraivethe . 
U ṋetshedzwa ha tshipiḓa tsha dzibada kha Komiti ya u dzudzanya ho no ḓi itwa nga Musumbuluwo wa vhege yeneyi . 
Ndavhelo dza mulanguli u bva kha mbalelano ya ngomu ndi u ita mishumo ya ngomu . 
U shumisa ḽiḓadzisi ḽa tshivhalo ( tsumbo : kanzhi . ' ) .
Mitengo yo fhelelaho ya thandela , hu tshi katelwa na mitengo ya kushumele ya ṅwaha nga ṅwaha lwa tshifhinga tsha ndaka , zwi fanela u vhigwa . 
Mbadelo ya R120 yo katelaho zwoṱhe .
Hune vhatholi vha ṋetshedza zwiṱatamennde nga nḓila ya elekiṱhironiki sa zwo bviswaho u bva kha sisiteme dza muholo , maswikiswa a tea u tevhedza maimo o tiwaho a ndayo phanḓa ha mafhungo maṅwe na maṅwe a tendelwaho na u dzheniswa kha databeizi . 
Khoudu yo dzudzanywa u ya nga milayo ya sumbe mihulwane ya ndeme ya kuvhusele , na mulayo muṅwe na muṅwe wo katelwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu dzine dza bvisela khagala na u shumisa maitele a kuvhusele o livhiswa kha u swikelela mulayo wa kuvhusele wavhuḓi wo teaho . 
U pfesesa ṱhoḓisiso ya mbekanyamaitele , maitele a u saukanya na mveledziso . 
Sankambe , tshe tsha vha tshi songo takala zwone , tsha humela kha dziṅwe phukha uri tshi vha vhudze mafhungomaḓifha .
Vhatshimbidzi vha CBP vha fanela u vhona zwa uri hu na vhuimeleli ho teaho nga tshifhinga tsha kuitele kwa u pulana na u ṋetshedza tshikhala tsha madzangalelo o fhambanaho uri a bviselwe khagala , u hanedzana , na u tendelana khao .
Naho mishonga ya tshizwinozwino i tshi nga vha i hone kha mashango aya , mishonga ya sialala yo ḓi dzulela u takalelwa zwo vhangwa nga ḓivhazwakale na mvelele . 
U sedzwa hafhu ha zwa u ṱola zwiimiswa zwa saintsi , vhuinzhiniara na thekhinoḽodzhi ; 
Tshumelo ya nnyi na nnyi i fusha muthu muṅwe na muṅwe kana ṱhoḓea dza tshitshavha - hu tshi katelwa tsireledzo na vhutsireledzi , nyambedzano , vhuḓimvumvusi , mitambo , pfunzo , mutakalo , ndaulo ya tshitshavha , vhurereli , mvelele na matshilisano . 
Zwine nda ṱoḓa u ḓivha ndi zwauri ndi ngani ri tshi farwa nga nḓila yo fhambanaho , hone ri tshi vha fha vouthu i fanaho , NDI NGANI ?
Hu si kale hu ḓo vha hu na vhathu vhavhili fhedzi kana vhathu vha si gathi vha shumaho kha muthu o nothaho muṅwe na muṅwe . 
Maḓumbu a re na maanḓa a pfi ndi maḓumbumazikule .
Vha sa athu ḽa tshiswiṱulo
U vha hone ha vhashumisi vhanzhi kha mashango ane a khou bvelela zwi ḓo ṱanḓavhudza kana u engedza zwikhala zwa ikonomi dzoṱhe .
Kha vha vhee milayo ine ya ḓo engedza vhudzudzanyi ha u ṱavhanyisa zwibviswa zwa masheleni , vha tshi sikela zwiimiswa mupo wa u fhindula nga u ṱavhanya nahone lu bveledzaho kha ṱhoḓea dza nḓisedzo ya tshumelo . 
Mushumo muhulu wa mudededzi ndi wa u ṋea muvhigo wa maimo a nṱha une wa vha wo ḓisendeka kha u linga ha maimo a nṱha , yone mbilu ya u linga havhuḓi .
Ndima ya 5 U langa Khuḓano
Ndi lini hune vhuḓifhinduleli ha u ḓivhadza ha thoma ? 
Dzina ḽa nyendedzi kha ṱhoḓea dza mulayo u themendela zwithuthubi , tshithu tshine tsha thoma muthuthubo na sisiṱeme dza u thoma dzine dza shumiswa migodini na u dubisela muya kha vhathu na zwone zwo ṋetshedzwa . 
A hu na ndaka dza Tshikwama dzo fulufhedziswaho sa tsireledzo ya lushaka luṅwe na luṅwe . 
1.9 Khabinethe i ṱanganedza mvelelo dza zwenezwino dza muṱangano wa vhu 23 wa Buthano ḽa Vhuthihi Afurika ( Samithi ya AU ) nga fhasi ha thero ya : " 2014 Ṅwaha wa Vhulimi na u vha hone ha Zwiḽiwa Afurika he Phuresinnde Vho Jacob Zuma vha ranga phanḓa vhurumelwa ha nṱha ha Afurika Tshipembe .
Musalauno wa mathomo wo vhona thyiori dza u tshila u woṱhe dza mvelo , fhedzi nga tshifhinga tsha sentshari ya vhuṱahe ya dzhenelela kha kushumele kwa zwa mbalo ku sa gumi . 
27 Khubvumedzi 2002
Vhaswa vhashu ndi lupfumo na uri ri tea u vha sumba nḓila zwavhuḓi . 
Zwibveledzwa zwipfufhi , sa :
Luṱingo lwa thuso
Tshiṅwe hafhu , miḓalo yo kwama nga maanḓa u tholwa ha vhashumi vha tshifhinga nyana fhethu ha u kuvhanganela ho topolwaho . 
Muthu muṅwe na muṅwe ane a khou ita vhushumisamupohune ha katela zwiko zwa zwi tshilaho zwapo nahone , arali zwo fanela , u shumisa nḓivho ya sialala I yelanaho nazwo , u fanela u thoma a wana thendelo .
Vhukonḓi vhuhulwane ri sedzanaho naho , musi ro ima phanḓa ha muṱangano uyu wa ndeme ndi u fhindula nga vhuṱali kha khaedu ya ndeme i bveledzwaho nga ṱhoho iyi i kungaho . 
Tsivhudzo nga vha Moody ya ṱhoḓea ya u shumisa mvusuludzo ya vhusimamilayo na zwiṱirakitsha yo tendwa nga muvhuso , mabindu na vhashumi . 
( iii ) komiti ya Mulayotewa ya u sedzulusa ; na
Lulu o vha a tshi dzula ngafhi ?
mafhungo , zwidodombedzwa zwa muiti wa khumbelo zwi tea u ṅwalwa afho fhasi kha C
Ndi ngazwo mapholisa vho ita vhuḓifari ṱhoḓisiso dza ndemesa vho dzumbama lwa miṅwaha mivhili . 
Kha zwa Tshikwama tsha Nyaluwo tshe ra thoma ṅwaha wo fhiraho , thandela iyi na yone i khou bvela phanḓa zwavhuḓi vhukuma . 
DZIAKHIRONIMI NA MAIPFIZWIKHAU
Kha masipala wapo wa Mbhashe , sa tsumbo , vhunzhi ha miraḓo ya komiti ya wadi vho bula uri tshifhinga tshe vha pfa fhedzi nga ha mugaganyagwama wa masipala ndi kha muṱangano we mukhantseḽara a ṋekedza mveto mveto ya mugaganyagwama .
Thimu ya ndeme ya u tshimbidza
Lwa tshifhinga tsha mushumo wa u fhaṱa kha zwifhaṱo pulane dzine ha khou ambiwa ngadzo dzi tea u vha hone uri dzi ḓo ṱolwa nga vha Tshumelo . 
Sa tsumbo nga u ṋetshedza komiti kana mudzulatshidulo wa dzikomiti o imelela tshitshavha kana u dzudzanya miṱangano na vhadzhiyi vha tsheo kana u vha ramba u ṱangana na miraḓo ya tshitshavha .
( a ) Hu tea u ṱuṱuwedziwa na u londolwa kushumele kwa tshiimo tsha nṱha tsha phurofeshinala .
Vhutsila na mvelele zwa Afrika Tshipembe ho fhambana sa zwine muthu a nga lavhelela u bva kha lushaka lwo fhambanaho . 
3.1 Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Muthelo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Mishumo uri u bviswe u itela vhupfiwa ha tshitshavha .
6.7 . Vho N Mafu sa Mufarisa Mulanguli Guṱe : U Maanḓafhadza na Ndaulo ya Vhakwameaho Muhashoni wa Mazhakanḓila a Vhupileli .
" U ḓigudisa zwi a thusa . "
Sa izwi mutheli wa muthelo o vha a tshi khou zwi ita u swika zwino , a nga kha ḓi si tsha zwi ita lwa tshifhinga tshilapfu .
Avha vhasidzana vho vha vho takala vhukuma musi thimu yavho i tshi
Zwiṱepisi zwi fhungudza luvhilo lwa u tshimbila u swika kha thihi-tsha-raru kha luvhilo lwa fhethu hune myimele ya hone ya vha i ḽeveḽe nahone zwi pwanyeledza nyelelo ya vhuendi . 
Vha ḓo shumisa vhukoni ho khetheaho , sa zwigwada zwi fhindulaho nga u ṱavhanya na yunithi dza vhudzheneleli ha lushaka , u thusa kha u tandulula khaedu ya vhutshinyi vhuponi vhune ho hulela .
Pulane yo fhelelaho yo dodombedzwa kha muvhigo uyu . 
Musi thikhedzo yo raloho i na mbuelo nnzhi , muthu u tea u zwihumbula uri thikhedzo yo kaliwa . 
Foniki zwi amba mibvumo ine ya wanala kha ipfi kana maipfi khathihi na tshiga kana zwiga ( maḽeḓere a aḽifabethe ) zwine zwa shumiswa u imelela mibvumo iyo .
Dziṅwe tsiwana vha nga siwa uri vha ṱhogomele vharathu na dzikhaladzi dzavho vhane vha kha ḓi vha vhaṱuku . 
Khumbelo dzi nga itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali zwazwino vha nnḓa ha Afrika Tshipembe .
3.2 . Khabinethe yo themendela u ṋetshedzwa ha Muvhigo wa Afrika Tshipembe wa 1994 u swika 2014 wa Mvelaphanḓa kha u Thomiwa ha Mulevho wo Khwaṱhaho wa Vharangaphanḓa vha Mashango a Mbumbano ya Afrika kha Ndinganyo ya Mbeu kha ḽa Afrika u tshi ya kha Ofisi khulwane ya AU .
Ndi ngani Nndinde yo sala nnḓa ?
Zwi tea u ḓivhadzwa mathomoni uri muvhigo u tevhelaho a wo ngo fhelela fhedzi u imela tshipiḓa tsha dziṅwe mbekanyamushumo dzo itwaho nga tshifhinga . 
Zwo tshi fana , ndi tama u livhuha dzangano ḽanga , African National Congress nge ḽa nṋea tshikhala tsha u shumela vhathu vha KwaZulu-Natal . 
Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998 uri :
Muraḓo wa tshiimiswa tshine tsha dzhielwa nṱha , muthu a re na dzangalelo ḽa muvhuso kha u ṋetshedza tshumelo ya khwine kha vhadzulapo . 
Muhasho muṅwe na muṅwe u tea u vha fhethu ha u vhulunga ho tiwaho , hune mathukhwi a ndondolo ya mutakalo o khethekanywaho a lindela u dzhiiwa . 
FEEDBACK
Naho zwo ralo , tshivhalo tsha mutale u lemelaho kha muṱambuluwo ndi tshiṱuku kha manyoro a zwa vhubindudzi . 
Dzidona nga u angaredza a vha ṋetshedzi mivhigo ya kotara iṅwe na iṅwe kha miṅwedzi mivhili ya mafhelo a kotara . 
Ndivho ndi u vha na vhuṱanzi ha uri vhathu vha shela mulenzhe khathihi na u dzhena mafhungoni a u pulana na u langa mveledziso i re yavho , vha tshi tikedzwa nga masipala i re na vhuḓifhinduleli .
Kha vha vhone uri fomo ya mbalavhathu yo kuna nahone i kule na vhana .
2 . Muano kana Khwaṱhisedzo ya u ḓiana ya Muthusa Muphuresidennde
Pfanelo dza ikonomi na matshilisano dzi elana hani na data yo ṱolwa , u elwa na u vhigwa khayo ? 
TSHIṰEDIAMU TSHA FREE STATE
( b ) shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dza mveledziso dza lushaka na dza vunḓḓu .
Hoyu muhumbulo wo ṱuṱuwedzwa nga zwiitisi zwo fhambanaho , u fana na tshifhinga tshe mapholisa vha tshi dzhia musi vha tshi fhindula kha vhugevhenga , u ḓivhonadza ha mapholisa , tshikalo tsha u gwevhiwa , na u haṱulwa ha vhatshinyi . 
Asi mashango oṱhe ane a vha na tshumelo dza u bvisa zwa nga ngomu .
U shumisa tshivhumbeo tsha tshiṱori sa fureme/ muhangarambo
Ndi vhona u nga ni nga vha no hangwa u ...
Maga aya a tea u linganyiswa na thikhedzo ya miṱa i shayaho . 
Ri khou engedzedza mitambo kha webusaithi yashu uri vhana vha tambe . 
Khabinethe yo ṱanganedza u tiwa ha Tshigwada tsho fhiwaho Mushumo wa u langa u thoma u shumiswa ha Kharikhuḽamu ya Luambo lwa Zwiga lwa Afurika Tshipembe ( SASL ) nga 2014 u bva kha Gireide R u swika kha 12 , zwi tshi khou tshimbilelana na zwo ambwaho nga Muphuresidennde vha tshi ri luambo lwa zwiga lu vhe lwa tshiofisi .
Ḓiresi nthihi ya muṅwali , datamu ye vhurifhi ha ṅwalwa ngayo nga fhasi ha ḓiresi .
Komiti i na dziphurofeshinala dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe dzi re na vhukoni ha zwa dzilafho na ha mulayo .
Rekhodo ya mutakalo na ya tsireledzo ya vhatholiwa vhashu i sumbedza masheleni hu si na vhukhakhi ha u fhungudzea . 
Ri khwaṱhisedza pfanelo ya migwalabo fhedzi izwi zwi fanela u itwa zwi fhasi ha mulayo nahone nga nḓila ine ya si kandekanye pfanelo dza vhaṅwe .
Ṱhanḓulazwiliṅwa : ngona iyi i shumisa u aluwa ha zwiliṅwa zwi faniho kha u sielisana nga nḓila ya u tevhekana . 
Mutevhe u thusaho kha u sedzulusa maga a kushumele ndi u tevhelaho :
Milayo ya Buthano ḽa Lushaka ndi vhukatelazwoṱhe , u dodombedzwa na u wanalea nga nnyi na nnyi kha webusaithi yaḽo . 
3.4 Minisiṱa wa Vhudavhidzani ha Ṱhingo na Tshumelo ya Poswo Vho Dokotela Siyabonga Cwele vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha Afrika Tshipembe u ya kha Pan African Postal Union ( PAPU ) Muṱangano wa Plenipotentiary wo vhetshelwaho ḽa 22-23 Fulwana ngei Yaoundé , Cameroon .
kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-73 ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno .
Zwikili zwa u thetshelesa ha maṱhakheni , u pfela vhuṱungu , u fhaṱa vhushaka , nyambedzano na u netiweka . 
U ṅwala ndinganyiso yo eḓanyiswaho ya tshanduko ine ya itea kha tshisinisi . 
Ro dzula ro ni itela maga mavhili .
Tshipitshi tsha Lushaka tsha Muphuresidennde , tsha 2006 tsho ombedzela nga maanḓa nga kufhaṱelwe kwa vhudzivha kha ḽeveḽe yapo vha tshi ombedzela uri muvhuso wapo ndi fhethu ha ndeme ha nḓisedzo ya tshumelo na tshiḓisatshanduko tsha mveledziso ya ikonomi yapo kha miṅwaha ya fumi i tevhelaho .
Afrika Tshipembe ḽo lugela u vha ṋemuṱa kha thonamennde khulwanesa ye ya vhuya ya vha hone na u ita uri lushaka na dzhango zwi ḓihudze . 
I ḓo shumisa sa mutheo wa nyambedzano na vhafarakani vha lushaka na vha dzitshaka nga mafhungo ane a elana na HIV na AIDS . 
European Union yo aluwa nga 0.9% fhedzi , ngeno Japan yo tsa nga 0.1% .
Mishumo iyi i shuma kha nyimele dzine dza ṋea khaedu . 
Nḓowetshumo ya vhuendelamashango
Hezwi zwi swikelwa nga u phasisa milayo , mushumo wa vhulavhelesi wa muvhuso na u dzhenisa tshitshavha kha maitele a Phalamennde .
Khabinethe yo dzhiela nṱha u thomiwa ha maitele a u kuvhanganya mafhungo u itela mivhigo ya thendelano ya tshifhinga nga ha Thendelanomviswa ya Afrika nga ha Pfanelo na Mutakalo wa Vhana na Muṱangano wa UN wa Pfanelo dza Vhana une wa ḓo kumedzwa nga dzi 7 Phando 2017 na dzi 15 Fulwana 2017 .
( c ) Mbadelo i badelelwaho u swikelela rekhodo , arali i hone , i ḓo laulwa nyana nga tshivhumbeo tshine u swikelela ha khou ṱoḓiwa ngatsho .
Zwo sedzwaho zwi tea u shanduka u ya kha maitele a tshaka dzi sa nyeṱhi dza nḓisedzo . 
Maitele o fhambanaho a khou shumiswa zwa zwino u tandulula thaidzo dza fhethu ha u paka hune ha si dzhene maḓi . 
Manweledzo a Mbuelo na Tsheledemviswa ya themamveledziso ya Vundu zwi nga ho sa vhuthathatshili na maḓi , na mbetshelwa ya tshumelo dza maḓi dzine dza sudzulutshela kha mimasipala ya tshiṱiriki , nga u tevhekana . 
Mvelaphanḓa ya zwino kana u ya phanḓa ha zwino hu sumbedza uri hu na nyito ine ya khou itea zwino . 
Masiandaitwa o vha a uri miṅwaha ya maḓana yo fhira ine khayo saintsi a yo ngo bvela phanḓa na u bvelela . 
( 3 ) U bva afho Khomishini i ḓḓo anḓḓadza mutevhe wa madzina a vhaimeleli vhusimamilayoni ' .
Zwipiḓa zwiṱuku zwa ḓaba ḽi bvaho ṅwedzini , zwo ṋetshedzwaho Afurika Tshipembe nga Muphuresidennde Vho Richard Nixon na zwone zwo ṱaniwa .
Vharangaphanḓa vha zwiimiswa zwa tsedzuluso na zwa pfunzo ,
Ri khou livhuwa zwiimiswa izwi kha u ḓikumedzela hazwo kha muvhuso wapo wa demokirasi Afrika Tshipembe :
U vhala bugu nga kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) a amba nga muhumbulo muhulwane na vhaanewa vhahulwane
Modaresheni a i tei u tou vha ya u sedzulusa uri nomboro ya mishumo ya vhagudi yo swikelelwa fhedzi , kana uri memorandamu wo shumiswa zwavhuḓi .
U khunyeledza u topola na maitele a u isa huṅwe vhagudi vhane vha 3 . vha vhanzhi
Ndi a kona u dzula ndo tsireledzea hayani ha hashu .
U sedza nga iṱo ḽithihi ( siteriothaiphi )
Nyengedzedzo nthihi i re hone ndi khadzimiso i bvaho na i yaho kha miraḓo . 
Tangedzelani ni talele tshiitwa fhungoni ḽiṅwe Tangedzelani ḽiiti ḽi re fhungoni ḽiṅwe na ḽiṅwe . na ḽiṅwe .
Nyendo dzi dzhia henefha kha awara .
Zwino ṱalutshedzani mvumbo ya muthu wa vhukuma .
Hezwi zwi khou shumiwa nazwo nga u ḓadzwa ha zwikhala zwa mushumo zwi re na tshivhalo kha khethekanyo sa tshipiḓa tsha maitele a u dzudzanyulula ofisini khulwane . 
U bva zwino maitele oṱhe o ṱumanaho na tshanduko a tea u ḓivhea zwikhala na u langiwa hu na u bvela khagala ho fhelelaho . 
U dzudzanya mafhungo nga nḓila i lungekanaho
Hezwi zwi dovha zwa ṱoḓa uri mugaganyagwama u livhiswe kha ndavhelelo dza mbuelo dzi konadzeaho . 
U vhala wo tou fombe
Zwino ndi nga dzula nḓuni yanga nga mulalo hu si na tshi mmbilaedzaho nga ha uri hu ḓo itea mini nga thundu yanga musi mvula i tshi na , " vha ralo .
Mawanwa a ṱhoḓisiso dza mashangoḓavha a sumbedza uri kanzhi tshelede ine ya khou shumiswa nga vhathu i vha i na vhumbalimbali ha zwidzidzivhadzi . 
Fomo dza u nanga dzo ḓadzwaho dzi nga ḓiswa kha The Elexions Agency nga kha poswo , u ḓisa nga tshanḓa , fekisi na imeiḽi .
Vha na mushumo wa u khuruṱanya vhashelamulenzhe .
Muḓisedzi we a nangiwa u tea u vha hone kha Miṱangano ya Saithi ya Kotara-nga-Kotara na kana kha thambo ifhio na ifhio i no bva kha Ofisi ya Mulanguli wa Zwishumiswa kana kha Muhasho . 
Maṅwalo a Thendara
Vhadzheneli vha sedza dzimbudziso dzi re afho fhasi vha dzi fhindula muṅwe na muṅwe nga eṱhe
athikili dzavho dzo tsireledzea nahone a dzi vhangi khombo kha mutakalo nahone dzo tea ṱhoḓea dzo bulwaho/ ṋewaho
U vhala zwi ṋea vhagudi tshenzhemo nnzhi kha luambo lwavho lwa u engedza .
Zwo fhambanaho zwo vhewa kha mutevhe nga murahu ha madavhi a mafhungo aya nga tshivhumbeo tsha ṱhumetshedzo . 
Ndi muredzo wa fhasisa une wa badelwa murahu fhedzi . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : U thetshelesa na u amba ( orala / kana nḓowenḓowe )
Kha notsi dza ndangulo hu na mihumbulo yo dzinginywaho nga ha maṅwalo a ya ho kha vhabebi na miṱangano navho . 
Vhudzuloni ha u rumela minerala minzhiminzhi ya Afrika nnḓa na zwiṅwe zwiko zwa mupo zwi zwitumbukwa , zwe zwa vhuedza fhedzi ḽifhasi ḽa nga nnḓa , zwi tea u shumiwa nga ngomu ha khonthinente . 
Ni songo tambisa zwithu zwa u kunakisa zwa pharafeni kana miṅwe milimovho .
KPI dzi a ' konadzea ' nahone ndi zwipikwa zwi elelaho zwe masipala a tenda uri u ḓo zwi swikelela nga tshifhinga tsho tiwaho .
Thendelo iyo i mulayoni lwa mi ṅwaha mivhili .
Tshanduko ya tshumiso yapo na u ela hu nga dzhia vhuimo nga nḓila ya thandela dza u sumbedza . 
Ṱho ḓea dza vhulanguli ha close corporation dzi a leluwa u fhira dza khamphani .
Fhedzi , zwi nga dzhia tshifhinga nyana hu sa athu swikela ndivho ya mishumo ya vhoṱhe . 
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI Nyito dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe dzo livhiswa kha masia oṱhe a luambo na dziṅwe thero .
Zwi nga konadzea u ita tsenguluso yoneyone ya masiandaitwa hu songo ranga u vha na nḓivho nga ha vhutshilo ho fhelelaho ha muthu uyo ? 
U ita manweledzo a tshiṱori
Ṋetshedzani mbonalo ya zwo salelaho murahu kha mitalo , dzidiphotho na zwiṱitshini u bva kha tshiṱaraṱa . 
Ro zwi kona u shumana na mafhungo a vhuḓifhinduleli ha u shuma , hu ne nga khaho zwiimiswa zwine zwa sa vhe zwa muvhuso , vhathu vha hanedzanaho na maswole , vhuimeleli ha mmbi ya tshifhinga nyana na Muhasho wa Vhupileli vho swikelela Thendelano . 
Kha nyimele dzine ha dzhiiwa thasululo zwayo ya khoro ya u thomiwa ha komiti ya wadi , ho vhonala hu na thaidzo dza ṱhalutshedzo ya thasululo idzo .
U TANDULULA PHAMBANO
Madzangano o thomelwaho u ṋekedza zwiko ḽashipi , bazari na pfuvho dza u gudela , ṱho ḓisiso na u funza , a tea u inga nga nṱha ha ṱho ḓea dzo sumbedziswaho afho nṱha u ḓadza EI 3 .
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha , mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze .
Nga murahu ha musi vho no wana ṱhaziela ya u ṱola miri , vha tea u dauniḽoda fomo ya khumbelo u bva afho vha i ḓadze u itela u vusuludza u ḓiṅwalisela u vhulaha miri .
3.3.1 Zwibveledzwa zwi ṱumekana hani kha sekele ya vhege mbili
Mitengo ya mubveledzi ya nṱhesa u swika zwino a i ngo bveledza u gonya huhulwane kha mveledzo ya mafhi . 
U LINGA HA FOMAḼA
Khonadzeo dza u shuma ha tshiṱirathedzhi itshi na dzone dzi khwiṋe nga ṅwambo wa tshenzhemo khulwane ine muvhuso wa vhukati wa khou fha muvhuso wapo . 
Khasho dza radio na theḽevishini na dzone dzi a shumiswa , ngamaanḓa musi tshumelo ntswa kana mishumo i tshi nga itwa , u tou fana na Mulayo wa Ndondolo , Mulayo wa Khakhathi dza Miṱani na Ofisi dza Ngeletshedzo ya Vhathu dzikhothe . 
Ri tea u ṱalutshedza zwidodombedzwa zwifhio u swikelela zwiṱirathedzhi ?
VHAFUMAKADZI NA PHALAMENNDE
Dza Komiti ya Wadi
Mabulamihumbulo o itwa a uri vhadzulapo vha ḓorobo dza Afrika Tshipembe vha tea u ṱuṱuwedzwa u humbulela vhuṋe ha vhupo ha masakha navho . 
muṱulume muḓini
Zwa sa ralo , vidio i mbo ḓi vha ambadzifhele ya ḽitambwa lune ha ḓo tou vha na zwiṱukuṱuku zwa u sumbedza u pfesesa ḽitambwa iḽo .
Thendelo ya vhushumisamupo i ṱoḓea fhedzi kha ḽiga ḽa mbambadzo .
Kha vha kandise minwe u itela u rekhoda kha Redzhisitara ya Vhathu .
Muḓologi u ḓo ṱo ḓiwa
Vhathu vha wanaho maḓi u bva kha zwisima , mathannge a maḓi a mvula , zwilambwana , milambo , madamu , kana u bva kha vha rengisaho maḓi zwi dzhiiwa sa vha sa wani tshumelo . 
Kha , bayothekhinoḽodzhi hu na nḓila dza kushumele dzo vhalaho dzine dza tea u tevhelwa . 
Hu tea u dzhielwa nṱha nga maanḓa ndivho ya tshipentshela , kana tshenzhemo kha zwa u oditha , kha zwa tshelede dza muvhuso , khathihi na zwa ndaulo ya muvhuso , musi hu tshi vhewa Muoditha Dzhenerala .
5.1 Khabinethe i ṱanganedza u sainiwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Senthara ya Vhusevhi ha Masheleni ( FICA ) kha u vha mulayo nga Muphuresidennde Vho Zuma . Afrika Tshipembe sa tshipiḓa tsha tshitshavha tsha ḽifhasi tshi baḓekanywaho na u lwa na zwiito zwa masheleni zwi siho mulayoni , ḽi ḓo vhambedzwa na vhudzheneli ha dzitshakatshaka vhu lwaho na u seriswa ha tshelede dzi siho mulayoni na u lambedza vhutherorisi .
A hu na senthara dza zwa mutakalo kha vhupo ha Masipala . 
Ngudo ndi dza uri ri anḓane , ri ṱanganelane na u sedza kha u swikelela ndivho .
Ṱanganyisani boṱoro na swigiri
U sedza kha zwiitwa zwi ḓo ṱuṱuwedza vhuṱumani na u bveledza ṱhanḓavhuwo ya ikonomi . 
u ṱalutshedza kuitele kwa ndeme kwa u pulana na sheduḽu zwa thandela
U bvela phanḓa hu lunzhedzanaho ha pharagirafu hu itisaho uri hu vhe na u ṱumekana
Khungedzelo
Zwiṅwe zwiimiswa zwi fanaho na Lions Clubs na Island Hospice zwo thoma zwikimu zwi fanaho . 
6.5 Khabinethe yo tendela Mvetamveto yo Sedzuluswaho ya Maano a Vhuendi ha Mahayani .
Arali vhe kha mbingano , masheleni a vho na a muthu wavho o ṱangana ha tei u fhira R138 000 nga ṅwaha nahone vhone na muthu wavho vha so ngo vha vha na ndaka i paḓaho masheleni R 1980 000 .
Nyendedzi dzo teaho kha nzudzanyo na nyolo ya sisiṱeme dza mushumo dza nnyi na nnyi dzo ṱanganelanaho , sa tshipiḓa tsho pulaniwaho tsha sisiṱeme dza vhudzulo zwo no ṋekedzwa . 
U ṋetshedza thikhedzi kha Mufarisa Mulangi . 
Hu khou humbulelwa uri hu si kale theo ya mulayo ntswa ya ndindakhombo yo dodombedzwaho ya khamphani dza ndindakhombo i ḓo ḓivhadzwa . 
Ndi nnyi ane a seta ANA ?
Fhethuvhupo
Interface User Guide i wanalaho kha SARS Online yo itelwa u fhindula mbudziso nnzhi .
Vhadzheneleli vho humbudzwa uri tshifhinga tshoṱhe hu tea u lavheleswa kha matshilisano , ikonomi na mvelelo dza vhupo zwa kushumisele kwa zwiko . 
Mvumbo ya mutsho ya khalaṅwaha ya mathomoni a tshilimo i sumbedza mvula yo ḓoweleaho kha vhuṅwe vhupo , fhedzi hu na mbilaelo ya u shaea ha zwikili nga sisiṱeme ya mvumbo ya mutsho musi uyu , zwine zwa ita uri mvumbo ya mutsho i sa tou vha na vhuṱanzi . 
U lengiswa ha mbadelo zwo swikisa kha tshivhalo tshihulu tsha u shela mulenzhe ha zwivhangi hu tshi katelwa : 
Ri khou uri vha ṱhogomele fhungo ḽa likumedzwa ḽa tshihaḓu .
sedza kha vhathu
EPA i ṋetshedza zwikhala zwa tswikelelo ya mimaraga yo khwinifhadzeaho kha zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe , hu tshi katelwa na u khwinisea huhulu kha veini na tswikelelo ya mimaraga miswa ya swigiri na ethanol .
Musi hu tshi shumiswa vhunzhi ha zwiṱaraṱa , hu vha na khonadzeo khulwane ya mbono yo dzikaho . 
Mitshelo yo vhibvelaho masimuni ndi yavhuḓi u tshi khou ḽa i tshe mitete , nahone zwi tou vha zwa ndeme fhedzi u bvisa khare , ganda , thambo na nnzi . 
Zwikhala zwi hone zwa vhubindudzi vhuhulwane kha zwibveledzwa zwa vhulimi zwi engedzaho mbuelo . 
Khamphani ya tshitshavha ndi koporasi ine ya vha nga fhasi ha tshitshavha nahone ine ya vha na vhafaramikovhe vhane vha si vhe fhasi ha sumbe .
U sielisana ha vhaambi
Khabinethe yo ṱanganedza maele o tendelanwaho nga Minisiṱa wa Mveledziso ya Ikonomi na vha AB InBev kha maanḓalanga a miṱaṱisano kha vhunzhi ha mafhungo a kwamaho tshitshavha .
Vhuimo ha Luambo lwa Hayani vhu ṋekedza vhukoni ha luambo zwine zwa ṋea zwikili zwa mutheo wa u davhidzana na vhaṅwe vhathu zwine zwa ṱoḓea hune ha tshilwa hone na zwikili zwa u kona u pfesesa zwa pfunzo zwine zwa ṱoḓea kha u guda kha masia oṱhe a kharikhuḽamu .
Zwileludzi zwa muhasho zwi tshipiḓa tsha zwitshimbidzi zwa vhuvhili zwi hulwanesa kha muhasho . 
U nangwa ha MAP IDZ zwi ḓo thoma luvhanḓe lwa nzudzanyo kha khiḽomitha dza 10 nnḓa ha Harrismith ( vhuponi ha kale ha Industriqwa ) , zwihulwanesa hu u ṋetshedza tshumelo kha sekithara ya vhuendi , vhubveledzi ha zwithu zwiṱuku , vhubveledzi ha zwibveledzwa zwa vhulimi na u kovhekanya .
Vhuṱoli vhu bveledzaho ha vhutevhedzeli ha mulayo ha sisiṱeme ya ndango ya ngangomu kha mihasho . 
Ṱhanganyelo ya tshivhalo tsha yuniti dzoṱhe
Tshiṱiriki tsha Overberg , naho tsho ḓalesa zwa vhulimi na vhufuwi tshi na khonadzeo ya u nga alusa zwikhala zwa vhuendelamashango zwi nga ho sa vhuendelamashango vhu alusaho ikonomi na mabulasi ane a vha vhulalo ha vhaeni . 
Ngauralo tshumiso ya masheleni i ḓo anda musi kushumele uku kwo no khunyelela . 
Tshivhumbi tsha u thoma tshe tsha vhumba tshipiḓa tsha muhanga wo ela tshikalo tsha zwine nḓowetshumo ya kona u shela mulenzhe kha u swikelwa ha vhuvhusi ha tshiṱirathedzhi tsha zwo sedzwaho u thoma tsha u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi na mveledziso nga u angaredza . 
Nga u angaredza , mushumo uyu u itwa zwavhuḓi nahone sekithara ya nnyi na nnyi ya Afrika Tshipembe ndi ya maimo a nṱha , naho u thetsheleseswa huhulwane hu tshi nga badelwa kha mugaganyo wa ndeme ya tshelede . 
Khumbelo ya u ṅ walisa khamphani ya tshitshavha
Na mihasho ya sekhitha dza masipala na miṅwe mihasho ya muvhuso ; na
Nga ḽa 30 Ṱhangule 2015 , Muphuresidennde Vho Zuma vho vula lwa tshi ofisi nthihi ya yunithi dza rathi dza u bveledza muḓagasi ngei Tshiṱitshini tsha Muḓagasi tsha Medupi , hune ha vha Lephalale kha ḽa Limpopo , tshine tshi ṋetshedza megawathi ( MW ) dzi ṱoḓaho u lingana 800 kha giridi .
Davhi ḽiṅwe a ḽiṅwe ḽi rangiwa phanḓa nga mufarisa mulangi muhulu . 
Sekhithara dza muḓagasi , maḓi na ya mugodi dzi shela mulenzhe zwiṱuku kha zwibveledzwa zwa ikonomi ya Cape Agulhas . 
Mitshila ya mbeu -kadzi , tsumbo , nḓoukadzi -lume , tsumbo , nḓoulume
Hedzwi ndi zwe ḓivhadzwakale ya ri hwesa zwone .
Vha ḓo ṋetshedza vhudzulo ha mahala ha vhatambi kha Muṱaṱisano wa Bola ya milezhe wa Dzitshaka ngei Far East . 
Khabinethe i khou kwamea nga ha kushumele kwa dziṅwe dza khamphani dza muvhuso ( SoC ) , zwavhuḓivhuḓi khamphani dzi ngaho Vhufhufhi ha Afurika Tshipembe ( SAA ) , Poswo dza Afurika Tshipembe ( SAPO ) na Eskom .
Nga murahu ha wekishopho dzo vhalaho , tshitshavha tsha topola zwiṱirathedzhi zwo khwaṱhaho zwine Masincedane ya nga zwi bveledza .
Zwino ndi a shuma nayo musi ṱhanzi i songo ṋea vhuṱanzi nga hayo ? 
Hu na tshumisano na vha Gwama ḽa Lushaka , u ḓivhadzwa ha khwaṱhisedzo dza ndeme kha sisiṱeme dza zwino ndi ḽiga ḽa tshifhinganyana . 
ḽaseintsi ya u ḓiraiva ine ya vha mulayoni
Kha vha sedze phambano kha ṱhoḓea dza mulayo na vha vhulangi hapo . 
Kha vha ḓe na zwinepe zwivhili zwa phasipoto .
Mishonga ya dzheneriki yo tsireledzea nahone i shuma u fana na tshibveledzwa tsha dzina , fhedzi kanzhi yo tshipa.
Hovhu vhuḓifhinduleli , hu tshi katelwa na u farwa ha 2010 FIFA Soccer World Cup , vhu ḓisa fulufhelo ḽine vhathu vha vha na ḽo kha shango ḽashu sa mutambi muḓivhalea siani ḽa zwivhuya zwine ra zwi ṱoḓela vhathu vhoṱhe vha ḽifhasi .
Mbekanyamushumo iyi ya muvhuso ya ndeme i ḓo khwaṱhisedza uri tshirunzi tsha vhathu vhashu tshi a vhuedzedzwa na uri vha a ḓiphina nga mitshelo ya dimokrasi . 
Ri ḓo dovha ra dzhia maga a u khwinisa vhuṱaṱisani kha ikonomi u itela u fhungudza tshelede i shumiswaho kha u tshimbidza bindu na u ṱuṱuwedza vhubindudzi , hu tshi katelwa na u thoṅwa ha sisiteme ya Regulatory Impact Assessment ( RIA ) , u bveledzisa maanḓa a broadband ya luvhilo lwa nṱha ya lushaka na ḽifhasi , u khunyeledza mbekanyamaitele ya u khwinisa vhukoni ha vhafari vha zwiporo na vhuimangalavha , na u khwaṱhisa vhukoni ha tshumelo dza vhuṱaṱisani .
8 U amba nga mafhungomaitei ( nyusi )
Mushonga wa vhuṱungu ho sedza fomuḽari ya mushonga nahone u tea u randelwa nga DSP
Vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha aḽa maṋa a kale ḽo vha ḽi na milayo yaḽo na sisiṱeme dzaḽo dza u pima na u reitha . 
Ri tea u kunda u engedzea nga zwiṱuku ha mutengo nga u engedza zwibveledzwa , nḓila ntswa dza mashumele dzi sa ḓuri , vhubveledzi na u shuma nga maanḓa . 
Zwisumbi zwa u ṱola zwo ṱanganyiswa u ya kha sisiṱeme dza u vhiga dzi re hone dza sekhithara dzo fhambanaho . 
U dzhiiwa ha madzinginywa aya hu ḓo thusa muhasho kha u wana luvhonela lwa sisiṱeme na u khwiṋisa pfumbiso ya u vhiga kha vhadzheneleli vhashu . 
Muofisiri o kwatamela fhasi a lavhelesa Vho Ralph zwavhuḓi . 
Sa zwo ṱalutshedzwaho kha Mbekanyamitele ya Ḓorobokhulwane ya Vhulimi ha Vhupo ha Dziḓoroboni u itela u themendela na zwigwada zwo redzhisiṱariwaho , u dzhielwa nṱha nga ṅwaha . 
Uri mphomali ya tshitshavha yo avhelwaho kha vhashai i shumiswa kha u gembuḽa lu si ho mulayoni na u bvisela khagala vhashai kha nḓowelo ya u gembuḽa . 
4 . Dzikomiti dza Wadi na maitele a ndeme a masipala
Ndi mini zwi no ni sinyusa ?
Bindu ḽa muṱanganelano kana tshumisano ndi nyanḓano ya vhathu vhe vha tou ḓiṋekedzela vha ṱanganelana fhethu huthihi u itela u fusha ṱhoḓea dzavho dza zwa ikonomi , matshilisano na mvelele na zwine vha zwi funa nga kha u vhumba bindu ḽa muṱanganelano nahone ḽine ḽa langwa lwa dimokirasi . 
Vhuṱanzi ha vhuholefhali u bva kha dokotela ( muvhigo wa ndingo dza dzilafho u tea u ḓadzwa nga dokotela ) na
43 . Maanḓḓalanga a Riphabuḽiki
musi vha songo vha na tshumisano ya vhuḓi musi mundende wavho u tshi sedzuluswa
u na vhuḓifhinduleli ha u tandulula phambano na u livhisa phambano dzi songo tandululwaho kha masipala ;
Mvusuludzo i tea u fhungudzwa u shaea huhulu ha ndinganelo vhukati ha tshigwada tsha vhathu vhanzhi vhane vha vha na maanḓa a u khetha ane zwino a zwanḓani zwa mashango o bvelaho phanḓa siani ḽa ikonomi na u shela mulenzhe hu sa fushi ha mashango ane a khou bvelela . 
Dolofini ya veka i tshi ḓa khavho vha kona u gavha mutshila wayo .
Khamphani dzi fhiraho 2000 dza EU dzi shuma fhano Afrika Tshipembe zwine zwa sika mishumo i fhiraho 350 000 .
U ita uri mupo u tsireledzwe
Khomphonenthe iyi i khou ita pulane ya u ita Thendelano dza Nḓisedzo dza Tshumelo na vha maanḓalanga u itela u vha na vhuṱanzi malugana na tsireledzo kha masia oṱhe a vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Fhedziha , vhuḓifhinduleli vhu kha zwiṱiriki u bveledza data ya khwaḽithi na mafhungo u ṱuṱuwedza ndambedzo dziṅwe u ya kha Vhufaragwama . 
WF Mutshimbidzi wa Wadi
Zwigidi zwa vhaṱaleli zwo dzhena zwiṱediamu zwa fumi u ya u ṱalela mimetshe .
Rendani na Dakalo
3.5 . Shango ḽashu ḽo ḓiimisela u vha ṋemuṱa wa Muṱangano wa Aids wa Ḽifhasi wa Dzitshakha wa vhu21 u bva nga dzi 18 u swika dzi 22 Fulwana 2016 ngei Sentharani ya Miṱangano ya Dzitshakha ya Inkosi Albert Luthuli ngei Durban .
Avho vhane vha vha na nḓivho ya khomphiyutha vha tea u gudiswa nga u ṱavhanya u itela uri vha kone u shuma nga nḓila yavhuḓi . 
( d ) u vha na tsengo ine ya thoma na u fhela hu songo vha na tshilengo ;
Zwi re ngomu zwi gudwa zwavhuḓi , fhedzi hu si maipfi o bva o tou ralo . 
Mureili wa Maṱiraka a Thipha u fanela u tevhedzela ndaulo dza Tsireledzo ya Mutakalo ya Masipala Wapo . 
U vhea iṱo kha u wanala ha zwiambaro zwa tsireledzo zwa vhalwadze na vhashumi tshifhinga tshoṱhe . 
Mbekanyamushumo dza muvhuso dza u lwa na TB dzi katela ngwanuluso ya tsedzuluso ya vhukwamani , u shumiswa ha thekhinoḽodzhi ya GeneXpert kha u ṱavhanyisa u wanwa ha TB .
A hu na ndaka ya zwiṅwe zwiimiswa yo farwaho nga fhasi ha vhuṋe ha Muhasho . 
5.1 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo dzhenela Samithi Zwayo ya vhu 35 ya Madendele a Mivhuso ya Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC ) u bva nga dzi 17 u ya kha dzi 18 Ṱhangule 2015 ngei Gaborone , kha ḽa Botswana .
Nzudzanyo ya nyito yo ḓi ḓiswa na kha Gwama ḽa Lushaka . 
U ita nḓowenḓowe
Kha vhone , ndangulo yavhuḓi i ya kha midzi ya thaidzo yavho ya u engedza vhuḓifhinduleli ha mubebi ha ya kha muṅwe muthu hu si vhabebi vha malofha na vho mu adoputhaho fhedzi . 
Kha vha dise thanziela ya dokotela ya vhulwadze ya maduvha mararu u ya ntha NA hune vha nga vha vho shumisa maduvha a livi ya vhulwadze lu fhiraho luvhili kha tshifhinga tsha vhege dza malo , hu sa katelwi tshifhinga tsha u fhidza mushumoni .
Ni tea u ḓa na ṱhanziela ya mabebo sa vhuṱanzi ha uri avho vhathu ndi vhabebi vhaṋu .
Nga tshino tshifhinga yuniti dza u bebisa vhana dzi fha vhathu nḓisedzo dzi no shuma dzi re na ndeme . 
12.KHWINISO NA TSEDZULUSO YA MANYUWAḼA
Ndivho ndi u thoma ndindakhombo i yaho phanḓa na ṱhaḓulanyo ya ndindakhombo na nethiweke ya ndindakhombo hafhu kha mashango a BRICS . 
Miṱangano ya ṅwedzi muṅwe na muṅwe i ḓo fariwa u itela u rera mivhigo na maṅwe mafhungo a no ḓo bvelela kha ṅwedzi . 
( b ) vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kana Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana Khoro ya Masipala ;
U shandukisa , phetheni dza vhulimi , nḓowetshumo , vhuendi , mbambadzo na vhudzulo . 
Khumbelo dzi nga dzhia miṅwedzi ya rathi .
Mukonṱiraka u ḓo ṋetshedza hafhu , a fhaṱa na u ṱhogomela ḓaraṱa ya tsireledzo na gethe , ganzhe na khii nga tshiṱitshi tsha u ela tshiṅwe na tshiṅwe , zwoṱhe nga mbadelo yawe . 
Muthu zwa zwino u kha vilili ḽa mvelo ḽo vhangiwaho nga phambano khulwane vhukati sisiteme ya ikonomi , matshilisano na zwa ḓivhavhutshilo zwi re hone zwino . 
Zwo no ḓi ambiwa uri nyimele yo vha yo vhifha lwe ha poswa maboḓelo ngomu mudavhini lwe ha vho tou fhiswa na gurannḓa sa ndingedzo dza u vhidzelela vhashumi vha zwa tsireledzo . 
U ṱhoṱhela nga u ṱavhanya ha sisiteme ya thikhedzo yeneyo , ho rumelwa , na engedzea ha kilima ya ikonomi ya matshilisano i si yavhuḓi i no khou bvela phanḓa , i fhedza i tshi khou ita uri vhana vhanzhi vha vhe khomboni . 
Uno ṅwaha muvhuso u ḓo rwela ṱari mbekanyamushumo nnzhi u itela u shandukisa u phaḓalala ha vhulwadze ha lufhiha , nga mbonela phanḓa yo khetheaho kha vhupo vhuraru , vhatshinyi
Ndi lwa vhuvhili ANA i tshi ṅwaliwa u bva tshee milingo ya ḓivhadzwa nga 2011 .
4.94 Vhuloi ngei Cameroon vhu langulwa nga mulayo wo itwaho musi Cameroon ḽo no wana vhuḓilangi .
" Pfunzo ndi tshiṱhavhane tsha maanḓa nga maanḓa tshine ni nga tshi shumisa u shandukisa ḽifhasi " - Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela . 
Thero dza dzitshakhatshakha na thero dzapo dzi na ndivho ya u ita uri vhaendelamashango vha ḓivhe nga ha ndeme ya vhuendelamashango vhu na vhuḓifhinduleli .
Thaidzo ya ndondolo ya bada i a itea u mona na vhupo ha masipala nahone zwi tou nga u lulamisa izwi zwoṱhe nga kathihi a zwi konadzei . 
U ḓitika nga tshelede ya nnḓa zwi engedza khonadzeo ya u shanduka nga u ṱavhanya ha ikonomi yapo .
Muthu ane a kwamiwa mushumoni
Muvhigo wo bveledzwa nga Shundunthule 2017 ngei Frankfurt , kha ḽa Germany .
Naho hu sina ṱhaluso nthihi ya demokirasi , huna milayo nyangaredzi yo ṱanganedzwaho ine i nga shumiswa kha zwisumbi zwa demokirasi .
Nga ngoho , vhanzhi vhane vha ṱoḓa u sokou dzhena fhasi kha mushumo wa u ita ngudo ya luambo tshumiso vha nga vhudzisa uri u pfadza ha u lingedza u i ṱalula ndi mini ? 
U fhindula mbudziso dzo fhambanaho dzi no elana na tshiṱori tsho vhaliwaho .
Kha vha ḓidzhenise kha u lwa na vhufhura
" Tshanduko ai ngavhi hone arali hu songo vha na vhudzheneleli ho khwaṱhaho . "
Kha vha ite khumbelo ya u ṱunḓa zwimela na zwibveledzwa zwa zwimela
Pulane dza ndaulo ya malaṱwa dzi shumisa nḓila dzo fhambanaho dza u lingedza na u fhungudza levhele dza u sika malaṱwa na u engedza levhele dza mbuyedzedzamalaṱwa . 
Zwa zwino Khomishini i kha maitele a u thoma tshivhalo tsha mbilo dzo salelaho murahu . 
Ro ḓiimisela u shuma na madzangano a tshitshavha u khwinisa zwithithisi zwazwino zwi no khou tshenzhelwa nga vhafumakadzi na vhaswa vha vhasidzana . 
Ndingo dza muvhuso dza u ita uri pfunzo ya nṱha i swikelelee dzo fhiriswa nga vha muvhigo wa 2015 wa Zwiimiswa zwa Pfunzo ya Nṱha zwa Dzimbalombalo dza Masheleni nga vha Dzimbalombalo vha Afrika Tshipembe .
Vhanna na vhafumakadzi , ndi fhano ṋamusi vhuṱamboni ha giradzhuwesheni uhu u ṋetshedza lwa tshiofisi vhagiradzheweiti vhashu vho lugelaho u thoma mishumo yavho ya vhunese na u shumela lushaka kha mbidzo yavho ye vha tou ḓinangela . 
Khumbelo ya u shandukisa tshimela tshine tsha vha hone kha mutevhe:R1 500 ndingo i ṅwe na iṅwe
13 . Ndi ḓo vha fha fomo ya u ita khumbelo arali vha tshi funa u ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo malugana na u tambudziwa .
Ndalukanyo yo teaho ine ya dzhielwa nṱha ya vhuendi i ḓo engedza ndeme . 
U engedzea ha tshisumbavhuḓiandisi kha thandela dzi tikedzwaho zwi ḓo shela mulenzhe zwihulwane kha zwikhala zwa mishumo zwo sikwaho kha ekonomi ya Afrika Tshipembe . 
Muendi wa mashangoḓavha
Mabalane wa muṱanganedzi u na , sa tsumbo , vhuḓifhinduleli ha u thangela u vhaledza hoṱhe na akhaunthu dza vhaeni dzoṱhe . 
Mudzulatshidulo wa nnḓu ya Lushaka ya mahosi na mahosi ashu a ṱhonifheaho ;
Modulu 2 Nzudzanyo yo ḓisendekaho nga tshitshavha ; i sumbedza tsumbanḓila na mihumbulo nga ha u dzhenisa tshatshavha uri mihumbulo yavho i katelwe kha nzudzanyo ya masipala
U guma kha 1 ndingo ya u ṱolwa nga muunḓiwa nga ṅwaha
Tsedzuluso ya ikonomi i ḓo ṱola nḓila ya u bvela phanḓa kha maanḓa a zwa muthelo na a khadzimiso a mavundu , hu khou dzhielwa nṱha mabambiri a kale a mbekanyamaitele o ḓivhadzaho muhanga wa ikonomi wa vundu wa zwino . 
Tshiitisi tsha vhuvhili tshi kwama tshinyalelo ya zwino na u engedzea ha mutengo wa mishonga . 
Mathomoni a tshifhinga tshe tsha vha tshi nga fhasi ha u sedzuluswa , nyaluwo ya ikonomi kha vundu , musi i tshi kalwa nga nyaluwo ya GDP , yo vha i nṱha u fhira phimamvelela ya lushaka . 
Naho hetshi tshi tshiṅwe tsha zwiṱaluli zwa mashango manzhi , Afrika Tshipembe zwo ṋaṋiswa nga u langulwa ha u dzhena , milayo ya u tshimbila na basa , u pfuluswa nga khani na sisiṱeme ya mupfuluwo wa vhashumi . 
MUTEVHEṰHANḒU WA CBP NA IDP
Zwikhala zwa zwamasheleni zwi hone kha vhunzhi ha mashango u itela maano ayo . 
Arali khumbelo yo itwa nga mu ṅwe muthu a tshi itela muṅwe , afidaviti i tea u ṱalutshedza zwi tevhelaho :
Ndangulo hei i ṱoda u vusulusa muya wa Vhuthu hu tshi shumiswa zwiko zwa vhadzulapo na muvhuso .
vhafumakadzi vha ḓo vhueliwa kha mvusuludzo ya zwa ikonomi na dziphurogiremu dzi thusedzaho miholo , tsumbo , u swikela , maḓi , vhupfumbudzi ha zwikili zwiswa , ndondolo ya vhana na thusedzo ya lushaka
Khabinethe i khwaṱhisedza uri mulayo u ḓo dzhiya vhukando wo khwaṱhisa kha vhane vha ḓo wanwa vha na mulandu wa zwiito zwa vhutshinyi .
Reshio ya nṱha yo ḓitikaho zwi amba uri vhathu vhane vha fhira hafu ya vhathu vha masipala ndi vhaṱuku kana vhaaluwa nga maanḓa u ḓi ṱhogomela , vha hwesa muhwalo muhulwane kha vhathu vha vhukale vhune ha shuma . 
Malaṱwa ha faneli u dovha a kona u shumiswa hafhu . 
Lungano ndi tshiṱori tshi no amba nga mapuka a manditi na vhuṱolo , zwipuka , zwimela na fhethu .
Muvhuso u khou bveledza vhugudisi ha mbeu na u lingedza u fhaṱa mbilaelo dza zwa mbeu kha sisiṱeme ya u ṱola na u ela . 
U vhala zwithu zwoṱhe
Dzi ḓo shumisana na Minisiṱa wa Vhufaragwama ha Lushaka uri hezwi zwi kone u bvelela .
Vha ḓo shumisa maitele a u ṅwala u bveledza tshibveledzwa tsha u ṅwala tshone tsha girama tsho dzudzanywaho zwavhuḓi .
Khomishini yo humbula nga vhuronwane kha dzipharamithasi dza tshikimu tsha ndiliso na khonadzeo ya masiandaitwa a mbadelo yatsho . 
Miredzo i bvaho kha vhaṋetshedzi vha tshumelo vha re na tshenzhemo na vhukoni na rekhode i tevheleaho vha khou rambiwa u rumela muredzo ya u dzhenisa nzudzanyo i fanaho na netiweke ya maḓi ngei Rockdale . 
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
Zwishumiswa
Vhadzulapo vha tea u shumisana na muvhuso kha u u thusa kha mveledziso dzavho .
Ndima ya 3 : Mishumo
Springboks i ḓo shela mulenzhe kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bodo ya Rugby ya Dzitshakatshaka ( IRB ) tshine tsha ḓo farelwa ngei England nga Khubvumedzi 2015 .
Ri dovha ra khethekanya dziṅwe phothifolio , dzi fanaho na miminerala na fulufulu , u itela u khwaṱhisedza u sedza zwinzhi kha masia a ndeme . 
Vhuṋeamaanḓa - izwi zwi amba u vha na ndaulo ya tsheo na zwithu zwine zwa kwama vhutshilo ha muthu .
Tshavhuvhili tshi na muhumbulo wa u sedzesa , zwi ambaho uri , muthu ane a vhona zwavhuḓi . 
Malugana na u bveledza tie , rooibos na tie ntswu ndi tshaka mbili dza tie dzo ḓoweleaho dzi ṱavhiwaho Afrika Tshipembe . 
U vha khagala tshoṱhe
o ṱutshela ṅwana a sa vhe na ndavha nae nahone hu sa ḓivhiwi uri u ngafhi ; kana
Hu na dziṅwe tshaka dza masala , dzi no nga masala a mbuelamurahu .
Ezwi zwi katele makumedzwa a u ṋetshedza ngudo dza thero dzine dzi nga dovholola zwo no funzwaho nga dziṅwe dzifakhaḽithi , khathihi na zwisumbi zwi re khagala zwa nyavhelo ya mutikedzelo kha nyimele dzo raliho . 
- Mivhigo
Ndango i sa gumi ya ndeme na pfushi dzi re nga ngomu . 
Reiḽi dzi re kha khona ya devhukavhubvaḓuvha dzo tshinyadzwa musi vhaṅwe vha zwipondwa vha tshi swika he vha hahedzwa na u kwanyeledzwa khadzo . 
Vhu dovha ha ḽa na zwiḽiwa zwine zwa sala zwi khagala miḓini .
Musi tshitshavha tsho no wanala zwi nga konḓa u khwaṱhisedza vhungoho ha vhafari vha nḓivho ya sialala avha .
Bono , zwipikwa , zwiṱirathedzhi , thandela dza ID
Mbekanyamushumo ya Mushonga wa Vhulwadze vhu sa fholi Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi ndi mini ?
Thomani u ṅwala tshiṱori tshaṋu hafha kha siaṱari ḽa 3 .
Sa tsumbo , kha mulandu wa S v Simoyi154muhwelelwa o ṱhavha khotsi awe vha lovha musi vha tshi khou semana , zwine izwi zwo itea ngauri muhwelelwa o pomoka mme awe uri vha a lowa .
Phambano na mbilaelo ndi zwithu zwa mvelo kha khetho na uri zwi ḓo dzulela u bvelela nga tshifhinga tsha dzikhetho . 
Komiti dza Wadi dzi na mushumo wa ndeme kha u ṱuṱuwedza u shela mulenzhe ha tshitshavha u vhona zwauri zwithu zwa ndeme na ṱhoḓea dza tshitshavha zwi khou dzhielwa nṱha kha u pulana ha masipala .
Pulane idzi dzi fanela u tshimbilelana na pulane ya tshiṱirathedzhiki na mugaganyagwama wa muhasho . 
Bazari mbili , dzine dza vha Pixley ka Isaka Seme Scholarship Fund na Johnstone Mfanafuthi Makhatini International Scholarship Fund dzire tsini na u thomiwa .
foniki - vhushaka ha mibvumo na kupeleṱele .
Ntha ha izwo , Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi khathihi na wa Vhufaragwama ha Lushaka i ḓo wana maṅwe masheleni a u vhona uri izwi zwi ye phanḓa na u alusa Tshikwama tsha Sekithara ya Inovesheni nga kha Phakhedzhi ya Thikhedzo ya zwa Muṱaṱisano wa Ikonomi .
Zwitatamennde zwa masheleni na mafhungo a zwa kushumele zwo livhana na khwiṋiso ya matheriaḽa . 
Fhedzi , tshiṱuṱuwedzi tsha uri vhathu vha mahayani vha dzhie vhulimisi sa phurofesheni ndi tshiṱuku . 
Zwino ho vha hu ṅwaha wo fhiraho , hu si kalesa , vhathu vho vha tshi kha ḓi dzula sibadela nga fhasi ha nyimele dzi songo teaho vhathu . 
mulayo wa u vha mulayoni
u bvisa madi a mashika thwii a tshi ya zwikoni zwa madi
Tshitaila a si tsha fomaḽa .
2.7 . Khabinethe yo tendela muvhigo nga ha u Thomiwa ha zwi Kwamaho Vhupimathengo ha Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Thekinoḽodzhi na Vhashumi , phindulo ya ndaulo kha muvhigo na pulane ya u khwiniswa yo kumedzwaho nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
Mulayo wa ndeme ndi u thivhela kana u fhelisa malwadze nga kha kuitele kwa ndondolo ya mutakalo khulwane , musi vhulwadze vhu sa koni u thivhelea , u vhona zwauri vhadzulapo vha tshiṱiriki vha a swikelela tshumelo dza mutakalo nga kha ndondolo dza ḽeveḽe dzo fhambanaho . 
U ṋekedzwa ha tshumelo dzo khetheaho dza othotiki na dza phurostethiki . 
Kha vha dubekanye mvumbo dza mudavhidzani-makone .
Nzudzanyo ya bindu
Zwiteṅwa zwa zwivhumbeo zwa luambo zwi tea u ṱalutshedza nḓila ine mafhungo a vhumbwa ngayo u fhaṱa tshibveledzwa nga vhuḓalo u fana na musi hu tshi bveledzwa zwiiṱori , maanea , marifhi na mivhigo zwine vhagudi vha guda u vhala na u ṅwala tshikoloni .
U dzudzanya mafhungo nga nḓila i pfalaho
Zwiṱirathedzhi zwa u langula ḓorobo na thasululo dza thekhinoḽodzhi a zwi livhaniwi nazwo , na nyendedzi dzo sedza kha mipfuluwo nga kha mbonalo ya nzudzanyo yapo . 
U phaḓaladzwa ha matheriala dza mafhungo , u fana na gurannḓa ya Vuk'uzenzele , Ḓivhani Pfanelo dzanu dza Tshumelo , Mbekanyamushumo dza kushumele kwa muvhuso , na dziṅwe khanḓiso dza ndeme dzi wanalaho u bva kha vhashumisani na riṋe na vhathu vha kwameaho .
Zwifhiwa zwi yaho kha mufarisi na kha madzangano a vhuedzaho nnyi na nnyi zwo vhofhololwa . 
Kha Iran , mahoro a kovhelana mbilaelo nga ha mveledziso na u dovholola vhuṱhogwa ha mivhuso u tevhedza pfanelo dza dzitshaka . 
Mbekanyamaitele ya zwa masheleni i shuma kha muhanga u sedzesaho inflesheni , i tshi khou thuswa nga ndayo yaho nga u bvumba inflesheni hune phimo ya nzwalelo dza mbekanyamaitele dza fhindula nga zwiṱuku kha u kheluswa ha inflesheni yo lavhelelwaho u bva kha tshipikwa . 
Mimasipala yoṱhe yo ṋewa ndaela ya u thoma senthara nga u ṱavhanya na u vhona uri vhudavhidzani na vhashumisi vhu khou khwiniswa .
U vhambedza dzi rekhodo
Masipala wo thoma yunithi ya ndangulo ya mutevhe wa nḓisedzo . 
Nga murahu ha u dzudzanya mbuno dza fomaḽa kha u vhulunga ha lushaka na zwipiḓa zwaho , ri ṱoḓisisa zwivhangi zwa mbalelano na zwa ekonomi zwa u vhulunga ha phuraivethe . 
Mushumo wa komiti ya wadi ndi u khwaṱhisa demokirasi ya tshelamulenzhe muvhusoni wapo .
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri -
Tshumelo ya tshitshavha yavhuḓi ndi ṱhoḓea ya ndeme ya u ḓisa NDP nahone khabinethe i ita khuwelelo kha vhashumelavhapo uri vha ḓikumedzele hafhu kha milayo ya Batho Pele nga u ḓisa tshumelo ya maimo a nṱha i vhuedzaho nahone yavhuḓi kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe .
Milila ya u tshimbila khayo i tea u ṋea tshikhala tshi pfadzaho tsha vhathu vhukati ha tshifhaṱo na tshiṱaraṱa . 
Kha muvhigo wa Tshigwada tsha Vhupulani ha Vhukhwine ha Maḓi , themendelo nyangaredzi dza vhupulani ha vhukhwine ha maḓi dzo ḓo tevhetshedzwa . 
A vhuya a eḓela ndi tshifhinga tsha u mu kunakisa , u ṱamba , u lingedza u ita mushumo wa tshikolo ndi sa athu na u zwi limuwa , hu vha yo no vha awara ya vhufumi nthihi . 
U vhekanya mafhungo nga nga nḓila i pfalaho
Musi ri tshi khou ita bada dza tshizwinozwino kha shango ḽothe , Khabinethe i vhidzelela vhashumisi vhoṱhe uri vha shumise bada idzi nga u ṱhogomela .
( c ) Khoro i tea u sedzulusa u dzhenelela misi yoṱhe nahone ya ita themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya lushaka
Ṱhoho yavhuḓi ya lungano ulu i nga vha ifhio ?
Ubva tshe ya rwelwaṱari lwa tshiofisi , muvhuso - nga kha ofisi ya Khomishinara Muhulwane wa Mbilo dza Mavu na mihasho ya vunḓu yo fhambanaho ya mveledziso ya mahayani - vho ṱuṱuwedza vhathu uri vha ḓise mbilo .
Vhuṅwe ha vhuḓifhinduleli ha muofisi wa muvhalelano a vhu ngo ṋetshedzwa . 
Ku tea u dzhiela nṱha zwo sedzwaho nga lushaka na IDP dza masipala kha mavundu .
Khovhekanyo nga madzingu i dzula i tshi ṱoḓa u fana kha khalaṅwaha mbili dzo fhiraho . 
Vhathu vhanzhi vho kandekanywa u swika vha tshi lovha , ngeno vhaṅwe vhanzhi vho tou huvhala . 
Musi maitele o no fhela , ofisi dza muvhusowapo dzi ḓo vha dzone dzi thomaho u shumisa mulayo uyo .
( c ) murangaphanḓa wa muṱangano u tea u bula uri muthu o wanaho vouthu nnzhi ndi ene muthu o khethiwaho .
Tshikalo tsha u haelwa kha masipala wa Prince Albert ndi tshine tsha vha fhasi ha mbalotshikati ya tshikalo tsha u haelwa kha Tshiṱiriki tsha Central Karoo . 
Nḓivhadzo ya thendelo ya u dzhiwa ha ṅwana
Tshumelo iyi i ṱalutshedza uri vhukando vhu nga dzhiwa hani kha u fhelisa kana u thivhela thambudzo ya vhalala .
Vhathu vhaṱuku vha isa phanḓa na u ita mushumo muhulwane kha tshitshavha nahone muvhuso wa dimokirasi wo ḓiimisela u bveledza vhaswa , vhane vha vha vharangaphanḓa vha matshelo na u vha vhathu vha tsireledzaho mbofholowo yashu yo waniwaho nga nḓila i vhavhaho vhukuma .
Vhu ṱanzi ha phasipoto ine ya vha mulayoni lwa maḓuvha ane a sivhe fhasi ha 30 nga murahu ha u fhela ha madalo avho .
Kha mbekanyamushumo ya pfunzo yo engedza vhugudi ha nyambo mbili ; luambo lwa u thoma lu dzula lwo ralo na u tikedziwa , hone luambo lwa u guda ngalwo lu funzwa nalwo .
Mbudziso na u khwaṱhisedza u dzhenela kha ḓuvha ḽa mushumo ḽo fhelelaho ḽithihi zwaḽo zwo no vha bvela phanḓa malugana na muṱangano na u ingamela fhethu ha mushumo zwi nga livhiswa kha : 
AKHIRONIMI NA ṄWALAKHAU
Nyito dza mibvumo ( fonimi ) : ṱumekanyani mibvumo i tevhelaho : M / a / e / m / u , nd / a / u na Tsh / i / s / a / ph / u / ng / o
Vha tshipiḓa tsha tshikimu tsha dzilafho tsho khwaṱhaho nahone tsho imaho zwavhuḓi siani ḽa masheleni tshi vha ṋetshedzaho khetho dza mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dzo fhambanaho dzo lugelaho ṱhoḓea dza vha muṱa wavho .
Mbekanyamushumo ya Afrika Tshipembe ya u gonyisa khaphasithi ya mveledzo ya muḓagasi i kati . 
Mulayo wa sialala ndi tshiimiswa tsha nyito , mulayo , na ndeme dzine dza shumiswa nga zwitshavha zwa sialala .
1 . U thomiwa ha mbekanyamushumo dza ndeme dza muvhuso
Naho zwo ralo , sa tshipiḓa tsha ndingo thangeli , zwiṅwe zwiteṅwa zwine zwa nga ṱuṱuwedza nḓila na vhupo ha mutevhe wa phaiphi u tea u dzhielwa nṱha . 
Mashudumavhi , naho zwo ralo , hoyu muvhigo u ri isa tshoṱhe kha sia ḽia . 
U thomiwa hazwo hu ḓo bveledza kha tshumelo dza vhuendi ha mugudi dzo ṱanganelaho zwi ṋetshedzaho tshiimo tsha lushaka lwa tshiendedzi tshine tsha tea u shumiswa na tshivhumbeo tsha mbadelo dza u shumiswa ha tshumelo dza vhuendi nga mugudi .
Naho u shela mulenzhe kha maitele kana mbekanyamushumo ya Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma hu tshi nga dzhielwa nṱha musi hu tshi ṱoḓou vhofhololwa mukhakhi nga paroli , fhedzi a si zwone zwi zwoṱhe zwine zwa dzhielwa nṱha nga Bodo ya Paroli .
Ri pfa ri tshi livhuwa thikhedzo khulwane ye ra i wana u bva kha vhathu , miṱa , mihasho ya muvhuso , tshitshavha tsha vhurereli , vharangaphanḓa vha sialala , Ofisi ya Muhaṱuli Muingameli khathihi na Komiti ya Potofolio . 
Vha ḓa vha ḽiwa !
Khabinethe i a zwi dzhiela nṱha uri kha dimokirasi , vhashumi vha na ndugelo dza u ṱereka .
1.7 . Ri vhidza maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha pembelele mvelele dza lushaka lwashu dzo fhambanaho musi shango ḽi tshi khou swaya Ṅwedzi wa Vhufa nga Khubvumedzi fhasi ha thero : " Lupfumo lwa Vhathu na Mazhakanḓila : vhufa hashu vhu Tshilaho " .
Ngani ? fhisa fhisesa
Hezwi ndi zwa ndeme kha Afrika ḽi shi shela mulenzhe kha thandela ya Square Kilometre Array ( SKA ) .
Ḽi dovha hafhu ḽa ḓisendeka kha ṱhoḓea ya u fhaṱa vhufarakani vhukati ha mivhuso na madungo oṱhe a tshitshavha tshapo , nga maanḓa vhafumakadzi , vhaswa na sekhithara ya phuraivethe
Vhulapfu ha u dzula nga u angaredza kha zwibadela zwa TB na zwibadela zwa vhulwadze ha muhumbulo a vhu shumiswi sa tsumbedzo sa izwi u ya nga lushaka lwazwo , malwadze aya a tshi katela vhalwadze vha dzula lwa zwifhinga zwo lapfiswaho ngeno dzilafho ḽi songo lingana . 
Ni kone u tangedzela muthu kana tshithu tshine tsha khou ita nyito .
( a ) Khethekanyo ya A : Masipala a re na maanḓa a u vhusa na vhusimamilayo kha vhupo hawe .
Ri ṱoḓa matshudeni ashu a tshi khwinisea hu si ngauri zwi isa kha pfufho dza nga nnḓa fhedzi ngauri matshudeni vha dzhiela nṱha ndeme na u ḓiphiṋa nga u aluwa ha vhukoni havho . 
Hu na thaidzo ine makete wa sa ḓo i thasulula nahone ine Muvhuso wa Gauteng wa khou lingedza u i thasulula nahone zwi a konḓa vhukuma u humbula nga ha muthu ane a nga thasulula thaidzo ya ulu lushaka .
b ) Phoḽisi ya Luambo Pfunzoni
Kha vha kwame khoro hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe vha ḓivhadzwa u haniwa nahone vha ḓo tsivhudzwa uri vha ite mini .
Thandela khulwane dzi katela Thandela ya Maḓi ya Umzimvubu ngei Eastern Cape , Damu ḽa Jozini ngei Umkhanyakude kha ḽa KwaZulu-Natal na thandela dzi re Bushbuckridge ngei Mpumalanga na luṱa lwa u thoma lwa Thandele ya Khudzo ya Maḓi ya Mokolo na Crocodile ngei Limpopo .
Vha sa athu ḽa vhuragane
U kundelwa ha vhukonanyi , vhuḓifhinduleli ho kovhekanywaho na ndaela dzine dza tshimbilelana zwiṱuku zwi thivhela u shumiswa ha mbekanyamaitele dzine dza vha hone .
Muhasho wa Vhudavhidzani
Ndaela ya Tsireledzo ya tshifhinganyana i ḓo humbela Muhwelelwa ( muthu ane a khou ita vhutshinyi ) uri a songo vha tambudza nga nḓila yo bulwaho kha Afidaviti .
Ndi ndivho ya Yuniti ya Vhathu ya Lushaka u bveledza na u dzudza vhathu vho ṱanganelaho vha lushaka na mbekanyamaitele na vhupulani vhu elanaho . 
tshandukiso ya nḓila ine milambo na zwidambo zwa elela ngayo kana tshandukiso ya philiphili kana vhuvha ha kueletshele kwa maḓi .
tshivhalo tsha zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa
thendelano ya u pfukisa zwishumiswa NEMA
Nyavhelo ya mavu u itela mveledziso na ndivho ya vhudzulo a zwi langiwi zwavhuḓi . 
Kha vha sumbedzise kha tshivhudzisi tsha zwa thekinini uri ndi zwifhio zwiṅwe zwimela zwi ḓivhiwaho Afrika Tshipembe zwine ha nga vhambedzwa nazwo u itela u ḓivha arali huna phambano .
Ri dovha ra fhululedza tshigwada tsha vhafumakadzi tsha bola ya milenzhe tsha lushaka , Banyana Banyana , kha u swikela kha London Olympics lwa u tou thoma .
Maimo aya a nṱha a u tevhela mulayo a ita uri muvhuso u kone u ḓisa tshumelo dzine dza khwinisa matshilo a vhadzulapo vhawo .
U ṱanganedzwa ha tshiṱirathedzhi tsha zwa masheleni tsha zwino tsho livhiswaho kha zwiitisi zwo fhambanaho na varebulu dza zwa masheleni dzine dza fhedza dzi tshi khou ṱuṱuwedza mugaganyagwama une wa ḓo ṱanganedzwa nga khoro . 
Kha vha ṋee tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe " tshitshavha " .
U zwi vhea kha rekhodo uri zwa vhukuma vho hanedzana na ṱhalutshedzo yavho ya zwo iteaho . 
Dziforo : U lima hu vha hone kha vhupo ha thavhani , u ita dziforo hu ḓo thivhela muelela na u ongolowa mukumbululo wa maḓi kha mavu . 
nga tshifhinga tsho teaho .
Tshipiḓa tsha maitele , tshine tsha wana maanḓa a tsho kha mulayo , ndi tshiṱuku nga maanḓa . 
Mugaganyagwama ndi mini ?
Kha zwe vha Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala vha ḓisa , vha khou amba uri Mulayo Muswa u tea u tandulula thaidzo i kwamaho khakhathi dza zwa vhuloi , na uri u tea u fha na ṱhalutshedzo ya ipfi"busakatsi"kana vhuloi .
Fhedziha , mukalaha Vho Sam vha rwa tshinwi ngeno John o sala o vha lindela .
Vhahumbeli vha ḓo ḓadza fomo ya u bvisela khagala zwa masheleni na u dovha vha tea u itwa khwaṱhisedzo dza vhutsireledzi . 
Tambani na mudededzi waṋu mutambo wa " Simoni uri " .
Tshelede iṅwe na iṅwe i songo shumiswa i pfukiselwa kha tshelede yo vheiwaho saizwi i sa isiwi kha tshikwama tsha mbuelo . 
U bveledza na u vhea Northern Cape nga vhukwamani hu itela u kunga vhubindudzi . 
Nḓila ine phukha dza kwamea ngayo
U vhumba maipfi 3 , 4 kana 5 a tshi shumisa thevhekano ya themba na pfalandoṱhe dzo funziwaho nga yeneyo themo .
Ri khou ita izwo nga thuso ya vhathu vhashu .
Hezwi zwo vha zwavhuḓi ngauri . . .
U shela mulenzhe ndi hune ha katela sekhithara dzoṱhe u bva kha zwa migodi u swika kha vhulimi . 
Mushumo
Hu na u vhuelwa hu vhonalaho fhasi ha Tshiimiswa tsha Lushaka tshiswa tshithihi fhasi ha Mutheo wa Ṱhodisiso ya Lushaka .
Mushumo wa u sa dzhenelela nga mashango a Afrika a u nga ḓo konisa mishumo iyi uri i khunyeledzwe . 
Data iyi yo ṱaniwa kha pulane ya wadi nahone i nga shumiswa nga hei nḓila :
3 . Liga ḽa 2:U pulana ha u itela u shumisa
Thavha yo ita nṱha .
Musi maimo o no vhewa , a nga elwa nahone u ela ndi zwa ndeme kha u lingedza huṅwe na huṅwe u khwiṋisa maimo a tshumelo .
Mutengo uyu u tiwa nga mulayo wa Afrika Tshipembe .
Kha nyimele idzi dzoṱhe zwikhala zwa vhathu zwa vhutshilo na khetho zwi nga vha zwo fhimiwaho . 
Khonadzeo ya sekhithara iyi i nga shumiswa nga maanḓa arali ha shumiswa zwivhuya zwa zwibveledzwa zwinzhi . 
Dzangano :
Hu khou thomiwa na u pulaniwa thandela dzo vhalaho dza u ḓisa maḓi a u shumisa kha nḓowetshumo na miḓini u mona na shango .
Zwi tea u ḓivhea uri hu na nzudzanyo dza tshiimiswa dzi langaho izwo zwi iteaho nga khathihi vhukati ha migaganyagwama ya vundu na ya lushaka . 
Ṱhangebelo ya tshivhumbeo
Ndi dzifhio foramu dza tshitshavha dzine Komiti ya Wadi ya ṱoḓa u imelwa khadzo , u fana na madzangano a zwa mutakalo na a tshitshavha ?
Khaḽarani tshaini iyi ya vhukonani ni tshi sumbedza uri vhathu vho fhambana .
U kuvhanganya na u langa pulane na migaganyagwama hu tshi tevhelwa tsumbanḓila dzo tendiwaho dza mabindu . 
Arali , zwo ralo , tshivhalo tsho ḓoweleaho tshi fhasi u fhira tsha vhukati , tshi ḓo shumiswa sa zwine zwa nga sumbedza zwifhinga zwa musi hu si na mbuelo i wanalaho . 
8 . U dzhenela kana u shela mulenzhe kha maitele a mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma zwi tea u bva kha zwigwada zwone zwine , hu tshi katelwa na mupondwa .
Zwa shishi
Nḓila iyi ya kudzhenele kwa u khakhulula i tevhetshedzana na u ṱanganedzwa ha fiḽosofi yo tou pambwaho ya u tendela vhalanguli kha u langa na uri vha hwale vhuḓifhinduleli ha mvelelo . 
*Komiti yo imaho
Zwi thusa dzangano u vuledza zwipikwa zwaḽo nga kha kuitele kwo dzudzanyeaho , ku re na vhuḓifari lwa u ela na u khwiṋisa kushumele kwa ndangulo ya khohakhombo , ndango na maitele a zwa vhuvhusi . 
Ndi kha honovhu vhuimo ha muvhuso hune ṱhoḓea na zwipikwa zwa vhathu khathihi na nyimele dzapo zwa tea u ṱumanywa , hu tshi khou dzhielwa tsumbamaitele dza lushaka na zwi elanaho na sekhithara yeneyo , u ya kha thandela na mbekanyamushumo dzo bulwaho . 
Mishumo : Mbekanyamaitele dzoṱhe , dzipulane , tshumelo na vhupfumbudzi nga muhasho ya muvhuso na vhadzulapo vha fanela u katela zwigwada izwi . 
Thandululo dza shangonga zwenezwo , ndi nyaluwo khulwane na u sika mishumo u fhungudza na u fhelisa vhushai na u sa lingana .
Kha vha ite mutevhe wa mirando ya tshanduko ya ndaulo vha dovhe vha haseledze uri maitele aya a nga shumiswa hani kha Komiti ya Wadi yavho .
Ni vhona ri tshi nga ita mini ?
Mbadelo
Na musi hu na vilili ḽi no khou ya phanḓa kha nḓisedzo ya zwa dzinnḓu , sekhithara iyi yo sumbedza ndozwo ya mishumo khulwane . 
Vho dovha vha vha mutumbuli wa Dzangano ḽa Lushaka ḽa Vhoramulayo vha Dimokirasi .
( b ) u itiwa ha mukovhe wa vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe nga nḓila ya ndingano kha mukovhe wa mbuelo wa vunḓu ; na
U vha hone ha u wa ha ekonomi lwa tshifhinganyana kana hai , vhathu vhashu vha kha ḓi vha vho lavhelela muvhuso u tshi vha ṋetshedza phindulo nga ha u sikwa ha mishumo , u fhungudza vhushai , vhubindudzi na nyaluwo . 
Manweledzo aya a ṱalutshedza uri hu bveledziswa hani mkumedzo kha IDP .
Hu khou lavhelelwa uri ṱhoḓea dza tshilinganyo a dzi nga shumi kha Tshikwama nga zwenezwo mveledzwa dza tsho kha tshitatamende tsha masheleni a dzo ngo tiwa . 
Lutamo lwa u sa dzhenisa poḽotiki kha vhulanguli ha vhubindudzi ha TSP , Dzangano ḽo ṋea Bodo ya Thrift vhuḓilangi vhuhulwane , vhuno ṱoḓa u fana na ha Bodo ya Federal Reserve . 
Senthara i ḓo bveledza na u pfumbisa vhushaka hu si vhudziswi vhukati ha nḓowetshumo iyi na zwiimiswa zwo fhambanaho zwa pfunzo . 
Kuitele kwo ḓoweleaho nga mulayo muswa na nyendedzi dza mbekanyamaitele zwi ḓo tevhela musi mirerisano i tshi khunyeledza . 
Ḓuvha : 25 Fulwana u swika dzi 26 Fulwana 2016
U fhindula kha u vhudzisa huṅwe na huṅwe ha thekhinikhala hu elanaho na thendelo ya zwileludzi zwa u langula ndozwo . 
U dzhiela nṱha ngudo thangeli zwi ḓo dzhielwa nṱha fhedzi musi ho no ṋetshedzwa vhuṱanzi nga vha humbeli . 
Nga murahu ha musi muhasho wo vha thetshelesa mbekanyamaitele ya ndambedzo i fanela u vhonala yo fhambana vhukuma . 
Sila ḽi tendelaho u nwelela ḽi a ṱoḓea u itela u thivhela uri matheriala a u ḓadza a sa ṱangane na luvhemba lwo phaḓalalaho . 
o bvaho kha muṱoḓo wa puloto kana zwiwo zwi si na mushumo .
Vhupo vhune ha vha na tshumelo ndi mini ?
Fomethe i re yone
Vhaongi vha tea u dzulela u sumbedza ṱhonifho na u dzhiela nṱha vhaṅwe , u vha vhathu vha vhukonani na u ṱuṱuwedza . 
1.2 Masiandoitwa a khakhathi idzi a nga ḓisa zwi si zwavhuḓi kha ikonomi , matshilisano na vhushaka hashu kha dzhango na shango .
3.2 Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Vhubindudzi wo sedzuluswaho , 2015 Phalamenndeni .
Phaḓaladzo ya ḽaimi na u dzheniswa hayo na zwone ndi zwa ndeme nauri ḽaimi a i koni u tshimbila mavuni . 
Musi ri tshi rembulutshela kha ḽiṅwe sia , ri pembelela khonadzeo na fulufhedziso ḽi ṋekedzwaho nga vhugalatenga vhuno kha vhathu vha Soweto , nangoho ḓorobo ya Johannesburg . 
Ri ṱanganedza ṅwana wavho wa musidzana Luhle na wa muṱhannga , Sanele na u hulisa miṱa ya avho vhoṱhe vho ṱutshekwaho nga vhafunwa vhavho nga tshifhinga tsha phambano dza polotiki .
Mutengo wa tshikimu : Mutengo wo tendelwaho nga Tshikimu na vhaṋetshedzat shumelo ya ndondolo ya mutakalo u itela mbadelo ya tshumelo dza ndondolo dza mutakalo dzo ṋekedzwaho miraḓo ya Tshikimu .
Miṅwedzini miṱuku u bva zwino vhathu vha shango ḽashu vha ḓo ṱalusa murangaphanḓa ane vha mu takalela ane a ḓo isa mushumo phanḓa wa u lwela mbofholowo hei ya vhuḓi na miṅwe mitheo ya demokhirasi .
Afidavithi i ambaho uri mushumo uyo ndi wavho nahone ine ya ṱalutshedza zwe vhone vha ita kha mivhigo yo ṋekedzwaho .
Vhaṋetshedzi vha tshumelo na vhone vho ṱuṱuwedzwa u ḓiṅwalisela u dzheniswa kha databeizi ya Muhasho , u itela u vhona uri hu na vhuimeleli hunzhi ha vhaṋetshedzi . 
Ṱhoḓisiso i khwaṱhisedza mushumo wa ndeme wa maitele a vhushaka na tshumisano kha zwigwada zwa zwikolo , sa zwo no ḓi sumbedzwaho nga vhaṱoḓisisi vhane vha nga sa Vho Morrison . 
U zwi pfesesa zwi ḓo vha thusa u pfesesa khwine nḓila ine luambo lwa shuma ngayo kha maṅwalo . 
I ṋetshedza tsumbedziso ya nyimele ya mvula u ya nga vhubvanyelelo ha khwanthanari u bva kha phaḓaladzo ya kale ya mvula . 
Foramu yo itelwa :
Tshigwada tsha Ntakadzeni tsho huma nga tshidimela .
U topola na u ṱalutshedza mafanyisi na mamethafore
Tshanduko ya nḓowetshumo yo nyanyula dzangalelo kha u thoma wekishopho dzi huzwisaho mikumba ṱhukhu , nga maanḓa wekishopho dzi huzwisaho miroho dza mbadelo ya fhasi , na vhubveledzi ha tshelede i engedzwaho kha mutengo wa nḓowetshumo ya zwienda , zwiambaro na masila . 
Mafhungo a re kha fomo a ḓo dzhiiwa sa tshiko tsha mutheo tsha nḓivhadzo ine ya ṱoḓou anḓadzwa . 
U thoma u shuma ha WRCS , sa yo buletshedzwaho nga Vhulanguli u sima Sisiteme ya Nzudzanyululo ya Zwiko zwa Madi , i ḓo tevhela nḓila yo vhewaho na u thoma u shuma ha sisiteme ya Olifants , Olifants-Doorn na sisiteme ya Vaal nga 2010 .
U vhala / ṱalela u itela u pfesesa ( u shumisa tshibveledzwa tsha u ṅwala na u vhonwa )
Nga tshifhinga tsha u thetshelesa : Ndi maitele avhuḓi a mudededzi u vhala ( kana u tamba ) tshibveledzwa tsha u thetshelesa a tshi tshi dovholola , zwo ralo a tshi vhudzisa mbudziso dzo fhambanaho nga u sielisana ha u vhaliwa huṅwe na huṅwe .
Ndivho ya Nnḓu dza muvhuso ndi mini ?
Mushumo une u linga ha khou itwa khawo u tea u vha wo itiwa kha themo .
Hafhu , mishumo iyi i fhira ndango yashu sa musi avha vho vha vha si vhashumi vhashu vhe vha ganḓisa maṅwalo ayo . 
Kha vhege iyo hu ḓo sedzeswa kha Mbekanyamushumo ya u Fhellisa u Shumiswa ha Mabakete sa Mabunga .
Ṱhahelelo ya
Tshi'nwe tshifhinga zwi a dzhia tshifhinga tshilapfu u vula dokhumenthe dza PDF .
Ndi fulufhela uri tshigwada itshi tsha tsumbanḓila tshi ḓo thusa , musi tshi tshi shuma na zwiṅwe zwishumiswa , kha u sima u shuma ha Muteo wa Vhushumisamupo , Tswikelelo na u Kovhekana Mbuelo kha ḽa Afrika Tshipembe , na u swikelela ndivho dzashu u itela u sika Afrika Tshipembe ḽa khwiṋe na ḽifhasi ḽa khwiṋe .
10.2. Afrika Tshipembe na Riphabuḽiki ya Angola a kovhelana ḓivhazwakale i fanaho ya nndwa ya u lwa na vhukoḽoni na tshiṱalula .
o Tshivhangi tsha lufu
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya tshibveledzwa na zwifanyiso / zwithu zwa u tou vhona
Pfanelo dza ikonomi na Matshilisano - dzi ḓadzisa pfanelo dza polotiki na dza vhadzulapo dza ḓa sa mvelelo dza mveledziso ya matshilisano .
U gembuḽa zwi ṋetshedza tshiko tsha ndeme tsha mbuelo ya nnyi na nnyi kha vundu . 
Nga kuitele uku muhwalo wa radioekthivi wa vhathu wo vha wo dzudzwa u kha tshiimo tsha fhasi . 
Zwibveledzwa zwa vhulimi , nga maanḓa kha khethekanyo ṱhukhu ya mbambadzo ya maluvha zwikhala zwa mushumo kha sekhithara iyi zwo tsela fhasi . 
Tsheledemviswa ya Tshitshavha ya Afrika Tshipembe na Vhuḓifhinduleli ha zwa Masheleni zwi ṋetshedza tshiimo tsha mutheo tshi tendelaho u ela nga murahu ha tshifhinga tsha tshanduko kha kushumele . 
( b ) murangaphanḓa wa sialala wa tshitshavha tshine tsha kha ḓi tevhela mulayo wa tshithu nahone a dzulaho fhethu hu re fhasi ha muvhuso wa pfukanyelo wa khoro yapo , khoro ya pfukanyelo kana khoro ya pfukanyelo ya vhaimeleli , yo bulwaho kha Mulayo wa Muvhuso wapo wa Pfukanyelo wa 1993 , nahone wo ṱaluswaho kha khethekanyo ya 182 ya Mulayotewa wo fhiraho , u tea u vha muraḓo a songo nangiwaho wa khoro u swika Khoro ya Masipala ine ya ḓo imela khoro i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa nga mvelele dza khetho dza u thoma dza Masipala dza u angaredza murahu ha musi Mulayotewa Muswa u tshi thoma u shuma .
U pfiswa vhuṱungu muvhilini zwo wanala zwi tshi lwa na pfanelo ya tshirunzi tsha muthu kha Pfanelo dza Vhathu .
Tsaino ya Muḓisi wa mbilaelo magumoni a Fomo ;
Tshikimu tshi re na ndavha na u sedzesa kha ṱhoḓea dzavho - ri a thetshelesa musi miraḓo yashu itshi amba !
Ḓuvha ḽa u thoma Phurogiremu ya Zwikili
Thaidzo ya vhathu vha Zimbabwe yo vha na masiandoitwa a si avhuḓi kha dzingu ḽa SADC , nga maanḓa kha Afurika Tshipembe .
U shumisa mitshini lwo tsireledzeaho
Ho bveledzwa Pulane ya Tshiṱirathedzhiki nahone ya swikiswa zwavhuḓi phalamenndeni . 
Nga u pfufhifhadza , hu nga swikelwa zwinzhi nga u lavhelesa na u ela ha vhutevheli hu itwaho nga vhathu vhaṅwe . 
tsumbo ya mbekanyamushumo na tshumelo dzine dza ḓo ṋekedzwa , hu tshi katelwa ndivho na zwipikwa
Mushumo muhulwane u katela : u pulana na u dizaina themamveledziso ya dzibada , u khuriwa ha themamveledziso ntswa na u khwiniswa ha i re hone , na ndondolo ya misi yoṱhe , ya u thivhela na zwifhinga zwiṅwe khathihi na mbueledzo ya dzibada . 
9 Dineo a songo ḽa swigiri nnzhi .
U engedza kha izwo , i dovha hafhu ya ṋetshedza Akademi nga tshikhala tsha u engedza tshivhalo tsha vhavhuelwa vhaswa , zwenezwo ya shela mulenzhe kha u fhungudza vhushai na mveledziso ya zwikili . 
Mukonṱiraka o ṋetshedza mafhungo a si one kha Maṅwalo a Humiseleaho murahu a vhumbaho tshipiḓa tsha konṱiraka . 
Afrika na vhathu vhaḽo vha ita zwavhurereli . 
Tshigwada tsha zwishumiswa zwa masheleni zwa tshiṱirathedzhi tsha ndeme tsho shumiswaho tshifhinga tsho fhiraho , tshine tsho sedzesa zwihulwane kha zwipikwa zwa tshifhinga tshipfufhi na migaganyagwama vhudzuloni hazwo hu ḓo fanela dzhena maitele a u pulana zwa masheleni a tshifhinga tshilapfu wine zwa ḓo engedzedza Maitele a U pulana a Mveledziso yo Ṱanganelaho . 
Naa a hu na zwithu tsini na zwiendisi zwa u mona kana u thwisita ?
ḽine ḽa vha fulo ḽa u gudisa vhathu vhanzhi , nga murahu ha u lulamisa zwo khakheaho kha Mbekanyamushumo yashu ya Pfunzo ya Vhaaluwa .
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI/ ZWIKILI Nyito dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe / vhege iṅwe na iṅwe kha masia oṱhe a Luambo na dziṅwe ngudo
Tshipiḓa tsha 4 u bva kha siaṱari ḽa 72 u swika kha ḽa 78 tsha Mulayo wa 1998 wa Zwiimiswa zwa Masipala u na ṋetshedzo dzi tshimbilelanaho na Dzikomiti dza Wadi .
Mugudi u shumisa zwikili zwa foniki a dovha a saukanya nyimele na tshivhumbeo tsha ḽiṅwalo uri a kone u wana zwine ipfi ḽa amba zwone a tshi ḽi bulela nṱha na ngomu .
Vhuṱumani na vhathetshelesi
U tandulula thaidzo ya tshelede zwi katelaho na ṱhanganyelo na tshintshi
U khwaṱhisedza uri khasiṱama ndi tshone tshiitisi tsha uri tshumelo ya muvhuso i vhe hone zwi amba uri vhashumeli vha muvhuso vha fanela u :
Pfukiselo ya zwishumiswa na zwiendedzi a i ngo khunyelela . 
Mishumo ya bisimusi fhethu ha mahayani yo ḓibadekanya kha nḓisedzo ya mavhengele a mahayani na vharengisi vha zwoṱhe . 
topola masia are na thaidzo na masia a u konadzea ha zwithu , tsumbo , fhethu hune vhutshinyi ha itea hone , fhethu hune ha tshikafhadzwa
Afrika Tshipembe u swika zwino ho no kavhiwa vhathu vhane vha lingana 2 844 nahone ho no lovha vha 6 .
U lingiwa ha fomaḽa 2 Foniki ( Orala / nḓowenḓowe / u ṅwala )
6 . Pfelovhuṱungu na milaedza ya u fhululedza
Tshumelo i vho ita tshelede zwino nahone i nga humela murahu kha u ita mbuyelo nga 2006 . 
Hu katelwa mushonga i randelahwaho nga phurofeshinaḽa dza tshumelo dzo ṱanganelanaho
Maipfi a 120 - 140 Mafhungo a 8 - 10 4 - 8 paragirafu
Tshaka dza zwiḽiwa - u itela nyaluwo , maanḓa , mutakalo
Mahumbulwa a u pulana
Mabindu a tshumelo a shumaho nga thandela , musi zwo khwaṱhisedzwa nga Export Council kana TISA Sector Desk uri thandela iyo ya tshumelo i ḓo thusa sekhithara .
Musi ya vhuya ya fhedza mushumo wayo , a i tshe na dzangalelo kha tshinyalelo dza dzilafho dza muvhuelwa nga u ralo . 
Kha vha wane uri naa zwipiḓa zwi tea u rengwa u sika sisiṱeme ya u vhiga na u vhea iṱo thandela . 
Tshiitisi tsho ṋewaho ndi tshauri vhalangadzulo vha rera nga tshavho uri ndi tshifhio tshigwevho tsho teaho . 
Sa i zwi ri nga si kone u tshila ri si na zwiḽiwa , zwi ḓo vha zwo tea u katela zwiḽiwa kha ṱhalutshedzo iyi . 
Zwibveledzwa zwoṱhe , tsimbi kana matombongwende e vha a hwala nga ngalavha sa muimeli a fhirisaho wa mubveledzi kha vharengisi nnḓa ha Riphabu ḽiki .
Hezwi zwi shuma fhedzi kha khetho ya Ruby .
Zwikhukhulisi zwa u dzulela u funza nga nḓila i fanaho kana u ṋetshedza zwikhala zwa u guda zwi fanaho zwi a pfala . 
Vhaṱaleli vho dovha hafhu vha ṱavha mikosi vha tshi ṱoḓa thuso , fhedzi zwa konḓa . 
U shela mulenzhe ho raloho hu anzela u vha hone fhedzi nga murahu ha uri vha re nnḓa ha luhura vha vha vho no tshea mafhungo mahulwane .
Minisiṱa , nga murahu ha vhukwamani na Bodo , vha nga shumisa masalela u ṋetshedza mveledzwa kha ndivho dza Mulayo uyu , hu tshi katelwa u khwinisa vhukoni ha ndaulo na vhukoni ha Bodo na tshikwama na u thoma tshikwama tsha mbetshelwa . 
5 . MBUMBO YA MUHASHO
Mutholi ha nga ḓo ṱanganedza kana u vha na vhuḓifhinduleli vhuṅwe na vhuṅwe kha rathandela nga u khantseliwa uhu na u haniwa fhedzi u ḓo ṋea zwiitisi zwo tou ṅwaliwaho zwa nyito iyo musi ho vha na khumbelo yo tou ṅwaliwaho ya uri a ite nga u ralo . 
Vhathu vha tevhelaho vha nga kwamiwa kha :
Ri khou huwelela uri hu iswe phanḓa muḽoro uyu wa u ṱuṱuwedza vhuthihi ha ṱhanganyelano na u alusa sisteme ya vhuvha hu kovheaho , ho ḓitikaho nga vhuthihi ha tshitshavha tsho khwaṱhaho nahone tshi ṱhongomelaho .
Kanzhi kiḽabu dzi tenda uri mushumo wadzo na maanḓa adzo a a pfuka na mishumo iyi , u ya hune a katela ndangulo ya zwiko , mveledziso , u langa zwa u sa katela vhudzuloni ha mukatelo , na mveledziso ya ndaka vhudzuloni ha mveledziso ya zwa mitambo na vhuḓimvumvusi . 
Hu na u sa takalela u ita zwithu zwavhuḓi , nga nnḓani ha nyofho kana u takalela ? 
U kopolola na u ṅwala nga nḓila dzo fhambanaho ( Garaṱa ya thambo pfufhi sa ya mabebo , mulaedza , na zwiṅwe ) .
Muhasho wa Zwa Mutakalo Kapa Vhukovhela ? 
Nga ha izwi vha amba uri zwi ḓo ita uri maitele avho a kone u lavheleswa nahone vha sa tendelwe u shumisa miṱuvha ya vhathu sa mushonga wa sialala .
Kushumisele kwa luimbo kwa fomaḽa
U vhambedza nyimele ya fhethu ho fhambanaho , u sumbedza fhethu hune ha takalelwa hu tshi tikedzwa nga zwiitisi
Tshiṱiriki tsha Vhembe ndi tshone maanḓalanga a tshumelo dza zwa maḓi kha masipala . 
Nḓila ya ikonomi ya shango ḽiṅwe na ḽiṅwe i ḓo vha yo pulanwa , ya vhewa iṱo na u langiwa ngei Washington ; nḓowetshumo a tshi tsha ḓo laulwa na uri dzi ḓo rengiswa ; tshumelo dza tshitshavha u fana na maḓi , ndondolo ya mutakalo na pfunzo zwi ḓo fheliswa . 
5 . 6 . nga nnḓa u swika zwo no tandiwa tshoṱhe .
Hu ṱoḓea maga a shishi kha masia o vhalaho :
Tshivhalo tsha okosidzheni yo ṋokaho ya fhasi tshi sumbedza yuthurofikhesheni na u vha na zwitshilaho zwi no fhira tshikalo kha sisiṱeme ya vhufuwi ha maḓini . 
Kha Masipala wa Tshiṱiriki tsha Vhembe ngei Musina muvhuso wa Limpopo wo tikedza tshigwada tsha Nwaneḓi tshine tsha vha na vhalimi vha 300 vha ṱavhaho miroho ya u rengisa kha hekithara dzine dza tou fhira zwiṱuku 1 300 .
Asainimennde dza u linga
U bva kha mafhungo a bvaho kha aya mabammbiri o humiswaho zwi vhuṱanzi uri tshiṱirathedzhi tsha u monithara na maanḓa zwi a fhambana . 
Vha ita hani mbilo ya khuvhalo kana ya vhulwadze ha mushumoni kha Tshikwama tsha Ndiliso
Kiḽabu yo shumisa tshitediamu sa mudavhi wayo wa hayani . 
Arali moḓoro wa phasa ndingo , hu ḓo ṋetshedzwa ṱhanziela ya u lugela u tshimbila badani .
5.1 . Afrika Tshipembe ḽo thoma u vha Mudzulatshidulo wa IORA nga tshifhinga tsha muṱangano wa vhu17 we wa farelwa Durban u bva nga ḽa 14 u swika 18 Tshimedzi 2017 .
U shumisa
dza BABS NEMBA , Ndaulo dza BABS
Heyi ndi khoso ya mvulatswinga nahone i kwama zwiṱalusi zwi no nga : 
Vho humbela Vho Montana u humbula zwinzhi nga fhungo u itela u ḽi tandulula lu no fusha . 
Mishumo ya u linga ya fomaḽa yo dzudzanywa nga nḓila i tevhelaho :
Muhasho u khou thola vhalanguli vha khothe uri vha dzhie mushumo wa ngaulo ya vhomadzhisiṱiraṱa zwi tshi tevhela tsheo ya u khethekanya mishumo ya ndaulo na ya mulayo . 
18 Kuḽele kwashu..........................36
Themendelo ya muṅwe mushonga itea u vha i tshi elana na Milayo ya Tshikimu , phurothokholo na u ḓadzwa ha maṅwalwa a ṱoḓeaho .
I dovha ya bvisela khagala mishumo yo fhambanaho na vhuḓifhinduleli kha kushumele na u ṱola na u ela . 
Mulayo wa Ndaulo ya Tshikimu tsha Vhuṋe ha Tshipiḓa wa 2011 ( Mulayo wa vhu 8 wa 2011 )
Hai , vha ḓo fanela u vha na eriaḽa ya TV yo ṱumanywaho na STB uri vha kone u vhona mbekanyamushumo dza DTT .
A ri nga ḓo hira khamphani na nthihi yo itaho uri vhathu vha kundelwi , vha ralo . 
Muthu o xelaho tshe a ṱuwa u bva hayani ha athu vhonala u bva zwenezwo . 
Ḽiga ḽa ndaṱiso na tsengo dza vhugevhenga a dzi nga ḓo siwa nnḓa kha milandu ya u tshimbevha na uri a ri nga shavhi u vhea vhorakhonṱhiraka vho kwameaho kha mutevhe wa vhathu vha re na milandu na maṅwe mabindu o kwameaho , hu tshi katelwa na khetho ya u vha bula nga madzina . 
Hu si na u khwaṱhisedza muhumbulo wa odithi , tshenzhemo i livhiswa kha mafhungo a tevhelaho : 
Themamveledziso ya Vhufhaṱi
Kha miṅwe milandu nyimele , miraḓo ya bodo vho vhidzwa u ṋea vhuṱanzi sa dziṱhanzi kha matshimbidzele a mulayo hu tshi itelwa khasiṱama idzo . 
U itela ṱhiransekisheni dza khiredithikhadi , vha tea u ḓadza fomo ine ya wanala kha www. medipost.co.za.
phaḓaladza mafhungo kha wadi a elanaho na zwa masipala sa mugaganyagwama , IDP , sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele , nz .
Kha vha ḓadze fomo ya Ṱhanziela ya Ḽifhasi ya Muvhala wa Swiri .
U thivhela tshumiso mmbi ya izwi zwiimiswa u itela ndivho dza zwi songo tendelwaho sa tshanḓa nguvhoni , u shavha u thela na u wana tshelede nga nḓila ya vhugevhenga zwi tikedza zwipikwa zwa G20 zwa u engedza nyaluwo nga kha u bindudza kha sekithara ya phuraivethe .
U khwaṱhisa ho sedzwaho kanzhi ndi yone thasululo ya u thoma ine ya itea kha vhadzulapo na vhaoli ngauri zwi fhungudza lu vhonalaho khonadzeo ya vhugevhenga . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho dovha hafhu vha dzhenela vhuṱambo ha u rwela ṱari Muphuresidennde Vho Yoweri Museveni .
Vha bvise fomo kha inthanethe kana vha Kwame OSTL vha ḓadze fomo ya khumbelo ya Khumbelo ya Ṱhanziela Dzitshakatshaka y muvhala wa ṱaḓa .
Malugana na izwi , ri tendelana na Muphresidennde wa Lushaka uri mushumo wa ṱhoho dza zwikolo u vhukati kha u bvelela ha maga a dzhiiwaho nga muvhuso kha u ita uri zwikolo zwashu zwi shume . 
Vha khou tea u ṋetshedza maanḓa kha mihasho yavho u thoma , phanda ha musi vha tshi nga humbela maṅwe maanḓa manzhi . 
Mbilaelo dzavho dza vhuṋe dza vhushaka vhukati ha mivhuso , na u aluwa nga ṱavhanya . 
Nzudzanyo ya Mashumele i dodombedza ndivho dza 13 dzine dza tea u swikelelwa , dzi tshimbilelanaho na u guda na u ḓiṅwalisa .
U kovhekana mihumbulo na tshenzhemo khathihi na u sumbedza u pfesesa zwiteṅwa
Awara tharu ( 3 ) nga vhege
Mapa wa muhumbulo u itela u dzudzanya mihumbulo yo ṱumekanaho
Madzinginywa ayo ha ngo fanela , nahone ndingedzo iṅwe na iṅwe dzo itwa u itela u zwi bvisa zwoṱhe . 
vha ḓo kona u bveledza zwisumbi zwo teaho thandela iyi zwine vha re nnḓa ha tshitshavha vha sa ḓo kona u zwi humbula
Ṱhoḓea ya zwiḽiwa zwa oganiki yo bveledza vhubveledzi ha oganiki nga khamphani khulwane dza nḓowetshumo . 
Tshiṱoko tshikatela zwishumiswa , thumbukwa , thundu dzi saathu fhela na thundu dzo fhelaho dzine ndeme ya kalwa i fhasi ha mutengo we ra renga ngawo kana mutengo une ro lavhelela u rengisa ngawo . 
Kha nyambo dza Afurika a hu na tsumbo nnzhi dza akhironimi .
Hu dovha hafhu ha vha na ṱhoḓea ya uri sekhithara dzi vhone uri mafulo a HIV a swika kha miraḓo yadzo yoṱhe . 
( 4 ) Khorotshitumbe ya vunḓḓu i na vhuḓḓifhinduleli ha mishumo ya vhupholisa -
Kha ḽifhasi iḽi , iṅwe nḓila fhedzi ya u ḓiṋetshedza na u tenda mulandu ndi u vha na fulufhelo na u ḓiimisa u itela u amba na u shumisa mbofholowo ya uri vho tendelwa . 
I no bva khannyi ?
Arali vha sa ita ngauralo , vha nga
Mbekanyamushumo i fanaho na yeneyi yo no ḓi thomiwa u itela mbueledzo ya themamveledziso ya u tshimbidza maḓi . 
9 . Ro wana ṱhungununu tshi khou kumedza .
Madzulo a hu shumiwaho hone a dzilafho o thomiwa na u itwa uri a vhe hone kha vhashumi u itela tswikelelo na huṅwe u dzhenelela ho fhambanaho ho shumiswaho u itela uri hu vhe na tsivhudzo kha mbekanyamushumo . 
I sumbedzisa vhuimo vhuraru ha muvhuso kha shango - lushaka , vundu na wapo .
vha muṋe wa mavu
Maṅwalo a tevhelaho ha ṱanganedzwi :
Nga u ralo a thi vhoni izwi zwi nnḓa ha mitalo iyo na luthihi . 
Kha nzulele nnzhi , a hu tou vha na lushaka lwa tshiṱori tsho randelwaho lini .
Ndangulo ya Mbekanyamushumo ya U ṋetshedza ndangulo ya mbekanyamushumo na
ee vhupfiwa kha Gazethe ya Muvhuso lwa ma
34 . U swikelela khothe
2.3 U vhumba Komiti ya Wadi
Thendelano ya u kovhekana mbuelo yo ḓoweleaho kha Ṱhumetshedzo ya 8 kha Ndaulo dza BABS i tendela uri thendelano i sedzwe nga huswa .
Nḓisedzo ya mitambo na vhuḓimvumvusi zwo ṱumanywa thwii na mveledziso ya tshitshavha tsho takalaho nahone i shela mulenzhe kha mveledziso ya vhaswa vhashu . 
U vhala tshibveledzwa tsha ḽitheretsha , tsumbo , Nganea / nganea ya vhaswa / nganeapfufhi
Khumbelo ya ndangulo , u balanganya na u thuthisa tshigwada tsha tshumisano , khamphani kana close corporation
Ṱhanziela i re fhasi ha tshanḓa tshavho i ḓo vha yo lingana na vhuṱanzi vhu fushaho sa tshelede ya vhuḓifhinduleli ha muṋei wa themendelo u itela u konisa tshigwevho tsha tshifhinga nyana kana thulo i fanaho natsho ine ya ḓo wanala kha muṋei wa themendelo . 
Sisiṱeme ya dziodithi dza nga ngomu , u ṱola ha tshifhinga tshoṱhe nga vha maanḓalanga , na arali zwi tshi konadzea na dziodithi dza nga nnḓa ṅwaha muṅwe na muṅwe nga dziphurofeshinala dzo ṱanganedzwaho dzi fanela u shumiswa . 
Thukhitha dzi vhangaho khombo
I ḓo ṋetshedza ndondolo , zwi tshi yelana na nḓila ya u shumisa vhuṱanzi ine ya pfuka na kha nḓowetshumo ya zwa mutakalo nga u shumana na zwivhangi zwine zwa engedza khonadzeo dza u kavhiwa ha vhafumakadzi vhane vha kha ḓivha vhaṱuku nga HIV hu tshi itelwa na vhushai , u shaea ha ndinganyelo na pfunzo ya fhasi . 
Na henefha ho vha hu tshi tamba thimu mbili dzi re na vhatambi vha fumbilisumbe kha nthihi .
Kushumele kwa tshumelo ya tshitshavha ku ṱoḓa mvusuludzo khulwane u itela u swikelela ndeme ya khwine ya masheleni a tshitshavha , u ita zwinzhi nga masheleni maṱuku , na u fhaṱa mvelele ya vhuṱhogomeli vhu re na vhuḓifhinduleli u itela uri vhadzulapo vha thembe zwiimiswa zwa nḓisedzo ya tshumelo . 
10 . A _____________ shuma sa muinzhiniara wa bvumo . kha ḓi bva u
Mulangadzulo , ndi nga dzhielwa nṱha uri ndi thuse nga zwiṅwe .
U humbula nga ha thandela ya vhushumisamupo
U lugisa kunangele kwa maipfi , mafhungo na tshivhumbeo tsha phara
Mbonalo dzo khetheaho dza tshibveledzwa tshi ṱodeaho ( tsumbo : tshipitshi tsho livhaho tsha mufhindulano )
thengiselano ya tshiendisi ,
Madzangano o fhambanaho o ḓiimisaho nga oṱhe , hune vhanzhi hao a vha a u tou ḓiṋetshedzela , na one a ṋetshedza tshumelo dza ndeme dza zwa mutakalo . 
( a ) nḓivhadzo ya u dzhenelela i fanela u vhewa ṱafulani kha Khoro ya lushaka ya vunḓu hu saathu fhela maḓuvha a 14 u bva ḓuvha ḽa Dzulo ḽa u thoma nga murahu ha musi u dzhenelelwa ho thoma ;
Nga nṱhani ha digirii ya u vha khagala na ṱhanganelano zwo tshenzhelwaho nga vundu ḽa Gauteng , nyimele dza ikonomi ya dzitshaka yo kwama mashumele ayo nga maanḓa . 
Phimo ine Bannga ya Mbulungeo ya hadzimisa bannga ya vhuvhambadzi . 
Vho vha vhe mutshimbili wa Fura we a fara nyendo dzo ṱanḓavhuwaho vhukati ha vhubvaḓuvha ha na devhula ha Kapa vhukati ha 1781 na 1784 .
Vhuṅwe vhuṱumani kha seva ya webusaithi dzi livha kha zwiko zwi langwaho nga vhathu vha vhuraru vhane GCIS ya sa vhe na ndango khavho . 
Hu na khaedu na zwithithisi zwi re na tshivhalo zwine zwa tea u tandululwa u itela uri zwa vhudzulo ha zwitshavha na vhudzulo ha vha re vha miholo ya vhukati zwi pfumbe . 
Masia a tevhelaho o topolwa sa dzikhaedu : 
Ho vha na u lengiswa he ha ṱanganwa naho kha thendelo ya Thendelano ya Vhuimo ha Tshumelo vhukati ha Muhasho wa Tshumelo dza Ndulamiso na wa Mishumo ya Hulumeni . 
1.4 . Maanḓalanga a nyanganyelo ya GDP zwino o no vha fhasi ha Stats SA .
Ṱhanganyelo yeneyo i na , u swika zwino , yo no ḓowelea kha zwa u maga u fhira kha tshumelo , fhedzi i khou dovha ya engedzedzwa kha ya mafhedziselo . 
Arali muhumbeli a tshi lavhelela uri tshikwekwete tshi nga rea na Vhukati ha Lwanzhe nga tshifhinga tsha khadzimo , muhumbeli u tea u ḓadza fomo ya khumbelo ya Vhukati ha Lwanzhe .
Kha muṱangano uyu , thandela ya vhushumisamupo i yelanaho na u ṋetshedza tshimela tsha Tapoca na tshumiso i yelanaho na nḓivho ya sialala zwo rerwa nga hazwo .
Muhasho wo dovha hafhu wa dzhia tshelede i re kha mugaganyagwama uyu sa ndeme u itela u isa phanḓa na ndingo dzi kwamaho ndeme ya matshilisano dza ndeme . 
Zwiṱirathedzhi zwa ndangulo ya masheleni zwiswa zwo ḓo vhumbiwa nga tshifhinga tsha maitele a mugaganyagwama . 
2 . Muṱangano wa kuvhanganelwa u ya nga ha milayo yo ṅwaliswaho ya GEMS .
Zwiṅwe hafhu , hu ḓo vha na zwivhuya arali ha vha na u ingamela luvhili nga vhege ha zwiendedzi zwa muvhuso nga ndangulo ya tshiṱitshi hu u itela u fhungudza tshinyalelo ya tshiendedzi . 
- Afrika na ḽifhasi ḽa khwine .
Ri ḓo isa phanḓa na u lingedza u ita uri athikili dzi fhambane na u takadza . 
U ita muvhigo wa kotara iṅwe na iṅwe wa mbuelo u itela muhasho wa zwa mutakalo wa vhukati . 
' U Pembelela Ṅwedzi wa Vhaswa '
Mathomoni a Tshimedzi , ho vha na maḓumbu mahulu a tshinyadzaho dzinnḓu na masimu na goroi . 
Bammbiri ḽa 1 : Oraḽa Bammbiri ḽa 2 : Tholokanyonḓivho ( U pfesesa ) , Luambo ( Awara 2 ) Bammbiri ḽa 3 : U ṅwala ( Awara 1 ) Bammbiri ḽa 4 : U fhindula mbudziso u bva kha ḽitheretsha ( 1 hr )
Zwishumiswa zwa mutakalo zwi ḓo tea u vhamba maano nga ha uri zwi ḓo tandulula hani thaidzo dzo topolwaho kana vhushaedzi , na u kumedza ezwi kha Muhasho . 
Muthelo wa tshifhinganya wo itelwa u thusa vhatheli u swikelela mbadelo ya muthelo u kolodwaho nga zwiṱuku nga zwiṱuku u fhirisa uri vha badele tshelede nnzhi - nnzhi nga luthihi kha ṅwaha muthihi wa muthelo .
Khabinethe i livhuwa zwiimiswa zwa Thuso na vho ḓiṋetshedzaho vhane vha khou thusa nga mishumo ya u ṱhaḓula afho vhuponi .
Zwiṅwe zwiṱiriki zwa sumbe zwi kha ḓi vha kha luṱa lwa nzudzanyo . 
Nga murahu o zwi limuwa uri uyo muṅwe ṅwana o kandekanywa u swika a tshi lovha . 
k ) Vho Job Stadi Mngomezulu ( muimeleli wa Tshikwama tsha Lushaka ) .
Kha vha rumele khophi ya u ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo 36 wa 1947 na khumbelo yavho .
Dzisekhethe / Zwiṱiriki
Nga zwezwo ndi vhona uri pheleledzo yo swikelelwaho nga Nicholson J. yo vha i yone . 
Kha vha ṅwale mbudziso dzi re afho fhasi kha bammbiri ḽa fiḽipitshati .
U ya nga vhuimo ha khumbulelo ha mutheo ha Marx , zwenezwo , u ngalangala ha vhurereli ho vha hu sa tinyei hu tshi fana na u bvelela ha vhukomunisi . 
Mukano wa poḽotiki na mbalombalo kha tshikhala tsha mafhungo wo ḓa u dzula . 
Tshipikwa : U alusa , u leludza na u khwinisa vhupo vhune ha tendela nḓowetshumo ya fiḽimu na theḽevishini i tshi ita mushumo wa ndeme kha mveledziso ya matshilisano na ikonomi ya Gauteng . 
Zwiṱalusi izwi zwi ṱoḓa u pfeseswa nga vhuronwani u wana zwi tevhelaho : 
Themo ḽihulwane ḽa Batho Pele ndi ' mudzulapo sa khasiṱama ' .
Maanea a ṱhaluso / u ṱaṱa Vhurifhi vhu si ha fomaḽa / mufhindulano
Dzangano ḽa tshiṱokofela dovha tsha tewa nga u shuma sia ḽeneḽo . 
U ṰOLA : zwitshavha zwi nga humbela masipala uri a thole komiti ya vhaimelela vhaṱolaphurosese na u eletshedza masipala kha zwo sedzwaho u itela nyengedzo ya tshumelo na khwinifhadzo .
Hu uri ndi vhashumisi vha ndeme vha zwiko zwa nnyi na nnyi , mvelelo dzavho a dzi dzuleli u vha dzi fushaho . 
Kha u ṱuṱuwedza tsireledzo ya maitele a u bannga , ndi zwa vhuṱhogwa uri ndangulo na u lavheleswa ha dzibannga ho livhiswa kha milayo ya tshakatshaka na tsireledzo ya khwiṋe .
Yo dzudzanyelwa u ṋetshadza vhulavhelsi u mona na zwigwada zwo fhambanaho . 
EMS i ṋetshedza pfananyo na kulangulele kwa dzilafho ḽa mutakalo kha mishonga ya shishi nga kha Khethekanyo ya Mishonga ya Shishi . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo BI-9 .
Fulufulu ndi ḽa ndeme kha vhutshilo ha vhathu ; mishumo yaḽo ine ya vha yone i ḓivheaho ndi ine ya katela u bika , vhududo na mavhone . 
U shumisa maipfi ane a bulwa u fana ( homofounu ) .
U dzula vhoṱhe kana hu si kale vho dzula vhoṱhe fhethu huthihi . 
SAQA Ndaulo ya Ndalukano dza Afurika Tshipembe
Pfanelo dza vhathu dzi kwama ḽeveḽe dzoṱhe dza vhudzheneleli .
Komiti dza nga Ngomu
Pfanelo ya u gwalaba , nga Mulalo nahone hu si na zwihali , zwo sumbedziswa kha Ndayotewa .
U sedulusa uho u tshi nga tou amba ho sedza kha vhukhwine ha zwa maṅwalo , khathihi na u ṋetshedzea , u swikelelea na ndeme ya tshelede . 
Ndondolo ḓambuwo i ita uri hu vhe na u ratha u bva kha ndondolo ya zwo goḓombelaho u ya kha vhupo dzivhuluwa ; zwihulwane arali hu uri u ḓilondota ha muthu a hu konadzei , u tshatshiwa hu na muthusi zwo tea u itela u fhola ha mulwadze . 
U ṱalusa na u ita uri hu vhe na mavu a mveledziso . 
" Mudavhi wa u tambela u na mashika nga maanḓa . "
Thendelano dza Ndambedzo ha Dutch BS a dzi ngo livhanywa na FY ya Afrika Tshipembe kana mbadelo kha tshikwama kana u vhiga . 
Phimatshanduko
Khomishini ya Malawi ya Mvusuludzo ya Mulayo i khou lavhelesa Mulayo wa zwa Vhuloi .
Khaedu khulwanesa kha tshigwada itshi tsha vhalwadze ndi : U tevhedzela dzilafho kha tshifhinga tshilapfu tsho ṋewaho uri vha fhole ; na khombo ya phiriso ya tshitzhili kha muṱa na tshitshavha . 
Foramu dzi no nga bodo dza vhulangi ha zwikolo , komiti dza wadi , foramu dza vhulavhelesi ha tshitshavha na komiti dza kiḽiniki dzi ambela vhadzulapo na u vha fha tshikhala tsha u ṱuṱuwedza zwiimiswa zwi re tsinisa nadzo .
Afurika Tshipembe ḽi ita nyambedzano sa tshipiḓa tsha Mbumbano ya Maitele a Tshipembe ha Afurika ( SACU ) tshine tsha ita nyambedzano sa tshiimiswa tshithihi .
Ngeletshedzo na khuthadzo , hu tshi katelwa na nyambedzano vhukati ha mirole , ndi dza vhuṱhogwa nga maanḓa kha zwiimo izwi . 
Hune ha vha vhadzulapo vha siho mulayoni vhane pfanelo dzavho dza ndeme dza sa vhe khomboni vha fanela u pandelwa , vharangaphan ḓa vha muvhuso vha re na vhuḓifhinduleli ha mavu a muvhuso a kwameaho kana vhaṋe vha shango vha phuraivethe vha fanela uri , hu si na na u lenga , vha kwame khothe uri i ṋee ndaela ya u pandelwa hu tshi tevhedzwa Mulayo une wa pfi Prevention of Illegal Eviction From and Unlawful Occupation of Land Act , of 1998 .
KHETHEKANYO YA 3 : MAGUDISWA NA PULANE DZA U FUNZA ZWIKILI ZWA LUAMBO
Ngauralo , nḓila hedzi kuvhanganya mitevhetsindo ya u swikelela yo fhambanaho . 
Muhasho wo thoma thimu ya ndangulo ya ndaka , ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya ndaka ya muhasho . 
Nnḓu dza u ṱambela dza nnyi na nnyi dzi nga vha na shawara , zwileludzi zwa sanzwo , na mabunga . 
U ramba muṅwe kha vhuṱambo kana u ita tshiṅwe ( nahone a nga tenda kana a hana )
Hu nga vha hu na muṅwe mulayo u khou shumaho wa zwiṅwe zwibveledzwa na uri vha tea u vha na vhuṱanzi ha uri vha swikela ṱhoḓea dzoṱhe dzi re mulayoni .
Ndondolo ya zwa mahayani ya Tsidi
Volumu khulwane dza u vhambadzela mashangoḓavha dzi sumbedza maraga wa u sa khou shumaho wa ndeme ya zwibveledzwa zwa ḓeri , zwine zwi nga ṋetshedzwa nga vhabveledzi na vhaphurosesi vhapo , arali u vhea mitengo i fanaho na ya vhapikisani ngavho . 
U ṋetshedza , u londola na u langa tshivhumbeo tsha mafhungo ( hadiwee na softhiwee ) hu tshi itelwa pulane dza GIS . 
Ṱhoḓisiso dzo sumbedza uri ri nga sika mishumo kha masia maṱanu na ḽithihi a ndeme .
Ḽiga 6 - Mabammbiri a muhumbulo wa thandela
Tshikolo tsha Lushaka tsha Muvhuso tshi ḓo kunga vhashumi vha muvhuso vha na tshenzhemo u bva kha mihasho , u itela u ḓisa vhugudisi kha masia a ndeme a vhulangi ha tshitshavha .
Musi u sengiswa ha vhatshinyi hu tshi nga katelwa nga miṅwe milayo i re hone , tshikhala tshi wanala zwihulwane kha maga a u thivhela , u lwa na u rengiswa ha zwithu zwi siho mulayoni , na u tsireledza na u thuswa vhapondwa vhane vha khou rengiswa zwi siho mulayoni . 
Madzangano a zwa vhurereli , foramu dza tshitshavha miṱangano ya zwikolo mabindu , thendelano ya NEDLAC
Vhupulani ha zwa ha Masipala
Thero dzo amba nga ṱhoho dza ndeme dzo fhambanaho u bva kha giḽobaḽaizesheni , u ya kha vhuvhambadzi na vhubindudzi u ya kha mupfuluwo na vhugevhenga . 
4.1 . Khabinethe i tamela vhadzulapo vha Germany u bvelela tshoṱhe kha ndugiselo ya khetho dza Feḓerala nga ḽa 24 Khubvumedzi 2017 u khetha miraḓo ya 19th Bundestag , hune ha ḓo khethwa Mutshantselara ha vhumbiwa muvhuso muswa .
U fhungudza vhushayamushumo ndi ḽone ḽiga ḽa ndeme ḽa u fhelisa vhushai .
Mitengo ya mitshelo na miroho na yone nga u angaredza i khou lavhelelwa u gonya nga nṱhani ha ṱhahelelo ya nḓisedzo na nḓisedzo yo fhiraho ya khalaṅwaha yeneyo . 
Arali ha nga vha na muthu ane a ḓo sendela tsini na dayari yawe vha ḓo vhona ṋayo dzawe kha fuḽauru .
Mashudu mavhuya , hu na dziṅwe nḓila dzi sa ḓuri dza u shuma na tsheo dzine vhathu vha sa dzi takalele .
U fhira miri milapfu .
Afha ndi hone hune madzangano a fanaho na Sunflower Fund a thusa hone .
Khomishini ya EU yo vhea milayo ya zwishumiswa zwine zwa nga kwama zwiḽiwa nahone zwine zwa nga vhea mutakalo wa vhathu khomboni kana zwine zwa nga ḓisa tshanduko i sa ṱanganedzi kha mbumbo ya zwiḽiwa . 
( b ) u vhewa , iledzwa kana u fhungudzwa ha mithelo ya lushaka , mbadelo , mishumo kana tshadzhi ;
Zwikhala zwa mutshimbilo khathihi na fhethu ha u awela zwi tea u vha tshipiḓa tsha nḓila . 
Ndingo dza vhuimana
Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso ndi mutholi ane a ṋetshedza zwikhala zwi linganaho , na u dzhiela nṱha vhe kale vho vha vho siwa nnḓa . 
Arali ṱhoḓea dzoṱhe dzo swikelelwa , mulanga dzingu vha ḓo isa khumbelo iyo kha Minisiṱa uri vha i ṱanganedze .
2.6. Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa ha muvhigo wa Odithi ya u Ṅwaliswa ha Mavu a Muvhuso na u sedzulusa zwa Vhuṋe ha Mavu ha Phuraivethe Afurika Tshipembe , nga Musedzulusi Muhulwane , u ya kha Phalamennde .
Hu fanela u tiwa/ u nangiwa vhaimeleli vhangana vha zwa mutakalo na tsireledzo ?
Ndeme i vhonalaho ya zwifhaṱo , ndeme ya tshumelo , tshivhalo tsha vhagudi u ya nga kiḽasi , na mutevhe wa thero dzi ṋekedzwaho , naho zwo ralo , a u koni u khwaṱhisedzwa . 
Hezwi zwi na mushumo wa u ṱanganya , sa izwi zwi tshi thusa vhagudiswa vha bvaho kha vhupo ho angalalaho vhukuma . 
-- mbuletshedzo ṱhalutshedzo ya mbuno ya ṱhalutshedzo
Mishumo ya phurogiremu yo bveledza u dzhenelela ha vhafumakadzi kha ndangulo na zwiimiswa zwa u tshea mafhungo naa ?
Hezwo u itela u thoma luswayo luhulwane lwa mbambadzo , kuitele kwa ḽogo ine wa kona u i shandukisa ku fanela zwa zwino u ṱanganedza u dzhielwa nṱha nga maanḓa na u iswa phanḓa . 
Ndivho na tshivhumbeo zwo bviselwaho Phanele ya Minisiṱeriaḽa zwo bulwaho zwi livhiswa kha vhuḓifhinduleli ho teaho na maitele a ndaṱiso a vhalanguli vhahulwane vha khamphani vhane vha kundelwa u bvisela khagala tshiimo tsha vhukuma tsha masheleni a tshiimiswa kha vhaṱolamuvhalelano . 
Vhukoni ha u davhidzana zwavhuḓi kha ḽevele dzo fhambanaho na vhashumisani . 
U vhiga na mafhungo ane a tea u salwa murahu : Kha vha kombetshedze uri hu vhe na mivhigo ya tshifhinga tshoṱhe kha thandela na tshumelo dza masipala kha komiti ya wadi na kha miṱangano ya nnyi na nnyi kha wadi yavho uri vha ḓivhadze vhadzulapo nga ha mvelaphanḓa kana thaidzo .
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya mafhungo , ṱhohwana na zwifanyiso
Vhudziki ha mitengo ho tea , fhedzi a si nyimele yo linganaho kha nyaluwo ya ikonomi .
9.2 Muṱangano wa Tshigwada tsha Mutshinyi na Mupondwa na Muṱa ( Family and Victim Offender Group Conferencing ( FGC na VOC ) ) Aya maitele a ṱanganya mupondwa , mukhakhi , na muṱa , dzikhonani na vhatikedzi vhahulwane vha vhoṱhe kha u dzhia tsheo malugana na u shumana na masiandaitwa a vhugevhenga .
Manyuwaḽa uyu wo dzudzanywa sa ṱhoḓea ya mulayo hu tshi khou tevhedzelwa mbetshelo dza tshipiḓa tsha vhu 14 tsha Mulayo wa Tswikelelo kha Mafhungo wa 2000 ( Mulayo wa vhu 2 wa 2000 ) , une wa ṋea vhuḓifhinduleli zwiimiswa zwa muvhuso u dzudzanya na u anḓadza manyuwaḽa une wa khou sumbedza mafhungo / rekhodo dzine zwa vha nadzo dzine dza dzula dzi hone u itela tshitshavha , khathihi na idzo dzine dza fanela u thoma dza humbelwa zwi tshi ya nga mbetshelo dza Mulayo .
Arali tshigwada tshi tshi takalela u vhala mbudziso , kha vha vhale mbudziso iṅwe na iṅwe nga tshifhinga , kha vha ite uri zwigwada zwoṱhe zwi rerisane nga ha mbudziso , vha kone u fhirela kha mbudziso i tevhelaho .
Khorotshitumbe yo nanga rekhodo yo linganelaho u itela u asesa na u sengulusa ndeme ya zwiṱirathedzhi zwashu , u ya nga u ṋewa maanḓa kha mushumo une ra vha nawo . 
Tshakha dza mbilahelo dzine dza nga iswa kha ICD ndi :
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya u vhumba vhukonani .
Kha ri ṅwale Dzhenisani zwiga zwa u vhala zwo teaho .
U topola zwigwada zwa tshitshavha ( vharengi ) vhane vha pfa uri ndi vha khwiṋe kha u thusa . 
4.107 Madzinginywa a u fhindula bammbiri-mviswa a sumbedza uri mbetshelo dza Mulayo dzine dza tsireledza vhafumakadzi kha u vhaiswa dzi tea u dzula dzi hone kha Mulayo.140Vha the Bar Human Rights Committee ( BHRC ) vha dzinginya uri a huna ṱhoḓea ya u vusuludza mulayo , sa izwi mulayo u tshi tevhedzela tshiṱandadi tsha mashango a dzitshakatshaka tsha pfanelo dza vhathu dzine dza tsireledza vhafumakadzi .
Nga kha zwitandadi zwa fhasi zwa ṱhanganedzo zwo raliho zwi ḓo vhewa malugana na vhuḓifhinduleli na vhubvelakhagala . 
U guma kha PMSA na Mbuelo ya Buḽoko
Milayo i dovha ya amba uri u valelwa ha u lindela tsengo hu ṱoḓa ḽevele khulwanesa dza vhukono na ṱhanganyelo ya sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga na zwiimiswa zwi fanela u wela nga fhasi ha vhulavhelesi na ndaulo . 
Tshumiswa ya vhuendelamashango ha lushaka
Zhendedzi ḽa u lambedza
Zwidodombedzwa
Nga ḽa 30 Khubvumedzi 2014 , ṱhanganyelo ya dzinnḓu dzi fhiraho 50 000 dzo ṋetshedzwa kha mbavhi dza dzinnḓu dza mutikedzelo na dzi sa ḓuriho .
Ḽiga ḽa vhuvhili kha tsenguluso ya milayo ya vhuḓifari ndi u topola ndeme na u thoma u nanga . 
U kombolodza / wana mafhungo kana kuvhonele u bva kha muthu kana phaneḽe
U thetshelesa tshiṱori
Mma vha a ni funesa .
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi a re na mibvumo yo gudwaho .
ḼIGA ḼA 2 : Mbadelo
I ita izwi nga u dzhenela kha maitele a vhusimamilayo a lushaka , na nga u ṋetshedza foramu ya lushaka ya khanedzano dza tshitshavha nga ha mafhungo a ndeme a kwamaho mavunḓu .
U ita izwo zwi ḓo alusa u kovhekana ha mbuelo hu sa dzhii sia hu linganaho hu bvaho kha thandela dza vhushumisamupo dzine dza shumisa zwiko zwapo zwa zwi tshilaho na nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo .
U tibedzwa ha maḓaka hu fhasi nga murahu ha vhuria ngeno mathomoni a tshilimo nyimele dzi tshi katela mvula khulu na maḓumbu mahulu miṅwe misi . 
Sistemiki : U pulana na u rekhoda ho itwa nga vhuronwane u itela u vhona uri ndingo ndi yavhuḓi . 
site dzi yelanaho
Ri fhululedza Mufarisa Muphuresidennde na tshigwada tsha Mveledziso ya Ikonomi ya Lushaka na Khoro ya zwa Vhashumi kha tswikelelo na u vha tamela mashudu kha mushumo une wa tea u itiwa .
tshibveledzwa u fhindula mbudziso
Khabinethe i huthihi na Muphuresidennde Vho Zuma kha u fhululedza vhawini vha Pfufho dza vhuvhili dza Vhuthu .
U nanga tshipiḓa tsha mafhungo tshi vhaliwaho hu tshi dzhiela nzhele vha ṱanganedzaho mafhungo
Mutengo wa thundu u rekanywa ho sedzwa mbalotshikati ntswa ya mutengo misi yoṱhe . 
Mbuelo ine ya khou gonya , sa gumoṱhukhu , i fanela u vha mbadelo ya zwibveledzwa zwivhisi .
Izwi zwi ḓo ṱoḓa u sedzesa kha mbekanyamaitele , u shuma zwavhuḓi ha mbekanyamaitele dza nḓowetshumo na mveledziso ya vhukoni .
Zwe zwa humbulelwa ndi zwa uri ṅwana o vha a khou vhulaelwa uri miṱuvha i ite mushonga .
Kha masia e ra swikelela u bvelela , muhasho wo vhulunga kha nyengedzedzo siani ḽa thandela , na u thoma thandela ntswa . 
Mushumo muṅwe na muṅwe u dzhenisaho zwa masheleni u tea u ṱalutshedza na u themendelwa kha mugaganyagwama .
Kiḽoso idzi dzi sedzana na zwa u langula u zwiṱitshi zwa vhukhethelo , awara dza u voutha na maitele ane a tea u tevhelwa phanḓa ha musi hu tshi vulwa tshiṱitshi tsha u voutha . 
U dzhenelela kha nyambedzano , u imelela muhumbulo wawe
Vhana vhoṱhe vha miṅwaha ya vhukati ha sumbe na 18 vha tea u dzhena tshikolo .
c ) Vhuṱanzi ha vhuimo vhune khumbelo ya khou itwa muthu e khaho , arali i hone , i tea u nambatedzwa .
Musi vha tshi langula bindu ḽavho , naa vha a
Minisiṱa wa Tshumisano ya Mavhusele na Zwa Sialala , Vho Des van Rooyen , vha ḓo tshimbidza Khonfarentsi ya Vhaswa ya Muvhuso Wapo u bva nga ḽa 19 u swika ḽa 22 Fulwi 2017 , fhasi ha thero " Vhaswa vha khou ranga phanḓa mveledziso " .
U sikiwa ha dzangano kana tshiimiswa ( Khoro ya Mupondwa ) tsha tshoṱhe uri tshi eletshedze muvhuso nga mafhungo a mbekanyamaitele na khwiniso dza mulayo u itela u swikela ṱhoḓea dza vhapondwa vha vhugevhenga , ho themendelwa . 
3 . Migwalabo Ya Vuwani
Matshimbidzele a nzudzanyululo ha khou itwa a oṱhe kha zwine zwa khou itwa ngomu muhashoni , huno zwo dzheniswavho kha vhupulani hoṱhe ha tsireledzo ya zwiko zwa madi , mveledziso na u shumiswa ha zwo .
Mushumo wa Muhasho wa Gwama ndi u khwaṱhisedza vhungoho ha zwa masheleni a mbekanyamushumo dza Masipala na tshumelo zwi swikelwa nga kha vhutevhedzeli na milayo ya zwa masheleni ya tshivhalo na ndaulo musi hu tshi khou sedzwa kha mvelelo , khwaḽithi ya tshumelo na ndondolo ya vharengi . 
Thikhedzo / mitikedzo kha vhubveledzi / sabusidi
3.1.1 U thetshelesa na U amba
Tshanduko idzi dzi ḓo engedza vhuendi ngomu dziḓoroboni na u fhungudza vhunzani ha kutshilele kwa zwino . 
Mapholisa vho kona u wana rekhodo ya migwalabo ya 13 575 , ine khayo ya 1 907 yo vha na dzikhakhathi na ya 11 668 isi na khakhathi .
Vhuendedzi hu sa shumisiho dzhini hu ḓo ṱuṱuwedziwa nge ha thomiwa themamveledziso dza vhatshimbilangaṋayo na vha dzibaisigira . 
Mbekanyamushumo ya muvhuso nga kha Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili , i khou pfumbudza vha mishumo ya zwanḓa na vha u lugisa dzibommbi vha 15 000 u lugisa bommbi dzi bvuḓisaho maḓi zwitshavhani , ine i ḓo rwelwa ṱari lwa tshiofisi ngei Port Elizabeth , Eastern Cape , nga ḽa 28 Ṱhangule .
Ndaka ya u kovhana i konḓelelaho vhukati ha mvelele dzo fhambanaho zwi ṱanziela u vha hone ha vhukateli na u dzulela u sa fhidza kha u vha mutheo wa zwiṱaluli zwoṱhe zwi sa fani na zwiṅwe zwi vhonalaho kha mvelele dzo fhambanaho . 
Kha vha nange tsumbo nthihi ya iṅwe na iṅwe ya tshaka dza tshanduko dzi tevhelaho . 
106 . U vha Muraḓo
Mbudziso dza lushaka lwa phindulo lwa data dzine dza katela mimodele , dzigirafu , ṱhumbulo , mafhungo na zwipiḓa zwa u vhala , dzikhathuni na zwipiḓa zwa u vhala , thebulu na data dzo sumbedziswaho nga girafu na zwipiḓa zwa u vhala zwi fanela u shumiswa kha ndugiselo . 
KUVHUMBELWE KWA BUTHANO ḼA LUSHAKA
Mavunḓu na mivhuso yapo vha ḓo wana vho magavhelo a nyimele na maṅwe vho u bva kha mukovho wa lushaka , ho katelwa tsudzuluso u ya kha mavunḓu u itela khwiniso ya tshiimo tsha tshumelo . 
Ngauralo , u vha hone hashu roṱhe kha Memorial Acre ya Fulwi 16 , matsheloni ano , hu u ṱhonifha vhuḓikumedzeli uvhu . 
Muthelo wa tshifhinganyana u badelwa kha ṅwedzi wa vhurathi muṅwe na muṅwe .
Kha miṅwaha ya zwino , ikonomi ya Afrika Tshipembe yo kwamea vhukuma nga ṱhahelelo ya vhukoni kha sekhithara dza ikonomi dza ndeme . 
Nga iṅwe nḓila , pulane i nga avhela hafhu dziṅwe dza mbadelo dza akhaunthu ya muthu u bva kha vhashumi vha holesaho u ya kha vha sa holesi . 
Rekhodo dzi tevhelaho dza u tevhekana dze dza vhulungwa nga muimeleli wa Wolf Security kha senthara ya mashumele o ṱanganelaho dzi ṋetshedza manweledzo a tshiimo . 
( b ) u ḓḓivhadzwa hawo kha Buthano , hu tshi itea musi Buthano ḽi kha tshifhinga tsha vhuawelo .
Khonadzeo ya u shumisa vhafarela vhahaṱuli nga zwifhinga zwa musi ho awelwa i tea u lavheleswa . 
6.7.2 Vhuḓifhinduleli ha Vharangaphanḓa vha Sialala kha u shuma mishumo mishumo yavho ya ndangulo ya vhulamukanyi .
Vha nga ita khumbelo ya tsireledzo ya tshifhinganyana ya tshimela .
Siṱudio tsha khasho tsho fhelelaho tsha lubuvhisia tsha didzhithala na khethekanyo kha mavundu na mazhendedzi a muvhuso . 
Ndinganyiso zwi amba u fara vhathu nga nḓila i fanaho , hu si na u sedza mvelelo .
Nyimele dzi sa fholi dza 26 ( dzi a wanala kha mutevhe wa malwadze a sa fholi ( CDL ) kha siaṱari 12-13 .
ṱalutshedza u dzhielwa nzhele ha mulayo wa tshitshavha une wa fanela u dzhielwa nṱha musi hu tshi dzhiiwa tsheo ;
Ro fhungudza mbadelo u swika kha ḽevele ine ya vhambedzea kha mashango a nḓowetshumo dzo bvelelaho . 
Hezwi zwi tea u itwa vhukati ha minethe 2-3 .
Madzhisiṱaraṱa muṅwe o amba uri ngauri u gwevha muthu a eṱhe zwo vha zwi zwa ndeme nga maanḓa , u zwi dzudza zwo ralo a zwi konadzei kha masia oṱhe fhedzi milandu i fanaho i tea u farwa nga nḓila i fanaho . 
Phanḓa ha muṱangano wa ṱhangela u pulana vhatshimbidzi vha CBP vha tea u sedza zwauri masipala wo :
tshitatamennde tsho sainwaho nga muthu o ḓisaho khophi ya fomo i khwaṱhisaho u ṋekedzwa ha fomo .
Kuvhonele kwa muṅwali
Mushumo u nga tendelwa nga nḓila ya ḽaisentsi . 
Heḽi ndi ḽiga ḽa u thoma kha mutevheṱhandu , na u topola na u bvisela khagala ṱhoḓea dzine dza ṱoḓea . 
Vha songo ḓadzesa bambelo ḽavho kana u ṱanzwa bambelo ḽavho lwo kalulaho .
datumu dza u kwamiwa nga masipala hune Komiti ya Wadi ya tea u dzhenelela ; sa tsumbo , IDP na mugaganyagwama wa ṅwaha
Ri nga si tendele zwigevhenga zwi tshi tshinyadza lufuno lwo ṱanganelaho lwa tshitshavha tshashu ngauri vhabindudzi vha nga si ḓe kha shango ḽi re na zwiito zwa vhuaḓa . 
U fhindula na u thoma u vhudzisa na u fhindula mbudziso dzi konḓaho sa , Ndi ngani ni songo . . . . ? , Mini . . . . ?
Dzina la dokotela arali a tshi shumisa thanziela dza dzilafho dzine dza dzula dzo nwaliwa , maipfi ane a si kwame mulwadze a thuthiwe .
Nda ya tshikoloni na tshisambureni .
U shumisa ṱhalusamaipfi u itela mupeleṱo na mveledziso ya ḓivhaipfi
Mathomoni a ṅwaha , Muhasho wa Fulufulu wo ṱanḓavhudza zwikhala u itela sekithara ya phuraivethe uri i shele mulenzhe kha vhubveledzi ha muḓagasi nga u tendela Vhabveledzi vha Muḓagasi vho Ḓiimisaho vhaswa vha 13 vhane vha ḓo engedza 5 243 megawatts kha giridi ya lushaka .
Nyito dzo sedzaho vhafumakadzi vhane vha khou bvelela kha sekithara ya zwa mabindu . 
( c ) u dzhiiwa ha ḽikumedzwa nga Buthano ḽa uri uyo muthu a bvisiwe ofisini , nahone ḽo dzhiiwa nga tshivhalo tsha vhunzhi tsha Miraḓḓo i re kha Buthano
Tshata ya Mbofholowo i imela mbekanyamaitele dza ANC , na u buletshedza lushaka lwa tshitshavha tshe tsha vha tsho lavhelelwa u dzhena vhudzuloni ha tshiṱalula . 
Zwidodombedzwa zwa tshipiḓa tsha muvhuso :
Mbudziso dza nga ha shango ! e vha bebwa kha!o na rwaha we vha pfulutshela ngawo Afrika Tshipembe ndi dza avho vhane vho bebwa nnga ha shango .
Ri fanela u khwaṱhisa dimokirasi yashu na u sumbedza vhahura vhashu mbuelo dzine dza ḓiswa nga dimokirasi na mbofholowo . 
Muvhuso muṅwe na muṅwe u ḓo dzhia maga o raliho sa hune wa nga kona u swikela ndivho iyi na uri u ḓo isa phanḓa na u ṱoḓa ṱhalutshedzo i shumeaho ya zwipiḓa zwa khomphonenthe , ine i nga shumiswa nga vhaṋetshedzi vhoṱhe . 
Mulayo wo dovha hafhu wa ita uri u inga halwa hayani zwi si vha mulayoni . 
U ṋetshedza ngeletshedzo ya maimo a nṱha nga ha masheleni kha Mulangi Muhulwane na minisiṱa . 
U bveledza khontseputi dza mutheo dza u ganḓisa zwi dzheniswa :
Vhuimo ha Afrika kha zwa mafhungo a ḽifhasi ndi vhufhio ? 
Kha nyimele dzo raliho , komiti a yo ngo ṱarafa miraḓo kha u sa bvisela khagala . 
Hune mafhungotsivhudzi a tea u wanala hone kha kutshimbidzele na zwibveledzwa zwa IDP
Ndima ya 1 : Ndingani pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha ?
Naho zwi songo tou ambiwa zwi tou vha u humbula uri mbalanyitwa i tea u shuma na mvelaphanḓa ya zwa thekinoḽodzhi u itela uri i lugele lwa tshoṱhe u vha i tsireledzaho nzivhanyedziso . 
Migwalabo iyi i khakhisa matshudeni kha tshifhinga tshavho tsha u isa pfunzo dzavho phanḓa nahone i na masiandoitwa kha pfanelo dzavho dza pfunzo ya nṱha .
vha tshi ḓo tenda u dzhiwa magunwe nahone vha saathu wanala mulandu wa vhuṅwe vhukhakhi kana vha sa khou sengiswa mulandu
U sikwa ha yuniti dza bindu ḽa shumiswaho kha vhuongelo vhuhulwane dzi ḓo dovha hafhu dza tendela u itela ndangulo yo phaḓaladzwaho na vhuḓifhinduleli hapo na vhuḓifhinduleli ha tshumelo dza mutakalo dza khwaḽithi na u shumisa zwiko nga nḓila ya vhukoni . 
Muvhigo wo bula ngoho ya u ri tshithithisi tshihulwanesa kha tsireledzo ya vhathu vha Afrika Tshipembe ndi thaidzo dza matshilisano a zwa ikonomi u fana na vhushai na vhushayamushumo , na ḽeveḽe ire nṱha ya khakhathi na vhutshinyi . 
Nga maṅwe maipfi , Mbebuluwo ine munna a i ṱoḓa u itela u langa mupo yo mu thusa kha u ṱoḓa hawe mbofholowo . 
Hezwi zwi katela u thusa na mveledziso na tshumiso ya data i tshimbidzwaho nga ṱhoḓea na sisiṱeme dza ndangulo ya nḓivho . 
Afrika Tshipembe ḽi nga dzhiwa sa ḽiṱuku nga maanḓa kha BRICS nga nṱhani ha zwiitisi zwo vhalaho , u fana na u vha na phimo ya nyaluwo ya GDP ya fhasisa na vhathu vhaṱukusa kha tshigwada . 
Kanzhi vha na tshumisano zwi tshi bva kha vhushaka ha muṋe wa bindu na vhahura . 
Tshanduko kha Mbekanyamaitele ya Tshidzumbe 
Muvhuso u ḓo dovha wa ita zwi tevhelaho :
Zwishumiswa zwa vhulwadze ha swigiri nga nnḓa ha gulukholitha zwi badelwa u bva kha mbuelo ya vhulwadze vhu sa fholi .
Maga a masheleni a mutheo a u tikedza nḓisedzo ya tshumelo nga masipala kha vhashai ndi nga mukovho wa ndinganyiselo wa muvhuso wapo . 
Itani mutevhe wa tshaka dza zwiḽiwa zwine ra tea u zwi ḽa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Pulane dza vhudavhidzani dzi vhea mushumo wa khampheini ya tsivhudzo u itela u vhona zwa vhufhura kha pfunzo yo ḓoweleaho u itela u ṱalusa vhashelamulenzhe , hu tshi katelwa vhashumi vha kale na vha re hone . 
Radioḽodzhi ( ya mutheo )
Makumedzwa aya o thomiwa na uri themendelo idzi dzi na thendelo ya vhanzhi kha thimu ya mushumo ya thekhisi ya lushaka . 
Kha vhubvanyelelo uhu , madzhenele hu ḓo vha u vhekanyandeme , kana tshigwada , khumbelo dzo ḓisendekaho nga u nangiwa ha u thoma ha dzikhumbelo . 
A ri faneli u fara vhaṅwe vhathu kha nḓila dzine na riṋe vhaṋe ra sa ṱoḓe u farwa ngadzo . 
Khumbelo ya mbadelo murahu ya mbadelo ya masheleni a ḽaisentsi
" Tshifhinga tshoṱhe musi ro kona u tamba roṱhe sa thimu nthihi , ri pfa ri tshi nga ri nga kunda
Dziṅwe dza phambano dzi khou ḓa nga nṱhani ha zwo vhumbaho hu kuvhanganaho maḓi . 
Muthihi wa vhana o vha na miṅwaha ya 18 , nahone o tewa nga u hola Mundende wa Vhaholefhali . 
( 2 ) Tsheo yo ṅwaliwaho ya Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓḓo wa Khorotshitumbe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo une wa itwa nga uyo Muraḓḓo .
10 Vhathu vhaholefhali
Musi u ḓi ṅwalisa ho no fhela , vha ḓo wana khoudu dza phuraivethe na phasiwede ya u swikelela tshumelo .
U ṅwala kha zwibveledzwa zwa mafhungo zwo no shumiswaho
Matshudeni vha nga fhasi ha mitsiko wa masheleni u sa fholi , une wa pfukiselwa kha zwiimiswa zwavho . 
Naho zwo ralo , kha ḽevele ya mbudziso dza ndingo dza muthu nga muthihi hu konadzea mbambedzo ya vhuronwane vhukuma . 
4.6 Khabinethe yo tendela u tholwa ha Vho Themba Thomas Cyril Dlamini sa CEO wa Bodo ya Gembuḽiṅi ya Lushaka .
Ḽisi dzi khethekanywa sa ḽisi dza masheleni hune khombo na mbuelo dzoṱhe dzi re na vhushaka na vhuṋe ha vhulangi ha ndaka zwi a sudzuluswa u ya kha Masipala wa Buffalo City . 
Nzulele iyi i fanaho i shumiswa nga dzoṱhe savei dza zwa matshilisano kha u kuvhanganya rekhodo . 
Idzi ndi dziṅwe dza nḓila dzine dza vha thusa u bvela phanḓa tshikoloni :
Mbekanyamaitele ya Kushumele ya Muhasho wa zwa Maḓi na Vhusimamaḓaka ya Tshumiso ya Maḓi hu na Ndivho ya Vhuḓimvumvusi na zwa vhuḓimvumvusi hu elanaho , tshumiso ya maḓi , kathihi na tshumiso na ndangulo ya zwiko zwi elanaho , nz . 
Iṅwe khaedu hafhu i no kwama zwifhaṱo zwa sialala zwa mavu i kwama u anda ha tshinyalelo i no vhangwa nga mutsho wo kalulaho , sa miḓalo na maḓumbu . 
Madungo a vhuendedzi a ḓo kunga mabindu a masakamaḽedzani na zwishumiswa zwa tshitshavha fhedzi hu ḓo dovha ha vha fhethu hune ha wanala vhuimabisi . 
13 . Bammbiri ḽa data ya tshkhala na vhupo
Tsumbadwadze dza u ḓibvisa dzine vha ḓo vha nadzo kanzhi ndi : u kwata kana nyofho , mutsiko , u sa awela , u konḓelwa u tou fombe kha tshithu , lutamo lwa zwiḽiwa lwo engedzeaho , u leluwa ha ṱhoho,u kundelwa u eḓela ( insomnia ) , u tama fola , ṱhoho i remaho , u neta , u thithiswa kha tsukanyo , nz .
Muhasho wa Tshumelo dza Tshitshavha na Ndangulo u ḓo ta sisiteme ya u ṱola kuitelwe kwa udzwi .
1.4 . Khabinethe yo ṱanganedza u rwelwa ṱari ha tshiofisi ha Thandela ya Ndingedzo ya eChannel ya Muhasho wa zwa Muno nga Muphuresidennde Vho Zuma .
Khumbelo ya u ṅ walisa u bebwa ha ṅ wana
Hu fanela u itwa mbetshelwa kha thendelano dza tshumelo dzo itelwaho thendelano ya tsireledzo ya tshitshavha na vhupo . 
Dziṅwe dziyuniti kha SAPS na dzone dzi dovha hafhu dza vhumba tshipiḓa tsha maṱano aya , u fana na Yuniti ya u ita uri Dzibomo dzi songo Thuthuba . 
U thetshelesa na u amba(orala/na nḓowenḓowe )
U leludza na u tshimbidza mihumbulo ya sekithara kha mveledziso ya zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa vundu na zwa lushaka u itela u khwaṱhisedza tshumiso ya mbekanyamushumo dza vhuthathazwitshili . 
Vhubindudzi vhuhulwane kha themamveledziso , milayo ya u swikelela i re khagala kha themamveledziso ya ndeme na u ṱaṱisana huhulwane fhedzi hu pfadzaho kha tshumelo khathihi na ndaulo yo khwaṱhaho naho i tshi shandukisea , vhu ḓo livhisa kha mbuelo dza mutengo muhulwane na tshumelo yavhuḓi . 
Tshumelo ya tshitshavha i fanela u elana na kutshimbilele , muelelo , tsireledzo ya tshitshavha , u bveledza zwibveledzwa nnḓa ha zwifhaṱo , vhuvhambadzi ha maragani na mvuvhano ya matshilisano . 
Ndifho ya tshihaḓu naho i ya tshifhinganyana yo livhiswa kha u ṋetshedza thuso kha vhathu vhane vha vha na ṱhoḓea dza tshihaḓu . 
Tshikalampfu tshayakhuniswa
Vho Makwetu vha ḓo humbulwa nga u shela havho mulenzhe huhulu na ḓikumedzela havho kha dzangano ḽa mbofholowo na u thomiwa ha Afrika Tshipembe ḽiswa ḽa demokirasi .
Hezwi zwi ḓo thusa kha ṱhoḓea dza maḓi dza zwiṱitshi zwa muḓagasi zwa Medupi na Matimba .
Ndo ṱanganedza memorandumu u bva kha Dzangano ḽa Vhorabulasi vha Afrika Tshipembe u ambaho uri ṅwaha wa 2017 kha u vhe ṅwaha wa mbambadzo kha vhorabulasi vha vharema vha sa athu bvelelaho .
Zwiṅwe hafhu zwine zwa tea u lavheleswa , ndi phambuwi dza datumu ya mutumulo wa Fulwi 1913 u itela u katela mbilo dza vhatumbukwa vha Khoi na San khathihi na fhethu ha vhufa na zwiga zwa shango .
Vhushaka vhukati ha yunivesithi na matshudeni a kale vhu shuma mushumo wa ndeme wa u katela thekhinoḽodzhi ntswa na u i phaḓaladza kha tshitshavha . 
Ri na muhumbulo wa uri mbudziso i fanela u wana phindulo yo teaho , nahone ri khou vhidza Nnḓu iyi uri i shumise muhumbulo wo fhelelaho u humbula uri Muphuresidennde vho shavha u ḓa hafha u fhindula mbudziso , hu si luthihi , kana luvhili , fhedzi lu fhiraho luraru .
Ro pwasha dzhele dze dza vha dzo fhaṱwa nga nḓila dza tshikale dze , zwavhuḓivhuḓi , dza vha dzo fhaṱelwa fhedzi u valela vhathu zwa vho nga vho vha vhe phukha dzi re muhwalo . 
Khamphani i shuma kha maitele ane khamphani ya engedza ndeme ya tshibveledzwa ya halwa yo ṱanganelaho tshoṱhe , i re na vhune ha dzibulasi dza thoro dza siriḽi , zwiimiswa zwa u ita manzhanzha na hopisi , dziburuwari na u phaḓaladza . 
Arali khumbelo i songo tendelwa , Mulangi wa Dzingu u ḓo vhuyisela khumbelo yavho hu saathu fhela maḓuvha a 14 .
Vhulapfu ha zwibveledzwa zwa u vhala ho ṱanḓavhuwaho kana ho engedzeaho a ho ngo randelwa sa izwi zwi tshi bva kha lushaka lwa tshibveledzwa , vhuvha ha luambo lwo shumiswaho na tshiimo tsha kuvhalele tsha vhagudi .
Kha ṅwaha , masipala u tea u vhea zwipikwa zwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha Zwisumbi zwa Mashumele a Ndeme . 
Thandululo dza tshifhinga tshipfufhi dza u ḓivhea dzi nga kunga kha vhanzhi , fhedzi a dzi nga ḓo ṱanganyisa na u fusha na u fhodza vhathu vhashu . 
Vharangaphanḓa ha sekithara dzoṱhe u bva nga mabindu , mitambo na vharangaphanḓa vha zwa vhurereli na sialala ,
Ngaha mundende wa thusedzo ya ṅwana
Nga ṅwambo wa ndeme yazwo ine ya engedzea kha zwa ikonomi na zwa poḽitiki , vhashumisani vha Afrika a vha ṱoḓi u tsisa vhushaka havho na AU fhedzi , vha ṱoḓa na u dzhenisa vhashumisani vho vhalaho vho humbelaho u bveledza vhushaka ho raloho na AU . 
Zwi itiswa nga tshiimo tsha zwi no dzheniswa kana u bviswa nga mimaraga kathihi na vhukoni ha mveledziso ha sekhithara ya vhulimi . 
Ndi nnyi ane a shuma hayani
Izwi zwo talwa ngamaanḓa-maaḓa kha Vundu ḽa Devhula na devhula ha KwaZulu-Natal . 
Milaedza na mihumbulo
Ndo vha ndo takala tshikoloni na hayani .
Hu ḓo vha na mishumo yo vhalaho ya saintsi ine ya ḓo farwa vhukati ha vhege kha shango ḽoṱhe .
Koporasi i dovha ya livhana na mveledzazwiwo dza vhufhura , vhukhakhi kana ṱahedza hune ha nga bvelela nga mulandu wa u tumuwa ha ndaulo kana maitele . 
Kha vha ṋekane nga khophi dza maṅwalo a vhuṋe a miraḓo yoṱhe ya CC .
Meme dza dzomomulambo na phurofaiḽi ya nyelelo ya mulambo i pfukaho zwi ḓo pima phaḓaladzo i tevhekanaho . 
Tshitshavha tsho lavhelesa uri muvhuso wo tshi vhona sa muhanedzi , na uri u swika zwino vho ṱoḓa thuso ya nḓisedzo ya tshumelo . 
U londota na u vhiga kha zwa tshumiso ya pulane ya tshiṱirathedzhi na pulane ya kushumele ya ṅwaha nga ṅwaha i tshi vhambedzwa na zwipikwa zwo dzulaho zwo bulwa . 
MLRA , NEMBA , Ndaulo dza BABS
Mihumbulo ya ene muṋe
Maitele a nyambedzano vhukati ha vhadzheneleli musi wa nzudzanyo , ndingo , tshumiso na ndangulo ya makumedzwa kana nyito . 
3.6 Ndivho ya Thendelano ya Tshandukiso ndi u swikelela kha zwiṅwe- vho ,
Izwi zwo sia masipala wa tshiṱiriki u tshi saina khonṱhiraka na Zhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Australia u itela u thusa tshiṱiriki kha u khwaṱhisa u dzhenelala ha tshitshavha na vhuḓifhinduleli . 
U kundelwa u tevhela tshelede miṅwedzi miraru i tshi tevhekana .
Nga u pfufhifhadza , vhafhaṱi vha vhilaedzwa nga maanḓa nga vhubveledzi na nzudzanyo ya phambano , nahone vha hana muhumbulo wa uri zwiṅwe na zwiṅwe zwa ndeme kana zwo ṋewaho lwa mupo zwi rangela maitele a vhuḓiimiseli ha matshilisano . 
Nga huṅwe thero i a bulwa , nga huṅwe i tou faedzwa . 
U pfesesa milaedza i bvaho kha muambi
Ndi vhana vhangana vha no takalela netibolo ?
U vhiga ndi maitele a u amba vhukoni ha mugudi kha vhagudi , vhabebi , zwikolo na vhaṅwe vhafaramikovhe .
Roṱhe ri fanela u vhulunga fulufulu hu u itela uri ri sa ḓo dovha ra dzula ri tshi dzimeliwa ya vha yone nḓila ya u vhulunga .
Mulayo uri vhathu vha tea uri vha dzhenelele kha ndangulo ya zwiko zwa madi .
Nṱhani ha izwo , ri khou ṱoḓa vhukuma zwidzidzivhadzi zwiswa , tsedzisiso , na khaelo , nga maanḓa dza malwadze a vhashai . 
Nga ṅwambo wa zwiitisi zwi re khagala zwiteṅwa izwo zwo vha zwi tshi ḓo vha zwo ḓivhadza vhahulwane vhavho nga ha nyito dzavho . 
Tshumelo iyi i khwaṱhisa ndangulo u itela tsireledzo na zwi kwamaho vhuḓi ha zwibveledzwa .
Arali vhaimeli vha vhathu na vhanna / vhasadzi vhavho kana vhafunani vha tshi tea u tendelwa uri vha thendere kha makwevho a muvhuso .
Musi ngona idzi dzoṱhe dzi nga shumiswa nga u tou ita nga zwanḓa , tshivhalo tsha zwishumiswa zwi nga shumiswa u vhea iṱo shedulu ya thandela nahone zwi nga fhambana u bva kha sipredeshithi u ya kha sofuthiwee ya u ita shedulu ya thandela ya maimo a nṱha u fana na Thandela ya Microsoft . 
Thaidzo khulwane ya nḓowetshumo ya mveledziso ya muḓagasi ndi thaidzo ya ṱhoḓea ine ya vha khulwanesa . 
Thengiselano ya zwenezwino Saudi Arabia na Ethiopia ndi tsumbo dzavhuḓi dza u bvelela ha ndingedzo ntswa . 
Muengedzo wa 4
Hone-ha , arali mutholi na vhashumi vha tshi tendelana , vhaimeleli vha fhiraho nomboro yo tiwaho vha nga tiwa/ nangiwa .
Khamphani dzi langwaho nga muvhuso dzi ḓo ṋetshedza zwikili kha vhugudiswa na u gudisa mishumo kha vhane vha khou ṱhaphudza pfunzo dzavho zwine ri khou ṱuṱuwedza uri zwi engedzwe. Ro humbela uri sekithara ya phuraivethe i ṱanganedze matshudeni vha 11 000 vha FET vho lindelaho u ṱanganedzwa .
Zwine zwa nga vha zwi sa tou vha khagala ndi zwauri nangoho izwo zwo shumiswaho zwi nga vha zwo vha i gese i bvisaho miṱodzi , na uri arali zwo ralo , ndi ya lushaka lufhio . 
Malaṱwa o bveledzwaho kha nḓowetshumo a laṱiwa khathihi na malaṱwa a hayani maḓaleḓaleni a malaṱwa zwao . 
U lulamisa tsheo zwi tshi kwama tshivhalo tsha tsheledzo dzi itwaho ndi zwa ndeme . 
Kha vha badele mbadelo dza ndingo ya mbeu .
Vhakumedzi vho ṋea phindulo dzi re khagala kha mbudziso dzo vhudziswaho . 
5.7 Khabinethe i vhaiswa nga u fhira fhano shangoni ha Vho Mlungisi Sisulu , mutukana wa vhuvhili wa Vho Walter na Vho Albertina Sisulu , na u fhirisa ndiliso dzayo kha muṱa wavho na dzikhonani .
Zwivhumbeo zwo fhambanaho : tshitendeledzi
Mbudziso khulwane ndi ya uri Afrika ḽi ḓo shumisa na u langa izwi zwithu nga nḓila ḓe na u vhona uri a ḽi khou khakhisa fhedzi ḽi khou tou engedzedza nyaluwo ya ikonomi na tshanduko ya zwiimiswa . 
Ri dzhiela nṱha izwo u itela u bveledza ṱhanganelo yashu na u bveledza mveledzo , zwi ḓo vha zwa ndeme u tevhela , masendelele a fanaho kha nḓowetshumo , muṱaṱisano na mbekanyamaitele dza zwa vhulimi , na zwiṅwe . 
Vhunzhi ha vhathu vha Alfred Nzo , hune vhunzhi havho vha vha vha mahayani , vho ḓitika nga mupo na tshumelo ya mupo u itela u ṋetshedza ndavhelelo dza vhutshilo ha nṱha , vhu re na mutakalo , nahone ho tsireledzeaho . 
Vhuendi ha nnyi na nnyi ha magondoni na zwiendedzi zwa phuraivethe zwine zwa vha kha nḓila dza tswikelelo yo pimiwaho ya mutevhe wa nṱha : bisi , thekhisi na zwiendedzi zwa phuraivethe . 
U tsela fhasi kha mutevhe , tshanduko ṱhukhu dzo bvelela u fhira zwe ra nga vha ro zwi lavhelela . 
Ṱalutshedzani nḓila i ṱoḓeaho u langa ndeme , uya nga milayo ya tshiimiswa tshenetsho na maitele kana maitele ane a dzhielwa nṱha a nḓowetshumo . 
U itela u fhedza mihumbulo ya uri hu na zwiitovhuaḓa kha nḓisedzo ya tshumelo , ṱholakutshilele i ḓo itiwa kha dziṅwe khethekanyo dza ndangulo , nga maanḓa kha masia a tshaini ya zwirengwa . 
u ṱanganya kuvhonele kwa mbeu kha maga oṱhe a mutevhethandu wa u pulanwa ha sekhitara , hu tshi katelwa na mveledziso ya musaukanyo , u kala ndeme , kushumisele , u vhea iṱo na phoḽisi dza u sedzulusa , phurogiremu na thandela
Sa vhunzhi ha dziwebusaithi , ri a vhea na u shumisa dzikhukhi u khwaṱhisedza tshenzhemo yavho sa mushumisi , sa u dzudza nzudzanyo dza kushumisele dza vhone vhaṋe dzo ralo . 
Nyito kana maga a tevhelaho kha maitele a ndango ya mugaganyagwama zwenezwo a tea u itwa : 
Mathomele a kunga dzangalelo ḽa u thetshelesa
Tshanduko i re ngomu ha nḓowetshumo ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi i khou ṱahela . 
Hu na izwo , mbofholowo i ḓa na vhuḓifhinduleli fhedzi i dovha ya ṋekedza zwikhala zwihulwane . 
Ndima ya 1 : Demokirasi na u dzhenelela
I dzulela u sedzuluswa ṅwaha nga ṅwaha .
9 Sankambe tshi tshi fhura Muzhou na Khovhe ya Vhimbi
Mbulungo yapo :
Kha mutambo muṅwe na muṅwe wa magaraṱa na mutambo muṅwe-vho wa khasino hune mufaraḽaisentsi a si vhe na vhushaka na u gembuḽa , mbueloguṱe dza vhugembuḽi dzi lingana na tshelede yoṱhe ye ya waniwa nga mufaraḽaisentsi i ndifhelo ya u tshimbidza mutambo . 
Volumu dza malaṱwa dzi gaganywaho zwa zwino na dzo gaganyelwaho tshifhinga tshi ḓaho ; 
Thevhekano ya u engedzea ha tshumelo hu ṋetshedza mutevhe wa ho wanalaho lwa tshiṱirathedzhi tsha tshumelo , zwishumiswa , mishumo na zwikhala kha tshiṱiriki , zwi katela : 
Vhahumbeli vhane vho ita khumbelo kale ya poswo a vha tei u dovha vha ita khumbelo saizwi u ha muhumbeli havho hu tshi ḓo bvelaphanḓa a u dzhielwa nṱha . 
Kanzhi , kuḽoraidi i bviswa khathihi na dziṅwe dza dzi ayene hu tshi khou shumiswa maitele o fhambanaho . 
Mafhungo nga ha u khwiniswa o ṋekedzwaho kha nyendedzi ndi mafhungo nyangaredzi nahone a ṋekedzwa fhedzi u ṋekedza mushumisi wa nyendedzi tsumbo ya u thoma ya nga ha uri maitele a thimbanywa a nga , kana a tea , khwiniswa na kha dziṅwe nyimele . 
U bvisela khagala mushumo na kushumele kwa sekithara iṅwe na iṅwe , zwo ṱangana na vhushaka ha zwishumiswa vhu shumaho zwavhuḓi ha zwiimiswa ho itwaho ha tshiofisi nga kha thendelano dzo teaho zwi ḓo bveledza vhupo vhu konisaho ndangulo i pfadzaho ya zwiko zwa maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi . 
' 23A Zwiṅwe zwi bveledzaho u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo
Pfunzo ya tshiṱori itshi ndi ifhio ?
Zwivhumbeo zwa luambo zwo gaganywaho kha sekele iṅwe na iṅwe zwo itelwa u khwaṱhisa zwibveledzwa zwine zwa nga bveledzwa kha sekele yeneyo .
Dziṅwe dza hedzi dzo shumaniwa nadzo , dziṅwe a dzo ngo shumaniwa nadzo . 
U shaea ha tshikhala tsha ofisi tsha u dzula vhaṅwe vhashumi na zwone zwo vha vhukonḓi . 
Ndi zwa ndeme nahone ndi khombekhombe uri hu khwaṱhisedzwe uri hu na vhugudisi ho teaho kha ḽeveḽe dzoṱhe , arali hu khou tea u shumiswa mbekanyamaitele wa ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
Kha ri ite nyito Lavhelesani zwifanyiso zwa ngano na zwiṱori zwe ra vhala .
30% ya komiti dza wadi dzi khou shumisa pulane dza wadi kha u sumba nḓila kushumele kwavho ;
Miraḓo ya vha Tshumelo ya Tshipholisa tsha Afurika Tshipembe na vhone vha wanala hanefha vhuponi ha Phalamennde .
Tshumelo iyi i vha thusa uri vha tea u ḓi ṅwalisa hani sa mubveledzi fhasi ha African Growth and Opportunity Act wa Amerika na South African Revenue Service .
a si kha tshiimo tsha u ṋea thendelo nga ṅwambo wa vhulwadze ha muhumbulo ;
IMO i vha hone ṅwaha muṅwe na muṅwe itshi itelwa u tandulula thaidzo dza matshudeni vha zwikolo zwa sekondari , i farwa kha mashango o fhambanaho ṅwaha muṅwe na muṅwe .
5.4. Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho dzhenela Khonfarentse ya Dzitshakatshaka ya Vhurathi ya Tokyo ya nga ha Samithi ya Mveledziso ya Afrika ( TICAD VI ) ye ya farelwa Nairobi kha ḽa Kenya u bva nga ḽa 27 u swika ḽa 28 Ṱhangule 2016 .
Ṱhoḓea ya mutheo ya tshanduko dza u engedza u itela u itea kha molikhuli dza tshibva kha tshi tshilaho ndi mini ? 
Thikhedzo iyo i tea u langwa nga u ṱavhanya u itela u ṱhaḓula vhathu uri vha swike magumoni ayo . 
Uri zwa vhufhufhi zwi vhe khwalasambi kha ṱhanganelano ya poḽitiki ya Afrika , ikonomi na zwa matshilisano , mashango a Afrika a tea u sumbedza vhuḓikumedzeli kha tshumiso yo fhelelaho ya tsheo yao . 
Kha mashango oṱhe , tshivhalo tshi vhonalaho tsha vhasidzana zwa zwino vha a kona u fhedza pfunzo dzavho dza phuraimari . 
U ṅwala ḽiṅwalo ḽa u buletshedza , tsumbo : garaṱa ya u tamela muthu phodzo , luimbo , tshidade .
Farani muthu munwe na munwe nga u linganana na u fana .
Khoudu dzi ṱuṱuwedza uri hu vhe na u sedzesa kha vhuimeleli ha vharema kha vhuimo ha fhasi , ha vhukati , vhuhulwane na ha nṱha kha ndangulo kha madzangano . 
Muhumbulo ndi wa u tou thusa fhedzi mihasho kha u dzudzanya pulane ya tshiṱirathedzhiki na u khwinisa maitele a vhupulani ha tshiṱirathedzhiki . 
Vhaswa vha ḓo vha vhone zwiko zwa nḓivho ntswa ya u isa phanḓa zwa u thomiwa ha mabindu nahone vha ḓo shela mulenzhe kha ikonomi kanzhi . 
U ita nyito dza kupfesesele kha tshibveledzwa ( orala )
Mihumbulo i re afho nṱha i ombedzela vhuṱhogwa ha tshiṱirathedzhi tsha ṱhanganelo ya maitele a zwa mbalombalo na vhuṋe nga vhathu vha kwameaho . 
vhona uri sekhuḽa dzo teaho , maṅwalo na mafhungo zwi ṋetshedzwa vhafaramikovhe vho teaho nga u ṱavhanya nga hune zwa konadzea ;
Kha dzitshaka , hu na khanedzano nnzhi nga ha zwi vhumbaho ndeme ya nṱha ya pfunzo . 
11 . PHAMBANO NDI IFHIO VHUKATI HA U THUTHA NA VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA ?
Hezwi zwi nga ha nyiledzo dzo vhewaho kha dzidona nga vhusimamilayo ha vhone vhaṋe na milayo . 
Ndugiselo ya dzidzhenala dza muhasho na dza mihasho miḽedzani . 
Miraḓo ya Komiti ya Odithi yo isa phanḓa na u ṱangana na Muofisiri Muṱolambalelano , ndangulo khulwane ya Muhasho , Odithi ya nga Ngomu na Odithi ya nga Nnḓa , hu na u ṱanganela nahone na nga muthihi muthihi , u itela u dzhena ha fhungo a khombo na khaedu dzi livhanaho na Muhasho . 
Tshigwada tsha Mushumo wa Dziminista tshi tea u bveledza Modele wa u Tikedza na u fha tshelede Tshikwama u itela thendelano ya Matshudeni vha Zwisiwana na avho vho " Salelaho Vhukati " u ya nga mulanguli sa tshipiḓa tsha maitele a vha wo ṅwaliswa sa muṋetshedzi wa mveledziso ya tshikolodo . 
Kha vha livhanyise tshumelo ya ndeme ya nṱha kana muṋetshedzi wa tshumelo .
Tourism Indaba 2017 i ḓo dovha ya alusa na u tikedza tshanduko ine ya khou ya phanḓa na mveledziso ya nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe nga maanḓa mushumo u itwaho nga vhoramabindu na vhaṋe vha mabindu maṱuku .
Miṅwaha miṱanu ya nyaluwo yo ṱavhanyaho yo bvisela khagala u thengathenga ha ikonomi yashu zwine zwa i thivhela u aluwa nga u ṱavhanya sa zwine ra ṱoḓa zwone .
Vha tea u ita khumbelo ya u vusuludza kana u thuthisi u ḓiṅwalisa havho kha zwa dzilafho ḽa zwa vhulimi miṅwaha miraru miṅwe na miṅwe .
Madzhenele ndi u ṋetshedza mafhungo a ndeme a khwinisaho vhutshilo nga nḓila i takadzaho na ya pfunzo . 
Zwiṱiratedzhi zwa u vhala na u ṱalela
U vhuisa muhumbulo kha zwibveledzwa zwo vhalwaho nga mugudi e eṱhe / vhavhilivhavhili
( 3 ) Ṅwaha muṅwe na muṅwe Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i tea u ṱoḓa mafhungo u bva kha zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso , malugana na vhukando he zwa vhu dzhia ha u vhona uri hu na u bveledzwa nga nḓila yo teaho pfanelo dza u kona u wana dzinnḓu , mutakalo , zwiḽiwa , maḓi , tsireledzo ya vhapo , pfunzo , na zwa mupo .
Thimu ya Konanya ya CBP
SWOT ya kuvhetshele na data ya vhupo
Hezwi zwi ḓo shuma kha puḽatifomo dzoṱhe dza tshumelo na kha Tshibugwana tsha Nḓila ya u livhisa kha Mutakalo zwi ḓo sedzwa hafhu kha vhukwamani vhuṅwe na vhuṅwe hune zwa konadzea , nyelulo yo ṋetshedzwa u vhiga nga ha malwadze o topolwaho . 
mutevhetsindo ( rithyimu )
Phambanyiso dza zwa mishumo dzo dodombedzwaho nga vhuḓalo dzi fanela u bvelela kha mutheo mafhungo o tiwaho . 
U ita nyambedzano nga ha zwiṱaluli zwa tshibveledzwa nga maanḓa dongazwiga na tshivhumbeo
Mbekanyamushumo dzi kwamaho ndangulo ya zwi re nga ngomu zwine zwa fanela u thoma u shumisa milayo ya zwa zwiimiswa na maitele . 
Nyaluwo nyangaredzi nga tshifhinga tsha u sedzwa hafhu kanzhi zwi elana na mitengo ya u isa phanḓa nṱha ha thendelano dza mugaganyagwama wa muholo . 
Izwi zwi katela mvelaphanḓa yavhuḓi kha masia a thikedzo ya muṱani , u swikelela maraga na mutikedzelo ya u vhambadzelannḓa . 
maaravhi --- maipfi ane a shumiswa kha u aravha kana u ḓidzhenisa kha zwithu
Tshiimiswa na tshone tshi a dzhenelela kha zwa u bveledza pfunzo maelana na u shumiswa ha aḽikhoholo hu tshinyadzaho . 
Hu na dziṅwe ngoho dza saintsi dzi pfalaho dzine , musi dzo bva nyana mafhungoni , dza vha dzi songo haluluwa dzo lindela u ḓo ambiwa ngadzo . 
Muhasho wa Mitambo na Vhuḓimvumvusi wo ita odithi ya tshomedzo dza zwa mitambo kha Masipala nahone mvelelo dza iyo odithi ya tshomedzo dza zwa mitambo dzi tea u senguluswa dza dovha dza shumiswa hu tshi itelwa vhupulani ha tshifhinga tshi ḓaho na mafhungo a zwa mugaganyagwama . 
Mupeleṱo na ndongazwiga : U shumisa ṱhalusamaipfi , nzudzanyo ya maipfi , khethekanyo ya maipfi
Mulayo wa Khwiṋiso
Muphuresidennde wa kale Vho Thabo Mbeki ,
Kwamani tshipiḓa tsha muvhili tshine na khou tshi imba .
Hezwi zwo ita u itela u kunga fulufhelo ḽa vhafhinduli u itela uri vha vhofholowe u itela uri ri kone vhona uri nangoho zwo swikelela maga a ṱhoḓisiso . 
1 . Vhagidimi avha vho ḓisa khuliso kha shango ḽashu na u fara fulaga ya shango ḽashu nga ṋaledzi .
U shumisa Zwivhumboeo na Milayo zwa Luambo zwo teaho .
U ḓadzisa zwenezwo , mafhungo a khoniferentse dzo dzhenelwaho a fanela u ṋetshedza , mabambiri a sainthifiki na khanḓiso . 
Maitele a thengo a a pfesesiwa , nahone mabindu maswa a na zwikili zwa thekhinikhaḽa , zwa masheleni na mbalo lune a nga kona u ita thendara dza mishumo ; 
Kha mbekanyamushumo iyi , vhashumi vha mabulasini vha ṱangana vha vha tshithu tshithihi kha tshiimiswa tsha mulayo khathihi na muṋe wa bulasi , ha thomiwa khamphani ntswa hune vhashumi na muṋe wa bulasi vha vha vhaṋe vha khaphani iyo .
U fhambana ha vhurereli , mvelele , luambo na murafho zwashu ndi tsumbo dza izwo . 
Mushumoitwa wa IDP wa vhuṱanu u kwama mafhungo a u vhambedza buḓo ḽa tshiṱirathedzhi ḽe IDP ya fara khathihi na ḽa CBP hu u itela u thoma nyambo dza u tshea uri mafhungo a ndeme a IDP o ṱoka midzi kha mafhungo a wadi nga nḓila i no fusha naa .
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha tshumelo .
u topola zwithu kha tshitshavha .
Mme vho ita makumba , vhurotho na magwinya naa ?
Khethekanyo hei i ḓo ṱana khombo khulwane dzine dza nga kwama muhasho kha u thomiwa ha Pulane ya Tshiṱirathedzhi . 
Nthihi ya magumo a khonthiamu ndi i nga vha netiweke dzo valeaho na dzo vuleaho . 
U ṅwala tshibveledzwa tsha vhusiki , u angaredza kushumisele ku re kwone kwa fomethe , luambo , girama , ndongazwiga na mupeleṱo
Maḓi : Ndi ngafhi he maḓi a wanala hone tshifhingani tsho fhiraho , naa izwi zwo shandukisa hani u ya nga tshifhinga ?
Mushumo wa muhulwane wa vhulanguli ha Tshumelo ya Tshitshavha u ḓo thomiwa sa muṅwe wa mishumo ya Mulanguli Dzheneraḽa kha Ofisi ya Muphuresidennde , ngeno Vhalanguli Vhahulwane kha ofisi dza vhalangavundu vha tshi ḓo vha vha tshi khou ita mushumo onoyo muthihi kha mavundu .
Itshi ndi tshitenwa tshe tshavha tshi siho nga tshifhinga tsha demokirasi .
Ndi dzaṋu .
Zwivhumbeo zwa u linga zwo shumiswaho zwi tea u elana na vhuimo ha murole na mveledziso ya vhagudi .
Muthelo wa tshifhinganyana u ḓo fhungudza muthelogu ṱe u ne muthu a tea u badela kha ṅwaha wa muthelo .
U thetshelesa a sa dzheneleli a tshi sielisana na vhaṅwe a tshi amba na u vhudzisa mbudziso uri a pfesese .
Vho sumbedzisa mbuno ya uri vhunzhi ha zwipondwa vho vha vhe vhalwelambofholowo vhe , nga nḓila dzo fhambanaho , vha dzhia tsheo dzi pfalaho dza u ḓidzhenisa kha nndwa ya zwa poḽotiki ya u lwa na zwa khethululo . 
Muhasho wa Mishumo ya Lushaka u ḓo shuma sa ḽone zhendedzi ḽa u tshimbidza zwithu vhukati ha mihasho iyi mivhili nahone thendelano ya tshumelo dzine dza ḓo ṋetshedzwa i ḓo vha yone i langaho mishumo i iteaho vhukati ha mihasho iyi mivhili . 
Nḓivhadzo kha gogo , nga maanḓa nḓivhadzo dzi re na khonadzeo ya u tshuwisa kana mbilaelo , dzi fanela u itwa nga vhulondo ; sa tsumbo , musi hu tshi ḓivhadzwa uri mutambo u ḓo lenga u thoma , wo imiswa kana u fheliswa . 
Nyambedzano yavhuḓi , vhurangaphanḓa , vhukhwine kha zwa matshilisano na u dzhia tsheo . 
U vhona uri vhuṱanzi ho kuvhanganywa kha tshaka dzoṱhe , huṅwe na huṅwe hune ha vha hone . 
Nzudzanyo ya ndunzhendunzhe / thevhekano : tsumbo , tsha u thoma , tsha vhuvhili , tsha vhuraru , hu sa athu / phanḓa ha , nga murahu , musi , u swikela , tevhelaho , fhelaho , hu si kale
I katela mishonga na matheriaḽa
2.7 Khabinethe yo toololelwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho kha mbekanyamushumo ya muratho wa didzhithaḽa .
( a ) Wanulusa vhulwadze , u lafha kana u thivhela vhulwadze ha muhumbulo kana muvhili ; kana
Vhulapfu ha bada ine ya guma vhu nga vhonala vhu na u kwama zwiṱuku vhukone ha mbadelo , sa afha vhulapfu hoṱhe ha bada vhu tshi shumiswa hoṱhe . 
" Anansi , " hu vhidzelela khonani yawe Vho Nguluvhe .
Muhumbulo wa sia ḽithihi wa uri vhanna vha na vhukoni
Ni ole zwivhumbeo zwawo tshifhinga tshoṱhe .
Vhafumakadzi vha tea u shela mulenzhe kha u sika milayo ngauri u shuma ha milayo na phoḽisi dza muvhuso zwi kwama vhutshilo havho ha ḓuvha na ḓuvha .
Hezwi zwi ḓo kwama vhugudisi ha vhaofisiri vha u thusa zwitshavha uri zwi tsireledze maḓi a fhasi . 
Vho ṱoḓa uri , nga murahu , hu lavheleswe khaṱulo ya mulamuli ine ya khou tendela u pfukisela phanḓa na u tendela u imelelwa nga ramulayo . 
Yuniti ya ṱhalusamagudwa iyi i ḓo vha ya thuso kha u thoma maga a pfanelo dza u thoma pfanelo dza vhathu , na uri zwi ḓo shela mulenzhe kha u sika tsivhudzo dza matshilisano na u dzhenelela kha tshitshavha .
Ndo swika he nda kwamana na vhashumisani vhanga kha Thandela ya Ṱhoḓisiso ya zwa Mbeu nahone ro bvela phanḓa na u kwamana na vhaḓivhi khathihi na u kuvhanganya mbuno dzashu nga ha fhungo ḽeneḽo . 
Mbadelo dzoṱhe dza kale dzo salelaho dzo no itwa nga Muhasho wa zwa Mutakalo . 
U langa khuḓano
Khumbelo ya ḽaisentsi ya tshifhinganyana ya u ḓiraiva
c ) Bugupfarwa dza luambo dzi shumiswaho nga vhagudi na dziṅwe bugupfarwa sa zwiko zwa u engedza kha idzo dzo randelwaho
Afrika Tshipembe ḽine ra khou ḽi ṱoḓa ndi shango ḽine vhathu vhoṱhe vha tsireledzea na u pfa vho tsireledzea .
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
Ḽiṅwalo ḽa vhune ( ID )
U thoma u shumisa zwiṱalusi , sa : nthihi , mbili na zwiṅwe , na tsha u thoma , tsha vhuvhili tsha u fhedzisa .
Musi wa khoso iyi , phosiṱara ya santsi i ḓo bveledzwa uri i vhe kha ḽiga ḽa u khunyeledza ḽa mvetomveto . 
b ) Vho Ismail Noormahomed Essa ( Muimeleli wa Sekithara ya Tshitshavha )
Ipfi vhushumisamupo ḽi ṱalutshedzwa sa ḽi katelaho ṱhoḓisiso kha kana mveledziso kha tshumiso ya zwiko zwapo zwa zwi tshilaho u itela u vhambadza kana u shumiswa kha nḓowetshumo ' .
Vha tea u vha na
Sa zwe nda amba ndi tenda uri thekhinoḽodzhi dzi hone nahone dzi a kona u konisa zwiṱitshi zwa tshumelo , zwa peṱirolo u rengisa thikhithi kha mitambo . 
Pulane dza wadi dzi fanela u katela :
Mithelo kha mbambadzo ya dzitshaka na ṱhirantsikishini zwo vhumbwa nga mithelo i elanaho na zwiṱunḓwa . 
Gwindi ndi mini ?
Ndimar 3 U linga : Rekhodo ya u ṅwala
Ngoho heyi ya u dzula kha tshitshavha tsha ḽifhasi hune mafhungo na thekhinoḽodzhi ya vhudavhidzani ndi zwiendedzi zwihulwane zwa vha na zwine zwa ḓisa kha muvhuso , hu tshi katela na kulangulele kwa masheleni , kha shango . 
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u dzhena dzibisini kha Plein Street u ya CTICC .
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI
Kha fhethu ha malwanzhe ho vuleaho nga ngomu ha Danish , vhuimo ha dzingamufhe ho tsela fhasi nga nnḓa ha kha hu songo tsaho kha tshipiḓa tsha vhukovhela-vhubvaḓuvha ha Kattegat , kha Sound na fhethu ha Great Belt . 
Ndi henefha kha lufhera lwa u ḽela lwa Nnḓu ya Kale he Minisiṱa Muhulwane wa Birithishi Vho Harold MacMillan vha ita hone tshipitshi tshavho tshi ḓivheaho tsha " Wind of Change " nga 1960 .
3.4. Khabinethe yo tendela U Vusuludzwa ha Mutheo wa Mulayo wa Mbekanyamaitele ya u Kolodisa na Khwiṋiso ya Mulayotibe wa u Kolodisa wa Lushaka u itela uri u ḓivhadzwe kha Phalamennde .
U ṅwalisa manyoro zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u swika kha miṋa .
3.4 . Khabinethe yo tendela themendelo yo itwaho nga Komiti ya Ṱhoḓisiso nga ha khonadzeo ya mbambadzo ya maṋanga a tshugulu sa tshiṅwe tsha zwithu zwine zwi nga thusa u vhulunga tshitshavha tsha tshugulu dza shango ḽashu .
u fhelelwa nga muya
e ) Vho Paul Sibisi ( vho tholwa hafhu ) .
Nyaluwo ya kudzulele i ṋea zwikhala zwayo zwa nṱhesa , tshumelo na sisiteme ya mutshimbilo . 
Khonfarentse ya ṋaṅwaha yo sedza kha mveledziso ya zwikili zwa didzhithaḽa , u manḓafhadza vhafumakadzi kha zwa thekhinoḽodzhi , thekhinoḽodzhi i ḓo dzhena na kha vhuholefhalli na u tikedza African Tech Start-up Ecosystem .
A ri tei u hangwa nga vhashumi nga riṋe na makhomoreidi vhe vha fela u ḓisa mbofholowo shangoni . 
Mbalombalo dza tshiofisi nga ha zwiwo zwi elanaho na bada khathihi na mbalombalo dza vhugevhenga dzo rekhodiwa dzi ḓo ṱalutshedzwa kha muṱangano wa u ṋea mafhungo na kushumele kwa mafulo a khalaṅwaha ya madakalo o itwaho oṱhe zwi ḓo ṱalutshedzwa . 
Ndivho hafha ndi u takusela nṱha mbekanyamushumo dzo fhelelaho dza nyito u bva kha zwitatamennde zwo lugaho zwine zwa wanala mabammbirini . 
Muhwelelwa o vhila uri uri o rengisa nga fhasi ha mutsiko na uri , kha nyimele dzoṱhe , o bviswa kha ndaka dzoṱhe . 
U vhala na vhagudi / U ṅwala na vhagudi : minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha 5 ( Awara 1 na minethe ya 15 )
Nga tshifhinga tsha vhuṱambo ha u vula na miṅwe mishumo ya Muvhuso , Flame of Remembrance i a dugiswa Phalamenndeni u hulisa vhoṱhe vhe vha lovha musi wa nndwa dzi kwamaho Afurika Tshipembe .
Nga 2007 , zwinzhi nga maanḓa zwo shumiswa kha tshishumiswa tsha vhuṱoḓesi na themamveledziso . 
( i ) zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo ; kana
Milangano yo vula kha mashango avho ya u rengiselana na Vhukovhela . 
Ofisi i dovha hafhu ya shuma na mbekanyamushumo dza vhana , AIDS na u thomiwa ha Dzhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Lushaka . 
Vhaṋe vha fhethu vhane vha si rengise zwiḽiwa vha ri vho vhuya vha zwi lingedza vha tou litsha u rengisa ngauri vharengi a vha tsha renga zwiḽiwa . 
Zwino livhanyani maṱaluli a re kha khoḽomo ya u thoma na madzina a re kha khoḽomo ya vhuvhili .
tshilikadzi kana munna o lovhelwaho nga mufumakadzi , arali vho vha vho malana nga fhasi ha tshanga ndi tshau / tshau ndi tshanga
Mivhuso ya mavundu i fanela u ita saveyi u wana tshivhalo , tshaka na vhupo ha tshaka dzoṱhe dza malaṱwa a ndondolamutakalo kha vhupo havho khathihi na vhuimo ha zwiimiswa zwa u laṱa malaṱwa na nḓila ya kufarelwe kune kwa vha hone . 
( b ) vho tendiwaho nga Buthano nga ḽikumedzwa ḽo ṱanganedzwaho nga thikhedzo ya vouthu -
9 . Ndi ḓo ṱoḓa dziSTB tharu : Nthihi ya SABC , iṅwe ya eTV na iṅwe ya M-Net ?
U engedzea ha nomboro ya mapholisa a vhuendi a u linda dzibadani . 
Muphuresidennde Vho Oliver Reginald Tambo vho vha vha tshi ima na pfanelo dza vhafumakadzi .
Mafhungo a marangaphanḓa
U kumedza muvhigo u pfalaho/ fhaṱaho
Vhulanguli vhu vhiga nga kotara kha komiti ya Odithi na Mveledzazwiwo nga ha mvelaphanḓa ya thandela na vhuitwa ho itwaho u itela u khwinisa vhuleme kana u khakhulula u tumuwa ha ndaulo . 
Hu tou nga ho ḓo vha na u sa vha na khwaṱhisedzo , nga maanḓa kha mihumbulo ya vhaṅwe vha vharangaphanḓa , uri ndi ho vha vhuḓifhinduleli ha nnyi ha u lengisa mutambo u thoma kana u imisa . 
Nḓowetshumo ya u tumulela maluvha na vhurabulasi a u rengisa phukha ndi tsumbo dza u bvelela kha shumiswa ha fomaḽa ha zwiko zwa mupo . 
U sedzulusa thandela- u vhea iṱo na u sedzulusa hu tshi khou shumiswa zwisumbi zwa ndavhelelo u vhona uri thandela i khou bvela phanḓa hani , ndi dzifhio khaedu dzine dza vha hone na uri mushumo u nga dzudzanywa hani .
Thinwaipfi dza muambo , tsumbo , madzina , masala , maṱaluli , maḓadzisi , thangeledzina , mavhofhi
Maipfi a 130 - 180 paragirafu 3 - 5
Kha vha fhedzise thebuḽu iyi
Ngauralo , themendelo dzashu , nga nnḓa ha uri dzi a fana vhukuma na dza zwe zwa itea England , dzi tea uri mafhedziseloni dzi ṱuṱuwedzwe nga nyimele yashu na zwiitisi zwapo zwo khetheaho . 
Ndi phetheni yeneyi , ine nga murahu , ya rumela ngafhadzo kha vhathu , vhoramabindu na vhafhaṱazwitshavha , ine ya kwama nga maanḓa zwinangwa na zwikhala zwo fhambanaho zwine zwa ṋetshedzwa vhudzulo nga hugaledzwa . 
Lini : Ḽavhuvhili nga ḽa 17 Ṱhafamuhwe 2008
Tshiteidzhi , Nelson Mandela miṅwedzi ya sumbe nga murahu ha u vhofhololwa dzhele . 
Vhahaṱuli vha vharema ( maAfurika , Indian na Coloured ) zwazwino ndi 61% kha vhahaṱuli vhoṱhe .
Khabinethe i khou isa dzindiliso kha muṱa wa mufu Vho Dennis Furhri vhe vha lovha musi vho tholiwa kha u shuma sa tshipiḓa tsha u vhuiswa ha zwitumbu zwa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vho ri siaho musi kereke i tshi wa ngei Nigeria nga dzi 12 dza ṅwedzi wa Khubvumedzi 2014 . Shango ḽa Afurika Tshipembe ḽo lozwa mushumeli wa muvhuso we a vha o ḓinekedzelaho u shumela lushaka .
Mulayo wa Tshumelo dza Maḓi , 1997
Ri khou ya kha mashumisele a vhuedzaho ya mbuelo i pfadzaho ya Pulane ya Nyito ya Mbekanyamaitele a Nḓowetshumo ( IPAP ) .
Pholisa ḽa vhutsireledzi ḽo dzulela uri tevhelela na u lingedza u thetshelesa kha nyambedzano . 
Hu ḓo phasiswa milayo ya u vhona uri izwi zwa si kwame vhashumi vha songo tikedzwaho kana vhashumi vha kale .
U vhalulula na
U ita nyambedzano na mudzulatsini
Ngaha malugana na u ṅwalisa mushonga wa zwa vhulimi
Khakhathi dzo vha phetheni kha ḽevele ya zwi sa athu vhonwa kha shango ḽashu . 
Mbudziso i khou vha hone nga mulandu wa uri zwo ambiwa kha khanedzano uri yo ita zwi songo eḓanaho . 
Ngauri a vha na zwikili na ndalukanyo zwi ṱoḓeaho u itela u tholiwa kha maraga wa mishumo , vhatholi vho no vha vha sa ṱoḓi u shanduka na uri a vha nga vha tholi . 
Nga maṅwe maipfi , ndi u anganyela ha zwine ndingano ya mugaganyagwama ya tea u vha arali ikonomi i tshi khou shuma nga ḽeveḽe ya vhukoni hayo ha nyaluwo nga tshifhinga tsho tiwaho tsha mbekanyamaitele dza tshumiso ya masheleni na muthelo . 
Nga murahu ha khetho dza mivhusoyapo nga Ṱhafamuhwe 2006 , mbekanyamushumo dza u gudisa vhashumi dzo mbo ḓi thoma , nahone dzo itwa ho sedzwa uri 62% ya vhoṋeḓorobo vho vha vhe vhoṋeḓorobo vhaswa .
Phimo ya nyaluwo i takadzaho vhukuma yo swikelwaho nga ikonomi yashu tshifhinga tshino yo tshimbidzwa nga muelo kwao zwo itwa nga ṱhoḓea nga vharengi khulwane , zwa ndemesa mbadelo dzo itwa nga khiredithi . 
Hu dovha hafhu ha vha hayani kha musanda wa dzibannga nnzhi na zwiṅwe zwiimiswa zwa masheleni . 
Ri a kona zwino u topola mutheo wa dzhenetiki ya malwadze manzhi na u bveledza tshidzidzivhadzi tsha u lwa na nyito ya zwiṅwe zwitzhili zwi vhangaho malwadze zwinzhi . 
Tshanduko ya ndeme i ṱoḓa u itwa kha kusedzele kwashu kwa zwithu na vhuḓifari mushumoni . 
3 Dziṅwe ndaka Zwiṅwe zwibviswa zwa khephithala zwi nga si vhe kha masipala yoṱhe .
Bammbiri ya thendelo ndi ya ndeme u itela u vhambadzela nnḓa zwiko zwa zwi tshilaho zwa Afrika Tshipembe , hu nga vha kha ḽiga ḽa u tumbula kana ḽa mbambadzo ḽa vhushumisamupo .
thusa u ṱalutshedza tshipikwanyangaredzi tsha muṱangano , na zwipikwa zwo livhaho
Ezwi zwi ṋetshedza tshikhala tshine tsha fanelwa u tandulwa . 
Tswikelelo kha Bugupfarwa ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS ) zwa ngangomu khathihi na vhuvha havhuḓi ha vhashumi , khethekanyo khulwane dza mbeu , ndango ya vhuholefhali na mbekanyamushumo dza vhaswa .
( iii ) u itela uri hu vhe na tsireledzo ya lushaka ; kana
Vha na pfanelo ya uri " Hai " kha vhudzekani vhu so ngo tsireledzeaho
fomo dzi nga iswa nga muthu ene muṋe , kana u rumelwa nga poswo
Sesheni idzi dza u pendela dzi katela themendelo dza ṱhogomelo ya nga murahu na sisiṱeme dza vhupfumbudzi dza u khwaṱhisedza phurosese ya u bveledza vhukoni .
Ndi nnyi ane a badelela themamveledziso dza ikonomi ?
Mawanwa a odithi o shumiswa u bveledza Tshiṱirathedzhi tsha Mveledziso ya Vhashumi vha Vhufa . 
Ndi ndaulo dzapo dzifhio dzi thivhelaho kana u vhusa nyolo ya sisiṱeme ya maḓi a malaṱwa nga ngomu kha saithi ? 
Kheve dzi sa ṱhoṱheli dzi na ndeme kha u pulanela u fhaṱa na u ta tshifhinga , ngauri u langwa nga vhulapfu ha khalaṅwaha dza vhudziki kana dza maḓumbu zwi vhonala kha kheve idzi . 
PAJA i shumana na zwifhio ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 4 .
Kha zwenezwo , ndi ḓo mbo ḓi vhidza vhathu vhoṱhe uri vha sumbedze vhuḓikumedzeli , ngauri tshanduko i nga si bvelele hu si na vhuḓikumedzeli . 
Kha u ita uri izwi zwi shume , ni a kona u ṱuma nḓivho ntswa kha nḓivho yo no vhaho hone kha memori . 
U sengulusa tshanduko dza mutheo dza vhushaka ha vhathu . 
Ha ḓo ṋewa rasithi .
Ṱhanzi yeneyo nthihi o dovha hafhu a ṱanziela uri musi a tshi zwi limuwa uri hu na thaidzo , o lingedza u ita uri vhashumi vha zwa tsireledzo vha mu vhone nga u fhisa kupiḓa kwa gurannḓa fhedzi zwa sa thuse . 
U fhindula mbudziso zwi tshiya nga tshiṱori tsho vhaliwaho .
Honeha , hu na tshivhalo tsha mafhungo a vhuṱhogwa ane a fanela u dzheniswa kha nyendedzi na kha dziphemithi dza dziyunithi dzenedzi : 
U sedza ine nḓila ya kuṅwalele kwa mafhungo kwa vha kwa ndeme ngayo kha webusaithi yo ḓoweleaho ; nḓila ine vhakungedzeli vha kunga ngayo ; nḓila ine musudzuluwo na mivhala zwa ita ngayo mishumo mihulwane kha u kwengweledza mushumisi uri a ye huṅwe fhethu .
Fhedzisani tshirendo nga u ṅwala maipfi a re na pfanapheledzo o ṱahelaho mitaladzini . yanga vhalela yanga
Tshiimo tsha Khabinethe nga ha mafhungo a ndeme kha nyimele ya zwino
Zwi dzhielwaho nṱha nga masipala u bva kha Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho
Tshiimiswa tshi tea u swikelela ṱhoḓea dza u ridzhisiṱara .
Tshishumiswa tsha IDP tsha 1 : : U wana mafhungo a ndeme a CBP masipala nga huswi na mvelelo dza ndeme dza dziwadi
8.5 Hune poso dza vha ṱhukhu kha tshivhumbeo tshiswa zwi tshi vhambedzwa na tshivhumbeo tsha kale , ndingo dza vhukoni khathihi na nḓila ine ya ḓo sumbedzwa nga DHA yo kwamana na madzangano zwi ḓo shumiswa sa nḓila ya u ṋanguludza u sumbedza nḓila ya u vhea vhathu zwikhalani zwavho .
Mudzulatshidzulo , ndi khou ita khuwelelo kha vhatshinyi uri vha ṱanganedze nga zwanḓa zwivhili hetshi tshifhinga tshe vha ṋewa vha thome lwendo lwa u ḓionyolosa na u wana mbofhololo yavho hafhu . 
4.5 U dzhenisa CBP sa tshipiḓa tsha mushumo wa Masipala
U nanguludza vhatshimbidzi vha wadi hu tshi shumiswa nḓila iṅwe-vho na na inthaviwu ;
Nga maanḓa kha uyu mulandu , kaputeni a vho ngo vhiga mulwadze na muthihi we a vha o ṋamela bufho . 
Kereke i nga vha yo vusuludzwa , fhedzi vhukwamani na tshitshavha a vha athu . 
U tshimbidza muvhili nga u sudzuluwa : u tshimbila , u tamba khadi na u gidima u tshi ya phanḓa na murahu
3.6. Khabinethe i ḓibaḓekanya na Minisiṱa wa Vhudavhidzani kha u pembelela vhawini kha shango vha Afrika Tshipembe kha u wina Zwiphuga zwa SADC zwa Nyanḓadzamafhungo .
Vhupo ha dzinnḓu dzi si dza fomaḽa , vhune vhu si vhe na muḓagasi , mbetshelwa dzi fanela u itwa , sa tshipiḓa tsha themamveledziso ya tshitshavha ya mutheo , ha tshikhala tshine mulilo u nga itwa , sa i zwi u bika tshifhinga tshoṱhe kha vhupo uhu . 
-- Luambo lwa fomaḽa , fhedzi lu sa sumbi / ambi muthu
U vhulunga hune ra ḓikumedzela khaho kha mveledziso dzavho hu na masiandaitwa a tshifhinga tshilapfu khavho sa vhadzulapo vha bveledzaho nahone vha re na vhuḓifhinduleli . 
Minisiṱa Vho Rob Davies vha fhano u nyeṱula nga ha tsheo dza Khabinethe kha heḽi fhungo.
10 Roṱhe ri isa Afurika Tshipembe phanḓa
Ṱhanganyelo ya tshivhalo tsha vhashumi i katela vhaṅwe vhashumi vhane vha engedzwa kha tshiimiswa . 
Na henefha muthu wa hone u tea u tholwa lwa tshiofisi nga vhurifhi .
2 . Muṱangano wa tshitshavha wa u rwela ṱari
A HUNA TSHINE TSHA NGA IMELELA U KUNDELWA HAFHU U FHINDULA NDAVHELELO , SAIZWI DZI MULAYONI NA U VHA DZA VHUḒIFARI HAVHUḒI .
1.7 Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha mubebi wa Taegrin Morris wa miṅwaha miṋa we a vhulawa kha tshiwo tsha u dzhiiwa ha goloi nga khani ngei Reiger Park Tshipembe ha Johannesburg .
Mbilo kha vha Tshumelo dza Vhuendi vha Afrika Tshipembe kana kha muṅwe muhwali wa muhwalo malugana na tshileme , tshivhalo , mutshinyalo kana ndozwo , dzi ḓo badelwa nga Mukonṱiraka . 
Zwikonḓisi zwa vhukoni ha mashumele kha Mimasipala ya Zwiṱiriki , mazhendedzi ashu kha zwa ṱhogomelo ya dzibada dza giravhulo , na zwone zwi khou tandululwa kha tshenetshi tshifhinga tshiṱuku nga u shumiswa hune ha khou engedzedzea ha sekhithara ya phuraivethe . 
Foniki u shumiswa kha u vhala na u ṅwala .
U tea u vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho nga mulayo wa mutakalo na tshumelo ya tshitshavha wa zwino malugana na mbekanyamaitele na milayo . 
Zwi katela u sumbedza nḓila ya khwaṱhisedzo ya hu katelwaho i tshi vhambedzwa na khombo na zwipikwa nga ngomu kha dzangano , hu na ndingedzo dza u tshimbidza nyito dzoṱhe dza khwaṱhisedzo , zwenezwo hu na u khwaṱhisedza tshumiso ya gumofulu ya khwaṱhisedzo i shumiswaho . 
Kha muya onoyo muthihi wa Ḓuvha ḽa Afrika , Khabinethe i ṱuṱuwedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe , nga mannḓa vhaswa , uri vha shumisane kha u khwaṱhisa vhudzheneleli havho kha mafhungo a kwamaho shango .
Komiti ya QLTC SGB ya Tshikolo i tea u ṱuṱuwedza na u khwaṱhisedza u shela mulenzhe ha vhabebi
U wana na u bvisa maṅwalwa nga ngomu kha dzangano na nga nnḓa . 
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
Pulane ya tshiṱirathedzhi tsha vhubindudzi na u ṱola kushumele kwa tshiimiswa na maitele a u vhiga o bveledzwaho ane a shumiswa . 
Ṱhoḓisiso yo itwaho mathomoni kha komiti dza wadi nga Urban Sector Network South Africa / Afesis-corplan na HOLOGRAM i sumbedza mafhungo a vhuimeli ane a tea u sedzuluswa hafhu :
U sedzesesa ha vhukuma ha lushaka lwa vhufamuraḓo . 
Ri ḓo dovha ra isa phanḓa na u vhona uri hu khwinifhadzwa kushumele kwa khothe dzashu , u itela phungudzo ya tshivhalo tsha milandu yo salelaho murahu .
Kha SoNA ya Fulwi 2014 , ndo amba ngaha ṱhoḓea ya u dzikisa sekithara ya migodi na u khwinifhadza mupo wo dzikaho wa vhashumi .
A huna mafhungo a re hone zwi tshi kwama vhukhwine ha maḓi a fhasi . 
Thaidzo i vha hone musi mufumakadzi a tshi dzhia ayo mafhungo a isa hayani , saizwi mufarisi wawe zwi tshi nga itea a si a ṱanganedze . 
U thola hu tea u livhanywa na zwipikwa zwa Pulane ya Ndinganelo ya Mushumo . 
Ri dovha ra ṋekedza zwiṅwe zwibveledzwa zwa mvelele vhuimo na pfanelo dza zwiṅwe zwa ndeme . 
Nga ṅwambo wa u gonya ha mitengo ya matheriaḽathumbukwa na mitengo ya vhashumi ine ya gonya musi tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya . 
arali ṅwana a tshi dzhena tshikolo , ṱhanziela ya tshikolo ya ṅwana .
U ṱalutshedzela ṱhoḓea dza mulayo dza makumedzwa a u vhambadza hu u itela uri makumedzwa a ṅwalwe nga nḓila yone . 
Tshumelo dzo dzhia vhuḓifhinduleli ha ambuḽentsi na vhugudisi ha u phulusa na mveledziso . 
topola vhuimo ha ndeme ha themamveledziso na zwiko zwa mupo
Hezwi zwo dzheniswa kha mugaganyagwama woṱhe . 
Mbalo Gireidi 1 - 3 ( Nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi )
Vha humbela u khwaṱhisedza uri vha a ri kwama u itela u wana thendelo u thoma ya u valelwa sibadela awara dza 48 phanḓa ha dzilafho , nga nnḓani ha musi hu na zwa shishi .
Mbekanyamushumo ya u gudisa tshigwada tsha thanga nthihi yo thomiwa , na uri ndingedzo yo khunyeledzwa kha kotare ya vhuraru . 
Khomishini yo takalela u vhulungwa ha khothe dza sialala .
Ndingo dza ndayotewa dzi imela ṱhoḓea dza u lingana vhukati ha tshishumiswa na vhuyo . 
Arali wadi ya katela vhupo vhuhulwane kha vha dzudzanye muṱangano fhethu hune ha fhira huthihi uri vhoṱhe vha ḓivhe zwine zwa khou bvelela .
Hezwi zwi sumbedza uri maitele a u dzhena kha maraga a thu tou konḓa ngauralo . 
Nyolo dza zwipikwa
Musi vha tshi dzulela u zwi ita , zwi ita uri vha kone tshoṱhe u i shumisa . 
Muḓana kana tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi nga khetha muimeleli u shuma kha Komiti ya Wadi .
U shumisa mutevhe wa zwi re ngomu buguni/ maṅwaloni , indekhisi na nomboro dza masiaṱari kha u wana mafhungo matsivhudzi .
Ndi a ana uri mafhungo oṱhe o ṋetshedzwaho o fhelela na u vha a vhukuma u ya nga hune nda a ḓivhisa zwone . 
Muingameli o ḓivhadzwa uri yuniti dzi tea u khwiniswa tshifhinga tshiḓaho . 
Mulayo wa zwino ndi wa uri zwigwada zwenezwo fhedzi , zwi no dzula henefho , zwi matsha henefho . 
U ṱalusa dzina ḽawe na madzina a vhaṅwe vhagudi ngae .
Nga murahu , Vho Queen Elizabeth I vho valela dzhele vhatambi vha bola ya milenzhe vhege nthihi yoṱhe .
Vhurangeli uvhu vhu khou fhindula muhanga wa mulayo wa Muvhuso u shumaho nga kha Tshiṱirathedzhi tsha Ndango ya Malaṱwa tsha zwa Mupo hu u itela u alusa bindu ḽa u vhuedzedza zwo laṱwaho .
_ Kha vha shumise mutshini wo fanelaho mushumo
Dizaini na mivhala ndi manweledzo ya elementhe khulwane dza ḓivhazwakale ya fuḽaga ya shango . 
Uri na vha ḓo ya tsengoni khothe naa , ḓuvha kana maḓuvha a tsengo khothe
[ Mukano wa Vundu la Kapa Vhubvaḓuvha wo dzhenelwa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumiraru wa Mulayotewa wa 2007 . ]
Sa tsumbo , arali muofisiri wa thandela yavho na ene a si mulanguli , heḽi ndi ḽone ḽiga ḽa khwinesa ḽa u thoma ṱhoḓisiso yavho . 
Musi mbuelo dzi tshi aluwa nga nḓila i linganaho zwiṱuku zwi khou shumiswa kha zwiḽiwa na zwiṅwe zwivhambadzwa zwa mutheo . 
U langa phambano na ndondolo ya ndaṱiso kha khethekanyo . 
Makumedzwa aya a ḓo dzula e nyendedzi ine ya ḓo ṱoḓa u ṱanganedzwa kha nyimele i ṱuṱuwedzaho musi a tshi shumiswa . 
( a ) i fanela u ṋekedza nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya u dzhenelela kha -
Mbonalo ya ndeme , sa zwe ra zwi vhona , yo vha i ya uri afha vhathu vha vhukuma vha songo tsireledzwaho vho vha vha songo ḓowelea . 
Khothe i nga ṋea mapholisa ndaela ya u dzhiela Muhwelelwa tshigidi arali o no vha shushedza nga vhutshilo havho .
Ho dovha ha topolwa khaedu dzi kwamaho u shumisa na maga a ṱoḓeaho kha u khwinisa nḓisedzo .
U ita kana u tamba nga modele wa maḽeḓere na zwishumiswa zwa suko .
Fhedziha , zwi khagala , u swikelela maḓi i kha ḓi vha khaedu kha vhuṅwe vhupo
Zwivhangi zwihulwane zwa u shaya mushumo kha dzingu zwi a fhaṱana u bva kha sekithara ya zwa vhulimi ine ya khou fhungudzea , ine ya vha yone mutholi muhulwane , u ya kha u ḓala ha pfuma nga ngomu kha sekithara na phimo dza u tholwa ha vhashumi dzi sa fushi nga ngomu kha sekithara ya zwa vhubveledzi . 
Zwiimiswa zwo vha zwi kha maga o fhambanaho zwi tshi ḓa kha risetshe . 
U fhindula na u vhudzisa mbudziso dzi sa konḓi
U shumisa zwiṱiratedzhi zwinzhi zwa u vhala ,
Muṱangano u ḓo thoma nga ḽa 25 u swika nga ḽa 30 Fulwi 2017 hune ha khou lavhelelwa uri vhahuliswa vha 31 vha ḓo vha tshipiḓa tsha mushumo uyo .
Nyaluwo ya tshanduko ya mitengo na u i anganya zwi dovha hafhu zwa vhonala zwi tshi sumbedza maitele a nyaluwo o fhambananaho . 
Tshikwama tsha mbuelo tsha NML tshi nga ṱoḓa u lingana na masheleni ane a khou shumiswa zwino kha ndondolmutakalo .
Zwa u bveledzwa na u thoma u shumiswa ha Pulane ya Themamveledziso yo Dzudzanyeaho zwi ḓo livhisa miṅwe ya mishumo kha khethekanyo ya zwa vhupulani nga maanḓa vhupulani ho ṱanganelanaho khathihi na thandela dza vhukuma dzo ṱaluswaho sa dzine dzo tewa nga u ṱhogomelwa kana nga pulane ya u dzi fhaṱwa . 
Mbekanyamushumo dza u fhaṱa dzi ḓo sumbedza zwi khagala vhashumi vhapo na vha mashango a nnḓa vhane vha shumiswa nga tshifhinga tsha Khonṱhiraka . 
Ṱhoho ya bammbiri iḽi ḽa u shumela ni i vhona nga
U ṅwala zwi tshi bva kha tsha monde zwi tshi ya kha tshauḽa na u bva nṱha zwi tshi ya fhasi
Ho sedza khethekanyo yo khetheaho , ndededzo yo sedzaho vhukhwine yo livhiswa kha : 
Olani tshifanyiso tshe tsha ḓisendeka nga tshirendo itshi .
Vhupo ho vuleaho kha luvhondo lwo livhanaho na mukano wo tiwaho : Musi vhupo ha luvhondo ho tibedzwa nga u engedzea ho vuleaho , zwikhala zwa tsireledzo zwine zwa engedzea zwi a engedzea . 
Kha muhumbulo wavho tshivhangi tshihulwane tsha u sa lingana ḽifhasini ho vha hu ikonomi . 
Khabinethe i livhuwa zwiimiswa zwa vhadzulapo nga u ḓivhofha ho fhambanaho na vhafarisi vha mashango a nnḓa vhe vha farisana na muvhuso nga u vhona u ḓivhofha he wa ita kha vhana kha Mulayotewa washu .
Kha ḽiṅwe sia ḽa khethululo , tshipiḓa tshiṱuku tsha vhadzulapo , nga maanḓa u bva kha tshitshavha tsha vhatshena , ndi tshone tshi ḓiphinaho nga matshilele a maimo a nṱha u fhirisa vhunzhi ha vhadzulapo vha mashango o bvelaho phanḓa ane a vha na miholo ya nṱha . 
A hu na thundu dzi no ḓo ṱanganedzwa nga Mugivhela , Swondaha na nga holodeni ya nnyi na nnyi . 
Bannga ya Ḽifhasi i humbudza uri sa thasululo kha phimo ya mbulungo dza masheleni ya fhasi shangoni ndi uri phimo ya u shaea ha mishumo ya nṱha i fanela u tandululwa . 
Kha vha vhudzise hune ndingo dza itwa .
Mathomo na magumo ( mavulele na mavalele )
Mvelaphanḓa ya masipala i haṱulwa nga tshitshavha na vhadzhiamikovhe .
Phimo ya u phasa maṱiriki yo engedzea ubva kha 61% nga 2009 uya kha 78% ya mahoḽa na uri u phasa nga dzibatsheḽa zwi engedzea ṅwaha nga ṅwaha .
Ndaulo ya maḓaka a ndavhuko
Muya wa vhashumi vha u ḓiṋetshedza wo sumbedzwaho nga vhathu vhane vha khou thusa zwipondwa zwa mililo ndi muhulu nahone u a ṱuṱuwedza .
Mivhigo yo khetheaho i ṋetshedzwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe ine ya ṱalusa phambano na tshanduko khulwanesa u bva kha tshifhinga tsha muholo u ya kha tshiṅwe . 
Miṅwe miṱa i khomboni nga huhulu kha tsireledzo ya zwiḽiwa u fhira miṅwe . 
_______________________ zwi anḓadza muvula kha zwimela .
Ndeme ya thekinolodzhi ndi ya u khwinisa tshumelo i ṋetshedzwaho ya dovha ya engedza u konadzea na uri i a vhuedza siani ḽa masheleni zwine khamusi zwo vha zwi nga si humbulwe . 
U lambedza
Ndima ya 5 Asesimennde : U haseledza
Muvhigo wa aesemennde yo fanelaho zwi elanaho ndeme ya mbambadzo i re hone zwino . 
5 . MIKHWA NA MILAYO YA VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA NDI IFHIO ?
U khwaṱhisedza uri vharangaphanḓa vha zwa polotiki vha dzula vha na vhuḓifhinduleli na u shuma kha maanḓa avho ;
5.4. Khabinethe yo ṱanganedza u nangwa ha Afrika Tshipembe sa ḽone muṱanganedzi wa 2016 wa Pfufho ya i Ṱhonifheaho ya Tshumelo ya Dipulomatiki nga Khoro ya Mafhungo a Ḽifhasi ngei Washington , DC .
Tshumelo ya mbueledzo ya matshilisano na muhumbulo ya vhukati i ḓo vha tshipiḓa tsha puḽatifomo ya CBS . 
Hu katelwa zwishumiswa zwa nga ngomu dzi dzheniswaho nga muaro , hu tshi katelwa zwishumiswa zwi shumiswaho u thusa kha u ṋekedza phurothesisi ya nga ngomu
Muvhuso wa vundu u ṋetshedza pfunzo , mutakalo , vhulondavhathu , dzinnḓu , tshumelo dza thikhedzo ya zwa vhulimi , bada dza vundu na dza mahayani . 
Zwiṱoko izwi zwi nga nyadza u vuwa ha mutengo arali zwa bviswa kha maraga . 
Zwenezwi ri tshi khou funza zwitshavha zwashu , u vhona uri hu na u tevhedzwa hu tea u thoma hune vhashumisi vha dzibada vha sa tevhedze milayo ya badani . 
u vha vhe mudzulapo wa Afurika Tshipembe kana mudzulapo wa tshoṱhe
Mabambiri a khumbelo ya nḓisedzo ya tshumelo a songo katelwa kha o faraho dzi sambula . 
Tshanduko dza kha Levhele ya Muthu muthihi
nyito ya maitele a ndaulo a sa dzhii sia
U shumisa ndongazwiga zwo teaho kha tshibveledzwa tshi vhalwaho
U tikedza Mulanguli wa CBP malugana na zwa maṅwalwa o teaho a Foramu ya CBP na Masipala
Ndivhanelo : U langa na lavhelesa khethekanyo dzo vhewaho nga fhasi ha vhulavhelesi . 
Minisiṱa vha ḓo vhona ṱhanganyelo ine ya nga tendelwa u farwa , ṱhanganyelo ya nungo dzi shumiswaho , kana ṱhanganyelo ya zwoṱhe . 
Fhedziha , vhaṋetshedzi vhaṱuku vha na mihumbulo yo fhambanaho , hune vhunzhi havho vha vha vha tshi khou vhilahedzwa nga zwiito zwa dzisuphamakete zwe zwa ambiwa nga hazwo afho nṱha . 
U shumisa thounu , luvhilo na u shandukisa ipfi ( inthonesheni )
Khabinethe yo ṱanganedza u bvela phanḓa ha dzikiḽasi kha vhunzhi ha dziyunivesithi dzashu , nahone i humbela matshudeni uri vha vhuelele dzikiḽasini .
U dzhielwa nzhele hu khou ṋewa kha ṋetshedzo ya mimbete ya ndondolo ya shishi kha vhuongelo ha dzingu na vhuṅwe vhuhulwane ha tshiṱiriki . 
Sa zwo ṱalutshedzwaho kha thebulu dza kushumele , heyi ndi tshumelo ine ya tshimbidzwa nga matshudeni hu songo dzhielwa nṱha mulingo na zwifhinga zwa u awela musi hu tshi vhewa tshivhalo . 
236 . Ndambedzo ya madzangano a zwa poḽitiki
Kha vha khethekanye vhadzheneleli nga zwigwada
Mutevhe wa mitengo ya mushonga ( MPL ) : Sisiṱeme ya u vhea mutengo i ne ra i shumisa u shuma mitengo ya zwigwada zwa mishonga .
Kha zwenezwi , vhashelamulenzhe na madzangano a zwibveledzwa vha tea u kwamiwa musi hu tshi tiwa na u nanga uri themamveledziso na tshomedzo ifhio ine ya ṱoḓa khwinifhadzo . 
Nga murahu hu ṅwaha ya sumbe ya muvhuso wa dimokirasi Afrika Tshipembe , zwi a pfisa vhuṱungu u kha ḓi vha na samba ḽa khethululano nga muvhala ḽo phaḓalalaho kha madavhi oṱhe a vhutshilo Afrika Tshipembe . 
Hezwi zwi ḓo ita uri masipala wapo u thole muthu ano ḓo tshimbidza tshiimiswa khathihi na u ambedzana nga ha thendelano dzi no khou ṱoḓea . 
Thikhedzo ya Mveledziso ya Bindu
Hu na vhathu vha re na gunwe kuḽasini yashu .
Ri ni tamela mashudu noṱhe a vhumatshelo havhuḓi kha mishumo yaṋu na kha vhutshilo . 
Ho sedzwa dziPMB Zwa maṋo ( khonsevethivi , risitorathivi )
Vhadzheneleli vha fanela u ṋetshedza pulane yavho kha pulenari .
Lushaka na lwone lu ḓo vhuelwa , musi vhabveledzwa nga zwikolo vha re na vhuimo ha khwine kha zwikili na nḓivho vha tshi dzhena kha pfunzo dza nṱha na mishumoni .
Muvhuso u fanela u sika vhupo vhu konadzeaho , u shumisa zwiko zwa tshitshavha zwavhuḓi na u bindudza kha u bveledzisa vhukoni ha vhathu vha shango .
Khwiṋe ndi u i khwaṱhisa ngauri khetho ya u londota zwi amba uri milayo yoṱhe na yone yo khwaṱhiswa . 
U dzudzanya mafhungo nga nḓila yone
Mishumo ya tshitzhili tshi sa koni u ḓi itela zwiḽiwa i ḓi sendeka nga tshumisano idzo dza mbumbo na dzikhemikhaḽa kha vhupo ha maḓini dzine dza langa phimo ya nyaluwo na vhutshilo . 
Hu na u ḓisendeka nga mawanwa zwauri zwo vha zwi nga si konadzee nga lwa mulayo arali zwi si nga si itee uri a ite lutamo lwawe u bva kha ṱhanganelo ya ndaka , o ralo a sa ḓivhi tshithu , muhaṱuli o funzeaho o ḓivhadza mbuelo dza u dzhiululwa ha bulasi i tshi humela kha muvhuso . 
Hu si kale ḽidau ḽa ponyoka . Ḽa mwemwela ḽa ri , " U nga vha u kubevha kuṱukuṱuku fhedzi mishumo yau ndi mihulu .
Naho ndo wana ṱhanziela , ndi kha ḓi ya u dzhenela . 
A huna we a tendelwa nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano . 
2 . Nyambedzano na tsheo dza ndeme dza Khabinethe
Tshi no ntakadza ndi musi inwi ni tshi wela tivhani na ṱoḓa u nwela khothe .
U langa mbekanyamushumo dza Muhasho dzi alusaho vhushaka ha mapholisa na tshitshavha . 
Ndaka dzoṱhe dzi re hone dzo ṱhogomelwa zwavhuḓi . 
Maitele a zwithu a langa matshimbilele a Zwithu zwi Tshilaho zwo tou Khwinifhadzwaho , zwine zwa ḓivhea hafhu sa Zwithu zwo tou Vhumbwaho Zwitshilaho zwi bvaho kha maitele a musaluno a bayothekinoḽodzhi , u bva kha ḽiṅwe shango u ya kha ḽiṅwe .
Masala a vhuḓiambi : nṋe muṋe , iwemuṋe/ inwi muṋe , ene muṋe , riṋevhaṋe , vhoinwi vhaṋe/ vhoiwevhaṋe ( tsumbo : O ḓiṱanzwa ene muṋe nga tshisibe . )
Muhumbulo muhulwane na milaedza
U ḓalesa ha zwidzidzivhadzi zwi rumelwaho nga kha Afrika Tshipembe hu khou wana nḓila yaho kha maraga wapo . 
U shumiswa ha siṱirathedzhi tsha Mbalo , Saintsi na Thekhinoḽodzhi zwi ḓo khwaṱhisedzwa kha zwikolo zwoṱhe .
Phalamennde u bva 1994
Zwi dzulela uvha zwavhuḓi u ita zwine zwa ni shumela na u ita uri nyonyoloso zwi vhe dzema . 
Musi hezwi zwi tshi itea , dziketone dzi a vha hone malofhani dza shulutshela kha muṱambuluwo .
ZWIKO ZWA MAFHUNGOMATSIVHUDZI NDI ZWIFHO ?
Ndimar 2 : U pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha na IDP ya masipala
Vhukoni ha u livhana na mushumo munzhi . 
U sika vhaanewa vhane vha tendisea
Zwibveledzwa zwilapfu zwa tholokanyonḓivho ya u thetshelesa , tsumbo , tshiṱori , inthaviyu , matambwa , mivhigo ya mafhungo
U vhalela nṱha zwi re buguni yawe e kha kuvhalele kwo mu linganaho a tshi khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi vhala tshiṱori tshithihi .
Tshiṅwe hafhu , tshelede ya sabusidi ine ya kha ḓi vha hone i tea u thusa vhahweleli vhunga mutengo wa matheriala wa u fhaṱa u tshi khou gonya ṅwaha nga ṅwaha .
Zwi ḓo ita uri hu vhe na thendelano ya u isa phanḓa na thandela kana ha wanala uri thandela iyi a si i no shumea lune ya tea u litshiwa .
Mushumo uyu zwa vhukuma ndi mushumo u ṱoḓaho vhashumi vhanzhi . 
Ri fulufhela uri miraḓo yoṱhe ya poḽotiki i ḓo , shela mulenzhe kha u bveledza vhurangaphanḓa , musi vha tshi fhedzisa nzudzanyo dza khetho !
Izwi zwo khakhisa u bveledza ha Afrika na nḓivho yapo ya tsireledzo ya zwiḽiwa . 
Muhasho wo dzudzanya ṱhoḓea dza u vha a nzudzanyo ya mveledziso ya dzinnḓu ya miṅwaha minzhi ya thungo u itela muhasho wa zwa dzinnḓu wa vundu muṅwe na muṅwe . 
VHO VHA VHA TSHI DIVHA NAA ?
U ṅwala khephusheni ya nyolo kana tshifanyiso .
7 . Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu
Kha vha davhidzane nga ha tshifhinga na fhethu ha muṱangano hu tshe na tshifhinga .
Nga 2019 , vhathu vho teyaho vha swikaho 95% vha ḓo wana mindende , u fana na mindende ya vhana , ya vhuholefhali na ya vhaaluwa .
Mbadelo kha avho vhane vha hola zwavhuḓi fhedzi vha sa ṱoḓi u vha mirado ya tshikimu tsha dzilafho
U dzhiela nṱha nyambo na mvelele dzo fhambanaho kha GCIS , na mvelo ya nyambo dzo fhambanaho dza vhathu vha Afrika Tshipembe . 3.1.2 .
Vho Vhimbi vho vha vha tshi khou ri : " Iwe Muzhou , ndi iwe u re na maanḓa a no fhira a dziṅwe phuka Ḽifhasini loṱhe zwino nṋe ndi na maanḓa u fhira muṅwe na muṅwe a re Lwanzheni .
Vha nga ita mbilo ya mangilasi kana ḽentsi dza khonthakithi ( hu si zwoṱhe ) kha ṅwaha wa mbuelo
Ho sedza gumofulu ḽa ṅwaha nga ṅwaha ḽa sibadela
Nga u pfufhifhadza , phetheni dza eḽektroniki dza fuminthihi na u khwiniswa zwo fhedzwa ngeno hu na uri zwifaredzi zwi fhisaho nga maanḓa zwa fuiṋa zwo bviswa ha dzheniswa zwiṅwe kha zwiimiswa zwa mutakalo . 
Tshiimiswa tsho Elwaho tshi ḓo ḓiphiṋa nga ṱhanganedzo ya u shumiswa thengo u bva kha khamphani iṅwe na iṅwe ine ya dovha ya vha Muṋetshedzi a Engedzaho Ndeme . 
Sa izwi ṱhalutshedzo yo dzinginywaho ya ipfi vhuloi i tshi sumbedza mbuno ya uri vhuloi ho iledzwaho vhu kwama u shumiswa ha nḓila dzi si dza upoka zwa maanḓa a sa ṱalutshedzei ( vhuloi ) kha u vhaisa kana u shushedza hu tshi itelwa u huvhadza , maitele a fanaho na ayo a vhathu vha Pagans na dziṅanga ha nga katelwi nga fhasi ha mulayo wo dzinginywaho .
ḽiṅwalo fomo / ndandulo / khaṋo
Nga 2016 , Afrika Tshipembe ḽo saina mulanga wa tshumisano na Vhathu vha Peoples Republic of China ( PRC ) wa u fhaṱa Mveledziso ya Tshiporo tsha Moloto .
Zwo luga , itshi tshi tea u vha tsha tshifhinga tsho fhelaho sa afha Mafhungo a Gauteng a tshi wanala kha tshikhala tsha inthanethe . 
U ṅwala nga u angaredza kha tshifhinga tsha zwino
" Nthuseni wee ! " ndi ene a tshi tzhema .
Muṱoḓi wa nnḓu muṅwe na muṅwe u bva kha muṱa une wa vha na mbuelo ya vhukati ha R1 500 na R7 500 a nga ita khumbelo ya masheleni kha mukolodisi o tendelwaho nga NHFC .
u engedza kutshilele ku na mutakalo na u ṱuṱuwedza uri vhathu vha dzulele u ṱolwa malwadze asi a phirela .
Khomishini i nga si fhirise mushumo wayo nnḓa ha bola ya milenzhe ; kha reithi iṅwe na iṅwe , zwi a konḓa uri miṅwe mitambo kana vhuṱambo zwi ḓo dzula i sa limuwi u themendela mathomo a mushumo une wa ḓo dovha wa vhuedza na vhone vhaṋe . 
Ndozwo ya mutambi a fanaho na uyu zwi ḓo dzhiela fhasi muṱaṱisano nangoho , zwine zwa sia zwi tshi dzhiela fhasi nungo dza mimaraga yo vhofholowaho . 
Zwi katela ḽiga ḽa u pulana , u sala murahu na muvhigo na tsedzuluso dza kushumele dza ṅwaha nga ṅwaha .
Ndangulo ya zwigidi ndi sia ḽa ndeme ḽa maele a ulwa na vhugevhenga a muvhuso .
Masole a kale vho lwelaho mbofholowo ,
Mufarisa Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Mufarisa Mudzulatshidulo wa NCOP ;
Nga itshi tshifhinga , ni ḓo ḓivha uri zwi konḓa nga maanḓa u dzula ni na maanḓa u fhira u thoma nndwa ya mbofholowo . 
Kuitele hoku kwo bulwaho tshifhinga tshinzhi ku vhidzwa ḽokhaḽaisesheni ine ya shela mulenzhe kha u khwinisa nyimele dza ikonomi na dza matshilisano kha zwitshavha zwapo . 
Dti i khou bvela phanḓa na u shuma na vha kwameaho u itela u fhungudza masiandoitwa .
Vhupo vhune zwikambi zwa khou nwiwa khazwo vhu tamba tshipiḓa tshihulwane kha vhuhulu ha tshinyadzo i vhangwaho nga vhudakwa . 
U vhudzisa na u fhindula mbudziso
Ndi ima phanḓa havho madekwana ano , miṅwaha ya 20 u bva tshe Muphuresidennde Vho-Nelson Rolihlahla Mandela vha bva dzhele .
Zwiṅwe zwiteṅwa zwine zwa tea u ambiwa ngazwo
" Ee , hu na'ni , " ha fhindula Muzhou , a tshi pfa o takala nga maanḓa uri Sankambe tshi khou humbela thuso khae ngauri u munna wa maanḓa .
Tsenguluso ya nḓila dza nyavhelo ya zwiko ya vethikhala na horizonthala kha Muvhuso wa Vundu i dzinginya sisiṱeme i re khagala nahone yo khwinifhalaho ine ya katela u lavhelesa nga phalamennde . 
Sesheni iyi i khou lavhelelwa u tendelana kha dziṅwe dza dzipulane thwii dza u shuma u itela uri vhuḓikumedzeli vhu re hone vhu ṱavhanye u shuma kha sekithara dzoṱhe dza ITEC , hu tshi katelwa mbambadzo , vhubindudzi na u vhulunga ; zwiko zwa miniraḽa ; fulufulu ; vhulimi , maḓaka na vhureakhovhe ; vhuendi ; saintsi , thekhinoḽodzhi na tshikhala tsha muyani ; zwiko zwa maḓi ; khathihi na pfunzo na vhulamukanyi .
u engedza na u vusuludza ndondola mutakalo ya mutheo , hu tshi katelwa thimu dzi swikelelaho wadi dzo teaho kha masipala na tshumelo dza mutakalo wa tshikoloni .
Ri a zwi ḓivha uri zwiko a zwo dzuli zwi hone , fhedzi vhusimamilayo vhu fanela u lingedza na u tshimbidza miṱangano kha ḽevele yapo . 
ḽimudi - ipfi ḽi shumiswaho kha u sumbedza zwine mubvumbedzwa a vha zwone kana nyanyuwo kha zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwa u ṅwala . Ḽi sumbedza zwine mubvumbedzwa a ḓipfisa zwone kana tshiimo tsha muhumbulo wawe . Ḽimudi ḽi dovha ḽa amba fhethuvhupo hu bveledzwaho nga thusedzi dza u vhona , mubvumo , vidio na zwiṅwevho
Olani betsho ya tshikolo .
Kha vha ḓadze fomo ya u ita khumbelo ( fomo B ) nga mbili na uri vha tshi khou tou ṅwala vha sa pombi vha tshi khou shumisa maleḓere danzi fhedzi .
Zwikolo zwi linganaho tshivhalo tsha 342 zwo wana maḓi lwa u tou thoma , zwa 351 zwo wana tshumelo ya vhuthathatshili ya maimo nahone zwa 288 zwo dzheniselwa muḓagasi .
Sa tsumbo , hune tsireledzo na vhutsireledzi zwa vha fhethu ha kushumele ha ndeme , foramu dza tsireledzo ya tshitshavha ndi zwigwada zwo teaho zwa dzangalelo .
Ho humbelwa makumedzwa u itela u khwinisa zwileludzi zwa vhuḓimvumvusi nahone ho ṋetshedzwa thendara malugana na hezwi . 
U shumisa nḓila dza u ṅwala .
Zwifhirisafulufulu zwa thikhedzo zwoṱhe kana thambo zwi ḓo ṱanganyiswa nga nethiweke na u ḓimula vhuhali kha thransfoma . 
U bula ṱhoḓea ṱhukhu dza tshiluḓi tsha hayiḓiroḽoki tsha ole ntswa ya minerala na u itelwa sisiṱeme ya hayiḓiroḽiki , nga maanḓa khumbelo ya muḓagasi wa hayiḓirostatiki wa tshiluḓi tsha hayiḓiroḽiki . 
( a ) i fanela u tikedzwa nga tshivhalo tshi linganaho thihi tshararu tsha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka ; na uri
u bvisela khagala uri ndi nnyi a dzhiaho tsheo , sa tsumbo , arali mihumbulo ya tshitshavha yo fhambana na ya Khoro , hu ḓo bveledzwa muhumbulo wa nnyi ?
Hezwi zwi khou livhiswa kha u swikelwa tshipikwa tsha Muvhuso tsha ndinganyiso na tswikelo ya maḓi lwa tshoṱhe .
1.6 . Dzulo ḽa Vhuvhili ḽa Khomishini ya Mashango mavhili vhukati ha Afrika Tshipembe na Riphabuḽiki ya Namibia ḽo khwaṱhisedza u ḓikumedzela ha vhoṱhe kha nyambedzano dza vhavhili , dzingu na mafhungo a dzitshakha ane a khou sedzuluswa .
Tshigwada tsha zwa mitambo tsho xelelwa nga muṅwe wa vharwa vha funwaho vhukuma mathomoni a vhege , Vho Joost van der Westhuizen .
U sima vhudzulo ha vhathu hu no vhuisa tshirunzi tsha vhathu , hune vha no shaya vhudzulo vha fhaṱelwa vhudzulo khathihi na u vha na vhuṱanzi uri miḓi yavho ndi ndaka i no vha ḓisela lupfumo . 
Netherlands " Mulangano wa Tshumisano " vhukati ha vhuimo vhuraru ha Muvhuso wo itwa lwa tshiofisi u itela u wana thikhedzo na vhuḓifhinduleli ha muṱanganelwa . 
Ho ṱanganyiswa mushumo wa pulatinamu kha thekhinoḽodzhi dza u vhulunga fulufulu , izwi zwivhumbi zwi fanela u fha thikhedzo kha mitengo ya zwirengiswa kha tshifhinga tsha vhukati u ya kha tshifhinga tshilapfu , nga mbuelo mbuya kha zwa migodi na vharengiselamashangoḓavha vha mineraḽa . 
Khwaḽithi i ṱalutshedzwa khwine sa ndingedzo ya u khwaṱhisedza uri vhalwadze vha wana ndondolo ya ṱhogomelo ya vhuimo ha nṱha . 
Maḓi a mvula na one a nga vhulungwa mathanngeni , u itela u a shumisa u sheledza ngadeni .
U dubekanya mishumo : U rekanya uri ndi zwifhio zwi no tea u itea nga zwifhinga zwifhio .
U ṋea muvhigo u bvaho kha tshitshavha ngei kha khoro nga ha muvhigo wa muvhaelano nga ha ndangulo ya masheleni a masipala .
Inwi na khonani yaṋu ni fana nga mini na fhambana nga mini ?
Muvhuso wapo ndi vhuimo ha muvhuso vhu re na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwi wana tshumelo ya khwiṋe .
Afho fhasi ndi tsumbo ya u sumbedza murekanyo wa tshikoro tsha thengo i takalelwaho tsha khamphani tsho dzinginywaho . 
Mbekanyamaitele iyi ya tshidzumbe i shumana na mafhungo a topolwaho ( ane a vhidzwa u pfi " Data " afha fhasi ) ane a nga kuvhanganyiwa nga riṋe kha webusaithi yashu . 
Musi ri khou shumana na khumbelo idzi , zwi khou vha khagala uri vhunzhi ha khumbulo a dzi swikeleli ṱhoḓea . 
2 . Arali mbilaelo yavho i nga ha thundu yo xelaho kana yo tshinyadzwaho musi i mapholisani , vha nga kha ḓi tea u wana ndiliso .
Ḽevele dza u saukanya na u vhea iṱo kha tshinyalelo ya masheleni u itela u vhona uri hu na tshinyalelo ya masheleni ya nṱha . 
vhabvumbedzwa , siangane na fhethuvhupo
Mbuelo dzoṱhe dzi sa vhalei dzi fanela u ṱaluswa nga vhuḓalo . 
U ṋekedzaa tshipitshi tsho lugiselwaho
Dwadze na mvelelo dzaḽo dza mbekanyamaitele ya muvhuso hu na khonadzeo ya uri zwi bvele phanḓa kha muṅwe murafho - hu nga vha mivhili .
Vha fanela u vusulusa phemithi yavho ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Mavundu a Free State , Gauteng , KwaZulu-Natal na Mpumalanga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽao ḽi vhonala ḽi na miṅwaha miṱanu ṱangana ya tshikhala tsha maḓaleḓale tshi ṱanganedzeaho kha vhupo tshi re hone u itela malaṱwa zwao , fhedzi mavundu o salaho a na miṅwaha ine ya vha fhasi ha miṱanu ya tshikhala tshi ṱanganedzeaho kha vhupo . 
Mabunga a mabakete ( ha na ndondolamutakalo khao nahone ha ngo tea u themenndelwa ) : Hu na tshifhato nga ntha na tshidzulo ntha ha bakete .
Naho phambano dza ndeme kha matheriaḽa wa u fhaṱa dzi hone , tshaka dzoṱhe dza nnḓu dzi shuma , nga vhuphara , mushumo muthihi na ndivho nthihi . 
Tshitaela na ndivho dza maambiwa zwi ḓo fhambana zwi tshi bva kha lushaka na ndivho ya tshigwada tshi kwameaho kha nyambedzano na tshitaila tshine tsha shumiswa henefho .
Arali hu na mashumele a fhasi , maga a ndulamiso a vhewa u itela u khwinisa mashumele . 
u shuma sa bugupfarwa ya mutheo malugana na vhaofisiri na vhakhantselara vhane vha dzudzanya dzikhetho , vhiga mivhigo ya Komiti ya Wadi , na u ṋea zwiko zwo fanelaho u itela uri hu vhe na kushumele kwavhuḓi .
Vhurangeli ha mveledziso ya vhupo hu sedzesa nga maanḓa kha masia ane nyimele ya zwa ikonomi ya ṱoḓa thusedzo yashu na hune ha vha na khonadzeo ya zwa ikonomi i shumaho . 
Bembela iḽi ḽi khou tshimbidzwa nga Komiti ya Dziminisita dzo Ṱanganelanaho .
Tshigwada tsha 5 Vharangaphanḓa vha mabindu apo , zwigwada zwa zwa polotiki na forumu ya tshipholisa ya tshitshavha .
Afurika Tshipembe ḽi ḓo vha na mbalavhathu yaḽo ya vhuraru u bva tshe ha fhela zwa tshiṱalula nga Tshimedzi ṅwaha uno .
Zwi khagala , mveledziso na tsireledzo zwi engedza na u khwaṱhisana nga tshazwo . 
Zwiṅwe zwikolo zwo dzhenelela kha u kuvhanganya matheriala u bveledzululeaho , nga maanḓa zwikoṱi na maboḓelo a humisiwaho , zwiṅwe sa tshipiḓa tsha pfunzo ya mafhungo a vhupo , zwiṅwe hafhu u wana tshelede ya migaganyagwama ya tshikolo . 
Ḽi ṅwaleni kha mutalo .
Tshiṱirathedzhi tshi leluwesaho nahone tshine tsha nga vha tsho teaho vhukuma ndi u pfufha tshivhalo tshi fanaho tsha phoindi kha phindulo iṅwe na iṅwe ya vha ya vhukuma na u sa pfufha phoindi kha dzo khakheaho . 
u topola zwine zwa nga vha khombo zwine zwa vha hone musi hu tshi khou itiwa mushumo , hu tshi khou bveledzwa zwiṅwe , u itiwa zwiṅwe , u shumiswa , u vhulungwa kana u endedzwa , na tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha nga vha tshi tshi khou shumiswa
Khumbelo ya u renga zwifuwo na zwi tshimbilelanaho na zwa dzidzhini u bva nnḓa .
Phambano ya vhathu i sedzesa muthu nga eṱhe hu si zwigwada .
Izwi zwi ḓo ambiwa ngazwo ngei kha Dzulo ḽo khetheaho ḽa UNGA nga Lambamai 2016 .
Tshivhumbeo tsha tshitengeledzi tsha fhasi
Vhuongelo ha George ho fhedzwa ho tou sala fhedzi thandela dza u fhedzisa wadi ya vhalwadze vha muhumbulo na u vhona zwauri hu na u tevhedza maga a mulilo u mona na vhuongelo . 
U sedzulusa hafhu IDP ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Tshiṱangadzime tsha u bva ṱhanganyoni tshi fanela u engedzwa u itela u thoma u shumisa tsudzuluwo iyi . 
D Vho mu rengela mpho ya Khirisimusi .
Mveledziso ya Nḓowetshumo
Khumbelo ya u shandula khamphani uri i vhe close c
Zwigwada zwiṱuku zwa tshitshavha , thandela khulwane dza pfunzo , mutakalo , vhulondavhathu na madzangano a tshumelo , zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso na zwiṅwe zwinzhi . 
U engedza hezwo , ri ḓo shumisa nga maanḓa u ṋea Vhushaka ho Hanganeaho Thuso na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho zwihulu ro sedza a vho vha songo tsireledziwaho nga tshikwama tsha vhathu vha sa shumi kana vho shumisaho mbuyelo dzavho .
Ṱhuṱhuwedzo ya u hanedzana uhu ndi ye ya ḓitika nga fhungo ḽa uri u hashwa kha theḽevishini ho vha hu sa khou ḓo vha thwii fhedzi hu vho ḓo salela murahu nga mithethe ya furaru . 
Zwiko izwi zwi nga ḓi vha zwa ndeme kha masipala musi u tshi dzhia tsheo ya u ḓisa tshumelo nga kha Tshumisano ya Tshumelo dza Masipala .
Tshipikwa tsha ino mbekanyamushumo ndi u ṋetshedza vhuendi ha shishi na vhashumi vha pharamediki hu tshi itelwa zwipondwa zwa zwiwo , vhudzadze , zwa khombo dza zwiendedzi na dziṅwe , hu tshi katelwa na u ṋetshedza vhuendi kha vhalwadze vha shayaho vhane vha si vhe na iṅwe nḓila ya vhuendi . 
o Thandela dza IDP dzi no fana na dza CBP dzi ḓo khwaṱhiswa nga thandela dza CBP ?
Kha ri ṅwale monde , na maipfi o teaho a re kha khoḽomu ya tsha u ḽa , uri ni vhumbe fhungo .
Pfarelo , ndi nga . . . ?
6 . Tshiimo tsha Afrika Tshipembe kha mafhungo a ICC
Nyaluwo ya u ṱavhanya kha tshumiso ya masheleni a nnyi na nnyi lwa miṅwaha ya fumi yo fhiraho zwo konisa muvhuso u engedza tsudzuluso ya zwa matshilisano , u engedzedza u swikelelea ha pfunzo na mutakalo , na u ṋetshedza dzinnḓu na tshumelo dza mutheo u fana na maḓi na tshampungane . 
U sa konḓelela kana u ṱavhanya u fhelelela mbilu muthu zwi tshi bva kha uri wo ḓi dzula wo mu fara nga mbilu
U thusa nga mihumbulo nga tshifhinga tsha maitele a u ṱola . 
Khabinethe i isa ndiliso kha miṱa yavho na dzikhonani .
Kha miṅwaha i fhiraho 15 iḓaho , mashango a ḓo lwisa nga hune a kona u fhelisa nyimele dzoṱhe dza vhushai u lwa na u sa lingana na u sedza kha mafhungo a tshanduko ya kilima ngeno a tshi khou vhona uri a huna ane a sielwa nnḓa .
Ni ṅwale mihumbulo yaṋu kha mepe wa mihumbulo .
Ri dovha hafhu ra vha na mbilaelo nga ha tsumbo dzine ḽikumedzwa iḽi ḽa sumbedza . 
4.3 . Thendelano ya mutengo i ita uri mushonga wa Dolutegravir , une wo themendelwa nga Dzangano ḽa Mutakalo wa Ḽifhasi , u sa ḓurele mivhuso kha mashango a mbuelo dza fhasi na dza vhukati .
Zwiliṅwa zwi dovhololaho zwi ṋetshedza tshikhala tsha u shumisa vhunzhi ha mishonga , khamusi i shumesaho u ya nga u fhambana ha vhunzhi ha tsheṋe , zwine zwa nga ita uri zwi konḓese u langa hu tshi khou shumiswa mishonga yo randelwaho nahone sa yo ṅwaliswaho kha u shumisa u ya nga zwiliṅwa yo randelwaho . 
Sa vhashumisi vho tendelwaho , vharengisi kana vhaimeli vhavho vha fanaho na madzhendedzi a tshimbidzaho thundu , vha nga phurintha ṱhanziela dza thengiselonn ḓa vhone vhaṋe u bva kha website kana vha ya u dzi dzhia kha Division Liquor Products doroboni ya Stellenbosch .
U shumisa tshivhumbeo tsho teaho , tsumbo : fureme
CM31 - Thendelo ya u vha muṱoli wa dzibugu
Zwidodombedzwa zwoṱhe zwa ndeme zwa ndaka dzo sedzuluswaho zwi khou wanala kha ofisi ya Musedzulusi-Dzheneraḽa . 
Kha vha vhone zwauri poswo dzine dza khou avhelwa dzi ṋetshedzwa nga nḓila yone kha vhadzhiamukovhe vhoṱhe . 
mafhungotsivhudzi malugana na mavhaka kha tshumelo na zwiko zwi re hone zwa muvhundu woṱhe wa masipala - Khethekanyo ya C
Sekithara ya tshumelo dza muvhuso nga u angaredza yo kwamea lu sa takadzi nga mbekanyamaitele yo ḓoweleaho ya masheleni nga itsho tshifhinga . 
A Tshumisano yapo na Vunḓu ( P&LL ) i ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha u ṱanganya vhudavhidzani ha muvhuso wa lushaka na mbekanyamushumo dza vhudavhidzani ha vunḓu .
( a ) onoyo Muthusa Minisiṱa u fanela u shumisa kana u shuma maimoni a Minisiṱa a kwameaho , maanḓḓa afhio na afhio na ndivhanelo dzo kovhelwaho onoyo Minisiṱa hu tshi tevhedzwa mulayo ufhio na ufhio kana nga iṅwe nḓḓila muṅwe u ṋewa nga u kovhelwa onoyo Muthusa Minisiṱa nga Minisiṱa hu tshi tevhedzwa ndaela dza Muphuresidennde , na
U thoma u shumisa " tea " u sumbedza vhuḓiimiseli
dplg,U shumisana u itela Mveledziso
Ṱhoho ya mafhungo ya asainimente yo livhanywa na zwitandadi zwa yuniti nahone i ḓadzisa ngudo ya u pfumbudza ya thyiori .
( 1 ) Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i nga ita khumbelo kha Khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri Mulayotibe wo no phasiswaho nga Phalamennde kana tshipiḓa tsha Mulayo a zwi elani na Mulayotewa .
u thusa mukhantseḽara wa wadi kha u kwamana na vhathu vhane vha vha na mukovhe kha mafhungo eneo , na u shuma na vhashumisani kha tshitshavha hu u itela u vhuelwa ha mushumo wa dzikomiti dza wadi ;
' Mutandulo wa u tou buḓa ' hu shumisa u tandula ha u tou randa wadi , naho zwo ralo zwi nga shuma zwavhuḓi u shumisa nḓila ya masongesonge kha vhupo u katela zwigazwiṱaluli zwihulwane .
Mbekanyamaitele I nga sedzuluswa sa guṱe , kana u ya nga ha masia a kushumele a ndeme a muthu nga muthihimuthihi , na tshanduko dzi a kona u fhindula kha ḽevele dzo fhambanaho u bva kha tshanduko u ya kha zwiṱirathedzhi zwo imaho ngauri , zwipikwa kana mbekanyamaitele . 
Ri na nḓila nṋa dza u wana mbuelo : sabusidi ya muvhuso ; mbadelo dza ngudo na mbadelo dza vhudzulo dzo badelwaho nga matshudeni ; ṱhoḓisiso ya khonṱhiraka , vhubindudzi , u rengiswa na thengiso ; na ndambedzo ya vha re na mafunda na maifa . 
( f ) U ṱoḓa khathihi na ndugiselo ya u bvisela khagala rekhodo , mbadelo i ḓo vha R15,00 nga awara iṅwe na iṅwe kana tshipiḓa tsha awara , hu sa katelwi awara ya u thoma , ine ya vha ya u ṱoḓa uhu khathihi na ndugiselo , R15,00
IZWO nḓivho ya zwa HIV yo engedzedzwa na u anda ha HIV ho fhungudzwa
U BVELEDZA U VHALA MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI U vhala Zwikili zwa u bveledza u vhala
A Mbadelo
Khamphani dza mimoḓoro u fana na Mercedes Benz ine ya ṋetshedza mimakete ya dzitshaka dzi a zwi ḓivha zwavhuḓi uri ri tshipiḓa tsha ndeme tsha ḽifhasi na vhuṱumani ha vhuendi roṱhe . 
Kiḽasi na khoudu dza mivhala dzo vhonalaho musi wa ngudo dzo vha : 
Nzudzanyo dza Mveledziso ya Lushaka
Thendelo ya shaka i ṋewa mubvann ḓa ane a vha muraḓo wa muṱa wa mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe Afrika Tshipembe .
Ri tea u tou bula fhedzi mvelaphanḓa ya khetho dzashu dza zwino u sumbedza izwi . 
Ground floor , Foretrust Building , Martin Hammerschlag Way , Foreshore , Cape Town vha wane fomo ya Khumbelo ya u vhambadzelwa khovhe .
Ṋaṅwaha , ri khou ya u rwela ṱari mbekanyamushumo khulwane ya u lwisana na TB , ro sedzesesa kha zwitshavha zwiraru , vhatshinyi kha zwiimiswa zwa Tshumelo dza Ndulamiso , vhashumi vha migodini na zwitshavha zwa ḓorobo dza migodini .
Thaidzo , ṱhoḓea na zwo sedzwaho nga tshitshavha ndi zwifhio
U thetshelesa ndaela dza mutevhe u konḓaho a fhindula mbudziso zwavhuḓi .
Tshivhalo na mbonalo ya ṱhiransekisheni kha baḽantsi dza kheshe zwi a ṱoḓea . 
Ndaela nga ha tshumiso ya ndingo dzo ḓitikaho nga vhukoni . 
Ri a takala nga mvelaphanḓa ine muvhuso wa khou ita kha maṅwe masia .
U ṅwala na U ṅekedza
Musi fhungo ḽi nga fhasi ha ṱhoḓisiso , yunivesithi i nga si kone u ṋea maṅwe mahumbulwa . 
Vhudzulavhaendelamashango
Hu dovha ha vha tshifhinga tsha zwikhala sa idzwo hu tshifhinga tsha khaedu !
2 . U shaea ha nyendedzi kha themamveledziso ya masipala na thikhedzo ya tshumelo .
Zwidodombedzwa nga ha ndaka afho hune ha khou itwa zwa u shumisa maḓi ho redzhisiṱariwaho zwi nga shandukiswa kha fomo ya Tshandukiso ya Vhuṋe ha Ndaka . 
U dzhenelela nga nḓila yavhuḓi nga tshifhinga tsha nyambedzano dza zwigwada
Vhana avha vha a tambudzwa masimuni , migodini , kana vha shuma miḓini ; 
Vhuṱanzi ha ḓiresi ya fhethu , luṱingo , nomboro ya fekisi na ḓiresi ya imeiḽi ya Afrika Tshipembe
A vha vhi na thendelano ya u pfukisa zwishumiswa hu si na thendelano ya u kovhekana mbuelo .
U vhudza shango - tsumbo , u phaḓaladzwa ha nyusiḽetha malugana na zwine zwa tea u itwa , u ananya hu tshi buḓwa na dziwadi khathihi na u pfukela huṅwe
Sambulu dzi iswa kha OSTS dza lingwa u sedza vhuḓi hadzo , ha bviswa ṱhanziela yo teaho .
GCIS i dzhiela nṱha ndeme ya u tsireledza tshidzumbe tsha vhana kha ḽifhasi ḽa vhuṱumani nga kha lubuvhisia 
Nḓila dza u ṅwala maambiwa
Muṱangano wa thangela u pulana u vha hone vhege mbili phanḓa ha u pulana huhulwane
Tshigwada tsha u funza , tshine tsho vhumbwa nga vhomakone na vhatholi , vha ḓo tshimbidza wekishopho na nyambedzano . 
Vhabveledzi vha malaṱwa a re khombo vha ḓo thusa u lambedza u ya nga ha mulayo wa uri mutshikafhadzi u a badela . 
Ṋuṋedzani zwiṋuṋedzi .
Zwiṅwe hafhu , matheriaḽa zwawo nahone u kungaho une wa vha takula wa dovha wa ita uri u guda hu vhe hu vhuedzaho . 
Mbadelo dza ṅwaha nga ṅwaha R250 ndingo i ṅwe na iṅwe
Dzi anzela u katela zwigwada zwa nyambedzano , makumedzwa nga komiti dza wadi , miedziselo na nzulelegudwa .
Zwavhuḓivhuḓi , khaedu dza u bvelela dzo livhanaho na dzhango dzi ṱoḓa mashango ane a khou bvelela a dimokrasi . 
( ii ) u sedzulusa mbilaelo dza vhashumi kha tshumelo ya vhathu malugana na zwiito zwa tshiofisi kana u pfukwa , na u themendela vhukando ho teaho ;
Afrika Tshipembe ḽo ambiwa nga haḽo lunzhi kha Phaḽamennde ya Switzerland . 
Ri tea u vha vharangaphanḓa tshoṱhe kha u dzhia vhuḓifhinduleli kha maimo e ra fara . 
Muhasho wa
Muvhigo u ḓo dovha wa ṱhaṱhamulwa nga Muhasho wa Vhulavhelesi na Vhuṱhaṱhuvhi musi hu tshi ḓo vha hu tshi khou rwelwa ṱari sheduḽu ya MPAT vhege iḓaho kha Ḓorobo ya Kapa .
Nomboro ya ID
Miṅwaha yo fhiraho iyi ya nḓisedzo ya tshumelo ya Muvhuso Wapo yo ri vhea kha vhuimo ha khwine u vhea nga ngomu mbekanyamitele dza masipala wapo na mulyo . 
Vhafumakadzi vha Gombani vho shela mulenzhe zwihulwane kha u fhaṱa hedzi nnḓu .
Zwikolo zwa tshitshavha izwi a zwi to vha zwa muvhuso tshoṱhe nahone a zwi tou zwa phuraivethe tshoṱhe . 
Uri hu nweledzwe magudiswa , mishumo ya u swika kha u ṅwala , ( bugu ya u shumela , tsumbo dza mabambiri a u shumela , khadi dza mushumo na zwiṅwe ) hezwi zwi tea u vha tshipiḓa tsha tshifhinga tsha u guda nga zwigwada hune zwa konoudzea .
12.3 U vhuedza mazhendedzi a vhulamukanyi ha vhugevhenga
Soḽa na muya na zwone ndi zwiṅwe zwa zwithu zwo bulwaho kha ḽiṅwalwa nahone ri humbula uri ri tea u ya kha sia iḽo , fhedzi saintsi i khou bvelela u ya kha sia iḽo . 
Fhufhani sa ṋotshi .
- nahone yo tumanywa na dathabeizi dzo fanelaho dzine dza vha hone sa Dzikhamphani na Khomishini ya Ndaka ya Vhuḓivhi , ofisi dza u ḓiṅwalisa dza vhuṋe na eNatis u itela ndivho ya u khwaṱhisedza na u vha na vhungoho .
Nḓivho ya vhushaka vhukati ha zwiko zwa maḓi na mutakalo wa ekhosisiteme yo engedzea zwa zwino nahone ho no vha na u gonya kha u sedzesa uri nyimele ya mulamboni , matzhavani kana kha zounu ya phendelashango i tikedza hani mveledziso ya ekonomi na u fhungudza vhushai . 
Masiandaitwa a u dzudzanywa ndi mahulwane musi hu na zwipiḓa zwiṱuku ngauri hu vha na u engedzea ha vhupo hoṱhe hune ha livhana na esidi ya mavu . 
Stigima na khethululano zwi ita uri zwi fanele u vhekanya zwiṱirathedzhi , zwi bveledzaho u bvela khagala nga ha vhulwadze . 
Zwiṱirathedzhi zwa u vhala / u ṱalela :
Phimo ya vhushayamushumo i kha ḓi vha nṱha .
U ṱalukanya ṱhangano dza themba dza maḽeḓere mavhili ( consonant digraphs ) dzo ḓoweleaho sh , th , vh mathomoni a ipfi tsumbo : sh-ela , th-oma , vh-ona .
Ndi ngani hu u xedza vhathu u ṅwala uri " nikhothini ṱhukhu " kha phakhethe ya fola ?
Ndi kale vha tshi khou lila na hone ndi u swika lini hune vhana havha vha mahayani vha tea u vhilahela uri vha kone u pfiwa nga Muhasho ? 
Vhaeletshedzi vha u Tevhedza vha ta u ḓivhadzwa ? 
Yo dzhenelela kha vhudavhidzani he ra vha naho na tshitshavha tsha mabindu .
U vha ṋetshedza khetho nnzhi ndi zwone zwe ra ḓikumedzela u ita zwone .
U tikedza u funzwa ha vhagudi vha si na digirii na vho no vha ho nadzo kha Dokotela Nyangaredzi wa Lukanda wa vhana . 
SIA ḼA MAGUDISWA ṰHOHO Tshelede
U fhaṱa kha u shumisa zwifhinga
Vha pfesese madzinginywa a u tholiwa uhu sa zwe zwa dodombedzwa afho nṱha na u khwaṱhisedza uri vha khou zwi ṱanganedza . 
Sa tsumbo , hu na ndambedzo ya fhasisa ya u tikedza zwiimiswa zwi fanaho na senthara kana vhuṱumani ha vhukoni , themamveledziso na mitengo ya u shumisa . 
Ni muthu mulapfu kana mupfufhi ?
U vhudzisa mbudziso dzo teaho na u fhindula nga nḓila i re yone
Kha miṅwaha miraru i ḓaho , mikovho wa mbuela dzo salelaho u bva kha ṅwaha wa u thoma na wa vhuvhili na mukovho wa ṅwaha wa vhuraru i ḓo badeliwa . 
U BVISWA NA KHAKHULULO YA ZWI RE NGOMU 
Ḓiresi ya poswo : Muṅwalisi wa Khwiniso ya Phukha , Private Bag X138 , Pretoria , 0001
Ṅwalani kha dayari yaṋu ni tshi amba nga zwe na ita mafheleloni a vhege o fhiraho .
Ho sedzwa mbuelo ya buloko ya ḓuvha na ḓuvha
Arali mundende wa vho wo phasa , vha ḓo badelwa u bva ḓuvha ḽe khothe ya vhea ṅwana kha ndondolo yavho .
Mbonalo dza ndeme dza tshirendo
I fanela u engedza ndeme kana u ḓisa tshanduko dzavhuḓi nga iṅwe nḓila .
( 3 ) Khothe iṅwe na iṅwe i re na vhukoni i nga dzhia tsheo ya u tea ha-
Tshumisano na madzangano a mashangoḓavha kana mazhendedzi a thuso i nga bveledza tshelede ya mbeu u itela thandela na u ṋekedza thuso ya thekhinikhala u itela vhupulani ha lushaka . 
Ndi humbela pfarelo
REKHODO DZINE DZA VHA DPME
Hu vusuluswe redzhisiṱara ya ndaka na u vhona uri hu khou vha na ndindakhombo yo teaho ya khohakhombo . 
Mutholi u do langula na u todisisa khumbelo yavho , a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo , u ya nga ha PILIR .
4.2 . Muphuresindennde Vho Zuma vha ḓo rangaphanḓa vhurumelwa u ya kha Sesheni ya vhu 71 ya Guvhangano Guṱe ya Mbumbano ya Dzitshaka ( UNGA ) ine ya ḓo farelwa ngei Ofisini Khulwane dza UN ngei New York u bva nga ḽa 18 u swika kha ḽa 22 Khubvumedzi 2016 .
Hu shumiswe Bugu Khulwane ṱhanu nga themo .
Vhathu vha lushaka lwa Khoisan , vhane vha vha vhone vhathu vha ḓivheaho uri ndi vhone vhadzulapo vha shango ḽashu vha u tou thoma , ndi tsumbo khulwanesa ya vhuthu hashu roṱhe na vhubvo hashu sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe .
Muhasho wa Maḓi u khou bveledza mulayo wa u ṋekedzwa ha tshumelo ya tshampungane tsha mahala .
Tsumbo dza u shandukisa khunzikhunzi ndi dzine dza nga thoma kha u shandukisa mbonalo ya khunzikhunzi u ya kha zwiito zwa u bwa migero , hune ha sa vhe na u kheluswa ha nyelelo , na u fhaṱwa ha nḓila dza ṋayo , bada , buroho na dziṅwe mveledziso dza khunzikhunzi dza mulambo . 
3 Muvhili wanga
Matheriala oṱhe na tshomedzo dzi tea u ḓiswa nga muḓisedzi sa zwe zwa ṋetshedzwa kha Zwidodombedzwa zwa Tekiniki zwo Dodombedzwaho . 
Musi hu tshi khou lavhelelwa uri 75% ya tshivhalo tsha vhathu vha vhupo ha mahayani vha ḓo vha vha tshi khou dzula ḓoroboni nga 2030 , ḽifhasi ḽi khou swikelela luṱa lune mugaganyagwama wa ikhoḽodzhi wa ḓo fhela , na ṱhoḓea ya tshumelo dza ikhoḽodzhi dzi fhiraho nḓisedzo i vhuyedzedzeaho . 
Nyolo yo dzudzanyeaho na fhethu ha fanitshara ya tshiṱaraṱani zwi tea u tevhedza ṱhoḓea dza vha dzulelaho u zwi shumisa . 
Nga tshiṅwe tshifhinga , hu ḓo ḓi dovha hafhu ha vha na tshaka mbili dza zwibveledzwa kana nyito kha iyo sekele ya vhege mbili .
U fhiswa na u vhuiswa ha milora Afrika Tshipembe :
Dzi na vhuḓifhiduleli ha ṱhumanyo kha zwikolobulasi zwo bulwaho afho nṱha . 
Ṅwalani nomboro ya mbudziso fhedzi na ḽeḓere ḽi imelaho phindulo yone . 
Ndi zwa ndeme u humbula uri vhathu vha Makhoi-San ndi vhone vhe vha tambudzwa lwa tshiṱuhu nga vhakoḽoni vhe vha edzisa u vha fhelisa lwa tshoṱhe , na u nyadza luambo lwavho na vhuṋe .
Maanea a u ṱalutshedza / anetshela Vhurifhi vhu si ha fomaḽa / riviyu / nyambedzano ( mufhindulano )
4.2 . Mutshimbidzi wa SADC na Mufarisa Muphuresidende Vho Cyril Ramaphosa vha ḓo dalela Lesotho u bva dzi 05 - 06 Ḽara sa tshipiḓa tsha u ḓisa mulalo na tsireledzo kha Muvhuso .
Vha tenda uri u shumiswa ha lutendo lwa mvelele sa tshithu
Kha ri ṅwale pfe no takala , no ṱungufhala , no sinyuwa na u ofha .
Muthivhelo wa nṱha u ḓo sedza kha mbekanyamushumo dza dzilafho dzo sedzaho kha tshitshavha tsho fhelela tshoṱhe hu na ndivho ya u dovha u vhuedzedza muthu tshitshavhani na u thivhela zwa u dovha u tambudzwa . 
Ni kone u nwala fhungo ḽa tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe .
Milambo ya Afurika Tshipembe ndi mituku musi I tshi vhambedzwa na milambo ya manwe mashango .
Hu nga vha hafhu na u vhonela tsini kha maṱo oṱhe na u vhona zwithu nga zwivhili madzuloni a tshithihi . 
Milayo iyi i ṱoḓa u langa mishumo i sa ṱoḓei fhedzi i fhambana nga tshipiriṱi na mbekanyamaitele ntswa na milayo yo teaho kha vhupulani na mveledziso ya mavu . 
Nga kha zwa u fhedzisela , vhuḓifhinduleli uhu ho ṋekedzwa tshoṱhe kha Davhi : Vhuvhusi na Ndangulo ya Ndaka . 
1.3 Ndivhonyangaredzi ya Kharikhuḽamu ya Afrika Tshipembe
Nga 1959 u valelwa u itela u thivhela vhugevhenga na u valelwa u itela vhugudisi ha u lulamisa ho thomiwa , milayo miswa ye ya vha i khombekhombe arali dziṅwe ṱhoḓea dzo swikelelwa . 
madzina a mbadelo / zwite ṅwa zwa thundu dzo ṱun ḓiwaho dzine dza ḓo vheiwa shophoni iḽo
Zwi nga dzhia miṅwedzi miraru u sedzana na khumbelo yavho .
Khorotshitumbe
Mabammbiri a u shumela a 1 , 3
Arali tsaino ya muṅwali wa tsheke yo kopelwa nga muṅwe muthu , fhedzi i sa kolodi muṅwali wa tsheke , bannga ine ya khou badela tsheke yeneyo i ḓo fanela u ṱanganedza ndozwo . 
Maelana na u bvisa vhulanguli u khwaṱhisedza uri hu na phindulo ya tshihaḓu nahone yo linganaho , sisiṱeme ya vhudavhidzani nga u angaredza i tea u bveledza vhukoni ha u fhindula nganetshelo dzine dza nga vhanga tshinyalelo kana zwitewa zwa vhupo . 
( a ) kovha tshelede ;
_ Musi mutsho u na ḓuvha kha vha ambare zwiambaro zwi leluwaho na muṅadzi wa luṱanḓala
U ḓivha na u ṱalutshedza mafanyisi na mamethafore
Fomo dzi a wanalea ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu .
Zwishumiswa zwi shandukaho na tshibveledzwa zwi kha feisi ya gese nga tshifhinga tsha tshanduko . 
( 5 ) Khothe ya zwa Mulayotewa i na maanḓḓa a u ita tsheo ya magumo ya uri Mulayo wa Phalamennde , Mulayo wa vunḓḓu , na vhuḓḓifari vhuṅwe na vhuṅwe ha Muphuresidennde , a zwi yelani na Mulayotewa , nahone u fanela u khwaṱhisa ndaela ifhio na ifhio yo itwaho nga Khothe Khulwane ya Khaṱhululo , Khothe Khulwane kana khothe ya maimo a fanaho nayo phanḓḓa ha musi iyo ndaela i tshi vha na maanḓḓa .
Vhana na vhone vha nga si tsha
Phalamennde i kha nzudzanyo dza u wana zwifaredzi zwa mvusuludzo ya malaṱwa a mapfura a u bika zwine zwa shandukisa malaṱwa aya a mapfura a u bika a vha dizili .
Ahuna thimathimo ya uri Tshiṱiriki tsha iLembe tshi sumbedza zwiga zwa mvelaphanḓa khulwane u ya nga ha nḓisedzo ya tshumelo nga tshihaḓu , nga maanḓa kha vhupo vhu re na vhushai . 
U vha na theshano ya fomaḽa i tevhelaho ḓiresi ya muṱanganedzi
Khumbelo ya mbadelo murahu ya mbadelo ya masheleni
Mbetshelo dza u Thoma
U leludza thasululo dza mbilaelo na vhuṱungu zwa mushumi . 
Naho zwo ralo , zwithithisi zwinzhi zwi re nḓilani zwa u swikelela u bveledza nga maanḓa na vhukoni ha nḓisedzo ya dzinnḓu zwi dzula zwi khaedu kha riṋe u fhirisa u vha tshithivheli . 
Mbuno na kuvhonele kwa ene muṋe
2.11. Khabinethe yo vhudzwa nga zwine Minisiṱa wa Mapholisa vho ḓiimisela u zwi ita uri vha ḓivhadze u farelwa lufhanga u ya nga ha Mulayo wa Vhulanguli ha Zwigidi , 2000 ( Mulayo wa vhu 60 wa 2000 ) , tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi u itela uri tshitshavha tshi fhiwe tshifhinga tshi vhonalaho tsha u shela mulenzhe , na uri zwi ḓo thoma nga ḽa 1 Lambamai 2017 na uri zwi ḓo fhela nga ḽa 30 Khubvumedzi 2017 .
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI
U wana iṅwe nḓila ntswa ya u ita zwithu
U thetshelesa mivhigo ya mutsho
Nga kha mutheo uyu nga tshifhinga itsho , ri ḓo kona u dzhia tsheo dziṅwe na dziṅwe dzo teaho . 
Zwo ralo , maitele na sisiṱeme zwi ḓo ṱoḓa u bveledzwa u itela u amba nga ha ṱhoḓea dza vhumatshelo ha vhubindudzi . 
- Naa dzithulusi na zwishumiswa zwo sedzuluswa kana u ṱolwa nga vhashumisi , zwa sedziwa nga maṱo fhethu ha u fhaṱa na u ṱoliwa tshifhinga tshoṱhe na u thesitiwa nga muthu a re na vhukoni kana nḓivho ?
U vhumba mbalo zwavhuḓi .
Ho pulanelwa huṅwe huṱanu ha Sentharaṱhanganeli Dza Mveledziso ṅwakani . 
Mbuedzedzo idzi dza mbekanyamaitele dzo tiwaho dzo shumiswa lu fushaho zwiṱuku kana zwinzhi , na kha masia o fhambanaho thandela ya mbuedzedzo i kha ḓi vha i songo fhela , kana hu na tshanduko dza ndeme dza sia kha miṅwaha ya fumi i ḓaho . 
U wana , u dzhenisa na u londola tshomedzo dza khomphyutha , sisiṱeme na vhuṱumani u itela u tikedza nyisedzo ya tshumelo kha Muhasho . 
Phothifolio iyi i katela zwifhaṱo zwoṱhe zwa mihasho ya vunḓu khathihi na zwifhaṱo zwoṱhe zwa ofisi dza mihasho yoṱhe . 
Kha vharengi vhanzhi , nga maanḓa vha zwiimiswa zwa muvhuso zwihulwane u fana na tshumelo dza Muvhuso Wapo , thaidzo dzi thoma nga u ḓivha uri hu dzheniswa hani kha sisiteme ya dzimbilaelo . 
Zwi khagala , uri tshitshavha tsha ḽifhasi nga u lingana tshi ḓiphine nga lupfumo ri ṱoḓa modele muswa uyu wa nyambedzano dzi ṱoḓa u fhelisa u sa vha na mvelaphanḓa ho vhaho hone lwa tshifhinga tshilapfu - dzi kanganyisaho mveledziso ya zwa matshilisano na zwa ikonomi ya ḽifhasi na u fhelisa vhushai . 
U swika ṋamusi , vhathu vhaswa vha fhiraho 7 000 vho tholiwa kha mbekanyamushumo .
U vhalela nṱha nga mubulo na vhuḓinyanyuli zwo teaho
Kha tshiimiswa itshi hu na zwigwada zwa vhomakone zwa tshivhalo , zwi ngaho zwigwada zwa vha mishonga , vha u ṱoḓisisa na vha u phulusa . 
U fhaṱwa ha Tshṱitshi tsha Fulufulu ngei Medupi ho thomiwa nga Shundunthule 2007 nahone yuniti dzoṱhe dza rathi dzi khou lavhelelwa u vha dzi khou shuma vhukati ha ṅwaha wa 2019 .
Maga aya a na senthara dzo fhambanaho dza madzingu u mona na Afrika Tshipembe . 
Itshi tshiwo tsho itea nga deithi ifhio ? ( Tsivhudzo : Sedzani deithi ya gurannḓa . )
3.75 Milayo a yo ngo vhuya ya thusa zwitshavha kha u fhelisa khakhathi dzi kwamaho vhuloi vhuvhi .
Vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza ( he zwa tea ) inthaviwu dza u ṱutshela mushumo zwi tshi elana na nyendedzi idzi . 
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani , tsumbo , u ṅwala ngaevhutshilo/ dayari / garaṱa ya thambo
Ngona dza u shumisa maitele i shumiswa musi vhagudi vha tshi bveledza tshibveledzwa tsha u tou ṅwala na tsha oraḽa .
Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi a Lushaka ndi muangarambo kana fureimiweke ya u do ri konisa u shuma ri tshi livha kha bono lashu .
( b ) arali hu na mbadelo , tshelede ine ya tea u badelwa na tshifhinga na nḓḓila ya kubadelele kune kwa nga vha kwo tendelanwa nga vhane vha kwamea kana zwo tshewa kana u tendelwa nga khothe .
Zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa nga vha zwi tshi kwama kushumele kwa vhagudi zwi fanela u waniwa na u dzhielwa nṱha .
a ) Vaisi Adimiraḽa ( vho no notha ) RJ Mudimu ( Mudzulatshidulo na u tholwa hafhu ) ;
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe - vhaiti vhoṱhe vha khumbelo vhane vha vha nṱha ha miṅwaha ya 21 nahone vhe vhana vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe
I fanela u katela mbofho ya u funza vhaswa vhuṱhogwa ha u ita zwi fanaho . 
Muṅwalisi : Pfanelo dza Vhaṱavhi vha Zwimela zwiswa
( c ) u ṱuṱuwedza mveledziso siani ḽa zwa matshilisano na ikonomi ;
Mupeleṱo na ndongazwiga : khethekanyo ya maipfi , kushumisele kwa ṱhalusamaipfi , tshigagarukela
Aḓiresi ya poso :
Vhana ( vha malofha , vho adoputhiwaho , vha mufarisi wavho kana vhane wa khou vha unḓa ) vha re nṱha ha miṅwaha ya 21 Arali ṅwana e mutshudeni a saathu swikisa miṅwaha ya 28 , ri ṱoḓa :
Zwiṱirathedzhi zwa u vhala
Kha heḽi fhungo , Khomishini yo themendela uri hu vhe na zwiko zwi si gathi zwa masheleni a u thusa kha tswikelelo yeneyo hune zwa wanala zwo tea . 
Ngudo dza nyimele dzi shuma u ṱuṱula dzangalelo kha ṱhuṱhuwedzo ya nyambo kana mbekanyamaitele dza luambo kha zwitshavha zwa Afrika Tshipembe .
Fhethu ha vhuvemo tsini na zwipoto vhusiku
Vhudzekani ha khwinesa ndi musi vha si na mbilaelo ya uri vha nga wana vhulwadze vhu vhulayaho . 
Ḽifhasi ḽa zwino ḽi ṱoḓa vhagudiswa vha vhaaluwa vhane vha sala murahu thekhinoḽodzhi ya tshizwinozwino na dziṅwe mveledziso . 
vhafumakadzi vha ḓo shela mulenzhe kha dzhithandela dza asesimennde ya khombo
Kha Maafrika vhe vha lwela mbofhololo na vhuḓilangi ngei Yuropa zwa zwino zwo vha zwi sa thivhelei uri a hu na ane a ḓo awela u swika dzhango ḽi tshi vhofholowa tshoṱhe . 
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho fhelekedzwa nga Mulangavundu wa Gauteng Vho David Makhura na Minisiṱa wa Tshumisano ya Kuvhusele na Zwa Sialala Vho Des van Rooyen , vho ṱola vhupo na u dalela miḓi yo kwamiwaho nga miḓalo ngei mishashani ya Stjwetla tsini na Mulambo wa Jukskei .
Bono ḽaḽo ḽo ḓitika nga mulayo , ḽo ya nga maimo nahone a ḽi ḓidzhenisi kha nḓisedzo ya tshumelo nga lwa polotiki , zwine zwi dzhia dzindaela dza vhurangaphanḓa ha polotiki . 
Hu nga dovha ha humbelwa ndingo dza phambano .
11.3 Vhalavhelesi
ṱumekanya
lufu lwa ṅwana kana mubebi a londolaho ṅwana
Nga maanḓa , mushumo wa u ṱanganyisa mmbi dza tshipholisa dzo fhambanaho na u dzudzanyulula tshumelo u ya kha zwiimiswa zwa lushaka na zwa vundu u khou bvela phanḓa zwavhuḓi . 
U tshimbidza zwa tshumiso na tshanduko ya vhuṅwe vhupo ha mahayani . 
Arali vha khou ṱoḓa u dzhoina GEMS , vha tea u ḓisa khophi dzo sethifayiwaho dza maṅwe maṅwalo , sa dzibasa , dzavho na dza miraḓo ya muṱa wavho , musi vha tshi ḓisa fomo ya khumbelo .
Musi mugudisi a na vhagudi vhaṱuku u tea u amba a tshi sumbedzela kha nyolo dzo itwaho kha bugu kana kha ndima , a tshi sumba zwidodombedzwa zwa ndeme khathihi na u vhudzisa mbudziso nga ha zwine zwa nga vha zwi tshi khou itea kha bugu iyo .
PFANELO DZA VHATHU DZA MUTHEO Vhathu vhoṱhe vha a lingana na u vha na pfanelo dza mutheo dzi fanaho ngauri ndi vhathu
ni songo vhuya na vuwa no hoṱolela tshanḓani , ni nga hoṱolela kha lukuḓavhavha
U ṋewa ḽaisentsi ha zwiendedzi
Nzudzanyo na u pulana
Mapa wa vhu 20 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Tshifanyiso tshi sumbedza uri , nga maanḓa kha nḓila yone khulwane ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi i no livha kha senthara ya mabindu ya tshifhinga tshi ḓaho , u vanganya u shumiswa ha mavu hu tshi itelwa vhudzulo ho tsitsikanaho zwi nga pulanwa hu u itela u tikedza vhuendedzi ha nnyi na nnyi , nahone kha iṅwe dzulele , nyito dza u vhambadza dzi nga ṱuṱuwedzwa . 
Themo ḽa " mushumisi " ḽi katela maimo oṱhe a vhashumisi , vhane vha vha vhatshimbidzi vha vhukavhamabufho , vhatshimbidzi vha fuḽaimatshini na vhashumisi vha tshumelo dza vhuendi ha muyani . 
Vho Brooks vho hanedza uri o vha a khou ḓidzhenisa kha zwa u rengisa daimane lu si ho mulayoni , uri mbadelo dziṅwe na dziṅwe dzo iteaho ngomu ha ndaka na uri ndaka yo vha nḓila ya u tshimbidza mulandu . 
- Naa fhethu ha u shumela ho fentseliwa uri vhathu vha songo kona u dzhena ?
Pulane dzo lugelaho dza khovhakhombo dza ndemesa dzi a ḓivhadzwa na khaphasithi yo lugelaho zwa Tshiṱiriki zwo ṱalutshedzwa zwine zwa i sa kha ṱhaluso ya maṅwe magake na themendelo . 
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i na vhurumelwa ha 90 ho ṱangana hoṱhe , 54 wavho ndi vhurumelwa ha tshoṱhe .
( ii ) ndaela i no fhaheya nḓḓivhadzo ya uri a zwi shumi Iwa tshifhinga na nga maitele afhio na afhio , u itela uri maanḓḓalanga a vhusaho , a kone u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea .
U ṋetshedzwa ha mishumo kha tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala zwi tea u itwa nga nḓila ine ya vhulunga ndeme dze tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala ha si?wa khatsho .
Komiti dza zwa mutakalo na tsireledzo
u itela u ṋekedza magudiswa kha nyimele ya Zwikili zwa Vhutshilo ha ngudo ya u ita na ngudo ya Vhutsila ha u Vhona .
Khomishini i tea u ṋea muvhigo tshifhinga tshoṱhe kha Phalamennde na kha vhusimamilayo ha vunḓu
Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Mulangavunḓu .
Naa hu na matheriala u lemelaho u no nga sa thikho dza ṱhanga , matombo ane a shumiswa u ita lumeme kana muṱoḓo vhukati ha bada na phevimennde zwine zwi nga vhanga thaidzo arali zwo tea u bviswa nga tshanḓa ?
Kha Vhuimo ha Nṱha vhagudi vha tea u funzwa kana u pfumbudzwa u amba hu si na vhuleme , zwi pfalaho nahone zwi pfadzaho sa izwi hu zwone zwithu zwa ndemesa zwa vhutshilo havho , hu tshi katelwa vhuvha ha muthu na nyaluwo ya phurofeshinala .
5 . ndaela ya tsireledzo i shuma tshifhinga tshoṱhe nahone i shuma kha Riphabuḽiki yoṱhe .
U itela u ṋetshedza ṱhalutshedzo nnzhi kha maḓuvha a lushaka , Muhasho u khou dzhiela nṱha u kunga zwigwada zwa mirafho yo fhambanaho , ngeno u tshi khou ela mveledzwa dza vhuṱambo , mafulo na u pfesesa zwenezwo . 
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani vhulapfu / vhupfufhi , tsumbo , u ṋea masia
Maambelwa/ mafhungo a u vhigela
U ya nga kuvhonele ku leluwaho kha vhupulani na nyolo , a zwo ngo fanela u dzhia tsheo dza vhukati kha tshithu tshiṅwe na tshiṅwe . 
Khothe iyi kha phethishini nga murahu yo engedzedza tshikoupu tsha aphiḽi u dzhenisa maṅwe a mawanwa a khothe a nyimele ya zwino malugana na fhungo ḽa u vha mulayoni ha ḽisi , hune ha khou humbulelwa uri u vha u shaya maanḓalanga ha dzhendedzi . 
Khethekanyo dzi tevhelaho dzi fanela u dzudzwa dzo khethekanywa , nga maanḓa zwi tshi elana na fhethu ha vhulalo : 
Kha vha humbele vhadzheneleli ka tshigwada tshihulwwane vha engedze miṅwe mihumbulo na u ambedzana nga ha zwiṅwe vho .
U vhala hu so ngo lugiselwaho
TSHATI YA THEVHEKANO YA MAITELE A U KOVHEKANA MBUELO
Tshumisano ya zwa Ikonomi na shango ḽa Brazil , Russia , India , China na ḽa Afurika Tshipembe ( BRICS ) , vhushaka ho khwaṱha musi thendelano ya mivhuso mivhili ya u tou thoma ya tshakatshaka yo swikelelwa kha vhuṱambo ha vhurathi ha Guvhangano ḽa BRICS ho farelwaho ngei Brazil nga ṅwedzi wa Fulwana 2014 .
pfunzo dzi tea u gudwa lwo ṱandavhuwaho kha miṅwaha miṋa , nahone
Muhasho a u na vhuḓifhinduleli kha tshiimiswa tshifhio na tshifhio tsha muvhuso . 
u sa vha na nnḓu kha vhunzhi ha vhathu
Kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa saintsi na thekhinoḽodzhi zwa tshumisano , mashango mavhili o tendelana kha u katela vhubveledzi , saintsi ya tshikhala , mafhungo na thekhinoḽodzhi ya mafhungo , thekhinoḽodzhi ya vhuphara , fulufulu ḽi vusuludzeaho , thekhinoḽodzhi ya zwi tshilaho , na mishonga ya ṱiropika . 
Ho sedzwa dziPMB Pathoḽodzhi
Zwikili zwa u thoma u vhala ( zwi funzwaho kha u vhala ha tshigwada , hu na u sumbiwa nḓila
Mutshutshusi u kumedza mulandu khothe e ḽoyara ya muhweleli . 
U dzudzanywa ha muvhigo nga vhaeletshedzi zwo sedza kha thaidzo dza ḽeveḽe ya tshitshavha na miṱa vhuponi ha vhathu vhanzhi . 
Khoudu a dzi pimi tshifhinga tshine mbuno idzo dza nga wanala sa izwi mbuno dzi tshi laulwa nga zwivhangi zwo fhambanaho . 
Zwisumbi zwi ṱuṱuwedza :
Ri valela u ṱuṱuwedza vhudavhidzani ha dimokirasi ho vuleaho , ha ndeme , vhu katelaho na u swika kha khuḓa dzoṱhe dza shango . 
Muhumbulo muhulwane wa mbekanyamushumo ndi u pulana , u langa na u tshimbidza nḓisedzo na tshumelo ya vhuendi na mihwalo na themamveledziso hu na vhufarakani na muvhuso wapo na wa lushaka khathihi na u thomiwa ha sekithara ya phuraivethe . 
Vhurangeli ha vhuṱumani ha lushaka ulu na mveledziso ya zwikili vhu ḓo konisa u swikelwa ha zwikhala zwa mishumo yavhuḓi . 
NYITO DZINE DZA BVA KHA TPLKL ( NCAPS ) ( ZWIKILI ZWA VHUTSHILO )
A zwiho khagala uri naa mulayo-zwawo wo itwa nga nḓila ine wa kona u dzhia uvhu vhuḓiimeleli vhu tshipiḓa tsha Mulayo wa Afrika Tshipembe .
Mulayo u thoma pfukiselo dza ṅwaha kha mavundu na mimasipala hu tshi katelwa ndinganelo ya mukovhe na mukovhe wa mphomali yo livhaho . 
Nga kuhumbulele kwanga , zwi ḓo vha fhedzi kha nyimele musi hu tshi itwa ndaela u ya nga mbadelo idzo . 
6.6 U konisa u shuma ha ndivho dza mveledziso ya vhukoni na u thola hune ha lingana kha DHA , na u ita uri zwi tshimbilelane he zwa fanela .
ṱoḓou ṅwala .
Mufusho : U shuma tshumelo dza mufusho dzo livhiswaho kha zwigwada zwo pikwaho na u ṱanganyisa maga a u dzhenelela a mufusho o tou livhaho na a songo tou livhaho u itela u shumana na vhushayapfushi . 
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u tea u ṱhonifha muhumbulo na kuhumbulele kwa muṅwe na muṅwe
Vhudzheneleli ha tshitshavha Afrika Tshipembe hu fhaṱwa nga u ḓikumedzela ha muvhuso wa demokirasi , wo ḓitikaho nga Ndayotewa nṱha ha zwoṱhe muhumbulo wa muvhuso wapo , saizwi i tshi vhumba masipala na tshitshavha .
Naho mishumo minzhi i tshi khou sikiwa nga sekhithara ya phuraivethe , muvhuso u shuma mushumo muhulwane wa u sudzulusa zwiko u ya kha sekhithara ya zwa vhashumi na u sika mishumo twii kha nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Khophi dzo sethifaiwaho a dzi tei u vha dza vhukale vhufhiraho miṅwedzi miraru . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha a lingana na uri u pulana hu fanela u ḓisendeka nga milayo ya Mulayotewa ya ndinganyiso na u khwaṱhisedza pfanelo dza vhuthu na ikonomi ya kutshilele
Ndugiselo dza wekishopho dza vhugudisi dzi thoma nga u livhanyisa zwiko zwi re hone zwa matheriaḽa na ṱhoḓea , na u thoma zwiko zwiswa hune zwa ṱoḓea .
sumbedza vhuḓifhinduleli .
Ro shuma hafhu u takulela nṱha zwa mbeu kha mveledziso na tshanduko ya dimokirasi . 
MAFISA ndi mini ?
Nahone zwi tou vha khagala uri phalamennde musi itshi ta mulayo uyu yo vha i khou humbula zwenezwo . 
U ita nyambedzano nga ha mihumbulo mihulwane na zwidodombedzwa zwo khetheaho
onomatopia-u shumiswa ha maipfi nga nḓila ine a bvisela mibvumo ya zwithu khagala
Sedzani zwe vhana vha ṅwala kha gurannḓa ya kiḽasi yavho .
Tholokanyonḓivho ( U pfesesa ) na kushumisele kwa luambo KANA Ḽitheretsha
Vhathu vha Afurika Tshipembe vho shela mulenzhe kha nyelelo ya demokhrasi ya u khetha Muphuresidennde muswa wa shango , nga u tou voutha .
Vhatshimbili vha nga dzhenelela hu si na tshifhingani nyengedzedzwa tsho tendelwaho . 
Zwi dovha zwa bva kha ṱhanganedzo ya uri mitambo i ḓo khethekanywa nga nḓila yo teaho . 
Khothe yo fha tsumbo ya milandu ine khayo mabulayo a itwa nga vhanga ḽa uri vhathu vha vha vha khou ṱoḓa u ḓitsireledza kha u loiwa .
Tshithu tshi mangadzaho ndi tsha uri bannga dzi badelisa mbadelo dzo fhambanaho u itela tshumelo dzo fhambanaho . 
U katelwa ha Zwilinganyo kha Vhudavhidzani ha Luambo lwa Vhuvhili ndi u khwinisa vhukoni ha Maafurika ha u davhidzana nga tshavho kha shango ḽashu ḽine ḽa shumisa nyambo nnzhi . 
nzudzanyo ya tshikhalani : nṱha , fhasi , tshamonde,tshauḽa na zwiṅwe
Mulayotibe wa Khwiṋiso u ḓisa mveledzo kha Thendelano ya zwa Vhashumi vha Lwanzheni ya 2006 na Thendelano ya Mushumo wa Vhureakhovhe wa 2007 .
Vhareili vha fariwaho vho fhirisa tshikalo itshi vha livhana na faini na u nga imiswa ha ḽaisentsi dzavho dza u reila lwa ṅwaha . 
Tshumelo ya vhuendi ha mulwadze wa vhulwadze vhu si ha tshihaḓu na dzone dzi ḓo khwaṱhisedzwa sa tshipiḓa tsha ndeme tsha u swikela tshumelo , nga maanḓa kha vhalwadze vha mahayani , khathihi na , u itela u khwinisa vhukoni ha vhuongelo ha vhulwadze ha tshihaḓu nga u leludza vhuendi ha vhalwadze vho bviswaho vhuongeloni uhu . 
2.4. Khabinethe yo tendela Nḓivhadza Mulayotibe ya zwa u pfukiselwa Phanḓa Mulandu musi Muthu o Valelwa na u ḓivhadzwa hawo Phalamenndeni .
5.19 vha ṋetshedza ngeletshedzo na thikhedzo ;
U kona u vhumba mafhungo nga mibvumo yo gudwaho .
Asi vhanzhi vhadzulapo vha America vha no pfesesa vhubindudzi , nahone tsivhudzo dzine vha dzi wana dzi a fhambana nga maanḓa . 
Mbekanyamaitele khathihi na mulayo zwi dededzwa zwihulwane nga ṱhoḓea ya u fhungudza kushumisele kwa muthu nga muthu zwine zwa swikisa kha u kunwele ku si kwavhuḓi kwa halwa . 
Vha ya u ṱoḓa Mulanga .
Ezwi zwi sumbedza u sa ṱhogomelwa ha tsiravhulwadze ya orala . 
A u tendeli u khethulula hu si ha vhuḓi ho sendekaho kha murafho , ḽibulambeu na mbeu .
U vhambedza zwibveledzwa zwo vhalwaho
Ho vha hu na swiswi ḽihulu lwe ra vho tou shumisa thotshi uri ri kone u vhona .
Khabinethe i tama u vhona ḓorobo ṱhukhu na khulwane dza Afrika Tshipembe dzi tshi bidela miṱangano miṱuku hune dza nga kona u swikelela ṱhoḓea dza u vha ṋemuṱa .
Vha ṋee tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe iṅwe ya thasiki dzi tevhelaho .
Tholokanyonḓivho ya u vhala
Ee , muthu a nga pfukiselo dwadze ḽa HIV kha vhaṅwe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga murahu ha musi o kavhiwa . 
Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi a Lushaka tsho da na inwe ndila , ine ya vhidzwa mbulungo ya madi na ndangulo ya thodea .
NCOP i nga vhidza muraḓo wa Khabinete , muofisiri kha muvhuso wa lushaka kana muvhuso wa vunḓu , uri a dzhenela muṱangano wa Khoro kana wa komiti ya Khoro .
Deithi _________________ Mudededzi ________________________
Lu fhambana na lune lwa wela kha tshigwada tshithihi nalwo nga maipfi , tshivhumbeo na kubulele lushaka lwa tshishumiswa tsha
Khwiniso dzi katela , vhukati ha zwiṅwe , ṋetshedzo ya mbofholowo ya kushumele kha khombo dza vhufhufhi na tsedzuluso ya khombo ; ṋetshedzo ya u thomiwa ha Bodo ya Tsedzuluso ya Tsireledzo ya Vhufhufhi .
Kha nyimele mbili , vhaofisiri vha bvaho mashangoni mavhili vho ṱangana vha shandukisela ezwi kha thendelano dzi thomaho u shumiswa , phurotokholo na tshumelo . 
Ezwi zwi ḓo ṋea muhumbulo u re khagala nga ha zwine tshitshavha tshikene tsha ṱoḓa malugana na zwiimiswa zwa tshitshavha . 
Mbekanyamaitele dza lushaka dzi a ṱoḓea u vhona mishumo mihulwane u itela sekithara ya nnyi na nnyi ya tshumelo ya zwa mutakalo ya zwipuka . 
Ṅwalani fhasi zwo rekhodo kha dayari dza maḓuvha mararu : ḓuvha ḽe na dzhena , ḓuvha ḽe na lindela mvelelo , ḓuvha ḽe na wana mvelelo dza uri a ni ngo wina tshithu . 
23 . Mbalombalo dza vhugevhenga dza lushaka
A hu na u dzudza maḓi na u nwelela zwiṱuku . 
Ngona ya kutshimbidzele : Zwigwada zwiṱuku
Kha vha ṱalutshedze uri zwikili izwi zwi nga shumiswa hani .
Madzangano a khwinisa madzangalelo a miraḓo yao na u ambela vhashumi vhane vha si kone u ḓilwela , u fana na vhashumi vha bulasini , vhashumi vha miṱani kana vhashumi vha tshifhinganyana .
Ri fhano , kha mbonalo ya thavha na lwanzhe , zwiṱaluli zwi hulwanesa zwine ḓorobo khulwane yashu ya ḓivhea khwinesa ngazwo . 
U dzhiela nṱha thendelano dza tshumelo ya Zhendedzi na ofisi dzapo dza vhupo ha vhukhethelo kana dziṅwe tshumelo u itela u kuvhanganya mbuelo hu tshi itelwa Khoro . 
Ndi ngani Muhasho u tshi seta iyi milingo ?
U fhedzwa ha Photifoḽio ya Vhuṱanzi na Muano wa vhukoni 70
A huna ane a fanela u zwi dzhia sa zwa ene mune kana muthu a zwi dzhia nga nḓila ya zwa polotiki ngeno ndi khou nanga u zwi dzhia sa zwa polotiki . 
U isa khumbelo kha Vhaeletshedzi vha zwa Thekiniki zwi ḓo lengisa u shumiwa ha khumbelo .
U vhala ho lugiselwaho / nyambedzano
( 2 ) Khomishini i na maanḓḓa , sa zwi langulwaho nga mulayo wa vhusimamilayo , ane a vha a ndeme u kona u swikelela ndivho yayo ya ndeme , zwi tshi katela , maanḓḓa a u monithara , u ṱoḓḓisa , vhuṱoḓḓesi , u funza , u ita khuwelelo , u ita nyanḓḓadzo na u fha muvhigo kha mafhungo a kwamaho pfanelo dza mvelele , vhurereli na zwigwada zwi ambaho luambo luthihi .
Muhumbulo muhulwane na ndivho dza iyi website
Khomphyutha i ḓo vha vhudza uri mveledzwa nga tsheo dzavho ndi zwifhio ; ṱhoḓea na khumbelo idzi kanzhisa dzi a ḓivhea . 
Mbadelo dzi vhewa nga khoro dza masipala nahone dzi fhambana u ya nga mivhuso yapo . 
Vhupfiwa nga vhathu vhu ḓo vha hone Phalamenndeni nga ḽa 4 Ṱhafamuhwe 2014 .
Nambatedzani iyi khovhe kha bogisi nga theiphi na lutambo .
Muthusa minisṱa wa kale vho sumbedzisa dzangalelo ḽa u renga moḓoro we vha u shumisa tshifhinga tsha musi vha tshi kha ḓi shuma . 
Mbekanyamaitele i shuma kha sekithara dzoṱhe dza ikonomi . 
Pfunzo ya tshikolo ya ndeme , ine ya vha na zwilinganyo zwa ḽitheresi na nyumeresi zwine zwa pikisana na zwa ḽifhasi
Zwi tshi ya nga Mulayo wa Zwiimiswa zwa Mvelele wa 1998 ' ( Mulayo wa vhu 119 wa 1998 ) , Minisṱa wa Vhutsila na Mvelele , Vho Nathi Mthethwa vha ramba miraḓo kha sia ḽa zwa vhufa na tshitshavha nga u ngaredza u ta vhathu vhane vha ḓo shuma kha Khoro ya zwiimiswa zwa Mvelele zwi tevhelaho .
Nga nnḓa ha zwiko zwinzhi zwa zwi tshilaho zwo fhambanaho , zwitshavha na vhathu vha Afrika Tshipembe zwi dovha zwa vha na lupfumo lwa nḓivho ya sialala nga ha tshumiso ya zwiko zwa zwi tshilaho zwapo ya zwa mishonga , pfushi na nḓivho dza u ḓilondota .
Mulayotibe u ḓo vhona uri u sedze kha zwiito zwa u gembuḽa zwire hone na uri hu si tsha ḓivhadzwa zwiṅwe zwiito zwiswa .
Zwa ndeme ndi maga ane a khou itwa u vhona uri vhalwaho Somalia vha wane thandululo yone-yone i ḓisendekaho nga vhupfumedzani
U thetshelesa na u vhuisa muhumbulo nga u humbula maipfi a sa konḓiho nga u tevhekana hao .
Iṅwe khetho , ya mathukhwi a tsheaho na maṅwe mathukhwi a re khombo , ndi u shela gandululo . 
Tshivhalo tshi re fhasi tsha vhugevhenga vhu tshimbilelanaho na zwidzidzivhadzi tshi nga vha tshi tsho ralo ngauri vhathu vha anzela u gwevhelwa zwiito zwa vhuvhava , u vhulaha na vhutshinyi ha zwa vhudzekani , zwo itwaho muthu a nga fhasi ha ndango yazwo vhudzuloni ha u vha nazwo kana u zwi shumisa . 
Ndo lavhelesa mafhungo a ndaulo nga ṱhonifho khulwane . 
ndiliso dzayo kha muvhuso wa
Zwa uri vhutshilo vhu amba mini na ndivho yaho ndi u swikela vhutsireledzi ha zwa masheleni , ngauri hezwi zwi khwaṱhisedza uri pfanelo dzi a ṋetshedzwa na u ḓiphiṋa nga madzanga . 
Dairekhothoreithi Khulwane ya Mutakalo na Tsireledzo Mushumoni
luambo lwa u fhuredzela ---- ndi luambo lune kanzhi lwa shumiswa kha u fhuredzela
Kha ṅwaha wa muvhalelano wa 2013-14 , vhathu vha 52 vho wanala mulandu kha milandu i katelaho rannda dza biḽioni dzi fhiraho 5 .
Pulane khulwane dza u alusa eThekweni
Tshitendeledzi tsha vhutshilo ha khuhu
Phuphu tharu dza kuhumbulele dza ndondolo ya vhalwadze ndi : Ngona yo lumbaho muthu ; nḓisedzo yo ṱanganelaho ya ndondolo ; ndondolo i sa shandukisi maitele . 
Fomethe / tshivhumbeo yo anganyelwaho bammbiri ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa milingo ya Gireidi 4-5
Hafhu , na zwenezwi zwa sa thuse . 
ndivhotiwa dzi fanelaho u swikelwa ṅwaha muṅwe na muṅwe
Tshomedzo ya Tshitolo tsha Shishi ya zwiendedzi zwa nndwa na dziambuḽese . 
zwidodombedzwa zwa muṋe wa fhethu
( ii ) ndangulo yo dziaho ya vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe u vhonana na mafhungo oṱhe a welaho fhasi ha muvhuso wa vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe " , na
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 2 : Ndi zwa u shumiswa kha ṅwaha wa 3 nahone a si tshipiḓa tsha khethekanyo ino ya gaidi
Zwiimiswa zwa masheleni zwa mveledziso zwi ḓo engedza mushumo wazwo wa u lambedza vhubindudzi ha themamveledziso dza sekhithara ya nnyi na nnyi . 
U khunyeledza na u tendelana siani ḽa masheleni a no langwa nga nzulele
C Yo na ḓuvha ḽoṱhe .
MILAYO YO PHUMULWAHO
Vhafumakadzi vhane vha vha na asima vhane vha vhifha muvhilini vha nga wana uri vhuhali ha asima vhu dzula ho ralo , ha engedzea kana ha ṋaṋa .
Kha vha ḓadze fomo dzi tevhelaho dza khumbelo :
Mihasho i nanga thandela yo ḓisendeka nga mbekanyamushumo dzi thomiwaho ngadzo dzi laulwaho nga Zwiṱirathedzhi zwa Sekithara . 
U guma kha PMSA na Mbuelo ya buloko
4.00 u swika 5.00
Vha nambatedze vhurifhi ha nga nṱha , ḽebuḽu ya tshibveledzwa , Ṱhanziela ya Koporasi na ṱhanziela ya ḽaborothari kha khumbelo yavho .
yo randelwaho .
U shandula masia
Maitele a zwithu a tea u thomiwa nahone a ambwa nga hao na vhashelamulenzhe hu na u ṱalutshedza ṱhangano ya maitele a ṱoḓeaho u itela tandela ( dzoṱhe dzo thivhelwaho na ntswa ) u itela u wana zwa u thoma ngazwo . 
Ṱhanziela ya muhaelo i tea u ṋekedzwa , arali zwo tea
U ola zwifanyiso u itela u pfukisa mulaedza nga ha tshenzhemo ya ene muṋe .
Luṱingo : 012 808 5394 / 95
Mishumo yo ḓoweleaho i nga sa dziholo , zwikwere , dziphakha dzi re vhukati ha ḓorobo dzi dzuleaho zwavhuḓi khadzo , mimakete , fhethu hune vhathu vha kuvhangana hone , khathihi na fhethu ha vhuḓimvumvusi , mitambo na vhuḓimvumvusi . 
( 1 ) Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i nga-
198 . Ndayo dzi dzi vhusaho
U ita ngaganyamvumbo mbili dza muanewa : u rangani na nga murahu .
a ) Vho Joy-Marie Lawrence ( Mudzulatshidulo )
U thetshelesa zwibveledzwa zwa mafhungo zwi re na zwithu zwa u tou vhonwa , tsumbo , tshati / thebulu / mapa
Zwenezwo , ri ḽifhasi ḽithihi nahone ri a kovhekana , vha nga si thome ḽiedza , kha kuitele ukwo , fhedzi vha na thengo dzapo na vhorathekeniki vhavho vhapo . 
Tshi dovha tsha sumbedza bada dza u ḓisa tshumelo dzi nga itiwa u itela u swika kha mavhengele a renga phanḓa . 
Kha vha shumise tshithusedzi tshavho , musi zwo tea , kha u thivhela u thathaba .
Hu ḓo vha na vhuṱambo ha vhafarisani vha fhiraho vha 80 nga tshifhinga itshi .
Vhaswa vhapo vho dzhenelela kha u fhaṱa Beaufort West Youth Hub ye ya fhedziwa nga Lambamai 2015 .
Mulaedza muthihi , khamusi wo khwinifhadzwa lwo vhalaho , u tou vha khagala kha sekhithara ya zwiambaro na malabi . 
( a ) U ṱanganedza zwidodombedzwa zwine zwa ṱoḓea ;
Zwibveledzwa zwine zwa ita mukovhe wa zwivhambadzwa mashangoḓavha zwa vhulimi zwi katela mitshelo ya siṱrasi na nḓirivhe . 
Ri tshi ya phanḓa , sa tsumbanḓila ya u tou angaredza , vhudzulo ha vhathu hu tea u vhewa tshini mishumo yavho khathihi na fhethu hu re na nyito dziṅwe-vho dzi re ḓoroboni u itela uri vhathu vha tshimbile nga vhukanyakanya kana nga milenzhe . 
U shumisa thekeniki zwadzo dza ndaulo ya dziphambano u vhona uri hu vha na thandululo yone-yone kha nyimele ya phambano ine i nga bvelela kha kushumele kwa Komiti ya Wadi .
Tshipiḓa itsho ndi tsha ṅwaha muthihi . 
Naho zwo ralo , nyimele ndi ya uri kha ṅwaha muṅwe na muṅwe wa muvhalelano mutevhe wa maitele u a bveledzwa u itela u kovhiwa mphomali . 
Muvhuso wa Afurika Tshipembe a u na thuso ya masheleni ine wa ṋetshedza maelana na lufu lwa mudzulapo wa Afurika Tshipembe o lovhelaho kha mashango a nnḓa .
Mveledziso ya Ikonomi Yapo
Mulayo wapo muswa u ḓo langula zwiito zwa mbuedzedzo na u vusuludza nga nnda ha zwiito zwa misi zwa malatwa wa dovha wa vhea thoḓea ṱhukhu u itela u vhulunga malaṱwa na themamveledziso . 
Nga maanḓa , muombano vhukati ha sekithara hu khou imelelwa maṅwe maitele a u guda o imaho ngauri u nga vha wa ndeme u wana fhethu huthihi hu fanaho ho teaho na u swikelela u ṱanganedza na thikhedzo ya u tou funa . 
No ombedzela na u phakhela mishumo na vhuḓifhinduleli kha Vhalanguli vha CBP , Vhaḓivhimakone vha CBP , vhatshimbidzi , vhakhantseḽara vha dziwadi , komiti dza dziwadi , nz5 ;
Ndi a ḓihudza u amba uri thimu dza tshigwada tsha sedza , khathihi na mafogisi u mona na mavundu , vho shuma nga maanḓa na uri zwenezwino vho fara vhahumbulelwa vho vhalaho malugana na khethekanyo idzi dza vhugevhenga . 
Pfunzo i shela mulenzhe nga nḓila khulwane kha u linganyisa vhathu ' zwikhala zwa vhutshilo , u khwinisa tsudzuluwo ya ikonomi , u bveledza nyaluwo ya ikonomi , u sika mishumo , u fhelisa vhushai na u fhungudza vhushaya ndinganyo .
Tshitshavha tshi nga pfa tsho ḓaḓa arali zwiṅwe zwa zwithu zwa ndeme zwi songo nagwa kha u lambedzwa .
a ) Vho Tshepo Mofokeng ( Mudzulatshidulo ) ;
Khethekanyo i tevhelaho i sumbedza gondo ḽa lwendo ḽa hune vhuṱumani ha u phapha nga nṱha vhukati ha kutshimbidzele kwa IDP na CBP ha nga bvelela hone hu tshi sumbedzwa u konadzea ha vhuṱumani uhu nga kuvhonele kwa kutshimbidzele kwa CBP .
Muinzhiniara kana muimeleli wawe u ḓo dzhia na u rekhoda nomboro dza mvula dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
g ) Vho Happy Mavis Sibande ( muraḓo o nangwaho ) .
Mishumo ya u simiwa na khomishini ndi thodea ntswa dza Mulayo dzine dza do shumiwa luthihi fhedzi .
Tshino tshigwada tshi a kwamea kha thandela dza zwiḽiwa , dza zwa vhuḓivhisi nga ha vhugevhenga na HIV na AIDS nga ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Mushumo wa GCIS
Thendara dza zwinozwino dzo sumbedzisa uri ho vha na u gonya ha tshihaḓu kha mutengo wa tshumelo dza sanzwo dzi wanalaho nnḓa . 
U topola vhushaka ha maḽeḓere na mibvumo kha mibvumo yoṱhe ya ḽeḓere ḽithihi .
Nḓowetshumo ya tshigayo tsha thoro na bekhara i kha ḓi vha yo ḓala nga vhatambi vhahulwane vha si gathi naho hu na uri hu na u engedzea hu hulwane kha tshivhalo tsha zwigayo na dzibekhara . 
5 . Vhuimo ha khabinethe kha mafhungo a ndeme a mupo
U ṱuṱuwedza mveledziso ya vhukoni na zwikhala zwi ḓisaho mbuelo kha vhuimo ha tshiṱiriki kha zwitshavha
11.2 . Mashango aya mavhili a na vhuṱumani ha ḓivhazwakale u bva murahu nga maḓuvha a nndwa ya mbofholowo musi Angola ḽi tshi tikedza na u fha vhudzulo vhalwelambofholowo vha Afrika Tshipembe kha gammba dzo fhambanaho shangoni iḽo .
tsha u itwa ha
Musi buloko i tshi nana u lapfa , vhulapfu ha netiweke u ya nga yuniti ya vhudzulo i vha ṱhukhu , vhulapfu ha bada tshikati vhu vha vhuṱuku , zwa ita uri mbadelo dza mveledziso ya bada na giridi ya tshumelo i vha ya fhasi . 
Ndi vhuḓifhinduleli havho u shela mulenzhe kha u thusa vhaṅwe matshudeni vhane na vhone vha na ṱhoḓea ya thikhedzo ya masheleni .
Masipala wa Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo wo bveledza Tshiṱirathedzhi tsha Mveledziso ya Ikonomi Yapo tsho sedzaho kha u ṱalusa na u shumisa zwiko zwapo na zwikili u itela u nyanyula nyaluwo ya ikonomi yapo na mveledziso naho tshiṱirathedzhi tshi tshi khou sedzuluswa . 
Tshumelo ya Mapholisa vha Afrika Tshipembe , vhashumi vhayo na vhaṅwe vhathu vho ṱumanaho na Webusaithi iyi , vha hanedza waranthii dzoṱhe , dzo ambiwa kana u dzinginywa , malugana na Webusaithi iyi na Webusaithi iṅwe na iṅwe ye ya ḽinkiwa nayo . 
Thusedzo yanga yo vha hu u lingedza fhedzi u thivhela zwiṅwe zwitatamennde zwi fanaho na izwi - zwenezwo fhedzi . 
Zwi nga shumiswa u ela thandela , mbekanyamushumo , maitele , kana mbekanyamaitele . 
Kha miṅwaha yo salaho ya ndaulo iyi , mbekanyamaitele dzashu dzi ḓo fhindula thwii kha mbilaelo dzi tevhelaho dze matshudeni vha dzi vhea ṱafulani :
Ri ṱoḓa vhareili vhashu vha tshi guda uri luvhilo luhulwane , lu vha nga masiandaitwa mahulwane . 
Senthara idzi dzi thusa desike ya maṅwalo na mafhungo a vhaṅwe vhomakone na dziṅwe khumbelo dzi itwaho nga vhoramabindu . 
Mugodi u lavhelelwa u ṋetshedza zwiṱitshi zwa muḓagasi zwa Eskom fhethu afha nga malasha . 
( c ) mbudziso dzoṱhe dzine dza vha kha Buthano ḽa Lushaka dzi tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho .
9 Shede ya tshikolo i khou swa
Ḽeveḽe ya fhasi ya pfunzo ya fomaḽa na tshenzhemo ya mushumo vhukati ha vhushayamushumo i ṋetshedza khaedu kha ndondolavhathu yapo ya ikonomi ya matshilisano . 
U ṱuṱuwedza mveledziso ya ikonomi yapo na nyaluwo yayo hu tshi shumiswa u topola na u tshimbidza zwikhala zwa u dzhena kha zwa ikonomi , vhuendelamashango na migodi . 
Vha tea hafhu u ḓivha tshipikwa tshavho . 
U rera nga mirero na maidioma .
Risithi , u tsireledza na khovhekanyo ya thundu : Kha vha ṱanganedze na u tsheka . 
Vha humbelwa uri vha ṋetshedze fomo dzavho dza khumbelo dzo ḓadzwaho , na khophi dzo ganḓwaho dza digirii na ndalukano dzine vha vha nadzo zwazwino , u itela u ṱolwa ha u thoma kha : 
( a ) u bveledza muvhuso wa demokirasi u na vhuḓifhinduleli kha vhadzulapo ;
Vhupfumbudzi ha fhasi ha thusedzo ya vhunese vhu ṋetshedzwa kha zwibadela zwo tendelwaho , mahaya a vhaaluwa , na zwiimiswa zwa vhaholefhali . 
musi dzi nyimelo dzavho dzi tshi shanduka
Miṅwahani miṱanu yo fhiraho , Afurika Tshipembe ḽo vha na ndavhelelo ya fhasi ya vhutshilo ine vhaḓivhi vha sumbedzisa zwa uri nga 2015 , ndavhelelo yashu ya vhutshilo i ḓo vha i hanefhaḽa he ya vha i hone nga 1955 .
U ṋekedza
Hezwi zwi vhumba tshiimiswa tshi shumaho kha u vhekanya nyimele dza kushumele kwa vhashumi nga nḓila i tshimbilelanaho kha sekithara dzo fhambanaho dza tshumelo ya tshitshavha na u vhona uri zwine zwa nga kwama mugaganyagwama na ikonomi nga vhuphara zwi dzhielwe nṱha musi nzunzanyululo dzi tshi itwa .
Kha muvhuso wa vhukati vhuḓifhinduleli uho vhu katela zwibviswa zwi re nṱha ha pfukiselo na tshumelo ya tshikolodo . 
Khumbelo dzi a kona u ṱanganedziwa hu tshi tevhelwa tsumbanḓila dzo tendiwaho . 
Hezwi zwi amba uri a vha nga ḓo badela iṅwe tshelede ire nṱha ha mutengo wo vheiwaho we ra tendelana khawo .
Muongi wa mutakalo na dokotela vho khwaṱhisedza lufu lwawe . 
7.2. Vho Lufuno Leslie Ṋevhuṱalu sa muraḓo na Mudzulatshidulo wa Bodo ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya Vhufhaṱi .
Fomethe ntswa yo lapfa nahone i a ḓaḓisa . 
Kha nyambo dza Afurika a hu na tsumbo nnzhi dza akhironimi .
Hu na u khwaṱhisedzwa ha zwiimiswa zwa mbadelo dza tshumelo na ndaulo , hezwi zwoṱhe zwi ḓo wela kule . 
Komiti yo dzudzanya u ṱoḓisisa u ṱanganyiswa ha magudedzi a pfunzo u vha Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka vho , ṱhaphudza mushumo wavho na Muhasho u khou dzhiela nṱha muvhigo wayo . 
Zwo ralo , a ri ḓivhi uri ndi lini hune poswo ntswa dza ḓo dzheniswa kha sisteme , kana uri nga fhasi ha sia ḽa buḓo ḽifhio kana fhethu hune dza ḓo wela hone . 
Mbuno ngauralo dzi tea u ḓiswa dzi tshi elana nga tshaho kana kha nyimele dzo fhambanaho . 
Ho tea u vha na u lingedza tshoṱhe u dizaina zwiṱaraṱa nga mbonalo yo ṱanḓavhuwaho , sa musi zwo dzinginywa kha tsumbanḓila , hu tshi sedzwa tshaka dzoṱhe dza vhuendedzi , hu tshi katelwa vhukanyakanya , vhaendangaṋayo , mimoḓoro , na vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
Khabinethe yo tendela u ṋetshedza Mutsireledzi wa Tshitshavha milevho .
Ro lavhelesa nḓila ye zwiteṅwa zwa lavheleswa ngayo iḽo ḓuvha . 
Ndeme ya mbadelo yo elwaho hu tshi shumiswa Maitele o Linganelaho a Vhundeme . 
1.3 . Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Tshiimiswa tsha Masheleni tsha u thoma tsha Koporasi ya Vhafumakadzi vha Mahayani vha Vhutsila na Zwivhaḓwa nga Minisiṱa wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu Vho Gugile Nkwinti .
Khuwelelo nga vharangaphanḓa vha kereke dza lushaka na vhaṅwe vharangaphanḓa kha zwa lutendo ya u ḓisa thandululo kha khaedu dza pfunzo ya nṱha dzo ṱanganedzwa .
( a ) yo vhewaho khayo nga Ndima heyi ;
U vhala maṅwalo o hudzwaho sa zwirendo , Bugu Khulwane , phosiṱara maṅwalo a iḽekiṱhoroniki nga kiḽasi yoṱhe vhagudi mugudisi .
Ndi zwifhio zwine vha fanela u ita ?
" Tshifhingani tsha miṅwaha minzhi , shango ḽashu ḽo vha ḽi na zwinzhi zwo vhifhaho nahone ḽo imela zwo vhifhaho na zwi ṋengisaho vhathu . . .
Ḽifurase ḽa dzina : Tshi-wa-nga-matembele
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe na vhuḓipfi hawe .
KHOUDU NA PHESENTHEDZHI DZA U REKHODA NA U VHIGA
U dzudzanya mbuedzano ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya zwi sudzuluwaho na zwi sa sudzuluwi vhukati ha ḽedzha nyangaredzi na ridzhisiṱara ya ndaka . 
( 2 ) Mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo i vhofha muthu zwawe kana muthu ane a dzhia tsheo arali , nahone nga nḓila ine , i nga shumisea , hu tshi dzhielwa nṱha lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa mushumo une wa ṋekedzwa nga pfanelo .
Ndavhalelo kha u funza na u guda nga ha u shuma na data kha vhuimo uvhu zwi kha u vhekanya zwithu na data nga nḓila dzo fhambanaho , zwo livhanywa na zwiṱalusi zwo fhambanaho zwa zwithu kana data .
Itshi tshi anzela u farwa nga Tshimedzi ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone tshi ṋetshedza Minisiṱa wa Gwama tshikhala tsha u ita nzudzanyo kha mugaganyagwama , we wa ḓivhadzwa nga Luhuhi wa ṅwaha wonoyo , arali nyimele dzo ita nzudzanyo dzo raliho uri dzi vhe dzo tea .
Tshigwada tsho vhumbwaho nga vhaofisiri vha Muhasho wa zwa Maḓi na Vhuthathatshili , Komithi ya Vhulanguli ha Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho zwa Lushaka vha tshi khou shuma na mavundu na mivhuso yapo , vha kati u vhona uri thandululo dza tshifhinga tshiṱuku u ya kha tsha vhukati dzi khou ṱavhanya u itela uri vha vhe na vhuṱanzi ha uri hu na maḓi a re hone kha vundu lwa tshifhinga tshilapfu .
Lavhelesani zwifanyiso ni vhudze muṅwe nga inwi uri ni vhona u nga tshiṱori itshi tshi amba nga mini .
Nga murahu ha u thetshelesa : Vhagudi vha fhindula dziṅwe mbudziso hafhu , vha sedzulusa notsi , na u shumisa mafhungo ( sa u ḓadza tshifanyiso ) .
Ro vha ṱhanzi kha miṅwaha yo fhiraho dza zwa ndeme zwo swikelwaho na zwibveledzwa nga vhorabulasi vha vhafumakadzi . 
Ho sedzwa u ḓiṅwalisa kha Mbekanyamushumo ya Vhuimana na dziPMB
muhumbulo kana wa muvhilini kana e fhasi ha miṅwaha ya 28 nahone e mutshudeni wa misi yoṱhe kha tshiimiswa tsha pfunzo tshi dzhielwaho nṱha .
Tshikimu tshi nga dzudzanya nḓisedzo ya phurothesisi
u shayea ha tshenzhelo ha miṅwe miraḓo ya komiti dza wadi kha u dzhenela kha miṱangano ya komiti na u sa ḓivha maga a kushumele a komiti
Hei ndi khaṱhululo yo livhiswaho kha u lwa na tshigwevho fhedzi . 
Milayo iyi yone yo pfumesa nahone i a konḓesa u fhira u sokou pfukisa nḓivho u bva kha vhaṋetshedzatshumelo u ya kha vhashumisi . 
Nga u ṱukuvhafhadza , maga ayo a katela u dzhenelela ha muvhuso ha nyengedzedzo ya ndinganyo kha Eskom , kha u thusa uri tshumelo i khwaṱhise ndivhanyisedzo yayo , zwine zwa i konisa uri i hadzime kha mimakete ya masheleni .
Vhabveledzi Vha na vhuḓifhuleli ha u bveledza dziSTB na u vhona uri zwibogisi zwi khou fusha ṱhoḓea dzo vhewaho .
Ri sumbedza fulufhelo uri khethekanyo i a ṱoḓa u fana , ngauri u vha na pulane hu si na maga avhuḓi a u thoma u shuma zwi ḓo kunda nḓivho . 
Ambani na khonani yaṋu uri ndi vhurereli hufhio hu no shumisa zwiga izwi .
( a ) hu a fhela nga hoṱhe arali u wanwa mulandu hu tshi vhetshelwa thungo kha Khaṱhululo kana tshigwevho tshi tshi fhungudziwa kha aphiḽi tsha vha tshigwevho tshi sa thivheli muthu ; na uri
Thandela idzi zwazwino dzi khou sedzuluswa hafhu tenda ha vha na themendelo dzo teaho phanḓa ha musi dzi tshi shumiswa . 
Tshilimo , muya u re khunzukhunzini u vha hone u bva nga matshelonitsheloni u swika vhukati ha vhusiku , ndi khalaṅwaha na tshifhinga tsha ḓuvha zwine ngazwo bitshi dza Afrika Tshipembe dza shumiseswa kha vhuḓimvumvusi . 
U sedzwa hafhu ho fhelelaho ha tshifhinga tshoṱhe ha maitele a u tshimbidza mbilo na tsedzuluso dzi yaho phanḓa dza khonadzeo ya mbilo dza fhufhura ndi maṅwe a maitele na mbekanyamaitele ane a vha hone u fhungudza u ṱanea kha khohakhombo ya Tshikwama tsha Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo . 
Mveledziso ya muhaelo wa HIV yo khwaṱhisa ḽeveḽe ya u shela mulenzhe nga tshitshavha kha ṱhoḓisiso ya sainthifiki na khaphasithi ya u ita ṱhoḓisiso yo engedzea nga maanḓa shangoni . 
Komiti dza Wadi na U dzhia Tsheo ha Khoro
Fulaga yoṱhe ndi khuḓanḓeiṋa nahone vhuphara hayo vhu fhira vhunavha nga nthihi na hafu .
Mvelelo dza muvhigo uyu wa vhukati ndi dza uri tshiṱirathedzhi tshiṅwe na tshiṅwe tsha u lwa na vhuaḓa na zwishumiswa zwa ndeme zwa u lwa na vhuaḓa musi zwi zwa ndeme nangoho , zwi tea u vhoniwa sa magumo nga zwone zwiṋe . 
Vhulaedzwa ha sisiṱeme ya tshizwinozwino ya vhulamukanyi , muvhuso na ndaulo zwi a tevhedzwa . 
Ri khou ya u thoma nga mveledziso na u itwa ha muhangarambo wa mveledziso ya fhethu kha vundu , hu tshi tevhedzwa zwine ra lusa kha u ḓivhadza mbuedzedzo ya ḓorobo ṱhukhu hu tshi katelwa zwikolobulasi ; tswikelelo ya tshumelo ya ndeme ; khathihi na mveledziso ya ikonomi yapo . 
Zwibveledzwa zwa mafhungo
Vhurangeli ha khakhululo ya masheleni a muvhuso wapo Afrika Tshipembe vhu nga itwa fhedzi u ya nga mulayo na maanḓa a ndayotewa . 
Nga vhanga ḽa izwi , ndi mveledziso ya zwikili fhedzi i itwaho kha mbekanyamushumo dza u guda sa zwe zwa dzheniswa kha Muhaga wa Mbekanyamushumo ya U guda dzi ṱanganedzwaho . 
Khethekanyo dza GCIS
Zwitevhelaho zwi ḓo themendelwa : ḽitheresi ya khomphyutha , zwikili zwa nomboro zwo ṱangana na zwikili zwavhuḓi zwa vhudavhidzani ha u ṅwala kana ha u amba . 
Muṅwaleli ndi Vho-Nelson Matibe .
Vha fare mabambiri a tevhelaho :
Thandela dza zwenezwino dzo katela u bveledzwa ha zwiṅwe zwikhala zwa u paka na u lugisa kha tivha ḽa maḓi a lwanzhe . 
Vhuṱambo ha vhutsila ho fhambanaho hu farwa Afrika Tshipembe ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
6 . Mulanguli wa CBP u fanela u ṋekedza mvelelo dzi dzhielwaho nṱha dzi kwamaho mafhungo a Komititshimbidzi ya IDP u ita uri hu vhe na mbambedzo vhukati ha zwi dzhielwaho nṱha zwo ṱumanywaho na mafhungo a IDP na mvelelo dzi dzhielwaho nṱha dza wadi .
Vha ḓo kona u sedza kha databeizi vha vha vhudza arali vha kha mutevhe .
U sedziwa ha dziṅwe ndila dzo fhambanaho dza u bveledza muḓagasi dzi nḓilani , hu tshi katelwa na thandela dza nga nnḓa ha mikano kha dzingu ḽa Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC ) , kha haiḓiro , gese na malasha .
24 Zwi shumiswa zwa vhurendi na zwin. wevho
zwiimiswa zwo imiswaho zwine zwa tea u thomiwa u itela u langa maitele
Ṅwedzi wa Fulwi ndi muṅwe une ra elelwa mushumo wa vhaswa vhashu we vha u shuma kha mbofholowo yashu . 
Mushumo wa u fhaṱa u songo fhelaho u vhaliwa kha mbadelo dza ḓivhazwakale . 
Musi ri tshi khou langa mutsiko wa mashango a dzitshaka kha u dzhia pfunzo ya ndaka nga kha themamveledziso dzo vhalaho , ri ṱanganedza mveledziso ri na mbilaelo . 
Ndangulo ya shishi ya vhufamuraḓo ho kalulaho vhu tea u vha hone kha tshumelo dza ndondolo ya mutakalo dzoṱhe . 
Nga mbuelo dza ikonomi , u fana na mishumo ya u shumiswa ha ikonomi yo khwiniswaho , u sedzesa kha themamveledziso zwi vhonala sa tshialusi tsha nyaluwo ya ikonomi i dzulaho i hone ya vundu . 
Kha mveledziso dza madzulo , zwi a vha khwine arali hu si na luhura kana luvhondo kha mukaṋo wa tshiṱaraṱa . 
Mulayotibe u ḓo engedza Mulayo wa Khwiniso wa Milayo ya Ndaka ya Vhuluvhi , 2003 ( Mulayo 28 wa 2013 ) .
Onyolowani sa tshimange ni awele .
Mawanwa a tsedzuluso a ḓo thusa mihasho kha u pfesesa khwine mafhungo a kwamaho zwitshavha , na a ṱoḓeaho kha zwitshavha .
Khumbelo dzo phurosesiwa kha vhege mbili . 
Komiti dza wadi :
VHAFUMAKADZI A VHA NGO KHWAṰHA , VHA TEA U DZULA ZWIṰANGANI
8 Nyendedzi dza U thomiwa na U shuma na Komiti dza Wadi dza Masipala , 2005
Phambano ya mbeu i dzulela u sumbedzisa tshivhalo tsha nṱha tsha vhanna , zwine zwa nga vha zwi tshi elana na u daha . 
Mulayo u na khethekanyo dzo fhambanaho dzine dza ita mbetshelwa dza ndaṱiso dzi badelwaho kha nyimele idzo . 
Muhumbeli u tea u humbela nga nḓila yo randelwaho . 
U tshimbila na u gidima vha tshi ya masia o fhambanaho hu si na u kuḓana
Mivhigo iyi i ṋekedza zwitshavha nḓila dza u ṱola mveledziso .
U thola
Naho zwo ralo , Ndayotewa i ṱoḓa zwinzhi u fhirisa tsireledzo ya pfanelo , i ṱoḓa u ṱuṱuwedziwa ha pfanelo . 
Luambo lwa Zwiga lwa Afrika Tshipembe
Mbilo ya u ṱo ḓa u itwa ha zwithu nga u ṱavhanya nga fhasi ha ndima 8 ya Mulayo wa Pfanelo dza Vhamedzi vha Zwimela : R650 ndingo i ṅwe na iṅwe
Carnival i ḓo shela mulenzhe kha u kombetshedza vhuthihi , u fhaṱa lushaka na u kovhana muya wa vhufunashango ḽau . 
( 3 ) A hu na muthu ane a ḓo hanelwa dzilafho ḽa tshiimo tsha shishi .
Kha vhige nga ha mishumo kha Khoro ya AIDS . 
Mbonalo ya zwithu
Zwifhirisafulufulu nga zwivhili , arali zwi khou ṱoḓea , zwi ḓo fhiriswa khathihi u itela u linganyisa u tsitsela fhasi . 
Ndaka yo vha mutheo wa zwa vhubindudzi ha ndeme , ho dzudzanyeaho nahone hu lambedzwaho kha zwa u rengiswa ha daimane . 
2.1 . Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha " mvetamveto ya Muhanga wa Mveledziso ya Ḓorobo dzo Ṱanganelanaho ' u itela vhukwamani na vhashumisani vha ndeme , na tshumisano ya mivhuso .
Tswikelelo ya muṱanganelo kha zwiimiswa na zwithu zwa ndeme : Mepe u re afho fhasi u ṋetshedza tsedzuluso ya tswikelelo ya muṱanganelo kha zwimiswa zwo khethiwaho na zwithu zwa ndeme , hune mivhala midala yo dombelelaho ya amba tswikelelo ya khwinesa na vhupo ha muvhala wa pinki ha vha tswikelelo i si yavhuḓi kha zwiimiswa na zwithu zwa ndeme . 
Hulisani u a kona u vhofha zwienda zwawe .
Hezwi zwo livhiswa kha u ṱanganedzwa ha thandela dza ndeme dzine dza vha na u vhuedza huhulwane kha ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho na u fhira zwine zwi khou sedza kha u vhuedza hu vhonalaho hune ha ḓo vhuedza ikonomi kha u honolola zwiṅwe zwa ndeme .
U itela u thoma u shumisa u khwinisa hu yaho phanḓa , vha ṱoḓa u pulana ha vhunzani , khwaṱhisedzo na ndango . 
Ḽeveḽe dza nṱha dza u konḓelela amonia dzi nga swikelelwa nga u ḓowela tshivhalo tsha fhasi tsha ḽeṱhaḽa . 
U ita mbetshelo dza u iledza maitele ane a vhaisa a kwamaho u pomoka vhathu vhuloi ; u itela u tsireledza zwitshavha kha khakhathi ine ya kwama vhuloi ; u itela uri maitele ane a vhaisa a kwamaho zwa lutendo lwa zwa vhuloi a dzhiiwe a vhugevhenga ; uri hu vhe na ndaṱiso ( ṱhamu ) kha zwa maitele ane a vhaisa sa ayo o no ḓi bulwaho ; na zwiṅwe zwi kwamanaho na izwi .
Hu nga itwa mini arali hu na khanedzano ?
Khetho tharu dza u shandukisa ndi dzi tevhelaho : 
Mveledziso ya zwifanyiso*
Mulangadzulo , DA i khou humbela uri vha fhe ndaela muthu onoyo o itaho izwi - ngauri a zwongo vhuya zwa reriwa na luthihi kha Foramu ya Zwimebi Zwihulwane - uri a dzime tshishumiswa tshenetsho , a ri tendele uri ri pfukisele mihumbulo yashu , ine Mulayotewa- wo lwelwaho zwi tshi konḓa vhukuma - wa amba zwone .
Vhupfumbudzi ha fhasi kha u ṅwalisa sa nese na mubebisi hu ṋetshedzwa kha yunivesithi dzo ṅwaliswaho na kha khoḽedzhi dza zwa vhunese zwo ṱangana na dziyunivesithi . 
b ) Fothokhophi iṅwe na iṅwe yo ganḓiswaho ya siaṱari ḽa muelo wa A4 kana tshipiḓa tshayo tshi re kha khomphyutha kana eḽekithroniki kana i vhaleaho R0,40 nga mutshini
Thelevishini ya HD a i ṱoḓei uri vha kone u vhona khasho dza didzhithala , fhedzi arali mbekanyamushumo dzo rekhodiwa nga HD vhashumisi vha theḽevishini ya HD vha ḓo vhona zwifanyiso zwo khwinifhalaho zwe zwa vha zwi sa konadzei kha khasho ya analogo .
Mafhungo ane , nga muhumbulo wa khomishini , a tea u vha mafhungo a vhukuma a ṋetshedzwa kha midia na mbudziso dzi a fhindulwa nga vhuḓalo na nga u ṱavhanya . 
Kha vha ṋetshedze fomo idzo kha Vhalangi : Ndaulo ya u Vhambadela Nnḓa na u Ṱunḓa kha ITAC .
Serisi dza data na mavhungo ane a vha hone o engedzedzwa na u vhumbwa nga huswa nga nḓila i tevhelaho : 
Vhorapolotiki vha tea u humbula nga ha madzangalelo a nnyi na nnyi musi vha tshi sima milayo na u ita vhulavhelesi . 
U sumbedza u tea ha zwithu , tsumbo , Vha tea u vha vho tou hangwa .
Tshivhumbeo tsha vhuvhili tsha tswikelelo . 
Afrika Tshipembe sa Dzangano ḽa Muvhuso kha Mulayo wa Roma wa Khothe ya Vhugevhenga ya Dzitshakatshaka nahone sa muraḓo wa Buthano ḽa Madzangano a Muvhuso zwo tou tea uri ḽi ṋewe nḓivhadzo nga Mutshutshisi nga ha Khumbelo ya Tshihaḓu kha ICC na u thetsheleswa kha fhungo iḽi , zwihulusa sa izwi vhukwamani ho vha ho dzudzanywa .
Hezwi a zwi mangadzi musi ho sedzwa fhungo ḽa u salela murahu ha pfunzo he ha swikisa kha u valwa ha khoḽidzhi dza tekiniki na dziṅwe vunḓuni . 
halutshedzo
Masipala wo thoma databeizi ya muṋetshedzi . 
Ndo laela dziminisiṱa uri vha sedze zwo salaho .
IMC i ḓo isa phanḓa na u monithara nḓowetshumo iyi .
Themamveledziso ya vhuendi i tikedza vhudzheneleli ha ndeme ha ṱahe na uri ndi ha ndeme kha khoniso ya nyaluwo ya ikonomi .
Phindulo dzi re afho nṱha kanzhi ndi zwikhau zwa u tandulula thaidzo .
Ro vho ḓo tea u bveledzisa mbekanyamitele na mihanga ine ya ela bono na u ḽi ṱumanya na u ḽi ṱumanya na milayo i re hone kha sisiteme . 
Ṱhanganyelo ya figara dza mbuelo ya lushaka , naho zwo ralo , a i sumbedzi uri zwigwada zwoṱhe tshitshavhani zwo vhuelwa na nga nyaluwo ya ikonomi . 
U ita ngudo zwi tshi ya kha u wana phemithi dza fhethu ha u laṱa mathukhwi . 
Hezwi zwi amba uri mudzulapo munwe na munwe u fanela u kona u swikelela madi na mbuelo dza u shumisa madi .
Mulayo , malugana na vhuḓifhinduleli na ndifhelo zwa zwipondwa zwa tshikafhadzo u tea u thoma u shuma . 
Afrika Tshipembe ḽo kumedza muvhigo kha UN CSW60 nahone izwi zwi ḽi ṋea tshifhinga tsha u kala mvelaphanḓa yo itwaho u bva u thomani ha demokirasi yashu .
Pfanelo dzoṱhe dza Mulayotibe wa Pfanelo dzi na phungudzelo , arali idzo phungudzelo " dzi tshi pfadza nahone zwi tshi nga ṱalutshedzwa zwi khagala kha tshitshavha tsha demokirasi . "
( 5 ) Tshumelo dza tsireledzo dzi tea u shuma , na u gudisa khathihi na u ṱoḓa uri Miraḓo yadzo i shume nga nḓila i tevhelaho Mulayotewa na mulayo , zwi tshi katela mulayo wa dzitshaka wo ḓoweleaho khathihi na thendelano dza dzitshaka dzi vhofhaho Riphabuḽiki .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 3 U vhala ( orala/ kana nḓowenḓowe/ kana maṅwalo ) U vhala na vhagudi
Zwa uri vhuloi ( maanḓa a sa ṱalutshedzei ) ndi havhuḓi kana vhuvhi zwi bva kha mvelele dza vhathu .
Phambano kha maitele a muanḓadzo wa mathomo , muanḓadzo wa vhuvhili u nga si ṱuṱuwedzwe nga dizaini ya fhethu hune milambo na maḓi a mashika zwa shululela lwanzheni nahone ho ḓitika zwihulwane kha zwiimo zwa tsini na vhugabelelo ha zwa maḓanzhe . 
Dziṅwe dza khaedu dzo livhanaho na u thoma u shuma ha mbekanyamaitele ya luambo lwa pfunzo dzo dodombedzwa .
Hezwi zwi dovha zwa vhea shango sa fhethu ha vhuendelamashango ha mitambo na u dovha u ṋea tshikhala Tshigwada tsha Afrika Tshipembe .
Honeha ri fanela u dzulela u sedza vhurangeli hashu nga ngomu ha maitele o katelaho zwoṱhe a mbuedzedzo ya ṋetshedzo ane a khou itea zwino . 
Maga a tevhelwaho
U vhala wiḽi na thesitamennde zwo pfufhifhadziwaho
Ri na muri wa Khiresimusi ngomu nḓuni .
A ḓikhiṋetshela kamarani yawe ya u eḓela .
Ndi khou tama u dzhena kha khoso yo bulwaho afho nṱha . 
Zwazwino hu na u rumela hu si gathi ha maanḓa u ya kha komiti dza wadi na nḓila ya khonisevethivi ine ya vhonala a i khou ṱuṱuwedzwa nga Nyendedzi hu si nga tsenguluso i re na ṱhogomelo ya theo ya mulayo kana ngudo na tshenzhelo ya nyito .
Magaraṱatai a re na maipfi a nyito dzo fhambanaho - u fhufha , u gidima , u thamuwa , dzula , u tshimbila na u ima .
U ṱalutshedza zwiitisi na zwi ṱuṱuwedzi kha tshiṱori
Hezwi zwi livhisa kha ndovhololo nnzhi dza maitele . 
Ro no thoma u ita nyito kha u fhungudza u fhelelwa nga mishumo .
Hu tea u vha na nzudzanyo , ndugiselo na u rekhoda nyambedzano nga vhuronwane uri hu kone u vha na u tevhelela ho teaho nahone maga a nga kona u dzhiiwa o thewa kha tsheo dzo dzhiiwaho muṱanganoni .
Maitele aya a ḓo thusa kha u lavhelesa na u vala zwikhala kha vhashumi na ṱhoḓea dza vhukoni ha masipala kha ndangulo ya thandela . 
mutholiwa kha 083 450 4367 mushumiwa senthara ya ṱhingo ya GEMS u ḓo vha founela musi vha tshi kona u amba .
U dzudzanya u nyeṱulela ha midia na sesheni dza netiweke . 
U shaea ha vhathuvhatamisi dza vhafumakadzi
Muhasho u tea u sedzulusa hafhu tshivhumbeo tshawo tsha ndaela kana maitele a imelaho vhuṱumani , ngamaanḓa zwi tshi kwama vhomadzhisiṱiraṱa na vhatshutshisi . 
Zwo ralo , mbekanyamushumo yo itwaho nga u tou funa i na mafhungo a ofhisaho ane ha bveleli nga fhasi ha pulane nthihi , ya khombekhombe . 
U itela u khwiṋisa saintsi na thekhinolodzhi na u sika mishumo , ri khou bidela u fara thelesikoupu ya radio i no pfi Square Kilometre Array .
Tsumbo dza thekhinoḽodzhi idzi dzo ṱaniwa nnḓa ha lufhera ulu ṋamusi . 
( a ) u kovhekanywa ha mbuelo yo kuvhanganywa ngauralo nga lushaka vhukati ha muvhuso wa sia ḽa lushaka , vunḓu na kha zwipiḓa zwa muvhuso wapo nga nḓila ya ndingano ;
Vhabveledzi vha Muhaelo vha Afrika Tshipembe na Tshiimiswa tsha Muhaelo tsha Muvhuso zwi shela mulenzhe muhulwane kha ndango na u thivhelwa ha malwadze a phirela , nga u bveledza Muhaelo wa vhathu na anthiseramu dza u lwa na malwadze ane a khou kwama mashango ane a khou bvela phanḓa . 
Ndaulo ya tshikolodo tsha dzikhasiṱama zwa zwino ṋea tsenguluso ya tswikelelo uri i itwe kha khasiṱama dzi ḓaho nga tshifhinga tsha u ita khumbelo ya tshikolodo . 
Mangilasi na khonthakithi lentsi zwoṱhe a zwo ngo katelwa kha ṅwaha wa mbuelo
Maṅweledzo ( Samari ) ( maraga dza fumi ( 10 ) dzine dza tea u shandulelwa kha phesenthe ṱhanu ( 5% ) )
Bulani uri dzi kha tshaneḽe ifhio nahone nga tshifhingaḓe .
Kha vha dzhie tsheo ya fhethu hune ha ḓo vha na tshiṱudio na fhethu ha zwi tshirathiseli .
Ndima dzo fhiraho dzo sumbedza uri u shumiswa ha ngona dzine dzi sa dzhie sia dza vhukuma hu a konadzea nga u angaredza ngauralo ri nga amba nga ' saintsi ' ya vhukuma . 
Kha u ṱuṱuwedza u vuliwa ha zwipikwa zwiswa kha Khabinethe , ikonomi , poḽotiki , tsireledzo , mvelele na dziṅwe nḓila dzo shumiswa . 
Musi zwitshavha zwi tshi khetha mabunga kana tshumelo dza mirurela ya malatwa , zwi tea u sedza mitengo yao , u leluwa siani la kushumisele khathihi na kuthogomelele , kutsireledzelwe kwa mupo , vhukoni ha vharakontiraka vhane vha bva henefho zwitshavhani kha u kwea sisiteme idzi nahone sisiteme idzi dzi o khwiisa mutakalo u guma ngafhi .
Mushonga wo randelwaho na matheriaḽa wa dzhekiseni
Ri khwaṱhisa fulufhelo ḽa vhatheli kha ndangulo ya muthelo na u tevhedzela nga vhuḓiṋetshedzi zwi tshi da kha muthelo wavho . 
Maitele a no ṱavhanyisa zwithu a tea u simiwa nge ha vha na nyambedzano na mimasipala na miṅwe mihasho ya mavundu . 
U THOMA
Mugudi u vhala a tshi ḓiṱola kha u elelwa ipfi na u ḽi pfesesa. U sumbedza u pfesesa kushumisele kwa zwiga zwa u vhala ( zwitopo , zwivhudzisi , zwigagarukela , zwiḓevhe ) musi a tshi vhalela nṱha .
1.2 Bono na ndivho ya muhanga wa mbekanyamaitele
Sisiṱeme ya nzudzanyo ya zwino a i sedzi zwa milayo ya ndangulo ya khonṱhiraka , zwine zwa vha zwone zwe ndangulo ya ḽizi ya sendekwa khazwo . 
Afrika Tshipembe ḽi na phimo ya u vhulunga masheleni ya fhasisa kha tshigwada tsha BRICS . 
Zwino nnḓu yavho yo no vha yanga na yone .
PHUROGIREME YA VHUKONI
Khwairi ya muhasho yo dzhenelela musi wa Vhuṱambo ha u Pembelela Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi nga Foramu ya Vhagudisi ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi ya Ṅwaha nga Ṅwaha ya Vhufumi . 
Vhadzheneli vha ita miduba yo sedzanaho .
Mukonṱiraka u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha ndozwo iṅwe na iṅwe ine Vundu ḽa nga i wana nga nṱhani ha ḽiga ḽo raliho ḽine Vundu ḽi nga ḽi dzhia , u ya nga davhi ḽa fhungo iḽi . 
U humbela nthihi kha senthara dza u tou ḓiyela dza tsini dza GEMS ( vha dalele www.gems.gov.za na u puṱedza kha " Contact US " kana u ri founela kha 0860 00 4367 u itela u wana hune senthara ya u tpu ḓiyela ya tsini ya vha hone ) .
Nga u angaredza , vhashai vho vha vha tshi khou tshila nga miholo ya 12% fhasi ha tshikalo tsha vhushai , zwine zwa elana na ikonomi nnzhi dzi bvelaho phanḓa dzi vhambedzwaho . 
Tshiṱori tshi re na mathomo , mutumbu na magumo .
Nyimele idzi dzo sumbedzwa khagala kha mulayo ; dzi elana na u tsireledza vhuṋe ha madzhendedzi na vhubvo na zwidodombedzwa zwa mishumo , vhukoni vhune ha ḓitika kha tshidzumbe tshine ra tea u tshi vhulunga . 
A ṋuṋedza fuḽauru fhasi tsini na mmbete .
Vho Ndau : Ndi ndau ifhio yeneyo ?
3.4 U dzhenelela ha Muphuresidennde na vhakwameaho vhoṱhe ho ita uri zwikolo na mabindu zwi vhuelele ngonani .
Ndi madzangano o newaho maanda nga Mulayo a u davhidzana na vhathu , u todisisa na u ita dziphurophozala kha SAGNC malugana na madzina a vhupo .
Ho vha na u swikelelwa nga luvhilo ha Mvuwo ya Afrika : 
a hu kandiswi minwe kha vhana vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16 .
Heyi khethekanyo ya muvhigo wa mugaganyagwama i ṋetshedza manweledzo o fhelelaho nga ha khumbulelo dzoṱhe dzo shumiswaho kha makumedzwa a mugaganyagwama : 
madzangano a si a muvhuso
Nḓisedzo ya tshumelo
U fhindula na u thoma u vhudzisa na u fhindula mbudziso dzi konḓaho , tsumbo : Ndi ngani ni songo . . . . ? , Mini . . . . ?
U gonyiswa ha tshiimo tsha mushumo hu ḓo vha na mbuelo dziṅwe nga nnḓa ha u ṋetshedza tshenzhemo ya mushumo .
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi nḓila ya vhulamukanyi ine ndivho yayo ha vha u dzhenisa zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho kha phambano na vhaṅwe vhane vha kwamea malugana na u pfiswa vhuṱungu ( vhapondwa , vhakhakhi kana zwigevhenga , miṱa i kwameaho na miraḓo ya tshitshavha ) kha u wana vhoṱhe vhuṱungu , ṱhoḓea na mbofho nga u ṱanganedza vhuḓifhinduleli , u lifha kana u vhuyedzedza zwithu kha muṋe wazwo , na u dzhia maga a u thivhela u bvelela hafhu ha itsho tshiwo na u ṱuṱuwedza vhupfumedzani .
Kha dziṅwe nyimele nḓivho iyi i nga kha ḓivha yo no vha hone tshitshavhani nga kha dzibugu kana dzidzhenaḽa fhedzi izwi a zwi ambi uri vhane nḓivho iyo vho thomaho nayo vha fanela u siiwa nnḓa .
Muthu ane a khou ṱoḓa u swikelela Rekhodo ine ya vha na mafhungo awe ene muṋe .
Ro vhona ndingo ya u ṱoḓa u khethela thungo pfunzo ya vharema kha ḽeveḽe iṅwe na iṅwe u bva kha zwiimiswa zwa mvelaphanḓa zwe zwa vha zwi hone ngomu ha shango , na u bva kha tshelede dza dzitshaka dza muhumbulo wa pfunzo na maitele . 
Tshivhumbeo na tshifhinga tsho teaho tsha u vhea iṱo kha thandela na u vhiga zwi ḓo fhambana kha dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe nahone zwi ḓo bva kha zwithu zwi fanaho na saizi , tshifhanga , khovhakhombo na u konḓa ha thandela . 
A thoma nga maḽeḓeredanzi .
Zwi khwaṱhisa ndango ya mavhusele a zwiimiswa na u alusa thikhedzo ya muvhuso khavho .
I tou vha nḓila ine muvhali a toḓa u bvisela khagala kupfesesele kwawe .
Musi muhwelelwa a tshi vhofhololwa , Muhasho wa Tshumelo ya zwa Vhululamisi u ḓo ṱhogomela uri muhwelelwa a re kha parole u a lavheleswa .
U ya nga ha u dzhiela nṱha mbuelo , a ho swikelwa nyaluwo . 
Ho sedzwa thendelo u thoma nga murahu ha u dalela GP lwa vhuṱanu - Nyimele ya shishi ya dzilafho kha DSP na u shumisa muṋetshedza tshumelo a si wa DSP
Muaro wa u tou funa u nga ṱoḓa muhumbulo wa vhuvhili na phurothokholo dza ndondolo i langwaho
Zwavhuḓivhuḓi , vhaakademi vha a kona u fhambanyisa vhathu vhaṅwe vhane vha amba nga tshavho tshifhinga tshinzhi u fhira na miraḓo ya zwiṅwe zwigwada . 
Khanḓiso ya mafhungo , zwitatamennde zwa mbekanyamaitele ya masheleni zwa tshiofisi na maambiwa a miṱangano ya mbekanyamaitele ya masheleni zwo shumiswaho zwo wanala u bva kha webusaithi dza bannga dza vhukati dzi tevhelaho : 
Vha ḓo tendelwa fhedzi u ṅwalisa , arali vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe kana muthu wa zwa mulayo a re na ofisi yo ṅwaliswaho Afrika Tshipembe .
Khamphani kana Close Corporation kana vhuimeli ha dzangano ḽi si ḽa mbuyelo i sa binduliho .
Khabinethe i tikedza khuwelelo nga Minisiṱa ya " madzhenele khadzo lwo fhelelaho nga shango " a hedzi thaidzo dzi pfadzaho dzo ḓiswaho nga zwitshavha , dzine dzi ḓo tandululiwa nga kha : u thomiwa ha Manḓalanga a Vhulanguli ha Mikano zwine zwa ḓo thusa vhukhwine kha u langa mikano , maṅwalo a vhathu vhane vha khou dzula Afrika Tshipembe , vhupholisa vhu shumaho na u vhona uri milayo i khou tevhelwa khathihi na Mulayotewa wa Riphabuḽiki nga vhadzulapo na vhabvaho kha maṅwe mashango .
Arali ifa li nga fhasi ha R125 000 , kha vha dadze dokhumenthe dzi tevhelaho :
Kha vha vha vhudze uri muzika u dovha wa vha na tshaka dzo fhambanaho dza phatheni dza noti dzine dza tevhelwa . 
Hezwi zwi tea u tshimbilelana na maimo ane nga nzulele a farwa nga vhashumi , nahone hu si na u thithiswa ha nḓila ya pfukiselo nga vhashumi nga nnḓa ha musi zwo ḓivhadzwa nga maimo avho a mushumo o ḓoweleaho . 
U vusuludzwa ha themamveledziso ya ACT kha Vhusimamilayo uhu i ṱoda u itwa nga u ṱavhanya . 
Mvetomveto ya Mulayotibe i ṱoḓa uri arali muṱolamuvhalelano o ḓiṅwalisaho a tshi shuma sa khamphani , madzina a vhalanguli a fanela u vhonala kha ḽethahede ya khamphani iyi . 
Hu pfi tshavhi dza Angola dzi tea u kona u dovha dza vha na vhudzulapo ha shango ḽadzo ḽine dza bva khaḽo , vhunga nyimele dzine dza ṱalusa uri muthu a vhe tshavhi dzi si tsheho .
Foramu ya Lushaka ya Vhugevhenga ha Khemisi i tshimbidza ṱhoḓisiso dza lushaka zwi tshi kwama vhugevhenga ha khemisi , u davhidzana na vhashelamulenzhe , na u tshimbidza mafhungo a zwa vhusevhi . 
Muhumbeli o bvelelaho u ḓo livhana na tsedzuluso dza vhutsireledzi na khwaṱhisedzo dza ndalukanyo . 
Sekhithara i na thero khulwane tharu na tshivhalo tsha thandela dzine dza farisana na u tandulula thero dzo ṱanganedzwaho . 
Ṱhalutshedzo ya kutshimbidzele kwa u pulana
Ngauralo , khaedu kha Gireidi dza 4 - 6 ndi ya u dzudzanya thikhedzo u itela vhagudi avho khathihi na u vhona uri nzudzanyo ya kharikhuḽamu i khou bvela phanḓa kha vhagudi avho na u swikelela zwikalo kana maimo sa zwe zwa itiswa zwone u itela uri vhagudi vha kone u swikelela thodea dza gireidi dzi tevhelaho .
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha maṱanu uya kha a fumi a mushumo .
1.8. Khabinethe i tamela Tshitshavha tsha Madzhuta a Afurika Tshipembe Rosh Hashanah ya madakalo vhukuma ya dzi ( 5-6 Khubvumedzi 2013 ) .
Ṱhuṱhuwedzo ya u dovha u khethekanywa ha maitele ane ndi oneone sa zwine wa nga tou nanga zwi khou tea u tou rekhodiwa . 
Ndaulo maelana na vhuḓifari , ndaulo na ndangulo dza ndingo kha ṱhanziela ya nṱha na dzone dzi a tiwa . 
Kha vha ṋee zwigwada minetse dza 30 u bveledza mugaganyagwama wa u shuma wa masipala .
Tshi sumbedza tshivhalo tsha vhathu vhane vha shuma , vhane vha sa shume na vhane vha si ḓidzhenise kha zwa ikonomi , u fana na vhana na vhathu vho nothaho . 
Khohakhombo dzi a shanduka kana dza vhonala nga tshihaḓu musi thandela i tshi khou bvela phanḓa .
U ḓibvisa hu ḓo itea ṅwaha muthihi nga murahu ha datumu ya u ṱanganedzwa ha nḓivhadzo , nga nnḓa ha musi nḓivhadzo yo ta datumu ine i kha ḓi ḓa .
Ngudo dza u ela dzi shumiswa u khwiṋisa mbekanyamushumo na u ḓivhadza tsheo nga ha nyavhelo dza zwiko dzi tevhelaho . 
Vhatshimbidzi na Komiti ya Wadi
Nga u themendela ḽiṅwalo iḽi , miraḓo ya Phalamennde , muṅwe na muṅwe washu o dzulaho hafha , vha khou ri ri ḓo swikelela vhuḓifhinduleli hashu . 
Maraga wa zwa vhashumi wo kwamea zwinzhi nga vilili ḽa ikonomi , nga u xelelwa nga mishumo yo livhiswaho kha mbambadzo ya bindu na thengiso , mveledziso , mimaini , vhulimi na vhuendedzi . 
21232 U bvafhi iwe tshisusu ?
Vhagudisi vha tea u gudisa vho tou fombe kha u bveledzisa zwikili zwa u ḓivha kha masia maṋa oṱhe a u guda , na kha sia ḽa Nyambo na Mathemathikhi .
Mivhigo ya vhubindudzi i swikiswa nga kotara kha Komiti ya Masheleni na Vhubindudzi . 
Tsedzuluso thangeli dzi dzinginya uri mbekanyamushumo dzi na mvelelo dzavhuḓi kha u guda . 
Nyambedzano ya foramu / tshigwada :
Phambano vhukati ha tshipondwa na muthu ane a si vhe tshipondwa kanzhi a i tou vhonala ; ndi ngazwo zwi tshi nga vha thaidzo musi ho sedzwa zwo teaho u ṋetshedza zwipondwa tswikelelo ya tshumelo dzi fanaho na pfunzo , dzinnḓu na mishumo nga u tou nanguludza . 
Ndaṱiso i anzela u sendedza thungo madzangano na u ita uri thandululo ya nndwa i konḓe vhukuma u i swikelela . 
Tshithu tshithihi nga vharangaphanḓa vha vhafumakadzi ndi uri vha vhuya vha ita tshanduko kha dzangano , vha ṱoḓa hezwo zwi tshi bvela phanḓa kana zwi khwiniswe u ya phanḓa na musi vha si tsheho . 
hu sina muṅwe muthu o wanaho pfanelo dza ṱho ḓisiso , thendelo ya u gwa mugodi kana thendelo ya u fara pfanelo kha minirala wonoyo na mavu aneo .
Muhumbeli wa mushumo o bvelelaho u tea u takalela u saina muano wa tshiphiri na Muhasho . 
Zwi amba uri , zwauri lupfumo lu khou kovhekanywa u lingana zwi tea u .
Kha ri ṅwale
A vhai vhulunge sa vhuṱanzi ha uri vho ita khumbelo .
U khwaṱhisedza u shumiswa ha maḓi hu sa nyeṱhi na mbuelo dzi linganaho dza zwitshavha , zwiko izwi zwi tea u tsireledzwa , u langiwa , u vhulungwa u shumiswa , na u bveledziswa nga nḓila i pfadzaho . 
Kha vha dzule vha tshi khou tevhelela na u isa phanḓa u swikela thandela yoṱhe i tshi fhela . 
Vha vhukale ha miṅwaha miṱanu zwikoloni
Arali muiti wa khumbelo a songo ḓivhadzwa nga ha mvelelo dza khumbelo dzavho kha maḓuvha a mahumi mavhili na maḓuvha maṱanu na mararu a datumu ya u vala , vha nga ḓi dzhia sa vha songo konaho u swikelela . 
Zwikhala zwiṱuku zwa tsireledzo zwi tiwa u ya nga zwi tevhelaho : 
Mutsho u a rothola .
A hu tou vha na thendelano i fanaho yo ḓoweleaho nga ha muelo wo linganaho ya fhethu ha kereke . 
r ) Vho Jimmy Gotyana ( Tshitshavha Zwatsho ) ; na
Vha vha ṱalutshedze zwavhuḓi uri arali vha vhuya vha ṱanganedza muṱangano vha lavhelelwa uri vha u dzhenele .
Nḓowetshumo ya mukumba ya Afrika Tshipembe yo vha na nyaluwo i dovhololaho , yo itiswa nga maanḓa nga u gonya na u tsa kha ṱoḓea ya musi hu tshi ṱoḓou kunakiswa . 
Nḓila ya dziwadi kha ṅwaha wa 1
U ya nga havho Yesu ha ngo vhuya a vuwa vhafuni . 
Maano a vhupulani kha mbekanyamaitele dza muṱaṱisano a vhona uri mitengo i vhe fhasi nga maanḓa ya thundu dza mveledziso na thundu dza u shumisa , ho katelwa manyoro na zwiḽiwa . 
Muhanga wa u fhedzisela wa zwa mulayo wo vha u sa athu vha hone . 
U langula vhashumi na vhukoni zwo ambiwa nga hazwo nga u vhona zwauri poswo dzoṱhe dza ndangulo dzo ḓadzwa nga nḓila yone , na vhuimo ha ndangulo ya maongelo ho khwaṱhisedzwa kha yuniti dza dzilafho ḽa mutakalo , na zwiko zwa masheleni na vhathu . 
Komiti yo dzinginya uri milayo ya redzhisiṱeresheni i fanela u katela u ṱanganedza mulayotewa wa tshikolo , une wa fanela u katela mbetshelwa na mavhusele . 
_ Ṱhoho ya tshishumiswa tsha u tumula na u fhandula i fanela u kwewa nga vhutsireledzi kha mufhini nga tshishumiswa tsho fanelaho sa tsumbo tshezela kana baudu .
Kha vha dzhiele nzhele nyimele dzi tevhelaho na nḓila dzine dza nga shumiswa .
Wekishopho yo katela ṋetshedzo dzo fhandekanywaho kha ngudo dza tshipiḓa tsha vhuṱhogwa dzi tevhelaho dzo bulwaho afho nṱha : 
Sa izwi zwi tshi tshimbilelana na pfunzo kha pfanelo dza vhathu na mafhungo a mvelele dzo ṱanganelaho , vhupfumbudzi ha ndangulo ya pfanelo dza vhathu ho dzudzanyiwaho ha matshudeni oṱhe kha vhuimo ha vhurangaphanḓa na phothifolio dza tshanduko dzo thomiwaho kha komiti dza vhadzuli . 
Gumofulu ḽa ṅwaha ḽa sibadela ( zwibadela zwa muvhuso na zwa phuraivethe , vhuareloni ho ṅwaliswaho vhu songo kwamana na kiḽiniki dza masiari )
U ṱoredzwa ha ṱhalutshedzo ya " vhamagi vha nomboro phulethi " na hone hu khou dzinginywa . 
fonimi ---- ndi mibvumo yo fhambanaho ya luambo ( " tala " na " pala " ndi fonimi dza tshivenḓa )
HIV i ṱahadza sisiṱeme ya tsireledzo ya muvhili na u fhungudza vhutili ha muvhili kha tshaka dzoṱhe dza malwadze , hu tshi katelwa na mukhushwane , u shuluwa , mudinyane , TB na dziṅwe pfuko . 
Ngauralo , mihumbulo kana vhupfiwa havho ha malugana na Tshitirathedzhi tsho gaganywaho ndi zwa vhuthogwa vhukuma .
U khwaṱhisedza uri vha ndangulo ya nṱha na vha ndangulo ya zwileludzi vha na vhukoni vhu ṱoḓeaho ha ndangulo u itela u ṋekedza tshumelo dza ndeme dza zwa mutakalo . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha tea u swikelela nga nḓila linganaho kha tshumelo dzi re dzavho
Mabindu ane a khou shuma zwavhuḓi ho sedzwa ikonomi ane a langiwa nga vhaṋe vhao
Ndi zwone , vhuḓikumedzeli na bono ḽavho kha thandela iyi zwi tea u khoḓiwa . 
U nanga maipfi na zwivhumbeo zwa luambo
Nḓivhadza Mulayotibe ya ṅwaha uno wa 2014 kha mapholisa i bva kha tsedzuluso ya ṅwaha wa 1998 wa Nḓivhadza Mulayotibe kha Vhutsireledzi na Tsireledzo .
Muhasho u wana vhuḓifhinduleli hawo u bva kha ndivhotiwa dza lushaka na dza vundu dzi tevhelaho na u vhona vhuḓifhinduleli hawo ha mutheo vhu tshimbilelanaho na : 
Mme vha do bika zwiḽiwa .
U ḓisedza tswikelelo ya khaṱhulo kwayo , ndi zwa ndeme u saukanya fhethu hoṱhe ha mulayo wa khothe dzoṱhe dzo itwaho nga mulayo wa kale wa tshiṱalula , zwi tshi katela tshivhumbeo na nzudzanyo dzadzo .
Kha vha sumbedze zwiṱirathedzhi zwa ṱhaṱhuvho yo sedzesaho kiḽasirumu , nga u bula maitele , zwivhumbeo na zwishumiswa zwine zwa ḓo shumiswa u ṱhaṱhuvha vhukoni ha mugudi kha mushumo muṅwe na muṅwe . 
4.7 Khabinethe yo ṱanganedza muvhigo u bva kha Minisiṱa wa Zwiko zwa Minerala , Vhashumi na Masheleni nga murahu ha nyambedzano dzavho dzi fhaṱaho na vhakwameaho kha nḓowetshumo ya dzibannga .
( b ) vha tea u nanga vhaṅwe vhathu sa vhurumiwa havho ha tshoṱhe fhedzi arali hu si na kana hu na tshivhalo tshi sa eḓaniho tsha dzisinetha dza kale .
Mbonalo ya vhuraru i sa takadzi ine nda tama u sedza khayo ndi dziedzi yo hulelaho wa vhurangaphanḓa , vhuvhusi , ndangulo na ndaulo kha zwipiḓa zwinzhi zwa sisiṱeme . 
Ḽiṅwalo ḽa mathomo ḽa mvetomveto ḽo bveledzwa sa tshipiḓa tsha ngudo iyi . 
Mudededzi u vhala na kiḽasi yoṱhe .
Ro ḓi khuthadza kana ṱhaṅwe u ḓifhura nga muhumbulo wa uri tshiimiswa itshi ndi tshihulwanesa kha shango ḽoṱhe na tshiimiswa tshi re na vhuimeleli vhunzhi kha ḽifhasi . 
Manwe a o o tshikafhadzwa .
Komiti dza Wadi dzi tea u bveledza na u shumisa kuitele kune kwa ḓo thusa u pfukisa mafhungo o teaho u ya na u bva kha tshitshavha u ya kha khoro na khoro u ya kha tshitshavha .
Ndi zwa ndeme u vha na thendelo yo tou ṅwalwaho ya muhweleli musi u tshi ḓisa khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya u thivhela wo mu imela naa ? 
Kha ḽeveḽe ya u shumisana ha mashango manzhi , 2015 ndi tshiga tsha anivesari ya 70 ya Yuno ine ya ḓisa u sedzesa tshoṱhe kha ṱhoḓea ya u shandukisa Khoro ya Tsireledzo ya UN na zwiṅwe zwiimiswa zwa dzitshaka .
Arali muhwelelwa a pfuka nyiledzo , mulayo , mbofho kana ndaela zwo sumbedzwaho kha ndaela ya tsireledzo , muhweleli a nga ṋekedza khwaṱhisedzo ya u fara , khathihi na afidafiti , hune ya tea u bula uri muhwelelwa o pfuka ndaela ya tsireledzo , a tshi I ṋekedza muraḓo wa Tshumeleo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe ane a fanela uri-
Maimo a Fhasisa a Vhutshinyi ha ṱalutshedzi fhedzi pfanelo na milayo zwa mutheo , a dovha hafhu a ṋetshedza mafhungo nga u dodombedza ane a ḓo vha thusa kha u shumisa pfanelo dzavho na u thusa vhaṋetshedzi vha tshumelo kha u tevhedzela pfanelo dzavho sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha Tshatha , nga u vhea maimo a fhasisa a tshumelo ane vha nga a lavhelela u bva kha vhaṋetshedzi vha tshumelo .
Tshitendeledzi tsha u pulana tshi tea u bulwa khathihi na u dodombedzwa kha masipla muṅwe na muṅwe .
4.2 . Khabinethe i fhululedza Vhasuthu kha u fhirisela maanḓa hu so ngo dinaho nahone i khou vha humbela uri vha shumisane u itela mulalo na mveledziso ya ikonomi .
Hedzi ndi khaedu dzine dza khou ṱoḓa vhafumakadzi vha re kha vhuimo ha vhurangaphanḓa uri vha vhe phanḓa ha mveledziso dza khomphyutha . 
U tsela fhasi ha maḓi na mbuelo ya magwedzho a zwi monithariwi . 
Nga Ṱhangule , khebuḽu dza fibre optic dza 41 351 km odzo no phaḓaladziwa u itela u ṋetshedza u konadzea ha broadband u itela ikonomi .
Tsenguluso ya zwikonḓisi na maga a vhululamisi o dzudzanywaho i khou lavhelelwa . 
luambo lwe dzina ḽa hirwa ngalo
Vhuṅwe vhuḓifhinduleli ha ndeme ha Khethekanyo ndi u khwaṱhisedza uri vhudavhidzani nga ngomu ha tshiimiswa vhu a khwaṱhiswa nahone vhashumi vha langa mbekanyamushumo dza Muhasho . 
U thusa u sedzulusa vhaḓisi vha tshumelo .
i nga ṱoḓisisa milandu ya vhuaḓa kha mapholisa yo thomiwaho nga Mulangi Muhulwane , kana nga murahu ha u ṱanganedza mbilaelo u bva kha muraḓo wa tshitshavha , yo rumelwa kha Dairekhithoreithi nga Minisṱa , MEC kana Muṅwaleli wa Mapholisa , arali zwi tshi konadzea ; na
Kha matheriala uyu wa u vhala ho vhudziswa nḓila dza kuvhonele tharu dzo fhambanaho dzi tshi imedzana nga tshadzo . 
U swikelela pfunzo ya vhoṱhe vhagudiswa ine ya takadza zwi funwaho nga vhathu na mveledziso ya shango na tshitshavha . 
- Naa nḓila dza u dzhena dzi kha nyimele yavhuḓi na u vha na dzitswayo kana zwiga ?
Vhuṱambo vhu vhumbiwa nga tshikhala tsha ṱano , na wekishopho dzi fanaho . 
U ṋea mveledzwa yo fhelelaho kha phakhedzhi ya ndondolo iyi , thimu ya masia manzhi yo teaho ( hu na u ṱangana ha zwikili zwa thangelaṱhoḓea ) i ḓo ṋetshedzwa . 
Tsha u thoma , zwifuwomvumvusi zwi ṱuṱuwedza vhukwamani ha matshilele na vhaṅwe vhathu . 
Khabinethe i fulufhela uri ndi nga kha vhubindudzi hashu kha pfunzo sa shango hune ra ḓo kona u ita mvelaphanḓa kha u tandulula khaedu tharu dza u shaea ha mishumo , vhushai na u sa eḓana .
Ndi thandululo yavhuḓi heyo !
Naa gethe dza u ḽaisulula dzi dzula dzo valiwa nga nnḓa ha musi pulatifomo i tshi khou laisulula ?
U dzhenisa ḽebuḽu dzi dzo teaho U rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
Madalo na u vhonana na dokotela
4.113 Zwine muthu a nga khunyeledza ngazwo kha nyimele ya vhuloi ngei Zimbabwe ndi zwa uri vhaṅwe vhoraakademi vho ṱanganedza lutendo lwa uri vhuloi vhu a tshila , ngeno vhaṅwe vha tshi ri vhuloi ndi zwithu zwi siho .
5.4. Khabinethe yo dzhiela nṱha uri milayo ya sekithara ya dzibannga yo vheeswa nṱha - nahone ḽifhasini , na ṱhoḓea ya uri Afrika Tshipembe ḽi tevhele maimo a dzitshakha u fana na Basel III na milayo ya vhugevhenga ha masheleni ha Mmbi ya Mushumo wa Nyito ya Masheleni ( FATF ) , he ha tendelwa kale nga Khabinethe , nahone ha tikedzwa nga mulayo wo tendelwaho nga muvhuso .
topola zwikhala zwa themamveledziso na hune themamveledziso ntswa dza nga bveledziswa
Tsheo iyi , nga itsho tshifhinga , yo tendela Eskom u sedzesa kha thandela dza Medupi , Kusile na Ingula na kha khaedu dza fulufulu dze shango ḽa vha ḽi khou ṱangana nadzo .
Nga Khubvumedzi 2016 , thendelano dzi ḓo vha dzo fhela na mimasipala ine ya vha na u lozwea ha maḓi hu hulwane , u itela u tshimbidza zwa u vheiwa ha mazhendedzi , na u penndela modeḽe wa ndambedzo u re khagala .
u ṱalutshedza mishumo na vhuḓifhinduleli ha komiti dza wadi na miraḓo yadzo , muṱanganoni ;
17.2. Mazhendedzi a no vhona uri mulayo u tevhedzwa vho hwedzwa maanḓa a u tsireledza lushaka kha zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwa vhugevhenga .
MURAḒO MUHULISEI : Mulangadzulo , ndi muraḓo wa ino Nnḓu .
Vhatshimbidzi
Naho senthara khulwane ya u bveledza tie i tshi dzula kha vhupo uvhu , mveledziso dza zwino dzo no vhona uri vhubveledzi vhu aluwe u ya kha maṅwe madzingu . 
A hu na maṅwe mavunḓu ane a vha na lushaka lwa vhuṋe ha mavu lu fanaho , ngauralo hu tea u bveledzwa maitele a maimo a nṱha . 
Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou ṋewa tshidzulapo
Muthu muṅwe na muṅwe ane tsaino yawe ya vha kha zwi tshimbilaho na thengophikhisano o themendelwa nga mudzheneli wa thengophikhisano u ta milayo , na u saina thengophikhisano o imela mudzheneli wa thengophikhisano . 
U LINGA Tsivhudzo ya u ḽinga hu si ha fomaḽa : Muṅwalo U londota kana u ita uri hu vhe na ndalamo kha muṅwalo wa u ganḓisa
Mupo zwi dovha hafhu zwa amba vhupo hashu ha zwifhaṱo zwo fhaṱwaho nga vhathu , matshilisano na ikonomi , na mveledzwa yashu kha vhupo hashu . 
Miraḓo i tea u khwaṱhisedza uri maitele , dzilafho kana mishonga ye vha wana i ḓo badelwa musi vha saathu zwi wana , sa tshumelo dzi sa katelwi kana zwithu zwine zwa sa ḓo badelwa nga GEMS .
Ṱanganedzani zwipiḓa zwa zwiga na fhethu ( zwo tou vhumbwaho , zwivhumbwa zwo itelwaho u humbudza na fhethu ha u humbudza ) zwi sumbaho u kovha na ndeme sa vhathu na mishumo nga tshitshavha . 
Pulane dzi nga dzhia zwitshivha sa zwigwada zwi fanaho nahone vhadzhiamikovhe vha nga imela tshigwada tshi laulaho fhedzi .
Vha wana hani Rekhodo ya Mutakalo ya Mulwadze yavho ?
Kha vha ite Ṱhoḓisiso nga ha Tshumiso ya Mbekanyamaitele na u ṋetshedza ngeletshedzo nga ha mafhungo a zwa mulayo o fhambanaho nga ngomu kha dzangano . 
Vha humbelwa u dzhiela nzhele uri khungedzelo iyi i a wanala nga dziṅwe nyambo dza tshiofisi kha webusaithi ya DAC na zwiṅwe Zwiimiswa .
Ṋetshedzo ya dzibada dzo linganaho u itela u dzhena kha vhupo hoṱhe ho bveledzwaho . 
Nzimulo ya mathomo yo ḓiswa nga u bommbiwa ha maḓi a lwanzhe o ' kunaho ' o monaho a tshi dzhena kha maḓi a mashika musi a tshi bva kha vhuimazwikepe ha muanḓadzo na u bommba hu iteaho musi pulamu yo papamalaho i tshi gonya nṱha ha mavu . 
MUDZULATSHIDULO WA NCOP : Muhulisei Vho Steenhuisen , vha khou takuwa kha ḽiṅwe fhungo ḽo fhambanaho ?
Mbadelo ya diphosithi i nga itwa nga tshekhe yo themendelwaho nga bannga kana garaṱa ya khiredithi fhethu hune dza wanalea .
U vhala tsedzuluso dza ḽitambwa/ ḓirama
Miṱangano i fha Komiti dza Wadi tshikhala tsha ndeme tsha u kona u ṱangana na tshitshavha .
Vhuitwa ha tshaka zwa vhurumelazwivhambadzwa zwo dzhenelwaho . 
Mashango a Devhula ḽo bvelaho a dzula a vhashumisani vha siṱirathedzhi vha ndeme kha Afurika Tshipembe nga zwine shango ḽa kona u bveledza mbekanyamaitele yaḽo ya lushaka na ya mashangoḓavha .
Zwikimu zwo tikedzwa nga vhathu vha shumaho , hu tshi katelwa na vhadededzi na vhashumela vhapo . 
Madalo o dovha a ṱuṱuwedza themamveledziso ya u fhaṱa ya Afrika Tshipembe yo pikaho zwikhala u itela khamphani dza Afrika Tshipembe ngei ṱanoni ḽa EXPO 2020 ngei Dubai , khathihi na nyanḓano kha sia ḽa mulalo , tsireledzo na vhudziki .
Phurogireme iyi ya Vhukoni i tshimbilelana na Muhanga wa Kushumele wa Ndalukano dza Lushaka kha NQF 2
Ndi nga mini uyu munna wa mbilummbi o " thethenyea " e eṱhe musi o no panga musuku tshikwamani ?
a ) Muvhigo wa Shango nga ha Phurothokhoḽo yo Nangiwaho ya nga u rengiswa ha Vhana , zwa U itisa Vhana Vhupombwe na Phonogirafi ya Vhana .
Thuso iyi i katela u :
I sedza thekiniki dza ndangulo ya khuḓano na u ṋetshedza marangaphanḓa kha zwikili zwa mutheo zwa ndangulo ya khuḓano .
Dziṅwe dza tshanduko idzi dzo sumbedziswa kha Tshiṱirathedzhi Mbuedzedzo ya zwa ikonomi Ṱhukhu na Tshiṱirathedzhi tsha U maga tsho Ṱanganelaho . 
Mitengo ya mbambadzo kha mashango a re kule na lwanzhe i nṱha ; Afrika ḽi na mashango a fumi nthihi kha a fumbili ḽifhasini ane a vha na mitengo i re nṱha ya u vhambadzela mashangoni a nnḓa . 
Zwihuluhulu , tshi sedza zwiṱuṱuwedzi zwihulwane zwine zwa tea u sedzwa musi hu tshi dizainiwa phurogireme dzo raloho dza u pima , khathihi na lushaka lwa zwibveledzwa zwine zwa ṱoḓea kha u ṋea zwitsivhudzi hu na u vhuṱanzi ho linganaho u itela tsheo dza vhalangi dzi no pfala . 
Mutshimbidzi u ḓo pfumbudzwa uri a tshimbidze u bveledzwa ha pulane ya wadi , lune a tea u vha na ṱhalukanyo ya zwikili zwa mushumo wo raliho .
U tenda hu hoṱhe ha uri kuhumbulele kwa vhuḓi ku dzhiwa sa maitele kwao ane vhathu vhavha nao , fhedziha , o tshinyadzwa zwinzhi . 
Arali tshipikiṱere a nga wana nyimele ine ya vha khombo mushumoni/ ine i si vhe yavhuḓi , u fanela u vhea maga kha mutholi nga nḓila i tevhelaho :
Naa muhweleli a nga imelwa nga ramilayo musi a tshi khou ita khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya u thivhela ? 
PMSA : Akhaundu ya u vhulunga ya iwe muṋe .
Madzhisi ṱira ṱa u ḓo dzudzanya nḓivhadzo ya u ḓivhadza muhwelelwa nga ha ndaela ya tsireledzo na uri a ḓe lini khothe .
Ṱanḓavhuwaho ya Muvhuso U vhona uri tsedzuluso dza mvelelo dza zwa ikonomi na zwa matshilisano dza milayo miswa na ine ya vha hone dzi a itiwa u khwaṱhisedza uri dzi tshimbilelana na NDP na u fhungudza khonadzeo ya mvelelo dzi songo lavhalelwaho .
Khumbelo yavho i tea u fhelekedzwa nga tshithihi kana zwiṅwe zwa zwi tevhelaho :
Phalamennde yo dovha hafhu ya khwinisa Mulayo wa zwa Posofisi une wa shuma na zwa thikhedzo ya Tshumelo dza Posofisi ya Afrika Tshipembe , dze kale dza vha dzo ṱumana na mbadelamikovhe na mithelo ya Telkom . 
Ndaulo ntswa yo vhea ndeme khulwane kha u ṱola na u ela . 
Zwo ralo , ndaka ya tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha ḓo vhuedza vhadzulapo vha tshitshavha tshe tsha topolwa i tea u dzheniswa kha zwine mushumo wa Phurogireme ya Mishumo ya Nnyi na Nnyi yo Ṱanḓavhudzwaho . 
Ro takalela u vha hone ha nyengedzeo ya u ṅwaliswa ha vhana tshikoloni , ubva kha phuraimari ya u ranga uya kha ḽeveḽe ya theshiari .
Idzi dzi kumedzelwa nga vhomakone kha nyimele i si ya tshiofisi na tshumisano ya mufhe . 
Zwi nga dzhia maḓuvha a sumbe u i tshimbidza .
U humbula uri vha ṱanganedzaho milaedza vha tea u pfesesa zwine vha khou vhudzwa u itela u wana mvelelo dzi re dzone
migaganyagwama na maṅwalwa a elanaho nayo
Mushumo uyu u ḓo vhambedza Devhula-Vhukovhela ha ḽifhasi hu na mbidzo yo khetheaho ya vhubindudzi kha thandela dza mbulungelo dzo ṱaluswaho u thoma kha vundu . 
Awara dza 8
Mushumo washu wa u thoma
Vhunṱha ha luhura lwavho vhu fanela u vha 600 mm na 1,200 mm u ya nṱha .
Muvhuso u ṋetshedza ṱhuṱhuwedzo dzo yaho nga u fhambana , u awedzwa u thela na tshumelo dza tsivhudzo u thusa sekhithara ya phuraivethe u sika mishumo , u engedzedza kha thikhedzo ine ya ṋetshedzwa nga zwiimiswa zwa mveledziso ya masheleni . 
Vhalani pfanelo na vhuḓifhinduleli ni ambe na khonani yaṋu uri zwiṅwe na zwiṅwe zwi amba mini .
Vha vhufaragwama vho khwaṱhisedza uri makumedzwa a Khomishini ya Filimu ya Gauteng zwa zwino zwi khou sedzuluswa . 
Nyimele iyi i khou ṱoḓa pulane i bveledzaho na u vhuedza kha riṋe .
Khumbelo i tea u fhelekedzwa nga zwi tevhelaho :
U shumisa mihumbulo i re na ndunzhendunzhe
DziGP : U tou funa u shumisa vhaṋetshedza tshumelo vha si ho kha netiweke 80% ya mutengo wa Tshikimu ( 20% mbadelo nyengedzedzwa )
Khuvhangano i ḓo ṱanganyisa vhadzhiamukovhe vho fhambanaho u itela u rera zwine tshitshavha tsha fanela u ita u itela tsireledzo ya vhana kha u ṱanea kha zwifanyiso zwa vhathu vha songo ambara . 
Thikhedzo kha mashaka musi muthu o lovhela mashangoḓavha
U engedza u shaya tsireledzo na nyofho vhukati ha tshitshavha u itela ndifhedzo , zwine zwa konḓisela vhathu uri vha dzhenelele kha maitele a dimokirasi na dziṅwe mveledziso ; 
Naho zwo ralo , kha zwithu zwi re nga nnḓa hashu , muhumbulo uyu wa vhuṋe a u nga ḓo thusesa . 
Ṱhohoyatshikolo vho ṱanganedza uri mushumo wavho wo khwinisea kha u shumisa mbekanyamaitele . 
Tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsho sedzuluswa kha mavundu a malo kha a ṱahe . 
U bveledza mbekanyamaitele ya themamveledziso ya masipala na u vhea maga a sisiṱeme dza nḓisedzo
Kha dzomomulambo na zounu ya vhugabelo a zwo ngo tou ralo . 
Kha vha ḓilinge
Vho tumbula Komiti ya Afrika Tshipembe ya u bviswa dzhele ha Zwivhotshwa zwa Poḽotiki , nahone vho vha vhukati ha vhaṅwe vhatikedzi vha u thoma vha fulo ḽa Release Mandela .
5.6. Vhawini vha Pfufho dza Vhutumbuli Sekithara ya Tshitshavha dza Senthara ya Tshumelo ya Tshitshavha ya Vhutumbuli ya vhu14 ya Ṅwaha nga Ṅwaha vha ḓo ya vha ṱaṱisana kha Pfufho ya Ṅwaha ya Mutumbuli wa Sekithara ya Tshitshavha .
Milayo ya zwiṱandadi zwa mushumo zwi laula mbadelo dza miholo hu u itela u thivhela u tambudza . 
Ndi dzifhio mvelelo khulwane dza tshitshavha dzo topolwaho ?
Izwi zwi vhumba tshipiḓa tsha Ṅwedzi wa Tshumelo ya Tshitshavha .
sumbedza u ḓiimisela u shanduka
Mufumakadzi wa mufariwa u khou ṱoḓa tevhela mafhungo zwi tshi kwama mafhungo . 
mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza nṱhesa nga mutengo wa fhasi .
Naa vhashumi vho fhindulisa hani Mufumakadzi Vho Mahlangau ?
Nga ngoho , Nyendavhusiku tshifhinga tshinzhi ri a xeletshelwa ngawo ngauri vhashumi vha vha vha ḽivini . 
Muthusamuphuresidennde wa Riphabuḽiki ;
Khontsephuti ya " ndondolo yo tsireledzo " yo sikwa nga huswa nga tshifhinga tsha maitele tshanduko ya Sisiṱeme ya Ndondolo ya Vhaswa na Vhana . 
Kha u ḓilugisa , vha vhudze tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi ṋekedze muvhigo kha ḽiga ḽatsho .
Khwaṱhisedzo ya zwenezwo ya kushumisele kwa moḓoro nga vhareili kha muhasho nga u ṱola luvhilo , u kandesa dzibiriki na u shumisa moḓoro nga nḓila i si yone . 
Tshanduko idzi dzi ḓo vha na masiandaitwa kha u fhungudzwa ya ṱhuṱhuwedzo ya zwino ya u rengwa ha goloi dza ndeme ya nṱha dzo lambedzwaho , zwavhuḓivhuḓi , nga kha magavhelo a zwa vhuendi u ya kha tshivhumbeo tsha miholo tsha thengo kha khamphani . 
Nṱhani ha u lindela vhege mbili phanḓa ha musi vha tshi wana tshitatamennde tshavho tsha mbilo tshitevhelaho , kana u rwela luṱingo kha Senthara ya Ṱhingo kana u dalela webusaithi ya GEMS , vha nga shumisa luṱingothendeleki lwavho u wana mafhungo a mbuelo dzavho a vhukuma nahone maswa maswa .
Ni nga shumisa vhutambo vhuvhili kana vhuraru u itela u pomba zwitendeledzi nga u ṱavhanya .
Ri khwaṱhisedza khathihi na uri makete dzashu dzo vulela mbambadzo na vhubindudzi . 
Zwine wulu ya shuma zwone Ṱhoho : Vhupo vhu re na mutakalo - Awara 2
Ndivho dza Tsedzuluso ya Sisiteme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi ndi-
1 . Kushumele
Hezwi a zwi nga ḓo katela u pfukisela kha maṅwe mashango hu si na milayo ya u tsireledza data ine ya elana na iyo i shumaho kha shango ḽine mushumisi a dzula khaḽo . 
Anna a ri a huna tshine ra nga ita .
U ḓivhadza ṱhoho nga u amba zwiṱuku nga ha thendelano ya kale , nzudzanyo kana nyimele . 
U ela tshileme tsha tshaka dzo fhambanaho dza lweṱolweṱo lwa mveledziso ya bindu ḽo teaho hu khou gonya nga nḓila i bvelelaho kana u fhungudzea nga nḓila ya Benefit Factor Matrix . 
U vhonala u nga wo nwa kana wo daha zwidzidzivhadzi .
Musi ri tshi khou dzhena kha tshifhinga tshiswa itshi , kha ri mbiluni maipfi a Vho Ben Okri , vha tshi ri :
U dzhia u katelwa ha nzivhavhulwadze zwi zwoṱhe tshiṱirikini , zwi tou vha khagala uri hu na zwithu zwi si khou tshimbila zwavhuḓi . 
Vha ḓo wana thuso nga u ṱavhanya .
Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo .
Maitele a u ṅwala
GIREIDI YA 2 : LUAMBO LWA HAYANI
Thebulu kha ndima iyi dzi sumbedza ndeme sa zwe dza itwa kha ṱhirantsikishini dza BOE nahone nga u ralo dzo fhambana na mbadelo dza kheshe dzo ṱanganedzwaho . 
Ofisi ya Ṱhoho ya Vhuofisiri i ṋetshedza thikhedzo ya vhuṅwaleli na ya vhulanguli kha Muhasho na u ṋetshedza kha vhudavhidzani ha muhasho , ndangulo ya vhuṱambo na tshumelo dza luambo . 
U ita nḓowenḓowe na u ṋekedza : u sumbedza u dzhiela nzhele vhathetshelesi / vha ṱanganedzaho mafhungo na nyimele ; u shumisa Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwo teaho nahone zwozwone ; u ṋekedza hu re khagala ; u shumisa thekheniki dzo teaho dza u amba na dza ngafhadzo / dzi si dza u amba , nz .
Ṱhanganyelo dzi re fhasi dzi nga itiswa nga u vha hone vhatshinyi vho teaho u shela mulenzhe nga vhuitwa ha wekishopho . 
Vha elelwe uri mudzulatshidulo wa komiti ndi mukhantseḽara wa wadi .
mugudisi wa ngudo ane a nga thusa vhagudi nga zwa tshikolo zwine
Naho heyi bugwana i tshi amba nga ha tsheo dzine dza kwama muthu nga muthu , PAJA i dovha ya vhea maga a tsheo dzine dza kwama vhathu nga u angaredza .
Khabinethe yo dovha ya nyeṱulelwa nga ha mbekanyamushumo yo pulanwaho nga SAPO u thusa avho vha si na dziḓiresi dza hayani .
U tiwa na u khwiniswa ha zwikhala zwa tshumisano vhukati ha mazhendedzi a muvhuso na u pulana ha tshifhingani tshi ḓaho ha themamveledziso na nḓisedzo ya tshumelo . 
Kha sisiṱeme dza u dzhenisa muḓagasi kha vha livhise kha Zwilinganyo zwa Vundu zwo Tiwaho zwa Maḓi a u Fhisa na a u Rothola kha Tshumelo dza u Fhaṱa u wana zwidodombedzwa vha tshi ya phanḓa . 
Hu ḓo rumelwa vhaṅwe vhashumi vha zwa tekeniki vhegeni i ḓaho uri vha ite tsenguluso ya maga a u dzhenelela nga vhuronwane . 
U homboka asi thaidzo ntswa kana yo khetheaho Afrika Tshipembe . 
Khoro ya Vhuendelamashango na Vhuendi ha Ḽifhasi i anganyela uri vhuendelamashango vhu ḓo ḓisa R560 biḽioni kha GDP yashu nga 2025 nahone vhu ḓo tikedza mishumo i fhiraho miḽioni mbili .
Minisiṱa vha Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu Vho Gugile Nkwinti vho ri mveledziso i ḓo shuma sa thandela ya u edzisa ya ḓo konaha u phaḓaladziwa kha maṅwe mavunḓu .
Mapa wa vhu 44 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vha dovha vha imela vhuhali ha vhathu vhashu , vha dovha vha ri itela khaedu riṋe roṱhe uri shume nga nḓila dzine dzi sa shandukele kana u shonisa ndavhelelo dza vhathu vhashu .
Itani thiki ya u sumbedza uri : Ndi a kona u gonya ḽeri kha dembetiti ḽa matanda .
8 . U shandukisa ḓiresi yanga ya nḓisedzo zwi a leluwa ?
Ṱhoḓea dza u ṱavhanyisa nḓisedzo ya tshumelo dzi khou ṱanganedzwa nga vhunzhi u bva kha zwitshavha . 
Sisiṱeme ya ndango ya mashumele i tendela sesheni dza tsedzuluso ya mashumele nga kotara u itela uri vhashumi vhane vha sa khou shuma lufushaho vha wane tshikhala tsho linganaho tsha u pfumbudzwa hafhu na u shandukisa buḓo . 
Ndingo ya netiweke ya dzibada i sumbedza u salela murahu hu hulwane u ya nga ndondolo na ṱhoḓea dza u khura dzibada . 
Izwo zwo thusa uri hu sikiwe mishumo ya 300 000 kha sekithara ya mamaga a goloi .
Ndugiselo dzi tevhetshedzanaho na zwezwo vhukati ha muvhuso wa vhukati na mivhuso ya mavundu kha zwa masheleni a nnyi nannyi zwi sedza zwiṱuku kha nḓisedzo ya tshumelo ya vhukati ha mashumele a muvhuso wa vhukati . 
Muhasho wa muvhuso/ kana ndaulo kha sia ḽa lushaka kana ḽa vunḓu ḽa muvhuso kana masipala munwe na muṅwe kha sia ḽapo ḽa muvhuso .
I dovha hafhu ya ṋetshedza muhanga wa u khwaṱhisedza tshivhangi tsha lufu na khuvhangano ya dzimbalombalo dza mpfu dzo itwaho tshitandadi dza dzitshaka . 
Mbudziso ndi ya uri ndi milayo ifhio , ndaulo na mbekanyamaitele dzi shumaho zwa zwino , kha nyimele dzifhio na mutevhe ufhio .
Mulayo uyu u kombetshedza Muvhuso , nga nnda ha u ya nga u shumana na vhugevhenga . 
Tshenzhelo yo vhonalaho kha zwi tevhelaho : Mutevheṱhanḓu wa Vhutshilo ha Mveledziso ya Sisiṱeme yo Fhelelaho ya tshumiso ya tshikeili tsha Vhubindudzi ; u langa tshenzhelo ya vhukuma ; tshenzhelo ya nyito kha thekhinoḽodzhi dza Oracle na u langa nḓisedzo ya thekhinoḽodzhi iyi . 
7.1.1. BONO Lushaka lu dzulaho kha dzinnḓu dzi re na tshirunzi .
U shumisa zwishumiswa zwa u ṅwala nga ngona , tsumbo , penisela , raba , ruḽa .
Musi ho no itwa tsheo nga ha uri ndi sisiṱeme ifhio ine ya tea u fhaṱiwa na uri zwiko zwi langiwa hani , hu thomiwa ha mveledziso ya sisiṱeme . 
Khabinethe i khou vhidzelela vhabebi , vhadededzi , vhagudi na maAfurika Tshipembe zwavho uri vha vhe tshipiḓa tsha NSW ya 2014 .
Fhedziha , vhuongelo hoṱhe zwa zwino vhu ḓo fhima vhaeni u itela u tsireledza vhalwadze na zwitshavha , fhedzi na vhashumi vhashu na vhalwadze vha re na maṅwe malwadze zwine zwa ita uri vha vhe khomboni vhukuma . 
U bva kha zwo khethiwaho guṱe nga guṱe , ri ḓa na maṱali a u livhana na vhuimo ha bono , ho laedzwaho nga zwithu zwa ndeme zwa vhukale . 
Naho milandu minzhi i tshi khou ṱoḓisiswa , ndi i si gathi ine ya swika khothe .
thanziela ya mulayoni i bvaho mapholisani .
tshi ṅwala mbekanyamaitele ya bindu
Vha sedzuluse phindulo kha puḽenari .
Vhiga mitambo nga nḓila i no pfala nahone zwi tshi tevhelea ?
U lingana ha tshelede dza mashango aya mararu ane a vha miraḓo zwi leludza vhubindudzi kha sia iḽi . 
Zwikolo zwi fhiraho 20 000 zwo no vha zwi sa badelisiho mutendelo wa tshikolo , ngeno vhagudi vha miḽioni dza ṱahe vha tshi khou vhuelwa nga kha mbekanyamushumo dza zwiḽiwa zwikoloni .
Sa izwi hu si tshee na dzimbudziso , naa hu na muṅwe ane a ṱoḓa u fhindula nga u ṱavhanya ?
Ho no ḓi vha na milandu ya nṱha Afrika Tshipembe , u fana na musi MacDonalds i tshi suwa iṅwe khamphani ya maḽiwa ya Afrika Tshipembe ye ya vha i tshi khou shumisa tshiga " M " .
Gumoṱhuku ḽa mbekanyamaitele dza tsireledzo , ṱhoḓea na maitele a sisiṱeme ya thekhinoḽodzhi ya mafhungo a i nga fhungudzwi nga nnḓa ha musi zwi tshi nga vha zwo tea u itela u tikedza lwa tshifhinganyana ṱhoḓea ya matshimbidzele ya shishi ine ya fhira nga kule khombo ya tsireledzo ine ya nga bvelela . 
U bvisela khagala vhuḓipfi ho nyanyulwaho nga tshibveledzwa
Ndi ngazwo zwazwino ri tshi khou vhona zwauri huṅwe na huṅwe hune nnḓu , zwikolo , kiḽiniki , zwileludzi zwa mitambo na zwiṅwe zwileludzi zwa mutheo zwa fhaṱwa zwi ḓo ṋetshedzwa . 
Musi khetho dza Vhusimamilayo ha Vunḓu dzi tshi fariwa , khorotshitumbe na Miraḓo yayo vha ḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu nga Vhusimamilayo vhu tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe .
U fana na khotsi anga , vho vha vha tshi funa na u tenda kha zwauri pfunzo ndi tshithu tshuhulwane .
Vhunzhi ha nḓisedzo ya tshumelo dzi elanaho na mbilaelo na migwalabo zwi bvaho kha zwithu zwi re hone . 
U dovha hafhu u alusa khonadzeo ya zwa vhuendelamashango , ri ḓo sedza maṅwe maga , kha ṱhoḓea dzi konadzeaho dza dzivisa , zwikhala zwo khwiniseaho zwa u kavha kha vhukavhamabufho ha mashango a nnḓa na kha themamveledziso ya zwa vhuendelamashango yo khwiniseaho .
Kha vha ṋetshedze ṱhanziela yavho ya mabebo kana ḽiṅwalo ḽa vhuṋe na rekhodo iṅwe na iṅwe yavho ya tshikolo .
Makumedzwa phanḓa ha Nnḓu ndi , sa zwo lavhelelwaho , u ṱutshela kule nga huhulu kha thyeori dza vhupileli na maitele a ndaela dza kale ngauri o ḓivhadzwa kha ndaela dza ndayotewa ntswa na furemiweke ya mbekanyamaitele yo bveledziwaho kha Nḓivhadzamulayotibe . 
Mutholi a nga si ite phungudzo kha muholo wa mushumi nga nṱhani ha uri Mulayo wa zwa mutakalo na tsireledzo a u tendi .
Tshivhalo tsha Miraḓo , tshine tsha nga fhambana u ya nga vunḓu tshi fanela u tiwa hu tshi tevhelwa fomuḽa yo randelwaho nga milayo ya vhusimamilayo .
Tsumbanḓila dza Lushaka malugana na u Thoṅwa na Kushumele kwa Wadi dza Komiti dza ha Masipala , 2005 .
Khaedu kha vhaṋe vha fhethu ndi ya uri nga huṅwe vha a fhelelwa nga tshiṱoko musi vha tshe vho lindela nḓisedzo u bva SAB nga ṅwambo wa ṱhoḓea khulwane u bva kha vharengi nga tshiṅwe tshifhinga , tshi nga ho sa mafheloni a ṅwedzi na holodeni dza nnyi na nnyi . 
Ṱhanganyelo ya zwo bviswaho i anganyelwa nga u vhambedza ṱhanganyelo ya fhethu hu re na tsumbo . 
Hezwi ita uri hu vhe na ndangulo yo khwiṋiswaho ya phurogireme ya masipala ya vhashai nge hu si tsha vha na u lemedzwa ha ndaulo he ha bvelela kale hu no vhangwa nga u ṅwalisa na u asesa vhahumbeli . 
b ) U ita uri ndugiselo dza tshikwama tsha masheleni a musi muthu a tshi yo awela tshi sa ḓure , tshi langiwe nga u ṱhogomela , zwi vhe khagala nahone zwi tshi fusha ; na
Dzi dovha dza ombedzela vhushaka vhunzhi vhukati ha maimo a thandela . 
Iṅwe ngudo ya ndeme ndi u ṋetshedza thikhedzo yo fanelaho ya mudzudzo kha vhaṋe vha mavu vhaswa uri mavu a ise phanḓa na u bveledzisa .
Nga mulandu shayea ha nḓisedzo ya maḓi yo teaho phaiphi yo dzheniswa fhethu he ya dina vhathu vhoṱhe .
Ro vha ri navho muyani hezwiḽa na u kovhelana na u lila na vhuṱungu . 
Ro khou dzhiela nzhele ṱhoḓea dza u ṱumanya masheleni a unḓa na mishumo kana zwiitwa zwa ikonomi u itela u ṱuṱuwedza vhuḓiimisi ha mivhili ine ya ḓi kona .
Ndi tou tama uri ngavhe ri tshi fhiwa zwifhiwa .
16 Mutsho.....................................32
Dziṅwe mbadelo dzi katela tshelede ine ya sa vhe ya muholo na mbadelo dza khombekhombe kha vhutsireledzi ha zwa matshilisano . 
Ri livhuwa muvhuso nga u ri ṋea nnḓu ya khwine , " vho ralo .
Vhalangi na vhulanguli vha zwiimiswa zwiraru , zwi siho mulayo , vho fariwa . 
Tshishumiswa tsha u ṱola na u ela tsho ḓisedekaho nga pfufho tshi tea u tendela thagethe dzi tshi itwa uri zwisumbi na thagethe zwa tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe zwi vhe khagala kha muṅwe na muṅwe u bva mathomoni , hu tshi katelwa vhashumi vha masipala na vhadzulapo .
U vhala nga vhavhili vhavhili / u vhala ha mugudi a eṱhe
Ndondolo ya mavu .
( 3 ) Arali Khothe ya Mulayotewa ya sumbedza uri Mulayotibe uyo u yelana na Mulayotewa , Mulangavunḓḓu u tea u ṋea thendelo na u u saina .
Naho zwo ralo , zwi tou vha khagala musi hu na ḽeveḽe dza zwino dza mbuelo dzi re hone uri hu ḓo livhanywa na khetho dzi konḓaho . 
6.7 Khabinethe yo tendela nyanḓadzo ya Mvetamveto ya Green Transport Strategy uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa .
5.4. Khabinethe i ita khuwelelo kha vhashumisi vhamagondo , zwihulusa vhane vha khou dzhena nyendoni nga tshifhinga tsha holodei i no khou ḓa , nga u shela mulenzhe nga u dzhia vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya vhone vhane na tsireledzo ya vhaṅwe vhashumisi vhamagondo .
tshi langulwaho na u ṱhogomelwa u ya nga Milayo ya Senthara dza Mveledziso ya vhana vhaṱuku
Hezwi zwo fhungudza khombo dza vhaendangaṋayo khathihi na u reila nga luvhilo na u pakwa ha mimoḓoro nga nḓila i si yavhuḓi u mona na zwikolo . 
IEP i ṋetshedza bono ḽa tshifhinga tshilapfu ḽa uri Afrika Tshipembe ḽi nga shumisa hani fulufulu nga nḓila ya khwine sa maitele a uri fulufulu ḽi vhe kha maimo a muṱaṱisano wa khwine , zwine zwa ṱoḓa nḓila ntswa ya uri zwiko zwa fulufulu zwo fhambanaho zwi nga shumiswa hani .
Fomo dzi a wanala kha vhalanguli vha u ṅwalisa kana vha nga i wana kha inthanethe u bva kha webusaithi ya eNaTIS .
5 . No no vhuya na vhala iḽa bugu ?
Sa zwe zwa vhigwa nga Muoditha Dzhenerala , a hu na mbilaelo ya matheriala malugana na vhuronwane ha data yo ṋewaho kha mathomo a shumisa o ṱanganelaho a tshumiso ya BAS . 
Fomo dzi teaho u
Thikhedzo ya kiḽinikhala na nyendedzi dza dokotela a vha alafhaho
Vha shumisa mitshini zwi tshi ya nga ndaela yo ḓiswaho nazwo
Mbuletshedzo , tsumbo : mbuletshedzo / ṱhaluso ya vhathu , fhethu , phukha , zwimela , zwithu , nz .
Naho vhadzulapo vha tshi ḓo vha na kupfesesele kwa pfanelo kwa u mamela , ndi nga amba uri ndi pfunzo ya tshitshavha ṱhukhusa yo iteaho hu tshi itelwa u anḓadza nḓivho ya khuvhanganyo i mangadzaho ya pfanelo dzi re kha ḽiṅwalo ḽa ndayotewa yashu . 
fhelisa vhuḓifari vhu si ha phurofeshinala u fana na vhushaka vhukati ha mugudisi na mugudi , vhudakwa , tshumiso ya zwidzidzivhadzi , u rwa , u tambudza lwa vhudzekani na zwiṅwe ;
Hu katelwa zwithusedza u pfa , wiḽitshee , silinda dza okisidzheni , nebuḽaiza , guḽukhomitha , khithi dza kholosiṱomi , zwishumiswa zwa vhulwadze ha swigiri na phurothesisi ya nga nnḓa
Nga murahu ha u ṱaha khothe , madzhisi ṱira ṱa a nga ṋea ndaela ya tsireledzo .
Sa musi ro vhiga murahuni kha nnḓu iyi , mveledziso ya nḓowetshumo i na khonadzeo khulwane ya u sika mishumo ya khwine hu tshi katelwa u kunda phambano khulwane ya dzingu kha mveledziso ya ikonomi . 
Mbekanyamitele na ngeletshedzi zwa masia oṱhe a HIV na AIDS zwo khwiniswa u itela u katela u shumiswa ha mishonga ya anthiritrovairala na u phalala ha pfusho . 
Zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi tsha maongelo nyangaredzi ndi : 
U ṱhoṱhona / u bvisa miṱodzi / lumilaḓi ha maṱo na ningo
Ndi a khwaṱhisedza uri Nnḓu heyi i ḓo dzhiela nṱha uri musi tshifhinga hetshi tshi tshi thoma , vundu ḽashu ḽo vha ḽi khou dzudzanyea kha masiandaitwa a u wa ha ikonomi ya ḽifhasi . 
DCEO : Mveledziso na Phaḓaladzo
Muhanga uyu u ḓo sedzana na thaidzo dzo ṱanḓavhuwaho dza ḓorobo khulwane na u ṋetshedza , nyendedzi da mveledziso dzo angaredzaho zwoṱhe . 
Musi zwigwada zwi tshi vha zwone zwi no tshea mafhungo apo khathihi na u ta uri zwiko zwi re hone zwi shumiswa nga nḓila-ḓe , ndi hone-ha vhathu vha tshi vha na mukovhe kha u londota zwiimiswa kana kuitele .
NDI NGANI HU NA LIVI YA VHULWADZE
Kha vha vhudzise dokotela wavho nga ha zwipeisa zwa tshaka dzo fhambanaho zwa dzitshetshe , vhana na vhaaluwa .
Ndangulo ya mutevhethandu wa thandela yo ḓisendeka kha muthevhethandu wa thandela nahone u dzhia zwipiḓa zwoṱhe zwa thandela u bva i tshi thoma u swikela mafhelelo a thandela .
Nga maanḓa , tshenzhemo i tea u ṋewa kha maitele a ongolowaho a vhuvhudzisi na u wana thendelano na nyimele i si yavhuḓi i engedzeaho ine mashango a tshenzhelaho khombo dza mupo a ṱangana nadzo ( Mozambique na Madagascar ndi tsumbo dza hone ) 
Ri dovha ra vha na vhasidzana vhararu vho khetheaho vha bvaho kha Tshikolo tsha Nṱha tsha Moletsane ngei Soweto .
2 . Furemiweke ya mbekanyamaitele na mulayo malugana na mveledziso ya Muvhuso Wapo
U langula khaṱhululo kha khothe dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe zwi ḓo thusa zwihulu kha u dzudzanyulula maitele , zwine hezwo zwa ḓo ṋetshedza nḓila ya khwiṋe ya u ṋetshedza thuso nga muhasho . 
Komiti dza Wadi dzi na pfanelo ya u vhudzisa mbudziso nga ha ' u dzhena na u bva ha masheleni ' ho pulaniwa zwavhuḓi u ṱolwa na u salwa murahu nga mufaragwama na komiti ndanguli kana komiti ya meyara .
Hafhu hu tevhela mbuno khulwane kha fhungo iḽi u thusa dzimishini . 
Mihasho yo ṱalusa mishumo ya ndeme i ṱoḓaho uri i monithariwe . 
Muvhuso u khou isa phanḓa hafhu na u ṋetshedza thikhedzo ya mveledziso ya matshilisano kha zwitshavha zwa migodini .
U na mulandu wa u pfuka mulayo uyu wapo . 
U shayea ha vhashumi vha u ḓadzisa vha u ita mushumo wa muvhalelano kha mupo . 
Vhakhantselara hu tshi katelwa na vhakhatselara vha tshiṱiriki
Muvhuso wa Vundu , sa tshipiḓa tsha vhuḓifhinduleli ha Ndayotewa yawo , u tikedza na u khwaṱhisa vhukoni ha mimasipala ha u langula Mafhungo ayo , u shumisa maanḓa ayo na u shuma mishumo yayo . 
Vhana vho bebiwaho nga vhomme vha re na HIV na vhone vha nga kavhiwa vha tsini na u bebiwa na nga tshifhinga tsha u bebiwa , kana vha tshi khou mamiswa . 
Vho Mpho Joseph Mofokeng : Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni : Akhauthu ya Mbambadzo ya Maḓi Muhashoni wa zwa Maḓi .
Muṱolambalelano Muhulwane wa Afrika Tshipembe u na vhuḓifhinduleli ha u sedzulusa o ḓiimisa na u vhiga nga ha zwiṱatamennde zwa Tshikwama zwa masheleni zwa ṅwaha . 
Ngeno u fara zwi zwone zwo bveledzwaho zwiṱuku kha mbekanyamushumo dza u alusa tshikwama tsha masheleni . 
Nga maanḓesa , ri humbela vhaiti vha mbilo dza mavu uri vha dzhie mavu u fhirisa u dzhia tshelede .
khepisheni ---- ṱhoho ya athikili , tshifanyiso na tshinepe , n.z
Maitele a Ostwald , Contact na Haber a shumiswa kha nḓowetshumo ya khemikhala u itela u bveledza esidi dza nḓowetshumo ya ndeme . 
Zwenezwoha , tshiṱereke itshi a si tsha u ḓureleswa nga zwithu fhedzi , tshi dovha tsha vha tsha ndinganyiso ya miholo . 
U alusa u maanḓafhadza ha vharengi na u ṋetshedza sisteme ya vhukoni ya u humisela muraho u itela vharengi . 
NDINDAKHOMBO YA MUTAKALO YA
Ndima ya 4 ya mulayo wa Sisiṱeme dza masipala i tendela masipala u tshi dzhia vhuḓifhinduleli ha khetho dza nyambo na tshumiso yadzo kha masia o fhambanaho .
Kha dziphera dzine ha pakiwa zwiḽiwa : sedzani dziburotsha dzi re na mafhungo maswamaswa . 
vha ḓo gudiswa maitele a mulayo , phoḽisi na zwi tevhedzwaho kha mushumo wavho .
U humbulela na u anganyela masiandaitwa
Kha itsho tshitatamennde , mufhinduli o bula uri muṱangano wo farwa o sedzwa u ita therisano nga ha vhushaka ha kushumele vhu sa tsha konḓelelea vhune ha sa takadze , hezwo hu u lwela uri , mupoti wa mulandu a ṋekedzwe masheleni a u ḓirula mushumo . 
Naho zwo ralo , ndi zwa ndeme hafhu u humbudza riṋe vhaṋe uri ṱhahelelo ya akhaunthu ya tsheke i engedza u ṱanea kha khonadzeo ya u nga ṱaselwa . 
1 . Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u tevhedzela mulayo , milayo ya pfanelo dza vhuthu na pfanelo dzo ṋetshedzwaho kha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe .
3.3 Miṱangano ya Komiti ya Wadi
Ro vhona nḓou nnzhi nga maanḓa .
Musi shango ḽi tshi khou pembelela Ṅwedzi wa Vhafumakadzi fhasi ha thero " Ṅwaha wa OR Tambo : Vhafumakadzi vho Farana kha u Bveledza Afrika Tshipembe Phanḓa " , Khabinethe i ḓibaḓekanya na maAfrika Tshipembe vhoṱhe kha u hulisa vhafumakadzi vha mihaga vho matshaho vha tshi ya Union Buildings nga 1956 vha tshi gwalabela milayo ya dzibasa .
Mbuelo dza vhuholefhali na dza vhatshili dzi ḓo dzudzanywa , dzi tshi tevhedza ḽeveḽe dzo fhungudzwaho dza mbuelo dzo ṱalutshedzwaho na mbuelo dzo engedzwaho dzi wanalaho kha dziakhaunthu dza muthu . 
Zwenezwo , mvelelo dza u fhungudzwa ha tshumiso ya muḓagasi nga nḓila yo kalulaho dzi tea u dzula dzo ralo na i iswa phanḓa . 
Ro vha ri tshi namela bere , ra shuma masimuni , ri tshi tamba midavhini na u bambela mulamboni .
Arali dzilafho ḽa haniwa , hu tea u dzudzanywa dzilafhohafhu na Tshigwada tsha Mutakalo wa Muhumbulo wa Tshitshavha . 
Zwiṅwe zwa zwiimiswa , u fana na mbalelano nyangaredzi , zwo lingedza u wana vhuimo mashumele . 
8 . Ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana I a kombetshedza nahone I thoma u shuma u bva tshenetsho tshifhinga I tshi tou ṋekedzwa nga khothe nahone ha itwa uri muhwelelwa a zwi ḓivhe kana a fhiwe heyo ndaela .
Kha vha topole fhethu ho teaho na thaidzo dza vhugevhenga u itela nyolo dza vhupo dzine vha tea u sedza khadzo , zwi ṱoḓa ngudo dza nyimele dzo dzhenelelaho na musaukanyo wa phatheni dza vhugevhenga kha vhupo ho imaho ngauri . 
U shandukiswa ha ndondolo i si yavhuḓi na dzinnḓu dzi so ngo fhaṱwaho zwavhuḓi dzi ṋetshedzwaho nga muvhuso ; 
Kha makumedzwa o fhambanaho o itwaho , oṱhe a khou ṱoḓa tshipiḓa tsha ndovhololo . 
Ni tea u nanga ṱhoho ya mafhungo nahone ni tea u ita ṱhoḓisiso ni tshi shumisa bugutshumiswa kana inthanete .
Muhasho u ḓo ṅwalisa bulasi yavho kha databeisi a vha fha ṱhanziela ya u fuwa ṋari .
Tshanduko dzo sumbedza u vha dza tshivutshela , zwi tshi vho nga dzo nangiwa nga vhuṱama , fhedzi dzi dza u khwaṱhisedza muhumbulo wa vhudzekani . 
Muṅwe na muṅwe a shelaho mulenzhe kha itshi tshikimu u tea u vha na dzangano ḽa thuso sa idzwo thuso ya zwa thekiniki na thikhedzo zwi zwa ndeme .
Mishumo ya zwa maḓi i vho ḓo itwa nga Muhasho muswa wa Mafhungo a zwa Maḓi . 
Vho Nebo vha lavhelesa kha maipfi vha pfa vho khakhelwa na zwenezwo . 
U amba tshiṱori na u dovholola zwo ambiwaho nga vhaṅwe nga maipfi awe ene muṋe .
U dzudzanya nḓila ine tshibveledzwa tsha vhalwa ngayo uri tshi tee vhathetshelesi
Mudededzi u vhala na kilasi yoṱhe .
Vha dzhenise khophi tharu dza ndayotewa ya dzangano kha fomo ya khumbelo i rumelwaho kha Muṅwalisi .
Wekishopho dza vhaḓivhi , hu tshi katelwa sia ḽa zwa vhukoni ḽo angalalaho , dzo farwa kha maimo a ndeme nga tshifhinga tsha maitele a u ita khanedzano dza makumedzwa na mvetamveto . 
Mbuno ya ndayotheo ndi ya uri : nḓivho i ita khwiniso ya vhukoni , zwikili , ndeme na kupfesesele . 
" Poso dza khethekanyo A " ndi poso dzi re kha khethekanyo ya vhu 9 u ya kha 12 dza tshivhumbeo tshiswa .
Ro ita hezwi nga u ḓivha , hafhu , uri Tshumelo ya Tshitshavha ndi mushumo wa lushaka . 
Ḽaisentsi ya u reila i sa athu fhelelwa nga tshifhinga ( ya khoudu yeneyo nthihi ya tshiendisi tshine vha khou itela tshone khumbelo )
U vhambedza nyimele dza fhethu ho fhambanaho , u sumbedza fhethu hune a nga takalela u swika / ya hone a tshi ṋea na zwiitisi
Kharentsi ya mimaraga ine ya khou tutuwa ai tshena mannḓa na uri i tsela fhasi nga huhulu .
Mutsinda u a u fara zwavhuḓi u fhira shaka ḽau .
Muiti wa khumbelo a nga ita khumbelo ya ngangomu , hune zwo fanela , kana khumbelo kha khothe i hanedzanaho na u badelwa ha mbadelo .
Mulanguli wa IDP u langa kushumele kwoṱhe kwa IDP .
Kha vha ganame nga muṱana vha vheye musiamelo fhasi ha shaḓa ḽa tsha u ḽa . 
Khamusi mbuno dza nga ha ngudo dzi nga vhewa khagala tshoṱhe . 
Komiti ndi yone ine ya ta fhethu na tshifhinga .
Sisiṱeme ntswa ya pfukiselo ya muvhalelano kha mimasipala yo ḓivhadzwa kha ḽiṅwalo iḽi i fhindula zwithu zwa vhuṱhogwa zwa mutheo zwivhili : 
Vhaongi vha phurofeshinaḽa vha re na vhuḓifhinduleli ha u dzudzanya na u ḓisedza ndondolo ya mahayani vha ḓo shele mulenzhe vhukuma kha u ta kulondotelwe kwa mulwadze . 
Vhaofisiri vhahulwane vha khorotshitumbe vhoṱhe vha mabindu mahulwane .
He nḓila dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi dza vha dzo tou pulaniwa sa tshipiḓa tsha pulane ya vhudzulo ha vhathu , zwililelwa zwa madungo na khonadzeo ya u shumiswa ha mavu ho tsitsikanaho u tshimbila na khorido nngede hu tea u ṱhogomelwa musi hu tshi pulanelwa dizaini . 
Vhukonḓi ho ḓiswaho nga mbudziso ya luambo , mvelelo na sisiṱeme dza poḽitiki a si vhu ṋeaho khaedu . 
vhabvumbedzwa
zwidodombedzwa
Zwi a takadza musi muthu ane wa mu funa a tshi u kwama nga nḓila ya lufuno na vhulenda .
U shela mulenzhe kha nyambedzano , u vhiga o imela tshigwada .
Ndi zwa ndeme u u khwaṱhisedza uri mushumo wa phimamutengo a wo ngo pimiwa na uri wo swikiswa kha zwiiimiswa zwo imaho ngauri kana vhuḓifhinduleli ha muthu ene muṋe kha Muvhuso . 
( a ) ndinganyiso ;
U tikedza na u amba na mihasho yo teaho ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha mveledziso ya themamveledziso u itela u vhona uri hu khou vha na u thoma u shuma , khwinifhadzo na ndondolo ya themamveledziso dza u tikedza dza ndeme . 
Hafhu , ndi ṅwaha wa u bindudza hu hulwane kha vhumatshelo hashu nga u funza vhana vhashu na vhaswa nga ha vhufa ho pfumaho ha shango ḽino .
Naa vhathu vha re fhethu ha u fhaṱa vha a ḓivha nga ha maitele ?
Zwi amba uri , tshelede i badelwaho khathihi yoṱhe i wanale hu tshi litshiwa mushumo , kana vhashumi vhoṱhe madzuloni vha tea u shandukisela tshikolodo tsho salaho tsha akhaunthu dzavho dzi vhe dzianyuwithi naa ? 
Muendi wa muno
Mulayo wa Zwiimiswa zwa ha Masipala na Mulayo wa Sisiṱeme dza ha Masipala na yone a i ṱalutshedzi dzibada na zwiṱaraṱa . 
Musi oda dza thundu dzi tshi itwa dzine ha ṱoḓwa ḽaisentsi ya u rumela thundu mashangoni maṅwe u bva kha shango ḽine vhubvo ha thundu dzo iswaho ha ṱoḓea , Mukonṱiraka u ḓo : 
Kha idzi nyimele , khaedu ya matshilisano ashu na khwinifhadzo ya zwa ikonomi zwi tea u tandululwa nga u vusuludzwa nga u ṱavhanya . 
Bugu dza zwiṱori na bugu dzi si dza fikishini na bugu dza zwifanyiso dza ḽaiburari ya kiḽasi .
U fhaṱwa ha zwiṱitshi zwiswa zwiraru - Kusile , Medupi na Ingula - zwi ḓo engedza10 000 megawatsi ( MW ) dza nungo kha nethiweke ya shango .
Nzudzanyo dzo itwa kha miṅwaha yo fhiraho u itela mbambedzo . 
c ) bvisela khagala ḓuvha ḽa u thoma mushumo nga mukhantselara ;
Nyendedzi ya Mushumi , SADC
Shumisani maṱaluli aṋu kha u ṅwala ngaganyamvumbo .
Mushumo wo khetheaho wa mupulani kha maitele a u pulana wo shanduka u bva kha u vha wa thekhinikhala fhedzi u ya kha u vha nga maanḓa muḓivhi wa zwa thekhinikhala , mukonanyi , mutshimbidzi na muimeleli . 
( c ) Mulangadzulo , u swikela musi vhusimamilayo vhu tshi rumela muṅwe wa Miraḓḓo yaho .
Zwino ṅwalani mufhindulano wa vhukati ha inwi na mudededzi waṋu . Ṅwalani dzina ḽaṋu kha mitaladzi mitswuku .
Mulayo wa GEMS 19.38.6 u ṋetshedza uri Tshikimu tshi ḓo kombetshedzwa u ḓivhadza miraḓo nga ha mvelelo dza khetho hu songo fhela maḓuvha a 7 tsho wana mvelelo u bva kha Vhatolamuvhalelano. 8 .
Ndi zwifhio zwine zwa nga itwa u khwinisa vhudzheneleli
U ṱangana na raḓorobo u fara nyambedzano nga ha fhethu huswa ha u dzula dzibisi
Kana hu khou shumiswa zwidimela kana luṅwe lushaka-vho , vhuendedzi hu nga fhira fhethu hu no dzula vhathu ho fhambanaho na kha vhupo ha maanḓalanga ho fhambanaho . 
CBP i ḓisa nḓila dza u ita zwenezwi , ya dzivhela u shela mulenzhe kha u pulana na u langula zwithu kha levhele ya wadi .
Tshenzhemo yashu na ṱhaṱhuvho ya tshivhumbeo kana lushaka lwa mbilaelo dzo ṱanganedzwaho u bva kha vhashumisani vho fhambanaho kha mafhungo a luambo zwikoloni , i dzinginya uri SGB a dzi ṱanḓavhudzi tsheo dzine vha ita .
U ya nga ha thyori , khanedzano i hone vhukati ha mihumbulo mivhili ine ya sa elane nga tshayo . 
Thendelano ya Vhufarani ha Ikonomi na EU yo vha hone nga Khubvumedzi 2016 , izwi zwi ḓisa zwikhala zwiswa zwa tswikelelo ya makete kha zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe .
Hu na vhathu vha no pfana na u gembuḽa .
U ṱola na u ela zwi nga khwaṱhisedza , naho hu kha tshifhinga tsho linganelaho kana tshifhinga tshilapfu , uri nzudzanyo dza ndeme dzi nga itwa hu si na tshilengo . 
Kha ḽifhasi ḽashu ḽine ḽa bvelaphanḓa na u ṱumana , u sa londa zwi khou ḓura zwi tshi ya . 
Dzina ḽa pfulo ya bulasini kana zwiḽiwa zwa zwifuomvumvusi
A zwi na pfariso u bula zwoṱhe tshifhinha tshoṱhe kha nnyi na nnyi .
Mishumoitwa ya IDP
Ho lavheleswa ngamaanḓa kha thuso ine ya vha hone musi ho khwiniswa milayo i kwamaho zwa vhuloi ho sedzwa uri zwitshavha zwi a shanduka nahone na ṱhoḓea dzi a shanduka .
Sa tsumbo , mbudziso dza makete kha dzifeme kha mveledzo na phaḓaladzo ya zwiḽiwa i khou bvela phanḓa . 
4.3 . Khabinethe i fhululedza tshigwada tsha vhafumakadzi fhedzi vha ṱhoḓisiso u bva Yunivesithi ya Ḓorobo ya Kapa , vha na Vho Gasnat Shaboodien na Vho Sarah Krause , khathihi na vhaṱoḓisisi vha Italy vhe vha wanulusa dzhini ya u farwa nga vhulwadze ha mbilu .
Ndivhuwo dzashu dzi livhiswa kha muhasho muṅwe na muṅwe na vhathu vho shelaho mulenzhe , nga maanḓa tshitshavha , tshe thikhedzo yatsho ya vha yavhuḓi nga maanḓa . 
U vhala vha vhavhili/ u vhala ha mugudi e eṱhe Nyito dza u vhala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , minethe ya 20 musi zwiṅwe zwigwada zwi tshi khou vhala hu na u sumbiwa nḓila nga mugudisi
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u na vhuḓifhinduleli ha zwitatamennde zwa tshidzumbe kana zwi re ngomu kha Webusaithi dza nnḓa ha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka na muṱa wa Webusaithi dza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka . 
Musi hu tshi ḓo vha huna thimu dzi takadzaho dza maimo a nṱha-hu tshi katelwa thimu tharu dzi re kha vhuimo ha nṱha ha vhuṋa - na mafulufulu a lushaka lune lwa funesa bola , Tshiphuga tsha Khuvhangano tsha FIFA ndi zwithu zwine a huna ane a nga takalela u ṱahela .
Muṱangano uyu wo vha wo dzudzanywa nga kha mikano ya Sesheni dza 37 dza Khonfarentsi ya Vhukateli ya UNESCO .
Zwino , u swikelelea ha zwibveledzwa zwa ( hayani ) zwi khou konḓa . 
Mivutshelano ye ya vha hone hu si kale Devhula ha Afurika ndi tshihumbudzo tsha vhulanguli vhu si havhuḓi na zwiimiswa zwi songo khwaṱhaho zwine zwa tendela vhathu vha maimo a nṱha u shumisa vhaṅwe vhathu u kuvhanganya lupfumo .
A huna nḓila i re khagala kha tshanduko dza mitengo ya vharengi vha ṋama ya khuhu . 
Vhuḓifhinduleli ho fhelelaho ha murengisi kha murengi , hu nga vha hu na konṱiraka , nga nyito yo khakheaho kana nga iṅwe nḓila , a vhu nga fhiri ṱhanganyelo ya mutengo wa konṱiraka , tenda ha vha uri tshikalo itshi a tshi nga shumi kha mutengo wa u lugisa kana u tshintsha tshishumiswa tshi sa shumi . 
Thendelo itea u itwa nga luṅwalo .
Mafhungo nga ha nḓisedzo ya tshumelo a tea u vhigwa murahu kha vhaṋetshedzatshumelo na kha avho vhane vha vhuelwa nga nḓisedzo ya tshumelo .
URI hu DZHIELWE NṰHA uri ṱhoḓea ya maṅwe mavu malugana na u fheliswa ha mikhukhu ndi tshipiḓa tsha Mutheo wa Mveledziso ya Fhethu ha Makana u no khou itiwa nga Setplan Consultants .
Vho ḓisendeka nga u rengisa zwikambi u itela u wana mbuelo uri vha tshidze miṱa yavho . 
Ndi nnyi ane a fusha ṱoḓea dza u vha mubebi a ṱhogomelaho ṅwana ?
U langula CBP
U dzivhuluwa zwo ṱuṱuwedza kuhumbulele kwa u khwaṱhisa uyu mulayosiṅwa , sa izwi ho pfi lutendo lwa Afrika ( Vharema ) a si lwavhuḓi .
Kha Luṱa lwa Vhuvhili hu ḓo fheliswa tshumelo ya mabakete kha madzulo a mikhukhu kha mavunḓu oṱhe .
Koporasi yo dzhia mbekanyamaitele ya vhubindudzi ine ya ṱoḓa u khwaṱhisedza uri tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe Koporasi i vha i na masheleni o linganaho a u ita mbadelo dza vhafarandindakhombo dzo swikelwaho nga tshifhinga nahone dzine dza fanela u badelwa . 
Kha vha fare tsha u fembedza tshavho tshi tou ima vha vale mulomo wavho u mona na tsha u fembedza .
Kilasi dzo vhewaho kha zwiko
U thoma u fhaṱa bannga ya maipfi na ṱhalusamaipfi ya vhuṋe hu tshi shumiswa maḽeḓere a aḽifabethe a u thoma sa ( apula , baba , dala ) .
Ṱhanganyelo nga vhege Awara dza 7
Ri khou dovha hafhu ra ḓisa zwiendedzi zwiṅwe zwa sumbe zwiswa tshiṱitshini . 
" Thendelano ya Tshandukiso " kana " Thendelano " zwi amba thendelanoguṱe .
Ḓivhamaipfi
Vhathu vha angaredzelwaho kha mi?ioni dza 14 vha tshipiḓa tsha zwitshavha zwa sialala kha mavundu othe Afurika Tshipembe nga nnḓa ha Western Cape .
Atiḽasi i ḓo topola fhethu ha khonadzeo na u ṋetshedza vhuṱanzi ho fhelelaho ha nga tshiko tsha muya shangoni . 
Naho Transnet tou ita mbetshelwa ya u thusa nḓowetshumo ya zwa thengiso , zwo ḓo ḓurela ikonomi uya nṱha . 
Khethekanyo ṱhukhu iyi i vhambedza themamveledziso ya Afrika Tshipembe na iyo ya maṅwe madzingu o vhalaho . 
Thambudzo ya zwa masheleni : Tshumiso isi mulayoni kana ya vhufhura ha mundende , thundu , kana tshelede nga nnḓa ha thendelo , u pfesesa kana u ḓivha havho masiandoitwa a tshumiso iyi , kana nga khombe-khombe .
U bva tshetsho khoro yo ṱanganedza mbekanyamitele dze dza tatamudzelwa kha mihangarambo ya puḽane dza nyito kha sekithara iṅwe na iṅwe . 
Tsaino i re kha thendelano iyi ya tshumisano ṱhanganelwa i ḓo khwaṱhisedza uri ri shuma nga nḓila i fanaho ro sedza u khwaṱhisa vhushaka hashu . 
U waniwa ha data ya saithini ya vhunzani vhu no kwama kutshimbilele kwa tsini na khunzikhunzi zwi a ḓura vhukuma nahone zwi ḽa tshifhinga vhunga i tshi tea u ṱanzielwa uri data ye ya pimiwa i imela zwivhili , sia na u sa nyeṱha . 
Mashango aya vhuvhili hao o tendelana kha u sedza kha u khwinisa na u konisa mupo uri u leludze nḓila ya kuitele kwa bindu kha mashango ashu .
Hu shumiswe musielisano , u ambedzano hu ḓi vha hone
Makumedzwa a u lambedza a dzhiela nṱha maga a vhuṱhogwa , na u wanalea ha masheleni kha Flagship Fund kha miṅwaha ya muvhalelano yo tewaho . 
U ita vhutevheleli kha vhukando hune Khoro ya tea u dzhia khathihi na mbigelamurahu kha komiti dza wadi malugana na mafhungo o ṱahiswaho nga mulangadzulo / mulanguli wa IDP ; na
U pfesesa nau shumisa madzina a zwithu zwine zwa vhalea ( sa . bugu - dzibugu )
Ndavhelelo dza mugaganyagwama hoyu wo dzudzanyululwaho adzi bviseli khagala kana u ṋea nḓila ire khagala kha heyi nyimele . 
Fhedzi ha , hezwi zwi tea u vhonwa sa zwipikwa zwa tshifhinga tshilapfu zwa WIS . 
Nyendo ndapfu , madalo , u bviswa
U thoma u shumisa maiti , tsumbo : gidima
Ndi a zwi ḓivha uri ndi nga kona u tshila vhutshilo havhuḓi ndi sa dinalei nga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Therisano dza ndeme dzo bveledza thasululo dza u eletshedza vhadzhiamukovhe vhoṱhe nga ha uri vha nga sikisa hani na u vhulunga mishumo na u shela mulenzhe kha u wana murahu ikonomi nga u thusa kha u ṱavhanyisa u shumisa Zwiṱirathedzhi zwa Zwivhambadzelwaseli na Vhubindudzi ha Vundu . 
Phungudzo ndi ndozwo ya tshinyalelo . 
U anganyela uhu hu shumiswa kha ṱhoḓea dza diphosithi , akhauthu dza u vhulunga hu si na datumu ya u guma yo tiwaho u fana na Akhauthu ya Vhubindudzi ya PPP , na zwishumiswa zwa masheleni zwi si na ndeme yo vhewaho . 
Roṱhe sa vhashelamulenzhe ri tea u ita mushumo washu , " Minisiṱa vho amba izwo .
U ya nga ha ndaela ya Bodo ya Dzithirasitii
Khohakhombo dza mavhusele a vhuḓi dzi simuwaho kha nyimele dza phambano dza dzangalelo a dzo ngo livhana na vhashumi vho faraho zwikhala zwa vhulangi fhedzi .
Zwifhinga zwoṱhe kha sesheni thimu dzi khephutshara mbuno dzo fhambanaho dza therisano na thaidzo dzo dzinginywaho . 
Hu fanela u vhonwa uri zwitandadi zwa dzitshaka zwi re afho nṱha na nyendedzi zwi ṱalutshedza kha milayo yo dzheniswaho kha muhanga wa mulayo wa dzitshaka une wo ḓi ambiwa . 
Ndi vhathu vhane vha katela vhana , vhafumakadzi , vhaswa , vhathu vha vhupo ha mahayani na mishahani , vhaholefhali na vhalwaho malwadze a shushaho na vhalala .
Na hone vhathu vha no shumisesa maḓi , Muvhuso uri kha muvhigo wawo , ndi vha miḓini u fhirisa mabinduni , fhedzi mathomoni hovha hu mabindu e avha atshi shumisa maḓi manzhi u fhirisa maḓi . 
Vho isa phanda nga uri tshiṅwe tsha zwivhuya zwihulwane zwa thekhinoḽodzhi ntswa ndi uri i sika muratho muhulwane kha avho vha re na dzikhomphyutha na inthanethe na vha si na na u tendela u bviswa nga u ṱavhanya ha mashumele a si avhuḓi . 
Dzikahmphani dzi si gathi dzi na hune dza vha tsini na tshivhalo hetsho tsha vhashumi . 
Muvhuso na Mazhendedzi a nnyi na nnyi vho bindudza nga tshelede i fhiraho R1 ṱhiriḽioni kha themamveledziso vhukati ha 2009 na 2014 . .
10 . Mbumbano ya matshilisano
Ngauralo , tshumelo dza vhuendedzi ha nnyi na nnyi Afrika Tshipembe dzo itelwa u shumela ṱhoḓea ya u khuruṱanya vhashumi vha tshi bva miḓini yavho i re kulekule na kha hosiṱele , vha ḓa mishumoni i re fhethu huthihi . 
Nga muhumbulo wanga mitsiko yo vha ho hone kha mishumo yo livhana yo vha i tshi leluwa vhukuma . 
u khwaṱhisedza uri mivhigo i a ṱanganedzwa u bva kha tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe na musi zwo tiwa nga PQLTCSC ;
Musi zwi tshi bva kha khumbelo ya Minisita , Mulayo u nga toda muthu munwe na munwe a tshi netshedza mafhungo u itela u thusa kha ndangulo na tsireledzo ya zwiko zwa madi .
Ndi zwa ndeme u dzulela u elelwa uri khethekanyo ya mavu a i sokou itea fhedzi i ṱuṱuwedzwa nga zwithu zwa mupo zwi re henefho khathihi na tshivhumbeo tsha vhudzulo ha nga henefho tsini . 
U ṋetshedza thikhedzo ya ndaulo kha thimu ya ndangulo , u vhona zwauri kushumele ku elana na pulane ya u faela na furemiweke ya ndaulo . 
Zwiito zwa vhathu kha nzulele ya shango , sa tsheo ya kudzulele , zwi tea u tata mafhungo a matshimbidzelwe a shango . 
Kha vha ṱanḓavhudze tshiṱaraṱa sa tshikhala tsha tshitshavha tsho tsireledzeaho na tsho khetheaho . 
Netiweke iyi ya pfanelo ya nḓila ya tshitshavha nga ngomu kha mveledziso ya kushumisele kwa mavu o vanganyiwaho i na mishumo minzhi i katelaho tshimbidzo ya matshimbilele nga tshaka dzo fhambanaho , u ṱanganedza tshumelo ya tshishumiswa , u ṋetshedza mishumo ya zwa mabindu hu na u ṱana kha vharengi vhane vha vha na dzangalelo , na u ya nga u ralo . 
nga vhudele kha siaṱari ḽa seli .
U ṱalutshedza na u shumisa maṅwalo a mulayo wa Bivhilini kha nyimele dza maḓuvhano . 
Tshumelo dza ndeme kha vhashumisi vha ndaka dza vunḓu . 
Luṱa lwa vhuvhili lwa phurosese lu ḓo sedza kha mafhungo a zwi re gomu mayelana na kushumele kwa komiti dza wadi .
Nyavhelo ya tshikolo i kha ḓi vha tshelede ya tshikolo , na uri tshikolo tshi na pfanelo ya u ḓivha zwavhuḓi zwe tshelede ya shumisiswa zwone . 
Masipala u nga shumisa Komiti ya Wadi u amba nga ha zwivhuya zwa mvetomveto ya mulayo .
Musi thimu dzi tambaho dzi tshi khou ṱuwa fhano kha shango , na vhaofisiri vha mapholisa vhadzo na vhone vha humela hayani . 
Madzina nga vhuḓalo , Nomboro ya Vhuṋe na mbeu
Vhorathendara vha ḓo shumisa tshivhalo tsha vhukuma tshi re kha Ḽiṅwalo ḽa Mbadelo nyangaredzi sa mutheo wa u thendara . 
4.78 Mbudziso ya uri zwi a pfala naa i dovha ya vha hone .
Dzina ḽa tshiimiswa kana tshiimiswa tsha ṱhoḓisiso na nomboro ya u ḓiṅwalisa
Muvhuso washu u re na vhukwamani u dovha wa wana mafhungo nga u tou kwama vhathu vhashu .
13 . Bammbiri ḽa data ya tshikhala na vhupo
Thikhedzo dza ndaulo dzi fanela u ṋetshedzwa u itela mbetshelwa na u tshimbidzwa ha mishumo yo engedzwaho ine ya nga zwileludzi zwa mitambo na u mvumvusa , thandela dza mveledziso ya ekonomi , zwileludzi zwa pfunzo na vhulondavhathu , mveledziso ya vhaswa na tsivhudzo ya vhaholefhali . 
A si u khwinisea ngauri kha fomethe ya kale no vha ni tshi tea fhedzi u ṅwala zwiwo ; ngeno hu uri khiyi ntswa ni tea u ṱalutshedza zwithu zwinzhi . 
Zwazwino a zwi tou vha khagala nga ha vhuhulu ha Tsireledzo ya Maḓi ya Tshifhinga Tshilapfu ya ha Masipala sa izwi ṱhoḓisiso hu hone dzi tshe kati . 
Hafha hu khou ambiwa vhathu vhane vha shumisa madi ane a bva zwikoni thwii , u itela mita yavho , u sheledza ngade , u nwisa zwifuwo ( hu si ni mishumo ya vhubindudzi ) kana u vhulunga na u shumisa madi ane a bva kha thanga .
U shumisa fureme
MAFHUNGO NGA VHUḒALO
Muḓisedzi u tea u fha murengi tsumbathengo i fhelekedzwaho nga khophi ya nḓisedzo na musi ho no fushwa dziṅwe mbofho dzo bulwaho kha konṱiraka . 
U ṅwala na U ṋekedza
Girafu i re afho nṱha i sumbedzisa kushumele kha zwikolo zwa khwanthaiḽi . 
Hu ḓo vha na u amba na vhoramafhungo nga Musumbuluwo , wa dzi 13 Fulwi 2016 .
7.2.1 vhofha Muhadzimi sa vhuṱanzivhuvhofhi ha u ṱanziela gemo ḽine Muhadzimi a koloda Muhadzimisi ḽo bulwaho ngei fhasi ;
Muṅwalisi ha nga ṱanganedzi khumbelo yavho arali I si na ṱhanziela ya u saukanya ya ḽaborothari yo tendelwaho u shuma .
Nga nṱhani ha u hoṱefhala ha vhathu zwitshavhani nga ṅwambo wa HIV na Aids , zwifhaṱo zwa mavu zwi vho wanala zwi madumba nahone zwi sa dzulei khazwo . 
3 . MILAYO YA MBEKANYAMAITELE
Nga u pfufhifhadza , maitele u renga a tea u vha nga nḓila i linganaho , u vha ya khwine kha dziṅwe , u vha khagala na u vha kha maimo a nṱhesa . 
Vho amba nga maga a tsireledzo na vhutsireledzi , maga a zwa madzangano a u dzudzanya a shumaho kha Ellis Park na vhone . 
Khumbelo ya u ṅwalisa khamphani ya nnḓa
Lwanzhe - sa , shaka , ḓambatshekwa
Tshifhinga tsho vhewaho tshine tsha pfadza u bvisela khagala zwipikwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miraru .
Tshanduko yo hulaho ya vhubindudzi hafhu nga mazhendedzi a sekithara dza phuraivethe dzi ḓo pfiwa u mona na mimasipala yo teaho kahthihi na zwitshavha zwayo . 
Naho , vhunzhi ha zwivhumbi zwa vhathu hu u vhaisala na u shoniswa he vhanzhi vha tambula naho , na u sa kona ha khothe u ḓisa thulo kha u vhaisala uho na u shoniswa . 
Fomo 12 : Thendelo nga mubebi kana mulondoti
Mmbi ya Vhupileli ha Afurika Tshipembe na SAPS zwo isa phanḓa na u shela mulenzhe kha u thivhela khuḓano na u ḓisa mulalo kha dzhango .
Vhurangeli ha bannga ya mveledziso ya BRICS vhu nga kona u ṋetshedza tshiṅwe tshiko tsha nyengedzedzo tsha u lambedza masheleni u itela u shumana na u salela murahu ha themamveledziso hune ha khou tsikeledza mveledziso . 
Mushumo wa u konisa nyito idzi u kha Khomishini ya Mbuedzedzo ya Pfanelo dza Mavu na Khothe ya Mbilo dza Mavu . 
U khwaṱhisedza uri ndingedzo dzashu dzo livhiswa fhethu , ndi dzinginya uri , kha zwa ndeme zwi teaho u itwa u thoma kha ndaulo iyi , u tendelana kha zwipikwa zwa mutheo zwiṱanu kha miṅwaha ya fumi i ḓaho , zwine zwa vha tshipiḓa tsha zwithu zwa ndeme zwa sumbe .
Zwi re ngomu kha imeiḽi iyi a zwo ngo hanedzwa . 
Vhupo ha vhulimi vhu vhumba tshipiḓa tsha sisiṱeme ya ndangulo ya mukumbela . 
U ṋetshedza thikhedzo ya vhulanguli malugana na thasululo ya mbudziso dza odithi . 
Kha hedzi garaṱa hu na zwiṱaluli zwine zwiṅwe zwifhinga vhaṅwe vhathu vho zwi fanyisa na madzina o fhambanaho a segereṱe . 
Kha sia ḽa pfushi , muthihi kha vhathu vhaṋa vho no khou shaya pfushi ḽifhasini vha dzula Afrika , hune tshivhalo tsha vhathu vha no khou shaya pfushi tsha khou aluwa zwinzhi miṅwahani ya fumi yo vhalaho yo fhiraho . 
Ma ḓuvha a mbadelo a vhe e maḓuvha a phanḓa ha dzi 4 Fulwana 2001 . Ḓuvha ḽa u ṅwalisa nga huswa hu ḓo vha ḓuvha ḽi ne muiiti wa khumbelo a tea u ḓi ṋwalisela VAT .
GEP ḽi ḓo shuma ḽi tsini vhukuma na Muhasho wa zwa Vhulimivhufuwi wa Gauteng une wa ḓo thusa nga mihumbulo ya zwa thekhiniki i no bva kha vhoraikonomi vha vhulimivhufuwi .
Muraḓo wa komiti ya wadi a re na vhuḓifhinduleli u tea u vhiga tshiimo tsha thandela kha miṱangano ya komiti ya wadi .
Ṱumani thangi kha maipfi o talelwaho nga fhasi u itela uri maipfi ayo a yelane na ayo maṅwe o swifhadzwaho .
2.10 Khabinethe yo tendela muvhigo ngaha mvelaphanḓa ya u thomiwa ha tsheo dza Khabinethe ngei Limpopo u ya nga Tshiteṅwa 100 ( 1 ) ( a ) tsha Ndayotewa .
Thebuḽu i re afho fhasi i nweledza u vha hone ha mafhungo a mugaganyagwama . 
Mushumo wa demokirasi ya u dzhenela ndi u ḓivhadza , u ambedzana na u bula mihumbulo kha idzo tsheo , dza musi hu khou pulaniwa / kha maitele a u dzhia tsheo .
Zwiṋwisi zwi laṱiwa kha mafagi a pulasiṱiki a kha Mabini a zwitsheaho . 
U thomani , therisano dzo vha dzo sedza kha sisteme dza mulayo na mihanga zwine khazwo bannga dza lushaka dza shuma . 
U fhungudza u fhambana kha zwa didzhithala , zwishumiswa zwa u swikela Inthanethe nga tshitshavha zwi khou thomiwa kha ḽaiburari dzoṱhe . 
Tsedzuluso ya u dzheniswa ha zwa inzhiniara , u dzhia mushumo wa nyolo ya zwa inzhiniara na u thoma maga a ndulamiso . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha u vha muraḓo wa muṱa wa mudzulapo kana mudzuli .
Nyambedzano dzo dzhenelelaho dzo farwa na Muhasho wa Mutakalo , vhalavhelesi vha sibadela , ṱhoho dza dzikiḽiniki , madokotela na vhaṋetshedzi vha tshumelo ya malaṱwa . 
Thebulu ya 16 : Tsedzuluso nga u angaredza ya mishumoitwa ya vhuṱumani na IDP na zwishumiswa
Zwiṅwe hafhu , nyolo dzo khunyelelaho dza nzudzanyo ya phaiphi na nyolonyedziseli dzine dza sumbedza khebulu dza nḓisedzo na dziswitshibodo , kana iṅwe tshomedzo i ḓo vhewa nga murahu ha tshiputeli tsha pulasitiki tsho kunaho kha tshiṱitshi tshiṱuku , kana tsini na Switshibodo Khulwane arali i so ngo vhewa kha tshiṱitshi tshiṱuku . 
I dovha hafhu ya ṋetshedza tshumelo dza ndangulo ya masheleni na vhufaragwama , u tea mbadelo na tshumelo dza ndangulo ya tshikolodo kha dzibodo dza maḓi dzo tiwaho , zwiimiswa zwa ndangulo ya maḓi na kha Muhasho . 
U thetshelesa ndaela ( kha zwigwada na kha mushumo wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ) a fhindula nga ngona .
Vhanna na vhafumakadzi , u sedzesa hashu kha mishumo ya u bveledza vhulimi , maḓaka na vhureakhovhe ho aluwa na miṅwaha . 
Lushaka lwa mbuelo lwo khakhea .
Nyambedzano dzi khou itwa u ya nga nḓowetshumo ya nyolo ya girafiki u mona na u thomiwa ha khoro ya nyolo ya girafiki zwine zwa ḓo vhuedza vhoṱhe Muvhuso na sekithara ya phuraivethe . 
1.4 . Afrika Tshipembe ḽo vhalwa sa shango ḽa khwinesa kha ndangulo ya zwikolodo na u ṋea tsireledzo ya zwikolodo kha sub-Saharan Afrika nga gurannḓa ya Emerging Markets , ine yo ḓiṅwalisa kha Miṱangano ya Ṅwaha ya Bannga ya Ḽifhasi / IMF .
U dzhenelela kha komiti na dziforamu - khoro dzi nga thoma komiti ngeletshedzi na dziṅwe komiti na dziforamu dzi ngaho sa foramu ya mveledziso yo ṱanganelanaho .
Khabineth yo tendela u thomiwa ha vhudzheneleli vhuswa ho ṱolwaho ha Afrika Tshipembe kha AU malugana na Tsheo ya Guvhangano ya Tshikalo tsha Vhuṱoli tshiswa .
Pulane idzi dzi ḓo ṋetshedza nyendedzi dza mveledziso dzo dodombedzwaho u sedzana na thaidzo dzo tiwaho zwihulwane kha ḽevele yapo . 
Thelesikoupu ya MeerKAT yo bveledza zwifanyiso zwa nṱha zwa lutombo i tshi khou shumisa dishi nṋa kha dza 64 dze dza pangwa ; zwine zwa bvisela khagala radio galaxies dzi sa athu vhonwa ḽifhasini .
Zwi tea u sedziwa uri netiweke ya zwiṱaraṱa i no wanala kha khorido khulwane ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi ndi netiweke ya zwiṱaraṱa i re hone , ine ya nga vha i sa tshimbilelani na mulayo u no khou kombetshedzwa kha tsumbanḓila . 
Maanḓa manzhi o ṋewaho kha sia iḽi a katela u ṋea thuso ya masheleni a mbueledzo . 
-- Makete wo livhiwaho khwawo ( vhakungiwa kana vhane khungedzelo ya ṱoḓou vha swikelela )
Nga u angaredza , tsedzuluso i ḓisa mbudziso yo ṱanḓavhuwaho ya uri miṅwe mithelo ya mbuelo i a dovha ya ṱoḓea naa arali ro sedza u bva kha vhuvhambedzi ha zwa ikonomi . 
Ri ni tamela mashudu kha ndingedzo dza vhumatshelo havho . 
Ni kone u tshimbila ni tshi ya fhethu ho fhambananaho hu re kha pulane ya tshikolo .
Ndo vha ndi tshi khou bambela matomboni ngauri ndo vha ndo zwi vhona uri hu khou ḓa maḓumbu mahulu .
Maitele a u shela malaṱwa a mapfura a u bika kha dziḓireini dza maḓi a mvula a zwi ṱuṱuwedziwi .
Ngudo dza muṅwalo vho tou fombe kha nḓowe- nḓowe ya u ṅwala maḽeḓere maṱuku na maḽeḓere danzi na u ṱoḓa uri hu ṅwaliswa hani haya maḽeḓere kha muṅwalo muswa wa u pomba .
Vha nga wana tshumelo dza muvhuso dzi fanaho na u ita khumbelo na u ṋewa Maṅwalo a Vhuṋe , Ṱhanziela dza Mabebo , Mindende , Tshikwama tsha Tsireledzo ya u fhelelwa nga mushumo , Tshumelo dza Masipala , u tou bula zwi si gathi , zwi ṋetshedzwaho nga Mihasho ya muvhuso hu tshi katelwa na Muhasho wa zwa Muno , Vhashumi , Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya zwa Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe , Mveledziso ya Ndayotewa na Vhulamukanyi ngauralo ngauralo .
16 . VHUDAVHIDZANI
Thaidzo dziṅwe dzi vha hone zwi tshi khou vhangwa nga tshivhalo tsha fhasi tsha okosidzheni yo ṋokaho , sa vhunga mbeledzwa dzo ḓi sendeka nga tshifhinga tsha u vha khomboni , muelo wa khovhe na mutakalo , na thempheretsha ya maḓi . 
Muthu ane a vha na asima u vha na zwifhinga zwine khana i vha yo thivhea , u kundelwa u fema , u hoṱola na ita phosho a tshi fema .
Tshumiso nga u tou ita ya mbudziso ya ṱhoḓisiso na maitele a ṱhoḓisiso kha atikiḽi dza vhuḓifari ha murengi . 
- zwi ka tshiṱangu sa zwiga zwa tsireledzo na khuliso .
Nḓila nga u angaredza yo thewa kha themendelo dza ndeme dzi tevhelaho :
( 4 ) Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i na maṅwe maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha Lushaka .
( 1 ) Muphuresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka ndi ene Mulangammbi Muhulwane wa mmbi ya vhupileli , u tea u vhea Mulangammbi wa vhupileli .
Zwidodombedzwa nga ha mipapamalo ya soredzhi na yone yo bviswa , khathihi na dzinwe bugupfarwa dzo tou dizainiwaho na dzone dzo ambwa nga hadzo . 
U ya nga kuhumbulele kwa muṱolambalelano , hezwi zwi tea u sumbedza vhuḓiimiseli vhuhulwane ha u shandukisa vhashumi vhane vha kwamea nga zwa muvhalelano . 
Vharangaphanḓa vha khou tea u shumisa tekiniki u itela u fhungudza mutsiko na vhuleme vhune vhashumi vhane vha khou ṱuwa , khathihi na u vhulunga vhuḓiimiseli na fulufhelo ḽa avho vhane vha khou sala . 
Phambano i bveledzaho ya vhaendangaṋayo na tsudzuluwo ya tshiendisi i tea u vha kha tshikalo tshi ṱuṱuwedzaho vhuitwa na vhuḓigeḓi ha muendangaṋayo . 
* U ṋea mulaedza nga khaedu dza u vhulunga nga u khwinisa ku vhulungele , u balanganywa ha zwi shumiswa zwi fanaho na zwine zwabva kha phentsheni , tshelede ya vhathu vha sa shumi , dzi nnḓu , u shela mulenzhe kha sekithara ya masheleni na u khwaṱhisa ikonomi ya vharema ;
5.1 Kuitele kwa vhuloi na maitele ane a vhaisa a kwamaho vhuloi a na mafhungo a vhaisaho ane a tea u tandululelwa thungo .
Pfanelo , sa zwine zwa dzulela u dzhielwa nṱha , a dzi vhi hone hu si na vhuḓifhinduleli . 
U shumisa zwiṱirathedzhi : tsumbo : U shumisa ludungela lwa mafhungo u wana ṱhalutshedzo ya ipfi ḽiswa
Bulani ipfi ḽi re na mute vhetsindo na roṱhe
-- Ita mutevhe wa zwiteṅwa zwine muṱangano wa nga tea u zwi dzudzanya .
U humbulela ṱhalutshedzo ya maipfi a so ngo ḓoweleaho nga u sedza zwipiḓa zwo a vhumbaho
Vhaṅwe vhorakhonṱhiraka vha na nḓivho ṱhukhu ya ndangulo ya malaṱwa . 
4.4 Sisiteme dza Wadi dza Komiti
Kha miṅwaha ya fumi yo fhelaho , naho zwo ralo , ho vhonala u tendelwa ha , tsha u thoma , mvelelo dza nzudzanyo dza vhupulani kha mutengo wa u ṋetshedza tshumelo ya zwa vhuinzhiniara na , tsha vhuvhili , ṱhuṱhuwedzo ya tshumelo kha u dzulela u gonya ha dzinnḓu . 
Khetho dzapo dza dzi 5 dza ṅwedzi wa Nyendavhusiku 2000 dzo shandukisa vhuvha ha muvhuso wapo .
Fhedzi , phendelo nyangaredzi i sumba uri dzingu a ḽo ngo aluwa nga u ṱavhanya sa zwe zwa vha zwo lavhelelwa mathomoni . 
Zwo pfalo , mawanwa a mulamuli ho sedzwa mbuno dzi pfadzesaho dza u pandela dzo vha dzo tea dzo tshewa nga khothe . 
Tsha u thoma , ndi tshivhalo tsha nṱha tsha khombo dzi shushaho dza zwiendedzi kha bada iyi . 
Zwino , nga kuhumbulele kwanga , arali hu na muthu are na vhuḓikumedzeli vhu re na vhuḓiimiseli kha zwivhuya zwa nnyi na nnyi , ndi ngani zwino vha sa tevhedzi milayo ya vhuvhusi na u ṱanganedza vhuḓifhinduleli vhu ḓaho ha mushumo uyo ? 
Vhagudi vha bvela phanḓa na u shumisa muṅwalo wa u tou ganḓisa , fhedzi vha tea u thoma u shumisa muṅwalo wa u pomba .
Mbekanyamushumo dza vhugudisi dza muhasho dzo livhiswa kha u fusha ṱhoḓea dza vhugudisi ha muhasho nga u angaredza nahone ndi vhuḓifhinduleli ha Khethekanyoṱhukhu : Vhugudisi . 
Muvhuso u dzudzanyulula na u khwinisa maitele a vhubveledzi ha mulayo , kha masia a fanaho na a ḽaisentsi dza u fhaṱa , ndingo ya u kwamea ha mupo , u ṅwaliswa ha khamphani , u tevhedzela muthelo , phemithi ya mushumo kha u shayea ha zwikili , ḽaisentsi dza migodi , ḽaisentsi dza maḓi na tswikelelo ya tshumelo dza themamveledziso ya masipala .
Mbudziso dzi fanela u livhiswa kha muthu o bulwaho afho fhasi kha poswo iṅwe na iṅwe . 
Vhuimo vhune vhathu vha tama u tshila kha vhupo ho kalulaho vhu re na mafulufulu - kana ho fhumulaho , vhu re na tshiphiri , fhethu - fhambana u bva kha muthu u ya kha muthu na nga mutevheṱhanḓu wa vhutshilo wa muṱa . 
Izwi zwi tendela Tshikwama kha u pfesesa khwine mafhungo a re hune khombo dza itea hone na u ṱalusa khamusi fhethu ha u fhungudza khombo na ndangulo ya tshiimiswa . 
GIREIDI YA 1 : ( U THOMA ) LUAMBO LWA HAYANI
Nahone itshi tsha u fhedzisela tshi ḓo shuma sa muhanga wa ndaedzi kha mugaganyagwama uyu . 
Kḽorini i shumiswa kanzhi sa tshivhulahazwitzhili u itela u kandululula na u kunakisa maḓi a u nwa . 
Saizwi sesheni dza vhukwamani dzo fhimiwa , ri nga si kone u sedza kha asainimennde musi ri kiḽasini . 
Kha nyimele idzo , u kombetshedza hu swikelwa nga u fhambana ha mimekhenizimu . 
Zwiṅwe zwa izwi zwi a lwa na zwine zwa khou ṱoḓa u bveledzwa . 
Muṅwalisi : Mulayo wa vhu 36 wa 1947 , Agriculture Place , 20 Steve Biko Street , Arcadia Pretoria
U palana hu tshi shumiswa mvelelo hu sa sedzwi thaidzo , zwi swikisa vhathu kha kha u pulana hu no shumisea nahone hu ha vhuṱali .
O ṋekedza mushumo u re khagala wa u ya phanḓa wa vhakhantselara vha wadi na Komiti dza Wadi
U engedzea ha ḽevheḽe dza zwikolodo miṱani na kha dzikhamphani zwi ḓo dzhia tshifhinga tshilapfu uri zwi fhele . 
1 . Kha vha dodobedze muvhundu , vhathu vha no kwamiwa na zwivhangi zwi tea u buliwa , zwi tshi edza vhungomu ha pulane ya wadi , nga wadi nga wadi .
Tevhedzelani tshanḓa tshine na si tshi shumisese ni vhale minwe yaṋu .
Musi vhuṱungu ho no dzimulwa , Maṱaliana vho vho nga vho no hangwa tshengelo ye vha ṱangana nayo vha humela kha nḓowelo ya u lwala . 
U guma kha R13 256 nga muṱa nga ṅwaha kha zwi si zwa PMB
U salela murahu hu hulwane kha u khura na ndondolo zwa netiweke ya themamveledziso ya dzibada u itela u swikela zwitandadi zwa ndinganelo gumoṱuku . 
Ngauralo ri ṱoḓa tshumisano yavho sa vhadzulapo , nga u tendela vhashumi vhashu vha tshi swikelela ndaka dzavho , u itela uri vha kone u vhala tshivhalo tsho shumiswa tsha phiripheidi mitha hu tshi itelwa zwenezwi . 
Hu na Komiti dza Wadi
Tshitshavha tsha vhahura tshine ha tendwa upfi tsho badeliwaho nahone tshi tea u pfuluwa . 
Ndivhanele ya kuṅwalisele
U sika tsivhudzo ya mveledzazwiwo yo angalalaho ya bindu na mavhusele a muṱanganelwa a shumaho na maitele a ndangulo ya mveledzazwiwo . 
Iyi ndi tsumbo i no konadzea ya ndingo ya ' Arali- Izwo ' :
U thetshelesa ndaela dzine dza konḓa ( dzi no swika 5 ) a dzi fhindula zwavhuḓi .
Muvhuso u khou khwaṱhisedza kha vhaswa vhashu uri nndwa ya u lwela u swikelela pfunzo ya vhoṱhe hu kha ḓivha zwithu zwo vhewaho phanḓa nga muvhuso .
ndi vho nnyi vhane vha fanela u rambwiwa
Miraḓo ya 400 ya Buthano ḽa Lushaka i bva kha mitevhe ya vho nkhetheni wa mahoro a polotiki e a wana voutu dzo linganaho kha khethoguṱe dza Lambamai 2009 uri a wane madzulo kha Buthano ḽa Lushaka ḽa Phalamennde .
U nweledza izwi , dzhango ḽo vhona u khwinisea hu hulwane kha vhuvhusi ha poḽitiki na ha ikonomi kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho fhedzi khaedu dzi kha ḓi vha hone . 
Vhakhantselara , khathihi na vhaofisiri , vha fanela u vhona uri hu na tshelede yo linganaho u ḓisa tshumelo na u vhona uri mveledziso i tshimbila nga ngona .
26. Pulane i ṱanganedzwa nga wadi
Ni vhe na lwendo lwavhuḓi
1.4 . Mufarisa Muphuresidennde Vho Kgalema Motlanthe vha ḓo ranga phanḓa Samithi ya Vhuvhili ya Vhurangaphanḓa ha Muvhuso ngei Sentharani ya Buthano ḽa Dzitshaka ya CSIR , Piṱori u bva nga dzi 10 u swika dzi 12 Nyendavhusiku 2013 .
Maitele a apariṱeiṱi a kha ḓivha hone dziḓoroboni dzashu .
U shumisa ḓivhaipfi yo engedzedzeaho hu tshi katelwa na masala , malungekanyi na mafurase
Mitengo ya thengophikhisano i tea u ṋetshedzwa i kha fuḽobo yo valiwaho zwavhuḓivhuḓi yo ṅwalwaho u ya nga nomboro ya thengophikhisano na thoololo sa zwo sumbedzwaho afho nṱha . 
Hei i tea u vha yone thempheretsha musi a tshi tevhulwa . 
Zwi dovha hafhu zwa vhea vhuḓifhinduleli kha mimasipala uri i tsireledze vhupo . 
U bveledzwa ha Mulayotibe wo Khwaṱhiswaho , wa 2014 zwi ḓo engedza tshikhala tsha mbadelo ya mbuelo kha vhaṋekedzi , ubva kha miṅwedzi ya malo u swika ya 12 , hezwi zwi i ta uri vha kone u sedzana na hunwe u tholwa na uri vha kone u wana mbuelo lwa tshifhinga tshilapfu .
Mavu a fanela u shumiswa zwo khwaṱha u ya nga hune zwa konadzea ngaho sa izwi zwi na mveledziso mbuya kha u vhumba hugaledzwa . 
Muvhuso wa Vundu wa Kapa Vhubvaḓuvha u ḓo ḓivhadza zwidodombedzwa zwa mbulungo .
Mveledziso ya ndondolo ya u thivhela na themamveledziso ya zwifhaṱo yo ambiwa nga hayo zwi tshi elana na zwithu zwa ndeme zwo pulaniwaho na kha masia o fhambanaho a mugaganyagwama hu tshi katelwa na mugaganyagwama wa vhuṋe wa vhuongelo , ndambedzo u bva kha tshumelo dza inzhiniariṅi , thandela dza u vusuludza maongelo na zwiṅwe zwiko zwa ndambedzo . 
Zwithu zwa ndeme zwine zwa tea u dzhielwa nṱha na u pfesesiwa , nga kha , ndi zwauri heyi mitengo a i bviswi kha migaganyagwama yavho nga yeneyo nḓila fhedzi i avhelwa kha mbadelo ya ndaka dza masheleni u tendela kushumisele kwa muvhalelano wo teaho nga yeneyo nḓila . 
U shuma na / nga maipfi : vhunzhi ha madzina , thangi dza madzina
Ndeme na ndayo dza ndaulo ya nnyi na nnyi ya Afrika Tshipembe zwi re hone kha Ndayotewa dzi vhea vhuimo ha nṱhesa nahone vhune ha ṱoḓesa zwithu . 
Nga nṱhani ha uri tshumelo na phirimiamu idzi ndi dza tshipentshela , mbadelo dze dza itwa dza zwishumiswa na tshomedzo zwo paḓa reithi ya tshanduko ya mitengo . 
U hula hune ṱhoḓea dza vhagudi malugana na mbetshelwa na u khwiniswa ha zwishumiswa zwa kiḽasirumu hu khou swikelwa , hu fhambana u bva kha vundu u ya kha vundu . 
U linga ha vhugudisi hu na ndivho ya u kuvhanganya mafhungo tshifhinga tshoṱhe nga ha vhukoni ha mugudi vhune ha nga shumiswa kha u khwinisa u guda havho .
Vha rumele fomo iyo kha ofisi dza dzingu dza Muhasho wa Fulufulu .
Mbonalo dza tshibveledzwa
Tshakha dza miṱangano
Gerani siaṱari ḽi no tevhela .
Samithi iyo yo farwa ubva nga dzi 20 u swika dzi 27 Fulwi 2014 ngei Malabo kha Riphabuḽiki ya Equatorial Guinea .
Nyito ya ngudo afha i dzula kha vhuimo ha u guda nga mbilu ha thevhedzaipfi ya mafhungo . 
Muthihi wa vho vhuelwaho Vho Petrus Mashego ( 45 ) vho dzula mushashani miṅwaha ya 22 yo fhiraho .
Zwidodombedzwa zwi a sumbedzwa kha tsivhudzo ya mbadelo ya mbuyelo ya IRP 6
URI maambiwa a Muṱangano wa Raḓorobo Muhulwane wo fariwaho nga ḽa 30 Ṱhangule 2004 a KHWAṰHISEDZWE .
Kha vha wane fomo ya khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana fhethu ha phaḓaladzo ho ḓivhadzwaho nga muhasho .
Zwi katela u saukanya nzulele ya ikonomi ya lushaka na ya dzitshaka , pfananyo ya zwa masheleni , ndangulo ya zwa masheleni na dziṅwe mbekanyamaitele dza ikonomi , u ṱuṱuwedza ngeletshedzo dzi pfadzaho dza masheleni a muvhuso na mbekanyamaitele ya muthelo . 
Vha ḓipfa hani nga hazwo ?
Milayotibe i sa kwamiho mavunḓu ndi iyo i re na vhushaka na mishumo ya lushaka ; u fana na vhupileli , mafhungo a zwa nnḓa na vhulamukanyi .
Muungo u no ṱavhanyedza sa wa saireni ya ambuḽentse .
U gidima a tshi ya phanḓa na murahu
Muvhigo u sumbedzisa uri ho vha na vhuḓidini ho itwaho vhukuma kha u tandulula khaedu ya ndozwo dzi songo teaho .
Phimo idzi dza nyaluwo dzi khou itiswa nga u engedzea ha muhwalo wa vhulwadze . 
Khonadzeo ya tsiko ya zwiluḓi kana gese fhasi ha lwanzhe nga nyito ya magabelo na zwone zwi fanela u waniwa . 
Mvelelo dzi nga vha dzauri zwikhala zwiṱuku zwa u tambela zwi shumiselwa sa ha u laṱa mashika , u paka , na zwiṅwe-vho . 
Hezwi zwi fanela u itwa hu tshi khou tevhedzwa mulayo . 
2.4 . Khabinethe yo tendela Muhasho wa Vhupulani , Tsedzuluso na Ndaulo uri u ise phanḓa Mbekanyamushumo ya Twende Mbele u itela u vhulunga kha tshumisano kha mafhungo a tsedzuluso na ndaulo kha ḽa Afrika .
Tshi guda nga vhuṱumani ha hezwi na dziṅwe nzulele kha zwa u tshilisana , ikonomi , polotiki na vhuponi .
Nḓila , dzine dza vhewa , dzi fanela u vha dza vhukuma , dzi ṱanganedzeaho , u shandukisea , u pfesesea na u kona u elea . 
Rekhodo dza muṱangano
MBUDZISO 1 Kha vha ite mutevhe wa zwishumiswa zwa u ela zwine zwa tea u dzheniswa kha pulane ya nḓisedzo ya tshumelo u itela u khwaṱhisedza kushumele kwa nḓisedzo ya tshumelo kha masipala wavho .
Application for asylum , BI-1590 Fomo a dzi wanalei online .
Thoma tshiimiswa tsha u ṱola
Tshipiḓa tshihulwane tsha u bvelela ha pfungavhuṋe zwo vha vhuimo hayo ya muthelo , zwe zwa ṋekedzwa nga vha Ndaulo ya Muthelo ya Kenya hu na u ḓiimisela u bvisa vharengi vha ya kule na zwinwiwa zwi siho mulayoni , nga u ita biya yo bveledzwaho lwa tshiofisi uri i sa ḓurese . 
U tamba matambwa hu tshi tevhedzelwa nyimele dzo fhambanaho na luambo lwo teaho .
Fureme ya ḽogo na sheduḽu dzi no tshimbilelana nayo zwi ṋea mutheo une pulane dza u shuma ngawo dzi re na vhudodombedzi dza nga tewa khawo .
U engedzea uho ndi nga nṱhani ha u gonya ha mukovho wa mugaganyagwama nga nṱhani ha u u dilugisela ha muhasho u itela u thoma thandela dzo lugiselwaho . 
Mushumo wa muḓivhambalelano kana muḓivhambalelano-mulanguli na wone u ṱoḓa u tevhedzela milayo yo teaho ya vhuḓifari , nahone muḓivhambalelano-mulanguli u tea uvha na kuitele kukene . 
Nḓila yashu ya kudzhenele kwa zwithu zwi ḓo ṱanganya ndingedzo dza nṱhesa dza u engedza u swikelela kha mimakete ya ndeme hu na tshikalo tsha u tsireledza mimakete yapo u bva kha zwa maitele a mbambadzo i si yavhuḓi . 
Vhubveledzi ha sekithara ya zwiliṅwa ndi tshiṅwe tsha sekithara ya vhubveledzi yapo khulwane nga mishumo , yo ṋetshedza mishumo ine ya anganyelwa henefha kha 216 090 nga 2015 hu tshi vhambedzwa na 208 822 ya 2014 .
Phethisheni ndi iṅwe nḓila ya u ṋetshedza mbilaelo kana fhungo ḽi kwamaho tshitshavha kha tshenzhemo ya Phalamennde uri i dzhie vhukando vhu re kha maanḓa ayo .
Mulayo a u na mbetshelo dzo bulwaho dza u pfukisela maanḓa ayo . 
Musi ikonomi i tshi khou khwinisea , mbadelo dza mbuelo kha ḽifhasi ḽoṱhe dzi ḓo aluwa nga zwiṱuku musi ndaulo dza zwannḓa dza ndaka dza Afrika Tshipembe dzi tshi khou auwa na u khwaṱhisedza nyaluwo ya mbuelo . 
2.3 Ndivhotiwa U funza na u guda Mbalo zwi livhiswa kha u bveledza zwi tevhelaho kha mugudi :
Khumbelo ya u thoma foramu ya mushumoni
Muofisiri wa Vhuṅwalisi ha Tshaka dzo Fhambanaho dza zwimela : Zwimela zwa u khavhisa na zwa mitshelo
U engedzedza kha zwitandadi zwo ṱanganedzwaho kha ḽiṅwalo ḽa Maga a Ndaulo ya Vhashumi , ṱhoḓea dza fhasisa dzi tevhelaho dzo shumiswaho kha khetho na u tholiwa ha Vhasedzulusi vha nga Nnḓa na Vhamaki Vhahulwane , Vhamaki na Vhafarisa Vhamaki . 
Rekhodo ya nyanḓadzo ya CHM i amba ngaha u bveledzwa na ndeme i yaho phanḓa . 
Ho no ḓi vha na mvelaphanḓa dzo no itwaho kha u lwa na vhutshinyi vhu itelwaho vhafumakadzi na vhana .
Ṋamusi u zwima hu khou ya phanḓa nahone hu sa khakhiswi . 
Nga u ralo , ho vha hu si tshiphiri , u vha hone ho vhu si tshiphiri , zwo vha zwo kunguwedzwa . 
Luṱa lwa ḽi pendela nga u ṋetshedza pulane ya u fhedzisela kha mulanguli wa CBP u themendela mugaganyagwama wa tshikwama tshine tsha langwa nga nzulele .
Vha fanela u vha vha tshi khou dzula kha vhupo :
( 1 ) Mulangavunḓu wa vunḓu u tea u tendela , na u saina ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa wa vunḓu kana khwiniso ya Mulayotewa ḽe ḽa ṱanzielwa nga Khothe ya zwa Mulayotewa .
Arali vha sina vhuṱanzi , khothe i ḓo vha vhudza uri khumbelo vha tea u i ita khothe ifhio .
Tshumelo i dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 .
Mpfu dzi songo teaho nga mulandu wa u shayea ha tshumelo dza zwa mutakalo dzo teaho . 
Ṱhoḓea ya zwiḽiwa zwa zwifuwo i nga ya phanḓa na u aluwa hu na ṱhoḓea yo engedzeaho ya zwibveledzwa zwa zwifuwo , nga nṱhani ha nyaluwo ya tshivhalo tsha vhathu . 
U kona u isa phanḓa na u haseledza nga ha ṱhoho ya mafhungo yo ḓoweleaho ( sa.muvhili na mutakalo )
Kha vha gude u ḓivha arali u tshoṱelwa hu tshi khou ḓa u itea .
( 1 ) Nga nnḓa ha afho hune Mulayotewa wa nga vha wo sumbedza nga iṅwe nḓila -
Vhalwelahaya na vhashumisani kha dzangano ḽa vhuthi ha dzitshaka vho thusa u fhelisa muvhuso wa tshiṱalula na u kula nungo zwigwada izwo na vhathu vho yaho ḽifhasini u lingedza u ombedzela tshipiḓa tshavhuḓi kha vhugevhenga vhu sa pfesesei vhu itelwaho vhathu he ha vha hu tshiṱalula . 
Tshithihi tsha ndeme tsha madalo ayo ho vha hu u alusa Khomishini ya Mashango aya mavhili uri a swike kha maimo a Ṱhoho dza Mivhuso , zwine zwa vhea phanḓa nyaluwo ya ikonomi vhukati ha mashango aya mavhili .
Fhedziha , u ya nga u vhumbwa ha hugaledzwa , tshumelo dza ndeme dzi fanela u tou tevhela , hu si u ranga phanḓa . 
ṱhoḓea ya luvhilo kha u pfulutshela kha didzhithaḽa , nga maanḓa kha u vhofholola tshipekithiramu tsha firikhwensi ya radio ;
U swika zwino , u Khuthadza ha HIV na Ndingo hu ḓo ya phanḓa u itela u khwinisa u khavara ndingo dza HIV Vunduni . 
U itela u tshimbidza u kovhekanywa na u shumiswa ha mavu hu no fusha , netiweke dza vhuendangayo dzi tea u vhumbiwa nga nḓila i tevhelaho : 
Arali vha tshi khou ṱuḓa phukha dza ḽiṅwe shango :
Zwenezwi hu si na ndivho i re khagala , a zwi khagala uri mbudziso mbili dza u fhedza dzi nga ṱhaṱhuvhiwa hani dza mutaladzi wa phungudzelo .
Nga u ṱana , u apuḽouda , u ṋea mihumbulo , u ṋetshedza Zwiṱaniwa zwavho vha khou khwaṱhisedza na u kumedza uri vha muṋe kana nga iṅwe nḓila vha langula pfanelo dzoṱhe dza Zwiṱaniwa zwavho sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha khethekanyo iyi hu tshi katelwa , hu sina tshikalo , pfanelo dzoṱhe dzo teaho uri vha dzi ṋetshedze , ṱana , apuḽouda , ṋea mihumbulo kana u ṋetshedza Zwiṱaniwa . 
Kha sia iḽo ndi zwa ndeme ngauri vha renga vhaofisiri , vha renga vharangaphanḓa , vha badela miholo . 
Minisiṱa na Vhafarisa Dziminisiṱa ,
Fhethu afha sa zwihumbudzi zwa vhathu na zwiwo zwa ndeme kha ḓivhazwakale ya ḽifhasi . 
3.4 Bodo ya Afurika Tshipembe ya Tshiimiswa tsha Tsirakhombo dzo Khetheaho tsha Lushaka ( SASRIA ) - Bindu ḽi na Vhuṋe ( SOC )
U vhona uri hu na mbetshelwa ya tshumelo dza thikhedzo ya ndaulo dza yuniti . 
Volumu kana tshileme tsha mushonga wa zwa vhulimi
Manweledzo a u ṋetshedzwa kha IDP
Ezwi zwi ḓo katela zwitevhelaho : Kha vha gude dzhenala na khanḓiso dza phurofeshinala u itela u khwaṱhisedza uri u ḓivha zwithu zwiswa . 
U SHUMISA NGA NḒILA YO TEAHO BATHO PELE ZWI ḒO AMBA ' VHUTHU HA VHUKUMA NA TSHUMELO YA TSHITSHAVHA YO FHELELAHO NAHONE YO TEAHO ' .
Arali ri tshi sedza kha vhupileli ri tshi ṱoḓa u vha na Mmbi ya Vhupileli i re na vhuḓifhinduleli , a ri tei u sokou fhirisela vhuḓifhinduleli honoho kha miraḓo ta Mmbi ya Vhupileli . 
Nḓisedzo ya vhudzulo a yo ngo tou topolwa i yoṱhe , vhunga yo ḓi itelwa khaedu ya uri i sedze : 
Fhano Afrika Tshipembe , hu tshi engedzwa kha vhuimo ha pfunzo dza nṱha dza mutakalo na pfunzo , Tshumelo ya Ndangulo ya Nṱha yo thomiwaho zwezwino yo thoma modele wa phurofesheni wa maimo a nṱhesa . 
( 5 ) Khomishini i na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka .
Ro vha ri khou pfa uri ri a kona u langa nyimele na hafhu , ri a kona u sumba sia muombano ? 
Maṱorokisi haya ndi a vhana vha tshikolo fhedzi nahone o fhambanyiswa na maṅwe a vhathu vhoṱhe kha tshidimela ; vha songo vhilahedzwa nga madzina ao , vha nga si ḓo kona u humbula arali vho no vhuya vha a vhona tshifhingani tsha murahu . 
U wanalea ha data ya malaṱwa na ya ndangulo ya malaṱwa i fhulufhedzeaho zwi vhonala zwi zwa ndeme kha mveledziso ya pulane dza ndangulo ya malaṱwa dzi shumaho . 
Vhashumi nga muthihi nga muthihi vha nga ṋanga u bindudza kha zwinzhi zwa sekhithara ya phuraivethe na u langa masheleni avho a IRA . 
U vhulunga wavhuḓi rekhodo dzoṱhe dza sekithara ya nnyi na nnyi kha sia ḽa u hadzima . 
Muvhigo u ṋea manweledzo nga ha mashumele kwao a milayo yo fhambanaho , mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzo thomiwaho na dzinṱha dza shango dzo swikelelwaho kha u maanḓafhadza vhafumakadzi na u eḓanya mbeu .
Thandela , naho zwo ralo , i ḓo sedzuluswa musi itshi fhela . 
Muvhuso na khamphani khulwane vha shumisa vharemi langa sisteme dzavho dza vhutsireledzi . 
U shela mulenzhe nga sekhithara ya phuraivethe ndi zwa ndeme nga maanḓa , na uri dzikonṱiraka dzo dzudzanywa u itela u alusa u maanḓafhadza , nyaluwo na mvelaphanḓa . 
Mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dza maṱhakheni nga mutengo wa mbadelo dzi sa ḓuri
Muendelamashango wapo
Murangaphanḓa a tevhedze mutsindo wa muzika .
Vhusiku
Miraḓo ya thendelano ya u kovhekana mbuelo i ḓo fanela u tendelana uri ndi lini nahone ndi lungana hune izwi zwa fanela u itwa .
Olani mutukana na musidzana .
uri vhathu vha re kha wadi ndi vhonnyi - zwi katela uri ndi vhangana , vhukale havho , nyimele dza ikonomi , ndi vhonnyi vha no shuma , ndi vhangana vha ṱoḓaho thikhedzo ya HIV na AIDS , nyambo dzine vhathu avha vha dzi amba , nz .
Ṱhalutshedzo dza maipfi : Tsudzuluwo ya ṱhalutshedzo , u shumisa luambo u itela ndivho dzo khetheaho , makateli
Sa tsumbo , arali tsheo yo dzhiwa ya uri thikhithi dzi khou ḓo rengiswa phanḓa ha ḓuvha ḽa mutambo fhedzi , a hu tei u vha na u pambuwa nga ḓuvha ḽa mutambo . 
Vha ri ri tea u vhona uri hu na u bvisela khagala na vhudziki kha muhanga wa mulayo u laulaho ole na gese zwi wanalaho lwanzhe , u vhona uri hu na mvelelo ya " u vhuelwa " nga muvhuso , nḓowetshumo , na tshitshavha . 
Ṱhalutshedzo yawe ya ṱhanḓavhudzo dzo teaho na mvelelo dza khunyeledzo ya khethekanyo yo yo vha itshi pfadza . 
Itani uri nyito dzi tee-vho na vhagudi vha vhaholefhali .
Vha tendelwa u vhumba Mbumbano ya Tsireledzo kha Mulilo ( FPA ) ḽine ḽa ḓo humbulela , u langula na u dzima mililo kha vhupo havho arali :
Arali muraḓo kana muṋetshedza tshumelo a nanga u shumisa mushonga ure nṱha ha mutevhe wa mitengo ya mishonga , muraḓo ndi ene a no badela phambano.
Ri ḓitika nga thikhedzo yavho kha foramu dza mashango o fhambanaho , ngangoho mashango maṱuku a anzela u vha na maanḓa kha mafhungo ane ra kovhekana na lushaka ulu lu bvelelaho . 
Muhasho wa Mavunḓu na Muvhusoyapo u ḓo dzudzanya itshi tshiteṅwa nahone u ḓo tikedzwa nga vhulanguli ha Muhasho wa Minirala na Fulufulu na Muhasho wa Mabindu a Tshitshavha .
Ḽiga 4 Vha fekise fomo yo ḓadziwaho kha luṱingo lwa tshidzumbe lwa mahala 0800 600 773
Sisiṱeme ya u sedzulusa hafhu nga yone iṋe ya zwino yo pimea kha u vhona mulandu , nga murahuni ndi hune dziṅwe nyiledzo fhedzi dzo kombetshedzwa . 
Zwa konḓa , vharangaphanḓa vha sialala kha vha tou ḓi kwamiwa-vho na u ṱalutshedzwa nga kutshimbidzele kwa CBP .
Hu nga bvelela mini arali vha sa ita ngauralo ?
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa Muofisiri zwi nga wanwa kha Khethekanyo D ya tshibugwana itshi .
Nga 2012 thendelo ya vhushumisamupo na u vhambadzela nnḓa yo vha i R5 000 ; thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelanaho na vhushumisamupo yo vha i R5 200 ; thendelo ya u vhambadzela nnḓa ha shango u itela ṱhoḓisiso nga nnḓa ha vhushumisamupo yo vha i R100 .
Ṱhalusamaipfi dza vhukuma dzi sa konḓi dza vhagudi .
U dzudzanya mafhungo nga nḓila i lungekanaho
Khumbelo ya u engedza kana u shandukisa thendelo ya mushumo ya muthu a shumaho
Muvhigo wo vhumbwa nga voḽumu I , hune ṱhanganelo ya tsenguluso , vhupimathego na mvelelo dza themendelo zwo ṋewa . 
Fomethe i re yone
Reithi ya u ḓala hu fhiraho mpimo i vhanga khovhakhombo kha tsireledzo ngauri vhashumi vha dzhenela kha mishumo i dzhiiho tshifhinga tshilapfu ( ṋetshedzo ya zwiḽiwa , u dzudzanyela khothe , u vhidza madzina nga mutevhe ) ngeno mishumo ya vhuṱhogwa ( u setsha na u fara milandu na khumbelo ) zwi sa dzhielwi nṱha ; 
Ni takalela u ita mini ?
MSA 2000 Muvhuso Wapo : Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000
Vhafumakadzi na vhanna vho shela mulenzhe hani kha u tshea mafhungo malugana na phurogiremu ?
Tshavhuraru , hu na vhaeletshedzi vha ṱukusa u mona na shango u ita mushumo wa vhulamukanyi kha thikhedzo ya kiḽasini ya khwaḽithi yo dodombedzwaho ya vhagudisi . 
GIREIDI YA 2 Khontseputi ya nomboro : Tshikhala 99
Kha ri vhone uri tshiṱori tshi fhela nga nḓilaḓe
vha sumbedzise uri vha ḓo rengisela thundu dzavho Amerika fhasi ha thendelano ya AGOA .
Vha ṱuṱuwedze u vha khagala - vha songo haṱula musi vhathu vha tshi bula mihumbulo yavho .
Haya a si mafhungo a u sima fulufhelo fhedzi kha sisiṱeme ya mutakalo kana u khwiṋisa u fushea ha vhalwadze , ndi ndambedzo kha u khwiṋisa mvelelo dza zwa mutakalo dzi re na khwaḽithi dza dovha dza vha dza khwiṋe . 
Mushumisi wa maḓi o redzhisiṱariwaho a nga redzhisiṱara huṅwe u shumiswa ha maḓi hafhu . 
U shela mulenzhe kha nyambedzano dza kiḽasini na u ṋea ripoto nga ha mushumo wa tshigwada .
Ri kumedzela muvhuso kha kuvhusele kuvhuya na ndaulo yo kunaho ine ya ḓo lwa na u fhelisa vhuaḓa . 
Na nga murahu ha u ngalangala havho , ngauri ndo ya nahone nda humiselwa murahu ha pfi ri vhuye nga Musumbuluwo . 
( a ) zwi tea u wana mukovhe wa ndinganyiso ya mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka u itela u kona u ita tshumelo dza mitheo ya mishumo ye dza i ṋewa ; na uri
Kha vha ntendele ngauralo ndi vhidze vhaimana vhoṱhe nga maanḓa u lingedza na u tinya maitele a ṋeaho khombo khulwane kha vhana vha sa athu bebwaho dzi ḓiswaho nga zwibveledzwa izwi . 
Ndi vhutshinyi kha Khothe ya Mulayo u fha tshitatamennde tsha mazwifhi .
Kha vha ṅwalise DeedsWeb .
Yunivesithi yo dovha hafhu ya ṋetshedza mafhungo a nṱhesa na vhudavhidzani ha thekhinoḽodzhi , na u khwaṱhisedza uri mafhungo a tshimbidzwa nga nḓila ya tswavhelele na yavhuḓi a tshi ya hune a ṱoḓea hone . 
U monithara na u sengulusa mbekanyanmushumo dza mutakalo wa muhumbulo kha tshiṱiriki tshiṱuku . 
Ḽiga ḽa u thoma ḽine ra ḽi ita ri sa athu bveledza zwitatisiṱika kha mbuelo ya fhasi ndi u vhumba khovhekanyo ya mbuelo . 
( a ) a hwesa Buthano ḽa Lushaka maanḓḓa a u -
a . thuso nga u kwamana na muṱa na dzikhonani
Wo vha u muhumbulo wa Afrika Tshipembe wa uri DDT i tea u shumiselwa kha zwa mutakalo fhedzi . 
Musi vha tshi swika photho ya vhudzheno , vha fanela u ita khumbelo ya u dzhia zwikambi photho ya vhudzheno zwi tshi ya hune vha ḓo zwi rengisela hone Afrika Tshipembe .
Vho Ali vho vha muthu ane vhanzhi vho guda khavho ḽifhasini ḽoṱhe nahone vho shumisa maimo avho u vha phangami ya u lwela pfanelo dza vhathu , vhulamukanyi na u eḓana .
Ndisedzo ya madi tshifhinga tshothe , madi o tsireledzeaho a u nwa , madi a mabunga na mutakalo na madi a u sheledza zwimela ndi tshipida tshihulwane tsha u lwa na vhushayi Afurika Tshipembe .
Data yo elwa yo itela u kona u humbula na uri zwa nga nnḓa zwo topolwaho zwiṅwe na zwiṅwe zwo siwa nnḓa kha dzimbalombalo idzi . 
Mushumoitwa wa IDP wa 2 / 10 : U shandula zwiṱirathedzhi zwa vha tsheo dzapo .
Vhathu vha re nṱha ha miṅwaha ya 20 vha tea u ṱoliwa ḽeveḽe dza khoḽesiṱiroḽo dzavhi luthihi nga murahu ha miṅwaha miṱanu .
Kuitele kwa u dzudzanya tshivhumbeo na mbuedzedzo ya ikhonomiki kha vhuimo ha lushaka ku ita uri zwi konadzee nga maanḓa uri maga o ṱanganelanaho a dzingu a ḓo bvelela , kha mashango ayo zwa zwino ha tsha shuma fhasi ha mikano ya tshiimela tshiṱundwa , zwiṱirathedzhi zwa vhubveledza nḓowetshumo . 
Ho sedzwa u rumelwa nga DSP na thendelo u thoma 100% ya mutengo wa Tshikimu
THERO Luambo lwa Hayani Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma Mbalo ( Mathematics ) Saintsi dza Mupo Saintsi dza Matshilisano Thekhinoḽodzhi Saintsi dza Ndango ya Ikonomi Ngudo ya Vhutshilo Vhutsila na Mvelele TSHIVHALOGUṰE
Hu na Komiti dza 52 dzo ṱangana dzoṱhe Phalamenndeni - dza 34 dzi kha Buthano ḽa Lushaka , dza 12 dzi kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ngeno dza rathi hu Komitiṱhanganelo dzine dza vha na Miraḓo ya Nnḓu vhuvhili hadzo .
Pulane idzi dzo sedzesa kha vhuambeli na mabembela a u kungedzela o sedzaho kha u khwinisa mutakalo nga u angaredza kha ḽa Thailand . 
U phalala o shumiswaho u swika zwino hune ha bva kha maitele aya ho sumbedza u khwinisea nga maanḓa ho sedzwa khwaḽithi , fhedzi u ṱhogomela hone ine a i khou tevhedza na tshitandadi tsha lushaka u swika zwino . 
U vhala tshiṱori , tsumbo , foḽokuḽoo ( ngano dza tsiko kana ngano dza vhahali )
U dzhena kha zwa khefi dza vhuyo ha vhaendelamashango zwi khou bvelela na zwipikwa zwa masheleni zwi khou swikelelwa . 
2.4. Khabinethe yo sedza na kha u fara Samithi ya u thoma ya Tshanduko ya Saintsi na Thekhinoḽodzhi u bva dzi 20 u swika dzi 21 dza Fulwana 2013 .
U shumisa nyolo kana mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz .
Ndi lini hune nda rumela mbadelo dza khumbelo ya thendelo kha DEA ?
Gumofulu ḽa thikhedzo ya masheleni ḽi bva kha tshikalo tsha muṱa wavho nahone ḽi guma kha 75% ya mbadelo dzavho dza ṅwedzi i gumaho kha R2 570 .
Garaṱa ya nomboro dza zwa shishi insert black bullets
Nyimele ine ṱhoho dza zwikolo zwa muvhuso vha hana u ṱanganedza vhagudiswa vha bvaho miṱani i shayaho zwihulwane kana vha re na vhabebi vha songo funzeaho , yo ita uri hu humbulwe zwo iteaho miṅwahani yo fhiraho .  . 
Thendelano ya MERCOSUR-SACU i ṋetshedza vhavhambadzelannḓa vhapo tshikhala uri vha dzhene kha maraga wa vhathu vha fhiraho 280-miḽioni .
Vhuṱanzi ha uri zwiṅwe zwibveledzwa na tshumelo zwo sumbedza nyaluwo i ṱavhanyaho kha mbambadzo ya ḽifhasi u fhira zwiṅwe zwi sumbedza ṱhoḓea ya ṱoḓa mishumo ya zwa ikonomi miswa . 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo phesenthe yo tiwaho
Ri ṱuṱuwedza vhone u kuvhatedza phambano ya shango ḽashu ḽavhuḓi na u ḓivulela tshenzhelo dzo lindelaho vhone nga 2010 . 
Honeha ndi zwa ndeme uri nyito dzi bveledziwe ho sedzwa kha zwivhumbeo zwa luambo zwikene , kha nyimele .
Thandela khulwane , kana dzine dza ṱoḓa thikhedzo , u kumedzwa uri dzi sedziwe siani ḽa u ndambedzo ya IDP nga masipala kana vhaṅwe vhaṋetshedzi vha tshumelo
13 . Tshitshavha tshi nga bula uri tshi na vhuṋe na ndango ya thandela ?
Zwi tshi langwa nga tshenzhelo yavho vhone vhaṋe na ya vhaṅwe , matshudeni na vhaṅwe vha miraḓo ya tshiṱafu vho vhiga uri vhunzhi ha vhudzekani hu si na vhusha ngomu hu nga si bvelele arali hu si na halwa . 
Ndongazwiga : zwiḓevhe ; tshigagarukela ; tshiawelo ( khoma ) ; tshithoma ( tshitopo ) ; tshivhudzisi ; eḽipisisi
Gondo ḽi ḓo khwinisa na ndeme ya vhutshilo vhuponi uho nga u fhungudza nyendo dzi no dzhia tshifhinga tshilapfu .
CM2 : Memorandamu wa tshumisano na - CM2A - CM2B - CM2C arali huna vhafaramikovhe vha fhiraho muthihi kana 2D huna mufaramukovhe muthihi fhedzi .
U ṱalukanya na u shumisa foniki dzoṱhe dze a guda u swika zwino .
Vhana vha nga anzela u tamba bola ya milenzhe , ragabii kana khirikhethe zwikolobulasini kana dzisababuni . 
Mutevhe wa dokhumenthe dzine dza tea u ṋekedzwa na khumbelo u hone .
Ro zwi vhona zwoṱhe na uri na vhuluvhi hashu ho redzhisiṱara zwe ra ri vhona . 
Muvhuso wo bindudza masheleni a fhiraho R1 biḽioni kha thandela iyo , yo itelwaho u sika mishumo .
Phimo dza tshifhinga dzo kalwa kha mbekanyatshifhinga nahone ndi khou ya u khwaṱhisa tshanḓa nga nḓila yo teaho u itela u vhona uri vhathu vha fara zwifhinga izwo ṋamusi nga nṱhani ha zwiitisi zwo vhalaho . 
Hei ndi mphomali ntswa na zwibviswa zwo vha zwi fhasi hu tshi thomiwa . 
Nkhwe dzo vhaisala vhukuma nga ṅwambo wa nyimele dzo omaho ngei KwaZulu-Natal . 
U bvisela khagala mihumbulo na vhuḓipfi nga ha tshibveledzwa
Nga nnḓa ha zwenezwo , vhasasaladzi vha sa ḓivhi tshithu vho kundelwa u ṋea tshinwe tshishumiswa tsha mbekanyamaitele musi vho itelwa khaedu uri vha ite nga u ralo . 
Muvhuso u fanela u anḓadza thikhedzo yawo ya phungudzo na u bveledzulula malaṱwa nahone u fanela u khwaṱhisedza vhuḓikumedzeli hawo kha u ita uri phungudzo na u bveledzulula malaṱwa Afrika Tshipembe zwi na khonadzeo yo tshipaho vhukuma . 
Ngei Free State zwa mbambadzelaseli ya zwienge kanzhi zwi bva kha masipala wa Lejweleputswa . 
Ṱhuṱhuwedzo nga ha vhongoho ha mugaganyagwama zwi tea u sedzwa khazwo hu tshi tevhedzwa vhuhulu ha dzieriasi zwi tshi kwama ṱhanganyelo ya zwibviswa , sa mbadelo dza dzieriasi zwi badelwaho u bva kha nyangaredzo ya zwiko zwoṱhe zwo imelaho ṱhanganyelo ya siḽini ya zwibviswa . 
Ṋamusi ri vula lwa tshiofisi bada ya nga thungo ya u pambusa vhuendi u mona na vhupo ho kwameaho . 
5 . Mbuletshedzo ya thero ine GCIS ya fara ngayo dzirekhodo - Khethekanyo 14 ( 1 ) ( D )
Mulangadzulo
U sengulusa kuhumbulele kwa tshitshavha nga ha mishumo ya mapholisa , vhatshutshisi , khothe na tshumelo dza vhululamisi kha u thivhela vhugevhenga na u pondwa . 
Kha sia ḽa pfunzo thekhinoḽodzhi ya midia ntswa i nga vha hafhu na mvelelo dzi mangadzaho kha dziḽaiburari . 
U tsireledza zwiḽiwa zwine ra ḽa - ho katelwa na tsireledzo kha thunzi , na u dzula wo rothodza zwiḽiwa
Muhasho u ḓo kovhela zwiko kha u khwinisa nḓadzo ya zwa mutambo wa vhadededzi nga kha u khwinisa tshumisano vhukati ha feḓeresheni dza mutambo na zwiimiswa zwa pfunzo zwine zwa ḓo tikedzwa nga zwiimiswa zwa theshiari . 
u vhona uri mavothi a pfunzo na mvelele a a vulwa ;
Hezwi zwi vhidzwa sa thendelanomviswa ya tshanduko ya sekithara . 
Vhafhinduli vha tea u ḓivha uri Khomishini kha nyimele iṅwe na iṅwe i nga ṱoḓea , nga fhasi ha Mulayo wa the Promotion of Access to Information Act 2of 2000 , u bvisa mafhungo a re kha mihumbulo yo ḓiswaho .
Arali vha tshi khou humbulela uri vha nga vha vho pfukiwa , vha tea u ya kiḽiniki ya havho ya tsini kana u ya u vhona muḓivhi wa zwa mishonga o zwi gudelaho uri vha ite ndingo ya vhuimana .
Lavhelesani zwifanyiso ni ṅwale ndaela dza u ita tshikukwana
Mahoro mahanedzi kha khoro o ṱanganedza u engedzedzwa fhedzi a ṱahisa mbilaelo kha kuitele kwa u ṋea madzina hafhu . 
Dzieriasi dzi nga gonya musi hu na u dzhayela u shumisa tshelede mafheloni a ṅwaha . 
amba ya mbudziso dzi no kwama risipi .
Lupenyo lwa penya ra vhona hu khwiṋe ri tshi shavhela holoni ra lindela .
Zwa ndeme , hugaledzwa hu ṋetshedza zwikhala zwine vhathu vha kona u tshila nga vhone vhaṋe fhedzi vha si vhoṱhe . 
Mishumo ine ya ḓo itiwa
( a ) dzi nga si tendelwe nga nḓila ine ya nga kundisa nḓila dza ikonomi ya Lushaka , zwiitwa zwa ikonomi u pfuka mikano ya masipala , kana tshimbidzo ya thundu , tshumelo , tshelede kana mushumo ; na uri
Kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsho sedzwaho khatsho hu ḓo ḓi vha na phambano vhukati ha khethekanyo dzo fhambanaho - sa tsumbo , vhukati ha tshigwada tsha vha sa shumiho hu ḓo vha na vhatelwadigirii vha sa shumiho na vhaswa vha bvaho tshikoloni vha sa shumi . 
Ndivho ya fentsi ya muḓagasi ndi u ita uri dzhenuwo iḽi ḽi vhe ḽihulwane vhukuma nga hune zwa konadzea ngaho . 
Phiriamu dzo badelwaho kha mbekanyamaitele ya mbuedzedzo ya mbuelo dzi ṱuswa muthelo arali dzo badelwa nga muṋetshedzi wa ndindakhombo . 
Kutshimbidzele : Pulenari
Vhuitwa / mishumo ya vhubindudzinyandiswa nyito
Vha nga vha vhe . . .
( a ) a u shumi nga nḓila yo ṱandavhuwaho kha vhupo kana huṅwe -vho , u fhirisa he wa vha u tshi shuma hone musi hu saathu u thoma u shuma Mulayotewa wa kale , nga nnḓa ha musi u tshi nga vha wo khwiniswa u itela uri u shume fhethu ho ṱandavhuwaho ; na uri
Dzhangili dzhimu , u namela ḽeri
Muṅwalisi a nga humbela zwiṅwe zwidodombedzwa u itela u vhona uri mushonga wo luga naa musi ho sedzwa ṱho ḓea dza tshitshavha , na vhuvha hawo .
Khumbelo ya thendelo ya tshifhinganyana ya u ṱun ḓa phukha u itela zwiṅwe
Dzhango ḽi tea u bveledza ndeme ya vhukoni ha vhashumi nahone nga vhunzhi , u fhaṱa vhukoni ha ndeme , na u engedzedza vhukoni u itela u shumisa zwikhala zwa mishumo miswa na thekhinoḽodzhi kha ikonomi yo ḓi sendekaho nga nḓivho ḽifhasini . 
Nga thikhedzo idzi madzangano , mishumo ya tshoṱhe na ya tshikhalanyana i nga sikwa . 
Arali muthu ne vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u uṋda ṅwana a vha a sa tendelani na u bviswa ha ndaela , muthu uyo u tea u ḓivhonadza khothe hune vhuṱanzi hawe na havho na ha ṱhanzi ha ḓo pfiwa .
nahone
Muhumbulo ndi u sedza kha u ṱanganyisa ḽaiburari dza tshitshavha u vha tshiedziswa tsho sikwaho hafhu , tshi katelaho mitambo , vhutsila , mvelele na ḽaiburari . 
Kha Nyambo zwi amba uri mumodareithi u ḓo ṋea maambiwa ( khomenthe ) ya vhuḓi , vhukati ha zwiṅwe zwinzhi , kha vhuimo ha kuvhudzisele kha u linga kupfesesele ; u itwa ha mishumo ya u ṅwala ya nyengedzedzo tshifhinga tshinzhi ; maimo a zwishumiswa zwa u linga na tshikhala tsha mveledziso tsho ṋewaho , na u dzhenelela ha mudededzi kha bugu dza u shumela dza vhagudi na vhuṱanzi ha kushumele kwa vhagudi .
Kha vha khwa ṱ hisedze uri vho mala / malwa naa online .
( 1 ) Muphuresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe Mukhomishinari wa Lushaka wa Tshumelo ya Tshipholisa , u itela uri a lange Tshumelo ya Tshipholisa
Inman et al. i sumbedza tshanduko kha volumu u ya nga volumu na vhukule ha vekitha . 
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI Mushumo wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe / vhege wo livhiswa kha masia oṱhe a luambo na dziṅwe ngudo .
Hezwi azwi elani na Ndayotewa , na uri zwi tsitsela fhasi mveledziso ya demokirasi yashu na pfanelo dza vhathu dza u khetha vhuimeleli havho ha tshitshavha .
Thendelo ya mbekanyamushumo ya u ṋekana nga vhathu i ṋewa mubvann ḓa a ṱo ḓaho u shela mulenzhe kha thandela kana mbekanyamushumo ya zwa mvelele , ikonomi kana zwa matshilisano , i itwaho nga dzangano la muvhuso , kana yunivesithi ya muvhuso nga u tshumisana na muvhuso wa nnḓa .
Khuthadzo : Khuthadzo ya luṱingo kha avho vho ponyaho na vhafumakadzi avho vho tambudzaho lwa vhudzekani . 
Vhuṱanzi vhu tevhelaho vhu ḓo sumbedza pulane dza tshiṱirathedzhi dzo pindulwaho dza vha pulanetshumiswa dzi bveledzwaho :
Mbudsizo i ṱoḓa uri a fhindulaho a sumbedzise uri ' ha na vhukonḓi ' , ' u na vhukonḓi ' , ' u na vhukonḓi ngamaanḓa ' kana ' nga si kone ' u vhala gurannḓa , magazini na dzibugu nga luambo luthihi , kana a ṅwala luṅwalo nga luambo luthihi . 
Sa tsumbo , mapholisa ashu zwazwino vha shuma vhoṱhe zwavhuḓi . 
Shumisani vhutambo vhuraru .
g ) Vho Madoda A Petros , na
11 . U WANALEA HA MANYUWAḼA
Ho itwa mukumedzo wa tshibveledzwa tsha SEA tsha u fhedzisela mafheloni a Luhuhi . 
Ndo livhuwesa , Mulanga Dzulo ; Vho Mme Mulangavundu ; Murangaphanḓa wa Mahoro Mahanedzi ; vhashumisani vhashu vha Khabinethe na miraḓo ya Nnḓu . 
1.8 . Khabinethe yo kwamea nga tsheo ya United States of America ( USA ) ya u ḓibvisa kha Thendelano ya Paris .
Muṅwalo U ṅwala
h ) Vho Guy Harris ( vho tholwa hafhu ) .
Miṱangano ya nnyi na nnyi
Tswikelelo kha sisiteme ya muthelo yavhuḓi ine nga fhasi hayo masheleni a mbuelo a shuma yo ḓitika nga tsheo ya Khomishinari , hu si kha redzhisiṱeresheni u ya nga Mulayo kana ndaulo nga maṅwe maanḓalanga . 
Data i tea u senguluswa uri hu konou u bveledzwa mawanwa .
Zwo tea uri fhethu ho raloho hu shumiswe fhethu hu no nga holo dza zwikolo kana na miḓini ya vhadzulapo ;
Musi u sa fa nga mushonga zwo thoma u vha hone , miṅwe mishonga , kana u u shumisesa , zwi nga ṱoḓea u itela ndango i fushaho , zwine zwi dzulela u engedza mbadelo dza ndango ya zwitumbudzi zwi vhonalaho . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza pfunzo ya fhasi , hu tshi katelwa pfunzo ya fhasi ya vhaaluwa ; na u isa phanḓa na pfunzo , zwine muvhuso , nga kha maga a pfadzaho , wa tea u ita uri zwi engedzee u vha hone nahone i swikelelee . 
6 . Mivhuso yapo i na vhudifhinduleli he ya laedzwa nga mulayotewa uri nnyi na nnyi a wane tshumelo dza mirurela ya malatwa .
Zwiteṅwa izwi nga maanḓa ndi zwa matshilisano na mikhwa , sa tsumbo , tshigwevho tsha lufu kana u ita uri u rengisa muvhili zwi vhe mulayoni . 
O vhiga mafhungo kha Mutsireledzi wa Tshitshavha kha ṅwaha wo fhelaho . 
Kha vha humbule , hu si na u sedza uri ndi vhone vhonnyi , ri ḓo tama u pfa kha vhone , ngauralo kha vha pfe vho vhofholowa u nthumela imeiḽi ya mishumo yavho , zwifanyiso na mihumbulo arali vha tshi takalela uri zwi anḓadzwe kha nyusiḽetha . 
Ngauralo , u ya nga ha Khethekanyo 6A ya Mulayo wa Zwikolo zwa Afurika Tshipembe ( Mulayo wa Vhu 84 wa 1996 ) , i vhumba tshipiḓa tsha mutheo une ngawo , Minista wa Pfunzo ya Mutheo a tshea mvelelo na zwitandadi zwa fhasisa , khathihi na maitele na maga u itela u linga zwine vhagudi vha tea u zwi swikelela kha zwikolo zwa nnyi na nnyi na zwo ḓiimisaho nga zwoṱhe .
kha vha dzhenise madzinginywa a ṱhoḓuluso , kana vhurifhi ha u ṱalutshedza uri ndi ngani vha tshi khou ḓisa izwi u bva nnḓa na uri tshibveledzwa itshi vha ḓo tshi endedzisa hani , u itela u khwaṱhisedza hezwi :
Vhashumi vha Mveledziso ya Tshitshavha
Kha vha ṱalutshedze zwi dzhielwaho nṱha zwa mushumo kha u nanga labi ḽa u khavara fanitshara . 
Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka ndi mutheo wo ṱanḓavhuwaho wa kushumele .
Zwiṱanganyi zwoṱhe zwi ḓo ṋetshedzwa zwi na zwa u putela kana zwitsireledzi u itela u zwi tsireledza kha tshikafhadza mupo na u khwaṱhisa tsireledzo . 
U ḓivha vhuṱumani vhukati ha vhutherorisi , u endedza zwidzidzivhadzi , zwiṱhavhane , na vhathu hu siho mulayoni , na u dzumba vhubvo ha tshelede yo waniwaho nga nḓila i siho mulayoni , vho dovha hafhu vha vhidza mashango oṱhe uri a sike milayo ya u thivhela u lambedza vhutherorisi na madzangano a vhutherorisi . 
Muhumbulo uyu u ḓo bveledzwa u itela u ita mafhungo o leluwaho nahone a wanalaho zwo leluwa kha MaAfrika Tshipembe oṱhe . 
U imba nyimbo na zwidade na u zwi tevhedzela nga u ita nyito nga ene muṋe .
Mulayo , u dzhielaho nṱha u bvelaphanḓa ha thekhinoḽodzhi , u tama u livhana na u engedzea hu shushaho kha vhugevhenga vhu thuswaho nga khomphuyutha na u sa shumiswa zwavhuḓi ha ndingedzo idzi dza thekhinoḽodzhi . 
Sa tsumbo , nnḓu dzi re na tshikhala tsho linganaho hu na tshidzumbe kha vhadzulapo na zwikhala zwa tshitshavha zwo linganaho u itela matshilisano a tshitshavha , zwi nga ita zwinzhi kha u livhana na vhugevhenga u fhirisa ndingedzo dza u dzhenelela nga murahu . 
U tsa ha u shavha uhu hu nga vha ho itiswa zwiṱuku nga vhurangeli uvhu . 
Kha ṅwedzi uyu wo livhiswaho kha vhafumakadzi , ri tea u dzhiela nzhele u shela mulenzhe havho kha u vhulunga mupo washu . 
l ) Vho Herry Tshamuṅwe Masindi ( Muimeleli wa Nzudzanyo ya zwa Vhashumi )
Zwipiḓa zwa Vhutsila : Tshedzhemo i si ya fomaḽa na u shumisa zwivhumbeo kha u ola na u pennda
Tshumelo ya phathoḽodzhi ya forentsikhi i ḓo vhiga hafhu nga nḓowelo malugana na vhuleme ha vhulwadze na ndangulo ya kheisi ya vhuongeloni sa yo langwaho nga tshumelo i sa khou kwamaho tsenguluso ya zwa mulayo wa madokotela wa maitele a lufu . 
Mashango ane a vha ṋemuḓi wa nṱha ndi Canada , Netherlands na United Kingdom vhukati ha mashango o bvelelaho , na Chile , Afrika Tshipembe na Venezuela vhukati ha mashango a kha ḓi bvelelaho . 
Tshifhingambekanywa
Ḽiga ḽa u thoma ḽa mbudziso yavho ho vha hu miholo , mbuelo , na nḓila dza u tshila . 
Kha vha dzi ṅwale nga fhasi :
Tshikwama tsha Vhalambedzi vha Phuraivethe tsha modele kha vhushaka ha zwine muvhuso wa khou tikedza zwone lwa masheleni . 
Naho zwo ralo , mulayo wa ndayotewa u vhusaho ndi ' mbofholowo ya mafhungo '  . 
U ita mabembela a tshenzhemo kha u fhungudza u ṱaha ha mililo . 
Kha sekhithara ya phuraivethe zwi amba u swikelela khaedu ya muṱaṱisano wa ḽifhasi nga u bveledza zwibveledzwa zwa zwivhambadzwaseli zwine zwa ḓo shuma zwavhuḓi kha mimakete ya ḽifhasi i ṱaṱisanaho . 
Muṅwe wa vhaṋetshedzi o sumbedzisa uri zwa u badela murahu nga u ongolowa ndi thaidzo , fhedzi zwo ḓowelea kha mabindu oṱhe . 
Zwiitisi zwavho zwa u sa ṱoḓa mishumo zwi a fhambana . 
Vhuṱanzi ha uri vha a tevhedza ndangulo dza shango ( vha fanela u vhu wana kha shngo ḽine vha khou ṱunḓa zwi tshi bva khaḽo )
Mabindu ashu o khwaṱhesa , a khou vusuludzea nga u ṱavhanya , hu tshi ṱoḓwa zwikhala zwiswa ho livhanwa na zwi konḓaho . 
Pulane i fanela u ṋetshedza tshiṱirakhitsha tsha vhupo tshi vhaleaho nga nḓila i leluwaho tshine nga kupfesesele kuthihi ya dzinginya tshanele tsha khulwane na fhethu ha u ṱangana , u tendela vhoramabindu u shela mulenzhe kha tshiṱirakhitsha tsho itwaho . 
Muphuresidennde Jacob Zuma : Mulaedza wa Lushaka 2015
Khoudu i sedzuluswa tshifhinga tshoṱhe u itela uri i dzule i tshi tshimbilelana na vhupo vhu shandukaho hoṱhe ha nga ngomu na ha nga nnḓa ha koporasi . 
Fhedzi a hu na u fushea .
Bammbiri ḽa ṱhalukanya iḽi ḽi ṱuṱuwedza thandela nga u ṱalusa lememennde dzayo ya dovha ya vha ya ndeme kha u monithara mvelaphanḓa na u ita uri vhathu vha vhe na vhuḓifhinduleli kha nyito dzavho .
Mishumo ya Vhushumisani ha Matshilisano i sedza kha u vhumba mitengo na mbekanyamaitele ya muholo na u tsivhudza muvhuso nga ha mbekanyamitele ya zwa ikonomi . 
Zwa u khwiṋisa ndeme ya tshelede ine ya khou shuma zwino he ha ḓivhadzwa kha Muvhigo wa Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa Tshifhinga tsha Vhukati ha ṅwaha wo fhiraho hu khou thoma u shumisiwa .
Vhashelamulenzhe
Vhukati ha huṅwe u phalala ha uno ṅwaha , ri ḓo bveledza u thomiwa ha ṱhanganyelo ya bulasi na phaka kana dzikoporasi na zwigwada kha muṅwe na muṅwe wa mimasipala ya tshiṱiriki ya 27 i shayesaho hu u itela u shandukisa ikonomi dza mahayani .
Milayo miswa ine ya elana na Bodo ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya zwa Vhufhaṱi na yone i khou kwama nga nḓila ine ya si vhe yavhuḓi nḓila ine zwa mabindu zwa khou itwa ngayo zwazwino nahone zwi ṱoḓa uri hu vhe na tshanduko kha maṅwalo a khonṱhiraka . 
Nḓivhadzo i fanela u ṋetshedza zwidodombedzwa nga ha lushaka lwa tshithu na mishumo ine vha khou ṱoḓa u sedzulusa yone , fhedzi a vha faneli u bvisela khagala zwidodombedzwa zwoṱhe nga ha muhumbulo wa ṱhoḓisiso .
Vhutendatenda na zwi tendwaho a zwo ngo vhalwa lwo linganaho lune zwa konisa avha vha re nga nnḓa ha sisiṱeme ya zwi tendwaho uri vha zwi pfesese . 
( 7 ) Khomishini i na dzikhomishinari dza 14 dze dza tiwa nga Muphuresidennde :
Dzi shuma mushumo wa ndeme wa u ḓivhadza ndangulo ya kushumele kwa masipala na kuitele kwa mugaganyagwama
arali mukolodi u no vhuya a dzhielwa thundu kale nahone lu fhirahu
Luthihi kha simesiṱa iṅwe na iṅwe hu na u ṱolwa nga khomphyutha . 
WC i vhiga kha masipala
U ita uri mupikisano u vhe nṱha na u engedza mbuelo dza zwivhambadzelwa nnḓa nga kha themamveledziso dza khwine na tshumelo dza muvhuso , u tsitsa mitengo ya u ita zwa mabindu , u khwinisa vhukoni kana zwikili na mihumbulo miswa , na u ṱoḓa thikhedzo ya muvhuso kha dziṅwe sekithara .
Mulayo wa vhu 7 wa 1996
Nḓila ya khunguwedzo i ne ya vha nga dzimagazini , yo shumiswa kha u thoma tsivhudzo . 
Tsheo mbili khulwane ndi tsheo ya vhubindudzi na tsheo ya ndambedzo . 
Tsedzuluso a dzo ngo bvisela khagala dziṅwe mbuno dze muofisiri a vha a tshi ṱoḓa dzi tshi ambiwa ngadzo ; 
Kha vha sedze dzina ḽavho kha mutevhe wa vhakhethi
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ye vha ṋewa ofisini ya u ṅwalisa .
ITA i phaḓaladzwa kha Gazete ya Muvhuso .
Yunithi dzo fhambanaho dza Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe - ho katelwa ya tsevhi ya zwavhugevhenga , tshigwada tsha vha shumaho nga pulane , mbonalo ya mapholisa , Hawks , khathihi na Mabindu a Lwaho na Vhugevhenga , Mavhengele a ṱhingothendeleki , Senthara ya Mafhungo a Tshutshedzo dza Dzibannga ya Afrika Tshipembe na khamphani dza vhutsireledzi dza phuraivethe - vho kona u shumesa kha u lwa na vhufobvu vhu itiwaho dzimoḽoni .
Hu na dziṅwe tshakha dza mbuelo dzine vha khou lavhelela dzi tshi bva kha tshiko kana nḓivho ya sialala ?
Kha madalo avho , vho mbo humbulavho na u khonela ngei kha Senthara ya Vhafumakadzi ya Worcester ndivho i ya u funza na u ḓivhisa vhatshinyi vhashu nga ha u ḓivha nga ha vhugevhenga na HIV na AIDS . 
Inwi na khonani dzaṋu lingedzani u kandana mirunzi .
6.2 Hune zwa vha zwo tea , khothe i nga imisa tshigwevho arali muhwelelwa a vha ṋea ndiliso malugana na ndozwo kana tshinyalelo ye ya vha hone kha thundu dzavho nga mulandu wa vhutshinyi ;
3.5. Khabinethe yo dzhiela nzhele zwauri Bannga ya Mveledziso ya Afurika i ḓo fara khetho dzi angaredzaho dza Vhalanguli Vhahulwane Muṱanganoni wa Ňwaha wa 2013 ngei Marrakech , Morocco nga dzi 31 Shundunthule 2013 .
Datumu iyi kha khaḽenda ya ḓivhazwakale ya u lwela mbofholowo kha ḽino shango i ḓo dzula i tshihumbudzi tsha nga misi tsha mbadelo khulwanesa yo badelwaho nga vho ri rangaho phanḓa u itela u khwaṱhisedza mbofholowo yashu ṋamusi . 
4.2.2 madzangano a vhashumi ane o saina iyi Thendelano na vhashumi vhoṱhe vhane vha vha fhasi ha tshikoupu tsho ḓiṅwalisaho tsha GPSSBC vhane vho tholwa nga DHA kha khethekanyo ya vhu 12 u tsa fhasi .
ḽaisentsi yavho i sa athu u imiswa
( c ) u dzhia vhukando ho teaho ha u khakhulula .
Vha ḓo iswa khan dingo dza u vhona uri vha a swikelela u ṱanganedza nau fhiwa vhudzulo .
Hezwi zwi a ṱoḓea u itela u alusa vhukoni ha ikonomi kha u alusa zwa u sika mishumo , khathihi na u alusa u ḓalesa ha zwavhuḓi nga u fhirisela ndivho na mveledziso ya zwikili .
Mutevhe u sa netisiho wa tsumbo dza vhaṋetshedzi vha tshumelo vho tou raliho wo dodombedzwa afho fhasi . 
Mutshutshisi a nga dzhia tsheo ya u isa mulandu kha Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma na u ṱanganedza thendelano yo swikelelwaho , sa tsumbo , u bvisa kana u pfulusa mulandu kha khothe ya mulayo .
Madzhenele a ndaulo ya matshilisano o , zwenezwo ṱumana nga nḓila i sa fhandekanywi na tshiimo tsha mutakalo wa musalauno . 
( e ) khethekanyo ya 196 ; na
Khanedzano , yo ḓitikaho nga kuhumbulele kwa ndunzhendunzhe , u vha yo tea kana ya vhukuma - kuhumbulele ku fanela u dovha kwa vha kwa vhukuma . 
Ni vhona u nga tshiṱori itshi tshi ḓo fhela nga nḓilaḓe ?
Fhano Afrika Tshipembe , sa kha vhunzhi ha mashango ano khou bvelela , mikhwa ya phurofeshinala yo ḓa he ya baḓekanywa na mushumo wa u lwa na vhuyaḓa , fhedzi mafhungo a na tshikoupu tsho angalalaho . 
Sa i zwi vha tshi zwi ḓivha uri muvhuso u shumisa miṅwe miṅwedzi sa tshifhinga tsha ndavheleso u sumbedzisa mafhungo o khetheaho na vhuvhekanyandeme . 
ya ḓivhadza vhadzheneli nga ha zwine ha ḓo ambiwa ngazwo ngauri yo ṋetshedzwa phanḓa ha musi muṱangano u tshi vha hone uri vha kone u ḓilugisela muṱangano .
Fhedzi hu na vhathu vhaṅwe vhanzhi i kana u phalala hu elanaho huṅwe u itela u fhungudza phimo ya vhulwadze na mpfu u bva kha HIV na AIDS . 
Zwiṅwe hafhu , vha vhea iṱo vhungomu ha inthaviwu nga u sa tendela muthu wa nga nnḓa uri a khakhise sesheni . 
Vhaṋetshedzi vha tshumelo dza matshilisano , hune zwa konadzea na hune vha vha hone -
U kundelwa huṅwe na huṅwe kha sia heḽi , zwi ḓo sia demokhrasi yashu ine ya kha ḓivha ntswa ya ndeme i tshinyaloni . 
Ṱhanganedzo nga Khathihi na vautshara dza Ṋetshedzo ya dzivotsha zwi ṋetshedzwa u fusha ṱhanganedzo na u khwaṱhisedza tsumbathengo khathihi na thendelo ya vautshara dza mbadelo dzi ṱoḓaho maṅwalo oṱhe a u tikedza . 
Hu na zwiitisi zwinzhi zwi teaho u dzhielwa nzhele musi hu ambiwa nga ha mbudziso ya uri ndi nnyi ane a khou thuba phurofithi kha nḓila ine mishumo ya engedza ndeme ya khamphani . 
Ri khou ṱoḓa miṱa ya 60% kha fhethuvhupo hovhu i tshi swikela thoḓea dza zwiḽiwa kha zwibveledzwa zwa vhone vhaṋe nga 2014 .
Kha vha ye kha vha maanḓalanga vha tsini kana poswo dzo nanguludzwaho nahone vha ṱuwe na zwi tevhelaho muthu zwawe :
Vhana vha xedza bugu kana vha dzi tshinyadza
Arali vha si na na tshithihi tsha izwi , vha kopolole thebulu afho nṱha kha filipitshati .
Ngauri tsivhudzo dza mbadelo dzi a fana nahone dza dovha dzi si sumbedze zwidodombedzwa zwi yelanaho na mutheli , ndi zwa ndeme uri mutheli muṅwe na muṅwe wa tshifhinganyana a dzhenise zwidodombedzwa zwa akhaunthu zwi re zwone kha tsivhudzo iyi .
Mbudziso idzi dzi ṋetshedza muḓivhazwakale tshiṅwe tshikhala tsha u wanulusa zwithu zwa kale . 
Madzinginywa a thandela kha IDP ;
zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi tshilaho --- zwibveledzwa zwine zwa shumiswa kha ḽifhasi ḽa vhukuma , sa magazini na dzigurannḓa .
Tsenguluso dzi re afho nṱha na dzone dzi thusa kha masipala kha u ḓivhambedza na miṅwe masipala zwi tshi ḓa kha nyaluwo ya ikonomi . 
Ndi humbula uri vha ḓo tendelana na nṋe uri zwino vho khwaḽifaya nga vhukonesesi. [ Maseo . ] [ U vhanda zwanḓa . ]
Kha vha buke lwendo lwa u ya Phalamenndeni
Zwilavhi zwi sa lemeli zwi nga dzikiswa kha mathannga o teaho o itelawo u dzikisa hu si na nyengedzedzo ya dziphoḽieḽekhiṱhiroḽaithi . 
Afrika Tshipembe ndi mubindudzi wa nga nnḓa wa vhuṱhogwa vhukuma kha ḽa Afrika nga muelo muhulwane . 
U fhedzisa zwithithisi hu tshi shumiswa dzhangili dzhimu kana zwiṅwe zwishumiswa zwi ngaho zwenezwo .
Bogisi ḽa vhu 5 ḽi sumbedza maitele a dzitshaka kha ndambedzo ya risetshe nahone i sumbedza phambano hu si kha ndambedzo fhedzi , fhedziha na kha zwiimiswa zwi itaho risetshe . 
Mulayo zwino u vhofha vhaṋetshedzi kha kushumisele kwa luambo lu re khagala na u pfesesea kha dzikonṱiraka u itela uri vharengi vha sa xedzwe . 
Vha tea u vha vhe muraḓo wa GEMS a badelaho u wana mvelelo dza zwenezwino .
U ḓikuvhanganyela bugu khathihi na u ita kose-kose ya u kuvhanganya bugu dza kiḽasi .
Tshikepe tsho tendelwa u rea khovhe maḓini a Afrika Tshipembe
Thikhedzo ya madzangano ane a khou bvelela yo dzhielwa nzhele u itela u lulamisa vhushayandinganyo kha maitele a ḓivhazwakale ya u vha hone ha tshumelo na tshayandinganyo ya khovhekano ya zwiko . 
Zwikhukhulisi zwi khou ri kula nungo lune ra vho sala ri tshi ṱoḓa thuso ya u zwi kunda kha vha re nnḓa . 
Khumbelo ya bammbiri ? a dupu?ikheithi ya goloi
Kuhumbulele , maitele na kupfesesele kwo shumiswaho u ṱalutshedza mawanwa zwi tea u ṱalutshedzwa zwavhuḓi u itela uri mutheo wa khaṱhulo ya ndeme u khagala . 
Nungo dzi dovha hafhu dza shumiswa nga senthara sa tshipiḓa tsha mishumo yayo ya u swikela u fana na mbekanyamushumo dza u ḓivhadza , u alusa saintsi ya tshikhala na thekhinoḽodzhi ya mveledziso ya lushaka i dzulaho i hone . 
Hezwi zwi a thusa kha u lingana na tshirunzi tsha vhathu nga kha u swikela mafhungo na tshumelo dza dziposwo dzi swikeleleaho , zwine zwi leludza mveledziso ya matshilisano na u khwinisa matshilo a muthu nga muthu na zwitshavha .
u vhea iṱo tshitandadi tsha pfunzo na vhugudisi ha vhorasaintsi vha mupo,na
Arali vha tshi ḓivha vhufhura vhune ha khou itea kana vhu no khou pulaniwa , kha vha vhu fhelise na zwenezwo nga u founela luṱingo lwa vhufhura lwa GEMs lwa awara dza 24 kha 0800 21 22 02.
Kuvhonele kwa vhathu kha mbekanyamushumo dza masipala na makumedzwa
Tsireledzo ya zwiḽiwa tshitshavhani ndi mafhungo maswa a re na midzi kha thero dzo fhambanaho ho katelwa pfushi dza tshitshavha , pfunzo ya pfushi , mutakalo wa nnyi na nnyi , vhulimi ha tshifhinga tshilapfu na u lwa na nḓala na mveledziso ya tshitshavha . 
Zwo khakhululwa u sumbedza uri Muhasho wa Mutakalo u khou tevhedza nga vhuronwane ṱhoḓea dza mbambe yo vuleaho . 
Mbekanyamushumo i ḓo thusa zwitshavha kha u bveledza zwiḽiwa kha mavu avho na kha maṅwe mavu a sa shumiseswi .
-- langa vouthu ( kha hu sedzwe afho fhasi )
Zwithu zwo raliho zwi a bvelela ?
U bva kha ṱhalutshedzo ya mufhiso wo tiwaho i tevhela mufhiso wonoyo une wa dzhena kha sisiteme i phosethivi . 
Sa zwe zwa sumbedziswa mathomoni , fhungo iḽi ḽi kha ḓi tou bva u swika kha riṋe zwenezwino , nahone u bva tshenetsho ho vha na tshifhinga tsho shumiswaho kha u kwamana na vhaḓivhi khathihi na u kuvhanganya mbuno dzashu . 
Zwenezwo hafha hu na vhana vhaṱuku vhe vha vha vhaunḓi ri tshi nga zwi amba ngauralo vha miḓi . 
Izwi zwi katela vhuendelamashango ha mahayani , mishonga , vhulimi na mvelele .
Izwi zwi ḓo bva kha mushumo wo ṋewaho ḽaisentsi uri u shumisane na ndangulo ya maḓaka i dzulaho i hone . 
Tshikhala tsha u thoma tshi re khagala tshine nda tshi vhona ndi u khwiṋisa tshoṱhe kushumele lwashu kha tsireledzo . 
Madalo aya o dovha a fha mavhalaanngwe kha tshayatsireledzo ya vhafumakadzi na vhana kha tshitshavha tshashu .
Zwidodombedzwa zwa muvhilaeli zwo fhelela - ho katelwa madzina nga vhuḓalo , ḓiresi na nḓila ine vha kwamiwa ngayo - zwi tea u vha zwo sumbedziwa zwavhuḓi kha mbilaelo yo ḓiswaho .
Nahone , avho vho no ita nga u ralo nahone vha wanala vha tea u hweswa mulandu wa u ṱoḓa u vhulaha . 
shuma zwavhuḓi u woṱhe na musi u na vhaṅwe sa muraḓo wa tshigwada ;
Itshi tshitandadi tsha yuniti tshi fha thimu ya thandela kana dzangano ḽa thandela mvulatswinga yo ṱanḓavhuwaho hu na muhumbulo wa uri mishumo ya thimu ya thandela i tea u fanyiswa na zwine mugudi a tshila khazwo khathihi na tshenzhelo ya mushumoni nahone ndivho yayo ndi u shuma sa phurogireme ya risetshe yo ḓiimisaho .
( a ) vhidza muthu ufhio na ufhio u ḓḓa phanḓḓa hayo , u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a ḓḓiana na u bvisa ḽiṅwalo ;
Vhuṱambo vhuhulwane ha u elelwa Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa AIDS vhu ḓo farelwa ngei KwaZulu-Natal .
Tshenzhemo ya TSP i sumbedza uri muvhuso u nga kona u vha na konṱiraka na dzifeme dza phuraivethe ya dzianyuwithi nga phimo dza mbeu nthihi , na uri khamusi u nga zwi ita fhasi ha mbekanyamushumo khulwane nga maanḓa i katelaho tsireledzo ya matshilisano . 
Ndovhololo ya mibvumo
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa tshibveledzwa tsha oraḽa , tsumbo , inthaviyu / tshipitshi / u anetshela tshiṱori u itela u pfesesa
Vha tevhedze nga nyambedzano nga ha u ṱola na u ela .
Vho zwi vhona uri hu na mbuyelo dze dza waniwa kha CBP / IDP vha pulanela zwine zwa ḓo ṱoḓea kha u isa CBP / IDP wadini idzo dzo salaho .
Vhurangeli ha mveledziso ya zwikili na Pfunzo na zwone hafhu zwi a wanala Thusong nahone izwi zwi katela Pfunzo ya Mutheo ya Vhaaluwa na Vhupfumbudzi ( ABET ) , Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi ( FET ) , khathihi na dziṅwe mbekanyamushumo dza vhupfumbudzi .
Masiandaitwa a vhulwadze ha swigiri kha muthu , tshitshavha , vhupo , mbekanyamaitele dza lushaka , saintsi na zwa tsedzuluso kana mikhwa ya vhuthu ndi maṅwe a masia ane hu na khonadzeo ya tsedzuluso . 
Eskom i ḓo shumiswa hafha sa tsumbo hu si na vengo . 
MAKUMEDZWA A MUHANGA WA MUKOVHO NA MBUELO
Vhunga hu nga si itwe ndingamushumo kha vhaiti vha khumbelo vhoṱhe , vha tea u ḓadza fomo iyi nga vhuḓalo , nga vhuronwane na nga nḓila i vhaleaho . 
Muhasho wovha utshi khou sedza khumbelo dzi no bva kha Feḓeresheni ya Russia , ine ya nga katela u ṋetshedzwa ha magwangwangwa a mabufho kha mmbi dza maswole a maṅwe mashango ano khou shela mulenzhe . 
U shumiswa ha vhukuma ha ngudo dzo gudwaho u itela u khwaṱhisa maitele a mbekanyamaitele a zwino na u thoma kushumisele . 
Kha vha rere nga ha uri khumbulelo idzi dzo shumiswa hani kana a dzo ngo shumiswa hani nga u shumisa tsumbo dza milandu ya zwa mulayo . 
Kha miṅwedzi ya gathi yo fhelaho nṋe na miṅwe Miraḓo ya nnḓu ino ro wana biḽi dzi mangadzaho nahone dzi re nṱha ngeno dziṅwe dzi fhasi . 
Maitele a tsumbamulilo a shumaho a re kule a shumisa kuitele uku kwa u sumba tshivhilelani tsha mililo . 
2 . Senthara dza u sedzulusa dza DUS
MPG vha nga si kone u khwaṱhisedza u ri tshirunzi tsha vhudavhidzani tsho vhulungea , kana a tshi na zwo khakheaho , vairasi , u hakiwa nḓilani kana u khakhiswa . 
Nga murahu ha muaro wa khatharakithi , PMB i ṋekedza u swika kha mutengo wa ḽentsi dza bayifokhala dzi sa fhiri R842 ho katelwa ḽentsi na fureme , hu na gumofulu ḽiṱuku ḽa R167 ḽa fureme Pathoḽodzhi
Nḓila ya u ita zwithu yo leluwaho na u vha yo livhaho thwii ndi ya uri muvhuso wa federaḽa u dzhie vhuḓifhinduleli ho fhelelaho ha u badela mbuelo dza dzianyuwithi , zwi fanaho na mushumo wa muvhuso kha mbekanyamushumo ya Ndondolo ya mutakalo zwa zwino , une wa shumisa vhaṋei vha ndindakhombo vha phuraivethe uri vha badele mbilo vha tshi shumisa tshelede ya muvhuso . 
u ḓivha ḽeveḽe dzo fhambanaho dza vhukwamani na u dzhenela ha tshitshavha he zwa tea u vhea ḽeveḽe yo teaho ya u dzhenela u khwaṱhisedza uri hu na muvhuso u shumaho , na
Zwo ḓisendeka nga ṱhanganelo ya madzhenele a zwithu kha vhathu na zwo ḓisendekaho nga mupo u ya kha u thomiwa ha kudzulele . 
Ṱhalutshedzo kanzhi dzi a pfeseswa nga miraḓo , nahone dzi a elana na tshigwada tsho imaho ngauri , dza dovha hafhu dza vha dzo khetheaho kha tshigwada . 
Musi nzudzanyo idzo dzi sa athu u vha ngoho , ri sedza uri tshumiso i ḓo kwama mavundu a shayaho na o pfumaho nga nḓila dzo fhambanaho . 
Zwenezwo ho vha hu na ndingedzo kha sia ḽa mabindu , ḽa mabindu o dzudzanywaho , ya u lingedza u ṱuṱuwedza miraḓo yashu uri vha tevhedze mbekanyamaitele dzine ra tenda uri ndi dza vhukuma , a dzi shumisi masheleni manzhi na u vhuedza lwa poḽotiki . 
Vhuḓivhesi ha zwikili zwa vhudavhidzani ho fhambanaho ha u ṅwala na ha hu si ha u ṅwala ho livhiswaho kha vhathu na zwigwada . 
dzi tea u ṅwaliwa nga muṅwalo u vhonalaho na nga kuṅwalele kwo teaho .
Nyendedzi heyi i ṋetshedza zwidodombedzwa nga ha uri khetho ya u saukanya i ḓo itiswa hani . 
" Ri a ḓivha hune ra khou bva hone nahone ri na vhuṱanzi ha hune ra khou ya hone .
Zwo ṱanganyiswa na vhudziki kha nyaluwo ya tshinyalelo , maṅwe maga a u engedza mbuelo dza mugaganyagwama a ḓo tea u sedzwa . 
Zwi si zwavhuḓi , ro no vhona u engedzea ha u shumisa zwidzidzivhadzi . 
Vhunzhi ha vhadzuli vha mabulasini ndi vhafumakadzi na vhana .
Murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso u na vhuḓifhinduleli ha u ṱhogomela madzangalelo a Khabinethe na mushumo wa Muvhuso kha Phalamennde .
Sa kha webusaithi nnzhi , ri nga kha ḓi wana mafhungo nyangaredzi lwa othomethiki ane a vha kha faila dza rekhodo dza seva dzashu sa ḓiresi yavho ya IP na mafhungo a khukhi . 
5.5.6 Huna u dzhenelelana kha kushumele vhukati ha khothe dza sialala na khothe dza madzhisitiraḽa kha maṅwe masia , sa u tswa huṱuku na u semana , zwa sia u tshi vho tou nanga uri u ya ngafhi .
I nga shuma sa tshiṱuṱuwedzi tsha tshanduko .
Nganeapfufhi Gireidi ya 7 : zwiṱori -4 - 5 ( tshiṱori tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u vha na masiaṱari 3 - 5 )
U tshinyadzwa ha mikhwa ndi tshipiḓa tsha vhugevhenga hashu ha zwino na thaidzo ya vhukusha . 
Ḽimaga iḽi ḽi ḓo thusa nga maanḓa kha u swikelelwa ha zwipikwa zwa mveledziso ya matshilisano na ikonomi sa zwe zwa bulwa kha Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka(NDP) , Maitele Maswa a Nyaluwo na Puḽane dza Mbekanyamaitele dza Nḓowetshumo .
242894 : Sumbedzisa nḓivho kha mafhungo a zwa mbeu , ndingano na phambano dza vhathu kha thandela dza mveledziso
Madzina na Tshifani nga vhuḓalo :
Bambiri ḽe ḽa dzudzanyelwa Foramu ya ṅwaha nga ṅwaha ya Muṅwaleli wa Milayo ya nga ha Makwevho na Mveledziso I songo Dzudzanyeaho : Zwikhala na khaedu . 
Muvhuso wa mveledziso na vhukoni
U dovha u anetshela tshiṱori kana muhumbulo muhulwane nga mafhungo 3 u ya kha 5
Zwino lavhelesani uyu mutevhe mulapfu wa masalavhukuma ni a talele mafhungoni a re afho fhasi .
Arali hu na muhumbulo wa u vhambadzela nnḓa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo kha ḽiga ḽa vhuvhambadzi ḽa vhushumisamupo , DEA ndi yone ine ya vha na maanḓa a u ṋetshedza nahone hu ṱoḓea thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṱanganelanaho na ya vhushumisamupo .
Fhedzi muthu u tea u vha o tou ṅwalelwa vhurifhi nga dokotela nahone ḽi shumiswa nga vhane vha vha na :
Kha mulandu wa S v Hamunakwadi,156muhwelelwa o vhulaya mme awe nge a tenda uri vho mu lowa .
Fhedzi , vhurumelwa ho sumbedza ṱhoḓea tshumelo dza phuraivethe dzo engedzwaho . 
A i dzhiiwa sa i re yone ngauri ndango dza vhuḓikumedzi dzo fhelelaho dzi hone nahone ndango dza vhuḓikumumedzi dzo fhelelaho dzo dzula zwavhuḓi ngeno ndango dza vhuḓikumedzi dzi a shumisea nahone dzi pima zwibviswa u itela uri hu vhe na tshelede . 
Ndi zwifhio zwi no ṱalutshedza mvumbo ya Sankambe tshoṱhe .
U saukanya uhu hu fanela u topola vhuḓi na vhuvhi ha khetho iṅwe na iṅwe na u ṱola nga vhuronwane khohakhombo na mbuelo kha muvhuso kha iṅwe na iṅwe yadzo . 
U edzisa tshiṱori nga u ita mudzinginyo ( tshinisa ) kana nga u tamba ḓirama kana danga .
U fhaṱa maipfi nga u shumisa mibvumo yo gudwaho ( hu funziwe maipfi mararu a re na vhushaka nga vhege .
Zwitevhelaho a zwo ngo tendelwa u ṱunḓiwa :
Hezwi zwi katela mbekanyamushumo ya mvulusuludzo ya zwa masheleni ya dzithekhisi na vhukando ha mavunḓu vhu fanaho na Moloto Rail Corridor vunḓuni ḽa Mpumalanga , hune hanefha ho no thomiwaho nga ngudo dza u sedza uri zwi ḓo shunwa hani , na Klipfontein Corridor ḓoroboni ya Cape Town , na thandela ya Gautrain ine ya ḓo ṱumanywa na sisteme yoṱhe ya vhuendi ha tshitshavha .
Ṱhanziela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .62
Olani zwibuḽoko na zwitendeledzi mavuni .
Tshumelo dza mirurela ya malatwa ndi tshithu tshihulwane vhukuma kha mutakalo wa lushaka nga huswi .
Mubvann ḓa a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe u tea u ṋekana nga ṱhanziela ya thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe , kana ṱhanziela ya u vha mudzulapo nga ṅwambo wa u vha shangoni tshifhinga tshilapfu kana ṱhanziela i mu tendelaho u vha mudzulapo , ṱhanziela ya mbingano , na fomo BI-529 .
Izwi ndi musi hu sa athu vha na risesheni , ye ya swikisa kha u fhela ha mishumo minzhi . 
Tshumelo dzo khethekanywa dza bva zwigwada zwivhili ; zwine zwa vha tshumelo ya themamveledziso , na tshumelo ya tshitshavha na zwishumiswa . 
CDL na nyimele dza DTP PMB dzi sa fholi
Dzi saukanya thendelano dza dzitshaka na pfano
2 . Ṱholo nga muongi wa mutakalo o tiwaho .
Khothe ya vhana i nga si bvise ndaela ya u dzhia ṅwana phanḓa ha musi tshifhinga tsha maḓuvha a 60 tshi saathu fhela .
Thikhedzo ya masheleni
3.5 U fhaṱa kupfesesele khathihi na u tshea ḽa u dzhena kha CBP
Mvelaphanḓa yo no vha hone Free State na Eastern Cape na ndugiselo dzi nḓilani kha maṅwe mavundu oṱhe . 
Nga ndivho iyi , i a shumisea kha u ganḓisa nyimele , ndededzi na thebulu dza tshelede i badelwaho . 
Aquaculture yo dzheniswa kha vhurangeli ha ndeme ha Operation Phakisa : Ikonomi ya maḓanzhe .
Nga kha u vha khagala na vhukwamani , vhaṋetshedzi vha zwiṱhavhane na zwithu zwine zwa shuma nga huvhili vha nga bveledza kupfesesele ku fanaho kwa khohakhombo ku ṱumanywaho na u pfukisela na u linga havho tshikoupu tsha u konanya mbekanyamaitele dza lushaka dza ndango u itela u lwa na khohakhombo idzi . 
Ofisi ya Muphuresidennde i ḓo vha i tsini kha u langa u shumiswa ha luṱa lwa vhuvhili lwa pulane dza SoC idzi tharu dzine dza vha dzone dzi alusaho ikonomi .
Zwi imelaho u valelwa sibadela ( hosipisi , zwibadela zwa vhulwadze vhu songo hulelaho na vhuongi ha phuraivethe na fhethu ha u ṱhogomela vhaaluwa )
Ndi sumbedza u livhuwa hanga kha thuso yo ṋetshedzwaho nga ndangulo ya Tshitediamu tsha Ellis Park kha u tshimbidza na u dzudzanya u ṱolwa ha fhethu vhukuma . 
Muvhuso wo thoma vhubindudzi vhu eḓanaho R17 biḽioni kha ikonomi ya maḓanzhe .
U linga hu si ha fomaḽa hu nga leluwa u fana na u ima u isa phanda na u funza nga tshifhinga tsha ngudo a lavhelesa kushumele kwa vhagudi kana u amba na vhagudi uri u guda hu khou bvela hani phanḓa .
U ṅwala tshenzhemo yawe ya zwiwo
Tsedzuluso
I linga u fana na u pfesesea ha data . 
Hu na u kandekanya khethekanyo ya 9 ya Ndayotewa , sa izwi mbetshelo i tshi dzhiiwa sa i re na tshiṱalula- hu na vhuṱanzi -ho sendekaho kha luvalo , lutendo na mvelele .
Kha dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka , Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka vha khetha Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vhane vha vhidzwa sa Vhatshimbidzi vha Nnḓu .
Ri kuvhangana hafha sa ḽiṅwe ḽa maga manzhi a u shandukisa tshipikwa itsho tsha vha tsha vhukuma . 
5 Vhuḓipfi....................................10
U ḓiimisela u tshintshana na vhaṅwe musi a mushumoni na u thusa kha mishumo ya muthu a hwalaho milaedza . 
Nga mugaganyagwama woṱhe une wa vha hone vhagudi vha ḓo fhedza vhe vhavhuelwa . 
Mavharivhari maṅwe na maṅwe e a ṱanganedziwa nga Yunithi ya Ṱhoḓisiso ya Forentsiki a a rikhodiwa kha Sisiṱeme ya U langa Kheisi ine ya shumiswa sa thulusi ya u langa hu tshi vhigiwa mvelaphanḓa ye ya itwa kha kheisi dzi no kwama Muhasho . 
13 . U dzheniswa ha tshiteṅwa tshi tevhelaho nga murahu ha tshiteṅwa tsha 23 :
( 1 ) Ndaulo ya muvhuso i tea u vhuswa nga ndeme na mitheo zwa demokirasi zwo katelwaho kha Mulayotewa , hu tshi katelwa na mitheo i tevhelaho :
Maitele avho a u ita zwa vhuloi vha pfa o tsireledzwa nga Ndayotewa ya Riphabuḽiki , ine ya tsireledza pfanelo dza vhurereli .
Hu na miṱa i si minzhi kha vundu i re na tswikelo kha dzigoloi , vhuendi ha tshitshavha ndi yone nḓila khulwane ya u enda nga tshiendedzi kha vundu . 
Vhurumelazwivhambadzwa nnḓa ha tshienge tshitete na tsho omiswaho tsha Afrika Tshipembe zwo tsela fhasi nga u ṱavhanya u fhira zwiṱundwa zwa ḽifhasi kha mimaraga ya Kuwait na France . 
U lugisela
Hezwi zwo vha na nṱhani ha uri mufariwa o vhea vhutshilo hawe kha khombo khathihi na ha avho vhaṅwe vhafariwa ngae nahone o tshinyadza ndaka ya khamphani hu si na he a dinwa hone . 
Sisiṱeme ya mivhuso ya Afurika Tshipembe i a konḓa , fhedzi hu songo pomokiwa khaedu malugana na u khakhiswa ha ndunzhendunzhe ya vhuḓifhinduleli .
Pulanani ni na vhathu
4 . Maimo a Khabinethe kha mafhungo a ndeme a mupo
U fha muhumbulo wa ene muṋe wa kuvhonele kwa zwithu
28 . Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u vha na ndivho dzi pfeseseaho dzo ḓivhadzwaho zwavhuḓi .
Tshenzhemo ya miṅwaha i fhiraho fumi ya u shuma na seva dza imeiḽi , seva dza tshumiso na seva dza webu . 
Vhuendi tshifhingani tsha kale
Ndaela dza zwigeriwa dzi wanala murahu ha bugu .
Mulayo wa Tshumelo ya Nnyi na Nnyi u a wanala kha webusaithi ya Tshumelo ya Nnyi na Nnyi na Ndaulo kha www.dpsa.gov.za.
ṱhalutshezdo ya mushumo wavho
Ndivho ndi ya u kungedzela vhashumi vha re na vhukoni kha zwa nḓowetshumo ya vhufhaṱi nga murahu ha musi vha tshi bva u khunyeledza pfunzo dzavho . 
Arali mubebi
3 . Kha vha bule zwe zwa ita uri vha dubekanye mishumo nga nḓila ye vha ita ngayo khathihi na u i ṅwala sa sheduḽu , tshati ya mabaphathi kana nga u tou fha tsumbo .
Tshi kwama vhuḓi ha matshilo a vhadzulapo nahone ndi tshikhukhulisi tshihulwane tsha nyaluwo ya ikonomi yapo ya ḓorobo . 
U itela mugaganyo wa tshivhalo tsha vhuimazwikepe u ṱoḓeaho , kha vha shumise mulayo wa nyelelo i linganaho . 
Ndangulo ya u dzhena na u bva i katelaho na u phurosesa ID ya koporasi . 
U shumisa luambo nga nḓila ya vhusiki
g ) Phurofesa Vho Brian Kevin Reilly ( vho tou tholwa hafhu ) ;
Zwenezwo , mbekanyamushumo dzoṱhe khulwane dzi ḓo pfuluselwa kha mihasho yo teaho . 
Tshumelo idzi dzo pfukiselwa kha mihasho yo teaho , ine zwa zwino ya khou ṋetshedza tshumelo idzi kha ḓorobo khulwane . 
Makumedzwa manzhi o swikiswaho zwino a tsireledzo ya matshilisano a itela khuwelelo vhashumi vha America uri vha dzhenise masheleni manzhi kha akhaunthu dzavho vhone vhane sa tshiko tsha masheleni musi vha ya u awela . 
Tshibveledzwa tsha u fhedzisela na mvelelo zwi tea u tevhedza ṱhoḓea u itela ndangulo ya ndaka na ridzhisiṱara ya ndaka u ya nga ha zwo randelwaho nga vha Gwama ḽa lushaka . 
U pfufhifhadza vhugalatenga ha vha fasiṱere ḽa DVD kha shango , zwi nga vha ḽiga ḽa ndeme ḽa u lwa na tshutshedzo ya u bveledza mishumo ya vhaṅwe vhathu zwi si ho mulayoni . 
Izwi ndi zwithu zwa ndeme kha pfunzo sa izwi zwi tshi sumbedza mathomo a tshifhinga tshiswa tshine vhasheli vha mulenzhe vhoṱhe , vhafaramikovhe na vhashumisani kha zwa matshilisano vha ita uri madzangano avho a tikedze muhumbulo wa u swikelela u guda na u gudisa ha ndeme Afrika Tshipembe .
U humbulela ( u inifera ) na kufhedzisele
Zwa zwino hu na maḓana kana zwigidi zwa awara dza u guda ho vuleaho dzi re hone nga tshivhumbeo tsho pakiwaho - hune vhunzhi haho ha vha ha ndeme ya nṱhesa . 
Makumedzwa maṅwe maṋa , hu tshi katelwa mavhili a bvaho kha bannga dza mashangoḓavha , o lavhelelwa u vha o tendelwa nga 2002 . 
Fhedziha , nga u pfufhifhadza , Mulangano uyu u ṋetshedza mbetshelwa dza mulayo wa dzitshaka wa nyukiḽia na maṅwe matheriala kana matheriala a mathomoni a u maga , u ṱhogomela na u shumiswa ha dzidivaisi dza mutshinyalo wa vhanzhi . 
Ndi zwifhio zwine vha zwi shumisela zwone ?
2.3 . Khabinethe i ṱanganedza u tendelwa ha zounu ntswa ya gukhula kha Saithi ya Vhufa ha Ḽifhasi ya Mapungubwe ya Unesco yo vhaho na Sesheni yayo ya vhu 38 ngei Doha , kha ḽa Qatar , ubva nga dzi 15 u swika 25 Fulwi 2014 .
Mbilaelo yo sumbedzwa nga ha vhagudi avho vhane vha khou dzhia Ḽitheresi ya zwa Mbalo na Physical Sciences . 
Vhoramafhungo vha Afurika Tshipembe na vha nnḓa ;
Kha vha nange vhathu vhavhili kha tshigwada uri vha vhe vhatshimbidzi .
Komiti ya Ex Gratia I ela , u dzhia tsheo na u vhiga zwa mbadelo dza Ex Gratia , sa mbadelo dza mbilo dza miraḓo hune ha si vhe na mbuelo dzo ḓoweleaho .
Batho Pele ndi u ḓi imisela kha ndeme na mitheo :
Tshanduko dzi tevhelaho kha milayo dzi ḓo shumiswa u thoma zwino . 
Naho Afrika Tshipembe ḽi na zwiko zwa mvelo zwinzhi , ndi zwa ndeme u shumisa mbekanyamushumo dza mbuyelo u tikedza mbekanyamaitele yashu ya nḓowetshumo .
Fhungo ḽa mbeu , zwazwino na ḽifhasi ḽoṱhe , zwi amba uri vhafumakadzi vha kha ḓi vha vho hwala muhwalo u lemelaho na uri vha kha ḓi tambudzwa nga vhushai . 
Ndi pfela vhuṱungu avho vha siho fhano , vha sa khou ri pfa .
( a ) u vhea mulanguli u swikela Khoro ya Masipala i tshi ambiwa uri yo khethiwa ; na
Fhedzi , zwa zwino a hu na vhuṱanzi vhu fareaho nga masiandaitwa a vhukuma a HIV na AIDS kha ikonomi Afrika Tshipembe . 
U khwinisa kushumele kwa Komiti ya Mafhungo ya Vundu . 
khumbelo i maelana na tshiko tsha zwi tshilaho tsha Afrika Tshipembe , kana tshiko tsha zwi tshilaho tsha tshithu tshi sa wanali kha ḽino tsho shandukiswaho nga tshiko tsha zwi tshilaho tshapo tsha Afrika Tshipembe ;
MVELEDZISO YA MAHAYANI , MBUYEDZEDZO YA MAVU , MBUYEDZEDZO YA MAVU A VHULIMI NA U VHA HONE HA ZWIḼIWA
U langa asima musi vhe muimana ndi zwa ndeme vhukuma u itela mutakalo wa mme na ṅwana .
Ezwi zwi nga fhedza tshelede ya shango nga mbadelo dza nzwalelo . 
Mavu a vhuponi ha mahayani a zwanḓani zwa muvhuso e kha thirasithi ya maanḓalanga a sialala . 
Zwenezwo , kha riṋe , u ḓa ha vhathu khethoni ndi zwa ndeme vhukuma . 
U vha vhatambi kha ikonomi ya ḽifhasi kha ḓaṅwaha i ḓaho , mashango a Tshipembe ha Afrika a ḓo tea u vha vhukoni nga maanḓa , na u bveledza iṅwe nḓila ya u ḓiimisa nga vhoṱhe kha u lwa na maanḓa a thakhula . 
( a ) tshiitisi tsha u vhewa ha itsho tshiimo ;
Mugaganyagwama u shumiswa nga nḓila yone u ya nga pulane dzo tendelwaho . 
Hu na thekheniki dzo fhambanaho dza u ita izwi . 
Hu na zwithu zwinzhi zwo fhambanaho zwine zwa nga vhanga u tshoṱelwa nga asima .
Muṅwalisi wa Mulayo Act 36 vha ḓo vha kwama vha dovha vha vha rumela fomo .
U fhefheḓiswa ha fuḽaga ntswa zwo khwaṱhisedza vhuḓihudzi na ṱhonifho ya shango ḽiswa na u pembelela vhuthu .
U dzudzanya zwavhuḓi na zwikili zwa u kona u langula vhathu . 
U pulana kushumisele kwa mavu u khwinisa kushumisele kwa maanḓa nga nḓila yo teaho ndi zwa ndeme . 
" Magona fhasi , redii , GOO ! "
Arali nyimele yo tou ralo , a zwi pfesesei uri ndi ngani mupotiwa a songo vhidza dzulo ḽa ndaṱiso ḽo sedzaho zwa u kundelwa ha mupoti wa mulandu u bveledza ndaela dzi re mulayoni dza vha ndangulo . 
Arali vha tshi tenda uri vho dzhenelela kha u ḓisa tsinyuwo , vha songo ṱalutshedza , u humbela pfarelo kana u fhindula u swika muṅwe muthu o no bvisela khagala mbiti dzawe .
Vhathu vhanzhi vha na HIV a vha na tsumbo dwadze lwa tshifhinga tshilapfu . 
Hu nga vha ho vha na u sa pfesesana nga ha . . . fhedzi
Kuitele kwa zwithu tshitshavhani ku thusa kha u vha na vhuṱanzi uri tsheo iṅwe na iṅwe ya tshenetsho tshitshavha , vhunga Ṱhumetshedzo ya 8 ya Ndaulo dza BABS i tshi kombetshedza , a si tsheo ye ya dzhiiwa hu si na u davhidzana .
Vhusedzi kha ndondolo ya khemisi u ya kha vhalwadze vha sibadela nga u thoma zwa monithara matshimbidzelwe a mushumo , mbekanyamaitele na ndededzo . 
Vhana avha vha aluwa kha sia ḽa matshilisano na uri vha vhona nḓowelo dza u ḽa dzo fhambanaho dza mvelele dzo fhambanaho . 
CBP ndi kuitele kwa u tshimbidza kwo itelaho u vhona zwauri mihumbulo ya tshitshavha i khou dzheniswa kha u bveledza tshitshavha .
Musi medala iyi i tshi avhelwa kha vhathu , roṱhe ri a kona u ḓihudza ngayo . 
Mahoro o tendelana u ṋetshedzana mafhungo nga ha ṱhoḓea dza vhupfumbudzi u itela maṅwalo a vhuṋe a tshiofisi . 
Ḓorobo khulwane kana ḓorobo ine ya vha tsinisa na damu ine ya nga vha i sa fani na ine muṋe wa damu kana muiti wa khumbelo a dzula khayo . 
Khethekanyo ya PF i dovha hafhu ya eletshedza Minisṱa nga ha mbekanyamaitele dza muhasho . 
Murangaphanḓa o vha a tshi shuma mushumo wa vhurangaphanḓa kha masia oṱhe a vhutshilo ha tshitshavha , u bva kha mveledziso ya vhupo ha mahayani u ya kha u rangaphanḓa mmbi musi wa nndwa na u tandulula thaidzo dza tshitshavha .
Zwithu izwo zwa ndeme ndi pfunzo , nnḓu , mveledzo ya vhupo ha mahayani , u sika mishumo na vhugevhenga . 
Mbuno ya uri zwiḽiwa zwinzhi zwo fhirelwaho nga tshifhinga zwi khou rengiswa nga vhane vha mabindu , ḽi sumbedza u ṱahela ha u fulufhedzea kha vharengi . 
Kha ḽiṅwe sia ro vha ri khou wana ṱhingo dza tshaka dzoṱhe nga ha phemithi naho ri sa koni u wana phemithi idzi . 
Musi muḓagasi u tshi khou balelwa kana hu na ṱhahelelo , Rakhonṱhiraka u tea u ita nzudzanyo dzawe dza nḓisedzo ya muḓagasi . 
Nyedziselo iyo i nga vha i i so ngo thomaho ya itwa nḓowenḓowe , kana mugudi a nga ḓi thoma a vhudzwa nga ha vhuimo vhune a khou ya u vhu tamba .
U itela uri mugudi a vhuelwe nga u pfesesa mafhungo a thero iyi nga maanḓa nga hune a nga kona , thero i tea u leludzwa nga nḓila ya zwifanyiso na u itea nga hune zwa konadzea . 
Bindunyanḓanywa ḽa vhabveledzi
( 3 ) Khothe Khulwane ya Khaṱhululo i nga ḓi tshea kha mafhungo oṱhe a Khaṱhululo , nahone ndi yone khothe khulwanesa ya Khaṱhululo nga nnḓa ha kha mafhungo ane a kwama zwa Mulayotewa .
iuhHnu.uwmmablbuae.lolani mktmehavaoehn.ntowaa.manliwvZyeawatnˆoainunˆyouaannndˆ. wuiz.iuatedlaVznnaudinsmuuylelaaumn.dwizsaaonlwdi azo aya buguni yanˆu nga vhudele .
Ho bvelela mini musi Muya wo no vhudzula ?
Nga murahu thandela dzi fanela u thoma u shuma , u vhea iṱo na u elwa u ya nga thendelano yo buliwaho afho nṱha u itela zwipikwa zwa thendelano iyi uri zwi bveledzwe . 
( f ) u vhofhololwa arali zwa vhulamukanyi zwi tshi tenda , tenda ha vha na zwiitisi zwi pfalaho .
Ni vhona u nga tshiṱori itshi tsho bvelela nga ṅwedzi ufhio ?
U tshimbidza na u ṱuṱuwedza vhushumisani kha u lwa na vhugevhenga . 
Kha vha ḓadze fomo CM44 - Atiki ḽi dza tshumisano dza khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni ine ya khou dzhia shedulu 1 .
Maanḓalanga a vhuendi sitediamu a fanela u khwaṱhiswa , arali zwi tshi tea , na uri a fanela u kokodzela thungo mimoḓoro i pfukaho milayo nga luthihi . 
Saizwi vha tshi zwi ḓivha , musi mafhungo aya a kha ḓi ambedzaniwa , vhaṅwe vhathu vho a isa khothe . 
Vhorathendara vha humbelwa u founela hu tshe na tshifhinga u itela u dzhia maṅwalwa a thendara . 
8.1 Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ṋetshedza mulaedza wa u vula kha 2017 Tourism Indaba ine ya ḓo farelwa Inkosi Albert Luthuli International Convention Centre ngei Durban vhukati ha ḽa 16 na ḽa 18 Shundunthule 2017 .
( b ) a tshi vha muraḓo wa Khabinethe ;
Fhedziha ri tea u ṱhanngela ḓuvha ḽa mafhelo a vhege ḽo khetheaho ḽo dzudzanyiwaho nga Khomishini wa khetho dza Afurika Tshipembe ( ndi IEC ) matshelo na nga Sondaha , ya dzi 7 na dzi 8 dza Luhuhi .
Ofisi ya Mudzudzanyi wa Vhukhethelo yo farani na madzangano a tshitshavha na zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso u bva kha mihasho ya muvhuso na ofisi dza lushaka dza tshiiṱirathedzhi u tou fana na Sisiṱeme ya Mafhungo a Nyambedzano ya Muvhuso na Ofisi ya Mulangavundu . 
Ṱhalutshedzo dzo shanduliswa u itela u vhea mafhungo khagala . 
Sethe yo fhelelaho ya khanḓiso ya Dzimbalombalo vha SA i wanala kha Ḽaiburari ya Dzimbalombalo vha SA na ḽaiburari dzi tevheleaho : 
U ela mashumele kha ṅwaha , zwipikwa nga kotara zwi engedzwa kha phetheni ya rekhodo ya mashumele sa zwo sumbedzwaho afho fhasi . 
Zwa uri hu ḓo vha na khaphasithi ya tshelede ine ya fhungudzea ine ya ḓo katela u fhungudzea ha tshelede ya tshikolodo hu u itela u tendela vhutepe . 
Mutsiko .
Zwenezwo zwi a konḓa u pfesesa khuwelelo ya mbekanyamushumo yo fhelelaho musi Bambiri Ḽitshena ḽi tshi sumbedzisa zwenezwo . 
Vhuthomi na nyolo vhu ita tshipiḓa tsha ndeme tsha zwiṱirathedzhi zwa u thivhela vhugevhenga kha mashango a ngaho sa ḽa Canada , ḽa United Kingdom , United States of America na Netherlands . 
Avho vha fulufhelaho kha zwiṱhavhane zwa nyukiḽia u sumbedzisa na u shumisa maanḓa vha fanela zwi vhona uri u ḓitika nga zwiṱhavhane zwi vhangaho mutshinyalo muhulu zwi shuma fhedzi u engedza u sa vha na vhudziki vhudzuloni ha u bveledzisa tsireledzo , mulalo na mveledziso . 
Hafha ho vha na tshenzhemo i songo lingana ine ya ṋekedzwa kha uri vhadededzi vha a fhedza na mbekanyamushumo yavho ya u guda nga ṅwaha . 
U shumiswa havhuḓi ha mishonga ya zwithivheli zwi nga ita uri hezwi zwi konadzee .
Afrika Tshipembe ḽi khou isa phaḓa na u tikedzza mulalo na vhutsireledzi na ṱhanganyelo ya ikonomi ya dzingu nga kha u shela mulenzhe kha Mbumbano ya Afrika na vhurangeli ha Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika .
Muvhigo wa themo ya u fhedzisa ubva 2009 u swika 2014 u ḓo engedzwa nga Muvhigo wa Tsedzuluso ya Miṅwaha ya 20 wo ḓitikaho nga vhuṱanzi une wa vha tshipiḓa tsha fulo ḽa u pembelela Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo .
dzi ḓiswe nga mbili
Maitele a vhudavhidzani a tsivhudza uri musi hu tshi gudwa luambo , mugudi u tea u ḓi wana e fhethu hune luambo lune a ṱoḓa u lu guda lwa ambeswa hone a dovha a wana tshifhinga tshinzhi tsha u lu shumisa kha ndivho ya zwa matshilisano na ya u ita zwithu .
Ezwi zwi tevhelaho zwo nambatedzwaho afha zwi vhumba tshipiḓa tsha memorandamu uyu : 
U shumisa Mambwaita na mambwaitwa
( g ) u ita na u shumisa maanḓa o ḓadziswaho kana mishumo yo randelwaho nga Mulayo wa Phalamennde .
Hezwi zwi amba uri rekhodo dzo khethekanaho na thendelano zwi ḓo dzenwa khazwo na matshudeni u itela zwipiḓa zwivhili zwa u ṋea tshelede . 
Kuvhonele kwa mutakalo wa muhumbulo wo fhelelaho na mushumo wa vhusedzulusi wa vhukale na mbeu . 
Muthu muṅwe na muṅwe , a nga vha a mupondwa , ṱhanzi kana muimeleli .
Muvhili wayo woṱhe wo vha u
Tshipiḓa tsha bindutserekano
Zwiṱhavhane zwo dzhiiwa nndwa ya sa itee . 
murahu ha
Thandela ya ṱhoḓisiso kha vhuṱoli ha vhatshinyi lwa eḽektroniki tshitshavhani zwo thoma u itiwa . 
( Tsho pambiwa kha PIRLS ) .
Foramu ya QLTC ya Tshiṱiriki i ḓo vhumbiwa nga zwi tevhelaho :
Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP ) ,
Khuḓa nṋa iṅwe na iṅwe ya ṱhanganyo i ṱaniwa kha matshimbilele a magondo , ngauralo ndi vhupo ha u ṱana zwihulwane khonadzeo ya murengi kha vhupo ha tsini . 
Muvhuso Wapo u tea u ḓivha uri u vhulunga uhu hu ḓo ita vhugai ṅwaha muṅwe na muṅwe na uri tshelede i ḓo bva ngafhi .
U ṅwaliswa ha khamphani ya tshitshavha hu katela zwi tevhelaho :
Tshitshavha tshi re afho tsho humbela u vhiga kha zwiimiswa zwine zwa nanga u furalela ndaela iyi u itela uri maga o teaho a ya dzhiwa . 
Khomishini u dzudza vhushaka havhuḓi na midia wa eḽektroniki na wa u gandisa . 
( i ) Mimasipala ya Khethekanyo ya A na Khethekanyo ya B yo bulwaho kha tshiteṅwa tsha 5 i fanela u vhumbiwa nga vhuswa hu tshi tevhedzwa mulayo u re hone ; na
Mahumbulwa / Khaedu Mahumbulwa / Khaedu
Nga u engedza kha rothini na u lugisa zwithu ḓuvha na ḓuvha afho kha tshiimiswa . 
Tsho dzinginya mbekanyamaitele dzo vhalaho u vhona zwauri hu na zwikhala na mbuelo dza khovhekanyo i linganaho ya vhuendelamashango vhukati ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vhoṱhe na u ta Tshivhalo tsha vhuendelamashango u vha murangaphanḓa wa sekhithara ya ikonomi kha miṅwaha ya fumi kana miṱanu i ḓaho . 
Khumbelo dza u litshiwa dza u angaredza dzi fanela u rangelwa nga u khunyeledzwa ha mishumo kha vhupo ha Afrika Tshipembe kha tshifhinga tsha miṅwaha miraru ya u ṱavha
Muphuresidennde , Dziminisiṱa , Vhathusa Dziminisiṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha ḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde nga Buthano ḽi tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe .
Kha khavara , ṅwalani dzina ḽa bugu . Ṅwalani dzina ḽaṋu fhasi ha dzina ḽa bugu , ngauri ni muṅwali .
vhunzhi ha mushonga
Tshiṱirathedzhi tsha u vhulunga mvetomveto tsho lugiswa na u kumedzwa kha PMC . 
Ri humbela uri vha thetshelese tsivhudzo na mafhungo nga ha Ḓumbumazwikule Dineo ane a khou anḓadziwa kha zwiṱitshi zwoṱhe zwapo zwa radio .
1.6 . Afrika Tshipembe ḽo vha ṋemuṱa wa Foramu ya Muvhuso Wapo ya Mulanganelano - muṱangano wa Dzingu ḽa Tshipembe ha Afrika nga dzi 28 - 29 Fulwi 2016 .
Ngeno hu na uri zwiwo zwi songo lavhelelwaho zwi tshi nga shandukisa mabvumbele a tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , ikonomi i vhonala i tshi khou vha khwine , naho hu na uri ndi nga u ongolowa . 
Arali vha sini bugu ndaula :
Mugaganyagwama wo raloho a u ho zwino , nahone dairekhithoreithi khulwane zwo tea uri i saukanye nga nzulele nga ṅwaha na ṅwaha zwi tshi vhambedzwa na u shumisa ngona ya tshitendeledzi tsha tshisaintsi . 
Ri khou tea u khwathisedza uri tshelede ya tshitshavha yo tswiwaho i a vhuiselwa murahu ya shumiswa u ḓisa tshumelo na themamveledziso dzo no khou ṱoḓea vhukuma kha zwitshavha tsha zwi shayaho vhukuma .
Vho Michael Mlengana sa Mulanguli Guṱe .
Zwipiḓa zwa muvhili : Hu tshi shumiswa bege dza ṋawa , vhagudi vha edzisela mudededzi u vhea bege ya ṋawa hune vha fanela u i vhea hone , tsumbo : musi vha tshi khou tshimbila vha hwala bege ya ṋawa kha ṱhoho , u vhea bege ya ṋawa kha magona ( tshauḽa / tshamonde ) vha tshi khou ḓitika nga mulenzhe muthihi ; vha vhea bege ya ṋawa kha shaḓa ( ḽa tshauḽa/ tshamonde ) vha tshi khou tshimbila , nz .
U shumisa muvhala u bveledza phetheni
Hezwi zwi itiswa nga tshiṅwe tsha zwipikwa zwa vundu hune ha vha u sedza kha ndondolo ya themamveledziso i re hone . 
Vhafunashango ḽashu , kha ri tikedze thimu yashu ya lushaka ya Bafana Bafana .
Vhukati dza Muhanga wa Zwibviswa ( MTEF ) .
A hu na muthu ane a nga dzhena kana a tendela muṅwe muthu a tshi dzhena lufhera lwa u vhulungela lufhio na lufhio hu si na thendelo yo ṱahiswaho ya mudzuli kana muṅwe muthu a re na vhuḓifhinduleli ane a khou ṱhogomela lufhera lwa u vhulungela ulo . 
Mvelelo
Hezwi zwi ḓo vha ṱhuṱhuwedzo kha vhumagi , mveledziso ya vhukoni , mveledziso ya thekhinoḽodzhi , ṱhoḓisiso na u tumbula . 
Peak flow reading yanga ya khwiṋesa ndi :
CM31 - Thendelo ya u vha muṱoli wa dzibugu
Khathihi na Mbumbano ya Afrika na Vhufarakani Vhuswa ha Mveledziso ya Afrika , Afrika Tshipembe ḽo thoma nḓila ya u vhuedzedza , u vhulunga na u tsireledza vhufa ha Afrika . 
Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe u bva kha ḽothe ḽa Afurika Tshipembe na u bva kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mavunḓu vha vha tshipiḓa tsha Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo na wa Vhana .
Talelani ḽiiti ( nyito ) ni tangedzele ḽiitiḽithusi .
Khumbelo ya u shandukisa thendelo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva yo waniaho mashangoni a nnḓa i tea u fhelekedzwa nga ḽaisentsi yo ṋetshedzwaho nga ofisi ya shango la nṋda .
U katela u vhona na nyito dza u ola .
Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi ;
Kuitele kwa dziSTD , na dzilafho ḽa hone , zwo shanduka . 
Maitele ayo ha elani na ethosi ya Ndayotewa yashu , vhuḓifhinduleli na ndeme , na uri zwilwa na pfanelo dza vhathu vhashu .
Kha vha ite khumbelo ya Ṱhanziela ya lutombo nga vhurifhi ho ṅwalwaho kha bammbiri ḽa ṱhanganelano / khamphani yavho , sa izwi u swaya na zwiga zwi sa ṱanganedzwi .
Fhedziha , ri kha ḓi vhilaedzwa nga u sa vha hone ha vhuimeleli ha vhafumakadzi .
U fhindula mbudziso
Zwiṱirathedzhi zwo raliho zwi fanela u ṱalutshedzwa na u vha na zwipikwa zwi eliwaho , u ṱuṱuwedza mvelele ya u ḓisa nḓivho nnzhi dzi dzhielaho nṱha vhushelamulenzhe ha tshitshavha . 
Bola yo vha i tshi rahiwa zwiṱaraṱani , maḓini , makete , nṱha ha ṱhanga dza nnḓu hoṱhehoṱhe .
Tshiṅwe tshiteṅwa tshi re khagala , u tholiwa hu si ho mulayoni hu nga si ṱumane na murengi na muthihi ane nda mu imelela u ya nga makumedzwa anga . 
U KHWINISA NA NDOVHOLOLO
Kha masia oṱhe a muvhuso vhadzulapo vha tea u vhona uri vha shela mulenzhe kha therisano dzi elanaho na u sikwa ha milayo miswa nga u dzhenelela kha madzulo a u thetsheleswa kana mikumedzo .
Ndingo na Nyimele ya shishi tshithihi tsha halwa ha zwipiriṱi , ngilasi nthihi ṱhukhu ya waini kana tshikoṱi tsha biya ) .
Pulane yashu ndi u thoma 9600 megawatsi ya fulufulu ḽa nyukiḽia kha miṅwaha ya fumi i ḓaho , u engedza kha u tshimbidza Puḽanti ya Muḓagasi wa Nyukiḽia wa Koeberg .
Tshanduko dza ndeme nga mbeu na dzone dzi hone . 
Nzudzanyo ya giridi i a kona u vhonea sa ine ya vha tshivhumbeo tshi fhireaho khatsho tsha nzudzanyo ya fhethu ha vhudzulo , musi vhuendi na vhaendangaṋayo vha tshi kona u dzhena na u tshimbila ngomu ha fhethu ha vhudzulo hu si na hune vha khou ya hone . 
Vhoramafhungo na vhaimeleli vha khasho vha khou rambwa nga muya mutshena uri vha dzhenele mushumo uyu na u vhiga nga hawo . 
( h ) u shumisana nga nḓḓila i fhulufhedzeaho na nga u fulufhedzea vhukuma nga -
( i ) Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha nga nḓila ine ya vha yo imelelwa nga vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , hune maitele a u thola a ḓo vha a tshi sedza nga maanḓa vhukoni , muṱalukanyo , maitele kwao , khathihi na ṱhoḓea ya u lulamisa u sa lingana zwa tshifhinga tsha kale , hezwi zwi tshi khou itelwa u kona u wana vhuimeleli ho ṱanḓavhuwaho .
Ahuna u shumiswa ho khwaṱhaho ha milayo ya maitele na Mulayo wa Vhuṱanzi musi hu tshi sedziwa phambano .
1.1 . Khabinethe i khou ṱuṱuwedzwa nga nyaluwo ya zwibveledzwa zwapo ( GDP ) ya 3.3% kha kotara ya vhuvhili ya 2016 ; zwe zwa bviswa nga Tshumelo ya Tshiṱatistiki ya Afrika Tshipembe .
" siaṱari ḽa mathomo ḽa webusaithi " i na ṱhalutshedzo yo ṋewaho kha Mulayo wa Thiransikishini na Vhudavhidzani ha Eḽekiṱhironiki ; 
U ombedzela masia mahulwane mararu a kwamaho mafhungo a mupo u itela u renga na ndangulo ya nḓisedzo . 
6.5 Mutshutshisi u ḓo vha ḓivhadza uri , arali ndaela ya ndiliso i songo ṋetshedzwa vhone kha tsengo ya vhutshinyi , vha nga hwelela muhwelelwa ;
Vha lusa u vhona uri u sedzesa kha muhasho kha mushumo wawo wa ndeme wa u ṋetshedza tshumelo i ṱoḓeswaho kha vhashelamulenzhe vhavho vha ndeme , zwitshavha zwa mahayani na vhathu vhoṱhe nga u angaredza . 
Vhaoﬁsiri vha u laula , u sumbedza na u ḓisa vhudziki vho phaḓaladza miano yo tou ṅwalwaho nga zwanḓa kha makhadibogisi u fana na " Fhasi nga Tshivhuru " na " Tshivhuru ndi Luambo lwa Tshitshavha " .
Khonadzeo ndi ya uri mbekanyamushumo ya ndifho ye ya vha yo angalala ya dovha yo ḓura vhukuma ndi iyo ye ya itwa nga Riphabuḽiki ya Vhufederaḽa ya Dzheremane nga murahu ha Nndwa ya Vhuvhili ya Ḽifhasi . 
( 1 ) Musi zwivhumbeo zwa muvhuso zwi tshi ita thendelano ya ndaka kana tshumelo , zwi fanela u ita ngauralo hu tshi khou tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana ha lushaka we wa thoma sisiṱeme ine ya vha kwayo , nga ndinganyiso , u vha khagala , i konaho u pikisana na u sa ḓura .
Muvhuso u fanela u dzhia maga nga u ṱavhanyedza u engedzedza maga a tsireledzo , hu tshi katelwa na u tikedza mapholisa hune zwa vha zwo tea . 
Maitele aya a fanela u tendelwa uri a itee.
U vha khomboni luthihi na tshivhalo tsha nṱha tsha aseniki zwi nga vha na mveledzwa dza tshifhinga tshilapfu . 
Tsha u thoma tshi kwama u elana ha tshikimu tsha ṱhanziela dza mashangoḓavha u itela daimane i hwasaho na mishumo ya mulayo wa thengiso ya mashangoḓavha . 
Mulangi Muhulwane a nga dzhiulula vhurumelwa vhufhio na vhufhio . 
Ho sedzwa thendelo u thoma
Zwa zwino , hu na fomo mbili dzine dza shumiswa u kuvhangana mafhungo nga mpfu na zwivhangi zwa lufu . 
Khumbelo ya thendelo ya u reila ya phurofeshinaḽa
MudzheneliMudzheneli
Ndi bono ḽeneḽi ḽi ṱumanyaho nungo kha riṋe u itela bveledza pulane dza tshiṱirathedzhi na u engedza zwiko u itela swikelela tshipikwa tsha ndeme tsha u khwinisa matshilo a vhathu nga kha nḓisedzo ya tshumelo ya tshifhinga tshilapfu nga nḓila ya afidafiti . 
Zhendedzi ḽo dovha hafhu ḽa shumisana na IDC na Zhendedzi ḽa Masheleni a Mabindu Maṱuku kha nḓila 3 dza vhushumisani dze dza sia hu na tshikwama tsha rannda dza biḽioni 2,7 tsha vhathu vhaswa .
Phendelo yo swikelwaho u bva kha ṱhoḓea idzi ndi ya uri , naho hu na uri sia ḽa akhaivi dza saintsi ḽo ṱalutshedzwa zwavhuḓi , ṱhoḓea ya ndalukanyo a yo ngo ṱalutshedzwa . 
Ri ḓo bvelaphanḓa na u khwaṱhisa vhushaka na mashango o bvelaho phanḓa a Devhula ri tshi katela G8 , na zwiṱirathedzhi zwashu zwa vhushumisani na Madzangano a Europe .
Dzangano ḽi tea u katela khophi yo sethifaiwa ya thendelano nga miraḓo , i shumaho sa ṱhanziela ya u ḓivhiwa nga mutholi .
5.10 Vha ḓo ṋetshedzwa vhaḓologi , nahone hune zwa vha zwo tea , vhathu vho holefhalaho vha ḓo ṋetshedzwa mafhungo ;
Pfanelo na vhuḓifhinduleli ha vhaṅwe - Hayani - Tshikoloni - Tshitshavhani tsha hashu - Kha mupo Maḓuvha a vhurereli na maḓuvha o khetheaho - Awara dza 3
arali vha tshi khou ita khumbelo ya khethekanyo ya P na D , mulandu une wa kwama zwa dzikhakhathi ;
Tshumelo i dovha hafhu ya ṋetshedza na tsivhudzo ya buḓo na u thusa onoyo muthu kha dziṅwe nḓila dzine dza nga mu thusa .
Mutsho wa tshifhefho
Zwa vhukuma ri bva kha zwa murahu zwe zwa vha zwi si na u fulufhedzisa nahone zwi tshi vhavha . 
20 % ya zwine vha zwi pfa
Tshiitisi ndi tsha uri tshivhalo tsho ambiwaho zwavhuḓivhuḓi tshi imela zwikhala zwa vhugudisi zwine zwa vha hone kha vhashumi . 
Vha Ofisi ya Phuresidennde a vho ngo davhidzana na muhasho wa Muvhuso na muthihi maelana na izwi . 
Zwi no khou ambwa zwi nga vha zwi zwa vhukuma , fhedzi vhaḓivhi vha tea u ṱalutshedza zwivhangi , zwine kanzhi zwa vha ngauri muvhuso a u swikeleli nyimele ya mbadelo nga tshifhinga . 
U isa phanḓa , mulayo na u tevhedza mulayo a zwi nga fhungudzi ṱhoḓea ya zwibveledzwa zwa u mutakalo , na dziṅwe phindulo dzi a ṱoḓea u fhungudza mutsiko kha tshivhalo tsha zwa ḓakani . 
Ngauralo , maga o fhambanaho a maitele a u ṅwala a tea u lingiwa .
( a ) u lavhelesa mikhwa ya mapholisa ;
Gumofulu ḽa R6 957 nga muunḓiwa na R13 913 nga muṱa nga ṅwaha
nzwalo kha akhaunthu ya u vhulunga masheleni ya zwino
" Phalamennde ya Vhaswa : U langa vhumatshelo "
Ndivho ya fulo iḽi ndi u ḓivhadza sekithara dzoṱhe dza tshitshavha uri hu londotwe na u tsireledza vhana .
Dzina ḽa bannga : Standard ya Afrika Tshipembe .
Tsha vhuvhili , mivhigo ya thagethe dza khadzimiso dzapo ndi i dzhiaho sia kha mbekanyamaitele ya ikonomi ; musi mbuelo dza mugaganyagwama dzi tshi wa nga ṅwambo wa nyito ya ikonomi ire fhasi ha khumbulelwa , zwibviswa zwa tshitshavha zwi tea u fhungudzwa u itela u swikelela thagethe . 
Hezwi zwi thusa vhagudi u bveledza zwikili zwa kuhumbulele na kupfesesele kwa akhademi , zwine vha ḓo zwi shumisa kha u guda thero dzine dza nga sa Saintsi nga English ( Tshiisimane ) .
5.1 Nga u vha rumela kha vhaṋetshedzi vha tshumelo uri vha kone u wana thuso yo teaho na thuso hune vha vha hone , tsumbo , thusoṱhanzi ;
Tshiṅwe hafhu , thekhinoḽodzhi dza mubveledzo wa fulufulu ḽi vusuludzwaho i vhulunga kushumisele kwa maḓi hu tshi vhambedzwa na feme dza mulilo kuṱedzwa nga malasha . 
( d ) u vha na vhuluvha kha Mulayotewa ' , Riphabuḽiki , na vhathu vhayo ;
5.3 . Khabinethe yo ṱhonifha vhathu vha Mozambique kha vhuthihi havho na u ḓikumedza kha nndwa yashu ya mbofholowo .
Heyi fomo yo nambatedzwa kha tshibugwana itshi sa Fomo A ( Ṱhumetshedzo 1 ) .
Nga tshumisano ya Tshiimiswa tsha Vhaholefhali tsha Afrika Tshipembe , nyendedzi dzo bveledziswa , ho sedzwa kha ṱhoḓea dzo khetheaho dza dzinnḓu dza khethekanyo idzo dza vhathu vha re na vhuholefhali vho teaho u wana mitikedzelo ya nnḓu . 
vha si na zwo khakhiseaho muhumbuloni , vhulwadze kana maṱungu ane a nga khakhisa mashumele kwae
Ṱhoho ya Senthara na Khomishinara wa Fhethu vhoṱhe vho ḓivhadza muingameli uri vhunzhi ha miṱangano na Masipala na Mishumo ya Zwifhaṱwa zwapo a zwo ngo tandulula nyimele . 
Arali vha sini bugundaula kana ṱhanziela ya mabebo a ṅwana , vha tea u ḓisa zwitevhelaho :
Thangelamulayotibe ya Muvhuso Wapo ndi wone mulayo muhulwanesa Afrika Tshipembe
Ro , kha nyimele dzo fhambanaho amba na u fara khanedzano nga vhuḓalo nga fhungo iḽi kha foramu nnzhi dzo fhambanaho ra dzhia tsheo dzavhuḓi u itela u humisela murahu u kundelwa u swikela he ra vhu topola nga tshifhinga tsha u haseledza . 
U thoma u shumisa malungekanyi u sumbedza nyimele
Miṱangano na vhoramafhungo ya Tshigwada tsha Ofisi ya Minisṱa i ḓo vha hone u nyeṱulelwa ngaha mawanwa a mivhigo iyi vhukati ha vhege ya 6 Tshimedzi u swika ḽa 15 Tshimedzi 2017 .
Izwi zwi ḓo langwa nga kha Senthara ya Ndangulo ya Mutshinyalo wa Vundu yo ṱanganywa na masipala . 
Ndima ṱhukhu yo khethekanywa nga khethekanyo ṱhanu . 
Masia mahulwane a Milayo na Dzipholisi :
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri maṅwalwa are afho nṱha ndi oridzhinaḽa kana o sethifaiwa arali e dzikhophi . 
Vho Carr vho dovha vha dzhiela nzhele uri mutevhe wa dzitshakha u nga si sendekamiswe kha maanḓa fhedzi , na uri hu nga vha fhedzi " tsha mufuda u si tshone wa tshi re tshone " une wa nga dzhiela fhasi tshipiḓa tsha mvumbo kha mutevhe kana u ufhio wa ḽifhasi . 
Ṱhoḓea ya mbekanyamushumo idzi ndi ye ya ḓitika nga nyimele na zwidodombedzwa zwa mashumele , na u dzhenelela ho khethekanywaho u ya nga vhuhulu ha khohakhombo . 
U vhona uri vhoṱhe vho teaho u vhuelwa kha mbekanyamushumo ya mbuedzedzo ya mavu vha khou tikedzwa nga mihasho kha u langa mveledziso ya vhudzulo . 
Zwiteṅwa zwa khonṱhiraka :
Mbuelo dzine dza ḓo wanala kha Nelson Mandela Bay na dzingu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha dzi ḓo katela vhubindudzi thwii hu bvaho mashangoni a seli , nahone izwi zwi ḓo sika mishumo ya tshifhinga tshilapfu zwa dovha zwa sika zwikhala zwa mveledziso ya zwikili na vhugudisi .
U fhungudza mbadelo ya u hira vhathu vhane vha kha ḓi vha vhaṱuku zwi ḓo khwinisa u katelwa lwa matshilisano na u fhungudza phimo dza u shaya mushumo kha vhaswa . 
Zwi vhea zwishumiswa zwiswa zwanḓani zwa vhashumisi zwine zwa nga khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli na u nthusa vhadzulapo u fhaṱisana zwihulwane dziṅwe tshumelo dza muvhuso . 
Nyito idzi dzo khwaṱhisedza muḓali wa matshilisano wa ngoho ntswa kha shango . 
Maano a dovha hafhu a dzinginya uri sa badela ḽevi ya fulufulu ḽa biodisili zwi re hone zwino zwi vhe hone vho na kha bioethanolo . 
Mbudziso ine ya vha ya ndeme ndi ya uri : Naa u aluwa ha ikonomi hu tea u vha hani ?
Koporasi ya Tshiimiswa tsha Mahayani tsha Masheleni tsha Vhutsila na Zwivhaḓwa tsha Mzansi , tshe tsha ṅwaliswa mathomoni a ṅwaha , tshi ḓo shuma sa luvhanḓe lwa u bangela u itela vhafumakadzi vha vhutsila vha mahayani vhane vha vha miraḓo ya koporasi ye ya thomiwa ngei Kwazulu Natal , Kapa Vhubvaḓuvha , Limpopo na Mpumalanga .
Hune u vhulungwa ha thundu nga nnzhi ha itwa uri hu pfesesea , u ita uri u pfesesea uhu hu tea u vha ho sedza zwiitisi zwi pfalaho , zwi katelaho na ṱhanganyelo ya mbadelo ya vhuṋe ha thundu , zwivhuya zwa mbadelo na masiandaitwa a zwa mupo na uri zwi tea u themendelwa nga muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli . 
U themendela furemiweke ya tshiṱirathedzhi tsha ndangulo tshi tshimbilelanaho na milayo yo teaho . 
Kha mulingo wa Ndugiselo mabambiri oṱhe o sedzuluswa nnḓa nga DBE kana Vhasedzulusi vha Nnḓa vho tholiwaho kha vundu . 
" Mulayo "
1 Marangaphanḓa
Madzangalelo a vhafaramikovhe vha tshigwada tshiṱuku vha fanela u ṱanganedzwa nga u lingana na avho vhathu vha kwameaho vha langaho . 
U khwinisa vhukoni ha tshipholisa
3.2.1 Mushumo wa Komiti ya Wadi
31. Vhashumela mutakalo vha ḓo khwaṱhisedza uri pfanelo dzavho , sa zwine dza vha zwone kha Tshatha ya Pfanelo dza Vhalwadze dzi a tevhedzelwa .
Dzi katela matheriaḽa 100% ya mutengo wa Tshikimu
Ṱhanziela ya thendelo ya muthelo ya SARS ine ya khou shuma ndi khombekhombe kha vhathusiwa vhoṱhe vhane vha khou ita khumbelo ya phemithi ya tswikelelo ya maraga wo khetheaho . 
I ḓiimisela kha u sedza u thoma u phalala ho sedzaho kha zwivhangi zwa u sa lingana nga mbeu na masiandaitwa a shavhisaho ane HIV ya vha nao kha vhafumakadzi na vhasidzana vhanzhi . 
Vho ḓihanedza vhone vhaṋe malugana na nomboro dza mulandu dza tshipholisa malugana na vhuvhava vhune ha khou humbulelwa . 
Saizwi tsedzuluso yavho ya iyi khonadzeo yo dzumbulula uri muhanga wa silini a wo ngo khwaṱha lune wa nga kona u hwala tshileme tsha muthu , iyo khonadzeo yo mbo bviswa . 
( 4 ) Tshumelo dza tsireledzo dzo tea u vhumbiwa na u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka .
U fana na zwidzidzivhadzi , thenda i fanela u iledzwa kha vhaṋetshedzi vho wanaho thendelo u thoma u khwaṱhisedza khwaḽithi . 
Ngudo dzi dovha dza sedza hafhu uri tshenzheloguṱe i nga ṋaṋisa u ṱangana vhukati ha zwipiḓa zwivhili zwa Dzheremane ( vhukovhela na vhubvaḓuvha )  . 
Ndi lini zwi songo tendelwaho u vha na tshi / zwihali zwi re khombo u ya nga Mulayo ?
Fhungodavhitsinde : tsumbo , Ndo dalela Masuwa .
Vhudzuloni na u hana uri wiḽi a si yone , naho zwo ralo , muhwelelwa a nga kha ḓi ita mbilo ya uri wiḽi iyi ndi yone . 
Ezwi zwi tendela muvhuso uri u vhulunge zwinzhi kha ikonomi ya dzingu . 
Tsumbo vhafumakadzi , nga nṱhani ha mbeu yavho , ndi mushumo wavho wa u mamisa vhana .
Vhulangi ha Mbuelo dza Shango na Vhulangi ha Muingatengo na hone vhu ita nyanganyelo ya mugaganyagwama ine ya rumela kha Muhasho wa Gwama .
Mundende u ḓo khathiwa malugana na :
Sa tsumbo , hune tshikalo tsha wadi tsha vha tshihulwanesa miraḓo ya khoro i na vhuḓifhindulei ha phothifolio yo imaho ngauri , miraḓo ya komiti ya wadi i nga tea u shuma phothifolio dzi fhiraho nthihi na u vha na nḓivho ya zwithu zwoṱhe zwi bvelelaho kha wadi .
13.2 . Mbekanyamaitele i ḓo vusuludzwa nga murahu ha miṅwaha miṋa miṅwe na miṅwe arali zwi tshi vhonala zwo tea .
U bvisela khagala nga iwe muṋe ha ngoho ha vhuimo ha HIV ha mugudisi kana mugudi zwi fanela u ṱanganedzwa . 
Themo iyi a i ngo ṱalutshedzwa u ya nga manweledzo nahone ri tenda uri themo ya vhukuma kha khethekanyo iyi ḽi fanela u amba nga muthu o " tholiwaho " sa muoditha wa u saina muhumbulo wa odithi wa u fhedzisela . 
Arali thedndelo ya ṋetshedzwa vha ḓo fanela u ita nyambedzano ya thendelano ya u kovhekana mbuelo .
Izwi zwi fhindula tsheo ya Khabinethe ya u eḓanyisa vhukati ha Thero ya MTSF nga ha Mvelele 12 - Tshumelo ya Tshitshavha ya khwine i shumaho zwavhuḓi na mveledziso , lwa tshifhinga tsha 2014-2019 na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
5.4 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo vula Black Industrialists Indaba ine ya ḓo farwa u bva nga ḽa 25 u ya kha ḽa 26 Ṱhafamuhwe 2015 ngei Gallagher Convention Centre , Midrand , sa tshipiḓa tsha vhuḓiṋetshedzeli ha muvhuso ha u bveledza nḓowetshumo ya vharema shangoni ḽashu .
Rekhodo ya u bva murahu kha khonadzeo dza muṋetshedzi wa tshumelo a fanaho kana zwi elanaho na mushumo i tea u ṋetshedzwa . 
U humbula zwe wa pfa- u kona u humbula zwe nḓevhe dza pfa na kutevhekanele kwe mibvumo ya pfiwa ngakwo ;
U vhalela zwi re buguni yawe nṱha e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi , zwi amba uri , tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi .
Nyambedzano dzi sedzesa kha vhushaka ha muhanedzi na madzangalelo nahone hu si u tevhedza kana mveledziso ya milayo i fanaho . 
Ḽa 9 Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi Ḽa 13 Ḓuvha ḽa Tshaka Dzoṱhe ḽa Vhashumisamonde
Kha khetho mbili dza masipala dzo fhiraho , madzangano a poḽotiki mavhili o lingedza u wana madzulo mavhili a wadi . 
- nyimele dzo teaho u vhona uri thukitha i ḓo vha yo tsireledzeaho nahone i sa vhangi khombo kha zwa mutakalo musi yo shumiswa zwavhuḓi
Tsha u ranga , vha amba uri u dzhia vhuloi hu nyito ya vhugevhenga , zwi nga ita uri hu vhe na khaedu , dzi ngaho sa uri zwiito zwa vhugevhenga hu ḓo pfi ndi zwifhio kha iyi nyimele .
Kuḽoraidi dzia ṋoka nga u ṱavhanya maḓini nahone a dzi na mudzikiso hune dza vha hone nga vhunzhi . 
Khethekanyo ya asima
Lwa na vhuthororisi ha dzitshakhatshakha
U thetshelesa ndaela dzine dza konḓa na u dzi fhindula zwavhuḓi .
U khwiniswa huswa uhu ho vha ho siwa u bva kha Milayotibe ye ya vha yo phasiswa kha muṱangano wa u fhedzisela wa Khabinethe . 
U shuma ha nḓila ya u ita zwithu iyi ho ḓitika nga u wana phindulo tshifhinga tshoṱhe . 
ṋetshedza nḓila ine ya nga shumiswa u khwaṱhisedza vhavhuelwa na vhafari vha nḓivho ya sialala vho sumbedzwaho kha thendelano ya u kovhekana mbuelo ;
Ngona yo ḓisendekaho kha tshibveledzwa i funza vhagudi uri vha vhe vhavhali , vhaṅwali , vhasedzulusi na vhabveledzi vha zwibveledzwa vha re na vhukoni , vhuḓifulufheli na vhusedzesi .
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha nga ṅwaha na gumofulu ḽiṱuku ḽa R7 109 nga muṱa nga ṅwaha
Kha maitele ane vhurangeli uvhu ha bva kha zwitshavha , hu ḓo vha na vhuṋe vhukoni ha ṱhogomelo . 
Arali vha khou hanedzana na u hanelwa nga Komiti , u bvusuludza u ṅwaliswa havho arali vho vha vho noṅwaliswa , a hu nga thuthiwi phanḓa ha musi hu saathu dzhiiwa tsheo kha u hanelwa havho .
Ṱhanziela ya mbingano ya tshikhau : R11
Ri na mvelaphanḓa maelana na mbekanyamushumo dza dzinnḓu kha vhupo ho buliwaho hu na zwiko zwi zwone khaedu khulwane . 
Zwo tou pfalo nga u angaredza , vhuimo ha nyaluwo vhu ḓo ita uri hu vhe na u gonya ha mutengo wa thengiselano ngauri u ṱoḓwa ha thundu dzi sa rengiselei mashangoḓavha i ḓo gonyela nṱha , ngauralo zwi ḓo gonyisa mitengo ya hone zwi tshi yelana na idzo thundu dzi rengiseleaho mashangoḓavha . 
Mimasipala minzhi i khou lingedza u tinya zwo raliho nga u ṱuṱuwedza , kha zwiṅwe zwinzhi , vhudzulo ha vhukati ha ḓorobo hu no farea . 
Fhedzi , kha tshiṱirathedzhi tshiswa tsha CDWs hu na khonadzeo i re khagala ya u dzhenelana ha mishumo .
Izwi zwi ri ṱoḓa kha u bva kha maitele a kale a u ongolowa ha u iswa ha tshumelo u ya kha maitele a Batho Pele na u shumela zwitshavha .
U fhindula mbudzisoṱhalutshedzi hu sa athu , hu tshi khou , na musi ho no vhaliwa maṅwalo na vhagudi ( ni humbula uri hu khou ḓo bvelela mini ?
Khumbelo ya mveledziso i katela u khwinisa vhudzulo vhu no khou shumiswa zwa zwino uya kha nnḓu ya vhaeni ine ya ḓo kona uvha na phera tharu dza vhaeni na phera nthihi ya mulanguli dzhenerala . 
Dzina ḽa thandela
Ho sedzwa zwi re afho nṱha , hu khou themendelwa uri vundu ḽi ḓidzhenise kha u vhulunga tshelede ha tshiṱirathedzhi kha na u dzudzanya hafhu themamveledziso ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi . 
Sa vharangaphanḓa vha poḽotiki vha sekhithara ro ṱola muvhigo na u ṱanganedza ṱhoḓisiso yo ṱanḓavhuwaho ye vha i ita . 
U bveledza modele wa vhurangaphanḓa ha u shumela ho teaho ha nyimele ya Afrika . 
Milayotibe ya Khethekanyo 74 - i shuma na khwiniso kha Ndayotewa nahone hu ṱoḓea voutu nnzhi dza mbili tsha raru .
Hune zwilengo izwi zwa thulana na vhukoni vhu sa fushi ha masipala , mvelelo dzo sumbedziswa kha zwilengo zwa adzhenda ya mveledziso ya muvhuso . 
Ri tea u ita nyito ya u fhungudza u wa ha ikonomi nga khombo iyi .
Mafhungo ane ra a wana kha ngudo heyi anga ri thusa u sedza thero dza tshifhinga tshiḓaho dzi re na zwithu zwi songo dzudzanywaho zwavhuḓi zwa u tsikeledza vhathu nga nḓila ya khwiṋe . 
Vha ḓo vha mutheo wa u vusuludza dzina ḽa KwaZulu-Natal sa vundu ḽa mitambo , u kona u bveledzisa na u khwinisa taḽente yaḽo kha u dzudza kana u thoma mitambo ya vhomakone vhane vha kona u ṱaṱisana u lingana na vhathu vha khwine ḽifhasini . 
Arali vha vhona huna ' mutsiḓi ' u mona na mulomo kana ningo yavho musi vha tshi khou shumisa tsha u fembedza , hu nga vha hu na thaidzo kha kushumisele kwavho .
U vhala nga u ṱavhanya na u dzhia dzangalelo ḽa u thetshelesa nga u vhala nga nḓila yo leluwaho ndi nḓila ya u ṱuṱula u lindela zwi tevhelaho na u humbulela na u ela ndeme na u takalela .
Ho vhigiwa uri Western Cape ḽo swikela mvelaphanḓa khulwanesa ya u dzhia mishumo yo fhambanaho . 
ya nḓisedzo kha Muhasho
Migero ya mavu
Zwo ḓisendeka nga zwiteṅwa zwe vha zwi bula na u zwi vhea sa zwa ndeme , ro topola fhethu ho sedzeswaho ha ndeme huṱanu hune ha ṱoḓa tshenzhemo ya shishi . 
Ri kovhelana kuvhonele ku linganaho kana ku fanaho kha mafhungo manzhi mahulwane a dzitshaka . 
Vhunzhi ha vhathu vha kha mivhundu yo ḓitikaho nga mavhengele a langwago nga vhabvannḓa kha u renga vhurotho na zwa u ḓodzela zwazwino vho hanganea .
23. Arali vhone kana ṱhanzi ya muvhuso vha tshi pfa vha songo tsireledzea , pholisa , mutshutshisi kana muimeli wa Yuniti ya Tsireledzo ya Dziṱhanzi vha ḓo vha ṋea ngeletshedzo nga ha zwine zwa tea u tsireledzwa .
Dzhenani tshikolo , ni gude ni shumese .
Khabinethe i ṱuṱuwedza tshitshavha u shelamulenzhe kha dzulo ḽa vunḓu ḽa Mvetamvetothangeli ḽine ḽa ḓo thoma nga dzi 7 Ṱhafamuhwe ngei Rusternburg .
) nga Cosatu , na thendeleno ya zwenezwino vhukati ha muvhuso na vha mabindu u thoma mbekanyamushumo ya u lwa na vhuaḓa .
Vhuongelo vhu ṋekedza tshumelo dzo fhelelaho dza tshumelo dza vhuongelo ha tshiṱiriki . 
Nga nwaha wa 1997 , Ndayotewa na Adzhenda 21 zwo thusa kha u sumbedzisa ndila musi hu tshi itwa Pholisi ya Madi a Lushaka ntswa ya Afurika Tshipembe .
Shelani mafhi o linganaho khaphuni .
Mbekanyamushumo na pulane dza ndangulo yo ṱanganelaho
Mvelaphanḓa kha zwipikwa zwi kaleaho , zwisumbi na thagethe dzo bulwaho kha Pulane dza Kushumele dza Ṅwaha nga ṅwaha dzi lavheleswa kotara iṅwe na iṅwe nga kha Komiti ya u Ela na u Ṱola . 
U ita nḓowenḓowe ya u thetshelesa na u amba ( U nanga tshithihi tsha u ita nḓowenḓowe ngatsho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe )
U shuma na / nga maipfi : Maiti , madzina
Tshavhuvhili , nḓowetshumo ya zwikambi , nga maanḓa weitha kana bamani kha nḓowetshumo i si ya fomuḽa na ya fomuḽa , vha fanela u funziwa . 
Kha ri ambe
Naa hu na zwiṅwe zwikhala zwi yaho phanḓa zwa u fhaṱiwa ha damu ? 
khuḓano --- khakhathi i re hone vhukati ha vhaanewa kana vhukati ha vhathu na vhulombo ho vha livhaho
Yo shandukiswa u bva kha Bugupfarwa ya Planact Communities Count 2006
U na vhuḓifhinduleli ha u lavhelesa vhulanguli , thikhedzo , ndondolo , u tea u ita mushumo , maṅwalo na tsireledzo ya themamveledziso ya LAN zwo shumiswaho nga mihasho i shumelwaho . 
Vha fhe mafhungo nga vhuḓalo fhedzi vha songo katela na zwo bvaho .
" Yowee ! " ndi ene a tshi lila a tshi khou ṱhobila nga mulenzhe muthihi .
Tshivhumbeo tsha tshibveledzwa
Musi nḓowetshumo iyi itshi ṋekedza luvhanḓe lwa zwikhala zwihulwane , lu dovha lwa vha luvhanḓe lwa u ṱolisisa na muṱaṱisano u si na khangwelo . 
Vhagudi vhane vha khou dovholola vha ṱumana na tshiimiswa fhedzi musi vha tshi ṅwala mulingo nahone vho tendelwa u ṅwalisa thero dze vha dzi ita vha si dzi phase kha milingo yo fhiraho . 
Muvhuso wo dovha hafhu wa ita mbulungo dza masheleni dzi vhonalaho kha themamveledziso na tshiṱoko zwa thandela dza vhulimi ha phuraimari ho fhambanaho , na u vha muṋe kana wo bveledza nnḓu dza u pakela khadzo na zwiṅwe zwiimiswa zwa u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi zwine zwa anzela u sa shumiswa nga maanḓa . 
Ni vhona u nga vha vha re tshiṱorini vha na miṅwaha mingana ?
Madzangano a nga kona u langula kuhumbulele kuṅwe na kuṅwe kwa izwi kana nga thendelano vhukati ha vhone vhaṋe kana vha nga kona u ṋetshedza vhuṱanzi vhune ha hanedzana . 
MUSI RI KHOU LAVHELESA MUVHUSO WAPO , RO U VHEA HUNE WA KONA U SHUMANA NA IDZO KHAEDU DZA LUSHAKA DZA MUTHEO DZINGAHO SA MVELEDZISO I SA FUSHI , U SHAEA HA MISHUMO , U ONGOLOWA NA VHUSHAI .
Tsumbanḓila ya zwino i ṱoḓa u ṋetshedza thendelano kana phaṱhekanyo i ṋetshedzaho zwa nṱhesa kha masia mavhili - zwine zwa vha nethiweke ya musudzuluwo i shumaho kha tsudzuluso thwii ya vhaendangaṋayo kha masia oṱhe na nethiweke ya bada isa thivheli vhuendi . 
Nḓivhadzamulayotibe nga ha nḓowetshumo ya vhupileli i vhukati . 
Kha vhana ḽifhasi ḽa vhaaluwa ḽi imela haya maanḓa a re nṱha ha oṱhe . 
Nga u topola sekhithara ya phuraivethe , mabindu a matshilisano na mabindu a si a fomaḽa a vhambadzaho kha mimasipala sa nzhini dza nyaluwo ya ikonomi , muvhuso u khou ombedzela ndeme ya ikonomi dzapo u itela nyaluwo ya ikonomi . 
Thivhelani masimu o ḓalaho tshoṱhe nga tsheṋe , ngamaanḓa tsheṋe i konḓaho u i langa nga mishonga yo ṅwaliswaho u shumiswa kha tshiliṅwa wo imaho ngauri . 
Thandela dza u engedzedza dzi katela u thomiwa ha Dube Tradeport na u tibulwa ha tshiga tsha tshihumbudzi tsha Vho John Dube ngei Vhukavhamabufho ha Dzitshaka ha King Shaka ṅwedzi u ḓaho na u ira dzina nga vhuswa Nnḓu ya Mahosi ya vhudzulo ha muphuresidennde ngei Durban nga murahu ha Vho Dokotela Dube .
Khakhululo ya masheleni a si nga ha mithelo miswa kana ya nṱha , fhedzi i fanela u sedza kha u fhaṱa hafhu na u khwinisa mithelo ya zwino . 
9 . NḒILA DZA VHUDAVHIDZANI DZINE DZA ḒO SHUMISWA KHA ZWIGWADA ZWI KWAMEAHO
Mbadelo dza u fhedzisa dze dza khunyeledzwa dzo khwaṱhisedza uri hu songo vha na phambano i itwaho vhukati ha vhanamedzwa zwa ita uri hu vhe na ndinganelo kha ṋetshedzo dzo itwaho u ya nga mbadelo dza u fhedzisa dzi itelwaho shaka ḽa tsini . 
Mutambo wo thoma musi tshivhalo tshihulwane tsha vhaṱaleli vha tshi kha ḓi renga thikhithi , zwe zwa itisa uri vhaṱaleli vhe vha vha vhe na dikitela vha ṋamele ḓaraṱa ya mikaṋo vha tshi itela u dzhena ngomu tshitediamu . 
Zwino shumisani sethe tharu dza maipfi kha u fhedzisa mafhungo haya .
Mushumo ndi wa sialala wa masia mavhili , are
Ndi zwa ndeme u dzhi a tsheo hu tshee na tshifhinga arali zwithu zwa ndeme zwa zwigwada zwa vhathu vhane vha dzhielwa fhasi vha tshi nga ṱanganedza zwiṅwe zwithu zwa ndeme .
Ndavhelelo dza mihumbulo dza vhoṱhe nahone dzo khetheaho dza haya maga dzi ita uri i dzhiwe sa ḽiṅwe ḽa dzilafho ḽo khwaṱhaho ḽa khaedu dza phodzo . 
Pfanelo nthihi fhedzi ya madi u ya nga ha mulayo ndi madi a thodea dza mutheo ( sa madi a u bika , a u nwa na a mutakalo wa muthu ene mune ) na a mupo .
U vhona uri zwine zwa kombetshedza zwi a swikelelwa u itela u khwaṱhisedza nḓisedzo ya u guda na u gudisa ha ndeme kha shango ḽoṱhe ;
Kha ngudo ye ya itwa Westen Cape , vhafumakadzi vha ṱoḓaho u swika tshivhili tshararu vho vha vho kambiwa vhukuma musi vha tshi vhulwa nga vhanna kana vhafarisi vhavho . 
Tshumelo dzi songo fanelaho , hu tshi khou shumiswa midzio mihulu na nga u shumisa ṱereṱere ḽine ḽa hwala nga tshaphanḓa u bvisa malaṱwa o kuvhanganaho , zwo vha zwi tshi ṋetshedzwa tshifhinga tsho fhelaho . 
U pfesesa havhuḓi ha kuitele kwa mbilaelo , khoudu na kuitele zwa vhuḓifari khathihi na zwivhumbeo zwa nyambedzano dza miholo nga dzangano ḽa vhashumi kha Tshumelo ya tshitshavha . 
U vhalela nṱha zwi re buguni yawe zwine zwa lingana kuvhalele kwawe e kha tshigwada tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri zwigwada zwi vhala tshiṱori tshithihi tsha u fana .
Mapa wa vhu 26 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vhuṱanzi ha uri vho ḓisendeka nga muraḓo muhulwane lwa masheleni .
U shuma kha Komiti zwi ita uri Phalamennde i :
U ṋetshedza thikhedzo kha mihasho na mimasipala u itela u fhungudza khombo ya vhukuvhanganyi ha fhasi nga kha vhuṱoli ha ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Mudededzi :
Thaidzo khulwane i elanaho na maga ndi zwilinganyo zwine kanzhi a zwi takadzi zwa ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo zwo sumbedzwaho afho fhasi na u sumbedziswa kha tshibveledzwa . 
A vhumba iṅwe khali .
8.1 . Khabinethe i pembelela Muhasho wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku kha u vha ṋemuṱa na vhone naṅwaha kha Vhuṱambo ha China ha Dzitshakatshaka ha Mabindu Maṱuku na a Vhukati ( SME ) , sa izwi zwi tshi thusa kha u honolola maraga wa China u itela mabindu maṱuku na mabindutshumisano .
Khabinethe i tamela mashudu Amajimbos musi vha tshi khou ṱaṱisana kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha vha miṅwaha ya fhasi ha-17 ngei Chile u bva nga dzi 17 Tshimedzi u ya kha dzi 8 Ḽara 2015 .
Kha vhuimo uvhu ha ndangulo ya vhulamukanyi , vharangaphanḓa vha sialala vha tandulula thaidzo nga kha khothe dza sialala ( Makgotla/ Inkundla ) .
Sisiṱeme Yoneyone Kushumele kwa Ndango ya Bada dza Tshigonṱiri yo khunyelela nahone i khou shuma . 
Vhukati ha ezwi ho vha hu zwiimiswa zwa vhurereli , zwiimiswa zwa mitambo , vhatsila , madzangano a vha shumi , dziyunivesithi , vhathu na dziṅwe khethekanyo nnzhi dza madzangano a Amerika . 
Thundu dzine dza isedzwa dzi tea u anana na zwiṱandadi zwo bulwaho kha maṅwalwa a thengophikhisano na kha dziṱhaluso . 
( a ) mudzulapo wa Afurika Tshipembe ;
Vha ḓo vhudzisa nnyi mbudziso nahone vha ḓo shumisa thekiniki dzifhio ? 
SAPS i tea u vha hone u vhona uri hu khou vha na u tevhedza mulayo na vhudziki ngomu na u mona na tshitediamu khathihi na u thivhela vhugevhenga . 
U pulana , u ita mvetomveto , u khwinisa tshibveledzwa
Miraḓo i bvaho kha yunithi dza lushaka i ḓo shuma sa thimuthendeleki dza u shumisa kushumele ku tshimbidzwaho nga vhuṱali na u fhindula kha zwiwo zwihulwane . 
U tsela fhasi hu bvelaho phanḓa ha u vhonala ha Mozambique ho kona u swikelwa nga nyaluwo ya bindu . 
Zwi tshigwada tshithihi ( Uniform ) arali zwimela zwo fhambanaho zwi tshi yelana nahone zwi tshi fana kha zwiṅwe zwiteṅwa .
Themamveledziso ya ICT ya Afurika Tshipembe i tshi vhambedzwa na zwilinganyo kana maimo a dzitshaka a si yavhuḓi .
Khethekanyo ya zwa masheleni ya zwi elanaho na u fhaṱa na tshumelo dza hone ndi dzi tevhelaho : 
U vhumba zwavhuḓi maṋwe a maḽeḓere danzi a anzelaho u shumiswa .
Mbekanyamushumo i khou thoma u shuma kha ḽeveḽe ya lushaka ya vhaṱoḓisisi vhaswa , ḽeveḽe ya dzingu ya vhafumakadzi vha dzisainthisti na ḽeveḽe ya dzhango yo vuleaho kha dzisainthisti dzoṱhe . 
Mulayo u ṱoḓa uri hu lingwe zwine vhupo ha bveledza ( hu tshi katelwa zwine zwa bveledzwa nga matshilisano ) kha mveledziso dzoṱhe ntswa dzine dza kwama mupo wa vhupo . 
Kha vha ite uri masia o fhambanaho a zwa mutalo a pfesese uri zwiḽiwa zwa pfushi zwi na ndeme ; 
u vha na vhuṱanzi uri vhadzuli vha a shela mulenzhe kha nyambedzano dza u pulana , u ita mugaganyagwama na nḓisedzo ya tshumelo .
Zwi a lemela vhukuma u sedzana na lufu tshifhinga tshi sa athu swika hu si na ṱanutshelwa nga muṱa , vhashumisani na dzikhonani . 
U vhala tshiṱoko zwo ḓi sendeka kha ṱhuṱhuwedzo dza sumbe dze dza sumbedzwa kha ndima ya vhuvhili , zwo angaredzaho , mveledziso ya zwamatshilisano , poḽotiki na ikonomi , khathihi na dimokirasi na vhulanguli , mulalo na tsireledzo , mafhungo a vhaswa na vhafumakadzi , mvelele , khathihi na tshikhala tsha Afrika kha vhupo ha ḽifhasi . 
Vhunzhi ha Miraḓḓo ya Buthano i fanela u vha hone musi mulevho u tshi ṱanganedzwa .
Tshanduko kha ḓana / tshanduko ya phesenthe
U dzulela u vhiga na sesheni dza mivhigo khumela dza misi yoṱhe hu na miraḓo ya ndangulo yo teaho zwi a itea kotara iṅwe na iṅwe . 
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u khwaṱhisa dziṅwe dza dzimbekanyamushumo dza vhutsireledzi ha zwa matshilisano dzine dzo olwa nga nḓila ine dzi ḓo kuvhatedza zwitshavha tshayatsireledzo na zwi shayaho .
7 . U nwala gurannḓani ya muvhuso nga ha tshanduko dza kilasi
15.3 Dzhenisani luswayo X tsini na tshibogisi tshi re na phinduloyone .
8.00u swika 9.00
u thoma u ita zwo bulwaho kha Mulayo wa Pfanelo dza Mavu a Tshitshavha wa 2004 u itela khwinifhadzo ya tshumiso kwayo ya ikonomi kha mavu a tshitshavha , na u engedza thuso ya zwa tsheledzo , mbeu na zwishumiswa kha vhalimi vhaṱuku na vho vhumbanaho .
Ezwi zwi nga swikelwa nga u ita uri hu vhe na sete dza zwithu zwiṱuku , na hone sete ya zwithu zwi re na vhukoni ha u tikedza mveledziso ya dentsithi ya nṱha kha vhuimo uhu na kha nḓila idzi kha vhudzulo . 
Pulane dza kushumisele kwa masheleni dza tshifhinga tsha vhukati dza mihasho ya lushaka na ya vunḓu dzi dzudzanywa ho sedzwa muhanga wa maraga na wa masheleni wa Muvhuso we wa sumbedziswa kha mugaganyagwama wo fhiraho . 
Fhasi ha khetho vhuvhili hadzo , vha ḓo badela muthelo kha mbuelo ya mashuluwa . 
Vho thoma nga u kulumaga nga hune vha kona vhuvha ha shango vhune ndi kale ho litshedzelwa na u ṱavha maluvha munangoni wa lufhera lwa khoniferentsi na nnḓu dza vhathu vha songo malaho . 
Ndo thoma u tamba bola ya milenzhe ndi tshee phuraimari .
( a ) ta tsumbakushumele dza ndeme dzo teaho sa muelo wa u ela kushumele , hu tshi katelwa mvelelo na masiandaitwa a elanaho na zwo sedzwaho kha mveledziso ya masipala na zwipikwa zwo tiwaho kha vhupulani ha mveledziso yo ṱanganelanaho ;
une ndambedzo yawo ya rumelwa kha dzangano .
Lubannda ludala lo itelwa meme tshena nga nṱha na nga fhasi ngeno hu uri u ṱutshela magumoni kha pala ya fulaga , hu nga musuku .
Mapholisa vha ḓo vha thusa hune ha vha hu na thaidzo ; nga u themendela uri vha ye vha wane thuso ya zwa mutakalo kana ya muhumbulo ; nga u ṱalutshedza kushumele kana kuitele kwa mapholisa ; nga u ṋetshedza mafhungo nga ha dzipfanelo ; nga u themendela uri vha ye kha madzangano a tshitshavha na a si a muvhuso ( dziNGO na dziCBO ) kana tshumelo dza thikhedzo ya vhapondwa dza tshitshavha , nga u khwaṱhisedza uri vha vha vho tsireledzea he ha bvelela vhutshinyi ; nga u vhulunga vhuṱanzi , na nga u vha eletshedza malugana na u thivhela vhutshinyi .
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo avho a muthelo a ngonani musi vha saathu ita khumbelo ya ndaela ya muthelo .
Thusedzo dziṅwe dzo dzinginywa nga mbekanyamitele malugana na pfunzo , mbuedzedzo na vhaswa . 
Zwino kha vha ṱalutshedze vhashelamulenzhe uri musi tshitshavha tsho no tendelana kha bono , zwipikwa zwi tea u tendelaniwa khazwo na zwiṱirathedzhi zwo bveledzwaho kha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe .
Izwi zwi ḓo thusa muvhuso u tandulula nyimele mmbi ya vhoramizika na vhatambi nga u vhona uri mbadelo kha muṋe wa tshithu nga murahu ha u tshishumisa dzi badelwa nga tshifhinga nga khamphani dza u rekhoda na vhahashi vhunga vhunzhi havho vha khou lovha vha tshi tambula .
Vhushelamulenzhe nga nnyi na nnyi
U vhala ho lugiselwaho
Kha ri ite nyito Nomborani zwifanyiso izwi u bva kha 1 u swika kha 4 ni tshi sumbedza u tevhekana hazwo nga ngona .
Khumbulelo , tsumbo : zwirendo zwipfufhi
Nga tshifhinga tsha vhukoloniala , zwipiḓa zwa shango zwa tshipembe na zwa vhukati zwo vha zwi vhuyo nga vhaendelamashango ho bvelaho phanḓa zwavhuḓi . 
Arali muṅwalisi a hana u tendela khumbelo , muiti wa khumbelo u ḓo ḓivhadzwa nga ha tsheo na uri ndi ngani khumbelo i songo tendelwa .
Ndivho
Khoso i katela u dalela vhabveledzi vha zwimelamaḓini . 
Kha vha sumbedzise kha khumbelo yavho uri tshikwekwete tshi ḓo shuma kha sekhithara ifhio ya vhureakhovhe na tshifhinga tshine tsha ḓo shumiswa u rea khovhe .
Vhaṋetshedzi vha mpho vha dzitshakha na vha mabindu mahulwane vha anzela usa tou bvela khagala zwavhuḓi zwi tshi kwama nyimele dza zwifhiwa zwavho . 
Muṅwe wa vhaṋetshedzi o sumbedzisa uri zwa tshifhinga tsha u badela ndi fhungo ḽa zwa makwevho , na uri ndi khwine zwi tshi litshelwa mabindu nga oṱhe , vhaṋetshedzi na vharengi uri vha kone u tandulula fhungo ḽa milayo ya thengiselano yeneyo . 
Mawanwa aya a imela khwiniso kha izwo zwa saveyi ya tshifhinga tsho fhiraho . 
Ro salela murahu kha tshivhalo tshe ra tetshelwa , ngauralo ro kundelwa , u tevhedza . 
Kha ri ṅwale Ṅwalani dzina ḽaṋu kha bege yaṋu ya tshikolo .
Makumedzwa na u sumbedza havho uri vha ḓo swikisa makumedza nga u tou amba zwi tea u ṱanganedzwa hu sa athu fhira 12:00 nga Musumbuluwo wa ḽa 3 Ṱhafamuhwe 2014 .
Nga " u vhalela nṱha " mugudisi a nga bveledza lutamo lwa u vhala na dzangalelo ḽa u funa zwiṱori .
Naho mugaganyagwama wa mavu u sa rekanyei zwavhuḓi , u ya shuma ngauri u wana kuhumbulele ku pfadzaho kwa tshikalo na u topole zwipiḓa zwa zwiimiswa zwa tshitshavha zwine zwo tea kha vhupo , hune mupulani a vha na ndaulo yone . 
Tsumbo dza mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa wa ndaka u nga vha thusa kha u vha na vhuṱanzina uri vha na mafhungomatsivhudzi oṱhe ane vha ḓo a ṱoḓa .
U hanedza ho livhiswaha kha komiti ya tshifhinganyana hu tea dzhielwa tsheo nga ḽiṅwalo ḽo ṅwalwaho khaho ḽo swikiswaho khayo . 
Vhadzudzanyi vha mudzudzo vha tea u ḓivha nga ha mveledzwa dzine dza nga tshinyadza dza mushumo wa mavu kha vhuendi ha tshitshavha wo raloho na u vhona uri mishumo yo lumbama ngomu ha nḓila dza vhuendi ha nnyi na nnyi kha khorido . 
105 . Kuvhumbelwe na khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu
U shuma na / nga maipfi : Maiti
Vhagudi vha fanela u shumisa na u bveledza mihumbulo yavho ya vhusiki yo ḓisendekaho kha tshenzhemo dzavho , vha tshi shumisa zwipfi zwavho , vhuḓipfi na zwine vha vhona .
Luṱ . 012 319 7700 kana Fakisi 012 329 6892 ) .
Izwi zwi ḓo fhungudza nḓowelo ya mupfuluwo u bva mahayani zwine kha ḽiṅwe sia zwi vhea mutsiko kha zwiko zwashu zwa dziḓoroboni na u thoma sekele dza vhugevhenga ngo nṱhani ha u shaea ha mishumo na vhushai . 
u vha vho ḓiimisela u dzhenelela kha mbekanyamushumo ya vhugudisi musi vho no wana mavu
Vha sedze mihumbulo ya zwigwada zwo fhambanaho na u ambedzana nga ha mahumbulwa kha nyambedzano ya vhoṱhe .
Mushumo wa thandela dza mishumo ya muvhuso , u fana na mbekanyamushumo ya mishumo yo engedzedzwaho ya tshitshavha , u tea u dzhielwa nṱha .
Zwino shumisani maṱaluli kha u ṅwala ngaganyamvumbo ya Lindiwe .
Zwazwino vhaiti vha khumbelo vha ḓo ṱolwa , na kuitele kwa ndingamushumo ku khou thoma nga Nyendavhusiku . 
Sa zwine tshenzhemo yashu ya ri funḓedza , khaedu ntswa dzi ṱoḓa vhushumisani na vhuthihi kha zwine ra ita u itela tshanduko . 
Nyambedzano dza vhuvhudzisi dzo bvisela khagala uri mavunḓu o tikedza vhuimo uho ho dzinginywaho sa zwo sumbedziswaho afho nṱha . 
Mugaganyagwama wo themendelwaho u a kona u lulamiswa nga khorombusi .
Kha nzulele iyi , vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha tea u ṱuṱuwedza vha maanḓalanga a bada uri vha fhaṱela zwitshavha boroho dza firiiweyi kana fhethu ha u tshimbila nga fhasi ha firiiweyi . 
Khovhelo ya eḓanaho ya thandela dzoṱhe yo ṋetshedzwa . 
Naho zwo ralo , nga tshifhinga tsha kuitele kwa u dzhiela nṱha , tshikhala tsha muṱaṱisano , u vha khagala na ndinganyelo zwi ṋetshedzwa nga khungedzelo , u ṱanganedza mabula muhumbulo , khanedzano na muṱaṱisano . 
Khohakhombo ya u rengisea i dovha ya langea nga u sedzulusa tshipiḓa tshihulwane tsha ndaka kha zwishumiswa zwi ngaho vhubindudzi maragani , bondo na mikovhe i ne ya vhambadziwa nga maanḓa nga nḓila ya vhuḓi na mimaraga ine ya rengisea . 
Vho Margaret Octavia Ndlovu - ( vho nangwa hafhu sa Mulanguli Muhulwane asi wa ngomu ) ; na
U ṱumana ha CBP kha IDP Luṱa lwa IV
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa kha tshibveledzwa tsho vhalelwaho nṱha kha nganeapfufhi
Kha hu katelwe vhagudi vhoṱhe .
Ngaha malugana ya ṱanziela ya u ṱunḓa zwikambi
U ṅwala ndaela
Nḓivho ya mutheo na kupfesesele kwa muhanga wa theo ya mulayo u langaho tshumelo ya nnyi na nnyi . 
Malofha maṱuku a dzhiwa kha tshanḓa tshavho nga ṋeleṱe na sirinzhi , kana nga u tou ṱhavha muṅwe wavho ha vhewa malofha kha bambiri ḽa u tzwonzwa . 
U tandulula na u fhedzisa phazili 5 dza jig - saw .
_ Kha vha vhone uri fhethu hune vha shumela hone ho dzudzanyea lune zwishumiswa na zwibveledzwa zwi nga swikelelea lwo leluwaho hu si na u hovhelela na u lingedza u shandukisa mushumo kana u tshimbilatshimbila lune vha shumisa misipha yo fhambanaho ya muvhili
Afrika Tshipembe ndi shango ḽavhuḓi nga kha u shela mulenzhe na vhuḓidini ho itwaho nga vhafumakadzi vha ngaho avha .
Vha dzi Hawks u sedzesa havho kha zwiṅwe zwa zwiimiswa zwa muvhuso zwi a khoḓisa na u livhuwea . 
khumbelo dza u ṱanganyisa mahalwa o rengwaho e manzhi u bva nnḓa
Tshikwama tsha vhaṋei tshi shumiswa hune ha vha na magake a tshelede na hone kha thendelano dza u ṋetshedza tshelede dzo tendelaniwaho na tshitshavha tshi ṋeaho tshelede . 
Ri a ṱanganedza na u livhuha u dzhenela ha maṅwe mabindu maṱuku e a ṱanganedza khonadzeo ya zwikili zwine vhaṅwe vha vhatshinyi vhashu vho gudiswa kha vhuvhambadzi ho fhambanaho kha senthara dzashu , na uri vho na u thola nga mafulufulu u bva henefho . 
Tshumisano ndi maitele nyito ya vhathu vhavhili na uri arali mahoro oṱhe a tshi vhona ri anga vhuelwa kha mutambo kana thandela vha ḓo shuma vhoṱhe uri vha i khunyeledze .
Ṱhahelelo ya maḓi : iṅwe ya masiandaitwa a vhuṱhogwa vhukuma a tshanduko ya kilima kha zwiko zwa maḓi ndi tshanduko dzine dza nga vha hone ndi vhuhulu na u shanduka u ya nga khalaṅwaha ha u na ha mvula . 
Vha humbule u ṅwala nomboro ya inivoisi sa referentsi .
Ḽiṅwalwa ḽi kha mvetomveto nahone zwiṅwe zwidodombedzwa zwi tea u engedzwa . 
Tshivhumbeo tsha tshikhala ndi muhumbulo une wa shumiswa u ṱalutshedza , u ola na u vhumba hugaledzwa nga vhathu . 
U monithara , u lavhelesa na u langula maitele a ṱhoḓisiso a Tshigwada tsha Ṱhoḓisiso ;
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala : u ita mahumbulelwa na u ita tsheo yo ḓisendekaho kha mafhungo , u shumisa mubvumo na ludungela lwa mafhungo
o Kushumiselwe kwa masheleni a u sokou ṋetshedza
Sisiṱeme ya Zwidodombedzwa zwa Vhuendi ya Lushaka i shumiswa kha u langa zwidodombedzwa zwoṱhe na khonṱhiraka dzi elanaho nahone dza dovha dza tiwa nga Mulayo wa Vhuendi ha Badani wa Lushaka na Milayo ya matshimbidzele . 
Kutshimbidzele : Nyambedzano ya puḽenari
Muhasho u na pfanelo ya u khwaṱhisedza vhungoho ha ṱhanziela ya thendelo ya muthelo na SARS . 
Naho ro ita mvelaphanḓa khulwane kha u ṋetshedza dzinnḓu , vhunzhi ha MaAfrika Tshipembe vha kha ḓi ṱoḓa mavu uri vha fhaṱe mahaya na uri vha kone u wana masheleni a u ḓiṱhogomela .
Nganea , ḓirama , nganeapfufhi , vhurendi
Zwo ralo ro takalela uri tshivhalo tsha vhaendelamashango vha ḓaho fhano u bva nga Phando u swika Lara 2016 tsho engedzea u ya kha miḽioni dza ṱahe , zwine zwa vha nyengedzedzo i fhiraho miḽioni u bva 2015 .
Ni songo sudzuluwa na luthihi u swikela mudededzi vha tshi amba .
Zwi a konadzea u vusuludza thendelo luraru u itela tshifhinga tshi sa fhiriho ṅwaha kha tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe .
Nahone afha ndi livhana na themamveledziso ya muvhuso yone iṋe , khuvhanganyo ya mathukhwi na nḓowetshumo ya zwa vhuendi , nḓowetshumo ya kufarelwe kwa mathukhwi na avho vhane vha tshimbidza zwileludzi zwa malaṱwa , mbuedzedzo na vhaṋetshedzi . 
Vhaṅwe vhadzulapo vha nga pfa uri vhaofisiri vha tea u wana vhugudisi , ngeno vhaṅwe vha tshi pfa uri vha wanelwa khomphiyutha nnzhi zwi nga tandulula mafhungo a tshumelo i sa fushi .
Mbadelo dza mbilo dzo ṱanganedzwaho u bva kha vhaṋetshedzi vha ndindakhombo vha nga nnḓa dzi shumiswa ho ṱanganyelwa nyengedzedzo kana ndozwo kha u laṱwa ha ndaka yo tshinyalaho nahone zwi ṅwalwa kha Tshiṱatamennde tsha Masheleni tsha Nḓivhamashumele . 
U sumbedzwa ha fiḽimu ho farwa zwikolobulasini zwo fhambanaho u mona na Gauteng , nga vhushumisanina madzangano a vhadzulapo . 
Senthara dzi dzhiiwa sa ' mavhengele a zwoṱhe ' hune mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza ḓo ṋekedzwa . 
KHA VHA RI HAI KHA BINDU ḼA U RENGISA VHATHU
11.3. Tshumisano ya mbambadzo na ikonomi vhukati ha aya mashango mavhili yo aluwa vhukuma , u swika kha vhuimo vhune Afrika Tshipembe ḽa vha mufarani muhulwanesa na Angola kha dzhango .
MABAMMBIRI A MULINGO WA MAFHELO A ṄWAHA
Musi hu si na mbekanyamushumo ya u monithara yo vhambelaho ya zwoṱhe mupo wa maḓi a lwanzhe na muhwalo wa mufusho wa nnḓa , a zwi konadzei u asesa zwavhuḓi khamusi tshiimo tshone kana mveledziso kha vhukhwine ha mupo wa maḓi a malwanzhe . 
Vhathu vha re na vhuholefhali vha fanela u pfa vho vhofholowa u ita khumbelo ya mishumo ! 
Masipala na wone wo dzhenelela kha mbekanyamushumo dza nḓisedzo ya dzinnḓu na Mihasho ya lushaka na ya vundu ya Vhudzulo ha Vhathu lwa miṅwaha . 
Khumbelo ya thendelo ya u ṱun ḓa khovhe u itela vhuḓimvumvusi
Tshipiḓa tsha vhuraru tshi elana vhukuma na tsha nṱha na u ṱoḓa mahumbulwa a tshaka dzo fhambanaho dza vhomakone vho dzhenelaho kha maitele a u ita vhudzulo . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho zwa u vhala itela u pfesesa zwine zwa khou vhalwa : u vhala nga nṱha u itela u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho ( u sikena ) u vhala u itela u wana muhumbulo muhulwane ( u sikima ) , u humbulela
Kha SoNA ya ṅwaha wa 2014 , Muphuresidennde Vho Zuma vho amba uri muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u engedza na u khwinisa kutshilele kwa vhaholefhali .
3.4. Khabinethe yo themendela uri Mulayotibe wa Tshanduko ya Mvetamveto ya Mveledziso ya Zwishumiswa zwa Peṱiroḽiamu na Minerala , wa 2012 u iswe Phalamenndeni .
Kudzhenele kwa zwithu kwo ḓisendekaho nga mupo ku tenda uri sisiṱeme dza mupo dzi na vhuṱumani kha nḓila ya nṱha ya zwi elanaho na fulufulu , zwine zwi tea u ṱhonifhiwa arali u kundelwa khazwo ha nga ṱoḓwa uri zwi thivhelwe . 
Kha vha vhone aya maṅwe maṱari .
Ri ḓo ṱhogomela nga vhuronwane u fhelisa vhukwila na tshanḓanguvhoni kha u renga na matshimbidzele a dzithendara , khumbelo ya ḽaisentsi dza u ḓiraiva , tshelende ya mundende , dzibugu ndaula , na vhukwila ha dzi dokhethe dza milandu ya mapholisa .
Luambo kha nyimele
MBUELO DZA NNḒA HA SIBADELA
U shela mulenzhe huhulu nga vhathu vha Ivory Coast na vha Tanzania kha khetho guṱe zwi sumbedza u pfesesa havho ndeme ya shumisa pfanelo dzavho .
Khethekanyo iyi i ṋetshedza mafhungo kha tshanduko dza mushumo kha ṅwaha wa muvhalelano . 
Luambo lwa Hayani THERO Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma Mbalo ( Mathematics ) Saintsi dza Mupo Saintsi dza Matshilisano Thekhinoḽodzhi Saintsi dza Ndango ya Ikonomi Ngudo ya Vhutshilo Vhutsila na Mvelele
Vho M Q NDLOZI : Muhulisei Mulangadzulo , vhone a vha mubishopo !
Mulayo wa Ndangulo ya Zwiwo wa 2002 , u ṋetshedza mbekanyamaitele ya ndangulo ya zwiwo yo ṱanganelanaho na u tshimbidzo yavhuḓi ine ya ḓo sedza kha u fhungudza khohakhombo dza zwiwo , na u sedza nḓila dza u fhungudza u ṋaṋa ha zwiwo , u ḓilugisela zwa shishi na u fhindula nga u ṱavhanya nahone lu vhuedzaho kha zwiwo na u vuwa musi tshiwo tsho no fhira .
Zwi sumbedza ndivho ya mutheo ya muhasho nahone zwi anzela u dzula zwi sa shanduki lwa miṅwaha i re na tshivhalo . 
Mupo wo vhonala sa une wa vha hone nga maanḓa u itela nḓisedzo ya ḽaini i sa gumi ya thundu idzo na u nwelela ha zwibveledzwa zwa thungo zwa malaṱwa na tshikafhadzo . 
Madzina a miraḓo ya komiti vha si ho muṱanganoni .
Nga u shumisana na khamphani dza migodini ri nga vhona uri matshilo o tsireledzea tshifhinga tshoṱhe .
Phuresidennde vhavhili vho tshea u shuma vha tshi ya kha u khwinisa vhushaka uvho nga kha mbambadzo , ikonomi , mvelele , nḓowetshumo na thengiselano ya thekhinoḽodzhi . 
Kha ri ḓiphiṋe ni pfuka zwibuḽoko zwivhili ni tshi ya phanḓa , ya wa nga mutshila humelani murahu nga tshibuḽoko tshithihi .
Iyi mishumo ya u linga ya sumbe i vhumba 75% ya maragaguṱe dza Luambo lwa Hayani kha Gireidi 4 , 5 , na 6 .
Hafha fhethu hu nga vha muvoni ho tendelwaho , hu itwaho ndingo dza u ṱola malwadze , senthara ya zwa u bebisa lu si lwa mupo , senthara ya u kuvhanganya mbeu , bulasini , hune dza fidelwa hone , ḽimagani ḽa u bveledza zwiḽiwa na fhethu ha u vhulunga zwiḽiwa .
( 9 ) Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa we wa phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka , nahone hune zwa konadzea , nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓu , u tea u fhiriselwa kha Muphuresidennde uri u wane thendelo .
Khabinethe i tama vhafarisani vhoṱhe vha tshi shumisana vho sedza u shumiswa ha Thendelo ya Muhanga kha Nḓowetshumo ya Migodi i Bvelaho phanḓa na u tendela hafhu uri Muvhuso u ḓo sedzulusa u tevhedzwa ha ndaela kha Thendelonzwiwa ya zwa Migodi .
Zwi tevhelaho zwi ḓo shuma sa themendelo dzo khwaṱhaho . 
hu na u tswukuluwa kha mbondo dza nḓila ya muya
Kha miṅwaha yo fhelaho mbadelo dzo aluwa luvhili kha nyaluwo ya GDP . 
Nḓila ya vhuraru ya u engedza zwikhala ndi nga u tendela mveledziso ya vhubvelele ha hugaledzwa tserekano . 
U vhekanya zwi no elana na u fanyisa zwi sa fani .
U langula tshifhinga tsha PIC zwi shumisa u ṱanganelana ha zwishumiswa u swikelea tshifhinga tsha tshilinganyo . 
U wanulusa mafhungo o teaho , tsumbo : kha tshati / thebulu
Mvelelo dza u Ṱola na u lavhelesa ( OME )
Sankambe tsho vha tshi sa ṱoḓi u fa , tsha mbo luka maano .
Nga ṅwambo wa zwenezwo , tshigwada tshashu tshi ḓo voutha tshi sa imi navho . 
Ndi tama u tamela vhashumisani na nṋe vha re kha Gwama ḽa Vundu mashudu mavhuya musi vha tshi shuma vho sedza tshipikwa itshi . 
Ndi muhumbulo washu uri mveledziso idzi na mvelaphanḓa zwo konadzea nga vhanga ḽa mbekanyamaitele dza mavundu na zwiṱirathedzhi zwe zwa thomiwa . 
Vhanna na vhafumakadzi vha nga ḓi vha vhapondi na vhapondwa vha khakhathi dza Miṱani .
Kha mbonalo hei , sekithara ya mbonalo i nga tamba vhuimo ha ndeme , ngamaanḓa fhethu hune ha vha na zwithivheli kha u dzhena . 
Kha vha tibule tshitibo vha dzungudze tsha u fembedza zwavhuḓi .
Vhashumi vha ḓo shumana na tshililo tsha tshitshavha u ngari ndi tshone tshi tshoṱhe , u tshi sala murahu kha tshaneḽe dzoṱhe u swika tshi tshi wana zwo tshi teaho .
U pembelelwa ha naṅwaha ndi luswayo lwa miṅwaha ya 20 u bva tshe Ḓuvha ḽa Vhufa ḽa vheiwa lwa mulayo nga 1996 na uri ri tea u shumisa ḓuvha u kuvhatedza vhufa hashu vhune ri a kovhelana u itela u fhaṱa zwine ra khou swikela u bva nga 1994 musi ri tshi khou vhumba Afrika Tshipembe ḽo faranaho .
Mutevhe wa u sedzulusa maṅwalwa a ndeme o teaho kuvhusele kwapo kwa u dzhenela na sisiṱeme ya komiti ya wadi
U ṅwala : Ndovhololo ya zwibveledzwa zwa u tou ṅwalwa Ndovhololo ya ngona ya maitele ya u ṅwala
Kanzhi vha tshi ḽiṅwalo ḽa ndaela ḽine ḽa bva khothe , vha ṋewa na kubugwana kune kwa ṱalutshedza uri hu ḓo bvelela mini khothe .
U amba / buledza vhaanewa/ vhabvumbedzwa nga nḓila yone
Ndi zwifhio zwine vha khou ṱoḓa u i shumisela zwone ṱhoḓisiso ?
Ro takala hafhu uri mafhungo a havha vhafumakadzi o ṱahiswa kha shango ḽine haya mafhungo a ya dzhielwa nṱha . 
Gaidi ya Ndangulo ya CBP / IDP
Fomethe ya mugaganyagwama wo ḓoweleaho yo thomiwa nahone i shumiswa fhethu hunzhi . 
Vha humbule uri tsheo ya Komiti dza Wadi a si ambadzifhele kha mukhantseḽara wa wadi .
Thendelo ya Khwinifhadzo Phukha i ḓo rumelwa kha Vhulanguli ha Tshumelo dza Phukha vhune ha ḓo bvisa Thendelo ya u Ṱun ḓa Phukha .
U Thetshelesa na u Amba U Vhala na u Ṱalela : Tholokanyonḓivho na Ḽitheretsha U Ṅwala na u Ṋekedza Zwivhumbeo zwa Luambo na MilayoLanguage Structures and Conventions ( izwi zwo vangiwavho/ ṱanganywavho kha zwikili zwiṋa ( 4 ) ) Ṱhanganyelo
Thandela ya u Tandulula Khuḓano na Mveledziso :
Ri dzhiela nṱha uri musi tshi dzhia tsheo nga ha mbadelo dza u ṱanganedzwa , dzi tea u vha dzi swikeleaho zwi tshi ḓa kha masheleni . 
zwinepe zwiṋa zwi fanaho zwa si na muvhala .
Miṅwedzi miṱanu yo fhiraho ro kona u ṱanganedza dzi tshanduko fhedziha ra kona u bvelaphanḓa na sisteme ya muvhuso hafhu ri isa ndivhuwo dzashu kha sisteme ya ndayotewa , tshumisano ya miraḓo ya khorondangi - ya kale na miswa - na u khwaṱhisa tshanḓa ha vhalangi vhashu vha sekhithara ya tshi tshavha .
nga maanḓa nga Tsumbavhukoni :
Mishumo ya komiti ngeletshedzi hu ḓo vha u themendela nga mafhungo a mbekanyamaitele , u ṱalutshedza zwidodombedzwa zwa mashumele na u vhona uri zwiko zwo eḓanaho zwi a wanala u itela u fara Mbekanyamushumo ya Pfufho ya Sainthifiki ya Vho Kwame Nkrumah ya Mbumbano ya Afrika . 
Vhege iyi ndi tshiḓakaṅwe na Vhege ya Vhukhethoni ya Phalamennde na tshihumbudzo tsha Ṅwedzi wa Mbofholowo .
U khwaṱhiswa ha vhuambeli , vhadavhidzani na vhudzudzanyi ha tshitshavha khathihi na u vhea iṱo na u ela zwo shela mulenzhe kha u bvelela uhu . 
Muthelo wa khamphani na rasithi dza Muthelo wa Nyengedzedzo ya Ndeme zwo pfukisa ndavhelelo nga nṱhani ha mbuelo dzi re nṱhesa khathihi na u shumiswa ha zwithu zwa hayani ho khwaṱhesa . 
Hei mivhigo i ṋetshedza zwitshavha nḓila ya u ṱola mveledziso .
Ngade dza zwiḽiwa
Komiti ya wadi
( b ) vha tea u nanga vhaṅwe vhathu sa vhurumiwa havho ha tshoṱhe fhedzi arali hu si na kana hu na tshivhalo tshi sa eḓḓaniho tsha dzisinetha dza kale .
A ri nga ḓo dzhiela nṱha u thoma vhathu vha ṱavhesaho mikosi , fhedzi ri ḓo dzhiela nṱha u thoma avho vhane vha vha na ṱhoḓea . 
Kha vha ite khumbelo ya pfanelo ya u ṱola
Themamveledziso dza tshitshavha dzi ngaho zwikolo , dzikiḽiniki , zwibadela , mapholisa , ambuḽentse nz .
Nga yeneyi nḓila mbekanyamushumo ntswa dzi nga bveledzwa dzine dza nga shuma sa ṱhoḓea dza lushaka hu si dza dzingu . 
Komiti ya Odithi yo dzhiela nzhele uri muhasho wo vha u khou dzhia maga a u shuma na mafhungo a kwamaho gavhelo na mbadelo dza tsudzuluso . 
( iii ) u ima u vha muraḓo wa ḽihoro ,
Nyendedzi dzi tevhelaho dza mveledziso dzi ḓo shuma : 
Dza u farea : Ndi zwo vhumbwaho nga muthu wa ṋama , sa zwifhaṱo , vhuendedzi , nḓisedzo ya maḓi na tshumelo dza khunakiso , zwiko zwa zwivhaswa na vhudavhidzani ha ṱhingo .
Ndongazwiga : zwiḓevhe ; tshivhudzisi ; tshiawelo ( khoma ) ; tshigagarukela ; fonto
U ita nḓowenḓowe ya vhudzula maḓi uri a ite mapulo nga tshiṱiroo
Zwigwada zwa vhathu zwi khou dzhenelela kha zwa mimaraga nga tshivhalo tshihulwane sa vhaendelamashango vhapo , nga maanḓa avho vhe vha vha vho sielwa nnḓa kale . 
Nḓowetshumo ya zwa migodi i shela mulenzhe zwihulwane kha tshumelo dza dzilafho nga u ṋetshedza maongelo ayo . 
Nzudzanyo ya maipfi a bono i fanela u sumbedza nzudzanyo ya mvelelo dza ndeme dza wadi
A huna maḓambatshekwa a tshilaho ane a nga ṱun ḓwa .
Khadzimiso dza thengo dza fhasi dza u tou funa na mphomali dzo fhelelaho , ho sedzwa dziṅwe nyimele , zwi ḓo vha zwi vhukati ha zwishumiswa zwo fhambanaho zwa masheleni zwi dzhielwaho nṱha u itela vhabveledzi vha fiḽimu , vhalanguli vhaswa na vhaṅwali vha zwiṱori . 
o Ḓuvha ḽe mufu a lovha ngaḽo
Miṱangano ya khoro i a tendelwa tshitshavha
Hu vha hu na mafhungo na nga ha hadiwee ya khomphiyutha yavho na sofuthuwee ine a kuvhanganyiwa lwa othomethiki nga vha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka . 
Ṅwaha wa 2015 u ḓo ta u thoma ha luṱa lwa u thoma lwa burodibende .
Vhathu vha shela mulenzhe nga u ṋetshedza zwiko , tsumbo , u shuma u itela u wana zwiḽiwa , kheshe kana zwiṅwe zwiṱuṱuwedzi zwa matheriaḽa .
Mudededzi wa thero u fanela u tshimbidza u ṱanganelana ha thekhinoḽodzhi ya khomphyutha ene muṋe . 
Zwenezwo , vhabveledzi vha vhafumakadzi na vhoramabindu kha zwa vhulimi , vhureakhovhe na zwa maḓaka vha ḓo pfufhiwa . 
Vho ya henengei vha na muhumbulo u re khagala wa u ṱoḓa uri vhathu vhaswa vha vhofhololwe . 
Kha dizaini yo dodombedzwaho ya phaiphi khulwane ndapfu dza tshikepe tshi no tshimbila fhasi lwanzheni , musaukanyo wa mutsiko wa phaiphi khulwane u anzela u katela tshumiso ya modele wa tshivhalo tsha tshiṱirakhitsha tsha maimo a nṱha . 
MAITELE A TSHITSHAVHA 21
Zwi swikiswaho u lenga nahone zwi so ngo fhelela zwi ḓo itisa uri khothesheni yo swikiswaho i dzhiiwe sa i si ya vhukuma . 
Nga murahu vha tea u ita khumbelo kha Khoro ya Ndango ya Mishonga kana Medicines Control Council u humbela thendelo ya u shumisa muhaelo u songo ṅwaliswaho nga fhasi ha Ndima 21 ya Mulayo wa Mishonga na Ndango ya Zwiṅwe zwi Tshimbilelanaho na Mishonga .
Khathihi na mvelelo dza saveyi kha u shumiswa nga mihasho ya Muvhuso kha mbambadzo dza dzitshaka , izwi zwo swikisa u ambwa na u ṱanganedzwa na zwezwo nga Khabinethe nga Nyendavhusiku ya Tshiṱirathedzhi tsha Nyambedzano ya Dzitshaka . 
3 Khezwi ndi tshi fanela u ita
Mukonṱiraka u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha tsireledzo ya u isa khathihi na khwaḽithi , tshivhalo na nyimele ya thundu . 
U ṱhonifha nyendedzi dza zwi isaho khomboni hu u itela u thivhela ndozwo ya tshiendedzi na tshinyalelo zwifhinga zwoṱhe . 
" Ee , " ha fhindula Vho Vhimbi .
Zwiṅwe hafhu , nga tshifhinga tshiṱuku tsha u thoma u shuma , tshanduko ya sisiteme na maitele zwo vha zwi tshi ḓo vha zwo ṱoḓiwa phanḓa ha u thoma u shuma . 
contained use ya GMOs ḽaborathori , rumu ya nyaluwo kana greenhouse
Maitele a Khumbelo ya u Thendelo ya u vhofhololwa
Fhedzi thambo ya mbo ḓi ṱhukhuwa , Muzhou na Vho Vhimbi vha ganama vhuvhili havho .
Ambani zwi shumiswa zwi no shumiswa u ita ḓiraṱa , tshivhalo tsha ḓiraṱa , tshikhala vhukati ha matanda , tshivhalo tsha maga na ḓiropolo na mutengo wo anganyelwaho wa zwishumiswa zwine zwa khou ṱoḓea u vusuludza ḓiraṱa . 
Nyimele dza khwiniso , milayo na mbetshelwa zwa hone zwi ḓo vha zwavhukuma , nga nnḓa ha musi thendelano yo raliho ya u khwinisa kana u fhambana ho tendelaniwa nga u ṅwala na u sainwa nga vhathu vho dzhenaho kha konṱiraka . 
U swikelela hedzi khwinifhadzo dza maimo a nṱha dzo lavhelelwaho , hu ḓo ombedzelwa ha dovha ha sedzeswa nga nḓila yo khetheaho kha mveledziso ya vhukoni . 
U ṱangananyisa SWOT na mvelelo
Hezwi a si zwine mbofholowo ya vha zwone . 
U ṱuṱula dzangalelo na ndavhelelo kha vhathetshelesi , tsumbo , nga u vha vhudza zwiṅwe zwi kwamaho siangane ya muambi na zwe zwa bvelela khazwo vhutshiloni hawe .
Hu na ṱhahelelo khulwane ya vhashumi vha ndondolamutakalo vhane vha vha na vhukoni ha zwa dzidzhini . 
Zwi tevhelaho ndi zwa ndeme zwine zwa ḓo tikedza ndeme mbili dza vhukoni ha mugudi dzo bulwaho afho nṱha : 
u vha na miṅwaha ya 18 kana u fhira
Ri khou amba uri zwi re ngomu dzi dzula zwi zwone , fhedzi zwi re ngomu a zwi ngo tikedzwa zwavhuḓi . 
Kha ḽeneḽi fhungo , fhungo ḽa uri ndifho ya muthu nga muthu i khou khakhisa ndifho dza matshilele a ḽi pfali ; hezwi zwivhili a zwi dzheni kha fhungo ḽa zwipikwa zwihulwane zwa mugaganyagwama nga u angaredza . 
Vha nambatedze marifhi a nga nṱha na vhuṱanzi ha mbadelo .
Naho mazhendedzi a zwa mishumo a tshi wanela mishumo ya tshifhinga nyana , mushumo uyu u nga shaya mbuelo dzi wanwaho nga vha shumaho lwa tshoṱhe , sa maḓuvha a u awela , zwivhumbeo zwa muholo na phesheni . 
Vhupulani ha ndaulo ya malaṱwa ho ṱanganelanaho ho dzhieleswa fhasi kha ḽa Afrika Tshipembe , nga ṅwambo wa u shaea ha u konanywa vhukati ha levhele dza muvhuso dzo fhambanaho na mulayosiṅwa wo paḓukanaho . 
Zwi sumbedza u nga konadzea uri u khoḽonaiziwa zwo itea kha tshiimo tsha nyaluwo , zwine zwa nga vha zwo tuṱuwedza u ḓiimisa lwa tshifhinga nyana kha Baltic . 
Vharengisi a vho ngo sokou vha hone musi vha tshi ita milandu : vho vha hone kha ndugiselo dza u thoma kha u vhambadza daimane i so ngo pholiswaho , sa izwi Vho Pretorius vho vha vho ṱanganedzwa zwavhuḓi . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa 1 Foniki ( Orala na / kana nḓowenḓowe / muṅwalo )
Ni kone u tshi ṅwala nga vhudele buguni yaṋu .
Mbekanyamaitele i ḓo ṱavhanyisa tshanduko na mbuedzedzo nga ha u katela ho fhelelaho , u ṱanganya na u eḓanya vhathu vha re na vhuholefhali .
Sa zwe zwa vhonwa afho nṱha , mavundu aya mavhili o pimelwa fhasisa hafhu zwi tshi ya nga u swikelela ha muṱa kha tshumelo . 
Mazhendedzi a u ṋetshedza a fanela u khwaṱhisedza zwa u fhedzisa kha u thola , nga kha sia ḽa nḓivho , arali zwo fanela , nga kha vhugudisi ha mbeu . 
Ndo vha ndi tshi zwi ḓivha uri hu khou ḓa maḓumbu fhedzi nda dzhena .
a ) Vho Ian Assam ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Fhedzi , zwiko zwa masheleni na vhashumi zwi nga itea vha sa tou wanalea nga nḓila yo linganaho uri vha sedzese kha adzhenda ya maitele a mvelelo na adzhenda i yaho phanḓa ya Muhasho . 
U bva lwa u thoma u shuma ha thandela ndi iṅwe ya ndivho dza ndeme kha vhumatshelo vhuḓaho . 
basa yavho
Afrika Tshipembe ḽi na miziamu ya ḓivhazwakale ya mmbi ya lushaka mivhili . 
Maga a kushumele
Vho vha vha tshi shaya 5 .
Tsemano nga ha vhuloi a yongo itea , fhedzi vhuloi ho ambiwa nyana nga khothe musi muhwelelwa a tshi khou gwevhiwa .
Hezwi zwi nga swikelwa nga u khwaṱhisedza uri vhukule vhukati ha vhuimazwikepe zwivhili zwi tsini na tsini ndi vhuhulwane u fhira tshararu tsha vhudzivha ha maḓi . 
3.1 Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Mulayotibe wa Nḓivho Yapo ya Ndaulo na Mveledziso , Vhuṱuṱuwedzi na Vhutsireledzi Phalamenndeni .
Vhathu vha fanela u vhudzwa hu tshe na tshifhinga uri ndi zwifhio zwine zwa khou ṱoḓa u itwa na u vha tendela uri vha ambe sia ḽavho ḽa mafhungo .
Mirando ya ndeme ine nḓila iyi ya shumiswa kha CBP yo ḓisendekaho khayo i katela :
Vhatholi vha tea u saina konṱiraka na Sectoral Determination ya Vhugudisi .
Vhunzhi ha thandela dzo itwaho nga sekhithara dzo lambedzwa nga vhushumisani na vhafarakani vha vhushumisani ha dzitshaka . 
U ya nga ha khonṱhiraka yavho , vha tea u shuma awara nngana nga vhege ? 
Ri ḓo tikedza uri themendelo dzi katele nḓila ntswa dza tshiṱuṱuwedzi tsha zwa masheleni u itela u kuvhanganya vhubindudzi ha muvhuso na ha phuraivethe vhuvhili haho kha u vhulunga vhutshilo ha zwimela na zwipuka na mbuedzedzo zwi tikedzwe . 
Ndi humbela khangwelo
Vhaṱani vha tea u : U humisa thundu ye ya dzhiwa mashangoni a seli lwa tshifhinganyana . 
U ḓivha na u ṱalutshedza ndivho ya muṅwali
Minirale nnzhi dzi re na tsimbitswuku dzi a ḓivhiwa ; dziṅwe dzadzo sa maḽakhaithi , azuraiti na thekhoisi ndi minerala dza tshipiḓa dza ndeme dza vhuṱhogwa . 
U thetshelesa tshiṱori tshi toololiwaho ( nga mugudisi kana CD ) , raimi , zwirendo na nyimbo dzi takadzaho khathihi na u tamba zwipiḓa zwa tshiṱori , nyimo na raimi .
Hafhu hezwi ndi fhungudzea zwihulwane u fhira tshipiḓa tsha lushaka tsha Mamosilemu , zwine zwi nga sumbedza mikhwa yo fhambanaho kha pfunzo . 
Tshikoupu tsha China tsha u thusa kha u engedza na u ṱavhanyedzisa u shumiswa ha pulane idzi dza nyito ndi tshihulwane . 
9.2 . U swika zwino Khomishini ya Vhakhethi yo Ḓiimisaho ( IEC ) , i tshi khou shumisana na maṅwe mazhendedzi a muvhuso , dzo swikelela tshivhalo tshi ṱoḓaho u swika 75% kha u kuvhanganya dziḓiresi dza vhakhethi .
Dokotela u ḓo :
kwayo kana kufarelwe kwa nyambo
Mitengo ya nṱha iyi , na u dzudza phimo ya nyingapfuma ya nṱha u fhungudza maanḓa a u renga a miṱa na u fhungudza tshikalo tsha mbuelo tsha feme nnzhi , u bveledza u ongolowa ha kushumisele na vhubindudzi vhu sa shandukiswi ha bindu . 
Vhuṱanzi vhu dovha hafhu ha sumbedza uri nga mulandu wa mutsiko wa tshigwada tsha vhathu kha gethe ya dziVIP , vhashumi vha zwa vhutsireledzi vhe vha vha vha tshi khou shuma vho dzhia tsheo ya u i vala . 
Vhupo uvho ha u shuma vhu ḓo tshimbidzwa nga zwigwada zwa vhukati ha mivhuso zwo lumbamaho kha vhukoni vhukene , sa tsumbo , zwa matshilisano na ikonomi . 
Vha fanela u vha vha na nḓivho ya fhasi ya goloi na tswayo dza badani musi vha sa athu u ita ndingo .
I ṅwaleni mutalo . . tshuwa takalesa takala
Vhulamukanyi vhu amba ndondolo yo teaho ya vhalwadze vha dzhielaho nzhele zwiko zwi re hone . 
Mulayo u isa phanḓa na u amba uri hune Mulangadzulo a pfukisela ndaela ya u fhedza , zwi tea u shandukiswa nga Nnḓu u bva kha tshikhala tsha u tou thoma . 
Kana vha nga kha ḓi ya u ita khumbelo nga u tou dalela Senthara ya Tshumelo ya Murengi , Fuloro ya Fhasi , Foretrust Building , Martin Hammerschlag Way , Foreshore , Cape Town .
Tsedzuluso ya vhadzheneleli vha EMIA yo sumbedza tshumiso khulwane ya ṱhuṱhuwedzo ya EMIA nga vhunzhi ha Vhathu vhe vha Tsikeledzwa Kale na feme dzi langwaho nga vhafumakadzi .
Kha vha ṱuṱuwedze u vhala vha shandukise sia nga u dovholola phetheni tshifhinga tsho vhalaho . 
Khumbelo dzi tea u itwa embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe .
Komiti dza Wadi a dzo ngo tea u dzhenelela kha kushumele kwa khoro , hezwi zwi katela u sa ṋea ndaela kha vhaofisiri vhane mushumo wavho ha vha u shumisa tsheo dza mbekanyamaitele dza khoro .
Vhuendelamashango
A huna na mushumi na muthihi are na vhukoni . 
Kha vha dzhiele nlha uri tsumbo dzo vhetshelwa u vha sumbedza uri vha gadza hani zwidodombedzwa zwa mula wavho .
U fhaṱa zwiko - zwo sedzeswaho u bva nga 2004 :
Mashango mavhili na one a ana zwiṱirathedzhi zwi elanaho kha u shumana na ṱhahelelo ya zwikili . 
U kopolola na u ṅwala maipfi nga u khethekanya zwavhuḓi .
U sumbedza ndaela/ khumbelo : Vha nga vula fasiṱere . / Ndi nga tendelwa u dzhena .
Ofisi ya Muṅwalisi i rulela marifhi a u vusulusa na fomo dza khumbelo kha vhoṱhe vho ṅwaliswaho ṅwaha muṅwe na muṅwe .
3.5 . Nga musi wa GEW , vhashelamulezhe vha linganaho 10 miḽioni vho dzhenela vhuṱambo , mitambo na miṱaṱisano ya 35 000 , kha mashango a fhiraho 165 u mona na ḽifhasi .
U mona na ḽifhasi , vhuṱanzi vhu re hone vhu dzinginya ḽauri u fhandekana hu ya phanḓa kha masia haya a sialala a na u humisela murahu ; zwi a humisela murahu hu si ni kha khonadzeo dza u tumbula zwithu , na zwikhala zwa mveledziso , na zwone . 
Hafhu , hu na tshivhalo tshiṱuku tsha zwiimiswa zwa u laṱa malaṱwa a re khombo kha shango . 
Gerani siaṱari ḽi tevhelaho ḽa heyi bugu .
Muhasho wa Mutakalo wo no thoma u shumisa pulane dza u tandulula dziṅwe dza thaidzo . 
MEC wa Mutakalo Vho Qedani Mahlangu vhori eBMS
Iṅwe pfunzo na u pfumbudzwa zwi ḓo isa phanda na u engedzwa na u khwiniswa . 
Zwenezwo-ha , hu ṱoḓea pulane yo tou i lumbaho u itela u khunyeledza thandela iyi .
( 4 ) I leludza u dzhenela ha tshitshavha kha phurosese dza mveledziso , tsedzuluso na ndaulo ya tshumiso ya Vhupulani ha Mveledziso yo Ṱanganelanaho ya Masipala .
I dovha ya shuma u sedza kha u linga , zwi amba nḓila ine mishumo ya tea u sedzwa ngayo .
_ Dziṅwe thukhitha - demathaithisi ya mushumoni i katelaho u anḓadzea kha zwinokisi kana zwivhulahi zwa tshitzhili
U khwinisa u lulamisa thebulu nga ha tshivhalo tshoṱhe tsha madzhoro kha khonkhirete , na u ḓadzisa notsi nga ha ndeme yo khwaṱhisedzwaho na nga ha ndingo na ngeletshedzo . 
Kha vha ṱalutshedze tsumbanḓila ya milayo ya mbekanyamaitele ine ya dzhiela nzhele mutheo wa mbekanyamaitele une puḽane Sya khou bveledziswa khawo , sisiṱeme ya ndaulo ya malaṱwa i re hone , madzangalelo a vhafaramikovhe vhahulwane , na nyimele ya ikonomi na mupo . 
Maitele a u fhedzisela a nga katela vhuḓiimiseli ha mbekanyamaitele ya vhukuma ya halwa nga u ṋekedza luvhanḓe kha tshitshavha tsha vhadzulapo kha nḓowetshumo ya zwa mahalwa . 
Ri ḓo tikedza mbekanyamaitele na mishumo ine ya ṱuṱuwedza u shumiswa vhashumi nga huhulu na hu bvelelaho , hu sa khou nyadzwa mushumi wa tsireledzo na nyimele dza mushumo dza mutheo . 
Muḓisi wa mbilaelo u tea u ḓadza Fomo ya tshiofisi ya u Pfukisela Khanedzano kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS ( " Fomo " ) nga vhuḓalo .
Tshikhuramalaṱwa a Tshigangeni tshi khou hiriswa u bva kha khamphani ya phuraivethe lwa tshifhinga tshi fhiraho miṅwaha ya miṱanu sa i zwi Masipala wo vha u si na masheleni a u renga mutshini muswa . 
Nḓivho ya vhulanguli ha ofisi , tshenzhemo ya redzhisiṱara nyangaredzi , ḽitheresi ya khomphyutha , u tea u kona u davhidzana nga nḓila i bveledzaho , nḓivho ya vhulanguli ha ṋetshedzo , u tea u vha o ḓiimisela u tshimbila musi o humbelwa . 
U ṅwalisa ha Madzangano a Tsireledzo ya Mulilo
Thebuḽu kha khethekanyo iyi dzi ṋetshedza mafhungo nga ha u hira na poswo sa izwi zwi tshi elana na miraḓo ya Tshumelo ya Ndangulo Khulwane kha luṱa lwa muholo . 
Zwithu zwiswa zwi ḓo dzheniswa musi zwi tshi vha hone . 
Ndi ḓo humela kha heyi phoindi nga murahu . 
Milingo
( 1 ) Maanḓḓalanga a vhusimamilayo ha lushaka a zwanḓḓani zwa Phalamennde -
Maḓi a re tsini na ndimo yo dzhenelelaho a nga vha na fosifeithi i kaleaho yo ḓisendekaho nga u vha na aḽikali . 
Miraḓo ya tshigwada i fanela u voutaela mvelelo tharu dza nṱhesa dzine dza .
U rekhoda mihumbulo mihulwane na i tikedzaho nga u ṅwala notsi
muofisiri wa SASSA u ḓo vha dzhia magunwe , vha ḓo rumelwa kha Muhasho wa Muno u ṅwalisa bugundaula naho khumbelo yavho itshi khou tshimbidzwa .
Tshifhingani tsha ṱhoḓisiso , ho wanala huna thaidzo nnzhi nga nḓila dza u langa dza HVAC . 
U khethekanywa ha vhupo ha vha zwibuloko , zwiṱaraṱa , miṱa na dzinnḓu , hu fanela u pfananywa na saizi na kudzudzanyelwe kwa zwitshavha , komiti dza zwiṱaraṱa na zwiṅwe zwigwada zwi re na madzangalelo a fanaho . 
Zwithu zwi ḓisaho mvelelo yo khwaṱhaho :
Fhedzi ndi zwa ndeme uri mabindu oṱhe a shumise muḓagasi nga nḓila kwayo .
U ḓiḓowedza nga mukaṋi kha nyimele ya nyaluwo yapo ndi zwa ndeme , ngauri lwo khwaṱhaho , zwimela zwo takalaho zwo konḓelela khwine tshinyalelo nga zwikhokhonono na zwitzhili , khathihi mbambe u bva kha tsheṋe , u fhirisa i si na nungo , zwimela zwo sinaho midzi . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u itela u sedzulusa ṱhalutshedzo dza maipfi
Tshipikwa ndi tsha u vhulunga ndaka . 
Vhashumi avha na miṱa yavho vha ḓo wana mbuelo dza mbekanyamushumo ya zwino , dzo fhungudzwa nga mbuelo dza vhukuma kana dzo anganyelwaho dzi bvaho kha mbadelo dza mushumi u ya kha dziakhaunthu dza muthu , sa zwe zwa bulwa afho fhasi . 
Dziphoindi dzi ḓo ṋetshedzwa ho sedzwa tshikalo tshi tselaho fhasi tshi tevhelaho . 
1.1 . Khabinethe i ḓibaḓekanya na MaAfrika Tshipembe kha u pembelela Ḓuvha ḽa Mbofholowo ya Nyanḓadzamafhungo nga Ḽavhuna , 19 Tshimedzi 2017 .
Afrika ḽi khou vha vhupo ha ḓoroboni nga u ṱavhanya , fhedzi themamveledziso ya ḓoroboni a yo ngo fara luvhilo ; dzibada dzo ḓala , muḓagasi a u fulufhedzei , na tshampungane a si tshavhuḓi . 
Kha miṅwaha mivhili yo fhiraho fhedzi , ho bveledzwa zwibisana zwi fhiraho 20 000 na mabasi a 330 fhano , zwo ḓisaho vhubindudzi na mveledziso kha ḓorobo dzashu .
Sekhithara ya dzibugu ya Afrika Tshipembe yo no vha mupikisi wa ḽifhasi na vhaṅwali vha shango vha khou isa phanḓa na u ṱhonifhiwa u mona na ḽifhasi . 
Afho hune vhashumi vha IMF vha wanala vha si na zwidodombedzwa zwo teaho zwa uri vha kone u swikelela zwipikwa zwa mugaganyagwama zwa muvhuso khathihi na khonadzeo dza u thoma u shuma ha mbekanyamaitele , hu humbulelwa uri ho vha na u sa shanduka ha tshivhumbeo tsha ndinganyiselo , nga nnḓa ha musi zwo sumbedziswa nga iṅwe nḓila . 
Uri , vhudzuloni ha zwithu zwe ra vha ri khou zwi pfa mulovha , hu na u ṱanganedza khagala ha zwezwo , u tenda vhathuni na u humbela pfarelo vhathuni nga ha zwezwo . 
Koporasi yo bveledza pulane ya ndangulo ya mveledzazwiwo ya tshinyalelo ine ya lavhelesa kha mutakalo na tsireledzo ya vhashumi , vhutsireledzi na tsireledzo ya zwileludzi zwi fareaho na vhutsireledzi na tsireledzo ya mafhungo a Koporasi . 
U fhaṱwa ha vhukoni vhunzhi ha ndaulo hu khou itea fhedzi a ho ngo lingana . 
PanSALB sa zwenezwo i sedzesa kha mveledziso ya nyambo ya thekeniki na thevhekano ya ṱhuṱhuwedzo yadzo .
Mushumo wa zwa vhuṱoli ha nga ngomu u ṱola wo ḓiimisa nga woṱhe na u lingana na u shuma ha khohakhombo dza khomishini , maitele a ndango na vhuvhusi nahone mushumo uyu u itwa nga vhathu vha re nga nnḓa . 
Yo anḓadzwa nga Muhasho wa Vhudavhidzani ( DoC ) .
Foramu iyi i ṋea vhadzhiamukhovhe tshifhinga tsha u ḓisa zwine vha ṱoḓa zwa tshitshavha .
U shuma na / nga maipfi
U thetshelesa luvhili kana luraru ndaela kana nḓivhadzo na u i tevhedzela nga nḓila yone .
4.3 . Muphuresidennde vha ḓo rangaphanḓa u pembelela Ḓuvha ḽa Mbofholowo ya Lushaka nga dzi 27 Lambamai 2016 ngei Limpopo , tshiṱediamu tsha Giyani fhasi ha thero : " Roṱhe ri fhaṱa zwitshavha zwa khwine - Muvhuso wapo ndi thaidzo ya muṅwe na muṅwe . "
Saizwi uyu wo vha u ṅwaha wa u thoma wa muvhalelano , a hu na mbambedzo i pfadzaho ire hone . 
A ita uri miraḓo ya komiti i dzule i kha nḓila yone nga u vha humbudza nga ha mushumo wavho kha thandela na u ṱalutshedza zwavhuḓi zwe zwa bvelela kha miṱangano ya tshigwada .
3.1 . Khabinethe yo tendela u ḓivhadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa Tshikwama tsha Khombo Dzibadani , 2016 Phalamenndeni .
U livhanyisa ( metshisa ) zwifanyiso na maipfi hu tshi shumiswa phazili .
Vhubvo ha SARS ha khoudu ya mbuelo vhu shumiswa u khethekanya u ya nga sisiṱeme ya Khethekanyo ya Nḓowetshumo ya Tshitandadi ( SIC )  . 
Mavhiḓa ha na mavhone , maḓi na ndondolo . 
Kha vha tikedze u itela u khwaṱhisedza tsireledzo ya zwiḽiwa hu tshi katelwa na dzingade dza zwiḽiwa dza miṱani . 
1.4. Khabinethe na yone i ṱahisa ḽo no ambwaho nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma u livhuwa lushaka na tshitshavha tsha ḽifhasi ḽoṱhe vhe vha ita uri Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa Nelson Mandela ḽi vhe ḓuvha ḽihulwanesa ḽa mabebo a Vho Madiba ḽine ḽa kha ḓi pembelelwa u swika zwino .
U shela mulenzhe ho ṱanḓavhuwaho na khanedzano dzi katelaho nga ha mafhungo a vhusimamaḓaka zwi ḓo tshimbidza mihumbulo yavho nga ha adzhenda dza ḽifhasi nga ha mvelaphanḓa ya tshifhinga tshilapfu na u fhaṱa vhuledzani huswa .
Hezwi zwo vha zwa ndeme u itela u swikela zwipikwa zwo tendelwaho zwa vhunzhi ha malaṱwa o laṱwaho ḓaleḓaleni . 
Ndi zwa ndeme hafhu u ṱhonifhesa ndingano na u lingana ha mishumo ya zwa u tshilisana ine vhanna na vhafumakadzi vha ita kha vhutshilo havho .
Muhasho u khou hanedzana na mbilo , sa ezwi vha tshi khou tenda uri mbilo ndi ya vhufhura . 
Arali muthu a sumbedza vhuḓifari ha u lwa kha zwa vhudzekani kana u rwa , hu ḓo tea u dzhia maga o teaho malugana na ngeletshedzo ya zwa dzilafho , vhuḓifari vhu shumiswaho kha vhagudi , ṱhonifho ya pfanelo vhoṱhe vha kwameaho , na mulayo . 
Tshiṱori tshi fhela nga nḓialaḓe ?
Fhedziha , zwenezwino , ndifho dzi kha ḓi bva u ṋetshedzwa kana u vhilwa hu si fhedzi u bva kha ayo mashango e a ḓo kundwa , fhedzi na kha izwo zwipondwa zwe zwa tambula nga fhasi ha Mmbi dzo Ṱanganelanaho kana ha zwiṅwe zwiimiswa . 
Ngudo dza Mveledziso kana ndalukano dzi fanaho dzo teaho . 
U khwaṱhisedza uri mbekanyamaitele dzoṱhe na zwiṱirathedzhi zwi elanaho na mishumo na khethekanyo zwo shumiswa . 
Hoyu mulayo u khou khwiṋisa Mulayo wa Ndindakhombo wa vha sa Shumi , wa vhu 63 wa 2001 .
U gonyela nṱha ha mutsiko wa malofha zwi amba u gonyela nṱha ha khombo . 
Dzulo ḽa vhupfumedzani ndi musi khomishinari a tshi ṱangana na miraḓo kha phambano u sedza nḓila dza u tandulula phambano nga thendelano
Khabinethe i khwaṱhisedza uri maAfrika Tshipembe vha ise phanḓa na u vha tshithu tshithihi , nga mannḓa kha zwifhinga zwi konḓaho na uri vha shume vhukuma u vhona uri shango ḽi wane hafhu tshiimo tsha gireidi ya vhubindudzi .
Kha muhumbulo wavho , u sa lingana kha vhapo hu khou bveledzwa hafhu nga maanḓa nga maitele a mvelele . 
Vho kona u sumbedza uri musi ri tshi vhea Afrika Tshipembe phanḓa , ri swikela mvelelo dzine dza isa shango ḽashu phanḓa . 
2 Mbadelo dza tshumelo
Vho no vhuya vha farelwa mulandu wa vhugevhenga kana u imiswa mushumoni ? 
U avhelwa ha vhashumi na zwiendedzi hu ḓo dzulelwa u kalwa na u dzudzanya nga phetheni dza mushumo wo lavhelelwaho u ya nga vhubvo ha fhethu ha ṱhingo khathihi na tshifhinga tsha ḓuvha . 
Nazwino ri humbulela uri matshudeni vha a kona u pfesesa maitele a vhugudisi . 
U thaipha zwone na luvhilo ndi ha ndeme . 
Ri tea u guda hune vha vha hone , u pfesesa vhuhulu havho na zwiṱaluli zwa matshilisano , na u dzudza vhuṱumani ha mufhindulano na thuso khavho . 
69. Vhuṱanzi kana mafhungo a re phanḓḓa ha Khoro ya Lushaka
U kunguwedza ha maitele aya hu dzhiela fhasi ndingedzo dza u rengisa thikhithi hu tshe na tshifhinga nahone hu nga ṱuṱuwedzwa u rengiswa ha thikhithi dzi si dza vhukuma . 
Ri fanela hafhu u tshimbidza mveledziso na mbambadzo ya thekhinoḽodzhi dza fulufulu ḽi vusuludzwaho ḽapo na u ṋetshedza tswikelelo kha fulufulu ḽa musalauno ḽi faraho na u sika mishumo i sa nyeṱhi . 
Miraḓo vha ḓo vha na tshikhala tsha khanedzano na u amba nga ha mulaedza wa Muphuresidennde kha dzulo ḽo dzudzanyelwaho vhege i ḓaho , hu tshi katelwa na maṅwe mafhungo a elanaho .
Kha ri ṅwale Gerani phaziḽi ni dovhe ni i ṱumekanye nga huswa .
U shuma na / nga mafhungo : Tshifhinga tshi ḓaho
Kha vha topole zwi fanaho na zwi sa faniho kha zwiṱori .
PHALAMENNDE YASHU
Ndi khou ita ṱhoḓisiso nga / kana ndo bveledza kana u tumbula zwiko zwa zwi tshilaho zwapo u itela mbambadzo kana u shumisa kha nḓowetshumo .
Ndangulo nyangaredzi na ndaulo ya nḓisedzo ya ndondolo ya mutakalo ya nnyi na nnyi nga ngomu ha vundu . 
Zwiteṅwa wa mutengo , u lulamisa , hani nahone mini
Naho muṅwe na muṅwe a tshi vha na khentsa ya lukanda , fhedzi vhaṅwe vhathu nga maanḓa vha vha kha khovhakhombo . 
14.3. Minisiṱa vha Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele Vho Des van Rooyen , kha vhuimo havho sa ṱhoho ya Senthara ya Vhulanguli ha Zwiwo zwi songo Lavhelelwaho Afrika Tshipembe , vho dalela vhupo ho tshinyadzwaho nga maḓumbu na mibvumbi kha Masipala wa eThekwini Metropolitan ngei KwaZulu-Natal nga ḽa 13 Tshimedzi 2017 na kha Masipala Wapo wa Mogale City ngei Gauteng nga ḽa 16 Tshimedzi 2017 .
U itela nzimulo kha lutsinga alamaho , Roberts o shumisa ndingo dza ḽaborathori u ṋetshedza tshikalo tshi vhonalaho u bva kha vhushaka ho ḓitikaho zwihulwane nga musaukanyo wa mielo . 
Afurika Tshipembe i khou shuma tshifhinga tsha miṅwaha mivhili kha Khoro ya African Union Peace and Security .
Na zwezwo zwi ya kha khamphenini ya u bvisa maṋowana a zwine zwi tea u tshimbilelana na nḓisedzo ya tsireledzo ya zwiḽiwa . 
Ya Phurogiremuya Zwikili
Musi tshiga tshiṅwe na tshiṅwe tsha u fhungudzea ha muelela tshi tshi vhonala , kha vha kulumage mureyo nga tshishumiswa tsha u buḽokulula tsha mupulamere . 
Fhedzi , luvhilo na vhukoni zwa u awela ha ndango dza mbambadzo a dzi athu lingwa kha dzingu . 
Vhunzhi ha zwiṱaluli zwi bva kha tshanduko ya ikonomi ya miṅwaha ya 150 yo fhiraho .
vha na masheleni na vhukoni ha u nga tshimbidza kushumele kwa mugodi zwavhuḓi
Ngudo ya ḽitheretsha i pfufha fhedzi muhumbulo une wo ḓiimisela u phuletshedza dzema ḽeneḽo ! 
Arali thandela dza CBP dzo ṱanḓavhuwesa nahone dzi sa buletshedzi , zwi ḓo konḓa uri Mulanguli wa IDP , komititshimbidzi na foramu ya vhaimelii vha kone u tshea ḽa u dzhenisa thandela ya CBP kana hai .
Vhuendi na zwiṅwe zwishumiswa zwi tea u ṋetshedzwa u shumela mveledziso dza nnḓu idzi dzo phaḓalalaho , dzi na mbadelo dzo engedzwaho dza tshifhinga tshilapfu . 
Thendelano na nzudzanyo sa zwe zwa lavhelelwa dzi katela u tendela kha masia oṱhe na nyito ya sia ḽithihi ḽi dzhiela fhasi nzudzanyo dza tsireledzo ya ḽifhasi i songo khwaṱhaho nahone i fanelwa u thivhelwa . 
Nga mulandu wa ndeme yazwo kha mbambadzelaseli ya zwienge zwa Afrika Tshipembe mimaraga ya Yuropa na ya Asia i ḓo dovha hafhu ya lavheleswa kha khethekanyoṱhukhu dzine dza ḓo tevhela . 
U vhala na tshigwada , U vhala nga tshigwada , U vhala mugudi e eṱhe
Vhuṅwe ha vhuḓifhinduleli ndi ha u lavhelesa ndangulo ya khethekanyoṱhukhu ya zwa lwanzheni . 
Ri ḓo sumbedza zwino maga mavhili a u phaḓaladza nga u dzhiela nṱha tsumbo . 
Mbekanyamushumo ya Imbizo Focus Week i ḓo vha hone kha
Khaḽarani kha tshibuḽoko tshifhinga tshoṱhe musi vha tshi fhindula uri ee .
Kha u khwinisa kutshimbidzele kwa tsimbitseṱha na u vula phendelashango ya vhukovhela ya shango , ro engedza tshikhala tsha reiḽi nga kha nḓisedzo ya ṱhoho dza zwidimela dza 11 .
Hu na mafhungo o salelaho zwi tshi kwama tshiphuga tsha mbadelo dzo itwaho nga khothe i re afho fhasi kha khumbelo nga tshifhinga tsha matshimbidzelwe . 
Ngani ? ( Ndivho ) , Nnyi ? ( Vhathetshelesi ) na Mini ?
Mushumo wa Mbekayamushumoṱhukhu : u tshimbidza nḓisedzo ya dziofisi dza ndulamiso kha tshitshavha u itela khwaṱisa ṱhanganyo ya tshitshavha . 
TSHIPIḒA TSHA III : MAIMO A FHASISA A TSHUMELO DZA VHUTSHINYI
Nga murahu ha Fulo ḽa Maḓuvha a 16 , hu ḓo vha na mbekanyamushumo ya ṅwaha woṱhe ine ya ḓo sedzulusa nḓila ine matshilo ono khwinifhala ngayo ngakha u shumiswa ha milayo na mbekanyamushumo dzo itelwaho u fhelisa khakhathi dzo livhanaho na vhafumakadzi na vhana .
Ho sedzwa u randelwa nga mushumi wa DSP 100% ya mutengo wa Tshikimu
ndulamiso ya kushumele ku sa fushi
U ita u nga u khou ' vhala ' a tshi khou shumisa na ipfi ḽa u vhala .
U ṱanganya u swika kha 20
Ro dovha ra engedza nga nḓila dza tshikhau sa saintsi na thekhinoḽodzhi , themamveledziso ya maḓi na vhuthathatshili , themamveledziso ya vhuendi na ya ṋetshedzo ya burodibennde .
Ndi ngazwo o dzhena khakhathini .
Fomo dzi teaho u
U shumisa tshivhumbeo na fometo yone yone
Musi ro ima henengei vhathu vho vha vha tshi khou vhilaedzwa nga vhulapfu ha muduba . 
Tsha u fhedzisela , muthu u a lingea u sedza vhupo ha mashangoḓavha sa vhu sa fhulufhedzisi u itela u swikelela thandela dza mveledziso . 
Ṱalutshedzani uri hani nahone ndi ngani redzhistara ya ndaka yo dzulaho i tshi nga thusa muṱolambalelano wa ngomu kha mushumo wawe . 
U shumisa tshipiḓa tsha ndaṱiso tsha mulayo musi nḓisedzo ya tshumelo i sa fushi . 
Itani mvetamveto ya tshirendo tshaṋu inwi muṋe .
U ita nḓowenḓowe ya zwikili zwi re
LUṰA LWA 1 U KUVHANGANYA MAFHUNGO A U PULANA
Muvhuso u nga dovha hafhu wa tikedza mveledziso ya nḓowetshumo magumoni a maitele ane khamphani ya engedza ndeme ya tshibveledzwa nga mveledziso na u ṱanganedzwa ha mbekanyamaitele na mbekanyamushumo . 
b ) Vho Thero Micarios Lesego Setiloane ( zwa mabindu o dzudzanaho )
Naa tshiimiswa , tshiimo tshatsho tsha tshumelo , na thekhinoḽodzhi yo nangwaho zwi nga tea hani nyimele dzo lavhelelwaho kha mushumo ? 
Hu fanela u bveledzwa mishumo ya mutheo . 
Ndivho dza maambiwa ndi u ṱalutshedza mafhungo o tshewaho na u rekhoda uri ndi maga afhio ane a ḓo dzhiiwa , nga nnyi nahone lini .
tshiṅwe na tshiṅwe .
Tsha vhuvhili , tshiṱirathedzhi tshi ṱoḓa u gonyiswa ha ṱhoḓea yapo ya zwibveledzwa zwa vhulimi yo wanwaho u bva kha tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya ḓoroboni yo livhiswaho kha mushumo . 
Zwiṅwe hafhu , vhalwadze vha anzela u ṱangana na vhuleme vhuṅwe hafhu ha masheleni hune ha ita uri vha konḓelwe nga u badelela ndondolamutakalo na mishonga . 
Kha vhunzhi ha mashango , vhugudisi ha phuraivethe , naho hu si tou vha khombekhombe tshoṱhe , kanzhi vhu engedza mbadelo dza muṱa kha zwa pfunzo ya ndeme . 
I ḓo ita zwezwo nga u ṱangana na ndaela ya u monithara na ngaganyo nga kha nḓisedzo ya tshiṱirathedzhi na tsivhudzo yone na thikhedzo kha zwa ndeme , zwo ḓisendeka nga ṱhoḓisiso khulwane nahone i pfadzaho na vhuvhudzisi . 
U khwaṱhisedza nomboro ya luṱingothendeleki
U vhona zwauri hu na fhethu ha u vhulungela ndaka dzo fhelelwaho nga tshifhinga na dzi si tsha shuma fhethu ho topolwaho ha u laṱela hone u ya nga ha maitele o themendelwaho a u laṱa ndaka , mbekanyamaitele na ndaela dza maitele . 
Nḓisedzo ya maḓi kha wadi dza mahayani ndi khaedu kha masipala sa izwi kanzhi miṱa yo thalangana , zwine zwa ita uri mveledziso ya themamveledziso ya maḓi i vhe mushumo u konḓaho une masipala wa khou shumana nawo . 
U vhala nga ha nḓila dzoṱhe dzine na nga shumisa luṱingothendeleki lwaṋu u wana mafhungo a zwa HIV na thuso :
Nyaluwo ya ikonomi a i dzuleli u shandukela kha nyaluwo ya mishumo . 
Vhuṱambo ho sumbedza vhadzhiamukovhe vhanzhi na vhathu vha re na dzangalelo vhanzhi . 
Mbonalo dza tshibveledzwa - dzina ḽa bugu , nyolo , girafu , tshati , dayagiramu , ṱhoho , ṱhohwana , u nombora , khepisheni , ṱhoho dza mafhungo , fomethe , tsumbo : khoḽumu ya gurannḓa , nz
Hezwi zwi ṋea tshikhala Mashango oṱhe a u buletshedza uri ndi maga afhio e vha a dzhia a u khwinisa pfanelo dza vhathu kha nyimele dza mashango avho , khathihi na khaedu dza muḓifho wa pfanelo dza vhathu .
Tshumelo ya khasho ya radio
( Arts , Culture , Science and Technology ) yo ita khumbelo ya mihumbulo mahoḽa u bva kha vhathu malugana na Luswayo luswa lwa Shango .
U ita mvetomveto
TEACHER : Sign fhaṱa mapfeṋe mapfuvhi fefe
Ndi kale vhukuma , zwibviswa zwa nnyi na nnyi kha themamveledziso ya nḓisedzo ya muḓagasi zwo pfuka vhukuma thekhinoḽodzhi dza muḓagasi wo vusuludzwaho . 
Vha nga bviselwa Ndaela ya u tevhedza ya vhadzulapo , waranti ya u tevhedza u ya nga khethekanyo ya 27 ya mulayo wa u unḓa , thumetshedzo ya mbadelo u ya nga khethekanyo ya 28 na ṱhumetshedzo ya debiti .
Thandela iyi zwa zwino i khou tshimbidzwa ngei Limpopo , North West na Northern Cape nahone i ḓo fhiriselwa kha mavunḓu oṱhe a ṱahe nga murahu .
( Mulayo wa vhu 36 wa 1983 ) kana Dzangano ḽa Tsireledzo ya Zwimela ḽa Lushaka ḽa Afrika Tshipembe ( NPPOZA ) .
( 2 ) Mikano ya vunḓu ndi iyo i re hone nga tshifhinga tsha u thoma u shuma ha Mulayotewa wa Vhusimamilayo ha zwa vunḓu .
3.2.2 U pulana u dzhenelela ha komiti dza wadi
Fhedzi-ha , arali ha nga vha na luhura , ho kumedzwa uri luhura lwa phaliseidi lu vhonadzaho vhukuma , lu itwe . 
Tsumbo dza u tamba ho vhofholowaho dzi katela nyito dzi tevhelaho :
6 Ṱhangule 2016 Khanḓiso 2
Zwiṱaṱamennde zwa masheleni zwi a fusha , nga nnḓani ha maṅwe mafhungo kana zwipiḓa zwazwo . 
Zwa vhoiwe ndi thambulo ya matshilele a vhathu vha shango iḽi .
Nga ngoho , a hu lavhelelwi uri vhashumi avha vha tea u shumana na mafhungo a ḽeveḽe ya tshiphiri , o khethekanywaho . 
Ro lugela u kovhana tshenzhelo dzashu na Pfano ya Russia na u ṋekedza thuso ya thekhinikhala , arali zwi tshi ṱoḓea , arali Russia ya wina bidi . 
zwinyanyuli zwi vhonalaho zwa u ola na u fhaṱ
Zwikili zwa ndangulo yavhuḓi na vhukoni ha u shuma fhasi ha mutsiko na u bveledza mvelelo zwi ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
Naa mishumo ya PGNC ndi ifhio ?
U phakhela wadi pulane dza wadi
U vhona uri hu na ndangulo ine ya khou shuma ya u vhudziseswa . 
Modele wa Nḓisedzo ya Tshumelo wa u shandukisa zwileludzi wo kuvhanganywa nga ṅwaha uno wa muvhalelano na uri u khou sedzisiswa . 
Bammbiri ḽa vhuṋe ḽi ṱangenedzeaho
Thuso i katela vhugudisi na ndededzo kha vhawani vha ndambedzo uri vha kone u ḓifha ṱela miḓi yavho .
Masipala u ḓo ṱoḓisisa nga ha vhupo ha vhukati na u fhaṱa zwitolo zwa vhavhambadzi khathihi na tshomedzo . 
U shumisa luambo , tshitaila na
AU yo kona u vhea zwiimiswa zwinzhi zwa vhuṱhogwa , u fana na Phalamennde ya Vhathu vhoṱhe vha Afrika , Khothe ya Vhulamukanyi ya Afrika , Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu , na dza Vhathu , khathihi na Ikonomi , Matshilisano , na Khantsela ya Mvelele . 
PMS i vhea zwisumbi zwa kushumele na u konisa muvhuso wapo na vhadzulapo u kala zwe vha swikelela zwi tshi vhambedzwa na zwisumbi zwe zwa vhewa .
Mbalombalo/ zwitatistika zwi si zwa tshiofisi mbalombalo /
U shumisa luambo u bveledza mihumbulo kha thero dzoṱhe , ( tsumbo : zwivhumbeo , mivhala , vhukale )
Hu na mbuno dzo vhalaho dza hezwi , fhedzi a si dzoṱhe dzi elanaho na muthelo , na u ri zwi nga uri vhanzhi vha ḓo bvela phanḓa u fana na mathomo musi zwivhuya zwa muthelo wavho zwi tshi bviswa . 
Vha thome nga u dzhenisa ḓiresi dza imeiḽi dza vhadzheneli kha bugu yavho ya ḓiresi dza imeiḽi .
Fhethu ha u vhulunga zwithu ha vhukati hu re hone hu ḓo ḓisa luvhanḓe kha Vhashumi vha PT u itela u tsireledza masheleni na mafhungo a kushumele u konisa u dzhiiwa ha tsheo ho teaho na nyanḓadzo dzi fulufheleaho . 
Tsumbo , arali vhagudi vha vha vha tshi khou thetshelesa ṱhalutshedzo yo rekhodiwaho vha ḓo tea u ranga nga nyito ya u rangela u thetshelesa hune ha ṱuṱula u thetshelesa hu na ndivho ha dovha ha vha thusa u ḓikwamanya na tshenzhemo yavho .
( ii ) u sedzulusa mbilaelo dza vhashumi kha tshumelo ya vhathu malugana na zwiito zwa tshiofisi kana u pfukwa , na u themendela vhukando ho teaho ;
Pfunzotswikelelwa ya nṱhesa
Naho hu na uri zwivhalo zwa vhadededzi vhane vho tholiwa kha sisteme ya tshikolo ya fomaḽa vha nga vhalelwa zwavhuḓi nga nḓila yone , mihumbulo i a fhambana ya uri hu nga vha hu na vhadededzi vhanzhi kana vhaṱuku kha sisteme . 
Vhavhambadzi vha re na dziṱhiroli vha tea u kona u tshimbila nadzoza zwavhuḓi vha tshi ya makete . 
Puloto , puloto ṱhukhu ( u bvisela khagala , nyito i takuwaho , khuḓano , maṱhakheni , nyito i waho / maṱhakheshandwa , mafhedzele / tsheo , u anetshela zwa phanḓa na u anetshela zwa mu rahu .
Mulayo wa khwiniso u fha mbetshelwa kha zwi tevhelaho : 
Muvhuso wo dzhia Nḓila ya Nyaluwo Ntswa sa mutheo wawo wa mbekanyamaitele ya ekonomi kha u ṱoḓa nḓila ya nyaluwo ya ekonomi i angaredzaho ine ya fanela u swikisa nyaluwo ya nḓowetshumo yo khwaṱhaho na u sikwa ha mishumo . 
Mawanwa a u tou thusedza na one o ambwa nga hao kha miraḓo ya tshiṱafu vho teaho uri vha shumane nazwo nga ngomu . 
madzangano a vhafumakadzi
Mulayosiṅwa wo dzumbama musi hu tshi ḓiwa kha uri izwi zwo vha zwi vhavhaho hani nga u dzhiela nṱha mutaladzi wo fhungudzwaho wa vhutshinyi ha khethekanyo ya 1 ( f ) i tshi vhambedzwa na dziṅwe dzi re kha Mulayo .
Vho ya ha masipala u ḓadza fomo na u badela diphosithi .
Muphuresidennde vho ḓivhadza nyanḓadzamafhungo nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Lushaka SoNA ya vhukati ha ṅwaha zwo no swikelwaho kha mashumisele a IPAP , ine ya vha inwe ya tshisiki tsha mushumo kha ikonomi .
Mafurase
TSHIFHINGA TSHA U FUNZA TSHO THEMENDELWAHO
Ro vhaiswa vhukuma nga u fhira shangoni ha vhalwadze vha muhumbulo kha ḽa Gauteng .
Iyi ndi iṅwe mbetshelo ine ya kanganyisa , ngauri zwine ya amba zwone zwo dzumbama .
Tshanduko kha sia ḽine muya wa vhudzulela khaḽo kha khalaṅwaha dzo fhambanaho dzi nga shumiswa kha u dzudzanywa ha nzudzanyo u itela u thusa , zwiṱuku , nga u sika vhupo vhuṱuku vhu ṱoḓiwaho nga maanḓa fhethu ha vhudzulo . 
Muhasho wa Pfunzo dza Nṱha na Vhupfumbudzi wo fara vhunzhi ha miṱangano na vhashelamulenzhe nga ha tswikelelo , u bvelela na khaedu dza u tikedza tshikwamadzo livhanaho na matshudeni kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha . 
Zwiṱirakitsha izwi zwo thomiwa u thusa kha u pulana ndangulo ya tshiwo , hu tshi katelwa na ndangulo ya mveledziso ya khovhakhombo khulwane . 
Ri ṱanganedza mudzhiyi wa zwinepe Vho Sam Nzima vhe vha foda tshinepe tshi ḓivheaho vhukuma tsha Hector Peterson o hwaliwa nga Mbuyisa Makhubu na khaladzi awe Antoinette .
Dzikereke
Arali izwo zwa nga itea , zwi ḓo ri ḓurela vhukuma u hadzima tshelede kha mashango a nnḓa u itela u lambedza mbekanyamushumo dzashu dza u fhaṱa matshilo a khwine kha vhoṱhe nga mannḓa vha shayaho .
U ṋea vhuvha ha muthu hoṱhe kha mushumo wa u thetshelesa na u sumbedza dzangalelo
Datumu ya magumo kana u fhedza u badela ndi ḓuvha ḽa u fhedza ḽa ṅwedzi muṅwe na muṅwe malugana na akhaunthu dza tshumelo na akhaunthu dza mithelo dzire na datumu yo engedzedzwaho yo sumbedziswaho kha akhaunthu iṅwe na iṅwe . 
U thetshelesatshibveledzwa tsha mafhungo , sa mafhungo a mbuno / nganetshelo
4.112 Mulayo wa 1899 wo vha wo itelwa u pfisa vhuṱungu avho vhane vha pomoka vhaṅwe vhuloi .
zwa phuraivethe kana zwa nnyi na nnyi .
Kushumele kha zwibadela zwi angaredzaho ku eliwa nga ndinganyo ya vhalwadze nga ḓuvha , u shumiswa ha mimbete na phimotshikati ya vhulapfu ha u dzula . 
( c ) mafhungo a welaho fhasi ha mishumo yo tiwaho kha Muengedzo wa 4 , khethekanyo ya 146 i ḓo shuma sa zwine ha tou nga mbetshelo dzi kwameaho dza mulayotewa wa vunḓu dzo vha dzi milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu ho bulwaho kha iyo khethekanyo .
Kha mafhungo a khetho dza Lesotho , vha khou amba zwone vhukuma . 
Mbekanyamushumo ya Sabusidi ya Dzinnḓu ya Lushaka ndi mini ?
A ha faneli u dzula na luthihi kha tshiimo tshine a pfa a songo vhofholowa . 
U ṋetshedza pfunzo ine ya elana na tsireledzo ya mulilo kha u shumisa mulilo kha u bika na u funga . 
Bembela ḽa u funza lushaka ḽo pika kha u vhona uri miraḓo ya tshitshavha yo maanḓafhadzwa kha dzi senthara dza ndangulo ya zwiwo kha mimasipala yo fhambanaho nga ha masiandaitwa ane zwiwo hezwi zwavha nao khavho na mupo . 
u khwinisa u sedzwa ha vhutshinyi na u khwinisa kushumele kwashu kha thivhelo na u lwisa vhutshinyi .
Shandulani tshivhumbeo tsha maiti o talelwaho nga
U tamba mitambo ya u vhala na khurosiwede u ṱuṱuwedza zwikili zwa u vhala na ḓivhaipfi ( sa u humbula nga u ṱavhanya ) .
Tshiimiswa tsha Afrika tsha Mveledziso i Rangwaho phanḓa nga Tshitshavha
Kuitele kwa ṱhanganelo kha SEA kwo sedza u thivhela maitele a ndovhololo . 
U thetsheleswa huno hu katela u bvumba , mutheo wa zwa masheleni , mahumbulelwa a mbuelo , mbekanyandeme ya kushumisele kwa masheleni na mukovho wa mbuelo . 
u fhungudza vhushai
Foramu i khou thoma nga dzi 8 u swikha dzi 9 Fulwi 2016 , nahone i shumisa saintsi na thekinoḽodzhi u tandulula dziṅwe khaedu khulwane kha pfunzo yashu na sisiṱeme ya mutakalo .
Tshikwama tshi ḓivha u shela mulenzhe ha mbuelo nga tshifhinga tshine tsha kalea na u humbulela uri mbuelo dza ikonomi dzi ṱumanywaho na mbadelo zwi ḓo elela zwi tshi ya kha Tshikwama . 
Hune ndangano ya miṱangano yo dzudzanywaho hu tshe na tshifhinga na miṅwe miṱangano yo tiwaho na vharengi , tshifhinga tsha u thoma muṱangano tshi tea u tevhedzelwa zwa vhukuma . 
Nga tshifhinga tsho katelwaho nga ngudo iyi , phindulo nga ngomu ha muvhuso u ya kha khaedu ya u fhaṱa vhukoni yo sumbedza u fhirisa u vha thaidzo khulwane dzo shandukaho . 
Mutevhe wa tsumbedzi / Referentsi Zwivhumbeo zwa Luambo na Milayo - Mutevhe wa referentsi
( i ) Mulangavunḓḓu na miṅwe Miraḓḓo ya Khorotshitumbe ya Vunḓḓu .
Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou ewa tshidzul
Ro dovha hafhu ra isa phanda na u sedza u khwinisa ndeme ya tshumelo ino ṋetshedzwa kha vhathu vhashu vha vhaholefhali na vhathu vha no khou tshila na vhuholefhali , zwihulusa vhuholefhali ha muhumbulo . 
ndi mashaka ( lwa malofhani kana u unḓwa lwa mulayo ) nga mudzulapo wa Afurika Tshipembe kana muthu a re na phemithi ya vhudzulapo ha tshoṱhe .
Komiti ya Wadi i nga phuromota mveledziso ya ikonomi yapo nga u dzulela u ḓivhadza tshitshavha nga ha u thoma zwithu na mishumo .
9 . Muvhuso Wapo : Mulayo wa Ndaulo ya Masheleni a Masipala , 2003
Vhuḓifhinduleli ha sekhithara ya phuraivethe ndi u dzhia zwikhala zwo ṋetshedzwaho kha Puḽane dza tshandukiso ya zwibveledzwa zwa Vhulimi khathihi na u bindudza afho hune zwa konadzea . 
11 . MAITELE A KHUMBELO
Zwikolo izwi zwo tikedzwa nga kha SSI . 
Ro topola vhupo vhune ha ṱoḓa u khwiniswa , hune ra ḓo lwisa u isa phanḓa , zwo katela u vha na vhuṱanzi ha u shuma tshoṱhe kha thandela .
Mbetshelwa dza u kovhela dzi ḓo shuma zwi tshi ya nga milayo yo bulwaho kha mbekanyo yo nambatedzwaho kha nḓivhadzo . 
ZWI RE NGOMU
Ni vhona u nga atikili idzi dzi amba nga mini ?
( ii ) shaka ḽawe ;
U thusa nga u ita maitele a u vhona tsho ḽaho mufu a forentsiki nga nḓila i bveledzaho na vhukoni hu tshi tevhedzwa zwitandadi na nyendedzi zwo tewaho nga u ṱhaḓula dokotela wa malofha wa forentsiki a tshi sedza tsho ḽaho mufu . 
Ho vha na u gonya huhulwane kha tshivhalo tsha vhalwadze vhe vha wanwa vha tshi khou shumisa malwadze ane a bveledzwa nga u shumisa tshidzidzivhadzi . 
Vha humbelwa u sedza nḓila ya kubadelele ine vha nga i nanga u bva kha Nomboyo yavhu. 6 .
Tshipikwa tsha kushumisele kwa masheleni tshi kha ḓi vha kha zwa ṱhogomelo ya netiweke ya dzibada ine ya vha hone zwazwino ine ya itwa misi yoṱhe kana nga murahu ha tshifhinga . 
Zwi nga ḓi dovha zwa ṱanganya izwi na luambo lwa u tou ambiwa na lwa ngafhadzo )
* U ṱoḓa ngeletshedzo ya mulayo nga ha khonadzeo ya u dzhia maṅwe maga a mulayo nga Muvhuso , nga maanḓa kha u tandulula vhuḓifari vhu si ha vhuḓi nahone vhu si mulayoni hune zwa vha zwo tea ;
( ii ) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Phoḽisi ya Lushaka ya u linga na ndalukano dza zwikolo kha Bennde ya u Pfumbudza na Pfunzo Nyangaredzi , yo rwelwaho ṱari kha Nḓivhadzo ya Muvhuso ya Nomboro 124 kha Gazete ya Muvhuso ya Nomboro 29626 ya 12 Luhuhi 2007 ;
Zwenezwo ri tea u wana nḓila dza u imisa mishumo ine ya vha hone nga u bveledza ngona dza thandela dza u fhungudza nga zwikalo zwiṱuku zwo teaho , dza tshivhumbeo zwatsho na masheleni , fhedzi dzi na thikhedzo kha mveledzopfananywa . 
Khohakhombo ndi ndozwo ya masheleni ya ndeme zwo bveledzwa nga nyimele i si yavhuḓi ya phimo dza nyingapfuma zwe zwa kwama ndeme ya bondo na zwishumiswa zwa vhubindudzi maragani . 
Thimu ya vhatshutshisi vho zwi gudelaho na khothe dzo khetheaho zwi tea u thomiwa .
Hezwi zwi amba uri Komiti ya Wadi ndi tshaneḽe ine zwitshavha zwa nga shumisa u vhiga mbilaelo na u ḓisa mafhungo kana u bvisela khagala ṱhoḓea .
Thangeladzina-tserekano , ( thangeladzina ya maipfi mararu kana manzhi ) , tsumbo , u ḓadzisa kha ( U ḓadzisa kha mafhungo oṱhe haya , o mbo ḓi dovha a feila ; U ya nga ha Phaswana , dendele kha iyi bugu ho ngo bvela khagala zwavhuḓi )
Ndivhanele ya vhagudiswa kha mugudisi
Mvelaphanḓa ya mvusuludzo yo ḓitika nga lupfumo lwa demokhrasi u mona na dzhango ḽoṱhe . 
U rwa wo ḓiimisela u huvhadza kana u ṱo ḓa u vhulaha
Nḓila na nyimele dza mbadelo ine ya ḓo itwa kha muḓisedzi nga fhasi ha ino konṱiraka dzi ḓo ṱaluswa . 
Ḽaini ya u tshimbidza i ḓo dizainwa u itela u hwala zwifhirisafulufulu zwoṱhe , dziinsuḽeitha , thambo dza u ḓimula vhuhali na dziṅwe tshomedzo nga fhasi ha tshiimo tsho tiwaho tsha mashumele . 
Uya nga ha zwo no swikelelwaho zwino , huna u kundelwa kha sia ḽa Muvhuso u i ṋetshedza nga nḓila yo teaho na hone ya khwine . 
Hezwi zwi fanela u katela zwithusi zwa tshanduko kha muthu nga eṱhe , zwigwada , na kha levhele ya madzangano a tshitshavha .
Thikhedzo ya muholo , tshumelo , zwa dzinnḓu , na ṱhanganelo ndi zwa vhuṱhogwa . 
Musi hu si na netiweke ya vhuendi yo khwaṱhaho ine ya ṱumanya ḓorobo khulwane , nḓila fhedzi ya u endedza zwiḽiwa nga vhunzhi ndi nga kha lwanzhe . 
Mutshimbidzi wa wadi u tea u tholwa lwa tshiofisi nga vhurifhi .
Heyi pulane i tea u ṱanganywa na pulane dza vunḓu na tshiṱiriki . 
Bula uri ndi zwiitisi zwa tsheo ifhio zwine vha khou zwi humbela ;
( 7 ) Tshikhala ofisini ya Vhathusa Muphurisidennde tshi nga ḓadzwa nga ḽihoro ḽo taho onoyo Muthusa Muphurisidennde .
MaAfrika Tshipembe vha fanela u bvela phanḓa u shumisa maḓi nga vhulondi na u thoma vhurangeli ha u vhulunga maḓi .
Tshinyalelo fhasi ha maitele a mvelele i nṱha vhukuma . 
Fhedziha , u sa konadzea ha u farwa ha vhatshinyi zwi amba uri mbuelo iyi i dzulela u vha thyori . 
Atikili idzi mbili ndi dza u vhalwa nga maanḓa na uri dzi ḓo ṱoḓa nungo dzi bvaho kha vhone dza uri vha kona u ḓivha tshoṱhe zwi re ngomu . 
Zwiimiswa izwi zwa mulayo zwi humbulelwa u vha zwo rengisa dzikhomphyutha na tshomedzo dza eḽekiṱhironiki , fhedzi nga ngoho a vho ngo ita iṅwe mbambadzo ya ndeme . 
U itwa ha pulane dza ndangulo ya dizaini dza mupo . 
Sia iḽi ḽo nangiwa vhudzuloni ha manweledzo mahulwane a zwa sialala sa i zwi manyuwaḽa na wone u tshi nga shumiswa sa tshishumiswa tsha u funza tshitshavha nga u angaredza nga ha mupo na uri zwipiḓa zwo fhambanaho zwi nga langiwa hani . 
Luambo lwa Nyengedzedzo Gireidi 1 - 3 ( Nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi )
Ndi matsheloni na uri vho ṱanganedzwa kha mushumo wa nyeṱulo ya Nyanḓadzamafhungo ya Tshigwada tsha Sekithara dza Ikonomi , Mveledziso ya Mishumo na Themamveledziso ( ESEID ) .
Ṱhahelelo ya mugaganyagwama ndi muelo wa ndeme wa kushumele kwa zwa masheleni kwa ṋamusi , fhedzi uku ndi kushumele u swika ngafhi ? 
Ro nanga mbekanyamushumo khulwane ṱhanu dzo sedzesaho kha vhupo , na thandela dzo sedzesaho kha mutakalo na themamveledziso ya pfunzo ya mutheo , mafhungo na thekhinoḽodzhi ya zwa vhudavhidzani na ṱhanganelo ya dzingu .
Zwikundeledzi zwi no kwama mavu na zwa thendelo dza nzudzanyo dza ḓorobo zwi tea u tandululwa ; 
Thangi iṅwe na iṅwe i na zwine ya amba .
c ) Vho Pinkie Mathabathe ( u tholwa hafhu ) ;
Minista Vho-Moller , ndi livhuwa tshumisano ya tshifhinga tsho fhiraho ye ra vha nayo na muvhuso wa Danish . 
U ṋetshedza thikhedzo ya tshumelo dza mutakalo wa forentsikhi kha vhalwadze vhoṱhe kha ḽeveḽe ya tshiṱiriki . 
Ṱhanziela ya Mabebo yo Fhelelaho i ḓo shandukiswa ya vha " Ḽiṅwalo ḽa Mabebo ḽi re na zwidodombedzwa zwa vhabebi "
U vhambadzelwa nnḓa ha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo arali u vhambadzelwa nnḓa hu ha ṱhoḓisiso nga nnḓa ha vhushumisamupo , fhedzi arali muvhambadzelannḓa o swikelela kha thendelano ya u vhambadzela nnḓa nahone o ḓivhadza vhaṋetshedzi vha thendelo
Zwibveledzwa zwa vhulimi ndi zwiengedzwa kha zwibveledzwa zwa vhulimi , zwenezwo mashumele a si avhuḓi a vhulimi nga nṱhani ha magomelelo na mikumbela zwi nga kwama zwibveledzwa zwa vhulimi hu si na u timatima . 
U sika vhupo ha u tshimbidza vhudzheneleli ha tshitshavha .
Maambiwa
Mushumo une ra u ita na u bvelela hune ra hu swikelela kha masia aya a ndeme zwi ḓo vhea nḓowetshumo yashu ya vhufhufhatshikhalani , kathihi na yunivesithi dzapo na khoro dza saintsi , vhukuma kha vhuimo ha mveledziso ya thekhinoḽodzhi ya vhufhufhatshikhalani . 
Zwi bvaho kha tshimela zwi saathu u rengiswa Afrika Tshipembe lu fhiraho ṅwaha muthihi .
Vhaḓo tsivhudzwa ngamurahu ha miṅwedzi miraru musi u sedzuluswa hu sa athu u itwa .
Arali vha tshi tea u badelelwa mutikedzelo , mutholi u ḓo badela tshipiḓa tsha mbadelo ṅwedzi muṅwe na muṅwe vhone vha badela yo salaho .
U swikelela zwidodombedzwa
Tshikolodo tshiṅwe na tshiṅwe tshi swikaho tshi dzhenisa nzwalelo . 
KHUMBELO NA NDUNZHENDUNZHE DZA NDEME
Sa tsumbo , arali muṅwe muthu a ita khumbelo ya u khwinisa nnḓu yawe , zwi nga ḓi khakhisa nḓila ine muhura a ḓo vhonala ngayo .
SARS a i nga ḓo dzhia vhuḓifhinduleli ha mbadelo dzo vhangwaho nga ngeletshedzo ya phurofesheni malugana na Milayo kana Milayo yo Tiwaho . 
Izwi ndi ṱhingo , poswo , rennde na mutengo wa vhunzhi ha maḓi na muḓagasi zwine zwa rengiselwa hafhu vhadzulapo .
Zwiṅwe zwoṱhe zwi shumiswa nga nḓowetshumo , kha ṱhoḓea dza ngadeni na dza muṱani . 
Mushumisi u khou badela na u sa vhona SARS mulandu kha mbilo dzoṱhe , ndozwo na tshinyadzo dzo vhangwaho nga u kundelwa kana u pfuka ndaela , hu si na ndavha uri zwo itwa nga khole kana nga u sa londa , nga Mushumisi . 
U vulwa hafhu ha u iswa ha dzimbilo hu dededzwa nga mbonelaphanḓa ya Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka khathihi na mbekanyamushumo yo dzingindelaho ya Mveledziso ya Vhupo ha Mahayani , na zwiňwe zwiṱirathedzhi zwa nyaluwo zwo itelwaho vhupfumedzani ha lushaka na matshilisano a khwine .
U linga nḓivho yavho
Tshipiḓa tsha vhuvhili tsha puḽane , tshi katela khakhululo ya ndangulo ya sekithara ya phuraivethe , i ḓo ṱoḓa mulayo na khwiniso dza ndayo musi dzi saathu thoma u shuma . 
Nḓisedzo a i badelwi nahone i itwa vhukati ha 08h00 na 17h00 vhukati ha vhege .
Ndi tama hafhu u dovha nda khwinisa nyambedzano dza SADC na makhethe ya Vhubvaḓuvha ha Afurika na Tshipembe ha Afurika ( COMESA ) na Vhupo ha Vhubvaḓuvha ha Afurika ( EAC ) .
Kha vha kwame muṅwalisi ane a ḓivhea kha shango ḽi vha renga u bva khaḽo .
Ndangulo dza vhuendi ha badani .
Zwi nga dzhia maḓuvha a sumbe u i tshimbidza .
U vhala bugu nga kiḽasi yoṱhe mazha na mugudisi ( u vhala na vhagudi ) ha ambiwa nga vhushaka vhukati ha zwiitisi na mvelele dza tshiṱori .
U engedza kha izwi , maṅwe mafhungo na one a ḓo haseledzwa e a si ambiwe e a dzinginywa u vha dzithaidzo Afrika Tshipembe . 
U ṱoḓa ṱhalutshedzo
Nomboro idzi dzo waniwa kha ndingo dza nzulele i re kha mishululo ya maḓimalaṱwa . 
6 . Khethekanyo ya 96 ya Mulayotewa muswa i lavhelelwa u vha na khethekanyo dza nyengedzo dzi tevhelaho :
Vha ḓo tea u fusha ṱhoḓea dzo fhambanaho dza vhunzhi ha vhathu vhashu . 
Vhunzhi ha nyito dzo thivhelwaho i elana na vhufhura ha dzikhetho . 
Malugana na izwi mushumo wa madzhendedzi apo na a dzingu na zwiimiswa zwi ḓo engedzea u vha zwa ndeme . 
maṅwaloa khwaṱhisedzo
PRASA na Transnet zwo ṋetshedza dzirannda dza dzibiḽioni dza maḓana kha u khwinisa nethiweke yashu ya zwidimela zwa vhaendi na zwa thundu .
3 . Maambiwa
Khomishini i tama u ṱahisa ndivhuwo dzayo kha dzangalelo ḽo sumbedzwaho nga midia kha tsenguluso dzo itwaho nga khomishini . 
Tsedzuluso dzo fhedza nga ḽa uri , naho ezwi zwo vha zwi tshi konadzea lwa tekeniki , kha sia ḽa masheleni zwo vha zwi sa konadzei kha mbetshelwa dza mugaganyagwama wo ṋetshedzwaho . 
Thonga ya vhuhosi ya musuku ye ya ṋetshedzwa Phalamennde nga 1963 nga Nnḓu dza zwa Migodi dza Transvaal na Orange Free State , yo thivhiwa nga Thonga ya vhuhosi ya vhathu .
i ) Vho Annemarie Steyn ( vho tou dovha u tholwa hafhu )
Fhedzi ha , dziṅwe Komiti dzi a fhira kha muhasho wa muvhuso wo tiwaho .
Khuvhanganyo i re nṱhesa ya masheleni i ḓo ṱuṱuwedzwa nga u ṋea zwiimiswa zwi no shumisa bada dza nnyi na nnyi thendelo dza u ita mabepha . 
Kanzhi , zwivhulahatsheṋe , zwi tshi vhambedzwa na zwiṅwe zwivhulahazwitzhili , a zwi yi phanḓa kha sisiṱeme ya zwamaḓini . 
U ṱola na u sedzulusa Vhupo
u pfesesa - zwa biology , chemistry , zwidzivhadzi na ngudo ya milimo
U shumisa mbeu ya madzina ( tsumbo : mboho / phulu )
Thandela dza khathegori ya 3
U vhalela zwi re buguni yawe nṱha e kha tshigwada tsha gireidi yawe tshi no khou sumbiwa nḓila nga mugudisi ; zwi amba uri ; tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi .
Ro tendela mbuelo u wa na uri ro hadzima u tsireledza tshelede i shumiswaho kha ndondolo ya vhathu . 
Ri na zwinzhi zwine ra tea u livhuwa zwone . 
u vhulunga ho no itwaho nga vhashumisi kana vhaṋetshedzi ;
Faila dzo katela tshaka dzoṱhe dza yunithi kha ḽa dzingu ḽa Gauteng , na maimo oṱhe a miraḓo ya tshipholisa . 
Vhashumi vha zwiṅwe zwigwada vho tendelwa fhedzi u ita mushumo wa zwikili nga ngomu kha masia avho vhone vhaṋe . 
Phambuwi ya matheriala iṅwe na iṅwe u bva kha kushumele kwa kotara nga kotara kwo pulaniwaho ku ḓo vhigwa . 
Komiti ya Wadi i nga ṱoḓa u tshimbidza nyambedzano na mukhantseḽara wa wadi na khoro uri ṱhoḓea idzi dzi nga katelwa nga nḓila-ḓe ine zwa ḓo sia dzangalelo ḽa muṅwe na muṅwe ḽo swikelwa hu si na u khakhisana na miṅwe miraḓo ya tshitshavha .
Riṋe sa muhura wavho muthihi fhedzi , ri tama u vha fhululedza , vha bvela phanḓa . 
U pfumbudzwa ha vhaofisiri vha shelaho mulenzhe kha u thoma u shumiswa ha Mbekanyamaitele iyi hu tea u tevhedza tsivhudzo dzifhio na dzifhio dza Vhufaragwama nga vhugudisi ha ndangulo ya u dzhena na u bva ha thundu na tshumelo . 
4 . 3 Mameredzani zwitendeledzi izwi zwivhili , ni zwi pombe nga wuḽu ya ṱaḓa i tshi fhira kha buli ni tshi i tanda u mona na zwitendeledzi
Hune zwidodombedzwa zwo dizainiwa nga nḓila ine phindulo dzi ḓo ṱoḓea u bva kha vhabidi , fomo idzi dzi tea u ḓadzwa na u rumelwa sa tshipiḓa tsha ḽiṅwalo ḽa bidi . 
Tshiwo tsho vha tshi nga ha mini ?
Zwo ralo ri khwaṱhisa vhurangeli ho vhalaho vhu tikedzaho mveledziso ya bindu : 
U thoma milayo yo no ḓo thivhela kushumisele ku si kone kwa u pfiwa u tshi itela u vhuelwa nga masheleni .
U ṅwala maga o fhambananaho e a
U dzhiela nṱha masiandaitwa kha mupo nga mulandu wa mbuedzedzo na u kovhekanywa ha mavu . 
U ḓivhadziwa ha vhaimeleli
Mbuelo dzo ṋetshedzwaho nṋe nga khamphani yashu ndi dza ndeme kha nṋe . 
Khoso i ḓo gudisa ngudo dza muteo dza u vhala mepe nahone dzi ḓo katela nḓowedzo dza phurathikhaḽa dzi no yelana na ḽekhitsha iṅwe na iṅwe . 
Pfunzo ya vhana vhashu ndi mafhungo a tshitshavha na uri i ṱoḓa oṱhe sa tshitshavha u vha na mushumo une ra u ita . 
Nzudzanyo dza u valwa ha Dzangano ḽa Dzinnḓu dza zwa Matshilisano dzo o khunyeledzwa . 
Mithelo ya zwa mupo i tevhelaho yo ḓivhadzwa u bva kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho : 
U ḓo isa phanḓa nga u engedza Vhuḽedzani ho Fhelelaho ha Tshiṱirathedzhiki hune mashango aya mavhili a kovhelana .
Kha ri tambe mutambo wa " Ndi tshifhingaḓe , Vho Phele ? "
U ṱanzwa zwiendedzi , u dzhenela miṱangano na vhugudisi . 
na kuhumbulele kwaṋu kana uri vha tende ni tshi ita tshiṅwe tshithu
Ezwi zwo isa phanḓa na nḓowelo ya u aluwa kha miṅwaha ya sumbe yo fhelaho . 
U vha na vhuṱanzi uri u iswa vhathuni ha kutshimbidzele kwa u pulanela wadi hu fanela u sa lenga ;
a ) Vho Abbey Chikane ( Mudzulatshidulo ) ;
U bvisela ishumo nnḓa ya u hadzima na u tshimbidza kha vhaṋetshedzi vha tshumelo vha maimo zwi nga ṋea maitele a bveledzaho zwibveledzwa zwavhuḓi , mavhusele , sisiṱeme na nḓivho ya vhaḓivhi nga u angaredza . 
U bula vhuḓipfi hawe siani ḽa zwe zwa ṅwalwa a bula uri ndi nga mini a tshi ralo , tsumbo , Ndi pfa uri muṅwali o vha a tshi nga vha o fha mafhelelo a takadzaho a tshiṱori .
Minista vha nga ḓivhadza fhethu afha fhedzi arali vha wa muhumbulo wa uri a wu athu u tsireledzea nga nḓila yo linganaho u ya nga mulayo muṅwe . 
ṱhanziela ya ṱho ḓisiso kana data sheet .
Tshumelo kana zwigwada zwi tshimbidzwaho nga masipala
Mvelelo dzi nga shandukisa vhukuma nḓila ine vhutumbuli ha masalela ha itwa ngayo . 
Nḓisedzo ya muḓagasi i re hone zwa zwino a i na nungo nahone i na nṱha nthihi kha u shumiswa nga muṱa . 
Maga a vhugudisi o khwiṋiswaho , u swikelela vhugudisi na vhugudamishumo kha vhathu vha vhafumakadzi ndi zwa ndeme . 
Nganea , ḓirama , nganeapfufhi , vhurendi
Sumbedzani ur i Anza uri mini musi a tshi vhona baisigiri yawe .
Khoro ya Ḓorobo yo ḓivhadza uri yo ta vhupo tsini na fhethu hune ha dzula vhathu hu tambiwaho golofu u fhaṱa nnḓu dza mutengo wa fhasi .
Hone no vha ni tshi zwi ḓivha uri tshiṅwe tshifhinga maḓi a a vha na zwitzhili ( zwitshili ) ?
Kha vha vhige khombo yo iteaho mushumoni ine ya ita uri vha fhidze mushumoni lwa maḓuvha a 14
Zwo ḓi ralo , ḽeveḽe dza fhasi dza tshikili nga u angaredza khamusi zwi amba uri hu na ḽeveḽe ya tshikili ya fhasisa kha sia ḽa dzi ICT . 
Kha nyimele dzine muṋetshedzi ha vha hu tshitshavha kana tshigwada tsha vhathu mbuelo iṅwe na iṅwe ine ya sa vhe ya masheleni ine ya nga shumisea nga tshigwada tshoṱhe i nga vha tshone tshivhumbeo tsho fanelaho vhukuma tsha u kovhekana mbuelo u fhira mbuelo ya masheleni .
U ṱuṱuwedza therisano nga murahu ha sinario iṅwe na iṅwe hune vhadzheneleli vha humbula nga ha nḓila dzau kunda nyimele na u khwaṱhisedza u dzhenelela ha tshitshavha .
Mushumo muṅwe na muṅwe wa u linga ha fomaḽa u tea u angaredza zwiteṅwa zwi tevhelaho wa dovha wa vha na ndeme i tevhelaho .
U itela rekhodo , muhasho wo vha u khou ḓi londota vhudavhidzano vhu bvelaho phanḓa kha mvelaphanḓa hu si nga kha vhoramafhungo fhedzi , fhedzi na nga nyito dzi dzhenisaho na zwiimiswa zwa ndango ya zwigidi zwo fhambanaho . 
Nga nnḓa ha ndingedzo dzo fhambanaho dza u lingedza na u ita zwa Dzindivhuwo dza Mashumele nga Muthu u ya kha vhuimo ha ndangulo ya fhasi , izwi u swika zwino a zwi athu itwa . 
A tshi amba uri iyi nyimele , i ḓo ita uri zwi konḓe u sia nnḓa vhathu vha vhurereli ha Pagans kha mulayosiṅwa une wa langula zwa vhuloi .
u ṱalusa nyimele dza mupo dzine dza nga vhanga mulilo
Khumbelo ya thendelo ya thengiso dza mashangoḓavha
95% a vha na muḓagasi
( 5 ) Mulayo wa lushaka u lavhelelwaho kha khethekanyo heyi u nga kona u bveledzwa fhedzi nga murahu ha muvhuso wapo wo dzudzanywaho na Khomishini ya zwa Tshelede na Nzudzanyo ya Tshelede zwo kwamiwa nahone ho dzhielwa nzhele themendelo dza Khomishini .
Maḓele ashu kha iyi khaedu khulu ngaurali o itwa nga khwaṱhisedzo ya u dzhia vhuḓifhinduleli kha kushumele na thikhedzo ya mveledziso . 
1 . Tsheo ya khabinethe nga ha mafhungo a zwino na mishumo idaho
Naho zwo ralo , maitele o lengiswa nga ṅwambo wa maitele a u ela thenda e a vha a khou lapfiswa . 
Malaṱwa masekene a tshienge u bva mamagani a nga ḓi omiswa sa " burene " a fhedza nga u ṋewa kholomo , nguluvhe na khuhu . 
Izwi zwo vhanga u lenga huhulu kha u dzudzanyulula mushumo na u thoma mihasho miswa . 
Zwiṅwe zwi shumaho ndi ṱhoḓea ya u ṋetshedza zwikili hafhu zwa vhathu vhane matshilo avho a ḓo shanduka tshoṱhe . 
Tshishumiswa tsha IDP tsha 10 : U vhigela murahu kha komiti dza wadi malugana na tshiimo tsha thandela dze dza kumedzwa kha IDP nga komiti dza wadi
U shuma na / nga mafhungo
Mvelelo ndi zwithu zwi fanaho na vhashumi na zwishumiswa . 
Ho themendelwa uri masheleni a nga ṅwaha a tea u badelwa luvhili nga ṅwaha lwa tshifhinga tsha miṅwaha ya rathi nahone a langwe nga Tshikwama tsha Muphuresidennde , tshine tsha vha ngomu ha Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa . 
Ndivho ya khonṱhiraka ( mbofho ) ndi u vhofha .
Naa ndi vhafhio vhane vha vha mirado ya dziPGNC ?
Mbekanyamaitele i tshi tshimbilelana na mushumo na tshikhala tsha mushumo wa u gwa mugodi .
Mulanguli muṅwe na muwe u tea u thoma garaṱa ya rekodo yo ḓisendekaho kha modele wa garaṱa ya rekhodo i eḓanaho . 
Nga tshino tshifhinga , nga maṅwe maipfi , hu na zwo vhalaho zwe zwa thunyuluwa zwo vheaho ikonomi kha u hoṱefhala . 
Ndi khou humbela tshitshavha tsha vhulimi u bvela khagala u kovhana mbilaelo dzavho na thasululo dzavho dzo dzinginywaho na Muvhuso . 
Afha ndi hu dzhenwaho ngaho ho thivhelwaho nga fhasi ha tshivhumbeo tsha maanḓa a sisiṱeme ya khethululo ya Isiraele . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani wa IDP wa 9 : U shela mulenzhe kha mishumoitwa ya IDP4 / 1 : mukumedzo wa u thoma mushumoitwa wa IDP wa makumedzwa a thandela a ḓirafuthi 4 / 2 : mukumedzo wa vhuvhili wa makumedzwa a thandela ya ḓirafuthi
Thendelano iyo i vula tshikhala tsha u vhea zwixwatudzi kha khuḽara dza ha Coca-Cola kha vharengisi vha mabindu maṱuku : tshikhala tshi linganaho phesenthe dza fumi tsha zwixwatudzi tshi ḓo vha hone kha zwibveledzwa zwi si zwa ha Coca-Cola kha mabindu maṱuku hune ha vha na zwixwatudzi zwa ha Coca-Cola .
Vha dzhia muano wo randelwaho sa u vhofhaho luvalo lwavho ? 
Ngauralo milayo yo vha i siho afho , ro dzhena ngomu ra tshimbidza nahone ha vha na mulayo wo tendelaniwaho nawo na u thoma u shumiswa . 
U dovha u ḓivhadza : tshitatamennde tsha u vhina mafhungo tshine tsha nga dzhenisa , tsumbo , ndi vhona u nga ndi nga fhedza tshifhinga tshinzhi na Tshilidzi .
NML a i nga badeli matshimbidzele a sa ṱoḓei kha zwa mutakalo . lafho ḽa ndeme loṱhe li ḓo vha ḽa fhedzi musi vha tshi ḽi ṱoḓa kha zwishumiswa zwa mutakalo zwa themendelwaho nga NML .
Sekhithara ya vhuvhambadzi i shumisa muḓagasi munzhi ngauralo u sedza hu kha u vhulunga muḓagasi . 
KHETHEKANYO YA 2 : U ḒIVHADZA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI KHA VHUIMO HA VHUKATI
Naho i si tshipiḓa tsha pulane ya vhudzulo ha vhathu , tshiṱitshi itshi na magondomaṱhaḓulani a vhuendedzi ha nnyi na nnyi zwi ḓo ṱuṱuwedza tshoṱhe kuvhekanyelwe kwa bada afha kha vhudzulo ha vhathu , vhunga zwo sumbedzwa kha tshifanyiso . 
( 2 ) Mukhantseḽara ane a khou imelela wadi kha Khoro ya Masipala u imiswa u vha muraḓo wa Khoro yeneyo , arali mukhantseḽara nga nnḓa ha musi ho tevhedzwa tshiteṅwa tsha 2 , 3 kana 7-
Ḓuvha ḽa vhuḓi kha vhoṱhe , na ndumeliso dzanga dzo khetheaho kha vhafumakadzi vhoṱhe nga maanḓa , u mona na ḽeveḽe dzoṱhe kha muhasho wanga . 
Kha u ṱalutshedza tshithihi muthu u ṱalutshedza ḽifhasi nga u thoma vhuimo ha maimo a nṱha kha ḽifhasi . 
( 2 ) Vhusimamilayo ha Vunḓḓu vhu ḓḓo ta nḓḓila ya -
4.6 . Khabinethe i fhululedza tshigwada tsha vhagudiswa vha Afrika Tshipembe ( Liam Baker , Dylan Nelson , SangEun Lee , Ralph McDougall , Timothy Schlesinger , Hannah Clayton , Rauseenah Upadhey , and Mpho Nkwana ) kha u wina Pan African Mathematics Olympiad ya vhu 24 ngei Senegal .
Mbuelo dzo bulwaho dzi ḓo vha ndaka dzo khethekanywaho dza muhwelelwa wa vhuvhili nahone a dzi ho kha ṱhanganelo ya ndaka ya muhwelelwa . 
Kha khethekanyo ya zwibveledzwa zwinzhi , maitele a u phaḓaladza o shanduka nga maanḓa . 
Zwino dizainani na u ola tshikhokhonono tshaṋu inwi muṋe ni tshi rine dzina .
Luṱingo : ( 021 ) 809 1648 / 1650 / 1653 / 1655
Nzudzanyo ya tshomedzo na thendelano kha thengiselano
Mbekanyamaitele ya IP ndi tshithu tsha ndeme kha u alusa vhurangeli , tsudzuluso ya thekhinoḽodzhi , mveledziso na ṱhoḓisiso , mbonalo kwao , tsireledzo ya murengi , mveledziso ya nḓowetshumo nahone zwihulusa nyaluwo ya ikonomi .
Vhunzhi ha thandela hedzi ndi dza mushumo , hu na dzi si nngana dzo swikaho magumo a tshifhinga tsha thandela . 
Vhulavhelesi vhuraru nga ṅwedzi vhu ḓo itwa nga vha Birou ya Zwilinganyo ya Afrika Tshipembe nga ha maitele a u maga khathihi na tsenguluso dza khemikhala na ya maikhirobayolodzhi dza zwibveledzwa nga murahu ha u avhelwe ha thendara . 
A hu na muofisiri wa masipala ane a nga imela u khethiwa kha komiti ya wadi . 
5 . U lingulula nyimele dzi re kha matshimbidzele a IWRM ; 6 .
Tshigwada tshiswa tsho vhumbiwaho tsha Mvelaphanḓa ya Tshomedzo ya muvhuso tshi ḓo khwaṱhisa uri ngwama ḽa R787 biḽiyoni ḽa nyangarelo ya tshomedzo sa zwe ḽa ṋetshedziswa zwone kha mugaganyangwama mathomoni a uno ṅwaha wo puḽaneliwaho zwavhuḓi nahone ine ya ḓo shuma .
Khabinethe yo tendela u gandiswa ha Mulayotibe wa Khwiniso wa u Redzhisiṱara ya vhuṋe ha Ndaka wa 2015 u itela vhupfiwa ha vhathu .
Izwi zwo ita uri hu sa vha na vhudziki kha mimaraga ya masheleni .
U ḓidudedza nga u dzinginyisa muvhili hu tshi shumiswa nyito kha zwiṱori sa zwinyanyuli
Ngauralo , muvhuso u dzhiela nṱha ṱhoḓea ya u shandukisa muhanga wa vhubindudzi . 
Fhedzi , zwi tea u dzhielwa nzhele uri i bva kha zwibveledzwa zwa phuraimari zwa vhulimi . 
Bugu na matheriala wa u guda zwi langwa sa ndaka ṱhukhu nahone zwi dzhiwa ngauralo kha redzhisiṱara ya ndaka ya zwiimiswa . 
Kha ngona ya lushaka ( lwa ḽitheretsha ) vhagudi vha nga khethekanya , u fanyisa na u fhambanyisa tshaka dzo fhambanaho dza ḽitheretsha , tsumbo , phambano vhukati ha puloto kha nganea / nganeapfufhi / ḓirama / ngano .
U bebwa ha ṅwana hu tea u vha ho ṅwaliswa hu tshi tevhelwa Mulayo wa Mbebo na Dzimpfu wa 1992 .
U kundelwa u ṋetshedza vhuṱanzi ha vhuṋe ha ndeme zwi nga bveledza u haniwa ha khumbelo yavho kana u lengiswa kha u shumiwa ha khumbelo . 
Livhanyani ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi re kha tshibogisi tsha lutombo na ḽine ḽa vha na raimi naḽo ḽi re kha tshibogisi tsha ṱaḓa . fula dzula fhala isa lilisa
Mulangavundu vho sumbedzisa u dzhenelela ho vhalaho na thasululo dzavhuḓi dzo wanala u itela zwiṅwe zwa zwithu , hu tshi katelwa vhunzhi ha tshikolodo tsha masipala . 
Zwishumiswa izwi zwivhili zwi bvisela khagala mveledziso khulwane u ya kha u ṱanganelana huhulwane , mveledziso , mveledziso i sa nyeṱhi na mulalo na tsireledzo yo khwaṱhaho . 
Kha thero i re afho nṱha vho fhedzisela vha tshi ḓivha zwidzidzivhadzi zwine zwa kwama u vhumbiwa ha malofha nga nḓila dzo fhambanaho . 
Vhukati ha mishumo ya vhutsila yo ṱaniwaho kha mbondo dza muziamu hu na mishumo ya mutsila wa mvetamveto , Vho Francois Le Valliant .
vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe ha u tambudza muhweleli , hune vhuḓifari honoho ha vhaisa , kana ha nga vhanga u sa tsireledzea na mutakalo u si wavhuḓi wa muhweleli
Mulayotibe wa Khwiniso u ḓo ambiwa ngawo Phalamenndeni maḓuvhani a si gathi aḓaho .
10 . Khothe I nga iledza muhwelelwa , nga ndaela ya tshifhinganyana kana ya tshoṱhe - ( a ) uri a sa ite kana a sa lingedze u tambudza ; ( b ) uri a sa dzhenise muṅwe muthu ane a nga mu thusa kha u ita zwa thambudzo ; kana ( c ) uri a sa ite zwiṅwe zwiito zwo sumbedzwaho kha ndaela ya tsireledzo .
Mivhigo kha vhadzulapo i fanela u phaḓaladzwa nga vhuphara na u rumelwa kha vhusimamilayo . 
Mafhungo a ngudo
a ) Vho Dumo Motau ( vho dovha vha tholiwa ) ;
U ṅwala foḽukuloo ( ngano dza tsiko kana dza vhubvo ha zwithu / ngano dza vhahali )
Zwibveledzwa zwa tholokanyonḓivho ya u thetshelesa zwipfufhi , tsumbo , ndivhadzo , zwibveledzwa zwa mafhungo , ndaela , masia
Zwa uri bola ya milenzhe ndi wone mutambo u takalelwaho vhukuma shangoni na zwone zwi fanela u dzhielwa nṱha . 
Tshileme tsha tshibveledzwa kha muvhali , tsumbo , maḓadzisi , maṱaluli , zwifanyiso zwa muhumbulo
5 . Mulanguli wa CBP u tea u topola na u rekhoda thandela dzine khadzo ha vha na u bvela phanḓa hu no fusha khathihi na u shumiswa ha masheleni e a vhetshelwa thandela nga nthihi nga nthihi wadini dzoṱhe u itela u wana wadi / thandela dzine dza lila vhudzheneleli .
Hu dovha ha vha na vhathu vhanzhi vhane vha vhuelwa kha u dzudza sisiṱeme nga nḓila ine ya vha ngayo . 
Vhulavhelesi ha ikonomi kha mabindu a muvhuso zwi tshimbidzwa nga Khethekanyo ya Ndangulo ya Ndaka na Khwalo zwa Gwama ḽa Lushaka . 
U ṱhaḓula kha izwi , ri ḓo tea u gonyisa mithelo zwihulwane , nga tshiitisi tsha u shavha ha vhabindudzi na vhapfumi u ya u dzula kha mashango a nnḓa . 
Ri fanela u vhulunga muḓagasi .
Muṱangano wo dovha wa ḓivhadzwa nga ha therisano dza muṱangano wa thangela u pulana , tshaka dzo fhambanaho dza zwigwa zwa kutshilele muṱangano u fanelwa u ḓadziswa kha hoyu mutevhe .
Ri tea u pfuka vhuḓifhinduleli uvhu na u lwa nga nungo ri roṱhe u itela u shandukisa nyimele dza matshilo a vhana vhashu . 
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhadzulapo uri vha ḓi isa phanḓa na u shela mulenzhe nga kha Komithi dza Dziwadi na dziṅwe nḓila dzi no dzhenisa zwitshavha kha muvhuso yapo .
Arali vha tshi tea u pfufhiwa , fogisi ḽi ḓo ta pfufho nahone ḽa shumana na uri vha wane pfufho iyo hu tshi tevhelwa National Information 2 / 2001 .
Vha dzhenelaho thendara vha eletshedzwa u vhala Buḽethini ya Thendara ya Muvhuso yoṱhe . 
U valiwa ha zwiimiswa
Vhupo ha phendelashango na maisha na one o bvelela a sa tou vha fhedzi fhethu hu kungaho vhaendelamashango hu hulwane fhedzi hu dovha ha vha tshiko tsha ndeme tsha minerala , hu tshi katelwa ole na gese . 
Dziholo dzi fanela u vha fhethu hune ha vha tsini na fhethu ha tshitshavha sa i zwi hezwi zwi tshi ḓo tendela mishumo ine ya fhethu huthihi i tshi fhiriselwa huṅwe fhethu kana u ḓo shumiswa arali mutsho wa shanduka . 
U ḓidzhenisesa kha zwithu ho khetheaho hu ṋewa thekinoḽodzhi ya zwa mupo na thekinoḽodzhi ya zwa tshikhalani . 
Vha fanela u vusulusa muthelo wavho kha ofisi dza vha maanḓalanga dzo ṅwaliswaho kana poswo dzo nanguludzwaho dzi re kha vhupo vhune vha wela khaho .
U vhala na vhagudi / U ṅwala na vhagudi ) : minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha a 5 ( Awara 1 na minethe ya 15 )
Vhareili vha tea u tevhedzela milayo ya badani , u sa reila vhonwa zwikambi , usa gidimesa na u vhona uri zwiendedzi zwavho zwi kha tshiimo tsho teaho tsha u vha badani .
A ri ngo ḓowela u amba khagala nga ha vhudzekani , u pfa nga ha vhudzekani kana u amba ipfi ḽi fanaho na tshitungulu , vumbu kana vhudzekani . 
U pembelela Ṅwedzi wa Afurika zwi shelamulenzhe kha u fhelisa masiandaitwa a vhukoloni kha dzhango ḽa Afurika nga thandela dzo fhambanaho dza muvhuso na dza madzangano a vhadzulapo fhasi ha ṱhoho : " Ṅwaha wa Vho OR Tambo : U fhaṱa Afurika ḽa Khwine na Ḽifhasi ḽa Khwine "
Nyambedzano
Kha u ela zwikhala zwashu zwa u nga bvelela , ri na fulufhelo vhukuma . 
Komiti dza wadi dzi nga shumisa mutevhe wa u sedzulusa u ḓithusa kha u wana mafhungo ane dza a ṱoḓa .
MARANGAPHAḒA
Mudzula tshidulo wa Salga , na vhurangaphanḓa hoṱhe ha muvhuso wapo ,
Mishumo miṅwe na miṅwe ye ya vha i songo pulanelwa fhedzi ya fhedza yo itiwa i tea u ṅwalwa ngei fhasi ha khoḽomo .
Thendelano ya u pfukisa zwishumiswa
Musi KwaZulu-Natala ḽi tshi ḓo vha ḽi ṋemuṱa wa mushumo wa Lushaka , Muhasho wa Mutakalo u khou vha ṋemuṱa wa u mushumo wa u nyeṱulelana vho sedzana zwifhaṱuwo ya Vhakwameaho u ḓivhadza na u nyeṱulela vhakwameaho nga ndugiselo khathihi na bula pulane dza tshihumbudzo tsha Ḓuvha ḽa Aids ḽa Ḽifhasi . 
U fhiriselwa ha pfanelo dza muvhuso na mishumo zwi shi elana na maḓaka a muvhuso zwi nga zwenezwo kwamea nga nḓila dzo vhalaho . 
Zhendedzi ḽa Madzheremani malugana na Tshumisano ya Tshitekiniki
Nomboro ya vhukwamani
Hezwi zwi ḓo kona u fekiselwa ofisini ya phemithi nga dokotela wa zwifuwo wa muvhuso .
Dzi saukanya na u khwinisa Milayotibe , nahone dzi nga thoma Milayotibe
Kha ri vhale Vhalani tshiṱori .
Fulo ḽo vhonala ḽi tshi dzhenelwa nga mabindu , zwikolo , muvhuso , maanḓalanga apo , dzikereke na vhathu . 
Kha dimokirasi ya tshifhinga tshoṱhe , vhaimeleli vho khethwaho vha anzela u shumisa maanḓa . 
Masipala wa tshiṱiriki wo dzhena kha thendelano na vhadzulapo u itela u ṋetshedza tshumelo ya magandaganda u itela ndondolo ya dzibada kha mimasipala yapo . 
Ho vhewa ḽito kha mafhungo o ṱaluswaho kha mawanwa a re hone zwezwo , na u ṱanganya ndayo dza sumbanḓila , maga a tevhelaho mapfufhi , a vhukati- na theme ya tshifhinga tshilapfu o ḓo dzinginywa . 
U rangela u vhala ( U ḓivhadza tshenzhemo khathihi na u sumbedza u tshibveledzwa )
Zwa u shumiswa ha maḓi zwi ṅwaliswa nga u tou ḓadza fomo dza tshiofisi dzine dza wanala u bva kha muhasho . 
Mulayo wa Ndaulo ya zwa Masheleni a Masipala u ṱalutshedza vhuḓifhinduleli ha meyara na vhaofisiri vha masipala malugana na ndaulo ya zwa masheleni na kutshimbidzele kwa u gaganya gwama zwa masipala
Ḓivha uri ndi ngani tsheo dzo dzhiwa ; na
Sa tsumbo , mbuelo yanga i nga vha i nṱha kana i fhasi kha ye ya vha yo humbulelwa u rangani kana tshivhalo tsha zwishumiswa zwe nda kuvhanganya tshi nga vha tsho fhambana na tshe tsha sumbedzwa kha thendelo ?
Mulayotibe u ḓo khwinisa u ṱaṱisana ha Afrika Tshipembe kha mveledziso ya ṱhoḓisiso na vhutumbuli nga kha nḓila yavhuḓi , yo teaho nahone ya ndaulo yo pfananywaho i dzhenelelwaho nga tshitshavha na saintsi , u khwinifhadzea ha u ṋetshedza na u swikelela themamveledziso ya ṱhoḓisiso .
U ṅwala mafhungo 2-3 nga ha zwirendo zwo nangwaho kha fureme
O livhisa maswikiswa awe kha zwauri vhahweleli vho malana nga nḓila ya tshanga ndi tshwe hu tshi tevhedzwa zwauri vhoṱhe ndi vhaṋe vha bulasi vho ṱanganelaho . 
Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa vhudavhidzani ha oraḽa
Ṱhumetshedzo ya C kha ndima ṱhukhu i na manweledzo a zwiṱirathedzhi izwi . 
Nga ḓuvha ḽa datumu iyi yo vhewaho , milayotewa ya mashango i amba uri mbetshelwa ya u vhulunga ndinganyiso ya mbeu zwi ḓo vha zwone zwa u thoma u dzhielwa nṱha u fhira miṅwe milayo , vhureleli na zwa sialala . 
Hezwi zwo ita uri thulo ya ndeme ya muthelo i konadzeye , i shelaho mulenzhe hoṱhe kha masheleni a shumiswaho nga muṱa o salaho musi ho no bviswa muthelo na kha mbadelo ya fhasi ya u ita bindu . 
site dzi yelanaho
Muingameli a nga , hu na thendelo ya muredzhisiṱara , thola muṅwe muthu u mu ṱhaḓula kha u ita mushumo wa u ingamela . 
U shumisa thouni , u shandukisa ipfi , nyeleo/ luvhilo , u ṱanganya / shumisa maṱo , nyimele nga muvhili , ngafhadzo
Kha nyimele iyi , zwivhumbeo zwa lushaka na tshiimiswa tsha vhukati ha mikano zwo teaho zwi tea u vhumbwa nga mashango a re miraḓo uri a ḓo vhona u thoma u shumiswa ha thandela ya mveledziso ya lufharahara . 
Hezwi zwi ḓo tandululwa nga nḓila i tevhelaho : 
Zwe zwa itea kha zwimela zwe zwa shelwa haya manyoro zwo vha mitshelo yo tshikafhalaho ye ya tshinyadza dzina ḽa mitshelo ya Afrika Tshipembe ḽifhasini . 
MDIMA YA 4
Mupeleṱo na ndongazwiga Kushumisele kwa ṱhalusamaipfi na khethekanyo ya maipfi
Muṅwe wa mishumo ya ndeme wa mudededzi wa Gireidi ya Ṱ ndi u sika vhupo ho tsireledzeaho , ho kunaho nah u vhavhalelaho , hune vhagudi vha fhiwa tshikhala ( tshifhinga ) tsho linganaho tsha u tamba na u wanulula ḽifhasi nga u dededzwa ho tsireledzwaho nga mudededzi wavho .
88. Tshifhinga tsha Muphuresidennde tsha u dzula ofisini
6.4 U khwaṱhisedza maitele a vhulamukanyi ha mbuelano ngomu kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ya sialala
DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi u ḓo vha humbudza ( nga u tou ṅwala na nga SMS kana nga luṱingo ) uri vha ḓise mushonga muswa wo randelwaho u bva kha dokotela wavho musi vha saathu u rumelwa ndovhololo yavho ya u fhedzisela na nga murahu ha ṅwedzi .
CzwAMPikKiSsoLhhuazyuwaamvmihVorabhekoushhihlmoawuntoahmeihhH.isaiKaenhyVaBaahunzuvgiw.khuaiaṅtywiṱaoyelae i a vha ṱanganedza .
Uri zwo tea kana u vha na mushumo tshoṱhe u khethekanya pfanelo dza mutheo dza vha khethekanyo , zwi nga vhudziswa . 
Pholisi ya tshumelo dza mirurela ya malatwa dzi re fhasisa i do vha na mbuelo dzifhio ?
Ro dzudzanya miṅwe mimbete hafhu na u engedza tshumelo dza kha ndulamiso hu u itela u lingedza u langa u ḓala ha vhafariwa na u thoma vhupo ho tsireledzeaho hune ndulamiso na u vhuedzedza zwa nga itea . 
U sa tevhedzela ṱhoḓea huṅwe na huṅwe uri thendelano ya u khwinisa kana u shandukisa hu tea u tou ṅwalwa . 
WHO i ṱalutshedza mitakalo sa nyimele ya mutakalo i no konadzea kha muthu na kha zwigwada . 
Mishumo yo leluwaho i dzhiaho luṱa lwa manweledzo a khumbulelwa ( u ṅwala manweledzo a tshiṱori nga maipfi a si gathi a tshi itela khonani , u vhala girafu ya u vhona ngomu kiḽasini , u vula tshiphiri nga ha vhaanewa dendele , u sedza na u ṅwala , mbonalo ya maipfi na zwivhumbeo zwine zwa khwaṱhisedza mahumbulwa na muhumbulo muhulwane kha nganea ) ndi zwine zwa nga thusa vhagudi u kona u vhala nga luvhilo .
U fhisiwa ha vhakhantseḽara zwo vha zwithu zwine ro vha ri tshi zwi ḓivha na u vhulahwa ha vhadededzi ho itwa phanḓa hashu , u fhisiwa na u tshinyadzwa ha zwikolo ho katelwa . 
Arali vha sa athu fushea nga mvelele , vha nga isa fhungo heḽi khothe .
Dzangano ḽa Tsireledzo ya Zwimela ḽa Lushaka ( NPPO ) ḽa shango ḽine ḽa khou vhambadzela nnḓa ḽi fanela u sedzulusa u vhona arali zwibveledzwa zwi tshi fusha ṱhoḓea dza u ṱunḓa dza Afrika Tshipembe .
Murangeli u fanela u ita uri tshigwada tshi thome na u vhona u ri tshi khou ita mvelaphanḓa yavhuḓi . 
Hu ḓo humbulwa u thoma kha ṱhanganyelo ya zwiitisi zwi fanaho na thaidzo dza mutakalo wa tshiṱiriki , dimogirafi , ḽevele dza muholo na zwiṅwe zwiitisi zwa matshilisano zwi kwamaho mutakalo , kushumele kwa nḓisedzo ya mutakalo , ndangulo ya zwiimiswa zwa mutakalo na vhutevhedzeli kha zwitandadi zwa khwaḽithi . 
Nzudzanyo dza ndambedzo dzi fanela u sumbedza nyimele iyi i sa lingani . 
Nyito i anzela u katela ḽipfanisi na ḽiiti fhungoni .
Zwipikwa ndi zwa u ṱanḓavhudza u swikelela nyangaredzo , u lingedza u ambedzana nga luafhulelo lwa u renga nga vhunzhi , na , u ṋewa muelo wa tshikimu , u itela u lingedza u ola tshanduko na vhubveledzi , u badela murahu masheleni na dziṅwe nzudzanyo . 
Konisa dzi MP u bveledza vhukoni na nḓivho nnzhi zwa kushumele kwa komiti .
Ndingo dza radio dzo fhambanaho dzo farwa na vhurangaphanḓa ha zwa polotiki na ndaulo ya Masipala kha mafhungo a Masipala . 
Bugu dza zwiṱori na bugu dza zwifanyiso dza ḽaiburari ya kiḽasi .
Thendelano iyi , ine ya ḓo khwinisa mafunzele na pfunzo ya vhadededzi , i ḓo vha ya vhofha yunivesithi dza BRICS u tikedza thandela dza ṱhoḓisiso dza vhanzhi , u ṱuṱuwedza tshumisano ya mbekanyamushumo kha pfunzo dza phanḓa ha digirii , dza vhudokotela na dza phanḓa ha vhudokotela na tshumisano ya u ganḓisa mvelelo dza sainthifiki .
dzi elane na zwo sedzwaho kaha mveledziso ya masipala na zwipikwa zwo sumbedzwaho kha IDP .
ṱalutshedza ndivho na zwipikwa zwa maambiwa a miṱangano
A si kale Limpopo ḽo ḓi ṱalukanya sa fhethu ha ikonomi na vhubindudzi kha sekhithara dzo fhambanaho , na uri khoniferentsi ino ḓo vha hone ine ha khou ambiwa ngayo i ṱoḓa u khwaṱhisedza mvelelo dzavhuḓi nga u vula zwikhala zwinzhi . 
Thuso i katela :
Zwibviswa zwi si na ho mitshelo nahone zwi lozwisaho zwi bviswa u bva kha notsi u ya kha zwitatamennde zwa masheleni musi zwo tandululwa kana u pfukiselwa u ya kha zwi wanalaho u itela u wanulula . 
Nga mulandu wa uri vhunzhi ha vhathu vha wana mutsiko u tshi vha lemela , vha mbo ḓi nanga u tinya zwa u lwa nawo . 
U vhala tshiṱori tshi bvaho kha bugupfarwa , bugu ya u vhala kiḽasini kana Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Ndangulo ya zwa Vhashumi
Khethekanyo ya mvulatswinga i ṋetshedza manweledzo a siangane , zwipikwa , na tshikoupu zwa ḽibviswa . 
U shuma na mafhungo : ṋefhungo , tshiitwa , ipfi ḽithihi vhudzuloni ha manzhi , fhungodavhi ḽa nyimele
U ombedzela u ita nḓowenḓowe dza mibvumo / foniki
Arali hu na khonadzeo ya u thula nga tshikepe kha vhupo ha mushululo ho teaho , tsireledzo yo teaho i fanela u shumiswa kha phaiphi khulwane . 
Miṱangano ya misi yoṱhe i tea u farwa u itela u topola na u rerisana nga ha thaidzo na u ḓa na thasululo . 
Zwikhala zwa mishumo kha mihasho ya lushaka na mavun ḓu zwi ḓadzwa nga u kunga vhathu na vhashumi vhane vha shuma khayo kana nga u kungedzela uri vhathu vha sa shumeli muvhuso na vhone vha ite khumbelo dza mushumo .
Manweledzo a mishumoitwa yo pulanelwaho miṅwedzi mivhili i ḓaho
Zwikolo zwashu zwi tea u sumbedza ṱhonifho na ndivhuho kha u fhambana ha vhurereli . 
Ṱhanziela ya Vhukoni
Fhedziha , phanele ya u sedzulusa i ḓo mihumbulo ya maitele a zwitandadi na hone hezwi a zwi tei u vha nga vhuḓalo . 
Arali vha tshi khou ṱunḓa zwikambi nga buto , vha fanela u ḓisa sambula nga boḓelo ḽo ḓoweleaho ḽa 750ml .
25% ya mbadelo
Khophi ya milayo ya u thoma tshikolobulasi : R4 nga siaṱari
Nyaluwo ya muvhuso wa vhukati na u gonya ha tshikolodo tshihulwane na nḓowetshumo dza ndindakhombo dzine dza langa dzidatabeisi dza khomphyutha khulwane dzo shandukisa rekhodo dzo ṱukufhadzwaho dza tshitshavha tshi sa takaleli u ḓivha nga mvelele ya vhaṅwe tsha vha bazara ya data dzi wanalaho kha muṅwe na muṅwe nga mutengo . 
Mbadelo idzi dzi vhumba tshipiḓa tsha zwibviswa u itela ndaka ya masheleni kha tshitatamennde tsha mashumele a masheleni . 
Mafhedziseloni zwi vha tshipikwa tshashu u dzulela u ṋetshedza miraḓo tshumelo dza ndondolo ya mutakalo dza ndeme dza nṱha nga mutengo u fareaho na u dzulela u gonyisa tshivhalo tsha miraḓo yashu .
Buthano ḽa Lushaka ḽi na komiti dza nga ngomu dzi re na tshivhalo dzine dza shumana na mafhungo ane a kwama u tshimbidzwa ha Phalamennde .
Vhuḓifhinduleli ha zwa dzinnḓu vhu tea u sudzuluselwa kha muvhuso wa u pulana , une wa vha masipala .
Sa tshipiḓa tsha mushumo u yaho phanḓa , mishumo na vhuḓifhinduleli tshi tea u bviselwa khagala , maga a ndango o bulwaho , ngeno hu na uri ndi mugaganyagwama fhedzi une wa ḓo shuma sa vhuṱanzi ha uri vhulanguli ha masipala ho ḓiimisela u thoma u shumisa . 
Pulane ya u vhuvhili ndi ya u bveledza vhashumi na u ṱuṱuwedza tshanduko kha vhukoni . 
Kha ḽiṅwe sia , maanḓa a poḽotiki kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe o khethekanywa vhukati ha matavhi a ndaulo , mulayo na vhulamukanyi . 
U ṱhaṱhuvha ndi mushumo wa tshifhinga tsha vhukati hune ho olelwa u itela u kala uri naa , nahone vhungafhani , hune ndivho dza vhulangi ha malaṱwa dza ḓo swikelelwa nga kha u shumisa nḓila dza ndivho . 
Masheleni a CARA oṱhe o wanalaho a tea u rekhodiwa sa mbuelo musi masheleni a tshi wanala . 
Vhune ha mafhungo
Tshumelo dza fuḽaimatshini u itela u alafha dzi itwa nga modele wa u ṋea konṱiraka vhaṅwe kha muṋetshedzi wa tshumelo ya dzilafho ḽa ḓivhavhufhufhi . 
Fhedzisani mafhungo a tevhelaho nga u shumisa zwivhumbeo zwo teaho zwa tshifhinga tsha zwino tsha khou zwa maiti a re kha zwitange .
Hezwi zwi ita nga mahala muṱa u sa badeli tshithu . 
Phoḽisi ya deme ye ra i sumba na Mbekanyamaitele ye ra i dzudzanya hu sa athu u ḓa dzikhetho , dzi tshe dza vhuthugwa kha mbekanyamushumo ya muvhuso uyu .
U katelwa ha HIV na AIDS kha IDP .
Vhadzulapo vhoṱhe vha tea u kona u swikelela tshumelo dzine vha tou tea u dzi wana nga nḓila i linganaho . 
Litshani u zhamba !
Kha vha range phanḓa na u konanywa mawanwa a kwamaho dziwadi na vharangaphanḓa vha tshitshavha . 
Musi ri tshi khou vusulusa themamveledziso dza mutakalo wa tshitshavha , ri khou dovha ra engedza zwikhala kha zwitshavha zwapo u khwinisa matshilo avho nga kha u sika mishumo na mveledziso ya mabindu apo .
U shuma na / nga maipfi : maḓadzisi
Kuhumbulele kune muthu a ku wana ndi kwauri hu na nndwa i re khagala vhukati ha vhatshutshisi na vhomadzhisiṱiraṱa u itela vhuhulwane na ndango ya dzikhothe . 
Mulangadzulo , ri ṱuṱuwedzwa nga Tshata ya Mbofholowo na nga Mulayotewa washu u ṋetshedza vhudzulo kha vhathu vhashu . 
Fhedzi musi ri tshi khou lingedza u khwinisa vhuḓi na u bveledzisaphanḓa mbekanyamaitele dza u shumana na avho vhe siwa nga mbekanyamushumo dza tshitshavha na dza phuraivete dzine dza khou itwa zwino , ri a zwi ḓivha uri zwithu zwi khou ongolowa u fhirisa zwe ra vha ro lavhelela zwone .
Muvhuso u khou dovha u ṱoḓa u vhona bannga dzi tshi thusa mabindu maṱuku uri a aluwe , na u lambedza na u alusa sekithara ntswa na dza kale .
Nga u dzhenisa zwishumiswa zwa vhuṱola ha elekthroniki na u zwi shumisa , vha tshinyi vha vhukuma vha ḓo tovholwa u itela u vha na vhuṱanzi ha uri vhatshimbidzi vha no ṱhonifha milayo vha tshi kanganyisiwe , fhedzi vhapfuki vha mulayo vha ḓo imiswa . 
Khabinethe i kha ḓi vha yo ḓivhofha kha u swika hune ya ṋetshedza pfunzo ya fhedzi kha vhashai , u ya nga hanefha hune masheleni a ri tendela ngaho .
DSP : Muṋetshedza tshumelo o tiwaho .
Khothe a yo ngo fushea nga tshigwevho tshi vhavhesaho , fhedzi yo sumbedza uri mulandu ndi muhulwane .
Bodo ita ṱhoḓisiso malugana na mithelo ya vhugembuḽi nga maanḓa kha mbambedzo ya phimondangi dza mithelo na phimo dzi no shanduka . 
Kha vha dzhie izwi zwithu sa thandela dza mveledziso ya ikonomi yapo , vhugudisi ha vhalondoti vha mahayani ?
Goroso ya vhutsitsikani ha fhethu ha vhudzulo vhu ṱahisa tshivhalo tsha yunitsi dza vhudzulo dzo kovhiwa nga ṱhanganyelo ya vhupo , ngeno hu na uri nete ya vhutsitsikani ha fhethu ha vhudzulo i tshi ṱahisa tshivhalo tsha yunitsi dza vhudzulo dzo kovhiwa nga itsho tshipiḓa tsha fhethu ho dzhielwaho u shumiselwa sa fhethu ha vhudzulo fhedzi . 
O ola tshifanyiso .
Komiti nnzhi dza wadi dzo kona u thoma u shuma zwavhuḓi mushumo wadzo ho no vha vhukati ha tshifhinga tsha u shuma tsho tetshelwaho vhakhantseḽara vho khethiwaho tshifhinga tsha 2000-2005 .
2 / 10 : U shandula mvelelo dza wekishopho ya zwiṱirathedzhi ya tshiṱriki dza vha tsheo dzapo .
Muvhuso wo ṱuṱuwedza u lugiswa ha nyendedzi dza u leludza maitele aya , kathihi na ndaulo dzifhio na dzifhio dzi ṱoḓeaho . 
Nazwino hezwi zwo vha zwi songo fhelela , saizwi sekhithara ya vhubindudzi yo shuma sa muvhuso u tsireledzaho thekhinoḽodzhi i elanaho na mmbi . 
Zwino vhalelani nṱha tshirendo tshi tevhelaho ni talele phere dza maipfi a re na pfanapheledzo nga mivhala yo fhambananaho .
Zwi tea u thusa kha u sumba masia a re na vhukonesi na vhuṱudzeṱudze . 
Tsho sedzeswaho nga GEMS tshi dzula hu u ṋetshedza miraḓo nga " u swikelela ndondolo ya mutakalo ya khwiṋesa i swikeleleaho na u laulwa nga nḓila yone " .
U thetshelesa na u rerisana nga ha zwiṱori na maṅwe maṅwalwa o vhalelwaho nṱha .
Thandela ya Tshiṱitshi tsha Fulufulu tsha Medupi ndi ḽimaga ḽa fulufulu i itwaho nga malasha kha fhethu he ha vha hu songo bvelela lwa makwevho hune ha vha na yuniti dza rathi dzine dzi vhewa maimoni ane ṱhanganyelo yadzo ndi 4 764 MW ya maanḓa o dzheniswaho afho .
Vhadzulapo vha dzhenelela nga kha khumbelo ya mazhendedzi u swikelela zwipikwa zwo vhewaho
Yo shumisa vhuṱanzi ha ṱhanzi mbili dze vhuṱanzi hadzo ha vha hu sa khou timatimisa fhedzi ha dovha ha hanedzwa nga muhwelelwa . 
Iṅwe khaedu ndi vhuṱumani vhu sa takadzi vhukati ha dzhango ḽa shango vhukuma na shango ḽa tshiṱangadzime tsha Afrika . 
Puḽane i ṱalutshedza themendelo dza mveledziso yavhuḓi ya dziḓorobo .
Maanḓalanga a Mbalelano a ṱanganedza uri vhuḓifhinduleli ha vhukuma ha sisiṱeme ya ndangulo ya ngomu ya zwa masheleni yo thomiwa nga Tshikwama tshine a dzula natsho na u vha tsha ndeme kha tevhedza ndangulo yo khwaṱhaho ya vhupo . 
3.4. Khabinethe yo tendelana kha u khethiwa ha Bodo ya Maḓi ya Sedibeng ntswa , lwa tshifhinga tsha miňwaha miṋa ( 4 ) u bva nga dzi 30 Lambamai 2013 .
26 U dzumbama ha phukha
Kha ri ambe No vha ni tshi zwi ḓivha uri hu na nḓila nnzhi dza u kunakisa maḓi ?
Kha dziṅwe nyimele , vhalwadze vho alafhiwaho nga dokotela wa phuraivethe na vhalwadze vha lambedzwaho nga nnḓa a vho ngo katelwa kha mbuelo ya tshumelo dza mahala . 
Mukovhe kha mishumo ya zwa vhumagi zwa vhukuma wo wa . 
Zwi funzaho vhathu nga ha milayo miswa na zwi endedzaho vhathu kha nḓila ya tshanduko na vhupfumedzani . 
Komiti ya Odithi yo tendelana na u ṱanganedza zwo swikelelwaho nga Muṱolambalelano Muhulwane kha zwitatamennde zwa masheleni zwa ṅwaha . 
Kha?hululo dzi bvaho kha vharangaphanḓa vha Sialala dzi ya kha ndaulo ya dzingu , hune khosikhulu dza vha na vhaimeleli .
Ezwi ho vha hu tshipikwa tsha lutamo lwa u swikela na , zwa vhukuma , vhunzhi ha vhalwadze vho vha vho bviswa vhuongeloni kha vhunzhi ha zwiimiswa zwa mutengo wa fhasi . 
U vhala Bugu Khulwane kana maṅwalwa ( zwibveledzwa ) zwo hudzwaho vhe kha tshigwada tshithihi vhe na mudededzi .
Avho vhathu a vha khou ḽa zwiḽiwa , vho vha vha tshi khou ṋetshedza zwikukwana izwo kha vhahura vhavho . 
Imeiḽi dzi fanela u vha na maṅwalo oṱhe a elanaho na u ṋetshedzwa ha nḓivhadzo yeneyo . 
Vhaendanganayo a vha ṱoḓi ḽaisentsi uri vha shumise bada na uri zwo ralo vha si gathi kha vho vha ḓivha milayo ya badani . 
Kushumele ku si kwavhuḓi kha zwikolo zwinzhi ;
O pomoka mufumakadzi wawe uri u khou dzhia zwiṅwe zwa zwiambaro zwawe a zwi isa kha ṅanga nahone a humbela muleli wa ṅwana uri a shele mushonga kha zwiḽiwa .
Buthano ḽa Lushaka ḽi na maanḓa a ndayotewa a :
1.5. Afrika Tshipembe na Russia o saina thendelano
4 . Vhulondo : Vhadzulapo vha tea u farwa nga nḓila ya ṱhompho na u dzhielwa nṱha .
Nga ṱhalutshedzo , vha sumbedzisa uri vha nyadza vhudzulapo hanga u fhira vhudzulapo ha avho vhane vha vha kha ḽihoro ḽavho . 
Tshivhalo tsha maḓuvha a re na mahaḓa .
Kha ri ambe No guda nga zwithu zwine zwa nga ni huvhadza hayani kana u mona na muḓi wa haṋu .
Tshivhalo tsha zwibviswa tshi khou tshimbilelana na BAS . 
Malugana na khumbelo ya tshikepe tsha u rea khovhe tsha mashango a nnḓa
Muimeli wa Afrika tshipembe a nga vha hone musi hu tshi fhiswa arali o humbelwa nga shaka ḽa tsini uri a vhe ṱhanzi .
Vhatambi vha mitambo vha vhanna na vhafumakadzi vha ḓivheaho vhanzhi , vhatambi vha dzifiḽimu , vhalanguli , vhorapfunzo na vhorapolotiki vhoṱhe vho shuma zwavhuḓi lwa tshifhinga tshilapfu musi vha na HIV u swikela vha tshi thoma u lwala . 
Tshiolwa tsha mbalombalo ya nḓowetshumo tsho bveledzwaho nga Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe , Vhufaragwama ha Lushaka , SARS na Stats SA tshi ḓo topola na u fara u dzhena na u bva ha masheleni hu siho mulayoni .
Hezwi zwi katela phemithi dzo xelaho nga mulandu wa u sa dzhiiwa poswoni nahone dzi ḓo dovha dza shuma kha mafhungo a si one a re kha fomo ya u ita khumbelo ine ya ṱoḓa u bviswa hafhu ha phemithi . 
Thandela na dzone dzi fhungudza hafhu ṱhoḓea ya thangela phanḓa ya mubindudzo muhulwane u re na mbuelo dzine dza konḓa u dzi sumbedza hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga . 
Mbuelo dza khephithala dzi thelaho dzi dovha dza vhumba tshipiḓa tsha muholo u thelaho . 
Tshivhumbeo tsha mavhigele a tshi , naho zwo ralo , a fhambanyisa vhuḓikumedzi . 
Khabinethe i fhululedza vha tshumelo ya shishi , Ḓorobo ya Johannesburg na Muvhuso wa Vunḓu wa Gauteng u ṱavhanya u thusa khathihi na vhaendedzi vha vhathu ngei Gauteng vhe vha shela mulenzhe u thusa vhanameli .
ṱhanganyelo shululela nḓoukadzi rengela thusana humisa kwashekana shumisa nḓoulume khulukadzi mbudzana vhalela hamela gukulume dakalofulu
Mugaganyagwama wa Mbuelo u elana fhedzi na Tshumelo na u Fhelisa Vhushai zwa Muhasho wa Matshilisano . 
" Mutholiwa " zwi amba muthu muṅwe na muṅwe nga nnḓa ha rakhonṱiraka o ḓiimisaho nga eṱhe ane :
Tshanduko , tshipikwa nga u angaredza na ndivho : Tshanduko yo ṱanḓavhuwaho ya mveledziso ine ya ḓiswa nga thandela .
U vha na nḓivho ya zwine zwa khou itwa nga muvhuso , muṅwe na muṅwe a nga kona u shela mulenzhe kha mbekanyamaitele dza muvhuso dza u fhaṱa vhutshilo ha khwine ha vhoṱhe .
Fhedzi , ezwi zwi nga senguluswa zwavhuḓi fhedzi arali vhulwadzengwanwa ho vha hu tshi ḓivhea . 
Vhuḓimvumvusi ha vunḓu na tshomedzo
" Hai nandi Vho Ndau , " ndi kubevha ku tshi tshema .
Mitambo ndi yone tshiga tshihulwanesa tsha u fhaṱa lushaka .
Ṋamusi zwa vhuhokokolwanzhe kanzhi zwi khou itea nga maanḓa kha madzingu mavhili a Afrika : kha Luṋanga na kha Gombame ḽa Guinea . 
Pulane iyi i buletshedza uri muhasho wo dzudzanya u itisa hani izwo . 
Ngona ya vhutshimbidzi : Khaseledzo ya tshigwada tshiṱuku
Ri ḓo , hune zwa konadzea , ṱanganyisa mushumo uyu kha Nḓila ya Nyaluwo ya Ndeme . 
Kha fhungo ḽa tshenzhemo ya mushumoni , Minista vho humbela vhatholi uri vha ṋetshedze zwikhala zwa vhugudisi zwa mushumoni . 
9 Ni a kona u tshimbila ṅwedzini .
Vhushandukwa he ha lavhelelwa , ha tshifhinganyana na ha vhuponi , vhu tea u sedziwa . 
U dzhenelela hu na u vhuedza kha nyambedzano dza zwigwada
U kovhana mihumbulo na tshenzhemo na u sumbedza u pfesesa zwiteṅwa
Fhedzi , nḓila ya u vhiga mafhungo ya kale na kale a i nga ngalangali na u litsha u ita mishumo yo fhambananaho kha tshitshavha nga u angaredza . 
Khoro yo shumisa nḓila ifhio ?
Phambano vhukati ha ndingano na ndinganyio ndi mini .
Vhuḓifari vhu si havhuḓi he ha livhisa kha u pandelwa ho lavheleswa nga sia ḽa ndeme nga mutholi wavho ngauri ho vha vhu tshi khou katela na tshipiḓa tsha u sa fhulufhedzea . 
U ṋetshedza zwidodombedzwa nga ha tshanduko dza vhugevhenga u ya nga kuvhonele kwa miṱa na zwipondwa zwa vhugevhenga . 
tshelede yo badelwaho u shumisa zwifha ṱo
Mulaedza wa Lushaka nga Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa
Ḽikumedzwa ndi ḽa uri " pfananyo na u phaḓaladza ndeme ya bindu isa vhonali ndi zwa ndeme kha u guda zwa nṱhesa " kha tshumelo dza tshitshavha . 
Ndivho ya u dzhia ḽiga iḽi ho vha hu u guda zwiwo zwo bulwaho kha ḓivhazwakale zwe zwa sumbedza vhuthu . 
6.1 . Vho Siphamandla Kenneth Mthethwa sa Muofisiri wa Masheleni Muhulwane wa Sentech .
4.3.2 Zwivhumbeo zwa mishumo nga themo
o Ndi zwigwada zwifhio zwo rekhodaho mvelelo iṅwe na iṅwe , nga nḓila ye mvelelo ya topolwa na uri tshigwada tshi bva ngafhi .
U ita nyambedzano ya muhumbulo mihulwane na zwiṅwe zwidodombedzwa
Thimu dzoṱhe dza Ndangulo ya U maka dzo vhiga vhuhulu ha vhukoni ha u bvelela kha maitele oṱhe a u maka . 
( 1 ) Muvhuso wapo u vhumbiwa nga vhomasipala vhane vha tea u thomiwa kha shango ḽoṱhe ḽa Riphabuḽiki .
Kha ipfi fulufulu , vho no ḓi ḽi pfa lwo vhalaho phanḓa ha misi ino . 
U shuma na / nga maipfi : mavhudzisi , masala masumbi
Toksini i fhungudzea musi hu tshi engedzedzea tshivhalo tshoṱhe tsha khemikhala maḓini . 
Khaphasithi yo kumedzwaho na u odithiwa ha zwikili i tea u dzhiela nzhele zwipikwa zwi re afho nṱha . 
U dzika ha sisiṱeme dza maanḓa , ndango na phaḓaladzo ya fulufulu ḽa muḓagasi na tshibveleli tsha tshifhinganyana kha nḓila dza u pfukiselo na zwone zwi a ṱolwa . 
U vhona zwauri ndangulo i ṋetshedza thikhedzo i sa nyeṱhi na nḓila ya tshiṱirathedzhi kha nḓisedzo ya tshumelo dza mutakalo . 
Luṱa lwa 2 : U ṱanganyisa mafhungo o pulanwaho
Vhurendi
Mikhwa iyi yo ḓoweleaho i ṋea ngeletshedzo mishumo ya ndaulo ya dzangano na uri i dzhiwa sa i isaho kha zwipikwa zwa pfunzo zwo kovhiwaho . 
Yo lambedzwa nga Charles Stewart Mott Foundation , Cordaid na KZE , na phurogireme dzo tikedzwaho nga USAID
Ngauralo ri khwaṱhisa na u ḓiimisela u hanedzana na muhumbulo muṅwe na muṅwe nga khoro iyi i ṱhonifheaho nga maanḓa ya muvhigo muṅwe na muṅwe une wa bva kha tshipikwa itshi , vho ralo . 
Kha u tevhedza ṱhoḓea ya mbekanyamaitele iyi , muhasho u vhea mabambiri a mbudziso a mulingo fhethu ho tsireledzaho hune ha vhewa iṱo nga dzikhamera dza nga ngomu ha zwifhaṱo . 
Khanḓiso yo vhekanywa nga nḓila i tevhelaho : 
Ni ṱamba zwanḓa nga nḓilaḓe .
Fhethu ha ndeme ho sedzwaho khaho hune masipala wa tamba tshipiḓa tsha ndeme kha nḓisedzo ya tshumelo , zwi nga hu tevhelaho : 
Nḓowelo ya ṋamusi ndi ya uri musi aisikhirimu i tshi swika kha murengi , ndeme i vha yo no fhungudzea . 
Kha vhupo uvho , muthu u ṱalutshedza " vhuloi " nga nḓila ḓe ?
Ndi masheleni ane a nga thoma thandela ine tshitshavha tsha vha tsho tou ḓivhetshela mishumoitwa yatsho tshone tshiṋe .
U ri arali vha nga hana u fhindula mbudziso , ri a vha hwelela u nyadza na uri ri nga humbula na u vha vulela milandu ya vhugevhenga . 
Vha Tshumelo vha tea u vhona uri mbadelo dzoṱhe dzo bulwaho kha madavhi a mafhungo a A na B a ṱhumetshedzo iyi a a dzudzanywa u itela u dzudza nḓowelo ya inflesheni kha tsumbathengo ya murangi . 
Heyo ndi yone nyimele , na yone , ya mveledziso ya themamveledziso . 
Dziṅwe dza mvelaphanḓa dzo no itwaho dzi katela maitele a u thoma Khamphani ya u endedza nga Zwikepe ya Lushaka , vhufarakani na South Korea . 
U ṱalutshedza kuvhonele kwau u swika
U sedza kha zwithu zwa tshumelo dzi sa fani dzo ṱanganelaho na nungo dza u dzhenelela nga vhadzhiamukovhe vho fhambanaho kha mimasipala u vha mbekanyamushumo dzo ṱanganelaho na zwithu zwo ḓoweleaho zwo ṱanganelaho zwa mvelelo na zwipikwa . 
Vhaimeli vha Afrika Tshipembe a vha koni u bvisa Ṱhanziela dza Apostille - ṱhanziela dza Khaṱhisedzo fhedzi .
I vhambedzeni na ṱhoḓisiso ye matshudeni a kwameaho a ita vha tshi itela zwipitshi zwavho . 
Fhungo ḽine ḽa ṱoḓa u dzhielwa nzhele yo katelaho nga u ṱavhanya ndi ndangulo yo ṱhogomelwaho ya masheleni ashu . 
( b ) fhethu hune mmbi ya tsireledzo ya khou shumiswa hone ; na
Maga a nyaluwo ya ikonomi o ḓidzula a si na maanḓa kha u thasulula dzikhaedu dza vhushayi , u sa lingana na vhushayamushumo .
Arali ni tshi kundiswa nga vhuholefhali ha u vhala , u vhona kana u thetshelesa rekhodo nga tshivhumbeo tsha u swikelela tsho ṋetshedzwaho kha 1 u swika kha 4 afho fhasi , ambani vhuholefhali haṋu nahone ni sumbedze uri ni ḓo ṱoḓa rekhodo i kha tshivhumbeo tshifhio .
Bugu dzo leluwaho dza zwiṱori zwipfufhi , dza dovha dza vha na nyolo dza mivhalavhala ya manakanaka ndi dzone dzo teaho mushumo hoyu .
Kha vha lavhelese vha swaye zwine zwa nga ndi mihumbulo na zwidodombedzwa zwa ndeme . 
U shumisa muṅwalo wa u ganḓisa kha nḓila dzoṱhe dza u ṅwala ha u vhulunga .
18 . Mbekanyamushumo ya zwa Matshilisano ya Dzinnḓu
KHETHAKANYO YA 4 : U LINGA KHA LUAMBO LWA HAYANI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
2.U vusuludza mudzedze wa vhulimi na zwa zwibveledzwa zwa vhulimi .
Mulayotibe uyu u kwasha maitele a kwamaho vhafumakadzi na vhasidzana nga nḓila i si yone .
Ḽeibu ḽu dza tshifhinganyana :
( g ) phambano / thaidzo dza zwa ikonomi nga ngomu kha vunḓḓu na vhukati ha vunḓḓu ;
Kha mashango ane a shumisa maanḓalanga a lushaka kha tshaka dziṅwe dza vhutshinyi fhedzi , referentsi kha " milayo " i katela mulayo une khawo u khetha ho raliho ha vha ho ḓisendeka . 
Komiti dza Tsireledzeo kha zwa Mutakalo dzi vha na vhuṱanzi uri masia a re na thaidzo a swike nḓevheni dza vhalanguli vho teaho . 
Masheleni na Ndaulo ya vhutshimbidzi
Mugaganyagwama wo itelwa Muhangarambo wa Zwibviswa zwa Vhukati ha Ṅwaha zwa ndivho dza tshiṱirathedzhi zwa Muvhuso . 
Ofisi khulwane ntswa ya Muhasho wa zwa Vhulamukanyi na ofisi dza dzingu kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Zwi tevhelaho ndi thikho dza zwikili zwa u ḓivha zwine vhagudisi vha tea u zwi dzhiela nṱha :
MAITELE AYA A KWAMA MINI ?
budzwana
Ṱalutshedza uri ndi ngani milayo ya Batho Pele i ya ndeme kha muvhuso .
1.9 Khabinethe yo dzhiela nṱha u kalula ha gomeleo Kapa Vhukovhela na Kapa vhubvaḓuvha .
Tshifhinga tsho avhelwaho zwikili zwa luambo zwo fhambanaho kha Gireidi ya dza 7- 9 ndi vhege dza 36 .
U vhala na tholokanyonḓivho : Vhalani luṅwalo lwe Dumi a ṅwalela . e Sedzesani nga maanḓa ḓirese na theshano .
Kuitele kwa tshifhinga tshilapfu
Zwikhala zwa u dzula , na zwi so ngo omaho hune wa nga ita na u tou baḓama , sa izwi zwikhla zwo vuleaho zwi tshi dzulela u shumiswa sa fhethu ha u dzula nga masiari . 
Vhugudisi ha ndangulo ya ndondolo ya mutakalo hu tea u katelwa kha phurogireme dzoṱhe dza vhupfumbudzi u itela vhashumi vha zwa mutakalo vhaṅwe na vhaṅwe vha dzhenaho kha vhupo ha ndondolo ya mutakalo . 
MUSHUMO 5.2
Kha nyimele ya khuḓano vhukati ha mulayo wa vundu na wa lushaka , mulayo wa lushaka ndi wone une wa ḓo kunda . 
U ḓivha na u ṱalutshedza zwiwo zwihulwane
Ṋamusi ri demokirasi i tshilaho , nahone sa Muvhuso uyu , ri zwi vhona sa mushumo washu wa u dzhenesa ngomu-ngomu kha demokirasi iyi , nga u khwaṱisa tshiimo tsha mveledziso na mavhusele avhuḓi . 
Vhunzhi ha vhafumakadzi a vho ngo maanḓafhadzwa lwa ikonomi .
Maambele ane a shumiswa kha vhudavhidzani / khaseledzo ya Tshivenḓa - Mutevhe wa referentsi
Vairasi ya HIV i a phaḓalala u bva kha muthu u ya kha muthu nga nḓila dzo vhalaho , fhedzi nḓila yo ḓoweleaho ndi ya vhudzekani , hune mufarakani muthihi o kavhiwa . 
Mabindu
U khwaṱhisedza u fhulufhedzea ha sisiṱeme dza u rekhoda . 
4.5 . Khabinethe i bvela phanḓa u sasaladza mabulayo a si na ṱhoho a vhaofisiri vha mapholisa .
Tsheo dza khoro dzo shumiswa nga tshifhinga . 
Ri nga kona zwenezwo u alusa thengiso na mikovhe ya maraga kha ḽifhasi . 
fomo ya khumbelo kararu .
Musi no sala ni noṱhe hayani , ni nga ita zwithu zwi tevhelaho uri ni tsireledzee .
Muṅwe wa mishumo mihulwane ya Buthano ḽa Lushaka ndi u sika milayo ine shango ḽa vhuswa ngayo .
Kha tshipiḓa tsha vhuraru tsha u konana , vhadzheneli vha ḓikumedzela u dzinginya thandululo ya lingedza u ṱuṱuwedza miraḓo ine a i tou dzhena tshoṱhe u ṱanganedza thendelano zwayo yo swikelelwaho tshifhingani tsha tshipiḓa tsha poḽitiki . 
Mbeu i fana na vhafumakadzi .
Ro ganḓisa zwiṱirathedzhi izwi uri hu bulwe muhumbulo , na uri muvhuso wo ṱanganedza khumelamurahu ya nṱhesa u bva kha madzangano a maḓana . 
Hu bvelela mini tshiṱorini ?
Ndi a tenda uri mafhungo a re afho nṱha ndi a ngoho . 
U sengulusa kushumisele kwa luambo
Ndaulo ya vundu a i khou shuma zwavhuḓi sa tshigwada , sa zwe ra zwi pfa kha muvhigo wo ṋetshedzwaho . 
Ri tea , u shuma ri roṱhe ro livha kha u denyefhadza kha nḓila ine ra bveledza ngayo zwa dzinnḓu , vhuendi , na dziṅwe themamveledziso dza ikonomi na matshilisano . 
Kha u khwinisa u tevhedzelwa ha milayo , u fulufhelea na mveledzaphanḓa ya mugaganyagwama wa vundu nga u lavhelesa mbumbo ya zwibviswa na ṱhirende dza kha mihasho na u kumedza Ngaganyo yo tendelwaho ya Mbuelo ya Vundu na Zwibviswa . 
U LINGA KHA THEMO YA 2
Kha ndaka i sa farei yo wanalaho hu si na mbadelo kana nga mbadelo yo ḓoweleaho , mbadelo i ḓo vha ndeme yao i pfalaho u bva kha ḓuvha ḽa u wanala hayo . 
U bvisela khagala mihumbulo nga nḓila ine ya pfala na u tevhekana
Vhathu vhatshena vho ḓala kha mbuelo ya khethekanyo ya vhuimo ha nṱha , ngeno Vharema vha Afrika vha na vhuimeleli ho ḓalaho kha khethekanyo ya vhuimo ha fhasi na u tsela fhasi kha vhuimo ha khethekanyo ya nṱha . 
U sika petheni hu tshi shumiswa zwivhumbeo zwa dzhomeṱiri ; u haseledza nga ha mutevhetsindo na u dovholola
Mvelelo dza u monitha dzi sumbedza uri vhushandukwa ha mupo hu tea u ṱaluswa zwavhuḓi zwi tshi rangela u saukanya masiandoitwa a malaṱwa maḓini a no khou shelulelwa khao . 
Ngauralo , sa izwi luambo lwa u guda lu si luambo lwavho , vha tea u lu shumisesa u itela u ḓivha zwinzhi nga halwo , zwihuluhulu ho sedzwa tshikili tsha u humbula na u elekanya .
ANA i ḓo shumiswa u ela vhukoni ha mugudi na u wana vhuimo ha kushumele hune vha vha khaho .
Phanele ya zwa mabindu ya khathoni iṅwe na iṅwe , ho katelwa leibele dza khathoni dzo ganḓiswaho , dzine dza shumiswa kha u putela zwi tea u tevhedza ṱhoḓea sa zwe dza thomiwa nga EU kana miṅwe milayo yo buliwaho nga maraga wo livhiwaho . 
Thusani vhadzimamulilo uri vha wane nḓila ya u ya zwifhaṱoni zwi na muvhala mutswuku , mudala na wa lutombo .
Mveledzwa dza u gonya ha thempheretsha dza ḽifhasi na tshanduko ya kilima zwi kwama dzinetiweke dza dzibada . 
Maitele a ṋea mupondwa na tshigevhenga tshikhala tsha u bveledza maano a u shumana na vhuṱungu .
Ro pika u engedza mbalo ya matshudeni a murole wa fumi vhane vha ḓo wana thendelo ya yunivesithi u ya kha 175 000 nga ṅwaha wa 2014 .
U sika kha 3D ( U fhaṱa )
Idzi khethekanyo dza milandu , na mvelelo dza hone , zwi ḓo ambiwa afho fhasi .
U thoma u shumiswa ha pulane kana mbekanyamushumo iṅwe na iṅwe zwi thoma kha u ḓidzhenisa ha avho vha kwameaho vha ndeme kha maitele a musi i tshi thomiwa . 
Mafhungo haya oṱhe a wanala , fhedza kha vhavhambadzi vhahulwane vha si vhangana na vhaṋe vha fhethu hune ha vhulungwa thoro . 
Kanzhi vhathu avho vho vha vho hangwiwa na u litshedzelwa nga maanḓa a vhusaho kha vhupo honoho . 
Khothe dzo ṱalutshedza vhukhakhi u amba u sa londa na u sia nnḓa vhukhakhi wo ḓiimisela . 
U shandukisa u bva kha lushaka luṅwe lwa asesimennde ya kharikhuḽamu na asesimennde ya mbekanyamaitele a zwi nga ḓo ḓisa tshanduko zwikoloni zwashu . 
hambela thukhitha dzi vhaisaho nga u :
U ṱhaselwa ha zwinozwino kha Syria na huṅwe hune mikano ya lushaka ya mivhuso ya vhuḓivhusi tshoṱhe ya pfukekanywa nahone vhadzulapo vha si na mulandu vha vhulawa kha u pfukwa ha mulayo wa mashangoḓavha zwenezwo ndi tshiteṅwa tshi vhilaedzaho . 
Khadzimiso idzi dzi na nzwalelo dza nṱhesa nahone a dzo ngo lugela masipala miṱuku ine ya ḓo konḓelwa u badela murahu khadzimiso idzi .
Nyito dza u rangela u vhala : u humbulela ho sendekwaho kha ṱhoho ya mafhungo na / kana zwifanyiso
Ndeme ya netiweke dza tshumiso ndi uri mufhindulano ndi tshithu tsha ndeme tsha u bveledza na u phaḓaladza mihumbulo vhukati ha vhomakone , vhabveledzi vha mbekanyamaitele na vhashumisani na riṋe . 
U shumisa zwifanyiso na nnḓa ha bugu u humbulela u ri tshiṱori tshi amba nga ha mini .
Nḓila ine ra tshenzhela ngayo khuḓano i ṱuṱuwedza kufhindulele kwashu kha khuḓano .
g ) Mutevhe wa Silivhere 2016 - Vhupo ho Tsireledzwaho ha Maḓanzhe a Afrika .
Nnḓu ya vhaeni iḓo dzula vhaendelamashango ṅwaha woṱhe . 
2.5 Zwiko zwa zwi tshilaho zwapo kana nḓivho ya sialala zwine zwa langulwa nga tshitshavha 12
Mbambedzo ya maṱaluli , tsumbo , takala , takalesa , takalesesa ( tsumbo , Mmbulaheni o vha o takalesa musi a tshi wana mendele )
1.2. Khabinethe yo dzhiela nṱha anivesari ya vhu 58 he ha sainiwa Thendelano Mviswa ya Mbofholowo nga dzi 26 Fulwi 2013 ine ya vha mutheo wa Dimokirasi na Ndayotewa yashu .
Zwa ndemesa , Muvhuso , sekithara ya migodi na Dzangano ḽa u Bannga ḽa Afurika Tshipembe zwo saina Khonṱhiraka ya u bveledza madzulo a vhathu .
Ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe .
Heyi ndi ... ( kholomo khuhu khovhe khondo ) .
Hezwi zwi nga dzhia maḓuvha a si mangana kana zwa tou phaḓalala kha tshifhinga tshigede , fhedzi zwi ḓi tea u dzula zwi kha shedulu yo pulaneliwaho .
Vhuḓifhinduleli ho engedzwaho ha mubveledzi : Nyimele dza mbekanyamaitele yo bvelelaho . 
Muvhuso u ḓi dzulela u sa kunda vhunzhi ha milandu khothe , nga vhukonanyi ha tshiimo tsha fhasi , u shaea ha dzirekhodo na ndaulo isi ya vhuḓi . 
Fomo dzi sina manweledzo a CV ya nkhetheni .
-- mbuno na muhumbulo
U itwa ha tshumelo dza Mutakalo wa zwa Mupo ndi mushumo wa masipala wa tshiṱiriki , fhedzi nga vhanga ḽa ṱhahelelo ha vhashumi he ha vha hone kha Masipala wa Tshiṱiriki tsha Ehlanzeni , mbilaelo nga u ṱavhanya na mbudziso dzi fanela u fhindulwa nga vhashumi vha kha Muhasho wa Tshumelo dza Tshitshavha . 
U shela mulenzhe kha u ṋea muhumbulo malugana na bugu ntswa ya kiḽasini .
( c ) Arali Buthano ḽa phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho , Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Khoro , nahone arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho , Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo .
Khwaṱhisedzo ya u tholwa lwa u fhedzisela i ḓo tea u livhana na tsedzuluso dza vhutsireledzi dzone . 
2.9 U ḓisa CBP nga maga sa tshipiḓa tsha tshitendeledzi tsha u pulana tsha masipala
Nga zwibveledzwa zwa mahala , nḓisedzo i fhira ṱhoḓea na ngauralo a iho kha ṱhahelelo . 
U thoma na u tikedza thandela dza mveledziso ya zwiḽiwa miṱani . 
Vha fakisele khwaṱhisedzo ya mbadelo kha Senthara ya Tshumelo ya Murengi kha 021 402 3362 / 3081 / 3670 na uri vha humbele khwaṱhisedzo ya uri zwo ṱanganedzwa .
Tshanduko kha maraga wa vhulimi i ḓiswa nga maanḓa nga muvhilo wa phurotheini yo engedzwaho ya nzulele tharu u bvaho kha mbuelo dzo gonyaho , muvhilo wa thoro nga Vhina , na zwivhaswa zwi bvaho kha zwitshilaho . 
Mbekanyamaitele dza muvhalelano na dza zwa tshelede dzo leludzwa zwinzhi u itela u tikedza ṱhoḓea . 
Naho zwo ralo , vhukoni ha kudzulele hu tshi itelwa u bveledza zwikhala a zwi bvi kha tshivhalo tsha vhathu fhedzi , zwi dovha zwa bva kha uri ayo madzulelele o vhekanywa hani nahone o itiswa hani . 
Hu na tshaka mbili khulwane dza zwienge zwine zwa ṱavhelwa u rengisa fhano Afrika Tshipembe , tsha ṱari ḽisekene tshi vhidzwaho Cayenne na Queen . 
Ndi zwitshavha zwi nga ho izwi zwine zwa tea u fhaṱa vhushaka ho khwaṱhaho na mapholisa u vhona uri mavemu a sa zwime vhadzulapo .
Hu na Senthara ya mafhungo a zwa Thendara yo vhewaho kha Gwama ḽa Lushaka nahone hu dovha ha vha na ofisi ya nga ha u vhudzisa nga luṱingo . 
Hezwi zwo vhonala kha mvelelo dza vhuḓi dza maitele a u ṱola . 
Mihasho yo teaho i fanela u vha yo dzhena fhasi na u ita mushumo wa nyambedzano na vhashumisani vha phuraivethe u sala murahu vhubindudzi kha mveledziso iyi . 
Huna zwidodombedzwa zwiṅwe zwine khamphani ya tea u zwi phaḓaladza .
KHAVARA YA MURAHU
Masia a ndeme a tea u katela ane vhukoni ho teaho ha vha ho no vha hone , kana hune u bveledza ha ita uri hu vhe na khonadzeo ya u bveledzwa hune ha itiwa nga murahu .
Tshikalo tshi shumiswaho tshi sumbedza tshi tshone , nahone zwo ḓisendeka nga vhuṱanzi . 
Nga hei nḓila u pulanela na u bveledzisa themamveledziso zwi vha zwi tshi khou langiwa uri zwi ḓise sisiṱeme yo vanganaho ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi uri zwi vhudze tshoṱhe siani ḽa ikonomi . 
Zwa zwino hu na vhashumi vha mahumi mararu na vhaṋa kha Koporasi vho tholwaho lwa tshoṱhe , vhaṅwe vhaṋa vho engedzedzwaho vha kha khonṱhiraka i vusuludzwaho na matshudeni a no khou pfumbudzwa kha mushumo we vha u gudela . 
Khabinethe yo khwaṱhisedza u ṱanḓavhuwa ha nyendedzi ya u tholwa ha vhaofisiri vha bodo na vhalangi , ine , Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo u ḓo ita maitele a vhukwamani na mavunḓu na mimasipala , phanḓa ha musi Khabinethe i tshi tenda .
Khabinethe i tama u vhona ḓorobo ṱhukhu na khulwane dza Afrika Tshipembe dzi tshi bidela miṱangano miṱuku hune dza nga kona u swikelela ṱhoḓea dza u vha ṋemuṱa .
U itela u shumela khasiṱama zwavhuḓi , zwi ṱalusa ndeme ya vhushaka ha tshiṱirathedzhi . 
Ndivho ya khonṱhiraka ( mbofho ) ndi u vhofha .
Kha vha themendele khumbelo yavho nahone vha ḓise dokhumenthe dzi tikedzaho khumbelo yavho .
Ḽiṅwe dzina ḽa vhulanguli vhuhulwane hapo .
Pendelo ya muhwelelwa ya uri ho vha hu na u tshinyala lune ha si tsha kona u pfumedzea ha vhushaka ha mushumoni a vhu yi phanḓa nga mbuno dzo sumbedzwaho dzi pfalaho . 
Ndi ngoho miṅwahani ya 15 yo fhiraho ro shumisa u vhona uri shango ḽa afurika ḽi khou wana mvusuluso ya zwine ra ri zwi tea u itwa ngauri ro vha ri tshi khou hasha ri sina maanḓa uri Afurika ḽi tea u dzhiela nzhele vhuswa vhune ha tea u itwa uri Afurika ḽi pembele nga murahu ha miṅwaha ya ḓana .
Khoro ya masipala i nga ita uri hu vhe na komiti kana dziṅwe komiti dza u thusa kha kushumele kwavhuḓi kwa mishumo yadzo .
50 - 60 u bva kha tshibveledza tsha maipfi a 260
U bveledza , u sedzulusa na u ṱola mbekanyamaitele na nyendedzi dza tshumiso . 
1.5.4. Khamphani ya Russia ine ya pfi Rosgeo i ḓo ita mushumo wa u ṱoḓulusa khathihi na u ṱoḓulusa mivhoro ya zwisikuḓi .
Vhulamukanyi : Senthara dzo Fhambanaho : Tshigwada A : Mvusuludzo na ndondolo ya fhethu ha u vusuludza muya . 
Kha Mulayotewa , nga nnḓḓa ha musi fhethu he ipfi iḽo ḽa shumiswa hu tshi amba zwiṅwe-vho-
U shumisa figara dza muambo , tsumbo , mafanyisi na mamethafore
MULANGADZULO : Vho ḓa hafha u thithisa . [ U dzhenelela . ]
Thendelano ya mbo vha yeneyo .
Ḓidzudznyeleni ha shuma nga fhasi ha mutsiko . 
e ) maṅwalo a tshiṱirathedzhi .
U zwimba kha meme dzavho dza mulomo ho vha hu khou tou bva u thoma nahone hu khou vhavha , nahone u dzula a tshi zwi ḓivha . 
2.3.3 Zwikolodo zwi no kwama Ḽounu iyi , zwo salaho musi ḓuvha ḽa u khunyeledza u badela ḽi tshi swika kana musi ḓuvha ḽa u khunyeledza u badela ḽo tou engedzedzwaho ḽi tshi swika , zwi tea u badelwa ḽeneḽo ḓuvha zwo fhelela .
Muhasho wo ita vhurangeli ha u sedzulusa hafhu mafhungo a gavhelo ḽa matshilisano u thoma dathabeisi ya vhavhuelwa vha tsireledzo ya matshilisano . 
Tshifanyiso itshi tsha kuimele kwo kombamaho tshi amba uri vha nga pfuka mikano nahone vha tea uri vhurangeli dzi dzule dzi hone . 
Nga nṱha ha izwo , vho ṋea thikhedzo ṱhukhu kha vhulimi , na uri thikhedzo ye vha i ṋetshedza yo iswa kha vhalimi vha sa bveledzi zwinzhi , fhedzi vha na maanḓa manzhi a poḽotiki . 
Zwikhala zwihulwane zwa u tevhedza zwi ḓo katela u ṱola hu songo eḓanaho na u fulufhedzea ha data , na u tevhedza hu si havhuḓi ha zwilinganyo zwa ndeme ya malaṱwa . 
U bvisela khagala khontseputi dziṅwe na dziṅwe dzi so ngo ḓoweleaho
U shumisa zwiga zwa u vhala nga ngona , tsumbo , maḽeḓere danzi , zwitopo , zwiga zwa mbudziso , khoma , zwigagarukela .
Kuitele uku ku thivhela u elela nga u ṱavhanya na u sefa dziṅwe tshikafhadzo . 
Mbuelo khulwane kha vhupo uvhu i nga bva kha u dzhena kha avho vhane vha vha fhasinyana kha vhuhulu ha zwikili zwine zwa ṱoḓiwa nga nḓowetshumo . 
U bva kha maipfi aya o ṱanganelaho , ha mbo ḓi bveledzwa ṱhuṱhuwedzo dzi kovhekanywaho dzine dza fana : 
Vhunzhi ha vhatambi vha na dzifeme dza u phurosesa , kana zwifhaṱo zwa u phaḓaladza zwihulwane Vunduni ḽa Gauteng . 
U shumisana ha ḽiṱo-tshanḓa-mulenzhe - u ḓirivhula bola u mona na zwitanda zwi ngaho maboḓelo zwi ngaho maboḓelo na u rahela bola vhukati ha zwitanda zwi ngaho maboḓelo
Nga ngomu ha Khoudu ya Vhudzulapo ya Argentina i na referentsi nkene kha vhuḓibaḓekanyi na mutheo . 
U ṋea muhumbulo u thusa kha u dovholola tshiṱori tsha tshigwada tsha kiḽasini .
A hu na hune khonṱhiraka dzi nyadzaho mishumo kana maanḓalanga a vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ha muvhuso u re mulayoni dza ḓo tikedzwa . 
uri vha ḓo lugisa na u rumela mabammbiri kana huna muimeli o khethelwaho u shuma zwezwo ; nahone
Ngauralo , ṱhoḓea , i hone ya u vhumba khamphani ya vhuendi ine ya nga shumela havha vhoramabindu vhaṱuku na vha vhupo ha mahayani . 
Khabinete i ita khuwelelo ya tsedzuluso ya tshivhangi tsha khombo iyo uri dzi ṱavhanyiswe u itela u thivhela uri khombo dzo raloho dzi ḓisaho mabulayo dza sa tsha vha hone .
Muengedzo 1
U topola tshikalo tsha vhuhwavho , arali tshi hone , u ya nga ha mafhungo o ṋekedzwaho . 
Muphuresidennde wa Nnḓu ya Vhusimamulayo ha Muslim na vharangaphanḓa vhoṱhe vha madzangano a zwa lutendo ,
Zwi dovha zwa sumbedza hafhu mvelaphanḓa yo itwaho kha u fhaṱulula vhupulani ha tshikhala ha muvhuso wa tshiṱalula na u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo .
Vhavhili vha malanaho , ṱhanzi mbili na muofisiri wa mbingano vha tea u saina Redzhisita ya Mbingano musi vha tshi tou fhedza u malana .
Vhuhulu ha u fhelisa
Ho sedzwa gumofulu nyangaredzi ya sibadela ya R700 361 kha muṱa nga ṅwaha
U farwa ha khetho dza vhuḓi a si khwaṱhisedzo yo eḓanaho ya uri demokhrasi i ḓo dzula yo khwaṱha u bva kha muvhuso u ya kha muvhuso . 
Ṱhoḓisiso dzo sumbedzisa uri ndi matheriaḽa ufhio na mbonalo dza nyolo dzine dza ḓo shuma zwavhuḓi . 
U dzudzanya u ṋekedza ha oraḽa nga zwipiḓa zwiraru :
Sekhithara ya tshitshavha i shumaho zwavhuḓi zwi amba nyavhelo ya zwiko i shumaho zwavhuḓi , mveledziso ya khwine ya masheleni a vhathu na u sa ḓurelwa kha zwa vhubindudzi musi vhu tshi shumisana na muvhuso . 
Khoso dza vhupfumbudzi dzi ḓo amba nga ha mafhungo a elanaho na zwezwo , hu tshi khou shumiswa vhashumi kha u khwinisa ndangulo na zwiṅwe zwikili , u tsivhudza kha mashumele a zwishumiswa na nḓila dzine dza ḓo shumiswa kha u pfukisela zwikili izwi . 
Tshifhinga tshine dathabeisi ya ḓo vha i tshi khou shuma hu ḓo vha miṅwaha mivhili . 
Izwi zwi dovha hafhu zwa khaṱhisedzwa nga sisiteme ya ndango ya vhuḓikumedzi yo tou fombe kha u tikedzwa nga sisiteme ya ndangulo ya tshelede i pfadzaho . 
U rwela ṱari ndi vhuṱambo vhuhulwane na thambo ngauralo dzo fhiriselwa na kha Ṱhoho dza Muvhuso . 
Referentsi ya NB : 15ST1
Nga u ralo ri ḓo vhudzisa mbudziso ri sa athu u guda ḽiṅwalo . 
Vhukoni : vhupulani na u dzudzanya mushumo wa iwe muṋe na u tikedza vhashumi u itela uri hu na ndondolo yavhuḓi ya zwa vhunese . 
Muengedzo wa 7
Zwishumiswa zwa AU na tsheo dzi elanaho na mulalo , vhutsireledzi na vhuvhusi zwi ṋekedza muhanga wo khwaṱhaho wa u livhana na khaedu dza zwino dza mulalo na vhutsireledzi . 
Ri ṱuṱuwedza vhurangaphanḓa ha Riphabuḽiki ya Vhukati ya Afurika , Guinea Bissau na Somalia kha u isa phanḓa na u matshela u vha hone ha mulalo kha vhathu vha tshi itela vhathu vhavho .
Hezwi zwi katela u swikelelea ha pfunzo , u swikelela ho itwaho nga pfunzo , u dzhenelela ha vhashumi , phaḓaladzo ya mbuelo , mveledziso ya vhathu na ḓorobo na u swikelela tshumelo dza mutheo sa zwiṅwe zwa zwisumbedzi . 
Vhuṱambo uvho ho dzhenelelwa nga vhoramafhungo vha linganaho 575 vha fhano na vha dzitshakatshaka .
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo ndi wone u faraho mushumo uyu u bvulela muṅadzi vhadededzi vha phrofeshenala vho ḓikumedzaho , u ḓiimisela , na u shumesa .
Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṱanu ya Mulayotewa wa 1999
c ) zwiṱirathedzhi zwa Nyanḓadzamafhungo .
QLTC yo thewa kha tshumisano ine ya vha hone na vhafaramikovhe kha mabindu na madzangano a tshitshavha na u fhaṱa vhuṅwe vhushaka ha tshumisano u itela u khwaṱhisedza uri a hu vhi na tshikolo na tshithihi tshine tsha si wane thuso ine tsha i ṱoḓa .
U lugisa na u tshimbidza kutshimbidzele kwa u pulanela wadi e na WF na miraḓo ya komiti ya wadi ;
Miraḓo na vhaeni vha humbelwa u dzhena dzibisini nga u ṱavhanya kha Plein Street .
Nḓowelo dzi elanaho dzi dovha dza vhonala kha fesheni dza nḓowelo dza mukumba , zwienda , malungu na dziṅwe fesheni dza Afrika . 
Zwi dzhiiwa hu thaidzo uri hu nga huvhadzwa muṅwe muthu zwo sendeka kha zwithu zwi sa farei nahone zwi sa lingiwiho lwa sainthifiki .
U ḓivha uri saintsi na vhubveledzi ha thekhinoḽodzhi na mveledziso ndi zwiko zwa ndeme zwa mupikisano wa nḓowetshumo na nyaluwo i dzulaho i hone , lutamo lwa muvhuso : 
Tshomedzo dzi katela zwiambaro zwa tsireledzo , tshomedzo dza u dzima mulilo , nahone kha dziṅwe nyimele , tshomedzo dzo khetheaho dzine dza nga sa zwitshusaufema . 
Ḽebulu dza magaraṱatai .
Kha vhu shumisani ha Devhula-Tshipembe , ro isa phanḓa na u shumisana na Mbumbanno ya Yuropa na ine ya vha muḽedzani na riṋe muhulwanesa wa mbambadzo na mubindudzi kha mashango a nnḓa .
Zwiṅwe hafhu , mihasho ya muvhuso yo buliwaho afho fhasi , madzangano na zwiimiswa zwo kwamiwa nga tshithihi nga tshithihi . 
Ngaha zwa u renga dzikhuhu dzi khou tshilaho na zwa dzidzhini u bva nnḓa
Nyolo dza zwiimiswa na zwi dzhielwaho nṱha kha zwa vhufhaṱi zwi livhanywa nazwo sa tshipiḓa tsha tsedzuluso dzo dodombedzwaho . 
O ya tshiṱangani .
khophi dza maṅwalo a tshivhalo tsha khovhe dzine dza ḓo fashiwa dzi fanela u ṋetshedzwa kha tuna ya biyege , tuna ya southern Bluefin , sword fish , na Patagonian toothfish dze dza vhambadzelwa nnḓa nga phemithi yo fhiraho
Maitele a u wana mphomali na u badelwa zwi ḓo langwa vhukati u itela u khwaṱhisa mvelelo dza mukwanyeledzo . 
Ṅwalani milayo i re na ndeme ine na tea u elelwa musi ni tshi tea u thusa musi :
U ridzeva dzina nga u ḓadza fomo CM5 - Fomo i a wanalea kha Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo .
Muṋe wa bindu u a funa vharengi vhane vha nga sa vhenevho ngauri vha ḓisa tshelede nnzhi . 
Vhashumisi vha madi vhahulwane ndi avho vhane vha sia masiandoitwa mavhi kha zwiko zwa madi .
Tshipholisa tsha u ita uri hu vhe na Vhudziki Tshitshavhani tshi shumana zwihulwane na vhudziki tshitshavhani nga kha u langula gogo . 
Mvelelo dzo paḓa kushumele kwo pulanelwaho . 
U bveledza na u londola khombo ya databeizi na khombo ya ridzhisiṱara ya muhasho . 
Vha ḓo tea u badela muḓagasi u fhirahi tshikalo mafheloni a ṅwedzi .
Ra kona u vha ṱalutshedza , ra dzhena kha zwidodombedzwa zwinzhi . 
Izwi zwo hulesa kha zwitshavha , na uri zwi huvhadzisa avho vho pomokwaho .
Muvhuso wapo sa murangeli : Muvhuso wapo u nga shumisana na maṅwe masia a muvhuso u wana vhukoni kha mikaṋo ya vhupo ha masipala .
Adzhenda ya 2063 ndi muhanga wa maano wa tshanduko ya matshilisano a ikonomi ya dzhango kha miṅwaha i ḓaho ya 50 .
Nga nṱhani ha tshivhalo tsha zwino , tshi songo ganḓiswaho , u wana mutevhe u ra afho nṱha a zwi nga kateli mashumele oṱhe a Tiger Brands ya Gauteng . 
U guma kha R1 124 nga muṱa nga ṅwaha
Vho vha vho sokou fhumula nahone vha fhedza vha iswa sibadela . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa mupeleṱo wa maipfi na zwine a amba
Muṱangano uyu u ḓo topola : ṱhoḓisiso ya dzitshakhatshakha na zwipikwa zwa vhutumbuli khathihi na ṱhoḓea kha sisiṱeme ya vhutumbuli ha lushaka u itela u swikelela zwipikwa zwa mveledziso zwa matshelo , nga maanḓa hu tshi itelwa miṱa ya vhalimi na zwitshavha zwi tambulaho .
u kunakisa na nḓisedzo ya tshampungane
Senthara yo kunga vhunzhi ha vhathu vha re dzikhasiṱama kha tshigwada na u fhira izwo . 
U simiwa ha Mulayotibe zwi ḓo khwinisa kushumele na mbonalo ya nḓowetshumo ya zwikepe , ine ya vha na maanḓa a mbambadzo ya dzitshaka na ikonomi ya dzitshaka .
u thoṅwa ha sisiteme ya u renga kana u wana zwithu kha mabindu maṱuku , a vhukati na maṱukusa ; na u vha na sisiteme yo dzhenelelaho ya u vhona uri tshifhinga tsha maḓuvha a 30 tshi a ṱhonifhiwa nahone nga tshumiso ya Small Enterprises Development Agency .
Hu khou dzinginywa uri khanedzano dzi elanaho na u maitele a u sedzuluswa dzi tea u ḓiswa nga u tou ṅwalwa u ya kha muofisiri wa u vhalela , ane a tea u dzhia tsheo ya uri ndi nnyi ane a tea u shumana na khanedzano . 
Masipala muṅwe na muṅwe u fanela u lwela u swikela ndivhotiwa idzi u ya nga ha masheleni awo na maanḓa a ndangulo e wa ṋewa .
Mishumo ya lushaka ndi u ṱalutshedza uri ndi tshumelo dzi fhio na uri ndi zwitandadi zwifhi zwi ṱoḓeaho . 
Mapfura a ndeme a bveledzwa nga ngona dza vhulimi ha maanḓa na uri zwenezwo dzo tea kha vhabveledzi vhaṱuku , tenda ha vha uri vha a wana vhugudisi ho teaho , tshumelo dzo engedzwaho , na thikhedzo ya u kunguwedza . 
Zwa u engedzea kha muthu nga muthihi ha u shumiswa ha mitshelo na miroho zwi tea u sedzeswa . 
Tshitendeledzi tsha pulane / zwi re ngomu / u pulana malugana na CBP
Mafhedziseloni , muhasho u ḓo tea u vhona uri hu khou vha na ndango yo khwaṱhaho ya vhulwadze ha dali khathihi na malwadze a wanalaho maḓini , arali malwadze aya a tshi nga dovha hafhu a swika kha tshikalo tsha tshiwo . 
c ) Thasululo dza Khoro
Tshikate tsha wuḽuya u luka Tshifhuṱabibi tshithihi kana luḓaraṱa lwa u vhofha Maṱo , mulomo na milenzhe zwi no bva kha siaṱari ḽa zwigeriwa
Hezwi zwi ikalo tsho tendelwaho tsha lushaka a tshiho. n lushakae ane aa u vha engedzela maiso , u vhuelwa na mi mishumo ngeno i tshi khou thusedza kha puḽane dza themamveledziso ya Muvhuso .
Sisiṱeme ya Vundu ya Khombo yo bveledzwa u ya phanḓa , nahone mivhigo ya u tou thoma ya tsaukanyo ya tsireledzeo magodoni yo bveledzwa . 
12.1 Olani mutalo ni vhambedze mathomele na mafhedzisele a mafhungo .
Dza khuza dzi tshi lidza na mavuvuzeḽa .
Vhathu vha dovha hafhu vha fanyisa phambano ya vhathu na phambano u ya nga mbeu kana vhukale ha vhathu .
Hune muthu a hola muholo u theliswaho ngeno u sa kokodzwi mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana .
Nga nnḓa ha vha si vhanzhi , vhana vha thomaho mabuḓo avho a tshikolo a vha ngo kavhiwa nga HIV . 
u vha na vhuṱanzi ha uri hu na vhulangi ho khwaṱhaho vhu ngaho ha ḽinwalo la thendelo ya u shumisa maḓi .
Tshumelo dza Vhathu
U sedzulusa hafhu tshifhinga tshoṱhe hu na muhumbulo wa u khwinisa .
Khomishinari wa Lushaka o shumisa hafhu tshikhala u saina Memorandamu wa u Pfesesana na Australia , wa u shumisana kha mashumele kha masia a vhugevhenga vhu pfukaho mikano , u ṋekana vhusevhi na u fhaṱa khaphasithi . 
1 / 4 B Tsaukanyo ya zwa vhupo
Mahaya ane a tea nyimele ya mutsho muṅwe na muṅwe
Musi nyendedzi dza dzhinerikhi na ngona dzi tshi fana kha khwiniso ya u vhuedzedza kha vhuimo ha vhukuma na nyimele dza mvusuludzo , dziṅwe phambano dzi hone , nga maanḓa dzi elanaho na maitele a vhushelamulenzhe , ndingo ya vhupo , na mathomo a mushumo . 
Khabinethe
Mbetshelwa dza khethekanyo iyi adzi nga shumi kha zwo sumbedzwaho kha mbekanganyamushumo yo hwalwaho nga mbekanyamushumo yo hwalaho siginaḽa i no kho imelelaho tshiitei tsha mitambo . 
Mukaputeni vho ṱalutshedza muthu we a ṋea ndaela idzi sa munna wa mutshena , ane a vha na phetsho ya ḽiṱo tshena . 
I ḓo konisa hafhu Afrika Tshipembe ḽi dzhielwe nṱha kha u swikelela maraga wa Mbumbano ya Yuropa u itela zwibvledzwa zwa vhulimi zwa fhambanaho u fana na swigiri , ethanol , veine , vhureakhovhe na mitshelo .
Ndivho ya wekishopho ho vha u ita uri vhashumi vha pfesesezwi zwavhuḓi zwi lavhelelwaho kha vho na uri ndi mishumo ifhio ine vha tea u ita u itela u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo , zwine zwa ḓo vhona uri hu na ndondolo ya khasiṱama ya maṱhakheni na zwezwo . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha vhathu vhoṱhe uri vha shumisane kha u vhona uri themamveledziso ya vhuendi ha shango i vhuedza vhathu vhoṱhe na u ṱuṱuwedza vhashumisi vha bada uri vha vhe na vhuḓifhinduleli khathihi na u shumisa tsireledzo ya badani sa tshipiḓa tsha vhutshilo havho ha ḓuvha na ḓuvha .
Tshumelo dza zwa maṋo
d ) Vho Penelope Anne Beck ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Ndi ngoho uri nga u ṱanganyiswa ha masipala yapo , kana ya ndaulo ya vharema ya kale uya kha ya ndaulo yapo ya vhatshena , rivha na u fhandekana vhukati ha nungo na khaedu dzine vhathu vha ṱangana nadzo . 
Vhudzulo ha vhathu ha tshifhinga tshiḓaho na zwikhala zwa mveledziso ya ikonomi zwi tea u sedzesa khorido dza mishumo na madungo a re tsini kana o ṱumanaho na senthara khulwane dza nyaluwo ; 
Thuso dza ndeme dzi katela vhurangeli ha u khwinisa zwikhala zwa vhulanguli , mveledziso ya zwishumiswa na u thomiwa ha ndalukano nzudzanywa dza vhagudisi . 
I rangela phanḓa khonadzeo na u dodombedza ḽiga ḽa thandela kha mutevheṱhandu wa thandela . 
4.2 . Muphuresidennde vha ḓo ṋea mulaedza nga Ḓuvha ḽa Vhufa ngei Vleifontein Makhado kha ḽa Limpopo nga dzi 24 Khubvumedzi 2015 .
Ḽi ṅwaleni kha mutalo . . mulindi . holo .
A hu na mushumo kha oda wo no thomaho na uri nga kuvhonele kwa Vundu , hu tou vha na zwiṱuku , kana a hu na khonadzeo ya uri mushumo u khou thomiwa nga tshifhinga tshi pfeseseaho ; 
Ṱhanzi dze dza shumisa vhuendi ha zwiendedzi dzo ri vhudza nga ha vhukonḓi vhuhulwane ha u swikelela tshitediamu . 
Ri tea u vha na milayo i fanaho i kovhelaniho na u shumiswa u lingana nga vhoṱhe , hu si nga nyofho kana u dzhia sia . 
Zwigwevho zwo itwaho zwo vha zwa miṅwedzi ya fumi dzhele , miṅwaha miṋa , na ṅwaha muthihi .
Vhashumisi vha nga shumisa mafhungo nga u funa , tenda vha sumbedza uri Stats SA ndi tshiko tsha data ya mutheo misi yoṱhe vha tshi tshimbidza , u shumisa , u anḓadza kana kovhela data , na u dovha vha sumbedzisa uri kushumisele kwo teaho na musaukanyo ( hune zwa shuma ) zwo bva kha kutshimbidzele kwavho kwa data . 
Khumbelo dzi nga dzhia vhage nna uya kha dza rathi .
Sekithara ya zwa migodi i dzula i thikho ya ikonomi ya Afrika Tshipembe ine ya ṋetshedza phesenthe dza malo kha Zwibveledzwa Guṱe ( GDP ) zwa shango , i thola vhathu vha swikaho 460 000 , na uri i wana mbadelo ya thengiselano ya nnḓa .
Ndi afhio madzangano a tshitshavha kana mihasho ya masipala ine ra tea u i ramba u ita mukumedzo kha komiti ya wadi kana miṱangano ya vhukhethoni ?
Whale Hall khulwane dzi na maṱano adzo ane a nga vha a one a takadzaho kha oṱhe . 
Zwo nambatedzwaho afha ndi uri thememveledziso ya ICT a i na maanḓa fhethu ha zwa ḓivhashango hune vhunzhi ha vhadzulapo vha dzula nga nṱhani ha nzulele ya kale yo itwaho . 
3 . Ḓuvha ḽa Vhuendelamashango ha Ḽifhasi
Lists I na II dzi shumiswa sa tsumbo dza u sedza uri muiti wa khumbelo o ṋekana nga zwoṱhe zwi ṱo ḓeaho .
U vhona uri data dzoṱhe dzi na ṱhalutshedzo ya tshitandadi na uri i kuvhanganywa hu tshi shumiswa zwishumiswa zwa tshitandadi . 
- lavhelesa kana u sedza zwine zwa khou bvelela na u dzhia vhukando kha nyito dza khombo ?
Vhagudi na vhagudisi vha na malwadzephirela , hu tshi katela tshifumbu , mawi , Rubeḽa , maruḓa na tshikwaikwai vha fanela u ya ha dokotela na u sa ya tshikoloni u swikela vha tshi pfa vho fhola kana vha khwine . 
U shumisa madzina na masala nga ngona kha u ṅwala , musi a tshi khou thusiwa sa : nṋe , iwe / inwi , tshone , ene .
Khethekanyo ya malaṱwa ndi nḓila ya khwinisa ya u fhungudza mbadelo dza u bvisa tshikafhadzo na u laṱwa ha malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili na u fhungudza khovhakhombo kha mupo mutakalo na mupo . 
Arali vha kundelwa u wana ṱhanziela hei :
Zwitatamennde zwoṱhe zwa masheleni zwi bvisela khagala mbekanyamaitele dza muvhalelano dze dza shumiswa . 
Tshivhalo tsha vhathu vha tshilaho kha vhushaka uhu tsho , fhedzi , engedzea ḽifhasini nga vhuphara na fhano Afrika Tshipembe . 
Zwiṅwe zwazwo zwi nga kha ḓi ṱoḓa u thuthwa .
Tenda hu na u fhambana na ḽevele dza mbuelo dza zwigwada zwo fhambanaho zwa tshitshavha , tshikhala vhukati ha phurofaiḽi dza u renga na vhathetshelesi tshi ḓo dzula tshi hone . 
Nga maanḓa , mphomali dza themamveledziso dzo fhambanaho na mugaganyagwama wa pfuma u aluwaho zwo pikwaho u takula mveledziso ya ikonomi na vhupo ha mahayani ha mavundu na mimasipala . 
2.3 . Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Khonferentsi ya Vhudavhidzani ha Radio ha Ḽifhasi ( WRC-15 ) Milayo yo Fhelaho , Phalamenndeni u itela u khwaṱhisedzwa , u ya nga Tshiteṅwa 231(2) tsha Ndayotewa .
U vhala na u fhindula nga vhuronwane kha vhurendi
India na China vhuvhili hao o dzudza nyaluwo ya ikonomi yavhuḓi naho hu na uri ho vha hu na risesheni ya ḽifhasi nga u angaredza wonouḽa ṅwaha . 
Vhaholefhali vha nga vha ngweṋa ( dzitshampiyoni ) ?
Kha iṅwe ḽeveḽe , u shumisana ha mbekanyamaitele dza dzitshaka na tshumisano zwi ṱoḓa u khwaṱhiswa uri mashango a re miraḓo a ambe nga ipfi ḽithihi u itela mbuelo dza khwine kha zwikhala zwa dzitshaka . 
4.3.1 Ṱhoḓea dza u linga ha fomaḽa kha Luambo lwa Hayani
Naho vha GCIS vha tshi nga ṋekedza mafhungo a vhashumisi kha vhaṋetshedzatshumelo vhane vha fara mafhungo u itela vhone , kanzhi a vha nga ḓo kovhelana mafhungo na vhathu vha vhuraru kana zwiṅwe zwiimiswa zwa nnyi na nnyi u itela ndivho dza sekondari kana dzi sa elani nga nnḓani ha musi zwo bviselwa khagala musi a tshi kuvhanganywa . 
Kha vha fhedzise mutevhe wa zwine zwa fanela u sedzuluswa vha vhambedze phindulo dzavho na nyimela ya vhone vhaṋe .
Zwoṱhe zwi ḓo bva kha vhuḓiimiseli hashu U KOVHELANA sa LUSHAKA LUTHIHI .
Nga nnḓa ha musi masipala a tshi kona u wana zwiko zwine zwa ṱoḓea zwa vhathu nga ṋama kana zwa thekhinolodzhi ya mafhungotsivhudzi , hezwi zwi ḓo ṱoḓa thikhedzo ya vhaḓisedzi vha tshumelo dza risetshe ya vhungafhani , vha no nga sa madzangano a risetshe dza makete / kutshilele .
U vhona uri sisiṱeme ya muthelo i kwao nahone i na ndinganyiselo , Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe i khou engedza ndaṱiso kha avho vha sa khou badela mukovhe kwao wavho wa muthelo . 
Mushumo wa muongi : Muongi u na mushumo wa ndeme kha maga oṱhe a mbueledzo vhuongeloni na u vhona uri hu na ndondolo yo eḓanaho ya mulwadze na muṱa . 
5.7. Khabinethe i fhirisela ndiliso zwi tshi bva mbiluni kha muṱa wa Vho Naidoo nga murahu ha u fhira fhano shangoni ha Vho Kumaran Naidoo .
U shuma na / nga mafhungo : tshivhumbeo tsha fhungo ; tshaka dza mafhungo ; zwifhinga ; tshitatamennde ; ḽitatathino ; mirero
Khumbelo dzo fhiriselwa phanḓa u itela u tendela khoro uri muhumbeli a faile zwirumelwa zwo ṅwalwaho . 
Zwi shuma fhedzi kha vhaunḓiwa vha re fhasi ha miṅwaha ya malo , thiroma yo ṋaṋaho na marinini a kwameaho a vhuraru 100% ya mutengo wa Tshikimu
ṱhohopfareli ya muṱa / haya
Tshumelo idzi dza vundu dzi ṋetshedza , kha zwiṅwe , u rengwa na u phaḓaladzwa ha vhukati ha matheriala wa ḽaiburari wo shumiswa nga zwivhumbeo zwoṱhe u ya kha dziḽaiburari . 
Wanani zwitopo kana zwiṱitshi fhethu ha nṱhesa hu swikeleleaho . 
U amba / wa ṋea mihumbulo nga nḓila ya vhudzivha nga ha nyito / ndivho / tshiitisi / vhuvha / mahumbulwa / masiandaitwa . . .
U ṱhukukanya mafhungo o ambiwaho nga tshifhinga tsha orala a tshi ya kha ipfi ḽithihi hu tshi shumiswa maipfi a madungo a no fana u thoma , ( tsumbo ; Tshilidzi - ndi - mutukana )
Tsedzuluso dza kushumele dza ṅwaha - khoro i fanela u vhiga kha Komiti ya Wadi na zwitshavha nga ha mugaganyagwama wavho na ndivhotiwa dza kushumele .
U shumiselwa
Hune ha tshimbilelana na vhushaka vhukati ha vhupo ho tou fhaṱiwaho na mbonalo ya shango ya mupo . 
Ezwi zwi ṋea tshikhala tsha uri shango ḽi tandulule khonadzeo dza u bveledza nḓowetshumo ya u bveledza yapo u ita mushumo muhulwane nga maanḓa , u ya nga u shela mulenzhe ha ikonomi yaḽo khathihi na ndinganelo na u katelwa ha vhathu vhe vha vha vho siwa nnḓa . 
Savei ya ḽiṱaretsha yo dzumbulula zwi tevhelaho sa zwivhangi zwo ḓoweleaho kha u sengulusa mashumele a u dzhenelela ha tshikwama kha mvelelo dzo ḓi sendekaho ngatsho : 
Khoro i tea u topola zwigwada izwo zwine fhethu hazwo ha madzangalelo ha elana tshoṱhe na fhethu ha kushumele kwa ndeme kwa wadi .
Ro tendela vho na u vhofholowa ha dzisenthara u shumisa sisiṱeme yo fhambanaho nahone yo teaho vhukuma u itela u khwaṱhisedza uri tshifhinga tshoṱhe hu na zwileludzi zwo linganaho zwa tsireledzo na tshumelo kha senthara dzoṱhe . 
A Ya lebula ṱhukhu nthihi B Ya lebula ṱhukhu mbili C Ya lebula ṱhukhu tharu
U sudzuluwa ha u mona : u somba , u dzungudza tshanḓa na u kotamela thungo dzo fhambanaho
Masipala u na tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha nyambedzano tshi tshimbilelanaho na Sisiteme ya Nyambedzano ya Muvhuso Wapo . 
Ṋamusi ri khou pembela ngauri gabelo ḽo tsiruwa , u bva tshe mbofholowo ya ḓa na vhunzhi ha zwikhala kah vhathu vhashu . 
Sa sekithara ya nnyi na nnyi yo bveledzwa , zwa zwino dzangalelo ḽo gonya kha u monithara na u asesa , nahone ngamaanḓamaanḓa kha ndangulo ya mashumele . 
Shumisani ṱhaluso ya theori kha mishumo ya thero iyi . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Mbadelo i ḓo vhalelwa u ya murahu kha mbadelo ya dzigoloi dzine ḽaisentsi dza hone dzo fhelelwa nga tshifhinga kana a dzo ngo vusuludzwa .
Tshenzhelo ya ṅwaha muthihi ya kha vhupo ha ndangulo ya ndaka i ḓo vha ine ya ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
Ndi khou ya fhethu hu re buḽoko mbili thungo ya devhula na buḽoko nthihi thungo ya vhubvaḓuvha .
1.6. Khabinethe i isa mulaedza wa thikhedzo kha masole a Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afurika Tshipembe vhe vha rumelwa ngei kha Riphabuḽiki ya Dimokirasi ya Congo lwa tshifhinga tsha u bva dzi 13 Fulwi 2013 u swika dzi 31 Ṱhafamuhwe 2014 .
Musi ri tshi vhona mapholisa vhukhakhi , ri tea u dzhiela nṱha usa fhedza ri tshi khou vha dzhiela mannḓa ra khoḓa pfudzungule dzire kha tshitshavha tshashu .
Zwithu zwa ndeme zwashu zwo itwa nga izwo zwine ra zwi funa na u zwi farelela vhukuma . 
Muvhuso wo ḓikumedzela kha u khwinisa mupo wa vhulanguli , u fhungudza ṱhahelelo ya zwikili na u engedza mbekanyamushumo dza vhubindudzi ha themamveledziso sa tshipiḓa tsha u bvisa zwithivheli zwa nyaluwo .
Tshifhaṱo itshi tshi na vhuṱumani na Phalamennde vhu ne ha bva kule .
Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo wo ṋethsedza thikhedzo ya 100kw ya tshivhaswa tsha sele isa dzinginyei tshine tsha tshimbila kha puḽatinamu na gese ya mupo ye ya dzhenisiwa kha ofisi dza Nnḓu ya zwa Migodi ngei Johannesburg .
Musi hu tshi khou khwiniswa ikonomi yo fhambanaho , masipala wo livhana na khaedu khulwane ya mveledziso ya tshifhinga tshiḓaho , ine ya nga ṋea mutsiko mvelaphanḓa i sa nyeṱhi ya masipala ya tshifhinga tshilapfu . 
Mbadelo iyi i khethekanywa ya bva zwipiḓa , tshipiḓa tsho faranaho na tshipiḓa khethekanywaho kha ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Vhudavhidzani vhu vhuedzaho
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u languli kana u themendela zwi re ngomu , milaedza kana mafhungo maṅwe na maṅwe ane a wanala kha Tshumelo ya Vhudavhidzano iṅwe na iṅwe , nga zwenezwo Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u hana vhuḓifhinduleli vhuṅwe na vhuṅwe zwi tshi elana na Tshumelo dza Vhudavhidzani na zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwo bveledzwaho nga u shela mulenzhe havho kha Tshumelo ya Vhudavhidzani . 
Hu na tsumbo ḽifhasi ḽoṱhe dza thendelano dzavhuḓi dzo livhiswaho kha u tandulula khuḓano dza mabulayo dze dza vhonala dzi sa nga koni u konḓelelwa na nga murahu ha tshifhinga tsha matshilo a vhabveladzamulalo . 
2 . Memorandamu kana Sumbanḓila ya kuvhudzisele ( Memoranda or answering guidelines )
Muvhuso wo ṱoka madennde mavhili u itela u tshimbidza zwa u ḓiṅwalisa kha avho vhe vha lozwa maṅwalo a vhutsireledzi na uri holo nṋa dzo vulelwa u dzula avho vha si na madzulo , hune zwithu zwa ndeme zwi ngaho maḓi na zwiputo zwa zwiḽiwa zwi khou ṋetshedziwa .
Mushumo wa u ranga phanḓa wa mihasho u na sia ḽa tshiṱirathedzhi ḽa ndeme ngauri u dovha wa katela u konanya na u ṱanganyiswa ha zwithu zwa ndeme zwine zwa wela nga nnḓa ha sia ḽa zwino ḽa ṱhuṱhuwedzo . 
Mahoro aya a ḓo kona u dzhena kha data ya tshidzumbe ine ya topola vhone nga dzina . 
Nga u ḽekitshara na u ṱola ho teaho vha shumela tshitshavha kha khaphasithi dzo fhambanaho . 
Tshaka tsha mbuno dzine nga nḓowelo dza vhigwa nga ha masia aya dzi anzela u katela : 
Kha vha sumbedze tshivhalo tsha miṅwedzi kha ḓiresi ya fhethu ha vhudzulo yo ṋetshedzwaho : 
6.6. Tshiimiswa tsha Afurika Tshipembe tsha Midia ya Eḽekiṱhironiki tsha Lushaka ( NEMISA )
Vha nga kona u ita vhusetshi ha ntha nga u khetha muratho wa Vhusethi ha ntha .
Kusedzele ukwu kwa tshiṱirathedzhi kwo itelwa u ḓisa mishumo i dzhenelelaho kha mveledziso yoṱhe ya vhupo i vhuedzaho vhathu vhoṱhe .
U thetshelesa vhaṅwe
U shaea ha ndangulo ya kushumiselwe kwa mavu na u pulana zwo vhanga uri hu vhe na u shumisa mavu nga nḓila ya ad hoc na u ḓibandutshedza ha vhadzuli .
U sedza zwiṱuku ha phimo ya u shaea ha mishumo Afrika Tshipembe , yo vhambedzwa na phimo dza mashango a ḽifhasi a bvelaho phanḓa o vhalaho , i sumbedza uri shango ḽi na phimo ya u shaea ha mishumo ya nṱha musi ḽi tshi vhambedzwa na maṅwe . 
Hu na dziṅwe akhaunthu dza muvhuso dzi dza tou vha akhaunthu dza thandela yo lambedzwaho nga dona fhedzi dzine a dzi vhambedzwi tshifhinga tshoṱhe . 
U swika zwino vhunzhi ha zwitshavha zwa mahayani , a vha na tswikelelo kha zwishumiswa zwa ICT u tou fana na inthanethe hu uri izwi zwi swikisa kha kudzhenele kha zwithu kwo ṱanganelaho nahone hu na u katela zwithu u ya kha u dzhenelela thwii nga mihasho yoṱhe wa vundu na wa lushaka . 
Naho zwo ralo , a vhakoni u humbula nga ha tshiitisi tshiṅwe na tshiṅwe tsho khwaṱhaho uri ndi ngani khaṱhulo iṅwe na iṅwe i tshi tea u vha ya khombekhombe . 
Zwa u vhalela ngazwo
khophi dzo sethifayiwaho dza maṅwe maṅwalwa , a nga ho sa bugundaula , yavho na dza miraḓo ya muṱa wavho .
pfa na u vhonwa )
Ndi zwa ndeme u humbula tshikalo tshavho tshavhuḓisa tsha ' peak flow ' musi asima yavho i tshi khou langiwa zwavhuḓi .
Amerika ḽo dzula ḽi sa dzinginyiswi kha datumu yaḽo ye ḽa i ḓivhadza lwa tshifhinga tshilapfu naho hu na dziaphiḽi nga vhunzhi ha vhaluvhisi , hu tshi katelwa vhaṅwe vha vhalambedzi navho , uri vha dzi litshe . 
Vhaofisiri vha Vhushaka ha zwa Vhashumi na vhone vho bveledza manyuwaḽa na u ṋekedza vhugudisi kha minidzhere na vhaofisiri vha vhushaka ha zwa vhashumi . 
8.5 Afrika Tshipembe ḽi khou pembelela Ṅwedzi wa Afrika fhasi ha thero : U Fhaṱa Afrika ḽa Khwine na Ḽifhasi ḽa Khwine .
Ndeme yavhuḓi ya tshikalo tsha u tsa na u gonya na diphosithi dza vhusiku na zwiimiswa zwa tshikolodo ndi ndeme dzadzo dzine dza dzi hwala . 
Khoudu ya Vhuḓifari ya Bannga i amba uri bannga dzi nga kona fhedzi u vha kwama u itela ndivho dza thengiso ya khiredithi vhukati ha : 
Vhashelamulenzhe
U pulanela na u ṅwala tshiṱori hu tshi shumiswa ndugiselamushumo i sa dini .
Khovhe ya dzheḽi ya kongonyala i tshi fhira .
Khovhe yo ḽingedza nga maanḓa u ponyoka. "
Bada dza ha masipala
Zwi na ndeme uri hu wanale u pfesesa malugana na vhudzivha ha tshanduko , ine ya nga konadzea kha zwishanduki zwenezwi , u itela uri hu dizainiwe netiweke i no ḓo ṱanganedza tshanduko dzo raloho . 
Tshikimu tshi swikisa mbonalo ya dzinnḓu na khetho ya nyolo kha gumofulu nga u tendela miṱa ya kha vhupo ha mahayani uri i dzhenelele kha zwa vhupulani , nyolo na vhufhaṱi ha yunithi dza dzinnḓu nga u shumisa matheriaḽa a u fhaṱa a ṱavhanyedzaho . 
Mivhuso yapo , sa wone muvhuso wa tsinisa na vhathu na zwitshavha zwapo , ndi one madzhendedzi a re na maanḓa khathihi na zwiḓisatshanduko khathihi na u pfumbisa zwithu . 
Dzi katela 2 x 2D zwikene zwa ultrasound nga vhuimana zwa 100% ya mutengo wa Tshikimu
U ita nyambedzano nga ha muhumbulo muhulwane
Muvhuso u ita khuwelelo hafhu kha zwitshavha na vharangaphanḓa u ṱahisa mafhungo nga kha fhethu ho teaho he ha itelwa u konadzeisa nyambedzano .
Zwi si zwavhuḓi ndi u vha khomboni hayo kha ha u vhanga tshinyadzo nga tshifhinga tsha u dzheniswa na u vhuedzedzwa . 
Musi vha tshi ḓisa mbilaelo , Tshikimu tshi ḓo fhindula hu saathu fhela awara dza 48 vho i wana .
Vhunzhi ha mushumo wa ṅwaha wo vha wo ḓisendeka nga thandela , hu na u khwinisea huhulwane kha zwikili zwa ndangulo ya thandela ya tshiṱafu . 
U nwalisela tshumiso ya madi
Vhunga zwine ra funzwa e ______________ .
Uri ri a badela mbilo kana ri badela vhugai zwi ḓo bva kha Milayo ya Tshikimu .
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : U vhala ( orala na / kananḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
Ndi nga kha hezwi nahone ho sedzwa gomelelo ḽo ḓineaho maanḓa shangoni ḽashu , hune Tshigwada tsha Afrika Tshipembe tshi a ṱuṱuwedzea u shela mulenzhe kha u kulumaga milambo , miedzi na maroroma nga dzi 18 Fulwana , sa tshipiḓa tsha nyito dza ṅwaha dza Ḓuvha ḽa Vho Mandela Afrika Tshipembe .
Sa musi zwo sumbedza kha khethekanyo yo fhiraho , u vanganya zwavhuḓi tshumiso ya mavu na vhuendedzi ha nnyi na nnyi hu a konadzea musi ho dzheniswa vhuendedzi ha nnyi na nnyi kha u pulanela vhudzulo ha vhathu . 
Madzhini wa mumagi na murengi i vha i si yavhuḓi nga hetshi tshifhinga . 
Mbudziso ya vhuvhili i ṋea muvhudzisi u tendisea ha phindulo ya u thoma , ya u thoma i wana zwine mbudziso ya vhuvhili ya ḓo dzumbulula zwone .
KHETHEKANYO YA 2 : U ḒIVHADZA NYAMBO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2.1 Nyambo kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2.2 Ndivhotiwa dza u guda nyambo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 2.3 Nyangaredzo ya kharikhuḽamu ya Nyambo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
Zwigwada zwa saintsi zwo fhambanaho zwi nga vha na zwiṅwe zwine zwa fana ngazwo nga nnḓa ha ndayo dza mutheo dzi si gathi dzo bulwaho afho nṱha . 
Zwiṅwe-vho
Afrika Tshipembe ḽo no vha fhethu hune ha nangwa nga dzitshakha .
HU SHUMISWA NGA MUHASHO
Batho Pele ndi maipfi a Sesotho ane amba uri ' Vhathu Phanda ' , a khwaṱhisedza uri tshumelo ya muvhuso i ye vhathuni vhoṱhe vha Afurika Tshipembe .
Hezwi zwi dovha zwa dzhiela nṱha uri vhugevhenga na khakhathi ha tou vha mafhungo a vhutsireledzi fhedzi , fhedzi a na masiandoitwa na midzi yo ṱokaho kha ikonomi na zwa matshilisano .
Fhedzi musi ṅwana o no lumulwa , tshitshavha tshi lavhelela vhafumakadzi u ḽisa vhana zwiḽiwa sa izwi u mushumo wavho .
Nga maanḓa vhafumakadzi vha ḓo wana izwi zwi sa ṱanganedzei nahone tshidzidzivhadzi tshi tea u sa tsha iswa phanḓa ha dzhielwa nṱha ḽiṅwe dzilafho . 
Muzika ri u thetshelesa nga nḓevhe .
Khuḓano ndi mini ?
Saizi dza vhuongelo u ya nga Milayo yo kandiswaho u ya nga Mulayo wa Mutakalo wa Lushaka ndi : 
Hezwi zwi katela u khwinisa nyaluwo ya ḽifhasi , u dzikisa mitengo ya zwibveledzwa , nyimele dza kilima dza khwine , ṋetshedzo ya muḓagasi i fhulufheleaho na phungudzeo kha u sa dzudzanyea ha vhushaka ha vhashumi .
Ri ita themendelo dzo khetheaho ro sedzesa kha thikhedzo yavhuḓi ya zwikolo , nḓisedzo ya zwithu zwa ndeme zwa pfunzo yavhuḓi na u ela zwithu zwa vhukuma .
Khakhululo dza zwiimiswa na dza ikonomi ṱhukhu ndi dza ndeme kha u rembulusa zwithivheli zwa zwivhumbeo kha u dzhia vhashumi kha ikonomi . 
Tshandukiso kha maga a laisentsi ya muthu i nga itwa fhedzi arali hu tshi khou shandukiswa maga a laisentsi dzothe dzine dza fana dzine dza shumisa madi mathihi kana a no bva zwikoni zwithihi .
Awara dza tshitshavha ndi : Muswumbuluwo - Ḽavhu ṱanu , 08:30 - 12:30 .
U renda tshirendo
Vhadzuli vha tshitshavha tshikene vha dzhia tsheo nga lushaka lwa mushumo une wa ṱoḓea na u dzhia sa wa ndeme nga u ralo . 
Vhathu vhoṱhe vho buliwa kha Atikiḽi II vha ḓo vha na pfanelo ya u dzhena nga ngomu na u bva Afrika Tshipembe , a hu na tshithithisi tshine tsha ḓo hweswa kha mitshimbilo yavho u bva na u vhuya kha vhupo ha Samithi . 
Tsenguluso nga tshigwada tsha thekiniki dzi sumbedza uri mbadelo dza zwiendedzi zwi faraho nyendo ndapfu , fhedzi mbadelo dza mitengo ya henefho tsini dzo fhambana nahone dzi a konḓa u dzi sedzulusa . 
Nḓowetshumo ya muzika na yone yo xelelwa nga vhaimbi vha góspel zwenezwino , Vho Sifiso Ncwane na Vho Lundi Tyamara , na muimbi wa maskandi Vho Nganeziyamfisa .
Maga a u dzhenelela ane a nga sa eneo a ḓo katela u dzhia vhukando ho khwaṱhaho na u dzhia tsheo kha milandu yo vhigwaho ya vhuaḓa ya vhaṅwe Vhaofisiri kha vhuimo hapo . 
Zwiḽiwa zwe nda ḽa mulovha
Zwi fanela u buliwa uri khamphani kana muṋetshedzi wa tshumelo u na vhuḓifhinduleli ha ndozwo dziṅwe na dziṅwe kha na pwashwa ho bvelelaho nga tshifhinga tsha tshine a ḓo vha a khou shuma kha vhupo honoho . 
Heyi milayo ya u ṱola zwa tsireledzo i ṋetshedza mutheo wa u ṱalusa nḓivho ya zwa vhutsireledzi ya muthu kana muraḓo . 
Miraḓo ya muvhili : u imba nyimbo kana u renda zwidade musi hu tshi kwamiwa miraḓo ya muvhili yo fhambanaho sa u kwama magona , zwikunwe , ningo , ṱhoho , nḓevhe na nz .
mavu na zwifhaṱo
U dudedza ipfi : u bveledza u amba ( meme , lulimi , ṱhaha ) nga mitambo ya u humbulela .
U dzhiela nṱha zwilinganyo zwa tsireledzo na vhutsireledzi kha mveledziso dzoṱhe . 
Miṱangano ya u vhiga murahu yo farwaho
Mbudziso : Naa miraḓo ya komiti dza wadi I a badelwa tshumelo dzayo ?
Nga 2012 , tshivhalo itsho tsho engedzea u ya kha 13 miḽioni .
Mutsiko u elanaho na vhuendi u nga vhanga uri zwipuka zwi lwale . 
1.11. Ṅwedzi wa Pfanelo dza Vhathu u ḓo pembelewa fhasi ha thero ine yari : " U pembelela miṅwaha ya 20 ya u shandukisa matshilo a vhathu nga kha pfanelo dza vhathu " .
Fhungodavhitsinde : tsumbo , Ndo dalela Masuwa .
Mukhantseḽara u kumedza manweledzo a pulane ya komiti .
Maḓadzisi a tshifhinga : tsumbo , mulovha , matshelo , mahoḽa ( tsumbo , Mahoḽa ro ḓiphina nga mitambo ya bola )
Nga kha mushumo washu wa vhulavhelesi , vhushumeli vhu tea u ita uri muhasho muṅwe na muṅwe une wa tea u ṋekedza tshumelo u vhe na vhuḓifhinduleli vhu itaho uri vhutshilo ha vhafumakadzi vhu vhe ha khwiṋe . 
- Naa vho ṋetshedzwa zwithu zwa u tsireledza dzinḓevhe nahone zwi a ambariwa fhethu hune ha vha na phosho ?
U shumisa tshivhumbeo na fomethe zwi re zwone
U konisa u topolwa na u vhiga ndaka dzo fhelelwaho nga tshifhinga na dzi sa tsha shuma kha khonadzeo ya u thivha kana u laṱa . 
U valiwa ha dzinḓila mashudumavhi ho ḓisendeka nga mutsho nahone hu nga si kone u dzula ho dzudzanyelwa fhedzi vhudzuloni ha izwo hu itwa lwa tshihaḓu . 
Mbudziso dzo vhigwaho , tsumbo , O mmbudzisa uri ndi nga mini ndo lenga .
Ndeme ya maga a ndingo i ḓo ambedzaniwa nga u shumisa mvelelo dza ndingo dza matshudeni . 
Nga kha u shumisana na vhaimeleli vha vhashumi na sekithara ya migodini , muvhuso una ndivho ya u thoma u sisiteme ya vhuṱoli na vhulavhelesi ine ya ḓo ṋea dzikhamphani dzi re na tsireledzo yavhuḓi na u tevhela milayo ya ndiliso magavhelo .
Kha vha fhedze mushumo nga u rera uri ndi ngani u vhona na u pfa zwi zwa ndeme kha riṋe . 
Nga u shumisa mushonga wa dzheneriki , mbuelo dzavho dza mushonga dzi ḓo fhedza tshifhinga tshilapfu .
Vhuimo ha tshumelo ho fhambana vhukati ha vhupo ho fhambanaho nahone vhathu vhanzhi , nga maanḓa vhe vha vha vha tshi shaya kale , vhe vha vha vho siiwa vha si na tshumelo dzavhuḓi dza ndangulo ya malaṱwa . 
U itela u konisa muhasho u tshi kona u tevhedza mvelelo dzawo dza maimo a nṱha , u sedzesa tshoṱhe ho vha kha maitele a mveledziso ya u wana vhaṋetshedzi vha tshumelo vha nnḓa . 
Khophi tharu dzo gandiswaho dza ndayotewa ya dzangano
Fhedziha , a si zwavhuḓi u sumbedza vidio ya ḽitambwa hu sa athu gudwa nga haḽo , u amba na u tambiwa nga kiḽasi .
Poswo na dzone dzi nga si ḓadzwe nga ṅwambo wa u timatima ha nyelelo ya ndambedzo . 
Nyito dza tshifhinga tshoṱhe ( rothini ) dzi itea nga tshifhinga tshi fanaho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Vhashumisi vha ḽeiza vha kaidza uri mbadelo na vhuṱungu ha u bvisa dzithathu zwo hulesa u fhira mbadelo na vhuṱungu zwa u dzi ola . 
Digirii ya Masiṱasi kha Mutakalo wa Tshitshavha kana Mishonga ya Mutakalo wa Tshitshavha i ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
Mukovhe wa mishumo wo itwaho nga sekhithara ya theshiari u khou aluwa . 
( a ) Muoditha Dzhenerala u tea u ṋewa muvhigo kha Phalamennde ; na uri
Kuḓu , muvhili , tshikhala tsha furaha kana thannge , thannge ya tshivhaswa , tshesi na nzhini ya tshiendedzi tshifhio na tshifhio tshine tsha endedza thukuta dza khombo tshi tea u kwamiswa na mavu nga thambo ya muḓagasi lwa tshoṱhe na nga nḓila i bveledzaho . 
Tshivhumbeo tshi sa fani na tshiṅwe tsha vhupo ha ndaulo ha zwikambi ya ḽa Sweden tsho ḓo fhungudzwa nga ṱhoḓea dza ndaulo dza European Union , nga maanḓa dzi elanaho na tshivhumbeo tsha muṱaṱisano tsha maraga . 
Shango ḽo swika kha ḽiga ḽa tshanduko ya demogirafi hune tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou bebiwa tsha vha tshi tshi khou tsa nahone tshivhalo tsha vhathu tsha vha tsho ima fhethu huthihi .
U vhala vha vhavhili/ u vhala ha mugudi e eṱhe U vhalela nṱha na muṅwe ngae
8.1.4 MAFHUNGO A ZWA MASHELENI
123 vhulaya muthu ) , dziṅanga dzine dza tendelana na vhaṅwe uri vha vhulaye muthu vha bviselwe ( wanele ) miraḓo ya vhathu , na avho vhane vha tou shumisa mushonga fhedzi wo itwaho nga ṋama dza vhathu .
U itela u sumbedza nḓila kudizainelwe kwa thandela dza CBP na u sika mishumoitwa hu tshi shumiswa mafhungotsivhudzi magede a thandela dza IDP dzo teaho dzine dza fanela u thomiwa wadini kana dzine dza ḓo vhuyedza wadi
U ṱalutshedza uri muanewa u shanduka nga nḓilaḓe u bva mathomoni u swika magumoni a tshiṱori .
Musi hu si na mbekanyamushumo dza muvhuso , khamphani dza ole dza dzitshaka khulwane dzo thoma mbekanyamushumo dzadzo dza mveledziso ya tshitshavha . 
23.1. Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mbalombalo dza vhugevhenga dza lushaka dza u bva nga ḽa u 1 Lambamai 2016 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2017 .
Zwithithisi ; ndwevha , bola dzo fhambanaho , bethe yo itwaho nga gurannḓa , nz .
Vhathusedzi vha Mulingo vho tholiwa u itela khwaṱhisedzo ya khwaḽithi ya mabambiri kha vhupo ha u maka vhuṅwe na vhuṅwe . 
u tambudza lwa ikonomi
Musi vhathu vhane vha vha na HIV vha tshi thoma u sumbedza tsumbadwadze , zwi amba uri vhulwadze ho fhirela phanḓa u vha AIDS . 
Vhathu vha shumisaho mabakete a sa femi , kana hu si na zwishumiswa zwi dzhiiwa sa hu sa iswi tshumelo . 
DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi ha koni u dovha a vha rumela muṅwe mushonga u swika a tshi wana mushonga muswa wo randelwaho .
Tshumelo dza masipala dza ndeme dzi ṱalutshedzwa sa idzo tshumelo dzi re dza ndeme kha u khwaṱhisedza ndeme ya vhutshilo vhu ṱanganedzeaho na vhu pfadzaho nahone zwine arali zwi songo ṋekedzwa zwa nga vhea khomboni mutakalo wa nnyi na nnyi , tsireledzo na vhupo ) .
Khaedu ndi u ita uri pfanelo dzi swike kha vhafumakadzi vhoṱhe .
Musi mamaga a tshi vala na mabulasi maṱuku a tshi kundelwa , musi vhathu vha tshi fhelelwa nga mishumo , musi miṱa i tshi konḓelwa u tshila zwi tshi itwa nga u tsa ha miholo , na musi nḓala i tshi dzhena nga vothi , tshirunzi tsha muthu na u tshila zwi vha khomboni . 
Thangela u ṱola na mivhigo khuela ya nga murahu zwo sumbedza vhuṱudzeṱudze fhedzi zwa thusa u engedza tshenzhemo kha vhashumi na vhalanguli nga ha zwiteṅwa zwa ndeme ya data na zwa u ṱola nga u angaredza kathihi na u khwaṱhisedza maga na maitele o thomiwaho nga Khethekanyo ya Ndangulo ya Mafhungo . 
Arali vha tshi khou shumisa fiḽipitshati kha vha ṋee tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe mbudziso mbili .
Musi muṅwali a tshi tou thoma u sumbedza uri tshithu tsho itea hani kana vhuḓiimiseli ndi vhufhio , thevhekano ya tshifhinga i a londotwa , na zwiwo zwa itea nga thevhekano . 
PAJA i ri vhalanguli vha fanela u :
Mvelelo yo lavhelelwaho ya wekishopho ya indakishini ho vha u khwaṱhisedza uri maga a vhukuma oṱhe a khou itwa . 
U itela u engedza vhuhulwane hadzo , u khwinisa tsireledzo , mbuelo na kushumele kwa bada , dzo ḓo khwiniswa u ya kha bada dzi tshimbilaho nga huvhili . 
Nḓowetshumo ya Thekhinikhala na Zwiwo ndi miṅwaha i khou shuma i sa vhonali . 
Roṱhe kha ri vhe vhatsireledzi vha mbofholowo yashu na demokirasi . 
Khulwane na zwiṱori zwo bveledzwaho kha u vhala na vhagudi .
Khumbulelo dzi tevhelaho dzi nga shumiswa kha ngaganyo ya ṱhoḓea ya vhuendi ha tshitshavha kha mudzudzo wa mbuelo ya fhasi zwi tshi bva kha pharamitha dzo vhonalaho Ḓoroboni ya Kapa kha ngudo ya vhuendi ya zwino ya " U ya Phanḓa "  . 
" A hu na demokirasi ya zwa poḽitiki ine i nga bvelela arali vhunzhi ha vhathu vhashu vha tshi kha ḓi vha vhashai , vha si na mavu , na u sa vha hone ha ndavhelelo dza vhutshilo ha khwine .
U itela uri zwi dzule zwi hone lwa tshifhinga tshilapfu , muvhuso u ḓo thoma vhushumisani ha siṱirathedzhi ha mveledziso ya zwikili na mashango ane a ḓo shumisana na riṋe kha Mbekanyamushumo ya U fhaṱa Fulufulu , ngeno hu tshi khou swikiwa zwikili zwapo .
U ya nga mihumbulo yavho vhathu vho vhofholowa u shuma nga hune vha funa kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe . 
U ita mushumo wa ndango kha mishumo yoṱhe na mveledziso ya vhuṋe fhasi ha vhulavhelesi hawe u itela u vhona uri ndivho dza dzangano dzi a swikelwa na u dzhia ḽiga ḽa u khakhulula arali zwo tea . 
Kha tshikalo tshiṱuku dzi ṱumanya zwipiḓa zwa masalela a zwimela zwa sialala . 
Ndango kha bugu dza risithi
Mushululo u nga vhanga u gonya ha vhuṱhogwa kha nyelelo ya fhasi , zwine nga u ralo , u nga dzudzanya phetheni ya u vala ha mulomo . 
Nga maṅwe maipfi , nga u ṱola zwidodombedzwa zwi pfiwaho zwa muungo wa mubulo , ri a kona u vhona zwiṱaluli zwo fhambanaho zwa ndeme zwa mibvumo iyo . 
Nṱhani ha izwo , tshanele idzi dzi si dza tshiofisi dza thengiso dzi ṋekedza mishumo na zwikhala zwa vhubindudzi kha zwikhala zwine zwa nga vha zwi sa dzhielwi nṱha . 
Musaukanyo wa phimo dzo ṋekedzwaho dza u linga u pfadza zwenezwo , hu na ndaedzi yo imaho ngauri kha izwo zwiteṅwa zwihulwane zwo livhanaho na tshandukiso . 
Zwithu zwa ndeme zwa Ndayotewa , zwi re tshirunzi tsha vhathu , ndinganyiso na mbofholowo zwi tea u vha thikho dza tshitatamende tsha tshipikwa tsha tshikolo .
Muhasho wo ḓiimisela u ṱuṱuwedza mvelele ya u guda nga kha u ṋetshedza basari vhashumi vha nga ngomu . 
Ho ṱanganedzwa mbilaelo nnzhi u fhirisa tshivhalo tsho vhewaho . 
Ndi nga ri a nga vha e tsini na u ...
kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza
Mufariwa o vhila uri o tambudzwa na uri muofisiri o bula maipfi a khethululo khae . 
Dzhendedzi ḽa Mbulungeo ya Matshilisano ḽa Afurika Tshipembe ( SASSA
O vhuyisa bugu yanga ye
Khetho ine ya funiwa ya u thivhela zwiṋwisi zwa klorini . 
Mbadelo dzi nga ya nga u fhambana .
Nga murahu vhagudi vha sumbedzwe masia a kuṅwalele , na nḓila ine ḽeḓere ḽa imisa zwone na u sielisana ( thalanganya ) vhukati ha mitalo .
Thoma na u shumisa mutheo wa mbekanyamaitele na mulayo zwine zwa ṱoḓea kha u tshimbidza ndivho ya madzulo a vhathu a re na tshirunzi nahone o ṱanganelanaho zwi tshi elana na ndivho dza muvhuso na vhuḓifhinduleli ha muhasho ; na
Sumbedzani vhuṋe nga u shumisa wa , ya , a kana dza nga murahu ha dzina u sumbedza uri zwithu izwi ndi zwa vhathu vha no fhira muthihi . bugu ____ vhasidzana mmbwa ____ vhatukana mitshila ____ mmbwa bugu ____ khaladzi dzanga muṱangano ____ vhagudisi goloi ____ vhagudisi yunifomo ____ vhaongi thoyi ____ vharathu wanga maḓami ____ vhana
Vhadzuli vha Nelson Mandela Bay vha bva phanḓa kha u ṱalutshedza na u ita zwo sedzwaho u thoma zwavho nga maitele a u shela mulenzhe na mbekanyamushumo zwo vhalaho . 
Sa tsumbo : mathukhwi a dzhiiwa lungana ?
Ṅwaha wo dovha wa vha na zwa u anḓadzwa ha Khoudu ya Dzinnḓu ntswa ine ya ḓo ḓisa kha mavundu na vhulangi hapo nyendedzi ine ya kona u shumisea zwavhuḓi , i shandukiseaho lwo linganaho u itela u livhana na phambano ya maga a mveledziso yapo . 
U ḓivha na u amba nga ha nḓila ine zwiṱaluli zwi vhonalaho zwa vanganyiwa na zwibveledzwa zwo ṅwaliwaho kha zwibveledzwa zwi shumisaho nḓila nnzhi , tsumbo , kuvhekanyele kwa mafhungo , nyolo , girafu dza mafhungo
Vhanna vha tea u ṱuṱuwedza vhaṅwe vhanna uri vha shandukise kuvhonele , na u uri vha ṱhonifhe vhafumakadzi .
Tsho fhiraho
Arali muraḓo muhulwane kana muṅwe wa vhaunḓiwa vho ṅwaliswaho o lovha ; na
Mepe wo raliho u sumbedza sia ḽa u katela zwoṱhe na u dzinginya hune magondo a tshumelo a u engedzedza na zwiṱitshi zwi nga vhewa hone . 
Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 26 Lambamai 2017
Izwi zwi ḓo ṱanganya vhalimi na mimaraga yapo , lushaka na dzingu nga kha nethiweke dza mafulufulu dza mutevhe wa ndeme wa vhukoni na wa maano a zwiḽiwa na zwivhambadzwa zwa zwavhulimi . 
Tshumelo dza vhuṱhogwa dza masipala dzi sa badelwi
U ḓadzisa kha izwo , Vhufaragwama ha Lushaka vhu tshi khou shumisana na zwiimiswa zwa mveledziso ya masheleni zwapo na zwa dzitshaka u wanulusa mvelaphanḓa ya nḓila ya u ṱhaḓula ya u lambedza themamveledziso ngeno vha tshi khou engedza zwiko zwa ndambedzo u ṱuṱuwedza u dzhenelela nga sekhithara ya phuraivethe . 
Vhudza vhathu mafhungomatsivhudzi o linganaho a no kwama mbambe , vhaanewa na fhethuvhupo ?
Vhulanguli vhu dovha ha randela mbuelo ṱhukhusa dza miraḓo ya zwikimu zwa dzilafho kha zwa malwadze a sa fholi , zwine zwi ḓo vhuedza nga maanḓa vhaaluwa . 
Vha badele mbadelo yo tiwaho .
U ḓivha nga ha sia ḽa mbadelo da zwikolodo , na mbuedzano zwi ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vhu nga shumiswa kha maga a tevhelaho a maitele a vhulamukanyi ha vhugevhenga :
U pfumbudza kha nḓila ya zwithithisi : ngelekanyo dza vhuṱaledzi , vhagudi vha thoma nga nyito ya u thoma vha fhedza nga nyito ya u fhedzisa nga nḓila i no fana vha dovha vha humbula zwine zwa itwa kha tshiṱitshi tshiṅwe na tshiṅwe .
U vhalela nṱha a tshi vhalela muṅwe ngae .
Vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu vhu khou ṱoḓea u itela u vusuludza pfunzo dza nṱha na u tikedza mveledziso dza senthara dza vhukoni kha saintsi , inzhiniariṅi na thekhinoḽodzhi , khathihi na u humisela murahu u ya kha maṅwe mashango vhathu vha re na vhukoni . 
Fhedzi , ri dovha hafhu ra vhona u bva kha vhuṱanzi vhu re Bivhilini uri kiḽasi dza matshilisano dzo vha dzi tshi khou bvelela hune vhapfumi vha shumisa vhashai . 
Nga mulandu wa zwenezwo , hugaledzwa dzo bvelelaho ndi dzine dza sumbedza phambano zwi tshi ya kha vhupo vhu fanaho , masia a phambano kana mveledziso ya tshumiso yo ṱanganelanaho , masia a linganaho a mvelele na masia a phambano ya mvelele . 
Tshiendedzi Tshi vhonala tshi hani ?
Mveledziso dzo khwaṱhiswaho na dzone ndi tshivhumbi . 
U shela mulenzhe kana pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha i maanḓafhadza zwitshavha kha u kwanana na u shela mulenzhe kha u fhungudza vhushai zwitshavhani zwavho zwi dovha zwa livhisa kha u khwiṋisa maanḓalanga apo na dziṅwe pulane dza mazhendedzi na tshumelo .
180 . Maṅwe mafhungo a kwamaho dzikhothe
Vha humbule : ndangulo ya kushumele ndi tshishumiswa tsha u kala kushumele kwa vhashumi nga muthihi na kushumele na nḓisedzo ya tshumelo nga masipala .
Vhunzhi hashu ri khou ṱhogomela mashaka vha lwaho . 
Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP ) ,
R1000 ya u ṅwalisa isa humeli murahu .
Sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya u bveledza Phalamennde ya Vhathu i shumaho ine ya thetshelesa ṱhoḓea dza vhathu na u ṱuṱuwedzwa nga lutamo lwa u vhona uri hu na vhutshilo ha khwiṋe kha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , Phalamennde ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe yo dzhia tsheo ya u dzhenela kha maitele a u thoma Ofisi dza Phalamennde ya Demokirasi ( dzine dza ḓivhiwa nga u pfi dziPDO ) kha mavunḓu oṱhe a ṱahe .
Ndivho ya tshipiḓa itshi ndi u khwiṋisa khwaḽithi ya zwipikwa zwa ndindavhupo na u thoma nḓila dza laṱa malaṱwa dzi no tevhedza tevhedza zwipikwa zwa khwaḽithi ya zwipikwa zwa ndindavhupo zwi re kha vhupo vhugede ha zwa maḓanzhe . 
Gavhelo ḽa Dzilafho ḽa u Shumisa Zwidzidzivhadzi ḽi ṋetshedza dzilafho ḽa u shumisa zwidzidzivhadzi kha zwileludzi zwa tshitshavha ngei Eastern Cape , Free State , Northern Cape na North West . 
Ndi afhio malwadze o ḓoweleaho ane i tshi tshigwada tsha dzulela u tambudzwa ngao ?
Kha vha fhe tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe mushumo une vha tea u u ita nga minete ya 10 .
Nga mulandu wa u shayea ha masheleni , hu khou avhelwa khonṱhiraka dzi si gathi dza thandela dza u fhaṱa , sa izwi hu tshi ṱoḓea masheleni manzhi a u ṱhogomela dzibada . 
Kha Muakhiboshopo / Mubishopo / Rabbi / Mufunzi
( a ) mihasho yoṱhe ya muvhuso wa lushaka na muvhuso wa vunḓḓu khathihi na ndaulo dza hone ;
Ro hulisea vhukuma u vha na mme awe fhano , Vho Mme Martha Mahlangu na muḓuhulu wavho Bathabile .
Ro tenda , nahone ri kha ḓi tenda , uri ri shumela madzangalelo a nnyi na nnyi khwine nga heyi nḓila . 
Ro ṋetshedza gizara dzi linganaho 315 000 dza maḓi dzi shumaho nga ḓuvha ṋaṅwaha nga Phando , dzine vhunzhi hadzo dzo ṋewa miṱa i shayaho , vhane vhunzhi havho vho vha vha sa athu vhuya vha vha na bombi dzi bvaho maḓi a u fhisa .
Hu na mafhungo a ndovhololo ya dzigaraṱa hune vharengi vha vhilaela nga ha thengiselano dza mitshini ya tshelede ine ya kanakanisa , u tenda kha uri tshelede yo bviswa nga vhafhuri vha tshi khou shumisa garaṱa yo dupulukheithiwaho ine tshifhinga tshinzhi ya vhidzwa garaṱa yo " kuḽoniwaho "  . 
Matheriaḽa na zwishumiswa : U rengwa na u phaḓaladzwa ha hezwi zwithu kha vhashumisi vhazwo zwi ṱoḓa uri zwi sedzwe hu tshi thomiwa mushumo .
Rathekhiniki wa Inzhiniarini ya Phurofeshinaḽa ( Pr Eng Techni )
Tshibogisi tsha penisela tsha Mulalo tsho wa .
Naho zwo ralo , ndi zwa ndeme u pfesesa uri sekele ya nḓisedzo ndi maitele a miṅwaha minzhi . 
Hezwi zwi khwiniswa ṅwedzi muṅwe na muṅwe zwo ḓisendeka nga pulane yo khwiniswaho nga u bva ha tshelede . 
U tea ha kuambele kukene
Khuthadzo ya musi no livhana zwifhaṱuwo , luṱingo , vhafunani na khuthadzo ya tshigwada . 
A ri ngo amba ṋamusi nga ha lutamo lwashu ro amba nga ha thandela dzo khwaṱhaho na dzo tiwaho . 
U sika u ṅwala asainimennde dza akademi nga u ṱanganya mafhungo a bvaho kha zwiko zwo fhambanaho . 
U hula ha muhwalo wa u shumisa tshelede kha zwa pfunzo , zwi ṋaṋisa vhushai ha muṱa . 
Tshomedzo dza u engedza dzo rengwa uri hu thomiwe zwiṱitshi zwiṱanu zwa u ṱhaṱhuvha miraḓotshisadzi zwi re na tshomedzo dzo fhelelaho . 
Nḓivho ya mbekanyamaitele dza ndangulo ya rekhodo , maitele na manyuwaḽa . 
( 12 ) Muphuresidennde u fanela u bvisa mukhomishinari onoyo ofisini musi -
U dovholola/ vusuludza
Ndaela ya Khothe Khulwane yo vhetshelwa thungo nahone i imelwa nga tshiṅwe : 
Masipala wa sudzulusa ndivho yawo u bva kha u ṋetshedza vhudzulo fhedzi u ya kha u wana vhudzulo ha vhathu ho khwaṱhaho na ho ṱanganelaho na u ṋetshedza nnḓu dza khwaḽithi . 
Tshitshavha tsha vhona raḓorobo mulandu .
MBEKANYAMAITELE YA LUAMBO TSHUMELO YA MUVHUSO VHUDAVHIDZANI NA MAFHUNGO ( GCIS )
4.1 Khabinethe yo dzhiela nṱha u ungedzwa ha themo ya ofisi ya miraḓo i tevhelaho kha Bodo ya Ḽothari ya Lushaka , musi zwa u thola mufara ḽaisentse wa vhuraru zwi tshi kha ḓi fhedziswa .
( a ) tshifhinga tshi ḓḓaho ; na
Nga muraho DWA I ḓo dzudzanyulula nga u tevhekana zwiňwe zwiko zwa vhuṱhogwa zwa madi kha miňwe milonga .
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe - tshavhi
tshanduko dza tshivhumbeo dzo itelwaho u phuromota khonadzeo dzi eḓanaho dza zwigwada zwiṱuku
Muofisiri wa Mafhungo u tea u ḓadzela muiti wa khumbelo fomo a dovha a mu ṋea na khophi ya fomo iyo yo ḓadzwaho . c .
U vusuludzwa ha maitele hune Ṱhoho ya Muvhuso u ṋea oda dza lushaka kha vhaṅwe vha vhadzulapo , zwo ḓisa nyengedzedzo dziṅwe dza tshinyalelo ṅwahani wo fhiraho . 
vhathu- vhahulwane muṱani na vhaeni vho rambiwaho
U ṋekedza ; u sedzesa zwi tevhelaho :
Ndima ya 4 ya MSA i sumbedzisa maitele , nḓila na maitele a u shela mulenzhe ha tshitshavha .
Nga nṱhani ha izwi , muhumbulo muhulwane wa u khwinisa tshumelo u nga kundelwa . 
U tshimbidza maṱo nga nṱha u itela
Vho Jenny Hobbs ndi muṅwali wa bugu dza nganea na u vha ramafhungo a shumaho nga eṱhe . 
aḽitheresheni - --- U ita ndovhololo ya themba dzi fanaho , kanzhi dza mathomoni
Tangedzelani nga muvhala mutswuku zwiambaro zwine na ambara musi hu tshi fhisa , ni tangedzele nga muvhala mudala zwiambaro zwa musi hu tshi rothola . u rothola
Kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Lushaka ya Kharikhuḽamu na u Linga ( TPLKL ) thero ya Zwikili zwa Vhutshilo kha Vhuimo ha Fhasi ( Gireidi ya Ṱ - 3 ) yo dzudzanywa u ya nga masia maṋa a u guda : Nḓivho thangeli , Mutakalo wa Vhuṋe na wa Tshitshavha , Vhutsila na Pfunzo ya Nyonyoloso .
Nga kha muhumbulo uyo , ndo laela Tshigwada tsha Vhulamukanyi , Vhuthivhela Vhutshinyi na Vhutsireledzi uri tshi shume nga u ṱavhanya , u vhona uri khombo iṅwe na iṅwe ya mugwalabo wa khakhathi yo shumiwa , u sedzuluswa na u tshutshiswa .
Kha khorondauli nnzhi , hezwi zwi imela mbuelo i songo ḓoweleaho kha vhulangi na ṱhuṱhuwedzo . 
Vhaṋe vha maḓaka vhane vha vha na thendelo dzo ṋetshedzwaho nga fhasi ha Mulayo wa Vhusimama ḓaka a vha tei u ṅwalisa , sa izwo vah tshiḓo rumelwa dokhumenthe dzo ḓadzwaho uri vha dzi shandukise arali zwo tea .
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u nga dovha wa vha kwama nga kha ṱhoḓisiso u ita ṱhoḓisiso nga ha mihumbulo yavho nga ha tshumelo dza zwino kana tshumelo ntswa dzine dza nga ṋekedzwa . 
Masipala yapo yo fhambana nahone i fanela u vha na vhuṱali ha u wana thandululo dza dzithaidzo dzayo dzine i nga ṱangana nadzo zwitshavhani dzayo .
Ro lingedza u shumisa nḓila i re khagala na u ombedzela masia ane ra tenda uri ri nga ita vhukhakhi ha maitele a khethululo . 
2.00 u swika 3.00
Kha maṅwalo a tshiofisi na a sainthifiki , sa tsumbo , mafhungo a maambiwa a shumiswa tshifhinga tshoṱhe . 
8 Muṅwe na muṅwe ndi wa tshipentshela
Vhashumi vha tshifhinganyana
Mbambedzo dzo itwa tshifhingani tsho fhiraho vhukati ha khwaḽithi dza vharangaphanḓa na vhane vha si vhe vharangaphanḓa . 
Luhura lwavho lu fanela u vha lu na muḓagasi nga matungo hu na ḓaraṱa mbili dzi re na muḓagasi , arali hu kha vhupo vhu re na Vhulwadze ha Khwaḓa na Mulomo ( Mpumalanga , Kwazulu-Natala na Limpopo ) .
Ndaela ya tshiofisi i ḓo ṋetshedzwa fhedzi nga murahu ha u ṱolwa ha mutshini nga maṱo hu tshi itelwa u vhona arali u tshi khou tevhedza ṱhoḓea khathihi na u themendelwa nga murengi . 
Tshigwada tshiṱuku tsha tshitshavha
Kha ri ite nyito Vhalani maipfi ni thetshelese mibvumo . phuphu lwanzhe tshiselo levha fhefha fhufha sina buvhi zwino mavhende imfbhealfahuammbaavnhaele tshipano zwima phepho sase phando phopha gope
U elelwa na u vhala maipfi o ṅwaliwaho nga u tou pomba .
Hezwi zwi katela u bviswa ha thendelo kana ṱhanziela dza :
u itela phurosese ya u dzhenela uri i vhe i pfadzaho na u vhonala sa i ambaho
Tsumbo ya Adzhenda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
U khwaṱhisa nyambedzano ya matshilisano , nga u vhona hanga , ndi zwa ndeme vhukuma . 
Hu na nyimele dza gomelelo dzine dzi khou ḓi ya phanḓa kha zwipiḓa zwiṅwe zwa shango na Gauteng ḽine zwa zwino ḽi khou dineswa nga Sisiṱeme ya Ṱhanganelo ya Mulambo wa Vaal une u khou ḽi vhea fhasi ha mutsiko .
Tshirendo Ḓirama , Tshirendo
Mushumo une vhunzhi havho vha khou ita , nga maanḓa kha kiḽiniki dza mulayo kha mbekanyamushumo dza pfanelo dza vhathu u ḓo swika hune wa ita khwiniso . 
Luṱa lwa 2 lu fhela nga muṱangano muhulu hune tshitshavha tsha kona u sedza hafhu , u sedza u itela u khwaṱhisedza na u khwaṱhisedza mathungo o ṱanganelaho .
Mbilaelo yashu ya u thoma ndi ya uri u sa vha hone ha khanedzano dza ndeme kha atikiḽi dzo sudzuluswaho zwi amba uri a si mbudziso ya vhaṅwali kana vhavhali na uri kana zwifanyiso izwo zwo sumbedza ngoho . 
A hu na phambano kha toksini ya khadiamu maḓini ane a vha zwilavhi na a si na . 
U vusuludzwa ha ḓorobo zwi ṋetshedza tshikhala tsha masia mararu a muvhuso kha u shumisana u itela u fhelisa vhushai na tshayo ya mushumo . 
Vhafumakadzi vha khou siwa nnḓa .
VHA PFESESE
Mashudumavhi , masiandaitwa a nga vha zwiṅwe na zwiṅwe vhukati ha lufu na u farwa . 
1.3 Milayo ya pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha
Sisiṱeme dzoṱhe dza zwa vhuinzhiniere , dza thekhinikhala na ndangulo dzi shumisa khomphiyutha . 
Ri khou ṱoḓa ikonomi yo khwaṱhaho nahone ya tshoṱhe ine ya ḓo honolola zwikhala zwine vhaswa vha ḓo shuma , " vho ralo .
Kha nyimele iyi ngeno hu na uri phambano yo ḓadzwa nga bvisa nyiledzo hu na tswikelo ya uri zwikhukhuliso zwi si zwa mbadelotiwa zwi kwama mbambadzo , u bveledza na mbulungo ya masheleni . 
u khwaṱhisedza mbekanyamushumo ya u ṱolwa na u alafha TB kha zwigwada zwi kundelwaho , hu tshi katelwa zwivhotshwa vha re kha zwiimiswa zwa ndulamiso vha swikaho 150 000 , na vhashumi vha migodini vha 500 000 na tshivhalo tshi lavhelelwaho u swika kha 600 000 ya vhathu vha dzulaho vhuponi vhu na migodi .
Muhumbulo wa u thoma ndi u elanaho na therisano dzo fhiraho na u ṱalusa foromane zwi tshi elana na sethe mbili dza ṱhoḓea dzine dza vha kha khuḓano tshifhinga tshoṱhe ; ngauri : 
U rangela u vhala : U humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya tshibveledzwa
Nga 1919 , bugu dzi so ngo ḓoweleaho , zwifanyiso , mimapa na miolokone zwo engedzwa , uri zwi vhe Khuvhanganyo dzo Khetheaho .
U dzulela u vha hone u ita fiḽimu dza x-rei u bva kha phera dza x-rei dzo fhambanaho . 
U fhaṱiwa ho bvela phanḓa na u phaḓaladza sisiṱeme u itela u swikela ḓorobo dzo fhambanaho zwi tshi ya nga ṱhoḓea dza kuphaḓaladzele na ndambedzo i re hone .
Kha ṱhoḓisiso ho wana uri vhupfumbudzi ho ṱanganedzwaho ho vha hu vhupfumbudzi ha luthihi ha ḓuvha ḽithihi fhedzi ho vhumbwaho nga dziḽekitsha dzo vhalaho . 
Nga nḓila i fanaho , Muvhuso wo livhana na khetho .
Ofentse na Hlengiwe vho dzhenelela Samithi ya u fhedza ya G20 ngei Australia he vha shuma zwavhuḓi , zwine zwa ita uri ri ḓihudze vhukuma .
U sedzulusa na u ḓisa huṅwe u dzhenelela ha vhugudisi ha vhaholefhali , zwo ḓitika nga ṱhoḓea dzavho . 
Ri tshi ya phanḓa , masiandaitwa a u thomiwa huṅwe na huṅwe nga huswa ha mbekanyamaitele dza muthelo zwi ṱuṱuwedzwa u itela u bveledza pulane dza mbuelo dza miṅwaha miraru . 
Mawanwa aya a amba zwi no fana na zwa ṱhoḓisiso dza u ranga dza mbadelo . 
( a ) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 ( Phando 2012 ) tsho imela mulayo wa u guda na u funza kha zwikolo zwa Afrika Tshipembe nahone tsho imela zwi tevhelaho :
zwo ḓiswa nga Muofisiri wa Mafhungo / Muthusa Muofisiri wa Mafhungo nga ḽa
Kushumele kwavho kwo sumbedzisa vhukoni ha mitambo kha shango ḽashu , zwine zwa vha ṱhuṱhuwedzo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe , nga manḓa vhagidimi vha vhaswa .
Muvhuso u khou ita zwoṱhe u shandukisa nyimele hei u itela u fhungudza ṱhuṱhuwedzo hu si kha vhathu vhashu fhedzi hone na kha mbekanyamushumo dzi lusaho u khwaṱhisa na u dzudzanya ndingedzo dzashu dza u dzhenelela . 
Furemiweke ya thandela , kana fureme ya ḽogo i tea u katela :
U vhala tshibveledzwa
Vhunzhi ha u saukanya hu ḓo sedza kha mishumo yo thomiwaho nga sekithara dza fomaḽa na dzi si dza fomaḽa kha sekithara ṱhukhu dza ikonomi dzo fhambanaho dze dza sumbedzwa . 
U dzhiela nṱha fhethu ha zwifhaṱo zwilapfu fhethu ha vhudzulo . 
3.1 kha dziṅwe nyimele komiti dza phothifolio dzi dovha dza kwama vhadzheneli na vhadzhiamikovhe vha kwameaho , kana vha elanaho na mafhungo u itela mihumbulo kha foramu dzapo dza polotiki sa tsumbo , Foramu ya Muḓagasi kana ya zwa Vhuendi
Khanedzano nga pfanelo dza vhathu zwenezwo yo engedzea u bva kha zwi vhidzwaho pfanelo dza mbofholowo na u dzhenela kha poḽotiki u ya kha pfanelo dza vhulamukanyi ha matshilisano na pfanelo dza tshitshavha na pfanelo dza vhathu na zwigwada . 
Ubva kha u ṋetshedza dziḽaisentse u ya kha dzivisa , ri tea u vhona uri u ita zwa mabindu Afrika Tshipembe zwo leluwa .
U shumisa tshaka , vhulapfu na zwivhumbeo zwa mafhungo zwo fhambanaho
Huna nnḓu ino dzula muthu muthihi kha ndaka ino katela phera nṋa dza malalo na phera , ya u ḽela , ya u awela , u vhala na ya u tambala ire na muṱa . 
Kha vha rumele khumbelo kha :
Vha tea u vha na vhuhali vha thome na u ita zwithu nga vhoṱhe , vha dovhe hafhu vha ite zwithu nga u vha vha na lufuno nazwo , tshelede i ḓo ḓa nga murahu . 
U thetshelesa na U amba
U funza Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi tea u vha nḓila ya u ita uri zwithu zwi itee nga ngona .
Arali kiḽiniki ya fhaṱwa hu si na mushumeli wa zwa mutakalo , mishonga nz .
Tshipiḓa tsha mavu tshiṅwe na tshiṅwe tsho khethea u ya nga sisiṱeme ya mupo ( dzhioḽodzhi , mavu , mbumbo ya shango , haiḓirolodzhi , kilima , vhutshilari na vhuhanyi ) zwine tshi ṋeaho mvumbo . 
khanedzano i tshi pfukiselwa kha Komiti ya Khanedzano ya GEMS ?
Ri tenda kha uri kha tshiimo tsha mbekanyamaitele ro kona u ḓisa fulufhelo kha sekithara ya zwa migodi .
URI mukumedzo wo itwaho nga Vho Dale Howarth vha Vhugalaphukha ha Phuraivete ha Pumba u DZHIELWE NṰHA .
U zwino zwezwino vhoradziinzhiniara vho vha vha tshi ri tshiṅwe tshifhinga vha ṋetshedza mushumo wo ṱanganaho wa u nanga vhukati ha u khetha kha tshumelo dzo fhambananaho u ya nga vhunzhi hadzo , ngamaanḓa kha sia ḽa nḓisedzo ya maḓi na tshampungane . 
U ḓirula havho mushumo hu khou ḓa hu tshi lwedzana na u sasaladziwa nga murahu ha u bvelela havhuḓi ha Khetho Guṱe dza 2014 dze vha vha vha khou dzi langa .
Tshibveledzwa tshi bvaho kha mashangoḓavha tshi tea u itiwa Afrika Tshipembe lwa gumoṱuku ya vhege nṋa , u itela uri henefha kha hafu ya milayo ya u foda zwifanyiso zwa dzifiḽimu i vha tshipiḓa tsha tshibveledzwa tsha u fhedzisela . 
Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi u ṋekedzwaho nga khemisi ya Netiweke kana khoria
U ḓivhadzwa madzina vhukuma .
Komiti ya Wadi yo shuma mushumo wa u tshimbidza phurosese i katelaho vhadzhiamikovhe
Khabinethe i vhidza maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha ite vhudzekani ho tsireledzeaho ; vha ite ndingo dza HIV luthihi nga ṅwaha uri vha dzhie maga o teaho a u thivhela , nyalafho , ndondolo na thikhedzo na uri vhanna na vhatukana vha ye kha tshumelo dza u fumbiswa ha vhanna nga mushonga .
Nga yeneyo nḓila , zwibveledzwa zwa u ṅwala zwine vhagudi vha ḓo ṅwala zwi ḓo dzhenisa zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwa luambo .
Hu bvelela mini arali muthu ane a tea u badela tshelede ya vhuunḓi a lovha ?
Khakhathi na vhutshinyi ho tuo dzudzanywaho ndi khaedu dzo khetheyaho .
Minisṱa wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe kana vhulanguli ho hweswaho maanḓa a u fha dziphemithi .
Khethululano ndi vhuḓifari ha u sa fara muṅwe muthu kana tshigwada nga nḓila yavhuḓi zwi tshi khou bva kha kuvhonelwe kwa tshigwada nahone zwi katela u thivhela pfanelo dza muthu dza u bvela phanḓa .
A zwi pfadzi na kathihi u fhaṱa netiweke ya u phaḓaladza maḓi kha vhupo vhune ha sa vhe na maḓi misi yoṱhe . 
Tswikelelo
Ndaela ya u kokodza tshelede muholoni
U renga muḓagasi wa 20 000MW u sa fheli nga 2030 , u ṱunḓa muḓagasi u bva kha madzingu , u bvisa 11 000MW dza zwiṱitshi zwa muḓagasi zwine zwa shumisa malasha zwine zwa khou vha zwa kale kha tshumelo na u engedza vhubindudzi kha u shumisa zwavhuḓi fulufulu .
Ngauralo , u khwaṱhisa tshanḓa itshi tsha vhulamukanyi ha maanḓalanga a sialala zwi ḓo thusa zwi khagala kha u khwaṱhisedza uri muhwalo wa mulandu kha khothe dza tshizwinozwino u a fhungudzea zwihulwane . 
Naho hu na ṱhalutshedzo iyi ṱhukhu , a hu na vhuṱanzi ha uri zwiitisi zwo ṅwaliwaho zwi ḓo thusa mini . 
Nga nṱhani ha vhutsitsikani na u khavariwa ha fhethu , zwikhala zwi konḓaho nga maanḓa zwi a sikwa zwine zwa tea u dizainiwa nga vhuronwane . 
Gauteng ḽo sumbedza zwiga zwa u vha na nyaluwo ya u shaya mishumo u bva tshe ikonomi ya aluwa nga u ṱavhanya u fhira mishumo , zwe zwa sia hu na u isa phanḓa na u shaea ha mishumo ha nṱha . 
U ṱumiwa ha CBP kha IDP Ḽiga ḽa III
Nga u angaredza utshi nga tou amba , mavundu ha na maanḓa a u shumisa milayo kana u tevhedzela ndaela dzine dzo no vha hone zwino . 
Mirado ya tshitshavha vha khou rambiwa u vha tshipiḓa tsha Khabinethe , Miraḓo ya Phalamennde , Vhalangamavundu na vharangaphanḓa vha mivhuso yapo musi vha tshi dalela zwikolo , zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha na dziṅwe senthara dza pfunzo .
Masiandaitwa a si kanzhi , arali zwi tshi nga itea , uri a vhe a bvaho kha mbekanyamushumo nthihi ; ngeno , mbekanyamushumo i na dziṅwe mbekanyamushumo , a dzhenelela kha masiandaitwa kha tshitshavha . 
Mitengo i sa anganyeleiho i shumiswa kha u kala ndeme ya u shela mulenzhe na zwibveledzwa . 
Nga u angaredza , vhathu avha ṱoḓi vhupfiwa ha u sa vha nga fhasi ha ndango nga nṱhani ha tshanduko nnzhi dzi iteaho nga tshifhinga tshithihi . 
Hu katelwa Erythropoietin Zwa maṋo ( khonsevethvi , risitorethivi na zwa vhomakone )
Izwi zwo itwa hu na u ḓiimisela sa afha ro zwi ḓivha uri zwikolo izwi zwi ṱoḓa ṱhoho dza zwikolo vha re na vhukoni na zwikili na Thimu dza Ndangulo ya Zwikolo u swikela muhumbulo wo raliho . 
U bva nga 2014 , EPWP yo sika zwikhala zwa mishumo zwi fhiraho miḽioni mbili zwi tshi iswa kha u swikelela tshipikwa tsha zwikhala zwa mishumo ya miḽioni dza rathi mafheloni a Ṱhafamuhwe 2019 .
Musi ṱhoḓisiso dzi tshi konḓesa na u dzhia tshifhinga tshilapfu na u engedzedza ha tshipikwa vhugevhenga , zwi ita uri fhungo ḽo teaho vhukuma ḽi ḓo vha ḽa khethekanyo ya DSO . 
Vhudziki na a khonḓelelo zwa vhushaka havho a ho ngo fhambana na ha vhathu vho malanaho vhanzhi vhane nda vha ḓivha . 
_ Mukulo wo zwimbaho
Muṋetshedzi wa tshumelo o tendelwa u davhidzana na vhaiti vha mbila fhedzi izwo ndi u ḓivhadza muofisiri wa thanedela ya zwo bulwaho . 
VHUDIFHINDULELI HA VHASWA VHA
nwana o bebwa vhabebi vha songo malana fhedzi o ṅwaliswa nga tshifani tsha khotsi awe vha dzofha .
tshifhinga tsha mvusuludzo ndi 1 Fulwana u swika 30 Khubvumedzi .
U sielisana ha vhaambi
Vhupo vhunzhi kha vhupo ha masipala vhu na mabunga a mugodi . 
Vha songo tou bvisa nyambedzano yo tou ralo , fhedzi vha vhone uri vha katela nyito , dzikhetho , thasululo , madzinginywa , nz .
U daha hu vhaisa mivhili yashu nga nḓilaḓe ?
Ṱhalutshedzo ya maipfi : pfanywa
Ni vhe na lwendo lwavhuḓi
Vhulavhelesi vhu tea u vha na vhulanguli u sedzulusa na u lulamisa muraḓo muṅwe na muṅwe wa vhashumi ane a sa khou tevhedza mbekanyamaitele yo ṅwaliwaho , na u livhana na thaidzo iṅwe na iṅwe na zwenezwo . 
Mavunḓu na mimasipala zwo ṋetshedza vhunzhi ha zwidodombedzwa zwi re ngomu kha ḽiṅwalo , nahone kha zwenezwi ri khou vha livhuwa vhukuma . 
Vha tea u badela mbilo dze vha si dzi rumele kha riṋe hu saathu fhela miṅwedzi miṋa vho wana dzilafho .
Thimu dza sainthifiki dzo fhambanaho dzo dzhenelaho dzo tevhedza ṱhoḓea dza milayo ya vhuḓilisi yoṱhe . 
Maitele a ndangulo ya vhuholefhali ndi vhuḓifhinduleli ha vhathu vhoṱhe vha shelaho mulenzhe kha SAPS . 
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u kuvhangana , u gwalaba , u phikhetha na u nekedza phethishini , nga mulalo nahone a songo ḓḓiṱama .
U phaḓalala ha vhulwadze siani ḽa matshilisano zwi vhanga u sa shanduka ha maitele , zwi tshi katela na ngona dzi sa ṋeṋuli dzi no sedzesa ndondolo yo ḓisendekaho nga vhathu . 
( g ) u vha na ramulayo ane a ḓo imelela muhwelelwa o tholwaho nga muvhuso , ho badela muvhuso , u itela arali hu tshi nga vha na khaṱhulo i si kwayo , na u ḓivhadzwa nga ha hei pfanelo nga u ṱavhanya ;
NCOP i dzhiela nṱha , ya phasisa , ya khwinisa , ya dzinginya khwiniso kha kana ya thudzela thungo milayo .
u shumisa thekhiniki dza mutheo dza u langa khuḓano u khwaṱhisedza thasululo i pfadzaho kha nyimele dza khuḓano dzine dza nga bvelela musi Komiti ya Wadi ikhou shuma .
Ndaulo dza mvetomveto dzi sedza kha zwiṱirathedzhi zwo vhalaho u khwinisa mutakalo wa tshitshavha nga kha khetho ya zwiḽiwa zwa mutakalo na pfushi yo khwiniswaho nga kha mveledzo ya zwiḽiwa zwo khetheaho , zwo livhiswaho kha vhuṱanzi ha zwa saintsi vhu re hone ha zwinozwino . 
Ndi khuvhanganyo yo khoḓiwaho kha mashango a dzitshaka ya nganea na dzingano zwine zwa ola tshiṱori tsha vhutshilo ha tshitshavha tsha Afrika . 
LUSHAKA LWA NDAKA
Maitele aya a phalamendeni a ḓo katela vhudzheneleli ha tshitshavha sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga Ndayotewa na mulayo .
U thoma sisiṱeme dza u ela vhuvha kha zwileludzi zwa mutakalo . 
Tshibveledzwa tshoṱhe tsho fhelela tshi na zwine tsha amba , hu si zwipiḓapiḓa zwatsho lini .
Maanḓalanga a ḓo vha na tshiimo tsha tshipiḓa tsha muvhuso kha ndaulo ya nnyi na nnyi ya lushaka fhedzi hu nga nnḓa ha tshumelo ya nnyi na nnyi . 
18.3. Ndi mbekanyamushumo i yoṱhe ine ya shuma na zwa ndambedzo ya tshikolodo ; u dzhiela nṱha khadzimiso ya masheleni a thandela lwa tshifhinga tshilapfu ; kathihi na u sika nyimele ya vhuḓi ya u mona ha masheleni musi vharenndi vha tshi badela rennde ngeno zwiimiswa zwa matshilisano a zwa dzinnḓu vha tshi badela zwikolodo zwa dzireitsi , mithelo na tshumelo kha mimasipala .
Lwa tshifhinga tshihulwane zwo wanalaho kha mbuelo kha ndavhelelo dza mugaganyagwama zwi iswa kha u fhungudzwa ha tshkolodo zwo sumbedzaho u tsa tshoṱhe sa tshikalo tsha GDP kha miṅwaha minzhi yo fhelaho . 
U ṱalusa ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa luambo
Zwo vhewa khagala kha zwe zwa makumedzwa o ḓiswaho kha Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo nga vhane vha khou humbela uri hu itwe tsedzuluso na vhafaramikovhe vha bvaho nnḓa , uri hu na nyimele dzo fhambanaho kha zwa vhuloi dzine dza tea u pfeseswa , na uri ndavhelelo dzo fhambanaho dzine zwigwada zwa vha nadzo malugana na mvelelo dza ṱhoḓisiso .
Vha na pfanelo dza u kuvhangana , u ita misumbedzo na u gwalaba nga mulalo .
Nga ḽa 31 Nyendavhusiku , maitele a u thola Mudzulatshidulo wa Bodo na Miraḓo ya Bodo o vha a sa a thu u khunyeledzwa . 
Mulanguli wa Dzingu kha ḽevele ya Mulangi u rangaphanḓa Dzingu . 
Fhedziha , Khabinethe yo ṱanganedza u fulufhedziswa huswa nga G20 kha u bvela phanḓa na u ṱola mvelaphanḓa , u ṱhaṱhuvha u phaḓalala na u tandulula khombo dzi no khou thoma sa zwine zwa ṱoḓea kha u ṱuṱuwedza fulufhelo na vhudziki ha masheleni .
Zwo ralo , masipala ndi hone fhethu ha ndeme ha vhupulani ha zwa mveledziso . 
Mushonga na Inisuḽini
5.2 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho laela uri hu farwe Mbulungo ya Tshiofisi ya Tshipentshele kha Vundu u itela munnawavhaṋe ḽizhakanḓila mulwelambofholowo vhe vha vha vhe mufariwa wa Robben Island , Vho Collen Monde Mkunqwana vhe vha ri sia vhege yo fhiraho nga ḽa 21 Luhuhi 2017 .
Vhuḓifari vhu nga si kone u tendelwa kana u konḓelelwa , fhedzi vhathu vho vha vha tshi ḓo ḓifara khwine arali vho vha vha tshi farwa khwine , tsumbo u ṱanganedza thikhedzo nnzhi na u pfeseswa . 
U shuˆmisa maṱaluli kha u ṱalutshedza zwifanyiso .
Kha vha ṋekane nga afidaviti arali huna tshiitisi tshi vha thithisaho u bvisa vhuṱanzi uvho kana arali vho ṱala shangoni ḽa nnḓa nahone vha nga si kone u wana vhuṱanzi uvho .
Zwi nga dzhia maḓuvha a 60 u shumana na khumbelo yavho .
Musi hu si na vhashelemulenzhe vho ḓiswaho , u itwa hazwo hu nga ongolowa . 
GIREIDI YA 9 THEMO YA 4 MAGUDISWA
Ndi tshishumiswa tshihulwane tsha nḓila ya u pulana ine ya sumba nḓila na u tikedza pulane dzoṱhe , u gaganya gwama , ndangulo na u tshea mafhungo kha masipala .
Khabinethe i itela vhathu vhoṱhe khuwelelo ya u tikedza , u londa na u ṱanganedza avho vhane vha khou tshila na tshitzhili tsha HIV na AIDS .
U ṅwala a ṱhalutshedzo ya tshiṱori tsha u shela mulenzhe kha bugu ya laiburari ya kiḽasi .
Maanḓalanga apo na one a dzhiiwa sa vhabveledzi vha malaṱwa , ngauri malaṱwa a vhudzulo , makwevho na a nḓowetshumo a bveledzwa kha vhupondaulwa havho . 
Miholo ya u thoma ine ya vha nṱha kha dziṅwe sekhithara na zwithithisi zwi itaho uri hu tholiwe vhashumi vha si na tshenzhemo ndi tshipiḓa zwatsho tsha ṱhalutshedzo ya tshivhalo tsha nṱha tsha u sa tholwa ha vhaswa . 
196 . Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso
A i khou amba nga ha kushumisele kwa ṱhavhela u itela dziṅwe ndivho u fana na maḓi a u nwa , a u sheledza na a mishumo ya zwa nḓowetshumo . 
Mufolo wa Khuliso wa Vhana u bva kha zwikolo u mona na shango nahone u imela vhaswa , vhane Afurika Tshipembe ḽa vhea vhumatshelo ha shango khavho .
Ṱhogomelo i bvelaho phanḓa na u kunakiswa ha zwiimiswa . 
Kuṱari kwa lala henefho tshifhinga nyana .
U sumbedza zwavhuḓi muṱanganedzi o teaho wa phethishini ( phethishini i khou livhiswa kha nnyi ) ;
Hu na zwithu zwo vhalaho zwine zwa tea u bvelela kha muṱangano wa u thoma wa komiti ya wadi :
10.30 u swika 12.30
Ri tea u shumisana kha u tikedza zwitshavha zwashu zwine zwa khou lemelwa nga u vhiga u tshinyadziwa na u tswiwa ha themamveledziso kha vho teaho .
Dzi ndugiselo dza sisteme ya vhathu vhane vha ḓolwa na vhutshinyi a i athu u lingana ; fhedzi mbuno ndi ya uri sisteme ya muvhuso , ri nga ola mbuno dza u khuthadza dzi swikaho 70% ya milandu ine ya vhigiwa kha tshirathisi i vha ya tshitshavha ngauri muvhuso wo wanulusa zwiito zwo khakheaho na mbuno dza nyito u lwa na zwo .
Ndima ya 2 Ḽiga ḽa 1 : U pulanela zwibveledzwa kana mvelelo
U itela therisano , ndi khwine u ḓitika kha vhusedzi vhu bvaho kha ḽiedza ḽa therisano dza tshitshavha , sa phambano u bva kha referentsi ya zwa saintsi iṅwe na iṅwe . 
Muhasho u khunyeledza muvhigo wa phimo dza nomethivi dza Gwama ḽa Lushaka kotara iṅwe na iṅwe wa rumela muvhigo uyu kha Gwama ḽa Vundu . 
Kanzhi , vha na milayo ine i sa tou vha yavhuḓi tshoṱhe ya mushumo u fhira vhaṅwe vhashumi vha itaho mushumo u fanaho nahone vha na tsireledzo ṱhukhu ya mushumo . 
u dzudzanya kuitele kwa u pulana
Tshedza , swiswi na mirunzi
Fhungo a si ḽa u lingedza u swikelela khovhekanyo i linganaho ya zwileludzi mavuni a hugaledzwa . 
Khathihi na u vhona uri hu na vhudavhidzani ha misi yoṱhe na Zwigwada zwa DG na Tshigwada tsha Vhuṅwaleli na Vhadzulatshidulo vha zwigwada . 
Kana , ndingo dza maṱo dzi nga itwa nga vhone vhane kha ṅanga ya maṱo ye vha tou ḓinangela ; mvelelo dzi fanela u iswa ngei DLTC .
U funzwa havho izwi zwi ḓo vha thusa uri vha kone u livhana khonadzeo dzoṱhe dzo vha lindelaho zwa dovha zwa khwinisa na u vala mavhaka a nḓivho ane a vha hone .
Mulayo uyu u tea u sumbedza zwavhuḓi mbofho na dzilaibilithi dzine dza vha kha vhaofisiri na zwiimiswa zwi re na vhuḓifhinduleli ha mushumo uyo .
U buletshedza vhaanewa nga nḓila yone yone
Tshithihi , sa zwe tsha dzhielwa nṱha , ndi tsha uri mbekanyamaitele na u dzhia tsheo ya tshiofisi kanzhi zwi a kundelwa u dzhia nṱha vhukuma zwa u hanedza hu konadzeaho a nḓila dzine zwa nga lwiwa nazwo . 
Kha ḽiṅwe sia , ngauri thengo dzi kovhekanya kha vhashumisi vhanzhi , thengo ya nethe i fhasi . 
Tsenguluso kha khonadzeo ya mveledziso ya mulayo wa phuraivesi ya data ya Afrika Tshipembe i zwenezwo elana na nḓowelo dza dzitshaka . 
Thendelo i shuma u langa ṱho ḓisiso na u gwa migodi hutshi humbulelwa ṱho ḓea dza mutakalo na u vhulungea , ndango ya mupo na u gwiwa ha minirala nga nḓila ya vhuḓifhinduleli .
( c ) nga miraḓḓo mivhili ya vhusimamilayo ha vunḓḓu ho teaho , arali hu tshi khou tea u khethiwa Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu kana Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo wa vhusimamilayo hayo .
U sika kana u engedza kha khuḓano i re hone
Mubebi a nga ita khumbelo ya u shandukisa tshifani tsha ṅwana arali :
Khanedzano nthihi yo khunyeledza uri u mamisa mikando i nga vha yone nḓila ya fusha yo teaho vhafumakadzi vho kavhiwaho nga HIV kha mashango ane a kha ḓi bvelela . 
A hu na konṱiraka ine ya ḓo khunyeledzwa na murengiphikhisano muṅwe na muṅwe ane mbadelo na mithelo zwa masipala na tshumelo dza masipala zwa vha zwi khou koloda malengelenge . 
Tsumbo : tsumbo , Mphwe dzi a fusha .
Ro lingedza nga nungo dzoṱhe u langa vhaṱaleli vhe vha swika nga murahu ha musi ho sala mithethe ya furaru u ya kha ya fumiṱhanu uri mutambo u thome . 
Tsedzuluso ndaela ya Zwikwama , u ya nga khaedu dzi livhaniwaho nadzo nga shango na vhashumi vhaḽo , zwo vha zwi khou ṱoḓea nga ṱhoḓea ya tamba tshipiḓa tshihulwane kha makete wa mishumo . 
Vhuḓifhinduleli ho fhiriselwa kha ḽevele ya fhasi kha mihasho i shumisaho tshelede kha u itela u khethe hune vha ḓo shumisa tshelede hone , kushumisele u guma he a kalelwaho hone na u lwa na vhuḓikumedzeli ha mbekanyamaitele . 
Ndi zwa ndeme u humbula uri Ndangulo ya Khombo zwazwino i nga fhasi ha Vhuvhusi ha Pfanavhanzhi . 
Kha vha ṋetshedze ndondolo ya mutakalo na u khuthadza kha zwipondwa zwa u tambudzwa lwa vhudzekani . 
Zwo rali , muvhuso u ḓo shumisa maano a u takusela nṱha ane a vha hone kha Muvhuso u ya nga hune wa kona ngaho .
Mahoro o fara therisano yavhuḓi nga maitele a u leludza u vha khagala ha milaedza ya muvhuso na u leludza u khavara ndinganyiso ya midia wa muvhuso . 
Tshaka dza zwibveledzwa
( a ) Muraḓo wa khorotshitumbe o rumelwaho nga Mulangavunḓu .
Tshivhumbeo tshi na zwiimiswa zwi ngaho sa kereke , zwikolo na vhuongelo zwine zwa nga fha mutsiko kha vhubindudzi nga fhasi ha dziṅwe nyimele . 
( 2 ) Komiti ya u fhelisa dziphambano yo tendelana yo no tendelana na sia ḽa Mulayotibe kana u ita tsheo kha mafhungo , musi sia iḽo , kana tshipiḓḓa tshiṅwe tsha ayo mafhungo , tsho tikedzwa nga -
1.3 . Khabinethe i ṱanganedza u bviswa ha Mvelelo dza Ndingo ya Lushaka dza Ṅwaha wa 2014 ( ANA ) vhege yo fhelaho zwi sumbedzaho u gonyela nṱha ha u shuma zwavhuḓi ha gireidi dzoṱhe nga nnḓa ha gireidi 9 .
Ni nga ḓitsireledza nga nḓilaḓe musi ni noṱhe hayani ?
U shuma na / nga maipfi : Maṱaluli ( maḓadzadzina ) : mbambedzo , madzina vhukuma na madzina zwao
1.4.6. Khabinethe i ḓo vha yo huliswa nga uri Afrika Tshipembe ḽi khou dzhena kha uvha Mudzulatshidulo wa BRICS na u vhea ndivho yayo mathomoni u itela u fhaṱa kha mbekanyamushumo dza BRICS dza mveledziso na u bvelela ha mashango o faranaho , musi itshi khou ḓi lugisela u fara Samithi ya Brics ya vhufumi ya 2018 .
h ) Vho McLean Sibanda ( u tholwa hafhu nahone sa Mudzulatshidulo ) ; na
Vha nga humisa hani fomo dza muthelo wa mbuelo - dza vhone vhane
Honeha , a ri tendi uri pfunzo ya nṱha ya mahala zwa zwino i a konadzea . 
Hu fanela u bveledzwa sisiṱeme , ine ya ḓo shumiswa , u londolwa na u khwiniswa tshifhinga tshoṱhe . 
Tshiimiswa tsha u Bvumba mutsho tsha Ḽifhasi tshi kho ṱoḓa u ḓidzhenisa zwihulwane kha Birou ya Mutsho kha sia ḽa u bvumba mutsho , zwi tshi elana na mishumo ya Dzhango ḽa Afrika . 
U ṋetshedza vhahumbeli vha mushumo nga zwidodombedzwa zwo fhelelaho zwa vhugudisi , ndalukanyo , zwikili , vhukoni , nḓivho na tshenzhemo kha bambiri ḽa thungo ka CV arali zwo tea . 
U ṱanganedzwa hayo , hu si nga zwiṱuku fhedzi nga tshanduko dza ndeme kha ḽiṅwalo , zwi nga vhulaha ngeno zwi tshi nga vha maitele a u fhaṱa . 
Ni vhe na lwendo lwavhuḓi
Hu fanela u vha na nḓila ya khwine ya u ita shedulu ya mitambo . 
Arali khovhe dzi na mutsiko u konḓelela hadzo tshitzhili zwa phirela na malwadze zwi a tsa . 
U dzhenela havho kha mafhungo a vhapo na a pfanelo dza vhathu na zwone zwo vha zwihulwane vhukuma . 
A hu na muthu o valelwaho tshiṱokisini ane a ḓo ḓivhonadza kha dzulo ḽa khothe ḽiṅwe na ḽiṅwe o ambara yunifomo yo randelwaho . 
Hezwi zwi ita uri mbilu i khwaṱhe .
Ari tsha ṱoḓa mazwifhi kha fhungo ḽiṋe ḽa vha kwama . 
6.3.3 Kanzhi mulandu u iswa kha khothe ya sialala sa thasululo ya u fhedziselana nga murahu ha musi dziṅwe ndingedzo dzo kundelwa .
Tshishumiswa tsha IDP tsha 1 : U wana na u bula zwidodombedzwa zwa mvelelo dza ndeme dza CBP dza masipala nga huswi hu tea u shumiswa nga nḓila i tevhelaho :
Vhaofisiri vha 20 vho tsitselwa kha rennge dza fhasi
4 . PHAMBANO VHUKATI HA MAITELE A VHULAMUKANYI A SIALALA NA MAITELE A VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA NDI IFHIO ?
-- mishumo i katelaho u fhaṱa , u vhekanya , u ita phetheni kana muelo .
2 . Kha vha rere nga ha nga ha masiandaitwa a Komiti ya Wadi yavho arali vha si khou tevhedza Batho Pele kha masipala wavho
Zwidodombedzwa zwi elanaho na shedulu ya manweledzo zwi ḓo bviselwa khagala kha vhaimeleli vha nḓowetshumo nga kathihi musi vha tshi bvisela khagala kha muhasho . 
Vha rumele fomo dzo ḓadzwaho na vhuṱanzi ha u khwaṱhisedza mbadelo kha :
Muṱangano wa maḓuvha mararu wo ṋea vhurumelwa tshikhala tsha u ambedzana na u hanedzana nga ha zwipiḓa zwa muhanga wa mathomo wa mvetomveto une wa ḓo ṋea nyendedzi kha u thomiwa ha Dzangano . 
1.10. Khabinete i fhululedza Thimu dza bola ya milenzhe Bafana Bafana na Banyana Banyana Thimu ya Khirikhethe ya Proteas kha u wina havho kha bola ya milenzhe na khirikhethe .
Izwi zwi itwa nga maanḓa nga kha zwi thomiwaho ngazwo zwa tshiṱirathedzhi zwo khetheaho u itela Mugaganyagwama na Muhasho wa Gwama kha puḽane ya mveledziso yo fhelelaho kha miṅwaha miṱanu : 
Khoro i ṱanganedza IDP na mugaganyagwama hu tshi katelwa na u makumedzwa a thandela dzo teaho dza CBP
Kha vhupo ha ḓoroboni , hezwi zwo vha zwi tshikafhadzo ya mufhe , ngeno kha vhupo vhuṅwe ha mahayani ho sedzwa kha tshikafhadzo ya maḓi . 
( a ) muṅwe na muṅwe ane a khou ita zwi kha dzangalelo ḽa ene muṋe ;
( 2 ) Muraḓḓo wa Khabinethe a re na vhuḓḓifhinduleli kha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u tea u vhea Vhafarela Vhahaṱuli kha dziṅwe khothe nga murahu ha musi o kwamana na Muhaṱuli Muhulwane wa khothe ine onoyo mufarela Muhaṱuli a ḓḓo shuma khayo .
Ṱhalutshedzo dza Ḽiṅwalo ḽi Shumiswaho kha thandela ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi ḽa u ṅwalela zwiteṅwa dzo pfufhifhadzwaho na uri dzi tevhedzela nga u angaredza na izwo zwidodombedzwa zwe zwa itwa uri zwi tevhedze tshitandadi . 
Naho hu na uri zwiimiswa zwoṱhe zwa phurofeshinala zwi a lingedza u swikela ndivho iyi , a zwi anzeli u vha zwo bvelelaho tshoṱhe , na uri nga nṱhani ha fokhasi yazwo kha vhugudisi ha fomaḽa , zwikolo zwa mulayo ndi zwone zwi bvelelaho zwiṱukusa . 
Kha phaiphi yo tou gwelwaho zwiṱuku , khuruṱhano ya fhasi ha lwanzhe i ḓo gonya zwihulwane . 
U sala murahu mivhigo na u ṋetshedza . 
Zwenezwo , muthu a nga lavhelela uri mishumo minzhi i ḓo sikiwa vunduni musi mashumele a ikonomi a tshi khwinisea . 
1.4.1 ha nga ḓo dzhena kha u ḓivhofha hufhio na hufhio huṅwe nga nnḓa ha musi a tshi khou shuma binduni ;
Hafhu , u fhindula zwiṅwe zwililo zwa vhareili vha mimoḓoro , muvhuso wo fhungudza mbadelo wa ta gemo ḽine ḽa si tee u pfukiwa kha khethekanyo dzoṱhe dza vhuendi .
Vha nga ṱutshela u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe arali vha tshi khou ṱoḓa u wana vhudzulapo ha ḽiṅwe shango .
Mveledziso ya pulane dza bindu na dza vhudavhidzani . 
Nga kha maitele a nganetshelo tshibveledzwa misi yoṱhe , tshi dzula tshi tshihulwane kha iṅwe ṱhalutshedzo . 
vha shuma mishumo kha sekithara ya tshumelo ya tshipholisa vhuponi ha mahayani na dziḓoroboni kha sekhithara yo tiwaho tshiṱitshini , kana sekithara yo tiwaho sa zwe khomanda a tisa zwone
Zwavhuḓivhuḓi ndo bebelwa ngei Camden Town , sababu ya vhathu vha kiḽasi ya vhukati i wanalaho London , nda dzhena zwikolo zwavhuḓisa , zwi tou vha khagala . 
Fhungo ndi ḽa ndeme nahone ḽi ṱoḓa uri ḽi bviselwe khagala ; 
Muvhuso u khou kwengweledza zwitshavha zwoṱhe zwine zwa khou kwamea uri vha ṱhogomele nga huhulu phanḓa ha u ḓa ha heḽi mazwikule .
Dzikhakhathi dza poḽotiki dzi khou livhisa kha u pandelwa na u pfulutshela vhuponi ha dziḓoroboni . 
Ndi zwa ndeme uri ipfi ḽa vhathu vhoṱhe vha kwameaho ḽi pfale u khwaṱhisedza thusedzo ya phurogiremu .
Masiandaitwa a vhufhura kha nyaluwo ya feme ndi mahulwane nahone ndi a ndeme kha ḽevele ya phesenthe nthihi . 
Mbofholowo yashu sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe a yo ngo ḓa zwo leluwa ; yo ḓiswa nga vhanna na vhafumakadzi vhe vha kumedzela matshilo avho vha tshi itela vhaṅwe . 
Miraḓo i huliseaho na vhaeni vhaḓivhalea , mabindu maṱuku ndi mabindu mahulwane . [ U vhanda zwanḓa . ]
Mimasipala yo vhalaho yo phasisa milawana , ine huṅwe tshiṅwe tshifhinga ya vhidzwa mihanga ya u langa , i tshi itela komiti dza wadi dzi welaho kha vhupo ha ndango yadzo .
Ndi nga mini ri tshi ri ndi tshirendotshikhoḓo ?
Tsha ndemesa , shango ḽashu ḽi khou sumbedzisa ḽi kha khombo ya u lozwa tshiimo tshaḽo tsha gireidi ya vhubindudzi kha mazhendedzi a vhupimi .
Mvusuludzo ya ḽeve ḽe ya nṱha
Vhuḓifhinduleli ha u kuvhanganywa na u endedzwa ha malaṱwa zwao u ya kha zwileludzi zwa u laṱa malaṱwa ho vhewa kha maanḓalanga apo . 
Nga tshifhinga tsha khetho , vhakhethi vha nanga muthu ane vha mu takalela sa muimeli wavho nga u khetha mahoro a poḽitiki ane vha a funa .
Ḽiga 2 - Mupfumedzanyi
Tshiṱafu tsha Grey tsho ṋetshedza mulaedza ngaha masia a ndeme a ndangulo ya asima . 
Mupfuluwi wa tshoṱhe
Vhaṱoḓisisi avha vho no ḓi thoma u imaima kha mbekanyamushumo dzashu dza ṱhoḓisiso nga kha tshumisano ya vhathu . 
I dovha ya isa phanḓa na u manḓafhadza Khomishini ya Tshumelo dza Tshitshavha u itela u sumbedza nḓila dzi elanaho na milayo i langaho vhuvhusi ha tshitshavha .
U vhalela nṱha hune ha vha na kubulele kwone , a tshi sumbedza u pfesesa
Vhaofisiri
( 5 ) A hu na Mulayo wa Phalamennde une wa vhea tshiimo tsha shishi , nahone a hu na mulayo wo phasiswaho kana ḽiṅwe ḽiga ḽine ḽa dzhiwa ḽine ḽa tevhedza u vhewa , ḽine ḽa nga tendela kana u ṋea maanḓḓa-
Ḽeḓere ḽi no imela sethe ya mbalo dzi re na ndivhanele ndi Q. 
Dzikilaba dzi fanela vhulunga redzhisiṱa ya vhalangi vho pfumbudzwaho vhavho . 
R17,00 e . ( i ) mveledziso ya rekhodo ya u thetshelesa , wa muelo wa siaṱari ḽa A4 kana tshipiḓa tshayo
U hulela ha malwadze ndi nga ṅwambo wa u konḓelwa u swikela tshumelo dza mutakalo dzo teaho .
Khumbelo ya ndaela ya muthelo yo itwaho online i tendelwa hu saathu fhela awara dza 48 .
Ṱhanganyelo ya mugaganyagwama wa zwa vhulimi ya ḓorobo ndi R27.8 miḽioni .
Minista Vho Carlisle vho takadzwa nga uri muvhuso ho kona u fhedza thandela dza themamveledziso ya bada khulwane dzi khou tea u fhela ṅwaha uno . 
Maitele o ḓoweleaho ndi a uri thendelano dzo swikelelwaho dzine dza lwa na mbekanyamaitele dza muvhuso a dzi tevhedzei . 
c ) Vho Thiru Pillay ( vho tholwa hafhu ;
Iṅwe ya khaedu dzine masipala wa ṱangana nadzo hu tshi tevhedzwa nḓisedzo ya maḓi ndi mulayo wa vhuḓifhinduleli . 
Kha vha ḓadze fomo iyo vha i ise ofisini ya tsini ya DWAF .
Tshumelo dza Ndaulo ya Mugaganyagwama na Ndunzhendunzhe ya Nyisedzo . 
6.3. Khabinethe yo dovha ya gaganyelwa nga ha muṱangano we Minisiṱa Vho Gigaba vha u fara na mazhendedzi a nnḓa a vhupima khadzimo kathihi na vhabindudzi u khwaṱhisedza mbekanyamaitele dza zwino dza Afrika Tshipembe na madzhenele kha sia ḽa kufarele kwa zwa masheleni .
afidaviti ine ya khwaṱhisedza uri zwipiḓa zwi bva ngafhi na hone ho itwani kha tshiendisi ( fomo SOA )
Deithi : Thinganywa dzo ṋukalaho ndi dzifhio ?
AKIRONIMI NA ZWIKHAU
Zwiṅwe zwiṱirathedzhi zwa u khwinisa mutakalo wa vhafumakadzi zwi katela u engedza mufusho kha vho mme , zwine zwa kwama vhuvhili ha mvelelo dza mutakalo wa mme na ṅwana , na u sedza kha u dzhenelela u khwinisa ndingo dza HIV na u ṋetshedza dzilafho vhathu vho tshipiwaho vhane vha khou tshila . 
Nga murahu ha musi ngeletshedzo yo ṋetshedzwa , matshudeni vho vhudzisa mbudziso na ngeletshedzo dza haseledzwa . 
Magumoni a khonṱhiraka vhuṋe ha puḽanthi ntswa na zwishumiswa ndi ha masipala .
Ndangulo ya ngalafho na vhulanguli ha wadi ya u ṱanganedzela vhalwadze vha dzilafho ḽa vhulwadze ha muhumbulo ḽo kalulaho na u ṋetshedza vhurangaphanḓa ha ngalafho kha thimu ya ngalafho ya masia manzhi . 
Tsedzuluso i dovha ya ṱoḓea u itela u ela kushumele . 
U pfesesa ha maimo a nṱha ho khetheaho ha tshaka dzo fhambanaho dza ḽitheretsha , tsumbo , tshirendo tsho fhambana na nganetshelo na ḓirama
u shuma kha tshiimo tsha u tsivhudza
U swika ha HIV zwi amba uri ri fanela u ita dziṅwe tshanduko kha mvelele yashu , ngauri arali sa ita tshanduko idzi tshivhalo tshihulwane tsha vhathu vhaswa vhashu vha ḓo lovha , khathihi na riṋe . 
Kha vha rere nga ha zwiitisi zwa uri ndi ngani khemikhala dzoṱhe dza zwiḽiwa na miṅwe mivango zwo tsireledzea kha u nga shumiswa . 
Iyi ndi . . .
Tshipiḓa dza phurogireme idzi dza u maanḓafhadza ndi uri swikisa vhathu maragani hu tshi shumiswa vhugudisi na mveledziso ya zwikili . 
Ndi zwiṱori zwifhio zwine na zwi funesa ?
U ḓo dovha wa khwinisa u kona u fhindula na u ita zwavhuḓi mveledziso ya ṱhoḓisiso na u ṋetshedza vhutumbuli , u khwinisa kwaḽithi ya matshilo a maAfrika Tshipembe nga kha u livhanya lwa khwine na zwipikwa zwa muvhuso .
U bveledza vhupo uhu zwi ḓo ita uri ndeme ya shango I vhe nṱha .
5 . MBULETSHEDZO YA THERO INE GCIS YA FARA NGAYO DZIREKHODO - KHETHEKANYO 14 ( 1 ) ( D )
vhudzulo ha
Mulayo u shuma kha mihasho yoṱhe ya muvhuso , phalamenndeni na vhusimamilayo ha vundu na kha zwiṅwe zwiimiswa zwa ndayotewa . 
Tshiimiswa tshi ḓo katela na fhethu hune khovhe dza dzheniswa zwikoṱini , u pakiwa , u omiswa , u dudedzwa , u xwatuswa , u rothodzwa uri zwi rengisiwe ngomu kana nnḓa ha Afrika Tshipembe .
7 . U KHWINISA TSHIBUGWANA Tshibugwana tshi ḓo khwiniswa hu sa athu fhela ṅwaha we tsha anḓadzwa ngawo lwa u thoma kana musi hu na tshanduko khulwane kha mbekanyamaitele ine ya kombetshedza uri tshibugwana tshi khwiniswe .
Tshishumiswa tsha 4 : Tsedzuluso ya ndeme kha zwa mbeu
Zwo sedzwaho khazwo ho vha vhana vha re khomboni ya u bviswa mahayani avho na vha re kha zwileludzi zwi ṋetshedzaho ndondolo na tsireledzo , pfunzo na dzilafho kana u wana vhudzulo na u valelwa . 
Naa hu na tshanduko kha tshivhalo tsha zwifuwo u ya nga miṅwaha ?
( Dzi bva kha Tsumbanḓila dza Bonn , Nagoya Protocol na Ṱhumetshedzo ya 8 wa Ndaulo dza BABS )
Tshivhalo tsha vhukuma tsha zwileludzi kha vundu a tshi athu u tsa . 
Phalamennde ndi tshiṅwe tsha zwiimiswa zwo wanaho dimokirasi , tsho thomiwaho nga Mulayotewa , uri tshi dzhiele nṱha Pfanelo dza Mulayotibe na u fhindula kha vhathu vha Afrika Tshipembe - vhane vhoṱhe vho ri kumedzela vhuḓifhinduleli ha u vha ranga phanḓa u ya kha vhutshilo ha khwine .
Zwikhala zwi shumiseswaho zwi tea u vha zwo pheiviwa kana zwo shelwa giravhulo , ngeno hu uri zwikhala zwi sa shumiseswi zwi tshi nga vha na fhasi hu sa konḓi . 
vhukando havhuḓi ho itelwaho u bveledza tshirunzi na ṱhonifho ya vhathu vhoṱhe
Tshifhinga tshoṱhe , nḓila dziṅwe dzo randelwa kha u shumisa maanḓa mahulwane dzi ḓo vha thandululo dzi takalelwaho . 
Ri ḓo dovha hafhu zwenezwo nga tshifhinga tshenetsho ra khwaṱhisa tshanḓa kha zwikolo zwa u reila na senthara dza ndingo ngeno ri tshi khou londota maga a ndeme u itela vhareili vhashu . 
Vhupfiwa ho vulela tshitshavha na midia . 
tshivhumbeo tsha ḓirama na u tambea ha fiḽimu
Thetshelesani ndi tshi dzi vhidzelela nga nthihi nga nthihi .
Vha humbele avho vho rambiwaho uri vha hane kana vha ṱanganedze muṱangano .
Ṅwalani tsenguluso ya bugu
Khwaṱhisedzo ya Muteo nga Khabinethe i ḓo ṋea vhurangaphanḓa ha sitirathedzhi na vhuyo . 
Sa zwe ra zwi sumbedzisa mathomoni kha ino khethekanyo , mafhungo a zwa mulayo na maitele ha hanedzei . 
Kha vha ṱanganyise nganetshelo dza vhukuma kha zwibogisi uri dzivhe dzi tshilaho .
Arali zwi tshi konadzea , kha vha ḓivhadze u ṱhiraisela na u kopolola aḽifabethe dzoṱhe u bva mathomoni a ṅwaha nga u shumiswa he dza ṅwalwa hone he ha sumbedza mathomo na kuṅwalele kwone .
nga murahu ha u rwelwa ṱari ha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe , muiti wa khumbelo a vha e muthu we a gwevhelwa mulandu fhano Afrika Tshipembe kana kha ḽi ṅwe shango , na u gwevhiwa lwa miṅwedzi i fhiraho miraru kana u lifhisiwa zwi tshimbilelanaho na tshigwevho itsho
Mbekanyamushumo i ḓo sedza kha mimodeḽe i re hone ya thikhedzo ya mubveledzi ine ya ḓo kona u ḓa na mimodeḽe ya masheleni ine ya ḓo vha yo sedza kha u ṱavhanyisa mbuedzedzo ya mavu ho sedzwa ṱhoḓea ya muvhuso nga u ṱavhanya ya u bvelaphanḓa kha u kuvhanganya zwiḽiwa .
Musi ro no ḓivhadza phasipoto iyi , ri khou ṱoḓa u bvelaphanḓa na therisano na maṅwe mashango nga ha : u fhelisa visa u itela uri vhadzulapo vha kone u endela mashangoḓavha vha songo ita mbadelo dza visa . 
Zwe zwa ita thaidzo ya zwa mulayo na dziṅwe thaidzo ndi u shumiswa ha maipfi a Luisimane ( English ) kha maitele na lutendo lwa vhathu vho davhukaho fhano hayani .
Ni ḓo wana zwi tshi leluwa ngauri lwo ṅwalwa sa ḽitambwa .
Arali nyavhelo ya fhungudzea , khwaṱhisedzo ya nḓisedzo i fanela u gonya . 
Vha tea u badelela phemithi ya u renga u bva nnḓa ya zwi tshimbilelanaho na zwa u renga zwifuwo u bva nnḓa ( Zwi vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe na uri i zwi anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso )
Tshi sumbedzisa uri nyanganyelo ya mbuelo na tshinyalelo zwi ḓo linganyiswa hani .
Phumla Williams ( Muambeli Mufareli wa Khabinethe )
Hezwi zwi ḓo vha zwone zwi no sedzeswa nga khoro iyi ine ya vha ya phurathikhaḽa tshoṱhe , U ṅwala ha Thekhinikhaḽa . 
Tshivhalo tsha senthara dza mbueledzo dza u shumisa zwidzidzivhadzi nga nḓila i si yone dzi tshimbidzwa nga sekithara ya NGO . 
Ri ṱuṱuwedza na u kwengweledza vhathu vha Zimbabwe vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho na u vha na pfanelo dza u voutha uri vha ḓe nga vhunzhi vha vouthe lwa tshiphiri . 
Kushumele kwa nzudzanyo ya ndondolo ; tsheo yo dzhiiwa kha modele wa muhasho wa kushumele . 
U swika zwino , ho no bveledzwa tsumbamaitele mbili : 
Manweledzo a gwama a ḓo sedzuluswa hu na themendelo dza khonṱhiraka iṅwe na iṅwe i tevhelaho arali hu na khonṱhiraka i fhiraho nthihi . 
U thoma u shumiswa ha mbekanyamaitele , kuitele na zwitandadi zwi elanaho na dziseva . 
Kha sia ḽa mutakalo , ro sedza malwadze o fhambanaho ane vhafumakadzi vha nga a ṅwala musi vhuimana hu tshi kha ḓi tou thoma . 
Fhedzi , dzhango a ḽi ho nḓilani ya u nga swikelela tshipikwa itshi . 
Vhukoni ha ikonomi ha madzangano vhu kwamea nga tshanduko dza muvhuso , dza tshitshavha , dza thekhinikhala na dza mvelele . 
U ita nyito dza kupfesesele kha tshibveledzwa ( oraḽa )
Ho sedzwa tsheo yanga zwi tshi ya kha vhukoni , khonadzeo ya u bvelela Ya mushumi yo vha i fhasisa . 
khoudu ya poso ya fhethu hune bindu ḽa vha hone
U konisa vhadzulapo u shela mulenzhe kha bono ḽa zwikhala na maitele a u pulana .
Ro anḓadza tshino tshibugwana u itela u fhindula mbudziso dzavho nga ha mbekanyamushumo dzine Total ya Afrika Tshipembe ya dzi ṋetshedza kha matshudeni , na uri ri fulufhela uri vha ḓo wana tshi na mushumo nahone tsho ḓala mafhungo . 
Vha londote maitele a u sedzulusa pulane nga vhulanguli a ṅwaha nga ṅwaha o dzhenelelaho . 
nomboro ya Khoudu ya Khasi ṱama i bvaho South African Revenue Services
( vi ) u thivhela uri hu songo vha na vhukando ha mulayo vhune ha nga dzhiiwa nga sia ḽiṅwe ḽi tshi itela ḽiṅwe .
Muhasho u fanela u ta Riseva u itela zwiko zwothe zwa shangoni .
Mutevhe wo oliwa nga kha maitele a vhukwamani o teaho a katelaho vhashumisani . 
Kha nyimele yo raloho , vha ḓo ḓivhadzwa arali tswikelelo i tshi ḓo wanala kha tshiṅwe tshivhumbeo .
Thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe i bviswa zwi tshi ḓivhiwa uri arali vhushaka ha fa hu saathu u fhela miṅwaha mivhili u tou bva ḓuvha ḽe thendelo ya bviswa , thendelo i nga si tsha shuma , nga nnḓa ha musi vhushaka ho fhedzwa nga lufu .
Khoso yo vha i tshi katela zwoṱhe u bva kha Vhuḓifhinduleli ha Ndayotewa ha Muvhuso Wapo u swika kha Mulayo wa u Kovha Mbuelo na vhukoni vhu ṱoḓiwaho u itela vhurangaphanḓa ha tshitshavha .
Ri a vha tikedza , Minista , kha u ita zwone zwezwo : u dzhia tsheo kha fhungo iḽi nga luvhilo luhulu . 
Thebulu i re kha siaṱari 90 i sumbedza maga o dzinginywaho kana maitele ane vhaṋetshedzatshumelo na mihasho vha tea u a shumisa kha u ḓisa zwa nṱhesa .
Shumisani mepe wa mihumbulo kha pulane yaṋu .
Muhasho wa zwa Muno u tea u fushea uri huna vhushaka uri u kone u ṋea mubvann ḓa thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe .
U thivhela u dzhena nga nḓila i si yavhuḓi kha zwikhala zwa khonṱhiraka ya nḓisedzo ya thundu na tshumelo . 
Phambano ine ya vha hone ndi ya uri vha nga vha badelisa dziṅwe mbadelo kana vha ṱoḓa vha tshi badela ' tshelede u thoma ' kha madalo kana tshumelo arali vha si Friends of GEMS .
Digirii khulwane ya zwikili zwa khomphyutha na zwikili zwa vhudavhidzani zwavhuḓi , tshikili tsha vhushaka na vhaṅwe tshavhuḓi , zwikili zwa u ṅwala , u saukanya na masheleni zwavhuḓi na zwone ndi zwiṅwe zwa ṱhoḓea . 
U fhungudzea ha u fhidza na u lenga
Ṱhalutshedzo ya maipfi : mafhambanyi , pfanywa , methonimi/ mavhuvhisi Mupeleṱo na ndongazwiga
LDL , kana khoḽesiṱiroḽo mmbi i khombo kha muvhili ngauri i tshinyadza mbondo dza mbilu na u vhanga siṱirouku na vhulwadze ha mbilu .
Tswikelelo kha Bugupfarwa ya Mafhungo a Vhudavhidzani ha Muvhuso ( GCIS )
Vhathu kana zwigwada na vhone vha a ṱuṱuwedzwa u netshedza mihumbulo yavho nga u tou ṅwala kana nga tou amba nga ha mafhungo a vha vhilaedzaho .
Khabinethe i khou livhuha vhanameli nge vha kona u konḓelela nga tshifhinga tsha musi hu tshi khou kulumagiwa .
Vha nga vha na vhuṱanzi hani uri ho thoma ha ḓivhadzwa hu sa athu wanala thendelo zwo vha zwa vhukuma ?
Musi ho no pakiwa zwifhaṱoni , vhathu vha a iledzwa u tshimbila . 
ya zwa Vhudzekani ya
U kopolola maipfi na maḽeḓere na dziphatheni .
U fhedza mafhungo a zwa masheleni oṱhe nga tshifhinga . 
Hu na u engedzea ha tshiimiswa tsha vhuṱanzi ha u tikedza vhukoni ha mbekanyamushumo dza u alusa na u thivhela mutakalo wa muhumbulo , dzo sedzaho kha zwiimo zwa mveledziso ya vhana na vhuswa . 
Mafhedziseloni , u shumana na zibveledzwa zwi tea u shuṅwa sa yunithi , zwo fhelela ( hu si nga zwipiḓapiḓa lini ) .
Zwisumbi zwa u swikelela zwi ri vhudza uri tshumelo dza Muvhuso dzi swika hani kha vhathu vho pikwaho kha tshumelo idzo dzo tiwaho . 
Ndi muhumbulo wa Khomishini wa uri , naho muvhuso u tshi kombetshedzea nga mulayo na nga maitele uri u badele ndifho kha zwipondwa nga tshithihi , vhuḓifhinduleli ha ndifho ho angalala . 
Hezwi ndi zwa ndeme ngauri ḽeveḽe ya ṱhoḓea ya zwino na ine ya khou lavhelelwa i fanela u vha yo linganaho u swikelela khonadzeo ya masheleni na ya ikonomi ya thandela . 
Tshigwada tsha u shum
Hezwi zwi nga vhulungwa kha faela na u ṱanwa nga tshifhinga tsha inthaviwu dza vhabebi na nga madekwana .
4 Goloi dz khetheaho Masipala , nga maanḓa ya dziḓoroboni na ya tshiṱiriki , i nga tea u vha na goloi dzo khetheaho .
U dzheniswa ho angaredzaho hu ḓo tevhedza ṱhoḓea dzo dodombedzwaho kha ḽiṅwalo . 
Nyambedzano ya ngaha u ita uri zwithu zwivhe zwa lushaka yo khunyeledzwa nga Nyendavhusiku kha khuvhangano ya lushaka ya ḽihoro ḽivhusi .
U gera na u dubekanya ndaela .
Kuṱari kwa sokou lala henefhaḽa ku sa tsukunyei .
Khaedu dzi dovha dza ṱanganwa nadzo nga u shayea ha u linganywa ha sisiṱeme dza IT . 
Vhupo ha mvelele dza mbekanyamushumo iṅwe na iṅwe ya tsireledzo ya zwiḽiwa i na vhuṱumani na nthihi ya zwigwada zwa vhuvhekanyandeme ha vunḓu . 
Marangaphanḓa 
Vhunzhi ha vhathu vha ḓo swikelelwa nga kha mbekanyamushumo dza u pfumbudzwa na tsivhudzo . 
Iṅwe tswikelelo khulwane ya themo ino ho vha u thomiwa ha yunivesithi mbili ntswa , Sol Plaatje ya ngei Kapa Devhula na Yunivesithi ya Mpumalanga .
A ṅwaleni zwibogisini .
Ri nga bveledza zwiko zwashu zwa vhathu , u kovhekana thekhinoḽodzhi , u vhulunga na thengiso vhukati hashu . 
Thendelo dzo bviswaho dza thengiselonn ḓa ya abalone dzi tea u fhelekedzwa nga ṱhanziela ya CITES kha muhwalo muṅwe na muṅwe .
U vhala u itela u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho tsumbo : mbekanyamushumo kana shedulu
Ndivho ya nyito ndi u tsireledza vharangi kha u vha na zwikolodo nga maanḓa , zwenezwo ha vha u alusa mutakalo wa matshilisano na ikonomi . 
Nga maṅwe maipfi , a vha faneli u vha na thendelano ya u pfukisa zwishumiswa vha si na thendelano ya u kovhekana mbuelo .
Muvhigo wa u ṱolwa ha vhupo u rumelwa kha muhasho wa Vhulimi u wana thendelo na zwidodomedzwa zwi bvaho kha PSV tsheo ya u fhedzisela .
Mulayotibe une wa kha ḓi tou vha mvetomveto u lwisa u swikela ndinganyiso vhukati ha zwa vhukuma na ṱhoḓea dza vhabindudzi vhoṱhe Afurika Tshipembe , ṱhoḓea ya u ṋetshedza tsireledzo yo teaho nahone i linganaho kha vhabindudzi vhoṱhe vha nnḓa na vha fhano hayani .
Nngwe i a kona u aluwa u swika kha 2 m .
Mikovhe i dovha ya ita mbetshelwa ya ndaulo i pfalaho na mbadelo dza mitengo . 
U ita nyambedzano ya zwiteṅwa zwa ngano dza phukha , tsumbo , vhaanewa na milaedza
Ro fhindula ra ri , ee , vha na muengedzo uyo . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe tshik
Sisiṱeme ya vhulavhelesi ha mpfu dzapo i ṋetshedza mafhungo a mpfu a dzingu . 
Nganeapfufhi , ngano
Tsivhudzo ya u linga hu si ha fomaḽa U ṅwala na vhagudi , tshigwada na u ṅwala a eṱhe .
Ri ita khuwelelo kha mimasipala uri vha tikedze mbekanyamushumo ya U lwa na u Bvuḓa ha maḓi .
Nnḓu dza vhathu vha Thoyane
Zwivhumbeo na Milayo zwa
Muhasho u bvela phanḓa na u ṱuṱuwedza u sika kana u khwinisa ha mutheo , zwileludzi zwa mitambo yo fhambanaho kha vhupo vhune ha shaya na mveledziso ya ndeme ya zwiko zwa vhashumi zwine zwa ṱoḓea kha u langula ho teaho ha mitambo na vhuḓimvumvusi Afrika Tshipembe . 
Luambo lwa khonṱhiraka , tsumbo , muṅwalo wavhuḓi , khanedzano , tshifhinga tsho tetshelwaho khonṱhiraka
Fhedzi , arali mitsiko i itelwaho maitele a vhuaḓa a sa dzhiwe kha khona iṅwe na iṅwe nga maṱhupho a linganaho - muvhuso na mushumo wa hulumeni , mahoro a poḽotiki , mabindu a phuraivethe na madzangano a si a muvhuso - dwadze iḽi ḽi ḓo dzula na riṋe . 
Izwi zwi katela khadzimiso dzoṱhe , baḽantsi dza khadi ya tshikolodo na u hirisa . 
DoE yo ṱanganedza mbekanyamushumo na ndalukano dzine yo dzi rangaphanḓa . 
Vhaunḓiwa vha miraḓo na vhone a vha tendelwi u dzhenelela .
u ṱanganedzwa kha tshiimiswa tsha muvhuso
( a ) Muhaṱuli Muhulwane , ane a ranga phanḓḓa miṱangano ya Khomishini ;
Ri khou tea u bindudza kha themamveledziso , ri aluse mveledziso na u shandukisa ikonomi yashu , uri i sike mishumo na u alusa kutshilele . 
U thoma u fhaṱa maipfi mapfufhi hu tshi shumiswa mibvumo ye vha guda .
Mupeleṱo na / nga ndongazwiga : tshithoma , tshigagarukelapfufhifhadzoakhironimi , u shumisa thangi ya dzinavhukuma , u pfufhifhadza dzinavhukuma
CBS yo lavhelelwa u vha na zwipiḓa zwivhili zwa nḓisedzo : 
U vhona uri zwipikwa na ndivho zwa muhasho zwo swikelelwa . 
Mulilo wo ḓo dzimiwa , ngeno hu uri mufariwa u ḓo bviswa afho seleni a iswa sibadela . 
Tshayandaulo dzo ḓivhadzwa kha vhupo ha u ṅwala mulingo nga tshifhinga tsha ndaulo ya mulingo na u dovha hafhu nga tshifhinga tsha u maka mulingo . 
Khamphani dzi langwaho nga muvhuso dzi ḓo ṋetshedza zwikili kha vhugudiswa na u gudisa mishumo kha vhane vha khou ṱhaphudza pfunzo dzavho zwine ri khou ṱuṱuwedza uri zwi engedzwe . Ro humbela uri sekithara ya phuraivethe i ṱanganedze matshudeni vha 11 000 vha FET vho lindelaho u ṱanganedzwa .
U dalela GP kha Netiweke ya Sapphire na Beryl nga murahu ha madalo maṱanu a u thoma .
Naho hu na uri tshivhalo tsha vhatambi vhaswa tsho dzhena kha maraga wa zwinwiwa zwi si zwa zwikambi , vhatambi vhahulwane vho dzulela u shuma zwavhuḓi kha nḓowetshumo . 
Buthano 182 ḽi ṱoḓa uri miraḓo i dzhie maga na zwenezwo a bveledzaho a u thivhela na u fhungudza zwivhumbeo zwo ṋaṋaho zwa u shuma ha vhana . 
Mishumo yapo : Mishumo yapo i dzhenisela vhadzuli tshelede
Vha nga kona u dzhia tsheo nga ha nyito dza vhaanewa na u amba nga ha thero .
U ambara riboni tswuku ndi tshiga tsha vhuthihi kha vhuḓikumedzeli ha u lwa na HIV na AIDS .
Mbetshelwa dza u fhaṱwa huswa dzi katela thandela dza ndeme dze dza pulanelwa uri dzi ḓo ṋetshedzwa masheleni a nga nnḓa ha mugaganyagwama nga khadzimiso . 
vhaambi na tshiimo tsha luambo zwi
Mutshelo wa tshienge une wa vha na khare i sa athu kuṋulwa kanzhi u shumiswa sa mukhavhiso nahone hu na tshaka dzo fhambanaho dza tshimela dzo ṱavhiwaho ḽifhasini nga mulandu wa u naka hadzo ngomu nḓuni na nnḓa . 
Ndangulo ya khombo na redzhisiṱa ya ndanguloya Khombo ya nga ngomu i ṱoḓa u thomiwa na u londolwa u itela u konisa u fhungudzea ha khombo uri i lwangwe tshoṱhe kha potofolio , mbekanyamushumo , thandela na vhuimo ha khonṱhiraka . 
U khwaṱhisedza uri ṱhanziela dzoṱhe dza zwa miholo dzo phaḓaladzwa ṅwedzi nga ṅwedzi . 
I dovha zwa pfesesa ṱhoḓisiso kha vhuimo ha lushaka kha zwiteṅwa zwa mutakalo wa nnyi na nnyi , hu tshi katelwa u nwiwa na u bveledzwa ha aḽikhoholo . 
Ndivhanele ya tshifumakadzi i re nṱha khamusi i sumbedza uri vhafumakadzi vha dalela tshumelo dza mutakalo u wana tshumelo dza zwa mbebo tshifhinga tshinzhi u fhira vhanna . 
Thundu dzi ḓo iswa kha ḓiresi i re kha vhupo ha fhasi ha Vundu sa zwe zwa sumbedzwa kha Nyimele dzo Khetheaho dza Konṱiraka kana Mafhungo a Thundu na Tshumelo . 
Mufarisa Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe Muṱhonifhei Vho Kgalema Motlanthe ,
sekithara ya u rea khovhe ine tshikepe tsha ḓo shumela khayo na tshifhinga tshine tsha ḓo shuma tshone .
Khoini dza 2018 : Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Russia 2018 FIFATM .
Siḽaidi a tsho ngo ṱalutshedza phambano vhukati ha mutengo we oda ya itwa ngawo na mutengo wo rengaho tshithu . 
Hu ṱoḓea thikhedzo yo ṱanḓavhuwaho kha tshitshavha tshoṱhe uri puḽane i shume zwavhuḓi .
Hu na ṱhoḓea ya u ḓidzhenisa kha mveledziso ya uhu vhupo . 
Ḽiṅwalwa ḽi sedzesa kha vhupo vhuṅwe na vhuṅwe ha ndangulo ya maḓi he nga murahu ha olwa mapa wo linganelaho , he mapa uyo wa konaha u rumelwa sa tshifanyiso sa JPEG tshine tsha ḓo shumiswa kha zwa Inthanethe . 
1.2.1 tshikolodo tshoṱhe tsha Muhadzimi a tshi koloda Muhadzimisi hu tshi tevhelwa Thendelano iyi tshi ḓo mbo ḓi tea u badelwa na zwenezwo ; nauri
Fhedzi , Minisiṱa vho ḓadzisa nga uri muvhigo wa ṅwaha wa muvhalelano wa Oditha Dzheneraḽa ( AG ) nga ha mawanwa a odithi ya muvhuso wapo wa 2014 / 15 o themenndela uri mushumo munzhi wavhuḓi wo no itwa kha mimasipala .
A hu na fomo dzo teaho u ḓadziwa .
Zwigwada zwi shuma kha mishumo zwi tshi khwaṱhisedza uri vha a tendelana vhone vhaṋe kha zwiteṅwa zwa ndeme , na u vhiga hafhu kha puḽenari .
Ri songo nyadza mbuyelo dza polotiki dzine dza nga vha hone kha phungo kana phabuḽisithi ya bepha ḽo raliho ;
Musi vha tshi isa mbilaelo vho vhudzwa uri a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga zwenezwo a vha na pfanelo ya u vhilaela .
u engedza phesenthe ya phendelashango i shumiseaho kha u bveledza ikonomi u bva kha 22,5% ya 2013 uya kha 27% ya 2019
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala zwo fhambanaho u itela u pfesesa zwine zwa khou vhalwa : u sikena , u sikima , u humbulela
Tshipikwa tsha ino mbekanyamushumo ndi u ṋetshedza masheleni kha Tshumelo dza Thikhedzo ya Ndondolo ya Mutakalo . 
Zwa vhukuma , tshipiḓa tsha ndeme ndi u fukedzwa kana u bwelwa a mathukhwi a re khombo , nga u ṱavhanya , u itela u thivhela u nga vha khomboni . 
U ḓadzisa kha izwo , vharangaphanḓa vha fumirathi vha thikhedzo ya tshumisano zwazwino vha khou dzhenela vhugudisi ha ndambedzo ya muvhuso ngei Kenya , hu tshi tevhelwa vhugudisi vhu fanaho na uvhu ha vhaofisiri vha Muvhuso mahoḽa . 
Mukonṱiraka u ḓo shumisa vhashumi vhapo u ya nga ṱhoḓea dzi re kha Tshikoupu tsha Mushumo . 
Mundende wa vhuholefhali
zwapo vha fanela u dzhenelela kha MTA na
Ngauralo , nyengedzedzo ya u bveledza zwiḽiwa shangoni a i nga koni u engedza tsireledzo ya zwiḽiwa zwa vhathu na zwigwada i sa khou kwama pfanelo ya zwiḽiwa . 
Olani tshifanyiso nga nnḓa hayo na mulaedza wa tshipentshela nga ngomu .
Ri nga si kone u shavha ngoho iyi ya zwa masheleni , khwiṋe ndi u livhana nazwo thwii . 
Kha sia iḽi muthelo wa zwibveledzwa kha goloi ndi wa maṱhakheni , fhedzi ro vha ro tama u vhona mithelo muhasaladzo yo khwaṱhaho kha nḓowetshumo nga u angaredza , nga maanḓa ya vhubveledzi ha fulufulu . 
fomo yo ḓadzwaho ya khumbelo
Zwi ḓiswaho nga u nanga na u siedza kha ṱhalutshedzo
u swikela ṱhoḓea dza vhashai tshitshavhani
1 / 2 Tsaukanyo ya tshitshavha na ya vhadzhiamikovhe
AsgiSA yo ṱalula thaidzo , fhedzi zwinzhi zwi tea u itwa u itela u dzi fhelisa .
ḽaisentsi ya mugudi yavho .
20. Phanḓa ha musi tshigwevho tshi tshi ṋetshedzwa , muofisi mulanguli , mutshutshisi kana mupileli a nga kha ḓi ita khumbelo ya uri muofisi ane a kha ḓi lingiwa kana muṅwe na muṅwe wa vhaḓivhi uri a ite muvhigo nga ha vhone kana muhwelelwa .
( i ) imisa kana u thutha vhuraḓo ha ḽihoro ha mukhantseḽara o imelelaho ḽihoro ḽeneḽo kha Khoro yeneyo ; kana
Mveledzwa dza kilima dzine dza takalelwa dza vhupo ha maḓaka dzi ṋetshedza mutheo wa u katela dziphakha na fhethu ho vuleaho vhuponi ha dziḓoroboni . 
Zwikili zwa ndangulo ya thandela zwi pfadzaho , zwikili zwa vhadavhidzani zwavhuḓi , zwikili zwa u pulana na nzudzanyo i pfadzaho . 
ICASA i ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha nzudzanyo na u avhelwa ha frikhwentsi , na u ṋetshedza ḽaisentsi dza tshumelo ya didzhithala .
Mbudziso nga luṱingo dzi nga itwa kha ( 021 ) 403 3733 kana kha 0837098407 .
Zwenezwo a hu na nyambedzano dzi pfadzaho u swika avho vhoṱhe vha kwameaho , nga maanḓa vha muvhuso wa Pretoria , kha vha ṱanganedze kuvhonele uku kune ra kovhelana na vhathu vhoṱhe . 
Mutakalo washu u ḓisendeka zwiṱuku nga zwiṱirathedzhi zwa mveledzo ya ikonomi kha mashango a vhaḽedzani na riṋe . 
A zwi gumi Maitele a muaro hu tshi katelwa muaro wa tshifhaṱuwo wa maxillo
Mbonelaphanḓa dzadzo dza vhumatshelo dzi dovha dza fheliswa nga zwilinganyo zwa pfunzo zwine zwa khou wa . 
U pulane yo ḓisendekaho nga tshitshavha i ṱoḓa mutshimbidzi kana vhatshimbidzi u tikedza kuitele .
Kha ri ite nyito tsha khathoni Ṅwalani ndaela sa mvetamveto u thoma ni kone u dzi ṅwala nga vhuronwane afho fhasi .
U fara khirayoni na penisela nga nḓila yo fanelaho .
Zwihulwane kha zwitandadi zwa yuniti
Nga u angaredza , tshipholisa tshi re na mbonelaphanḓa na u tevhedza maga a ndaṱiso nga huhulu zwi a ṱuṱuwedzwa . 
3.1. Khabinethe yo tendelana kha vhathu vha tevhelaho vhe vha khethwa :
Dziṅwe tshanduko kha thendelo dzi ḓo bva kha tshivhumbeo tsha thendelo , mulanguli wa u ṋetshedza thendelo na mikano ya thendelo .
Kharenthe dzi re kha vhupo ha khavhamagabelo dzi langwa nga magabelo , nahone muvanganyo wa u ranga u na luvhilo ngauri hu vha hu na mbilimbiḓano ine khayo nyendedzi dza u ya khunzikhunzini na u pfuka govha dza vha nnzhi . 
RO ḒIKUMEDZELA U BVELEDZA PFANELO YA MVELEDZISO URI I VHE YA VHUKUMA KHA MUṄWE NA MUṄWE , NA U VHOFHOLOLA MURAFHO MUṄWE NA MUṄWE KHA ṰHOḒEA .
( b ) muṅwe na muṅwe a no khou itela muṅwe muthu ane a sa kone u zwi ita nga dzina ḽawe ;
Kha nyimele ya thandela ya masheleni : 
( c ) i ita tsheo ya Magumo malugana na uri mafhungo ayo a wela fhasi ha zwa Mulayotewa naa .
Vhagudi vha tea u kona u kopolola maṅwalwa o tou gannḓisiwaho ( tsumbo , maṅwalwa a no bva buguni ) vha tshi shumisa muṅwalo wa u ṱumekanya kana wa u pomba .
Tshiimiswa tsho elwaho tshi ḓo ḓiphiṋa nga ṱhanganedzo yo khwaṱhiswaho ya u shumisa thengo u bva kha khamphani iṅwe na iṅwe dzine dza dovha nga khathihi dza vha iṅwe ya vhavhuelwa vha mveledziso ya mabindu atsho . 
vha mushumi a badelwaho nga zhendedzi ḽa vhashumi .
U phaḓaladziwa ha burodobennde na ICT zwi ḓo ṱuṱula mveledziso ya ikonomi na u alusa zwikhala zwa ikonomi u itela vhaswa .
Zwisiwana zwi ṱoḓa thuso .
Muhwelelwa a nga kha ḓi ṋewa ndaela ya uri a songo tambudza vhone kana vhana vhavho lwa nama kana lwa maipfi .
Muhanga wa vhusimamilayo na ndaulo ya Afrika Tshipembe malugana na zwikambi u vhonala u tshi mangadza u vha u konḓaho , nahone u anzela u vha wa kwao , musi u tshi vhambedzwa na mashango a fumi o sedzuluswaho . 
nga nḓivhadzo i pfadzaho , ya shandukisa thekhinoḽodzhi i ṱoḓeaho u wana na u shumisa webusaithi ya SARS . 
Kha vha shumise madzangano a Phalamennde .
Zwenezwo , nḓila yo leluwaho na u sa ḓura ya u tandulula u sa vha na vhuṱanzi na phambano i a kumedzwa . 
Kha ri ite Nomborani maga aya u thoma kha 1 u swika kha 9 ni tshi nyito sumbedza thevhekano yone ya kubakele .
Tshumelo ya zwa u renga yo ḓo khakhisea zwihulu nahone huṅwe khonṱhiraka dza u rengisela zwibveledzwa mashangoḓavha dzo ḓo lozwea lwa tshoṱhe nga nṱhani ha zwezwo . 
3.2.2 Manweledzo a tshaka dza zwibveledzwa kha vhuimo hoṱhe
6 . Matshimbidzele a khetho
ḽishandi ---- ndi ipfi ḽine ḽa shanda zwo ambiwaho nga maipfi a u thoma .
Kha ndingedzo ya u lwa na u laṱa zwithu hu siho mulayoni na u posekanya zwithu , Masipala wo ṋetshedza dzifaini khathihi na mafulo a kunakisa a tshifhinga tshoṱhe na u swaya vhupo vhu re na thaidzo nga luswayo lwa " a hu na u laṱekanya zwithu "  . 
VHUENDI
Fhedzi , u engedzea ha tshivhalo tsha vhadzulapo sa zwe zwa lavhelelwa kha mbalombalo dza vhadzulapo dzo sumbedzwaho afho nṱha hu nga kwama nga nḓila ine ya si vhe yavhuḓi mashumele a mavhiḓa na kupulanele kwa fhethu ha vhudzulo ha vhathu . 
Tsha vhuvhili , sa zwe vhanzhi vha amba , ndi mbekanyamaitele ya nnḓa . 
U vhekanywa zwavhuḓi na u nyeṱulelwa ha miraḓo miswa vha bvaho u tholwa zwo itwa . 
tswikelelo ya yeneyo rekhodo i sa hanelwi na luthihi sa zwo bulwa kha Mulayo . b .
U dovha hafhu wa vha ṅwaha wa u vhulunga zwinzhi kha vhumatshelo hashu , nga u funza vhana vhashu na vhaswa nga ha vhufa ho pfumaho ha iḽi shango . " - Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , kha Mulaedza wa Lushaka , wa dzi 12 Luhuhi 2015 .
talela maipfi a ndeme a no bva kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi zwitatamennde , tsumbo , Kha u khwiṋisa mbuelo - hu nga vha ' mbuelo ' , kha vhutshinyi hu nga vha ' tsireledzo na vhutsireledzi ' na u ṅwala izwi kha fiḽipitshati
Fogisi ḽi shumanaho na mulandu uyo ḽi ḓo fhedzisa ṱho ḓisiso , ḽa ṋekedza dokhethe phaan ḓa ha khothe i sengisaho mulandu .
Zwikili na vhukoni : zwikili zwa vhudavhidzani , zwikili zwa u thetshelesa ; zwikili zwa u tshila na vhathu ; ndangulo ya tshifhinga ; u kona khomphiyutha ; kuhumbulele kwa u saukanya ; u tandulula thaidzo ; na u dzudzanya ; tshidzumbe ; vhukoni ha u shuma nga fhasi ha mutsiko na vhutsila ha u ṱalutshedza . 
bveledza u fhulufhedzea na u ṱhonifha phurofesheni ;
U nanga magudiswa o teaho
Kha tshipiḓa tsha Luṱa lwa 4 CBP vhashelamulenzhe vha ṋetshedzwa ngeletshedzo dzi re khagala nga u ṋetshedza mikumedzo kha IDP na ha mabammbiri a ṱhalukanyo ya thandela ine ya ṱoḓa thikhedzo ya nga nnḓa .
Ahuna ndovhololo ya ndingo dza dzilafho !
Nḓivho ya zwino ya ḽiṱaretsha zwa dzilafho , matshimbidzelwe a zwithu , milayo , mbekanyamaitele dza ndango . 
U wana Ndaulo kwayo i pfalaho ine ya tendelwa nga mulayo ; na
Saizi ya masipala yo vhanga nzulele ine ha vha na miḓana ine ya vha na mveledziso i no vhonala zwi tshi fhambana na vhuṅwe vhupo ha mahayani , he khaho mveledziso ya ongolowa . 
Ndivho dza phurothokholo dza u adoputa zwikolo zwine zwa si shume zwavhuḓi dzi nga nḓila i tevhelaho :
( a ) vhu fanela u bvisa ndaela dza vhufaragwama ha vundu dzi sa tshimbilelani na Mulayo uyu ;
Nga kuvhonele kwaṋu , muṅwali / muṱalutshedzi / muanewa u kha ngoho a tshi humbulela / imelela uri ( ni tikedze phindulo yaṋu / ni ṋee vhungane ha phindulo yaṋu )
Vhaṋe vho ḓivhadzwa , sa musi vho vha vhe kha holodeyi hayani , nahone nga murahu vha ṱalusa ndaka yavho . 
U ṅwala na tshigwada na u ṅwala hu na u sumbiwa nḓila
Tshikolo tsho kuna lungafhani ?
Nḓila ya kuitele kwa u wana ṅwana murahu u bva kha muvhuso u siho kha khonṱhiraka ndi dzi fhio ? 
Kha vha ṋee phindulo nga fhungo ḽithihi , vha kone u wana fhungo ḽi elanesaho na muhumbulo wavho . 
PHETHISHINI I ṄWALWA HANI
3 . U rekhoda zwiṱirathedzhi zwo teaho zwa wadi hu tshi tevhedzwa u dubekanya zwithu nga ndeme yazwo
Ndi zwifhio zwine zwa tea u itiwa ?
U asesa uri hu nga vha na hune thikhedzo ya CBP i no bva nnḓa ya nga wanala hone naa ;
Fhedzi-ha , mutsindo wa u shela mulenzhe uhu huṱukuṱuku wo pfala na kule , zwo itiswa nga maanḓa nga zwe zwa vhigiwa zwa uri vhaṱereki vho lingedza u kombetshedza vhasi-vhaṱereki uri vha ṱereke . 
Dzikhemisi dzothe dzo ḓiṅwalisaho u bva tsha datumu dzi kombetshedzea u ita tshumelo kha tshitshavha ya zwa khemisi hu na malamba lwa ṅwaha muthihi kha tshumelo ya mutakalo ya nnyi na nnyi . 
Hei mbekanyamaitele na tshishumiswa tsha thikhedzo tsheo ya vhubindudzi zwi khou lwela u khwinisa zwa u kuvhanganya fulufulu na u alusa zwikhala zwa u ḽi swikela , na uri zwi ḓo ḓivhadziwa ṅwaha wa muvhalelano u saathu fhela .
Khomishini yo dzhia tsheo ya uri muvhigo wa tshifhinganyana u fanela u rumelwa kha Minista . 
Hezwi ndi zwine zwa khou itea kha mashango manzhi ane a vha na NML .
Vha fanela u ṱuwa na zwi tevhelaho :
Ḓioleni tshifanyiso .
U shuma na / nga maipfi : masala - zwivhudzisi - masumbi , makateli ; maiti , maṱaluli ( maḓadzadzina ) : mbambedzo Thangi , mitshila na mudzi .
Ahuna mutale une wa tea u vha u hone kha sisiṱeme u thivhela u tshikafhadzwa ha mutale nga muṱambuluwo . 
U ṅwala notsi dzi no amba , u ṋea mavhala , u mepa , u khethekanya , u nweledza , u ita mutevhe wa u sedzulusa , u ṱalutshedza
Ṱhoḓea dzoṱhe dzo vhekanya u ya nga ndeme dzi yo ṱangana na idzo dzo kuvhanganywaho u bva kha maitele a vhukwamani . 
Ngauralo , zwi ḓo thusa mihasho i fanaho uri i kone u shela mulenzhe kha maitele a vhupulani ha mveledziso yo ṱanganelaho u itela uri hu vhe na u elana vhukati ha mbekanyamushumo yayo na dza ha masipala . 
3.1 Nyangaredzo ya zwikili zwa luambo - maitele na zwiṱirathedzhi , vhulapfu na lushaka zwa tshibveledzwa
U Wo dzumba ngafhi
Kha hu itwe ndovhololo ya maḽeḓere maṱuku na u isa phanḓa na u funza maḽeḓere danzi na mbalo .
Muṱangano wa Ikonomi wa Ḽifhasi-Afurika u ḓo ṋea Afurika Tshipembe tshikhala tsho engedzwaho u langana na u kunga vharangaphanda vha Afurika , mashango a seli na mabindu a dzingu kha khonadzeo ya dzhenelela kha u ṱanganya dzingu na nyaluwo ya Afurika Tshipembe na dzingu .
Vhagudi vhane ndi kale vha tshi kona u vhala , na vhane vha vha na tshenzhemo vha nga ḓinangela ndima ( pharagirafu ) dza u shuma ngadzo .
Bono heḽi ḽo dzhia kuhumbulele kwa tshitshavha , hu si kha shango ḽashu fhedzi fhedza na kha dzhango ḽoṱhe ḽa Afrika na kha ḽifhasi . 
Ahuna muthu ane a tendelwa u ita tshumelo dza mugodi a si na phemithi ya mugodi .
U engedza ḓorobo khulwane zwi vhanga u engedzea ha ndozwo tshifhinga tshoṱhe kha vhulimi na ḓaka , u bveledza tshikafhadzo nnzhi nga maanḓa hune maḓi a elela hone na dzingamufhe . 
e ) mivhigo .
Nḓisedzo ya ṱhoḓea ya themamveledziso i ṱoḓa u langwa nga kha pulane ya tshumelo ya vhutshilo na pulane dza themamveledziso . 
Dzangano ḽa thuso ḽi ḓo vha ṋea thuso ya ya zwa thekiniki na ndangulo .
U vha na ḽaisentsi na ndangulo ya u rengisela zwiḽiwa ha nnyi na nnyi .
Musi vhathu vha tshi ya tshiṱitshini tsha mapholisa , vha ya hone ngauri a vha na huṅwe hune vha nga ya hone . 
Ma ḓi : ḽithara dza 6 000 dzi sa badelwi nga muḓi muṅwe na muṅwe nga ṅwedzi , ḽithara dzi fhiraho idzi dzi badelwa uya nga reithi dza masipala .
Hezwi zwi thusa vhone uri vha kone u divhonela uri tshivhumbeo tsha website ndi tshivhumbeo de na uri zwire ngomu ndi zwa mufuda de .
Fhedziha , a hu na ṱhoḓea ya u ita khumbelo kha mulanguli wa lushaka u wana thendelo ya vhushumisamupo .
A hu katelwi osseo-integrated implants , maitele oṱhe a elanaho na u pfukisela na muaro wa ululamisa ṱhaha Tshumelo dza zwa maṱo
Kha miṅwaha yo fhira , u bviswa ha muṱavha uyu ho fhaṱa King's Beach . 
U anda ha u nwiwa ha zwikambi na zwone zwi nṱha vhukuma kha vhanna , ḽevele dza u ṱutshela kule nazwo dzi nṱhesa kha tshitshavha tsha vhafumakadzi . 
- sedzulusa kushumele kwavho na u thasulula dzithaidzo ?
Tshati ya mutsho ya ḓuvha ḽiṅwe na liṅwe
Tshiolwa ndi tshivhumbeo , vhuvha , kuitele , tshinakisi na kuvhekanyele kwa tshivhumbiwa kana atiki ḽi .
Daiḽisisi yo ṋaṋaho i katelwa kha mbuelo ya nga ngomu ha sibadela
Vha limuwa mini nga ha uri ndi ufhio mushumo u badelwaho na uri ndi ufhio mushumo u sa badeliwiho ?
10 . Saintsi na Thekhinoḽodzhi
Vhaiti vha khumbelo vha teda uri zwi kha lutamo lwa vhulamukanyi uri aphiḽi dzavho dzi pfiwe thwii nga Khothe iyi . 
Uri vha tendelwe u ṱunḓa , u maga , u bveledza , kana u rengisa mushonga wa u ilafha zwifuwo Afrika Tshipembe , vha fanela u ḓiṅwalisa na Muṅwalisi wa Mulayo wa vhu 36 wa 1947 .
Vhaofisiri vha Muhasho wa Vhulamukanyi vha tea u rumela thwii khumbelo dzavho dza mushumo kha ḓiresi yo bulwaho afho nṱha vha songo tevhela tshanele ya vhudavhidzani . 
Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele , 1997
Kuhumbulele ukwu kwo swikisa kha mveledziso ya kudzulele ku shumaho huthihi , ku dzulelaho kwo khethekana nahone mupo wa hone wo naka . 
U khwaṱhisedza uri vhabebi vha a sedzuluswa malugana na miṱangano yo dzudzanywaho
a ) Dr Ntuthuko M Bhengu ( Mudzulatshidulo na u tholwa hafhu ) ;
5.1.1 U pindulela u pulana ha vha u ita
Vhathu vhoṱhe vho tholwaho hu ḓo itwa khwaṱhisedzo ya ndalukanyo dzavho na na u sedzwa arali vha si na milandu nga maanḓalanga o teaho .
Mushumo wa Komiti ya Wadi ndi u vhona uri vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u pulana thandela vha fanela u ita uri tshitshavha tshi shele mulenzhe na u vhona uri vha shela mulenzhe tshoṱhe kha thandela .
Ndivho ya tshipiḓa tsha ikhoḽodzhi , sa tshipiḓa tsha asesimennde ya tshisaintsi na vhuinzhiniara , ndi u ṱalusa ikhoḽodzhi ya vhupo ha maḓanzhe hugede . 
Ri tshila nga magavhelo a thikhedzo ya vhana .
A hu na nungo dza u hanedza uri khasho thwii ya mutambo fhaḽa North Park Lane yo vha i tshi nga vha yo bveledza mvelelo dzi songo lavhelelwaho . 
maanḓalanga o teaho .
Nga nnḓani ha musi vhulavhelesi ha vhuṱumani vhuṅwe na vhuṅwe ha mutevhe wa ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo vhu tshi khou londotwa , mbekanyamaitele dziṅwe na dziṅwe dza mathukhwi a ndondolo ya mutakalo , vhupulani na vhugudisi zwi ḓo kundelwa , sa zwine zwa khou itea zwa zwino kha zwileludzi zwo dalelwaho . 
U sumbedza mushumo u teaho u tambiwa nga komiti dza wadi kha mutevheṱhanḓu wa mugaganyagwama ndi zwa ndeme fhedzi mimasipala i tea u thusa nga u leludza fomethe ya mugaganyagwama .
U sudzuluwa ho dovha ha sumbedza uri mbekanyamushumo yo vha i khou ṋaṋa u kona u sedza zwiteṅwa zwi re khomboni vhukuma nga ngomu kha dzangano na u lwa na masiandaitwa a zwiteṅwa izwi kha Muhasho nga u angaredza . 
13 . U dzheniswa ha tshiteṅwa tshi tevhelaho nga murahu ha tshiteṅwa tsha 23 :
U thetshelesa na u tevhedzela ndaela sa , maitele
Mulangi wa Dzingu u ḓo vha ḓivhadza hu saathu fhela maḓuvha a 14 arali khumbelo yavho yo ṱanganedzwa , zwi ambaho uri vho swikelela ṱho ḓea dzoṱhe .
2.1 . Khabinethe yo ṱolwa kha mivhigo ya mvelaphanḓa ya kushumele kwa kotare ya u thoma ya 2017 / 18 kha u thomiwa ha mawanwa a vhuvhekanyandeme ha vhukati ha Lambamai na Fulwi 2017 .
Mubebi wa Afrika Tshipembe u tea u ḓadza fomo ya khumbelo BI-529 .
Muḽoro uyu roṱhe ri nga kovhelana na u shela mulenzhe kha u fhaṱa .
Ni khou ya u vhala lungano lune makhulu wa Ntakadzeni vha pfana na u lu anetshela .
Mithetshelo na minukhelelo ine nda i funa
Vhaṅwe vhathu vha kwameaho vha katela madzangano a kwameaho na a re na dzangalelo u fana na vhabveledzi , vha maanḓalanga vhapo , na vhaṅwevho . 
Tshipiḓa A tshi na mbuletshedzo ya mishumo , vhupo na ṱhoḓea dzine dza tea u swikelelwa . 
Senthara idzi dzo ḓisa tshumelo dza ndeme dza muvhuso tsinitsini na zwitshavha . 
Adzhenda i ṋetshedza mafhungo a ndeme a no nga sa :
Fhedziha , nga lwa u thoma , muiti wa khumbelo wa vhuvhili onoyo ha ngo vhuya a shandukisa maime awe a u ḓiṋetshedzela u dzudzanya mbilo nga u badela miḽioni dza dziRannda , kha u ima kha uri ngangoho ahuna ṱhanganyelo na nthihi ine ya tea u badelwa . 
Mbidzo kha muvhuso dza u dzhia zwoṱhe sa zwa shishi na maga a zwiimiswa a u ita ndingo dza khohakhombo ya tshiwo uri dzi vhe tshipiḓa tsha ndeme tsha mvusuludzo ya nga murahu ha mudzinginyo wa shango na nzudzanyo dza u fhaṱulula na u itela mbekanyamushumo dza u tsireledza vhathu kha zwiwo zwa tshifhingani tshiḓaho ; 
7 . U khinulula vhukoni ha Mabindu Maṱuku na a Vhukati ( dziSMME ) , miṱanganelano , mabindu a ḽokhishini na a vhupo ha mahayani .
Musi vho no khunyeledza khoso zwavhuḓi , tshiimiswa tshe vha gudela khatsho tshi ḓo vha fha fomo ya u gudela ine vha fanela u i ḓadza .
Mishumo na vhuḓifhinduleli ha muraḓo wa tshiṱafu muṅwe na muṅwe zwi tea u sumbedzwa sa mbuletshedzo dza mushumo . 
Muhasho wa zwa Mutakalo
( a ) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 tshi bvisela khagala zwine zwa dzhiwa sa nḓivho , vhukoni na zwa ndeme zwine zwa tea u gudiwa .
Khothe i tshe milandu yo sedza rekhodo ya matshimbidzele e a itea kha khothe ṱhukhu na uri nga murahu ha u sedza khani dzo tou ṅwalwaho na dza orala dzo kumedzwaho . 
Ndi vhonnyi vhane vha tea u wana mafhungo aya .
Fomo dzo vhuiswaho nga murahu ha 17h00 nga ḽa 18 Ṱhafamuhwe 2014 ; na / kana
2.7. Khabinethe yo tendela Ndaela ya u Shuma kha Sisiṱeme nga ha u Ḓiimisela ha zwiṅwe Zwigwada zwa Vhashumi vho Khetheaho vha Teaho u Bula Madzangalelo Avho a zwa Masheleni , ine i ḓo thoma u shuma u bva nga ḽa 1 Lambamai 2017 .
Nḓivhadzo : Arali vha mualuwa kana vha si nga si kone u uya ofisini u ita khumbelo , muraḓo wa muṱa kana khonani a nga vha itela khumbelo .
Naho u swikelelwa ha ndivho dza Puḽane ya Mveledziso ya Lushaka zwi tshi ṱoḓa mvelaphanḓa nga u angaredza , hu na zwithu zwa ndeme zwine ha ḓo sedzeswa khazwo :
U ḓiṱunḓela ha zwigwada zwo fhambanaho zwa ikonomi na kutshilele - bammbiri ḽa data ya vhushai na mbeu
Nga sisiṱeme ya eḽekiṱhironiki ya u langula kutshimbidzele kwa milandu , zwazwino ri na mafhungo o fhelelaho kha faela iṅwe na iṅwe ine ra kona u a shumisa . 
Ndi maitele afhio ane a ḓo tevhelwa nga murahu ha vhupfiwa ha vhathu ?
Naho hu na uri phimo dza tshanduko ya mitengo khulwane dzo dzula dzi dzavhuḓi , nga u angaredza phimo dza tshanduko ya mitengo mashangoni manzhi dzo no ḓi engedzea hu phindulo ya u engedzea nga maanḓa ha mitengo ya ole . 
Dziminisiṱa dza Tshigwada tsha JCPS dzo rambiwa kha muṱangano mupfufhi wa Khabinethe na uri vha ḓo fhindula mbudziso dzi kwamaho mafhungo aya .
Ndivho yashu ndi u vhona uri mafhedziseloni vhapfukamulayo vha fhedza vho sengiswa , na uri Maafrika Tshipembe vho tsireledzea . 
Madzina a fhethu a welaho fhasi ha ndango ya muvhusowahpo a katela zwiṱara ṱa , zwifha ṱo zwa masipala na dzisquares , phakha dza vhuponi na mavhi ḓa , na zwifha ṱo zwa phuraivethe .
Mamvhusele nga vhashelamulenzhe ndi a re nnḓa ha tshikoupu tshashu wa mishumo . 
Mbekanyamushumo ya Fhaṱa Vhukoni .
Tshenzhemo ya dzitshaka i sumbedza uri vhuaḓa vhu nga fhungudzea zwihulwane na u ita uri tshitshavha tshi vhe na fhulufhelo nga vhuḓinekedzeli kha zwa poḽitiki na u bvela phanḓa na u shumisa maitele o teaho .
U ya nga Ndayotewa ya 1983 Nnḓu iyi yo thomelwa vhaimeli vha tshigwada tsha vhathu vha Vhaindiya .
Sisiteme dza zwa ikonomi dzo kalulaho idzi Kanzhi dzi vha dzi theori nahone a dzi itei . 
( c ) tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe kana tshivhumbeo tsha zwa mbadelano zwine mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka kana wa vunḓu ya ṱoḓa zwi tshi odithiwa nga Muoditha Dzhenerala .
Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho wa NEM : Ndaulo dza nga ha lushaka lwa Zwipuka kana Zwimela zwine zwa vha Khomboni kana zwo Tsireledzwaho
Ni elelwe u fhedza fhungo nga tshiga tsha u awela .
Khonadzeo ya vhuḓilangi vhuhulwanesa ha vhathu vha re na vhuholefhali i ḓo swikelwa nga u ṋetshedzwa ha thekhinoḽodzhi dzi sa ḓuri , dza thuso dza tsudzuluwo dza khwaḽithi , zwishumiswa na u ṱhaḓula . 
U tendela nyanḓadzamafhungo u dzhenisa muvhuso kha mushumo wayo na u ḓivhadza tshitshavha . 
Tshivhalo tsha mbetshelwa kha Mulayo tsho tea thwii , u fana na ndima ya 3 ine ya sedzana na u valelwa ha vhafariwa nga fhasi ha nyimele dza tshirunzi tsha muthu . 
17 . U kuvhangana , u gwalaba na u Ṋekedza Phethishini
Guḽukhousu ndi tshiko tshihulwane tsha nungo dza muvhili u bva kha zwiḽiwa zwi re na khabohaiḓireithi nnzhi .
U thetshelesa na u ḓiphina nga ngano
Tshipeisa tshi shumiswa hani
Nga ngoho , u dzudzanya , fhethu ha u thoma hu fanaho na vhuyo zwi shumiswa kha tsedzuluso nnzhi . 
Tshigwada tsha Vhonani tsho tshimbila nga Gautrain .
Hu tshi nangiwa khethekanyo dzine khadzo maṅwe mafhungo ane a ḓo reriwa a ḓo vhewa khadzo , ro lingedza u vha na phambano iyi mihumbuloni yashu . 
Vhurangaphanḓa ha khombetshedzwa ya vhahulwane hu hoṱhe hu nga si ḓise tshanduko ya hoṱhe ngauri : a sisiṱeme dza mutakalo dzo serekana ; maanḓa a u langa avhelwa zwigwada zwa phurofeshinaḽa ; ndondolo i kombetshedza mutingati ; vha phurofeshinaḽa vha na zwikalo na nṱha dzavho vhone vhaṋe . 
U sa tea u tevhela zwo tiwaho : R37
U shayea ha mvusuluso ya bada dza giravhulo kha mavhiḓa o dzudzanyeaho . 
Nga murahu ha u lavhelesa makumedzwa oṱhe a mugaganyagwama ṋeḓorobo muhulwane vha tea u ṋewa tshifhinga tsha u fhindula , arali zwo tea , vha dzudzanyulule mugaganyagwama na u ṋetshedza khwinifhadzo idzo uri dzi ṱanganedzwe . 
ndalukano
Sisiṱeme ya Phalamennde ya u bvisela khagala yo ḓisendeka kha kupfesesele kwa uri dzi MP vha nga tevhela madzangalelo a masheleni tenda ha vha uri zwo bviselwa khagala kha tshitshavha nahone a zwi vhangi khuḓano ya madzangalelo na mushumo wa dzi MP sa vhaimeli vha vhathu .
U engedzwa ha mbuelo ya mithelo uri i katele miraḓo ya tshikwama tsha vhubindudzi ha vhashumi zwi ḓo konisa vhashumi vha fhiraho mḽlioni u ḓiphina nga muholo une muthu a ṱuwa nawo hayani .
( b ) tshiṅwe-vho tshishumiswa kana tshiimiswa-
Milayo ya phimo ya u bindula na ya ndozwo a i shumi arali vha ṱanganedza ngona iyi . 
Ṱhoho : Tshinyalelo na zwine ra nga ita - Awara dza 9
Zwo ralo , dziṅwe dza nḓila dza dzitshaka dzi itaho ndozwo dzi ḓo khaulwa .
Nḓila ya kuitele kwa Mbekanyandisedzo yo tevhedzwa tshifhinga tshoṱhe . 
U vhudzisa na u fhindula mbudziso
Vhupambuwi vhu hoṱhe kha idzi mvelelo ndi ha uri tshumiso yo fhimiwaho ya zwi dzheniswaho zwa vhuḓifhinduleli u itela khamphani vhu ḓo ṱoḓiwa . 
Phatheni iyi i dzhiela nzhele mavu are hone kha tshipiḓa tsha vhukati ha vhupo ha zwikolobulasi na zwiḓorobana zwinzhi , ya dovha ya ḓisendeka nga nyelelo khulwane dza zwino dza dzikhorido . 
Kha vha ḓadze fomo BI-1699 na BI-130 .
Mahoro a bvelelaho a kona u dzula kha vhuimo hao ha tshanduko na u sa konḓa , tshivhumbeo tsha vhuvha hao tsho ṱaluleaho , musi a tshi ṋaṋa u tendisea a tshi kha tshivhumbeo tsha u swikela zwipikwa zwo khwaṱhaho . 
Muhumbulo woṱhe u tea u vha kha mashumele a vhukuma zwi tshi vhambedzwa na mashumele o pulanwaho na nyito dzine dza ḓo dzhiiwa u itela u tandulula thaidzo dzi re hone . 
Hezwi zwi thusa masipala u dzhia tsheo kha muṋetshedzatshumelo , zwine zwa ḓo u ṋea tshumelo dza ndeme ya khwiṋesa nga mutengo wa khwiṋesa .
Khomiti ya Odithi i na miraḓo ye ya dodombedzwa afho fhasi , vhoṱhe vha shuma vha siho fhasi ha Muhasho . 
Vhusimamilayo vhu nga dzhia tsheo sa muhumbulo wo angaredzaho une sisiteme kana maga ane ha ṱoḓa u a ṱanganedza u swikelela zwipikwa zwo khetheaho . 
Zwi fanela u thusa vhadzheni vhaswa kha sekhithara ya muvhuso . 
Ri na muano wa u sa vha hone ha khakhathi dzi itelwaho vhafumakadzi vha re na riṋe hafha nahone ndi humbela muṅwe na muṅwe waṋu hafha uri a saine muano uyu na uri tsha ndeme nga maanḓa ri tevhedze muano uyu . 
Ri fanela u fhelisa u sa vha na ndinganyelo na u phambano kha u pulana ri tshi ya phanḓa kha themamveledziso u vhona uri zwiko zwi shumiswa nga nḓila i eḓanaho u itela swikelela ṱhoḓea dza ndeme u thoma . 
Izwi zwi katela vhukoni ho gudelwaho sa u konana na vhathu na vhudavhidzani , vhuṱali , vhuḓifari na zwikili zwa u shuma kha dzangano na u langa . v
THEMAMVELEDZISO
Zwikolodo zwine zwi nga vha hone zwi katelwa kha rekhode dza akhaunthu . 
Vhaṱhogomeli vha tshitshavha na vhaofisi vha mveledziso ya tshitshavha ,
U saukanya mafhungomatsivhudzi a u pulana
Zwiitisi zwa u hana khetho dzi re kha mutevhe zwi fanela u rekhodiwa sa tshipiḓa tsha kuitele kwa u ela , na zwiitisi zwa u isa khetho phanḓa . 
Ndi tshi fhedzisa , Mulanga Dzulo , ri khou tea u ṱanganedza uri ḽino shango ḽashu ḽi khou ṱangana na thaidzo ya vhurangaphanḓa ha lushaka fhasi ha Muvhuso wa ANC na hone hezwi zwi kwamesa vhashai kha zwitshavha zwashu na lushaka nga u angaredza . 
Fhedzi ndi zwa ndeme uri vhatholi vha
Vhuḓikumedzeli hashu roṱhe kha zwithu zwa ndeme zwashu zwa ndayotewa vhu sumbedziswa kha nungo dza muvhuso dzi bvelaho phanḓa dza u lwela u khwiṋisa ndeme ya matshilo a vhathu vhashu . 
Muhasho u ḓo vha wo sedzesa kha maitele a u thola vhathu vha nnḓa kha u tshimbidza maitele a matholele , hu u itela u fhungudza tshifhinga tsha u shandukisa uri tshi tou vha thwii kha miṅwedzi miraru u bva kha tshifhinga tshe ngatsho poswo ya kunguwedzwa u ya kha tshifhinga tshe ya ḓadzwa . 
Fesithivala dza mvelele dza vhathu vhoṱhe vha Afrika ( musika , mitshino , fiḽimu , zwa u runga ) zwi ḓo dzudzanywa luvhili kha ṅwaha . 
-- Pharagirafu ya u ṱhaṱhuvha ( ṱhaṱhuvho ) : zwavhuḓi / zwivhi , zwi re zwone / zwi ri zwone , mikhwa / u sa vha na mikhwa , u dzinginya , u themendela , u eletshedza , u tata .
Matambele avho sa vhakundi kha mitambo ya Vhugweṋa ya Vhaswa ya Afrika a vha swikisa uri vha tambe kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha vha miṅwaha ya fhasi ha 17 ngei Chile nga vhuya uno ṅwaha .
Nthihi nga muunḓiwa nga ṅwaha ho sedzwa dziPMB .
3.3 . Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa ha ḽiṅwalwa ḽa tshumiso ḽa tshoṱhe kha Theminaḽa dza Vhuimangalavha dza Transnet uri i shumise theminaḽa ya khontheina ya manganese ngei Vhuimangalavha ha Ngqura , vhu re kha phendelashango ya vhubvaḓuvha ha Afrika Tshipembe , khiḽomitha dza 20 devhula vhubvaḓuvha ha Port Elizabeth na tshikhalani tsha vhukati ha Durban na Ḓorobo ya Kapa .
U tama ngavhe arali zwithu zwo vha zwi nga iṅwe nḓila a zwi nga ḓo ita uri hedzi thaidzo dzi ngalangale . 
Vhafuḓukanyi na tshone tshitshavha musi malaṱwa a tshi khou posiwa . 
1.3 Ndangulo ya thandela i kwama mini ?
1.1 Yuniti ya u Dzhenela ha Nnyi na Nnyi i re kha Ofisi ya Tshipikara i tevhedza adzhenda hu na Muvhigo wa Tshiofisi wa Komiti dza Wadi
5 . U thola
Ndambedzo ya mbalavhathu nga kha sisiṱeme ya thikhedzo ya mugaganyagwama i na zwivhuya zwa ndaulo ngauri i tendela u vhiga fhedzi kha vhuḓifhinduleli ha Muvhuso . 
hu mafheloni a ṅwedzi une ṅwana a khou fara miṅwaha ya 18 .
Puḽane yo Khwaṱhaho ya Malwadze a Fhiriselwaho nga zwa Vhudzekani kha zwiimiswa zwoṱhe zwa tshitshavha . 
Zwidodombedzwa zwa khoso na mbekanyamushumo zwi ḓo pfukiselwa kha inwi nga datumu ya nga murahu . 
Hu vhonala sa tswikelo yo linganaho zwi zwitshavha zwine zwa ḓitika nga maanḓa nga u tshimbila ha vhaendangaṋayo . 
3.15 Thusa u wana mulandu nga sisiteme arali ho itwa khumbelo ;
Mveledziso ya Tshiporo ya Moloto i ḓo vha sisiṱeme ya vhuendi ho ṱanganelanaho vhune ha ḓo vha na tshiporo tsha tshidimela sa mutheo na dziṅwe nḓila dza vhuendi - nga mannḓa dzibasi na dzithekhisi - dzine dza ḓo ṋetshedza tshumelo dza thusedzo .
Thandela i dovha hafhu ya katela u khwiniswa ha sisiteme ya muelelo kha bada nahone thandela i kha tshiimo tsha u fhedza u itwa . 
U haseledza ha tshigwada / tshipitshi tshi so ngo lugiselwaho / u haseledza ha foramu
Khumbelo iyi i ḓo itwa hu sa athu fhela tshifhinga tsha vhundeme ( u vhofha ) ha vhukuma . 
Nga u pfufhifhadza , vho vha vha tshi ṱoḓa kuhumbulele kune kwa ḓo vha tendela u pindulela zwa vhukuma maanḓa avho a ikonomi a vha maanḓa a poḽotiki . 
Ndi tsenguluso yeneyi ine ya tea u vhumba mutheo wa nyaluwo yashu ya matshelo sa lushaka . 
Ndi nga bvula dzhasi ḽa houḽa munna nṋe . "
arali vha si ngoya mundendeni kana u dzi tshelede ya mundende lwa miṅwedzi miraru ngau tevhekana
U ṅwalisa khamphani I si ya mbuelo
U shuma fhethu hune ha vha na khemikhala dzi vhangaho khombo kana thukhitha
U shumisa nḓivho ya maipfi yo fhambanaho kha u ita uri zwe a ṅwala zwi takadze .
Ho no bveledzwa pulane ya u bindudza / tshimbidza malugana na ṅwaha wa 2 hu tshi katelwana mugaganyagwama wa u pulanela u u pulana , u pfumbudza , u shumisa pulane khathihi na u tikedza4
U fhindula mbudziso dza muteo nga ha zwibveledzwa
Vhahumbeli vha mushumo vhoṱhe vha ḓo dzhenela kha u sedzuluswa lwa tsireledzo . 
Maitele a mavhusele a khou isa phanḓa na u khwinisea , hu na Thendelano ya Bodo na Ndayotewa ya Bodo zwo hwala vhuḓifhinduleli ho itwaho na u tevhedzwa , u itela u swikelela maimo a ṋthesa a mavhusele a khamphani . 
( b ) u vhumba komiti dzo ṱanganelaho dzo vhumbiwaho nga vhaimeleli vha bvaho kha Buthano na Khoro u itela u lavhelesa na u fha muvhigo nga ha Milayotibe i lavhelelwaho kha khethekanyo ya 74 na 75
Zwishumiswa , kuitele na kushumele kwa maitele o dzudzanyeaho a u shela mulenzhe ha tshitshavha . 
Mabindu , vhashumi na tshitshavha tshapo ndi zwigwada zwo fhambanaho nahone a si kanzhi vha tshi amba tshithu tshithihi .
I nga rangela phanḓa kana u dzudzanya Milayotibe i welaho ngomu ha Shedulu ya 4 ya Ndayotewa ( mafhungo ane vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu ho ṱanganela ha vha na maanḓa a u sika milayo ) na miṅwe Milayotibe i kwamaho mavunḓu .
U ḓadzisa zwenezwo , u itela zwiitisi zwo fhambanaho - vhukatini ha zwiṅwe , u bva nga huhulu kha maitele a ndayotewa a re hone ane ya a ṋetshedza - zwo dzhiwa zwi zwa ndeme u ombedzela na u thoma u ya phanḓa ha maitele a re hone nga hune zwa konadzea ngaho . 
U xuxwa na u ḓigeḓa : u eḓela nga muṱana hu na u femela ngomu na nnḓa hu tshi sedzwa mivhala sa zwinyanyuli
fonto --- muelo kana lushaka lwa maipfi o shumiswaho hu tshi thaiphiwa
Nga u ralo , musi ri tshi dzudzanya nga huswa Muhasho , u vhekanya mbekanyamaitele ; u sedzulusa kushumele kwashu , ro ita nga u ralo ri tshi tevhela tshipikwa itshi . 
U ṅwala na u ṱalutshedza mafhungo a mitaladzi ya rathi u ya kha malo nga ha ṱhoho yo neiwaho u itela u shela mulenzhe kha u ṅwala bugu ya ḽaiburari ya kiḽasi .
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Muhasho wa Tshumelo na Ndangulo dza Muvhuso .
Nyolo ya 5 : Muhumbulo wa u monithara , u ela na u shuma
U lavhelesa u pfuka mukano ha malaṱwa a langiwaho ; 
o Tshivhumbeo tsha tshibveledzwa tshu tea u tevhelelwa ( mathomo , mutumbu na magumo ) zwi tea u vhonala
Muthu a no khou ranga phanḓa muṱangano une khawo hoyu Muengedzo wa shuma u tea uri hu tiwe vhonkhetheni kha wonoyo muṱangano .
Zwenezwo , thekhinoḽodzhi i kwama kushumele kwa bindu thwii , fhedzi izwo kanzhi a si vhuḓifhinduleli ha muhasho wa saintsi na thekhinoḽodzhi . 
U fhindula ha ikonomi khulwane na ikonomi ṱhukhu kha vhufa uho zwo vha zwa ndeme . 
Leveḽe ya vhukati ya ofisi khulwane ndi yone i no sika mbekanyamaitele , u tshimbidza zwiṱirathedzhi , u monitha , u ela na vhuḓifhinduleli ha ndango ya vhathu . 
Dziriḽei ndi divaisi dzine dza dzheniswa nga ngomu ha tshivalo tsha sekethe , ndivho khulwane ine ya vha u tsireledza tshomedzo khulwane kha tshiṱitshi tshiṱuku kha u tshinyadzwa nga tshifhinga tsha nyimele dzo khakheaho . 
Nga u ralo i imela vhumaṱhakheni ha nḓivho na tshenzhelo zwo ṱanḓavhuwaho kha ḽoṱhe ḽa Afrika1 .
U sedza kha maitele a u ṅwala
Nga nṱha ha zwenezwo , vhana a zwi vha thusi tshithu musi vha tshi ṱwa vho ṱalela mitambo kha TV .
Kha u bveledzisa mbekanyamushumo yashu ri ḓo shuma na Vhaambeli vhashu vha Tshumisano ya Matshilisano ; maAfurika Tshipembe a ṱhonifheaho u bva kha sekithara dzo fhambanaho dza tshitshavha tshashu .
Kha nyambedzano yashu na bannga dza mbambadzo , ro vhudzwa uri vhunzhi ha miṱa yo raloho yo tsikeledzwa nga zwikolodo . 
Nga murahu ha u kovhekana vhukoni , vho vha tshipiḓa tsha nyambedzano kha tshumisano kha thandela ntswa na dzine dza khou ya phanḓa . 
Kha vha ye kha vha mannḓalanga a zwa u ṅwalisa tshiendisi vho teaho vha ṋetshedze zwi tevhelaho :
1 . U fhela kana u vhuiswa ha vhuraḓo ha Khoro
Tsha vhuvhili , ri khou vhona afha fhasi zwine tshanduko iyi kha ṱhalutshedzo ya kwama zwigwada zwiṅwe kana tshaka dza vhathu u fhira vhaṅwe . 
Kha vha kuvhanganye ridzhisiṱara ya Ndaulo Khulwane . 
Matshudeni nga u ralo a tea u shumisa ngudo iyi nga tshifhinga tsha u ita mushumo wa thandela dza u fhedzisela . 
Naho tshitatamennde tsha ndinganyiso tshi tshavhuḓi , khamphani nnzhi dza Afurika Tshipembe a dzi khou bindudza ngauri ikonomi ya ḽifhasi i kha ḓi vha i songo khwaṱha .
Rekhodo ya Mutakalo wa Mulwadze i ṋewa fhedzi muraḓo muhulwane .
Kha kuhumbulele kwa zwikhala zwo vuleaho nahone zwi konḓaho zwi elana na muhumbulo wa luvhilo na u konḓa hazwo . 
Muvhuso wo takadzwa nga maanḓa nga thandululo yavho u bvela phanḓa na u fhindula nga vhuḓikumedzeli vhuhulwane na nga u ṱavhanyedza u vhofholola ḽifhasi ḽa u tambula ha vhathu . 
Zwishumiswa zwiṅwe na zwiṅwe zwo tshikafhadzwaho kana tshomedzo zwi fanela u ṱanzwiwa , zwa lovhewa kha mushonga wa u halula lwa awara nthihi na u omiswa . 
Ri humela kha zwa Muteo : U bvisela khagala zwipimakushumele musi ri tshi lingedza u vha na vhuṱanzi uri mimasipala yoṱhe i tevhedza vhuḓifhinduleli hayo ya muteo , ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , hu si na u kundelwa ; 
Arali vhurangeli hoṱhe ho dzinginywaho ho bveledziswa nga vhuḓalo na u tikedzana , momenthamu wo katelaho hoṱhe wo vha tshi ḓo vha wo bveledzwa . 
1 . U thomiwa ha mbekanyamushumo dza muvhuso
Khwiniso dzi amba nga ha zwiṅwe thwii zwa tsireledzo na maga a u shuma nga kha mulayo zwine zwa ḓo thusa kha u ṋetshedza vhupo ho tsireledzoaho na tsireledzo ya vhaaluwa .
U shumisa malungekanyi u sumbedza nyengedzedzo ( na ) na thevhekano ( nga murahu , phanḓa ha )
Pulane dzo Ḓitikaho nga Tshitshavha dzo ṱanganedzwa na u rumelwa nga Dzikhantseḽara dza Wadi . 
' Nyedzedzi dza dplg dza Kuthomele na Kushumele kwa Komiti dza Wadi ' , Gurannḓa ya Muvhuso ya vhu 27699 , 24 Fulwi 2005 , khethelanyo 5 i sumbedza mishumo na maanḓa na u dodombedza uri vhudavhidzani uvhu vhu tea u tshimbila hani .
Zwiko zwine zwa nga vhanga khuḓano kha wadi dza vhadzheneli .
Maitele o ḓowelelaho a khetho na nḓila ya u nanga vhonkhetheni a tea u vha :
Musi ri tshi khou kona u ṋetshedza mugaganyo wa mbuno ( tshikhala tsha fulufhelo ) ya mbadelo idzi , muthu u fanela u fara mugaganyo wa mbuno nga ṱhogomelo vhudzuloni ha u sedza tsielano ya mugaganyo une ra u ṋetshedza . 
Modulu 1 : Bugupfarwa ya u Pfumbudza ya Komiti dza Wadi , Ndalukanyo dza Lushaka kha Kuvhusele kwa Komiti ya Wadi , 2007 .
Tshikalo tsha u hwalwa ha khungumuṱavha na khonadzeo ya u fukula zwi langwa nga u shumisa data ya kale na u tikedzwa na nga mvelelo nyedziselo dza mbalo dzo teaho , arali zwo tea . 
Vhafumakadzi vha ita mishumo yapo ya vhutsila ha zwanḓa
Maḓangamurahu a tikedzwa nga khethekanyo ya u kuvhanganya mafhungo i tshi langa dathabeisi ya Vhufaragwama ha Vundu na nzudzanyululo ya thekhinikhala ya nyanḓadzo ya vhufaragwama na mabambiri a u shuma . 
Hu tshi iwa phanḓa , pulane i thusaho mimasipala i nḓilani . 
Ri tea u shuma na nahone nga kha khothe khaṱhuli ya Krugersdorp . 
Ndalukanyo dza New Zealand na Zwiṱandadi zwa Yuniti zwi a fana zwavhuḓi na ezwo zwa ndalukanyo iyi . 
Arali vhaofisiri vha tshi tama u ita uri mbekanyamaitele i vhe i vhofhaho , hezwi zwi tea u itea nga kha theo ya mulayo .
U bvelela kha zwi tshilaho naho zwo ralo , zwi tou amba uri zwo fhambanaho zwo itea . 
Khumbelo i tea u ṋekedzwa Muṅwalisi wa Khwinifhadzo ya Phukha hu saathu u fhela maḓuvha a 30 phanda ha u ṱun ḓa .
U vhea ito kha mutakalo wa tshitshavha
Vhaṅwe vho swika he vha wisa ḓaraṱa . 
Nnḓu dzo teaho na khwiniso ya ndeme kha mupo une ha tshilwa khawo , hune miṱa ya 1,4 miḽioni ya ḓo vha i tshi khou dzula kha nnḓu ntswa kana dzo khwiniswaho nga 2019 .
U ṱaṱa ha muṅwali ndi ha ndeme / u pfala / a vhu hanedzei . . .
Nga nṱhani ha u rwiwa honoho o vha a khou pfa vhuṱungu vhuhulu . 
Hetshi ndi tshiimiswa tshihulwanesa tsha vhusimamilayo kha shango iḽi .
Tshanduko yo sumbedzwaho kha muano wa muvhuso ndi u sumbedza mbofholowo Afurika Tshipembe khathihi na vhuvha ha u funa iḽi shango .
Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu ( NCOP ) i na miraḓo ya 90
Masiandaitwa a vhaambedzani dzi khagala : maipfi a ḓalesa , khanedzano i ḓo lepalepa . 
( 1 ) Hu na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli , yo vhumbiwaho nga-
Arali ni tshi tama u guda zwinzhi nga zwipuka na zwikhokhonono , ivhani murado wa kilaba !
U fhungudza mbuelo ya vhashai
Kha u fhindula phindulo dza zwa mabindu , Muvhuso wo shumisa ndingo dzi kwamaho mupo , khumbelo dza pfanelo ya maḓi na migodi na uri wo ta uri kha maḓuvha a 300 hu vhe ho bveledzwa ndango dzoṱhe .
Ṱhirantsifoma yo tshinyalaho , themamveledziso dza kale , u tswiwa na u tshinyadzwa ha thambo dza muḓagasi khathihi na phaiphi dza zwidzimamulilo , zwo ṱaluswa sa zwone zwivhangi zwa thaidzo . 
Tsha u fhedzisela , zwithithisi zwa themamveledziso khulwane zwi nga vha tshithivheli kha nyaluwo ya dzingu ine ya khou lavhelelwa . 
Maga o sumbedzwaho kha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati yashu a tea u dzhiela nzhele vhukonḓi he ha ḓiswa nga tshiwo tsha ikonomi .
Nga nnḓa ha zwiga kha thandela ya zwiporo u shumiswa ha zwiporo ho ḓi dzula hu kha mutsiko muhulu zwi tshi kwama zwi tevhelaho : 
4 . Komiti ya wadi i tea u tshimbidza na / kana u dzhena kha thandela , u monithara u bvela phanḓa ha thandela hu tshi pimiwa nga tshipikwa tshe tsha vhewa , hu na thuso i no bva kha muḓivhimakone wa CBP , a tshi bula mishumoitwa i re nḓilani khathihi na ṱhoḓea dza thikhedzo ya zwa tshithekiniki na u vhigela masipala malugana na u bvela phanḓa ha u shuma , u shumiswa ha masheleni a u sokou netshedza e a vhetshelwa u nga thandela na thikhedzo i no khou ṱoḓea
Mushumo kha fhethu ha ḓivhazwakale u khou thithisea zwino nga u sa ṋetshedzwa ha zwiṱifikheithi zwa thendelo nga vhulanguli ho fanelaho . 
Ndivho khulwane ndi ya u khwaṱhisa vhushaka na nyanḓano vhukati ha mashango aya mavhili na u khwaṱhisa u bveledza khonadzeo ine ya vha hone u itela vhukonani ha tsini kha masia a mbambadzo , vhubindudzi , mimaini , maḓi , fulufulu , mveledziso ya themamveledziso , vhuendi , na ICT , vhukati ha zwiṅwe .
Nga u angaredza , hu na u phaḓalala ha khanedzo nga tshitshavha kha zwa u fhiswa ha malaṱwa , khathihi na u dzula ha malaṱwa manzhi o laṱwaho na zwileludzi zwa kufarele kwa malaṱwa kha vhupo ha zwitshavha zwa ḓoroboni . 
U shumisa mitshini ya ofisini zwi tshi elana na mushumo wa ridzhisiṱara . 
Tshiga tsha Zwa Ndeme zwa muvhuson hu ḓo vha u sedzana na zwi kwamaho mvelaphanḓa ya zwikili .
Zwo ralo khothe yo vha i tshi nga vha hone khathihi na lutamo lwa vhana na mafhungo a uri muweleli ha ngo humbulela uri vha nga kana vhana vhavho vha nga dzhiiwa sa vha si na haya arali ndaka yo vha yo dzhiiwa nga Muvhuso . 
28 . Vhana
Ndingo ya esidi ya u tea ha mbekanyamushumo ine amba nga hayo , zwiimiswa zwa muvhuso zwine ra sika , mulayo une ra u ṱanganedza u fanela u vha uri u shumela zwipikwa izwi naa . 
b ) maṅwalo a mafhungo a ngangomu .
Humbulani nga zwithu zwoṱhe zwe a ita a tshi lingedza u ḓilamukisa kha ngweṋa .
* U dzhia maga vhuponi na u thoma bvelaphanḓa , ri tshi katela na nḓisedzo ya themabveledziso na tswikelelo kha tshumelo dza vha dzulapo .
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa nganeapfufhi
Musi ri tshi khou lwa na u tandulula khaedu dza muḓagasi , ri khou dovha hafhu ra tea u lwa na u tswiwa ha koporo na methaḽa .
Kha vha vhe tsumbo yavhuḓi kha vhanna na vhafumakadzi vhaṱuku .
U shumisa ḓivhaipfi yone yone
Tshifhingani tsho fhiraho vhuleme vhunzhi ho vha hone kha u ṋetshedza mbekanyamushumo kha tshitshavha tsha vhafariwa vho lindelaho tsengo . 
Nga mulandu wa u ri yo vha i khou itwa kanzhi nga tshifhinga tsha mushumo hune miraḓo ya WC i shumaho ya kona u wanala .
Ndi zwifhio zwine ra ṱoḓa u lugisela u pulana ?
Vhaṋetshedzi vha sumbedzisa uri mabindu a si kanzhi a tshi fara zwavhuḓi zwishumiswa zwa u pakela khazwo zwa vhaṋetshedzi , nahone kha nḓowetshumo dzine zwishumiswa zwa u pakela khazwo zwa vhaṋetshedzi zwa vha tshipiḓa tshihulwane vhukuma tsha tsheledemviswa , ndondolo ine ya sa vhe yavhuḓi ya zwishumiswa zwa u pakela khazwo i nga ita uri hu vhe na u shumiswa ha masheleni manzhi vhukuma . 
6 . U langa kana u fhungudza khuḓano mishumoni .
Vharengi vha do divhadzwa nga ha u shandukiswa ha mithara . 
( d ) Nḓila yo khwaṱhaho nahone yo dziaho ya u takusa mithelo , mbadelo na mishumo .
U ṋetshedza vhulanguli ha vhuongelo nga mivhigo ya u saukanya ndivhelo ya ṅwedzi nga ṅwedzi kha malofha na tshumiso ya zwibveledzwa zwa ḽaborathori . 
Vhatshinyi vha dovhololaho na vhareili vha nnyi na nnyi na vhone vha a laṱiswa lu vhavhaho . 
Vhaeletshedzi vha thero na vhomakone vha thero vha vundu vho tshimbidza wekishopho dza thero na vhagudisi vha zwikolo zwi sa khou shumaho zwavhuḓi vha tshi khou shumisa Modele wa Tshigwada wa U guda wa Phurofeshinala . 
Kha tshiimo tsha shishi muvhigo wa dzilafho wo ṋekedzwaho nga mushumeli wa dzilafho o ḓiṅwaliselaho u vha wo katela ḽiṅwalo ḽa ndaela ya khothe ḽi sa athu ṋekedzwaho .
Vhushaka ho khwaṱhaho ha mivhusomiḽedzani na tshumisano dzi re na tshiṱirathedzhi kha masia oṱhe a muvhuso , madzangano a si a muvhuso na sekhithara ya phuraivethe zwi na mushumo muhulwane kha u pfumba ha u shuma ha pulane . 
Mbilaelo i sa gumi : Zwitatamennde zwa masheleni zwo lugiswa kha mbilaelo i sa gumi na mbekanyamaitele dza muvhalelano dzo shumiswa zwavhuḓi kha tshifhinga itshi tshoṱhe . 
Ndima ya 6 ya Mulayo wa Sisiṱeme dza Masipala wa 2000 i ṋetshedza muhanga wa kushumele wa ndangulo ya kushumele kha masipala .
Thendelano ya Vhufarakani ya Ikonomi ( EPA ) fhasi ha muhanga wa SADC-EU EPA i imela mbetshelwa dza mbambadzo dzi re hone dza thendelano ya mbambadzo vhukati ha Afrika Tshipembe na EU , ine ya ḓivhiwa sa Thendelano ya Mbambadzo , Mveledziso na Nyanḓano ( TDCA ) .
Mugudisi ha faneli u vha na vhushaka ha zwa vhudzekani na vhagudi . 
U redzhisiṱara mvusuluso ya sisiṱeme uri i katele na maṅwe mavhiḓa . 
Kha u shumisa eBMS zwiṅwe zwibadela - zwi ngaho zwire fhasi ha Tshigwada tsha Steve Biko Academic - zwo no fhungudza tshifhinga tsha u lindela nga awara mbili .
Nyito ya u linga ha fomaḽa 1 U thetshelesa na u amba ( Orala / kana nḓowenḓowe )
Fhethu dzoṱhe dza u vhulaha malwadze ane a vha kha marambo a phukha dza Afrika Tshipembe dzi tea u ṅwaliswa na Muṅwalisi : Mulayo 36 wa 1947 .
Kha nyimele iyi , u a lingea u dzhia kuvhonele kusekene , u itela u ṱhogomela riṋe vhaṋe fhedzi . 
Khuḓano - kha vha topole khuḓano ye vha i tshenzhela , mushumoni , hayani , kana kha iṅwe nyimele .
Ho sedzwa Milayo ya Tshikimu na u thivhelwa ha fomuḽari .
2.3 Vha ḓo ṋetshedzwa tshifhinga tsha u ṱalutshedza kha tshitatamennde tshavho uri vhutshinyi ho vha kwama hani nahone hune zwa vha zwo tea zwine zwa ṱoḓiwa nga vhone zwi ḓo dzhielwa nṱha ;
Zwa u tevhedzwa ha tshiteṅwa tshenetsho tsha milayo zwi nga ḓura vhukuma nahone zwa wanala zwi sa swikelelei nga mabindu maṱuku na ayo ane a kha ḓi tou thoma . 
Nḓevhe dza goroi
Ri amba mahumbulwa aya nga ndinganyiso hu u itela u dzudzanya therisano dzi tevhelaho . 
-- langa tshifhinga - vhaambi vha vha vho ṋewa tshifhinga
Tsha u thoma ndi khou ṱoḓa u amba zwa uri hezwi azwi konadzei , nga uri Khabinethe a i tendelwi u ṅwala muvhigo uyo . 
vhuḓi ( aesthetic)- --- zwi kwamaho lunako kana u takalela lunako
U khunyeledza yuniti iyi zwi ḓo dovha hafhu zwa engedza tshileme kha vhathu vhane vha khou ṱoḓa u bveledza buḓo ḽa mushumo kha muvhuso wapo na ndaulo .
Vhafumakadzi vha vhaholefhali na vhone kanzhi , vha livhana na nndwa dzi konḓaho nahone dzo fhambanaho . 
Ndi vhona u nga fomethe ntswa a i thusi tshithu nga muhumbulo . 
Mushumo wa zwa u ṱola u shuma u ya nga ha maga a o tendelwaho a pulane ya dza u ṱola dza nga ngomu . 
ivhe hezwio : *Fomo a dzi wanalei
1.1.1 Muvhuso Wapo : Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , 1998
Mishumo i re kha ndingo i sumbedza nyimele dza mashumele a vhukuma nga hune zwa konadzea ngaho . 
Vhutsila na Mishumo ya Zwanḓa
Zwa maṋo zwa vhomakone
Ṱhoho dza zwikolo dzi ḓo ṋetshedza maṅwalo a u khwaṱhisedza thendelo ya vhana u ya u enda nga madalo a tshikolo .
Ri ḓo fhungudza vhuleme ha milayo kha mabindu maṱuku .
Maṱano a dzibadani a u dzhenela nga vhakwameaho a ḓo farwa . 
Fomo dzi no tea u
Vhukoni , u tea na tshanduko ya zwenezwo - u swikela ndivho
Thendelano dzi swikelelwa nga nḓila iyi , fhedzi zwi a vhilaedza uri vhathu vha a dzi tevhedza nga ngoho naa ngeno vhubvo ho dzumbamaho ha nndwa vhu tshi khou bvela phanḓa . 
Vha gude mafhungo a re hone vha sedzuluse na ndivhotiwa dza zwino na mafhungo a mbekanyamushumo o anḓadzwaho kha Nyanganyelo dza Tshinyalelo ya Lushaka . 
Mitshini , madzembe na mbadelo dza mushumo zwo ṋetshedzwa sa ṱhanganelo . 
Hu na vhuimeleli vhuṱuku nga maanḓa ha tshitshavha . 
SARS yo ṱanganedza tshikolodo fhedzi ya sumbedza u imelela mbadelo . 
U khwaṱhisa vhurangeli ha u sika vhupo havhuḓi u itela uri vhafumakadzi vha kone u ita vhubindudzi ha vhulimi na u dzhenelela kha zwa vhulimi nga kha u thivhela na u tandulula khuḓano dza dzhango , u tandulula , u shumisa na u fhungudza masiandoitwa a tshanduko ya kilima , na u tandulula masiandoitwa a madwadze na zwiwo zwa mupo .
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha u thoma , kana tshipiḓa tsha muvhigo tshi tea u sedza fhedzi kha nungo dza ndaulo dzine dza tea u fhiriselwa u tsa fhasi . 
Sa zwe zwa ṱalutshedzwa mathomoni , mabindu maṱuku kanzhi ha na tswikelelo kha nḓowetshumo dzo teaho , thekhinoḽodzhi na zwidodombedzwa zwa maraga . 
Ni muthu mudenya kana musekene ?
5 . Mikhwa na milayo ya vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma ndi ifhio ?
Musi mulomo wo vulea , zwiitei zwi ḓo fana na zwiḽa zwa magombame a no dzula o vulea . 
Hezwi zwo itiswa nga u sa badelwa ha zwitolomennde kha bondo zwi elanaho na u iledzwa . 
Mugaganyagwama wa masipala wo vhumbwa nga mugaganyagwama wa kushumele na mugaganyagwama wa khephithala
Zwiimiswa ezwi zwi ṱoḓa ḽeveḽe ya nṱha ya u ṱanwa na uri zwi tea u swikelea nga nḓila i leluwaho nga vhuendi ha tshitshavha . 
U vhalela nṱha musi ri kiḽasini ndi zwa ndeme , zwihulwane musi vhagudi vha si na dzangalelo ḽa u vhala , kana vha tshi hana u vhala .
Zwenezwo vha fanela u guda tswayo dza badani , ndaulo ya goloi vha sa athu u ita ndingo .
Tshitshavha ndi tsha ndeme kha u lwa na vhugevhenga . 
Tsha ndeme kha idzwi ndi u khwaṱhiswa ha tshumisano vhukati na UN Security Council na Peace and Security Council ya African Union .
9.2 Miraḓo ya SANDF i linganaho 1 371 vho rumelwa DRC u tikedza Mushumo wa Vhudziki wa Dzangano ḽa Mbumbano ya Dzitshaka .
Madzangalelo o fhambanaho a nga kumedziswa hani
Kutshimbidzele kwa kushumele- ku katela u mushumo wa u bveledza pulane nga u ita mishumo yo fhambanaho i re kha pulane .
Hu na ṱhahelelo ya u sa kona u swikelela mafhungo nga kha vhadali na vhadzuli kha vhutsila , mvelele na vhuṱambo ha vhufa na maṱano na zwiimiswa . 
Talelani maipfi a re midzi kana matsinde .
Izwi zwi ḓo engedza u khwinifhadzwa u ya kha sisiṱeme ya mitambo yo vhumbanaho ine ya tikwa nga milayo ya demokirasi , u eḓana , u bvisela khagala , u imelelwa nga mirafho , u swikelela na u engedzea ha u shela mulenzhe zwi tshi tshimbilelana na zwi ṱanwaho nga Pulane ya Mveledziso ya Lushaka .
( b ) u wanululwa malugana na izwo nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka , na
Thogomelo ya ndeme i ḓo dovha ya ṋetshedzwa kha u fhelisa vhugevhenga ho dzudzanyiwaho , khathihi na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana .
U ita uri hu vhe na u shuma zwavhuḓi ha tshifhinga tshilapfu na khwinifhadzo ya nḓowetshumo ya tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi kha vunḓu , zwi a ṱoḓea uri vhashumi vha muvhuso vha shomedzwe lwo teaho u itela uri vha kone u ita mishumo na vhuḓifhinduleli havho . 
6.3 Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , Muhadzimi u na thendelo ya u badela gemo ḽigede a tshi badelela ḽounu zwi tshi rangela ḓuvha ḽa mbadelamurahu ḽe ḽa tiwa .
Muhasho a u na ndaka ya vhufa zwa zwino kha redzhisiṱara yawo ya ndaka . 
U lingwa ha fomaḽa 1
( 3 ) Dzulo ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽo tendelwa u vha huṅwe na huṅwe tenda ha vha hu hu funwaho nga vhathu , tsireledzo , ndeluso nahone arali zwo tendelwa kha milayo na ndaela ya Buthano .
Ndivho khulwane ya vhuṱambo uvhu ndi u thusa kha u ḓivhadza ngaha khonadzeo ine ya nga ḓiswa nga kha u shumiswa ha inthanethe na maṅwe mafhungo na vhudavhidzani ha thekhinoḽodzhi kha zwitshavha na ikonomi , na nḓila dza u ṱumanya khethekanyo ya didzhithaḽa .
Kha vha rekhode phindulo kha fiḽipitshati u mona na tshitendeledzi .
Ni a ḓivha hune ṱhoho yaṋu , mahaḓa , magona na zwikunwane zwa wanala hone ?
Afrika Tshipembe na ḽone ḽo shela mulenzhe kha ndugiselo dza dzitshakha nga u vha ṋemuṱa wa Muṱangano wa Thematic wa Habitat III nga ha vhudzulavhathu hu so ngo dzudzanaho nga Lambamai 2016 fhasi ha thero " U ranga phanḓa tshanduko ḓoroboni : U bva matshakaṱini u ya kha u ṱanganelana , tsireledzo , u konḓelela na vhudzulavhathu hu vhuedzaho " he ha ṱanganedza Nḓivhadzo ya Pretoria sa ya u shela mulenzhe ha fomala kha mvetamveto ya ḽiṅwalo ḽa mvelelo dza Habitat III .
Masipala wa Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo wo dzula kha khuḓa ya devhula-vhubvaḓuvha ha Vundu ḽa Eastern Cape . 
Hulisani u guda nga ha u . . . ( vhala ṅwala bika imba )
Asesimennde yo ṱanḓavhuwaho ya zwiṱalusi zwa ikhoḽodzhi na maitele , thulusi dza u edzisela ikhoḽodzhi dzi nga shumiswa . 
Ndangulo dzi no shuma na dzo linganelaho dza kushumisele kwa masheleni kha themamveledziso . 
24.1. Khabinethe i khou takalela uri ndugiselo dza u pembelela miṅwaha ya ḓana ya mabebo a Vho OR Tambo dzo no vha phanḓa vhukuma na uri i vhidzelela MaAfrika Tshipembe vhoṱhe u bvela phanḓa na u ḓivhesa nga ha zwivhuya zwe avha tshivhonelo tsha Mulwelambofholowo vha ri siela , u shela mulenzhe he vha hu ita kha u lwela mbofholowo yashu , na zwa ndeme zwe vha vha vha tshi tenda khazwo zwine zwi kha ḓi ri dededza ṋamusi .
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya electronic , IE 462 .
Ri nga bula mihumbulo yashu nga u shumisa mihumbulo i nga ho sa nga ṅwambo wa , zwo sedza na nga mulandu wa . 
( i ) muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a mivhuso yapo ; na
Muoli ho vha hu Muhulisei vho Herbert Baker vha ḓivheaho nga maanḓa .
Gumofulu ḽi kovhelwaho na phurothesisi ya nga ngomu sibadela ḽa R47 250 nga muṱa kha miṅwaha mivhili ya khalenda
Dibeithi / inthaviyu / nyambedzano / tshipitshi tsho lugiselwaho/ tshi so ngo lugiselwaho
Ni humbula uri hu ḓo bvelela mini ?
Kha ri tsukunyee Tambani mutambo wa ' Simoni uri . . . '
5.1 . Khabinethe i ṱuṱuwedza vhathu vho teaho vha kwameaho uri vha ṋee vhuḓipfi nga ha mvetamveto yo sedzuluswaho ya Thendelanomviswa ya u Mannḓafhadzwa ha Ikonomi yo Ṱanḓavhudzwaho yo Tewaho kha Vharema ya Afrika Tshipembe ya Migodi na Nḓowetshumo ya Minerala , 2016 ye ya ganḓiswa kha Gurannḓa ya Muvhuso .
a ) U pulana ha masipala na ndangulo ya kushumele
U pulana
Vhupulani ha tshiṱirathedzhiki na u gaganya gwama zwa nyisedzo ya tshumelo zwenezwino zwo anḓadza pulane dza tshiṱirathedzhiki u itela uri mashumele a muvhuso a vhe khagala kha vhusimamilayo nahone ndi zwishumiswa zwa ndeme kha zwa vhuḓifhinduleli na maitele a mugaganyagwama . 
Tsheo iyi i gonyisa zwo ṱanganywaho u thoma na mbadelo dza vhuvhili na u fhungudza zwihulwane mbadelo dza vhuraru . 
Muinzhiniara mueletshedzi u ḓo khunyeledza ṱhoḓisiso dzoṱhe dzo fanelaho khathihi na pulane thangeli zwi tshi ya nga pulane yo nangiwaho kha dzi re hone . 
1 / 5 Tsaukanyo ya zwikhala
Tshigwada tsho tiwaho tshe tsha ṅwala muvhigo tsho wana uri huna u kundelwa u dzhia maga a ndaṱiso na hone ho dalesa milandu ya maitele asi avhuḓi kha mavundu . 
Tshiolwa tsha mushumo
Nga nṱha ha izwo , zwiko zwo shumiswaho u bveledza muteo wa u linga lubuvhisia na zwone zwo kwamiwa . 
Hezwi zwi vhidzwa u pfi u ita mugaganyagwama wa miṅwaha yo vhalaho .
Tshivhalo tsha tshumiso dza ndeme tsho no ḓi vha hone , fhedzi hu tshe na ṱhoḓea ya uri hu bveledzwe nnzhi . 
Mushumi tshifhinga tshoṱhe o hana u ṋetshedza phindulo dzi luvheledzaho pfanelo yawe ya ndayotewa u vha tshiphiri sa zwo eletshedzwaho nga mbumbano kana u sa fhindula na luthihi . 
Vhatsila vha fesheni vha Afrika vha khou dzhia u bva kha vhufa ha mvelele ho pfumaho ha dzhango na u ṱanganyisa nḓowelo dza musalauno hayani na mashangoni a nnḓa . 
Ri ṱoḓa u humbudza avho vhane nga tshino tshifhinga vha kha ḓi amba uri mavundu a vhe na maanḓa manzhi uri u fana na Amerika , Canada na Australia , mavundu shangoni ḽashu ndi zwisikwa zwa kholekhole zwa Mulayotewa wa tshifhinga nyana . 
3.24 Vha ḓivhadza nga u tou ṅwala nga ha tshanduko dzine dza vha hone dza maḓuvha a tsengo kana u fhiriselwa phanḓa , mvelelo dza tsengo ya Bodo ya Parole na dziṅwe nyimele dzo vhewaho ;
U pulana na u dzudzanya mihumbulo na mafhungo
Ngauralo , vhubindudzi ha sekhithara ya phuraivethe na tshumisano na sekhithara ya phuraivethe vhu tea u thomiwa nahone vhu nga katela feme dzazwo dza zwa makwevho na u vha muraḓo wa madzangano a nḓowetshumo . 
Ofisi dzapo dza vhulimi dzi tea u ṋea thikhedzo vha iti vha khumbelo na vhabveledzi vha pulane vhane vha ṱoḓa thuso ya na u linga khumbelo dzavho . 
Muhasho u ḓo vha u tshi khou khwaṱhisa vhukoni ha themamveledziso yawo nga u thola vhaḓivhi vha themamveledziso ṅwakani . 
Manweledzo mapfufhi a milayo iyi o ṋewa : 
Mbudziso maelana na iyi nyendedzi dzi tea u livhiswa kha :
Muvhuso a u athu u thoma maitele a mbekanyamushumo ya tshumelo ya tshampungane tsha mahala .
Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi tea u lingwa zwi kha nyimele .
Kha nyimele nnzhi , vhathu vha vhukati vha phurofeshinaḽa vha shumana na mafhungo a ndaulo u itela vhadzulapo . 
mbadelo ya u ṅwalisa
u leludza muratho kha vhagudi u bva kha tshiimiswa tsha vhugudi u ya kha tshiimiswa tsha mushumo ; na
TSHIPIKWA TSHA MUVHUSO NDI : U SIKWA HA TSHUMELO YA NNYI NA NNYI YO ḒISENDEKAHO NGA VHATHU NA U TSHIMBIDZWA NGA VHATHU , INE YA ṰALULWA NGA NDINGANYISO , NDEME , U FARA TSHIFHINGA NA KHOUDU YA VHUḒIFARI YO KHWAṰHAHO , ZWA KHWINESA ZWA DZANGANO NA NḒISEDZO YA TSHUMELO YA NDEME .
Davhi ḽi khou dzudzanya zwa vhugudisi ha vhatshimbidzi vha vhuendi ha nnyi na nnyi , hu tshi katelwa mabasi , thekhisi dza zwibazana na vhuendi ha vhaendelamashango . 
Vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedza , kana pfanelo dza u wana ndaka yo khetheaho mafheloni a tshifhinga tsha vhubindudzi . 
" U pfuluwa"zwi amba maitele a u vhea vhashumi u bva kha iṅwe poso ya tshivhumbeo tsha tshiimiswa tsha kale u ya kha tshivhumbeo tsha tshiimiswa tshiswa .
Ndi nga mini ḽidau ḽo luvhelela ?
U bindudza havho kha riṋe hu fanela u aṋwa mbuelo . 
Ngona ya vhudavhidzani a amba uri musi hu tshi guda luambo , mugudi u tea u ḓivha nga maanḓa luambo lwo livhiwaho khalwo na zwikhala zwa u ḓowela na u bveledza ulwo luambo .
Hu itwe nyito dza misi yoṱhe na mitambo ya musi vhagudi vho vhofholowa ya ngomu nḓuni na ya nnḓa sa zwe zwa sumbedzwa kha Khethekanyo ya 2
Nga mulayo vhugevhenga ha u vhulaha vhu katela bulayo ḽi siho mulayoni ḽa muthu nga muṅwe muthu . 
Vha litshe zwiṅwe zwigwada zwi ṋee mihumbulo ya zwo shumelsaho na u ṋea muhumbulo ya u khwiṋisa .
Kha Pfufho ya Sainthifiki ya Dzingu ḽa Mbumbano ya Afrika ya Vhafumakadzi , vhahumbeli vha fanela u vha vho gandisa nga maanḓa lu swikaho henefha kha fumi . 
( 4 ) Musi o rumelwa Vhathusa Muphuresidennde a nga nanga u sala e muraḓḓo kana a guma a vha muraḓḓo wa Buthano .
Therisano ya tshigwada tsho sedzwaho khatsho hu tshi khou shumiswa mutevhe wa zwiteṅwa zwine zwa fanelwa u sedzwa na zwigwada zwo fhambanaho zwa mtashilisano .
Nga maṅwe maipfi , u ḓivhonela nṱha lwa mvelo nga vhathu vhone vhaṋe zwi amba uri nga murahu ha tshifhinga nahone kha vhupo ho fhambanaho , mvelele iṅwe na iṅwe i na nḓowelo ya u haṱula lutendo na maitele a vhaṅwe , nahone vhathu vha tshi ita izwo vha na u tenda uri lutendo na maitele a vhone vhaṋe ndi avhuḓia u fhira vhaṅwe .
NIFW booklet- A5 - TshiVenda.indd 4
Maipfi ane a wanala kha mutevhe muthihi wa ḽema tsumbo , khavara na siaṱari a wanala kha mutevhe muthihi wa ḽema dza bugu "
U lugisa
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
Zwi nga dzhia maḓuvha a 30 u thoma vhugudisi .
Kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango , tshiṅwe tshifhinga hu a rothola lune ha wa na gambogo .
1.17 Muhasho wa Fulufulu wo penndela thengo ya sisiṱeme dza soḽa dza hayani dza 31 100 u itela uri dzi dzheniswe ( tshikalo tshe tsha vha tsho pulaniwa ndi 20 000 ) .
U engedza u sa fana na vhuhulwane ha fhethu ho bulwaho kha bada . 
U guma kha R46 nga tshiwo , zwiwo zwa 5 na R234 nga muṱa nga ṅwaha
ṱhalulavhupo-vhudzulo
Zwiimiswa zwo ḓiimisaho nga tshitshavha na zwiimiswa zwa ndondolo zwine zwa shumisana na zwitshavha zwine zwa shaya vha ḓo wana ndambedzo ya tsheledemviswa i ne ya badelwa luthihi u ita vhurangeli vhu sa nyeṱhi ha mbekanyamushumo dza mbuelo ya murafho muswa . 
Musi tshi sa athu vhibva , tshienge a tshi tou sa ḽea fhedzi tshi dovha tsha vha mulimo , tsha hwaya mukulo na u shuma sa tshitshulusi tsho kalulaho . 
Vhagudi a vho ngo tea u sokou ṱalela vidio , vha tea u i shumisa . 
U ṋaṋa ha thaidzo kha mivhuso yapo zwi ombedzelwa nga Muvhigo wa u Humela Murahu kha Mutheo wo bveledzwaho nga Muhasho wa lushaka wa Muvhuso wa Tshumisano na zwa Sialala . 
Dziakhaivi dzi si dza lushaka
Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro a Tshigwada 2 kana Group 2
( 3 ) Nga nnḓa ha musi zwi tshi sumbedzwa nga fhethu , u bulwa ho sumbedzwaho kha mbetshelo dza Mulayotewa nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma dzi ḓo dzhiwa sa dzi sumbaho tshifhinga tshine mbetshelo idzo dza thoma u shuma .
U vha kha mbambe ha Afrika zwo khwinisea miṅwahani ino , naho ḽi tshi kha ḓi vha murahu kha ḽifhasi ḽoṱhe . 
Ndi miṅwedzi miṱanu u bva tshe miraḓo ya Komiti ya Wadi ya vha na muṱangano .
EPHP ndi maitele ane vhavhuelwa vha dzhenelela kha u dzhia tsheo kha maitele a nnḓu na tshibveledzwa , nahone vha shela mulenzhe kha u fhaṱa nnḓu dzavho .
Tshati ya dziakhaunthu yo livhanywa tshoṱhe na mbumbo ya mugaganyagwama . 
Ambani ngauri hu na vhana vha re vhaholefhali naa tshikoloni tshaṋu .
Musi mitengo i tshi tsa , zwishumiswa zwinzhi zwi vha na mutengo wa khwinesa na u ṱaṱisana . 
U thivhelwa uhu ho fhedzwa nungo nga phimo dza zwiṱunḓwa zwa iwe muṋe khulwane kha zwikambi u bva tsha ḽa Sweden ḽa ḓidzhenisa kha European Union . 
Thekhinoḽodzhi yo swika kha mimbete
Ekonomi na lushaka lwa Afrika Tshipembe zwo ḓivha na u sumbedza u ḓikumedzela kha dzangalelo ḽa pfunzo na vhugudisi ; 
Kha nyimele hune Muvhuso nga fhasi ha maanḓalanga awo nyito ya u sa farwa zwavhuḓi kana u siwa nga nnḓa ho iteaho ya vha i si tsha wanala , Muvhuso u tevhelaho kana u re ṱhoho u fanela u ṋetshedza pfumedzano kha vhapondwa . 
Tshikolo tsha phuraimari tshapo
Vha tea u vhona uri vha fha mukumedzi muṅwe na muṅwe tshifhinga tsho linganaho .
U thetshelesa u itela u wana mafhungo o khetheaho
a ) Khumbelo ya u swikelela Rekhodo , ine ya sa vhe rekhodo ine ya vha na mafhungo a vhone vhaṋe,i ḓo shumiwa nga murahu ha musi mutengo wa khumbelo wo no badelwa .
Thero ya Zwikili zwa Vhutshilo yo livha kha u dededza na u lugisela vhagudi kha mafhungo a vhutshilo na zwine zwa konadzea , hu tshi katelwa u maanḓafhadza vhagudi u itela uri vha bvelele kha ḽifhasi ḽine ḽa khou dzulela u shanduka nga luvhilo na u bvela phanḓa .
Tshifhinga tsha u tshimbidza tshi ḓo bva kha zwidodombedzwa zwo ṋetshedzwaho na khumbelo ya thendelo .
Maṱanganyi na mapfukiseli
Zwipiḓa zwa vhutsila : u pfa nga u tou fara , tshivhumbeo
Khumbelo dzi dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 .
Tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha khakhisa ndinganyiselo yo ḓoweleaho ya khemikhala kha mufhe tshi dzhiwa sa mutshikafhadzo . 
U dzudzanya na u thoma u shumisa Pulane ya Mveledziso ya Zwikili kha vhaofisiri na Dzikhantseḽara . 
Mulayo wa vunḓḓu u tshi angaredzwa nga mulayo wa lushaka u nga ṋea vhuṱalu na dzinyiledzo dza Khoro dza Masipala na Miraḓḓo yadzo .
U tshimbidza wekishopho dza vhugudisi u itela vhashumi na vhaṅwe vhadzheneleli kha zwa mvusuludzo ya mavu . 
Miṱangani ya khoro i ṱanganedza nnyi na nnyi
U tshi sedza u bva kha mahumbulwa o ṱanganedzwaho , mabambiri a therisano na mivhigo zwa khomishini ndi zwa maimo a nṱha . 
Luimbo lwa lushaka lwa Riphabuḽiki lu tiwa nga Muphuresidennde nga nḓḓivhadzo .
4 . Muthu u vha a tshi khou ita zwiito zwa u tambudza arali nga nḓila yo livhaho kana I songo livhaho a ḓifara nga nḓila ine a ḓivha kana a vha a tshi tea u ḓivha uri-
Hu na mveledziso ya muvhuso na ya tshiimiswa . 
Vhunzhi ha vhathu vha tenda kha zwa uri vhuloi vhu hone fhedzi hu ḓi vha na vhaṅwe vhane vha timatima .
Data ya khwaḽithethivi i no ḓo tevhela thebuḽu idzi i ḓo amba , ho katelwa na zwiṅwe , nga ha u shengedzana ṋamani . 
100 Ṱhanganyelo
ḽo pfuka thavha ndapfu .
Tshivhalo tsha ṱhumo tsho linganaho tshi ḓo ṋetshedzwa u kuvhanganya dzirodo dza vhunavha ho tiwaho . 
Vha ḓo fanela u thoma vha khunyeledza thendelano ya u pfukisa zwishumiswa na ya u kovhekana mbuelo na mushumisi / murengi muṅwe na muṅwe wa zwishumiswa zwa zwi tshilaho zwapo .
Sa tsumbo , zwikimu zwiṱanu zwiswa zwa maḓi zwi kha mutevhe .
Khothe yo thudzela kule phethishini ya khwaṱhisedza ṱhoḓea ya u vha na tshiphiri . 
Tsha u fhedzisela , ri a zwi ḓivha uri vhashumisi vha bada dzashu , zwishumiswa zwa u fhufhisa dzifuḽaimatshini na zwa maḓini zwi bvisa zwishumiswa zwi tshinyadzaho mupo . 
Musi zwi tshi ḓa kha mbekanyamushumo ntswa , mutsudzuluso wo fhelelaho kha kuhumbulele u ḓo ṱoḓea . 
Fhedzi hu kha ḓi vha na mushumo munzhi une wa tea u itwa .
U engedzea ha muhwalo wa vhalwadze zwi vhea muvhilo kha zwiko zwa masheleni , naho hu si na maitele a u dzudzanya hafhu . 
Nga nnḓa ha musi hu tshi nga dzhiwa iṅwe tsheo nga Buthano ḽo Angaredzaho , mbadelo dza u vha ṋemuḓi wa miṱangano dzi ḓo itwa nga Dzangano tenda vhurumelwa u bva kha dzikhomishini vhu tshi ḓo ḓibadelela zwiendedzi na vhudzulo . 
U sa ita nyonyoloso zwi na khombo ya vhulwadze ha mbilu .
Musi ri tshi sedza kha tshivhumbeo tsho dzinginywaho kha mmbi dza vhupileli , ri ḓo dzhiela nṱha uri ho dzinginywa khetho nṋa : 
Bono ḽashu ndi uri Gauteng ḽi bveledze fiḽimu dza maimo a nṱha na nḓowetshumo ya vhubveledzi ha TV khathihi na uri ḽi vhe midia muhulwane kha dzhango na senthara ya u ṋekana mafhungo . 
U ita nyambedzano nga ha mbambedzo i bvaho kha tshirendo
4 . Mitambo ine ya khou ḓa
11 Ndi tsirewleadnzgaamuvhili Kha ri ambe Ri tea u tsireledza mivhili yashu .
Nga murahu na u dzhiela nṱha na tshumisano , hu bvelela tsheo ya tshigwada ine ya shumiswa .
sekithara dzoṱhe - ndi ya ikonomi , kutshilele , zwiko zwa mupo , vhupo , mutakalo nz .
Kha ḽiṅwe sia musi tshitshavha tshi tshi fhungudzea na mbuelo i a fhungudzea nga kha muthelo . 
Ndi vhona uri khethekanyo i a kona u fhaṱa sa zwe nda zwi ṋea , nahone ndi u fhaṱa hune ri tea u hu ṱanganedza u itela u thivhela u sa vha mulayoni . 
Vha zwi ḓivha hani arali swikelela ṱhoḓea ?
Tshifhinga tsho fhiraho
Matheriaḽa wa u ṱavha : Datumu na vhunzhi ha matheriaḽa wa u ṱavha une vha fanela u u rumela u a wanala musi vho humbela .
Kha nyimele iṅwe na iṅwe , kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani muṅwali o nanga kiḽoso iyi . 
Kha vha ḓadze fomo dzi tevhelaho :
Vha ḓo vha vho zwivhona uri kha ino SONA ro ṋetshedza muvhigo wa miṅwaha miṱanu yo fhiraho nga u dodombedza na wa miṅwaha ya 20 yo fhiraho nga u angaredza .
Zwenezwo , vha ḓo tea u vhea miṅwe mielo vhudzuloni ha yavho kha fomuḽa na u sedzulusa mvelelo dza hone . 
Kha u ṅwala tshipiḓa tsha maitela a u pulana kana maitele nga u pfufhifhadza a tea u lingiwa luthihi nga themo .
Kha tshipi ḓa tsha Declaration , kha vha sumbedzise :
Fhedziha , bannga dzine dza hadzimisa vhathu dzi nga vha khomboni nga ḽevele dzino dina vhukuma dza u fhungudzea ha khadzimiso , nga maanḓa zwikolodo zwa mbambadzo . 
Phimo ya thengiselano isi na tshileme i vhea inflesheni kha tshiimo tshi si tshavhuḓi na uri i dovha ya ita uri mbekanyamushumo ya themamveledziso yashu i ḓurese .
U vhala nga u elela zwi tshi ya nga ndivho
Khabinethe yo khwaṱhisedza uri milayo ya Thendelanomviswa ya migodi ndivho yayo ndi u khwinisa nḓowetshumo ya migodi na u khakhulula ḓivhazwakale ya u sa eḓana yo vhangwaho nga muvhuso wa tshiṱalula u itela uri nḓowetshumo i tshimbile huthihi na tshanduko dza Afrika Tshipembe nga ha u khwiniswa ho fhelelaho ha matshilisano , polotiki na ikonomi .
Aya maga a sedzuluswa nga fhasi ha tshiteṅwa tsha adzhenda tsha ' Mafhungo a bvaho kha mambiwa a muṱangano wo fhiraho ' .
Vhudzulo havhuḓi vhu kaliwa u ya nga zwiṅwe zwiitisi zwa ndeme , zwi tshi katela :
Maga a u ḓadzisa a mbueledzo ( u fana na tshumelo dza muvhilini na dza muhumbulo ) na mbuedzedzo ( u vhuedzedzwa ha mbofholowo ya muthu , vhuhulu ha muṱa , tshidzulapo , mushumo kana ndaka , u vhuela murahu he wa vha u tshi dzula hone ) a tea u ṋetshedzwa . 
O vha e na mbilummbi na tshiṱuhu lwe vhathu vha afho kusini vha vha vha tshi mu ofha .
Khaedu khulwane zwino ndi ya uri sekhithara dzi pfananya na u vhea iṱo kha mishumo yadzo nga nḓila i bveledzaho nga maanḓa . 
U engedza kha ezwo , mimetere i tevhelaho dzi tea u swikelwa : 
U ṱuṱuwedza ndeme ya mishumo ya u gudisa na ya u guda
2.6. Khabinethe yo vhudzwa nga ha tsheo dzo dzhiwaho nga Khoro ya Pfananyo ya Muphuresidennde muṱanganoni wo farwaho nga ḽa 11 Ṱhafamuhwe 2016 .
Thendelo dza mavundu dza Sabusidi dza Zwiimiswa na dza thandela dza Vhudzulo ha Zwitshavha ( musi dzo no u maanḓafhadzwa nga Mulayo wa Vhudzulo ha Zwitshavha ) a dzi nga lengi ; 
U shumisa nga muvhuso hu a dzudzanyiwa u itela u swikelela tshipikwa hu na mveledzwa dza mushumo wa ekonomi kha mbuelo . 
Nomboro dza mapholisa ndi a dzi ḓivha .
U ṅwala atikili ya gurannḓa hu tshi shumiswa milayo ya ṱhoho ya mafhungo , nḓivhadzamuṅwali , nzw .
Kha thandela dza vhukati , hu ḓo anzela u vha na komitinyendedzi nahone miṱangano i ḓo anzela u farwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Kwama Senthara ya Ṱhingo ya GEMS kha 0860 00 4367 , kana
Tshibveledzwa tsha mafhungo tshi re na zwa u tou vhonwa , tsumbo , tshati / thebuḽu / dayagiramu / mapa wa muhumbulo / mapa / girafu
Zwavhuḓivhuḓi , u thivhela vhugevhenga ndi u imisa u bvelela ha vhugevhenga vhudzuloni ha u lindela u dzhia ḽiga musi vhukhakhi ho no bvelela . 
U sudzuluwa ha Afrika Tshipembe ḽi tshi bva kha muvhuso wa tshiṱalula ḽa dzhena kha dimokirasi zwo ḓisa tshifhinga tshe khatsho ha tea mirango ya u shandula samba ḽivhi ḽa kale . 
75% ya vhagudiswa vho itaho Ndingo dza Lushaka dza Ṅwaha nga Ṅwaha ( ANA ) vha Gireidi 3 , 6 na 9 vha tea u swikelela phesenthe ya nṱha ha 50 kha ḽitheresi na kha mbalo .
Vhaofisiri vha Ndulamiso ndi zwi vhangi zwa tshanduko , nahone vhuḓifari havho vhu na ṱhuṱhuwedzo thwii kha vhafariwa . 
Khoso iyi a yo ngo livhiswa vhubveledzi ha u vhambadza yone ndi ya vhaeletshedzi na vhapfumbudzi vha no shuma kha sia ḽa zwiḽiwa zwi no tsireledza nḓala zwi re zwa misi yoṱhe . 
U ṱhonifha mihumbulo ya vhaṅwe U ita nḓowenḓowe ya u thetshelesa na u amba u itela u engedza nḓivho ( U nanga tshithihi tsha u ita nḓowenḓowe ngatsho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe )
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya Vundu
( a ) u ita uri hu dzule hu na tsireledzo ya lushaka ;
( c ) u yelana na Mulayotewa muswa .
3 . Ṱhoḓea dza tshiofisi
Vhuendi ha maḓini vhu katela zwivhumbeo zwoṱhe zwa vhuendi ha lwanzheni , ṱhumano ya tshaka dzo fhambanaho dza vhuendi vhu hwalaho thundu na vhuimazwikepe kha mavu fhedzi hu na phambano dza mutheo u bva kha dziṅwe tshaka dza vhuendi . 
U shuma na / nga mafhungo : tshivhumbeo tsha fhungo ; fhungodavhi ḽa ḽiṱaluli na fhungodavhi ḽa ḽiḓadzisi na mafurase ; khanedza ; tshitatamennde
Fhedzi-ha , u swikela na u pfumbisa leveḽe i no fusha ya kushumele tshifhaṱo tsho fhaṱwaho zwavhuḓi hu tshi shumiswa u suka mavu zwi ṱoḓa ḽeveḽe ya nṱha ya vhulondoti , nga u tou angaredza , ṅwaha nga ṅwaha . 
Nṱhani ha izwo , nga u ṱuṱuwedza tshumisano kha ḽevele ire kha vhupo vhurangeli uhu hu ḓo khwaṱhisa maitele a dimokirasi . 
U itela khaidzo yo tou ṅwaliwaho yo ṱanganedzwaho . 
Kanzhi , fhedziha , khetho ya nndwa ya thekhinoḽodzhi kha kushumisele uko kwa tshelede , zwihulwane musi muthu o tshi ṱoḓa u shumisa thekhinoḽodzhi dza u ḓura ( u fana na u hasha )  . 
U ṅwala mafhungo mapfufhi a dikithesheni dzi itwaho nga mugudisi .
Ngau tou katela , ri ḓi hudza nga mvelaphanḓa kha mbekanyamushumo ya vhushaka .
Sa mafhelelo , phambano na u fana zwi a sumbedziswa zwa dovha zwa bviselwa khagala . 
Ikonomi dza vhaḽedzani na riṋe mbili dza kha BRICS : Brazil na Russia - dzi khou lavhelelwa u fhungudzea ṋaṅwaha .
Vhadededzi nga muthihi na tshikoloni vha tea u vha na vhuḓifhinduleli kha kushumele kwa mugudi , hu tshi khou dzhielwa nṱha vhupo ha u guda .
Ndaka dzi a rekhodiwa kha redzhisiṱara ya ndaka , hu na mbadelo , musi hu tshi waniwa phasela . 
Maitele a IDP a konisa maanḓalanga a masipala u :
3.77 Ṱhoḓisiso yo itwaho yo kunga Khomishini uri i tende uri hu na maitele ane a vhaisa vhathu a vhuloi , ane ayo maitele a na masiandoitwa a si avhuḓi kha zwitshavha .
u dzhia maga a mulayo kha vhaṱoḓisisi vhane vha khou kuvhanganya lu siho mulayoni zwiko zwa zwi tshilaho zwapo .
maipfi mavhumbwa ---- maipfi o vhumbwaho a tshi bva kha maṅwe kana kha midzi
Hu na khonadzeo nngafhani ya uri vha ḓo vhuelwa lwa mbambadzo u bva kha vhushumisamupo ?
Kha u dzhia mbadelo dza tshumelo dzi ṋekedzwaho nga masipala , milayo i tevhelaho i ḓo shuma : 
Phemithi ya tshifhinga nyana yo ṋetshedzwaho nga khomishini kana bodo u ya nga Mulayo i ḓo bviswa u ya nga fomo ye ya randelwa nga khomishini . 
A ho ngo vha na mphomali yo livhaho yo ṋetshedzwaho kana yo waniwaho nga Muhasho . 
u ṅwala na tshigwada ( guided writing ) - u ṅwala hune ha vha hone nga murahu ha musi mudededzi o thoma a ṋea pfunzo nga ha zwipiḓa zwa kuṅwalele sa , tshivhumbeo , kushumisele kwa zwiga zwa u vhala , girama kana kuṅwalele .
U shumisa nzudzanyo yone
Ifa ḽa tshiṱalula u ita zwithu lwa u dzhia sia zwi ṱoḓa u humiselwa murahu , fhedzi vhungoho ha maitele ayo vhu ṱoḓa u dzulela u sedzuluswa . 
U bvelela ha tsenguluso dzashu na u sengisa zwi bva nga maanḓa kha uri mapholisa vha dzhia zwitatamennde , u kuvhanganya vhuṱanzi na u ṱanziela vhuṱanzi khothe nga vhuronwane . 
U shumisa thounu , luvhilo na u shandukisa ipfi ( inthonesheni )
Mbambe khulwane nga kha vhuimo ha nṱha ha u dzhenelela ha u ṱunḓa zwo ṱuṱuwedza vhubindudzi ha fhano hayani , vhubveledzi na deme ya nṱha yo engedzwaho kha vhunzhi ha nḓowetshumo . 
( a ) kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe kana shangohaya , nga nnḓa ha musi hu tshi ambwa vhupo zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nga fhasi ha Mulayotewa muswa ,
U katela vhathu kha tshanduko kana kha nḓila ntswa ya u ita zwithu .
Zwi fanela u vha zwo tou ṅwalwa , zwo dzudzanyea na u ḓitika nga
Kha vha ḓiṋee awara mbili kha nḓowedzo ya mapa .
U ita uri tshumelo i vhe ya phurofeshinala , ri themendela uri :
Thulusi ya 11 : Mbigelamurahu kha dziwadi siani ḽa thandela dza IDP dzo ṋetshedzwaho
Kha u khwinisa vhushaka kha zwa mishumo , ri ṱanganedza thendelano yo swikelelwaho nga vhaḽedzani vha matshilisano kha Nedlac kha mulayo wa miholo ya fhasisa ya lushaka .
Bono ḽa Muhanga uyu ndi u alusa dziḓorobo dza khwiṋe dzi re na vhutshilo .
Arali ha wanala uri mbilaelo yavho a yo ngo fariwa nga nḓila i fushaho hafhu , vha nga kwama Mulanguli wa Lushaka wa Vhutshutshisi ha Nnyi na Nnyi .
1.3. Muya wa vhufarani wo dziaho vhukati ha muvhuso na tshitshavha tsha vhoramabindu nga musi wa sesheni ya WEFA wo vha u wavhuḓi vhukuma .
Musi ri tshi khou elelwa avha murangaphanḓa muhulwane wa shango ḽashu , mushumo wa tshihumbudzi wa munnawavhaṋe Vhafunzi Vho Stofile u khou farwa ṋamusi nga 11am ngei Abbotsford Christian Centre hube ha vha East London .
I nga wanala nga murahu ha garaṱa yavho ya vhuraḓo fhasi ha " Name " .
Mutambo ndi wa nga madekwana , vhathu vha tea u shuma , hu na tshikhala tshiṱuku tsha u renga thikhithi hu tshe na tshifhinga . Ndi ḓo tenda ezwo . 
100% ya mutengo wa Tshikimu
Kha miṅwaha ino , bugupfarwa dzi ambaho nga ha vhuḽedzani ha mashango a ḽifhasi dzo ḓiwana dzi si na nyambedzano nnzhi dzi ambaho nga u dzhiela nṱha milayo kana ndeme . 
Kha ri n . wale
3.4 Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mulayotibe wa Vhulanguli ha Mutakalo kha Dzitshaka 2013 kha Gazethe ya Muvhuso u itela vhupfiwa nga tshitshavha .
Hezwi zwi ḓo ṱuṱuwedza vhupulani ha ndangulo ya khohakhombo ya zwiwo na nyito dza u fhungudza khohakhombo ya zwiwo dzo itwaho nga zwiimiswa zwa muvhuso na vhaṅwe vhadzheneleli . 
Khumbelo ya vhudavhidzani ha ḽ ekhi ṱ hironiki na SARS
Ndi mafhungo mahulwane u vha na vhuṱanzi ha uri sisiteme dza zwa gwama dzi no yelana na u ṱanganedza , u shumisa na u langa masheleni a u sokou ṋetshedza dzi simiwe .
Mushumi wa mutshini wa u gwa u ḓo tevhedzela maga a Mutakalo na Tsireledzo are kha Mulayo wa Mutakalo na Ndaulo Mushumoni . 
Muṱangano u ḓo thoma nga ndovhololo ya ndangano zwipiḓa zwa madzangano zwi kwameaho nga sisteme ya BRT .
Rekhodo dzo itwaho nga sisiṱeme ya eḽekiṱhironiki na u vhulunga rekhodo nga mabammbiri zwi na muhumbulo wa u dzhia tsheo nga muvhuso khathihi na ṱhuṱhuwedzo dzazwo . 
U thivhela u thoma ha zwitumbudzi ndi tshipiḓa tsha ndeme kha tshampungane . 
Tsumbo , kha Gireidi ya 4 , thesite i kwamaho nḓivhoya luambo i nga sethwa ya vha maraga dza 50 kana u fhira , tenda tshileme tsha u fhedzisela tshi si fhire tshileme tsho sumbedzwaho kha mbekanyamushumo ya u linga .
U kona u ḓilanga na u kona u shuma nga fhasi ha mutsiko hu na u ṱolwa zwiṱuku . 
Ri nga si dzule ra puta zwanḓa ra ṱuṱuwedza vhuḓifari honoyo uya nga mushumo we ra tetshelwa wone sa vhaimeleli vha lushaka vho tou khethwaho . 
Ndi ngani mafhafhu a muthu ane a vha na asima a tshi ita nga iyi nḓila ?
Milayo yothe I fanela uri I anane na Ndayotewa .
Honeha , nga thusedzo ya tshitshavha kha maitele a u pulana , zwikili zwa u engedzedza zwi a ṱoḓea . 
U ḓadzisa kha izwo , ndi maga ane a khou dzhiiwa nga Mulangavundu wa Gauteng , Vho David Makhura,vho ḓisendeka kha muvhigo wo ṱanganedzwa wa Ambadzifhele wa Mutakalo .
Vhathu vha ṱoḓa ndinganelo vhukati ha zwine vhafumakadzi vha ḓisa zwone na zwine vhanna vha ḓisa zwone . 
U tshimbidza mishumo nga ngomu kha sekithara ya vhuthathazwitshili nga kha foramu dzi re hone na vhushaka vhu buḓekanyaho hu na ndivho ya u swikelela thagethe dza vhuthathazwitshili . 
Tshikati tsha asainimenthe tshi fara tshileme tshi fanaho na tsha mulingo wa kiḽasini muthihi , fhedzi mulayo uyu u nga kha ḓi shanduka . 
Fhungo ḽo ṱanganedzwa na uri zwa zwino ḽi khou tandululwa nga , vhukati ha dziṅwe , Komiti ya Vhaluvhisi vha Bannga ya Lushaka . 
Ndi zwa ndeme u kungedzela vhathu vha re na vhukoni na mafulufulu kha poswo dzenedzo . 
Kha Khoro ya ṅwaha nga ṅwaha ya ṅwedzi wo fhiraho wa Phando , Khabinethe ya Lushaka yo imaho ṱhodzini ya sisiteme ya kuvhusele ine ra ḓihudza ngayo , yo sedza uri muṱangano uyo wo vha tshiga tsha u vha vhukati ha vhutshilo ha muvhuso we wa bebwa kha khetho dza lushaka dza 2004 .
Nahone zwo khakheaho hafhu kha u tea u ḓibula tshifhingani tshi ḓaho , saizwi ri tshi vho tea u ḓibula uri ri khou kundelwa nahone a ri na ndavha na u livhana na masiandaitwa a zwino o vhangwaho nga zwa kale . 
Arali muraḓo kana muṋetshedzatshumelo a sa tevhedza maitele aya , mbilo i nga si badelwe sa PMB .
4 . U shumiswa ha Pulane ya Wadi
Ndeme ya tshikalamutengo ya nṱha i dovha ya sumbedzisa uri shango ḽa hayani ḽi nga vha na u sa takalelwa nga maanḓa sa fhethu ha u ita mishumo ya mveledzo hu tshi vhambedzwa na vhupo ha mashango a sili , ndi nga dzifeme dzi tshi nanga u shumisa zwivhuya zwa vhuṋe huṅwe fhethu . 
Musi zwo ḓi ralo , mbalombalo dza masheleni o shumiswaho dzi sumbedza nyengedzedzo , ine kanzhi ya khou itiswa nga fulo ḽa muhasho ḽo khetheaho ḽa u khwinisa tshomedzo dzawo dzi vhonalaho na zwishumiswa uri zwi vhe kha tshiimo tshi ṱanganedzeaho . 
Tshibveledzwa Tshibveledzwa tsha u vhalela nṱha Tshibveledzwa tsha tholokanyonḓivho ya u vhala / u vhala wo tou fombe
Kutshimbidzele : Puḽenari na phere
Ni nga ita mini arali ho vha hu inwi ane a khou shengedzwa ?
Zwi tshi ya nga Mulayo wa u Bvisela Khagala zwa Khadzimiso ya Masheleni a Nnḓu na Thendelano ya Tshikolodo wa 2000 , Oﬁsi ya u Bvisela Khagala i nga kona u dzhiela nṱha mbilaelo dzi elanaho na zwi tevhelaho :
Thoma mbekanyamushumo ya pfusho ya vhaimana na vhana vhaṱuku na u engedza tshumelo dza mveledziso ya vhana ya ḽiga ḽa u thoma ya vhana vha fhasi ha miṅwaha miṱanu .
Mushumo muhulwane wayo wo sedzwaho khawo ndi u ṋetshedza mbekanyamushumo dza ndeme ya nṱha kha masia a vhurangaphanḓa na ndangulo ya vhugudisi , u gudisa vhagudisi , mbetshelwa ya ndangulo na ndaulo , ndangulo ya zwiko zwa vhashumi na thikhedzo ya pfunzo ya mutheo ya vhaaluwa , vhugudisi ha vhatholiwa vha muvhuso . 
Ngamaanḓa maanḓa kha zwikolobulasi zwiṱuku na fhethu ha mahayani ṱhahelelo ya tshifhinga , tshumelo ya khwine zwi dzulela u vha zwiko zwa nḓaḓo na u sa fushea . 
Miraḓo ya Khabinethe na Tshipikara tsha Mavunḓu na Vhusimamilayo ;
A huna huṅwe vhudavhidzani hune ha ḓo dzhenwa khaho zwi tshi kwama mafhungo aya . 
Sia ḽa ndeme ḽo sedzeswaho khaḽo ndi u khwinisa kha vhukoni ha ndangulo ya zwibviswa kha mihasho nga kha tsedzuluso ya maṅwalo ya zwiteṅwa zwa zwibviswa zwo nangiwaho na musaukanyo , zwine zwa ḓo thusa na u ḓivhadza zwiko zwa maano zwa thundu na tshumelo . 
Zwenezwo , nga vhaimeleli vhashu vhe ra vha khetha ro vhofholowa , ri ṱanganedza hoyu Mulayotewa sa wone mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki u itela -
Minisiṱa wa Mishumo ya Tshitshavha vha ḓo nyeṱulela vhoramafhungo ngaha zwidodombedzwa zwa maitele aya .
Naho maitele a u anganyela ndeme dzadzo o dzinginywa zwi tshi bva kha tshifhinga tsha u shumisa data , a hu athu vha na thendelano ya uri ndi i fhio yo teaho . 
Vhoradziinzhiniara , vhaḓivhi vha dzipulane , vhapulani vha dziḓoroboni na vhorapfunzo vho shumisana vha fhedza nga u swikelela thendelano dza ndeme kha ṱhoḓea dza dzinnḓu u itela lushaka zwi zwa tshifhinga tshilapfu . 
Vhege ya u thoma ya vhugudisi i vha i khou shumana na ndangulo ya bindu , vhubindudzi na ndangulo ya masheleni . 
U ita nyambedzano nga ha zwiwo / zwiitei zwihulwane zwa tshiṱori
Afurika Tshipembe ḽo no ḓi shumisa masheleni manzhi kha ndondolamutakalo .
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedza mupeleṱo na ṱhalutshedzo dza maipfi
U fhindula mbudziso nga ha tshibveledzwa
Vhashumisani vha muvhuso vha katela , Muhasho sa zwa Mavu na Mishumo ya Vhathu , wa zwa Vhupo na Vhuendelamashango , wa zwa Vhuendi , na Mitambo na Vhuḓimvumvusi , na miṅwe ya ḽa Afrika Tshipembe . 
SEKHITHARA NDI MIHASHO YOṰHE YA MUVHUSO , ZWIIMISWA , MASIA A MUVHUSO , MASIPALA NA VHAIMELELI VHAYO VHANE VHA DZHENELELA THWII KHA U ITA MBEKANYAMAITELE , U TSHIMBIDZA ZWITHU , U PULANA , MVELEDZISO , TSHUMISO , U ṰOLA , U VHIGA KANA U ṰOLWA HA THEMAMVELEDZISO YA MASIPALA .
U vha na vhuṱanzi uri hu na nḓila dzo teaho dza u pima khwiṋiso kha khwaḽithi ya tshumelo dza mutakalo . 
Muvhuso u kha nyambedzano na COSATHU ngaha fhungo iḽo na thandululo yo wanala .
Muṱalukanyo wa dzikhakhathi dzo dzudzanywaho nga zwiṱuku wo vha u khou ṱoka midzi vhukati ha phurofesheni na masia ane a shuma na khombo dza zwa mutakalo kana dzikhakhathi dzo dzudzanywaho na vhadzia u pfuka pfanelo da vhathu . 
Vhapulani vha vhudzulo ha vhathu vha tea u vha vha tshi ṱalukanya kuthekhekanyelwe kwa khasiṱama henefho hune vhathu vha dzula hone , ngauri hezwi zwi ḓo kona u vha sumbedza uri ndi lushaka lufhio lwa tshumelo lune vha lavhelela . 
U shumisa tshivhumbeo tsha khanedza
_ Zwiambaro zwa tsireledzo zwo linganaho zwi fanela u ṋetshedzwa hune ha vha na khonadzeo ya khombo ya muhasaladzo wa UV kana zwivhangakhombo zwi tshilaho , u fana na miri ya milimo , zwipuka na zwikavhi .
Kha khadzimiso ya mbadelamurahu nga tshihaḓu , muhadzimisi u dzhiiwa sa muthu ane a khou fhirisela kha muhadzimi masheleni ane a lingana na nzwalelo yo dzulaho yo dzudzanywa , kanzhi nga ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa ṅwaha . 
Lushaka lwa dzangano ḽo tiwaho ḽo sumbedzwa hafhu nga nyimele dzo fhambanaho . 
U thivhela nyito dzi sa pfesesei nga mavundu malugana na vhupo dzine dza vhaisa madzangalelo a ekonomi kana a mutakalo a maṅwe mavundu kana a shango nga u angaredza . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo .
Mudededzi waṋu vha pfi vhonnyi ?
( b ) Arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso , Mulayotibe u tea u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo .
Arali na henefho vha saathu u fushea , vha nga ḓi humbela khothe uri i sedzuluse mafhungo avho .
Mbuelo dza vhashumi vha tshifhinga tshipfufhi dzi gonyaho kha zwa mulayo zwa zwino kana vhuḓifhinduleli ha u fhaṱa zwi bviselwa khagala kha notsi u ya kha zwitatamennde zwa masheleni . 
Dzina ḽanga ______________________________________________________________________ Tshifani tshanga ________________________________________________________________ Ḓuvha ḽa mabebo anga_________________________________________________________ Gireidi yanga ____________________________________________________________________ Tshikolo tshashu_________________________________________________________________ Nomboro yanga ya luṱingo ( founu ) ___________________________________________ Ḓirese yanga ____________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________________ Nomboro ya shishi ______________________________________________________________ Mutambo une nda u funesa ___________________________________________________ Muvhala une nda u funesa _____________________________________________________ Khonani yanga ya mbiluni _____________________________________________________ Zwine zwa ntakadza ____________________________________________________________ Zwine zwa nṱungufhadza ______________________________________________________ Zwine zwa ntsinyusa ____________________________________________________________ Zwine nda zwi konesa ___________________________________________________________
nyito dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ; na
U vhambedza nyimele dza fhethu ho fhambanaho a tshi sumbedza fhethu hune a hu takalela a tshi tikedza na nga mbuno .
Vha vhee tshumelo / tshiimiswa tshine tsha swikelelea zwiṱuku kha tshitendeledzi tsha nga nnḓa .
vhathu vhavhili vhe vha vha ṱhanzi dza mbingano
Yunivesithi ṱhukhu , dze dza thomiwa nga u tevhekana , dzoṱhe dzo ṋanga u dzhenelela kha ḽiedza . 
Phambano kha u shela mulenzhe ha masheleni ndi yone ṱhalutshedzo khulwane ya tshikhala kha nyaluwo ya GDP . 
Zwenezwi ni tshi khou vhala , ni tea u vhekanya kuvhonele kwaṋu u itela u khantseliwa . 
Pulane ya tshifhaṱo yo tendelwaho .
U ṋewa madzina zwiṱaraṱa izwi nga nḓila yone na u ṋea nomboro ndaka zwi ḓo fhungudza nḓaḓo na u ṋekedza mutsukunyeo wo leluwaho afho fhethu . 
4.55 Ndingo ya phungudzelo kha khethekanyo ya 36 i ṱoda mulayo une wa pfukekanya pfanelo uri hu fushwe ndivho ine ya ṱanganedzea , na uri zwi ṱoḓa u linganyiswa vhukati ha tshinyalelo ine ya nga vha hone musi ho pfukwa pfanelo na mbuyelo ine ya nga wanala musi ho pfukwa pfanelo .
Magumo mahulwane a ṱhoḓisiso iyi ndi ya uri ngona dza sitatisitiki , dzo ḓitikaho nga zwo ambiwaho nga ha kuṅwalele na kupeleṱele fhedzi , a kona u ṋetshedza maga a tshipikwa a shumaho a u fana ha nyambo . 
Ri tea u khwaṱhisa zwishumiswa zwoṱhe kha iyi nndwa ya u lwa na vhuaḓa . 
Ṱhuṱhuwedzo yo ṱaluswaho kha khombo mushumoni kha muhasho ndi tshifhinga tsho lozweaho nga nṱhani ha mafuvhalo , mbadelo dza mushonga na uri tsha u fhedza ndi u balelwa u shuma ha mishonga . 
Zwenezwo , sisteme i fanela u lugela u sa tsireledzea kha vhathu ṱhukhu nga hune ha konadzea . 
Pulane dzapo dzo ṱanganyiswaho na thandela khathihi na nyito , dza u tandulula thaidzo na ṱhoḓea ho sedzwa kha u fheliswa ha vhushai na mbeu , dzo pfufhifhadzwa nga fhasi . 
Hezwi zwi katela masheleni o vhetshelwaho thungo u amba nga thaidzo dza vhudzulo ha vhabvannḓa vho lindelaho u humiselwa murahu . 
Tsha u thoma tshi kwama u shumiswa ha mazhendedzi a vhuloi kana vha ḓivhiwaho vhane vha humbulelwa uri vha nga rumelwa uri vha vhaise vhatovholwa .
No takadzwa nga mini khatsho ?
Komiti ya Wadi i nga ḓiwana i tshi khou lwa na CDWs
U naka a hu fani na u ḓihwa .
Mubebi,makhulu a ṅwana kana ṅwana are na miṅwaha ya u thoma kha 16 ane a vha ṱhoho ya muḓi ) . nḓivhadzo : Arali vha si mubebi wa ṅwana , a vha zwi sumbedzi se zwauri vha muuḓi wa tsinisa wa ṅwana nga kha afidaviti i bvaho kha muofisiri wa tshipholisa , muvhigo wa mushumela vhapo , afidaviti i bvaho kha mubebi wa malofhani kana luṅwalo lubvaho kha ṱhoho ya tshikolo tshine ṅwana a dzhena hone
Nga kha miṅwaha ya tsini naya 15 ya mbofholowo , zwe zwa vha zwa vhuṱhogwa zwa mbekanyamaitele dza muvhuso kha u thusa Afrika Tshipembe uri ḽi bvele phanḓa kha lushaka lwo ḓisendekaho nga ndinganyiso , u sa khethulula nga muvhala , u sa khethulula nga mbeu ?
U guda Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili zwi fanela u thusa vhagudi u :
U amba Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa nga ha u ḓadza fomo / mbudziswa
2 Mivhala na dantsi.......................4
Ndi kha Gireidi ya R
U fhaṱa kha u shumisa nḓivho ya madzina vhukuma
Maga o engedzwaho a u tsireledza madzangalelo a avho vhane khaphasithi yavho ya zwa mulayo yo fhela nga nṱhani ha tshiṅwe tshiitisi , o ṱoḓisiswa . 
Maipfi a 100 - 110 Mafhungo a 7 - 9 3 - 5 paragirafu
Vhashumi vha khonṱhiraka na vhone vha a ṋewa zwiḽiwa zwa mutakalo luthihi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Kha vha ise khumbelo kha Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamshango nahone i fhelekedzwe nga thendelo yavho ya vhureakhovhe kana konṱiraka ye vha i saina na muṋe wa tshikwekwete ya u shumisa tshikwekwete tshawe , arali vha si muṋe wa tshikwekwete .
Hezwi ndi ngauri nyelelo ya nga ngomu na nyelelo ya nga nnḓa a dzi lingani , naho dzi tshi fanela u ita nga u ralo u ya nga mulayo . 
Khumbelo dzi nga dzhia maḓuvha a sa fhiri 30 u sedziwa .
b ) Vho Thembeka Mdlulwa ( u tholwa hafhu ) ;
f. tswikelelo kha mafhungo na dzitshumelo , nga maanḓa hune tshumelo dzine dza vha hone dza angaredza na ' Thikhedzo ya Khothe ' , hu tshi katelwa na
Dzina ḽa mudzheneli :
u ḓi ṋekedza
Musi ho sedzwa vhukonḓi kha sia ḽa mbuelo , masipala u ḓo ita uri hu vhe na u shumiswa ha masheleni nga tshihaḓu kha thandela khulwane dzine dza ṋetshedzwa masheleni a magavhelo a sedzaho nyimele fhedzi wa ḓi tea u dzula u kha tshiimo tshavhuḓi tsha zwa masheleni hu tshi itelwa pfulufhedziso dza u ṋetshedza tshumelo dzavhuḓi ; 
Ho thoma khethekanyo ntswa ya u lavhelesa mutakalo mushumoni na u vha hone ha mishonga kha migodi i ne ya khou shuma . 
Tsheo dzi konḓaho dzine dza tikedza u shumisa masheleni kha zwa matshilisano u fhira kha themamveledziso na mveledziso ya ikonomi dzo dzhiwa , na uri ndi dzi katelaho u fhungudzwa ha vhashumi nga vhanzhi . 
" ubva dzi 8 u swika dzi 9 Nyendavhusiku 2015 , ngei Pretoria .
Zwenezwo vha wana vhe si gathi kha tshikolobulasi tsha havho , avho vhane vha vha na pfunzo yo linganaho . 
Nga u angaredza , ri ḓo khwaṱhisedza uri gemo ḽa vhudavhidzanikule ḽo fhungudzwa nga kha dzi thandela nga nḓila ya u engedzedza vhuhulwane ha tsumbatshiga .
Khumbelo dza mbuelo dzi itwa kha dzi Senthara dza Vhashumi u itela matshimbidzelwe . 
Ndi zwenezwo nahone zwenezwo fhedzi , zwe zwa ḓivhadzwa kha u konḓelela u thusa vhathu vha Zimbabwe u wana thandululo ya nyimele isi ya vhuḓi kha shango ḽavho .
Haya ndi madzangano maṱuku ane a nga vha a si na vhukoni ha u bveledza mivhigo ya zwa masheleni . 
Musi ro ḓidzhenisa kha nndwa ya u fhedza vhuvhusi ha u khethulula nga murafho , ro dovha hafhu ra amba uri a ri koni u amba nga ha mbofholowo ya vhukuma hu si na ṱhanganelo ngomu hayo , u vhofhololwa ha vhafumakadzi . 
Ri livhuha madzangano a tevhelaho khathihi na nyanḓadzo dzao dze ḽiṅwalwa iḽi ḽa tewa khadzo :
Vhafumakadzi vha dzhia u bvelela havho hu kha zwiitisi zwi songo dzhikaho .
NGELETSHEDZO I RE HONE !
U thetshelesa na u
Hei ndi Nnḓu ya NCOP , iṅwe ya zwisikwa zwa ndeme kha ḓivhazwakale ya Ndayotewa ya Afurika Tshipembe , ine ya ṋea vhadzulapo vha mavunḓu oṱhe vhuimeli kha Phalamennde .
Muambi wa vhuraru a imaho na ṱhoho u itavho nga u ralo
U tevhekanya sethe ya nomboro dzo tiwaho
U tsireledzea hayani na u mona na muḓi ( 2 ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .42
Ndivho khulwane ya Muhasho wa Ikonomi Yapo nga kha mishumo i fanaho senthara dza vhukwamani nga khasiṱama dzi ḓivhelwaho u wanala fhethu ha mahayani ndi u ṱuṱuwedza vhathu vhane lwa tshifhinga tshilapfu vha vha vha si na nḓila ya u dzhenisa tshelede kha uri vha wane mishumo i holelaho . 
( a ) ya Mulayo wa Tsireledzo kha zwa u Tambudzwa wa , 2011 , ya kona u nga , fha ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana I tshi fhiwa muhwelelwa arali vhuṱanzi vhu tshi khwaṱhisedza uri -
U zwala mvelele ya vhukuma kha vhatikedzi zwi fanela u vhonala sa maitele ane a khou ya phanḓa . 
Tsha u thoma , hu na zwi shandukaho zwine zwa nga nṱha ha ndaulo ya thimu ya ṱhoḓisiso zwine zwa nga vha zwo tsira vhushaka . 
Hu na dovha ha vha na nyimele dze u valwa ha zwiimiswa zwa u bvisa tshikafhadzo , dza ṱhogomelo kana nga vhanga ḽa tshinyala hu songo lavhelelwaho , ha vhanga u ḓalelwa ha malaṱwa kha zwiimiswa zwa u vhulunga ngauri u laṱwa ha zwo sinaho hu khou ṱoḓea nga u ṱavhanya . 
U ḒIVHA ARALI HU TSHI ṰOḒEA THENDELO
U lwisa vhuaḓa
Mvelelo dza Ṱhanziela ya Nṱha dza u bva 1992 u swika 2012 .
Tshivhalo tsha vhathu vha shumaho tsho engedzea uya kha hafu ya miḽioni nga ṅwaha miṅwahani miraru yo fhiraho .
_ Milimo - u vhulaha nga khomphaundu dza oganofosiforasi kana metheili bromide
Mushumisani we vha livhana nae u shuma navho hu u itela u thivhela vhushaka ha tsini ha u kovhekana . 
Livhanyani maipfi a re kha khoḽomu ya tsha
Thengiselano dzo shuma mushumo wa ndeme kha mveledziso ya ikonomi ya mashango o no bvelelaho na ane a khou bvelela . 
Thikhedzo i ṋetshedzwaho nga masipala i ḓo fhambana u ya nga zwiko zwa masipala .
Ri dzula ro ḓilugisela u ita sekithara ya migodi ine ya tamisa na vhuṱaṱisani kha ḽifhasi , na u alusa nḓowetshumo kha u kunga vhabindudzi na u swikelela zwoṱhe nyaluwo ya nḓowetshumo na tshanduko ine ya khou ṱoḓeesa .
Naho zwo ralo fhethu hu re mahayani , ofisi a dzi na tshelede yo teaho ya u ṋetshedza ṱhoḓea dzayo dzo teaho , u tou fana na dzi theiphi rikhodo dza matshimbidzelwe a khothe , mitshini ya u fothokhopha , kana mbadelo dza tshelede ya khombetshedzo . 
Ambani uri ndi nga mini e khonani yaṋu khulwane na uri ni mu funela mini .
Thandela dzi tevhela saikili nahone dzi ṱoḓa u eliwa na u pulanwa hafhu tshifhinga tshoṱhe zwenezwi dzi tshi khou shumiwa .
Muhasho wa Mabindu a Muvhuso na Vhufaragwama ha Lushaka u ḓo ṱanganyisa thengo ya zwidimela kha tshiimiswa tshithihi ( Transnet ) u itela u vha na vhuṱanzi ha mashumele a khwine na zwi tshimbilelanaho zwa ṱhoḓea dzapo .
3.8 . Khabinethe i khou vhilaedzwa nga zwiito zwa u ṱokonya pfudzungule na khakhathi dza mirafho nga vhaṅwe vha vharangaphanḓa vha tshitshavha zwi lwaho na mbofholowo yashu ye ra i wana u vhavha .
Kha u dzhia tsheo ya uri vha nga ṋetshedza thendelo ya u kuvhanganya , hu ḓo shuma maitele o ḓoweleaho a u ṋea thendelo nga vhalanguli vho fanelaho .
Ri tshi inga kha zwenezwo , zwitevhelwa zwa zwililelwa zwa zwa mishonga na u rengea hazwo ndi zwiṱuṱuwedzi . 
Vha humbule ndi zwa ndeme u ithaviwa vhaṋetshedzi vha tshumelo u pfa mihumbulo yavho kha mafhungo a kwamaho tshitshavha na tshumelo dzavho uri vha kone u khoḓa na u tikedza mihumbulo ya tshitshavha .
Musi hu tshi thomiwa Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910 Phalamennde ya Cape yo ima u vha hone .
Nyengedzedzo dza ndeme kha kushumisele dzi ṱoḓa nyengedzedzo ya masheleni ino yelana arali dzi tshi tea u wana thikedzo dza masheleni uya phanda . 
Ndangulo ya Vhalwadze i ya ḓihudza nga u vha navho sa tshipiḓa tsha tshigwada tshashu . 
Wo vha wo itelwa milambo na maburoho na milambo yo tou itiwaho .
U shumisa thembamvanganyi kha u fhaṱa na u ṱhukukanya maipfi .
U tevhedza ndongazwiga nga nḓila i pfadzaho
Muḓagasi u ḓo vhuedza vha zwigidi
U sasaladzwa ha vharangaphanḓa na vhaofisiri hu nga ḓisa u engedzea ha mutsiko na khuḓano kha masia oṱhe na u ita uri u vhupfumedzanyi vhu konḓe . 
Sa tshipiḓa tsha u tandulula khaedu tharu ya vhushai , u sa lingana na u shaea ha mishumo , muvhuso wo bveledza maano a mbuelo , zwine zwa ṱoḓa u ṋetshedza zwikhala kha u fhungudza tshipiḓa tsha sekithara ya zwa migodi .
Maṱirikisi wa fureme ya ḽogo u fha manweledzo a zwipiḓa zwihulwane zwa thandela zwi kha tshivhumbeo tshi no fana .
Matshudeni ndo vhone vhumatshelo ha nḓowetshumo nahone ndi zwa ndeme uri vha vhe na nḓila dzine vhoṱhe vha kona u ṱana mishumo yavho kathihi na u vha na vhukwamani na vhaṅwe vha re kha nḓowetshumo . 
vhuṱanzi ha uri vho ṅwalisa bugundaula kana ṱhanziela ya mabebo kha Muhasaho vha Muno
Vha nga wana Fomo ya u Sumbedzisa Thendelo u bva kha Ofisi ya Phemithi ya Tshiimiswa tsha zwa Mutakalo wa Zwifuwo .
' ' malasha ane a khou duga ' a nga thathaba a vha mudugudugu .
Zwi re afho nṱha zwi na masiandaitwa kha kuhumbulele kwashu kwa musudzuluwo . 
U pindulela mafhungo a nyolo nga nḓila yone a ita pharagirafu
U shumisa zwiko zwa vhathu , matheriala na zwavhukuma nga nḓila i bveledzaho na vhukoni . 
Kanzhi u fhedza maḓuvha a 7 .
6 . Miṱangano
Tshiṅwe tshiteṅwa tshihulwane tshi shelaho mulenzhe kha thundu na tshumelo ndi masheleni a vhutshimbili na u ḓi tikedza . 
Tsedzuluso dza kushumele dza ṅwaha nga ṅwaha - Khoro i fanela u vhiga kha Komiti dza Wadi na tshitshavha nga mugaganyagwama wavho na zwipikwa zwa kushumele .
U VHALA TSHIFANYISO
Ri a tendelana na vhaambi vhanzhi vhe vha amba ri sa athu amba na vhone , Minista , uri havho vhe vha shela mulenzhe kha tshiwo itshi vha tea u vhonwa mulandu wa u thusa na u ṱhaḓula vhafariwa vho lindelaho u sengiswa uri vha shavhe . 
Ndi farelwe u vhuya nda ni dina , fhedzi . . .
Magudedzi , na one , a tea u dzhiela nzhele ezwi na u fhindula nga nḓila i bveledzaho . 
U ṋea mbunodza mbuletshedzo mivhigo / ripoto dza mafhungo ( Ṱhoho ya mafhungo , u ṱalutshedza ṱhoho , mutumbu , maambiwa ) , zwi bvaho kha ṱhanzi ya maṱo
Kutshilele kwa vhuponi ha mahayani khathihi na zwiimiswa zwa sialala zwi ḓo tsireledzwa hu tshi katelwa na pfanelo dza mirafho i re na tshivhalo tshiṱuku kana vhathu zwavho vhane vha tama u tshila vha tshi tevhedza milayo migede ya vhuḓifari ine ya kwamesa vhutshilo havho . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo online kana ofisini ya tsini ya SARS .
u gudisa mbonalo na milayo ya u ḓiḓivhadza
U vha hone ha masheleni a magavhelo a u thusa zwi kungedzelwa kha gurannḓa mbili dzapo ṅwaha nga ṅwaha . 
Hu badelwa u bva kha mbekanyamushumo yo ṅwaliswaho ya khombo , ho sedzwa phurothokholo
Kha nyimele ya nḓivhadzo yo khantselwaho , u badela murahu hu ḓo itwa fhedzi arali hu songo vha na mitengo i elanaho na u vhewa ha nḓivhadzo yo no vha ho hone nga vha Government Printing Works . 
Muhanga wa Mbekanyamaitele ya Ndangulo ya Zwiwo u na masia a kuhumele a ndeme maṋa na zwikonisi zwiraru zwi tikedzaho zwi teaho u swikelelwa u itela u swikelela zwipikwa zwa masia a a kushumele a ndeme . 
Tshimiswa
3.2 U shumisa CBP i tshi aluwa u ya nga maga
Vhunzhi ha mashango na one a khou dzhenelela kha vhuthomi ha thekhinoḽodzhi ya tshikhala . 
Afrika Tshipembe ḽo tsivhudza USA uri i humbule hafhu nga ha tshiimo tshaḽo na uri ḽi ḓikumedzele hafhu kha maitele aya o ṱanganelaho .
Tholokanyonḓivho i no kwama atikili , u
a i koni u badela zwikolodo zwayo ;
Muhumbeli u fanela u vhiga kha Minisṱa
Kha nyengedzedzo dza tshitandadi ya zwishumiswa zwa tshitandadi zwa Zwikili zwa Vhutshilo hu ṱoḓea :
U swika henefho hune zwa konadzea , u shumisa nḓivhiso yo dzulaho i ya u swikelelea , uhu u ṱola ha mbambedzo hu ṋetshedza nḓivhiso nga ha mafhungo a tevhelaho kha mashango na madzingu maṅwe na maṅwe o topolwaho : 
220. U vhumbiwa na mishumo
Zwiimiswa zwa masipala , theo ya mulayo & phurosese
Ndivho dza Ndeme ya Zwiko zwo
Sa minista a re na mashudu a u rangaphanḓa vhurumelwa uvhu ndi tama u rekhoda u ḓihudza hanga hu hulwane nga vhukoni , u futelela na mushumo wa u ḓifunga wa vhurumelwa hashu . 
kule kanzhi hu ambiwa u dzhielwa
Vha humbelwa uri ḓivhadza phanḓa ha awara dza 48 vha tshi valelwa kana hu tshi itwa nyito .
MUTAKALO
Kha vha rekhode phindulo .
Nga kha nyimele iyi , khamphani ya dzitshaka i kona u shumisa vhashumi vhane vha wana malamba maṱuku nga maanḓa u bva kha mashango ane a kha ḓi bvelela na musi mushumo u wana ndeme ya nṱha u fhirisa iyo ya shangohaya ḽavho . 
Ndivho ndi u fhungudza mitengo yoṱhe ya thuso ya zwa mulayo . 
Kha sia ḽa zwa vhupo Afurika Tshipembe ḽo livhana na khaedu dzo vhalaho dzine dza tshimbilelana , dzine dziṅwe dzadzo a dzi tshimbilelani kana dzi a hanedzana .
Lavhelesani thebuḽu i re afho ni vhone tsumbo dza masala a lushaka ulu .
( 4 ) Maanḓa na mishumo ya Khomishini ndi -
Milayondango i itwa nga Nnḓu nga Komiti yayo ya Milayo nahone a yo ngo tsireledzwa kha u khwiniswa kana u phumulwa . 
Vhathu vhane vha fhaṱa nnḓu dzavho vhone vhaṋe kana vhane vha dzudzanya u fhaṱa nnḓu dzavho vha nga kona u fhaṱa nnḓu khulwane nga tshelede ṱhukhu .
U fhaṱiwa ha lufhera lwa u vhulungela luṅwe na luṅwe hu tea u tevhedza ṱhoḓea dzi tevhelaho : 
Vhuṅwe Vhugudisi : Ṋetshedzo ya maga a u dzhenelela a mveledziso ya vhukoni kha khethekanyo dzoṱhe dza mushumo kha muhasho . 
12 . Tsaukanyo ya u ḓiṱunḓela
Tshumelo dza u phulusa ha dzilafho dzo edzisela muvhilo ngei Ḓoroboni ya Cape Town na kha modele wa tsini wa fhethu kha bada dza vhuendi khulwane zwiṱirikini zwa mahayani . 
Vhathu vha Azande vha vho na hu na phambano vhukati ha vhaloi na vhadziamanditi.28
( 4 ) U itela ndivho dza hei khethekanyo-
Phosiṱara yaṋu i tea u ṱuṱuwedza vhaṅwe uri vha vhulunge maḓi .
Zwiko zwihulwane zwa mbuelo kha khethekanyo heyi ndi ḽaisentsi dza dzigoloi na mithelo ya khasino . 
Ro zwi kona u swika zwino nga kha zwikili , mbulungo na dzangalelo ḽa ḽifhasi . 
U ya nga maitele , maṅwe mafhungo a dzheniswa u itela vhuṅwe vhutshinyi vhune mutshinyi a vha nae ne o haṱulwa . 
U shumisa madzina na masala nga ngona kha u ṅwala , musi a tshi khou thusiwa sa : nṋe , iwe / inwi , tshone .
Vhathu vhashu vho amba nahone sa muvhuso ri tea u sumbedza uri maipfi a vhadzulapo vhashu vha mahayani a khou pfala nahone ndi a vhukuma sa ayo a avho vha dzulaho dziḓoroboni u fana navho . 
Khungedzelo sentharani dza mavhengele hu tshi katelwa na muzika u re nṱha kana resiṱurenthe dzi tshi vala u lenga zwi nga vha zwivhangi zwa mbilaelo u bva fhethu ha vhudzulo ha tsini . 
Mivhuso yoṱhe i ḓo tevhela na u tevhedza nga vhuḓalo Tshata ya Afrika ya Pfanelo dza Vhuthu na Vhathu . 
U shumisa zwiṱiratedzhi zwa u vhala , tsumbo , u sikima , u sikena , ludungela lwa mafhungo na nḓivho ya murahu
U ya nga zwenezwi , tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwikolodo kana koporasi dza khadzimiso ya masheleni dza phuraivethe dze dza lambedza muvhuso wa khethululo dzi tea u salwa murahu sa khamphani dzo vhuelwaho nga sisiṱeme mmbi nahone i siho mulayoni . 
U dzhenelela hu tea u livhiswa kha u ṱuṱuwedza vhashumi vhapo uri vha dzhie zwikhala izwi zwa tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi , nga u dzudzanya na u ṱuṱuwedza zwa u dzhena ha vhaswa kha nḓowetshumo u ya nga mabuḓo oṱhe a zwa mishumo , hu tshi katelwa vhashumi , vhaḓivhi vha zwa tekiniki , vhoradzipfunzo , nz . 
Vhalani iḽi ipfi : takutshedza
Vhashumisi vha nga khoutha tshipiḓa tshiṱuku tshi pfadzaho tsha matheriala na zwi re ngomu zwo ṋetshedzwaho kha na nga kha webusaithi ya SARS fhedzi arali matheriala na zwi re ngomu zwo khouthiwa nga nḓila yone , zwo vhewa kha zwiḓevhe , na u sumbedzisa uri zwi bva kha SARS . 
Tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi i katela vhaṅwe vhashelamulenzhe vho fhambanaho kha maitele a u engedzwa ha ndeme , hune ha katelwa mabindu a zwa makwevho na ane a khou thoma u bvelela , madzangano o imelaho nḓowetshumo , khamphani dza nḓisedzo , sekhithara ya vharengisi na zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso . 
Sa izwi ndo amba mathomoni , hu na muhumbulo muhulwane wa uri ḓivhazwakale ya Afrika Tshipembe ya zwino na ḓivhazwakale ya zwino ya ikonomi ya ḽifhasi ndi kuitele kuthihi .
Muhumbulo muhulwane wa u pindulela uyu mushumo wa vha mishumo yo ṱalutshedzwaho afho nṱha ndi u khwaṱhisedza uri ndangulo ya rekhodo dza zwino nga zwiimiswa zwa muvhuso zwa lushaka dzi bveledza ndaulo ya nnyi na nnyi ire na vhukoni , vhuḓifhinduleli nahone ire khagala . 
Pulane ya zwiimiswa zwiraru ndi nḓila ya thandela dzo rangwaho phanḓa nga Afurika yo ṱokaho midzi kha u bveledzisa tshivhalo tsha ikonomi , u kona u swikelela ndeme , yo ṱokaho midzi kha vhutumani ha dzingu , vhumbadzi ha nga nnḓa ha dzingu na u vhulunga , na themamveledziso dza u mona na mikano .
Nzudzanyo vhukati ha Muhasho wa Mutakalo na GMT i vhumba khadzimiso ya tshelede . 
Ndayotewa i ṋetshedza tshitshavha tshi re na bono , tsho faranaho , tshi bvelaho phanḓa , tshi sa khethululi u ya nga lushaka na u ya nga mbeu ; shango ḽine ḽa vha ḽa vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo , vhane vha vha tshithu tshithihi naho vho fhambana .
Vhabebi vha muthu ane a vha fhasi ha miṅwaha ya fumimalo vha tea u vha vho tendela mbingano .
Pfunzo ya nṱha i fanela u rangaphanḓa tshitshavha kha u bveledza nḓivho ya ḽifhasi u tandulula khaedu dza ḽifhasi , dzi katelaho vhushai , vhushayamushumo , zwiḽiwa nga vhuḓalo zwa vhoṱhe , tshanduko ya kilima , ndangulo ya maḓi , nyambedzano vhukati ha mvelele , fulufulu ḽi vusuludzwaho , mutakalo na pfunzo zwa nnyi na nnyi . 
Mawanwa o sumbedza vha sa tevhedzi mulayo kha dziṅwe senthara na uri themendelo dzo ṋetshedzwa ṱafulani kha vhashelamulenzhe vho teaho u itela u fhungudza khathihi na u langa khombo dzo ṱaluswaho hu tshi tevhedzwa Ndayo dza Tsireledzo na Mutakalo . 
Kuvhonele kwa zwithu ku bveledzwa nga zwithu zwo vhalaho .
( b ) u khwaṱhisa vhusedzi kwaho ha -
MUVHUSO WAPO U NO BVELA PHANḒA NDI MUVHUSO WAPO WO ḒIIMISELAHO U SHUMA NA VHADZULAPO NA ZWIGWADA TSHITSHAVHANI U WANA NḒILA DZI NO ḒO SHUMA TSHIFHINGA TSHILAPFU KHA U SWIKELA ṰHOḒEA DZA U TSHILISANA , IKONOMI NA THUNDU KHATHIHI NA U KHWIṊISA VHUTSHILO HAVHO .
U khwiniswa ha ndaulo ya mithelo na khuvhanganyo yayo ndi ḽiga ḽa ndeme kha u swikela khwiniso dza vhukuma dza muthelo . 
Hedzi Tshumelo dzi vha vhulungela tshifhinga na u vha thusa uri vha lange mbuelo dzavho zwavhuḓi .
Tangedzelani mitshila kha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa maipfi aya .
Ṱhalutshedzo dza maipfi : Makateli
Phethishini yo khetheaho ndi musi muthu a tshi ita khumbelo yo tiwaho kana a tshi humbela thuso ya vhuṋe kha Muvhuso , zwi sa tendelwiho nga mulayo , u fana na vhuswikeleli kha phesheni .
Tshenzhelo yo teaho kha vhupo ha u langula masheleni hu na rekhodo yo khwaṱhisedzwaho ya u langula thimu . 
Sa tsumbo , maitele a ndeme ya maḓi u itela vhufuwi ha mutshatshame wa zwi tshilaho maḓini o ḓisendeka nga khumbulelo dza u ṱanea ha vhutshilo tshoṱhe hu sa gumi u itela mutshatshame wa zwi tshilaho wo fhaṱuwaho kha zwa maḓi u ya nga ha ndeme yo ṋekedzwaho . 
Nungo dza magabelo ndi tshiṅwe tshiṱuṱuwedzi tshihulwane tsha u dizaina tshifhaṱo tsha mushululo malugana na musi hu tshi kha ḓi fhaṱiwa na uri zwipiḓa zwa mushululo zwi re khagala zwi ḓo kwamea hani tshifhingani tsha u shumiswa . 
Zwithu zwa ndeme kha ndayotewa , tshitatamende tsha tshipikwa tsha tshikolo na ndeme dzo khetheaho dzi bveledzwaho nga tshikolo
Mushumo muhulwane wa Muhasho wa zwa Madi na Madaka ndi wa u vhona uri hu vhe na madi manzhi a vhudi ane a nga kona u swikelela thodea dza mutheo dza vhathu na u tikedza mveledziso ya ikonomi na matshilisano .
U ṋetshedza tshumelo dzo khwaṱhaho dza shishi kha vhupo hoṱhe . 
Uri Komiti dza Wadi dzi shume sa tshaneḽe ya vhudavhidzani kha vhadzulapo vhoṱhe vha wadi , na u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dzi a topolwa na u ṋekedzwa khoro na vhakhantseḽara vha wadi , vha tea u ḓivha
Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi u ḓo tea u sedzulusa mbekanyamaitele na milayo yo teaho , hune zwi ḓo vha zwo tea .
U dzhia tsumbo dzi fanaho sa dzi re afho nṱha , mbadelo tshikati nga ndingo i ḓo tsela fhasi musi tshivhalo tsha ndingo dzo itwaho tshi tshi gonya . 
U phurosesa huṅwe na vhubveledzi ha paka hu ḓo engedza tshifhinga tsha musi tshibveledzwa tshi kha shelufu tshi nga engedza maraga wa zwibveledzwa zwa ḓeri kha zwigwada zwa miholo ya fhasi . 
U pfukisela malofha
O amba uri miraḓo ya tshigwada yo vha yo hwala zwithu zwe zwa vha zwi tshi nga zwikoṱi zwa gese i bvisaho miṱodzi . 
( 5 ) Muvhigo muṅwe na muṅwe wo bviswaho nga Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u vulelwa vhathu , nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na zwiitisi zwi songo ḓoweleaho zwine zwa ḓo vha zwo buliwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka uri muvhigo u vhe wa tshidzumbe .
Ndi na ndavha na mahoro oṱhe are hone kha ino Nnḓu . 
Matshudeni vhane vha khou tevhela mbekanyamushumo vha nga kona u bvela phanḓa na pfunzo ya nṱha , mishumo , kana u vha vhabindudzi . 
Maḓi a mulamboni
Sambulu dzi lingwa u ṱola u tshimbidzana hadzo na Mulayo wa Khwinifhadzo ya Zwimela , u fana na vhuvha na kumelele kana vhuḓi .
Miholo na magavhelo
Masipala wa dziḓoroboni khulwane na masipala wapo vha fanela u vhumba Komiti dza Wadi .
Masheni ane vha ḓo a wana ndi R1 600 nga ṅwedzi .
5 Mulondo u funesa vhurotho .
Nga u angaredza , mvelaphanḓa kha u ḓivhadza nḓila ntswa vhukati ha zwitshavha zwa vhupo ha mahayani ha sialala vhu re kule i kombetshedzea u ongolowa mathomoni . 
Kha vha rumele khumbelo yavho kha : The Senior Manager : Animal Health , Fax : 329-0499 .
( c ) Khomishini ya Tshumelo ya zwa Khaṱhulo i tea u engedza mutevhe nga madzina a vhaṅwe vhathu hune Muphuresidennde a ḓo kona u vhea vhathu u bva kha uyo mutevhe muswa .
7 Fhethu ho fhambananaho
Tshifhinga tshoṱhe nyanḓadzamafhungo i na dzema ḽa u fhungudza nyangaredzo ya mishumo ya dzangalelo ḽa vhafumakadzi . 
U takuswa ha luvhondo lwa Damu ḽa Clan William ngei Kapa Vhukovhela zwi katela u takusa ḽeveḽe ya damu nga mithara dza 13 u itela u engedza ṋetshedzo ya maḓi .
Zwo ralo zwi songo vhuya zwa shumiswa nga tshifhinga tsha shishi .
Naho vha tshi ṱhonifha pfanelo dza ḽihoro ḽivhusi dza u dzhia tsheo dzaḽo , vha a vhilahela uri ḽi tea u isa phanḓa na u shela mulenzhe sa ḽinwe ḽa vhafhaṱi vhahulu vha Afrika Tshipembe ḽi bvelaho phanḓa ḽa dimokhirasi nahone ḽi sa khethululi nga muvhala na nga mbeu .
Mveledziso i sa nyeṱhi zwi amba mveledziso ya matshilisano , ya ikonomi na ya poḽotiki ine ya shumisa zwiko zwa mupo nga vhuṱali na u fhungudza masiandaitwa kha sisiṱeme dza mupo . 
Muhasho wa zwa Vhutsila , Mvelele , Sainsi na Thekhinolodzhi
Samithi yo themendela uri hu shumiswe ngona ya lwendo lwa vhutshilo ha muthu kha zwa mutakalo wa ṅwana , zwihulwane vhunga nzulele ya zwa matshilisano na ya mutakalo wa mme i tshi ṱuṱuwedza ya ṅwana . 
Batho Pele iri hu tea u bviwa kha sisiṱeme dza birokhirasi dzi sedzaho nga ngomu , phurosese na kusedzele u ya kha kusedzele kune kwa ri ' ṱhoḓea dza tshitshavha u thoma ' .
Hezwi zwo khwinisa zwibveledzwa zwa thyeetha na u ambiwa zwiṱuku nga ha nyengedzedzo ya vhulwadze ha phatholodzhi ya mutakalo wa maṋo . 
Mitengo ya u kundelwa u ita ndi mihulwane , na masiandaitwa a ḓo pfiwa nga maanḓa nga mashango na zwitshavha zwi shayaho . 
Ṱhoḓisiso yo itwaho nga dplg na GTZ nga 2004 yo sumbedza uri datumu ya u thomiwa ha mimasipala yo fhambana u bva kha vundu u ya kha ḽiṅwe na u bva kha masipala u ya kha muṅwe .
Huna vharengisi vho vhalaho vhane vha rengisa tsini na tshiṱitshi .
I nga vha ṱhalutshedzo ya zwe vha ḽa nga tshiswiṱulo kana tshilalelo madekwe , i nga vha thaidzo ya zwino ine vha khou ṱangana nayo mushumoni kana hayani .
Thero ya 2016 ya Maḓuvha a 16 a u Shuma ndi " Kha vha mmbale vho : roṱhe ri khou isa Afrika Tshipembe ḽi si na khakhathi phanḓa " na uri zwi khou itwa u swikela nga kha maitele ane a ḓo shumiswa u ya kha ṅwaha woṱhe hu tshi khou shumiwa na zwitshavha .
U shumiswa ha notsi u itela referentsi zwi nga kha ḓi itwa
U shumisa ndongazwiga dzo teaho kholoni , tshigarukela na zwiga zwa mbudziso
Hu na ṱhahelelo ya maḓaleḓale a malaṱwa a re khombo Afrika Tshipembe nahone vhunzhi ha malaṱwa a nḓowetshumo ane a nga vha khombo a humbulelwa u vha a tshi laṱiwa lu si ho mulayoni maḓaleḓaleni a malaṱwa zwao . 
Kha ṅwaha u ne ha vha na khethoguṱe , hu na u ṋewa ha zwipitshi huvhili , tshithihi phanḓa ha khethoguṱe na tshiṅwe nga murahu ha khetho .
Tshumelo dza ḽaiburari a dzi ngo vhuya dza sedzuluswa nga iṅwe nḓila u vha dza fhasisa u fhira ṱhoḓea dza mutheo dza vhashumisi . 
Musi wa tsengo yavho vho hanelela kha uri vho vha vho dzula vho ḓiimisela u humisa goloi . 
Itani uri mipopi i fhambane u itela u ri humbudza uri roṱhe ri vha tshipentshela .
Muvhigo u na mafhungo nga mishumo ya khomishini , maswamaswa nga thandela dza zwino na zwiteṅwa nga tsenguluso ntswa na dzo fhelaho . 
" LRA " zwi amba Mulayo wa vhu 66 wa 1995 ' , sa zwo khwiniswaho .
Zwi katela vhathu vhane vha khou tshila na AIDS kha mabembela a tshenzhemo . 
Khumbelo na phindulo dzi tea u tevhedza mbetshelwa dza Mulayo .
Tshishumiswa itshi tshi shumiswa nga tshifhinga tsha u dizaina kana kha ḽiga ḽa u pulana .
U ya nga kuvhonele kwavho , kushumisele kwavho ku a elana na zwine vha khou wana kha tshikeili ? 
Vhaṅwe vhatambi vha tea u tevhela na u kopa zwe murangaphanḓa a ita . 
Phuretheini dzi fhaṱa sele ntswa u itela uri mivhili yashu i aluwe .
U phirintha , u paka na khovhelo ya mabambiri a mulingo zwi itwa hu si na thuso ya nga nnḓa u itela u tendela ndaulo yo fhelelaho na u fhungudza khovhakhombo kha tsireledzo kha u phirintha , naho maitele a u phirintha na zwiimiswa zwi itwa nnḓa . 
Mbekanyamaitele i itela muhanga muthihi na u konisa vhupo ha muvhuso na vhaṅwe vhakwameaho uri vha tandulule khaedu dza vhuendi ha vhana vha tshikolo . 
Vhadededzi vha tea u sa ṋea ṱhalutshedzo na mihumbulo yavho ya ḽitheretsha , fhedzi kha vha tendele u dzhenelela ha vhagudi u ya nga hune zwa konadzea ngaho .
195 . Ndeme dza mutheo na ndayo dzi vhusaho ndaulo ya Muvhuso
KHETHEKANYO YA 2 : U ḒIVHADZA Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma KHA VHUIMO HA NṰHA
nga maanḓa yuniti ya ṱhalusamagudwa :
y3 ) Ndi lushaka-ḓe lwa themamveledziso lu re hone kha wadi ?
Madzhendedzi a Ndangulo ya Vhufaramadi ( kha vha sedze Khethekanyo 11 ) kha Vhupo ha Ndangulo ya Madi ha 19 vhunwe na vhunwe ndi one ane a do ta mitengo ya ndangulo ya madi na tshinyalelo ya masheleni ya malatwa kana madi ane a vha na mashika kha zwiko zwa madi .
Tshanduko kha tshivhalo tshi hwalwaho tsha magavhelo a akhaunthu kha tshiṱatamennde tsha mashumele a masheleni . 
Nga 2015 , mbambadzelaseli nga Afrika Tshipembe u ya kha ḽa Uganda yo swika R1.7 biḽioni ngeno zwe Afrika Tshipembe ḽa ṱunḓa zwo eḓana R98 miḽioni .
Hezwi zwi katela madokotela , vhorakhemisi na zwibadela .
Fomo dza khumbelo dzi tea u ḓadzwa dza rumelwa .
3.4 Ḓiresi ya vhudzulo
muthu muṅwe na muṅwe a wanaho tshelede nga nnḓa ha ya muholo
Vhakundi vha nga ḓihudza ngauri vhusiki havho na vhubveledzi ho shuma sa tsumbo ine ya nga tevhelwa nga vhaṅwe , zwine zwa bveledza nyito dza khwiṋesa kha vhudavhidzani muvhusoni . 
Thendelano
Hu na , fhedziha , sia ḽa u kala kha hezwi . 
Ri tea u wana nḓila dza u ṱhogomela vhalwadze na vha sa koni u ḓiitela tshithu zwitshavhani zwashu , nga maanḓa musi yunithi ya muṱa yo no vha na muhwalo munzhi kana yo no fhandekana . 
Ndingedzo dzashu dza u lwa na vhugevhenga dzi ḓo engedzea u itela u tsireledza ndaka ya muvhuso na zwifhaṱo . 
Kha mishumo minzhi a zwi kombetshedzi uri vha ite khumbelo ya pfanelo ya vhuṋe
Muṅwe mutevhe wa malwadze a sa fholi ( ACDL ) : Muṅwe mutevhe wa malwadze a sa fholi ane Tshikimu tsha ṋetshedza mbuelo ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi khao .
( 1 ) Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu i tea -
Nḓivho yo khwiniseaho ya Mulayo wa Ndondolo ya Mutakalo wa Muhumbulo na dziṅwe mbekanyamaitele dzi elanaho na ndaulo ya nnyi na nnyi . 
Nyito dza u rangela u vhala , tsumbo , u humbulela ho sendekwaho kha ṱhoho ya mafhungo na / kana zwifanyiso
Muṱangano u rera nga ha phurosese dza u pulana dza IDP .
Dzi ḓitika zwingafhani nga maḓi ? 
" Ri nga si tsha dzula fhasi ra puta zwanḓa musi vhaswa vhane vha khou fumba vha tshi khou lovha kana u dzulela u huvhadzwa . " u huvhadzwa .
Sa zwo ṱalutshedzwaho kha thebulu , iṅwe ya poswo dza vhudokotela yo vha i songo ḓadzwa kha ṅwaha hezwi zwo kwama vhukoni ha mbekanyamushumo ṱhukhu u ṋetshedza tshumelo . 
Tshipikwa tshihulwane tsha muvhuso kha kotara ya vhukati ndi u khwaṱhisa uri vhushaka hashu na mashango a nnḓa vhu shelemulenzhe kha u fhaṱa nyimele i thusaho kha mvelaphanḓa na nyaluwo ya ikonomi yo khwaṱhaho .
( 1 ) Mulayotibe ufhio na ufhio u nga ḓḓivhadzwa kha Buthano ḽa Lushaka .
Hezwi zwi ranga phaḓa kha u bveledza nyambedzano ye ya ri swikisa kha khetho dza u thoma dza demokhirasi nga 1994 .
Honeha , phanḓa ha musi ndaela i tshi vhidzwa , u ta ha vhuvhili ho ṱanganedzwaho ho ḓo bviswa . 
Muvhuso wa lushaka , nga milayo na nga maṅwe maitele-vho , u fanela u thusa vunḓu u bveledza maanḓa a ndaulo a ṱoḓeaho kha u ita mishumo nga vhukoni sa zwe zwa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 2 .
Milayo yo vhalaho yo sala i kha ndanduglo ya Minisiṱa wa zwa vhulamukanyi na Mveledziso ya Ndayotewa .
Ṱhanganedzo ya ngudo yo fhiraho i ḓo ṱanganedzwa fhedzi musi ho rumelwa vhuṱanzi nga vhonkhetheni . 
Kha vha sumbedzise muholo wa ṅwaha wa muraḓo wa vhukuma nga hune vhanga kona ngaho .
Mbuelo dza kha mikano dzi kovhanywa u ya nga fomuḽa yo tendelanwaho khayo . 
u pulana hu ṱoḓa uḓikumedzela nga vhakhantseḽara na vhaofisiri u pulana na u shuma .
Tshifhinga itshi tsha u davhidzana thwi tshi ḓo sumbedza mvelaphanḓa kha nḓisedzo ya vhurangeli ha Pulani ya Mbuno dza Ṱahe u alusa ikonomi ya Afrika Tshipembe .
Mvelelo ndi dza uri Muhasho u tikedza tshumelo idzi nga ndambedzo ya mukovhe wo linganelaho . 
Masia oṱhe a Gauteng o wana mvula ire fhasi ha yo ḓoweleaho . 
Gomofulu ya zwikhala zwa u tshimbila lwavhuḓi na zwone dzulela u vha zwiṱuku kha vhaaluwa u fhirisa zwigwada zwa vhashumisi vha kha ḓi vha vhaswa , zwo ralo u dzula tsini na ha u dzhena zwo leluwesa . 
Khothesheni idzi ndi dza nṱha kana dzi nga si wanale nga nṱhani ha tshikhala tshine vhorakhonṱiraka vha tea u tshimbila , mbadelo dza u tshimbila dzine fhiraho mushumo na mbadelo dza u lugisa , zwine a zwi na mbuelo ya tshelede . 
Ri dovha ra koloda vhatholi vhashu kha u vhona uri a vha ngo hwala mutsiko wa avho vha vhuelwaho kha themamveledziso ya shango ḽashu na zwiko vha sa badeli mukovhe wavho wa mbadelo . 
Zwiendedzi ndi mini
Tshipikwa : U vhona uri hu na nḓisedzo i fulufhedzeaho ya maḓi u bva kha themamveledziso ya zwiko zwa maḓi a sa athu shumiswaho manzhi , kha nyimele dza khombo dzi ṱanganedzeaho , u swikela zwipikwa zwa ṱhoḓea dzi dzulaho dzi hone zwa Afrika Tshipembe . 
Muṱaṱisano wa Vhubveledzi wa Lushaka wo sedza kha u tikedza , u ṱuṱuwedza na u sa vhona fhedzi vhukoni kha tsivhudzo ya vhubveledzi na vhukoni ngeno na Khwiniso kha hezwo zwithu . 
Ro takalela vhukuma uri nyambedzano idzi dzi fanela u ya phanḓa nga luvhilo uri ri swikelele thendelano hu si na u lenga ho songo teaho . 
Vhaofisiri vha Sekhitha
Hezwi zwi dovha zwa thusa kha u dzhiela nṱha mvelelo dza ndeme khulwane .
8 Tshimedzi 2002
Tshumelo dza tshitshavha dza ndondolo ya vhalala v
Thandela na zwipikwa zwayo
4.2 Khabinethe yo tendela u tholiwa ha vha tevheleho kha Muhasho wa Vhudavhidzani :
tshigwada tsha vha gudisa vha Yunivesithi ya Stellenbosch tshe tsha vha tsho rangwa phanḓa nga muphurofesa vho-Servaas van der Berg vha zwi vheisa ngayo :
U tandulula thaidzo dza vhashai vha shumaho , muholo wa fhasisa wa lushaka wo thoma u shuma lwa miṅwedzi ya rathi nahone tsumbedzo dza zwenezwino ndi dza uri khamphani nnzhi dzi khou tevhedza .
( Pheliso ya vhudzulapo ha Afrika Tshipembe )
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 U vhala ( Orala / nḓowenḓowe ) U vhala na vhagudi
( a ) u vhumba dzangano ḽa poḽotiki ;
u thusa tshitshavha tsha vhupo u shumisa sisiteme ya Komiti ya Wadi malugana na u khwiṋisa vhudavhidzani na khoro khathihi na u pfesesa zwine tshitshavha tsha lavhelela kha Komiti dza Wadi .
Hu ne tshikalo tsho tiwaho tsha u sedzulusa tsha vha nṱha u fhira ndeme ya maga , kuitele kwa tshilinganywangatsho kwa tshivhalo tsha sambula tshi tea u shumiswa . 
Nḓivho , zwikili , vhugudisi na vhukoni zwi ṱoḓeaho : Nḓivho ya ngona dza ṱhoḓisiso . 
Ndi ḓo tama u ita ndivhanyiso ngavho , arali ndi tshi nga kona , kha khethekanyo 199(7) ya Ndayotewa nahone ndi ḓo tama u vhala khayo , Mudzulatshidulo :
Hezwi ndi nyengedzedzo kha vhudavhudzani hune ha ḓo bvelela vhege i ḓaho nga tshifhinga tsha mulaedza nga Muphuresidennde .
Dzina ḽa bugu ine na i funesa ndi ḽifhio ?
( ii ) nnḓḓa ha maanḓḓa na mishumo yo ṋewaho vunḓḓu nga dziṅwe khethekanyo dza Mulayotewa .
1.13 . Khabinethe i vhaiswa nga u u xelelwa ha matshilo dzibadani dza shango ḽashu hune hu khou vhangwa nga u reila nga u sa londa , vhuhwarahwara na u shaya vhuḓifhinduleli ha vhareili .
Iṅwe mvelaphanḓa yavhuḓi ya Operation Phakisa yo rwelwa ṱari ya tshiimiswa tsha u vhulunga fuele hanefha Doroboni ya Kapa , zwine zwa ḓisa vhubindudzi ha R660 miḽioni .
Yuniti ya Pfunzo na Vhugudisi ya Open Society Foundation :
Kha vha vhudzise kha masipala nga u ita khumbelo ya thuso ya vhashai .
Mulangadzulo , ri khou ya u sedzesa kha mveledziso ya vhaswa . 
Ṱhoḓea dzo khetheaho dza vhugudisi
Vha davhidzana na tshitshavha tshifhinga tshoṱhe nga ha pulane dza khoro
Mutambo wo khethekanywaho u vha na khovhakhombo khulwane a u nga ḓo vha hone hu si na miraḓo ya Yunithi ya Mapholisa a Ndaulo ya Tshitshavha , na dziṅwe yunithi u fana na mapholisa vha nga dzhia tsheo vhone vhaṋe . 
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe ( sa : u amba mafhungo nga u tou tevhekanya zwavhuḓi .
Vhubvo ha vhuṱali ha madzhendedzi oṱhe ho buliwa kha khudzo iyi . 
Ndivhisi dzo imela kudzhenele kwa zwithu ku re ṱhanganelo nahone kwo eḓanelaho kha vhupulani ha kudzulele na , naho khamusi zwi si nga si fushe muthu muṅwe na muṅwe , i imela magumo a miṅwaha miṋa ya vhupulani ha nṱhesa , ṱhoḓisiso , u ṅwala , khanedzano , u vhudzisa , u sasaladza na u ṅwalulula . 
U tikedza Batho Pele
Hu tou vha na mbudziso dza ndeme mbili dzine mugudi a tea u dzi vhudzisa nga ha tshirendo : Hu pfi mini ?
Vhaṅwe vha vhaṱanganedzi vha nga humbela uri mbadelo dzi itwe nga tsheke . 
Zwi nga itea miṅwaha minzhi phanḓa ha nyawelo ya vhukuma . 
" Minisṱa " zwi amba Minisṱa wa Vundu na wa Muvhuso Wapo . 
U sedza kha maitele a u ṅwala
Tshivhalo tsha mihasho yo thusedzaho , ndi u khwinisa mihasho ya vhuvhusi ha pfanavhanzhi nga kha sethe dza mirandelo yoṱhe . 
U rekhoda ndi maitele ane mudededzi a ṅwala vhuimo ha vhukoni ha mugudi na mvelaphanḓa ya mushumo wa mugudi kha u swikelela nḓivho sa zwe zwa randelwa kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na U linga .
Ro dovha hafhu ra tumbula uri ho ṋetshedzwa zwiṱaṱamennde zwa masheleni zwi sa takadzi hu tshi itelwa muvhalelano . 
Gireidi ya 7 Maipfi a 150-200/ u ya kha minethe 5
U sedzulusa kha u fhindula ha nyanyuwo
U ṱalutshedza mveledzwa kha ndinganyiso ya u tshimbidza tshanduko nga thempheretsha ya nṱha . 
Nga murahu , miṅwahani ya 600AD , Japani na ḽonevho ḽo vha na lushaka lwaḽo lwa bola ya milenzhe , lu no pfi " Kemari " .
Ngoho ire khagala ndi ya uri zwipiḓa zwihulwane nga kule zwa vhupo uvhu vhu re na khaedu zwi bvelela sa mbonalo dza mashango a bvelelaho na a vhashai . 
U ngalangala ha zwi tshilaho hune ha vhangwa nga mishumo ya vhathu hu khou bvelaphanḓa nga nḓila i shushaho .
Ho vha na tsenguluso ṱhanu dzo itwaho kha kotara , zwi swikisaho kha khumbulelo ya ndingedzo dza u ṱoḓa u vhulaha , u rwa , na kufarelwe ku si na vhuthu . 
PHALAMENNDE
Khakhululo ya masheleni a muvhusowapo i fanela u dzhiela nṱha mushumo wa dziṅwe khethekanyo mbili dza muvhuso na u sumbedzisa sisiṱeme yoṱhe ya vhushaka ha masheleni a mivhuso . 
Zwiko zwa maḓi kanzhi zwi langiwa nga vhaṅwe vhalangi sa tshipiḓa tsha vhurangeli ho ṱandavhuwaho ha u langa zwiko . 
Kha vha dalele webusaithi
vhashumi vhavho
1.8 . Khabinethe i takalela vhuḓikumedzeli ha Kiḽasi ya 2016 musi ri tshi khou pembelela nyengedzo ya u phasa u bva kha phesenthe dza 70.7 nga 2015 u ya kha dza 72.5 nga 2016 .
Zwipiḓa zwo fhambanaho zwa muvhili wanga
Vhagudi vha ṱalusa vhuimo ha zwithu , ha vhone vhaṋe na ha vhaṅwe vha tshi shumisa ḓivhaipfi i re yone .
Kha tshipiḓa tsha vhuvhili , ri ḓo lavhelesa kha u ita uri mazhendedzi a tshitshavha na zwiimiswa zwa tshitshavha zwi shume zwavhuḓi , u rathisa zwiko zwa bva kha mashumele a ofisini a sa vhonali a zwa vhulangi zwa ya kha tshumelo dzi re nga phanḓa dza tshitshavha , na u khwinisa kuitele kwa marengele hu tshi itelwa u fhungudza u ḓurelwa na vhuaḓa . 
Naho vhaṅwe vhathu vha tshi tenda uri phambano khulwane vhukati ha mvelelo ndi dzone tshivhangi tsha hezwi , vhunzhi havho vha ri vha si gathi vha sa koni u konḓelela ndi vhone ha vhangi vha khuḓano . 
U tshea mafhungo siani ḽa modeḽe wa u pfumbudza vhatshimbidzi une wa ḓo tshimbilelana na uri vhathu vha u pfumbudzwa vha hone naa , ndi vhonnyi vha no ḓo pfumbudzwa ṅwahani wa1 na kha wa 2 nahone nga nnyi .
Ezwi zwi amba uri ndaka , ine ya vha thundu kha nyimele iyi , i shuma sa ndindakhombo kana tsireledzo ya bannga ine ya nga dzhiulula na u i rengisa arali vha sa khou badela khadzimiso yavho . 
Hu na lutendo lwo phaḓalalaho lwa uri vhaṅwe hafha zwivhidzoni ndi vha kereke ya Methodist nga masiari fhedzi vhusiku vha vha Mazioni.Tshiṱaṱamennde itshi tshi sumbedza nḓowelo ya vhaṅwe vhathu vha kereke hedzi khulwane vhane vha dalela kereke dza mazioni vho dzumbama vha tshi khou ṱoḓa phodzo kana vhuporofita .
Kha vha wanuluse arali ho no vha na zwiwo u swika zwino kana mafuvhalo kana zwiṅwe zwithu zwa zwino "  . 
Mulayo wa Lushaka wa Tshanduko ya Vhuendi ha Mavu , 2000
Zwiṅwe zwidzidzivhadzi zwi vhanga dzema u fanaho na heroini zwi dzhiwaho nga u tou ḓiṱhavha dzhekiseni . 
Vhabidi vha tea u bula zwidodombedzwa zwa konṱiraka yo bvelelaho ya ṅwaha wa kale muthihi zwayo , i elanaho na iyi . 
Mvelelo idzi a dzi khunyeledzi fhedzi maitele a vhuḓifhinduleli fhedzi dzi ḓo ṋetshedza kupfesesele kwa ndeme u itela u sumba nḓila kha ndingedzo dza u khwinisa tshumelo tshifhingani tshiḓaho . 
Mishumo ya maḓi - hayani na tshikoloni
Ṱuṱuwedza maitele a u ṋetshedza nnḓu dzo fhambanaho na mveledziso ya dziḓorobo dzo tsitsikanaho u thusa vhathu uri vha kone u swikelela zwikhala zwa tshitshavha na tshumelo , mazhendedzi a muvhuso , na zwikhala zwa mishumo na mabindu .
Awara dza 70
Sa tsumbo , ngudo dza mutheo na dza epidemiyoḽodzhi dzo livhisa kha vhuṱoḓesi ha u shumisa , hu na u thoma u shumisa na u ela u phalala hu humiselaho mathomoni kha vhuṱoḓesi ha mutheo kha mafhungo o topolwaho kha maitele . 
U vhumbiwa ha Komiti ya Muhasho ya Ṱhoḓisiso na Mikhwa . 
Ṱhoḓisiso dza kushumele dzi ḓo farwa u itela u pfesesa khaedu iyi lwa khwine kha ḓorobo khulwane . 
Muofisiri o hweswaho vhuḓifhinduleli a nga , hu na thendelo ya Minista , vhulunga tshelede ya Thirasiti ine a i khou ṱoḓea u shumiswa nga u ṱavhanya . 
U bwa magwedzho kha mabulasi oṱhe o salaho . 
Zwine vha tea u zwi ita
Tshifhinga tsho ṱanganyiwaho tshine vhusimamilayo ha fanela u sedzulusa maṅwalo a mugaganyagwama ndi miṅwedzi miṱanu . 
f ) Vho Annalie de Bruyn ( muraḓo o nangwaho ) ; na
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba
Ikonomi ya tshiṱiriki yo vhumbwa nga mishumo yo pimiwaho ya ikonomi ya fomala na u ḓalesa u ḓitika nga sekithara dza phuraivethe u itela mishumo na mphomali . 
U badela muingapfuma wa u badela u lenga kha miraḓo na vhaunḓiwa . 
Tshivhuya tshihulwane tsha zwibveledzwa ezwi ndi luvhilo lune lwa vha hone hu tshi itiwa uri khaphasithi ya u vhulunga i vhe hone . 
Musi hu tshi ṱanganedzwa mvelaphanḓa dzo itwaho kha maga u ya kha thuso ya tshikolodo tsha nnḓa tsha mashango a no khou bvelela , ri khwaṱhisedza ṱhoḓea ya u khwaṱhisa maga aya . 
Luṱa lwa 4 : U lugisela u shuma
U tshimbidza mitambo na mbekanyamushumo dza zwa vhuḓimvumvusi . 
Kushumele kwa muṋetshedzi wa tshumelo ku ḓo sumbedzwa nga u pfala ha kumedzwa o ṱanganedzwaho . 
Afrika Tshipembe , mveledzo ya mushumo ndi iṅwe ya zwithu zwa ndemesa zwine tshitshavha tsha khou livhana nazwo . 
Ngauralo Fulo ḽa u Gudisa na u Guda ha Ndeme ḽi ita khuwelelo kha vhathu vhoṱhe na madzangano u vha na vhuḓifhindueli kha u khwinisa pfunzo ya ndeme .
u shumisa luambo sa yone nḓila ya u amba mafhungo nga ha ṱhoho dzo ḓoweleaho ; u shumana na zwibveledzwa zwinzhi zwo ḓoweleaho ; na u vhala zwibveledzwa u itela u ḓiphina , u wana mafhungo a muteo na u itela vhudavhidzani .
Ndivho ya iyi tshumelo ndi u ita khumbelo ya u badelwa murahu tshelede ya mbadelo ya vhuṱundi kha zwibveledzwa zwe zwa ṱun ḓwa u itela u faṱwa , u bveledzwa , u fhedziselwa , kana u pakwa ha zwibveledzwa zwine zwa ḓo rengiselwa nnḓa .
Zwo ralo , ḽinki iṅwe na iṅwe ya netiweke tshi nga si sikiwe tshi tsha u ṱanganedza u anda ha voḽumu dza ṱhirafiki . 
Thagethe dzi elanaho na u fhelisa kana u vhulaha thagethe dzo khetheaho nahone dze dza vha dzi fhambani na dziṅwe ndaedzi kha maṅwe maṅwalwa a zwa vhuswole . 
MaAfrika nag riṋe a vho ngo shela mulenzhe kha mbofholowo yashu u itela uri nga murahu riṋe ri kone u tswa mavhengeleni avho , u pwashekanya ndaka dzavho na u shidzha zwifuwo zwavho . 
Tshipikwa tshithihi tshihulwane tsha zhendedzi zwenezwo ndi u ita ṱhoḓisiso kha zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa u shumisesa aḽikhoholo na zwidzidzivhadzi na u ḓisendeka nga khemikhala . 
U vhiga murahu kha tshitshavha phanḓa ha u pulana
Nga u ḓadza na u saina fomo ya khumbelo vha ḓo dzhiiwa sa vho tendaho u vhoxwa nga milayo ya khanḓiso . 
5 . Mafhungo a uri muthu a kone u swikela tshumelo dza mirurela ya malatwa dza fhasisa , ndi pfanelo ya muthu .
Sa zwo bulwaho tshifhingani tsho fhelaho , ndi vhuḓifhinduleli havho ha u kwama zwiko ezwi u itela uri vha wane thuso . 
Milayo ya thengo ya zwishumiswa i tshi manḓafhadza Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo u vhea nḓowetshumo dzo tiwaho hune u fushea hapo ho laelwaho ha ḓo thoma u shuma kha khungedzelo ya Nyendavhusiku .
U vhea Mukhantseḽara wa Wadi vhukati ha madzangalelo a tshitshavha ndi ḽiga ḽa u thoma kha u vusuludza muvhuso wapo . 
Tshifhinga tsho fhiraho zwiimiswa zwo vha zwi tshi anzela u vha kha vhuimo ha vhukati kha vhupo ha vhudzulo . 
Ho sedzwa thendelo u thoma ya sibadela 100% ya mutengo wa Tshikimu
Musi zwi tshi kwama tsheledemviswa , vhalangi vhoṱhe vha na vhuḓifhinduleli ha tshumelo dzine dza kwama tsheledemviswa . 
Thandela dzo bveledzwa u bva kha Pulane dzo ṱaluswaho . 
MATHEMATIKI : TSHIVENDA MVULATSWINGA Mutevheṱhanḓu wa Mulingo wa Lushaka wa Ṅwaha nga Ṅwaha wa 2015 ( MLṄṄ 2015 ) u ḓo ṅwalwa nga zwikolo zwoṱhe zwa nnyi na nnyi na zwo nangwaho kha zwi ḓilangaho nga Tshimedzi 2015 .
Fhedzi zwi nga itea uri muvhuso u kombetshedzee u isa phanḓa na u thusa kha masheleni aya .
( b ) u shela mulenzhe kha mishumo na mbekanyamushumo dza dzangano ḽa vhatholi .
Khwanyeledzo ya zwikili i gonyisa mbadelo ya vhashumi vha re na zwikili , hu tshi katelwa phambano khulu vhukati ha miholo ya vhathu vha na zwikili na vha si na zwikili ngeno izwo zwi tshi gonyisa sia ḽa tshayandinganelo . 
" Ndo vha ndi na muḽoro wa u vha na nnḓu ya khwine ḽiṅwe ḓuvha . "
Kha vha ṅwale mbudziso dzi tevheleho kha filipitshati :
Mushumo wavho wo vha u wa u thusa vhathu , fhedzi hezwi a si zwe vha dzulela u zwi ita nga vhulenda vhune vha tea u vhu sumbedza . 
Musi no no wana afho fhethu , ṅwalani madzina aho kha mepe .
Ndi na ndugelo ya u amba nga Dzulo ḽa Phaḽamennde ya Riphabuliki ya Afurika Tshipembe , mathomoni a heḽi dzulo ḽa mafhedziselo ḽa Vhuraru kha Phaḽamennde yash ya Demokhirasi .
I , kana muṅwe wa muthu a re na vhuṱumani na mubidi , o tholwaho nga ṱhoho ya tshikolo ? 
Ṱhalutshedzo iyi i sedzesa pfanelo na vhuḓifhinduleli . 
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha tshibveledzwa tsha ndaela , tsumbo , risipi , masia
Mawanwa a Komiti a a ḓivhadzwa tshitshavha .
( ii ) o tendelwa nga Buthano nga thendelano ye ya tikedzwa nga vouthu dza vhunzhi ha Miraḓḓo yaḽo
Vhuthihi na vhunzhi ha madzina
1 Ho bvelela mini ?
1 Jabu u dzula / vhu dzula Polokwane .
Heyi khethekanyo i sedza zwe bannga dza Switzerland dza ita fhano Afrika Tshipembe nga tshifhinga tsha muvhuso wa khethululo khathihi na fhungo ḽa u ita mbilo dza ndeme dza ndifho kha bannga dzenedzi . 
2 . Kha vha ṅwale ndeme iṅwe na iṅwe kha rowu ya u thoma .
Zwenezwo zwa ita uri Thabo a gidime na miri a tshi fhulula maṱari u bva afho a gidimela giratshini u renga piṱirolo .
Topolani fhungo ḽithihi ḽine ḽa ri vhudza uri Jacob o kona u kunda .
Sisiteme ya Vhuṅwalisi ha Mabindu
Kha muvhigo uyu , vho thoma uri mugaganyagwama wo dzinginywaho u vhonala u tshi ḓo bvelela . 
U mveledzo ya maṅwalo nga pulane ya bindu na pulane ya tshiṱirathedzhi zwa ndangulo . 
( 1 ) Mulayotewa wa vunḓu , kana khwiniso ya Mulayotewa , i tea u yelana na Mulayotewa , fhedzi u nga ita uri hu vhe na-
Ṅwalululani mafhungo aya ni tshi thoma nga Mulovha .
LUṰA LWA 4 NDUGISELO NA KUSHUMELE
Mphomali nga buḽoko ndi tshelede i songo itelwaho u katela mbadelo dza mushumo wa zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha dzo ṱumanaho na nḓisedzo ya tshumelo dzi elanaho na u dededza na zwa ṱhoḓisiso . 
Zwine ra tea u swikela zwo lavhelelwaho kha Muhasho washu zwi tevhelaho : 
Tsireledzo na vhutsireledzi ha zwamatshilisano zwi nga tamba tshipiḓa tsha ndeme kha u vhona uri nyaluwo i ita uri vhushai na u sa lingana zwi fhungudzee , sa zwe tshenzhemo ya Yuropa , Latin Amerika na Asia ya sumbedza . 
( u ita ndingo ) ya
Honeha , a hu na thandela mbili dzine dza ḓo fana nahone yo fhambanaho yo ṱanḓavhuwaho ya mivhigo ya manweledzo zwi nga konadzea uri i ṱoḓea kha vhaṱaleli vho fhambanaho . 
I ḓo thusa kha u pfesesa maitele na mathemo , khathihi na ndeme ya u langula thandela nga nḓila ya vhukoni .
Muhasho u ḓisa mivhigo wa mvelaphanḓa kha Phalamennde kha vhuimo ha tshumiso ya ndaela u bva kha Minisṱa . 
g ) Vho Nomazotsho Yvonne Memani ( u tholwa hafhu ) .
Mumaki Muhulwane muṅwe na muṅwe u ṋewa tshigwada tsha vhamaki vha sumbe . 
2.1 Khabinethe yo tendela uri Mannḓalanga a Vhufhufhi ha Afurika Tshipembe ( SACAA ) na Dzangano ḽa Vhufhufhi ha Dzitshaka ( ICAO ) zwi vhe ṋemuḓi wa Khonfarentsi ya u thoma ya Mishonga ya Nḓowetshumo ya mabupo a Afurika nga Luhuhi 2014 .
Khothe dza Nṱha dzi nga tshea kha -
Zwa mbalombalo zwa ḽifhasi malugana na mafuvhalo na dzikhakhathi ndi zwine zwa vhilaedzisa vhukuma . 
( 1 ) Muṅwe na u na pfanelo ya u farwa zwavhuḓi mushumoni .
Vhubindudzi uhu vhu sumbedza u thoma u itea ha Pulane ya Mbuno dza Ṱahe na Pulani ya Nyito ya Mbekanyamaitele a Ndowetshumo ( IPAP ) yo sedzaho kha nyaluso ya u engedzwa ha vhubveledzi , u sika mishumo na mbambadzelaseli u alusa ikonomi na u sika mishumo .
MBUELO YA U SHUMA
( b ) arali zwo tendelwa nga mulayotewa wa lushaka , miṅwe mithelo , dzimbadelo na mishumo yo teaho muvhuso wapo kana vhuimo kha muvhuso wapo une masipala a wela khayo , fhedzi a hu na masipala ane a nga ta muthelo wa mbuelo , muthelo wa vethe , muthelo wa thengiso kana wa zwibveledzwa zwi bvaho nnḓa .
5.8. Khabinethe na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma i khou fhirisela ndiliso dzayo kha Muvhuso na vhathu vha Riphabuḽiki ya Haiti na dziṅwe tshakha ngei Caribbean nga murahu ha tshinyalelo ya Ḓumbumazwikule Matthew ḽe ḽa dzhia matshilo a maḓana a vhathu na u tshinyadza themamveledziso .
Mbilo dza mitengo yo engedzwaho dzi ḓo rumelwa dzi na tsumbathengo ya thundu malugana na mbilo ine ya khou itwa , kana nga u ṱavhanya nga murahu . 
U pfananya na u langa mutakalo wa muhumbulo na mbekanyamushumo ya zwidzidzivhadzi . 
Tshivhumbeo tsha thimu
U khwaṱhisedza uri khethekanyo ya ḽaisentsi i khou langiwa nga nḓila i shumaho na u tevhedza Tshitandadi tsha Lushaka . 
Munna wa vhaṋe vhane vha vha ḽizhakanḓila ḽashu , Muphuresidennde Vho Oliver Tambo vho ṋewa vhudzulo lwa miṅwaha ya 30 ngei Zambia na vhaṅwe maAfurika Tshipembe vho dzulaho vhupulini .
U kavhiwa nga HIV , AIDS na maṅwe malwadze a elanaho nao
Hezwi zwi katela na u vha na vhuṱanzi ha uri zwi no khou itea khathihi na mafhungotsivhudzi na tsheo zwi tshimbile nga ngona mafhungoni a kushumele kwa IGP .
U lwa na vhushai na u sa lingana na u dzudza vhagudi vha tshikoloni , vhagudi vha fhiraho miḽioni dza malo vha khou dzhena tshikolo tshi sa badelwi mutendelo hu uri vha fhiraho miḽlioni vha tshi khou vhuelwa nga tshikimu tsha muvhuso tsha u ṋetshedza zwiḽiwa .
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha :
Nga khethoguṱe dza Lambamai 2009 , mahoro a polotiki a 13 o wana madzulo kha Buthano ḽa Lushaka , sa zwe zwa vheiswa zwone afho fhasi .
( v ) u ṱuṱuwedza ndingano ya zwithu kana ndingano ya u swikelela kha tshumelo ya muvhuso ; kana
Tshumelo dza vhathu vha bvaho mashangoni a nnda
Kha vha ḓadze fomo vha i ise ofisini ya tsini ya Department of Environmental Affairs and Tourism nahone i fhelekedzwe nga zwidodombedzwa zwi tevhelaho :
4 . Khumbelo i nga itwa nga u thetsheleswa kha khamera nahone muhweleli/ muhwelelwa a nga tendelwa u ḓa na vhathu vha sa fhiri vhararu u itela u mu tikedza .
U lingwa ha mushumo wa U ṅwala hu ḓo sedza nga maanḓa kha vhukoni ha mugudi ha u wana ṱhalutshedzo na u vhona uri dzo ṅwalwa nga nḓila yone u gumafhi , tsumbo , Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi re zwone , mupeleṱo na ndongazwiga .
Mukovho nyengedzedzwa wa ṱhanganyelo ndi ṱhanganyiswa ya masheleni nyengedzedzwa oṱhe ane a ḓo vouthelwa . 
Ri ṱuṱuwedza sekithara ya phuraivethe uri nayo i dzhiele nṱha iyi nndwa ya u lwa na vhufhura uri ri kone u shumana nazwo kha masia oṱhe .
ṱhanziela ya masheleni maṅwe na maṅwe a u unḓa ṅwana ane vha a wana
U shela mulenzhe kha u pulana nga afho hune vha kona .
U ṱoliwa ha mavundu kha kushumele ho itiwaho zwenezwino nga muhasho ho sumbedza uri huna u ṱahela hu hulusa na hone hu ne ndi kale hu hone ha vhathu vha u i langa kha mavundu . 
Naho zwo ralo , hezwi zwo thoma u itea fhedzi miṅwaha miṱanu nga murahu ha musi ro thoma u fhungudza u ṱahela . 
katela thiransekisheni dzi ngaho tshelede yo badelwaho
( i ) u itela uri hu vhe na maimo a lushaka o teaho kana u swikelela maimo a fhasi a u ita mushumo ;
Tshidulo tsha Mulangadzulo tshi wanala kha tshiṱedzhi tshi re nṱha kha ḽiṅwe sia ḽa bvungwi ha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka .
Mashango a re na zwikhala zwa masheleni o ṱuṱuwedzwa u itesa zwinzhi uri a engedze ṱhoḓea ; fhedziha , u thomiwa ha khwinifhadzo ya zwivhumbeo ndi zwa ndeme kha vhoṱhe .
( b ) hune u rumelwa ha si shume kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwipiḓḓa zwa mulayo wo fhelela , a nga vhulaha kana a bvisa nga huswa , hu na kana hu si na khwiniso kana u shandukiswa ho sumbedzwaho khawo;kana u
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Ndangulo ya Tsheo ya Vhutshinyi ha Mimoḓoro , 1998 ( Mulayo 46 wa 1998 ) .
Ri ḓo dzulela u muhumbula sa mutambi makone wa bola we a tamba vhukuma kha Tshiphuga tsha Lushaka tsha Afrika tsha 1996 .
Bugu ya Jack i khou rengiwa ḽifhasini ḽoṱhe , nahone u ita kosekose ya tshelede i no bva kha thengiso ya bugu a i fha vhana vha vhashai uri i vha thuse musi vha tshi lwala .
nga ṅwambo wa u vha na mushumo kha tshitshavha tsha vhadzulapo kha madzangano a polotiki uri a shume o ḓiimisaho nga oṱhe kha zwiimiswa zwa polotiki .
Zwikhala zwa tshitshavha ( zwiimiswa zwa tshitshavha na zwikhala zwi si na tshithu ) zwi nga shumiswa sa mekhenizimu u itela u sika vhupo ha mushumo muhulwane na vhupo ha mulalo , zwa ita uri hu sikiwe zwikhala zwo fhambanaho u bva kha zwa tshitshavha nga maanḓa u ya kha zwa phuraivethe nga maanḓa . 
Mulayo wa Madi a Lushaka ( Mulayo wa vhu 36 wa 1998 ) )
Mulangadzulo wa NA wa Riphabuḽiki ya Mbumbano ya Tanzania na Mudzulatshidulo wa Foramu ya Phalamennde ya Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika ( SADC ) , Muṱhomphei Vho Anne Makinda ,
Dziṱhingo ?
Mbudziso ine nda ṱoḓa u i vhudzisa i fana na yo vhudziswaho nga Phurofesa Melody .
U ṱalutshedza mushumo wa vhutsila ha vhone vhaṋe : u shumisa ḓivhaipfi ya vhutsila nga khole
Ni shumise zwigandonga nga nḓila yone .
U shumisa zwishumiswa zwa u ṅwala zwo fhambanaho .
Tshumelo dza Matshilisano sa mafulo a tsivhudzo khathihi na tshumelo dza thikhedzo . 
U vha na tshipikwa itsho , muthu a re na thendelo i bvaho ha rathandela u tea u ḓadza na u saina muano u ḓaho afho fhasi wo dodombedzwa . 
U shumisa pfano ya ṋefhungo na ḽiiti nga ngona , tsumbo , Vhathu vha dzula . . , ; Tshikolo tshi dzhena . . . .
Ndi thevhekano ya zwiwo ifhio ine ya khou bvelela tshifhingani tsha kutshimbidzele kwa u pulana kwa wadi ?
Pholisa :
Khumbelo ya u vha mudzulapo nga u tou muṅwa tshidzulapo
Muthomphei . . . ?
U ḓivha mbonalo dza tshibveledzwa tshi no khou funziwa
Nga mvelo , zwo wanala uri halwa vhu na mveledzwa dza malisambilu kha sisiteme dza maswole a muvhili . 
U ṋetshedza mishumo-nyengedzedzwa nahone ya muhasho i langaho mitambo na mvelele kha zwikolo zwa muvhuso zwa nnyi na nnyi . 
Maitele oṱhe a , ane a wana iṅwe thikhedzo yapo , o ḓivhadzwa nga mulevho wa maanḓa na vhuḓikumedzeli , fhedzi o sumbedza u vha na vhuṱudzeṱudze nga tshifhinga tsha u shumisa . 
I tea u eletshedza Minista nga milayo ya u swikela nga tshitshavha kha maḓaka o ṋetshedzwaho kha Mulayotibe . 
A vha nga do shumisa Z1 malugana na iyi livi .
Nga u guda uri hai , ni ḓo ita tshifhinga tsha zwithu zwire zwa ndeme kha inwi muṋe . 
Muhasho wa ndaulo ya tshifhaṱo nga maanḓa u na vhuḓifhinduleli ha u tevhedza zwi elanaho na u tevhedza mulayo Mulayo wa Lushaka u langulaho kha zwifhaṱo . 
Tshaka dza zwa dzinnḓu
Masipala wa Nelson Mandela Bay u na Sisteme ya Tshigwada tsha kushumele i re hone , ine ya sumbedzwa kha thebulu i re afho fhasi . 
I dovha hafhu ya topola sekhithara ṱhukhu dzine dza khou aluwa na idzo dzine dza khou hwetekana u ya nga u shela mulenzhe ha ikonomi dzadzo . 
Naho zwo ralo , hu na vhukonḓi ho ḓiswaho nga kudzhenele kwa mafhungo zwine ha vha vhuṱanzi ho ḓisendekaho kha u fhaṱa mulandu u itela u ṋaṋisana kha ḽa uri a hu na vhuṱanzi ha mishumo ya mugaganyagwama nyengedzedzwa yo salelaho i so ngo vhigwa . 
Masia ane a ṱoḓa dzhielwa nṱha nga u ṱavhanya na zwine vhagudisi vha ḓo tea u zwi sedzulusa tshifhinga tshoṱhe ndi zwi tevhelaho : 
Vhagudisi vha dovha hafhu vha ṱuṱuwedziwa u nanga ṱhoho dza vhone vhaṋe arali vho dzi sedzulusa sa dzo teaho .
I sumbedza uri khuvhanganyo ya mbuelo na tshanduko kha zwiimiswa zwa muthelo zwi kwama vhafumakadzi nga ṋdila yo fhambanaho na ya vhanna , zwihulwane vhomme vha si na vhanna na vhafumakadzi vha re kha sekithara dzi songo dzudzanywaho .
Foḽukuḽoo Gireidi ya 7 : zwiṱori -4 - 5 ( tshiṱori tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u vha na masiaṱari 3-5 )
Velefu dza muela dzi fanela u vha fhethu ha fhasisa kha vhuvhili ha mudzio wa u vhulunga na hithara ya nga ngomu uri i swikelelee zwi tshi leluwa na u bvisela maḓi kha muela . 
Ndugiselo dzashu dzo sedza kha u kunga vhadali vhapo na vha mashangoḓavha uri vha ḓe vha vhone mutambo . 
Khamera dza zwivhoni dzi monaho dza mekhenikhala , sa dzi tevhelaho , na uri khomphonenthe dzo dizainelwaho nga maanḓa zwenezwo : 
Lushaka ulu lwa mutambo lu sika u ṱaṱisana havhuḓi nga maanḓa vhukati ha vhatambi nga maanḓa musi vhaṱaleli vha tshi ḓa vha vhanzhi u tikedza mutambo nga u amba uri dzirekhodo dzi nga vunḓiwa . 
Muvhuso wa Tshifhinganyana zwino u katela vhaimeleli vha madzangano mararu , vhane vho saina thendelano dza u imisa mafumo na Muvhuso wa Tshifhinganyana . 
Vhunzhi ha vhathu a vha , nahone a vha ngei phanḓa vhutshiloni , vha vha na digoloi . 
Kha vhathu vhaswa vho tholiwaho , 290 yavho yo bva kha vhashumi vha re kha tshitshavha vho nangiwaho kha ḽevele ya tshitshavha , u itela uri vhugudisi vhu vhe hapo . 
Kha nyimele yashu , muvhuso a u tshithu u si na vhathu . 
A ho ngo topolwa masia a kushumele ku sa fushi . 
Muvhigo wo sumbedzisa nomboro ya miṱa i na muḓagasi zwazwino i tshi kha 12.1 miḽioni , i langanaho na 85% .
Nga nḓila iyi mavu o awedzwa na u tendelwa u vuwa nga huswa , hu na mavu ane a khou fara murongwe na u fhaṱa zwithu zwi bvaho kha zwi tshilaho zwine zwo lugela mveledzo ya zwiliṅwa . 
4.12 Khabinethe i kha ḽithihi na Muphuresidennde vha tshi fhululedza tshivhidzo tsha Kereke ya Catholic kha u dzhiela havho nṱha ha fomala Vho Tshimangadzo Samuel Benedict Daswa sa Sainthi wa u thoma Afrika Tshipembe .
U kungulusela bola khulwane kha muthu ane a khou tamba nae . . .
Mafhungo a ṋekedza mutheo wa ndeme une nga khawo ndeme ya vhutshilo kha masipala ya nga khwiṋiswa . 
U vhalela fhasi kana nṱha zwi tshi bva buguni ya ene muṋe kha u vhala ha muṱanganelo hu na mugudisi ( kiḽasi yoṱhe i vhala bugu nthihi )
Ndayotewa i a tendela u isa phanḓa na u vha hone na u shuma ha idzi khothe , zwo ḓisendeka nga Ndayotewa na tshandukiso ya mulayo nga ndaulo ire na nḓivho .
U vhekanya zwithu u ya nga mivhala , zwivhumbeo na saizi .
Mbekanyamushumo yo ḓivhadzwa nga Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo nga 1992 u khwaṱhisa mveledziso ya zwikili kha saintsi , vhuinzhiniyara na thekinoḽodzhi .
Bisi dzi tea u kona u fhiriludza vhukati ha masakhamaḽedzani , dzi tshi namedza na u tsitsa vhanameli tsinitsini na mahaya avho nga hune zwa nga konadzea ngaho . 
Nga maṅwe maipfi , mbuno nnzhi na mafhungo manzhi a nga kha ḓi ṋetshedzwa hu tshi khou shumiswa zwiimeli kana tekiniki dza girafiki . 
Vhafumakadzi vha ṱangana na zwithu zwi vhavhaho : ṱhoho dzavho dzi kanḓwa nga hamula vha vunḓea madethele , ngeno maṅwe mafuvhalo a tshi vhangwa nga zwihali ( zwiṱhavhane ) sa mafumo .
Khabinethe i dovha ya vhidzelela vhaendangaṋayo uri vha ṱhomphe milayo ya dzibadani .
Nga maanḓa , Mivhuso i tea u bveledza kupfesesele ku re na vhuronwane kwa ḓivhazwakale na mvelele ya vhongwaniwapo ; 
Vhathu vha vhuraru avho vhoṱhe vho thivhelwa u shumisa mafhungo a vhone vhaṋe nga nnḓa ha u ṋekedza tshumelo idzi kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka , nahone vha tea u londota tshidzumbe tsha mafhungo avho . 
Vhupo ha vhusimamulayo vhu ḓo vhona uri bindu ḽi shumiwaho naḽo ḽi langwa nga nḓila yone , na uri ndaka dza miraḓo dzo tsireledzea zwavhuḓi . 
Afrika Tshipembe ḽi khou dzulela u vha nete ya zwivhambadzwa seli zwa zwibveledzwa zwa vhulimi u ya nga volumu na ndeme vhuvhili hazwo . 
Vhaofisiri vha masipala vha shumana na ndaulo na tshumiso ya mbekanyamaitele dza khoro .
Fomethe i re yone
Musi zwi tshi ḓa kha Gavhelo ḽa Ḽifhasi ḽi re Kapa Vhukovhela , KPMG yo ṋewa konṱiraka ya u monitha kushumele kwa magavhelo musi zwo tea . 
Tshitaila na ridzhisiṱa
Maitele o teaho a ndondolamutakalo a ngaho mabunga a no dzula o kuna kathihi na u tamba zwanda nga murahu ha musi ho farwa malatwa kana muthu a tshi vhuya bungani .
Zwazwino ahuna vhuṋe vhu re khagala ha zwa mavu . 
Tshivhumbeo tshi nga kha ḓi leluwa tsha vha tshone tshine kana tsha konḓa u ya nga hune vha funa . 
U dzudzanya zwitatamennde zwa masheleni
Mbekanyamaitele i ḓo shuma fhedzi kha u tholwa hu no itwa ho sedzwa Mulayo wa Vhukolodi , wa Dzikhamphani na wa Close Corporations .
Zwo bva kha u fhambana , vhathu vha re na vhuholefhali , miṱa yavho na vhathu vhane vha vha ṱhogomela vho vha khagala kha tsatsaladzo yavho ya vhuimo ha zwino vhune , u ya ngavho , vhu ṋetshedza zwiṱuku nga nḓila ya thikhedzo . 
Kha vha ḓadze fomo ya ndingo dza vhuimana
Ṱalutshedza uri u shumiswa ha milayo ya Batho Pele ita nḓila ine mushumo wa itwa ngawo .
Vhupo vhune ha vha na tshumelo ndi vhupo vhune ha ṋetshedza miṱa na tshitshavha :
U shumisa maitele aya kha sisiṱeme dzoṱhe zwi ḓo vhuyedza vhukuma kha u khwinisa kushumele kwoṱhe nga u angaredza . 
Muhasho kale wo vha na vhuongelo ha vhugudeli ha dzilafho ḽa vhulwadze ha muhumbulo , mbueledzo , TB na tshumelo dza maṋo . 
U fhindula mbudziso dza oraḽa dzo sendekwaho kha tshibveledzwa
Lavhelesani idzi ṱhoho dza mafhungo ni ambe uri ni vhona u nga atikili idzi dzi khou amba nga mini . Ṱhoho dza mafhungo dzi kunga dzangalelo ḽashu nga nḓilaḓe ?
Ro ḓiimisela u khwaṱhisedza uri vhaendelamashango vha ḓaho kha shango ḽashu vho tsireledzea .
U vhala zwithu zwi fareaho
Dzikhanseḽara vha ḓo tea uvha na nḓivho musi vha tshi sedza makumedzwa maṅwe na maṅwe evha a wana , u vhona arali huna u sasaladzwa kana u tikedzwa ha madzina o ṱanganedzwaho . 
A zwi pfesesei uri arali miṱangano iyo ya sesheni idzo dza u eletshedza yo farwa , ho vha hu tshi ḓo vha hu si na minetse dzo rekhodiwaho dza miṱangano iyo . 
Fhedziha , ho dovha hafhu ha vha na u thomiwa ha vhunzhi ha khamphani dza vharema dza " mafanedza " dze dza thomelwa uri dzi ḓo thendara , na u langa thandela fhedzi dzi tshi tou vha na zwishumiswa zwi si gathi . 
U ṱoḓa u ḓivhadza maitele maswa a nḓisedzo ya tshumelo .
Nga maanḓa , khwiniso kha baḽantsi ya muvhalelano i ḓo thusa sedzulusa u gonya ha mitengo na u sika tshikhala tsha mushumo wa zwa ikonomi wa sekhithara dza phuraivethe wo khwaṱhaho . 
Khumbelo i nga dzhia maḓuvha mararu kana u fhira , zwi tshi ya ngauri khumbelo yo itwa nga ngona naa .
Fhedzi , u vha khwine ha ḽifhasi u bva kha risesheni ya zwino a hu na vhuṱanzi . 
Ri na mushumo munzhi vhukuma ; ri livhisa nungo dzashu ngafhi ? 
1.2 Zwiteṅwa zwa ndeme zwa Mulayo wa Phambano ya Zwitshilaho na Ndaulo dza BABS
Vhashumi na vhathu vha no bva nnḓa ha dzangano kana nnḓa ha thandela
Ndeme ya maambiwa one-one na u phaḓaladzwa ha maambiwa
U bveledza na u langa u thoma u shumiswa ha tshiṱirathedzhi na mbekanyamushumo u itela u khwinisa vhubveledzi ha nḓowetshumo nga u fhaṱa vhukoni ha u bveledza na mbekanyamushumo dza tshigwada tsha mushumisi kha khaedu dza mushumoni . 
Miṱangano ya tshitshavha kana u thetsheleswa i a vhidziwa malugana na u thasulula zwithu zwi no nga vhushai kana vengo kha vhathu vha nnḓa .
1.11 Khabinethe i ṱuṱuwedzwa nga u rwelwa ṱari ha thandululo ya tshifhinga tshilapfu ya Acid Mine Drainage ( AMD ) ngei kha AMD Central Basin ngei Germiston ine ya ḓo lambedzwa mbili tshararu nga sekithara ya migodini ngeno nthihi ya tshararu i tshi ḓo lambedzwa nga vhashumisi vha maḓi .
Kha vha khethekanye vhadzheneleli vha bve zwigwada zwiṋa .
He khumbelo ya itwa nga poswo , hu songo vha na tshelede ine ya ḓa na khumbelo .
Arali vha khou ṱoḓa thuso nga ha u badela mbadelo dzine vha koloda , vha humbelwa u kwama Tshikimu kana u humbela muhasho wa HR uri u vha thuse nga kubadelele.
U shumana na mbudziso dzoṱhe dza nga ngomu na dzanga nnḓa dza zwa u ṱola . 
Muvhuedzanyi u thusa kha u ambedzana na u lavhelesa thasululo dzi konadzeaho , u vhekanya mihumbulo na u wana thendelano yo teaho kha vhoṱhe .
Ṱhoḓea dzo khetheaho dza vhathu vha re na vhuholefhali dzi ṱoḓa nungo dza u ḓivha u itela u vhona tswikelo ya ndinganelo kha mafhungo na tshumelo . 
Nga maṅwe maipfi , muḓisedzi u ḓo ya phanḓa na u shuma zwi re kha konṱiraka zwi songo fheliswaho . 
U dzudzanya pulane dzavho dza u guda . 
Nangani muthu ane na tama u ṅwala ngae .
Ḽiṅwalo iḽi ndi mvelelo dza ndingedzo dza ṱhanganelo nga mihasho yo fhambanaho ya muvhuso nga fhasi ha thikhedzo nga Muhasho wa Dzinnḓu . 
Ri livhuha thuso ye ya ra i wana kha zwitshavha zwa Vhamosiḽeme na Vhayuda kha haya mafhungo . 
Pulane dzavho ndi dzifhio dza u engedza u konadzea ha zwithu khathihi na u kunda zwithithisi ?
Sisiṱeme ya ndangulo ya zwa masheleni i na mbekanyamaitele , maitele , vhashumi na zwishumiswa . 
( a ) kovha tshelede ;
Ndi a livhuwa
Nga ngomu na kha vhone vhaṋe , zwiitisi izwi ndi zwa vhuṱhogwa kha u ṱuṱuwedza zwiṱuṱuwedzi malugana na vhutshilo ha tshitshavha , miṱa khathihi na dimogirafi ya muvhala na luambo . 
Zwavhukuma ndi uri izwi zwi ṱoḓa u lavheleswa , u itela u vhona uri mulayo u thusa hani nga nḓila ya khwiṋe .
U vhea zwipikwa zwa kushumele zwa ndivhotiwa iṅwe na iṅwe
Ri zwi bvisela khagala kha tshitshavha tsha Madzhuta ; nyito idzi dza mulalo na dza vhuḓifari havhuḓi dzi livhiswa fhedzi kha muvhuso uyo . 
4.3 Vha murangaphanḓa wa u pfumbudza ?
Mulayo wa Mbebo na Dzimpfu wa 1997 u amba uri u bebwa ha ṅwana a tshilaho hu tea u vhigwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha mbebo .
Thero i ḓo vha " Kale na Zwino : U humbula nga ha vhumatshelo " .
Vhuṱudzeṱudze vhu ṱumanywa na ndangulo ya tshiṱafu na maṅwe mafhungo a ndangulo ya mashumele . 
Fhethu ha vhudzulo ha vhushaka ha mashumele a mugodini kha senthara dza vhubveledzi ho bvelaho phanḓa na ṱhahalelo ya themamveledziso i ṱumaho ezwo zwivhili . 
Kha vha ite khumbelo vhege dza rathi , fhedzi hu si vhege dzi fhiraho dza malo , phanḓa ha ḓuvha ḽa u ṱun ḓa .
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri miholo yo tiwaho u ya nga mulindi i fanela u badelwa nga nḓila yeneyo . 
Vha dovha hafhu vha vha na vhuḓifhinduleli ha u vha na vhuṱanzi ha uri pulane ya wadi yo vhekanywa nga ngona u itela uri i ṱumiwe kha IDP nahone vha tea u vha hone vha tshi shuma sa vhaimeli ngei kha zwiimiswa zwa IDP na kha kutshimbidzele kwayo .
Ndilisavhashumi
Uri vha kone u ṱunḓa khuhu kana makumba o nonaho , vha fanela u :
Vha fanela u ḓadza fhedzi u bva kha tshipiḓa tsha u thoma u ya kha tsha malo kha fomo .
U shumisa zwiṱiratedzhi zwa u vhala zwo fhambanaho ,
Muofisiri wa Vhulafhazwifuwo wa Muvhuso na Muofisiri wa Mutakalo uri a ḓe a ṱole fhethu havho uri vha wane muvhigo wa muingameli ha zwa vhulafhazwifuwo na wa mutakalo wa mupo .
Hune ha vha na u fhambana vhukati ha tshelede nga dzinomboro na tshelede nga maipfi , tshelede nga maipfi hu ḓo vha yone i laulaho . 
Nga nnḓa ha mishumo nyangaredzi na vhuḓifhinduleli ho no buliwaho , masipala u nga shumisa milayo u sumbedzisa hafhu kha , u sika kana u ṱalutshedza mishumo na vhuḓifhinduleli ha komiti dza wadi .
Izwi zwipikwa zwi tea u thomiwa hu tshi khou tevhedzwa ṱhoḓea dza mulayosiṅwa wa ndaulo ya malaṱwa yo ṱanganelanaho , hu ambiwe nga ha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mbekanyo ya malaṱwa . 
Ndulamiso ya vhudzheneli kha vhunṱha ha thaidi na mukukumuwo i fanela u itiwa . 
Vhone vha / tshi khou ḽa .
_ Phukha - malwadze a zunothikhi a fanaho na bruselosisi , leptospirosisi , vhulwadze vhuvhangwa nga zwievhe kana streptokhokhasi suisi , kana huṅwe u kavhiwa hu vhangwaho nga u shuma na zwifuwo .
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho na maAfurika Tshipembe ,
Mulevho u nweledza u ḓiimisela u khwaṱha ha Afrika u amba nga ha khaedu dza mulalo na tsireledzo ya dzhango , hu tshi katelwa avho vha re kha dzitshaka , u kombetshedza demokhrasi na kuvhusele kwavhuḓi na mveledziso ya ikonomi nga kha u engedza na u ṱanganelana ha dzhango . 
Minisita wa Masheleni Vho Pravin Gordhan vha ḓo ḓivhadza khando musi vha tshi kumedza mugaganyagwama wa lushaka nga ḽa 24 Luhuhi 2016 .
Naho shango ḽa Afurika Tshipembe ḽo ḓinetshedzela kha nyambedzano ya ṱhanganelano nga fhasi ha Doha Round , vhuimo hashu ndi ha u wana mawanwa ane a ḓo vhulunga vhupo hashu u itela u swikelela mbekanyamaitele dzi tikedzaho mveledziso ya nḓowetshumo na u tholwa ho ḓitikaho nga thikho ya zwipikwa zwo bviselwaho khagala kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) .
( d ) u tsireledzwa kha u sa farwa zwavhuḓi , u litshedzelwa , u tambudzwa kana u nyadziswa ;
Khabinethe yo tendela u bviswa hu na zwikhukhulisi ha Tshiteṅwa 100 ( 1 ) ( a ) kha Pfunzo u itela u khurela nḓila uri Tshikwama tsha Vunḓu tshi kone u thoma zwavhuḓi Tshiteṅwa 18 tsha Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Tshitshavha , 1999 ( Mulayo 1 wa 1999 ) Muhashoni wa Pfunzo wa Limpopo , hu na thikhedzo i bvaho muvhusoni wa vhukati .
U wana mafhungo manzhi vha nga kwama :
Vha tea u dzhenisa maṅwalo afhio kha khumbelo yavho ?
U tshimbidza na u dzhenelela kha mveledziso , u pfumbudza na vhugudisi kha dziphurofeshinala dza zwa mutakalo kha zwishumiswa zwoṱhe kha vundu . 
Fhedziha , ri livhuwa vhukando he dzhielwa vhathu avha nga u ṱavhanyedza . 
Nyito dza u dudedza muvhili : Vha tou fombe kha ndivho ya tatamudza na u songa mutshilitshili
Vhathu vha wanaho wanaho ndambedzo vho vha vhe 8 million nga 2004 , fhedzi ṋamusi ndi 11 million ya vhashayaho vha wanaho ndambedzo .
ṱhonifha mulayo na maanḓa a vhagudi ;
Tsheo na pulane u bva kha Lekgotla ḽa Khabinethe zwi ḓo khwaṱhisa u shumiswa ha mbekanyamushumo ya nyito ya muvhuso na u ṋea vhuḓifulufheli ha uri Afrika Tshipembe ḽi kha mveledziso ya matshilisano yone na nḓila ya nyaluwo ya ikonomi .
2.2 . Khabinethe yo vhudzwa nga ha muvhigo wa zwo no swikelwaho nga Khomithi ya Dziminisiṱa dzo Ṱanganelanaho nga ha u Vusuludzwa ha Migodi ya Zwitshavhani i si tsha Shumaho uri mawanwa o teaho a ḓo thoma u shuma lini u bva kha lwendo lwa Ngudo dza u Vhambedza Nḓowetshumo ya Migodini Australia lwe lwa farwa nga ḽa 24 u swika 28 Ṱhangule 2015 .
Ṅwalani uri hu bvelela mini magumoni a tshiṱori .
kuṅwalele ( thaiphogirafu
Muvhuso wa Lushaka u ḓo ṱalusa vhuḓifhinduleli ha vharangaphanḓa vha sialala . 
( e ) Muraḓo wa iṅwe Khoro ya Masipala , fhedzi u iledzwa hohu a hu shumi kha Muraḓo wa Khoro ya Masipala o imelaho Khoro kha iṅwe Khoro ya Masipala ya khethekanyo iṅwe-vho .
A ri khou pulana u edzisela mashango ayo kokotolo . 
Ndaka , vhupo na tshishumiswa zwine zwa vha na vhuṱumani na thendelano ya ḽisi hu wanwa mbuelo khazwo nga ndinganyiselo yazwo ya masheleni na u anḓana ha zwikolodo he ha sumbedzwa . 
Hu fanela u itwa ndingedzo dzoṱhe dza u fhelisa vhuleme na tshutshedzo , kana zwaho u fhungudza mveledzwa dzazwo . 
Musi ndivho ya mathomo ya swikelelwa , ndingedzo dza u ṱuṱuwedza vhathu avha - u ita uri vha shandukise vhuḓifari havho nga nḓila i ṱoḓeaho - dzo rangelwa . 
Muhasho wa Vhulimi u ita ndingo kha sambulu dza mbeu dza tshiofisi u itela vhuvha hone-hone ha mbeu , kumelele na vhuḓi .
U bveledza ḽitambwa ḽa u sumbedza u aluwa ha puloto .
U sumbedza u pfesesa na u buletshesza ndangulo ya kushumele kwa masipala na mushumo wa Komiti dza Wadi kha kutshimbidzele .
Ndi zwifhio zwine zwa nga dzhiiwa zwi zwa tshiphiri arali thendelano yo anḓadzwa ?
Mbuelo khulwane dza CBP ndi :
Basa ya Afrika Tshipembe .
Mahura na zwitshavha zwa tsinisa - a vha takaleli zwiito zwi re tsini na ha havho zwine zwa ḓo vha khakhisa . 
Sayanaidi i phaḓalala nga huhulu kha maḓi are kha nyalo na a fhasi , ine vhubvo hayo ndi kha malaṱwa a nḓowetshumo dzi no nga sa muelelo wa maini . 
Tshitshavha nga u angaredza tshi ḓo ḓivha nga ha mvelaphanḓa na kushumele kwa pulane ya wadi .
U vhala muvhigo wa gurannḓa/ magazini Zwiṱirathedzhi zwa u vhala
Dzi nga ṱoḓa uri muthu muṅwe na muṅwe a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshi vhige khadzo .
Nzhele : Musi wa nyito dza tshigwada , kha vha fhe murangaphanḓa wa tshigwada sethe ya phindulo uri a kone u dededza vha tshigwada tshawe nga ngona .
Muhasho wa Ofisi ya Muphuresidennde ( DMPE ) , u tshi khou tevhedza Mulayo wa u Ṱuṱuwedzwa ha u Swikelela Mafhungo ( PAIA ) wa 2000 ( Mulayo wa vhvhili 2 wa 2000 ) , wo dzudzanya tshibugwana u itela u leludza u swikelelwa ha mafhungo ane a vha kha DPME nga lushaka .
Tshiteṅwa tshithihi tsha mveledziso ya ndeme kha fulufulu ḽi vusuludzeaho ḽi sa nyeṱhi hu ḓo vha mveledziso ya thekhinoḽodzhi yo sedzaho kha u fhungudza mitengo na u engedza vhukoni . 
Mutevheṱhanḓu wa Nḓisedzo ya Tshumelo wo sumbedzwa kha thebulu ire kha siaṱari 28 .
Thandela ya ngade
Zwiko zwa khesha zwa vundu zwi vhidzwa tshikwama tsho vhetshelwaho thungo kha tshikwama tsha mbuelo ya vundu , nga murahu ha u dzhiela nṱha zwoṱhe zwo kumedzwaho na tshelede ine ya fhiriselwa phanḓa nga murahu . 
Kuvhonele kwa Luther kha u ḓisa muhanga wa u sika murango wa nyeḓano na mbofholowo sa dzone thikho dza vhuḓifari huvhuya hu no langa vhutshilo ha muthu malugana na pfanelo dza zwa poḽotiki na zwa mulayo . 
Ḽiga ḽa u dizaina kana ḽa u pulana- izwi ndi u sumbedza uri thandela i ḓo tshimbidzwa hani .
Khophi ya ḽiṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ( ID ) arali vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe .
sekhithara ya vhureakhovhe hune tshikwekwete tsha ḓo shumiswa hone
Ambani nga zwipuka zwoṱhe zwa lwanzheni zwi re zwifanyisoni izwi .
Tshikwama tsho ṱanganedza kuitele kwa kale u bindudza kha mikovhe . 
U ita nyito dza kupfesesele kha tshibveledzwa ( oraḽa kana u ṅwala ) U ita nḓowenḓowe ya u vhala
Dzina ḽa tshithu
Mukhantseḽara wa Wadi u tea u fara miṱangano tshifhinga tshoṱhe u itela u ḓivhadza tshitshavha nga zwine zwa khou bvelela ngomu ha khoro khathihi na u kuvhanganya mafhungo kha tshitshavha sa dzithemendelo kha tshitshavha .
Tsha ndeme ndi vhuḓi fhinduleli vhu tshimbilaho na ndambedzo iyo .
Ṱhoḓisiso yo sumbedzisa uri mbekanyaitele dzi bveledzaho dzapo dza sisiṱeme ya komiti ya wadi dzi tea u vha na zwi tevhelaho :
He ḽa ḽimaga ḽi ḓo bveledza maṱirokisi a 580 khathihi na mishumo thwii kana isa faniho na iyo i ṱoḓaho u lingana 33 000 .
Phambano vhukati ha mugaganyagwama wa khephitala na wa u shuma
( ii ) Khophi ya rekhodo ya u thetshelesa .
Zwenezwo , ndi tenda uri vha ḓo nkonḓelela musi ndi tshi pambuwa zwiṱuku nda amba nga ha mbekanyamushumo dza zwa masheleni . 
Abithiresheni i nga vha nga u tou funa kana ya vha ya khombekhombe .
Kha vha ḓadze fomo ya ( RLV ) Khumbelo ya u Ṅwalisa na Ḽaisentse ya Tshiendisi
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U vhala tshibveledzwa , tsumbo ,
( U nanga kha fikishini dza musalauno/ swiṱori zwasialala / nganetshelo dza vhuṋe / bugu dza nyendo dza u guda/ miswaswo/ miloro /zwiṱori zwa vhutshilo /fikishini ya ḓivhazwakale )
Naho zwo ralo u tevhedzwa ha mulayo nga u angaredza zwi dzhiiwa zwi zwa nṱha . U ya nga Yuniti dza Odithi dza nga Ngomu hu na mbilahelo dza ndeme malugana na u sa shumisiswa zwone ha milayo ya u renga zwithu u itela u thivhela u shumiswa ha nḓila dza u ita mbambe nga tshifhinga tsha zwi vhidzwaho sa u gonya ha Ṱhafamuhwe . 
U sedzulusa : U shumisana ha zwithu hu si na thaidzo zwi re murahu a zwi tei u vhanga thaidzo arali muhumbulo u ṱodeaho kha CAS ndi sia ḽi ṱoḓeaho u itela u isa phanḓa khumbelo ya tshikwama zwi tshi ya phanḓa . 
Muḓinḓa wa khothe , naho zwo ralo , u dzulela u dalela maitele a u wana ḓiresi yone yo teaho . 
Tshumelo dzi fanaho na dzenedzo dzo fhaṱwa kha Ḓorobo ya Kapa , Tshwane , Nelson Mandela Bay , Buffalo City , eThekwini na Rustenburg .
Ndi ngazwo ri tshi hanedza ndingedzo dza u fhedzisa ḽiṅwalwa iḽi hu si na vhukwamani ho fhelelaho . 
Yo vhulungwaho/ PMSA Mbuelo ya ḓuvha na ḓuvha Mushonga wa acute Mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi Tshumelo dza mutakalo dzo ṱanganelanaho Zwa maṋo zwa mutheo Zwa maṋo zwo khetheaho Mbuelo ya zwa maṱo Sibadela Mbuelo dzo randelwaho dza gumotuku
Mbalotshikati ya fuṱahe ya zwienge zwitete zwine zwa rengiswa fhano Afrika Tshipembe ndi zwa muvango wa Queen . 
mubebi kana vhabebi vhawe vha dzofha kana vha si vha mbebo , husa khanadzei uri vho malana , vha dzulaho vhoṱhe , vho fhamabanaho kana vho ṱalana , hu tshi katelwa na vhane vhabebi vha sa vhe vhavho nga mbebo ; na / kana
Zwikili zwa u tandulula thaidzo , u saukanya na kuhumbulele kwa vhubveledzi . 
Muvhuso u bva zwenezwo wo no ṋetshedza R1 biḽioni ya u tandulula thaidzo ya gomelelo .
U topola zwipiḓa kha zwo fhelelaho , ( tsumbo : u sumba na u amba madzina a zwipiḓa zwa muvhili )
U tshipwa ha munna nga muṅwe munna
Volumu ya malaṱwa na phungudzo ya tshileme . 
Hune ndinganyo ya muholo wa ṅwaha wa mushumi ya vha R 2000 kana fhasi , na muthelo wa mushumi wa vha u songo kokodzwa , IT3 kana mutevhe wa aḽifabethe u sumbedzaho zwidodombodzwa zwo ḓalaho zwa muthu nga muthihi nga muthihi zwi tea u ṋekedzwa :
Phaiphi ya tshigwada
Ofisi mbili dza madzingu dzi khou tiwa ngei vhuponi ha Phendelashango ya Vhukovhela na Kapa Tshipembe u itela u khwinisa uri vhatshimbidzi vha vhuendedzi ha nnyi na nnyi vha kone u swikela tshumelo dza Muhasho . 
U rangela u vhala : u vhala na u ita nyambedzano nga ha ṱhoho na u lavhelesa kha zwifanyiso
Kha vha shumisane na NNPO ya Afrika Tshipembe , vha wanuluse arali vha tshi ḓo kona u tevhedza milayo ya shango ḓavha iḽo .
U shumisa muthu wa vhuvhili u sumbedza vhuṱumani vhukati ha muambi na muthetshelesi .
Nga tshifhinga tsha tshanduko dza khemikhala , zwishumiswa zwi shandukaho na zwibveledzwa zwi shanduka nga nḓila ya tewaho , zwipiḓa zwa mbalosia . 
2.2 Tshaka dza vhudzheneleli
Khumbelo ya u ṅwalisa mavu a u fuwa ṋari
( c ) Vhuhulu ha zwifhaṱo zwa masipala muṅwe na muṅwe .
Ngona dza u lima dzo fhungudzwaho ndi dza ndeme vhukuma kha sia iḽi , sa dza u lima kha masambelo , u itela u kuvhanganya maḓi a mvula kha vhupo ho omaho . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tsho ṱ he - tshavhi
U khwaṱhisedza mutakalo wa tshitshavha nga u lwa na vhushai na u ita uri tshumelo dza mutheo na zwiimiswa zwi wanale , u swikelea na u sa ḓura ; 
Bono ḽa tshifhinga tshilapfu ḽa masipala ndi ḽi tevhelaho : 
Themamveledziso ya masipala : mishumo na Vhuḓifhinduleli na Mihasho ya Sekhithara ya Vhukati , Zwipiḓa zwa Vundu , dplg , siaṱari 11
U thoma u shumiwa ha damu ho lenga nga ṅwaha nga nṱhani ha nyimele dza mutheo dzi si dzavhuḓi na zwiṱereke . 
U pfananya mveledziso ya Pulane ya Ndinganelo ya Mushumoni ya Muhasho na u vhea iṱo na u ela u thoma u shumiswa ha hone . 
Vhutshinyi uvhu vhu na tshigwevho tsha miṅwaha ya 20 ya u dzula dzhele , arali muthu o vhulawa nga ṅwambo wa uho u pomokwa kana arali hu na tsumbo ya u vha " na dzema kana ḽa u ita zwa u sumba muloi kana zwa vhudokotela ha vhuloi ( ṅanga ) " .
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
Mbekanyamaitele ya ndangulo ya nyelelo ya masheleni i ḓo bveledzwa u ya phanḓa ndivho i ya u khwinisa ndangulo na ndeluwo ya u shandukiselwa ha ndaka kha masheleni kha Vundu na kha mimasipala . 
Ndi ngani ri tshi toḓa PAJA ? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 6 .
Tshifhinga kana ḓuvha ḽa u khunyeledza u iswa ha zwipikwa ḽi tea ḓivhadzwa lwo khetheaho . 
Ndaela kha Malaṱwa yo itwa u itela uri Ndaela dza Europen Union nga ha malaṱwa dzi shumiswe , hu tshi katelwa malaṱwa a re khombo na u paka malaṱwa . 
Zwavhuḓivhuḓi , ofisi iyi i shuma zwavhuḓi arali i tshi wana vhufulufheli ho fhelelaho na fulufhelo ḽa tshitshavha itshi . 
U vhalela tshivhalo tha ṱhanganyelo ya phoindi dza u ela ha thandela dza khwaḽithi vha tshi khou shumisa fomula i tevhelaho : 
Fhungo ḽi ḓo sedzuluswa hafhu arali nzudzanyululo ya sa khunyeledzwa nga murahu ha musi tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi tshi tshi pfuka . 
Nga tshifhinga tsha u vhiga , vhunzhi ha zwipikwa zwo ḓo khwiniswa , zwiṅwe zwo litshwa . 
Vha vhudzise mbudziso dzi tevhelaho : Zwino mini ? Ri ḓo ita mini nga pulane iyi ? Ndi nnyi ane a ḓo hweswa vhuḓifhinduleli ha u i ita ? Ndi zwishumiswa zwifhio zwine ra vha nazwo zwa u i ita ? Ri khou ṱoḓa mvelelo dzi tshi vha dzifhio ? 
1.1.10 Muhadzimi u a litsha kana u khou shushedza uri u ḓo litsha u shuma mishumo yoṱhe kana tshipiḓa tshayo kana a vho dzhena kha ḽiṅwe bindu-vho ḽine ḽa si vhe ḽe ḽa vha ḽi tshi khou shumiwa nga Muhadzimi musi wa Deithi ya Tsaino ngeno hu songo thoma ha vha thendelo i no bva kha Muhadzimi ; kana
Kha vha kwame senthara iṅwe na iṅwe ya thuso ya vhapondiwa , fhethu ha tsireledzo ha vhafumakadzi na vhana vha tambudziwaho , vhaṋetshedzi vha tshumelo ya muvhuso kana madzangano asi a muvhuso a shumaho na u londa vhapondiwa vha khakhathi dza miṱani .
Zwikili zwa U thetshelesa zwa vhagudi , vhukoni ha oraḽa , u kona u fhindula mbudziso , u dzhenelela kha nyambedzano na zwikili zwa u rekhoda zwo tou ṅwalwaho ho teaho zwi tea u sedzwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
U ranga phanḓa zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani kha mihasho na dzikiḽasiṱa u ya nga nyendedzi dza mbekanyamaitele a vhudavhidzani . 
Mishumo ya ndeme ya Muhasho ndi u bveledzwa ha mbekanyamushumo ya vidio na radio , nga nḓila dzo fhambanaho . 
U dzhenelela u itela u langa vhushaka ha mbumbano ya vhashumi kha vhukonḓi ho vha ha tshihaḓu . 
Nyito ya u Linga ha Fomaḽa ya 2 : Muṅwalo
º Mamaga a tea u ṱhogomela nḓila ine vha laṱa ngayo mekhuri na dziṅwe tsimbi dzi lemelaho maḓini o tshikafhalaho .
Mithelo i badelwaho nga nḓowelo , i tea u badelwa nga ḓuvha ḽo sumbedzwaho kha nḓivhadzo ya muthelo kana nḓivhadzo iṅwevho ya mbadelo i bvaho kha South African Revenue Service .
Mbuelo dza matshilisano dzi katela mbadelo dza masheleni a mbuelo ya tsireledzo ya matshilisano , mbuelo dza thikhedzo ya matshilisano na mbuelo dza matshilisano dza mutholi . 
Zwipotso : u posa bola ya thenisi
Muya ndi tshithu tshi re na ndeme ngauri tshiṱangu tsha muya tshi a kona u langa kuitele kwa tsinga dza nṱha ha maḓi na kutshimbidzelwe kwa bonze ḽa maḓimalaṱwa a tshi papamala a tshi ya fhethu ho tiwaho . 
Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi , masipala u tea u zwi dzhiela nṱha mbekanyamushumo na mbekanyamaitele dza mihasho i fanaho musi u tshi bveledza mbekanyamaitele na pulane dzawo . 
4.53 Zwo no sumbedzeswa uri pfanelo dza Ndayotewa dzi na phungudzelo .
thikhedzo .
Zwine zwa ita mibvumo ine ra i pfa
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 2 : U ṅwala
U kokodzwa uhu hu itwa nga u shumisa tsumban ḓila dzi bvaho kha SARS .
U sielisana ha vhaambi
Mbilaelo dzo ḓoweleesaho ndi zwifhinga zwa u lindela tshumelo ha tevhela kufarelwe kwa vhalwadze . 
Zwikundisi zwi re hone zwino ndi zwa uri sekhithara ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi yo serekana , nahone hu vha khaedu dzine muvhuso wa ṱangana nadzo musi u tshi shumisa mbekanyamaitele dzawo . 
Saithi heyi i ṋetshedzwa " sa zwine ya vha "  . 
Yo sedza kha khumbulelo ine ya ri dzimbekanyamaitele dza khwine na u dzhia tsheo ha khwine zwi vha hone musi ezwi zwo sedza kha vhuṱanzi ha vhukuma vhu pfalaho na u saukanya ho humbulwaho ho khwaṱhaho . 
Mishumo yavho mihulwane ndi u ita nyambedzano nga ha zwithu zwa shango khathihi na u ita uri hu vhe na khanedzano na nyambedzano dza zwa poḽotiki . 
Vundu ḽo shela mulenzhe kha u ita mvetomveto dza theo ya milayo u itela u ṋea vhathu vhane vha sa athu shandukisa ḽaisentse tshikhala tshilapfu tsha u ita ngauralo . 
Khohakhombo dza thandela dzi fanela u dzhielwa nṱha na u elwa u linga u khwaṱha ha u nanga hune ha khou takalelwa . 
Poswo khulwane dza yuniti ya ṱhoḓisiso dzo topolwa nahone ṱhuṱhuwedzo ya u thola vhathu yo rumelwa kha vha zwa gwama na vha zwiko zwa vhashumi . 
ṱulutshela phapha dzau .
Kha vha vhudzisanane , vha vhambedze notsi vha humbule ngaha mbudziso dzi konadzeaho . 
Arali ho itwa vhutshinyi :
Masia ane khonadzeo yo khwaṱhaho ya vha hone u ṱuṱuwedza vhubindudzi , zwi vhonalaho kha sekhithara themamveledziso dza zwa dzihodela , khemisi , khemikhala na zwa mimoḓoro zwi ḓo vha nṱha kha adzhenda . 
Vhatshimbidzi vha CBP vha tea u shuma na vha re na dzangalelo vhoṱhe u ita uri phurosese i shume .
khwinisa ndeme ya pfunzo ya vhana vhoṱhe , nga maanḓa vha zwisiwana , na
Zwivhulahatsheṋe ndi zwigwada zwo fhambanaho zwa khemikhala dzo itwaho nga vhathu u langa nyaluwo ya zwimela zwine zwa dzhiwa sa tsheṋe . 
Kha vha ite khumbelo ya ḽaisentsi ya tshumelo dza khasho ya Mbambadzo
Mushumo wazwo ndi u sumbedza vhukwiṋe vhune ha tea u sedzwa kha kudzulele Afrika Tshipembe , na u ṋetshedza ndivhiso i re khagala nga ha uri uhu vhukwhiṋe ha zwithu vhu nga swikelelwa hani . 
U xuxwa na u netulusa muvhili : tsumbo , ' u ṋokisa khanḓela ' , ' u xisa baḽoni ' .
Dzikomiti dza Wadi dzi fanela u lingedza nga nungo dzoṱhe u vhona uri zwigwada zwoṱhe zwo dzheniswa kha kutshimbidzele kwa u tshea mafhungo ane a kwama tshitshavha na uri vha dzheniswa kha miṱangano ya u vhiga na uri mihumbulo yavho i katelwe , hu nga vha tshigwada tsha vhafumakadzi , tshitshavha tsha vhabvannḓa , zwigwada zwa vha vhurereli na zwiṅwe-vho .
tshilapfu , tsumbo , mufhindulano/
Hoi Mor Consortium i ḓo pulana , u bveledza , u langa na u maketa Phakha ya Nḓowetshumo ya Vhufhisatsimbi na Fulufulu ḽa Afrika Tshipembe ngomu ha zounu .
Ho vha hu tshi khou ḓo vha na muṅwe muṱangano u amba nga khetho dza muhumbeli wa vhuraru . 
Musi hu tshi khou shumiswa EPS , zwi dzhiiwa uri maraga wo vuleaho wo lingiwa zwi tshi ya nga tshivhalo tsha vhaṋetshedzi vho ṅwalisaho . 
Maano a tshumiso o pfananywaho ( tshiimiswa na tshumiso ya modele wa tshishumiswa ) yo khunyeledzwa na uri yo lindela mukumedzo na thendelo . 
Hu na nyaluwo ya tshivhalo tsha vhathu , zwi tou vha khagala uri saintsi ya zwipuka i ḓo dzula i ya ndeme tshitshavhani tsha vhathu . 
Kha vha davhidzane na ofisi ya Mulanguli wa Masipala malugana na thandela khulwane na zwe vha thoma vha inge kha bugupfarwa .
U sa dzudzanea : Zwishumiswa a zwo ngo fanela uri zwi wanale fhethu hu re tsini na tsini kana ho ṱumanaho nga tshaho sa izwi mishumo yaho i tshi kanganyisa . 
Nahone zwi ḓo shanduka zwiṱuku , ngauri tshanduko dza ḓorobo ya tshizwinozwino a dzi langei , fhedzi na ngauri vhupulani hashu ha vhupo ha ḓoroboni zwa zwino ho sedzesa kha u ṱanganyisa hafhu ḓorobo na u vhulunga kha mbono ya shango ire na vhuṱumani . 
Mvelele dzo vhalaho , dzoṱhe dza kale na dza zwino , dzo shela mulenzhe kha vhufa honoho , nahone dzoṱhe dzi na pfanelo ya u tsireledzwa . 
A si vhashumi vha tshoṱhe fhedzi vha a badelwa kha muṱangano muṅwe na muṅwe u itela u tandulula phambano . 
Shango ḽi nga si kone u konḓelela khakhathi kha vhupo hovhu . 
U vhala e eṱhe zwi ambiwe nga hazwo kha pulane ya u funza , zwi tea u wanala kha tshifhinga tsho avhelwaho u vhala .
Vhathu vhoṱhe vha tea u vha na ndugelo dza u dzula hune vha tou nanga , vho fhaṱelwa zwavhuḓi , na u dzudza miṱa yavho zwavhuḓi nahone hu na tsireledzo . 
Hoyu muri na murunzi wawo ndi zwanga !
Muthu muṅwe na muṅwe u a ṋewa tshikhala tsha u sa ṱalusa dzina arali a tshi ṱoḓa u pota zwiito zwa vhufhuratshelede , vhuvhava na tshanḓanguvhoni , nahone arali vha pota nga ṋama , u ḓivhea kha we vha pota khae hu ḓo vha ha tshiphirini . 
Kha vha wa vhashumi-Vha Badela u Ya nga Kuholele ( PAYE )
Mielo yo ṱanḓavhuwaho ya mvelele na vhukonesi i ḓo vula nḓila ya mveledzo ya mvelele u itela zwigwada zwa vhathu zwo fhambanaho u nga vhukale nga u fhambana haho . 
Tshitatamennde tshi nga itwa nga mukhantselara , vhamusanda , mushumeli wa tshitshavha kana mufunzi
MULANGADZULO : Arali vha so khou bvela nnḓa ha Nnḓu ... [ U dzhenelela . ]
MVELELO YA U GUDA YA 5 : U humbula na u ṋea muhumbulo
" Vha nga si vuwe vho nkholwa musi . "
Meyara Vho Nxumalo vho ri mugaganyagwama wa ḓorobo wa R41.6 biḽioni wa ṅwaha wa muvhalelano wa 2016 / 17 u ḓo shuma kha u tandulula khaedu dza themamveledziso , u shaea ha mishumo , mveledziso ya zwikili na nyaluwo ya ikonomi .
Nyito dzo khetheaho dza u phuromota dzi ḓo vhewa u itela u engedza vhuṋe . 
N. walani min. we mihumbulo hafhu .
U khwiṋisa vhunzani ha pulane
Tshumelo ya pfukiselo ya malofha
Zwilinganyo zwo bviswaho fhedza zwi sa athu u shuma u swika nga datumu ya u ṋetshedza zwitatamennde zwa masheleni a Tshikwama zwo bulwa afho fhasi . 
Vho vha vhe vhashai vhukuma .
A ri athu u ita ṱhoḓisiso kha vhunzhi havho - nga u ralo kha vha tevhele ngeletshedzo kha masiaṱari ashu , hu si khunguwedzo . 
Shango ḽa Afurika Tshipembe ḽi dovha hafhu ḽa bvela phanḓa kha thikhedzo ya pulane ya thandululo ya dzinndwa yo rangwaho phanḓa nga Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa ngei Lesotho , Sri Lanka na Tshipembe ha Sudan .
Khothe dzi nga dovha hafhu dza ṱhaḓulwa nga vhaḓivhi , vhane vha vha vhakonesi vha mulayo wa Tshiisilamu kha u haṱula ha phambano dzoṱhe dzi elanaho na mulayo wa Tshiisilamu . 
Mihasho i ḓo tikedzwa kha u kunga na u bveledzisa zwikili zwine zwa khou ṱoḓea .
25 . Mutshoṱelo wa Somalia
Ndi ḓo tendela mbudziso dzi si gathi , fhedzi a thi nga ḓo tendela vhakumedzi vha tshi fhindula idzi mbudziso .
U shumisa ridzhisiṱa ya luambo na tshitaila zwi si zwa fomaḽa na zwa fomaḽa .
Vhusunzi vhu / tshi khou ṱoḓa zwiḽiwa .
Edishini ya vhuvhili yo lambedzwa nga GTZ
Kha vha dzhiele nṱha uri u khwaṱhisedza u ṱanganedzwa ha khumbelo zwi ḓo itwa nga u tou ṅwala . 
4.71 Mbudziso ndi ya uri naa iyi mbetshelo i nga ṱalutshedzwa ya vha i pfadzaho u ya nga khethekanyo ya 36(1) ya Ndayotewa .
U fhirisela tshibveledzwa u yak ha tshivhumbeo tsha girafiki , tsumbo : u shumisa mafhungo a notsi dzo kuvhanganywaho
Mbekanyamushumo dza tshitshavha dzi tea u engedza vhukoni ha vhathu uri vha bveledze tshoṱhe zwine vha nga kona u itela vhudziki ha matshilisano na nyaluwo ya ikonomi . 
Mbadelo dza ṅwaha wa 2016 na wa 2017
Tsha vhuraru , zwo tea u sedzana na ḓivhashango ya zwa ikonomi ya nga ngomu ya Afrika Tshipembe , u ṱanganedza phaḓaladzo ya zwa ikonomi ṱhukhu vhunzhi ha mushumo wa zwa ikonomi . 
muhoyo wa ḓirama ---- afha ndi musi vhaṱaleli vha tshi ḓivha zwinzhi nga ha mubvumbedzwa , zwi tshi katela na zwine zwa ḓo bvelela khae ngeno ene muṋe a sa zwi ḓivhi
U vhala nga u elela ho engedzedzeaho na vhuḓinyanyuli .
Mbekanyamushumo dza u vhulunga dzi khou thomiwa u itela muvhuso wapo na vhashumisi vha hayani vha swikelele mbofho dzavho . 
( d ) tshifhinga tsho lavhelelwaho uri mmbi i nga shumiswa ngatsho .
9 . U PFULUWA HA VHA RE KHA POSO DZA KHETHEKANYO B
U vhala zwa ene muṋe na zwe vhaṅwe vhaṅwala
Thendelano i khwinisa mbekanyamushumo dza Fulo ḽa u Guda na u Gudisa ḽa Ndeme- thendelano ya vhasaini vhanzhi vhukati ha vhabebi , vhagudisi , vhashumi , zwitshavha na Bodo dza Vhulangi ha Tshikolo vha na ndivho ya u swikelela u guda na u gudisa ha vhathu vhoṱhe
U tevhela ndaela ya bva huṅwe fhethu u tshi ya huṅwe fhethu kha mapa u si wa fomaḽa
U ḓivha na u topola mangwende a Afurika Tshipembe ( 5c,10 , 20 , 50 , R1 , R2 , R5 na ya mabambiri ya R10 , R20,R50 .
Hu ḓo funziwa vhushaka hu re hone vhukati ha kilima , mavu , zwiko zwa zwimela na zwa maḓi khathihi na uri hu ḓo shumiswa maitele a u linga a no ṱuṱuwedza kushumisele kwa mavu ku sa nyeṱhi . 
Ambani / ni ṋee mihumbulo lwa u sasaladza nga ha nyito / ndivho / tshiitisi / vhuvha / mahumbulwa / masiandaitwa ...
Kha vha sumbedze lushaka luṅwe na luṅwe lwa miri nga hekithara . 
2 . Nyambedzano na Tsheo dza Ndeme dza Khabinethe
U shumisa maḓadzisi a tshifhinga ( tsumbo : matshelo , mulovha )
Sa zwenezwo khabinethe i khou ita bembela ḽa vhoṱhe vhashumisani uri vha shume vhoṱhe u vhuyedzedza milayo ya demokirasi ngei Lesotho na u dovha hafhu vha shumisa Tsumbanḓila ye ya tendelaniwa na tshiimiswa tsha SADC .
Kha vha ḓe na ID yavho .
Ṱhalutshedzo yo livhaho / ya nga nnḓa
Muṱoḓamushumo gonobvadzwa
Thangeladzina ya mathemathikhi : tsumbo , -kovha nga , -andisa nga , -ṱusa kha - tsumbo , ( tsumbo , Fumi ra kovha nga mbili ndi ṱhanu ; Fumi ra ṱusa malo ndi mbili ) .
( i ) ndayo na zwilinganyo ;
U kona u fara inthaviwu nga nḓila i no sumbedza vhulenda
U lugisa na mvusuludzo khathihi na u lugiswa ha zwa muḓagasi na zwa mitshini . 
U maanḓafhadza hu baḓekanywa na u khwinisa vhukoni ha zwitshavha uri vha kone u dzhena kha vhupulani ha thandela na vhufhaṱi ha thandela . 
Vhathu vha na HIV vha ṱoḓa thikhedzo na ngeletshedzo . 
16 Mbudzi tshikoloni
Zwikili zwa vhudavhidzani ha u ṅwala na ha u amba zwavhuḓi . 
Arali muraḓo wa khamphani a ramulayo , vhuḓifhinduleli ha ramulayo kha muimeleli o tendelwaho u dzhenisa nga onoyo ramulayo uri a imelele khamphani na u saina maṅwalo o fanelaho
thendelo ya zwibveledzwa ( thendelo ya u zwi shumisa sa zwiḽiwa kana u phurosesa ) dziGMO
Ro kona u tendela mbuno uri i bvelele na mbuno ya u laela uri vhathu vhoṱhe vha a lingana , masia oṱhe a vhutshilo o tewa nga ṱhonifho , na ḽifhasi ndi muunḓi na mutsireledzi washu . 
U thoma u shumisa masala a vhuṋe ( tsumbo : tshanga , tshau , tshawe , tshashu , zwavho )
Miṅwe Miraḓḓo yo rumelwaho kha Khomishini , i shuma u swikela vho i rumelaho vha tshi dzhia zwidzulo izwo .
U lambedza hu avhiwa fhedzi kha zwiimiswa zwine matshudeni vha pfumbudzwa khazwo . 
Vhupfiwa havho nga u tou amba / vhudavhidzani ho sainiwaho vhu a ṋetshedzwa ha dovha ha ambelelwa . 
( b ) mbili tshararu tsha vhurumiwa tshi fanela u vha hone phanḓa ha musi vouthu i tshi nga dzhiiwa kha mafhungo ayo ; na
U vhala bugu a eṱhe ( bugu dza zwifanyiso , garaṱa dza zwirendo , bugu dza zwiṱori ) dzi tshi bva ḽaiburari kana kiḽasini e kha khuḓa ya u vhala .
Kha vha kiḽike kha poswo na u khwaṱhisedza uri vha tevhela ḽinki ya u ya kha poswo ine ya khou ṱoḓiwa . 
U ṱusa u bva kha 20
U huvhala ha vhuṱaledzi
Thandela i khou tshimbidzwa vhuponi ha maedza ha rathi nahone zwi khou engedza vhukoni na u fhungudza u lengiswa ha khothe . 
Naho khaedu dzo ṱanganwa nadzo kha tshifhinga tshoṱhe , muṅwe na muṅwe o ṋea nga u khwaṱhisedza nungo dzavho dzoṱhe na u sumbedza vhuḓikumedzeli havho kha u swikela mishini washu sa vhashumeli vha mutakalo . 
Naho zwo ralo vhubveledzi ha nḓivho uhu hu na lutamo lwa u bvela phanḓa na u dzhenisa zwitshavha zwoṱhe u mona na vhathu vhoṱhe vha Free State u ḓikumedzela kha vhupfumedzanyi na u hangwa zwe zwa vha khethekanya na u shela mulenzhe kha mishumo na mbekanyamushumo dzine dza vha ṱanganya . 
Zwi dzula i mbuno uri vhunzhi ha Maafrika Tshipembe vha vharema vha kha ḓi shuma kha miṅwaha ya fumimbili ya ikonomi ya vhuvhili nga murahu ha u swika ha mbofholowo na dimokirasi . 
Nga u pfufhifhadza , heyi ndi ndugiso ya ṱavhanyedza vhukuma ya mulayo wa vhashumi u bva tshe vhushaka ha mushumoni ha laulwa lwa u thoma nga 1924 . 
Arali phindulo i ee , ni khou ni khethekanywa sa vhubindudzi vhuhulwane . 
Nga mulandu wa ṱhoḓea dzo fhambanaho nga maanḓa dzi lwelaho masheleni a si manzhi , na nga mulandu wa nḓila nnzhi dzi re hone u fusha ṱhoḓea idzo , u swikela thendelano kha zwine zwa tea u itwa , zwi nga konḓa . 
Muthihi kha maAfrika Tshipembe a 100 000 u ḓo wanala e na leukaemia .
Musi u redzhisiṱariwa lufu ho no fhela , ṱhanziela ya lufu i a ṋetshedzwa kha muḓivhadzi . 
Mbudziso dze vha vhudzisa nga ha zwiko dzi fanela u linga zwikili zwa ḓivhazwakale nnzhi vhukuma . 
Penndani ngomu ha bogisi ḽa zwienda nga muvhala wa lutombo u re na vhudala ni ḽi ladze nga lurumbu .
Phurogireme ya Thendelano ya Masheleni i ṋetshedza masheleni kha ṱhoḓea dza masheleni a u swika kha R2,5 miḽioni .
Thusedzo dza Tshiṱirathedzhi dza BEE dzo livhiswaho kha u khwaṱhisa ḽevele dza ndinganyo kha ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Mbudziso ine ya nga takuwa kha mulandu uyu ndi yauri uri ndi zwone na khethekanyo i na vhukoni ha u fhaṱa zwi thivhelaho mvelelo idzo . 
Zwi tshi elana na mveledziso nnzhi kha mashango a ḽifhasi nga vhuphara , Birou ya Mutsho i khou wanulusa mbambadzo ya miṅwe mishumo . 
Muhasho u kha ḓi livhana na khaedu nnzhi malugana na u fhedziswa ha ndangulo ya vhashumi ya vhukati , matshimbidzele a mbalelano na ndangulo ya ndunzhendunzhe ya nyisedzo , nzudzanyo dza u ṱola na u lavhelesa , u konisa u dzhia tsheo na vhuḓifhinduleli ho phaḓaladzwaho . 
Phimo dza mbadelo dza tshiṱemmbe dzi fhambana u ya nga zwishumiswa zwo fhambanaho . 
Vho Trevor Albert Bailey ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ; and
Naho zwo ralo , u shela mulenzhe kha mishumo iyo hu fanela u vha nga u tou funa , sa musi hu tshi fanela u vha na u dzhenelela ha izwo zwo bulwaho . 
Fhethu hune ha wanala kha tshitshavha tsha hashu - kha vha katela zwifhaṱo na fhethu hune ra ṱangana hone
U fhungudzwa ha mihwalo ya vhulanguli ha mabindu maṱuku ( mithelo ya mbuelo ho sedzwa kuitele kwa muvhalelano wo leludzwaho , a hu na muvhalelano u ṱoḓeaho na khathihi kha mabindu maṱukusa )  . 
Afha mihumbulo mihulwane fhedzi i ṅwaliwa fhasi hu si na u ṋetshedza zwidodombedzwa zwoṱhe . 
Sa tsumbo , kha vha ṱalutshedze ipfi nḓowenḓowe ya u shanduka na u dovha vha sengulusa ṱhalutshedzo nga maipfi avho . 
U humbulela
Ḓora ḽa pfunzo , u ṱoḓa pfunzo , nndwa dza nga ngomu dzi lwaho na pfunzo , lutamo lwa u fa u fhirisa u kombetshedzwa nga pfunzo ya tshanduko na pfunzo ya u tsikeledza . 
TSHIFHINGA TSHA U FUNZA TSHO THEMENDELWAHO Tshifhinga tsha fhasisa : Minethe ya 45 nga vhege Tshifhinga tsha nṱhesa : Awara 1 nga vhege
Tsedzuluso ya tshivhumbeo tsha dzangano ye ya laedzwa hu tshi shumiswa maitele a u pulana ha tshiṱirathedzhi i kati . 
Mashumele a u pfukisela mbuelo dzo kuvhanganywaho nga mikano zwo dzudzanyea nahone zwi na ndangulo yavhuḓi . 
Muvhuso u ḓo isa phanḓa na u dzhiela nṱha u swikelela ha vhafumakadzi kha zwikhala zwa ikonomi na u lambedza mabindu na zwikolodo .
Khontsati yo livhiswa kha u ṱuṱuwedza tshumisano nga tshenetsho tshifhinga ri tshi khou vhona uri vhathu vhashu vha khou bvela phanḓa na u ḓivha nga ha ndeme ya ḓivhazwakale ya Ḓuvha ḽa Mbofholowo . 
Tholokanyonḓivho : Vhagudi vha tea u fhindula mbudziso nga u tou amba musi vhe kha zwigwada zwavho musi vha sa athu u ṅwala phindulo .
Izwi zwi khou itelwa u angaredza bono ḽa Afrika ḽa vhuthihi , ḽa mulalo na ḽi bvelelaho .
U ṱhiraisela , u kopolola na u ṅwala dzina ḽawe u bva he ha sumbedziswa uri hu tea u thomiwa hone .
kana vhadededzi vha ri pfe .
Mushumo wa Phalamennde na wa Miraḓo yayo u fanela u sedza kha u khwaṱhisa vhuṱumanyi vhukati ha vhathu na vhaimeli vhavho vhe vha tou khethiwa .
Tshitaila tshi tea u vha tsha vhuṋe , tshi ambaho thwii wa muvhali .
Dziphaiphi dzi nga ṱumiwa nga dzirimu dzo vhofhiwaho nga baudu , kana tshikurufu na baudu i re na rinngi dza tshivhumbeo tsha O dzi nga shumiswa . 
Dziṅwe dza mbuelo dzi vhonalaho dzi bvaho kha ndondolo ya bayodaivesithi dzi katela : 
f ) Vho Phurofesa Adebayo Olukoshi ( vha khou tholwa hafhu )
uya kha dza fumimbili .
Zwidodombedzwa zwo ṱanganywaho zwe zwa sumbedzwa kha thebuḽu dza vhupo ha yuro zwi katela miraḓo ya zwino kha miṅwaha yoṱhe , naho hu na uri tshivhalo tsha miraḓo tsho engedzea zwi tshi ya na tshifhinga . 
U kopolola na u ṅwala phetheni ya maḽeḓere mavhili hu tshi pombiwa kana u ṱumekanya maḽeḓere ( muṅwalo wa u pomba ) .
Sambula dzi iswa kha OSTL na u itwa ndingo dza ndeme u bviswe na ṱhanziela yo fanelaho .
U shumiswa ha milayo na zwilinganyo kha thandela . 
Nga luambo lu sa konḓi , mushumo wa khethekanyo ṱhukhu kha nyimele iyi ndi u tevhelaho : 
Pfanelo dza mutheo na dziṅwe mbetshelwa dza ndayotewa ndi zwa ndeme kha nyimele ya vhulayi ha mugudi , fhedzi a si dzone nḓila dzi dzoṱhe dza mulayo dzi shumaho . 
Hune zwa konadzea , ri fanela u ṋea vhadzuli khetho ya u renga nnḓu dzine vha dzi rennda . 
U ṱalutshedza mbekanyamaitele na u shuma u ya nga ha themendelo dza kushumisele kwa ḽaisentsi . 
Tshifhinga tshine u thimbidzwa uhu ha zwithu ha tea u fhedzwa ngatsho hu ḓo vha vhege nṋa u ya kha dza rathi . 
Zwiedziswa izwi naho zwi tshi elana , zwi nga si nahone a zwo ngo tea u dzheniswa kha khothe dzashu dza sialala nga ṅwambo wa zwi tevhelaho :
Dzo ṋetshedzwa kiḽasi dza ṅwaha wa zwino wa akademi 4 .
Tsumbo vha nga humbela tshigwada tshithihi u fhindula mbudziso nthihi tshiṅwe tsha kwaṱhisedza phindulo .
Rakhonṱhiraka u ḓo tea u wana " mutheo " wa matheriala na mafhungo awe a wekishopho dzoṱhe , dizaini , nyolonyedziseli na nyolo dza u dzhenisa kana dziṅwe nyolo dzine dza tea u ṋetshedzwa . 
Muḽani hu tea u vha na zwi tevhelaho :
Lwa tshifhinga nyana , Ofisi ya vhuṅwaleli i ḓo dzheniswa kha Ofisi ya Muphuresidennde , fhedzi musi Dzangano ḽi tshi shanduka , Ofisi ya vhuṅwaleli yo fhelelaho ya tshoṱhe I ḓo thomiwa . 
Mvetamveto yashu ya muzika kha tshiṱirathedzhi tsha pfunzo yo ḓitika nga phuphu khulwane dza rathi . 
U dzinginya thandululo ya thaidzo nga maanḓa nga tshifhinga tsha Mathemathiki .
Zwiito zwenezwo zwi fanela u haṱulwa nga muthu muṅwe na muṅwe . 
( a ) u vhona uri zwivhumbiwa zwoṱhe zwa khorotshitumbe ya vunḓḓu na vhuḓḓifhinduleli khaho ; na
Zwi ḓo tou nga sia ḽihulwane ḽa ṱhahelelo kha maitele a ṱhanganyo ndi ku farelwe kwa thiransikishini dza Mihasho minzhi . 
Zwo themendelwa uri vha zwi ite , naho zwo ralo , vha tea u valelwa vho tsireledzea , kha vhupo vhune ha si konadzee u vha na dzhenuwo ḽi songo teaho na u khwaṱhisedza khonadzeo ya u ṱangana na tshitshavha mafhedziseloni . 
( 8 ) Komiti yo vhumbwaho nga Miraḓo ya Khabinethe na Miraḓo ya Khorotshitumbe dza DziKhoro yo sedzanaho na zwa vhupholisa i fanela u vhumbiwa u itela tshumisano yo khwaṱhaho ya vhupholisa na pfano yo khwaṱhaho vhukati ha masia a muvhuso
Kha masiaṱari oṱhe hu na zwikhala zwinzhi zwitshena zwo vuleaho nahone vhuḓipfi ha vhathu vhanzhi ndi ha uri hu na tshedza tshi linganaho . 
Mmbi dza vhupileli dza tshizwinozwino a dzi a tou vha fhedzi na maswole na zwishumiswa zwavhuḓi . 
Tshikwama tsha u Vhulunga hafhu tsho vulwa u itela u langa mbuelo dzo wanalaho u bva kha zwikolodo u ya hune Muhasho wa Vhashuni wa hweswa maanḓa hu tshi tevhedzwa thendelano ya PPP . 
Kushumiselwe kwa modeḽe ndi nyito ya u dadamala ine ya tea u sedza nzulele na fhethu . 
Zwitandadi zwa masipala zwa tshumelo
a ) Admiral ( ret ) Refiloe Johannes Mudimu ( Mudzulatshidulo ) ;
Khumbelo i tea u ṋekedzwa dzangano ḽo teaho ḽa nzwaliso .
Mulayotibe u ṋetshedza muhanga wa mulayo wa mveledziso ya sisiṱeme ya vhupulani ha zwikhala zwa maḓini zwine zwi alusa nyaluwo ya ikonomi ; na uri zwi khou tshimbidzwa nga vhupulane ha vhutshimbidzi u ya kha sekhithara dzo vhalaho .
fu ḽaga ya shango ḽe tshikwekwete tsha ṅwaliswa hone
Ndivho ya u shumisa zwiko zwa zwi tshilaho zwapo
Nḓila ya matshimbidzele a bisimusi nga GDP a dzulela u dzhiiwa sa tshisumbi tsha maimo a dzingu lwa vhutshilo kha mutheo wa uri vhadzulapo vhoṱhe vha tea u vhuelwa u bva kha zwibveledzwa zwa ikonomi zwi engedzeaho kha dzingu . 
U kona u saukanya mafhungo a tshi bva kha tshifanyiso , tshinepe tshi re kha magazini , phosiṱara , khungedzelo na zwiṅwevho .
Nḓivhadzo i tou vha fhedzi ya mafhungo a mutheli . 
Vha tea u kopolola u bva kha zwipiḓa zwa u ṅwalela u itela uri themo i tshi sala i tshi swika magumoni , vha vhe vha tshi vho kona u maḽeḓere maṱuku a fumbili ( 20 ) o funzwaho .
Naho zwo ralo , mushumo uyu wo ṱanganelaho wo phaḓaladzwa nga u sa lingana . 
Sa izwi zwi tshi ḓo vhonala nga murahu , heyi nyimele yo vha na masiandaitwa a si avhuḓi kha u ita uri hu vhe na tsireledzo nga ḓuvha ḽeneḽo . 
Zwiko zwo vhalaho zwa ndeme zwa khuḓano zwi katela :
U iledzwa ho raliho kha u shumiswa ha tshelede zwi nga itea ha sa funwe nga vhashumi vha re na tshikolodo tsho salaho tsha akhaunthu khulwane , zwiṅwe zwiko zwa mbuelo ya u litsha mushumo , vhuḓifulufheli vhuhulwane kha vhukoni havho ha u vhulunga tshelede nga nḓila i vhuedzaho , kana mutakalo u si wavhuḓi une wa kale vhutshilo ho lavhelelwaho havho . 
Kha vha sedze kha shedulu
Zwi dzhielwaho nṱha zwa mugaganyagwama u itela u konisa u wana zwiko ho linganaho hu u itela tshumiso i bveledzaho . 
Tsumelo ya Shishi ( EMED )
u fhambana hani na...(tsumbo , Muanewa dendele u fhambana hani na muanewa muluṱanyi ? )
( i ) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsho Khwinifhadzwaho tsha Gireidi ya Ṱ-9 , Gazethe ya Muvhuso ya Nomboro 23406 ya 31 Shundunthule 2002 , na
U vhona uri muhasho u na vhurangaphanḓa havhuḓi , ndaulo na ndangulo na u vhona uri u
Pfufho dza ṅwaha nga ṅwaha dza ACT dzi dzhiela nzhele u shela mulenzhe ha ndeme ho itwaho nga zwitshavha , vhatsila , vhalanguli , vhagudisi na vhoramafhungo kha mveledziso na u khwinisea ha vhutsila na mvelele Afrika Tshipembe . 
Maḓi kha uvhu vhupo a bva kha phaiphi dza tshitshavha na uri hu tou vha na phaiphi tharu fhedzi kha uvhu vhupo .
ḼIGA 4 U lugisela tshumiso / u shuma
U ḓivha uri kuvhonele kwa u vhona sia ḽithihi ḽa zwithu ku sikea hani
Khasiṱama ndi madzangano oṱhe a zwa vhutsila na mvelele , vhashumi nga vhone vhaṋe , matshudeni a vhutsila na mvelele , NGO a kha vundu . 
Sa gota ḽavho vha thoma u ṋetshedza zwitenttsi kha ḽa Mokwete , he ha vha hu na gota ḓo vheiwaho nga khosi .
Hetshi ndi tshifanyiso tsha tshivhalo tsha nṱhesa tsha vhaṋe vha thekhisi vha inifomala henefho fhethu . 
Nga u pfufhifhadza , muhasho wanga u na vhuḓifhinduleli ha vhupileli ha Afrika Tshipembe na u ṱhogomela vhanna na vhafumakadzi vhane vha khou ṋetshedza tshumelo ya tshiswole . 
Mbadelo ya u tshimbidza ya ṅwedzi nga ṅwedzi : R10
Milayo miswa ya u iledza fola i fha vhana tsireledzo iṅwe hafhu .
Khwaṱhisedzo ya muṱa i katela ndugiselo ya u vha mubebi na mushumo wa vhanna kha tshitshavha . 
KUITELE KWA VHUḒIFHINDULELI HO VULEA , HUNE NGA KHAHO VHATHU NA ZWIGWADA KHA ZWITSHAVHA ZWO KHETHWAHO VHA NEKANA MIHUMBULO NA U ṰUṰUWEDZANA KHA U DZHIA TSHEO .
U pulana na u langula kushumele kwo ṱanganelaho na zwiṅwe zwiimiswa zwine zwa tevhedza mulayo . 
Musi ri tshi khou sika fhethu ha zwikhala zwa mishumo na vhubindudzi , muvhuso wo wana zwa uri vhaṅwe vha vhadzulapo vha ḓo ṱoḓa thuso ya u unḓwa nga muvhuso .
( i ) Mulayotibe sa zwe wa phasiswa zwone nga Khoro ;
Ṱhoho ya tshikolo , SMT , komiti ya QLTC , SGB na QLTC ya Tshiṱiriki
Nyito dzine dza khakhisa u guda kana dza sika ndavhelelo dzi sa pfali na dzi sa swikelelei a dzi fhaṱi .
Ngeno hu na uri u engedzea ha u dzhenela ha vhafumakadzi vhutshiloni ha tshitshavha zwi konḓisela uri zwiṱirathedzhi zwo raliho zwi vhe zwi fanaho na u ambela u fheliswa hafhu ha thambulo ya vhafumakadzi . 
Masalavhunzhi 4 : tsumbo , zwiṅwe , tshiṅwevho , tshiṅwe na tshiṅwe ( tsumbo : Mugudi muṅwe na muṅwe o wana bugu )
Tshigwada itshi tsho vhumbwa nga vhaimeleli vha vhagudi , Khoro dza Yunivesithi na Muhasho .
2 . U pulana ho ḓisendekaho nga ṱshitshavha na pulane yo ṱanganelanaho ya masipala
Ndoma ya u thoma i ṱola ikonomi dza Afrika Tshipembe , nga nḓila yo tiwaho , na nga u angaredza nga maanḓa , ya ḽifhasi vhuvhili hadzo . 
Zwishumiswa zwa nnyi na nnyi zwi nga shumiswa u ṱalusa zwikhala zwo vuleaho nahone zwi konḓaho na u thoma muya wa ṱhandavhudzo na u tsireledza , khathihi na u khwiṋisa tsireledzo ya tshikhala tsho vuleaho tsha nnyi na nnyi nga u ṋetshedza khamera u bva kha zwifhaṱo zwa tshishumiswa tsha nnyi na nnyi . 
Arali vha na muhumbulo une wa vha wavho wa zwo bulwaho afho nṱha , vha nga si kone u wana tsireledzo yawo .
U ṅwala ṱhalutshedzo ya muanewa .
Vhulangi Vhuhulwane ha zwa Mishumo vhu na vhuḓifhinduleli ha u fhaṱa na u ṱhogomela themamveledziso dzi vhonalaho dza zwiimiswa zwa mutakalo , zwiimiswa zwa pfunzo , zwifhaṱo zwa dziofisi zwa mihasho yoṱhe ya vunḓu , zwifhaṱo zwa Vhusimamilayo ha Vunḓu na vhudzulo ha Mulangavundu . 
Tshenzhemo yashu , fhedziha , yo sumbedza uri a hu na muvhuso wa ndaulo , hu si na ndavha uri wo katela zwoṱhe , une wa nga ṋea garanthii ya u lwa na u tambudza . 
Shango ḽashu ḽi khou shuma vhukuma na uri ndi fhethu ha khwine ha u tshila hone .
A huna tshikepe tsho ṅwaliselwaho zwa makwevho tshine tsha tendelwa u shumiswa kha zwa vhuḓimvumvusi .
Izwi a si lwa u thoma he Muphuresidennde Vho Zuma vha tholwa nga dzangano ḽa ḽifhasi u ita mushumo kha vhugalatenga ha ḽifhasi .
Digirii kha Ngudo dza Mveledziso i ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
Hezwi zwi ḓo tendela mveledziso ya vhukwamani ha vhuṋe na vhukonani vhukati ha miraḓo ya Phalamennde na miraḓo ya Mmbi ya Vhupileli . 
A huna na muthihi kha hedzi nyambedzano we a sedza kha mbudziso dza ndeme dza u bvelela kana usa bvelela ha akhauthu dza vhathu . 
Thebuḽu dzi tevhelaho dzi nweledza mbadelo dzo itwaho kha vhashumi sa zwo vhangwaho nga ḽivi dzi songo dzhiiwaho . 
Mbuelo dzo khethekanyiwa u bva kha datumu ya u dzhoina U tshila nga halwa na zwidzidzivhadzi
Vha fanela u ṋewa thendelo yo khetheaho , hu tshi katelwa na tshikhala tsha u ita mushumo wa tshikolo hayani . 
Tshikafhadzo u bva kha mavu ndi yone tshi tshikifhadzi tshihulwane tshi tshinyadzaho tsha mupo wa maḓini . 
Kha vha vhone zwa uri vhadzheneleli vha dzhenisa vhaṋetshedzi vha tshumelo vho ḓisendekaho nga tshitshavha .
Vha vhalulule maambiwa phanḓa ha musi vha tshi a rumela .
Vha na pfanelo ya u vhumba , u ḓi baḓekanya na u imisa zwigwada zwa mvelele , luambo na vhurereli zwa khetho yavho .
5 / 4 U dzhenisa / vhuḓifhinduleli kha mahumbulwa
Kha vha dzudzanye sambula tshaka dza mbeu malugana na u itwa ndingo .
Sa tsumbo , ndima ya 2 ya Ndangulo ya Vhupulani ha Masipala na Ndangulo ya Kushumele ya 2001 i sumbedza zwidodombedzwa zwa mutheo zwa IDP na phurosese ya u shandukisa IDP .
U thetshelesa nganeapfufhi
Hezwi ndi zwine ngazwo vhaṅwali vha ndayotewa vho ḓo ṋea ṱhoḓea ya mbofholowo na usa dzhia sia kha ino ofisi sa zwine zwa tendelwa nga khothe . 
Luṅwalo lwavho lu tea u vha na zwidodombedzwa zwi tevhelaho :
Olani tshifanyiso tsha u sumbedza ḽithihi ḽao .
U kundelwa u tevhedza zwo bulwaho kha zwidodombedzwa zwa thendelo zwi nga ita uri thendelo i fhahehwe kana u khantseliwa .
Vha ḓo wana tshitatamennde tsha mbilo tshi dodombedzaho mbuno dza mbilo dzi songo badelwaho .
Dzhango ḽa Afrka ḽi kha ḓi vha senthara kha vhudzheneleli ha mbekanyamaitele ya mashango a nnḓa .
Maṅwe a maanḓa a vhuṱhogwa o vhumbiwaho , a ḓo tou nga a ḓo bvela phanḓa tshoṱhe na u vhumba , vhumatshelo ha pfunzo ya nṱha na ndambedzo yao , hu tshi katelwa na zwi tevhelaho : 
U bviswa u ya nga mbuelo dza davhi ḽa nnḓa zwi na ṱhoḓea nnzhi . 
U vhala maṅwalo o hudzwaho sa Bugu Khulwane dza fikishini na dzi si dza fikishini , gurannḓa , zwirendo , nyambedzano na maṅwalo a iḽekiṱhoroniki nga kiḽasi yoṱhe na mugudisi .
Zwiludi zwi tuwa zwa ya zwa dzhena kha soredzhi thukhu hune zwa kuvhanganywa .
Vho vha vha tshi khou ṱoḓou ḓivha u bva khavho uri ndi vhafhio khavho vhane vha vha miraḓo ya SAPS .
U ita zwa vhudzekani na tshetshe , vhana vhaṱuku na vhathu vhahulwane a zwi nga ilafhi Eidzi
Ḽiṅwalwa ḽa mbuno dza nḓowetshumo ḽo bveledzwa vhukati ha ṅwaha . 
( a ) u vhewa ṱafulani ḽa vhusimamilayo ha vunḓḓu ; na
dzhenela kha phurosese ya u dzhia tsheo ya masipala ; na u ḓisa themendelo dza oraḽa na dzo ṅwalwaho , vhuimeli na mbilaelo kha khoro ya masipala kana tshiṅwe tshiimiswa tsha polotiki kana mufaraofisi wa polotiki kana ndaulo ya masipala
U khwinisa kushumele kwa muvhuso , ngamaanḓa kha ndeme ya tshumelo dzine dza isedzwa kha vhashai ndi yone nḓila nthihi ya khwiniso . 
Arali vha sa tendeleni na na tsheo , vha nga ṅwalela mbilahelo dzavho kha Minisiṱa wa Mveledziso ya Matshilisano kha Muhaso wa Mveledziso ya Matshilisano ya lushaka .
Kuitele uku ku ḓo thusa masipala uri u vhe u bveledzeaho na u kona u thoma zwithu musi u tshi ita zwa vhubindudzi . 
U ' vhala ' zwawe ene muṋe na zwo ' ṅwalwaho ' nga vhaṅwe .
2.11. Khabinethe yo vhudzwa nga ha mbetshelo dza ndaela nga ha mveledziso ya vhukoni ha khombekhombe , khombetshedzo ya maḓuvha a u pfumbudzwa na u engedza ṱhoḓea dza u dzhena kha Tshumelo ya Ndangulo ya Nṱha ( SMS ) .
Na zwino hu na thendelano yo ṱanganelaho , hu si shango nga ḽithihi ḽithihi , ri ḓo tshimbidza khoso dza vhugudisi , u khwaṱhisedza therisano dza vhomakone na mafhungo , semina dzo ṱanganelaho na vhurangeli ho thomiwaho kha dzhango na tshipiḓa dzingu ḽihulwane . 
Muvhuso ṋamusi wo rwela ṱari mutambo wo livhiswaho kha u funza vhana uri vha nga vhulunga hani na uri ndi ngani vha tshi tea u vhulunga fulufulu . 
Sisiṱeme ya mbalelano ya BAS , sisiṱeme i so ngo imaho thwii i shumiswaho u mona na vhukati khathihi na mivhuso ya vundu , zwi ṋetshedza mafhungo a fulufheleaho kha zwiko zwo wanalaho nga tshelede na musi hu si nga tshelede nga zwikolo zwa dziphuraimari na dzikiḽiniki dza zwa mutakalo u mona na shango . 
Muvhigo u na mvetamveto ya mulayo ye ya livhiswa kha u shandukisa nyito ya vhanna ya u khethulula vhafumakadzi na vhana , hu tshi tevhedzwa milayo ya ndinganelo sa yo dzheniswaho kha Mulayotewa . 
Ndi nga ṅwedzi ufhio he ha nesa mvula ?
U ṅwala hu tea u vha hu vhonalaho , hu tevhelaho ngoho nahone hu sa dzhii sia .
Tshanduko ya kilima i dzhiwa sa khonadzeo ya tshutshedzo khulwanesa kha vhathu na kha mveledziso yo khwaṱhaho , hu masiandaitwa a tshinyadzo a lavhelelwaho kha tsireledzo ya zwiḽiwa na maḓi , mushumo wa zwa ikonomi , mutakalo wa vhathu , themamveledziso ya mutheo na zwiko zwa mupo . 
zwinzhi
Vhanna vha tzhipa vha tshi itela vhudzekani .
Ni kone u vhala phara ya marangaphanḓa ya atiliki iṅwe na iṅwe ni wane uri ni nga kona u humbulela uri atikili yoṱhe i khou amba nga mini .
Khaedu ya Masipala wa Greater Marble Hall ndi u ita ndinganyiselo vhukati ha u swikelela ṱhoḓea dza zwa mulayo dza vhupulani na u vhona uri vhupulani ha masipala vhu khou rangwa phanḓa nga zwipikwa zwapo . 
Buthano zwa zwino ḽi khou khwaṱhiswa nga phurotokholo mbili , ine ya ita zwa mbambadzo ya vhathu na ine ya ita zwa thengadzumbe ya vhathu . 
Ri ḓo ṱhonifha vhashumisani na riṋe na vhashelamulenzhe na u vha fara nga nḓila ine ra funa ngayo uri vha farwe ngayo . 
U rumelwa kha vhaṅwe ha mbilo idzi dza mutendelo wa zwivhaswa kha Muṋetshedzi wa Ndondolo na zwone ndi vhuḓifhinduleli ha vhaofisiri vha vhuendi . 
Ṱhoho ya Senthara ya Tshumelo ya Rekhodo dza vhugevhenga ya Afurika Tshipembe
U ṋetshedza ndondolo ya shishi thungo ya dzibada na thungo ha mimbete zwifhinga zwo ṱalutshedzwaho zwa shishi u mona na vhupo na fhethu ha tshumelo ya dzilafho ḽa mutakalo . 
Vhathu vha re miraḓo ya mbilo ndi vhavhili , Muhasho wa Zwa Mavu , Khoro Yapo ya Ḓorobo khulwane ya Northern na vhane vha mavu vha zwino . 
Vhana vhane vha vha fhasi ha miṋwaha ya 12 na vhafumakadzi vha vhaimana a vha nga tei u ḓisa mivhigo ya radiology .
Vhunzhi ha vhatshinyi vha khou ṱuṱuwedzwa , na u takulwa muyani , uri na vhone vha ṅwale bugu , dzine dza vha na mbuelo ya ndeme i sa kalei kha mbueledzo yavho , na u lugela , u ṱanganyiswa na tshitshavha . 
- kushumiselwe kwa zwithu/ thukitha mushumoni
Khoudu i nga nḓila i tevhelaho : Ndi vhuḓifhinduleli hashu u khwinisa pfunzo .
Maraga dza ripoto dzi a dzhielwa nṱha kha avho matshudeni fhedzi vhane vha vha hone lwa tshoṱhe . 
Rakhonṱhiraka u ḓo hweswa vhuḓifhinduleli ha vhukhakhi vhuṅwe na vhuṅwe , vhune ha nga itea nga mulandu wa u sa londa ino tsivhudzo . 
Khabinethe yo dovha ya ṱanganedza nḓivhadzo ya uri ṅwaha u ḓaho muhasho u ḓo oma thandela ine ya ḓo vhona uri hu fhaṱwe nnḓu dza 60 000 .
U ṱoḓisisa nga ha muinthaviyuwiwa nga o vhudzisa mbudziso
Ro dzhia mutevhe wa zwidzidzivhadzi wa ndeme na u shumisa zwiṱirathedzhi zwa u engedza u shumiswa ha zwidzidzivhadzi hu pfadzaho na tsireledzo yo khwiṋiswaho ya zwidzidzivhadzi . 
Milayo ya Nnḓu i vhusa Komiti dza Mugaganyagwama dzo vhalaho dzine ṱhoḓea dzadzo dza tevhedzwa . 
Kutshimbidzele : nga vhavhili vhavhili na puḽenari
Ṱhoḓea dza mulayo muṅwe na muṅwe uno yelana mveledziso ya mavu na kushumisele dzi a tevhedzelwa misi yoṱhe . 
Tsireledzo ya phaiphi khulwane kha maanḓa a nga nnḓa , u fana na thikho dzi kokodzaho , zwi nga swikelwa fhedzi nga u tsireledzo yo thivhaho matombo . 
U vhona zwauri ofisi ya ridzhisiṱiri i khou shuma zwavhuḓi nga maanḓa . 
Ḽo tea sia ḽifhio ḽa masipala ?
Zwi tou vha khagala uri vhaṋe vha thikhithi idzi dzo raloho vha ḓo vha thaidzo afho tshitediamu . 
Tshenzhemo dza tshanduko ya luṱa ( hu tshi katelwa na ndingedzo ) zwi ḓo ḓivhadza makumedzwa a khwine a u fhedzisela .
( 3 ) Mulayo wa lushaka u fanela u phasiswa u ita uri hedzi pfanelo dzi shume , nahone u fanela u-
Mbuelo iṅwe na iṅwe kana ndozwo kha u notha kana u bviswa ha ndaka ya vhubindudzi zwi ḓihwa kha mbuelo kana ṱhehelelo kha ṅwaha wa u notha kana u bviswa . 
kuṱanganyisele arali vha tshi ita khumbelo fhasi ha mbuyelo ya fhasi ha tshite ṅwa tsha 607.04.10 , 607.04.10 , 607.04.10 and 607.04.10
Dzangano ḽi nga dzhia tshivhumbeo tsha vhubindudzi ha u shumisana kana bindu ḽine mukoni a vha tshipiḓa tshaḽo . 
Ndivho , tshigwada tsho livhiwaho khatsho na nyimele
Vhambedzani mafhungo a re kha tsha monde na mafhungo a re kha tsha u ḽa are na masala masumbavhuṋe one .
Vhathu vho valelwaho tshiṱokisini vho vhumbwa nga tshivhalo tshinzhi tsha vhathu vho no itaho vhugevhenga vhuhulu vha sa athu u ṋetshedzwa beiḽi . 
U shuma na / nga maipfi : maiti
Nḓowetshumo ya tshigayo tsha thoro i na tshigayo tsha mavhele matshena na goroi . 
Kha ri n . wale
Khabinehte i fhululedza vhathu vha Muvhusokati wa Riphabuliki ya Nigeria kha mushumo wa tshiga une wa khou ḓo farwa ṅwaha muthihi musi Afurika Tshipembe ḽi tshi pembelela Miṅwaha ya 20 ya Mbofholowo .
Tshithu tshihulwane tsha tsedzuluso iyi hu ḓo vha mushumo wa u lugisa zwo khakheaho zwe zwa bulwa kha Muvhigo wa 2002 Komiti ya Ṱhoḓisiso kha Sisiteme ya Vhulondo Afrika Tshipembe .
Grade 1 Tshivenḓa Mathematics
Nyambo dzi fhiraho luthihi dzi nga kha ḓi shumiswa nga nḓila hei , zwi amba uri vhagudi vha nga kha ḓi vha na nyambo dza hayani dzi fhiraho luthihi .
Nga ṅwambo wa mvelo yapo yo khetheaho ya tsheo dza u shumiswa ha mavu , tshipiḓa tshi na khaedu khulwane tsha u thoma bono ḽa khorido tshi ḓo vha pfananyo u mona na ngomu ha muvhuso kha u kunda zwikundisi . 
Ṱhoho : Muvhili wanga - Awara dza 6
Hezwi zwi tshimbilelana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) u itela u vhona uri vhathu vhoṱhe vhane vha dzula Afrika Tshipembe vha pfe vho vhofholowa hayani , zwikoloni na mushumoni , khathihi na u ḓiphina nga vhutshilo ha tshitshavha vhu si na nyofho .
Magumoni , hu vha hu na nomboro tshiṱahe ya u fhedzisela fhedzi ire hone . 
Madavhi a fhungo kha tshidodombedzwa tshine khatsho maṅwe mafhungo a elanaho na tshiteṅwa tsha shedulu a nga wanala nga fhasi ha " Davhi ḽa fhungo ḽa ndivhanele " kha biḽi . 
Maitele a u bvisela khagala , u dzhiela nṱha na u thivhela khohakhombo dzine dza nga vha hone kha sisiṱeme ya ndangulo ya nḓisedzo a themendelwa nga u ṱola ha nga ngomu na komiti ya zwa u ṱola . 
Ṱhalutshedzo ya maipfi : makateli
U ṊEA TSIVHUDZO
Ndi nnyi ane a nga ḓiṅwalisa kha GEMS ?
Mulangadzulo a Ṱhonifheaho , Pfunzo i wana mukovhe muhulwanesa wa Mukovhe wa Ndinganyiso wa Vundu . 
U FHAṰA SHANGO ḼI NA NYALUWO NA VHUKONI
2.2.3.2 uri vhadziamikovhe vha matshelo , musi vha sa athu vha vhadziamikovhe , vha ḓo thoma nga u tendelana na u vhoxwa nga mbetshelo dza thendelano iyi ;
U bveledza pulane ya nyito kha Komiti ya Wadi
vhusiku
Hu ḓo bvelela mini arali nda pfuka u badela tshelede ya u unḓa nga khole ?
Kha vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho :
Vha founele Senthara ya Ṱhingo kha 0860 00 4367 .
Hezwi zwi katela phuḽene ya fhasi , vhusedzi ha tshipi ḓa na tsumbedzo ya vhulapfu .
Kha ri ite nyito Itani nḓowenḓowe ya uri " ebo ! " .
Hezwi ndi zwisumbi zwa lushaka zwo bviswaho nga Minisiṱa nga murahu ha u kwamana na MEC dza mavundu dza muvhuso wapo na SALGA .
c ) Kapa Vhubvaḓuvha : Medzha Dzheneraḽa ( Vho ) Meshack Nyameko Nogwanya
Ṱhalutshedzo dzo livhaho / dzo dzumbamaho
Olani tshisusu , ni tshi sumbedza muvhili watsho mulapfu , musekene na mabesu .
Mutevhe u no fana wa anoini kanzhi u wanala kha maḓi a si na minerale nnzhi sa a kha phendelashango , vhunzhi ha maḓi oṱhe are na muṋo na maḓi ane a khou ela matomboni a re na khaḽisiamu na magneziamu , a nga vha a kha phendelashango kana shangoni . 
Muthu ane a khou pomokwa vhuloi u vha a sa ḓivhi nga ha vhugevhenga vhune a khou pomokwa hone .
Vho kwameaho nga maanḓa nga tshiwo itshi ndi vhafumakadzi na vhaswa . 
khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho .
Zwikolo ngei Western Cape , Gauteng , na Northern Cape nga u angaredza zwi kha vhuimo havhuḓi , naho hu na uri hu dovha hafhu ha vha na u fhambana huhulwane kha mavundu . 
U ita nga u ralo zwi vhea vhaṅwe vhathu kha khovhakhombo . 
Na zwa vhuṱhogwa vhukuma zwi tou nga ho vha u ṱoḓisisa phambano i re hone ya kupfesesele kwa nḓila ya kuitele uku . 
Muvhigo wo bvaho afho wo khwaṱhisedza zwithu zwe nga ngoho ra vha ri tshi khou vhilaela ngazwo . 
Izwi ndi dzulo ḽa u ṱola Nyambedzano ya u Lwa na Zwidzidzivhadzi ya Afrika na Russia , ine ndivho yayo ndi u kumedza maimo a muhumbulo muthihi nga ha u lwa na thaidzo ya zwidzidzivhadzi ya ḽifhasi .
Kha ṅwaha wa 1 , hu tshewa ḽa 30% ya wadi dzine dza ḓo shumiwa khadzo ṅwahani wonoyo , zwi nga vha zwavhuḓi arali hu tshi nga sumbedzwa mifuda yo fhambanaho ya masia na mafhungo a henefho ha masipala .
Mufariwa o lovha e nḓilani ya u ya sibadela . 
Musi vha khou tikedza tshoṱhe muhumbulo wa u vhulunga zwiko , ndi zwa ndeme uri mvusuludzo dzoṱhe dzi langiwe nga ṱhoḓea hu si nga ndambedzo sa nyito dza u fhungudza thengo . 
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u isa phanḓa pfanelo na ndeme ya matshilo a vhathu vha re na vhuholefhali u ya nga u ḓikumedzela hashu hu re ngomu ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka u itela u engedza u swikelela tshumelo , zwihulusa kha pfunzo ya ndeme na mishumo ya vhathu vha re na vhuholefhali .
Masheleni a tsireledzo ane a dzheniswa , nga tshanḓa kana bannga , kha masipala a ḓo dzhiiwa , nahone manzhi a fhambana uya nga ḓivhazwakale ya mbadelo . 
Tshithu tsha ndeme tsha vhuvhili , ri na vhathu vha 159 vha re nga ngomu . 
Kha vhupo uvhu vhuswa , maṅwe mashango zwiṅwe zwifhinga a shandukisa maitele ao zwi tshi elana na milayo ya tsireledzo ya vharumelwa na u tshimbila ho vhofholowaho na pfanelo dza vhaendelamashango . 
Garaṱa dza zwikoro dza vhuṋe dzi ṋetshedza u ḓivhea ho khetheaho ha u dzhenelela nga vhuṋe nga vhafumakadzi vha vharema kana tshigwada tsha harema vho nagwaho . 
Izwi zwi ita uri vhunzhi ha vhagudi vha si kone u wana mushumo .
Maitele a theo ya mulayo a u tshimbidza u fheliswa ha u thoma ha Tshikwama tsha zwa Dzinnḓu tsha Afrika Tshipembe nahone hu si tshone fhedzi na zwiṅwe Zwikwama zwa mavundu zwine zwa khou thomiwa . 
Fhedzi a zwi a thu u fusha .
17 . Milandu i saathu u fhela i re phanḓḓa ha khothe
U ṱalutshedza tsheo yavho nga nḓila i pfalaho ;
Tshiṅwe tshi khou wana mbuelo nnzhi kha lupfumo lune lwa khou sikiwa nga mveledziso ya sekhithara ya phuraivethe ye ya engedzwa . 
U shumisa tshifhinga tshi ḓaho
Komiti i khou vhilahedzwa nga uri a hu na mbekanyamaitele kana redzhisiṱara ine ya vha hone Muhashoni na ofisini ya Minista ane a langa ndaka ya vhufa u ya kha u ṱaluswa , u bveledzwa , u tsireledzwa , ndondolo na ndeme . 
3.68 Makumedzwa na madzinginywa o ḓiswaho kha Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo uri hu itwe ino ṱhoḓisiso , makumedzwa o ṱanganedzwaho a tshi khou fhindula zwe zwa ambiwa kha bammbiri-mviswa , na ṱhoḓisiso yo itwaho u itela u pfesesa nga ha vhuloi hu na zwe a bvukulula / pengula .
Masipala wo sedzulusa mbonwasia yayo hoṱhe kha masia a zwa tshiṱirathedzhi na mashumele . 
Vho Caster Semenya vho wina u vha Razwipotso wa mufumakadzi wa Ṅwaha
8 ita khuwelelo ya uri hu vhe na ndinganelo vhukati ha u tsireledza vho pomokwaho uri vha a lowa , na ndaṱiso ya vho wanwaho mulandu wa u ita zwa vhuloi .
Ḓirese ya vhukwamani , luṱingo na nomboro ya fakisi na ḓiresi ya imeiḽi
Kha vha badele mbadelo dzo
Ri dzhiela nṱha uri hu na zwifhinga zwine vhathu , nga ṅwambo wa mutsiko wa zwa matshilisano na miṅwe mitsiko , vha ṱoḓa thikhedzo na thuso yo khetheaho . 
Mbadelo dzo khetheaho dzi ḓo vha dza vhuḓi musi dzi tshi vhambedzwa na dza maṅwe mashango a ne ra kona u ḓivhambedza nao .
Khabinethe i fhululedza maAfrika Tshipembe vhe vha shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dzi fhiraho 36 shangoni ḽoṱhe , zwe zwa ita uri muvhuso u fhindule ṱhoḓea dze dza topoliwa .
Khumbelo dza madzinginywa a u Enda na Tshumelo dzi Elanaho . 
Ndi tshawe / ene .
( 2 ) Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka zwi ḓḓo dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo nga nḓḓila yo randelwaho kha Mulayotewa .
Ni ḓiphiṋe nga madalo
Hafhu , tshiimo tsha tshenzhemo ya vhorakhonṱhiraka vha ṱhogomelo khathihi na vhashumi vha nga ngomu zwi kha ḓi vha khaedu ine ya tea u fheliswa . 
Muhanga wa ndangulo wa zwino u itela " mivhuso " i songo khwaṱhaho ine ya nga vhanga ndovhololo na u pfukelana . 
Vho Dokotela C P MULDER : Muhulusei Mulangadzulo ...
( g ) u vha na ramulayo ane a ḓḓo imelela muhwelelwa o tholwaho nga muvhuso , ho badela muvhuso , u itela arali hu tshi nga vha na khaṱhulo i si kwayo , na u ḓḓivhadzwa nga ha hei pfanelo nga u ṱavhanya ;
Mulangi muhulu u tea u dzhia mushumo uyu sa wa ndeme uri u khunyeledzwe nga Luhuhi . 
Nga fhasi ha tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe , hu na ḽiṅwalo nga ha tshiteṅwa itsho , hu tshi katelwa thero yo asesiwaho na madzudzayelwe a tshiteṅwa kha khethekanyo ya ngomu na ndavhelelo dza mashumele . 
Hezwi zwi ḓo rekhodiwa kha muvhigo wo ṱoliwaho wo tuo ṅwaliwaho .
Kha tshifhinga tsha zwino , nḓadzo ya u ṱandavhuwa ha zwiimiswa zwa masheleni uri zwi swikelele ṱhoḓea i ḓo shaedzwa nga nḓadzo yavho ya kha u ṋetshedza ḽevele dzo linganaho dza ndangulo . 
MUSHUMO WA 4.1
Khumbelo dza Sumbe dza Khethekanyo ṱhukhu dza khethekanyo ṱhukhu dzo itwa na u khunyeledzwa . 
Thebulu dzi re afho fhasi dzi ṱalusa tshaka nnzhi dza zwibveledzwa dzine vhagudi vha tea u funzwa na u ṅwala kha Gireidi dza 4-6 ; zwiṅwe zwibveledzwa zwi nga ḓi shumiswa musi zwo tea .
Ano maḓuvha , nga vhanga ḽa u kavhiwa nga HIV , TB na nyumonia zwi khou vhanga mpfu nnzhi vhukati ha vhathu vhaswa . 
Thundu ndi tshibveledzwa tsha tshenetsho tshiimiswa na tshumelo dzi nga vha , fhedzi a dzi gumi kha , nḓisedzo ya thundu , u dzhenisa , khothesheni ya mahala na ngeletshedzo ya phurofeshinaḽa . 
PHANELE YA U VHEA VHATHU VHUIMONI HAVHO
Musi mawanwa mahulwane maṅwe a tshi khou elana na mafhungo a thekhinikhala u mona na maitele a u oditha , ro takala u vhona uri ha khou dzhenisa u tambiswa ha masheleni , u shumisesa masheleni kana ndozwo ya zwa masheleni . 
Kana zwi nga vha zwo vha zwi tshi ḓo vha tshitakuli tsha u ḓivha mbalo musi zwi tshi ya kha vhana vhaṱuku , u nga sa tshivhalo tsha vho ṱanganedziwa . 
tshivhumbeo tsha nga ngomu tsha tshirendo , figara dza muambo/ zwifanyiso zwa muhumbulo ( imedzhari ) , pfanapheleledzo ( raimi ) ,
Musi ni sa athu vhala
muvhigo wa zwa mutakalo kana muvhigo wa ndingo ( zwa vhukale ha fhasi ha miṅwedzi miraru ) zwine zwa sumbedza uri vha ṱoḓa ṱhogomelo ya tshifhinga tshoṱhe .
Kha vha rumele mbuyelo ofisini ya tsini ya SARS .
Mulaedza une ra u wana hoṱhe Afrika Tshipembe na mashangoni a kule , une wa tikedzwa nga mvelaphanḓa ine ya khou itwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha ndugiselo dzashu , ndi muthihi une wa ri - a Zwi Fani na Zwa nga Misi : roṱhe ro ṱanganya zwanḓa u itela 2010 !
u vhona uri fulo ḽa Batho Pele ḽi a thonwa kha mivhuso yapo , u khwaṱhisedza mbekanyamushumo dza u swikelela vhathu na u fhaṱa dziMulti-Purpose Community Centre dziṅwe uri dzi fhire dza 90 dzine dza vha hone ; na
Muṱangano wo vhidzwa nga mukhantseḽara wa wadi na Komiti ya Wadi u ambedzana nga ha thandela dzo dzinginywaho uri dzi dzhene kha IDP ine ya khou itwa .
Mulaedza wa u phulusa wo pfala hoṱhe ṋamusi sa zwe wa ita miṅwahani minzhi yo fhiraho , uri roṱhe ri tea u engedza mukaṋo wa tshifhinga ; une zwavhukuma ri tea , nga maipfi a u haneledza a mbofholowo , u vula nḓila khulwane " dza ngudo na dza mvelele " !
U dzhenelela ha ndaka a zwo ngo ḓa sa khombo kha u tshimbidzwa ha milandu : zwo itwa uri zwi shumiswe kha vhupfiwa hone zwi zwi re nḓila ine vhugevhenga ha itwa ngayo . 
U ṋea na u tevhedza ndaela na masia
Kuvhanganyani mivhigo ya kotara na ya ṅwedzi ya tshumelo dza khemisi . 
Sa afha vhaswa hu vhone vhane vha ṋewa khaedu nga maanḓa nga u shela mulenzhe ho elwaho kha ikonomi , ndima nga u pfufhifhadza i dodombedza zwiitisi zwo vhalaho zwa thaidzo iyi . 
Tshiimiswa tshi ḓo ta kuitele kwa miṱangano yatsho na u vhona uri milayo ya u bvela khagala , u fulufhedzea na u dzhenelela ha tshitshavha hu a lavheleswa kha miṱangano yeneyo . 
Ṱhanziela ya vhukuma ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo .
Naho zwo ralo , naho hu na maga aya mavhuya kha vha Khangwelo ya Mashangoḓavha hu tou u nga hu na tsumbo ya uri zwa u pfiswa vhuṱungu zwi khou fhungudzea , na u vha na mivhigo i si gathi ya mpfu zwiṱokisini . 
Khoro yo ṱangana lwo vhalaho u bva tshe ya thomiwa na uri i khou ita mushumo wa ndeme nga maanḓa kha u tewa na u linga zwi re ngomu ha khoso dzo dodombedzwaho afho nṱha . 
Kha masipala muhulwane kana tshikalo tsha ḓorobo tsho ṱandavhuwaho , ndi zwa ndeme uri midzudzo i ye phanḓa ; izwo ndi , i songo tendelwa u " pfukisela " mavu a vhulimi kana a phakha , sa zwe zwa vha zwi tshi itiswa zwone kha mudzudzo ya zwifhaṱo zwihulwane zwa vha holaho miholo ya fhasi Afrika Tshipembe . 
2005 - i sumbedza ṅwaha wa muthelo .
Ri elelwa maipfi a Vho-Madiba musi we vha vhofhololwa , musi vha tshi ri , ndi tshi tou topola :
Muhaṱuli Frank Kroon ( Mudzulatshidulo ) ;
Ndangulo ya Tuynhuys a i ho fhasi ha Phalamennde .
Vha ḓo ṋetshedzwa aya maṅwalo .
Thendelo ya mithara kana zwinzhi zwi khou dzhiiwa u ya nga ndaka kha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Luambo lune ra amba , zwithu zwi ri kwamaho muyani washu na zwiko zwa zwine vhutshilo ha amba zwone na zwone zwi kwama mvelele . 
Ho vhigwa uri mufariwa hu pfi u ḓo langwa a songo tou humbelwa nag nṱhani ha mikhwa yawe i si yavhuḓi na tshutshedzo dzwawe kha vhaṅwe vhafariwa . 
U tshikafhadzwa nga sayanaidi zwi nga ilisea nga u nanga nga vhuronwane vhupo ha vhufuwi . 
Ri pfesesa izwi na u vha na thekhinoḽodzhi dza khwinesa dza ḽifhasi dzine ra ṋetshedza musi zwi tshi ḓa kha saintsi ya u fhaṱa mabufho na tshi tshikhala . 
4.5 . U rwelwa ṱari ha Mahoro mararu a FTA ngei Sharm-el-Shaik
Arali vha dzhia tsheo ya u tenda u ṋetshedza zwiko zwavho zwa zwi tshilaho na / kana nḓivho ya sialala i yelanaho na zwenezwo kha muṱoḓisisi , vha fanela u ita thendelano ine ya sumbedza mbuelo dzine dza ḓo bva kha vhushumisamupo yeneyo dza ḓo kovhekanywa ngayo navho sa muṋetshedzi .
( 3 ) Musi khumbelo i tshi itiwa , Khothe ya Mulayotewa i nga bula uri Mulayotibe u nga si ḓḓivhadzwe kana Mulayo kana tshipiḓḓa tsha Mulayo a tshi shumi u swikela Khothe i tshi tshea kha khumbelo arali -
A si nḓila fhedzi ya u ṋetshedza nyamedzano dza thekinoḽodzhi fhedzi ndi u ṋetshedza luvhanḓe hune ra nga kona u kala na u tevhela vhuṱala ha ṱhuṱhuwedzo ya mushumo washu wa nḓisedzo ya tshumelo . 
Dzangano ḽa Vhashumisi vha Maḓi ndi dzangano ḽa vhashumi vha maḓi vhane vha ita mishumo ine ya elana na zwa maḓi vha tshi itela u vhuelwa ha vhoṱhe . 
Ro thoma u ita ngauralo nga tshifhinga tsha vhukwamani ha ṅwaha hashu na vhadzulapo vhege yo fhiraho Pretoria . 
topola masia ane a ḓo vha na mutsindo vhukuma kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo
Kha vha ite mutevhe wa mbudziso dzine dza ḓo shumiswa kha u inthaviwa avha vhathu nga ha mveledziso ya wadi .
Vouthu ya mugaganyagwama i dovha ya sumbedzisa uri muvhuso , vhashumi na mabindu vha khou shumisana , zwi sa athu vhuya zwa vha hone , kha u wana nḓila dza u vhuisa nyaluwo na u fhaṱa matshilo a khwine kha vhoṱhe .
Izwi zwi ṋea vhanna maannḓa a u langa nahone zwo khwathisedzwa nga zwiimiswa zwa mulayo , vhurereli , pfunzo , mvelele,ikonomi , polotiki na zwa vhuswole tshitshavhani .
2.5 U isa muhumbulo kha Masia a Magudiswa
Muhwelelwa o hweswa mulandu wa u tshipa ṅwananyana wawe wa malofhani na khonani yawe ane a vha muthu muṱuku , muhura . 
U dzudzanya hu ṱoḓeaho , fhedzi , ndi huṱuku na uri hu nga tandululwa nga nḓila yo leluwaho nga maanḓa . 
Theo ya mulayo ya ndeme ntswa ya muya zwa zwino yo dzudzanyelwa u thoma u shuma tshoṱhe nga Khubvumedzi 2009 . 
Kha musaukanyo wa u fhedzisela tshiṅwe na tshiṅwe tshi ḓitika nga mvumbo yo fhelelaho na vhuṱali vhu pfalaho ha vhaofisiri vhashu vha vhusevhi . 
Arali vha balelwa u badela tshelede i ṱo ḓeaho nga ḓuvha ḽo sumbedziswaho ḽa mbadelo , vha nga humbela u ita ndungiselo dza kubadelele kwa tshelede ya muthelo ye vha balelwa u i badela .
Zounu dzo Khetheaho dza Ikonomi dzi isa phanḓa na u shelamulenze kha u kunga Vhubindudzi Thwiii u Bva Mashangni a Nnḓa ( FDI ) .
Ṱhaṅwe tsha ndemesa , ri tea u ima ra tandula masia o fhambanaho a ikonomi - vhuṋe , zwikili na ndango . 
thero na mulaedza
( d ) Kha Zwikili zwa Vhutshilo , Nḓivho ya Mutheo ( Beginning Knowledge ) yo avhelwa awara 1 kha Gireidi ya Ṱ - 2 na awara dza 2 sa zwe zwa sumbedziswa nga awara kha zwitange ( buraketse ) kha Gireidi ya 3 .
Naho hu na vhuthihi , dimokirasi na muvhuso wo fanelaho zwe ra zwi tsireledza , ri kha ḓi tea u ṱanganya zwiṱangadzime na vhupo ho tsireledzeaho hu wanalaho kha lushaka , vhuimo , mbeu , vhurereli , na zwigwada zwa mirafho . 
Muvhuso u ḓo dovha wa vha u tshi khou lingedza Mulayo muswa une wa ḓo imela Mulayo washu wa zwino wa Vhurangaphanḓa ha Sialala , u itela u vhambela na tshanduko dzi re kha Vhuimo ha Lushaka . 
Afrika Tshipembe nga huhulu ḽi fana na UK na USA kha fhungo iḽi . 
Vha eletshedzwa uri vha ambe na MP phanḓa ha u swikisa phethishini yavho sa vhu nga a tshi nga vha thusa nga ha tshivhumbeo na zwine zwa tea u vha ngomu ha phethishini .
Thandela dza zwa ikonomi dzo itelwa u bveledza pfarisano na u ṱuṱuwedza mveledziso ya zwa ikonomi yapo . 
Miṅwedzini ya zwinozwino ikonomi ya ḽifhasi yo vhuelwa nga nyito ya mbekanyamaitele yo konanywaho malugana na tshiwo tsha ikonomi . 
Nga tshivhalo tshavho tshisina vhukono , vho khwaṱhisedza zwauri nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhushai na u fhaṱa matshilo a khwine kha vhathu vhoṱhe .
Nga nnḓa ha bannga dza Britain , bannga dza Switzerland na dzone dzo ḓa he dza vha vhahadzimisi vha ndeme vha muvhuso wa khethululo nga tshenetshi tshifhinga . 
Muṱangano nga muhumbulo wo tendelana uri hu ṱoḓea maga nga u ṱavhanya ane a tea u dzhielwa nzhele hu u itela u tandulula masiandaitwa a u gonya ha mitengo ya zwiḽiwa nga maanḓa kha miṱa i shayaho , hu si na , fhedzi , u ṱoḓa u swikela zwiimo zwa shishi zwa tshifhinga nyana nga phindulo dza tshifhinga nyana . 
Kha Mogaramedi v S,87muhwelelwa o vha e ṅanga , a vhulaya khaladzi u itela u wana vhudzimu ( miraḓotshisadzi ) , ye a vh a a khou ṱoḓa uri a khunyeledze u thwasa vhuṅanga .
Arali zwo ralo , bvelani khagala , ṋetshedzani khoṋo iyi na dovhe ni tandulule fhungo iḽi lwa tshoṱhe . 
Mafhungo a re afho fhasi a amba nga zwe zwa bvelela tshiṱorini tsha Lindiwe .
U sika mafhungo hu tshi shumiswa mibvumo yo gudwaho .
Zwoṱhe zwine zwa ṱoḓa ndi vhupulani , u dzudzanya , u konanya , u langula na u tshimbidza vhuitwa ha thandela . 
Musaukanyo
Kha vha bvise MDI mulomoni wavho vha vale mulomo .
Ho vha hu na muthu getheni .
Ri dzhia China ' sa muvhuso wo imaho na u vha manḓalanga o imelelaho China ḽoṱhe ' .
Hezwi zwi sumbedza uri nungo nnzhi dzi nga namba dza dzheniswa kha u khwiṋisa na u londota zwileludzi zwi re hone , u fhirisa u sika ntswa . 
u fhungudzwa ha phimo ya mpfu dza vhana vha miṅwaha ya fhasi ha miṱanu u bva kha 41 ya 2012 u swika kha 23 kha vha 1 000 vho bebwaho .
Fhedziha , malugana na ṱhahelelo ine ya vha hone ya vhashumi vha mapholisa , tshivhalo tshihulwane dza mmbi zwa zwino tsho tholiwa u vha thusa . 
Arali ha vha na vhane vha hanedza u bvusuludzwa ha CC , Munwalisi wa
Mbekanyamushumo ya tsireledzo ya zwiḽiwa ndi ntswa nga zwitevhelaho : 
A zwi bveleli na zwenezwo .
4 ) Ndi zwifhio zwiṅwe zwine zw a khou bvelela kha tshitshavha ?
U khwiṋisa ndeme ya maimo u ya nga tshifhinga .
u vhiga tshifhinga tshoṱhe nga ha mvelaphanḓa nga tshifhinga tsha u pulana kha vhomakone vha CBP .
" Kha vha tsireledze vhana " A hu na tshiitisi tsha u tambudza
Ri tshi engedza , zwiimiswa zwa muvhuso zwa tshayambuelo zwi khou ya phanḓa u bindudza kha u bveledza muḓagasi , u funga , u kovha , habu dza vhuendedzi , u tshimbidza ndaka nga tshiporo na dziphaiphi . 
Ṅwalani risipi ya tshiḽiwa tshine na tshifunesa. Ṅwalani risipi sa mvetamveto .
Ḽiṅwe sia ndi u engedzedza milayo u itela u fhungudza khombo dzi no ḓiswa nga vhubindudzi ha masheleni a nnḓa na zwivhumbwa zwa tshayandaulo . 
Thundu dze dza bviswa dzi nga vha dzi sa tshimbilelani na mbuletshedzo na tshivhalo tsha thundu dze dza rekhodiwa u ya nga maṅwalo a ḓaho na thundu . 
Fhedzi a hu na tshe tsha kona u kaṱudza mutambo uyu .
Vhu nga vha na ṱhoho
Thikhedzo ine nḓowetshumo idzi yo dzi wana u bva kha muvhuso yo vhonala nga zwithu zwa tshiṱirathedzhi hu si zwa ikonomi . 
Musi ri khou khwaṱhisa zwidanga zwashu zwa ikonomi na u vula fhethu ha thengiselano yo vhofholowaho ri tea u na thundu dza u rengiselana . 
Khumbelo ya u vhiga dwadze o ahaho mushumoni kha T
Mbuyelo kana mbadelo dza VAT dzi khou tea u badelwa hu sina ndungiselo ya kubadelele yo itwaho - maḓuvha a u fhedzisa a u rumela mbuyelo o no fhira kana u sa vha hone ha thendelano i vhonolaho ya mbadelo dza muthelo u kolodwaho .
Kuitele uku kwa u kwama a ku kovhekanyi mikovhe siani ḽa u tshea mafhungo , nahone vhomakone a vho ngo vhoxwa uri vha pfe-vho mihumbulo ya tshitshavha .
Maṅwe masia a o ḓoweleaho u katelwa kha mivhigo ya manweledzo ndi : 
( 2 ) Ḽiṅwalo ḽo tendelwaho na u sainiwa nga Mulangavunḓu ḽi tea u anḓadzwa kha Gurannḓa ya lushaka ya Muvhuso nahone ḽi thoma u shuma u bva ḓuvha ḽa nyanḓadzo kana ḽo tiwaho nga Mulayotewa kana khwiniso .
Mveledzwa nga u angaredza ndi uri hu ḓo vha na u sikiwa ha mishumo arali mavundu na mashango a pulana na u langa nga nḓila ya tshiṱirathedzhi mushumo muhulwane khathihi na u fhirela phanḓa ha mushumo . 
Rekhodo dzoṱhe dzi sika vhuṱala ha odithi . 
U fhindula mbudziso dza tshibveledzwa na zwifanyiso
U bva mathomoni , zwi fanela u ambiwa uri hu na ṱhoḓea ya mathomo a mulayo wo khetheaho wa u langa mutambo u itela uri hu vhe na vhutsireledzi kha avho vho ḓaho . 
Vhushai vhu tea u vha swina ḽashu ḽa u tou thoma . 
Izwi zwi tshimbidza mashumele a u monithara a vhigaho na u ṱanganya akhaunthu ḓuvha na ḓuvha . 
u thoma u ita zwo bulwaho kha Mulayo wa Pfanelo dza Mavu a Tshitshavha wa 2004 u itela khwinifhadzo ya tshumiso kwayo ya ikonomi kha mavu a tshitshavha , na u engedza thuso ya zwa tsheledzo , mbeu na zwishumiswa kha vhalimi vhaṱuku na vho vhumbanaho .
Madzina a zwi vhaleaho , tsumbo , lebula , zwidina
Theo dza milayo dzoṱhe dzi tikedzaho dzo ṅwalwa ho humbulwa izwi .
Ri ima roṱhe afha ṅwaha muṅwe na muṅwe na u vhuelwa kha u kovhelana tshenzhelo dzashu . 
Zwi fhaṱa fulufhelo ḽa tshitshavha kha vhukoni ha Komiti ya Wadi ha u shuma mushumo wayo .
U vhalela nṱha hu tshi shumiswa mubulu wone , luvhilo lwone na voḽumu .
Kha nyimele iyi , mugudi u sedza kha ṱhalutshedzo yapo na ya dzhango , kana u nga elanya zwidodombedzwa na thero nyangaredzi na mihumbulo . 
Puḽane dza u oditha dza ṅwaha dzi rangiswa phanḓa nga sekithara na lushaka lwa muthelo . 
Izwi zwi nga ṱoḓa zwiko kha senthara dza tshumelo ya khasiṱama dza dzibannga u itela u ṋetshedza zwidodombedzwa zwa akhaunthu ya mutshudeni . 
Vha nga si kavhiwe nga HIV nga tshifhinga tsha mishumo ya zwa pfunzo ine ya itea nga vhupo ha u guda . 
Mulayotibe u sedza kha u khwaṱhisa maga a vhulavhelesi na vhuṱhaṱhuvhi kha tshumelo dza vhaaluwa nga u vhea maga a shumaho zwavhuḓi a u lwisa zwa u sa tevhela mulayo , zwine zwa katela u fha ndaṱiso .
Kha vha vhe na vhuṱanzi uri mafhungo a muthelo wavho a ngonani musi vha saathu u ita khumbelo ya ndaela ya muthelo .
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wo rwela ṱari mbekanyamushumo ya u ela vhukoni ha ṱhoho dza zwikolo na vhafarisi vha ṱhoho dza zwikolo .
Thagethe dza muvhuso dza nyavhelo ya tshikolo dzo ṋetshedzwa . 
Bugu iyi yo bveledzwa sa nyendedzi ya :
Afho fhasi ndi u balanganya u ya nga khethekanyo ya mushumo , murafho na mbeu kha tshiṱafu tsho tiwaho nga tshifhinga tsha tsedzuluso ya ṅwaha wa muvhalelano . 
SALT na dziṅwe theḽesikoupo dza SAAO dzo ṋetshedza iṅwe ya data ya u tou thoma ya zwine zwa khou shanduwa u vha tshiṅwe tsha zwiitei zwe zwa vhuya zwa gudeswa kha astrophysics .
- yo imela vhuhali ha maswole manzhi a vhathu vhatswu na vhaofisiri vhavho vha makhuwa vhe vha mbwandamela vha nwela khothe na tshikepe tsha SS Mendi .
Phakhedzhi iṅwe na iṅwe i do bula nga nnḓa ḓiresi ya mutholi na zwidodombedzwa zwa vhufaedzi zwo bulwaho kha data ya thandela , khathihi na dzina ḽa rathandelana ḓiresi ya vhukwamani . 
Fhungo iḽi afha ndi phambano i vhambedzwaho kha mbadelo dza tshiendedzi tsha u endedza tshivhambadzwa u ya kha ḽimaga ḽa u bveledza na u endedza zwi bveledzwa zwo bveledzwaho u ya ha makete , zwine zwa kwama , nga maanḓa , vhabveledzisi . 
Muthatha wa thundu na tshumelo hune mitengo ya langulwa hu katelwa fhethu hu nga ho sa zwa dzinnḓu , fulufulu na nungo , ndondolo ya dzilafho , vhudavhidzani , pfunzo na vhuendi . 
Vho vha tshipiḓa tsha vhurangaphanḓa ha ṱhanganelo ya African National Congress ( ANC ) he vha kumedzela vhutshilo havho hoṱhe kha u lwela mbofholowo na demokirasi Afrika Tshipembe . 
Hezwi ndi u tendela zwiimiswa zwoṱhe zwa u vhiga tshikhala tsha u thoma u vhiga u shela mulenzhe kha BEE hu tshi khou shumiswa Khoudu u bva kha u tshifhinga tsha u thoma u vhiga zwine zwa ḓo thoma nga u tevhekana na u bviswa ha Khoudu . 
Kha vha ambedzane nga ha tshaka dza mafhungo dzi re dza ndeme kha ḽiga ḽa ndugiselo .
THASIKI 1 Kha vha ambedzane nga ha mihumbulo ya mishumo ya Komiti ya Wadi ine ya nga dzhena kha Ḽiga ḽa u Thoma ḽa maitele a u pulana na u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwo dzheniswa kha maitele aya .
U vha na mutevhe wa sedzulusa rekhodo u sumbedzaho mbudziso dzo tandululwaho na dzo salaho dzo ralo zwi ḓo thusa komiti ya wadi na mukhantseḽara u ḓivha mafhungo ane a tea u shumiwa na o no tandululwaho .
Yunithi dza vhubindudzi dzi shumaho kha zwa kushumele kwa masheleni na kwa kiḽinikhala kwa tshumelo u nga masia na zwisumbi zwi sumbedzaho ḽeveḽe dzo fhambanaho dza ndondolo . 
Tshi no mangadza kha zwoṱhe ndi uri Muhasho wo tsinya iṱo madzuloni a u dzhia vhuḓifhinduleli . 
U ṅwala kuvhetshele kwa u khwaṱhisedza , tshayedzo , u konadzea ha zwithu na zwithithisi zwo topolwaho .
Khethekanyo yo dzhenelela kha mafulo a vundu o sedzaho kha nyambedzano dza zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi tsha dzangano na u ṋea mutsindo kha tshiṱatamennde tsha mushumo wa Tshikwama wa u ṋetshedza tshumelo yo dzudzanyeaho zwavhuḓi nahone i swikeleleaho kha vhashelamulenzhe vhoṱhe . 
U kovhana mihumbulo na tshenzhemo na u sumbedza u pfesesa zwiteṅwa
Musi a tshi tou dzhena nga gethe u fanela u khonela kha tsha monde .
o U bveledza thandelaṱhaḓuli dza IDP kha thandela dza CBP dzo ḓowelwaho ; kana
I rangwa phanḓa nga Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni . 
Khoro ya Vhusimamilayo yo ṱangana kha tshifhaṱo tsha Slave Lodge .
( 2 ) Tshelede i nga bviswa kha Tshikwana tsha Mbuelo tsha Vunḓu fhedzi -
Ṅwaha wa 2 - U isa CBP wadini dzo salaho ;
Ndi zwishumiswa zwi re na mushumo wa u linga kupfesesele kwavho . 
U shumisa maipfi o teaho
Na uri vho humbudza uri kha lushaka lwa zwitshilaho luṅwe na luṅwe lu ḓivheaho , hu na tshaka dziṅwe nṋa dzi sa ḓivhei . 
Khumbelo dzo ṋewa zwikoro na vhonkhetheni vho themendelwa sa Vhathusedzi vha Mulingo kha vhupo ha u maka vhuṅwe na vhuṅwe . 
Zwiputelo izwo zwi ḓo katela u pfukisela ha thekhinoḽodzhi hu hulwane , u itela uri nḓowetshumo yashu i vhuelwe na uri nḓowetshumo ya vhupileli i kone u tshila na u titima , sa zwine Minisiṱa vha tama zwi tshi ralo . 
Heyi figa I dovha ya sumbedza ndila ine Muhasho wa do avhelisa zwone madi .
Dzikhaedu : Vundu ḽa Gauteng ḽo ḓala nga vhupo ha ḓoroboni na uri ḽi khou ṱangana na khaedu khulwane dza u tsireledza khonadzeo khulwane ya mavu a vhulimi u bva kha mvelelo dza nyaluwo i songo kalwaho ya dzinnḓu na mveledziso ya makwevho vhuponi ha ḓoroboni . 
U shuma zwavhuḓi ha vharangaphanḓa vha ḓitikaho fhedzi nga maanḓa a vhuimo ho ṱukufhala . 
Ndi lini hune mundende wavho wa khathiwa ?
Khumbelo ya mundende wa vhalala
MaAfurika Tshipembe zwazwino vha khou tshila lwa tshifhinga tshilapfu .
Kha vha vhone uri tshigwada itsho tshi ita zwi tevhelaho :
U ḓivhadza vhagudi kha :
( a ) hu tshi itelwa vhathu kana dzangalelo ḽa vhathu ; na
Phemithi ya tshiendisi ya tshifhinga nyana i shuma lwa maḓuvha a 21 kha tshiendisi tsho ṅwaliswaho , tshi re na ḽaisentse na tsho lugela u tshimbila badani .
Ro vhona u kovhelana hashu ha vhuthu hu si na u sedza muvhala , lushaka kana vhurereli . 
U sumbedza u vhala ha mugudi e eṱhe ( u vhala ho ṱanḓavhuwaho u itela u ḓiphina , mafhungo na u guda )
Ri ḓo thetshelesa ṱhanzi na u dzhiela nṱha mabula muhumbulo vho na u thetshelesa ṱhanzi arali zwo fanela nga Musumbuluwo . 
Vhupo ha vhulanguli na tsumbedzo ya dzibada zwi thivhela ndangulo yo teaho ya vhuendi . 
Mbetshelwa dzi farelwa mveledzazwiwo dza muanzo dza ndeme na Mbetshelwa dza Mveledzazwiwo dza Muanzo dzi lavheleswa kotara iṅwe na iṅwe . 
Ndifho dzo sedzuluswaho sa zwe zwa sumbedziswa nga DBE dzo shumiswa kha ḽiṅwalo . 
1 . Vhubvo ha vhuloi Europe na Afrika a ) Siangane kha ngudo nga ha vhuloi : u lavheleswa kha zwa ndeme b ) Vhubvo ha vhuloi : kuhumbulele na kupfesesele i ) Vhuloi ha vhathu vha Europe
Kha mafhungo haya a mabakete , ro ḓivhadza uri kha heḽi vundu a huna muthu ane a ḓo shumisa bakethe . 
Kushumele kwa Khoro ku elwa nga u vhambedzwa na masia a kushumele kwa ndeme ko vhewaho nga u angaredza sa zwe zwa ṱalutshedzwa nga masia a kushumele kwa ndeme ko vhewaho kwa Lushaka . 
Senthara iyo i na zwishumiswa zwinzhi zwa vhufa zwi sumbedzaho vhutshilo na zwifhinga zwa Tata Nelson Rolihlahla Mandela .
Khothesheni dza theḽegirafu , luṱingo , fekisi , imeiḽi na dzo lengaho a dzi nga ṱanganedzwi . 
Dziṅwe ndozwo dzoṱhe dzi a vhonala musi themendelo yo no ṋekedzwa u itela u dzhielwa nṱha . 
Muṱoḓisisi u ṱoḓa u ṱalutshedza kana u ṱanḓavhudza mawanwa a maitele mathihi a tshi vhambedzwa na maṅwe . 
Ri khou u ya u rwela ṱari fulo ḽihulwane ḽa u fhaṱa themamveledziso kha shango ḽoṱhe .
Tshipiḓa tsha u ola u itela u nyamisa vhuendi kha fhethu , khathihi na u gidimesa . 
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
Tshivhumbeo tsha dzimbalombalo tsho khwiniswa u itela u angaredza thandela dza u fhungudza vhushai kha madzingu . 
NAPHISA i sedza kha u ṋetshedza tshumelo dzo ṱanganelaho dza vhulavhelesi na vhuṱhaṱhuvhi , ṱhoḓisiso , u ṱola mafuvhalo , malwadze a khou langiwaho na vhuphalali ho livhiswaho kha thaidzo khulwane dza mutakalo wa tshitshavha dzine dzi khou kwama vhathu vha Afrika Tshipembe .
Kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani tshifhinga itshi tshi tshi ḓo takadza u tshi tshenzhela ngei vhugalatenga . 
Khombo ndi ya uri ṱhoḓea dza kushumele dzi nga ṱoḓa hu tshi vha na tsudzuluso kha u dzhiela nzhele tswikelelo dza ndivho nkene , nga maanḓa malugana na vhurangeli ha u pfumbudza . 
U aluswa ha ndivho iyi hu nga swikelwa nga u sika mishumo miswa ya vhaswa . 
ndi nnyi a re na vhuḓifhinduleli ha u langula mishumo
Ipfi ndi ḽi pfalaho zwavhuḓi
U tshipiwa nga pholisa
Mushumoitwa wa IDP wa vhuṱumani wa vhufumithihi ndi wa u phakheidzha na u davhidzela dziwadi mafhungomatsivhudzi a no kwama thandela idzo dzine dza ḓo dzheniswa kha IDP na dzine dza sa ḓo dzheniswa .
( 3 ) Muphuresidennde -
Vhabebi vhoṱhe , vhaunḓi na tshitshavha vha khou ṱuṱuwedzwa u tikedza vhagudi musi vha tshi khou ḓilugisela milingo yavho .
Ahuna thendelo dza mulomo dzine dza ḓo ṋewa kha khumbelo . 
Nga nḓowelo tshisiku tsha tsinisa tshi shumiswa kha zwenezwi . 
Tshifhinga tsho teaho u rathela kha hoyu muṅwalo tshi ḓo bva kha vhukoni ha vhagudi na phoḽisi ya tshikolo .
Vhadzuli vha tea u wana mafhungo o fhelelaho ane a vha one nga tshumelo dzavho . 
Musi tsumbo dza Gireidi na thero dzo dzudzanyiwa nga mutavha wo katelaho zwidodombedzwa zwoṱhe , mudededzi ha tei u ṋea vhagudi mutavha woṱhe wa mbudziso uri vha fhindule nga tshifhinga tshithihi .
Tshikalo zwi amba khaṱhulo ya nga ha vhushaka vhune ha nga sa saizi , tshikhala na vhulapfu . 
U dzhenisa zwirothodzi zwiswa ICU na khemisini . 
Ndi a vha livhuwa u ḓidina havho uri vha ḓe vha vhe na riṋe nahone ndi a fulufhela uri a ri nga vha shonisi .
Dziṱhoḓea dzi nga aseswa nga nḓila dzo fhambanaho .
Vharema vho shumiswa nga nḓila i sa elani na phesenthe dza vhuimeleli kha tshitshavha . 
U bvisa thishu nga fhasi ha lulimi nga fhasi ha anasitethiki nyangaredzi kha vhaunḓiwa vha re fhasi ha miṅwaha ya 8 , ho sedzwa mbekanyamushumo ya ndondolo ya mutakalo i langwaho
Kha ṅwaha wa 2016 murafho wa makhaḽadi vha linganaho 3,5% vho vha vha tshi khou guda .
Zwitshavha zwa hashu zwi angaredza tshaka dzo fhambanaho dza vhathu vhane vha vha na maitele a mikhwa yo fhambanaho , kutshilele , vhureleli , dzinyambo , vhudzekani , zwitaila zwa kuambarele na mbonalelo ya mivhili .
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshothe Vhamu
Thaidzo ine vhaguradzhuweiti vha HET vha khou ṱangana nayo malugana na u tholwa na tshenzhemo dza mushumo a si u sa tholiwa fhedzi ndi u shaea ha mishumo na khethululo u ya nga zwikundisi zwa u tshintsha mishumo - zwivhumbi zwine zwo no ḓi ambiwa ngazwo . 
tshi ṱoḓa ṱhogomelolo yo fhelelaho
U lwisa u vha na vhagudisi vha re na mutakalo wavhudi nahone vha diphinaho nga u fushea mushumoni wavho .
Mishumo ya wadi ?
Ho vha na mushumo kha mutshutshisi wa uri a hanedze beiḽi kha hedzi nyimele dze mufumakadzi a tshipiwa na u huvhadzwa lu shushaho . 
kavhiwa u fana na zwishumiswa zwa u bebisa
Tshi tevhelaho tshi funwaho ndi miṅwaha miṱanu .
Madzina a Vhupo ndi madzina a zwivhumbeo zwa shango zwa mupo kana zwo itwaho nga muthu zwi dzuleaho .
Zwi tevhelaho ndi zwidodombedzwa zwa maḓuvha o salaho , fhethu na zwifhinga musi ofisi thendeleki itshi ḓo dalela zwitshavha zwo fhambanaho u mona na vunḓu :
Nyolo i re afho fhasi sumbedza vhukwamani ha vhukuma kha zwiimiswa zwa ndeme zwa modele . 
Nomboro dza luṱingo lwa vha zwidzimamulilo ndi ifhio ?
U tevhelela mafhungo kha mihasho ya sekhitha siani ḽa mafhungo a zwa thekiniki a re kha pulane dza wadi hune ha ṱoḓea u bvisela zwithu khagala .
Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavundu Vho Amos Masondo ,
Tshati ya aḽifabethe ya Tshivenḓa .
exportation of GMOs u bva Afrika Tshipembe
Nga nṱhani ha , mabvumbele a nyaluwo ya ikonomi ya shango na ya ḽifhasi ḽoṱhe ho dzula hu ṱungufhala . 
Nyendedzi ya muraḓo
Nga Lambamai 2013 , zwiimiswa zwa mabindu , muvhuso , mushumo , madzangano a vhadzulapo na a sa shumeli malamba vho saina Thendelano ya Mishumo ya Vhaswa u itela u manḓafhadza vhaswa na u vha dzhenisa mishumoni .
Maga mahulwane a mbekanyamaitele a u alusa thengiselano na zwi vhulungwaho : Hezwi zwi katela , tsha u ranga , u alusa vhukoni ha vhubveledzi na u kona u ṱaṱisana . 
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha u ḓi ṅwalisa .
Ṱhalutshedzo ya zwileludzi zwa kufarele kwa malaṱwa ho pulaniwaho ; 
Ṱhogomelo ya tshifhinga tshoṱhe yo itwa kha mavhone mahulwane a re nṱha . 
Gogo ḽi re na nḓivho a ḽi nga ḓo dinalea nga maanḓa kana u vhilahela . 
Ri tea uri ri lavhelesese minwe ya mishumo ine ya wanala kha Vhupo ha Ndangulo ya Madi , hune ha vha na thodea ya shishi uri zwithu izwo zwi khou tea u itwa na zwenezwo , sa kha vhupo vhune ha sa vhe na madi manzhi na vhune madi a hone a vha o tshikafhadzwa
U thoma u shumisa tshanduko dza tshiimiswa dzi katelaho zwa milayo , ndangulo na pulane dza tshiimiswa dzo dzudzanyelwaho u thivhela u bvelela hafhu ha zwiito zwa u kandekanya pfanelo dza vhuthu . 
-- Pharagirafu ya ṱhaluso : nṱha , fhasi , nga thungo , tsini , devhula / vhubvaḓuvha / tshipembe / vhukovhela , saizi , muvhala , tshivhumbeo , ndivho , vhulapfu , vhaphara , tshileme , luvhilo , zwi tou nga , zwi fana na .
Nga tshifhinga tsha vhukati , milandu i ḓo tea u fhungudzwa nga zwiṱuku . 
Vhunzhi ha khovhe ntswa dzo fa musi wa khombo iyi , nahone nyimele dza khovhe dzi faho u bva kha mulimo uyu a dzo ngo ḓala . 
Ngauralo , hu tea u vha na tshumisano vhukati ha sia ḽiṅwe ḽa tshiṱaraṱa na ḽiḽa ḽiṅwe , hu na thavhithavhi ya vhaendangaṋayo vha no khou pfuka , zwino tshikeiḽi tsha tshiṱaraṱa tshi tea u sa kalula . 
u dzia maga u vhona uri muthu muṅwe na muṅwe ane a vha nga fhasi ha ndango yawe u khou tevhedzela ṱhoḓea dza Mulayo
U engedza kha izwo , vhafarakani vho redzhisiṱariwaho vha ḓo vha mushumo wa u pfesesana wa u tikedzana nga tshifhinga tsha u vha hone ha vhushaka ; pfanelo ya u vhila tshinyalelo arali ha vha na lufu lwa mufarakani ; na pfanelo ya vhuḽaifa hu si na u amba . 
( 10 ) I nga shuma mishumo sa zwe ya rumiswa zwone nga masipala .
Ambani ngauri vhana vhahulwane na vhaaluwa vha fhambana hani na vhoiwe .
Mavhone a nga dovha a shumiswa u endedza vhathu u mona na nḓila dzo tsireledzeaho . 
Lavhelesani zwifanyiso ni anetshele khonani yaṋu tshiṱori tshi re khazwo tshi tshi tevhekana nga ngona .
Zwiteṅwa zwavho na madzangalelo zwo bva kha vhupo , mveledzo na vhushai , vhulamukanyi ha matshilisano na maṅwe mabembela a tshiteṅwa tshithihi na a zwiteṅwa zwo vhalaho . 
U ṱanganedzea na u bvelela ha thandela iṅwe na iṅwe zwo ḓitika nga thusedzo ya vhathu vhane vha ḓo vhuelwa nga thandela yeneyo .
U amba na Muhasho wa Pfunzo uri u dubekanye u ḓiswa ha maḓi na sanithesheni tshikoloni tsha phuraimari
Ndi ngoho ri a kona u amba nga maanḓa nga ha vhuhulwane na vhugala vhune vhumatshelo ha ḓo vha hone nga murahu ha 2010 ha u fhaṱa vhupo nga u angaredza na nga maanḓa phurofesheni ya inzhiniara . 
Nzudzanyo idzi dzo sumbedzwa kha Gaidi ya Vhatshimbidzi .
Vha tea u wana thendelo ya u vha na FPE u itela uri vha kone u ita bindu ḽa vhubveledzi ha zwibveledzwa zwa khovhe .
Tshiimo tshine tshiṱitshi tsha u linga tsha ḓo shuma khatsho ( tshiṱitshi tsha Tshiimo tsha A tsho tendelwa u ṱola na u linga mimoḓoro ya lushaka luṅwe na luṅwe nga nnḓa ha bisi , zwibisana kana mimoḓoro ine ya fhira 3500kg ) ; na
Mathomele
Pulane ya u rembulusa Bindu : u pulanela u gonyisa purofiti i no bva kha thundu na tshumelo zwa tshifhinga tshigede .
4.6 Vho Thathakahle Jordan-Dyani sa Muthusa Mulanguli Muhulwane : Vhushak ha Nnda na Mbambadzo ha ICT na Muhasho wa Vhudavhidzani na Tshumelo dza zwa Poswo .
Ro ṱoḓa u mveledziso iyi yo livhanaho nga u ombedzela uri khothe dzo raliho dzi tea u vha fhasi ha vhuḓifari hone ha poḽotiki na u ḓi dzivhisa kha u ḓidzhenisa kha zwiito zwa khakhathi . 
d ) Mveledziso ya Nyanḓadzamafhungo na Mulayo wa Zhendedzi ḽa Phambano ( MDDA ) , wa 2002 ( Mulayo wa vhu 14 wa 2002 ) .
U sumbedza u pfesesa zwiga zwa u vhala musi a tshi khou vhalela nṱha .
Arali sambula dzi tshi nga kundelwa u tevhedza milayo , mbadelo dza SABS dza u ita ndingo dzi ḓo bva kha akhaunthu ya rakhonṱhiraka . 
Miṱangano ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya malwadze na dzimpfu , naho zwo ralo , a yo ngo swikelela tshivhalo tsho tiwaho . 
1.5. U rwelwa ṱari ha Senthara ya Fulufulu yo Ṱanganelanaho ya Ngwaabe nga ḽa 4 Lara 2016 nga Muhasho wa Fulufulu , u tshi shumisana na vhafarakani vha maano ndi tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya u thoma Senthara dza Fulufulu dzo Ṱanganelanaho vhuponi hu shayiwaho .
Luvhilo : u tshimbila nga u ṱavhanya , u tshimbila nga u ṱavhanyesa , u gidima nga u ṱavhanya nga kha mutalo wo tou tswititi , mutalo wo kombamaho na wa zikizaka
Fhethu ho raloho , kuitele ku no tshimbidza u phaḓaladzwa ha mimineraḽa na u bveledzwa ha zwithu zwa oganiki hune ha fhedza ho fhungudzwa , hu tea u khethekanyiwa . 
Mitshini na zwishumiswa
Mvula kha bulasi ya miroho na vhukhine ha mavu zwi ita uri vhunzhi ha tshiṱiriki tshi vhe tsho lugela mveledziso ya vhulimi . 
Vho Ndau vho vha vhe na nḓala nga maanḓa .
Zwi tea u dzhielwa nzhele uri phambano ya ndaela dza mbekanyamaitele ( sa tsumbo ndaela dza tshanduko na mbekanyamaitele nga u Avhelwa Masheleni ) dzi kombetshedza muhasho u dzudzanya kuitele kwa vhulanguli hawo na mekhenizimu ya u tevhedza na tsumbo dza khou bvelela . 
U shumisa nḓila dza u ḓikhakhulula musi a tshi vhala , tsumbo , u vhalulula ; u ḓiḓowedza kubulele kwa ipfi a sa athu ḽi vhalela nṱha .
U vha na vhuṱanzi uri muthu muṅwe na muṅwe kha mudzedze wa nḓisedzo dza vhudzulo u a pfesesa zwe zwa lavhelelwa khae na uri zwe zwa lavhelelwa zwi a ṱhonifhiwa . 
Kha madzhisiṱiraṱa wa dzingu kana Muvhuso ahuna na ndingedzo na nthihi dzo itwaho musi wa tsengo u ḓivhadza muhwelelwa nga mafhungo aya . 
4 . Komiti Ndauli / Komiti Ndauli ya Minidzhere dza Meyara
Moduḽu wa u thoma : Mulayo na Mbekanyamaitele ya Dzinnḓu
Muhasho wo shumisana na mimasipala u bveledza mbekanyamaitele na tsumbanḓila kha u pulana mveledziso ya ṱhanganelo , u ḓisa tshivhalo tsha dzithandela thangeli u buḓa na shango . 
Mbadelo dzi no ḓuresa dzi no kwama dzangano dza u tshimbidza thundu na tshumelo , zwi tshi itelwa zwa tshiṱangani kana zwa nnḓa , ndi mbadelo dza vhashumi . 
Tshi no dina , ndingedzo dza u rangisa phanḓa vhuendedzi ha nnyi na nnyi kha tshikhala tshilapfu tsha netiweke ya dzibada a dzi khou shuma nga mulandu wa uri zwikhala zwine zwa tea u shumiwa zwo lapfesa . 
Zwi ṋetshedza mbuno dzi pfalaho na thikhedzo yavhuḓi kha zwitatamennde zwo itwaho . 
Ndi zwa vhukuma , tshipiḓa tsha ndeme tsha u bveledza adzhenda yavhuḓi ndi u kona u i tevhedza nga tshifhinga tsha muṱangano !
U ya nga kuvhonele kwavho , vhunzhi ho raliho vhu nga shumiswa u nga vhanga dwadze naa ? 
Mbekanyamaitele i ṋetshedza mutheo wa u wana zwigwada mulandu kha masiandoitwa mavhi na tshinyalelo ya Esidi kana u tshikafhadza huṅwe na / kana maṅwe masiandoitwa mavhi ane a nga aneo .
Tshumelo dza Poso dza phuraivethe
Muvhuso wa Afrika Tshipembe wo ṱanganedza ṱhoḓea ya u lugisela na u fhungudza khovhakhombo ya tshinyalelo nahone wo ita mbetshelwa ya maga aneo nga kha madavhi mararu a muvhuso a tshi khou shumisana na sekhithara ya phuraivethe na tshitshavha tsha vhadzulapo . 
Buloko dza mabunga phakhani dzi tea u vhonala zwavhuḓi u bva matungo oṱhe , dzo olwa sa mbonalo ine ya kunga , i londotwaho nahone dzi tea u vha tsini na vhupo vhu re na thavhithavhi ya tshikhala tsho vuleaho . 
Zwiṅwe zwa zwithu zwine zwa ḓo itwa ndi zwi tevhelaho : u engedza mbekanyamushumo ya mishumo ya tshitshavha , ndambedzo dza mishumo u nitela tsiko ya mishumo , u khwinisa u ṱoḓwa ha mishumo , u khwinisa pfunzo na vhugudisi , u khwinisa tshumelo na thundu zwitshavhani zwi shayaho , u thusa miṱa i shayaho , na u vhona uri zwivhumbiwa zwi thusaho vhafumakadzi na dziṅwe sekhithara zwi shuma nga ngona .
Ho sedzwa Tsumbamutengo ya Mushonga ( MPL ) , Milayo ya Tshikimu na u thivhelwa ha fomuḽari .
Ezwi zwi tea u itea ngauri Afrika Tshipembe ndi ḽashu roṱhe . 
ndeme ya tshaka dza khovhe dzine dza khou vhambadzelwa nnḓa
" U vhalela nṱha " nga mugudisi
Vhathu vha tamaho u shuma sa vhorasaintsi vha mupo vha tea u ḓi ṅwalisa na Khoro ya Afrika Tshipembe ya Phurofesheni dza Saintsi dza Mupo ) .
Tshifhinga tsha kushumele Phando u swika Fulwana
- Zwiga zwa u ṱalutshedza tshiimo tsha mutsho kha tshati ya matshele
Thendelano i tea uvha phanḓa ha musi hu tshi thoma tsheo uri vhathu vhoṱhe vha ḓivhe maitele .
Tsumbo : vhagudi vha nga vhala athikili dzi ambaho nga mihumbulo yo fhambanaho nga ha ' pfunzo ya mahala ' nahone vha nga ita dibeithi nga ha yeneyo pfunzo .
Sa zwine nda pfesesa zwone zwino , kupfesesele kune vhuṱanzi u vhu ho ḓi sendeka ngakwo , hu na zwithu zwo fhambanaho zwino khou itwa u vhona uri thaidzo idzi ndi dza mifuda de na uri dzo angalala u swika gai kha Tshumelo ya Tshitshavha na ndangulo ya shango ḽashu . 
( a ) vhidza muthu ufhio na ufhio u ḓḓa phanḓḓa hawo , u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a ḓḓiana na u bvisa ḽiṅwalo ;
Hezwi zwi ndi tshipiḓa tsha nyendedzi dza khwine na dzi re na nḓivho ya dizaini khwinesa ya mushululo muswa . 
2 / 4 U ṱalutshedza fureme dza zwiko/ zwiṱirathedzhi zwa gwama
Hune vhorakhonṱhiraka vha phuraivethe vha shumiswa , ho vha hu khou shumiswa bege dzo khwaṱhaho dza khoudu yone ya muvhala , fhedzi kanzhi , ho shumiswa bege zwazwo dzi vhonadzaho . 
Vhagudi vha shumisa nḓivho yavho ya girama u pfesesa u vhumbwa ha mafhungo na u nzudzanyo dza zwibveledzwa .
Nḓila ya u thoma nahone ya ndemesa ine vhafumakadzi vha nga dzhenela ngayo kha Phalamennde ndi tshifhinga tsha khetho .
Muhasho wa Zwa Maḓi na Maḓaka ndi mutholi a ṋeaho zwikhala zwi linganaho , a tevhedzaho mbekanyamaitele ya u dzhiela nzhele vhe vha vha vho kandeledzwa . 
* Ṱhanziela ya u bviswa ha zwa nga ngomu
Kha vha faedze phambano khulwane vhukati ha tshaka dza kushumele kwo sedzaho kha masia a masheleni , mbambadzo , vhubveledzi na tshumelo . 
Vhufaragwama u ḓivhadzwa nga migaganyo wa nyelelo ya kheshe na khumbulelo dza u vha hone ha kheshe u ṋetshedza masheleni nga ṅwaha nga ṅwaha nga u dzhena kha Shedulu dza Phungudzo kha ḽevele ya u vouta na mbekanyamushumo . 
Vhukalandeme ha ndaka vhu nga shuma lwa miṅwaha ya muvhalelano miṱanu . 
Tsheo i sumbedza na u ombedzela tshiṱori tsho bvelelaho na mushumo wa ndeme wa saintsi na thekhinoḽodzhi kha mveledziso na ṱhanganelo ya Afrika . 
Vhadededzi , vhabebi , vhagudi na tshitshavha tshoṱhe vha tea u khuruṱana vha tikedze pfunzo ya ṅwana muṅwe na muṅwe , ngauri kha ṅwana muṅwe na muṅwe hu na thaḽente ine ya tea u tumbulwa nahone vhukati ha vhana avha hu na vharangaphanḓa vhomakone vha matshelo . 
Ri tama u humbela pfarelo kha u khukhulisa he ha itwa . 
U humbulela na u pendela
Fhedzi , tshilengo kha u ḓisa masheleni , mbilo dza mavu na fhethu ha mveledziso na u lenga u litshedza mavu a muvhuso a ṋewa tshitshavha tshapo zwa lengisa vhukuma tshumiso ya thandela iyi .
U rengiswa ha thikhithi nga vhathu vha songo wanaho thendelo ya mulayo zwi fanela thivhelwa na u ita uri zwi vhe vhutshinyi , vhukati ha zwiṅwe , mbetshelwa i fanela u itwa ya u dzhiulula lwa mulayo thikhithi ine ya nga yo rengiwa nga maitele aneo . 
Thesite dzashu dzo fhambanaho , nga maanḓa dza vundu dzine dza ṅwalwa nga zwikolo zwoṱhe , dzo ri ṋea mafhungo avhuḓi a ṱhaṱhuvho . 
Vho ḓisendeka nga mbadelo dza vhadzulapo na nda?iso dza khothe dza mirafho sa izwi vho vha vho tea u dzula vha tshi khou shuma .
Vhuendelamashango vhu na khonadzeo khulwane ya u dzhenelela kha ikonomi yapo ya masipala . 
Masheleni aya a ḓo badelwa khathi na masheleni a vho a mundende wa matshilisano .
Ro vhudziswa nga ha vhushaka ha dzikhamphani na Muvhuso , Ndi a fhulufhela uri ho vha , ho no vha khagala vhukuma u bva kha ḽikumedzwa ḽashu , uri vhushaka hashu ho vha ha vhuswina na tsemano na Muvhuso . 
Ubva nga 2004 , ho vha ho sedzeswa kha u khwaṱhisedza demokirasi na u khwinifhadza maitele a muvhuso .
Mushumo wa vhashumeli vha lushaka u fanela u dzhia muṅwe muelo na uri vhoṱhe vha tea u ana u shumela vhathu nga tshirunzi , ṱhonifho na vhudugambilu . 
Nzudzanyo dza nyavhelo ya mushumo wa mudededzi , u thusa minidzhere wa khamphasi nga u dzudzanya tsumbatshifhinga , u lugisela na u ṋekedza ḽekitsha kha matshudeni u ya nga ha nzudzanyo ya mushumo , u langa rekhodo dzhenelela kiḽasini ha iwe muṋe , ndingo , thesite , maraga dza ṅwaha na miṅwe mishumo yoṱhe i elanaho . 
Arali muvhigi wa mulandu a dalela tshiṱitshi tsha mapholisa tsha tsini u vhiga mulandu , u tea u thusiwa nga muofisiri wa tshipholisa Sentharani ya Tshumelo ya Tshitshavha .
Vhubveledzi kha kuitele kwa muvhuso na vhukwamani na vhadzulapo ndi iṅwe nyengedzedzo ya ndeme ine ya tea u dzhielwa nṱha kha vhurangeli ha khakhululo ya masheleni a muvhuso wapo . 
Nga yeneyo nḓila zwi ṱoḓa u lavhelesa kha u thivhela na u lafha malwadze mahulwane a phirela o kwamaho Western Cape . 
-- Ndaela kha dzi vhe khagala , dzone-dzone nahone dzi tevhekane nga nḓila i pfalaho
Kha vha humbule izwi sa thandela dza mveledziso ya ikonomi ya vhupo , vhugudisi ha vhalondoti ha vhalwadze miḓini .
Thikhedzo dza zwa vhulimivhufuwi
U dzhenela ha vhadzulapo kha kuitele kwa demokirasi
Vhudavhidzani ha khwiṋe vhukati ha masipala na vhadzulapo zwi ḓo thusa khoro u topola ṱhoḓea dza tshitshavha na u sedza arali dzi ikhou swikelelwa .
( ii ) U ṱuṱuwedza ndeme dza miṱa , vhabebi vha re na vhuḓi fhinduleli na u funza mikhwa zwi tshi elana na zwiimiswa zwo teaho zwa vhuvhusi ha sekithara ya matshilisano .
U itela u vhona uri vhupfiwa ha vhadzulapo ho rekhodiwa na u ṱanganyiswa , nga tshifhinga tshenetsho tsha musi hu na vhukwamani , ho mbo ḓi thomiwa sisiṱeme ya u vhona uri : 
( Mulayo wa u Dzhielwa Thundu )
Madzina sogisi mudau mugudisi cape town lambamai ntakadzeni nnḓu thuthuthu zwienda sam swondaha bisi durban lwanzhe phando polokwane
U sumbedzisa : zwine vha nga ita u vhona uri Batho Pele i khou shumiswa kha masipala wavho
U nanga mafhungo o teaho vhathetshelesi na ndivho ya lungano
U vhona uri hu na tsireledzo ya ndaka nga u vhona uri ndaka dzoṱhe dza Masipala dzi na ndindakhombo i fushaho . 
Ndo ṱanḓavhudza zwipiḓa zwoṱhe zwa vhuṱhogwa zwa puḽane dzashu dza 2010 , u ḓivhofha hashu roṱhe sa muvhuso u ya kha vhathu vha Afurika Tshipembe .
Nḓila ya khwinesa ya u pfesesa zwivhumbeo zwa khrisitala ndi nga u fhaṱa zwiedziswa zwa ene muṋe . 
Musi tsho no fhela , tshi ḓo vha tshiṱitshi tshihulwanesa tsha vhuṋa tsha fulufulu ya malasha nahone tshihulwanesa tshine tsha shumisa maḓi a rothodzwaho nga phaiphi a sa ḓimuwi kha ḽifhasi .
Khonani dza Lulu dzo vha dzi tshi vhona vhutshivha hawe sa nḓoweloḓe ?
U buletshedza na u vhambedza
A Vhu tou sedzesesa ha lu tevhela .
Zwa u ṱanganywa ha khwine ha zwisiwana na vhana vha songo tsireledzeaho na zwone zwi khou lavhelelwa nga mulandu wa mveledziso ya zwiimiswa zwa tshitshavha zwo sedzaho kha ndondolo na thikhedzo ya zwisiwana na vhana vha songo tsireledzeaho zwine zwa ḓo katela zwiteṅwa zwa mutakalo , pfushi na muhumbulo . 
U bveledza , u tendelana na u ṱola kushumele kwa mivhigo thwii , u sedza uri zwi tshimbilelana na zwipikwa zwo pulanwaho . 
Ngudo dzo wanalaho u bva kha vhuṅwe vhurumelwa ha u langa mulalo dzi khou ṱanganyiswa nga ngomu kha mbekanyamushumo dzashu dza vhugudisi kha ḽevele dzo fhambanaho . 
Tsha u fhedza , khethekanyo ya vhuraru i sumbedza mbuno ya uri , zwiko zwi fareaho na zwa masheleni ndi zwa ndeme arali hu tshi nga fhaṱwa zwikolo zwa ndeme ya nṱha , zwithu zwa ndeme ya nṱha , kufunzele na zwipiḓa zwa ndangulo a zwi tei litshedzelwa . 
Mufariwa o isa phanḓa a sumbedzisa uri o vha a tshi tama u pfukiselwa Senṱhirala Pretoria hune a ḓo vha tsini na vhaimeleli vhawe vha mulayo vhe vha vha vhe vhukati na u tshimbidza mafhungo a aphiḽi yavho . 
Nga u shumisa saithi iyi , vha dzhiwa vho vhala na u i pfesesa . 
Khomishini ya Pfanelo dza Mbuedzedzo ya Mavu i ḓo vha i tshi khou amba na vhoramafhungo u sumbedzisa zwine zwa ḓo tevhelwa u ya phanḓa nga murahu ha tsheo ya khothe .
Nga maanḓa u khwinisa themamveledziso nga murahu ha miṅwaha ya mahumi ya vhubindudzi ha tshiimo tsha fhasi zwi nga ṱoḓa mbadelo dza nṱha .
Hezwi zwi shandulela kha u vha zwipikwa zwe zwa vheiwa kha Muhanga wa Vhukati ha Ṅwaha wa u Shuma nga Maano , une wa vha pulane ya muvhuso ya miṅwaha miṱanu ya u thoma ya u shumisa pulane ya NDP 2030 , zwine zwi katela tshifhinga tsha 2014 u swika 2019 .
Fhungo tshayandadzwa
Nyimele dza demogirafi
Musi zwithu zwo dzula nga ngona , u anda ha mishumo na u aluwa ha zwa vhuḓimvumvusi zwi tea u tewa kha madungo enea a re na mushumo . 
1.12 . Vhalanguli vha vhuendi ha tshitshavha
Tsha vhuvhili , malugana na zwigwada zwine zwa ṱuṱuwedza aya maitele , ndo amba na tshigwada tsha bindu vhege yo fhiraho .
U vha vho dzudzanyea na u fanela
Musi ho sedzwa u mvumbo ya u konḓa ha tsenguluso dzi ṱoḓeaho u itela u tandulula vhunzhi ha thaidzo dzo vhewaho kha mutevhe fhasi ha zwibuḽoko zwa u fhaṱa , u avhelwa luthihi ha mugaganyagwama hu tea u itelwa u thola vhaeletshedzi vhane vha ḓo thoma maitele a u vusuludza . 
U fhindula mbudziso dzi re nṱha dzo livhanaho na pharagirafu ye ya vhaliwa , tsumbo : ndi vhona u nga . . . .
Musi tshinyalelo ya masheleni a muvhuso i tshi khou dzika , thikhedzo ya yo kha ḽeveḽe dza nṱha ya vhubindudzi ha themamveledziso i ḓi dzula dzi nṱha . 
Itani zwi no fana na zwa u thoma nga nnḓa hauri phomphom iyi a i ṱoḓi milenzhe .
Mitangano heyi I do ita uri vhothe vha kwameaho vha vhe na mafhungo manzhi nga ha Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi a Lushaka na nyimele ya madi ya tshifhinga tsha zwino na tshi daho kha Vhupo ha Ndangulo ya Madi , zwine nga Tshiisimane zwa pfi " Water Management Areas ( WMAs ) " .
Hovhu ndi vhumatshelo hune roṱhe ra tea u shuma ro sedza uri ri vhu swikelele . 
U tsela fhasi hune ha khou bvela phanḓa hu nga ḓi vha tsumbo ya uri nḓowetshumo i nga vha i tshi kha ḓi konḓelwa u ḓibvisa kha tshiwo itshi . 
Ḽino ḽiṅwalwa ndi ḽiṅwalwa ḽa siangane nahone ḽi tea u vhalwa khathihi na ḽiṅwalwa ḽa mutheo . 
Zwiṅwe hafhu , ofisi ya nga ha pfanelo dza ṅwana i ḓo tshimbidza u itwa ha ṱhoḓisiso yo sedzaho kha ṅwana . 
Sa i zwi mutengo wa u wana mafhungo a fhulufhedzeaho nga ha mimakete i sili u nga vha nṱhesa kha dzikhamphani dzine dza kha ḓivha ṱhukhu vhukuma u bva Tshipembe , dzi anzela u bindudza kha mashango a vhahura , hune vho thola nḓowelo iṅwe nga kha mbambadzo kana mbofhano ya zwa mvelele kana murafho . 
Ndangulo ya gwama
( 6 ) A hu na Muraḓo wa tshumelo ya tsireledzo ane a ḓo tevhedza ndaela ine ya si vhe mulayoni zwi tshi tou vha khagala .
Ri khou hanedzana na ndaela kha mvetamveto iyi . 
U alusa tshikwama tshi fushaho u bva kha sekithara dza nnyi na nnyi na dza phuraivethe - U itela u wana thikhedzo ya masheleni , tshiimiswa tshiswa tshi tea u kalwa , tshi na sisiṱeme ya " u lugela mushumo " na mashumele a pfadzaho , vhuṱanzi ha zwikolodo zwi wanaleaho murahu , na tshibveledzwa tshi ṱuṱuwedzaho . 
Rakhonṱhiraka Muhulwane u tea u thola Mulangi wa Tshumelo ya shishi a re na vhukoni ane a tea u bveledza maano a u lwa na tshiimo tsha shishi u itela tshiimo tsha shishi tshiṅwe na tshiṅwe tshine tsha nga bvelela kha vhupo sa tsumbo ya ṱhaṱhuvho dza khombo . 
U ḓadzisa kha zwenezwi , vhanangiwa vha re kha mutevhe mupfufhi vha nga vhudziswa mbudziso nga muthihi hu tshi itelwa u ṱanganedzwa ha u fhedzisela . 
( g ) u ḓḓivhadza dzireferandamu hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde ;
Midia wa khamphani khulwane u khou vhilaedzwa zwi tou fhira fhedzi ndingedzo u bveledzisa milaedza ya midia yo fhambanaho ya dzangano . 
4 . Tshiimo tsha Khabinethe kha mafhungo a zwino
Khumbelo ya thendelo ya tshifhinganyana ya goloi
U dovha u sedza vhuḓifari ha Zhendedzi ḽa Afrika Tshipembe ḽa Vhutsireledzi ha zwa Matshilisano , nga maanḓa zwi tshi tshimbilelana na vhukoni havho ha ndaulo na vhulanguli khathihi na u ita themendelo ;
Muvhigo wa Ṅwaha nga Ṅwaha wo kuvhanganywa nga ndangulo Ṱhukhu ya Nzudzanyo ya Maano na u Vhiga , Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano . 
Ngaha khumbelo ya thendelo ya mishumo yoṱhe ine ya tshimbilelana na zwithu zwo shandukiswaho lwa dzhenethiki
10.5. KHUMBELO KHA KHOTHE
Afrika Tshipembe ḽi tea u tenda uri vhukoni hashu ha u kunda ḓivhazwakale i vhavhaho , u thomolola hafhu na u dzhia u balelwa hashu musi zwo itea , zwi sa ngi sa zwikhala zwo fhelaho , fhedzi sa nyimele ya u thomolola nga huswa . 
Zwiṱori zwoṱhezwoṱhe zwi na phara nahone phara iṅwe na iṅwe i amba nga ṱhoho yeneyo nthihi .
U ṱuṱuwedza vhutshilo havhuḓi ha tshoṱhe , ndi zwa ndeme uri vhathu kana miṱa , hu sa sedzwi uri vha hola vhugai , vha kone u swikelela tshumelo dzi no nga sa pfunzo ya ndeme , ndondolo ya mutakalo , kana vhuendi ha nnyi na nnyi .
Hu si na musudzuluwo : u kwatama , u onyolowa , u swikela , nyanḓano ya miraḓo ya muvhili ya zwanḓa na milenzhe nga
Muvhuso na lushaka lwoṱhe vha na vhuḓifhinduleli ha u tsireledza na u londola avho vhashayatsireledzo .
Tsha vhuṱhogwa kha maitele aya maswa ndi sisiṱeme ya u vhiga , na u vha na vhuḓifhinduleli ha u shuma .
Ṱhoḓea ya vhubvelaphanḓa yo shumiswaho kha ndingo , ndi tswikelelo kha zwiimiswa zwa mutheo na zwithu zwa ndeme . 
3 . Vhutshilo - Vha na pfanelo ya u tshila
Musi ni tshi ṅwala maanea ni tea u tevhela maga maṱanu .
Ni a zwi takalela ?
Ri tea u tendela MaAfrika Tshipembe vhoṱhe u ḓifhelwa nga vhukoni havho ho fhelelaho kha u tshila vhutshilo ho fhelelaho . 
U shelwa ha ḽaimi maḓini zwi ḓo engedza pH ya maḓi a re na esidi na u leludza okisidasi ya ayoni nga muya maḓini , ya tevhelwa nga u dzika ha oksaidi ya ayoni . 
Tshifhinga tshinzhi na nungo zwo fhedzwa kha u dzeula na u phasisa milayo miswa yo livhiswaho kha u bveledza Ndayotewa na milayo ya dimokirasi yashu ntswa , sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayo wa Pfanelo dza Vhathu .
2 ) Nga murahu a
( ii ) o ṋetshedzwaho nga Khothe iṅwe i re na maimo a fanaho na a Khothe Khulwane ; na
Zwino ṅwalani mafhungo aṋu inwi muṋe ni tshi ṱalula muthu kana tshithu .
2.2 . Khabinethe i tikedza u thomiwa ha Maitele a u Dzumbulula lwa Elekiṱhironiki kha Tshumelo dza Lushaka u thoma nga Lambamai 2014 , ine ya ima vhuimoni ha maitele a nga misi a tshumelo dza manyuaḽa dza u tou ḓiisela , u lavhelesa na u khwaṱhisedza nzumbululo ndi ridzhisiṱara ya elekhithironiki yo itelwaho u vhulunga na u anḓadza masheleni a vhashumi vho ṋangwaho(miraḓo ya SMS ) vhane vha tea u anḓadza mbuelo dzavho kha Mannḓalanga a Vhulanguli ho teaho nga dzi 30 Lambamai ṅwaha muṅwe na muṅwe .
U shumiswa zwavhuḓi ha haya maitele zwi ṱoḓa uri vhashumi vhane vha ḓidzhenisa kha zwa ndangulo ya vhunzani ha maḓi vha pfesese tshipikwa na bono ḽa vhunzani ha maḓi ḽa muhasho , pulane dza vhunzani ha maḓi khathihi na vhuḓifhinduleli na mishumo ya ndangulo ya vhunzani ha maḓi ngomu ha pulane iyi . 
Tshiṱirathedzhi tshi tea u :
Vhashumisi vha kwengweledzwa u dzula vha tshi lavhelesa , u ela , u vhiga na u lavhelesa zwiteṅwa zwa Khohakhombo zwa Zwiwo . 
Mishumo ya vhulimi yo dovha hafhu u vha i tshi khou fhungudzea nga zwiṱuku . 
Phetheni dza mulambo dzi tea u dzhielwa nzhele musi hu tshi khethekanywa fhethu hu u itela u khwaṱhisedza uri mavu o khethekanywaho a vha na muelela wavhuḓi . 
Fomo J 480 E i wanala ofisini ya tsini ya Muhasho wa zwa Mvelaphanda ya Vhathu
Naho zwo ralo , musi a tshe muṱuku ngaurali , matzhende a nga vha a sa vhonali . 
U dovha hafhu wa iledza maanḓa a muofisiri muṱolambalelano kha u isa masheleni vhukati ha mbekanyamushumo . 
U sumbedza ndaela / khumbelo , tsumbo , Ni nga vula fasiṱere afho ?
Ṱhoḓisiso ya khethekanyo ya 417 ndi ḽiga ḽa ndeme , ḽine ḽa khou lavhelelwa u swika magumoni kha hoyu ṅwana . 
Ri nga si tendele vhathu vha tshi vhea mulayo zwanḓani zwavho.49
ngaganyamvumbo ya Sankambe .
Ro tea u ita nyambedzano hafhu ya thendelano iyi ngauri ya u thoma yo vha i na vhuṱudzeṱudze nga kha uri , vhukatini ha zwiṅwe zwithu , yo vha i si na mbetshelwa dza zwiimiswa zwa dimokirasi nahone hu si na nḓila dza u tandulula khanedzano . 
Sia iḽi ḽi ḓi dzula ḽi khaedu nahone i ṱoḓa tshiṱirathedzhi tsha tshifhinga tshilapfu tshi no katela masia oṱhe a muvhuso . 
Ndi zwifhio zwi re kha phara ya u thoma nahone zwi kunga dzangalelo ḽashu nga nḓilaḓe ?
Kha vha ite khumbelo ya thendelo ya u ṱunḓa
Nga u ralo , matshilo ashu a ṱaluswa nga luvhilo , tshifhinga na tshanduko hune mbuelo dzi sa hanedzwi dza ḽevele ya u khwaṱhisedza vhukoni ha u vumba ha vhudziki , ndaulo na tsireledzo . 
Nyito / vhuvha / zwiitisi zwa muanewa zwi sumbedza mini nga ha ene muṋe musi ho
Ri khou ṱoḓa u bula mafhungo a ndeme a sindikheithi dza vhugevhenga dzo dzudzanywaho vhukuma dzine dza khou shuma . 
Vharengisi vha veini uya mashangoḓavha vhone vho ḓo tea u badela masheleni a u lifhiswa nga uri vho vha vha si tshe na tshiṱoko tsha zwibveledzwa zwi re kha mutevhe wa zwigwada zwa mavhengele . 
Maga aya ndi a ndeme kha u alusa ikonomi ya Afurika Tshipembe uya kha phimo ine ya ri konisa u sika mishumo minzhi , u fhungudza vhushai na u sa vha hone ha ndinganyo .
-- U tshimbila nga adzhenda / u sa bva kha adzhenda
Muthu u fanela u humbula uri vhagudi ngae na vhagudisi na vhone vha na pfanelo dzine mugudi a fanela u dzi ṱhonifha . 
Tshanduko dzo itwaho kha ṱhalutshedzo dzi khwinisa u bviselwa khagala . 
Vho ṋewa maanḓa a u amba na MP muṅwe na muṅwe nga u mu kwama kana u dalela Ofisi ya Vhukhethelo i re tsini navho u ṱoḓa thuso ya u vha swikisela phethishini .
I shumisa mutheo wa Thandela ya Mashango Maṋa ye ya lambedzwa nga DFID mashangoni a Afrika Tshipembe , Uganda , Zimbabwe na Ghana , thandela iyi ndi yone ye ya bveledza ngona ya CBP .
2.3 Khabinethe yo nyetulelwa ngaha Tsheo yo dziwaho nga Thoho dza Mashango kha Guvhangano la Mbumbano ya Afrika ( AU ) na Muvhuso ngei Johannesburg nga Fulwi 2015 u sedzulusa nzhenelelo dzi tolwaho nga nwaha nga Mirado ya Shango ubva 2016 , uri hu engedzwe vhukoni hayo ha u tshimbidza mbekanyamushumo iyo .
Ivhani mudzulapo wa Afrika
6.2 Sisiṱeme ya vhulamukanyi ya sialala yo teaho nyimele ya ndayotewa ya Afurika Tshipembe
6.4. Vho Mathanzima Hubert Mweli - Mulanguli-Guṱe ( DG ) kha Muhasho wa Pfunzo ya Fhasi .
Iyi yo vha Thendelano ya Bannga Ntswa ya Mveledziso na Thendelano ya u Thoma Nzudzanyo ya Rizeve ya Mahoro .
Nḓivho ya fisika kha ḽeveḽe ya nṱha hu ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
Zwa zwino , Thendara ya Vundu ya Gauteng ya Tshumelo dza Mathukhwi ane a vha Khombo yo ṋekedzwa khamphani ṱhukhu nṋa , dzine dziṅwe dzadzo dza vha dza vharema . 
IMC i ḓo sumba maitele a u bida kha RWC 2023 na u vhona uri shango ḽi vhuelwe kha zwa ikonomi nga mushumo hoyu .
U itela khwinifhadzo ya nḓisedzo ya tshumelo kha vhathu , muvhuso u tea u khwinisa vhukoni na kushumele kwawo .
Zwiimiswa zwa tshitshavha zwi tea u vhewa kha vhuimo vhune ha vha tsini nga maanḓa na bada dza vhuendi vhuhulwane . 
vha tea u ḓadza afidavithi i kha tshiimeo tsha SASSA huna Mukhomishini wa Muano ane a vha uri a si muofisiri wa SASSA
Tshipiḓa tsha themendelo na khetho dza mbekanyamaitele zwi a ṱoḓea u itela u shumisa zwitshimbidzi zwa vhubindudzi , u tandulula zwilindedzi , na u swikela nyaluwo . 
Khamphani yanga i bveledza zwinwiwa zwi tshi bva kha tshiko tsha zwi tshilaho tshapo .
Khoro ya Phurofesheni dza Mutakalo ya Afrika Tshipembe
Kha Riphabuḽiki , maanḓḓalanga-
U langa khohakhombo , u ṱola na zwiteṅwa zwa vhutsireledzi zwa kha zwo vhetshelwaho thungo . 
Mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dzashu dza thekinoḽodzhi , mbekanyamaitele dzashu dza zwa nḓowetshumo na sisiṱeme yashu ya zwa pfunzo ndi zwiṅwe zwa zwivhumbi zwiraru zwa ndeme zwa vhubveledzi . 
Khumbelo ya phasipoto ya ṅwana
Mbekanyamaitele i langwaho nga zwilinganyo i a tea u bveledziswa nga muvhuso u itela u khwaṱhisedza uri zwileludzi zwoṱhe zwa ndondolo ya mutakalo zwi langa mathukhwi azwo a ndondolo ya mutakalo nga nḓila ine ya shumisa zwilinganyo nahone i ṱanganedzeaho . 
U fhungudzea uhu kha ḽeveḽe dza mbulungo ya masheleni ho vha hu u fhindula kha muṋano wa masheleni a ḽifhasi , na uri zwenezwo a zwi mangadzi uri ḽeveḽe ya u vhulunga masheleni ya USA yo tsa lwa u thoma u bva tshe muṋano wa thoma henengei . 
nyambo mbili kana u fhira , nga
Nyito dza rothini dzi angaredza :
Vho luvheledza vharagaphanḓa vha Afrika vhane mashango avho a sa vhe na tshithu , vhe vha vha vhe si na tshelede nga tshifhinga tsha miṅwaha ya vhukoloni , uri vha kone u kuvhatedza maḓana vhaswa vhe vha vha vha tshi ṱoḓa u lwa na khethululo . 
U khwaṱhisedza u thoma u shumisa nga vhukoni vhutsireledzi na maga a u vhona u tsireledzea . 
Kana sa tsumbo , hu na u shayea ha dzinnḓu khuḓano inga thoma nga ha u avhelwa ha dzinnḓu na maitele a shumiswaho musi hu tshi avhelwa dzinnḓu .
itela u ṋekedza nyimele dza ngudo dza Vhutsila ha u Ita na Vhutsila ha u Vhona
Vhuthihi ha matshilisano na pfunzo
Ri khou ita khuwelelo kha nḓowetshumo ya zwa vhudavhidzani nga ṱhingo u dovha vha fhungudza mitengo ya data u itela uri i tshimbilelane na mitengo ya maṅwe mashango ḽifhasini .
c ) U tholwa ha Vho-Tando Mbatsha Mulanguli Muhulwane.asa bvi ngomu
Nyimele idzi dzi khagala , fhedzi dziṅwe naho zwo ralo dzo khwaṱhisedzwa hafha . 
Khumbelo ya u ṅwalisa senthara ya ndingo ya ḽaisentsi ya u ḓiraiva
Shelani mafhi kha boṱoro u swika ho no vha na muvhala mutshena ni kone u shela zwigiri ya icing .
Ndi nga nṱhani ha hezwo , uri ṱhahelelo ya maṅwalo e na tsumbo dza zwi vhumbaho mveledziso ya vhubindudzi zwa ita uri mveledziso ya vhubindudzi i vhe iṅwe ya zwipiḓa zwo itwaho kha garaṱa ya zwikoro . 
Fhethu hu wanalaho maḓi nahone arali zwo fanela , na u wanalaho mabunga . 
Vhupo ha masipala wa Prince Albert ndi vhune kanzhi ha ḓivhiwa nga zwifhaṱo zwa hone , vhulimi na nḓowetshumo ya zwa vhuendelamashango . 
A Ḽo vha ḽi tshi khou ṱoḓa thuso .
14 . SWOT ya zwigwada na ya zwigwada zwa vhushai/ mbeu
Kha u swikelela ndivho iyi ya vhuṱhogwa , khomishini yo bveledza zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa sumbe . 
( b ) yo tewa nga mutevhe muthihi wa vhakhethi wa lushaka ;
Mamelodi Sundowns yo wina u vha Thimu ya Ṅwaha .
Zwa zwino ro fara ṱhiransekisheni dzoṱhe dza tshaka dzoṱhe dza vhubindudzi nga u shumisa ngona dzone dza muvhalelano nga u lugisa bugu dzi ṱoḓeaho na zwitatamennde . 
A huna muthu o teaho u rengisa khovhe mashangoni a nnḓa nga nnḓa ha thendelo .
U fhindula mbudziso nga ha tshiṱori
Muvhigo wa tsedzuluso ya haya havho
" Tshakhala tsho ṋetshedzwaho " tshi a langwa na u vhuswa nga kha sethe ya mbekanyamaitele na milayo ya muvhuso .
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa ya avho vho lozwaho matshilo na ndaka nga tshifhinga tsha khombo idzo ; nomboro ya u fhedzisela u vhigwa ndi malo .
Hafhu , ezwi nga huṅwe zwi nga vha zwi tshi khou itiswa nga u engedzea ha khavaredzhi ya u thomiwa ho raliho kha vharema . 
U humbulela hu tshi shumiswa mafhungo o waniwaho kha u sikima na u sikena
GCIS i nga si themendele uri vhuṱumani uvhu vhu ḓo shuma misi yoṱhe nahone a i na ndango kha u vha hone ha saithi kana masiaṱari a re na vhuṱumani . 
Mbekanyamushumo ya thikhedzo ya zwa tekiniki i ḓo dzudzanywa uri i vhe vho tshipiḓa tsha ndingedzo dzashu dza uri vhalanguli vha re kha vhuimo ha nṱhesa kha tshumelo ya tshitshavha vha dzule kha zwikhala . 
u shumisa ridzhisiṱa yone , tshitaila na ipfi u ya nga ha vhathetshelesi , ndivho , vhuvha na muhumbulo muhulwane
Ri ṱoḓa mihanga i re na ndivho dzi re khagala uri i dzudzanye na u ṱuṱuwedza vhathu i tshi itela tshanduko . 
Komiti dzi ita mushumo muhulwane kha maitele a u fhaṱa demokirasi na u ita uri tshitshavha tshi shele mulenzhe kha maitele na mishumo zwa phalamennde .
U pulanela tshifhinga tshiḓaho
Ni ḓiphiṋe nga maḓuvha aṋu a vhuawelo / holodeni
Vhulanguli ha vhalwadze vhe a ṋewa u ya nga vhuṱanzi ho sedzaho maitele a vhalwadze vha vhukuma . 
Saveyi i ganḓisiwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe ya zwinozwino nga Fulwi nga dzimbalombalo dza zwifhaṱo zwa sekhithara ya phuraivethe , sa zwe ha vhigwa nga zwiimiswa zwa muvhuso wapo , zwi khwaṱhisedza tshifanyiso tsho fhelelaho tsha u engedzea ha nyaluwo ya ikonomi . 
Ri ḓo vusuludza mbekanyamushumo dza mutakalo zwikoloni .
Ri na vhushaka ho khwaṱhaho , hu no takadza , ha u ṱhonifhana na vhashumisani , vhane vha na tshipikwa tshithihi tsha u nḓisedzo ya ndondolamutakalo ya khwiṋe kha vhathu . 
Vhunzhi ha zwiko , zwoṱhe zwi re kha shango na maḓini , zwi khou fhedzwa nga luvhilo luhulu sa izwi zwi tshi khou shumiswa nga nḓila ine zwa sa khou humbulelwa lwa tshifhinga tshi ḓaho . 
Mutsukunyeo wa bada wa zwishumiswa wo vha u khou dzhia mbalotshikati ya vhege dza sumbe . 
Thendelo ya u shumisa madi
Vhatambi vha bvumo : Fabio Cannavaro , Andrea Pirlo , Luca Toni , Gianluigi Buffon .
3.21 Sa zwo ṱalutshedzwaho afho nṱha , maipfi " muloi " , " vhuloi"na"dokotela ane a lowa"a bva kha Tshiisimane tsha kale ( Old English ) , tshe tsha dzhia nyimele ya ṱhalutshedzo nga nḓilaya vhathu vha Europe .
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa khumbelo lu bvaho kha muṋe wa tshikepe , vha katele na vhuḓiimiseli ha vhuḓifhinduleli vhu sumbedzaho u tshimbidzana na Mulayo wa Vhupfuluwi wa 2002 .
U tshimbidza maṱo nga nṱha u itela u wana zwidodombedzwa zwi tikedzaho ( u sikena )
Ndi nnyi a vhigaho kha nnyi
ṰHANGANELANO
U engedza bennde ya khonkhrithi phanḓa ha musi phaiphi i tshi kokodzelwa lwanzheni na thandululo i konadzeaho . 
U bveledza mbekanyamaitele dza sekhithara , mikhwa na zwitandadi
8 . MBULETSHEDZO YA NA TSWIKELELO YA NYENDEDZI
Tshiliṅwa tsho khwaṱhaho , nahone tsho aluwaho tshi dzulela u sa kwamea tshoṱhe nga zwitumbudzi zwo fhambanaho na nga malwadze khathihi u kona u konḓelela zwa khwine u ṱhaselwa , u fhirisa zwimela i songo khwaṱhaho . 
Vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ḓo thoma zwivhumbeo zwa Vundu zwa Komiti ya u Tshimbidza ya QLTC ya Vundu .
Zwa ndemesa , pulane khulwane ya zwa zwidzidzivhadzi ndi nḓila ya lushaka ya u sumba nḓila pulane dza mashumele dza mihasho yoṱhe na zwiimiswa zwoṱhe zwa muvhuso zwi kwameaho kha u fhungudza u ṱoḓea ha na u isedzwa ha zwidzidzivhadzi kha shango . 
Themendelo dzo sedza kha zwipikwa zwa kha NDP , zwine zwa topola tsireledzo ya matshilisano na mveledziso ya mutakalo wa matshilisano sa nḓila dza u bvelaphanḓa u swikelela mveledziso ya tshitshavha .
Hu nga vha ho vha na u sa pfesesana nga ha . . . fhedzi
Maitele a Vhuḓiimisi ( hu tshi katelwa Vhaṅwalisi vhane vha khou gudela buḓo ḽa vhukoni vhukene ) '
Hu na ṱhoḓisiso dzi re na tshivhalo dzine dza tea u itwa kha luṱa lwonolu nahone dzi nga khethekanywa dza bva zwi tevhelaho :
Nndwa ya u lwa na vhufhura itea u ombedzelwa , nga mannḓa ro sedza kha mivhigo yo ṋetshedzwaho ya uri dziṅwe tshumelo dzo imiswa kana u khakhiswa , uri dzi itwe nga vhaṅwe vhathu zwine zwa ḓo sia zwi tshi khou ḓurela muvhuso .
Ri ḓo ṱuṱuwedza ḓivhazwakale ya u anetshelwa nga mulomo nga maanḓa kha zwitshavha zwine vhufa hazwo na ḓivhazwakale zwa vha zwi sa londiwi . 
U tandulula thaidzo dza maipfi zwi tshi elana na dzinomboro zwi tshi katela u ṱanganyisa na u ṱusa hune phindulo dza swika kha 15
u dzudzanywa ha phareidi ya u nanga muthu a re ene hu saathu fhela awara dza 48 ho itwa khumbelo nga Dairekhithoreithi ;
Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri naho Tshitatamennde tsha " Zwa ndemesa zwi re maṱhakheni " a si maitele o imaho SA , tshi ṱalutshedza maitele a ṅwaha wa muvhulelano uno . 
Ri a takala u ḓivhadza u thomiwa ha tshikwama tsha mishumo tsha R9 biḽioni ya miṅwaha miraru i ḓaho u lambedza u sikwa ha mishumo miswa .
Muvhigo na themendelo u bva kha fulo ḽa muḓi nga muḓi na samithi dza vundu zwi ḓo vhewa kha mutevhe kha samithi iyi u itela therisano na u ṱanganedzwa . 
U ṋekedza tshipitshi hu si na u pulana / tevhekanya nga u ṱavhanya / shumisa thekiniki dza tshipitshi nga tshifhinga tshiṱuku tsho ṋewaho
Musi komiti dza wadi dzi tshi vhonala dzi tshi langiwa nga dzangano ḽithihi , zwigwada zwa madzangalelo zwa ndeme na vhathu vha re na vhukwamani na dzangano vha fhedzisela vho siiwa nḓa kha komiti ya wadi na u pfa uri ahuna mbuno kana hu na mbuno ṱhukhu ya u dzhenela saizwi mihumbulo na madzinginywa avho zwi sa ḓo thetsheleswa .
Ni elelelwe u khavhisa fureme ya tshifanyiso .
Musi vhunzani zwa vhukuma vhu tshi katela maitele aya , vhu dovha hafhu ha dzhenisa , sa tsumbo , sisiṱeme dza ndangulo na khwiniso ya tshifhinga tshoṱhe , u fushea ha vharengi na u sedza kha maraga , tshumisano na mutakalo wa vhatholiwa . 
Ri ḓo dzhiela nṱha u thoma sekithara dza zwa ikonomi dzine dza vha na khonadzeo khulwane ya nyaluwo .
Mudzulatshidulo a fulufhedzisa u amba na Smith fhedzi a ri " ngoho mushumo wa komiti ya wadi ndi vhuḓifhinduleli ha tshumelo dza zwa tshumisano vhane vha badelwa u ṋetshedza thikhedzo ya tshiṱirathedzhi kha sisiṱeme ya komiti ya wadi na u dzhenela ha tshitshavha nga u angaredza " .
Nga u ralo ndo takala u sumbedzisa uri sisiṱeme ya pfunzo ya mutheo ya Gauteng i kha nḓila yone ya u swikelela khwaḽithi ya pfunzo ye ra fhulufhedzisa vhathu vhashu vhoṱhe , hu si sedzwi murafho , muvhalo kana vhureleli . 
Zwazwino ahuna u salela murahu ha vhulondoti . 
3.3.5 Nḓila ine Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwa shumiswa ngayo
Nga u angaredza zwi tendela u thomiwa na u tsireledza vhupo ha ndondolamupo , u itela ndondolo ya zwipuka / zwimela zwi re khomboni , na u rea khovhe khathihi na u zwima .
U anda ha tshumiso ya tshelede nga vharengi ndi tsumbo ya nyaluwo ya vhuḓi ya vhathu vhoṱhe ; nahone thandela dza tshomedzo dzine ra khou shumana nadzo dzi ṱoḓa nḓisedzo khulusa ya zwishumiswa na mitshini .
Zwibuḽoko ezwi zwa u fhaṱa fhethu na mupo ndi thandela dza tshiṱirathedzhi dze dza vhewa fhethu ha u mvumvusa ngomu ha ḓorobo nga vhuronwane u ya nga vhukoni ha mveledziso , zwivhuya zwa mbambedzo na kushumele kwa fhethu . 
vha ḓo guda nga ha mulayo wo teaho komiti dza wadi .
Masipala u kha tshiimo tshine wa kona u langa malaṱwa awo nga nḓila i ṱanganedzeaho u swika hu tshi bveledzwa pulane yo dodombedzwaho . 
Zwivhangi zwi anzela u vha zwi songo ḓoweleaho na uri zwi ṱoḓa tsenguluso yo khetheaho . 
Hu na databeizi i vhulungwaho ya vhatholi vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho khathihi na vhashumi vhavho . 
Phoḽisi ya nyambo na u langulwa ha nyambo dza tshiofisi kha vunḓu , ho tevhelwa u swika afho hune Khethekanyo ya 6 ya Mulayotewa ya nea vunḓu maanḓa a vhusimamilayo .
Kushumiselwe kwa mimbete maongeloni a vhalwadze vha mihumbulo o vha a nṱha zwiṱuku u fhirisa zwe zwa lavhelelwa . 
Naho zwo ralo , hezwi zwi gudwa , nga kha matshilisano o ḓisendekaho nga mikhwa na zwithu zwa ndeme hune tshivhumbeo na u tou funa wo vhofholowa zwa shuma mushumo muhulwane . 
Zwa zwino hu na u na u thetsheleswa huṱuku ho ṋewaho kha mafhungo aya , ho vhigwa nga nṱhani ha ṱhahelelo ya tshelede . 
Vhukati ha izwi ho vha na Tshigwada tsha Bannga ya Standard , tshe tsha pfumbisa vhuimo hatsho na vhubindudzi u ya phanḓa . 
U vhona zwauri nzudzanyo dza vhudzulo na dza u enda dzo itwa , musi hu tshi ṱanganedzwa maṅwalo a vhukuma . 
Inthaviu ya muthu kana zwigwada zwo sedzwaho khazwo .
Tshino Tshiṱaṱamennde tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama ya tshifhinga tsha vhukati tshi sumbedza mbonalo ya u vuwa ha ikonomi na u rera nga ha mbekanyandeme dza kushumisele kwa masheleni a muvhuso lwa miṅwaha miraru . 
Musi ri tshi khou fhaṱa kha vhukoni uvhu , ri khou tea u lwa na u kundelwa hashu nga nḓila yo khwaṱhaho . 
Naho tshanduko i sa faneli u sa shuma nga nḓila yo teaho sisiṱeme dza vhongwaniwapo a dzi tei u dzhielwa fhasi , vho ralo . 
Malugana na u pfumbudzwa
Kha khadzimiso dzo kalelwaho tshifhinga muhadzimisi u dzhiiwa sa ane a khou fhirisela masheleni ane a lingana na vhunzhi ha masheleni o hadzimiwaho kha ndeme yao ya zwino ya mbadelo dzoṱhe dzi ṱoḓeaho , kanzhi kha ḓuvha ḽe khadzimiso iyo ya itwa ngaḽo . 
Hu tshi engedzwa kha zwa tshikafhadzo ya mupo , muvhuso u ḓo vhona uri hu na maḓi a na mutakalo , milamboni na zwisimani .
Ro ima kha mbekanyamushumo ya mveledziso ya themamveledziso i dziḓaho uri hu vhe na nyaluwo .
Ha imiswa dzi Oda dza vhathu ha linganaho 46 .
Sa musi zwo sumbedzwa kha Nḓivhadzamulayotibe ya Muvhusowapo , hu khou ṱoḓea sisiṱeme i sa konḓi kana i no fana hoṱhe sa tshipiḓa tsha tshandukiso ya muvhusowapo . 
Ri ḓo bvelela zwavhuḓi kha vhuhovheleli hashu ha u alusa kavhili tshivhalo tsha vhaendelamashango vha dzitshaka tsha swika kha 21 miḽioni nga 2030 .
Vhadzheneli vha topola tshakha dza miṱangano ye vha i dzhenela vha i dodombedza kha bammbiri ḽa filipitshati .
Kha kutshimbidzele kwa ṅwaha wa 1 kha dziwadi dza 30% dzo nangiwaho , hu ṱoḓea zwi tevhelaho6 :
Hune havha na ndaka ino fhira nthihi kha khumbelo , hetshi tshipiḓa tshi tea u ḓadzelwa thungo kha ndaka iṅwe na iṅwe . 
Ḽaisentsi khamusi dzi nga si ṋekedzwe kha vharengisi vha fhethu ha nnḓa ha u nwa vha re tsini na zwileludzi zwa vhurereli , mutakalo na pfunzo . 
Kiḽasi yoṱhe i vhala Bugu Khulwane kana maṅwalo o hudzwaho vhe na mudededzi .
U vhala tshibveledzwa tshi ngaho sa dayari / e-meiḽi / mabammbiri a u ḓivhadza ( fuḽaya )
Nga u ita zwenezwo , ri wana ṱuṱuwedzo kha Muphuresidennde Vho Mandela vhane ra vha funa kha zwe vha amba musi vha tshi khou anisiwa nga 1994 , vha tshi ri humbudza ṱhoḓea ya u shumisana .
Hu si na u fhima pfanelo nga fhasi ha nzivhanyedziselo , a huna tshipiḓa tsha webusaithi iyi tshine tsha nga bveledzwa hafhu , u vhulunga kana u ḓivhadzwa kha sisiṱeme ya u ḓo dzumbululwa hafhu , kana u pfukiswa nga tshivhumbeo tshiṅwe kana nga nḓila iṅwe na iṅwe ( eḽekiṱhironiki , mekhenikhaḽa , u fothokhopha , u rekhoda kana zwiṅwevho ) kana u itela iṅwe ndivho , hu si na thendelo yo tou ṅwalwaho ya muhulwane wa webusaithi . 
Tshigwada tsha Mushumo wa Minista tshi bveledza Modele wa u fha Masheleni na Thikhedzo kha Matshudeni vha Shayaho na avho vho " Salelaho Vhukati " kha u fhedzisa na u ambara gaweni . 
Ndi a tenda uri hezwi ndi zwe zwa bvelela kha kuitele kwa u Sedzwa hafhu ha Vhupileli . 
Ahuna na mannḓa na mathihi o ḓiimisaho nga oṱhe ane a nga swikelela ndivho dze ra ḓitetshela .
Hezwi zwithu zwa mushumo wa mbekanyamaitele ya vhukoni zwi ḓo thusa kha u khwinisa u shumiswa ha zwiko zwa nnyi na nnyi na thememveledziso ya nnyi na nnyi kha vhuimo ha zwitshavha zwi re zwoṱhe khathihi na masipala muhulwane na thandela dza vundu . 
Ndi kona u dzhenisa zwiga zwa u vhala mafhungoni .
Thero ndi yone i livhisaho kha khanedzano i re na vhutshilo . 
Thimu dzi si nnzhi kha vhuimo ha nṱha dzi ḓo leludza tsitsikano ya mitambo na u fhungudza thaidzo dzi fanaho na u ita shedulu nga huswa tsinitsini na mitambo mihulwane . 
Hu kha ḓi vha na mbilaelo dzine dzi a ḓi vha hone fhano na fhaḽa dzi bvaho kha mivhigo ya midia kana netiweke dza matshilisano , dzine dza sumbedza uri vhaṅwe vha miraḓo yashu vha nyadza maanḓa a mulayo vha ri shonisa na u nyadzisa tshirunzi tsha mapholisa . 
Sisiṱeme yo ṱanganelaho i ḓo ṱavhanyisa kuitele kwa u khwaṱhisedza . 
Tshifhinga tshi ṱoḓeaho u fhedza phurogireme na mabembela o thomiwaho kha vhuimo ha wadi .
Zwiimiswa zwine zwa ṋetshedza khoso dza tshifhinga tshi pfufhi , dzine dza vha uri a dzi weli kha mbekanyamushumo dza NQF kana zwipiḓa zwa dzi ndalukanyo , a zwi kwamei nga u ḓinwalisa nga fhasi ha Mulayo wa FET ( Mulayo wa vhu 16 wa 2006 ) .
Vhufuwi ha maḓambatshekwa a koi na ndeme ya khwiṋe a nahone vhu khou aluwa kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Vhukoni ha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe ho ḓitika zwihulwane kha vhuhulu vhune maitele a nga ngomu a vha o dzudzanywa ngaho . 
Zwipikwa zwa Mveledziso dza Tshoṱhe na zwone zwi ombedzela u khwinisiwa ha pfushi .
Uyu ndi wone muhumbulo wa uri ndi ngani ICC yo ramba Afrika Tshipembe uri ḽi kwamane nayo .
Zwiko zwa maḓi zwine zwa shumiswa kana zwine zwa nga shumiswa u itela ndivho ya vhuḓimvumvusi nga ngomu kha vhupo nahone zwa vha na ndeme i fareaho na i sa farei . 
Nga kha u swikela rekhodo na zwisiku zwa nnyi na nnyi , u sa vha na tshidzumbe zwi a bveledzwa . 
Vhaeni vha vhuṱhogwa vha ḽifhasi , nga maanḓa Mudzulatshidulo wa Dzangano ḽa Khomishini ya Afurika , Vho-Jean Ping ;
Masheleni a songo shumiswa oṱhe o vha tshipiḓa tsha khumbelo ya u pfukiselwa phanḓa . 
Ro bvelela u bva kha miṅwaha minzhi ya vhukoḽoni .
Ḓaraṱa dza tsireledzo ndapfu dzi khou ṱoḓa u khwiniswa . 
Vhuimisabindu /vhuawedzabindu
Mbekanyamushumo ya u Fhungudza Vhushai ya Zibambele yo sika mishumo i fhiraho 6 200 , " vho ralo vha tshi ḓadzisa vho Meyara .
Hetshi tsho vha tshipiḓa tsha ndeme tshe tsha ita mushumo muhulwane vhusiku uho . 
phazele na zwiṅwe zwitambiswa zwi no farisa kha u guda , zwo rengwaho na zwo itwaho hayani
Tshifhinga tshine sele dza ṱoḓa u ita kavhili nga tshivhalo tshi ḓivhiwa sa tshifhinga tsha u ita kavhili kana tshifhinga tsha u bveledza , nahone ndi tshiṱaluli tsha lushaka luṅwe na luṅwe . 
Kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho :
1.1.2 Mulayo wa sialala wo vha hone u bva kale nahone u a dzhielwa nṱha kha sisiṱeme mulayo ya Afurika Tshipembe .
A hu na muhanga wa mulayo u re khagala wa u shandukiswa ha mushumo wa muvhuso kha maḓaka . 
Ri khou tea u sedza arali mushumo muṅwe na muṅwe wo shumiwaho nga ofisi iṅwe na iṅwe ndi une wa nga itwa nga Muvhuso fhedzi naa . 
Vhugudisi vhune ha khou lavhelelwa vhu ḓo ṋetshedzwa kha vhashelamulenzhe vho fhambanaho . 
Ngudo dzo sumbedzisa uri mveledziso ya fhethu ha vhudzulo ho tsitsikanaho hu si na tshumelo dzo teaho ( mikhukhuni ) ndi tshithu tshi ofhisaho nga maanḓa kha kushumele kwa vhathu na ekhosisiteme . 
Miṱangano ya komiti ya wadi miṅwedzini miṅwe na miṅwe mivhili hu u iitela u sedzulusa u bvela phanḓa ha mushumo na u shandula pulanetshumisi nga komiti ya wadi ;
( 1 ) Tshifhinga tsha ofisi tsha Muphuresidennde tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe , tsha fhela musi a tshi tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe .
Ri ḓo ambedzana nga ha zwoṱhe uri ri swikelele mafhedziseloni a uri zwi bulwa hani . 
Nga u khwinisa mashumele kha masia aya o topolwaho , vhagudi vha ḓo vhuelwa u bva kha pfunzo ya maimo a nṱha .
Arali ra nga ṱangana ra shuma roṱhe , ri nga ita zwinzhi .
U dzhielwa nṱha ha " Khoro dza Mahosi " nga tshifhinga tsha vhorakoloni zwo vhonala sa tshithu tsha ndeme tsha ndangulo iyo nga fhasi ha mbekanyamaitele ya u vhusa hu songo livha5 .
Tsumbo , ngei Canada , a tshi khou amba na khomishini ya masheleni a phalamennde , NGO yo sumbedzisa ku fhambanele kwa mutsiko wa sisiteme ya zwino kha mbuelo ya muthelo kha masheleni a mbulungo a u notha a phuraivethe kha vhanna na vhafumakadzi , ya phuromota fulo ḽa vusuludza tshikimu tsha u notha tsha mmuvhuso .
3.3.3 Lushaka lwa zwibveledzwa zwo randelwaho na u themenndelwa
Arali ho vha na u lovha ha tshipondwa , hu tea u vha na dziṅwe ndiliso dza u ḓadzisa . 
U ṋetshedza mivhigo nga kotara kha Khomishinari wa UI , na kha ndangulo kana komiti dza u lavhelesa . 
Senthara ya tshipentshela ndi tshishumiswa tsha tshitshavha tshine tsha nga shumiswa nga tshitshavha tshoṱhe . 
Vha ṱoḓa murangaphanḓa ane a kona u vha na tshifhinga tsha muthu nga muthihi nga muthihi kha miraḓo ya thimu dzavho . 
U phaḓaladziwa ha broadband
Ni nga nambatedza makhadibogisi nga guḽuu .
Ndi afha hune Mulangadzulo a tshimbidza matshimbidzele a Nnḓu e hone .
( 1 ) Mishumo ya muvhuso wapo ndi -
Swaziland ndi hayani ha Vhaswati . 
( ii ) Khophi dza zwifanyiso zwi vhonalaho R60,00
Mutevhe wa zwiteṅwa zwi tevhelaho u kona u khwinisa vhupfesesi ha mulaedza wo livhiwaho khawo :
Sekhithara dzo fhambanaho dzi khou bveledzisa zwiṱirathedzhi zwo tiwaho zwa sekhithara zwa tshanduko ya kilima . 
Khonṱhiraka dza mashumele nga muthu dzi tsela fhasi u bva kha Khadi ya Ndinganelo ya Khamphani ine Koporasi ya i ṱanganedza kha ṅwaha wa muvhalelano u ya kha mushumo muṅwe na muṅwe . 
Ngoho : Vhatshinyi vha shumisa u tamba nga zwipfi , zwihali kana u shushedza kha u kunda mufumakadzi .
Hezwi zwi nga ambelwa uri zwo itiswa nga mulandu wa uri hu khou tou bva u bveledzwa zwa dzinnḓu kha vhupo uho , nahone hafhu , nḓila dza u kovhanya maḓi , vhuthathazwitshili na muḓagasi dzo vha tshipiḓa tsha mveledziso ya dzinnḓu . 
Luṅwalo lu yaho kha Minisṱa kana MulangiDzheneraḽa Zwi nga thusa nga maanḓa u ṅwalela Minisṱa kana MulangiDzheneraḽa wa muhasho u kwameaho .
Tshithu tshine tsha khou ṱavhiwa ngatsho ( mbeu kana thada ya tshimela ) ya lushaka lwonolwo i sa athu u vhuya ya ṱavhiwa Afrika Tshipembe lwa tshifhnga tshi fhiraho ṅwaha .
U rengiswa ha zwiḽiwa zwinzhi , zwi gonyisa mbuelo wa zwiimiswa ezwi . 
a ) Vho Amanda L Mazibuko ( vho tholwa hafhu ) ;
2.5 . Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi nga ha Afurika ya vhu27 i ḓo farelwa Albert Luthuli International Convention Centre ngei Durban u bva nga 3 u swika 5 dza Shundunthule 2017 fhasi ha ṱhoho : " U swikelela Nyaluwo Nyangaredzi : Vhurangaphanḓa vhu re na Vhuḓifhinduleli na Vhufhinduli " .
Kha vha kwame ofisi yavho yapo ya ḽaisentsi u vhudzisa mutengo .
muhoyo wa ḓirama ---- afha ndi musi vhaṱaleli vha tshi ḓivha zwinzhi nga ha mubvumbedzwa , zwi tshi katela na zwine zwa ḓo bvelela khae ngeno ene muṋe a sa zwi ḓivhi
QLTC ya Vundu ;
No no aluwa .
U amba nga ha mulaedza
ndalukanyo dzavho , zwikili na tshenzhemo
Vhathu vhashu na vhone vha tea u vhuelwa , nga maanḓa vhavhambadzi , vhoramabindu , dziphurofeshinala na vhaendelamashango . 
Tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha data yo ṋewaho afho fhasi ndi referentsi ya dubo kha davhi ḽa fhungo ḽo teaho kha Nyimele dza Thandela dza Tshitandadi tsho bulwaho afho nṱha . 
Khothe ndi dzi tevhelaho -
Theo ya mulayo i tevhelaho ya ndeme i tshimbidza ndaela ya Gwama ḽa Vundu : 
U dzudzanyululwa ha dziḓoroboni hu ṱoḓa vho na u livhisa mveledziso ntswa ha vhupo ho no vhaho hone u itela u vhu khwinifhadza . 
U ṱhogomela ndangulo ya kheshe na mugaganyagwama zwo amba uri vundu ḽo vha ḽi tsinisa na mugaganyagwama miṅwahani i si mingana yo fhiraho na u dzula ḽi na kheshe u ya nga ndinganyiso ya bannga ya vundu . 
Ri koloda zwinzhi vhakomana na dzikhaladzi dzashu dza Afrika u fhira zwine ra nga vha badela zwone . 
Hetshi tshi katela kuitele kwa ndangulo yo ṱanganelaho i pfukelaho na mutevheṱhandu wa malaṱwa oṱhe u bva kha vhulalashie u ya kha vhiḓa hu katelaho na dzheneresheni , mbulungelo , khuvhanganyo , nyendedzo , u bvisa tshikafhadzo a u laṱwa ha u fhedzisela ha malaṱwa . 
U khwaṱhisedza uri mvelelo na tsedzuluso dza tshiṱirathedzhi tsha kushumele zwi sumbedza ndavhelelo dza tshitshavha tshapo .
Anasitethiki nyangaredzi na u dzidzivhadzwa lu si lwa tshoṱhe ho sedzwa thendelo u thoma ( ho sedzwa fhedzi vhaunḓiwa vha re fhasi ha miṅwaha ya malo , thiroma yo ṋaṋaho na marinini a vhuraru a kwameaho ) 100% ya mutengo wa Tshikimu
Kha vhaṅwe ro vhona vhuṱunḓi vhu tshi swikelela ṱhoḓea yo engedzeaho . 
Khumbelo yavho ya u humiselwa murahu i fanela u itwa kha tshifhinga tshi sa fhiri miṅwedzi miraru nga murahu ha ḓuvha ḽa u ḓivhadza nga ha thuthiswa ha goloi yavho kha MEC wa vundu ḽe goloi yavho ya ṅwaliswa khaḽo .
Ni ambara zwiambaroḓe zwa tshipentshela ?
Nga 2014 , ro thoma Maitele a Mvelelo Khulu dziṰavhanyaho a Operation Phakisa kha sekithara ya ikonomi ya maḓanzhe , mutakalo , pfunzo na kha zwa migodi .
vhurifhi ha thendelo ( arali vhu hone )
Vhugudisi ho sedza kha u ṱama vhoramabindu nga mafhungo manzhi u bva mathomoni u swika magumoni . 
Ri tama vhadzulapo vhoṱhe vhane vha vha na miṅwaha ya nṱha ha 18 uri vha ṅwalisele u voutha kha mafhelo a vhege a u thoma a u ṅwalisa nga dzi 5 na dzi 6 Ṱhafamuhwe 2016 .
Zwiṱalusi zwa vhuvhambadziwoga zwa mvelo ya dziphaiphi dza pfukiselo ya gese dzi ṋetshedza khonadzeo ya kushumele kwa maanḓa a makete , hu tshi katela na tswikelelo yo pimiwaho ya vhaṱaṱisani vha nḓowetshumo ya ṱhogomelo ya mitengo ya nṱhesa . 
U vhea zwiga kana zwitandadi zwa tshumelo zwine zwa sumbedza uri ndi vhukhwine vhu ngafhani ha tshumelo vhune ha nga lavhelelwa .
Vha humbelwa uri vha sumbedzise kha fomo ya khumbelo uri phemithi vha ḓo ya vha i dzhia naa kana i tou rumelwa khavho .
U hulela ha nyito idzi na mvelelo dzadzo dzi nga nḓila ine tshipiḓa tsha vhugevhenga tshazwo ndi tshihulwane kha sia ḽadzo ḽa poḽotiki ḽi konadzeaho . 
5.16. Mamelodi Sundowns kha gundo ḽavho ḽa 3-0 kha tshigwada tsha Egipita , Zamalek , lwe lwa vha luṱa lwa u thoma lwa Makhaulakhani a Ḽigi ya Dzingwena ya Afrika .
Muhwelelwa ha ngo ṱanganedza zwavhuḓi khaedu dzi yaho phanḓa dza maitele a mushumo na uri o dzhia vhuḓifari ho raliho sa tshitsinzili . 
Ngaha u ṅwalisa khamphani i si ya mbuelo
Ndi yone thimu i yoṱhe ye ya tamba miṱaṱisano yoṱhe ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA , he ḽa bveledza vhatambi vha maimo a nṱha vha ngaho Pelé na Ronaldinho .
( 1 ) Musi vhu tshi shumisa maanḓa aho a vhusimamilayo , Vhusimamilayo vhu nga -
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha ṱhogomele kha zwine vha ita uri zwi sa vhe zwi khakhisaho mupo na uri vha ite zwoṱhe zwine vha nga kona kha u vhulunga maḓi .
2.8. Khabinethe yo ṱanganedza u ṋetshedzwa ha muvhigo wa mvelaphanḓa ya Mvusuludzo ya AIDS ya Ḽifhasi ya Themo ya Vhukati ya Afurika Tshipembe kha Dzulo Zwaḽo ḽa Mbumbano ya Dzitshakha .
Khomiti ya Odithi yo ṱanganedza mvelaphanḓa ye ya itwa kha u shumiswa ha tshiṱirathedzhi itshi tsha u rembulusa zwithu u itela u lulamisa khohakhombo dzi no kwama zwa IT . 
Maga a u langa tshifhinga nyengedzedzwa a tea u itwa nga Muhasho muṅwe na muṅwe . 
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Independent Complaints Directorate .
kha SARS u itela uri SARS i kone u ṱanganyela uri hu vhonale arali vhone vha tshi tea u badela muṅwe muthelo hafhu kana i tshi vha koloda .
Masheleni a bvaho kha zwibveledzwa zwa mbambadzo o fhambana nga manḓa zwi tshi langwa nga sekithara , zwine zwa ita uri zwi konḓe u ita fomuḽa ya u sa dzhia sia .
u ḓivha uri Mbalo ndi tshipiḓa tsha vhusiki tsha nyito ya muthu ;
Mulanguli wa u shela mulenzhe ha tshitshavha / wa vhudzavhidzani a no ḓo thusa kha u phaḓaladza mafhungotsivhudzi vhukati ka masipala na wadi ;
Vha na vhukoni na u kona u pfesesa zwithu zwoṱhe zwi kwameaho kha u tshimbidza mabindu , hu tshi katelwa nḓivho ya vhubveledzi na maraga une bindu ḽa khou shuma khawo . 
64 Kha ri n . wale
U konṱiraka vhaḓisedzatshumelo arali vha tshi ṱoḓea
u isa phanḓa na u shumana na mpfu dzi vhangwaho nga zwithu zwine zwa thivhelea u fana na dali ( malaria ) , lufhia ( TB ) , na khombo dza nḓilani na vhutshinyi vhu shushaho .
Muhasho u lavhelela u vha na tshiṱirathedzhi tsho fhelelaho kha miṅwedzi ya 18 i ḓaho . 
Tshumiswa nga vhuendelamashango ha vhadzulapo
Zwidodombedzwa zwa bannga :
Ndi fanela u ya kha Khothe ifhio ?
( f ) Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana na Mulayotibe sa zwe wa phasiswa nga Buthano , Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Khoro , nahone arali Khoro ya phasisa Mulayotibe , Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo .
Dzudzanyani nga u ṱola mupeleṱo na ndongazwiga .
Nga 2015 Mogale Ville i ḓo vha fhethu ha vhuendelashango ha mvelele hune vhaṋe vhaho khathihi na vhavhuelwa ha ḓo vha tshitshavha nga huswi .
Wadi dza mahayani , sa tsumbo , dzi nga ṱoḓa vhaimeli vhanzhi vha re kha vhupo u itela u katela mahaya o phaḓalalaho / miḓana .
Afrika Tshipembe ḽi ḓo dzhena kha nyambedzano nga u ṱavhanya na Mbumbano ya Afrika na miraḓo ya mashango ayo nga ha uri kuitele kwa thandululo ya khuḓano dza Afrika hu nga thomiwa hani hu so ngo fhela tshifhinga " u itela uri mbilaelo dza vhugevhenga vhuhulwanesa kha tshitshavha tsha dzitshakatshaka tshoṱhe vhu fanela u dzhielwa vhukando na uri tsengo dzo dziaho nga u dzhia maga maimo a lushaka na nga u engedza nyanḓano ya dzitshakatshaka . "
U shumiswa ha tshumelo nyengedzedzwa idzi zwi fanela u ḓi badela . 
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi ngaho sa u ḓadzwa ha mbudziswa kana fomo :
Arali ha vha na khuḓano dza madzangalelo , dzi MP dzi tea u bvisela khagala na u ḓibvisa - nga nnḓani ha musi foramu i ne vha khou shela mulenzhe khayo ya dzhia tsheo ya uri khuḓano a si nngafhani .
U ṱamba zwanḓa vha tshi bva u shumisa bunga na phanḓa ha musi vha tshi ḽa ndi ḽiga ḽa vhutsireledzi kha u thusa tshitshavha kha u fhelisa phoḽio . 
Ḽobi ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu yo vha i tshi ḓihwa nga u pfi Queen's Hall ye ya ṋewa dzina ḽa Queen Victoria nahone dzina iḽi ḽo ḓo dzula u swika 1961 .
Hezwi ndi u itela nga maanḓa u vhea vundu kha mapa na u kunga vho na vhubindudzi . 
Vhukati ha sekhithara ya fulufulu vhashumisani vha vhafumakadzi a vho ngo imelelwa zwavhuḓi nahone izwi zwi ṱoḓa vhugudisi na mveledziso ya zwikili kha vhafumakadzi . 
U khwaṱhisa vhupo
Ri ḓo dovha ra takula mushumo washu u itela u fhungudza vhugevhenga vhu shushaho ha dzikhakhathi , na u khwaṱhisedza uri maitele a zwa vhulamukanyi a khou shuma lu fushaho .
Hu tshi dzhielwa nzhele ya ezwo , mutholi u ḓo badela mukonṱiraka tshelede i kolodiwaho u ya nga nyimele dza konṱiraka yo topolwaho kha data ya konṱiraka . 
Kha ri vhale mepe wa mutsho .
Buroka kana mushumi , mufaramukovhe , mulanguli , muofisiri , khonsaḽithenthi kana rakhonṱhiraka wa muthu muṅwe na muṅwe ane a ṋekedza tshumelo idzo ;
Vhadzheneleli vha vhala kha sinario dzo ṋetshedzwaho vha fhindula mbudziso dzi tevhelaho
( 2 ) ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo faraho madzulo a 80 zwao Buthanoni ḽa lushaka ḽo fanelwa nga u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓḓo ya Buthano .
Mulayotibe wa Tsireledzo i bvaho kha u Tambudzwa i dovha ya sedzana na u tambudzwa hu itwaho nga vhathu vhane vha salana murahu kana u shushedza zwipondwa zwavho nga kha Vhudavhidzani ha eḽekiṱhironiki .
Tsha u fhedzisela , nḓisedzo ya zwikhala kha vhatsila vhapo na nḓowetshumo dza mvelele nga dzithumo dza mbambadzo dza dzitshaka dza Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo . 
Zwifanyiso na zwithu nga ha vhuṱambo ha vhurereli
Mutevhe u go thusa vha mula kana muofisiri wa mbalavhathu u gadza zwidodombedzwa kha khwesheneya hu si na we vha mu hangwa .
b ) Vho Laura Best ( Muthusa Mudzulatshidulo ) ;
NDIMA IYI I DZHIELA NṰHA VHADZHNELELI VHO FHAMBANAHO na vhushaka havho kha kushumele kwa Komiti ya Wadi .
Vhuḓikumedzeli hashu ndi u khwaṱhisa khwaḽithi ya pfunzo ya vhana vhoṱhe vha Vundu . 
Kha ḽeveḽe ya dzhango , hu na vhurangeli ho yaho nga u fhambana u lwa na khaedu dzi no elana dza zwamutakalo wa dzingu - kha vha sedze tshibogisi tshi re afho fhasi . 
Ri khou lavhelela uri nga murahu ha samithi vhafarisani vha u lambedza mveledziso vhanzhi vha ḓo takalela u ṋetshedza thuso yavho kha vundu iḽi . 
Zwikili zwo vhibvaho zwa u tshilisana na vhaṅwe ;
Ri ṱoḓa u ya khothe idzo ra sumbedza uri muhumbulelwa u na mulandu hu si na u timatima . 
U andesa ha kholomo na u shumiseswa ha pfulo hune ha ḓo vha hone nga murahu , nga maanḓa kha vhupo ha vhudzulo . 
Tsha vhuṱanu , zwiimiswa zwa nyanḓadzamafhungo zwazwino , na kha ḽa mulovha , zwi khou lepalepiswa nga zwipiḓapiḓa zwazwo nga maanḓa u ya nga kha u ya nga lukanda . 
Tshiṱirathedzhi tsho sedza kha tshifhinga tshi fhiraho tsha vhukati hu ḓo vha u kuvhanganya vhadzulapo vha Afrika Tshipembe u tikedza na u vhambadza shango kha vhuvhili ha vhadali na vhabindudzi vha ndeme . 
Zwenezwo vha tea u wanwa mulandu . 
Idzo thundu dzo lambiwaho dzi tea u farwa dzi nga fhasi ha u badelwa na mulingo wa muḓisedzi ane , musi o vhidzwa , a tea u dzi dzhia nga u ṱavhanya hu ene ane a khou badela nahone nga u ṱavhanya a ḓise thundu , dzine dza fusha ṱhoḓea dza konṱiraka . 
Kha vha ḓe na ṱhanziela i bvaho kha chartered accountant i ṱanzielaho uri vha na tshelede ine i sa vhe fhasi ha R7,5 million na uri vho badela diphosithi yo tiwaho ya R75 000 kha Muhasho wa zwa Muno .
Khwiniso kha mveledziso ya themamveledziso ya matshilisano i kha ḓi ṱoḓea kha vundu . 
Ḓi iteleni nḓila yaṋu nga u phula buli kha vhurotho nga forogo phanda ha musi ni tshi vhu dzhenisa kha oveni . 
U amba nga tshenzhemo ya ene muṋe .
Hu na maitele maṱuku a re na tshivhalo ane a wela fhasi ha maitele a u shuma :
Naho hu na uri hu na ndeme ya ḓivhazwakale ya Mulayo , maitele o tevhelwaho i tshi bveledzwa o vha e na u konḓa hu hulwane , kha mbetshelwa dzi fanaho na mutendelo wa tshikolo na u vhumbiwa na maanḓa a khorombusi . 
mivhigo ya tshiimo tsha vhulwadze ( W.Cl.22 ) , u swikela
Sa musi mbekanyamushumo yashu i tshi ḓo thoma u shuma kha vhuimo ha u wa ha ikonomi , ri khou tea u shuma nga nḓila ya vhuronwane - a huna u tambisa masheleni , u pfikisela masheleni kha muṅwe ṅwaha - senthe iṅwe na iṅwe itea u shumiswa nga nḓila yo ṱalifhaho nahone i vhuedzaho .
Muhumbeli ane a khou ita khumbelo o imela muṅwe muthu
Vhonani u khou ṅwalela nnyi ?
Zwinepe : Zwinepe zwo katelwaho kha webusaithi iyi a zwi tei u shumiswa u itela iṅwe ndivho hu si na thendelo ya vha Sisiṱeme ya Mafhungo na vhudavhidzani ya Muvhuso ( GCIS )  . 
Kha ri ṅwale Tangedzelani maipfi a re na mubvumo wa f . fura pfana founu fagi fara fumi fhungo foro posa fhufha fuyu fola
Masipala wa Tshitiriki tsha Alfred Nzo kha kuitele kwa zwithu ku dzhiiwa sa nḓila ntswa ya u dzhena zwithu nga muvhuso hu tshi tevhedzwa u khwinisa mushumo wa nḓisedzo ya tshumelo . 
Mitambo na zwikili zwa vhusiki
Zwenezwo , musi vho i saina MDC yo ṱoḓa ndindakhombo ya uri vhaluvhisi avha vha ḓo tandululwa na nga murahu ha u saina nahone ra tendelana . 
Milaedza mihulwane u bva kha ṅwaha wa dzitshaka wa vhuthathazwitshili ndi : 
PR Nyimelo yo Linganelaho
Hune vhuṱudzeṱudze kha ndangulo dzo khetheaho ha vha ho ṱaluswa , ndangulo yo dzhia tsheo ya u thoma nyito ya u khakhulula yo teaho u itela u fhungudza vhuṱudzeṱudze ho ṱaluswaho . 
Nyimele yo shandukaho i ṋea tshikhala tsha u guda nga nḓila ine izwi zwa livhanywa nazwo zwi langulwa nga nyimele . 
Tsireledzo u bva kha ḓuvha , muya na mvula . 
Mathomoni a ṅwaha , hu dzulela u vha na lushaka luthihi lwa tshibveledzwa kana nyito nga sekele ya vhege mbili .
Vhudzivha ha vhuṋe
Nga mulandu wa tshanduko , tshikwama tshiṋetshedzi tsho ḓo katela thundu dzi re kha tshivhumbeo tshine dza nga rengisea na mbuelo ya mudzheneleli kha tshikwama tsho thomiwaho Ireland . 
Ri tshi tevhedza tsedzuluso ya miṅwaha ya 20 u bva 1994 u swika 2014 - ofisi ya nyimele ya vhathu vha re na vhuholefhali yo sikwa , ṱhanganyelo ya siṱirathedzhi tsha vhuholefhali tsha lushaka yo ṱanganedzwa , na thuso ya mutakalo ya mahala , thikhedzo ya zwa matshilisano na u ṋetshedzwa ha pfunzo kha vhathu vha re na vhuholefhali .
Ofisi ya ndangulo ya thandela i ḓo ṱoḓea kha u langa ndangulo ya thandela dzoṱhe , nangulo ya vhashelamulenzhe , na vhupfananyi . 
Musi vha tshi dzhena kha tshifhaṱo tsha muvhuso , vhadzulapo vha tea u kona u vhona uri ndi tshumelo ifhio ine vha nga i lavhelela , na uri vha tea u ya ngafhi na uri vha tea u amba na nnyi musi vha songo fushea .
Vhudzulo ha tshifhinga tshipfufhi kha vhafumakadzi vho tambudzwaho na vhana vhavho . 
Kha nyimele ya nyambedzano , masia oṱhe a langa maitele na u thola muambedzanyi ane mawanwa awe a vhofha asia oṱhe . 
arali vho ita khumbelo ya u ṅwaliswa vho lavhelela u ḓo thoma bindu fhedzi vha saathu u thoma bindu i'lo .
Ri ḓo shumisana na vhashumisani u vhona uri hu ṱanganedzwa Mbekanyamushumo ya vhuvhili ya u Lwisa Tshanḓanguvhoni , na uri mbekanyamaitela ya kuitele ye ya tendelaniwa na mabindu i a itwa .
U itela u ombedzela mvelele ya demokirasi , yo thomiwaho nga uyu Mulayotewa , Phalamennde i nga dzhia themendelo nzwiwa dza pfanelo dzi yelanaho na mbetshelo dza Mulayotewa .
Izwo zwa vhuya zwa itwa zwiṱandadi zwi nga vhewa na nyimele dza khovhakhombo kana khonadzeo ya hone i nga kalwa . 
Ndo zwi humbula , na zwone , u bveledza tshikhala tsha zwiimiswa tshi hanedzanaho na maswole u ṋetshedza nyimele . 
3.20. Khabinethe yo fhululedza dziProteas kha serisi dzavho dza Ndingo he vha wina kha Australia khathihi na Bafana Bafana vhe vha wina kha Senegal kha mutambo u vha isaho kha vha tshipiḓa tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi .
TSHISHUMISWA TSHISWA ( APP ) TSHA THEKHINOḼODZI TSHA U LONDA ṰHAHELELO YA TSHIṰOKO TSHA MISHONGA
A hu na muthu ane a tea u shumisa tshiendedzi tshawe tshine tsha si vhe kha nyimele yo teaho badani kha bada ya nnyi na nnyi . 
Vhuimangalavha ya Port Elizabeth ho dzulaho vhukati hu a swikelelea vhukuma nahone zwi tshi leluwa u bva kha masia oṱhe a ḓorobo . 
Ri livhuwa uri a vho ngo tou xela tshoṱhe kha pfunzo ya vhuongi . 
Zwo ri ṱuṱuwedza u ḓivha uri , kha miṅwaha yo fhelaho vundu ḽo vha na ikonomi ye ya aluwa nga u ṱavhanya nahone hu na mvelaphanḓa . 
A huna fomo dzine dza ḓadzwa .
Fhethu ho sedzeswaho ha ndeme ndi hu tevhelaho : 
Ndondolo : Naa tshivhalo tsha shando ḽa zwithu zwa ḓaka kana zwa mupi tsho engedzea kana u fhungudzea ?
Zwidodombedzwa zwi ḓo ḓivhadzwa musi ho no khunyeledzwa tshikedulu .
Komiti ya Wadi i fanela u vha na pulane ya ṅwaha ine ya sumbedza zwavhuḓi uri ndi zwifhio zwa ndeme khayo na uri i khou lavhela u swikela zwithu-de ?
Ndi tama u livhuwa Vhaofisiri vha Dzulo kha tshikhala tshe vha mpha tshone tsha u amba na lushaka madekwana ano .
Miraḓo i ḓo ta Phanele ya vhapfumedzani u itela ndivho iyi .
Izwi zwi nga pfukelwa nazwo na kha ṅwaha u tevhelaho nahone zwi vhaledzwa sa mbadelo dzo salelaho . 
Tsha u thoma , ngoho ya uri vhugudisi ha saintsi ya vhulafhazwifuwo vhu a ḓura nga maanḓa . 
U dzulela u ita nḓowenḓowe dza u ṅwala kha nyimele dzo fhambanaho , mishumo na thero zwi thusa vhagudi u ita vhudavhidzani vhu shumaho na nga nḓila ya u sumbedza vhusiki .
Muṋe wa ḽaisentsi ya tshifhinganyana ya muhasaladzo kha dzingamufhe ha tei u ita khumbelo ya u vusuluswa ha ḽaisentsi ya tshifhinganyana lu fhiraho luthihi . 
ha ha 4 kha computer yavho uri vha kone u vula dokhumenthe dza PDF . )
9.2 Miraḓo ya SANDF i linganaho 1 371 vho rumelwa DRC u tikedza Mushumo wa Vhudziki wa Dzangano ḽa Mbumbano ya Dzitshaka .
Nga tshifhinga tsha vhukati , hu ḓo thomiwa gavhelo ḽiswa ḽo sedzaho nyimele u ṋetshedza zwiko zwa nyengedzedzo , u fana na ḽaborathori dza saintsi , bugu dza u vhala na vhugudisi ha vhadededzi kha zwikolo izwi . 
U kovha vhunzhi ha zwiko na tshifhinga kha avho hu tshi vhambedzwa na ṅwaha wo fhelaho , zwi ambaho vhunzhi ha milandu kha ṅwaha muswa wa muvhalelano . 
Vhaswa nga maanḓa vho fanelwa nga u wana zwikhala zwavhuḓi zwa pfunzo na zwa ikonomi , nahone hu ṱoḓea vhuḓinekedzeli malugana na u fhelisa u khethulula u ya nga mbeu .
U wana zwidodombedzwa zwinzhi , kha vha dalele website ya Independent Complaints Directorate .
Zwa dzinnḓḓu
Kanzhi thikhedzo i ḓo ṋetshedzwa hune ha vha na miraḓo yo ḓiṅwalisaho i no fhira malo kha tshigwada . 
Ho shumiswa yuniti dza vhubindudzi vhune ha shuma , ha tholwa vhalanguli vha vhubindudzi vhune ha shuma . 
Tshipiḓa tsha u tsireledza tshitshavha tshihulu tshaḽo tsha vhulimi , hune vhunzhi hatsho ndi vhalimi vhaṱuku vhane a vha khou vhuelwa nga vhuvha ha dziikonomi , kanzhi hu vha hone nga mbumbo ya mbadelotiwa dzire nṱha na dziṅwe nzivho . 
Hezwi ndi tshipiḓa tsha vhudzheneleli ha shango ha u langa zwishushedzi zwa mupo na mutakalo wa vhathu zwo vhangwa nga khemikhala na malaṱwa .
Ndivho ndi ya u ṋetshedza ndangulo ya masheleni i bveledzaho kha Muhasho . 
U alusa fhethu ho dzudzaneaho zwavhuḓi hu re na mveledziso ya tshitshavha yo ḓitikaho nga zwa vhulimi na zwibveledzwa . 
Vhege yo fhiraho , ro ganḓisa Mulayotibe wa Mveledziso ya Themamveledziso u itela maambiwa nga lushaka .
Naho zwo ralo , u katelwa uhu hu nga fhungudzwa nga u shumisa bindu na miṅwe mitengo ya mubveledzi yo wanwaho nga vhashumi . 
Sisiṱeme ya muvhalelano : u dzudzanya sisiṱeme ya muvhalelano na u pfesesa zwipiḓa zwa tshitatamennde tsha zwa masheleni
U badelwa murahu ha Muthelonyengedzedzwa hu ya nga tsheke kha databeizi ya muthu wa vhuraru . 
Mushumo wa 3 Kha vha sedze kha Mulayotewa , vha wane vhuimo na mushumo wa muvhuso wa lushaka .
Zhendedzi ḽa Reiḽi ḽa Vhaṋameli ḽa Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa masheleni a fhiraho 120 biḽioni ya dzirannda kha miṅwaha ya fumi iḓaho ya u renga zwidimela zwiswa .
Tshiimiswa tshashu tsha mveledziso ya masheleni sa Dzangano ḽa Mveledziso ya Nḓowetshumo ( IDC ) kana Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika na zwiṅwe vho , dzo ṋetshedza masheleni a u lambedza themamveledziso , nḓowetshumo dzo fhambanaho na mabindu a zwa vhulimi dzi sa kundelwi , na nga murahu ha tshiimo tshi si tshavhuḓi tsha masheleni .
Zwa zwino ri na tshiitisi tsha u ima ra sedza kha zwe ra zwi swikela u swika zwino , na zwine zwa kha ḓi vha phanḓa hashu . 
Izwi a zwi ambi uri zwoṱhe zwi tea u funzwa kha sekele yeneyo .
Bammbiri ḽa 2 ( awara 1 ) :
4.2.2 Mugaganyagwama ndi mini ?
Tshiimiswa a tshi tei u vha fhethu hune ha vha na bada khulwane na uri tshi nga vha fhethu hune ha vha buloko nthihi kana mbili murahu , fhethu ho fhumulaho . 
Mutambi muhulwane hu ḓo vha muvhuso u ne wa tea u thoma u ṋetshedza themamveledziso . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u shumisi kana u bvisela khagala mafhungo a nga ha vhone vhaṋe , a nga ho sa murafho , vhurereli , kana vhuimo ha poḽotiki , hu si na thendelo yo ṋekedzwaho . 
Tshiṅwe tshifhinga , zwi bveledza mvelelo dzavhuḓi na tshiṅwe tshifhinga , hu si nga u ralo . 
Tshivhumbeo tsha ndangulo na zwa mulayo na nḓowetshumo zwi ṋeaho tshanduko kha vhunzhi ha ndeme ya mulayo zwo dzulela u khakhiswa na u vha zwo lugelaho u dzhena kha muvhuso wa demokirasi na mbofholowa ya u tshila vhutshilo ha zwa ikonomi . 
( 2 ) Milayo na ndaela dza Khoro ya Lushaka ya Vunḓu zwi tea u ita uri hu vhe na -
Hu itea mini nga murahu ha musi Muofisiri muhulwane o no rumela nḓivhadzo ya muṱangano kha Muḓisi wa mbilaelo na Komiti ya Khanedzano ya GEMS ?
Gumofulu ḽa R2 581 nga muunḓiwa nga ṅwaha - Madalo a shishi a si a DSP
Ndi a thusa muṱa wa hashu .
Ndi na miṅwaha ya
6 Fhedzisani tshuṅwahaya yaṋu , mmawe vha vhidzelela , kana a ni nga vhoni TV .
b ) Maitele a u khetha na nḓila dza u nanga
Madzina ha nga dzheniswi fhethu .
Ndi vhorathendara dzo dzhenelelaho muṱangano wa zwidodombedzwa , vhane vha ḓo tendelwa u ḓisa phindulo fhedzi . 
khombo yo vha hone nga u sa londa havho kana zwiito zwavho zwi siho nḓilani ( nga nnḓani ha musi vho tou holefhala zwa vhukuma kana vha lovha kha khombo iyo , zwo ralo Tshikwama tshi ḓo badela ndiliso )
Ṅwaha yo fhelaho vhagudi vho funziwa nga ndeme ya fuḽaga ya Afrika Tshipembe . 
Shango ḽo dzinginywa ṅwedzini wo fhiraho musi khethululo na tshiṱalula zwo sinyusa vhanzhi kha nyanḓadzamafhungo ya eḽekithroniki , zwo itaho uri hu vhe na upfa vhuṱungu na u sinyuwa hu sa ṱalutshedzei .
Ndi nnyi ane a ḓo tea u ita mini
( a ) ya u dzhia tsheo dzi kwamaho mbebo ;
Mushumo : Nga tshifhinga , kha tshifhinga , tshifhinga tshoṱhe . 
Arali Yunivesithi ya Tswane ya khetha u ṋea ndambedzo ya masheleni a u guda hune vhagudii vha bvaho Kapa Vhubvaḓuvha na vha Gauteng vha ḓo tea u ṱaṱisana , maitele a u sa lingana ha nga ḓo vhuedza vhagudi vha Kapa Vhubvaḓuvha .
Ndima iyi u shumana nga maanḓa na muratho u ya kha oda ya mulayo ntswa malugana na zwa maḓaka . 
Vhahaṱli vha ḓiveaho vha Supreme Court na khothe khulwane vho khwaṱhisedza ṱhoḓea ya u vha na thuso ya mulayo ya mahala u itela vhashai .
Zwine muhasho wo sedza kha u thoma ngazwo zwo bva kha ndaela yawo , bono na mushumo wawo . 
Hezwi zwi nga ṱaluswa kha u gonya ha mutengo wa mavhele , khethekanyo khulwane kha sisiṱeme khulwane ya mveledziso ya mafhi . 
Tshishumiswa tsha u fhambanyisa aisothouphu dza ḽithiamu , sa zwi tevhelaho : 
U amba na u toolola zwiṱori
Mbuelo dza mbadelo dza ndaka dzi do badelwa nga sekithara dza ndangulo ya tshumelo ya madi , dzifeme , mimaini na fulufulu .
Mahoro a ḓo saina thendelano nga murahu kha ṅwedzi uno .
I ḓo dovha ya rumelwa kha muofisiri wa vhuṱoli wa ofisini ya dzingu ine ya ḓo ṱola sambulu .
Ni nga ita mini ?
Mbudziso ndi ya uri kani
Nḓowetshumo ya zwa vhufhaṱi naho ho vha na zwiṱhavhi zwa tshanduko ndi ya phurofeshinaḽa nahone i na vhukoni nahone ri dovha ra kholwa uri i ḓo ḓisa thandela dza maṱhakheni dza zwa mitambo dzi elanaho na zwa vhufhaṱi ho sedza ndeme , zwo tiwaho , tshifhinga , vhubveledzi na mugaganyagwama . 
Nḓisedzo ya malwadze a i fani , kha zwiṅwe zwiṱiriki zwiṱuku i na tshivhalo tshi sa lingani tsha vhulwadze vhu elanaho vhathu vhavho . 
kuṅwalele ( thaiphogirafi ) ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
Ni ṱambe zwanḓa ni tshi bva thoiḽethe .
2.2.2 U tshimbidza u dzhenelela
Phuresidennde vha ḓo vhetshela thungo khaṱhulo ya lufu na u imela tshigwevho tsha khaṱhulo ya lufu sa dzo eletshedzwaho nga khothe . 
Tshifhinga tsho fhelaho , ro sika zwivhumbeo zwa u shumisana zwine zwa fhindula khaedu dzo tiwaho , zwe zwa shuma zwavhuḓi nga maanḓa . 
Tshiimo tsha ikonomi ya vhafumakadzi vha songo maliwaho vhane vha vha dziṱhoho dza miṱa a tsho ngo shanduka na luthihi .
U ṱanganya pharagirafu hu tshi shumisa maipfi a u ṱanganya na mafurase
Zwi no vhangwa nga mutakalo u si wavhuḓi na zwi no vhangwa nga kutshilele , zwi no nga u sa shuma wa hola na vhushai hu no tevhela , na u fhelelwa nga ndindakhombo ya zwa mutakalo kana u vha na muholo u no shumisea wa u namela ngawo uri u ye u wana tshumelo dza zwa mutakalo . 
U anganyela mbadelo : U angaya uri hu nga ṱoḓea masheleni mangafhani kha u khunyeledza mishumo ya thandela .
Ri isa phanḓa na u monithara mpfu nga nṱhani ha zwivhangi zwi si zwa mupo nahone ro dzhia maga kha u vhona uri kudzhenele kwa u monithara mpfu idzi dzi si dza mupo zwi khou khwiniswa . 
3.2 Afurika Tshipembe ḽi ḓo fara Muṱaṱisano wa Mbalo dza Dzitshaka ( IMO ) .
Heyi ndi khwiniso ya vhuvhili ya Mulayo wa Ndindakhombo ya vha sa Shumiho wa 2001 ( Mulayo 63 wa 2001 ) .
tshilidzo tsha CD , dziCD , zwishumiswa zwa zwilidzo
Vhukoni ha shango na zwiimiswa zwi tea u khwaṱhisedzwa u itela u fhaṱa sekithara ya phuraivethe i re na vhutshilo , u kunga tshitshavha na u fhaṱa thendelano ya lushaka u mona na adzhenda ya mveledziso i fanaho , na u khwaṱhisedza zwiko zwo linganaho zwine zwa kumedzelwa kha u swikelela izwi . 
Hu nga pikisanwa , tshanduko kha reithi dza mpfu dza malwadze ane halwa ha vha tshipiḓa tsha tshivhangi dza vha fhasi ndi tshisumbi tsha ḽevele ya vhudakwa shangoni , u fhira dzine tshanduko kha malwadze e halwa ha vha tshone tshivhangi . 
Nga kha thikhedzo ya vhupo u fana na fhethu ha mabindu hune milayo ya hone ya fhambana na ya maṅwe mashango , u vusuludza dziphakha dza nḓowetshumo dzapo , senthara dza mabindu , senthara dza zwa didzhithaḽa na mabindu a mahayani na ḽokishini , ri ḓo ḓisa mveledziso ya ikonomi kha vhupo hapo .
U ita themendelo nga maga a u fhungudza u itela u thivhela u dovholola ha zwiwo . 
Madalo ashu a zwenezwino a Saudi Arabia o ḓisa mihumbulo minzhi kha zwine zwa nga swikelwa nga muvhuso nga kha vhubindudzi ṱanganywa kana vhushumisani . 
Dayari yanga Nga Musumbuluwo ndi ḓo
zwo katelwa kha mbuelo ya mushonga wa vhulwadze
U hadzima huhulwane , fhedzi , ndi thandululo ya tshifhinganyana . 
Zwi ḓo alusa mashumele a vhuḓi a maḓanzhe nga u vhona uri sekithara dzoṱhe kha vhulanguli vhune dzi khou farisana na u pulana dzoṱhe kha fhethu ha maḓanzheni .
1.7 . Madalo a mushumo a Muthusa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa ngei Vietnam na Singapore o shumiswa u honolola fhethu ha matshelo ha mbambadzo na vhubindudzi , na u vhidza Mabindu a Muvhuso wa Singapore uri a ḓe a bindudze Afrika Tshipembe nga kha Vhufarakani ha Tshitshavha na ha Phuraivethe , zwi tshi tshimbilelana na Pulane dza Nḓila dza Ṱahe dza Afrika Tshipembe .
U khwaṱhisa uri ndangulo ya mutheo ya nwaha nga nwaha i vha hone zwikoloni zwothe u mona na shango nga nḓila ine zwa shela mulenzhe kha vhupo vhu shumaho ha tshikolo .
Vharengisi vha zwibveledzwa zwa vhulimi na zwiḽiwa zwa lwanzheni zwo kwamea nga masiandaitwa asi avhuḓi a tshiṱereke nga nḓila dzo fhambanaho , hu tshi katelwa na ndozwo ya masheleni , masiandaitwa a thendelano dza khonṱhiraka , na u lifhiswa . 
Sa zwe zwa bulwa mathomoni , ndi zwa vhuṱhogwa u fhambanyisa vhukati ha malwadze he halwa ha vha tshipiḓa tsha tshivhangi na malwadze hune halwa ndi tshone tshivhangi . 
Dzudzanya mivhigo nga ha mulayo
Zwi davhidzaniwa hani ?
NYANGAREDZO YA ZWIKILI ZWA LUAMBO ZWINE ZWA TEA U FUNZWA KHA LUAMBO LWA HAYANI GIREIDI YA R-3
( b ) Maanḓa na mishumo i itwaho nga masipala muṅwe na muṅwe .
3.1.9 Naho hu na Mulayo wa sisiṱeme ya vhulamukanyi India ḽo dzudzana zwavhuḓi , na u vha na u fulufhedzea , khothe dzi vha na thaidzo nṋa dza khulwane : tshivhalo tsha khothe na vhahaṱuli vha gireidi dzoṱhe ndi tshiṱuku vhukuma , ho vha na u engedzea ha tshivhalo tsha milandu kha miṅwaha ino nga nwambo wa nyito nnzhi dzo thomiwaho nga muvhusi wa vhukati na wa shango , mutengo wa u sengisa kana u imelela mulandu kha khothe ya mulayo u nṱha nga mulandu wa mbadelo dza nṱha dza khothe , mbadelo vhaimeleli na dziṅwe mbadelo nahone hu khou vha na tshilengo kha u fhela ha milandu zwi vhangaho thulwi dza milandu yo lindelaho u sengwa kha khothe dzoṱhe .
Tshumelo dzi ṋekedzwaho nga Muhasho dzi sumbedziswa kha khethekanyo ya Kushumele kwa Mbekanyamushumo ya Muvhigo wa Ṅwaha nga ṅwaha . 
Madalo ashu nga ṅwedzi nga mumono u itela u vhona maitele a zwa vhuvhudzisi na a zwa u funza . 
Ṱholo dzi tevhelaho dza u dzhenisa ho khunyelelaho dzi tea u itwa nga muthu a are na vhukoni nga murahu ha u fhaṱa nahone hu saathu u thoma u shumiswa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ro ḓivhadzwa uri idzi thendelano dzo sainwaho ndi dza mini ? 
Luambo ya GCIS i ḓo tshimbidza khumbelo dza u pindulela uho . burotsha na zwiṅwevho .
Kha vha ṋee tsumbo dza ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽao .
Zwifuwo zwi khou fa na sekithara ya zwa vhulimi i khou konḓelwa vhukuma .
Mvelelo dza zwa mugaganyagwama na sisiṱeme ya vhupulani ndi muhumbulo wa kha u renga thememveledziso na ndangulo ya sisiṱeme ya nḓisedzo , ngeno hu uri mvelelo dza sisiṱeme iyi ndi muhumbulo wa kha sisiṱeme ya ndangulo ya ndaka . 
Sisteme i re na thoilethe ya u gwedzha ya fhasi i ita uri zwi vhe zwa ndeme u tevhela ndaela dzi bvaho kha vhabveledzi nga vhuronwane . 
zwidodombedzwa zwa vhalanguli , vhaofisiri
Nḓila ine tshivhalo vhashumi vhane bindu ḽa ḓo lavhelela u vha lozwa yo rekanywa afho fhasi : 
Ri tikedza kha fiḽosofi ya mushumo wa vhuḓi , une wa dzhiela nṱha pfanelo dza vhashumi u itela u nanga wo vhofholowa mushumo u bveledzaho zwinzhi , mbuelo yo eḓanaho u itela u ponya vhushai na u ṋewa tsireledzo ya matshilisano nga zwifhinga zwa u vha khomboni . 
Adzhenda ya maga a u Shuma ya Cairo i ombedzela zwi tevhelaho : Mvelaphanḓa ya dimokirasi , mavhusele , mulalo na tsireledzo ; mveledziso ya zwiḽiwa ; mveledziso ya vhashumi na mveledziso ya vhukoni ha mashumele ; tshandukiso ya tshivhumbeo ; u kuvhanganya zwiko na u shumiswa zwavhuḓi ; na tshumisano kha zwa ikonomi khathihi na ṱhanganelano . 
Mihasho iyi yoṱhe i tea u bveledza ' pulane dza sekhithara ' , zwiṱirathedzhi zwa kushumele zwi khwaṱhisedzaho nḓisedzo ya themamveledziso ya masipala yo teaho na tshumelo dza masipala dza tshifhinga tshilapfu ngomu kha sekhithara .
Muhaṱuli o vha a tshi ḓo vha a songo ntsatsaladza nga u sa vhidza dziḽa ṱhanzi , ngauri muhaṱuli o vha a songo kona u swikelela zwitatamennde zwavho zwa mapholisa , kana u vha e hone musi nṋe ndi tshi kwamana na dziḽa ṱhanzi . 
Hu na tshaka mbili khulwane dza maga :
Vhulanguli ho fanelaho vhu fanela u dzihela nṱha na u dzhia tsheo nga ha khaṱhululo ya nga ngomu hu sa athu u fhela maḓuvha a 30 nga murahu ha musi nḓivhadzo ya khaṱhululo ya nga ngomu yo ṱanganedzwa .
Ṋamusi riṋe ro vha ro ya ḽaiburari musi tshikolo tsho no bva .
Hezwi ndi u lingedza u swikela tshikhala tsha u vhina nga nḓila ya nṱhesa zwine muṅwali a nga vha o tama uri nga murahu a wane zwibveledzwa zwi na mafhungo a ndeme .
Masipala u na tshiko kha vhatshimbidzi vha vhagudisi vhane vha nga kona u shumiswa uri vha thuse kha u topola ṱhoḓea dza tshitshavha .
U tholwa ha muṱolamuvhalelano na muṅwalelei wa khamphani a si khombekhombe vha tou funa
Dzibekhara dzo raliho dzi nga vhuelwa u bva kha u phaḓaladza ha fhasi na mbadelo dza vhashumi nga u ṋetshedza mimaraga ya tshitshavha u fhira vharengi vha dzingu , ine vhatambi vhahulwane vha i thagetha . 
U tshimbidza zwi amba u hulisa , thusa kana u leludza - Oxford Dictionary
Ri shumisa pfanywa musi ri tshi tama uri luambo lwashu lu nyanyule .
Nnḓu na yone i a elana , fhedzi a i tei u tshimbila i yoṱhe . 
Vhatholi vha fanela u bvisa khethululano i si yavhuḓi u bva kha mbekanyamaitele dzavho na maitele . 
Vhuḓifhinduleli : Kha vha ṱalutshedze vhuḓifhinduleli vhu elanaho na mushumo wo ṋewaho . 
U thivhatshidzulo hu shuma kha u eḓanyisa ha themo ya muthu ane a dzhena vhuimoni hawe . 
Nga maitele , tshinyalelo ya muvhuso yo tsireledziwa kha tshayavhudziki ya ikonomi nga u tendela milandu i tshi engedzea kana u fhungudzea u fhindula tshanduko dza mutevheṱhaḓu u no kwama mugaganyagwama . 
Vha fanela u humbula nga ha masipala wavho musi vha tshi ṋea phindulo .
Mafheloni , thuso i konḓaho ya vhadededzi na vhana a zwi nga ḓo shuma arali mutheo wa thikhedzo wa thuso yeneyo i khou ṱahela . 
Vhomakone vha IDP na vhapulani vha masipala vha vha vhainzhiniara kana vhapulani vha ḓorobo , vha dovha vha gudela kha zwifhaṱo , themamveledziso kana mafhungo a ndeme , hu si tshandukiso ya kuitele kana vhukwamani ha tshitshavha .
Hune komiti dza wadi dza vha dzo no fheliswa kanzhi hu vha hu nga ṅwambo wa u sa shuma zwavhuḓi , u kundelwa u swikelela vhuḓifhinduleli na mishumo yayo , nga huṅwe na u dzhenelela ha mahoro kha zwiimiswa zwa komiti dza wadi .
musi vha sa athu u ḽa , u nwa na u daha , vha songo shuma vhukati ha zwifuwo zwine
U livhisa tshibveledzwa kha muṅwe muthu
Nga murahu ha u shandukisa zwiimiswa zwa vhulamukanyi na vhutshinyi , ho mbo ḓi sedzeswa kha u zwibveledzisa zwavhuḓi u itela u fhungudza vhutshinyi .
Arali muthu a engedza kha ezwi ḽeveḽe dza u engedzea ha khakhathi na vhushai tshitshavhani tshashu tshoṱhe , zwi tou vha khagala uri tshivhalo tsha mimbete tsha zwino a tsho ngo lingana u itela u shuma na ṱhoḓea dza mutakalo wa muhumbulo wa vhathu . 
Kha vhashumi , hezwi zwi ḓo ṋea vhuṱanzi ha uri vhuleludzi ha miholo zwi ḓo dzhenelela kha nyaluwo , u sika mishumo na mbuelo dza matshilisano . 
Tshiṱorini
Ndi khamphani fhedzi dzi khethekanywaho sa Vhubindudzi ho Bviswaho Huṱuku dzo vhofhololwaho kha u tevhedza Khoudu dzoṱhe . 
Arali na nga fara tshiṅwe tshithu tshi no fhisa ni ḓo swa .
U thomiwa ha mbekanyamushumo idzi hu ḓo sika zwikhala zwa mveledziso ya mishumo na zwikili zwi elanaho . 
Thengiso ya vhuraru i elanaho na matheriala ndi uri matheriala o rengwaho a tea u badelwa . 
Ndi muthihi wa vhararu vha kha ḓi tshilaho kha Vhasengiswa vha Rivonia , na u ṱuṱuwedza lushaka u vha elelwa na u vha vhea dzithabeloni khathihi na muṱa wavho nga zwifhinga hezwi .
Ho sedzwa nyendedzi dza kiḽinikhaḽa dzi shumiswaho kha zwileludzi zwa nnyi na nnyi
Tshumelo dza mukoni wa mutakalo wa orala dzi ḓo ṋetshedzwa kha puḽatifomo ya tshumelo ya mutakalo kha zwiimiswa zwo teaho . 
Kha nḓila yashu ya thikhedzo ya mvelele ya tshizwinozwino hu nga vha na khonadzeo ya phindulo tharu . 
Ḽevele ya nṱhesa , ndi vhona u nga i ḓo vha , u ḓisendeka nga tsheo dzo khetheaho dzine dza tea u dzhiiwa , muthu a nga zwi ṱalutshedza thwii . 
Mushumo wa oraḽa , une wa vha Bammbiri ḽa 1 , u na phesenthe dza 20.8% .
madzangano a lushaka na a dzitshaka ;
Zhendedzi ḽa GEP ḽo thomiwa hu u itela u khwiṋisa nyaluwo na mveledziso ya ikonomi ya Gauteng , nga u ṱuṱuwedza SMME kha masia mahulwane a ikonomi hu tshi shumiswa thikhedzo ya masheleni na i si ya masheleni .
Hezwi zwo ḓo vha ṋea tshikhala tsha u ambedzana nga ha vhutshilo nga u angaredza na u bvisa mutsiko hu tshi kho lugiselwa ḓuvha ḽi tevhelaho ḽa khaseledzo . 
Kha vha fhe tsumbadwadze mbili kha dza rathi dzi re kha mutevhe dzine nangoho dzi hone kha mulwadze uyu ? 
Ndivho , tshigwada tsho livhiwaho khatsho na nyimele
Tshishumiswa tsha 4 : Tsedzuluso ya ndeme ya zwa mbeu
U dzhenelela ha tshitshavha hu bvelela kha ḽeveḽe dzo fhambanaho .
( c ) u ita vhuṱoḓḓisi na ;
Thendelo ya u ṱun ḓa ndi ya tshifhinganyana nahone ndi ya muhwalo muthihi fhedzi .
Ṱhalutshedzo yo tou ralo ya themo i ḓo katela khethekanyo dzi tevhela ya muhwelelwa : 
Nṱha ha zwoṱhe , ndi ima phanḓa ha vhoiwe ndi tshi ḓi hudza na u vha na fulufhelo kha Afurika Tshipembe ḽine ra khou ḽi pembelela ṋamusi - maipfi o fhambanaho kha khethekanyo , khuḓano na khethululo miṅwahani ya 15 ya kale - ndi zwibveledzwa zwa mishumo na u shumesa ha vhafumakadzi na vhanna vha Afurika Tshipembe kha lwendo lwa vhutshilo .
Musi hu tshi khou haniwa u fheliswa ha mulayo wa vhuḓifhinduleli ha vhoṱhe na ho fhambanaho , khomishini i ṱanganedza vhukonḓi vhune mulayo u nga vhu vhanga . 
Tshigwada tsha Dziminisiṱa vha kati na u fara miṱangano na vha nyanḓadzamafhungo u amba nga ha Mbekanyamushumo ya Nyito ya Muvhuso ya 2017 / 18 .
Naho tshipikwa tsho swikelelwa zwiṱuku ri dovha ra vhona uri hu na vhuṱudzeṱudze kha ḽevele ya ndangulo ya vhukati . 
Khumbelo ya u ita thengiselo dza dzi khemikhaḽa kha mashangoḓavha
Muṅwe muthu are na nḓivho ya zwa mutakalo u fanela u vha mudzulatshidulo wa Komiti . 
Arali rathandela a tama u rumela khunguwedzo ya thandela iṅwe , khiraitheria nthihi yo tendelwaho ya khunguwedzo dza thandela dziṅwe dzo raliho ndi uri i fusha nga nḓila i sumbedzaho zwitandadi na ṱhoḓea zwa mutholi , zwidodombedzwa zwine zwi nga wanala u bva kha zhendedzi ḽa mutholi . 
Vundu ḽi dzulela u lingedza u swikela maṱhakheni kha zwa akhademi nahone ḽo vhekanya zwitandadi zwa khwaḽithi zwine zwa ḓo tshimbidza pfunzo na ngudo kiḽasini u ya kha tswikelo ya zwikili zwa kuhumbulele zwa vhuimo ha nṱha . 
Mbekanyamaitele ya Phoḽisi ya Indasiṱeri na u lumbama hashu huswa kha mishumo ya vhuponi , zwi ḓo fhaṱa Indasiṱeri dzo khwaṱhaho dzine dza ḓo ḓisa mishumo .
Mulayo wa khwiniso ya zwimela wa 1976 ( Mulayo wa vhu 53 wa 1976 ) wo no khwiniswa lunzhi , lwa u fhedzisela ho vha nga 1996 , u tshi itelwa u langula khwinisedzo ya zwimela fhano Afurika Tshipembe .
U ita mbekanyamaitele ho sedzaho kha vhuṱanzi ndi maitele ane a khou ṋaṋa u wanalea kha miṅwaha ya zwino . 
Tshitatamennde tsha tshipikwa
Sedzesani mvumbo ya Lindiwe .
Afrika Tshipembe na Uganda u swika zwino mashango aya o no saina thendelano dza vhavhili dza 20 , ngeno hu na khamphani dza Afrika Tshipembe dzine dzi nga anganyelwa henfha kha 70 dzine dza khou shuma ngei Uganda .
Vho-Lethamaga vho vha vhe mutikedzi wa Vho-Mohlahla , vhe vha lwela tshidulo na mme mme a khosi miṅwaha yo vhalaho .
29 U tsireledzea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .56
Ri dovha ra vha na Ṱhoho dza Mihasho ya Muvhuso , khamphani khulwane dza muvhuso na madzangano a mulayo . 
Mulayo wo ḓoweleaho wa dzitshaka ndi mulayo wa Riphabuḽiki nga nnḓani ha musi u sa yelani na Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde .
muthu a wanaho tshelede ya muholo fhedzi
Hafhu , maga a nyito dza mukolodisi nga muthihi uyu a a fhambana na maga a shumaho kha nyito dzi fanaho dzine dza nga thomiwa nga mulanguli wa vhuwatshiṱoko . 
U thusa nga u pfumbudza , pfunzo na mveledziso ya tshitafu tsha khemisi . 
zwiṱirathedzhi zwo itelwaho u khwaṱhisedza uri ṱhoḓea dzoṱhe dza tshitshavha dzi dzhielwa nṱha
Diphosithi ine ya khou ṱoḓea .
zwiendedzi zwa vhaṋameli - vha fanela u vha na miṅwaha ya 21 kana u fhira
Tshikwama tsha phentsheni tsha muvhuso tshi ḓo kona u vhea tshelede kha zwiṅwe zwine zwa vhidzwa upfi khomishini ya vhubindudzi ya nnyi na nnyi . 
Lushaka lwa zwishushedzi
6.3 Khabinethe i ṱanganedza muvhigo wo bviswaho zwenezwino nga feme ya EY Consultancy nga ha Vhubindudzi ha Nnḓa Thwii kha Afrika .
Nzudzanyo dza ndeme yavhuḓi na mbuelo na ndozwo zwo ḓihwa kha tshiṱatamennde tsha mashumele a muvhuso . 
28 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Luṱa 2 lwo sedza kha mashumisele na u shuma ha zwishumiswa na nḓila dzenedzo .
Zwi na vhuṱanzi uri madavhi oṱhe a muvhuso a vhea ndeme khulwanesa kha mveledziso ya themamveledziso , mveledziso ya ikonomi na tsiko ya mishumo , nyengedzedzo ya tshumelo dza mutheo na phungudzo ya vhushai na u fhaṱa nzudzanyo dza zwiimiswa dzi pfadzaho . 
Ri ṋea nyeletshedzo , ndededzo na thikhedzo kha mubebi nahone nga tshumisano na Office of the Family Advocate kha zwi kwamaho u tswiwa ha vhana vha Afrika Tshipembe u vha isa mashango ḓavha .
Nga tshino tshifhinga , ndaka dzo rekhodiwa sa mbadelo dza kale dza themabindu nahone ndeme dzadzo a dzi vhonali dzi dza vhukuma . 
Vha tshi khou vha na nnḓu lwa u tou thoma
Tshipikwa hu ḓo vha u fhaṱa fhethu ha vhukoni kha vhupo na kha masia a mushumo mahulwane na u kona u engedza zwikili izwi kha lushaka . 
1.4.5 ha nga ḓo fha vhathu garanthii , kana ḽiṅwalo ḽa garanthii nga nnḓa ha tsheke dzine dza ṅwaliwa musi bindu ḽi kha mushumo wa nga maḓuvha ;
Ndi a dobela malakati nda a posa binini .
ḽiṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe ( ID ) .
Mbilaelo dza zwiitei kana zwiwo zwo bvelelaho phanḓa ha musi hu tshi thomiwa Dairekhithoreithi ya Mbilaelo yo Ḓiimisaho ( Independent Complains Directorate ( ICD ) ) nga Lambamai 1997 na dzine dza vha dzo fhedza tshifhinga tshine tsha fhira ṅwaha dzo bvelela phanḓa ha musi dzi tshi vhigiwa kha IPID , nga nnḓa ha musi hu na nyimele dzo khetheaho .
Dzangano ḽi vhusiwa nga muimeleli wa khoro o khethwaho nga miraḓo yaḽo . 
U ṱanganedzwa ha khunguwedzo ya thandela iṅwe zwi ḓo amba u ṱanganedza thandela nga u angaredza . 
Tshanduko yo fhelelaho ya ndangulo ngauralo i vha tshithu tsha ndeme tsha muṱaṱisano muhulwane u itela u khwinisa u dzulela u vha hone na u shuma sa zwo lavhelelwaho na u vha na vhuḓi ha u ṱaṱisana ha pfunzo ya nṱha . 
Nga mulandu wa uri ndi iṅwe ya dziofisi tharu dza ḽifhasi , i ḓo dzhia vhuḓifhinduleli ha ṱhoḓisiso na mveledziso kha mashango ane vhulwadze ho andesa . 
lugubo na tswayo dza u fhelelwa nga maḓi muvhilini .
U ṱumanya CBP na IDP zwi vhumba khonadzeo ya uri IDP i dzhene tshivhindini tsha mafhungo apo nahone i vhe na zwine ya amba zwa ndele kha ṱhoḓea dza u shela mulenzhe ha Mulayo wa Sisiteme dza Masipala .
U daha hu khombo kha muvhili wavho woṱhe .
Mbuedzedzo ya mavu yo ṋetshedzwa tshikati tshi lingana tshithihi tsha fumbili tsha tshinyalelo yo dzinginywaho kha themamveledziso ya mahayani . 
Tshisumbi tsha mashumele kha u itwa ha mbekanyamushumo dza zwa pfunzo zwo vha zwi songo swikelela tshoṱhe nga nthani ha u ḓisendeka nga u vha hone ha vhagudisi u itela mbadelo dza mutendelo wa tshikolo . 
Mushumo waḽo wo baḓekanywa na zwipikwa zwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka zwa u fhedza vhushai na u fhungudza u sa lingana , zwine zwa ḓo vhuedza muhanga wa mveledziso ya dzhango - Adzhenda 2063 .
Milayo yoṱhe iyi na nḓila ya kuitele zwi kwama nga nḓila i si yavhuḓi nḓisedzo ya tshumelo , mbadelo dza vhutevhedzeli , na mbadelo dza u sa tevhedzela na mbadelo dza vhukoni . 
Ro ṱangana nazwo hezwi , thwii , ngei China , hune vhathu vha dzhiela nṱha vhukuma mvelele na sialala na u vha na zwinzhi zwa u kovhelana na riṋe . 
( i ) vha dzi songo tea muthu wa miṅwaha ya onoyo ṅwana ; kana
4.6 U modereitha mishumo ya u linga
U bva tshe muthu a ḓiṱama nga zwiṱhavhane zwa nyukiḽia u khou sika khombo dzine dza nga vha dzo thivhelwa . 
TB i nga alafhea arali mulwadze a tshi nwa mishonga lwa tshifhinga tsha vhukuma . 
21 . Pfunzo - Vha na pfanelo ya pfunzo yo linganaho , hu tshi angaredzwa pfunzo ya vhaaluwa , nga luambo lwavho ( arali zwi tshi konadzea )
Kupfesesele ku fanaho kwa vhutshilo hashu ku khwaṱhisa maitele ashu a u phaḓaladza . 
Izwi zwi ḓo konisa khothe uri dzi tsireledze vhunzhi ha vha sina milandu vhane vha khou pomokwa maitele a " busakatsi " , fhedzi hu pfiswe vhuṱungu vhathu vhane vha wanwa mulandu wa u ita " busakatsi " .
Kha muṱangano wa Swondaha , komiti ine ya pﬁ Soweto Action Committee ( SAC ) yo ḓo vhumbiwa , i na miraḓo mivhili mivhili i bvaho kha tshikolo tsha sekondari tshiṅwe na tshiṅwe tsha Soweto .
lu ṅwalo lwo aniwaho lwa kufhatele kwa goloi lu bvaho mapholisani .
U dzudzanya pH ya mavu na vhuimo ha u ṋukala kha mutevhe wo lugela tshilinwa wonoyo . 
Kereke dzapo dzo ṱangana dza ambedzna nga ha uri thaidzo iyi i nga tandululwa hani .
Vhupo ha ndangulamaḓi
Mulayo wa Sisiṱeme dza Mimasipala u langa U pulanela Mveledziso yo Ṱanganelaho . 
Muhasho u ṋetshedza tshumelo dza zwa masheleni kha sekhithara yoṱhe ya muvhuso , hu tshi katelwa na kha mavundu . 
l ) Vho Senna Mokoena ( Dzangano ḽa Lushaka Vhashumi vha Migodini )
Ngauralo , kha ri tende uri zwiwo zwo raliho a zwi nga ḓo tendelwa zwi tshi itea hafhu kha Phalamennde yashu .
Masipala wa Prince Albert ndi masipala une wa wela fhasi ha tshigwada tsha B nahone u shumisa sisṱeme ya Ṋeḓorobo Muhulwane . 
U tshila kha mikano ya u vha hone , pfuma ya matshilisano ya vhashai ndi iṅwe ya ndaka dzine dza na dzhiiwa khadzo u itela u thusa u wana nḓila kha ḽifhasi ḽi sa humbulelei nahone ḽi sa hangweli . 
Hu shumiswe thusedzi dza u tou vhona kana dzi fareaho , fhedzi hu shumiseswe maipfi
Zwi tshi bva kha ḽiga ḽa mbambadzo , kha dziṅwe nyimele vhakaṋi na vhabveledzi vha tshithu tsha lushaka lwonolwo vha nga dzhenelela .
Nga vhanga ḽa ṱhoḓea i khou engedzeaho , Vhaofisiri vha Vhuendi vha fhedza tshifhinga tshinzhi vha tshi khou linga tshitshavha kha dziḽaisentsi dza vhareili na ḽaisentsi dza vhagudi khathihi na u ṋetshedza ḽaisentsi dza mimoḓoro , ngauralo ha vha na tshifhinga tshiṱuku tshe tsha shumiswa kha vhukombetshedzi ha mulayo . 
9.1. Khabinethe i khou vhilaedzwa nga tshililo tsha vhadzulapo vha Rohingya vho shavhaho mahayani avho a Myanmar .
6.3 Ambasada Nonceba Nancy Losi-Tutu sa Muthusa Mulanguli-Muhulwane : Phurothokholo ya DIRCO
U dzhielwa nṱha uhu nga tshitshavha tsha mabindu zwi sumbedzisa uri roṱhe ro farana kha ḽithihi , na uri ro ṱangana ri na dikitela ḽa u shandukisa Afrika Tshipembe ḽa vha fhethu ha khwiṋe .
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
Zwikhala izwi , naho zwo ralo , zwo no ḓi litshedzwa nga ṅwambo wa zwiitisi zwo vhalaho , hu tshi katelwa : 
U thoma Desike ya Vhaholefhali , Desike ya Vhaswa na Desike ya Thikhedzo yo ṱanganelaho . 
Tshiṱirathedzhi tsha u kunda masia a u sa shuma zwavhuḓi . 
U bviswa kha mutevhe wa dzikhamphani zwi amba uri CC i ḓo bviswa kha database na uri a i tsha vha hone .
Ngeno hu na uri zwigwevho zwo engedzwa u bva tshe ha ḓivhadzwa Mulayo , zwi anzela u dzula zwi fhasi ha zwe zwa randelwa sa zwigwevho zwa fhasisa . 
Nḓivhadzamulayotibe - ine kanzhi ya pfi ' ndayotewa ṱhukhu ' ya vhuimo ha muvhuso wapo - i ṱalutshedza Muvhuso Wapo u Bvelelaho sa muvhuso wapo wo ḓikumedzelaho kha u shumisana na vhadzulapo na zwigwada kha tshitshavha u wana nḓila dzi sa nyeṱhi kana dza tshifhinga tshilapfu dza u swikelela ṱhoḓea dza matshilisano , ikonomi na dza matheriala na u khwinisa ndeme ya vhutshilo ha tshitshavha .
2 . Vhuendi
Cox ( 1968:24 ) o vhona uri u ḓivhadzwa ha tshelede ya shango na aḽifabethe zwo ita uri hu konadzee vhushaka ha muthu nga muthihi vhu si gathi kha vhutshilo uvho ha ikonomi nahone u pfukisa mafhungo zwo vha zwi sa ṱoḓi vhukwamani na vhuthihi ha u livhana zwifhaṱuwo . 
U RANGA U ḒIVHADZA HU SA ATHU WANALA THENDELO 5
Arali ri tshi nga pfa na u ita vhuthihi kha mitambo ya bola ya milenzhe na rugbii , ngoho ndi ya uri , ri nga kona vho u zwi ita , zwi tshi ḓa kha mafhungo a vhutshilo na lufu , mutakalo na malwadze .
Fhedzi , sa afha vho shela mulenzhe kha vhugevhenga na hone vha sa vhu vhige mapholisani , khothe yo sala i si na iṅwe khetho , fhedzi u ṋea tshiṱarafu tshivhonalaho , ha sala hu na tshigwevho tsho fhahewaho . 
Khomishini zwa zwino i a kona u bvisa mbilaelo na vhaimeleli vha muvhuso vho fhambanaho nahone i khou thoma u sumbedza uri nḓowetshumo i nga engedza hani mbuelo ya ndeme kha vundu , hu na thikhedzo u bva kha ḽeveḽe dzoṱhe dza muvhuso . 
U ita nyambedzano na kiḽasi vha tshi fhana mihumbulo uri vha kone u ṅwala .
Mushumeli wa tshitshavha na madzangano asi a muvhuso vha :
Huṅwe u sa tendelana o vha ha uri nḓalo ya vhuvhambadzi ya Afrika Tshipembe na Afrika i nga vha yo xetshelwa nga khonadzeo nga nṱhani ha muṱaṱisano u bvaho kha mashango maṅwe a BRICS . 
Phimamvelela ya inifulesheni Mpumalanga yo vha i fhasi hu tshi vhambedzwa na phimamvelela ya inifuḽesheni ya lushaka kha miṅwedzi ya rathi i tshi khou tevhekana ya dovha ya vha nga fhasi ha sia ḽa phimo ya nṱha ya zwipikwa zwa inifuḽesheni kha miṅwedzi ya fumi na mivhili i tshi khou tevhekana . 
U shumisa ndongazwiga nga nḓila yo teaho ( tshitopo , khoma , tshivhudzisi na tshigagarukela ) u itela uri vhaṅwe vha kone u vhala zwo ṅwalwaho .
Tshifhinga tshiḓaho , Muvhuso u ḓo ḓivhona u tshi khou vhuelwa nga kuitele kwa tshumisano , na u ṋetshedza thikhedzo ya tshiimiswa na ya thekhinikhala na vhupo ho vha teaho u bveledza na u shuma mushumo u pfadzaho kha ikonomi ya Vundu . 
A thi tou vha muthu wa vhugevhenga , thaidzo nthihi fhedzi ndi ya uri ndo vha ndo tou dzikusea musi vhathu vho nndina , nahone mbiti dza vho nndanga . 
Mitengo i ḓo fhungudzwa kha nyanḓadzamafhungo ya tshitshavha , nyanḓadzamafhungo ya mbambadzo ṱhukhu , ṱhoḓisiso na vhugudisi nga u fhungudza tshivhalo tsha thandela dzine dza khou tikedzwa na u fhungudza mitengo zwi ḓo badelwa kha thandela . 
Mushumi a nga tenda u lozwa ḽivi i songo dzhiwaho nga vhuḓalo fhedzi ya zwitandadi zwa fhasisa izwi . 
Tshiṱirathedzhi na maitele zwi ḓo bveledzwa kha tsheo ya sisiṱeme vhukati . 
Zwa zwino , mutengo muhulwanesa wa maḓaka aya ndi wa tsireledzo ya mupo , biodaivesithi , na vhuendela mashango ha ndondolamupo . 
Khabinethe i khou ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha tikedze Proteas zwenezwi vha tshi khou bvela phanḓa kha lwendo luyaho gundoni ngei kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi .
Maitele a katela tsedzuluso dza ndeme ya data , zwi tshi elana na maga a ndeme ya data o bulwaho afho nṱha , ane a tea u itwa na u sedzuluswa musi data i sa athu u khunyeledzwa . 
U pulana
KHETHEKANYO YA 3 : MAGUDISWA NA PULANE DZA U FUNZA ZWIKILI ZWA LUAMBO . . . . . . . . . . . . . . 16
Ndi ngani muimeleli o tendelwa u dzhena tshiṱokisini hu si na maitele o teaho nahone o linganaho a vhutsireledzi ? 
U tsivhudza vhathu - u shumisa kuitele kwo fhambanaho u ḓivhadza Komiti dza Wadi , maanḓalanga a vharangaphanḓa vha zwitshavha na vhoramafhungo uri phurosese ya CBP i khou ya u bvelela .
phaḓaladza lupfumo lwo bveledzwaho nga mbekanyamushumo idzi nga nḓila i linganaho .
Vhafumakadzi , vhana na zwigwada zwi sa koni u ḓipilela vha tea u pfa vho tsireledzea .
Ndambedzo ine ya ḓo thomiwa ngayo ndi R1 biḽioni ye ya bva kha dti u itela ṅwaha wa muvhalelano wa 2015 / 16 na R23 biḽioni u bva kha Koporasi ya Mveledziso ya Nḓowetshumo u itela miṅwaha miraru iḓaho ya muvhalelano .
Fhungo ḽa vhuvhili ndi ṱhoḓea ya bveledzulula malaṱwa u ya nga hune zwa konadzea ngaho . 
U thetshelesa na u Minethe ya 15 nga ḓuvha lwa maḓuvha a 4 amba
U bveledzisa ṱhoḓisiso kha zwishumiswa zwa vhashumi , ndaulo ya tshitshavha na maitele a ndangulo u khwaṱhisedza nḓisedzo ya tshumelo . 
Mathomoni , ho vha ho , fhedzi , ṱanganedzwa uri mafhungo a phuraivesi a nga si dzhiwa zwao sa thaidzo ya mbekanyamaitele yapo . 
U bva mathomoni a ro ngo zwi tenda uri u ṱaha ha khoḽera kha vundu ho bva nnḓa . 
Kha nyimele iṅwe na iṅwe khomishini i dzhiela nzhele khwaḽithi ya ḽikumedzwa . 
Mbadelo dza phurofeshinaḽa ho sedza gumofulu ḽi kovhelaniwaho na zwa maṋo nnḓa ha sibadelo zwa mbuelo ya R2 405 nga muunḓiwa nga ṅwaha
Mbuelo dza ṅwaha dzi katela dzibalombalo dzi pfadzaho kha mishumo ya khothe zwi katelaho tshifhinga tsha miṅwaha miraru . 
U dzhiela nzhele zwi re afho nṱha , bono ḽa tshiṱirathedzhi ḽa u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi ngeo Gauteng ndi ḽa vhukoni nga maanḓa . 
Vhaimeli vha phurovintsi kha SAGNC ;
Muanganyelo wa u thoma wa u paḓukanya na u bvisa tshithu na u vhuedzedza saithi ine tsho vheiwa khayo , zwo dovha zwa katela kha mutengo wa ndaka , puḽanti , na zwishumiswa . 
U sumbedza uri u ḓiṅwalisela ha matshudeni kha Pfunzo ya Nṱha zwo aluwa nga phesenthe dza 32.5 u bva 2006 u ya 2015 .
4.1.3 Milayo ya Nzudzanyo na Kushumele kwa Masipala , wa 2001
Afurika u swika zwino tsho no pfukela kha mashango a 16 fhedzi .
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo ,
Tshitatamennde tshamuṱangano wa Khabinethe wa ḽa 4 Ṱhafamuhwe 2015
Ezwi zwi vhea milayo i langulaho na milayo ya ndivhanele . 
Phaiphi ya mvulelamufhe ya nga nnḓa i wana muya nga kha bunga musi muya u tshi vhudzula u ita uri i sa nukhe . 
Kha vha ite vha tshi dzhenisa na mibvumo ya maipfi o ḓoweleaho a luambo lwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , zwo katela na madzina a re kha thege dza mikuloni ya vhagudi , tsumbo , vh- vhavha ; sw-swiri ; kw- kwana ; lw- lwala ; nḓ- nḓala ; ng- nguvho ; ṅwṅwana ; pw- pwanya ; pf-pfala ; ṱh-ṱhavha ; ts- tsilu ; tsh- tshikolo ; tsw- tswa ; mmbw - mmbwa ; dzh- dzhena na n.z.
Ro ṱuwa ra ya hayani musi yo no fhira .
Mbekanyamushumo ya u Pfumbudza dziChartered Accountants Ṱhoḓea ya fhasisa ya u shela mulenzhe ndi Ṱhanziela ya Theory of Accounting ( CTA ) kana vha re kha ṅwaha wa u fhedza wa BCompt ( Hons ) .
U thetshelesa tshirendo / luimbo
Thendelonzwiwa i ḓo sumbedzisa :
u vhala tshiṱori . u humbulela tshiṱori ndi tshi shumisa zwifanyiso na ṱhoho . u fhindula mbudziso dza tholokanyonḓivho nga u tou amba . u topola vhaanewa vhahulwane tshiṱorini u shumisa maṱaluli kha u ṱalutshedza mvumbo ya muanewa . u ṅwala ṱhalutshedzo ya muanewa a no tshila vhutshiloni . u pulanela na u ṅwala tshiṱori tshi re na vhaanewa vha no tendisea. u bula ṱhalutshedzo dza thangi na mitshila . u topola maidioma na figara dza muambo zwi re tshiṱorini . u ṅwala tshiṅwaliwaho kha dayari ndi tshi nweledza tshiṱori . u shumisa mepe wa mihumbulo kha u pulanela tshiṱori ho sedzeswa vhaanewa , fhethuvhupo na puloto . u dzudzanya tshiṱori tshanga na tsha khonani yanga . u ṅwala zwavhuḓi tshiṱori tsho no dzudzanyiwaho. u shumisa tshifhinga tsha zwino . u topola maiti mafhungoni . u vhumba mafhungo a re kha tshifhinga tsha zwino tsho fhiraho . u topola na u shumisa maitimatikedzi. u topola maṱaluli . u shumisa maṱaluli kha u vhumba mafhungo . u vhala maṅwalwa hu u itela u wana mafhungomatsivhudzi . u ṅwala maṅwalwa a re na mafhungomatsivhudzi . u humbulela maṅwalwa hu tshi shumiswa vhusevheḓi hu re maṅwalwani na ha u tou vhonwa . u vhala thebuḽu ya ḽigi ya bola ya milenzhe . u fhindula mbudziso dzi no kwama maṅwalwa na thebuḽu zwa girafiki . u pulanela u ṅwala maṅwalwa a re na mafhungomatsivhudzi . u ṅwala maṅwalwa a re na mafhungomatsivhudzi a tshi tevhekana nga ngona . u shumisa luambo lwa u ṱalutshedza . u sengulusa nyolo na u ṅwala zwine dza amba ngazwo . u vhala tsumbambekanyamushumo ya TV na u fhindula mbudziso dzi no i kwama .
2 . Ḽia ḓuvha riṋe ro / ri ṱuwa nga bisi .
khwathisedza ndeme ya tshelede na tshumiso yo fhelelaho ya zwiko .
Masipala u wana zwi tshi konḓa u ṋetshedza sisiṱeme ya vhuthathazwitshili kha vhupo ha mikhukhuni , ndi ngazwo u tshi ṋetshedza thoiḽethe dza u shumisa mishonga kha vhupo ho tendelwaho ha vhudzulo ha mikhukhuni henefho ngomu ha masipala sa iṅwe ya sisiṱeme ya tshampungane . 
2.16 Vha ḓo vha tendela uri vha ite khumbelo yo tou ṅwaliwaho kha Mudzulatshidulo wa Vhulavhelesi ha zwa Vhululamisi na Bodo ya Parole u ya tsengoni ya parole nahone Mudzulatshidulo u ḓo vha ḓivhadza nga ha tshifhinga , ḓuvha na fhethu hune tsengo ya ḓo vha hone ; na
Tsha vhuvhili , kakarika , mbuelo dzi sa gumi dzi ṱuṱuwedza ndivho khulwane ya Mulayo , zwine ha vha u langa nḓowetshumo ya tsireledzo , sa izwi Maanḓalanga a tshi do lozwa maanḓa ao a u langa muṋetshedzi wa tshumelo ya tsireledzo musi mbuelo yo ṋetshedzwa . 
44 . Ni tshi shumisa tshigero tshi no fhira , gerani wuḽu memeni dza zwitendeledzi izwi zwivhili .
Ro vhudzisa vhathu musi ri tshi ita mvetomveto ya pulane ya nyito ya muvhuso wa shango i re khagala . 
U bebela sibadela a hu gumi , hu katelwa vhukonḓi ha mme na ṅwana
mafhungomatsivhudzi o teaho a u bveledza phara .
Minisiṱa vha zwa Muno vha ḓo ṋetshedza zwidodombedzwa zwo fhelelaho musi vha tshi ḓivhadza hanefha vhukati .
Nga nṱha ha izwo , u kuvhanganyiwa ha data a zwo ngo tevhedza sisṱeme , na sifhere idzi dzo tou kwa . 
Bisi yo ri ḓurela hafu ya mutengo wa nga misi kha ḓuvha ḽoṱhe
Bugu Khulwane .
Ḽevele ya vhukonḓi ha lutamo na u vhona ngoho ndi zwone zwisumbi zwihulwane zwa mbadelo . 
Ri khou livhuwa u ḓifunga he Komiti ya hu sumbedza musi vha tshi shuma uya nga hoyu mugaganyagwama na u dovha hafhu vha ita uri ri vhe na vhuḓifhinduleli khathihi na u vhona uri vhuḓifhinduleli hashu vhu khou swikelelwa . 
U khwaṱhisedza uri maanḓalanga apo maṅwe na maṅwe a swikisa pulane ya ndangulo ya malaṱwa zwao yo ṱanganelaho ya u ranga , yo bveledzwaho u ya nga Nyendedzi , kha Muhasho wa vhupo wa vundu wo teaho . 
Hezwi zwi amba fhedzi uri a si zwa ndemesa , honeha , vhathu vhanzhi vha vhilahela uri ho vha hu si na tshifhinga tsho linganaho u ita ndangulo ya malaṱwa a ndondolamutakalo kha tshifhinga tshe tsha vha tsho vhewa tsha mushumo wavho wa ḓuvha na ḓuvha . 
Bulani mbuno / vhungane / ndivho / mihumbulo
Tshipiḓa tshihulwane tsha u shumisa kha vhubindudzi kha ikonomi khathihi na u dzhenelela ha tshivhalo tsha vhashumi zwi zwi ḓo thusa thwii kha u alusa nyaluwo ya ikonomi ya zwino kha miṅwaha i ḓaho . 
Musi dwadze ḽi sa athu u ḓiswa fhasi ha ndango , masiandaitwa o raliho a ḓo vhavha nga maanḓa na u ṋaṋa u phaḓalala . 
Kha vha ḓadze tshitatamennde tsha muholo na mbadelo dza ṅwedzi , na tshitatamennde tshi ṱalutshedzaho zwiitisi zwa khumbelo , vha zwi ṋee muofisiri wa u unḓwa ha vhana , husa khanadzei uri vha mubadeli kana muwani wa tshelede ya u unḓa .
I dovha hafhu ya monithara u dzhiiwa ha mafhungo a vhudavhidzano na nḓowelo dza kha khasho u itela u themendela u dzhenelela ho khetheaho hune zwa vha zwo fanela . 
Sa vhathu , ḽifhasi , haya hashu , ndi mupo washu . 
Tshanduko
Nga kha pulane iyi , ro topola dziṅwe ḽaini dza raliwei u itela vhanameli , vhuendelamashango na tshumelo dza u endedza thundu nga zwidimela . 
Magumoni a iyi sesheni tshitshavha tshi ḓo vha na bono ḽe tsha kovhana kha nyambedzano kha mveledziso ya tshitshavha .
Kha vha fhungudze khonadzeo ya u kavhiwa nga u dzudza sambi ḽi na mutakalo .
Khopi dza komiti ya wadi
Phuli dza zwidzidzivhadzi vha shumisaho ṋeleṱe vha nga shatana . 
mulaedza na thero
Mutevhe wa u phaḓaladza
U sedzesa vhaambi na zwine vha amba .
Ḽitheresi ya khomphyutha na nḓivho ya BAS , Excel , MS Word ya vhuḓisa na dziṅwe software dza khomphyutha dzi elanaho na zwenezwi zwi ḓo thusa nga maanḓa . 
Tshumelo dzi a tshimbidzwa , ṋetshedzwa kana u phuromotiwa lu fushaho nahone hu si na thotho , dza konanywa , nahone ha vha na vhuḓifhinduleli .
Nga mvumbo yavho , vha khou ita khaedu na u ṱoḓa vhutepe , vhuḓowedzi na pfano zwine zwa ḓo vha khwinisa . 
Haya ndi maitele a u bva kha khasho ya anaḽogo uya kha a TV ya didzhithala .
Kuitele uku ku thusa vhathu u tevhedza mulayo wa u langula zwigidi . 
Thambo ya khumbelo i anḓadzwa kha Gurannḓa ya Muvhuso , vha ḓo ḓivhadzwa hune dza phaḓaladzwa hone uri vha ye u dzhia fomo ya khumbelo .
Ri ḓo shela mulenzhe kha u khwaṱhisa vhushaka ha Tshipembe-Tshipembe na u bveledza mbuelo ya thendelano na mashango a ndeme a Tshipembe .
CBP i dovha ya ṋea vhathu tshikhala tsha u wana vhaimeli vho teaho khathihi na vhaḓisedzi vha tshumelo vha u ita mushumo wonoyu .
Vhuhulu ha tshanduko ine ya khou lavhelelwa , hu ḓo ita uri hu ṱoḓiwe thero ṱhukhu . 
Komiti dzi ḓivhadzwa Nzudzanyo ya Khwiniso ya Sekhethe / Tshiṱiriki ( Circuirt / District ( C / D )
Vha tea u phasa ndingo yo teaho u sumbedzisa nḓivho yavho ya Mulayo wa Ndango ya Zwigidi wa 2000 , kha tshikolo tsho ṅwaliswaho ḽi nekedzaho ngudo .
( b ) u fhirisela kha Khothe ya Mulayotewa uri hu dzhiwe tsheo nga ha u elana hawo na Mulayotewa
Thuso ya tekeniki i nga vha nga tshivhumbeo tshi fanaho na : ndaela , zwikili , vhugudisi , nḓivho ya mushumo , na tshumelo dza vhuvhudzisi . 
Fhaṱani kha zwine vhathu vha vha nazwo
Mapa wa vhu 8 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
3.1.2 Tsenguluso mbambedzi ya sisiṱeme dza sialala dza vhulamukanyi dza Botswana , Malawi na India dzo sumbedzwanyana afha fhasi sa zwiedziswa zwine Afurika Tshipembe ḽa nga nguda khadzo .
Mupendelo : U itela u humbula mashumele a u dzhenelela a re afho nṱha , hu na ṱhoḓea ya u fhungudza nga khathihi tshivhalo tsha thandela tshi re hone u ya kha thandela dzi langeaho . 
U kundelwa u tevhedza maga a phemithi zwi nga ita uri i fheliswe kana u phumulwa .
Faela dza mulwadze dzi ḓo vhulungwa nga tshieḽekothroniki , zwine zwa fhungudza u xela ha fouḽda na mikokotolo , zwi fhungudza fhethu ha u vhulunga fouḽda na , zwihulusa , zwi fhungudza tshifhinga tsha u lindela ha vhalwadze kha zwiimiswa . 
U vhala wo tou fombe
a na vhaṅwe vhana na muṅwe muthu .
Khumbelo ya pfanelo ya u medza zwimela
Nyimele ya tshifhinga tsho fhiraho yo ṱanḓavhudza dziṅwe dza masia a sa shaedzi ane a vha hone ane a ḓo imedzana na maitele a zwino na u ṋea adzhenda ya khakhululo . 
Ndeme ya vhadededzi vha tshi bveledza matheriaḽa wavho wa thikhedzo i dovha ya khwaṱhisedzwa kha zwa uri : 
2 Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi ho sedzwa kutevhedzele kwa Ndayotewa
Kha vha kovhelane mihumbulo na tshigwada tsha puḽenari
Ndi vhaṅwe vhathu vhafhio vha re na bvumo vhane na vha ḓivha ?
( b ) mikhwa yo bvaho nḓilani ; kana
Vho Ṋeḓorobo na vharangaphanḓa vha mivhusoyapo ;
U ṱola u shuma hazwo nga murahu
Khabinethe i amba na vhashumisi vha bada khulwane dza Gauteng uri vha tevhedze mulayo , na u sumbedza vhudzulapo havho zwavhuḓi khathihi na uri vha vhe tshipiḓa tsha u ita uri Afurika Tshipembe hu vhe ha khwiṋe nga u ḓiṅwalisela e-tag(thege ya mbadelo ya bada ) na u badelela u shumisa hedzi bada dza nṱhesa ḽifhasini .
Mutheo wa masheleni wa makhiro u bvaho kha nyanganyelo ya mbuelo ya miṅwaha miraru na mbonwasia ya tshikolodo zwo sendekaho kha ndavheleso dza ikonomi ya makhiro dzo itwaho nga vhuronwane . 
O dovha hafhu a tendela uri ndaka i shumiswe sa nnḓu ya mbambadzo ya daimane yone i re mulayoni . 
Tshomedzo dza u kunakisela
U ṅwala mitaladzi miraru nga mafhungo awe kana zwe a ṅwala na vhaṅwe ngae kana tshiṱori tshe a ḓisikela nga u shumisa mibvumo ye ya gudwa na maipfi a u vhona o ḓoweleaho , maḽeḓere danzi na tshitopo .
Vhadzheneleli vha fhedzisa thasiki .
Zwino ndi tshifhinga tsha u fhedza migwalabo yoṱhe , u vhuelela kiḽasini na u fhedza ṅwaha wa akhademi hu si tshe na u lenga .
Tshikhala tsha vhushai
Ndaulo i songo linganaho kha mikano ya shango na lwanzheni na zwikhala zwa muyani zwa lushaka , zwo angaredza na ndaulo ya maimo a fhasi kha dzihaba , zwi leludza zwikhala zwa zwiito zwa vhugevhenga . 
Masipala wa Prince Albert u dzulela u ṱangana na thaidzo ya u khauwa ha muḓagasi hune ha vhangwa nga ndondolo ya netiweke dza muḓagasi ine ya si vhe yavhuḓi nga vha Eskom . 
Zwo livhiswa kha u pembelela mvelele dzashu dzo fhambanaho , nga kha muzika ngeno zwi tshi ṋetshedza tshikhala vhakonesi na dzi DJ dzapo . 
Ri tendelana uri thendelano ya tsielano ya mufarisi i fanela u amba nga ha u fhaṱa vhushaka ha vhashumi vha kiḽaente vhahulwane na feme ya odithi . 
Kha vhadzulapo vhanzhi , izwi ndi zwiimiswa zwine ngazwo vha vha na vhukwamani na muvhuso , nahone khavho izwi ndi zwone zwine muvhuso wa vha zwone . 
Hai , muthu muṅwe na muṅwe a re na vhuḓifhinduleli ha u alusa ṅwana u fana na muunḓi a re mulayoni , vhabebi vhe vha tou ṋwanakisa na vho makhulu wa ṅwana , arali vhabebi vha malofhani vha sa nga koni u badela tshelede ya vhuunḓi .
Masiandaitwa a pfunzo nga luambo lwa ḓamuni a ṱoḓa u ṱanḓavhudzwa hafhu zwi tshi tevhedza vhungoho ha nyambedzano dza khuḓano dza zwino kha tshiimo tsha dziḓoroboni .
Hezwi zwo tendela pfungavhuṋe dzo khwaṱhaho dza dzingu uri dzi bvelele na vharengi kha dzingu ḽo imaho ngauri vha tshi dzula vhe na " vhuluvha " kha vhuingahalwa hapo . 
( ii ) u phasisa milayo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 76 , malugana na maṅwe mafhungo a welaho kha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4 , na mafhungo afhio na afhio a teaho u phasiswa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 76 ya Mulayotewa ; na
Dzangalelo ḽa mawanwa ḽa vha ḽinzhi , zwi vhuedzaho vhoṱhe vha kwameaho , u fhelisa khuḓano na u tshila nga mulalo kha ndaka . 
vhuṱanzi ha u vha muraḓo wa madzangano a vhaḓivhi , tsumbo ; South African Chemical Institute ; Geological Society of South Africa .
Ndangulo dzi katela u fhandekanya mishumo nga nḓila yo teaho , u langula , thendelo na maitele a vhupfumedzani , u funza vhashumi na maitele a ela , hu tshi katelwa u shumiswa ha khethekanyo ya ndangulo ya muṱalomuvhalelano wa nga ngomu u ne wa sedza hafhu mvelaphanḓa ya ndangulo ya vhupo na mbekanyamaitele dza ndindakhombo ya nnḓa . 
U ṱola na u ela u tevhedza kha vhaṋetshedzatshumelo kha khonṱiraka dza tsireledzo . 
Tsenguluso ya masheleni i fhaṱa kha tsenguluso ya masheleni i shumaho u ṱalusa mbuelo dzoṱhe na zwipiḓa zwa zwibviswa nga mutengo wa mbabadzo u elanaho . 
Rekhitha dzoṱhe dza yunivesithi dza thekhinoḽodzi na magudedzi
Vhupo vhune ha ḓo thusiwa ndi uho ha u mona na ṱhanganelo ya dzingu , themamveledziso , ndi zwone , na maṅwe mafhungo a kwamaho masia oṱhe u fana na a kilima na tsireledzo ya zwiḽiwa . 
Arali u vha khomboni zwa ya phanḓa khovhe dzi shaya pfananyo na u ḓaḓa . 
Vha tea u ita khumbelo maḓuvha a 30 phanḓa ha musi vha tshi renga / kana u vhambadzela nnḓa .
Mudzulapo uyo kana muthu ane a vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe u tea u sumbedzisa pfulufhedziso ya masheleni .
U shumisa tshivhumbeo tshone
Muengedzo 6B
Fhethu afha ho valwaho hu tea u dzula vho mitha une wa Badelwa u thoma . 
Gese dzo fhambanaho tharu dzi a bva mabulo a gese nga thasululo dza tshiga dzo fhambanaho . 
Balfour ine ya ṱumanya Vunḓu ḽa Mpumalanga na ḽa Gauteng . 
Ndi ḓo takalela hafhu u ḓivhadza muṅwe mueni o khetheaho , Ramitambo Makone wa Ṅwaha wa shango ḽashu na mukori wa Banyana Banyana , Mufumakadzana Portia Modise.[U vhanda zwanḓa . ]
Ro ṋetshedza khumbelo yavho u wana murahu thikhedzo ya zwa masheleni kha tshikwama tsha tshinyalelo . 
Furemiwekhe ya Pholisi ya Luambo ya Lushaka
Vha ḓo ri ḓivhadzisa hani nga ha mvelaphanḓa kha ṱhoḓisiso na mveledziso yavho ?
Riṋe , ndi tshi katela na dzangano ḽa vhashumi hafha , ri tea u litsha u tshinya u sika mishumo nga nḓila dzoṱhe . 
vhatshimbidzi vha no ḓifulufhela na u sa konḓa
( 5 ) Buthano ḽa Lushaka , hu tshi tevhelwa milayo na nzudzanyo , ḽi nga nanga muṅwe murangaphanḓa ane a ḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo .
U fara khirayoni nga nḓila yo teaho hu tshi sumbedzwa u ḓowedza tshanḓa tshithihi kha u ṅwala ( tshauḽa kana tshamonde ) .
Sheduḽu i bula phimo dzo fhambanaho dza mithelo zwi tshi bva kha vhugembuḽi hu no khou itiwa . 
Lutsinga lwa vhuraru lwa mbuelo na lwone lwo vha lu khou bva kha zwiko zwo fhambanaho nahone lu nga si tsha kona u langea zwavhuḓi . 
Ndivho ya khoso yo vha ya u fha vhukoni vhadzheneli u itela u bveledza vhatambi vha konaho kha dzhango . 
Uri a nga vhigisa hani mafhungo a u tambudzwa Dzhielani nzhele : Heyi ṱhoho i tea u livhana na u thivhela u tambudziwa lwa vhudzekani na ha u tambudzwa muvhilini Ṱhoho : Dzipfanelo dzavho na vhuḓifhinduleli : - Awara dza 6
Ho sedzwa dziPMB Vhuimana
Khamusi ri tea u zwi humbula uri ḽiṅwe ḽa maḓuvha vhashumisani vhashu vha re na mutakalo wavhuḓi vha nga ḓiwana vha tshi tea u ri imela , nga nnḓa ha musi ri tshi nga ḓitsireledza kha u nga kavhiwa . 
Musi izwo zwo ralo , zwi mbo ḓi thoma u konḓa u humbula nga ha mutheo muṅwe na muṅwe u tevhelaho na zwezwo zwa u phumula mbuelo , ngamaanḓa hune ha sa vhe na nyimele i elanaho na iyo ya vha yo shanduka , sa zwine zwithu zwa vha zwone . 
U dzhenelela ho vha ho sedzesa nga maanḓa kha u thivhela u wanala na u swikelelea ha aḽikhoholo , hu si u shandukisa phatheni ya kunwele . 
Ḓivhazwakale i khou itwa na u gudiwa , vhukati ha zwiṅwe , hafhu na dakalo ḽine ḽa bva khayo . 
Nḓivho ya milayo ya ndangulo ya thandela na ngona . 
11 . Maitele a Vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u vha a linganaho nahone a songo dzhia sia .
U shuma na vhaṅwe nga nḓila i bveledzaho sa muraḓo wa thimu , tshigwada , dzangano , tshitshavha . 
Arali vha ḓirula mushumo , vha nga si shumise garaṱa yavho ya vhuraḓo ha GEMS kha tshumelo dza ndondolo ya mutakalo .
Mulayo wa Ndango ya Ifa wa 1965 u vhea maitele ane a tea u tevhelwa kha ndango ya ifa la mufu .
Kha ri ite nyito
Naho ho vha na zwo swikelelwaho kha u tea komiti dza wadi u mona na shango , masipala i kha ḓi livhana na khaedu khulwane dza u ita uri komiti dza wadi dzi shume zwavhuḓi .
3.9 Kona u fhindula mbudziso dzavho dza malugana na kutshimbidzele / kuitele kwa khothe na , arali hu na u lenga , u ḓo vha vhudza uri vha nga lindela zwingafhani phanḓa ha musi vha tshi ṋea vhuṱanzi ;
Hu nga dzhenwa kha thendelano ya zwamulayo vhukati ha DTI na muhumbeli u itela vhulanguli ha vhuḓi . 
U kuvhanganya data
U engedzea ha mimakete i no khou thoma u bvelela hu dovha hafhu ha engedza mupikisano wa dzitshaka , na u tsikeledza miholo ya vhashumi vha zwikili zwiṱuku kana vhukoni vhuṱuku kha sekithara dzine dza vhambadzea kana u rengisea .
Lushaka lwa tshibveledzwa U amba nga ha ene muṋe
mbili tshararu tsha Miraḓḓo yayo .
Pfunzo dzo teaho u bveledzwa :
A hu na nyimele na nthihi ine ya ḓo ita uri CIP i lambedze vhubindudzi nga yone iṋe nga nnḓa ha musi themamveledziso yone iṋe i vhubindudzi . 
14 . DZILAFHO ḼI RE HONE ḼA U DZHIA VHUKANDO KANA U
Themo ya 1 Gireidi ya 1
Zwavhuḓivhuḓi vhoramabindu vha bvaho henefho kha zwitshavha vha tea u ṋekedzwa tshikhala tsha u ita vhurangeli ha mveledziso nga kha u thomiwa ha tshumisano na mabindu . 
Ndi a lingedza u thetshelesa masia oṱhe
Mbekanyamushumo iyi ndi vhushaka ho fhelelaho ha vhavhili he ha dzudzanywa zwavhuḓi u itela u thusa uri hu vhe na ṱhaṱhuvho na ndondolo yo teaho kha avho vhane vha sa kone u swikelela dzilafho ḽa malwadze mavhili ane kanzhi a vha na vhushaka na AIDS . 
Ndi vhona u nga ni nga vha no hangwa u ...
U pfukwa ha pfanelo dza vhuthu : Khanelo ya pfanelo dzi fanaho na u ṱhonifhiwa , vhuḓipfi , mbofholowo ya muhumbulo , zwine muthu a tenda zwone , vhupfiwa , zwine muthu a amba , vhuḓiambeli , na hune vhalala vha tama u vha hone .
Bugukhwalwa ya Matshimbidzelwe a Mbekanyamaitele ya Ndaguloya u Renga Zwithu yo ṱanganedzwa nga khoro . 
Zwa vhuṱhogwa zwi katela mveledziso ya vhuendi vhu shumaho zwavhuḓi , netiweke dza vhudavhidzani , tshumisano kha fulufulu na zwa maḓi , u ṱanḓavhuwa ha bindu na ṱhumano ya mbambadzo na mveledziso ya madzangalelo a fanaho kha tshitshavha tsha dzitshaka . 
U bveledza vhuḓinekedzeli
Tshelede yo badelelwaho phanḓa kana hu sa athu itwa tshumelo i ṱanganedzwa kha tshitatamende tsha tshiimo tsha masheleni musi mbadelo dzi tshi itwa . 
Arali vha nga vha na mbudziso kha mafhungo a re afho nṱha , vha songo koloṅwa u kwama muṅwali . 
Vhunzhi ha izwi hu katela u shumana na vhufa ho tiwaho ha ikonomi ya Afrika Tshipembe . 
Ri zwi paḓukanya zwa vha mulayo wa phuraivethe na mulayo wa nnyi na nnyi , zwa vha uno mulayo na uḽa mulayo . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
Dzhenisani madzina avho ni ṅwale mutambo une vha u funesa nga fhasi ha dzina .
Vhaswa vha Afrika Tshipembe vha ṱoḓa ' u takuwa vha ḓishumela '
U ḓadzisa kha mishumo yo bulwaho , thandela iṅwe na iṅwe i ṋetshedza nḓila ya ndondolo kha vhaswa vha vhafumakadzi vho ḓidzhenisaho . 
( b ) Ni ḓo ḓivhadzwa nga ha mutengo une wa fanela u badelwa sa mbadelo ya khumbelo .
Pfanelo dza u ṋewa tshikhala tsha u renga phanḓa ha vhaṅwe zwine zwa ḓo ṅwaliswa u vhuedza murathu na mukomana , dzi ḓo dzhielwa vhudzulo nga pfanelo dzo tiwaho kha wiḽi dza u ṋewa tshikhala tsha u renga phanḓa ha vhaṅwe dze vha ḓiphiṋa ngadzo kha tshifhaṱo dzi lwaho na De Villiers . 
3 Zwine zwa ḓo vha zwi tshi khou itea
Muthu a nga , sa tsumbo , u sa bvisa bannda la tsireledzo kha mutshini wa shumisa mutshini kana wa tendela muṅwe muthu a tshi shumisa mutshini hu si na bannda .
Ho vha hu si na muthu a no ṱoḓou sendela tsini na muḓi wawe nahone a huna we a vha a tshi nga amba nae . Ḽiṅwe ḓuvha tshilimo musi ḓuvha ḽi tshi tou nzirii uyu munna a mbo ḓi farwa nga khofhe murunzini wa muri nnḓa ha muḓi wawe .
Zwipikwa zwine zwa nga leluwa u topola zwavhuḓi sa zwa ndeme vhukuma ndi zwipikwa izwo zwine zwa sumbedza mvumbo ya mikhwa kha pfanelo dza mutheo dziṅwe . 
Anza a vhudza Vhonani uri a i fare zwavhuḓi .
Ri vhidza zwigwada zwoṱhe zwa polotiki zwi re nnḓa ha maitele a zwa polotiki ngei Somalia u ri vha litshe zwa dzikhakhathi na u ri vha ise u ṅoṅorea havho kha Muvhuso wa Feḓerala wa Somali nga nḓila i vhuedzaho na maitele a u farelana.
( U nanga tshithihi tsha u ita nḓowenḓowe ngatsho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe )
Sisiṱeme dza thekhinoḽodzhi ya mafhungo a zwa vhulavhelesi na u vhiga dzi tevhelaho dzo no thoma u shuma : 
Sa shango ḽine ḽa kha ḓi bvelela ḽine ḽa tou vha vhukati ha ikonomi yo ṱangananaho , ri vhona mushumo washu sa u ranga phanḓa na u sumba nḓila ikonomi na u dzhenelela kha dzangalelo ḽa vhashai , ro ṋewa ḓivhazwakale ya shango ḽashu .
Vhurumelwa ha tshoṱhe ha 54 ho itwa nga vhurumelwa ha tshoṱhe ha rathi u bva kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha a ṱahe .
Mbevha na tshimange
Ngoho , mutholi a nga si ṱuse na luthihi kha muholo wa mushumi tshelede ine a khou kolodwa nga mushumi ye a renga ngayo zwikambi . 
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana faela ya zwishumiswa ya mudededzi ( FZM )
muimeleli nga tshikolo kana wa zwikolo ;
Mbadelo dza zwiḽiwa musi hu tshi khou pulaniwa ;
ṰHANGULE
vhe muraḓo wa Tshumelo ya Mapholisa Afurika Tshipembe vha tshi kha tshumelo ya vhupileli ya Riphabuḽiki , u ya nga khethekanyo 1 ya Mulayo wa Vhupileli , wa 1957
Ntsa na vhazwimi ; mbevha na tshimange ; nngu na nngu ; u fara mutshila ; nz .
Kha ndingedzo dza Muhasho dza u lusa u engedza u dzhenelela ha vhafumakadzi kha masia oṱhe a mitambo na vhuḓimvumvusi , Ḓuvha ḽa Vhafumakadzi ḽo dzudzanywa , ha dovha ha vha na vhupfumbudzi ha u maanḓafhadza . 
U tshimbidza mveledziso ya dzibada na zwiimela zwi tikedzaho Tshiṱirathedzhi tsha Nyaluwo ya Vhuendelamashango kha tshiṱiriki . 
Vhashelamulenzhe vha ita nḓowedzo ya ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa u fhaṱa pulane ya wadi kha u edzisa .
Naho zwi na ndeme ya nṱha i si ya vhuḓi kha nyaluwo ya khovhe , maḓi a malaṱwa u bva mahayani a hwala zwitzhili zwo ya ho nga u fhambana . 
Milayo na milawana ya u thivhela vhufa ha mvelele yo ṱanganedzwa kha mashango a Yuropa na huṅwe fhethu u bva nga ṅwaha ḓana fumiṱahe . 
U nweledza mbuno khulwane / mihumbulo / vhuḓi na vhuvhi
Thengiso na zwiṅwe zwi ṱanganedzwaho : Zwi ṱanganedzwaho zwa thengiso zwi kaliwa musi zwi tshi vhoniwa lwa u thoma nga ndeme i pfadzaho , nahone nga murahu zwi kalwa u ya nga mutengo wa ndiliso hu tshi khou shumiswa ngona ya phimo ya nzwalelo i shumaho . 
Lutsingaḓanzhe lwa magabelo lu ḓo ṋea phaḓaladzo ya pfukiselo ya mufhiso ya vhulapfu vhuṅwe . 
Arali nyimele iyo yo wanala , a zwi pfesesei uri ndi ngani mupotiwa a songo thoma dzulo ḽa ndaṱiso ḽo sedzaho vhuḓifari vhu si havhuḓi ha mupoti wa mulandu . 
9.3. KHUMBELO YA TSHIOFISI ZWI TSHI YA NGA ṰHOḒEA DZA PAIA
Vha takalela lushaka lufhio lwa muzika ? 
Zwikili zwa vhasumi zwi bveledzwa u itela u vhona u ri hu vhe na zwi tevhelaho : 
U vhona uri mveledziso na kushumisele kwa zwa Sisiṱeme ya Mashaeleni zwi a vha hone kha Mihasho ya Vundu na Mimasipala
U itela u bveledza vhuḓifhinduleli vhu re afho nṱha , Bodo ya Vhalanguli yo vhea zwilinganyo zwa u khwaṱhisedza uri sisiṱeme dza nungo dza ndango dza nga ngomu dzo shumiswa nga vha ndangulo . 
Afha ndi hune vha ḓo wana zwidodombedzwa zwoṱhe malugana na kushumele kwa vhufhura , zwine zwa nga vha sumbedzisa uri ndi vhufhura , nḓila dza vhafhuri dza u wana tshelede , na zwine vha nga ita u thivhela u vha mufhurwa .
Maḓi ane a shumiswa nga maanḓa kha zwithu zwa muṱani na u ṋetshedzwa kha ndaka nthihi dza vhudzulo . 
Ndi ngani vha sa ṱoli na u dzhiela nzhele phambano ifhio na ifhio khulwane ine vha nga vha vha nayo riṋe . 
U vha tsaukanyo ya ṱhoḓea dza zwa mbeu
h ) Vho Sipho Reginald Zikode ( Sa Muraḓo a sa Shumiho hone ) .
U dzudzanya thikhedzo ha tshitshavha uri tshi dzhenelele kha u lwa na vhutshinyi hu khou ṱoḓea .
Vho Advokheithi Frans Kgolela Manamela ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) .
Phiso ya tshiluḓifulufulu tsha masalela nga mihasaladzo ya zwiendedzi ndi zwivhangi zwihulwane zwa u tshikafhadza muya zwine zwa baḓekanyisiwa na mveledziso ya ḓorobo . 
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa , fhedzi kha vha sumbedzise shango ḽa hune vha ṱo ḓa u shumisa hone dokhumenthe .
BUGUPFARWA U YA NGA KHETHEKANYO YA VHU 14 YA MULAYO WA NYALUSO YA TSWIKELELO YA MAFHUNGO ( PAIA ) , 2000
Data i kuvhanganywa u bva kha mbekanyamushumo ya dzinnḓu ya miṅwaha ya sumbe ya ḓorobo khulwane na reithi ya u fhaṱwa ha dzinnḓu nga Bodo ya Vhalanguli ya Vhudzulo ha Vhathu kha miṅwaha yo fhiraho . 
u thusa zwigwada zwo fhambanaho u pfesesa ṱhoḓea dza mulayo dza Ndima ya 6 dza NEMBA nga ha vhushumisamupo , ABS na ine ya yelana na Ndaulo ya BABS , na pfanelo dza hone nga fhasi ha mulayo ;
Mavunḓu o vhiga tsumbathengo dzi linganaho 241 332 dza masheleni a R13,4 biḽionidze dza badelwa nga murahu ha maḓuvha a 30 na dza 356 079 dzaR21,8 biḽionidzo no vhaho na maḓuvha a fhiraho 30 dzine a dzongo badelwa .
Vhukoni vhu akhamadzaho nga Vho Wayde Van Niekerk kha u wina musuku kha 400m na u dovha vha vunḓa rekhodo ya ḽifhasi , na u gidima he ha mangadza nga ene nyanenge washu Vho Caster Semenya kha 800m zwine zwa ḓo dzula zwi mihumbuloni yashu lwa tshifhinga tshilapfu .
U shuma na / nga maipfi : maiti , dzherandi / dzinaḽiiti , sa , u bambela , maṱaluli , vhuthihi na vhunzhi , thangi dza ṱhukhufhadzo
Mvelelo dza tsedzuluso a dzi nga ḓivhadzwi u swikela Khoro i tshi fhedza u fara muṱangano .
Fhethu ha u vhulungela ha aisothouphu ya gesemaḓi kana sisteme dza u kunakisa dzi shumisaho haiḓraidzi dza mutale sa fhethu ha u vhulungela kana zhendedzi ḽa u kunakisa . 
Phimo dza u vhulunga dza UK na USA dzo isa phanḓa na u vha tsini na tsini , nga maanḓa fhethu hune dza fhirelana thwii . 
Milayo iyi i nga vha i si tshe ho buguni dza milayo , fhedzi mveledzwa dzayo dzi kha ḓi pfiwa shangoni ḽoṱhe . 
Izwi kanzhi zwi bva kha zwi bva kha mukwanyeledzo na u ṱanganana ha vhupo ha tshiimiswa zwi vhonaho vhatambi vha hayani vha tshi tea u hwala vhuḓifhinduleli ha u thoma mbekanyamaitele dza nyolo kha lushaka . 
U shumisa izwo zwa zhendedzi u itela u tandulula mafhungo a vhukati ha mikaṋo . 
Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano wa Lushaka wo tendela thendara ya u thoma maitele maswa a bindu a u tshimbidzwa ha khumbelo dza thikhedzo ya matshilisano . 
Pulamu ya fhasi kha muanḓadzo i dzhiwa sa vhubvo ha mutalo wo khwaṱhaho ya ṱuwiswa nga lutsingaḓanzhe lu fanaho lwo khwaṱhaho . 
Masipala na Poswo zwi tea u bveledza nḓila dza u khwaṱhisedza uri zwitshavha zwa mabulasini zwi a kona u swikelela tshumelo iyi . 
8.6. Khabinethe i dovholola khuwelelo ya zwitshavha ya u isa phanḓa na u shumisa Thusong Service Centres u swikelela tshumelo dza mutheo sa Zwa Muno , Zwa Vhashumi , Vhulamukanyi , Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe na Tshikwama tsha Khombo dza Badani .
Ndi zwa ndemevho , uri u pfesesa ha vhagudi kha zwine vha khou vhala hu lingwe nahone hu si tou vha vhukoni ha u ḓivha kana u humbula maipfi .
Khabinethe yo dovha hafhu ya themendela Ofisi Khulwane ya Vhaofisiri vha Thengiso kha u engedza u vusuludzwa ha SCM nga u khwinifhadza mashumele a Tshumelo dza Muvhuso .
Mashelenipaḓa o ḓiswa nga kushumele kwo khwiṋisiwaho malugana na nzwalelo dze dza wanala kha zwikolodo zwa vhashumi . 
Khamusi hu na mbudziso idzi dzoṱhe hu na tshikoupu tsha u linga masendelele . 
Ro ri hu ḓo vha muvhuso u fhindulaho ṱhoḓea na madzangalelo a vhathu , nahone u shumesaho lwa khwine nahone nga u ṱavhanya .
GAVHELO ḼA VHASHUMI : Gavhelo ḽa vhashumi ḽa ḓuvha ḽi angaredza tshipiḓa tsha vhudzulo hodelani , zwiḽiwa , mbadelo dza thekhisi , u founa , na zwiṅwe . 
Mushumi muṅwe na muṅwe u tea u vha na khonṱhiraka ya ndaulo ya kushumele ine ya vha na KPI , heyi khonṱhiraka i nga shumiswa u ri vha vhe na vhuḓifhinduleli ha nḓisedzo hu tshi itelwa idzi KPI .
Dzifiga dzo vhekanywaho dzi nga dzudzanywa u itela lushaka lwa mavu lwo tiwaho . 
Mafhungo kha a vhe khagala
Izwi zwi ḓo katela u lavhelesa kha mathomele a Vhuloi ha Europe na Afrika u itela u lavhelesa kha mafhungo a khanedzano nga ha vhuloi .
Kha u ṋetshedza matheriala aya , zwipiḓa zwiraru zwa ndalukanyo zwi tea u dzhielwa nzhele . 
Pulane dza tshiṱirathedzhiki zwo ralo dzi vhea mutheo wa u shumiswa ha mugaganyagwama wa nyisedzo ya tshumelo . 
Vhulimi vhu dzhiwa sa zwithu zwi si zwavhuḓi na u lavhelelwa uri vhu vhe murahu kha nḓowetshumo . 
U bveledza na u shumisa sisiṱeme ya vhukoni ha u langula mafhungo . 
Rasaintsi wa Mupo a Gudiswaho : 340 nga buḓo
Fuḽoro ya ḽobi yo phatheniwa nga seramiki ye ya vha i tshi takalelwa nga tshifhinga tsha Victoria .
Kuitele ku ya fhambana uya nga mashango .
U ṅwala fhungo ḽa mafhungomaitei a ene muṋe kana a tshi bva kha u ṅwala na vhagudi .
Roṱhe ngauralo ri vhashumisani vha sa tinye kha u fhaṱa vhumatshelo hashu kha pfunzo . 
Tshumelo dza shishi dzi ḓo vha hone sentharani na zwibadela zwa malwadze o goḓombelaho zwa shishi zwi re na tshomedzo dzoṱhe dza zwishumiswa na vhashumi . 
Arali vha vha sa athu u pfa tshithu u bva kha riṋe kha miṅwedzi mivhili , vha humbelwa uri vha zwi dzhie khumbelo yavho a i ngo phasa . 
Mulaedza wa Lushaka u ṋetshedza kuvhonele kwo ṱanḓavhuwaho kwa mbekanyamaitele yashu .
Dziṅwe dziakhaivi , nga u khwaṱhisedza pfanelo dza vhadzulapo dza u swikela mafhungo a tshiofisi , ndi dza ndeme kha dimokirasi , vhuḓifhinduleli , u vha khagala na vhuvhusi havhuḓi . 
Dzibulasi dza u thoma u shumisa tshipelupelu dzi nga sumbedza u vha dzone nga zwiitisi zwa u thoma tshenzhemo ya mveledziso ya tshifhinga thilapfu . 
Naho vhukoni ha zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso zwi nga ho sa KIA vhu tshi khou khwaṱhiswa , mivhuso i tea u dzudzanya nungo khulwane kha u tikedza zwiimiswa zwoṱhe zwa ṱhoḓisiso u itela u engedza vhukoni hazwo . 
( 1 ) Khethekanyo ya 108 ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela Mulayo wa Phalamennde wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 179 ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma .
Khomishini ya Mvelele Western Cape yo ṋewa vhuḓifhinduleli ha u ṱuṱuwedza u ṱanganedza mvelele nga u tshimbidza mbekanyamushumo dza u ḓivhadza vhathu nga ha mvelele . 
Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa
Bindu ḽashu a ḽi ngo aluwa sa zwe ra vha ro lavhelela zwone . 
Vhabidi vha tea u tevhedza Mulayo wa Nyimele dza Mutheo dza Mushumo na milayo yoṱhe yo teaho . 
U ḓivha kuvhonele kwa zwithu zwo fhambanaho na u ṋea kuvhonele kwawe kwa zwithu kwo ḓisendekaho nga vhuṱanzi vhu re kha tshibveledzwa
Mutheo wa Mushumo wa GCIS ndi u ṋetshedza vhurangaphanḓa ha tshiṱirathedzhi kha vhudavhidzani ha muvhuso na u vhona uri sisiṱeme ya vhudavhidzani ha muvhuso i ḓivhadze tshitshavha ngaha mbekanyamaitele dza muvhuso , puḽane na mbekanyamushumo .
Mbadelo i tea u itwa nga tshelede kana tshekhe yo garantiwaho nga bannga .
Ri na vhuḓifhinduleli ho angarelaho ha u fhaṱa tshitshavha tshi ṱhonifhaho mulayo , u ṱhonifhana nga tshashu na u ṱhonifha vhutshilo na ndaka .
A ri khou hanedzana na izwo fhedzi ri ri zwiṅwe zwihali zwo fhambanaho zwo dovha zwa shumiswa . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi mushumo muhulwane kha khaḽenda ya zwa polotiki nahone Phalamennde i vha na vhuṱambo ṅwaha muṅwe na muṅwe .
U vhulunga maḓi
Tshumelo i shumiswa kha vhudzulo ha muthu , kana fhethu . 
Khethekanyo i tevhelaho i sumbedza gondo ḽa lwendo ḽa hune vhuṱumani ha u phapha nga nṱha vhukati ha kutshimbidzele kwa IDP na CBP ha nga bvelela hone hu tshi sumbedzwa u konadzea ha vhuṱumani uhu nga kuvhonele kwa kutshimbidzele kwa CBP .
maitele a u ḓivhadza mafhungo a nnyi na nnyi a khou dzhielwa nṱha nga khoro na phurosese ine ya tendela nnyi na nnyi u ṋea muhumbulo
Mulangavunḓḓu wa vunḓḓu a nga ṋea maanḓḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe , kha muṅwe Muraḓḓo wa Khabinethe .
Miraḓo itea u vha na PIN ya u dzhena i shumaho .
Mathomo a mushumo wa thandela dzo topolwaho sa dza ndemesa kha Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho dzi ṱoḓa vhubindudzi ha khephithala khulwane , vhune ha nga swikelwa fhedzi nga kha sisiṱeme dza ndangulo ya zwa masheleni yavhuḓi , na ndangulo ya mugaganyagwama u shumaho . 
Mafhungotsivhudzi a re kha IDP yeneyo a tea u shumiswa kha u dededza kuitelwe kwa IDP , ngeno zwibveledzwa zwa CBP zwi tshi ḓo dededza Tsedzuluso ya IDP ṅwahani u tevhelaho , ngauralo ngauralo , vhunga zwo sumbedzwa kha Nyolo ya 3 afho fhasi .
Nga ḽiṅwe sia , muthu ane a hola phimo ya fhasi u ḓo wana mbuelo dza fhasi , naho hu na uri maṅwe a makumedzwa a katela na themendelo ya u tsireledza vhashumi kha u fhungudzwa huṅwe na huṅwe kha ṱhanganyelo ya mbuelo . 
Nga nṱhani ha tshumelo iyi yo ṱanganelaho , nḓisedzo i tea u lambedzwa nga muthelo wa nnyi na nnyi vhudzuloni ha gemo ḽa mbadeliso ḽa tshumelo dzi no pimea sa dza maḓi na muḓagasi . 
Vhuṋe ha ḓisi na tshikhala tshi imelelwaho zwi nga ṱuṱuwedzwa nga nḓila dzo vhalaho . 
U ola zwifanyiso u amba mulaedza ( tsumbo nga tshenzhemo yau ) .
U tamba thai na u ita miswaswo a tshi shumisa luambo lu nyanyulaho .
Fureme ya logo i fha tshivhumbeo
( c ) mafhungo maṅwe na maṅwe ane a nga kha ḓḓi rumelwa khayo u ya nga maitele ane a ḓḓo vha o tiwa nga Mulayo wa Phalamennde .
Tshi fanela u vha tshi fhethu hune ha swikelea ha vhupo hapo hune tsha khou itelwa u shuma hone . 
Muvhuso u tea u takutshedza wa ita nḓila dzine dza fhungudza tshandukommbi ya ikonomi nahone u tshi khou khwaṱhisa u sika mishumo na u ṋetshedza tsireledzo ya zwa matshilisano yo linganaho . 
Tshivhumbeo tsha fhungo , madzina , maṱaluli , masala
U vhudzisa
Na kha u ṋetshedza ndavheleso mbekanyamaitele u itela u sika zwikhala na u fhungudza khombo kha vhathu vha mahayani sa vhashumi na vhaṋetshedzi vha tshumelo . 
Na Mandu a re na miṅwaha ya fumithihi ha ngo takala zwone .
Nyimele iṅwe na iṅwe yo ṱumana na liṅwe dzilafho ḽine ḽa tea u katelwa .
U ta uri ndi ifhio mishumo ine ya ṱoḓa zwiko zwa nnḓa kana ine ya nga shumiswa lwa khwine kha tshikalo tsha masipala .
Jukebox , nga luṅwe lurumbu , i ṋetshedza vharengi tshikhala tsha u nanga lushaka lwa muzika une vha ṱoḓou thetshelesa wone . 
Zwi tevhelaho ndi milayo ya tsumbanḓila ya u khwaṱhisa vhudzulo ha zwitshavha na ha vha re vha miholo ya vhukati : 
Ndivho ndi u bveledza na u lavhelesa tshumiso ya mbekanyamatele ya vhaswa
Mafhungo a tshumelo i'nwe na i'nwe a vhekanywa uya nga swite'nwa zwa ndeme zwa sumbe , zwine zwa vha thalutshedzo , maga a tevhelwaho , milayo i shumiswaho , tshitandadi na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo , mbadelo , fomo dzi teaho u dadzwa , na zwidodombedzwa zwa vhukwamani .
Khanḓiso yo bveledzwa u bva kha tshifhinga tsha miṅwaha miraru nga kha maitele a u dzhenelela hune vhashelamulenzhe na vhaḓivhi u bva kha masia o fhambananaho vha vha vho katelwa . 
Tshivhaswa tshi shumiswa nga zwiendedzi zwine zwa endedza thundu u mona na shango . 
Zwenezwo hu na u fhambana hu hulwane kha dzi ICT vhukati ha mavundu . 
Vhane vha nnḓu ya vhaeni vha na bono ḽa u tshimbidza nnḓu iyo kha yeneyo ine vha dzula khayo henefho zwine zwa ḓo ṋea vhaendelamashango vho ḓalaho tshenzhemo yo fhambanaho na dziṅwe ino wanala fhasi ha zwikwara zwa vhupo ha Rexford . 
Thandela nngede dzo topolwa nahone tshumisano ya u pfumbisa thandela idzo nngede i kati . 
Nga kha u linga tshivhumbeo tsha ḓivhamahe tsha zwishumiswa zwapo , ḽiga ḽazwo ḽa u sudufhala ha matombo , nyimele dzapo dza maḓi na kilima , muḓivhamahe wa inzhiniariṅi vha ḓo kona u khetha zwishumiswa zwo teaho u shumiswa kha bada dzi songo shelwaho tshigonṱiri . 
U badela rakhonṱhiraka nga ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
U khwaṱhisedza kushumisele kwa malungekanyi
U thetshelesa na U amba ( OraḼa )
Mushumo wa u linga wa fomaḽa u ita tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya u Linga ya ṅwaha woṱhe kha gireidi na thero iṅwe na iṅwe .
Thuso i sa shumiselwi zwe ya itelwa zwone na maṅwe masheleni a fhedzaho a songo shumiswa u bva kha thuso zwi ṱoḓeaho uri zwi lixwe murahu kah vhalambedzi zwi tendelwa sa zi badelwaho kha tshitatamennde tsha vhuimo ha masheleni . 
U ri vha dzhiwe sa muthu o teaho u wana thuso vha tea u :
Khethekanyo idzi dza vhutshinyi ho fhambanaho dzi sumbedza mbuno ya uri zwiwo zwo katelwaho nga khethekanyo iyi zwi fhambana zwihulwane kha vhuhulwane hazwo . 
Nyimele dzoṱhe idzi dzo fhambanaho dzi ḓo shumisa nḓila dzo fhambanaho dza u kovhekana mbuelo .
Shumisa luambo lwo teaho vhana ?
Mihumbulo na phindulo dzavho a zwi humbelwi
Tsha vhuvhili , ri tea u pilela tshitshavha itshi , nga nḓila dzoṱhe . 
Naa ho vha na tshanduko kha ndeme ya maḓi ?
Hoffmann o soko tou bula na dziṅwe tsumbo hune milayo yo fhambanaho yo vha i hone . 
Ngauralo , kha ri tendele muṅwe na muṅwe washu fhano na nnḓa a tshi vha muimeleli na u phaḓaladza mulaedza nga ha vhuṱambo uvhu . 
U shumisa gwati ḽa bugu na nyolo kha bugu kana ḽiṅwalo ḽoṱhe u humbulela muṱoḓo wa tshiṱori .
U Vhala na U Ṱalela
Zwikhagala zwa uri ri tea u bindudza zwihulwane kha mvelaphanḓa ya mitambo .
Shedulu dza mushumo
Iṅwe ṱhoḓea hafhu ndi ya u bulwa ha zwithu zwi Tsheaho na zwiṅwe zwifaredzi zwine zwa ṱanganedza u itela u shumiswa SA . 
Matshimbidzelwe a khothe kha u langa mbadelo dza ndeme sa ndiliso zwo pfukiselwa phanḓa musi tshelede ya vhuimeleli ha zwa mulayo kha muṱa wa Khubvumedzi wo itwaho uri u vhe hone nga mbadelo dza khomishini musi yo no fhedzwa yoṱhe . 
Nḓila ya u lambedza nga tshelede i re hone zwino vhudzulo ha zwitshavha i vhonala i songo linganela u tikedza nḓisedzo idzi nga mulandu wa , kha zwiṅwe zwinzhi , u ḓurelwa nga masheleni a u fhaṱa yuniti dza mutsitsikano wa vhukati khathihi na mitengo i no tsa itshi gonya i no langwa nga fhethuvhupo na nga lushaka lwa thandela . 
Mudededzi u karusa vhana zwa zwino nga u amba tsumbo : 
Hezwi zwo kona u swikelelwa , nahone mbalotshikati dzo ḓi dzula dzi fhethu huthihi kha tshifhinga tshenetsho tsha tsenguluso . 
Pfanelo ya lushaka ya u swikela/ kana u wana tshumelo na mafhungo a muvhuso nga luambo lune vha tou funa , hune zwo tou tea zwa dovha zwa konadzea . 3
U itela izwi , vhashumisi vha madi vho no di humbelwa kale uri vha nwalise kushumisele kwavho kwa madi arali vha tshi khou ka na u vhulunga madi , kana arali vha tshi itsa uri hu vhe na phungudzo ya mielela ya madi ( vhusimamadaka ha vhubindudzi ) .
1 . U ṱalusa dzi uniti dza mahumbulelwa kathihi na u ṱalutshedza nga ha tshiimo tsha tshiko tsha madi zwino
Hezwi zwi ḓo itwa ṅwedzi nga ṅwedzi , arali zwi tshi konadzea zwi fanela u ṋetshedzwa nga Ḽavhuṱanu ḽa u fhedzisela ḽa ṅwedzi .
MAANḒA O HWESWAHO
Muvhigo u tea u ṋewa khomishinari ane a ḓo khwaṱhisedza thendelo ya mme , kana khothe ya vhana he khumbelo ya u dzhia ṅwana ya itwa hone .
Mbekanyamushumo kanzhi i dzhia miṅwaha mivhili ya vhugudi ha musi u nga nnḓa uri u i fhedze . 
Musi khumbelo yavho yo no tshimbidzana na ṱho ḓea dzoṱhe , vha ḓo ṋewa ḓuvha ḽa khumbelo na ṋomboro .
Nga u ḓadzisa , ho vha ho tea u vha na u girediwa ha ṱhalusa mushumo ho sumbedzwaho kha mbumbo . 
Ngudo dza mutheo : Musaukanyo u ṱalutshedzaho nyimele phanḓa ha u dzhenelela ha mveledziso , hune ha ḓo lingwa mvelaphanḓa ho sedzwa khawo kana ha itwa mbambedzo . 
Hezwi zwi nga itiswa nga u dzhenelela ha mugudisi , kana musi o tou dzudzanya uri a nga dzhenelela lini kha mitambo zwi tshi angaredza na mitambo ine mugudisi a vha a tshi khou vha sumbanḓila na nga mulandu wa u ḓala ha zwikhala zwine zwa thusa vhagudi u sokou ḓigudela zwi so ngo lavhelelwa zwa dovha zwa konisa mugudisi u shumisa tshifhinga tsha khonadzeo ya u gudisa u ṱuṱuwedza vhagudi u guda nga hetshi tshifhinga tsha musi vha tshi khou ita mishumo ya ḽiṅwe na ḽiṅwe , zwo angaredza na u tamba zwaho .
Zwiṅwe zwo swikelelwaho nga Nomboro ya shishi ya u Lwa na Vhutshinyi ha Lushaka zwi katela zwi tevhelaho :
Mvutshelano dza Soweto , tshivhindi tsha u hanedza ha vhaswa zwo ita uri hu vhe na migwalabo ya shango ḽoṱhe , ye ya kandeledzwa nga khakhathi dza ndaulo ya tshiṱalula .
dzheniswa sa tshipiḓa tsha thangela u pulana , vhukwamani na u anḓadza mafhungo
vha nga ambara yunifomo arali thendele yo ṋekedzwa nga khomanda wavho
Izwi zwi na zwivhuya zwa uri vhanwi a vha tei i vhala ngilasi kana nkho fhedzi vha nga tou ṱanganyisa fhedzi tshivhalo tsha zwinwiwa zwo linganelaho zwe vha zwo nwa sa nḓila ya u lavhelesa kunwele kwavho . 
Kha vha ḓadze fomo ( DL1 ) ya Khumbelo ya ḽaisentsi ya u reila henefho DLTC .
Mudzulatshidulo a ṱhonifheaho ,
Zwikwekwete zwoṱhe zwa nnḓa zwi tea u vha INMARSAT C VMS i shumaho nahone ine ya vhigela kha Marine and Coastal Management , nahone yo khwaṱhisedzwaho nga VMS Operations ya Marine and Coastal Management .
khwinisa ndangulo ya tshitshavha kha mveledziso
Khumbelo dzoṱhe dza u bviswa vhuongeloni dzi tea u swikelwa ngei Cape Town na kha zwiṱiriki zwa mahayani sa zwitevhelaho : 
Nga kha mashumisele kwao a dzikhomphyutha sa tshishumiswa tsha u langula , vhalanguli vha ḓo kona u langa tshikolo nga nḓila yo leluwaho , zwine hezwo zwi ita uri tshi shume nga nḓila ya khwiṋe u fhira na u thomani . 
3 / 4 U shela mulenzhe
VHUḒINEKEDZELI KHA PFUNZO YA TSHITSHAVHA YA NDEME
Na uri ho vha na dziṅwe ndingedzo dza u ṱoḓisisa nga huswa mafhungo ayo na vhea mulandu vhathu avho nga murahu , nga murahu ha tshiimo tshoṱhe . 
U pfumbudza na u tshimbidza mutakalo wa muhumbulo . 
Nga u ralo , ri ita ndingedzo , u swikelela mveledziso yo ḓitikaho nga vhathu i sa nyeṱhi , ine a i konadzei nga nnḓa ha musi ri tshi lwa nga maanḓa na khaedu ya uri ri dzhenela nga nḓila i bveledzaho kha muṱaṱisano wa ḽifhasi wa vhubindudzi na mimaraga . 
U lwa na vhuaḓa muvhusoni na u thivhela zwiko zwa muvhuso kha u dzhiiwa nga zwigwada zwi re na dzangalelo zwo fhambanaho , zwi tea u dzhiiwa zwi zwa ndemesa . 
( 3 ) Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi a nga si ite ṱhoḓḓisiso kha tsheo dza khothe .
Vhagudi vha ḓo lingiwa mini ?
Hune u shumiswa ha maanḓa ha vha hu sa tinyei hu fanela u shumiswa maga a tevhelaho : 
Mushonga
3 . TSHIKOUPU NA MAGA ANE A TEA U TEVHEDZELWA A TSEDZULUSO
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo ya u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz .
Ndaulo i si yavhuḓi na ndangulo nga fhasi ha muvhuso wa Ciskei zwo swikisa kha u wa ha tshumelo na mishumo i ṋetshedzwaho nga ḓorobo .
U kandela phanḓa kha maga a u thusa hu a vhigiwa na hone kha Komiti ya Odithi . 
Tsumbo idzi ndi dza ndeme vhukuma phanḓa ha musi vha tshi lingedza u lugisa zwiṱaṱamennde zwa masheleni zwa ndinganyiso zwo serekanaho . 
No tshimbila hani / bufho / lwendo ?
Iyi nḓila ya u ṱoḓa u vhona uri muthu u a lowa kana ha lowi yo ḓo sasaladzwa nahone ya dzhiiwa i sa tshimbilelani na tshifhinga tsha musalauno.151Thasululo yo swikelwaho nga avho vha sa tendi kha zwa vhuloi yo vha ya uri zwa vhuloi ndi
Mutholi a nga , hu si na luvhengelambiluni kha iṅwe ngona ya dzhiulula , u ṱusa tshelede dza ndaṱiso dzo raliho u bva kha tshelede ifhio na ifhio ine a vha nayo ine ya vha kana i nga vha i tshi kolodiwa mukonṱiraka . 
Nga u angaredza , zwikolo kha Vundu ḽa Northern Cape , na Eastern Cape zwo kalulesa u ya nga themamveledziso i fanaho na nyimele dza zwifhaṱo , dziḽaiburari , dziḽaborithari , nḓisedzo ya maḓi , nḓisedzo ya muḓagasi , mabunga , na dziṱhingo . 
O vha o humbula uri arali a nga lindela muḓini wa Sankambe , Sankambe tshi ḓo mu fha mishumo .
Ndima ya 5 Asesimennde : U ṅwala
U ḓivha na u ṱalutshedza zwiitisi na zwi beledzwaho ngazwo
U ḓiṅwalisa sa dzangano ḽine ḽa ṱhogomela tshitshavha na uṋetshedza tshumelo ya thuso ya thikhedzo ya vhaaluwa
Maitele a funza luambo o ḓisendeka nga tshibveledzwa , a simuwa kha vhudavhidzani na maitele a zwiga .
Kushumisele kwa maanḓa mahulwane na lushaka lwa maanḓa mahulwane zwi nga shumiswa fhedzi nga avho vho ṋewaho thendelo nga maanḓalanga o tholiwaho nahone nga nḓila ine yo randelwa nga mulayo . 
Kha muvhigo wa u faedza musaukanyo wa thaidzo wo sedza kha ḽeveḽe khulwane na zwa poḽotiki , ikonomi na zwivhangi zwa ḓivhazwakale zwi no vhanga u sa tsireledzea ha zwiḽiwa . 
Vesheni ya Afrikaans na isiXhosa ya khanḓiso iyi dzi a wanala musi wo ta khumbelo . 
Mukonanyi wa wadi u ḓo lavhelesa u dzhiiwa ha maambiwa a miṱangano ya komiti na u vhulungwa ha rekhodo dza maambiwa eneo . 
Na nga fhasi ha ndaulo hu wela fhungo ḽa ṋetshedzo ya masheleni a tshumelo , madzangano a tshumelo na ndangulo ya tshumelo . 
Phasipoto ya ṅwana i ṋewa vhana vha Afrika Tshipembe vhane vha vha nga fhasi ha miṅwaha ya 16 .
Khomishini yo vhumbiwa u shuma zwavhuḓi na mafhungo a no dzhenelana , hune mbuelo dza maano nahone o livhaho a u thusa nga vhusedzi i ḓo ṋetshedza mbuelo dza angalalaho . 
Mathomoni a ṅwaha uno Toyota yo ḓivhadza uri i ḓo maga modeḽe ntswa ya Toyota Hilux na Fortuner sa tshipiḓa tsha vhubindudzi ha R6.1 biḽioni ngeno BMW i tshi ḓo fhaṱa vhengele ḽone ḽa vhutsila ḽa dzigoloi ḽa mutengo wa R6 biḽioni .
Mulayo wa u fhedza une nda ṱoḓa u dzhiela nṱha afha ndi vhurangaphanḓa na nḓila ya sitirathedzhi . 
Naho nyambedzano zwihulwane dzi tshi elana na ṱanganedzea ha u ambulula , maitele a fanaho a ya shuma musi u ṱanganedzea ya vhuṱanzi ho tshi khou amba nga hao . 
Huṅwe u vhulunga ho vhonala nga u fhungudzwa ha tshinyalelo u bva kha mbekanyamushumo dza ndivhiswa dza fhasi . 
Vho vha muṅwe wa muraḓo wa vho thomaho dzangano ḽa Maaxennḓe a Pfanelo dza Vhathu .
U guda u peleṱa maipfi a 10 nga vhege a bvaho kha ngudo dza foniki
Zwiṅwe zwiimiswa zwi ṱunḓaho veini ubva mashangoḓavha avho ngo kona u bveledza pfulufhedziso dzavho , ngeno dziṅwe khamphani na vhalimi vho lozwa khonṱhiraka dzavho dza u ṋetshedza lwa tshoṱhe nga nṱhani ha uri zwibveledzwa zwavho a zwo ngo kona u swika hune zwa tea uya hone . 
Honeha , mbekanyamushumo a dzi ṱoḓi u sedzesa kha mikhwa ya u tshinya fhedzi dzi nga vha mbekanyamushumo dzo dzudzanyiwaho u khwinisa zwikili zwo fhambanaho zwa zwivhotshwa , u fana na zwikili zwa vhutshilo . 
Kanzhi a zwo ngo lingana zwine zwa bveledza zwibviswa zwi si na mbuelo u ya nga ha fulufulu , tshifhinga , zwiko zwa vhathu , zwishumiswa na masheleni . 
Ndivho khulwane ya Khwinisedzo yo kumedzwaho ndi u ita uri vhuraḓo ha Khoro Ndangi ya Dzangano ḽa Mishumo ḽa Dzitshaka ḽi imelelee nga u ṋetshedza tshikonisi tsha vhutholi tshi dzhielaho nṱha zwigwada zwo fhambanaho zwa ḓivhashango , ikonomi na madzangalelo a matshilisano ayo .
Vha ḓo ḓivhadzwa musi ḽaisentsi yavho ya u reila yo no vhuya uri vha ḓe vha i dzhie .
" Zwi dovha zwa fhungudza zwifhinga zwa u lindela dzikiḽiniki nga u fhungudza tshivhalo tsha vhalwadze vho ḓaho kiḽiniki , " vho ralo .
A hu na khumbelo ya mushumo i no ḓo dzhielwa nzhele arali i si na . 
Nga vhurangeli ha vhone vhaṋe , vho sika khamphani idzi dzoṱhe ? 
U kopolola na u ṅwala mafhungo mapfufhi nga u tou pomba .
Tshumelo iyi i sedzesa zwa u khwiṋisa kushumele kwa vhathu u itela uri vha vhuyela kha u tshila mahayani khathihi na u ḓiphiṋa nga vhutshilo ha khwaḽithi ine vha nga i kona . 
Ndi azwi tikedza hezwo nga uri tshinwe tsha zwithu zwine tsha ita ndi u thusa dzi nḓuni u wana vhathu vhano shuma na dzi phaiphi uri vha vha dalele , vhaye zwiṱaraṱani na u thivha u bvuḓa , lwa tshihaḓu na hone nga u ṱavhanya . 
Tshiṱori tshi bvelela ngafhi ?
Hezwi zwi katela u vha muthetshelesi wavhuḓi , u thusa u vhona uri muṱangano u khou tshimbila nga ngona uri ṱhoho ya mafhungo ane a khou haseledzwa i si shandukisewe , i dzule yo ralo .
Hu tea u khoḓiwa nḓowetshumo ya vhuendelamashango ya North West uri dziakhoni idzi dzi khou ya phanḓa na u aluwa nga saizi musi vhaendelamashango vhanzhi vha tshi dzi tumbula . 
" Hu khou nukhelela murambo , " ndi Anansi a tshi enda a tshi nukhedza o takala musi a tshi khou zanyuka na nḓila .
Ri tshee kha mutumbu
( d ) Tsireledzo ya lushaka i ḓo vha nga fhasi ha maanḓalanga a Phalamennde na a khorotshitumbe ya lushaka .
Fomo dzo rumelwaho kha iṅwe ḓiresi nga nnḓa ha zwidodombedzwa zwa ḓiresi zwo ṋekedzwaho afho nṱha ; na / kana
Kha ri n . wale Nangani maipfi a no bva tshifanyisoni ni a shumise kha u vhumba mafhungo .
Dzi katela mbadelo dza phathoḽodzhi , radioḽodzhi thekhinoḽodzhi dza zwa dzilafho na immuno-suppressants
Mutshimbidzi a re na vhuḓifhinduleli
Ro ḓiimisela u kovhana tshenzhemo ya vhathelisi vha mbuelo vhe vha nanga izwi sa nḓila ya u khwinisa tshumisano na vhoṋenḓila vha muthelo na vhubindudzi . 
Nomboro na ṅwaha wa Mulayo
Tshumiso ya nyambo mbili kana u
Tsedzulusohafhu
Kilaba , dzangano ḽa vhulondavhathu , nyanḓano i si ya vhubindudzi
Musi u rerisana kha mafhungo aya ho no phethwa , mushumo u ḓo thoma wa u sima zwiimiswa zwo teaho khathihi na sumbedza nga vhuḓalo vhushaka hu re hone 
Tshan ḓanguvhoni
Zwi dovha zwa ṱalutshedza uri Khomishini ya Pfanelo ya CRL yo shumana hani nṱha mbilaelo idzi .
Mbonalo dza ndeme dza
Vhulimi : naa ho vha na tshanduko kha tshaka dza zwiḽinwa zwine zwa limiwa ?
Nga murahu vho ḓo amba nga tshavho . 
Nḓila dza u swikela ndivho dza ndivhanele dzi na magumo ; a hu na maṅwe maitele hafhu a u wana arali nḓila dza u swikela dzi tshi pfesesea . 
Vhunzhi ha mimaraga ine ya kha ḓi tou thunyuluwa , zwihulusa China , India na Brazil , a khou bva kha tshiwo nga u ṱavhanyesa . 
Senthara dza ḽifhasi ntswa ya maanḓa a zwa ikonomi dzo shandula tshivhumbeo tsha ikonomi na u sika zwikhala zwa vhukuma kha nyambedzano kha mutheo wa mathemo maswa . 
U ela ha dzielekitironi kha tshaini zwi bveledza fulufulu ḽa u ita nyito . 
Vho vha muthu we a tumbula Foramu ya Ndangulo ya Vharema .
( b ) muṅwe na muṅwe o tholiwaho nga , kana a re kha tshumelo ya muvhuso nga ḽiṅwe sia nahone ane a lambedzwa kha mushumo wonoyo kana tshumelo , na ane o iledzwaho u vha Muraḓḓo wa Khoro nga mulayo wa lushaka , ;
Naa hu na nḓila ya u dzhena mulindini yo tsireledzeaho , tsumbo , hu na ḽeri ndapfu yo teaho nahone yo khwaṱhaho ?
Mukhantselara a nga ṋea miṅwe mishumo kha Komiti dza Wadi .
Tshitshavha tsha demokirasi ndi tshitshavha tshine vhadzulapo vha vha na tshikhala tsha u dzhia vhuḓifhinduleli ha u ḓisa tshanduko .
u shumisana na diziṅwe dziforamu na madzangano kha zwi kwamaho wadi .
U NANGA Vhathu vha tea u u nanga u ri huvhe na ḽihoro ḽa polotiki ḽi fhiraho ḽithihi
vhona uri tshinyalelo ya masheleni yo vhangwaho nga muthu o tshikafhadzaho , dzi badelwe nga mutshikafhadzi ene mune , hu si ni uri vhashumisi vhothe vha madi vha badelele zwithu zwo itwaho nga mutshikafhadzi sa izwi zwi tshi sia zwi si khou vha fara zwavhudi ngeno vha si na mulandu ;
Mandela , nga 2010
Vhorapfunzo , na vhaṅwe vha kundelwa u vhona mushumo wa vhuṱhogwa une ṱhuṱhuwedzo ya vhureleli ya u ita kha ḓivhazwakale ya muthu , mbumbo ya mvelele na pfunzo . 
U linga ha u vhala hu teaha u itwa tshifhinga tshoṱhe nahone hu si tou vha u linga ha tshifhinga tshithihi fhedzi .
Vhaofisiri vha ṱoḓea uri vha ḓivhadze nga ha khonadzeo ya khuḓano ya mbuelo kha miṱangano na u ḓiphulusa kha nyimele ya khonadzeo ya khuḓano . 
TISA a i nga badeli madalo hafhu . 
U tshea tsheo dza u ranga
Izwi zwi khou vha hone nga kha mushumo une wa khou itwa nga mazhendezi a mulayo ane a khou shuma o khwaṱhisa vhukuma .
2 . Mushumo wa vhulavhelesi
1.3 . Khabinethe i dzhiela nzhele uri zwibveledzwa zwoṱhe zwa Afrika Tshipembe ( GDP ) zwo aluwa nga 0.2% kha kotara ya vhuraru .
Arali vha vha na zwine vha ita vha langa mufhiso wa ' malasha ane a khou duga ' , vha nga thivhela u thathaba .
Ezwi zwi sumbedza u shela mulenzhe ho livhanaho huṱuku ha vhulimi kha ikonomi ya vundu . 
Vhusimamilayo vhu nga ṱoḓa murumelwa wa tshoṱhe a tshi dzhenelela na u amba kha vhusimamilayo na kha komiti .
U ḓidzhenisa kha vhudavhidzani ha u ṱuṱuwedza ikonomi yo ṱanganelaho kha vhashai vhe vha vha vho siwa nnḓa . 
Zwiitisi zwi fanaho na zwi ngomu kha faiba nṱha ya khakhe ya mulivhaḓuvha zwi fhungudza vhusukanyei ha khekhe , zwine zwa fhungudza ndeme ya kushumisele kwa tshibveledzwa . 
44 Musi maiti e mushumoni
Vhukhuruku uvhu ho thoma Nigeria fhedzi zwigwada zwa kha mashango maṅwe zwo no dzhenelela kha vhufhura ha vhukhuruku ha u bvisisa vhathu dzimbadelo .
U vhala wo tou fombe
U vhala na tshigwada
Zwiimiswa zwi nga vha zwi na ṱhuṱhuwedzo ṱhukhu u fhira phurofesheni dzi bvelelaho dzo wanalaho khazwo . 
Tshanduko khulwane dza mirafho Afrika na tshanduko dzo tivhaho kha kutshilele u bva kha mvelele u ya kha zwa tshizwinozwino zwi ḓo tikedza tshanduko ya ikonomi arali zwi tshi khou tikedzwa nga vhathu na nga mbekanyamaitele dza mveledziso dzo teaho . 
Sa tsumbo , khamphani dza ṱhingothendeleki dzo pfuka zwavhuḓi vhuḓifhinduleli ha fhethu hu katelwaho ngauri dzo vha dzi na pfufho ire khagala ya muṱaṱisano ya u ita izwo . 
Ndi nga dzhena ?
( 3 ) Muphuresidennde sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka , nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli , na nga vharangaphanḓa vha mahoro a re na vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka , u vhea Muphuresidennde na Muthusa Muphuresidennde wa khothe , nahone nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli , u vhea Muhaṱuli Muhulwane na Muthusa Muhaṱuli Muhulwane vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo .
Khamphani dza 876 dze dza shela mulenzhe kha tshiṱuṱuwedzi itshi u bva Ḽara 2006 u swika Luhuhi 2015 , dzo vhila R6 biḽioni kha u kokodzelwa mithelo ya R&D .
U khetekanywa na u irwa madzina ha zwiimo kana zwipiḓa zwa mutevhethandu wa thandela zwi nga fhambana u ya nga zhendedzi ḽa ndambedzo kana muhasho wa muvhuso .
Thandela na zwiko zwi tea u wanala vhuponi ha mahayani nahone zwi tea u katela thandela dza mveledziso ya zwiḽiwa . 
5 . Muingapfuma
Musi hu tshi vhambedzwa masheleni u bva kha muṅwe ṅwaha u ya kha muṅwe , ndi zwo ḓoweleaho u shandukisa tshivhalo hu tshi itelwa infḽesheni . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 3 : U kuvhanganya mafhungotsivhudzi a u tikedza mushumoitwa wa IDP wa 1 / 4 C : Tsenguluso ya Tshiimiswa
Vhafhuri avha tshifhinga tshinzhi vha ṱoḓa u badelwa diphosithi u thoma na u fhulufhedzisa u ḓisa goloi , zwine zwa fhedzisela zwi songo ṱanganedzwa . 
U engedzea hu hulwane kha vhuimana na u kavhiwa nga HIV zwi elana na u litsha tshikolo . 
U ṅwala manweledzo a muvhigo miṅwedzi mivhili miṅwe na miṅwe ya rumelwa kha Khoro malugana na kutshimbilele kwa mushumo ;
I vhiga zwi tevhelaho :
U shuma ho tendelwaho ha Ḽiṅwalo ḽa Thendelo ya Mubebi hu ḓo engedzwa u ya kha miṅwedzi i sa fhiri rathi .
Nga nṱhani ha ṱhoḓea dza Mulayo wa Zwiko zwa Vhufa Mukololo Albert u dovha a vha na khaedu hafhu u ya nga nyimele ya ḓivhazwakale ya mivhundu . 
Ṱhoḓea ya maanḓa - lutamo lwa u vha na vhupfiwa kha kana lwa u langa vhaṅwe , kha vha vhe na vhuḓifhinduleli kha vhaṅwe , na uri vha vhe na maanḓalanga kha vhaṅwe . 
Mushumo wa mbekanyamushumo ya zwa maḓi i ne ya vha mbekanyamushumo ya mishumo ya muvhuso yo bvelaho phanḓa , yo tholaho na u gudisa vhanna na vhafumakadzi vhe kale vha vha vha sa shumi , yo bvela phanḓa nga maanḓa . 
CC i nga litsha u shuma nahone ya tama u balanganywa , kana ya balanganywa nga khamphani dzine dza kolodwa nga CC nahone tshelede yayo ya kovhekanywa kha idzo khamphani .
Thuso ine i sa vhe ya mashaleni kha u pfuluswa na zwi kwamaho zwa mutakalo kana zwa phurofeshena ḽa .
U vha ṱhanzimakone sa mushumeli a ḓivhaho zwithithisi kha vhushaka ha muṱani .
Hezwi zwi ḓo sia hu tshi khou ṋetshedzwa tshampungane zwa maḓi kha zwitshavha zwa Masipala Wapo wa Nketoana , ngei Free State na Masipala Wapo wa Dawid Kruiper , Kapa Devhula sa tshipiḓa tsha u ṱavhanyisa tshumelo dza u bvisa mabunga a mabakete .
Mbekanyamaitele ya ndangulo ya mveledzo na thengiso yo pikiswa khothe ṅwaha wo fhiraho . 
3.2 . Khabinethe yo themendela u ṋetshedzwa ha Mulayotibe waTshanduko ya Pfanelo dza Vhashandukisa vha Zwimela kha Phaḽamennde .
Mvelelo dzo itwa vhukati nga fhasi ha vhuṱoli ha DBE . 
Afrika Tshipembe ḽi ḓo shuma na muvhuso muswa wo khethwaho wa Lesotho u bveledza ikonomi ya mashango aya mavhili , Dzingu ḽa Tshipembe ha Afrika na Dzhango ḽoṱhe .
5.6 . Vho Wilhemina Reshoketswe Tshabalala sa DDG : Tshanduko ya Matshilisano na Ikonomi kha Muhasho wa Vhafumakadzi .
Mubishopo Vho Modise vho ranga phanḓa tshivhidzo tshi re na vhatevheli vha fhiraho miḽioni tharu kha ḽa Tshipembe ha Afrika , nga murahu ha lufu lwa khotsi avho nahone mutumbuli wa kereke iyi Vho Comforter Frederick Modise nga 1996 .
Mbambe ya makumba na lebula- u tika bola ṱhukhu nga lebula khulwane
Mulevho kha Inthanethe kha Vhoṱhe wo dzhia tshivhumbeo tsha vhurangaphanḓa na u topola zwipikwa zwa uri u shumiswe hu sa athu fhela miṅwedzi ya rathi .
U ḽa zwiḽiwa zwi re na mutakalo
( 2 ) Vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbwa nga Miraḓo i re vhukati ha 30 na 80 .
Musi Khethekanyo yo Engedzwaho ya u Valela ya Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhufuwakhovhe yo ṱanganedza Khumbelo ya ṱhanziela ya u bvisa zwikambi zwo ṱunḓiwaho , i ḓo rume;a zwikambi kha nnḓu ya u paka ya Vhulimi nga tshifari na u ḓivhadza muingameli wa nnḓu ya u paka .
Ndivho ya tshipiḓa itshi ndi u pfesesa zwiṱalusi zwa khemikhaḽa dza zwa baiḽodzhi na maitele kha vhupo ha ṱhoḓisiso zwine zwa nga ṱuṱuwedza , kana zwa nga vha na ṱhuṱhuwedzo kha , u tshimbidzwa na pheleledzo ya bonze ḽa maḓimalaṱwa . 
Vhuhali havho sa maswole a vhu bvi fhedzi kha dzangalelo ḽavho ḽa u nga lozwa vhutshilo havho vha tshi itela vhaṅwe , fhedzi na u ḓilugisela havho u vhulaha vha tshi itela zwiitisi zwi pfalaho na u vha zwa ndeme u itela u khwinisa tshitshavha . 
Zwenezwoha , vha mbo ḓi dzhia ḽivi afha mushumoni , u itela uri vhatshutshisi vha kone u ita zwine vha tenda uri ndi zwone zwo teaho . 
Mvetomveto ya mugaganyagwama i tea u lugiswa hu tshe na tshifhinga u itela u tendela vhukwamani ho teaho na Komiti dza Wadi na zwiṅwe zwigwada zwa vhadzhiamikovhe kha vhupo , zwi katelaho zwitshavha kha phurosese ya u pulana .
Vhashumi vha anzela u lenga mushumoni kana vha dzhia ḽivi . 
Muṅwe na muṅwe u na tshikhala tsha u ṱalutshedza nyimele yawe .
U ola zwifanyiso zwi tshi fhirisa mulaedza , sa nga ha tshenzhemo ya ene muṋe a tshi engedza nga u ṅwala khepusheni .
Kha puḽenari vhadzheneli vha topola zwikili zwi ṱoḓeaho kha mutshimbidzi a konaho .
U ita nyambedzano nga ha vhaanewa na fhethuvhupo U ita nyito dza kupfesesele kha tshibveledzwa ( oraḽa kana u ṅwala )
Vha humbule u ṋetshedza nomboro ya vhuraḓo havho na zwidodombedzwa zwa vhukwamani na mushonga wo randelwaho nga nḓila yone u bva kha dokotela .
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo na u ṋetshedza kha DME u wana thendelo , khathihi na khophi ya ṱhanziela ya u ḓinwalisa ya VAT ya Khamphani .
Kha vha rere fhethu , mushumo , zwiko na ndeme ya mulayo wa pfunzo ; 
Ann na Mandu ndi vhone vhasidzana vhe vhoṱhe afha kha thimu ya New Town .
Adzhenda yashu ya mveledzo dza ṱhoḓea dzi si dza fhasi , tsha u fhedzisela hu ṱhoho ye nda livhana nayo ṋamusi . 
Hu na tshumisano yo khwaṱhaho na muvhuso wapo , nga maanḓa na tshumelo dza zwa mutakalo dza zwiṱiriki . 
Kha mulayo wa khonṱhiraka vhashumeli vha zwa mulayo vha anzela u humbelwa u ita mvetomveto dza thendelano . 
U sa swikelelwa ha vhulamukanyi nga avho vhane vha pomokwa vhuloi ndi thaidzo khulwane ; nahone , tshiṅwe tshifhinga vhathu a vha na fhulufhelo na kha mulayo zwine izwi zwa vha na thaidzo kha uri mulayo u tevhedzwe.118
Holo dza Tshitshavha halls
Mvelaphanḓa yashu yo vhonwa kha vhuimo hoṱhe ha sisiṱeme ya pfunzo u sumba u khwinisa zwine zwa khwaṱhisedza hafhu mvelaphanḓa . 
Mavhalaangwe a ḓuvha ho vha ḽitambwa ḽo itwaho nga thimu ya Kiḽiniki ya zwa Mufemo vha tshi khwaṱhisedza thero dzo katelwaho nga zwiambi zwa matsheloni . 
Khabinethe i khou sumbedzisa ndivhuwo dzayo kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u vha tshithu tshithihi nga hetshi tshifhinga tsha malilo.
Mimasipala yoṱhe ya vundu i vhonala i tshi tevhela nḓowelo i fanaho na iyo ya reshio ya mbulungo dza masheleni a vundu . 
U kundelwa u ita izwo lwo vhalaho zwi bveledza ndaṱiso dza vhalavhelesi , hu tshi katelwa u fheliswa ha u ḓiṅwalisa . 
Heyi ndi founu ya Takalani .
( b ) zwiḽiwa na maḓi zwo linganaho ; na
Vharangaphanḓa vha fhaṱa ndangulo ire na milayo nga u sumbedza ndeme ya u shumela vhathu na lushaka . 
Vha rumele fomo dza khumbelo ( nthihi ya u thoma na khophi ) vha nambatedze hezwi kha : Muṅwalisi : Mulayo wavhu 36 wa 1947 , Private Bag X343 , Pretoria , 0001 kana vha ise nga tshanḓa kha:Muṅwalisi : Mulayo wa
( b ) u sa ḓḓifara zwavhuḓḓi zwihulwane ; kana
U dzhenelela ha Komiti ya Wadi
U ṋekedza , maḓi a nweaho hu si na u thithiswa , nahone nga hu sa fheli kha miḓi yoṱhe ire nga ngomu kha Masipala . 
Ofisi Khulwane ya Thengiso yo ḓitika nga pulane ya u leludza , u linganisa na u bveledza mushumo wa thengiso wo khwaṱhaho .
U ṱuṱuwedza zwa u dzhena kha maraga , magavhelo a mveledziso a nga ṋetshedzwa u itela u ṱuṱuwedza na u tikedza mveledziso ya mabindu maṱuku u mona na zwikhala zwenezwi . 
Naho zwo ralo , hu na mutikedzelo wo thoṅwaho u bveledza nnḓu dza mahayani dzine dza ṋetshedza khetho dza vhukhudo kha nyimele dza vhushai . 
Vhunzani ha mafhungo kha iyi website
Ndi vhufhio vhuimo ho dzhiwaho nga vhanna ?
shumisa mutaladzi muswa u sumbedza muambi muswa muṅwe na muṅwe ;
Nga zwi ṋetshedzwaho zwo ṱangana zwa thero iṅwe na iṅwe , vha fanela u ita mutevhe wa mabuḓo maṱanu ane a nga tevhelwa . 
Dzangano ḽa zwiimiswa zwa luambo kha dziṅwe nyimele dzo khetheaho dza vhutshilo ḽi ḓo thusa na u kwengweledza vhagudi u ita nḓowenḓowe yazwo nga nyito . 
Ngoho ndi ya uri , vha phufhela a vha a thu u ṱoḓa nyengedzedzo u swika zwino . 
Arali muḓisedzi a kundelwa u ḓisa dziṅwe thundu nga u ṱavhanya , murengi , a songo fha muḓisedzi tshiṅwe tshikhala tsha u ḓisa dziṅwe thundu madzuloni a dzo lambiwaho , murengi a nga renga idzo thundu zwi tshi ya nga ṱhoḓea nahone hu tshi ḓo tea u badela muḓisedzi . 
Khwiniso dzi ḓo khwinisa ndaulo ya khetho dza mivhuso yapo nahone vhukati ha dziṅwe dza tshanduko , u lingedza u :
U vha hone lwa tshifhinga tshilapfu ha muḓi wo ḓisendekaho kana tshitshavha tsho ḓisendekaho nga mbekanyamushumo ya tsireledzo ya zwiḽiwa zwo ḓisendeka nga tshitshavha na thikhedzo ya zwa polotiki yo wanalaho u bva kha u dzhenelela ha tshitshavha . 
Zwo ḓi ralo , vhashumi vha IMF a vho ngo ṱanganedza tshanduko kha mbekanyamaitele . 
U rumela na u ṱanganedza mivhuso yo vhidzelwa u thoma sisiṱeme i katelaho zwoṱhe ya khwaṱhisedzo ya vhunzani na akhiredithesheni ya pfunzo dza nṱha dzi yaho na nnḓa ha mukano ; 
Tourism Indaba 2017 i ḓo dovha ya alusa na u tikedza tshanduko ine ya khou ya phanḓa na mveledziso ya nḓowetshumo ya Afrika Tshipembe nga maanḓa mushumo u itwaho nga vhoramabindu na vhaṋe vha mabindu maṱuku .
U bviswa ha mugaganyagwama u ya kha zwiimiswa zwa muvhuso wa lushaka muṱuku zwi ḓivhea lwo ḓalaho nahone nga tshifhinga . 
Ri khou swikisa thikhedzo yashu yo fhelelaho sa izwi ni tshi khou ita zwoṱhe uri ni ambe nga ha aya mafhungo . 
Kha vha ambedzane na u kovhelana mihumbumbulo nga ha nḓila dza u swikelela milayo ya Batho Pele .
Modeḽe u bvisela khagala data ya mvumbo dza zwi no tshila maḓini na ya phaḓaladzo u itela u shumiswa ha mimodeḽe ya khwaḽithi ya maḓi nga murahu , zwi no edzisela kuitele kwa khemikhaḽa ya vhupo na zwe zwa bva kha mielela ya zwitsheṱi malaṱwa . 
Tshitatamennde nga ha muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 19 Tshimedzi 2016
U livhanya kufunzele kwa maḽeḓere maṱuku na phurogireme ya foniki .
Vha na pfanelo ya u khetha mbambadzo kana mushumo zwi re mulayoni vho vhofholowa .
h ) Vho Dawn Earp ( u tholwa hafhu ) ;
o Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani , kana zwa muthu a kwameaho
Vhafhaṱi vhoṱhe vha dzinnḓu vha fanela u ḓinwalisa na NHBRC na uri nnḓu dzoṱhe dzi fanela u ṅwaliswa maḓuvha a 15 hu sa athu u thoma u fhaṱiwa .
Sisiteme ya Usutu / Pongola-Maputo I kovhekanywa na Mozambiki na Swaziland .
7 . Shelani dzhusi ntha ha saladi .
Tsireledzo na ndaulo zwi fanela u itwa nga vhuronwane nahone zwi songo katela u shumisa maanḓa nga nḓila i si yavhuḓi , ngona dza tshiṱuhu na ndaulo , ndaṱiso dzo kalulaho na dzi siho mulayoni na dziṅwe nḓila . 
4.4 Khabinethe yo tendelana na u tholwa ha Mufarisa Mulanguli-Dzheneraḽa vha tevhelaho :
kha vha rumele ṱhanziela ya vhukuma .
Zwifanyiso zwo wanala kha zwifanyiso zwa Linton Stone , tsumbo i ḓivheaho ḽifhasini ya vhutsila ha matombo ha Afurika Tshipembe .
U fhirisa u gidimela u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo ndi zwa ndeme uri vha thome vha ite ṱhoḓisiso nga vhuronwane .
U saukanywa ha nyimele na u kumedzwa ha dzimbalombalo kha ndima iyi zwi sumbedza khaedu dza mveledziso dzine Nelson Mandela Bay wa ṱangana nadzo , u fana na vhushai , u shaea ha mishumo na u salela murahu ha nḓisedzo ya tshumelo . 
5.1 Minisita wa Zwiko zwa Minerala Vho Mosebenzi Zwane , Minisita ofisini ya Muphuresidennde Vho Susan Shabangu na Minisita wa Mveledziso ya Matshilisano Vho Bathabile Dlamini - vhe vha nangwa nga Muphuresidennde Vho Zuma uri vha ṋee thikhedzo kha mivhuso ya mavunḓu , vhane vha migodi na miṱa yo kwameaho nga murahu ha ḽikhaulambilu ngei Mugodini wa Musuku wa Lily ngei Barberton - vho toololela Khabinethe nga ha zwine zwa khou itea .
Musi kholomo dzo no vhuiswa , vhuthihi vhu fheliswa lwa tshoṱhe . 
Ri khou pulana u shumisa mihumbulo miswa u bvaho kha sesheni dzashu dza tshanduko dze ra dzi fara nga 1996 . 
U fhindula mbudziso dzi re kha vhuimo ha nṱha dzi no bva kha pharagirafu ye ya vhalwa , tsumbo , " Arali makhulu wawe vho vha vho mu vhudza uri . . ? "
Naho mivhuso , nga mbekanyamaitele dzayo , milayo , na zwiṱirathedzhi , hu vhatambi vha ndeme kha u sumbedza nḓila ine mupo wa tea u langiwa ngayo , u shumiswa , na u tsireledzwa , vhatambi vha re nnḓa ha muvhuso na vhone ndi vha ndeme . 
Nḓila ya 2 ya thandela dza wadini dzine dza fanela u tikedzwa nga zwiko zwi no bva nnḓa
vhea khomboni u ṱuṱuwedza u fulufhedzana na u ṱhonifha tshirunzi tsha vhadzhiamikovhe vhoṱhe
Mbekanyamushumo dzashu dzoṱhe na mbekanyamaitele u mona na mihasho yoṱhe na mazhendedzi zwi ḓo livhiswa kha u lwela u ṱoḓa u swikelela mishumo yo katelaho iyi ine ra tenda uri ri ḓo kona u bveledza matshilo a khwine a MaAfrika Tshipembe vhoṱhe .
Ri swikelela hani ndivho dzashu : U monithara na u Vhiga kha vhuimo hoṱhe ha zwivhumbeo zwa QLTC 26
Nzudzanyo i lunzhedzanaho ya mafhungo
khophi ya tshiḽipi tshi khwaṱhisaho u rumelwa ha fax kana iṅwe nḓila i fushaho .
Ri khou lavhelela khunyeledzo kha Mulayo wa Tshumelo ya u Thola wa 2015 une wa vha mutheo wa tshumelo dza u tholwa ha tshitshavha .
-- Pharagirafu ya phendelo : u pendela , u nweledza , nga u pfufhifhadza , sa musi ni tshi khou zwi vhona .
U dovha u swikiswa nga vhashumisi huṅwe na huṅwe hu ḓo ya nga zwifhinga zwa u khunyeledza zwi re afho nṱha . 
U thoma u shumisa thangeladzina u sumbedza buḓo ( thungo dza ) , tshifhinga ( nga masiari ) , vhuṋe ( wa-wa khosi )
Vhathu vha khethaho
Vhatholi vha tea u rumela Tshipi ḓa A tshaa fomo yo ḓadziwaho kha tshikwama tsha ndiliso nga u ṱavhanya nga murahu ha u bvelela ha khombo .
Naho izwi zwi tshi nga zwo tou sedza shango ḽo khetheaho , dzi nga ḓivha uri ngudo dzi fanaho huṅwe fhethu dzi nga bveledza mvelelo dzi fanaho , hu na vhutendatenda na mvelele ho fhambanaho u ya nga nyimele . 
Dziwe sisiṱeme dza u vhulunga dzine dza shumiswa kha zwa ndivho ya vhulimi dzi nga shuma kha zwa u vhulunga muṱambuluwo . 
( 3 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u shumisa tshelede yawe kha u thoma na u londota zwiimiswa zwa pfunzo zwo ḓḓiimisaho -
Khabinethe i dovha hafhu u tamela mashudu vhe vha vhaisala uri vha fhole nga u ṱavhanya .
Zwikhala zwa thikhedzo i bvaho kha muvhuso wa shango : Mashango a nga thusa zwitshavha malugana na u wana khiredithi kha zwa mbuyedzedzamalaṱwa na tswikelelo dza ndivho dza u fhungudza malaṱwa nga u bveledzisa ngona dza maga na tsumbanḓila dza mbekanyamushumo . 
4.1 . Sa tshipiḓa tsha u pembelela Ṅwedzi wa Vhufa zwino nga Khubvumedzi , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo tibula Tshihumbudzi tsha Matola na Senthara ya Vhupinduleli ngei Mozambique nga Ḽavhuṱanu ḽa dzi 11 Khubvumedzi 2015 , na Tshihumbudzi tsha Khosi Bhambhatha ngei Greytown , kha ḽa KwaZulu-Natal nga dzi 22 Khubvumedzi 2015 .
Izwi ndi zwisumbi zwa ikonomi yapo yo khwaṱhaho :
Kha mbidzo yashu ya tsireledzo ri dovha ra ita mbidzo ya vhareili vha re na mutakalo . 
U engedzedzwa ha konṱiraka hu nga sedzwa . 
Naho zwo ralo , kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , migodi yapo yo kundelwa u swikelela tshiimo tsha nyaluwo tsha ḽifhasi kha zwivhambadzelwannḓa zwa minerala zwi tshi khou itiswa nga themamveledziso dzi si dzavhuḓi , mitheo ya ndaulo na mbekanyamaitele zwine zwa thivhela vhubindudzi .
Hu uri tshumisano zwa zwino yo sedzesa kha ndangulo ya mashika , muhumbulo wa masipala ndi u engedza u sedzesa hawo kha maṅwe masia a mushumo . 
Mitengo ya u shumisa zwiendedzi na tshifhinga tsho salaho tsha ndaka zwi ḓo shumiswa sa tshisumbi tsha kushumele u ḓivhadza nyavhelo ya tshifhinga tshiḓaho ya gavhelo . 
Awara dza 20 ( Awara 2 nga vhege )
Ni nga shumisa vhutambo vhuvhili kana vhuraru u itela u pomba zwitendeledzi nga u ṱavhanya .
? hoho dza Zwiimiswa zwa Chapter 9 ;
Kha vha khwaṱhisedze u vha hone ha vhaisedzi u ya nga khethekanyo . 
Ro sevhela muvhuso tshifhinga tshinzhi nga ha fhungo iḽi . 
Tshifhinga tsho fhelaho tsha no , tsumbo , Ndo vha ndo no lindela awara mbili musi a tshi swika U sumbedza tshifhinga tshi ḓaho : tsumbo , ḓo , ( Vhangani u ḓo ḓa matshelo ) Tshifhinga tshi ḓaho tsha vha , tsumbo , Ndi ḓo vha ndi tshi khou lima ḓuvha ḽoṱhe .
Yo ṱanḓavhudzwa kha nyimele iyi , mvelaphanḓa zwi amba matshilisano , mvelele na mvelaphanḓa ya ikonomi yo ḓiswaho nga khetho na tsheo dziṅwe dza poḽotiki dze dza swikelwa nga nyito dziṅwe dza vhulanguli , maitele , kuitele na dza zwiimiswa . 
Hu nga vha hu nnyi ?
Nga u tou dadzisa , tshumelo ya mapholisa i ḓo ṱoḓiwa uri i shume nga maitele o ṱanganelaho ngomu ha Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi kha u swikelela ndaela yayo ya kha ndayotewa .
Vho Botha vha ḓo humbulwa nga ipfi ḽavho ḽe ḽa vha ḽi tshi tou unga zwavhudi ḽa dovha ḽa bvuma ḽe ḽa pfiwa kha thietha dza opera dzo fhambanaho , ḽa pfala u ya kha shango ḽothe ho katelwa na Vienna State Opera zwe zwa vha ita Kammersänger , vhuimo vhune vhu fhiwa fhedzi vhaimbi vha muzika wa opera na wa kiḽasiki vhane vha tou ḓivhea vhukuma ngei Austria na Germany .
Mulayotibe u kha na u ṱalutshedzwa kha muvhigo u sumbedza u fhambana hu re khagala vhukati ha mbingano ya Tshiisilamu na mbingano ya vhafunani vha mbeu nthihi . 
wa mvumbo ya vhuḓi , hune hu tea u ambiwa zwavhuḓi nga havho .
sedzulusa mihumbulo yo fhambanahoho
Ri dzinginya , na hone , u ṋea vhadzulapo nḓila dza u kala kushumele kwa khoro dzavho . 
Maitele a u modereitha o anganyelaho na o teaho a tea u itwa u itela uri mushumo u vhe wa vhuimo ha nṱha kha thero dzoṱhe .
Vhoramabindu vhashu vha tou ṱoḓa fhedzi u ita zwa mabindu Afrika Tshipembe nga mutengo muṅwe na muṅwe . 
Musi maitele a ya o no khunyeledzwa , nḓivhadzo dzo teaho dzi ḓo itwa . 
Miraḓo yoṱhe ya Khoro dza Lushaka dza Vundu
Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso u a wanala kha webusaithi ya Muhasho wa Tshumelo dza Nnyi na Nnyi na Ndaulo kha www.dpsa.gov.za.
Vho Jan Grove vha Muhasho wa zwa Vhulimi ngei Eshowe vho ṋetshedza thikhedzo . 
Honeha , maitele a u vanganya kha dzomomulambo a ya konḓa na u shanduka tshifhinga tshoṱhe ya nga nyelelo i dzhenaho mulamboni , nyelelo ya magabelo , na tshivhumbeo tsha tsitsikano tshi elanaho . 
Ndivho yashu ndi ya u shandukisa ikonomi yashu ya vha iyo ine ya aluwa nga u ṱavhanya , ya vha na mitengo yo dzikaho , na hune zwikhala zwa ikonomi zwa vha zwi phaḓaladzwaho nga nḓila i linganaho . 
Mufolo wa Khuliso wa Vhana vha tshikolo na wa Vhadzulapo na Vhathu vha ṱahe vhane vha vha vhomasithesele kha mishumo yavho u dzhia vhuimo kha matungo oṱhe a khaphethe tswuku kha Parliament Street u bva getheni u swika vhuponi ha Phalamenndeni .
Kha nyimele iyi , ri nga kona u vha na mbuelo i re na u vhuedzana nga u khwaṱhisa nyaluwo ya vhukonani hashu na u shumisana zwine vha nazwo roṱhe . 
2.3 Kuavhele kwa tshifhinga
Khethekanyo
Kha ri ṅwale Gerani ni nambatedze zwanḓa na milenzhe u itela u fhedzisa tshifanyiso itshi .
Mbadelo dza u hira na u dzula dzi bvaho kha vhashumi vhane vha shumisa zwileludzi zwa vhudzulo zwa muhasho na dzone dzi shela mulenzhe kha mbuelo yawo . 
Ndi u fhambana hohu ha lushaka lwashu lwa Afrika Tshipembe hune ha ita uri riṋe ri vhe shango ḽo fhambanaho kha u zwimana haḽo na milayo ya u sa khethulula nga murafho , u sa khethulula nga mbeu , vhuthihi , demokhrasi , ndinganelo na pfanelo dza vhathu zwo ḓisendeka nga Ndayotewa . 
U dzhena nga nḓila ya vhuendi tsini na mudzhenelano , honeha , zwi engedza khonadzeo ya nndwa nahone zwi fanela u thivhelwa . 
Ndi vhangana vhane vha vha vhafumakadz / vhasidzana ?
GIREIDI YA 5 maipfi a 60-80 mafhungo a 6- 8 pharagirafu 3-5 minetse 2
u kopa hu si na thendelo , mveledziso hafhu , u rathisa hafhu , khovhekanyo , phaḓaladzo , thengiso , khanḓiso kana dziṅwe phiriselo kana vhufhura ha thekhinoḽodzhi yeneyo , matheriala , zwi re ngomu na tshumelo ; 
Kha hu katelwe ngomu zwibveledzwa zwa zwifanyiso na zwa kholekhole kha heyi themo .
- vhukwamani ha tshitshavha kha pulane dza mbveledziso yo ṱanganelanaho
Kha nyimele dzine mafuvhalo kana lufu zwa vha zwo vhangwa nga u shumisa maanḓa , tshiwo tshi fanela u vhigwa nga kha nḓila dzi re hone kha tshifhinga tsho randelwaho . 
Tshumelo iyi i tendela muthu , tshivhumbiwa kana dzangano u thoma vhudavhidzani ha ḽekhi ṱhironiki na South African Revenue Service nga khonadzeo ya thekhino ḽodzhi dza zwo bulwaho .
Batho Pele i dzhia nḓisedzo ya tshumelo sa i katelaho na u khwaṱhisedza ṱhodea dza khasiṱama dzoṱhe na u ṱanganyisa ' paka yo fhelelaho ' ya mbudziso na phindulo .
Ri dededzwa nga mivhili yashu .
Hezwi zwi dovha hafhu u kwama nga nḓila isi yavhuḓi kha tshifhinga tshe mulayo hoyu wa ndinganyelo ya kutholele wa shumiswa ngatsho . 
Phakhedzhi kana ḽebuḽu ya tshibveledzwaVha tsitse vha ḓadze fomo ya khumbelo i re afho fhasi uri vha wane ṱhanziela ya vhuḓiṅwalisi .
TSHIMEBI TSHIHULWANE TSHA MAHORO MAHANEDZI : Mulangadzulo , Mudzulatshidulo wa Nnḓu .
U tamba ho vhofholowaho na tshifhinga tsha u tshenzhela kushumiselwe kwa saga ya ṋawa kwo fhambanaho
Ndivho ndi ya u fhungudza tshifhinga tsha u fhaṱa uri tshi vhe kha tshiimo tshi ṱanganedzeaho tshine tsha ḓo ita uri hu vhe na nḓisedzo ya tshomedzo nga tshifhinga tshi pfalaho . 
Tshumelo iyi i khou ṋewa tshitshavha na u ḓiswa nga vhashumi vho pfumbudzwaho vhukuma vhane vha kona u sumbedzisa vhukoni kha masia oṱhe a phurofesheni ya mushumo wavho , zwi ḓo bveledza u fheliswa ha mpfu dza mulilo dzi thivheleaho na khuvhalo . 
Khethekanyo ya khethekanyo ṱhukhu zwi amba uri khethekanyo nthihi fhedzi i na masia manzhi o fhambanaho , naho hu na uri ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa masia aya ḽi amba nga thero nthihi yo ḓoweleaho , sa zwe zwa sumbedzwa kha ṱhoho ya khethekanyo . 
Kha vhashumi vhoṱhe vha SAPS vhane vha ḓo vha vha tshi khou shuma nga maanḓa u tsireledza dzibada na mahaya zwashu , ngavhe Mudzimu vha tshi vha navho . 
Muthu a nga vha o tholiwa lwa fomaḽa kana lu si lwa fomaḽa , fhedzi kha nyimele dzoṱhe , vha ṋetshedza tshumelo vha tshi itela u ḓo holelwa . 
Kanzhi hu vha na mutsiko vhukati ha matshimbidzele aya o fhambanaho a ndangulo . 
Rakhonṱhiraka a shumisa vhathu vha nnḓa vha sa ḓivhi vhupo uvhu nahone nga huṅwe zwiputeli zwa zwiḽiwa zwi sa swiki kha vhathu vhane zwa tea u iswa khavho .
-- Kushumisele kwa ipfi
Zwipida zwa muvhili zwi no ni thusa u fema ningo fhafhu mulomo mukulo
Hezwi zwo vha zwi tshipiḓa tsha Pulane ya Vhuṱhaṱhuvhi ha Lushaka ha 2014 / 15 .
Zwikolo zwone zwine zwi re kha tshigwada tsha pfunzo zwi nga tsireledzwa zwo khethekana arali zwi tshi zwi funa ngauralo , fhedzi zwishumiswa zwi kovhanwaho zwi tea u swikelelea nga tshitshavha nahone zwi tea u ṱanganywa kha vhupo ha u fhaṱa . 
U themendela uhu u ḓo kalwa kha mbadelo ya ṱhanganyelo ya tshelede . 
Fhedzi ha , mbuelo dzo khunyelelaho dza phimo nzwalelo dzi re fhasi dza tshumiso na vhubindudzi dzi ḓo vhonala fhedzi tshifhinga tshi tshi khou ḓi ya phanḓa . 
Hu na ṱhoḓea ya u fhaṱa sisiṱeme dza tshiimiswa . 
Ndi zwa ndeme uri komiti dza wadi dzi ṱangane na CDWs na u shuma na maga a vhuedzaho vhoṱhe a kushumele na sisiṱeme dza kushumele .
U itela u vhona uri zwitshavha zwi re na ṱhahelelo ya ikonomi ya matshilisano zwi ṱanganedza nga zwipiḓa zwiko zwinzhi zwa u tandulula vhuleme vhunzhi ha malwadze , gavhelo ḽo itelwa phimo dza u shumiswa ho kalwaho . 
Nḓowetshumo ya vhuendelamashango yapo i ḓo tea u bvela phanḓa , na u khwinifhadza , u vusulusa themamveledziso dza vhaeni , na u tikedza u ṱuṱuwedzwa na u vhulungwa ha zwa mvelele - u bva kha muzika na matambwa , u ya kha vhupo ha zwitshavha na mbono dza shango dza manakanaka dzi re dziḓoroboni . 
Ri ṱoḓa vhathu vha vhureleli vhane vha tshilaho zwine vha tenda khazwo na u ranga phanḓa nga tsumbo . 
U hasha nga tsheledzo ya u fafadzela zwi dovha hafhu u tshikafhadza maṱari a zwiliṅwa i fanaho na ḽethasi , nahone zwi ṱuṱuwedza u phaḓalala ha malwadze . 
Sekhithara dzashu dzo shela mulenzhe zwihulwane naho ho vha hu si nga nḓila yavhuḓi sa zwi ya vha i tshi nga ita , kha nyaluwo iyi . 
I tevhela uri ndaela nga muhaṱuli o funzeaho i tea u khakhululwa . 
Mutsho wo vha u si wavhuḓi 11 .
Ni ambara mini musi hu tshi fhisa ?
Arali zwo khakhea , kha vha ṅwale zwidodombedzwa zwa u khakhulula kha nḓivhadzo kana mbuyelo vha saathu humisela kha SARS .
Khasiṱama dzo ḓoweleaho ndi vhaimbi , vhaiti vha mishumo ya zwanḓa , vhadzudzanyi vha mishumo , dzangano ḽa zwa mitambo , vhavhambadzi vha fomaḽa na vha si vha fomaḽa , mazhendedzi kha nḓowetshumo ya zwa vhuendelamashango na madzangano a zwitshavha . 
a ) Vho Vukile Charles Mehana , ( U tholwa hafhu na Mudzulatshidulo ) ;
Muvhuso u ḓo vhona uri ndangulo ya maraga wa zwa masheleni u khou dzudzanyiswa zwone u itela u tikedza nzikiso ya ikonomi ya makhiro . 
Thebulu dzi tevhelaho dzi sumbedza zwipiḓa zwa pulane ya zwikili khathihi na mvelaphanḓa yo swikelwaho musi hu tshi thomiwa u shumiswa pulane . 
Mushumo wa mutshimbidzi wa wadi kha kuitele kwae CBP
Tshi na mushumo muhulwane wa u vhona uri Muvhuso u dzhie tsheo dza vhulanguli dzi pfadzaho .
U vhumba tshipiḓa tsha tshigwada tsha ndangulo ya zwa ndaṱiso nga vhathu vhanzhi . 
Fomo dzi wanala kha vha maanḓalanga a vhuṅwalisi kana vha i bvisa kha webusaithi ya
Ndi ngani ni tshi vhona vha tshi kona ?
Arali muthu a ita ndingo ya HIV nga tshifhinga tsha u sa vhonala ha vhulwadze , mvelelo dzi ḓo vha negethivi , naho musi muthu o kavhiwa . 
CBP i sima kutshimbidzele kwa u shela mulenzhe musi hu tshi vhuthanywa zwitshavha khathihi na u pulanela mafhungo a re zwitshavhani na uri vha nga vha na vhushaka-ḓe na kuvhonele kwa u pulana kwa masipala kwo ṱanḓavhuwaho .
Naho ro fhelisa masiandoitwa o ḓiswaho nga zwa khethululo , dzitshanduko zwitshavhani zwashu dzo ḓisa khaedu ntswa .
Zwenezwo , ri ḓo isa phanḓa na u vha ṋea thikhedzo yo fhelelaho sa muleludzi . 
Zwiṅwe hafhu , madzangano a zwikolo a , kha nyimele nnzhi , ndi a kale nahone ha elani na theori dza madzangano na ngudo ya ano maḓuvha . 
u pfesesa hu hulwane ha zwiteṅwa u itela uri a kone u pfesesa Mbalo ; na
Sa izwi ho vha na u ṱaṱisana zwihulu kha aya mafhungo , ndi zwa ndeme u nweledza vhuṱanzi zwiṱuku nga murahu ha kona u sumbedzwa zwiitisi zwa uri ndi ngani hu na khonadzeo ya uri mavharivhari aya a nga vha e ngoho . 
Phambano zwitshavhani dzi nga ḓi ṱumanywa na dziṅwe , khamusi dza ndemesa kana zwivhangi zwo dzumbamaho , zwine a zwo ngo sedzuluswa . 
Uyu u nga vha masipala wavho ?
U tea u dzhenela miṱangano i farwaho tshiimiswani . 
Zwibviswa zwoṱhe , hu tshi katelwa ndangulo ya mbadelo , mbadelo ya muṱhogomeli na dziṅwe mbadelo dza masheleni , zwo ḓivhwa kha tshiṱatamennde tsha mashumele a masheleni nga nḓila ya u shumiswa . 
Kha miṅwaha miṱanu i ḓaho , ri ḓo ṱavhanyisa ṋetshedzo ya nnḓu dzo dzulaho zwavhuḓi na mavu kha MaAfrika Tshipembe vha shayaho .
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo a u sumbedza zwine ipfi ḽa amba zwone , nz .
Sa tsumbo , a si vhoṱhe vhane vha amba Tshiisimane nga tshitaila tshi fanaho , kana u kona u swikela kha vhudavhidzani vhu fanaho .
Zwi tshe zwo ralo , mavundu a si na tshumelo idzo a ḓo tea u rumela vhalwadze kha mavundu ane a dzi ṋekedza . 
Arali ra sa themendela khumbelo yavho ya mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi , vhone na dokotela wavho vha ḓo wana maṅwalo a ṱalutshedzaho tsheo iyi .
Muhangarambo uyu u tea u thoma u ri tshimbidza kha iḽi sia . 
Masia a tshimbilelanaho mavhili a mushumo a ḓo ingamelwa na u konanywa nga ofisi ya Phuresidennde . 
Mudzhii wa tsheo u na maanḓa o fanelaho a u dzhia tsheo .
Zwithusedzi a zwi thusi u fhungudza u tswukuluwa ( ' malasha ane a khou duga ' ) kha luvhemba lwa nḓila ya muya .
URI thasululo ya EM 114 / 2004 ya Raḓorobo Muhulwane ya ḽa 20 Ṱhangule 2004 i DZHIELWE NṰHA .
U ṅwala maṅweledzo mapfufhi
Inthanethe na yone i na zwidodombedzwa nga ha zwitaila , sa tsumbo : 
U sa vha hone ha vhagudisi vho linganaho/ vhomakone vha kharikhulamu ( specialists )
Iṅ we tsumbo :
Tharifi a dzi ngo itelwa ṱhoḓea dza khephithala na ṱhoḓea dza khalaṅwaha a dzo ngo swikelelwa . 
Zwa ndeme kha tshanduko iyi ya zwa matshilisano ndi u lwa na u shaya mushumo na u khwaṱhisedza uri hu na ndinganyiso ya ikonomi . 
( c ) U fhodza muthu a dovha a kona u vhuelela kha nzulele ine a dovha a kona shuma hayani hawe na tshitshavhani ; kana
Dzangano ḽa Mivhuso Yapo ḽa Afrika Tshipembe
Musi vho vha vhe ngomu , vho laela mupondwa u bvula zwiambaro , nahone o hana u ita nga u ralo . 
U engedzwa ha thikhedzo ya masheleni kha nyaluwo ya ikonomi
NḒIVHADZO I LIVHISWAHO KHA MUHWELELI KANA KHA MUTHU ANE A KHOU ITA KHUMBELO YA NDAELA YA TSIRELEDZO O IMELA MUHWELELI KHETHEKANYO YA 2(2) YA MULAYO WA TSIRELEDZO KHA ZWA U TAMBUDZWA WA , 2011 ( MULAYO WA NOMBORO YA . 17 WA 2011 )
A zwi , fhedziha , imeli nyolo . 
Phambani ya nyinganyito khulwane ya mbekanyamaitele dza u tshimbidza kha avho vhane vha shuma na vhuḓifari ha vhugevhenga vhu itelwaho vhathu na ndaka . 
muhoyo wa ḓirama ---- afha ndi musi vhaṱaleli vha tshi ḓivha zwinzhi nga ha mubvumbedzwa , zwi tshi katela na zwine zwa ḓo bvelela khae ngeno ene muṋe a sa zwi ḓivhi
A huna fomo dzi ḓ adzwaho .
Tshumelo dza Tsireledzo ya Zwiiwa
Kha vhubvanyelelo vhunzhi maḓi oṱhe a wanalaho o no ḓi avhelwa hu songo dzhielwa nzhele tshoṱhe ṱhoḓea idzi . 
Sa tsumbo , hune ha vha na vhashumi vha tshifhinganyana vho tholiwaho mabulasini , lune zwa ita uri nomboro ya vhashumi i fhire 20 lwa tshifhinga tshine tsha vha fhasi ha miṅwedzi miṋa , vhaimeleli vho tiwaho a vho ngo tea .
Vha nga ita mbilo ya mangilasi kana ḽentsi dza khonthakithi ( hu si zwoṱhe ) kha ṅwaha wa mbuelo
( 6 ) Muthusa Muphuresidennde u dzhena ofisini .
Kha vha dauṋuḽoude vha ḓadze
Ngauralo , maitele maṅwe na maṅwe a matshudeni ane a vhaisa vhuḓifulufheli ha matshudeni maswa kana matshudeni a sa koni u ḓiimisa a tea sa itwa . 
Shango ḽi nga shumisa mbekanyamaitele ya u vhumbela nga u ṱunḓa u bveledza vhuḓilangi ha lushaka . 
Mutholi o vha fulufhedzisaho mushumo u tea u ṋea Muhasho wa zwa Muno zwi tevhelaho :
Ni tangedzele maiti oṱhe a re kha tshifhinga tshiḓaho .
Ndavhelelo ya vhutshilo zwazwino i kha tshiimo tsha nṱha .
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhudavhidzani u itela u davhidzana zwavhuḓi kha zwigwada
Khuwelelo kha Muvhuso uri u thome nga u ṱavhanya thikhedzo ya masheleni kha vhabebi vha hulisaho vhana vha si vhavho vha ṱoḓaho thikhedzo iyi . 
Zwiitisi zwine zwa kwama tsheo iyi zwi katela nyimele dza vhukuma dza fhethu , zwithu zwa ikonomi zwi kwamaho mitengo ya maragani , phetheni dza henefho dza mveledziso , na milayo i laulaho . 
vhea ḓuvha ḽa u fariwa ha khetho , dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva musi Buthano ḽi tshi fhaladzwa , kana tshifhinga tshaḽo tshi tshi fhela .
ABS a yo ngo katelwa i yoṱhe kha Mulayo , fhedzi thendelo dza vhuḓimvumvusi dzine dza vha hone dzi nga thendela tshivhalo tsho linganaho uri tshi bvisiwe lwa mulayo u itela ṱhaṱhuvho .
Ndayotewa i amba uri muthu muṅwe na muṅwe u fanela u vha na nnḓu yawe .
SARS yo thoma maitele a tshumelo a ne a ḓo thoma u shuma nga zwiṱuku nga zwiṱuku kha miṅwaha mivhili .
Izwi ndi zwiteṅwa zwo ḓoweleaho zwine zwa wanala kha adzhenda
Ro wana muhumbulo wa uri madzinginywa o itwaho miṱanganoni , o ambiwaho afho nṱha , ha ngo dzhielwa nṱha . 
Muvhuso wo bveledza mbekanyamushumo ya Tshigwada tsha Tshumelo ya Vhaswa vha Mahayani tsha Lushaka u thusa vhaswa kha vhupo ha mahayani .
U VHALA NA U ṰALELA
( 2 ) Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga a pfalaho , kha ndaka ine wa vha nayo , u itela uri u kone u swikelela pfanelo yeneyo .
Vha sa ita ngaurali vha ḓo tea u badela nzwalo na ndifhiso kha u lenga u badela na muthelo wo engedzeaho kha mbuyelo dza muthelo dzo lengaho .
Zwiko zwi fanaho zwa mafhungo kha dziṅwe nyimele zwi nga ṋekedza maṅwe mafhungo nga ha thimbanywa dzine dza sa vhe hone zwa zwino kha Nyendedzi ya Ndeme ya Maḓi ya Afrika Tshipembe . 
U tevhedza milayo ya matshimbidzele ya khoro ya zwa vhashumi vha nḓowetshumo ya zwa vhufhaṱi . 
Vhatikedzi vha vhuimo vhuno vha ṱoḓa mbuelo khulwanesa vha tshi itela vhathu vhanzhisa . 
Komiti dza Wadi dzi rangwa phanḓa nga muimeleli we a nangwa nga mukhantseḽara wa wadi . 
Pfananyo ya vhulavhelesi ha u swikelela tshumelo na nḓila dza tsedzuluso ya khonani dza Afrika . 
5.5.1 Naho hu na thikhedzo khulwane kha vhulamukanyi ha sialala , hu na vhathu vha sa tou tikedza zwavhuḓi khothe dza sialala , vha ri a dzo ngo shuma nga nḓila yo lavhelelwaho , nga maanḓa kha tshifhiga tsha zwino .
1 Mbadelo dza zwifhaṱo
vhudimvumvusi , mitambo ya madi sa ku bambela .
Mbekanyamitele i ḓo ṱoḓisisa u khwinisa zwiimiswa zwi re hone nga nḓadzo ya mveledziso vhudzuloni ha u sika mazhendedzi maswa . 
6.2.7 Mbekanyamaitele dzo dzinginywaho nga muhanga wa mbekanyamaitele dzi tea u khwaṱhisedza nḓila idzi dza sialala dza ndangulo ya vhulamukanyi dzo faranaho na ndeme dza zwitshavha zwa sialala / vhongwaniwapo .
[ Vha vhale na mbuno ya vhu 13 kha mushumo wa khorombusi kha ndaulo ya zwa masheleni ya zwikolo zwa nnyi na nnyi .
Akademi na zwipotso zwa Transkei vha fanela u shumisana u itela u alusa zwitandadi zwa vhatambi avha uri vha swikele ndivho dzoṱhe dza vhumatshelo . 
Khamphani i khou pulana u ṋetshedza mikovhe yo salaho ṅwaha u ḓaho . 
Fhedziha , naho hu na thaidzo idzi dzi sa timatimisi , vhupo ha lushaka na hone vhu vhonala vhu tshi fhulufhedzisa . 
Fhedziha , mbadelo ya u ṋetshedza tsireledzo kha khamphani dza yo gonya vhukuma u bva 1997 . 
U laṱwa ḓaleḓaleni ha malaṱwa ane a bveledzululea na ane a fhisea zwo iledzwa . 
Kha vha ṋekane nga Mivhigo ya zwa mutakalo na radiology ya muiti muṅwe na muṅwe wa khumbelo .
Mulaedza wa tshiṱori itshi ndi ufhio ?
U swika zwino , naho zwo ralo , vhuṱanzi vhu sumbedza uri mbekanyamushumo dzo livhiswaho kha u swikelela tshanduko iyo ya vhuḓifari , sa zwe zwa shumiswa nga sekithara dza phuraivethe na dza nnyi na nnyi , dzi na masiandaitwa maṱuku kana a hu na na ḽithihi . 
U ṱalusa khemikhaḽa dza zwa baiḽodzhi vhuponi ha maḓanzhe zwi lila data ya vhushandukwa ha fhethuvhupo na tshifhinganyana ya zwipimi zwa khemikhaḽa dza zwa bayoḽodzhi , kha phuphu ya maḓi na kha khungumuṱavha , khathihi na u pfesesa maitele mahulwane a no langa mifudafuda iyi . 
Sa zwe nda amba tshifhingani tsho fhiraho mupomokwa u fanela u sa thusa Muvhuso nga nḓila ifhio kana ifhio kha u ḓisa vhuṱanzi vhu sa timatimisi . 
U shumisa zwithu zwi ṱalusaho .
u isa phanda na mbekanyamushumo dza phungudzo ya tsiku na u vhona uri a huna thambulo ;
Ndi ṱhoḓea dza fhasisa uri malaṱwa o tshikafhadzwaho nga malofha na zwiluḓi zwa muvhili a ya fhiswa na uri masalela u fana na mulora zwi fanela u elwa u ya nga ṱhoḓea dza fhasisa a ṋewa muelo wa khombo . 
U pfuka vhukwamani na u dzhenelela u ya kha u fhaṱa tshumisano ya tshifhinga tshilapfu , nga u thoma nethiweke dzi sa gumi na tshumisano dzi re na vhubveledzi na vhashelamulenzhe vho fhambanaho .
Vharengi na vhone vha tea u vhonwa mulandu wa u tshinyalelo na ndozwo . 
Ro zwi pfa nga mihasho ya muvhuso , nga nnḓa ha wa mutakalo , nga ha mbekanyamushumo dzavho . 
Muhasho u tshe wo ḓiimisela u fhelisa muhasaladzo na u langa tshikafhadzo kha mupo washu . 
41 . Mitheo ya Muvhuso wa tshumisano na Vhushaka Vhukati ha mivhuso .
U khwiṋisa vhudzheno ha shishi , hu tshi katelwa na zwa muḓagasi na zwa mitshini . 
Nga u ralo , musi hu na zwithu zwi tshilaho zwa zwimela na zwipuka , zwi ita uri ri vhe na tshikhala tsha khwine tsha u lwa na malwadze , u ḓifusha na u shela mulenzhe kha nyaluwo ya ikonomi ya shango . 
Nyaluwo ya mbuelo ya ḽifhasi na u bvelela kha zwa thekhinoḽodzhi zwo bveledza ṱhoḓea ya zwibveledzwa zwa maimo nṱha na tshumelo kha ḽifhasi ḽa mveledzo na mbambadzo , na ḽevele dzo katelwaho dza nṱha da vhuhulu ha zwikili na zwa thekhinoḽodzhi . 
Ndi nnyi ano ḓo badela NML ?
Muvhigo wa the HelpAge u sumbedza-vho uri musi mutrhu a khou shumana na milandu ya zwa vhuloi , hu na u pambuwa kha milayo yo no vhaho hone u tou fana na u ṱanganedzwa ha nyimele na mavhari-vhari sa vhuṱanzi , milayo ya u ṱanganedza vhuṱanzi , na tsumbo ya vhuṱumani vhukati ha vhugevhenga ho itwaho na nyito dza vhuloi.119Sa zwe zwa rerwa kha ino bammbiri , ṱhalutshedzo ya ipfi " vhuloi " kha zwishumiswa zwoṱhe zwa mulayo zwi langulaho vhuloi i ita uri hu vhe na vhukonḓi , malugana na uri hu vhe na tsumbo ya uri ngoho khothe i ri vhugevhenga ho itea .
Tshivhalo tsha matheriaḽa wa zwa vhudavhidzani , u nga ho sa phamfuḽethe , wo phaḓaladzwaho nga ṅwaha . 
U songo vhidzelela we ' phele ' ngeno hu si na phele ! "
Atikili ya gurannḓa / magazini kha zwithu zwa maḓuvha ano
Thebulu a i kateli mbadelo dza mushumo wo salelaho murahu we wa vha u songo dzheniswa kha mugaganyagwama nga vhanga ḽa ḽevele dza u swikelelea na nga u ralo a i sumbedzi ṱhoḓea dza ndambedzo dza vhukuma u fhelisa u salela murahu ha ṱhogomelo na themamveledziso kha tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu . 
Musi ni tshi khou vhala
( e ) u nanga khomishini dza tsedzuluso , na
U shumiwa na khumbelo zwi nga dzhia ṅwedzi muthihi uya kha miraru kana u fhira zwi tshi ya nga vhunzhi ha khumbelo dzo waniwaho nahone / kana nga khumbelo dza sekhithara dza khala ṅwaha dza vhureakhovhe .
Zwiṱirathedzhi zwa u thivhela zwi dzhielwa nṱha nga kha nḓisedzo ya thikhedzo dza pfushi , zwiḽiwa zwo khetheaho , kathihi na pfunzo na ngeletshedzo dza u lwa na u shaea na pfushi . 
Pulane ya u funza i na mutevhe wa Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo ( zwiteṅwa ) zwine zwa tea u itwa kha gireidi iṅwe na iṅwe .
LDL i tanga mbondo dza mbilu sa luvhomba lwa mapfura .
Musi vhashumi vha tshi ita zwiṅwe malugana na Mulayo wa zwa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni zwi dzhiiwa sa mulandu , mutholi u na vhuḓifhinduleli ha mulandu wonoyo , nahone a nga waniwa mulandu a haṱulwa , nga nnḓani ha musi mutholi a tshi nga amba uri :
Musi maṅwe a mashango aya a mashango a rumelaho ( vhaṋetshedzi vha vhana vha rengiswaho ) , vhaṅwe vhe vha ṱanganedzi , na maṅwe e mashango a endedzaho . 
Vhupo ha mahayani hu na dzikhaedu dzo khetheaho .
Tsumbo : Muthu muthihi , Vhavhili vhathu .
Modele u lusa u ṋea ṱhuṱhuwedzo kha Ndayotewa ya Afrika Tshipembe - Ndayotewa ya Afrika Tshipembe i tikedza zwi khagala muhumbulo wa pfunzo ya nṱha i swikeleleaho kha vhoṱhe na u engedza thikhedzo kha matshudeni vha na ṱhoḓea yayo uri vha swikelele pfunzo dza nṱha . 
Khamphani i rengisa zwishumiswa zwa mitambo na u lugisa zwi shumiswa zwa khasiṱama dzavho . 
Ḓuvha ḽa Afurika ḽi shuma sa ḓuvha ḽa u pembelela vhufa hashu ha Afurika , na u sumbedza ḓivhazwakale na mvelele ya dzhango nga vhutsila
Kuhumbulele kha haya maitele ndi kwa u tenda zwauri u tambudzwa ha tshifhinga tsha khethululo a hu ngo tou sia fhedzi zwilonda zwihulwane zwa muhumbulo kha mihumbulo ya vhathu , fhedzi ho dovha hafhu ha sia vhathu vha na vhuḓipfi ha u khethululwa na vhuḓibvisi . 
A ri tendi kha uri u ṋetshedza tshumelo ya u itelwa mushumo nnḓa ya nga ngomu kha kiḽaente ya odithi zwi ḓo hoṱefhadza vhuḓiimisi ya muoditha wa nga nnḓa . 
1.5 Tingeladzani phindulo yone .
Zwi a konḓa u tou wana zwirendo zwavhuḓi zwi tshi vhinwa nga muhumbulo muthihi wa guma .
NDUMELISO NGA MURAHU HA LWENDO
Ngavhe boroho i sa wi .
Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi wa , 1957
U khwinisa tshikati tsha kushumele kwa vhagudi vha Gireidi 6 kha dzinyambo .
Kha vha ṱalutshedze kune kwa ḓo shumiswa u vhea iṱo mvelelo dza bindu hu tshi katelwa maitele a sisiṱeme na zwishumiswa zwi ṱoḓeaho u thoma u shumisa vhukoni ha u vhiga . 
Khumbulelo dzo ḓi sendeka nga thandelo dza Vhufaragwama ha Lushaka . 
Zwikolo u fanela ḓivhadza vhabebi nga ha mbekanyamitele iyi na u themendela zwihulwane uri vhana vhoṱhe vha khou haelwa nga vhuḓalo . 
12 . KHWINISO NA TSEDZULUSO YA MANYUWAḼA
Miṅwe Miraḓo yo rumelwaho kha Khomishini , i shuma u swikela vho i rumelaho vha tshi dzhia zwidzulo izwo .
Kha vha ṅwalise tshikoloni tsha tsini na hune vha dzula hone .
ṱhuṱhuwedzo ya mabindu maṱuku na a vhukati ;
Tsenguluso ya ṱhuṱhuwedzo ine masipala ya vha yo i ita kha zwipikwa zwo vhewaho , yo ḓo itwa . 
Hoyu muṱangano u vhidzwa u pfi ' muṱangano wa vhukhethoni ' .
Tshikwekwete tshi langwa nga , nahone ndi tsha :
MaAfurika Tshipembe ,
Tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala tsho itelwa u shuma mushumo wa ndeme wa tshanduko kana mveledziso ya ndeme na maitele aya .
Khumbelo ya thendelo ya u ṱunḓa moḓoro yo no shumiswaho
U guma kha nthihi ya ya tshumelo nga muunḓiwa nga ṅwaha
Kha vha ḓivhe hezwi : Mbadelo ya fhasi ha R30 a i badelwi murahu .
Zwinepe zwiṋa zwi fanaho zwi si na muvhala .
U kovhelwa ha sziwadi ha masheleni a u sokou ṋeshedza a sa mbumburei
Nzudzanyo ya mafhungo i lunzhedzanaho
Zwine tshikhafhadzo dza ya ita zwone kha mupo
Nyelelo nga nnḓa u bva kha mashango a fanaho na Argentina na Brazil i tsa i tshi gonya zwihulwane vhukuma . 
U fhedza !
Thebulu dzi re afha fhasi dzi sumbedza mbuelo na zwibviswa zwa ṅwedzi wa u vhiga , kathihi na figara dzi vhambedzwaho nadzo dza ṅwedzi wo fhiraho . 
Miṅwaha yaṋu
Vha humbelwa u sedza kha mutevhe wa maipfi u itela ṱhalutshedzo ya Mutevhe wa Vhulwadze vhu sa fholi na Muṅwe Mutevhe wa Malwadze a sa Fholi .
" Ndo pfa ... ndo fhambanesa na vhaṅwe vhana tshikoloni nahone ndo vha ndi sa koni u konḓelela u vhona mme anga vha tshi khou pfa vhuṱungu ngauralo . "
U guda na u gudisa ho khwiniseaho zwikoloni
Mishumo ya khoro ndi u bveledza na u konanya LIS shangoni . 
Burantshi yo vhina u rengiswa ha ndaka i re George , ya dovha hafhu ya kona u rengisa dziṅwe dza ndaka hu u itela u thusedza zwiko zwa badzhethe zwine zwa vha hone zwa ndambedzo dza themamveledziso . 
d ) Vho Ndumiso M Tyibilika ( u tholwa hafhu ) ;
Buroho ya Mulambo wa Tugela i ḓo ṱumanya tshitshavha tsha Mashunka na Ngubo kha zwikhala zwa tshumelo na zwa ikonomi .
Afurika Tshipembe ḽi tea u khwinisa ndeme ya u shumisa tshelede nga u pulana zwavhuḓi , sisiṱeme dza u renga dzavhuḓi na mupikisano muhulwane kha ikonomi .
DziProteas vha ngei Australia na New Zealand u dzhenela Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Khirikhethe ya Khoro ya Khirikhethe ya Dzitshaka .
Zwiputelo zwi rumelwa nga tshumelo ya khoria ya vhusiku vhuthihi nahone nomboro ya u ṱhireka i sa fani na iṅwe i ṋetshedzwa tshiṅwe na tshiṅwe uri zwi kone u ṱhireisiwa hu si na vhuleme .
U sengulusa tshirendo :
Kha vha ṱalutshedze zwi teaho u tevhedzwa zwa idzo khonṱhiraka dzine dza tea u tendelana na zwiṅwe zwi teaho u tevhedzwa ; 
Vha vhidze muṱangano wa vhathu vho tendelwaho vhane vha zwi takalela
pfuki ndeme ya vhuḓifhinduleli kha tshitshavha na vhaṅwe vhadzhiamikovhe
A si mishumo minzhi ine ya ḓo tshimbidzwa nga wadi .
Ṱhirantsekisheni dzi re nga fhasi ha ṱhoḓisiso musi hu na vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha ṱoḓa ṱhoḓisiso nga Ndangulo ya Khohakhombo u fana na mbadelo dzo tindinganywaho , vhukhakhi ha ofisi , vhukhakhi ha bannga , ṱhirantsekisheni ya bannga i songo themendelwaho , mbadelomurahu dza lweṱolweṱo dzo khakheaho na dziṅwe thiransimishini dzoṱhe he vhuṱanzi vhuṅwe na vhuṅwe ha ṱoḓa tsedzuluso . 
Zwidodombedzwa hezwi zwi ḓo shumiswa nga vha muvhuso wapo na vhashumisani kha zwa mabindu henefho kha dzingu u itela u lavhelesa kha zwikili zwine zwa vha hone zwino na zwine zwa nga vha hone nga murahu . 
4.6 . INDABA 2016 ngei Senṱharani ya Miṱangano ya Inkosi Albert Luthuli ngei Durban u bva nga dzi 7 u ya kha dzi 9 Shundunthule 2016 , ndi luvhanḓe lwa Pan-African lune lwa ḓo ṱuṱuwedza vhuendelamashango hashu kha vharengi vha dzitshakha .
Hu itea mini kha mathukhwi ashu
Tshumelo ya tshitshavha i limuwa mvelelo dza thaidzo kha vhutshilo ha phuraivethe kha kushumele . 
Tshikwama Tsha Masheleni Tsha Ḽifhasi , tsho edziselwa kha u ṋetshedza masheleni uya nga mutevhe hoyu : 
2.1 . Hu tshi khou lugiselwa Khetho dza Muvhuso Wapo dzine dza khou ḓa nga dzi 3 Ṱhangule 2016 , Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha uri nzudzanyo dzi hani , ho sedzwa tsireledzo na vhutsireledzi .
Zwivhumbeo zwa luambo zwi tea u lingwa zwi kha nyimele .
Madzina a miraḓo ya komiti vhane vha vha hone .
6.2 Khabinethe yo sumbedzisa u tholwa ha miraḓo ya Vhalanguli Vhahulwane vha sa bvi ngangomu vhane vha ḓo shuma kha Bodo ya South African Bureau of Standards :
Honeha , mvelelo yavhuḓi iyi zwa zwino i khou tsikeledzwa nga khuḓano na mbambadzo ya ṋanga ḽi siho mulayoni . 
Vhakuvhanganyi vha muvhigo uyu vha tenda uri khetho iyi i a imelelwa nga u angaredza musi ho sedzwa zwiitisi zwi vhonadzaho na u vha khagala . 
Mitambo ya Mbalo , tsumbo , Ludo , dziṋowa na ḽeri , Phazili dza dzhigisou , Dominetosi , Heke ( Thangiramu ) na zwiṅwe
( ii ) u yelana hayo na Mulayotewa muswa .
khophi yo ṅwaliswaho ya tshiḽipi tshi bvaho posoni .
Muelelo uyu u nga konadzea nge ha engedzwa saizi ya mabuli nga zwiṱuku nga zwiṱuku u ya magumoni a phaiphi . 
Hune muḓisedzi a kundelwa u rumela zwiḓisedzwa zwa u imela nga u ṱavhanya , murengi a nga , na u ṱwa a songo fha muḓisedzi tshikhala tshiṅwe tsha u rumela zwiḓisedzwa zwa u imela zwiḽa zwo haniwaho , muḓisedzi ndi ene ane a ḓo renga zwiḓisedzwa izwi . 
U pulana / u rangela u ṅwala
Hafhu , huṅwe u dzhenelela ha nyito ho topolwa , nahone hu katela : 
Vhukoni ha vhulanguli ha muṋetshedzi wa tshibveledzwa vhu ḓo vha ha ndeme kha u shela mulenzhe nga tshigwada , na uri zwiṱatamennde kha zwo raliho hu nga vha nyimele ya u isa phanḓa na u themendela u ṋetshedzwa ha tshibveledzwa nga tshigwada . 
Tsaino ya mupfumbudzi
Khophi ya ṱhanziela ya mbingano ys tshirema : R11
Muvhuso wo takala uri mafhelo a vhege mavhili a u ḓiṅwalisela a dzi 5 - 6 Ṱhafamuhwe na a dzi 9 - 10 Lambamai vhathu vhanzhi vho kona u swika zwiṱitshini zwa u khethela , zwihulusa vhane vha khou ya u khetha lwa u thoma na vhaswa .
Vha ḓo dovha hafhu vha langa na u tikedza muvhuso kha u bviswa ha mashika a bege dza pulasitiki kha vhupo vhune ha vhavhalela mupo . 
Fhedziha , mbadelo dza vhuya dza badelwa , mubadelwa a nga phakekanya masheleni ayo kha khathegori dzo fhambanaho dza u shumisa masheleni dze dza ṱanganedzwa . 
Fhedziha , khaphasithi kha tshumelo dza zwa zwifuwo dza muvhuso a i khou gonya . 
Fhedziha , sekhithara a phuraivethe i khou vala magake nga zwiṱuku hu tshi vhambedzwa na Muvhuso . 
Zwi tou vha khagala uri u itela uri vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha ḓifhelwa nga dakalo ḽi ḓiswaho nga ikonomi i aluwaho , hezwi na maṅwe maga , zwi ḓo tea u fhelekedzwa nga mbekanyamushumo yo khwaṱhaho u shumana na khaedu dza Ikonomi ya Vhuvhili .
6.1.2 Ndeme dza mvelele , dzi bvaho kha mulayo wa sialala na maitele o khetheaho kha zwitshavha zwa sialala .
u khwaṱhisedza uri zwikili zwo teaho zwo pfukiselwa kha vhaṅwe nga ngona
U shumisa Milayo ya u Ḓiṱunḓela u sa Nyeṱhi zwi thoma nga u pfesesa u sa nyeṱha ha zwigwada zwo fhambanaho zwa kutshilele kha tshitshavha nga u dzhiela nṱha nyimele ya zwini u ya nga ndaka ine vha vha nayo kana ine vha kona u i swikelela , khaedu dzine vha livhana nadzo na mvelelo dze vha lavhelela khathihi na u konadzea ha zwithu .
226 . Zwikwama zwa Mbuelo dza Vunḓḓu
Ri ḓo rwela ṱari u thomiwa ha mbekanyamushumo ya u takalela vhahali vha lushaka na u ṱuṱuwedza Nḓila ya Vhufa ha Lushaka , u hulisa vhe vha shela mulenzhe nga hu hulu kha mbofholowo ya shango ḽashu .
Vhuṱambo uvhu ha ṅwaha nga ṅwaha ndi tshihumbudzi tsha tshumelo i si na vhunṋe ya vhanna na vhafumakadzi vha yunifomo na u ṱhonifha avho vho lovhaho vha mushumoni .
Iṅwe ya nḓila dza u ita vhulavhelesi nga Komiti ndi u dalela fhethu ho tiwaho kana mbekanyamushumo uri dzi wane mafhungo a vhukuma nga zwine zwa khou itea .
Mafhungo o vhigwaho afho fhasi o fhimiwa ho sedzwa vhukonḓi musi wa zwa vhuṱoli . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa kha tshibveledzwa tshe tsha vhalelwa nṱha
Mutheli u a ḓivhadzwa nga nḓila ya mbadelo . 
Aḽumini kana dzirodo dza aḽumini ya aḽoyi a dzi ṱanganedzwi . 
Zwidodombedzwa zwa
Sibadela tsha Kalafong , tshi re ngei Atteridgeville , vhukovhela ha Pretoria , na tshone tshi wela fhasi ha tshigwada tsha Pretoria .
Zwi ḓo konḓa arali hu si uri zwi tou vha zwi sa konadzei , uri ri swikelele vhupfumedzani ha vhukuma u swika fhungo ḽa mavu ḽi tshi tandululwa .
Kha vha katele milaedza ya ndeme kana thero dzine dza nga vha nyendedzi ya vhabidi kha u bveledziswa ha zwiṱirathedzhi na madzinginywa . 
Arali muṅwe wa vhaunḓiwa vhavho a khou tshila na HIV / AIDS , u ḓiṅwalisa kha HIV / AIDS DMP zwi nga vha ṋea thikhedzo ine vha i ṱoḓa uri vha tshile vhutshilo vhu re na mutakalo nahone vhubveledzaho.
Thendelano ndi ya uri nyaluwo ya ikonomi ine ya khou ṱavhanya miṅwahani ya zwino yo balelwa u ḓivhonadza sa i no khou fhindula kana u fhungudza vhushai nga nḓila i no vhonala kana u khwinisa tshiimo tsha kutshilele tsha vhunzhi ha vhathu vha Afrika . 
Zwa zwino ro no thola tshigwada tshashu tsha vhulanguli tsho fhelelaho , zwine zwo lugela ndivho . 
Maanḓalanga a Mbalelano a na muhumbulo , musi wo ḓisendeka nga mafhungo na ṱhalutshedzo dzo ṋewaho nga ndangulo yauri sisiṱeme ya ndangulo ya ngomu i ṋetshedza phuluphedziso i pfadzaho ya uri rekhodo dza zwa masheleni dzi nga vhewa khadzo fulufhelo u itela ndugiselo dza zwiṱatamennde zwa masheleni dza ṅwaha . 
Nṱhani ha izwo , tshikalo tsha nṱha tsha mulandu tshi nga ndi tsha uri ndaka ndi haya ha muṱa wavho . 
Muphuresidennde Vho Zuma vho ṱanganedza u khunyeledzwa ha zwiteṅwa zwa maga a 15 zwa G20 / Dzangano ḽa Tshumisano ya Ikonomi na Bvukulwa ha Mutheo wa Mveledziso na thandela ya Sundudza Muingo , zwe zwa vha zwa ndeme kha u vhona uri zwithu zwi nga ngona na u tsireledza mutheo wa mbuelo ya sub-Saharan Africa .
Musi vha tshi nwa zwinzhi u fhira izwi , tshikambi tshi thoma u kwama mutakalo washu . 
U engedza kha vhukonḓi ha ndaulo ndi ṱhalutshedzo nnzhi dza halwa kha mulayo wa zwikambi wa Afrika Tshipembe . 
Mufariwa o vhaisala nga u vulea kha mulomo wa nṱha na mafuvhalo kha lukuḓavhavha na kha muṱana . 
Ṅwaha wo fhelaho , vho ḓa Afrika Tshipembe vha tshi ḓela holodei vha sa tsha huma . 
U imba nyimbo u tshi khwiniswa vhukoni ha u imba luimbo nga tshuni
U kuvhanganya maipfi o ḓoweleaho zwi tshi ya nga vhushaka ha mibvumo .
Vhunzhi ha mbekanyamushumo dza sekithara ya matshilisano dzi ṋetshedza tshumelo dzo khetheaho kha vhathu vha ṱoḓaho thikhedzo na zwitshavha zwi tambulaho .
Arali hu sina muingameli afho fhethu nga itsho tshifhinga , vhone murengisi vha na vhuḓifhinduleli ha u bvisa sambulu na u dzi rumela kha Division Liquor Products dodroboni ya Stellenbosch .
U ṱalutshedza zwiitisi na masiandaitwa
Tsumbakushumele dza ndeme dzi tevhelaho dzi tea u vha tshipiḓa tsha PMS dza masipala u swika hune dza nga shumisea kha masipala .
Komiti ṱhanganelano ine ya vha na vhashumisani vha ndeme vha zwa mulayo vha muvhuso yo no thomiwa u itela u thivhela vhuḓifari vhu si havhuḓi na u lavhelesa tsireledzo musi wa tshifhinga itshi . 
u shuma na ofisi ya Tshipikara kha u ta ḓuvha ḽo teaho kha u tshimbidza muṱangano wa u khetha miraḓo ya komiti ya wadi ;
Miṅwe mihasho i na maga a a khaṱhululo a nga ngomu .
GIREIDI YA 2 Zwithu zwo fhambanaho Uḓivha na u bula madzina a zwithu zwa 3-D ngomu kiḽasirumuni na kha zwifanyiso .
Nyambo nga ha khadzimiso dza tshayanzwalelo kha idzi phara ndi ine ya dovha hafhu ya katela na khadzimiso dza tshikalo tsha nzwalelo dza fhasi . 
U shumisa maambele na mirero
U vhona zwauri vhuḓifari ha vhashumi tshifhinga tshoṱhe hu vha ha vhuḓi na u vha ha phurofeshinaḽa . 
Nga u ralo ndi zwone hu na nyambedzano kha ḽevele yeneyo , yo khwaṱhaho vhukuma kuma kha muṅwe na muṅwe o sedzaho kha fhungo iḽi . 
Ro dovha hafhu ra kona u langa u bveledza na khovhekanyo ya matheriala o ganḓiswaho na zwiṅwe zwa nyanḓadzamafhungo u phaḓaladza mafhungo a nga ha Vhusimamilayo na maitele ayo . 
Vhukoni ho khwaṱhaho ha vhudavhidzani na u kumedza mafhungo kha vhahulwane na vhorapolotiki . 
Vhaṋetshedzi vha Engedzaho Ndeme vha khwinisa kana u engedza ndeme kha zwi re mavuni na u ṱoḓa u maga na u bveledza fhano hayani , vhudzuloni ha u ḓitika zwihulwane kha zwiṱunḓwa kha nyimele nnzhi . 
Hu na phambuwi nyangaredzwa u bva kha tsireledzo ya mishumo ya vhutsila . 
Uyo musi ho vha hu tshi khou rothola .
Ndi zwone , nga tshanduko hu na khonadzeo ya mbilaelo nahone ndi lutamo lwa mbilu yanga uri vhushaka ha shuma vhu vhuedzaho he ra fhaṱa kha nḓowetshumo na kha mushumo vhu ḓo ri fara u ya phanḓa . 
Nga uri tsitsikano ya dziphaiphi i fhasi kha ya maḓi a lwanzhe , phaiphi khulwane dzi fanela u tikedzwa fhasi lwanzheni nga zwiṅwe zwilemedzi . 
U itela u khwaṱhisedza khonadzeo ya senthara ya zwa mitambo , zwileludzi zwa mitambo tsini na tshitediamu zwi tea u khwiṋiswa , u londotwa u ṱanganyiswa na senthara ire hone . 
KUSEDZELE KWA MVELEDZISO YA TSHIFHINGANYANA YA LUSHAKA , NYALUWO YA VUNDU NA ZWIṰIRATHEDZHI ZWA MVELEDZISO , PULANE DZA SEKHITHARA DZA VUNDU NA IDP ZWOṰHE NDI PULANE DZA NDEME DZINE DZA VHA TSHIPIḒA TSHA MUHANGA WA KUSHUMELE WA U PULANA KHA VHUIMO NA SEKHITAHRA DZO FHAMBANAHO DZA MUVHUSO .
Mishumo na vhuḓifhinduleli ha u vhiga na u vhea iṱo thandela yo ṱalutshedzwa . 
Ndi inyi ane a ḓo thusa ?
Ri pfa ro takala nga nyambedzano dzashu u bva vhusiku ha mulovha na matsheloni ano . 
Maḓi o vhiliswaho nga geḓela
Nga maanḓa oṱhe a u sika milayo , Phalamennde yo phasisa milayo i fanaho na Mulayo wa u Ṋewa Maanḓa ha Vharema ha Ikonomi ho Ṱanḓavhuwaho wa 2003 , Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni wa 1998 na Mulayo wa Ndinganyiso ya Vhashumi .
Manweledzo a mafhungotsivhudzi mahulwane a no bva kha thandela dza IDP hu tshi katelwa :
U ṋetshedza mivhigo kha mbadelo ya kheshe i itwaho kha tshikwama honeha a i tshimbilelani na khanedzano . 
4.4 MBEKANYAMUSHUMO YA U LINGA
Vhuṱanzi uvho vhu sumbedze uri masheleni ayo a ḓo kona u vha tshilisa kha zwa ḓuvha na ḓuvha na zwi kwamaho dzilafho arali vha lwala .
3.4 . Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha muvhuso wa Afrika Tshipembe u ya kha Samithi i Songo Ḓoweleaho ya Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC ) tsha Double Troika , ine ya ḓo farwa ngei Gaborone , Riphabuḽiki ya Botswana nga dzi 28 Fulwi 2016 .
phakha dza masipala na vhuḓimvumvusi
Khoro iḓo ṱavhanya ya fhelisa nḓisedzo ya tshumelo kha murengi arali vhuḓifari uho , sa zwo sumedzwaho afho nṱha , ha nga wanala . 
Hezwi zwi alusa mveledziso ya vhukoni u fhindula ndivho ya Nzudzanyo ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) ya u fhaṱa shango ḽine ḽa kona u ḓibveledzisa u itela u vhuelwa nga nḓisedzo ya tshumelo yo khwinifhadzeaho .
Maṅwalwa a mafhungomatsivhudzi
2.10.2 Tsha vhuvhili , vha dzinginya uri hu vhe na thandululo i sa kwamiho mulayo , u tou fana na mbekanyamushumo dza pfunzo dzo livhaho kha u bonyolosa tshitshavha nga ha masia a vhuloi .
Ṱhoḓea ya tshikolodo miḓini itshe yo tsela fhasi nga nṱhani ha zwikolodo zwinzhisa khathihi na mbalo ire nṱha ya vharengi vhane zwikolodo zwavho a zwo ngo dzudzanyea . 
( 3 ) Muthu a nga fhelelwa nga u vha Muraḓḓo wa Buthano ḽa Lushaka arali uyo muthu -
Na u vhona uri bannga dzi tevhela maga o teaho a u badela vhahulwane vha khorondanguli . 
Zwihuluhulu , vhuaḓa kha sisiṱeme yashu ya u renga ndi zwithu zwi ri vhilaedzaho vhukuma . 
Vhege yo fhelaho , nga Ḽavhuṋa , ndi a humbula , Vho Singh vho amba zwiṅwe zwithu zwo fhambanaho na zwire kha mafhungo a ndeme e ha dzulwa ngao . 
Vhufaragwama ha Lushaka ho ṱalutshedza uri u itela u tsireledza kushumisele kwa masheleni a tshitshavha , milayo ya mveledzo na thengiso ya zwithu u ṱoḓa uri maitele avhuḓi na u pulana zwi tevhedzwe . 
Muraḓo o tendela murathu wawe a shumisa garaṱa
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha tshiṱori tshipfufhi
( 1 ) Mishumo ya muvhuso wapo ndi -
Mbudziso khulwane ndi ya uri u pandelwa ha mupoti wa mulandu u hu ngo tea na luthihi na . 
Muvhuso u nga lavhelesa u shumisa sisiṱeme ya muthelo wa mbuelo kha u ṋetshedza zwiṱuṱuwedzi kha vhatholi uri vha thole tshiṱafu , u tsitsa u ḓura ha zwa mishumo hu si na u kwama miholo . 
Phothifolio dzi elanaho fhedzi na mafhungo a tsireledzo dzi ḓo vhonala fhasi ha ṱhoho iṅwe na iṅwe yo fhambanaho kha ḽiṅwalo iḽi ḽa mbekanyamaitele . 
Mashango aya oṱhe a ḓo dzhenelela kha mushumo u pfalaho , u re khagala nahone wa ndeme une wa vha wa u wana nḓila ya u nanga pulane ya shango ḽine ḽa nga shumisana na ḽiṅwe kana mashango ane a nga shumisana kha u ita mushumo wa u bveledza mbekanyamushumo dza nyukiḽia .
Nga nyito , tshipikwa itshi tsho swikelelwa , hu si na nḓila ya maitele a tshiofisi a u funza murafho wa vhaaluwa uri u vhe vhafunzi vha vhaswa . 
Tshigwada tshi vhala tshiṱori tshithihi zwi tshi ya nga kuvhalele kwo linganaho tshigwada itsho .
Ngaha u itisa hafhu maṅwalo a goloi
TISA i sedza kha u bveledza sekithara dza ikonomi ya Afrika Tshipembe dzo sumbedzaho u vha na khonadzeo ya nyaluwo na u kona u vhambadzea . 
Naho zwo ralo , musi ho bulwa khaedu idzi , vhafumakadzi vha teavho u huliswa kha u konḓelela havho . 
Vho Chris Hani o vha e mutikedzi o khwaṱhaho wa nyambedzano dza mulalo nga murahu ha u iledzwa ha madzangano a mbofholowo na u shuma mushumo wa ndeme kha MK u ṱutshelwa nndwa ya zwiṱhavhane . 
( b ) Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa ;
Foramu yo sengulusa ṱhoḓisiso na mveledziso , sia ḽa zwa milayo na vhubveledzisi ha tshifhinga tshilapfu khathihi na mbambadzo ya zwimela zwa mishonga . 
Muhumbulo wa tsireledzo uho fhedzi kha nyito ya u valelwa ha vhathu , u fana na khura dzi re nṱhesa , fhedzi u dovha wa vha na kha maga a kale na kale , u fana na u ita uri vhafariwa vho lindelaho tsengo vha ite zwithu zwine zwa vha na mbuelo yavhuḓi . 
Ri tshi swika magumoni , ndeme ya tshivhumbeo kha vhupulani ha kudzulele kwa vhathu na kwone kwo ṱalutshedzwa . 
U zwifha kana u thutha zwiṅwe na zwiṅwe zwo ṅwalwaho nga muṅwali , nḓivhadzo dziṅwe na dziṅwe dzo teaho kana ṱhoho dzi re na dzitswayo kana madzina a vhukuma kana tshiko tsha sofuthuwee kana matheriaḽa muṅwe na muṅwe ure kha faela yo apuḽodiwaho . 
Vhukonḓi ndi ha uri naa zwa vhuloi zwi nga dzhiiwa zwi vhugevhenga ngeno hu maitele ane a sa vhe na tsumbo ya zwa sainthifiki .
Maitele ( tsumbo , ndaela , masia na milayo )
Vhupo hoṱhe a vhu ngo ṱumana na vhudavhidzani ha radio . 
Ndi mushumo wa rekhodo ya u ḓi hudza ine , sa tsumbo , vhafumakadzi-vho ṋewa mishumo ya hayani vha dovha vha ṱanganedza mukovhe une wa fhira tshikati tsha mbadelo ya tsha lushaka ri tshi katela nnḓu na ṱhogomelo ya mutakalo ; fhedziha kha hezwo vhukati ha mbekanyamushumo yo mvelahophanḓa kha khunguwedzo ya u thivhela malwadze kha vhana na uri vha vhe na pfushi .
4.2 U LINGA HA ḒUVHA ḼIṄWE NA ḼIṄWE KANA HU SI HA FOMAḼA
Zwi tevhelaho zwi dzhiiwa sa vhathu vha elanaho : 
6.2 . Khabinethe i fhululedza Khamphani ya Vhukavhamabufho ya Afrika Tshipembe kha u vhaliwa ngomu kha dza fumi dza nṱha dzine dza langa vhukavhamabufho vhu faresaho tshifhinga ḽifhasini , u ya nga OAG Aviation Worldwide .
u dzhielwa nṱha ha kushumele kwa vhuimo ha nṱha .
Zwiitisi zwa u dzulesa zwi katela thaidzo dza u vhewa , vhukonḓi ha mutakalo , vhalwadze vhane vha bva mashangoni a nnḓa vhane vha tea u humiselwa murahu . 
Hu na zwiṅwe zwithu zwivhili zwine zwa ṱoḓea .
U ṋetshedza thikhedzo ya thekeniki na khemisi kha mbekanyamushumo dzoṱhe dza mutakalo . 
Minisṱa wa kale wa Muhasho wa zwa Vhafumakadzi , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali o humbela uri vhuviavhathu vhu lavheleswe na uri hu dovhe hu khwiṋiswe na mulayo u langulaho uvho vhugevhenga .
Ro dzhiela nṱha uri mvelele ya u ḓitika yo bveledza uri ngade dzi ḓale tsheṋe vhathu vha khou vhulahwa nga nḓala vha na mbeu dze vha ṋetshedzwa mahala ragani dzavho ! 
131. Vhafarela Vhalangavunḓḓu
Migaganyagwama ine mavundu a ḓo vha a khou i ṋekedza kha vhege mbili dzi ḓaho zwa zwino ndi ya ngoho nahone yo ḓisendeka nga mafhungo a khwiṋe . 
Kha vha badele mbadelo yo sumbedzwaho kha nḓivhadzo .
Maḓi a imela malofha o shuluwaho nga ḓuvha , fhedzi a dovha hafhu a vha tshiga tsha u kunakisa . 
Vhaṋe vha fhethu vha shumisa firidzhi dzavho u vhea zwibveledzwa . 
Tshumelo dza thikhedzo dzi swikeleleaho dza lini na lini dza vhuṱoḓisesi ha TB , dzilafho ḽa anthirithrovairaḽa na mbekanyamushumo dza u ṱola mbumbelo . 
Vhukoni ha zwikolo zwa nnyi na nnyi ha u shuma sa muthu are a mukano vhu guma kha makumedzwa a SASA .
mavhone a zwiṱaraṱani
Theo ya mulayo wa muvhuso wapo i kombetshedza masipala u ṋetshedza thikhedzo kha komiti dza wadi u fhaṱa vhukoni hadzo .
Ho ḓitikwa nga u bvelela hayo , muvhuso u ḓo kona u i phaḓaladza na shango ḽoṱhe .
Ndima 4 ya Mulayo wa Sisitemu dza Masipala i tendela mimasipala u dzhiela nṱha luambo lune lwa tea u ambiwa na u shumiswa vhuponi havho .
Khaseledzo , sa : u ita ṱhoḓisiso , u ṋea vhuṱanzi nga ha muṱa
SGB , Vhabebi , miraḓo ya Tshitshavha na miraḓo
Mutheo wo adziwa sa mugudi wa vhutshilo hoṱhe mutshudeni wa mutelwadigirii u ḓo shela mulenzhe kha u tikedza tsheo dza tshiṱirathedzhi na fhedzisela u livhisa u shela mulenzhe kha sia iḽi . 
Hezwi zwi elana na senthara kana vhupo he zwa vhubindudzi zwo bvelela nga u thola vhathu vha kha vhupo honoho . 
Kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho u bva nga 2013 , IDC yo ḓivhofha R68 biḽioni ya ndambedzo ya vhubindudzi ha dzithandela .
U ita vhulavhelesi kha mushumo wa vhuinzhiniara na nḓila dza kuitele a u tendela mushumo wa vhuinzhiniara u ya nga ha maga na zwilinganyo zwo randelwaho . 
Kha vha ṋekane nga khophi dzo sethifaiwaho dza dokhumenthe dzi tevhelaho :
Vhupo ha Ḓorobo ya Cape Town , sa tsumbo , zwa zwino vhu na poswo ya zwa fulufulu kha ogenogireme yaho nahone ho ḓiimisela u langula na u shumisa zwiko zwa fulufulu nga nḓila kwayo na u ḓivhadza fulufulu ḽo vusuludzwaho kha tshumelo dzaho . 
Nga u ralo , izwo zwi ḓo vha sia nnḓa u ya nga u shumisa khethekanyo ya tshisedzisi tsha thaidzo iyi , naho izwi zwi tshi fhedza zwo ṋewa . 
U ḓivha zwinzhi malugana na mbadelo kha vha kwame Muhasho wa zwa Muno
Ḽiga ḽa u voutha .
Ngauri ari dzhii tshelede ine ya sivhe yashu ra i ita unga ndi yashu . 
3 . U dalela Japan nga Muthusa Muphuresidennde
Ḽi isa phanḓa nga u bula uri Afrika Tshipembe ho no ḓi vha na sekhithara ya u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi ine yo vhewa vhukati nga maanḓa , ya ṱhanganelo ya nzimo ya zwiḽiwaḽiwa zwi fanaho na mavhele , goroi , swigiri , mapfura a u bika , tie , fuḽauru , boḓoro , segereṱe , halwa , dzhusi na zwiḽiwa zwa zwikoṱikoṱini . 
Ndi nnyi o ṅwalaho ulu luṅwalo ?
3.3.2 Nḓila ye zwibveledzwa / nyito dza tevhekanywa ngayo kha sekele ya vhege mbili
Nga vhanga ḽa tshivhalo tshihulwane tsha vhanna vho hiriwaho na tshivhalo tsha fhasi tsha vhushayamishumo , thandela i ḓo ita phambano khulwane kha nyimele ya ikonomi ya vhanna na miṱa yavho .
Ndi vhuṱanzi ha u ḓikumedzela ha maḓana a dziinzhiniya , vhorasaintsi , vhalangi na vhaṅwe vhashumi , khathihi na Afrika Tshipembe na vhaḽedzani vha nḓowetshumo ya dzitshakha , na thikhedzo ya muvhuso na vhathu vha Afrika Tshipembe .
Zwikili zwa thekeniki na zwone hafhu zwi ṱoḓa vhulavhelesi vhuhulwane nahone ho fhelelaho u itela u vhona uri mushumo u khou itwa tshifhinga tshoṱhe nahone zwavhuḓi lwa ḓuvha na ḓuvha . 
Mugudiswa na Mugaganyakhaṱhulo vha ḓo ṱanganelana u dzhia tsheo nga ha ngona dza u ta thangela ngudo na vhukoni kha nḓivho , zwikili , ndeme na vhuvha zwine zwa shumiswa kha Ndalukanyo na u elana ya Zwilinganyo . 
Zwikhala zwa 2 zwa Komiti dza Wadi uri dzi bule mihumbulo kha u ita mugaganyagwama
Zwikolo na khorombusi ndi zwiimiswa zwa ndaulo zwine zwa lavhelelwa u tevhedza netiweke ya theo ya mulayo , ndaulo na mbekanyamaitele .
wa dzibugu dza close corporation a vhe muthu muthihi .
Vhuponi ha zwikwara , vhudzulo u vha u phaḓalalaho nga maanḓa , u fhungudza u phaḓalala ha mulilo , fhedzi mimuya mihulwane i nga ṋaṋisa u phaḓalala hayo . 
U ṱavhanyisa mvelaphanḓa ya vhathu nga u shela mulenzhe ho dzudzanywaho zwavhuḓi na pfano ya dzitshaka ndi tshipikwa . 
Khwiniso idzi dzi khou tou engedza kha dze dza vha dzi hone dza u shuma,kushumele na ndaulo ya u shumiswa na vhulangi ha Mulayo wa Sectional Titles , wa 1986 ( Mulayo 95 wa 1986 ) .
Tshivhalo tsha mahaya a vhaholefhali a tshimbidzwaho nga Muvhuso . 
Vho kora nga ṱhirayi ya vhu66 kha mitambo ya 10 kha serisi ya 2015-16 - ine ya vha ya vhuvhili u bva kha ya nṱhesa kha ḓivhazwakale ya miṅwaha ya 17 ya serisi , izwi zwi tou vha ṱhuṱhuwedzo kha vhaswa vha tambaho rugby .
Naho zwo ralo , nga ṅwambo wa vhukonḓi ha mugaganyagwama na vhukoni a zwiṅwe zwithu zwa ndeme kha muhasho , thandela i tshe yo vhetshelwa thungo . 
Mugaganyagwama wa ṅwaha muṅwe na muṅwe wa muvhalelano u tea u lugiswa nga masipala .
U bveledza nzudzanyo ya bindu
U itela vhudziki na tsireledzo kha maanḓa a nga nnḓa na haiḓirodainamiki nṱha ha fhasi ha lwanzhe , u gwela fhasi ha lwanzhe ndi one maitele a sa ḓuresiho . 
Muṅwalisi u bvisa thendelo .
Zwiṅwe hafhu , mutevhe wa zwiḽiwa zwa muthu a u na mutevheṱhandu sa zwe zwa sumbedziswa nga figara ire afho fhasi . 
Vhugudusi ha vhagudisi kha vhuimo ha tshiṱiriki
Tsedzuluso ya tshiṱori
Thero ya 4 : U vhala khumbulelwa
Ri ḓo ṋea khwaṱhisedzo fhedzi ya ḓuvha ḽa khoso musi mbadelo yo no vhonala kha akhaunthu ya bannga yashu nga murahu ha musi yo badelwa . 
Komiti ya Dziminisiṱa ya Phoḽisi ya Vhathu i ḓo lavhelesa u thomiwa hazwo , u monitha na vhuṱoli ha Maano aya .
O vha a tshi khou dzula na mme awe ngei Kroonstad , kha ḽa Free State , musi nyimele yawe i tshi tumbulwa .
Dziṅwe tshumelo dza mahala dzi ṋekedzwa kha zwiimiswa zwine zwa wela nga fhasi ha ndango ya Muhasho uyu . 
5 . Vhuimo ha Khabinethe kha mafhungo a zwino
Vhudziki ha ekonomi ya maikiro ho tsireledzwa , sa izwi inflesheni na ṱhahelelo ya akhaunthu ya zwino zwo kheluwa zwiṱuku kha ndinganyiso . 
Vhuṱanzi ha vhuṋe kana thendelano ya u hira ya FPE ( hune zwa tea , tsumbo arali zwi malugana na mavu )
Khetho ya u bvisa maṅwe masheleni avho a u ya u awela , naho a tshi theliswa a tshi bviswa , ndi vhuṱumani ha tsireledzo ha ndeme . 
Ndo takala nga uri vesele mbili dza u hwala zwithu nga vhunzhi dzo ṅwaliswa ngei Port Elizabeth , na thannge ḽa vhuraru ngei Doroboni ya Kapa fhasi ha fuḽaga ya Afrika Tshipembe .
Ngauralo , a zwi nga vhi tshishumiswa tshi shumaho arali hu na mugaganyagwama u sa konadzei .
Senthara dza dzilafho dzo vhalaho zwa zwino dzi khou shuma fhano shangoni , na uri milayo na zwitandadi zwa khombekhombe zwa vhalwadze vho valelwaho zwo no ḓi fhela na u tendelwa . 
: " U vusuludza nyambedzano dza ngaha saintsi
Mutakalo
Kha vha ntendele ndi livhuwe Lucas Mahlangu , mukomana / murathu wa Kalushi , o imelaho muṱa wa ha Mahlangu .
Medic Alert ndi sisiṱeme ya ṱhaluso ya zwa mishonga ya ḽifhasi ḽoṱhe . 
Nga u angaredza , mbonelo ya ḽifhasi ḽothe i kha ḓi timatimisa na ngauri nyanganyelo ya zwibveledzwa guṱe i khou vusuludzwa i tshi ya fhasi nga Tshikwama tsha Vhulavhelesi tsha Dzitshakatshaka .
( b ) a tshi vha muraḓḓo wa Khabinethe ;
Ṅwaha wa 2016 u swaya miṅwaha ya 60 ubva tshe vhafumakadzi vha matsha vha tshi ya Union Buildings vha tshi gwalabela u fheliswa ha mulayo wa muvhuso wa tshiṱalula u ṱoḓaho vharema vha tshi tshimbila na dompasi .
Matshimbidzelwe a u thola a dzulela u sa vha na nungo , zwi livhisaho kha u kundelwa u vhambedza vhathu vho teaho kha mushumo . 
Naho ri tshi tenda kha u konḓelela uyu muthu u tea u ḓivhonadza phanḓa ha mulayo . 
Masheleni manzhi o dzheniswa kha Tshikwama tsha Zwikili tsha Lushaka , tshi lambedzaho vhugudisi ha vhaṱoḓi vha mishumo .
Muhasho wo thola Vhaofisiri vha Vhushaka ha Nnyi na nnyi kha Zwiimiswa . 
Ngauralo , vho pfa uri i a vha thusa musi vha tshi khou thuntsha vhahumbulelwa . 
Pulane dza mushumo dzo sedza kha u pulana ndangulo ya malaṱwa yo ṱanganelaho , u dzhiwa ha malaṱwa nga u angaredza , mveledziso ya sisiṱeme ya mafhungo a malaṱwa , phungudzo ya malaṱwa na vusuludza , kufarele kwa malaṱwa na kulaṱelwe , na u fhaṱa khaphasithi . 
Itani ḽitambwa ḽa tshiṱori itshi .
U ṱhoṱhela ha miholo miḓini Vhathu a vha ṱalukanyi uri vha tea u thoma lini u ḽa dziARV
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli : Ndangulo ya Vhuṱundi na Thengiselonn ḓa .
Kha vha ri kwame
Kha ezwi , ḽitheresi ya thekhinoḽodzhi i ambiwa sa ya ndeme na u vha mutheo sa u vhala na u ṅwala . 
1 . Mafhungo a vhuponi
U pendela , lwa maḓuvha mararu a ḓaho , vha ḓo pfa u bva kha vhaṅwali musi vha tshi ita therisano ya mushumo wavho , na u vha tshipiḓa kha wekishopho i nyanyulaho ya vhusiki ya vhukale hoṱhe . 
Mivhigo i tea u katela zwi tevhelaho :
U wana zwinzhi nga Phalamennde
Izwi zwi sumbedza u khwaṱha ha ikonomi yashu ine ya khou aluwa fhasi ha nyimele i konḓaho .
Vho kona u shumisa izwo nga nḓila yavhuḓi .
Mbudziso i nga vhudziswa zwavhuḓi arali zwi tshi vhea Mmbi ya Vhupileli kha vhuimo vhune ha nga shuma mushumo wayo na u hwala vhuḓifhinduleli hayo , kana hai . 
U shumisa maipfi o ḓoweleaho , foniki , u sengulusa tshivhumbeo na zwi re ngomu na kupfesesele u ita uri zwi pfale .
Ri a dovholola uri Akhademi a i ṱoḓou ima vhuimoni ha vhurangeli ha vhugudisi vhu re hone , fhedzi u vhu khwinisa . 
Fhethu hune ha khou ṱoḓa vhudzheneleli ndi kha ; vhulanguli ha mbilo , mbonalo na tswayo , ndangulo ya miduba na zwifhinga zwa u lindela na tsireledzo .
U sedza sia ḽithihi a zwi ambi zwithu zwivhi tshifhinga tshoṱhe nahone vhathu vhanzhi vha tenda kha zwiṅwe zwithu zwa u sedza sia ḽithihi .
Khakhululo dza masheleni apo idzo dzo tea u konisa mimasipala u shuma nga nḓila yo teaho mushumo wayo wa ndayotewa na u kona u ṱaṱisana na zwiimiswa zwi sa nyeṱhi zwa muvhuso kha ḽifhasi ḽine ḽa khou bvelela nga u ṱavhanya . 
Ndivhuwo dzo khetheaho dzi livhiswa kha muṱa wa Ha Mandela .
Hezwi zwi itwa ngauri , kha dziṅwe nyimele , Mihasho i ḓikumedzela yone iṋe kha thendela na , vhalambedzi vha masheleni vha sa tsha isa phanḓa , u ḓikumedzela hohu hu ya phanḓa na uri hu fanela u lambedzwa nga kha mugaganyagwama wo tendelaniwaho khawo u itela u swikelela magumoni . 
Vhakhethi
Tshiṱaṱamennde tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa Tshifhinga tsha Vhukati tshi dzudzanywa hu tshi khou shumiswa nḓivhiso i re hone ya zwinozwino i bvaho kha muhasho na zwiṅwe zwiko . 
Vhufaragwama ha Lushaka ho bveledza ḽidzinginywa ḽa maanḓa a u ta na u sedza mitengo ya mveledziso ya mabindu a muvhuso , u ḓivhadzwa ha madzhenele a mashumele aya zwi ḓo thusa u dzudzanya makwevho na nyito dzi si dza makwevho dza dziSOC .
Khovhe dzi re na mutakalo , dzi si na mutsiko dzi a kona u ḓitsireledza kha zwitzhili zwi re na khonadzeo ya u ita malwadze kha lukanda lwa khovhe kana kha mala , na khonadzeo kha miṅwe miraḓo , zwi sa sumbedzi tsumbo dza vhulwadze . 
Mufhuriwa a nga fhuriwa nga nḓila ifhio ? 
" Ndi ḓo ita mathuthuba a u rengisa " , hu amba Ndamulelo .
Zwiko zwa dzhenetiki ya vhathu
Nne , A.B. , ndi ana / khwaṱhisedza uri ndi ḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki nahone ndi ḓo thetshelesa , u ṱhonifha na u tikedza Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki ; nahone ndi fulufhedzisa u fara ofisi yanga sa Muphirimia / Muthusa Mulangavunḓu / muraḓo wa Khorotshitumbe ya Vunḓu ya CD nga khuliso na tshirunzi , u vha mueletshedzi wa ngoho nahone a fulufhedzeaho , u sa ambulula zwi tshi tou vha khagala kana zwi si khagala mafhungo a tshiphiri e nda a fhiwa ; na u ita mishumo ya ofisi yanga nga nḓila ine luvalo Iwanga Iwa mmbudza zwone nahone nga vhukoni hanga hoṱhe
_Kha vha ṱole uri zwilanguli zwo swaiwa lu vhonalaho u sumbedza mishumo yazwo na uri ndi ufhio mutshini une zwa u laula , na uri zwo tetshelwa na u vhewa lune u sa khakhe wa zwi shumisa .
U shumisa fomete zwavhuḓi
U langa thendelano kha sia ḽa tshumelo kha mbeknyamushumo dza mutakalo wa muhumbulo . 
( c ) Tshihaḓu tsha u swikelela muvhuso wapo u shandukiseaho na u amba nga zwithithisi zwi re na vhushaka na u swikelea ha vhuvhusi havhuḓi vhu pfalaho ha masipala , u amba nga ha khaedu dzi ṱutshelanaho na zwiito zwa dziḓoroboni na tshiṱalula doroboni na kha ḓorobo khulwane .
Anekitsha dzo sumbedziswaho afha fhasi dzi tea u tshimbila na khumbelo - vha humbelwa uri vha rumele khophi dza maṅwalo avho dzo ganḓwaho fhedzi , ngauri anekitsha a dzi nga ḓo humiselwa murahu kha muhumbeli . 
Nahone nyendedzi iyi naho zwo ralo yo vha yo ḓisendeka nga zwo bulwaho nga nnḓani ha kha nyimele dzine nyito ya tshihaḓu ya vha i khou dzhiiwa i ya ndeme . 
U vhuisa mihumbulo kha zwibveledzwa zwo vhalwaho nga mugudi e eṱhe
U vhala ha mugudi e eṱhe
3.3.1 Nḓila ine zwibveledzwa zwa ṱumekana ngayo kha sekele ya vhege mbili
Mbetshelwa dza Mulayo dzo bveledza u valwa ha vhuingahalwa ho vhalaho na u vhuedzanya u mona na nḓowetshumo . 
Ri ṱoḓa uri ri vhe na zwikolo zwine zwa dzhena tshifhinga tsho fhelelaho zwi si ho fhasi ha tshithihi nga dzingu . 
Zwenezwo ri khou ita mini u ṋekedza mudzulapo muṅwe na muṅwe pfanelo ya mutheo ? 
Roṱhe ri fanela u ṱanganedza khaedu dza tshanduko na uri ri fanela u hana mulingo wa u ṱutshela kule na tsumbo ya thaidzo ṱhukhu . 
Mazhendedzi a mishumo kale o vha o thivhela kana u fhelisa kha mashango manzhi a Yuropa . 
U wana muvhigo na u ita ndovhololo
U lwela uri SC i bvelele zwi tou vha ṱhoḓea ire khagala . 
Hezwi zwi ḓo thuthwa mafheloni a ṅwaha musi masheleni o no vha hone . 
Izwi zwo fhungudza mbambe u bva vhorakhonṱhiraka vho thomiwaho , vhane kha sia ḽavhuḓi vha tendela vhaṅwe vho rakhonṱhiraka uri vha bvelele . 
Theori ya zwa ikhoḽodzhi i ombedzela zwithu zwa mupo sa zwi itaho mushumo muhulwanesa kha mveledziso . 
Mbudziso : Phumla Williams ( Muambeli wa Khabinethe o tou Farelaho )
Kha vha vhale zwinzhi ngaha thuso i ṋetshedzwaho
Zwa zwino ri kha tshiimo tshine ndaela yanga ya vha ya uri mueledzwa wanga ha tsha ḓo fhindula dzimbudziso , nga nnḓa ha musi a tshi nga shandukisa muhumbulo a ri u na mbudziso . 
Zwikhalani zwi re afho fhasi , ṅwalani zwidodombedzwa zwa muhali waṋu kana muthu ane na mu edzisa .
Pfuko dzi pfuka dzi sa pfali .
U thivhela u tshikafhadzwa nga sayanaidi ndi iṅwe ya khetho ine ya konadzea kanzhi . 
U dzhenela , hune zwa ṱoḓea , muṱangano wa u bvisela khagala une khawo vhorathandela vha nga ḓi ḓowedza na masia a mushumo wo kumedzwaho , tshumelo kana nḓisedzo na u vhudzisa mbudziso . 
19.1. Khabinethe i tendela Muhanga wa Mbekanymushumo ya NYS wo vusuludzwaho sa tshipiḓa tsha u bveledza vhathu vhaṱuku sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha shelaho mulenzhe zwi tshi vhonala .
" Ri tea u thusa roṱhe nga Ḓuvha ḽa Zwipotso , " ndi mudededzi vha tshi ri vhudza .
Hovho ndi vhugalatenga vhuhulwane ha nga devhula , uvho ha vha vhugalatenga vhuhulwane ha nga vhukovhela , ḓorobo i murahu haho . 
Matshimbidzele a NML
U ṱalutshedza , u itela u shumiswa ha maḓi huṅwe na huṅwe , thaidzo dzi elanaho na ndeme ya maḓi kana zwiteṅwa zwine zwa livhana vhukuma na ḽa Afrika Tshipembe . 
Moḽikhuḽu dzo vhumbiwaho u bva kha zwitshilaho zwi khethekana zwa vha zwibveledzwa zwo fhambanaho , zwine zwiṅwe zwa a konḓelela fhedzi zwa wanala nga tshikhala tsha muthethe muthihi . 
Zwo randelwaho nga muthu o teaho lwa mulayo u randela
Ndivhonyangaredzi ya mveledziso ya mahayani ndi u khwinisa vhuvha ha vhutshilo ha miṱa ya mahayani , i tshi khou khwinisa tsireledzo ya zwiḽiwa nga vhubveledzi ha zwa vhulimi ho angalalaho na u shumisa lwo fhelelaho khonadzeo dza ekonomi dzo fhambanaho dza vhupo vhuṅwe na vhuṅwe . 
Pulane dza mashumele dzo dodombedzwaho dzi kha ḓi bveledziswa , fhedzi thandela dza ndeme dzo no topolwa nahone dzi khou lugiselwa . 
Mveledziso dzoṱhe dzi sumbedzwa kha IDP nahone dzi sedza vhukwamani
Ndeme ya u ambara mulinga wa u sumbedza vhulwadze .
Sisiṱeme a i thusi vhathu vha songo funzeesaho kana vhane vha balela u amba zwavhuḓi nga Luisimane . 
U shaya tshifhinga tsha u ya u ṱoḓa zwine zwa nga ḓisa tshelede
U humbulela u dzulela u vha havhuḓi nga maanḓa u angaredza , naho hu na uri hu fhasi kha mabvumbele a kale . 
Iṅwe ya tshanduko dzi re afho nṱha i shumisa tshithu tshi ḓisaho tshanduko nga nṱha . 
Zwitshavha zwa mahayani zwa Afurika Tshipembe zwi tea u vha na zwikhala zwinzhi zwa u shela mulenzhe nga vhuḓalo kha zwa ikonomi , matshilisano na poḽitiki zwa shango , zwi tshi khou tikedzwa nga pfunzo ya ndeme yavhuḓi , ndondolo ya mutakalo , vhuendi na dziṅwe tshumelo dza ndeme .
u khwaṱhisa mushumo wa vhusevhi siani ḽa vhutshinyi vhu dzudzanywaho , nahone hu tshi khou fhaṱwa kha magundo e ra vha nao miṅwahani i si gathi yo fhiraho zwi tshi kha ḓa u fhurwa ha goloi dzi endedzaho tshelede , thengiso ya zwidzidzivhadzi na u tswiwa ha zwiko zwa mupo ;
U ita mvetomveto
Afurika Tshipembe i khou farisana na Muṅwaleli Dzheneraḽa wa Mbumbano ya Dzitshaka Vho Ban Ki-moon , kha u vhidzelela uri hu vhe na u ṱavhanya u imiswa ha u tshoṱelana u bva matungo oṱhe , na uri hu vusuludzwe u ela ha thuso dza vhuthu kha vhathu vha khou tambulaho vha Gaza .
U shumisa mbonalo ya maipfi kha u bula ndivho ya khungedzelo khathihi na vhakungedzelwa .
Vhathu vha tevhelaho a vho ngo tea u badela muthelo wa tshifhinganyana :
Komiti dza Wadi dzi fanela u khwaṱhisedza zwikhala zwa tshifhinga tshoṱhe nga kha miṱangano kana foramu dzo fhambanaho dzi hone u itela u wana mihumbulo i bvaho kha tshitshavha .
Mbilaelo ndi ya uri mulayo u khou ṱoḓa khonadzeo ya u dzhia vhuloi hu vhugevhenga , kuitele kune vhathu vhanzhi vha sa ku tende ngauri ndi kwa lutendo lwa vhuloi , na uri uhu u iledza zwi pfuka pfanelo dza vhaṅwe vhathu .
Ṱhalutshedzo dza maipfi : pfanywa ( sinonimi )
U itela u shandula vhuḓifari , tshitatamennde tsho engedzwaho tsha bono tshi lingedza uri tshi pfale kha vhathetshelesi ṋamani , mihumbuloni na muyani . 
Ri khou takalela luvhilo lwe muhasho wa fhindula ngawo kha milandu yo vhigwaho kha Luṱingo lwa nnyi na nnyi ya Phuresidennde . 
U xuxwa na u netulusa muvhili : u lala fhasi nga muṱana , u femela ngomu na nnḓa , u sedza mivhala sa tshinyanyuli
U swikela tshumelo dza zwa mutakalo dza nnyi na nnyi zwi ḓisa tsireledzo yo khwaṱhaho ya zwa matshilisano kha vhasiwana na u thivhela u ḓurelwa nga mishonga zwine zwa khokhovhedza tshoṱhe vhasiwana . 
Hu na khetho ya mbuelo yo teaho muṱa wavho na ṱhoḓea dzavho dza mutakalo na tshikwama tshavho !
Ni vhona unga vhashumi vha Ofisi ya Muimeleli wa Miṱa vha na vhukoni ha u tshimbidza nyambedzano dza u pfumedzana ? 
9.3. Mbekanyamushumo i khou tshimbilelana na ndivho dza Pulane ya Mveledziso ya Lushaka(NDP) na uri i khou lavhelela u sika mishumo ya vhaswa ya 200 , vhane vha ḓo pfumbudziwa u vha vhalavhelesi fhethu hu dalelwaho nga vhaendelamashango lwa miṅwedzi ya 36 .
khophi dzo sethifaiwaho dza pfunzo dzavho .
Fomethe i re yone
U kunguwedza kana u rengisa kana u renga thundu dziṅwe na dziṅwe kana tshumelo hu tshi itelwa ndivho iṅwe na iṅwe ya vhubindudzi , nga nnḓani ha musi Tshumelo dza Vhudavhidzani dzi tshi tendela milaedza iyo . 
Ndo ṱuvha Qunu na mashaka anga a hanengei , fhedzi vhutshilo hanga na Malume Vho Jongi ho vha hu havhuḓi .
( 4 ) Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo tshiduloni tshawe nga ḽikumedzwa .
U bva kha sia ḽo tendelwaho nga mulayo , SARS ( hu tshi katelwa vhashumi vhayo , vhaḓisedzi , vhaṋetshedzi vha tshumelo , vhashumisani , vhakonani , na mazhendedzi ) a vha nga ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha tshinyadzo iṅwe na iṅwe , ndozwo , vhuḓifhinduleli ho vhangwaho nga u shumisa kana u sa na vhukoni ha u shumisa webusaithi ya SARS kana thekhinoḽodzhi , matheriala , zwi re ngomu , kana tshumelo yo ṋetshedzaho kha na nga khayo ( hu tshi katelwa na iyo ya Tshumelo ya Muthelo kha Inthanethe )  . 
Zwigwada zwa tshandukiso ya zwibveledzwa zwi bvaho kha vhulimi , vhutshimbidzi na mveledzo ya zwa tsimbi zwo ḓi tika kha vhutshimbidzi ha zwa vhuṱaṱisani sa zwikonisi zwa nyaluwo . 
Vhurangeli uhu ho engedza thengiso ya ndeme yo engedzwaho ya zwibveledzwa zwa mbambadzelaseli nga R 1.2 biḽioni zwine zwi ḓisa ṱhanganyelo ya ṅwaha ya R3.8 biḽioni .
Phendelo ye vha tama u i bula yo dovha hafhu ya vha yo khakheaho . 
Khetho dza muvhuso wapo dzi ḓo ṋea tshanduko hu tshi tevhedzwa tshivhalo tsha mimasipala yapo u itela u vhumba Masipala wa Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo . 
Ri fanela u vulela khanedzano iyi vhukati ha zwigwada zwo fhambanaho kha tshitshavha tsha hashu . 
THEKHINIKI
" Inwi ṅwana , ni songo vhidzelela ne ' phele ' ngeno hu si na phele ! " ndi muṅwe wa vhenevha vhathu vha tshi mu kaidza zwenezwi vha tshi khou tsa ndunduma iyi .
U shumisa tshivhudzisi
Kha vha wanuluse arali masipala wavho o bveledza sisiṱeme ya ndaulo ya kushumele .
Sa muitisi wa tshiwo tshi songo lavhelelwaho uri tshi itee nga u ṱavhanya wa mveledziso , ndi zwa , zwenezwo , ndeme uri muvhuso u shele mulenzhe kha na u leludza mbulungo ya masheleni kha themamveledziso yo tiwaho i tshi khou tikedza mishumo i engedzaho ndeme . 
Ngoho yo vha ya uri mvumbo ya murero yo ita uri hu vhe na nzudzanyo dzo ḓisendekaho kha madzangalelo , sa tsumbo , mavundu a vhupo ha mahayani o ḓisendeka kha vhavhuya vha ḓoroboni , u fhira kha mitala ya ḽihoro . 
Ri nga si kone u fhelisa zwo vhofhaho na zwi ṋengisaho nahone ra amba uri ri na dakalo ḽo ḓiswaho nga mbofholowo arali vhathu vhashu vhai tshi tshila vho tshuwa , vho ḓihahedza ngomu mbondoni ndapfu na ḓaraṱa dzi tavhaho , vha tshi dzula vho tshuwa miṱani yavho , zwiṱaraṱani na magondoni ashu , vha sa koni u ḓiphina hune vha vha hone .
Ndima 3
Minisiṱa , kha luṅwalo lwavho , vho isa phanḓa vha sumbedza uri muvhigo we vha ṋetshedza wo ima vhudzulo ha muvhigo wa u thoma . 
Vha nga kona u bvisa tshelede yavho kha matavhi a Poswo a fhiraho 1300 na Mitshini ya Saswitch ya ATM i fhiraho 8000 .
Matheriala a dzhiwa sa tshishumiswa tsha u khwinisa mavu a vhulimi o ṱuswaho zwitzhili . 
Mashumele a vhubindudzi hashu ngamaanḓa maanḓa o vha a ndeme . 
Ndango na matshimbidzelwe zwi hone u itela tshanduko . 
Komiti dza Wadi dzi na maanḓa a bvaho kha dziṅwe theo dza mulayo , u fana na Mulayo wa Zwikambi wa 2003 , une wa ṱoḓa uri Komiti ya Wadi i kwamiwe phaṋda ha musi ḽaisentse ya zwikambi i tshi ṋetshedzwa fhethu vhuponi .
Nga tshifhinga tshine ikonomi ya khou ṱangana na khaedu ntswa , IDC i ḓo lavhelelwa u khwaṱhisa i ise phanḓa u shela mulenzhe hayo kha ikonomi na u khwaṱhisa masiandoitwa ayo kha u khwinisa , ho sedzeswa u ṱuṱuwedza nḓowetshumo dza vhathu vharema na u maanḓafhadza vhaswa .
Muvhuso wa Afrika Tshipembe u ṱanganedza mutheo wa mbalelano ya tshelede wa musalauno u itela ndugiselo dza akhaunthu dzawo . 
Mulingi o fushea uri mushumo une wa khou lingwa ndi wa muthu ane a khou lingiwa . 
Thebuḽu i re afho fhasi i sumbedza zwiimiswa zwe zwa topolelwa u rengiswa kha tshifhinga tshipfufhi u ya kha tsha vhukati . 
Vhudzhenisatshiteṅwa
Mbuelo ya Tshinyalelo ya Ngalafho i wanala fhedzi kha fuvhalo kha muvhili .
Mashango a Afrika nga kha nzudzanyo dzao dza lushaka , dzingu na dzhango o ita nungo dzo khwaṱhaho dza u fhindula khaedu idzi . 
U vuledza
Mveledziso ya bindu na zwikili zwa vhulanguli
Muhasho wo no bveledza maga a u ṱola na u ela masiandaitwa a mbekanyamushumo yavho ya u ṱuṱuwedza mutakalo ? 
Ri ṱoḓa mini u dzudzanya ?
Miṱangano yavhuḓi yo tshimbidzwaho zwavhuḓi i ṱoḓa nzudzanyo yavhuḓi .
Maṱo Khombo ya u pofula kaṋa
U vhiga nga ha mitengo ya themamveledziso ya u fhaṱa ho ṱanganedzwa u ṋetshedza zwidodombedzwa zwihulwane . 
3.13 Kale kha vhathu vha Europe na colonial American vhuloi ho ṱalutshedzwa nga kha nyimele ya Tshikhiresite , nga nḓila ine vhuloi ho vho ḓo dzhiiwa vhu na " maanḓa a diabolo".18Vhuloi ho ṱalutshedzwa nga ngomu ha mutheo wa lutendo lwa Judaeo-Christian malugana na zwivhuya na zwivhi .
Mavunḓu a na thaidzo dza zwa masheleni , nga maanḓa mihasho ya zwa mutalo . 
U vha hone ha gomelelo zwazwino zwi khou ṱoḓa u shumiswa ha thekhinoḽodzhi zwi yaho kha u tzemba .
IDP i tea u dzhiela nṱha zwa uri :
c ) Vho Dokotela Ayanda Ntsaluba ( vho tou tholwa hafhu ) ;
U ḓivha na u vhambedza kuhumbulele kwo fhambanaho kwa zwithu zwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe
Vha itaho khumbelo a vha nga ḓo ita ndingo nga ḓuvha ḽine vha buka ngaḽo .
U katela zwidodombedzwa zwa ndeme nahone zwo khetheaho
U dzhenelela kha nyambedzano ya tshigwada nga ha zwithu zwa matshilisano zwi yelanaho na khungedzelo
i re na maipfi mahulwane na zwifanyiso .
Nḓila ya kuitele a i shumi hune ṅwana a vha o iswa kha shango ḽi si ḽa buthano . 
Johannesburg , ngauri vha nga swikela tshiṅwe na tshiṅwe hone na vhathu vho ḓiimisela u ṱanganedza mihumbulo miswa . 
Kha masia oṱhe a tshitshavha tshashu hu na u sa lingana huhulwane - zwa tshikolo , mutakalo , ndondolo , vhuendi , zwa dzinnḓu na mushumo . 
Musi zwiteṅwa zwa ndeme izwi zwi tshi ḓi vhonadza kha ṅwana muṅwe na muṅwe , khwine ndi musi zwi tshi ṱuṱuwedzwa na u pfufhiwa . 
Kha sekhithara ya zwa mutakalo ya muvhuso , poswo dzo tou tetshelwaho u shuma na zwa mbueledzo na u ṋetshedzwa ha ndifho dzi tea u vhumbiwa shango ḽoṱhe . 
Vhutsireledzi
Ri ḓo dovha hafhu u sedza kha mbambadzo ya zwa vhuendelamashango i thomaho sa kha Asia Vhubvaḓuvha na kha Dzhango ḽa Afrika . 
Mudzulatshidulo wa dzulo , Mudzulatshidulo , ri nga tendelwa u amba ? [ U dzhenelela . ]
Tshiimiswa tshi langwaho nga muvhuso tsho rwelaṱari fulo ḽa u ṋetshedza bazari dzi fhiraho 170 na mbekanyamushumo ya u pfumbudza vhagudiswa vha chartered accountant .
Zwiṅwe zwivhangi zwa khohakhombo kha vhanna vha ḽa Ukraine ho vha ḽevele dza fhasi dza pfunzo na uri vhanzhi ndi vhabebi vha na vhaṱuku . 
Hu na vhathu vhane vha pfa vha vhoṱhe na u sa vha na mafulufulu nga khaedu dze vha ṱangana nadzo kha ṅwaha wo fhelaho , fhedzi tshifhinga itshi tshi a ri ṱuṱuwedza na u ri fha fulufhelo ḽiswa . 
Kha lushaka lwa vhuvhili lwa muvhigo , khaedu dzo livhanwaho nadzo kha kotara dzi a ṋekedzwa u ya nga ha mbekanyamushumo na mbekanyamushumo ṱhukhu . 
Ngudo , yo anḓadzwaho kha dzhenaḽa ya maimo a nṱha ya zwa saintsi , Mupo , i ṱalutshedza uri thimu ya ṱhoḓisiso yo wana na u topola hani tshithivhelazwitshili hetshi muvhilini wa mufumakadzi ubva afho vha andisa tshithivhelazwitshili ḽaborothari .
Shumisani maiti aya mafhungoni ni ambe uri amfhungo ayo a kha tshifhinga tshifhio . u fha u ṱuwa o ṱuwa tshi gidima o fha tsho gidima ro ḽa ri ḽa
Mihumbulo na dzithabelo dzashu sa lushaka dzi livha kha avho vhane vhafunwa vhavho vha kha ḓi vha vho ngalangala .
U bveledza u langa , nyanḓano ya miraḓo ya muvhili , U linganyisa na nyito ya u fhufha u tshi ya nṱha wa dzhiṱama zwavhuḓi
U engedzwa ha u thoma ha tshiimo tsha shishi hu fanela u vha nga tsheo yo dzhiwaho nga vouthu nnzhi dza u tikedza dza miraḓḓo ya Buthano .
Mulayo a u na zwiṅwe hafhu zwine wa amba nga ha thendelo iyo kana zwine zwa nga vha tshipiḓa tshawo . 
Khumbelo ya ndaela ya muthelo mutengo wo tiwaho
U humbulela ( inifera ) ṱhalutshedzo na magumo
U isa na u ṱanganedza maṅwalo na ndaka kha ḽeveḽe dzoṱhe dza muhasho . 
Mbekanyamushumo ya vhadzulapo ya mbuedzedzo dza matshilisano a muhumbulo ngei William Slater na New Beginnings kha zwileludzi zwa malwadze maṱuku dzo bvela phanḓa na u langulea nga nḓila yavhuḓi nahone yo teaho . 
Nga nṱha hafhu , vha ha masipala vha tea u humbula uri vha ḓo badela vhashumi vha ha masipala vhane vha khou shela mulenzhe ovathaimi naa , vhane vha anzela u shuma awara nnzhi-nnzhi , kana vha tou vha fha ḽivi ya u ḓiṋekedzela u shuma kana vha badelwa nga iṅwe nḓila-vho .
Zwiputelo zwi re na zwithu zwi vhulungwaho kha murotho , sa insulin , zwi putelwa na u ṱuwiswa nga 17h00 ḓuvha na ḓuvha .
Heyi khethekanyo i dovha ya humbela muvhuso uri u phasisa mulayo une wa bvisela khagala zwidodombedzwa zwa hoyu mulayo .
Vhaswa vha miṅwaha ya vhukati ha 18 na 25 vha rukhuruthiwa vha ṅwaliswa kha vhupfumbudzi ha zwikilli zwo fhambanaho zwine zwa ḓo vha sia vhe na ndivho ya thyori na nḓowedzo , uri vha ḓisikele mishumo vhone vhaṋe na vhaṅwe vhathu kha zwitshavha zwa havho .
Ho sedzwa dziPMB Nyimele dza dzilafho ḽo ṋaṋaho
-- Nomboro dzo fhambanaho dzi a ḓivhadzwa .
Muvhuso u nga kha ḓi si ite zwithu nga tshifhinga nahone u ḓivhelwa u sa tevhedza phulufhedziso dzawo , hu nga vha nga zwifhinga zwa u ambedzana hafhu kana nga iṅwe nḓila .
Ni kone u
Hezwi zwi fhira u voutha kha khetho .
ṱhonifha vhaṅwe vhagudi na u sa khethulula ;
U thusa kha ndangulo na u ṱola mbekanyamushumo na thandela nga u dzhiela nṱha zwihulwane mafhungo a zwa mbeu na u maanḓafhadza vhafumakadzi . 
U isa phanḓa Khovhakhombo , Fhungo , Vhuḓisendeki kana Ṱhanganedzo a zwi faneli u lindela u swikela muṱangano wa nga misi wa Ḽavhuṱanu . 
Zwi a konḓa u tsima ' malasha ' lwa tshoṱhe .
U thetshelesa tshirendo
U vha wo anḓadzeaho kha mutsho , nga maanḓa ḓuvha kana murotho wo kalulaho zwi nga u vhaisa .
Nga murahu ha miṅwaha iyi yoṱhe , ri fanela u lwela u swikelela vhafumakadzi nga ngomu ha zwigwada zwiraru na u vhona uri vha a giradzhuwetha u bva kha u ṱhogomela u ya kha vhorabulasi vhaṱuku na u ḓo swikelela kha u vha vhorabulasi vhahulwane . 
Komiti zwenezwo yo dzhia tsheo ya uri kiḽoso i tea u vhalea nga nḓila i tevhelaho : " Madzangano a vhafheṱashango zwi amba madzangano o itaho , ane a khou ita kana u pulana u ita nyito dza vhufheṱashango . " 
Mafhungotsivhudzi a tea u vha na mini ngomu ;
5.13 Mutshutshisi na pholisa vha ḓo vha ḓivhadza uri , arali vha nga fhasi ha miṅwaha ya fumimalo nahone vha tshi khou ṋea vhuṱanzi tsengoni zwi nga ita uri vha vhe na mutsiko kana vha kwamee muhumbuloni , ngauralo khothe , nga khumbelo yo itwaho nga mutshutshisi , i nga thola mukonanyi ( muthu ane a shuma sa mukonanyi ) u itela u vha thusa nga u ṋea vhuṱanzi kana nga u ṋea vhuṱanzi nga thelevishini ( CCTV ) fhethu ho dzumbamaho ;
U bveledzisa mbekanyamushumo ya kufarele kwa malaṱwa a radioekthivi na u vhona uri hu na tsireledzo ya mupo wa fhethu ha u laṱela malaṱwa hu re hone zwa zwino . 
Fomo dzi teaho u adzwa
U ṋetshedza vhulavhelesi na u khwaṱhisedza uri mekhenizimu i hone u itela u vhea iṱo kha u dzheniswa ha mvelele ya ndangulo ya u langa zwi isaho khomboni . 
U ṅwala / rekhoda maipfi na ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli : Ndangulo ya Vhutundi na Thengiselonnda ya International Trade Administration Commission .
Tshirunzi - u shuma na vhadzhiamikovhe vhoṱhe zwi tea u ḓisendeka kha u ṱhonifhana , ndinganyiso na tshirunzi .
U ṱalutshedza nga huswa muhumbulo wa Phaṱhelavhathu ya ( Mutsitsikano wa Vhukati ) : Phaṱhelavhathu i nga vha na zwivhumbeo zwo fhambanaho nahone i zwi na ndeme uri tshaka tsha phaṱhelavhathu dzi elekanywe nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho u itela vhuṱanzi ha u katela zwigwada vhathu vha miholo yo fhambanaho . 
Zwa u shumiswa ha dzilafho ḽa vhudavhidzano nga thekhinoḽodzhi hu tshi itelwa u thusa kha u khwinifhadza ṱhaṱhuvho na zwone zwo thomiwa sa tsumbanḓila . 
Mitengo yo fhira datumu ine ya tea u badelwa ngayo fhedza a hu athu u vha na u fhungudzwa he ha sudzuluswa hafhu nga maanḓa . 
kha vha ite khumbelo ya u ṅwalisa kana u ṅwalisa hu songo khwaṱhisedzwaho ha tshiimiswa tsha ndondolo/ mveledziso ya nyaluwo ya u ranga ( ECD ) kha muhasho wa Mveledziso ya matshilisano u re tsini navho kana kha ofisi dza masipala hune vha ḓo ṋewa Fomo ya nomboro ya 11 uri vha i ḓadze .
Mahoḽa , ro vula hafhu luṱa wa vhuvhili lwa u isa mbilo dza mavu .
Ndinganyiso i ḓo ṱoḓa redzhisiṱeresheni hu si na u timatima sa muṋetshedzi wa ndindakhombo ya tshifhinga tshilapfu kana tshipfufhi . 
U pfesesa uri u ṅwala na u ola zwo fhambana na u thoma u kopolola maḽeḓere na mbalo kha nzulele ya kiḽasini nga tshifhinga tsha ene muṋe , tsumbo : u ita u nga u khou ṅwala a tshi khou shumisa maipfi o kopiwaho zwo ṱangana na makolongonya .
Arali mushumi e muimeleli wa zwa mutakalo na tsireledzo , a nga ita ṱhoḓisiso a themendela nga u tou ṅwala nga u ndingo ya u sa tsireledzea na mivhigo ya u sedzulusa .
Pfulo ya bulasini na zwiḽiwa zwa zwifuwomvumvusi ndi zwithu zwine zwa vhumbiwa nga u kuya na u sinḓa .
Masipala zwa zwino i na fhethu ho vhalaho ha u laṱa mathukhwi hu si ho mulayoni nga ṅwambo wa u shaya zwiko zwa u kuvhanganya na u laṱa mathukhwi nga nḓila yone . 
5.17 Milandu ine ya kwama vhapondwa vha sa koni u ḓithusa i ḓo ṱavhanyiswa nga hune zwa konadzea ; na
Kha tshigwada tsha vhuḓi tsha Afurika Tshipembe miraḓo yashu ya demokhirasi ya phaḽamennde vhe vha ṱangana na khombo nga ṅwedzi wa luhuhi ṅwaha wo fhelaho vha tshi fara mushumo wa nyonesano ya mafhedziselo .
Vidio dza maḓini na zwinepe na zwone zwi nga thusa kha ṱhoḓisiso , dzi si dza vhapulani na vhadizaini fhedzi , na kha u thusa nnyi na nnyi kha u guda pfunzombonwa dzi re nḓilani ya mushululo na nzulele zwi tshi rangela , na u tevhela , u fhaṱiwa ha mushululo . 
( a ) vhutshilo ha lushaka vhu tshi shushedzwa nga nndwa , u govhelwa nga ḽiṅwe shango , u dzhiwa ha muvhuso nga ḽiṅwe shango , mufhirifhiri , tshiwo tsha mupo kana tshiṅwe tshiimo tsha shishi tsha muvhuso ; na
kusedzele kwo ḓiswaho nga midia
Vha nga vha muraḓo wa GEMS arali vha tshi shuma kha :
Khethekanyo 2.2 i rera nga ha tshaka dza vhudzheneleli .
Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa vhudavhidzani ha oraḽa :
Zwivhangi zwa tshilengo a zwi tou guma fhedzi kha uri ho vha na u thetsheleswa kha zwa vhulamuli luraru . 
Khethekanyo a yo ngo swikelela tshipikwa na tshithihi tsha u bveledzisa zwo randelwaho zwa u lwa na vhuaḓa nga ṅwambo wa vhukonḓi ha vhukoni . 
U linga hune ha itwa tshikoloni ndi phesenthe dza fuiṋa ( 40% ) , ngeno mulingo wa mafhelo a ṅwaha hu phesenthe dza furathi ( 60% ) .
Redzhisiṱara ya mabindu maswa yo bveledza tsumbonanguludzwa dzine dza nga vhiga mishumo ya zwa ekonomi zwavhuḓi . 
Fhedziha , ri tea u vhona uri , ndingo dza zwa kiḽinikhaḽa dzo itwaho kha mbekanyamushumo dza dzilafho ḽa ndondolamutakalo wa vhana dzi no khou aluwa dzi khou tevhedza mulayo nahone dzi khou fhindula mutsiko wa vhulwadze na ṱhoḓea dzashu . 
Madzangano a Nḓowetshumo , khantsela ya Vhurumelazwivhambadzwa kana Zwigwada zwa U shuma zwa Ṱhanganelano , vha tea u ṋea zwidodombedzwa na zwibugwana zwa mabindu zwine zwa nga swika zwiṱanu zwa Afrika Tshipembe na maṅwalo a thendelo ya u imela aya mabindu vhuṱamboni uvhu . 
Vhuimo ha fhasisa zwa khwine kha u sa vha hone ha tshikolodo na mashumele a ndangulo ya vhuḓikumedzeli hu shumiseaho vhu nga dzinginya ḽauri zwo shumiswaho kha sia ḽa nṱhesa a zwi sumbedzi khombo . 
Zwi ḓo dovha hafhu zwa thusa kha zwa mveledziso ya Mabindu a Langwaho nga Muvhuso nga u fhungudza mitengo yavho yo vhewaho .
Khathihi na mbekanyamaitele ya U thivhela Tshikafhadzo , U fhungudza Malaṱwa , Ndangulo ya U kwamea na U vusuludza . 
Talelani ḽiiti ( nyito ) nga muvhala wa lutombo . Ḽiiti ndi ḽone nyito i re
Hezwi zwi ḓo vhona uri hu na tsireledzo ya zwikepe zwiṱuku kha u endedza mihwalo maḓini Afrika Tshipembe .
Fhedzi , naho zwo ralo , kha mitambo minzhi , vho kora u thoma . [ Maseo. ]
Tshanduko kha ṱhanganyelo ya tshiṱoko tsha tshelede kha ikonomi . 
Tshikwama a tshi na zwileludzi zwa ovaḓirafuthi yo themendelwaho nga yeneyo nḓila a hu na zwileludzi zwa ovaḓirafuthi ya bannga zwi sa athu u shumiswa . 
Komiti dza Wadi dzi vhonala sa tshiendedzi tsha u khaṱhisa demokirasi yapo na tshishumiswa tshine nga khatsho ha nga thomiwa mudzulapo a konaho a re na nungo .
Tshifhinga tshi si fhasi ha minetse dza fumi tshi avhelwaho maisya a u guda ha thero ya Zwikili zwa Vhutshilo tshi teya u shumiswa kha nyito dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe , tsumbo , tshati ya maḓuvha i nga dzhia minete dza fumi dza tshifhinga tsho avhelwaho kha nḓivho ya mathomo , ngauri vhagudi vha guda nga ha maḓuvha a vhege , ṅwedzi na datumu .
sa vhaṱhogomeli kha zwitshavha zwavho na mvelele , Senthara dza Ṱhoḓisiso ya Luambo dzi fanela u ṱuṱuwedzwa u ṅwala nganea lwa tshiofisi na nga vhone vhaṋe nga nyambo dzavho .
Ipfi " muhumbulo " ḽi amba vhushaka vhukati ha zwipiḓa zwa tshivhumbeo , zwi sumbedzaho zwavhuḓi vhuvha ha kushumele kwo lavhelelwaho kha nyimele ya iṅwe thaidzo . 
1.1. Khabinethe yo ṱanganedza Mugaganyagwama wa Lushaka wa 2015 une wa ḓo tshimbidza u thomiwa ha nzudzanyo ya mbuno dza ṱahe ye ya ṋetshedzwa nga Muphuresidennde nga tshifhinga tsha musi vha khou amba na lushaka .
Nganea , ḓirama ṱhukhu , foḽukuḽoo
Kha vha ṱalutshedze kana vha bvisele khagala ; kha vha ṋee zwiitisi nga maipfi avho . 
X U MONITHARA
Phambuwi dzo angaredzwaho ho sedzwa tsireledzo ya nyengedzedzo ya khanḓiso . 
Tshipiḓa tsha Khethekanyo ya Ndangulo ya Mugaganyagwama na Ndangulo ya Ndunzhendunzhe ya Nyisedzo tshi ṋetshedza tshumelo dza u dzudzanya mugaganyagwama . 
Yunivesithi ya Zululand na Yunivesithi ya Thekhinoḽodzhi ya Durban dzo sumbedza u takalela buḓo iḽi . 
U ṱolwa phanḓa ha u tholiwa
Ndi mini zwine tshitatamende tsha kumedza nga maime a muvhuso kha vhathu ? 
Nga nḓila iyi miraḓo ya komiti vha re na vhuḓifhinduleli ha dziṅwe phothifolio vha a kona u ṱumanywa na komiti idzi ṱhukhu , zwine zwa sia hu na u tsitsa vhukwamani na zwitshavha kha zwithu zwi vha kwamaho .
Khumbelo ya u vusuludza u ḓiṅwalisela u vhulaha miri
Sofuthuwee i fanela , vhukati ha zwinzhi , u thusa kha u shumana na u vhudzisesa . 
ṋetshedza manweledzo a maitele ane a fanela u musi vha tshi khou ita khumbelo ya thendelo ya vhushumisamupo ;
Bono ḽashu ḽa u vha Afurika ḽa khwine kha shango ḽa khwine ḽi ḓo wana mannḓa musi ri tshi fara Samithi ya Vhuṱanu ya BRICS ṅwedzi u ḓaho ngei Durban .
Zwilonda kha ṋayo zwine zwa nga vhanga uri i tumulwe
Ndivho ya khoso iyi ndi u maanḓafhadza miraḓo ya koporasi , tshiṱafu tshi no thusa na vhaeletshedzi malugana na mveledziso ya koporasi nge ya funza zwi tevhelaho : 
Hezwi zwi katela u khwaṱhisedza uri mulayo wo teaho , nyendedzi na milayo i khou bveledziswa , u phaḓaladzwa na u kombetshedzwa u itela uri malaṱwa a khombo a sa thivhelei a khou langiwa , na u bviswa tshikafhadzo na u laṱwa nga nḓila i ṱanganedzeaho . 
Ndi zwitatamennde hezwi zwine zwa vhidzwa u pfi u swiela ho angalalaho zwe zwa swikisa kha zwiteṅwa zwiṱuku zwiraru zwine zwa vha , kana zwa tea uvha , ḽikumedzwa . 
Muṱaṱisano wa zwibveledzwa zwa maragani u elwa wo shandiwa nga reshio ya muthelo wo engedzwaho , nete kha miholo yoṱhe , kha tshibveledzwa kana dzithengiso kana ndaka . 
4 . Vhuimo ha Khabinethe kha mafhungo a ndeme a mupo
U gudisa matshudeni vha sa athu u ṱhaphudza digirii dzavho dza u thoma na vho no ṱhaphudzaho . 
Naho hu na uri hu na nyaluwo ya mishumo nga u angaredza , Muvhuso wa USA wo fhelelwa nga mishumo ya miḽioni dzi fhiraho hafu kha tshifhinga tshi fanaho . 
Zwishumiswa zwa zwilidzo , hu tshi katelwa zwo tou wanalaho na zwo tou itwaho
( a ) arali hu na khonadzeo uri muhweleli a nga tambudzwa kana u huvhadzwa , a ḓo tea u fara muhwelelwa ; kana
Arali ṱho ḓea dza sefo dzo fushwa nahone ho bviswa Muvhigo wa Tsireledzo ya Sefo , ḽaisentsi i ḓo rumelwa kha vhone .
Hu itea mini arali hu si na Thusong Service Centre vhuponi ha hashu ?
Kushumisele kwa luambo kwo teaho
Ṱhanziela ya tsireledzo ya SAMSA
Kha kuitele ku dzulelaho u shanduka kwa u sengulusa ya data phatheni dzo topolwa vhukati ha khethekanyo dzo fhambanaho , u itela u thoma phatheni khulwane u bva kha data . 
1.2 Nyangaredzo
Nzudzanyo ya kufunzele kwa maḽeḓere maṱuku kha i anane na mbekanyamushumo ya foniki .
Tshenzhelo kha CCTV i ḓo vha zwivhuya nyengedzedzwa . 
Zwiimiswa zwi khwinisea nga kha u guda hu bvelaho phanḓa na maga a u gonyisa ; u shumana na thaidzo khulwane , u i tandulula na u pfukhela kha tshithu tsha ndeme tshi tevhelaho .
Nṱhani ha zwipikwa zwashu zwihulwane , yunithi yo dovha ya ita mishumo yo fhambanaho na zwa vhuingameli : 
Mutholi ha nga ṱoḓi , na uri rathandela ha nga rumeli thandela a si na ndivho yo khwaṱhaho na khaphasithi ya u ya phanḓa na konṱiraka . 
Kha fhungo iḽi , pulane yashu ya nyito i bvisela khagala ṱhoḓea ya zwipikwa zwa u fhaṱulula zwa murahu ha khuḓano zwine zwa sumbedza ṱhoḓea ya u ḓidzhenisa lwa tshifhinga tshilapfu kha fhethu ha khuḓano . 
hu na vhuṱumani ho khwaṱhaho na u pulanela sekhitha
Zwiḽiwa
Vhonkhetheni vho bvelelaho vha ḓo tea u dzhenela maitele a khwaṱhisedzo ya thendelo ya tshiofisi . 
U ḓadza kha magake na ṱuṱuwedza muambi
Mvetomveto dza furemiweke ya vhusimamulayo ya izwi , na vhudavhidzani na nyambedzano na mavundu , i ḓo isa kuitele uku phanḓa . 
Sisiṱeme ya maraga wa mahala kanzhi i ṱanzela nnḓa zwo thudzelwaho thungo u ya phanḓa , fhedzi husi phanḓa ha musi hu tshi vha na khuvhabvu kha masia oṱhe - kha rabulasi na rakhonṱhiraka . 
U linga hu si ha fomaḽa hu tea u shumiswa u vhiga mawanwa na u thusa u pulana kufunzele , fhedzi a hu tei u rekhodiwa .
Afha ho vha hu na , musi vho kundwa nzivhiso na vhuṱungu nahone hu si na u timatima kha izwo , ṋetshedzo ya tshikhala na fhethu ho teaho , na vhonevho vha ḓo bvelela . 
Zwo dovha zwa dzhielwa nṱha uri kuitele ku tea u katela zwinzhi . 
Hu uri miraḓo ya Komiti ya Mbalelano i tenda uri sisiṱeme ya ndangulo ya ngomu i katela lwo angalalaho dzangano , khombo dza mashumele na zwa masheleni , ndangulo ya vhuṱudzeṱudze vhu ita vhu tshi ṱaluswa nga tshifhinga tsha maitele a mbalelano ya ngomu na ya nnḓa . 
Ya u thoma nga kha milayo miṱuku ine ya tikedzwa nga vhunzhi ha vhakhantseḽara na ya vhuvhili , tshitshavha tshi tea u vha na tshikhala tsha u bula mihumbulo kha mulayo uyo .
Thendelo i nga vha yo no luga vhukati ha vhege dza rathi u ya kha dza malo .
Hu shumiswa zwiko zwi tevhelaho zwa u lambedza kha U vouta : 
Ri khou isa phanḓa u khwiṋisa kushumele kwa Shango nga nḓila dzo fhambanaho , hu tshi katelwa na u lwa na vhuaḓa .
U khetha muthu ane a do holelela muwe tshelede ya
Vha humbelwa u bula madzina na khamphani dzine dza khou dzhenelela kha Mufhiriso wa nga Ngomu Vhengeleni , vha humbelwa uri vha dzhiele nṱha uri ndi tshigwada fhedzi tsha vhathu vha swikaho vhaṱanu kana u fhira vha vhabveledzi vhane vha nga ita khumbelo ya thuso iyi . 
Tsheo iṅwe na iṅwe ine ya elana na mishumo yo tiwaho i tea u vha i tshi elana na maano aya . 
Nḓila dza u tandulula khuḓano dzi tea u vha hone uri phambano idzi dzi vhe dzi fhaṱaho na u ḓisa tshanduko na mvelaphanḓa yavhuḓi .
U khwaṱhisedza u notha ha ndozwo dzoṱhe na ndaka yo poselwaho kha ridzhisiṱara . 
Dzikhomishinari vha ḓiphiṋa nga u ṱhonifhiwa nga vhathu vhoṱhe vha Zimbabwe u mona na vhupo ha poḽotiki . 
Sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe , ri na vhuḓifhinduleli ha u fhaṱa lushaka lune lwa ṱhonifha mulayo , u ṱhonifhana na u ṱhonifha vhutshilo na ndaka .
Sa tsumbo , vhasimamilayo , sa vhone vhasiki vha mbekanyamaitele vha u ranga , vha nga thomavho u shumisa mulayo wa tshitshavha . 
Ṱhoho i bva kha tshifhinga tshe vhupulani ha zwa matshilisano ha vha hu tshi lingana na ' vhuinzhiniara ha tshitshavha ' nahone ya livhiswa kha maitele a zwa thekiniki na a ndaulo ya vhuṱumanyi ho dzudzanywaho ha ṱhoḓea na zwiko . 
thusa masipala u dzhia tsheo yavhuḓi kha lushaka lwa tshumelo lu teaho u ṱanḓavhudzwa na u khwiṋiswa , nga maanḓa kha maga a u pulana na u thusa khoro u kwamana na vhadzulapo nga tshifhinga tsha u dzhia tsheo
U tholwa ha Miraḓo ya Khorondanguli sa vhatikedzi vha mveledziso ya vhupo ha mahayani kha zwiṱiriki zwo khwinisa vhuimo ha tshumisano yo ṱanganelaho ya muvhuso . 
U vha maṱhakheni ha khwaḽithi ya ndondolo ya u lafha na ṱhoḓea ya tshenzhelo ya vhalwadze ya maṱhakheni zwi tea u dededza ndingo dzoṱhe sekhithara ya zwa mutakalo wa nnyi na nnyi Kapa Vhukovhela . 
Ri livhuwa muṱa , Nelson Mandela Foundation na tshigwada tsha vhamutakalo kha mushumo wa vhuḓi une vha khou ita , kha u ṱhogomela muhali wa shango loṱhe , vhane ri a ḓiṱongisa u vha vhidza uri ndi vhashu .
Ṱhanziela ya goloi ya u lugela u tshumbila badani i wanalaho tshiṱitshini tsha u linga goloi
Nga maanḓa nyendedzi idzi dzi omelela kha uri hu na maga are khagala kha nyimele iṅwe na iṅwe a u gonyisa nungo ngeno u shumisa tshigidi nangoho hu ndingedzo dza i fhedzisela . 
Vhathu vhanzhi vhari sisiṱeme ya komiti dza wadi ya Afurika Tshipembe i vho swikelela vhunzhi ha ṱhoḓea , saizwi hu tshi vho vha na ndambedzo ya masheleni i vhetshelwaho thungo ya komiti dza wadi , nahone mimasipala i itwa uri i vhe na nzhele ya thoḓea ya u vha na tshiṱirathedzhi tsha vhudavhidzani hapo tsho teaho , na uri hu dovha hafhu ha vha na nyendedzi na milayo yo ṱanḓavhuwaho ya u endedza vhakhantseḽara vho khethwaho na tshiṱafu kha mafhungo a u dzhenela .
DZO TSIRELEDZWA
( c ) tshivhalo tsha vhathu vho zwi dzhenelaho .
Muvhuso wa vundu wo ḓikumedzela u fhaṱa dzingu ḽa ḓorobo ya Gauteng ḽo ṱanganelaho ḽo vhumbwaho nga vhuthihi ha matshilisano na ikonomi yo katelaho . 
( i ) Miraḓḓo yo nangwaho nga iṅwe Khoro ya Masipala u imela yeneyo Khoro , kana
U bula sethe ya ṱhalutshedzo , mapfanisi na mishumo ya ḽifhasi ya kuitele kwa u ela ndeme ya vhuhulu . 
" Maḓumbu a ḓo swika hu sa athu fhela minete ya fumiṱhanu .
Ngauralo ri ṱanganedza ndivho yo sumbedziswaho ngei Copenhagen ya u engedza zwiko , hu tshi katela na nḓowelo na u fhungudza u haḓa miri . 
Treasury ' Mulayo wa Zwithu zwo Bveledzwaho nga Dzhenethiki ' Genetically Modified
Kuitele kwa mveledziso ndi , nga u ralo , u vhumbwa ha thendelano ya vhushumisani sa muhanga wa thandululo ya khuḓano . 
Tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha mbudziso iṅwe na iṅwe tshi tea u shuma sa tsivhudzo ya vhulapfu ho lavhelelwaho ha phindulo yavho . 
Nzio na tsiravhulwadze zwa zwibveledzwa zwi si zwa fomaḽa izwi a zwi ḓivhei fhedzi zwi nga anzela u fhambana nga maanḓa vhukati ha vhabveledzi . 
Vho Phumla Williams ( ( Muambeli wa Khabinethe o tou Farelaho )
Mulayo u dovha hafhu wa thoma Tshikwama tsha Vhashumi , tshine tsha ḓo thomiwa nga lweṱolweṱo lu no badelwa nga muthu muṅwe na muṅwe a re na ḽaisentsi lwa Mulayo , nga nṱha ha mbadelo dza ḽaisentsi . 
Mafhungo o faredzwaho na o swikelelwaho kha webusaithi iyi ndi tsivhudzo nyangaredzi na u itela u ṋetshedza mushumisi mafhungo nyangaredzi a dzangalelo . 
1.6 . Khabinethe i isa maipfi a ndiliso kha miṱa na dzikhonani dza vho lovhaho musi saithi ya phaṱho i tshi wa ngei Tongaat , kha ḽa KwaZulu-Natal ; na u tamela mashudu vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola .
I dzhia u bva nnḓa thandela dza ṱhoḓisiso dza vhudavhidzano dzine dza vha dza tshifhinga tshilapfu na tshifhinga tshipfufhi u mona na shango ho sedzwa vhunzhi hadzo na vhukhwine hadzo , u ḓiṅwalisa kha mivhigo ya ṱhoḓisiso yo ḓoweleaho ya vhudavhidzano , u renga ṱhoḓisiso dzone dza mawanwa na u ṋetshedza ngeletshedzo kha ṱhoḓisiso dza vhudavhidzano na thuso kha khasiṱama dza nga ngomu na dza nga nnḓa . 
Sa masiandoitwa , vhaṅwe vhashu vha nga vha vhono zwi ṱhogomela nga maanḓa nga ha magabelo a tshifhinga nyana a mutsho wa maḓumbu na muya une wa khou fhudzula zwifhaṱuwoni zwashu wa ikonomi i kanganyisaho ire kha mahaḓa ashu na mukosi u ḓaḓisaho wa poḽotiki .
5.2.8 U ṋetshedza nḓivhadzo i fushaho kha u sa kona havho u dzhenela muṱangano kana u swikelela ḓuvha ḽa u guma , na u sa ita zwine zwa sa fanele u itwa .
Khumbelo ya Ḽ aisentsi ya Tshumelo ya Khasho ya Vhubindudzi
Mugudi u vhala a tshi ḓiṱola kha u elelwa ipfi na u ḽi pfesesa .
Nga kha Fulufulu ḽi bvaho kha zwiko zwa tsiko IPP , 6 376 MW wa muḓagasi wo no rengwa u bva kha Vhabveledzi vha Fulufulu vho Ḓiimisaho vha 102 nga murahu ha u dzhenela ndingedzo dza u renga lwa rathi .
Arali zwa nag ṱavhiwa zwa tsesa fhasi tshoṱhe , zwimela a zwi nga bvi mavuni , kana zwa fhedza zwi tshi shumisa nungo dzazwo nnzhi kha u lusa u mela . 
Nga vhudzheneleli hoṱhe u hu , ro ḓiimisela kha u shandukisa mbonalo ya vhupo ha mahayani kha shango ḽashu .
Ndeme ya maḓi , u wanala ha maḓi na nyimele dza kilima kanzhi zwivhumbi zwa vhukuma zwi vhonalaho zwine zwa sumbedza . 
Khakhathi dza Muṱani ndi mini ?
Honeha , mulayo a u thivheli thengiso ya mishonga nga vharengisi zwavho . 
U ya nga ṱhogomelo na u tevhedza mulayotewa , na milayo yoṱhe i kwameaho , ndi i dzhia sa mushumo wanga uri ndi shumise izwi nga vhuronwane . 
Ṱhanziela dzi si dza tshikhau kana dzo fhelelaho dza mbebo , mbingano na / kana lufu na maṅwalo a khwaṱhisedzaho tshiimo tsha vhudzulapo , o sainwaho na u ṱempiwa nga mushumi o ṋewaho maanḓa wa Muhasho wa Zwa Muno .
Mveledziso ine ya vha tshipiḓa tsha vhuṱhogwa kha nyito dza Mbalothangeli dza Nyumeresi i katela nyaluwo ya u ḓivha ( u tandulula thaidzo , kuhumbulele kwae na u ṋea muhumbulo ) , mveledziso ya luambo ( luambo lwa Mbalo ) na kuvhonele kwa zwithu khathihi na vhuḓilangi khathihi na nyanyuwo na matshilisano .
Ṱhalutshedzo ya maipfi : maidioma na mirero Luambo lwa musanda makateli
muhweleli ane a dzula kana we a vha a tshi dzula fhethu hune hu sa vhe hawe e eṱhe uri a sa dzhene kana u sala afho fhethu kana kha inwe ya dzibulege dzine hu sa vhe yawe e eṱhe
Kuitele ku ita zwo fhambanaho na izwo ngauri ku sumba mishumoitwa ine ya nga shumiswa kha u laedza kushumele malugana na thikhedzo ya u shumisa pulane , u monithara na u ela mishumoitwa ya CBP nga masipala khathihi na vhuṱumani vhukati ha CBP na IDP .
Mafhungo a tsireledzo ya mulilo ndi a ndeme kha zwiṅwe zwipiḓa zwa nyendedzi . 
Ṅwalani madzina a khonani dzaṋu dzoṱhe kha ṅwedzi une wa vha wa maḓuvha avho a mabebo .
Muhasho wa Tshumelo dza Muvhuso wa Tshumisano na zwa Sialala wo fhindula kha ṱhoḓea ya mimasipala na Miraḓo ya Komiti dza Wadi uri uyu modulu u vhe hone nga nyambo dzoṱhe dza Afrika Tshipembe .
Vha fanela u ḓadza fomo ya khumbelo nga nḓila yone , ine nga murahu ha izwo ya ṋetshedzwa kha muhasho wa dzinnḓu wa vundu wo teaho kana masipala .
Vhathu vha tevhelaho khathihi na madzangano vho katelwa kha ndugiselo dza ḽiṅwalo iḽi : 
U shumisa luambo lwa muvhili lwo teaho , kuimele na zwikili zwa u ṋekedza , tsumbo , u shandukisa voḽumu , thempho na luvhilo
Kha nyimele ino nga heyi , masheleni a khonṱhiraka a ḓo dzudzanyululwa a badela uya nga datumu ye ha humiselwa murahu ngayo . 
Mvelelo dzo rangiswaho phanḓa dza wadi
Thikhedzo nga u angaredza i ṋetshedzwa vharumelazwivhambadzwa nga muthihi muthihi u ṱana zwibveledzwa kha maṱano o tendelwaho mashangoni a nnḓa hune TISA a i na vhuḓifhinduleli kha phavilioni dza lushaka . 
Kḽorini i re hone nga ngoho ndi mbumbo ya kḽoramaini kana dziṅwe mbumbano dzi re na vhuṱumani na N-Cl . 
Vhugudisi vhu bveledzaho vhu tea u vha ha tshumisano na u dzhenela u itela u swikelela mvelelo dza gumofulu .
Vhupo uhu ho kwameswa nga gomelelo ḽa zwino nahone nyimele ya maḓi yo swika kha tshiimo tsha shishi .
Lutsinga lune lwa fhedza lwo kaliwa ndi khunyelelo ya zwiṱuṱuwedzi zwi re na tshivhalo . 
U vha na ḽaisentsi ya u reila ya vhukuma ya Khoudu B. 
Mveledziso ya khaphasithi ya vhashumi kha masia a masheleni na mbulungo ya masheleni zwo vha zwi tshi kha ḓi ambiwa ngazwo nga vhathu vha kwameaho . 
ṰHANGANYELO YA BAMMBIRI ḼA 2 U ṅwala
Naho ho vha na u londa u itela u ṋea vhathu mafhungomatsivhudzi a re one , Muhasho wa Zwa Vhudzulo wa Kapa Vhubvaḓuvha a u nga vhi na vhuḓifhinduleli kha muthu ufhio na ufhio malugana na mafhungomatsivhudzi o khakheaho kana mihumbulo ine ya vha kha nyanḓadzo iyi . 
Zwi tshi tshimbilelana na hedzi adzhenda dza mveledziso , TICAD-VI yo amba nga mafhungo a tshimbilelanaho na thaidzo dze Afrika ya vha i tshi khou livhana nadzo u bva tshe TICAD-VI ya farwa Yokohama , ngei Japan nga 2013 .
U wana vhuṱanzi vhunzhi ngaha PoA , kha vha dalele Muhasho wa u Pulana , Tsedzuluso na Ndaulo ya Kushumele kha webusaithi iyi : www.poa.gov.za
Vhuimo ha vhuswikeli na bennde dza phesenthedzhi dza vhukoni ha hone zwo sumbedzwa kha thebuḽu i re afho fhasi .
Vhathu vhe vha vha vhe tshipi da tsha zwigwada zwo sedzwaho vho ṱuṱuwedzwa u ya kha tshileludzi tsha tsini navho u humbela u haelwa . 
Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka i nga vha na tshumelo dza bodo dza buḽethini , fhethu ha vhudavhidzani , zwigwada zwiswa , foramu , zwitshavha , masiaṱari a webe ya iwe muṋe , khaḽenda , na kana muṅwe milaedza kana zwileludzi zwa vhudavhidzani dzo itelwaho u konisa vhone u davhidzana na tshitshavha nga huhulu kana na tshigwada ( vho ṱanganela , " Tshumelo dza Vhudavhidzani " ) , Vho tendela u shumisa tshumelo dza Vhudavhidzani fhedzi kha u ṱana , u rumela na u ṱanganedza milaedza na matheriaḽa yo teaho na u elana kha Tshumelo dza Vhudavhidzani dzo teaho . 
- Ikonomi yashu i ḓo aluwa nga u ṱavhanyedza u fhira tshitshavha tshashu .
Ngauralo , Khabinethe yo sedza mafhungo aya nga vhuronwane na u dzhia tsheo dzi elanaho na tshigwada tsha dzikhamphani dza Transnet . 
Fhungo kheḽi , naho , nḓila ntswa dzo fhambanaho dzo lingedzwaho kha miṅwaha yo fhiraho dzoṱhe dzo kundelwa . 
Vha si vhanzhi vha ṋetshedza mugaganyo u pfadzaho dza mbadelo kha tshikwama ya thuso ya thandela nga nḓila ya u ṱavhanyedza luraru fhedzi nga ṅwedzi phanḓa ha mathomo a ṅwaha wa muvhalelano . 
Hu takalelwa ndalukanyo dza nṱha ha vhatelwadigirii . 
( 2 ) Mulayo wa Phalamennde u fanela u -
U thomiwa ha zwikimu zwa mbadelo dza u ṱuṱuwedza zwi nga thusa u ṱuṱuwedza vhashumi nga nyavhelo ire na ndinganyiso ya zwi vhulungwaho zwi bvaho kha thekhinoḽodzhi ntswa na ngona dzi re na vhukoni dza mushumo . 
Tshumelo na zwishumiswa izwi zwi wela fhethu hu shumaho ha mimasipala yapo . 
Musi vhatholi vho no wana tshipi ḓa tsha dokotela tsha fomo , vha nga rumela fomo yeneyo .
( 9 ) I nga ita themendelo kha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho mukhantselara wa wadi kana khoro yapo , komiti ndauli na meyara .
Mitengo ya ole ya dzitshaka u shuma sa nyendedzi kha mitengo ya mbeu na ole zwa fhano hayani . 
Ndi khou ṱoḓa u swikisa maipfi a ndiliso kha miṱa ya vhalidzi . 
Nḓila ya khwiṋesa ine ha nga davhidzaniwa na tshigwada ngayo
dzina ḽa muṋe wa tshikwekwete
( b ) mushumo wo ṋewaho nga mulayo kha muṅwe Muraḓḓo .
1.4 . Samithi ya BRICS
Masheleni a fhiraho R200 miḽioni a ḓo ṱoḓea u itela uri thandela iyi ya u lingedza i bvelele , na uri a ḓo wanalesa kha sekithara ya phuraivethe .
Vhege i ḓo katela , u dalelwa ha muḓi nga muḓi ; u dalela thandela ; nyambedzano na vhakwameaho ; vhukwamani na tshitshavha ; khathihi na vhukwamani ha nyanḓadzamafhungo ya mbambadzo na tshitshavha .
6.6. U engedzwa ha khonṱhiraka ya Vho Nosipho Ngcaba sa Mulanguli Guṱe wa Muhasho wa Mafhungo a Mupo .
c ) Vho Fagmeedah Petersen ( Mulangi asa shumiho hone )
I nga dzhia tshivhumbeo tsha vhurifhi ha vhuṋe kana ha shumiswa garaṱa ya thambo .
Ndayotewa i ṋea Phalamennde vhuḓifhinduleli ha u dzhenisa tshitshavha kha mishumo na phurosese dzayo , ngauralo vhaswa sa tshipiḓa tsha tshitshavha , vha dzulela u rambiwa u shela mulenzhe kha vhurangeli ha Phalamennde , u fana na Vhupfiwa nga Vhathu , Mulaedza wa Muphurusidennde kha Lushaka na dziṅwe mbekanyamushumo dza vhuswikeli na vhudzheneli ha tshitshavha .
3.1 . Mulayotibe wa Vhugevhenga ha khomphiyutha na Tsireledzo ya khomphiyutha wa 2016 , une wa kwaṱhisa sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga sa bonoḽa kha NDP , nga u lwa na vhugevhenga ha khomphiyutha , u thoma maanḓa a u tandulula tsireledzo ya vhugevhenga ha khomphiyutha na u tsireledza themamveledziso ya mafhungo a ndeme .
Mbadelo dza vhuṱun ḓi dzi ṱu ṱuwedza mvelaphan ḓa yone-yone ya ikonomi nga u khwinifhadza vhuṱa ṱisani ha ḽifhasi na u shumisa zwiko nga nḓila yone .
Izwi zwi bva nga murahu ha musi Khabinethe yo khwaṱhisedza themendelo u bva kha Khomishini ya Tsedzuluso ya Muphuresidennde ya 2010 nga ha dziSOC .
Thempheretsha ya fhasisa yo vha i ifhio mafheloni a ṅwedzi wa Khubvumedzi ?
Makumedzwa o ṋetshedzwa nga mulomo , nahone tshaka dzo ṱanḓavhuwaho dza madzinginywa dzo itwa . 
Fhedziha , mvelele , milayo na kutshimbidzele kwa zwiimiswa zwine vhafumakadzi vha dzhena khazwo a zwi shanduki . 
Muphuresidennde vho bvisela khagala pulane yashu ya mbuno dza ṱahe ya u engedza nyaluso na u sika mishumo dzine dza vha : 1 .
1.1 Muhadzimi u a ḓigana kha Muhadzimisi uri , kha Tshikhala tsha Ḽounu -
Uri ndingo dza zwidzidzivhadzi dzine dza nga sokou itwa nangoho dzi nga fhelisa tshumiso ya zwidzidzivhadzi zwi kha ḓi ḓo vhonala zwavhuḓi . 
Masiandaitwa a kushumisele kwa ndingo a ṱuṱuwedza dziṅwe khwiniso u bva kha bono ḽa tshifhinga tshilapfu ḽa muhasho na sekhithara nga vhuḓalo . 
Ho fara sesheni dza fumimbili dza vhukwamani kha ṅwedzi wa u sendela tsini na Ḓuvha ḽa AIDS ḽa Ḽifhasi . 
Ndavhelelo dza masheleni ane a ḓo shumiswa na ayo o anganyelwaho kha mbekanyamushumo iṅwe na iṅwe dzo pfufhifhadzwa u ya nga kukhethekanyelwe kwa ikonomi . 
Ri khou humbudza zwauri , musi vhathu vha tshi khou amba , vha kona u sumbedza zwine madzina avho ndi vho nnyi na madzangano ane vha khou a imela . 
Muhumbulo wo ḓalesaho wa uri phungudzo na u bveledzululwa ha malaṱwa ndi tshivhumbi tsha mutengo vhudzuloni ha uri ndi tshikhala tsha u vhulunga , u fanela u lulamiswa . 
e ) Vho Bruce Mackenzie ( u tholwa hafhu ) ;
Muvhuso wa Western Cape u na ndavha na hone u dzhiela nṱha mushumo uno khou itwa nga hetshi tshigwada ngomu kha Muhasho . 
Ri ḓo swikelela u fusha khasiṱama dzoṱhe nga u ṋetshedza tshumelo ya maimo a nṱha nahone a tshizwinozwino kha vhashelamulenzhe vhashu . 
Phimo i sumbedza uri nyaluwo ya ikonomi kha shango i nga vha fhasi ha zwo lavhelelwaho . 
kutshimbidzele : Puḽenari
Nangoho , hezwi zwi ita uri hu vha na ndeme ya u khwaṱhisedza ṱhanganelano vhukati ha zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso , nḓowetshumo , akademi , na muvhuso . 
I thoma kha vhege ya u pulana na u tea u lingedza na u fhedziswa kha vhege i tevhelaho .
Pholisi ya luambo
Vhashumisi vha kha ḓi vha tshipiḓa , fhedzi mushumo wavho muhulwane ndi wa u eletshedza . 
Hezwi zwo tikedzwa nga khuwelelo ya uri hu vhe na pfunzo ya mahala kha nyimele ya thuso ya masheleni yo kalwaho na u vulwa ha tswikelelo kha dziyunivesthi u bva kha miṱa i shayaho . 
Arali hu uri a zwi konadzei u fhambanyisa vhukati ha mbadelo dza u shumiswa ha mavu na zwifhaṱo zwo dzulaho khao , tshivhalo tshoṱhe tshi tea u rekhodwa nga fhasi ha thundu na tshumelo . 
Miledza na vhabvumbedzwa vha zwipuka vha re na mvumbo dza vhathu .
Hezwi zwi ḓo ḓisa vhudziki na u ḓuḓumedza Muhasho uri u swike kha tshiimo tshe wa lavhelelwa tshone uri u shele mulenzhe kha u shandula vhutshilo ha vhathu na u ṱuṱuwedza luvhilo lwa mvusuludzo ya ikonomi . 
Zwibveledzi/ zwivhangi / zwiitisi zwa mpfu
Ro dovha hafhu ra vhalela vhuhulu ha u gonyisa mutengo . 
Naho hu na phambano dzi si nngana kha phimo dza u shanduka u ya kha dzingu ḽoṱhe nga vhuphara , phambano i anzela u vha fhasi . 
u badela tshumelo kha tshikolo ;
Musi vhe kha zwigwada , vhagudi vha vhea dzimaka kha phindulo dzone .
U vhala tshirendo
Kha ḽeveḽe ya ndaulo , ine ya vha kha masipala muṅwe na muṅwe , u bvela phanḓa na u fhaṱa vhukoni ho teaho ndi u fhaṱa mutheo . 
Miḓi yoṱhe i re Tshwane i a kona u wana tshumelo dza mahala dzo bulwaho afho nṱha , nga nnḓa ha dza malaṱwa na reithi dza asesemennde . 
Hoyu u fanela u vha muthu ane a vha na ndalukano , u fana na muofisiri wa mapholisa wa kale ; zwi fanaho zwo fanela u shuma zwihulwane vhukuma na kha miṅwe miraḓo ya komiti yeneyo . 
( i ) ndangulo yo dziaho ya kha sia ḽa muvhuso wa lushaka u vhonana na mafhungo oṱhe a welaho nga fhasi ha sialaka , lushaka , na
Ro dzhenisa lwo khwaṱhaho vhathu vha Russia na nga maanḓa mashango a re na maanḓa . 
U ṅwala mafhungo
1 / 5 Tsaukanyo ya zwa tshikhala
Bisi i ḓo ni vhuyedzedza mahayani nga awara ya 2:00
Masipala wo tendela pulane ya ndinganyiso ya zwa u thola ya miṅwaha miṱanu . 
Khumbelo ya u walisa sa dzhendedzi la CIPRO
Mutshutshisi vho humbela uri zwidodombedzwa zwa Khumbelo ya Tshihaḓu zwi vhe tshiphiri , fhedzi tsheo ya ICC yone i nga vhudzwa tshitshavha .
Ho lavhelelwa uri tshitshavha tshi ḓo dzhia zwivhuya zwa mulayo uyu zwa ḓa na mahumbulwa a u khwinisa tshumelo ya nḓisedzo ya mimekhenizimu . 
Masiandaitwa pulane dza khungedzelo dza dzikhetho o no ḓivha hone . 
MUṄWE MUHULISEI : Ri ḓo eḓela fhano !
Theori idzi dzi vhumba mutheo wa mimodele minzhi ya tshivhalo na ya zwa musaukanyo . 
U bvisela khagala mushumo wa Vhusimamulayo zwi tshi ya kha Mihasho . 
Mvelelo dza tsenguluso dzi katela : 
Kha vha puṱedze kha ḽinki " Kha vha puṱedze afha u vhala milayo yo tiwaho " kha homupheidzhi . 
Nga nḓowelo , matheriala o gwiwaho ha ngo lugela u vhuedzedzwa hafhu . 
15 . Arali ndi na TV tharu nḓuni , ndi ḓo fanela u vha na dziSTB tharu ?
U ṋea na u tevhedza ndaela na masia
U dzudzanya na u thoma u shumisa Pulane ya Khunguwedzo kana Pulane yo ḓitikaho nga Pulane ya LED . 
Tshikwama kha ndingedzo dza u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo tsho sedzesa maitele a thandela ya vhubindudi zwi lusaho u dzhena mafhungo a zwithivheli zwi re hone zwino kha sisiṱeme na u khwinisa miatele a ndangulo ya mashumele . 
Nzulele ya tshikhala tsha maḓaleḓale a malaṱwa a re khombo ndi ya ndeme kha mavundu manzhi . 
U ita vhupfiwa
Nga zwiṱuku nga zwiṱuku , ho vha na u engedzea hu sa tumuwi ha Mbekanyamushumo ya Ndaulo ya Malaṱwa ya Miṅwaha ya Fumi . 
U tea ha u shumiswa ha maḓi ndi khaṱhulo ya uri ndeme ya maḓi yo tea hani u itela tshumiso yo lavhelelwaho kana u itela u tsireledza mutakalo wa sisiṱeme dza mupo dza maḓi . 
Madzina nga vhuḓalo na tshifani : Nomboro ya bugundaula :
Nga 2001 mavundu mavhili , Gauteng na ḽa Northern Cape , o ṋetshedza nyendedzi a tshi tevhela khumbelo ya thuso i bvaho kha mimasipala minzhi ye ya vha i si na vhuṱanzi na uri i nga thoma hani komiti dza wadi .
Phalamennde i ṱoḓa u engedza u dzhenela na u shela mulenzhe ha tshitshavha kha u tevhedza thero ya uno ṅwaha " U pembelela vhufa ha mbofholowo nga u khwaṱhisa u vhuṱumanyi vhukati ha Phalamennde na Vhathu " .
Khumbelo ya thendelo ya tshifhinganyana kana ya tshiendedzi
Livhisani kha Anekisitsha A afho . 
Iyi ndi khaedu khulwane kha khoro dzapo saizwi zwi tshi nga vhanga muṱaṱisano kana tshumisano , zwi tshi bva kha uri zwo shumiwa hani kha vhupo hapo .
U bveledza kushumisele kwa maṱo na tshanḓa nga u tamba mutambo wa u posa bola ya mabambiri , u ola zwifanyiso na u shumisa khirayoni u ita makolo ( patterns ) a konḓaho .
Mulayo uyu , sa tsumbo , u ṱoḓa uri rambalelano a tholiwe kha dzangano ḽeneḽo nahone hezwi zwi ḓo vhea muhwalo wa zwa ndaulo u songo fanelaho kha zwiṅwe zwiimiswa zwihulwane kha vhupo ha mahayani . 
( 1 ) Zwiṅwe zwi bveledzaho u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo
Vha ṅwalele muṅwalisi vhurifhi ha nga nṱha vhu re na ṱhoho ya vhurifhi ya khamphani yavho vhune ha sumbedza uri vha khou ṱoḓa u ṱunḓa .
U ya nga muhumbulo wavho , ndi zwidodombedzwa na zwiko zwa u renga zwifhio zwa lwendolwanzhe zwine zwa ṋetshedza mitengo na tshumelo dza khwinesa ? 
Naho zwo ralo , mulayo muswa a u nga shumi kha matshimbidzele u tevhedza kana u ṱasela pfufho yo no thomaho kale . 
Mveledziso ya izwi zwitumbukwa zwa vha tshumelo dza migodi dzo khwaṱhaho hovha hu mbilaelo dza u ranga dza muvhuso wa Botswana muswa wa vhuḓivhusi , hu na vhuphara ho fhimiwaho ha zwiṅwe zwikhala zwa ikonomi shangoni . 
Zwiko zwa masipala zwi shumiswa u ṱanganyisa vhupo ha ḓoroboni na ha mahayani na u isa tshumelo kha vhathu vha tshilaho kha vhushai .
Arali ndo vha ndi inwi , ndo vha . . .
U tandulula thaidzo na vhurangaphanḓa ha thasululo ya khuḓano na zwikili zwa vhushaka na vhaṅwe . 
Tshifhinga tsha zwino tsha khou ḓi ( u bvela phanḓa ) , ( tsumbo , U feila a tshi khou ḓi vhala ) .
Yunivesithi ya Mpumalanga i ḓo vula nga Phando 2014 .
Maluvha ane a nga vha lushaka lwa mulimo na one a wanala fhethu ha Kattegat . 
Masia a re na mulandu a ḓo badeliswa kha akhaunthu dzao dza ṅwedzi muṅwe nga muṅwe dza maḓi na mavhone itela mutengo wa u phumula . 
Musi ri kha kilima iyi muthu muṅwe na muṅwe ane a dzhenelela u tea u ita ndingedzo dzi re na vhuḓiimiseli dza u sedza kha u dzhenisa zwiṱirathedzhi zwa u thivhela kha nzudzanyo dza mveledziso dza matshelo na dza zwino . 
U tika saga ya ṋawa nga zwipiḓa zwo fhamabanaho zwa muvhili hu tshi khou tshimbiliwa kha mutalo wo tou tswititi
Ṱhanziela ya lutombo i bviswsa arali sambula i si vhuḓifhinduleli ha ḽaborothari yo tendelwaho fhedzi ḽaborothari i na vhuḓifhinduleli fhedzi kha u ita ndingo ya sambula . Ṱhanziela hei i shuma fhedzi kha sambula yo ṱanganedzwaho uri i itwe ndingo .
Lwendo ulu lu ḓo thoma nga ḓuvha ḽifhio nahone nga tshifhingaḓe ?
Sa tshipiḓa tsha tshumelo dza u Khuthadza na u Ita Ndingo dza HIV , ṱhanganyelo dza vho itaho ndingo dza HIV vho vha 3 022 988 hu tshi vhambedzwa na vha tshikalo tshe tsha vha tsho vheiwa kotara ya vhuraru vha 2 500 000 .
Vhaofisiri vho pfukaho mulayo nga u dzhenisa zwo iledzwaho sa tshelede , ṱhingo , zwihali , zwidzidzivhadzi , mahalwa o itwaho mahayani na tshaka dza khii dza dsigoloi . 
Ri khou fulufhela uri tshigwada tsha vhaeletshedzi tshi ḓo vha tshi tshi khou shuma nga Khubvumedzi 2011 . 
kuṅwalele
Hezwi zwo ṋewa ndaela na u dzudzanywa , ho teaho , hu tshi itelwa vhavhali . 
7.1 Gemo ḽa tshikolodo tshine Muhadzimi a koloda Muhadzimisi hu tshi tevhedzwa thendelano iyi ḽi ḓo tiwa na u ṋewa vhuṱanzi nga ṱhanziela i no bva kha muofisiri wa zwa masheleni a no shuma na Muhadzimisi , Muhadzimi ha langi u tholiwa ha uyu muthu khathini na maanḓalanga ane uyu muthu a vha nao .
Kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho khwiniso kha mbuelo ya muthelo u bva kha nyaluwo ya ekonomi yo khwaṱhaho na ndaulo ya mbuelo yo khwiniswaho i na zwinzhi u fhira u eḓanyisa u engedzea kha tshinyalelo ya zwino ya nnyi na nnyi . 
U vhona zwifanyiso
Ṱhoḓea dza u dzhiela nṱha zwa vhukuma mushumo uyo ndi dza ndeme saizwi zwi tshi kwama mvumbo ya kuvhumbelwe kwa mbekanyamaitele ya ikonomi na matshilisano . 
Madzulo a ḓo avhelwa musi a tshi vha hone , zwa sa ralo vhaiti vha khumbelo vho swikelelaho vha tea u dzudzanya madzulo avho a phuraivethe phanḓa ha u thoma mushumo . 
Mutshimbidza Mushumo , vhunzhi ha vhathu vhashu vha tshe vho fashwa kha nyimele dza vhushai , u shaea ha mishumo na malwadze . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho zwa u vhala , tsumbo , u sikima , u sikena
Vhafariwa vhaṋa vho lafhiwa Sibadela tsha Vhukati tsha Ndulamiso . 
Milayo a i khou thudzelwa thungo nahone i fanela u shuma na musi Muphuresidennde vha tshi amba , na uri a vha athu fhindula mbudziso ya Vho Dokotela Vawda .
Shumisani vumba ḽa u tambisa kha u
Hu na zwivhumbi zwo vhalaho zwine zwa sumbedza u shuma ha ḽaimi . 
Naho zwi sa pfesesei misi yoṱhe kha vhoṱhe vha re hone u thomani , vhudavhidzani vhu kha ḓi vha hone . 
Masipala u na mavhone a matanda mahulwane , mavhone o linganelaho a buḽoko na mavhone a tshiṱaraṱani kha miḓana yo fhambanaho . 
24 U wana zwithu
Muthelo wa muvhuso wa vhukati wo ingwa kha thengiso ya peṱirolo , disele , na mivango ya pharafeni . 
Muhasho wo humbela tshitshavha uri tshi ṋetshedze mihumbulo yatsho , pulane , na themendelo nga ha uri vha nga pembelela hani khwine vhuṱambo uhu ha mvelele ha maimo a nṱha . 
U fhedza zwo konḓesa . 
tshitiriki tsha madzhisitirata na vundu ḽa hune vhupo ha wanala
Kha vha vhulunge ṱhanziela ngauri ndi ya ndeme .
Lungano lwa Japani
Mivhigo ya u ela i tea u ṱalutshedza ya bviseli khagala zwiteṅwa zwi elwaho , hu tshi katelwa nyimele , na ndivho , maitele , na mawanwa a u ela , u itela uri mafhungo a ndeme a ṋekedzwe na u pfeseswi zwi tshi leluwa . 
Vhatshimbidzi vha fanela u fhulufhedzisa vhadzheneli uri asesimennde i ḓo itwa u vhona uri vhadzheneli vho pfesesa zwi re ngomu nahone vho swikela ṱhoḓea dza tshitandadi tsha yuniti .
Tshigwada tshi no kwamesiwa
Zwa uri , vhukati ha zwiṅwe , zwo ita uri maitele a vhukwamani a ime khamusi zwa livhisa kha uri hu vhumbiwe mulandu wo livhanaho na muhwelelwa . 
Sa musi Muphuresidennde washu na Mufarisa Phuresidennde vho ombedzela , mvusuludzo ya Afrika a i fhandekanywi na vhuṱumani ha demokhrasi . 
U dzhiela nṱha lushaka lwa tshibveledzwa
Hezwi zwi ḓo ṋea ṱhalutshedzo yo khwaṱhaho kha milayo ya vhuvhusi vhu pfadzaho , vhuḓifhinduleli , vhukoni na nḓisedzo ya tshumelo i shumaho kha vhadzulapo vhashu . 
Datumu dzo pikwaho dza u thoma u shuma ha vhupo ha khonṱhiraka uvhu ndi : 
Tsha u thoma , vhaofisiri vha vhiga uri zwi swikaho hafu ya tshiṱoko tsha tshikolodo a tshi kuvhanganyi vhukhakhi ha kale nahone tshi tea u phumulwa . 
U ḓivha na u amba nga ha ṱhalutshedzo dzi re khagala na dzine dzo dzumbamaho
Tshaka dza zwibveledzwa zwine zwa tea u ṅwalwa U ṅwala memorandamu , adzhenda na minetse zwa muṱangano ndi zwa ndeme arali hu na zwine zwa amba .
Arali hu na vhagudiswa vhanzhi na /kana vhadededzi vhanzhi vho dzulaho hayani , tshiimiswa tsho kwameaho tshi tea u kwama Muhasho wa Pfunzo , une wone na vha mutakalo vha ḓo vha eletshedza uri vha ite mini .
Mushumo uyu u ḓo thusa kha u ṋetshedza sainedzhi vhukati ha mupfuluwo na milayo yashu .
Hu na u lambedza hu no vhonala hu no itwa kha u dzudzanyulula CBS musi ri tshi ḓisa ndondolo tsini na hune vhathu vha dzula hone . 
U ita mvetomveto
vho dzhia maga a u thivhela khombo o linganaho kana vha fanela u fhirisa .
U vhekanya zwigwada zwiraru zwa zwifanyiso nga nḓila ya u sika tshiṱori na ndunzhendunzhe u ya nga ha kutevhekanele kwa zwithu musi zwi tshi ṱalutshedzwa .
Khamphani ṱhukhu dzine dza tendelwa dzo fanelwa nga zwi tevhelaho : 
Ri a katela maṅwe mangilasi kana ḽentsi dza khonthakithi nga mbuelo ya luthihi nga ṅwaha , hu si zwoṱhe nga ṅwaha .
ZwivhangiC
Ḽaisentse ya goloi i mulayoni lwa miṅwedzi ya 12 .
Tshavhuvhili , nga zwiṱuku hu khou vhonwa uri mbuelo dza tsireledzo kha zwamatshilisano dza ḽeveḽe dzoṱhe dzo khwaṱhisedzwaho kha vhoṱhe nga u engedzedza vhupfiwa ha sisiṱeme ya tsireledzo ya zwamatshilisano yo sedzaho zwine ikonomi ya muḓi nga muḓi kha ikonomi ya tshayanzudzanywa na sekhithara ya vhupo ha mahayani . 
2.3 . Khabinethe yo tendela u bveledziswa ha ' Zhendedzi ḽa Ndangulo ya Ndaka ya Muvhuso ' ḽine ḽa ḓo sedzulusa vhulanguli ha ndaka ya muvhuso .
Tshithu tshashu tshenetsho fhedzi kha u dzhia zwithu izwi ndi u dzudza mutakalo . 
Kushumele kwa bindu kwa mabindu o fhambanaho ku nga dovha kwa vhambedzwa zwo leluwa nga nḓila i leluwaho . 
4 Musi maḓi a tshi swika shangoni a dzhena mavuni a vha maḓi a fhasi a no ḓo bommbiwa a shumiswa kha zwimela na zwipuka .
U rekhoda mafhungo nga vhuronwane
Khombo dzi a rekhodiwa kha redzhisiṱara ya khombo yo ya dizainelwa u thoma khombo khulwane u itela u isa nga nḓila i bveledzaho Pulane yawo ya Mashumele a Ṅwaha nga Ṅwaha na nyito dzo dzhiwaho u itela u fhungudza khombo . 
Ro fushea naa ?
Vhuongelo ha vhulwadze ha tshihaḓu vhu katela vhuongelo ha tshiṱiriki , dzingu , theshiari ha vhukati . 
Zwishumiswa zwo livhiswaho kha u khwaṱhisedza nyimele dza kushumele dzi re na mikhwa kha vhareakhovhe vhoṱhe , nga maanḓa zwikwekwethe zwo ṋamelwaho , na tsireledzo ya matshilisano yo linganaho . 
Ndivho dza u tikedzwa ha muhasho muṱuku dzo nweledzwa nga nḓila i tevhelaho : 
Khumbelo yavho i ḓo lavheleswa vha wana SMS i khwaṱhisedzaho uri khumbelo yavho i kha ḓi lingwa .
Lu dovha lwa ṋea vhagudi zwivhumbeo zwinzhi na mihumbulo yo pfumaho , nga maanḓa zwine zwa nga shumiswa u ita uri ḽifhasi ḽavho ḽi vhonale ḽi ḽa kale kha zwine ḽa vha zwone ; ḽavhuḓi u fhirisa zwine ḽa vha zwone ; ḽi tshi pfalesa u fhirisa zwine ḽa vha zwone .
Luvhili nga ṅwedzi .
( 3 ) Muoditha Dzhenerala u tea u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe , o tewaho nga u fara poswo yeneyo .
U dzudzanya na u vhona uri zwiko zwi khou shumiswa nga nḓila yo fhelelaho kha mvelaphanḓa ya u shumisa maga o thomiwaho a u dzhenelela na thikhedzo ya muvhuso wapo . 
Hu na Nzudzanyo ya Mveledziso ya Vhagudisi ?
Kha ri ṅwale Ṅwalani zwi no ni kwama kha garaṱa iyi .
Musi ri khou engedza u sudzuluwela uhu kha vhuendi ha tshiporoni , ri khou shumana na u londota bada dzashu dzi re hone . 
Ndima iyi i livhana na zwa mutevhe wa vhakhethi na u tiwa ha datumu dza khetho . 
Zwi re ngomu kana iṅwe data ine vha nga vha vho ri ṋekedza yone na zwi songo dzhenisa kha akhaunthu ya mushumisi yavho , sa zwi ṱaniwaho zwine zwa nga bvelela kha foramu dzashu , zwi nga bvela phanḓa na u vha kha saithi yashu nga khetho yashu naho akhaunthu yavho ya mushumisi yo thuthiwa . 
Khakhathi dzi kwamaho zwa vhuloi dzo ṱanganiwa nadzo nga zwitshavha zwa vhupo ha dziḓoroboni na vhupo ha mahayani .
U ḓadzisa kha mbetshelwa , Tshikwama tsho shumisa muvhigo wa u saukanya khohakhombo kha mugaganyagwama u badela mbuelo . 
5.15. Vhathu vha Tanzania nga murahu ha mudzinginyo wa shango wa mutsindo wa 5.7 we wa lozwa matshilo manzhi .
Kha ri ite nyito Nomborani zwifanyiso nga u tevhekana hazwo .
Yo vha i tshi khou na fhedzi lwe ra vho tou shumisa thotshi . hu sa rotholi. kharoseḽe yo vha i tshi khou gidimesa .
Nga tshifhinga tshenetsho tshithihi , ṱhuṱhuwedzo iyi yo ḓurelwa nga R36.1 biḽioni nga thikhedzo ya R&D .
Mvelaphanḓa yavhuḓi yo no itwa kha u fhungudza ḽevele dza vhaswa vha nwaho na kha ḽa Dzheremane . 
Foramu iyi i tea u ṱalutshedzwa vhuvha hayo nga vha ha masipala uri zwi tee nzulele yapo ya zwithu .
Kha u tshanduko ya zwa ikonomi , ri khou khwiṋisa Mulayo wo Ṱanḓavhuwaho wa u Manḓafhadza Ikonomi ya Vharema .
U kona u ṅwala , zwihulu nga nyambo dze dza bulwa afho nṱha
5.17 Kha mulayo wa zwa milandu ho sumbedzwa uri vhathu vhane vha pomokwa vhuloi vha a tambudzwa nga vhapomoki nahone vha a tovholwa .
Girafu i sumbedza uri tshivhalo tsha miṱa ine ya kona u swikela vhuimo ha nṱhesa ha vhuthathazwitshili tsho engedzea . 
Hoyu muhasho wo sedzana na zwikimu zwa zwiko zwa maḓi zwine zwa shuma sa zwikimu zwo ḓiimisaho nga zwoṱhe zwine sa vhe tshipiḓa tsha sisiṱeme ya zwiko zwa maḓi yo ṱanganelaho . 
2.1 . Khabinethe yo tendela u gazethiwa ha Mbekanyamaitele ya Vhulangi ha Maḓi a Mugodini u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi .
Dzina ḽa mushonga wa zwithusedzi ndi bronchodilators .
Izwi zwi katela u Vulwa ha Phalamennde , Mbambadzo ya Dzitshakatshaka na Mbuedzedzo ya Afrika . 
wili dzothe dza vhukuma na tshipida tsha wili tsho engedzwaho tshi shandukisaho wili ya u thoma kana tshi fhelisaho tshipida tsha wili , kana dokhumenthe dzi itaho izwo - arali dzi hone
Malugana na izwi , maanḓa ha ḓo ḓitika kha zwigwada zwikene kana vhuṋe . 
Ngoho ndi ya uri Nḓivhadzamulayotibe ya Muvhuso Wapo i vhona phurosese ine zwitshavha zwa ḓo dzhenela kha mafhungo a kuvhusele , hu tshi katelwa vhupulani na tshumiso na u sedza kushumele na tsedzuluso .
U ṅwala na tshigwada na u ṅwala hu na u sumbiwa nḓila ( na vhane vha vhalela nṱha )
Muṱangano nyengedzedzwa wa vhominidzhere wo farwa u itela u rerisana na u khwiṋisa mivhigo ya tsedzuluso ya kotara ya vhuvhili . 
Zwi fanaho na zwenezwi zwi ḓo itwa kha maṅwe mavundu kha vhege dzi ḓaho . 
Pulane iyi ya shedulu yo itwaho i shuma u vhewa nṱha ha zwibviswa kha voutu na vhuimo ha mbekanyamushumo kha sia ḽa ṅwaha kha BAS . 
Ḽiga 1 : Kha vha thaiphe ipfi ḽa ndeme Mbuelo .
Vhatsikeledzi vhashu vho ṱoḓa tshifhinga tshoṱhe u nyadza maanḓalanga a sialala na u khethekanya vharangaphanḓa u bva kha vhathu vhavho nahone tshiṅwe tshifhinga vho zwi kona . 
GIS i shumiswa sa redzhisiṱara ya ndaka , hu na zwipiḓa u tou fana na dzibada , themamveledziso ya maḓi , tsireledzo na tshumelo ya mutakalo zwo ṱumanywa na sisiṱeme ya zwa masheleni , zwi ṋetshedzaho nyimelelo ya vhukuma ya tshishumiswa . 
Mbumbo yo khetheaho ya tshigwada tsha tshishumiswa tshithihi yo ḓitika nga : 
Mbetshelwa dzi sedzuluswahafhu kha ḓuvha ḽa Zwiṱatamennde zwa Tshiimo tsha Masheleni na u khwiṋiswa u sumbedza mugaganyo wa khwine wa zwino . 
Izwi zwi nga livhisa kha u dzudzanywa hafhu ha ndaulo ya vhushaka ha mashango kana dzitshaka na tshivhumbeo tsha vhulangi , na u sumbedza senthara ntswa dza ṱhuṱhuwedzo .
Nga u pfufhifhadza , mahoro ane a khou shela mulenzhe kha nyambedzano o tendelana kha zwoṱhe zwe zwa vha zwo teaho u shumiwa nadzwo .
Tsumbo ya zwibveledzwa na zwi iswaho nga ṅwedzi ndi zwa ndeme . 
dza mavhili a maidioma aya .
U shumisa zwiṱiratedzhi zwa u vhala sa , u humbulela , lavhelesa zwifanyiso nga vhuronwane , u shumisa ludungela lwa nyimele
Tshiimiswa kanzhi tshi dzula tshi nga fhasi ha ndango ya poḽotiki i pfadzaho kha vhalauli . 
MULANGADZULO : ... vha Tshumelo dza Tsireledzo ya Phalamennde . . . [ U dzhenelela . ]
Muvhuso khathihi na vhashumi na mabindu vho rwela ṱari Thendelano ya Lushaka ya u Tholiwa ha Vhaswa nga Lambamai 2013 .
Zwithu zwine zwa tea u shumiwa nazwo zwi katela u lambedza na vhuvha ha Tshikwama tsha Lushaka tsha Vhutsireledzi ha Matshilisano , mishumo ya sekithara dza phuraivethe na zwikwama zwa masheleni a musi vhathu vha tshi awela u shuma zwi ḓo ṱangana zwavhuḓi na sisiṱeme yoṱhe , na zwiimiswa zwa vhulangi .
Fhethu ha u bveledza zwibveledzwa zwa khovhe , kana fish processing establishment ndi goloi , tshikwekwete , kana fhethu hune tshibveledzwa tsha bveledzwa u bva ha khovhe .
Naho zwo ralo , a vho ngo humbela khavho kana u thomani vha humbela thendelo ya u nyeṱulela iṅwe ngeletshedzo ya u imelela muthu wavho kha dzulo ḽashu na u sa zwi ita u swika zwino . 
Musi vhutshinyi ho vhigwa mapholisani -
Thasiki 2 Kha vha topole mitheo ya ndeme ya u dzhenelela ha tshitshavha .
U katela fikishini , na dzi si fikishini , athikili dza gurannḓa , nyambedzano na maṅwalo a girafiki
U dzudzanya sisiṱeme ya u langa tshiṱoko : u renga tshiṱoko tshinzhi u fhira tshine tsha ṱoḓea kha zwi vhuedzi ngeno u vha na tshiṱoko tshi songo linganaho zwi tshi ḓo vhanga ndozwo ya dzioda .
Vhunzhi ha vhaṱanganedzi vha magavhelo a tsireledzo ya matshilisano ndi vhathu vha shayaho nga maanḓa vha dovha vha kundelwa u badela zwikolodo zwavho . 
5 . Adzhenda ya khoro i a ambedzaniwa nga hayo kha nyambedzano dza mahoro a polotiki a ngaho maimo kha adzhenda ya phanḓa ha muṱangano .
Mbuelo yo salaho ino khou lavhelelwa ( mbuelo ) i imela ndiliso kha vhubindudzi nge vha dzhia ḽiga ḽi shushaho . 
" NB Hu tshi khou tevhedzwa milayo ya Tshikimu " ndi u vha humbudza uri miraḓo i tea u shumisa mbuelo dzavho vha tshi khou tevhedzwa milayo ya GEMS .
U shumisana na Foramu ya Vhupholisa ya Tshitshavha na Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe kha u disaina nzudzanyo ya nyito
3.12. Khabinethe i tamela mashudu Muluvhisi muswa wa Bannga ya Vhukati ya Afurika Tshipembe , Vho Lesetja Kganyago musi vha tshi ḓo vha vha tshi khou thoma mushumo wavho nga dzi 9 Ḽara 2014 .
Kuitele uku ku ḓo thusa kha Ndangulo ya Vhafariwa vho Valelwaho tshiṱokisini vha re na milandu minzhi vha ne vha ṱoḓea uri vha ḓi vhonadze khothe dzo fhambanaho nga ngomu na u mona na mavundu . 
Ikonomi ya Afrika Tshipembe , sa ikonomi dza maṅwe mashango ḽifhasini , i khou bvela phanḓa na u kundelwa u ima hafhu nga u wana luvhilo lwa u aluwa u bva kha vilili thangeli ya nyaluwo ya masheleni .
Vha humbelwa uri kwama kha 0860 00 4367 kana u dalela webusaithi yashu ( www.gems.gov.za , vha puṱedze ' All about dependants ' nga fhasi ha ' Join GEMS ' ) u itela mutevhe nyangaredzi wa vhaunḓiwa vha katelwaho nga GEMS .
6.3 . MISHUMO Mishumo ya Muhasho i tevhelaho yo randelwa nga khethekanyo 18(1) na ( 2 ) ya Mulayo wa 1999 wa Ndangulo wa zwa Masheleni wa Nnyi na Nnyi ( Mulayo 1 wa 1999 ) :
U tshimbidza maṱo nga nṱha u itela u wana zwidodombedzwa zwi tikedzaho
Vho vhiga nga ha khombo dza u shumisa maipfi a konḓaho u pfeseswa kha vhudavhidzani havho ha nnḓa . 
Kanzhi , tswikelo i songo kalwaho i a ṋetshedzwa , na uri a hu na mbadelo dzi itwaho khathihi dzo teaho . 
Naho zwo ralo , u bveledzwa ha ḽiga ḽa u thoma kana u nokisa kana u bveledza mutale zwi ṱoḓa fulufulu ḽinzhi na tshelede nnzhi , lune hu nga vha na khonadzeo ya u wana fulufulu na masheleni kha dziṅwe sekithara .
A vha tendelwi u fekisa kana u imeiḽa khumbelo yavho .
Zwishumiswa
Mivhigo ya kotara iṅwe na iṅwe yo elwa u ṱola vhutevhedzeli na u fulufhedzea ha PMS . 
Ho tou vha tshivhalo tshiṱuku tsha maanḓalangaapo e a vha o no ita mvelaphanḓa khulwane ya u thomiwa ha maitele a zwa vhupulani ane a thusa kha u khwinifhadza u thoma u shuma ha thandela na mbekanyamushumo . 
Mulayo wo vha u songo ḓowelea nahone u sa ṱhonifhi lutendo lwa mvelele ya vhathu vha fhano Afrika Tshipembe .
Mbekanyamushumo dza vhupfumbudzi ha tshitshavha dzo fhambanaho : zwikili zwa vhutshilo , zwikili zwa u vha mubebi na mbekanyamushumo ya pfunzo ya Vhulwadze vhu vhangwaho nga u shumisa Zwikambi wo Ḓihwala dzo khunyeledzwa lu bveledzaho . 
Muvhusoni wapo
Mveledziso na ndondolo dzo teaho dzi konisaho tshumelo dza thikhedzo na themamveledziso . 
Mbuelo ya mugaganyagwama yo dzudzanyululwa kha hetshi tshiga . 
Mbetshelwa ya u konisa mupo une vhaswa vhane vha khou ṱoḓa mushumo vha nga wana zwikili zwa vhutshilo na u manḓafhadzwa kha u wana mushumo . 
Arali vha tshi dzula Pretoria North vha tshi khou ṱoḓa u vhona dokotela wa maṋo , sa tsumbo , vha sokou rumela SMS kha 33489 nga nḓila heyi :
Nḓivho ya mbekanyamaitele dzo thagethiwaho dzi takalelwaho dza Muhasho na kuitele kwa fhethu hu no khou fhaṱiwa , hu tshi katelwa na u lavhelesa na u vhea iṱo hu a ṱoḓea . 
Thandela yo takula ndavhelelo dza tshikolo uri vha wane zwiko zwinzhi , nahone vho vha vho sinyuwa musi ndavhelelo idzi dzi songo swikelelwa . 
Naho nyolo iyi yo dizainiwa nga kuvhekanyele ku re hone , i nga shuṅwa kha nzulele iṅwe na iṅwe .
Na vhupo vhune nḓisedzo khulwane yo bvelela , hu na khaedu ntswa dzi elanaho na khwaḽithi dze dza bvelela , kha mvelelo . 
U fhindula mbudziso dza Phalamennde nga tshifhinga tshi ṱoḓeaho nahone tsho tetshelwaho . 
Mishumo ya ndaulo dza mutakalo wa vundu ndi u ṋetshedza na u langa tshumelo dza mutakalo dzo fhelelaho kha masia oṱhe a ndondolo . 
1.10.3. Sa muraḓo wa Komiti ya Vhuimo ha Nṱha ya Libya , Afrika Tshipembe ḽi tikedza vhuḓidini hoṱhe ha AU ho sedzaho kha u ḓisa thandululo dza mulalo kha khakhathi dza Libya .
Kha vha khethekanye kiḽasi i bve thimu dza vhatambi vha linganaho vhaṱanu kha thimu iṅwe na iṅwe . 
Roṱhe ri tea u vha na vhudele ra kuna .
Hedzi dzo bvisiwa nga ṅwambo wa u sa shuma ha tshumelo dza fhedzisela dzo imelwa nga tshumelo ya nḓisedzo ya tshiṱaraṱani . 
Khomishini i thoma muhanga wa ndangulo ya maano a zwiko zwa maḓi vhukati ha mikano ya mashango mavhili nahone i shuma i tshi ya kha zwipikwa zwa mveledziso ya tshifhinga tshilapfu govhani .
shuma na mazhendedzi a muvhuso o teaho malugana na u vhiga nga ha u swikelelwa ha ndivho .
U nea thendelo
Radioḽodzhi ( yo nanaho )
Lushaka lwa vhudzulo ha vhathu lu tea u ṱuṱuwedzwa tshoṱhe nga vhushaka halwo na kufhaṱele malugana na vhuendelakule ha vhuendedzi ha nnyi na nnyi , madungo a magondomaṱhaḓulani na khorido dza vhuḽedzani ha vhanameli ; hafha fhethu , tsumbanḓila nngede dza milayo ya u pulana na zwitandadi zwa u dizaina zwi ḓo ṋewa kha khethekanyo dzi no ḓo tevhela . 
Hu na mutsiko vhukati ha zwithu zwa ndeme izwi zwine zwa khou ṱaṱisana , sa zwine zwa tea u vhisa zwone kha shango ḽa demokhrasi . 
U fhambanyisa ( - phambano ) . . . . ( tsumbo , Fhambanyisani mukomana na murathu vha vhasidzana vhavhili .
U kunakisa nga khemikhala hu na shumiswa zwenezwo kha malaṱwa a luḓi u fana na malofha na murundo fhedzi i a dovha ya shumiswa kha mirobiological cultures na zwi ṱhavhaho . 
Phurogireme dza u maanḓafhadza dze dza shumiswa nga burantshi dzi katela na Vhupfumbudzi ha Matshudeni ha Tekiniki ya Tshenzhelamuṋe , Maitele a U pima Mvelelo dza U maanḓafhadza na Phurogireme dza Mveledzavhakonṱiraka . 
Mulangadzulo nga vhuimo hawe u a dzula kha komiti dzoṱhe dza khoro , a si na pfanelo dza u vouta . 
Kha ndima iyi khunyeledzo , themendelo na u phungudzo zwo haseledzwa . 
engedza nyito ya tshitshavha na u fhungudza u sa ḓiimisa nga woṱhe .
Mulayo wa tshiṱafu tshi re hone ndi wa uri hu tea u vha na ḓologi kha mutshutshisi muṅwe na muṅwe kha tshiṱafu itsho . 
U thusa kha tshumiso na ndangulo ya ridzhisiṱara ya ndaka yo hiriswaho . 
Vha khwaṱhisedze u vha hone ha vhashumi vho teaho u itela u shumisa zwiko izwi nga nḓila yone na u londota maga a nṱha a vhugudisi ha phurofeshinaḽa na ṱhoḓisiso . 
Bammbiri iḽi ḽa mbudziso ḽi na khethekanyo nṋa : 
U thetshelesa nganea Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi ( FZM )
U ola zwifanyiso zwi no bvisela khagala muhumbulo muhulwane wa tshiṱori .
Khethekanyo ya Ndangulo ya Mveledzazwiwo yo shuma mushumo wa vhukati nga ngomu kha Muhasho . 
Maitele na tshifhinga tsha u itwa ha tshumelo
madalo , ndingo , dzilafho na / kana ngeletshedzo nga DziGP , dzisaikatiriki , dzisaikoḽodzhisithi , dzisaikhometiriki kana vhaeletshedzi vho ḓiṅwalisaho
Kha mushumo uyu Phalamennde a i vhoni uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli fhedzi , i dovha hafhu yone ine ya tea u vha na vhuḓifhinduleli kha Maafurika Tshipembe vhoṱhe nga u vhona uri ṱhoḓea dzavho dzi a ṱahiswa na u tandululwa .
Mirerisano kha maḓuvha mavhili a tevhelaho a ḓo sumba uri ri swikela hani zwipikwa ezwi zwine zwa ṱoḓa lutamo lwa vhoṱhe na nyito ya u ḓiimisela u bva kha vhakwameaho vhoṱhe . 
Muṱolambalelano Muhulwane a nga ṱoḓisisa kana u oditha bindu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso kana tshiimiswa tsha nnyi na nnyi . 
Khethekanyo ya 21 na ya 22 ya Mulayo u muthihi dzi tendela SAPS u sika maga a ndaulo ya kushumisele kwa betsho ḽavho ḽa tshiofisi . 
Theo ya mulayo ine ndaulo dzo vhumbwa nga fhasi hayo na theo ya mulayo yone iṋe , zwo pika kha u tshinyadza Miṱa ya vharema na zwiṅwe . 
Tshirekanyi tshi shumaho tsha mbadelo tshi re kha www.gems.gov.za tshi ḓo vha thusa u shuma mbadelo dzavho dza ṅwedzi , arali vha tshi shuma kha tshumelo ya nnyi na nnyi .
Yuniti dza u kala dzo sumbedzwaho kha Ḽiṅwalo ḽi Shumiswaho kha thandela ya nḓowetshumo ya vhufhaṱi ḽa u ṅwalela zwiteṅwa ndi yuniti dza metere . 
Vhana vhaṱuku vha Gireidi 1 na 2 vho takalela bugu idzi dza makolokolo .
Kuitele kwa mbadelo kwo ḓisendeka nga thendelo ya Mukhomishinari wa Mbilo dza Mavu wa Dzingu na nga Muofisiri wa u Ṱola u fushea ha nḓisedzo ya tshumelo . 
Maitele a u pulanela vhuendedzi ha nnyi na nnyi a katela tsenguluso ya vhupo na u tea ha uhu vhupo , u vhuya u swika kha zwidodombedzwa zwa kudzulele kwa zwiṱaraṱa na zwivhumbeo zwazwo , saizi dza puloto na zwivhumbeo zwadzo . 
Fhethu hu eḓanaho 81% kha shango ho dzheniswa muḓagasi hu tshi vhambedzawa na 63% nga ṅwaha wa 2000 .
Hezwi zwi itwa u itela u khwaṱhisedza maitele o vhigwaho henefha . 
Kha vha kwame Dokotela wa Zwifuwo wa Muvhuso wa Vunḓu wa tsini u itela uri hu ingamelwe khumbelo ya u ḓiṅwalisela u vhambadzela nnḓa .
Nyolo i tevhelaho i sumbedza zwiteṅwa zwa ndeme zwa u vala tshikhala vhukati ha ndavhelelo dza zwitshavha na ndeme ya tshumelo i ṋetshedzwaho .
Ndi ngadzwo mahoḽa ro shumisana na mabindu na zwiṅwe zwipiḓa zwa tshitshavha u bveledza kuitele kwa mvusuludzo ya zwa vhulamukanyi .
Ri lavhelela uri vhubindudzi vhu ḓo ṱoḓa vhubindudzi ho livhanaho ha ndeme , khadzimiso na pfulufhedziso dzi bvaho muvhusoni . 
Nga kha u ḓikumedzela havho , matshudeni avho vho livhisa shango iḽi u ya kha mbofholowo . 
Hezwi zwi a dzhenelela kha u fhaṱa vhukoni ha Afrika kha u tandula tshikhala , mbekanyamushumo dza tshigwada , sisiṱeme dza mbono dza ḽifhasi , vhusedzesi na vhuimo , vhudavhidzani ha satheḽaithi na pfunzo . 
U guda nga u ḓidzhenisa khazwo na vhusedzi : u ṱuṱuwedza u ḓidzhenisa kha maitele a vhusedzi kha ngudo , u fhirisa u guda ha u tou ṋetshedzwa zwo fhelaho sa yone ngoho ;
U khethiwa ha zwifanyiso zwa kale na zwinepe zwi bvaho kha aḽibamu dza miṱani na bugu
Zwivhangi zwa vhulwadze ha lukanda ho vhangwaho nga mushumo une wa itiwa
Kha vhupo vhune ha ṱoḓa tshanduko vha nga vha na tshaka tharu dzo ṱanḓavhuwaho dza phindulo . 
Mudededzi u dededza vhagudi vha tshigwada itsho sa murangaphanḓa .
Dzina ḽa mulwadze na ḓiresi ya vhudzulo zwi tea u dzheniswa ;
Na kha nyimele idzi , nyambedzano dzi ḓo kwama theori dza vhuṋe na tshenzhelo , u fhira theori yo gudwaho khoḽidzhini . 
Nṋe , muṋetshedzi wa tshumelo o sainaho afho fhasi , ndi a ṱanganedza tshikoupu tsha mushumo sa zwe zwa bulwa kha thambo iyi ya u ṋea muredzo na u tenda u ḓo tevhedza ṱhoḓea dzo ṅwalwaho kha mutevhe . 
Ndeme Ya Ḓuvha Ḽa Afurika
Zwikili zwa u ṅwala muvhigo na vhudavhidzani zwavhuḓisa . 
Tsumbedziso ya lushaka ulu ndi zwone lu nga vhumba tshipiḓa tsha thendelano u sika tshikolodo ine ya khou tea u badelwa fhedzi a zwi tei u vha nga u ralo . 
Tshenzhemo ya dzitshaka yo sumbedza tshifhinga tshoṱhe maanḓa ane khasho ya dzingu ya vha nao a u alusa na u ṱahisa nyambo dzapo na mvelele . 
saveyi ya 2015 / 16 ya ndambedzo ya muvhuso ya Mishumo ya Sainthefiki na Thekhino
Ri khagala kha uri izwi zwi katela mini nahone ndi ḓo zwi dodombedza . 
Ho vha hu riṋe fhedzi vhane ra nga tou kona u haṱula izwi zwenezwo ra tsireledza pfanelo . 
arali vha sa shumi , Tshikwama Tshandindakhombo tsha Vhashayaho Mushumo(UIF) " bugu dala " kana ṱhanziela yavho ya u vhofholowa mushumoni ibvaho kha mutholi wavho kha mushomo wo fhelaho
Ḓuvha ḽa Mbofholowo ḽine ḽa vha ḓuvha ḽa ndeme Afrika Tshipembe sa musi ḽi tshi ṋetshedza zwithu zwa ndeme nga ha u bebwa ha tshifhinga tshiswa tsha demokhrasi . 
Tshidzidzivhadzithangeli tshine tsha shumiswa kha u maga zwidzidzivhadzi zwi si ho mulayoni tshi tea u tevhedza maga a ndaulo a re na vhutevhelelesi . 
Mafhungo a khou ṱoḓea kha tshumelo dzoṱhe dzi re hone dza thekinolodzhi na vhupulani ha fhethu ha kudzulele hu vhambedzeaho , u itela uri tsheo dzo dziaho dzi nga itwa kha zwine zwo fanela kha tshitshavha tsho imaho ngauri na uri ndi zwifhio zwo vha fanelaho . 
U ṱanganya maga aya zwi livhisa kha u fhedza tshifhinga na u sa fushea kha dzikhasiṱama . 
Naho Mulayo u tshi bvisela khagala maitele a ndaṱiso kha vhafariwa , mbekanyamaitele dza kushumele dza ndaṱiso dzi tikedza fhedzi vhatshinyi vho no gwevhiwaho . 
Ṱhuṱhuwedzo i no itwa nga mafulufulu ya u maanḓafhadza vhe kale vha vha vho thudzelwa thungo , nga maanḓa vhafumakadzi , vhaswa na vhathu vha re na vhuholefhali . 
Ndi khou ṱoḓa u gonya thavha .
Nga murahu ha tshigwevho / khaṱhulo :
Tsheo dzo dzhiwa u itela u tevhela zwipikwa zwa mbekanyamaitele ya vhukati ya u khwaṱhisa dziSOC u itela uri dzi kone u swikelela zwipikwa zwa mveledziso .
U bviswa ha Ṱhanziela ya ISTA
Nyendedzi idzi dzi randela uri hu nga shumiwa hani mishumo na u avhela vhuḓifhinduleli ha tshumiso . 
Tshiṅwe tsha zwitshavha zwine zwa ḓo vhuelwa ndi Ndwendwe .
U eletshedza mushumelwa nga nḓila dza nyito dzi konadzeaho nga tshifhinga tsha maitele a vhuvhudzisi , zwi tshi elana na pfanelo dza zwa mulayo na ndaela dza mushumelwa . 
Mulangadzulo :
14. VHUGUDISI NA MVELEDZISO
Theḽevishini ya sethalaithi i hasha u bva kha sethaḽaithi ya tshikhalani ine vha i ṱanganedza nga kha dishi ya sathalaithi yo rwelwaho kha nnḓu yavho .
dzhiiwaho , fhedzi , arali hu na vouthu dza tshivhalo tshi eḓḓanaho kha masia oṱhe a mafhungo , murumelwa a re murangaphanḓḓa u tea u ita vouthu ya tsheo .
U engedza mishumo nga kha nyaluwo ya ikonomi i ṱavhanyaho
Ri ḓo ita mbadelo roṱhe Tshikwama tsha NML tshi ḓo wana masheleni manzhi u bva nga muthelo nga u angaredza.Zwenezwo mudzulapo muṅwe na muṅwe wa Afrika Tshipembe u ḓo shela mulenzhe kha tshikwama ngauri muṅwe na muṅwe u badela luṅwe lushaka vho lwa muthelo .
U ṱanea kha khohakhombo ya maragani zwi langulwa lwa tshiofisi nga kha phothifolio ya vhubindudzi ya u fhungudza khohakhombo u ya nga tshikalo tsha khohakhombo na tshikalo tsho tendelaniwaho khatsho na PIC kha ndaela ya tshiofisi ya vhubindudzi . 
Vha ḓo ḓidzhenisa kha thendelano dza lushaka lwa tshumelo dzine dza ḓo ṋetshedzwa na mihasho yoṱhe ya mishumo ine ya fana . 
Muṅwe na muṅwe a no khou fhedza tshikolo , gudedzini kana univesithi a sa shumiho .
Vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya kuitele na maitele zwi elanaho na vhuongi na pfunzo ya vhuongi . 
U ita nyambedzano nga ha mihumbulo mihulwane na zwidodombedzwa zwo khetheaho
Musi i tshi ṱanganedzwa uri hezwi zwi nga ḓura vhukuma , ndi muhumbulo washu uri nḓowetshumo i wane thikhedzo yo linganaho ya u i konisa u badela mbadelo idzi . 
Ḽaisentsi ya u reila ya vhukuma i ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
Ngudo dza u vhala dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe
Ndi vhuḓiimiseli ha muhasho u bveledza ndinganyiso nga kha u ḓadza thagethe dzoṱhe dza nomboro sa zwe dza katelwa kha Pulane ya Ndinganyiso ya Mushumo . 
Masipala yoṱhe yapo i wela nga fhasi ha mikano ya masipala ya zwiṱiriki .
Luṱa lwa Zhendendi ( lu thoma nga Phando 2017 u ya Phanḓa ) - lu swikisa kha u shumiswa ha vhusimamulayo kha u shumsiwa ha zhendedzi sa tshiimiswa tsha muvhuso fhethu ha u dzhena kha vhuimangalavha na u bveledza nyaluwo ya ndaela yalwo na mishumo hu tshi katelwa zwiendisi zwa muyani , zwa shangoni ( Tsireledzo ya Mikano ) na vhuendisi ha maḓini ( Tsireledzo ya Lwanzhe ) mupo wa mikanoni .
Mishumo ya u linga ha fomaḽa i korekiwa na u rekhodiwa lwa fomaḽa nga mudededzi ndivho i ya uri mugudi a bvele phanḓa .
Ri khou tea u swikelela kha vhaṱaleli vhashu nga kha fesithivala i fanaho na heyi , nga kha maṅwe maḓikita a luvhanḓeni , zwine muhasho wanga wa lingedza u zwi ita uya phanḓa , nga kha matambwa a radioni , nga kha maḓikita maṱuku na dzikilabu . 
Khwaṱhisedzwa nga LGSETA_ETQA
thanziela ya thendelo i bvaho mapholisani
Hu bvelela mini ḓuvha ḽine ha sa vhe na muphalali ?
Zwibviswa zwi songo themendelwa zwo tendelwaho hu na ndambedzo a zwi tsha dzhielwa nṱha u bva kha tshitatamende tsha vhuimo ha zwa masheleni musi ho tendelwa zwibviswa zwi songo themendelwa , na u wanala ha masheleni a elanaho nazwo . 
Tsumbanḓila dza Ndaulo idzi dzi :
Ngauri vhathu vho kavhiwaho nga HIV vha anzela u lovha nga malwadze a ḓivhiwaho , u fana TB kana nyumonia , vhathu vha kha ḓi sa ḓivha uri vhulwadze ho vhulayaho muthu ho vha vhu tshi elana na AIDS . 
Tshikwama tsho ṱanea kha khohakhombo dza phimo ya nyingapfuma nga kha vhubindudzi ha vhubindudzi ha mimaragani . 
Vhafumakadzi vhashu , vhana na vhaaluwa vha khou tambudzwa tshifhinga tshoṱhe . 
7.2 . I dovha ya vha na mushumo wa u kuvhanganya , u bveledzisa na u dovha u ṱanganyisa mathemo o teaho .
Hezwi zwi fanela u shumiswa phanḓa ha musi vha tshi isa mulandu uri u sedzuluswe nahone kanzhi a hu badelwi musi hu tshi itwa khaṱhululo .
Hulisani u ḓo vhilisa gumba . 15.1 Dzhenisani zwiga zwa u vhala zwivhili kha fhungo ḽṅwe na ḽiṅwe .
1.10. Khabinethe yo dovha ya ḓibaḓekanya na AU kha u fhululedza Kenya kha u tshimbidza khetho dzo bvelelaho .
Zwi gereni , u itela uri zwitendeledzi zwaṋu zwihulwane zwa khadibodo zwi vhe zwo no vha na mabuli vhukati
Nthihi ya vhubindudzi vhuhulu ha Afrika Tshipembe ngei Vhubvaduvha Vhukati ndi Sasol , ine ya mishumo wayo muhulu ndi wa u bveledza mbetshelwathungo dza gese ngei Qatar .
Mbuedzedzo ya maḓi ndi ya ndeme . 
Kha nyimele i tevhelaho , zwi nga konadzea u ṱanganedza matshudeni manzhi hu songo tholwa vhaṅwe vhadededzi . 
U fhungudza mulandu zwi ḓo bveledzwa nga ṱhanganyo ya ndivhanyiso ya othomethiki , musi mbuelo dza muthelo dzi tshi khou aluwa , na nyaluwo ya tshumiso ya masheleni nga muvhuso i tshi khou linganela . 
Izwi zwi ḓo thusa u karusa vhagudi kha zwine vha ḓo zwi ṱoḓa musi hu tshi bvelwa phanḓa .
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba :
Ro ṱangana na Muṱolambalelano Muhulwane wa Afrika Tshipembe u vhona uri a huna mafhungo so ngo tandululwaho . 
Nga u shumisa khondomo , vha nga thivhela HIV na maṅwe malwadze ane a fhirela nga vhudzekani , na uri vha nga nanga uri ndi lini hune ha vha ṱoḓa u vha na ṅwana . 
Hezwi zwi ḓo tendela vhadzulapo u ḓisa mbilaelo maelana na thaidzo na mbilaelo dza masipala . 
Dokotela we a ṱola tshitumbu tsha mufu u tea :
Eid i ḓa nga maḓuvha ( deithi ) o fhambanaho ṅwaha muṅwe na muṅwe .
Vhaitanavho vha ḓo vhuelwa nga mini musi vho dzhenela khoso ? 
Mukhantseḽara wa Wadi
Rakhonṱhiraka u ḓo dzhiela nṱha ṱhoḓea dza Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo Mishumoni , khathihi na Milayo ya U fhaṱa musi a tshi ṅwala mbekanyamushumo . 
Thukhitha dzi engedzaho phimo ya tsimbi yo ḓodzwaho dzo dizainiwaho nga maanḓa kana dzo lugiselwaho u alusa tshanduko ya u tshintshana ha aisothouphu dza gesemaḓi dzi re vhukati ha gesemaḓi na maḓi u itela u fhola ha ṱhiraithiamu u bva kha maḓi a lemelaho kana u itela u bveledza maḓi a lemelaho . 
Buthano ḽi ḓo farwa fhasi ha thero : " Miṅwaha ya 15 ya Muvhuso Wapo wa Dimokirasi - Ṱhanganyiso na Khwaṱhisedzo i Vhonalaho , Kubveledzisele na Dimokirasi Yapo i Ḓisendekaho nga Vhathu " . Consolidating and Deepening Vibrant , Developmental and People Centered Local Democracy " .
Kha fhungo ḽa u ṱanganya zwikolo , ndi khou pfa u gungula ha misi yoṱhe . 
Nga ḓuvha heḽi , ro vha tshithu tshithihi sa MaAfrika Tshipembe kha uhu u nakelela ha u fhambana hashu , u itela u pembelela mbofholowo na u humbula gundo ḽashu ri tshithu tshithihi kha sisiṱeme mmbi ya khethululo nga murafho na u tsikeledzwa . 
Puloto ndi ifhio ? muhulwane ndi nnyi ?
Iṅwe nḓila ya u ita vhulavhelesi ndi u fara miṱangano - ine ya tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela - hune vhaofisiri vha muvhuso vha nga vhudziswa nga ha mishumo yavho .
Tshitshavha nga vhuḓalo
Tshelede na zwi linganaho tshelede zwi iswa kha tshitatamennde tsha vhuimo ha masheleni hu na mbadelo . 
Zwino itani zwiphuphuledzi nga tshifhuṱabibi tsho khothiwaho .
U ṱana vhukoni ha u shuma sa tshipiḓa tsha tshigwada tsha ndaṱiso nga vhathu vhanzhi . 
vhudavhidzani ha musi wa zwiwo
Vha nga shumisa IRP 12 Guidelines arali vha tshi ṱo ḓa thuso kha u ḓadza mbuyelo yavho ya IRP 6 .
Vhakwamei vho ḓikumedzela u : U topola , u ela , u ḓivhadza , na u ṱuṱuwedza vhathu na zwigwada vhane vha khou kwamea nga kana vha ṱuṱuwedzaho thandela . 
u thusa masipala u dzhia tsheo zwavhuḓi nga ha tshumelo dzine dza tea u engedzwa na u khwiniswa , nga maanḓa kha ḽiga ḽa u pulana , na u khwaṱhisedza uri khoro i kwamane na vhadzulapo nga tshifhinga tsha u dzhia tsheo .
vhala maṅwalwa ngudo
Hu dovha hafhu ha vha na u bvisa muhumbulo hune nda tama u u bvisa nga ha ndaela ya khothe i re afho fhasi . 
Zwiraba zwi bveledzwaho fhethu ho tsireledzwaho u bva kha nyimele i si yavhuḓi musi zwi saathu iswa masimuni . 
Muhumbulo na thekhiniki ya :
Sa zwine vha ḓo zwi pfa kha makumedzwa ane a ḓo tevhela , muvhigo wa ndingo dza vhuṋa wo sumbedzisa zwi khagala uri hu ṱoḓea nyito ya shishi arali ri khou tea u thivhela dziedzi khulwane . 
Hezwi zwi bva kha vhuṱanzi ha zwa kale ha zwenezwino vhune sisiṱeme ya pima zwavhuḓi tshaka dza zwishumiswa zwo shumiswaho nga ane zwino a vha mashango o bvelelaho , ngeno vho vha vha kha maitele a mveledziso . 
Ndingedzo dzo dzudzanaho dzi a ṱoḓea kha muvhuso na sekhithara dzo fhambanaho dza tshitshavha kha u ita uri Afrika Tshipembe hu vhe shango ḽi si na zwidzidzivhadzi . 
Dzhenisani khaphukhekhe panini ya dzimafini .
( b ) Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe .
Mbekanyamaitele ya u shumiseswa ha zwidzidzivhadzi yo thomiwa u itela u khwaṱhisa u dzhenelela kha Mutakalo wa Vhashumi ho Ṱanganelaho khathihi na u vha wo Takalaho . 
A ri nga ḓo ḓiṋekedza , na hone a ri nga tendi u ita lutamo lwa vhasasaladzi vhashu . 
U shumisa phukha sa vhaanewa/ vhabvumbedzwa
U shumisa zwiḽogeni kana dziḽogo
Fhedzi , phatheni dza u shumiseswa ha aḽikhoholo na u nwiwa ha zwikambi nga vhaswa ndi zwone zwi vhilaedzaho u bva kha kuvhonele kwa mbekanyamaitele , saizwi dzi tshi nga bveledza phatheni dza vhutshilo hoṱhe dza u nwa hu re thaidzo . 
Afrika Tshipembe na ḽone ḽo no swikela zwi vhonalaho kha u dzhiela nṱha ndeme ya nyambo dzapo kha mbekanyamaitele na mulayo .
Ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
Vhaimeleli vha nga sedza u shumisea ha maga a zwa mutakalo na tsireledzo nga u shumisa mbalelano ya zwa mutakalo na tsireledzo .
Kha vha ise fomo kha Vhulanguli : Ndangulo ya Vhuṱun ḓi na Thengiselonn ḓa .
Hu edzwa mugaganyagwama wonewone
Ofisi ya Mufarisa Muphuresidennde i katela yunithi dzo fhambanaho dza u pfananya mbekanyamaitele na mbekanyamushumo u ya masia oṱhe a Muvhuso . 
Naho nga ḽithihiḽithihi , mashango a Afrika a tshi bvelaphanḓa na u ḓisendeka kha zwiko zwa nga nnḓa u itela u lambedza mveledziso yavho . 
Uri vho ṋea zwiitisi zwi pfadzaho zwa u lwa na zwine vha zwi dzhiela nṱha u vha zwifheṱashango nahone ri ḓo vha vhudzisesa . 
12. Vha ḓo ṋewa ḽiṅwalo ḽa ndaela ḽine ḽa bva khothe , ḽine ḽa ḓo vha ḓivhadza nga ha uri tsengo i ḓo vha lini nahone ngafhi .
Mbuelo dza Ikonomi dza vhathu vha vharema kha Vhubindudzi : 
Ndivhotiwa : U ṋetshedza tshumelo dza mutakalo dza nṱha na u bveledza tshikhala tsha vhugudisi ha vhashumi vha zwa mutakalo . 
Bvelani nnḓa Itani nḓowenḓowe ya zwikili zwaṋu zwa bola .
Ri dovha hafhu u hulisa na u swikisa ndiliso dzashu zwi tshi bva mbiluni kha vhathu vhoṱhe vha ḽifhasi vhe vha shela mulenzhe kha nndwa yashu ya mbofholowo u itela mboholowo na demokirasi . 
Izwo zwi katela u topola u fhungudzwa ha mawanwa a zwibveledzwa zwo lavhelelwaho ; u bveledzisa nḓila ntswa na u vhulunga kha fulufulu ḽi vusuludzwaho ; u ṱuṱuwedza fulufulu ḽavhuḓi ; u thoma sisiṱeme ya lushaka ya nnḓu ya gese na u kuvhanganywa ha mafhungo ; na dziṅwe tshomedzo dzi ngaho Mbadelo dza Zwivhaswa .
Muthu muṅwe na muṅwe a re na dzangalelo ḽa mavu o bulwaho afho nṱha u khou rambiwa u swikisa , hu sa athu fhela maḓuvha a furathi u bva nga tshe ha anḓadzwa nḓivhadzo iyi , mihumbulo kha : 
Mbilo dzi shumiwa hani ?
Izwi zwi shela mulenzhe kha muhumbulo wa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka nga kha u engedza vhuthihi ha tshitshavha na u anḓana , u tandandulula u sa vha hone ha ndinganyo ha tshifhinga tsho fhiraho na u vha hone ha mveledziso , u vha shango ḽi konaho ḽi hulisaho vhadzulapo vhalo .
Tshiṅwe ndi tshauri tshivhalo tsha vhagudiswa vha Maṱiriki vha phasaho Mbalo kana Mathematics nga gireidi ya nṱha tsho gaduwa zwiṱuku kha tsha 1995 .
khulwane , zwa u tou vhonwa na muhumbulo
Nyanganyelo dza phetheni dzi re hone zwino dza nḓilamagodo dzi no khou ṱoḓiwa dzi tea uri dzi itwe ho sedzwa khwaḽithi dza fhethu hune vhathu vha dzula hone hune ha ḓo tewa vhuponi hugede , na zwihumbulelwa zwi no kwama vhukoni ha sekhithara ya phabuḽiki kha u langa zwiṱuṱuwedzi zwi no bva kha maraga wa zwi no kwama vhuendedzi . 
( a ) u ta vhulanguli , mbekanyamushumo na mishumo yaḽo ḽone ḽine ;
khumbelo ya u topolwa nga mapholisa ( fomo ya RPI )
5.5. Mufarisa Muphuresidennde Vho Ramaphosa vha ḓo dzhenela Muṱangano wa Feḓeresheni ya Dzitshakatshaka wa Madzangano a Ḽaiburari na Mafhungo a Ḽifhasi une ya ḓo farelwa Ḓoroboni ya Kapa ngei International Convention Centre u bva nga dzi 15 u swika dzi 21 Ṱhangule 2015 fhasi ha thero ine ya ri : " Ḽaiburari dzo Dziaho : Tswikelelo , Mveledziso na Tshanduko " .
Tshumelo dza zwa masheleni dzi ita mushumo wa ndemesa kha ikonomi , u tshimbidza zwiko zwi tshi bva kha vhavhulungi u ya kha vhabindudzi . 
Mapa wa vhu 19 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Tsheo ine khaṱhululo ya khou itelwa yone :
B : U thetshelesa na U amba : Tshipitshi tsho lugiselwaho / Tshipitshi tshi so ngo lugiselwaho/ khaseledzo / inthaviyu / dibeithi / u tamba ḓirama/ nyedziselo / nyambedzano / tholokanyonḓivho ya u thetshelesa / u amba u tshi humbula wa hau o lovhaho / u edzisela zwiito zwa muṅwe , sa u amba ha Vho-Mandela ṰHANGANYELO YA BAMMBIRI ḼA 1 Luambo kha nyimele
Zwikwere zwa ḓoroboni zwi nga shumiswa sa mimakete , hu tshi nga vha hu na fhethu ha vhukati ha tshikwere kana magumoni sa tshikhala tsho vhetshelwaho thungo tsha mbambadzo . 
Ikonomi ya u mona na ḽifhasi yo shandula mulenzhe tshoṱhe ya vho ṱuṱuwedzwa nga u ṋekana nḓivho na mafhungomatsivhudzi na beisi ya zwa thekhinoḽodzhi musi vhathu vha tshi ṋekedzana zwithu nga luvhilo luhulu hu si na zwikhukhulusi zwa tshipolotiki na zwa mikano ya mashango . 
Vhurangeli ho andesaho mushumo Durban , ha Tempo Recycling , ho kundelwa . 
Iṅwe ya mishumo ya vhuṱhogwa ya vhuimeli ha tshitshavha ndi u anḓadza mafhungo kha tshitshavha nga vhuphara . 
U sedza zwiko zwo teaho , u nanga mafhungo o teaho
Vha humbule , vhanna navho vha nga tambudzwa nga pfuko ya ḓamu , zwino vhuṱungu vhuṅwe na vhuṅwe , mbofhololo kana tshanduko dzi tea u sedzuluswa . 
Lu ṅwalo lu tea u rumelwa kha khoro nahone lu fhelekedzwe mbadelo .
Vhahali vha mbofholowo ya lushaka , Moses Kotane na JB Marks , vha ḓo vhulungwa hafhu Afurika Tshipeme nga Ṱhafamuhwe . [ U vhanda zwanḓa . ]
U vhona ḽevele ya mulwadze ya kupfesesele na u dzhiela nṱha zwiteṅwa zwa mvelele u itela u davhidzana nga nḓila i pfeseseaho . 
BUTHANO ḼA LUSHAKA ( NA )
Nyendedzi dza ṱhoḓisiso dza dziḓoroboni dza inzhiniariṅi ya ḓivhamahe . 
Zwi ḓo lebuliwa zwoṱhe u sumbedza uri zwi shuma hani zwi tshi vhambedzwa na Zwitandadi zwa Mashumele a Fulufulu o Teaho .
ṋetshedza ṱhalutshedzo ya mutheo ya nga ha kushumele kwa masipala na sisiṱeme yawo ya komiti ya wadi
Ro rera vhutevhedzeli na uri ndi ngani vhu tshi bvelela kha mabindu . 
Mutandulo wo ṱanḓavhuwaho wa ole nga ese wo itwa ngei Banngani ya Agulhas . 
Zwimela zwa soredzhi ya masipala kha madzingu o fhambanaho zwi nga vha na maga o fhambanaho u itela u bvisa mathukhwi a khemikhala , nga ṅwambo wa muelo na kufhaṱelwe kwa mishumo ya soredzhi na sisiṱeme ya nyelelo . 
Ho vha hu mashudu uri mbekanyamitele iyi a yo ngo thoma u shumiswa nga vhuya , sa afha zwifhinga zwi konḓaho zwo ṱavhanya u swika . 
Tshandulo dza nḓila ya u tshimbidza zwithu khoḽidzhini dza vokheshinaḽa ya zwanḓa dzo itwa kha masia mavhili , nahone a dzia athu khunyelela . 
Hu na ṱhoḓea ya mulayo ya masipala uri u dzhenise zwitshavha zwapo , nga kha Komiti dza Wadi , kha u sika KPI na thagethe dza kushumele na u khwaṱhisedza u dzhenelela ha tshitshavha kha u ṱola na u sedzulusa zwisumbi .
Ṱhoḓea dza fomethe , tshitaila
Zwine zwa nga thusa afha ndi u shumana na vhatovholi na u vha pfisa vhuṱungu .
Arali vho vha vhe na Rannda dza biḽioni dza u shumisa kha u khwinisa Gauteng , vho vha vha tshi ḓo thoma nga u ita mini tsha ndeme ? 
A hu na vhupimathengo kana tshinyalelo ya ndaka ine ya ṱanganedzwa zwa zwino kha redzhisiṱara ya ndaka . 
U tshimbidza maitele aya zwavhuḓi , hu tea u sumbedziswa murafho , mbeu na vhuimo ha vhuholefhali . 
Ḓuvha ḽa u thoma ho sedzeswe kha zwiṱirathedzhi zwa ndangulo ya u ḓala lwo kalulaho kha senthara dza vhululamisi , ḓuvha ḽavhuvhili ḽo vha ḽa vhukwamani nga ha Ḽikumedzwa ḽo Vhibvaho iḽi . 
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula mbudziso , u fanyisa , u fhambanyisa , u ṱhaṱhuvha )
Muofisiri wa Mbalelano u na vhuḓifhinduleli nahone u hwala vhuḓifhinduleli ha u vhona uri themendelo dzoṱhe dzi khou itwa zwi swikisaho u bva kha odithi na SCOPA . 
Nese uyo ha ngo wana tsumbo dza ndeme kha tsedzuluso dzawe . 
Zwiṅwe hafhu , naho tsaino kha bambiri dzi kha ḓi ṱoḓea u tendela maitele na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli , ndangulo ya rekhodo dza bambiri i anzela u furalelwa . 
Tshumelo dza zwa maṋo ( hu tshi katelwa mushonga )
Ndivhanyiso ya ndaka , mudzudzanyo na khwaṱhisedzo zwi itwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe u itela u ṱalusa na u khakhulula dziphambano . 
29 Tshimedzi 2002
Ikonomi dzine dza khou aluwa nga u ṱavhanya dzo vulelea kha zwa makwevho na u shumisa zwavhuḓi ikonomi ya ḽifhasi nga u ṱanganedza mihumbulo , thekhinoḽodzhi na u ḓivha uri hani , na u rengisela mashangoḓavha thundu na tshumelo . 
Ri dzula ri na vhuṱanzi ha uri tshipikwa tsha ndeme tsha u ṱanganyisa khonthinenthe tshi na thikho dza dzingu dzo khwaṱhaho . 
U shumisa maitele a u lavhelesa na u langula mutshatshame wa zwi tshilaho zwo topolwaho kha nzudzanyo dza ndangulo ya zwa u vhulunga mupo , ndangulo ya vhufa , themamveledziso na ndangulo ya tshaka dzi tshoṱelaho dzi sili . 
Vho Advocate vha re na mavhudzi a dzingwasa vho bebiwaho Queenstown , vho ṱuṱuwedzea lune vha nga takalela u ita na zwine zwa sa vhe mushumo wavho malugana na u thusa vhane vha ṱoḓa thuso .
Hezwi , musi zwo ralo , zwi itela khaedu zwihulusa sa izwi khethekanyo yo sedzesa kha vhunzhi ha masipala kha u thusa u vhona uri hu na u tevhedza , hune vhuḓikumedzi ha sa sedzwe khaho nga nṱhani ha u hana ha miṅwe mihasho kha u tevhedza mulayo . 
U bva kha vhupo u swika kha vhashumi u ya kha vhaṋetshedzi vha zwishumiswa na u phrogirema zwi re ngomu , zwiwo zwoṱhe zwo ṋekedza mbuelo dzine dza nga vha hone dza maṱhakheni kha nḓowetshumo ya mbono na u thetshelesa ya Gauteng . 
Hu ḓo vha na u ṱanganela ha vha maanḓalanga malugana na nḓisedzo ya ndondolo nga ṅwambo wa tshumisano ya phurofesheni dza fhambanaho . 
U swikelela vhumatshelo ha ṱhoḓea dza muḓagasi dza shango , muvhuso u khou shumisa ṱhanganyelo ya muḓagasi ine ya katela malasha , soḽa , muya , maḓi , gese na muḓagasi wa nyukiḽia .
Tshenzhelo ya mashangoḓavha yo sumbedza uri nḓila iṅwe ya u swikelela tshiedziswa tshi shumaho lwa tshifhinga tshilapfu kha u vhona uri u dzhenela hu bveledzwe ndi ya u thoma mihanga ya kuvhusele yo dzudzanyeaho kha zwiimiswa zwa kuvhusele kwa u dzhenela .
Komiti ya zwa mbadelo Vhuḓifhinduleli ha Tshikimu vhu katela u lavhelesa ṱhogomelo na ndaulo ya Mbekanyamaitele ya Mbadelo ya GEMS ya vhashumi , na u vhiga nga zwi lwaho na mbekanyamaitele , u lavhelesa ṱhogomelo ya ndaulo ya mbekanyamushumo ya Ndaulo ya Kushumele kwa vhashumi kha GEMS , u ṱhogomela na ndaulo ya Mbekanyamaitele ya Mbadelo ya Dzithirasitii dza GEMS na Miraḓo ya Komiti dzo Ḓiimisaho nga dzoṱhe ; na u lavhelesa ṱhoḓisiso dza ṅwaha nga ṅwaha dza miholo ya vhashumi na dzithirasitii yo imela Tshikimu .
Ṱhoḓea ya mafhungo malugana na khwaḽithi ya mafhungo o teaho u linga kushumele ndi : 
Theapfunzo ya pfunzo ya zwa vhuongi uri zwine ya ṋetshedza zwi ḓisendeke kha vhutsila ho ṱanḓavhuwaho . 
U ṅwala mafhungo a re na ṋefhungo , ḽiiti
Mufarisa Minisṱa , Vho Enver Surty , vha khou gudisa kiḽasi kha Tshikolo tsha Phuraimari tshaSegonyane ngei Kapa Devhula ( Northen Cape ) , nga Ṱhangule 2011
Kiḽabu idzi dzo dzulela u dzhenelela kha thandela iyi lu fhiraho miṅwaha ya rathi . 
Sa izwi mbonalo yawo i tshi khou aluwa , makete u tea u shuma lwa ṱhanganyelo kha tshiimo tshifhio na tshifhio tsha mveledziso yawo . 
Arali mbekanyamaitele yavho na mbekanyamaitele ya lushaka ya Zwishumiswa hu u vha na khonadzeo iṅwe na iṅwe ya mvelaphanḓa , u khwaṱha , tshiṱuhu tsho fhelelaho , masheleni na u langula masheleni yo tea tshoṱhe , na tshitshavha tsha vhupileli tshi a zwi pfesesa . 
Tshifhingambekanywa
NDIVHO YA MAIMO A FHASISA
Kha vha ṋekane nga ṱhanziela ya mabebo ya ṅwana .
Izwi zwa u fhedzisela zwo livhiswa kha u ṋetshedza tswikelelo yo khwinifhadzeaho kha tshumelo dza mutakalo kha vhupo he ha vha vhu songo tewa ha vunḓu khathihi na u vusulusa themamveledziso ine ya vha hone zwazwino . 
U bvela phanḓa na nyambedzano
Tsenguluso ya mashumele kha mushumo wa tsireledo dzi sumba uri mbuno dza ndeme kha mashumele a si avhuḓi zwo vha u itwa zwipikwa zwo ḓisendeka nga mafhungo a ḓivhawakale a si one nahone a songo fhelelaho . 
Ṋamusi ndi khou ṱoḓa hafhu u ni itela khuwelelo uri ni shumise zwiimiswa zwashu zwa mutakalo ni ṱhaṱhuvhiwe . 
Khabinethe yo takadzwa nga u ṱhaphudziwa ha mishumo i na tshivhalo ye SANDF ya i ita kha dzhango ḽashu , sa Burundi hune ṋamusi ha vha na muvhuso wo dziaho ; vhubvaḓuvha ha DRC , hune SANDF yo vha tshipiḓa tsha u dzhenelela ha Mmbi ya u Khwathisedza ( FIB ) , u lwisana na zwigwada zwo ḓiṱamaho zwa tshivhalo , na u shelamulezhe kha u phulusa matshilo a vhathu vha zwigidi na maḓana kha dzingu ḽa Darfur ngei Sudan .
Malwadze mararu o fhambanaho u bva kha khethekanyo ya devhula ya bada o ṱoḓisiswa . 
Vha na pfanelo dza u langula tswikelelo kha zwiko zwi re shangoni ḽavho .
kutshimbidzele : Zwigwada zwa vhaṋa kana vhaṱanu
5.5. Khabinethe i fhululedza vhoṱhe vho winaho kha Pfufho dza Pfanelo dza Vha re na Vhuholefhali dza Lushaka dzo farwaho nga ḽa 11 Ṱhafamuhwe 2016 .
Tshigwada tsha Muofisiri wa Mutakalo Muhulwane tsho vha tshi tshi khou vhilaela nga HIV na AIDS na Lufhiha . 
Luambo lwo tea nyimele ine ya khou sumbedzwa
Vhukoni ha u ita nyambdzano na u thoma ndivho dza tshiṱirathedzhi kha muhangarambo wo angaredzaho vundu . 
Afrika Tshipembe ḽi , fhedzi , khou ṱangana na thaidzo ya u vha na mukovhe wa ndeme wa vhadzulapo vhaḽo vha si na mishumo . 
Vhugudisi
Vhadededzi vha ḓo rekhoda maraga dzone u ya nga mishumo kha bambiri ḽa u rekhodela ; vha vhiga phesentheidzhi u ya nga thero kha garaṱa ya u vhiga ya mugudi .
Maanḓa o ṋewaho dziPDO
Pfanelo dza Vhathu , Demokirasi na Mulalo kha Pfunzo , Bugu 1 , EISA .
Mafheloni , nzudzanyo dza zwa ḽaisentsi dzi tea u fana , u tendela vhashumi u ṋetshedza mishumo ya zwa u gembula yo khetheaho na u vhea milayo nga ha nḓila ine vha ṋetshedza mishumo ya u gembula yo tiwaho . 
Vhashumi kha zwiimiswa zwo vhalaho vho pfumbudzwaho kha ndangulo ya khwaḽithi . 
Khumbelo dzi vula nga Shundunthule dza vala nga Fulwana ṅwaha muṅwe na muṅwe .
dzudzanya zwitshavha u monithara na u tikedza zwikolo , vhagudisi na vhagudi ;
animesheni - ndi thekiniki ine ha shumiswa zwifanyiso zwo imaho zwi ṋeaho muhumbulo wa u ri zwi khou tshimbila
Tshibveledzwa tsha mafhungo tshi Nganea , ḓirama , nganeapfufhi , re na tshipitshi vhurendi
U fhambana na zwipikwa zwa uri u hasekana ha ḓoroboni hu fanela u fhungudzwa , na u shumiswa nga vhuḓalo ha themamveledziso dzine da vha hone hu fanela u itwa , khethekanyo ya vhuvhili ya ngudo i topola vhupo kha ḓorobo khulwane hune u gonya ha tsitsikano hu nga tendelwa . 
Tshivhalo tshihulwane tsha vhainzhiniara vho gudiswaho , madokotela na vhorathekeniki vha masia a vhukoni o fhambanaho vha khou ṱoḓea uri vha fhaṱe themamveledziso ya Afrika , vha lange mamaga , senthara dza mutakalo na zwibadela khathihi na u thusa mveledziso ya dzhango kha masia oṱhe . 
( a ) shumiswa zwavhuḓi kha tshelede ;
Ri ḓo vha na zwikhala zwa zwinzhi zwa ndeme na pfunzo yavhuḓi ya vhana vhashu nga murahu . 
4.4 . Muhasho wa zwa Muno , khathihi na Komiti ya Muvhuso wa Ngangomu kha Tshanduko ya Kilima , zwi ḓo fara khonifaretse ya Phindulo ya Thanduko ya Kilima Afurika Tshipembe , vhukati ha dzi 10 na dzi 13 Ḽara 2014 ngei Gallagher Convention Centre , Midrand , fhasi ha thero : " Afurika Tshipembe ḽi khou shandukela kha khaboni ya fhasi na u vhuyelela ha kilima ya ikonomi na tshitshavha . "
Fhethu ha ndeme ndi tshikhala tsha nga nnḓa , tshi re tsha ndeme vhukuma kha zwa ikonomi , vhutsireledzi na matshilisano kha ḽa Afrika . 
Nḓowetshumo dzi shumaho u bva ngei Isithebe dzi shela mulenzhe zwihulu kha ikonomi ya vhupo uho , dzi ṋetshedza mishumo i fhiraho 20 000 .
Hezwi zwi hwala muhumbulo wa u ita nga vhuronwane kana u ita ndugiselo dza ḽa matshelo . 
Sisiṱeme ya Nḓivho ya sialala IPR
Mishumo na Vhuḓifhinduleli Mishumo na vhuḓifhinduleli ha komiti yaSQLTC SGB zwi nga nḓila i tevhelaho : Sa komiti ya SQLTC SGB , ndi zwa ndeme uri komiti ya SGB i vhige mawanwa , maga o dzinginywaho , thuso ya tshitshavha tshifhinga tshoṱhe kha SGB u itela u thivhela u dovhololwa ha mishumo .
U dzhenelela
garaṱa ya kiḽiniki arali ihone
Ndi takalela vhathu vhaṅwe vho tambaho thengiselano ya tshiṱoko na u shuma na zwifhaṱo . 
Ni ḓo vhona mini akhwariamu ?
Vhaimeleli vha tshifhinganyana vha sa fhiri fumi vho rumelwaho nga muvhuso wapo wo dzudzanyeaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 163 u imelela zwipiḓḓa zwo fhambanaho zwa vhupohaya , vha nga shela mulenzhe arali zwo tea , kha maitele a zwa Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , fhedzi a vha nga vouthi .
Chartered accountant a itaho khumbelo tshiimoni tsha muhumbeli wa vhudzulo ha tshoṱhe u tea u ṋekana nga ṱhanziela i sumbedzaho uri masheleni o tiwaho a bindu o no bindudzwa .
Modele wa masheleni a dzhenaho na a bvaho a thandela mbili dza Vhufarani ha Phuraivethe na ha Nnyi na Nnyi ( PPP ) ho ḓo thomiwa . 
Ndivho : Zwidodombedzwa zwi shumiswa u kala mupfuluwo wa vhathu u bva kha vhurwe vhupo u ya kha vhurwe u itela u pfesesa zwavhugi vhathu na u itela ndivho dza u ita nzudzanyo .
M. Khunguwedzo na Thengo ya Nyanḓadzamafhungo
A huna fomo dzi teaho u ḓadzwa .
Ndi nnyi muṱukusa muḓini wa haṋu ? _____________________________ .
Muhasho wo dzelelaho vho mushumo wa ṱhanganelano na Muhasho wa zwa Maḓi na Maḓaka kha u bveledzwa ha mbekanyamaitele ya u sheledza ine ya tea u katelwa kha Nḓivhadzamulayotibe ntswa ya vhulimi yo dzinginywaho . 
5.13. Khabinethe yo pfa u vhavha nga lufu lwa Vho Bertie Lubner vhe vha shela mulenzhe zwihulu kha mveledziso ya Afrika Tshipembe sa murangaphanḓa wa mabindu , philanthropist na mudzulatshidulo wa vhutshilo hoṱhe wa Dzangano ḽa Majuta ḽa Afrika Tshipembe .
Vhukati ha vhathu vha miṅwaha ya 20 na u fhira , phesenthe ya vhe vha phasa Gireidi ya 12 sa dzone ndalukanyo dzavho dza pfunzo dza nṱhesa yo aluwa u bva kha 21,9% nga 2002 u ya kha 28,0% nga 2015 .
Dzikhantseḽara dzi tea u shela milenzhe henefho u itela u vhona uri zwililo zwa zwitshavha zwa havho zwi khou ambiwa nga hazwo nga nḓila yavhuḓi na u tandululwa . 
Naho zwo ralo , ni ṱoḓa u vhonala ni na fulufhelo na uvha na tshitaela , nahone ni si vhonale sa ramiswaswo , zwenezwo ni songo zwi itesa . 
Fhedzi , nga kha u bvisela khagala pfanelo na vhuḓifhinduleli ha vhashumisani vha mveledziso zwi a konadzea u khwaṱhisedza uri mushumisani muṅwe na muṅwe a pfesese zwavhuḓi na u tendelana na zwipikwa zwa mveledziso na zwa ndangulo zwo vheiwaho u itela zwiko nga ngomu kha nyimele ya dzingu . 
Kha ngona ya muṅwali vhagudi vha nga shela mulenzhe kha u guda nga ha muṅwali , nga maanḓa ho sedzeswa kha vhurendi , vha ṱumanya vhurendi hawe na tshifhinga tsha ḓivhazwakale tshenetsho .
U koredza kha maḓaba ho ḓala kha vhunnḓa ha maḓaba a fuḽethe na nga ngomu ha maḓaba mahulwane . 
Vhuendedzi ha nnyi na nnyi ha Masipala
Vhadzudzanyi vho vhea maimo ayo a nṱha , ane musi ro tshenzhela khaedu ṱhukhusa , ro dzi vhona sa khulwane na u fanelwa u dzhielwa nṱha nga u ṱavhanya . 
Vhuḓifhinduleli uvhu vhu vhidzwa ' vhuḓifhinduleli ha ndondolo ' kana ' vhuḓifhinduleli ha thikhedzo ' .
Zwifanyiso na phosiṱara dza Tshivenḓa .
Kha riṋe , u ya phanḓa uhu hu ḓo vhona nyaluwo ya ḽeveḽe dza vhudipuḽomasi ha zwa ikonomi vhu tshi khou tikedzwa tshoṱhe nga vhudipuḽomasi ha zwa poḽotiki . 
Naho , u ya nga Maga a Kushumele Muhasho wa zwa Vhupo na Vhuendelamashango wo humbela u katelwa ho ṱandavhuwaho ha zwileludzi zwa ndondolo ya mutakalo , u mona na shango , mugaganyagwama na tshifhinga tshi re hone zwo fhimiwaho u itela ngudo . 
U ṱalutshedza " maitele a sa khethululi " ane maanḓalanga a mukovho a fanela u tevhela .
4 Fulwana 2016 Khanḓiso 2
Fhedziha , musi vha sa athu dzhenelela kha nyambedzano vha fanela u humbula zwavhuḓi nga ha lushaka lwa mbuelo dzo fanelaho kha nyimele yavho .
3.1 . Khabinethe yo tendela Mulayotibe wa Zwiimiswa zwa Mutakalo wa Tshitshavha tsha Lushaka lwa Afrika Tshipembe uri u ḓivhadzwe Phalamenndeni .
U dzhia tsheo ya tshitaila , kuvhonele
Arali mushumisi a vha a sa ṱoḓi u vhofhiwa nga maga na milayo , mushumisi a nga litsha u swikelela , u ṱana , u shumisa , u daunuḽouda na / kana kopa kana u phaḓaladza zwi re ngomu zwo wanalaho kha webusaithi iyi . 
NYAMBEDZANO NGA HA THERO
Tshiṱirathedzhi tsha u ḓiimisa nga tshoṱhe tsha u shumana na mafhungo , sa tshi hanedzanaho na u shumisana ha mashango o fhambanaho hune u thusana ho fhambanaho ha u tandulula thaidzo ha kwamea . 
Thengiso dzi si dza tshiofisi na dzone dzi vhanga pwanyepwanye na u ḓalesa ha vhathu kha phevimennde . 
Naa mulayo u vha ṱoḓa vha tshi dzudzanya zwitatamennde zwa masheleni u itela ṱholo ? 
Kha mishumo yo ṅwaliwaho ya sialala ya mathomo yo vha yo ṋewa ṱhoho ya mafhungo nga maipfi maṱuku a u thoma a ḽiṅwalo . 
Tshipiḓa tsha 4
Tsedzuluso ya tswikelelo ya pfunzo kha National Learners ' Records Database
( ii ) Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone kha Khoro ;
Milayo i ṋetshedza tshivhalo tsha maitele a thagethe dza kushumele ane a nga thusa Komiti dza Wadi u linga thagethe dza kushumele dza KPI .
Wo tambelwa tshiṱediamu tshifhio ?
Mbeu a si kuvhumbelwe kwa muvhili - i amba mishumo yo fhambanaho ine munna na mufumakadzi vha i ita lushakani .
Mvetomveto ya tshiṱirathedzhi tsha mutakalo wa mahayani yo vha iṅwe ya zwiṅwe zwe zwa thomiwa khoniferentsini iḽa . 
11.5.2 Ṱhoḓea dza khoramu ya Phanele ndi 50% vho ṱangana na muṅwe muraḓo wa Phanele .
Vharengi vhoṱhe vhane vha ḓivha nga ha tshiimo tshavho vha humbelwa u pfi vha kwamane na zwiimiswa zwo teaho zwine zwa kwamea nga u ṱavhanya , na u dzhia maga a shishi a u tevhedza ṱhoḓea dza datumu ya u fhedzisela . 
Mishumo yazwo - sa , zwiḽiwa na zwiambaro
PMS i tea u vha i elanaho na nyimele dza masipala .
Ndi mbekanyamaitele ya Tshikwana uri maitele a u bida lwa mbambe a tea u tevhelwa u itela u rengwa ha thundu na tshumelo . 
Gumofulu ḽiṱukuR14 007 nga muṱa nga ṅwaha
Tshumelo dza forentsiki ya ngudamalwadze dzi tikedza zwipikwa zwa tshiṱirathedzhi zwa Muhasho nge zwa langa masiandoitwa a u lemedzwa nga malwadze nge vha vha na vhuṱanzi ha u swikela tshumelo dza forentsiki ya ngudamalwadze dzi re na khwaḽithi . 
Mbekanyamushumo i ḓo langwa nga vhashumi vha zwa mishonga vho gudelaho kha maongelo na kiḽiniki dza muvhuso u mona na Afrika Tshipembe ḽoṱhe nahone i ḓo dzulela u senguluswa u itela u vhona uri i khou swikelela ṱhoḓea dza vhalwadze nga nḓila yo fhelelaho . 
Tsivhudzo ya uri vha nga ḓadza hani iyi fomo ya u ḓadzisa dzo ṋetshedzwa kha siaṱari ḽi tevhelaho . 
Vundu ḽi na phimaluvhilo ya nṱhesa ya vhushai ngamaanḓa mahayani nahone u dzhena kha thaidzo idzi , zwi ḓo ṱoḓa u dzhenelela nga luvhilo lwo eḓanaho u thivha tshikwekwe tsha vhushai . 
Tshiṱuṱuwedzi tsha vhuraru ndi khonadzeo ine ya vhavha ngauri i bva kha u sa aluwa ha Afrika , uri dzhango iḽi ndi ḽiṅwe ḽa madzingu a ḽifhasi ḽoṱhe ḽine ḽa nga kona u aluwa zwihulu . 
Nga dzi 17 Fulwi , Afrika Tshipembe ḽi ḓo pembelela Ḓuvha ḽa Ḽifhasi kha u Fhelisa Vhusoga kha muvhundu wa Nqutu , ngei KwaZulu-Natal .
Vhalwadze avha vha ṱoḓa ndondolo ya nṱha ha u dzula vhe vhoṱhe vho tsireledzwa saizwi vhe khomboni vhukuma ya u nga kavhiwa nga malwadze a i sa ho lufuni . 
Vha sa dzhenisa zwidodombedzwa zwone , mbadelo a i nga ḓo badelwa kha mutheli o teaho .
Kha ḽiṅwe sia , vha nga ḓisa sethe yavho ya nyolo i shumaho i vhonadzaho ya mathomo u dzudza tshifhingani u sumbedza mushumo musi u tshi khou fhaṱiwa . 
Zwo iledzwaho : A huna vhatukana vhaṱuku , a hu na vhathu vha vhulwadze ha muhumbulo . 
Nyendedzi dza ndangulo ya nyelelo ya masheleni hu na vhupulani ha nyelelo ya masheleni na tshumiso , nga maanḓa musi zwi tshi elana na ndambedzo ho sedzwa maga , zwi ḓo itwa . 
Muiti wa khumbelo a na tshikwama na vhukoni ha u ita mushumo wa u gwa mugodi zwavhu ḓi .
8.3 Khabinethe i fhululedza vhathu vha Nigeria kha u vha na khetho dza vhudziki , mulalo na u vha khagala dzo vhaho hone nga dzi 28 Ṱhafamuhwe 2015 , sa zwo bulwaho nga Khomishini ya Khetho dzo Ḓiimisaho dza Lushaka.ya Nigeria . Khabinethe yo imela maAfurika Tshipembe , i fhululedza Dzhenerala Vho Muhammad Buhari kha u khethiwa havho sa Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Feḓerala ya Nigeria .
Maga a u dzhenelela kha mugaganyagwama o livhiswaho kha u ṱuma zwithu zwa ndeme zwa tshitshavha na mbekanyamushumo dza vhubindudzi ha khephithala
Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa vhuimo haḽo ha u vha Mudzulatshidulo wa SADC u ita nga vhuṱali u bveledza phanḓa madzangalelo a lushaka a shango sa zwe a ṅwalwa kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka na u kwaṱhisa zwikhala zwa ikonomi zwa dzingu na zwi no elana na vhutsireledzi .
U isa na u dzhia marifhi poswoni . 
2.6 . Khabinethe yo dovha ya tendela Pulane ya Mveledziso ya Vhukavhamabufho a Lushaka ye ya thomiwa nga Mulayombisi wa Mbekanyamaitele ya Lushaka ya zwa Vhufhufhi ha Tshitshavha u itela u tandulula u fhambana vhukati ha nethiweke dza zwino dza vhukavhamabufho na zwine dza tamelwa u vha zwone .
U linga ha fomaḽa hu tea u dzhieḽa nṱha vhuimo ha kuhumbulele na kupfesesele kwa vhagudi hunzhi sa zwo sumbedzwaho afho fhasi .
Afha fhasi hu na zwiṅwe zwiteṅwa zwine zwa tea u dzhielwa nṱha kha u londota ndeme : 
MUDZULATSHIDULO WA NCOP : Tshete , miraḓo !
A tea u vha mafhungo ane a ṱuṱuwedzwa nga zwipikwa zwa zwiimiswa zwa vhupileli zwo bulwaho . 
Komiti idzi dzi anzela u vha na Miraḓo mihulwane ya Phalamennde .
Vhudavhidzani , Kutshimbidzele , & U shumana na Khuḓano
Komiti yo vhumbwa nga miraḓo ya khoro .
Hezwi zwi amba uri muthu u tea u gudiswa sa rakhemisi , geologist , rasaintsi wa zwimela kana buḓo liṅwevho ḽa saintsi na u bveledza ṱho ḓea dzoṱhe musi muthu a saathu lugela u ṅwaliselwa kha buḓo ḽa Santsi dza Mupo .
Zwi fanaho , vhubvanyelelo vhu tshimbileaho vhu nga ṱoḓa u fhungudzwa hune ha sa vhe na ndavheleso yavhuḓi na nḓila dzi nga dzhiiwa sa dzi songo tsireledzeaho . 
Hu na masia maṱanu mahulwane a u fhungudza HIV na TB : 
Izwi zwi amba uri u ita vhuloi hu nḓila ya vhurereli zwi tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi tshewa uri naa vhuloi vhu tea u sa tendelwa nga mulayo .
U tshimbidza zwa u kumedzwa ha wekishopho dza Tshenzhelo ya Vharengi . 
A hu na tshiimiswa tshine tsha nga kona u ṱanganedza u wa zwo ralo tshi fanela u bvela phanḓa na u ḓiṱola na u ḓibveledza u itela u swikela ṱhoḓea dza vhupo ha nga nnḓa . 
Hu na fomuḽa ine ya shumiswa ya u ta uri muthu muthihi u ḓo wana vhugai .
Tshipikwa tsha maanea a fhungo ndi u ḓivhadza tsenguluso , u bvisela khagala ndivho na vhuhulu ha tsenguluso , na u humbudza khetho dzine dza vha hone dza u tandulula thaidzo dzo topolwaho . 
( d ) Mufariwa u tea u tendelwa u nanga , na u dalelwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho , nga ramilayo .
5.1 Muphuresidennde Vho Jacob Zuma o ḓo amba kha u vulwa ha Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala ngei Phalamenndeni , Kapa nga ḽa 5 Ṱhafamuhwe 2015 ( ṋamusi ) .
U linga hu si ha fomaḽa ndi mushumo wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe wa u lavhelesa mvelephanḓa ya vhana .
Vhugudisi uhu vhu katela zwikili zwi ngaho u fhaṱa , muḓagasi kana dziṅwe mbambadzo dzine dza ḓo ṋekedza vhathu zwikili zwine vha nga zwi shumisa tshifhingani tshiḓaho . 
Ho sedzwa fomuḽari
Mbekanyamushumo ya NEPAD khathihi na Maitele a u Sedzulusa Ndinganyo ya Afurika dzo pembelela ṅwaha wadzo wa vhufumi tshe dza vha hone .
Zwishumiswa zwo themendelwaho
Afurika Tshipembe ḽo dzhiela nṱha zwine zwa khou itea ngei Egypt na u thomani ngei Tunisia .
( a ) a u shumi nga nḓḓila yo ṱandavhuwaho kha vhupo kana huṅwe -vho , u fhirisa he wa vha u tshi shuma hone musi hu saathu u thoma u shuma Mulayotewa wa kale , nga nnḓḓa ha musi u tshi nga vha wo khwiniswa u itela uri u shume fhethu ho ṱandavhuwaho ; na uri
Thendelano ya UN ya 1951 malugana na Tshavhi
Tsha u fhedzisela , data i saukanywa , na muvhigo wa lugiswa na u phaḓaladzwa . 
Kale , makumedzwa o raliho o vha a tshi vhonala a tshi konḓa kha sisteme ya mbuelo yo ṱalutshedzwaho ya tsireledzo ya matshilisano u i langula , fhedzi i vhonala i tshi shumea zwiṱuku kha dziakhaunthu dza muthu . 
Musi vhagudi vha tshi khou guda sisiṱeme ya zwiga zwa mibvumo ya luambo lune lwa khou gudiswa , vha tea u ṱuṱuwedzwa u shumisa kupeleṱele kune vhone vhane vha tou ḓiitela u swikela tshenetsho tshifhinga tshine vha ḓo gudiswa kupeleṱele kwaḽo kana kwa tshiofisi .
Nga ṅwambo wa izwi , nḓowetshumo ya fesheni na kuambarele i khou thoma u vha sekithara i shandukaho , nga maanḓa kha vhubindudzi ha zwikalo zwiṱuku . 
Zwidodombedzwa- / datatshiphiri
U ṅwala madzina a nomboro 1 u swika kha 10
Muṅwaleli na mufarisa muṅwaleli vha shuma na mbudziso kha mushumo wa khomishini wa henefha kha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
2.1. Khabinethe yo tendela nyanḓadzo ya " Deeds Registries Amendment Bill of 2017 " u itela mahumbulwa a vhadzulapo .
Mbetshelwa dzire hone dzi maanḓafhadza Minista wa Matshilisano uri a litshe vhatholi havha vho ḓiimisaho nga vhoṱhe kana u litsha vhaḓisi vha khumbelo nga u angaredza . 
Tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tshi shuma na mugudisi luvhili nga vhege .
Vha songo tsireledza vhatshinyi vha u tzhipa na miṅwe milandu ya zwa vhudzekani .
Khabinethe yo themendela uri Vhaofisiri vha zwa u vhala Masheleni na khoro dza zwa u vhala masheleni vha tevhedzele maga o teaho ane a ḓo dzhiiwa kha u tandulula mbilahelo dzo sumbedziswaho kha mivhigo ya odithi .
kana khulwane kha khomphyutha yavho . )
Afurika Tshipembe ḽi ṱoḓa uri vharangaphanḓa vhoṱhe kha tshitshavha vha shumisane .
Zwifaredzi zwa u fhisela khazwo zwo itwaho nga matheriala ane a konḓelela kha mitale ya ekithinide ya tshiluḓi , sa zwi tevhelaho : a . Zwifaredzi zwa u fhisela khazwo zwine zwa vha na elementhe mbili dzi tevhelaho : 
U ṱuṱuwedza uri zwigwada zwo tewaho zwe zwa tiwa zwi bveledzelwe themamveledziso dzo teaho dzine dza vha dza u ḓo shumiswa tshifhinga tshilapfu dza kushumele kwa maṱhakheni . 
13 Nḓowelo i re na mutakalo . . . . . . . .26
Vhaḓivhimakone vha CBP - u kuvhanganya mafhungotsivhudzi a wadi
U khwiṋisa vhudzavhidzani kha sekhithara ya vhudzulo na zwitshavhani hu tshi shumiswa u bveledza na u shumisa tshiṱirathedzhi dza vhudavhidzani . 
Vha tshe vho fariwa u bva tsha Fulwi ṅwaha uno ngeno hu na uri maitele a swikisaho kha uri vha humiselwe murahu he vha tshinya hone o vha a tshi khou tevhelwa . 
Nga Lambamai vhafariwa vho fhiwa mushumo wa nga muofisiri a shumaho zwezwo uri vha khwathe tshipinashi na kherotsi . 
U vha muraḓo wa Tshiimiswa tsha Vhaṱolambalelano vha Ngomu kana Tshiimiswa tsha Phurofeshinala tsha Ndangulo ya Khombo i ḓo vha mbuelo nyegedzedzwa . 
Izwi zwi ḓo ita uri hu vhe na mvelaphanḓa kha vhudzheneleli kha u tandulula khaedu dzo salaho .
Mbuno dza nga ha u daha
U shumisa tshelede nnzhi kha vhubindudzi ndi ḽiga ḽa u thoma .
Ndi nga lutamo lwashu lwavhuḓi na fulufhelo uri Afrika nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha AU na Khomishini , vha ḓo dzhiela nṱha ngeletshedzo na mihumbulo ya Foramu ya Afrika . 
Kha topola mavhaka na u ita ṱhoḓisiso u itela u khwaṱhisedza maitele a Vhupulani a Tshiṱirathedzhi a Muhasho . 
Kha vha dzhiele nzhele : Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 1 u kha khethekanyo ya 6 ya gaidi iyi .
Muvhigo mvetomveto wa swikiswa kha Muṅwaleli wa Milayo ya Makwevho na Nḓowetshumo nga Tshikolo tsha Ikonomi , Masheleni na u Vhulunga , Muhasho wa Ikonomi na Ndangulo ya Saintsi , Yunivesithi ya Potchefstroom . 
Wo dzudzanywa nga Dzangano ḽa Komiti dza Mitambo ya Olimpiki dza Lushaka ḽa Afrika . 
U ṱuṱuwedza vhudzheneleli ha tshitshavha
Khombo nnzhi nga mitshini dzi bvelela nga tshifhinga tsha maitele a ndondolo kana u thivhula .
Luambo lwa nyanyuwo
Mushumo wa Phalamennde kha Mveledziso ya Vhaswa
U dzudzanya zwishumiswa nga nḓila i lunzhekanaho - u tikedza nga tsumbo
Nḓivho , tshenzhemo na ṱhanziela zwe nda zwi wana zwi ḓo shumiswa kha u sheledza Afrika Tshipembe ḽoṱhe . 
musi ḽaisentsi yavho ya u ḓiraiva i saathu u imiswa .
Tshampungane
U SEDZULUSA PHIMO YA MBADELO DZA TSHUMISO YA ZWIKO 50
Ṅwana u fanela u vha :
Khampheini dza khasho dzo livhiswa kha Khomishini , vha tshi khou lavhelelwa u ṱavhanyedzisa nḓisedzo ya u ṋetshedzwa ha ndiliso . 
Pfufho idzi dzo dzhiela nṱha vhathu vha re na vhuholefhali na vhalwelwa pfanelo dza vha re na vhuholefhali vhe vha shuma khwine nga 2015 .
Nyambedzano dza Vhupo ha Mahoro mararu ha Mbambadzo ya Mahala ( TFTA ) dzo thomiwa nga Fulwi 2011 kha Samithi ye ya vha yo farwa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ngei Sandton , hune ha vha Afrika Tshipembe .
Ho tendelaniwa kha nyito dza u kombamulula nzulele nga Vhulangi nahone dzi khou monithariwa nga Khomiti ya Odithi . 
Vhuḓifhinduleli : U sa litshedzela vhuḓifhinduleli na u khwaṱhisedza uri u vhiga hu katela masia oṱhe a Tshikimu zwavhuḓi na nga u fulufhedzea .
vhuimeleli ha tshiṱiriki kana sekhethe ( hune zwa konadzea ) .
Vha ṱodaho u vha miraḓo
Ṱhanziela i khwaṱhisaho u tswiwa ha goloi , u tshinyala lwa tshoṱhe kana ṱhanziela ya u thuthisa u ṅwaliswa ha goloi .
Khonadzeo ya ngudo i fhaṱa kha mafhungo o no bva kha ngudo thangeli dza khonadzeo na u ṋetshedza u ela thandela nga vhuḓalo vhuhulu . 
Phemithi a i tendeli mbambadzo ya nnḓa ya mananga a Tshugulu .
U shumisa mirando ya vhutshimbidzi u itela u langula vhushaka havhuḓi nga ngomu kha zwa Komiti ya Wadi .
Sa masiandaitwa , mbadelo kha mbekanyamaitele dzavhuḓi dza zwa ikonomi , hu nga vha dza masheleni kana tshelede , dzi ḓo gonya . 
Khabinethe i dovha hafhu ya tikedza mvetamveto ya Afrika Tshipembe ya vhuraru ya Pulani ya Nyito ya Lushaka ya OGP .
U ṋetshedza thuso kha vhaongi nga u isa vhalwadze mmbeteni . 
Ḓivhamaipfi
Damu ḽa Vaal ḽi ḓo dzula na 25% nahone izwi zwi ḓo swikelelwa nga u shululela maḓi u bva damuni ḽa Sterkfontein .
Honeha , i kha ḓi ṱoḓa mugaganyagwama wo fhelelaho , u bvisela khagala muvhalelano na u vhiga ha masheleni . 
Fhedzi ngauri ro vha ri tshi zwi ḓivha uri vha na muya wo khwaṱhaho na maanḓa a u funa u dzula na vhatshilaho , ro vha ro ḓiimisela u vha ṱanganedza na vha muṱa wavho sa vhaeni vhashu kha vhuno vhuṱambo vhu ṱhonifheaho .
Khethekanyo ya 12 na yone i nga kwamea , tsumbo , pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu kha u vhaisala na muhumbuloni .
Mutheo wa ngomu ha ḓorobo u sa fani na muṅwe une wa takadza ndi vhupo ha tshitshavha ho khetheaho vhune ha nga pikisana na ḓorobo dzavhuḓisa dzoṱhe ḽifhasini . 
Kha thandela iyi , ro guda u bva kha zwe maṅwe mavundu a vha a khou ita . 
U vhala na tholokanyonḓivho : Vhalani Muvhigo wa Mafhuno ni kone u fhindula mbudziso dzi no a kwama .
Ḽi ṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na dokhumenthe dza u ṅwaliswa ha khamphani yavho , close corporation kana trust
U engedza vhulanguli ha zwiko
Pulane dza u shuma ngadzo u itela u swikela tshiṱirathedzhi tsha Vhudzulo tsha EC zwo dodombedzwa kha khethekanyo iyi . 
Nḓisedzo i bvelelaho ya themamveledziso i sa nyeṱhi i ṱoḓa u fhaṱa tshumisano na vhadzhiamikovhe vhane vha katela miraḓo ya tshitshavha , vhaofisiri vha masipala , vhakhantseḽara , vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha , vharangaphanḓa vha sialala na vhaṋetshedzatshumelo .
Nga nnḓa ha u bvela phanḓa ha nyaluwo kha miṅwaha yo fhelaho , u fhungudzea ha u shaea ha mishumo na vhushai zwo vha zwo salela murahu . 
Kha vha dzhenise mbadelo ya phemithi kha akhaunthu ya bannga ya Muhasho :
Arali ḽidzinginywa ḽa sa ṱanganedzwa , a zwi tsitsi maanḓa a mulayo wa vhashumi kana ndayo nga nḓila ifhio kana ifhio - mbuelo dzi songo tetshelwaho dzi si dza muholo dzi ḓo ḓi dzula dzi tshi ṱoḓea - nahone mutholi a nga ḓi kona u kovhana tshipiḓa tsha mukovhe wa mbadelo na muvhuso . 
U mbambela : u raha nga mulenzhe wa monde na tshauḽa , nyito ya zwanḓa
Kha ḽiṅwe sia , Vhufaragwama ha Lushaka vhu ṋetshedza dzidona ṱhoḓea dzi si khagala na nyendedzi dza makumedzwa a mugaganyo wa mugaganyagwama . 
Ndi tshifhinga tsha uri vha vhuswe hayani uri vha kone u vhulungwa fhethu hune ra nga kona u vha dalela nga tshifhinga tshashu . 
Mbilo dzi songo fhelela dzi ḓo haniwa hu si na na nthihi ine ya ḓo sedzwa nga iṅwe nḓila . 
U khwaṱhisa u fhaṱa mvelele ya vhutevhedzi miṅwahani ya fumi yo fhiraho ndi zwa ndeme uri muvhuso u swikelele zwipikwa zwawo zwa mveledziso , na u vhona uri vhathu vhoṱhe vha tende uri sisiṱeme ya muthelo i kwao . 
Sa tsumbo , hu nga ṱanganywa na vhulimi ho ḓoweleaho , vhashumi , muḓagasi na khonadzeo ya vhuendelamashango hu itelwaho u tsireledza mupo . 
6 . Tsheo Dza Khabinethe
Kha vhege dzine dza khou ḓa , khungedzelo dza radio dzi ḓo hashiwa kha zwiṱitshi zwa radio zwo fhambanaho na kha zwiṱitshi zwa raliwei . 
A hu na na nthihi ya thaidzo dzi tevhelaho ye ya tandululwa hu tshi shumiswa modele une vha khou dzinginya . 
U guma kha PMSA na Mbuelo ya buloko
Nga u ralo ri ḓo tama u livhuwa vhashelamulenzhe vhoṱhe kha khanḓiso iyi khathihi na u ṱuṱuwedza vhashumisi vha ḽiṅwalo iḽi u bvela phanḓa na u ri rumela mahumbulwa nga nḓila dza u khwinisa thuso yayo . 
U itela u thusa kha ndambedzo dza themamveledziso ya zwa mutakalo u itela u lulamisa zwa tshilengo , u ṱavhanyisa nḓisedzo ya zwiimiswa zwa mutakalo na u vha na vhuṱanzi ha u londota nga ngona themamveledziso dza zwa mutakalo dza vundu . 
Mashango a Vhukovhela a vhonala nga u wa ha matshilisano na ikonomi , tshanḓanguvhoni na vhufhura zwine zwa itwa nga vhaofisiri . 
U thetshelesa tshiṱori a bula zwiitisi na mvelelo dzatsho .
Nga kha khetho dze dza farwa nga Shundunthule , vho ri ṋetshedza roṱhe ndaela ya nyaluwo na mvusuludzo .
Ndi vhupileli ha muvhili kha vhulwadze ha u pfukela . 
Naho zwo ralo , ro sasaladzwa tshifhinga tshinzhi kha u tendela mashango a dzitshaka u tandulula thaidzo dzashu musi hu si na vhudziki . 
Soredzhi i songo tou tsesaho : Bunga la nga ngomu nduni la u tou gwedzha hu sa shumiswi madi manzhi nahone hu tshi shumiswa phaiphi thukhu soredzhi ya hone i songo tsesa nahone hu na mabuli ane kushumelwe kwawo kwa olelwa henefho hune ya vha hone .
U itela khonṱhiraka iyi , vhomakone vha na thendelo ya u shuma kha mafhelo a vhege na nga dziholodei tsha nnyi na nnyi , sa i zwi vha shi ṱoḓea u itela u ḓisa tshumelo dzo humbelwaho . 
Tshibveledzwa tsho pindulelwaho , naho zwo ralo , zwa vhukuma a tshi tou vha tsha vhukuma 100% zwa zwino , nahone tshi ṱoḓa u edithiwa nga mushumisi . 
Muvhuso a u athu u thoma u shumisa mbekanyamushumo ya u halwa malaṱwa mahala .
Mbekanyamushumo ṱhukhu i dovha hafhu ya bveledza na u pfananya mbekanyamaitele ya mbuedzedzo na vhulavhelesi ha milandu ya khothe . 
Masipala Muhulwane wa Marble Hall ndi Masipala wa Khethekanyo ya B une wa shuma nga Sisiṱeme ya Khorotshitumbe . 
I tea u ṱumanya zwiko zwa masipala fhethu huthihi ha zwo sedzwaho , zwipikwa , zwisumbi na thagethe dzi re kha IDP ya hone .
Thasululo dza muṱalukanyo u itela mveledziso ya vhathu vha bveledzaho hu na netiweke dza vhubveledzi zwo no ḓi sumbedziswa , hu khou lavhelelwa tshumiso ya u mona na shango ḽoṱhe . 
Therisano kha sesheni ya dzulo dzi ḓo dovha dza vhea thounu ya nyambedzano dziṅwe dza thero ṱhukhu nga tshifhinga tsha dzikhomishini . 
Tshipikwa tsha vhuraru ndi u sika thimu i wanalaho mushumoni yo ḓiimiselaho ya sekhithara i re kha Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi uri i ḓo tshimbidza ndivhanyo vhukati ha u guda ha theori na ha musi muthu e mushumoni . 
Ri ḓo khwaṋhisa nga nungo dzoṱhe uri hu vhe na ndangulo na u shuma nga nḓila i langeaho .
2.3 . Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Tshumelo ya Mveledziso ya Mabuḓo - U fhaṱa Sisiṱeme ya Tshumelo ya Mveledziso ya Mabuḓo ya Afrika Tshipembe i shumaho zwavhuḓi , kha Gurannḓa ya Muvhuso u itela vhupfiwa ha vhathu .
Tshifhinga:Awara 4
Mbilaelo yo dzhielwa nṱha , nahone ho thomiwa ndango dzo teaho na nḓila dza u lavhelesa . 
u vhona uri hu na vhudavhidzani ho teaho vhukati ha vhadzhiamikovhe na masipala
Mbekanyamaitele dza na mutsiko wo tshenzhelwaho nga ofisi dza madzhisiṱiraṱa kha u dzi thoma dzo bulwa nyana afho fhasi . 
Ndaka nadzo dzi tea u vhewa bakhoudu na nḓila yone . 
Zwino , tshikimu kha nzulele ya Afrika Tshipembe tshi nga si sumbedze nga nḓila i leluwaho ya Kushumele kwa mavu kune kwa vha hone . 
Hedzi ndi mvelelo dzine dza tea u tou lwelwa , hu na vhanzhi vha ri siaho . 
Fhedziha , Tshitediamu tsha Ellis Park a tshi na , fhethu ho dzudzanyelwaho u paka ha vhaṱaleli , nga nnḓa ha vhuṅwe vhupo vhune ho vhaledzwa sa fhethu ha u paka " dziVIP "  . 
Khaḽarani mafhungo a si ngoho nga muvhala mutswuku .
Themamveledziso ya Mutakalo
Komiti i dovha hafhu ya dzhiele nzhele u katelwa ha tsenguluso ntswa kha mbekanyamushumo ya khomishini . 
Maitele ayo a dovha a vhonala kha vhuṱunḓi , hune China ḽa kha ḓi vha tshiko tshihulwane tsha vhuṱunḓi ha Afrika Tshipembe .
arali mme a ṅwana , tshifhingani tsha u ṋea thendelo
Ro dzhenelela kha zwa mogodi ngauri ndi tshiṅwe tsha zwitshimbidzi zwa ndeme zwa mishumo .
U topola mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
Maanḓaguṱe kana thendelo yo ṋewaho muthu muthihi kana tshigwada tsha vhathu uri vha ite nyito vho imela vhaṅwe .
U vhaisala na u ṱungufhala ndi u nyanyuwa ho ḓoweleaho kha thaidzo yo livhanywaho nayo musi hu na khentsa ya ḓamu nahone izwi zwi ḓo tshenzhela misi yoṱhe nga vhathu vhoṱhe . 
wavho vha swika hune vha dzhiwa sa muthu a sa koni u badela
U pfukisela mihumbulo kana mafhungo nga nḓila i lunzhedzanaho
Hezwi zwo vha nga tshifhinga tsha musi mutsiko u tshi khou ṋaṋa . 
Ndi khou ṱoḓa u vhona Mapuka
1.3. Afurika Tshipembe sa fhethu ha vhubindudzi ḽo dovha hafhu ḽa wana iṅwe ṱhuṱhuwedzo nga u wina Pfufho ya Ṅwaha ya 2013 ya Shango ḽine ḽa isa mushumo Nnḓa ḽa Dzangano ḽa u isa Mushumo Nnḓa ḽa Yuropa ( EOA ) .
Vha tea u badela courier uri i vhuise dokhumenthe dzavho .
Mupeleṱo na ndongazwiga : khoḽoni ; semi-khoḽoni Kushumisele kwa dikishinari
Mulayo wa Ndaulo ya Tshitshavha ya Vhulamukanyi u ṋea pfanelo ya u ita aphiḽi na tsheo dziṅwe na dziṅwe dza Muhasho . 
Ṱoḓani ṱhoho yavhuḓi ya itshi tshiṱori ni i ṅwale hafha .
Tshiṅwe tshifhinga hu vha na mutsho wa maḓumbu .
Luṅwalo lwa thendelo lubvaho SABS
( 1 ) Vhusimamilayo ha vunḓu vhu-
Idzi ndi pfanelo dzo ḓoweleaho dzine dza khwaṱhisedzwa kha vhunzhi ha mashango a dimokirasi ngauri a khwaṱhisedza dimokirasi na mbofholowo . 
Ndovhololo ya Mulayo wa vhupileli ndi mafhungo a ndeme ane a tea u dzhielwa nṱha nga u ṱavhanya kha muhasho wa vhupileli na Phalamennde . 
Muhasho u nga dovha wa leludza vhudavhidzani vhukati ha vhadzulazwidulo vha hedzi komiti . 
Hu dovha ha vha na thendelano ire hone ine ya vhofha lwa mulayo ya dzitshakatshaka vhukati ha mulanga nga maanḓa kha vhathu vha re na vhuholefhali zwa zwino . 
U ita nyambedzano nga ha u sia muyani na u shanda
Kha mushumoitwa u tevhelaho hu shumiswa inthaviu dza vhathu vha re na ndeme kha u wana mihumbulo yavho siani ḽa thasululo dzine dza nga vha hone .
Kha nyimele yashu , izwi zwi amba u wana nḓila ntswa dza u fhaṱa mahaya a khwine a vhathu vha re kha nyingaḓorobo , mivhunduni na dziḓoroboni 
Vho Palumbo vha shuma sa Mufarisa Muṅwaleli kha Khomishini . 
Izwi zwi mbo amba uri hu na ṱhoḓea ya ngona ntswa kha kulangele kwa zwiko zwa tshitshavha na kushumisele kwa masheleni zwine zwa tea u dzhieleswa nzhele malugana na masia a ndemesa sa pfunzo , mutakalo na vhusikamishumo . 
( e ) . ( i ) U ṅwalululwa ha rekhodo dzi thetsheleswaho , dza bammbiri ḽa A4- kana tshipiḓa tshaḽo R12,00
Luambo : Ṅwalani mafhungo e kha tshifhinga tsho fhiraho , ni dovhe ni a ṅwale e kha tshifhinga tshi ḓaho .
Afha fhasi hu tevhela zwiṅwe zwine zwi nga thusa hu tshi itwa ndugiselo dza u pulana .
Sa mvelelo dza maitele aya , ho bveledzwa muvhigo wa ṱhaṱhuvho ya nzulele ya shango ḽashu wa anḓadzwa nahone u bvisela khagala zwi tevhelaho : 
Nyimele ya zwino ya ikonomi na u shayea ha mishumo hu re nṱhesa fhano shangoni zwo itisa uri hu vhe na u ongolowa ha u kungedzelwa kha maraga wa zwa mishumo na kha avho vhane vha kha ḓi bva u khunyeledza digirii dzavho vhane vha khou ṱoḓa mishumo . 
Khabinethe yo tikedza u shandukiswa ha dzina ha muhasho u ya kha iḽo ḽa Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano u itela u sika mulivhanyo wa ṱhanganyo ya madzangano mavhili na muhasho wa lushaka , hu u fanyisa thikho ya mushumo wa muhasho . 
d ) Vho Ndumiso M Tyibilika ( u tholwa hafhu ) ;
Mivhigo ya ṅwedzi nga ṅwedzi ya malwadze a phukha i kuvhanganywa nga tshumiso ya mivhigo ya ṅwedzi .
U vhiga ha mimasipala kha komiti dza wadi malugana na IDP na maṅwe-vho mafhungo - Mulanguli wa CBP na Mulanguli wa IDP
Kha mafhungo aya , Mudzulatshidzulo vho ita khuwelelo kha vhashelamulenzhe uri vhe na vhuronwane na vhutevheleli u iteal uri therisano i fhaṱe . 
Ndi a livhuwa .
7.6. U engedzwa ha konṱhiraka ya mushumo wa Vho Thabane Wiseman Zulu sa Mulanguli-Gute ( DG ) NGEI Muhashoni wa Fulufulu .
Muvhigo wa thero u fhedzisela tsenguluso , vhupimahengo na themendelo u bva kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha mushumo . 
1.8 Khabinethe i dovha ya fhululedza Vho Lucas Sithole nge vha vha ngweṋa mufhenyi kha dzisingiḽi dzi tambelwaho nga ngomu dza goloi ya vhaholefhali kha Thonamennde ya US Open Tennis ngei New York .
MVELEDZISO YA KHONTSEPUTI YA NOMBORO : U IMELA NOMBORO DZO FHELELAHO
Muraḓo wa komiti ya Wadi , MufumakadziVho Mofolo na mukhantseḽara wapo , Mufumakadzi Vho Smith , vho dzhenela sesheni dzoṱhe .
Pfufho iyi ya dzitshakatshaka i khou ḓa nga murahu ha madalo a zwenezwino a Muphuresidennde Vho Zuma kha Riphabuḽiki ya Russia . Ṋaṅwaha ho vha na vhaṱani vha linganaho 3 000 vha ṱanaho zwibveledzwa zwavho .
Arali zwo ralo , sisṱeme i khou shuma zwavhuḓi ?
Muvhuso u ḓo ita mushumo wawo nga u ranga phanḓa mafulo o yaho nga u fhambana a ngaho Matshilele a re na Mutakalo na ḽa Kha vha Swike vha tshi kha ḓi Tshila nga u ḓinekedzela kha u shuma na vhathu u itela u ṱuṱuwedza matshilele o tsireledzea a re na vhuḓifhinduleli .
Hu na tshaeo ya u wana fhethu ho aṱamaho ho tsireledzeaho ha u ita nyonyoloso . 
Tshanduko dzi ḓo ṋetshedza Tshumelo dza Mutsho wa Afurika Tshipembe mannḓa a mulayo a u shumisa vhulangi ha mafhungo a ndeme a muyani , na u shuma sa mulondoti wa Sisiṱeme ya mafhungo a Ndeme a Muyani a Afurika Tshipembe .
Muhanga uyu , nga maanḓa , u tikedza dzidomeini nṋa dza u thoma dza Zwitandadi Zwihulwane zwa Lushaka : 
Naa hu na mulambo ?
Lutevhedzi lwo ṅwalwa lu na zwi re ngomu zwa thekiniki zwine fhasi u itela u hulisesa u leluwa ha kuvhalele na kushumisele . 
Vhalanguli vha tshiṱiriki vho bveledza migaganyagwama nga u fulufhedzea na u laula na u langula migaganyagwama iyi zwavhuḓi . 
Phambano vhukati ha vhathu na zwitshavha kanzhisa i sumbedza mbonalo dzo fhambanaho nga ha uri ndi fulufulu ḽingafhani ḽine muvhuso wa tea u shumiswa u sudzulusa zwiko zwi tshi bva kha tshiṅwe tshigwada u ya kha tshiṅwe . 
- u fhufha ha blue crane lwanzheni nṱha ha SS Mendi ndi tsumbo ya mimuya ya maswole vhe vha nwela khothe .
_ Tsimbi dza u farelela kha zwiṱepisi kana remmpe ho fanelaho
Tshiwo itshi tshi vukulula mutevhe wa mushumo u no itwa nga madzangano o fhambanaho tshitshavhani khathihi na u bula kuvhonele kwa vhathu malugana na uri madzangano aya a vhonala e na ndeme-ḓe , a thusa , a u kona u wanala nga nḓila-ḓe .
Ri tea u shumisana kha u fhaṱulula Ubuntu na mvelele ya vhuḓifhinduleli kha tshitshavha tshashu .
U tevhekanya tshiṱori nga nḓila ine tsha pfala
Vhukwakwani vhu re nṱha , nga u fhungudza mitengo ya zwipiḓa , vhu nga dovha ha shela mulenzhe kha u shumiswa havhuḓi ha themamveledziso . 
Hezwi zwi na vhushaka na ḓuvha ḽa u iswa ha mbilo dza mbuisedzo , u konisa miraḓo iyo vhe vha si kone u dzhenisa dzimbilo nga datumu ya u vala ya dzi 31 Nyendavhusiku 1998 kana vhe vha vha vho siiwa nnḓa ha matshimbidzele , uri vha dzi ṋetshedze .
Mbadelo dzi badelwaho kha u ita khumbelo na nḓivhadzo ya tsheo kha tswikelelo :
U edzisela nyito sa , u ḽa kiḽasini , u baga khekhe , u ṱavha na u sheledza mbeu , nz .
Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Madzhisitarata wa Dzikhothe , 1944 ( Mulayo 32 wa 1944 ) na Mulayo wa Khwiniso wa Dzikhothe Khulwane , 2013 ( Mulayo 10 wa 2013 ) .
uri vha ḓo lugisa na u rumela mabammbiri kana huna muimeli o khethelwaho u shuma zwezwo .
U topola vhadzheneli
U bveledza u shumiswa nga u lingana ha nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe , ho sedzeswa fhethuvhupo u ya nga ḓivhashango ha miziamu hune nyambo dza Afrikaans , isiXhosa na English dza ambeswa hone . 
Mbekanyamushumo dzi tevhelaho dza nga ha mugaganyagwama dzo khwinifhadzwa : 
Ṱhanganelo i ḓo thusa u fhungudza tshivhalo tsha mitevheṱhanḓu ya mulingo nga ṅwaha na u khwinisa kha khwaḽithi ya ndugiselo dza milingo . 
U ṋea adzhenda miraḓo ya komiti phaṋda ha musi muṱangano u tshi thoma uri vha kone u ḓivha uri muṱangano u ḓo vha u wa mini na u ḓilugisela .
U pulana ha tshitshavha u rwela ṱari miṱangano
U vhala muvhigo wa ṱhoḓisiso
Davhi ḽi khou lavhelela u engedza ndingedzo dza u vhona uri hu vhe na tsireledzo na vhutsireledzi kha tshaka dzoṱhe khathihi na kha tshomedzo dzoṱhe dza vhuendi kha vunḓu . 
Ḽevele ya fhasi nyana ine ya vha na ṱhumano na lwanzhe yo shuma . 
Ho sedzwa u ḓiṅwalisa na u tevhedza DMP ya tshikimu na phurothokholo nda ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Kale , ndangulo ya malaṱwa nga u angaredza yo vha i tshi sedza kha ndangulo ya u fhindula masiandoitwa na u lulamisa tshikafhadzo . 
Mveledziso ya vhungomu , zwibveledzwa , thengiso na maano a nzudzanyo ya nyanḓadzamafhungo ine ya khou bvela phanda u itela : 
Zwauri sekithara dzo ḓi imisaho nga dzoṱhe dzi khou ita vhuṱudze-ṱudze kha u shandukisa nzulele ya zwa vhuminidzhere na mishumo ino ṱoḓa tshenzhemo /zwikili , na u bveledza mishumo miswa na zwinwe-vho ; zwi khou ita uri shango ḽi salele murahu kha nyaluwo .
U vha mudzulatshidzulo miṱanganoni ya nnyi na nnyi hu tshi pulaniwa , hu tshi katelwa na muṱangoni wa u rwela ṱari , wa u dubekanya ndeme , wa mbigelamurahu .
Vhuṋe ha mavu ndi ha vhorabulasi ha phuraivethe lune zwa konḓa u kovhela mavu vhashumi na u kona u vha ṋea pfanelo dza u shumisa mavu dzo teaho . 
ya u ḓivhadza vhabvumbedzwa .
Shumisa luambo lwo teaho vhana ?
U fhaṱa vhukoni ha muvhuso uri u kone u shela mulenzhe kha mveledziso na u shandukisa .
Mishumo ya zwiḽiwa : nḓisedzo ya zwiḽiwa ya vhuḓi nahone nga u tevhekana kha ḽeveḽe dza lushaka na mahayani . 
Themendelo dzashu dzo dodombedzwaho , nga sia ḽa u oditha , dzo katelwa u itela tshenzhemo yavho . 
Tshitshavha tshi na pfanelo ya dzhenela miṱangano ya komiti na u shela mulenzhe kha Vhupfiwa ha Tshitshavha .
Vhagudi vha Vhuimo ha Fhasi vha na vhutsila ha mvelo nahone u tamba ndi nḓila ine vha guda ngayo kha vhutsila .
Mbekanyamushumo dzine dza khou thoma u shuma dzi katela :
Vhunzhi havho vha ḓo dzhiiwa ṋaṅwaha uri vha swike kha tshivhalo tsha 15 000 .
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i kumedza bono nga nyambo dzo fhambanaho .
Lugisela tshitatamennde tsha tshipikwa tsho tiwaho kha tshipikwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mushumo .
Fhungo ḽa vhuvhili ndi ḽa u bveledza ṱhoḓea dza tswikelelo hu tshi itelwa vhuitwa ho kalulaho u itela u phaḓaladza nga nḓila i pfadzaho , i tshimbilelanaho na nyaluwo ya hugaledzwa . 
maan ḓa a inzhini na vhuleme ha tshikwekwete
Ṱhoḓea dzavho ndi dzhifhio ?
U tsela fhasi ha ikonomi zwo ri funza uri ri dzule ro fhaṱuwa siani ḽa u sedza hune na bindudza hone na uri ri shumisa hani zwishumiswa zwashu . 
Heyi yo vha i wekishopho ya fomaḽa yo fhelelaho ya vhathu vho topolwaho vhane vha vha na mbilaelo na kushumisele kwa maḓi na mukovhe wa zwiko zwa maḓi fhethu hune ha kuvhanganywa maḓi . 
Thikhedzo ya u pulana
Ndingo dza muṱambuluwo dzine ha tou lovhwa dzine dza itwa ha dokotela dzi ṱola guḽukhousu , phurotheini , dziketone na u kavhiwa .
Kanzhi zwi itiswa nga u shumisa ḽiḓadzisi ḽi tshi khou ṱalula dzina ḽi ambaho zwo fhambanaho
Ro sika zwikhala zwa mishumo zwa 3,7 miḽioni kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho .
Marizeve vha tikedza SAPS sa mmbi ine ya thusa u swikelela zwinzhi , na u vha tshipiḓa tsha tshipholisa na tshumisano na tshitshavha kha u lwa na vhutshinyi . 
5 . Milaedza ya u fhululedza
U shumisa maḓadzisi a tshifhinga ( tsumbo matshelo , mulovha )
Shango 2
Fomathi i anzelwaho u shumiswa kha website ndi HTML .
13 . Arali ndi tshi shumisa DSTV kana Top TV , ndi fanela uri ndi ite mini ?
U thomiwa ha tshumelo dzi konadzeaho dza zwa inzhiniara kha tshumelo dzoṱhe dza mutakalo . 
Mabambiri a nyambedzano mararu o fhambanaho a ḓo kona u bveledzwa u itela mabulamihumbulo na mafhungo . 
Kha vha ṋekane nga vhuṱanzi ha nḓivhadzo dza tshitshavha .
Nga zwenezwo , ndi khou dzhia hetshi tshifhinga u khoḓa na u fhululedza mmbi dza tsireledzo , nga maanḓa Mmbi ya Vhupileli , kha mushumo wavhuḓi kha u thusa mapholisa kha u dzudza tshiimo tsha vhugevhenga tshi fhasi . 
U engedza kha elementhe idzi ndi mutheo wa zwikili u wanalaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , khathihi na mbadelo dzi kungaho , zwine zwa swikisa kha u engedzea ha tshivhalo tsha zwibveledzwa na vhaṅwe na zwibveledzwa zwa dzitshaka zwi tshi itwa ngei Gauteng . 
Ndangulo ya vhushaka ha vhashelamulenzhe i kha ḓi ṱoḓa u konanywa . 
U fulufhedzea , u tendisea , zwa ndeme na vhukoni : u dzudzanya pfunzo ine vhuvha hayo vhu a vhambedzea na ha maṅwe mashango ho sedzwa tshileme ( ndeme ) , vhugoḓombeli na zwiṅwe .
U shuma sa vhaṱanganyi vha CBP kha mihasho yo fhambanaho ya masipala .
3.3 . Khabinethe yo dzhiela nṱha Tsedzuluso ya Kotara ya Mmbi ya Vhashumi , yo sumbedzaho uri tshivhalo tsha vhushayamishumo kha kotare ya vhuraru ṋaṅwaha ndi 25.4% u bva kha 24.7% ya ṅwaha wo fhiraho nga tshifhinga tshenetshi tshithihi , u tshi sumbedza ṱhoḓea ya kushumele kwa ikonomi kwa nṱhesa uri ri kone u tandulula khaedzu tharu dza vhushayamushumo , vhushai na vhushaya ndingayo .
tshisimani
Tshenzhemo ya Afurika Tshipembe ya u ṱangana ha ikonomi dza mashango i katela mbuelo dzine dza farea na vhukonḓi ho engedzeaho .
Ndeme yayo ya uri maḓamu aṋu a ṱolwe nga dokotela waṋu khamusi luthihi nga ṅwaha . 
4.114 Zwo teaho kha iyi ṱhoḓisiso ndi zwa u phasiswa ha mulayo wa " tshizwino-zwino " wa zwa vhuloi wa Zimbabwe , ngamaanḓa ho sedzwa uri khothe dzi shumana hani na milandu ya vhuloi .
Khabinethe u bva zwenezwo yo themendela Mbekanyamaitele ya Mveledziso yo Ṱanganelanaho ya vhupo ha Ḓoroboni yo ḓivhadzwaho kha SoNA ya ṅwedzi wa Fulwi 2014 .
Ho itwa madalo a ofisi ya Minisṱa a tevhelaho : 
u pfesesa na u fhambanyisa vhukati ha :
Nga u ralo , SU i tikedza na u tevhela nḓila yo fhambanyiswaho : U gonya ha mbadelo hu khou fhungudzwa nga kha thikhedzo ya zwa masheleni kha matshudeni vha shayaho vho teaho kha sia ḽa zwa akhademi zwi tshi elana na mbuelo ya muṱani ya ṅwaha yo ṱanganaho . 
Mushumo washu wa zwino - roṱhe - ndi u thivhela u tsitselwa kha tshiimo tsha fhasi na u wana nga u ṱavhanya nḓila dza u alusa ikonomi yashu na u sika mishumo , nga maanḓa ya vhaswa vhashu . 
Ri ḓitika nga maanḓa kha tshumelo ya ndeme ya nṱha na uri a ri nga ṱanganedzi ḽidzinginywa ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ṱoḓaho u vhea ndeme ya nṱha khomboni . 
Vhalani nganea i tevhelaho ni fhindule mbudziso 1 - 4 .
Khoudu ya 2 : Hei ndi ya thuthuthu , ya dovha ya katela tshibisana , bisi kana goloi ya u hwala thundu , zwi re na tshileme tshi sa fhiri 3 500kg .
Vha dzule vha na ḽiṅwalo ḽavho ḽa vhuṋe na ḽaisentsi ya u reila na u dzula vho lugisa tsha u ṅwala na kubugu kwa u ṅwalela u itela u ṅwala notsi dza vhuṱhogwa . 
Thandela hedzi dzo kona u vhea ikonomi kha tshiimo tshihulwane tsha nyaluwo na uri i ḓo ḓi bvela phanḓa na u tikedza mveledziso ya nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo .
Ndi tshinwe tsha zwithu zwe ra shumana nazwo kha SCOPA na hone Minista na Muhasho wavho vho ṱalutshedza u kundelwa u tevhedzela , na hone ra dzhena khalo . 
I dovha hafhu ya ṋetshedza tshumelo dza u pindulela na u dzudzanya nga nyambo dza tshiofisi na dza mashango a nnḓa . 
Kudzhenele nga mudzheni zwi shumana na mutsiko u re hone ngomu kha muvhuso wapo , na fhethu hu re na mutsiko u swikaho na zwezwo kha zwitshavha . 
Khophi yo phurinthiwaho ya mafhungo a bvaho kha rekhodo*
Yo vha i tshi enda i tshi lila na u kunguluwa .
Vho dovha hafhu vha humbela miraḓo yoṱhe ya SAPS uri vha shumele tshitshavha nga u ṱhogomela na u ḓiimisela , hu si nga maḓuvha a madakalo fhedzi , fhedzi kha ṅwaha woṱhe . 
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREDI YA 4-6
( a ) ndi Ṱhoho ya muvhuso , na Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya lushaka ;
Miṅwahani yavho ya u rangani , ho dzhielwa nṱha zwa uri ṱhanganyelo ya tshikolodo na vhuḓikumedzeli hoṱhe hu nga ho sa mbadelo dza nzivhanyedziselo kha Lesotho zwinga kwama hani mitengo ya maḓi kha vhashumisi vhao . 
zwilapfu tsumbo , atikili ya gurannḓa/ magazini
Vhaimeli vha zwiimiswa zwo vhalaho vho ṋetshedza dziwekishopho nga ha , vhukati ha zwiṅwe zwithu , vhulanguli ha madzangano , thusedzo dza u funza French na ngona dza u funza . 
Uri mushumo wa vhalanguli u vhe " kwao " , maga ane vha a tevhedza musi vha tshi dzhia tsheo a fanela u vha kwao .
Sa tsumbo , Western Cape ḽi bveledza goroi na uri ḽi dovha hafhu ḽa vha murangaphanḓa u ya nga volumu dza zwibveledzwa . 
Vha nga ita izwi nga u shumisa miṱangano ya vhadzuli na foramu dziṅwe dza mveledziso dza tshitshavha
Tsimbi dzoṱhe na u kweiwa ha zwithu zwa muḓagasi khathihi na zwiṅwe zwishumiswa kha kana zwi elanaho na u fafadzela lufhera zwi tea u kwamiswa na mavu nga thambo ya muḓagasi nga nḓila i bveledzaho na zwiṅwe na fhasi . 
Zwi ḓo dovha zwa thusa Komiti dza Wadi u khunyeledza vhuḓifhinduleli havho sa vhuṱumani vhukati ha tshitshavha na khoro na mukhantseḽara wavho wa wadi arali vha na muhanga wa kushumele wa u dzhenelela .
Nyito dza foniki dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe lwa minethe ya 15
Khamphaninyanḓanywa
Ri ita khuwelelo kha mabindu a Afrika Tshipembe uri vha ṱaṱisane vho ḓisendeka nga mitengo ya fhasi , vhutumbuli hunzhi , khwinifhadzo ya kwaḽithi ya thundu dzi ṋetshedzwaho kana tshumelo ya nṱhesa kha vharengi u fhirisa tshumisano mmbi .
Ndongazwiga na mupeleṱo : ṱhukhufhadzo ya dzina ; tshivhudzisi ; tshigagarukela ; tshithoma ( tshitopo ) ; tshiawelo ( khoma )
Bogisi ḽa 7 ḽi na manweledzo a mishumo ine mulanguli wa IDP a nga tea u i ita .
U sa bva kha ṱhoho
Zwiteṅwa zwa ndeme kha kuitele kwa tshumisano kha sia ḽa u vhulavhelesi na u shumisa tshi katela : 
-- U shumisa maipfi a sumbedzaho vhuimo
Mvelaphanḓa i hone / a iho khagala ngauri . . .
Musi tshikhala tshi tshi khou fhungudzea , maanḓa a ya gonya na visa vesa . 
Mimapa ya kiḽasini ya ekhoḽodzhi yo bveledzwaho tshifhingani tsha kale yo vha yo vhewa vhuponi uho u itela uri i kone u swikelelea , nahone ho dovha ha engedzwa nga sethe ya mepe ya vhupo hu tshi itelwa u sumba vhupo . 
Tshipiḓa tshi konḓaho tsha tsireledzo ya fulufulu ndi u khwaṱhisedza u kona u swikelelea ha fulufulu . 
U vha khagala na u sa vha na Tshidzumbe : Ri ḓikumedzela u shuma zwa vhubindudzi nga kha u fhulufhedzea na vhuvhudzisi hu re na u hu pfadzaho na vhashumisani na vhudavhidzani ha mafhungo ngoho . 
Roṱhe ri vhana .
Tshikwama tsha NML tshi ḓo nekedza masheleni a ndondolamutakalo .
Khethekanyo yo vhuronwane ya mutambo ndi ya vhuṱhogwa vhukuma . 
Saizwi vhathu vha tshi nga pfukiswa kha dzigireidi ṅwedzi nga ṅwedzi zwi tshi bva kha miṅwaha yavho ya tshumelo , vhuongelo vhu tea u bveledza sisiṱeme ya data u itela u khwaṱhisedza u tevhedza . 
Sa tsumbo , khonadzeo ya uri dzimbalombalo dza vhushai dzi vhe dzimbalombalo dza tshiofisi hu si kale dzi khagala nga maanḓa . 
Ngaha ndingo dza vhuimana
Hei ndi thendelano khulwanesa Afrika ya vhubindudzi ha zwa dzigoloi kha miṅwaha ya 40 yo fhiraho , na uri zwi khwaṱhisedza uri shango ndi ḽa nṱhesa ḽifhasini kha u vha fhethu ha u bindudzela zwa u bveledza zwa dzigoloi
Ndi tsheo dza ndeme nga ha vhunzhi ha nḓila na maitele o teaho a u swikelela zwipikwa . 
Zwivhili zwa zwigayo zwa goroi zwiṱanu zwa khamphani zwi wanala Gauteng , khathihi na feme ya zwimuṋemuṋe zwa swigiri yavho . 
Tshitshavha tsha saintsi , tshine tsha tea u vha na nḓivho yavhuḓi nga vhubvo , a tshi humbulelei tshi fana na tshitshavha tsha poḽotiki . 
Ndavhelelo dza mvelelo ndi : ṱhuṱhuwedzo ya ṱhanganelo ya dzingu kha dzhango ; thikhedzo ya mbekanyamushumo dza mveledziso ya ikonomi dzo fhambanaho dza Mbumbano ya Afurika , mulalo na vhutsireledzi , hu tshi katelwa na u navhiswa ha AGOA ; mafhungo a kwamaho zwa tshanduko ya kilima na tsireledzo ya mupo ; khathihi na thuso ya u ḓo kona u swikela bono ḽa zwipikwa zwa Afurika nga 2063.
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho na zwifanyiso
129. U thomiwa ha mushumo wa ofisini nga Mulangavunḓu
Ri dovha ra ṱoḓa u khwaṱhisa nungo dza u khwaṱhisa mimaraga yapo na u khwaṱhisa u khwaṱha hayo . 
Bannga dza vhukati dzi sedzaho inflesheni nga u angaredza dzi na ndivho ya u fhambanyisa vhukati ha mveledzwa dza luṱa lwa u thoma na lwa vhuvhili , nga maanḓa dzi tshi khou ṱoḓou langa zwa nga murahu sa izwi zwa u thoma zwi tshi ṱanganedzwa ; fhedzi vhukando hadzo ho khwaṱhaho ho tou sedza nyimele . 
Vha tshiimiswa tsha Dzangano ḽa Ṅanga dza Sialala , vha tshi fhindula khuwelelo ya u ḓisa mihumbulo malugana na bammbiri-mviswa , vho khwaṱhisedza zwe vha amba mathomoni kha zwe vha ḓisa hu tshi thomiwa ṱhoḓisiso .
Mishumo ya zwa mitambo na vhuḓimvumvusi i khou isa phanḓa na u vha mashumele a ndeme a tshanduko ya tshitshavha na u fhaṱa ikonomi yavhuḓi . 
u vha na khamphani .
Ro humbela pfarelo nga ha tshilengo tsha ino khumbelo . 
Ro ḓikumedza kha u lwa na vhuaḓa na vhufhura huṅwe na huṅwe hune ha nga ḓivhonadza . 
Ndangulo ya mafhungo yo fanelaho , zwihulwane malugana na miḓi ya mahayani , ndi ndivho ya mutheo . 
Arali vha tshi khou ṱoḓa pfanelo ya u thoma mugodi , vha tea u wana thendelo kha Muhasho wa Zwiko zwa Minerala uri vha bye minerala kha vhupo vhukene .
Hezwi ndi u itela u vha na vhuṱanzi ha uri ngudo ya zwa pfunzo i khou shumisiwa kha vhupo ha mabindu na uri hu vhonale zwine ya khou vhuedza na u swikelwa .
Oﬁsi a i na vhuḓifhinduleli kha mafhungo ane a elana na zwi tevhelaho :
Hu ḓo tea u itwa khetho dzi konḓaho .
Ro zwi vhona kha ṅwaha wo fhelaho uri mimasipala miṱanu kha ḽa Western Cape yo ḓo tiwa sa vhupo ha tshiwo na hone vhuṅwe vhupo na hone ho kwamea . 
TSHIPIḒA TSHA IV
MULAYO U NGA HA MINI
Vha fhindule mbudziso dzi tevhelaho :
( a ) ndaulo ya mulayo muṅwe na muṅwe zwo ṋewaho muṅwe Muraḓo ; kana
Zwi re ngomu kha miziamu zwi nga si ḓitike nga Muunḓi , fhedzi zwitshavha zwashu zwi fanela u vha na mahumbulwa . 
U dzhiela nṱha kana u ṋea ndeme sisiṱeme ya nḓivho yapo : u ṱanganedza lupfumo lwa ḓivhazwakale na ifa zwa shango ḽino sa zwithu zwa ndeme siani ḽa u fhaṱa mikhwa sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha Ndayotewa ; na
Ndi luswayo lwa hune vhutshilo ha bva hone , tshedza na vhuvha ha tshoṱhe ha vhathu .
Kha haya masheleni , R200 biḽioni yo vhetshelwa thandela dza tshiporo na uri vhunzhi ha yo salaho , i ḓo ya kha thandela dza zwa mitambo .
Luswinga lu si lwa mbadelotiwa lu nga khethekanywa u vha lwa khombekhombe nahone lwa vhewa kha vhusimamilayo ha Khomishini ya EU na iḽa ine ya bva kha vharengi , vharengisi , vhaṱunḓi na kha zwi no funwa nga vhaṅwe vhakovhekanyi . 
Ho sedzwa thendelo u thoma na nyendedzi dza kiḽinikhala dzi shumiswaho kha zwileludzi zwa nnyi na nnyi
Minisṱa vho amba uri ri fanela u engedza luvhilo lwa maitele a zwithu uri ri kone u vuledza . 
_ vhulwadze ha lukanda vhune ha vhangwa nga mushumo : vhu vhangwa nga u kwama zwiḽiwa , u kuvha nga zwanḓa na zwiṅwe ,
Zwipiḓa zwa bugu -siaṱari ḽi re na dzina ḽa bugu , zwi re ngomu , ndima , guḽosari , indekisi , aphendisi , futhinoti , nz .
Zwiko zwi a ṋetshedzwa-vho u itela u kona u katela u shumiseswa ha dzilafho ḽa mushonga wa anthirithrovairaḽa , kha u ṋetshedza dzibugu dza u shumela khadzo dza mirole ya u thoma ya tshikolo , na mbekanyamushumo ya zwa dzinnḓu . 
Honeha , thukhitha dzi re na phoizeni dziṅwe u fana na haiḓorodzheni kloraidi , dzidiokisini na zwiṅwe zwibveledzwa zwi phiso i songo fhelelaho , dzitsimbi , mavu na zwiluḓi zwo papamalaho tshikhalani na masalela a zwiomate kha tshivhumbeo tsha mulora na zwone zwi a bveledzwa . 
Kha vha vule Acrobat Reader vha vule dokhumenthe dze vha dzi kopela kha computer .
Komiti ya Tshoṱhe nga ha Akhaunthu dza Tshitshavha i ṱola Mivhigo ya Ṅwaha . 
Tshikolodo tshi wanwa u thoma nga u vhudzisa arali ri tshi khou shumana na tshinyalelo kana ndindakhombo ya ndaka . 
Zwine zwa fanela u itwa .
Vhorabulasi vha ṱuṱuwedzwa u thusa u fhaṱa themamveledziso ya tshikimu tshavho u bveledzisa nḓowelo na vhuṋe u itela uri vha kone u shuma , u ṱhogomela na u vhuedzedza themamveledziso dzavho tshifhingani tshi ḓaho . 
Kha vha vhudzise matambi ane a khou tamba tshipiḓa tsha munna : Vho ḓipfa hani musi vha tshi khou tamba vhuimo uvhu ?
U HUMBULELA / U ṊEA VHUPFIWA
Fhedzi zwa ndeme zwa Embassy , High Commission kana Consulate ndi zwone zwine zwa dzhielwa nṱha .
Mulayo wa Vhushaka ha Mivhuso , 1997
Ndi nga kha ḓi tamba bola matshelo .
Musi ni kha tshigwada , ambani nga idzi atikili .
Murengisi u fanela u ḓadza fomo ya NCO a i ṋetshedza vha mannḓalanga a zwa u ḓiṅwalisa .
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muvhuso na vhathu vha United Kingdom , nga maanḓa miṱa na vhafunwa vha vhafu , khathihi na u tamela mashudu dzikhuvhabvu uri vha ṱavhanye u fhola .
1.1 Fhasi ha vhurangaphanḓa ha Muphuresidennde Vho Jacob Zuma , muvhuso u kati na u phaḓaladza mbekanyamushumo ya themamveledziso dza lushaka dza ṱhiriḽioni ya dzirannda dzo livhiswaho kha u honolola zwikhala zwa mishumo na u ḓisa tshumelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe .
Na vhabebi vhane vha lingedza u ṱanutshelisa vhana vhavho kha muṅwe wa vhabebi vha sika nyimele i sa konadzei tshoṱhe kha vha ṅwana uyo . 
Musi ho sedzwa maitele o ḓoweleaho , vhukule vhukati ha luvhemba lwa u nwelela kha fiḽithara ya mavu na ḽeveḽe ya maḓi a fhasi a fanela u vha mitha muthihi zwawo . 
Nga murahu ha musi o no dzika , o ḓo dzhiiwa a iswa sibadela . 
Mabono ayo a ḓo vha konisa uri vha davhidzane lu vhuedzaho na vhatsivhudzi na zwivhumbeo zwa tshitshavha , nahone Bugu Tswuku yo sedza kha u ṋetshedza mabono aya nga nḓila ine ya pfesesea hoṱhe na u shumisea nga vhathu vha si na nḓivho ya zwa thekeniki . 
1.3 . Yuniti i khou lavhelelwa u dovha hafhu ya shuma nga murahu ha miṅwedzi miraru .
Vha tea u vha na ḽi ṅwalo ḽavhu ṋe kana ṱhanziela ya mabebo u ita khumbelo .
Mutholi u do langula na u sedzulusa khumbelo yavho , a tshi khou thuswa nga Mulanguli wa Khombo dza Mutakalo , u ya nga ha Pholisi na Maitele a livi ine ya nekedzwa vhane vha si tsha vha na ivi ya vhulwadze yo oweleaho na u notha nga mulandu wa mutakalo u si wavhu i .
Fhedzi , ri dovha ra vha kha tshifhinga tshine kha ḓivhazwakale yashu tsha vha na fulufhelo ḽihulwane .
U linga hu si ha fomaḽa ndi mushumo wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe wa u lavhelesa mvelaphanḓa ya vhagudi .
Mielo ya ḓivhazwakale ya nyengedzo yo bulwa , nahone nga nḓila yone . 
Khumbelo ya thendelo ya u ṱunḓa khovhe u itela vhuḓimvumvusi
U shumisa maipfithangeli .
Mabembela aya a mafhungo aya o tikedzwa nga ṱhoḓisiso na ngeletshedzo dza kiḽinikhala . 
U kovhekana mihumbulo nga ha bugu
Tshiitisi tsha uri afho hu vhe na mishonga minzhi yo fhirelwa nga tshifhinga tshi tea u wanululwa . 
( b ) u yelana na Mulayotewa muswa .
U leludza na u pfananya mveledziso na u thoma u shumisa tshiṱirathedzhi na ngeletshedzo kha Vhufhaṱi ha Khaphasithi ya Dzinnḓu u itela Nḓisedzo ya Dzinnḓu i Bveledzaho . 
Muhasho wa zwa Vhulavhelesi ha Mashumele u ḓo fha muvhigo hu saathu u fhela miṅwedzi ya rathi .
U ḓo sedza fhungo iḽi . [ U dzhenelela . ]
Nga 1994 , musi ro amba na vhathetshelesi mashangoni manzhi , avho vhe ra ṱangana navho vho ri dzhoina u pembelela mbofholowo yashu . 
Tsumbanḓila ya vhuendedzi ha nnyi na nnyi malugana na mirole ya bada yoṋewa hafho fhasi : 
Vhubindudzi na u sika mishumo
Vhufulufheli kha matheriala a ṱunḓwaho seli na thekhinoḽodzhi , hu ṱoḓaho nḓisedzo i dzulaho i tshi khou engedzea ya kharentsi yo khwaṱhaho i shaeaho a zwi konadzei nahone zwi ḓo fhungudzwa nga u ṱavhanyedza vhukuma . 
Mulayo Muswa ( Mulayo wa IPID ) u nga ha mini ?
Ndangulo ya tshikolo ndi nga ha u mishumo ya u funza na u guda ine ya itea tshikoloni .
Tshivhalo itshi tshi fhasi kha tsha ṅwaha wo fhiraho , ho sedzwa u konḓa huhulu ha vhupo ha ikonomi . 
U shuluwa ndi tshivhangi tshihulwane tsha u lovha ha vhana kha ḽa Kapa Vhukovhela nahone zwo ḓala vhukuma nga miṅwedzi ya tshilimo musi u kavhiwa hu tshi pfukela nga u ṱavhanya nga kha thunzi , na zwiḽiwa na maḓi o tshikafhalaho . 
a muvhuso wa vhukati na wa vundu .
U engedzedza fhethu ha tsireledzo na sisiṱeme dza shishi dza vhulanguli ha zwiḽiwa . 
Vho Feinstein vho amba uri thendelano ya samithi yo dovha ya khwaṱhisedza ndeme ya u renga na u rengisa thundu na tshumelo u bva kha vhabveledzi vhapo . 
Tsha u fhedzisela , mishumo yoṱhe ya vhuimeleli ha zwa mutakalo na tsireledzo na dzikomiti zwo ṱalutshedzwa .
U thusa sa maga kha therisano idzi hu ḓo bvela phanḓa na u dzhielwa nṱha zwo ḓisendeka ngauri mashango mararu a kha zwivhaswa zwi bveledzwaho nga zwithu zwi tshilaho u fana na ethyanolo na zwiṅwe . 
Ndi a sumbedzela miṅwe u khwaṱhisedza mbuno
Zwipikwa zwihulwane zwa Thendelano ya Mishumo ya Vhaswa zwi tshimbilelana na u lwisa ho fhamba naho ha muvhuso ha u tikedza zwa tshandukiso ya ikonomi .
Thebulu ire afho fhasi i sumbedza milayo i tikedza mbetshelwa dzo ṱanganedzwaho dza CSA hu tshi katelwa khethekanyo dzo teaho dza Mulayo wo Khwiniswaho wa Mafhungo a Ndulamiso : 
Izwi zwi katela khwaṱhisedzo ya u shumiswa ha Pulane dza Mbuno dza Ṱahe , dzo ḓivhadzwaho nga Phuresidennde Vho Jacob Zuma kha Mulaedza wa Lushaka wa 2015 khathihi na Operation Phakisa , yo itelwaho u ṱavhanyisa u thomiwa ha thandululo kha vhupo vhu ṱoḓaho mvelaphanḓa dza ndeme .
Ri ḓo vha ri tshi khou ḓifhura nga murunzi wa ningo arali ra sa dzhiela izwi zwithu nṱha kana ra zwi thudzela thungo sa vhuambamba ha vhathu vhane vha dzulela u vhona pfudzungule hune ha vha na mulalo .
Zwiimiswa zwa dzhango - Afrika Tshipembe ḽo shela mulenzhe kha u sudzuluwa u bva kha African Unity uya kha African Union , ḽo fara Pan African Parliament nahone ḽo thusa kha mvelaphanḓa ya Khoro ya Vhuthihi ha Afrika ya Mulalo na Vhutsireledzi .
- madzina a dzibugu , ṱhoho , khepusheni , nyolo ,
Hezwi zwi ḓo konisa vhadzhiatsheo u pfesesa u khetha ho fhambanaho hune vha nga hu ita na u dzhia tsheo yo ḓivhadzwaho nga ha uri vha nga themendela kana vha hana ḽikumedzwa . 
Hezwi zwi ḓo ita uri sekhithara ya masheleni fhano hayani i khwaṱhe na u dovha ya dzia .
Muthu ane vha ṱo ḓa a tshi badela tshelede ya u unḓa ṅwana a nga tenda u badela tshelede yo vhilwaho kana a ḓiambela khothe .
U ḓiṱana iwe muṋe nga ḽiṅwalo kha ḽifhasi
Zwino ngauri thandela ya u guda ngayo yo no thoma , minista vha khou lavhelelwa u dalela mavundu oṱhe uri vha ḓo amba na zwigwada zwikwameaho zwoṱhe , hu tshi katelwa na madokotela vha lafhaho malwadze oṱhe , miraḓo ya sekhithara ya phuraivethe na vharangaphanḓa vha sialala . 
Maitele a zwa vhudzekani o tsireledzeaho vhukuma ndi u sa ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani u swikela mbingano , u bva afho vha dzula vha tshi fulufhedzea kha mufarisi wavho . 
U ya ha vhagudi tshikoloni hu monithariwa hani nahone ndi nḓila dzifhio dzine dza khou shumiswa u khwinisa nyimele ?
Nga maṅwe maipfi , u dzhena haṋwani ṱhanzi iḽa phanḓa ha musi ri tshi thoma na ṱhanzi iyi . 
Khonadzeo ya u pfukiselo vhashumi vha ḽevele ya nṱha na vhashumi vha thekhinikhala ( hu na u humbula vhukuma thaidzo ya vhuluvha nga huvhili ) i tea u dzhielwa nṱha , saizwi izwo zwi tshi nga tsireledza nzudzanyo ya nyambedzano . 
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u farwa luvhili kha ṅwaha musi khethoguṱe dzi tshi farwa .
Vhukoni ha u ṱangana na vhathu vha mvelele dzo fhambanaho na hone kha ḽeveḽe dzoṱhe dza dzangano . 
Tshitshavha tsha akademi na nyanḓano dzavho dza phurofeshinala kha shango ḽashu vha tea u shuma mushumo wavho wa vhukuma kha u khwaṱhisedza uri tshipikwa itshi tshi a swikelelwa . 
Komiti dza dziwadi , foramu dza mveledziso ya dzizounu na foramu dza mveledziso dza ḓorobo khulwane kha wadi dzoṱhe dza fusumberathi dza masipala dzi khou vhumbiwa u ya nga Mulayo wa Zwiimiswa wa Masipala . 
Vhashumi vha sa anḓani a vha anzeli u kunda nga tshifhinga tsha maitele a nyambedzano . 
Sa tsumbo , dzangano kana khamphani kana khoro dzi ri dzo kwamana tshitshavha tsha tenda kha zwine zwa khou ya u itea vhathu vho vhudzwa uri vhuṱambo vhu khou ya u vha hone .
216 . Ndaulo ya Vhufaragwama
U vhalela nṱha na u vhalela mbiluni , u dzudzanya zwiṱirathedzhi zwa u vhala u itela uri zwi kone u tea ndivho na vhathetshelesi
Zwinepe na bugu dza mafhungo
Kha zwa ḓivhavhufhufhi yapo , nyambedzano dza zwino dza u leḓisa tshumelo dza muyani dzi ḓo vhona hu na nyengedzedzo na u vulea ha nḓila ntswa vhukati ha mashango mavhili . 
Thandela dzi endedzwa lwa thekeniki ngeno hu uri a dzo ngo tou sedzesa tshoṱhe kha mvelelo . 
Ro ita dzithemendelo dza khakhululo yo ḓisendekaho kha ḓivhazwakale yashu ya u kona u lwela pfanelo dza vhalwadze . 
( d ) u ṋea thendelo ya tshadzhi dzo livhanaho dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Vunḓu .
Mveledziso ya ikonomi yapo ndi maitele a tshilaho nahone lwa tshifhinga tshilapfu , zwi sikaho lupfumo na u gonyisa maimo a vhutshilo . 
Hu fanela u vha na zwiṅwe zwiṱuṱuwedzi zwine zwa ḓo fhungudza kushumisele . 
Ndi zwa vhukuma uri ro ḓitika nga vhubindudzi ha kale he ha itiwa kale kha miṅwaha ya 20-30 fhedzi hune mvelaphanḓa ya vhukuma ha vha u shumisa thekhinolodzhi ya didzhitala tshifhingani tshi ḓaho na zwenezwo a zwi nga ḓo bvelela nga nnḓa ha musi ri tshi nga thasulula idzi thaidzo dza nga ha vhubindudzi na mbuelo dza vhubindudzi .
Ndi ngani maitele aya a a ndeme ?
Zwa zwino ri na tshenzhemo ya miṅwaha ya 20 kha u ita uri zwithu zwi vhe nga fhasi ha ndaulo ya khamphani dza phuraivete , u ita zwine dza funa dzi songo vhetshelwa mikano , ndaulo na dziṅwe nḓila dza u dzudzanya nga huswa vhuḓifhinduleli ha muvhuso .
Mbilahelo dza mahumi mararu na tharu dzo pfukiselwa kha Khoro khuwane ya Vhuingameli : Tshumelo ya Mulayo . 
Zwino vhavha nga u sa ṋetshedzwa zwavhuḓi ha zwishumiswa hezwi ndi u dalesa ha vhashumi vha ndaulo kha vhudzivha ha u sedzulusa milayo . 
U itela u vha na vhuṱanzi uri tshikalo tsha tshiṱoko tsha mishonga a tshi nga ṱaheli . 
Manditi one aṋe a vhukati , fhedzi a tou shumiswa nga vhathu kha zwivhuya kana vhuvhi .
Vhaimeleli vha tshitshavha vho dzenelela u thetsheleswa ha mugaganyagwama nga Komiti ya wadi mihumbulo yo dzheniswa kha IDP
Ha swika vhanna vha rathi vha zwidzimamulilo vha dzima mulilo .
Ndi ḽifhio ipfi ḽine ḽa amba zwi fanaho na ' U dinalea ' ?
Kha ri ṅwale phindulo yaṋu ḽi tea u thoma nga ḽeḓeredanzi .
1.2 . Nyimele ya zwa luambo yo shanduka nga nḓila i mangadzaho nga murahu ha u bebiwa ha dimokirasi nga 1994 , musi Ndayotewa i tshi ṋetshedza muhanga wa mulayo na ndango ya u dzhiela nṱha u alusa na u fhambana ha dzinyambo .
Ro bindudza ṱhiriḽioni ya dzirannda kha themamveledziso ya tshitshavha kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho .
Tshipikwa tsha u fhedzisela tsha ndangulo ya tshitshavha na vhuvhusi tshi ḓo vha u swikela dziḽevele dzi ṱanganedzeaho dza mveledziso ya matshilisano i dzulaho i hone . 
Khwiṋe , ndi u ri vhudza zwiṅwe zwithu nga ha zwe muvhali a ḓiimisela . 
Hezwi zwi nga katela mishumo ine tshitshavha tsha kwamea thwii ; kana mishumo ine ya nga lambedzwa nga tshikwama tshine tsha langwa nga nzulele a no bva kha masipala .
Naa hu na nḓila ya u kwama vha tshumelo ya shishi fhethu ha u fhaṱa ?
Naho hu na uri zwi tou ḓivhea uri u vha tshipikwa tsha khethululo kanzhi zwi vha na masiandaitwa a vhavhaho u fhira u vha muvhuelwa wazwo , tshayavhulamukanyi kha zwa matshilele i na masiandaitwa kha vhoṱhe vhane vha dzula kha tshitshavha tshenetsho . 
fhethu he khumbelo ya sainelwa hone
6.2 Nangani phindulo yone u bva tshibogisini .
4.4 Ṱhoḓea dzo fhambanaho dza Ḽiga ḽa Kupulanele na Kushumiselwe kwa CBP
Fomo dza khumbelo dzo dadziwaho dzi sainiwe nga mudzulatshidulo wa Komiti ya Ndangulo na Mulangi wa Vuṋdu wa haya ha vhana .
Hu ḓo vha na vhaṅwe vhathu vhane vha ḓo dzhenelela kha u ita ṱhoḓisiso kha tshiko ?
Mvelelo idzi kha vhukoni ho kalwaho u ita zwa u kuvhanganya tshikolodo havhuḓi kha mbuelo i re hone nga vhatholi vha songo ḓiṅwalisaho na vha SARS . 
Mulayotibe wa vhuya wa phasisiwa , u ḓo dovha hafhu , ho topolwa kha zwinzhi , wa engedza tshifhinga tsha mbuelo dza mbadelo kha mubadeli u bva kha miṅwedzi ya malo u ya kha ya 12 na u engedza tshifhinga tshine mubadeli a nga kona u ḓisa mbilo yawe u bva kha miṅwedzi ya rathi u ya kha ya 12 .
Nyaluwo ngoho a si nga ha vhubveledzi fhedzi , i dovha ya vha nga ha mimaraga i aluwaho u itela u katela huṅwe vhubveledzi , vhune kanzhi ha katela thengiso . 
3.3.4 Tshivhalo tsha zwibveledzwa zwa ndeme kha sekele ya vhege mbili
6.3.2 Tshiimiswa kanzhi tsho tou rali :
Vha ḓo vha vha tshi khou dzhenela vhuṱambo ha Tshigwada tsha Samithi ya vhu 20 ( G20 ) ngei St Petersburg nga dzi 5 na dzi 6 Khubvumedzi 2013 sa tshipiḓa tsha u alusa madzangalelo a zwa polotiki na ikonomi ya Afurika Tshipembe .
Nyimele i re afho nṱha i ombedzela ndeme ya u vha na data i fulufhedzeaho kha mafhungo a mupfuluwo u itela u bveledza mbekanyamaitele dzi pfalaho . 
Mveledzo ya saithi dzo vhalaho dza ṱhoḓisiso na nḓivho ya vhubveledzi nnḓa ha pfunzo ya nṱha . 
Hu tea u vha na u fhela ha maitele a vhagudisi vha tshinna vhane vha ṱoḓa zwa vhudzekani na vhananyana vha tshikolo kana vhagudisi vha vhafumakadzi . 
Ri tshi ya phanḓa , ṱhumanyo ya ṱhanganelo ya masipala na dzitshaka zwi ṋetshedza masipala tshikhala tsha u kovhana nḓivho , tshezhemo na vhukoni ha khwinesa . 
Ni vhona u nga tshifhinga tsha khwiṋesa tsha u thoma u lima ndi tshifhio ?
U vusuludza vhuthu na u khuruṱanya zwitshavha , hu tshi shumiswa vhurereli na mikhuvha , zwo itelwaho u sika muthumuthu khathihi na zwitshavha zwa vhathuvhathu , zwi tea u itwa nga nungo . 
Hu na fhethu ha u laṱa malaṱwa hunzhi , hune ha kha ḓi kwama mipo lwa matshilisano na zwithutshikwamea , zwi tshi vhangwa nga kupulanele ku si kwavhuḓi tshifhingani tsho fhelaho . 
Malugana na u nwalisa tshiimiswa tsha mveledziso ya vhana vhaṱuku ( ECD )
tshivhumbeo tsha nga ngomu tsha tshirendo , figara dza muambo/ zwifanyiso zwa muhumbulo ( imedzhari ) , pfanapheleledzo ( raimi ) , mutevhetsindo ( rithyimu ,
Hezwi zwi ḓo konisa u ela mvelaphanḓa na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli kha mvelelo kha ḽeveḽe dzoṱhe . 
4.6 U MODAREITHA MISHUMO YA U LINGA FAIR
Sisiṱeme iyo yo ḓitikaho nga thekhonoḽodzhi i ita uri zwidodombedzwa zwi vhe hone nga kha inthanethe kha dzikhomphyutha kana zwishumiswa khwalwa sa ṱhingothendeleki na tablets .
Tshiwo tshi ri fha tshikhala tsha u khwinisa vhukoni ha kushumisele kwa masheleni a tshitshavha , u engedza zwikhala zwa u bindudza kha sekhithara ya phuraivethe , na u khwinisa hafhu ikonomi ya ya kha nḓila ya nyaluwo yo angalalaho ya zwa mishumo . 
Honeha , zwi tshi bva kha matheriala a phaiphi khulwane , zwiṱaluli zwa maḓi a mashika na khonadzeo ya u shela hafhu i fanela u ṱolwa . 
Ngauri maswole a muvhili o tshinyala , vhathu vhanzhi vha re na HIV vha vha kha khombo khulwane ya u farwa nga vhulwadze ha vhone u fhira vhone vha tshi farwa nga havho . 
Ndi na miṅwaha ya _________ .
Mbadelo ya kheshe ya mbuelo ya lufu i tshimbilelana na mbadelaphanḓa ya tshelede nnzhi ya mbuelo ya lufu i linganaho na baḽantsi ya akhaunthu , i ṋetshedzaho mbuelo ya lufu i fanaho na musi mushumi a songo malaha o lovha tsini na musi a tshi litsha mushumo kana a tshi kha ḓi bva u litsha mushumo . 
U shumisana na vhadzulapo na vhashumisani vhapo
rekhodiwaho )
ḓuvha ḽa u fhedzisa la mvusuludzo ndi 30 Fulwi .
U shumisa mutevhe nga nḓila yone , hu tshi shumiswa malungekanyi , tsumbo : tsha u thoma , tshi tevhelaho , nz .
Ḓuvha ḽa u vhuya ndi ḓuvha ḽo vhewaho u itela uri Khothe i kone u sengisa Muhwelelwa phanḓa ha musi Ndaela ya Tsireledzo ya Tshifhinganyana i tshi khwaṱhisedzwa .
Zwidodombedza zwa Bannga u itela Mbadelo dza u Ṱun ḓa :
Mitha une wa badelwa u thoma u ḓo ṋetshedzwa na u dzheniswa nga Masipala , nahone Rakhonṱhiraka u ḓo fanela u dzhenisa mutheo na bodo zwo dzulaho luga . 
Ndeme ya sisteme ya ndangulo ya ndaka nga nḓila i bveledzaho i nga si ombedzelwe u fhira ezwi , ngauri i tikedza mbekanyamushumo dza mveledziso ya themamveledziso na ndondolo . 
Vhubindudzi hashu kha vhuendi ha nnyi na nnyi ndi tshipiḓa tsha u fhata na u shuma ha vhuendi ha nnyi na nnyi vhune ha ṱumana u ya kha shango ḽoṱhe nga vhuphara .
U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa : U thetshelesa na u amba : ( orala na / kana nḓowenḓowe )
U engedzea ha tshivhalo tsha migwalabo ya nḓisedzo ya tshumelo zwi sumbedza uri muvhuso u tea u ita uri zwi leluwe uri vhadzulapo vha ṱahise mbilaelo dzavho .
Komiti dza Wadi dzi na vhushaka na tshitshavha nga nḓila tharu , ya u thoma sa vhaimeleli vha tshitshavha , ya vhuvhili u fhaṱa vhushaka na tshtshavha na ya vhuraru ndi u vha na vhuḓifhinduleli .
Zwisumbi zwa Mveledziso zwo no vha nyanḓadzo ya ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone edishini ya 2012 i nweledza datha ya zwiitei zwa u swika kha tshifhinga tsha vhukati ha ṅwaha wa 2012 .
Zwileludzi zwo thomiwa u tikedza tshumisano ya zwa vhulimi kha zwiṱiriki zwo fhambanaho u ḓadzisa kha vhugudisi ha vharangaphanḓa u shomedzwa nga dipuḽoma na digirii kha masia aya . 
U vhala zwe ene muṋe na vhaṅwe vha ṅwala .
Nnḓu yo shumiswa hafhu u bva 1983 u swika 1994 kha madzulo a Phalamennde a Nnḓu ya Vhaimeli , i katelaho miraḓo ya vhe vha vhidzwa upfi vha muvhala vhe vha vha vhe tshipiḓa tsha Phalamennde ya nnḓu tharu yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa Ndayotewa ya 1983 .
Lavhelesani zwifanyiso na ṱhoho ni lingedze u humbulela uri maṅwalwa aya a amba nga mini .
Kharikhuḽamu ya Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili yo vhekanywa u ya nga zwikili zwi tevhelaho :
( a ) vhunzhi ha Miraḓo ya Buthano i tea u vha i hone musi hu tshi vha na vouthu kha Mulayotibe kana u khwiniswa ha Mulayotibe ;
Kha ri ambe Lavhelesani zwifanyiso izwi .
Tshumelo dza u ṱhaḓula dzi fanela u katela zwi tevhelaho : 
* Fhethu ha mbulungo
engedza fhulufhelo kha tshitshavha tsha muvhuso wapo u bva kha 51% ya 2012 uya kha 65% ya 2019 , sa zwe zwa sumbedzwa nga mawanwa a tsedzuluso ya IPSOS .
1 . N di ngani vhathu vha tshi tea u vhudzwa nga ha PAJA ?
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : U amba na u thetshelesa : ( orala na nḓowenḓowe )
( f ) khethekanyo ya 197 .
MVELAPHANḒA
Mulayo wo ḓisendeka kha maga a uri khombo mishumoni i fanela u ḓivhadzwa nga u davhidzana na tshumisano vhukati ha vhashumi na mutholi .
Ri ḓo isa phanḓa na u ṋetshedza thikhedzo ya masheleni na i si ya masheleni kha mabindu maṱuku , a vhukati na mahulwane ( SMMEs ) , vhalimi vhaṱuku na zwa vhufarisani .
Hulisani o pfa o -------------nge a pfa mafhungo a takadzaho .
_________ ndi baisigiri yanga .
Vha dovhe vha kwamane na zwiṅwe zwithu zwivhili zwa kale u itela u wana zwidodombedzwa zwa thambo dzoṱhe dza zwino . 
Naa mugaganyagwama u shumiswa hani kha muvhuso musi vha tshi ṱoḓa u shumisa thekhinoḽodzhi ine ya sudzulusea u vha na vhukwamani na vhadzulapo ? 
Ngauralo , zwi sumbedza uri muvhuso u tea u engedza magavhelo a matshilisano sa izwi vhunzhi ha vhathu vha tshi khou ḓo wela fhasi ha mbekanyamushumo ya magavhelo a matshilisano nahone vha nga vho ḓo ṱoḓa sabusidi dza mithelo . 
Komiti yo themendela uri maitele a zwino a u dzudza tshivhalo tsho ralo a iswe phanḓa ngeno hu sa khou vhambadzwa maṋanga a tshugulu .
Pfanelo ya vhutshilo i shuma kha vhathu vhoṱhe , hu tshi katelwa na vhaaluwa , vhaholefhali na zwivhotshwa . 
Arali nnḓu yo rengwa kana u fhaṱiwa nga masheleni a muvhuso zwenezwo hu na miṅwe milayo ya u thivhela u rengisa nnḓu .
Vhupulani ho Ṱanganelanaho vhu ḓo khwaṱhiswa nga u khwinifhadzwa hu bvelaho phanḓa ha Pulane dza Mveledziso dzo Ṱanganelanaho , Pulane dza Vhuendi dzo Ṱanganelanaho , khathihi na u khunyeledzwa ha Pulane dza Themamveledziso dzo Dzudzanyeaho . 
NDIMA YA 12
Lwa miṅwaha minzhi zwo vha zwo tendelwa tshoṱhe uri mbadelo dza u ṋetshedza tshumelo ya zwa vhuinzhiniara i vhumba tshipiḓa tsha ndeme tsha mbadelo dza nnḓu nga u angaredza . 
Iyo a i nga ḓo vha nyimele kha thaidzo dza ikonomi , sa tsumbo . 
Ri khou livhuwa zwiimiswa izwi kha u ḓikumedzela havho hu sa fhidzi kha muvhuso wapo wa demokirasi Afrika Tshipembe :
Ri ḓo tikedza nungo dza u ṱavhanyisa ṱhanganelo ya zwa poḽotiki na zwa ikonomi nga dzingu ḽa SADC , na u alusa mbambadzo na u bindudza nga ngomu ha dzingu .
Dzina ḽa muthu we dzhenela
Izwi zwi ḓo dzinginywa ngei kha Dzulo ḽa Buthano ḽa Guṱe ḽa UN nga Lambamai 2016 .
Zwino ṅwalani ṱhalutshedzo ya avha vhathu na uri ndi nga mini vhe vha tshipentshela .
Ndaela ya phesenthe yo tiwaho i ḓo ṋekedzwa lwa miṅwedzi i sa fhiri ya 12 , vha ḓo tea u vusuludza ndaela u bva afho .
Tshipiḓa tsha vhuraru tshi ḓo katela ṱhaṱhuvho yo fhelelaho ya kushumisele kwa masheleni . 
Ho topolwa Vhagudisi vhanzhi vha ṋewa mushumo
Dzina na mulwadze .
Tshiṱaṱamennde itshi tshi sumbedza uri kuhumbulele kwa sialala ku kha ḓi dzhenelela nahone ndi kwa ndeme kha vhathu vha musalauno vha Afrika .
Musi khothesheni yo sainwa , ndi zwifhio zwine vhathetshelesi vha fanela u lavhelela ? 
Yo dovha u vhona tshivhumbeo tsha maṅwalo o fhambanaho a sumbaho nḓila ho sedzwa kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo zwi si zwa vhuinzhiniara ha vhukhwine ha zwa mibvumo fhedzi ngeno vhu tshi ṱanganedzea ( kha masia oṱhe a zwa thekinoḽodzhi na zwa masheleni ) khathihi na zwitshavha zwi vhuelwaho . 
I ṋetshedza vhuimo ha fhasisa ha mushumo ho ḓoweleaho kha vhane vha vhu ṱoḓa , nahone i tshi dovha hafhu ya khwiṋifhadza vhutshilo tshitshavhani .
vhatholi vha tea u ḓadza zwite ṅwa 6 na 6.1 zwa BI-159 : G fomo ya khumbelo
Zwiṅwe zwipuka zwi eḓela vhuria hoṱhe .
Zwiimiswa zwa tshitshavha zwi shuma mishumo yo fhambanaho na uri zwenezwo fhethu ha tshiimiswa tsha tshitshavha hu ḓo bva kha mushumo wo khetheaho une tsha u shuma . 
Zwi a leluwa u hangwa uri ndi zwa vhuṱhogwa hangwa khonani dza vhatukana na dza vhasidzana vho vha vha hani riṋe musi ri kha ḓi vha vha ṱakanyana na vhasidzanyana . 
Vha vha humbudze uri vhatambi a vha khou sumbedza mihumbulo yavho , fhedzi vha khou sumbedza mihumbulo ye vha vhudziwa uri vha i tambe .
Khumbelo ya thendelo i bvaho kha Muṅwalisi wa Mulayo 36 wa 1947 i tea u fhelekedzwa nga ṱhalutshedzo yo fhelelaho ya ndingo .
Kha sia la nḓisedzo , vhadededzi vho kavhiwaho vha ḓo fhedza vha tshi lwala lwa tshoṱhe , hu na u anda ha u sa ya mushumoni , vhuḓifulufheli ha fhasi na vhubveledzi . 
U sumbedza mihumbulo yau nga u ṱalutshedza ndeme ( zwine wa tenda khazwo na tshenzhemo )
Mbekanyamaitele dza tsheo ya Phambano dzi ḓo itwa nahone dzi tea u langwa nga fhethu ha ndaulo . 
4 Ni ḓo vhala bugu i no pfi Sankambe na Muzhou na Vho Ndau na Ngweṋa ?
Vhathu vha fhindula khuḓano nga nḓila dzo fhambanaho .
Mulayo u ṱalutshedza zwavhuḓi maanḓa na mishumo ya vhaofisiri vha phurobesheni . 
Vha ḓo ḓivhudzisa uri na nṋe ndi a tenda naa uri ro dzhena kha tshifhinga tsha nḓaḓo , tshine muṅwe na muṅwe washo a ḓo xela , a sa ḓivhi uri a kande ngafhi , a sa koni u ima zwavhuḓi , o tshuwela ḽa matshelo !
u konanya mbekanyamushumo ya QLTC kha vundu ;
Maitele a khumbelo o ṱanḓavhuwesa kha vhagudiswa , vhadededzi na vhaofisiri , kha zwikolo zwa muvhuso na zwo ḓiimisaho .
Zwa zwino ro kona u bvelela kha u dzudzanya sisiṱeme dzine dza ḓo bveledza mvelelo . 
Nzudzanyo ya kufhaṱele ku no ḓisa u shela mulenzhe kha zwa ikonomi dzapo i ṱuṱuwedzwa nga nzulele dzo serekanaho dza matshilisano na dza ikonomi , masheleni , tsireledzeo na dza mveledziso . 
Zwa zwino ndi ḓo tama u amba nga ha mafhungo a re na vhushaka na u engedzwa ha tshumelo dza ndeme , u shandukisa u sa lingana , vhudziki na tsireledzo na u ṱanganela kha matshilisano .
Khabinethe yo dovha ya tendela u nangwa huswa ha vha tevhelaho :
Ṅwalani mvetamveto yaṋu ya u tou thoma .
U thetshelesa na u ita nyambedzano nga ha tshibveledzwa tsha ndaela , tsumbo , risipi , masia / mabuḓo
3.7 . Khabinethe i khou vhilaedzwa nga dzikhakhathi dze dza takuwa zwino Vuwani dzo vhangwaho nga tsheo ya Bodo ya Mikano ya Mimasipala ya u isa Vuwani kha masipala muswa .
U dovholola
Khethekanyo iyi i katela zwiṱunḓwa zwi songo bulwaho na risithi dza muingatengo dzi sa athu ṋetshedzwa kha tshaka dza mushumo dzo teaho khathihi na muthelo wa zwivhambadzwaseli zwa daimane we wa hwedzwa u ṱuṱuwedza nḓowetshumo ya u pholisha daimaine yapo . 
Vhuviyela phukha ha masipala
Mulayo u ṱoḓa u engedza nungo dza mulavhelesi wa bannga ngeno e fhasi ha vhulavhelesi nga u :
Mbekanyatshifhinga ya inthaviwu dza zwigwada malugana na kutshilele
Fomo J243 : Fomo ya thundu dzine dza vha hone .
Sekhithara ṱhukhu ya vhulimi a i tou vha na masiandaitwa o livhanaho a ndeme fhedzi kha nyaluwo ya ikonomi , fhedzi nga nṱhani ha vhuṱumani vhu yaho phanḓa na vhu yaho murahu na dziṅwe sekhithara , i dovha hafhu ya kwama ikonomi nga nḓila i songo livhanaho . 
Khabinethe yo dovha ya tendela uri muvhuso u ṋetshedze mabogisi a set-top kha miṱa i shayaho ya miḽioni ṱhanu ine ya vha na TV .
Zwiḓula ndi korrkorr , khwamba dzi a amba ,
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha na gumofulu ḽa zwa maṋo ḽa nnḓa ha sibadela
Zwitatamennde ezwi zwiraru zwi sumbedza vhushaka ha vhathu na mavu ha mutheo : matshilisano , ikonomi na zwa mupo . 
fonto --- muelo kana lushaka lwa maipfi o shumiswaho hu tshi thaiphiwa u tamba
U vhea zwidodombedzwa nga nḓila i re khagala , hu si na u dzhia sia , nahone nga u pfufhifhadza
Kha vha ḓadze fomo vha katele na mabammbiri a tevhelaho :
Kha vhushaka vhukati ha ngona na zwivhumbeo tshiṱirathedzhi tsha vhuḓi ha vhuimeli ha zwa ḓivhazwakale hu khou itea . 
Luṱa lwa vhuvhili lwa u dzhenelela hashu lu katela tshiṱirathedzhi nyangaredzi tsha mveledziso ya vhupo ha mahayani . 
Thulusi ya 3 ya IDP : Tsenguluso ya tshisiku tsha data tsha vhaḓisedzi vha tshumelo
vhona uri dziḽaborathori dza forensiki dzi wana zwishumiswa zwo teaho zwa thekinoḽodzhi ya tshizwino-zwino uri dzi kone u shuma nga vhukoni nahone nga tshihaḓu , na u vhona uri database ya khandiso ya minwe i shuma nga ngona ;
Ho sedzwa uyu Mulayo , a hu na muthu ane a nga thivhela muthu kha u bveledza pfanelo dzi pfukiselwaho nga Mulayo . 
Tsha u thoma , miraḓo ya poḽotiki i nga fhandekana kha zwithu zwinzhi , fhedzi naho zwo ralo vho ḓiimisela u amba nga ha mushumo wa vhupileli kha muvhuso nga nḓila ya u sa dzhia sia . 
U itela u leludza ndangulo , nkhetheni u tea u wana fomo ya CV u bva kha webusaithi ya GEMS kana The Elexions Agency u itela izwi .
a ) U vhumba
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa mapholisa vhu tea u thomiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka , u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupholisa .
U phirinthiwa ha mabambiri a mbudziso zwo itwa zwi tshi elana na sethe yo bveledzwaho ya Mikhwa na Zwitandadi zwa U phirintha , U paka na Khovhelo ya Mabambiri a Mbudziso . 
( d ) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 , na khethekanyo dzine dza vha kha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha Ndima ya 2 , 3 na 4 dza heḽi ḽiṅwalo , zwi vhumba tshipiḓa tsha maga ane a fanela u tevhedzwa na maimo kana zwitandadi zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 ( Phando 2012 ) .
Zwa zwino ri ḓo fhedza tshifhinga ri khou amba nga ha mishumo ine mivhuso ya vhukati ya dzulelwa u lemelwa ngayo . 
c ) Vho Sibongile Vulikhaya Makopi kha poswo ya Mufarisa Mulangi Muhulwane : Vhulavhelesi ha Khamphani dza Muvhuso na Mveledziso ya Mabindu .
Khumbelo ya phasipoto ya muendelamashango
Themo ya 2 - Vhege ya 7 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
Vho fhambana ngauri vha na mivhili yo fhambanaho .
Tshenzhemo iyi i eletshedza nga maanḓa uri muvhuso u nga kona u engedzedza u gonya ha tsireledzo yo raliho kha dzianyuwithi dzo badelwaho u bva kha mbekanyamushumo ya akhaunthu ya muthu . 
Zwishushedzi
Vhadzulapo vha tea u vhoniwa sa madzhendedzi a shumaho a tshanduko na mveledziso .
U shumisa zwidodombedzwa nga nḓila yone kokotolo
Ndi zwa ndeme uri muvhali a zwi dzhiele nṱha uri ndivhiso i tea u shuma fhedzi sa tshishumiswa . 
( e ) u thivhela nyito i songo fanelaho uri i sa itiwe nga vunḓu ine ya vha na luvhengelambiluni zwi tshi takadza ḽiṅwe vunḓu , kana kha shango ḽoṱhe
Zwibadela Nyangaredzi : U ṋetshedza tshomedzo dza zwibadela kha vhalwadze vhane vha ṱoḓa dzilafho kha vhuimo ho khetheaho . 
Bammbiri ḽa 2 : U tou ṅwalwa 30 U ṅwala - Maanea ( 20 )
Itani nḓowenḓowe ya nomboro 3 . xx TEACHER : Sign x Date
ḽiṅwalo ḽa girafiki / zwifanyiso ( graphic text ) - ḽiṅwalo ḽine mafhungo a ṋekedzwa nga u tou vhona ( sa kha diagiramu , girafu , nz )
4.1 . Khabinethe i ḓibaḓekanya na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u kaidza vilili ḽi re hone vhukati ha maAfrika Tshipembe na vhabvannḓa .
1.10. Kha Kotara ya u Vhiga - Muhasho wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku wo tikedza mabindu a zwikolobulasini a 1,388 na miṱanganelano ya 48 , nga kha vhurangeli honovhu.
Masheleni- / tsheledembetshelwathungo
Pfunzo ndi vhuḓifhinduleli ha muṅwe na muṅwe , kha ri shumisane u ḓisa vhudziki kha pfunzo ya nṱha u itela vhumatshelo ha vhana vhashu na vhumatshelo ha shango .
Mbingano i tea u itwa huna vhathu vha khou malanaho , ṱhanzi mbili dzine dza vha dzo fara maṅwalo adzo a vhuṋe , na muofisiri wa mbingano .
-- thekiniki na mafurase
Mbadelo nga thundu / tshelede / masheleni
Yo ṋewa mushumo wa u swikela pfanelo dza mulayo kha vhushumisi ha nyambo nnzhi nga u langa u fhambana ha nyambo nga thandela dza u pulana nyambo , thekhinoḽodzhi dza nyambo dza vhathu na tea ipfi . 
U shumisa / ita raimi i sa konḓi / pfufhi , tshirendo kana luimbo
zwigwada zwo ḓisendekaho nga lutendo
( 1 ) Maanḓḓalanga a Khorotshitumbe ya Riphabuḽiki o vhewa kha Muphuresidennde .
Vhadzulapo vha shaesaho vha ḓorobo kanzhi ndi vhone vha re khomboni ya u livhana na vhugevhenga vhu shushaho , fhedzi vha livhana na ndivhanele khulwane ya vhugevhenga ha ndaka . 
Nṱhani ha izwo , u tholwa ha tshitshavha ho engedzea nga u ṱavhanya , nga maanḓa kha mutakalo , tshipholisa na pfunzo . 
( 2 ) Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu nga tshavho , na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleti kha Vhusimamilayo musi vha tshi shumisa maanḓa na u bveledza mishumo yavho .
Ho shumiswa mbekanyamaitele , matshimbidzele , zwilinganyo na theo ya mulayo yo fanelaho ya mbuedzedzo tshitshavhani . 
( a ) muthu muṅwe na muṅwe o tholiwaho kana a no khou shumela muvhuso na u hola kha muvhuso , nga nnḓa ha -
rekhodo dza muthu dzi re kha muhasho wa muvhuso kana tshiimiswa tsha nnyi na nnyi
Mapa wa vhu 10 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Zwenezwoha , a huna u dinalea kana hu hungafhani hune ha ita uri u tshoṱelwa ha mazhendedzi a no vhona uri mulayo u tevhedzwe hu pfale ho luga .
Kha vha ḓe na luṅwalo lwa vhudiimiseli ha mutholi ha u badela mbadelo ya phesenthe mbili dza vhugudisi .
Vhasimamilayo vha tshifhinga tsha vhukoḽoni vho vhidzwa muthu muṅwe na muṅwe ane a vha na nḓivho nga ha zwa vhuloi kana manditi sa muthu ane a ita zwa vhuloi .
Nga ngomu ha sia ḽa mbofholowo ya muhumbulo na vhupfiwa hu na mushumo wa sialala wa yunivesithi wa u ṋetshedza ḽibulamuhumbulo ḽo ḓivhadzwaho kha mikhwa ya tshitshavha na maitele , na kha u itela khaedu lutendo lwo farwaho , mbekanyamaitele na zwiimiswa . 
U ta ndeme dza A dza ekizisi iṅwe na iṅwe ya mutshini . 
U ḓadza magake na u ṱuṱuwedza muambi
Zwo ralo , fhethu hu konḓaho ho vuleaho hu nga shumiselwa zwigwada zwo fhambanaho nga zwifhinga zwo fhambanaho kana nga u tevhekana . 
( 4 ) Zwipiḓḓa zwa muvhuso , nga maitele a mulayo na vhuṅwe vhukando , zwi tea u thusa na u tsireledza dzikhothe , u itela vhuḓḓilangi , u sa dzhia masia , tshirunzi , u kona u shumiswa nga vhathu na u bveledza mishumo yadzo nga nḓḓila yone .
11.8.4 A hu na muraḓo wa tshigwada ane a fanela u shumisa vhuimo hawe , u kona u swikelela kana mafhungo a tshidzumbe e a a ḓivha musi a muraḓo u itela u ḓiwanela zwawe kana u takadza muṅwe muthu .
Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u na vhuḓifhinduleli ha u pfananya u pembelela Ṅwedzi wa Vhufa nga Khubvumedzi ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
Aphiḽi nga muhweleli wa u thoma yo kundelwa . 
Khoro i ḓo dzhia tsheo kha khanedzo ya u ṋekedza na ṱhalutshedzo ya tsheo kha maḓuvha a 60 u bva kha ḓuvha ḽa u ṱanganedzwa ha khanedzano na tsheo ya Khoro .
He sisteme dzoṱhe dza kundelwa u ṋetshedza tshivhangi tshihulwane , vhakhoudi vha re na tshenzhemo kha Dzimbalombalo vha SA vha wana tshivhangi tshihulwane nga zwanḓa . 
Maitele a u thoma ndi musudzuluwo wa vhaenda nga ṋayo , ndi zwone zwithu zwi fanaho kha musudzuluwo nahone zwine zwa ṱalutshedza maitele a musudzuluwo a mutheo a vhunzhi ha vhathu Afrika Tshipembe . 
Mutengo u langwa nga vhuhulu ha thannge na uri i shululwa lungana .
U linganyisa kha tshidulo .
Dzangano ḽi si ḽa Muvhuso
Nga iṅwe nḓila ri khou tevhela vhuṱala ha Muphuresidennde , u vhea iṱo na u ela nḓisedzo ya tshumelo dza vhuṱhogwa . 
Hodela ya vhudzulo
Tshipiḓa tsha B tshi sedzana na mafhungo a u kaidza hu tshi katelwa na vhupfukamulayo , maitele , ndaṱiso . 
Uno ṅwaha , ri khou ya u thoma mbekanyamushumo khulwane ine ya ḓo lwa na lufhiha , ro sedzesa kha zwitshavha zwiraru : vhapfukamulayo kha zwileludzi zwa tshumelo dza vhululamisi ; vhashumi vha migodini ; na zwitshavha zwa ḓoroboṱhukhu dza migodi .
9.2 Muṱangano wa Tshigwada tsha Mukhakhi na Mupondwa na Muṱa ( Family and Victim Offender Group Conferencing ( FGC na VOC ) )
Zwileludzi zwa ṱhingo na fekhisi a zwi ṱoḓei kha vhupo . 
U ṋetshedza tshumelo dza u khuthadza dza khwaḽithi ya nṱha kha vhashumi , hu tshi katelwa na u davhidzana na zwiimiswa zwa thikhedzo ya u khuthadza . 
17. Arali vha songo fushea nga ha nḓila ye mbilaelo yavho ya fariwa ngayo , vha nga kwama ṱhoho ya Muhasho wa Pfunzo kha vunḓu ḽeneḽo .
thivhela vhubveledzi ha tshigwada kana muthu muthihi kha zwi ngaho tsimbi na khemikhaḽa khulwane .
Arali khumbelo yavho i songo phasa , SASSA i ḓo vha ḓivhadza nga kha luṅwalo uri ndi ngani khumbelo ya vho i so ngo tshimbila zwavhuḓi .
Mafhungo aneyo a shumiswa a songo fhelela nga vhafhuri hune nomboro ya vhuṋe ya ṱoḓea u ṱhaphudza thengiselano - hune tshifhinga tshinzhi ha vha hu khou shumiswa mutshini wa tshelede . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ya LoA1 u bva National Regulator for Compulsory Specifications ( NRCS ) kana vha i wane kha webusaithi ya .
Vhukati ha khaedu idzi , dzangano iḽi ḽo swikelela zwipikwa zwa mashumele aḽo a nḓisedzo ya tshumelo kha masipala u ya kha tshitshavha , naho hu tshi tea u vha na u dzhielwa nṱha nga u ṱavhanya zwi tshi ṱoḓea u itela u tandula thaidzo idzi . 
5.2 . Ri ṱahisa ndiliso dzashu kha zwi tevhelaho :
Tshiṅwe hafhu , thendelano dzi khwinisa vhune ha mbekanyamushumo dza themamveledziso nga mihasho yoṱhe sa izwi muhasho muṅwe na muṅwe u tshi ḓivha u ri mushumo wawo ndi ufhio . 
U shumisa thounu , u bvisa ipfi , ḽiga , u ṱanganya maṱo , kuimele na u amba nga zwiga nga nḓila yone
Hu ṱoḓea vhukoni vhuhulwane kha masia oṱhe a mbadelo dza muvhuso ngauri tshelede i no dzhena kana tshikwama hu na khonadzeo ya uri tshi aluwe nga u ongolowa nga tshifhinga tsha vhukati .
4.122 Tshitshavha tsho shanduka , ngamaanḓa fhano Afrika Tshipembe , hune Ndayotewa ya vha yone mulayo muhulwane .
Vhashumi vha nga wana vhugudisi u vhuya u swika kha vhuimo ha thikhedzo ya matshilo ya nṱha . 
U shuma na / nga mafhungo : fhungo tswititi ; mafhungombumbano na mafhungotserekano ; tshivhumbeo tsha fhungo ; luambo lwa nyanyuwo na lwa u fhuredzela ; Mbuno na kuhumbulele kwau ; u dzhia sia , luvhengelambiluni na u sedza nga iṱo ḽithihi ( siteriothaiphi ) .
miraḓo ya tshitshavha yo imelaho zwigwada zwi re na madzangalelo o fhambanaho , kana
U thoma ho vha hu muhumbulo wa uri tshe tsha takadza na u nyanyula vhana nga maanḓa ho vha hu u ḓivhona vha phanḓa ha khamera , nga maanḓa mishumo ye vha vha vha tshi khou shuma nga maanḓa kha u pulana na u ṅwala mushumo . 
Khumbelo ya u sudzulusa phasipoto yo xelaho kana yo tswiwaho
Ri humbula vhanna na vhafumakadzi vhane vho kavhiwa na u kwamea na avho vho lovhaho nga dwadze ili . 
U vha na vhutanzi tshothe uri mabunga o kuna nahone a khou shuma zwavhudi .
U ḓadzisa kha thengiselano ya nnyi na nnyi , muvhuso u na zwishumiswa zwine zwa vha na ṱhuṱhuwedzo ya khonadzeo ya ndeme u fhira thengiselano ya phuraivethe . 
Nṱhani ha izwo , ndaka i sumbedza i si ya bondo . 
Khondomo dzi tsireledza kha maṅwe malwadze ane a fhirela nga zwa vhudzekani khathihi na HIV . 
Fhedzi zwifhingani zwa zwino , hedzi ndila dzi khou vhonala dzi sa tsha do kona u swikelela thodea idzo .
Zwiṅwe hafhu , ndi u vhona uri vhana na vhaaluwa vha ḓivhe ngaha tsireledzo ine ṅwana a ḓiphina ngayo ire kha Ndayotewa , vhusimamulayo , mbekanyamaitele na zwishumiswa zwa dzitshakatshaka .
U ṋetshedza nyimele ya ndeme na u swikelela ṱhoḓea dza vhafariwa . 
Masheleni haya o avhelwa na u engedza magumo a nṱha a COE zwi tshi yelana na tsivhudzo ye ya ṋewa nga Minista wa Vundu Vho Meyer malugana na masheleni a muholo nga muvhuso ane anga si ye thambo , zwihulusa ro sedza masiandaitwa asi avhuḓi kha kushumiselwe kwao kha nḓisedzo ya tshumelo . 
U thomiwa ha Khantsela ya Vhutsila ya Lushaka u bveledza sekhithara ya manyanyu ya vhutsila na mvelele Afrika Tshipembe . 
U vhalela nṱha na muṅwe ngae .
U bveledza tshiṱirathedzhi tsha vundu tsho livhanywaho na tshiṱirathedzhi tsha lushaka u itela malwadze a pfukelaho u itela u dzhena kha fhungo ḽa u thivhela u shumiswa ha zwidzidzivhadzi , dzilafho na mbuedzedzo . 
pfufhifhadzo - tshitatamennde tsha muhumbulo tsha u khauledza ipfi
Zwi karusa vhubaḓekanyi na nḓivho ya murahu .
Mushumo : Vhugudisi
Mushumo wa ndima iyi ṱhukhu ndi u ṱalutshedza ngeletshedzo dza u pulanela zwiimiswa zwa tshitshavha . 
muaro wa maṱo wa refractive
Ngona i fanela u khwaṱhisedza uri :
u kuvhanganya na u vhekanya data ya mishumo ya pulane na sheduḽu
Ndangulo ya Vhuendi kha ḽino vunḓu yo ṋewa vhuḓifhinduleli ha u bveledza nyimele ya zwa vhuendi yo tendelwaho nga nḓila yo teaho nahone yo tsireledzeaho , u ṋetshedza tshumelo ya maimo a nṱha nahone yo dzudzanyeaho kha vhaṋameli vhoṱhe khathihi na u bveledza mbuelo nga vhunzhi . 
Ndi ṱhukhu nahone zwine zwa bveledzwa ndi zwa ndeme ya fhasi .
Zwo dzudzanywa zwa vha mbekanyamushumo dza ndeme tharu . 
Phurogireme ya Zwa Vhudzulo ha Mahayani yo itelwa uri vhathu vhane vha vha na pfanelo ya tshumiso ya mavu vha kone u wana sabusidi , nahone fhethu hune zwi si konadzee uri muthu nga eṱhe a wane vhuṋe ha mavu ho tou ṅwaliswaho . 
Mbuno ya uri vhashumi vha khou aluwa nga u ṱavhanya u fhira tshivhalo tsha zwikhala zwa mushumo na zwone zwo shela mulenzhe kha vhushayamushumo . 
U londotwa ha zwithu zwa ndeme zwa khethekanyo zwo ḓi vha zwi lwaho na mbekanyamaitele dza lushaka na dzapo dzo sumbedziswaho afho nṱha . 
Zwibveledzwa zwi tea u nangiwa , u nea tsumbo dza vhuḓi dza lushaka lwa ḽitheretsha sa izwi zwi tshi ḓo shumiswa sa muhangarambo wa u ṅwala .
Ezwi zwo i ita u nga kule i vhe sekhithara khulwanesa kha ikonomi ya vundu . 
Khoro i ḓo vha ṅwalela u vha ḓivhadza arali khumbelo yavho ya u ḓi ṅwalisa yo haniwa
a ) Siangane kha ngudo nga ha vhuloi : u lavhelesa kha zwa ndeme
Malugana na u dzhielwa mavu
European Union :
Khophi dzo ganḓiswaho dza Mbingano , mabebo , lufu kana ṱhanziela dza mabammbiri o phasiswaho nga mapholisa .
Minisiṱa Vho Des Van Rooyen vha ri mimasipala i khou ita mushumo wayo wa nḓisedzo ya tshumelo .
MUVHIGO WA MVELAPHANḒA WA ṄWEDZI NGA ṄWEDZI WA NDONDOLO YA ZWA MUTAKALO WA ṰHANGULE 2004
U vhea iṱo kha u khwaṱhisedzwa na thendelo zwa vhashumelwa vho lambedzwaho . 
Tsenguluso ya ndangulo ya konṱiraka ho sedzwa maṅwalwa a ikonomi na matshilisano . 
U kundelwa ha dzhenetiki hu katelaho u bviselwa ha inisuḽini muvhilini
Avho vhane vho ḓivhadzwa vha nga ṱaṱa vha tshi ya phanḓa na u pfesesa milayo iyi . 
Vhaṅwe vha nga fhindula nga nḓila i fanaho tshifhinga tshoṱhe , vhathu vha nga shumisa nḓila dzo fhambanaho zwi tshi bva kha nyimele .
Vhatukana vhoṱhe vha tshiṱangadzimeni , nga nnḓa ha Vho Piggy , Vho Ralph , Vho Simon , na vhavhili vhe vha vha vha tshi khou ṱhogomela nguluvhe , vho vha vho vhewa kha zwigwada luvhanḓeni . 
Muya u ṱuṱuwedzaho thendelano iyi wo vha u wa uri musi dziṅwe nyito dzo vha dzi tou vha dzi si ho mulayoni lwa tshiofisi , fhedzi dzo vha zwi tshi tou vha dzi sikwa dzo nahone dzi sa imelelei . 
U bveledza nyimele dza uri tshitshavha tshapo tshi dzhenelele kha mafhungo a masipala
Kha sia ḽa vhushumisani ha dzitshaka nga mveledziso ya mvelele , Muhasho wa Vhutsila na Mvelele wo ḓiimisela u alusa Adzhenda ya Afrika . 
Kha vha sedze AICDD Tsumbanḓila 2 U pulana ho Ḓisendekaho nga Tshitshavha u wana mafhungo nga vhuḓalo
Kha miṅwedzi ya zwenezwino mivhigo ya nyanḓadzamafhungo yo ola tshifanyiso tsha sisiṱeme ya muvhuso wapo ine ya khou wa North West , yo tshinyadzwaho nga vhuaḓa na ndaulo mmbi . 
Ho sedzwa mbetshelwa dzo fhiraho kha khethekanyo iyi , a hu na nzivhanyedziso kana pfanelo kha vhuvha ha nzivhanyedziso dzine dza vha hone nga nnḓa ha uyu Mulayo kana huṅwe u phasisiwa kha sia iḽo . 
Mbekanyagwama ḽa Vhafaramikovhe na muvhigo wa Zwibviswa
Hune , naho zwo ralo , ro ḓisendeka nga tshumisano yashu na , kana vhurangaphanḓa nga , vhaṅwe sa kha mbulungo dza zwa ikonomi na u sika mishumo , mvelaphanḓa yo vha yo fhimiwaho . 
Vhorakhonṱhiraka na vhashumi vhavho vha na vhukoni ha mushumo hune vha nga kona u ita mushumo u swika kha vhukhwine vhu ṱoḓeaho ho khetheaho ; 
Khoro ntswa iṅwe na iṅwe i fanela u ṅwala pulane ya miṅwaha miṱanu ntswa ine ya ḓo sumba nḓila masipala kha tshifhinga tsha ofisi .
U fhambana ha saizi dza sete ya zwithu na tshaka dza dzinnḓu kha vhudzulo zwi leludza u fhambana ha dzinnḓu na khetho na u swikela ṱhoḓea dzo anganyelwaho dza vhathu vha re na ṱhoḓea dza dzinnḓu dzo fhambanaho . 
Heyi ndi milayo yoṱhe ine ya ṱuṱuwedza kuvhusele kwavhuḓi na uri i fanela u tikedzwa . 
4.109 U vusuludza mulayo Malawi zwo mbo ima .
( 4 ) Muoditha-Dzhenerala u na maanḓḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo sumbedzwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka .
Ni songo ṱalula
Vha tea u vha vho ḓi ṅwalisa tshiṱirikini tsha hune vha dzula hone uri vha kone u khetha kha khetho dza lushaka , dza vundu kana dza masipala .
A shumiswa fhedzi kha tshifhinga tsha zwino na kha tshifhinga tsho fhiraho .
Vhashumi vha ḓo ṱuṱuwedzwa uri vha vhe na vhubveledzi na u ṱoḓa nḓila dzi bveledzaho na vhukoni nga maanḓa . 
kha vha ṋekedze vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri vhadzulapo vhane vha si vhe fhasi ha vhaṱanu vha Afrika Tshipembe kana vhathu vhane vha vha na vhudzulapo ha tshoṱhe vha ḓo tholwa sa vhashumi vha tshoṱhe
Kha vha wane khonani vha sedzane .
Kuḽoraidi i na mveledzwa ṱhukhu kha mutakalo wa khovhe kana vhuḓifari nahone a zwi dzhiwi sa thaidzo kha maḓi a re shangoni . 
U pima migaganyagwama ya u ḓikhethela
Muhasho wo vhea zwiṱirathedzhi zwa pfunzo , vhugudisi na mveledziso u itela u livhana na ṱhahelelo . 
Mbalo dzi shumiswaho musi hu tshi khethekanywa dzikiḽasi , fhedzi hu si na mavhaka o thomiwaho nga phimo ya kiḽasi . 
Mbekanyamaitele iyi i kumedza tsumbo iyaho kha u swikelela HIV sa fhungo ḽihulwane ḽa ndangulo hu tshi shumiswa maitele a mutakalo wa tshitshavha , khathihi na u katelwa ha lufhia sa vhuvhekanyandeme zwikoloni , vhukati ha zwiṅwe .
Mbekanyamaitele ya zwa tshelede i tea u khwaṱhiswa na u tikedzwa nga mbekanyamaitele ya masheleni u itela u vhulunga phimo i re fhasi ya nyingapfuma lwa tshifhinga tshilapfu . 
Afho fhasi dzingamufhe wa haḽokiḽini wo , naho zwo ralo , ḽiwa nga u ṱavhanya nga tshilimo nahone haiḓiro saḽifaidi yo vha yo no kalwa kale mafheloni a Fulwana . 
Nḓisedzo ya tshumelo dza mutakalo wa muhumbulo dza sekhithara ya muvhuso a dzi khou waniwa nga nḓila yo linganaho zwazwino nahone a hu na vhugudisi ho linganaho khathihi na thikhedzo i bvelaho phanḓa ya vhathusi vha re phanḓa u mona na sekhithara dzo fhambanaho dzine dza katela pfunzo , vhashumi , tsireledzo na vhutsireledzi , vhupileli , mutakalo , na ndondolo . 
4.6 . Khabinethe i tamela mashudu maAfrika Tshipembe khalaṅwaha ya khushumusi ine ya khou ḓa .
Huṅwe vha nga bva vhe kha maṅwe madzangano-vho , sa Tshiṱiriki , Sentha ya PIMS , Muhasho wa Muvhuso Wapo wa phurovintsi .
Zwa u thetshelesa , dzilafho ḽa okhupheshinaḽa na dzilafho ḽa zwa mubulo
Gumofulu nyangaredzi ḽa si badela ḽa ṅwaha nga ṅwaha ( zwibadela zwa muvhuso , vhuareloni ho themendelwaho na u ṅwaliswa kha GEMS hu songo kwamana na kiḽiniki dza nga masiari )
U tevhedza ndaela
Musi Komiti yo no dzeula mahumbulwa a tshitshavha nga ha Mulayotibe nahone yo no rera nga Mulayotibe , Komiti i ita themendelo kha dzulo ḽa , kana muṱanganoguṱe wa Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga ha uri Mulayotibe u nga tendelwa u na kana u si na khwiniso .
Ndi lushaka lwa . . .
Mbanzhe hu dzula hu dzone tshidzidzivhadzi tshine tsha shumiseswa nga nḓila i si yavhuḓi nga murahu ha zwikambi . 
Fhethu : Holo ya Masipala wa Libode Tshifhinga : 09h00 - 17h00
Musi wa madalo , ho sainwa thendelano tharu dzi re : 
Na mufunzi u a tswela tshivhidzo tshawe tshiṅwe tshifhinga . 
Dzikomiti dza khomishini dzi shuma mishumo ye dza ṋetshedzwa nga khomishini na uri fhasi ha ndango ya vhulaedzwa ha khomishini . 
Ndugiselo
DFO u ḓo ṱola muḓi wavho u khwaṱhisedza uri fusha ṱho ḓea dza sefo .
A zwi vhofhi uri vhatholi vha lindele dokotela a thome u ḓadza Tshipi ḓa B tsha fomo uri vha kone u rumela mbilo .
Khoso iyi i na zwipiḓa zwi re na vhudzivha zwa phurathikhaḽa . 
Mbulungo ya tshelede kha mbekanyamushumo dza vhugudisi i ita uri hu vhe na nḓisedzo ya tshumelo dzi bveledzaho na vhukoni kha vhadzuli vha vundu . 
Ḽifurase ḽa dzina-ḽiiti , tsumbo , U vhala bugu zwo thanyisa vhathu .
Munna a fhindula , " Kale kale munna o lovha hanefha , a vhulungelwa hanefha , nga murahu ha maḓuvha mararu a vuwa vhafuni . " 
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme hafhu u ḓivha Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala , wa 1998 na Mulayo wa Sisiṱeme ya Masipala wa , 2000 , pulane ya Masipala na Ndaulo dza Kushumele dza , 2001 .
Mulangadzulo na Mudzulatshidulo ,
Vhabveledzi vha mbamba vha siho mulayoni a vha na vharengi vha miṅwaha ya fhasi ha yo tendelwaho . 
A hu na dziṅwe mbuelo ( phentsheni , tshumelo dza mutakalo ) dze dza ṋetshedzwa . 
Vhomme Mahlangu na BMW vha ḓo vha vha tshi khou ita luswayo lwa Anivesari yavho ya vhu25 ha vhushumisani vhomakone kha Frieze Art Fair ngei London vhukati ha ḽa 5 na ḽa 9 Tshimedzi 2016 .
Khumbelo dzi nga itwa vhuimangalavha , vhuimamabufho , getheni dza mikaṋoni kana huṅwe na huṅwe hune muthu a tshi dzhena Afrika Tshipembe a swikela hone .
Zwisumbi zwi tea u tshimbilelana na mushumo , zwi vhe zwi linganaho , zwo khetheaho , zwine zwa kalea , zwi sa ḓuresiho nahone zwi wanale .
54 Mutatisano muhulu ˆˆ
Ri a tenda uri zwiṅwe zwa zwiwo zwi sa tshimbilelaniho na mbekanyamaitele ya ANC zwo vha hone . 
( b ) mimasipala yoṱhe ; na
Ho vha ho tea hu tshi khou vha na tshikhala tsha ṅwaha muthihi u itela uri heptachlor i kone u ṋoka phanḓa ha musi zwimela zwo fafadzelwaho zwi tshi nga shumiswa sa zwiḽiwa . 
Musi hu tshi ṋewa mushumo wa fomaḽa , hu ḓo vha na u sedza kha tshikili tsho khetheaho , tsumbo , U thetshelesa na U amba kana U vhala kana U ṅwala .
Hu na ṱoḓea ya u thoma maitele maswa a sabusidi kana ha shandukiswa a re hone zwino u itela u lwa na khaedu dza vhudzulo ha vhashumi vha dzibulasini ; 
Naho , u bva tshe ha vha na dimokirasi , vhafumakadzi vho wana hu na khaedu vhukuma ya u shandukisa zwikhala zwi konadzeaho zwa bindu a dzinnḓu zwa vha mbuelo dzi fareaho . 
Vha badele mbadelo yo sumbedzwaho nga kha inthanethe , i sa humiselwi murahu .
A ho ngo vha na mishumo ine ya nga imiswa . 
Khomishini yo ri kusedzele kwa u sa dzhia sia na u ḓiimisa nga woṱhe a si zwa ndeme u fhira mbuno ya mbofholowo u bva kha u dzhenelela ha vharangaphan?a .
Zwiṱirathedzhi izwi zwi livhana na zwithu zwa muṱaṱisano na maga a khwiṋesa a dzitshaka a shumiswaho maelana na zwibveledzwa . 
NPA i kha ḓi vha yo khwaṱha kha mushumo wayo , na uri ina zwiimiswa na sisiṱeme dzi elanaho nayo dzine dza isa phanḓa na u vhona uri ahuna vhutshinyi tshitshavhani .
Vha nga vha na mushumo wa ndeme une vha nga u ita kha u kungedzela thuso na thikhedzo ya tshitshavha ya vhurangeli ha ndangulo ya malaṱwa . 
Kha nyimele nnzhi , u nditshedzelo iyi yo vhangwa nga u shaya u pulana ha tshifhinga tshilapfu , u shaya mafhungo , u shaya mulayo wo teaho , u shaya khaphasithi na u langa nyelelo ya malaṱwa . 
Vhagudi vha fhaṱa u pfesesa mutheo wa kushumele kwa u ṱanganya , u ṱusa , u andisa na u kovha .
Dzitshadzhisi dza bannga ndi vhuḓifhinduleli havho naho arali dzi dza Bannga dza Nnḓa .
Makumedzwa o Vhibvaho a sedzana na tshitshavha tsha vho vulelwaho vho lindela tsengo sa tshiimiswa tsho thungo tshoṱhe kha tshitshavha tsha vhatshinyi vho gwevhiwaho . 
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha Mbuelo dza vhuimana ( zwibadela zwa nnyi na nnyi na zwa phuraivethe zwo tiwaho )
Maitele oṱhe a bveledza matope kana tshivhalo tsha milambo ine ya nga vha i na vhukhroumu vhunzhi , zwine zwa nga vhanga vhukonḓi kha u laṱa . 
Nga nṱha ha u shandukisa phimo dza mbekanyamaitele dzadzo , dziṅwe bannga dza vhukati dzo vhonala dzi tshi nga dzo nanga u engedza mikano yadzo ya tshifhinga zwo dzumbama kana zwi khagala . 
4.3 Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ranga phanḓa vhurumelwa ha Afrika Tshipembe kha
Zwi ṅwaleni .
U nanga ṱhoho dzo teaho Zwikili zwa Vhutshilo kha themo ya 3 u itela u
Ṱhahelelo ya netiweke yo ṱaluswa nga Muhahso wa Mutakalo sa khaedu khulwane i kwanyeledzaho mashumele avhuḓi a dzikiḽiniki dzavho . 
Tshivhalo tsha vhanameli vha ṱoḓaho vhuendi ha tshitshavha ndi khulwane kha maitele mathihi a u ṱoḓa pfanelo dza thungo . 
Gavhelo ḽo lambedza zwiṱuku maga a u fhungudza khohakhombo u amba nga ha gomelelo ḽi yaho phanḓa . 
( a ) i nga dzhia themendelo kha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho wadi yayo kha
U ḓadzisa maipfi o ṱahelaho kha manweledzo o ṅwalwaho
4 . Zwidodombedzwa zwa mupfumbudzi
3 . U tikedza u kusikelwe kwa zwiṱirathedzhi na thandela nge ha wanwa vhaḓisedzi vha tshumelo vho teaho vha no bva wadini yeneyo
Hu na madzangano ane a dzhenelela zwiṱuku a si mangana .
U fhaṱa nḓivho ya maipfi ane a a ḓivha nga u a vhonesa na ane a shumiswa tshifhinga tshoṱhe
Mulayotibe wo tendelwaho nga Mulangavunḓḓu na u sainwa ngae u tea u ḓḓivhadziwa kha gurannḓḓa ya Muvhuso nahone u vha Mulayo u bva musi u tshi ḓḓivhadzwa .
Vha badele mbadelo ya u linga mbeu vha rumele .
Miraḓo i ḓo ita Muano wa Ofisi nga luambo lwe vha tou nanga . 
Arali tshiko tshi tshi khou ya u shumiswa kha u bveledza tshibveledzwa tshiswa zwi dzhiiwa sa vhushumisamupo nahone hu ṱoḓea thendelo ya u vhambadzela nnḓa ho ṱanganelananho na ya vhushumisamupo .
Fhedziha , therisano kha phindulo dzi tou vha nyendedzi khathihi na phindulo dzine dza nga vha dzone dza nga vhumbiwa . 
Ndongazwiga : tshiawelo ( khoma ) ; tshithoma ( tshitopo ) ; zwiḓevhe ; tshigagarukela ; luṋala , ( aposiṱirofi ) ; eḽipisisi
Hu tea u ombedzelwa na u sedzeswa kha zwa u vhona uri ṱhogomelo ya u thivhela i khou vha hone u ya nga masheleni o avhelwaho u ita zwenezwo . 
Hezwi zwo konisa muhasho u khwinisa ndeme na tshivhalo tsha vhugudisi vhuṋe ha tea u ṋetshedzwa vhatholiwa . 
( 3 ) I ḓo sika vhushaka ha mulalo vhukati ha vhadzulapo vha wadi , mukhantseḽara wa wadi , tshitshavha tsha vhupo na masipala .
U ṋetshedzwa ha tshumelo dza ndeme dza maḓi kha tshitshavha zwi engedza khwiniso ya ndeme ya maḓi kha Mulambo wa Berg na u fhungudza u sa kwamea havhuḓi ha ndeme ya fhasi ya maḓi a tsheledzo. .
Musi hu na zwa shishi , vha tea u wana thendelo u thoma nga ḓuvha ḽa u thoma ḽa mushumo musi zwo itea .
Vhufhaṱi , Tshifhaṱo , Vhuinzhiniere zwi na nḓivho yavhuḓi na u pfesesa ṱhoḓea dza u redzhisiṱara dzikonṱiraka . 
Vhuṱanzi vhu khagala ha uri ho vha hu sa tou vha na muthu we a vha e na vhuḓifhinduleli nga u angaredza ha senthara ya mishumo yo ṱanganelaho , kana ha vhuṱambo hoṱhe nga u angaredza , we a vha a tshi ḓo ṱanganedza zwidodombedzwa zwoṱhe a kona u dzhia tsheo . 
Na kha fhethu hune ha sa vhe na vhuaḓa , ri tshinwe tshifhinga ri a ṋea khonṱhiraka vhathu kana khamphani dzine dza sa kone u thoma u shumana na thandela idzo . 
Vhathu vha nga hanedzana na tsheo arali vha sa tendelani nadzo .
Mbuelo dzoṱhe dzine dza fanela u badelwa kha vhafaramikovhe dzi fanela u badelwa khaTshikwama tsha Vhushumisamupo
Kuthomele na kufhedzele U amba nga ha mawanwa U ṋekedza muvhigo wa oraḽa
Ho ṱanganedzwa mbilaelo dzi no bva kha vhudzulo ha nnḓu-gammbelwa . 
NDINGANYISO - vhadzulapo vha lavhelela mikovhe i linganaho
Pfuko ndi nyaluwo isa langei ya sele dzi songo ḓoweleaho kha kana ngomu ha muvhili . 
U fanyisa na tshenzhemo yau ya
Ndi vhuḓifhinduleli ha mushumisi u ita a tshi sedza maga na milayo iyi ya tshumiso kha webusaithi iyi u itela tshanduko na u khwiṋiswa . 
Kha tshifhinga tsha ndavhelelo tsho salaho , vhashumi vha IMF vho ṱanganedza mbekanyamaitele dzi songo shandukiswaho . 
( 1 ) Khoro ya Mavunḓḓu ya Lushaka i nga-
Vhaṱanganedzi vha mafhungo , ndivho na nyimele
Zwa zwino ri kha luṱa lwa vhuvhili , lune lwa sedzana na vhashumi vho salelaho vha songo ṱanganedzwaho nga tshifhinga tsha u tholwa kha mishumo miswa . 
Tshiimo tsha zwino tsha zwikolobulasi zwapo ndi mafhungo a vhilahedzaho . 
U LINGA Tsivhudzo ya u linga : Hu si ha fomaḽa Orala / kana nḓowenḓowe U lavhelesa
Ndi lemela vhugai ?
Kha vha ri anetshele tshiṱori tsha vhusiku !
Manyanyu Maaravhi Mveledziso ya ḓivhaipfi na luambo lwo dzumbamaho Fhungodavhi
6.1. Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo rwela ṱari thandela ya Nndwa kha u Bvuḓa ha Maḓi , ye vha ḓivhadza kha Mulaedza wavho wa Lushaka nga 2015 , ngei Port Elizabeth nga dzi 28 Ṱhangule 2015 , sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya muvhuso ya u tandulula tshinyalelo ya maḓi i vhangwaho nga u bvuḓa .
VHUGUDI NA MVELEDZISO
, kana vha kwame
Vha vhe na vhuṱanzi uri hune khumbelo ya ndaela ya tsireledzo ya itwa nga muṅwe muthu , luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mupondiwa lu hone .
Lavhelesani ḽogo ya mvusuludzamalaṱwa .
Mbekanyamaitele na Ṱhoḓuluso
Tshiṅwe tshithu tsha ndeme ho vha mushumo wo dzudzanyeaho ngamaanḓa wa u vala ḽivhaka kha zwa muholo vhukati ha vhashumi vha holesaho na vha sa holesi , naho hu na phimo dzi re hone kha u gonyiselwa miholo nga u angaredza . 
Vha miṅwaha ya 5-7
Kha ri ambe Lavhelesani zwipfi zwo fhambananaho ni bule uri ri zwi shumisa kha mini . u vhona u pfa u thetshela u phuphuledza u nukhedza
( iii ) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi , Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka ( National Senior Certificate ) : Ndalukano ya Vhukoni ha vhuimo ha 4 ha Muangarambo wa Ndalukano ya Lushaka ( National Qualifications Framework ( NQF ) ; ḽe ḽa anḓadziwa kha Gazethe ya Muvhuso ya Nomboro 27819 ya 20 Fulwana 2005 ;
Nahone vhathu ṋamusi vho livhana na khombo ine ha nga vha na u fhiriselwa phanḓa ha u wana zwipikwa zwa ndeme nga miṅwaha minzhi , arali hu si ṅwahafumi , sa masiandoitwa a nyimele isi ya vhuḓi ya ikonomi ye ya phaḓalala u mona na ḽifhasi .
Naho zwo ralo , nga ngoho mvelaphanḓa yashu yo vha i tshi khou ongolowa ngeno tshumisano yashu yo vha i sa fani . 
U shumisa lwa khwinesa ha zwileludzi zwi khou sedzuluswa nahone a hu na zwileludzi zwo topolwaho uri zwi nga valwa . 
U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u vhala , tsumbo , u humbulela , u shumisa ludungela lwa tshibveledzwa na nyimele
Murumeli u na vhuḓifulufheli vhuṱukusa kha vhukoni ha vhaṅwe . 
Khonṱhiraka ya Sekithara ya Nnyi na nnyi ndi lushaka lwa vhutumbuli ha mashumele a zwa masheleni zwi konisaho muvhuso na vhalambedzi kha u kovhanya zwavhuḓi zwiko phanḓa ha mvelelo dza tshitshavha tshi shayaho na ikonomi yo kwanyeledzeaho . 
Mihasho ya mishumo yo livhaho ya lushaka yo fhambanaho i ḓo bvela phanḓa na u ranga phanḓa u ṱoliwa na u tikedza u itwa ha thandela u ya nga mishumo na vhuḓifhinduleli ho tiwaho . 
Ri vha ṱanganedza shangoni ḽashu hu si sa vhadali fhedzi sa vhaṅwe nga riṋe . 
( c ) mugaganyagwama kha masia oṱhe a muvhuso u tea u sumbedza hune mbuelo ya bva hone na nḓila ine zwibviswa zwo dzinginywaho zwa ḓo tevhedza mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka .
Mupeleṱo Mveledziso ya thinwaipfi na figara dza muambo
ḓivhadza mihumbulo ya ABS ;
Ri na u shela mulenzhe hunzhi nga maanḓa ha vhabindudzi , ho elwa nga nyaluwo kha mubindudzo wa yuniti thirasiti kha thengiselano . 
Ri hanedzana na zwiito , nḓila na maitele oṱhe a vhutherorisi sa zwi si ho mulayoni hu sa sedzwi zwiito zwifhio na zwifhio zwe zwa takutshela u ima nazwo . 
Kha vhahura vhoṱhe na tshitshavha , kha sekithara kana dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa tshitshavha , mbudziso dzi nga vhudziswa :
Thandela dzi ḓo tendela zwitshavha zwi sa wani tshumelo yo fhelelaho na zwi shayaho u tsireledza zwiḽiwa na u dzhena kha mishumo i elanaho na zwa ikonomi , sa tshipiḓa tsha bono ḽa tshifhinga tshilapfu ḽa Masipala u bveledzise vhulimi ha vha tshiṱirathedzhi tsha sekhithara ya zwa ikonomi . 
U ṱalutshedza thero / mulaedza
arali vho vha vho malana nga fhasi ha tshanga ndi tshau / tshau ndi
Ho thomiwa yuniti ya u vhea iṱo kha u tevhedza milayo . 
Vhagudi vha tea u vha na zwi tevhelaho kha u guda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma kha Gireidi dza 7 - 9 :
Kha zwipiḓa zwinzhi , tshiṱori tshi sumbedza uri bannga dza vhukati kha mashango aya dzo ṱoḓa u shuma nga maanḓa nda mveledzwa dza luṱa lwa vhuvhili . 
U ya nga Mulayotewa , tshivhalo tsha vhupo vhu shumaho malugana na ndangulo yo ṱanganelaho ya malaṱwa na tshikafhadzo ndi vhukoni ha vhusimamilayo ha vundu na ha lushaka khathihi . 
zwiphiri zwa mbambadzo ;
Zwikili zwe vha guda a zwi nga lozwei sa izwi hu tshi khou ya u vhumbiwa zwigwada zwa tshumisano zwine zwa ḓo vha zwi tshi khou ita mushumo wa u londola senthara ya vhaswa .
Tshishumiswa kanzhisa tshi a ḓura zwi ṱoḓa mbekanyamushumo dza vhugudisi dzi ḓuraho u ḓivhadza vhashumi nga hatsho . 
Dziholo dzi fanela u dzhiwa sa dziṅwe dza senthara da tshitshavha , u fana na zwikolo na mimakete . 
Mitengo na mbuelo i fanela u engedzedzwa u tsireledza tshifhinga tsha ndeme tsha thandela tsho humbulwaho nga hatsho . 
Nyito dzo itwa uri dzi konadzee nga kha vhushaka ha mulanga nahone dzi laedzwa nga kha u tshila nga fulufhelo u ya kha khunyeledzo nga kha mafulufhedziso awe . 
Afurika Tshipembe ḽo lwa na vhukoḽoni na Khethululo kha maAfurika hu u itela uri vhathu vhoṱhe kha dzhango ḽashu vha ṱhonifhiwe na u vha na tshirunzi .
Khaedu khulwane dzine dzi anzela u wanala kha vhafuwi vhanzhi vha zwifuwo vha zwitshavha ndi : 
Khanedzano dzashu dzo vha dzi sa khou itiswa nga mihumbulo kana u nyanyuwa , fhedzi nga referentsi kha khaedu dze dza sumbedzwa nga data . 
U shuma , u monithara na u ela zwa IDP
tshati na posiṱara
Bambiri ḽa mbudzisavhathu ḽo shumiswa sa tshipiḓa tsha ṱhoḓisiso uri hu kone u kuvhanganywa mafhungo . 
Khethekanyo ya vhu 21 ya SASA i shumana na mishumo yo avhelwaho khorombusi .
Masiandaitwa a si avhuḓi a ḓo vhudzukanya u fhira na sekhithara ya pfunzo ya nṱha . 
Madzangano mararu o isa madzinginywa kha Khomishini ya Afrika Tshipembe ya Mvusuludzo ya Mulayo ( SALRC ) uri madzinginywa a lavheleswe musi hu tshi ṱolwa Mulayo .
Zwa zwino vhusimamilayo vhu khou amba nga mulayotibe u shumaho na fhungo iḽi na uri vhu khou ṱanganedza makumedzwa a tshitshavha . 
Na hanefha , minista vha ḓo tshimbidza zwithu vhukati ha khomishini na tshitshavha nga u angaredza . 
Musi vha tshi khou ita khumbelo ya mafhungo u bva kha tshiimiswa tsha nnyi na nnyi , a vha kombetshedzwi u amba uri ndi mini vha tshi khou ṱoḓa u shumisa kana u tsireledza pfanelo yavho .
U vhalela nṱha nga mubulo wa maipfi , mafurse na thempho / luvhilo thempho zwi re khagala / zwi pfalaho
( c ) a si tshe na fulufhelo kha vhusimamilayo ha vunḓḓu nahone o vhidzwa nga ḽihoro ḽe ḽa mu rumela ;
Ndangulo ya zwiendedzi na ṋetshedzo ya mafhungo kha miṅwe mihasho malugana na kushumisele kwa mimoḓoro ndi iṅwe a sia ḽo sedzwaho kha khethekanyo iyi . 
Kha vha badele mbadelo ya u ḓi ṅwalisa .
Mongolia , ḽine ḽa sa vhe muraḓo wa Mulanganelo wa Mashango a Ḓilangaho , ḽo dzheniswa kha tshigwada itshi nga mulandu wa vhupo haḽo na u fana ha tshivhumbeo tsha ikonomi . 
U shumisa maipfi a ndeme
Mbadelo dza diphosithi na u pfukisela zwi itwa ḓuvha na ḓuvha kha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha ḓuvha ḽi tevhelaho ḽa mushumo . 
Thikhedzo i kha ḓi ṋewa magiradzhuweithi vha si na mishumo hu tshi shumiswa Muhasho Wa Mveledziso ya Ikonomi na Vhuendelamashango . 
Musi vha sa athu takuwa vha fhirela gammbani , hu na muthu we a vha ṋewa ndaela malugana na uri pfumbudzo i ḓo vha ya lushaka lufhio ? 
Ri dovha ra ṱanganedza milayo ya vhuleludzi na u khwaṱhisedza ṱhalutshedzo ya mushumo . 
Naho ri tshi fanela u ṱanganedza uri lufu kana fuvhalo ḽiṅwe na ḽiṅwe luthihi ḽo ḓalesa , mushumo washu wa u fhungudza dzimpfu nga zwiṱuku nga zwiṱuku nga ndangulo ya khohakhombo yo teaho u khou aṋwa mitshelo . 
Masheleni ane vhaḓo a wana ndi R920 nga ṅwedzi nga ṅwana .
Vhuimo ha zwifhaṱo maelana na zwiṱaraṱa na matheriaḽa une vha nanga u u shumisa zwi sika tshifanyiso tshine tsha dzhenelela kha , kana tsha thivhela , mvumbo ya tshiṱaraṱa na u swikisa kha mvumbo ya fhethu . 
Thuso ya nga nnḓa i nga vha ya ndeme kha u bveledza mushumo we wa vha u nga si ḓo bvelela arali zwi songo ralo . 
TISA i ṋekedza tshumelo ya Ndondolo ya Vharengi u itela vhabveledzi , tshileludzi tshine tsha ṋekedza mafhungo na ngeletshedzo kha maitele na kuitele zwa u vhambadzela nnḓa kwa zwino . 
MUVHUSO WA AFRIKA TSHIPEMBE wo ḓikumedzela u vhumba muvhuso une wa dzhenelela une wa khwaṱhisedza u maanḓafhadza , hu si u kwamiwa kana u shumiswa .
U kona u vhona phambano vhukati ha zwivhumbeo zwa maḽeḓere na maipfi ( sa , u nanguludza zwithu zwa u fana , u lavhelesa mutevhe wa zwifanyiso zwi no elana , u fara tshi sa fani na zwiṅwe na u ṱalutshedza uri ndi ngani tshi sa fani .
Vhupo vhu dovha hafhu ha shaya sisiṱeme i ṋekedzaho vhuendi ha nnyi na nnyi hapo . 
Faundesheni ya Vhudzulo ha Zwitshavha i ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u thusa zwiimiswa kha u swikela ṱhoḓea dza u fhaṱa khaphasithi . 
Ndi vhona u nga hu na vhushaka vhukati ha uri u ḓisendeka nga lupfumo lwa dzitshaka , zwi ita shango ḽi no khou bvelela uri ḽi kwamiwe nga zwithu zwenezwo zwi si zwavhuḓi zwi no bvelela nnḓa ha ikonomi .
Dzhangili dzhimu , u kokovha vha tshi shumisa nyito ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe vha tshi fara na fureme vha tshi shumisa
Litheresi ya u Vhona ( zwi tea u itwa themo yoṱhe )
Hu saathu u swika ḓḓuvha heḽo , mbetshelo dzo vhekanywaho na dziṅwe-vho dzine dza nga vha hone dza Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , wa 1993 , dzi vha dzi tshi kha ḓḓi shuma .
u kovhekana ha dzithundu , dzitshumelo , na mishumo ya vhanna na vhafumakadzi zwi fanela u waniwa
Madzinginywa kha Muhasho na u tevhedza Mbidzo ya khethekanyo dza Mbuelo . 
Musi vha tshi pulana nga ha u dzhenisa Komiti dza Wadi vha tea u humbula nga ha uri :
Mitengo i pfalaho i ḓo dzheniswa sa afha ezwi zwi tshi ḓo shumiswa sa mutheo wa ndingo ya mbadelo ya mushumo wa u engedza une u nga tea u itwa . 
Masheni ane vha ḓo a wana ndi R1 600 nga ṅwedzi .
Zwi vha thusa u swikelela thasululo ye vha tou tendelana .
Hezwi zwi nga kana zwi sa u katela pfunzo , mbuedzedzo , vhaswa , na tsireledzo badani ya nnyi na nnyi , fhedzi a hu na ṱhalutshedzo kha Mulayo wone uṋe kha tshaka kana ndeme ya rannda ya vhushelamulenzhe ho dzinginywaho . 
Maitele aya a khethekanya madamu thungo u bva kha vhupo ha ḓireini vhune a wanala khaho . 
Zwoṱhe hezwi zwi ita u ri mugudisi a kone u dzhenelela a na zwiitisi zwa u fhirisa zwi tshi bva kha ngudo dza u guda hu so ngo lavhelelwa dzine dza ṱuṱuwedza ngudo dza u bveledza u vhala na u ṅwala .
Hezwi zwi ṱoḓa tsheo i re khagala na maitele o ḓisendekaho nga vhathu .
' Peak flow meter ' i kala uri khana yo vulea u guma ngafhi .
Musi ro amba izwi , ri tea u dovha ra pfa ri tshi kwamea sa tshitshavha uri vhukati ha 2005 na 2013 , ho vhulawa mapholisa vha tshivhalo tsha tsini na 800 .
Tsha u thoma tshine vhaoli vha nyolo vha tea u tshi dzhiela nṱha ndi u dzumba zwileludzi zwa tshampungane na u zwi ola sa zwimiswa zwine zwa vha na mushumo . 
U ya nga Mulayo 30 wa Milayo ya GEMS , tsheo iṅwe na iṅwe ya Komiti ya Khanedzano ya GEMS ndi amba dzi fhele nahone i vhofha GEMS na vhathu vhoṱhe vha kwameaho nga khanedzano .
Nṱhani ha izwo , vhukwamani na vundu nahone vhu khou khwaṱhisedza zwa u vhulunga . 
U engedza kha izwo , u vhea iṱo kha ndango ya ngomu nga maanḓa na nga misi , Khomishini yo thola muoditha wa ngomu . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo ofisini dza Muhasho wa zwa Mupo na Vhuendelamashango kana fhethu ha phaḓaladzo ho ḓivhadzwaho nga muhasho .
Phesenthe kha ḓana ya tshaedza- / ṱhahedzavhukoni ha mveledziso
Vhathu vho themendelwaho kha iyi yuniti ya ṱhalusamagudwa vha sumbedza nḓivho ya milayo ya Batho Pele na u i shumisa kha mishumo yavho kha tshumelo ya muvhuso .
Ṱalutshedzani zwiitisi zwine zwa konadzea zwa u lenga hu sa thivhelei kana ho teaho kha u kovha na u ṱalutshedza masiandaitwa ane a konadzea a u lenga uhu . 
Ndi zwa ndeme u dzudzanya na u ṱuṱuwedza lushaka lwoṱhe u shumisana malugana na u ita uri hu swikelelwe pfunzo ya ndeme ya vhoṱhe .
Vha Tshumelo vha nga rumela tshihumbudzo tsha u vusuludzwa ha phurumithi ya vhuendi kha muṋe wa zwiendedzi . 
Tsha u thoma , ri tea u vhudzisa uri vhuendelamashango vhu ḓo vhuelwa hani nga magakharusi a endedzaho u fhola ha ikonomi . 
Gaidi 1 ya IDP kha siaṱari ḽa 47 i ita na u sumbedza zwauri u shela mulenzhe kha IDP ndi tshiṅwe tsha masia a mveledziso i no kwama u ambedzana ha muvhuso na vhadzulapo , na uri u ṱhaḓulana zwanḓa kha u shela mulenzhe kha muvhuso wapo hu tea :
Mugaganyagwama wa Muvhuso u thoma nga tshinyalelo ngeno migaganyagwama miṅwe minzhi i tshi thoma nga mbuelo .
Muhasho u ḓo dovha hafhu wa leludza u pfumbudziwa ha vhashumi u vhona uri mashumele a maimo a nṱha a mishumo ya u kunakisa maḓi o no shumiswaho na u tevhedzela mbekanyamushumo dza Green na Blue Drop . 
Kha maitele a Vhulamukani a Mulayo na a Vhugevhenga a Sialala , mupondwa na tshigevhenga vha dzhiiwa sa maswina nahone vha lavhelelwa u sa amba tshithu musi tsheo dzoṱhe dza ndeme dzi tshi dzhiiwa nga dziphurofeshinala ( vhahaṱuli , vhoramilayo , vhashumeli vha tshitshavha , vhaofisiri vha zwa vhululamisi na vhaṅwe ) .
U ṱuṱuwedza mvelele ya u wana na u thivhela vhufhura , vhuaḓa , vhuvhava na ndangulo mmbi . 
( b ) a sa vha hone Buthanoni musi a songo wana thendelo kha maitele ane milayo na thevhekanyo dza Buthano zwa amba nga ha u fhelelwa nga u vha Muraḓḓo ; kana
Naho hu na tsimbo dza uri dzikhomphyutha dzi ḓo dzheniswa kha tshifhinga tshiḓaho , tshishumiswa tsha kale tshi kwama lu si lwavhuḓi mashumele avhuḓi a ofisi idzo dza madzhisiṱiraṱa . 
Khetho ya tshumelo dza masipala ndi nyendedzi ya kha maanḓalanga apo . 
Khabinethe i khou tsivhudza zwitshavha uri zwi dzudze milambo na miedzi zwo kuna nahone zwi zwavhuḓi sa izwi zwi tshi thusa kha matshilele a mutakalo o tsireledzeaho nahone a kwae .
Kha vha vhale tsumbo ya tshitatamennde tsha tshipikwa tsho ḓisendekaho nga mvelelo dzo tiwaho kha Mushumo 4.4 .
Zwi re ngomu ha Minete ya Phirisela zwi tea u ḓivhadzwa kha vhaofisiri vhoṱhe vho teaho khathihi na vhashumi afho kha tshiimiswa tshavho hu si na tshilengo . 
Dzhielani nzhele : Vhagudi vha bva miṱani minzhi yo fhambanaho .
Nga u ralo ndi zwa vhuṱhogwa uri sisiṱeme yeneyo ya mafhungo i dzudzanywe . 
Vhushumisani ho lambedza thandela dza khwaḽithi khulwane dzi fhiraho male kha mashango a fuiṋa e a bvisa mikano ya makete kha fulufulu ḽo kunaho kha shango ḽi bvelelaho na ikonomi i khou shandukaho . 
U pfumbudzwa kha thero dza Thekinolodzhi zwo vha zwo ḓisendeka nga mushumo wa u asesa ha phurathikhala . 
Ri pfa ro takadzwa nga vhuḓikumedzi ho sumbedzwaho nga vharangaphanḓa mabindu na vhurereli , ha u khwaṱhisa tshumisano na u ṋea tshifhinga tshavho na zwiko u itela u khwaṱhisa nndwa ya u lwisa vhutshinyi .
Mavundu o khwaṱhisedza uri sethe dza mabambiri a mbudziso dza mulingo dzo iswa kha musedzulusi wa nga ngomu na wa nnḓa . 
Hu ḓo vha na madzulo mararu a u pfumbudza vhakhantseḽara na vhaofisiri kha ṅwaha wa muvhalelano . 
Zwazwino ri ḓo vhidza vha Iran uri vha imise thuso yavho ya zwa mmbi na zwigwada zwa zwifheṱashango na u vha vhudza uri vha imise thuso yavho ya zwa masheleni . 
Tshigwada , tshi rangwa phanḓa nga'Vhatshimbidzi' , tshi fanela u sumbedza zwigwada zwa kutshilele zwo fhambanaho tshitshavhani vha zwi rekhoda kha fiḽipitshati , nga u pfufhifhadza , ndi zwifhio , arali zwi hone , tshanduko dzo vhaho hone kha u vhumba kutshilele kwa tshitshavha tshavho miṅwahani yo fhiraho vha bule zwigwada zwi songo tsireledzeaho nga maanḓa na zwo tsireledzeaho , tsumbo , vho tsireledzeaho vha nga vha dziphurofeshinaḽa,vha songo tsireledzeaho vha nga vhane vha khou ṱoḓa mishumo miswa .
Kha nḓowetshumo ya biya na veini , u bveledzwa ha mahayani a ho ngo lingana u swikelela ṱhoḓea . 
Ndaka , vhupo ha mveledziso na tshishumiswa zwi vhaliwa nga mutengo , u re fhasi ha ndeme yo kuvhanganywaho na tshinyalelo ya u xelelwa nga zwo kuvhanganywaho , hu songo katelwa mavu na zwifhaṱo , zwe zwa kalwa ndeme hafhu sa zwe zwa sumbedzwa kha mbekanyamaitele dza u kalandeme hafhu mavu na zwifhaṱo dzi re afho fhasi . 
Ndi vhonnyi vhane vha vhumba tshitshavha na uri na uri mbuelo dzavho ndi dzifhio ?
Mafhande na u buḓa ha bada zwi tea u olwa lwo tsireledzeaho u itela vhaendangaṋayo na zwiendedzi . 
Maraga wa zwa vhashumi u nga kha ḓi dzula u tshi khou thengathenga nga tshifhinga tsha vhukati nga vhanga ḽa khwiniso ya ikonomi i no khou ongolowa na mutsiko u no khou gonyela nṱha wa miholo . 
U dalela desike dza u thusa miraḓo dza dzingu dza GEMS na u voutha kha zwiṱitshi zwo khetheaho zwa u vouthela zwine zwa ḓo ṋekedzwa .
Thoḓea ya u lunda mishumo i avhelwa u ya nga phesenthe .
OSTL ndi ḽaborothari ya ke laborateri ya muraḓo ṱanganedzwaho ( nomboro ya ZA01 ya u ṱanganedzwa ) ya ISTA .
Ndugiselo
Hoṱhe , vhonkhetheni na vhakhethi vho sumbedza u konḓelelani hu no vhonala vhukuma siani ḽa zwa poḽotiki . 
Ri livhuwa khomishini kha u ramba kereke yashu uri i kovhelane zwi khagala nga ha tshenzhelo na u ṱhuphea ha miṅwaha ya swiswi ḽa khethululo . 
5.3.1 Ndayotewa i ṱoḓa vhaofisiri vha vhulamukanyi vha tholwaho kha khothe iṅwe na iṅwe vha tshi vha vhanna kana vhafumakadzi vha re na ndallukanyo nahonr vho teaho .
U itela lushaka lwapo uri lu dzhielwe nṱha sa tshiimiswa tsha mulayo , vha fanela u tshi ṅwalisa sa khammpani i si ya mbuelo ' non-profit company ' ( NPC ) na Khomishini ya Dzikhamphani na Pfanelo ya Vhuṋe ha Ndaka ' Companies and Intellectual Property Commission ' ( CIPC ) .
Masheleni manzhi o shumiswaho , fhedzi , ndi a vhathusi vha zwa tekiniki vha 27 vho thomaho u shuma kha mihasho ya 9 ya mutakalo na wa tshumelo ya tshitshavha u tikedza maitele a u khwinisa thandela dza themamveledziso . 
Zwi tea u dovha hafhu zwa dzhielwa nṱha uri lushaka lwa " mbadelo dza ndaka khulwane " a lu kateli phiriselo ya masheleni , ine zwazwino yo khethekanyelwa nga fhasi ha tshigwada tsha " phiriselo na sabusidi "  . 
Ndugiselo - Miṱangano yavhuḓi i ṱoḓa ndugiselo yavhuḓi
39 zwinzhi zwa mashango a Vhukovhela , na kha mashango ane a kha ḓi tou bvelela u tou fana na Afrika Tshipembe , Vhuloi ha vhurereli ( Wicca ) vhu tevhelwa nga vhathu vha si vhanzhi .
Barnard , muimeli a shumaho nga mulayo wa zwa mupo , o wana ṱhoḓea u bva zwenezwino ya u ṱanganya nga fhasi ha mulayo wa themo ḽithihi na mafhungo a elanaho ane a vha a kwama ndangulo ya zwa mupo , ḽine ḽa pfi mulayo wa zwa mupo . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Kha vha founele heyi ṋomboro u vhiga tshiimo tsha shishi fhedzi .
Khabinethe i tikedza maele o ṱanganelanaho u tikedza u khwinisa , zwine zwa ḓo rangwa phanḓa nga Muhasho wa Vhupulani , Vhuṱoli na Vhulavhelesi .
Sa izwi pfutelelo yo vha yo sedza kha mafhungo ane a nga dzinnḓu , mutakalo na vhushayamushumo , ho vha na mveledziso ṱhukhu ya tshumelo dza ndangulo ya malaṱwa , zwe zwa shela mulenzhe kha maitele a u sa badela tshumelo . 
U bvisa ogeni hu katela RSA fhedzi , nga nnḓa ha nyimele ya cornea grafts
Zwivhumbeo dza tshibveledzwa - mutevhe , nzudzanyo i tevhekanaho , ṱhaluso , matshimbidzele / maitele , mbuno khulwane na dzi tikedzaho , thevhekano ya nganetshelo
Zwino shumisani mepe waṋu wa mihumbulo kha u ṅwala phara i no amba nga zwine na takalelesa u ita nauri ndi nga mini ni tshi takalelesa nyito idzi .
Ndi wana hani nnḓu ya muvhuso ?
Ambani nga khethululo sa mahumbulwa e muthu a tou a humbula a bveledzwa nga ḓivhazwakale nga zwishumiswa zwa mahumbulwa , zwi ngaho nyanḓadzamafhungo , ine ya a bveledza ya dovha ya a phaḓaladza nga kha tshitshavha . 
Zwo rali Muvhuso u ḓo lavhelesa maitele a vhuṱaṱisani kha mihumbulo ya vhulimi na nḓowetshumo dza phaḓaladzo na , hune zwa tea , u sedzulusa ḽevele dza muthelo kana u vhona uri Mulayo wa Muṱaṱisano u a shuma . 
U thetshelesa na u amba ( Orala / kana nḓowenḓowe ) .
U vha hone ha maḓi zwi nga si kone u khwaṱhisedzwa nga Masipala nahone arali hu si na maḓi a mahala a re hone , Rakhonṱhiraka u tea u ita nzudzanyo dzawe u a wana . 
Nḓowelo ine ya fanela u dzhielwa nzhele ndi ya uri kha kotara ya vhuṋa ya ṅwaha muṅwe na muṅwe kha tshifhinga tshi no khou sedzuluswa , ḽeveḽe dza u shaea ha mishumo dzo tsa , kha miṅwe miṅwaha nga maanḓa u fhira kha miṅwe . 
Vhadededzi vha humbulela uri Mary u khou shumisa zwidzidzivhadzi , fhedzi hezwi zwi nga si khwaṱhisedzwe . 
5.7. Khabinethe i vulela muṅadzi vhoṱhe vhe vha swika kha makhaulakhani na vhawini vha Pfufho dza u Funza dza Lushaka dze dza farwa nga ḽa 27 Luhuhi 2016 .
Vhulavhelesi ha phurofeshinala na ha u angaredza ha vhashumi vho teaho . 
9.3 Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfurika Tshipembe vhoṱhe uri vha vhe tshipiḓa tsha bembela ḽa Ṅwedzi wa Mbofholowo , ḽine ḽa khou ri isa kha dikheidi ya vhuraru nga u khwinisa tshirunzi tsha vhathu na u isa phanḓa na adzhenda nthihi ya lushaka uya kha u fhaṱa Afurika Tshipembe ḽa vhuthihi nahone ḽi bvelelaho .
Kha vundu muvhuso wa vundu u do tshimbidza zwithu nga ndila ya u tou tikedza u tshi shumisa Foramu dza U tshimbidza Mirurela ya Malatwa ya Phurovintsi ( Provincial Sanitation Co-ordinating Forums )
( c ) thuso ya tshelede na ndaulo kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa poḽitiki ḽo imelelwaho kha Buthano zwi tshi ya nga u sielisana u itela uri ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ite mushumo waḽo kha Buthano ḽo khwaṱhisa ; na
Vhuvhudzisi ho dovha ha vha hone na Muhasho wa Zwa Muno maelana na ndaela ya thendelano i tshimbilelanaho na dziṱhundu . 
Nga maṅwe maipfi , vhathu vha ṱoḓa zwikhala zwa nnyi na nnyi zwi swikeleleaho nahone zwi ḓivheaho hune a vha ṱoḓi u vha vhe vhoṱhe , hune vha ḓivha uri zwiṅwe zwithu zwi ḓo dzulela u itea , na hune vha nga ḓidzhenisa kha " vhathu vha khou vhona " nahone vha nga thoma zwigwada zwa matshilisano . 
Vhuṋe ha tshikwama vhu tea u dovha hafhu u vhumba mbetshelo ya ndondolo ya vhuṱanzi ha ḽiṅwalo ilo arali ḽa nga ṱavhanya ḽa tendelwa nga vhaṋe vha tshikwama . 
Ri ṱanganedza na u vhandela zwanḓa tsheo yavho ya u fara khuvhangano iyi ya ndeme ya tshigwada tsha u Monolodza ngei Cape Town . 
U senguluswa ha fhethu hu ḓo khwaṱhisedza uri mbonalo dza fhethu ( ndaka dza mupo na dza mvelele ) na zwikhukhuliso ( zwi katelaho phosho , mukumbululo wa mavu , muelela u si wavhuḓi , mavu o ḓalaho muṋo na nyimele i isaho khomboni ya mulilo ) zwi thusa kha nḓivho ya tsheo ya nzudzanyo ine ya ḓo khwinisa vhufaedzi hapo . 
Ubva nga ḽa 31 Phando naṅwaha ho vha ho no vha na milandu ya 18 778 yo no vhigwaho kha mihasho ya muvhuso na uri phindulo dza milandu ya 17 249 dzo no vhuiswa .
Nḓivho ya Mulayo ndi u ṋetshedza pfanelo ya tswikelo ya ṋetshedzo ya maḓi a mutheo na tshampungane tsha mutheo nga u vhea zwiṱandadi na milayo zwa lushaka . 
Musi vha tshi khou ita mishumo yavho sa mapholisa , u ṱhogomela ndi zwa ndeme nga maanḓa . 
Musi zwiko zwihone zwi a konadzea u ṅwalisa muiti wa khumbelo kha sisṱeme na u ṋetshedza muiti wa khumbelo pfufho kana luṅwalo lwa u lamba nga ḓuvha ḽithihi . 
Nga u tou ralo miraḓo i kala vhuḓikumedzeli hayo kha nḓisedzo ya tshumelo ya tshitshavha kha DHA , u vhona uri tshumelo dza ndeme dzi khou iselwa tshitshavha na vhashumisi maelana na mishumo i shumiwaho nga DHA , na ndaulo ya tshitshavha yo leluwaho na u shumisa zwiko nga nḓila yo ṱanḓavhuwaho .
Thempuḽeithi ya adzhenda yo dzheniswa kha khethekanyo ya 4 . )
Vho ambavho na uri vha khou pulana u ṋetshedza mbekanyamushumo kha vhaofisiri vhane vha ṱangana na mitsiko na u dinalea zwihulu . 
Mbekanyamushumo ṱhukhu i na vhuḓifhinduleli ha u bveledza na u pfananya zwibveledzwa zwa khakhululo ya mavu na u pfananya u thomiwa ha mbekanyamushumo dzakhakhululo ya mavu na thandela . 
U shuma na / nga maipfi : madzina zwao ; makateli ; maḓadzisi ( maḓadzaḽiiti ) a maitele na a tshifhinga ; maṱaluli ( maḓadzadzina )
Sa tsumbo , a hu na zwine zwa ambiwa nga ṱhahalelo ya maitele , maitele a matshilisano na thaidzo dzao , u sa tsireledzea kha mushumo wa vhuluvhi na vhushai . 
Kha vhafumakadzi , u aluwa huhulwane ha vhuraḓo vhukati ha miṅwaha mivhili ho itea vhukati ha vhashumi vha makhaladi na vha vhatshena . 
Tsedzuluso ya tswikelelo ya pfunzo kha National Learners ' Records Database
Thendelano i ḓo thoma mbambadzo vhukati ha Southern African Customs Union ( SACU ) na EU .
Tshivhalo tsha mbekanyamushumo dza vidio dzo bveledzwa nga ṅwaha . 
Kha tsumbo iyi , muṅwali u bula zwiitisi zwa nyito a dovha a amba ngadzo a tshi itela u tikedza kuhumbulele kwawe .
Nga nḓila i fanaho , zwiṱitshi zwa mapholisa zwi fanela u vhewa vhukati tsini na vhupo vhune ha shuma hone . 
Muphuresidennde wa kale Vho FW De Klerk ,
Vhufamuraḓo kana " ṱhahelelo ya nḓisedzo ya malofha kha thishu " vhu dzulela u vha iṅwe ya khaedu khulwane nga maanḓa dzine mushonga wa maḓuvhano wa ṱangana nadzo . 
Haya ndi mafhungo a shishi ane vhutshilo ha vhumatshelo ha nḓou ha vha ho nembelela tshikhalani . 
Vhuimo : U sala murahu na u vhuedzanya
" tshivhumbeo tsha muvhuso " zwi amba -
Ri dovha ra livhuha vho madzhisiṱiraṱa vho dzhenelelaho kha komiti ngeletshedzi . 
Govha ḽo valiwa zwino . 
Zwiṱoḓwa izwi zwi nga fhambana u ya nga mihumbulo ya miraḓo ya Komiti ya Wadi .
1.2 . Vhubindudzi ho raliho vhu khwaṱhisedza mushumo une ra isa phanḓa na u ita sa muvhuso kha u alusa ikonomi na u tandulula khaedu dza vhushayamishumo . Nga kha tshikimu tsha ṱhuṱhuwedzo ya muvhuso ya R7.8 biḽioni kha Mbekanyamushumo ya Mveledziso na Vhubveledzi ha Vhumagi ha Dzigoloi , ho vulwa vhubindudzi ha phuraivethe ha R28.5 biḽioni .
Ro dzhiela nzhele ri tshi tendela uri ndaṱiso ya khothe , milandu ya khothe na u thudzelwa kule zwo thomiwa nga nḓila i bveledzaho kha u lwisana na tshivhalo tshihulwane tsha vhashumi vha muvhusoni . 
Tshiko tsha ndeme tsha muthelo wa mbuelo yapo ndi muthelo wa mbuelo wapo kha vhadzulapo vhoṱhe na mbuelo u bva kha izwi i khethekanywa vhukati ha masipala wapo na vhupo . 
U dzudzanya magudiswa ( mapa wa muhumbulo )
Kha u dizaina netiweke ya vhuendedzi , hu fanela u edziswa tshoṱhe uri nḓila na zwishumiswa zwi no yelana na nḓila iyi zwi vhonale zwi khagala nahone zwi swikelelee nga tshitshavha . 
Naho hu sina tshivhalo tsho tiwaho tsha vhafaramikovhe , a vho ngo tea u vha fhasi ha sumbe .
U leludza vhukwamani ho sedzwa vhusikambekanyamaitele , vhupulani , na tsheo dza zwileludzi zwa u laṱela malaṱwa ; 
U ḓisa fulufhelo kha tshifhinga tshe vhathu vha vha vho ṱovhowa , ri a vha salutha .
Muhasho washu wa zwa Vhulavhelesi ha zwa Mashumele u ḓo konanya na u ṱola mushumo wa mihasho ya muvhuso nga vhuronwane , musi vho ḓisendeka nga u sika mishumo .
Kha tshifhinga tshino tshi konḓaho , roṱhe kha ri sumbedze lufuno na u pfela vhuṱungu na uri ri ite uri vho Madiba vha ḓihudze nga riṋe .
Zwavhuḓivhuḓi , milayo i tou vha ṋonzhe ine ya vhofhekanya fhethu huthihi ndivho , zwipikwa na ndivhotiwa . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 : U thetshelesa na u amba(orala/ na nḓowenḓowe )
Bono ḽa Masipala
3.7 Khabinethe yo tendela Mvetamveto ya Mulayotibe wa u Manḓafhadzwa ha Vhafumakadzi na Ndinganyiso ya Mbeu , wa 2013 u ri i kumedzwe Phalamenndeni .
Mvelelo iṅwe na iṅwe i na tshivhalo tsha zwibveledzwa , zwibveledzwa zwiṱuku na zwipikwa zwi re khagala . 
Muholo muṅwe na muṅwe dzi sumbedziswaho kha ṱhanziela ya IRP5 .
Izwi zwi ḓo sumbedza ndozwo ya ikonomi ine ya bvelela musi zwipuka na zwimela zwo fhambanaho zwo tshinyadzwa kana u xela , na ndeme yo wanwaho u bva kha u londola zwiko . 
Masiandaitwa a thekiniki dza u tou vhonwa
Mukonṱiraka a no ḓo vha ene o winaho bidi u tea u ta Mulangi wa Thandela wa thandela iyi . 
Ḓuvha ḽo fhela nga vhone vha tshi khou amba na tshitshavha ngei mudavhini wa zwa mitambo wapo . 
Sabusidi dzi wanala dzi tshi langwa nga thandela dzi re hone musi zwi tshi ḓa kha Phurogireme ya Zwa Vhudzulo ha Mahayani . 
Vhuimo ho dzhiiwaho nga vhone vhaṋe na ho bveledzaho nyambedzano ngei Gleneagles ho thusa zwihulwane u isa izwi phanḓa . 
( I do khwiṋiswa nga Muṋekedzavhugudisi )
Nga khalaṅwaha ya tshilimo na ya tshimedzi , vharengi vha a kona u dzula na nnḓa . 
Zwifanyiso zwa muhumbulo zwi mu tambudzaho zwa madekwe zwo vha zwo ṱuwa . 
Vha ṱalutshedze uri mugaganyagwama u katela ZWIBVISWA na MBUELO .
Arali u ṅwla zwi thaidzo mutshimbidzi a nga rekhoda zwiitei nga ha kutshimbidzele kha vhashelamulenzhe vha tshigwada .
Izwi zwithu zwi fanela u dzielwa nṱha musi vha tshi khou ṱoḓa u wana na u khwaṱhisedza vhaṋe vha nḓivho ya sialala .
Mawanwa nga u angaredza ndi a uri khothe a dzo ngo shumisa mbetshelo dza mulayo muswa kha u shumana na milandu ya vhuloi .
Sisiṱeme hei u ya nga dzingu yo sumbedzwa u vha na mvelelo u ya nga u anganyela hone thwii ha mufusho wa muhwalo wone . 
Yo kumedzela muvhuso uri u tandulule mafhungo a khou dinaho o topolwaho na u khwaṱhisa ndango ya masheleni uri hu vhe na mawanwa a odithi yavhuḓi .
U konanya na u khwaṱhisa tshumisano yavho na mbekanyamaitele kha masia oṱhe . 
Hafhu fhasi ha muvhuso wanga ndi tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tshine Muvhuso u na vhunzhi ha kana u langa nyavhelo ya mikovhe . 
Masiandaitwa a u sa londa uhu nga vhoramilayo kha vhuḓifhinduleli havho o vha a si avhuḓi na luthihi . 
u vhona uri sekhithara ya tshitshavha i ita zwine ya tea u ita sa sekhithara i shelaho mulenzhe zwi ngomu kha nyaluwo , mvusuludzo na mvelaphanḓa ya shango ḽashu ;
Ndeme ya vhudiplomati ha ḽifhasi kha masia haya u itela nyambedzano dza lwa mulayo na dzi si dza lwa mulayo na vhukwamani nga tsha vhukoma zwi songo dzhielwa fhasi . 
Vhupo ho ambiwaho afha vhu nga ṱumiwa murahu kha mimodulu ya kushumele nga nḓila i tevhelaho : 
U swikelela iḽi bono zwi ṱoḓa maga ho livhiswaho khao kha masia maṱanu a ndeme :
Hezwi ndi zwa ndeme sa izwi zwi tshi nga vha phulusa kha u nga badela madalo a dokotela wa maṋo u bva tshikwamani tshavho .
Nga murahu ha musi vho no wana ndalukanyo na miṅwaha miraru ya tshenzhemo ya mushumo vha ya kona u ṅwalisa sa mushumi wa nḓowedzo ya inzhiniarini kha zwiteṅwa zwa phurofesheni ya vhunzhiniara zwi tevhelaho :
Vhathu vhane vha sa vhe na HIV na vhone vha farwa nga malwadze aya , fhedzi nga vhanga ḽa HIV tshivhalo tsha zwiwo zwa TB na nyumonia tsho gonya vhukuma . 
Uri ri nga langa hani tshanduko arali i khaedu .
pfanywa ---- ipfi ḽine ḽa vha na ṱhalutshedzo i fanaho kana i ṱoḓaho u fana na ya ḽiṅwe tsumbo , vheula - palula .
u vha muthu o vuleaho kha kuhumbulele kwa Muelo na mvelelo .
Khabinethe yo dzhiela nṱha mvelaphanḓa ya khwine yo itwaho u swikelela zwipikwa zwa ndeme .
Tsha vhuvhili , ro khwaṱhisedza vhudavhidzani ha matshilisano na vhufarisani vhukati ha muvhuso , mabindu na sekithara ya tshitshavha .
A huna tshifhinga tsho tiwaho tsha iyi tshumelo sa izwo kha zwiṅwe zwipi ḓa i tshi thoma nga thendelo ya pulane phanḓa ha u faṱwa ha tshifha ṱo .
U shuma na / nga maipfi : maṱaluli , masala , maṱanganyi , malungekanyi
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI / ZWIKILI Nyito dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kha masia oṱhe a luambo na dziṅwe thero
Vhatambi vha bvumo : Hossam Hassan , Ahmed Hassan , Amr Zaky , Mohamed Zidan .
U vhulunga ho itwaho nga tshikwama kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa mugaganyagwama zwo vhangwa nga maga a mbadelo dza u vhulunga o itwaho . 
( b ) Maanḓḓa na mishumo i itwaho nga masipala muṅwe na muṅwe .
" Sisteme ya thothotho " i khou tandululwa thwii kha Mulayo , nga u thivhela mutholi muṅwe na muṅwe , hu si na ndavha na thendelano , u ṋetshedza zwikambi kha mushumi vhudzuloni ha muholo . 
Mathemo a tshikwama na ndayo zwi ḓo ganḓiswa . 
Tshiitisi tshihulwane ndi u ṋetshedza thikhedzo ya tshiimiswa na mveledziso kha dzikoporasi dza vhulimi na zwigwada zwa tshivhambadzwa ngei Gauteng . 
Miṅwahani miṱanu yo fhiraho , Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsho bvelelaho lwa nṱhesa tsho farelwa Afurika Tshipembe nga 2010 na miṅwe mitambo ya ndeme , thonamennde ya rugby na cricket , zwine zwo sia vhuḓihudzi na vhuthihi kha maAfurika Tshipembe vhoṱhe .
Pulane dza u Ṱola dza nga Ngomu , dzine dza elana na zwiṱirathedzhi zwa Masipala na khohakhombo dzo teaho , zwi tikedzwa nga ndangulo khulwane na u tendelwa nga Komiti ya u Ṱola yo ḓiimisaho . 
Nga tshifhinga itshi , vhaofisiri vha nga ṱoḓa u sedza nga ngomu na u sedzulusa uri naa kushumisele kwavho kwa masheleni ku nga nḓila ya phetheni yone naa zwa zwino . 
Luambo : Ṅwalani mafhungo a re
Muhasho wa Mishumo wo ita mbadelo dzoṱhe kha mushumisani wa phuraivethe zwi tshi ḓa kha tshipiḓa tsha mbadelo dza yuniti u ya nga Thendelano ya PPP . 
Onkholodzhi ( khemotherapi na radiotheraphi )
Musi no livhana na mafhande aya , azwi mangadzi uri muraḓo wa ino Nnḓu anga ṱanganya zwanḓa na nungo naho atshi hanedzana kha maṅwe mafhungo a poḽotiki . 
( Izwi zwi katela zwinepe , zwisiḽaidi , u rekhoda vidiyo , zwinepe zwo bveledzwaho nga khomphyutha , dzimvetamveto , na zwi
Thebulu ya 3 afho fhasi i sumbedza shedulu i no ṱalusa kuḓiselwe kwa CBP hu tshi shumiswa maga sa tshiiḓa tsha tshitendeledzi tsha u pulana na u gaganya gwama tsha IDP , tshine tsha sumbedza nga tshiṅwe tshivhumbeo tshitendeledzi kha Nyolo ya 5 .
Phindulo i kha nḓila ye vha shumisa luambo lwa u fhumula lwa tshifhinga na fhethu . 
Izwi a zwi nga ḓo tou alusa fhedzi mutheo washu wa muthelo zwi ḓo nyanyula ṱhoḓea kha ikonomi dzapo . 
Lufuno u tshimbila nga tshidulo tsha milinga .
U sa langulwa ha u shumiswa ha zwikambi zwo ingwaho hayani zwi ṱoḓa u sedzeswa saizwi zwidzidzivhadzimulimo zwi tshi vhumba tshipiḓa tsha thimbanywa dza tshaka nnzhi dza zwidzidzivhadzi zwi ingwaho hayani . 
Ḓiresi ya vhukwamani , nomboro ya luṱingo ya fakisi , ḓiresi ya imeiḽi
Ezwi zwi amba zwinzhi nga ḓuvha iḽi na zwine maḓuvha zwa imela . 
Sa zwo sumbedzwaho afho nṱha , u ya nga muvhigo wa muṱhogomeli , T ha athu swikela vhukale ha u vha muhulwane hune khaho zwa ḓo vha zwo tea uri khothe i dzhiele nzhele ya mihumbulo yawe . 
Hu na zwifhinga zwa u guma zwa u sedzulusa .
Muhasho wa Vhupileli a u shayi vhuḓifhinduleli . 
Ri nga ita tshanduko kha Mbekanyamaitele iyi misi yoṱhe . 
Na uri huṅwe fhethu kha muhumbulo wawe , wo dzumbamaho , maipfi a vhumbea . 
Phairaithi kanzhi i ṱumanywa na mbumbo ya malasha nahone ayoni i nga wanala hu si tshifhinga tshoṱhe i kha mbumbo ya vhuvha , sa ayoni ya shangoni kana i no bva tshikalani . 
Mushumo muhulwane wa komiti ya wadi ndi u vha tshanele ya vhudavhidzani ya fomaḽa vhukati ha tshitshavha na khoro .
Izwi zwi malugana na mveledziso ya dzinnḓu kha vhathu vhane vha vha zwipikwa zwa maraga .
Tsheo nga Khoro uri hu pfukelwe kha Ḽiga ḽa 1
Themamveledziso i songo linganaho na mutikedzelo muṱuku zwi dovha hafhu zwa thivhela u dzhena na nyaluwo zwa vhabveledzi vhaṱuku maragani . 
Arali Mukonṱiraka a kundelwa u tevhedza milayo ifhio na ifhio i re kha konṱiraka , Vundu ḽi ḓo vha na ndugelo , hu si na u khakhisa iṅwe ya pfanelo dziṅwe dza ḽo , dza u fhelisa konṱiraka . 
Vhanna kanzi vha shumisa vhafumakadzi vho kambiwaho u ita zwa vhudzekani , vha na kana vha si na khondomu . 
Zwivhuya zwa u thoma u shumiswa ha idzi pulane zwo wanala zwi fhasi ha ndavhelelo nga u angaredza . 
Vha ele hu na tsatsaladzo vhukonḓi kha u bveledza zwikolo zwi ṱuṱuwedzaho mutakalo na u ita madzinginywa u ya nga ha thandululo dzi konadzeaho na zwiṅwe khetho . 
Semi , tambudza , hambekanya , sala murahu , shushedza kana nga iṅwe nḓila u kandekanya pfanelo dza mulayo ( dzi ngaho pfanelo dza tshidzumbe na u anḓadza ) dza vhaṅwe . 
Makumedzwa a thandela ya phungudzo ya khovhakhombo ya tshinyalelo o itelwa khovhakhombo dza ndemesa , na maitele a phungudzo a ṱalutshedzwa mathomoni a ndima . 
Ho vha hu na tshumelo , nahone zwi tshee zwo ralo , dzi si gathi dza musi ṱhirafiki yo dzika . 
Vha ṋetshedza mushumo wa vhupholisa wo teaho wa vhulanguli hao . 
Muhasho wo rangisa phanḓa masia ane a lavheleswa a u thoma u shumiswa ha u kungedzela zwikili zwine zwa ṱhogea nahone zwa ndeme , naho hezwi zwo kwamea nga mutsiko wa mugaganyagwama wa mbadelo ya vhashumi na u imiswa . 
Tshiwo itsho tsho vhigwa kha SAPS nahone mufariwa o ḓo dzhiiwa a iswa kha dokotela u itela ndingo . 
Mumaki Muhulwane , nga thusedzo ya Musedzulusi wa nga Ngomu o shuma kha bambiri ḽoṱhe na u sedzulusa memorandamu wa u maka . 
Kha nyimele hune vhalwadze vha ṱoḓa thikhedzo ya tshifhinga tshilapfu u bva kha miṱa na dzikhonani , madzangano a si a muvhuso a ḓo ṱuṱuwedzwa u ṋetshedza thikhedzo kha vhaṋetshedzi vha ndondolo . 
Tshiṱatamennde nga ha Muṱangano wa Khabinethe wa dzi 9 Nyendavhusiku 2015
Tshavhuvhili , ndi tshipiḓa tshifhio tshi ra ḓivhona ri tshi khou tshi tamba malugana na thandela iyo ? 
Hezwi zwi ḓo ita vhuṱanzi uri hu vhe na maitele a no shuma a u renga u itela nḓisedzo ya thandela dza themamveledziso kha Vundu . 
Naa ri ita hani khumbelo ya thendelo ya madzina ?
GCIS a i na vhuḓifhinduleli ha zwi re ngomu kana u fulufhedzea ha webusaithi dzi re na vhuṱumani nahone a i khwaṱhisedzi mihumbulo yo bulwaho ngomu khadzo . 
Vhahiri vho sumbedzisa mbilaelo dzo vhalaho na u sa fushea lwa tshifhinga nyana zwino . 
Muvi wo sumbedzisa nyimele i shonisaho ine vhathu vha khou kombetshedzwa u tshila khayo . 
Luṅwalo ulwu lwo itelwa u ḓivhadza vhone , Miraḓo Mihulwane , nga ha maitele a khetho na maga o fhambanaho ane a tea u tevhedzwa u itela u dzhenelela kha khetho idzi .
Komiti dza wadi dzo simiwa kha vhomasipala vhe vha nanga sisiteme ya u shela mulenzhe yo ḓisendekaho nga wadi .
Afrika Tshipembe ḽo ḓala nga zwiko zwa zwithailaho zwapo , fhedzi zwiko izwi zwi dzula zwi kha khombo ya u fhungudzea arali zwi sa khou langulwa zwavhuḓi na u shumiswa nga nḓila ine zwa sa ḓo ṱhoṱhela .
thamutshelani nnḓa ha tshidanga nga mulenzhe muthihi .
Muhumbulo wavho ndi wa uri khothe dza sialala dzi shume sa " kangaroo courts"nahone dzi dzhiiwa sa hone fhethu hune vha sina mulandu vha wanala hone mulandu nahone vha vhulawa lwa tshiṱuhu .
Hezwi zwo itea nga tshifhinga tsha musi ikonomi ya ḽifhasi i khou livhana na vhukonḓi . 
Hezwi zwi ṋetshedza iṅwe ya thandela dzi re na pfulufhedziso dze dza vhuya dza vha hone kha dzhango ḽa Afurika , na uri i ḓo vha tshiga tsha u vuwa ha Afurika na vhathu vhaḽo lwa tshifhinga tshilapfu u mona naḽo .
Kha nyambedzano i songo livhanaho thwii ( i songo bulwaho ) u shumiswa ha vhaimeleli , ndango kha nyanḓadzamafhungo , khungedzelo na miṅwe miraḓo ya vhuraru zwi vha tshiko tshihulwane tsha ṱhuṱhuwedzo . 
Vha ḓo ḓo rumelwa kha tshiṱitshi tsha mapholisa uri vha wane ṱhanziela ya thendelo .
Ambani na khonani yaṋu nga phosiṱara i re kha siaṱari ḽo fhiraho .
Mulovha , ndo vha na mashudu vhukuma a u ṱangana khathihi na u ambedzana na vhaswa vha si gathi vha Afrika Tshipembe vha ne vha khou ita mushumo u mangadzaho u fhaṱa shango ḽashu na u bveledzisa vhathu vha hashu .
Mugaganyagwama wa mashelelni ane a langwa nga nzulele
Lushaka ulu lwa tshishumiswa tsha ndeme u itela u bveledza vundu na nḓowetshumo ya SA ya mbono na u thetshelesa , na u ḓo bvelaphanḓa na u vha tshithu tsha ndeme kha ṅwaha wa muvhalelano u ḓaho , zwi tshi bva kha ndambedzo dza vhathu vha vhuraru . 
Komiti dza wadi dzi a kona u ṋea themendelo kha mukhantselara wa wadi ane a fanela u fhirisela themendelo dzo teaho kha Mulangadzulo wa masipala malugana na milayo i kwamaho wadi .
U sala murahu kha zwiengedzwa zwoṱhe zwo salelaho zwi a vhuedza . 
Vhatshimbidzi vha mbekanyamushumo ndi vhashumeli vha mutakalo vho nangiwaho nga tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe . 
Sa tsumbo , pfunzo yo khwiniswaho , iḓo ita uri hu vhe na tshiimo tsha nṱha tsha mishumo na miholo ya khwine , hone nyaluwo ya ikonomi nga u ṱavhanya i tshi ḓo engedza zwikhala zwa vhoṱhe na u bveledza tshomedzo dzine dza ṱoḓea u khwinisa pfunzo .
Na zwifhiwa ri a zwi funa .
U amba zwithu / vhathu / elemennde ...
Zwiimiswa zwoṱhe zwa maanḓaasigathi , bodonyeletshedzi , dzikhoro na maanḓalanga zwi ḓo dzhielwa vhuimo nga zwiimiswa zwa vhuḓivhusi .
Tsha u fhedzisela , a ro ngo tea u sa dzhiela nṱha u dzhenelela ha mbekanyamaitele ya zwa masheleni na zwine ha nga ita kha vhudziki ya ikonomi khulwane . 
Arali muhasho wo fushea nga khumbelo , vha ḓo ṋekedzwa masheleni .
NDIMA YA 5
Maga a re na tshivhalo vunduni a ḓo anḓadzwa u itela u vusuludza Khoro yashu ya Vundu ya Aids . 
Dokhumenthe dzi tevhelaho a dzi tei u vhewa mulayoni nga Khothe sa zwe zwa bulwa afho nṱha arali dzo sainwa nga vhulanguli vhu bvisaho :
U shumiswa ha mbekanyamaitele ya zwa malaṱwa kha ḽa Netherlands zwo phaḓaladzwa . 
Mmbwa i a huvha .
Zwa zwino , ho no ḓi itwa miṱangano i re na tshivhalo ye ya thusa u bvisela khagala mafhungo a ndeme na u khwaṱhisedza vhudavhidzani vhukati ha Muphuresidennde na nyanḓadzamafhungo . 
Vha humbele vhagudi vha vha sumbedze bugu dzavho dza mushumo dza ḽitheresi kana nyumeresi tshifhinga tshoṱhe .
Mimasipala i tikedza mveledziso ya zwa matshilisano na ikonomi nga vhubindudzi kha themamveledziso na u thusa u fhedza vhushai nga u ṋetshedza tshumelo dza mutheo dza mahala kha miṱa i shayaho . 
Muhanga une mulayo wa ḓo lingwa nawo u ḓo katela zwoṱhe zwipikwa zwe wa vha wo dizainwa ngayo mathomoni uri u zwi swikelele , na zwa ndeme zwa mbekanyamaitele zwe zwa vha khagala kha sekhithara miṅwahani u bva tshe Mulayo wa phasiswa . 
Muvhuso u ḓo dovha wa tikedza nga maanḓa maga ayo o thomiwaho a nḓowetshumo ane a tikedza maga o thomiwaho a re hone kana o tiwaho a poḽotiki na mbekanyamaitele ya nḓowetshumo yo ṱanḓavhuwaho na maga o thomiwaho . 
1 . U khwaṱhisedza uri mafhungo o teaho nahone a pfadzaho a a wanala u bva kha khoro .
Tshumisano ya vhavhili , ngauralo , ndi dza ndeme kha nyaluwo na mveledziso ya ikonomi . 
Miṱangano yo farwa na vhaṱoli nga murahu ha muṱangano wa vhulanguli muṅwe na muṅwe . 
Mashudu mavhi a hu na nḓila yo ḓoweleaho ine ya shumiswa kha thendelano ya u kovhekana mbuelo hu sa dzhii sia nahone hu linganaho !
Naho mbuno dza mathomo dzo fhambana , zwipikwa zwa mafhedziselo zwi a fana . 
Musi ri tshi bvela phanḓa , ri fanela u guda ngudo dza tshifhingani tsho fhiraho .
U shuma na / nga maipfi : Ndovhololo U shuma na / nga mafhungo : Ndovhololo Ṱhalutshedzo dza maipfi : Makateli
Khoudu i rera nga vhuḓalo nyimele ine khayo u ṱoḓa masheleni a thikhedzo ya shuma ngayo . 
Mitaladzi iyi i amba mini nga mvumbo ya Romeo ? 
Arali ḓuvha ḽi na vhuhali ri fanela u ambara miṅadzi uri ri
U ya nga muvhigo , Afrika Tshipembe ḽi kha tshiimo tsha vhuvhili tsha mveledziso , tshine tsha ḽi ita ikonomi i tshimbidzwaho nga vhukoni . 
( c ) u dzhiiwa ha ḽikumedzwa nga Buthano ḽa uri uyo muthu a bvisiwe ofisini , nahone ḽo dzhiiwa nga tshivhalo tsha vhunzhi tsha Miraḓo i re kha Buthano
Nyimele dza khwine dza tshumelo na maitele a mbilaelo a re khagala zwi ḓo thusa u thivhela zwiṱereke kana miṅwe migwalabo kha khamphani zwine zwa nga dzhielwa nṱha u fhira ndondolo ya vhalwadze . 
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri maga a tshumelo ndi a ndeme kha tshiṱirathedzhi tshoṱhe tsha khwiniso ya tshumelo .
U vhona uri phaḓaladzwa ha zwiḽiwa dziwadini na phera dza u ḽela hu itwa u ya nga kuitele nga tshifhinga u itela uri zwiḽiwa zwi kone u vha hone . 
Muredzo u ḓo shuma lwa miṅwedzi miraru . 
( u kuvhanganya mafhungomatsivhudzi )
Khethekanyo ya tshiimiswa i kovhekanywa u lingana vhukati ha mavundu . 
Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na uri i tea u ḓa na Ḽiṅwalo Vhuṋe ḽo fhelelaho khathihi na dzikhophi dza ṱhanziela dza ndalukanyo dzo khwaṱhiswaho , ṱhanziela dza mushumo , ḽaisentsi ya u reila na ḽiṅwalo ḽa vhuṋe . 
Khomishini a i tendi uri haya ndi mafhungo o teaho u wela nga fhasi ha mushumo wayo . 
U engedzedza , Muhasho u ḓo tikedza nḓowetshumo ya thekhisi kha u thoma u shumisa maitele a u ḓisa mimoḓoro miswa ya thekhisi . 
3 . Musi muthu o vhonwa mulandu , mulandu u rumelwa khothe hune mutshutshisi a ḓo ita mushumo wawe wa u tshutshisa mulandu .
Khanedzano yo ṋetshedzwa uri mvula yoṱhe yo naho nga ṅwaha a hu na phambano ya ndeme ye ya bveledza fhedzi lushaka lwa mvula iyi lu nga shanduka . 
Zwe zwa itwa zwo ita uri hu vhe na vhuṱanzi ha u shuma na tshitimu ho tsireledzeaho , u dzheniswa ha gese na muḓagasi zwine zwa nga vhanga mpfu arali ha nga vha na mithuthubo ye ya vhangwa nga u londota hu sa fushi . 
Kha iṅwe ya kiḽiniki , muongi muhulwane o amba uri " vhathu " vha sokou laṱa mathukhwi a ndondolo ya mutakalo , o ralo hu tshi katelwa zwipeiṱi na ṋeleṱe , tsini na thulwi kana mabogisi o vhulungwaho , ho lindelwa uri a bviswe . 
URI maambiwa a muṱangano wa Tshigwada tsha Mushumo wo fariwaho nga ḽa 16 Khubvumedzi 2004 a DZHIELWE NṰHA .
Khophi dzo phirinthiwaho dzi nga odiwa kha muhasho wa Khanḓiso nga mutengo wa u fhedzisela . 
Khombo khulwane hafha ndi khaphasithi ya muvhuso ya u tshimbidza mbulungo dza themamveledziso . 
Milayo i ri hu tendelwa fhedzi u shumisa masheleni he ha i lavhelelwe na ha u phapha nga nṱha . 
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . khovhe khunga khulu ndaulwanzhe lwala vhulwadze lantshi tshintshi ntshengedzeni
U tshimbila nga matungo , sisteme ya u fhirisela malaṱwa na mavhone a re kha pala ndapfu zwi tea u itwa kha Venus Street na Jupiter Street . 
mikovhe yavho
Hezwi zwi na masiandaitwa kha dziṅwe tshaka dza kushumisele kwa masheleni sa tsumbo , kushumisele kwa masheleni kwa kale kwo linganyiswaho kha zwishumiswa zwa vhashumi kune kwa khou ḓo imelwa nga ndiliso ya vhashumi . 
U vha ṋetshedza khetho nnzhi ndi hone vhuḓiimiseli hashu .
Mbekanyamushumo yo vhumbiwa nga mbekanyamushumo ṱhukhu mbili dzine dza vha na ndivhotiwa dzi tevhelaho : 
Hu na vhushaka vhukati ha vhulamukanyi na vhulamukanyi ha mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma musi vhu tshi shumiswa nga Vharema kha khothe dza tshitshavha na khothe dza sialala vhune ha shumiswa na dziḓoroboni kha foramu dzi no nga sa komiti dza zwiṱaraṱa na khothe dza vhathu .
mulaedza na thero
Naho zwo ralo , tsenguluso nga u shumisa bodo ya zwikoro yo angalalaho zwi khou ṱuṱuwedzwa uri zwi iswe phanḓa , kana zwi thome , phanḓa ha u fhedzwa ha tshifhinga tsha pfukiselo . 
Tshivhalo tsha vhadzheneleli kanzhi tshi vha tsho khou lavheleswa , nahone , kha maṅwe masia , mivhigo i ṱalutshedzaho ya khoso dzi dzhiiwaho , na ndingo dza u bva dza u fushea ha vhagudi dzi vha dzi khou itwa . 
Ndi na fulufhelo kha nṋe , na uri vha tea u tenda uri mushonga u ḓo vhulunga vhutshilo havho . 
Vhuvhili ha zwiteṅwa izwi zwi tea u vha hone kha u vhala / ṱalela ndaela dza zwibveledzwa zwa ḽitheraḽa na zwi si zwa ḽitheraḽa .
Vharangaphanḓa vha sialala vha na maanḓa na mishumo i ṋekedzaho tshivhumbeo vhushaka havho na masipala .
5.1 . Khabinethe yo ṱanganedza phindulo khathihi na pfarelo yo itwaho nga Muphuresidennde Vho Zuma kha khaṱhulo ya Khothe ya Ndayotewa i tshimbilelanaho na u tevhedza tsheo dzo dzhiwaho sa dze dza vheiswa zwone kha muvhigo wa Mutsireledzi wa Lushaka .
Masiandaitwa a tshiṱirathedzhi tsha u vhea mitengo a vhonwa nga nḓila i si yavhuḓi kha mvelaphanḓa , na phanḓa ha musi a tshi ḓivhadzwa . 
Nyimele ya u thoma i kuvhanganya mbekanyamaitele dzo livhiswaho kha u takusa phimo ya nyaluwo ya vhubveledzi , ngeno hu uri ya vhuvhili i tshi engedza mbekanyamaitele dzo tou lavhelesaho na kha u gonya ha mishumo . 
Mafhungo oṱhe o bveledzwaho nga tshifhinga tsha phurosese a fanela u ṱanwa uri tshitshavha tshi kone u a vhona .
Muvhuso u ḓo vhona uri tsheo dzo no dzhiwaho malugana na u khwaṱhisa fulo ḽashu ḽa u lwisa vhutshinyi dzi a itwa .
Kha vha ite muano na Khomishinari wa Miano .
Ri tsini na u ṱhaphudza ṅwaha wa u thoma wa tshifhinga tshe ra telwa . 
Zwo ralo , mbekanyamaitele ntswa dzi a konḓa u itwa u mona na bodo kha thandela dzi re hone . 
Tshumelo dza vhuendi na dzone dzi ḓo pfananya nyito u bva kha senthara idzi dza mahayani na sisteme dza luvhilo kha vhukule dzi shuma u bva hafha . 
Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe ya 1996
Nga kha mbekanyamushumo iyi , vhudzheneli ha vhasadzi hu khou ṱuṱuwedzwa nga kha vhupfumbudzi , u fhaṱa khaphasithi na mveledziso . 
6.5. Vho Petrus Mduduzi Shabane - u engedzwa ha konṱiraka ya mushumo sa DG kha Muhasho wa Mbuedzedzo ya Mavu na Mveledziso ya Mahayani .
Vha fhasisa vha fanela u vha miraḓo ya Komiti ya Wadi miraru vhane vha fanela u vha hone tshifhinga tshoṱhe kha vhege yoṱhe ya u pulana , na vhaṅwe vhashelamulenzhe nga hune vha nga kona .
Thikhedzo dzi katela zwiko zwa masheleni na zwa vhashumi zwine zwa bva kha zwiko zwo fhambanaho , kathihi na kharikhuḽamu na matheriaḽa . 
Itani ḽitambwa ḽa tshiṱori tsha khali .
A ri shumisi " sa " kana " u fana na " kha maambele .
Yo bviselwa khagala lwo linganaho u sika tshikoupu tsho linganaho tsha vhurangeli na mbekanyamaitele dzo fhambana dzine dza tea u bveledziswa u swikelela zwipikwa izwi . 
Zwi re ngomu zwa ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe zwo nweledzwa kha Nyolo ya 5 zwa sumbedzwa afha fhasi nga vhuḓalo .
Hu bveledzwa hani maimo a tshumelo
Vhuḓilangi nga hoṱhe ha vhulamukanyi na u thoma u shumisa zwo dzulela u dzhielwa fhasi mashangoni manzhi . 
Muhasho wa zwa Muno u nga si khwaṱhisedze uri vhuṱumani hovhu vhu ḓo shuma tshifhinga tshoṱhe na uri a u na ndango ya u vha hone ha masiaṱari kana saithi dzi re na vhuṱumani . 
Zwisumbi zwa masheleni zwi tevhelaho zwi talusa ndavhelelo dza themo ya vhukati hu tshi vhambedzwa na mashumele o fhelaho . 
Maitele a re khagala na nḓila ndi a ndeme arali vhabveledzi na vhashumisi vha sitatisitiki vha tshi ṱanganedza vho vhofholowa na u kuvhatedza u sedzuluswa ha tshiofisi ha data u itela ndeme . 
Muzika wo ita uri vhurangeli hoṱhe vhu vhe na vhuthihi kha luimbo na mutshino . 
U ṅwala mafhungo hu tshi shumiswa maipfi kana ṱhalutshedzo u wana zwine ipfi ḽa amba zwone
Hu tshi pembelelwa thero ya ṋaṅwaha ya UNESCO ya " Ṅwaha wa dzitshakatshaka wa Tshedza na Thekinoḽodzhi dzo ḓitikaho nga Tshedza " , Pfufho ya Tshipentshela i ḓo ṋetshedzwa ṱhoḓisiso i elanaho na zwa Tshedza .
Tsheo dza Khabinethe kha mafhungo a zwino na mishumo iḓaho
Hezwi zwo vha zwo vhangwa nga u lenga kha tshumiso ya Modele wa Senthara ya Thengo ya Muhasho . 
Afurika Tshipembe lo khethekanywa la bva Vhupo ha Ndangulo ya Madi ha 19 ( Ndivhadzo ya Muvhuso ya vhu 1160 , Tshimedzi 1999 ) .
U tandulula khaedu mbili dza zwa u sika mishumo na nyisedzo yavhuḓi ya tshumelo ndi zwa vhuṱhogwa kha u fhaṱa lushaka lu pfanaho nahone lwo bvelelaho . 
Ndi zwibveledzwa ḓe zwine zwa ḓo ṱoḓea u bva kha GIS ho sedzwa mimapa , dzithebulu na dzigirafu ? 
Ṱalutshedzani uri ḽimethafore ḽo shumiswaho kha mutalo uyu ḽi tikedza hani muhumbulo muhulwane wa tshirendo . 
Ndi tshi ḓiphiṋa ndo i ______________ .
Nḓivhadzo yo bviswa vhege mbili phanḓa ha muṱangano na mbuno dza ndeme dzine dza ḓo ambiwa nga hadzo muṱanganoni dzi re zwiteṅwa zwa ndeme kha IDP .
Kha tshifhinga tshilapfu , muvhuso u ṱoḓa u alusa ikonomi u itela uri Maafrika Tshipembe vhoṱhe vhane vha tama u shuma , vha nga wana mishumo . 
bvelela kha themo ( Awara mbili nga themo dzo avhelwa zwenezwi ) Ṱhoho : Mahaya - Awara 4
Tshanduko ya u katela yo ḓisa dziṅwe thaidzo na huṅwe u hana . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u nga vha kwama wo imela vhashumisani vha zwa vhubindudzi vha nga nnḓa , misi yoṱhe , nga ha zwiṅwe zwi ṋetshedzwaho zwine vha nga vha na dzangalelo khazwo . 
Vha ḓo Vha ḓo vhona mini KwaZulu-Natal ?
Afrika Tshipembe na UAE o dovha hafhu a tendelana u engedza nyandano ya u dzhenela kha zwikhala zwa Ikonomi ya Maḓanzhe , u ṱuṱuwedza mbambadzelaseli ya zwibveledzwa zwa Afrika Tshipembe zwa vhulimi , zwibveledzwa zwo magiwaho nahone zwihulusa vhuḽedzani na u renga zwa vhupileli .
U sa dzhiela nṱha vhagudisi vha re na vhukoni
Kha vha shandukise zwithithisi / khohakhombo zwi vhe mvelelo dzine dza lavhelelwa .
Komiti ngeletshedzi dzo vhumbiwa nga vhomakone vhane vha thusa nga tsedzuluso na u eletshedza khomishini . 
1.6 . Khoniferentsi ya Windaba na Ṱano zwine zwa khou itea u bva nga ḽa 2 u ya ḽa 4 Lara 2016 ngei Cape Town International Convention Centre fhasi ha thero " Towards 100% renewables " i dovha hafhu ya thusa muvhuso kha vhurangeli ha mvusuludzo ya fulufulu .
Afrika Tshipembe ḽi ḓo vhuelwa kha ikonomi na kha poḽotiki nga kha u shela mulenzhe kha Smart Africa .
3.1 Vhuimo , u ḓivhadza na mihumbulo
U ṋea muhumbulo nga ha tshiṱori
U sedzulusa mubvumo muthihi na themba na he ha ṅwalwa pfalandoṱhe nga mbili dze dza funzwa kha Gireidi ya 2 .
U shumisa luambo lwa muvhili , kuimele na zwikili zwa u ṋekedza , tsumbo , u shandukisa thempho , voḽumu na luvhilo
U MONITHARA NA U VHIGA NGA HA U LUGELA U DZHENA TSHIKOLO
4.1 . Khabinethe yo tendela u tholiwa ha Vho Mokutule Joseph Kgobokoe kha poswo ya Mufarisa Mulangi Muhulwane : Tsireledzo ya Zwiḽiwa na Tshanduko ya Vhulimi kha Muhasho wa Vhulimi , Vhusimamiri na Vhureakhovhe .
Ri tshi ya phanḓa , u tshinyala hatsho kha sia ḽatsho ḽa zwa ikonomi zwi swikisa kha u kundelwa ha vhuimo hatsho siani ḽa masheleni . 
1 . U asesa vhukoni ha vhaḓisedza tshumelo vha ha masipala , maṱoni a tshitshavha
Fhedzi , a zwi nga ḓo vha lu lwa u thoma uri ḽa Botswana ḽi zwi kone u sika nḓowetshumo ntswa , ine vha si vhe na tshenzhelo khayo . 
Mafhungo a vhuimeli a swika hune a konḓa zwi tshi elana na uyo ane a sedzulusa zwigwada zwa madzangalelo zwine zwa nga konadzea kha tshitshavha tsha vhadzulapo vho khethwaho u itela Mafhungo a wadi dza vhuimeli hune zwa vhuya zwa tou konḓa mayelana na uri ndi nnyi a sedzulusaho zwigwada zwa madzangalelo a zwa polotiki u bva kha zwitshavha zwa vhadzulapo na uri zwi khethwa hani kha komiti dza wadi .
U sedzulusa phindulo ya SARS na , hune ra vhona zwo fanela , ri ite dziṅwe ṱhoḓisiso kha mbilahelo dzaṋu . 
U lavhelesa vhomabalane vha zwa masheleni , u humbela mivhigo ya mbuelo ya ṅwedzi nga ṅwedzi na ya zwibviswa kha BAS , mbuedzano kha sisiṱeme i buḓekanyaho . 
Matshudeni vhoṱhe vho tewaho nga u wana thikhedzo ya NSFAS na vhane vho ṱanganedzwa nga dziyunivesithi na magudedzi a TVET , vha ḓo thusiwa nga mbadelo .
Thendelano na tshata ya komiti ya odithi dzi ḓo tea u ṱalutshedza zwavhuḓi na nṱha ha izwo , miraḓo ya komiti ya odithi i fanela u ṋewa ndaṱiso dzi fanaho na dza vhalangi musi vho ita zwiito zwa u sa londa kana zwa vhufhura . 
Hu na mbekanyamaitele ya u ambulula zwo khakheaho ine ya tikedza mushumi ane a nanga u vhiga vhuaḓa na zwiṅwe zwiito zwa vhugevhenga . 
tevhedza ṱhoḓea dza lukuna
Mabambiri maṅwevho :
Hezwi zwi ḓo fhelisa masiandoitwa a tshitalula zwi tshi ya nga dzitshaka na ikonomi , zwa bveledza dziḓorobo dzo ṱanganelanaho dzi kungaho .
2. Phethisheni :
Muvhuso wo shuma u sa neti u ambedzana na zwitshavha u tshi lingedza u tandulula mafhungo na u ḓisa tshumelo , hu tshi katelwa na pfunzo i tshi vhuedzedzwa kha mashumele kwao .
Vhanna vho dzhia tsheo ya uri ṅwana wanga wa mutukana u tea u tshila u itela uri khotsi awe vha vhe na muthu ane a ḓo sala a tshi dzhia tshiimo tshavho . 
Asesimennde ya u khunyeledza ya vunḓu
Ri ḓo lingedza u ṋetshedza thuso dza ndeme dza mavunḓu na nyambedzano nga ha mbekanyamaitele na mbekanyamushumo dza vunḓu khathihi na nḓila ine dza kwama ngayo kupulanele kwa mimasipala nga u angaredza . 
Vhaswa vha Afrika ndi vhone vhatshimbidzi vha mutheo kha u swikelela mikovho ya mirafho nahone vha dovha vha vha vha ndeme kha u ṱuṱuwedza mveledziso kha masia oṱhe . 
Lavhelesani tshifanyiso ni ambe nga zwifuwo zwa bulasini zwo fhambananaho Kha ri ambe zwine na khou zwi vhona .
2.4 . Khabinethe i ṱanganedza o fhedzwa zwavhuḓi ha Madalo a Muvhuso nga Muphuresidennde Vho Zuma kha Federal Republic of Nigeria u bva nga ḽa 8 u swika ḽa 9 Ṱhafamuhwe 2016 , e a khwaṱhisa nyambedzano dza mashango aya mavhili dzi re hone dza polotiki , ikonomi na u farana kha matshilisano .
-- Dizaini na saizi ya fonto zwi tea u kunga vhukuma .
Khabinethe i tikedza mbuedzedzo dza zwenezwino dzo itwaho nga Samithi dzo itaho uri Mufarisa Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , Muṱhomphei Vho Cyril Ramaphosa , vha tshi tikedzwa nga Vhuṅwaleli na tshigwada tsha vhomakone vha bvaho kha Miraḓo ya Mashango a Troika , vha shume sa Mutshimbidza SADC kha Muvhuso wa Lesotho .
Mbekanyamushumo ya Mafhungo a zwa Sialala kha Muhasho i na vhuḓifhinduleli ha mveledziso , thikhedzo na u ṱuṱuwedza vhutsila na mvelele , na u konisa u topola , u ṱuṱuwedza , na u vhulunga na u tsireledza zwiko zwa vhufa . 
NṰHA NA VHANNA !
U bva kha manweledzo a nḓowetshumo khaedu khulwane dzi nga nweledzwa sa dzi ṱoḓeaho . 
( i ) Tea u humbela pfarelo hu na mbuno i pfadzaho kha mudzulatshidulo wa komiti arali muṱangano u nga si dzhenelwe .
Kha vha ḓe na muvhigo u bvaho kha psychiatrist we a eletshedza muiti wa khumbelo .
Arali vha tshi ṱoḓa u bva , kha hu vhe hu tsheo ine vha i dzhia sa ḽihoro u itela uri matshelo vha sa ḓo amba uri havha vhaofisiri vhatshimbidzi vho ri vhudza uri ri bve Nḓuni . [ U vhanda zwanḓa . ]
U bvafhi iwe tshisusu nyalunako , wa nyalunako , wa manakanaka , ndi sa manakanaka ? u wani ?
U shuma na / nga maipfi : Ndovhololo U shuma na / nga mafhungo : Ndovhololo
Maimo aya a na zwiko zwinzhi zwa vhathu , zwiimiswa na ikonomi zwine zwa vha nazwo u fhira miṱa na zwitshavha . 
Kha vha khethekanye mafhungo e vha kuvhanganya nga ha vhanna na vhafumakadzi uri vha ḓo kona u bveledza zwavhuḓi ṱhoḓea dzavho .
Vhugudisi vhu ḓo livhiswa kha vhatshimbidzi vha tshumelo dza zwa vhuendi na vhareili vhe tshifhingani tsha kale vha vha vho khethululwa nahone vhu ḓo shuma u ya nga Muhanga wa Mveledziso ya Vhukoni wa Lushaka . 
Riṋe _________________________(ro ya / zwo ya ) tshikoloni nga bisi .
U thetshelesa thempheretsha ya muya fhedzi a zwi ṱanganedzei . 
Khabinethe i tikedza vhurangeli ho ḓivhadzwaho ngomu ha MTBPS u endedza ikonomi fhasi ha iyi nyimele i konḓaho , u swikelela nyaluwo yo katelaho ya ikonomi na tshumiso kwao ya zwiko zwa muvhuso .
U ṄWALA NA U ṄEKEDZA
A hu na vhalwadze vhane vha khou lwala nga maanḓa ( hu tshi katelwa vhalwadze vhane vha tea u kunakiswa tswio , vho omaho lurumbu , na vha ṱhoḓea dzo khetheaho ) vha endedzwa u bva vhuponi ha mahayani kha vundu u ya dzikiḽiniki na maongeloni u itela nzudzanyo dzavho . 
hu saathu fhela maḓuvha a 21 u bva nga datumu ye vha fhirisa miḽioni nthihi .
Bannga i dzulela u vhiga nga nzulele ya ikonomi na mikhwa ya ikonomi ya ḽifhasi ḽoṱhe . 
Vha humbelwa uri vha dovhe vha rumele khumbelo yavho i na lushaka lwo teaho lwa mbuelo kana vha rwele luṱingo GEMS kha 0860 00 4367 u wana mafhungo nga vhuḓalo .
Ri ṱoḓa mveledziso yapo - fhedzi ṱhoḓea ya dimokirasi yapo ndi ya tshihaḓu . 
Hu dovha hafhu ha vha na miraḓo ya Sisiṱeme ya Vhudavhidzani na Mafhungo zwa Muvhuso vha ne vha Tshumelo dza Vhudavhidzani dza Phalamenndeni vha shumisana navho nga maanḓa kha madzulo mahulwane a Phalamennde ane Phalamennde ya a fara , u fana na Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , Tshipitshi tsha Mugaganyagwama na Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha .
Tshumelo dza Phurofeshinaḽa dza Khetharingi dzi ṋetshedzwa Vhusimamulayo . 
Koporasi a i na mbekanyamaitele ya mikovhe . 
Thundu kana tshumelo a dzi koni u nga khethekanywa nga u tou funa dza vha zwipiḓa kana zwiteṅwa zwa mutengo wa fhasi hu u itela fhedzi u tinya u tevhedza ṱhoḓea dza mbekanyamaitele . 
Shumisani zwiga zwa u vhala zwonezwone magumoni a Kha ri n . wale mafhungo :
U isa phanḓa ha Khamphani ya Vhukavhamabufho u ṋetshedza na u langula themamveledziso kha vhukavhamabufho ha muvhuso ha ṱahe ho khwaṱhisedzwa kha ḽiga heḽi . 
U ḓidzhenisa kha zwa u rea khovhe kha Exclusive Economic Zone ( EEZ)/maḓi a dzitshakatshaka nga fhasi ha fuḽaga ya Afrika Tshipembe .
Vha tea u nanga lushaka lwa tshibveledzwa lune lwa ḓo takadza vhagudi ; u guda hu nga si vhe hone zwavhuḓi arali vhagudi vha so ngo dzhenelela na u ṱuṱuwedzea .
Madalo , u vha vhona na dziṅwe tshumelo dzoṱhe
A huna tshifhinga tsho tiwaho kha u shumana na khumbelo .
Vhunzhi ha vhaswa vho ḓitikaho nga tshiṱiriki vha sumbedza muhwalo muhulu kha vhathu vha ḓidzhenisaho kha ikonomi . 
Ro no ḓi sumbedzisa vhuḓipfi ha tshitshavha ha uri avho vha dzhenela kha thandela vha ḓiphine . 
Vha na vhuḓifhinduleli ha u vhona uri vhashumi vha a ḓivhadzwa nga u ṱavhanya musi nḓivhadzo ya u litsha mushumo kana tsudzuluso i tshi ṱanganedzwa . 
Ndangulo ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi na Tshigwada tsha Ṱhoḓisiso ya Tshitirathedzhi ( Tshigwada tsha Ṱhoḓisiso ) .
Tshitshavha tshi tea u pfa uri tshi khou tshila na tshitshavha tshi ṱhogomelaho . 
U wa ha ikonomi zwo vha na masiandaitwa mahulusa , vhukonḓi vhuhulu ho pfiwa nga dzimiḽioni dza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe . 
Tshifhinga tsha u badela maṅwalo a mbilo tsho phaḓaladzwa kha Vhalanguli vha re na Vhuḓifhinduleli u itela u wana thendelo nahone zwo tiwa u vha maḓuvha mararu a mushumo . 
Thamuwani sa tshiḓula .
U shayea ha nḓivho nga ha u wanalea ha thekhinoḽodzhi ya phungudzo , u bveledzulula malaṱwa na ngudanzulele dzi re hone zwi fanela u shumiwa . 
Vhaṅwe vhathu vha kha ḓi hanedza uri hu na vhulwadze ho raliho . 
U ṅwalisa lutshetshe hu tshe na tshifhinga ndi zwa ndeme vhukuma !
MVELEDZISO YA IKONOMI NA U THOLA
Gavhelo ḽi ṱoḓa vundu ḽi tshi tevhedza maitele a khwine a vhupulani na u shumisa na u dzudza tshifhingani sisiṱeme ya ndangulo ya ndaka ya dzibada . 
U fhaṱa nḓivho ya maipfi ane a vhonalesa na a wanalesaho tshifhinga tshoṱhe
Dzi dovha hafhu dza vha na lukanda ludenya , u shenga lwa tshifhinga tshilapfu hu sa athu miliwa na mbeu dzine dza vha dza ndeme nga maanḓa . 
komiti dza wadi ndi vhuṱumani vhukati ha tshitshavha na vhakhantseḽara vha wadi
Zwine vha zwi lavhelela sa mpho ya ḓuvha ḽavho ḽa mabebo ndi ngoho .
Hezwi zwi ḓo thusa kutshimbidzele kwa IDP nge ya vha na vhuṱanzi ha uri mafhungo a vhupo na a kuvhetshele a songo sedzwa fhedzi lwa tshitekiniki , a sedza na siani ḽa uri a kwama hani vhadzulapo vha ha masipala .
Themendelo dzi katela vhupfumbudzi , miholo , zwiṱuṱuwedzi zwa tshelede , tshifhinga kha mushumo , nyelo ya kushumele , na zwi re ngomu na thikhedzo ya u gudisa .
6.6. Kha Bodo ya Eskom SOC Ltd ( Vhulanguli vhu siho kha Khoro Khulwane ) :
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u khwaṱhisa u shuma u tshi ya kha u wana fulufulu ḽo ṱanganelaho ḽine ḽa fulufhedzisa u itela u kuvhanganya fulufulu zwino na tshifhinga tshiḓaho .
Hu tshi tevhela izwi , magavhelo o fhambanaho o itelwaho ndivho dzenedzo o ḓivhadzwa hu na ndivho dzo fhambanaho , nyimele na mvelelo . 
Tshigwevho a tsho ngo fanela u vha tshi leluwaho . 
Vhoṱhe khathihi vha kovhelana zwine muṅwe na muṅwe a zwi ḓivha nga ha vhuṱambo honovhu . 
Zwiṅwe hafhu , a hu na lufhera lwa u vhulungela lwa nga masiari kana thimbanywa dzo linganyiswaho . 
Kha vha kwame Vhulanguli ha Mutakalo wa Phukha kha a ḓ irese ine ya vha afho fhasi kana vha dalele website ya Muhasho wa Vhulimi .
U itela iyo mbuno , muvhuso wo tikedza nyaluwo yo ṱalifhaho kha u shumisa masheleni kha tshumelo dza tshitshavha na mveledziso ya themamveledziso . 
A si zwa ndeme u ta tshivhumbeo tsha zwileludzi izwi . 
Musi wa tshifhinga tsha khonṱhiraka , sisiṱeme yo teaho ya theḽevishini ya sekhethe dzo valeaho dzi re na vhashumisi i ḓo londotwa , kathihi na zwishumiswa zwa zwinepe zwo imaho zwa nga fhasi ha maḓi . 
Nzudzanyo ya Muhasho ya mvetomveto ya thivhelo ya vhufhura yo livhiswa kha Vhulangi ha Odithi ya Forensiki kha Ofisi ya Mulangavundu , uri i livhanywe na maano a thivhelo ya vhufhura ya Lushaka uri i swikelele khaedu dza kha magavhelo a matshilisano , zwa thengiso na madzangano o lambedzwaho . 
Hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Tshumelo ya Ndulamiso , Minisita ndi ene a na tsheo ya u fhedzisela kha a fhiwaho parola kha vhafariwa vho gwevhiwaho vhutshilo havho hoṱhe . 
Kha vha ntendele Muhulisei Minista , u amba ndo ḓiimela na vhurumelwa hanga , ndivhuwo guṱe dzashu dza u ṱanganedza havho havhuḓi na vhuthu . 
Nyonyoloso ndi ya ndeme kha muṅwe na muṅwe , naho a na asima .
Ndi anzela u ḽa ndi Thiviini .
U bveledzisa u ḓivha vhuimo : mitambo ya u firiza , u wana vhuimo vha sa kuḓi
Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u sika Afurika na ḽifhasi ḽa khwine .
Vha tshi ṱo ḓa maṅwe masheleni a u thoma kana u engedza thandela ya vhulimi vha fanela u tou ya banngani .
Mitshini ine i a sudzulusea na zwivhumbeo zwa ndaka dza tshishumiswa i katela ndaka dza vhuendi , tshishumiswa tsha khomphyutha , fanitsha na tshishumiswa tsha ofisini , na miṅwe mitshini na zwishumiswa . 
Datumu ya tshumelo ;
Nṱhani ha izwo , Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u nga kovhelana data na vhashumisani vha fulufhedzeaho u itela u ri thusa kha zwa tsenguluso ya dzimbalombalo , u vha rumela imeiḽi kana vhurifhi ha poswo , u ṋekedza thikhedzo ya vharengi , kana u dzudzanya nḓisedzo . 
6 . Mbadelamurahu ya ḽounu
Mugudi u isa phanḓa na u fhaṱa ḓivhaipfi a tshi bva kha nzudzanyo ya zwo ṱaniwaho luvhondoni u itela u vhala zwi so ngo lavhelelwa , na u bva kha bugu dza u vhala dzo randelwaho gireidi yeneyo na kha mutevhe wa maipfi o itwaho a tshi bva kha maipfi o ḓoweleaho .
Khoro i wana ndambedzo yayo nga maanḓa u bva kha pfukisela nga muhasho . 
Muṱoḓisisi u ḓo lingedza u vha thusa kha uvho vhukonḓi vhune vha nga vha vhe naho .
Zwenezwo , akhaundu dza mavu kanzhi dzi dzudzanywa miṅwaha miṋa kana minzhi iṅwe na miṅwe . 
( b ) mishumo yeneyo ya itwa nga nḓḓila dzi linganaho ; nahone
U swika zwino , u wana mafhungo na tshumelo , vhadzulapo vha tea u ḓivha uri ndi tshiimiswa tshifhio tshi zwi ṋekedzaho . 
khwaṱhisedza u dzhenelela kha maitele a mveledziso
( 1 ) Dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka u bva musi ḽi tshi khethiwa ḽi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha zwo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa , fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo .
Pfunzo na Pfumbudzo ya Muteo ya Vhaaluwa i kha ḓi iswa phanḓa , hu na vhuṱanzi ha uri vhunzhi ha vhashumi vhashu vha a vhuelwa nga pfumbudzo ya ḽitheresi . 
U sedza hafhu mvelaphanḓa kha pulane ya u fhedzisa ya ṅwaha
Vhuḓifhinduleli ha zwenezwo maelana na nyavhelo i linganaho na tshumiso ire na mbuelo ya maḓi hu na madzangalelo a nnyi na nnyi vhu kha Minisṱa , hu tshi katelwa u bveledzwa ha zwithu zwa ndeme zwa vhupo . 
1.2.1. Khabinethe yo khoḓa u rwelwaṱari ha InvestSA One Stop Shop ya u thoma kha vundu ,
Bannga i na vhuḓifhinduleli , musi yo imela Minista wa zwa Masheleni , kha ndaulo ya ḓuvha na ḓuvha ya u shandukisa ndango Afrika Tshipembe . 
Mushumo u khou lindedzwa nga nṱhani ha u sa vha hone ha fanitshara na u dzheniswa ha dziṱhingo , khathihi na tsaino ya u fhedza ya thendelano ya u hirwa ha fhethu . 
Vha humbele tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi fhindule mbudziso ye tsha ṋetshedzwa vha ṅwale phindulo dzavho kha tshipiḓa tsha bammbiri ḽa u ṅwalela .
U khwiniswa ha vhutshilo ha zwitshavha zwa mahayani zwi sala zwi nṱha kha adzhenda ya muvhuso ; zwo ralo zwo fanela uri muvhuso washu u vhee khwaṱhisedzo i ṱoḓeaho kha u sikwa ha mishumo . 
Tshikhala itshi tshi konisa vhadzulapo uri vha davhidzane na miraḓo ya Khoro Khulwane .
Hezwi zwi thusedza kha bono ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka kha u vusuludza mahayani , nyaluwo ya ikonomi i katelaho na u fhungudza vhushai zwine zwoṱhe zwi livhisa kha u sika zwikhala zwa tswikelo ya mavu zwi linganho , khathihi na vhutsireledzi ha mavu u itela maAfrika Tshipembe vhoṱhe .
( i ) u shumiswa ha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka , zwi tshi katela u shumiswa ha milayo ; na
Mbofho yo khwaṱhisedzwaho i hone kha vhuendi , mbambadzo , mishumo , fulufulu , na maḓi , vhulimi , saintsi na thekhinoḽodzhi , mutakalo , vhuendelamashango na mafhungo a zwa masheleni . 
6 . Kapa Devhula
Ho vha hu si na mimbete ya u eḓela khayo . 
U funza u ola na u pennda lwa fomaḽa na zwiṅwe vho . : hu tshi sedzuluswa zwishumiswa zwo fhambanaho zwa midia
Iṅwe ya tshelede i linganaho R2 biḽiyoni yo shumiswaho kha zwiṱediamu zwiswa i ḓo vhuyedza thwii kha miṱa ine ya hola miholo miṱuku .
i ranga na u tshimbidza ṱhanganelano na vhudavhidzani vhukati ha muvhuso na nyanḓadzamafhungo .
Minethe ya 20 nga ḓuvha lwa maḓuvha 3 kha vhege Awara 1
5.2.7 U sumbedza dzangalelo ḽavho , vhuḓikumedzeli na u ṱuṱuwedzea kha u fhaṱa DHA ntswa .
Ndi a dˆiˆtola hafhu
Tshiṱatamennde nga u uri ndi mvelelo dzifhio dzine masipala wa khou ṱoḓa u dzi swikelela , tsho bviswa . 
Tshipitshi tsho lugiselwaho
Mbadelo hedzi dzi do itwa zwifhingani zwi daho zwi tshi bva kha maga ane a fanela u tevhedzelwa ane a ri " mutshikafhadzi u a badela " .
U londola , u alusa , u bveledza na u khwinisa mitakalo yadzo .
Ndo kona hafhu nda dovha u amba na vhabvannḓa vhe vha amba uri vha fola miduba ḓuvha na ḓuvha vha tshi ita khumbelo dza maṅwalo kha Muhasho wa zwa Muno .
Zwine zwa nga zwi khou ṱahela ndi tshenzhemo ya uri ḓorobo , vhupohaya , zwifhaṱo na zwikhala zwo vuleaho zwi nga olwa nga nḓila yo tsireledzeaho . 
Vhana na vhone vha nga si tsha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nga nnḓa ha musi muṅwe wa vhabebi a kha ḓi vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe .
Mulaedza hoyu u ṱuṱuwedza vhathu kha u ḓifuna na u dziela nṱha matshilo avho . 
Sa tsumbo , zwiila kha zwiṅwe zwigwada kha uḽa zwiṅwe zwa zwiḽiwa . 
Ri hou ṱanganedza ṱoḓisiso dzo itwaho , sa zwo bulwaho kha muvhigo , nga ha migwalabo ya nḓisedzo ya tshumelo , fhedzi ngauri ndi zwa ndeme kha u sedza murahu , zwi dovha zwa vha zwa ndeme u sedza phanḓa . 
Afrika Tshipembe ḽi ima ḽo khwaṱha na tshitshavha tsha dzitshakha kha u sasaladza zwivhumbeo zwoṱhe zwa vhutherorisi .
( a ) Tshirunzi tsha Vhuthu , U swikelelwa ha Ndinganyiso na u khwinisa pfanelo na mbofholowo dza vhuthu .
Wadi dzine zwa anzela u itea khadzo
Dizaini na nzudzanyo ndi zwa ndeme
U thoma ngudo dza ndingo dza masiandaitwa u itela u vhona masiandaitwa a pfunzo ya ṋetshedzo ya mutakalo na tsiravhulwadze kha thandela dza vhuthathazwitshili . 
Tshitakadzaho ndi uri uno Mulaedza wa Lushaka wo nṋea tshikhala tsha u vhiga kha Phaḽamennde na Lushaka kha Zwa Ndeme zwa 24 , zwine Vhahulisei Vhaḓivhalea vha nga zwi wana kha website ya Muvhuso vhege i ḓaho .
Tsumbo , rubiriki i khwine kha memorandamu kha u linga maanea a vhusiki .
Masala a vhukuma sa ṋefhungo : tsumbo , nṋe , inwi , ene , tshone , riṋe , vhone , ( tsumbo , Vhone vha dinwa nga vhutsha ) Masala a vhukuma sa tshiitwa tsho livhaho na tshi so ngo livhiswaho : tsumbo , nṋe , inwi , ene , tshone , ( tsumbo , O i ṋea nṋe ) Masala a mbuelamurahu : tsumbo , nṋe muṋe , iwe muṋe , riṋe vhaṋe , vhone vhane , ( tsumbo : Mulalo o kuvha zwiambaro ene muṋe ) .
Kushumele kwa khwiṋe nga zwishumiswa zwi si zwinzhi zwa iwe muṋe
U ṋekedza tshumelo dza thikhedzo na ngeletshedzo kha minidzhere na zwiṱiriki maelana na mbuelo dza tshumelo . 
Vhuimo ha zwithu zwine phaiphi dza vhotshidzimamulilo dza ṱomiwa khatsho tshiṱaraṱani na huṅwevho zwoṱhe zwi tea u vhewa zwavhuḓi u itela mashumisele nga vha Tshumelo . 
Nga muhumbulo wavho ndeme ya ikonomi i nga si ombedzelwe lwo fhiraho . 
Zwavhuḓivhuḓi , mashango manzhi a na zwiko zwo linganaho zwa u dzudzanya na u thoma mbekanyamushumo dzine dzi nga fhedza dzi tshi swikela ṱhoḓea dza vhutsireledzi ha matshilisano . 
U bveledza mvetomveto ya u thoma
Vha dzhiele nzhele zwauri tshumelo iyi a i imi vhuimoni ha ngeletshedzo iṅwe na iṅwe i bvaho kha dokotela .
Ndeme ya tshikalamutengo tsha nṱha i sumbedza uri dzifeme dza shango dzi na zwivhuya zwa vhuṋe zwo khwaṱhaho zwine ḽa khou zwi bveledzisa mashangoni a seli kana u tama u khwaṱhisa nga kha ṱhanḓavhudzo ya sili . 
U thoma u ḓivha na u shumisa maambelwa
Ri bvela phanḓa nga u livhana na mbudziso : ofisi dza nnyi na nnyi dza vhafumakadzi vha re mushumoni - nga ngomu na nga nnḓa ha haya - dzi tea u ṱhonifhiwa hani ? 
phesenthe ya mugaganyagwama wa masipala yo shumiswaho kha u shumisa pulane ya vhukoni mushumoni yawo
Kha vha dzulele u sedza vhabvumbedzwa vha vhonalaho vha tshi solisea kana dzigoloi na uri vha songo timatima u vha vhiga mapholisani . 
Naho zwo ralo tshifhinga , zwikhala na zwiko zwa vhudavhidzani ha ngomu kha sekhithara ya zwa maḓi , nga maanḓa mihumbulo ya dza tekeniki na ya mulayo , dzo vha dzo pimea nga tshifhinga tsha luṱa lwa mveledziso ya mbekanyamaitele . 
Mbudziso dzi sedzwaho :
Thundu nnzhi dzine dza vha ntswa a dzi langwi nga maitele a ndango ya thundu dzo ṱun ḓwaho .
U amba zwinwe zwa zwiṱaluli zwo thomiwaho u fhungudza nyofho dza vhongwaniwapo .
Mbadelo dza tshumelo nṋa dza ndeme dzi itwaho nga masipala , ndi : 
Mvelelo
Khabinethe yo tenda uri Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo u bvele phanḓa na u shumisa Mbekanyamushumo ye ya thomiwa nga 2007 u itela u engedza u tholiwa ha vhadededzi vha re na vhukoni kha dziṅwe thero dza vhuṱhogwa .
Ro fhirisela khumbelo kha vha ndaulo ya Zimbabwe , a hu ṱanganedzwa phindulo . 
Muofisiri wa zwa mafhungo a nga ṋaṋisa lu pfadzaho zwipiḓa zwa rekhodo iḽa na u fara izwo zwine zwa nga kana zwa tea u hanedzwa u ya nga ha mavhaka a u hana a re kha Mulayo . 
Ndi ḓo zwi itela vhaṱoḓisisi , ndi ḓo zwi itela vhorapfunzo avho vhane mbekanyamushumo iyi ya vha yo tea u vha zwone . 
Muvhigo wa u fhedza u tea u ṋetshedzwa Phuresidennde , ṅwaha phanḓa ha datumu ya u thoma , na mivhigo ya tshifhinganyana , musi i tshi ṱoḓea .
Mbilo dzi ḓo vha dzi na vhuṱanzi ha ḽiṅwalo na , arali u tshi ṱoḓea , muvhigo wa muoditha u khwaṱhisedzaho mbilo u ḓo ṋetshedzwa . 
Mbekanyamushumo dza Nnḓu ya Vhukati dzo thomiwa u itela u tshimbidza u bvelela ha u ṱanganywa ha vhafariwa vhe vha vhe na ḓiresi dzi sa tevhelelei . 
U fhindula ndaela nga u tou ita ene muṋe
U pambuwa nga maanḓa kana ṱhoḓea ya tshiofisi ndi ine ya , nga kuhumbulele kwa mutholi , nga : 
U pulana
Ḽebulu dza magaraṱa .
Afrika ḽi ḓo vha na tsireledzo yo khwaṱhaho ire na vhupileli ha dzhango na mbekanyamaitele dza tsireledzo na maano , u itela uri dzhango ḽi vhe na vhukoni ha u ḓi tsireledza . 
Fhethu hu re na milambwana , matombo o bvelaho nnḓa na maḓaka apo zwa ndeme zwi fanela u dzhielwa nṱha na , arali zwi tshi konadzea , u ṱanganyiswa nga nḓila yo teaho na u ṱhogomelwa kha vhudzulo . 
Ṱhalusamushumo ya mutshimbidzi wa ha masipala i wanala kha Bogisi ḽa 6 .
Zwo sumbedzwa kha bammbiri-mviswa musi hu tshi tholwa Khomishini ya Ṱhoḓisiso nga ṅwaha wa 1995 uri hu
Zwi khou vhonala uri zwithu zwi ḓo tshinyala kha vhapfukamulayo vha re badani ; arali vha pfuka mulayo , vha ḓo farwa . 
Vhane vha kolodwa kha zwambambadzo hune mutheo wa vha tshelede dza mashango a nnḓa vha vhigwa nga ḓuvha tshiṱaṱamennde tsha Tshiimo tsha Masheleni nga u shumisa phimo ya thengiselano ya ḓuvha ḽeneḽo . 
Vha humbelwa uri vha tshi vhale na u amba ngatsho hayani , na vhashumisani ngavho tshikoloni , kha zwiimiswa zwavho zwa u vhusa , vha na vhagudi vhavho , dzikerekeni , dzikiḽabani dzavho dza mitambo , na huṅwe na huṅwe hune vha fhungadza hone . 
Zwa ndeme , muvhigo u khou ri maitele a u khetha o vha a tshi ṱanganedzea kha mahoro . 
U dzulela u lwala sa mukhushwane , aḽedzhi , nḓevhe ya vhukati na nḓevhe yo thivhaho " glue ear " , ire tshivhangi tshihulwane tsha u dzinga ha vhana .
Muvhuso wo topola maḓi sa tshiko tshihulwane tsha mveledziso ya ikonomi na uri mushumo u khou ya phanḓa wa u vhona uri pulane ya zwiga zwiṱanu zwa maḓi na vhuthathatshili i khou shuma .
- Vhofumi u bva kha nomboro iṅwe na iṅwe i re vhukati ha 0-80
Arali mutshinyi o valelwa dzhele , Muhasho wa Tshumelo ya Vhululamisi u ḓo :
khavha ṋetshedze zwidodmedzwa zwa referentse na zwa vhukwani zwa vhathu /dzangano liṋe ḽa khou tikedza khumbelo
Munango wa ḽobi u livha kha munango wa Miraḓo .
Vhashelamulenzhe vha vha eletshedzi vha zwa thekiniki vha nga thusa kuitele nga u ṋetshedza mihumbulo yo teaho kha kuitele , hu si na u dikitheitha mvelelo .
Ndangulo , khwaṱhisedzo yo ḓiimisaho nga yoṱhe na u avhelwa ha pfanelo dza u rea khovhe zwo shandukisa zwihulwane nḓowetshumo . 
Idzo khuwelelo dzi nga si dzhiiwe dzi tshi tou vha thungo ; dzi tea u eḓanyiswa na khuwelelo dzi bvaho kha vhathu vhane vha ita zwa vhuloi sa vhurereli havho .
mpfu dzine dza itea musi muthu o fariwa kana a tshitokisini ;
Zwi ḓo ya ngauri vhuṱanzi ho ḓadziswa zwone naa .
Vhathu vhanzhi shangoni ḽashu a vha athu u i swikela . 
Vha humbelwa u katela mafhungo nyengedzedzwa maṅwe na maṅwe a ME kha bogisi ḽa mabulamihumbulo ḽi re afho fhasi . 
U alusa ndinganelo ya mushumoni na vhushaka ha mushumoni havhuḓi kha Muhasho . 
U amba nga ha milayo
Sisiṱeme dzo teaho fhano hayani nahone dzine dza nga vha dza tshifhinga tshilapfu dze dza bveledzwa hu tshi itelwa ndondolo na thikhedzo ya tsiwana na vhana vha songo tsireledzeaho . 
Tshinyalelo yo vha i khou wela nga ngomu ha tshelede yo gaganywaho nahone a hu ngo vha na u shumisa tshelede lwo kalulaho u fhira mpimo . 
1.8.2. Afrika Tshipembe ndi shango ḽi na mutsiko wa maḓi na uri magomelelo ane a vha hone kha zwipiḓa zwa shango tou vha tshihumbudzi kha vhathu vhoṱhe uri vha vhulunge shotha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga u shumisa maḓi nga nḓila ya vhuṱali na u vhulunga .
Mulayo wa vhu 13 wa 1994
holo dza tshitshavha
u sa thusa muvhilaheli u bvula mulandu , u sa thusa u wana fhethu ho teaho , u sa thusa nga dzilafho , u sa fhelekedza muvhilaheli u dzhia thundu dzawe na u dzhia zwihali kha muhwelelwa
Mbekanyamushumo dzi ḓo dovha dza bveledziswa u tikedza mimasipala na mihasho ya mavundu u swikelela odithi dzo kunaho na u engedzedzi maga a u badelisa zwikolodo . 
Kha vha ḓivhe hezwio : Fomo ya khumbelo i tea u ḓadzwa nga muthu ane dzina ḽawe ḽa ḓo shumiswa u ṅwalisa goloi .
Vhavhulungi vhane vha vha mulayoni
Vho shumisana kha mveledziso ya ndeme ya u lwa na samba ḽa u shumiswa ha zwidzidzivhadzi nga nḓila isi yone .
Maṱamba e a livhiswa kha Minisṱa wa Pfunzo ya Mutheo nga Dzangano ḽa Vhagudisi ḽa Demokirasi ḽa Afurika Tshipembe na u ṱaniwa ha zwiluvhelo zwa vhafumakadzi musi vha tshi khou gwalaba zwi sumbedza u sa ṱhonifha vhafumakadzi nahone zwo bva .
A ri na vhuṱanzi na vhuthihi ha uri madokotela o dzhenelela vhukuma kha u tambudza , nga nnḓani ha nyimele nthihi yo bulwaho mulovha , fhedzi avho ngo bviseli khagala u tambudziwa musi hu na vhuṱanzi ha uri ho itea . 
Vhanna vho vha vhe vhatumbukisi kana vha ita mbilo ya pfanelo dza u vha vho tumbukisa vhubveledzi ha saintsi nahone vho vha vhasiki vha thekhinoḽodzhi iyi . 
204. Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha vhupileli
Vhalaṱi vha fanela u shumisana na maanḓalanga apo , vhaeletshedzi na vhapulani , khathihi na u ṋetshedza mafhungo a mutheo a ndeme na ane a anganyelea u ya nga hune zwa konadzea ngaho , uri a shume sa mutheo wa ngaganyo na vhupulani . 
Ngoho ndi ya uri haya o vha e madzangano a dzangalelo ḽi fanaho ane a khou langa kha sisiteme ya mbambadzo ya ḽifhasi . 
Vha SAB Miller vho nanga u sedza kha mabindu avho a Tanzania ane a rengisela pfungavhuṋe yavho kha ḽa Kenya . 
Mbetshelwa ya zwiimiswa na tshumelo kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe ndi ya ndeme kha riṋe . 
U siana ha midzhenelano kha bada khulwane dza mimoḓoro fhedzi hu fanela sumbedza ṱhoḓea ya u thivhela nyelelo dza vhuendi dzo ṱumanaho na u fhungudza luvhilo lwa vhuendi , zwi vhangaho nyimele dza kushumele ku songo tsireledzeaho . 
U vhala ( mbonalo dza tshibveledzwa )
Mufhalalaguṱe wa tshumelo / mbuelo yo vanganaho
kana ndaka yavho i vhe i tshifhirisa masheleni a a paḓaho R10 56000 arali vha siho kha mbingano nahone vhone na muthu wavho vha so ngo vha vha na ndaka i paḓaho masheleni R 2112000
U ḓo isa phanḓa na u ḓisa mbuelo nga kha u rengisa vhuima zwikepe ha muvhuso na ndaka ya kha phendelashango , zwine zwa ḓo vhuedza dziSMME dza vharema .
4.2 . Khabinethe i fhululedza Vhathu vha Lwaho na u Tambudziwa ha Vhafumakadzi ( POWA ) , vhe vha thoma App i thusaho vho ponyaho khakhathi dzo livhanaho na mbeu , kha mitsiko kana khombo dzine dza ḓo itea , uri vha swikelela tshumelo dzo ṱanganelaho na dzo dzudzanyeaho .
Muhasho u tenda wo khwaṱha kha zwa u shela mulenzhe kha mvusuludzo na u takula vhuḓipfi ha vhafariwa avha na u vhuedzedza fulufhelo na vhuthu khavho . 
Avha vhana vho lavhelesa ngafhi ?
U fodzhara kana u ṋekana nga dokhumenthe yo fodzhiwaho u tshi zwi ḓivha uri a si ya vhukuma nahone ine ya vha na ndeme ya R50 000 kana u fhira
Kha ri ṅwale Vhaanewa tshiṱorini itshi ndi vhonnyi ?
U ṅwala muvhigo a tshi shumisa fureme
Tshenzhemo i fanela u ṋetshedzwa nḓila dza u ṱhaḓula dzine dza nga vha dzi songo dzhielwa nṱha . 
Thimu dza u sala murahu dzi fara vhahumbulelwa vha ne vha khou ṱoḓiwa vha ne vha ṱumanywa zwavhukuma na vhugevhenga vhu songo waniwaho nga vhaofisiri vhaṱoḓisisi . 
Ndi zwa vhukuma , ṱhoḓuluso i kandeledza muhumbulo , une wa sumbedza vhushai ha tshelede vhukati ha vharema na makhaladi ho fhungudzea , ho vhangiwa ngauri vhathu vhanzhi vho wana mishumo vhaṅwe vho wana tshelede ya mundende .
phasipoto ya tshiofisi .
Dzibannga zwa zwino a dzi ṱanganedzi vhu ḓifhinduleli ha zwishumiswa zwo xelaho . 
Sa zwe Minista vha bula , ro dovha hafhu ra khavara adzhenda ya mashango mavhili yo ṱanḓavhuwaho . 
Kiḽoso iyi i dzinginya ḽa u langa maitele a elanaho na zwa khanedzano dzi elanaho na dzikhetho kha zwiṱitshi zwa vhukhethelo . 
Tshikolo tsho dzharaṱeliwa zwavhuḓi na u tsireledzea ?
Nga mulandu wa zwenezwo , vhuimo , mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhashelamulenzhe vha ndeme a vhu koni u tou ṱalutshedzwa zwi khagala . 
h ) Vho Maleho Margaret Daisy Nkomo ( muraḓo a si wa tshoṱhe ) ;
Tshivhalo tsha moḽikhuḽu dzine dza vha na fulufulu ḽo linganaho u swikelela vhuimo ha tshanduko ya vhukati ho engedzwa . 
U thetshelesa a tshi iteala u wana zwidodombedzwa zwo khetheaho
Tshiṱirathedzhi itshi tsho swikisa kha mukovho muhulwane wa khonṱhiraka dza dzinnḓu dzo ṋetshedzwaho vhaṋe vhadzo vha vharema vhane vha kha ḓi tou thoma vhorakhonṱhiraka , ngamaanḓa vha re mahayani . 
U kopolola na u ṅwala nga u tou pomba maḽeḓere ane a nga swika 2 nga vhege u itela uri maḽeḓere oṱhe a 26 a vhe o fhelela mafheloni a themo .
Dzina ḽa athikili na phara ṱhukhu kha ḽiṅwalwa ḽa atikili : ḽeḓere ḽiṱuku , nga nnḓani ha hune maḽeḓere danzi a vha a ndeme . 
Maipfi kana o imbiwa nga luambo lwa u thoma kana a sa ambi : 
U badela hu itwa ḓuvha na ḓuvha , ngeno u vhiga zwi tshi itwa ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Vhuṱanzi vhunzhi vhu wanala kha
- U khwinisa phurofaiḽi ya zwikili zwa shango ḽashu ,
Matshudni vha ḓo ita khumbelo u ya nga lutamo lwavho kha zwiimiswa khathihi na khoso . 
Nga kha ṅwaha uno wa Thendelonzwiwa ya Mbofholowo na Vhuthihi kha u Shumela Mveledziso ya Mbofholowo ya Ikonomi , ro ḓi kumedzela hafhu kha vhuthihi na u shuma ro ḓi funga , uri ri bvelele kha shango ḽashu ḽavhuḓi .
Nga murahu dzangano ḽo vhulunga vhukuma kha ḓivhavhupo na themamveledziso i elanaho na thekhinoḽodzhi u itela u konisa izwi uri zwi bvelele . 
Mbekanyamushumo yo teaho na zwibveledzwa zwi fanela u sumbedzwa , khathihi na mafhungo a tshinyalelo ya u shuma kana ya pfuma . 
Vha dzhie manyoro vha a ise kha ḽaborothari yo tendelwaho uri a saukanyiwe vha wane ṱhanziela ya u saukanya .
Tshikwama tsho ḓitika nga mafhungo a vhasumi o ḓivhadzwaho kha Tshikwama nga vhatholi kha u rekanya mbuelo dzo ṋetshedzwaho . 
Vhupo ho bveledziswaho vhu re na maimo ane a ṱanganedzea a vhuthathazwitshili ha ano maḓuvha vhu nga shela mulenzhe zwihulwane kha u ṋaṋa ha mutshikafhadzo . 
Mivhigo ya tshiofisi i sumbedza uri vhanna na vhafumakadzi vha no hovhelela miḽiyoni vha shuma bulasini dza vhuvhambadzi dza Afrika Tshipembe . 
Pfungavhuṋe ya Appletiser i ḓo iswa phanḓa na u bveledzwa Afrika Tshipembe .
Ṱhalutshedzo dza maipfi : mafhambanyi ( antonimi ) ; ṱhalutshedzo dzi re khagala ( ḽitheraḽa ) ; dzo dzumbamaho ; kha nyimele
Kha ri ṅwale Tangedzelani maipfi ane a amba zwi no fana . sea vhidzelela tshimbila dzula huwelela enda sika unda thoma lila imba vhovhola sedza lavhelesa thethenyea
Bambelani sa khovhe .
Phanele i itaho tsedzuluso i ḓo vha yo bveledzwa nga nḓila yo teaho u itela tshikoupu tshine tsha ṱoḓwa . 
Phambano vhukati ha muhumbulo na muvhili ine ya kha ḓi vha ya ndeme kha vhunzhi ha mishonga ya mupo ya vhukovhela a si zwithu zwine zwa amba tshithu khae . 
Minista vha nga engedza tshifhinga tshine ngatsho nḓivhadzo ndi i bveledzaho . 
Thebuḽu ya 13 : U shela mulenzhe ha vhakhantseḽara vha wadi kha Foramu ya Vhuimeli ha IDP
Nda rembuluwa nda sedza murahu hayani nda elelwa na dakalo ḽine nda khou ḽi furalela .
U ṋea muhumbulo u itela ṱhanḓavhudzo ya ndaela
garikitshidulo
Nga tshifhinga tsha muvhuso wa tshiṱalula ṱhietha yo vha tshiga tsha Nndwa nga u amba nga mafhungo a vhukuma a Afrika Tshipembe .
U bebela hayani kana kha yunithi ya u bebela hu guma kha R7 755 nga muunḓiwa nga ṅwaha
Ndaka yoṱhe ya khamphani i si ya mbuelo na uri mbuelo i fanela u shumiswa u itela u khwinisa ndivho dzaḽo , sa zwo sumbedzwaho kha Memorandamu ya Khunyeledzo ya Khamphani ' Memorandum of Incorporation ' ( MOI ) .
U ṋea vhapondwa maanḓa Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a nga ṱuṱuwedza tswikelelo ya vhulamukanyi ya vhapondwa na tshenzhemo ya u ṋea maanḓa ya vhapondwa .
Zwithu zwihulwane zwa ndeme zwine a ḓo amba ngazwo ndi , vhukati ha zwiṅwe : 
Tshipikwa a si u fhungudza fhedzi u ḓurelwa ha tshiendi tshithihi kha zwoṱhe zwi re hone , na u wana mihwalo minzhi ine ya badela zwavhuḓi , fhedzi na u tendela u shuma nga u ṱavhanya zwine zwenezwo zwi ḓo alusa vhubveledzi . 
EIMA i thusa vharengiselinn ḓa nga masheleni uri vha kone u ṱana zwibveledzwa na tshumelo dzavho ḽifhasini na u thusa kha u vhona uri vha kona u swikelela vhubindudzi .
Swikelela webusaithi ya GEMS nga kha nomboro yavho ya PIN yo ṅwaliswaho , kana
Zwi khou lavhelelwa uri Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi ḓo funzwa kha nyimele ine zwiṅwe zwikili zwa luambo zwa funzwa na u bveledzwa .
Finland ḽo rwela ṱari mushumo nga ha zwishumiswa zwiswa zwo vhalaho zwine zwa khou ḓo thoma u shuma kha miṅwaha ya fumi i ḓaho . 
Legal Aid SA i ṋetshedza thuso ya zwa mulayo kha vhashai na vhane vha kundelwa , nga zwenezwo , vhahumbeli vha tea u ḓadza ṱhoḓisiso ya u sa swikelela u itela uri vha wane thuso ya zwa mulayo . 
Ndi vhafhio vha songo teaho u khethwa sa mapholisa a ridzeve :
Girafu i re afho nṱha i sumbedza miṱa ine ya kona u swikelela tshaka dzo fhambanaho dza fulufulu ḽa u funga mavhone . 
Ro dzula ro ḓiimisela u sedza nga nḓila ine mbekanyamushumo dza zwa mitambo na vhuḓimvumvusi dza khou farwa ngayo . 
e ) Vho Mahomed Talib Sadik ;
Vhalani lulngano ri fhindule mbudziso .
Vhulwadze ha swigiri vhu kwama muvhili wavho woṱhe , ha vhanga thaidzo dza tshifhinga tshipfufhi na tshilapfu .
U ḓivha tshithu nga fhethu- u kona u sedza kha tshithu lwo fhelelaho kana tshiṅwe u sa tsha londa zwiṅwe zwi re tsini natsho , tshiṱalelwa tshi mbo vha phanḓa ha zwoṱhe zwo sedzwaho henefho ngeno zwiṅwe zwoṱhe zwo vhewa nga murahu , tsumbo , u kona u vhala ipfi ḽithihi kha fhungo ;
Shango ḽashu ḽi ḓo vha na ndondolo ya mutakalo ya mutheo kha vhupo ha tshiofisi , tshumelo dza shishi na mishonga dza awara dza 24 na ndindakhombo dza dzitshakatshaka na dzapo u itela arali ha bvelela malwadze .
U pulana , mvetomveto na u khwinisa muṅwalo
U vhudzisa mbudziso u itela u pfesesa
Fhasi ha thero : " U vhumba vhumatshelo ha Afrika na vhathu : u shela mulenzhe ha maanḓalanga apo a Afrika kha adzhenda ya ṅwaha 2063 ya Vhuthihi ha Afrika " , muṱangano uyu , we wa kunga meyara dza 15 000 na khantselara dza 500 000 , ndi wa vhurangeli ho khwaṱhaho ha u thoma ha u fhaṱa vhuthihi ha Afrika .
Hu dovha hafhu ha vha na zwikhala magumoni a maitele ane khamphani ya engedza ndeme ya tshibveledzwa . 
U shumisa zwivhumbeo zwa luambo na ḓivhaipfi nga nḓila yo teaho
Kha vha fhungudze vhunavha ha u tshimbila nga zwikhau u khwaṱhisedza vhuitwa , na u tikedza zwiimela zwa vhukule ha muratho , sa bisi , baisigira na thekhisi . 
Ndi zwa ndeme u ḓivha uri mbuelo dzi ḓo vha dzo fhambana zwi tshi langwa nga maga o fhambanaho a vhushumisamupo .
Vhonani na Ann vha khou ṱoḓa murathu wa Vhonani , Mulanga .
Hu ḓi nga na muhasho wa zwa ṱholo ya thengiso , wo hweswa mushumo wa u lavhelesa magake kha dzisisiteme , wa sa kone u sumba thaidzo . 
Ezwi ndi uri vhupo ha midia vhu tea u shanduka , uri tshanduko yo raliho i tea u vha ya ndeme na uri i tea zwenezwo u katela sia ḽa vhuṋe , u vhumbiwa ha lufhera lwa mafhungo , fhungo ḽa u phaḓaladza na u gandisa . 
U ṱanganedza uri hu na vhuṱudzeṱudze , fhedziha , a zwi ambi u shavha vhuḓifhinduleli , fhedziha tsenguluso yo fholaho ya zwine zwa nga kona u swikelelwa na zwine zwa sa konadzee . 
Shango ḽashu ḽi kha ḓi vha tshipikwa kha vhatswi vha tshugulu .
Mitambo yo vhekanyiwa kha ndili dza tshivhalo , na uri dziḽigi dza nethibola na bola ya milenzhe dzi ḓo tambwa kha vhuṅwe vhupo . 
Vundu ḽa Devhula Vhukovhela u ya nga zwi thomiwaho ngazwo zwa tshiṱirathedzhi tsha lushaka ḽo dzhia tsheo ya uri Thekinoḽodzhi ya Nyambedzano kha Mafhungo ( ICT ) ndi ya ndeme kha nyambedzano , u tshintshana mafhungo nahone sa tshishumiswa tsha mveledziso hoṱhe kha maimo a vundu , maimo apo na maimo a tshitshavha . 
Ho itwa mbetshelwa nga mutheo wa u anganyela wa khwinesa kha mitengo ne ya badelwa tshifhingani tshiḓaho kha mbilo dzoṱhe dzine dza itwa nga datumu ya u ṱolwa . 
Mbekanyamaitele dzi re khagala maelana na tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi ndi dza ndeme kha u swikelela ndinganyiso ya mulalo . 
Mbadelo nga yuniti ya u ela ine khayo mukonṱiraka a dzhena kha konṱiraka ya u shuma mushumo . 
U ṋetshedza khoso dza ngudamushumo na vhugudisi dzi elanaho na Muhasho
ṱhanziela ya mubveledzi ine ya vha na zwidodombedzwa zwo teaho zwa tshiendisi
Nga u angaredza , hu na u tevhela ndeme yo engedzedzwaho ya u bveledza vhulimi na vhaṋetshedzi vha vhulimi . 
U thetshelesa zwiṱori a humbulela magumo azwo kana a ḓielekanyela magumo awe a tshiṱori .
Muṱambuluwo wavho u tea u sa vha na phurotheini .
Nḓila dza musudzuluwo khulwane dzi shuma sa zwikhala zwi londaho mupo dzo dubekanaho . 
U dovholola madzina
Naho hu na izwi , Tshiṱiriki tsha iLembe tshi na fhethu ha u rengisa hu sa fani na huṅwe hunzhi u itela u bvelela kha maraga watsho wa nṱha hu na mutheo u tevhelaho : 
Mbilo dza mavu dzi fhiraho 36 000 dzo ḓiswa kha shango ḽoṱhe nahone datumu ya u guma ndi 2019 .
1.4 U avhela tshifhinga.........................................................................................................................................6
Ndi ngazwo , u vha na ḽevele ya ngeletshedzo ya poḽotiki na u ḓidzhenisa zwi zwa ndeme na u vha zwo tea . 
2 . Zwidodombedzwa zwa mugudi
Phambano kha tswikelelo ya ndeme ya Ndondola mutakalo , pfunzo na vhugudisi , maḓi o kunaho na vhuthathatshili ho teaho zwi ḓo fhungudzea , ḓivhashango ya muvhuso wa khethululo i ḓo vhulungwa ha itwa uri mindende i wanwe nga vho teaho .
U tsireledza Ndaela dza Milayo na u tevhedza Khoudu dza Vhuḓifari nga Vhakhantseḽara ndi zwa ndeme kha mishumo ya khoro . 
Mulayotibe ndi wone mulayo muhulwanesa wa Afrika Tshipembe
Mveledziso ya milayo i shumisanaho na milayo i vhusaho vhulavhelesi ha dzibannga na zwiṅwe zwiimiswa zwa masheleni zwo sedzuluswa hu si kale . 
Nga tshenetsho tshifhinga ngweṋa ya dzungudza mutshila wa ya wa thudza vasi ya mme awe ine vha i funesa zwipeḓukwa zwayo zwa hasekana hoṱhehoṱhe .
Maga nyengedzedzo , a ngaho sa zwithivhelaphosho kha vhupo , zwi nga vha maitele a tshilinganyo , nga maanḓa fhethu ha vhuḓimvumvusi . 
Muvhuso u tea u thoma nga hune wa ḓivhofha kha u pima mitikedzo u itela u swikelela ṱhuṱhuwedzo ya ndemesa sa izwi ḽivhaka kha ṱhoḓea ya dzinnḓu dzi khou hu na nyaluwo ya dziḓoroboni . 
Yunithi ya Vhusedzulusi ho Khetheaho , Tshigwada tshi Lwaho na Vhufhura , Yunithi ya Ndozwo ya Thundu na Hawks zwi ḓo lwa na vhutshinyi na vhufhura kha sekithara dzoṱhe dza tshitshavha .
Zwishumiswa zwi sa fhiri kana zwi sa shumi zwo laṱwaho kana u tshinyadzwa hu songo ḓivhadzwa vha Ndangulo ya Mutevhe wa Nḓisedzo . 
Khomishini ya BEE yo ṱalutshedza BEE sa nḓila ine ndivho yayo ndi u engedza zwihulwane u dzhenela ha vharema kha masia oṱhe a ikonomi . 
Heyi phindulo ya tshihaḓu u bva kha dokotela yo vha i songo ḓowelea , musi i tshi vhambedzwa na zwa u thetsheleswa ha vhuṱanzi ha tshipondwa zwine kanzhi ho ḓowelwa uri zwi a ongolowa zwa dovha zwa vha one maitele a vhunzhi ha vhaṱaleli . 
U vha mudzulapo a zwi fheleli kha u khetha vhaofisiri vha muvhuso .
CC i nga vha i tshi khou dovha ya ṱ a ṱ isana na khamphani khulwane nahone ya dovha ya ṱ o ḓ a u vha khamphani u itela uri kushumele kwayo ku vhe kwone-kwone nahone i kone u ṱ a ṱ isana na dzi ṅ we khamphani .
Vha tea u posa mushonga wo randelwaho wa oridzhinaḽa ṅwedzi muṅwe na muṅwe kha DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi - u khwaṱhisedza uri zwi ḓo swika nga tshifhinga na uri vha a kona u ṱhireka mvelaphanḓa ya ḽiṅwalwa u bva tshe ḽa poswa u swika ḽi tshi swika kha DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi .
Ro vha ro ḓiimisela uri dimokirasi i ḓo ḓisa tshanduko ya vhukuma ye vhathu vhashu vha vha vha tshi khou i ṱoḓa . 
6.2 Vho Pule Godfrey Selepe sa Mulanguli-Muhulwane wa Muhasho wa zwa Vhuendi .
Buthano ḽa Lushaka kana iṅwe-vho ya dzikomiti i nga -
kha vha kwamane na Muhasho wa zwa Dzinn ḓu wa Vunḓu
Kha vha dzhie tsheo yo khwaṱhaho ya u litsha .
Fhedziha , kufunzele kwa zwipiḓa zwa foniki ku tea u fana na kwa iḽi ḽiṅwalo ḽa TPKLL ( NCAPS ) .
Vha tea u vha na
Muhasho u tshe wo ḓiimisela u ṱuṱuwedza zwitshavha zwire na mutakalo na hone zwo ṱanganelanaho zwine zwa dzhia , sa zwine Minista Vho Meyer vha zwi vheisa zwone , vhuḓifhinduleli ha u ḓitsireledza na vhutshilo havhuḓi . 
U vhona nga iṱo ḽa muhumbulo
Naho zwo ralo , hu dzula hu na masia a si mangana ane a vhilaedzisa hune zwiḽiwa zwa sumbedza zwi sa ḓuri . 
Sa zwi ṱoḓeaho nga milayo ya ḽaisentsi yao , maga ḽa zwikambi na nḓowetshumo ya u zwi phaḓaladza zwo dzhenelela kha nzudzanyo yo ṱanḓavhuwaho ya vhurangeli vhune ho dzudzanywa na u shumiswa hu na tshipikwa tsha u sedzana na mvelelo dzi si dzavhuḓi dzo vhangwaho nga kushumisele ku si kwavhuḓi kwa tshibveledzwa tshaḽo . 
U nwala gurannḓani ya muvhuso nga ha tshanduko dza kilasi
Midavhi ya mitambo ya fomaḽa , ine ya shuma sa fhethu ha ndondolo ya mupo , dzi fanela u wanala u itela u khwaṱhisedza vhuimo ha nṱha ha u kovhekana tshikhala , u fana na u kovhelana vhukati ha kiḽabu dza mitambo , mitambo i yaho nga khalaṅwaha , zwikolo na zwitshavha . 
Tshitumbu tsha musidzanyana tsho fhedza tsho wanala mulamboni wa nga henefho tsini , nahone tshitumbu itsho tsho vha tsho tshetshekanywa .
Ho sedzwa uri Afrika Tshipembe ḽo livhana na tshifhinga tsha nyaluwo ire fhasi miṅwahani i si gathi iḓaho , ṱhoḓea ya u langa tshinyalelo dza muvhuso sa mukovhe wa GDP zwi amba uri tshikalo tsha nyaluwo tsha tshumiso ya masheleni a nnyi na nnyi tshi ḓo vha tsho linganelaho . 
A hu na iṅwe nḓila ine ya ḓo vha thusa u dzhia tsheo kha tshivhalo tsha mbuelo dzo fanelaho nahone nyimele dzi ḓo ya nga u fhambana .
4.4 . Dr Vho Muzamani Charles Nwaila sa Muhulwane ( DG ) wa Muhasho wa zwa Sialala- ( Khonṱhiraka yo engedzwa u ya kha miṅwaha miraru ) .
Fhedzi , zwi tea u ombedzelwa , uri mbekanyamaitele iṅwe na iṅwe ya ndifho ine ya lingedza u sumbedza phambano vhukati ha hezwi zwigwada zwivhili zwa zwipondwa i ḓo ḓisa phandekano nahone ya lwa na mvelaphanḓa . 
Nga u angaredza , fhedziha , phimo ya mushumo na u shela mulenzhe i fhasi Afrika Tshipembe u fhira kha phanele . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo i wanalaho kha Khoro .
Vhutendatenda ho ḓoweleaho kha u sa vha na vhukoni ha vhafumakadzi
Therisano ya mbudziso ya tshiṱirathedzhi itshi tsha ndeme i anzela u vha yo swifhalelwa nga ḓivhazwakale , ine i anzela u saukanywa nga nḓila ya vhushaedzi , arali zwa itea , nga vhasaukanyi . 
Arali khumbelo i ya shishi , vha nga rumela khumbelo kha :
U rwelwa tari phurogireme dzine dza tutuwedza mutakalo khathihi na ndondamutakalo , zwi itwe ho itwa mutingati na tshitshavha .
Thandela i nga ṱalutshedzwa sa mushumo muṅwe na muṅwe wa u bveledza tshumelo kana tshibveledzwa nga tshifhinga tsho tiwaho .
U lugisa notsi dza tshipitshi tshi no tea u ṅwaliwa tshi kha tshifhinga tsho fhiraho .
( a ) ho ṱanganedzwa nga Buthano mudzinginyo une wa themendela u bviswa ha mukhomishinari ; kana
Naho zwo ralo , u sa nyeṱha hu vhonala thwii kha nḓisedzo i fulufhedzeaho na u gonya ha mutengo hu ḓaho . 
c . khothe kana muthu muṅwe na muṅwe ane a tea u vha hone tsengoni a ḓo kona u vhona na u thetshelesa - kana hu tshi khou shumiswa iḽekhithironokhi kana zwiṅwe zwishumiswa - na vhone na mukonanyi nga tshifhinga tsha u ṋea vhuṱanzi ;
Muvhuso u khou engedza maga , sa fulo ḽa themamveledziso yo rangwaho phanḓa nga muvhuso , u engedza u tholiwa nga kha u dzhenelela ha Sekithara ya Tshitshavha .
Ngauralo , ri tshi tevhela Socrates , kha ri thome nga u vhudzisa na sedzulusa kudzudzanyele kwa mikhwa ya vhadzulapo na zwitshavha zwashu . 
na zwibveledzwa zwa vhudavhidzani ( 10 )
5.2 Swayani nga ( X ) kha tshibogisi tsini na phindulo yone .
Zwi vhumbaho tshifhinga tshi pfadzaho ndi fhungo ḽa ndingo ya mulandu mukene muṅwe na muṅwe . 
Sa musi ro zwi amba murahuni : vhaofisiri vha tshipholisa vha vhoṱhe vha nga si kone u lwa na vhutshinyi . 
Ṱhanḓavhudzo ya moḓoro a i tshe na tshikalo tsho tiwaho . 
U ḓiṅwalisa sa muinzhiniara wa phurofeshinala kha Khoro ya Inzhiniarini ya Afurika Tshipembe ( ECSA ) ndi ṱhoḓea ya ndeme arali :
vha sa athu u vhuya vha farelwa vhugevhenga kana u badeliswa ndaṱiso ya u tenda mulandu .
Ngei Kapa Vhubvaḓuvha , ndo vula vhuimazwikepe ha Ngqura lwa tshiofisi na uri ho no thomiwa u fhaṱiwa kha uri hu bveledzwe fhethu ha u shumela hone huswa nahone huhulwane ha u endedza thundu .
U shumisa mupeleṱo na ndongazwiga nga nḓila yone
Maitele a no shuma a u pulanela disitshadzhiwa kana u rifera zwibadela hu na zwivhuya malugana na u fhungudza u adimithiwa hafhu na u lapfa ha maḓuvha sibadela , na u maanḓafhadza vhalwadze nga tsivhudzo i no ḓo vha thusa musi vha tshi ḓionga . 
dzudzanya vhuṅwe vhukwamani arali vhu tshi ṱoḓea .
Vha songo katela zwine zwa tou makumedzwa , khumbelo dzo lengaho na pfukiselo dzo salelaho u bva kha u bva kha gwama ḽa lushaka u ya kha Akhaunthu Nyangaredzo ya Mbadelo khulwane . 
Vhukoni ha u shuma fhasi ha mutsiko u yaho phanḓa na u ḓisa mvelelo dzi fushaho . 
Kha riṋe , vhupo ha muṱangano ha mbekanyamaitele dza zwa matshilisano , ikonomiki ṱhukhu , na ikonomiki khulwane a si phera dza miṱangano mi fhedzi na zwitshavhani . 
Ri tea u bvelaphanḓa na u engedza tshikhala tsha pfunzo , ndondolo ya mutakalo , ya mahaya avhuḓi na tshumelo dza khwiṋe . 
U fana na kha iṅwe ngudo ya vhuḓifari , tshilogeni tsha kha vha ḓivhe tshifuwo tshavho tshi a shuma na hafha . 
Ri livhuwa vhaofisiri vhatshimbidzi u ri tendela tshikhala itshi .
Hu fanela u vha na tsengo kwayo ya phambano . 
Muṅwe na muṅwe washu a nga wana tshitzhili tsha vairaisi , nga maanḓa arali ri tshi ita zwa vhudzekani na u zwiito zwa u sa londa . 
Tshumiso ya mahoro a shumaho , komiti dza vhudavhidzani , zwigwada zwa u rangaphanḓa na vhuvhudzisi ha ṱhanganelano i nga thusa kha nyambedzano na u dzhenelela , na u thusa u londota luvhilo lwa maitele a tshanduko . 
Kha tshiimo tsha lushaka na vhusimamilayo ha mavunḓu , tsumbo dzo vha dza uri lushaka kha hoyu ṅwaha lu ḓo ḓivhadza vhafumakadzi vhane tshiimo tshavho tsha ḓo khwinifhadzwa vha re nṱha ha tshivhalo tsha 32% nga ṅwaha wa 2004 nahone ndi fulufhela uri , na vha 40% nga ṅwaha wa 2006 kha khetho dza muvhusowapo .
Fhedzi , hu tshi sedzwa ṱhalutshedzo ya vhupulani ha mulayo sa zwe ha ambiwa ngaho mathomoni , khethekanyo i tevhelaho yo dzinginywa : 
Hu itea mini musi tshithu tsho no rengiwa
Milayo ya matshilele kwao na vhuḓifari vhu ṱhonifheaho
Hodela ya vhaendelamashango
Zwi dovha hafhu zwa vha zwa ndeme u vhona uri hu khou vha na ndinganelo vhukati ha devhula na tshipembe kha tswikelelo yavho ya ndambedzo ya ṱhoḓisiso , na zwikhala zwa vhumagi , khathihi na u bveledzisa vhukoni ha zwa ṱhoḓisiso sa tshibveledzwa tsha ndingedzo dza ḽifhasi . 
Hu tea u sedziwa na zwiko - zwa masheleni , zwishumiswa na zwikili - hu ḓo ṱoḓea uri u swikelele zwipikwa zwawo .
U pulanela matshelo
Nga dzi 6 Fulwi , WHO ḽo ṱalutshedza u phaḓalala ha dwadze kha mashango a kwameaho na kha mashango maswa sa zwithu zwi sa thivhelei .
Vha ya kha Komiti ya Wadi .
Ndingo dzi itwa nga themendelo ya dokotela .
Muvhuso wapo , sa tshiimiswa tsha tsinisa tsha muvhuso kha vhadzulapo , u shuma mushumo muhulwane kha demokhrasi . 
Tshifhinga tshi a ṱoḓea tsha u vhea zwipikwa zwi elanaho na thandela dza vhubindudzi ha khephithala dzo pulaniwaho . 
Hu ḓo sedzeswa miṱa i re vhuponi ha mikanoni ya shango .
Vhamaki vho ṋewa mbudziso dzine vha ḓo dzi maka . 
U pulana , u ita mvetomveto hu na u khwinisa tshibveledzwa , u sedza kha u khwinisa mupeleṱo , zwifhinga na u ṱanganya mafhungo a vha pharagirafu dzi tevhekanaho
U khwaṱhisedza nḓivho ya tshitshavha ya zwikhala zwa vhubindudzi zwi re kha Muhasho . 
Hezwi zwi ḓo katela mishumo minzhi u swikelela maanḓa na vhuḓifhinduleli havho he vha ṋetshedzwa nga u ṱavhanya kha tshidzulo tshavho tsha vhurangaphanḓa ha dzangano . 
( 5 ) Mulayo u no khou langula zwa muvhuso u nga ita phambano vhukati ha dzisekhithara dzo fhambanaho , dzindaulo kana zwiimiswa .
Musi vha tshi tou dzhena lufherani holuḽa , a huna ane a tea uvha fheletshedza , hu ḓinga na vhafunzi vhe vha vha vha tshi khou vha rindidza na vhone avha tendelwi . 
Masia na nḓila : u tshimbila kha mutalo wo tou tswititi , mutalo wo kombamaho na zikizaka
Mufumakadzi Vho Gordimer vho vha vhone mutumbuli wa Khongirese ya Vhaṅwali vha Afurika Tshipembe ( COSAW ) na uri sa muraḓo wa African National Congress na vhalwi vha zwa polotiki nga 1989 , vho ṱanziela kha u fhungudziwa ha tshigwevho tsha vharangaphanḓa vha 11 vha United Democratic Front na vhalwi vha zwa polotiki vha Vaal Civil Association .
Zwipikwa izwi zwivhili zwi a ṱangana u konisa vhafumakadzi u dzhena masia a u bveledza lupfumo na u vha takula u bva kha vhuimo hu si havhuḓi ha vhushai . 
Tshi fha MaAfrika Tshipembe luvhanḓe lwa u ṱanganyisa thekhinoḽodzhi , zwine zwi a tshimbilelana zwa dovha zwa vha na vhushaka na u alusa mveledziso na u bvelela ha ikonomi u itela u vhuedza lushaka lwoṱhe .
Kha vha ḓadze fomo hei ya u ita khumbelo :
Mashangoni o bvelaho phanḓa , u fhungudzea ha phimo ya mbebo na u engedzea ha tshifhinga tsha vhutshilo zwi amba uri vhathu vha khou aluwa nga u ṱavhanya zwine zwa kwama mabindu , muvhuso , zwivhumbeo zwa matshilisano na vhathu nga nḓila i si yavhuḓi . 
HIV i nga si phaḓaladzwe nga vhunyunyu
Vhuvheo ha mielela zwi amba uri maḓi a mashika a ḓo fhedza o vulelwa u ya kha mbulungelo dza maḓi . 
Minista vho ita manweledzo nga ha mafhungo aya vhege mbili dzo fhiraho kha tsheo iyi . 
Ndongwa dzi ita uri hu vhe na vhuṱanzi uri vhutshilo ha mushinzhi wa zwiendedzi hu si vhe vhupfufhi khathihi na u dzulela u khwinisa u langa ndango ya dzigoloi . 
Tshikalo tsha u phaḓalala ha HIV shangoni ndi tshihulwane lune , u vhuya u swika roṱhe ri tshi nga ita zwa vhudzekani ho tsireledzeaho , hezwi zwithu zwi ḓo ḓi dzula zwi tshipiḓa tsha zwithu zwine ra ḓo tea u tshila nazwo . 
U khunyeledzwa ha thandela dzo simiwaho nga tshelede ya u thoma mushumo zwi khou ongolowa . 
U shumisa zwifhinga ( Ndo no fhedza . )
U bveledza u ṋetshedzwa ha IDP
Kha zwiimiswa zwiṱuku hezwi zwi nga ṋewa muofisiri wa ndaulo ya vhulwadze , fhedzi kha zwiimiswa zwihulwane muthu muswa a nga tea u tholiwa . 
Vhadzulapo vha nga ḓaḓa vha sinyuwa nga ṅwambo wa zwithu zwi ngaho u shaea kana u vha na nḓisedzo ya tshumelo i si ya vhuḓi kana u ima kha muduba wa u ita mbilo kana u wana ḽiṅwalwa .
U shuma nga kha vharangaphanḓa vhapo u itela u ṱuṱuwedza tekiniki dza khwine dza ndangulo ya pfulo . 
Zwi khagala uri ICC yo vha i tshi zwi ḓivha uri Afrika Tshipembe ḽi nga vha na vhukundeli u tevhela ndaela ya ḽiṅwalo ḽa u fara Muphuresidennde Vho Al-Bashir , nga mulandu wa zwipikwa zwaḽo zwa dzitshakatshaka .
-- Vhathu
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 U vhala ( u vhala na/ nḓowenḓowe na / maṅwalo ) U vhala na vhagudi
Khumbelo ya thendelo ya u rengisela khovhe mashango?avha u itela vhubindudzi
Itani ḽitambwa ni kha tshigwada tshaṋu .
Afrika Tshipembe ḽi kha vhuimo ha vhu20 kha mashango a 160 o ṱolwaho nga saveyi , ḽo gonyela nṱha u bva kha 34 nga 2014 .
U tikedza u bveledzwa ha pulane dza dziwadi muvhunduni woṱhe wa maanḓalanga a masipala hu vha hu vhulambedzi vhu si na vhukono nga masipala kha kutshimbidzele kwa u shela mulenzhe arali ho sedzwa nga u tou angaredza khathihi na kha sisiteme ya komiti dza wadi arali ho sedzwa zwo lumbamaho .
Dzina ḽa Tshiimiswa ndi fhano ndi bula zwiṱatamennde zwi tevhelaho zwine nda ṱanziela uri ndi ngoho nahone zwo fhelela kha masia oṱhe : 
Nyendo dza Phalamenndeni ndi mahala nahone dzi farwa vhukati ha vhege u bva nga 9.00 u swika nga 12.00 , nga nnḓani ha holodei dza nnyi na nnyi .
Zwi a dzhia tshifhinga vhu sa athu dovha ha phula iṅwe nḓila ntswa .
Zwino sielisanani u dzungudza thambo uri khonani dzaṋu tshi i fhufhe .
( c ) Khophi ya tshivhumbeo tshi vhaleaho nga khomphyutha i re kha tshivhumbeo
Kha vha ṋekane nga zwi tevhelaho zwa Khwinifhadzo ya Tshimela :
( 14 ) Miṱangano ya Khabinete i fanela u tshimbidzwa nga Muphuresidennde , kana arali Muphuresidennde o laedza ngauralo , nga Muthusa Muphuresidennde tenda ha vha na uri Vhathusa Muphuresidennde vha tshimbidza miṱangano ya Khabinethe nga u sielisana nga nnḓa ha musi ṱhoḓea dza shishi dza muvhuso na muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka dzi tshi zwi ṱoḓa nga iṅwe nḓila .
Elementhe idzi mbili zwenezwo dzi tea u dzhiele nzhele kha u pulana ha mveledziso hufhio na hufhio . 
Khumbelo ya u malana nga fhasi ha mulayo wa tshirema
Zwibveledzwa zwa nḓivho ya zwiṅwe na ṅwe
Lweṱolweṱo lwa Mveledziso ya Mabindu ndi themo ḽo katelaho zwinzhi : 
Mulangadzulo : Ndo humbela uri vha thusiwe uri vha bviselwe nnḓa ha Nnḓu ! [ U dzhenelela . ]
Iṅwe nḓila ya u lambedza dziṅwe nḓila dzo tandulwaho u khwaṱhisedza uri nḓila dziṅwe dzoṱhe dzi khou ṱanganedzwa . 
Migaganyo i re hone ndi iyo ine vhunzhi hayo yo itwa nga zwiimiswa zwa lushaka na / kana mazhendedzi a dzitshaka . 
U khwinifhadzwa ha sisiṱeme dza tshidimela uri dzi vhe dza musalauno hu ḓo khwinisa tshumelo dza zwidimela - ' izwi ndi ṱhuṱhuwedzo khulwane kha u ḓisa tshanduko kha vhuendi ha nnyi na nnyi kha ḽa Afurika Tshipembe .
Khethekanyo iyi i ṱola nḓowelo ya mishumo na u shaea ha mishumo zwa ḽifhasi na u vhambedza u shaea ha mishumo Afrika Tshipembe na uho ha maṅwe mashango o vhalaho . 
Nkhetheni vha amba fhungo nga ha mutambo ḽine ḽa sa tou ṱumana zwavhuḓi zwi khagala na sethe . 
Khethekanyo dza musaukanyo wa mbadelo dza thempḽeithi ya mivhigo ya kotara dzo ṱanganedziwa . 
Minethe ya 30
U engedza kha ezwo , khophi dzi dovha hafhu dza ṋetshedzwa kha zwiimiswa zwa mihasho . 
U thomani , ro kuvhanganya mawanwa u ya nga ṱhoho dzo ṱandavhuwaho - tshitshavha , miṱa na miḓini , nyimele ya matshilisano , pfunzo , mutakalo , mushumo , na mupfuluwo . 
Hu na tshipiḓa tshi no pfi " U vhuisa muhumbulo kha tshibveledzwa tsho vhalwaho nga mugudi e eṱhe kana nga vhavhili-vhavhili . "
Vhukhakhi vhu kuvhanganywa kha ḽeveḽe ya shango na kha ḽeveḽe ya ṅwaha ya sambula ya Mashango oṱhe na u humela murahu ha Afrika Tshipembe , nga u sielisana . 
ita mapholisa vha fhedze tshifhinga vha tshi khou shumana na zwithu zwi siho sa izwo mapholisa vha tshi nga kombetshedzea u ḓiraiva kana u fhufha uya kha fhethu ho vhigwaho vhutshinyi
U kopa maipfi o ḓoweleaho kha madzina avho u itela u sumbedza muṅwalo .
Phaiphi dza tsimbi nahone ho shumiswa fhethu ho vhalaho ha u shululela . 
Kha vha nange ṱhoho dzo teaho Zwikili zwa Vhutshilo kha themo u
Vhugevhenga ho itwaho kha tshifhinga tsha nndwa kha u kandekanywa ha milayo yo ṱanganedzwaho na maitele a nndwa . 
Vhudzulo ha ofisini a hongo katelwa sa afha Muhasho u tshi shuma kha zwifhaṱo zwo renndiwaho . 
Zwenezwo , ri tea u dzhia muvhigo uyu hu si na tshilengo . 
Khwiniso dzo dzinginywa kha Mulayo wa Zwikolo wa Afrika Tshipembe , 1996(Mulayo 84 wa 1996 ) , na Mulayo wa u tholwa ha Vhagudisi , 1998 ( Mulayo 76 wa 1998 ) .
Khumbelo ya u ḓi ṅwalisela mbadelo murahu dza diziḽi
2 . Phethisheni :
_ Kha kufarele na kuṱavhele kwa miri yo fafadzelwaho khemikhala dzi vhangaho khombo musi hu sa athu u swika ḓuvha ḽa u fhirelwa ḽa mulimo , vhatholi vha fanela u ṋetshedza - vhashumi vha shumisa- zwishumiswa zwavho zwa u ḓitsireledza
( b ) muthu muṅwe na muṅwe a re hone kana hu na muṱangano wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu , vunḓḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo imelelwaho muṱanganoni ḽi nga voutha luthihi fhedzi ; na uri
Nga zwa u sedza mbuelo nga SMS , vhone sa muraḓo muhulwane vha nga wana mbuelo dzine dza vha hone kha tshaka dza 10 dzo ṅwalwaho kha tshanḓa tsha u ḽa tsha khoḽomu kha thebuḽu ine ya vha kha tsha u ḽa .
U vulwa hafhu ha senthara ya u lingwa ha dziḽaisentsi na zwiendedzi iyi , nga murahu ha miṅwaha ya fumi , nga ngoho ho vha ho tea . 
Tshumisano ya Phuraivethe ya Tshitshavha i langiwa nga Milayo ya Vhufaragwama ha Lushaka sa ngona ya thengo nahone i nga fhasi ha thevhekano dzi konḓaho dza ndaulo na thendelo . 
Na uri , zwivhumbi ndivhiswa zwi tendelaho muthu u swikelela ḽevele idzi dza vhukule ndi zwifhio ? 
Hezwi kanzhi ndi nga mulandu wa tswikelelo ine ya si vhe yavhuḓi ya mimaraga , ine ya langwa nga zwikhukhulisi zwa fhethu , zwikonḓisi zwa themamveledziso , u kundelwa u swikelela ṱhoḓea dza zwi ṱoḓeaho mimaragani , na u shayea kana u sa lingana ha tswikelelo ya mafhungo . 
Naho Afurika Tshipembe ḽi na ndinganyiso yavhuḓi ya vhuvhambadzi , zwi tshi khou itiswa nga mitengo ya nṱha ya zwivhambadzwa , thaidzo ndi uri muthelo une wa ingwa kha mutengo wa zwivhambadzwa une wa vha nṱha na u vhambadzelwa nnḓa ha vhashumi zwi khou tshimbila nga u ongolowa .
Ogeni ya muthu ya mubulo na tshanḓa tsha muthu zwo vha hone nga kha nḓila iyi . 
Mafhungo haya a elana na tshivhumbeo tsha mmbi , mavu na vhupo , milayo ya mmbi na u wana zwishumiswa zwa tshiswole . 
U ita nyambedzano nga ha u fhambana ha ndeme dza matshilisano na mvelele kha zwibveledzwa
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha khotsi ane ṅwana a khou ḓo shumisa tshifani tshawe .
Naho hezwi zwo vha zwi mikhwa kha mashango a kha ḓi bvelela , mimbete yo vha i sa anzeli u vhewa u ya nga nḓila ya u shumela tshitshavha . 
IMF na Bannga ya Ḽifhasi vha khou humbulela uri ikonomi ya Afrika Tshipembe i ḓo aluwa zwi sa swiki kha phesenthe nthihi ṋaṅwaha .
Mbalelano ya thundu na tshumelo
Vha ḓivhadze Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe arali zwidodombedzwa zwavho zwa bannga zwo shanduka .
Hu ṋekedzwa vhukoni vhuṱuku nga kha vhugudisi / ṋetshedza mafhungo ya nga ngomu .
Na uri vho vhudzwa uri thikhithi idzo , thikhithi dza u fhedzisela dzi re hone dzo vha dzi khou rengiswa . 
Ṱhoḓisiso yo wana uri maitele a sina a a vhuelwa u bva kha ezwi . 
U ṅwala tshirendo Ṱhanganyelo
Sa tsumbo , mbadelo dza u shumisa ndaka dzi no ḓo bva kha u ṱanganelana ha ndangulo ya pfanelo ya ndaka ya muhumbulo zwi nga ḓisa mbuelo khulwane nga murahu ha tshifhinga tshilapfu fhedzi arali vhushumisamupo yo bveledza tshibveledzwa tshine tsha vhambadzea .
U itela thengiso dza aḽikhoholo , ḽaisentsi yo wanalaho u bva kha vhulangi ha ḽaisentsi ya muvhuso kana ḓisi ḽine thengiso dza tea u itea khaḽo i a ṱoḓea . 
U vhala nga zwigwada zwi a ṱuṱuwedziwa
Naho vhunzhi ha malaṱwa a sa ḓo vhanga khombo , khovhakhombo dzi vhangwaho nga mvelo i re na khonadzeo ya u pfukiselwa vhulwadze dzo lingana uri dzi nga dzhiwa dzi pfukisela malwadze nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe nḓila . 
Tshumiso- vhukoni ha u shumisa mihumbulo yo angaredzaho kana milayo kha zwiimo zwikene . 
Ḽiṅwalo ḽi sumbedzaho mbuelo na mbadelo zwo lavhelelwaho ḽi tevhelaho ḽo dzheniswa u itela uri vhorathandela vha ḽi shumise . 
Zwibveledzwa zwa zwi vhonalaho : zwa u kungedzela ( phosiṱara , phamfuḽethe , khungedzelo ) ,
Roṱhe ri na vhuḓifhinduleli ha u fhaṱa lushaka luswa sa ndavhelelo ya murahu ha khetho dza u thoma dza demokirasi .
U posa mabammbiri avho a u vouthela ; kana
U VHALA NA U ṰALEL
Nga u tevhekana maimo o raliho a shuma sa zwishumiswa zwa maimo a u elana na vhuḓifari he ha itelwa u ṱuṱuwedza vhuḓifari ha mashango , vhashumisani kha zwa matshilisano na vhakwameaho . 
Ndo monamona ngadeni dalala ndi sa u vhoni .
( 1 ) Tshumelo ya Tshipholisa ya lushaka i tea u vhumbiwa nga nḓila ine ya ḓo shuma kha lushaka na kha vunḓu , na kha zwa mivhuso yapo arali zwo tea .
Hu badelwa u bva kha mbekanyamushumo yo ṅwaliswaho ya khombo , ho sedzwa phurothokholo
Nzulele ya muvhigo wa mvelaphanḓa
Muthu a teaho u badela muthelo wa tshifhinganyana , a fanela u ita khumbelo nga u ṅwalela davhi ḽa ofisi ya tsini ya South African Receiver of Revenue , hu saathu fhela maḓuvha a 30 .
Ndi ḓo mu fha maḽegere .
Ndugiselo yavhuḓi ya mavu i nga shela mulenzhe na kha nḓisedzo ya maḓi nga u fhungudza vhunzhi ha fhethu hu re nṱhesa kha u oma , kana fhethu hu re nṱhesa kha u ṋukala . 
Kha sisiṱeme ya u vhea nga zwigwada ya vunḓu , zwa vhulimi na mbekanyamushumo iyi zwi ḓo wela kha tshigwada tsha mveledziso ya ikonomi . 
U tandulula idzi mbilaelo , ro tshea uri 2011 ndi ṅwaha wa u sika mishumo nga kha u shandukisa ikonomi nga nḓila i pfalaho na nyaluwo nyangaredzi .
I dovha ya ṋetshedza ṱhuṱhuwedzo kha vhaṋetshedzi vha ndindakhombo uri vha wane zwishumiswa zwa tsedzuluso na ndango ya khombo .
Avho vha dzhenelelaho kha u bula zwiteṅwa nga ha dzikhakhathi na vhugevhenga na vhone vha khou lingedza misi yoṱhe u vha na vhupfiwa kha mbekanyamaitele dza muvhuso u ya kha ḽiṅwe sia kana ḽiṅwe . 
Tshumelo ya Vhuanḓḓadzamafhungo vhu i ṋewaho nga , kana i langulwaho nga muvhuso wa vunḓḓu u ya nga ha khethekanyo ya 192 .
Muhasho wa Gwama u ḓo ita manweledzo a sumbedzaho tshinyalelo dza mihasho yo fhambanaho .
Arali muthu a ḓisa kana a lingedza u ḓisa khoudu iṅwe na iṅwe i songo tendelwa , i tshinyadzaho kana i re khombo kha webusaithi iyi kana u lingedza u swikelela hu si na thendelo kha siaṱari ḽiṅwe na ḽiṅwe kha webusaithi yi , muthu uyo u ḓo vulelwa mulandu wa vhugevhenga , nahone , arali GCIS kana tshiimiswa tsha nnyi na nnyi tshiṅwe na tshiṅwe tsha vha na tshinyalelo kana ndozwo , hu ḓo itwa mbilo dza siviḽi . 
u ita uri hu wanale mafhungo a theo ya mulayo , ndaulo na mbekanyamaitele ,
Inwi ni / ndi a seisa .
Mutengo une wa tea u badelwa u ḓo vhewa u ya nga ṱhoḓea dza ṅwana na tshiimo tsha masheleni tsha vhabebi .
U pulanela u ṅwala bugu ya tshiṱori .
A hu na nḓila i takalelwaho na ine ya tou vhonala na u vha khagala ya Mount Frere . 
Zwifanyiso zwo teaho na dzirekhodo zwi tea u ṋetshedzwa u itela u vhumba tshipiḓa tsha tsenguluso dza Vhupo ha Vhulangi ha Vhuṋe . 
Ngei Comoros , khetho dza muvhuso dzo farwa zwavhuḓi nga Ṱhafamuhwe na khetho dzo tevhelaho nga Lambamai 2004 . 
IMC i ḓo katela Minisita wa Vhuendelamashango ; Muhasho wa zwa Muno ; Mbambadzo na Nḓowetshumo ; Mveledziso ya Zwitshavha ; Mveledziso ya Mabindu Maṱuku , na Tshigwada tsha Tsireledzo .
Hafhu mitambo iyo , u ya nga kupfesesele kwanga , yo hashiwa thwii kha theḽevishini , fhedzi ṱhanzi iyi a i koni ṋea mahumbulwa nga hayo . 
Vhugevhenga uvhu vhune ha khou ambiwa nga Muhulisei vhu itwa nga vhathu hu si nga muvhuso . 
Moduḽu wa Vhuraru : U pfesesa khonṱiraka
Hedzi ndi :
Hezwi zwi nga katela mafhungo enea a ndeme ane a khou ṱanganwa nao nga thaidzo ya tseḓa , u rengiswa ha vhathu na zwidzidzivhadzi , ndinganyelo ya mbeu khathihi na pfanelo dza vhana . 
Luṱa 1 lwo sedza kha u topola zwishumiswa zwa mulayo na nḓila dze mashango a dzi dzhia kha u lwa na vhufhura ha nnḓa .
Meyara VhoMathabo Leeto vha masipala wa Matjhabeng kha ḽa Free State vho dzhena tshiduloni nga Ṱhafamuhwe 2006 .
Ene na Sankambe vho vha vhe khonani khulu .
Ṱhoḓea ya mbulungeo i bvelela u bva kha tshifhinga tsha lweṱolweṱo lwa miṅwaha miṋa . 
Nṱhani ha hovhu vhuḓidini , ndeme ya ndaka i vhonalaho na themamveledziso kha luṱa lwa tshikolo i dzula i sa lingane zwihulwane . 
Arali vha na muhumbulo wa u anḓadza mushumo wavho vha fanela u humbula zwavhuḓi nga ha mvelelo , nga maanḓa arali vha tshi khou ṱoḓa u anḓadza nḓivho iṅwe na iṅwe ye ya ṋetshedzwa khavho nga mufari wa nḓivho ya sialala .
Ngeno hu na uri zwiwo zwi songo lavhelelwaho zwi tshi nga shandukisa mabvumbele nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , zwa zwino , khonadzeo dza Afrika Tshipembe dzi vhonala dzi na fulufhelo . 
Magethe o vha a tshi khou mona nga u ongolowa vhukuma nga mulandu wa u vhalwa . 
Huṅwe fhethu ha ndeme hune mushumo wo bveledzwa kha ṅwaha wo fhelaho ndi ndaela ya Khabinethe kha uri i thome Zhenedzi ḽa Mveledziso ya Khasho , zhendedzi ḽo ḓiimisaho nga ḽoṱhe ḽine ḽa ḓo khwaṱhisa mveledziso ya khasho na u fhambanana ha zwithu Afrika Tshipembe . 
U buletshedza maipfi nga nḓila yone / hu si na u khakhisa ṱhalutshedzo
Tshiṱangu
Tshipikwa tshi dovha tsha nga tshi sedzesa kha mveledzwa dzi khombo dza halwa . 
g ) R200 ya Ḽingwende ḽa Khumbudzo ya Musuku : " Miṅwaha ya 20 ya Demokirasi "
European Union :
Khomishini ndi tshikhala tshi eḓanaho , mutholi wa ndinganyelo . 
U sumbedza nḓivho kha madandetande a thaidzo dza vhuḓilisi dza zwino . 
Ndalukanyo dza pfunzo ya nṱha kha Ḓivhambalo , Dzimbalombalo na Saintsi ya Khomphyutha . 
Tsumbo , arali vhagudi vha tshi ṅwala lushaka lwo ḓoweleaho lwa tshibveledzwa a vha nga tei u sengulusa tshivhumbeo na mbonalo zwa luambo nga vhuḓalo .
U ita uri madi a sa tambisiwe a shumiswe nga ngona
Arali vha fhelisa vhuraḓo havho , GEMS i ḓo vha rumela ṱhanziela ya vhuraḓo .
Ri ḓo ṱuṱuwedza thandululo ya phambano dza Malagasy .
Sisiṱeme ya u dzudzanya ndi iṅwe ya buḽoko dza u fhaṱa . 
Senthara itea u vha dungo ḽa vhuitwa hu nga vha ha vhudzulatsini kana tshitshavha tshapo tsho shumelwaho khatsho nga vhuendi ha tshitshavha . 
CBP i nga bveledza u pfesesana kha vhashelamulenzhe .
O amba zwauri o vha a si tshipiḓa , na uri ha na nḓivho yazwo , ya u tshimbidza zwa daimane lu si ho mulayoni zwo iteaho ngomu kha ndaka . 
Mabambiri o kandiswaho nga nḓila iyi a vhewa kha Ṱhumetshedzo ya G. 
Mashudumavhi dzo ḓo vho kanganyiswa na mbetshelo dza mulayo nahone kha huṅwe dzo dzhiiwa sa ndaela madzuloni a uri dzi shumiswe nga hune dza vhonala dzo tea .
tshuṅwahaya
Vhathu vha si naho mavu a vhulimi vha nga ya kha Muhasho wa Mveledziso ya Mahayani na Tshanduko ya Mavu u wana thuso ya uri vha wane mavu o teaho a vhulimi .
( 1 ) Mutsireledzi wa nnyi na nnyi u na maanḓḓa a u ita zwi tevhelaho , sa zwine zwa langulwa nga mulayo wa lushaka -
Ntakadzeni o posa bufho ḽa bammbiri muyani !
A huna thimu ya lushaka yo no ḓiphiṋaho nga u bvelela u fhira Brazil .
U linganela ha ndivho ho ḓisendeka nga zwipikwa zwa lushaka , vhuvhekanyandeme na dzithagethe . 
Ndingedzo yo farelwa kha Ofisi ya Tshiṱiriki tsha Bellville . 
ndingo dza malofha , dokotela wavho u ḓo vha dzhia malofha a a rumela ḽaborothari u a sedzulusa
Maitele a mupfuluwo u bva kha u bva kha vhuimo vhune vhu si vhe ha vhukati u ya kha ha vhukati a khou tshimbila . 
Kha vha ṱalutshedze na u tendelana nga tshivhumbeo na zwi re ngomu ka muvhigo yo ṱanganelaho . 
Kha vha ḓe na vhuṱanzi ha u ṅwaliswa na dzangano kana bodo ya phurofeshena ḽa , arali zwo tea .
U pulana , u fhaṱa , u khwiṋisa , u vusuludza , u engedza na u londota sentha dza zwitshavha dza zwa mutakalo , sentha dza u lela vhana na kiḽiniki . 
Tsha u thoma , vhudzheneli vhu khou u engedzea vhukuma kha khanḓiso ya dzitshakatshaka na dzikhoniferentsi . 
U alusa na u lavhelesa vhurangeli ha u maanḓafhadza bindu kha nḓowetshumo . 
Tshipikwa tsha khumbelo heyi kha u khwinisa maga a mulayo a elanaho na mafhungo a u ṱunḓa na u vhambedzelwannḓa ndi u ita uri hu vhe na vhudziki kha mimaraga ya zwibveledzwa zwa thoro na thanga dza nga u fhungudza u sa dzika ha mitengo nga u phaḓaladza mafhungo one , nga tshifhinga na u vha khagala kha vhadzheneleli vhoṱhe vha mimaraga . 
Muthelo u badelwaho kha mutengo wa zwirengwa kana kha mutengo wo tendelaniwaho khawo ( muṅwe na muṅwe une wa vha nṱha ) wa pfukiso ndaka . 
1 Mutheo wa mulayo wa fhano hayani
Mvelelo dzine dza khou tamiwa
Vha Rand Water ndi vhone vha ḓisi vha maḓi Gauteng nahone tshipikwa ndi u fhungudza nḓisedzo u bva kha vha Rand Water nga 687 miḽioni wa ḽithara nga ḓuvha .
Khaṋo kha vhupokaṋiwa
1.14. Zwenezwi Ṅwedzi wa Vhuendi u khou bvela phanḓa , thandela na vhurangeli ha tshivhalo tsha themamveledziso dza ndeme dza vhuendi zwi khou phaḓaladzwa u itela vhuṱumani ha khwine ha fhethu na vhathu , zwine zwi khou sika mishumo miswa na u shandukisa nḓila ine maAfrika Tshipembe vha enda ngayo .
Hu na ndaulwanzhe na dolofini .
Zwi a konḓa u amba , fhedzi ndi humbulela . . .
Kha vha ṋekedze ṱhanziela ya mabebo na garaṱa ya muhaelo , kana garaṱa ya u fhirisela ṅwana kha tshiṅwe tshikolo na muvhigo wa u fhedzisela wa mugudiswa arali a tshi bva kha tshiṅwe tshikolo .
Khonfarentsi iyi , ine ya farwa nga murahu ha miṅwaha mivhili miṅwe na miṅwe , yo no tou vha tshishumiswa tshi sumbedzaho tshanduko kha muvhuso na vhadzulapo vha Afrika Tshipembe kha u vhona mvelaphanḓa dzo itwaho kha u langa u kavhiwa nga HIV .
khonadzeo dzi vhonalaho dza u dzhenela ha vhafumakadzi na u vha vharangaphanḓa zwi ḓo dzhielwa nṱha .
U thomiwa ha mushumo uyu hu ḓo dzhenelelwa vho na nga Phalamennde ya Pan African ine ya ḓo dovha ya hulisa Dzangano ḽa Vhafumakadzi ḽa Pan African na zwe ḽa shuma kha u vhofholola vhafumakadzi vha Afurika Tshipembe .
Thaidzo khulwane dza zwa mutakalo dzi ḓivheswaho ndi dza tshigwada tshifhio ?
1.2 Nyangaredzo
Hu na u zwi ita nga nungo ndi zwa ndeme u humbula nga ha nḓowelo ya vhukoni kha zwa mashumele . 
Ndi a vhanda zwandˆa nda giginya fhasi nga milenzhe nda dzungudza ˆthoho nda dzungudza zwandˆa nda dzungululwa nga zwikunwe nda kwama ningo .
4.8 Khabinethe i ima na Muphuresidennde Vho Zuma u rumela ndiliso kha muṱa na khonani dza muṅwali wa maṅwalwa a Afrikaans Vho Phurofesa André P.
Komiti dza u Tshimbidza dza QLTC dza Lushaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
Ḽiṅwe fhungo ḽa phungudzo ḽi khou tandululwa nga kha vhusimuli ha maitele avhuḓi , dzisisiteme , zwishumiswa na nḓadzo ya u fhaṱa . 
itwa ha tshumelo .
Ṱhanziela ya Mutakalo ( ya vhukale vhu sa fhiri miṅwedzi mivhili )
I ṱoḓa u fhelisa zwithivheli zwoṱhe kha zwa ikonomi na mishumo ya polotiki na u swikelela pfunzo na nḓisedzo dza tshumelo dza u thoma , nga nḓila ine vhanna na vhafumakadzi vha vhukale vhufhio na vhufhio , vha nyimele na maimo afhio na afhio vha nga kona u ḓiphiṋa nga zwikhala izwi na u wana mbuelo khazwo .
Tshumisano ya dzingu vhukati ha maanḓalanga apo i a ṱuṱuwedzwa . 
Muṱangano wa u rangela u pulana
Arali ṱhoḓea dza vhashumisi avho dza shanduka , tshiimiswa tshi nga fhelelwa nga mushumo . 
Ndambedzo ya u unḓa vhana
Mushumo wa Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso kha u tikedza zwilinganyo na u lavhelesa maitele a u galatsha zwi tea u khwaṱhisedzwa .
Tshikwama tsha Nṱha tshi ḓo ṋetshedza khadzimiso ya masheleni maṱuku kha vhubidudzi huṱuku , hu na u sedzesa kha vhafumakadzi vha mahayani . 
Vhaṅwe na vhaṅwe vha re na dzangalelo vha vha na Mushumo kha CBP .
Migaganyagwama i thomiwa nga nthani ha maitele a vhukwamani hu hulwane vhukati ha vhashelamulenzhe , hu na u dzhiela nṱha zwivhumbi zwa ndeme zwine zwi nga itisa mukovho uyu . 
4.6. Khabinethe i tamela mashudu maAfrika Tshipembe khalaṅwaha ya khushumusi ine ya khou ḓa .
U vhulunga maitele a mugaganyagwama uno ṅwaha wo ṋetshedza khwaṱhisedzo nga u ralo kha mbulungelo dzo topolwaho . 
Tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya Doroboni tsha Vhuthihi ha Lushaka ha Muvhuso . 
Milayo miswa ya fola ya Afrika Tshipembe ndi ya u thivhela uri vhathu vha dahe tsini na vhana .
U ḓiḓivhadza hu vhe ha maimo a nṱha na zwenezwo
U pulana a si zwine makone a zwiita .
Nṱhani ha izwo , zwi thusa kha u sengulusa zwiitisi zwa uri ndi ngani vhaṅwe vha khou shuma zwavhuḓi u fhira vhaṅwe . 
Musi pulamu ya maḓi a mashika o papamalaho yo shululelwa lwanzheni , maitele a zwa bayoḽodzhi , zwa khemikhala na zwa mbumbo o fhambanaho zwi ḓisa phungudzo kha tshivhalo tsha zwipiḓa . 
Nga murahu ha vhugudisi , vha sumbedza vhuḓikumedzeli ho vusuludzwaho ha u dzhenela kha tsedzuluso ya IDP na phurosese ya u ita mugaganyagwama .
I dovha ya ri swikisa tsini ha u swikelela Bono 2030 , sa zwe ḽa ambiswa zwone kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) , ine ndivho yayo ndi ya u lwa na vhushai , tshaeho ya mishumo na u sa eḓana .
85. Maanḓḓalanga a Khorotshitumbe ya Riphabuḽiki
( 3 ) Vhusimamilayo ha Vunḓḓu vhu fanela u vhea vhurumiwa haho ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha madzangano .
Mafhungo ndi a ndeme kha tshitshavha u itela u dzhia tsheo dzi sa dzhii sia kha zwiteṅwa zwine zwa khou ambiwa nga hazwo kana hu khou tou takulwa tshirunzi tsha masipala fhedzi ?
Izwi zwi tshimbilelana na nyeḓaniso ya khwinifhadzo fhasi ha mbekanyamushumo ya muvhuso ya mbuyedzedzo ya mavu nahone zwa ndeme kha u khwinisa mbekanyamushumo ya shango .
2.3 Zwishumiswa zwa Thikhedzo dza u Funza na u Guda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
Khothe Khulwane a si mulondoti wa vhana fhedzi wa nṱha , i dovha hafhu ya kombetshedzwa u fara pfanelo na deme zwa Ndayotewa . 
Ndi tea u amba uri Minista wa Tsireledzo na Vhudziki na Tshumelo ya Mapholisa vha khou shumana na midzinginyo ya u khwinisa kushumele na vhukoni ha Foramu dza Mapholisa a Tshitshavha .
1.2 . Khabinethe i khoḓa Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo , Mihasho ya Pfunzo ya Vundu , ṱhoho dza zwikolo , vhadededzi na vhana vha tshikolo kha u konḓelela sa izwi ri tshi khou fhedza muṅwe ṅwaha wa zwa pfunzo we vhathu vha vha tshi khou shuma vhukuma .
3.3 Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa Thuso ya zwa Mulayo , 2013 kha Phalamennde .
Tshiṅwe tshithu tsha ndeme vhukuma kha tshifhinga tsha zwino , ndi tsha uri vhadzulatsini vha tea u thusana .
U khwaṱhisedza nḓisedzo ya tshumelo ya ndeme kha khethekanyo na u tevhedza mbekanyamaitele dza khoḽidzhi a dza thero . 
U dzhia tsheo ya uri hu ṱoḓea mafhungo manzhi na u dzhia tsheo a na nḓivho na u laela muofisi wa u ṱoḓisisa u bvela phanḓa na u ṱoḓisisa mulandu .
Mutheo , Saintsi , Thekhinoḽodzhi na Vhubveledzi : Khethekanyo iyi i ḓo vha na saintsi , thekhinoḽodzhi na vhubveledzi zwoṱhe i sa kateli ezwo zwe zwa khavariwa kha Khethekanyo ya Ḽifhasi na Saintsi dza vhutshilo . 
Vhashumisi vha si vhanzhi ( vhaaluwa na vhana ) vho ḓiṅwalisela dzilafho ḽa anthirithrovairaḽa u fhirisa zwe zwa vha zwo lavhelelwa . 
Pulane ya u ṱutshela nyimele ya shishi dzoṱhe dzi tea u itwa sa nḓowenḓowe henefha kha luvhili nga ṅwaha , na uri vhashumi vhoṱhe vha tea u dzhenela . 
Fothokhophi iṅwe na iṅwe yo ganḓiswaho ya bammbiri ḽa A4-kana tshipiḓa tshaḽo R0,60
Iyi ndi yuniti i tshimbidzaho na u khwaṱhisa vhukhwine ha nḓisedzo ya tshumelo ya nnyi na nnyi nga kha u ṋetshedza ha vhukuma , hu shumiseaho nahone hu re na tsheo dzi re khagala dza u dzhiela nṱha ndeme ya tshelede . 
Tshiṱori tshi na mathomoni , vhukati na magumo
Khophi dzo ṱanzielwaho dza ndalukano dza pfunzo na ḽiṅwalo ḽa vhuṋe .
Gumofulu ḽa ṅwaha kana R1 397 nga muunḓiwa na R2 100 nga muṱa
Hoku ndi kuhumbulele kwashu kwa u vhea vha khwinesa kha madzangano o teaho na vhulanguli . 
Vhathu vho lovhelwaho nga vhamu ṱani vhane vha tama u mala / malwa hafhu vha tea u ṋekana nga ṱhanziela ya lufu lwa vhamu ṱani wavho vho lovhaho .
Ri ḓo dovha ra lavhelesa ṱhoḓea dza visa u itela mimaraga ya tshiṱirathedzhi na u phalala kha u khwinisa themamveledziso ya vhuendelamashango . 
Kha vha ṋee tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe minete i si mingana ya u rekhoda madzina a ' Vhatshimbidzi ' na madzina a vhashelamulenzhe vhane vhavha miraḓo ya tshitshavha .
( b ) zwauri ḽiṅwalo ḽoṱhe ḽi tendelana na khethekanyo ya 143 .
A zwiho mulayoni u isa mbilo ya vhufhura nga usa bvisela khágala vhaṅwe vhathu vha rena dzangalelo .
U namela baisigiri yawe .
2 . Tsheo dza Khabinethe dza ndeme
Rekhodo dza Mbekanyamaitele ya Thusedzo ya Vhashumi ( EAP )
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 2 : U kuvhanganya mafhungotsivhudzi a u tikedza mushumoitwa wa IDP wa 1 / 4 B Tsenguluso ya vhupo na 1 / 5 Tsenguluso ya Kuvhetshele
Ḽiga 1 GEMS i rumela SMS ire na linki ya WAP kha luṱingothendeleki lwavho .
Luṱingo : Fekisi : Ṱhingo thendeleki : Imeiḽi :
Khomishini yo dzhiela nzhele arali sisteme iyi ya vhuḓifhinduleli ha vhoṱhe na ho fhambanaho vhu tshi fanela u shandukiswa ha vha hune mutshinyi muṅwe na muṅwe a vha na vhuḓifhinduleli ha mukovhe wawe wa tshinyalelo na u dzhia tsheo ya uri mulayo u fanela u sa shandukiswa nga tshifhinga itshi . 
Vhuingameli ha mihwalo i rengiselwaho nnḓa nga murahu ha awara dza mushuno : R520 nga awara kana tshipi ḓa tsha zwenezwo .
Dokhumenthe ya u enda i ṋewa vhathu vhane vha vha na thendelo ya vhudzulo ha tshoṱhe fhedzi vha sa koni u wana phasipoto u bva mashangoni avho , vhathu vhane vha sa vhe na shango ḽavho kana tshavhi .
Muvhuso wo tevhela masendelele aya nga kha muṅwalo na nga muya . 
Tshikwama tsha NML tshi i ḓo ita konṱiraka na zwibadela zwa muvhuso na zwa phuraivethe , na vho makone , kiliniki dza muvhuso , madokotela a phuraivethe ya u nekedza tshumelo ya mutakalo ya mahala kha mudzulapo muṅwe na muṅwe wa Afurika Tshipembe na vhadzulapo nga mulayo .
Nga nnḓa ha nḓila ya u adza , kutshimbidzelwe ku dzula ku tshi fana . 
Hezwi zwi nga swikelelwa nga u engedzwa ha vhukoni misi yoṱhe nahone nga nḓila yo teaho . 
Mafheloni a Gireidi ya 9 vhagudi avha vha tea u kona u shumisa Luambo lwa Hayani na Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma zwavhuḓi vhe na vhuḓifulufheli u itela ndivho dzo fhambanaho hu tshi katelwa na u guda .
Bada dzo raliho dzi anzela u wela fhasi ha vhainzhiniara vha ṱhirafiki kha lushaka lugede lwa bada lwe lwa tewa . 
Mubvann ḓa ane a vha ṅwana wa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone e nṱha ha miṅwaha ya 21 a nga ita khumbelo ya vhudzulo ha tshoṱhe .
U wana mafhungomatsivhudzi nga ene muṋe kana vhe vhavhili kha maṅwalo a si a khumbulelwa a levele yo teaho .
3.12 Vha tsireledza kha u halifhelwa hu songo teaho , u huvhala na mbudziso dzine dza tsitsa tshirunzi tsha muthu zwi songo tea ;
Luṅwalo lwa fomaḽa lwa u ṱanganedza lu a ṋetshedzwa u itela u ḓivhadza muhumbeli nga ha nomborondaula .
Ndivho ya izwi ndi u ṱoḓa u pfesesa nga vhuphara uri maṅwe mashango kha dzhango ḽa Afrika a lwa hani na vhuloi na khakhathi dzi kwamaho vhuloi .
Zwi shuma nga u ṱavhanya u thusedza u lwa na tsumbadwadze dza u hwetea , u fema u tshi ita phosho na u fhelelwa nga muya .
U itela u khwaṱhisa Dzangano , Komiti ya Khorotshitumbe i ḓo fanela u wana zwiko zwa u lambedza masheleni . 
Muhanga washu wa U ela na U vhea iṱo Kushumele u khwaṱhisedza khuvhanganyo ya mafhungo a kushumele u bva , vhakati ha zwiṅwe , mihumbulo ya vhadzulapo nga ha uri vha tshenzhema hani muvhuso , nga maanḓa kha masia a nḓisedzo ya tshumelo dza vhuṱhogwa . 
Ni nga ḽa ṋama miroho vhurotho na aisikhirimu .
European Union u shela mulenzhe kha tshiṱirathedzhi tsha zwikili . 
Tshiimiswa tsho vhandekanaho na fhethu tshi ṋea mbonalo yo khetheaho ya fhethu nahone tshi anzela u kunga vhuitwa vhu si ha fomaḽa . 
Mafhungo a ḓalesa , naho zwo ralo , a ḓo lemela mugudi nahone u bvela khagala hu ḓo ngalangala . 
Nga tshifhinga tshi no fana , tshiimo tshashu sa shango ḽa miholo-kati tshi sumba u fhungudzwa ha mbadelotiwa kha zwibveledzwa zwa nḓowetshumo dza Afrika Tshipembe dzine ra tenda uri ndi khulwanesa nahone dzi nga vha na masiandaitwa a si a vhuḓi kha matholele kha nḓowetshumo dzi no ṱoḓa vhashumi vhanzhi . 
( 4 ) Muvhuso wa lushaka na wa vunḓḓu i nga si pfuke kana u ima phanḓḓa vhukoni kana pfanelo ya u shumisa maanḓḓa awo kana u ita mishumo yawo .
Gumofulu ḽiṱuku ḽa R180 366 nga muṱa nga ṅwaha kha mishonga ya vhomakone
Zwiṅwe hafhu , hu na nyonyoloso dzine dza ḓo vha thusa u engedza nungo dzavho na u tshimbila , na u thusa u homolowa na ndangulo ya mutsiko . 
Vhafari vha phurofesheni ya nnda ya ndalukano dza u funza vha tea u tholiwa lwa tshifhinga nyana lwa hanefha lwa ṅwaha muthihi vha sa athu sedziwa u tholiwa lwa tshoṱhe . 
Sikani magumo a ḽitambwa iḽo .
Hune vhuṱanzi vhune ha vha hone ha sumbedza uri ṅwana u khou ḓowela vhupo vhuswa khothe i nga kha ḓi sa ṋea ndaela ya uri ṅwana a humiselwe murahu . 
( 4 ) Arali masipala a sa koni u fusha kana a sa fushi vhuḓḓifhinduleli vhu re kha Mulayotewa kana mulayo wa u tendela mugaganyagwama kana maṅwe maga a u gonyisa mbuelo ane a vha a ndeme kha u ita uri mugaganyagwama u tevhedzwe , khorotshitumbe ya vunḓḓu i kwameaho i fanela u dzhenelela nga u dzhia maga o teaho u vhona uri mugaganyagwama kana maga a u gonyisa mbuelo a tendelwa , hu tshi katelwa na u phaḓḓaladzwa ha Khoro ya Masipala-
Nga nnḓa ha sialala iḽi , zwitshavha zwa madzinganḓevhe vho ḓisikela nyambo dza vhone vhaṋe , ḽine ḽi nga vha ḽa dzingu kana u shumiswa , u fana na , u mona na UK . 
Zwo ralo , ṱhoḓea dza mbekanyamushumo dza u monithara u bvelela ha dzingu zwi a kona u ima na phambano hei yo fhambanaho nahone zwi a khwaṱhisedzwa . 
Maipfi ane a wanala kha mutevhe muthihi wa ḽema tsumbo , khavara na siaṱari a wanala kha mutevhe muthihi wa ḽema dza bugu
Mulambedzi wa pulane iṅwe na iṅwe u tou ṋanga uri ufha tsheo dzifhio . 
Tshumelo dza ambuḽese dza phuraivethe na dzone dzi ṋetshedza tshumelo kha tshitshavha , nga maanḓa nga nḓila ya phuraivethe . 
U topola u zwithithisi zwa tshumelo kha tshitshavha
Mbetshelwa ya datumu dza miṱangano ya khoro nga Tshipikara dzi tea u dzhielwa nṱha . 
U ita izwo zwi amba u vha ṋetshedza pfunzo na vhukoni , na u thusa vho litshaho tshikolo u wana mushumo wavhuḓi une u nga vha thusa u kona u swikelela ndivho dzavho .
U pfananya na u konisa mbekanyamushumo dza thikhedzo kha u ṱuṱuwedza u dzhiela nṱha mafhungo a zwa mbeu na u fhindula kha Muphuresidennde . 
Hu tshi vhambedzwa na ḽa Afrika Tshipembe nga u angaredza , ḽa Gauteng ḽi na tshivhalo tsha nṱhesa tsha vhashumi vho raloho nahone u vhulunga vhukoni uvhu ha ngelekanyo zwi vha tshiṱirathedzhi tsha khombekhombe u itela u dzula u kha muṱaṱisano wa tshifhinga tshilapfu sa vundu kha midia nga u angaredza na sekithara ya zwa vhuḓimvumvusi . 
Kha muṅwe mulandu , tshitatamende tsha tshiimiswa tsha tshikolo tsho tshi ṋea maanḓa . 
Vhurangeli ho vha ho livhiswa kha vhomme vhane vha khou ṱhogomela vhana vhe vhoṱhe . 
U ṋetshedza manweledzo a muvhigo nga u tou amba ;
Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma vhu anzela u vhonwa sa maitele a u shumana na vhugevhenga vhu sa dini .
U dzudzanya foramu dza vhudavhidzani dzine dza shuma nga kotara . 
Nga ṅwambo wa nḓila ye khuḓano ya bveledzwa ngayo kha Khothe iyi , asi zwa ndeme u shumana na zwiṅwe zwidodombedzwa u ya phanḓa nga khwinisedzo kha ndaka ine ya khou ṱolwa ndeme yayo kana mbuelo dze Ambeoisal ya Mupo ya ṋetshedza khavho . 
Muvhuso u ḓo vanganya milayo i no langa mveledziso i sa nyeṱhi zwa vha mbekanyamaitele na phurogireme dza shango u itela u kaṱudza tshinyalelo ya zwi no kwama zwiko zwa mupo . 
Khaṱhulo
U ṋea muhumbulo nga ha ndeme
Ndivho dza u ita khumbelo ya maga a u langa luvhilo badani a nga , fhedziha , manzhi na o fhambanaho . 
Mupoti wa mulandu ha ngo ita mavharivhari maṅwe kha tshitatamennde tshawe tsha mulandu , naho u pandelwa hawe ho vha hu songo tea na luthihi , ho vha hu songo tea nangoho nga ṅwambo wa zwiṅwe zwiitisi . 
2.7 . Khabinethe yo tendela Maano a Nyengedzo ya Vhupholisa ha Vhudziki ha Tshitshavha ha Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe .
Sankambe tshi tshi ḓihudza nga luvhilo lwatsho .
Mulangi wa Masipala sa muofisiri wa mbalelano u na vhuḓifhinduleli ha ndangulo ya tshikwama tsha pfuma i shumaho . 
U ita nyambedzano yo ḓisendekaho kha u pfesesa wiḽi na thesitamennde
U khwiniswa hunzhi hune tshitshavha tshi nga takalela u hu vhona hu anzela u ṱoḓa zwiko zwo engedzwaho na uri nga zwiṅwe zwifhinga zwi nga ita na u fhungudza mbadelo . 
( c ) u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha tshitshavha tshapo
Ni kone u elekanya nga mafhungo ane na ḓo a shumisa .
Nga tshifhinga tsha u ḓivhadza kha ḽiga ḽa u tumbula , vhashumisani vhoṱhe vha fanela u sumbedzwa kha mutevhe , nga murahu ha izwo muraḓo muthihi a nga dzhia vhuimo ha u vha murangaphanḓa wa thandela .
fhira nga muthu muthihi kana nga
U shumisa zwavhuḓi iyi puḽane , shango ḽi tea u shumisana na tshitshavha malugana na u swikelela ndivho i fanaho .
Ho sedzwa u sa anḓana lwa polotiki maḓuvhani a si gathi o fhiraho , Minisiṱa wa Mapholisa vho thoma tshigwada tsha mushumo tsha ndaṱiso tshine tsho vhumbwa nga Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ( SAPS ) Vhuḓivhi ha Vhugevhenga , Tshumelo ya Mafogisi , Hawks u tikedza bono ḽa Mvelelo ya Vhuraru ya Muhanga wa Maano a Tshifhinga tsha Vhukati , une wa amba uri " Vhathu vhoṱhe Afrika Tshipembe vha pfa vho tsireledzea " .
U bindudza kha zwifhaṱo zwa tshikolo na u zwi londa , u tandulula zwo salelaho murahu , u bviswa ha zwifhaṱo zwi sa shumiswiho , na u swikelela zwiimo zwa fhasisa zwa vhuthathatshili na zwishumiswa zwa tshikolo .
5.18 Khomishini i themendela uri hu iledzwe u zwa u sumba muloi ngauri zwi vhengisa na u huvhadzisa vho pomokwaho .
24 . Ndaulo ya muvhuso na tshumelo ya tsireledzo
Na mbambadzo i siho mulayoni i vhonala sa vhuṱanzi vhuhulwane ha u wa ha ikonomi u fhira mbambadzo i re mulayoni . 
U shela mulenzhe ha Afrika Tshipembe ndi nḓila ya u ṋekedza maano a vhuṱali a u vhonela phanḓa kha u ṋea luvhanḓe lwa mbekanyamaitele ya ikonomi ya ḽifhasi na u ambedzana ngaha khonadzeo dza mvelele dza vhuḓisa dza Afrika Tshipembe , Afrika na ḽifhasi ḽi khou bvelelaho .
Mafhungo aya a fanela u langiwa nga kha thendelano ya vhuimo ha tshumelo vhukati ha mimasipala . 
Muvhuso u ḓo engedza , wa khwinisa tswikelelo ya themamveledziso ya mafhungo na vhudavhidzani na tshumelo dza vhudavhidzani ha eḽekiṱhironiki .
Muṋe wa akhaundu ;
U ṋea ḽibulamuhumbulo nga ha mbekanyamaitele dzo ṅwalwaho na mulayo . 
Mbadelo dza tshiteṅwa tsha ndaka , vhupo na tshishumiswa dzi tsela fhasi nga phimo yo teaho kha mutheo tswititi nga tshifhinga tsho anganyelwaho tsha u shumisea . 
U engedza dzitshumelo dzo angalelaho kha zwa mishumo , u tou fana na ndondolo ine ya tou ḓiswa hayani , u hwalwa ha mathukhwi , u londola zwifhaṱo , u gera mahatsi , u fhaṱwa ha dzibada dza mashangohaya , u wanwa ha zwifhaṱo zwa muvhuso sa zwikolo , na u kunakisa mupo kha fhethu hu fanaho na milamboni , maishani na ṱhangasini . 
U lavhelesa vhashumi vha re fhasi hawe , matshudeni na vhaṅwe vhashumi vha thikhedzo muhashoni . 
U ṱanganya vhukoni ha thyiori na ha vhukuma ha u lavhelela mveledziso ya tshitshavha tsha lutendo tshapo . 
o Kha vha ṋekane nga zwidodombedzwa zwa bannga .
U shumisa mafhungo a bvaho kha zwibveledzwa zwa u tou vhona kana zwa u tou ṅwala
Arali khentsa ya nga ṱavhanya u lafhiwa , u fhola hu a honadzea . 
A hu na milayotibe yo swikiswaho nga tshifhinga tsha Ṅwaha wa Muvhalelano . 
Maipfi a khelusaho muambi kha nyambedzano u itela u omelela kha mufhindulano
5.3 . Khabinethe i yo amba ya dovha vhudikumedzeli hayo nga kha hetshi tshidulo u itela u engedza tshumisano kha zwithu zwi no nga ikonomi I fhungudzaho khohakhombo dza mupo ; ikonomi ya u manḓafhadza vhafumakadzi , nyaluso ya mabindu maṱuku , a vhukati na mahulwane ; u manḓafhadza vhaswa na tshumisano kha zwa akhademi , saintsi na thekhinoḽodzhi .
Bono : U vha mudivhitho wa vhudavhidzani ha nṱhesa kha Muvhuso .
Ḽiṅwalondaedzi iḽi ḽi shumana na tshipiḓa tsha u thoma tsha mushumo wa vhupulani . 
Ri fululfhela uri no diphiṋa ngayo na u wana i na mushumo . 
Mudededzi waṋu vha ḓo tamba muzika .
Vhubveledzi , vhulimivhufuwi , vhuendelamashango , vhuendedzi na ḽodzhisiṱiki na dziṅwe sekhithara dzo vhalaho dzo topolwaho dzi ḓo dzudzanya maanḓa a ikonomi ya vundu . 
Ho kuvhanganywa maḓi mathanngeni ane a ḓo thusa miṅwedzini iḓaho fhedzi-ha u vhuisa thandela iyi ngonani zwi ḓo ṱoḓa u shuma hu si na vhukono .
Siaṱari ḽa manweledzo a vhuṱambo kana vhurifhi ha thambo u bva kha vhadzudzanyi zwi ḓo vha zwi so ngo lingana . 
u vha vha sa wani maṅwe masheleni a matshilisano a vhone vhaṋe
U humbulela zwine zwa ḓo bvelela
Paḓulani maipfi aya a imbela bve mibvumo . ovhola
KHETHEKANYO YA 4
Ri khou ṱoḓa u vusuludza sisiṱeme ya pfunzo na vhugudisi vhu elanaho na mushumo , ri tshi shumisa masendelele a musalauno , u engedza ḽevele ya mbulungo dza lushaka kha vhathu , na u ṱumanya na vhugudisi kha sisiṱeme dza u kala na u ṱoḓa u bveledza muthu . 
Zwo no swikelwaho na zwone zwo vhigiwa kha masia oṱhe a u vhuedzedza , u alusa na u navhisa ikonomi .
Izwi ndi ngauri u iledza zwi fhelisa khakhathi na uri vhenga vhane vha pfi ndi vhaloi .
7 . Vha dzhiele nṱha uri Fomo dza u nanga dzi tevhelaho a dzi nga ṱanganedzwi :
( i ) zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba , u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo ; kana
U ṱanganedwa kha Ṱhanganelano ya Dzitshakatshaka ya Ndingo dza Mbeu .
Zwe zwa tevhela
Ndivho yawo ndi u ṋetshedza muhanga wa lushaka u wanaho mvelo zwi khagala , tshikoupu , nḓila na ḽevele ya mushumo wa tshumelo dza matshilisano dzi bveledzeaho , na mutheo wa u wana milayo na zwilinganyo zwa nḓisedzo ya tshumelo . 
Sa izwi Khoudu zwa zwino dzi tshi khou vetavetwa , vhuṋwe hufhio na hufhio nga davhi ḽa Muvhuso ḽo siiwa nnḓa zwi khagala u bva kha muelo nga fhasi ha Tshipiḓa tsha Vhuṋe ho Ḓoweleaho ha Tshishumiswa tsha u kala Mashumele . 
Tshiḽipi tshavho na ḽaisentsi ya mugudi zwi ḓo khwaṱhisedzwa phanḓa ha musi vha tshi bvela phanḓa na u lingwa .
Phatheni ya mushumo i a fhambana vhukati ha muvhuso wa vundu na wa lushaka , u sumbedza u fhambana nga mishumo . 
Ri na vhuṱanzi uri vhafumakadzi kha madzangano oṱhe vha na tshenzhemo ya u shushedzwa nga zwa vhudzekani kana u tambudzwa lwa vhudzekani ho yaho nga u fhambana nahone vhunzhi ha vhafumakadzi vha dzula na vhuṱungu ngomu havho . 
Ḽiga ḽa 4 : Gerani kha mutalo nga murahu ha musi no siṱepula bugu yaṋu .
Vhushaka hashu na Democratic Republic of Congo vhu khou iswa phanḓa musi ri tshi khou linga u thusa vhathu vha iḽo shango uri vha wane mulalo nahone vha kone u thoma mbekanyamaitele yavho ya mvusuludzo na mvelaphanḓa .
Ndambedzo i nga bva kha masia o vhalaho hu tshi katelwa na mithelo ye ya kuvhanganywa nga mivhuso ya vundu na wa lushaka .
Khamphani na vhoramabindu vho ḓiimisaho nga vhoṱhe vha tea u ṋekana nga ṱhanziela dza vhukuma dza muthelo uri vha kone u bindula kha tshikimu .
Ndi khou ṱoḓa u ṋetshedza ḽibulamuhumbulo nga ha tshivhumbeo sa zwo bviselwaho khagala kha u Sedzwa hafhu ha Vhupileli . 
Vha khou ya u vhalela mulayo wa mifhirifhiri vharangaphanḓa vhoṱhe vha muvhuso wapo vhe mimasipala yavho ya dzulela u wana zwi tshi tou vha nndwa ya u gonya u langa mafhungo ayo nga vhukoni nahone hu na ndivho . 
No vha ni tshi zwi ḓivha uri vhusunzi vhu dzula vhu vhunzhi tshiṱahani ?
1.4. Samithi ya BRICS
u ṱola kushumele kwa masipala u ya nga ha Tsumbakushumele dza ndeme na thagethe dzo vhewaho nga masipala .
Nga nṱhani ha zwenezwi , ro ta Tshiambeli tsha Muvhuso uri a thasulule u sa pfana u itela uri mafhungo a tshimbile nga ngona . 
Ndingo dza phatholodzhi na radiolodzhi dzi tea u elana na fomuḽari ya GEMS ( mutevhe wa ndingo dzo themendelwaho ) dza Sapphire kana Beryl na u ṱoḓa vhurumelwa u bva kha GP ya netiweke .
Hezwi zwi ita uri vha vhe khomboni ya u vha na tshenzhemo ṱhukhu ine ya ṋewa mbilaelo dzi pfadzaho maelana na mafhungo ayo , u fhira vhaṅwe vhane vha kona u bveledza madzangalelo avho nga kha maitele a nyambedzano o ḓoweleaho o vuleaho khavho . 
Musi Mulayotibe u khwinisaho kana u shandukisa Ndayotewa u tshi kwama mavunḓu thwii , mavunḓu a henefha kha rathi kha a ṱahe a tea u tendelana nawo .
Nyendedzi nyangaredzi dzi elana na vhushaka vhu elanaho vhukati ha vhupo ha mupo na nyito dza vhudzulo dza vhathu . 
Matshimbidzelwe , milayo na yone yo itwa nga nḓila yo fhambanaho kha mashangohaya a kale na vhupo he ha vha hu tshi ḓivhusa nga nnḓa ha Afrika Tshipembe . 
Vhashumi vha mveledziso ya tshitshavha
Nga kha zwenezwi , Minisiṱa wa Gwama vha ḓo ṱangana na vharangaphanḓa vha mabindu uri hu vhambiwe maano a u sedza kha risesheni ya ikonomi na u swikelela nyaluwo i katelaho .
Ṱhaṅwe yo vha i ṱhoḓea yavho u ḓivha arali vhuṱala ha mazhendedzi kana zwithu zwoṱhe hezwi vhu tshi nga kona u wanala kha wiski . 
Senthara idzi dzi ḓo fhatwa fhethu ho bulwaho nga muvhuso .
Ni songo shumisa mabammbiri a thoiḽethe o kalulaho .
Vhunzhi ha vho ranḓowetshumo vha vharema vha vhilaedzwa nga vhukonḓi vhune vha ṱangana naho musi vha tshi ṱoḓa u wana masheleni a nḓowetshumo , vhuṋetshedzi na mimakete ya thengiso , na thikhedzo ya mveledziso ya thekhiniki .
Vhadededzi vha tea u zwi ḓivha nahone vha tendele vhagudi vhane vha vha na HIV uri vha bve afho kiḽasini vha ye vha nwe mishonga yavho arali zwo tea . 
Maga a katela u sedzulusiwa ha vhathu vhane vha shuma kha mihasho ya muvhuso kha mutevhe wa nḓisedzo .
Vhuḓifari vhu si havhuḓi na vhuaḓa zwi fhungudza u bva kha nḓisedzo ya tshumelo ya phurofeshinala i ṱoḓeaho ine ya tea u iswa kha lushaka . 
gudisa , u khwinisa pfunzo na mveledziso ya vhagudi nga muthihi
U ṋetshedza mafhungo o dodombedzwaho afho nṱha zwi tea u vhona uri mbadelo dza yunithi ya u bveledza mvelelo dzi ḓihwa na u ṱoka midzi kha ndavhelelo dza mugaganyagwama . 
Vho Sipho Reginald Zikode ( muraḓo ane a nga shuma wa Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo ) .
Muhasho u ḓo thoma zwiimiswa zwine zwa ḓo tea u vhiga kha WIS . 
Tshipitshi tshi so ngo lugiselwaho
U fhambanya vhukati ha zwiwo zwa vhukuma na zwi si zwa vhukuma
6.2 U langa vhushaka vhukati ha vhadzhiamikovhe
Khumbelo ya u ? i nwalisa sa mutheli wa tshifhinganyana
Ngauralo , muvhuso kana tshitshavha zwi nga dzhia tsheo nga iṅwe nḓila , sa tsumbo , u iledza khungedzelo dza mafola . 
Vhahashi vha fumimbili , vhane vhunzhi havho vha vha vha maanḓalanga apo , vha hanedzana na ḽikumedzwa iḽi , vhaṅwe vhavho , nga nḓila yo khwaṱhaho . 
Mvelele i na maanḓa a u shandukisa zwitshavha , u khwaṱhisa zwitshavha na u bveledza vhunṋe na u vha tshithu tshithihi . 
U vhona uri hu na u swikelwa ha tshumelo dza mutheo kha zwitshavha zwoṱhe zwa vhadzuli ngei Nelson Mandela Bay . 
U shaea ha tshenzhemo hu vhnalaho kha vhaṅwe vha vhashumeli vha muvhuso zwo ṱangana na mafhungo a uri vhunzhi ha vhushaka ha mabindu ndi ha tshivhumbeo tshiswa na one o shela mulenzhe kha zwikhala zwa vhuyaḓa . 
Vhupo ha zwa mbalelano nga ngomu kha vhuimo ha muvhuso wapo vhu khou khakhululwa nga nḓila dzo fhambanaho , zwine zwa ḓisa khaedu dzo vhalaho kha mimasipala , khulwanesa i ya vhukoni ha u shumisa . 
U thetshelesa thaidzo na u ṋea thandululo .
Ndivhuwo kha zwoṱhe zwe vha itela fesithivala na vhuthu havho kha u ḓadza ṱholo ṱhukhu iyi . 
Tshenzhemo ya u shumisa na khwinifhadzo miṅwahani yo fhiraho ya mahumi maṋa yo vhea ulu lwa feme ya muḓagasi uri i vhe tshiko tsha u ḓisa muḓagasi tshiswa hu si kale . 
Bugutshumiswa !
Kha nzulele iyi , fhethu ho vhewaho muṱoḓo wa vhuendedzi ha bada hu nga vhanga mbudziso ngauri hu khou vha mafanedza na u ṱaṱisana na tshumelo dza zwidimela . 
muthu a lugisaho na u rumela mabambiri kha South African Revenue Service
Ndondolo na tsireledzo ya mushumoni
Maḓabula a tshilimo a nga thomiwa kha mavu a rotholaho nahone miṅwe ya mishonga i rangelaho zwiimo zwa shishi i nga tshiyadza zwihulu zwiguthe zwiṱuku zwi kha ḓi thomaho u aluwa nga fhasi ha nyimele ya thempharetsha dzi re fhasi . 
Pfanelo ya vhafariwa vho lindelaho tsengo ya u lugisela tsengo i fanela u katela mbetshelwa dza vhukwamani ha mulayo ho linganaho vhune zwa zwino hu dovha ha ḓisa khaedu . 
U pfumbudzelwa zwikili
( 5 ) Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u themendela vhathu vho -
Hu itwe nyito dza misi yoṱhe na mitambo ya musi vhagudi vho vhofholowa ya ngomu nḓuni na ya nnḓa sa zwe zwa sumbedzwa kha Khethekanyo ya 2
U lambedzwa ha khoro hu bva kha tshelede yo kovhelwaho nga Phalamennde . 
Naho mulayo wa u renga u sa vhei khagala nyimele ya mbambe yo vuleaho sa nḓila yo ḓoweleaho ya u renga , u thoma ha zwa masheleni hu itea zwavhuḓi kha mbambe yo vuleaho sa nḓila ya u renga yo vuleaho ya u pulana u renga nṱha ha mathomo a izwo . 
Vha a ḓivha u imisa mutshini musi vha sa athu u thoma u u bvumisa
zwifhinga zwa u pfumbudza vha re henefho zwi vha zwiṱuku nahone zwo fhambanano u itela uri vhathu vha si pfe vhuludu
1 . Marangaphanḓa
Ṱano ḽi ṱoḓa u bveledza ikonomi ya ḽifhasi , mvelele , saintsi na thekhinoḽodzhi , u tendela vhaṱani vha tshi anḓadza na u ṱana zwe vha zwi swikelela . 
U gonyisa mbuelo ya vhashai
ZWIṰAṰAMENNDE ZWA ZWAMASHELENI : Vhahumbeli vha tea u ṋetshedza zwiṱaṱamennde zwa zwamasheleni zwa u fhedzisela u odithiwa , kana kha sia ḽa mabindu a muthu muthihi , zwiṱaṱamennde zwa banngani zwi saathu u fhira miṅwedzi miraru . 
Ṱhalutshedzo dza maipfi : ndovhololo
Tshinyalelo yoṱhe kha muvhuso wa shango na vundu , tshikwama tsha tsireledzo ya matshilisano na zwiimiswa zwa tshitshavha zwo khethiwaho , zwi tshi katela tsudzuluso na thusedzo u ya kha mimasipala , mabindu kana zwiṅwe zwimiswa . 
Kha vha ḓadze fomo ya khumbelo ofisini iṅwe na iṅwe ya zwa badani .
Muhasho wo vhiga kha komiti ya Odithi uri , he zwa fanela , ho vha u dzhia maga a vhuṱhogwa kha u tandulula vhushayanungo . 
Maga a mbekanyamaitele ane Muhasho wa khou amba nga hao u itela u ṱuṱuwedza na dzudza mutakalo u wavhuḓi kha vhathu vha vhaaluwa ndi ane a katela u bveledzwa ha phosiṱara na phamufuḽethe dza nyonyoloso khathihi na tsumbanḓila dzine dzo lavhelesa nga maanḓa kha nyimele dza vhathu vha vhaaluwa . 
( 5 ) Muphuresidennde a nga vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u rera mafhungo a tshipentshela .
Thandela dzoṱhe dzi khou tshimbila zwavhuḓi .
Ndi zwauri , naho zwo ralo , ḽi kha ḓi vha nga fhasi ha luṱa lwa ntha lwa sia ḽa phimo ya inifulesheni . 
Musi hu si na ndaulo dzapo , aḽikhoholo i nga rengiswa nga murengisi muṅwe na muṅwe a sa ṱoḓi na ḽaisentsi ya u ita izwo , nahone zwibveledzwa zwa halwa zwi nga rengiwa lini na lini nga maḓuvha a vhege na tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
Khotsi vha a ṱavhanya u i ḓowela nga u ṱavhanya nahone zwi nga ita uri hu vhe na thaidzo dza mbingano . 
U leludza u fhodzwa ha vhathu na zwitshavha nga milayo ya Vhukriste na mikhwa . 
Thevhekano ya misudzuluwo na u nangiwa ha nḓila kana engele a zwi fhambanywi kana u shandukiswa nga nḓila dza nḓowenḓowe , eḽektroniki , kana eḽektrikala ; 
Nḓila ya vhuṋa ya u sika zwikhala ndi nga u shumisa maanḓa a bveledzwaho nga vhuitwa vhuhulwane u kunga vhuitwa vhuṱuku , vhune hoṱhe ha vhuelwa nga nyelelo ya musudzuluwo une wa bvelela nga mulandu ha u vha hone ha muṅwe . 
Masipala muṅwe na muṅwe wo livhana na khaedu ya u vha na vhuṱanzi uri themamveledziso i re hone i a lugiswa uri i shumisee , fhedzi nga tshifhinga tshenetsho tshithihi hu fushiwe zwililo zwa ndaka ntswa na yo khwiniswaho . 
Tshivhalo tsha nṱha tsha vhathu vha si na vhukoni na vha sa koni u vhala na u ṅwala . 
Mugaganyagwama wa mashelelni ane a langwa nga nzulele
Vhagudi vha lavhelelwa u ṱalutshedza na u vhumba girafu ya zwifanyiso na girafu ya lubaba ya tshiṅwe tsho livhana na tshiṅwe ya data yo ṋewaho .
Murerisano siani ḽa uri CBP i kwama hani nḓila dza u ṱuṱuwedza kushelele kwa mulenzhe kwa tshitshavha dzi re hone zwino khathihi na uri dzi nga ananiswa hani ;
Tshithu tshe tsha thoma u sumbedza uri zwithu a zwi khou tshimbila zwavhuḓi ndi mini ?
GIREIDI YA 1 Zwithu zwo fhambanaho Uḓivha na u bula madzina a zwithu zwa 3-D ngomu kiḽasirumuni na kha zwifanyiso .
Muthu kana vhathu vha teaho u tendelwa u vha vhabebi vha ṅwana a si wavho nga mbebo vha tea u fusha ṱho ḓea dzi tevhelaho :
Olani tshifanyiso hafha .
Ri khou ṱoḓa vha tshi pfa mualedza wa Mupheresidennde kha lushaka .
4.25 Vhugevhenga vhu itwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu dzi shumanaho na vhuloi , u sumba muloi , na u shumisa tshumelo dza madokotela vha vhaloi zwi ṱoḓa u ṱhaṱhuvhiwa zwavhuḓi , ngamaanḓa ho sedzwa Ndayotewa na zwine ya ṱoḓa zwone .
U shumisa maga a u sedzulusa mushumo wavho na wa vhaṅwe vha tshi itela u khwinisa
Kha mashango ane a tsireledza tshidzumbe nga nḓila i bveledzaho , zwiedziswa zwoṱhe zwi shumiswa zwo ṱangana u itela u khwaṱhisedza tsireledzo ya tshidzumbe . 
Zwi tshi ya kha mishumo , u ḓisa tshumelo hayani na u bveledzisa mabindu maṱuku , thendelano iyi i sumbedzisa ndeme ya u livhanisa u ṱangana huhulwane na mafhungo a kwamaho dzangalelo ḽa tshitshavha na u vhea maimo u itela khamphani dzine dza ṱoḓa u ita zwi ngaho izwo .
U langa na u lavhelesa u khwiṋiswa ha mafhungo a iwe muṋe . 
( 9 ) Mulayotewa wa vunḓu u nga ṱoḓa uri mukhomishinari wa vunḓu a ḓivhonadze phanḓa ha komiti iṅwe na iṅwe u fhindula mbudziso .
Ndi ndaka i iswaho phanḓa kha na nga u dzula kha khuḓano ya zwa mulayo , i hweswe mulandu na u sasaladzwa sa musi yo zwi ita hu na u ḓivha vhudzuloni ha u ita zwithu u sa ḓivhi . 
Vhaṋetshedzatshumelo vho tiwaho ( DSP ) : Muṋetshedzatshumelo kana tshigwada tsha vhaṋetshedzatshumelo tsho nangiwaho nga tshikimu u ṋetshedza ṱhaṱhuvho , dzilafho na ndondolo kha miraḓo mayelana na nyimele nthihi kana nnzhi dza PMB .
A ho ngo aluwa nomboro fhedzi ya matshudeni na maḽekitshara a vhafumakadzi , vho dovha vha tikedza nyaluwo ya muthu na u ṱuṱuwedza khanedzano ya nga ha mafhungo a ndingano ya mbeu . 
U dzudzanya na u vhekany zwavhuḓi mivhigo kha tshiṱiriki na kha vhuimo ha tshiṱriki tshiṱuku . 
Gake kha vhubveledzi vhukati ha Afrika Tshipembe na vhaṱaṱisani naḽo maragani vhane vha khou thunyuluwa ḽo hula , ḽa vho ri ṱoḓa uri ri dzhie maga a u alusa vhubveledzi u itela u tikedza nyaluwo ya muholo . 
Hu tshi ḓadziswa , ḽi ṋea mafhungo nga ha tsireledzo , mashumisele kwao na tshumiso ya zwiko zwa fulufulu zwi vhuedzaho mupo lwa tshifhinga tshilapfu .
Kha mbambadzo ya pfunzo , naho zwo ralo , sekhithara ya ndangulo i fhiraho nthihi fhedzi i ṱoḓa u thetsheleswa zwo khetheaho : zwa masheleni na maimo a nṱha a ḓivhambalelano a dzhenisaho vhupulani na vhulanguli zwi tshi ya nga vhushaka vhu vhuedzaho tshinyalelo . 
Ndi a kona u tamba khadi .
Kha u shumiswa hafhu kana khovhekanyo , vha fanela u bvisela khagala kha vhaṅwe milayo ya ḽaisentsi ya mushumo uyu . 
Khothe i tea u vhona uri ṱho ḓea dza mufumakadzi siani ḽa thundu dzo tsireledzwa .
Vhaṋetshedzi vha vhugudisi vha tea u ita tsheo kha vhugudisi vhune vha ḓo ṋekedza hone .
Luvhengelambiluni ndi muhumbulo wo tou anganyiwaho u thoma kana wa dzhia sia , u nga ṱalutshedzwa hafhu sa vhuḓifari vhu si havhuḓi , khumbulelo ya thungo kha muthu kana kha pfanelo dza muthu .
U ya nga ha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho , GEMS itea u ṋetshedza mbuelo dza u ṱhaṱhuvha , dzilafho na ndondolo ya :
Ndivhuwo dzi bvaho mbiluni u ya kha Mufarisa Minisiṱa , vhane vhudzheneleli havho ha ṱhogomelo na tsivhudzo yo dziaho ndi zwa ndeme kha nṋe . 
3.1 Vho Kholofelo Glorious Sedibe kha poso ya Mufarisa Mulanguli Muhulwane : Nḓowedzo ya Vhurangaphanḓa na Vhulanguli kha Ofisi ya Khomishini ya Tshumelo dza Tshitshavha ( OPSC ) .
Ndayotewa ya u fhedzisela ya Afrika Tshipembe i sumbedza muhanga wa tshanduko ya Muvhuso wapo na u sumbedza milayo ine sisiṱeme ya u fhedzisela ya Muvhuso wapo ya fanela u ya ngayo . 
Ri shumisa sethe dza zwiḓevhe arali dzina ḽa muambi ḽo ṅwaliwa vhukati ha zwine zwa khou ambiwa , sa hezwi :
( fhisa ) musi ndi tshi vuwa .
Kwo vha ku tshi kha ḓi ri ku a vhudzisa kholomo musi muya u tshi dovha wa vhudzula .
Khathihi , thandela idzi dzi ḓo vhe Nelson Mandela Bay kha vhuimo ha vhuṱaṱisani ha nṱha vhukuma na u kunga vhuendelamashango na vhuṅwe vhubindudzi , hoṱhe kha lushaka na kha dzitshaka , na u ḓo ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi ya fhano hayani . 
Musi khumbelo yavho yo no tendelwa , kha vha i dzie DME vha i ṋetshedze kha ITAC .
Zwi nga dziha maḓuvha maṱanu u ṅwalisa khamphani ine ya vha na mukovhe wa masheleni .
Kule na vhugudisi vhu si havhuḓi , phanḓa na vhugudisi ho dzudzanywaho zwavhuḓi . 
Kha u lwisa u fhelisa u lozwea ha maḓi , hune kha miṅwe mimasipala zwi khou fhira tshikati tsha lushaka nga piḓa , tshine tsho ima kha 37% ; vhaswa vha linganaho 10 000 vha sa shumiho vha khou pfumbudzwa sa dzipuḽambara , vhatsila na vhashumi vha zwa maḓi .
Nyengedzo ya Q3 ya zwi re Nḓilani i imela khonadzeo ya FDI ya R4.55 biḽioni , nga maanḓa kha sekithara ya fulufulu na dzikhemikhaḽa .
Kha nyimele nnzhi mitengo ya u renga i sumbedza tshinyalelo khulwanesa kha bindu ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Ṱhanganyondivhanywa ya tshipiḓa tsha bindu
Mukovhe wa mbuelo u bva kha mbulungelo u vhonala musi pfanelo dza vhafaramikovhe dza u wana mbadelo dzi tshi nga thomiwa . 
Mbuelo dza ṅwaha dza nga ngomu ha sibadela
Mveledziso na u khwaṱhiswa ha tshelede na mimaraga ya tshelede hu tshi katelwa na maraga ya vhabindudzi wa lushaka na zwa dzingu zwi khou khwiniswa . 
Musi vhunzhi ha ḽitheretsha hu zwithu zwa u mvumvusa , u takadza , kana nzumbululo , vhaṅwali makone vha bveledza nganea , matambwa na zwirendo ngauri vha na mihumbulo , ngelekanyo na mafhungo , maitele , kuhumbulele na vhutendatenda zwine vha tama u kovhekana kana u dzumbululela vhane vha ḓo vhala zwibveledzwa avho .
Mbekanyamaitele ya pfunzo ya vharema yo vha u livhisa vhunzhi ha vhana vha vharema u ya kha maraga wa vhashumi vha si na vhukoni . 
Mivhuso yapo i tea u tikedza tshitshavha uri tshi kone u dzula vhuponi ho kunaho nahone hune ha vha na mutakalo wavhudi nga :
Kha hu ṋekedzwe vhagudi thuso kha kushumisele kwone na kwa vhukuma kwa izwi zwiteṅwa .
U vhumbiwa na mveledziso ya Tshumelo dza Phathoḽodzhi ya forensiki KwaZulu-Natal . 
Kha vha ite khumbelo ya u ṱ un ḓ a thundu uri dzi ḓ e fhano
Mudavhi wa hu tambelwaho thenisi u ṱoḓa u khwiṋiswa u itela uri u shumisee . 
Tshiitei tshiṅwe na tshiṅwe kha Mapa wa nḓila tshi fanela u pulanwa nga vhuronwane .
Kha vha ḓiṅwalise kha senthara ya AET ya tsini na ha havho
Komiti ya Mbalelano yo bvisa vhuḓifhinduleli hayo sa zwo katelwaho nga ngomu . 
Vha dovhe vha nambatedze atikiḽi tharu elanaho na zwiwo zwine zwa nga khwaṱhisedza muhumbulo wavho . 
Ndaulo ya ndivhanelo khathihi na u vhulungwa ha rekhodo , hu tshi katelwa ndangulo ya tshiṱoko na u thusa nga mugaganyagwama . 
Nga u haseledza , hu na maitele avhuḓi a vhonalaho a bia , ine ya u takalelwa hayo ha khou engedzea musi vharengi vha tshi khou aluwa . 
Lavhelesa mushumo wa muhasho une dza vha na vhuḓifhinduleli nawo , na u ṱoḓisisa na u ita themendelo nga ha tshiteṅwa tshiṅwe na tshiṅwe tsha muhasho , ho katelwa tshivhumbeo , kushumele na mbekanyamaitele zwawo .
U nweledza bammbiri ḽa data ya vhushai na mbeu
Ndo bebelwa ngei Vaal Triangle . 
Vhone na ṅwana vha tea u vha vha tshi dzula Afurika Tshipembe .
U ṱuṱuwedza u sikwa ha mishumo minzhi , kushumele kwa vhashumi ku ḓo tea u khwiniswa .
Nḓisedzo ya zwileludzi zwo linganaho u itela matshudeni ashu i nga fhasi ha mutsiko muhulu . 
Kha mitshelo na miroho yoṱhe yo gudwaho hafha , nthihi fhedzi ine ya sumbedza mutevheṱhandu wo ḓoweleaho une wa vhangwa nga nḓisedzo ine ya tsa na u gonya ya khalaṅwaha ndi maswiri . 
U bveledza kushumisele kwa maṱo na tshanḓa nga u tamba mutambo wa u posa bege ya ṋawa , bola ya mabambiri , u ola zwifanyiso na u shumisa khirayoni u ita makolo a konḓaho .
Yo vha i tshi khou tamba nga dayari !
U ita mvetomveto , u ṅwala , u khwinisa na u anḓadza tshiṱori tshawe tsha pharagirafu dzi no hovhelela mbili ( mitaladzi ya fumi na mivhili ) .
3.3 Zwi kombetshedzaho uri hu dzhenwe kha CBP
Mvelelo na khonadzeo ya mvelelo dza nyimele ya poḽotiki ya zwino kana ya zwenezwino kha zwa vhuendelamashango : 
Kha nyimele ya mashango a Vhukovhela , vhuloi , u bva na kale , ho ḓi kwamanywa na vhathu vhane vha kona u shumisa maanḓa a sa ṱalutshedzei ( vhuloi ) , kha zwa u ita vhuvhi .
Ndongazwiga : tshithoma ( tshitopo ) , tshiawelo ( khoma ) , tshigagarukela , tshivhudzisi
- Khwinifhadzo ya thekhinoḽodzhi na u engedzea ha vhashumi zwi khou vha thusa uri vha shume nga mafulufulu .
Musi muhasho wo khwaṱhisa maga a tsireledzo , u shavha ho bvelelaho ndi tsumbo ya ṱhoḓea ya u khwaṱhisedza uri ri fanela u dzudzanya muhanga wa tsireledzo wo ṱanganelanaho . 
Dziṅwe khadzimiso dza nnḓa dzi wanaala kha maraga wa khephithala sa kha bannga dza masheleleni .
Inwi na khonani dzaṋu sielisanani u vha bara .
Arali vha sa ita ngauralo , vha nga si kone u vhila muthelo kha Tshumelo ya Masheleni ya Afrika Tshipembe .
Ro thoma maga o vhalaho au lwa na khaedu iyi .
Vhuponi ha thekhinoḽodzhi ya nṱha , izwi zwi ṱoḓa u shumisa themamveledziso ya ṱhoḓisiso yo khetheaho i wanalaho kha zwileludzi zwa lushaka zwa ṱhoḓisiso . 
U ita muolo wa vhone vhaṋe na miraḓo ya muṱa vha tshi shelamulenzhe kha nyito , u haseledza nga ha mutaladzi na tshivhumbeo
o sitandadaiziwaho a masia o tiwaho
Ndi muṱoḓisisi ane a khou ṱoḓa u kuvhanganya zwiko zwa zwi tshilaho zwapo u itela ṱhoḓisiso ya saintifiki fhedzi hu si na muhumbulo wa vhuvhambadzi .
mbadelo yo randelwaho .
Sa tsumbo , miraḓo i imela tshigwada tsha vhabadelatshumelo , tsha vhafumakadzi , madzangano a mveledziso na madzangano a zwa mabindu .
Mafhungo a mahumi mararu na mararu o dzhenwa khao kana u pfukiswa nga Vhaeni vha Senthara ya Ndulamiso vho Ḓiimisaho nga vhoṱhe . 
Vhu ḓivhadza na u khwaṱhisa vhushaka
u ima zwavhuḓi lwa masheleni ha masipala .
U sedzesa zwiṱaluli zwa muthu .
Komiti yo ḓiimisela u wana mahumbulwa a vhathu kha mafhungo aya a ndeme .
Vhathu vha re na dzibondo vha tea u pfesesa tshoṱhe masiandaitwa a u pfuluwa vhukati ha bannga mbili , ngauri zwine zwi nga vhonala sa u vhulunga tshelede mathomoni , zwi nga fhedza zwi tshi vha ḓurela mafheleloni . 
Ndi vhadededzi fhedzi vhe vha siiwa nnḓa kha sisiṱeme , nga nṱhani ha uri ndangulo ya vhadededzi na ya madzangano a vhashumi vha vha vha sa khou dzulisea nga sisiṱeme yo dzinginywaho ya nyaluso . 
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo dzine dza yelana na kutshimbidzele kwa mulandu kha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , hu tshi katelwa na zwine zwa kwama u kuvhanganya datha kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ;
THASIKI 3 Mutevhe wa khaedu dzine dza nga elana na nḓisedzo ya tshumelo na u sumbedza thasululo dza u dzi kunda .
Vha zwa u fhaṱa Vhukoni ha Muhasho vho humbelwa u tshimbidza wekishopho dza vhugudisi , nahone u swika zwino ho dzhenelelwa wekishopho nthihi kha Vundu ḽa Kapa Vhukovhela . 
Ni songo litsha zwiḽiwa zwi songo tibiwa/ khurumedzwa .
Ro dovha ra bvisa kha milayo ya u vhusa tshumelo dza zwa ndulamiso , muhumbulo wa " u valelwa ha muthihi " hu baḓakanywaho na maitele a si na vhuthu a u dzudza vhathu vho hoṋelwa vha vhoṱhe lwa tshifhinga tshilapfu . 
Ri khou shuma na madzangano a tshitshavha nga ha zwiṱirathedzhi zwa u fhelisa khakhathi dzo ḓitikaho nga mbeu na mabulayo a vhathu vha tshifumakadzini .
Nyengedzedzo dza nga ṅwaha dzi itiswa nga tshanduko dzi elanaho na infḽesheni khathihi na u ḓadzwa ha zwikhala zwi si na vhathu . 
Afha ndi kha tsielano ya vhuimo kana ḽeveḽe ine u vha hone ha thimbanywa zwo vha zwi sa ḓo kana zwo vha zwo lavhelela mveledzwa dzo ṋaṋaho kha u tea ha maḓi u itela tshumiso yo imaho ngauri kana tsireledzo ya sisiṱeme dza vhupo dza zwa maḓi . 
Kha madalo avho , Muphuresidennde Vho Lourenço vha ḓo ṋetshedza na Ḽekitsha nga Ḽavhutanu , ḽa 24 Lara 2017 ngei OR Tambo Building kha ḽa Pretoria .
Mushumo 3.2
ḽiedzamuthu / ḽifanyamuthu --- afha ndi hune zwiito zwa muthu zwa fanyiswa na zwa tshithu tshi sa tshili
Zwo ḓisendeka nga mushumo wa u thoma wo itwaho nga Elizabeth Sithole , wo lambedzwa nga Muvhuso wa Australian AusAID
Kha mbilahelo dzi si khulwane na ṱho ḓisiso dza nnyi na nnyi , kha vha founele tshiṱitshi tsha mapholisa .
U fhindula mbudziso dzi re kha vhuimo ha nṱha dzi no bva kha pharagirafu ye ya vhalwa .
Uri vhashumi vha nḓuni , vhashumi vha no shuma zwiṱitshini zwa u lugisela vhano hola miholo ya fhasisa ndi vhone vhano dzulela uvha zwipondwa zwa tshiṱalula na u rwiwa nga vhatholi vhavho ? 
Maga a tevhelwaho
Miraḓo ya tshitshavha vha khou kaidzwa uri vha songo shumisa maḓi a u nwa na u bika u swika zwino fhedzi vha nga shumisa maḓi o vhetshelwaho tshampungane . 
U ṅwala atikiḽi ya gurannḓa
Kha vhege yo fhelaho , hu na dzihitha dze dza siwa dzi tshi khou duga vhusiku hoṱhe .
Ndaele ya u thetshelesa i anzela u shuma zwavhuḓi nga u tevhedza zwiteṅwa zwa maitele a u thetshelesa .
Mbudziso ine ya dzulela u vhudziswa musi ri tshi amba nga ṱhanganelo ya ikonomi ya dzingu ndi zwine ya amba kha ikonomi yashu . 
8 Mu we na mu we ndi wa
Tshipikwa tsha khonfarentse iyi ndi u topola na u kovhelana thandululo dzo ḓisendekaho nga vhuṱanzi vhu no tou vhonala vhune ha nga tikedza dziSDG .
Zwenezwo ri a amba , ra ri ri humbula uri ndeme ya tshelede yo khwaṱhesa , fhedzi zwishumiswa zwa u livhana na izwo nga nyito zwo fhimiwa . 
Khomishini i nga thusa kha mashumele a mishumo yayo nga muṅwaleli o ṋetshedzwaho , nga murahu ha u vhuvhudzisi na khomishini , nga Khomishini ya Tshumelo ya Nnyi na nnyi . 
B. Mbambadzo na Phaḓaladzo
Maipfi a bvaho kha zwibveledzwa zwo vhaliwaho nga u tou sielisana kana nga mugudi e eṱhe
Muhumbeli u fanela u vha a na tshenzhelo ya ndangulo kha ḽeveḽe ya muthusamulangi kana u lingana . 
Egipita nga zwifhinga zwa kale vhanna vho vha tshi sala mahayani vha tshi luka .
Zwenezwo vha ṱoḓa u dzudzanya zwiṅwe zwithu na u ita zwiṅwe zwithu u itela u shumana na tshiteṅwa itshi . 
Vhunga zwi khagala , mirando ya CBP i fhindula mbuno dzi re afho nṱha na u ṋea vhathu gondo ḽa u shela mulenzhe ho dziaho khathihi na u ṋewa maanḓanḓivho .
Ro takadzwa nga maanḓa nga u nyanyuwa ha vhamamagani vhe vha ṋetshedza rannda dza biḽioni dzi fhiraho 12,4 kha vhubindudzi ha sekithara dza phuraivethe .
4.36 Nyiledzo ya u iledza vhuloi na u shumiswa ha vhuloi ( zwithu zwi sa ṱalutshedzei ) zwi ita uri hu vhe u ṱhaṱhuvha mushumo wa dziṅanga dza sialala kha mafhungo a kwamaho vhuloi .
U funza phetheni na ganḓisa nyolo nga zwithu zwo waniwaho na zwishumiswa ( midia ) zwo fhambanaho zwa tshenzhemo
_ Zwishumiswa zwa zwanḓa zwi tea u dzula zwi kha tshiimo tshavhuḓi uri musi zwi tshi vho ṱoḓa u shumiswa hu songo ṱoḓea maanḓa manzhi .
U ḓiimisela u shumisa nḓila dza u shela mulenzhe
Khomishini i khou gudiwa u itela u thusa kha mveledziso ya tshiṱirathedzhi tsha u shumana na gake iḽi ḽa maraga . 
Sa tsumbo , arali vha ita uri masiaṱari a Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a vhe nga nḓila ine vha a funa ngayo , kana vha ḓiṅwalisa kha saithi kana tshumelo dza Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u itela u humbula mafhungo o khetheaho kana madalo musi vha tshi vhuelela . 
Masimulo a ndeme a nḓila dza tsumbo dza tshanduko iyi a ḓo katela u dzhenela ha vhadzulapo , u amba nga ipfi ḽithihi kha mafhungo a dzitshakatshaka na vhuḓifhinduleli u itela mvelele . 
ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe .
U dzudzanya na vhaṋetshedzi vha tshumelo uri vha dzhenelele kha u pulana
MULANGADZULO : Ndi humbela uri vha dzule fhasi .
U rangela u vhala , u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya tshibveledzwa
( 1 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela-
Mbuelo ya nnḓa ha sibadela fhedzi
Hezwi zwo katela nyimiso ya pfanelo dza u vouta , thusedzo ya thekhinikhala na khadzimiso ntswa . 
Ḽiṅwalo ḽo tendelwaho nga vhaṋe vha tshikwama ḽo tevhetshedzaho madzina a vhavhuelwa , mbeu dzavho na mbonwasia ya murafho zwi tea u wanala . 
Nga ha u wana iṅwe garaṱa yavho ya ṱhanziela ya u reila yo tshinyadzwaho
Zwivhumbeo zwa vhathu
Vhabindudzi vha fanela u langa mipimo yavho vhone vhaṋe u mona na dziakhaunthu dza u vhulunga dzi sa badeli muthelo dzo fhambanaho . 
3.1 Gireidi ya Ṱ : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39
Nyendedzi dza SA ( zwipikwa zwe wa tou ḓinangela nga ngomu ha zwidanga )
khumbelo ya thendelo ya vhureakhovhe :
Kha bono ḽashu : ri fanela u dovha ra rangaphanḓa na u langa maitele aya u kwaṱhisedza phatheni dza khwine dza ndinganyiselo , vhubveledzi na u shumisa zwibveledzwa . 
Naho zwo ralo , tshumiso ya mbekanyamaitele iyo i vhaiswa nga vhuḓifari ha vhaofisiri na vhaṱanganedzi , vhane vhoṱhe vha si tendelane misi yoṱhe na ṱhuṱhuwedzo i bveledzaho ya muvhuso . 
U ya nga ha ṱhalutshedzo dza mihumbulo nga ha muvhuso na tshitshavha , ndi ngafhi kha tshaka dza thyeori hune thyeori iyo ya fanela u khethekanywa hone ? 
U tendela u swikela nga tshifhinga tsha mushumo kha zwifhaṱo u itela u ingamela , ndingo na u saukanya sa zwe zwa bulwa kha data ya thandela . 
Mulangadzulo , ri vha vho khwaṱhaho arali ra nga shuma sa tshithu tshithihi , nahone sa tshigwada tsha Kapa Vhubvaḓuvha . 
Arali mulandu wa ya khothe vha nga lavhelela uri :
Tsumbavhuyo nyangaredzi ya muelelo ndi u ya kha devhula-vhubvaḓuvha . 
I kovhelaniwa na gumofulu ḽa zwa maṋo sibadela ḽa R2 405 nga muunḓiwa nga ṅwaha
Ri na vhushumeli vhuswa , nahone vhuṅwe ho khethekanywa u itela u sedza lwa khwiṋe , sa tsumbo pfunzo , minerala na fulufulu , vhulimi na vhuṅwe . 
Hedzi thandela dzi katela maongelo , zwiendedzi na dzibada , vhuendelamashango na thandela dza vhudzulo dza ofisini khulwane . 
Mbonwasia ya vhuholefhali kha Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo : Hu na vhathu vha re na vhuholefhali ho fhambanaho . 
Muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓa u shumisa fhethu afha a eṱhe uḓo tea u buka fhethu hoṱhe ha u bambela nga khathihi . 
Mimasipala yashu i konḓaho yo vha i heyo ine kanzhi ya khou langwa nga ANC . 
Nga nṱha ha izwo , khonadzeo ya zwo a yo ngo sedzuluswa nga nḓila ya ndingo dza ngalafho dzi langiwaho . 
Vhonani uri hu na u dzhenelela na u ḓidzhenisa ha tshitshavha nga u thoma zwigwada zwa thikhedzo na u shumisana na vhafaramikovhe . 
Ndozwo ya mbuelo i itea musi bindu ḽi sa tsha kona u bvela phanḓa na nyito dza kushumele dzo ḓoweleaho nga ṅwambo wa tshinyalelo kha mutevhe kana fhethu ha vhubindudzi . 
Hezwi zwi vhuedza vhoṱhe , vhunga zwi tshi tikedza mveledziso kha mashango ayo , na u bveledza mbuelo ya muthelo , ḽikovhiwa na mishumo hoṱhe seli khathihi na Afrika Tshipembe . 
Mbadelo dzi nga kha ḓi itwa ofisini dza Muhasho wa zwa Vhulimi , zwa Maḓaka na Vhureakhovhe sa zwe zwidodombedzwa zwa ṋetshedziswa zwone .
U ṋekedza mvetomveto ya u fhedza , yo kunaho , i vhaleaho nahone yo ṅwalwaho zwavhuḓi
Zwikhala zwa u dzhenelela ha Komiti ya Wadi kha u pulana ho ḓisendekaho nga tshitshavha
U fhaṱa hu tshi itelwa tshikolo , kiḽiniki , tshiṱitshi tsha mapholisa , u shumiswa nga mmbi kana mushumo ufhio na ufhio wa lushaka kana wa vunḓu . 
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha : Nganeapfufhi
Afha , kha lumeme lwa ḽiga ḽi tevhelaho ḽa nndwa yashu ya ṱhanganelano nahone ya shishi ya u lwa na tshanduko ya kilima , ri tea u sumbedza vhurangaphanḓa ha u khwaṱha nahone vhu re na ṱhuṱhuwedzo . 
U ṱuṱuwedza musudzuluwo u yaho kha vhudziki ha ikonomi ṱhukhu ya dzingu nga , vhukati ha zwiṅwe , u alusa muvhalelano wo ṱhogomelwaho na mbekanyamaitele dza masheleni . 
Tshifhinga tsha fhasisa : minethe ya 50 nga vhege
Khoro i khwaṱhisedza uri ndi afhio masia a pulane o ṱanganedzaho thikhedzo .
Uya phanda , ndi murangaphanḓa wa tshigwada tshanga tsha u guda . 
Ro amba uri , zwenezwi mapholisa vha tshi khou isa phanḓa na musetsho na u vala mamaga a bveledzaho zwidzidzivhadzi shangoni ḽashu , vhapo vha tea u vala idzo dzi bveledzaho vhanna vhaṱuku vho sinyuwaho . 
Mepe u tevhelaho u sumbedza pulane ya thusedzo ya ḽevele ya vhukati u dededza ṱhanganelo na vhubvelaphanḓa . 
2.5. Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi nga ha Afurika ya vhu27 i ḓo farelwa Albert Luthuli International Convention Centre ngei Durban u bva nga 3 u swika 5 dza Shundunthule 2017 fhasi ha ṱhoho : " U swikelela Nyaluwo Nyangaredzi : Vhurangaphanḓa vhu re na Vhuḓifhinduleli na Vhufhinduli "
Ndugiselo na u shumisa
Mulangadzulo a Huliseaho , kha vha ntendele ndi sedzese mawanwa nga nṱhani ha u shaea ha tshifhinga . 
Arali masipala u si na vhukoni kana masheleni a u kona u ita izwi , hu tea u shumiswa iṅwe nḓila u khwinifhadza dziṅwe tshumelo .
U bvela phanḓa na haya maitele o fhambanaho a u konḓelela zwi nga thusa Afrika uri ḽi kone u fhenya khohakhombo ; 
Zwiimo zwa u vusuludza na vhuedzedza kha vhuimo ha vhukuma , " tshitshavha " tshi vha tsho no vha mudzuli . 
U thetshelesa tshiṱori , na u ṱalutshedza zwiwo zwi re kha tshiṱori hu tshi shumisa luambo lwa tshifhaṱuwo , u dzinginyea na u takalela mibvumo yo teaho
( f ) u vhea dzikhomishini dza ṱhoḓisiso ,
u engedza kavhili nomboro ya vhathu vhane vha khou shumisa anthirithirovairaḽa u bva kha 2,4 miḽioni uya kha 5,1 miḽioni .
Musi hu na thandela dzi fanaho na idzi dzire kati u mona na shango , Afurika Tshipembe ḽo dzhia maga a ndeme o vhalaho kha nḓila yaḽo ntswa ya u aluwa , na uri maAfurika Tshipembe vhoṱhe vha tea u pembelela zwe ra swikelela .
Tshivhumbeo tsha mutheo tsha ndaulo ya kushumisele kwa mavu - nga tshifhinga fhedzi tsha maga a u thoma a mveledziso - dzi fanela u vha ndivho ya pulane ya muhanga wone uṋe . 
Fhedziha , u dovha wa vha mufari wa miṅwe milayo , ine ya langulwa nga miṅwe mihasho ya muvhuso yo fhambanaho , na zwone zwo fanela .
Komiti dza wadi ndi nḓila i takadzaho ya u swikelela iṅwe ya ndivho ya mveledziso ya muvhuso wapo yo bulwaho kha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe , ya 1996 :
Tsha u fhedzisela , ambani uri tshiṱori tsho fhela nga nḓilaḓe
Muhasho u ḓo vhona uri vhugudisi ha vhashumi vhawo vhu tikedza vhuḓifhinduleli hawo . 
Kha tshifhinga tshine tsha khou sedzuluswa , maga a ndeme o itwa kha u ṋetshedza zwikolo zwiko zwa mutheo zwo linganelaho . 
a ) Vho Johannes David Mahlangu kha poswo ya Mufarisa Mulangi Muhulwane : kha Tshumelo ya zwa Mabindu .
30 Zwipuka zwi no tshimbila na miḓi yazwo
Hu sa athu fhela maḓuvha a 30 musi vho ita khumbelo ya u ṱanganedzwa , vha ḓo wana phindulo .
U ita ndovhololo ya vhunzhi mathomoni a ipfi .
Nga nnḓa ha maga a re afho nṱha , vha humbelwa uri vha sedzese kha ikonomi ya u dizaina ho sedzwa vhupulani , u sa konḓa ha tshivhumbeo na tshivhumbeo tsho dzudzanywaho zwavhuḓi . 
Masipala a u ṱuṱuwedzi u avhelwa ha khonuwedzi u avhelwa ha khonṱhiraka kha miraḓo ya muṱa i re tsini na tsini kana khonani nga vhashumi kha vhimo ha u dzhia tsheo . 
Tshiṱirathedzhi ndi uri senthara dzi tea u vha dzisathelaithi dza zwikolo zwa phuraimari zwi re hone nga zwiṱuku . 
U ṱalusa themba na pfalandoṱhe mathomoni a maipfi o ḓoweleaho nga mibvumo na nga mbonalo yadzo .
Kha vha humbele muraḓo wa SAPS ane a khou shumana na mulandu wavho uri a themendele muṅwe muthu uri a vha thuse .
U shandukisa vhupo ha mulayo vhu shandukaho zwi ṱuṱuwedza tsheo , naho zwi zwa ndeme uri tsheo dzoṱhe dzi vhe dzi pfadzaho u ya nga ndayotewa , na uri mbekanyamaitele i elanaho na tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi i a dzhenelela vhukuma kha u swikelela zwipikwa zwa NA na zwipikwa zwa Muvhuso nga u angaredza . 
U amba nga tshipitshi tsha vhaṅwe
Ndingo ya ngoho ya dimokirasi ndi tshiimo tshine ngatsho Phalamennde ya vhona uri muvhuso u vha na vhuḓifhinduleli kha vhathu .
FULUFULU
U thusa kha u ṅwalwa na u ṱalutshedza na u pendelwa ha thendelano na memorandamu wa u shumisana . 
U dzhenelela ha tshitshavha ho itelwa u fhungudza tshikhala tsha matshilisano vhukati ha vhakhethi na zwiimiswa tsho khethwaho .
Kha ri ṅwale Mandu ha na nḓevhe .
u humbela na u ṋetshedza mafhungomatsivhudzi
nḓila dzawo dza dzangano na nḓisedzo u itela u swikelela ṱhoḓea dza tshitshavha
Tshovani baisigira , hwalani tsimbi kana ni takuwe kha sofa ni putedze theḽevishini u shandukisa tshiṱitshi kana u fhungudza na u engedza volumu . 
Tsumbanḓila dzo bveledziswa ngauri mimasipala minzhi yo vha i tshi khou ṱoḓa mafhungo a tsumbanḓila nga ha uri Komiti dza Wadi dzi thomiswa hani .
khophi ya zwifanyiso
Hu na nzudzanyo dza u ṱanganyisa muvhigo khumelamurahu u bva ho kha vhashumisani ? 
U thusa vhatshimbidzi kha u dzudzanya miṱangano ya thangela u pulana ;
U bvumba uri hu ḓo itea mini tshiṱorini ( u sedza dzina na gwati\ khavara ya bugu .
Ndi vhuḓifhinduleli ha muvhuso wapo , na maṅwe masia a muvhuso , u ' ṱhonifha , u tsireledza , u ṱuṱuwedza na u tevhedza pfanelo idzi .
Ri a zwi ḓivha uri vhuthihi ndi ha ndeme arali Ḽihoro ḽashu ḽi tshi ḓo kwama zwiwo zwa ḽifhasi . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka a u rengisi , u hirisa , kana u hadzimisa mutevhe wa vharengi vhawo kha vhathu vha vhuraru . 
Vhudzheneli ha zwino na mishumo kha sekhithara ya fulufulu ḽa nyukiḽia kha sia ḽi humelaho murahu na ḽi yaho kha nḓila yone zwo sumbedziswa . 
Ro tshinyadza dziphukha na zwimela , ra ita uri zwinzhi zwi dzame na u kwasha vhupo hashu ha mupo . 
vhuḓifhinduleli
Fhedzi , mashango a fanaho na Afrika Tshipembe na Mauritius , sa tsumbo o pfuma zwiṱuku kha vhashumi na uri a nga kona u ṋetshedza zwikili na vhukoni zwo teaho u leludza mveledziso kha mashango aya . 
Nga nnḓa ha maanḓa o pimiwaho a maanḓalanga apo , maanḓalanga apo a tea u tevhedza khaṱhulo i pfadzaho na ndangulo yavhuḓi hu tshi tevhedzwa u monithara mvelaphanḓa ya fhethu hu konḓaho nahone ho vuleaho na u fhindula ṱhoḓea dza khasiṱama . 
Vhaṱanganedzi vha mafhungo , ndivho na nyimele
Malaṱwa o dziaho
Thuso i a itwa mavhiḓani kha tshitshavha u fukedza mavhiḓa nga murahu ha mbulungo , nahone i itwa nga thusedzo ya Bobcat . 
Ṱhoḓea dza nṱhesa dzi nga si fushiwe u swika ṱhoḓea dza fhasi dzi tshi swikelelwa . 
Naho zwo ralo , zwi a konadzea uri u sikwa ha malaṱwa ho vha kha levhele dza nṱha musi hu si na maga a u fhungudza malaṱwa . 
Nyimele ya zwifuwo yo no fhungudzea nga ṅwambo wa tshaka dza mahatsi dzine dza sa ḽiwe dzine zwino dzo ḓalesa . 
1Themamveledziso Zwithu zwine zwa ita themamveledziso zwi nga katela :
( i ) u vhea mulanguli u swikela Khoro ya Masipala yo khethiwaho yo no ḓivhadzwa uri yo khethiwa ; na
VHAGUDISI VHA ḒO KOREKA MILINGO IYI U YA NGA NDAELA DZO ṊEWAHO NGA DBE .
Vhafumakadzi a vha na vhuimeleli vhunzhi kha Maafurika na vhuimeleli ho fhiraho vhukati ha vhatshena . 
Zwiṅwe ndi zwa kale , zwine , kha tshifhinga , zwo tshimbidza tshumisano na tshitshavha kha masipala kana zwiṅwe zwipiḓa zwa muvhuso kha thandela kana phurogireme ngeno zwiṅwe zwi zwiswa zwine zwa kha ḓi tea u vhumba vhushaka na tshitshavha , masipala kana zwiṅwe zwipiḓa zwa zwine zwa tea u zwi shumela .
u ṱalutshedza FHETHU HO SEDZWAHO kana fhethu
U sika mubvumo na mutsindo wo tou livhanaho na vhuḓipfi na u shumisa ipfi ḽa mubvumbedzwa , tshilidzo kana tshiṅwe tshithu tsho waniwaho .
Mafhungo o ambiwaho nga haho kha komitini ya wadi , vhukhethoni kana miṱangano yo khetheaho - Kha vha ṅwale mutevhe u ya nga nomboro
Arali hu na u sa tendelana vhukati ha NA na NCOP nga ha Mulayotibe u kwamaho mavunḓu , Mulayotibe u fanela u rumelwa kha Komitikhonanyi .
Saizi ya dzibuloko i ḓo kwamea nga lushaka lwo lavhelelwaho na u ṱanganyiswa ha mushumo wa u shumisa mavu fhethu na ndingedzo dza u alusa vhukoni u ya nga vhaendangaṋayo na musudzuluwo wa zwiendedzi . 
Vhatshimbidzi vho ḓewa maanḓa a u tshimbidza mafhungo a Buthano ḽa Lushaka .
Vhurangeli uvhu vhu ḓo sika mishumo ya zwigidi i yaho phanḓa na zwikhala zwa mishumo , na ḽimaga ḽa vhubveledzi ha zwidimela zwiswa ḽi re kati ngei Nigel , kha ḽa Ekurhuleni .
Mulayo uyu wo phasiswa nga ṅwaha wa 1911.132Thaidzo yo vhonalaho kha Mulayo ndi ya uri a u dzhieli nṱha uri hu na zwithu zwine zwa pfi vhuloi , fhedzi ngeno u tshi dzhia u pomoka vhuloi hu vhugevhenga .
Zwone zwo tea uri muvhuso u sa tendele vhathu vha tshi vhaisa vhaṅwe nga nḓila ifhio na ifhio .
Tshiimiswa nḓisedzamuḓagasi
Meyara Khulwane dzi imela Khoro dza AIDS dza Tshiṱiriki na Ḓorobo khulwane kha Khoro ya AIDS ya Gauteng . 
Ro dovha hafhu ra sumbedza uri ri na vhukoni ha u vha ṋemuḓi wa mishumo ya mitambo mihulwane . 
6 . VHULAMUKANYI HA MBUYEDZEDZO KHA TSHIIMO TSHA U THOMA VHU SHUMISWA LINI ?
U aluselwa lwa vhudzekani ,
Hu ḓo dzheniswa fhedzi hithara dza u dudedza maḓi dzine dza ṱavhanya dzi fanela u dzheniswa bommbi dza maḓi a u fhisa . 
Thengiselano ya tshelede dza mashango a nnḓa dzi ṱaluswa nga phimo ya thengiselano i no khou langa nga ḓuvha ḽa thengiselano . 
Thangelamulayotibe i dovha ya ṋetshedza ngeletshedzo ya uri Mimasipala i fanela u bveledza nḓila ya u khwaṱhisedza u dzhenelela ha vhadzulapo kha ḽiga ḽa u thoma na u sika mbekanyamaitele , na M&E ya u dzhia tsheo na kushumele .
Nga kuhumbulele kwayo , u dzhenela ṱano ḽiṅwe , lwa miṅwaha ire na tshivhalo i tshi tevhekana , a zwo ngo bveledza mvelele dzine dza khou ṱoḓea , kana fhethu ha u vhambadzelwa mashangoni a seli ho eḓanaho a hu athu tumbuliwa . 
Muˆta wa hashu
Zwikene zwa MRI , zwa CT na ngudo dza radio-isitope
Vhalani tshiṱori ni tshi ṋee Kha ri vhale ṱhoho yo tshi teaho .
U vhala maṅwalo o hudzwaho nga kiḽasi yoṱhe na mugudisi sa , Bugu Khulwane , zwirendo na phosiṱara .
Hu sumbedzwe tshumiso ya maḓi kana tshivhalo tsha tshumiso iṅwe na iṅwe ya maḓi ine vha tama u redzhisiṱara . 
Dzhenisani khoma mafhungoni aya ni vhudze khonani yaṋu uri hu na zwithu zwingana kha fhungo . nḓou ṋari na ṱhuḓwa .
Sa izwi tshanduko u bva kha muvhuso wa khethululo ho vha hu thandululo ine ya vhuedza vhoṱhe u fhirisa nndwa ya maanḓa ya tshifhinga tshiṱuku , nndwa malugana na vhushai na u sa lingana zwi ḓo vha na mbuelo kha vhoṱhe - vharema na vhatshena , vhapfumi na vhashai .
U funza milayo ya u anetshela tshiṱori : zwikili zwa u amba , thounu , kubulele , thempho , kuelele , kushumisele kwa maṱo na zwipiḓa zwa muvhili
U tevhela /ṱhaluso
Fomo dzi no tea u
Asaimennde dza u linga
U bva kha hei kotara , ri ḓo vhea sisiṱeme ya vha nyito , saizwi mivhigo ya kushumele yashu i tshi ḓo vha i kha lubuvhisia . 
Yo dovha ya ḓadzisa nga u dzhenisa mavhone a zwitiraṱani a 6 972 u bva nga 2011 .
CBP i katela u topola vhatshimbidzi vho gudelaho u shuma na zwitshavha u vha thusa na u vha tikedza kha u shela mulenzhe kha u pulana zwitshavhani zwavho .
Muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u shumisana na Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika u itela uri tsivhudzo dza hedzi tshutshedzo dza baiḽodzhi musi dzi tshi kha ḓi tou thoma dzi vhe dzo no dzudzanyelwa .
Vhashumi vha khothe vha nga-
Muṅwe maraga wo fhambanaho ndi Mimaraga ya Fomaḽa : ine ya katela vhabveledzi vho fhambanaho u fana na mavhengele a thengo nga zwiṱuku , mavhele a mutakalo , vhabveledzi vha mishonga na vhabveledzi vhaṱuku . 
Ri rumela fomo kha PGNC .
Ndi mulayo wonoyu une wa angaredza zwa mvelele , phambano kha zwa ekonomi na vhuḓinyanyuli nga ngomu kha hugaledzwa . 
Honeha , nḓila ya khwine hu ḓo vha u sa ṱanganedza phambano modala kha dizaini ya dzithege dza maiti , sa i zwi i nga si kone u ṋetshedzwa nga luthihi hu na vhuronwane vhuhulwane , fhedzi hu si kha ḽevele ya u thega . 
Mveledziso ya vhukoni ndi ya ndeme na u fhungudza tshithivheli ndi zwa ndeme . 
Vhudzheneleli
vhe fhasi ha 50 .
Muvhuso utshi wo ḓiimisela u ṋea mbekanyamushumo ya themamveledziso khulwane ya vhubindudzi . 
Nga ḽa 19 Tshimedzi 1977 , muvhuso wa tshiṱalula wo ṋea ndaela ya uri khanḓiso ya The World na Weekend World i imiswe nahone izwi zwa vhanga u valelwa ha vhathu vhanzhi na u iledzwa ha vhoramafhungo .
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U anetshela tshiṱori
Kotara iṅwe na iṅwe , Koporasi i swikisa muvhigo wa kotara kha Vhulaedzwa ha Khorondangi u ṋetshedzaho zwidodombedzwa zwa tshiimo tsha u shumiswa ha ndivhotiwa dza bindu hu tshi vhambedzwa na zwiga zwo tendelaniwaho zwo dzudzanywaho kha pulane ya bindu . 
Ho sedzeswa kha u nḓisedzo ya thikhedzo ya muvhuso u itela u bveledza vhuanḓani na u ṱuṱuwedza u shuma hayo lwa tshifhinga tshilapfu . 
u linga ( assessment ) - u wana mafhungo nga ha kushumele kwa mugudiswa nga nḓila ya fomaḽa kana i si ya fomaḽa
22 U kwengweledza
Arali hu na vhonkhetheni vha no fhira muthihi vho nangiwaho -
Nga u angaredza , vhaṋetshedzi vha vhona uri " zwihumiswa " zwi itiswa nga u renga na u hoda hune ha si vhe havhuḓi khathihi na kulangele kwa murotho na vhuthathazwitzhili kune kwa si vhe kwavhuḓi , kanzhi kha zwifhaṱo zwa bindu . 
Kha vha ḓadze memorandamu na atiki ḽi dza tshumisano
U kona u swika fhethu hune ha khou fhaṱiwa hone
U gonyela nṱha na fhasi kha zwiṱepisi kana e kha tshivhumbeo tsha u ḓitika lu swikaho 10
Zwo rengiswaho nga muhasho ndi u tshimbidza u sikiwa ha zwiimiswa na maitele ane a tshimbilelana na nyimele i re kha vhuendedzi ha nnyi na nnyi hune zwine zwa thusa vhatshimbidzi vha vhuendedzi na madzangano nga u vha fha zwikili zwa ndangulo ya mabindu avho na ya mushinzhi wa zwiendedzi . 
Kha vha vusuluse garaṱa yavho ya ḽaisentsi ya u reila
Honeha , zwi , a takadza u dzhiela nzhele uri mavundu maṱuku o sumbedza nyaluwo hu na zwipiḓa zwa mavundu mahulwane zwine zwa khou tsa zwiṱuku lwa tshifhinga tshi ḓaho . 
I fanela u dzhiela nṱha Milayotibe yoṱhe ya lushaka .
Dzanganwa iḽi ḽi ṱoḓa uri mashango are miraḓo a shumane na mbilaelo thwii dzo tingaho dwadze ḽa kha mmbi . 
A hu na muthu ane a nga fara tshifaredzi tshifhio na tshifhio tshi re na thukhita dza khombo nga nḓila ine ya nga tshinyadza tshifaredzi kana ya tendela tshifaredzi tshi tshi tshinyadzwa . 
Matungo a bada a nga , sa tsumbo , shumiswa kha u sumba vhavhambadzi zwavho nga u ita ha u tshimbila vhaendangaṋayo hu hulwane na u ṱhogomela u paka ha nga nnḓa ha bada . 
Ndi nga mbuno yeneyi uri Komiti i na fulufhelo uri muṱaṱisano u re na mutakalo u hone vhukati ha vhabveledzi vhamagi vha fhano hayani , khathihi na vhaṱunḓi . 
Hu katelwa vhukonḓi ha mme na lutshetshe
Mundende wavho u nga sedzuluswa musi mundende wavho wa matshilisano une wa ṱumaniswa nawo u tshisedzuluswa .
Kha vhorasaintsi vha musalauno , zwo eḓana u ḓivha uri mupo wo bvisela khagala ngoho , ine ya vhidzwa u pfi milayo . 
Muingameli o wa na mivhigo miraru ya nga ha mpfu dzi shushaho . 
Maipfi aya a nga vha a tshi khou pfukisa vhuḓifhinduleli naho arali maipfi avho a songo ralo . 
Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha ṱuṱuwedzwa u tikedza vhuṱambo uvho nga u vouthela Mutambi Makone wa zwa Mitambo wa Ṅwaha wa 2015 .
Ri ḓo isa phanḓa ṋaṅwaha kha maga ashu a u khwinisa kushumele kwa muvhuso uri u kone u fusha ṱhoḓea dza vhadzulapo .
Vhushayamushumo vhu dovha ha vha nṱha kha vhafumakadzi musi vhu tshi vhambedzwa na vhanna . 
Nga murahu nga miṅwaha ya 60 , naho zwo ralo , vha nga ṱutshela fhethu ho no dzula maswole vha ya u dzula hayani hafhu na miṱa yavho . 
Puḽane ya Tshiṱrathedzhi tsha LED i ṱalusa u dzhenelela ha ndeme hu tevhelaho : 
Vhathu vhoṱhe , ndi a livhuwa u thetshelesa havho ! 
DZHIELANI NṰHA : U kundelwa u ḓisa zwidodombedzwa zwi no khou ṱoḓea zwi ḓo ita uri khumbelo yoṱhe isi dzhielwe nṱha . 
( b ) tshiṅwe-vho tshishumiswa kana tshiimiswa-
Thendelano dza u kovhekana mbuelo dzi fanela u swikelelwa nga khethekanyo dzoṱhe dza vhafaramikovhe vhuvhili hadzo nahone thendelano ya u pfukisa zwishumiswa i fanela u swikelelwa na vhafaramikovhe vhane vha ṋetshedza tswikelelo kha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo .
Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala ; Ṱhoho dza Zwiimiswa zwa Chapter 9 ,
Afha ndi zwine zwa vha sumbedza uri vha thomisa hani .
Matshimbidzelwe ndi khaṱhulo u ya nga Mbidzo ya Mbuelo ya khethekanyo ya ḽidzinginywa . 
Kereke na zwiṅwe zwiimiswa zwa zwitshavha zwi na mushumo muhulwane kha fulo iḽi . 
Tshiṱirathedzhi tsha Bio-economy ndi tshiṱirathedzhi tsho sedzaho kha saintsi u vhea bio-innovation sa tshanḓa tsha mihasho yo fhambanaho .
Khonadzeo ya fulufulu ḽa zwi tshilaho kha Afrika ndi khulwane , nga maanḓa hu na u bvelela lwa tshihaḓu kha ṱhoḓisiso dze dza bveledza zwiliṅwa zwiswa zwa fulufulu zwe zwa bveledzwa na thekinoḽodzhi ntswa dza zwibveledzwa zwo omaho zwa zwimela kha fulufulu zwine zwa swikelelea nga miṅwaha ine ya sa fhire ya fumi . 
Fhedziha , mvelele , vhureleli na luambo zwi na khonadzeo ya u khethekanya zwitshavha arali zwi songo langiwa nga ṱhogomelo khulwane . 
Vhalingi vha matheriaḽa vha tikedza mawanwa aya , naho ho itwa mbuno ya uri , musi matheriaḽa u tshi edza kuitele kwa OBE , vhuṱumani vhukati ha pfunzo nyangaredzi na OBE a hu tou itwa lwo livhaho kha tshibveledzwa . 
Mitengo ya u thoma yo tou waniwaho thwii kha nyambedzano na u dzudzanya khiriso dza u shumiswa dzi ḓadziswa kha mutengo une wa khou bvela phanḓa wa ndaka ya u hirisa lwa tshifhinga tsha khiriso nga yeneyo nḓila nthihi u fana na mbuelo ya khiriso . 
Zwibveledzwa zwe zwa itwa ṅwahani wa u thoma ndi zwone zwine zwa kombetshedza u pfukisela mushumo kha ṅwaha wa vhuvhili , zwa ṅwaha wa vhuvhili zwa kombetshedza u pfukisela kha ṅwaha wa vhuraru .
Fhedzi , mimaraga ya fhano hayani yo dzula yo ṱalulwa nga nyimele dza vhuwatshiṱoko dzo kalulaho na , zwenezwo , a hu na huṅwe vhuwatshiṱoko vhune ha tea u vha hone kha zwiimiswa zwa bannga dza fhano hayani . 
Vhaimeleli vha Themamveledziso dza Mihasho
Thikhedzo ngauangaredza i ṋetshedzwa mabindu a Afrika Tshipembe ane a khou dzhenela Mafulo a Vhubindudzi ha Nnḓa hu na kuvhonele kwa u ṱuṱuwedza na u kunga vhubindudzi ho livhaho ha mashango a nnḓa Afrika Tshipembe . 
Vhathu vhane vha shuma kha senthara iyi vho vha vhe vhathu vhane vha si vhe na maanḓa a u dzhia tsheo ifhio na ifhio ya vhululamisi nga vhone vhaṋe musi zwi tshi ṱoḓea ngauralo . 
5.3 Kuitele kwa khumbelo
Ndeme ya vhuhulu ha tshikalo zwi elana na mutshimbilo wa mulenzhe . 
U pfesesa vhuḓifhinduleli
( 5 ) Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a shuma kha Tshipiḓa tsha A tsha khetho dza Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo .
4.9 Khabinethe i khoḓa mushumo wa Komiti ya Dziminisita dzo Ṱanganelanaho yo rangwaho phanḓa nga Minisita wa Tshumisano ya Vhuvhusi na Mafhungo a Sialala Vho Des van Rooyen na tshigwada tsha mushumo tsha vundu u vhuedzedza tshiimo fhethu ho teaho ngei Vuwani , ngeno hu tshi dzhielwa nṱha uri khaedu dzi khou ḓi bvela phanḓa kha zwiṅwe zwipiḓa .
Arali zwi sa ḓuri na kathihi , iyo ndi iṅwe mbuelo . 
U ita mvetomveto
U VHALA NA FONIKI
Mbekanyamaitele ya khangwelo ya zwino i katela vhakhantseḽara vhoṱhe na vhaofisiri . 
- Vhuimeleli ha vharema ho swika kha 22% kha vhulanguli ha nṱha nga 2006 , na 27% kha vhulanguli vhuhulwane .
Zwino mulayo wa pfanelo dza vhathu , u fana na zwe mufumakadzi a vha a tshi khou amba hafha , ndi mbofholowo . 
Kha u ita mushumo wa vhulavhelesi Phalamennde i sedzesa kha uri :
23 . Mulayotibe wa Pfanelo
Tsha vhuvhili , musi hu tshi khou shumiwa kha vhunṱha , ri na tsireledzo yo linganaho uri ri songo wa naa ? 
Phimo ya u shaea ha mishumo yo engedzea nga u ṱavhanya nga murahu , yo wana mutsiko u gonyaho wo engedzwaho u bva kha muṋano wa tshikolodo tsha shango ḽi kundelwaho u badela tshikolodo tsha ḽo tsha zwinozwino . 
11.8.2.1 Vha fanela u tsireledza mafhungo a tshidzumbe ane vha sa fanele u a bvisela khagala sa vhalavhelesi kana Phanele na miṱangano yayo .
Tsha vhuvhili , u bveledza tshigwada tsha vhatsila vha re na vhukoni kha sekhithara ya zwa vhufhaṱi vhe vha nangwa u bva kha avho vhane vha sa shume nga maanḓa ho sedzwa kha masia ane a khou vhonala hu na u fhungudzea ha vhukoni kana vhane vha bva kha sekhithara ya zwa vhufhaṱi ine vhashumi vhayo vha re na vhukoni vha vhonala vho no aluwa . 
A zwi timatimisi uri hu na mutsiko muhulu u bvaho kha vhorapolotiki na sekhithara ya zwa mabindu zwi tshi kwama u tendelana kha zwa masheleni ; mutsiko une wa konḓa u u thivhela ngauri vhadzhiatsheo ho sedzwa nḓivho ya sainthifiki a vho ngo kona u fha dziṅwe mbekanyamaitele dzine dza tendisea dzine dza nga fhulufhedzisa mvelelo dza khwine . 
4 . Arali rekhodo i kha khomphyutha kana kha eḽekiṱhironiki kana kha tshivhumbeo tshi vhaleaho nga mutshini -
Mushumo wo sedza kha mishumo mihulwane na thandela dza themamveledziso hune ndambedzo yo leluwa u i wana zwi tshi vhambadzwa na nyito dza ndondolo . 
Mafhafhu I vhanga khentsa ya mafhafhu I vhanga vhukonḓi ha u fema ( emphysema ) , asima na burokhanthisi
Khonadzeo idzi dza mveledzwa dzi si dzavhuḓi dzi khou sedzuluswa fhedzi a dzi athu sumbedza nga nḓila yavhuḓi u swika zwino . 
Kha vha ḓivhe hezwi : Mbuyelo ndi tshipi ḓa tsha IT 3 : Mbuyelo ya vhuṱanzi zwaho .
Hu na milayo yo fhambanaho ine ya shumana na khakhathi dzi kwamaho vhuloi , fhedzi a huna thandululo yo no wanalaho .
Hu sa sedzwi , thandela iyi i ṱoḓa thendelo ya Khabinethe ya u fhedzisela uri i ye phanḓa , zwine zwa vha zwithu zwa shishi ngauri i tou nga yo xelelwa nga nungo ya u ya phanḓa muvhusoni . 
Khwiniso dzine dza khou dzinginywa dzi tendela uri ṱhalutshedzo ya " mureili wa phurofeshinaḽa " kha mulayo dzi amba nga ha zwiendedzi zwo tiwaho madzuloni a zwiendedzi zwine vhashumisi vhazwo vha tewa nga u ḓiṅwalisa . 
5.1 Marangaphanḓa
( 1 ) Nga murahu ha musi ho no fhedzwa u vhalwa dzivouthu , tshivhalo tsha vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tsho no wanala na mvelele dza khetho dzo no ṱanganedziwa u ya nga khethekanyo ya 190 ya Mulayotewa muswa , Khomishini i ḓḓo ri hu saathu u fhela maḓḓuvha mavhili mvelele dzo ṱanganedziwa , ya rwela ṱari vhonkhetheni vha re kha mutevhe , u anḓḓadza hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka , vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe vhusimamilayoni .
Ṱhoḓea ya vhupulani havhuḓi , u nanga fhethu nga vhuronwane , u shela mulenzhe na tsivhudzo ya nnyi na nnyi , khathihi na mbekanyamaitele ya u fhulufhedzea na u vha khagala zwo sumbedzwa sa nḓila dzi bvelelaho dza u fhungudza u hanedzwa ha makumedzwa a ndangulo ya malaṱwa . 
Figara i sumbedza uri nḓila dza musudzuluwo ( vhaenda nga ṋayo , baisigira , tshidimela , thekhisi , bisi na goloi ) dzo ṱanganelanaho dzi ṱanganyiswa hani kha phara nthihi , ngauralo zwa bveledza zwikhala zwa tshivhumbeo zwinzhi . 
Tshirunzi tsha vhuthu
Vhunzhi ha milindi i khou ḓala . 
Vhaṱaleli vha bola ya milenzhe vha Afrika Tshipembe vho ṱalutshedzwa sa vhane vha vha na vhuḓifari havhuḓi ḽifhasini . 
Malatwa a a gwedzhelwa kule hu tshi shuma phaiphi pfufhi a ya hune a kuvhanganywa hone kana hune a tou nwelela .
Ahuna zwibviswa maelana na khaphu ya bola ya milenzhe ya ḽifhasi zwe zwa vha hone . 
Hei mbofho ndi ḽiga ḽa ndeme kha zwa u vhona uri zwa Muholo wa Fhasisa wa Lushaka ndi ngoho ine ya ḓo rembulusa nyimele ya " vhashai vha shumaho " na u tendela vhashumi u ṋetshedza miṱa yavho ṱhoḓea dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Iṅwe ya khaedu dza ndeme ndi yauri muvhuso u tea u wana nḓila dza u kunga vhashelamulenzhe vhoṱhe kha vhuimo hone u itela u ṱuṱuwedza mulalo , nyaluwo na mveledziso hu si Afrika Tshipembe fhedzi ngeno hu uri na kha dzingu ḽoṱhe nga u angaredza . 
Arali vha si na nḓivhadzo ya u vusulusa , vha ḓadze fomo ya ALV ( Khumbelo ya Muthelo wa Tshiendedzi ) .
Mudzulatshidulo u ranga phanḓḓa khethoni dza Muthusa Mudzulatshidulo .
5.3 . Khabinethe yo fhululedza Minisiṱa wa Mutakalo , Vho Dokotela Aaron Motsoaledi , vhe vha ṱanganedza pfufho ya dzitshakha ya USAID-TB hu tshi khou dzhielwa nṱha vhurangaphanḓa havho kha nndwa ya ḽifhasi ya u lwa na lufhiha ( TB ) khathihi na u vha phangami ya vhurangeli ha dzingu na ha Afrika Tshipembe kha u ṱola , dzilafho na u thivhela TB , u kavhiwa lu fhiraho luthihi nga TB / HIV na TB i kundaho dzilafho kana mishonga .
Nga murahu ha musi Chase Manhattan , ine ya vha bannga ya Amerika , yo fhungudza tshomedzo dzayo dza khadzimiso , ho vha na khakhathi khulwane Pretoria . 
Iṅwe khombo ndi u shayea ha tshikili tsho linganaho tsha thekhinikhala maelana na mbekanyanḓisedzo i dzulelaho u ṱandavhuwa na vhukoni ha ndangulo ya ndaka u itela u khwinisa vhubveledzisi kha dzindango . 
Mutevhe wa mitengo iyi u nga wanwa kha Ṱhumetshedzo 2 Arali ha ṱoḓiwa rekhodo ya tshipiḓa tsha muvhuso , nahone u dzudzanywa ha rekhodo uri i bviselwe khagala , ho katelwa nzudzanyo dza u ita uri dzi wanale dzi nga nḓila ye dza humbelwa ngayo , zwi tshi ṱoḓa awara dzi no fhira dzo themendelwaho kha milayo maelana na aya maitele , muofisiri wa mafhungo u ḓo ḓivhadza muiti wa khumbelo , nga nnḓani ha muiti wa khumbelo ya ene muṋe uri a badele , sa dibosithi tshipiḓa tsha mutengo wo themendelwaho ( u sa fhiri nthihi tsha raru ) ya mutengo wa u swikelela , une wa ḓo badelwa arali khumbelo yo tendelwa .
Mbadelo idzi dzi fhambana uya nga mavuṋdu .
Ndondolo yo teaho i ḓo itwa u vhona uri vhulapfu ha pala vhu kha ḽeveḽe nahone pala dzia a fana . 
Fhedzi , u shela mulenzhe uhu hu bva nga maanḓa kha tshivhalo tsha dzielemente dzine dza katela u wanalea , u swikelea na tshumiso yo teaho ya thekhinoḽodzhi , zwikili , nḓivho na tshenzhemo zwa vhashumi na mimaraga i shumaho . 
U shayea ha vhuḓifhinduleli ho ṱumanywaho u itela u langa ndango ya ngomu na vhutevhedzeli ndi khombo i konadzeaho . 
U thoma u shuma nga ngona ha thandela dza themamveledziso dza muvhuso zwi ṱoḓa khwiniso kha u pulana , u ṱola na u ela u itela uri migaganyagwama ya masheleni i iswe kha ndivhiswa dza Afrika Tshipembe na u swikelela ndeme ya tshelede kha tshumelo dzine vha dzi bveledza . 
Phemithi i ṋetshedzwa nga nṱha ha ḽaisentsi ya u reila yo ḓoweleaho .
( 3 ) A hu na mushumi wa tshumelo ya muvhuso ane a ḓo dzhielwa nṱha u fhira vhaṅwe vhashumi kana ane a ḓo khethululwa nga nḓila ya luvhengelambiluni , nga nṱhani fhedzi ha uri uyo muthu u tikedza dzangano ḽifhio na ḽifhio ḽa poḽitiki .
MUGAGANYAGWAMA U RI SHUMELA HANI
Ṱhoḓisiso dzi sumbedza uri sigareṱe iṅwe na iṅwe ine vha daha i fhungudza vhutshilo havho nga minetse dza 11 .
Mushumo 1.1
wana uri a londotwe
Phurosese ya CBP i fanela u vha hone phanḓa ha maga a u thoma a u pulana ha IDP na kuitele kwa u sedza hafhu u itela u ḓivhadza IDP kha vhupo ha masipala muṅwe na muṅwe .
Khumbelo ya u engedzelwa tshifhinga tsha u humisa mbuyelo dza muthelo i ḓo hanwa arali sa mutheli vha na rekhodo ya zwi tevhelaho :
Ho bveledzwa shedulu ya miṱangano ya vhabebi
Mulayo wa Muthelo wa Miholo wa 1962 u sumbedzisa nyimelo ya zwithu iya hune khumbelo ya ndaela ya mithelo ya nga itwa .
Ri nga si imise khaedu dzo raliho fhedzi ri nga fhungudza khonadzeo ya uri u humbulela uhu hu sa bvele phanḓa nga u edzisa u vhea maitele ashu nga nḓila i fhiraho u kaidza . 
Na uri heino a si mbekanyamaitele yavhuḓi kha shango ḽashu ḽifhasini . 
Ri ḓo isa phanḓa na u bveledza zwikhala zwa vhaswa .
Nda sinyuwa ndi tshi vhona kukaladzi kwanga ku tshi khou shulula swobo .
Uri vha kone u ṱanganedzwa vha tea u vha vha :
U ṋetshedza sele dza ṅwongo wa marambo a zwi tsha vhavha na luthihi u fhira u ṋetshedza malofha .
Khoḽidzhi dza phuraivethe na dzone dzi ḓo tikedzwa arali ra dzudzanya zwipikwa zwashu zwa tshiṱirathedzhi . 
Vho no thoma u ṱangana na vhashumisi vhahulwane na uri hu si kale vha ḓo ya kha Minisṱa uri a vha ṱanganye na Minista wa Gwama u itela tshayedzo dza khadzimiso ya thandela .
Ri fanela u shandukisa kana u thoma u shumisa milayo miswa ya khakhululo ya mavu . 
Ni songo ḽa zwiḽiwa zwa kale kana zwo tshinyalaho .
3.1 Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha mvetamveto ya Tsireledzo , Ṱhuṱhuwedzo , Mveledziso na Ndangulo ya Mulayotibe wa Sisiṱeme dza Nḓivho dza Sialala ngomu ha Gurannḓa ya Muvhuso khathihi na maitele a vhukwamani na tshitshavha .
Hezwi zwi katela mupo , tshumelo ya mutakalo na ndaulo ya tshikafhadzo . 
Zwi bveledza sumbanḓila ine ya ḓo ṋea ngeletshedzo mihasho yoṱhe i kwameaho , vhaḓinḓa vha u vhona uri mulayo u a tevhelwa na zwiimiswa zwa khaṱhulo zwi tea u anḓanya tshumelo dzadzo nga ngona .
Kha mashangoḓavha ho vha hu na nḓowelo ya uri , kha tsedzuluso iṅwe na iṅwe ya ndaulo ya tshifhinga tsha u shuma , u itela u ṱumanya na awara dza u shuma hu na u tenda u shanduka hu hulwane kha nzudzanyo dza tshifhinga tsha u shuma . 
Maanḓalanga a muvhalelano a fanela u ṋetshedza kha maanḓalanga a khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli , lwa fhasisa ndi miṅwedzi ya rathi phanḓa ha u thoma ha ṅwaha wa muvhalelano wa muhasho wo nangwaho , mugaganyagwama wa mbuelo yo anganyelwaho wa ṅwaha wa muvhalelano wonoyo . 
Musi hu sa athu u sedzwa ndeme ya mbilo ya mupoti wa mulandu , a zwi elani u nga sedza zwiṅwe zwithu zwa u ranga . 
U avhelwa ha vha no shuma na dzilafho vha tshumelo dza zwitshavha kha mavundu ndi tshipiḓa tsha maitele a lushaka . 
Zwa zwino ri khou sedzulusa mvelelo kha zwiṱiriki zwo fhambanaho na u lugisa phindulo dzashu hu na tshumisano na zwikolo , zwi tshi bva kha zwiteṅwa zwi kwameaho . 
Zwidodombedzwa zwa vhukwamanyi
Khumbelo ya thendelo u thoma ( PAR ) : Maitele a u ḓivhadza GEMS nga ha nyito yo pulaniwaho phanḓa ha tshiwo , uri ri kone u swikelela zwine vha vha nazwo kha mbuelo .
U shumisa tshivhumbeo tsha tshiṱori
Uri hu thuswe mihasho ine ya kha ḓikundelwa , Khabinethe yo themendela u thomiwa ha yunithi yo khetheaho kha Muhasho wa u Pulana , Tsedzuluso na Ndaulo , uri i sedzane na mihasho ine ya khou kundelwa itshi ya phanḓa .
Komiti zwa zwino i khou sedzana na mabambiri a mulayo a si ho fhasi ha mana ano khou sedza masia a fanaho na nḓisedzo ya tshumelo , u pfumbudzwa , mulayo wa mishumo na ya kutholele . 
Ni tangedzele mitshila i re magumoni a maipfi aya . khombofulu nḓoulume thusana imbela nḓoukadzi khosana mukukulume gemofulu mbudzana gumofulu shumela malume shangoni gukulume rengisa bikela budzwana
U dzhenela kha matshimbidzele a vhuṱambo ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi iṅwe nḓila ine ngayo vhadzulapo vha dzhenela kha Phalamennde yavho .
Na tshanduko kha maḓanzhe na phendelashango dzashu dzi kwama thwii matshilo a vhathu . 
Riṋe vhurumelwa kha khoniferentsi iyi ri a ita vhuḓiimiseli vhutevhelaho ro imela mivhuso yashu kana madzangano ri a imelaho ; 
Tshiṱaṱamende tsha mbekanyagwama
Luambo lwa Nyengedzedzo lwa u Thoma Awara dza 3(2) Awara dza 3(2) Awara dza 4(3)
Vhuendelamashango ha vhadzulapo
Ri tea u tinya mini ?
Mbuelo u bva kha phimo dzi ḓivhiwa musi hu tshi vha na ṱhoḓea ya maanḓa a mulayoni wa mbuelo iyi . 
Naho zwo ralo , kha nyimele dzi songo ḓoweleaho na kathihi , ho vhigwa lufu . 
Zwidodombedzwa zwa bannga :
Gemo ḽa tshumelo dzi re na vhushaka na tshampungane na vhuthathatshili zwi ḓivhiwa ṅwedzi nga ṅwedzi nga u shumisa ndifhotiwa yo tendelwaho kha ndaka iṅwe na iṅwe . 
Bugu dza u vhala na nzulelegudwa , fhedziha , zwi dzulela u vha zwiko zwa mutheo zwine zwa tea u gudiwa . 
U bula mbuno nga u pfufhifhadza , hone nga nḓila yone .
U tikedza bono iḽi , vundu ḽo ḓiimisela u swikela tshanduko ya vhukuma nga u dzhia maga o ḓalaho mafulufulu a u sika dzingu ḽa ḓorobo yo ṱanganelaho ḽine ḽa vha na vhuthihi ha matshilisano ikonomi i katelaho . 
Ri kati na u goḓombedza vhuvha vhuswa ha lushaka nga kha u bveledza zwiga zwa lushaka sa fuḽaga ya lushaka , luimbo lwa lushaka na marangaphanḓa a Ndayotewa kha tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe .
U ṱola zwiṱirathedzhi zwa thikhedzo ya vhaṋetshedzi na mbekanyamushumo dza nga ha vhathu na mveledziso . 
Hezwi ndi zwisumbi zwa uri boḓelo ḽi nga shumiswa lungana . 
Ndangulo ya thundu yo khakheaho ya vhufarakani ho redzhisiṱariwaho hu ḓo vha sisteme ya nyaluwo , fhedzi vhathu avho vhavhili vha nga tendelana u shumisa sisteme iṅwe . 
Zwiṅwe hafhu , mbadelo dza zwiṱunḓwa dzo fhambanaho dzi nga shumiswa kha zwiṅwe zwiṱunḓwa zwa vhulimi . 
Nga u angaredza i nga vha pfufhi - nahone i sa monamoni I shumisa mafurase a milayo , tsumbo , Vha khou rambiwa . . .
Miraḓo ya tshitshavha vha nga ḓisa mihumbulo nga u tou ṅwala kha ofisi ya masipala .
U bveledza kulangele kwa miraḓo mihulwane ( tsumbo : u shumisana u vhumba maḽeḓere nga mivhili yavho ) .
Ndi nga mini tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwiḽiwa tshi tshavhuḓi kha riṋe ?
Nga murahu , Masipala wa ṋetshedza thikhedzo malugana na khaedu dza muḓagasi na fulufulu . 
Ni talele nga fhasi mapfanisi a re kha vhunzhi .
U shumisana na tshiṱitshi tsha radio ya tshitshavha tshapo zwi ḓo thusa Komiti dza Wadi u ṋetshedza tshitshavha mafhungo na u vhiga murahu havho .
Hu ḓo ḓivhadzwa maga a u tandulula maitele asi avhuḓi a u hadzima na nyengedzedzo dzo kalulaho kha zwiṅwe zwa zwipiḓa zwa sekithara ya masheleni , na u ita uri sekithara ya masheleni ivhe i katelaho na i swikeleleaho .
Arali vha nga bviswa kha redzhisiṱata nga nṱhani ha zwiṅwe vho , vha nga vhuedzedzwa nga kha u ita khumbelo ya mbuedzedzo vha badela na mbadelo ya hone .
6.2 . Vho KW Vukela sa Mufarisa Mulanguli Guṱe : Nḓisedzo ya Tshumelo kha Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso na Ndaulo .
Tsedzuluso yo themendela zwa uri tswikelelo ya tshumelo dza maḓi , u hwalwa ha malaṱwa , dzinnḓu na pfunzo ya mahala zwo sumbedzisa u vha na nyaluwo tshifhinga tshoṱhe .
Khaedu dza ndeme dzi kha masia u thoma , u pfananya na u ṱanganya tshumelo dza vha fehdziselaho u dzi shumisa . 
U vha na vhuṱanzi ha uri hu vhe na sisiteme i no shuma ya kubadelele kwa masheleni khathihi na u oditha kushumiselwe kwa masheleni ;
ṱhalutshedzo yo dzumbamaho
Kha ḽiṅwe sia , arali hu na zwiṅwe zwa zwidodombedzwa zwavho kha khumbelo zwine zwi sa vhe zwone kana zwo khakhea , SMS ine vha ḓo i wana i ḓo vha vhudza uri hu na thaidzo .
1.8. Luvhanḓe luswa lwa Pan-African , Vhege ya Mbambadzo ya Afrika 2016 yo farwa u bva nga ḽa 28 Lara u swika ḽa 2 Nyendavhusiku fhasi ha thero : " U isa phanḓa Tshanduko ya Tshivhumbeo tsha Ikonomi ya Matshilisano nga kha Mbambadzo vhukati ha Mashango a Afrika " .
Musi izwi zwo bvelela , zwi tshili zwenezwo zwi nga si tsha dovha zwa ita uri muthu onoyo a lwale hafhu . 
( a ) tshimbidza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a zwa Vhusimamilayo na komiti dzaho ; na
Zwa ndeme vhukuma ndi zwidodombedzwa zwa u hana u dzhena . 
Muphuresidennde na Muraḓḓo ufhio na ufhio wa Khabinethe a nga ḓḓi dzhenelela na u amba kha miṱangano ya Buthano ḽa Lushaka , fhedzi , a nga si vouthe kha iyo miṱangano .
Ho sedzwa dziPMB na maitele
Kha nyimele nnzhi , hezwi zwo itisa uri hu vhe na u ṱoḓa lwa tshifhinga tshilapfu nahone hu vhavhaho hune , u ya nga vhunzhi ha vhathu , ha sa ḓo vhuya ha bva ho swika magumoni . 
Nga mulandu wa zwenezwi , hu na mushumo une wa tou vha khagala kha Muvhuso wa u bvela phanḓa na u lavhelesa mitengo , fhedzi hafhu na u lavhelesa lushaka lwa tshiimiswa tsha bindu-ḽibveledzi ḽine ḽa nga fhungudza muṱaṱisano na u shela mulenzhe kha ikonomi . 
3.2 Iyi khethekanyo ya bammbiri i ḓo lavhelesa kha ḓivhazwakale ya nyimele ya vhuloi , u ṱalutshedza uri vhuloi ho vha ho itisa hani zwiḽa kale nahone zwine zwa kha ḓivha hone kha vhuloi kha ḽifhasi ḽa zwino ndi zwifhio .
Thendelano ya u badela ya feisi ya u thoma yo no ḓi ṅwalwa na uri i ḓo iswa kha Minista wa Vhulimi na Zwa Mavu hu sa athu fhela kotara ya vhuvhili ya ṅwaha . 
Miṱa i kha vhuṱungu vhu vhavhavho na nḓaḓo .
Ṱhumano dza lushaka lwo vanganaho lwa maimo a nṱha i fanela , nga u ralo , i tshimbila yo vhambela kha ṱhumano dza mimoḓoro ya khaphasithi ya nṱha fhedzi . 
Tshiṅwe hafhu , sa muvhuso ro ḓiimisela u isa phanḓa na u ambedzana na nḓowetshumo ya dzithekhisi , ri na muhumbulo wa u tandulula khaedu dzine sekithara ya khou ṱangana nadzo . 
Kha fhungo iḽi ro davhidzana na mashango manzhi na u dzulela u humbela muvhuso wa Iraqi uri u shumisana nga nḓila yo fhelelaho na u vha khagala na zwipikiṱere . 
Thendelo ya mutengo wa furaha u fhiraho mutengo wo bulwaho kha nyendedzi . 
ndangulo ya mbonalo dzo fhambanaho - U dzhenelela ha tshitshavha hu ṱoḓa uri muṅwe na muṅwe a vhe na zwine a zwi amba kha u dzhia tsheo ya mafhungo a ne a vha kwama .
Hu na miṱa ya 1,2 miḽioni ine ya khou dzula mishashani ya 2 700 .
Zwidodombedzwa zwo sumbedziswaho kha thebuḽu i re afho nṱha zwi sumbedzisa uri mbadelo dza u fhaṱiwa ha nnḓu nthihi dzi fhasi ngei kha Mavunḓu a North-West na Western Cape . 
U vhalalela nṱha zwi tshi bva buguni ya ene muṋe kha u vhala ha tshigwada hu na mugudisi ( kiḽasi yoṱhe i vhala tshiṱori tshithihi ) .
Ngeletshedzo dzi re hone u thusa komiti dza wadi kha u shuma zwavhuḓi
Kha vha faile luṅwalo , maṅwalo na mivhigo zwa ofisi . 
Sia ḽa mbekanyamaitele ya vhuraru ḽine ra khou ṱoḓa u thoma u shumisa ndi dzudzanywa zwavhuḓi ha mishumo ya mveledziso ya vhubindudzi ho vhalaho kha vundu . 
u swikela kha vhupfumbudzi na mveledziso ya buḓo ḽa mushumo
U vhalela nṱha zwipiḓa zwi no kanganyisa , nga u ongolowa , kana u ita khathihi vhuvhili hazwo
Migodi iyi i vhangela vhadzulapo vha henefho tsini siani a vhupo , mutakalo na tsireledzo . 
Kha GEMS ri dzula ro sedza u vha vha maṱhakheni .
Ri na , ri tshi khou shuma nga khathihi kha mvelelo na u vhea ita kushumele kwa muhasho , u bveledza Pulane ya U vhea Iṱo Nḓisedzo ya Tshumelo ya Vhuṱhogwa . 
Kha mbilu ya mbekanyamushumo iyi ndi u lingedza u tandulula thaidzo dza lushaka nga nḓila ine nga tshifhinga tshithihi ya tandulula ṱhoḓea dza dzingu . 
Miraḓo i ṱhonifheaho ya iyi Nnḓu i ngavha thiko ya ndavhelelo dza vhathu avho vhane ra imela vhone . 
U tendelana na vesheni / phindulo yo mutevhetsindo ( rithyimu )
U khwaṱhisa vhushaka ha Tshipembe-Devhula zwi dzula zwi zwa ndeme kha adzhenda ya mbekanyamaitele ya mashangoḓavha .
Zwikomupo tshayamvusuludzo
2.14. Khabinethe yo tendela u ṋetshedzwa ha Muvhigo wa Shango wa u Thoma wa Quadrennial nga ha Thendelano ya Nyaluso na Tsireledzo ya Vhuḓibuletshedzi ha Mvelele dzo Fhambanaho , kha UNESCO .
U maanḓafhadza na u pfumbudza Miraḓo ya Khoro na Komiti dza Wadi . 
Vhuṱhweṱhwe ha kilima ho khetheaho na lushaka lwa tshifhaṱo , zwi a konadzea u bula hu na mbambedzo nyendedzi dzo nweledzwaho . 
7.2 Khabinethe yo themendela u anḓadzwa ha mvetamveto ya Mulayotibe ya Khwinisedzo ya Senthara ya Vhufogisi ya Masheleni wa 2014 uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa .
Iyi nyiledzo i katela nyimele dza u sumba vhaloi , kana u zwima vhaloi , hune vhathu vha pomokwa uri vha khou vhaisa vhaṅwe nga u vha lowa .
Mugudi muṅwe na muṅwe u ḓo ṋewa khamera ya didzhithaḽa na zwi yelanaho nayo zwa u shumisa kha khoso ya vhupfumbudzi . 
Mikovhe nyengedzedzwa yo itelwa themamveledziso ya maḓi ya masipala , vhuendi ha nnyi na nnyi na mveledziso yo ṱanganelaho ya ḓoroboni . 
MAṰALULI : Ni ḓo vha ni tshi kha ḓi zwi humbula uri madzina ndi thinwa dza vhathu , fhethu na zwithu .
Phemithi a i nga tendeli muhwalo wa Muraḓo o dzhenelaho Thendelano o hwala thundu u bva huṅwe na huṅwe kha ḓisi ḽa Muraḓo o dzhenelaho Thendelano u ya kha vhuyo ha u fhedzisela kha ḓisi ḽa Muraḓo o dzhenelaho Thendelano . 
U vhuisa mihumbulo kha ndeme na milaedza kha tshibveledzwa
( i ) ita tshiṅwe na tshiṅwe tsho fanelaho u itela u phetha vhuḓifhinduleli hatsho zwavhuḓi . "
Nga hune zwa nga konadzea ngaho nga murahu ha u ṱanganedzwa , mufariwa o lindelaho u senga muṅwe na muṅwe u fanela u ṱamba kana u shawara , na u ita ndingo dza tshiimo tsha mutakalo , dzine dza fanela u katela malwadze a phirela na ane a fhirela . 
Manese nga ḽiṅwe sia vha ri matshudeni a zwa dzilafho na madokotela vho vha vha sa ḓivhi tshithu nga ha ndangulo ya malaṱwa a ndondolamutakalo . 
Hezwi zwi fanela u lavheleswa na zwenezwo nga nḓila yavhuḓi u itela u thivhela masiandaitwa a si avhuḓi kana zwikhala zwo lozweaho . 
Senthara i shela mulenzhe kha u lwa na khaedu dza u shaea ha mishumo kha vhaswa nga u ṋetshedza vhaswa thikhedzo yo teaho vha tshi kha ḓi vha vhaswa kha lwendo lwavho lwa vhubindudzi .
Musi maḓi a tshi elela u mona na nga nṱha ha tshiṱirakhitsha , maanḓa a haiḓirodainamiki a ḓo bviselwa kha tshiṱirakhitsha , u bva kha phambano ya mutsiko kha sia ḽa nyelelo . 
Mutshutshisi u ḓo ṋetshedza ndaela ya khothe a tshi khou tendela u vhewa ha ṅwana nga fhasi ha mubebi wa nwana a si na vhaṱhogomeli , .
A hu na we a vhuya a tenda uri zwigwada izwi zwivhili zwi ḓo shuma , vha a ḓivha , hu si na thaidzo vhukati hazwo . 
Masheleni aya a tikedza thandela dzi no katela zwiṱalusi zwa mveledziso ya tshitshavha na u fhungudzwa ha pfuḓedzi u itela u sika nzulele i re na " khaboni dzi re fhasi " nahone a ḓo shumisa maanomashumiswa kha zwa masheleni u itela u khwinisa vhutshilo ha vhashai . 
Malamba : U shela mulenzhe ha vhaofisiri vha ha masipala zwivhidzoni zwi no farwa musi vhathu vho no tshaisa hu nga lila u badeliwa ovathaimi .
Malwadze ane a pfukela a ḓivheaho fhano Afrika Tshipembe ndi TB , dali , tshifumbu na dziSTD . 
Khathekanyo ya 7 i sumbedza vhuṱumani siani ḽa mishumoitwa na zwishumiswa vhukati ha IDP na CBP malugana na miṅwaha ya 3 na u ya phanḓa .
u dzhia vhuṅwe vhukando ha u engedza tswikelelo ya masheleni a mabindu maṱuku nga tshumiso ya gwama ḽa Apex ( Samaf ) na gwama ḽa khadzimiso ya masheleni kha ndimo ṱhukhu ( Mafisa ) ;
Tshakha dza madainasoso
Komiti i khou humbela makumedzwa kha mbudziso ya uri vhuṱanzi ha mulomo kana nga ḽianelwa vhu a tea na u katelwa kha itshi tshipiḓa . 
Tshelede yo shumiswaho ya nzwalelo dza ṅwaha i athu dzheniswa buguni . 
Tshiṱirathedzhi tshi tikedza u shumiswa ha tshiṱirathedzhi tsha muvhuso tsho ṱanḓavhuwaho tshine tsha swikelelea tsho ṋetshedzwaho . 
U thoma u shumiswa ha mulayo wa zwa mupo zwenezwino hu ṱoḓa zwihulwanesa ṱhaluso ya muthu a kwameaho na vhudzheneli . 
( a ) hu tshi tevhedzwa mukovho u ya nga Mulayo wa vunḓu ; kana
Thikho ya buḓo ḽawe ḽa mushumo na tshenzhemo ho vha zwa maini . 
Nga 2016 , zwivhambadzwa zwa Afrika Tshipembe zwo yaho Zimbabwe zwo anganyelwa kha masheleni a swikaho R29.3 biḽioni .
Tshishumisi tsha 4 B tsha IDP : Bammbiri ḽa data ya masipala nga huswi u ya nga tshigwada
Mveledziso ya ikonomi yashu i nga aluswa nga vhathu vha re na vhukoni ho teaho . 
Fhedziha , fhungo ḽa zwa mveledziso ḽihulwane nga themamveledziso ndi ḽa nga ha ndinganyiso . 
Ndima ya 4 : Mushumo wa Komiti ya Wadi na vhaṅwe vha re na dzangalelo
Musi zwiimiswa zwa fhethu ha vhudzulo zwo fhambanaho zwoṱhe zwi sa koni nga nṱhani ha zwiitisi zwo fhambanaho ( zwine u kundelwa u badela ha vha zwiṅwe zwa hone ) zwa ṋetshedzwa fhethu ha vhudzulo huṅwe na huṅwe , zwi nga vha zwavhuḓi u ṋetshedza zwiṅwe zwa ezwi fhethu hune ha swikelea , ha vhoṱhe . 
Vhukati ha zwiṅwe , hu na vhuḓifulufheli ha fhasi kha vhabindudzi kha sekhithara ṱhukhu nga nṱhani ha mbuelo dza fhasi na maṅwe masiandaitwa a ikonomi ya matshilisano . 
U ṋea na u tevhedza ndaela na masia zwi sa konḓi
Mbaḓa Ntswu ya Vhuhosi
GEMS na zwenezwo i ḓo mbo ḓi fhindula nga SMS i na mafhungo a zwa vhukwamani a madokotela a maṋo a no swika mararu ane a vha kha vhupo ha Pretoria North ane a vha Friends of GEMS .
( 3 ) Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Muphuresidennde dzi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa , fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa .
Kha u topola dzitsiwana phindulo ya u thoma ndi u lingedza u vhea vhana kha muṱa wavho wo engedzeaho . 
1.24 Khoro ya Vhagudisi ya Afrika Tshipembe yo kona u alusa nomboro ya vhagudisi vho sainelaho u shela mulenzhe kha Sisiṱeme i khou Bvelaho Phanḓa ya Vhulanguli ha u Bveledzisa Mudededzi wa Phurofeshinaḽa hune tshivhalo tsho fhelelaho tsha vhagudisi ndi 6 572 .
Naho hu na uri nyimele idzi dzoṱhe dzi na ṱhahelelo musi dzi tshi vhambedzwa na u shumiswa ha zwidzidzivhadzi kha ḽeveḽe ya dzitshaka , fhedzi dzi na mushumo . 
U bula maipfi hu si na u kanganyisa ṱhalutshedzo
Data iyi i shumiswa u khwinisa zwi re ngomu na u kungedzela nga ngomu kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u ya kha vharengi vhane vhuḓifari havho ha sumbedza uri vha na dzangalelo kha iṅwe thero . 
Pulane ya Mveledziso i isa phanḓa na u ita khuwelelo kha muvhuso uri u rumele ngafhadzo kha nḓowetshumo na vharengi uri ri khou tshila kha shango ḽi na mutsiko wa zwa mupo . 
4.2 . Mapholisa a Afrika Tshipembe ( SAPS ) vha ḓo vha na Ḓuvha ḽa u Pembela ḽa Lushaka nga ḽa 4 Khubvumedzi 2016 ḽine ḽa pembelelwa ṅwaha nga ṅwaha , u humbula miraḓo yoṱhe ya SAPS vhe vha lozwa vhutshilo havho vhukati ha ḽa u thoma ḽa Lambamai 2015 na 31 Ṱhafamuhwe 2016 , vha tshi khou ita mushumo wavho kha u lwisa u vhona uri hu na tsireledzo na vhutsireledzi Afrika Tshipembe .
Kha vha dzhenise mafhungo o tiwaho arali a tshi ṱoḓea . 
U thomiwa ha fhethu ho tsireledzeaho u itela zwipuka zwa maḓini kha Ḓanzhe ḽa Baltic na zwone zwi tea u sedzwa . 
1.23 Mafheloni a Lara 2016 - 89% ( 4 107 kha vha 4 612 ) ) vhatelwadigiri vha Funza Lushaka vhe vha vha vho lugela u tholiwa nga 2016 vho vha vho no iswa zwikoloni zwine ho vha na u khwinisa nga 2% zwi tshi vhambedzwa na kotara yo fhiraho na 4% nṱha ha tshikalo tshe tsha vha tsho vheiwa tsha ṅwaha .
Nga ṅwambo wa izwi , vhashumi vha ngudo vha ḓo lavhelesa mutsiko wavho wa malofha nga murahu ha dzilafho na u dzudzanya mushonga wavho sa zwe zwa sumbedziswa . 
Themendelo ya u shumisa mvelaphanḓa ya nyolo ya tshiimiswa yo bvela phanḓa na u shumiswa kha maongelo zwi tshi tshimbilelana na nyavhelo ya mugaganyagwama na poswo dzo lambedzwaho . 
Izwi zwi ṱoḓa tshumisano vhukati ha mihasho yoṱhe kha vhulamukanyi ha muvhuso , u thivhela vhugevhenga na zwigwada zwa tsireledzo .
Mulangi
Khoso iyi i ḓo sedza zwithu zwo fhambanaho zwa u langa phukha dza ḓaka hu tshi katelwa : 
Zwenezwo ho khunyeledzwa ngauri , nga u angaredza , ho vha hu na vhugudisi vhu sa fushi nahone ndi ngazwo tshenzhemo kha ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo kha zwiimiswa yo ṱuṱuwedzwa . 
Khumbelo i tea u itwa nga zwifhinga zwo tiwaho .
Zwi ṱoḓeaho ndi nzudzanyo kwayo , u kuvhanganywa ha vhathu na vhurangaphanḓa ha zwa mulayo , vhaofisiri vha zwa vhusevhi na vhululamisi , na tshumelo dza sisiteme ya vhulamukanyi .
ḓaho ndi ḓo . . . khonani yanga ndi ya
Zwigwada zwi songo tsireledzwaho zwo tiwaho ndi vhafumakadzi , nga maanḓa vhafumakadzi vha vharema , vhe vha vha vha kha thikhedzo ya horizonthala kha tshitepisi ya fhasi ya tshitepisi u ya nga u shela mulenzhe kha ikonomi , matshilisano , na vhutshilo ha poḽotiki zwa shango . 
Mashudumavhi , u tinya uho hu bvela phanḓa na u khethela thungo muthu uyo kana tshitshavha tshenetsho , zwa ṋaṋisa vhuḓipfi ha u khethululwa na u sa tsireledzea hune kanzhi ha ṱanganiwa naho nga avho vhane vha vha zwanḓani zwa vhatambudzi na vhavhulahi . 
Mbonalo khulwane ya matrix ndi uri i khethekanya tshanduko dza zwa ikonomi kha sekhithara khulwane ya ikonomi . 
Miṱani yashu , ri fanela u fhungudza kushumisele kwa muḓagasi , maḓi , gese , peṱirolo kana dizili na zwibveledzwa zwa lushaka luṅwe na luṅwe . 
Riṋe vhaṅwe ri tea u mu thusa a tshi mona na tshikolo .
Nḓila yau wana masheleni a u badela zwikolodo yo sedziwa khathihi na u pima tshishumiswa tsho teaho tsha ṱola zwikolodo . 
Ndivho yawo khulwane ndi ya u vhona uri hu vhe na madi ane a nga kona u swikelela thodea dza mutheo dza vhathu khathihi na mveledziso ya ikonomi kha tshifhinga tsha zwino na tshi daho .
Ndi ngazwo musi ri tshi ṱangana , ri ambe nga mivhigo ya kotara . 
Mbekanyamaitele ya zwa masheleni i nga ita mushumo wa ndeme kha u fhungudza u vha hone ha mutevheṱhandu ya u aluwa na u hwetekana ha ikonomi na u tikedza phimo ya thengiselano i sa ḓuri . 
Kha u vusuludza :
Zwibveledzwa zwa u fhedzisela zwi nga shumiswa ngafhi nahone hani ? 
( a ) yo vhewaho khayo nga Ndima heyi ;
vha mushumi o shumaho nnḓa ha Afurika Tshipembe lwa miṅwaha i fhiraho 12 vha songo ita thendelano na Mulanguli Muhulwane wa Muhasho wa zwa Vhashumi
U ḓiṅwalisa vha founele Aid for AIDS ( AfA ) - minidzhere dza HV / AIDS DMP - kha 0860 100 646 u humbela fomo ya u ita khumbelo ya ndaulo ya vhulwadze ha HIV .
Sa izwi ṱhoḓea dza mutakalo dzi tshi dzulela u shanduka , kha vha kwame Tshiimiswa tsha zwa Mutakalo wa Zwifuwo .
1 u bva kha nomboro iṅwe na iṅwe vhukati ha 0 na 200
Na madzinginywa a uri tshipikwa tshashu tsho vha tshi na ndaela ya u sa vha hone musi hu tshi vouthiwa o vha e na vhukhakhi nahone ha na vhubvo . 
Zwenezwo-ha , nḓisedzo ya vhutsireledzi hu no shuma kha vhuendedzi i ṱoḓa uri i si fane na zwe zwa vhuya zwa itwa musi hu tshi itwa mbekanyamaitele dza maṅwe masia . 
U tandulula na u fhedzisa phazili dza 10 kana zwipiḓa zwinzhi zwa ' jig - saw ' .
223. U thomiwa
Kha vha ṱalutshedze vhuvha ha dzhenuwo , na khonadzeo ya u bvelela ha tsumbadwadze na u nyanyuwa . 
Hune zwikolo zwa sa shume zwavhuḓi ( sa tsumbo , nga u ṱavhanya vala kana u sa vula na luthihi nga maṅwe maḓuvha ) , vhana zwa vhukuma vho siwa nga nnḓa ha mbekanyamushumo . 
Ndangulo ya madi I na mitengo yo fhambananaho kha vhupo ho fhambananaho zwi tshi bva kha nyimele-yapo .
U nweledza tshiṱori na u ṋea thikhedzo kha tshivhumbeo / fureme
Khabinethe yo dzhia tsheo ya u fhelisa tshoṱhe Aventura nga murahu ha musi yo dzi dzhia sa ndaka i sa tou vhuedza muvhuso .
1 . Kha vha ṅwalulule manweledzo a mishumo na zwisumbi a tshi bva kha fureme ya ḽogo a dzheniswe kha khoḽomo mbili dza u thoma .
Huṅwe u pembelela miṅwaha ya ḓana ndi ha Omama Besililo ya Kereke ya United Congregational ya Afurika Tshipembe .
Maḓana a vhueni , hu tshi katelwa Mutshudeni wa kale nahone Muphuresidennde wa Zimbabwe Vho Robert Mugabe khathihi na vhadipulomati vho dzhenela vhutambo uhu ha maimo a nṱha kha ḓivhazwakale ya Afrika .
Musi ho ṋetshedzwa tshikhala tshilapfu tsha phetho ya u hanedza muthelo , u khoḓa khunyeledzo ya sisiteme ya aphiḽi ya muthelo , nzudzanyululo iṅwe na iṅwe ya tshiṱoko tsha tshikolodo zwi lengiswa ngeno tshelede i so ngo dzudzanywa i tshi isa phanḓa na u dzhenisa nzwalelo . 
Mveledziso ya Afurika Tshipembe yo kwamiwa nga zwine zwa khou bvelela kha dzingu na ḽifhasi .
Mufuda uyu wa bindu u katela u shumiseswa
Fomo dza khumbelo dzi tea u iswa kha ofisi ya ndangulo .
Zwiko zwa Madi zwi tea u dzudzanyululwa u ya kha nthihi ya kilasi dzi tevhelaho :
Nḓila nthihi fhedzi ya u tandulula thaidzo iyi ndi u ḓivhea kha maimo a linganaho na a sekhithara ya phuraivethe khathihi na u khwinifhadza gwama ḽa muholo u itela u kunga vhukoni ho teaho ha zwa tekiniki . 
Fhethu ha ndeme
U swikelela mveledziso dza vhuḓipfi , muhumbulo , zwipfi , zwa tshimuya , mikhwa , tshivhili , matshilisano na vhudavhidzani ha ṅwana muṅwe na muṅwe
Maanḓalanga a U ita mushumo a ḓivhadzwa nga ha mvelaphanḓa ya mathomo a u shumisa mugaganyagwama . 
Thannge ḽine ha endedzwa ngaḽo muṱambuluwo ḽi tea u vha ḽo kuna , u thivhela u tshikafhadzwa hu songo tea . 
Izwi zwi ḓo katela madalo a Mthatha u ṱola mvelaphanḓa dza vhukavhamabupo na dziṅwe thandela dza themamveledziso ya vhuphuresidennde kha vhupo uvho .
Ḽiga ḽa mbekanyamaitele
U khwaṱhisedzwa ha mitengo ya tshibveledzwa nga tshifhinga tshithihi ho tikedza hafhu u gonya uhu . 
b ) Vho Brigadier Cynthia Lindiwe Philison ( mukhantseḽara )
Vhatambi vha tevhelaho vho shuma nga maanḓa kha mvelelo dze vha dzi wana . 
C Ndangulo ya Mafhungo na Thekhinoḽodzhi
Thandela i khavara u fhambana ha ikonomi na themamveledziso ya matshilisano u mona na mavundu oṱhe a Afrika Tshipembe , hu na madzingu o shayaho a tshi sedzeswa nga maanḓa . 
Nga nnḓa ha u dzhielwa nzhele kana vhufaedzi ha mbuno ya muthu nga muthu , tshinepe tsho fodwaho muyani tshi nga ṱalutshedzwa nga u ḓisa zwibveleli zwo fhambanaho kha nyimele nthihi zwi zwoṱhe . 
Ndangano ndi kuitele kune kwa ṱanganedzwa kwa vhulamukanyi kha zwa matshilisano . 
Masipala wa Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo u shuma , vhukati ha zwiṅwe , mishumo i tevhelaho na maanḓa : 
( a ) hu a fhela nga hoṱhe arali u wanwa mulandu hu tshi vhetshelwa thungo kha Khaṱhululo kana tshigwevho tshi tshi fhungudziwa kha aphiḽi tsha vha tshigwevho tshi sa thivheli muthu ; na uri
Muṋe wa akhaunthu : Muhasho wa zwa Vhulimi wa Lushaka
U dzhenelela ha tshitshavha ndi u shela mulenzhe ha u vhona zwauri muvhuso u khou hwala vhuḓifhinduleli kha vhadzulapo .
( 5 ) Mulayo wa lushaka , u tea u thoma zwivhumbeo zwi no ḓo ta miholo , magavhelo na mbuelo dza Vhahaṱuli , Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi , Muoditha Dzhenerala , na Miraḓo ya khomishini ifhio na ifhio yo tiwaho kha Mulayotewa , zwi tshi katela na maanḓalanga a zwa khasho , o bulwaho kha khethekanyo ya 192 .
U ita dongazwiga mafhungoni .
Khwiniso dzi bvisela khagala manḓalanga a Minisiṱa wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi kha mutheo na u vhea khagala mushumo wa NRF zwi tshi ya kha saintsi .
Tshipikwa tsho vha tsha u swikelela tshiimo tsha nṱhesa tsha mutakalo kha vhathu vhoṱhe vha vunḓu ḽa KwaZulu-Natal . 
mutevhe wa zwo kandiswaho
U kwamea ha mupo kha u ṋetshedzwa ha thendelo hu ḓo litshedzelwa kana u fhungudzwa na u fheliswa ; kana
Kha vha sedze tsumbo i re afho fhasi .
U lugisela meṱirikisi ya si na tshithu ya mishumo hu tshee na tshifhinga .
Ndi nga amba hezwi ndi na fulufhelo uri ri na vhushaka ho khwaṱhaho , ho ḓisendekaho nga muya wa tshumisano u itela u wana zwipikwa zwi fanaho . 
Hulisani u kha gireidi ya 2 .
Nyangaredzo ya Mbuelo ya Vundu na u anganyela zwi ḓo lambedza zwithu zwa ndeme na u fhindula kha mitsiko ya kushumisele nga maanḓa nga u dzhiela nṱha hafhu nyavhelo dzi re hone na u fhelisa u tambisa na u sa vha na vhukoni kha tsheledemviswa , na u fhungudza mutengo wa ndiliso ya mushumo . 
U itela u swikela ndivho dzashu , ri ṱoḓa vhavhonelaphanḓa vhanzhi na madzhendedzi a tshandukiso ane a vhonela phanḓa u fhira ndivho ṱhukhu ya u khwinisa lupfumo lwa ikonomi ya vhone vhaṋe ngeno vhunzhi ha vhadzulapo ngavho vho valelwa kha ṱhoni khulu dza vhushai . 
Pfunzo ndi murango une vhumatshelo ha shango ḽashu ha ḓo fhaṱwa khawo . 
Miṅwedzi ya 18 i tevhelaho i khou ya u vha ya ndeme u itela u isa maitele a mulalo phanḓa , ane a ḓo fhedza a tshi fhelela kha khetho dza lushaka . 
Kha vhupo ha ḓoroboni zwi a vhonala vhukuma ngeno khaedu ya u livhana na vhushai vhune ha khou ṋaṋa kha vhupo ha mahayani i kha ḓi vha hone . 
Tshifhinga tsho themendelwaho kha Luambo lwa u Guda na u Funza
FHETHUVHUPO HA MAVUNDU
Ndaulo ya fhasi i ḓo shumana na khaedu dza mbekanyamaitele dzine dza kwama kushumele kwa Sisiṱeme ya Vhulamukanyi ha Vhutshinyi nga kha mveledzo ya matshimbidzele a tshiofisi . 
Naho zwo ralo , a hu na masheleni avho e a vha e khomboni . 
U vhalela nṱha
37 tenda uri vhuloi vhu vhanga zwoṱhe zwa mashudumavhi nga u angaredza na mashudumavhi eneo , ngeno vhone vha sina ṱhalutshedzo nga ha manditi.34Vhathu vhane vha vhaisa vhaṅwe nga u shumisa mishonga vhone a vha dzhiiwi sa " vhaloi vha vhukuma " , sa avho vhane ha tendwa uri vhone vha kona vhuloi nga maanḓa a re kha muhumbulo .
Khumbelo dzi tea u vha na mbadelo ndavhelelwa nga u dodombedza zwa fulo , ho katelwa na mbadelo dza vhufhufhi na dza madzulo . 
Maḓi afho hu dzulwaho hone
Gammba ya Vhaswa i ṋetshedza vhaswa tshikhala , vhane zwino ndi vharangaphanḓa nga nḓila yavho zwitshavhani zwa havho , tsha u kovhelana tshenzhemo yavho na vhaṅwe vhaswa .
Sa tsumbo , he oda dzo vha dzi songo phurosesiwa nga u ṱavhanya nga nḓila yo linganaho , tshelede a yongo shumisa kha ṅwaha , na uri i tea u humiselwa kha Vhufaragwama mafheloni a ṅwaha . 
Vhufaragwama ha Vundu vhu ṋetshedza vhugudisi na thikhedzo ya sisiṱeme kha Muhasho . 
zwivhumbeo zwa mafhungo zwo fhambanaho U sedza kha maitele a u ṅwala
U wana tshithu tshithihi tsho buliwaho nga ngomu kha tshifanyiso tshi re na zwidodombedzwa zwinzhi .
Tevhedzelani lutambo u vhuya u swika kha khaithi .
Mushumo wo thoma madekwe na u bvela phanḓa ṋamusi nga matsheloni hu sina tshiwo na tshithihi tsha dzikhakhathi . 
Muhasho wa Mulangavundu u ṋetshedza Odithi ya nga ngomu- , Ndangulo ya Mveledzazwiwo ya Bindu- , Tshumelo dza Ṱhoḓisiso dza Forensiki khathihi na Themamveledziso ya IT na vhugudisi kha Muhasho . 
Hu na thulusi dzo ṱanganedzwaho dze dza bveledzwa u itela u vhona uri ndivho dza thandela ndi dzifhio khathihi na u wanulusa uri ndivho idzo dzi khou swikelwa naa .
U swika zwino , ASIDI yo no fhedza zwikolo zwa 116 nahone ya ṋetshedza maḓi kha zwikolo zwa 499 , vhuthathatshili kha zwikolo zwa 425 na muḓagasi kha zwa 298 .
Mishumo yayo yo ḓisendeka kha matshilisano hu na mutshimbilo nga zwitshavha , u itela uri zwitshavha zwa mahayani zwi dzhie vhuṋe ha thandela dza mveledziso ya mahayani na mbekanyamushumo , hu u itela u livhuwa u thomiwa ha foramu dza mveledziso ya mahayani na vhushumisani khathihi na u engedza tsireledzo ya zwiḽiwa na u sikwa ha mishumo . 
A vha , naho zwo ralo , kombetshedzwi u ita ngauralo . 
Vhupfumbudzi na pfunzo zwi tea u ṱanganywa kha mbekanyamushumo . 
Ndingamushumo dza poso dza Phurofeshinaḽa Muhulwane na Muongi Muhulwane wa Phurofeshinaḽa dzo fhela , na uri ri tama u fhululedza miraḓo ya tshiṱafu vho bvelelaho kha u aluswa mushumoni . 
Maaḓa a nzhini ya tshikepe
U sumbedza u pfesesa ministri wa ndondolo ya vhufunzi kerekeni . 
( h ) u dzhiiwa a si na mulandu , u sa amba tshithu , na u ṋea vhuṱanzi tsengoni ;
Pulane ya Kutshimbidzele kwa Masipala na Furemiweke ya Tshṱiiriki
U dzhenelela ha vhuari ho fanela arali ha vha na u kokodzwa ha misipha nga nṱhani ha ṱhahelelo ha tshumelo dza mbueledzo zwi tshi tevhela vhulwadze ha tshiṱhavhi . 
Pfufho iyi yo ṋetshedzwa vhathu u bva ḽifhasini ḽoṱhe kha zwe vha swikelela kha polotiki , matshilisano kana na sia ḽa maluvhi .
U dzulela u ḓivhadza tshitshavha nga ha dzipurosese .
Vha humbelwa uri vha dzhiele nzhele uri khonṱhiraka i ḓo fheliswa nga u ṱavhanya arali zwa wanala uri vhalindi a vha khou badelwa u ya nga ha reithi dzo tiwaho na uri maga a sa badela o teaho a ḓo tevhelwa . 
U sedzulusa hafhu hu a ṱoḓea arali DEA i na zwiitisi zwa u tenda uri a ho ngo vha na u bvisela khagala ho fhelelaho .
U shumisa luambo u bveledza zwiteṅwa kha thero dzoṱhe , ( tsumbo : mbalo - vhungafhani , saizi , tshifhinga , tshivhumbeo , vhukale , masia na mivhala ) .
U shuma ha vhoṱhe na mabindu , vhadzulapo na vhashumi , muvhuso u ḓo bvela phanḓa na u sumbedza vhuḓikumedzeli hawo kha u pindulela pulane dza vha nyito dzo khwaṱhaho dzine dza ḓo khwaṱhisedza uri Afrika Tshipembe ḽi dzule ḽi shango gireidi yo teaho vhubindudzi . 
( 3 ) Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓḓu zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓḓu .
Ri khou tendelana na u ḓifunga uho . 
Heḽi ḽiga ḽa mveledziso ya pulane ya wadi ḽi topola mvelelo khulwane dzine tshitshavha tsha ṱoḓa nauri idzi mvelelo ndi dza vhukuma u swika ngafhi zwi tshi ya nga u vha hone ha zwiko .
Madzina o iledzwaho o katela madzina a vhathu vha tshilaho , madzina a dovhololaho na makumedzwa maswa ane a sa ambe nga ha madzina a kale . 
Komiti ya Wasi i ḓivhadza tshitshavha nga ha pulane ya nyito na u topola masia hune thikhedzo yavho ya ṱoḓwa .
14 . Nga nṱha ha khumbelo ya ndaela ya tsireledzo vha dovha hafhu vha vha na pfanelo ya u vhiga mulandu vha tshi vhiga muhwelelwa arali muhwelelwa a tshi khou ita vhukhakhi .
Matheriala i tea u ṱalutshedzwa ( hu si sokou ṋekedzwa )  . 
Zwa zwino hu dzhiiwa matshudeni mavhili vho no ambaraho kha ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
thusa zwikolo zwoṱhe u khwinisa kushumele , u khwaṱhisedza uri vha lingiwa tshifhinga tshoṱhe , na u vhiga mvelelo kha vhabebi .
1.20 Zwo no swikelwaho kha u fhelisa u salela murahu ha zwiimiswa zwa mutakalo zwi katela : u bvela phanḓa kha u ṱhogomela kiḽiniki na Senthara dza Mutakalo dza Zwitshavha dza 70 , zwibadela zwa 18 na zwiimiswa zwa mutakalo zwa 67 zwiṱirikini hune Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka ya khou shumiswa lwa u edzisa .
Ḓorobo yo tshenzhela vhutshilo ha ikonomi , matshilisano na mvelele sa zwine ra zwi ḓivhisa zwone , na uri ndi senthara ya vhubveledzi , nyaluwo ya ikonomi , pfunzo na tshedza . 
arali vha siho kha mbingano , hu tea u vha na afidavithi ine ya amba zwauri a vha ho kha mbingano
Ri khwaṱhisedza vhuḓiimiseli kha u khwiṋisa maimo a Ndayotewa ya shango ḽashu misi yoṱhe
Nyolo ya 6 afha fhasi i sumbedza zwipiḓa zwa 5 zwihulwane zwa Sisiteme ya CBP .
Dziphesenthe dzi vhona uri maṅwe mashango ane a lingana na Afrika Tshipembe kha ane a kha ḓi tou bvela phanḓa a lavhelelwa u khwaṱhisa ndavheleso yao kha nyaluwo ya ikonomi , u khwinisa vhukoni na u kunga zwa u bindudza . 
Mapholisa vha tea u vhulunga vhuṱanzi na u vha ṋea ngeletshedzo nga ha u thivhela vhutshinyi . 
I dovha ya sumbedzisa uri heyi ndi sisiṱeme ine ya ṱoḓa u pulanwa , tsivhudzo yo livhanaho na thusedzo yo pikwaho . 
Mbadelo dzi tendelwaho ngamaanḓa dzi katela masheleni a kolodwaho kha zwiṅwe zwiimiswa zwa muvhuso . 
Mbetshelo kha Mulayo wa u Gwevha a i ṱumani na zwa vhuloi .
U pulana u ita mvetomveto na u khwinisa tshibveledzwa , ho sedzwa kha u khwinisa luambo , mupeleṱo , zwifhinga na u ṱanganya mafhungo a ita pharagirafu dzi tevhekanaho
Vha ṱalutshedze ṱhoḓea ya zwishumiswa zwone , tshomedzo na matheriala wa u kunakisa . 
25 U ṅwala tshibveledzwa tsha ndaela
U shela mulenzhe kha mufhindulano
Dziṅwe tshanele dza mbadelo masia mavhili kha mbadelo kha dziofisi dza davhi dzo vha hone u itela vhatheli , dzine dza vha : 
c . tsheo dze dza dzhiiwa
Nga fhasi ha NML sisiteme ya zwa mutakalo i ḓo ita zwinzhi u thivhela malwadze na u vhona uri vha wana dzilafho vhulwadze vhu saathu u goḓombela .
Hu ḓo vha na tshumisano na phurogireme dzi no nga dza Fulo ḽa Arrive Alive , u itela u thusa kha mafhungo a tsireledzo malugana na vhuendedzi ha nnyi na nnyi . 
2.19.4 Nga vhanga ḽa thaidzo dza matshilisano dzine dza nga vha dzi dzone tshivhangi tsha khakhathi dzi kwamaho vhuloi , vha dzinginya uri hu vhe na vhukonanyi na u tandulula khuḓano nga fhasi ha vhueletshedzi ha vhurangaphanḓa ha sialala ( mahosi ) .
Bugu tshumiswa
Vhuḓifhinduleli ha mushumo wa dzisambula ndi u ita ndingo dza tshiofisi na u ṅwala tshaka dza mbeu .
Milayo i ḓivhea kha u humbela , mbudziso , nzudzanyo , tsivhudzo na u tenda i a shumiswa .
Ṱhalutshedzo dza maipfi : maidioma na mirero Mupeleṱo na ndongazwiga : tshifhandi , luṋala ( aposiṱirofi )
Ḽo humbula uri kubevha ndi kuṱukusa lune ku nga si kone u thusa .
Naho mashango manzhi vho vhona dziṅwe khwiniso , nga tshikati , dzhango ḽi kha ḓi vha ḽo salela murahu vhukuma musi ḽi tshi vhambedzwa na mashango o no bvelelaho . 
1.4.9 ha nga ḓo fhaṱa tshifhaṱo tshifhio na tshifhio , u longa mitshini kana tshishumiswa kana tshiṅwe tshithu-vho tshi no kwama masheleni tshi tshi itwa henefha binduni ḽawe hu songo thoma ha vha na thendelo yo tou ṅwalwaho i no bva kha GEP ;
Tshishumiswa tsha zwishumiswa zwa ṱhiraithiamu kana zwimela , sa zwi tevhelaho : 
( a ) mulayotibe wa tshelede ; kana
16 . U wana vhuṱanzi na u dubekanya u ya nga ndeme
Kha tshipi ḓa tsha zwidodombedza zwa shopho ḽi teaho lifhelwa murahu vha sumbedzise :
Zwi sumbedza vhukhakhi , ṱhahedzo , na maphinde kha mbalombalo dza ndinganyiselo ya mbadelo kha akhaundu dza zwino , khathihi na u sielwa nnḓa ha zwidodombedzwa zwa madzangano a ḽifhasi hu tshi katelwa na tshivhalo tshiṱuku tsha mashango . 
Thendelano ya u kovhekana mbuelo ndi ṱhoḓea ya mulayo kha ḽiga ḽa vhuvhambadzi fhedzi , fhedzi ndi maitele avhuḓi u ita nyambedzano dza mbuelo kha ṱhoḓisiso zwayo na ṱhoḓisiso ya ḽiga ḽa u tumbula ya vhushumisamupo .
Nḓila ine masheleni a tshikolo a langulwa ngayo , sa zwo sumbedzwaho sa tsumbo kha mugaganyagwama wa zwa masheleni na zwitatamennde , i ḓo vha nḓila nthihi ya u ṱola u lugela ndangulo . 
Fomo dza khumbelo dzi fanela u ḓadzwa u ya nga mbetshelwa dza milayo iyi ya u renga na ndaela dzo sumbedzwaho kha fomo ya khumbelo yo teaho . 
Tshovani magaraṱa aya ni a pake nṱha ha ṱafula o sedza fhasi .
Zwi tevhelaho ndi mutevhe wa mbilahelo dza Kiḽasi III :
Nga ṅwedzi wa Nyendavhusiku 2014 , muvhuso wo thoma u wana 2 400 MW dza nungo dzi wanalaho kha muḓagasi u bvaho kha u fhiswa ha malasha maswa u bva kha Zwiimiswa Zwo Ḓiimisaho zwi Bveledzaho Muḓagasi .
U sa ḓisa tshinepe musi hu tshi ya u ganḓiswa bammbiri ḽa u vouthela zwi ḓo ita uri nkhetheni a ganḓiswe hu si na tshinepe , hu bviswe CV fhedzi kha Tshibugwana .
( 8 ) Musi vhaofisiri vha saathu u thoma u ita mishumo yavho , vha tea u ita muano kana u sumbedza u ḓiana , u ya nga ha Muengedzo wa 2 kha uri vha ḓo tevhela na u tsireledza Mulayotewa .
Vhatambi vha bvumo : Benni Mcarthy , Aaron Mokoena , Steven Pienaar , Teko Modise .
Nga tshifhinga tsha miṅwaha i si gathi , musi Muvhuso u tshi khou shandukisa nga nḓila i langaho masheleni ayo , vhadzulapo vhoṱhe vha ḓo kovhela mbuelo na u khwaṱhisa vhuḓifhinduleli , vhubvelakhagala vhuhulwane na ndeme ya khwine ya tshelede . 
Nga hoyu Ṅwedzi wa Vhufa , Muhasho wa Vhutsila na Mvelele u ḓo ita bembela ḽa sialala ngei kha Egere ya Vhahali vha Lushaka ngei Pretoria u sumbedza u thomiwa ha u fhaṱwa ha tshihumbudzo tsha lushaka tshine tsha ḓo ṱana misi ya phanḓa ha koloni , nndwa ya mbofholowo na vhahali vho fhambanaho vhe vha lwela mvelaphanḓa ya tshitshavha .
Ri lushaka lu shumaho .
Khabinethe i ita hafhu khuwelelo kha vhoṱhe vha re na vhuḓifhinduleli uri vha ḓibvise kha maitele ayo a vhugevhenga nahone avho vho kwameaho vha vhige avho vhathu kha mazhendedzi a mulayo .
Musi nyimele ya ikonomi yo rali ndo sumbedzisa mathomoni , zwi tou vha khagala uri ari nga koni u swikelela tshipikwa tsha nyaluwo yashu nga tshifhinga tshe ra lavhelela .
Hu ṱoḓea thendelano ṱanganelanaho ya u vhambadzela nnḓa na ya vhushumisamupo i no bva kha Minisṱa
U rangela u vhala : u humbulela u bva kha ṱhoho na kha zwifanyiso
Zwa khethekanyo dza vhupo na tshayandinganelo vhukati ha ḓorobo na zwikolobulasi zwo vhanga uri hu vhe na nḓisedzo ya tshumelo dza ndeme i sa lingani , nahone mbadelo dza zwa vhuendi ndi nnzhi . 
Nga maṅwe maipfi , a vha kombetshedzwi na kathihi u bvisela khagala izwi kha vhone . 
Kha vha dzhiele nṱha uri ahuna na tshitatamennde na tshithihi tsha nga ha ndeme ya maḓi tshi re kha tsumbo iyi tshine tsha bula tshithu nga ha uri maḓi a tamisa kana u ṱanganedzea hani uri a vhe na vhunzani ho bulwaho . 
Eskom ndi yone muṋetshedzi wa muḓagasi i yoṱhe ine ya vha na thendelo kha vhupo uho , masipala u renga muḓagasi u bva kha Eskom u tshi itela u sabusidaiza vhadzulapo vha masipala khathihi na u vhona uri hu vhe na u kovhekanywa ho leluwaho vhukati ha Eskom na zwitshavha zwapo . 
Ni humbelwa u ṋetshedza zwidodombedzwa arali tshiṅwe tsha zwibogisi tsho swaiwa . 
U ṅwala mvetomveto ya u fhedzisela
5.1 Tshumiso ya pulane ya nḓisedzo ya tshumelo
Nangani ṱhoho dza Zwikili zwa Vhutshilo dza themo
U shuma kha komiti na u dzhenela miṱangano na foramu . 
Hezwi a zwo ngo tou ita fhedzi uri hu vhe na u ḓalesa ha vhathu afho tshitediamu , fhedzi zwo dovha zwa sinyusa vhaṅwe vhaṱaleli vhe vha vha vhe na thikhithi kana vha si na . 
Maano o sedzaho kha u khwinisa matshilo a vhafumakadzi na miṱa kha mabulasi o thomiwaho kha vhupo vhuraru ha mahayani . 
U rangela u vhala : U humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya tshibveledzwa na zwifanyiso
Muhasho wo ḓikumedzela u ṋekedza zwikhala zwi linganaho na u shumisa zwa khwaṱhisedzo ya ndinganyiso kha kutholele . 
Ni kona u vhona mini khazwo ?
U itela u thivhela u sa shumiswa nga nḓila yone ha Mulayo , DPME i na pfanelo dza u vhudzisa vhuṱanzi ha u sumbedza maanḓa e a fhiwa uri a ite khumbelo o imela munwe .
161. Vhuṱalu
Thundu dzoṱhe dzo ṋetshedzwaho dzi ḓo lingana kha masia oṱhe na dzisambula , dziphetheni kana zwidodombedzwa hune zwa vha zwo ṋetshedzwa . 
zwa girafiki ) zwo katela zwi linganaho na zwa semibirivi , minimu , khurotshete , khweiva , na zwiaweli , hu tshi shumiswa u vhanda muvhili sa tshilidzo
U shaya nungo kha u wana zwithu na ndangulo ya zwibviswa zwi khagala uri ndi thaidzo ine vhalambedzi vha tea u i sedzulusa na u ṋea thikhedzo - zwi sumba uri izwi zwi nga vha tshipiḓa tsha dzi mbekanyamushumo . 
Mvelele dza u fhedzisela dza COP17 dzo vha ḓivhazwakale na u vhea tshikalo , dzi tshi vhambedzwa na dza muṱangano wa 1997 he ha ṱanganedzwa Kyoto Protocol .
1.13.4. Ri ita khuwelelo kha mahoro a polotiki uri vha vhe na u konḓelelana na miraḓo yavho na u isa khuwelelo kha tshitshavha uri vha tikedze Tshumelo ya Mapholisa a Afrika Tshipembe kha tsedzuluso .
Migaganyagwama ya miṅwaha minzhi
Nga kha Komiti ya Mbalelano , khethekanyo i ṋetshedza mafhungo kha mishumo iyi kha Vhuṅwaleli . 
U dubekanya
Vha tea u ḓivhadza SARS hu saathu fhela maḓuvha a 21 a nga murahu ha u vala mabindu avho .
Vhakundi vha ḓo ya u imela Afrika Tshipembe kha Muṱaṱisano wa Dzitshakatshaka wa Vhukoni ha Ḽifhasi ngei Abu Dhabi , United Arab Emirates nga Tshimedzi 2017 .
Naho hu tshi khou humbulwa u ṅwalulula hafhu Tshiṱaṱamennde tsha Masheleni tsha nga Ṅwaha sa ndingedzo dza u tandulula thaidzo , khonadzeo dzoṱhe dzi tea u dzhielwa nṱha hu tshi khou davhidzanwa na vhoṱhe vha kwameaho , zwo ḓitika nga u dzhiela nṱha mitengo na masiandaitwa . 
Sisiṱeme iyi i ḓo dovha hafhu u khwaṱhiswa nga sisiṱeme ntswa ya Ofisi ya u Vhona yo buletshedzwaho afho nṱha . 
Gireidi ya 9 : masiaṱari 50 - 60
Ṱhanganyelo ya zwiko zwa muḓagasi
Khaedu yo ḓiswaho nga ṱhuṱhuwedzo ya ḽifhasi ndi ya uri sa vhasiki vha mbekanyamaitele ri fanela u dzulela u tsumbudzana na mitsiko miswa na u shandukisa mupo washu - vhupo vhuswa ha mbekanyamaitele , ndaulo ntswa na zwiimiswa zwoṱhe zwi sedzana na riṋe ḓuvha na ḓuvha . 
Phambano idzi dzi wanala hu si kha mashango fhedzi - fhedzi na nga ngomu ha mashango , o pfumaho na a songo pfuma . 
U enda malugana na u minithara
Hu nga lavhelelwa hezwi ndi kuitele vhudavhidzani kwo khwaṱhaho kune kwa nga thusa kha mafhungo aya na kha ndangulo ya mbonalo kha Muvhuso . 
Kushumele kwo ḓisendekaho nga zwigwada ku ṋetshedza sekithara kana zwigwada zwo fhambanaho tshikhala tsha u ṱangana vha shuma vho sedza tshipikwa tshithihi .
U ḓivha na u ṱalutshedza maime na lutamo lwa muṅwali
Fhedziha , dziṅwe yunitsi dzi nga ṱoḓa tshifhinga tshinzhi na dziṅwe tshipfufhi . 
Tshikolo tshiṅwe na tshiṅwe tshi tea u dzudzanya muṱangano u ṱalutshedza vhabebi mvelelo na uri vha khou ya u khwinisa hani mvelelo dzenedzo .
Vha pfa vho takala uri ha tsha humbulela ene e eṱhe .
Ndongazwiga na mupeleṱo : kupeleṱele : tshithoma ( tshitopo ) , tshiawelo ( khoma )
Muvhuso u khou gidima nga u ṱavhanya kha nḓisedzo ya Nzudzanyo ya Mveledziso ya Lushaka u thasulula dzikhaedu dzashu , u engedzwa lwa tshothe khonadzeo ya nyaluwo na vhusikamishumo kha vhathu vhashu .
Khumbelo ya ṱhanziela ya pfusho ya ṱho ḓea ya u endedza na u shumana na zwiḽiwa
Vhudzwa uri tsheo ndi ifhio na nga ha pfanelo dzavho dza khaṱhululo ya nga ngomu kana tsedzuluso ;
Ṅwalani dzina ḽa bugu hafha .
U tika ho langiwaho ha nyoyoloso ya u shumisana ha miraḓo ya muvhili
Tsumbo dzi bvaho kha bugupfarwa dzinga si ite zwinzhi u itela u ṱuṱuwedza dzangalelo kha ṱhoho dza zwa vhupo kana ṱhoho dza metse . 
Tshiṱitshi tsha mapolisa
Buli ḽa u ḓadza phaiphi ḽi tea u vheiwa nga fhasi ha thannge . 
Afurika Tshipembe ḽo sumbedza mvelaphanḓa yavhuḓi kha u shanduka u bva kha khethululo u ya kha demokirasi .
A si mashango oṱhe a bvelaho phanḓa na u bvelela a re na mbekanyamaitele dza ḽivi dza vhuimana na , hune dza vha hone , a dzi shumiswi lu fanaho kana dzi shuma fhedzi kha vhashumi vha re kha dziṅwe khethekanyo dza maraga wa zwa vhashumi . 
Ndi nga ha vhathu , mbilaelo dzavho na ṱhoḓea dzavho .
Kha vha humbele vhadzheneleli vha ṋee tsumbo dza zwine vha nga katela kha zwibviswa na mbuelo dza mugaganyagwama wa hayani musi vha tshi u ola .
Musi Mulayotibe uyu wo no phasiswa uri u vhe mulayo , u ḓo khwaṱhisa ndaulo ya zwiimiswa zwa muvhuso na u khwaṱhisa thikhedzo ya Muvhuso khazwo .
A zwi tou kwama vhaswa fhedzi vha zwitshavhani , fhedzi khathihi na zwigwada zwa vha si na masheleni . 
Vhunzhi ha vhadzulapo dzu dzula vhuponi ha mahayani . 
Ro ḓi vha na mbilaelo nga ha mishumo ya zwiṅwe zwiimiswa zwa pfunzo zwa phuraivethe zwi vhumbaho vhufhura na milandu ya vhugevhenga . 
U ita nyambedzano ya mihumbulo mihulwane na zwidodombedzwa zwo khetheaho
U ḓisedza tshumelo dza ndavhuko dza milayo , vhuṅwaleli na dza khothe dza masipala na u shumisa na u tshimbidza maitele u itela vhuṱanzi ha phasisa , u shumisa na u vhulunga tsheo . 
Arali mushululo wa ṱanea fhasi ha lwanzhe , u fanela u kona u konḓelela mutshimbilo wa matungo nga fhasi ha maanḓa a haiḓirodainamiki wo vhangwaho nga magabelo na lutsingaḓanzhe . 
Phindulo nga u angaredza ya vharengi kha masiandaitwa a maafukhada kha mutakalo dzo vha dzavhuḓi vhukuma 
Nga murahu ha khanḓiso ya puḽane , Khomishini i ḓo sedzesa nga maanḓa kha u :
Zwa u kovhekanywa ha maḓi u ya kha vhupo vhu kwameaho nga magoloi a mathannga a maḓi sa maṅwe a maga a shishi . 
Luambo lwa Hayani Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma Mbalo Ngudo ya Vhutshilo
Mbondo u mona na nnḓu na bagiḽaphurufu kha mafasiṱere ndi tsumbo dzo ḓoweleesaho . 
Mbambe vhukati ha mimasipala i ḓo vha kha yo ḓitikaho nga mashumele a zwa masheleni u itela u ṱuṱuwedza u avhelwa zwavhuḓi . 
Zwavhuḓivhuḓi , zwi fanela u dzula tsini ha nḓila dzi bvelaho phanḓa dza vhuendi ha nnyi na nnyi . 
Muhasho wa Vhulimi u na mbelanyamushumo dzi tevhelaho kha tshiṱiriki ; 
Vhaṋetshedzi vha tshumelo
Vho Verwoerd , sa minista wa pfunzo ya Bantu , vho ḓivha tshipiḓa itshi tsha mvelaphanḓa ya pfunzo , fhedzi , sa zwe zwa lavhelelwa , vho kona u dzhena pfunzo fhedzi u bva kha sia ḽa uri muthu u tea u shumela vhathu vhawe . 
U vha na zwikili zwo ṱanḓavhuwaho zwa vhushaka na vhudavhidzani ( u amba na u ṅwala ) ndi zwa ndeme u vha nazwo . 
Ifa ḽe vha ḽi siela riṋe ḽi ri ṋea ndaela ya u ḓiṱola nga u fulufhedzea kathihi na khuḓano na muombano une wa vha hone nga ngomu na vhukati hashu . 
Arali vha sa vusulusa muthelo wa tshiendedzi tshavho , vha ḓo fanela u badela ndaṱiso ya muthelo na malengelenge .
Zwo vhekanywa nga Alan Baxter and Associates , Muhasho wa Vhupo , Vhuendedzi na Madzingu , London . 
U alusa na u vhambadza tshumelo dza dzilafho nga nyonyoloso ya muvhili . 
Mulandu wa u gonya u zwanḓani zwa vhunzhi ha mbanḓe . 
Nḓila dza u vhiga na dza kuvhusele dza thandela iyi dzi khou sedzuluswa hafhu . 
Ngomu na nnḓa ha sibadela
U shumisa figara dza muambo tsumbo , mafanyisi , mamethafore
Mutholi u na pfanelo , ya u vhea zwitandadi zwi pfalaho zwi elanaho na vhushaka na vhaṅwe havhuḓi ha mushumoni . 
Naho dziṅwe komiti dza wadi dzo khethwa ho sedzwa phesenthe ṱhukhu ya vhakhethi vho teaho na kha miṱangano ya inifomaḽa ya nnyi na nnyi , maitele aya a vhonala sa a ndeme naho o leluwa nahone a inifomaḽa .
Vhudzulo ha inifomaḽa ha ḓana furaruraru vhu khou ṱolwa kana u lugiselwa u ḓo khwiṋisiwa nga Mbekanyamushumo ya Thikhedzo ya u Khwiṋisa ya Lushaka .
Miraḓo ya muṱa , mashaka , dzikhonani na vhashumisani ngavho vha anzela u lwala na u lovha , vha tshi kha ḓi vha vhaṱuku . 
Ri nga bula nga u ḓihudza uri ḽevele ya tshenzhemo i nṱha . 
Vhari lushaka lu tea u ṱanganedza tshipiḓa tsho linganaho tshi fhiraho hafu ya mbalo yatsho lu tinye u tshinyadzwa . 
U vhea zwiwo nga u tevhekana hune ha pfadza .
Mbulungeo kha themamveledziso ndi ya ndeme kha mveledziso na u dzulea zwavhuḓi kha vhupo ha dziḓoroboni . 
U pennda nga ngomu na nga nnḓa na u lugisa nga u angaredza . 
Vhadzhiamikovhe vhoṱhe vhane vha dzhenelela kha vhuvhusi hapo vha tea u vha na nḓivho ya mutheo ya muvhuso wapo , ndivho dzawo , zwipikwa na mishumo .
wana dzikhouthu dza u hwala tshitumbu/ kana u fhisiwa ha tshitumbu na / kana mbulungo ya henefho , arali zwo humbelwa nga are tsinisa na mufu
Senthara dzo shuma kha u leludza dziwekishopo , thandela dza mveledziso ya tshitshavha , zwiito zwa mutambo na mbekanyamushumo dza zwa pfunzo . 
Nga murahu ha u vhala ( u fhindula mbudziso , u fanyisa , u fhambanya , u ṱhaṱhuvha )
Ndi zwa ndeme hanificant
Nahone , ho vha vhuṱanzi ha hezwi zwipondwa he ha ri ṋetshedza tshikhala tsha u vhona uri vhaṅwe vhathu vho vhona hani zwa tshifhinga tsho fhiraho zwa konaha u ri thusa kha u vhumba tshifanyiso tsha vhumatshelo . 
Zwino fhedzisani mafhungo a tevhelaho .
Tshipitshi tsha mbekanyagwama
U langa ndingo ya masiandaitwa a khaphasithi ya tshivhumbeo na tshiimiswa zwa mbekanyamaitele na mbekanyamushumo ntswa dza dzinnḓu . 
Ndi tama vha tshi nthusa u fhululedza vhaeni vhanga vho khetheaho , mubammbeli makone wa Oḽimpiki Chad le Clos .
Vhunzhi ha madi a do wanala u itela vhanwe vhashumisi .
U ita nyambedzano na u ṋea muhumbulo wawe
Lushaka ulu lwa kudzudzanyele lwo itelwa u nyamisa u shumiswa ha vhuendi ha tshitshavha . 
Dzi FET ndi khoḽedzhi dza muvhuso kana dza phuraivethe dzine dza ḓivhea , dzo rweliwaho ṱari kana u ṅwaliswa nga fhasi ha Mulayo wa Khoḽedzhi dza FET wa 2006 , naho zworalo zwikolo kana zwiimiswa zwitevhelaho a zwi ṱoḓiwi upfi zwi ḓi nwalise kha DHET :
( 6 ) Mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka na milayo ya Khothe ya zwa Mulayotewa i tea u tendela muthu muṅwe na muṅwe , musi zwi zwa lutamo Iwa khaṱhulo kwayo na thendelo ya Khothe ya Mulayotewa , uri a -
ḽiṱanganyi --- ipfi ḽi shumiswaho u ṱanganya matavhi a mafhungo kha mutaladzi
Masipala u tea u engedza vhukoni hawo u itela u ḓidzudzanya na ṱhoḓea ntswa dza Mulayo wa zwa Mashika . 
Muṅwe wa milayo ndi wauri zwikwama zwo itwaho nga kha u tsireledza masheleni nga kha vhubindudzi ha mabammbiri u nga si shume thwii kana nga kha iṅwe nḓila kha u ṋethedzwa ha tshikolodo tsha masheleni kana tshikolodo kha nnyi na nnyi nga u angaredza . 
Hafhu mbekanyamushumo ya nnḓu dzavhuḓi i tea u ṋetshedza themamveledziso , tshumelo , zwileludzi na u kona u swikelelea .
Mushuma-na-thimu o vhibvaho .
Ndayo dza u nambatedza , u ṅwala ḓirese , u rumela , u vula na u pimiwa ha thendara dzo dzheniswa kha ḽiṅwalwa ḽa thendara . 
Themamveledziso iyi i songo linganaho i na masiandaitwa thwii kha nḓadzo ya u ṱandavhuwa ha dzibannga . 
Mavhusele a ngomu na a nnḓa khathihi na ndayo zwi ḓo tendelana na zwo vhewaho kha milayo yapo ya khamphani . 
Mbalelano dza vhashumi / mushumo
U dzhia marifhi poswoni . 
Mulandu wo fhiriselwa phanḓa u tendela masia u tshintshana maṅwe maṅwalo . 
Ṅwalani mafhungo mavhili nga ha inwi muṋe , nga zwine na takalela khathihi na uri khonani dzaṋu ndi vhonnyi .
Kha vha ṋee vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani sa nḓila ya u tevhedza Mulayo wa Senthara ya Vhusevhi ha zwa Tshelede , kana Financial Intelligence Centre Act , une w amaba uri vhoṱhe vha ṱo ḓaho u vula akhaunthu vha tea u ḓa na vhuṱanzi ha aḓirese ya hayani .
Zwine zwa nga itwa , zwi katela u poṱiela u kona nḓevhe dza tshetshe kha yuniti dza u bebisa vhana , khaelo , u khantseḽa zwiṱhavhelo zwa u didwa na masungo , u ṋea mishonga ya zwa ṱhohoni , na ndanyulo ya vhalwadze vha re na daibethisi i sa langei kana haiphathensheni . 
U ḓisa tshumelo dza mutakalo wa khwaḽithi ndi zwo sedzwaho zwa lushaka na ya mavundu . 
U bveledza kulangele kwa miraḓo miṱuku u khwaṱhisa minwe ( nga u imba zwidade zwine zwa sumbedza nyito nga minwe kana u vhumba kubola nga u shumisa vhukati ha minwe ) .
Ndi dzi tevhelaho :
Ndima i khunyeledza nga ṱhaluso ya magake a u engedzedza na themendelo . 
Kha ri ite nyito Olani ni ḽebuḽe madzinambumbano a inwi muṋe .
vhukwamani
Kha tshiṅwalwa tsha u thoma , tshi no kwama tshivhumbeo tsha vhuṱaluli ha ipfi , ho ṋewa ṱhalutshedzo etimoḽedzhi zwi tevhelaho : 
Zwo ralo , muvhuso u vhona houno mulayo muswa sa nyimele ya u vhuelwa ha vhoṱhe vhukati ha vharengi na mupo . 
Kha ri ṅwale
ICD i ḓo rumela muvhigo wa u ṱaha khothe na Muvhigo wa Muhasho wa Kushumele wa Tshumelo ya Thipholisa ya Afrika Tshipembe kha muvhilaheli .
U THETSHELESA NA U AMBA
Hune zwo fanela , ro ṋea maanḓa kha mbekanyamaitele iyi nga u phasisa milayo yo teaho na u fhaṱiwa ha zwiimiswa zwi ṱoḓeaho . 
Khomishini i themendela uri hu itwe mutevhe une wa sumbedza maitele a vhaisaho ane a tea u langulwa .
U bveledza u phalala hu khwinisaho tsiravhulwadze nga vhudele vhuongeloni . 
Vha a kona u ita khaṱhululo kha themendelo naa ?
ZWIKO ZWA MUGUDI
zwiimiswa zwine zwa tea u thomiwa zwa uri vhathu vha dzhenelele
Nyimele hei i kwama lu si lwavhuḓi vundu , sa izwi vundu ḽi si nga si kone ita zwa u monithara na mushumo wa tsenguluso zwavhuḓi . 
Musi ri tshi khou ya phanḓa , ri ḓo khwaṱhisedza uri ri fhaṱa khaphasithi ya ṱhoḓisiso , ine ya vha iṅwe ya vhuṱudzeṱudze ha zwino . 
U wana vhuṱudzeṱudze na thaidzo malugana na beiḽi na kugwevhele kana kuhaṱulele kha maitele a sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi ; na
Zwikate zwa harane ya u rungelela makolo
U tshi ola na u tshi ḽebuḽa
Inthanethe na yone yo bveledza dziṅwe tshaka dza vhudavhidzani , dzi nga ho sa imeiḽi , midia wa zwa matshilisano , phodikhasithi na zwiṅwe zwinzhi . 
44 zwi ita uri vhathu vha Afrika vha litshe u shumisa nḓila dza sialala dze dza vha dzi tshi ṱanganedzwa nga mvelele dzine idzo nḓila dzi pandela mashudumavhi .
Ḽidzinginywa ḽo kunakiswa Khabinethe ya ḽi khwaṱhisedza nga Luhuhi ṅwaha uno musi i tshi tendela nḓivhadzamulayotibe . 
Musi muḓuhulu wa muraḓo o valelwa sibadela o mu ṋetshedza khoudu ya vhuunḓiwa ya ṅwana wawe .
Luṱa lwa u thoma lwa mvusuludzo lu katela u khwinifhadzwa ha themamveledziso ya tsireledzo , luhura , mavhone a zwiṱaraṱani na ṱhoḓea dza muḓagasi dza shishi nga mutengo wa R24 miḽioni .
Khoro ya Phurofesheni dza Afrika Tshipembe PO Box 205 PRETORIA 0001 Nomboro ya Luṱingo . : ( 012 ) 338 9300 / 01 Nomboro ya Fekisi . : ( 012 ) 328 5120
mushumo , u konadzea ha vhutshilo
Tshivhalo tsha vouthu dze dza hanedzana na u vhumbiwa ha mbumbano
17 . Maitele a Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma a tea u ṱuṱuwedza u fhola na mbuyedzedzo .
Thimu dzashu dzi nga shuma zwavhuḓi arali huna thikhedzo yashu .
Netiweke ya EMS ya GEMS yo vulea kha vhoṱhe vhaṋetshedzatshumelo dza EMS ( tshumelo dza ambuḽentsi ) vhane vha swikelela maga a mutheo .
QLTC i lavhelela nyimele ine zwivhumbeo zwa QLTC zwine zwa katela zwoṱhe zwa ḓo thomiwa u monithara vhukati ha zwiṅwe u tevhedzelwa ha zwine zwa kombetshedza , phulufhedziso na dziṅwe mbekanyamushumo dza Muhasho .
Ho vha na mvelaphanḓa malugana na vhukoni ha nḓisedzo ya tshumelo kha zwikwama zwa muvhuso , nga maanḓa kha Tshumelo ya Mbuelo ya Muthelo ya Afurika Tshipembe na thandela dza u lingedza kha Muhasho wa zwa Muno , Mutakalo na Vhulamukanyi .
" Hu na mimasipala ine ya khou shuma kha zwigwada zwiraru zwoṱhe .
Bodo ya Vhueletshedzi ya Muṅwaleli Guṱe ( UNSG ) wa Mbumbano ya Dzitshakha nga ha Maḓi na Vhuthathatshili yo themendela u thomiwa ha Phanele ya Maimo a Nṱha ya Vhurangaphanḓa ha Mivhuso yo tou nangwaho nga ha Maḓi u ranga phanḓa vhurangeli nga ha maḓi na u khwinisa , nga murahu ha u ṱanganedzwa ha Adzhenda ya Mveledziso ya 2030 nga UNSG nga Khubvumedzi 2015 .
Aseniki i shumiswa kha methaḽadzhi , kha u bveledza ngilasi na seramiki , na tshivhulahi na tshithivhelatsino kha mabulannga . 
U shumisa milayo ya u sielisana
Muvhuso wo ḓikumedzela u vha na u thubiwa ha khaboni ha ḽiedza na thandela ya u vhulunga i shumaho nga 2020 , fhedzi tshihaḓu tsha u fhungudza muhasaladzo phanḓa ha izwo vhusendekamisi hu nga ṱoḓa nungo dza u ṱavhanyedzisa shedulu iyo . 
guda u awela na u tandulula thaidzo ; na
Ndima iyi i lingedza u sumbedza na u ṋea vhubvo ha mushumo we vhurangaphanḓa ha sialala ha u shuma kha ndangulo ya vhulamukanyi hu saathu u vha na Ndayotewa .
Zwi ṱukusa zwa therisano idzi zwo fhira zwa swika kha nyito dzi kwamaho masia manzhi kana kha maanḓalanga a lushaka na u linga havho mbekanyamaitele yapo ya zwa masheleni kana ndangulo dza zwa masheleni . 
( 1 ) Tshifhinga tsha ofisi tsha Mulangavunḓu tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe , tsha fhela musi a tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe .
Tshine ra khou tshi ṱoḓa nga maanḓa u bva zwino u swika zwenezwo u sumbedzwa nḓila siani ḽa kugwalabele na nyambedzano dzi no vhuedza . 
Vha ḓo ṱuwa nga tshifhingaḓe ?
Tsha u thoma Muhasho u do bveledza sisiteme ya tshiimo u itela u dzudzanya zwiko zwa madi zwothe zwi re hone .
[ Ndaulo 2 ]
Mudededzi u vhala na kiḽasi yoṱhe Bugu Khulwane kana maṅwalwa o hudzwaho .
Zwi a tandulula khaedu dza mbekanyamaitele mbili dza ndemesa . 
1.Mafhungo a Zwino Kha Shango
Serisi ya vhuṋa ya pfanelo dza vhafumakadzi dzi anzela u kandekanywa nga vhanna ndi pfanelo dza ndinganyiso . 
( 5 ) Arali Minisiṱa a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa phoḽisi ya Khabinethe , a nga ṱoḓḓa uri Minisiṱa onoyo a ite uri ndaulo ya ofisi i anane na yeneyo phoḽisi
Kha iṅwe ya ṱhoḓisiso dza mathomo , khonadzeo ya vhufhura kha digiri dza vhudokotela ha pfunzo mbili i khou sedziwa . 
2.5.1 Mushumo wa orala mathomoni a ḓuvha .
Khumbelo dzi fanela u iswa nga tshifhinga kha muhasho we wa kunguwedza sa afha khumbelo dza ṱanganedzwaho musi ḓuvha ḽa u vala ḽo no fhira ḽo sumbedzwaho afho fhasi a dzi nga ṱanganedzwi . 
Vhunga zwishumiswa zwi sa shumiswi zwoṱhe miṅwahani ya 1 na 2 , kunomborele kwa zwiwo na zwishumiswa a ku ṅwalwi ku tshi tevhekana tshifhinga tshoṱhe .
Kha u ita izwo ri nga ḓi vhea kha vhudzivha ha mvelele yashu i fanaho . 
U rathela kha muṅwalo wa u pomba musi a tshi ṅwala ( datumu , dzina ḽawe na maṅwalo awe )
Mulayo uyu u laula tsedzuluso ya mavu a Afrika Tshipembe . 
Ṱhuṱhuwedzo ya Wilson i kha ḓi pfala na ṋamusi , sa musi ri tshi ḓo zwi vhona nga kha ngudo iyi . 
Ḽi bveledza zwiḽiwa zwaḽo zwi no ḽiwa nga hunzhi , ḽa ita vhurumelazwivhambadzwa kha zwa nyengedzedzo na u renga mashangoni a nnḓa zwine ḽa ṱoḓa u swikelela ṱhoḓea dzaḽo dza zwiḽiwa . 
Ndivho ya foramu ya IDP
Zwa ndeme , u siiwa ha vharema nnḓa kha Dzangano ho vha tshiṅwe tsha zwiitisi zwihulwane zwa u vhumba ḽihoro ḽa African National Congress nga 1912 .
Vharangaphanḓa vha Zwiimiswa zwa Muvhuso zwi Tikedzaho Ndayotewa ya Demokhrasi ;
Hu tea u bviswa sambulu ya ndangulo ya mufaro muṅwe na muṅwe arali hu tshi khou namedzwa muhwalo muhulu .
Komiti ya Wadi i nga nanga muṅwaleli na muthusa muṅwaleli u bva kha miraḓo , kana masipala kana mukhantseḽara a nga nanga muṅwaleli .
ARALI VHA SA TENDELANI NA MILAYO NA MILAYO YO TIWAHO IYI , VHA TEA U BVA KHA WEBUSAITHI ZWINO SA I ZWI U BVELA PHANḒA NA U I SHUMISA ZWI TSHI ḒO VHA VHOFHA . 
Hu na u ṋaṋa ha malwadze nga ṅwambo wa u sa kona u wana tshumelo dza zwa mutakalo dzo linganaho na u tea .
Mulayotibe u khou khwinisa Mulayo wa 1996 wa Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi , ( Mulayo wa vhu 28 wa 1996 ) , nga u u livhanya na mushumo muhulwane wa mbuedzedzo ya mavu shangoni ṱoṱhe .
Munna kana mufumakadzi a nga ṅwalisa mbingano ofisini dza tsini dza Muhasho wa zwa Muno .
Vhalani ndaela ni kone u ṱalutshedza khonani yaṋu uri ni tea u ita mini kha u khavhisa tshikukwana itshi .
Kutshimbidzele hu fanela u tendelanwa khakwo nga vhadzhiamikhovhe vhoṱhe nahone rekhodo dzo tou ṅwaliwaho zwavhuḓi dza kutshimbidzele dzi fanela u swikelea nga tshitshavha .
Hezwi zwi fanela u dzhielwa nzhele kha maitele a vhupulani . 
( 3 ) Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu i tea u dzhenela kha u sedzulusa Mulayotibe we Muphuresidennde a u humisela murahu kha Buthano ḽa Lushaka fhedzi -
Miraḓo Mihulwane i ḓo ita mishumo ya vhudzheneleli ha nyanḓadzamafhungo na vhafaramikovhe u itela u vhekanya mvelaphanḓa dzo itwaho kha mvelelo dza kotare ya vhuṋa .
Tshipitshi tsho lugiselwaho / dibeithi / / inthaviyu / nyambedzano
U shumisa mafhungo o teaho a yelanaho na vhathetshelesi na ndivho ya tshibveledzwa
Ambani uri ni vhona u nga mirero iyi i amba mini .
Tshipiḓa tsha vhuraru tshi nga maimo a fhasisa nga ha tshumelo dzine vha nga dzi lavhelela kha vhashelamulenzhe vho fhambanaho kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , hu tshi khou kwamiwa pfanelo iṅwe na iṅwe yo ṱalutshedzwaho kha Tshatha ya Vhapondwa .
Haya ha vhoṱhe hu ḓikhoḓa nga u anda ha vhathu u itela u kunda khethekanyo ya vhathu nga mvelele , vhurereli na nga mirafho zwine zwa khethekanya vhathu . 
Muhasho u bveledza tshaka tharu dza mivhigo kotara iṅwe na iṅwe . 
Kha vha ḓe na dokhumenthe dzi tevhelaho :
Afrika Tshipembe ndi ḽiṅwe ḽa mashango a bindudzaho zwihulusa kha dzhango nahone ḽi a vhuelwa nga nyaluwo ya makwevho ngomu ha Afrika . 
Fhedzi , u thoma u shumiswa ha vhuḓiimiseli ho itwaho nga vhukhethoni hu hoṱhe hu ḓo ya phanḓa musi pulane yo fhelelaho i tshi kha ḓi fhedziswa . 
Naho zwo ralo , a zwi konadzei u ambedzana nga ha vhakonesi vhoṱhe kana u vha fha tshenzhemo i linganaho nga vhoṱhe . 
Zwibveledzwa zwa u tou vhonwa zwo vhalwaho
Kuitele kwa mbilaelo ya vhulamukanyi na kwone ku nga ḓiswa nga kha Bodo ya Vhalanguli ya Mbilaelo dza kha ofisi ya Minista wa Vhulamukanyi . 
U amba mihumbulo yau
Mbuedzedzo dza mavu ndi dza ndeme u itela u honolola khonadzeo ya sekithara ya vhulimi ire hone , u aluwa na u sika mishumo .
Milayo yo vhalaho ya mutheo i bvelela sa ya ndeme kha u ola nyolo dza u fhungudza vhugevhenga . 
Ri ḓo katela muthu muṅwe na muṅwe ; ri do shumisana u mona na dzangano na u ṱoḓa mihumbulo na u kovhana mvelelo . 
Musi hedzi khanedzano dzi tshi khunyeledzwa fhedzi , ri fanela u lavhelela vhuḓikumedzeli tshoṱhe . 
AFRIKA ḼA KHWINE
Vha khou humbelwa uri vha ḓadze fomo nahone vha i humisele ofisini dzashu nahone nḓivhiso ya muḓisedzi muṅwe na muṅwe yoṱhe i ḓo farwa sa ya tshidzumbe tsho i fanelaho . 
2.18 Malugana na ṅanga dza sialala , Khomishini ya Ndinganelo ya Mbeu i amba uri hu tea u vha na ndaulo .
Nga nnḓa ha uri vhafumakadzi vha ita tshivhalo tshinzhi tsha vhathu vha Afurika Tshipembe , vhafumakadzi vha tshe vhaṱuku kha u dzhia tsheo .
Fhedzi muhumbulo wa uri mbofholowo na u fara vhathu nga nḓila i linganaho ndi vhunzani ha tshoṱhe ha mulayo vhu hone na uri arali u songo sumbedzwa kha tsheo dzoṱhe fhedzi wa ḓi ṱanganedzwa na u khwaṱhisedzwa kha khaṱhulo dzo vhalaho dza dzikhothe . 
Naho maitele a mveledziso o ambiwaho kha heḽi ḽiṅwalo a tshi nga vhonala o vhekanywa na u dovha a vha o dzula zwone , vhadededzi vha ḓo , nga u ita nḓowenḓowe , ḓiwana vha tshi khou ya phanḓa na murahu vhukati ha maga . 
Kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho , muvhuso a wongo shuma zwavhuḓi kha u shumisa masheleni a tshitshavha o kumedzelwaho nga maanḓa kha u thusa vhorabulasi vhaṱuku vha u ḓitshidza . 
Ndima 4 Asesimennde : U ṅwala
Maitele a u rifera na u disitshadzha ndi zwikhala kha lwendo lwa mulwadze hune vhaḓisedzi vha ndondolamutakalo vha nga shela mulenzhe kha ndondolo i sa shanduki . 
KHETHEKANYO YA 1 : U ḒIVHADZATSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshifhinga tsha u hwala vhulwadze ha phirela ha muthu kha tshitshavha , tshi tea u fhungudzwa . 
Zwi ḓo guda u dzudzanya zwithu nahone zwikili zwa vhurangaphanḓa zwi ḓo khwaṱha .
Ṱhaṱhuvho ya tshiimo tsha mveledziso i re hone zwino ha masipala , ine ya tea u katela u topolwa ha zwitshavha zwine zwi si kone u wana tshumelo dza muteo dza masipala , yo itwa ; 
Vhakuvhanganyi vha malaṱwa vha nga kombetshedzea u khethekanya malaṱwa . 
Nḓivho ya kana ndalukanyo ya vhulanguli ha ofisi zwi ḓo mu vhea kha vhuimo havhuḓi . 
U sa vha hone ha SLA ho kwama nyisedzo ya tshumelo nga zwilinganyo zwi ṱanganedzeaho . 
Holu ndi luswayo lwo khwaṱhaho lwa nyaluwo ya ikonomi na dziṅwe dziikonomi zwoṱhe zwi dzhia zwivhuya zwa phimathengo dza mbambadzo dzo khwaṱhaho u itela u engedza ikonomi ya thundu dzo ṱunḓwaho u itela vhubidnudzi ha hayani na u engedza vhukoni . 
U ṋea muhumbulo nga ha milaedza i re kha tshibveledzwa
Ro sedzulusa Mafhungo a Mashumele a tshiimiswa nahone ri khou fushea nga u swikelela kha mashumele a zwisumbi na zwipikwa sa zwo ṱaluswaho kha Puḽane ya Tshiṱirathedzhi , Puḽane ya Mashumele ya Ṅwaha na Ḽiṅwalo ḽa Mugaganyagwama . 
Muraḓo muṅwe na muṅwe wa thimu a nga ṋekedza ḽekitsha maelana na zwiṅwe zwiteṅwa zwa ndangulo ya mathukhwi a ndondolo ya mutakalo . 
Ngei muṱanganoni mukhatselara wa wadi a ṋetshedza mbonalonyangaredzi ya IDP a humbela na mbudziso na mihumbulo .
Maḓuvha a tshilidzi a vhaliwa u bva ḓuvha ḽe muthelo wa fhela wa disiki ya muthelo ya zwino .
Uhu u iledza hu nga hu na vhushaka na u phaḓalala ha vhuloi nga u tendela vhaṅwe vhathu vha tshi shumisa vhuloi .
Zwenezwo u shumisana uhu hune ra khou thoma ṋamusi ndi ha ndeme nga maanḓa u itela u fhelisa maitele aya . 
Tshifhinga tsho fhelaho : tsumbo , Tshikolo tsho valwa u itela uri vhagudi vha awele .
Muhasho wa Vhudavhidzani wo no fhedza na u saina thendelano na maṅwe mashango a vhahura - Botswana , Namibia , Mozambique , Lesotho na Swaziland - kha u itela u fhungudza u dzhenelela ha firikwentsi ya sipekiṱhiramu .
Muhasho Madzulo a Vhathu Western Cape nga fhasi ha Muvhuso wa DA wo ḓiimisela u engedza nḓisedzo ya tshumelo , ngeno u tshi khou ṱuṱuwedza ṱhanganelano ya matshilisano nga u bveledzisa madzulele a vhathu o ṱanganelanaho na hone ane a ḓo tendela zwitshavha uri zwi wane zwikhala zwa matshilele na ikonomi . 
U saukanya ha vhukoni vhuhulwane kha vhashumi vha zwino vha muhasho zwi sumbedza uri u vha hone ha vhashumi vha re na vhukoni ho tiwaho zwi a konḓa , sa tsumbo : 
Vhambedzani zwe na vhala na zwe na humbulela .
Themo ya 2 Gireidi ya 1
Yo vha yo fhaṱelwa u ṱanganedza ṱhoḓea dzo engedzwaho dza Phalamennde ya Nnḓu tharu , nahone yo engedzwa kha lurumbu lwa tshipembe lwa tshifhaṱo tshi re hone .
4.3 Khabinethe yo tendelana na u tholwa hafhu ha Vhalanguli vhane vha si vhe kha vhulanguli ha nṱha , vhavhili vha Bodo ya Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika ( DBSA ) u ya nga tshiteňwa tsha vhusumbe tsha Mulayo wa DBSA , ( Mulayo wa vhu 13 wa 1997 ) .
1.7.5. Mulayo wa Zwikolo zwa Afrika Tshipembe , wa 1996 ( Mulayo 84 wa 1996 ) , khathihi na mulayo wa Vhana , wa 2005 ( Mulayo 38 wa 2005 ) , u sumbedza u khagala uri vhana vhoṱhe vha miṅwaha ya vhukati ha sumbe na 15 vha kombetshedzea u dzhena tshikolo .
Zwiko : Ngudanzulele ya ngade , manweledzo a muvhigo wa u monithara , fureme ya ḽogo i no bva kha 2.2 na 3.1
( b ) miraḓḓo ya Buthano ḽa Lushaka , vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu kana Miraḓḓo ya Khoro ya Masipala ;
Aphiḽi iyo i ya khavho hafhu : vha humbelwa uri vha ambe tshitatamende tshavho hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga . 
ndulamiso ya kushumelel ku sa fushi
Senthara dza Tsireledzo ya Tshitshavha dzo bveledziswa nga tshumisano na mihasho . 
muthu a itaho khumbelo u tea u saina
Maanḓa o ṋewaho a vhalea nga nḓila i tevhelaho : 
Vha ḓo thuswa nga u ṱavhanya .
Ndivho / zwisumbi
Ofisi i amba nga ha miraḓo i swikaho miraru u itela mbudziso dziṅwe na dziṅwe dzo wanalaho . 
Fhedzi , hu na dziwebusaithi dzine dza vha na matheriala ane a khakhisa na u vhaisa vhana . 
Tshaka dza madzina
Muphuresidennde a nga ṋea maanḓḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe , kha muṅwe Muraḓḓo wa Khabinethe .
Ṅwalani mutalotshifhinga wa vhutshilo haṋu .
Tshivhumbeo tsha zwiteṅwa tsho dzudzanywa nga nḓila ya yavhuḓi na hone zwo tevhekanywa nga nḓila i tevhelaho : 
Vha fanela u vha vhane vha ḓivha nga ha maimele na nyimele dza tshipiḓa tshenetsho tsha mushumoni he vha tiwa/ nangiwa hone .
Arali maḓi a mashika a tshi nga vhulungwa kha thannga ya u fara maḓi u vhuya u swikela a tshi nga swikela thempheretsha ya ambienthe , vha songo fhindula mbudziso iyi . 
Zwino ndi ḓo sedzesa thero iyi u bva kha kuvhonele ukwo . 
Ndi tshi pendela , zwi ita uri nṋe , Mufarisa Minisiṱa na muhasho washu , ri ḓihudze u ṋetshedza kha ino Nnḓu mitshelo ya tshifhinga tshilapfu fhedza ndi kuitele ku vhuedzaho . 
Mutshutshisi a nga ṋetshedza tshitatamennde tsha zwe zwa bvelela kha mupondwa kana vhuṅwe vhuṱanzi vhune ha tikedza tshigwevho tsho teaho hune zwa vha zwo tea .
U ita nyambedzano nga ha puloto , thero , fhethuvhupo na vhaanewa/ vhabvumbedzwa
Kha vhuendi , ri ḓo ṱhogomela na u engedza tshumelo ya dzibada dzashu .
Vhurumela thundu ho fhambanaho u bva kha zwiko zwo fhambanaho ho tendelwa , tenda maṅwalo a u vhambadzela mashangoḓavha a elanaho a tshi bula zwi khagala tshipiḓa tshao tsha vhushaka . 
U thomiwa uho ndi mutheo wa u thomiwa mugaganyagwama na maitele a ndugiselo dzi bvaho kha miholo . 
U ḓo dovha wa tendela vhaṋe vha ndaka uri vha liliswe nga nḓila i pfalaho ya khwine .
Wana zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa dzi MP na Komiti dza Phalamennde .
Muvhuso u khou bvela phanḓa na u shumisa maṅwe maitele a ndeme a Pulane ya Nyito ya Mbekanyamaitele ya Vhulimi u itela thikhedzo ya nyaluwo na mishumo kha vhulimi na zwibveledza zwa zwiliṅwa .
Ri ḓo fhaṱa kha mushumo une ro no u thoma u tandulula thaidzo dza kuvhusele , vhukoni na u kona u khwaṱhisedza kushumisele kwa masheleni .
Tshenzhemo yo sumbedza uri musi zwiito zwa zwigwada zwa vhugevhenga a si thaidzo kha bola ya milenzhe Afrika Tshipembe , vhaṅwe vhaṱaleli vha anzela u posa zwithu mudavhini musi vha tshi kwatiswa nga malogwane , hezwi zwi nga vhanga hu si u huvhala fhedzi , fhedzi na u takalesa kana u ṱuṱuwedza . 
Vhalwadze vha na nyimele dzi konḓaho na vhuholefhali ha tshifhinga tshilapfu ( lwa tshoṱhe ) dzine dza ṱoḓa vhukoni ha ḽeveḽe ya nṱha , vhukoni ha ngalafho na tshenzhemo na thikhedzo ya vhakoni vha dzilafho i khou ṱoḓea . 
GIREIDI YA 9 THEMO YA 3 MAGUDISWA
tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tshithihi fhedzi
Muelo uyu wa kushumele wo vusuluswa nga nḓila i tevhelaho : 
Vhaimeleli vha zwa Mutakalo na Tsireledzo
Tshivhalo tsha vhashumi vho tholwaho kana vhane vha ṱo ḓa u vha thola , na tshivhalo tsho fhelelaho tsha phukha dzine dza ḓo haṅwa .
Komiti dzi na maanḓa a u vhidza muthu muṅwe na muṅwe uri a ḓe phanḓa hadzo , a fhe vhuṱanzi kana a ḓise maṅwalo .
Ri tea u vha na milayo I kondaho ya u thivhela tshikafhadzo ya madi na u langula tshikafhadzo I sa thivheleiho .
Mashango a tevhelaho o vha o imelwa nga muṱangano wa miraḓo yoṱhe na wekishopho : Botswana ; Kenya ; Lesotho ; Malawi ; Namibia ; Rwanda ; Afrika Tshipembe ; Swaziland ; Tanzania ; Uganda ; Zambia na Zimbabwe . 
Ṱhoḓisiso nga nnḓa ha ya vhushumisamupo ine ya itwa kha ḽa Afrika Tshipembe
muvhigo wa zwa nḓevhe arali mushumi o dzinga nḓevhe nga phosho i re mushumoni
Mafhungo a tea u nomboriwa ho sedzwa vhuhulu hao , kana a vhekanywe sa mahulwane , a vhukati kana maṱuku musi ho sedzwa ndeme yao kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe . 
Vhagudi a vha tei u vhala bugu dzo randelwaho fhedzi , zwi tea u tou vha malofhani uri hu fhaṱwe mvelele ya u dzulela u vhala bugu dzo fhambanaho .
4 . U shumiswa nga mannḓa ha Pulane ya Mbekanyamaitele ya Nḓowetshumo nga nḓila khulwane .
U vhudzisa mbudziso
Tshipiḓa tsha u thoma tsha khethekanyo tshi na ngaganyo ya masheleni a dzhenaho kha masipala u ya nga tshiko . 
Vhushai ndi muombano u re na vhafumakadzi vhanzhi vha Afurika Tshipembe , nga maanḓa vhafumakadzi vha mahayani .
Nḓivho yashu nga ha nyimele dza ndeme na dzo linganaho dza nyendedzi ya zwa buḓo ya mvelelo nnzhi i bvelelaho , naho zwo ralo , i kha ḓi vha yo fhimiwa . 
Somadoda Fikeni ( Mudzulatshidulo ) ;
Mihasho ya muvhuso yoṱhe yo ḓikumedzela kha Batho Pele , mbekanyamushumo ye ya thomiwa u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo .
( c ) yo avhelwaho khayo u ya nga ha phoḽisi ya zwa vhupholisa ha lushaka .
Heyi ndi bulasi ya vha hoyu muṱa .
Masheleni haya a vha tetshelwa nyavhelo lwo fhelelaho . 
U shumiswa ha zwidzidzivhadzi nga nḓila isi yone : 012 312 7794/ 086 143 5722
Hezwi zwoṱhe ndi tshiga tsha tshifhinga tshiḓaho .
Girafu i re afho fhasi i vhambedza tshivhalo tsha rekhodo nga thero , hu na referentsi yo khetheaho dza thero dzo ṅwaliswaho nga vhunzhi kha miṅwaha yo fhiraho . 
Naho vhushaka hashu ha zwa ikonomi ho aluwa nga maanḓa u bva tshe ra wana mbofholowo , maanḓa a u engedza vhuṱumani uhu u itela mbuelo i fanaho ndi zwa ndeme . 
A huna tshine tsha ḓo salela musi hu tshi tsireledzwa mitambo na shango .
Mbadelo dza zwino dza muthelo dza mvusuludzo dzo ḓo engedza sa zwe zwa ṱoḓiswa zwone . 
Dzi anzela u thoma kha u shaya tshumelo dza ndeme u ya kha vhugevhenga na u shayea ha mishumo .
Tsumbo dzi tevhelaho dzo ḓo sumbedza uri Khoudu dzi shumisiswa hani nga vhadzhii vha tsho . 
Sa tsumbo , khonṱhiraka ya tshumelo i nga vha ' U vusuludza na u Londota Zwishumiswa zwa Masipala ' .
U shandukisa mbetshelwa ya tshumelo kha fhethu huṋa ha muhasho ha ṋetshedzo ya tsireledzo kha vhaswa vho lindelaho tsengo . 
U khwiniswa ha ndeme hune ha khou bvela phanḓa hu a ṱoḓea musi sisiṱeme i tshi khou hula nga luvhilo lwa vhukati .
U thetshelesa tshoṱhe nga muṅwe wa vhaofisiri ngamaanḓa zwo vha hone nga tshifhinga hetshi . 
Mulaedza wa Lushaka nga Muṱhomphei Vho-JG Zuma , Muphuresindennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe , Dzulo ḽa Phaḽamennde , Cape Town
Mapa wa vhu 40 wa Shedulu ya 2 ya Nḓivhadzo ya 1998 ya 2005
Vhubveledzathoro
Muhumbeli o imela muṅwe muthu u fanela u ṋetshedza luṅwalo lwa thendelo .
Phurosese ya u bveledza maga a tshumelo i a shanduka .
Nga ḓuvha ḽa tsengo , Madzhisiṱaraṱa u ḓo lingedza u dzhia tsheo o ḓisendeka nga Afidaviti dze dza ṅwaliwa nga masia oṱhe .
u khwaṱhisedza ṋetshedzomaanḓa ya Ikonomi yo ṱanḓavhuwaho kha vhathu Vhatswu ;
Mafhungomatsivhudzi a no kwama mihasho ya sekhithara , o phaḓaladzwa kha muhasho wa sekhithara yo teaho uri a sedziwe . 
1.1 . Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ranga phanḓa vhurumelwa ha Muvhuso wa Afrika Tshipembe u ya kha Samithi Zwayo ya Ṱhoho dza Mashango ya vhu 36 ya Mveledziso ya Tshitshavha tsha Tshipembe ha Afrika ( SADC ) ye ya farwa nga ḽa 30 u ya kha ḽa 31 Ṱhangule 2016 fhasi ha thero : " U kuvhanganya Tshomedzo u itela Vhubindudzi kha Themamveledziso dza Tshoṱhe dza Fulufulu dzine dza ḓo Katela zwa Nḓowetshumo ya SADC na u Bvelela ha Dzingu ḽoṱhe " .
c ) Thusedzi dza u thetshelesa khathihi na u vhonwa
zwishumiswa zwa ofisini
11.1.2 Hulisani o lapfa lune a nga kona u . . . .ikela nṱha vhuralani
Nga u angaredza , naho zwo ralo , na musi hu tshi dzinginywa huṅwe u khwiniswa ha matheriaḽa , oṱhe a dzhiwa sa theo ya vhuḓivhuḓi ya vhugudisi ha vhadededzi u mona na pfunzo i katelaho . 
U baḓekanya ( tevhekanya ) zwifanyiso zwa tshiṱori a tshi livhanya / fanyisa na dzikhepusheni na zwifanyiso .
Makumedzwa a lushaka a katela mbonalo dza mbuelo yo ṱalutshedzwaho nga nḓila dzi tevhelaho : 
( 1 ) Hu tshi tevhelwa u bviswa ha ṱhanziela nga maanḓalanga i sumbaho uri thundu i sa sudzulusei ya muvhuso ndi ya muvhuso muṅwe u ya nga khethekanyo ya 239 ya Mulayotewa wo fhiraho , muredzhisiṱara wa tsumbavhuṋe u tea u redzhisiṱara kana a khwaṱhisedza vhuṱanzi uho kha redzhisiṱara yo teaho , tsumbavhuṋe kana ḽiṅwe ḽiṅwalo u sumbedza uri thundu iyi i sa sudzulusei i kha dzina ḽa muvhuso .
Khomphyutha ḽitheresi nga MS Office na sisiṱeme ya muvhalelano yo teaho . 
Pfarelo , ni vhona ndi tshi nga . . . ?
M&E ya masheleni o teaho nzulele nngede
U tsa ha mitengo ya zwivhambadzwa a zwi nga humeli murahu nga u ṱavhanya .
Komiti dza Wadi dzi anzela u khethwa miṱanganoni ya tshitshavha lwa tshifhinga tsha ṅwaha muthihi kana mivhili .
Ndi mihasho miṋa fhedzi i re na nzudzanyo dza ndangulo ya khombo i shumaho , ngeno hu uri mihasho miṋa i khou ita zwa Muhasho wa Tshumelo ya nnyi na nnyi na Vhurumelwa ha Ndaulo . 
Mishumo ya nnyi na nnyi ya masipala
nga u ṱavhanya
Ndi tou vha kubevha kuṱukuṱuku . "
Arali ra ita khumbelo kha vhathu havha , a ri tei u vha vhona mulandu arali hu na dziṅwe mbudziso , ngauri na vhonevho vho vhala u Sedzwa hafhu ha Vhupileli . 
Ri a livhuwa muya wa muṱa , tshitshavha na mishumo ya u ḓiṋekedza i ṱuṱuwedzaho vhathu vhanzhi u thusa avho vho kwameaho nga tshiwo , nga hezwi zwifhinga zwi konḓaho .
4.1.1 u shushedzwa havho hu ḓo ṱoḓisiswa nga pholisa ;
U langa mikano yo khetheaho ya sisiṱeme ya zwa masheleni . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 1 U vhala ( orala/ kana nḓowenḓowe/ kana maṅwalo ) U vhala na vhagudi
U ṅwala maipfi nga u khethekanya honehone .
-- u shumisa Mbalo kha thaidzo dza zwithu zwi fareaho , zwa matshilisano na zwa tshimbalo ;
U ita phetheni ya mutsindo yo ṱangana na u sudzuluwa ha muvhili sa , u vhanda mutsindo wa u gada ha tshiḓonngana , u matsha , u fhufha n.z.
U thoma u shumisa zwiṱanganyi u sumbedza phambano ( fhedzi ) , tshiitisi ( ngauri ) na nḓivho ( uri )
Madalo na tshumelo dziṅwe dzoṱhe 100% ya mutengo wa Tshikimu Thuso ya shishi ( badani na muyani )
A no ngo tea u ...
Zwibogisi zwo itelwa u ṱuma twii kha theminala dza u bvisa muḓagasi kana mitha nahone u itea u a shumiswa fhethu ha u dzula kana u dzheniswa fhethu hu sa dzheni maḓi . 
( b ) Kha u wanulusa vhulwadze , u lafha kana u thivhela vhulwadze ha muhumbulo na vhulwadze kha muvhili ; kana
Nḓila idzi tharu ndi tsumbo dzavhuḓi dza masia mararu ane a ḓo shandulwa kha dzangano ane ra ḓo a sedza - tshanduko ya kuimele kwa dzangano , thekhinoḽodzhi na vhathu . 
Zwa mitambo ya vunḓu
Arali khumbelo yavho ya SMS yo tshimbila zwavhuḓi , zwine zwa amba uri na zwidodombedzwa zwoṱhe zwo teaho , vha ḓo wana phindulo ya SMS i na mafhungo a sumbedzaho masheleni avho a mbuelo ane a vha hone .
Zwi nga vha mutheo kana tshanduko na u fhaṱa vhushaka vhuswa saizwi vhathu vha tshi wanulula na u guda zwivhangi zwa khuḓano .
Fhasi ha C ri amba nga ha mbofholowo yo fhungudzeaho ya vhulamukanyi ; ri amba nga ha vhomadzhisiṱiraṱa na u shaea hu re khagala ha mbofholowo ya sia ḽa vhumadzhisiṱiraṱa . 
Hu ḓo vha ha vha u itwa hu hoṱhe ha u sedzuluswa ha mutsireledzi wa tshiimiswa tsha vhuṋe ha mafhungo . 
Khomishini yo , fhedzi , pfesesa kha muhumbulo wa uri sa afha kuitele ku tshi ḓo ḓivhadza vhurangeli , ku tea u shumiswa nga nḓila ya u engedza nga zwiṱuku . 
Kha vha vhe na zwine vha amba
kana musi zwi tshi ṱoḓḓea uri hu ḓḓadziwe tshikhala tshi si na muthu , Buthano ḽa Lushaka ḽi a tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓḓo yaḽo .
Tsaukanyo i a fana , na uri khamusi izwi zwo leluwa kha u sumbedza uri u pfadza ha hone ho sedza u sa ṱanḓavhuwa ha khakhathi .
Nga u ita lufuno lwa Mudzimu tshirunzi tsha zwiimiswa na nyito dza muthu zwi a vhuedzedzwa . 
KHETHEKANYO YA 1 : U ḒIVHADZATSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
U awelanyana u itela u vhona uri u khou pfesesa hani na u ita uri mihumbulo i nwelele .
Ngeno hu na uri ri na beisi ya mbekanyamaitele yo pfumaho na u vha yo itwa nga vhuḓalo ine khayo ri nga guda , nyimele dza vhukuma dzi re hone dzi na khaphasithi ya u sudzulusa nga maanḓa ndivho dza mbekanyamaitele . 
Naho zwo ralo , ṋamusi , hu na thendelano ya uri hu si na shango ḽi shumaho zwavhuḓi , mveledziso ya ikonomi na ya matshilisano i sa nyeṱhi zwi nga si konadzee . 
Nda takala vhukuma .
Phesenthe khulwane ya khakhathi Afrika Tshipembe i bvelela fhethu ha vhuḓimvumvusi ho ḓalaho halwa hune kanzhi ha vhanga dzinndwa , nga maanḓa vhukati ha vhanna . 
Kufarelwe kwa mbalelano ku songo teaho ku nga ḓi khakhululwa nga u bvisela khagala mbekanyamaitele dza mbalelano , kana nga notsi kana matheriala u ḓi ṱalutshedzaho wone uṋe . 
Hune holo i shumiswaho u ita mishumo minzhi ya thusa zwikolo zwinzhi , kiḽiniki i nga vha thusa u vha nga ngomu kana tsini na holo yeneyo . 
Lavhelesani tshifanyiso ni vhudze khonani yaṋu uri zwifanyiso izwi zwi ni thusa nga nḓilaḓe kha u elelwa nomboro idzi . 10111 ndi nomboro dza mapholisa .
3.2.2 Tshivhumbeo tsha Komiti ya Wadi
U linga ( assessment ) - U wana mafhungo nga ha kushumele kwa mugudiswa nga nḓila ya fomaḽa kana i si ya fomaḽa .
Atikili ya 8 i amba nga ṱhonifho ya phuraivethe na ya vhutshilo ha muṱa na uri Atikili ya 14 i khwaṱhisedza u ḓiphiṋa nga pfanelo hu si na u ṱalula nga mbeu . 
Ndi ipfi ḽine ḽa angaredza zwiito zwa muhumbulo zwa u ḽa muya khathihi na u vhaisa vhaṅwe hu tshi khou shumiswa mishonga .
Sa i zwi u kavhiwaho nga HIV hu sa ḓisi khovhakhombo khulwane kha vhaṅwe zwikoloni kana kha zwiimiswa musi vha tevhedza magatsireledzo o teaho , a hu na mbuno ya u hanela vhagudisi vho kavhiwaho na vhagudi pfanelo dzi fanaho na dza vhaṅwe . 
Ho dovha ha newa thoololo nga ha Operation Phakisa ya vhuvhili yo rangwaho phanḓa nga Muhasho wa Mutakalo , yo sedzaho kha Kuvhonele ya nṱhesa na Ṱhogomelo ya Kiḽiniki ine ya khou bvela phanḓa nahone ye ya rwelwa ṱari nga Muphuresidennde nga dzi 18 Ḽara 2014 .
Data kha u hanedza na aphiḽi zwo swikiswaho zwi vhulungwa na u tendela u sa anganyela mafhungo nga tshifhinga , matshimbidzelwe na lushaka lwa muthelo . 
Nga 2004 ṱhoḓisiso dzo sumbedza uri masipala minzhi yo wana uri Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa 1998 na Mulayo wa Sisiteme ya Masipala wa 2000 a yo ngo ṋea mafhungo nga vhuḓalo nga ha u vhumbwa ha Komiti dza Wadi .
Tshigwada tshe tsha vha tshi khou shumesa tsho vha tshi na vhagudi vha dzhenaho zwikolo zwa phuraivethe , fhethu hu re na nyaluwo i vhonalaho kha miṅwaha iyi ya zwinozwino . 
Garaṱa dza u kora dzo sedza kha u vhona uri vhubindudzi ho elwaho vhu ḓo sedzulusa pfanelo dza vhuṋe ha vhashelamulenzhe vha vharema na vhuimo havho musi hu tshi dzudzanywa mbadelo u itela u thoma vhuṋe nga vharema kana musi hu tshi thomiwa vhubindudzi huswa na vhaṋe vha vharema . 
Ni kone u ṅwala ngaganyamvumbo ya uyu muthu kha bammbiri ḽa mvetamveto .
Mufariwa o vhaisala kha rama ḽa tshauḽa fhasi ha ḽito , na ḽiṋo ḽawe kha a phanḓa nahone mufariwa o vhiga uri kha vhudzimu hawe ho vha hu tshi khou vhavha nga nṱhani ha u huvhala . 
Tshiedziso tshi dzudzanywa u itela uri tshi tshimbilelane na akhaunthu mafhungo a zwa ekonomi a lushaka a kale a Afrika Tshipembe . 
Mbekanyamaitele ya u fhedza i ḓo fhedziswa ṅwaha u tevhelaho nga murahu ha vhukwamani hafhu na vhashelamulenzhe . 
U konisa na u bveledza tshumisano vhukati ha vhadzhiamukovhe vhangaho zwiimiswa zwa tshitshavha , dzikereke , mabindu , vharangaphanḓa vha tshitshavha , mihasho ya muvhuso , na zwiṅwe . 
Mutambo wa u sera kha thanele ( pharani ) , zwi amba uri vha kokovha nga magona vha tshi sera fhasi ha milenzhe ya vhaṅwe vhagudi ngavho , na u sera nga fhasi ha milenzhe ya vhagudi vho imaho nga muduba , thanele kana fagi ḽo phuliwaho , vha tshi ya nga muthihi-muthihi , vha nga ḓi sera nga fhasi ha mathaela , huḽahupu , mafagi o phuliwaho , n.z.
Hezwi zwo katela u shandukiswa ha zwiimiswa zwa ndaulo u ya nga ha ndaela ntswa ya demokirasi na maitele a ndayotewa a nga ho ndinganyiso na u shaya khethululo .
( b ) u sa ḓifara zwavhuḓi zwihulwane ; kana
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha , sa nganea ya vhaswa / nganeapfufhi / ḓirama
233. U shuma ha mulayo wa dzitshaka
-- U tandulula thaidzo ( nga orala na nga u ita )
U ita ndovhololo
Ndaela dzi vhofhaho lwa mulayo zwi tshi kwama mupo dzo bviswa nga EU nahone dzi tea u itwa nga miraḓo vha EU u bva Germany , Sweden , Denmark na Finland nga kha milayo yao na milayo yao ya dzingu khathihi na vhupulani . 
Khanedzano dza milayo i kwamaho mavunḓu na u i khunyeledza zwi itwa kha nnḓu yeneyi .
Mushumo muhulwane wa Komiti ya Wadi ndi u thusa vhakhantseḽara vha wadi vho khethiwaho lwa demokirasi u shuma mushumo wavho nga nḓila yo teaho na u imelela vhathu vha wadi .
Vha songo lingedza u vhala bammbiri ḽa mbudziso ḽoṱhe . 
1.6. Khabinethe i dzhiela nṱha mveledziso mbuya kha sekithara ya pfunzo , nga maanḓa zwa u khwaṱhisedzwa ha Zwiṱatamennde zwa Mbekanyamaitele ya Ndingo ya Kharikhuḽamu ( CAPS ) na thikhedzo i re hone nga vhagudisi ya u thoma u shumiswa hayo .
Ḓivheeni kha tshiimo tsha mukalaha Vho Sam . Ṅwalani nga zwe zwa bvelela kha inwi .
Fhedzi-ha , musi badzhethe yo no avhiwa , muhasho u ḓo tea u shuma u na vhuḓifhinduleli kha badzhethe ye wa avhelwa . 
Muhasho u na nahone u bvelaphanḓa na u sedzulusa sethe dza data dza lushaka na dza vundu u itela u fhungudza tshivhalo tsha zwisumbi zwine zwa khou ṱolwa na , kha maitele ayo , ha fhungudzwa muhwalo wa vhashumi vha shumaho kha tshileludzi tsha zwa mutakalo . 
214 . Mukovhe na u ṋewa ha mbuelo nga nḓila ya ndingano
Muhumbeli nga nnḓa ha muhumbeli ane a vha muṋe , ane a khou ita khumbelo ya u swikelela mafhungo ane muhasho wa vha nao u ḓo fanela uri a badele mbadelo dzo tiwaho dza R35,00 ( i badelwa musi khumbelo yo ṱanganedzwaho i sa athu u thoma u u dzudzanywa sa zwo sumbedzwaho kha Fomo ya Form A ) .
Uru vha wane Ṱhanziela ya Dzitshakatshaka ya lutombo :
U ita uri muthu munwe na munwe a kone u swikelela madi
Na nga murahu ha u tendelwa ha dzilafho ḽavho , dokotela wavho u tea u ḓivhadza GEMS nga ha tshanduko kha dzilafho uri ri kone u ela pulane ya dzilafho na u khwinisa thendelo.Arali dokotela wavho a sa ri ḓivhadza tshanduko , GEMS i nga hana mbilo dzavho kana ya badela u bva kha mbuelo i si yone .
Vhatambi vha bvumo : Damarcus Beasley , Landon Donovan , Clint Dempsey , Tim Howard .
Nga kha izwi , ri ḓo thoma Khomishini ya Muholo wa Vhuphuresidennde ine ya ḓo ita ṱhoḓuluso kha vhungona ha miholo na nyimele dza tshumelo dzi ṋetshedzwaho nga Muvhuso kha vhashumi vhawo .
Kutukana kwo vha ku tshi khou lingedza u fhufhela maḓini ku kha davhi .
ṋekedza kupfesesele ku fanaho na u khwaṱhisedza zwipikwa na milayo ya ṋetshedzo ya themamveledziso i sa nyeṱhi ya masipala na nḓisedzo ya tshumelo hu na vhadzhiamikovhe vhoṱhe vha tshi thusa nga u tevhedza nḓisedzo ya themamveledziso .
94. U bvela phanḓa ha Khabinethe nga murahu ha khetho
Arali u vhidza miṱangano miraru mihulwane zwi tshi sumbedza u konḓa , kha hu shumiswe muthihi une khawo ha ḓo itwa mafhungo a u wana vhuṱanzi na u dubekanya zwithu nga ndeme yazwo .
Nga murahu ha u gaganya luṱingo na u dzhiela nṱha vhulapfu ha vhuvhekanyandeme , vha shumanaho na tshiimo tsha shishi vha a ḓivhadziwa . 
U badelela phanḓa kana u badela nga tshipiḓa zwi anga itelwa nyambedzano nga hazwo sa tshipiḓa tsha inḓila idzi nauri dzi a ṱavhanya na u kona u humbulelea , fhedzi dzi nga fhungudza mbuelo dzi ḓaho nga murahu ha tshifhinga tshilapfu
Ndi ngani : U amba nga ha :
Arali vha sin a phemithi ya pfanelo ya u rea khovhe , vha fanela u ḓisa na zwi tevhelaho :
Mbudziso nga luṱingo dzi livhiswa kha : Vho Sibusiso Tsanyane kha 012 441 3492 na Vho Phindiwe Nguzo kha 012 441 3047
Samithi naho zwo ralo a yo ngo amba nga ha fhethu hu funiwaho u itela mimetshe musi wa khaphu ya ḽifhasi nga 2010 . 
Mafhungotsivhudzi haya a ḓo rerisaniwa na miraḓo ya Komiti ya Wadi tshifhingani tsha muṱangano wa thangelavhupulani nahone a tea u eletshedza mishumoitwa ya u pulana wadini .
Mbadelo dziṅwe na dziṅwe dzine dza nga vha hone kha TISA nga vhanga ḽa u ḓi bvisa ha vhaṱani kha ṱano iḽi nga murahu ha musi TISA yo no ṱanganedza na tenda fomo dza khumbelo dzavho . 
u ṅwala lwa tshisaints
Bola ya zwanḓa hu tshi shumiswa bola khulwane
Tshumelo dzi nga dzudzanywa vhukati ha buloko kana dza wanala fhethu ho vhetshelwaho u itwa bada . 
Lushaka lu a ṱoḓea :
Mivhigo ya vundu i bvelaphanḓa na u sumbedza nyimele dza maḓaka na dza zwifuwo dzi sa takadzi kha vhupo vhunzhi nahone kha maṅwe mavundu , mililo ya ḓala yo ṋaṋisa zwithu . 
Ṅwalani madzina a ngelekanyo .
A thi ṱoḓi thoyi .
-- na zwibveledzwa zwi si zwa fikishini
Vha khou humbelwa u vha na nzhele uri izwi zwi nga katela u ṋetshedza dziṅwe dza nḓivho dzavho dza sialala kha muṱoḓisisi .
Thandela yo thoma yo livhiswa kha u thusa vhana vha zwikolo zwa mahayani u ya tshikoloni . 
Thengo ya muvhuso i katela u rengwa ha mushumo , thundu kana tshumelo nga maanḓalanga a muvhuso , hu tshi katelwa na mihasho ya muvhuso , maanḓalanga apo kana zwiimiswa zwa muvhuso , zwi fanaho na zwikolo , zwibadela , zwiimiswa zwa mmbi na dzidzhele . 
Mushumoitwa wa vhuṱumani na IDP wa 8 : Ndi une wa tea u shumiswa kha miṅwaha ya 1 , 2 na 3 nahone wo no bulwa kha khethekanyo ya 6 ya gaidi
U ṱalutshedzela mafhungo a tshirendo
Mitambo i ngaho ' muthihi o imedzana na vhararu '
Tswikelelo dzavho dzi khou bva kha ṱhonifho khulwane yavho nahone a yo ngo fanela na luthihi nyadziwa . 
Ri fanela u ita uri tshenzhemo dza vhathu dza muvhuso wapo dzi vhe dzi takadzaho , sa izwi zwi tshi kwama miṱa yavho na matshilo avho a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Musi hu tshi tiwa ndiliso , Tshigwada tsha u Shuma tsho wana uri hu tea u dzhielwa nṱha zwi tevhelaho : mafuvhalo a muvhilini na a muhumbulo ; u fhirwa nga zwikhala ; tshinyalelo dza thundu ; na u sa wana muholo . 
U ita nyambedzano nga ha maipfi edzisela mibvumo yao
Vhukati ha vha imaimaho lwa ikonomi , phimo ya u shaya mushumo yo vha ho hulela kha vha songo malwa na vhafumakadzi u fhira kha vhanna vho malaho na vhafumakadzi . 
Elementhe dzo sedzaho nga maanḓa dza vhupo ha u shumisa mavu ho ṱanganelaho ndi zwiimiswa zwa tshitshavha , sa afha zwi fhethu ha u kuvhangana tshitshavha tshoṱhe tsha vhathu vha henefho . 
Dzibodo ndi madzangano a tshiṱirathedzhi tsha ndeme dzine mushumo wadzo muhulwane ha vha u ṋetshedza tshumelo dza maḓi a nweaho nga vhunzhi kha mimasipala , zwiṅwe zwiimiswa zwa tshumelo ya maḓi na vharengi vhahulwane kha vhupo ha tshumelo ho tewaho . 
Nga murahu ha u fhedza pulane , mudzheneleli muṅwe na muṅwe u ḓivhofha u ḓo ita uri nzudzanyo dzi vhe nyito ya vhukuma . 
sedzesa kha vhukoni ha ndeme ha vhathu na muvhuso .
Vhaṅwe vho sumbedza uri ndi ngani hu sa tei u vha na ṱhalutshedzo ya ipfi vhuloi .
Ro dzudzanya mbekayamushumo ire na mishumo minzhi ya u shuma themamveledziso ya zwino u swika 2014 na u fhira .
Nga 1974 , muvhuso wa tshiṱalula wo tshea u thoma hafhu mulayo we Dokotela Vho HF Verwoerd vha lingedza u thoma u shumisa fhedzi zwe vhutoto nga 1953 musi vho fara phothifoḽio ya pfunzo .
Musi wa ṅwaha ḓana uyu ho itwa ngudo dzo vhalaho na maṅwalwa manzhi a ṅwaliwa nga ha vhushaka vhukati ha nyolo dza vhupo na vhugevhenga . 
Nga nnḓa ha ṱhuṱhuwedzo yavhuḓi ya thuso ya mphomali nga tshitshavha kha khovhanyo ya mbuelo na vhushai , mveledziso ya zwikili na u thomiwa ha mishumo zwi dzula zwi zwithu zwa ndeme zwi vhangaho kha u khwinisea ha matshilo a vhathu . 
Buthano ḽo Angaredzaho ḽi ḓo dovha ḽa vhumbwa nga na ofisi ya Vhuṅwaleli sa miraḓo ngauri vha shuma kha ofisi yeneyo . 
Milayo ya mulanga wo khetheaho yo itwa uri i vhe khagala kha therisano ya vhuṋe na vhubveledzi . 
U shumiswa ha sofuthiwee ya anthivairasi ya zwino ine ya sikena tshishumiswa tshifhinga tshoṱhe zwo themendelwa .
Izwi zwo fhura vhana pfanelo yavho ya pfunzo na u vha kundisa iṅwe pfanelo ya u ḓiṅwalisela milingo yavho ya u engedza ya Gireidi 12 .
Modele wo shumiswaho u ṱanganyisa u nga elana na ṱhoho , sa tsumbo : 
Ḓuvha ḽa u ḓiphiṋa tshikoloni
Arali muvhulungi ana thendelo ya u ṱanganedza ṋdivhadzo dza dzimpfu , u ḓadza redzhista dza mpfu na u bvisa ndaela dza mbulungo , muvhulungi u ḓo :
Nga kha khoro , ri ḓo shuma na vhurangaphanḓa ha dziSOE u bveledzisa vhupo vhu langeaho na ha mulayo vhune ha bveledza vhutumbuli na vhu ṱavhanyaho na u engedzedza vhukoni hadzo .
Dzibiḽioni dza doḽara dza vhubindudzi pfuma ya vhubindudzi vhuswa dzi nga kha ḓi vhofhololwa musi wa maitele aya . 
Nḓowetshumo ya halwa ha u vhavha yo ḓadzwa nga tshivhalo tshiṱuku tsha dzikhamphani dza zwikambi zwa pfungavhuṋe nnzhi a dzitshaka , ine ya tshimbidza zwiimiswa Afrika Tshipembe . 
2 . Ḽiga ḽa1:U pulana zwibveledzwa kana mvelelo
Hu na dziṅwe mbuelo dza mutakalo kha kunwele kwa halwa kwavhuḓi , nga u ralo ndi zwa vhuṱhogwa u vhona zwe zwa bvelela kha phesenthe ya vhafumakadzi vhane vha sumbedza phetheni dza u nwa dzine dza vha khombo . 
U paka ho itwa u ya nga zwiṱiriki , u ya nga bambiri ḽa mbudziso na u ya nga tshikolo . 
Tshipikwa tsha ḽiṅwalo iḽi a si u ṋetshedza ngeletshedzo dzo dodombedzwaho kana sia ḽa tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwibuḽoko zwa u fhaṱa , fhedzi ndi u ṱalutshedza ndivho nyangaredzi ya tshibuḽoko itsho tsha u fhaṱa . 
Kha vha ye sentharani ya u lingela ḽaisentsi ya u reila ( DLTC ) ya tsini uri vha buke ḓuvha ḽa u lingwa .
Milayo ya muthelo iḓo dzudzanyululwa uri afho hune ayo ngo ima zwavhuḓi I shume u vhulunga masheleni kha tshikwama tsha mbulungelo tsha u notha . 
Nga tshifhinga tsha fulo , ndi gurannḓa ifhio ye vha i vhala tshifhinga tshoṱhe ? 
Vhathu vhane vha wela kha tshigwada tsha fhasi tsha miholo vha ḓo kona uya kha madokotela a phuraivete , vha shumisa-vho na zwibadela zwa phuraivete , ngauri NML i ḓo badela dzilafho ḽeneḽo .
Ro ita ngauralo kha miṅwaha miṱanu yo fhiraho .
Thikhedzo yo ḓisendekaho nga ngei Kapa yo ṋetshedzwa kah vhunzhi ha thandela dzo bulwaho huṅwe fhethu kha muvhigo hoyu , na vhunzhi ha u vhudziswa nga nnyi na nnyi zwo wanalaho nga ofisi zwo engedzea nga maanḓa kha ṅwaha . 
4 . Luimbo lwa lushaka
Nga tshifhinga tsha ṅwaha une wa khou sedzuluswa , muhasho wo bveledza nyendedzi ntswa kha u shumiswa ha mbekanyamaitele ya parula ya dzilafho . 
Komiti ya Khanedzano Arali vha songo fushea nga phindulo ye vha i wana kha Tshikimu , vha nga ita khumbelo nga u tou ṅwala uri mbilaelo yavho i iswe kha Komiti ya Khanedzano ya Tshikimu ( vha nga rumela khumbelo yavho kha zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwi re afho nṱha ) .
Hu na ndayo dzine u ḓiṅwalisa zwa ḓo itwa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe . 
b ) zwivhambadzi
Ṅwana u tea :
U vhalulula u itela u khakhulula ho khakheaho , na U ṋekedza
Ndi ḽora Afrika Tshipembe ḽine ḓorobo ntswa yoṱhe ya u tou thoma kha tshifhinga tsha dimokirasi ya takuwa , ina zwifhaṱo zwilapfu zwikolo , yunivesithi , zwibadela na mamaga .
U ṱanwa ha vhufa ho pfumaho nahone ha ndeme kha siaṱari ḽa elekiṱhironiki sa tswikelelo ya mafhungo zwi ḓo khwaṱhisa lutamo lwa nnyi na nnyi kha zwiko zwa vhufa ha Masipala wa Nelson Mandela Bay . 
Muthelo u badeliswaho kha zwifhaṱo .
CM29 - Mbuyelo ine ya vha na zwidodombedzwa zwa vhalanguli , vhaofisiri
Ni vhona u nga kuḽele kwa khonani dzaṋu ku na mutakalo ngomu ?
Khumbelo i ḓo tshimbidzwa ḓuvha ḽeneḽo .
Ndi mini zwiṅwe zwithu zwine zwa tea u dzheniswa kha mutevhe wa u sedzulusa ?
Zwishumiswa zwoṱhe zwa u gagamisa zwo ṱolwa nga vhuronwane tshifhinga tshoṱhe
Zwenezwo vhutepe huhulwane hu a ṱuṱuwedza khaphasithi ya kushumele kwa vha maanḓalanga a ha masipala , siani ḽa u kona u monitha tshanduko , khathihi na mbumbo ya themamveledziso ya nḓilamagodo na mbadelo dza hone . 
Ṱhiransekisheni dza masheleni , dzi rengisaho yunithi dza vhubindudzi kha vhadzia u vhulunga , na u bindudza zwe vha vhulunga kha mikovhe na dziṅwe ndaka , dzi tea u bvelela huṅwe fhethu . 
Nga nnḓani ha vhuḓifhinduleli na maanḓa o livhiswaho kha Mulayo na huṅwe fhethu kha ndaulo idzi , muofisiri o themendelwaho a nga ita zwi tevhelaho zwi tshi elana na vhuendi ha badani : 
tshivhumbeo tsha nga nnḓa tsha
Ngauralo , nga tshifhinga itsho muvhuso wa Canada wo vha wo no vha vhukati na u zwima mimodele ya vhubveledzi ine ngayo tshitshavha tsha ṱhanganelano ya saintsi ya kona u livhisa kha sisiteme ya vhubveledzi ya Canada kha u wana thandululo dza thaidzo dza lushaka dzine dza khou ḓifha maanḓa . 
Aya ndi maitele ane a livhisa kha u ṱanganedzwa ha thandela nga vhadzhiamikovhe vhoṱhe .
Vhuḓiimiseli hayo kha zwa ndifho ngauralo ndi mafhungo a ndeme . 
Koporasi i livhana na mveledzazwiwo ya u sa kona u swikela vhubindudzi na dziṅwe ndaka dzayo u itela u dzudzanya vhuḓifhinduleli hayo ha zwa masheleni musi vhu tshi fanela u itwa . 
Tshiṱirathedzhi tshi sedza kha , ho tou topolwa kha zwinzhi , u thalangana ha vhurangeli ha muvhuso wa eḽekiṱhironiki na ndovholoso ya matshimbidzele , dathabeisi , sisteme khulwane ya zwi sa tshimbilelani na zwi sa fushi .
Figara dzi kwama fhedzi themamveledziso dzo ṋekedzwaho nahone a dzi sumbedzi ndeme ya nḓisedzo ya tshumelo i bvelaho phanḓa . 
Ndi tama u dzhia tshikhala itshi u ṱahisa ndivhuho dzanga kha vhurangaphanḓa ha Price Waterhouse Coopers kha u shela havho mulenzhe he vha hu ita u itela u bvelela ha mbekanyamushumo iyi . 
Vhudzuu ! muya wa vhudzula , wa hwala kuḽa kuṱari , kwa gonya , kwa gonya , asikuḽa makoleni .
Sisṱeme ya Vhuṱoli ha Ṅwedzi nga Ṅwedzi : Komiti ya Mugaganyagwama yo rangwaho phanḓa nga Muofisiri Muhulwane wa Masheleni , na uri i katela vhalanguli vha mbekanyamushumo vhoṱhe na vhalangi , vha ṱanganaho ṅwedzi nga ṅwedzi . 
Ann , Peter na Ntakadzeni vha huma vha tshi gidima uri vha mu thuse .
Dokhumenthe dza malugana na u endedzwa ha zwifuiwa , hu tshi katelwa na mmbwa na zwimange , dzi tea u ṱempiwa na u sainwa nga Dokotela wa Phukha wa Muvhuso o ṋewaho maanḓa .
thanziela ya mutakalo wavho
Ni kone u shumisa maipfi maṱanu kha u ṅwala mafhungo aṋu inwi muṋe buguni yaṋu ya nḓowedzo . vhudza phosiṱara mabammbiri sangwetshi dzudza phaiphi mmbidza nngwe dzula phanḓa mmbi nngwana
maṱhakhe-shandwa ---- musi zwo lavhhumbula ho zwa nṱhesa zwa ndeme kana zwi takadzaho zwi so ngo tsha swikhumbula kana zwi shushaho zwa puloto ya zwibveledzwa zwo dzhenhumbula nga zwa madakalo kana mafhungo o bvaho kha muṱoḓo wa puloto kana zwiwo zwi si na mushumo .
Nga nṱhani ha mitsiko ya uri mushumo wa u fhaṱa u fhele u songo lenga , tshiimiswa itshi tshiswa a tsho ngo kona u fhaṱiwa nga TMP vhunga zwo vha zwo lavhelelwa . 
U lwisa zwi si zwavhuḓi malugana na mutheo une wa vha tshipikwa tsha shango ḽa Afurika Tshipembe une wa vhona u tsireledzea ha vhathu zwine zwa tshimbilelana na NDP .
Afhu , zwiitisi zwa vhutsireledzi , zwo khetheaho zwa zwipikwa izwo zwi nga si anḓadzwe . 
Sekhithara ya nnyi na nnyi i ḓo tikedza maraga wa zwa vhashumi u langiwaho zwavhuḓi , une wa ḓo bveledza : 
Masiandaitwa o kalulaho o pfiwa nga vhathu kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha ḽifhasi , nga vhathu , miṱa na zwitshavha . 
Zwikepe zwine zwa ḓo shumiswa kha puḽatifomo dza u ita tshinwi dzi fanela u tevhedza milayo yoṱhe ya u ita tshinwi yapo na ya lushaka khathihi na mbetshelwa dzo itelwaho shishi malugana na bupo ḽa u dzula wo vhamba . 
Vhonani o ya nga mini hayani ?
Mulayo wo khwaṱhaho wa ṱhanziela dza zwigidi wo khwinifhadza kulangele kwa zwigidi .
U swikelelea
Phaiphi i nga tshinyala nga u kokodzwa kana nga u wisa thikho ya tshikepe . 
Mivhuso ya Afrika i ḓo wana hafhu tshifhinga tsha u amba nga ha zwipiḓa zwa ndeme zwa Inthanethe hu tshi itelwa u ṱuṱuwedza u phaḓaladza hu eḓanaho na tshumiso ya zwishumiswa zwa Inthanethe .
Fureme , ḽentsi na khonthakithi ḽentsi ( dzo khwathaho na dza tshifhinganyana )
Maanḓalanga apo a ṱoḓwa uri a pulane nahone a shumise dzisisiteme dza u kuvhanganya malaṱwa thungo . 
ICC yo vha yo fanela yo zwi ḓivha uri Afrika Tshipembe ḽi ḓo pfuka zwipikwa zwa thendelano dzi re hone na AU kha u tevhela ndaela ya ḽiṅwalo ḽa u fara , .
U rengwa ha thundu na tshumelo dzine dza khwinisa kushumele na nyimele ya ikonomi ya thundu ire hone kana ine ya pika u fhaṱulula na u vusuludza thundu iyo yo dzudzanaho , zwi tea u farwa sa u rengwa hu hulwanesa . 
Vha tea u wana nomboro ya thendelo u thoma kha nyimele dzi tevhelaho :
U itela mbambedzo , hune zwivhumbeo zwa mbekanyamushumo zwa vha zwo shandukiswa miṅwahani ya zwenezwino , zwibviswa , hune zwa konadzea , zwo mbo ḓi avhelwa hafhu kha tshivhumbeo tsha mbekanyamushumo ntswa yo themendelwaho u itela miṅwaha yoṱhe ya sumbe . 
Vhalani tshiṱori tsha Mandu na Ann ni fhindule mbudziso idzi .
Heyi i fhira phimo ya nyaluwo tshikati ya ḽifhasi ya 3 % ya tshifhinga itsho .
Katini ha ino mbekanyamushumo , vhagudiswa vha a ṱaṱisana nga tshavho nga u sumbedza thaidzo dza tsireledzo zwitshavhani na u fha tshipitshi tsho ṱoḓuluswaho tshi kha tshivhumbeo tsha u sumbedza mimodele na ṋetshedzo dza zwiko zwine zwa ṋetshedzwa nga muhasho . 
I ṋea muhangarambo wa maga o pfananywaho nahone a vhuedzaho ane a ḓo dzhiwa nga shango ḽoṱhe u tandulula masiandoitwa mavhi a tshiṱalula na khethululo nga muvhala .
Muhasho u ḓo isa phanḓa na u vhulunga kha themamveledziso ya maḓi manzhi a sa athu u kunakiswa u itela u tikedza nyaluwo ya ikonomi na u swikela ṱhoḓea dza matshilisano dzi aluwaho . 
Sa mulayo wo angaredzaho , vhuhulu ha vhupo , vhu ita uri na zwi vhe mafhungo mahulu u nanga nyimele ya kutshilele . 
U vhala hu tshi i wa phanḓa na murahu nga :
U shuma na tshigwada tshiṱuku
U khwinisa ndeme ya pfunzo na u pfumbudzwa ndi mutheo wa ndeme wa mveledziso na nyaluwo yo ṱanganelanaho . 
Ṱhanziela i ḓo ṋekedzwa nahone ya sumbedza arali vho ita vhukhakhi ha vhugevhenga ho ṅwaliwaho kha rekhodo ya vhathu vho vhonwaho mulandu khothe .
6 . Thandela i a shumisa lwa khwiṋe zwikili na zwiko zwapo ?
Maipfi oṱhe ane na ḓo tangedzela ndi madzina .
U itela uri hu vhe na nyaluwo na mveledziso zwine ya ḓo dzula i hone ngei Nelson Mandela Bay , ndi zwa ndeme uri maitele a u pulana ha tshiṱirathedzhi oṱhe a vhekanywe na u ṱanganywa tshoṱhe , u itela uri mveledziso i sa ḓo itea nga nḓila ya tshifhinga nyana kana nga zwipiḓa . 
Tsumbi i kuvhanganyiwa kha u ṱanganyisa tshaka ṱhanu khulwane dza masia a u ela u shaya u bva kha u shaya mbuelo na matheriaḽa , mushumo , mutakalo na pfunzo kha vhushayi ha fhethu hune vha dzula hone . 
Pfanelo ya tshisikwa ndi pfanelo ine ya ṋ ewa muthu arali huna zwiswa zwa vhusiki zwe a zwi tumbula .
Gumofulu ḽa khiredithi ḽi ḓo dovha ḽa tikedza mveledziso ya themamveledziso , u sa shumiswa zwavhuḓi ha zwiko zwa fulufulu na thandela dza vhufhaṱi . 
Khumbelo ya thendelo ya vhudzulo ha tshohe bindu
a ḓirese ya vhudzulo ya vharengisi kha shango ḽine vhone vha khou ṱun ḓa khaḽo
Shotha ḽiṅwe na ḽiṅwe ndi ḽa ndeme .
U pfananya u thomiwa ha komitiṱhukhu ya ndangulo ya HIV , AIDS , TB , mutakalo na u beba sa puḽatifomo ya u sumbedza mutakalo wa mushumi na mafhungo a u vha na mutakalo wavhuḓi . 
Banyana Banyana vha ḓo vha vha tshi khou tamba kha mitambo ya Vhugweṋa ya Vhafumakadzi ya dzhango ḽa Afurika ya vhuṱahe ine ya ḓo tambelwa Namibia nga ṅwedzi wa Tshimedzi , nahone vha nḓilani ya u tendelwa u dzhenela muṱaṱisano wa Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA 2015 wa Vhafumakadzi ngei Canada .
Mbekanyamushumo i khou ṱoḓa u wanulula tshanduko dzo imaho nga nḓila ifhio dza maanḓa na vhuḓiimisi vhu kwamaho vhushaka u ya nga mbeu na u bveledza zwiḽiwa , u renga na u lugisela tsheo , na u dzhiela izwi nṱha kha u ola u dzhenelela na u tikedza maga kha mbekanyamushumo . 
U shuma na / nga maipfi :
Tswikelelo yo khwiṋiseaho kha nḓisedzo ya zwiḽiwa yo dzikaho nahone ya zwiḽiwa zwo fhambanaho khathihi na ṱhanganelo ya zwiḽiwa zwo eḓanaho na kushumiselwe kwa zwithu kha vhuimo ha miḓini , ndi zwi teaho u thomiwa ngazwo . 
Kha vha humbule nga ha tshitshavha tshavho , naa huna dziṅwe khaedu dzine vha vha nadzo ?
20 U vhalela nṱha
Mbekanyamitele ya Ndangulo ya Ndaka yo Dzulaho yo ṱanganedzwa nga khoro . 
( 1 ) Hu na zwigwada zwi tevhelaho zwa masipala :
Nga murahu ha u pulana wadi dzi ṋewa masheleni nga u ḓikhethela ane a ḓo shuma kha u isa phanḓa na pulane dzavho khathihi na u ṱuṱuwedza uri tshitshavha tshi dzhene fhasi .
Khumbudzo ya muvhuso ya uri nyoga dzi nga shandukiswa zwi tshi ḓa kha vhuimo na mushumo dza dovha dza shandukiswa dzi tshi ḓo dzula dzi na ṱhaluso dzadzo , a zwi ngo ṱanganedzwa . 
( a ) anḓadza kha Gazete ya Muvhuso ya lushaka , nahone zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Buthano ḽa Lushaka , zwidodombedzwa izwo khwiniso ine ya khou ṱoḓou u itiwa uri vhathu vha ṋee mahumbulwa avho ; na u
Akhaivi ya Lushaka na Tshumelo ya Rekhodo ya Mulayo wa Afrika Tshipembe i ri mini nga ha rekhodo dza eḽekiṱhironiki ? 
MAGUDISWA / KHONTSEPUTI/ ZWIKILI Nyito dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na vhege iṅwe na iṅwe kha masia oṱhe a Luambo na dziṅwe ngudo
Tshipiḓa III tshi sedzulusa ngudo dzi no bva kha phindulo dza zwino dza khaedu idzi sa zwe zwa sumbedziswa kha pulane dza mveledziso dza lushaka dza mashango a Afrika , khathihi na mutheo wa dzingu na dzhango . 
Vhatshinyi , naho zwo ralo , vho vha vha kha ḓi kombetshedzea u dzhenelela kha ndingedzo . 
Ṱhanziela dza u redzhisiṱara dzi ṋetshedzwa mahala kha ṱhanziela ya u thoma , na kha khakhululo dzo teaho dza zwidodombedzwa zwa u redzhisiṱara . 
U dovha wa katela Tshitatamennde tsha Mbuelo na Manweledzo a Nyelelo ya Tshelede ane a sumbedzisa mbuelo ya Mulangagwama , ndaela dza Muhasho , dzo anganyelwaho nga fhasi ha u shumisa tshelede , ṱhoḓea dza u sumbedza ṱhanganyelo ya tshelede yo hadzimiwaho , na tshanduko kha tshelede ine ya vha kha akhaunthu . 
( a ) muthu muṅwe na muṅwe o tholiwaho kana a no khou shumela muvhuso na u hola kha muvhuso , zwi sa kateli -
Khabinethe na yone i khou farisana na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u livhisa ndivhuwo kha Miraḓo ya Mashango a SADC kha u fulufhela na u tenda u nanga Afrika Tshipembe sa ḽone ḽine ḽa ḓo vha Mudzulatshidulo wa SADC nga Ṱhangule 2017 .
Iṅwe ya thasiki dza ndeme vhukuma dza masipala ndi u wana ṱhodea ya vhudzulapo vhawo na u vhona uri ṱhoḓea idzi dzi nga fushwa hani :
Hafhu hafhu , zwi ḓo lila uri muvhuso u ṱanganedze na u langa ndamulelo dza vhushelamulenzhe ha muvhuso , zwine zwi si vhe hone nga tshino tshifhinga . 
Kha vha dzhiele nṱha uri arali rekhodo i sa wanali nga luambo lune vha lu takalela , vha nga kha ḓi i wana i
Nga murahunyana ha nḓivhadzo iyi , ro thoma na kuitele kwa nga ngomu kwa u sengulusa lwo fhelelaho tshivhangi tshihulwane tsha thaidzo dzi vhaisaho sisiṱeme dzashu dza ndaulo ya ngomu . 
Mushumo wa vhalangi , nga maanḓa vhane vha si vhe vha khorotshitumbe na komiti dza odithi zwipiḓa zwi re na ndeme zwa kuvhusele kwa vha mabinduṱhanganela zwi fanela u khwaṱhiswa . 
Wanani zwifhaṱo zwi hulusa nahone zwa ndeme khathihi na zwikwere zwi hulusa nahone zwa ndeme . 
Nga ṅwaha wa 2014 , miṱa ya 400 000 i fanela u vha yo no tsireledzea na u swikelela tshumelo dza ndeme .
Ahu nga ḓo vuwa ha vha na thandululo ya zwa mmbi vhukati ha phambano dza Isiraele na Phaḽesitina .
Sisiteme ya zwino ya mabadelele kha zwibadela zwa muvhuso iḓo fheliswa .
Vho kona u ṱalukanya vhabvumbedzwa vha re kha ḽitambwa ḽaṋu .
Milayo ya mutheo i tevhelaho yo topolwa u itea ndondolo ya vhufa Afrika Tshipembe : 
Ndima ya 4 i vhidza masipala u bveledza mvelele ya kuvhusele kwa masipala ku shumisanaho na muvhuso wa vhuimeli ha fomaḽa hu na sisiṱeme ya kuvhusele kwa u dzhenela .
Komiti dza Buthano ḽa Lushaka dzi vhidzwa u pﬁ ndi Komiti dza u ṱoḓisisa , u vhiga na vhulavhelesi dza Buthano ḽa Lushaka .
Ṱhanganyelo ya 128 ya mabindu maṱuku , a vhukati na mahulwane vho wana masheleni a u shuma ngao a R6 miḽioni ane a ḓo thusa kha u alusa mabindu avho .
Hu ḓo sedzeswa dzilafho ḽa TB na u fhungudza u phaḓalala na u bvelela ha mifuda i no hana u fhola , u itela u tsitsa u anda ha vhathu vha sa ḽi mishonga na u engedza tshivhalo tsha vha no fhola . 
Mbekanya i tea u vhekanya hedzi tshaka dza vhuḓifari vhu sa ṱanganedzei u ya nga vhuhulu ha mulandu muṅwe na muṅwe wa vhuḓifari vhu sa ṱanganedzei i vhidzwa u pfi mini u dovha u sumbedza uri ndi afhio maga a u lulamisa ane a ḓo dzhiwa kha mulandu muṅwe na muṅwe na maga o tevhelwaho . 
Hu a tendelwa u khwinifhadzwa ha milayo ho sedzwa nyimele
Vundu ḽa Musuku ḽo dovha hafhu ḽa sumbedza uri ḽi tea u dzhielwa nṱha musi zwi tshi ḓa kha u vha ṋemuḓi wa mishumo ya mitambo mihulwane . 
U ṱuṱuwedza u swikelelwa ha maga a ndinganyiso , vhusimamilayo na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza kana u bveledza vhathu ; kana khethekanyo dza vhathu vho khakhelwaho nga tshiṱalula zwi nga kha ḓi dzhiwa .
I ita khuwelelo ya u dzhenelelwa ha mbekanyamaitele ho khwaṱhaho nga Muvhuso u itela u hudza mutheo wa nḓowetshumo wa shango na u alusa ikonomi nga u ṋea thikhedzo nga vhuḓifulufheli kha vhoranḓowetshumo vha vharema sa zwe zwa bviselwa khagala kha IPAP .
Madzangano vhukati ha mvelelo dza asesimennde na u fushea zwi amba uri vhuimo ha mbuelo vhu na khonadzeo dza u khwanyeledza vhuimo ha u fushea ha khasiṱama lune hu nga dzhiiwa sisiteme ya zwa ndaulo . 
Ḽiṅwalo ḽa vhuṋe ndi mini ?
Mulaedza wa Mugaganyagwama u shela mulenzhe kha u tikedza vhashumi u langa masheleni a vho . 
Zwikili zwa u tamba nga bola - u bammbisa bola u tshi khou tshimbila wo ima fhethu ho tiwaho
Vhagudi vha gudiswa u ḓisedzulusa musi vha tshi vhala na u ḓivhudzisa mbudziso kha sia ḽa u ṱalusa ipfi na u ḽi pfesesa ( vhagudi vha gudiswa u vhudzisa : ' zwi a pfala zwavhuḓi ? ' ' zwi vhonala zwavhuḓi , ' ' zwi a amba naa ? ' ) Mugudisi u modela hezwi kha u vhala na vhagudi a dovha a shumisa zwenezwo kha u vhala ha u sumbiwa nḓila .
5.5.5 Ndayotewa yo thoma zwiimiswa zwi ngaho Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afurika Tshipembe , Khomishini ya Ndinganyiso ya mbeu na Mutsireledzi wa Tshitshavha vhe na maanḓa a ndayotewa a u ṱoḓisisa u pfukwa ha pfanelo dza Ndayotewa .
Ro ṱalutshedza uri u ḓiimisela hashu kha zwo sedzwaho ṱhanu khulwane nga tshifhinga tsha themo iyi ya muvhuso , ro vhona uri tshifhinga tsho swika tsha u sedzesa kha tshithu tshithihi tsha ndeme , u sika mishumo . 
U shumisa maitele a u ṅwala :
Arali u vhambadzela nnḓa hu ha ṱhoḓisiso hu si ha vhushumisamupo , bammbiri ya thendelo ya u vhambadzela nnḓa yo ṋetshedzwaho nga MEC wa vunḓu ḽeneḽo i a ṱoḓea .
Ri fanela u ṋetshedza tshumelo yavhuḓi kha vhubindudzi , vhuendelamashango na vhaṅwe vhathu vhoṱhe . 
Tshikalambambedzavhushai
Ri tea u bveledza mbekanyamishumo ya nyito ine ya konadzea hu na thagethe dzo khwaṱhaho na phimo dza zwifhinga . 
Tsheke- / ndambiwa / khumiswa
U nanga fhungo ḽa u thoma pharagirafu ḽo teaho
U rwelwa ṱari uhu ndi ha ndeme ngauri hu khou khaula u fhelisa zwa tshifhinga tsha mulovha zwa ḓomupasa Afurika Tshiphembe .
Khumbelo ya u ṅwalisa manyoro a Tshigwada 2 kana Group 2
U sa sudzuluwa , u shumisa zwipfi , vhagudi vha gonya nga vhukati ha dzihuḽahupu vha tshi ita mivhili yavho u ri i ' lapfe , i vhe vhukati , i dovhe i ṱukufhale '
Maipfi a 60 - 70 u bva kha tshibveledzwa tsha maipfi
Ho sedzwa ngomu na nnda ha sibadela
Tsha ndeme : A hu na thenda dzi no ḓo ḓa dzo lenga dzine dza ḓo ṱanganedzwa . 
Kha Mudededzi / Mugudisi : Vhagudi vha tea u ita nḓowenḓowe ya mushumo wavho musi vha sa athu ita nyito dzi re buguni dza mishumo dzavho .
Maafrika Tshipembe vha Vhatshena vhe vha vha vho tsireledzwa nga muvhuso vha na mavhadzi a luṅwe lushaka . 
Kha vhuimo hu dzulelaho u shanduka , khwiniso dzo engedzwaho na u khwaṱhiswa zwi dzulela u ṱoḓea u itela u khwinisa ndangulo na ndisedzo ya tshumelo . 
Vhahumbeli vha mushumo vha tea hafhu u ṋetshedza madzina o fhelelaho , dziḓiresi na nomboro dza luṱingo zwa vhathu vhararu vha referentsi . 
U fhindula mbudziso u bva kha ḽitheretsha ( 10 )
Hezwi zwi ḓo fhambanyisa mafhungo ane a ṱoḓou lavheleswa na zwenezwo u bva kha ayo ane a nga kona u shumiwa nao sa tshipiḓa tsha vhuitwa ha vhupulani ha misi nga misi . 
Mvelelo dzo vha dza uri vhaofisiri vha si gathi vhe vha wanala vhe kha miṋango ya nga ngomu vho kundelwa u langa tshigwada . 
Thendelo i katela u shela mulenzhe kha zwi tshimbilelanaho na vhureakhovhe na zwi si zwa u itela u ḽa .
Naa thandela i ḓo angaredza mihumbulo , nḓivho na mihumbulo miṅwe i bvaho kha vhanna na vhafumakadzi ?
U ṋea maanḓa vhuḓifhinduleli ha Ndayotewa na u shandukisa mbekanyamaitele dzo dzhiiwaho u ya kha theo ya mulayo yo teaho . 
Hezwi zwi ḓisa khonadzeo yoṱhe ya FDI kha R34.892 biḽioni .
Tshiṅwe tsho ṱahelaho ndi mafhungo a fushaho a u swikelela vhulanguli ha ndaka , maitele na u vusuludzwa hu ṱhogomelaho , khathihi na vhuṱanzi ha kushumele kha khanḓiso . 
Zwidodombedza zwa Bannga u itela Mbadelo dza Thengiselonn ḓa :
Nga vhuḓalo ṱhoḓisiso idzi na vhatumbuli vha pfesesaho khaedu nkene nga ṱanḓavhuwa na dzivha , na vhane vha ṱoḓa nḓila ntswa dzine vha izwi zwi nga swikelelwa . 
U lugisela masipala kha tsheo ine wa ḓo dzhia kha CBP
U vhona uri hu na u fhindula havhuḓi kha mvelelo , tshigwada tsha matshilisano tsho vhea maṱo kha u thomiwa zwi teaho u thomiwa ngazwo zwi tevhelaho kha Motherwell : 
U funza u vhala zwi katela u shuma nga zwipiḓa zwa maitele a u vhala .
U ḓivhadza zwigwada zwa vhathu vhane vha sa koni u ḓilwela nga ha pfanelo dzavho na u khwinisa ndeme ya tshumelo yo ṋetshedzwaho kha vhapondwa ndi zwa ndeme . 
10 U elekanya nga Sankambe Muzhou
Vhadzulapo vhoṱhe vha tea u swikelela tshumelo dzine vha tea u dzi wana .
Fhindulani mbudziso idzi .
U ṅwala ndaela , tsumbo , u ita tie
Mbadelo dzo tiwaho dza ndindakhombo dzi badelwa u bva kha akhauthu ya tshinyalelo ya muhasho . 
Mbuno dzine vha tea u dzi dzhiela nṱha nga ha mutikedzelo :
Nyambo dza vhufa
C O vha a tshi ṱoḓou u zwifha .
Ndi zwa vhuṱhogwa u dzhiela nṱha kushumisele kwo phaḓalalaho kwa ole ya mulivhaḓuvha . 
Vhavhambadzela nnḓa/ vhavhambadzi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo
Kha ri sedzese kha ṱhoḓea dza ndeme ri shumise zwiṱukuṱuku zwine ra vha nazwo nga nḓila yone .
Nyimele ya maḓaka na zwifuwo ndi i fushaho u ya kha yavhuḓi , fhedzi ine ya sa fushe kha zwipiḓa zwa Francis Baard na Namakwa . 
Zwiimiswa izwi na zwone zwo rengwa nga fhasi ha ndango ya fomaḽa , na theo ya mulayo yo ḓivhadzwa u itela u zwi langa . 
Zwimela zwo fafadzelwaho zwi fanela u farwa nga vhuronwane u itela u fhungudza u
b ) milaedza ya ndeme .
Vhashumi vha shumaho kha senthara dza u valela vhafariwa vha fanela u dzhiela nzhele uri mulayotibe u bvisela khagala uri a hu na muthu na muthihi ane a ḓo ṋea ndaṱiso ya u sa tevhedza ndaela ya u ita zwiito zwa u tambudza arali vha tevhedza ndaela dzenedzo . 
Ndi humbela u / ntendeleni / nga vha ntendele ndi . . .
U ḓisola , u ḓivhona mulandu , ndiliso na u khakhululwa ndi mitheo ya u bvelela kha u mbuedzedzo ya vhafariwa zwitshavhani . 
U rwela ṱari hu vha hone nga murahu ha miṅwedzi ya u pulana he ha katela madavhi o fhambanaho a muvhuso , hu tshi katela zwiimiswa zwa tshumelo ya shishi na mapholisa . 
U wana na u ramba vhaimeli vha dziwadi khathihi na vhaḓisedzi vha tshumelo
Khoro ya ta maga :
U ya nga Ndayotewa , Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u dzhenisa tshitshavha kha u sika milayo na kha maṅwe miaitele a Phalamennde .
Fomo dzi a wanalea
Kha u ṱola mvelelo dza mbekanyamushumo dza AIDS dza Lushaka , kanzhi zwi itwa nga kha ṱhoḓisiso dzo ḓisendekaho nga zwitshavha u itela u vhona arali hu ho swikelelwa mvelelo dzo lavhelelwaho . 
U ṋetshedza mishumo ya Vhuṅwaleli kha miṱangano ya Mulangi , nga u ita nzudzanyo dza vhutshimbidzi , phaḓaladzo dza Nḓivhadzo ya Muṱangano na Adzhenda na u dzhia , u lugisela na u phaḓaladza Miminetse . 
Zwiṱuṱuwedzathandela , vha gonya na khoḽomo .
hu a ṱoḓea kana a hu ṱoḓei thendelo na .
Nga thungo , ndi a tenda , uri vhuḓiimiseli ha vhukuma nga ha fhungo iḽi vhu khou pfesesea u ya nga milayo ya hone ; vhuḓiimiseli u ya nga nḓowelo ha uri muvhuso u dzhie uyu muhwalo . 
Vhafariwa vha fumi na vhararu vho huvhala zwihulwane . 
Sa zwine ro no ḓi zwi rera uri hazwo vhunzani vhu kwama ṱhuṱhuwedzo , a ri nga ḓo rera nga ha vhunzani ri tshi ya phanḓa nga nnḓani ha u khwaṱhisedza uri u guda hu bveledzaho hu ḓisendeka nga vhagudi vha tshi ita vhunzani vhu khwaṱhisedzaho ṱhuṱhuwedzo . 
Vho Behrens na Vho Watson vho sumbedzisa uri maga a zwileludzi nga tshithihi na tshumelo zwi elwa hu sa zwavhuḓi nga u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza tshikhala dza " gumofulu " dzazwo zwo ima nga zwoṱhe . 
U vhala maṅwalo o hudzwaho sa zwirendo , Bugu Khulwane , phosiṱara na eḽekiṱironiki yoṱhe hu na mugudisi kha u vhala na vhagudi .
Vha rumele fomo dzo ḓadzwaho na vhuṱanzi ha u khwaṱhisedza mbadelo kha :
Ifa la mufu li vha hone musi muthu o lovha a sia thundu na / kana dokhumenthe ine ya vha wili kana ine ya nga shumiswa sa wili .
Bugupfarwa yo sainwa na u themendelwa nga Mufarisa Muofisiri wa Mafhungo wa GCIS , Mr Keitumetse Semakane .
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela na gumofulu ḽituku ḽa ṅwaha nga ṅwaha ḽa R23 475 nga muṱa nga ṅwaha
Masia avho a mushumo o ṱalutshedzwa zwavhuḓi , fhedzi a tsini na tsini . 
Nḓivho na u pfesesa mbekanyamaitele ndangulo ya zwiko zwa vhashumi , maitele , ndaulo , milayo ya zwino yo fhambanaho na ya pfunzo na tshumelo ya muvhuso . 
Vhuṅwe vhurangeli vhuraru ha vhulimi ha maḓini vhu elana na u sikwa ha vhupo vhu langaho ha u konisa , hu tshi katelwa na u thomiwa ha Komiti ya Thendelo vhukati ha Mihasho Minzhi . 
Tshinyalelo ire na vhushaka na mbetshelwa i tshadzhiwa kha akhaunthu ya mashumele i tshi vha hone . 
Khoro i nga hana u ṅwalisa muiti wa khumbelo arali :
c ) Vho Harold Maloka vho khethwa sa Mufarisa Mulanguli Mutshimbidzi Muhulwane : Mashumele a Mveledziso na Phaḓaladzo ngei kha zwa Tshumelo ya Muvhuso ya Vhudavhidzani na Mafhungo .
TSHUMELO KANA ZWIGWADA ZWA MASIPALA
Heyi ndi khoso ya mvulatswinga ya kushumisele kwa khamera ya didzhithaḽa kha u dzhia zwinepe zwi no shumisea , nga maanḓa kha nzulele dzi no yelana na mushumo . 
( a ) i tea u bula uri mulayo kana vhuḓifari vhufhio na vhufhio vhu sa yelani na Mulayotewa a vhu shumi u swika afho hune zwa sa yelane ngaho ; nahone
Mbalombalo thungo , muvhuso wo ḓidzulela uri lufu luthihi nga kha tshivhangi tshi thivheleaho lu vha lwo ḓalesa . 
Musi ri tshi livhana na izwi na miṅwe mishumo i shushedzaho , ri nga sedza murahu kha miṅwaha ya fumi ya tshanduko ya u ṱavhanya i sa nyeṱhi na u dzhia nungo u bva kha ifa ḽashu ḽine ḽa kona u shandukisea na vhusiki . 
105 . Kuvhumbelwe na khetho dza vhusimamilayo ha vunḓḓu
Ri tea u wana nḓila yauri ndi zwifhio zwa khwine zwine ra nga ita kha u ṱangana ra vha tshithu tshithihi na sekithara ya phuraivethe u itela u vhona uri hu na u ya phanḓa lwa tshifhinga tshilapfu ha mbekanyamushumo idzi dzine dzo shela mulenzhe kha u swikelela ndivha dza mveledziso ya muvhuso washu . 
b ) Vho Frank Earl kha poso ya Mulanguli Muhulwane ; Pfukiso ya Mbuelo ya Masheleni .
Naho mulayo wa u ranga u ḓivhadza hu sa athu wanala thendelo u sa itelwi nyambedzano , nyimele dzi ḓo fhambana zwi tshi langwa nga tshiimo .
Thundu yo ḓiswaho nga fhasi ha konṱiraka i tea u vha na ndindakhombo yo fhelelaho ine ya vha kha mufuda wa masheleni ane a nga tshintshelwa kha muṅwe mufuda wa masheleni hu si na phungudzelo ho sedzwa u xelelwa kana tshinyalelo ine ya nga itea kha vhumagi kana musi i tshi khou ṱanganedzwa , u endedzwa , u vhulungwa na u iswa nga nḓila yo ṱaluswaho . 
Ndi kona u ṅwala tshiṅwalwa tsha dayari .
Vhuloi vhu ṱalutsedzwa sa kuitele ku kwamaho zwithu zwi s ṱalutshedzei , zwine zwa nga vha vhuloi vhuvhi , vhathu vha re na maanḓa a u lwa na vhuloi vhuvhi , kana vhathu vha re na maanḓa a u fhodza.121U tou fana na kha vhuṅwe vhupo ( sa zwe zwa ambiwa afho fhasi ) , kha tshitshavha vhathu vhane vha tovholeswa ndi vhakegulu , vhana vho holefhalaho , na maxweṱe kana vhulwadze ha muhumbulo .
Naho zwo ralo kha mafhungo haya , muhasho wo tandulula u sedza kha u khwinisa u vhiga nga u vhona zwauri vhukwamani hoṱhe ha mutakalo na vhana hu vhonwa sa zwikhala zwa u haela . 
M&E ya pulane dza u shuma dza wadi
Kha vha vhige u tambudzwa ha vhalala
U KONḒELELANA KHA ZWA POLOTIKI Mbofholowo ya u bvisela vhupfiwa khagala,u dzhoina ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine vha funa na u dzhenela mafulo vho vhofholowa .
Vha humbule : Kha nyimele iyi , vha badela mutengo wa mualuwa kha muunḓiwa uyu .
2.2 Furemiweke ya mulayo ine ya phuromota muvhuso wapo wa u bvela phanḓa
Vhukati ha Miṅwahafumi ya Vhuvhili ya Mbofholowo , Afrika Tshipembe ḽo swikelela tshiimo tshihulwane tsha nyaluwo na mveledziso .
C Muthu u tea u fulufhedzea .
U randelwa na u ṋekedzwa nga phurofeshinaḽa dzo teaho u ita izwo lwa mulayo
Mulayo wa Ndaulo ya Nnyi na Nnyi zwezwino wo khwiniswa u itela u ṋetshedza nyengedzedzo ya maanḓa kha Muhasho wa Ndaulo ya Tshumelo ya Nyi na Nnyi u itela u langa tshoṱhe mugaganyagwama na u shumiswa ha tshelede ya muvhuso u itela ndangulo ya iwe muṋe na u vhala vhathu nga muthihi muthihi . 
Naho zwo ralo , kha mishumo yashu yo fhambanaho sa vhafumakadzi kha zwiimiswa zwi vhonaho uri mulayo u a tevhedziwa , roṱhe ro dinwa nga khaedu mbili dzo ḓoweleaho : u shaya ndinganelo ho ḓisendekaho nga zwa mbeu na vhuaḓa . 
Mbudziso dzi tshimbilelanaho na nyanḓadzo iyi dzi fanela u livhiswa kha : 
U ṋetshedza na nḓisedzo ya tshishumiswa tsha u rothodza maḓi kha ḽaborathori ya veini na tshipiriṱi ndi zwa ndeme . 
Muvhuso washu u ḓo sedza phanḓa , hu si ni murahu !
Ndi nga bula , nga nṱha , mulingo muhulwane wa mbofholowo ya nyanḓadzamafhungo a u ḓi musi zwifhinga zwi zwavhuḓi fhedzi na musi zwifhinga zwi si zwavhuḓi . 
Musi u tshi tou puṱedza bele ya luṱingo , mupondwa u ṱumanywa na Senthara ya Ndaelo .
U shumisa maṱanganyi u itela u ṱumekanya
Masiandaitwa : Tsielano ndapfu , masiandaitwa a kuvhanganaho a mbekanyamushumo a tshifhinga tshilapfu , sa tshanduko kha u kavhiwa nga HIV , vhulwadze , na mpfu . 
Kha ḽa Afrika Tshipembe maipfi aya vhuvhili hao a shumiswa kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa mulayo fhedzi zwine a amba zwone a zwi tshimbilelani .
Ri a vha livhuha kha u shela mulenzhe havho na u vha tamela mashudu mavhuya kha vhumatshelo havho . 
Maanḓalanga o ṋetshedza nḓivhadzo ya u hanedza khumbelo fhedzi a vho ngo swikisa afidafiti ya u hanedza . 
Zwazwino S
Vha tea u wana Ṱhanziela ya zwa Mutakalo wa Zwifuwo u bva kha vhalangi vha zwa zwifuwo kha shango ḽine ḽa khou vha rengisela phanḓa ha musi zwibveledzwa zwi tshi rumelwa .
Muraḓo muthihi wa komiti u fanela u ḓivhadza na u thoma nyambedzano .
Vhatshutshisi u bva afho a vha tsha lavheleswa nga Madzhisiṱiraṱa , fhedzi nga Mutshutshisi Muhulwane wa vundu . 
U monithara na u shuma
Tshikhala tsha u vha ofisini tsha Miraḓo miraru ya zwino ya Thirasitii ya Bodo ya GEMS vho nangiwaho nga 2011 tshi fhela nga ḽa 27 Fulwana 2014 :
Arali mubebi a hana u ṋea thendelo , khothe i tea u dzhia tsheo kha iḽo fhungo .
Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na uri i fanela u ḓa na CV yo fhelelaho ( hu tshi katelwa na referentsi dzi kwameaho mbili ) na khophi dza ndalukanyo dzo khwaṱhiswaho . 
Muhaṱuli Muhulwane wa Afurika Tshipembe u tshimbidza u aniswa ha vhurumelwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka na khetho ya Mudzulatshidulo wa Khoro .
shumiswa ha zwiko nga vhulondo , nga nḓila i vhuedzaho lwa ikonomi , nḓila i pfadzaho na u linganela na
U tou fombe kha nyito dzi no engedzedza luvhilo lwa u ṅwala vha tshi isa phanḓa na u ṅwala kwaho na u ṅwala zwi no vhonala .
Nga u pfufhifhadza , ri themendela u khwinisa vhashumi , vhukoni ha u bveledza na themamveledziso u engedza zwivhambadzelwa nnḓa , zwine zwa ḓo engedza tshomedzo dza vhubindudzi na u fhungudza u ḓitika nga ndaka ine ya dzhena .
Vhabebi , vhomazwale / vhomakhulu , vhomakhulu vha malofha na vha mufarisi wavho - arali vho ḓisendeka nga muraḓo muhulwane lwa masheleni .
Phambano hedzi a dzi vhangiwi fhedzi nga mbonalo ya tshivhumbeo tsha muthu tshe a begwa natsho , nahone ndangulo ya phambano ya vhathu yo bvelelaho i ṱoḓa vhusedzi ho ḓitikaho nga u vha hone ha pfanelo dza vhuthu .
Khwine , zwi tou nga vha fhindula nga u ṱavhanya nga maanḓa kha madiso kha maime apo na maitele u fhira dzikhothe khulwane . 
Khabinethe i ombedzela zwa uri opharesheni iyi aingo livhana na vhabvannḓa , fhedzi yo sedzana na vhutshinyi vhu re shangoni ḽashu ho vhonalaho nga murahu ha musi ho vha na vhudzheneleli ho itwaho zwitshavhani zwo vhalaho .
Fhungo ḽa u ṱanganyisa tshumelo dzashu na idzo dza ḓorobo khulwane dzi ṋetshedzaho tshumelo ḽi ḓo vha ḽa ndeme . 
Musi ri tshi pembelela miṅwaha ya 20 ya mbofholowo , ri ḓo ita nga u ralo ro fhaṱa vhufa vhuswa ha mbono ya shango ḽashu .
Miṅwahani miraru i no khou ḓa , muvhuso u ḓo sedza kha ndivhiswa dzine dza nga thusa u lwa tshanduko dza u tsela fhasi na u vhea Afrika Tshipembe kha nḓila ntswa ya mveledziso . 
Ndima ya nḓivhadzamulayotibe kha mveledziso ya muvhuso wapo i na zwinzhi khayo zwine zwa khwaṱhisa nyofho idzo . 
U tshimbidza ndangulo i shumaho zwavhuḓi nahone i vhuedzaho ha Zwikolodo kha Mihasho ya Vundu na Mimasipala
I. Vhugudisi na Mveledziso
ḓifha matshipisi fhisa mashika nakelela goloi dudela khekhe nukha kumangana
Ri nga vha hani na fulufhelo nga fhasi ha nyimele iyi ? 
Mushumo wa Komiti ya Wadi kha kuitele kwa
Namusi i shumiswa nga dzi MP dza mahoro mahanedzi , vhashumi na vhoramafhungo vha Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe .
U leludza na u langa muṱangano wa thimu ya mafhungo a tshiṱiriki ṅwedzi muṅwe na muṅwe u itela u vhona uri sisteme ya mafhungo a mutakalo i khou huma yoṱhe na u davhidzana na vhapfananyi vha vundu . 
Vho ṱ he vha tamaho u vha vhasedzulusi vha mbeu vha tea u ḓ i ṅ walisa sa vhagudiswa vha tsedzuluso ya mbeu .
Naa thundu yo vhofhiwa zwavhuḓi ?
1.10 Khabinethe i ṱanganedza u vhigelwa murahu kha Ndango yo Ṱanganelaho ya Tshiṱirathedzhi ya Tshugulu ine ya sumbedzisa uri Afrika Tshipembe ḽo ita mbofho ya u tswiwa ha tshugulu .
Naa ni shumisa hani idzo ndaka u thusa u ḓiṱunḓela ?
Mvelelo dza ndingo dzi anzela u dzhia vhege mbili , fhedzi tshiṅwe tshifhinga dzi a wanala nga u ṱavhanya , na kha ḓuvha ḽeneḽo ḽe ndingo dza itwa . 
Ho sedza thendelo u thoma na phurothokholo dza ndondolo dzi langwaho na maitele 100% ya mutengo wa Tshikimu
Vhunzhi ha u shumiswa ha masheleni hu wela fhasi ha mavundu na mimasipala . 
Muhasho wo ita mvetomveto na u ṱanganedza mbekanyamaitele ya ndaka ya vhufa wa dzudzanya na redzhisiṱara yeneyo , nga tshumisano na Phalamennde ya Vundu ḽa Kapa Vhukovhela na vha Vhufa vha Kapa Vhukovhela hune zwa ṱoḓea . 
U topola mibvumo mathomoni a maṅwe maipfi ( tsumbo : madzina a khonani kana a zwipuka . )
Vha dzhiele nṱha tsedzuluso kana u ṱolwa ha mutakalo wa vhashumi , tsumbo , nga murahu ha u fhidza mushumoni vhege nna , na u dzhiela nṱha u kona u swikelela dzilafho ḽa fisiotheraphi , na zwiṅwe , sa zwo humbeliwaho .
Malugana na izwi , tshipiḓa tshi si tsha fomaḽa tsha tshenzhemo ya u guda tshi nga kona u khwaṱhiswa nga u ṱanganyisa zwileludzi zwa pfunzo na tshivhumbeo tsha hugaledzwa tsho angalalaho . 
U tholwa hoṱhe hu ḓo thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dzavho na u sedza arali vha si na milandu .
( 1 ) Mulayotibe ndi Mulayotibe wa tshelede arali u tshi -
Ezwi ndi zwiwo zwe zwa sedzuluswa nga maanḓa na uri zwi nga kona u kunda ndingo ya u lavheleswa nga vhuhaṱuli . 
U shumisa tshivhumbeo tsho teaho ( mathomo , mutumbu na magumo )
I tendela kha sia uri dzi sedze vhashumi vha muvhuso sa vha re na vhuḓifhinduleli ha nḓila ya nḓisedzo ya tshumelo .
Kha vha ṱalutshedze u shela mulenzhe hu hulwane nga zwifhinga zwa kale zwo fhambanaho kha vhuendelamashango ; 
( 2 ) Vhaṅwe vhahaṱuli vha ḓḓo fara ofisi u swikela vha tshi bviswa mushumoni wavho hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde .
( a ) u bvisa ndaela kha Khorotshitumbe ya Vunḓu , i ṱalutshedzaho tshipiḓa tsho dzhiwaho nga u sa kona u ita mishumo iyo , na u bula vhukando vhu teaho u dzhiwa uri hu kone u itwa mushumo ;
Vhunzhi ha mimasipala a i koni u ṋetshedza tshumelo nga yone ine , zwi nga vha zwi tshi bva kha uri a i na vhukni kana i tshi khou balelwa nga u sa vha na masheleni a u ita ngauralo .
U amba nga ha ṱhoho ya mafhungo murahu ha u ita ndugiselo
Wekishopho yo fhedza nga uri hu fanela u dzudzanywa khuvhangano ya dzitshaka malugana na mafhungo aya u itela u vhuelwa u bva ha maitele kwao a dzitshaka kha sia iḽi ḽa mushumo ḽi sa londiwiho . 
Ikhoḽodzhi ya vhulimi i ṋetshedza ndivho na ḓivhamaitele u itela u bveledza vhulimi vhune ha bveledza vhukuma vhu na vhuṱama na mupo . 
Fomo ya munango wa muraḓo wa komiti ya wadi
66 . U shela mulenzhe nga mirafho ya Khorotshitumbe ya Lushaka
( b ) u wana tshifhinga na tshomedzo dzo linganaho dza u ḓilugisela u ḓiimelela ;
Vha fanela u funzwa u ṱavha mukosi wa u ṱoḓa thuso , vha shavhe kana vha humbele mualuwa ane vha mu fulufhela uri a vha thuse . 
Miṅwedzi miraru ya u lindela ndi mina .
Ngauralo , Miraḓo i Ṱhonifheaho , ndo takala u vhiga nga u dzhenelela ha ofisi ya pheresidennde na vharangaphanḓa vha zwiimiswa zwo fhambananaho zwa lushaka , ri a tendelana uri u ṱavhanya u vhamba maano uri ri dzhenelele hune ha ḓo fhungudza vhuhali na nyimele i si ya vhuḓi lushakani .
Vhuendelamashango vhu khou ḓi dzula vhu tshone tshikhala tshihulwane tsha zwa ikonomi kha masipala wa Prince Albert , fhedzi ri nga si bvele phanḓa na u ḓitika nga zwithu zwi kungaho u fana na ḓorobo khulwane dza lunako na izwo zwa mupo une wa vha tsini na tsini . 
Ri ḓo vhambedza na Milayo ya Tshikimu u vhona arali ri tshi nga kona u katela mushonga kha mushonga wa vhulwadze vhu sa fholi .
Ri lavhelela uri vha ḓo ita mishumo yavho nga u fulufhedzea , u ḓihudza , u ḓiimisela na tshikili . 
Vhaṅwe vhafhinduli a vho ngo ṱanziela . 
Zwishushedzi / vhuthengathenga
Musi ri tshi khou vha khwiṋe kha u topola na u tandulula thaidzo , ri dovha ra vha khwiṋe kha u sika mishumo na u engedza mbuelo . 
Sa tsumbo , u shumiseswa ha zwikambi nga vhashumi zwi nga kwama lu si lwavhuḓi kushumele kwavho na kubveledzele kwavho mushumoni . 
Khumbelo yo humbela uri mulamukanyi a ḓibvise phanḓa ha musi tsengo i tshi thoma . 
Nga dziphere vhadzheneli vha sedza mbudziso dzi re afho fhasi .
7.1 . Yunithi ya Tshumelo dza Luambo ya GCIS yo thomiwa nga Lambamai 2008 hu na maanḓa e ya hwedzwa a u ṋetshedza tshumelo dza u pindulela , u dzudzanya na u vhalulula kha GCIS .
Khwaṱhisedzo ya ndango ya zwiitei hu si fhedzi kha mikhwa iyo ine ra khou ṱoḓa u i ṱuṱuwedza zwikoloni , na kha mikhwa ri sa a i ṱoḓi . 
Nga tshifhinga tsha ṅwaha muvhalelano , Mulayotibe wa Ndindakhombo ya Vhushayamushumo na yone yo ṋetshedzwa kha komiti . 
.kana tshiga tsha u awela
Maitele a u sedzulusa khumbelo dza laisentsi a do ita uri muthu munwe na munwe a lavheleswa nga ndila yavhudi I edanaho kha u ita uri a kone u swikelela madi khathihi na u vhona uri madi o kovhekanywa nga ndila yavhudi I re na mbuelo ngomu , ngeno ho dzhielwa nzhele zwinwe zwitenwa zwo teaho .
Pulane ya u kushumisele kwa tshelede kha miṅwaha miraru ya mivhuso ya lushaka na ya vundu zwo anḓadzwa nga tshifhinga tsha Mugaganyagwama . 
Vhagudi vha tea u ḓa na zwa u adza mmbeteni zwa vhone vhaṋe , nguvho , musiamelo , thavhula na thoilethiri . 
Musi ri tshi khou pembelela tswikelelo yashu , ri fanela u dzula ri tshi ḓihumbudza nga ha khaedu dzi konḓaho dzi ḓaho . 
Ho dzinginywa uri mabindu ha tei u badela zwishumiswa zwa u pakela khazwo nga dibosithi kana , musi vha tshi zwi ṱanganedza , vha humisele murahu makasi nga vhone vhaṋe vho tou livhana zwifhaṱuwo . 
Nḓivho ya sialala i no kwama tshiko tsha zwi tshilaho tshapo a i anzeli u wanala fhedzi kha tshigwada tshithihi tsha vhathu , naho nḓivho yo khetheaho kana i si na muṅwe i tshi nga wanala kha vhathu vho fhambanaho kana miṅwe miṱa .
4.1 Khabinethe i tsivhudza zwitshavha uri vha litshe zwa dzikhakhathi , tshutshedzo na u tshinyadza musi vha tshi ṱahisa mbilaelo dzavho .
( d ) u ṱanganedza phethishini , vhuimeleli kana mihumbulo kana yo ḓḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo .
Tshiṱaluli tsha ndeme tsha nḓowenḓowe dza u funza ndi u iswa ha matshudeni a vhuongi a digirii dza fhasi kha nyimele dza nḓowenḓowe dzo fhambanaho hune vha vha na tshikhala tsha u bveledza zwikili zwa kiḽinikhala na u lavhelesa nḓowenḓowe dza kiḽinikhala , dzilafho na vhugudisi . 
Arali vha sa khou pfesesa zwavhuḓi uri ho tshewa zwifhioI zwifhio kana ndi zwifhio zwine zwa tea u itwa zwe zwa ṋetshedzwa , vha humbele murangaphanḓa wa muṱangano a vha ṱalutshedze .
70 . Nzudzanyelo dza nga ngomu , maitele na matshimbidzele a Khoro ya Lushaka
Fomo mbilo dzoṱhe dzi laulwa nga u vhambedzwa na ridzhisiṱara dza u dzhena . 
Vhuhulu u ya matungo ndi vhudenya ha tshivhumbeo . 
( 5 ) Masipala u na pfanelo ya u shumisa maanḓa maṅwe na maṅwe malugana na mafhungo ane a tea kana o livhanaho na u bveledza mushumo wawo nga nḓila yo dziaho .
Ndo dovha nda ḓivhadza Ndango ya Mulayotibe wa u Fara Mavu une wa ḓo takusela nṱha vhuṋe ha mavu uya kha egere dza 12 000 wa ḓo thivhela vhabvannḓa uri vha lange mavu .
Tsiko ya mushumo i nga si swikelelwe hu si na nyaluwo ya sekhithara ya mabindu maṱuku hune vhasaukanyi vhanzhi vha tenda uri nyaluwo malugana na tsiko ya mushumo i ḓo bva zwihulwane kha sekhithara ya mabindu maṱuku . 
U ṱuṱuwedza u swikelelwa ha maga a ndinganyiso , vhusimamilayo na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza kana u bveledza vhathu ; kana khethekanyo dza vhathu vho khakhelwaho nga tshiṱalula zwi nga kha ḓḓi dzhiwa .
Ndaela dzo dovha dza kaidza kha zwa , na u sumbedzisa sa zwi sa tamisi , u shumiswa ha tshishumiswa kha milandu i re na vhahwelelwa vho vhalaho hune a si vhahwelelwa vhoṱhe vha ṋekedzwaho nzudzanyo dza thendamulandu . 
Muhumbulo wo vha wa uri naho zwiṱiriki zwi tshi bvela phanḓa u dalela zwikolo u zwi vhea iṱo , a zwi ṋetshedzi thikhedzo . 
m ) Vho Dokotela Linda Makuleni - ( Muofisiri Mulanguli Muhulwane ( CEO ) ) .
Mbekanyamaitele ya 1999 yo sedza kha tsirakhombo ya ḽifhasi na sia ḽa biomedical ḽa u thivhela , zwiṱukusa kha tshivhumbeo , matshilisano na zwitshimbidzi zwa vhuḓifari ha HIV .
SU i ṱanganedza uri Afrika Tshipembe ḽine tshitshavha tshi sa linganiho tsho vhumbwaho nga matshudeni a vhapfumi na vha kiḽasi ya vhukati ya nṱha vhane vha kona u swikela pfunzo dza yunivesithi na tshipiḓa tshihulwane tsha vha kiḽasi ya vhukati ya fhasi na vha vhashai vha sa koni u ḓibadelela . 
Nga nnḓa ha zwa migodi , ro topola zwitshimbidzi zwiṱanu zwa mishumo nga 2009 .
Sisiṱeme yo ṱanganyiswaho ya u thola ṱhoho dza mihasho i tea u thomiwa , ine ya katela zwoṱhe zwipiḓa zwa ndeme zwa poḽitiki na zwa ndaulo .
U thetshelesa tshibveledzwa tsha mafhungo
Nga u angaredza idzi ndi pfungavhuṋe dzi bvaho mashangoḓavha , dzi si na vhuṱumani na sialala ḽa Tshithoza . 
U ḓalesa na u fhungudzea ha vhuhulu ha fhethu ha phuraivethe zwi ita uri hu vhe na sisiteme ya fhethu ha nnyi na nnyi i na vhukhwine ha ndemesa kha vhupo ha nnyi na nnyi . 
Muvhuso u khou vhuedzanya tshikhala vhukati ha mbonalo ya vhaṱaleli na ya kushumisele kha zwiimiswa zwoṱhe zwa mafhungo nga nnḓa ha gurannḓa , hune tshikhala hetshi tsha khou engedzea hone . 
Vhahali vhanzhi vha mveledziso vha vhona ' vhathu ' sa tshigwada tshipikwa tshavho nahone a vha lingedzi u pfesesa phambano dza vhukuma dza vhutshilo ha vhanna na vhafumakadzi .
Ikonomi ya Afrika Tshipembe i fanela u saukanywa kha nyimele ya ḽifhasi , ngauri mashumele a tshifhinga tshiḓaho a shango a nga si saukanywe hu sa khou dzhielwa nyimele dza tshifhinga tshiḓaho tsho lavhelelwaho tsha vhafarakani vhaḽo vha mbambadzo . 
Vhulwadze vhu khou phaḓalala nga u ṱavhanya nga maanḓa ngauri Maafrika Tshipembe vhanzhi , nga maanḓa vhanna , a vha londi nga vhuḓifari ha vhudzekani havho . 
Khunyeledzoni , ndi tea u sumbedzisa uri ri ḓo thoma nga vhaṋameli vhashu . 
Mveledziso ya themamveledziso i ḓo ya phanḓa na u vha ya ndeme sa afha i tshi vhumba muṱoḓo wa mveledziso iṅwe na iṅwe ya ikonomi . 
puloto na vhaanewa .
Ndangulo khulwane i bveledza zwikhala zwa ngangomu khathihi na vhuvha havhuḓi ha vhashumi , khethekanyo khulwane dza mbeu , ndango ya vhuholefhali na mbekanyamushumo dza vhaswa .
1 . Tsheo dza khabinethe
Zwiko izwi a zwi ambi fhedzi ndaka dza ikonomi dzi ngaho sa mbuelo kana mushumo fhedzi na u ya kha mafhungo , thikhedzo ya iwe muṋe , u dzhenelela ha poḽitiki na u shumiswa ha pfanelo . 
Fomo i wanala kha
Khumbelo ya u ṅwalisa zwiḽiwa zwa bulasini kana zwa zwifuiwa zwi fanaho na mmbwa na tshimange
Zwo dzhielwa nṱha uri haya ndi maambiwa a ndeme nga maanḓa . 
Mushumo wa Mutshimbidzi wa masipala kha kuitele kwa CBP
Lufuno na Dakalo
Ngalavha ya ṱhoḓisiso i re na GPS i shumiswa kha u sala murahu mabaphathi malulamisi . 
Vha nga vhiga muthu o xelaho vha thi tou thoma u sola uri huna zwo iteaho khae .
PET yo thivhela maitele a songo tea a zwa muaro kha vhunzhi ha vhalwadze vha re na khentsa dzo fhambanaho , hu tshi katelwa khentsa ya mafhafhu , limfoma na khentsa ya mutsinga . 
U tevhekanya zwifanyiso zwa tshiṱori tsho toololwaho nga u tevhekana .
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
Hu nga vha ho vha na dziṅwe nḓila dza tshiimiswa dze dza ita uri vhabindudzi vhoṱhe vha nnḓa vha vhe na fhulufhelo ḽa uri muvhuso u ḓo ita zwithu nga tshifhinga .
Nga iyi nḓila , zwikolo zwine zwa shuma zwavhuḓi zwi nga tendelwa u bvela phanḓa na mushumo , tenda ha vha hu na u khwinisea hu vhonalaho .
Sa zwe zwa ambiwa nga tshifhinga Mulaedza wa Mulangavundu kha Vundu , thikhedzo dzashu dzo livhiswa kha u vusuludza muvhuso wapo . 
Kha vha kwame ofisi yavho yapo ya ḽaisentsi u vhudzisa mutengo .
5 . U khwiniswa ha tshiteṅwa tsha 6--
Ngeletshedzo dza zwa kilima dzi tea u phaḓaladzwa u mona na shango . 
Themamveledziso ya ndeme yo vha i sa a thu vha hone u ṋekedza fhethu ha vhana vho valelwaho dzhele vho lindela tsengo . 
Mathomo na magumo ( mavulele na mavalele )
Muhumbulelwa u isa mapholisa fhethu ho fhambanaho ha vhaṅwe vhahumbulelwa he khaho ha vho waniwa vhafumakadzi vhavhili . 
9.1 Vhupfumedzanyi ha Mupondwa na Tshigevhenga ( Victim Offender Mediation ( VOM ) ) Mupondwa na tshigevhenga vha nga ṋewa tshifhinga tsha u ṱangana fhethu ho tsireledzeaho ho dzudzanywaho hune vha ḓo fara nyambedzano nga ha vhugevhenga ho itiwaho kha mupondwa vha tshi khou thuswa nga mupfumedzanyi kana mulamukanyi o gudiswaho .
Hezwi ndi u ḓivhadzwa kushumisele kwa khamera ya didzhithaḽa . 
Miraḓo ya Komiti ya Wadi i shumisa minetse ya khoro u sedza tsheo dzo dzhiiwaho na uri dzo tevhedzwa .
Ri fanela u fara miṱangano tshifhinga tshoṱhe u itela uri zwitshavha zwi dzule zwi tshi ḓivha nga ha mvelaphanḓa na thaidzo dzine ra nga ṱangana nadzo ri tshi khou ita mishumo yashu . 
U shandula mubveledzo wa mbuelo dza muvhuso zwi ḓo konadzea nge fhiwa vhathu phemithi dza mbambe dzi no itwa magondoni a nnyi na nnyi . 
CBP I ṱoḓa u vhiga murahu tshifhinga tshoṱhe na u shela mulenzhe uri muthu muṅwe na muṅwe a vhe tshifhingani nga ha mvelaphanḓa na uri arali zwo tea u wana thasululo ya khaedu .
1.3. Khabinete i sasaladza nyito dza khethululo nga lushaka dzo bvelelaho hu si kale kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango ḽashu .
" Tshimange tsho ri ndi mudala .
Zwino , vhumatshelo ha dzhango ḽashu vhu kha u fheliswa ha khuḓano dzine dza dzhia vhutshilo ha vhathu ha vhuṱhogwa , u tshinyadza themamveledziso yashu , na u fhedza zwiko zwashu zwi si gathi . 
Vha dzhiele nzhele uri vhagudi vha si ambe nga u ṱavhanya mathomoni . 
U swika zwino ho no lovha mapholisa a 57 kha ṅwaha wa muvhalelano wa 2015 / 16 .
Nangani thangi tharu ni dzi shumise kha u sika maipfi maswa mararu ane ḓo a shumisa mafhungoni mararu .
Mvelelo dza ndingo ya khwaḽithi ya data yo elwaho hu tshi khou shumiswa zwishumiswa zwa ndingo zwo fhambanaho na dzone dzo ṋetshedzwa kha khethekanyo iyi . 
Havha vhagidimi vha khou takula lushaka lwashu na uri vha khou bvela phanḓa na u fhaṱa zwa u ḓivhea vhukoni nga u shuma zwavhuḓi mitamboni ya Vhaholefhali .
vhone ndi vhone muṋe wa ḽaisentse ya u reila ya mashangoḓavha
Na kha sia ḽa mulayo wa phuraivethe , kha sia ḽa mulayo ḽi kwamaho zwithu zwi fanaho na khonṱhiraka na ndaka ho vha na vhushayavhulamukanyi vhu re khagala . 
Tshenzhemo kha ḽifhasi ḽoṱhe yo sumbedza uri u valiwa ha zwikolo na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha , mavhengele a u rengisa na fhethu ha mushumo a zwo ngo thusa kha u imisa u phaḓalala ha vhulwadze .
U kundelwa huṅwe na huṅwe nga SARS u shumisa kana u kombetshedza pfanelo iṅwe na iṅwe kana mbetshelwa ya Milayo yo Tiwaho iyi kana u fushea huṅwe na huṅwe hune SARS ya nga hu fha , a hu nga ḓo vhuya ha vhumba khanedzo ya pfanelo yeneyo kana mbetshelwa nahone SARS a i nga ḓo thivhelwa u shumisa pfanelo dziṅwe na dziṅwe dzine dza nga vha dzo bva kale kana dzine dza nga bva tshifhinga tshi ḓaho . 
Musi vho no wela buroho vha vhona fhethu ho ḓalaho mashika na maboḓelo o pwasheaho .
Ṱhoho : Tshitshavha tsha hashu - Awara 4
Nḓivhadzamulayotibe ya Batho Pele , ya 1997
Mbambadzo i tea aluswa u itela u khwinisa tsivhudzo na tswikelelo ya mafhungo . 
Avho vhane vha khou shuma kha vhupo vho ḓisa zwiṅwe zwithu hayani na avho vha re hayani vho shuma masimuni . 
Arali vha khuvhuwa kana ha vha na khuvhalo musi hu tshi khou tambiwa mutambi o huvhalaho u fanela u bviswa mudavhini , a ṋewe thusothanzi na u tendelwa u vhuya nga murahu tshilonda tsho ṱanzwiwa na u pombiwa . 
Naho zwiṱaraṱa izwi zwo ḓala mutshimbilo wa zwiendedzi , zwi dovha hafhu zwa katela zwipiḓa zwa fhethu ho vuleaho ho omaho ha u tshimbila vhaendangaṋayo , nḓila dza vhukanyakanya na fhethu ha nḓisedzo ya tshumelo ya zwa inzhiniara . 
Mbekanyamushumo i ḓo dzula i na tsumbazwiswa . 
A thi vhoni ni tshi tea u ...
U ya nga ha ḓivhazwakale , Vharangaphanḓa vha Sialala vho vha vhe na vhhu?ifhinduleli ha uri hu dzule hu na mulalo na vhudziki kha tshitshavha .
U shumiswa ha masheleni ha u rangaho ongolowa nga ṅwambo wa u lila u ranga nga u vhekanya maitele a u isa vhathuni . 
- U ṱanzwa mitshelo na miroho ri sa athu u i ḽa .
5.2. Mufarisa Muphuresidennde Vho Ramaphosa vha ḓo fara lwendo lwa madalo a tshiofisi a u shuma ngei Japan u bva nga dzi 24 u ya kha dzi 25 Ṱhangule 2015 .
Izwi zwi thivhela tshikhala arali tshivhumbeo tshi tshi nga shandukuswa kana arali mulayo wa tiwaho wa vha wo khwiniswa u itela u u katela kha tshivhumbeo tsha tsha zwino , hune ha vha SOC i sa shumeli malamba . 
Ndi dzifhio mbuelo dza zwa maṋo dzi no ṋetshedzwa nga GEMS ?
Ndi ngani nḓila iyo yo khetheaho ya u thithisa yo shumiswa nahone dziṅwe nḓila dza u thithisa dze dza vha dzi tshi nga shumisa ndi dzifhio ? 
Khonani yanga ha lwi na nṋe .
Khwaḽithi dzi tevhelaho dzi ḓo vha vhea kha vhuimo havhuḓi : Nḓivho yavhuḓi na tshenzhemo kha ndangulo . 
Ro shuma zwavhuḓisa u tou bva tshe ha thoma dimokirasi , zwo ralo zwinzhi zwi kha ḓi tea u itwa . 
U bveledzwa ha vhuvhusi vhu shumaho sa vhuḓifhinduleli ho ṱanganelanaho vhukati ha Phalamennde ya Vundu , Ndangulo ya Vundu , khoro ya masipala na vhaofisiri vha zwa muvhalelano , saizwi hu mutheo une khawo mbekanyamushumo dzoṱhe , thandela na vhubveledzi zwa ḓisendeka ngadzo tshoṱhe . 
( 2 ) Muṅwe na muṅwe o valelwaho , hu tshi katelwa mufariwa muṅwe na muṅwe o gwevhiwaho , u na pfanelo-
3.40 Iṅwe thaidzo ya ṱhalutshedzo i kha Mulayo wa u Fhelisa Vhuloi hune ha vha na vhukonḓi ha u ṱalusa uri naa zwavhukuma " muloi " ndi nnyi , zwihulusa kha nyimele ine ha vha na u pomokwa na u lwa na muloi .
Ri tea u lwa na ndingedzo dza u pfukisela phanḓa kana u lengisa mafhungo haya . 
Zwo ḓi ralo , vhabveledzi vha vhonala vha tshi humbulela ṱhoḓea dza vhaiti vha mbekanyamaitele . 
Hu khou humbulelwa uri kha tshifhinga tsha miṅwaha miraru , mvelele ya ndangulo ya mashumele kha Koporasi zwi ḓo isa phanḓa na u dzheniswa , nga kha vhupfumbudzi na mbuelo dzo teaho . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha , sa
Nga ndaela ine ya laedza mutholi uri a bvise tshelede kha muholo wa muthu uyo , nga fhasi ha Mulayo wa Vhuun ḓi wa 1998 .
Ḓuvha ḽa asesimennde :
Vhukonḓeleli
Nungo na fulufulu zwi sumbedzwa kha , lutamo lwo khwaṱhaho lwa u khwaṱhisa thengiselano na zwivhoniswa nga ngomu ha khonthinenthe , na zwiṅwe . 
Thikhedzo i wanalea nga u lidzela Call Centre na Desike ya Tikhedzo .
Senthara iyi i ḓo konanya mashumele i tshi lwa na mabulayo a tshugulu vhuponi uho .
Khombo i ḓo fhungudzwa zwihulu nga u ṱolwa na u vhiga ha ṅwedzi nga ṅwedzi kha thevhedzelo ya Zwikeduḽu zwa Tshumelo yo tendelaniwaho . 
9 . U Kuvhangana , Misumbedzo , Migwalabo na u Dzinginya - Vha nga fara misumbedzo , migwalabo nahone vha netshedza na madzinginywa .
Hezwi zwiwo zwi khou ri sumbedza khombo dza u eba mugodini zwi siho mulayoni sa zwiito zwi siho mulayoni zwine zwa vhea matshilo a tshitshavha kha tshutshedzo .
Memorandamu wa khumbelo wo sainiwa nga Ṱhoho ya Yunithi yo ṋeaho thendelo ya mathomo a thengo . 
31 Khubvumedzi
Tshitshavha tsha mitambo tshi ḓiphiṋa nga u kona u ṱalela mitambo iyi yavhuḓi nga u rali iyi na nga mutambo uyu hafhu sa tshikhala tsha u shandukisa tshitshavha uri tshi vhe khwine nga nṱhani ha u dzhenela ha masheleni a Akademi . 
Khaedu 3 .
Vhunzhi ha vhaofisiri vhashu ndi vhahulisei nahone vha tevhedza mulayo . 
Hune zwa konadzea , vhabebi vha tea u tendelwa uri vha vha gudise vhe mahayani . 
I na muvhala mutswu , wa musuku , mudala , mutshena , mutswuku sa phiriphiri na wa lutombo .
Vha na muhumbulo wa zwine zwa nga khwiṋiswa ?
Zwino tshi anetsheleni nga maipfi a zwipuka .
U sedzwa ho khetheaho ha sekithara dzo khwamiwaho lu vhavhaho nga masiandoitwa a khethululo o thusa kha u khwinisa matshilo avho .
- U dzulela u sedzulusa tshiimo tsha mutsho
Musi mbuelo dzavho dzo swika kha gumofulu kana gumofulu ḽituku , GEMS a i nga badeli mbilo .
Netiweke nga nḓila i a engedzea u swika kha vhuyo vhu fhiraho 100 ha fhano hayani , hu na tshumelo yo engedzedzwaho i yaho kha mashango a vhaḽedzani . 
Khaedu khulwane ya tshilengo tsha mbadelo ndi nga ṅwambo wa inivoisi dzi si dzone dza vha kolodiwaho dzo ḓiswaho kha masipala . 
Naho zwo ralo , Mmbi ya Vhupileli yo shuma nga maanḓa , naho ho vha na u fhungudzwa zwihulwane ha Mugaganyagwama , u dzhiela nṱha hafhu mishumo na u ṋetshedza tshumelo dzine dza ṱoḓea . 
Luambo na vhudzhiasia zwo ṱolwa u itela u khwaṱhisedza uri luambo na girama zwo shumiswaho kha mabambiri a mulingo zwo vha zwi kha ḽevele yo teaho kha vhagudi na uri mabambiri o vha vha a songo dzhia sia u ya nga mbeu , murafho na mvelele . 
Vha humbule : Arali vha songo pfa tshithu kha riṋe ha fhela miṅwedzi mivhili u bva nga datumu ya u vala , vha humbelwa u ṱanganedza uri khumbelo yavho a yo ngo bvelela . 
Tshelede yo wanalaho mashanago a nnḓa a i theliswi arali i R3 000 .
Nzudzanyo dza murahu kha tshiimo tsha muvhigo wa tshumelo ya nnyi na nnyi dzo kunga maṱo kha ṱhoḓea yauri hu pfeseswe tshumelo ya nnyi na nnyi ya Afrika Tshipembe kha nyimele ya ḓivhazwakale yayo . 
U vha muṋe zwi amba dzangalelo kha ikonomi ngeno ndaulo zwi tshi amba vhuraḓo ha bodo iṅwe na iṅwe kana tshiimiswa tsha u vhusa tshi fanaho na bodo ya vhubindudzi . 
Pfukiselo i linganaho ya Mikovhe
OSTS i vhea phan ḓa ndingo ya mbeu dzine dza vha na khanedzano kana dze muthu a vhilahela ngadzo .
Vhushelamulenzhe havho a vhu dzhielwi nṱha sa mushumo nahone a hu mbadelo ya masheleni i badelwaho kha mushumo une vha ita . 
Ṱhoḓisiso dza tshitshavha dzi dovha hafhu dza ṋetshedza dzangano tshikhala tsha u fhaṱa ndangulo ya vhathu na nungo dza kutshimbidzele zwi tshi livhana na u ita Mbalavhathu ya 2011 . 
Sa tsumbo , matsheloni haya , tshidimela tshithihi tsho swika tsho lenga nga maanḓa . 
Zwibveledzwa zwo khetheaho , naho zwo ralo , zwi hone nga ngomu kha tshiputelo tshiṅwe na tshiṅwe tsha u ṅwala nga midia dzo vhalaho . 
U itela tsireledzo ya tshampungane yo engedzwaho , matheriala ha ngo tea u shumiswa fhedzi kha zwimela zwine zwa ḓo bveledzwa . 
Tsaukanyo ya SWOT i sumbedza mbumbano ya zwiṱuṱuwedzi zwa matshilisano , zwa ikonomi , mbumbo ya fhethu , themamveledziso , zwa tshelede , zwa tshiimiswa na zwa vhupo zwine zwa tea u sedziwa musi hu tshi pulaniwa . 
Khumbelo dzoṱhe dzo ṱanganedzwaho dzi kha fulobo yo valwaho ina nomboro yo teaho ya khumbelo kha fulobo dzi ḓo dzula dzi songo vulwa na hone fhethu ho tsireledzeaho u vhuya u swika ḓuvha ḽa u vala khumbelo li tshi swika . 
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
U amba thwii na muvhali nga nḓila ya u tou livhana nae sa muthu
Zwenezwo ri puḽana u engedza vhugudisi ha miṅwaha ya 16-25 kha zwiimiswa zwa pfunzo ya phanḓa na zwiimiswa zwa vhugudisi .
Mabunga aya a na tsiravhulwadze nahone ha ḓuri musi o dizainwa zwavhuḓi , u shumiswa na u ṱhogomelwa . 
Hu na mihasho kana thandela kana mbekanyamushumo dzine vha nga dzinginya uri dzi imela tshiedziswa tshivhuya tsha u shumisa mafhungo o ḓisendekaho nga kushumele u itela u langa nyito na mbekanyamushumo ? 
Iyi milayotibe ndi tshipiḓa tsha maga o itwaho u itela uri vhuḓifhinduleli ha Afurika Tshipembe nga fhasi ha Phurothokhoḽo ya Dzangano ḽa zwa Zwikepe ya 1992 .
( a ) a nga ita vouthu ya tsheo fhedzi arali hu na thai kha tshivhalo tsha dzivouthu dza masia oṱhe a no khou voutha kha ḽiṅwe fhungo ;
Ndi u ḓiimelela hufhio hu re hone kha u mu dzhiela lutamo lwawe kha zwa bulasi ? 
Ndavheleso khulwane ya mbekanyamaitele ya zwa ikonomi ndi u tikedza mvusuludzo . 
Zwa u bveledzisa uyu Mulayotibe zwo mbo fholodza nahone Mulayotibe wa sa fhedze wo itwa mulayo .
Zwifanyiso na phosiṱara
Musi khumbelo yo no tendeliwa , vha ḓo ṋetshedzwa ṱhanziela ya u ṅwalisa kana u ṅwalisa nga nyimele kana u vusuludzwa ha u ṅwalisa .
Vhuongelo ha vundu vhuvhili , vhuhulwane ha mahayani na vhuṱuku ha ḓoroboni ho dalelwa . 
Dzangano ḽa Thikhedzo ndi mini ?
Tshiṅwe tsha zwithu zwo sedzeswaho khazwo ndi u fhelisa khakhathi dza vhana na vhafumakadzi .
Nyimiso na u vhofha dzipfara zwi tea u tevhedzela tshifhinga tshoṱhe zwidodombedzwa zwo teaho . 
Zwo vha zwi tshi ḓo vha zwavhuḓi arali ndo vha . . .
Minista vha tea u phaḓaladza mafhungo a bvaho kha u vhea iṱo kha tshitshavha nga nḓila ine muhumbulo wavho wa ḓo alusa ndangulo ya maḓaka i dzulaho i hone . 
Fhedzi-ha , sa khwaṱhisedzo , mirekano yo tandulwaho kha Aphendikisi iyi i nga shumiswa sa vhusedzulusi ha thevhekano u wana musi une fhethu ha u dzhena ngaho ha ndeme ha swikelelea ngaho maelana na vhuendi ha tshitshavha . 
sedza vhuḓifari hashu musi ro livhana na khuḓano uri ri kone u fhindula zwavhuḓi tshifhingani tshi ḓaho hu tshi vha na khuḓano
Afrika Tshipembe ḽi kha ḓi vha ḽiṅwe ḽa mashango a ḓivheesaho a vhuendelamashango kha ḽifhasi na u isa phanḓa kha u vha ḽa nṱhesa kha Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi kha vhuendela ḽifhasi na indekisi ya vhuṱaṱisani ha vhuendelamashango sa zwe zwa anḓadziswa zwone nga Lambamai 2017 .
Manyuwaḽa uyu u imela fhedzi Muhasho wa Madzulo a Vhathu wa Lushaka nahone a u kateli mafhungo / rekhodo dza mihasho ya vundu yo fhambanaho .
Thesite na milingo zwa Gereidi dza 7 na 8 zwi modareithwa ngomu tshikolni .
U swikelela u sa nyeṱha maelana na tshumiso iyi ya maḓi nga nḓila ine ya lingana zwi ḓo ṱoḓa u bviselwa khagala maelana ana mbekanyamaitele dzo imaho ngauri dzi elanaho na masia a ndeme a kushumele o ṱanḓavhuwaho . 
Ḽimaga ḽa pwaṱula ḽi nga vha vhupo ha u fhaṱa , u ṱutshela vhuedzisi ha dziphaiphi . 
Kha maṅwe madzingu ho vha na u tenda uri u musi u gwevhelwa dzhele ho shumiseswa , hu a thusa kha u langa na u fhungudza vhutshinyi . 
Ndalukanyo i dovha hafhu ya ṱoḓa u thusa vhagudi uri vha ambe nga sisteme ya vhuḓifari u bva kha kuvhonele kwa Vhukriste . 
U shuma na / nga mafhungo : tshifhinga tsho fhelaho , tshifhinga tshi ḓaho
Lulu o ḽa tshokoḽeithi na matshipisi .
( b ) murumelwa muthihi a bvaho kha vhurumiwa vhu bvaho kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe , o rumelwaho nga Muraḓo wa vunḓu a re kha Khoro ya Vunḓu .
( c ) shumisa tshiimo tshavho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓḓipfumisa kana u ṋea mbuelo zwi songo ḓḓaho kha muthu muṅwe na muṅwe .
Khoso iyi i kwama u itiwa ha dzhamu na dzheḽi dzo fhambanaho zwi langwa nga u wanala ha mitshelo . 
Tshumelo iyi i ṋekedzwaho muthu muṅwe na munwe we a pondiwa .
( 1 ) Zwiimiswa zwa muvhuso zwi tevhelaho ndi zwone zwine zwa khwaṱhisa maitele a zwa Mulayotewa na demokirasi kha Riphabuḽiki :
U fhaṱa mafhungo hu tshi shumiswa ḓivhaipfi yo fhaṱeaho hu tshi itwa foniki .
MUVHUSO WA VHUTHIHI HA LUSHAKA :
Izwi ndi zwifhinga zwa u ramba vhaofisiri vha masipala kana vharangaphanḓa vha zwa polotiki uri vha ambe na vhakhethi nga ha mafhungo a tshitshavha , kana u ṋetshedza mafhungo nga ha uri masipala u shuma hani .
Kha sia iḽi , zwa vhukuma vha ḓisendeka nga mivhigo ya tshiimiswa u itela mafhungo kha zwa nḓowelo dza vhupo dza dzikhamphani . 
pharanomi ---- maipfi kha luambo ane a vha na vhushaka nge a vha a tshi bva kha mudzi muthihi
Milayo i sumbedza uri " mitengo yoṱhe a yo ngo katelwa musi miraḓo i tshi ita maitele kana u wana divaisi kana phurisithesisi dzine dza sa katelwe nga Tshikimu " .
U linganya tsatsaladzo nga u ṋea nḓila dza khwine dza kuitele kwa zwithu
Maḓumbu mazwikule o tshinyadza masimu a goroi ngei KwaZulu-Natal na tshifhango tsha vhanga mpfu dza nngu ngei Free State . 
Kushumisele kwa ṱhalusamaipfi , mveledziso ya ḓivhaipfi
Ri tea u wana zwiṱuṱuwedzi nga nḓila yone - zwine zwa amba u tandulula khovhakhombo dza u kundelwa ha mabindu na u kundelwa ha nzudzanyo dza masheleni . 
ṋetshedza vhuṱanzi ha nyimele dzapo na matshimbidzele a zwithu ane a kwama mufu .
Dzo engedza na u isa phanḓa na vhubveledzi kha puḽanti ntswa .
Hezwi ndi zwithu zwi vhavhaho vhukuma khae . 
Nzuleletsedzwa iyi i ṋea mavhala a nngwe dziṅwe dza nzudzanyo dza tshumisano dzi tshimbilelanaho na phurosese na tsedzuluso ya IDP ya masipala wa Tshiṱiriki tsha Nkangala .
Tsumbo dzi tevhelaho dzi sumbedza nḓila ine mbonalo ya maanḓa ya shumiswa u leludza maanḓa o ṱangananaho . 
Vhukwamani vhu ḓo itwa na vha avho vho swikelelaho kha mutevhe mupfufhi fhedzi wa vhahumbeli . 
Kanzhi vhalanguli vha thandela vha ita vhukhakhi ha u dzhiela fhasi vhudavhidzani . 
Vhulangi uvhu vhu tikedza pfunzo kha vunḓu nga thandela dzo fhambanaho dza u fhaṱa , u khwinisa na ndondolo . 
Afidevithi na vhuṱanzi ho tou ṅwaliwaho vhune ha itwa nga fhasi ha muano phanḓa ha muthu o tendelwaho lwa mualyo uri a tshimbidze miano ( sa tsumbo : Khomishinari wa u anisa , pholisa kana ofisini ya dzingu ya GEMS ) .
Maitele a u vhala :
Ḽiṅwalo iḽi ḽo vha ḽo vha ḽo dodombedza vhukuma masia a ndemesa , zwo sedzeswaho zwihulwane , zwiṱirathedzhi na thusedzo , nyito na tshifhinga tsho tiwaho zwi tshi khou ṋetshedzwa nga nḓila i pfadzaho yo vhekanywaho zwavhuḓi . 
Hu na thendelano vhukati ha muhasho ya uri khaedu dzi bveledzeaho dzi katela zwitevhelaho : 
Zwi sumbedza tshifhinga tshine ra fanela u ṱoḓa u livhanya Pulane ya Tshiṱirathedzhiki i re hone na Mugaganyagwama u itela u kona u swikela maṅwe maga a u dzhenela a tshiṱirathedzhiki a shishi e a ṱoḓea u itela u dzikisa mashumele na u khwinisa tshumelo . 
Zwi a pfesesea naa kha inwi ?
Tshipiḓa tsha tshiimiswa
Ngaha u ita khumbelo ya u ṱunḓa khovhe dza vhuḓimvumvusi
Sa phoindi dza ndivhanele , vhaṅwali vha bula anaḽodzhi dza ḽifhasi dzine dzo ḓisendeka nga theori dzo fhambanaho . 
Hezwi zwo ḓisa ṱhoḓea ya u shandukisa vhusimamilayo ha lushaka u itela u langa mishumo ya vharangaphanḓa vha sialala kha ndangulo ya vhutshinyi .
Tambani ḽitambwa ḽa tshiṱori tsha mbudzi i tshi dzhena tshikoloni .
U ṋea nganetshelo i re na mbuno
Tsumbo , tshikalo tsha u pima tsha 3 tsho ṋewaho nga muṅwe mudededzi tshi tea u imela vhuimo vhu fanaho ha zwikili na nḓivho sa zwe zwa neiswa zwone nga muṅwe mudededzi .
Muthu uyo u tea u vha a na luṅwalo lu bva ho kha vhone kana luṅwalo lubvaho ha dokotela lu sumbedzaho uri ndi ngani vha si nga sikone u dalela ofisi .
3.1.1 Tsumbanḓila i sa konḓi ya u ḓadza meṱirikisi dza fureme ya ḽogo
Mihumbulo mihulwane na i tikedzaho
U sa badela lwo linganaho zwi dzhiwa sa khwalo zwi badelwa nga tshifhinga tshine tsha ḓivhea . 
( a ) Tshifhinga tsha u gudisa kha Gireidi ya 10-12 tsho dzudzanywa nga nḓila i tevhelaho :
Ṅwaha wo fhiraho ro thoma Dzhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Vhaswa ḽa Lushaka .
Tshumelo dza ndondolo ya mutakalo wa vhathu dzi tea u khwiniswa , na u vha na vhupfumbudzi vhunzhi na pfunzo zwa vhashumeli vha tshitshavha na tsedzuluso ya ndambedzo ya madzangano a si a vhubindudzi .
Nga tshifhinga itshi Mudededzi vha ḓo shuma na vhagudi vhoṱhe u sedzulusa rekhodo dzo teaho , dzina ḽa ḓuvha , datumu , nomboro ya vhagudi vha re hone na vha siho , na nga matshele .
( ii ) Muraḓo ufhio na ufhio wa muvhuso .
Tsumbo ya Batho Pele
Ri ṱanganedza vhaeni ngauri ri a zwi ḓivha uri ra dzulela u dzhoina na u ṱangana na vhaṅwe , ndi hone ri tshi ḓo aluwa sa lushaka , vho amba . 
U shumisa maitele a u ṅwala
Maḓi ndi tshithu tshihulwane , ri songo a tambisa .
Izwi zwi nga dzhiwa sa ikonomi sa athu u shumiswa .
Nyendedzi dza Nḓisedzo ya Tshumelo dza Inzhiniarini na Zwileludzi zwine zwa vha kha Mveledziso ya Tshikolobulasi tsha Vhudzulo . 
Mashumele a sa fushiho a itea musi mashumele a sa khou tevhedza milayo ya konṱiraka . 
U shumisa zwishumiswa zwi vhonwaho , zwi thetsheleswaho khathihi na u vhonwa hune zwa vha zwo tea
47 Maiti hafhu
Vhatshimbidzi vha a ḓifulufhela nahone a vha konḓi zwi tshi ḓa kha ngona dza kushumele ;
Zwithusedzi zwi dovha zwa ḓivhiwa nga u pfi ' mishonga ya u phulusa ' ( ' rescue medicine ' ) .
Dokhethe dzi tevhelaho dzo vulwa , vhukati ha zwiṅwe , u itela ṱhoḓisiso . 
U ya nga ha tshiṱatisitiki tsho bvaho kha tsedzulusiso , vhafumakadzi vha ita 67% ya mushumo wa ḽifhasi , fhedzi vha hola 10% ya muholo wa ḽifhasi .
Thaidzo hedzi dzo sia vhunzhi ha vhabveledzi vhaṱuku vha tshi wanala vhe henefhaḽa he vha wanala vha tshi thoma hone . 
Afrika Tshipembe ḽi bva kha vhuimo ha vhuraru kha BRICS kha themamveledziso , ḽi khwine zwiṱuku u fhira Brazil na India . 
Kha zwileludzi zwi tevhelaho ndi zwi ngana zwine zwa vha hone nahone thaidzo dza vhafumakadzi ndi dzifhio ?
Iṅwe ya phambano dzine dza ḓivhea vhukuma vhukati ha vhupfi ha muvhili na ha nyanyuwo i nga si shume kha avho vhoṱhe vhane vha ṱoḓa thuso . 
Maanea a fhela hu na maṅwe madzinginywa nga ha u vhekanya na u langula binduṱhanganelwa . 
Vho Ndau vha ṱodzimela maḓini vha vhona murunzi wavho .
Mivhuso i langaho mveledzo na ndaulo ya ndaka i hanedza nyaluwo ya phambano kha lupfumo vhukati ha vhapfumi na vhashumi na u sasaladza sisiteme ye ya swikisa kha shumiswa nga ha vhashumi . 
U engedzea ha vhutshinyi he ha itwa nga tshifhinga tsha tshiṱereke tsha vhalindi ho vha ho tea u ri sumbedza uri nḓowetshumo ya vhalindi a si ine ya tea u tendelwa uri i vhe fhedzi fhasi ha ndangulo ya phuraivete kana i vhe tshithu tsha phuraivete .
Musi aya maṅwe mahalwa a si a siho mulayoni , ḽivhaka ḽa ndaulo ḽi re hone ḽo amba uri vhubveledzi a u phaḓaladza ha aya maṅwe mahalwa zwo engedzea hu si na u inga ho linganaho na ndango zwa u kwaṱhisedza uri o tsireledzea kha u nga nwiwa . 
Hedzi ndi lushaka lwa ngudo dze ra dzi wana nahone hezwi zwi engedza zwe ra vha ri tshi zwi ḓivha riṋe vhaṋe . 
Izwi ndi u itela uri tshumelo dzi khou ṋetshedzwa tshitshavha nga nḓila ya tshifhinga tshilapfu . 
Ro shuma zwavhuḓi kha izwi zwipikwa .
Zwo ṱangana na vhugevhenga , u shaya mushumo hu nga vha hu tshi ḓisa tshutshedzo khulwanesa kha shango ḽashu . 
Nga fhasi ha zwiṅwe zwa tshipentshela , hune zwi nga si konadzee uri mubebi a ṋee thendelo kha fomo ya khumbelo , hu tea u vha na luṅwalo lwa thendelo lu bvaho kha mubebi ane a vha uri haho .
Ngoho ndi uri vhanna vhavho vho fhirisa afho na u dzhenela kha zwiṅwe nga nnḓa ha midzinge vha tshi khou lingedza u tandulula izwo . 
( ii ) u tikedza na u thusana ;
kha dikishinari ya ene muṋe .
u sa vha hone ha vhulwadze
Khethekanyo ya Vhuimo ha Nṱha ya khonfarentsi iyi iḓo dzhiela nṱha u ṋetshedza ndededzo ya polotiki kha khaedu dza mafhungo ane a khou tutuwa kha vhusoga , u tsela fhasi ha mavu na gomelelo .
U bvelela ha shango zwi langiwa nga u kona haḽo u langa nyimele yavhuḓi ya u vha na vhathu vhaswa vhanzhi vhane vha kona u shuma na u ḓiimisela u shuma .
arali vho malwa vha tshi khou ṱoḓa u shumisa tshifani tsha mufarisi wavho .
Wadi i ṱoḓa u phetha zwifhio ?
Tshaka mbili khulwane dza kofi ndi Arabica na Robusta . 
Muhumbulo hafha ndi wa uri nga zwiimiswa zwenezwi , vhashumi vha ḓo fhindula nga u ṱavhanya u fhirisa nga nḓila dza fomaḽa . 
Lingedzani u ṱuṱula dzangalelo ḽa muvhali nga tshitatamennde tshi no seisa , tshi re na vhuṱali ngomu kana tshi songo lavhelelwaho .
Fhano muḓini a hu na muthu a re na mavhudzi o raliho .
Izwi zwi katela thandela dza 28 , fulufulu ḽa ḓuvha na thekhinoḽodzhi ya maḓi maṱuku , dzine dza khou ya u bveledziswa Kapa Vhubvaḓuvha , Kapa Vhukovhela , Kapa Devhula na Free State .
( v ) u ṱuṱuwedza ndingano ya zwithu kana ndingano ya u swikelela kha tshumelo ya muvhuso ; kana
1 . MARANGAPHANḒA .
u fhelela
Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe yo thomiwa u ya nga Mulayo wa Khasho ( 1936 ) sa vhubindudzi ha muvhuso ha u ṋetshedza tshumelo dza khasho dza radio na theḽevisheni kha ḽa Afrika Tshipembe .
Ipfi ḽa ndeme
U sedza kha zwileludzi zwa vhugudisi u itela u kunga vhadzheneleli musi vha tshi fhedza ngudo dzavho . 
Mulayo 6 wa Milayo ya Tshikimu , une vha nga u vhala kha webusaithi ya www.gems.gov.za , u ṱalutshedza uri ndi nnyi ane a nga vha muraḓo wa GEMS .
U lambedzwa ha mavundu hu tea u dzudzanyululwa u itela vhuṱanzi ha u avhela Kapa Vhukovhela nga nḓila yo teaho . 
Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afrika Tshipembe yo imela shango nga nḓila ina mutsindo nahone i vhonalaho kha u ḓisa mulalo kha dzhango .
Mbetshelo dzi tevhelaho dzi tea u dzhielwa nzhele : 
Tshivhumbeo tsha ngudo iṅwe na iṅwe tshi tea u vha tshine tsha dzhenisa kiḽasi yoṱhe musi vha sa athu ita nḓowenḓowe vhe kha zwigwada na u shumisa zwikili zwiswa nga muthihi nga muthihi .
Iṅwe tshumelo nthihi i khou vhanga tshilengo tshihulwane kha u ṱunḓela nnḓa thundu dza Afrika Tshipembe dzi tshi ya kha ḽifhasi nahone itshi ndi tshiṅwe tsha zwithu zwine muthu a sa ḓo kona u zwi konḓelela ngauri tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi bvelela mishumo i a fhela .
Khophi dziṅwe dza khunguwedzo ya thandela a dzi nga ṱoḓei . 
Akhaunthu dzi kolodwaho .
Tshipiḓa itshi tshi tendela u tsireledzwa ha miri mikene ine i nga vha i si na tsireledzo yo linganaho u ya nga muṅwe mulayo . 
Musi hu khou engedzea zwiwo zwa vhufamuraḓo , yunithi i shuma mushumo wa ndeme wa u sengulusa zwivhangi na u thivhela vhufamuraḓo kathihi na masiandaitwa a tshimbilaho naho . 
Pfunzo yo vhuelwa nga nyaluwo yo khwaṱhaho ya mikovhe ya mugaganyagwama miṅwahani ya fumi yo fhiraho , kanzhi yo vha yo sedza kha u khwinisa u swikelela u dzhena tshikolo na ndinganyiselo kha masheleni a tshikolo . 
Komiti ya Muhasho ya Khohakhombo yo fara miṱangano misi yoṱhe ya u eletshedza nga kulangele kwa khohakhombo ho sedzeswa khohakhombo dza muhasho . 
Tsumbadwadze dza mulimo wa tsimbitswuku dzi katela u xelelwa nga lutamo lwa zwiḽiwa , u zwimba na maguluguḓa kha makwanda . 
U pfesesa na u shumisa luambo lwo teaho kha masia a ngudo o fhambanaho
U shumisa Dzikhukhi 
Kha vha ise khumbelo yavho kha masipala wa havho nahone ina zwidodombedzwa hezwi :
Fhedzi , u fhaṱwa ha dzinnḓu dzine dza nga kona u dzula tshivhalo tshihulu tsha vhathu dziḓoroboni i ḓo vha khaedu khulwane . 
Tshivhumbeo tsha mbuelo tshiswa tshi ḓo vha ṋetshedza mbuelo dzi fanaho na idzo dze vha vha vha tshi tea u vha khadzo fhedzi dzi ḓo vha badelisa tshelede ṱhukhu ṅwedzi muṅwe na muṅwe . 
Kha vha fare therisano kha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe vha vhudzise uri ndi ngani vho nanga iyo phindulo .
Malugana na izwi , ri ḓo dovha ra vha ri tshi khou khwaṱhisedza uri zwikolo zwoṱhe vunduni zwi ṋetshedzwa khomphyutha u itela u khwinisa ndangulo na ndaulo ya mafhungo . 
U thoṅwa , u shunwa ma u sedzwa hafhu ha sisiṱeme dza ndangulo ya kushumele .
na zwinepe zwa muvhala )
U vhona uri hu na vhashumi vho linganaho na u tea u ya nga ṱhoḓea dza vhalwadze . 
Mvelelo dza mafheloni dza mielo yoṱhe dzi fanela u vha mvelelo kwao , fhedzi mielo yoṱhe i na khonadzeo ya u vha na vhukhakhi ! 
Zwenezwo , vhathu vha nangiwaho kha Bodo vha tea u vha vho tea nahone vha na vhukoni ha ha u fara na u shuma kha ofisi nga u fulufhedzea sa zwe zwa sumbedziswa kha Mulayo wa Zwikimu zwa Dzilafho .
Kha vha khwaṱhisedze ndangulo na u vhulunga rekhodo dza mabambiri a vhulanguli ha nyendo . 
Mulayotibe u vhidzelela uri mushumi muṅwe na muṅwe a songo badelwa muholo wa fhasi kha muholo wa fhasisa wa lushaka .
2 : Dizaini ya thandela na phimamushumo ya tsedzuluso
Luṱa lwa 5 - U monithara na u shuma
Zwiimiswa zwi re kha vhudzulo zwi tou vha zwithu zwi si zwa ndeme fhedzi zwi re na mushumo . 
Dzangalelo ḽashu ḽi kha ṱhumano vhukati ha nyaluwo ya vhubveledzi na mutsiko wa vhukoni kha dzinḓowetshumo . 
Nyito ya u linga ya fomaḽa ya 3 U thetshelesa na u amba ( orala kana nḓowenḓowe )
Thero ya naṅwaha ndi : " Adzhenda ya Mveledziso nga Murahu ha 2015 : Hu tshi khou dzudzanyiwa Luvhanḓe ! " na u sedza kha Ndivho dza Mveledziso dza Meḽeniamu ( MDGS ) hune ho vhewa u swikela nga 2015 , khathihi na Adzhenda ya Mveledziso musi hu tshi khou iwa phanḓa .
Avha vhatukana _________________________(zwi ṱoḓou renga / vha ṱoḓou renga ) zwikeitibodo .
Zwa zwino hu na mafhungo maṱukusa ane a vha hone maelana na muelo wa nḓowetshumo , mbuelo dzi bvaho kha tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi , kana zwikhala zwa mveledziso zwi re hone . 
Mbadelo dzi re kha thebulu ire afha fhasi a dzi kateli mutikedzelo wa mutholi .
Naa ndo tea u wana sabusidi nngafhani ?
Madzina o pfukaho a ḓo vhewa kha mutevhe wa vho lindelaho . 
Ro wana tsumbo nnzhi dze khadzo tshumiso i bveledzaho ya pulane dza zwa dzinnḓu , sa tsumbo , dzi nga sia vhathu vhanzhi vha si na dzinnḓu nga ṅwambo wa tshivhalo tshi no khou engedzea . 
Riṋe sa komiti ri kha ḓi vha ro lindela ( ri na dzangalelo ) kuitele kwa tshifhinga tshi ḓaho kwa u dzudzanya Nḓivhadzamulayotibe ya nga ha nḓowetshumo ya vhupileli . 
U shaya mishumo ho kalulaho na vhushai ngeno hu na khonadzeo ya u thoma mishumo kha mveledziso ya zwa vhuendelashango
Miraḓo i ḓivha hani nga ha u bindudza na dziṅwe tsheo ? 
Sa vhongwaniwapo vha khonthinethe ya Afurika , ro livhana na khedu nthihi ya u ? alutshedza vhudzulo na mushumo wa tshiimiswa tsha vhurangaphanḓa ha sialala kha sisiṱeme ntswa ya kuvhusele .
U ya nga ha zwisumbi zwa ndeme , vhushai Afrika vhu khou balelwa lwa u tou thoma kha murafho . 
Ri ṱoḓa vhana na vhadededzi vha tshi vha vha tshikoloni , kilasini , nga tshifhinga , vha tshi khou guda na u funza lwa iri dza sumbe kha ḓuvha .
Mulwadze o pfuluwa u bva tshe a ḓa lwo fhiraho ? 
Mabindu a dovha hafhu a vha na mbilaelo malugana na tshanduko dza mbekanyamaitele na vhupo ha ndaulo zwine zwi nga gonyisa mbadelo kana mitengo .
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwiho mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana .
Kha vha sedze mafhungo a re afha fhasi na uri Komiti dza Wadi dzi nga shandukisa hani kuhumbulele uku nga nḓila ine dza ṋea phindulo kha mafhungo aya .
Vho ḓo fariwa ngei Somerset West nga Luhuhi nga nṱhani ha visa yo fhelelwaho nga tshifhinga . 
Mbekanyamaitele ya Tshumiso ya Maḓi hu na Ndivho ya Vhuḓimvumvusi ya Muhasho ha zwa Maḓi na Vhusimamaḓaka i tea u ṱumanywa u itela u khwaṱhisedza kushumele nyangaredzi maelana na tshumiso ya maḓi hu na ndivho ya vhuḓimvumvusi . 
Vhalanguli vha na dzangalelo ḽihulwane kha u tsireledzo pfanelo dza Vhatholiwa na Vhatholi vho ṅwaliswaho na u ṱola Tshikwama nga maanḓa u vhona zwauri Ndangulo i khou langula mafhungo nga nḓila yo teaho u itela u vha vhuedza . 
Nḓila iyi a i shanduki na mulayo wa u khwaṱhisedza . 
muunḓi a songo ya mundendeni kana u dzhia masheleni a mundende lwa miṅwedzi miraru i tshi khou tou tevhekana
Matshimbidzea khwaṱhisedzo zwi tshi elana na " U Ṅwaliswa ha vha sa Badeli Thendara " zwi dzula zwi songo shanduka . 
Vhathu vho malanaho kana muthu na mufarisi wawe wa vhutshilo vhane muholo wavho wa ṅwaha nga murahu ha u ṱuswa ho tendelwaho wa sa fhire R27 192 , 00 nga ṅwaha .
Ndivho khulwane ya samithi ndi u sedzulusa ngaha mvelaphanḓa yo vhaho hone kha u wana ndivho dza dzhango , ho sedzwa kha thero ya 2015 , Ṅwaha wa u Mannḓafhadza na u Bveledzisa Vhafumakadzi uya kha Adzhenda ya Afurika ya 2063 " .
Mutukana o raha bola .
Hu anzela u vha na kupfesesele kwo khakheaho dza uri vhathu vha re na vhuholefhali vha a vha na vhupfi ha zwa vhudzekani . 
Mbilo dzi badelwa lini ?
Sengulusani mbadelo dza ṅwaha wa muvhalelano une ra vha khawo . 
Kha vha tshimbidze vhashelamulenzhe kha notsi dza koso masiaṱari 71-75 .
U ṅwala mitaladzi miraru ya mafhungo au kana tshiṱori tshe a ḓisikela ene muṋe a tshi shumisa mibvumo yo gudiwaho na maipfi o ḓoweleaho nga tshivhumbeo , maḽeḓere danzi na tshitopo .
Mushumi / muthusi wa muṱa /haya mudzulangeo
Madalo , ndingo , dzilafho na / kana ngeletshedzo nga dziGP , saikhaṱhirisithi , saikhomeṱhirisithi kana vhaeletshedzi vho ḓiṅwalisaho
U dzhiela nṱha vhaṱanganedzaho mafhungo vho livhiwaho khavho na ndivho
2.7. Khabinethe yo themendela u ṋetshedzwa ha Muvhigo wa Misi wa Afurika Tshipembe wa ṅwaha wa ( 2002-2013 ) kha Buthano ḽa Dzitshaka ḽaYuno ( UN ) ḽa u Lwisana na Mafarele a Tshiṱuhu a Tsitsaho tshirunzi kana Khaidzo kha Khoro ya UN ya Pfanelo dza Vhathu . .
Mavothi a zwiimiswa zwa pfunzo o vha o hoṋelwa tshoṱhe kha vhafumakadzi . 
Miṱa ine ya tshila nga mundende .
U tsivhudza kha mveledzaphanḓa na ndangulo ya zwiko wa u lambedza vundu na masipala u itela u khwinisa u tevhedzelwa ha milayo na kushumele kwa mbuelo ya vundu na ya masipala . 
Dziakhaivi dza Muvhuso wa vhukati dzo vhulungwa kha mbulungelo ya Dziakhaivi dza Lushaka ngei Pretoria . 
Nga u ralo ri khou ḓilivhanyisa kha mulayo wa dzitshaka hune ra sedza kha dzivisa vhudzuloni ha dziphemithi . 
Fhedziha , vhupulani ha mveledziso ho ṱanganelaho ndi sisiṱeme ya vhupulani ya vhukati ha mivhuso ine ya ṱoḓa u ḓidzhenisa ha masia oṱhe a muvhuso vhuraru hao . 
27 . Ndondolamutakalo , zwiḽiwa , maḓḓi na tsireledzo ya vhathu
U ṋekedza pfumbudzo ya thikhedzo ya kushumele ya nnyi na nnyi na ya zwiimiswa . 
Musi tshivhalo tsha vhabveledzi vhahulwane vha zwipiriṱi tsho dzula tshi songo shanduka na kathihi , ndi zwiitisi zwo vhalaho zwo swikisaho kha mbuedzano kha sekithara ya u bveledza biya . 
Musi hu tshi ṱanganedzwa makete wa dzitshaka , zwi a vha khagala uri a si mbeu ya mulivhaḓuvha i ṱunḓwaho fhedzi ndi ole i songo kunaho ya mulivhaḓuvha . 
Masipala u na thendelano i si ya fomaḽa na Khoro ya Tshiṱiriki tsha Cacadu u vha thusa nga tshifhinga tsha shishi , arali na musi zwi tshi konadzea . 
Ṅwaha uyu u tea u vha ṱhanzi kah nyaluwo hafhu ya vhukhwine ha madzangano maswa . 
Ri na khovhe nnzhinnzhi fhethu huthihi .
Phetheni dza nomboro
b ) U fhedzisa u tholwa ha zwikhala zwa vhalanguli vha nṱha ; na
( 1 ) Fulaga ya lushaka yo ita rekhithengele , ya lapfa khathihi na hafu u fhira vhuphara hayo
Zwavhuḓivhuḓi mazhendedzi ha ngo vhuya a valelwa dzhele na luthihi , sa zwe zwa bulwa afho nṱha . 
Hu na sisṱeme ya u humisela bugu dza u guda murahu ?
Kha Phemithi ya u Reila ya Dzitshakha ( IDP ) , vha fanela u kumedza ḽaisentsi ya u reila kha maanḓalanga e a bvisa phemithi iyo .
Halwa vhu na mveledzwa dzo vhalaho kha muhumbulo , hu tshi katelwa na mutsiko wa sisiteme ya vhuṱaledzi , phetheni dza muhumbulo wo vhilinganaho , u dzhia tsheo dzi sa pfadziho na kuhumbulele na u fhungudzea ha ndaulo ya vhuluvhi nga u angaredza . 
Arali ra nga shuma roṱhe ri nga ita uri phukha dzoṱhe dzi ite zwine ra funa . "
Avha vhaṅwe vhararu vha ḓo vha vhe miraḓo ya komiti .
Tshivhumbeo tsha vhuṱumani tshi tea u dzhiiwa sa tsha tshiofisi . 
Arali u konanywa zwa kundelwa , miraḓo i nga rumela mafhungo kha mulamukanyi ane tsheo yawe ndi ambadzifhele .
Miṱangano ya nyambedzano
Thebulu nga ngomu ha Ḽikumedzwa ḽo Vhibvaho i sumbedza mulivhanyo wa Ḽikumedzwa ḽo Vhibvaho na mulayo wo teaho u fana na Mulayotewa . 
Elementhe dzo fhambanaho dzi re matungo ndi tshipiḓa tsha luambo fhedzi a dzo ngo vha dzavhuḓi u fhira elementhe dza tshipiḓa tshe tsha saukanywa u swika zwino . 
U ya nga mulayo wa 8(1) , SARS i na pfanelo dzoṱhe dza u dzhia vhukando vhuṅwe na vhuṅwe vhune ya vhona ho tea , hu tshi katelwa na zwiṅwe zwi songo buliwaho , vhutshutshisi ha vhugevhenga na pfanelo ya mbilo ya tshinyadzo , u ṱhogomela tsireledzo ya data yayo na tsireledzo na kushumele ku fulufhedzaho kwa sisiteme ya mafhungo ayo . 
DAC Muhasho wa Vhutsila na Mvelele
Ezwi a zwi tou vha zwo itwaho nga vhathu tshoṱhe sa afha Zwisikwa zwi tshilaho zwo bveledzwaho nga zwiṅwe zwimela dzi tshi anzela u vha na vhuḓifhinduleli ha ngafhadzo ya mbonalo ya tshimela . 
MaAfurika Tshipembe vha khou ṱuṱuwedziwa uri vha bvele phanḓa na u shuma na zwitshavha khathihi na u farisana na muvhuso u itela u khwiṋisa matshilo a vhadzulapo na uri zwa vhuṱhogwa zwe Vho Madiba vha ṋetshedzela zwone vhutshilo havho zwi vhe na vhutshilo .
Mafhungo a zwa Vhaswa o ḓisa mvelelo kha Vhuthihi ha u Bveledziswa ha Vhaswa ho sainiwaho nga Lambamai 2013 nga muvhuso , vhubindudzi na zwa mishumo .
I dovha ya vha na vhuḓifhinduleli ha u ṱola na u sedzulusa u shumiswa ha mbekanyamitele ya ndangulo ya vhashumi , zwiṱirathedzhi na sisiṱeme , ndondolo ya vhushaka mushumoni vhu pfadzaho na u bveledza vhuḓifari . 
Ikonomi ya vhunzhi ha dziḓorobo dzashu na mivhundu zwi koloda nyaluwo na mveledziso kha u shela mulenzhe kha tshaka dza vhathu vha bvaho kha maṅwe mashango . 
( ii ) Ho itwa ṱhoḓisiso nga Barbara Oomen kha vhupo ha Sekhukhune.39 Ha sedzuluswa khanedzano ngei Sekhukhune kha khoro ya Mamone vhukati ha miṱa mivhili , wa ha Magakala nawa ha Monagedi .
Tshiteṅwa tsha vhuraru tshino khou ṱavhanyiswa kha sekhithara , ndi zwo sedzesaho masheleni , ndi sekhithara dzenedzi dzine ra ramba khamphani dza Japan uri vha humbule u dzhenelela khadzo . 
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u na pfanelo , nga kha tsheo yawo , ya u fhelisa u swikelela havho kha Webusaithi ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka na tshumelo dzi elanaho kana tshiṅwe tshipiḓa tsha hone tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe , hu si na u ḓivhadzwa . 
U khwinisa migaganyagwama sa zwe ha tendelanwa nga vha kwameaho tshikoloni na zwitshavha zwo teaho zwa tshikolo . 
3.1 . Khabinethe yo tendela u bviswa ha Mulayombisi nga ha Mbekanyamaitele ya Zwiporo ya Lushaka hu tshi itelwa vhupfiwa ha tshitshavha , ine ya tandulula u tshimbidzwa ha vhathu nga tshidimela na mihwalo .
Hezwi zwi ḓo vha tsireledza kha u hambela vhutsi ha vhaṅwe hune ha vhanga asima , tshikwaikwai , burokhaitisi kana maṅwe malwadzevho a mafhafhu .
Guvhangano ḽa zwino ḽi a tenda u ṋewa thendelo , u ṱanganedzea kana u themendelwa nga Mashango e a i saina . 
f ) Vho Chichi Maponya ( zwa Mabindu ) ;
kana haidrolikisi zwi khou phumulwa musi hu sa athu u thomiwa u shuma
U shumisa dzilafho ḽa Tamiflu nga vhunzhi zwi nga ita uri mishonga i sa shume tshithu na kha avho vhane i nga vha fhodza kana u vha tshidza .
Kha mutengelele muṅwe na muṅwe mvelelo i ḓo vha mepe u sumbedzaho tshikhala tsha vhukuma tsha vhukati ha minete miṱanu ya u tshimbila na minete ya fumi ya u tshimbila u bva tshiṱitshini tsha tshiporo . 
Ndingedzo dza u vusuludza zwithu dzi tshe ntswa-ntswa lune u shuma hadzo ha ḓo vhonala nga vhuya . 
Nga Ḽavhuṱanu ANC , khathihi na vhashumisani kha matshilisano u tou fana na tshitshavha tsha vhoramabindu na Kiḽabu ya Bola ya mulenzhe ya Ḓorobo ya Polokwane , vho dzudzanya mutambo wa u lwa na vengo nga vhabvannḓa Polokwane . 
Thekhinoḽodzhi yo tsireledzea na shuma zwavhuḓi nahone i nga kona u bvisa tshikafhadzo kha volumu khulwane dza malaṱwa , honeha , i vhonala i tshi ḓura vhukuma u fhira maitele a u vhulaha zwitzhili nga mufhiso . 
Zwavhuḓivhuḓi , vhukavhamabufho hoṱhe hu tea u livhana na ndaulo dza vhutsireledzi ha vhufhufhi , nga maanḓa vhukavhamabufho vhu ṋekedzaho tshumelo kha vhuendi ha mashangoḓavha . 
U ita nyambedzano nga ha mihumbulo muhulwane , vhaanewa/
U sedzwa hafhu ha IDP 2005 kana IDP 2002
Vhurumiwa ha
Phalamennde i mushumoni
Ṅwalululani mafhungo aya ni tshi thoma nga Mulovha .
Mulayo wa Sisiteme ya Masipa u ṱuṱuwedza masipala uri i shumisane na vharangaphanḓa vho khethwaho na zwitshavha .
afidavithi yo laedzelwaho nga Muhatuli wa zwa Mulalo .
Dziṅwe nḓila , naho dzi tshi nga kona u ḓisa mbuelo khulwanesa nga murahu ha tshifhinga tshilapfu , dzi nga vha khombo ngomu khathihi na u lengisa u wana masheleni .
Hu ḓo vha na thendelano ya u thoma yo linganaho u itela uri , sa tsumbo , tshitili tsha ḽa Afrika Tshipembe na zwiṅwe zwipiḓa zwapo na zwishumiswa zwi ḓo shumiswa kha mveledziso . 
Ndaela dzavho ndi u khwaṱhisedza mbekanyamushumo dza mbekanyamaitele dzi elanaho na SPU , sa i zwi dzi tshi kwama sekhithara dza zwitshavha dzo vhalaho , dzi khou thoma u shuma . 
U bvela phanḓa na u ita nyambedzano
Ndi kha nyimele yeneyi hune Tshiṱirathedzhi tsha Nyaluwo na Mveledziso tsha Vundu na u kwaṱhisedza Dzingu ḽa Ḓorobokhulwane ya Ḽifhasi u ṱanganedza zwithu zwa ndeme . 
Tshumiso ya masheleni i songo tendelwaho i ṱaluswa sa tshinyalelo kha Tshiṱaṱamennde tsha Masheleni tsha Ndivhamashumele nahone hune a vha o wanala murahu , zworalo a ya ṱaluswa sa mbuelo kha Tshiṱaṱamennde tsha Masheleni tsha Ndivhamashumele . 
-- U shumisa nzudzanyo i lunzhedzanaho
Mafhungotsivhudzi aya a tea u tshimbidzwa nga sisiteme dza IDP dza u monithara na u ela khathihi na Foramu ya CPB na Masipala .
Kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhutshilo , hu khou lingedzwa nga nḓila dzoṱhe u bveledza tshitshavha tshine tsha katela zwigwada zwoṱhe zwa vhathu , u lulamisa zwo bvelelaho kale na u ṱanḓavhudza zwikhala zwa vhoṱhe .
Maan ḓa a nzhini na vhuhulu ha tshikwekwete
Mutukana o gogodelakha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . mulindi . holo. luvhondo . lupfumo .
Ngudo ya kiḽasi yoṱhe /zwigwada zwiṱuku luvhili kana luraru nga vhege lwa minethe ya fumbili hu tshi fhaṱiwa na u ṱumanya kha u vhala na vhagudi .
" mutheli " u na ṱhalutshedzo yo ṋewaho kha Mulayo wa Ndaulo ya Muthelo ; 
Vhathu vhane vha hola mundende wa vhalala .
Mukulo wo zwimbaho
Nyito dza fomaḽa 1 : Foniki ( orala na / kana nḓowenḓowe / u ṅwala )
U vhiga mvelaphanḓa ya thandela kha minidzhere wa thandela . 
zwithu fhasi ;
Mililo , hu nga vha khombo kana u tshinyadza , tshi ḓo dzula tshi tshivhumbi tshine ngatsho tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe tsha tea u shuma nazwo . 
Kha vha ṅwale zwiitisi zwa khumbelo ya khaṱhululo ya nga ngomu
U amba miswaswo na thai hu tshi shumiswa khalo na muungo wo teaho .
I tendela muthu u shumisa madi fhasi ha maga ane a fanela u tevhedzelwa a laisentsi .
Hu nga ḓi vha tshiṅwe tshiimiswa tsha nnyi na nnyi kana muṅwe masipala kana bodo ya maḓi , nz .
U sedzulusa u pfesesea ha mulaedza nga u ita vhuṱumekanyi , u humbulela na u khwaṱhisedza zwo humbulelwaho , u humbulela , u ṱhaṱhuvha na u humbula
" Hu ḓo thoma nṋe , " wa ralo .
Naho zwo ralo , tshitaniwa hetshi ndi tsha Ḓorobo ya Kapa .
Uri ri swikelele ndivho yashu ya u sika mishumo , u fhungudza vhushaya ndinganyo na humisela murahu zwivhangi zwa vhushai zwi ṱoḓa uri hu vhe na nyaluwo i ṱavhanyaho .
U sedzuluswa ha mutsiko wa malofha ;
Theo ya mulayo na u kombetshedzwa ha theo ya mulayo a zwo ngo lingana . 
Zwi a konḓa u amba , fhedzi ndi humbulela . . .
Mbuelo , muthelo na mihumbulo zwo tevhetshedzwa henefha . 
U shumisa zwivhumbeo zwa mbudziso , tsumbo : nnyi , mini , lini , tshifhio , ngani
Zwithivheli kha u dzhena sa hu nga ho sa kha vhupo ha zwifhaṱo na muya wa u ṱukufhadza zwi ṱoḓa u ambwa nga hazwo nga kha zwiṱirathedzhi zwa tshifhinga tshilapfu . 
Khohakhombo ya u sa ḓisa maḓi a tsheledzo zwenezwo i nṱha u fhira nḓisedzo ya a ḓi u itela tshumiso mahayani na kha dzifeme . 
U vhiga malwadze a re na vhushaka na mushumo
Bodo ya Pharou ḽ u i ḓ o fhinfula nga lu ṅwalo hu saathu fhela ma ḓuvha a 14 .
Ndovhololo ya zwinozwino yo itwa kha kotara yo fhiraho u livhanyisa mbalombalo dza zwa vhashumi na ngaganyo ntswa ya tshitshavha . 
U sumbedza vhukoni ha u pfesesa mvelele na midzi ya nyimele zwa phambano vhukati ha ḓivhavhurereli . 
Lekgotla ḽa Khabinethe ḽo sedza kha masia a rathi a ndeme :
MAṄWALO NA ZWISHUMISWA ZWO THEMENDELWAHO ZWA ṄWAHA U THETSHELESA NA U AMBA
Magudiswa a tevhelaho a tea u funzwa oṱhe kha themo 1 .
Nga vhanga ḽa maitele aya , mavu o tshinyala ; zwitshavha zwi nga si kone u ḓiunḓa . 
Vha fhaṱa ḓivhaipfi nga u shumisa zwikili zwa u ḓivha ipfi nga u sedza zwipiḓa zwo ḽi vhumbaho na u bvisela khagala .
6.7.9 Tsedzuluso ya tsheo dza khothe dza sialala 6.7.9.1 Tsheo dza khothe dza sialala dzi tea u kona u sedzulusa nga khothe ya madzhisiṱiraṱa ya hanefho ire na maanḓa a tsedzuluso o
Hu na maitele a u khethekanya kha maṅwe masia na ṱhuṱhuwedzo ya u bvelela na ṱhuṱhuwedzo ya u dzhenelela ha phuraivete .
Nzivhanyedziso kha mbekanyamushumo ya khomphyutha i ṋea pfanelo dzo livhaho dza u ita kana u tendela u itwa ha zwiṅwe zwa zwiitei zwi tevhelaho kha Riphabuḽiki : 
Hu tshi itelwa ndivho iyi , maanḓalanga a re na vhukoni a fanela u dzudza ridzhisiṱara dzine dza vha na zwidodombedzwa zwa phemithi zwo teaho dzo bviswaho u ya nga Thendelano iyi . 
Nganeavhutshilomuṋe i amba nga vhutshilo ha muṅwali .
Anyuwithi , mbuelo ya u renndisa , na mbadelo zwi a theliswa . 
Ṱhirafiki ya u khauledza i anzela u thivhelwa arali ha u paka hu sa wanali nahone zwiṱaraṱa zwo dizainiwa nga nḓila ine zwa thusa vhaendangaṋayo , u paka zwiṱaraṱani na u ongolowa ha zwiendedzi . 
Ḽiga ḽa 1
Zwoṱhe zwi nga vha khombo .
Thundu dza vharengi ndi dzine vharengi vha fushea ngadzo musi vha tshi dzi shumisa . 
Tsumbo mbili dzo dowleaho dzi kha mutevhe , khathihi na maitele adzo o teaho , kha sia ḽa u thomiwa ha vhubindudzi . 
U gonyiswa ha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma , kha nyambo , vhu vhe tsini na lingana na Luambo lwa Hayani .
Mvelelo dzi ḓo shela mulenzhe lu vhonalaho kha u shumisa lwo fhelelaho tshomedzo dzine muhasho wa vha nadzo . 
Zwino ṅwalani ṱhalutshedzo ya khonani yaṋu ya mbiluni nga maipfi a fuiṋa .
Nyolo dza thaidzo
U vha na aḽikali zwi a kwama nga nḓila i songo livha mumono wa tsimbi na u vhumbiwa ha mveledziso dza tsimbi zwine zwenezwo , ha vha na u vha hone khethekanyo ṱhukhu ya u tzwonzwiwa ha tsimbi . 
Vhatholi vha diphositha lweṱolweṱo nga eḽekiṱhironiki thwii kha akhauthu ya bannga ya Tshikwama fhedzi vha kundelwa u tevhedza u ṋetshedza mafhungo o teaho a mutholwa kha Tshikwama sa zwine zwa ṱoḓisa zwone nga khethekanyo dzo bulwaho afho nṱha dza Mulayo wa Ndindakhombo ya u fhelelwa nga Mushumo . 
Tshiitisi tshihulwane , naho zwo ralo , ndi kha miṅwaha mivhili yo fhiraho wekishopho dza satheḽaithi dzo vula George na Worcester . 
U nanga thounu na mafurase o teaho u itela u bvisela khagala mafhungo na vhuḓipfi
Nga nḓila i fanaho , mekhenizimu i tea u wanala u vhona uri mutikedzelo a si vhuṱalu ha vhorakhonṱhiraka vha si gathi vha thakhula . 
U tholiwa hoṱhe ho itwa nga murahu ha musi ho sedzuluswa na u khwaṱhisedzwa ha ndalukanyo nga maanḓalanga o teaho .
hune vha vha vho ita mbadelo ya electronic , vha tea u ṋekedza zwifhinga zwine bannga yavho ya khathula na tshifhinga tsha u kiḽiara zwi nga dzhiaho vhukati ha maḓuvha mavhili na maḓuvha maṱanu .
1.2.5 Khetho dza demokirasi dza 1994 dzo thoma ndaela ntswa ya demokirasi .
Vhana vha vho thoma u sa ya tshikoloni Vhathu a vho ngo funzwa u londa mutakalo wavho
Dzikhantseḽara dza wadi dzi tevhelaho na dzone ndi vhaimeleli vha wadi : 
54 U elekanya nga tshidula na khumba ˆ
Vhaswa vha Afurika Tshipembe vha nga dzhenela hani kha Phalamennde
Zwi tshi ḓa kha tshumelo dza thekhisi dza zwibazana , tshivhalo tsha zwiendedzi tshi vho fhira tshivhalo tsha ḽaisentsi dzi re mulayoni dza u tshimbidza tshumelo iyi dzine dza vha hone zwazwino . 
4.6.1 U linga ha fomaḽa
Arali zwibveledzwa zwi tshi khou endedzwa u fhira nga Afrika Tshipembe , vha tea u ṋetshedza khophi ya phemithi ya u renga zwibveledzwa zwa ṋama u bva kha shango ḽine zwa khou iswa hone kathihi na khumbelo ya phemithi ya u endedza ya Afrika Tshipembe .
" Kubevha kuṱukuṱuku ku no nga iwe ku nga thusa hani ḽidau ḽa maanḓa sa ṋe ?
20 . Mbekanyamushumo dza Vhulamukanyi ha Mbuyedzedzo kha tshiimo tsha u thoma dzi tea u fhindula kana u dzhia vhukando malugana na vhuṱungu , ṱhoḓea na vhuḓifhinduleli .
Kha nzulele iṅwe na iṅwe , rabulasi u tea u dzhia maga a ndondolo o teaho hune a ṱoḓea , khathihi na u ṋanga zwimela u ya nga zwo bulwaho afho nṱha . 
TSUMBANḒILA DZA VHADEDEDZI
U na vhuḓifhinduleli ha maṅwalwa na tsireledzo ya vhashumeli vhoṱhe dzo shumiswaho nga mihasho ya vhashumelwa . 
( 1 ) Muphuresidennde a nga
Mutevhe wo fhelelaho u tevhelaho a u kateli tshaka dzoṱhe dza ḽiṅwalwa - ḽekitshara u tea u engedza maṅwalwa ane a nga shumiswa kha ṱhanganelo ya luambo lwa u funza . 
Khumbelo ya vhudzulo ha tshohe zwikili zwi songo
U ṋetshedza muthu a songo ṅwaliswaho garaṱa yavho ya vhuraḓo a zwi ho mulayoni .
Kushumisele kwa luambo ku tea u vha kwa vhudele vhukuma na u sa hangwea , tsumbo , mametafore , mafanyisi , aḽitheresheni , mutevhetsindo , pfanapheledzo
Dzithendara dza tshumelo ya zwiḽiwa , u kulumaga na zwa ngade dzi khou sedziwa nahone dzi ḓo avhelwa musi ṅwaha wa muvhalelano u tshi swika magumoni . 
Ndi Thabo a tshi vhudzisa .
Miraḓo kha thendelano ya u kovhekana mbuelo i ḓo fanela u tendelana uri ndi lini nahone nga murahu ha tshifhinga tshingafhani hune zwa fanela u itea .
Nga uri ikonomi yashu ndi ṱhukhu na uri yo vulea , iya kwamea kha mveledziso hedzi dzoṱhe .
Mbuno nga tshifhinga tsha mushumo yo vha yo dzudzanyelwa u fhedzwa kha mushumo . 
MULANGI WA MASIPALA ḒUVHA
Hezwi ndi u ṋekedza mishumo ya tshifhinganyana zwo ṱumanaho na mveledziso ya themamveledziso , u fhaṱa tshumisano u mona na muvhuso na vhashumisani vha zwa matshilisano na , kha dziṅwe nyimele hu na vhuṱumani na dzi SDI na mveledziso yo sedzaho kha u sika zwikhala zwa mishumo i sa nyeṱhi . 
Vhufhura uvhu vhu ḓivhiwa sa vhukhuruku ha ' 419 ' na uri vhu itwa nga matswotswi , nga mannḓa muraḓo wa tshigwada tsha vhutshinyi .
Vhafumakadzi na vhathu vha re na vhuholefhali vha khou ṱuṱuwedzwa uri vha ite khumbelo . 
Mafhungo are hone kha webusaithi ya GCIS ' , www.gcis.gov.za , a khagala .
Tshigwada tsha vhomakone tshi bva kha mutevhe wa zwiimiswa zwa dzitshaka u itela themendelo nga ha mbekanyamaitele dzi khwaṱhisaho nyaluwo ya Afrika Tshipembe . 
U ya nga mafhungo a vhashumi o ḓivhadzwaho Tshikwama tshi rekanya mbuelo dzi ṋetshedzwaho na mbuelo dza mbadelo dzi ḓisendekaho nga afidafiti dza vhaiti vha mbilo . 
Hu na zwipiḓa zwo tiwaho zwivhili zwine zwa vhewa iṱo musi hu tshi sedzwa zwibviswa zwa thandela : 
7 . Mbulungo ya Tshiofisi ya Tshipentshele
Nganeapfufhi / foḽukuloo
U ṅwala maḽedere danzi na maḽeḓere maṱuku nga nḓila yone a tshi ṅwala nga nthihi nga nthihi nga vhuḓifulufheli .
Khabinethe i khou tamela mashudu maḓana a vhe vha vhaisala uri vha ṱavhanye u fhola .
Ḓuvha ḽe khumbelo ya sainwa ngaḽo
Vhushumisani vhukati ha Lower Saxony na vundu ho vusuludzwa . 
Hafhu , kha maipfi a muphuresidennde wa kale vho-Mandela , " [ ri ] songo vhuya ra linga ra lenga , kha lwendo [ lwashu ] a lu athu u swika magumoni "
o shumiswa kha ndingo ya mupo )
Muhasho u tama u fhululedza vhulangi ha tshumelo ya zwa maḓi kha ḽiga iḽi ḽa ndeme . 
Ndi zwa vhukuma , ndingo dzi re na madzangano a vhadzulapo mavhili o dzinginya uri hu na kuhumbulele kwa uri u wana zwithu nga muvhuso zwi dzhiiwa sa zwi swikeleleaho nahone zwi kha mbambe . 
Ndi nga mini ri na thaidzo yo raliho ?
Musi Ndayotewa i tshi ṋea mutheo wa ndeme na milayo , ndi vhuḓifhinduleli hashu roṱhe u tsireledza vhafumakadzi na u khwaṱhisedza uri vho manḓafhadzwa kha u shela mulenzhe sa mudzulapo muṅwe na muṅwe kha u bveledza ikonomi na shango .
Thandela dza themamveledziso na dza mupo dzo no vha na migaganyagwama mihulwane na mbekanyamushumo dzo dzheniswaho , nahone dzo vha dzo lugela u thomiwa . 
Kha ḽiṅwe sia , zwiteṅwa zwi elanaho na : saintsi , thekhinoḽodzhi na vhubveledzi ; mvelele , mitambo na vhutsila ; na mulalo na vhutsireledzi zwo vha zwi sa sokou katelwa kha pulane dza lushaka dza mashango a re miraḓo o sedzuluswaho . 
Zwo ḓi ralo , mbuelo dzi saukanywa sa mbuelo dza muthelo na dzi si dza muthelo nahone nga zwiko zwadzo na mphomali ya nnḓa . 
Zwivhili zwo vhofhana u fhandekana huhulwane ha maanḓa hu swikelelwa nga kha mulayo . 
Nga ṅwambo wa uri nḓivho ya Thekhinoḽodzhi yo ṱumana na u tikana , vha dzhiele nṱha uri mishumo kanzhi yo ṰANGANYWA . 
Komiti yo ṱanganyisa vhomakone u bva kha masia na vhukhethoni ho fhambanaho - u bva kha mulayo na saintsi dza zwa matshilisano - muvhuso , dziNGO na sekhithara ya phuraivethe . 
Tshiṱiriki tsha Alfred Nzo a tshi ngo dzivhelwa kha u sa vha na zwiimo zwa shishi na tshinyalelo nahone ṅwaha nga ṅwaha tshi ṱangana na zwithithisi zwa mupo na zwine zwa vha zwo vhangiwa nga vhathu zwine zwa vha na vhukoni ha u vhulaha , u huvhadza , u tshinyadza na u thithisa . 
Tshumelo dza zwa maṱo
- U funga na muḓagasi
Muofisiri wa zwa milandu o khwaṱhisedza uri vho vusuludzwa . 
Vhamaki vha songo ḓaho kha sesheni ya vhupfumbudzi a vho tendelwa u dzhenela kha maitele a u maka . 
U tendisea
Minista vha nga ita milayo ya u shuma na fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽine ḽa tea u shumiwa naḽo nga mulayo u ya nga Mulayo uyu ; 
Nga huṅwe nḓowelo idzi dzi livhanyiswa na mvelele na maitele , zwine dza si vhe zwone . 
Musi thaidzo dzo no vha hone , a dzi tsha kona u humiselwa murahu .
Dzangano ḽa vhashumi ḽo ṅwaliswaho kana mutholi a nga ḓadza fomo LRA 4.1 u humbela CCMA to secure agreement on picketing rules musi huna mugwalabo kana u valelwa nnḓa ha vhashumi .
Khothe ya Vhulamukanyi i ḓo imiswa na mafhungo oṱhe a vhuḓologi a bvaho kha Milayo . 
Hezwi zwi sika muhanga u konisaho u shuma nahone une wa ḓo alusa tshivhumbeo tsha vhashumi kha sekithara ya mveledziso ya sekithara , zwine zwi ḓo ita uri zwi khwinise tshumelo dza ndondolo na tsireledzo dzine dza ṋetshedzwa kha zwigwada zwi shayaho tsireledzo .
Ahuna na vhupo ha nḓowetshumo na vhuthihi kha uvhu , naho zwo ralo , hune ha nga vhekanya sa tshiko tshihulwane tsha zwikhala zwa mushumo kana mbuelo zwa zwino . 
SALGA yo imela zwililo zwa miraḓo yayo .
Nga kha ṅwaha u re nga fhasi ha muvhalelano Ṱhoho ya Vhugudisi ha Muingameli ho dzhenela mbekanyamushumo ya vhugudisi . 
Arali bidi mbili kana u fhira dza lingana kha masia oṱhe , pfufho i ḓo nangiwa nga u doba kubambiri kha zwinzhi ku re na luswayo . 
Vha nga lidzela nomboro ya mahala kha 0800 007 095 kana vha kwame ofisi ya vunḓu u wana vhuṱanzi ha uri mbilo yavho ikhou tshimbila hani .
5 . Kha rowu ya vhuṱṱanu , hu rekodiwa na u ṱanganywa mvelaphanḓa malugana na kushumisele kwa masheleni a u sokou ṋetshedza nga wadi , e a kovhelwa hu tshi tikedzwa thandela dza khathegori ya 2 , hoṱhe u mona na wadi dzoṱhe , kha rowu ya vhurathu hu sedzwa mvelaphanḓa ya mushumo wa CBP ha masipala nga huswi .
HS : Madzulo a Vhathu
Zwitshavha kanzhi zwi vha zwi na zwigwada zwiṱuku , zwine zwiṅwe zwa nga vha na zwiṅwe zwigwada zwiṱuku , na zwiṅwevho . 
Masipala u khou ṱoḓa u fhaṱa vhuongelo kha wadi ABC .
Ḓirama ( lushaka luṅwe na luṅwe lu avhelwa maraga dza fumbili ( 20 ) dzine dza tea u shandulelwa kha phesenthe dza fumi ( 10% )
Ri vha ṋetshedza vhupo ha u ṱhogomela na u fulufhela vhune ha ṱuṱuwedza mveledziso ya vhuṋe ha dovha ha vha fhethu ha u alusa vhukoni . 
Vhatshimbidzi vha wadi dzavho
U vusuludza ikonomi na u vhumbulula tshumelo ya tshitshavha zwi ṱoḓa nzudzanyo dzi konḓaho . 
Maṅwe mafhungo na zwidodombedzwa zwi nga wanala huṅwe kha maṅwalo a konṱiraka . 
Musi vha tshi vhala nga ha milayo ya mvelele yo fhambanaho ine ya ita uri tshiimiswa tshi vhe tsho khetheaho , zwi nga vha zwo vha ḓela uri mvelele ndi maanḓa a sa vhonaliho , fhedzi ane a vha na masiandaitwa a swikaho kule vhukuma . 
Ni nga vhilisa maḓi a muhulu nga geḓela u itela u vhulaha zwitzhili .
U vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza U ṅwala ganeapfufhi yo sendekwaho kha tshenzhemo ya ene muṋe
Gumofulu ḽi katela mbadelo dzoṱhe dzi elanaho na u pfukisela hu tshi katelwa immuno-suppressants
Muhumbeli wa mushumo u tea u kona u ita , u saukanya , u ṱalutshedza , u eletshedza na u gudisa miraḓo ya vhashumi vhaṱuku nga vhuṱoḓesi vhune ha ḓo ṋetshedza mafhungo na mulandu wo teaho kha mafhungo a mulayo a no khou itea . 
Nga maanḓa , vhanna vha tea u vha vho tou dzula kana vha lwisa nga nungo dzoṱhe u ṱambulutshela kha tshigoḓelo tshone . 
( 2 ) Khomishini ya Tshumelo ya muvhuso na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya Vunḓu sa zwo bulwaho kha Ndima ya 13 ya Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma dzi tshi tevhedza Ndima iyo na milayo i shumaho khadzo sa zwine ha tou nga iyo ndima a yo ngo fheliswa , u swikela khomishini na khomishini ya tshumelo ya mivhuso ya Vunḓu dzi tshi phumulwa nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa .
U isa phanḓa ngaurali , ri tikedza vhurangeli vhu ngaho sa mitambo ya vhaholefhali na dziṅwe mbekanyamushumo dza mveledziso u ṱhogomela taḽente ntswa . 
Hezwi zwi ḓo khwinisa khwaḽithi ya zwiṱaṱistiki zwa khombo . 
U sika dathabeisi nga tshumisano na Vhulangi ha Tshikolo ha zwisiwana zwoṱhe na miṱa ine ya ṱhogomelwa nga vhana
Sa muhali mulwela mbofholowo wa polotiki , vho shela mulenzhe kha thiko dzoṱhe dza muvhuso , kha zwiimiswa zwo fhambanaho zwa mavunḓu shangoni ḽoṱhe na kha zwa ḽifhasi .
Mushumo wa Komiti a u gumi kha vhulavhelesi ha u shumiswa ha milayo .
U ṋetshedza tshiimiswa tsha nyambedzano , khanedzano na u dzhia tsheo yo ṱanganelanaho
Ṅwalani dzina ḽaṋu ni vhandelele mudivhitho .
Mihasho ya vhupo ya mavundu i ḓo bveledza pulane dza ndangulo ya malaṱwa dzo ṱanganelaho dza u ranga u itela u swikiswa kha Komiti ya u konanya zwa Vhupo u itela u tshimbidza vhukonanyi ha vhukati ha mavundu , nga maanḓa malugana na vhupulani ha zwileludzi zwa u shuma na u laṱa malaṱwa a re khombo . 
U tsireledza na u khwaṱhisa phurofesheni
Mbambedzo ya tshelede ya vhukuma na yo itelwaho mugaganyagwama u ya nga khethekanyo khulwane ya tshinyalelo yo katelwa kha tshitatamende tsha mukovho . 
Khohakhombo dza tshikafhadzo nga vhukhakhi , nga maanḓa kha vhashumi vha kiḽiniki , vhashumi vha zwa shishi na vhashumi vhane vha shuma kha zwa u bviswa ha malaṱwa a zwa mishonga . 
Komiti dza Wadi ndi komiti dza ngelotshedzo dzine dzi nga ṋea themendelo kha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho wadi .
Nda thivha tshivhana .
U ṱanganelana ha sekithara ya phuraivethe ndi zwa ndeme kha u bvelela ha mawanwa oṱhe .
U ḓa na sisiṱeme ya mbadelo ya magavhelo ya kha tshiimiswa yo fhelelaho .
Na zwiko zwa vhathu vha ndeme .
Muraḓḓo wa vhurumiwa ha tshoṱhe ha vunḓḓu kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓḓu a nga dzhenelela na u amba kha Vhusimamilayo ha Vunḓḓu na komiti dzaho , fhedzi a vha nga vouthi .
U kuvhangana hashu afha hu itea nga tshifhinga tshithihi na huṅwe hunzhi hune ha khou itea huṅwe fhethu na uho vhune ha kha ḓi dzudzanyelwa u vha hone . 
Muvhuso u na zwiimiswa zwa sumbe zwa u lwa na vhuaḓa na zwipiḓa zwa milayo zwa 17 zwi hone zwe zwa itelwa u lwa na vhuaḓa .
ḽiṋaṋedzi --- u pima zwithu nga nḓila yo fhiraho mpimo
Pfunzo dza nṱha dzi tikedza mveledziso ya ikonomi twii nga u bveledza vhukoni vhuswa , u fhaṱa zwikhala u itela u swikelela zwiko zwa nḓivho ḽifhasini , na u ḓowela u shumisa nḓivho yapo . 
Zwi tevhelaho ndi zwithu zwa ndeme zwine zwa tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi bveledziswa pulane ya wadi
B vhutshivha na vhutsha
TSHIFANYISO TSHA 2
Ndi ifhio miraḓo ya komiti ya wadi ine ya fanela u ṋewa vhuḓifhinduleli ha u ita mushumo ?
Khophi dzo ganḓiswaho dza Ndalukano dza Pfunzo dza Nṱha dzo tiwaho . 
Hezwi zwi tea u tikedzwa nga netiweke ya nḓilamagondo ine , sa tshone tshithu tsho rangiswaho phanḓa , ya tshimbidza kutshimbilele kwa vhaendangaṋayo vha no khou ya kha masia o fhambaho , ndumbo i vhe i kha vhuendedzi ha nnyi na nnyi hu no swikelei hu si na vhuleme . 
NIFW booklet- A5 - TshiVenda.indd 14
Mufumakadza Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheyaho ;
Vhubindudzi uvhu hu na khohakhombo , fhedzi mbuelo i fhasisa , tshifhinga tshoṱhe i vha yo eḓana u katela inifuḽesheni fhedzi . 
aisentsi ya tshumelo ya poswo yo
Itani mutevhe wa zwiḽiwa zwe na ḽa mulovha .
Tshipiḓa tsha u fhedzisela tsho vhumbiwa nga u wana thendelo i ṱoḓeaho ya maanḓalanga apo na madzhendedzi a muvhuso o teaho phanḓa ha u bvela phanḓa na pulane ya u thoma u shuma . 
Khetho ya u shumisa maraga wa tshiofisi kha maḓuvha a maraga kana muvoni u a wanalea kha muthu muṅwe na muṅwe ane a tama u shela mulenzhe . 
Agenda
179 . Maanḓalanga a zwa Vhutshutshisi
Murangaphanḓa wa sialala na vhakoma vhawe vha dzula khoroni ( " lekgotla " ) , vha thetshelesa vhu?anzi ha mupoti wa mulandu na ha " muhwelelwa " , vha tandulula thaidzo u ya nga ha mvelele na maitele a sialala a shumaho kha tshitshavha tshenetsho .
6.7 Arali zwo tea , nahone hu tshi tevhedzwa 6.5 na 6.6 , magemo maṅwe na maṅwe o teaho u badelwa Muhadzimisi nga Muhadzimi a tea u badelwa khathihi fhedzi musi une thendelano iyi ya fa ngawo , musi zwi tshi kwama Project Finance Facility .
He ra ima hone , naho zwo ralo , hu khagala na mulandu ndi muhulwane , mutholi a nga dovha a shumisa vhulayi . 
Izwi zwibadela zwa senthraḽa ndi tshipiḓa tshihulwane tsha fhethu hune u pfumbudza na risetshe zwa itwa hone . 
Gumofulu ḽa R2 651 nga muunḓiwa na R7 954 nga muṱa nga ṅwaha
43 Nga matshelo
Tsimbitswuku ndi ya vhuṱhogwa kha u sala murahu elemennde dza zwimela na zwipuka . 
Khanedzano dza phalamennde dzi katela mbekanyamaitele dza zwa masheleni , muhangarambo wa zwa masheleni wa vhukati ha ṅwaha khathihi na zwidodombedzwa zwa mbuelo na khumbulelwa dza zwibviswa . 
Zwibveledzwa zwa matshimbidzele / maitele a zwithu na zwa ene muṋe
ICASA Ndi mulanguli ane a vha na vhuḓifhinduleli ha u langula sekithara dza vhudavhidzani ha ṱhingo na khasho .
Ho vha na tshinyalelo khulwane kha ndaka musi wa vhuṱambo . 
Ngudo dza kiḽasi yoṱhe / ngudo dza zwigwada zwiṱuku luvhili kana luraru nga vhege minethe ya 20 .
Kha vha shumise zwiṱitshi zwa radio dzapo u ita khungedzelo ya mishumo ya khoro na u vhiga murahu
Kha milandu yoṱhe , ṱhoḓea dza mafhungo khulwane ndi u rekhoda uri khasiṱama ndi vhonnyi vha re na mbilaelo , mbilaelo ndi dzifhio na uri kana mbilaelo dzo valwa . 
Bugu ya
Musi vha tshi pfa ḽifurase Sisiṱeme ya Ndangulo ya Kushumele ḽi amba mini kha vhone ?
EMS i khou dovha ya shumisana na vhadzhiamukovhe vha Tshumelo ya Mutakalo ya Tshiṱiriki kha u ḓidzhenisa kha u dzudzanya maitele maswa a u tshimbidza mushumo u khwinisa zwi tshi ya phanḓa u khwinisa u swikelela . 
Musi wa tshifhinga tsha u vhiga , Muhasho wo kunga vhathu vha furaru malo vha re na vhuholefhali . 
Mbadelo dzi a fhambana uya nga mashango .
Miraḓo ya Komiti ya Wadi vha tea u vha vhakhethi vho ḓiṅwalisaho na u vha vhathu vha dzhenelelaho , u fulufhedzea na u ṱhonifhiwa kha tshitshavha na zwigwada zwa sekithara zwine vha zwi imela .
Tshiṱirathedzhi tshashu tsha u swikelela zwipikwa zwashu zwa u ita uri vhulimi vhu bvelele zwihulwane , u sika mishumo na zwikhala na u shumisa zwiko nga nḓila i bvelelaho , tsho ḓitika nga nḓila i sedzaho nga nnḓa . 
U dzhenelela ha tshitshavha hu nga vha na mbuelo dzavhuḓi kha wadi sa musi mihumbulo ya tshitshavha yzo katelwa kha u pulane dza mveledziso na dza nyaluwo .
Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe ndi vhone Mukomunda Muhulwane wa vhashomi .
thela kha mbuelo dzavho dzi bvaho kha zwiko zwiṅwe na zwiṅwe Afurika Tsipembe .
Masipala u a ṱanganedza uri hu tshee na khaedu nnzhi dzo livhanaho nawo , dzine dza ṱalusa tshiimo tsha u bvela phanḓa hune mimasipala minzhi ya Afrika Tshipembe ya vha khatsho . 
Khoudu yo davhidzaniwa na vhashumi vhoṱhe na vhaṅwe vhashelamulenzhe vho teaho . 
( b ) a i nga iswi khothe ya vhulamukanyi malugana na zwa vhukhakhi , u fariwa , u hoṋelwa kana u pfi vha na vhuḓifhinduleli kha zwa tshinyalelo dza -
Kha u ṱanganedza vhuimo sa mulangi wa khamphani , mulangi uyo na zwenezwo u mbo ḓi ṱanganedza mishumo i konḓaho , vhuḓifhinduleli na vhuḓifhinduleli ha mulayo nga fhasi ha vhuvhili hayo mulayo zwawo na mulayo u ne wa phasiswa nga phalamennde . 
Fhethu ha ndondolo na vhugalaphukha vhu hone sa fhethu ho vuleaho u itela luṅwe lushaka lwa ndondolo nga tshilidzi tsha vhathu , kanzhi nga kha zwiimiswa zwa muvhuso . 
Mbekanya mushumo dza tshumelo dza mirurela ya malatwa dzi do swika hune dza khwinisa thaidzo dza vhutshilo khathihi na dza kuhumbulele kwa vhathu dzine dza vha dzi tshi kwama mafhungo a mirurela ya malatwa .
Tshi na vhuḓifhinduleli ha mishumo na ndondolo ya zwikimu zwoṱhe zwa mahayani , magwedzho , dzibommbo na u fhaṱwa ha tsireledzo ya tshisima . 
Miṅwe ya miroho iyi i ḽiwa afha hayani fhedzi miṅwe vha i rengisa makete zwa sia vha tshi wana tshelede ya u renga zwithu .
( 2 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u bvela nnḓḓa ha Riphabuḽiki .
Muṅwe wa mishumo ya ndeme ya Komiti ya Wadi ndi wa u wana mihumbulo u bva kha zwitshavha nga ha IDP na u khwaṱhisedza uri masipala u a wana mafhungo aya .
Muhumbeli u fanela u vha o ḓiimisa nga eṱhe na u vha na nḓivho kha vhuimo havho sa mudzulatshidulo wa Komiti ya Khohakhombo . 
Bammbiri-mviswa i ḓo lavhelesa kha mashango a tevhelaho:Cameroon ( West Africa ) , Kenya ( East Africa ) , Malawi ( south-east Africa ) , na Zimbabwe ( southern Africa ) .
U ela khetho hu katela u thoma u saukanya khonadzeo ya khetho u bva kha mbonalo ya thekhinikhala na ya kushumele na mbonalo ya masheleni na khonadzeo ya ikonomi . 
vhonwa mulundu wa u tshipa kana u rwa mme a ṅwana ; kana
Vhuholefhali :
Khonisalithenthi u ḓo vha kwama u wana uri ndi ngani mushonga wavho wo humiswa .
Thendelano ya OAU ya 1969 ya Zwikwamaho Zwidodombedzwa zwa Thaidzo dza Tshavhi Afrika
Zwikili zwa vhudavhedzani havhuḓi zwi ṱoḓa levhele ya nṱha ya u ḓiṱalukanya .
u kwama SARS senthara ya vhudavhidzani nga ṱhingo nga u ṱavhanya u ḓivhadza izwi na nyimele ye mafhungo a wanala ngayo ; 
Naa hu na lumeme lune lwa thivhela vhathu kana matheriala u wa ?
Mulayotibe muswa wo lavhelesesa kha maitele o khwaṱhaho a u lavhelesa mutakalo wa muhumbulo nga kha pfanelo dza vhuthu . 
Tshumelo dzine dza khou ḓiswa dzi na muelo u swikaho kha maga ?
Mulaedza u amba nga ha mafhungo a fhano Afurika Tshipembe khathihi na vhushaka haḽo na dzhango ḽa Afurika na ḽifhasi .
Vhanzhi vho huvhala lu shushaho vha dovha vha lwalwa vhe mishumoni yavho .
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wo bveledzwa nga ṅwaha wa 1992
Heyi miṱangano i ḓo dzudzanywa nga thendelano na mukhantseḽara wa wadi .
Mbuno mmbi yo sala , honeha , mulayo wa tshitshavha na tsireledzo tshiṅwe tshifhinga dzi vha khomboni nga u vhofhololwa ha vhathu vho hwedzwaho milandu ya ṱuṱuwedza tsinyuwo dza tshitshavha . 
Ndi rekhodo ya u fhiriselana mafhungo musi hu tshi khou ambiwa , zwi tshi bva kha kuvhonele kwa muambo .
Vhubveledzi vhunzhi nga maanḓa he vha vhu ḓisa phanḓa vhu sumbedza tshikili tsha vhone vhane na vhusiki . 
Manyoro a Tshigwada tsha 1 a na naiṱirodzheni ( N ) fosforasi ( P ) kana photheziamu ( K ) i fhiraho 100 g / kg sa zwone zwitimbanywa zwihulwane .
2.22 Malugana na ndaulo ya kuitele kwa vhuloi , Dr Wallace u amba uri tshifhingani tsho fhelaho , ndaulo yo balelwa u tandulula thaidzo dzi kwamaho vhuloi , madzuloni a izwo ,
Mugaganyagwama wa zwikolodo u khou ḓo tsela fhasi u bva 6,7% ya zwino u ya kha vhukati ha 3% na 4% nga 2013 .
Ho no ingamelwa fhethu ha Zwiṱitshi wa U thesita Zwiendedzi na Senthara dza U thesitela Ḽaisentse dza U reila . 
2 . Vha ṋetshedze dzina na nomboro dzavho dza luṱingo dzine vha khou founela ngadzo .
Minista vho ri dzimbalombalo idzi dzi kha ḓi sumbedza nyaluwo yavhuḓi nga tshifhinga tshino . 
Saizwi vha tshi zwi ḓivha o vha a songo vuwa , fhedzi u khou fhola zwavhuḓi hayani . 
TSIRELEDZO NA VHUTSIRELEDZI
Fhethu ha nnyi na nnyi ho vhumbwa nga " phera " na " mbemba " dza vhuṱumekanyi . 
2.12. Khabinethe yo tendela nzudzanyululo ya 2.5% ya ya nḓurelo dza matshilo kha maimo a miholo ya miraḓo u bva kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhathu ya Afrika Tshipembe , u bva nga ḽa 1 Lambamai 2016 .
Dzilafho ḽithihi nga episoudu nga muunḓiwa nga ṅwaha - U ḓadzisa
Vha sa athu u wana thuso iṅwe na iṅwe ya nnḓu ya muvhuso kale
Mbekanyamushumo iyo yo thomiwa sa phindulo kha khuwelelo nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ya u shuma u ya kha tshikalo tsho fhelelaho tsha nḓowetshumo na nyaluwo i katelaho vhukati ha zwiṅwe .
Kha tshifhinga tshi sa swiki ṅwaha dziṅwe dza themendelo dza maraga ya vhabindudzi dzo bveledzwa dza vha mbekanyamaitele kha maṅwe mashango a re miraḓo . 
Khumbelo ya u shandukisa madzina a fhethu kha Database ya Khoro ya Afrika Tshipembe ya Madzina a Fhethu
Nga u ṱavhanyedza nga murahu ha marangaphanḓa , vhorakhemisi vha fanela u ṱalusa zwavhuḓi , mathemo o lumbamaho mbuno ya luṱingo . 
Maitele aya a vhidzwa upfi ' tswikelelo na u kovhekana mbuelo , ' kana ABS ' access and benefit sharing ' ' .
( 5 ) Muthusa Muphuresidennde u fanela u thusa Muphuresidennde kha u ita mishumo ya muvhuso .
( U nanga kha fikishini i tendiseaho ya musalauno/ zwiṱori zwa sialala/ nganetshelo dza vhuṋe/ bugu dza nyendo dza u guda/ miswaswo/ miloro/ zwiṱori zwa vhutshilo / fikishini ya ḓivhazwakale )
Hezwi zwo vhanga uri Muvhuso u ṱoḓa thandululo dza u dzhenelela u itela thikhedzo ya vhalimi vha mphwe ṱhukhu . 
Izwi zwi ḓo sumbedzisa uri sa shango ri nga kunga , u alusa , u bveledza na u vhuedzedza taḽente ya nṱhesa kha tshumelo dza masheleni kha shango ḽashu na u mona na dzhango .
Komiti ya Wadi ndi tshishumiswa tsha u bveledza u dzhenelela ha tshitshavha .
Tshifhinga tsho anganyelwaho tsha mishumo ya Ndima ya Vhuraru : Awara dza 4
Ri ḓo dovha ra khunyeledza tshiṱirathedzhi na mbekanyamushumo dzi sedzanaho na vhuthihi ha vhathu , hu tshi katelwa tshiṱirathedzhi tsha pheliso ya tsiku , na zwi kwamaho vhuthihi ha lushaka , mikhwa na vhuvha .
Ho tholwa dokotela wa u eḓedza ane a shuma nga tshifhinga , zwe zwa bveledza tshivhalo tsha nṱha tsha nyimele dza thyeetha . 
" Ndo ṱoḓou u ḽa zwenezwino .
Muhasho u na tshikalo tshi shumisaho kha miṅwe mihasho u ya nga fhungo aya . 
Vhalanguli vhatshimbidzi vha nnḓa , nga kha tshiimiswa tshavho , vha ḓo ṱoḓulusa u adopthea ha ṅwana vha dzudzanya muvhigo nga vhuḓalo wa ṅwana .
b ) Vhathu vhe vha sielwa zwigidi na / kana gulu vha dovha vha kundelwa u tevhedza mbetshelwa dza Mulayo Vhulanguli ha Zwigidi .
Tshandukommbi na ḽevheḽe ya rannda zwi ṱoḓa u lavheleswa nga vhuronwane , zwihulusa ngauri zwi kwama zwa u bindudza kha nḓowetshumo dza thengiselamashangoḓavha . 
U rangela u vhala : u humbulela zwi tshi bva kha ṱhoho ya mafhungo na zwifanyiso / zwithu zwa u tou vhona
34 Mutsho wa namusi ndi . . . ˆ
Pfanelo dza maḓi dzine dza rengisea na u rengiswa ha ḽaisentsi tsho vha tshipiḓa tsha therisano . 
10% ya khamphani dza 100 dza nṱhesa kha Tshiimiswa tsha Thengiselano ya Ndaka dzi langwa nga vharema vha Afrika Tshipembe , dzine dzo swikelela nga kha mulayo wa u manḓafhadzwa ha vharema , u ya nga Ndambedzo ya u Manḓafhadzwa ha Lushaka .
Hezwi zwi amba uri Mihasho ine ya kwamea vho vhona u fhungudzwa kha migaganyagwama yavho ine ya vha hone kha u shumisa , u itela u badela murahu tsheledemviswa yo shumiseswaho ye vha i wana hu tshi rangelwa miṅwaha . 
Muvhuso u khou bvela phanḓa na u tikedza miṱa yo zhakiwaho nahone u khou fulufhela uri izwi zwi ḓo vha thusa u swikela u khunyelela ha mushumo .
Tshiṱafu tsha tsireledzo ya matshilisano kha ofisi ya tshiṱiriki tsho sala kha ofisi dza tshiṱiriki dzo fhambanaho dza muhasho na uri vha ḓo dzula henefho u swikela vha tshi wanelwa thaḓulo ya vhudzulo . 
U ita mvetomveto
Khoro phanḓa kha u ḓivha zwi no itea kha maimo a fhasi kana kha vhuimo ha wadi , ngauri miṱangano ya vhuvhudzisi yo ḓitikaho nga wadi yo sedza lwo khetheaho kha mafhungo a iteaho kha wadi iyo nahone miṱangano heyi i farwa nga kotara nga kotara . 
Ri tshi khou ṱanganedza vhuhulu ha khaedu dza pfunzo ya nṱha , Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho isa phanḓa hafhu vha ṱanḓavhudza mbumbeo ya Tshigwada tsha Dziminisiṱa tsho Hwedzwaho Mushumo ho katelwa na Minisiṱa wa Vhudavhidzani , wa Madzulo a Vhathu , Masheleni na Mveledziso ya Matshilisano .
U shumiswa zwiko zwa vhurereli na zwikili u itela u fhodza . 
Naho hu na uri u bveledza zwibveledzwa zwa vhulimi sa tshipiḓa tshiṱuku tsha u bveledza , a yo ngo khethekanywa u fhambana na u vhigwa ngayo , yo ambiwa ngayo . 
SKA na MeerKAT ndi dziṅwe dza Thandela dza Themamveledziso dza Maano dza Khomishini ya a Vhutshimbidzi ha Themamveledziso dza Ofisi ya Muphuresidennde .
Ṱhoḓisiso dzo sumbedza uri mbekanyamaitele dza sisiteme ya Komiti ya Wadi dzi fanela :
U ḓivha na u ita nyambedzano nga ha kuvhonele kwa zwithu
Ṱhalusamaipfi ( ṱhalusamaipfi ) dza vhukuma dza gireidi yeneyo .
Thimu yeneyi musi i tshi shumisana na Mulanguli wa CBP , i ḓo vha na vhuḓifhinduleli vhukateli kha kutshimbidzele kwa CBP ha masipala .
Khoudu yo ṋetshedzwa u itela ndaṱiso i vhaisaho na yo khetheaho ya u tambudzwa ha vhasidzana vhe vha kombetshedzwa u dzhenela kha zwa u rengisa mivhili . 
U swika zwino Mulingotswikisedzi wo vhewa nga fhasi ha tsedzuluso . 
Sekithara ya mabindu maṱuku ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha u tshimbidza u sikwa ha mishumo .
Vhudavhidzani ha dzitshaka hune zwa vha zwo tea .
fara tshifhinga , u ḓilugisela zwavhuḓi na u vha na dzangalelo ḽa mushumo wanga sa murangaphanḓa wa phurofesheni ;
Tshinani ni tshi tevhedzela mutsindo wa muzika .
Hezwi zwi livhisa kha thaidzo dzo vhalaho . 
Zwi tshi langwa nga tshenzhelo ya kale na vhukoni ha u tshimbidza , mbekanyamushumo ya vhugudisi i nga fhedza maḓuvha a u swika kha15 .
U ola zwifanyiso u itela u pfukhisa mulaedza wa tshenzhemo ya ene muṋe na u shumisa izwo sa mathomo kha u ṅwala ( u longela ipfi na ḽifurase kana fhungo a tshi thuswa nga mugudisi ) .
Maitele a mugaganyagwama a muhasho a kona u ḓivhadzwa nga thandela dzo tendelaniwaho khadzo na themendelwa kha thendelano dza ḽeveḽe ya tshumelo yo sainwaho . 
Fhedziha , tshikoloni , nga maanḓa kha dzingudo , ngauri vha anzela u tshenzhema u ṱangana ha mudededzi muthihi na matshudeni hu si nga u ṱangana nga tshavho , a vha na modele . 
Ngeno hu na uri ho vha na u ṱhogomela nga maanḓa musi hu tshi khou ita mutevhe wa vhamaki , mbudziso i re hone ndi ya vhupfiwa havho - uri vha a shandukisa maitele , kana vha tou sumbedza maitele avhuḓisa a vhasweleli vha mbeu kha mazhendedzi a rangaho phanḓa . 
U fhelisa nḓila dzoṱhe dza vhushai tshi ḓo vha tshipikwa tshihulwane kha mivhuso ya Afrika kha miṅwaha ya fumi i ḓaho . 
Kha ḽiṅwe sia , muvhuso wo tikedza nga masheleni madzangano a ndondolo hu na ndivho yo sumbedziswaho ya uri vha thoma mimodele ya vhutepe na mihumbulo miswa . 
Manweledzo a IDP
Huṅwe vhaṅwe vha a shumisa ḽiṅwe madzuloni a ḽiṅwe nga nḓila nthihi zwa nga a hu na tsho khakheaho .
U khwaṱhisedzedza u shela mulenzhe havho kha kuitele kwa CBP vhorapolotiki vha fanela u :
Kha vha dzhenise khophi yoneyone ya vhukuma ya Ṱhanziela ya Thendelo ya Muthelo . 
Khumbelo ya u ? un?a phukha na tsinga
Ndangulo yavhuḓi kha khombo dza vhunzhi ha tsireledzo dzi shela mulenzhe kha vhuimo ho khwiniseaho ha tshireledzo ya tshitshavha . 
( 1 ) U ya nga Muengedzo wa 6A , Khoro ya Masipala i vhumbiwa nga -
U ṅwala muvhigo wa ṱhoḓisiso
Muṅwali uri :
Ndo vhudzwa ṋamusi uri maboḓelo a maḓi ane ra vhulunga musi ro no fhedza u nwa maḓi a tshisimani , a nga vhanga vhulwadze ha pfuko . 
U Lavhelesa na u Ṱola Kushumele kwa Tshiimiswa(IPM&E)
Kha vha sedze kha nyolo vha kone u fhindula mbudziso dzi tevhelaho vha tshi khou wana zwine zwa vha zwa vhukuma na zwine zwi si vhe zwa vhukuma .
Kha ri ambe Hu khou bvelela mini zwifanyisoni izwi ?
Lulu o vha e ṅwananyana wa miṅwaha ya fumi we a vha e na vhutshivha .
Tshikolodo tshihulwane tshi na vhuhulwane ha nṱha na tshivhumbeo tsha ikonomi kha mubvisi watsho u fhirisa tshikolodo tsho tou thusedzaho . 
U ṱumanya zwibveledzwa zwa CBP na IDP ndi kuitele ku ḓidovhololaho .
U ṋea vhadzulapo pfanelo ya u ita phethishini na u gungula
Vhorabulasi vha nga phurosesa ole , mugayo na zwiḽiwa zwa zwifuwo khathihi na u putela na u rengisa zwibveledzwa kha maraga nga mitengo ya ndeme . 
Naho zwo ralo , musi mitaladzi yo lapfesa , kha vha i ṱhukhukanye i vhe zwipiḓa zwi pfadzaho . 
U khwinisa u phaḓaladza mafhungo nga ha phungudzo na u bveledzulula malaṱwa zwi ḓo khwinisa nḓivho ya tshitshavha na u engedza mutsiko u bvaho kha vhashumela vhapo wa uri hu dzhiiwe maitele ane a konana na vhupo . 
( a ) ṋea thendelo na u saina Mulayotibe ; kana
Vhuholefhali uhu vhu swikisa kha khuvhalo dzi si dza khole khathihi na u ita nga khole . 
Ndi nga vhudzisa mbudziso ?
Phurosese ine nga khayo masipala a lugisa pulane ya mveledziso ya tshiṱirathedzhi u itela tshikhala tsha miṅwaha miṱanu .
U konanya fhethu ha u ima na zwiṱitshi zwa nḓila dza musudzuluwo dzo fhambanaho zwi engedza lu vhonalaho maanḓa a u kokodza a dzizounu dzine zwa wanala khadzo . 
DZANGANO ḼA VHASHUMI VHA MUTAKALO NA PFUNZO ḼA LUSHAKA NA VHAṄWE VHASHUMI-VHO
Uri hu ḓivhee uri murengi ndi nnyi kha vha sumbedzise nga u ṅwala dzina na tshifani tshavho .
Vha nga hanedzana na tsheo ya u hanelwa u vha rasaintsi nga u ya phan ḓ a ha Komiti ya Phurofeshini ya Saintsi dza Mupo ya Afrika Tshipembe arali khumbelo yavho ya u ḓ i ṅ walisa sa rasaintsi wa zwa mupo i songo bvelela , kana arali u nwaliswa havho ho thuthiswa nga Khoro .
Phothifoḽio dzi ḓo fhambana u ya nga dzikhoro , zwi tshi bva kha ṱhoḓea dza khoro .
Naho vhuvhili ha izwi zwi tshi vhumba zwine zwa pfi vhuloi nga u angaredza , phambano ndi ya uri vhuloi vhu tou pfukela / mamelwa kha muthu ngeno zwa manditi zwi sa pfukeli / mamelwi .
Nga u angaredza , musi tshirunzi tsha mushumo tshi tshi khou fhungudzea , tshivhalo tsha vhashumi vha vhafumakadzi tshi vhonala tshi tshi khou engedzea , zwine zwa tshimbilelana na u fhungudzea ha miholo . 
Vha thusa mukhantselara kha u dzudzanya vhudavhidani na tshitshavha , na u tshimbidza mafhungo aya vhukati ha khoro , mukhantselara na tshitshavha .
Mudzulatshidulo na vhurumelwa vhuṱhonifheaho , kha vha ntendele hafhu ndi livhuhe mulanganelo nga thikhedzo yavho . 
U ṱaluswa ha data ya saintsi u shumana na mafhungo a u pima a zwiho . 
14.2 Mbekayamushumo ya mveledziso na vhugudi i ḓo katela zwi tevhelaho :
U sedzwa hune ha itwa nga ṅwaha ha u vhona uri zwithu zwi khou shuma kha masia o fhambanaho u wanulusa arali ho swikelwa ṱhoḓea dza khasiṱama . 
Ndi vhaḓivhi vhane vha wanala ngomu kha zwitshavha vhane vha thusa miṅwe miraḓo ya tshitshavha ngavho uri vha wane zwidodombedzwa na zwishumiswa u bva kha vhaṋetshedzi vha tshumelo muhumbulo u wa u guda uri vha nga swikelela hani ṱhoḓea dzavho nga zwiṱuku , u swikelela zwipikwa zwavho , u swikelela ndavhelelo dzavho na u bvela phanḓa na u ḓilondota . 
Vha tea u rumela fomo kha Nedlac maḓuvha a 14 mugwalabo u saathu thoma .
Arali pholisa ḽa swika vhuponi ha vhugevhenga , ḽi ḓo wana tshiṱatamennde kha muhweleli wa mulandu kana ṱhanzi arali zwi tshi konadzea .
Nga mulandu wa zwenezwo , Khabinethe yo dzhia tsheo ya u amba nga khwiniso theo ya milayo kha Mulayo wa Khwiniso wa Milayo ya Mithelo nga u ṱavhanya na u fhirisela phanḓa ḓuvha ḽa u thoma u bva kha ḽa 1 Ṱhafamuhwe 2016 u ya kha ḽa 1 Ṱhafamuhwe 2018 u itela u tendela u isa phanḓa vhukwamani na vhathu vhoṱhe vha kwameaho vha ndeme .
Mikhwa iyi yo ita uri zwo sedzwaho zwihulwane zwi ṋewe u itela u vula tshikhala kha vhurangeli ha u pulana vhupo ha ḓoroboni . 
( d ) mbofholowo ya zwa akademi na mbofholowo ya ṱhoḓisiso ya zwa saintsi .
Thendelo ya Vhufaragwama ha Muvhuso ya tsudzuluso ya mahala yo lindelwa . 
Ri fhano ṋamusi zwenezwo zwi amba uri u matsha a hu fhela . 
Ndingedzo i nga dzumbwa sa thikhedzo ya mabindu maswa fhedzi zwa vhukuma ndi zwauri ndi u kokodza u bva nnḓa muhwalo wa u vha tshiimiswa tsha u vha mutholi  . 
Zwimela zwi tea u rumelwa nnḓa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 nga murahu ha u ṱoliwa ha u fhedzisa .
Nḓivhadzo : Arali vha mualuwa kana vha si nga si kone u uya ofisini u ita khumbelo , muraḓo wa muṱa kana khonani a nga vha itela khumbelo .
I davhidzana nga ha nḓila dzine sekhithara dzo fhambanaho dza tshitshavha dzi nga shumisana nga nḓila i bveledzaho u tevhedza milayo ya vhulamukanyi ha ṅwana na sisiteme ya vhulamukanyi i vhuedzedzaho . 
Phosiṱara yanga i na makolokolo nahone yo kuna .
Zwiṅwe hafhu , Khoro ya masipala i tea u themendela zwa tshumiso ya zwiko zwa masipala na vhashumi . 
Mveledziso ya Makumedzwa o Vhibvaho na Mulayotewa zwi bvela phanḓa sa maitele o tou vhambelanaho ; honeha , Mulayotibe wo vha wone u dzhielwa nṱha . 
Hu na vhashumi vha no thusa hu fhindulwaho ṱhingo nga tshifhinga tsha tshiswiṱulo u dzhia milaedza . 
Masipala wo tou kona fhedzi u funga vhupo ha mikhukhuni nga mavhone a zwiṱaraṱani na mavhone malapfu kha bada khulwane dza vhupo uho ha vhudzulo . 
Ṱhoḓea kha maraga wa biya nga maanḓa i khou ṱuṱuwedzwa nga tshipiḓa tsha vhaswa tsha tshitshavha . 
Fomo dzi teaho u dadzwa
Sa tsumbo , arali vha kuḓanyisa metshisi mivhili vha a kona u funga mulilo une ngawo vha nga kona u bika kana u dudela .
Nga mulandu wa uri tshi hwala na u fhiriselwa phanḓa nga vhathu , tshi hone mishumoni yashu , kiḽasini dzashu na kha holo dzine ra funzelwa khadzo . 
Ya u thoma i amba nyawelo kha mushumo na uri i nga ṱanganedzwa kha vhupo ha tshikwama tsha nyawelo , sa i zwi i ngoho i anzelaho ine ya vha hone zwino . 
Akhwariamu i vula nga tshifhingaḓe ?
U shuma na mafhungo : tshifhinga tsha zwino
Ndugiselo kwadzo ndi dza ndeme musi hu sa athu u vha na u tshimbidzwi ha vhathu nga muthihi / zwigwada . 
Muhasho u ḓo dovha wa bvela phanḓa na u shuma kha u khwinisa mbekanyamitele na theo ya mulayo wawo u itela u tikedza mveledziso ya mahayani , mbuedzedzo ya mavu na tshumelo dza ndaulo ya mavu . 
Vhatholi vha dovha vha hana u rengisela zwikambi vhanwi vha miṅwaha ya fhasi ha yo tendelwaho . 
Zwi re ngomu ha nyanḓadzo iyi zwo itelwa fhedzi u vha mafhungomatsivhudzi a nnyi na nnyi a zwo ngo itelwa u vhuelwa nga tshelede kana kha u tsivhudzela masheleni . 
( b ) mafhungo oṱhe a re phanḓa ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a tendelanwaho nao musi mavunḓu a si fhasi ha maṱanu a tshi vouthela u ṱanganedza mafhungo ayo .
Vhunzhi ha vhashumi vhahulwane vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha tsireledzo na vhutsireledzi vho vha vhe fhethu ho fhambanaho u mona na tshitediamu vha songo ranga u vha na vhudavhidzano havhuḓi na vhaṅwe kana u kovhana zwidodombedzwa zwa ndeme zwine zwa ḓo thusa kha pulane dza vhululamisi . 
Ndi funa mushumo wanga u tshi vha wo dzudzanyeaho , ndi hone hune nda kona u shuma khwinesa . 
1.4 . Khabinethe yo ṱanganedza u tholwa ha Muphuresidennde Vho Zuma nga Muṅwaleli Guṱe Vho Ban Ki-moon vha Vhuthihi ha Dzitshakha ( UN ) , u vha muthusa mudzulatshidulo wa Khomishini ya Nṱhesa nga ha Mishumo ya zwa Mutakalo na Nyaluwo ya Ikonomi vha tshi thusana na Muphuresidennde Vho François Hollande vha Riphabuliki ya France .
Muiti wa khumbelo a na tshikwama na vhukoni ha u ita ṱho ḓisiso idzo nga ndila kwayo .
Miṅwaha i fhiraho ḓana nga murahu ha vhushayavhulamukanyi vhu lemelaho , ri khou vhidziwa u fhaṱa Afrika Tshipembe ḽine a hu na muthu ane a ḓo vha phuli kana ḽilaṱwa , ri ḓo vhofholowa na u lingana na u ṱhomphiwa .
Ndivho ya ndalukanyo ndi u konisa vhagudiswa vho teaho u ita khumbelo ya vhukoni ha vhurangaphanḓa u vhona zwauri hu na tshumelo ya vhukoni kha muvhuso wapo . 
Mushumo wa muthu muṅwe na muṅwe a badelaho tshekhe u nga khwaṱhisedzwa nga mukhwaṱhisedzi , hu nga vha na u saina kha tsheke kana nga thendelano ya thungo . 
Ri ṱoḓa u ḓivhona ri ngafhi ?
Ri ḓiseleni maṱari manzhi u ya nga hune na nga kona ! "
4.7 Khabinethe yo tendela u tholwa ha Adv Vho Solomon Makhosini Msibi sa Muofisiri Mulangi Muhulwane wa Koporasi ya Vhulangi ha Vhuendi ha Badani .
Ḽiga ḽa mbambadzo ḽa vhushumisamupo - Ḽiga iḽi kha vhushumisamupo ndi hune tshivhumbeo na tshiimo tsha mbambaedzo kana khonadzeo ya mbambadzo kana u shumiswa kha nḓowetshumo maelana na thandela ha thomiwa lu fushaho u itela u thoma maitele a mbambadzo .
Zwidodombedzwa zwa muthu o lozwaho vhuṋe
U ṱalutshedza mihumbulo kana u ṋea mbuno nga nḓila i tevhekanaho
I dovha ya vha tshipiḓa tsha vhurangeli ha nḓowetshumo yo ṱanḓavhuwaho ya muvhuso ya u hudza mutheo wa nḓowetshumo na u thoma maitele maswa a vhubindudzi kha ikonomi .
U bveledza dathabeisi ya zwiko zwa nga nnḓa . 
Tshumelo ya Tshipholisa yo thoma na kuitele kwa u vusuludza ndangulo yayo , ngona dza vhupulani na , nḓila na vhukoni , na u sedza hafhu tshiṱirathedzhi tsha mishumo na zwithu zwa ndeme . 
Muthu are na tshikolodo tsho no fhirelwaho nga tshifhinga , anga si kone u ṱalutshedza uri mbadelo ndi ya tshipiḓa tshiṅwe tsha tshikolodo . 
U sielisana , u sumbedza ṱhonifha vhagudi ngae , na u ṱhonifha mihumbulo ya vhaṅwe
U dzhenela lunzhi zwi a konadzea arali fomo ya u dzhenela ya tshiṅwe na tshiṅwe yo itwa nga u fhambana . 
U ṱunḓwa ha moḓoro yo no shumiswaho zwi fanela u tevhedzela maga a ndaulo ya u ṱunḓa zwi tshi ya nga Tshipiḓa tsha vhu 6 tsha Mulayo wa Ndaulo ya u Mbambadzo ya Dzitshakha wa vhu 71 wa 2002 .
Ndo guda zwinzhi kha zwiṱori zwavho .
Murekanyo u fhela musi velosithi ya vethikhala i tshi swika kha ziro kana musi fhasi ha maḓi ho swikelelwa . 
Muḓisi wa ḽiṅwe shango u fanela uvha fha ṱhanziela ya u khwaṱhisedza tshiimo tsha murafho wa makumba na khuhu dzenedzo .
Ri kho dovha hafhu ra ana uri ari nga fhungudzi maitele ashu a no kha vhapfukamulayo . 
Ndivho ndi ya u khwinisa nyisedzo ya tshumelo , vhudavhidzani na nyelelo ya mafhungo vhukati ha vhathu na u ṱuṱuwedza vhuḓifhinduleli na u dzhia tsheo nga muthu nga muthu . 
Zwe ra sedza khazwo zwihulwane ho vha u fhaṱa u ḓiimisa kha mveledziso ya vhulimi , u tikedza mbekanyamushumo dza mbuedzedzo ya mavu ngeno hu tshi khou sika u swikela mbambadzo dzapo na dza dzitshaka kha mbambadzo khulwane na vhorabulasi vhaṱuku , hu tshi katelwa na tshumisano ya zwa vhulimi . 
Nḓila dza u swikelela dzi katela :
Muṱangano uyu u ḓo ṋea vhaṱoḓisisi u bva ḽifhasini ḽoṱhe luvhanḓe lwa u kovhana mvelaphanḓa dza zwino dza sainthifiki kha sia iḽi , u guda vhukoni ha vhaṅwe na u bveledza maano a u isa phanḓa zwithu zwoṱhe zwa nungo dzo ṱanganelanaho kha u lafha na u thivhela HIV .
Muvhigo u tea u ṅwalwa nga dokotela we a ṱola muiti wa khumbelo ndivho hu u sedza tshiimo tshawe siani ḽa zwa mbeu .
Mulayotibe wa Khwiniso wa Vhana , 2015 ( tshiteṅwa 75 tsha Mulayotibe)-Khwiniso i amba nga ha ṱhalutshedzo ya " vhukhakhi ha vhudzekani " ya vhu livhanyisa na Mulayo wa Vhugevhenga ( vhukhakhi ha vhudzekani na mafhungo a elanaho ) Mulayo wa Khwiniso nomboro 32 wa 2007 .
ṱalutshedza mishumo mihulwane kana ndivho na zwipikwa zwa thandela .
Mbekanyamushumo ya u Isa Muzika wa Afrika Tshipembe kha Ḽifhasi yo livhiswa kha u khwinisa zwikhala zwa u vhambadzela mashangoḓavha muzika wa Afrika Tshipembe . 
A ri na mafhungo nga ha mbekanyamaitele dza pfunzo kha ḽa Tanzania kana Kenya , kana nga ha mugaganyagwama une vha vha nawo , kana nga ha khanedzano dzavho dza phalamennde . 
( i ) Khwiniso ifhio na ifhio kana u vhulaha iyo milayo ;
Vhunzhi ha maanḓalanga a kha ḓi shumisa vhulaṱelamathukhwi ho vuleaho . 
Maitele aya o langiwa nga DBE na Vhamaki Vhahulwane , ngeno Vhasedzulusi vha nga Ngomu vha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe vho dzhenelaho kha maitele o swikaho kha maimo a nṱha a uri Vhalanguli vha u Maka Vhahulwane vha ṋewe maanḓa a u rangaphanḓa u maka kha mabambiri avho u ya nga u fhambana . 
Maraga a wo ngo vha ṱuṱuwedza u gudisa vhanzhi , na sisiṱeme ire hone ya u ḓithauba i shuma zwavhuḓi kha khamphani khulwane fhedzi a i thusi feme ṱhukhu na dza vhukati uri dzi vhonale . 
Khothe dza Nṱha dzi nga tshea kha -
3.8 . Khabinethe i khou ita khuwelelo hafhu ya mulalo na vhudziki nga murahu ha migwalabo Ḓoroboni ya Lichtenburg na tshikolobulasi tsha Blydeville , ngei kha Masipala Wapo wa Ditsobotla , Devhula Vhukovhela .
U thomiwa ha komiti ṱhukhu dza wadi hu shumesa fhethu hune dza vha na vhupo vhu ṱalutshedzwaho zwavhuḓi kana fhethu hapo na zwiimiswa zwa sekithara zwo dzudzanywaho zwavhuḓi .
U vhala : Ambani nga lushaka lwa maṅwalwa
Kha ri vhofholole zwiṱaraṱa zwashu nga u zwi dzhiulula u bva kha zwigevhenga . 
Ṱhangule 2004
Mikovhe na maṅwe madzangalelo a masheleni kha khamphani dza phuraivethe na dza tshitshavha khathihi na zwiṅwe zwiimiswa zwa pfanavhanzhi zwi dzhielwaho nzhele nga mulayo . 
Pfanelo dza pololitiki na dza vhadzulapo- hedzi ndi mbofholowo dza muthu dzi ngaho pfanelo ya u ṱhonifhiwa , ndinganyiso na mbofholowo sa mbofholowo ya vhupfiwa , dzangano , vhurereli na vhudzheneleli na u khetha muvhuso wavho .
Masiandaitwa a musudzuluwo uyu wa mihwalo kha ikonomi ya vundu ndi mahulwane u ya nga mbuelo yo waniwaho na tshinyalelo yo itwaho kha netiweke ya dzibada dza vundu . 
Pulane i dovha hafhu ya tea u fha vhuḓifhinduleli na thasiki kha vhathu vho tiwaho na u vhea tshifhinga tsha mushumo muṅwe na muṅwe .
( Izwi zwi katela zwinepe , zwisiḽaidi , u rekhoda vidiyo , zwinepe zwo bveledzwaho nga khomphyutha , dzimvetamveto , na zwiṅwe vho . )
Mimaraga ya zwa masheleni i nga si sukumedzwe nga nḓila i fanaho ; fhedzi nga fhasi ha maga a vhukuma , i ḓo tevhedza maitele ayo . 
A huna hune ha ambiwa nga ha vhuloi kha thero ya bivhili na kha vhuṅwe vhudavhidzani nga kereke .
U dzheniswa ha vhaṋetshedzatshumelo vha nnḓa kha ṋetshedzo ya tshumelo dza vhushumelavhapo zwo shela mulenzhe kha u pfukiwa ha phimo . 
Ndi nga kuvhonele kwanga uri sekithara ya nḓisedzo ya matheriala i na mushumo une ya tea u ita wa u wana thandululo dza vhubveledzisi dzi shelaho mulenzhe kha u fhungudza thengo na kha tswikelelo ya matheriala , nga mannḓesa kha vhupo ha mahayani . 
Tsha u fara tsha hone tshi tea u tendelana na milayo ya Zwikalo zwa Lushaka Afrika Tshipembe 10229.
Nḓivhadzo iyi i imela nḓivhadzo dzoṱhe dza tshifhinga tsho fhiraho malugana na matshimbidzele a khumbelo , ndaulo na u kovhelwa ha phemithi dza tswikelelo ya maraga nga fhasi ha Dzangano ḽa Mbambadzo ḽa Ḽifhasi : Thendelano ya Marrakesh malugana na tswikelelo ya maraga . 
Vha ṱanganedza mvelaphanḓa yo no itwaho , vha humbela uri nḓisedzo i ṱavhanyisiwe , vha amba na vhuḓiimiseli havho kha u shumisana na muvhuso u itela u swikela zwinzhi .
u fhaṱa na u pwashekanya nomboro
Vhaiti vha khumbelo vhane vha tama u ṅwalisa vha nga humbelwa uri vha fushe dziṅwe ṱho ḓea phanḓa ha musi vha tshi ṅwalisa kana nga murahu ha u ṅwalisa .
Themo ya 1 - Vhege ya 3 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
Kha vha ḓise muvhigo u ṱalutshedzaho vhuvha ha zwino , siani ḽa zwa mbeu , ha muiti wa khumbelo .
Maano ane a vha a vundu na mivhuso yapo a do bveledzwa hu sa athu swika Fulwana 2002 .
Zwi so ngo vhonala zwo fhambana na u nyito dza u guda dzi iteaho kiḽasini na uri hu nga shumiswa vhunzhi ha nyito dza u gudisa u linga vhukoni ha vhagudi dzi si dza fomaḽa .
5 . Vhushaka ha ḽifhasi , mulalo na tsireledzo
Tsha ndeme tsho swikelelwaho ndi u wana tshivhalo kavhili tsha u ṅwalisa Grade R , u bva kha 300 000 nga 2003 u ya kha 705 000 nga 2011 .
Arali maga a sa dzhiwa u vhona uri hu vhe na kutshilele kwa mahayani kwo khwinisea , ḓorobo dzi ḓo ḓi dzula dzo ḓala vhashai vhe dza si ḓi si lugisele vhane vha khou ṱoḓa nḓila ya khwine ya kutshilele . 
Tshiṱatamennde tsha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 7 Ṱhangule 2013
( a ) u imelwa ha ṱhalutshedzo ya " Khomishini " nga ṱhalutshedzo i tevhelaho :
Kha vha ṋekane nga luṅwalo lu bvaho kha dzangano ḽa shango ḽa nnḓa kana lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe , kana lwa tshikolo , dzangano ḽa mvelele , kana ḽa bindu Afrika Tshipembe , lu khwaṱhisedzaho zwikili kana pfunzo dzavho dzi sa anzi .
U ṱhaḓula kha u bveledza na vhukoni ha kuitele kwa tekeniki kwa mbekanyamushumo kha dzingu . 
Afrika , sa hone vhubvo ha vhutshilotshedza ha vhathu , ndi ḽone mutsireledzi wa vhufa ha mvelele he ha shela mulenzhe zwinzhi kha u bvelela ha vhathu . 
Naho hu na uri vho itwa muaro kha muṱoḓo na uri vho tambudzwa nga u vhaisala ha nyuroḽodzhi yo vhangiwa nga u fhedza tshifhinga tshilapfu vha tshi khou hambela gese , vha shumisana na Vho Samuel . 
Thandela i ṋetshedzwa u itela maitele a vhupimathengo o teaho musi u fhiwa masheleni hu saathu itwa . 
Mulayotibe u shela mulenzhe kha zwipikwa zwa ndeme NDP zwa u ṱanḓavhudza vhuthihi ha zwitshavha na mbumbano zwenezwi hu tshi khou tandululwa u sa eḓana ha kale nga u ṋea u dzhielwa nṱha ha zwitshavha zwa VhaKhoisan na vharangaphanḓa .
Madalo o sedza kha u khwaṱhisa vhushaka vhukati ha Russia na Afurika Tshipembe nga kha ṱhanganelo , pfukiselo ya thekinolodzhi na u kovhana zwikili . 
Deithi : Madzina vhukuma
1.2 . Mvelelo dza Khonferentse ya u Bindudza kha zwa Migodi ya Afrika ye ya farelwa Ḓoroboni ya Kapa i sumbedza vhuṱaṱisani ha vhuḓi ha shango kha zwa migodi na maṅwe matavhi a tshimbilelanaho nayo .
( 4 ) Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u swikelelea nga vhathu vhoṱhe na nga zwitshavha zwoṱhe .
Maimo a tshumelo a tea u vha o fanela , sa maimo a nṱha a tshumelo i kundelwaho ( hu nga zwivhangi zwifhio ) a nga vha nga tshutshedzo ya nṱhesa kha mutakalo wa tshitshavha na mupo u fhirisa vhuimo ha fhasi vhu sa fushi ha tshumelo . 
Kha vha ḓadze fomo dza khumbelo .
Vhudzheneleli ho vha ho sedza kha zwigwada zwi songo tsireledzeaho zwi katelaho vhaswa , vhathu vhane vha vha na ṱhoḓea dzo khetheaho , mveledziso ya vhana vhaṱuku , miṱa na vha shumisaho zwidzidzivhadzi nga nḓila yo kalulaho . 
Hu na maitele o dodombedzwaho a vha khagala a u kuvhanganya na u fara mathukhwi u bva kha yunithi dzo bulwaho nga ngomu vhuongeloni , kiḽiniki , kana sedzharini ya dokotela ? 
Vho Christopher Ewing ( themo ya vhuvhili ) ;
Ndi ngani mpfu nnzhi dzi no thivhelea dzi tshi vhangiwa nga riṋe vhashumisi vha bada ? 
Ri dovha ra limuwa uri zwigevhenga tshiṅwe tshifhinga zwi shumisana na muofisiri wa khoro u bva kha mimasipala yo fhambanaho . 
Fhethu ha nnyi na nnyi hu tea u shuma sa tshithu tsha u fasha tshi kungaho vhathu u ya kha vhone vhaṋe kana u ya kha ṱhumano ya zwishumiswa zwa nnyi na nnyi . 
Zwiendedzi zwa vhuendedzi ha nnyi na nnyi zwo vhaliwa magondoni na ha raḽiwei . 
A zwi khagala kha mukovho wa mishumo na vhuḓifhinduleli . 
" Nga hoyu mugaganyagwama , ri khou ṱoḓa u vhona mveledziso i vhonalaho ine ya ḓo sika mishumo .
U dzudza zwitatisiṱika na rekhodo dza mishumo ya ḽaiburari . 
Khumbelo ya ṋdivhadzo ya lufu
Fhedziha , mawanwa a kha ḓi shumisea ngauri u bviselwa khagala ha mbuelo na vhuṱudzeṱudze zwi nga bva kha thandela dzo raloho . 
Musi vha tshi khou ralo u tshimbila-tshimbila pherani vha tshi khou sedza filipi-tshati dza zwigwada zwo fhambanaho vha nga ṅwala mahumbulwa avho kha bammbiri ḽa u ṅwalela .
mveledziso ya Econ
U tshimbidzwa ha mbadelo nga u ṱavhanya zwi ḓo ṱoḓa vhukoni ho khwiṋiseaho na mashumele , hune ha vha na u thivhelwa kha sisiṱeme , zwine zwa nga kha ḓi vha kha huṅwe ha fhethu hu tevhelaho kha mutshilinzhi wa mbadelo : 
Tshiitisi ndi tsha uri zwiteṅwa zwa vhuḓifari u mona na dzikhomphyutha zwi bva kha zwiṱaluli zwayo zwa thekhinoḽodzhi zwi sa fani na zwiṅwe : 
Zwo vha zwi tshi dzhiiwa sa u shumela tshitshavha .
Mbudziso dzi dzulelaho u vhudziswa Maitele a u Dzudzanyulula Zwiko zwa Madi ndi minI ( WRCS ) ?
Ri ṱanganedza vhubindudzi ha ndeme ubva ha Mercedes , General Motors , Ford , Beijing Auto Works , tshigwada tsha Metair , BMW , Goodyear na VW .
Vho ri arali vhatshinyi vha funeswaho vha tshi tikedza u vusuludzwa havho , vhatshinyi vha ḓo wana fulufhelo nahone vha humela tshitshavhani sa vhathu vho shandukaho . 
Vhupo uhu hu ḓo thomiwa ngaho , na u thoma u shumisa thandela dza themamveledziso ntswa hu ḓo thoma kha ṅwaha wa muvhalelano muswa . 
- Khabinethe yo khwaṱhisedza u ṱanḓavhuwa ha nyendedzi ya u tholwa ha vhaofisiri vha bodo na vhalangi , ine , Muhasho wa Tshumelo ya Tshitshavha na Ndaulo u ḓo ita maitele a vhukwamani na mavunḓu na mimasipala , phanḓa ha musi Khabinethe i tshi tenda .
Nga iṅwe nḓila , dzianyuwithi dza khombekhombe dzi ḓo khavara khethekanyo khulwane ya vhashumi vhane vha tshila tshifhinga tsho teaho , zwa ita uri dzianyuwithi dzi sa ḓure . 
Naho zwo ralo , kha dziṅwe nyimele uyu mushumo u ḓo tea u itwa wa fomaḽa .
6 . U tholiwa
U lavhelesa na u ela mbekanyamushumo dzo khetheaho kha muvhuso . 
U vhea iṱo mvelaphanḓa ya thandela na u lugisela na u kovhela mivhigo . 
Vhadzulapo vhoṱhe vha re tsini na mulambo
Zwiṅwe hafhu , mitengo ya zwa makete ya ḽifhasi , nga maanḓa malugana na fulo ḽa u kungedzela ḽa midia khulwane , yo kwamea vhukuma nga u tsa na u gonya ha tshelede , hune dola na phaundu zwi vha zwo khwaṱha u fhira rannda . 
Ḽifhasini ḽoṱhe , na u ḓela fhasi ha tshifhinga tsha miṅwaha ya ḓana , nndwa ya mbofholowo yo vha nndwa vhukati ha mahoro a poḽotiki a kuvhanganyaho maanḓa nga one aṋe . 
Hezwi zwi konisa muvhuso u shumisa na u khwinisa mbekanyamaitele u shumana na zwithu zwa ndeme zwine zwa shavhisa na u pfesesa khwine u shavhisa hu re hone . 
ḓitsireledze .
Izwi ndi zwa ndeme kha u swikelela zwipikwa u bva kha Muhanga wa Maano a Tshifhinga tsha Vhukati ; u ṋetshedzwa ha zwikhala zwa dzinnḓu dza 1 495 miḽioni vhupo vhudzuleaho ha khwaḽithi nga 2019 .
Mihumbulo yo ḓisendeka nga mafhungo a mbambadzo kha datumu ya tshiṱatamennde tsha vhuimo ha zwa masheleni hune dziṅwe ngona dza zwa mitengo dza shumiswa . 
A thi koni u ponyoka . "
Kha vha kivhise kha notsi dza khoso pg 17 .
Vhalimivhafuwi vhane vha tama u bveledza zwithu zwa manyoro a zwitshilaho na vharengisi vhane vha ṱoḓou rengisa zwibveledzwa zwo raloho , vha tea u ṱola maraga nga vhuronwane . 
Zwisumbi zwi shuma u kala na u vhea iṱo tswikelelo ya mvelelo i lavhelelwaho na u wana ' mvelelo ' dza mushumo washu .
U bva Lambamai 2012 u swika Nyendavhusiku 2012 , mihasho ya mavunḓu yo ṋekedza mugaganyagwama wa 126 miḽioni ya dzirannda ya Mundende wa Mveledziso ya Madzulo a Vhathu u itela heyi mbekanyamushumo , ine ya ḓivhiwa sa Mbekanyamushumo ya Thikhedzo ya Vhathu yo Ṱumanywaho na Masheleni .
Ni tea u ...
1.2. Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha mbekanyamushumo ya miṅwaha miraru ine ya ḓo tshimbidzwa nga Ndangulo ya Mvusuluso ya Mvumbo .
5.6 . Khabinethe i dovha ya fhululedza tshigwada tsha South African Sevens vhane vha dovha vha ḓivhea nga uri Blitzboks kha u wina thonamennde ya Serisi ya Ḽifhasi ya Sydney Rugby Sevens .
O tea sia ḽifhio ḽa masipala ?
( c ) Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u a ṱoḓea kha -
Musi hu tshi itwa Mbalo dza Murekanyo , mudededzi vha so ngo kombetshedza vhagudi u ita murekonyo wa u rekanya une vha si u kone -zwithu zwa u ṅwala kana zwa u vhala zwi tea u vha hone tshifhinga tshoṱhe u itela vhagudi vhane vha ḓo ṱoḓa u zwi shumisa .
Nyolo na Mbonalo nga www .
Wanani makhadibogisi a kale ni ite mbondo na ṱhanga .
Vhaofisiri vha Vhuimeli ha Afrika Tshipembe vha vhona uri vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho farwaho vha farwa nga nḓila yo teaho .
I leludza u wanwa ha mafhungo a magavhelo a vhashumi u bva kha vhatholi zwo vha livha u ya kha sisiṱeme dza Tshikwama na u ṱoḓa hafhu u livhisa mbadelo dza u shela mulenzhe u ya nga mafhungo a magavhelo a vhashumi o swikiswaho nga kha Muṋango wa U-Faiḽi . 
U shumisa ṱhalusamaipfi u sedzulusa mupeleṱo na u wana zwine maipfi a amba
Vhuḓiimiseli , vhuḓifulufheli na vhuḓikumedzeli ndi dzone khoṋo dza u bvelela , mbekanyamitele ya u vha a thanyelaho zwithu ndi khombo khulusa kha zwoṱhe na nga nḓila ine uri u thome zwithu u tea u ṱutshela u amba wa thoma u ita . 
Tshumisano yo khwaṱhaho ya ṱhoḓisiso , thekhinoḽodzhi , vhathu , zwibveledzwa na tshumisano na vhaḓisedzi na khasiṱama vhashu yo ita uri vhurangaphanḓa ha maraga vhu swikelele nahone ri vha u thoma tshifhinga tshoṱhe u vhambadza zwibveledzwa zwiswa zwi nyanyulaho na khwiniso ya tshibveledzwa . 
Khunyeledzo ya mbilo yo bvelelaho i a konadzea fhedzi arali yo itwa hu na u sedza kha ṱhoḓea , sa zwe dza sumbedziswa kha kubugwana kwa nyendedzi . 
Kha vha humbudzane phindulo dza mutevhe wa mbudziso vha ṅwale phindulo kha bammbiri ḽa mafhungo
Tshimedzi Ṅwedzi 6
Close corporation ndi bindu ḽine vhaṋe vhaḽo vha nga vha miraḓo ine ya vha vhukati ha muraḓo muthihi na miraḓo ya 10 .
Mbekanyamushumo i ḓo livhiswa kha vha si na mushumo na vho thudzelwaho thungo , vhukati ha vhaṅwe , avho vhe vha : 
Tshumelo iyi i londola fhedzi themamveledziso ya bada i re hone I ṱoḓaho sea ḽeneḽo ḽa ndondolo . 
Ho dzhiiwa ḽiga ḽa u khwinisa kushumele kwa muvhuso wapo .
Musi luambo lwa u funza lu tshi vho ṱoḓou dzhia vhuimo ha luambo lwa u thoma lwa mugudi zwi vhidzwa upfi thuso ya vhuḓivhi ha nyambo mbili vhuḓi ( aesthetic)- -
Ndi lwa vhuvhili hezwi zwi tshi khou itea . 
Tangedzelani maipfi oṱhe a re kha tshifhinga tsho fhiraho .
Fhedzi-ha , thathiselo dzo raloho dzi tea u sedzwa dzi tea u shandulwa lu sa vhudziswi nga zwiṱuṱuwedzi zwa tshiimiswa na zwa vhupo . 
-Naa mbone dzo lingana kana dzi vhonetshela zwavhuḓi ?
Sekithara i na vhukoni ha nyaluwo . 
Khoro ya masipala i nga ṋea mishumo miṅwe-vho na maanḓa kha Dzikomiti dza Wadi .
Kushumisele kwo teaho na mbuedzedzo ya zwifhaṱo zwa ḓivhazwakale na mipo ndi mulayo wa mveledziso ya ḓoroboni . 
arali muthetshelesi a ṋea muṅwe muthu tshikhala tsha u bula zwine a vha nazwo , na ene muthetshelesi a wana tshikhala vho tsha u bula kuvhonele kwawe
2.7 U ṅwala
Mashudumavhi , u timatima hunzhi hu hone malugana na vhafumakadzi vha ḓidzhenisaho kha nyimele dza nndwa . 
U ṅwala maḽeḓere danzi na maḽeḓere maṱuku a no swika 26 nga nḓila yone .
Ho sedzwa gumofulu ḽa sibadela ḽa ṅwaha
U vhudza muthu uri u ya hani fhethu
Madzuloni a hezwo , tsumbanḓila dza Mulingo dzi ri fha ṱhoḓea dza gumoṱhukhu dza kharikhuḽamu dzine dza tea u vha dzo funziwa magumoni a kotara ya vhuraru ya ṅwaha wa tshikolo .
Fhedzi , ha ngo kona u swikela u shumisa tekeniki dza tshanduko ya vhuḓifari . 
Khumbelo dzi tea u iswa nga kha inthanethe
Kha maḓi a re na esidi , kana hune ha vha na zwipiḓa zwo ṋokaho zwa aḽumini , nyengedzedzo ya tshivhalo tsha zwipiḓa zwo ṋokaho zwa aḽumini . 
U ridzeva dzina zwi nga dzhia maḓuvha mararu uya kha a sumbe .
Shango ḽi tea u bvela phanḓa na u ṱoḓa u khwinisa vhukoni ha modele dza u ṋea maanḓa vharema kha zwa ikonomi .
Kaylene Corbett o wana vhuimo ha vhumalo kha mithara dza 50 kha makhaulakhani a dza u bammbela nga khana ngeno Calvyn Justus na ene o fhedza vhuimoni ha vhumalo kha mithara dza 200 dza bammbela nga nḓila iṅwe na iṅwe .
Khumbelo ya ndambedzo ya wana
( i ) U kona u shuma ha zwiṅwe na zwiṅwe zwo itwaho hu tshi khou tevhedzwa mulevho kana mbetshelo phanḓḓa ha musi u tshi fhela nga wotṱe , kana
Ni tshi fhedza ni ṅwale phindulo dza mudziso idzi .
Mbonalo dza tshibveledzwa
( i ) awara dza 48 muthu o farwa ; kana
Arali vha nga kundelwa u vusuludza ḽiṅwalo ḽa u vhulaha miri nga dzi 31 dza ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe kana phanḓa ha datumu iyo ya ṅwaha wa u fhedzisela une u ḓinwalisela havho ha ḓo vha hu tshi khou guma , Mulanguli wa Mulayo wa 36 wa ṅwaha wa 1947 u ḓo thivhela u bvela phanḓa ha u ḓiṅwalisela havho nahone zwi ḓo ita uri ṱhanziela yavho i si vhe mulayoni .
Wadi dzo bulwaho afho nṱha dzi tea u sedzwa u thoma nga tshifhinga tsha u avhelwa ha mugaganyagwama . 
Muhanga u ṱoḓa u swikela zwiṱirathedzhi zwa u tandulula na u khwinisa tsireledzo ya dzibadani . 
Vhulavhelesi ha zwa poḽotiki kha maitele a mugaganyagwama vhu tendela Muvhuso u tshi langa khuḓano vhukati ha zwipikwa zwa mbekanyamaitele zwine zwa khou ṱaṱisana na zwine mugaganyagwama wa vha zwone . 
Khwiniso idzi dzi dovha dza konisa u thomiwa ha komiti kushumisele kwa khaṱhulo , dzine dza ḓo thusa kha u tandulula pfudzungule .
Vhupulani ha mudzudzo ha matshelo vhu tea u dzhiela nzhele ṱhoḓea ya u bveledza zwitshavha zwo linganywaho hu tshi katelwa zwiitwa zwa mishumo kha tshitshavha . 
Hu na mikhukhu yo thomaho miṅwaha miṱanu yo fhiraho .
i vhea mulayoni dokhumenthe dza tshitshavha dzo ṅwalwaho Afrika Tshipembe dzine dza ḓo shumiswa nnḓa ha Afrika Tshipembe nga tshumiso ya Ṱhanziela ya Apostilee kana Ṱhanziela ya Khwaṱhisedzo
Ho vha hu na reiḽi kha khona iṅwe na iṅwe ya vhuḓila ha tshitediamu . 
Muṱa na khonani dza mugudisi wa kale wa Bafana Bafana , Vho Ted Dumitru , vhe vha vha na budo ḽavhuḓi musi vha tshi gudisa vhatambi kha Kaizer Chiefs , Mamelodi Sundowns na Orlando Pirates .
Mihasho minzhi , sekithara dza phuraivethe na zwiimiswa zwa vhuṱoḓisisi vho bindudza zwihulwane kha thekhinoḽodzhi na inovesheni kha mbekanyamushumo dzavho dza mveledziso dzo fhambanaho .
Miraḓo i shuma kha komiti lwa tshifhinga tshi vusuludzwaho tsha miṅwaha miraru . 
Nyambedzano yashu ya zwa poḽitiki na Amerika i khou bvela phanḓa na u vha na mvelelo dzavhuḓi kha vhushaka hashu ha mashango mavhili .
Thimu heyi i ḓo ta tshiṱirathedzhi tsha vhupo na u khwaṱhisedza zwauri maga o ṱaluswaho a khou dzhiiwa sa zwe zwa lavheleliswa zwone . 
U fhaṱa kha u pfesesa na u shumisa maṱaluli
5 . Mbekanyamushumo dzine dza khou ḓa
U ita nyambedzano nga ha u tevhekana ha zwiwo , u fhindula mbudziso dza zwo iteaho u thoma , lwa vhuvhili , n.z
Mushumo wa vharengisi vha badani ( mbambadzo ) ndi vhuitwa ha ikonomi vhune ha khou bvelela kha zwikhala zwi konḓaho zwo vuleaho zwo no vhaho tshipiḓa tsha ndeme tsha tshenzhemo ya ḓorobo ya Afrika Tshipembe . 
Ngaha u ita khumbelo ya pfanelo ya u thoma mugodi
Naho maḓaka a zwa mabindu a tshi thoma nga thandela dza muvhuso , vhubindudzi vhuhulwane ho vha hu ha sekhithara ya phuraivethe , u thoma nga sekhithara ya maini , fhedzi nga murahu nga khamphani dzi sedzaho kha mimakete miṅwe . 
U ḓivhutha
Zwenezwo , muṱoḓo wa mutevhe wa zwihali zwavho u dzula u zwihali zwiṱuku na zwihali zwi leluwaho . 
Ṱhanganyeloguṱe ya u pfukisela ha vundu kha Muvhuso wapo i sumbedza nzulele ya u gonya ha mitengo nga tshifhinga . 
( Mulayo wa Close Corporations ) .
Kuvhonele kha vhoramavhengele vha vhabvannḓa ndi kwa uri mazhendedzi a zwa mulayo a a kundelwa u vha tsireledza . 
A sheledza masimu a vhalimi ; a sheledza zwilinwa na u nwiwa nga zwifuwo zwa vhuponi ha mahayani ; a a mvumvusa ; a a tikedza mveledziso ya mudagasi , dorobo khulwane na thukhu dzashu , mimaini ( migodi ) yashu , dzifeme dzashu na zwimela na zwifuwo zwine musi zwo tangana zwa ita ifa la mupo lashu .
1 . U founela 0800 44 4367 u kwama senthara ya EMED .
U itela u khwinifhadza zwa nḓisedzo ya tshumelo dzo khwaṱhaho nahone dza maimo a nṱha , vhupo ha masipala ho khethekanywa ha bva wadi nṋa . 
Ngauralo ipfi ḽa u phaḓaladza ḽi ḓa kha tshiṱirathedzhi itsho tsha kushumisele ukwo kwo tiwaho . 
Ofisi ya zwa badani i
Ḽisumbasia ḽo khwiniswaho ḽi ṱuṱuwedza u topolwa ha magake a mveledziso ya muraḓo wa SMS ho imaho nga hoṱhe , u thomiwa ha u shumiswa ha nḓowenḓowe ya thekiniki na u ṋetshedza ngeletshedzo nga ha uri mihasho i nga shumisa hani mvelelo dza muṱhaṱhuvho wa vhukoni khathihi na maṅwe maitele a u thola na u nanga .
Naho ri tshi nga vha ri tshi khou fhela mbilu nga ha luvhilo lwa tshanduko mushumoni , zwi a takadza mbilu u vhona uri maitele ashu o tendiwa kha muvhigo wavho wavhuḓisa . 
10 U tsireledzea kha mulilo
Vha ḓo zwi humbula uri u thomiwa ha AU ho vha ho sedza kha u wana thandululo dza Afrika u itela thaidzo dza MaAfrika . 
Thandela nga u angaredza yo kumedzwa na u ṱanganedzwa nga fakhaḽithi vhuvhili hadzo . 
Zwikhala ezwi zwi dovha hafhu zwa khwiniswa nga vhuendelamashango ha mashango a Europe , America na a Scandinavia ane a omelela kha mubindudzo wa mveledziso i dzulaho i hone , ndondolo ya mupo na ṱhonifho ya mvelele dzapo dza fhethu ha vhuyo . 
U bvisa muhumbulo kha mvelelo dza mushumo wa mafhungo aya a zwi dzuleli u ṋetshedzwa . 
Ndi nga khwaṱhisedza , thimu ya therisano , yo thomiwa ho sedzwa izwo . 
U bveledza , u alusa na u langa vhushaka ha dzitshaka nga ha zwiko zwa maḓi vhukati ha mashango nga u shumisa zwishumiswa zwa vhushumisani nga mashango mavhili na manzhi na madzangano na u tshimbidza hafhu madzangalelo a lushaka Afrika na kha madzangano a mashango manzhi a ḽifhasi na dziforamu nga nḓila ya tshiṱirathedzhi . 
Hezwi zwi ṱoḓa uri pulane ya mufhuri i fanela u wanala phanḓa ha musi tsireledzo iyi i tshi wanala . 
U wa ha ndeme zwi ṋetshedzwa kha ndaka dzoṱhe , kha khamphani na tshishumiswa nga nnḓa ha mavu , u itela u ṅwala fhasi mbadelo , ndeme ya fhasi ya mbuelo , kha mutheo wo tou tswititi kha matshilo ayo a re a mushumo . 
Sa tsumbo , hune ṱhiraka khulu ya ima kha bada ya lushaka i re kha iṅwe wadi , ine ya vha i khou ya kha wadi i re na tshivhalo tsha nṱha tsha HIV na AIDS , u lwa na vhulwadze zwi nga vha tsumbafhethu ha kushumele ha ndeme kha wadi iyo .
Thˆ anziela ya u khunyeledza Bugu ya 1 ya Zwikili zwa Vhutshilo ya Gireidi ya 3 yo newa ˆ
( 2 ) Vhusimamilayo ha vunḓu sa zwe ha dzudzanyiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha kha maitele oṱhe , vhu ḓo dzhiiwa sa ho khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999 .
Arali vha tshi khou tou posa , vha fanela u badela mbadelo yo randelwahi nga phosiṱaḽa oda kana nga kheshe vho I ṅwalela Mulangi Muhulwane wa Vhulimi .
Hezwi zwi vhanga vhuleme ha zwiimiswa zwa u valela ngauri vhafariwa vhane vha vha khovhakhombo vha na vhukaṱudzi zwi tshi ḓa kha kutshimbilele nga ngomu ha senthara nahone zwi ṱoḓa tshivhalo tshihulwane vhukuma dza vhashumi u vha lavhelesa . 
Tshilinganywa tsha zwa mbalelano tsha muvhuso tshi ṱuṱuwedzaho u dzumbulula zwithu lwo fhelelaho zwi itwa u mona hoṱhe kha mihasho u fana nahone zwi katelwa kha mivhigo ya ṅwaha i ṋetshedzaho zwitatamennde zwa masheleni o odithiwaho a ṅwaha . 
Kha vha wane vhuimo hoṱhe ho fhambanaho kha Komiti ya Wadi ya havho .
Mishini : U ṋetshedza sisiṱeme ya ndangulo kha u khwinisa tshumelo ya zwiendedzi na themamveledziso ya bada nga nḓila ine ya khwinisa mveledziso ya ikonomi na matshilisano zwa Vundu ḽa Devhula Vhukovhela na u khwaṱhisedza u tshimbila ho tsireledzeaho kha dzibada dzashu . 
Mavhalei
U shumisana na vhakwameaho hu tshi katelwa na dziNGO , zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha na zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso . 
U lambedza zwishumiswa zwa u inga zwa mishonga zwo ṱoḓa u pfumbudzwa ha matshudeni . 
No no vhuya na vhona ngafhi ḽogo yo raliho ?
1.11 . Khonfarentsi ya Mahoro ( CoP13 )
Mikano kana thendelano ya ndaka
Vha a thembeswa nga ṅwambo wa vhushaka havho na muṋe wa fhethu nahone kanzhi a vha badelwi u ya nga nungo dzavho , saizwi mbuelo i wanalaho kha bindu i tshi vha i khou ya u shuma zwa muṱani na u vhulungela pfunzo ya vhana vhavho . 
Ndi zwiko zwifhio zwine zwa dzula zwi hone kha zwitshavha ngeno zwi khou shumiswa nga nḓowetshumo yo ḓisendekaho nga maḓi ya zwa vhuḓimvumvusi , zwi sa anzeli u ṋekedza mbuelo kha zwitshavha izwi kana vhalanguli vha zwiko . 
Kha ri ṅwale Ṅwalani mafhambanyi a fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Luṅwalo lu khou ya kha nnyi ?
Dzina ḽa tshiṱitshi tsha mapholisa kana masipala wa hune pholisa ḽi pomokwaho ḽa shuma hone .
U dzhenelela nga ndangulo u khwinisa maitele aya zwo bveledza u tandululwa ha mbilaelo nnzhi u fhirisa tshivhalo tsho tiwa . 
2.15 Arali khothe ( madzhisiṱaraṱa kana mutshutshisi ) i tshi vha humbela uri vha ite ngauralo , vha ṋetshedze khothe rekhodo dzavho dza mutakalo wavho na maṅwe mafhungo o teaho a mulandu e vha vha ṋea one .
BERYL Muraḓo
Hu khou khwaṱhisedzwa uri vha ngeletshedzo idzi ndi nyendedzi dzo ṱanḓavhuwaho nahone dzi tea u ṱalutshedzwa ho dzhielwa nṱha zwiteṅwa zwapo zwa dzingu zwi nga ho sa tshaka dza mavu , zwine zwa funwa zwa mvelelo na sisiṱeme dza zwa u lima . 
Mashango avho ha na khakhathi , vhurereli kana mutovholo kha sia ḽa matshilisano , nndwa ya vhapo , mutovholo wo ḓisendekaho nga mbeu na zwiṅwe . 
Nzudzanyo dza tshipentshela dzi ḓo itwa kha avho vhane tshumelo ya zwa mutakalo ya vha ṱhukhu , ngeno u khwiniswa ha zwishumiswa zwa mitakalo mahayani zwi tshi ḓo vha zwi tshi khou khwiniswa .
Khoro i na maanḓa a u sa tenda thendara nthihi kana ya fhasisa kana ifhio na ifhio , kana u tenda dzoṱhe kana tshipiḓa tsha thendara ifhio na ifhio . 
lu ṅwalo lwa vhamusanda kana afidaviti .
Ndima iyi i ṱanḓavhudza zwivhuya zwa u ṱanganya mirando ya zwa mbeu na ndingano kha thandela ya mveledziso .
Ndambedzo dza muvhuso dzi tea u sedzesa masia a re na khonadzeo ya mveledziso i sa nyeṱhi ya zwa ikonomi ; 
U ṅwala ṱhoho ya mafhungo
U shumisa maṱaluli o teaho
Nga mbambedzo , mbulungo dza mishumo na dza phuraivethe dzo vhuisa nyaluwo nga u ongolowa . 
Fhedzi , musi maitele na kuvhonele zwo ḓoweleaho zwo sumbedza u sa tea musi hu tshi khou tandululwa thaidzo dzi re hone , muthu u a kombetshedzea u sa zwi dzhiela nṱha . 
4.3. Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe u tikedza fulo ḽa Maḓuvha a 16 a u lwa na Pfudzungule dzi itelwaho Vhafumakadzi na Vhana .
Vho Archbishop Daniel Matebesi , vhane vha vha Muphuresidennde wa Khantsele ya Lutendo lwa Ngomu ya Lushaka ya Afrika Tshipembe na
14 . U rumelwa ha milayo ya tshifhingani tsha kale kha mavunḓu
1.10. Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo Dala lwa Tshiofisi ngei Accra , Ghana , u bva dzi 26 u swika dzi 27 Ḽara 2013 .
Ṱhaṱhuvho ya Khombo dzo itwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga muthu a re na vhukoni . 
Uri vha badela vhugai zwi bva kha vhuhulu ha muṱa wavho na uri vha khetha khetho ifhio kha idzi ṱhanu .
Ndingedzo dzashu dza mbueledzo dzi ḓo vha dzi si na mushumo tshoṱhe arali vhafariwa vha kale vha isa phanḓa na u khethululwa nga na u sa ṱanganedzwa murahu kha tshitshavha . 
Thundu dzi re hone ndi dzone fhedzi mitshelo ya u shuma nga maanḓa , dzo vha dzi nga si vhe hone arali u shuma nga maanḓa hu songo thoma ha vha hone . 
Nga maanḓa , mbadelo dza u fhira mulayo dza zwiimiswa zwo farwaho nga tshidzumbe na zwiṱuku zwi ḓo vha na mvelelo dzi si dzavhuḓi kha ikonomi . 
Madokotela vha si gathi vhe vha dzhenela mbekanyamushumo yo fhelelaho vho , fhedzi , wana i tshi vhuedza . 
Tsheo dza vhuṱali dzi nga itwa fhedzi arali mafhungo a khwaḽithi a hone . 
Kha vha wane fomo ya khumbelo , CK1
U ḓivhadzwa maambele .
Kha vha ḓi ṋwalise sa muthu a Toḓaho mushumo sentharani ya tsini ya vhashumi .
Thundu dza konṱiraka dziṅwe na dziṅwe dzi nga ingamelwa , lingwa kana u senguluswa musi dzi tshi ḓiswa kana nga murahu ha musi dzo ḓiswa , nahone dzi nga lambiwa arali ho wanala uri a dzi anani na ṱhoḓea dza konṱiraka . 
Tshipi ḓa tsha tsivhudzo ya mbadelo tsha IRP 6 tshi vho wanala kha siaṱari ḽa thungo .
U ṱolwa ho ḓisendeka nga kuitele kwa mbuelo ya khephithaḽaisesheni na ṱhoḓisiso ya maraga kha vhupo honoho ha ndaka . 
U dzudzanya maṅwalo u itela u bveledzisa oda na mbadelo . 
U dzhenelela kha nyambedzano
Ri dovha hafhu ra takalela mufhindulano shangoni ḽashu - mirerisano i na mulalo nga maanḓa na dimokirasi . 
U rangela u vhala ( u ḓivhadza tshibveledzwa )
Muvhuso
U ṅ walisela tshumiso ya ma ḓ i
isa phanḓa na u khwinifhadza miholo na zwi kwamaho kushumele kwa mapholisa , na u engedza vhashumi vha SAPS uri vha fhire 180 000 tshifhingani tsha miṅwaha miraru , na u vhona uri hu shumiswa nga vhuronwane nahone zwi ngomu sisiteme ya vhutoli ya ḽekhiṱhironikhi yo thoṅwaho maḓuvhani a si gathi o fhiraho ;
Ri a zwi ḓivha uri vhagudi vho no vha na khontseputhi na zwikili nga u sedza mugudi a tshi khou dzhenelela kha nyito dzi tshimbilelanaho na khontseputhi idzo .
Mathukhwi a ndondolo ya mutakalo na one a tea u lavheleswa zwa zwino sa maitele a u sala murahu u vhona zwilinganyo zwa yunithi iṅwe na iṅwe . 
Vhuendelamashango ha dzitshaka ndi tshiteṅwa tsha u vhambadzela nnḓa fhedzi tshine tsha vhambadzelwa nnḓa hu si na u bva kha shango . 
Milayo i tevhelaho i tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi funzwa zwivhumbeo zwa luambo :
Musi ri tshi ṱanganedza u lenga kha u ṋetshedza ḽidzinginywa iḽi ḽa zwiitisi zwi fhiraho ndangulo yashu , a hu na phambano dzo bviselwaho khagala , ri lavhelela muthu muṅwe na muṅwe u humela mushumoni wawe musi nyambedzano dzi tshi khou ya phanḓa . 
Ri tea u anḓadza muvhigo wa ṅwaha nga ṅwaha u vhudza vhadzulapo nga ha uri zwiko zwashu zwo shumiswa hani , na uri zwithu zwoṱhe zwo ita vhugai , hu tshi katelwa mitengo ya vhashumi , nḓisedzo ya zwishumiswa , tshumelo na zwiṅwe . 
MULAYO U SHUMAHO 
Tshi ṱungufhadzaho , musi ro ṱangana ṋamusi vhaṅwe vha vhadzulapo vhashu a vha tsheho vhukati hashu . 
U ingamela ha tshivhalo tsho pimiwaho ho itiwa kha madzingu nahone u tevhedza ha fhambana u bva kha ḽiṅwe dzingu u ya kha ḽiṅwe . 
Tsumbanḓila dza thekhinikhaḽa dzi khou ṱoḓea hune dzine dza vha hone dzi si shume zwavhuḓi . 
U buletshedza na u ṱalutshedza ngona ya CBP .
Kuitele kwa Tshikwama kwa u langula khephithala ku katela u langula ndaka , khwalo na khohakhombo nga nḓila ya pfananyo . 
Tshivhumbeo tshone , ḓivhaipfi , luambo na milayo
Mawanwa / Vhuṱanzi Mawanwa / Vhuṱanzi
Pulane dza ndindakhombo dze dza vha dzo vhewa dzi katela nyambedzano na mimasipala na ESKOM u khwaṱhisedza uri a hu na u khauwa ha muḓagasi nga tshifhinga tsha mulingo . 
Ndi khou takalela ... [ U dzhenelela . ]
U thomiwa ha thirasiti kha vhulimi zwi ḓo dovha hafhu zwa engedza ndambedzo ya vhuṱoḓesi nga sekhithara ya phuraivethe 
Khunyeleloni , mulomo wa gombame u a valiwa nga muṱavha we wa rurelwa nga magabelo na nungo dza thaidi zwo ṱangana . 
U tikedza hezwi , ho vha na nyanḓadzo nnzhi dzo bveledzwaho :
U ṱola lwa ṋwedzi muṅwe na muṅwe ha mivhigo ya ndangulo ya ofisi ya dzingu . 
U ṋetshedza tswikelelo na tshumelo dzo khwaṱhaho dza tsireledzo na vhutsireledzi khathihi na tshomedzo kha vhadzulapo vhoṱhe . 
Ri ḓo dovha hafhu ra vhekanyandeme ya u sedza hafhu milayo ya visa uri ri ḓo kona u swikela thendelano vhukati ha vha tsireledzo ya lushaka na nyaluwo kha vhuendelamashango . [ U vhanda zwanḓa . ]
Tsha u thoma tshi katela u shuma na mupo . 
Hu khou tevhelwa maitele a tshumisano , hu si a u sumbana nga minwe .
( ii ) mafhungo afhio na afhio a welaho kha Muengedzo wa 5 , na
Zwi dovha zwa vha zwa ndeme uri ri dzhena kha tshenzhemo iyi ya muṱanganelano nahone ndi zwa vhukuma vhuṱali ha u dededza musi ri tshi ya phanḓa kha u itwa ha dziṅwe dza tsheo . 
Muvhuso u ḓo kovha zwithu zwi si zwavhuḓi zwi livhisaho khomboni zwa migodi fhedzi u ḓo dovha wa kovha na zwivhuya zwi bvaho kha mitengo ya zwirengiswa ya nṱha . 
Ri khou tea u vhona uri vhafumakadzi vhaṱuku vha khou ṋewa tshikhala tsha u sumbedza vhukoni havho na uri zwikili zwavho zwi shumiswe mishumoni khathihi na u vha ṋetshedza zwikhala zwi linganaho . 
3.1 . Khabinethe yo tendela u ganḓiswa ha Mulayotibe wa Vhupulani ha Fhethu ha Maḓanzhe wa 2015 .
Vhana vha kiḽasi ya Gireidi 4 yo tou ḓiitela bugu dzavho vhone vhaṋe .
Ro vhekanya mbekanyamushumo i hovhelelaho ya mushumo ngauri zwifhinga zwashu tshi ṱoḓa vhuhovheleli na ndivho . 
Hu itwa odithi dzo fhelelaho , hu tshi katelwa na odithi dza sisiṱeme , zwa masheleni na vhutevhedzi , thengo , mutevhe wa vhaholi ya vhashumi , odithi dza Thekhinoḽodzhi ya Mafhango na dziṅwe odithi dza kushumele . 
Ndi zwikili zwenezwi zwine idzi bugu dza u shumela dza lila u alusa kha vhana .
2 . Vhahumbeli vha fanela u badela mbadelo dza khumbelo ya thendelo na u ṋea DEA vhuṱanzi ha mbadelo .
Mulayo wa sialala wa vhuḽaifa u bva kha milayo ya vhufa ha vhanna , vhane zwa zwino vha ḓiphiṋa nga u ṱanganedzwa nga mulayo , na u sia nnḓa vhafumakadzi , vhananyana na vharwa ( vhane a si vhone vhakalesa ) kha u vha vhaḽaifa u ya nga milayo ya vhuḽaifa hu si ha mulayo . 
Tshifhinga tsha u funza tshi tea u dzhenisa nḓowenḓowe ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na kha nyito ndapfu dza U thetshelesa na U amba dzo phaḓaladzwaho kha vhege yoṱhe .
Tshanduko yoneyone ya ndeme , naho zwo ralo , ndi zwauri vharema vha dziḓoroboni vho ṋewa tshidzulapo tsha tshoṱhe tsha vhadzuli vha ḓoroboni . 
U kombetshedza u tevhedzwa ha ndango ya u hwala mihwalo i fhiraho tshikalo a zwo ngo katelwa kha mbekanyamushumo iyi nga nṱhani ha tshivhumbeo tsha mbekanyamushumo yo tendelaniwaho ya lushaka . 
Musi ho sedzwa zwiko zwine zwa vha zwiṱukuṱuku fhano Afrika Tshipembe , ndi zwithu zwiṱukuṱuku zwine zwa nga itwa kha hoyu mushumo . 
Khonadzeo ya uri u fhahewa hafhu hu nga itea , zwi bva kha phesenthe ya tshifhinga tshine khatsho gabelo na luvhilo lwa lutsingaḓanzhe zwa vha zwo lingana u fhahea matheriala o adziwaho . 
Sisiṱeme ntswa i nga sika zwikimu zwiswa tshoṱhe , u khwiṋisa zwikimu zwi re hone kana na u zwi vhulungela vhumatshelo . 
12 . U VHONA URI NAA RI KHOU SHUMA NGA NDILA YAVHUDI NAA - U MONITHARA NA MAFHUNGO
Ngauralo muhasho wo dzhia tsheo i pfadzaho ya u vusuludza thikhedzo ya masheleni kha thandela dzoṱhe dza u mbuedzedzo ya mavu dzo hanganeaho , na u ṋetshedza thikhedzo kha vhorabulasi vhane vha khou bvelela na zwitshavha zwa mahayani . 
Khabinethe yo tikedza themendelo idzi nahone i fulufhela uri izwi zwi ḓo tandulula masiandoitwa a so ngo lavhelelwaho e a ṱahiswa nahone hafhu tsireledzo ya vhana a i nga vhi i khomboni .
U imba nyimbo na zwidade na u ita nyito sa u tshina nga ene muṋe a na vhuḓifhulufheli .
A huna mbadelo .
MUENGEDZO 3
Pfudzungule dza Eurozone dzi kwama ikonomi yashu vhunga Eurozone i mushumisani washu muhulwane wa vhubindudzi , hu tshi vhalelwa kha phesenthe dza 21 dza zwivhambadzelwa nnḓa zwashu .
Hu tea u sedzeswa kushumele na vhushaka hu no wanala kha vhurangaphanḓa na u bveledza vhurangaphanḓa hu no katela vhaṅwe na hu no shanduka hu tshi shumiswa zwiṱirathedzi zwa u monitha zwi re na ndivho . 
U khwaṱhisedza uri rakhemisi a re na vhuḓifhinduleli kha Khoro ya Dzikhemisi ya SA u a tholiwa khemisini iṅwe na iṅwe . 
Vha nga zwi ṅwala kha fiḽipitshati , kana vha bvisa khophi ya mudzheneli i re na mbuno dza ndeme .
Ndo zwi ḓivha uri zwenezwo zwo iteaho zwi katela muḓivhalea . 
Milayo ya u ola : u ṋea madzina na u shumisa zwo fhambanaho , zwo bvelaho khagala , u khwaṱhisedza na u linganyisa
GIREIDI YA 3 U thetshelesa tshiṱori na u kona u tevhedzela nyito dzi elanaho na tshiṱori .
22 . Muṱangano wa vhu5 wa wa Ṅwaha nga Ṅwaha wa Dzangano ḽa ID4AFRICA
u vha mubebi , muṱhogomeli wa tsinisa kana muunḓi wa ṅwana are mulayoni
Faini i tea u vha tshelede .
Nga iṅwe nḓila maipfi kana mutaladzi wa vhuvhili , u shanda zwo ambwaho nga mutaladzi wa u thoma
Phaiphi yo vheiwa tsini na gethe ḽavho ḽa phanḓa .
Muvhuso u khou shumisana na sekithara dza phuraivethe kha u bveledza Mulayo wa Pulane ya Mbekanyamaitele ya Vhulimi , ine ya ḓo ḓisa hekithare dzi linganaho miḽioni nthihi nga kha mavu ane a khou shumiswa u ya kha mveledziso yo fhelelaho nga kha miṅwaha miraru i ḓaho .
Ri ḓo vhona uri hu thomiwe themendelo dza Khomishini ya Tsedzuluso ya Vhuphuresidennde kha Mabindu a Langwaho nga Muvhuso , ine ya sumbedzisa nḓila ine zwiimiswa zwa tea u langwa ngayo .
Nzudzanyululo iyi ndi ḽiga ḽa u thoma kha matshimbidzele a tsireledzo ya madi . nahone ḽi bveledza mavhonele a vhunzhi na ndeme ya madi a ṱoḓelwaho u shumiswa kha maitele a matshilisano a zwimedzwa ( ecosystem ) kathihi na u ṱhogomela nyito ya ikonomi yo ḓisendekaho nga tshiko tshigede tsha madi .
Kha ri ambe Ambani nga zwipiḓa zwo fhambananaho zwa zwikhokhonono .
Afurika Tshipembe ḽo dovha ḽa vhuya hafhu kha mutevhe uyu une wa ganḓisa mashango a 25 lwa u tou thoma u bva 2014 . Ḽi kha mutevhe uyo na maṅwe mashango ane a khou bvelela u fana na China ( 3rd ) , India ( 8th ) ; Brazil ( 16th ) and Mexico ( 17 ) .
Khumbelo ya thuso ya khungedzelo ya u rengisela nnḓa na vhubindudzi
( a ) u ḓḓiphiṋa nga vhurereli havho na u shumisa luambo lwavho ; na
Tshumelondivhanywa
5 . DSP wa Vhulwadze vhu sa fholi u khwaṱhisedza hani uri murotho u dzula u hone kha zwithu zwi vhulungwaho kha murotho ?
2.1 . U Shuma ha Vhuṱhaṱhuvhi vhu Shumaho ha Mavhusele a Mupo kha Sekithara ya zwa Migodi , ho katelwa u fhindula ha vhalanguli na pulane yo khwiniseaho nga Muhasho wa zwa Mupo .
Zwiṅwe hafhu , kha tshisumbi tshiṅwe na tshiṅwe , vhaḓivhi vha ḓo amba khonadzeo iṅwe na iṅwe ya vhuleme ho ṱanganiwaho naho nga tshifhinga tsha u linga , kuitele kwo shumiswaho u kunda vhuleme uhu , na , zwo tea , mushumo wa vhuṱoḓisisi wo vhonwa wo tewa u khunyeledza musaukanyo wo itwaho . 
_ U shuma kha zwikhala zwiṱuku .
Kha vha ṱole haya masia uri a vha thuse u ita tsheo malugana na dzilafho ḽavho ḽa asima . - ' peak flow ' - tsumbadwadze - u shumisa mushonga ( vha tea u shumisa tshithusedzi tshavho lungana ? )
Matheriala oṱhe o ṋetshedzwaho afha , a ḓo vha one aṋea a ndaka ya masipala . 
U ṱalutshedza nga u tevhekana ha zwiwo
Hu tea u vha na ndugiselo na dzangalelo ḽa u dzhia tsheo nga u ṱavhanya . 
U pulanela na u didzainela bugupfarwa ya vhuendedzi : Tsumbanḓila dza u shumisa mveledziso ya u tikedza vhuendedzi , Tshiṱiriki tsha Vhuendedzi tsha Madzingumararu na Ḓorobofulu zwa Oregon , Portland . 
Ndaka dzine dza khou ṱolwa ndeme dzadzo ho vha hu mabulasi a vhuḓisa a ndeme khulwane . 
U vusuluswa na u engedzwa ha Mulayo wa Tshikhala na Nyaluwo ya Afrika ( AGOA ) zwi ḓisa puḽatifomo kha u engedza nḓowetshumo na u ṱanganelana ha dzingu .
Mbuelo i bvaho kha mithelo kha mushumo wa ikonomi , u fana na muthelo wa mbuelo na muthelo wo dzheniswaho kha zwirengwa , tshelede yo fhungudzeaho na ṱhukhu yo engedzwa kha zwikwama zwa muvhuso . 
U shanduka ha ndinganyiselo ya mugaganyagwama wa Afrika Tshipembe ndi huṅwe hu re hu hulwanesa ḽifhasini , hu tshi khou vhambedzwa na ha Mbumbano ya Muvhuso na Mbumbano ya Mashango . 
Mbekanyamushumo dza Sabusidi
Ṅwana u tsireledziwa nga u ṱuṱuwedza vhudziki ha muṱa na u tikedza miṱa kha mishumo yayo ya u vha vhaalusi na vhagudisi vha vhana . 
Ṱhoho ya Ndaulo ya Masipala ndi Minidzhere wa Masipala . 
U amba nga tshenzhemo i no kwama ene muṋe .
U nga si nthuse .
3.1.1. Mulayotibe wa Ndangulo ya Sekithara ya zwa Masheleni wa Mvetamveto ya Vhuvhili wa 2014 u tevhedza vhupfiwa ho ṱanganedzwaho u bva kha mvetamveto ya u thoma ye ya themendelwa nga Khabinethe nga ṅwedzi wa Nyendavhusiku nga 2013 .
Tshumelo dza vhudzimamulilo
U rangela u vhala ( u ḓivhadza tshibveledzwa )
Ahuna mbilo ine ya ḓo dzhielwa nṱha arali i songo ḓa na maṅwalwa a tevhelaho : 
Foramu dza u Fhelisa Vhutshinyi ngomu Migodini dzo no ḓi vhumbiwa ngei Devhula Vhukovhela , Limpopo , Free State , Mpumalanga na Gauteng .
Ndi ḓo ramba muṱangano wa themamveledziso ya Muphuresidennde u amba nga ha u thomiwa ha pulane hu na khonadzeo ya vhabindudzi na tshumisano ya zwa matshilisano .
I dovha ya ṱoḓa u alusa nḓivho na u ṋetshedza thikhedzo yo teaho u mona na khaedu dza mushumo na dza vhuṋe . 
Fhasi ha u tambela hone hu so ngo omaho hu thivhela u huvhala musi muthu o wa kana a khou ita tsimbe e fhasi . 
Kana muthu o vha a tshi nga vha kupfesesele kuṱuku kana kwo ṱanḓavhuwaho , muvhono wa zwithu wa ndeme , naho zwo ralo , hu dzula hu muvhuso . 
Phathoḽodzhi
Madzulo Mahulwane a ṅwaha
a vha sa rekhodo yo fhelelaho nahone yo dodombedzwaho , kana pfufhi sa mutevhe wa thasululo wo ṱanganedzwaho kana zwe zwa tshewa .
sa usiho kha ndayotewa , u takusaho tshikalo tsha miṅwaha ya 20 ya u hwedza mulandu kha avho vha pomokwaho mulandu wa u tambudza lwa vhudzekani .
5.10. Khabinethe i fhululedza mubveledzi wa fiḽimu , Vho Anant Singh , kha u wana vhuimo ha vhuraru kha fiḽimu Shepherds and Butchers kha Pfufho dza Vhaṱaleli vha Panorama kha Fiḽimu ya Fikishini ngei Ḓikitani ḽa Fiḽimu ya Dzitshakha ya Berlin .
Pfumbudzo yashu ya dziphurofeshinala dza ndondolo ya mutakalo yo dovha hafhu ya sedza vhoramishonga , madokotela vha dzilafho na dziradiogirafa . 
Hu badelwa u bva kha mbekanyamushumo yo nwaliswaho ya khombo , ho sedzwa phurothokholo
3 . Kha vha ite mutevhe tshivhalo tshine tsha tea u vhewa kha masipala u vhona zwa uri huna u engedzedzea ha u swikelela kha tshumelo kha avho vhe tshifhingani tsho fhelaho vha vha vha sa koni u i swikelela .
Zwikhala zwa Khoro ya Masipala zwi fanela u ḓadziwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka .
Arali he ha swa ho tsesa nahone hu hu hulwane u fhira tshanḓa tshaṋu tsha fhasi , iyani ha dokotela nga u ṱavhanya .
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani ( Zwibveledzwa zwa matshilisano , zwa tshumiswa na zwa mafhungo )
Zwine zwa kombetshedza 1 U khwaṱhisedzwa uri LTSM dzi iswa zwikoloni zwoṱhe nga tshifhinga
Naho zwo ralo , ndivho ya mulayo i dzula i muhumbulo wa ndeme u fhira zwiṅwe nahone nga nṱha ha izwo ndongazwiga na tshivhumbeo a zwi nga dzhielwi nṱha arali ndivho i khagala . 
Ndaulo ya Vundu i re kha mutevhe wa Shedulu 2 wa Mulayo wa Tshumelo ya Muvhuso ;
Mbekanyamushumo dzine dza khou ḓa
zwa kushumisele kwa Luambo Ḽitheretsha ( awara 2 )
Ṱhalutshedzo dza maipfi : Pfanywa Mafhambanyi Homonimi Phoḽisemi
Zwifanyiso na phosiṱara
Ṱhalusamaipfi ya vhuṋe .
Tshumelo ya tshidzumbe ya Afrika Tshipembe , kana
Ahuna tshileme tsha nḓaḓo kana u dinalea zwine zwa nga dzikisa u ṱhaselwa uhu na u tshinyadzwa ha mavhengele .
Avho vha kwameaho vha ndeme u ya nga u tevhekana ha maimo avho ndi vha tevhelaho : 
Zwi tevhelaho zwi tea u ṋekedzwa kha South African Veterinary Import Control Officer nahone zwi ṋekedzwe vhuimangalavha kana vhukavhamabufho kana mukaṋoni wa u dzhena Afrika Tshipembe :
Muzika wapo u swika tshararu tsha muzika woṱhe u rengwaho nga Maafrika Tshipembe . 
Zwavhuḓivhuḓi , tsireledzo yo ṋekedzwaho nga mulayo ya mashangoḓavha ndi ya ndeme kha nyimele ya khakhathi na u shaya vhudziki . 
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba U thetshelesa muvhigo wa gurannḓa
U vhumba maḽeḓere maṱuku nga nḓila yone ( pfalandoṱhe 2 na themba 6 ( tsumbo l , o , h , m , a , b , t , ) .
( c ) ndaela ine ya khou ḓo laelwa nga ndaela ya tsireledzo ya tshifhinganyana I vhonala I sa ḓo waniwa arali nḓivhadzo ya tshifhinga tsho fhelaho ya khumbelo yo fhiwa muhwelelwa .
U dzhenelela kha wekishopho na miṱangano nga ha zwa tshumiso na Milayo yo teaho musi zwo tea . 
Mugaganyagwama uyu u sumbedza u konḓelela hashu , u ḓikumedzela na u kona zwenezwi ri khou lingedza u wana nḓila kha nyimele mmbi ya ikonomi kha ḓivhazwakale ya zwino .
Hu ḓo vha na ndambedzo ya nṱha kha thandela dza mishumo ya madzangano asi a muvhuso na Mushumo wa Vhureakhovhe . 
figara dza muambo ---- maipfi kana mafurase a shumiswaho nga nḓila yo dzumbamaho u itela u pfumisa luambo sa ḽifanisi , ḽiedzamuthu , ḽimethafore
Naho zwo ralo , khamphani dza zwa mishonga dzo vhiga mulandu wa vha sekhithara ya mutakalo wa nnyi na nnyi kha mafhungo aya . 
Sa Khabinethe ya lushaka , ro dzhia tsheo ya uri ri ḓo fanela u alusa ikonomi ya shango , u itela u fhelisa thaidzo dza u shaea ha mishumo , vhushai na u sa lingana kha shango .
Naho vhaendelamashango vha dzitshaka vha tshi nga wana zwithu zwi kha ngona , vhaendelamashango vhapo vha nga vha vha tshi tshenzhela zwo fhambanaho . 
Nomboro ya muraḓo yo khakhea ,
Zwi tshi ya phanḓa tshelede i re hone ndi mukovhe muhulwane wa mugaganyagwama . 
U thoma vhuthihi na vhuleludzi kha nḓila dza kurengele . 
Hu na zwivhangi zwinzhi zwa khuḓano .
Kha zwa murahu muthu u shumisa mbofholowo yawe ya demokhrasi sa muthu a ḓivhusaho na u vhilahedza nga ha masiandaitwa a matshilisano nga murahu ha mbuno . 
( d ) nga bveledza nga u angaredza , zwi tshi ya nga u sielisana ha vhuimeleli .
Mbadelo dza ndangulo ya zwiko zwa madi .
Muhanga wa kushumele wa u dzhenelela kha u dzhia tsheo u nga sumbedziswa nga nḓila i tevhelaho :
Sumbedza nḓila ya kusimelwe kwa thandela dza IDP nge ha sedzeswa thandela dzi re na mushumo dze dza wanwa kha pulane dza wadi dzine dza amba nga zwine zwa vha na vhushaka na zwiṱirathedzhi zwa IDP ;
Minisiṱa wa Zwiko zwa Mineraḽa Vho Mosebenzi Zwane vha ḓo ri nyeṱulela zwenezwo thendelanomviswa yo no gazetiwa .
Vha tea u ita khumbelo kha Muhasho wa Fulufulu malugana na u wana fhethu khathihi na thanziela ya u rengisa arali vha tshi toda u renga kana u rengisa zwibveledzwa zwa zwivhaswa kha tshitshavha .
Vhalwadze vhana vha ṱoḓa ṱhogomelo kha tshiimiswa tsha mutakalo tsha muvhuso a vho ngo tea u humbela u itwa ndingo ḽaborathori .
Ri ḓo thusa mimasipala ya u thoma ya150 u bveledza zwiṱirathedzhi zwayo zwa u lwisa tshanḓanguvhoni .
vhupuli , vhushumeli na
Vhuṱambo ha ṋaṅwaha vhu ḓo farwa fhasi ha thero : " Pfanelo Yanga ya u Ḓivha Tshiimo Tshanga , Thivhelo ndi Vhuḓifhinduleli Hanga " , zwine zwa ṱumana na thero ya ḽifhasi ya : " Pfanelo ya Mutakalo " .
3 . Mbekanyamushumo dzine dza Khou ḓa
Hu shumiswe ADSL u itela tswikelelo ya inthanethe : Bandwidth ine ya khou shuma zwazwino ya vhuṱumanyi ha nga nnḓa i khou ongolowa nga maanḓa nahone i tea u khwinifhadzwa u itela uri i kone u fara vhuṱumanyi ha imeiḽi na inthanethe khathihi na zwiswa nga ha mbadelaphanḓa . 
Ṱhoḓisiso hedzi ndi dza ndeme sa ezwi dzi tshi ṋetshedza matheriala a valafulu ya ndeme u itela nyambedzano dza zwino dza bambiri . 
Muvhuso u ṱalutshedza zwi elanaho na muvhuso zwine zwa nga a nga shumiswa u nga zwi bveledza musi u tshi vhona zwo tea . 
U bva 2004-- / 05 ṱhoḓisiso ya komiti dza wadi ya lushaka yo sumbedzisa uri hu tou nga tshifhinga tsha u vha ofisini tsho ḓowelelaho tsha miraḓo ya komiti ya wadi ndi vhukati ha miṅwaha mivhili u ya kha mivhili na hafu .
Ndivho ya Khomishini ya Tshumelo dza Muvhuso ndi u ṱuṱuwedza ndeme dza ndayotewa na milayo ya ndaulo ya muvhuso kha tshumelo ya muvhuso . 
Zwo dovha hafhu zwa fhaṱa kupfesesele , ṱhonifho u itela phambano ya mvelele na u vhea khomboni mvelele ya mulalo na mvelaphanḓa kha dzhango . 
Mbuelo dza vhuongelo
4.1 . Khabinethe i ita khuwelelo kha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe ya uri vha dzhenelele kha nndwa ya u lwa na dzwadze ḽa Ebola nga u dzhenelela kha fulo ḽa SMS ḽa Mbumbano ya Afurika ( AU ) .
Kutshimbidzele kwa IDP kwo thoma
Vhashumi vhoṱhe vha na vhukoni ; 
Vhuḓifhinduleli ha u shumisa na ndangulo nga dziHOD a zwo ngo tea u katela izwi fhedzi : a .
Kha nyimele hei , Mutakalo wa Mushumi u katela nyito dza u pulana na ngona dzo shumiswaho kha u ṱuṱuwedza mbonalo , vhuḓipfi na mutakalo wa dzilafho zwa vhashumi . 
Mishumo ya tshigidi tshithihi yo vhulungwa na miṅwe mishumo ya tshifhinga nyana ya 1000 yo sikiwa . 
Ri khou ṱoḓa maele a lushaka .
Hedzi ṋari dzi nga pfukisela vhulwadze kha dziṅwe phukha afho phakhani kana kha vhupo ha mabulasi a nga tsini . 
Thaidzo dza zwiimiswa dzi bva kha thaidzo dza vhuvhusi , vhurangaphanḓa na ndangulo ya masheleni . 
Nyambedzano nga tshigwada
Fhedzi ri dovha ra ṱoḓa Afrika Tshipembe ḽine ra ḓo tatamudza vhukoni hashu hoṱhe musi ri tshi swikelela mvelaphanḓa khulwane vhukuma .
u vha vholwa kha Nndwa ya Vhuvhili ya Ḽifhasi kana kha Nndwa ya Korea
Dziṅwe khadzimiso dzine dza sa vhe na nzwalelo kana dza vha na tshikalo tsha nzwalelo tshi re fhasi ha thengiso dzi fhedza dzo no tou vha mpho u bva kha vhahadzimisi u ya kha muhadzimi hu tshi itelwa muthelo wa tshifhiwa . 
Ho sedzwa dziPMB Zwa nḓevhe , okupheshinala therphi na theraphi ya zwa u amba
Zwitshavha zwi shayaho zwa mahayani zwi ḓitika zwihulwane nga zwipuka na zwimela zwa u itela tsireledzo ya zwiḽiwa , ngeno , kha ḽiṅwe sia , u sa tsireledzea ha zwiḽiwa hu tshi shushedza zwipuka na zwimela musi zwi tshi livhisa kha u shumiseswa ha zwiko zwa mupo . 
Muhanga u dovha wa tendela muvhuso u vhona uri u na masheleni a ṱoḓeaho kha u ita uri pulane idzi dzi bvelele .
U shaea ha ndaedzi dzi no kona u kwamea zwi nga ita uri ḽikumedzwa ḽi haniwe . 
Zwiitisi zwi sumbedzaho nḓivho zwine zwa ḓivhadza vhubvo ha mishumo ya ṱhumano ya lushaka lwo vanganaho i katela : 
Dzi MP dzi ya Phalamenndeni arali vho vhewa nṱha nṱha kha mitevhe ye ya itwa nga mahoro aya .
Ndivho dzo khetheaho na dza zwenezwo dzine zwitshavha zwo fhambanaho zwo ḓivhetshela dzone dzo fhambana u ya nga vhukale . 
Zwenezwo , ri tea u ya phanḓa na uri ri ḓo ya phanḓa . 
U vhumba nga vumba : phukha , ḓiragoni , zwidudu zwiṱuku na zwṅwe
U shumisa maḓadzisi a fhethu ( afha , fhaḽa )
Zwifhaṱo ezwi zwiswa zwi ḓo leludza nga maanḓa u shumiwa ha mushumo . 
Mutumbu
Tshi tevhelaho ndi miraḓo ya u ḓivha u khwaṱhelela ya khethekanyo dzi bvaho Ofisini Khulwane vhe vha konḓelela mufhiso wo kalulaho vha tshi itela u gidima na u tshimbilela u ḓiphiṋa . 
Ndayotewa yashu ndi tswikelelo yashu khulwane ya lushaka .
U humbula zwiṱuku nga khotsi awe na nga u dzula United Kingdom . 
Ṅwalani deithi hafha .
Milandu i ḓo ṱoḓisiswa fhethu he akhaundu dzi si dza vhukuma dza vulwa hone , hu songo sedzwa fhethu he ha vhulungwa kana u bviswa hone kha akhaundu idzo . 
Kha vha dzudzanye na Pholisa uri ḽi dzhie Ṱhanziela ya Tshumelo .
Kha vha sumbedze tshivhalo tsha vhathu vha dobelaho , vha a faraho na vha a vhulungaho aya mathukhwi , vhuimo havho , vhugudisi havho kha zwa u fara mathukhwi o omaho na ndangulo na tshivhalo tsha miṅwaha kha mushumo wa lushaka ulu . 
TSHIFANI NKOMO
Vha a vhilahela uri shango ḽashu ḽi nga dzhiwa nga mahwarahwara a fanaho na aḽa e a fhisa zwidimela Tshwane ṅwedzi wo fhiraho .
U farwa :
Thitho dza tshigwada tsha vhalugelamushumo
Bambiri ḽo fodiwaho ḽo khwaṱhisedzwaho ḽa Ndayotewa ya tshiimiswa tshenetsho li tea u dzheniswa na ḽone kha khumbelo yeneyo , khathihi na ḽikumedzwa nga miraḓo yatsho , hune vha khou ṋea maanḓa muraḓo kana muṅwe muofisiri wa tshiimiswa tshenetsho ane a ḓo saina mabambiri ayo a khumbelo ya mushumo o imela vhone . 
I dzhiwa yo tou ralo sa tsiko , fhedzi a zwo ngo ralo .
Vhurifhi havho vhu fanela u katela na zwidodombedzwa zwi tevhelaho :
vhuḓi ha luḓi lwa vhunna .
Ri tea u vhuedzanya yunithi dzi re hone dza vha yunithi dza muelo wa gumofulu . 
Kha vha ite khumbelo ya phiriselophan ḓa ya ḓuvha ḽa u fhedzisela ḽa ṋetshedzo ya mbuelo dza muthelo nga tshumiso ya website ya SARS website kana nga e-mail .
Mvelephaṋda yavhuḓi yo itwa kha u ḓiselwa madi na muḓagasi .
U vhala nga eṱhe maṅwalo o fhambanaho ane a vha a tshikalo tshine tsha konḓa a tshi itela u ḓimvumvusa kana u wana mafhungomatsivhudzi kha maṅwalo o fhambanaho are hone , tsumbo , magazini na khomiki , bugu dzi sa konḓi dza khumbulelwa na dzi si dza khumbulelwa u bva kha mvelelo dzo fhambanaho , bugu dzi no vhaliwa kha u vhala na vhagudi .
Arali vhashelamulenzhe vha tshi ḓivha IDP dzavho kha vha khwaṱhisedze maga vha vha vhudzise uri vho shela mulenzhe hani kha ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe .
Vhatikedzamboho vho tendelana uri hu tea u vha na mulalo na vhudziki kha sekithara ya zwa vhulimi na uri nyimele dza u shumela na hune vhashumi vha mabulasini vha shuma hone hu tea u khwiniswa nga u ṱavhanya .
U ita nyambedzano nga ha muhumbulo muhulwane
Tshisikwa itsho tshi tea u vha tshi tshibveledzwa kana kushumele kune kwa ḓ o ḓ isa n ḓ ila ntswa ya kuitele , kana kune kwa ḓ isa thandululo ntswa ya thaidzo .
Ndi fhulufhela uri musi ri tshi khou dzhena kha ṅwaha wa muvhalelano muswa , uri tshenzhemo ya ṅwaha wa muvhalelano wa tshifhinga tsho fhiraho na milingo na vhuleme hawo , zwo ṱangana na u bvelela , i ṋetshedza mutheo une ra nga kona u bvela phanḓa ngawo . 
Muvhuso u laedzwa nga mulayotewa uri u vhe na vhutanzi tshothe uri vhathu vhothe vha Afrika Tshipembe vha a kona u wana tshumelo dzo linganaho dza mirurela ya malatwa .
Ri khou dzhia tsheo : Muvhuso wa Lushaka ndi mushumisani washu , hu si swina ḽashu ! 
U ṱuṱuwedza tswikelelo i linganaho i sa ṱaluli kha khadzimiso ya masheleni a nnḓu kha zwiimiswa zwoṱhe zwa masheleni ;
7.2 Mulanguli a sa Shumiho hone kha Dzangano ḽa Afrika Tshipembe ḽa Ndindakhombo ya Tshutshedzo ya Tshipentshele ya Mabindu a Muvhuso ( SOC ) Limited :
Sa kha kuvhonele kwa u dzeula mafhungo , a hu na thyori na nthihi ya vhufhaṱanḓivho . 
madzina a mutheli
Zwi amba uri , zwauri lupfumo lu khou kovhekanywa u lingana zwi tea u .
Mimomerandamu ya u maka yo sedzuluswa u itela u khwaṱhisedza vhuronwane , pfananyo na mulivhanyo kha bambiri ḽa mbudziso . 
U shuma mushumo wa u vha na vhuḓifhinduleli na wavhuḓi kha tshitshavha tsha lutendo . 
Mbadelo dzi itwaho kha u swikela ṱhoḓea dza vhusimamilayo dzi shumaho malugana na Vhupo ha Tshigange dzi nṱha vhukuma nahone zwi ḓo konḓela Masipala u swikela ṱhoḓea idzi nga vhanga ḽa vhuleme ha zwa masheleni . 
Tshumelo ya u monithara khasho i ṋetshedza thikhedzo kha mishumo u mona na u rwelwa ṱari ha Phuresidennde muswa . 
Tshanduko i ṱoḓa vhunzhi ha nyambedzano dzi tshilaho dzi kombetshedzaho kha zwa vhukoni na u kona , vhuvha ha zwithu ha vhukuma na u vha hone ha vhutsila zwi itaho na u itulula mbonalo yahoo zwi nyanyulaho ifhasi kha u kunda ḓivhazwakale , tshifhinga na ṱhoḓea , u fhirisa u tswikiso . 
ṱhanziela ya u ṅwaliswa ha bindu .
Malugana na tshitatamende nga mushumisani na nṋe hezwi a zwi elani na luthihi . 
Hu ḓo vha na tshumelo dza mutakalo dzo ṱanganelanaho dzo fhelelaho na themamveledziso , hune tshumelo dza vha hone , u swikelelea , u pfadza , u ṱanganedzea na u vha ya ndeme . 
U ṱalusa zwine / tshine zwa shumiselwa zwone
CBE na khoro dza vhoraphurofesheni dzo engedza tshivhalo tsha mbekanyamushumo dza yunivesithi dzo tendelwaho nga dziphurofeshinaḽa . 
Zwiḽiwa zwa bulasini a zwi kateli hatsi , furu , kana zwiḽiwa zwiṅwe na zwiṅwe zwine mulimi a ḓiitela u shumisa bulasini yawe .
Kha tshiimo tsha huvhili , makumedzwa a tekeniki a u fhedzisela na bidi dzo vhewaho mitengo zwi fanela u rambiwa . 
Fhedzi mbudziso ndi ya uri naa iyo milayo yo lingana naa u nga tandulula thaidzo ye ya vha hone vhathuni lwa miṅwaha minzhi- minzhi .
Hafha ndi fhethu ha nnyi na nnyi hune ha shuma sa nyengedzedzo ya zwa matshilisano ya dzinnḓu . 
Nomboro ya Akhaunthu : Referentsi : Dzina ḽa khamphani yavho ,
Vhudzivha ha Vhuṋe
Vhufarakani hapo , nga ḽiṅwe sia , a vhu ṱanganedzwi nga nḓila i bveledzaho na vhafarakani vha siwa nnḓa u bva kha pfanelo na vhuḓifhinduleli zwine zwa ḓi dzheniswa kha mbingano nga zwone zwine . 
5.8. Khabinethe yo fhululedza mulwela vhulamukanyi ha matshilisano Father Michael Lapsley kha u ṱanganedza havho Pfufho ya Mulalo wa Tshitshavha 2016 wa dzitshakha kha khethekanyo ya ' Mbuedzano na Mulalo wa Ḽifhasi - Ramulalo a Ṱhonifheaho wa Dzitshakha ' .
Nnḓu mbili dza Phalamennde , Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu , dzi ita mishumo yadzo kha madzulo a Phalamennde ( hune Miraḓo ya Nnḓu ya ṱangana sa tshigwada tshithihi ) , kha dzulo ḽo ṱanganelanaho ( hune Miraḓo ya Nnḓu dzoṱhe ya ṱangana sa tshigwada tshithihi ) , na kha Komiti ( zwigwada zwiṱuku zwa Miraḓo ) .
Akhaunthu dza muthu muṅwe na muṅwe dzi ḓo ḓisa tshanduko khulwanesa kha mbuelo ya tsireledzo ya tshitshavha na ndaulo . 
( 4 ) Mulayotibe u nga ḓivhadzwa fhedzi kha Khoro nga Muraḓo kana komiti ya Khoro ya Lushaka ya Vunḓu .
Kha miṅwaha ya fumi i ḓaho , muhanga wa mivhuso minzhi u ḓo ṱangana na tshaduko ya vhuṱhogwa : 
Afidevithi u bva kha muraḓo muhulwane i khwaṱhisedzaho u ḓisendeka lwa masheleni na uri ṅwana haho kha tshiimiswa tsha muvhuso .
Madzangano a zwa vhurereli , foramu dza tshitshavha , miṱangano ya tshikolo , mabindu , Thendelano ya NEDLAC
Tshivhalo tsha vhuimeli ha vhafumakadzi kha zwa u tshea mafhungo ndi tshingafhani ?
Pap smears ( hu tshi katelwa liquid based cytology ) dzi nga itwa ṅwaha muṅwe na muṅwe
U ṱalusa zwine tsha vha zwone
Naa tshiimiswa tshi khou ṱhogomela thekhinoḽodzhi na vhugudisi ha vhashumi u itela khwiniso i sa khauwi ? 
Khumbelo i shumiwa nga ḓuvha ḽene ḽo .
Komiti dza Wadi dzi fanela u vhiga nga ha mvelaphanḓa yo no itwaho na u sumbedzisa thaidzo iṅwe na iṅwe ine ya nga vha i hone .
U engedzwa ha nete ya tsireledzo ya matshilisano ya shango na hone a hu nga vhulunga nga nḓila i ṱuṱuwedzaho . 
Softhiwee ya Ṱhanganyelo ya Buroho : Tshigwada tsha paka ya softhiwee dzine dza shumiswa u ita ṱhanganyelo dza nga ha dziboroho . 
Thandela ya u ṋetshedza CIP yo vha yo imiswa nga vhanga ḽa vhuleme ha masheleni . 
Nḓaḓo ya tshanduko i bvelaho phanḓa ndi tshiteṅwa tshine madzangano oṱhe a livhana natsho - tshiteṅwa tshine khatsho vhugudisi a vhu ngo tou tsireledzwa . 
U ṱola nzulele , khaedu na zwikhala kha masia a poḽotiki , ikonomi , matshilisano , na mvelele na u ombedzela masia mahulwane u amba nga hazwo . 
U ṱalusa thekiniki dza u
Zwiko : Mutevhe wa phositara
Thebulu ya zwi takadzaho zwa luṱabvula
Ri ḓo isa phanḓa na u ḓiimisela vhuvhambadzi ho vhofholowaho kha Southern African Development Community , nahone ri fulufhela u shumisa Vhudzulatshidulo hashu ha SADC nga 2008 / 2009 u khwaṱhisa maga ashu tshumisano ya dzingu .
Sisiṱeme hei i ḓo tshimbidza phimo dzoṱhe na mafhungo a ṱoḓeaho u itela u dzhia tsheo na mvelelo dza tsheo iyi . 
U ṱuṱuwedza u tsireledzea ha tshikolo , ndaka ya tshikolo na u tsireledzea ha vhagudi na vhagudisi .
Itshi tshi hwalwa nga nḓowelo ya vhuvhili , ine ha vha u fhungudzea hu hulwane kha tshivhalo tsha mveledziso dza TV dzo bveledzwaho kha ṅwaha wo fhiraho ngei Gauteng . 
U thetshelesa u itela u pfesesa : kha
Themendelo Ndi ngani ni tshi nga themendela itshi tshiṱori kha khonani yaṋu ?
Muhasho wa Mutakalo u shela mulenzhe kha mafulo o fhambanaho a u ita tsivhudzo u fana na Ṅwedzi ya Tsivhudzo nga ha Vhuxweṱe , Ḓuvha ḽa Vhuholefhali ha u tou Dzhiela ḽa Lushaka na fulo ḽa Dauni Sinḓiromu . 
Tsha u fhedzisela tshi na sekhithara nṋa : themamveledziso , ikonomi , matshilisano na mbekanyamushumo dza vhupo . 
Rakhonṱhiraka u ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u ṋekedza zwishumiswa na vhulavhelesi ha zwa u ita tshinwi nahone u ḓo langa maitele a u ita tshinwi a elanaho na zwa vhuingameli . 
Izwi zwi na ṱhuṱhuwedzo ya u vhona uri vhafumakadzi vha vharema vha vhumba u swika kha hafu ya tshivhalo ṱhanganelo ya vharema vha re kha maimo a mushumo o imaho ngauri . 
Mulanguli wa masipala , o tholiwaho nga Meyara Muhulwane , ndi ṱhoho ya ndaulo ya masipala . 
U thetshelesa na u amba
Zwino ni vho ṱalukanya zwinzhi nga madzinazwao na madzina vhukuma .
muhwelelwa uri a sa humbele muṅwe muthu u mu thusa kha u tambudza muṅwe muthu
Mawanwa a muvhigo wa muḓivhamahe o katela u topolwa ha iṅwe nḓila ya tshifhinganyana ya u pfuka nga thungo na u bvisela khagala hafhu mushumo une wa tea u itwa u itela u vhuedzedza mugodi . 
Ḽimethafore / ḽifanyisi / tshivhumbeo zwi kwama hani kupfesesele kwaṋu ...
Mishumo na maanḓa a re afho nṱha a nga si pfeseswe sa thendelo ya u thithisa pfanelo ya khoro ya u vhusa na u shumisa maanḓa ayo a khoro na a theo ya mulayo . 
Muthu ane a vha a khou vala bini ḽa Zwitsheaho kana bogisi u tea u sedza zwi re ngomu ha bege yo ṋewaho khoudu ya muvhala . 
Hezwi zwi i Lwanzhehekurika Tshipembe uri i zwi i Lwanzhehekha u langa masheela dza u dzine dza khou itiswa nga vhathu nga nlanga masheela kha mupo wa lwanzhe , hu uri nga tshifhinga tshenetsho tshithihi hu khou aluswa khonadzeo ya mveledziso ya ikonomi ine i i mi ine i ṱa zwa zwino
Pulane dzi fanela u sedzwa kha muṱangano muṅwe na muṅwe ṅwedzi muthihi kana mivhili kha muṱangano wa nnyi na nnyi wa tshitshavha na masipala wa wadi / tshiṱiriki .
U ita mutevhe wa maga kana zwiwo nga u tevhekana
Nḓivhadzo kha Miraḓo ya Muṱangano Guṱe wa Vhuṋa wa Ṅwaha nga Ṅwaha u dovhololwaho
Ro pfa uri ndi mvelelo dzo fhambanaho u vha na maga o kalulaho a milayo ya ṱhunḓu musi vhunzhi ha ṱhunḓu dzo dzula lu siho mulayo nnḓa ha sisiṱeme . 
Vha u thoma vhane vha ḓo dzhiwa vha 3000 vha ḓo dzhiwa kha ṅwaha uno wa muvhalelano .
Muhasho wo dovha wa tshimbidza mbekanyamushumo dza tsivhudzo nga vhulimi hu na ndivho ya u bveledza zwiḽiwa nga vhuḓalo zwa vhoṱhe na vhufuwi . 
Nga maṅwe maipfi , avho vho vhaiswaho nga nyito dzo khakheaho . 
Ho sedzwa vhubvo ha u ṱhaselwa uhu ha vhulwelambofholowo ha mashangoḓavha na ha nga ngomu ho angaredzaho masia oṱhe hu livhiswaho kha Muvhuso , maga fhambanaho na vhutsireledzi na a ndondolo o dzhiiwa u itela u lwa na u ṱhaselwa uhu . 
Khaedu khulwane kha sekithara idzi ndi muṱaṱisano wa ḽifhasi , nga ṅwambo wa mbofholowo na u shaya ndaulo kha mimaraga ya thoro kha ḽa Afrika Tshipembe . 
( 1 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya tshimbila .
Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi u ḓo ḓivhadza uya phanḓa .
Masipala u tea u vha na pulane ya ndapfu u itela u vha na tshiko tsha maḓi tshawo u itela u livhana na khaedu ya nḓisedzo ya maḓi . 
Kha IDPs dzo fhiraho , vhomakone vho shuma mushumo muhulwane nga maanḓa - tshifhinga tshinzhi vha tshi vha na thaidzo dza mvelelo .
Luswayo lwa Tshiṱangu tsha Lushaka
Ri khou hanedzana nga nḓila i bveledzaho kuhumbulele kwa thungo kune kwa ṱalula nḓila ye muvhuso wa shuma ngayo tshifhinga tsho fhelaho . 
Tsumbo dza nḓila dzine komiti ya QLTC SGB ya tshikolo i nga dzi shumisa u dzudzanya vhabebi na tshitshavha u tikedza u guda na u gudisa ha ndeme
5.2 Vho Thabane Zulu - Khonṱhiraka yavho yo Engedzwa lwa miṅwedzi ya 12 i vusuludzeaho : sa Mulanguli Muhulwane : kha Muhasho wa Madzulo a Vhathu .
Mutambi muṅwe na muṅwe u tea u alusa tsireledzo ya badani nga maanḓa sa afha i na mveledzwa ya ṱhukhu kha sekhithara dzo vhalaho . 
Khumbelo yo dzinginywaho a i nga vhi na masiandaitwa a si avhuḓi kha ndaka ya vhadzulatsini . 
Hu na vhuimo ha mutakalo havhuḓi , mbekanyamushumo dzi itwaho hu u itela u khwinisa vhukhwine na vhunzhi ha u bveledzwa ha zwiḽiwa ndi zwa vhukuma zwi na ṱhuṱhuwedzo thwii na dzone . 
U ṱalutshedzwa hu pfeseseaho ha mbetshelo ine i tshimbilelana na zwipikwa zwa Mulayo uyu i tea u dzhiwa kha u ṱalutshedzelwa huṅwe , hune a si hone . 
Bugu ya Zwiko pfufhi , ya komiti dza wadi , i no ṱalusa uri CBP na IDP ndi mini nahone zwi ṱumana hani .
A i elekanya i tshi khou vhengema ḓuvhani .
Zwazwino ro kunda khaedu ya u tshimbidza mihasho nga ṱhoho dza mihasho pfareli kana hu si na Ṱhoho dza Mihasho . 
Phungudzo iyi yo ṱalutshedzwa kha khethekanyo i tevhelaho . 
Khoro ya AIDS ya Gauteng i ḓo lavhelesa u itwa ha mushumo wa u pulana nga u konanywa mushumo wa vhakwamei vha mavundu , ngeno Khoro dza AIDS dzapo dzi ḓo lavhelesa mushumo kha ḽevele dza masipala kha Khoro dza Tshiṱiriki na dza Dziḓorobo Khulwane . 
Khonani yanga u dzula seli ha bada .
Arali hu si na vhaṋetshedzatshumelo dza ndondolo ya mutakalo kha vhupo uho he vha humbela hone , GEMS i ḓo sedza " Dzikhonani " kha vhupo ha tsini .
5 . Mafhungo : Vhadzulapo vha tea u ṋewa nga vhuḓalo , mafhungo o teaho nga ha tshumelo dza muvhuso dzi ne vha tea u dzi wana .
Hezwi zwo ralo nga mulandu wa tshiimiswa tshe tsha si dzhiele nzhele sisiṱeme dzo fanelaho na ṱhoḓea dza u ṋetshedza vhuṱanzi nga tshifhinga tsha maitele a vhupulani ha tshiṱirathedzhiki ha ṅwaha nga ṅwaha . 
Uhu u dzhenelela hu ḓo shandukisa mbonalo ya mveledziso ngamaannḓa fhethu ha mahayani nga u ṋetshedza tswikelelo kha zwishumiswa zwa ICT . 
U shumisa maipfi ane a vha na madungo manzhi .
MUSHUMO WA 1 : ORAḼA U vhala hu so ngo lugiselwaho / nyambedzano ya tshigwada / foramu
% Mushumo wa 2 Mufhindulano / ḓirama U thetshelesa na u amba
Pulane ya vhudavhidzani ha vhufhura i bveledzwa nga ṅwaha hu na thuso ya muṋetshedzi wa tshumelo o ḓiimisaho u itela u pfananya u thomiwa ha mashumele a khwine . 
Dizaini na u thoma u shuma ha tshiṱirathedzhi tsha vhushelamulenzhe na u vhekanya milayo ya mutheo ndi zwa vhuṱhogwa vhukuma u khwaṱhisedza uri ndivho ya mafhungo o fanelaho i khou bveledzwa na uri ndi mafhungo o teaho fhedzi na thaidzo zwi ṱanganedzwaho . 
Tsumbo dza ngudo kha sia iḽi dzi na musaukanyi u sa gumi wa maga a ikonomi na mbekanyamaitele dza zwidzidzivhadzi . 
Ri a ḓivha u bva kha tshenzhelo yashu uri ri nga si ḓiphine tshoṱhe nga khuliso ya vhathu na vhulamukanyi , musi pfanelo idzo dzi tshi khou hanelwa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe vhukati ha zwitshavha zwashu . 
Sa kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhutshilo hashu , mushumo wa u shandukisa sisiṱeme yashu ya mbalombalo a u gumi . 
Kha vhaunḓiwa vha re fhasi ha miṅwaha ya malo fhedzi , u lwalelsa na marinini a vhuraru a kwameaho 100% ya mutengo wa Tshikimu
d ) Vho Sandra Clelland ( vho tholwa hafhu ) ; na
-- U ita ṱhoḓisiso u itela u wana mafhungo oneone u bva kha muambi na u wana luambo lwo teaho u shumiswa
1.8 vha ḓo vhudziswa dzimbudziso nga luambo lune vha lu pfesesa , arali muthu ane a khou amba navho a sa koni u amba luambo lune vha lu pfesesa , vha nga humbela muḓologi ;
Ri tea u khwaṱhisa zwi khagala maga a u thivhela vhutshinyi ha matshilisano , nga maanḓa uho hu livhiswaho kha vhana na vhaswa . 
Matshelo ri ḓo hulisa Mufumukadzi Vho-Tambo lwa u fhedzisela musi ri tshi vha vhulunga .
Khamusi hu ḓo vha na vhulondo ha khwiṋe tshifhingani tshi ḓaho kha u ita mvetomveto ya mafhungo ayo . 
Izwi zwo vha tshiḓakaṅwe na Ṅwedzi wa Afrika , une wa vha tshihumbudzo tsha u ṱhonifha u thomiwa ha Dzangano ḽa Vhuthihi ha Afrika ḽa kale ; ḽine ṋamusi ḽa vhidzwa Mbumbano ya Afrika ( AU ) .
Vha fanela u ḓadza na u ṋetshedza fomo yo vha fanelaho fhedzi :
Ndi zwone , vhalambedzi vha a lenga u badela fhedzi maitele a zwithu a thoma u lenga nga nṱhani ha muvhuso . 
Vhusunzi vha / vhu kuvhanganya zwiḽiwa .
Uyu ndi wone u no kha yoṱhe .
Ri dovha ra fhululedza tshigwada tsha vhafumakadzi tsha bola ya milenzhe tsha lushaka , Banyana Banyana , kha u swikela kha London Olympics lwa u tou thoma .
Vhunzhi ha vhashumi vha na vhukoni ; 
Luambo lwa khonṱhiraka
218 . U ḓivhofha ha Muvhuso
Muvhuso u kha ḓi dzula wo ḓivhofha kha u swikela zwipikwa zwawo zwa masheleni zwa vhukati ha ṅwaha na uri u ḓo dzhia maṅwe maga a u ita nga u ralo hune nyimele ya tenda .
Thebuḽu i re afho fhasi i sumbedza miṱangano kana wikishopho dzo dzhenelwaho nga madzingu nga tshifhinga tsha ṅwaha wa muvhalelano . 
Nga murahu ha musi muofisiri wa mafhungo o no dzhia tsheo kha khumbelo muhumbeli u fanela u ḓivhadzwa nga ha tsheo yeneyo nga nḓila ye muhumbeli a ṱoḓa u ḓivhadzwa ngayo .
Hu tendwa upfi vhathu vha ita vhuloi zwo vhangwa nga vhutshivha na vhutamatama.64
Vha kwamane na DIS vha ambe zwoṱhe zwine zwa kwama mbilaelo kana khanedzano .
Ndeme ya vhukonani ndi u thusana na vhuḓiimiseli vhukati ha vhathu vhane vha ḓi vhona vha tshi eḓana . 
Ndi ḓo humbela uri vha dzhie tsheo kha izwo .
Nḓivho ya khomphyutha
Vhaongi vha matshudeni a vho ngo tholwa nga Muhasho . 
Hu si na zwo ṅwalwaho .
Ekisirei na zwikene zwa soft tissue
Khasho thwii dza misi yoṱhe dzi itwa nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka , Tshipitshi tsha Mugaganyagwama na Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha .
Mupeleṱo na ndongazwiga : khoma
1 . Muṱangano Guṱe wa Vhuṋa wa Ṅwaha nga Ṅwaha wa Miraḓo ya Government Employees Medical Scheme ( GEMS ) wo vha wo tea u farwa nga ḽa 30 Fulwi 2010 ngei Mmabatho Convention Centre .
Vhaongi avho vho ṋetshedzwa tshikhala tsha u wana ndalukanyo dza nga murahu ha u wana poswo ya mutheo ya fomaḽa , lwa tshifhinga tsho tiwaho , ngeno vha tshi khou bvela phanḓa na u shuma kha poswo ya muongi a re vhugudeli ho khetheaho . 
Khumbelo ya thendelo ya mboho
Vhunzhi ha zwikolo zwa nṱha zwo kwameaho zwo vha na u kwamea kha tsumbatshifhinga ya mulingo yavho . 
Mawanwa mahulwane na khunyeledzo dza saveyi ho vha : 
Sedzani hafhu kha ṱhoho dza iniflesheni ya mutengo wa vhashumisi . 
Khethekanyo ya u fhedzisela ine ya vha yone khulwane ndi ine ya vha na thebuḽu ya mbalombalo . 
Vhupo ha ndaulo
Nga tshifhinga tsha musi hu tshi itwa ṱhoḓisiso nga Khomishini ya Ralushai , ho sumbedzwa uri dziṅanga dzi a shela mulenzhe kha mafhungo a kwamaho vhuloi .
Nḓila ya khwine ya mishumo iyi ya u ṅwala ndi u ita uri vhagudi vha ṱalele vidio kana u dzhenela muṱangano vha konou dzhia minetse , vha ite adzhenda , vha konou vhambedza zwavho na zwa vhukuma zwi kwamaho muṱangano .
Thasululo idzi tharu dzi ḓo bulwa zwino hafha sa afha ezwi zwi tshi thusa hafhu kha u bvisela khagala maṅwe masia a mbekanyamaitele ya vhurereli ho fhambana khathihi na u ombedzela dziṅwe dza khaedu dzi sa takadziho dzine mbekanyamaitele ya vhurereli ho fhambana ya ḓisa kha Vhakriste . 
Nga nḓila iyi , Afrika Tshipembe ḽo ḓivhadza tshivhalo tsha zwishumiswa zwa vhusimamilayo , mbekanyamaitele , maano na mbekanyamushumo dza nḓowedzo dzine ndivho yadzo ndi u tandulula uri mavu a si vhe swoga na munanguludzo wa mavu kha nyimele dzoṱhe .
U ita ndovhololo
Humbulani nga tshiṅwe tshithu tshi no takadza tshe tsha bvelela kha inwi kale ni vhudze khonani yaṋu u itela uri a kone u ni ṱalukanya zwavhuḓi .
Mabindunyanḓano a vhurangaphanḓa na vhulanguli a ḓo badela masheleni ane a linga R50.00 nga thero nthihi-nthihi ya vhugudisi .
U fhaṱiwa , u vhewa na u shumiswa ha ṋanḓo idzi zwo itiwa u itela u shumana na ṱhoḓea ya tshihaḓu , fhedzi hu songo sedzeswa vhupulani ho ṱanganelaho . 
GIREIDI DZA 4-6 Magudiswa
Vhuṱumani vhukati ha pfuma ya matshilisano na mveledziso ndi mini ? 
g ) athikiḽi dza nyanḓadzamafhungo dza dzitshaka na dza hayani .
vhukwamani vhu na Mushumo wavhuḓi kha u vhona zwauri tsheo nnzhi dzo teaho dzi a itwa dzo ḓisendeka kha ṱhoḓea dza vhukuma dza tshitshavha
Kha vha wane Fomo ya A ya khumbelo kha Muengedzo wa B kha manyuwaḽa uyu ine ya dovha hafhu ya wanala kha webusaithi ya DHS kana ofisi iṅwe na iṅwe ya DHS arali vho humbela .
Mulanguli wa IDP
U sa londota nga nḓila yavhuḓi mupo washu zwi nga vha na masiandaitwa a ḽisaho mbilu manzhi kha matshilo ashu na kha vhumatshelo ha vhana vhashu na pulanethe ya ḽifhasi . 
Bommbo ya u shulula thannge uri li sale ḽi si na tshithu i a ṱoḓea . 
( d ) u ṋewa maanḓa a tshadzhi thwii dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo .
Tsedzuluso iyo yo sumbedzisa lushaka lwa mbilaelo dzi ṋetshedzwaho nga vhadzulapo , thero dzine dza khou tutuwa na mafhungo a kwamaho sisiṱeme ya muvhuso .
( 3 ) Musi a saathu u dzhia vhuḓḓifhinduleli , maanḓḓa na mishumo ya Muphuresidennde , Mufarela Muphuresidennde u tea u ḓḓiana kana u khwaṱhisa u fulufhedzea hawe kha Riphabuḽiki na u tevhela Mulayotewa , u ya nga ha Muengedzo wa 2 .
20 U ambarela mutsho
Pulane ya Mveledziso ya Tshifhiganyana ya Lushaka
U livhanya vhupfumbudzi na sekithara dza ndeme dza nyaluwo na nḓowetshumo . 
U andisa nomboros ya 1 u swika kha 10 nga 2 , 5 , 3 na 4 u swika kha ṱhanganyelo ya 50
Kha dzitshaka , zwiṱirakitsha zwi tikedzaho kha khothe dza muṱa ndi - zwihulwane - zwa ndaulo nga mvelele na u sedzesa fhedzi kha u ṋetshedza pfunzo ya pfanelo na u tshimbidza sia ḽa vhadzulapo u ya kha phurofesheni ya mulayo ya fomaḽa . 
Vhudzudzanyi na nyolo ya bugupfarwa ya vhurathisi : Ndededzo dza u thoma mveledziso ya vhutikedzi ha vhurathisi . 
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha , sa , nganeapfufhi , nganea
Hezwi zwi katela vhashumi vho gudiswaho , u wanala ha phera ya u itela muaro , zwishumiswa zwa u ita muaro zwo teaho na mishonga , na maga o teaho a u langa u kavhiwa . 
Vha humbule , vha nga si vhe muraḓo wa tshikimu tsha dzilafho tshi fhiraho tshithihi nga luthihi .
Izwi zwi ḓo thusa kha u thivhela mutsiko une vhagudi vha ṱangana nawo mathomoni a ṅwaha wa pfunzo .
Foramu ya Vhueletshedzi na Ndangulo ya Tshinyalelo i ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u sedzulusa pulane ya ndangulo ya tshinyalelo ya masipala ṅwaha nga ṅwaha . 
3.7. Mulayotibe wa Khwiṋiso wa Bannga ya poswo ya Afurika Tshipembe - Tshipikwa tshihulwane tsha Mulayo wa Bannga ya poswo ya Afurika Tshipembe wa 2010 ( Mulayo wa vhu 9 wa 2010 ) ndi u bveledza tshiimiswa tsha masheleni u itela u vhulunga nga huhulu khathihi na u bindudza , na u fhaṱa bannga ine ya ḓo vha yone ya u thoma u nangiwa nga vha holaho tshelede ṱhukhu .
8 . Mbuelo ya tshelede
Vhadzulapo vha dzhango vha ḓo ḓifhelwa nga u swikelela khothe na vhusimamilayo ho ḓi imisaho nga hoṱhe hune hafha na u ṋetshedza vhulamukanyi vhu si na nyofho kana u vha na tshiḓivhano . 
Zwi fanela u dzhielwa nzhele uri ndivho ya u vhuisa nga u ṱavhanya ndi u ṱoḓa u vhea ṅwana kha mikano ya mulayo wa khothe une wo ṱalutshedzwa khwine kha u shumisa na merithi dza phambano dza vhabebi . 
Vhupo uvhu ha mveledziso ya tshiṱirathedzhi vhu katela zwi tevhelaho : 
Ḽiga ḽa u fhedzisela ḽi ḓo vha ḽa u lugisa vhupo ho tsireledzwaho ha lushaka u itela maḓaka uri dzi kone u shumiswa kha ḽevele ya dzingu , nga u kuvhanganya mafhungo kha ḽevele ya lushaka luṱuku lwa maḓaka . 
Itelani kiḽasi ḽitambwa ḽa tshiṱori itshi .
( 4 ) Vunḓu ḽi tea u ḓiitela tshomedzo dzine ya dzi ṱoḓa u ya nga ha mbetshelo ya Mulayotewa wa vunḓu , zwine zwa vha nyengedzedzo ya ṱhoḓea dzo lavhelelwaho kha Mulayotewa .
Mukonṱiraka u ḓo eletshedza Vundu musi a tshi wana oda yo tou ṅwalwaho ya u lenga huṅwe na huṅwe ho lavhelelwaho , a tshi ṱahisa zwiitisi zwa hone na u ṋea ḓuvha ḽa u isa ḽe a ḽi lavhelela . 
Vho Wayde van Niekerk vho wina musuku kha 400m ya vhanna na siḽivhere kha 200m .
5.1 Khuḓano ndi mini ?
Muvhuso u ḓo dzhia maṅwe maga u itela u fhungudza u thivhela muthelo na kuvhumbelwe kwa muthelo nga u khwaṱhisedza goloi ya khamphani na miṅwe milayo ya mbuelo dza nga nnḓa , na nga kha maga a u khwaṱhisedza uri zwibviswa zwa mutholi zwi sumbedziswe tshoṱhe kha mbuelo ya goroso ya vhashumi . 
Tshipikiṱere a nga humbela uri tsedzuluso i dzhenelewe nga vhathu vhane vha nga mu thusa nga tsedzuluso .
Naho zwo ralo , ho ṱaluswa ṱhoḓea nga ndangulo ya u tshimbidza maitele a u langa Tshikwama u itela u isa phanḓa na u khwaṱhisa vhukoni ha nḓisedzo ya tshumelo na u ita zwithu zwa vhukuma hune mafhungo a bveledzwa na u langwa . 
1 MARANGAPHANḒA
Nga nṱhani ha izwi , muhasho u khou ita ṱhoḓisiso nga ha matheriala ane a nga imela tshone kha u fhaṱwa ha dzibada . 
Nga kuvhonele kwa muhasho , zwi na ndeme hafhu u pulanela na u langa tshumelo ya zwa mutakalo ho sedzwa lwendo lwa vhutshilo . 
Ho sedzwa tshumelo dzo themendelwaho na tshumiso ya vhuarelo ha masiari na zwibadela zwa DSP
Kuitele kwo tiwaho kwa u linga u ta u fhisea ha zwibveledzwa nga mudugudugu muṱuku wo livhiswaho thwii kha u pfuka nga fhasi ha ziro u ita luswayo lwa ndinganyiso ya tshedza hu tshi khou shumiswa tsumbo dza ndingo dza nzimo . 
Muiti wa khumbelo u tea u wana tswikelelo ya rekhodo ya tshiimiswa tsha muvhuso arali :
Ri ḓihudza nga uri Afurika Tshipembe ndi murangaphanḓa wa Ḽifhasi kha nyangarelo ya zwiimiswa zwa mutakalo nga thekhinoḽodzhi ya GeneXpert .
Vhaholefhali
I khou ṱoḓa u bveledza nethiweke ya tshumelo dzo ṱanganelaho u itela u tsireledza , u tikedza na u khwaṱhisedza miṱa kha u vha thusa kha uri vha vhe thikho ya tshitshavha na sosaithi nga u angaredza . 
Ṱhanziela i tea u vha i no bva kha vha Tshumelo dza Muthelo dza Afrika Tshipembe . 
Mbuelo a dzo ngo khethekanyiwa Tshumelo dza mutakalo dzi elanaho
Nzudzanyo ya u ṱumekanya pharagirafu
U kuvhanganya hu yaho phanḓa na u dzudza tshifhingani mafhungo a vhashumi u itela kuitele kwa u khwaṱhisedza hu ḓo dovha ha bvela phanḓa . 
Ndeme nyengedzedzwa khulwane kha vhulimi i ḓo tshimbidza vhubveledzi na tshanduko ya tshivhumbeo tsha ikonomi dza Afrika . 
Fulwana 2016 Khanḓiso 2 7
Iṅwe nḓila mbuya ya u zwi ita zwavhuḓi ndi u vhulunga bugu ya u lavhalesa .
Zwiimiswa zwi si zwa Muvhuso
phiriselo ya mikovhe .
huḽahupu , dzhangili dzhimu na zwishumiswa zwi fanaho
Bulani uri ndi zwipiḓa zwifhio zwa muvhili zwi re kha tshiṅwe na tshiṅwe khathihi na uri zwi ni thusa u ita mini .
dzi fanela u ḓidzhenisa kha mafhungo a ngaho Kuitele kwa Pulane ya Mveledziso yo Ṱanganelaho , ndaulo ya kushumele kwa masipala , mugaganyagwama wa ṅwaha nga ṅwaha , thandela dza khoro na miṅwe mishumo ya ndeme na mbekanyamishumo sa musi hezwi zwithu zwoṱhe zwi tshi kwama vhathu vhapo ;
Ndi nga mini Tshikolo tsha New Town tsho wina pfufho___
Zwa u shayea ha mishumo zwi nṱha vhukuma nga mulandu wa u sa vha hone ha zwikhala zwa mishumo . 
Vhupo hovhu vhu songo bveledziwaho vhu fhedza vhu tshi dalesa nga nnḓu dza tshoṱhe dzine dzi sivhe na themamveledziso yo teaho khathihi na tshumelo ya ndeme , zwine zwavha tshampungane tshire na tshirunzi na phaiphi dza u tshimbidza tshika , dzibada kana mavhone . 
Pheleledzo ya riṋe roṱhe yo ḓi tika nga vhuḓifari ha muṅwe na muṅwe washu .
59 U n . wala man. walwa a mafhungomatsivhudzi
Zwiimiswa zwa ṱahe zwa muhasho zwo ṱoliwa . 
Arali hu phethishini yo khetheaho , i ḓo livhiswa kha Komiti ya Miraḓozwayo ya Makumedzwa a Vhusimamilayo na Phethishini dzo Khetheaho kha NA kana Komiti ya u Ṱodisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu nga ha Phethishini na Makumedzwa a Vhusimamilayo a Miraḓo kha NCOP .
Muvhuso wo ḓiimisela u ḓisa tshumelo dza ndeme kha MaAfrika Tshipembe vhoṱhe .
u gudela nga u ṱan ḓavhuwa kha miṅwaha miṋa , na
Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa vhudavhidzani ha oraḽa kha u shumisa mbudziswa kana fomo
Zwiṅwe hafhu , Tshumisano ya Mveledziso ya Nḓowetshumo na Land Bank yo ṋetshedza masheleni a linganaho R500 miḽioni kha vhorabulasi vho tsikwaho uri vha lange zwiimiswa zwavho zwa zwikolodo na u vha tikedza nga khadzimiso .
musi tshiimiswa kana athikili i tshi imiswa fhethu huṅwe na huṅwe , zwi fanela u itiwa nga nḓila ine ha sala hu sa bveledzwi nyimele i songo tsireledzeaho kana ha bveledzwa nyimele ine mutakalo was ala u khomboni .
No vha ni tshi zwi ḓivha uri arali muṅwe muthu a tshi khou daha tsini na inwi zwi nga vhaisa muvhili waṋu ?
Vhokhotsi , murunzi wa muri wo tiba na hei nnḓu , zwino hafhu murunzi ndi wanga .
KHETHAKANYO YA 4 : U LINGA KHA Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma
U tshimbidza na u thoma mbuedzedzo ya mikhwa na vhashelamulenzhe vhoṱhe . 
( 1 ) Pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi nga kanulwa nga u tevhedzwa ha milayo ya u angaredza nga nḓila ine u kanulwa ha pfesesea na u ṱanganedzea kha tshitshavha tshi si na tshidzumbe tsho ḓitikaho nga tshirunzi tsha vhuthu , ndinganyiso na mbofholowo , hu tshi dzhielwa nṱha zwoṱhe zwi tshimbilelanaho nazwo , hu tshi katelwa na-
arali rekhodo dzi tshi humbelelwa u shumiswa kha zwa u sengisa mulandu wa vhugevhenga kana mulandu zwawo .
Vhunzhi ha vhadzulapo kha uvhu vhupo vha rengisa lusiho mulayoni vhunzhi ha vhathu vho shuma mabulasini u swikela vha tshi vhudzwa uri vha ṱutshele .
U phaḓaladza ndambedzo kha u ṱhogomela themamveledziso . 
ṅwalani dzina ḽa bugu yaṋu . Ṅwalani dzina ḽaṋu nga fhasi ha uri ni ḓo vha ni tshi khou vhala nga mini . dzina ḽa bugu ngauri ndi inwi muṅwali .
Thandululo dzo dzinginywaho ndi dza u thoma thandela ya u wanulusa tshiimo tsha zwino tsha dzibada na themamveledziso dzi elanaho na fhethu ha u elela maḓi a mikumbela kha vhupo ha masipala . 
Mavundu nao o lambedzwa kha ṱhanḓavhudzo ya mbekanyamushumo ya HIV na AIDS na sisiṱeme ya u tumbula lushaka lwa vhulwadze ha TB yo khwinifhadzwaho . 
U humbula zwidodombedzwa zwo khetheaho kha tshibveledzwa
mufhumuli
Ndingo yo ṱanḓavhuwaho ya vhuendi ha Newton Park i ḓo itwa u itela u thoma maga a u fhungudza vhuendi tshifhinga tshi ḓaho : 
4.5 . Khabinethe ya ombedzela thikhedzo yayo ya mbofholowo ya nyanḓadzamafhungo , mbofholowo ya u ṱahisa vhuḓipfi na pfanelo ya muthu muṅwe na muṅwe ya u swikelela mafhungo Afrika Tshipembe .
Fomo i tea u rumelwa na mbadelo i sa lifhelwi murahu yo tiwaho nga Mulangi wa Dzingu .
Dzibannga dza Swiss dzo tenda u badela ndiliso kha vhathu vha lushaka lwa Madzhuta vhe ndaka dzavho dza dzhiwa zwi songo tea . 
Mugaganyagwama wa miṅwaha minzhi
muṅwalo wa u pomba ( cursive writing ) - u ṅwala hu sa ṱhukhuwi hune maḽeḓere a ṅwalwa tshanḓa tshi so ngo takulwa
Nyito nthihi kana nzhi dzi no sumbedza uri mugudi u na nḓivho ya zwivhumbeo zwa luambo na kushumiselwe , tsumbo : u shumisa ndongazwiga nga nḓila yone/ mupeleṱo / u shumisa thinwaipfi dza luambo , u zwivhumbeo na milayo nga nḓila yone
Zwa nga ha masiandaitwa zwo phaḓalala u mona na ḽifhasi . 
Kha sia ḽa mihasho nga wone uṋe na ndaulo , sisiṱeme na matshimbidzelwe zwo khwinisea hu na mudzinginyea nyangaredzi u ya kha u tevhedza milayo . 
Zwi tou ralo na kha mveledziso ya ikonomi kha wadi dzine dza vha na mabindu .
Vhushumisani na u shela mulenzhe kha mafhungo a ṱhoḓisiso dza zwiimiswa ha tshifhinga tshoṱhe . 
7 . Pfanelo
Mufumakadzi a itaho khumbelo ya ḽi ṅwalo ḽa vhuṋe nahone a ṱo ḓaho u shumisa hafhu tshifani tshawe tsha kale u tea u ḓa na vhuṱanzi vhu sumbedzaho uri o tea u shumisa tshifani itsho .
U ṋea muvhigo murahu nga u shumisa mafhugo one nga ha tshiwo , tsumbo , khombo ya goloi na mawanwa
Kha vha sedze nitsi dza khoso kha pg 52
U shumisa luambo u bveledza khontseputi kha thero dzoṱhe
Vha nga ḓivha tshivhumbeo fhedzi vha vha na vhukonḓi ha u wana , sa tsumbo , zwine tshiteṅwa tshi sa thivhelwi nga tshithu tsha amba kana u buletshedza . 
Tshumelo ya masipala u fana na u bviswa ha malaṱwa , ṱhogomelo na u lugisa themamveledziso dza masipala , hu tshi katelwa nḓisedzo ya maḓi , tshampungane , dzibada na khovhelo ya muḓagasi zwi ḓo dzielwa nṱha u thoma , khathihi na thaidzo dzi dze dza ḓiswa kha Nomboro ya shishi ya ofisi ya Muphuresidennde . 
Ri ḓo ta tshikwama tsha thendelo tsha R1 biḽiyoni u ṱuṱuwedza bannga dza phuraivethe na sekhithara dza dzinnḓu , u bveledza zwirengiswa zwiswa u itela u swikela thoḓea ya dzinnḓu .
Naa zwithu zwa u tsireledza zwo khwaṱha na u vha kha nyimele yavhuḓi ?
Mbilaelo dzavho dzo vha dzi nga ha vhukoni ha sisiṱeme dza thengo dza muvhuso dza vhukati u ṋetshedza mushumo wa khwaḽithi na tshumelo . 
Maelana na mbudziso : ndi nnyi o vhekanyaho adzhenda iyi ? Phindulo na yone i a leluwa vhukuma hafhu . 
Ri khou thoma u dzikisa phimo yashu yoṱhe ya u kavhiwa nga HIV vhukati ha vhaimana . 
Kha tsumbo iyi muṅwali u ri fha kuhumbulele kwa u tikedza na kwa u hanedza .
Nyengedzedzo yo tendelwaho i tea u shumiswa u bva zwino . 
Tekiniki yo ḓoweleaho ya tsenguluso ya SWOT i nga shumiswa u swika hafha . 
Gumofulu ḽa R42 nga tshiwo na zwiwo zwiṱanu na R210 nga muṱa nga ṅwaha
Muvhigo wo dzinginya u thomiwa ha khonṱhiraka dza u thivhela vhuyaḓa nga vhaṋetshedzi hune vho tendelana kha ndaṱiso na nyiledzo arali vha tshi nga ḓidzhenisa kha maitele a fanaho na vhufhura ha tshelede kana vhufhura . 
U itela uri ndovhololo i kone u shuma zwa vhukuma , muanewa dendele u tea u thoma a vhonala phanḓa ha u tshinyadzwa lwa tshoṱhe . 
Dzangano ḽa Ndalukano ḽa Afrika Tshipembe
7 . Kuitele kwa tshifhinga tshilapfu
Sa zwenezwo , nga u ralo ro kombetshedzea u lavhelesa fhasi kha u bvumba malugana na khuliso na u sika mishumo .
Zwiṱirathedzhi zwa U thetshelesa na U amba Ndovhololo
Ṱhumano sa zwezwo yo tou livhanaho a i athu wanala vhukati ha vhudakwa na vhugevhenga , fhedzi u ya nga ngudo na vhadzheneli khayo , halwa ho nwiwa kha nyimele nnzhi u itela u wana maanḓa a u ita mulandu . 
U sumbedza u pfesesa zwiga zwa u vhala / ndongazwiga ( sa tshitopo , khoma , tshivhudzisi , na tshigagarukela ) musi a tshi vhalela nṱha .
U ita nga u ralo , ri dzhoina vhunzhi ha makhomoreidi na vhalwi vhavho na vhaṅwe vhanzhi vhane matshilo avho vho a thusa u a shandukisa nga kha u shela mulenzhe havho ha vhulondo kha nndwa . 
ITSHI TSHIBOGISI TSHI FHEDZISWA MAGUMONI A TSHIFHINGA TSHA KUSHUMELE , tsumbo i nga vha : :
Hafha tshigwada tshi lingedza u ṱalutshedza thaidzo dza vha na u pfesesana thendelano ya shuma . 
Naho tshiwo tsho tshi shushaho vhukuma , tsho ita uri ndi ḓikumedzele vhukuma kha u lwela mbofholowo u bva kha muvhuso wa tshiṱalula , vho ralo . 
Kha mafhungo haya oṱhe kha ri humbule nga vhahali vha vhanna na vhahali vha vhafumakadzi vha nndwa yashu vho ṋetshedzaho matshilo avho uri ri kone u ḓifhelwa nga mbofholowo iyi . 
MUTEVHE WA ḒIRESI DZA NDEME
VHAVHUYELWA
( d ) u ṋea thendelo ya tshadzhi dzo livhanaho dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Vunḓḓu .
a so ngo ḓoweleaho nga u sedza zwipiḓa zwo a vhumbaho
( f ) u sa humbelwa kana u tendelwa u shuma mushumo kana u ṋetshedza tshumelo dzine dza-
Vha ḓo vha vha na riṋe lwa muya nga ṅwedzi wa Tshimedzi ṋaṅwaha musi ri tshi pembelela ṅwaha wa vhufumiṱahe wa mabebo a munna wa vhaṋe Vho-Oliver Reginald Tambo , vhane vha vha khotsi a vhana vhavho , khonani yavho , mushumisani , na murwa a huliseaho wa shango ḽashu .
Bannda ḽi no lemela
Ri ḓo sedzesa kha mabindu maṱuku na a vhukati dziḓoroboni dzashu , ḽokishini na vhuponi ha mahayani na u thoma mimakete hune vha ḓo rengisa zwibveledzwa zwavho .
Miraḓo yoṱhe ya tshitshavha a i nga ḓo vha na dzangalelo .
Nḓevhe dza goroi dzi imela muvhibvelo wa mavu , ngeno hu na uri maṋanga a nḓou ya Afrika , o sumbedzwa nga mavhilimavhili a imela munna na mufumakadzi , a dovha hafhu a imela vhuṱali , vhuḓiimiseli na nungo . 
U ḓadzisa zwenezwo , mutengo u katela mitengo ya u fhandekana na u bvisa ndaka na u vhuedzedza fhethu he ya vha I tshi wanala hone . 
U itela u shumisa pholisi ya madi , ho gaganywa Milayo mivhili miswa ye ya sainiwa ya vha Mulayo :
5.14 Mivhigo ya khakhathi dza vhugevhenga vhu livhiswaho kha vhathu vha pomokwaho vhuloi i nga si dzhielwe fhasi .
Vha sa athu ḽa tshilalelo
hu ḓo sudzulusiwa goloi dza dziambuḽese dza kale dza 450 ha ḓiswa ntswa .
U fara kana u isa phanḓa ṱhoḓisiso , u ṱaṱisana , zwikimu zwa phiramidi , kana mutevhe wa maṅwalo . 
Vhuraḓo hayo vhu fanela u katela vhashumi , vhabebi , vhagudi na vhashumeli vha mutakalo . 
Vundu la Devhula Vhukovhela
U shuma na / nga mafhungo
A si mushumo wa vhalanguli vha thendelo u ita ṱhoḓisiso yavho fhedzi vhahumbeli vha thendelo vha fanela u ṋetshedza zwidodombedzwa u sumbedza uri ndi maga afhio e vha a dzhia u itela u wana vhafaramikovhe vha vhukuma .
Nyaluwo ya u ḽa ṋama ya kholomo ( ine i khou ṱoḓeswa ) ndi tshone tshiitisi tshihulwane tshi khou itisaho uri nḓisedzo i aluwe , khathihi na khwiniso ya vhukoni u ya kha nḓowetshumo yoṱhe . 
Zwivhumbeo zwi itaho zwithu zwo fhambanaho
U itela u vhea iṱo kha vhaphaḓaladzi vha re fhethu na u vhona uri dzifiḽimu dzi a phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa mbetshelwa dza Mulayo , bodo yo thola vhalavhelesi vha u vhona u tevhedzwa . 
Vhaswa , nga murahu ha zwoṱhe , ḽiṅwe ḓuvha , vha wana nyavhelo ya zwino . 
Vhafunashango ḽashu na dzikhonani ,
Nga fhasi ha Thendelano ya Vienna Siani la Vhushaka ha Vhuimeli ha Mashango ya 1963 - vhathu vho farwaho mashango ḓavha vha tea u vha na tswikelelo kha vhaimeli vha mashango avho .
O vha a tshi zwi ḓivha uri u tea u wana fhethu ho khudaho hune a nga dzumba hone dayari yawe .
Hune muthu a hola muholo u theliswaho u sa kokodziwaho mbadelo ya SITE kana PAYE , vha tea u badela muthelo wa tshifhinganyana kha muholo uyo .
muṅwalo wa u pomba ( cursive writing ) - u ṅwala hu sa ṱhukhuwi hune maḽeḓere a ṅwalwa tshanḓa tshi so ngo takulwa
A vha athu u lenga , vha nga ḓiṅwalisa kha senthara ya Pfunzo na Vhugudisi ya Vhaaluwa .
Naho , ho vha na mvelaphanḓa yo imaho ngauri , vhuimeleli ha Afrika kha vhuvhusi ha Zwiimiswa zwa Bretton Woods , a zwi elani na kana u sumbedza ndeme ya dzhango . 
Heḽi ḽiṅwalo ḽi nweledza makumedzwa a tshipiḓa tsha vhuvhili tsha thandela khathihi na mvelaphanḓa yo no itwaho u swika zwino . 
I ḓo fhindula mbudziso yauri u dzhenelela kha modele zwi nga shela mulezhe arali zwa nga itwa zwavhuḓi na uri u itwa zwavhuḓi zwi a konadzea na u nga swikelelea hu si na mbadelo nga u tou ralo . 
Zwikili zwa vhurangaphanḓa na vhukoni ha u shuma kha thimu . 
Arali phemithi yo xedzwa nga muhumbeli i nga vha o vha o i fara kana nga tshifhinga tsha maitele a u ṋea thendelo , phemithi ya u imela i ḓo bviswa fhedzi musi ho no ṱanganedzwa vhuṱanzi ha mbadelo ya phemithi ntswa . 
Vhurifhi a vhu na rekhodo ya maṅwe mafhungo o ambiwaho muṱanganoni . 
( d ) nga bveledza nga u angaredza , zwi tshi ya nga u sielisana ha vhuimeleli .
R30 000 ya u ita khumbelo isa humeli murahu .
Nga ṅwedzi uyu wa Mbofholowo ri pembelela u shela mulenze kha mbofholowo na dimokirasi , nga Muphurusidennde wa kale wa ANC na muhali wa Lushaka Vho Oliver Reginald Tambo , vhe vha vha vha tshi ḓo vha vha tshi khou fara miṅwaha ya 100 arali vho vha vha tshi kha ḓi tshila .
O vhila ḽauri vhafariwa vha dzulela u rwiwa ngomu sentharani , hu uri kha zwiṅwe zwifhinga vha a ita na u vhulawa . 
Ngudo i tea u dzumbulula u dzhiela nṱha vhuḓivhi ha thero yavho , nga maanḓa kha muthu zwawe a re na dzangalelo . 
( d ) Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha u langa zwa khaṱhulo , kana muthu o nangiwaho ngae ;
Kha vha lange ṋetshedzo ya tshumelo dza vhaḓinḓa . 
Fomo dzi songo ḓadzwaho dza fhelela dzi nga ḓi humiselwa murahu kha mushumisi wa maḓi , nahone u redzhisiṱara uho ha imiswa u vhuya u swikela hu tshi ṋetshedzwa zwidodombedzwa zwo fhelelaho . 
Yo sainwa nga ( datumu )
- vha na zwithu zwa u ṱamba na mabunga
-U monithara kushumele kwavho
Nyingapfumo dzi wanwa nga tshifhinga hu tshi dzhielwa nṱha phimo yo teaho ine ya shumiselwa ndaka ya ndeme . 
Ngoho ndi ya uri , ṅwana a nga dzula a kha ndondolo ya mubebi o mu thubaho , arali vha nanga u vhuya vhoṱhe na ṅwana . 
Vhushaka uhu vhukati ha mvelelo na zwibveledzwa ndi zwine ha khou ambwa nga hazwo sa zwi re na mushumo . 
Kha migaganyagwama heyi yo dzudzanyululwaho tshumelo khulwane ndi dzone dzine ho sedzeswa dzone nga Muhasho na hone ndi zwine Komiti ya Lushaka ya vha i tshi khou ḓivhadza Muhasho uri ndi zwone zwine wa tea u zwi sedzesa nga uri zwi vula zwikhala zwa dzinnḓu . 
Nzudzanyo ya Tshanduko ya Muhasho yo bveledzwa ye ya ita uri mulivhanyo wa tshivhumbeo tsha dzangano u vhe wa ndeme . 
Tswayo dzi penyaho kha kushumele kwashu kwa ikonomi kha ṅwaha uno dzo vha zwa vhulimi na zwa vhufhaṱi . 
Thaidzo i engedzwa nga u hanganea na u shaya mushumo ha vhathu vha Afrika Tshipembe vhane vha khou vhaiswa nga dzisindikheithi dza uri masheleni o leluwaho a nga itwa nga u shuma sa mazhendedzi a zwidzidzivhadzi . 
Vhukhwine ha phambano ya pulane dza zwibviswa zwa vundu zwi nga ambe nga hazwo nga kha mbekanyamushumo dza u khwinisa mugaganyagwama wo ḓiimiselaho . 
Siatari la haya li nekana nga mutevhe wa tshumelo dzi anzelwaho u dalelwa .
Nḓila ya vhutshinyi i kha ḓivha khulwane kha vhutsireledzi ha Afurika Tshipembe .
I kwama vhone , mme ane a khou ṱunḓela vhana vhawe e eṱhe u bva Delft , ane mundende wawe u sa unḓe ene e eṱhe , u unḓa na vhaḓuhulu vhawe .
Muhangarambo u ḓo khwinisa u vhigwa ha zwa masheleni na vhulavhelesi ho ṋetshedzwaho nga Komiti ya Odithi kha miṅwaha i ḓaho . 
U shaea ha mishumo ndi tshithithisi kha ikonomi ifhio na ifhio sa afha hu tshi thivhela vhadzulapo kha u swikela vhukoni vhune vha nga vha vha naho ha u shela mulenzhe kha ikonomi . 
Mbadelo nga tshifhinga dzi fanela u monithariwa nahone zwipima kushumele zwi tea u tiwa sa : 
Tsireledzo i badelela ndozwo ya vhubindudzi yo vhaho hone kha mudzulapo wa Afrika Tshipembe nga mulandu wa u bvelela ha zwiitei zwa mveledzazwiwo zwa poḽitiki zwo tsireledzwaho . 
A hu na mbuelo fhedzi dza u ṱavhanya dzine dza ḓa dzo tou livhana vhathu vhashu , fhedzi mbuelo dzavhuḓi dza nnḓa dzi ḓo ita uri mbuedzedzo dzi tevhelaho dzi thome zwo leluwa . 
GTZ yo tikedza vhugudisi ha Phurogireme ya u Khwaṱhisa Kuvhusele Kwapo he ha vha hu n maga a tevhelaho :
Ri shela hani mulenzhe kha u tikedza Pfunzo ya Tshitshavha ya Ndeme
Tshelede i songo shumiswaho kha mbekanyamushumo iyi ndi nga nṱhani ha dziposo dzi wanalaho Fhethu ha Tsireledzo na Dzisentharani dza Ndondolo zwo itiswa nga tshanduko yo vhaho hone kha zwiimiswa ezwi . 
Maanḓa a vhupfi kha fhungo u bva kotara dzoṱhe o ita uri ndi tende uri tsivhudzo kha fhungo ho vha nyito ya vhuṱali vhukuma . 
Nga maṅwe maipfi , zwithu zwoṱhe zwi ṋeaho ndaela kha tshitshavha , zwi bva kha maanḓa makhethwa aya . 
Minidzhere dzi re nga ngomu ha bindu ḽiṅwe na ḽiṅwe na dzone dzo ṋekedza thikhedzo ya thekhinikhala kha muṱangano . 
I tou vha tswikelelo u ya kha u thomiwa ha Ndindakhombo ya Mutakalo wa Lushaka ine ya ḓo bveledza kha ṋetshedzo ya ndondolamutakalo i na mutsindo , nga maanḓa kha zwitshavha zwi shayaho .
( 3 ) Miraḓo ya Khabinethe i tea -
Mabunga a tshitshavha ( ha ngo themendelwa u shumiswa midini ) : Ndi dzibuloko dza mabunga ane a shumisa madi kana a madindi .
- U khwaṱhisedza mindende nga kha tshumelo dza mutheo dzo khwaṱhaho na dzi fhulufhedzeaho ndi zwiṅwe zwa zwithu zwa ndeme zwi teaho u dzhielwa nṱha u thoma
Mandeithi wa dziyunivesithi idzi a si u ita ṱhoḓisiso fhedzi kha muzika na zwilidzo zwapo , fhedzi na u topola na u kuvhanganya hafhu masia oṱhe a vhufa ha mvelele vhu fareaho kha mavundu adzo . 
Vhubindudzi ha BAIC ndi mvelele dza Foramu ya Dzangano ḽa China-Africa ( FOCAC ) ye ya farelwa Johannesburg nga Nyendavhusiku 2015 , he Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na Phuraimi Minisiṱa vha China Vho Xi Jinping vha saina thendelano dza mashango aya mavhili dzi siho fhasi ha dza 26 dzine tshileme tshadzo dzi anganyelwa u swika kha R100 biḽioni .
( c ) u vhewa ha gemo ḽa rennde na miṅwe mithelo , nyingamithelo na mbadelo dza mishumo ; na
U khwaṱhisedza kushumele nga u angaredza kwavhuḓi , ku shumaho nahone lu re ngonani kwa mabindu . 
Tshipitshi tsha mugaganyagwama tshi bvisela khagala u thomiwa ha mbekanyaaitele ntswa dza muthelo na u ṱalutshedza zwivhangwaho ngazwo kha mbuelo khathihi na mbekanyamaitele dzo dzinginywaho khathihi na ṱhalutshedzo dza u pfukiswa ha mukovho na masiandaitwa a zwibviswa . 
Naho vha tshi khou lila vha a kona u khuthadza vhaṅwe na u ṱanganedza ḽifhasi . 
6.10. Vhe vha ḓinanga na madzangano a si a muvhuso kha u sa vha na vhutshivha u thusa vhaṅwe vha bvaho ho fhambanaho , nga muya wa Vhuthu .
Vhukhwine ha tshumelo ya nnyi na nnyi ndi mafhungo a ndeme ane a kwama mveledziso na nyaluwo kha tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe . 
U itela u vhona uri philiphili i khou khokhana kha phuphu ya maḓi , vhuvha ha thempheretsha na ha muṋo zwi tea u pimiwa vhunga u tsitsikana ha maḓi a lwanzhe hu tshi itiswa nga izwi vhuvhili hazwo . 
13.1. Khabinethe i na fulufhelo ḽa uri milingo ya zwikolo ya mafheloni a ṅwaha i ḓo tshimbila zwavhuḓi i sa khakhisiwi nga murahu ha mumatsho muhulu wa vhege hei we wa vha wo rangwa phanḓa nga South African Democratic Teachers ' Union ( SADTU ) .
Mvula ya fhasi ha yo ḓoweleaho yo wanala ngei Limpopo . 
Muthu o ṅwalwaho kha ḓiresi ya imeiḽi ndi ene muṱanganedzi o rumelwaho . 
Vha humbelwa u khwaṱhisedza uri ri na zwidodombedzwa zwavho zwa vhukwamani zwa zwinozwino uri vha kone u shumisa tshumelo iyi i leludzaho zwithu .
Ndi a kona u gidima nga luvhilo .
TSHIKO :
Vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli arali vha tshi khou isa phukha yo ṱunḓiwaho u itwa ndingo dza DNA Afrika Tshipembe .
U swika zwino , mbekanyamushumo dza zwa vhugudisi dzi tevhelaho dzo no thoma u ṋetshedzwa . 
Phambano dzi nga kha ḓi vha hone kha zwo khetheaho zwi fanaho na nḓisedzo ya tshumelo , kana mavu na zwiko zwa mupo .
Fhedziha , zwe zwa ladza mafhungo ndi lutamo lu sa timatimisi lwa u bvelela . 
Ho sedzwa kha mbekanyamaitele iyi , ho vha muhumbulo wa u amba ngaha tsireledzo na vhutsireledzi nga kha mveledziso na u thomiwa ha mbekanyamushmo ya sekithara dzo ṱanganelaho .
Vha swikelela dzikhomphyutha , zwiḽiwa zwavhuḓi khathihi na nyito dza zwa mitambo na mvelele .
Zwine zwa tou vha khagala kha minetse ndi zwauri yunithi ya mapholisa a ḓivhonadzaho i ḓo rumela miraḓo ya ḓana na fuṱhanu na muṅwe muthihi ane a ḓo dzula afho kha senthara ya mashumele o ṱanganelaho . 
Nazwino , naho zwo ralo , hezwi zwi tea u konadzea musi ho fhedziwa . 
Kiḽoso idzi dzi ṱoḓa u ṋekedza zwa u tholwa ha vhaofisiri vho fhambanaho vhane vha ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u langa maitele a u voutha na u vhala , kathihi na maanḓa avho na mishumo yavho . 
U fhungudzwa uho a hu ngo itwa nga u fhelisa maimo a re hone , zwe zwa ita uri dziyunioni dzi takale . 
ndi shuma ngadeni
Mushumoitwa wa 5 / 3 U ṋea tshifhinga tsha mahumbulwa u bva kha tshitshavha
Nyimele , fhedzi , yo thoma u shanduka kha dikheidi yo tevhelaho dikheidi ya vhu fumalo . 
U ṅwala vhurifhi ha khonani /u dzhenisa dayari
Zwi tamiwaho nga vhana zwi nga ṱoḓa maga ane a tea u dzhiiwa o ḓiimisa kha mupendelo wo swikelaho kha u dzhiululwa ha ndaka mafheleloni a ṱhoḓisiso ya u kovhanywa . 
Ngudo dzo itwa dza u wana tshiwo tsha HIV . 
Zwi kha ḓi vha zwo ralo , mushumo uyu a si ipfi ḽa u fhedza kha thero , mawanwa aṋu na mihumbulo yaṋu na zwone zwi khou ṱanganedzwa . 
Mbetshelwa dzo teaho dzi elanaho na ṱhoḓea dza themendelo dza minisiṱa na mishumo ya thengiso ya muṅwe musi i elanaho zwi dzula zwo songo shandukiswa lwa ndeme . 
Ri tea u vha vha fulufhedzeaho kha zwe Vho Madiba vha ri siela nga u isa phanḓa na u ḓiimisela havho ho khwaṱhaho kha demokirasi , u sa ḓiḓivha , khangwelo , u isa tshumelo vhathuni na u lwela vhutshilo ha khwiṋe ha vhathu vhoṱhe .
Zwo ṋetshedzwa vhagudi vhoṱhe ?
Vhunzhi ha vhashumi vha muvhuso vha a fulufhedzea na uri vha khou ḓi bvela phanḓa na u ḓisa tshumelo khathihi na u ita mushumo wavho .
Musi ṅwaha wa 2 u tshi sala u tshi fhela sisiteme ya CBP i ḓo vha i tshi vho shuma , na vhuṱumani na IDP hu ḓo vha ho no vha hone .
5 . Nḓivho ya Nḓivhadzamulayotibe nga ha Batho Pele ndi u ṋetshedza muhanga wa kushumele wa mbekanyamaitele na zwiṱirahedzhi zwa tshumiso zwi vhonalaho zwa tshanduko ya nḓisedzo ya tshumelo ya muvhuso .
A zwi gumi Mbuelo ya Vhuimana ( hu tshi katelwa vhabebisi )
Muvhono washu kha u vusuludza dzinnḓu zwi kha ḓorobo ṱhukhu . 
Izwi zwi itwa uri zwi wanale kha mihasho nahone ndi mutheo wa ndugiselo dza u ṅwala fhasi shedulu ( pulane dza tshelede i dzhenaho na i bvaho ) hune ndangulo ya tshelede yo sedzeswa khayo na ndangulo ya zwibviswa . 
Hezwi zwi thusa u divha tshumelo thanu dza ntha dzi dalelwaho nga vashumisi .
Tshipiḓa tsha mushumo ndi u bveledzise na u ṱhogomela tshivhumbeo tsha khamphani tsha muhasho , u ṋetshedza vhulanguli kha zwoṱhe ha rekhodo dza khamphani na u ṱuṱuwedza vhukoni ha nṱhesa ha tshumelo kha dzangano . 
Musi wo no saina u vha mulayo , Mulayotibe u humisela murahu Mulayo wa Mukovho , 1975 ( Mulayo 63 wa 1975 ) .
Hune zwa vha zwo tea mbadelo i sa humeselwi murahu ya maṅwalwa i nga badeliswa . 
MULANGADZULO : Muhulisei Vho Shivambu , musi ndi tshi khou amba , ndi humbela uri vha dzule fhasi .
Ṱhoḓisiso dza zwa dzhiothekhinikhala kha khaphasithi ya u hwalwa ha matheriala a fhasi ha lwanzhe dzi fanela u itwa . 
Vha humbelwa uri vha dzhiele nṱha hezwi : a hu na ane a nga vha ṱanganedza kha tshiimiswa tsha vhudzulo ha vhaaluwa nga nnḓa ha thendelo yavho nga nnḓa ha musi muvhigo wa dzilafho u tshi ṱanziela uri tshiimo tshavho tsha muhumbulo a tshi tendi uri vha fhe thendelo nahone ḽiṅwalo ḽa ndaela ya khothe ḽi tea u vha ḽo ṋekedzwa .
Khumbelo dzoṱhe dzo ṱanganedzwaho nga Tax Exemption Unit dzi ḓo wana nḓivhadzo ya u ṱanganedzwa ha khumbelo i rumelwaho nga computer dza SARS hu saathu fhela vhege nṋa u bva ḓuvha ḽe khumbelo ya ṱanganedzwa .
Maimo a Tswikelelo ya ḽifhasi a shumiswa hu tshi tholwa thandela idzi u itela u thusa vhathu , hu tshi katelwa na vhathu vha na ṱhoḓea dzo khetheaho . 
( 1 ) Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana vhudzulo vhu fushaho .
Ndondolo ya Ndangulo na mashumele a Mutakalo na Tsireledzo Mushumoni kha vhashumi vhoṱhe . 
Fhedzi ri tea u dzula ri tshi zwi ḓivha uri tshivhalo itshi tshi fhasisa .
U khethekanywa ha Dzitshaka ha Malwadze hu ṋetshedza maitele o itwaho tshitandadi a u vhiga na u vhea iṱo malwadze . 
kha vha rumele fax kha call centre dza dzo teaho kana davhi ḽa ofisi ya SARS ya tsini navho .
Kha ḽeveḽe ya tshiṱiriki , thandela dza tshikolo dzi vhudziwa zwikolo zwe zwa tetshelwa u tandulula thaidzo ya u khethulula nga murafho , u shushedza na vhuimana ha vhananyana , vhukati ha maṅwe mafhungo a kwamaho vhagudi . 
Kushumele kwa khwiṋe nga zwishumiswa zwi si zwinzhi
Miraḓo i ṱhompheaho ,
I kovhelaniwa na radiolodzhi yo ṋaṋaho ya nga ngomu sibadela R14 238 nga muṱa nga ṅwaha
175. Vhafarela Vhahaṱuli
2.11 Kwamana na vhone phanḓa ha musi vha tshi ṱanganedza aphiḽi ṱhukhu na u vha humbela uri vha ṱalutshedze uri vhutshinyi ho kwama hani vhone na muṱa wavho .
Ndivho idzi kana zwipikwa zwi ṋetshedza buḓo ḽa vhuṱhogwa u tikedza ndangulo ya zwiimiswa zwa pfunzo . 
Vhomakhulu / vhomazwale na vhomakhulu vha vha ha munna kana mufumakadzi wavho vha nga ṅwaliswa fhedzi arali mufumakadzi kana mufarisi na ene o ṅwaliswa sa muunḓiwa .
Muthu muṅwe na muṅwe ane a nga dzhiela fhasi kana u kanakana nga ha tshinyalelo yo vhangwaho nga mbekanyamaitele ya tshiṱalula , vha fanela u ṱola fhedzi phurofaiḽi ya zwino ya zwiimiswa zwashu zwivhili . 
Masheleni a re hone ndi a rennge nthihi ya thekhisi kha wadi
Malugana na izwi , ndeme dzoṱhe na mbekanyamushumo dza ndangulo yo mikhwa yo ḓitikaho nga vhutevhedzeli ndi dza vhuṱhogwa . 
5.1. Khabinethe yo tendela u kumedzwa ha Mulayotibe wa Tshumelo ya Zwannḓa , wa 2015 Phalamenndeni .
Mbuelo dza ndondolo ya mutakalo dzine vha nga dzi fulufhela nga 2013
U thomiwa ha thandela dzo fhambanaho miṅwahani miṱanu iḓaho hu khou lavhelelwa u sika mishumo i fhiraho 21 000 .
o Vhone uri mafhungo a nga ambiwa nga vhuḓalo u fhirisa zwi no itea kha madzulo a Phalamennde
U sumbedza mishumo
Mulangadzulo u ḓo ta komiti ya ndaṱiso ya u shuma na mafhungo a ndaṱiso . 
4.3.3 Naa tsumbanḓila ndi mulayo ?
Vha humbelwa uri vha dzhenise tshikalo tsha nyelelo phanḓa na nga murahu ha u kheluwa kana u thivhelwa arali vha na zwidodombedzwa . 
Muofisiri wa mbalelano u tiwa kha thendara iṅwe na iṅwe . 
U vhona uri khii dzoṱhe nga u angaredza dza yuniti ya tshumelo ya zwiḽiwa dzo vhulungea tshifhinga tshoṱhe . 
Kha nyimele nnzhi , ṱhoḓea ya , na mulivhanyo wa , magondo a matshimbilele a vhuimo ha nṱha aya u mona na vhupo a ḓo vha o no topolwa kha pulane dza ḓorobo ṱhukhu na ḓorobo khulwane . 
Zwiṅwe hafhu , naho khovhakhombo i tshi nga vha ṱhukhu , masiandaitwa a u kavhiwa ndi mahulu . 
Izwi zwi nga vha vhorabulasi , tshitshavha , mazhendedzi a muvhuso a fanaho na Mmbi ya Vhupileli ya Afrika Tshipembe , kana tshiimiswa tsha muvhuso u fana na Tshiimiswa tsha Zwitshilaho zwo Fhambanaho tsha Lushaka tsha Afrika Tshipembe ' South African National Biodiversity Institute ' .
9 Ri ya hani tshikoloni
Mudzulatshidulo wa Dzangano ḽa Mivhuso Yapo ( Salga ) , Ṱhoho dza Zwiimiswa zwi tikedzaho demokirasi , Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala ,
Musi vho no vha na thendelo i bvaho kha masipala wavho vha tea u founela ofisi ya dzingu ya Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano ya tsinisa navho , hune muofisiri a dzhiaho vhathu a ḓo haseledza na vhone zwi tevhelaho :
Kha tshumelo ya nnyi na nnyi nga maanḓa , vhorakhemisi tshifhinga tshoṱhe vha itelwa mutsiko wa u ita tshivhalo tsha mishumo tsho engedzeaho nga nṱhani ha phimo dza vhashumi . 
( c ) nga miraḓo mivhili ya vhusimamilayo ha vunḓu ho teaho , arali hu tshi khou tea u khethiwa Mulangavunḓu wa vunḓu kana Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo wa vhusimamilayo hayo .
Mushumo uyu wo ṋewa Vhafarisa Vhamaki Vhahulwane u bva ḓuvha ḽa vhuraru ḽa u maka , tenda vhukhakhi ho rekhodwaho ho vhu vhuṱuku . 
Mivhuso ye ya ita ḽeveḽe dza tshikolodo tshi sa londotei tsho ṱahela lufhera lwa muvhalelano wa u fhindula nga nḓila i bveledzaho . 
Nga nṱha ha u ṋetshedza zwiṱuṱuwedzi u itela u engedza vhashumi vhanzhi kha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha , mivhuso i nga engedza vhusikamishumo nga u leludza tshanduko ya vhashumi u bva kha vhaaluwa , nḓowetshumo dzine dza bveledza zwiṱuku u ya kha vhuswa , vhune ha khou aluwa nga u ṱavhanya . 
Vhuimo ho fhambanaho ha muvhuso vhu ṱuṱuwedzwa u shumisana nga nḓila ya u farisana u lwa na ṱhoḓea dza mveledziso kha vhupo hapo .
Vha songo thoma nga mihumbulo yavho .
Khumbelo ya u vha muraḓo wa Sisiṱeme ya Mafhungo ya Vhuḓi ṅwalisi ya Inthanethe
Nndinde yo sala nnḓa yo ṱungufhala .
U ṅwala na U ṅekedza
Mulangi Muhulu vha tea u ta maitele ane a tshimbilelana na vhuhulu ha thendelo dza vhutsireledzi dzo fhambanaho . 
Arali zwo tea , khoniferentsi ya u ṱanganyisa na u eletshedzana na vhafaramikovhe vhahulwane kha sisiteme ya vhulamukanyi ha vhutshinyi , hu tshi katelwa na vhaimeleli u bva kha mihasho ya muvhuso , zwiimiswa zwa pfunzo na tshitshavha tshapo .
Arali Ofisi ya Tshumelo ya Vhuingameli ya vhuya ya fushea nga tshibveledzwa tshavho tsho ṱanganyiswaho , i ḓo vha fha Thendelo ya u rengisa mahalwa o rengwaho e manzhi u bva nnḓa nga murahu ha musi vho no wana ṱhanziela ya zwa maboḓelo .
Zwigidi na zwigidi zwa vhafumakadzi zwo kuvhangana ngei tshiṱediamu tsha Harry Gwala ngei Sasolburg u dzhiela nṱha mushumo wa ndeme wa u shela mulenzhe kha polotiki nga vhafumakadzi wo iteaho nga tshifhinga tsha nndwa ya mbofholowo u bva kha u vhuswa na muvhuso wa tshiṱalula .
Kha vha ḓe na ṱhanziela ya mabebo kana basa ya kale ye ya bviswa phanḓa ha 1 Fulwana 1986 .
Vhukando hovhu vhu tea u sika vhushaka havhuḓi ha nḓowetshumo na u tshimbidza vhukoni ha mushumoni . 
Khothe i fanela u ṋea muhwelelwa tshikhala tsha u shumisa pfanelo iyi . 
U ṱola mvetamveto ya u fhedzisela ya konṱiraka yo ṋetshedzwaho nga mutholi kha tshifhinga tshi re hone u itela uri mutholi a ṋetshedze konṱiraka . 
Vhuimo ha maṱaluli , tsumbo , Mulapfu munna u dzula Thathe ( phanḓa ha dzina ) ; O ḽa ḽitswuku ḽinngo ( nga murahu ha ḽiiti )
U lingiwa ha mafulo avho a vhufaragwama hu ḓo ṱuṱuwedza u tevhedza huhulwane ha maitele a khwinesa kha ndangulo ya vhufaragwama . 
Muelo wa maraga u ḓo shanduka tshifhinga tshi tshi ya . 
( a ) Ndzudzanyo na u thoma u shuma ha Mveledziso ya Lushaka ( NDP ) u itela u sumbedza mvelaphanḓa yo itwaho nga sekithara ya muvhuso wapo kha u thoma u shuma .
Nga u angaredza Ḽikumedzwa ḽo Vhibvaho ḽo bva kha pfanelo ya ndayotewa ya uri muthu u ane a khou hweswa mulandu wa vhugevhenga ha na mulandu u swikela hu tshi khwaṱhisedzwa uri o wanwa mulandu nahone u ḓo farwa nga maitele aneo . 
Uri izwo zwi bvelele ḽi tea u khwinisa themamveledziso dza maḓi , vhuendi na fulufulu na u ṋetshedza mbekanyamaitele dzavhuḓi na phulufhedziso ya ndaulo kha vhabindudzi .
Matsheloni maṅwe na maṅwe hu tea u itwa nyito pfufhi ya orala nga kiḽasi yoṱhe , hu tshi katelwa ngomu na mugudisi .
Vhaṱolamuvhalelano vha songo dzhiwa sa vhatsireledzi kha ndozwo iṅwe na iṅwe kha tshivhangi tshiṅwe na tshiṅwe nga muthu muṅwe na muṅwe . 
Mbadelo kha dzi MP ya vhueletshedzi i tea u bviselwa khagala kha tshitshavha - u thivhela u galatshela malamba nga u nga ndi vhueletshedzi , hu si hone .
U rangela u vhala ( u ḓivhadza tshibveledzwa )
U khwinisa kha kutholelwe kwa vhatelwadigirii vhe vha lambedzwa ,
6.1. Khabinethe i rumela ndiliso dzayo na u pfela vhuṱungo kha muṱa na khonani dza Vho Mohamed Ismail ( " Issy " ) Dinat , vhe vha fhira fhano shangoni nga Ḽavhuvhili , ḽa dzi 8 Nyendavhusiku .
Poso dzi tevhelaho dzi hone zwa zwino ngei Pietermaritzburg Muhashoni wa zwa Dzilafho . 
Vhorakhonṱhiraka vha ḓo dzudzanya na Spoornet u isa thundu kha mavhengele a Vundu nga dziawara dzine na nga maḓuvha ane mavhengele a vha o vula . 
Hezwi zwi swikelwa nga mbekanyamushumo ṱhukhu dzi tevhelaho : 
Muhasho wa Vhutsila na Mvelelo u ṋetshedza thikhedzo nga tshivhumbeo tsha masheleni , khaphasithi ya ndangulo , ṱhuṱhuwedzo na u netiweka , na nga u bveledza vhufarakani ha tshitshavha na phuraivethe na vhuṅwe vhurangeli vhune ha shumisa mvelele sa tshishumiswa tsha u vusuludza vhupo ha ḓoroboni . 
MUENGEDZO 3
Vha khou lavhelela u isa maragani tshibveledzwa kana vha khou ya u tshi rengisela mvelelo ya ṱhoḓisiso yavho kha muṅwe muthu / iṅwe khamphani ?
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani :
Zwi khagala uri madokotela vho pfa uri vha ḓo xelelwa nga vhalwadze arali vha sa isa phanḓa na kuitele kwavho kwa nga misi . 
Phalamennde ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe i shela mulenzhe kha vhunzhi ha madzangano a Afurika , u katela na Pan African Parliament ( PAP ) na Foramu ya Phalamennde ya SADC ( SADC PF )
Tshiṅwe tsha zwipikwa zwa ndeme zwo ṱaluswaho nga ndangulo ntswa ndi pfunzo , sa izwi i tshi nga shela mulenzhe zwihulwane kha u fheliswa ha vhushai shangoni . 
Vho humbudza tshitshavha uri vhulimi na saintsi na bindu na thikhedzo ya muvhuso , ṱhanḓavhudzo na mveledziso ya mishumo i itwaho u bveledza zwibveledzwa zwa ndeme kha vhupo uvhu nga vhorabulasi avha , zwo khwaṱhisedzwa . 
U topola vhoṋefhungo na maiti mafhungoni .
Zwine zwa ntakadzesa
bugundaula ya tshifhinganyana yo ṋetshedzwaho nga Muhasho wa Muno ( arali i hone )
Zwa zwino a huna sisiṱeme i tevhelaho u imiswa ha khonṱhiraka ya PwC . 
u wanela muthu fhethu ha vhudzulo , mushumo kana thendelo dza u shuma
Vhufarakani na dziNGO , khathihi na u khwaṱhisa mushumo wa Khoro ya Eidzi ya Kapa Vhubvaḓuvha na zwone zwo shela mulenzhe kha u khwinisea uhu . 
Ndeme ya mukovhe zwi amba , tsha vhukwaho , uri mushumi muṅwe na muṅwe u wana zwe a badelela , hu na mbuelo dzo lavhelelwaho dzi eḓanaho na mbadelo dza mushumi dzo ṱangana na mbuelo dza tshelede yo vhulungwaho . 
Ndima iyi i livhana na zwa u ṱalutshedza , tshumiso na ndaulo ya Mulayotibe . 
Musi vho no ita mvetamveto ya phethishini yavho , nga murahu i fanela u ṋetshedzwa kha ofisi ya Muṅwalisi wa Maṅwalwa a Phalamennde .
Girama i tea u funzwa u itela u vhumba zwibveledzwa musi zwi kha nyimele yazwo - nga iṅwe nḓila i kwamana na luambo lwa vhukumakuma .
Tshiṱatamennde nga ha muṱangano wa Khabinethe wa dzi 22 Fulwi 2016
28 . Mukumedzo na u ṱanganedzwa ha mugganyagwama
Kha vha endedze na u eletshedza vhashumi nga mafhungo a vhulanguli ha vhashumi u khwinisa u thoma u shumisa maitele na mbekanyamaitele zwa vhulanguli ha vhashumi nga nḓila yone . 
U tumbula na u buletshedza mvelelo kana mafhedzisele a takalelwaho
Vho vha vha tshi tou vha , kha zwiṅwe zwinzhi , muraḓo wa tshigwada tsha vhaimeleli vha Rivonia .
Vha ḓivha mini nga ha Komiti ya Wadi ?
Kale muvhuso wo ḓigana u ḓo khwinisa sia ḽa mulayo ḽi ṋetshedzaho tsireledzo ya vhuṋe ha ndaka ya vhaimbi vhashu . 
Ndamba vhuḓifhinduleli : Iḽi ḽiṅwalo na zwi re ngomu ḽo ṅwalwa nga Muhasho wa Vhulimi , Maḓaka na Vhureakhovhe u itela u dodombedza nḓowetshumo ya tshienge . 
Mishumo yoṱhe ine ya tshimbilelana na zwithu
Gireidi A - mugudisi u na vhukoni ha u gudisa muthu ḽaisentse ya u reila ya khoudu iṅwe na iṅwe na uri mugudisi uyu u na ḽaisentse ya u reila ya khoudu EC kha u reila goloi dza manyuaḽa na ḽeisentse ya u reila ya khoudu A ;
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ṋanga mushumo wa zwanḓḓa , mushumo wawe kana phurofesheni o vhofholowa .
Kha ndima iyi ri sedza nḓila yo ḓoweleaho u shumiswa , ngona ya u tandulula thaidzo
Masia mararu a muvhuso ( wa lushaka , wa vunḓu na muvhuso wapo ) a kovhana vhuḓifhinduleli ha u ṋetshedzwa ha dzinnḓu dzo eḓanaho . 
Mveledziso ya vhulimi ho ṱanḓavhuwaho na u phurosesa zwiḽiwa na u zwi putela . 
U shela mulenzhe kha vhugudisi , mutholi u tea u kona na u ḓi imisela u ṋekedza vhugidisi .
U vha hone ha u ḓivhulaha , vhugevhenga kana vhudakwa zwi nga si zwa ndeme arali dziṅwe ndeme dzi tshi khou swikelelwa . 
Vhahumbeli vhane vha si tevhedze ṱhoḓea dzo bulwaho afho nṱha , na khumbelo dzo ṱanganedzwaho u lenga , a zwi nga ḓo dzhielwa nṱha . 
U fhatṱa mutheo wa tshitshavha tsha demokirasi na mbofholowo une muvhuso wa ḓitika nga lutamo lwa vhathu nahone hune muthu muṅwe na muṅwe a ḓo vha o tsireledzwa nga mulayo u lingana ;
Ndi muṅwe na muṅwe ane a nga swikisa makumedzwa naa ?
Misudzuluwo ya dzhiminasitiki sa u vhumbulutshela phanḓa , u vhumbulutshela murahu , u thamuwa nga tshanḓa , mavhili a gariki
Vhonani arali ni tshi nga kona u wana nḓila ya u dadamala ine ya si fane na ya vhaṅwe afha kiḽasini .
7 . Mafhungo a zwa mutakalo , u londola , zwa u tshilisana na zwa mulayo
Maitele a ndingo dza khohakhombo dza tshiṱirathedzhi a itwaho ṅwaha muṅwe na muṅwe ane muhasho wa a topola , u a ela na u ṋekedza vhuḓifhinduleli ha u langa na u laula khohakhombo ya bindu yo livhanaho na muhasho . 
U sumbedza zwikili zwa mbeu na ndingano na zwa u humbula nga ndingano kha maga oṱhe a thandela ya mveledziso na zwishumiswa zwa u dzhenelela kha mbeu zwa ndingano .
Ngauri a siiwa o ṱanea , zwi a shusha zwihulwane , nga maanḓa kha vhana . 
U ṋetshedza tshumelo dza vhudavhidzani dza muhasho . 
Dzilafho ḽa u thivhela u pfukela ha HIV u bva kha u kavhiwa nga khombo ya u ṱaniwa kha zwiluḓi zwa muvhili zwo kavhiwaho ( u tambudzwa lwa vhudzekani , u ṱhavhiwa nga ṋeleṱe )
arali vhabebi vha siho , shaka ḽa tsini ḽine ḽa sia ṅwana nga miṅwaha ine i sa vhe fhasi ha ya 10 nahone ḽine ḽa ḓivha zwidodombedzwa zwa ṅwana ḽi tea u ita afidaviti u khwaṱhisedza vhuvha ha ṅwana .
Zwi nga kha ḓi vha ṱhoḓea ya dzingu ḽa kule kule na khunzikhunzi uri fhasi ha lwanzhe hu vhuedzedzwe kha ḽevele ya mathomo , zwine zwa ḓo ṱoḓa mugero muhulwane . 
Pennde dzi shumisaho maḓi dzi rekhoda nyendo idzi .
Hu ḓo dovha ha vha na vhudzivha ha u ita ṱhoḓisiso na u fhirisela mawanwa kha tshiimiswa tsho teaho . 
Ndi nnyi o teaho u ita khumbelo ?
Komiti ya u Ṱoḓisisa , u Vhiga na Vhulavhelesi ya Buthano ḽa Lushaka ya Vhafumakadzi , Vhaswa , Vhana na Vhathu vha re na Vhuholefhali
( a ) u vhewa ha tshiimo tsha shishi ;
Zwiitei zwa tshiṱori zwi vheiwa uri zwi itee nga vhatambi musi vha tshi khou lingedza u fhenya khuḓano , u swikela ndivho dzavho , na u tandulula thaidzo dzavho . 
Khumbelo dzi shumiwa nadzo nga murahu ha u ṋekedzwa .
U langa na u lavhelesa maga na milayo ya sekhithara
12 U ḓitsireledza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24
Muhumbulo muhulwane ndi u bviswa ha nḓowetshumo ya u gembuḽa ho iledzwaho zworalo zwi thusa kha u thivhela vhugevhenga kha vunḓu . 
Nyimele i dzhiiwa sa ine ya imela tshiimo tsha shishi yone iṋe . 
Pulane ya nyito ya vhulanguli hapo ya zwa masheleni .
U vhona uri vhuitwa ha mbambe ya goloi na ha u betsha vhu tevhedzela ṋetshedzo dzoṱhe dza Mulayo . 
Ndondolo u itela u tevhedza thendelano iyi kanzhi ndi zwithu zwa tshihaḓu vhukuma , nahone ndaṱiso a si kanzhi dzi tshi itwa naho vhapfuki vho no vhonala . 
Mvelelo dza vhuḓifari ho raloho ndi varebulu ya ndeme kha u shandula vhuḓifari kha u guda . 
Khabinethe yo ṱanganedza u ḓiimisela hafhu ha vhashumisani kha Thendelano ya Muhanga wa Nḓowetshumo ya Migodi yo khwaṱhaho na kha u wanulusa thasululo dza tshoṱhe dza dzikhaedu dzo livhanaho na nḓowetshumo .
U vhala nga vhavhilivhavhili / nga eṱhe
Tsivhudzo dza zwa tekiniki na dzone ndi dza ndeme kha u thusa vhaofisiri uri vha ite tsenguluso dza khaṱhulo . 
Zwifanyiso zwa u sumbedza zwiendzi zwa kale
Ri ḓo bvelaphanḓa nga kha kupfesesele kwa uri vhudzulo ho teaho ha vhathu a singa nṱhani ha u fhaṱha dzi nnḓu fhedzi .
Ṱhoḓea dzi tevhelaho dzi kwama vhaṋetshedzatshumelo vhoṱhe vha lavhelelwaho : 
Arali tshikhala tsho ṋetshedzwaho afho fhasi tshi songo lingana uri vhalanguli vhoṱhe vha saine , vha khou humbelwa uri vha shumise bambiri ḽa thungo ḽine ḽa fana na ḽi re afho fhasi . 
Dzi katela 2 x 2D zwikene nga vhuimana 100% ya mutengo wa Tshikimu
( a ) hayo mafhungo a tshi nga langulwa nga nḓila yo dziaho henefho ; na
Ṅwedzi wa Afurika u shelamulenzhe kha khuwelelo ya Pan African ya vhuthihi na tshumisano ya Afurika , wa dovha hafhu wa shumiswa sa tshikhala tsha u ṱola mvelaphanḓa yo no itiwaho u swikelela Adzhenda 2063 nga Mashango oṱhe a re Miraḓo Mbumbano ya Afurika .
Komiti dza Wadi dzi tea u thoma nḓila yo dzudzanyeaho ine vha dzulela u ṱangana na vhakhantseḽara vhavho vha wadi vha tshi vha vhudza mafhungo a tshitshavha , nga kha miṱangano ya Komiti dza Wadi , na u khwaṱhisedza uri miṱangano ya nga misi itea u fariwa u ita uri tshitshavha tshi dzule tshi tshi ḓivha mafhungo a khoro .
Tsumbo ya zwithu zwi thusaho vhathu - sa , mangilasi a u vhala , fureme dza u tshimbila , mmbwa dza u dededza , thusedzi dza u pfa
Khomishini i ita mushumo wa ndeme kha vhuṱoḓesi ha maḓi nga u thoma ṱhoḓea na zwithu zwa ndeme , u karusa dzangalelo na u lambedza vhuṱoḓesi , u alusa u fhiriselwa ha mafhungo na thekhinoḽodzhi , na u khwinisa nḓivho na u fhaṱa khaphasithi kha sekhithara ya maḓi . 
Nga murahu ha u vhala nga vhuronwane ḽiṅwalwa ḽoṱhe , sa zwe zwa dzinginyiswa afho nṱha , kha vha ṅwale notsi pfufhi nga zwi tevhelaho : 
Mushumo wa fhasi hu tshi tevhedzwa zwipiḓa zwa vha shumisaho zwipfi kha u shumisa zwipiḓa zwa muvhili u fana na tshanduko ya ḽeveḽe ya fhethu , khuḓa dzi re na masiandaitwa a luvhilo lwa mutshimbilo na zwipiḓa zwo omaho u fana na mbumbo ya fhasi ha mulenzhe , zwi tea u dzhielwa nṱha . 
Tsumbanḓila dza vhashumisi vha zwiko zwa zwi tshilaho zwapo na nḓivho ya sialala i yelanaho nazwo
Vhashumisi vha ṱuṱuwedzwa u vha na ṱhogomelo yo teaho na yo linganaho u khwaṱhisedza uri zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa dzhenelela kha saithi iyi a zwi na vairasi kana dziṅwe tshinyadzo dzine dzi nga khakhisa kana u tshinyadza sisiteme ya khomphyutha ya mushumisi , sofuthiwee kana data . 
Tshiṅwe tsha zwithu zwihulwanesa zwo itwaho nga vhathu vha Afrika miṅwahani mivhili na hafu yo fhiraho ho vha u vhuiswa ha mulalo Dzinguni ḽa Great Lakes .
Vhuḓifari uhu hu ḓo ṱuṱuwedza dzikhamphani kha u tevhedza na u khwinisa tshiimo tsha BEE uri i ḓidzhenise tshoṱhe kha mbambe . 
Zwiko zwa fulufulu , mishumo yazwo , tshikafhadzo na u vusuludzwa zwi a ṱaluswa na u ṱolwa . 
Hezwi zwi amba uri vha ḓo ṋetshedzwa mushonga na zwenezwo , arali vhana mbuelo dzi re hone , GEMS i ḓo badela mushonga vhone vha sa tee u badela kheshe .
8.2 . Vhurumelwa ho dalela Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavundu ya Lushaka he vha ṱanganedziwa nga vhalangadzulo , Tshanḓa tsha Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa na Minisiṱa wa Mveledziso ya Ikonomi Vho Ebrahim Patel .
PDF Mbadelo dza phurofeshinaḽa dza u ṋetshedza mushonga .
Sankambe tsha ṱuwa nga luvhilo tsha phinyela .
Ndi humbela uri vha mphe khouthu yo tou ṅwaliwaho ya nḓisedzo ya tshumelo sa zwe zwa dodombedzwa kha shedulu yo tangedzwaho . 
Izwi zwi engedza mbadelo dza u ṋetshedza tshumelo dza ndeme na u kona u swikelela vhadzulapo . 
Zwo swikelelwaho zwa miṅwedzi ya fumimbili yo fhelaho kha vhuongelo hune ha livhiswa khaho ho dzhielwa nṱha . 
Mukhantseḽara / HoD
Ni nga pfulutshela fhethu hune ha
3.5 . Khabinethe yo takadzwa nga uri matshudeni manzhi vha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u mona na shango vho sumbedza u vha kha tshiimo tsha vhuḓi kha khuwelelo ya u vhulunga mbekanyamushumo ya akhademi ya 2016 .
Vhubindudzi kha khorido ho sedzesa kha theo ya bada , ngauri vhukwakwani ha khorido ntswa vhu nga tikedza nḓila ntswa dza tshiporo . 
Hezwi zwi amba uri vha tea u swikelela kha vhuimo ha nṱha ha vhukoni ha English .
Thebulu , yo ṋetshedzwaho kha mbekanyamaitele iyi , i ṱalutshedza u phaḓalala ha vhushai ha lushaka u mona na shango . 
Ndi zwifhio zwigwada zwa tshitshavha zwine zwa vha miraḓo ya ?
Nga nḓila iyi , mushumo wa asesimende ya tshiofisi muthihi u a kona u shuma ndivho mbili . 
U bvela phanḓa zwi tshi kwama u amba nga ha mavhaka kha mveledziso zwi tevhelwa nga murahu nga tshifhinga tsha sedzuluso ya mashumele . 
Tshikolo tsha vhoiwe tsho thoma lini ?
( 8 ) Miraḓo ya Khoro ya Masipala vha na pfanelo ya u dzhenela kha matshimbidzele ayo na a komiti dzayo nga nḓila ine -
U simesa ha uri vhunzhi ha kunwele kwa zwikambi Afrika Tshipembe ku itea fhethu ha u rengisa zwikambi hune hu si vhe na ḽaisentsi ya u rengisa ngauralo hu bvela phanḓa na u vha zwithithisi zwihulwanesa kha phungudzo ya vhuṱungu ha vhudakwa . 
Mulaedza wa u amba nga shaka , mushumisani kana khonani u do tanganedzwa fhedzi arali tshiimo tsha vhulwadze kana fuvhalo tshi tshi vha kundisa u divhadza muhulwane wavho kana mulanguli nga vhone vhane .
1.10. Khabinete yo ṱanganedza lwa tshiofisi khumbelo ya pfarelo u bva kha Minisṱa Muhulwane wa Riphabuḽiki ya Vhukati ya Afurika , Vho Nicholas Tiangaye , nga ha mafhungo a si avhuḓi a u lovha ha miraḓo ya Mmbi ya Maswole ya Afurika Tshipembe ( SANDF ) .
KHETHEKANYO YA 1 : U ḒIVHADZA TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1.1 Siangane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1.2 Nyangaredzo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1.3 Ndivhonyangaredzi ya Kharikhuḽamu ya Afrika Tshipembe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 1.4 U avhela tshifhinga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
Zwa zwino tshivhumbeo a tsho ngo ḓala ( a tshi na tshiṱafu tshihulwane )  . 
Maitele a khou ongolowa na u netisa na uri hu na u tendelena nga u angaredza uri maitele a murengi o tou ḓiimiselaho na murengisi o tou ḓiimiselaho a yo ngo vha yone nḓila ya vhuḓi ya u fhindula hei mbudziso .
Zwiṅwe hafhu , u engedza tshumelo dzayo u swika hune ya nga kona , u sa shanduka kha u vhulunga khonadzeo ya masheleni ine ya vha ya ndeme kha thikhedzo yayo ya tshifhinga tshilapfu ya vhavhambadzelaseli vha thundu na tshumelo dza ndaka na vhabindudzi vha seli ha mikano . 
vho kwamiwa nga tshiwo tsho iteaho , fhedzi vhupo vhune vha dzula khaho a hongo ḓivhadzwa sa vhupo ha tshiwo .
( III ) u engedzedza mbekanyamushumo ya u shumisa gese vhudzuloni ha dizili u itela u engedza zwisima zwa muḓagasi wa dizili ;
Vhuvhili hazwo ndi zwa mutshimbidzi na tshitshavha
Kha vha dzhie ndango ya ndindakhombo yavho ya ndondolo ya mutakalo nga u dzhoina GEMS zwino .
U ḓadzisa kha zwenezwo , mbekanyamushumo dzashu dza mupo dzi ngaho u Shuma nga Malaṱwa , Dziṱhangani , zwa Maḓi , zwa Mulilo dzo sika zwikhala zwa mishumo zwi fhiraho 30 000 , ndivho khulwane ndi u sika mishumo i fhiraho 60 000 kha ṅwaha wa muvhalelano u tevhelaho .
U Vusuludzwa Guṱe nga Tshifhinga ndi maitele a sa faniho na maṅwe ane a katela u vusuludzwa ha rekhodo dza pfanelo dza vhathu kha Mashango oṱhe a re Miraḓo ya UN a 193 luthihi kha miṅwaha miṋa .
Nnḓu ya muvhuso wa Kapa yo mbo ḓi vha lufhera lwa u ḽela lwa miraḓo na vhadali .
Musi vhoramabindu vho vha vha tshi khou wana mbuelo ṱhukhu kha vhubindudzi havho , vho mbo ḓi fhungudza vhubindudzi havho , zwine masiandaitwa oṱhe o vha a si avhuḓi kha nyaluwo ya ikonomi , mishumo na mbuelo ya muvhuso . 
U vha mugudisi wa u reila a ḓivheaho nga mulayo wa Afurika Tshipembe , vha fanela u ḓiṅwalisa kha muhasho wa vhuendi wa vunḓu .
U dzhenelela kha nyambedzano dza zwigwada
U ḓivhadza vhuimo na zwikhala
Musi ro no kunakisa redzhisiṱara yashu ya vhathu , ri ḓo vha ri tshi khou fhelisa phasipoto dzoṱhe dzi re hone . 
U ṱuṱuwedza u simiwa ha thandela ya IDP hu tshi tevhelwa tshiṱirathedzhi nge kutshimbidzele kwa lumbiswa kha thandela dzo teaho dze dza wanwa kha pulane dza wadi dzine dza kwama zwiṱirathedzhi zwa IDP zwigede zwo bulwaho .
Naa pulane i a shumisesa mabono a vhanna na vhafumakadzi , vhukoni na u nga vha na vhukoni ?
Zwiito zwa u vhulaha ndi vhugevhenga vhu ofhisaho nga maanḓa , tshifhinga tshinzhi nyimele ine muthu a sengiswa na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupfukamulayo i a vha hone . 
Vhorakhonṱhiraka vha fanela u ṋetshedza vhuṱanzi ha maanḓa oṱhe o tendelwaho na uri zwiimo zwoṱhe zwi swikelelwe . 
Arali hu khou vha na u sa tendelana kana dzithaidzo vhukati hashu , ri tea u zwi tandulula zwi sa a thu hulela .
Masipala a eletshedza ofisini dza khoro , zwikoloni , zwiimiswa zwa vhurereli , kiḽiniki dzapo na huṅwe fhethu ha nnyi na nnyi uri komiti ya Wadi i ḓo tewa na uri mishumo yayo ndi ifhio .
Bugu iyi ndi ya :
Mpfu idzi dzi dovha hafhu ṱahisa mbilaelo nga ha tsireledzo ya nḓowetshumo ya migodini . 
Ndondolamutakalo na Thikhedzo ya Mutakalo zwi konisa mbetshelwa ya tshumelo dza ndondolamutakalo na mutakalo wa maswole a kale , hu tshi katelwa vhurangeli ha u thivhela malwadze . 
Ndi iṅwe ya vhuṱambo ho fhambanaho nga maanḓa ḽifhasini . 
Tshivhalo tsha vhashumi vha swikelaho mbekanyamushumo dza vhugudisi dzo tendelwaho . 
A si izwo fhedzi , vhathu vhane vho sala hayani sa musi mvelele yashu i , vhathu vha a sala , u lugisela vhathu mavhiḓani , vho ṱaselwa nga mapholisa . 
Muthu muthihi u ya nga mulayo a nga kha ḓi vha a tshi khou amba ngoho fhedzi a si bvisele khagala zwoṱhe zwo bvelelaho nga ndingedzo ya u xedza mutholi . 
O vha a tshi khou zwi pfela kule uri o neta . 
Hune zwa konadzea , mishumo i tea u sheduḽiwa nga nḓila ine ya fhedza i tshi khou shumiwa mazha .
Nzulele ya mulayo wa muvhuso wapo i shanduka nga nḓila khulwane ṅwaha muṅwe na muṅwe . 
( 1 ) Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma , u mbo ḓḓi vha muraḓḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓḓo fara ofisi kana a vha mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa .
Mashango a tea u bva kha maipfi a ḓa kha nyito maelana na mukatelo wa mbeu kha mbekanyamaitele dzine vha dzi ṱanganedza . 
U shumisa zwidodombedzwa nga vhuronwane
Ḽaisenti i nga vha hone hu saathu u fhela maḓuvha a 30 .
Sa tsumbo , kha mashango manzhi are na dimokirasi u bvelela zwi vho fanesa na nḓila ya u lingedza u sa saukanya zwi tshi yelana na lutendo kha zwa vhurereli na u tevhedzela mikhwa mivhuya . 
Afrika Tshipembe ḽo ḓivhadza zwiṱunḓwa na zwivhambadzwannḓa zwa data kha mulayo na mitheo ya ḓivhazwakale , i khou shuma zwavhuḓi . 
U tshea asesimennde
Nga u vhala kiḽasini na musi e eṱhe , vhagudi vha vha vhahumbuli vha ndeme na vha re na vhusiki .
Zwi tou vha khagala uri u swikela vhaendi ha tshitshavha vha sa ḓuri ndi zwa ndeme kha vhathu vhanzhi vunduni u itela uri vha kone u swikela vhukoni havho ha matshilisano na ha ikonomi . 
Khumbelo dzi nga itwa ofisini iṅwe na iṅwe ya Muhasho wa zwa Muno kana embasini kana mishinini wa Afrika Tshipembe arali vha nnḓa ha Afrika Tshipembe .
Khumbelo kha ETQA ya u ṱanganedzwa sa muṋetshedzi wa pfunzo na vhugudisi
f ) Serisi ya Ḽingwende ḽa Silivhere ya Vhukuma : " Vhupo na Afurika Tshipembe ho Tsireledzwaho nga Marine "
Izwi zwoṱhe zwi tea u funzwa zwi kha nyimele .
( 5 ) Muvhigo muṅwe na muṅwe wo bviswaho nga Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u vulelwa vhathu , nga nnḓḓa ha musi hu tshi nga vha na zwiitisi zwi songo ḓḓoweleaho zwine zwa ḓḓo vha zwo buliwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka uri muvhigo u vhe wa tshidzumbe .
Izwi ndi lwa vhufumi ḽifhasini he khamphani iyi ya thoma senthara nahone ndi ya u thoma Afrika .
Vha ḓo ḓivhadzwa musi garaṱa ya thendelo ya u ḓiraiva yo no lugela uri vha i tevhele .
Tshivhumbi tsha ndeme uri ndi ngani hu tshi pfi muthu ha na mulandu tshine vha ḓitika ngatsho ho vha vhukonḓi ho ḓivhadzwaho kha u wana rekhodo u bva kha khamphani yo hweswaho rekhodo idzo . 
Muvhigo u dovha wa khunyeledza uri hu na nyaluwo ya dzieriasi tshifhinga tshi tshi ḓi ya . 
Mulamukanyi Muhulwane vha ri , uri vhukando honoho ho vha ho tea u dzhiwa a zwi tou sa elana tshoṱhe . 
2.3 . Kha u alusa muya wa vhufa , Khabinethe i ṱanganedza thendelano yo sainwaho vhukati ha Afrika Tshipembe na Tanzania , yo sedzaho kha u vhulunga ḓivhazwakale ya nndwa ya mbofholowo .
Zwe zwa vhonwa musi ho sedzwa maṅwe maanḓalanga na zwone zwi dzinginya uri phimo dza u tou tsitsa ndi yone thandululo ya khwinesa kha tshifhinga tshilapfu nahone i dzula i tshi shumisea kha sia ḽa mabindu a u gembuḽa ḽine ḽa shanduka tshifhinga tshoṱhe . 
U daha hu nga vhanga khentsa .
Khumbulelo ya uri vhathu vhoṱhe vha na muhumbulo wo fhelelaho u swika hu tshi sumbedziswa nga iṅwe nḓila , i a shuma . 
China ndi ḽiṅwe ḽa miraḓo ya u ranga ya BRICS . 
Pulane dza u khwinisa ndeme dzi ḓo shumiswa u amba nga ha mawanwa a ṅwaha wo fhelaho . 
U imela nyambedzano - zwi nga dzhia minita dza 30
Hu na zwivhuya zwi vhonaho zwiṅwe zwinzhi zwine a zwi tea u ṋetshedzwa afha . 
U ita ndovhololo
Izwi zwi ita uri henefho tsini na bommbi hu dzule hu na matope nahone zwa vhidza vhunyunyu .
Nga maanḓa , muthu a nga lavhelela mihumbulo nga ha ndeme ya sekhithara , na uri i shumisisa hani maḓi nga vhukoni u shumisela zwavhuḓi tshitshavha . 
Vhaṋe vha dzigoloi vha tea u vhona u ri ḓiresi yo ṅwaliwaho kha redzhisi ṱara ya goloi ndi ya vhukuma .
Muṅwe wa mishumo ya ndeme kha u ṋea tshanduko kha nzudzanyo ya mavu nga u angaredza na mbuedzedzo ya vhuṋe ha mavu nga tshivhumbeo tsha u vhulunga mavu , nga maanḓesa , ndi u vhona uri lutamo lwa muṅwe na muṅwe wa vhaiti vha mbilo lwo imelelwa na u tsireledzwa . 
U gonya ha ṅwaha nga ṅwaha ha mbadelo dza ndaka hu nga imiswa nga Minisita wa Muvhuso Wapo na wa Vundu wa lushaka , a tshi khou kwamana na Minisita wa Gwama wa lushaka . 
Nga tshifhinga tsha ṱhoḓisiso ya mulandu wavho , vha nga lavhelela zwi tevhelaho -
U itela uri zwithu zwi shume zwavhudi , Tshitirathedzhi tsha Zwiko zwa Madi a Lushaka I do shumisa ndila mbili : u engedzedza nethiweke ya u tola ya shango ine ya vha hone zwa zwino khathihi na u bveledza na u khwinisa sisiteme dza mafhungo .
Muvhuso wa Kapa Vhukovhela wo shumisa Tshiṱirathedzhi tsha Ndwisavhuaḓa , tshine tsha khwaṱhisa u ḓigana ha Vundu kha u sa ṱanganedza vhufhuratshelede na vhuaḓa . 
Khothe i ḓi sedza themendelo dziṅwe na dziṅwe dzo itwaho nga Mulanguli-Dzhenerala dza malugana na kukovhekanyele kwa thundu .
Ṋamusi ri khou pembelela ngauri ri a zwi ḓivha zwavhuḓi zwa vhuṱungu ha u tsikeledzwa na u langwa ha murafho muthihi nga muṅwe . 
Netiweke dzapo dza bada dzi no ya kha masia o fhambanaho dzi tea u lunzhedzwa dza vha tshipiḓa kha tshivhili tsha sisiṱeme ya vhuendangayo huhulwane nahone zwi songo dzhiwa sa sisiṱeme ṱhukhu i re ḓadzwane . 
Muphuresidennde vha ḓo ḓivhadza khomishini khathihi na zwine ya ḓo sedzesa zwone .
Vha Nairobi Urban Slum Survey vho sumbedza uri vhaswa vha vhatukana vha na khonadzeo na kaṱanu ya nga nwa aḽikhoholo . 
Muṋetshedzi wa tshumelo u fanela u ṋetshedza ndavheleso yo teaho tshifhinga tshoṱhe kha vhaofisiri vha re vhuponi . 
U inga kha zwenezwo , vhathu vha re vhukati ha miḽiyoni dza fusumbeṱhanu na miḽiyoni dza maḓana mavhili na fuṱhanu vha lavhelelwa u konḓelwa nga u wana maḓi nga 2020 . 
( b ) u dzhenelela hu fanela u fheliswa arali-
Vha humbela u dzhiela nṱha : Heḽi ḽiṅwalwa ḽi a wanala u bva kha Ofisi dza Mishumo ya Tshitshavha ngei Piṱori ( Ofisini Khulwane ) na Bloemfontein . 
Yunithi ya Ndangulo ya u Nḓisedzo ya Zwishumisa ya Gwama ḽa Lushaka i anḓadza dzikhonṱhiraka dzo wanaho thendara kha lubuvhisia lwadzo . 
U dzhenelela kha u thetshelesa na u amba ( U nanga tshithihi tsha u ita nḓowenḓowe ngatsho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe )
Nyambedzano i nga kha ḓi katela ngomu zwipikwa zwi no nga sa foniki , tholokanyonḓivho kana tshiṅwe tshiteṅwa tsha girama .
7.4. Bodo ya Zhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Lushaka :
1.1. Khabinethe i ṱungufhadzwa nga u fhira fhano shangoni hu so ngo lavhelelwaho ha Minisiṱa Vho Chabane na vhatsireledzi vhavho , Vho sedzheni Lesiba Samuel Sekele na Vho sedzheni Mareme Lawrence Lentsoane , vhe vha lovha nga khombo ya moḓoro nga Swondaha , ya ḽa 15 Ṱhafamuhwe 2015 .
A zwi nga dzuleli u vha khagala uri muimeli ndi nnyi , kana hu nga vha na zwiimiswa / zwivhumbeo zwo fhambanaho zwine zwa khou imelela tshitshavha .
Zwidodombedzwa zwa bannga :
2.7.2 Vhagudi vha re na zwithithisi zwa u guda Mbalo
Vhushaka vhukati ha vhamagi na mabindu khathihi na dziholosele ho vha , tshifhingani tsha kale , ho ḓalesa nyambedzano dzi konḓaho hune muṅwe na muṅwe wavho a vha o sedza madzangalelo awe . 
I dovha hafhu ya tshimbidza zwa maitele o fhelelaho a zwa vhuvhudzisi hu saathu u thomiwa milayo ifhio na ifhio miswa khathihi na ndayo . 
Khadzimiso kha koporasi dza sekhithara ya muvhuso na mabindu dzo vha dzi tshi tou vha thikho ya ikonomi ya muvhuso wa khethululo . 
Kha zwo raliho , muhaelo u songo ṅwaliswaho u nga rengiswa lwa tshifhinganyana u swikela musi wo no ṅwaliswa .
Naho matheriala a ḓivheaho u bva tshifhingani tsha kale , tsimbi yo khwaṱhaho a i athu shumiswa kha mishululo ya malwanzheni kha ḽa Afrika Tshipembe . 
Hezwi zwi tshimbilelana na zwihulwane zwa Muvhuso zwi re na vhushaka na Operation Phakisa kha u alusa Ikonomi ya Maḓanzhe na zwipikwa zwihulwane zwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka ya 2030 khathihi na Pulane ya Themamveledziso ya Lushaka kha u alusa nyaluwo ya ikonomi na u alusa zwa u sika mishumo .
Arali vho ita thendelano ya u shumisana nga mulomo fhedzi , vha tea u ḓadza fomo VAT 128 .
Awara dza u rengisa a dzi langiwi , nahone vha kona u shuma nga zwifhinga zwo bulwaho fhedzi . 
Vhunzhi ha vhathu vho kwamiwa kha nyimele ine ho vha hu si na zwishumiswa zwa u ita dzikhophi . 
Ro kwamea , nga upfa uri mulovha , Phaḽamennde ya vhathu vha Zimbabwe yo ṱanganedza tshanduko dza 19 kha ndayotewa , u vhea theo dza bveledziso ya muvhuso tshitshavhani tshoṱhe .
U thoma u peleṱa maipfi o ḓowelwaho nga ngona .
Musi ṅwaya u tshi khou ḓi ya , phaiphi dza tsimbi na dza semende ya asibesiṱosi dze dza dzheniswa kale kale dzi khou bvela phanḓa na u ṱahala , dza vhanga mutsiko muhulwane kha khethekanyo zwi ḓa kha ṱhogomelo . 
Nzudzanyo ya ngudo dza u vhala na u ṅwala ya GIREIDI YA Ṱ yo ḓisendeka nga milayo ya u ṱanganyisa zwithu zwino na zwiḽa na u guda nga u tou tamba .
Zwidodombedzwa zwa Mulayo wo dzinginywaho zwi ḓo ambiwa nga hazwo afha fhasi kha Ndima ya 5 .
Musi Muṅwalisi o ṱanganedza fomo yavho ya khumbelo na muvhigo wa vhuingameli , muingameli wa Mulayo wa vhu 36 wa 1947 u ḓo ṱola arali fhethu ha u kunakisa hu tshi fusha ṱhoḓea dza Mulayo ( Mulayo wa vhu 36 wa 1947 )
U topola mafhungo o teaho
Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha uri 43% ya mukovho yo vha i kha sekithara dza ndeme sa u fhaṱa , thekhinoḽodzhi ya mafhungo na vhudavhidzani ( ICT ) , migodini , vhubveledzi , vhuendelamashango na vhulimi - sa zwine zwa ambiswa zwone kha Nḓila Ntswa ya Nyaluwo na IPAP .
Vhe na tshigwada , kha vha rere na u tendelana kha milayo ya vhuḓifari ha muṱanganoni , hu tshi katelwa ṱhoḓea ya vhufulufhedzei .
Zwa ndeme kha sia iḽi ndi khwaṱhisedzo yo khetheaho kha u bveledza zwiimiswa zwa vhugudisi zwine zwa nga bveledza vhorathekeniki vha re na vhukoni vhukuma na vhainzhiniara kha sekithara dzoṱhe dza themamveledziso . 
Fhethu ha u kuvhanganya ha nṱha hu fanela u vha ho vhewa zwavhuḓi . 
Khwaṱhisedzo ya tshelede yo dzheniswaho i tea u fekisiwa kha : 012 329 8292 zwo livhiswa kha : Ina Labuschagne.
Kushumisele kwa ndingo ya phungudzelo kwo sumbedzwa zwavhuḓi kha S v Mokwanyana,104he khothe ya ri :
U tshinyadzwa ha ndaka ya muvhuso zwi thivhela zwitshavha zwi ṱoḓesaho tshumelo ya muvhuso zwa ḓisa nyengedzedzo ya mutsiko kha zwishumiswa zwine zwa tea u vhuedzedzwa uri tshumelo ivhe hone .
b ) U bula zwisumbi zwi no pimea zwa u bvelela ha thandela
4.3.2 U tshea malugana na dziṅwe nḓila dza tshumelo
OECD yo ombedzela ndeme ya uri vhashumi vhoṱhe vha humbule nga mafhungo a mbeu , ngeno hu tshi khou londotwa vhaṅwe vhaḓivhi vha zwa mbeu . 
U fhedzisa ḓirafuthi nga murahu , u thaipha na u ṋekedza Muḓivhimakone wa CBP
Zwino ṅwalani mafhungo a inwi muṋe .
Matshilo ane vha a tshila na u khethululwa havho u bva kha zwiimiswa zwa maanḓa zwi kombetshedza vhaṅwe u timatima kushumele kwa nḓila dza dimokirasi kha u khwiṋisa matshilo avho . 
Vha tea u ita adzhenda ya muṱangano wa Komiti ya Wadi u tevhelaho .
Zwikhala zwa vhuimabisi zwo ḓitika nga vhukwakwani ha mveledziso ya nnḓa ha bada . 
Nga murahu ha izwi , vhuṱumani ha vhanameli vha zwidimela hoṱhe hu ḓo vulelwa u itela u ṋea muṱaṱisano . 
Vhunzhi ha vhavhuelwa vho ṱaluswaho a vha swikeleli u wana pfumbudzo hu tshi nga vha nga vhukale kana ṱhoḓea dza u dzhena kha zwa pfunzo . 
1.2 . Sesheni iyi ya vhu27 ya Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi nga ha Afrika yo khwaṱhisedza kha ḽifhasi uri Afrika Tshipembe ḽi kha ḓi vha tshipiḓa tsha ndeme kha vhubindudzi ha dzhango ḽa Afrika .
Tshipikwa tshi nga si swikelelwe arali hu si na u dzhenelela nga maanḓa ha muvhuso wapo , sekithara ya phuraivethe na zwitshavha hu na vhushumisani nga tshavho . 
Diana ndi ene muthu a elhe fhedzi ane a fanela u fhindula mbudziso iyi .
Mbalo dza Murekanyo u dzhenelela nga nḓila yo khwaṱhaho kha khethekanyo ya mveledziso ya u vhala na kuṅwalelwe kwa nomboro zwi tshimbilelanaho na ṱhoho ya Nomboro na Phetheni , dzi nga dovha dza bvelela nga tshifhinga tsha nyito dza muelo na u shuma na data .
Magavhelo o sedzaho nyimele a tikedza mbekanyamushumo dzo fhambanaho dze tshipiḓa tshadzo tsha badelwa nga mimasipala , u fana na themamveledziso dza dzinnḓu nga vhunzhi na dza nethiweke dza masipala dza muḓagasi , maḓi na tshampungane . 
Wadi dzo kovhelwa Masheleni a u skou ṋetshedza mbumburei
ndinganyiso .
Khumbelo ya aisentsi ya tshikwekwete tshapo tsha u
Ro amba uri zwitediamu zwi ḓo vha zwo luga phanḓa ha ḓurou ya u fhedzisela . 
Vha ḓo fhaṱa kha zwikili zwo bveledzwaho kha Vhuimo ha Muteo u isa phanḓa nyambedzano , u amba na mikumedza mipfufhi ya oraḽa zwi sa imiho .
( 2 ) Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga , kha ndaka ine wa vha nayo , u itela uri iṅwe na iṅwe ya hedzi pfanelo i bvelele .
Nazwino , vhazwimi vha zwikili zwi re na maluvhi vho fhedza zwikili zwa dzilafho zwine shango ḽashu ḽa nga vha nazwo , zwihulwane , u ita uri nyimele i leluwe . 
U ya nga mapholisa , pulane ya tsireledzo i ḓo sedzana hafhu na zwiito zwiṅwe na zwiṅwe zwa vhutherorisi . 
Afrika Tshipembe na Zimbabwe a na vhushaka havhuḓi ha poḽotiki , ikonomi na ha matshilisano ho tikwaho nga khaḓa dza ḓivhazwakale dza miṅwaha minzhi ya murahu .
Nḓila ine ra fhindula kha khuḓano kanzhi i ḓo langa uri khuḓano i ḓo hulela kana u ṋaṋa , kana ya fhungudzea , zwine zwa amba u fhungudzea ha khuḓano .
U ṅwala tshiṱori
Tshifhinga tsha zwino
U lenga ha vhagudisi , vhaofisi vha muhasho na vhagudi
Hezwi zwi ḓo thusa kha u khwinisa phaḓaladzo ya ḓivhavhupo ya vhuendelamashango u fhira senthara khulwane na u phaḓaladza lupfumo lwo bveledzwaho nga mbekanyamushumo idzi nga nḓila i linganaho .
Mafuvhalo manzhi a vha o bveledzwa nga khakhathi dza vhushaka ha vhuṋe nga fhasi ha ṱhuṱhuwedzo ya zwikambi na zwidzidzivhadzi kana khombo dza vhuendi ha badani nga fhasi ha ṱhuṱhuwedzo ya zwi fanaho . 
( 7 ) Mulayo wa lushaka u fanela u bveledza nḓila ya u ita maanḓa , mishumo na ndaulo ya mapholisa a masipala .
1.1 . Khabinethe i fhululedza vhufarasani ha maṱhakheni ha Tshigwada tsha Afrika Tshipembe - tsho vhumbwaho nga muvhuso , mabindu , vhashumi na maAfrika Tshipembe vhoṱhe - u itela u shumisana uri ri tsireledze phimo ya vhubindudzi ha Afrika Tshipembe .
ṰHANGANYELO YA NYANGANYELO 1999 / 2000
U ṱalukanya na u shumisa foniki dzoṱhe dze a guda u swika zwino .
Ha ngo sumbedza fhungo iḽo kha mbekanyatshifhinga tshawe . 
Khaedu dzoṱhe dzo livhanaho na AGOA dzi khou sedzwa khadzo .
Murengisi u tea u vha fha ṱhanziela ya u khwaṱhisedza tshiimo tsha murafho wa zwa dzikhuhu na makumba eneo.
Zwikili zwa Vhutshilo zwi ṋea vhagudi tshifhinga tsha u sedzulusa ḽifhasi ḽavho na u thoma u ḽi pfesesa .
Hafhu , u thomiwa ha netiweke dza zwa makwevho na vhushaka ha zwa ikonomi zwi nga dovha hafhu zwa khwaṱhisa nḓowetshumo ya tshandukiso ya zwibveledzwa zwa vhulimi kha ḽa Gauteng . 
Fhethu ha nnyi na nnyi ha ndeme hu kuvhanganya khaho zwileludzi zwa tshitshavha na vhuitwa ha zwa makwevho . 
Ro tendelana na vhalingi uri zwiteṅwa izwi a zwi nga dzheniswa kana zwa sa dzheniswe nga nḓila iṅwe na iṅwe kha fiḽimu ine ya kha ḓihumbulwa nga hayo . 
Sa zwe ra amba , vhutepe na vhuthihi zwi a ṱoḓea . 
Ḓivhani zwoṱhe zwine na zwi ita ḓuvha na ḓuvha kana vhege iṅwe na iṅwe : Hezwi zwi ḓo ni thusa u ḓivha uri ndi zwifhio zwa ndeme na zwine zwa ni fusha khwine . 
Nthihi yadzo ndi ya " tshikhala tsho ṋekedzwaho " tshine tsha vha tshikhala tsha u dzhenela tsho ṋetshedzwaho nga muvhuso .
Mimasipala yo shumisana u vha na komiti dza wadi dzo khethwaho zwavhuḓi fhedzi phurosese ya hone yo konḓa vhukuma , i a ḓura na u sa fhela kha uri yo khwaṱha hani kha vhuḓifhinduleli ha khetho ha komiti dza wadi .
Tshivhalo itshi tshi na mulaedza u re khagala uri vhaofisiri vha vhatshena na khethekanyo dza vhatshena dzi tea u fhungudzwa . 
Tshikolo tsha vhuvhili , tsho thoma nga murahu ha u fhela ha vhukoḽoni na mathomoni a nyimele ya murahu ha vhukoḽoni , ha vho lavheleswa kha mushumo wa vhuloi kha zwitshavha zwa Afrika sa nḓila ya u shandukela kha tshanduko dza poḽitiki , ikonomi na matshilisano zwine zwo itea zwo itiswa nga u fhela ha vhukoḽoni .
THASIKI 3 Kha vha ambedzane nga nḓila dzine Komiti ya Wadi ya nga kona u vhiga mafhungo murahu kha tshitshavha .
U pfumbudzwa ha tshiṱafu tsha ndondolo ya vha re na HIV na AIDS . 
Kha khamphani dza 962 , 47% yadzo ndi ya Mabindu maṱuku u ya kha a vhukati , 12% ndi ya mabindu mahulwane ( a re na mbuelo i fhiraho R41 miḽioni u ya kha R100 miḽioni ) ; ngeno 32% iya mabindu mahulwanesa ( R100 miḽioni na u fhira ) ; na 8% ya dzi songo ambaho tshikalo tsha mbuelo dzadzo .
Ndayotewa yashu , sa tsumbo , i thivhela nyandiso ya khethululo nga lukanda na kuambele kwa vengo . 
Kha vha vha humbele vha ite mutevhe idzi mvelelo dza ndeme tharu kha fiḽipitshati sa musi zwi tshi ḓo shumiswa kha mushumo u tevhelaho .
Muphuresidennde Vho Zuma vha ḓo ṋetshedza muvhigo kha lushaka hu si kale , na uri muambeli wa Muphuresidennde , Dr Vho Bongani Ngqulunga , vha ḓo ita nḓivhadzo malugana na heḽi fhungo .
Kha zwitshavha zwinzhi , u thivhela malaṱwa zwa vhukuma ho shuma zwavhuḓi zwi tshi bva kha ndingedzo dza mbuyedzedzamalaṱwa . 
Ri humbela vhathu , miḓi , dzifeme na mihasho ya muvhuso yoṱhe uri vha vhulunge muḓagasi u itela u fhungudza u khauwa ha muḓagasi .
Khabinethe na yone i khou dovha ya amba uri a huna muthu o wanalaho a na uvho vhulwadze .
Musi ho no fhedzwa ndugiselo dzoṱhe , vhadzhiamikovhe vha a kwamiwa hafhu kha mbekanyamushumo ya wekishopho ya vhugudisi na mutevhe wa u fhedzisela wa zwo sedzwaho kha vhugudisi .
U amba - ho katela na u ṱalutshedza , nyambedzano , vhurendi na luimbo
U dovholola , u sedzulusa , u vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza
muano u khwathisedzaho uri ifa a li athu u vhigwa kha ofisi ya muṅwe Master kana huṅwe fhethu ha tshumelo ha Master .
Komiti dza wadi dzi nga shuma mushumo wa ndeme kha ndaulo ya kushumele nga maga mararu :
khamphani - dzidairekhithara dzoṱhe , u katela dairekhithara langi na wa zwa masheleni .
Komiti ya Wadi i nga thola muṅwaleli na muthusa-muṅwaleli u bva kha miraḓo yayo , kana masipala kana mukhantselara a nga thola muṅwaleli .
Afha ndi hune msaipala wa tshitiriki a langa u netshedzwa ha zwikhala zwinzhi zwa mishumo ngeno u tshi kha di netshedza tshumelo ya tshampungane zwitshavhani . 
( 4 ) Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu i nga si pfuke kana u ima phanḓa vhukoni kana pfanelo ya u shumisa maanḓa awo kana u ita mishumo yawo .
Themo ya 2 - Vhege ya 4 - Bammbiri ḽa u shulela ḽa
Nḓila ine ya shuma vhukuma ya u fhungudza tshutshedzo dzo raloho ndi nga u kovhelana mafhungo o dzheniswaho kha ḽiṅwalo iḽi na vhashumi u itela uri vha pfesese mbuno dza zwa dzilafho nga ha HIV na uri i pfukela hani na u ḓivha uri vha nga ḓitsireledza hani . 
U aluswa ha ndivho iyi hu nga swikelwa nga u wana thundu na tshumelo u bva kha mabindu a wanalaho kha Ḓorobo ya Tshwane . 
U engedzedzwa ha tshifhinga tsha u fhedza konṱiraka , hu ḓo tendelwa arali ha vha na mvula i si yavhuḓi u ya nga fomuḽa i tevhelaho : 
Mawanwa a sumbedzisa mbilaelo dzo vhalaho dzi kwamaho vhadzulapo dzine dza fana u mona na shango .
Khaedu khulwane ya Cape Agulhas LM yo ḓisendeka nga zwisumbi zwa mbuelo na pfunzo , zwine zwa vha fhasi nga kule kha tshikati tsha vundu . 
Kha vhathu vhoṱhe , zwi ita khuwelelo kha lushaka uri lu vhe ṅanda nthihi na u pfa lu lwa fhano shangoni khathihi na u ḓikhoḓa - Vhuthihi naho ro fhambana .
Zwiṱalusi zwihulwane kwa u tshimbidza tshipikwa itshi ndi Muvhuso une i si vhe vhukati , u fhaṱa vhudzivha kha mivhusowapo na u lambedza ho teaho ha Mivhusoyapo nga Muvhuso wa vhukati . 
Vha shelaho mulenzhe ndi vhathu vhaswa fhedzi , nahone matshimbidzele a livhiswa khavho .
Zwiteṅwa zwa mbumbo zwi nga ho sa nzengamo na u ḓivhadza fhethu zwi na mushumo kha u vhuelwa nga fulufulu ḽa ḓuvha kana ndozwo ya u ḓifhelwa dzinḓuni . 
u ṱangana na zwigwada zwi re na dzangalelo
u vhona uri vha wana mafhungo u bva kha tshitshavha na u fhirisela mafhungo kha mukhantseḽara wa wadi
THASIKI 1 Vha sedze arali pulane ya kushumele ye vha i bveledza i tshi swikelela maitele a tevhelaho oṱhe ?
Tshiṅwe tsigwada tsha vhadzulapo tshi ṱoḓa IDP itshi katela ṋetshedzo ya u khwiṋisa rinngi ya dzithekhisi ire hone saizwi i si na mabunga kana ha u rengisela vharengisi vha tshiṱaraṱani .
Vhathu vha fanela u sedza kha mbuedzedzo ya maḓi u bva miṱani u ya kha mveledziso ya ḓorobo . 
Zwi'nwe vha nga khetha
I na mushumo wa Ndayotewa wa vhusimamilayo wa u shuma na tshakha tharu dza Milayotibe :
Hune ha vhonala hu na vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha zwiito zwa vhutshinyi , mulandu wa vhutshinyi u a hwelelwa kha vha Tshumelo dza Tshipholisa dza Afrika Tshipembe . 
Zwibveledzwa zwo ṅwalelwaho u itela u wana mafhungo Ṱhalusamaipfi ( Dikishinari ) Enisaikiḽopedia Shedulu Bugu ya mutevhe wa ṱhingo ( founu ) Bugupfarwa Thesorasi Tsumbatshifhinga Tsumbatshifhinga ya mbekanyamushumo dza TV Zwibveledzwa zwa midia/ nyanḓadzamafhungo Atikili dza magazini Atikili dza gurannḓa Khethekanyo ya mihumbulo Nḓivhadzo Riviyu / tsedzuluso Khungedzelo Zwibveledzwa zwo itelwaho u thetshelesa Nyambedzano Zwipitshi Nyimbo Miswaswo Zwibveledzwa zwa tshumiswa Marifhi Dayari Thambo E-meiḽi Sms , thwita Notsi Mivhigo Vhurifhi ha tshiofisi Minethe na adzhenda
Pharagirafu iyi a yo ngo tea u vhalwa sa ine ya kwama pfanelo dza muthu dza u ya khothe tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe . 
U tou fana na , u valwa na u vusuludzwa ha maḓaleḓale maṱuku kha mashangohaya ho itwaho fhethu ho vhalaho . 
U khwatha kha nyaluwo i si yavhuḓi ya vhubveledzi zwi khou vhangwa nga tshenzhemo ya vhubveledzi hu si u sikwa ha mishumo . 
U itwa zwavhuḓi ha ndangulo ya ngomu zwo thusa kha u swikelelwa ha ndivho dza ndeme khathihi na mashumele o khwiniseaho lwa tshifhinga tshilapfu . 
2.1 Khabinethe yo tendela Masumbasia nga ha u thomiwa ha muṱhaṱhuvho wo ḓitikaho nga vhukoni kha miraḓo ya Tshumelo dza Vhalanguli Vhahulwane ( SMS ) , yo bviswaho u ya nga Ndima ya vhuṋa tshipiḓa II ( d ) na Ndima ya vhuṋa , tshipiḓa VI tsha Milayo ya Tshumelo ya Tshitshavha , 2001 .
U bveledza Sisiṱeme ya Ndangulo ya Rekhodo , na u swikelela mafhungo a tshiimiswa . 
Kuṱari kwo vha ku tshi ṱoḓou fhindula uri ee , musi muya u tshi dovha wa vhudzula .
Ri khou ita khwaṱhisedzo iyi nga tshifhinga tsha musi mbonalo ya ikonomi i songo khwaṱha na luthihi .
Kha vha fare miṱangano na zwiimiswa zwine zwa nga kwamea nga khanedzano ine ya khou ya u itwa nga khoro
Vhone , kana muthu a ṱanganedzaho tshiputelo , vha nga tea u bvisa tsha u ḓiḓivhadza na u sainela tshiputelo kha khoria .
U ita phurofaiḽi ya wadi zwi nga takadza .
Miroho yo aluwa zwavhuḓi 10 .
Vha na sisiṱeme ya u kuvhanganya data ? 
U ṅwaliswa sa muswayi wa phukha : R120
Nga tshifhinga tsha khethululo yo vha yo khethekanya , nga maipfi na nga zwiimiswa .
69. Vhuṱanzi kana mafhungo a re phanḓa ha Khoro ya Lushaka
Sa vharangaphanḓa vha matshelo , vho kona u ṱalusa vhuyo havho na u khurela nḓila ine vha funa u i tevhela .
Kha miṅwaha ya fumi yo fhiraho , ro engedza mutheo wa muthelo zwiṱuku , na kha khakhululo dza mbekanyamaitele na ndaulo ya mbuelo dzo khwiniswaho . 
Mishumo ya ndangulo ya zwiko zwa maḓi ine ya sa kone u vhuiswa murahu u ya nga mbetshelwa dza pulane dza u ta mitengo ya maḓi , na yone i a wanala u bva kha akhaundu khulwane . 
MUSHUMO 3.2
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri ri farisane u lwisa u alusa ikonomi nga u sika mishumo miswa , na u ṱanganedza mvelele ya u vhulunga masheleni .
Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka u vhulunga pfanelo tshifhinga tshoṱhe u bvisela khagala mafhungo maṅwe na maṅwe o teaho u fusha mulayo muṅwe na muṅwe wo teaho , ndaulo , maitele a mulayo kana ṱhoḓea dza muvhuso , kana u ṱola , u hana u ṱana kana u bvisa mafhungo maṅwe na maṅwe kana matheriaḽa , oṱhe kana tshipiḓa , nga kha tsheo ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo wa Lushaka . 
Riṋe , vhathu vha Afurika Tshipembe ,
